·( All rights rescrred )
Fulated by 21. 5. Sathe, at the Prada Press, $15 Gangsport, Wal
Pablitbed by
Mandal
Y. G. Joghi, fox Prajna Pathahala
Wa, Dist. N. Batara,
Price Rs. 30

·प्रकाशकस्य निवेदनम् अस मीमांसाकोषम्य प्रणेतारो गुरुचरणा केवलानन्दस्वामिनो मुद्रणं प्रकाशनं चापरि- समापय्यैव इममशाश्वतं लोकं विहाय ब्रह्मभावं गताः । परन्तु कोशरचना र स्वहस्तेनैव तैः परिसमाप्तिं नीता करुणापरवशैः । मुद्रणं प्रकाशनं च निर्वर्तनीयमस्माभिस्तदनुगृहीतैरेव । चतुर्थोऽयं भागस्तेषां समक्षमेव प्रारब्धमुद्रणस्तेषां प्रथमयार्पिक्यां पुण्यतिथावद्य प्रकाश्यते । ये के चावशिष्टा भागाः सन्ति तान् प्रतिवर्ष क्रमेण मुद्रयित्या प्रकादायितुमिच्छामः । एतेपर संपादनं मुद्रणं प्रकाशनं च प्रादेशिकराज्यानां भारतीयसंघराज्यस्य च तथा जनानां च द्रव्य- साहाय्येनैव संपन्नं भवेत् , नान्यथा। गुरुचरणैस्तु अन्तिमोच्छ्वासपर्यन्तं जनकारुण्यवशादिदं कार्य स्वतप.प्रभावेण संपादितमस्ति । तदेतदणमस्यफेरपाकर्तव्यं भवति विद्यावृद्धिकामः । प्रादेशिकराज्यानि भारतीयसंघराज्यं च विद्याप्रणयिनो जनाश्च ऋणम्यापाकरणे द्रव्यादि. साहाय्यं करिष्यन्तीत्याशास्महे । अस्मत्संपादनकार्यधुरीणैः श्रीरङ्गनाथशास्त्रिभिगुरुचरणपरिचयापरैरेतत्संपादन निर्वर्तितमिति सप्रमोदमत्र निर्दिशामः । अधिकरणादिसंख्या- चतुर्थेऽस्मिन् भागे भाष्याधिकरणानि १४३ , संका- धिकरणानि ३७, केवलानन्दीयत्त्यधिकरणानि १७३, तोनातिताधिकरणानि १६, न्यायाः २७९, लघुसिद्धान्ताश्च ३८४० भवन्ति । अथ प्रथमभागमारभ्य भायाधिकरणानि ५९९ , संकर्याधिकरणानि १८४, केवलानन्दीवृत्त्यधिकरणानि ४५६, तौतातिताधिकरणानि ३६, न्यायाः ९०५, लघु- सिद्धान्ताश्च १३१६३ इति । लक्ष्मणशास्त्री जोशी, तर्कतीर्थः फाल्गुनः शुक्ल: ७ शक. १८७७ अध्यक्षः प्राज्ञयावशालामण्डलस्य मुख्यसपादकश्च धर्मकोशस्य

·अनुक्रमणिश
प्रकाशकास्य
विनम्
प्रतिसगाधार विकाय च
१५
॥
मृदिना
७
11
१८०/-१४
॥

·ग्रन्थादिसंक्षेपाक्षराणि तद्विवरणं च । अद्वैत-- अद्वैतसिद्धिः श्रीमधुसूदनसरस्वतीप्रणीता गोहमय्यां निर्णयसागरे १९१७ सने मुद्रिता । आधारमयूखा- श्री. ज. र, घारपुरेसंपादितः, मुंबई । आमरणम्-~- शांकरशारीरकभाप्यस्य टीका ! अध्याय-पाद-सूत्रावाः । कचित् तृतीयोऽङ्कः अधिकरणस्य । उद्योत:--- व्याकरणमहाभाष्यस्य टीका । उपदेशसाहस्री- श्रीशंकराचार्यप्रणीता 1 रामतीर्थः टीकाकारः । प्रकरणश्लोकाड्को । गचं पधं च। ऋजु-- ऋजुधिमला नाम शाबरभाष्यव्याख्यानरूपायाः प्राभाकरीयदृसत्याः टीका श्रीशालिक नाथप्रणीता । चौखम्वासीरीज् १९२९ सने मुदिता । सं~~ ऋग्वेदसंहिता । मण्डलम्, सूक्तम् , एक इलटकत्रयम् । ऐआसा-- ऐतरेयारण्यकस्य सायणभाष्यम् । ऐ---- ऐतरेयमावलम् । पुष्पचनस्थानन्दाश्रमे १९३० सने मुदितम् । अध्यायः, खण्डः, सूत्र इत्यत्रयम् । ऐलासा- ऐतरेयब्राह्मणस्य सायणभाष्यम् । अध्याय-खण्ड-सूत्राणामकाः । आनन्दाश्रमे १९३० सने मुद्रितम् । कणिका- न्यायकणिका विधिविवेकस्य टीका वाचस्पतिमिश्रप्रणीता | काशी मैडिकल्हौल- मुद्रणालये १९०७ सने मुद्रिता । कल्पतरु-- भामत्यः टीका । अमलानन्दसरस्वतीप्रणीनः, १९१७ स्ने मोहमय्या निर्णयसागरे मुद्रितः । अध्यायः, पादः, सूत्र इत्यकात्रयम् । कस्तार--- फास्तूरिराचार्यविरचिता जैमिनिसूत्रवृत्तिः । मन १९०८ मने मैसूरनगरे मुद्रिता । साच मादीपिकापुस्तको रच मुद्रिता । कास-काठकमहिता । कु., कुतूहलम्-- अध्वरमामासाकुतूहलवृत्तिः श्रीवासुदेवदीक्षितविरचिता । श्रीरङ्ग वाणीविलासे मुद्रिता | अध्याय, आधिकरणम् , मूत्रं इत्यड्कचतुष्टयम् । के- केवलानन्दसरस्वती । तस्कृता नैमिनिसूत्रवृत्तिम । कैवल्योपनिषत् । कैपट:- व्याकरणमहाभाष्यस्य टीका प्रदीप नाम । काश्या मुद्रितः । पाद, ·कौ., कौस्तुभ:- मीमांसाकौस्तुमः खण्डदेवाणीतः 1 चौरसम्बाया १९३९ सने मुद्रितः । अध्यायः, पातः, अधिकारणार, सूत्रं इन्माचतुष्टयम्, पृष्टाध । कापीतकिब्राह्मणाम् --- पुष्पपत्तने आनन्दाश्रमे १९११ सने मुद्रितम् । चतुर्ग्रन्थी-~~ महामहोपाध्यायश्रीअनन्तकृष्णशानिमिः प्रणीता न्यायामृत- अद्वतसिद्धि- न्याया- मृततरविणा- लघुचन्द्रिकाणा चतुर्णा प्रधाना निष्कर्परूपा । चन्द्रिका-- अनसिद्धेः टीका ब्रह्मानन्दी नाम 1 निर्णयसागरे मुद्रिता । जै-- जैमिनिकृतद्वादशलक्षणी । अध्यायः, पादः, अधिकरणम्, सून इत्यचतुष्टयम् । वैधा-- जैमिनीयब्राह्मणम् । दुप्-- टुप्टी का नाम वार्लिक कुमारिलमट्टप्रणीतम् , पुण्यपत्तने आनन्दाश्रमे शावरभाष्येण सह १९३३ सनादौ मुदितम् । उत्तप्रकाशिका-- परिमायेन्दुशेखरटीकायाः मतेः टीका । २००२ संवति काश्या मुदिला । उन्त्ररत्नम् --- टुप्टीकायाः पार्थसारयिप्रनीता टीका । लिखिता । अभ्यायः, पाद:, अधिकरणम् , सूत्र नेति अङ्कचतुष्टयम् । सं--- नैसिरीयसंहिता । काण्डम्, प्रपाठकः, अनुयाकः इराकम् । तोता- तोतातितगततिलकाः भवदेवप्रणीतः मोम्पसासूत्रवृत्तिरूपः अधिकरणाचनात्मकः । काश्यां मुद्रितः। दमी- दत्तकमीमामा श्रीनन्दण्डितकृता । प्रष्टव्यम् । धर्मसिन्धुः- श्रीकाशीनायौपापापविरचितः । निर्णयसिन्धु:- श्रीकमलाकार मविरचितः । न्या. माला-~~ गायरत्नमाला पार्यसारथिमिनप्रणीता , चौखम्बायां मुदिता । त्यापनि- न्यायनिर्णयः नाम शांकरशारीरकभाष्यस्य टीका आनन्दगिरिमणाला 1 अध्याय-- पाद-सूराका। पराक्रमः- उपक्रमपराक्रमः अप्पय्यदीक्षितप्रातः । लिखितः । पत्रम्, पृष्ट इत्यङ्कइयम् । परि-परिभाषा । क्रमाङ्कः। परिमापन्दुः-- परिमापेन्दुशेखरः नागेशप्रणीतः । काश्यां २००२ सयति मुद्रितः । परिमल:- भामत्याष्टकायाः कल्पतरोः दीका । अप्पय्यदीक्षितविरचितः । मोहमय्यां निर्णय- सागरे १९१७ सने मुदितः । पा--- पणिनिः व्याकरणाचार्यः प्रसिद्धः । अध्यायः, पादर, स्त्रं चेति अत्रयम् । पुरुषार्थचिन्तामणिः- श्रीविष्णुभट्टविरचितः । मोहमयो मुद्रितः । . पृ- पृष्ठम् ।

·प्र. पश्चिका- प्रकरणपश्चिका श्रीशालिकनापप्रणीता । काश्या विद्याविलासयन्त्रालये १९०४ सने मुद्रिता । प्र.कि- प्रभाकरविजयः नन्दीश्वरविरचितः । कलकत्ताया १९२६ सने मुदितः । चाल-बालमीमासोप्रकाशः शंकरभट्टप्रातः । काश्या विद्याविलासमुद्शालये १९०२ सने मुद्रिनः । बिन्दु:- न्यायबिन्दुः तत्सीपारूपवैयनाथप्रणीतः, मुंबई गुजरातीमुद्रणालये १९१५ सने मुद्रितः । वृहती-~ शावरभाष्यस्य प्रभाकरमतानुसारिणी टीका । नव्यप्राभाकरमतमन्न । चौखम्बायाँ १९२९ सने मुदिता । नम्--- ब्रह्मसूत्रम् । अध्यायः, पादः, सूत्रं इत्यत्रयम् । अक्कचतुष्टये सति तृतीयोऽङ्कः अपि- करणस्य। भा-- शावरभाष्य आनन्दाश्रमे मुदितम् । अध्यायः, पादः, अधिकरणम् , सूत्रं इत्यकचतु- ष्टयम् । कचित् पृया अधिकः । भाट्ट--- भादृशीपिका नव्यमीमांसकरखण्डदेवप्रीता । मैसूर १९०८ सने मुदिता । अध्यायः, पादः, अधिकरणमिति अत्रयम् । भाहालकार~ मीमासान्यायप्रकाशस्य अनन्नदेवविरचिता टीका । भामती-- श्रीवाचस्पतिमिश्नप्रणीता शांकरशारीरकभाष्यन्य टीका । मुंबई निर्णयसागरे १९१७ सने मुद्रिता । माध्यम- शाबर भाष्यम् । भूतिः-- परिभानेन्दुशेखरस्य टीका श्रोताल्याशातीपटवर्धनप्रणीता । काश्या २००२ संवति मुद्रिता । माणि-~- भाचिन्तामणिः गागाभट्टविरचितः । तपादमात्रम् । चौखम्बायां १९०० सने मुदितः । मण्डन-~- मण्डनमिश्रकृता मीमांसाऽनुक्रमणी चाखम्बायां १९२९ सने मुद्रिता, मण्डनाचार्यश्च । मिताक्षरा-- याज्ञवल्क्यस्मृतिटीका श्रीविज्ञानेश्वरविरचिता । मीको~ मीमांसाकोपः । मीन्या--मीमांसान्यायप्रकाशः श्रीआपदेवप्रणीतः । चौखम्बायां १९२० सने मुद्रितः । मुरार:- अङ्गत्वनिरुक्तिकर्ता । आनन्दाश्रमीये मीमासादर्शने तृतीय भागे अन्ते १९३१ सने मुदिता । याज्ञ-- याज्ञवल्क्यस्मृतिः । अन्यायः, श्लोकः इति द्वौ अकौ ।

·४ रत्न- तन्त्ररत्नम् । पार्थसारथिमिश्नप्रीतम् । टुष्टीकावार्तिकस्य टीका । दिखिना । अध्यायः, पादः, अधिकरणम्, सूत्र इत्यङ्घचतुष्टयम् । रत्नमाला- न्यायरत्नमाला पार्यसायिमिनप्रणीता | चौपम्बायाँ मुदिता । रत्नाकर:-- न्यायरत्नाकरः श्लोकवार्तिकस्य टीका पार्यसारथिमिश्रप्रणीता । चौखम्बायां १८९८ राने गुद्रितः। रसायनम्-~- विधिरसायनं अप्पय्यदीक्षितप्रणीतम् । चौखम्बायां १९०१ सने मुदितम् । रहस्य-~~ भारहत्यं श्रीखण्डदेवप्रणीतम् ) शाब्दबोधविषयकम् । काञ्चीनगरे मुद्रितम् । चा--- तन्त्रवार्तिकं आचार्यकुमारिलमट्टविरचिनं शावरमाप्यस्य विवरणात्मकम् । पुण्यपतने आनन्दाश्रमे भाष्येण सह १९३१ सने मुद्रितम् । रि-- जैगिनीयन्यायमालगनिस्तरः सायणगाधवाचार्यप्रणीतः । पुण्यपतने आनन्दाश्रमे १९१६ सने मुद्रितः । अन्याय, पादः, अधिकरणं चेनि अवश्यम् । विवि--- विधिविवेकः मण्डनाचार्यप्रणानः । काश्यां मेडिकल्हॉलमुद्रणालये १९०७ सने मुद्रितः। - मीमांसासूत्रवृतिः सुबोधिनी नाम रामेश्वरसूरिपिरचिता । काझ्या मैडिकल्हॉलमुद्रणालय १९२३ सने मुक्ति । वैजयन्ती-- महादेवकृता सत्यापाढश्रौतसूत्रवृत्तिः । पुण्यपत्तने आनन्दाश्रमे १९०७ सने मुदिता। वैद्यनाथ:-- शाबरमाप्यायतकंपादस्य टीकाकारः । आनन्दानमे १९२९ सने मुद्रिता वैद्यनाथी नाम। वैद्यनाथी-- बैद्यनायकृता शावरमाम्यस्य टीका । - वैयाकरणभूपणसार 2. सार- कारिका-~~ वैयाकरणभूपणसारस्था कारिका । व्यवहारमयूख:- श्री. ज. र. घारपुरेप्रकाशितः । शंकर-~~ शंकरमाकृतः मीमामासारसंप्रदः । काश्यों विद्याविलासमुदणाल्ये प्रकरणपञ्चिका- पुस्तफान्ते १९०४ सने मुद्रितः । शब्दकौस्तुभा- महोजीक्षितप्रणीतः । शांमा- शांकरं माण्यम् । अध्यायः, पादः, सूत्रं इत्यत्रयम् । चतुरावे तु चतोयो अधिकरणस्य । शा- शाखदीपिका पार्थसारपिमिश्नप्रणीता । निर्णयसागरे १९१५ सने मुदिना । अन्याया, पादः, अधिकरण चेति अत्रयम् । घेया, भू-

·सत्या.
शेखर- परिभाषेन्दुशेखरः नागेशप्रणीतः । काश्यां २००२ संवति मुद्रितः भूत्यादिसहितः ।
आद्धमयूखा-
श्री ज. र. घारपुरेप्रकाशितः ।
श्रीकर- ब्रह्मसूत्रभाष्यकारः शैवमतानुसारी ।
श्लोवा- भोकवार्तिकं आचार्यकुमारिटभकिचितम् । तपादः । चौखम्बायां १८९८ सने
मुद्रितन् ।
संस्कारकौस्तुभ- श्रीजनन्तदेवविरचितः निर्णयसागो मुद्रितः ।
संकर्ष-- संकर्मकाण्डम् । भास्करभट्टप्रणीता भाटचन्द्रिका मादृदीपिका वा वृत्तिः । काभ्यां
मेडिकलूहॉलमुद्रणालय १८९४ सने मुद्रिता ।
संक्षेपशारीरकम्-- रामतीर्थकृतटीकासहितम् । अध्यायः, श्लोकः इति अङ्कद्वयम् ।
संग्रहः- न्यायसंग्रहः । लिखितः।
औ- सत्यापाढीयं श्रौतसूत्रम् । आनन्दाश्रमे १९०७ सने मुद्रितम् ।
सना. ध.प्र.-- सनातनधर्मप्रदीपः । श्रीकुकरमुण्डेकरमहाराजप्रेरितैः म. म. अनन्तकृष्णशाचिगि:
प्रणीतः ।
समयमयूखा-- श्री ज. र. घारपुरेसंपादितः, मुंबई ।
साहसी- भुवनेशलौकिकन्यायसाइली । मुंबई बेड्कटेवरे १३० शके मुदिता । साइनमा
यो न्यायक्रमाङ्को निदेशितः स एवास्माभिः प्रदश्यते ।
सि. को.-- सिद्धान्तकौमुदी।
सिद्धान्तदर्शनम् -- निरञ्जनमाम्यसमेतन् । आनन्दाश्रमे १९०७ सने मुदितम् ।
सिद्धिव्याख्या-- अद्वैतसिद्धेः टीका।
सु., सुधा- न्यायसुधा तन्त्रवार्तिकस्य टीका । भट्टसोमेश्वरविरचिता राणकापरपर्याया
चौखम्बायां मुद्रिता ।
सोम- मयूखमालिका नाम शास्त्रदीपिकायाः टीका अर्थवादाधिकरणमारभ्य संपूर्णा ।
।

·शुद्धिपत्रकम् पङ्क्तिः शीर्वणि १८०७ अशुद्धम् पवित्रण टोम दिगवि श्रपाणर्गेषु शुद्धम् पविण होमे दिगति अयणार्थेषु ।१८॥ श्रुतिभूता २८.८ १८२४ १ २ ५ - श्रुतिमता १८५१ २८६३ १८७२ २२ ९८ । २ २९ दुरादामा तानिदेशः ममत्वात १९२७ " २ " २१ णाम्याम् दुरादानमा तानिर्देश: समत्वात् णाभ्याम् दण्ड वरुण होमो सति १९३९ दण्ड २००० १ १७ २६ " २०१३ " २ FREESE १२ २०२९ २०६६ २ कवण होमो राति समिधे हविक राश्विास्य अयनेषु भोजन १ १४ १ २. हविष्क राप्रित्यय अयनेषु भोजन २०७७ २०९३ २१३७ २१४६ " ८ ७ रुषा बाऽन्य । *दम्य " १ १ ९ २२०५ २२८४ २२९५ " वन्य न्यं लाभेदः प्रयोगचन निलो पदुनाय परत्व कथकारं नद्रोदये २ धानमैदा प्रयोगवचन नीलो पढ़ताय परत्व कर्यकार चन्द्रोदये १ २ १ २३६० २३७१ १ ८ " ·मीमांसाकोषः स्थान, - एवं ज्योतिष्ठोमे तृतीयमवने एष आज्येन | सपने गृहीपादन उत्तरे सपने व्यतिरिच्येत । यमायं- व्याधारणम् ॥ दिने, मध्यतो यई निहन्यात । तृतीयसक्ने प्रायः । तत् 'विष्ण्यान व्यापारयति' इति विधाय । तृतीय सनेषु सवनेषु गृह्णाति. न पूर्व सवने आति नीतः इति । भाज्येन । इति धिनोपसहारान् तृतीयमयने एव शा--- किं पुनः कारणम् अन्तराचिन्तामा ? म्पाधारणम् । इति प्राप्ते, सामान्यनिधिना अनुमवनं । (प्राभाकरोक कारणमाघड्क्य निरस्थति-) मूनाधिकरण- व्यापारण विहितम् । तत्र तातीयमेव 'तृतीये । सिद्धान्ने कालोपलक्षण वम उक्थ्यस्य स्वास्थति, स्थिने च इत्यनूय आज्यलथणगुणमानविधिः । कालद्रव्योमपनियने । तसित् पूर्वयोः सवनयोः प्रणमाशङ्कितमशक्यम् , वाक्यभेदापने कप. ३१२११७, तयोरपथ्याभावात् । तस्मात् मध्ये चिन्तितम् इति के ज्योतिष्टोमे तृतीयमवने एव पोटशिनो चित् । तदयुक्तम् । एयपि पूर्णपक्ष ममाप्य कर्तव्येय ग्रह्णम् ।। अन्तरगर्भिणी। न माये। किञ्च 'प्रात:सवने ग्रहीतन्या' तृतीगसवने वचनान् स्यात् । १०५।११।। इत्यादिवचनात् अस्य सपनत्रये ग्रहणमाशक्यते । न च पचनम्प परिपन्थी मैभवति । तस्मात् यद्यपि पूर्वयो: भाष्यम्- अथेदानीमेतत् चिन्त्यते । अस्ति । सवनयोः उक्थ्याभावान तदुत्तरकालता न संभवति, प्योति टोमः । तत्र श्रूयते ' यः षोडशी गृह्यते, इन्द्रिय- । तथापि वचनबलात् प्रहीतभ्यः । कालयवनं तु नानीय मेय वीर्यमा मन् धत्ते इति । तत्र संशयः किं सवने । सवनग्रहणाभिप्राय भविष्यति । (परामिमानं सपद्धयति-) सपने ग्रहीत यः, उन नृतीयमवने इति । किं मातम् । विद्यते च पूर्वयोगपि सवनयोः उक्थ्यम् (पूर्वयोगपि सबनेमवने इति । कुतः १ प्रतिप्तवनं हि श्रयते गृह्णाति सवनयोः कन्वर्थोक्थ्यस्य सद्भावः । स्वमतेन अन्तरा. पोद शिनमिति । शब्दलक्षणे न कर्मणि शब्दो नः प्रमा- चिन्तामयोजकमाइ-) तस्मात् विनिनगनिः सूत्रकार; णम् । तस्मात् सननेभवने पोडशी गुह्यने इति । एवं चिन्तान्तरमध्येऽपि प्रमहात् निन्नाऽन्तरं कृतवान् इन्येन माप्ते, रुगः । तृतीयमयने म्यादा गहणमिति । यतव्यम् । कुतः १ चचनात् । भवति हि वचनम । ' तृतीयमयने । वि-सवनेषु तृतीये वा म, प्रयोक्त्या मवेत् आपणाद् गृह्णाति पोधिनम् ' इने 1 वचनं नः प्रमा- | विषु । द्वे निन्दित्वा तृतीयम्य विधेम्तत्रैव गृहाताम् । गम् । समानतीयसपने महीन-या इति । अथ यदु. भा- इदमधिकरण कारेग पूर्वाधिकरणपूर्व- तम् , प्रतिसवनं घोडशिप्रहणमिति । तृतीयम्वनयहण. पक्षमध्ये कृतमपि ज्याख्याठौकर्याय पृथा निरूप्यते । स्तुत्पर्य तत् । कथम् ! 'पात:सवने ग्राह्यः । तेजो वै पोडशियागाभ्यास: कि नियमेन सवनमये स्यात्, उन प्रात:सवनम् । नेजस एव वयं निर्मिमीते । माध्यंदिने पक्षे तृतीयसक्ने एवेति चिन्तायाम, सपनेमनने सपने माधः । ओजो थै माध्यदिन सवनम् । ओजन | गृहाति' इति शासातरवचनेन अनन्यशेषभूतेन मन- एष वनं निर्मिगीते । तृतीयसवने माधः । पशो के प्रयेऽपि तावत् ग्राम इत्यविशदमेव । अतस्य तदेक- तृवीयमानम् । शुभ्य एप पत्रं निर्मिमीते । यत् प्रात:- वाक्यतया प्रातःसपने माया जो वै प्रात:सानं तेजस मी.को, २२६ ·ज्योविष्टोमे तृतीयसपने १८०२ ज्योतिष्टोमे दक्षिणाऽन्तर्गत एव वन निर्मिीते, माध्यदिने सबने प्राश, तेजो वै । महामोनामिय जागरणाभावेन तदनुपपत्तेः । अत एप मा मंदिनं सवन तेजस ए३ • निर्मिमीते, तृतीय • एतावती अग्नेशनः' इत्यादिना निवालारिंशानु- सबने प्रायः पशवो वै तृतीयायनं पशुम्य एष व प्रख्याकथनं संगच्छते । चतुर्थ विदरणाभाव सप्तन्यूनता. निमिमीते । यत् शत,सबने गृहीयान् उत्तर सपने ग्यति. ऽऽपत्तेः । तच्चे थम् । पशिष्याना मा टीयम्य पे रिश्त, यन्माध्यंदिने तन्मयतो वनं निहन्यात्, | चतुर्वार विहरणात् अष्टाविंशतिः । शामित्र औषरनाम्य तृतीयसग्ने ग्राह्य, वायु सजनेषु समनाति, पशुभेदात् परस्त्रयः । निमन्ध्या धत्वारः । आनीप्रीयेन पूर्व सबने आति नीता' इति दावाऽन्तरवचनेऽपि सपना पद महामयः पञ्चेति । संक्र. ३२१६. क्ये पर विधीयते । याह्यः इति कृत्यप्रत्ययम्य सर्वत्र * ज्योनिष्टोमे तृतीयमबने सौम्पच दो हविष्कदाहाने अवणेन 'साम्ना स्तुपीत' इति नामनिन्याया- पुनर्न कत-पम् । पानीयाजपतं पल्या निवृत्या भावात्, परफराक्ये ४२ मीमासापदावणेन तम्या | भावात् । चि, १३।२४. * योनिष्टोमे त्रिवाहित्य बादलकरानाऽनुपपत्रेम । जतिल्पपागन्यायन एक- मानमिति बहिष्पवमानशब्दः नामधेयम्, न गुणविधिः। वाक्यनालाभार्य पूर्वस्य विधेरर्थवाद प्राप्य तार्तीय-भा. १।४।२३, सनिकस्यैव विशियाना तु विधिभेदेऽपि शाखा:- g ज्योतिष्टोमे दक्षिणाऽन्तर्गतगोप्य द्वादश- स्तरक्तवास्यता भम्म अविशिष्ट वात् कल्पापादकावाच न शालसंस्यानिवेशः । दक्षिणाऽधिकरणम् ॥ खडक्या । इति प्राप्ते, पूर्वमवन निन्दापूर्वकशुतीयस्तुतेः द्रव्यविपिसंनिधौ संरया तपां गुणत्वात् स्यात् । तन्मानविधिपरनामापा, पूर्वविचितपस्यापि जतिल- १०१३३२१३३९ ॥ स्वागन्यायेन पदेकवाक्यतालामार्थ तच्छेप वयव करए भाष्यम्- अस्ति ज्योवियोमः ज्योतिटोमेन मात, शान्तरेकामवाभावेऽपि निविरहात्, | स्वर्गकामो यजेस' इति । तत्र एषमाम्नायने 'गोय विकल्पस्य पन्मुखत्वेन अदोस्वात् । अस्या सखाया অল্প অব সময় বলায় অনগঞ্জ শ্লীজ मानवसनिकः एव विधि, सबननयमहगाच फ्ला. यवाश तिला माराव, तस्य शत (११२) विश्यम् । नच पूर्वको सबनयो। उक्थ्यपरमावस्यामावः । दक्षिणा' इति । नत्र सरायः किमेकास गवादेन्यस्थ सवनत्रयेऽपि उवा याना सत्वात् । द्वादमाशतम् , उत एकस्य द्रश्य । पदा एकस्य सदा मण्डन- 'मायतृतीये सबने स नूनर ।' सः किमनियमः यस्यकाचिन् , उत मावाणाम् । अथवा नसंपादनी संस्था, उस एकपातरियल । पदा एक- शंकर--- ' तृतीयसवने सच।' १.. जातीयस्य यदा किमनियमः यग्यकाचित, उत परनाम् । योतिटोमे मृतीयसपने द्विम्पिय-पदा पाना सदा किमनियमो येशपाचन, उन विहरणम् ॥ गनाम् । इत्येते पक्षा भविष्यन्ति। • पियानो समनभेदेन इणि विहाणानि । तान्यु कि नावन यास १ टन्याग लिभीयमानामा सैनिकी दिश्य ' बना सक्ने विन्ति सविस्तृतीयम् । नेश न्यायाम् १ गदीनाम् । के विधीपमानानाम् । इति गुणविषयः । चनुषस्य गुशविधेग्भाशमास्ति चतुर्य दक्षिणाक्ये । मेरा प्रमानाता, 'वभ्य द्वादशनं विहाणम् । इति प्रासे, अमिष्टोसाम मस्त्य वियान् । दक्षिणा' इति । वेषों गशीनामेकम्य संख्या स्यात् । योनिम्मतः कुर्यात्' इति विधेश्चतुर्थविहाणसिद्धिः। कुतः । गुगत. संख्या विधीयते , गवादीनि प्रधानतः । न' अमीन ज्योतिष्मतः गुरुत' इति प्रेघोत्तरमिर कथम् ? नैवभिपधः कियने, द्वादश स्यादिति । नवीयप्तवने विद्धतानामेवानीना भस्मापनयनेन समिन्धन- कप सहि । द्वादशातं तस्येति । एस रास्यप्राणमर्थव- रूपमेय पोति-मत्समिति गच्यम् । विष्यामीनां द्रवति । तरपा उदनक वा अनुवादो या स्यात् । गोकगी।

·ज्योतिष्टोमे दक्षिणाऽन्तर्गत १८०३ ज्योतिष्टोमे दक्षिणाऽन्तर्गत एकवचनमपि प्रकृतापेशं टक्षणया अन्धेत । प्रधान- | उच्यते । गधादयोऽन ( संख्या प्रति ) प्रधानभूनाः संनिधौ च गुणः शिष्यमाण: प्रतिप्रधान मिद्यतेति । (तहन्देन ) उद्दिश्यन्ते, उद्दिश्यमानस्य च संख्या न अस्ति च एतया संख्यया प्रयोजनम् । गवादी नि | विवक्ष्यने ग्रहत्येन । अथवा तपसबन्धोऽयम्, मा नग्याणि संख्या नि कम्पिानि । रान न गम्यते | दक्षिणा, तस्य द्वादशगमिति । एवमपि ( पचपि विदोपः । विमेतत्मव्यं कर्तग्यम्, ति नेति । यदेव | दक्षिणा प्रति गवादेविवानम्, रथापि ) संख्या द्रव्यं नैतत्सरव्य स्यात् , तत् प्रति श्रुतिर्यान्येत । गुणभूता द्रग्याणि प्रति ( पपयन म्य) शब्दम्य तस्मादेकैकमेतया संबद्धभ्यमिति । सामर्यात | टुप्- दक्षिणायन इदम् ( अधिकरणम् ) ममत्वान्तु गुणानामेकस्य , श्रुतिसंयोगात् । आगतम् । (तेन प्रासद्दिकी संगतिः) । अथवा प्रको निर्णीतायां निको दक्षिणाविनार: ( दक्षिणा माध्यम-तुशब्द: पक्षं ग्यावर्तयनि । तम्यनस्य गधप्रकारविचार:) सुरा पतिष्यते [उदाहरणमाक्षिपनि- द्वादशशमिति नैवदेवम् । एकस्य कस चित् द्वाददा- नमुरास मवति रतोनीया.' इत्यस्य ( यास्यम्प) गत स्यात् । कुतः । ममत्वाद् गुणानाम् । गपादयोऽपि अर्थवादन्वेन शेषभूना गयादयः । कथम् ? 'तम्य | हि दक्षिणासंबद्धाः, सहयाऽपि । न गवादीना गया नवतिशतम् ( १९. ) स्तोत्रीया:' इत्यभिवाय आह विधीयते । दक्षिणा तु संरयाविशिष्टा चोद्यते, न गया. ( तासा मध्ये ) या अशीतिशतम् (तोत्रीयाः) दयः । कुतः १ संस्पाया दाक्षिण्येन आमिसंबन्धे सति वाः पर्तिशियः [ट्विंशदक्षगः ] विराजः, षट् | अनियतसंख्याना गादीनो दपिणासंबन्धेन मानर्थक्यमेव ऋततः, ऋग्वेव विराजः प्रति निष्ठन्ति [६x६ %D३६] संख्यायाः म्यात् । संख्ययसामानाधिकरण्याच तच्छन्दस्य यन्ये पिगट्मविसामाम् ( सोनीयाणाम् )। गत. बहुवचन प्रसत्येन । गादिपु तस्य द्वादशशतमिति चैक पश्चादाद 'मय था: ( परिशिष्टाः ) दा (लोत्रीयाः), वचने न स्यात् । नम्मादायकस्यविद परिकरसाशनम्य एप। वा यात्मन्या ( अन्मप्रतिष्ठापनी) विराट्' इति इयम्य एतस्या सख्यायो कृतायार एन संख्यः परिक्रयः ना दश ( स्तोत्रीयाः ) गवादिमिः (दवामिद यः ) तो भवति । तस्मादेकम्य सख्या, नैकैकस्य । एवम् एक- स्तूयन्ने । नस्मात् ( अर्थवादलात् ) इदम् (छान्दोग्य- वचनभवणं युक्तरूपं भविष्यति । ननु लक्षण वात् नस्थ. स्थम् ) अनुदाहरणम् । कि तत् (तहि उदाहरणम् ), शब्दस्य अविवक्षितं वचनम् । उच्यते । अविवश्चितेऽपि आश्चर्यवे यदि ईश शाक्यम् , तत् धन्यम् । बचने या मेन्माइन्यते, तेन यचनेन भवितन्यम् । यथा कृत्वाचिन्ता वा । अथवा उदाहणमेपेदम् [छान्दोग्य-रक्षापेनापि उच्य माने ब्राह्मण जातीयो न हन्तव्य इति. स्थम् । तस्य द्वादशशतम्' इति (वाक्ये ) यदि न द्विवचनान्तेन निर्देशो भवनि 'वादाणो न हन्तयो' ताप इति ऋतुविशेषणं म्यात अप्रवृत्तिविशेषकरमनर्थकं | इति । आह । बान्या व्यायामकस्मिन् बहुवचन भवति । स्यात् । गवादपस्तु यद्यपि अर्थवादग्धेनोक्ताः , तथापि | बदुपु वा एकाचनं भवनि, न तु एकस्मिन् बहुषु च विपरिवर्तमाना: , त एव तत्पशब्देन संबध्यन्ते ( तस्म । द्विवचनं मवति । न अत्र बहुवचनान निर्देशा, द्रव्यम्प बाटशश दक्षिणा इति । यदेव नछन्दनिर्दिष्ट एकवचनानोन वा बहुधु निर्देशो मति 1 अत्रोच्यते । तस संस्था । तरछन्दपरामर्शस्तु क्स्येति चिन्यते । जान्याख्यायामेतदेव भवति । न च तच्छन्न जाति. पूर्वपक्षमाइ-) एकैकम्य गवादेद्रन्यस्य संख्यया | रमिधीयते । संनिहितन्यक्तिपवन एप गति । तमा- पेरल्यः । कुतः । तच्छन्देन गवादयः सर्वे परामृश्यन्ते, देवस्य कम्य चित् संख्येति । पष्टया तेषामेव गुणभूना सख्या विधीयते । ननु गवा. टुप्-- ननु गुगभूवा संस्थाप्रपाणि प्रति 1 कुव, ! दिभिः (बहुमिः) संबन्धे तेषाम् इति पहुचननं पारोति । । वाक्यमेदप्रसङ्गात् । तथाहि,) सदुचरितः तस्ये- , । ।

·ज्योतिष्योमे दक्षिणाऽन्तर्गत २८०४ ज्योतिप्टोमे दक्षिणाऽन्तर्गत 1 तिशब्दः यदि दक्षिणाया विधीयेत, त प्रति सेण्या व गम्यते । गादिभिः सहिताना संपाउंगन्धः । चगब्द- (पठया ) विधीयेत, तो पाक्यमेवः । अथापि यास्यः श्रुति: अर्थान्तरसंबन्धमेपामा 1 चशमशस्य एतत् मैदमनीकय तन्छन्दस्य (तदुद्देशेन ) संख्या विधी- सामध्यम् । यस्मात् पशब्द पर उचायते, तम्य अर्था- यने, तथापि दक्षिणाया: (संख्या ) अन्नम् ( स्यात् । न्तरसंबन्धं (न्यैवाइ, न वाक्यैन । यदि हे वाक्पेन ता प्रति ) अविधीयमानायान् तत्रैकत्वमयज्ञानमिति । स्थात् पुग्लादपि उमार्यमाणः एतमर्थ कुर्यात् । संख्या चेन्' (१९५१) ( इत्युत्तारयात् । पपम् ।) तु यायेन समप्यते । यदि च पूर्व न चार्यः अव- तन्यसैबन्धेऽपि गवादयः ( स्वरूपेणैव ) संस्थानुरक्ताः । सेत, चशदश्रवणमनर्थक स्यात् । नहि अनी उत्तर- (न तु सव्या दक्षिण्याऽनुरका )। ता वाक्यमेदादयो। काले संपच्यते संख्यासबन्धे अमिनिईने । 'त्स्य द्वादन- दोषा. (तकत्वम् इत्यत्र ) Tr:, ते इदपि भवेयुः।गर्न च' इति अन्य एव अवगम्येत 'द्वादमागतम् अन्याय तसात् गादयः, संख्या, तमन्दध ( इति श्रितय किश्चित् ' इति । च तत् अन्यन् फिश्चित उच्चार्यते । मपि दक्षिणा प्रति विघीयते । तच्छन्दस्य द्रव्यपरत्वात् । तस्मात् पूर्व चयोगः, पश्चत् संख्यासबन्धः । समय- जात्यारव्यायाम् इत्येतदविन लभ्यते। ताणि समानविभक्तीनि, दुलो विविभक्तिः ( भिन्न यस्य या रनिधाने स्याद् , वाक्यतो हाभिः । विभक्तिः) अपित्र समानविभनीनि रामधुतराणि । संवन्धः। ४१॥ लेषा हि आशुतरा पृत्तिः, विलम्बिता विनिमक्तीनाम् । भाप्यम् -इदं पदोचर मूतम् । यदा एकस्य संख्या. | स्वार्थे समानविमक्तीनि समर्पतराणि प्रथमान्तानि सेवन्धा, नदा अनियमः, गः कश्चित्, विशेगाश्रवणा- भवन्ति । परपदा पटयन्ती विशिष्टिं । तरसात् समुचि- दिति । एवं प्राप्ते, स्मः । यस्य वा सैनिधाने स्यात् । तानि वा इतरेनरयुतानि वा संख्येयानि संख्यया संवध्यन्ते । यस्य शब्दस्य संनिधाने संख्याशब्द उचरितः, सोऽर्थः समाहारो वा एषा संख्यया युत्तः । तस्मान् म संख्या संख्या विशिष्टः प्रतीयेत । अनन्तरमुबरिलेन हि पद एक- संपादयितया । किमेवं भविष्पनि ? संख्यासंबधे न शाक्यता भवति । कुतः १ अनन्तरसनः हि विशेपण कथित् नो भविष्यति । विनिगमनाया हेन्यमाने विज्ञान विशेष्टुं दानोनि, नहि व्ययहितम् । पहिताश्च । यमेव मेलामबन्धो वयेत् , तत्रैव प्रत्ययो बाध्येत । गयादयो मापैः । पायं च मारणारीप. । तम्मान माषा, तस्मात् गवादिराशिः माम्यया प्रतया समप्यतेति । संरूपया संबध्यरनिति । टुप्-- (न केलं मापैः संबन्ध,, किन ) सर्व. दुप्--परय मा संनिपाने । (पीय एतत् संपादिमी सका । कुपः ! पशब्दयपणा 14 एकस्य संख्येनि । यतु) यस्यकस्यचिदिति, तन्न, मापाश्च अन्य इति ] ( चरान्दो मापाणा पर: धूयमाणः मा दक्षिणाया अन्तरम् (पूर्वाधानेन ) विपरि-न्यान्तरपहितान् माघम्न् गमयति । यया प्रकृतिवन्यप्रयोः पन्ने । (अतः) ते एक प्राथा. गादयस्तु न मिनायोरपि मतो: प्रययोचारण यदि प्रकृतेः विपरिवर्तन्ते ग्यवहित यात् । ( सकारात्) म्यात ततो में किञ्चिन् प्रमागित असंयुत्ता तु तुल्यवदितराभिर्विधीयन्ते, नस्मात् भवेत् । विशिष्टकमको तु नौ प्रत्याययतः, एयमिहापि सर्वाधिकार. स्यात् । ४२ ॥ (शब्दः परस्तादेषोधायमाण: बापयन्तिासन्धि- भाग्यम्- गन्दः पई ग्यावर्तयति । मापा: । त्वेन प्रतिपादयति) । अपिच प्रथमाविभनियुक्तानि संख्यायुका इति, ननदेवम् । सर्वव्यापिनी मेथ्या त्या स्वार्थ एशेधार्यमाणानि सामानाधिकरण्यं प्रतिश्चन्ने सवानिमिः पायेव । समुन्दा विमान सेल्या (तस्मात् वन्द देः सामानाधिकरण्याच मिय:- तुल्यवत् इतरा मिश्रुतिमि: मापाः भूयन्ते । कथम् । संयुनाना गादीमा पश्चात् संस्पायोगः इति सईसपा. तिलाच मापाश्चेति चान्देन तिले सहिता माषा इति | दिनी संख्या )। ।

·ज्योतियोमे दक्षिणाऽन्तर्गत ज्योतिष्टोमे दक्षिणाऽन्तर्गत । 1 असंयोगाद् विधिश्नावेकजाताधिकारः | हि निर्विपिते सल्यागन्दे उहरिने, एकजातीये प्रत्ययो स्यात् , स्न्याकोपात तो। ४३ ॥ भवति । कुतः ? अन्य पवहारानुपपत्तेः । अनि भाज्यम्-नैतदस्ति नर्वसंपादनीया मख्येति । एकस्मिन् जातिविशेष, मवैवान्यैः सह परासरख्या अयोगात् विधिथतो, गर्वसमादने सेन-धो नास्ति । न | निविष्टा ! पार्थस्य च भवान्तर सम्माभिः मयबहार: श्रूयते गवादिराशेः गच्या भवतीति । न गवादिराशिः | कियते । येशसकेन फेनधित् सेवन्धः, तेषा तमेक मय- भाब्देन निर्दिश्यते, य. मर्चनामा प्रतिनिर्दिश्येत । गवाद- जिनमपेक्ष्य संख्या निविशने । स सबैका संबन्धी यस्तु शब्देनोक्ताः । तेन ने सतनाना प्रतिनिर्देशमईन्ति। वक्त-या, प्रनो या वहीत.प. । अर्थाधा य आपद्यत, न चार गबाटीना प्राधान्यभित्गुक्तम् । दाक्षिण्येन हि संख्या 5 उपादेयः । इह च प्रकृता मानाजातीया । तेषामन्य. समप्यते, इति सख्याविशेषण सर्वनामशब्दः संख्या | शमः मेख्यया सरद्धः सादिनी । यथा रामाभ्या विशेष्टुसुषादीयते । तत्रैकवचन विवक्षितमेव । तया | दीयवामिनि, एकजातीयाना शतम् , न मियजातीया- माना जातीयाना निर्दिानाम् अन्पत्ती प्रति निर्देशन | गम् । यथा द्रम्य गुणः कर्म अवयव इत्येवमादीनाम् । संख्या विशेषणमुपादीयते । तन्मानानाजातीयाना निर्दिष्टा मा पशूनामुत्पत्तितो विभागान् । ४५ ।। नामेकं स्यात् । स एकजानीय एव भरति । तस्मात् । भाष्यम्-- एकजातीयस्य संख्या इत्येतत् समधि- एकजाताधिकारः इति सूत्रितम् । किम्मेवं भविष्यति ? गतम्। गा पशूनाम्, उत माषाणामिरि अनियमे पाते, एवमेकथुनिर्न कोपिता भविष्यति । तस्या वाक्येन उच्यते। सा पानामिनि । कुत.१ ३.पत्तितो विभागात् । प्रायम्य भवन्ती प्रवृनिविशेषमकुर्वती, अनिविशेष. | औल्पनिकेन विगागेन पाव. मन्यवहारेषु सम्पायन्ते । करी प्रकरगवदोन महतो. कल्पिता भविष्यति, तस। पञ्चभिरश्वैः नीतः, पश्चमिगोमिः कीत इते न कतो दिशशत दक्षिणा, इति । तस्मादेशाजातीपम्य द्वादा- बीमादीनाम् ओपचिकेन विभागेन मध्यपहारेषु सख्या शत दक्षिणेति । राकीयते । निगदाभिप्राया मानानिमाया वा भवति । इप-- एकेन (रोग) संख्या मंबध्यते । नहि भवति पञ्चमिर्मापैः 'फीन इति । पञ्चभिर्माषाणा- कुनः । संख्या दक्षिणा प्रति विधीयते, गयादयस्त- मादक्ट्रोणैर्वा कुपैर्वा सारी भिति भवति । तत्र, कारब्द छ । ततः किम् । तस्त्र गन्देन प्रकृतं (म संख्या । आउकादिभिग्नुचापमाण. सापाचमेय यायमपरि- विशेषणतया ) मंबद्धमेकजातीयम् , एकसंख्यातिशिष्टम् पूर्णमप्रमाणम् अर्थस्य कम्य चित् । अथ माघाणामपि (द्रव्यम ) दक्षिणा पनि विधीयते । तेन द्वादमयत-औचिकेन विभागेन कस्मादिह परिक्रयो न कियते संख्या विशिष्टमेन्याकम् ( त्या दक्षिणायाम् ) ग्रही- इति । अनोच्यते। मूल्यस्य सतः परिकये विशेष सत्यम् । न च गवादीमा वम्त्यन्तरभूतं किञ्चिद्विद्यते, उभ्यते, द्वादशातं दक्षिणेति । न च द्वादशमलं नीत्यानि- यत् मर्वनाम्ना प्रतिनिर्दिश्येन। ननु विद्यते पर समु- बीज्ञान भूवियन विज्ञाम् अवकल्पते । बिमिर दाय, ! भपत्वसो वस्तुतः, समापि में गवादीना सनु- प्रकोतिर्मयनि, न्यापारतः फनी वचनत इति । म्यापार- दाय' शब्देनोच्यते गवादिशदायतिरोन, यः सर्वनाम्ना | सस्तावन्न माधबीजाना दादशशत मृतिः। कर्म कुर्वाणा दि प्रति निर्दिश्येत । ( तसात् गवादीनामेष परामर्शः, कर्मकरा: पादिकमपि अहलभन्ने फानुरूप नै ज्ञायते। तत्रापि नियमो वक-यः । तत्र महोरकार वान् अपनि- वचनं तु मतो सत्या परिमाणविशेषपरं भवति । यष पिद्धचात् मुग्न्यन्याच्च गबागेव परामर्शः इति तासामेव | हि पादिकमपि महर्न लभ्यते, न सा दक्षिणा मरति । नहि मा तस्मिन् कर्मणि दक्षं करोति । स्नेहाता अन्येन या शब्दार्थयापि लोकनत् । ४४ ।। प्रकारेण कृल्यमहः कर्म कुर्याद, न बीहीणां द्वादशशतेन भाष्यम् - अपिच लोकवदेतद् द्रश्यम् । लोके | प्रोत्साहित । आह । यः कश्चिन् यस्यौ निदवस्थाया ख्यिा)।

·ज्योतिष्टोमे दक्षिाऽन्तर्गत १८०६ ज्योतिटोमे दक्षिणाऽनर्गत - मोदीणा दादाशतेन प्रोत्सारते, तय क मा दक्षिणा प्रत्ययात्। ४८॥ भवेत् । नेति नमः । दारणी हि दक्षिण | शय मान्यम् - मतय ग संख्या । युनः । मन्य- बलम् । या नादिनिंग परोति, सो वारणी । तसाद्या | यात् । सरयासपादनार्यमवादीयमानेषु प्राय अन्येनो- नासितम। , नासो दक्षिणा । आशितंभशया आधिक्यं पायेन रमपमागेषु पूर्व गाया प्रीयन्ते । अतस्त्राः पचनस्य विषयः । आह । श्रीदेवीनानामपि दादाशतं संन्यया मेपले । न च तत्र विरोधः कश्चिदति । यो । यानी बलमा कति । अन्नोन्यते । गोषु मरसामु न पुनरवादयः संबभ्यन्ते । एकजातीयों सापेक्षिकमिदं यल नाम | एप हि पुरुष; फं चित् हि बदन्यः । स मुश्श इति । तम्मादा संख्या । पति पलीयान, कंचित् प्रति अब दिन यापदाशितं. लिगदर्शनाय । १९ ॥ भयं नास्ति, तायइबलता। बलपनरो हि आरितेन माप्यम् --लि गल्वेतमय दायति । जिलि भनवीन्गाशितमनाए यलारगम् । तस्मादाशितमा यत् । मयति । पचमाह 'पदई दक्षिणा, समं स्तोमोया:, द्रव्यम् , सा भृतिः, या दचिगा । ततोऽधिकं दक्षिणात्ते यावदम्य सदसरपोनराध। गोवि प्रतिष्ठिठा, तापदस्मा- सिदे बचनप्रामाण्यानचनिए किती रतपेये बचन-खादी टोकः' इति गाः प्रासा दर्शयति नया 'तां प्रामाण्यात मत्पत्र प्रकरणमपि दक्षिणाया। स्थाने विधीपते | वा एता शबर्जी उमामास्ति । जे रस्ते हग्ये पाम्ये सोपचमसः । स आभयान सिप्पति । पश्यन्नु सर्व चन्द्र ज्योतिरादिति सास्वनि महि विश्रुति, एता ते मुन्यबलकरपे समर्याः । नेषु सामु न बोक्षादिबीजानि अध्ये नामानि देवेभ्यो मा मुहत कनात् ' इदि गा- सेस्पया समस्यन्ते इति । मेतानि नामानि । सदसवीच दक्षिभामेयमाव पलानि आनियमोऽविशेपात । १६ ॥ ते नामानि ' इति । यदि सा गो:, एयमेतदयालपते । तस्मादपि गा मेरगति । ( अप कलिकालामुद्रितयोः भाष्यम् ---- यदा पशूनां दादाशनम्, उदा अनि. य, गवादीनामन्यतमस्य फम्य चित् द्वादशतम् । एव । रवीकृतम्, मुोग्गिीवृत्तौ च ४५ मूग द्वादशम् , शनरभाष्यपुस्तकयो, १५.४९ ः पृपाधिकरणं मनियमे लापरं भविष्यति, प्रयोगमारामारश्च । तत्र ४६-४९ सूवैध त्रयोदशमधिकरण म्वीकृतम् । तन अधिकारशा महाविप भविष्यतीति । युक्तम् । न्यविधिवनक्षेत्र अधिकरणादो विधमानात भागित्वादा गरां स्यात् । ४७ ॥ (संशयमाशात् ३१-४९ स्त्रैरैकाधिकरणस्य पट समत्र- भाप्यम् - रापन भनियम ग्यानमति । गत बोधान् । एतेन एतनिकरणनिस्तरशा भावशिवदच- दादास स्यात् । पुरा: ? मागित्यात् । भागायो । धर्मटिपायपि प्रन्युका वेदितम्या 1 के.)। गावो महामागाः । मह-युपारे वर्तन्ते इयर्थ: । एब. सोम-रि आनतो आधिक्यानावात् बायोपल्से मूविजामुपकार भूरराव भविष्यात ! विजा चोपकारः | अभिपारगनिवृत्तिः, नहि तविषयमान् प्रतिद्रव्य भनन्यः । महासमै दि ने उपकारे वर्नन्ते । उपकुर्मा | द्वादशसंख्याऽन्वयः इयुस्यिने: मंगालि इन्याहुः । सूबा- चोपकर्तव्यमिति सदाचार. । एव सदाचारोऽनुगृहीतो यस्तु- गवादिन्यविधिसनिधो श्रयमाणा संख्या तेषा भविष्यति, यदि महामागाना भूयसी संख्या दीयते । प्रत्येक संदपाया गुण वात् इनि। गवश महाभागाः । तम्माता द्वाराशनम् । अश्वा वि~ 'दडिया द्वादशगतं तपेमेतद् गरदिए । उपकारकवरा भवेयुः, यद्येषां दानप्रति महविक्रया न प्रतिषु के चदाऽऽये प्रत्येक मिमितेषु श , संख्या- विम्यान । न केसरिणो ददानि, नोभयतोदतः प्रति- गुणस्य प्रत्येकं गवाद्यन्वतोऽनिमः । वाक्यभेदान तत् गृह्णाति ' इति श्रुतिः । मयते च मार विगीते। किन्तु मिति समुचना ॥ संख्यानचित्यतो धान्ये सपा इति तसान् द्वाददाशत गवा स्थान् ! न समुच्चयः । अमचिनि पक्षेपि पानी मेव बा॥ म्यान, ·ज्योनियोम दक्षिणाऽन्तर्गत ज्योतिष्टोमे दशपवित्रण सेग्यौनियेन पायो नैतत् नस्येन्यमन्वयात् । एकन्वेऽ- सरपागा: पार्यिकान्वयगया द्वन्पत्तित्वबोधे समुचि. प्यम्र यत्किञ्चि-माया वा गाव एव वा ॥ यत्किचितानामेव द्रयाणा चगन्दयोगेन दक्षिणादाने ग्णव- नियमाभावान्मापाः सन्ति हि, तत्वतः । गापा निरा- प्रवीते: गुचित प्रवृत्तियायमायात् सर्व पाद्या मध्येति यता गायः प्रायम्याचोपकारतः । तस्रोतिमपाद पश्चः । एवं मति तम्येत्येकवचनान्तपदयापन: एक- गोद्रमन युक्तः प्रातः कतुः । संख्याऽन्तर चेद् द्रप्रवृत्तित्वविशिश संख्या गवादिसमुचित याणि तिकृती गाद गवा वापतामियम् ।। ' विकृतिषु पत्र चेषुभयविशिप्रदक्षिणादानविधानारगते: एक्द्र प्रवृत्तिा गोदक्षिगाया: मेरुपाऽन्तर श्रुतम् , तर अस्याः संख्यापा: | मेव तस्याः । अत एव तस्येपेकपवन गाविद्रपसमा. माधो विचारफलम् । हागभिपापमित्यपि भपातम्, समाहारतियभ्य न्याया- माह-- ज्योतिष्टोगे । गौधाश्वथाश्वतरम गर्दम- देव प्राप्तो तम्येभ्यम्य वैयपित्तः, समाहारस्य यशान- श्वाजावावयश्च वीडयम यशव तिलाच माणश्च नस्पस्येन पगमर्शानुपपत्तथ । पपन्नस्य प्राचा मते द्वादशशतं दक्षिणा । इति श्रुतम् । तत्र द्वादशशतसव्या मुबन्तान्वय युपत्तेध न मरुपान्ययविरोध: । स्वमते तु गुप निविशते इति चिन्तायाम् लिमयो दक्षिणा पाईक, पदद्वये लक्षणया वा सल्यानयो योधः । ददाति । इत्यनेन विहितं दक्षिणादानमनूद 'शम्य | तदपि चैक द्रव्यम् आनन्नयामाषा एवेनि तृतीयः । दादशगतम्' इत्यनेन तन्दोपस्थापितगरादिसर्वदन्यो. मापारिधान्याना लोके आदकादिपरिमाणान्तरापेक्षयन हेशेन पयो ब्रत ब्राह्मणम्य ' पतियत् द्वादशातल्या संख्या-यवहाग्दर्शनात् तापनाऽपि निराभागच पशु- विधानात् उद्देश्यसादित्यस्य चाविवक्षितायात प्रत्येक मनः रूपद्रव्यम्यैर तउन्देन परामर्शागतेः तत्रापि मौलश. दन्येषु निवेशः । गयादिद्रयाणा च दक्षिणा-यम गौधा- विक्षात् अश्वानामेवेति चतुर्थः । सिद्धान्नम्नु- 'न वश्च ' इतिवाक्ये दचिणापदानुरवेण बोपम् । यद्यपि । केरिणो ददाति' इत्पनारम्याधीतरचनेन वि. न तन्त्ररत्नकारोतरीया आन्दोग्यम्यम् गोश्वाश्व | दानयत् णमान्यनो विहितेऽपि यत्राविषये चा- पनि वाक्पम् ' तम्य नानिशतम् ( १९० ) सोत्रीय प्रवृत्तिः, नापि निथापगतः, अप चानिषिद्धगरादि- इत्येतदर्थवादान्तर्गततया भन्यायायमायात् न मरीना विपपवेना युपपते., भाप मोरकार कमुग्णगोमानविप- दक्षिणा विधायकम् , पापि भापर्यवे अन-पोषतया सत्यमेव । अत एवैकोऽश्वादिदेय एव । अबादयानु समामातेन ईदृशेने पोदगदन्ययुक्तावास्येन ( उम. कपिझलाधिकरणन्यापेन गयः । मापादीनो परिमाण पायये पञ्चदशेष साल ) गरि विधान प्रारम् ।। प्रमाणान्तरात खेच्या या अपपेयम् । सर्वथा गामेर अपना असु दक्षिणादानानुवादेनैव संख्याविधिः, दादाशनम् । अन एर विकलो वदाधिकायां सहय- सवाय सर्वेकेर यारणो पहायचरः' इतिवत् दक्षिणा- | संग्ग्यायाम् ' पारदष्टमसर गौः' इति निदेशोsh दयपु निशः । हव' इति प्रणानुसंपन्धान गउने । अत पर सहलारीमा गोवृत्तिपादायक!- पादकमिति प्रथमः पक्षः । द्वितीयस्तु न ता इत् दक्षियो- र सिदेरपासंगतिरपि संगच्यते । देशेन मेन्यानिधिः, तस्येयम्य धैयरितः । मासि मण्डन-शनं गपागेतदधिगा।' द्रवोदेशेन, पाणां पारवेन बहुपन नापत्तेः । पक्षम्ये. शंकर- 'रपाद् द्वारा गाम् । दिगोधाभधइसनेन दधिमापदानुषट्ने गया. ज्योतिष्टोमे दधिमहो निरादधिमहाधिरण। दोनो धिमाल विधाने साक्पमेदारनेरमेकाप- मा. ४।४।५।८-११. गोवियोमे दमाम विकाए सागसेन गवादिन्या सामागवण्या पेंग्युपप- यजमानम मागमतिदेशः मिरपं. २१२. पोशि- निश्चिशिविरम् । • दक्षिण होने चापिनेय ममम अप मा प्रदेश, दायनेन च पादपोन विनियोगः । ततय नमसे मारने। मा. शससा१६-१७, जोीि- - - " ·ज्योतिष्टोम दिगविभागः १८०८ ज्योतिष्टोमे दीअणीयेष्टा । टोमे 'पशापवित्रैण ग्रई समाई ' इति । तत्र सर्वेषामेव | अवगम्यते यया नहीणा ( यथनिरपेक्षाणा पुरोडाश. प्रहाणा संमार्जन कन्यि ने कस्यैव । प्रहम् इत्वेकत्वमवि- फरणता } तेपा (नीहीणां) टोपकारिन्चात् बक्षितम् । ३।११७॥१३-१५. * मोतिष्टोगे दिगिरमागः | विकल्प इति चेत् तन, बीहियवसमुच्चयेन (अपि ) भुत: प्राचीनवयाविधेः भर्थनादः । वि. ३४१६, शक्यते पुरोडाशो निर्वतयितुम् । (वेन दृष्टोपकारिवं • ज्योतिष्टोमे दीक्षणीयऽऽदीष्टीनाम् आदो आरम्भणी. | विकल्ये कारणम् । म त) करणविभक्ति टिनं बर्त-या आरम्भात्यारोपात् । १०।११२ यवनिरपेक्षाणा पुरोदाराप्रतिद्रन्यन्य प्रतिपादयति । सा ज्योतिष्टोमे दक्षिणीचेष्टया दीक्षामिद्धिः, पाध्येत समुच्चये (सनि, इति निक्ल्यः) । एवमिहापि ननु दण्डादिमात्रेण, अतः दीक्षणीयाऽन्ते दीक्षित दण्डादीना प्रत्येकं परणविभान्ति निर्देमात् विकल्प: धर्मानुष्टानम || स्यात् )। उच्यते (विषम उपन्यास, ) । अर परणावेदनाद् दीक्षितः ग्यात , मीक्षाऽभि-पुरोटागप्रति- (द्रय-) वेन एक (प्रकृति-) संबन्धात । ५३१११।२९॥ दन्यम् आमाहक्षितम् । तस्य ( श्रीहिमि इति ) करण. भाग्यम्-- पोतिष्टोमे भूपते ' आमावैष्णवमेगा- विभक्त्या नियतता कता ( प्रीहिभिरेव पवैरेव वा दशरपा निपेद्दीशिपमाणा' इति । तथा — दण्डेन | इति ) । दण्डादीना तु अनवगत तादयम् ( दण्डेन दीक्षयति, मेहलश दीक्षयति, कृष्णाजिनेन दीक्षपति' इन्याद्यया) रणमिमक्त्या ( अपूर्वम् ) क्रियते । तम इयेवमादि । तत्र संदेहः कि सदाशितो भवति, अगवा | तादम् अदृष्टविणमिति सः क्रियते । (तथानि इष्टयन्ते दीक्षितः इति । किताबन पासम् १ सधैरिति । कुतः कय ममु२., तमाह-) अत' प्रयोगवचनेन समें दीक्षाऽमिसंन्धात । दीशासंबन्धो मति, दण्डेन दीक्ष-उपष्ट्रिय ते ( समुच्चिनाः)। यति, दीशामस्य फरोतीत्यर्थः । पदीयन्ते दीक्षित स्यात् इष्टयन्ते या, तर्था विरोपासंबन्धात् । कथमस्य दण्डेन दीशा बुर्यात् । तेन इष्टया न दीक्षितः । ननाम्य इष्टचन्ते दीशितशब्दं परशमः । भावेदने तु तस्य दीक्षिनशब्दः तस्मान तावति दौश्चित म्यात् । भाष्यम्-इफ्ते या दीक्षित स्यात् । तदा हि न च संभाति ममुचये विक्ल्यो न्याय ( पक्षे याधः सा, दीक्षा । कथम् । दीविष्यमाणस्य अघितम्य सा सान् । तत्र प्रयोगवचनो बाध्येत । तस्मादिश्वपि भवति । यदि तस्या उत्तरकाले दीक्षितः, एवं सा दीक्षिण्य. दीक्षासबन्धवाक्येषु भयोगवचनैन मह माया लाक्पादवगम्यते नवविका दीक्षिता इति । इत्यावेदनकाले दीक्षिनः म्यात् । दीक्षाकारणे पदार्थ निते रिमिति न दीक्षित, स्यात् । टुप्-- 'दण्डेन दीक्षपति' दण्डेन दीक्षा मित्र पनि वाक्य हि निरपे दीशिनः इति ज्ञापयति । यतु दीक्षा- इनि (तृतीयानिदशात् ) दीक्षाऽर्थः (दण्ड) । आमा व धो दाडेन दीक्षपनी नि, कर्थ म दीक्षित स्यादिति । वेणार वाक्येन (दीक्षिष्यमाणपदमाभिःयाहारेय दण्डेनेनं दीक्षित मशदयनीत्यामः । यनु, अनन्तर दीक्षार्थ । तस्मात् मर्शने दीक्षित )। यदि ति आमा-दीनिशी नातीति, न शमय अमयोग- अर्थाभावे वैशयेन दीक्षितः सात् (तत:) 'दण्टेन दोषयति' इनि हेतुः । सगपि अर्थे नदयमरामानार मन्यते सन्दः । नोध्येत । तसा ताना हीक्षिा: (किन्तु सन्ते। अन्येन दीक्षितः ययाम्पते वाक्येन ' आमा- न च ( दण्दादीनां ) पि' ! (कुता !) दीक्षिणामेकादशपाल निर्वभेदनियमाणः इति । गच्च सा नाम न टम् | यार ( सायाम् ) आना-आधेदनकाले दीशिवाय इति, इष्टयन्तेपि दीक्षिरस्यायो यते, तावता दीक्षितो भवति (कदेशेन ) । आह, अविस प्रोगवननश्च अविसमा । यत. एकं दीक्षा. करणविभक्तिनिदेशान् इवरैमनिरपेक्षागा दौडारणता | वारणम-यैदाधितं संपादगनि ति गम्यते । एकवारयता ·ज्योतिष्टोमे दीक्षणीयेष्टया १८०९ ज्योतिष्टोमे दीक्षणीयेष्टया , इप--- दीक्षितस्यं नाग संस्कारः । संस्कारय इति पूर्वपके । बजादिरा ते वीभितधर्माः इति क्रियाजन्यः । न न दण्डातीनां क्रियायम् । अयोध्येत, | सिद्धान्ते इति । क्रिया साधयन्तो ददादयः संस्काराः (मवन्तु । वि-'इष्टिदण्डादिभिर्दीचा किं वेष्टयेवो, तितो. उत्तरमाह- ) समर्पणादिकाया: क्रियायाः अभवत् न मिमः 1, ( किंचा दृष्टयैव इत्यन्तेन संशयः । उक्तितो. शायते का क्रिया साधयन्त: संस्कारार्थता प्रतिपद्यन्ते ऽग्रिमः इति पूर्वः पशः)। युक्त; ऐसार पटयर ( दण्डादयः इति ) । अतो उन्यापाशत् (क्रिया. | दण्डादेयंसकत्वतः ॥' रूपाशनात् ) अनध्यवसानमेव ( वाक्यार्यस्य ) स्यात् । भाट्ट- 'आमावष्यरमेकादशकपाल निर्वपति (किञ्च ) दीविष्यमाणः इति यो दीक्षामाप्तुगिग्छति, दीक्षिष्यमाणः' इति दीक्षणीयेष्टेस्तावदीशाऽर्थत्वं लट्- सम्य दीक्षणीया उपायत्वेन विनीरते (नान्यया)। प्रत्ययस्य क्रियाऽर्याय क्रियायामुपपदे विहितस्य भषणा- यथा पास्य अमिझोत्रम् । (समापाई पतन इति पगम्पो । 'दण्डेन दीक्षपति , मेललया पति, सूधर्ममाद- ) दिन अनौल दोश कियजे, ततः कृणावियाणा दीक्षयति' इत्यादिना तृतीयनैव दण्दादीना अस्याः ( दीक्षणीया इत्ति ) सामान्या युज्यते (गन्यया)। दीवार्थत्वम् । न च दण्डादीनाप्रमियरत्यानम् , दोहा- तस्मात् ( निरपेदा-) वाक्यसंयोगाह ( रामास्यानाच) | ऽमिन्यतेश्रुतत्वात् अनेकेषु दीक्षारपदेषु ताश- दीक्षणीयपेय दीक्षितनं जन्यते । ( इश्यन्ते वा इति | गायर्या प्रमाणाभाषाघ । फिच अहारूपयमनियमपरिप्रहा- सूत्राय संक्षिपन् लक्षणसंबन्ध चिन्तायाः दर्शयनि-)| उकूल् योग्यतारूपापा: दीक्षायाः अभिव्यक्ति नाक्दनु- इष्टयन्ते अनिदानादीनि र कार्याणि इत्ययं कमलक्षण-मित्यारमका, दण्डादीनाम्यभिचरितत्वात् । नापि सरणा- संबन्धः। मिका, ऐन्धिायस्य प्रागशामात् । अस्तु वा दीक्षणीपाया ममाख्यानं च तद्वत् । ३१॥ एव दीझोत्पादकत्वम्, तथापि न तदन्ते दीक्षिनर्मा भाप्यम्-- यश्च पश्याम. इशिक्षणार्या, चन्चे यमनियमादयः । चत्र जीवितोऽगि, दीशिया मद, च प्रवृत्तिरिति । पसाद । समाम्यान च तदादिति यदन् । सत्यमेव यद माऽनृतम्' इत्याद्यावेदनपणदण्डादि- न्याय उपदिष्टः । कथम् । दीक्षणीयेति तादध्यारी समाया टामोत्तरमेव यमनियमपरिग्रडविधानात् । इतरशा आये- भवति यया स्नानीयम् , भोजनीयं चेति । तस्माच दास्प टान्यापते: । अत एव यमनियमपरिग्रह एर पश्यामः इपिटीक्षणाया, इष्टयन्ते च प्रवृत्तिरिति । दीक्षेति पार्थसारथिलेसनमप्यपातम् । आवेदन शा--'निरपेक्षेव वाक्येन दीक्षाऽधिर्विधी- दीक्षासचन्मोत्तरकालं यमनियमपरिवहामिपानात् स्वयमेव यते । दण्डादित्वमियारूपं र दण्डादि तु अकिश- दीक्षाया अदृटल्य वाभिधानाच्च । अतो दण्डादीनामपि रूप इति पदच्छेदः ) तदूपजनतयोच्यते ॥ (इति | दीक्षाऽत्वात् सर्वान्ते सा । न व पैश्यययगात् विकलापत्तिा, अदृष्टार्थतमा एफपयोगविधिपरिमण सोम-यमा नयनमात्रात् नामिनियम् एडमिष्टि- ममुचयावगती अवान्तसका नरपेक्ष्योपपतेः । इनि मापार न दीक्षितवमिति प्रत्यबस्थानान् मंगतिः । मारे, दीक्षणीयावास्ये 'दीशिष्याणा ' इति लमयप. सूत्रार्यस्तु-मः इष्टिदण्डादिमिः दीक्षा मिशन्धान भागेन तम्या दीक्षार्थत्वं तावदवावम् । दण्डादौनात आवेदनात् परेण आवेदनादनन्तरं दीक्षितः स्यात् । गिजनीमपतिपदाणान दीशाऽयंत्वमयाम्पते, अपित 'एमा रितीरा' (पा. १३१) इत्पन्न पाम्यपि तदनुहन्यापायरयमेव प्रथममरगम्यते, एमात्तु वसं. इसरो' इति कम्यं परायला परेण पावे. बन्धात् अयोग्यम्यापारूपदीवाऽमाय पदेन पट पार. दना । ति प्रपोग: समर्थनीयः इति तन्मरले। मीन्यादिवत् विलाप्येत । न च गोमासाती- मयोजन - दीमाप्रनित्यय दीशिवपमा प्रस्तेरन पीययैः स्वार्थ वात् न दीक्षायाः मारिनन्यसलना. मी.को, २२७ विद्वान्ना )। - ·गोतिष्टोमे दीक्षणीयेष्टया १८१० ज्योतिष्टोमे दीक्षापरिमाण ऽसर: । सिद्धरूपत्वाच्च दण्डादौन न क्रियान्याप्य. टोमे नित्यत्वेन प्राप्सत्वे सिद्धान्तसूतमिदम् 'दीक्षा- स्यज्ञानमन्तरेण दीवाऽपवज्ञानमयः न च प्रथमावगत- परिमाणे यायाकाम्यमविशेषात् ' इति । मरणादिदोपात् प्रयोजक-यापारार्थत्वगेवर कारवयादिवत् | अन्यरमेन अन्यत्तमो कसिंगरात् दीक्षापरिमाणे यापा- सास्तु इति वाच्यम् । त्याचे साक्षादीक्षगोयाऽय. काम्यं कामचार: स्यात् । नान्तर च अधिकरणान्तर- स्नागीमारे अष्टार्थापन र दीशायाः पारीभूत-सिवानापर पाख्येपम् । तपादि द्वारा रिजात यमनियमपरिप्रहारयोगिदीक्षित यशानजनकतये। दी. स्था' द्वारशाहे कि दीक्षापरिमाणाना विपर, किंवा पीपाऽन्य दीर्थत्वमेव वा अनीकर्तुमुचितम् , द्वादश दीक्षा एव नियता, पति विशये प्रतिक्त 'अगन्म' इति मन्त्रस्य यागफरप्रकाशकतया मगाइयमिय। विरपे मासे, रूम. 1 लिङ्गात् द्वादशाइपरिमाणमेव अत एव परम्परासबन्धस्त्र संबन्धिविषयैव प्रौधोपपचन स्यात् । तत्र हि एवं भूयते ' पनिशदहो वा एष यद् मणापि । शानजन कार्य र सारकविधया । सत्यय द्वादशाह । इति । द्वादशाहे उरमद, मुन्याश्च द्वादश । घ मानान्तरोदनवगमेऽपि विपन्यथाऽनुपपत्यारामात् / वद्यदि दोधाय द्वारा स्था, तदा पनिंशत् इत्यनु- स्मारकालोपपत्ति । तद्विषन्तरेरेव च दण्डादीना बादोऽवकल्पेत । तस्मात् द्वादशाहपरिमाणमेव तानिए- धारणपण्डपनादिरूपक्रियाविधानात् नाक्रियाऽऽविधाना | म्यते । त्या दीक्षामि. इति दीक्षाबहुल्वमुक्त्वा तदाक्य- स्मारक बसंभव इति शनीयम् । अत एव तत्तरिकया. शेषे ' द्वाम्या लोमावति, दाम्या त्वचम् , दाभ्यामयम्, इनामपि एपा दौसाऽमिन्यञ्जकत्वमपि भानुपनिकम् । द्वाभ्या मासम्, द्वाभ्यामम्पि, द्वाभ्या मानम्' इति अत एर दण्डादीना दीवाऽभियतो समुच्चयः । यत । पणा द्विकानाम् अनुक्रमणात् उपक्रमगत बहुत्व दादशावे इश्यन्वे पर दीया, वदन्ते एष दीक्षितधर्मा. दीक्षितो व्यवयाप्यते । तस्मात् भारीर द्वादशा दीक्षा इति । न जोति, में दीक्षितम्यान्नमश्नीयात् ' इत्यादयः 1 / वस्तुतस्तु द्वादशाहे ' द्वादश रानीदीक्षितः स्यात्' इति न चैवम् आवेदनवेयष्यममिन्यक्तिवैयर्थ चेगि बचने चाप्रति पूर्वपशानुरिटते. यथामा रमेकाधिकरण- वाच्यम् । सद्विपानागमलेन तत्पपठितधर्माणागेव । तयैव व्याख्यम् । न च प्रवृत्ती द्वादशाहपरिमाणस्य दुत्तरवप्रतीते। नित्यत्वे 'द्वादश नामी' इत्यतिदेशप्रामानुवादः, न मण्डन-दीशितो क्षणीयान्ते।' अचनात् इति याच्यम् । यातिककम प्रती विकरपेन शंकर-- 'इष्टयन्ते दीक्षितम्य ले ।' धर्मा। मासवान द्वादशाहपरिमाणे नियमविधियात् । भाष्य- मोतिष्टोमे दीक्षा अपर्यषि कर्ता, मुन्यान्मठेऽपि भन एस दीक्षाभि इत्यर्पवादाता पर्वणि । बगगुगविरोव यायः । भा. १२२१९२५, प्राणायक म्यास्यम्य विधि वातिरोधात् । न च गापार- ज्योतिटोने दीक्षा दक्षिणायना एव । दीक्षा- मतपयुत्त मिनि माच्यम् । प्रत्यम् । यदि 'एका दीशा' दक्षिणन्याय ॥ ३१७१५।११. " ज्योवियोमे दीक्षामु | इत्यादयोऽपि विधेयाः स्यु । तेषु हि न विधिः भूयते । पायनमन्येषु अन्यतराकाइया अनुपण पूरणम् । पि. | किन्तु करपा । तथापि एकत्र काश्मिचिते नाने कत्र, २२१११५. ज्योतिष्टोमे "शातु यूप सिनचि फ्रीवे का वायमैदासङ्गात् । अतो ' द्वादश दीमाः । यौव राजनि' । भा. ११४३४३३, ज्योतिष्टोमे दीक्षामु यूप- । म प्यते । तथा सति धेश्वानरद्वादशकमानेषु महापादि- माशपकपः । ५११४५२५, ० ज्योतियोमे दीशाकालं अपयत् एवादिधागानाम् अवयुत्यानुवादतथा स्ताव. राविजागरणमाम्नानम् । र यहादाना रमणाय संभवात् न एकादिवास्ये स करायठे, द्वादग्रन्य. अम मादा वा अदृशयन। १२१८१७ भवानपसनात् । अत पर ' एवं वृणीने, की ज्योतिष्टोमे दीक्षापरिमाणविचार अक्तू- गीते, *न् वृणीते' इति पाये श्रीन पृणीते ' दलम् । भाष्यकारोतरीत्या बादशाहारिमाणस्यैव ज्योति- हत्यमेव विधिः कप्पो आयुनम् । सनम द्वादमाह- ·ज्योतिष्टोमे दीक्षितो ज्योतिष्टोमे द्वादशशत परिमाणमेव नित्यम् इति माष्यकारमतमनयद्यमित्याहुः । ज्योतिष्टोमे द्वादशशतगोरुपदक्षिणा सदस्य- कल्पसूत्रेषु तु एकादिदीक्षाविषयः शापान्तरमूलकाः । सहितेभ्यः पोडशभ्यः ऋत्विग्भ्यो विभज्य देया।। इति । कु. ६८।२८-२९, तत्र दानं विभागेन, प्रदानानां पृथक्त्यात् । * ज्योतिष्टीने ' दीशिनी न ददाति ' इत्यादिवाक्यं १३१२५० ॥ पुरुषार्थदानादेः प्रतिषेधकं पर्युदायो वा । भा. भाप्यम्- ज्योतिष्टोमे गवाइयो दक्षिणा । तमे- १०1८1७१२-१५. घोऽर्थ, समधिगतः गवा सम्पति । अथेदानी मिदं ज्योतिष्टोमे दीक्षितग संकल्पितप्रयाण- संदिसते किं यस्य यावात् माग आभजति, स्वयमेव यज- समाप्तिपर्यन्तम् आदी सकृदेव प्रयाणमन्त्रपाठः ।। मानेन विभज्य तम्य तावान् करपयितम्यः, उत परिपदैन प्रयाणे त्याऽर्थनिर्वृनेः । ११।४।१८।५१ ॥ विमन्यते इनि । किं प्राप्तम् १ अनियमः, विभज्याविभज्य भाष्यम्--दीक्षितस्य प्रस्थिनस्य प्रयागारमा 'मदा- वादातव्यम् । एतावद्धि भूयते दानन्यमिति । न विभज्या- दभि श्रेषः हित र निचार्यो कि विश्रामे-विश्य देति । तस्मादनियम इति । एवं माने, रूमः। विश्रामे पुन.पुन पनिधमानो मन्त्र प्रयुद्धीत, उन निमम दानपमिति । दातम्यस्यैव सत् रूमं यत् सन- सकृदेव आदाविति । विशेषग्रहणात् प्रतिप्रस्थानम् । इति परित्यागेन पास्वत्वापाटनम् । तच यजमानेन स्वयं कर्न- प्राप्ते, उच्यते । प्रमाणे तु मा पर्थनिर्धत्तेः । अर्थमगा. व्यम् । नसात् स्वयं प्रयोगे म्यादिति । यो यस्पाश मा- शुद्दिश्य प्रतिष्ठते । आ अर्थनिर्धत्त: तस्य प्रस्थानाभि- मजति, स तस्मै भनिर्दिष्टो, न शक्यते तेन संबन्धयितुम् । संबन्धः । तस्मात् सकृदेव प्रयोक्तभ्यः । लेन यस्तं निर्दिशति स दानममि निर्वतयति । यजमानेन मोम--विशेषागद्वारा उत्थानाद संगतिः । सूनेच दान निवर्तयितव्यम् । तस्मात् यजमानो विमज्य आ अनिवृत्तेः इति च्छेदः। निर्दिशेत् । प्रदानाना पावात् । वाति विमागे न बि- 'प्रयाणे प्रत्यई मन्यो मिनो नो वा, 5 | शक्यः म्वन मागेन संबन्धः कर्तुम् । तस्मान् विभज्य विधमः। प्रयाणभेदाद् भि, नो गत्येक्यादा निष्ट- | लामिया दारान्येति । त्तिनः ९. टुप्- 'वन दानं विभागेन, प्रदानानां भाट्ट- नव दीक्षितन्य यज्ञदेशतः भृतिवनन- | पृथक्त्वान् । इदमपि (अपिफरणम् ) उचरविवक्षाऽ. स्याणार्थ, 'भद्रादनि श्रेष. हि ' इति मन्त्रोऽपि यम् । स्थिते एतस्मिन् तिभागे नियमादयो भविष्यन्ति । मध्येमध्ये विम्य पुन पुनः प्राणेऽपि नातर्तनीयः । ( पूर्वपक्षमाह-विग्यो दक्षिणा ददाति' इति अधिकाशका तु पूर्व स्वापादिभेदनिश्चयामावान् युक्तं । भविशेषणविशिष्टो ददातिषिधीयते । ऋविग्भ्य हति बन्यायम्, प्रको तुवनिश्चयतले भेदोऽशियति । चतुत: शन्दः । चतुर्थी च संप्रदाने । सेमदान च मण्टन--प्रयाणे च सन्माना1' १९. कारकम् । कारकं च नियायां गुणभूतम् । नत्र ( गुण- दांकर-- 'प्रयाणाङ्ग मनुस्तदन् ।' सकृत् । १९. भूतानामधिना विवक्षितबहुसंहपरवात् सर्पप्रदानकमेक • ज्योनिटोगे 'दीर्घसोमे तूथे। धृत्यै ' इति । दानं वर्तममिति ) अविभय दान प्राप्नोति, विभागस्य अमिष्टोमभिन्नेषु उपप्यादिषु अधिषयणकयोः संसदनं श्रचोदितत्वात् । ( अतश्च अनियम इति । उच्यते । कार्यम् । अमिष्टोमश न दीर्घोषः । संतदनाधिकरणम् ददातिश्यम् ( विधीयते ) । ददातेश्य म्बवन्यनिवृत्तिः वि. ॥३॥९६, • ज्योनिष्टोमे । देयमनुष्या दिशो परस्वखापादनं न रूपम् । वेन एकै प्रति स्वस्वय- इयं दिग्विभाग: माचीनवशस्तुतये | निवृत्तिः परस्वत्यापादन व कर्नन्यम् । यदि सगुदाय. अर्थवाद: 1111६, ज्योतिष्टोमे द्वादशोपसत्ता अता पलीकृत्य परित्यजेत् , तथा सति त्याग एव ( कैप) अहोनत्यक, न योनिष्टोमस्य साहय 1 ३।३।१३. कृतो भवति, न ददातिः । तस्मात् विमस्य दानम् । यमजन्न ·ज्योतिष्टोमे द्वादशात १८१२ ज्योरिष्टोमे द्वादात ~ (एए 'सुयो शेरिश रिमापति गन्न नामान पायाचितगभाषा परिणाम यों ने पाशिय मात । य एकमेव ट्रम्प दाशयदानं स्याममात्रम्, न त मुमय दाननि पुष्पम् । या धेनुशिया' इत्यादि, ता भगिमार दान दि-गोदाने विदित विदा नियोऽन्तिमे- गयभापार दिपमे ए बिमावि), हरि सिम् । विमानो दिम या, नियमानुसितो. परिषयाच्च सोक्यम् । ५१॥ निमः । अविभागो पर्यो, बहु न सिम् । भाप्यम्-- अस्ति च परिक्रमा दाम, न प दिमागे स्वामिमि. वापिनियते।" मानम् । परिक्रया मा भूपेन गइ पगितम्यम् । ' तुपो यो विश्वपेदा विमर' इति मन्ये विभाग- यदि परिषद प्रतिशत, परिपच विभौत, महिन् । ( भी गायः, या मान गयो नाम देयः स्वामिना गज अनियपरिमाप एक गाम-विमा वि मत्रार्थः)। पन् । यथा क कायामाधम्मो महीय, 1 भाह- सेपं दधिमा माविमो दीयमाना विप्राय फामा सामिना सह पगन् । म्यः सामी विमम | देया, न नि पिन्छापाम् ।' धिम्यो दक्षिा पदाति' निदशी पनि गुम्पमिति । urfron दाना पेन विधिता समुदि. दया सम्माधिमय दधिणा दावम्येवि। तेम्मा अविना देयान बाधिमापने पास्या- दिमागं पापि दर्शयति । ५२॥ मुवानपदार्थानापतिः 'धेनुईक्षिणा ' इयादी अवि. भाष्यम् -- यपिच पनि विभागम्, यद् मापदायकन्वे ऐपटपरखान्योत्पत्तिष शापि तपोन्यचि. विमागामियायिने मन्नमामनस्ति । 'तुपो यो विश्वया समवेन सम । मतदारकरिमागेर विमति मानिनेन विवाए दक्षिणप्रवन्धोत्यवादिन शतिः । वस्तुतस्तु रिनामिद ददाति ' इति । तया मशीये मे पदाछि, अमिमुपादे यावेन तद्वतबहु-व साहित्ययोः अश्विधिवत्वात् पृष. नेश पिता मीशाति । मणे ददाप्ति, स्तम्शे ददाति । दायेनानूपा शान् यजति ' इनिधन पनिप्रधान गुमति प्रमृत्ये । यो ददाति । नेष्टे ददाशी । हरिर्धाने आगी- न्यायेन प्रयेमिरग्य उमसविणाम पागः न नेम्प माग्यो ददाति माग्यो ददाति । अन्त:-विमागपतिः । इति प्राप्ते, नाम ऋविना मनुष्या सदसि आमीनेम्यो यहाभ प्रामक यो ददाति विभाववरूपोद्देश्य कागतिः, तस्याः सदानकाकाचि, एवं विभागनिमापयते । तामानिमय दातम्यामिति । वैन लगाया प्रमाणामावात् । भनो । वेदविदे गां शा- नविनपरिक्रयान दानमेदिति | ददाति ' इत्यत्र गोगदानोमयविशिष्दानम्य स्वयंच- चितम् (१०२२-२८)।तेन तेषां का निदायोमयविशिष्ट धिगादानम्य पैमधादिवत प्रशनत्याद बहुत्वं न वियशिवम् ॥' अत: प्रति- पदान्तरक्सनमा ऋविगानमगार्यप्रती है। अमिगत- प्रधानावृते: एकरीव दानम् । मयसाहित्यादेविवक्षित वान प्रयेकं समस्तदक्षिणाss- मोम-- पूर्वर विशेषचिन्तनात संगतिः। सूत्रा-वृत्तिः । अत एवोभयत्रापि गदादिन्यस्य निर्मकत्व मिया र्थस्तु-तत्र गदादिपु दाने विमागेन म्यात् पदानानाम् | सक्नुवन् करणालणे मिश, दक्षिणाया पापावरे धियो देपाना विभावाना भिनावात् विभय दानं जीवोरमृदादिवत् उत्पन्नाया एक्स्या एव प्रपाजायुद्देनेव विना वेनदेन ऋविजा तस्यतस्य भागस्य संबनायिन-कविगुदेशेन विनियोगात अवयप एवं प्रत्येकाम्यय: मराक्यवान् इति । अत्र (मुले) परिषदा उद्देशेन | इति न प्रत्येकं समस्तदक्षिाऽवृत्तिः । अत; समुदि. क्रियमाणम्य दानन्य मुख्यमेव अतीहत्य तस्य आनत्य- तेम्प पर वर्ग यमरः सर्वत्र त्रिपादानम् । अत एवं धन्वम् अस्विगुपयोगधम विना न निहति इति शनिबन्दाहायोऽपि अविभाज्यैव शेयते नहि धेनुदक्षिणा' वोहाय ये दानमुपादनम् । प्रभारेस्तु परोपकार- इरादो एकवेन्वादी अविमायाववत् अन्बाहायर्यादी ·कर्तव्यः॥ ज्योतिष्टोमे द्वादशशतदक्षिणायाः ज्योतिष्टोमे द्वादशशतदक्षिणायाः तदन्ति । येन अन्याशाविभागे सादितत्वयुधिन पुर- । भवेयुः । विषमा हि एपामाख्या । फे चिदनि:, के स्क्रियेत । एवं च सर्वत्र बहुवचनवलात् समुदितेभ्य चित् तृतीयिनः, के चित् पादिनः । येषामधे ते एर दाने प्रसक्ते 'तुथो यो विश्ववेदा विभजतु ' इति अर्धिनः । कथं च तेषाम भवति । यदि तेन्योऽर्धे मन्त्रार्णवात् अमीपे ददाति, होरे जाने' इत्यादि- | वीयते । एवं पीषिनः पादिन इवि र चीशारिधिभुतो प्रमाणवल्लाच्च गमकमरने विभज्यैर दानम् । समात्यामन्ते । मा परिक्रमा कर्महवे पाये नोप- मण्डन-'विमन्य दानं पर दक्षिणायाः।' पद्यते । पुनस्य विनेपो दृश्यते । अम्युदये । अभ्यु- शंकर-~विभज्य दक्षिणा देया।' दयः इति अभ्युदयफचम् । ऋमिफल बादशाईमः । ह ज्योतिष्टोमे द्वादशशनदक्षिणायाः अर्धिनः अवगुहपतिं दीक्षयित्वा ब्रह्माणं दीक्षयति, तत उदा- तृतीयिनः पादिनः इति समाख्याऽनुरोधेन विभागः तारम्, ततो होतारम् । ततस्तं प्रतिपरयाता दीपिका अधिनो दीशयति, ब्राझगाच्यांसिन ब्रह्मणः, प्रस्तोतार- समं स्याद तत्वान् । १०३११३१५३ ॥ मुद्रातः, मैनावगं होतु । ततस्तं नेहा दीरित्या भाष्यम्-- ज्योतिलोमे समाम्नायते । गौश्वा- तृतीयिनो दोशयति , अमीधे बाणः, प्रतिहारमुगाना, वश्वाश्वतरच ' इति । नापमर्थः समधिगतः विभज्य अच्छावा होनुः । ततम्नमुन्नेता दीशयिवा पादितो दात पमिति । इदमिदानीं साधयिक ति समो विभागः, दीशपनि, पोनार ब्रह्ममः, सुब्रह्मण्यमुद्रातः, प्राक्स्वतं उत कर्मकृतं वैषम्यम् , उन शब्दकृतमिति । किं प्राप्ठम् ? हो। नतस्तमन्यो दीवयति, मनावारी वाऽऽचार्य- समो भागः स्पान्, अनित्वाद्विशेषस्य । यत्र विरोयो पेषितः इति अर्धिनः, तृतीयिनः, पादिनः इति द्वाद- न श्रयते, मो विभागो भवितुमईसि । कथामेर ? | शाहे अनुवादः । यदि प्रती यपासमाख्यम् अमीषा- पक्मे सर्वे दातव्यं प्राप्नोति, यदि भपरम्मै रातयं न भिमे भानाः, यो द्वादशाहे दर्शनमुरपयवे । तामा भवति । तर यानति एकस्मै दीयमाने नान्यः संवि- अध्यादिमिः समारब्यानात Bमायातित वैषम्य भग्यते, तावत्तम् एकम्मै न दातव्यम् । अविशिष्टं भवितुमहंतीति । दातव्यम् । एवमेकेकस्म । तस्मात् विशेषाभवगात् सम सोम--- पूर्वाधिकरणे विमागे प्रतिपादिते ससिक- कवेन इदं चिन्त्यते इति संगतिः। हुप-- रामं रफादश्रुता इति प्राप्रान वि-'स विभाग: सोनोवा, विशेपाभवणात विभागोपोदनकं च। समः । वैषम्यं स्याद् यथाऽपाम्, मैवं सत् पार अपिया कर्मवैपम्यात् । ५४ ॥ समाख्यया भाष्यम्-अपिवेरि पक्ष-यावृत्तिः । न सौ भाट्ट-विभागोऽपि असधि नियामकै सर्वत्र स्यात् । कर्मकृत वैषम्पं भवेत् । यो बहु कर्म करोति, | समानः एव । प्रयासानुरूप्यादिनिपामासावे तदानु- तम्भ यही मृतिदीयते । तस्मात् समानुरुप्पेण वैषम्य रूप्येण । सोमे तु सप्रस्थदीशाक्रमविधायके वास्ये अधिनस्तुतीयिनः पादिनः' इति श्रुतसमाख्यापक- अतुल्याः स्युः परिकये, विषमाऽऽरया विधि- फाप्पविषन्तरेण प्रविप्रसाश्रादिसाधारण्येन भम्पादि- भुती, परिफयान्न कर्मण्युपपद्यते, दर्शनाद् समापापा: याज्ञिकप्रसिद्धत्याच महागा यो विभागः विशेपरय तथाऽभ्युदये । ५५ ॥ ( १२-१२ गावा), सधै मतिमसायादीनामय॑िनाम् भाष्यम्-- नैतदस्ति कर्मकृतं चैपम्पमिति ! मि (६-६ गायः), कुतीयांशः तृतीविना नेष्टादीनाम् तादि । उपकारकृतम् । ४ उपकारः भुन्या विज्ञायते । (४-४ गावः), सोश. (३-१ गाव:) पादिना- नमातिइतं पश्यम् । तेन आस्था: परिकये वादीनापिन्यां कमैप बोप्पः । अयं च दाशाता. देसमिति। मिति ।

·ज्योतिष्टोमे धारामहाः १८१४ ज्योतिष्टोमे पूर्वयोः दाचैक, तत्रैव विभागविधानात् । अचादौ तु समुदिवेभ्यो | तापत् प्रयोगवचनेन गृह्यते यूपः । उत्तरगया चोदकेन दानम्, ते स्वेच्छया राम्येन प्रयासानुरूप्येण या विमागः प्राप्यते । ११।२३२३. - ज्योतिटोमे पश्वर्या अनु. कार्यः । एवमन्बाहादानपि । अधिकरणदुयेन विभाग- यानाः आनिमार शस्त्रोत्तम् इति कालः संयोगः । कथनं च यामागासंवादिमागबाधोपयोगितया । वि. ४३।१५, ज्योतिष्टोमे पशुप्रये यूप: तन्त्रम् । मण्डन-- 'भार्ग समाख्याऽनुगुणं प्रकुर्यात् । यूपन्यायः । ११४३३३. ज्योतिष्मे पशुत्रपे सूपस्कारा. शंकर--'म विभागोऽममो मत.' स्तन । मा. ११६३४१५-७, यौतिष्ट्रोये पशुपये • ज्योतिटोमे पाराग्दाः । धारया गृङ्गाति । स्वतन्तम् । ११३५1८-१२, - ज्योतिष्टोमे पगु. इमे ग्रहा ऐन्द्रवायादयः । वि. १०५/१७, पुगेडाशः पार्थः नदु देयवासस्वागः IST शु ज्योतिष्टोमे धिष्ण्यनिहरणम् आनीधीया-१८-२०, . ज्योतिटोमे पशुपुरोडाशस्य अपर्ण शास- देव।। मुसोपे, न शागि। १२।१५।१२, • ज्योतिष्टोगे पशु- ' अगर सबने विहरति । इत्यादिना विहितं | पुरोधारास सवनीपपुगेडाशाना सौम्यक्ष निर्मापः विष्ययाना विहरणमौत्तरवेटिकादेव स्यात् । तदमीनामपि हविर्भानशकटाम्या मिले अझटेक । नतु होमार्थत्वात् । इति प्राप्ते , 'अनीद् पिण्यान् विहरति' | हविर्धान शकटयोरन्यतरस्मिन् । १२११५११४-१६, इति नियमनादामीप्रीपाया आइकनायकदेशवन होम ज्योतिष्योग पानीक्तदशेपे भक्ष्यमाणे इन्द्रबाबादय: 'संयोगोपपत्तेः तत एव विदरणम् । संवर्ष. ३१२११५. पूर्वदेवता मशमन्त्रे नोपरचणीयाः । १२११३॥ • ज्योतिष्टोमे नदीतरणार्थों मन्यः 'देवीरापः इति।।३५-३४. . ज्योतिष्टोमे पानावतमधमन्ने स्पष्टर यदा बनेकोतसे नदी वरति, तदा मयस्य नावृत्तिः | नोपरचणीप: । प्रत्याचिन्ता । पि. ३२१४. आदो एष मन्मन्यः । भा. १९४११७.५० (५३). - ज्योतिष्टोमे पानीश्वभधमन्ये पनीयानामिरेयोप- • ज्योतिगमे नवनीतेनाम्यद्रो दीक्षायाम् । वि.१ टक्षयित यः, न याज्यामप्रसाद प्रविचित । ४७, . ज्योतिष्टोमे पदे जोति' वर्मनि रेति। भा. ३।२।१५।३७.० ज्योनिष्टोमे पाशुपविकदाहानेन न्यनारम्य 'यदाननीये जुदोनि , नेन सोऽस्थानीयः । अवनीयपुरोटाशदिगु इविष्पदाहानस्य प्रसङ्गसिदिः । भीतः । राजसूये 'वरमांकरपायामुत्सृथ जुहोतियाचिन्ता । यि, १२१२।३. योनिष्टोमे पुनरम्पु- अग आइयनीय: पदादिपिविशेषविद ने बाध्यने । प्रीतममेषु इन्द्रस मिसावरुणादी चेति मरेपामुप. आहवनीयः सामान्यः । १०1८1८यौतिष्टोमे पयो. वर्ण भश्मन्ने कन्यम्, न तुइ-द्रम्य अनुरक्षणम् । मतम् अपरादो अनीर्णयमो न कर्तव्य । ६४८/ भा. ३।२।१२।३०-२', ज्योविष्टोमे 'पुरोगाश- • ज्योतियोमे । पयोवतं पाहागम्य, याग राजन्यस्य, शकलम् ऐन्ट्वायरम्य पान निदधाति, गाना आश्विनपात्रे, आमिशा वसाप ' इति । १.४१ । फनुधर्मोऽयम, परभ्यो भत्रावागाने नि । घनीयपुगेडागेषु विदा न पुष्याप । भा. RINE-1 नियमादृशय माना मेर अयम् एकदेशय संयोगो नल्यम्य । तेन अन्य भरणीयम् । मि. स. १८३३. ज्योतिष्टोमे १ अमीरोमीयः । नम्प पशोः हृदया. ज्योतिष्टोमे पूर्वयोः सपनयोः आग्येन रिभिरवाना या प्रयोजिका, न तु यापम | मोमेन या व्यापारणम् ॥ लोदितनिरयनं या । भा. १२५, • योनि- देवो ये नदिए पर्यविशन्ते सोमपीई प्राप्नुवन् हमे पच: अमोलोगीरापनाशनुरप्याः । १९१३) माइसनीप भाषीभीशे धोत्रीयो मानौलीया' इति प्राय ३-४, ज्योतिष्टोग पधूना यूपः मुन: ग्याविरे यजाति, माछेथु जति' इति विघानात वेषामेव सोयेन पालाश यध्याति, रोहिदझे प्रभाति इति । अमीयोमीये म्याधारणमन्येषां गायन । इति प्राप्त अतिहार - ·ज्योतिष्टोमे पृष्पानि ज्योतिष्टोमे प्रायणीया - . स्तुवते, - वघट करोति दि होते सोमपीयेन पन्ते' इति | निर्वाधोऽयमर्थकम न कर्मान्तरं नापि प्रतिपत्तिः । भा. निन्दाऽर्थवादेन सोमनिषेधस्थापि उन्नयनादाज्येन मह | ११।२।१६६६-६८. ॐ ज्योतिष्टोमे प्रायणीये अदिति- विकल्पः । तृतीयसवने स्वाज्यविधिनियमार्थः । संकर्प. देवताकपयासि प्रदेवधर्मा न कर्तव्याः । आदित्यपयो- २८. ऽधिकरणम् । वि. १४११.. ज्योतिटोमे पृष्ठानि समदशानि इनि पृष्ठशब्द: नाम ज्योतिष्टोमे प्रायणीया पूर्वाग्यन्ता , धेयम् , न गुणविधिः । भा. १४२॥३ज्योतिष्टोमे । आतिथ्या च पूडाऽन्ता ।। 'उगं मांसनि , नियत्यं शंसति , आज्यः प्रतिषेधार्थवश्वाशोत्तरस्य परस्तात् 'प्रतिषेधः पृष्टः स्तुयते । इति स्तुतशस्त्रयोः प्रधान- स्यात् । १०७।१३।४० ॥ कर्मवमेव, न गुणकर्मत्वम् । प्रधानकमावेऽपि अपूर्व भाप्यम्- इदमेवोदाहरणम् 'शंग्यता प्रापणीया जनकवमन्त्येव । स्तुवरावापिकरणम् । दि. २२९१५. सविडो, न पली. मयाजयन्ति की । इन्ता * ज्योतियोमे पतिपदो: 'युवं हि म्य:, एते अवमम् ' | आतिच्या मैतिश्ते, नानुयाजान, यजति । इति । तर दो इयनयोः यजमानद्वित्वग्रहुन्यसमन्धियोः कुलाययागे शयू, द्वे इहे इति । तत्रायमर्थः सथियिकः कि सने च उत्कर्षः । द्वित्वबहुत्वाविकरणम् । भा. ३१३३९॥ | परेण शंयुमा भवन्ता सतिद्वते, उत पूर्वेण । एवं कि १७-१९. ज्योतिष्टोगे प्रवर्य प्रकल्प यते 'न प्रथम- | परया इडया इटाsता सतिते , उन पूणेति । कि यो प्राज्यात् । इति । अयं प्रयग्पनियधः अनूचान- | प्रासम् ? पूर्वाभ्या शेविडा पामिनि । कुतः १ पूर्वा- व्यतिरिक्तकर्तृके अगियोममयमप्रयोगे एघ । प्रथमयजः भ्यामपि संस्थापयता भुत्पर्यः कृतो मवतीति । इतेच अमिलोमः । 'यमिष्टोमे वृणक्ति' इति विधिः । विपि. | शन्दा फरसादुत्तरान् पदार्यान् कुर्यादिति । उच्यते । निषथयोरधिकारिभेदेन व्यवस्था । तश च श्यते 'कामंतु उत्तराभ्यामपि संस्थापयन् शब्दार्थमेव करोति । तम योऽन्नान: स्यात् तम्य मण्यार' इति । वि. ३१३।१७, | श्रमात् पूर्वाभ्यां संस्थापयन्न शन्दा परिच्छिन्द्यात् । * ज्योतिष्टोमे प्रातःसवने ऐवायवादयो प्रहाः, मार्थ- | शब्दार्थ परिच्छेत्स्यामः । यदि उत्तराभ्यामपि स्मा. दिने गस्पतीगादगा, तृतीयसनने न यादिसादयः। पर्न शन्दो वक्ष्यनि, तम्तrei शायद भूयोम- अहधर्मास्तु सक्नत्रयेऽपि फर्नयाः । ३१६१९, • ज्योति- | मुपकारं लस्पते । तस्मादनियमः, पूर्वाभ्यामुत्तराम्पा घो प्रात:मवने गायत्रं बाम ! बहिष्पवमाने भिवत् वेति । एवं प्राप्ते, रूमः । उनराम्यामिनि । कुतः । स्तोमः, याव्येषु पञ्चदशः स्तोमः, ऐन्द्रायवादयो । प्रतिषेधार्यवत्वात् । तदैव पनीर्सयाजस्य अनुयाजम्य च माहाः । माध्यदिने र पवमानसूक्तानि त्रीणि नदुनर मतिश्योऽर्थवान् भवी, यदि उत्तराम्पा न सम्पाभ्येत, पृास्तोत्राणि चलादि । तेषु समदशः स्तोमः १४३, व पत्नीसंयाजानुयाने प्राप्नुतः । तसादुत्तरागामिति । * ज्योतियो प्रात.सक्ने पहिषयमानेन स्नौष्यमाणा: ननु च प्रतिषस्य नित्यानुवादवमुक्तम् । उच्यते 1 न भत्विजः भालापा बहिः प्रसपंन्ति अपर्य प्रस्तोता सत्या गती तु न्याय्यम् । तस्मान्न पूर्वाभ्यामिति । संतनुपात, स्नोतारमुद्राता, उद्गातार प्रतिहा, प्रतिहार उच्यते । लिङ्गमेतदुपदिष्टम् । न च लिग साधक माति । मार, जाणे यजमाना, यजमान माता' इति पुरतो मासिकप्तामिति । पोतल लिलाम्य अर्थवत्ता गान्तः क गृही बेर (इय तु याशिनां रूदिः। म्यान् । अनोपते। इयं प्राणिः, यदा विशेषो मार- स्पर्श एव तु विहितः ) तोऽन्यो गति इति | गायने, युरन्ने यस्या अशारीतेः, सा गंयन्ता । एयम पिपीलिकापक्तिवत् प्रसपणन 1 तारन्छे। स्पर्शना डाऽन्ता । सेवा भगरीतिविधीयते पन्ता, बान्ता विग्छेदा न फेनापि कन्यः । ६६९७. ज्योतिष्टोमै || सा व विधीयमाना अन्यान्याहानि परिसंचटे । 'प्रारणीयस्य निकाने उदयपमनिपति' निकासे कयम् मतपर अगरीत्या, हाऽलया व शीर्य- । - ·ज्योतिष्टोमे प्रायणीया १८१६ ज्योतिष्ट्रोमे प्रायणीया मागया एकनाथाशयां च छत्या अन्यायानि नाफा | ilaतिविधाने (च) चोदफ; हानि प्रगति हमन्ते । मनायाध्यमाणानि च नैक्शस्यतो यान्ति। (य) | मन (समति) पूर्वी शंग्वन्तता अति- मतः अमासानीति गम्यते । ना एवं सति साम्पोल्ट्थ्य यो गच्छेत् , सेन आगमो याधितः स्यात् दाम्बिधान्तता न पंचिदर्थम् अभ्यधिक गायतीति । (तसात् पूर्वक्षेत्र युना शंपन्नता, ततः परेषा बाध:)। उच्यते । नेप दोषः । नहि वस्या पृषा यास्यम्, प्रतिषेधरय वायुतत्पात्, तरय च नान्य- यम्यानपंक्यं परिनिहीत । साम्य पाक्यस्य उत्तरान्तता देशत्यम् । ४२ ॥ प्रयोजनम् । तस्माद उत्तराम्पा संस्था स्यादिति । भाग्यम् -- इतश्च पूर्वाम्या (विटाभ्यां ) पर टुप्- शंगता अगतिविधीयठे । सा च म कन्यमिति । इतः ! घरायुक्तो हि प्रतिपेघोय (क्लमोपकारा विधीपमाना) आग्यमागवत् निराकादशी कृतः । कयम् १ 'देवासुर: सत्यमभजन्त । अर्ध करोनि प्रायणीयाम् । तस्यां च (लिथीयमानायाम् ) | देवा, सन्यायामजन्त, अर्घमगुराः । सदसुरेः सत्यममूल्य- शंपन्ते ( अविशेषेण ) परिप्त्येते । रात्र पूर्वस्याम् । मान देयानपानामत् । ते प्रायणीय निरयपन् । तर (संपन्नताया ) गृप्रमाणायागुतरम्य यो. माक् ये शंग्यन्तमाचीत्, अथासुरा पशमापन् , ततो यशसायो पदार्थाः पर्तगा भवाताः, ते याध्यैरन् । उत्तरस्यां तु) इति।। तमे या खरितमाट्रियन्ने' इति । तया (गहामार्या) नमिश्चित् बाधितं भवनि, शब्दार्यश। 'मातिप्यं निरवपन्, तश्विाऽन्तमासीत् , अधान। संपादित एव । पल्पनुपाजातिपेधावत्वं च (एवं सति । पशमापन्, ततो यशसावरे इति । दिवाऽन्तमेर वा मरिष्यति । तरपा अनुवादमागमनर्थक स्यात् । वरिसमाप्रियन्ते । इति । त्वराहतश्च पूर्वमन्त्र सविष्ठनिश्वानुवादः। नोत्तरम् । तस्मात् नान्यो देशः प्रतिषेधस्य । तस्मा, प्राप्तयों पूर्वस्य वचनादतिकमा स्यात्। ४१ ॥ पूर्वाभ्यामेव शेविहाम्या पर न पर्तभ्यमिति । भाप्यम्--- नेतदखि, उत्तराभ्या दाय्यिताम्या सोम~ पूर्वोक्तस्तुत्यर्थवासपात् मंगतिः । प्रतिष्ठने इति । पूर्वाभ्यामेव । कुन: १ नेह शरवन्नाया सूत्रार्थस्तु- पानीपंपाजान्थाजप्रतिपेशयेत्यात उत्तरम्प गगरीतेभानी विधीपने, वान्तायाश्च । कि नाई ? विडम्य परस्तात् यत् कम्य तस्य प्रतिषेधः स्यात् सया विधीयते । गरिबटाइम्ता समिछने । नर्तमाना। इति । शयिहान्ता च जाता सतिष्ठते, न प्रवर्तते । तिहारवेव चि--'तर शबिडे पूर्व परे वा स्वेच्छाऽथवा पर्नु यतिधपी युन्यते । रात्र पूर्वाभ्यामुतराम्यामिति परे साऽयमा पूर्व सा, यो विरिपश्रुतेः । निवेश विशेष अवगम्यमाने पूर्वाग्यो न न प्रवतेत उत्तराम्या, स्यार्यवस्वाय परे एवा , ऽनुवादगी । पूर्वोचवापता च। तदेव तत्र पूर्गभ्यामेव सथाने कृत मपनि । याति पूर्व एयाविरोधतः ।' प्रतिषेधच नित्यानुवाद इत्युक्तम् । भाह-प्रकृती दो शंयू पन्नीमयाशामा पुरस्तादेशः 'प्रार्या पूर्वस्य पचनादतिनम स्यात् परमादपरः । तथा इडे अपि अनूयानाना पुरस्तादैका (हति रिखिते सूयम् ) । नाच अगरीतिविधीयने । पश्चादपरा । तत्र पूर्वाम्या प्रापणीयातिप्पयोः बिटा- कि त ? संपूर्वस्तिमतिः । एवं (पायर्यविधाना) ला , तोतराभ्यामिनि संदेहे, 'पनि पानीय- भुयर्थः अनुगदीनो गनियति । एतरणा संपन्नतायाः समुत्सृनति' इतिचत् भष मायणोपाऽऽयनुवादेन प्रापणीयायाश्च सरन्य कर्तुं मतिष्ठतिरुचार्यत, तत्र अत्यन्त शविष्ठान्नाङ्गीतिमात्रविधानात् तस्याश्च वनोपकार- विविधाऽपि अति उत्सृज्येत (नर तदा यसया भायगावत् चोदकपरिगेपकतया नदुपरि- पाययस्य विधानम्, न च तस्य अन्यत्र, भापि तत्र ननानिवृत्तिराधिकी। अत एव मैतिष्ठतिरर्यवासानुगादः अन्यस्य । तेन सतिशतिरेव उपरमामको विधीयते)1 साधुन्या. वप च तद्गुण विज्ञानबहुप्रीदिना शनिवडा- पाय स्यात्, ·ज्योतिष्टोमे प्रायणीया १८१७ ज्योतिष्टोमे प्रायणीया । - ऽन्तपदार्थ विधानात् पूर्वशयित डोत्तरपदार्थानामपि उन्नर वेधेन रुसानमुत्यते । क्यम् ! प्रायणीयाया पानी- शेविडान्तस्याविदोषेण विधानावगः नदुरिभाविनामेव मयाजान् फेवलान् न करोति , नान्यं करोतीति । निवनिः । अत एव पनीर्सयाजादीनामपि उत्तरशविटा- } तथा आतिथ्यायामनुयाजान् केवन्धन् न करोति, नान्य पूर्वभाविपदार्थस्यान कासको न पानी मैयाजयन्तिन करोतीति । अकर्तव्यपरिसंख्यानार्यमेव इदं भिनमेव इत्यादिः तापर्युदामविधया शंग्विष्टान्तत्वविष्यकवाक्यता- | वाक्यद्वय पूर्वाभ्या वाक्याभ्यामिति । ऽऽपन. सन् अर्थवान् | अत: पानीसंयाजानूयाजवर्जम् नित्यानुपादो वा फर्मणः स्यादशब्दत्वात्। ३९॥ उत्तरशरिबहाऽन्तं सर्वे कार्यम् । इति पाने , नात्र भाष्यम्-- वेतदस्ति, विकल्प इति 1 एक एन शंविदाइमारीतिविधिः । यावे धातोः अत्य त. कसः शविक्षन्तलम् । तन हि विस्पष्ट वचनम् । पाराप्यपिने { अपितु शखिडाऽन्तरवे निमित्त प्रायणीया- द्वितीयः कल्पो नासऐप । नहि तस्य वचनमस्ति । न न ऽऽद्देशेन प्रयोगोपरमरूपा संस्थैव धावियों विधीयते । पन्यनुयाजतिषेधक कारगसंस्थानवाचकम् । कि लाह? पानीचरानाक्येषु तु पग्निकरणे निशिने प्रयोगोपरमरूपो- तन्नित्यानुयद 1 निम्यमासमनुवदति । यथा 'नान्तरिक्ष सर्गविधाने यागम्यापि अफरणापते तर त्यागरूपोन्सर्गा-न विवि अभिनेताय.' इति । पूर्वाभ्या सह एकवाक्यतेप नुपादेन परमिकरणान्ता गरीतिदिधानमेषाश्रितम् । प्रकृते । अन्योः शयता प्रायणीया सैनिछते , न पानी: धान्य विविलिप्सया प्रयोगोपरमायैव शयिहान्ता मंगाजयन्ति' इति । नथा इरान्ता भानिया निमिने विधानात् पूर्वयोरपि जग्विदगो कृतयोलिमित्तम्य । संसिटते , नानुगाजान यजति' इति । अत्र यत्न टाघवेन संजान वेन कतीय एणेपरमः । पत्नीसंपाजादिप्रनियधस्तु स्तुतिः। ननु प्रतिधवचन: नासानं यदेत, य एक नित्यानुवादावेग अर्थवादमात्रम्, बौचित्येन शंम्विडा- हि श्रुतस्यार्थम्योत्सर्गे दोषः, स एप अश्रुनकल्पनायाम् । उन्रा यम्मुन्यर्थ न विरुध्यते । अतः पूर्वाभ्यामेव | तन्मात् गरिबटाऽन्तव स्यादिति । शबिडाऽन्तता। शा-- 'वाक्यभेदो हिन न्याय्यो विकल्प- मण्डन--- पूर्वतयैवोपरमो यजे: स्यात् ।' चाटदोपभाक् । त्रिदोषा परिसरया च तस्मात् शंकर-- ' साऽन्तवा पूर्वतो भवेत् ।' स्तुत्येकवाक्यता ।' तस्मात् नियमेन शखिहाऽन्ते ज्योतिष्टोमे प्रायणीया शय्यन्तैव आतिथ्या। एव प्रायणीयाऽऽतिष्ये। च डाऽग्नय ॥ सोम-- गया अनुवादम्य आनन्यान् विध- मांख्विानाने विकल्प: स्यात् , परेषु पल्यनु- कृढचा परिसंध्यापकम् , एवम् 'न पल्ली: सयाज पन्ति' याजप्रतिषेधोऽनर्धको हि स्यात्। १०१७॥१२॥३८॥ इत्यादिकमपि इत्युत्थानान संगतिः । सूत्रे मानस्य भाग्यम्- ज्योतिष्टोमे भूपते 'दाम्वन्ता प्रायणीया स्यात् कुम्नसंस्थाविध्यमावे पानीमयान निषेधवचनम् सतिते, न पनीः पयाजयन्ति' इति । इद्वान्ता अनुवादमागमनकं म्यान इत्यर्थः । मातिच्या संतिरते, नानुपाजान् यजति' इति । न संशयः वि--'मायणोयाऽऽतिध्ययो: कि विकल्प पिडा. मायणीया कि राजस्ता फरस्मसंस्था वा, जावन्तः । इन्तयोः । नियमोथा, विकल्पः स्थाधिपरिसंस्पा, तथा आतिच्या किमिटान्ता कृत्स्नमाया बा, उत इडा-गघिडाऽन्तवाक्याच नियमी विपिमारतः । निया. नौव । कि प्रारम् । विहान्न विकल्पः स्यादिति । नुवादी नवाक्यं दोषबाहुऽयमन्य पा॥' फुला पात्यनुपागस्य प्रतिरोधात् । शवन्ता सतिष्ठते' भाह-- ज्योतिष्टोमे संयन्ता प्रायणीमा संतियते , इति तावत् व्यक्कमेव यवतम् 1 अपरमणि पचनम् ,न ने पानी सयाजवन्तिदाऽन्ता भातिया तिहदे, पली संयाजयन्ति इति । यदि शंयन्त नित्यम्, पल्य-मानुयाज्ञान याति' इति भूतम । नत्र ff प्रापणीया. नमाजमविषयोऽनर्पक: सात् । तस्मात् पन्यनुयाउप्रति-नियो: मिष्टान्त निपतम्, उन पधे पानीमपामा- मी, को, २२८ ·. . ज्योतिष्टोमे प्रायणीयाऽऽदिषु १८१८ ज्योतिष्टोमे प्रायणीयाऽऽदिपु नुयाजवजे कुम्नसंस्थत्वमपीति चिन्तादाम् , आद्य- पुनरुनेयते इति । नेद पुनस्पगमननापः । यत् योमार्य याक्याम्यो शरिबहाऽन्तत्वे विहिते तदुत्तरमान्य परिवदेवेतरत्र प्रसङ्गात् कार्य साधयति । ननिहापि तदेव मन्याऽवगतः सर्वेषा तेषामकरणे प्राप्त, पत्नीसयाजानु- सापयिष्यति । साधयेत् , यदि झमर्थिता तस्य शादा याजमाने अरणपुनःश्यवर्ण तदिनाङ्गेषु मूक्तयाकमिg. भवेत् । सा विदेर शाप्यौ । ऐटिकानां तु प्रकृती यजुगदियु प्रकरणपरिसंख्याऽयम् । अनश्च तेषामपि पक्षे | ज्ञाता । तस्मात् सत्सवदित्यदृष्टान्तः । करिवज्ञानस्य तु करणम् । इति प्राप्ते , अकरणयोवषयासस्य अन्यश्वेन प्रयोजनं प्रायश्चित्तविशेषस्तृतीयेऽस्याये ग्यास्यातः । अपातपरिसंख्यावायोगात् प्रामपरिसंख्यावा च वैदोण्या दा-- प्राकृतं नतोपान कर्त- नैति विचारे, पत्तेः अष्टदोषदुष्टविकल्पापत्तेध शविदाऽन्तत्वमेव । कर्त-यमिति प्राप्ते, सोमाय ऽपि तेनर प्रतेन सन्यवदन- नियतम् । एवं वन पनी: संयाजयन्ति' इयादे. बदारयादिस करारूपेण भा समा: अविसष्टेन पसगाद निन्यानुवादन्य दिना तदेकवाक्यतवैव उपपत्ते वाक्य. विदः, पापा कतै पम् । भेदानीकारोऽपि सोम-- अन्वाधानप यात्मात् अर्वन्गत्वेऽपि मण्डन-क-यमातिथ्यमिजास्तमेव । १२. व्रतोपायनम्प अष्टार्थत्वात् फर्नभ्यम् , युरियने । शंकर--शविहान्तादि नित्यं स्यात् ।। १२. संगतिः । . पोतिटोम प्रायणीयाऽऽदिगु ऐष्टिकं जागरण वि-- व्रतोगायनमेष्यति न था, चोदकतोऽस्ति दीक्षाजागरणादन्यकाले पृथक कर्तम्या । जागरणायः। तत् ।, उपेतस्रापरित्यागे विरोधानाम्ति तत् पुनः।।' वि. १२१९४८. भाट्ट-दर्शपूर्णमासयोरेव 'बने अतपते इति- ज्योतिप्टोमे प्रायणीयाsऽदिपु दार्शिकं । मन्त्रेण ननमहमाम्मातम् । तं नाम सत्यवदनाचर्या- बन नानुष्ठेनं प्रसङ्गात् सिधैः ।। दिसकल्परूपम् । सारवहन हिमवै सत्यमेव यदेत्' इति तथा व्रतमुपेनत्वात् । १२।१।११।२०॥ शतपथे विहितम्, इति मानूपादानेन कापयुक्तपुरष- भाप्यम्-- तर दार्शपोर्णमासिक या चोदकपातं । धर्मः । अत एव 'नानृतं वदेत् । इति शुद्धनुधर्मवान् तथैव न कियने , यया अन्यन्यायानम् , उपेत चात् । संयोगान्तरम् । अन्यतरेणान्यतरम्य वैपयेशा तु शाल्वा- न झुपेतमानपता सत् शक्यमुपेतम् । अमाप हऽन्तरीयवादपास्ता । एवम् ' ब्रह्मचारी अमधुमासाशी मापणमुपगमनम्। तत्मासम्मन शक्यम् । स्मात' इति ब्रह्मचर्यविधायपि इसम । स्युपगमनमास- निप्रतिपेधाच्च । २१ ॥ प्रतिषेध शालान्तरीपः इति न विरोपः । तदिदमपि भाष्यम् - ' असे मतरते मा चरिमामि ' इति । प्रतं सोमाविपश्वरितुन कार्यम् , दीक्षणीयोत्तर सोमार्थ परती वचनं विप्रतिपिर वर्तमानस्य भविष्यद्वयः। कृतेनैव दीक्षारूपतग्रहणेन माऽवमयमविष्टेन प्रसङ्ग- सत्यपदिति चेत् । २२ ॥ सिद्धः । न चैष्टिकमी मित्रमनकरणको विजातीयार- भाष्यम्-- अय मायवत् कम्मान भाति । यथा जनायोः कथं प्रसङ्गः, विजातीक्योरपि हन्त्रेण परि- सत्यवचन मतं पुरुषधर्मत्वादनुपर्तमानमपि दांपूर्ण- पालिनयो विज्ञानीयादाएजसकलोणचे | मन ए, सरा- मासयो। पुनस्पेयते इति । स्पिताया प्रतिशाया सूपेण वदन नियमादिपरिपालनप तयारि सोमाय कृतेने चोदयति । उत्सुक्न तकार्यसिद्धेन प्रथमवरम्, सत् न, संयोगपृथक्रयात् । २३ ॥ सकश्रितम्प पुन:सकायापति, प्रसबमानदया भाज्यमू- नैतनेन तस्यम्, मशेगधस्यात् । नत्र व चरिष्यामि' इति मन्नलिशानुपपत्रेय 1 न घ पुरायोगः कर्मसंयोगध । पुरुषार्थमुपेत कार्य पुनस्पे- याउभीच पुरुषार्थे तपादन नियमसं मृतेऽपि यया र । निहापि संयोगपृयाला मोमार्यमुपैवधिका । दर्शपूर्णमाम्यौतिष्टोमा पुरन ऐकलपण, तथा - ·ज्योतिष्टोमे फलचमसः ज्योतिष्टोमे बृहती . - । सोमार्यतया कृतेऽपि नरसंकरपे तदनेष्टयादिषु पुनस्त- | मिष्ट्रप्सु' इति । यदेतत् गैरवं यौधाजयं च द्वे सामनी , सकपकरण न विरुष्यते इनि वाच्यम् । पुरुषार्थतया | नयोः पूर्वा बृहती पुनानः सोम धारयापो वयानो कृतस्यापि संकल्पम्य मत्वर्थतया पुनःकरणे बाधकामावान्, । अर्षसि । आ रनधा योनिमृतस्य सीटम्युसो देव सायबवानियमगत्येऽपि ब्रमचनियाधारणत्रणमान्य- हिरण्ययः ॥' इति । उगरा विद्यापतिः ‘बहान संकल्मे बायकाभावाच्च । प्रकृते तु सामान्यसकल्पस्यैव ऊधदिन्यं मधु मियं मान राधन्यमादन् । आपृच्छय कृतत्वात् इष्टयाधय पुनःयाणे विरुद्धमिति विशेषःनि च धणे वाध्यत्ति नमितो विचक्षणः ॥' (इति) एवमपि सोमायस्य मतस्य फसस्कारद्वारा भन्नप्रधान- तदन संशयः शमन्ययोः पतिवृहलो, भाग कारा साधारणतया याद्यर्गत्यस्यापि सम्बात् महावेटिवदोप- समाप्सु गानं कर्तव्यम, उत याऽसौ पूर्ण बहती उत्तरा च देशिकन प्रासंकरपेन ऐष्टिकम्य वाध एव स्यात् न प्रसङ्गः विटारपक्तिः, नयोः पपथनेन तूनकर्म कृत्वा बृहती कार इति वाच्यम् । ' दीक्षाः योमम्य' इति वचनेत यम-गान कर्तव्यमिति । किं मानम् १ अन्ये बृहत्यो आगम- नियमपरिप्रदरूपव्रतसंकल्परूपाया: दीमाश: प्रधानमामार्थयिताये इति । कुतः एवमचाशुपत्तिरवती भविष्यतीति । स्वेन असाधारणत्याभावात् । भनो युक्त एव प्रायणीमा- एध प्राप्त रूमः। मागाथिकं तु । तुशब्दः पक्ष उदिषु प्रसः । दीक्षणीयायां तु सोमार्यपतसकल्पस्य भ्यावयनि । प्रागाथिक सामगानं कर्तव्य नोन्पत्तिबहत्यौ दीक्षणीयोनरस्यात् प्रसमानुपपनेर्युको ऐत्रियमदण- भागमयितन्ये । प्रकृत्योरेव प्रश्यनं कर्जन्यम् । एवं हि सदिसौ । बोधायनादयस्तु तस्यामपि नौ नेगन्ति । सारन्ति 'बाईतः प्रगाय: ' इति । उत्पत्तिबृहयोगानीय- मण्डन-- 'समान अष्टौ न पुनर्मताहः।' मानयो प्रगायो न याद । नत्र स्मृति श्येत । तस्मात् शंकर---' तथा व्रतोपायनं न ।' १२. मझतयोः प्रमथनं कर्तव्यमिति । • ज्योतिष्टोमे फलवममः (शत्रियवैश्ययोः) । पल- म्वे च । २६॥ चममाधिकरणम् । भा. १५/१९४०-५१.. ज्योति भाष्यम्-- एवं च स्वं छन्दसि प्रकृते गान होमे बहिष्पवमान नाम स्तोत्र प्रात:सबने । वि.११४३. भविष्यति । न प्रकृतहानम अभक्तप्रक्रिया । तस्मादपि । ज्योतिष्टीने बहिष्पवमाने (उद्राना) अपच्छेदे नान्ये बृहन्यो आगमयित ये इति । प्रायश्चिनम् । अपच्छेदः बिरः ।भा ६।५।१७-२१॥ प्रगाये च।२७ ॥ ४९-५६, ७ ज्योतिष्टोमे 'बाईगिरं मादागस्य प्राशसाम भाष्यम्-एवं च गायशब्द उपपनो मविष्यति । कुन् , पाथुरवमं राजन्यस्य , रायोवाजीय पैश्यस्प'1म हि प्रक्रर्षे गानस्य भवति । प्रर्षद पुनः अन अभीयों मसाम इति नित्यार्थम् । इतराणि तु | पादे उपादीयमाने भवति । तस्मादपि मान्यवहत्यौ नैमिनिकानि । (ब्रहासाम माहागाऽसिगनायें साम)। उपादानन्ये इति । ४१३२४, लिङ्गदर्शनाध्यतिरेकाच्च । २८ ॥ ज्योरिष्टोमे वृहतीपिष्टपस्योरेव प्रमथ- भाष्यम्-- अन्यतिरेण च दशमी । नेन मंपादिने वाहने दृचे रौनयौधाजयसाम्नो-लिङ्ग भवति । एवमाइ, 'पष्टिवियुमो माध्यंदिनं सबनम् । इति । फर्य काया लिम् । यदि प्रमथनेन हवीकार गान प्रागायिकं तु । ९।२।६।२५ वर्णकं २॥ क्रियते, तन' सर्वसिन् छत्रने या अच: समानामाः, भाष्यम्-एवं वा । अस्ति ज्योतिष्टोमा ज्योति-ता: पष्टिनवन्ति । इतरथा उपनिवहत्यो: आनीयमानयोः टोमैन स्वर्गभामो यजेत्' इति । तत्र त्रिच्छन्दा आबापो अम्यपिका मवेयुः । तदिदं निर्दिस्यते 'गायनामदीरये माध्यदिनः पपमानः पञ्चसामा, मापनामहीयवे गायमे गाश्वेतृचे माता : पद गायः) 'रोरवयोधाजपे तरे गतः, शेरवयोधाशये पाहत नये, औशनमत्य | पाई।' ता अपि पड यहत्यः । भौगनमन्यं त्रिष्टुम् । गानम् ।।

·ज्योतिष्टोमै वृहती १८२० ज्योतियो वृहती - . ता अपि तिवनिमः । अय होतुः पृष्ठे वृहनि गर्थयो | (म कर्मणि बबनरामयोगः' इति तु भाषाक्य वा महदशरतोमे क्रियमाणे पञ्च बृहत्यो भवन्ति । द्वादश दूरस्थम् । तत् प्याव- ) यदि कर्मणि (द्भूिनामु च फमः । कथम् ! एषा हि नत्र विष्टुति: 'पञ्चम्यो ऋतु ) सवनशब्दः ( वर्तन) तथा सति ( सपन- हिं कति स तिसमिी, स एकया , स एकया । पञ्चभ्यो शब्दम्य सानयाचित्वात ) ज्योति गोममा मना न हिं करोति व एकमा , स तिसृभिः, स एकया। समग्यो माध्यंदिनेन (गब्देन ) विशेष्टु शक्यते । तत्र अयं दि कोलि त एकया, म तिमिः, म तिवमि.' इति । प्रयोगः ( एवं ) न स्यात् ('परित्रिभो माध्यदिनं नत्र वृत्ती मिस्तिमिः प्रथमम् एकया च ककुभा पुनश्च सवनम्' इति , बहीनी विमा भावात ) । यदि सवन- या ककुभा । ततः पुनरेका युढत्या तिसभिः शो न कर्मणि ( वर्तते किन्तु लक्षणया सबनानभूताद ककुभिः, एकया च फाभा । एवं चतसो बृहत्यः ऋतु), तथा राति (नियुपशब्दस्य सक्नशन्देन ) पट्कामः । ततः पुनरेया इत्या , पुनम तिमभिः । सामानाधिकरयमुपपद्यते । यदि च (निप्याब्दस्स) फकुभिः , पुन तिमृभिः कतिमः इति 1 एवं पञ्च लक्षणगा वर्मणि सवनशब्दः ( बर्तत पष्टित्रिगुप्संबन्धि हाय, द्वादश कमः इति । तामिव वृहदीभिः सर मान्यदिन सक्नमिति) तथा मति आवर्परे हो औदार एकादा बृहसो भवन्ति । तत. एका गापनी गा चतोच नमः त्रिभो मवेयुः ( माध्यदिने सपने ), तया गाय द्वादशमिः ककुल्मि द्वादश त्यो भवन्ति सवि परिखिg मी माईदिनं सरनम्' इति (प्रयोगः) एवं प्रयोविंशनिवडल्य. । ततो थामदेग्ये सतदनका न खात् । (तस्मात् था: सामदे माध्यदिनप्रकरणे गाययः, पापमानीभ्यां दास्या गायत्रीभ्याम् अवशिष्टाभ्या समानात वः तमिमायमिदं वचनम् ) | अपिच राह एकोनविंशतिगायन्यो भवन्ति । ततो नौधर कालेपयो: 'गहिनिष्टुमो माध्यदिनं स्वनम्' इति सपनयन्दः एकत्र सप्तदश वृहत्प', एकत्र सप्तदश , तर यस्त्रिंशत् ।। (कविभूनामु ) ऋभु श्रूयमाणः आम्नानामु ( एव ) पूर्वसंकरिताभिः प्रयोविंशत्या वृहतामि: ससपञ्चाशत् । वर्तते । यदि च उत्पचिहन्यो आनीयेयाताम्, (ततः) बृहन्यो भवन्ति । यास्ता एकोनविंदातिगायध्यः, तासा | दारातयीयः आगम: स्यात्, (तर) तयोः प्रारण- सतपासना गायत्रीगदैः सह समपंचागत हप: स- | संबन्ध, कर्वव्यः । न च प्रमाणमसि । मगाथसामप्पांच पञ्चाशत् निgमो भवन्ति । पापमानी मिः विनिमः सह अवश्यं प्रमथनं कार्यम् । तथ उत्पत्ति हत्यो आनीय. पाणिनिमः इति सिद्धं भवति । मानयो: 'पटिस्त्रिष्टुम.' इति असंबदम् (स्थान) भरय बृहद्र्धनग्यो नापत्तिभोगम: शियने, ततो प्रगाथवर न ( असेच स्यात् । या मरने समानता, ना. पष्टिभंगति दे दे रावने सोम-~माध्यंदिनसबने परमाननोनमेकं, चन्दारि की असमानावे मानीयते न पोशियः प्रपोगः । पानि इत्येवं पञ्च स्तोत्राणि । तत्र पवमानः पञ्चदश- तेन मा गहिः पूर्यते । यस्ता अचः सक्ने समाम्नाना, स्तोम., पानि सपदास्तोमकानि । तथाच यशीति- ताह सपनगन्देनोज्यन्ते, न कौन सनसन्दप्रयोगः ।। मोतीया । ता काक्षित् पठिना, काधित् मापन- तत्र दि निषु सबनेषु बहसः विभो भवेयुः। न टि-लम्बा: काश्चिदम्यातलावा: 1 तत्र दादश कुम: अष्टा त्रिष्टुमो माध्यदिन सक्नमिति । तस्मान् याऽसो पूर्ण विशRE, प्रपौरियविर्गायमः शिन्यशाः, पच- यहती सत्ता च विशरपतिः, नव पथनं चत्वारिंशव बृहन्यः पशिदशाः, तिस: मिथुरा: गतिव्यमिति। चतुश्वारिंशदसराः । तत्र दादशापि ककुमः द्वाददाभि- टु-पष्टिनिष्टुभो गाध्यंदिनं मथनम्, पप भयोजिताः पत्यः दादय विभः संपयने । (तन् दानं पप्रथने अवकाते, मोत्पत्तियोः । स च रिदा अटो गापः पतीताः । अवशिया: भानपने ) । न मन कर्मणि समनशनः पचदा गापया, साणं पचपचारिपत् पादा ।

·ज्योतियोमे वृहती १८२१ ज्योतिष्टोमे बृद्दती . तानद्भिः पादः पञ्चवावारिंशत् बृहसः संयोजिताः पञ्च- त्तरापाठविवापासङ्गाऽऽत्तः । तदनुरोधेन सामाना- चत्वारिंशत् त्रिभः संपद्यन्ते । आम्नासाथ तिसः बिकरण्येनैव आश्रीयते । एवं च वस्तुतस्तम्य मासस्यात् इत्येवं पष्टिः त्रिष्टुभः संपानरः । एमानि वाक्यानि पूर्ववाक्यार्थविवरणानि अनुवाद- चि-यौधाजये और पहायोगगमोऽथवा कानि इत्येव ध्येयम् । नहि एतानि उतरायु ग्राम- प्रयनम् , पूर्ववत् पक्षी, पष्टिलिमिहोचते ॥' माध्यं प्राप् पनि हरी केपा विदुनं युजम् , “ययोन्याम्' दिनपबमाने त्रीणि सूकान सच्चा ते जातम् ' इत्यनेनैव नपाः । सर्वधा सिद्धमत्रापि पयधनम् । न प्रत्येकम् , नन तिम्रो गायमः । 'पुनानः मोग' इति च बाते' इति वपनन्य योनि हतीयेना स- द्वितीयम् , सन्च प्रगाधरूपम् । तत्र पूर्वा बृहती उत्तरा पत्तेः प्रयधने पमाणामाव., दूरसंपतिप्रमथनस्मरणादि- विष्टारएटक्तिः । 'प्रतु द्रव परिकोशम्' इति तृतीयम्, नैव तमिद्धः । एवं च प्रथिनबहतीवस्य प्रश्न्छेद- तर तिर स्त्रिष्टुभः । पृष्ठस्तोत्रेषु 'अभि वा शूर' इति | कावन्छदैन विशेषणत्योपपचापि लगाऽऽपत्तेः तश प्रगाह प्रमं सूकम्, नत्र पूर्ण पृशी, उतग नाश्रितमिति पम् । वा पाशा बृहती पतिः ( सतोयहती ) । ' क्या नभित्र' इति द्विगी. पठित्वा नदत्यपादस्य द्विरान्या उत्तराषा: विभागले यम् । वम तिलो गाययः । तं वो दसमृतीयहम् ' च पारिभदक्षरापा: आद्यार्धन एका बृहती, सत्य- इति नृतीयं प्रगायरूपम् , नत्र वृहत्तीसतोबृहन्यो । पादस्य द्विरावृत्या द्विवीपर्धन मारा, इत्येवंरूपं 'तरोमियो विदवसुम् । इति प्रगाथरूपं चतुर्थम् । प्रायन योध्यम् । भन्न सर्यन अल्पान्तरत्वात विधि- एतस्मिन् मवने गा मूतानि । वेषु नत्र सामानि गेयानि ! | दक्षरन्यूनत्वेऽपि न तच्छन्दस्करसविघातः । मयमे सूने गायतम् भामदीयागेति सामनी । डिचीये यनु भाष्यकारेण ( इत्युक्तम् इति दूरमन्त्रयः) गैग्य यौधाजप च । तृतीये औगनम् । चतुर्थे रचनरम् । “ परिस्त्रियुगी मापंदिन जनम् ' इसी निमपि पञ्चमे यामदे पम् । पष्ठे नौषसम् । सप्तमे कालेयम् । अपने प्योरपद्यते । तथाहि , माध्यदिने सम्ने पत्र भाट्ट- एवं यर । अपोतिष्टोमे एव मापरिनपय. स्तोत्राणि एको माध्यदिनः पयमानः पञ्चदशस्तोमका, माने मिच्छन्दा आपापो माध्यदिनः पवमानः पख-सप्तदशानि वारि पृष्ठानि । तर पवमाने गायत्र- सामा' हति भुतम् । तदर्यविचरणानि न 'गायचा. आमहीपसानोः पड़ गायाय , रोरयपौधाजपयो. षड् महीयो गारपतचे गाता, गैरवयोधारये पाईते तृचे वृहत्या, भौगनससाम्न; निस. निटुम: । होतु: पृठे मरन', भौशनमन्य त्रिष्टुप् ( त्रियुप्मु ) ' इति । तत्र पत्र वृदय द्वादश कमः, विनियकार तथैवासनेन शेरययोधागस्योः पूर्ण बहती नसरा विष्टारपतिः समा- तदम्य तावद्वारमम्पासात् । मेवाण रासदा माता । बदिए विशिष्पैर बाईते तृचे' इति पाईत गाय-या, रामराछसम्मावाकटपोरपि सराशगतदश पनवामानात उत्तरे वे वृहती छन्दरके एव समानेतन्ये । वृहत्यः एकैफतवा-यासेने। 1 एवं पञ्चचत्वारिंशद् घरपो इति प्राप्ते, नाम रौरवयोधाययोद्देदोन बाईतविधिः, योने- मुग्धाः, पन्या गायत्रीगा चतुर्विशयक्षराणा विपदाना থে সাস্যা। নাবি বাবিস্কলেসলিখি, মা मध्ये पासणा गायनीगा दशमिरष्टाक्षर, पादः देव । नापि बाईचत जाधिकरण यविधि, विशिष्ट स्म महिना दादश । पूर्वोना अविशगवण: कमोथ भामुवनस्यात् । अत एव न विशिष्टोदेशेन मामदयः | पदिशामा त्यो भान्ति । तदेयं सातम्या- विधि: 1 वा तचोद्देशेन वृहतीचन्दरम्यविधिः परमात् वृहत्यः । वा एता: पग) गायवीगा मध्ये मवेत्, सोऽपि अरच्छेदकारच्छेदेन वा | शिष्टाम्प टम्यां गायत्रीम्पा मा सदामि. गायीमिः सामानाधिकरण्येन मा उमपचाऽभतः । था. पन पादेन मिलिनाः सप्तम्या या छेदकापलेदेन आधारमाणे प्रयासम्ममाम्योपदिशमिका सासरचादान नियमो मान्ति । 1 । ।

·- - ज्योतिटोमें वृद्रियंतरयोः १८२२ ज्योवियोमे वृहद्रमंतरगोः एवमाद्यामिः तिमिः मिम्मिः पटिरमधुमः । तदेतत् । मविष्यति , यदि ताः ककुष्कार्य मयुरन्ते । आइ, ननु लिमप्रपने प्योपपद्यते 1 अन्यथा पवमाने अन्यासा | वाच स्तोमे तासामर्थवत्ता भविष्यति । उच्यते । सत्यम् वृहतीनाम्, होता ए च अन्पासा ककुभा दाशयामः अर्थवना तत्र मनिष्पति, कप्कार्थताऽपि तु गम्यते । रामानयने घटिसंख्यानुपपत्ते. १ अन हि न 'पष्टिस्त्रिष्टुभो सा नापोनग्येति । एवं प्राप्ते, रमः । प्रागायिक माध्यदिन उपनम्' इति पाशुतं उमानापिकरग्य- तु तान्दा पक्ष यातयति 1 प्रागाधिक मागानं मुपपाने , बाधात् । अतो जघन्यमाध्यंदिनसबनपदे एव । वर्तग्यमिति 1 याऽसौ पूर्वा वृहती उत्तग च पक्तिः, पक्षणामीय माध्यंदिनसपनागभूता याः मामवेदे तो. प्रायन कम्यम् । एवं हि मान्ति काम। समाम्नाता, ताः घष्टिः इत्यावरते: दाशतयीभ्यः | प्रगायः' इति । आह, ननु कमि अनालायो समानयने शिक्षानुपपत्तिः" इयुक्त तत् रक्षणाया तिनमाप्नोतीति । उच्यते । 'सम्पदम्' आवश्यकाधे लावात् माध्यदिनसवनस्तोत्रीयाणामेव । इति, 'नत्र भवः' इति वा न दोषः। क्षणात आनीमानामपि तस्योपपत्तेः उपेक्षितम् । टुप--एवं हि स्मरन्ति फाकुभः प्रगाथ, मण्डन--नोचपचिपाती । १. इति । एतायुक्तम् । वाईत एवार्य गाथ. दोगे: शंकर--'योपाजयमुखेषु च । अगायः सात् । ९. सपते । अतो भ्रान्या परिचोदनापरिहारी। ज्योतिष्टोमे वृद्रियंतरयोः स्वयोन्युत्तरा खेच | २६॥ प्रमथनेन सपादितयोः कयुम्भौरय गानम् ॥ भाप्यम्-एवं च वेदसि गानं भवति । प्रागाधिक तु. ९२२५॥ उत्तरापाठेग हि अवैपा पग्निपदर्शिता तृवमणि । भाष्यम्--- ज्योति छोमे भूयते 'बृहत् पृष्वं भवति' तर प्रकृतदानगश्तामक्रिया चमता मविपति। रनर पृष्ठं भवति' इति । रयतरम्य यौनिहती | उस्मादपि नयो. पनपने कर्तव्यमिति । 'अभि त्या शर नोनुमोऽदुग्धा इव घेनवः । ईशानमस्य प्रगाथेच।२७॥ जगतः स्वर्टशगीशानमिन्द्र साधुपा । (इति) उतरा भाष्यम्-- एव चात्र प्राणायाम्द उपपन्नो मयति । पतिः न वाया बन्यो दिभ्यो न पार्थियो न जातो | प्रकर्षे हि प्रगन्दो द्योतयति । प्राण या गान गु नलनियो । अश्वायो मामिन वाजिनी प्रगायः । कथ प्रकर्षः ! यत् किश्चित् पुनर्गायति । गन्यतया हवामहे ॥ (दति ) । गृहनो योनिहाय । वसादपि प्रकृठलो पन मन्गमिति । 'स्यामिद्धि हवामदै साता बाजप कारनामा निन्द्र लिङ्गदर्शनाव्यतिरेकाय । २८॥ सम्पति नरम्बा काडावर्षत.' (इति)। उचरा भाष्यम्- अतिरेवेण च सर्वत्र लिदति । पतिरेव 'म वं चित्र यापन पृष्णुपा महः कथमिदम् अन्यतिरेकेणेति । यत् प्रकृतयोरेव प्रप्रया- स्तवानो अद्विषः । गामश्व स्प्यमिन्द्र से विर सना । मुपपद्यते, न मनतम्यतिरेवणैति । लिङ्ग भाति ! चाल न नियुपे ।। ' इति । तयोर्वच्छन्दस्क ( भिन्न- । एवमाइ, 'एपा वै प्रतिष्ठिता वृहदो या पुन:पदा, सद्यात् सन्दर) गानमाम्नायते न वै वृहद्रथतामेफसान्दो । पादं पुनगरमते, तस्मादमो मानरमभि हि करोति' यद तयो. पूर्वा वृहती कभानुचरे' इति । तत्रायमर्षः इति 1 पुन पादाम्भः प्रमथने उपपाते, नान्या ! वाधिक किमन्ये उपत्तिककुभी आगमय गातम्यम् , तसानु याऽसौ पूर्वा बृहती, उत्तरा च पतिः, तपो. उरा यारी पूर्वा वृहची उत्तरा के पति, तयोः । प्रययनैन तृषामं कृत्वा युयुत्तराकार गान कर्तव्यमिति । प्रपथनेन तृपवर्म कृपा वुचराकार गान कन्य. सोम-भवनमारस्तु, 'अभिया . नस्युप.' इले मिति । किं प्राप्तम् ! उत्पत्तिरकुमो आगमपितये | पठिताया वृहत्या मघमती रयंता गैपमासमा लोपीया। इति । . {ण्यमन्यायो नामम् उपजिरी : शानमिन्द नथुपः' इति पाद पुनरादाप न ·ज्योतिप्टोमे बृहद्रयतरयोः १८२३ ज्योतिष्टोमे भृतिबनन ताम् ॥ स्वायाँ बन्यो दिग्यो न पार्थियो न जातो नजानिष्यते। ज्योतिष्टोमे भक्षानुवाकः महणावेक्षणसम्यग्जरणेषु इत्युत्तरस्या भन सह गातम्यम् , सात्रिपदा अशाविंशय- | यथारिहं विनियोजन्या, न तु स्नो भक्षणे एन । क्षरा ककुप् द्वितीया स्तोत्री | ततः 'न जस्तो न मा. ३।२।९।२५-२६, - ज्योतिधोमे भक्षानुसाके जनिष्पते ' इति पादं पुनरादाय 'अश्वावन्तो मघव- गायमस्छन्दतः इत्युच्यते । स मशः अनेकच्छन्दम्पो- लिन्द्र वागिनो गन्यन्तम् वा हवामहे' इति उनररया दि म्यात् । ३।२।१८।४२-४३, ७ ज्यौनिष्टोमे मक्षा- भवशिष्ट धै। यह गाने अपरा ककुम् सेपहाते, सा तृतीया नुवाकै मन्दादिः मक्षयाम्यन्नः एक एव मन्ना, न स्तोनीया । एवं बृहत्यपि योग्यम् । तु पृप्यतु इत्येवमन्तः । स च भाणे । RIOR, वि-- पर्यतरे कगुन मादा अप्पा बा, ऽयो * ज्योतियोमे आश्चमः ऐन्देषु मौन्द्रेषु च, न'तु ऽवश्वतः ।, पुन:पदापसिद्धयादेन्योऽर्थोऽन्यत्र वोट्य- अनेन्द्राणाममात्र मक्षणम, मापि यथादेवतमूह । इन्द्र- पीतपदं सवनविशेषणम् । १०३११२८-२९,३९४. याट्ट-पोतिष्टोमे वृहद्रयंतरे सामनी बृहायोमपन्ने । ज्योतिष्टोमे भृतिवननं सोमक्रयश्च नित्यौ । तयोत्तरापन्थे एकैकस्य एकैका पङ्क्तिच्छन्दरका उत्तरा । याच्चाकयणमविद्यमाने लोकवत् । ६ तत्रेदं वचनम् 'नये वृदयतरमेक छन्दा, यत् तयोः/२६॥ पूर्वा वृहती, ककुभायुचरे' इति । तत्र कि पत्तिाच्छन्द भाप्यम् - इदं समामापते ज्योतिष्टोगे हादश स्फामुचरा परित्यज्य व ककुभो दानवीभ्य, समा- रात्रीदीक्षितो ऋषि यन्वीन' पति (दादय दिनानि मोम- नेनगे, उत बृहतो योनिम् उत्तरा च पक्कि प्राथ्य यागोपयुक्तं नानाविध द्रन्यं याचनेन मैपादनीयम् इति)। ककुमायुत्तो सेपादनीये इति चिन्तायाम, प्रमय- नया सोमं कीणातिइन | सप मंदेहः कि यम्प न मुख्यककुप्रपत्यमागत् अक्षरसाम्यमारे मुर- न विद्यते भृतिः, तेन वनिता, यम्य च न विद्यते फ-सन्दम्य गोकनापतेः बन्यो चराशब्दस्यैव असं- सोमः तेन वेतन्यः, उत उभयपाऽपि सति च असति बन्धिशब्दवं परित्यज्य कार्यलक्षमा योन्युत्तरकाललपणाच । किं प्राप्तम् । यामायणम् अविद्यमाने भूति- भनीकन्य कुय्-विध्यङ्गीकारात् स्वाभाविक- परे गोमे र स्यात् । सम्मान् । त्यसमा पाला- फकुभोरेर भानपनम् । तं च मुस्वावगानपचिरपि। फरणमर्थन् भविष्यति । नत् निगमाने अनर्थरम् । इति पाते, नयान्वे पाद पुनराग्यो' न्यस्य अनर्यकं च उक्तमपि न कर्तव्यम् । तस्मात् अविद्यमाने पर्यापत्तेः । कपदमेव गौणमगीकृय उचरोद्देशन | भवेत् । लोकवत् । पथा यम्य रोके नास्ति द्रापा, फकुप्यविधानात तयोरेव प्रमगनेन ककृपयसंपादनम् । स याचते कीगाति च । एमिहापि द्रप्रयम् । एवं वैदिकाना प्रायनरमाण बाई तपगायरामारया उदरा. टुप्-- येस्तु दम्य विजयते । ( इत्यनेन मन्ये पक्तेः पाठः उपपन्नो भवति । तृचयोग्पत्तिः न्यापैन यात्राया. ) प्रपोपादानार्थत्वात् द्रव्य चिर्षि- सामा पषिधित्वात् व्या अनुपपनाऽपि न दुष्पति ।। तम् । तत् नःपयुन तन्निमिनं च । इति पूर्वपः । अप्रथनं च आना यानी मकन् पठित्वा नम्या अत्य. नियनं वाऽर्धयत्वान स्यात् । २७ ।। पादन सह तिीपाया अर्ध पठिया तदत्यपादेन भाप्यम्-लियन पा याम्यामायणम् । गाविय- सा द्वितीयात्यानपठनहां बोपम् । तेन द्वितीया माने अविद्यमाने व दन्यै स्यात् । एवं याचापय- का माशिमग । भाद्यापा: सावित्पश्चात्वेऽपि मर्पयन् मनि । ज्योतिष्टोमप्रयुक्त हिनन् भपने न अपरान्तपास दोपः। ट्राययुक्तम् । तथ नित्यं ज्योतिर्गमय । र यननं मण्डन-मायनोतरी करा'. भासी या द्रयं राति तदा नंग्यम्ही। शंकर--माम्मोः प्रगायः स्यात् ।'८. मोतिष्टोमस्य च नित्यमनमुत्तम्, दयाभाभे विनिच- मा ·ज्योतिष्टोमे मृतियननं १८२४ ज्योतिष्टोमे मैनावरुणादि मुकम् इति परिक्रुध्येत | पल्पनाका शब्दो मापेन । गीयते । वि १४१२, * योनियोमे मुशीकरण माह- अतो याजायणसंस्कृत गन्यम् इहोपयोक्तग्यम् । अन्यया नियमी सर्वयागागम् । आनन्तर्याधिकरणम् | १४. धैगुण्य मयति । तस्मात् मति च अति च द्रव्ये योनियोमे मैत्रावरुणाय दण्डदान संस्कारकवर्थर्म, यामायणमनुातव्यमिति । अय यदुर सम्वदिति, न प्रतिपत्ति । दण्डदानन्याय मा ४ार--१८. लोके कर्म अर्यरक्षण मवनि, न शन्दरक्षणम् 1 यथा ज्योतिष्टोमे मैगवरुणादिग्रहेषु श्रयाणर्थेषु भर्म , तथा क्रियते , न यथा गन्द । वैदे तु शब्देनैव पयआदिपु प्रदेयधमा न कर्तच्या ॥ अर्थ, अवगम्यते, तथैव अनुष्ठेपमिति । तसात् विद्य श्रयणानां त्यपूर्यत्वात् प्रदानार्थे विधान मानेऽपि कतव्यम् । स्वान् । ९.४॥१२॥४५॥ दुप-~प्रकरणामानात अपूर्वप्रयुक्त निमित्त च भाग्यम्-ज्योतिटोमे अयते 'पया मैग्रावरुण इति उत्तर. (पक्ष । श्रीणाति , सक्तुभिर्मन्धिनम्, पानामिहरिशेजनम् , सोम-हापि सामा पचते. विशेषु अविरोधात हिरण्पेन शुक्रम्, आज्येन पानीयतम् ' तन संगय- विशेषविषयापम् इति प्रत्यवस्थानमा सावि । श्य किं अयणाना प्रदेवधर्मा भी, उत नेति । कुतः मार्जनमेर द्रन्थमपूरे साधयति, नायर इति नियम. । शय यदि प्रदेशानि अण्णानि , तत एए मदेयधर्मा वि- ' या माश्यायभावे स्वो विद्यमानेऽपि या, / भवति, भय न प्रदैयानि, न मातीति । फि प्राप्तम् । ऽप्रिम । द्रापाका, दपूर्वाध कृति की द्रन्यवानपि ।। प्रदेयानि प्रदेयधर्म संबध्येरनिति । श्रयणाद्धि दूस (फयो अभाव इति च्छेद)। जायते पोमिश्र सोमी गपति, मित्रे च हूयमान भा-- । दीक्षितो मृति व-वीत इति याच्आ पयोऽपि होमेन सेवध्यते । यदि पयोमिमा सोमो यस्याणी दक्षिणादाना न्यगस्ति नेनापि कार्या, न भवति , ना सोमस्य पयसा मिश्न्यमाणम्प न क चिप- स्वविद्यमानम्येणैव । नित्यबवणेन सदैव हतुना कार पश्याम । यागस्य पकारो भाति निपुत्तिर्नाम । अपूर्वेण च मगुत्सवात् । नच अस्याः दरपासिद्धारापदि दोमेन संपल्स्यते इति मिशाभिप्राय , मन वर ट्रम्पसस्कारक वात् दन्यसत्वे च तत्वापणोपायवेयान् । कारक मिश्रग दृष्टेनोपकारेण । श्रुतो हि गुणवान् यार. असत्यपि निमित्त वभवणे प्रयोजनक्शादेव आकाशित । प्रत्यक्ष पयसा निवार्यते इति । सोमोपकार क्रय विधियायेन नियमविधिोपपतिरिति वाच्यम् । अना स्यात् । तस्मात् पयसा सोमो मियते । B मिश्रितः कातिविधानस फलरत्यकपेन शेपवाद मरने योगरचनेन क्य मेजयते इविन मान मिभण चाविद्यमानान्यसले द्रव्यप्रातिरूपपलबत विद्यमानद्रव्य केनचित् द्रव्येण मासम्, यद दयानर पयो विधीयते स्पतेऽपि तफलल्याविशेषात् कलानाऽमावेन दोपवा- इति अपूर्व वात् सोमस्य । तस्मात् मदानार्थस्य पयसो भायात, याचाप्राप्तद्रव्यम्यैव ऋचपूर्वेण ग्रहणात् नित्यनो । विधान सात् । प्रदेयपयोधर्मामात्र कर्तव्या इति । परते । एव विरमानेऽपि सोमे करम्यावश्यकत्वम् १६. गुणो का, अयणार्थवान् । ४६॥ मण्डन--- यामाग्रीती दायमावेऽपि वायें 1८. माप्यम्--- यागन्द पक्ष यावर्नगति । गुणभूत शंकर-नियो यारामयो मोमे।'८ स्यात् सोमाय, न प्रदेयम्यम् 1 प्रदेय वेन ज्योतिधोमे मिट प्राति सवनम्' इतिस्वरेण अभवणात् । ओमान र श्रुत गद । दमधानमयरद्धम् । मु पृ ११८०, ज्योति टोमे अनिर्देशाच।४७॥ माध्यनियमानता चारि पृष्ठम्तोगति भयन्ति भाष्यम्--न होमेन मयोपरचो वा अस समय। अमिस्खा भूर, गया जमिन, त यो दल, सरोमियो इति। अनिर्देश परार्थत्वात् । न च प्रत्यक्षेणापि पयत्यागे तानि च प्रमेण ग्धतर-वामदेर-ौधस-काठेयसाममि यागनिनि पासा । प्रत्यक्षदेवता बिद्रो हि त्यागो पय ·? । ज्योतिष्टोमे मैत्रावरुणादि ज्योतिष्टोमे यदि यागः । न चाय पयसो देवता अन्धः । मैनाथ वर्ष मई । प्रदेषानुपपत्तेः, न प्रदेयधर्मा, भयादयः । न च गृहातीति पचनम्, न मैत्रायणं पर इति । बस्मात् । प्रयाजशेषन्यायेन प्रयणस्य सोमसंस्कार तत्वे भदृष्टार्थस्य- टोपागभावात् बदृष्टः सोममधणे सोमरोकारो- प्राडाद पयासंस्कारकत्वायगतेः, अन्यथाऽनुपपत्या यागे ऽभ्युपगम्यते । तस्मान प्रदेयधमैं बध्यते इति । तस्य विनियोगालपमेन प्रदेयन्दावातिः । पयसंस्कार. श्रुतेश्च तत्पधानत्वात् । ४८॥ करवेऽपि अदृष्टार्थत्वस्य नुल्यत्वात् उत्पनिशिष्टसोमाव- साप्यम्-- इतश्च सोमाय पयः 1 कुतः । श्रुनिहि गेधै पपठो निवेशनानुपपत्तेश्च । निषादस्पत्यधिकरण- सोमप्रधाना भवनि । द्वितीयानिमक्तिः अपते । रासात् न्यायेन तृतीयाऽऽदो लक्षणाया प्रमाणाभावाच । प्रशाज- अयपेन सोमः एप्स्यते इति । शेषवत् उपयुक्तत्यामावेन असदुक्तप्रयाजशेषन्याया- अर्थवादश्च तदर्थवन् । ४९ ॥ भावाच । तस्मामात्र प्रदेवधर्माः । ११. भाष्यम्-- भर्थवादश्च श्रयणस्य सोमार्यम्य भवति । मण्डन-- 'अवर्ष स्यादधर्मकम् ।' ‘स मिश्रोऽब्रवीन , पयमैव में सोमं श्रीणन् ' इति । दांकर-- “प्रहेषु अयणे तथा । न प्रदेमता । १३. नहि भवति पयो मे दयुरिति । कथं तर्हि ? सोम ज्योतिष्टोमे य एव विद्वान् योदशिनं गद्गाति'। पयसा संस्कुयुरिति । तस्मादपि सोमार्थ अयणम् । अय पोडशी प्रहः राजन्याय प्रजातो एप । 'अमिष्टोमे संरफार प्रति भाषाम नग्मादप्यमानं स्यात् । राजन्यश गृहीयात् । स नायम् अल्पमियोमः म्युच्यते। झणरस अग्निष्टोमा गमिष्योग वापि मि. 10 भाप्यम्-~संस्कार प्रति प्रयणवचनं भवति । यत्र | स च उक्ष्यग्रहणोत्तग्माययणपात्रा मारा ११०५।१०। सरकाराः श्रूयन्ते, तोदं यः पयमा मैत्रावरुणं | स च तृतीयसाने एवं प्रशाः, न पूर्वसयनयोः । भीगानीन्येवमादि । तस्मात् संस्कारमाये भवणात १०५।११, ज्योतिष्टोमे यजमान एक एव । सो न अयमपि संस्कार एवेति गम्यते । यति हि शायोवृत्या माना। ३११४, प्योति टोमे यजमानन्य संस्कारा तद्बुद्धिः । यथा अग्यमाये लिखितः अप्रयः इति । वपनादयो नाङ्गाः, किन्तु नः सोमहोमरूपमुख्यार्थाः । गम्यते । तमान् प्रदेयधमने सबध्यते इति । ३१२. • प्योतिष्ठोगे यहायज्ञीये गिरापदम्य सादेन शा-- 'द्वितीयया प्रधानत्वं सोमस्यानाच- 1 बायः । भा. ९९१८५०-५३, . ज्योनिष्टोगे पशा- गग्यते। तृतीयया च गादर्य पयमा प्रतिपाते। यहीये गिरापरस्थानापने इरादे गानं कर्तव्यम् । थुते चादृष्यसंस्कारकरपना नैव तुप्यति । नरमात् | १९५४-५८. ० क्योतिष्टोगे 'यदातियापा गाई- प्रदेयधर्माणां न पय प्रगृती क्रिया ॥१३. सदुपसदा तदनीपोमीयम्य च' इति | तम आतिप्पोप- सोम--- पशुरामस्पले पसि प्रदेयधर्माभावेऽपि मागीयोमीयानयोऽपि महिपः प्रयोगमाः । वि. ४।२।१३. धपणेषु तदर्मयामिः इन्युनिषतः मंगतिः । सूत्रार्थस्तु • ज्योतिटोमे यदि कामयेन वपेत् पर्जन्यः इति , अपयानो पयःमभतीनों प्रदानाय विधानं स्यात् । न नीचे सदो मिनुपात्' इति कामा याजमानः एव, पार प्रतिशः प्राप्तं श्रयणमान्य पर प्रभृतेन्यस्य नार्थिवः। वचनात ऋविजामपि स्यात् यथा 'उदाता विधानमियुपपत्तिरति मोमपागस्यापूर्ववान् इति । आत्मने वा यजमानाय या काम कामयते, नमागापति' वि-'निभणे पपादीनां गोमधर्मान या, पिम11 ( उ. २८) 1 | भा. ३३८५।१३-१४. प्र गेल्ना, मैं सस्काराभरपत. अनेः ।।' १२. ज्योतिसमे यदि रमेवरसामा सोमः शदेवापा- भाह-यो 'परा मनाप भीगाति, परनुमि-प्रा महान् गहीवान्, गरि हत्यामा प्रभावान्, पदि मेसिनम् 'त्यादौ तीयया पयःप्रगतीना भय प्रति जगत्सामा आप्रयगामान् । अनेन ज्योतिटोमे एक . गगापारगमान सपरि सोमसम, देयतासंपन्धाभावेन ! स्तोत्र रयंतरसामवे ऐन्द्रवायकामयम्, महामन्य मी. पो. २२९ ·. 1 ज्योतिष्टोमे यांजमानाः १८२६ ज्योतिष्टोमे यूपैकादशिनीपो अकाग्रत्वम् , जगत्सामन्दे वामपणाप्रत्वं गुणो विधीयते । भाष्यम्- सहनम्य पापका प्रयोगवचन: अतु- तत्र जगासामले भारपणामन्य विषुवनि प्रष्ट पम् । नि. ग्रहीयते पति पदार्थेन अनुसमयः 1 अनवसर्गश्व प्रस्तो २१. - ज्योतिष्टोमे यानभानाः धर्माः भोकालाशेन अर्यात कृतः साहाय्यं यजमानेन अध्वयों । एवं टा. केवलप्रधानाः, न तु कर्तृवागेन प्रधानार्थाः ।। ता भनषतर्गस्थ । ( भगवर्गः त्यागः स्पर्धामायः, चा. ३७२१६ पृ. १०७७. दभाव; अनवर्गः)। इतरया बटार्थना स्यात् । ज्योतिष्टोमे याजमानमन्त्राणां न परिसंख्या न च अर्यात वृतं चोदकः प्रापयति । तस्मात् यूपा- ज्योतिष्टोमे ये दर्शपूर्णमासविकाराः, नेषु याजमान- 'तरेण उदयितन्येन कारणेन अवसजेत् । यथा 'पृप- मन्त्राणा नातिदेशः, 'यशो बभूव स या अभूत' इति | दाज्येन अनुयाजान यजी ' इति अर्थात् तस्य धारणा पाजमानमन्नस्य पुनर्विधानेन गृहमेधीपाध्यभागन्यापेन | पामिद्यवे तदिनरपरिसंख्यासिः । इति प्राप्ते, स्तुतगात्रानुमन्नणा नया, गन्दकृनत्यात, न्यायमात्रमितरदर्यात् र्थवेन तस्य पुनविधानेऽदि आपभागयौरिय प्रकृति- | पात्रविष्टदधिः । ९॥ मलासोपकारार्थ वन तदमागन्न परिसख्यात्वम् । मंकर्प. भाष्यम्-न वा एतत् पदार्येनानुरामया इति । २१२१४. परियाणान्तेन पदार्यकाण्डेन अनुसमयः म्यान् । पन्द- " ज्योनिष्टोगे 'युर हि स. स्वर्पती' इति 'द्वयो- कुन दि प्रकृती अनवसर्जनम् । शक्नोति हि ऋत्रेऽपि यजमा यो प्रतियद कुर्यात् , एते असूप्रमिन्दवः इति | यजमानात् अध्वर्यु: यूपमुयितुम् । गोकर्यमिति चेत , बहुम्यो यजमानेभ्यः' इति । ज्योतियोमात उत्कृष्टये विपिशब्दो बाध्येत । दृष्टार्थता एवं हि निपम्येत भोजने एने प्रतिपदो, न तु ज्योनिदोगे पब निविदोते । भा. | मामलनेव । बा: असंभवात् पदार्यकाण्डेन अनु- ३३१९१७-१९, " पयोतिष्टोमे यूपस्य स्वर क्रोति । समयः । प्रयोगवचनस्य च न्यायमात्रयम् । चोदकसानो स च पानगम्य तन्त्रेण । ११॥२॥५१८-१२, ज्योति- बळीणन् । पाबविवृद्धिस्तु अर्थात् कन्या । धोमे यूपैकादशिन्या चोदकपासा यूपाहुतिस्वन्त्रम् । शा--पूर्वेण न्यायेन पदार्थानुसमय प्राते, 'नै २१॥२७॥२६-२९, नियमतोऽमातेरनुल्मों रिधीयते । वाक्यं चाय- ज्योतिष्टोमे पैकादशिनीपक्षे अअनादि- | वदेयं स्याद् यादमात्र त्यनर्थकम् ॥ गणेऽपि चोद- परिष्याणान्नेन काण्डेन अनुममयः कर्तव्यः ।। केनातः प्राप्यतेऽनवसर्जनम् । तेनाअनादिमंघोऽन्त्र पचनातु परिव्याणान्तमझनादि स्यात् ।। संघेनानुममीयते ॥' ५/२/५७॥ वि- 'यूपासनादिरेवैका सथो वाऽनुममीयते । , माप्यम्- ज्योतिष्ठोमे अमीषोमीयाशौ यूपया- एका पूर्वर, मै रचनात् पाण्डसंगः ॥' शानाचा: पदार्थाः सुमन्ते । तेषु यूबकादगिन्या पासेषु भाह-- यूपधर्मा अमनौच्छयणमानपरियाणादयो मशः रिम् मञ्चनालीनामेकैकेनानुममयः, उत अझना- | यूपणे अनिदेशप्राप्ता. पृथपदार्या मपि न प्रयकमनु. दिना परियाणान्नेनेति । किं मातम ! परियाणान्तम् सगाः ' अमनादिपरियाणान्त यजमानो यूप अपनादि रसात् । कुतः १ वचनात् । वानमिदं भवति । नाव जेत्' इति महतो अनसर्गस्य विहितस्य अगादि यजमानो यूपं नावस्जेदापरियाणा ' इति। झापि अतिदेशात् । म चानेन रागप्राप्ते कादा चिके न च शस्य बहुषु अझनादिना अनुसमय. तुम्, ग गुपमयोगे सति त्यागनियेषविधिः, पाक्षिक वायापचे । चानयसाम् । तस्मात् परियाणान्वेग मनुस्मयः । अपितु संयोगामावरूप योगास्पस्य अनवमगम्यन कारणाद्वाऽनसर्गः स्याद् , यथा पार. रहायार्थ नियमविधिः । असम तदनुरोधेन सुपातिरिने विधिः । ८॥ रूपगणे तावत् कादयानुगमयः । हो तु येनकेनापि ·ज्योतिष्टोमे रखना १८२७ ज्योतिष्टोमे वषट्कारोऽपि ऽस्त्वन्तरायतः ।। । मिद्यते । यजमानेन धारण भयात् पदार्यानुसमय एच । अन्यन्नामि पि-- 'स्वप्नादिमन्त्र आवर्यो नो वा, उद्यो- तावत् अतिरिक्तपदार्थाना प्रत्येकामेवानुसमयः । स्नोदाप्रवृत्तवानिमित्तामेदतः मण्डन--- 'क्रमः परियाणयुतेऽअना।' सकत'१८. शेर- 'पूपानश्येऽअनादिषु ।' काण्डानुसमयः । माह- मोमे स्वापार्यों मन्त्रः खमने तपा - ज्योतिष्टोमे रशना हितीयाऽपि यूगर्या । वि. असि' इति । संपूर्णो राति निमुद्दिश्यैव मन्त्रपाठात , ४१४१९, ज्योतिष्टोमे राजन्मार्थ गामाणा पोटशिमदः मकपटिनमन्चजन्यम्मृत्यविच्छेदाच मध्येमध्ये पतितुभ्य उक्थ्येन्यः परस्तात् असमयकाले गृह्यते ममयाध्युपिते पुनःपुनः स्वापेऽपि सकदेव मन्नः । वथा । देवीराप:' इति नदीतरणमभो.रि स्रोनोमेदेऽपि सकृदेन । तपा सू पोदशिनः स्लोवपाकरोति । । ५/१८, अमिपृष्टे उन्दती: । इति मन्त्रः वर्षापामेदेऽपि ज्योतियोमे राजन्यवैश्ययोः फलवमा होमभक्षयोः । सकृदेव । तथा ' अबड मनो दरिद्र चक्षुः' इत्यमेध्य. फलचमसाधिकरणम् । ३।५।१९. दर्शने प्रतिमन्नणमन्नोऽपि युगपदने कामेध्यदर्शने न ज्योतिष्टोमे रात्रिगतहरननिद्रार्थम् आदी मुकदेव मन्त्रः अवान्तरनिद्राभेदेऽपि , एवं नदी- मण्डन-'मन्त्रः सनादिके सात् । १८. तरणे अभिवर्षणे अमेध्यदर्शने ॥ शंकर-'खनादावमेव च ।' सकृत् । २८. स्वानदीतरणाभिवर्पणामध्यप्रनिमन्त्रणेषु चैवम् । .ज्योतिधोने वपनादिस-कारा: याजमाना, पचन- ११।४।१७१५०॥ तिशेपातु ऋविजामपि । वपनाधिकरणम् । भा. ३१८॥ भाप्मम्- - ज्योतियोगे समायों गन्पः स २३-८. . योनिटोमे वएकाले चिर फल्यायो प्रतपा अमि' इति । तत्रेय नदीतरणार्थः 'देवीराय: दक्षिण: ' इनि ऋविजांप्रमः | मि. १०२।१., इति । तथा अभिवृष्टस्य 'अन्दतीरीजो धने' इति । ज्योतिष्टोमे वरणकाले सोमामिधाने क्रियते 'ज्योति- अमेध्यप्रतिमन्त्रणश्य 'अबद्ध चक्षुः ' (अब मनो | टोमेनारिष्टोमेन सोमेन रथतरपृष्ठेन गवा द्वादशशत- दरिद चक्षुः) इति । स यदा पुनः प्रतिबुद्धः खपिति, । दक्षिणेनाई यस्पे, तर त्यमुद्राता भय' इत्यादि । भनेकोतर्स या नदी तरति , संत नेन या अमिष्टण्यते , | १२|११. ज्योतिष्टोमे वर्महोमो धर्मन्येव । भा. भने या अभेध्यमेकका पश्यति, न पिता कि बादार, . ज्योतिष्टोमे वषट्स ः प्रथममा मन्त्रायत्तिः, अश्वा सकदेव प्रयोगः इति । तत्र एकपाये । शा३३३६-३९ विशेषग्रहणात् आवृत्तो पातायामुच्यते । सप्नादिषु g ज्योतिष्टोमे वषट्कारोऽपि पृथक् मोम- चेयम् , यया कण्डूयने सकृत् प्रयोगः इत्यर्थः । कृत्स्ना भक्षकारणम् ।। रानिमछौ उद्दिश्य स्वप्नमय प्रयुक्त, नैका निद्राम् । वपद्कारच भक्षयेत् । ३१५११०१३१॥ तथा सर्पक्षोनाति तिवी, मिर्पणनि, सर्ग. भाष्यम-- अय कि समास्यैव एका मयकारणम् । मेयानि न । युगपत् सामुपगमात् तर न गृह्यते नेगि ब्रूमः 1 वषाराय मधयेत् । यषट्कारम भक्षणे विशेषः । तस्मात् अनावृत्तिममम्य ! निमित्तम् । कथम् ? वचनात् । एवं हि भूयते ' षट्- मोम--- स्वप्नादीना भेदात् मानन्तर्येण विशेष- | पर्नुः प्रथममक्ष: ' इति । भागस्य अप्रागत्यात्न रहणात् भेदः इति माया प्रति पूर्वोक्तातिदेशात् । प्राथविधानाय एप सन्दः प्रायम्पविशिष्टं मभयमेर संगतिः । एकस्मिन् देवो भनेकामेष्यदर्शने । भवदं विदधाति इति । माः' इति नामी, देशान्तरे आति. इति पा- इदमपरं वचनम् “यपदा प्रथमगर फरक्ति: चिन्या। पति । तत् । यपट्गर मिचीन्य प्रायम्पविशिष्ट - ·कि . - ज्योतिष्टोमे पपकारोऽपि १८२८ ज्योनिप्टोमे यपट्फारोऽपि भवर्ग विभत्ते, वत मशगमनूप प्रायम्यमान विप इति मनुज त्रि विधीयते, कि तहि पूर्वनिपन्न, समासार्यो विचारः । माम् 'म चेदन्येन शिश' (विधेयो भवति, तथा इहापि परिपूर्णस्य यदस्य पदान्तर- VIR) वि (न्यायेन ) कश्चित् अनुपायये मोगात एकदेशनिश्कर्षे च सामर्याभावात् अशक्यमेय समाति विधिविधानानुपपत्तेः, मायग्यस्य व अमरा- अनुदितुम् ' यो वषटकर्नुभंशः ' इति । नहि मान् चात् तदनुवादेन भवविधानमरात्, एवं वन समासात् भनभ्य वषर्तमन्यो युकः, सापेवत्वे पति मन्यते । यो वषट्का, स RARE ' इति । ननु २ / समामानुपपत्तेः । ननु च ' भरति में प्रधानस्य सापेश- भग्राम यान् मोऽपि मनुवरितुं न शक्यते (उचरम्-/ स्यापि समासः इति सत्यपि वाटसरन्धे समास; ममाश्या प्राप्त वात् अनुवादो गम्यते । भन्नि र अवस्पिते । भवेदेवदेयम्, यदि मश: एवेकः तभ्य (ययतः) माझ्यया नमक्षेषु भवः, स शक्यः | सापेक्ष; स्यात्, ६ प्रायम्पमपि धपकसं मधि- अनुदितुम् । तेपा १ (चमसिना मध्ये ) यो यक्ष लाल साधम् । हि प्रापम्पस भको निमिजम्, वफ्ट परोति, स तदा प्रपो भश्येत् । तत्र एतत् तर्हि वषटकर्तृत्वम्, अती ' यपक : प्रथमः' इत्येवं स्यात् , ग्रहेषु चमसान्तरेषु च प्राप्यमागत् अनुवादो | संबन्ध भाप येत । ततश्च विश्पष्टमसामञ्जस्य स्यात् । नोपपद्यते इति । नेप दोपः । नहि भवार यदेन सर्वत्र । यो वषटकर्नुभंड.' इति चानूयमाने विशिधानुवाद- प्राप्तम्, , तदेव अनुवदितम्यम्, सर्वानुपादाना यथासंभव । दोषः, मधमानेग यष्टकर्तुरनाक्षेपात् । पपक विस्स प्राप्त्यपेशत्वात् । न च ग्रहचममा तराणा वषट्कर्तृभिः | च नियाऽन्तरेपरि अनेकान्त्यात् । अन्यतरानुवादे तु अमरमाणाना किश्चिन सिध्यति । प्रतिपत्तिरिति चेत् । सर्वमक्षाणा प्राथम्म विधीयेत, सर्वपपकर्तृम्पापाराणा (प्रतिपत्तिनं सिध्यति इति शङ्का), वेदविहितप्रतिपरस- 1 च । तयाशक्यं कर्तुम् । अतो वपट्कमाथम्पति शिष्टा- भावे न्योकिमप्रतिपनिसिद्धेः । बसपाणनिमित्तद्वारेण पूर्वमविधानमेतत् । तयोम परस्परनियमात् अन्यन्त. (अनन्तराधिकरणे, मामिषवरूपेण ) या भागो. समानविषयत्वम् । अतो याति विश्मे वयनारस, बाष- पपत्ति । अथोच्यने, समापस मिटा प्राप्तिः न येव प्रथमतः । कथं पुनः बपकारो निमिचभूतः शक्यते वीमनिन्या भुत्या अनुवदितुम् । मनः प्राप्य-सन् आदीयते, कथं च अनुपादीयमान नियमः भाववेाया अतिः प्रवर्तमाना यनयन वपतम, मायो ? उच्यते । “नियमः मर्नथा तायदेक- राउत अविशेषेण विधाग्यति इति । तदत्तयुम् । तत्र | कर्मनिमित्तकः । उपादानानुपादाने न विशेप: हि मानिकपवित्रको अपेत्येते , यत्र विरोध: कश्चित् । प्रतीयते ॥ न च चपक्वमनुपादेयम् । नहि इयं तु श्रुति अनेकार्थविषिक्लेशभयात् (अयमागविधिना । अत्र यदिशन्दसतम्यादिकृतं निमित्तत्थम् । किं सहि वाटू- पाथम्परिशिभवान्तर विधाने विशेषणविधानार्थ विध्य. कतरि कियाऽनत्वेन उपादीयमाने अर्थात् निमित्त सरकपनात् बलेशा ) यायचिदपि प्राप्नुवन् भवति । तामाददोषः । ननु च ' नामदेकं माम तृचे भई प्रदीयते । यदा किन चि प्रमाणेन नास्ति कियठे स्तोनीयम्' इति उमासस्थामपि ऋचमनद्य प्राष्टि।। इति अनागते, बदा निशितिधानमढ़ी-विलतिया टप, नपा प्रागम्पविधानमपि गैहाति । करोति । तपाच प्रकरणादिप्रामार्थानुगदेन श्रुतयो न तित्रापि ममासार्थ विधानान्युपगमात् । सर्व. गुणा। रिपाया था । उसात् मारमानिमित-स्तो-सानादि हवा एसोपानीपते । न यदि सरुटा त्यात् न वाट्कारो भन्न कारणम । इति प्राप्ते, उच्यते। सरसाणे न शप्त' स्थान, वन पर्व विधिवेत् । समसार्थी विनिमय नैकांशोऽन्यते यतः। सर्वत्र च नः शमचोदनयर पाकमेण व्यङ्गयन् नेन सर्योऽयमपूर्योऽर्थी विधीयते ॥' मासा दृश्यन्ते । ते न चेदयेन शिया, यथैव । पहे। विधकृतं यजति । इत्यत्र : अवनि | (R) इल्ले न विधीयते । ' वषट्क । - २ ·गोतिष्टोमे वपट्कारोऽपि १८२९ ज्योतिष्टोमे वैदिः - अपममः' इत्यत्रापि यावदपदकार समामार्थो | नत्तत्यदात् पदार्थोपस्थिसनन्तर स्वर्गस्योद्देश्यावेन यागस्य विधीयते । म यदि शम्वदेव सर्वत्र भक्ष: प्राप्त: च विधेयत्वेन क्रियाऽन्वये प्रयभागठे, पश्चादेर वि. स्यात् , सतो विधिशक्त्या मुव्येत । स तु नवसु चमसेषु यस्य यागस्योद्देश्ये खगै अन्वय इति स्थितिः । तदध प्रहेषु चाातो निमितवेन चोपनीयों न छातुमनुवदितुं इहापि एकपदस्यले भने प्राथम्यान्यपान पूर्व मशस्य या शक्यते । यदि तु वामपि कचिदमाहिमवेत् , क्रियान्वयोऽभ्युपगन्तव्यः । ततय कियाऽन्ययाद पूर्व ततः समासे विशेषान वान् भवेदेव विधिः । सस्तोत्र- मनप्राशययोोिषणविशेष्यमावानयगमान एकार्थीभाइ- साममु त ता: ATRI | अपिच त्रिवं ऋचा विधीयते । लक्षणयामध्यंभल्लात् अपरिपूर्णम्य समासपदस्य पदान्तरेण ताव प्रशनावात् मापेक्षश्वेऽपि समस्यन्ते । न तु इह आपातेनापि अन्वयायोगात् । पद्यपि च अस्मनमते माथाय भक्षमानसंबन्धि इयुक्तम् । तस्मात् यपटुकार- | वैयाकरणवत् विशिष्टायवारकन्यं न सामयम् , तथापि निमित्त भक्ष पूर्व कृत्वा भूगः समाख्याभक्ष; कर्तमः, झियाउन्नपात् पूर्व विशिष्टायोजकत्वमेव तदिति वोयम्। न तस्यैव प्राथम्यम् इति सिद्धम् । अपच कियामिने विधे बोनम् । रिपाठ-मके विधेये वि-- 'आयभवे वपटकधिः प्राथम्य एव | तदन्वयात् पूर्वमुद्देश्यस्य रान्वेन कियाइन्ययम्य वनाए- किम् । किंवा गुफमक्षे म्बाद, यषट्कारनिमिव । शक्यत्वात् । मन एव : पिपिदिषन्ति पञ्चेन ' इत्यादी अपायमो, मेर घमासस्थित्यसभवात् । विशिष्टस्य | निविदिषोद्देशेन यज्ञादिभावनाग्पिानेऽपि न तिः । विधिस्तरमाद वपट्कारोऽपि कारणम् ॥' अनस एकसरतामाभिया गवान्तरमेर विवरम् । भाह-- सोने एवं वपटकः प्रथममधः' इति । अत एव स्लोदिनोग्णीषा।' इत्यादौ अनिदेशात् पूर्व- अतम् । तत् किं मक्षान्तरवचनम् , किया समाख्याss. / गेव हितोष्णी विशिष्टकर्ता एव महारोद्देशेन विवी- दिमानमधानुवादेन प्राथम्यमानविधिरिति चिन्तायाम, यन्ते विशेषणमात्राविधिकलका इति तपतप एकपसरता- शान्तरस्य प्रमाणामाचात् मायम्यगाविधिः । न च भइपरिहारप्रकारो वश्यते । अप्रझने एकमाता- वार्तुरपि विधेपत्ये वाक्यभेदः, यषट्कारे निमिते | मनमिया प्राथायन्य पूर्वकर्मी अनिवेशात् गुणादेव नवोदेशेन माधविधानाव, रयबरे निमिते - वपटकर्तुपायाशेमयीशि भवान्तरमेर विधीयते सोम- देगे। ऐन्द्रमाययाम वविधिरय विजातीयानेकोशे वाक्यः। संसारार्थम् । वा च यागा रेन वफ्ट कारस्य कसवान भेदाभायात् । अवध सत्र चमसे हारियोजने या कतुंः उपागमान और भयानिमित्तलागते. याट्कार. अपर्यादेरन्पष्य षषटकर्तुश्च समास्यया होमाभिवाम्या | निमिनमिदं मक्षा प्रहेषु शमसे या अविशेषाद लियामचनेन या भयपातिः, यत्र यषटकर्नुः प्रथम मशः | सिद्ध भवति । नतोऽयस्येति पचनार्यः । इति मासे, 'प्रयममयः । मण्डन-यपटकर्ता च पश्येत् । १.. इति समासरूपे एफस्सिन पदे एकाशेनोद्देश्यत्वे एका शंफर-चपटारो भइहेतुः १.. शेन विधेरत्ये च महीकिरमाणे एकपरतामापचे, • ज्योतिष्टोमे यापमः । एच अनवधानो- कर्मान्तामेवेदम् । न च तस्मिन् दूषफताबी नामावः, मयाट्सम् । तेन बिहाचापल्याने पारणम् । A. १९४, माममायेर तीवयात् । तथाहि मनोदयविधेय ज्योतिटोमे वापिसर्गः विपदाहान काले सुतः । मागम्यने उद्देत्ये विधेपान्वयात् पूर्वमुद्देश्यस्योद्देश्यत्वेन बानिपमध प्रगीताप्रपयनकाले । राजम्पे नानाधीने झिपाइन्वयोऽयज्यं पतयः । अत एन 'याचयोग: चरम पाले पतयः । १RIS.. योरिटोमे भासम्पनियासुद्देश्यलयम् ' स्यपि मगाउने । प्राथम्य / याति मिनोति रामरति शी पचना साधन प्रयमं किषाऽवपः, अन्यस्य अमित ना || गोममानोगामापे घास ठाबारे । भा. १६ार. सपन पर भिसरदपले यागेन सा मारपित्यादौ पोतिशेमे पेदिः प्रधानाविनामाविषों च मते, न ·ज्योनिष्टोमे वैश्वदेवो ज्योतिष्टोमे स घेव । प्रधानपिपामेष यते । भा. स.९, . ज्योति * ज्यौनिष्टोमे 'शुक्रायान् महान् गृह्णीयादभिचरतः, प्टोमे धैश्वदेवो ग्रहनिर्वर्तते । तत्र सर्वदेवता इमन्ने। मापमान गझीयादभिचर्यमाणम' अन्न उमादीनां न तामध्ये अगदेवता अपि । १२२१११२२२६. धारामदतम् । तथा चाप व शुक्रादीनाम् । नि. ज्योतिष्टोमे वैसर्जनादिहोमेपु आज्यगेव, न १०५१९ । रा चापकों धाराग्रहादौ न तु सर्वादो। सोमः ॥ १०५।२० । प्रापकर्षवत् साइनबाप्पपपः । १६.५1 मनानि जुहोति । इत्यादि मिविहिताना सौमि. | २३ । सादनापकर्वेऽपि प्रदानम्स नापकपः । १०।५।२२, काना दविहोमाणा द्रव्याकाइयात् प्रकृतः सोम एय * ज्योतिशेमे शुभम वृह सामवे 'यदि वृक्षतामा बहर्ष वात् नियम्यते । इति प्राप्ते , सोमद्रापस्य कति- 1 कामान् ' ग्रहान् रानीयात् । २१३१. न्योतिट्रोमें पयकायपु आहत्यरिधानेन तदिनरेषु तदभाववननात् । पोडश करो वरीयतावस्तुंरुष सोमः स्यार। भामा कोशादौ मि.मेत निदेशेन मना. मा. ३१७।९।२१-२५, ज्योनिष्टोम पोडशी तृतीय- दिष्टद्रव्ये प्रवृत्ते, 'आज्य इबिरनादेवो' इति स्मृत्वा सवने एव ग्राह्यः । १०५।११।४४. . अयोनिटोमे अनुमसेगन्येनैव ते दोपा भवेयुः । बात ख विष्य-बोडशी भुतः अग्निष्टोमे एव निविशते, न पिरो । न्याधारणसंतापेन आन्येन पानीनतं भीणाति ' इत्यत्र । वि.२०१५, * ज्योतिष्टोमे पोडशिसंस्थे मातरमिशेर- आग्यस्य सिद्धधकृय अनुवाद उपपत्रः । सकर्फः । प्रति प्रतिहोपानामनुष्ठनम् । ६।५।१४, 4 ज्योतिधामे शश२०. सतर्दन श्रुत मस्याम बहीनेषु स च निविशते, न • ज्योनिष्टोमे 'तं कृणुर ' इति मन्त्रः परापान प्रकृतौ । पा. २११३३४-३१ रूपवतसंपादनौपे अन्वितः, न तु वानिमोके । 'वनं कृणुनेति बाचं विसजति । इनि तु वाग्विसमकाले मेष- ज्योतिष्टोसे 'म वैच स्यात्' इति प्रार- हितवादः।। पाठः इति कालो विधीयते । वि. ३१२१४. यस्यप पिणियो विडियो मोऽध्यायति' इत्या- 7 ज्योतिष्टोमे शालामुखीयादेव आग्नीध- दिना 'यजमान बा एतद्विकपन्ते यदावनीयात् पशु- प्रणयनम् ॥ अपण हरन्ति, स घेष स्थानिमन्प्यं षा योद् पजमानन्य मानीधीयामेरपि यशतन्यादिहोमाधिकरणत्वेन आइव. मात्मावाय' इत्यन्तेने पाश्रपणाोमिनियम्यते । तान नीपायावयाभावात् भौचरवैदिकादेव तय प्रणयनम् । इति प्राप्से , शगमुखीयादेव प्रशयनम् । 'यनियमाः ] स वैर स्यात् इत्यनेन आइपनीय एशेच्यने । ' . प्रायोऽभिमनजन्ति सम्म भुओ य इति । मानो या आदरनीयः' इत्युपमान्तत्वेन तस्यैव युद्धिस्य. प्रागागिरल्येन गमनविधानात् । अमीषोगाम्यो माय-यात् । इति प्राप्ने, माजहित एन तत्पदेनोच्यते , मानाभ्यामसहि ' इत्यत्र वावगतस्य अग्निप्रणयनवोम-निर्मप्येन सइ तुल्यकोटिकविकल्पोक्तिमामात् । राप्रणयनयो. साहित्यस्य चानुरोपेन शालामुखीयसमीप. } सर्वत्र कोटिद्वये साधारणधर्मावश्यकत्वात् ! पारितस्याल पतिमीमा व तदनानिन एवं अमे: मायन मन्यनजन्यावेन लौकिकनिमरणमाम्यात् । वैदिक निर्मन्प्य गाईपल्यापादानकवादेय आमीधीयस्यापि आइपनी- एव । साविवनिर्गन्प्यो वेति तदर्थात् । माहव- येकदेशवमेवेति न स होमाधिकरणवमतः। औचर-भयहरणे यजमानस्येव विकर्षण दिति विनिम्ब वेदिकामिप्रणयनोत्तरमपि आग्नीधीयप्रणयनपर्यन्तम् आइव. यजमानस्य भामरामार विधीयमानस्य अमेः आइक- नापास ए लादेन आहात् इत्यपादानावे-मागविपापश्यम्भागय । अस्येनान्यस्य याम प. नोति। एषोऽत कपम्' इति स्मृतिगति याचीशीय- संभवात् । तस्मात् प्राजहितस्यैवार्य बादः । संवर्ष, मायनोत्तरकाल्पति शुभाम्यम् । संकर्ष ). शशर . , ·ज्योतिष्टोमे सत्यवचनादि ज्योतिष्टोम सोमय । योनिष्टोमे सत्यवचनादिव्रतेन दाक्षिक व्रतं प्रसा र ज्योतिष्टोमे मोमेन धिष्ण्यव्यापारणं सिद्धम । वि. १९९१, ज्योतिष्टोगे सदसो नीच- परिप्लुपान्नेण ।। मानादौ पृथ्पादिकामना याजमानी, न आधिनी । 'शूर्पण झोति' इत्यन्न प्रकृतपस्येव विधानी काण्डाधिकरणम् । वयाकामाधिकरणम् । ३२८६, ज्योति. याघारणेऽपि प्रकृनत्वात् ग्रहचमसान्यतरमिन करणत्वेन थोमे सदोभण्डपोरस्थान प्राय ऐन्या चा कर्तव्यम्, प्राप्ते, 'द्रोगकलयात् परिप्लवपा राजानमादाय प्रत्यड्डा- न तु दाशलपालपा कयाचित् । भामेयोन्यामः । १।२१८, सीनो विध्यान साधारयति । इति श्रुतौ आदान करण- * ज्योतिष्टोमे सामपद्धग्रहणादि सोमस्यण्यानयनम्य नदेन उपरिषतायाः परिप्लगाया एस पारणेऽपि प्रयोजनम् । अक्षाभ्यञ्जनन्याया{ MIR१०, * ज्योति- फरणात्वम् । अन्यथा परिमायामादानस्य अावा. टोमे मपदक्षिणाऽपि द्वादशशतेनानमनाभावे दात-या। पत्तेः । सर्प. ३२१९. ६.७९, ज्योतिष्टोमे सवनीयपशो अनुयाजाः पश्व- . ज्योतिशेमे सोगेन यजेत। अन यबतिः गम् । तेफा च 'आमिमावतापूर्णमनु अरन्ति उत्कर्षः। ४।३।१५, ४ मोत्तिष्टोमे रायौपपशुपुगेडाशाना अपूर्वस्य कर्मणो विभापकः न तु ऐन्द्रवारवं गृहाति' मित्रावरुगं ग्रहाति' इत्यादीना कर्मणा समुदायस्या- मारनीयान-मध्यपानिन्चात् पशुः गन्नी, पुरोडागस्तु प्रसङ्गो । सेन आभिमास्तादूर्ध्वमुत्कृष्टैरपि पश्वर्थानूयाः नुवादकः । भा. २।२१६१७-२०, . ज्योतिशेने सोमेन गजेत' 'दाक्षिगानि जुहोति' 'हिरण्यमानेशय प्रात.यवनिकपुरोटाशार्थान्याजानामपि प्रसङ्गसिद्धिः । ददागि' इसम प्रतिशब्दम् अपूर्वमेवः । २।२।९. १२।२।१२, . ज्योतिटोमे रावनीयपुरोधाशाना पाशुक- सन्त्रण प्रसिद्धिः । सबनीयादिन्यायः1 मा.१२।२।१२। ज्योतिप्टोमे सोमन्य मानभुपायहरण च ३०-३२, मोतिष्टोगे सबकीयपुगेडागाला राजगभय- याससा कर्तव्ये ।। गताना कालभेदेनानुष्ठानभेदात् तदीयहविकदाहानमन्वय वामसि मानोपारहरणे प्रकृती सोमय आवृत्तिः । वि. १९१२१, ज्योतिष्टोमे एवनीय- पचनान । १०१६/२०१७७ ॥ पुरोहाशेषु अनुपाजः सह पिटलेपफलीकरणहोमयो- नो.कर्षः। ५५॥१५. भाध्यम्- मोनिष्टोमे मागोराहरणे माना। ज्योतिष्टीमे सादनसमादियों प्रद्धर्माः सवन- तर संदायः कि याचिद मानं येनकेनचिन् उशवहरण अयेऽपि फर्न-या. । अधर्माधिकरणम् । वि. स. कार्यम्, उत वाससि मानं घासमा च उपावरणमिति । गोतिष्टोमे सुन्या पर्वणि , दीक्षणीयेनिस्तु ततः पूर्वम् शिसर १ अर्थात् यसचिन मानम्, मेरफेनचित् अगि पर्जन्या । अगगुगविरोधन्यार. | मा. शश उपावहरणम् । एव चालियमै राधा प्रयोगमाशुभाव ११२९, मोतिष्टोगे मुदाण्याऽऽखाना निगदे | भविश्यवाति। एवं पाते। हमः यामसि भातम् , यसमा 'इन्द्राग, हरिय मागन्छ, मेघावयप, अपनवम्य चौरापहरणं फार्यम् । कुतः । यगनार । पानमिदं मैने, गौगायकन्दिन ,आत्यायै जार' इत्यादि ऐन्द्रः।। भाति । ' बासि मिनौति, पारमा चोपावहरति । नराम विनोनु अमिषुति आप्रेय' मुवाण्या भाति । इति । यननम्य मामप्यांनिरम्पेत । अथवा , सत्र 'अम आगन्छ' इति उदः कसन्यः समवेतार्थत्वात् । संगयः । परनात् पाससि मानम्, यामहा चोगाव- 'हरिया, मेधातिय प० । इत्यादौ तु नोहः भटमरणम् । एस प्रासमुत्तर विवक्षया दीयते विशेष वेतार्थ ऽपि स्तुनिपरत्वात् । पाशिरास्तु म भिन्नयितुम् । यध मातमुरविवधया पात्यने , न राम आगर रोदिवाध वृहमानो मोटो जानको पूर्वोनरपणाम्यो प्रयोजनमिति । विचरंगे ही कुन्नि ११११६४४. मोम-- प्रामिक्षादेय न पृथर गंगतिः ।

·ज्योतिष्टोमे सोमस्या १८३२ ज्योतिष्टोमे मोमनः . । वि-- उपावहरण मानमपि काप्युत वाससि ।, ज्योतिष्टोमे सोमभक्षः अनुज्ञापूर्वक: एक- कापि स्यात् प्रांगतामाबाद, यवना वासयोमम् ॥पामाणामेव ।। भा--(२०-२१-२३ इति भीण्यपि भाष्य तदेकपागाणां समयायान् । ३।५।१७१४३ ।। स्थानि मधिकरणानि अत्र एकीमावानि इति शेयम् ) माण्यम्-इदं सरिखते कि सकश्चित् आशाप- ज्योतिष्ट्रोमे 'घामसि निनोति , वारणा चोपावहरति' | रितम्यः, उत समानपानः इति । अविशेषामियानात् इति वचनात सोपमानोपायहरणे यासमापनके । मह- यःकश्चिन् । इति प्राप्ने, उच्यते । नत् खलु अनुशा- गंणे च प्रत्यहं सोमोपाबहरणार्थ बायोमेद: स्यात् । पनमेकपाश्राणा स्यात् । कुतः । अनुज्ञापनमिइ अन्नम् । इनिर्धानयक्टे दिसापितः गोमः मााच एकरयाः | अनुज्ञापनस्य च पातु रूपम्, या अन्येन पर्याप्तः, नारान् प्रत्यहं वारसा उपाचहतन्यः । भवशिएश्यक्तम्पम् अन्यश्चिकीत्, : आमन्यस्व' इति ते, शफटे एस बाससा उपनद्धः स्थाप्यः । ससात सहभोजनादिया आचरितुकामः चिनमन्यस्य अनुकूलपति इछ भर्थात् वासोऽन्वरं प्रागुत्तमात उत्पादितम्यम्, (पति)। तदेतत् नानापात्रेषु नैव संभवति । नहि तप उत्तमे न प्रतियत् मानवस्रणय । न च मागुनगगपि अन्येन वर्तम्यम् अन्यो वा चिकीर्षनि, सहभोजनादो वा एकमेव मानवस्रात भिन्नं वक्षमुपादाय तेनैव प्रत्यक्ष- पदार्थ समानयति । एकपात्रे तु भौमे साधारणे संस्कर्तव्ये, मुणवतरण कर्त-यमिति वाच्यम् । उपावहरणयनस्य न्यायेन चमो विभाग प्राप्नोति । तर अविभन्न पीय- आपरन्ते दानविधानात्तस्य च मैनाचरणदण्डदानन्यायेन माने कदाचित् भगेन पातम्या गन्या नेत् । ३१ (४।२६ ) ग्रायस्तोनीयाऽनुवाणप्रायस्तुदुत्साहजनक अनुज्ञापन भवति त्वया अर्धे पातम्यं मया अर्धम्, ग्वेन पान्यहिकत्यावश्यम्भावात् । वस्त्रान्तराणपि च न विद द अत्यधिक यूर सरिर मानकाले एवं उणदे यानि । मनौ हि सौकान कप- अनुमातुमईसि' इति । एकपात्रे पान पिया गद कालीनमानवासीय उपमहस्य अभिपनवेलयां तेनैव आचरन, अइं तर पिचप्रणादन याहयाम् ' । इति वासमा उपायहरई पृतम्, न तु स एष शापार्थः । सेभवति अनुशापना । तलात् एकपात्रेष्वेष एतार अवमानका सायनप्रहले प्रमाणाभावात् पाव• स्यादिति । हरणकाले एक तदुपादानम् । आधिकस्यापि वक्त्वस्य था-- यदि एतदत्यन्तामात विधीयेत, ततो पत:- बाचात् बस्यायोपयोगिता। कुतश्चित् पाध्येत । लौकिकमेव तु एतनियायते । तस्य मण्डन-मानोपायहरणे घने ।। यादशे विषये प्राशिः, सा न निनार्यते । समानपाषाणा शंकर-~' मानाहली भासमा स्तः । '२९, तु 'समं स्यादभुनयात्' इत्यनेन न्यायेन समविमाने ज्योकियोमेसोमालमे पूतीका: शादारा: फाल्गु मति वैषम्यप्रसती अनुराध्य कार्यम् । सत्यपि सोमेन মসী नाति का प्रतिनिधिः । तत्र सोमस्य पूतीकादीनां च न अनुच्छिष्टन्दै तत्कृते चादृष्टदोशमाने , वरिपत्रम् 1 किंतु प्रतिनिधिनियमः पूतीकादी । सहभोजनात् पछीकोत्पनेकपपः । अतोऽनुशाध्यसगे भवति । समादेकपात्राणामिति । नाम् । वि. ६।३१३, ज्योतिष्योमे सोमक्रयः भना. हिण्यादिभिः दशभिः मिते 1 १२४१३, मोम-- प्रकृतानुज्ञानविषयत्वात् संगतिः । मुत्रा- ज्योतिष्टोमे सोमद्रापस अर्यापया पाशिकपास्य यस्तु- ता अनुशानम् एकरागमित्र स्यात् । तर सोमैन मजेत' इति नियम विधिः १४९..योति-प्रोजनसमवान् इति । टोमे सोमप्ररहणे 'अनबादौ युनकि' इति द्विवचा वि~ उपहानमदीपाशमत म्पादेकपाक्षिणम् ।, विवक्षितमेव भा. ४१३५२१-१६. अयानोरायः म्याद, शधिया दिनोऽन्तिमः ॥'

·. ज्योतिष्टोमे मोमभक्षे १८३३ ज्योतिष्टोमे सोममझे भाट्ट-सेयमनुजा यस्य एकस्मिन्नेव पाने मापसक्तिः पि- 'उपहुषस्वोपहत इत्पशेपो द्वयोर्भवेत् । वरवर पाह्या दृष्टार्थताटामात् , भागाविपादिप्रसङ्ग- अनुशाऽनुरुपयोरथवाऽयो विनम्यते ॥, विभागकरणा- निमित्तकलाकामित्यर्थत्वात् । उापान्तरेणापि तनि- भागदोषधे, मलिङ्गतः । उपनये यनुगताननुशाने इत्तो आय नियमविधिवात् । अन्यस्यानुगाने तुतयेतरः ॥' महामंत्रमपूर्वनिनिल दोषः । अत एव यत्र एकासन्न भादृपन्यो गतः पूर्वाभिकरणे। पाने एक एव भवधिना, स्त्र नैव अनुशाग्रहणम् । एवं मण्डन - 'प्रयुक्तिः पूर्वमन्त्रमा । अन्तिमम्यापि मक्षपितुर्न अनुशाग्रहणं प्रयोजनाभावात् । दशंकर- तन्मन्त्रस्य विमागः स्वाद ।' याशिकास्तु आचरन्ति । १३. ज्योतिष्टोमे सोमभो होमामिपको मण्डन--समपापल्यनुज्ञाप्यः।' समुचिती कारणम् ॥ शंकर-- 'सनक्य चौपहूनता ।' होमाभिपवाभ्यां च । ३३५१२३२ ।। र ज्योतिष्टोमे सोममक्ष अनुज्ञायाः याचने भाप्यम्-~-अशमपि कारण होमानियो । कयम् । दाने च अर्थानुसारेण मन्त्रकमः ।। 'हविर्धाने पापभिरमिपुज्य आहवनीये हुत्या प्रत्यश्वः सत्रार्थान् प्रतिवचनम् । ३।५।१६।४२ ॥ परेय सदाले भक्षात् भक्षयन्ति इति । न तावदेष प्रमो विधीयते दोमे निवृत्ते ततो भक्षयमिति । मवणस्य भाप्यम्- एतदयगतम् दुपट्टत उपद्रख । इत्पनेन अनुज्ञापयेत् इति । अथ प्रतिवचने देवः । अपारयाद । दोश्च क्रमयोरिधानात्, अभिषु य हुन्वेति वाक्यं मिद्येता अर्पन र प्रामवादस्य क्रमस्या नहि अकृते कि लौकिकं प्रतिचनम्, उत एतदेवेनि । कि प्राप्तम् ? प्रयोजने कश्चित् प्रतिपादनमहति । न च भक्षणाभावेन एतत् वैदिक भने विनियुक्तम् । लौकिकमन्यत् होमामिषवो चोयेते अभिषषस होमार्यत्वात् , होमस्य च प्रतिषचनं भवितुमर्हति । एवं प्राप्ते , मः । तत्र पन- देव प्रतिवचनमिति 1 ननु प्रमलिङ्गमैतत् उपहुयस फलार्थत्वात् । यात योगागिपो पता भाभ विधीयते । ये अभिघुपति जुद्धति न, से भवपन्तीति । इति । उच्यते । यत् अस्य पूर्वम् ' उपहूतः' इति प्रारीपचनस्य समर्थम् , सत् मतिवचन का भविष्यति । था-कि एतद्भिरेष निमित्तैर्मधः । ने गुच्यते । आइ, विपरीतमेतत् समाम्नानम् । पूर्व दि प्रमैन सोमामिषयाम्यामपरो भवः । क्या एवं हि बाद भविराग्यम् , तत. प्रतिश्चनेन । उच्यवे । अर्थात् पूर्व 'हविर्घाने प्रावमिरमिथुन्य भाइचनीये हुस्वा प्रत्ययः प्रतिवचनकार्ये भविपति। अर्थो हि फमार पीयान् इति। । परेव्य प्रदमि मचान भश्चरन्ति इति । तत्र होमामिपी तावत् सगुषो मासौ न विधीयते । टीशावास्यवन् वा-- पदनम् इति वा पाठः (सो)। समसमेव, (अपर्युर्यजमानं दीक्षामिवा ब्रह्माणं दीधयति इत्यादि- प्रमप्रतिषचनयोरेषन या लौकिकः प्रयोगः । इति प्राप्ती, | वाक्यवत् ) मार्था श्रुतिः इति चेत्, तब नादि । पुच्यते। भागेश पाठनम बाधित्वा । उपरता अर्यादेच यम्य फमम्म सिमस्यात् । नहि हुतस्य अभिपवः इयेषम् भाम्यनुसाया प्रयोजन्यः । समाति, न च मशिवस्य होमः।भाहवनीयदेशाब : सोम-- गानेग भनुशाने उक्ने वा मन्गनियम (द्वितीraमिदम्) आगतः प्रयः एव प्रतिपदन्ते। विचारात मंगनिः । सूत्राग्नु-- हम 'उड्न अ. | शेषादीनां च सदसि कम्पाते अवश्य घाटकार मामा- यस ' इत्यत्र । प्रतिवचनं अर्थात् सामर्थानुसार निमित्तभशाप सद (साहित्यर्थः) सोमा मानेतन्याः । 'उपतः' इत्यनेन पर्तव्यमिति । अमर्यगा च उपदको दावमः । वेन सदसि इत्यमूदते । मी. फो. २३० - ·ज्मोनिष्टोमे गोमाक्षे ज्योतिष्टोमे सोमभक्ष निमित्तानां फेवल तु मणमप्राप्त विधीयते । सम हुवा अभियुल्य ज्योतिप्टोमे सोमभक्षानिमित्तानां समुचयः ।। हल्येतदुपादानस्य एतत प्रयोजनम् , कथं नाम समान. प्रत्यक्षोपदेशाधमसानामव्यक्तः शेपे । ३.५॥ फर्नुको मशः रियेदिति । नहि निविप्रपोजनमोः | १२०३३ ॥ होमाभिषयो। भशपाङ्गवं संभवति । भवस्य च नाप्यम्-- इद अयते तु शेखममा, म सोमारकारवारवगामेय इसी नाङ्ग पार्थमितरसंमन्य. यक्षगः, प्रोद्गादृशाम्' इति ] तत्र संदे: चमझेषु भवगम् । अवश्व अर्थात होमाभिषयोः निमित्त होमाभिषयोः कर्तारो चपटासरिय कि भइयेयुः, शातम् । मतो होमाभिपकारी भपि सोम मतपेदिति। उत नेति । कि शासम् १ न मवयेगु । योपदेशा- वि~याख्या-वो-मटकारा एव निमशदेवर.।। चमसानो चमसिना प्रति । अनु शेतुश्चमसः । इत्येव. विनाऽमिश्नहोमो च, तमायोऽराया दिदा ।। मादिभिर्विशेषचन., होमाभिपवादिकारिणा सामान्य- हविर्धानेऽमित्याप हुया सदसि मधयेत् । इति । वाक्येन 'यः सोमो भक्षणेन संस्कर्त या, स नमसेपु श्रुतारतरतीच भहेत यथेतरे ॥' ( हेतु हत्येकवचन- चमसिभि.' इति । अथेदानीमप्रिमिन का भविष्यति । मावश्यकम् 'इत हेतुस्सदुद्भवे' इति कायमकासर)। अन्यतः सामान्यनिमित्त । क, शेषे भविपति, यत्र न भाट्ट-- इदमपर मक्षस्य लिमित्तम् 'इविर्धाने | चमसिनः । प्रावभिरभिघुस्याहनीये डापा प्रत्यच. परेप सदसि था- अथ या निमित्तसपा) भवति, तत्र भवान् भवन्ति' इति । भन्न हविर्धानादीनां सपा किमन्यनिमित्ताने भवः प्रभुचीयते , अय विकरुप्यो , गुणाना बिभ्यन्तरात् अर्थात प्रतिस्वात् वेल होमा- अथवा मायने इति । तरपार्थत्यात् विकल्पमासी अभि- मिएषसमानकर्तृकाप भक्षमाम अप्रान विधेयम् । यद्यपि । धीयते । प्रेतु होतुरियादिना विशेषतयोगात् अपियोपशास्त्रं च दारियोजनादौ रोमाभिषणमानकरपि नक्षण | होमाभिषयासंबद्ध प्रहेषु चरितामै शपथ बाधितुम् । अतः माहम् , तथापि भायु यानुवादे वाक्ययापने, तस्य ! शेपे न स्यादिति । (अनेन भाष्य व्याख्यातम् )। विधेयता । सा च ने पूर्व विहितगक्षेषु, सर्वत्र उत्पचि कारणभावनिर्देशधमानां कर्तु- शिविशेषविहितक-तरावरोधात् । अतः होमामिषय-स्तदूचनत्वात् । ३४ ॥ समानक के भगान्तरमेदेह विधीपते, कम्पगुमान भाष्यम् - सादा चममेषु पपकर्मादीना मधः । रोपेन या अवेष्टिवत् वपर कारमशरयर प्रयोगमेदमानम् । प्राप्यते हि तेपा तत्र कारणम् । न च प्रतिविधयते । न व उत्पनी नियामकागाव , प्राथम्यस्पैत उत्पत्यम्वपिनो ननु नमसिना प्रत्यक्षोपदेशात् निवर्नेन् । उच्यते । चपटकारवाको नियामकवान् । प्राथम्यस्यापि प्रयोगान्वये । अनिदेशश्चममाना कर्नुलाचनावाद दोश्चमस: तु कर्मान्तरमेव इति ध्येयम् । अत्र च होमे इ.येवमादय, गन्दा न शक्नुवन्ति रपट कादीन् प्रति. ममियामानककत्वस्थ भावपंचरामापाचतादेव मासे थेद्धम् । उपदेष्टारो हि ते, न प्रतिपदार. । वा प्रधानान्वयस्य अभ्यहिन याच मझे एव अभिपासमान वषटकादयोऽपि चममेप मन्वयेयु । ककन्दै होमसमानकक्षवत् विधीयते । होमामिपयोय पा-- स्याद्वा माहिनिमित्त बात । बपटकरणादि- बलमफलकत्वात् षषट्कारवदेव अनिमिनत्यम् । तयो. निमित्त सनि प्रन्योपदेशेनेव वयाविच येन प्राप्तिः। समुचितयोनिमितना इति पठे (६४१) वश्यते । म च तस्य सामान्येन प्रवृत्ति । वपतेषु सोमेषु विशेष- आध यो पदम्यासे होमामिषवोमयको अध्वर्यु. प्रतिशत प्रत्पशशिष्टत्यात काम वा माया विप्रष्टयातु अरसाता अन्यो वा प्रहे चमसे था, स तत्र मध्येत् । दुर्बल स्याद । साऽपि तु ममवकाश पात् अवगमड़ी- मण्टन--होमामिपयकर्ता च!' भश्येत् । कन्या । तया सति च प्रासिमडो पारिश्ते शंकर--मामिपरस्तथा । भवता । नात्यानवतते। ऐमवति हि सवयवस्य गन्यम भनेकन स्थाद्वा, .

·ज्योतिष्टोमे सोमभक्षनिमित्तानां ज्योतिष्टोमे मोमविक्रयी - भक्षणम्, विशेषतस्तिककटुकन्य सोमन्य । भूपते च चमसेपु षषटकर्तृग्वेनैव नेपां तव मान्य प्राप्तन्वात् 'अस्पं मक्षयेत्' इति । न च निःशभक्षणे अल्पवमा- क्तप्रवृत्तिनिमित्ततया में विधिकाफत्वाकाशः । एवं कल्पते । राशेरे च प्रविपश्यपेक्षिणि , भपति भवान्तर- हारियोजनेऽपि येषां कारणान्तरेण न भक्षप्राति:, स्थावकाशः । समात् समावेशः कर्तव्य इति । मासिफलक एव सर्वत्पविधिरिति न तत्रापि कारणद्यस्य चमसे चान्यदर्शनात् । ३५॥ एकस्मिन् कर्तरि समयापः इति चेन्न, मैनावरुणादिहोत्र. भाष्यम्-- चममे च अन्याश्चमसिनो दर्शयति । कचमसेषु वषट्कारात तेषामिव होतुरपि वषट्कर्तृत्वान् 'चमसांश्चमसापर्यचे प्रयच्छति । तान् स वपटक होतृतममसाधारण्येन च अध्वयोरपि होमामिषवकर्तृत्वात् हरति' इति । एको है स्वश्वगसो चपटक हियते । | होमादीनामपि नहचणाः, विशिष्य तक्षधमसः तेन बहुहरणदर्शनं नावकरूपते , यदि वपकदियो न इत्येवंविधसमागयायाः तत्तकर्तृकभक्षणान्तरविधिमन्तरेण चमरोष भवमेयुः । तस्मात् भक्षयन्वीति । अनुपपत्तेः । अत एव वन्तानुष्ठाने विरिफाभावेन मोम- प्रातशिकी मंगतिः । सूत्रार्थस्तु-- तन्वयमपि न । न चैवमपि एफरिममेव पस्मिंश्चिद- चमसाना चमसिना प्रत्यवतो विशेषत: उपदेशात् तेन भ्यासे समाख्यानिमित्तभक्षकरणमामेण रामाख्योपपत्तो न बाधितः अपक्तः सामान्यविषयस्यात् चमसविषयवेन चमसमाभ्याभ्यासमा तदापत्तिः, सारपाक्प्यभ्रको परफुटः वषट्कारादिनिमितको भक्षः 'चमसम्पतिरिक्त अविशेषात् प्रकृतापूर्वसाधनमसस्यसोपारकारायलेन म्यान् इति। | तत्सरफर्तृकभक्षणम्य नियन्येन सर्वत्रैव चमतवाध्याम्यासे वि- हेतुसड्ये विकल्प: किं बायो बाध्य समुच्चयः। तमा। अतः सर्वपेय एकपात्रे भेदे इन एककरि साम्पाद् विकल्पो बाध्यन्ता सावकाशाः समात्या, कारणमेदेऽपि युक्तो भरणस्य पृथगनुष्ठानेन गमुच्चयः । भव थाचनिक पाध्यं भक्षणेऽत्र विभागशः । सिद्ध हारियोजने तु माऽस्तु समुन्दपः । याशिकानुपानं चैत्ताद विकल्पो ने युक्तः स्वीकार्योऽन: समुच्चयः ।। तेनास्तु सः। १०. भाई-- अथ या एकसिान पामे अनेकेषां मक्ष. मण्डन--' परस्य चमसेऽपिनो होमामि- कर्तृगाम्, एकस्मिन् कर्तरि ना नया यपकारदोगानि-पकारी । पायमाल्पाऽऽदिकारणानां समवाया, कशेषमतिपत्प शंकर- समुच्चयो भक्षणानाम् ।' येत्याद्भक्षाशा विकल्पे, प्रत्यक्षशिष्टानामपि वपर कारादि- भक्षाणा सामान्यनिहितलात कल्प्ययाऽपि समारण्या २ ज्योतिष्टोमे सोममक्षा अनुवषट्कारदेवता विशेषनिष्ठया प्रमेपरला न्यायेन बाधात् प्रहरिपयत्याव. भमिः नौपरक्षणीयः । अनुवषट्काराधिकरमाम् । वि. गतेभियाविषपये था पाते, 'अल्पं भवति' इति शश१६, वचनेन करनस्य शेषस्य एकमवगप्रतिपाद्यत्वामान र ज्योतिष्टोमे सोमविक्री विग्थ्यो एफेन मशण प्रतिपादिनी मोरे अवशिष्टशेषाय | भिन्न: । भक्षणान्तरेण प्रतिपत्तिरमवान्, मायग्यविधेश्चममुच्चयः । विमची त्वन्यः कर्मणोऽचोदितत्यान् । शण ननु एवं कर्तुमेदेन अनेकेषां मशाणों पृयानुष्ठानेन | १५॥३१॥ समुचपोरपत्चापति, यत्र एकस्मिमेष कर्तरि फारणा भाग्यम- अति सोमविक्यो । तत्र संदेहः स ने कम्यम् , तम प्रयोगविण्यातवाहित्यपत्यर्थ तन्त्रको किम् अभ्यदिशनामन्यतमः, उत एम्पोऽन्यः इति 1 कि परतेनं पृथगडानेन समुच्चयः । वस्नु समानुपाया: प्रासम् । चेपा नीर्तनात् नेपामन्यनमः । इनि माने, प्रयोदातृपनमानगदम्पसममेषु झारणा तरेण एनफर्तक- प्रमः । विक्रयी वन्यः स्यादिति । विक्रयो म चौवठे, भाग्य अमातल्यात् विपायकथतिकमाइत्वेऽपि हो- ऋयचोदते, तर अर्थात् विकः । ज्योतिष्टोमस्य च ·ज्योतिटोमे सोमशेष ज्योतिष्टोमे सोमशेप पदार्यान् फर्जुन अवदियः उत्पाद्यन्ते । न तु विक्रयो । शेष एव नास्ति, कुतः पुनर्मश इति । न चास प्रतितः ज्योतिधोमस्य श्रूयते । तस्मात् नाध्वर्यादीनां अन्यतमः । प्राप्तिः, न च मयोपदेशः । योऽयुरदेव इय, योनि इनि। अन्यारत्वात् असमर्थः । तस्मान्नास्ति मध इति । वि--सोमविनाय्येक एषु न वा, वरणवर्जनात् । स्याद्वाऽन्यार्थदर्शनात् । २० ॥ एका, मत्वर्थना नास्ति विक्रयस्येति भियते ॥' भाष्यम्- मवेदा मधः । अन्याय है धनं भाट-- सोमविक्रयी । अन्य एव । परणादिकं । मर्चतः परिहारविधानार्थम् । सर्वतः परिहारो हि ऋवर्थयात् सदगपदार्थ करणाय पुरुरानुशदातु। नाम खमस्तकस्य समन्तात् चमसस मदक्षिणीकरणम् ) क्रियते । विक्रयस्तु अविहितत्वात् विहितक्रयात्यथाऽनुप. मधे दर्शयति । ' सर्वतः परिहारमाश्विनं ( मई) पत्या आवश्यकोऽपि दोषस्वीकारेण रागत: प्रवृत्तपुरषः । मध्यति । ' मक्षिताप्यायितान् ( भक्षितान् आप्पा. कार्य पिकयोपनीवनेनापि झपरिवः गाशेपाच अगदम् । यिता) मा दक्षिणपन्यानोऽपल ( अना: मतस्तर मृतानामशः अन्य एतेति । ईजपस्तात् ) सादयन्ति' इति । नासति भवणे . मण्डन-'विक्रमी श्वेभ्योऽन्यः।' जातीयका भक्षविशेपाः रोमान्ति । शंकर- 'मोमविक्रय्यन्य इटः । या- यदि अन्यायदर्शनानि भवेयुः, ततोऽन्यत्रापि ज्योतिष्टोमे सोमशेपमक्षविधानान् अस्ति मासिः स्यात् ववनानि स्वेतानि । तस्माद्यगोपदेशं भोऽयं सोमभक्षः ॥ नान्यति । सोमेऽवचनाद् पक्षो न विद्यते। ३।५।६।१९॥ रचनानि त्यपूर्वत्यात्, तस्माद् यथोपदेश भाष्यम्-- ज्योतिष्टोमे समामनन्ति सोमान् । तेषु न्युः १२१॥ संदेह कि तपा शेशे मलपितम्यः, उस नेति । किं भाप्यम्-- ननु दर्शनमिदम् , मातियतम्या । मासम् ! सोमे मो न विद्यते । फरसात ? अवचनात् । उच्यते । बननानि वाई यविष्यन्ति । सर्वतः परि- न शायमसति बचने अध्ययमातुं भक्षणम् । तस्मात् । हारमाश्विन भक्षयति । तस्मात् सर्या दिशः शृणोति' सोमशेषो न भवयितव्यः इति । इति विशिष्ट भाग विधीयते । अपूर्ववात भवानवादो या--एन्वायरे दात् विशिविधानादपि भयो । मावकसते । अपिवैषम् अपूर्वमर्थ विद्वतः अर्थवना भवेत् । अथेनग्यहगने चमसस्थे च सोमे मेदे कि भविष्यति । तस्मात् पौर विशिष्टं भक्षण भूपते तय भक्षोऽस्ति नेति । तत्रापि सर्वतः परिहारमाधिन / मति, नातिप्रायवे । भवति देषु ऐन्द्रवायवन्याय एवं स्यात् । इदं दा-- नदिदं अन.मभूति होमामिश्वाम्यो र तु सर्नया तथापि विचार्यते , कि प्रासे मः विशेषणमात्र इत्येवमन्तम् एकमाधिकरणम् (१९-३२ )। तत्र पचनेन विधीयते , उत विशिष्टविमानमेतदिति । कश्वान | भिक्षणं नास्ति सोमस्य निशेष हूयते यः । विशेषः । स यदि घावनिकः , ततो याचनमेव | शेगे सत्यपि नैयान भक्षण विध्यभावतः ॥' कम्यः, अथ तु भन्यत, कुलथिन्, तत् एकदेशस्थमपि । इति पूर्यः परः । ( मामाकरमरमा निरस्यति-) हि स्थाटीपुत्वाकन्यायेन समसयोतक भविष्यति । नप यस्तु अपरिन्दुनिशनमाग शास्त्रार्थरस यात् न थे पशः भवन्ति । किम-पार्थदर्शनाना प्राप्यपैश्च- अशेषोमः इत्याद, तस्य मौवामपादावपि तप भ्यान , वात् अविधानाच नैव भक्षः, उन प्राप्त्यभाषानु अन्यार्थ- उगाने च बोहराय शेष: स्यात् । अव शेपकार्य. दर्शना र पनाम पारनं ग, नगारका वगत् शित, तमा देपा भयोमावान पाए वपटकादोमाभियानिमिचो कि भश्च इति 1 * प्रातमा दोषापहारादापति विष्टपदादावपि इपिरन्तरागमः स्यात् । मानताप्रसादीपोरामोहन गसहयोगाद | वसाव थोपलाद्गगम् (पू)। - ·. ज्योतिष्टोमे सोमशेप १८३७ ज्योनिष्टोसे होमाभिपयो सोम- वचनात् ऐन्द्रवायवस्स द्विर्भक्षणम् इत्युप० । वेदिः सर्वाङ्गप्रधानार्थी, न तु प्रधानाधैव । चिकीपाड- वर्णनापरिहार: अनुपपना, सोमभवणस्पैव अमावात् इति धिकरणम् । ३।७३, * ज्योतिष्टोमे सौम्पबरो: स्प- प्रयनस्थानान् मंगतिः । सूने अपचनात् इति छेदः । नीयपुरोडाशाना च ऐष्टिकैः पाहोमः, सौमिकैः पार्न वि--सोमेश्वभक्षो मोवा, द भक्षो प्रहहोमनः। मासिदिः ।' सद्गो न ' इति भिन्दौ अधिकरणम् । अस्पोक्तरति रोषोऽस्य मोऽपूर्ववोपलात् ॥' १२११४४, * क्योतिमे सौम्यवादिषु हविष्कदाहाने भादृ-- ज्योविष्टोमे उत्पचिशिशेऽपि सोमः अभि न पर्तन्यम् । ११२४, . ज्योतिष्टोम स्तोनशस्त्र पवारिसंस्कारविधिबळात रस्प्रकृतिः । रस एव तु मह । प्रधानकर्मणी, न देवतासंस्कार । तुतशताधिकरणम् । चमसादिपामवृत्तिः इन्द्रनाम्यादिदेवतासंबन्धात् हतिः | २२११५, ज्योतियो सोमाय सर:-- निवर , पक्ष- इति सर्व एष त्यायते । अस्य च अल्प जुहोति दशः, सहदशः, एकविंशः' इति । १२. इति यचनेन अल्पोरेशेन प्रक्षेपरूपातिपतिविधिः हाव. * ज्योतिधोमे त्रीमद्वितीयम्य एकस्यैव पुंस: गधि- दानचत् । तम च 'हेहोति । इत्यादिना पात्रविधिरिति ? कारः न तु पुंसः । प्राधानाधिकरणम् । मा. स्थितिः । अतः शेपतशत् भक्षण तत्प्रतिपचिः ।। ११५५२२-२३, रजोनिष्टोमे स्वप्नार्यों मन्त्रः सममे तत्प्रमाणं च समास्या पचन च । ता समाल्या तावत् मनपा अमि' इति । स यदा पुनः प्रतियुद्धः स्वपिति 'प्रेतु होतु अमस: 5 ब्रह्मणः ' इत्यादिका वेदे , याशि- तदापि नावृत्तिर्मनस | करता यत्रिमुदिन्य भयो फाना गोमचमयः इत्यारिका । अदनार्थप चगेर्थातो खनमन्त्र प्राक्के । १११४११५१५०. * शेविधोमे अधिकरणवाचके औणादिके भसव्यत्यये कृते चमस- हविर्धानमण्डपादेपरपाने प्रता का चित् वैज्यादि। शब्दनिष्पत्तिः । सोमस्थम्पदे असिन इति न्युत्पत्या ऋक् माया । वि. स८ - ज्योतिष्टोमे हविष्कृत्- सोमभक्षणसाधनमात्रगतः तत्समरन्माकल्पितश्रुत्या होमा- अधिगुप-पुरोऽनुवास्या-मनोवाना प्रतिपय फालभेदे दिकर्तृकभक्षणस्य सोमप्रतिपत्पत्वसिद्धिः । यदि तु | भानुत्तिः 1 भा. ११।४।२०५७-५९, ५ ज्योतिष्टोमे उणादयः मन्यु पना इति पक्षालपणम्, नदा चमगादव / 'हसानरनिगे पनि हसायनेजन करनमकरणार्यम्, नतु पाये रूटस्वेन योग्यतथैवदोतममादि-शे मध्य उमराजितरणार्थभेन । ३.१४२०-२५. ज्योति भक्षकन्यादिसंबन्धेनैवेति तया भक्षणसिदिर चिकला होगे होकचममभक्षमन्त्रेषु मित्रायणादिभिः मा अतध होतृवमोद्गातृयजमानमैवावरणाझगाच्छशिपोत- इन्दोऽपि उपलक्षणीयः । वि. ३१२११२. नेष्ट्रन्यावाकामी माणा स्वस्थ घमारेषु समारुपया भक्षः । व ज्योतिष्टोमे होमाभिपयो सहिती एफ सदस्यपक्षे तस्यापि खवमसे । ववनं नु अग्रे निरूप- भक्षनिमित्तम् ।। होमामिपरभक्षगं च तद्वत् । घा७२४ ॥ मण्डन- 'ज्योतिष्योमेऽम्ति भश्यम् ।' भाप्यम्- ज्योतिष्योमे य ' हविधाने प्रारमि. सो भयो भायेर । रमिधु पादयनी हुन्या प्रपमा परेत्य सदसि भवान् बोशिशेमे सोन्येऽहमि वैकल्पिकी परवेकादशिनी भक्षयन्ति नि । म भन्येन वचनेन अभिपर तो समानांता । भाह. ७/४/२. ० योनिटोने सोमर यजतिना होमःनो ताम विधीयते । न च सपो: ममः। साम नित्यं नैमित्तिक का येति प्रेधा | तर पोडशि- अर्थादेव हि समासः । तस्मादेककक होमाभिपापा संत्यायो सोभरपुरानो महासाम मपति' इति नित्य- भक्षण विधीपते । अभिषवे ने होमे च ताभिभवग तथा विहितम् । अथातोमामा मम्पमं भासाम ! नयमिनि । तर एप सदेह. फिमुभय य. तिर अतिराधरायो रेमिनिकम् । पोलिसापामेर २ मध्ये, आमनरेगापि माणमिति सम् १ पुन: याम्यपि । पि. २।२।१३, मोतिगने सौमिक होमामिषमागं च तदस सादेव सात, पख इदिए विध्यते । शंकर-- ·ज्योतिटोमे होमानिएको १८३८ ज्योतिष्ट्रोमें होमामिपनौ मातिः । कथम् । नैवदेवं संध्यते , अभियुल्य नतो हुन्या । ( यमपि ) अमिल्पति (इति) सन्येिन (मक्षपन्ति ततो मधयेदिति 1 जानेन अमिपरस्य होमस्य च नमः | इत्यनेन योरपि) सैरन्धः । एवं (बमयोरति आख्यातेन) कीयते , अभिपुत्य ये जुद्दति , ते मायतीति । नाक्य चेत् ( संबन्ध,, नया प्रति ) अभिपुन्य ( भयन्ति ) होर मित, अभिपुत्य भधपति, हुत्वा महयन्तीति । हुवा भक्षयन्ति इति नास्ति (होगामिपवयोः परस्पर) तणात होमाभिषश्यो. परस्परेण समन्धो नारीिति संबन्ध । प्रत्ययेन (परस्पर ) संबन्धे क्रिपमाणे घाय- एकेनापि भाणं संबध्येत, अपरेणापि अमिषुत्य भव- | भेदः (म्यात् ) । वस्सात् एकैकेन भषणम् इति पूर्वः मतीति । तस्मादन्यतरण निमिन भक्षणं भवतीति । १३ः टुप्--(इविर्याने ग्रापमिरमिपुरा इत्यादि वाक्यम् उभाभ्यां या, नहि तयोर्धर्मशास्त्रम् । २५ ।। अमिषवदोमसमानर्तृकमवणविधायकमिति तुतीये { २१५१९११३२] गाषितम् , ३६ च तदेय उपोटात. भाप्यम् -- उभाग्या या निमिताम्या भक्षयेत् । न मक्षणं होमामिपवयोधर्मो विधीयते । फिदि स्पार ? बेन स्मारयनि-) सन्यप्ति पदार्थाभिषाने ( यद्यपि बहवः पदार्थाःोगामिपतकमप्रत्यगमनादयः अभि- यदि त्योधमों विधायेत, नतो होमाभिपयो प्रधानमिति घीयन्ते तयापि ) मामियपयो को न बिपीयने । मतण गुण. मतिप्रधान भिवंत । भय पुनरुमाया निमि- (होमामिषको कमश्व न विदीयन्ते इगय; ), अर्थ- चाग्या भाण विधीयते, तस्मिन् विहित एकोऽयों विद्वितो प्राप्तवान् । (यजनिना शेम. हवि भाष्यम् आधिपति- भवति, तेनैक वाक्पम् । तदेवाचति पयसित भवति, ननु पागोमयोर्भिवत्वात होमो विधीयते । उच्यते । अमिान्य दुत्वा मवयन्तीति । ततदवान्तर वाक्य वाक्पान्तरेण ( यद् अहान शेति इत्यादिना ) विहित- हुत्या भवतीति । न च महाशमै सति अवान्दर यात् अविधेयः। यदसि मशयति इत्यपि अविधेयम् । बार प्रमाग भवति, पदान्तरस्प बायनात् । यया अप्रासयान देशस्य ( पोरूपन्य ), प्रत्यक्त्वमणि 'नोयन्तमादित्समीक्षेत इति प्रतिषेधो गम्यते महा- ( अविधेयम् अर्थपावात् । यदि 'हुल्या प्रत्यक्ष वाक्यात्, अन्तरवासात् ईशमविशनम् । तस्मात् परेल्स' इति कमो विधीयेत, तशाह- होमोत्तरकाल | अन्यतरनिमित्त भक्षणमथुतम् । महावाक्यात् इदमष. भगम्, शमोत्तरकालम् (एष ) प्रत्यक् गमनम् । गम्यते, दे निमित्ते भक्षणस्येति । भश चान्यया कुर्पन् उभयस्य ( भाभिधवस्य होमस्य प्रत्यगमनस्य च ) अतं परित्यजेत् । तस्मादुभाग्या निमिचाम्या भाग- कमो न विधीपते । ( पारिगेप्पात् ) भा. अमिपव. मिति । फर्तुः होमकर्तुथ विधीयते । (पूर्वपक्षमाह-) फत इप-- मक्षस्य द्रव्यसम्पारवेन विपिना कर्तुर्गुग- संस्कारवान भक्षस्य (कर्तुगत) साहित्यम अविवक्षितम् । भारः । समाद ( वतुः गुणभूतत्वेन उपादेयत्वात् ) (उदेषयावन्यात् ) । जनु अभियुम्य इति (ग) उभपक्रियासयुनता विवक्षिता । मत उभयनिमिचो साकाहत्वात उत्तरेण (हुवा इत्यनेन ) वाइन सद संबध्यने (एवं च हुन्या इत्यनेनारि अभिषARTH. कफहोमाभिधानात् ) उभपविशिष्टेन का संबन्धात् शा- 'उद्देश्यत्वान्न साहित्यं तयोः शक्य + एकत्रिपाकर्वशः । उच्यते । नास्ति विपक्षितुम् । ततः प्रत्येकमेयाभ्यां भर्ण पति- क्याऽन्तान परस्पासंबन्ध. कुतः १ यतः अभिपुत्य इति । भूयते ॥' अतः प्र येकमेव निमितम् । (अपि) साम्, उत्तरमपि नाऽन्तवादेर टाका. 'निमिता भवेदेय वैकल्प निमित्तता ! दोमा- शम (न च साकाइपोमयः बन्धो युकः) । तस्माद | मिपयकता तु मशागत्वेन चोयते ॥' अतो येन यत् निराकाहीरपटमम् ( आख्यानम् ) पदेष उभयमनुश्विम्, स एस मश्येत् । मथ। भरस्म उभ्यते ·ज्योतिष्टोमे होमामिपयो १८३९ ज्योतिष्टोमादौ यत्मीदिना मोम-- हविष उभयत्वेने होमाभिषयोरपि न * ज्योतिष्टोमातिरात्र ( ज्योतिरतिरानः ) परस्परेण विशेषणम्, इति प्रत्यरस्थानात् मंगतिः। ऋद्धिकामस्य कातीयै । बाल, पृ. ३४, ३ ज्योति- सूत्रे- तहत् आर्तिवत् इत्यर्थः। होमादिः अनिश्चिफः अर्थः । राजु १. २१, पि- अमिय ततो हुवा सादेदेकेकहेतुता । नियोतिष्टोमादिःप्रतिनिधतजन्मान्तरफलः वि.१५, महत्व या निमिचोको, साहित्यविधितोऽभिमः 11, होमा. ज्योतिष्टोमादी उपपासारः प्रवियजमानेभ्यो न भिपरकर्ताऽत्र मशागत्वन चौद्यते । निमित्तताऽऽमिकी मिन्ना | भा. ३१७१४।३०, ज्योतिष्टोमादी दक्षिणा- नस्मात् साहित्य हेतुगं मतम् ।। दानम् मन्विगामयम् । दक्षिणान्यायः अयम् । १०। भाह-गोमे 'इबिर्धाने प्रावभिरभिपुगाहानीये रखा २८।२३-२९. . ज्योतिष्टोमादी । यदि कामयेन प्रन्ययः परेल सदसि भक्षयन्ति ' इत्यत्र विर्धानाधि- वर्पकः पर्जन्यः स्यादिति नीचैः सदो मिनुयात् ' इति करणकमात्रकरणकाभिषास्य आहवनीयाधिरणकदोमयपृश्यादिफलं याजमानमेव । तादशी कामना प्रत्यगमनस्य सदोऽविकरणवस्य च मासस्यात् होमामि विजाम् । क चिच याचनिकम् ऋचिना फलम् । पासमानकर्तृकं भवान्तरमेवेदं गुणात् विधीयते इत्यु- वि. ३।८।६. कम् । तरच शेमाभिपापोः क्सप्रयोजनयोरेव पग ज्योतिष्टोमादी यत्मादिना निशेषविहिन त्श्वगन्यात निमितपमिति तद्विशेषगस्य एकवाक्यो- / आहवनीयम्य सामान्यविहितस्य वाघ.।। पापा कम्यसाहित्यम्य मविरधिनत्यम् । यदि तु गा. अविशेषेण यच्छास्त्रमन्गापयत्याद् विफल्पस्य, कि निमित्ताय होमाभिपरकर्तुत्य तु उपादेयत्वात् | नत, संदिग्धमाराद् विपशिष्टं स्यान् । १०८ तदिदोषर्ण साहित्य विवक्षितभियाशयेत, तथापि ॥१६॥ प्रयाजदोषाभिधारणन्यायेन मशय तद्वतकनियमस्य या भाष्यम् --इदं मामनन्ति ज्योतिप्टोगे वर्मनि फर्तृमस्कारकयात् हविविशेषणापेव तदिशेषणस्यापि | जोति' इति ( यमनि विधानाकरम्प )। राजसूये व्यविमला । अभिषमात्र की नेटुन्नेत्रादिना होम. • यमीकयपामुपग्रन पुयात् ' इति । इदमपि भूयते माफर्तृभिषमवादिभिरपि स मशः फा-यः । ' यदाहयनीये जुहोति, सेन खोल्यामीरा मोनो माति' इति प्राते, नियम प्रति कर्तुः से कार्यवादिन. पार्य- इति । तत्र एषोऽर्थः शापिक: न्योतिष्ट्रोमै थर्मनि सारपेगवे दापचायपि आर्षिकेन विधिना मा प्रति ! होतन्यम् , गजपे वल्मीकरणायाम, उन विरहर एतयो: समावि उन्यमाने भयमाणेऽपि विधौ फरणामुपादेय- माहवनीयेन इति । #UHF ! हमारा मान यात् विशेषणवियोसतो आर्यिरेन विधिना दिदोपाल्मीकारयोः समुपो न प्रात:, अन्यतरेण रोम- पविशिरस्त्र करुद्देश्य पाङ्गीकारेण गाहित्यानियाs-| निच. न यात् । होमार्यता चैतपो: पासपेत । नापति । अवोsa मिलितयोरेव होमामिषप्रयोगर्थिक युतः! भूतमयसमुधारणे भूतं मा गाति । न निनिकम् । यदि तु स्वपययस्य द्वितीयमाप्रया पाय, असन्तर पतिपय माहवनीयहोम, मा. तोगशिपायामरि म-यो नासः, इत्यगिरहनुलो भशी विक्षरे , पशे तापदनुपभने नि एवं समानस्य होम एस विशेषणम्, विशिशोमसमानः | प्राप्ते, परमः । भरिशेपमान तम्य भारा रिपोप- कम छ भउभारनापामन्वय इत्युपते, तदा शिष्टं स्यात् । यत् विशेग शिष्यते , तदर दूर म्यान गुरी मिशेषविता 1 इनाया अभिमायाति अमेभियर्थः दिग्य दिसायनिक पर musste: 1 सामान्य विशेषगार्यम्, तो रिहरि मतम् । भप मदन-पतु मोऽभियो हो ।' नसन, सोनमारमा नर-ममियो 'रिणा। सामान्य विरेत पिडे, न रिपो गये।

·. - ज्योतिष्टोमारी यादिना १८४० ज्योतिष्टोमादी प्रमादिना रादिग्धम् । अथवा सामान्य तस्मिश्च विशेषे अन्यमिश्च | आह, पीहारऽपि 'भाइपनीये भवति इति प्रत्ययः इत्य एदिग्यम् । तत् सामान्यविधानं विशेषविधो न अपयेत । अपहोग्यामदे, भाति आहधनीयमत्ययः । स्यात् । कि कारणम् । भन्यायपायाद् विकल्पस्य । यय- अशक्यो सौ पतुमित्यति किन भयति । असन मन्याय्यो विकल्प: १ अत्रोच्यते । यदि धर्माद्यधि- । फरिष्यते । आई , योऽयं सामान्यप्रन्यय उम्पते । परशता २५ सये पते , सा पक्षे न भवति इति व्यु विशेषु कार्यमासी । एवं चेत् वामांदिहोमेषु विकरूपमासयता ममायापेक्षा पस्पपितम्या । अग यरर्माद्य-धान्य च तेन आहवनीयो विहितः । तत्र यो वार्मादि. धिकरणता एए न यते, तता पक्षे सा भवति इति । होम आइबगीयमत्ययः, स न शक्यः परिहर्तुम् । अतो प्रमाणापतेव । कर्मपदणं च भूयमाणमवियधित ग्यात् ।। वार्माविदोमं बानिया भवनितेति । अत्रोच्यते । नैन- अयोध्येत अर्थात् पक्षे मायः, ग चार्थों दोगनियुतिः । देवम् । नहि सामान्यवाची शब्दो विशेपालभिवदति । माननीयेनेति, तर ! मवि होमीतिमा पतन्यम्, यदि चामिरदेश, अवजाते गपि नायकल्पेत , पूर्व- तत आहवनीयेनापि अर्थात सिध्येद । इस नु यमा-- दर्शनाभावात् । सामान्ये च दृष्टपूर्वन्यात् अबकरते । अधिारणतारिरिधीयो । सा आहवनीये उपादीयमाने | तस्मान्न सामान्य विशेषानमिवति । तम्मान पार्मादि- नोपसहियेत । अनुपसंहारे र प्रयोगवचनो वाप्येत । होमे भाविनीयमत्ययः । अभिवदन वा ने मुख्या अत्रोच्यते । यद्यपि यत्माधिकरणवाऽपि विधी- त्या ममियदेत् । कथं तहि । लगया । मवणाच यने होमे, गुणभूतावात होम समीधीन परोतीति । तत्रा- भुसा बाध्येत । तस्मात् कर्मादिहोमे श्रुत्या धर्मादिषु सुपसंहारेऽपि न दोपः । अधिरणान्तरेण समीचीनी प्रासेयु मशक्य आहवनीयो विज्ञातुं कर्तुं चेति । आह । भविष्यतीति । वसात विक्ल्प एवेति । नेत्युच्यते ।। ननु विपरीतमपि एलत् स्यात्, भावनीगे प्राप्ते ना. वादिदोमसम्भोऽम विधीयते । स च प्रधानभवः, | दिप्रययो न शक्य इति । भवेदेवम् , किन्नु विशेषे न होगः । तस्मिन् अनुपनियमाणे, न ययातं कृत वादिप्रत्यय, श्रोतः, आहवनीयप्रत्ययो अक्षणाया | तम स्यात् । अत्रोच्यते । संव-घेऽपि विभीयमाने द्वयं श्रुतिप्रापयो बली नियुक्तम् । ना मामान्येऽपि आहब. विधीयते एक सायम्, एकं साधनम् । यत् माध्यम् , नीयप्रत्यया भौनः । उच्यते । वरमारियथयोऽपि सामान्य तत् प्रधानम् । स च होमः । तस्मात् विक्सः । बन्दै श्रोतः । होमे हि स विशिष्टे विधीपते, न अहोमे ऽपि च श्रयमाणे अपस्योपादानन्यो भनति होम: 1 एतत् विशेषयति । तस्मात्मादिहोम वयित्वा अन्वेषु क्षेमवेद, सावनीया मातीत्येवेति । तन्न । होमेषु आइवनीयः करिष्यते इति । व्याहवनीयस्य अनस्यात् । कपमनहरम । विशेषेषु दुप-- (गतो नमसः । इदानी मासभाडामा अप्रासः । कयमामिः ! यघिधिकरणताया सत्याम, न्यात सामाग्यस्य विशेपेण प्रायश्चिन्त्यते ) ननु अEET- आयनीयाधिकरणताया शान करण च प्रति असंभवात् । यत्वात् पदाहनीययोःन विवस., म बाध्यबाधरुभाषः परि माद्यधिकरणमिति शायदे, न सदाइदनीयाधि. ( किन्तु समुच्चय पर विरोधाभावात् तेन अनारम्पगधि- करणं शक न प वा । आह । यथा शक्यते नयापरणम्)। कथम् ( अदृष्टार्थता ? उत्तरम्-) याग कन्यम्, इलाख्यातार्यो भविष्यति । तस्मान् वर्मादि । आमारं नाक्षिपति , विनाऽप्याचारेण सिध्यमान- चाधिल्या आईवनीशे भविश्यनीति । उच्यते । यादेत वात् । यदि च (आधारम्) आधिपेड, (नया सति) देघ यदि चार्मादिनाधामन्तरेण आइनायोपदेशो माइवनीयो नियम्येत । यथा ' आमेयोऽष्टापाले नाररूपेत । वैधा हि शक्स क्तुं यन्मादि बाधित्वा, भवति । इति (अपाक्पालेन अनिचिन् प्रति.) परिहत्य वात बाधाया 'वर्मति' इति प्रत्ययः । दम्यमाखिमम्, तर मीहयो नियम्यन्वे । । (तु) समझोन को भाति । इमाइ परिहार, श्रेयानिति । भाधारः वचनसामर्यात विधायने (तु आक्षितो - ·ज्योनिष्टोमादौ वादिना १८४१ ज्योतिष्टोमादौ वादिना नियायते । तेन अदृष्टार्यता ) । तस्मात् क्या प्रापाला: । मर्यते (ततस्तम्य ) सादृश्यमेव न शायते (इत्ययक्पा (अदृदेश उपकुवतः) गोहोमादिभिः (सह) स्यान्न प्रतिनिधि.) । अथ (तु) मते (पा सति पिकाप्यन्ते, न च बाध्यगधा गावः । एतमिहापि लभे मुले) एवोचारणी (न प्रनिनिधिरिति । (पदाहवनीययोः) 1 नथा च न देवताऽग्निशब्द क्रियाणां । इदं मनं दृपयति-) एवं वर्ण्यमाने यदा ब्रीहयो नष्टाः प्रतिनिधिः इत्युक्तम् ( ६३५१)1( धार्यत्वे हि मान्छे कर्मणि ( तत्र ) वचनसामान यागः अवश्य स्यादेय प्रतिनिधिः ) | न प्रतिनिधिकाण्डन्याय स्थिते समापनीयः, न च ब्रीहीन स्मरति, तेषां चास्मरणात न (६३१४११३-१५) (समुच्चयस्यैव युक्तवान् ) कथा | शक्नोति सादृश्यं एपादयितुम् , ईदृश्यामवस्थयां यागो मिदम् ( अधिकरण ) भारम्यते । उच्यते , सत्यम् । नैय कार्यः । न च ईदृशी अवस्था नास्ति इति (प्रत्यय- 'आमेोऽकपालो भवति ' इति ( अनेन ) यया स्थातव्यम् । ) कदा चिद विद्यते (चित्तभमेण) । तस्मात् द्रयाक्षेपः, सपा न (पागेन) आक्षित आयगीरः, साम्याभावात् वेयतायाः प्रतिनिधिनासित इति.) तथापि न अनाकाक्षितः संवश्यते । (तथाहि ) । एतयुक्तम् । नेन अन्या उपपत्तिः (देवतायाः प्रति- ' पदायिनीये' इति (सम्यन्तम) माकाशम् । निन्यभावे ) बक्तम्या 1 सा च पाछै बनिता (६।३१५ 'ति' इति (अनेन ) निराफाक्षीक्रियते, मुद्रगति अधिकरण) । (प्रकृतमुपसंहरति-) तेन (अहटा- इसपि ( सामानम् ) आदनीयेन (निराकासी- मैत्वात् ) आहननीयस ( यागवोदमया ) अना- क्रियते । यदि (हि अध) आकार या न स्यात् । क्षेपात् प्रतिनिधिलापन नेदं विनम् । अपिन ( तथा गति ' यदाहानीये गुति ' इति ) मंचना एव आइयनीयः पदनिरपेक्षः सप्तम्या आधारने प्रतिपद्यते, में स्याए (तेन प्राधाराचेयन्वेम आकाक्षायशात् पदमपि आहवनीर्यानरपेक्षम् , (तस्मादपि असमुच्चया)। संबन्धः । ततः ) स च (आहवनीयः ) विधीय- | यथा नीहि मिः' इति ( फरण- )विभक्तिः नीदीन् माना (ोमस्य ) दृष्टेनैव उपकरोति, ययदानस्य यवनिरपेझन् मतिपादयति यायसाधनन्येन, तथा 'पर्व' आधारमा प्रतिपद्यते । (नेन इटार्थयोपि पदाव- इति । तत्र य; समुचय कुर्यात, नासो पुरोडा न मीययोः अाधारत्यार तस्य च दृष्टत्वात् न समुचयः इति । निर्यर्तयनि (शक्यो हि मित्रैरपि पुरोडाशो निर्वर्त. दृष्टात मका चोदयति ) एवं पर्यमाने सिध्यतो यितुम् ) किन्तु वाक्येन योऽय: प्रतिपादितः (नैरपैदर- बाधविफपी, भतिनिधिस्तु प्राप्नोति (दृष्टार्थत्याद) रूप.) तं याचेत (तेन शब्दादेव तत्र विक्या, म इमान्नरयदिति । उच्यते । युनं न्यान्तरेप । नत्र ! यस्नुस्खभायात् । एतमिहापि । अपिन प्रीहिया- {हि ) ' अमेयोऽयको भवति । इति यागः फले म्याम् (श्राभ्यामपि ) पुगेष्टाशो निवर्तले (पय), चोरिव । (त्र) यदा जीडयो न सन्ति क्रान्ते । न (न) प्रत्यक्षविरोध: ( फश्विदस्ति)। पदाहनीययोस्तु कर्मगि, सदाऽपि यागचोदना (तनियुत्पर्यम् ) द्रव्यमा- यमुश्ये (सति ) दे या आहवनीयो निश्चियेत, विपति । ( सति चाक्षेपे युक्तः प्रतिनिधिः) । यदा आहवनीये ना पदम् । यदा याइवनीयः (पदे निलिप्तः (मकान्ते कर्मणि ) आइयनीयो नास्ति, तदा ( याग- होमम्प ) अविकरणम् ( मपति ) तदा पदमधिरण चोदना) नाधिपत्याइएनीयम् ( विनाऽपि तेन न स्यात् । एवं पदेऽपि ( होगाधारे वक्तव्यम् ) नसात् यागस्योपपत्तेः) । तेन नाइयनीयाय प्रतिनिधिः न वस्तुतो न शम्देन पटाखनीययोः समुच्चयो घटते । मनु अनेन शयेन (सागचोदनया अनाक्षितवान्न उदाहरणे तु चोदये । 'पदे चुरोति धर्मनि उझोति' प्रतिनिधि इति ) देषनाया प्रतिनिधिः मानोति (पागेा इदि जुहोतिभपण मुल्यमाहवनीयपदयोः । एपमापि पाक्षिमल्लात् ) । सत्र (के चित् ) वर्णयन्ति । होमसामान्यगेव भन्यत्रापि तदेव । तस्मादय ( सामान्य पाश्म प्रतिनिधिः । पदि ( मुल्प-देवताशब्दो न [ विशेश्मावामाया ) वाप्यमाधकमायो न पटते । अन्यत्तु 1 मी. फो. २३१ ·ज्योतिष्टोमादी पत्मादिना १८४२ ज्योतिष्टोमादी यमदिना उदाहरणं गापा । उच्यते । गाईपाये पती पानागाधिकाणा एघोषणाः ) न घरचे गरोग्ययात् । tra पानी (माग-शिष मूठे । सम्मान मनापि भाप मायः, इति आयनीय राउं 'पापनारे जुदीरित्या सामान्यमेष भुषा (नेविसावरपर मति । विशेषः । देन) अब पाप्यापकगाो परे । पया शा- 'मामान्यस्यापि धन्यात् प्रयोग दपि मारणेगी दीपना पाल-पाय पनि । विशेपपत् । नाति लिङ्गादियद् पायो नापि यायो- (न्याय मन्ते तायत् स्पी-) तत्र मानगम्देन विदेशमन ॥ इति (पदाइपनीरसौम्मपन्न्यात विषय (भाग-जाति: माचा (पतयस्तु यन्वे) एक युगः । हरी मसे ,म: { "माप्तिः सामान्य- कौटिन्ये तिरेय ( योरसा ) न चोटिन्ये शिष्टस्य विशेष क्षणाशान् । गुल्या विशेष (रिदिन ) सामान्य विद्यते । यथा गोयम् अक्षादियो शिष्टस्य नग्मादस्ति पलावलम् ॥' पनी पाशादिए पनिरिम्पते धामपादीत अन्येति । (नेरममिति त्या सोमप्राप्त गाई पत्यारिफम्, लधगया मन्यात. पैसोन्याराः । कमियत भार- ) सम्म ( गो मापनीयं निगदि ति आपः । अन्योनम्म्यते । न प (म्)कोण्डिन्ये पात सोम-सूनार्यस्तु- अविशेषेण यध्ठान तस्य विश्वे ( अयान्तरसामान्यम्, ) यन् प्रत्यक्षेत्र गहरा प्रायन दो विशेषशिष्ट स्यात् , विशेषविपणे रामाए. साम्दा प्रति सम्मात् कौन्त्यिमेन विशेष एस. ख न मरते इति यावा । रतः सामान्यशास्त्र यो । अरिच यारपाय पदपचामिद ('पण्डिन. यावद्विशेषविषयम् इत्येवं संदिग्यत्वेन विहिरवा, म्यापत्यं गोत्रम्' इति ) वारपार्यवेत् (पदम्य पान्या, विकल्पस्यान्याप्यन्याय इति । तथा सति) न (इ) सामान्य प्रतिपादयति । वि-विल्लितो याप्यते यानीयः पदा- (पाक्यार्थस्य विशेषरूपानात् । नदि जाति: फुण्डिनाया- | दिमिः ।, सामान्यस्य विशेष पोत्तित्वसम्पदः ।। पार्य भपति) तस्मात् विसौप एव (भनेर) शन्देनौच्यते। निचोदकर बाधो नास्ति तेन विकस्मितः ।, विशेषा ताच भनन्तरमेव कार्य (अभिधेय दि ग्रन्दम्य अनन्तर एवणा स्पादतो मुरम्येन बाध्यते । मापयहितम्) | इतरस्मिन् ( सामान्याने) सामान्येन भाह-सामान्य शास्त्रम्य नसत्वेऽपि तद्विहितावनी. (मारेगी) विशेषः (पथात् स्वगा) प्रकरणादिमिः | याद्यपैश्या विशेषशास्त्रविहितपदादेः प्रावल्पमेव । न (सहयैः ) अबछेचन्यः । तस्मान् तर विश्कर्ष:, होमपाधार विनाऽपि प्रक्षेपमात्रतया उत्त: पदाइय. सनिक (रान्तिके न्यायं योगपनि-) अनेन न्यायेन | नीयादीनामापात् ण्मचापसी मापानापतिः, (पलीयालेषु विशेषश्रुतेन ) गाईपत्येन आहवनीयो | सत्यपि अष्टाय व सप्तम्यन्तत्वेन अधिकरणतपेव नशन- माध्यते । भषा मेवोदाहरणम् (माति, अापि | नात् उभयोश्च निरपेक्षयोः पमितहोमाधिकरणवान्यथा. भस्त्या वापबाधकमा असन्यपि सामान्यविशेणान्दे)। तुप्पत्या विरोधस्यावयान सामान्य मात्रम्य तविषय आहवनीयः (दि) परमानेष्टवादिभिः उत्पादितः बाघोपपत्तेः 1 घामान्ययात्रं हि होतेः होमत्वामान्य- प्रयोगामौशवे । सम्य अनारम्यवादेन अधिकरणमायः बाचिन्वान् व्यकिलशया वदन्टिनन्यक्तिमात्रे याइन. होमे विधीयते (सामान्येन)। हतु पदविशिष्टः (एस)| मीप पिदधा गस्य रन्धारोवनेन निर्यात ग्रन्धसकल- होमः उपयते । तर आइननीयो न शक्यते विभाठप, व्यक्तिरसपूर्वकं यावत् पन्दोमायनि सयेत् ताद पदेन होमभ्य न्यामागत् । आइवनीयो विधीपमान, | निजातीयहोमे पदस्य विहितत्वान् तेनैव निराकाइ, पद- उत्पचियरमेन पाट्या होमा भागता., नालन्दा विधी- होमो नाइवनीयं गहति । यद्यपि च विजातीयहोमोऽपि यते । बम शुद्धेषु ( आधारविधुरेष होमप) विधातुं पोनिना लक्ष्य एर, लसवायचेदकोजाव्यस्यापि आहवनीयो मुत्पते, योग्य मान् । अधिकरणोपरेषु (चे तर बार, जुहोते. व्यापकी दोमन्वसामान्याचित्वात ·. - ज्योतिष्टोमादौ यादिना १८४३ ज्योनिष्टोमादिपु पयो हायधिक गौरवम् । तथापि तस्य विधियलेनैव झटित्यु- ब्राह्मणो नन संशयः । कुदिन्यात या कुन्मित्रो माझण पस्थितन्यात प्राबल्यम् । अन्न हि पदविशिष्टो विजातीयः | उच्यते ।। ' इति मनुस्मृती ( १८७) अपादिमशंसा- होमः एव विधीयते । अत पदस्य उत्पत्तिशिष्टत्वादपि | :प्युपपद्यते । मैत्रः हिंसादिरहितः। अत एव साङ्या. मानल्यम् । यत्रापि च पाक्यान्तरेण होमप्राप्तिर्भवेद नाम् अयमेव सिद्धान्त इति चासत्यम् अममभिप्रायो तथापि गन्मात्रानुवादेन प्राकरणिकवाक्येन पदविधानात्, जैमिनियाराप्रभृतीनाम्, पौग पारमपनुदी प्रवृति. प्राकरणिकवादपि तस्य शावल्यम्, निलकाशनादपि न सके धमें फरमभ्युदयः परः। न हि धर्माद्भवेत् किञ्चित् तत् । अतश्च आहवनीय: सामान्यविहितः उत्पन्न शिष्टः | पाई नरपदं चित् ॥' नहि कल्याणकश्चित् अनारभ्यविहितः सायकाशति दुर्बलः । अतो वस्तुनः | दुर्गतिं तात गच्छति । "धर्मः प्रशां वर्धयति क्रियमाणः तन्छास्त्रं पदोमातिरिक्तविषयगेय । भ्रान्तिमा तु पुनःपुनः ।। वृद्धप्रशन्तनः पश्चात् पापं नारभते नरः । एतत् दास्यादर्शनजनितम् , तद्वास्यदर्शने सति वाप्यते धर्मनिर्धूतपापाना संसिध्यन्ति मनोरथाः ॥ अधार्मिकाणा इत्यसकृदापादिनः। | पाशनामा पश्यन् विपर्ययम् ॥' इत्याधिस कुचत्ति- एनं विदोषविधिना सामान्यविधिवत सामान्यनिषधो. भ्रुतिस्मृतिपुराणेतिहासवशात् पापाजनकत्यन्याप्यं धर्म- ऽपि बाध्यते इति योभ्यम् । अत एव न हिस्सात् त्वम् , पापजनकन्यापाप्यं चापमचे प्रतीयते । अत एव प्रति निषेधो विहिनहिंसाया न प्रवर्तते, तम्य विहिताति- कैश्विनैयायियः यदाकम विधिनिषेधस्थले तम्य लिट्- रिक साएकाशत्वात् । ननु निषेत्रस्य संकोचे प्रमाणा- | वाच्यत्वमपि बहीक्रियते । अतय विधिस्थले मवर्तनरा भावः न दिसागात्रस्य पापसाधनत्यावगतावपि विपिना | इष्टसाधनवानुमानयत् तेन पापाजनकत्वस्याप्यनुमानात् वेरियायो सयंत्र उपकाराह हि सापनग्यावगतो बाभका- | तद्विरोधेन निषेध: तयतिरिविषयः एव पापजनफर भाषात् । नहि अनर्थसाधनत्यवगती प्रवर्तनाविषयवं क्लायन् तदतिरिकाविषयः संश्यते, इति सिमो- पिगम्यते । बादशानमें मलादेशापानदशामा स्वर्गादो नापि विशेषविधिना सामान्य निषेषस्य संकोचामको रागमाग प्रवत्युपपत्तेः । अत एव मौलिकहिंसायामपि | बापः । विदोपनिषेधेन पर सामान्यविधेर्ने संकोचः, बादशानथे च पलपदयाभारदशायर्या तालालिकेटे रागो- | अपितु लिकपः इन्युक्तम् , न तु वेपरीत्येऽसि । कटयमात्रेण दृश्यते एव प्रवृतिः। नव हि प्रवर्त. अन एय ग्यारसूर्ण 'बशुद्धमिति चेन भन्दात्' नायासद्विषये यागादी वालुतो यो गौकरणविषयः । ( १९२९ मम्) इति । स्वर्गादिः तत्साधनत्तमात्रमनुमायने । निषेधेन च स. मण्डन-होमेऽगि बाधते वर्म । विषये दिशादी वस्नुलो यो पोरकटयविषय पापादिः, शंकर--'यो विशेषात् सामान्यस्य ।' १.. तसाधनाचमारमनुमीयते । रागद्वेषपोगेकटय तु जन्मा. • ज्योतिष्टोमादी गामिचित्ये अमीयोमीपस्य वरीयफर्मवशात् फादाविकिमिति नत्र विधिनिषेधयोः । पापुगेडागमनु देवमुयो हवीपि निर्यपति । एपामष्टाना पापारः । तद्यापारभूनयोध पापसाधनन्यस्वर्गसाधन छवियां पुरोधारायः प्रसनविदिः, न तु हविषा पयोः साकालिक्सुरादुःसाधनाययत् नैव कधि | स्वधर्मानुष्ठानम् । वि. १२२३२२, भवो देववायायादिपहिसायाः रामपि ज्योतिष्टोमादिषु पयोजनादीनि नितानि । प्रत्पापसाधन घे अपारभूत्यादिसानन्याविरोधात् न तधा भक्षपाच्छादनसंतोमद्वेपम् । ६८1८1 निपेपत्य तयतिरिकनिषययम् । पत्रापि नित्यपहायग.२८॥ तत्रापि करणे स्वतः भाष्यम् - शनिष्टोमे भयले 'पयो का मानगम्य, मत्वगायः अकरने इये कल्पना मापसचेः । पागू राइन्पश्य, आनिशा सापति । मार्ग- Rो विरोधः । अत एय प्यमेव त मसियेद् पूर्णमासयोः पेश: 'प्रेमीयादय, मारिसरमादय, एपले अकरणे प्रत्यवायभवान् , भूपान्, ·ज्योतिष्टोमादिपु पयो १८४४ ज्योतिष्टोमोत्करें नास्ति, . . -- खुवं च सुनश्च समृद्धि, पनी संनत्यायनोदेहि मावेन मान्यवर्गिकफळकल्पनाऽनुपरे । एतलेनैव (आज्येन उदेहि ) इति 1 तया याजपेये श्यते, दोपकल्पनै गौरवाचा किञ्च नाम मन्दादिकरणादेव दोषः, 'दर्भमयं वासो भवति इति । पशी संज्ञप्तहोमा, 'यस्पन- | अपितु सदनुकूलप्रपानरुपात् आख्यातार्थात्, तस्य च मायुमकृतोरी ( मत उर) वा पन्दिराइते, अनिर्मा, प्रतिबन्धादशात् शब्दानुसत्तावार उत्पत्यावदयावेन तस्मादेनसो विश्वान्मुञ्चत्वहः' इति । तथा 'योऽसान जप्तहोगय निसत्वम् । तथा योऽसान देटि यच देटियं च वयं द्विष्मः इति यस्ता । एतान्युदाहरण-वयं द्विषयः' इति गन्नोऽरि देशनिश्यसत्वे असत्रे का घचनानि । तेषु संदेहः किं पस्थापरं भोजनं न विद्यते, | देव प्रयोक्तव्यः । न च मन्त्रलिङ्गवशेन प्रकरण- म पयो मतयेत् यवागूपामियां या, उन विद्यमानेऽपीति । कोचा, परकर्तृकद्वेषस्य अयोग्यत्वेन तदभावनिश्वया. तया, या अपेषित: मेषार्थ न प्रतिपद्यते , स प्रेषितम्या, योगात् । खनिष्टदेषविषयस्य अन्ततः पापादेरपि संभवेन उन प्रतिपद्यमानोति । वमा, यस्य स्तमय वासो मन्त्रलिङ्गाविरोधात् । ७. स दर्ममय परिदयीन , उत विद्यमानेऽपीति । मण्डन-'भक्षपारसदनाद्यं च नित्यम् । १९. तथा पख भय कुर्यात् , डोमा पन्दिईन्यात्, शकर-पोषमतादि चत्यम् 15. एतेन मन्त्रेण जुहुयात् , उतान्योऽपीति । तथा यो देष्टि श्योतिष्टोमादिपु 'य एवं विद्वान् अग्नि चिनुते' क विदन्येन च द्विष्यते , स एष मन्त्र व्याग यासान् । इत्यनेन गुणविधिः । अनिशब्दश्च ज्वलनद्रन्मश्चनः, द्वैतीति, उताद्विपन अद्विष्यमाण श्वापीति । जनाधिकरणा-7 तु यामवचन 1 न चेदं यागान्तरम् । भा. विदेशोऽयम् । तत्र या पूर्वस्सिनाधिकरणे पूर्व पक्षा, व २११०२१-२२० इह पूर्व: पक्षः । यत्र सिद्धान्तः, स ह सिद्धान्तः । ज्योतिष्टोमोत्क प्रनिहोमा नामुष्टेयाः । अविद्यमाने सुर्यादिति पूर्वः । नियतं याऽषाया. विस्तरे तु ज्योतियोमे अवभृयोत्कर्षे दीक्षाया अनुवृत्तग्यात् दिस्युत्तरः । स एवार न्याय: य: पूर्वत्र । होमादिनिघानुयुत्या प्रतियोमामायः॥ वि- अयाभावेऽप भावेऽपि पयोमशादयो, ऽमिमः निमित्ते सत्यनुपानानु, नियमावरतो. तत्र प्रनिहोमो न विद्यते, यथा पूर्वेपाम् । उनिमः ।।७. ६५/११०४०।। भाह-एवं पयोषतादपि विद्यमाने अविद्यमानेऽपि भाष्यम्-- तत्र उष्यमाणे ज्योतियोमे , अकृतेषु मवान्तरे स्यात् । अमीनमीन रिहर ' इति च प. होमेषु कि परिसंस्काय होमाः नापार, खनी अन्यनोऽनवजुद्धे अवयुद्धऽपि स्यात् । बुद्देऽव्यय पत- प्रासम् । परिसरूपाय होमाः कियेरन् । कि कारणम् । द्वोपजन्यनियमादृष्यसिद्धपर्य अपायकत्वात् । अत एव अवश्यतयतया हि ते विहिवा होमा । अतिपना अपि बैगजन्यबोधानुहिने फसिद्धिरिति कसनमपि प्रामा कन्या एव । तथाहि एघामपश्यते यता अनुग्रहीता णिकम् । पमहा च मन्त्रमानोपलक्षणम् | नया दर्भ-निष्पति । प्रभानमा तु नियतम्, नाव काम्दानुरोधा मो नासो वाजपेये मासोन्तासावेऽपि परिधेयमेव तया, नदीवेगस्थानीयाधात् । पापि अतिक्रान्ताः तथा ' यत् पशुर्मायुमहतोरो पा पनिराहते । अग्निमा कारः, (तथापि) अतिका ताना परिसखाप प्रधान- रामादेनसो विश्वान्मुश रहषः।' इति मन्गेण विदितस्यावाणि न यानि । यया अवशक्तेश मुक्तिमृतक- संशहोमस्यापि पागे नित्य करणम् । न च सैशर दानादि यदि अनिवान् भवति, तत् परिसंख्याय किपरो, होमस्य माणिकशब्दकरणादिजन्मदोपनि तार्थ व-वमिदमापीति । एवं प्राप्ते, धूमः । तत्र परिहोमो मनीतेः सरोवेन मायुपदवाच्यशब्दकरणादादेव होम | विद्यते , यथा पूर्वेषाम् । फर्नयामावा कुर्यात, इति याव्यम् । बन्दादिकरण शेपन का प्रमास मा पम् । भरतम्या श्वेवे , प्रतिलिदिन्यात् । श्या ·. रावत् इनि। ज्योतिष्टोमोत्कर्षे १८४५ ज्योतिष्टोमीयकर्मसु पूधाममति कालगतिक्रगे अहताना न प्रतिहोमः, | अत एव न तदभावकत घेगुष्पमपि । एवं सोमा- एवमेघामपीति । भूनेनापि निषेवेन अवद्धय दीक्षाकालावच्छिन्नजीवनस्य कारप्राधान्याच। ४१ ।। मितिकानुष्ठापकत्वानुपपचेः न वदकरणे प्रत्यवायादि । भाष्यम्-- फालभाधान्यं च भवति, निमित्त्वेन । अतः अपशुझामन्येव चमसे अधिकारपत् अदीक्षित- तम्य श्रुतत्वात् । तदभावे विहितमेव न भाति । प्रधान- स्थैर अग्निहोत्रादी अधिकारो निषेधपक्षेऽपि फलितो मान यद्यपि नियम्येत , तथापि निमित्ते काले । स च भवति । यदा तु दीक्षितो न जुहोति । इत्यम्य अमि. नदीवेगसानीयः कालः अतिक्रान्तः । अतो न प्रतिहोमः | होवादिविष्येकरास्यतया पर्युदासत्वमङ्गीक्रियते , तदा कर्तग इति । स्पष्ट एष दीक्षित तर अनधिकार अतश्व मुखर- मोम- अवघोको माऽस्तु अमिहोत्रानुशनम् , काले अनधिकारात गौण फाले करणमनाराक्यम् । एवं तथापि प्रनिहोमः कन्यः इति प्रत्यवम्यानात् संगतिः । देवादिना अवभृथोत्कर्षेऽपि दीक्षावत्वम्य कशमपि अतिपन्नास प्रतिकष्य होमः प्रतिहोमः । भयनाथस्तु ) अविदोषात् मुख्य का अनधिकारस्य तुल्पावेन गोणकाले प्रतिहोमो वा प्रायश्चिच वा ययाश्रुति कर्तव्यमिति पूर्व- न प्रतिहोयकरणम् । १२. पक्षतात्पर्षमाह । सूत्रार्थस्तु- तत्र पुरुषापराघाद अव. मण्डन- 'नात्र सोपे पुनः किया ।' अश भृषोत्करें पुरुरापराधप्रभृति भवभूषयनिकाशेषु पति- अवमयोत्कर्षे दीक्षा नियमानुभूती । होमो न मियते यथा पुरुरापराधात् पूर्वषा दीक्षाकारान! शंकर- 'प्रनिहोमस्तष नानि।' . ज्योतिष्टोमातोक्थ्यादिस्तोनाणामतिदेशः वि-दीक्षाऽनुवृत्तौ कर्तव्यः प्रतिहोमो न वा शोकप्यादिषु संस्थागणेषु । भा. ८।३।५।१०-१५. ऽप्रिमः । पुंदोपात्, न तथाप्यस्य दीशाया गास्त्र ज्योतिष्टोमगतौदुम्मरीसर्ववेष्टनामृतिः न सोंगे प्रमाणम् । वि. राश२. भा-दीक्षाया सत्या सोमानवेन अगिोत्रप्रति. * ज्योतिष्टोमगतपयोव्रतादीनां शरवर्षता । धे:पि अमिहोत्रवाश्ये दीक्षितमिन्नान कर्तृत्वाश्रुते. पगोवताधिकरणम् । भा, ४१३४८-९. ज्योति- काले सदकरण निमित्तान्ययस्य आवस्यकत्वात् , ष्टोमधर्माविदेशः विधनिति अभिजिति हावा सपरिहारार्थ गौणकाले प्रायश्चित्तपूर्वक कार्य एव अशिच । वि. ८१९. ज्योतिप्टोमपादायित्वं होमः । देवापराधानदीचोक तु मुतगम् । इति सर्वसोमानाम | मु. पृ. ९९९. . ज्योविष्टोम- प्राप्ते, यावज्जी नादिवाक्पे फालावच्छिन्नग्य जीवनादे- प्रकरणम् अमिष्टोगपत्रासाधारणा, मोक्प्यादिस्यसंस्था- निमित्तावम्, इत्यविवादम् । ते च न सायकालपशुचि. साधारणम | वि. ३६१६, . ज्योनिष्टोमप्रकरणे याविना रावेनावग्छेदकार्य गौरवात् , अपितु गन्दतो- दीधणीपाऽऽदय वादिष्टाः, ते तदनम् । Int, अर्थतो या यो निषिद्धः कालः, नलिनकारत्वेन । माय- ज्योतिष्ठोमविकारो वाजपेयः१३।१२३, * ज्योति- मादिकालवियाई नियमविधिवात् तदितरकालनिवृत्ति टोमशब्दः ऐन्द्रवारमादिसोमयाग-दीक्षणीयाऽऽदीटि- गया। एवं शुस्लिादिना भयुरिकालगरिनिवृत्तिरपि । आपोमीयादिपतरूपसर्वयागमापारणोऽपि ज्योतिधोम- निपेथोऽपि चानन विधेयक्रियागत एवं विवक्षित: नाना सोमयागानामेव फल्मबन्धायगमात् सोमपागाना- अपितु अन्यामभूतोऽपि , अविशेषात् , नलिन् मति मेव प्राधान्यम् , ष्टयः परधानानि । ४।४।१२, विपक्रियाया अकरणस्य रामपि आश्या पाया अनर्थ ज्योतिष्टोमशब्दस्य सोमपागलम् अर्पवादयामा. सय पचनास गोदोहनेन अवरुदस्स न मायनस्य | प्रयाधीनम् । मु. पृ. ६६, • ज्योतिष्टोमसमामिः चमरायोजनम, तलिन पति तस्य कमशलान् । | अश्वमानोपयः । पृ. १५३९.. मोनिष्टोमीयरमम चारपात्र - ·ज्योतिष्मतरष्ट पविकरण ज्योतिष्मतीष्टचिपरणं 1 खरनिगमः । प्रथम सारव दीक्षणीयायाः पाजुरे नवं नास्त्यन सध्या अग्निहोत्रार्यमुद्धृवे अनुगने दिक्यात साहाया उपाशुपं प्रारम्, तब वोदक्प्रासेन प्रायश्चित्तमिति अगोच्यते। यद्यपि नास्ति एवंजातीयक. प्राक् स्विष्टक्तः प्रथमत्यानेन, मध्यमेन इटायाः, शेष शब्दः तयापि अग्निहोनार्यमेव उद्धृवे अनुगते प्रायश्चित्त तृतीयस्थानेन इत्यनेन बाध्यते । तदपि 'यावया याचा गम्पदे । कथम् १ अमिहोनपरणे एतदानातमिति कामत' इत्यनेन बायते । यद्यपि उमयोरपि याच. आह., अशिक्षेत्रकरणे आम्नानात् तस्योपकारकमिति निय विशेषविषयावं च तुन्य मकिश्चिन्छन्दस्य प्राति- | गम्यते, नामिहोप्रविशिष्टमुखरणम् । स्वाय हि सर्वे स्विरूपेणेव अशेषपदार्थ चिनात्, तथापि यरिक क्रियते न परविशेषणार्थेन । अत्रोच्यते । अग्निसंबद्धता शिदित्यस्य सायशायात निरवाशेन । यावत्या प्रायश्चित्तमुस्यो नौद्वानसंबदम् ! शिमलो यद्येवम् १ गदि इत्यादिस्वरेणैव वाघो युक्तः । तथाच दीक्षणीयादि- उद्यानसरद्धं भवेत् उद्वानरानगवात् नैतदुद्वानार्थमिति शन्दाना प्रधान मागमाचरूतगा तन्माचे एक 'यारसा गम्पने महवेनाशाहोगा मोजनेन संवणते । पशिसधन्धे इति स्वरः, बडेय नु यत्किञ्चिच्छन्दप्रापितोपावत्यमेव पुनः गुगत्वादग्नेः तेने प्रायश्चित्तस्य प्रयोजनासंबन्धः । भपति । 'उथैप्रयायेंग' इति स्यानु प्रतीयानिगाए रिम् उधृतो न्यानो भवति, परि स प्रयोजन प्रवाकरणकभावनाऽन्यपिया जङ्गप्रयायाः, न तु नामिनियजि । सत्र ममिदोत्रार्थस्योद्धरणस्य अमिहोत्र- दीक्षणीमावानियमवत् प्रधानमामायः । एवं च नितिः प्रयोदनम् । दर्शपूर्णमासाथस्य दीपूर्णगाय- पलिञ्चिदित्पनेनैव , उपाशत्वे प्राप्ते 'उपासूपसन्म मितिः । उद्धृतं चानुगत स्वम्मै प्रयोजनाप अयोग्य इति दीक्षणीयतिरस्तुत्यर्यो नित्यानुवादः इति । पाश्रिनेन योग्यं क्रियते । तच योग्यं कुर्वत् प्रायश्चिचम्, सोम. ९/११६ पृ. ५८६. अमिहोत्रणोपरगति । यन्तु उनः दर्थपूर्णमास- ( ज्योतिप्मतीष्टयधिकरणम् । पूर्णमामार्यो । एशेजन', तं योग्य कुपन नामिशेरस्योपकुर्यात् । यातु घृतामिनाशे प्योतिष्मतीष्ठेनानुशनम् ॥ अमिहोपामुद्धतः तं योग्यं उपत अमिशेषापोप- प्रासनिके प्रायश्चित्तं न विद्यते परार्थत्वात् । करोति । तसादमिदोमार्थमुद्धृते प्रायश्चित्तम् । यधं तदर्थे हि विधीयते । १४६१२८ ।। पुनर्शयते अमिना प्रायश्चित्स्य एंबन्धः, नोदानेनेति। भाष्यम् - अत्यमिहोत्र 'य एवं विद्वानमिहो । अमिविशिष्टन उदानेन संबधः इति थुत्या गम्यते । जुनि' इति । बदमाम्नायते 'अग्नये ज्योतिधरने. द्रानपरीनेन अनिमा इति वाक्येन । श्रुतेः वाक्पाद निपेत् यस्याभिष्वः अहुतेऽमिहोने / बलीपराबाद उद्वानसंपन्यः प्राप्नोतीति । उच्यते । । यदि तु दर्शन पोर्णमामागेन वा उदानबन्धस्य अपरिहार्यचात्, यत्योदयात् इति अमिधुन. भरते अमिहोने समायेत् कि ज्योतिष्मवी / अविवक्षितमेव प्राप्नोति । मदृष्टार्थवान्न नामाद्धि- कन्या मेति । # प्रहम १ कर्वन्येनि । कुत. तेग बन्धः । तत् उद्वानएरीतेऽसौ प्रायश्चिनेन संवन्य- सपसमा हि निमिचम्, मवितव्यं नैमित्तिवनति । माने व्यापत्तो सत्याम् आकाइक्षितेन संबन्यो रार्थना अगिरी उद्धृतः, महुने अमिहोत्रे उमालः, एनावश्च । तस्मात् उसानेपरीनोमिः प्राममिचेन संबध्यते निमित्त क्योतिष्मत्याः । तस्मात् सा पतम्येति । न चान । इति । दर्शपूर्णमासार्थयुद्धृतः यत्रानुगम्यति नत्रापि- शन्दोऽस्ति , अमिनोवार्थम् उठे नावे यायेति । होत्रम्य परकीयोऽyिापन , परकीय गोदरणमिति तत्र तसादपि कर्वया । एवं प्राप्ते , ब्रूमः । मासनिक एवं प्रायधिचं न स्यात् । अपि च हिमवति । किमिति । स्वगरे अमो अनुगते प्रायश्चित्तं नक्तव्यम् । पण हि यम्यापिकत अगिहोपे इन्सवादः । विघी हि एतस्मिन् सुदुद्धरण वृत दर्शपूर्णमासार्थम् । अमिहोत्रा चोदते सति वाक्यमेदप्रसन. 1 यदि अमिशेजप्रयोजनमुदरणम् , म्यापले दाता | दम्मान पत्यम् । आह, रत. महापोरनमिति विवसायाम् अहुते अग्रिहोने एाकपाल साये .

·, ( , ज्योतिष्मतीष्टयधिकरणं ज्योतिष्मतीष्ट्यधिकरणं इति वचनमनुवदितुमुपपदावे ।। तस्मादपि अग्निहोत्र- निमित्तं औतत्वात् नैमित्तिकम् आरावृत्ति आरातूप- प्रयोजने उधुने अनुगते प्रायश्चित्वं भवितुमईति इति । कारकम् । अतो दशेर्थेऽपि उद्यूत्ते अमो कर्म इदं कि त तदा फतव्यम् । अविशेषविहितम् अमेरुपयमे भवेत् इति पूर्वः पक्षः' इति पाठः)। 'भारादुपकारफेभ्यः मंसम्यात् इति । सामवायिकानि गरीवाचि' इति उद्वानम्यारास्य अमि- टुप्-- दशयि अमौ उद्धृते भनुगते (ज्योति- होमस्य आइयनोपन्य उत्पापर्यम् इति विद्वान्तः । समती) इष्टिः पया वेति ( विपते ) । कुन: शा- किं पानम् १"उद्वायेदिति लि त्या संशयः । ( उनरम्- ) वाक्यात् पदावा । ( वाक्य- धात्वर्थख निमित्तताम् । बदत्यनेम्तु वास्येन भन्दा निमिचगंबन्धिनैमित्तिकविधायक कृत्स्नं चाक्य- | तस्मादारादुपक्रिया ॥' इति प्राप्ले , मः । मुच्यते , तदेकदेशो निमित्तप्रतिपादकं पदमुच्यते । तत्र | 'उद्वानस्याप्नियुक्तस्य नित्यन्यान्न निमिलता । न बारपात पेशामाह-) किमुद्वानम् अग्निविशिष्ट निमि- | च वनामिना व्याप्तिः कदाचिदपि विद्यते ॥ चम्, अपना अमिः उद्धानविशिष्टः इति । ( अनैय | वस्सात् दर्शार्थेन अग्नौ उधुने उदाने नेता उद्यानमेव निमित्तम् इति पूर्वपञ्चमान्य सिद्धान्त- प्रायश्चित्तम् । ११४१७. माह-) तर उद्याने निमिने आश्रीयमाणे सत्तया सोम-सिद्धयर्थ मध्रिगुप्रैपगतपदाना अवान्तर- (अौ सदापमात्रेण उद्वान-) क्रिया निमित्तं स्यात् । कार्य प्रस्तुतमिति द्वाप्रमात ऐः किमपूर्ण कार्यम् , उन अन्येकदेशे (अपि ) वर्तमाना (किया निमित्तं | अग्निसाकारः इति निरूपणात संगतिः इति खतरने । स्मात् ) पटवायत् । न च काठापवेषु अभियुक्तेषु शि--ज्योतिथली भवेन्नो वा दर्शार्थोद्धृतलोपने। कदाचित् ( अवि) उद्धानं नास्ति इति अपिरोषणमेय | निमित्तसस्वारस्या, मामिहोनार्थोतिपर्जनात् ।। ' इति । (उदान स्यात् । गमिस्नु (गति ) निमित्तम् भाह- - ममिदोरे 'ममये ज्योतिष्मते पुरोगाशमाटर- (उद्वान-) विशेषः । स कदाचित (एक उदानक्रियया । कपालं निपेत् यस्याशितः अहुते अमिहोने उदायेत्' म्याप्पते ) इति युक्ता निमित्तना । ( एवं पदात् संदेहं । इति श्रुतम् । तत्र किमिदं प्रायश्चिनं दर्शापय प्रणीन- तष सिद्धान्तश्वोक्तः । अथ वाश्यात संदेमाह-) त्याग्ने भनिहोत्रकाले उद्वाने माति, नेति चिन्तायाम्, वाक्येनार (सदा । तथाहि, ) अफल चेदं कर्म , पच्छन्दसमभिषाहवेन सिंडा पद त्या निमित्त्य- (तत्) प्रकरणात अगिदोलस्य उपकुर्पद ( अमि- मुहागस्य भतीयते । न च तद्द्वानमामस्य नाशा- विशिष्ट--) उद्वाननिमिचम् आगरकारकं प्रयाजक्त परपर्यायस्य यस्किविनाशस्य सर्वदा म्यात् । (किमिति भारादुपकारकरित्यत आर-) मत्वेन कादाविरकावयाप्यनिमित्तायापासभात । अतो नहि विशेषगस्य अमे: नत् (सरकारकं ) मवितुमर्हति । हरिरातिन्यायेन ( ६१६) प्रतियोगिता संबन्धेन सामायिक विष्टकवत् पाक्येन अग्न्ययम् । (कग अभिविशेषणम् । तत्रापि च अमेरवपरसो नास्य चादीमित्याह-) विशेष्यः प्रधानं नदा अमि, (अतः) । सर्वदा सत्वात् , अमियावच्छिन्न जगती उत्सवार्निसा- शस्था ( उभमेनापि ) अन्धविनम् उदानेन इष्टया च । मिाशम्य च कदाऽप्यसभात् आर्य करिष्यमाणा- (निमुशन निमिचम् आरादुपकारिका इष्टिः, उन अमिः | मिहोत्रमयोगोपयोग्यमित्यायनिजसप्रतिरोगिताकनादारय उसनविशिष्टो निमित्तम्, तदुपादिका इष्टिः इद) प्रकरणादिना निमिच रावसायात उत्तमयोगोपयोग्यपरिक एवं संदेदे, उमानं निमितमारावृत्तिः । दार्थिन कर्म- नारे पर इदम् । आर चायमयों भेदनोमादायपि यत् पनि पूर्वः पशः। ( एवं संदेहे झ्यारम्य एव पाठः । वाम्यः एक, प्रलप्रयोगोयौगिकपासनाशन निनित- भागन्दाश्मी लिपि तु मादी नरमतृतीयचतुर्थ- सात् । भातादेव भारादुपकार अपिहोमादम्। पादपोलिलमेव । तन्माने तु एवं संदेहे उद्यान | अस्तु पा नटस्या: उमादकालापविमरयायेम पदा- सेभवति, ·ज्योतिष्मतीप्टपधिकरण १८४८ समुन्द्र धातुं । तया अन्य अमिहोत्रासितारूपाम्यवादपाय- तेनतिष्ठति विEिR ID सायद् मज पूर्ण ताक. पानमा मियोपकारमध्यमे य । मैदनोमय दृष्टरूप-गली गम्यते । ४३५ ।। तोऽपि पतिसम्म फपालजनकल्यग्य पापितमात् आरादुपदारयमित मागित् स्यात् प्रमात्मकम् । एतः परतु यद् याति, तत् विरोप: । मत एय अग्युत्पादनययोजना मायान् महि-गौरम्यासायधार्यते । ४३६ ॥ उत्तरापययै रुदे मागे, पूर्व होय ते एतत्माययित्नयापते: भहुने भगिहोय' न यान्ति च । यथोचो पिमुगन्ति पूर्वे यान्ति तथातशा । इसनुसादः । मदनमस्तु पराममाय निपने उदा. ४५ 11'लादीनां नित्यत्ये स्थिरावे अशीरियल गमा पूर्व गय-पेयेति विशेषः । यथा दांप प्रशीव-माने अनुमानविरोधः । ज्वालाया ममामरिया स्थापि अग्ने अमिनोपयोगियत निमिनस्शययो: तेजोऽपन सिमसाम्यने । विवि मा. उमोरपि र तदर्थ फायर टिःच पारियपी विनयः पुनस्पन्धिय चालान्तरम्य उत्पारागन दादी वैपठमान्यरोदरणामागत् उ नामिाशा- गनुमानेन ज्याशदीना अवल्यमरसीपते स्यनुमान- भाषेन निमित्तामार, उद्धृतत्यम्य हविष्मयावत् विरोधात मेशमा निरन्धन व एकागमनमान अभिविशेषणत्वेन अविवक्षितावान् । इति माते, नार प्रत्यभिशा । ऋगु. पृ. १९१ वय उद्देश्यविशेषणम, करिष्यमाणपयोगोपपौग्यु- गुल सावच्छिन्न प्रतियोगिताकविनाशक निमिचलात् । धेयस्येवोदरणस्य निमित्तकोटिप्रवेशय मानिसमः । टिट्टिमन्यायः । अयं पञ्चतन्ने विकृतः । तथाहि, उद्धृतथानिय इति अमिपदं नित्यानुवादः । इतर या कस्य चित् टिहिभाग्य्पपशिगोऽकानि स्वातटन्यानि समुद्रः भाजपचे उदरवायामात उभृतः इत्यस्य पाशिफागु- स्वीचिन अपहार । स च पशी स्वाइसेनेनं दोग- पादत्यापतेः । गार्हपत्यामिनाशेs योनिम्मवीटपा-विश्थामी त प्रवृत्तो भार्यादिमिनंहुधा यार्यमाणोऽपि नौष- पत्तेश्च । मतम दार्थ प्रणीतेनैव अमिहोगनुष्टानात् राम, मत्युत नागवि पते । ताथ पनौपतनाभ्यां बहुधा उसरगम्य प्रसिद्धपार्यता लोपेन निमिताभासदेव नविश्यतः सर्वानरोक्य कृपाङनारदसमीपे गो नैमित्तिकानुष्ठानम् । अपिनु अन्वाहितामिनासायचित्त-प्रेषयामास । ततस्तापक्षपातेन गुण्यन समुद्रो मीतोऽण्डा- मेव । अत्र च पूर्वपक्षे उद्धृवाग्यमायमाप्रेण अन्यथा- न्याय पचिणे याविति । तथा च सपा प्रदाप्यवसायण चात् मतोहप्रपती, सिद्धान्ते तदयरादात् संगतिः। पक्षियो गरुटसाहारपादण्डलामा, तथा हृदयुद्धेजिहासो. गण्टा-- 'पिहोवार्थीदने यतिः।। अतिदुर्लमात्यापि तत्वज्ञानस्य ईशानुग्रहान् मुखेन लामो कर-'प्योतिम्मन्यमिस्किया।' भविष्यतीति साहस्री . १९.. ज्योतिपस्व वैरिकर्मप्रयोगोग्योगितिथ्यादिशन टिट्टिमाण्डन्यायः। विहिमन्यापार्यक वायम्। द्वारा दोषारफत्वम् । मणि..५ संग्रहः, चलितं न हिरण्यरेतसम्, पयमाम्कन्दनि मरमनां जनः।' इति न्यायः। ( भारविः २३.) बतः प्रीतममि नाकरिद दालोति मसना यं णमुल् धातुसंबन्धविहित. ' अमिकाम जोति' फार्म आन्दति । तस्मात् पुरुषेण नेजस्विना भान्यम्, इत्यादी विनियोभी भुति भयोमेश्वरमते । नियाऽ- न मृदुनेति न्यायार्यः साहसी. ९६८. स्तरसममिम्पाहारे एव णमुलदैः साधुता, या किया मालादेपि नाशिवं नैव सिद्ध प्रतिक्षणम् ।। योगे एव प्रादेशपसर्गदा । अमिनमशाधिकरणकार्तिकेऽपि स्पोऽवसन पान्ति देवान्तां च ॥ शो. वा. २०१९-२, ) अभिगमग प्रतकिया- शब्दाधिरणे (२६) ४३४ ॥ मतं हिदेशे। मामाझं शेमाद्रमेय वा इनि माष्यकृन्मते संशयमुक्त्वा ·" णमुलादिवत् १८४९ तककोण्डिन्यन्यायः संयुमभवणात तमाक्षिप्य तद्धेतुं वदता 'कर्मणः अस्त "इकागेधारणसामर्थ्यात् ' इसस्य तककौण्डिन्यन्यायेन त्वात् वाक्येन न गंबन्धोपादानात् । इति वापीय- | तद्बाधात् इनर्यात् । ( गूति: पृ. १७६ ) । वार्निक. मनवमुकम् , न प्रोतमा तयसिद्धान्तेऽपि मर्वया | कारमते तकन्यायासरतेन । माध्यमते तकन्यायेन चायत अमिकाम न क्रियाऽन्तामन्तरेण निराकाडी- | अपवादग्वेऽपि 1 ( भूति: पृ. २०२) । तत्र भवति' इत्येयोक्तम्, न नियासंबन्धं प्रीति' इति । (अनड्वान् इत्यत्र ) आत् इत्यविकारसामर्यात (नुना चथा यापजीवाधिकरणवार्तिके (२४।१।१-५ ) याव- | आमः) माधाभावः । उपजीयविरोधाच आकारमुपजोग्य स्पदाम्यात अतिनत्यसंभवो मपक्षे , मवतन्तु अत्र | जायमानो नुम् कर्य उदाधकः स्यात् । एव च लक्षणापता भवेत् इति यापदन्ययजीवघातुश्रुतिभ्यामेव | सामदिन तकौण्डिन्यापायाप्रवृस्या न विरोध:, नापि निमित्तन्वसिद्वान्तः उपपादितः, न नु णमुलभुत्पति । सत्यविसंवाद. 1 ( तत्त्यप्रकाशिका पु. २०२). पाल. पृ. ४५,०६. • णमुलादिवत् गमायन सामाण्टिन्गन्यायेन द्वितीगनाधवीजेन नदपारियोग्ये निमिनल्याभिधानात् । भाट्ट. ५॥१॥३. . णमुल्- अचारितार्थे सति इरो चारितार्य इत्यनेन याधस्वीकारे प्रत्यपार्थो भावनाचयी । मणि पृ ११३. (एकाचः इत्यस्य ) भामोः 'इन्तेदिसायाम्' णिच्प्रत्ययः । स्वतन्त्रस्य कर्तुः प्रयोजफे हेतु- इत्यादिमिवियाधापत्निः । (भूतिः पृ. २३९)। संशोऽपि कर्तरि प्रयोजकन्यापार प्रति खातव्यलक्षण तकन्यायेन हि विशेष्यविशेषणदल्पविष्टयावत्पदार्थ- फत्मदानात् , तत्र च हेतुत्यनियक्षाया प्रयोजकत्य- संकुचित या प्यताऽवरछेदकरूपायच्छिमातिरिक्तत्वेन स. शक्षणापाखेतुत्वस्य, प्रयोजकन्यापाराख्यं च त समाचरणं फोच: ( अनचि चेल्पस्स ) मावश्यकः । (भूतिः पृ. विना प्रयोजकश्चायोगात्, हेतुमन्तं तत्रामाचरणाख्यं२३९)। प्रयोगकन्यापार थातुम् ' हेतुमति च ' इति सूत्रविहितः 'पचिदपवादाविपये:दि इत्यप अपवादशन्दस्य पि-प्रत्यय उत्पद्यते । सु. पृ. १५०४. माप्तकपरत्वेऽपि अन्यन्न अपवादशदः तकौण्डिन्य. • "वल्पत्ययः 'तुमुनक क्रिया क्रिया- न्यायरुपयेननामालेति न्यायपर एव इति पेचित् । साम्' (पा. ११) इति विहितः विनियोभी | तम शोभनम् । ( भूतिः पृ. २४)। भुतिः । याजको याति' इत्यादी इति महसोमेश्वरः । तरकोहिन्यन्यायस्य अनित्यत्वेन (तत्यप्रकाशिकर पार्यगारपिगते तु सम्म वारपीयो विनियोगो न यौनः । पृ. ७६ ), पाल.पू. ४५,४४. कौण्डिन्यन्यायः । अयं सामान्यशास्त्रस्य विशेप- शास्त्रेण साधे एस प्रवर्तते । यथा वाहणम्यो दधि दोपता तक पौण्डिन्यार' इत्यत्र कीपिक-यम्यापि बादाग. ८लारीण्डिन्यन्यायः । अन्यथा 'माझगेम्यो त् । साहस्री. २२२, . तसफाण्डित्यन्याः । क्तस्य रवि दीपता तकं फौण्डिन्याय ' इयत्र तत्रदानेन दधि-माधयम्यो शिशिष्य वर्तमानार्थे याकविधानान् दानाय पायो न स्यात्, नहानोचर तपूर्व या तदानम्य | तफकोण्डिन्यन्यायेन भूतार्थत्वयायः स्यात् इति न च धारितार्थभियात् ( शेयर. पृ. २४१ ) 1" पेश्वर पाच्यम् । परिमल. ॥११ ४. १.० योन्टिन्यन्यायः । आशपति, नापि धर्मसूत्रकाराः परति अपवादः 'दधि माझगेन्यो दीपा तक कोरियाय नि । मन्त्र उसर्गाः मापन्नाम् ' इति सपा सम्यो प्रश-माजातिकासा गनुपाधिता तुम्पमितनं पागचा यो दपि दीयताम् , यक यौगिन्याप' ही सत्यपि कादय नाचा म्पतिः । कर मर पिधान भने मो समान विदाम्य निर्यात गति " हायुधम् (मायायाधिया युदेसोग विधापमान (सिमोन्सान' इति सूत्रे माथे) (भूति: २४१) | | शाम ) कोहिन्ये मानौती र यन - मी. को, २१२ ·तरकोरिडन्यन्यायः १८५० तक्षाधिकरणं . (म्पत्ति विशेषोद्देशेन विधीयमानेन धौतेन ) तदानेन | कौण्डिन्याय' इति । तत्र ब्राह्मणशब्देन ब्राक्षण भातिः विरोधान्न पाप्यते । दु. १०1८३1३१ पृ. २०५७. वर्गदरता, पौण्डिन्ये पक्तिरेष | न च फोडिन्ये * तकनीविहन्यन्यायः । ननु चाकतिपक्षेऽपि सामान्य विद्यते । ( नदेवाइ-) न च कोपिइन्ये परा व्यक्तावेय कियाक्रिये । शब्दार्थे संभयात्तेन लियते अशन्तरसामान्यम् , यत् पयक्षेण राहीना शब्दा किमर्थंया विचारणा ॥ यद्ययेयं न भेदोऽस्ति प्रवर्नेन । नस्मान् कौण्डिन्यशब्देन विशेष एसोच्यते । दार्थकरणे नृणाम् । दधि विनेभ्य इत्यादौ फलं अस्चि वास्या पदरचनमिदम् (कुण्डिनयापन्य गोत्रं लोके भविष्यनि । व्यक्तिपक्षे विकल्पः स्यात् । इति ) । यात्रार्थ क्षेत्र न सामान्य प्रयायपति । तस्मा- कोण्डिन्ये दधितकयो. । सामान्यवाझ्यदौर्बल्यात् । विशेष एव शन्देनोच्यते । तत्र चानन्तरे एव कार्यम् , तमामेवेतरत्र तु या. १९२१९६३३ पृ. ३०७, इतरस्मिन् सामान्येन विशेषः प्रकरणादिमिरयच्छेनन्यः । तरकौण्डिन्यन्याय नहि एकम्यैत्र मात्रस्य निश्चित् | तस्माचा विप्रकर्षः। सेनिक. । अनेन न्यायेन प्रति सद्भावः, विचित् प्रति असत्वमिनि गुगते । विशेषभुतेर गाईप थेग ( पत्नीसंपाजेषु) आहवनीयो नेन 'दधि ग्रामणेभ्यो दीयता तक फोण्डिन्याय ' इत्यादौ । चाभ्यते । टुप् १०८1११६ पृ. २०७२-७३. সনিরাখা স্বল্পায়ার হল হাম্বলসহ বঙ্গাধীন। * तककोण्डिन्यन्यायः । 'व्यपहारा हि दृश्यन्ते कौण्डिन्ये नास्ति इत्यवधाते, तनो माठरादिष्वपि अम- सामान्यानिवन्धनाः । दधितकादिदानाझे पृत्तिः । अथ तेष्वस्ति, ततः फौण्डिन्येऽपि भवितव्यम् । कौण्टिन्यवाह्मणादिषु ॥' विशेषेण हि सामान्यस्य अपमति नामित , इतरान् प्रति अस्ति ये भामाश्रयन्तो वादस सामान्याचिन मन्यन्ते । तदपि एफवस्तुनि विपतिबेधानिध्यमाणकम् । न चात्र रत्नाकर. सोया, बनवादे १५. प्रतिपनभेदरे त्रियो, येन संबन्धहणाग्रहमत अविरोधः नक्षाधिकरणम् । सशस्मृतिः । तक्षशाखम् । प्यात् । न न सयक्षमाणावाद कायमेोऽवगम्यते येन ‘अन्यस्येर माम् अन्यस्य चासतम्' इत्यभि- गृहनिर्माणादि गैरिक फर्म प्रारज्यं सत् समापनीयमेवेति धोपेत । व्यक्तिपक्षे च कदाचिदेतद्भवेत् , याकृतिपक्षे चविण्यकासात् युगपदेकमेव शाम्न पते । तस्मात् लेके फार्माणि वेदवत् नतोऽधिपुरुपज्ञानम् । शास्मान्तर अनन्यगति ला मृगतृष्णाऽदिवदेव वारा४।१७ ॥ सामाग्यापदानुडे: मो भान्तिः पूर्वगे द्विपयारि- भाप्यम्-- फेन पिए पहमुपकान्तं भवति शकी कल्पनया जाता' इत्यप्पवम्यति । तम्मान माठरादिप्राप्ति-रयो पा र फीता अस्य पटेल, अशप्नोनि वा फरम्। वेगामुपजाताऽपि कोरिण्यबुद्रिा भान्तिरिति निश्चिन्य नत्र संदेह किं तेन नियोगतः परिसमापयित यम, उन फलविमुक्तावानुपदार्थ बाधित म-यते १३१४ {इच्छा उत्सश्यमपीति । किं प्रासम् १ ले कर्माणि पृ. ८६०-६१ : कौण्डिन्यन्याय ! यतो भवतु । एजारीयानि उपक्रम्य परिसमापयित यानि । यथेष एवंविषिषु 'नाझन्धो दधि द्रीयठा तक | वैदिकानि , तव तानि नियोगत. परिसमापनीयानि । कौण्डिन्याय 'हनि । तत्र नाविधिन धिविधिमपेक्षते । कुन: । ततोऽधिपुरुषचानम् 1 ततः तत्पुरुषशान प्रानिगम, एक त ( यतिधु येपनामई कोवि नातु । भवितुमईति ! कुन । शास्त्रान् । भानापते है तथा याजेपु इन्यत्र ) मामिपूर्वकत्वानु प्रतिधेयस्य थेयजामहस्य | शानम् । मत्रादि देवतान्यापारः अङ्गीक्रियते पूर्वधा चान्यतोऽप्रा. भिवयन निषेध्यशासौ वद्विविएपेश | रिशि एक देवताः इनरामु एता इति । यथा सानते जीय' ! भामती, १५:२६ . . . . | देवताभ्यापार उपक्रम्य अारिसमाप्यमाने शिष्टविगम् , कौण्डिन्यन्यापः । यथा दिघि ब्राह्मणेभ्यो दीयता तक लिमिहाति मदिनुमईति । न नियमः॥

·- , तक्षणादीनां १८५२ तद् गुणास्तु विधीयेरन् चि. १९३1४, ७ लक्षणादीनामनुगनं नास्ति साद्यस्के । (उत् तेजमादि भूतापमं आ अपाचे आ संसारमोशाव पस्यास्याम् । भा. १०१२।१२।७१-७२, अवतिष्ठते , 'योनिमन्ये प्रपद्यन्ते । इत्यादिना से सारस्य • तडाग सनितम्यं इत्यादिरमुतिः धर्म प्रमाणम् ।। मोशात् प्राक् व्यपदेशात् इति न्यायस्वाक्षरायः)। भा. ११३।१।१-२ पृ. १६०, तडागानि परोर पञ्चीकरणवार्तिकाभरणं ६. काराय , न धयित्यवगम्यते (परोपकारस्य न धर्मय नदिष्टं विदुषां लोके समासव्यासधारणम् । चा? के.)। ११३१२१२ पृ. १६६. ऐशेषपदर्शनपूर्वकस्सिरवन न्याज्यातुः प्रतिपादन कर्य . 'तण्डुलान् रिनटि' इति धेषण नियम. भोवध प्रतिपरिक प्रयोजनं तरिष्टं विदुपा०' इति विपि, नानुबादः पूर्णमाप्तयोः । मा. ४२११३२६, न्यायेन परम् । सु. पृ. ५४१. • तण्डुलेषु शकृतनीहियवान्यतामियमय चित्रैष्टी तदुपहूत उपह्वयम्वेत्सनेनानुज्ञापयहिङ्गात् । भाषः । १०२।३१७... वण्डुलावापमन्ने मान्य. ३१५/१५/४१॥ शब्दस्योहः (शाक्यानामयने ) : मालस्य पेपणामधि सिद्धान्तसूत्रम् । मोतिमे सोमशेष. अनुमान थापोऽस्तीति । कुषाचिन्तयम् । पृ. १९०३७-१८ पिता२ इयुक्त पूपिकरणे । तत् अनुतापन कि वर्णकं २. * तपडलनिनिपर्यन्तमबहननमभ्यरित- । लौकिकेन वास्येन वैदिकेन वा इति संदेहे उच्यते । भ्यम् । यदि सहदेव मुसलस्य उद्यमननिएतन कृत्वा सपाल, उपपस्य' इत्यनेन वैदिकभन्ने तर उसज्येत, यत् कार्य तन्नेव नियत । भा. सोममणं अनुशापयेत् । लिङ्गात् माननिजात । मन्ये २१४१३५।२७. • तण्डलपेपणे गुणफर्म, तण्डुलाः । अनुज्ञापनलिङ्गं स्पटम् । के, संस्कार्याः वि. स१४. तण्डुलरक्षालननिनयनान्तेन तदकपात्राणां समवाया ।३।५।१४४४३॥ कृष्णाजिनास्तरमादिना अनुममयः मानावीनेषु । भा. सिदान्तसूपम् । ज्योतिष्टोमे सोममधणे अनुज्ञापन ५२२७११३-१५. अनुशानं व कर्त-यमिन्युक्त पाक । तत् अनुशापनं एक- तण्डुलभक्षणन्यायः । माहवी. ११६ । पात्राणामेव स्यात् । एफेध पात्रेण यदा अनेके भक्षयन्ति दिन्यविशेषोऽयम् । तनाह मिताक्षरायां पितामहः । तदैव कन्यमापनि । समायात अनेकेषा एकम (२१११३) 'दण्डलाना प्रपश्यामि विधि भाग- सहस्रबन्धात् । लोके सहभोजनादि आधरितुकामः मोदितम् । चौरे तु तण्डुला देया नान्यस्येति विनिश्चयः ॥ विचमन्यसानुकलयति । भारि एकपात्रे सोमे पीय. तानुलान् कारयेत् शुक्लान् झालेर्मान्यस्य कस्यचित् ।। माने कदाचिदन्येन पातन्यमन्यः पिबेत् । तनानुशापनं मृत्मये भाजने त्या मादित्यस्यायत. शुचिः ।। (देप- संभवति । स्वया अर्धे पातम्यं मया अधम, काचिदाई स्नानोदकेन समिधान गयौ र सापयेत् । मानो अभ्यधिक न्यून या पिये तदनुशानुमईसीति । एकपात्रे पोषित स्नातं शिरोरोपितपत्रकम् । (देवप्रार्थनापत्रं यस्य वा पान क्या यह याचरवद तव चित्तप्रसादनं ध्याहनां शिरसि स्थापित तादाम् ) | तण्डुलान् भवयित्वा पति ममपति अनुशापनम् । तस्मात् पकानेष्वेव पित्रम (यन्तात् णिच् ) तु पो निधीवयेत् ततः । पिप्पलस्य एतत् स्यात्, न भिनपाये । एक पात्र पेश पिता ते तु नान्यस्य अभावे भूज एव तु । लोहित यम्य दृश्येत । एकपात्राः ऋविज इति बहुवीहिः । के. हनुस्ता व शौर्यते । गाई च काने यम्य तपाद गुणास्तु निर्धार जरिभागा विधा- विनिर्दिशेत् ॥' इति । के. नाथै, न चेदन्येन शिष्टाः ।।४।६१९ ।। ( इति तदापीते: संमारन्यपदेशात् (१२८ ग्यायः)। भ.स.) इति गायान् वरणसमुदावरूप आत्मनः " बदामेयोऽशाकपालोऽमावास्यायो पोर्गमा उनान्युपाथिभूरि सन्तासंचारि भनीन्यम् ।। रातो भाति' शी उस अमेयः ॐ गुणविधिः, .

·सद् गुणारतु विधीयरन १८५३ तद् गुणास्तु विधीयेरन् कर्मनामधेयं वैति विचार सिद्धान्तमाह । ता प्रति पृथक् | सिद्धेषु नामधेयेषु इदानीं तदपवादः क्रियते । पदम् 1 तुशन्दश्वार्थे । तत् यागादि कर्म गुणाश्च याग- | अनायं पूर्वपक्षिणोऽभिसंधिः । 'यदागेयोऽयाकपालो विशेषणभूना देवताऽऽदयः युगपत् विधीयेरन उप- भवति' इत्यत्र अाकपालः स्वतो भवति इति वास्यार्था- दिश्येरन् । कुतः ! विधानार्थे लिड्प्रत्यये अविभागात संभवात् भावना तानदवाय कल्पनीया । अष्टाकपालस विशेषविशेषणपिपिविभागाभापात् द्रमविपिः देवता-च अपुष्पार्थ वेन भान्यन्यानहना अक्रियारूपवेन च विधिः इति वा विशेवामावात् । कस्य चिदन्येन निधाने व फलसाधनत्यासंभवात् फलभावनाऽनुराकक्रियाकल्पनाया अविभागेन विधानं न स्यात् । तदाह न चेत् अन्येन क्रमपठितयाज्याऽनुवाक्यासमर्पितामिदेवतावशेन अटा- शिष्टाः विहिताः स्युः इति । अन्येन विधानाभाने तु एकेव) कपालद्रव्यायागरूव किया प्यते । छा च दन्य- लिहा अविभागेन विधानं स्यात् । तस्मात् आग्नेयशब्दः देवतावि शिधा पञ्चमलकारेण वि गीयते । न च स्वायो- अग्निदेवतारूपगुणविशिष्टकर्मविधानार्थत्वात् गुणनिविरेव पानागेयतद्धितस्यैव देवतासमपैक वम्, अमिन्ता , न कर्मनामधेयम् । अविभागार इत्यनेन आञ्चचिण्ाण - | अमेात., अमये हित. इति विनिगमनाऽभापेन तस्म वास्यभेदपरिदार उक्का । न चेत् इत्यादि तु गौरवलक्षणा- | संदिग्धार्थत्वात् । मन्त्रम्य स्वनुयार्थप्रकाशकवेना- वाक्यभेदपरिहारः । तथाच चर्तिकम् - 'न चेदन्येन | संदिग्धार्थ वात् मन्त्रादेव देवनामातिः । तथा च शिक्षाः म्युर्यागाः शब्देन केनचित् । वे गुणाश्योपदिश्येरन् | आग्नेयपद तम्घाख्यन्यायेन नामधेयमेवेति । विधिना पविभागतः ।।' इति । के. तथा अधिक्षेत्र जुहोति । इत्यवाग्निहोत्रपदम् । * तद् गुणास्तु हत्यगुणविधिपरे वाक्पे भवति इत्येवं प्राप्तेऽभिधीयते । मवेदेव यदि अत्र आग्नेय- भनेकगुणविमानमित्युवम् ।भा २१२ पृ. ५९२. | पापाचपुरोशसमानाधिकरण असंदिग्धदेवताs- * तद् गुणास्तु विधीयेरन इसनेन न्यायेन देवता. | भिधायितदिनान्तं प्रथममेव न भूयेन । । नाम्य नद्विवेनैव देवनौद्देशपूर्वकद्र यत्यागरूपोत्सर्गविधिसिद्विः । संदिग्धार्थवम् , विधेयोभूनाकाशितदेवतापरले सति अपाका चितानुवाद्यार्थ-वस्यासमवात् । ततो देवतातदि- एतद् गुणास्तु विधीयेरन्नविभागाद् विधानार्थे, सान्ताग्नेयपदादेव प्रथम द्रव्यदेवतासंपन्धानुमितयागविधेः न चेदन्येन शिष्टाः । शा॥ सिद्धत्वात् न तदवधारणेन चरमभाविजघन्यनरमान्म- यदान पोऽयपालोऽमावासायाबपोर्गमाया वार्षिकदेवताफल्एनया यागविधानमाथिन्य अनन्यथामिद्धस्य चान्युनो भवति ' इथेपमादयः भूयन्ते । तब गंदेह. आगेगपदस नामधेगलागणमयुक्तमिति । अभियोगद कि आग्नेयः अगीषोमीयः इत्येवमादयः गुणविधयः, कर्मः तु यथा चतुर्थीममातस्य विधेयीमतदेवतापरत्वम्, तथा नामधेयानि इति । अत्र प्रभाकरेण संगतिलोभादिय- | सप्तमीसमासस्यापि विधेपीभूगोमाघारपरवान् गदिग्ध- मधिकरणमृपयर्णितम् , 'यदायोडाकपालो भवनि' इत्यत्र स्वमेव । न चात्रापि 'यदाइपनीये नुहोति' भवत्यः प्रतीयते। न चासौ विधिविषयः, पुण्यापारम्प | इत्यनारम्यभुतास्यमेव आधारप्राप्तः असंदिग्य एवं यामापात् । विधिविषयक नामावच्छिनो गुपायच्छिनो चनुधीपमास इति कायम् । आहवनीयामिमानव- पा विधीयते , तो गुणविधिनामधेयन्वयोरसभात् प्रतिपादनेनैव वि-युपपतो तेनानाया संदेवायुदावार्थ तृतीयमकागमायाय भपनिपादकतया मप्रामाण्यं आने-प्रकरणानुसंधान वक-यम् । तत्र च म-प्रवर्गादेव यादिचौदनानामिति पूर्वपक्षः । सिद्धान्तम्नु यथाभाधा देवतायाः प्राप्तत्वात् मनु ममिहोनादं नामधेपम् । मेवेति । नदिदमसंगतम् , यदयमाणपूर्वपदान्यायेन विप्रथममेव देसारबिदितबलेन निःसंदिग्म. नामधेपनेनैव प्रामाण्योपपत्तेः । अपामाण्यपोऽयं देवताभावायगमाविति । प्रयोजनम्- पूर्वपक्षे आमय- पक्षमणमात्रेगनेति यथावार्तिकमेवाधिकार प्रन्यते । शनस्य कर्मपचनत्वात् 'आने चतुर्षा रोति' ·तत् सर्वार्थमनिदोपात् इत्यायकर्मण एव चतुरत्तलम् । सिमान्वे तु आमेष । था, अमिश्न उपायः इति आपापय सायाम पदप गुणयनला आमेयपुरोहाशमा तुर्धारण- येदितव्यम् । के, मिति । सूर्य तु लिपानाय तद्धितान्ते मारोपपदे अवि 'तपया आने फलार्थे निमिचे छाया भागात् तदपिनाभूतत्वात् दन्यदेवनासंबन्धाधिमयागास्यं गन्ध इत्यतत्पद्यते एवं धर्म चर्यमाणं अर्था अनू- फर्म गुगाश्च भानपुरोटासादयो विशिविधिना विधी- पद्यन्ते' इत्यापसम्वोतन्याया। स्वगादर्थमनुडीर. यन्ते । तत् पूर्ण गुणाः (च) , चेन्येन सिट मानेषु प्रत्यु, तत्प्रयोगमध्ये समुचित्यानु। धन विहिना इत्ययः । तीता. पदाय; मयलेन नान्तरीयफवया सिध्यम फलेषु । सन्नित्यं तविकीर्षा हि' (तत् नियम) परिमलः २२३२३६५६१ २, सू. (१०) । यत् समर सोमधर्मासंभवे विकलान् । • 'क्योऽहं सोऽमी, गोडौ छोहम् ' हापुर- गोमयमानुपादयेत, तर पूर्वीकरतान् इति । यश्यति है। समित्यम्' इति । या. ३१६:१५१४०. निपच्छतेः ब्रह्मणः सविधिप्रातृत्वावगतिः । मु. • तत् प्रकरणे यन् तत्संयुक्तमविप्रतिषेधात् । पृ.१०१०. २२४५११६ ॥ प्रकरने या मनुष्य युक्तं कर्म वन तत् सार्थमनादेशात् । ११३१६१३ ।। निधीत निनिसते, शुद्ध प्रति वर्मणि, सपा श्रुति. 'विम्या पूतः करोति' या सायापुरते प्र प्रकरणसमारपानामविरोधात् शुद्धप्रकृतानियो अति- वि-जिता यवत' इत्यादिफ कर्म कि सर्ये पलं साध- विरोधापत्तेः इत्येवं स्तम्यर्थे नत् इत्यस्याङ्गीकारेण पठि एक्योय वा निश्चित साधयति इति विचारे पूर्व- फार सु.. १३४८ तासयुक्तशरेन माह ! रमिता विश्वनिय कर्म सधि सर्ने र मनुष्यप्राधान्यमुक्तम्।.१५४९, तंभ व सर्वार्थ स्वर्गपतिष्ठामजास्वाराज्यादिक साथ- तत् अकरार्थ यथाऽन्येऽनारभ्ययादाः । यनि अनदेशात् पविशेपादेशामागत् । विशेषाभावे ३१६५११४॥ च सामापपठारात अनारम्प विहितमाधानं किं प्रत्यर्पम् , किंवा एक या चोदनकस्यात् । १४ ॥ सर्वकर्मार्थम् इति सदेहे पूर्वस्व सूखेगाह । तत् स्थाधानं सूत्रेण पूर्वपसे प्रासे सिद्धान्तयति । वाशब्दः पूर्वपक्ष- प्रकृत्यय दरांपूर्णमासाथमेव । कर्मान्तरे तु पुन पुनः म्यापुरपर्यः । म सबै को साथयारी विश्वनिदादि कार्मम् । सपा अन्मे अनारम्यादाः यस पूर्णपायी पौ । नितु एक पलं किञ्चिायति । चौवनैनन्यान् जुहूमवति । इत्येवमादयः प्रकृत्याः, नथा अनारम्य 'यजेनरोनि' इति चोदनाया एकपात् । एवेन विहिसमाधानमपि प्रत्यर्पमेव । फलेन एकस्याश्योदनाया निराकार प्रति न सा भरेण साथ याऽधानस्य स्खकालस्यात् । १५ ॥ पटेन संवन्धमई नि । तस्मान् एकदा नियतमैकमेष फल पूर्वपक्षस्य निरासार्थों आशन्दा 1 न प्रत्यर्थमेव साधयति । के. बांधानम्, किन्तु साथै सर्वकार्यम् । आधानस्य वर सागविशेषान् । २३१४१३५॥ स्वकालत्यात् । स वीयः काले यस्य तन् स्वकाल । पोष्ण पेपप प्रस्तो भूपागाणे विकवी नेयमिगुतम् । माधानस्य खाइज्येग कालो विदितः सन्तादि ऋतु । सत पेषण र पूर्णदेवताक साये मरो पो रेहाशे कृत्तिका दीनि च नक्षत्राणोति । यदि प्रकृत्यर्थे स्वादा-च सात् । अविशेषात् पोष्णे चौ एव इत्यादि धानम् , नदा प. प्रश्न काल. स एवास्थापि काला विशेषस्य मनुकन्चात । अथ का दन्तको दि" इति - स्वादिति न खात-व्येष विहितः म्पान् । स्वकालबानु | हेतुनादरस सर्वच भविशेषात् । तसात् सर्वत्र पेपर्ण 'नेद प्रसर्थम् । नसात सर्वार्थम् । आपानमान्य- । ग्यम् इति पूर्वः पर. 1 1 ·तानि । ~ तत् सर्वार्थमविशेपान् चरौ वाऽक्तिं पुरोडाशेऽर्थविप्रतिषेधात् पशौं लिङ्गदर्शनाच्च । ३६ ॥ नस्यात् । ३६॥ 'सोमपीथेन या एप यूपते यः सोम वमति' पूर्वपश यागन्देन यावर्तयन् सिद्धान्तमाह । पोष्ण इति लिङ्गाय दर्शनात याजमाने सोमवमने सोमेन्द्रनमः पेपर्ण चरी एव विशेयते । पुरोहा तु अर्थो वा अन स्यात् । पृ पते इति स वक्त गोगा सोमपानात् ऋद्धिः प्रपोजनेन गुरोडाशनिष्पादनेन उक्त पामेव । नहि । समृद्धि: प्रार्थनीया ! नद्वैगुण्याच्च न्वृद्धिराशक्यते । पेषणं विना पुरोडागम्य नेपनिर्भवति , इति न तम | विगता गद्धिः म्य॒दिः ऋध्यभावः हानिः 1 खामिन विधानम्यम् । अर्थसिद्धं तत् तत्र । अथ पौ एव च तदुभयमपि, इति तस्यैवेष्टिः। के. यपि न अर्थसिद्धम् , स्थापि पौ पेषणे न स्यात् । तानि द्वैषं गुणप्रधानभूलानि । २।१॥३॥६॥ अर्थविप्रतिषेधात् हृदयाद्याकाररूपस्य अबस्स विवि- अवगतमेतत् मावशब्दाः प्रधानकर्मणो वानका इति । वेषात् पेपणेन विमा राप्रसवात् । तस्मात् पेपर्ण चय- बहुमहाराध भावशब्दाः यजति ददाति जोति इत्येषं- मेव, न समि। प्रकारा, बवहन्ति दोगि पिनष्टि विलापनि दायेष- चरापपीति चेत् । ३७ ॥ मादयश्च । तेषु संदेहः किं सर्व प्रधानकर्मणः अमिधायकाः, पोष्ण पेपर्ण हृदयाफाराद्य विनाशमसङ्गात् पशी न उत केचित् गुणकर्मणः इति । मायाभ्य. अपूर्वमिति कर्तव्यं चेत् तर्हि नरौ अपि न स्यात् । नेयनुवर्तते । न्युत्पादिते सर्वेषामेव भाख्यानपदाना भावार्थ वानिशेपात अन्योन्याउनकत्वरूपविवादपाको दि चर्भपति, पेपणे तु | सर्वेभ्य एव अपूर्वप्रसक्ती इदानीं तदपबादाथै गुणवान- रानाशः पातः । इति चेत् पूर्वपक्षी यूवात । विवेकः क्रियते । तयाय पूर्वपक्षिणोमिउन्धिः-- यथा न , पक्तिनामन्यात् । ३८॥ यजति ददाति जुहोतीत्यादिषु भावना मान्य अपूर्वमेव पौष्णे बगै पेपणे कनेऽपि न अर्थविप्रतिषेधः । धात्पर्यम्य सनिधिववाद रामावि प्रयोजनका साथम, तथा अवहन्ति दोग्धि पिनष्टि विलापयतीत्यादिध्वपि चाब्दम्य पक्तिनामत्वात् । नपडलपकृतिकब-- अनव. सावितव्योभयविशिष्ट-अन्तलामएकवरूपा या पक्तिः भाउनाभान्यम् अपूर्वमेव धायर्थम्य प्रयोजनतया माध्य तस्याः नाम चमरिति । पूष्णश्च अदनामापात् पेपणेन । युक्तम् । मता समारोप मानानाविरोपात् । ननु 'प्रीहीनवहन्दि' इत्यादि द्विवीयाथुत्या प्रीवादीनामेव विशदत्यस्य बाधेपनदोषः। तम्मानार्थ विप्रतिषेधः । सममिग्याइतावपासादिनियाऽपेक्षया प्राधान्यमवगम्यते । रासार पोषणयर्थ पेषणम् , न एर्थि मिति रिवान्तः । अत: जय वर्मणः प्राधान्योष । मैवम्, लोसपेट्यो- के द्वितीयायाः प्राधान्याभिधानम्यभिचारात् । तथाहि, लोफे छु नत सर्वत्राविशेषात् । ३।४।१३॥३४॥ तावत् ' उपाध्यायाय गा ददाति' इत्यादिपु अनी- तत् सोमेन्द्रचरुप कर्म सोमानन्यापदि क्रियमाण | तितकर्मण्यपि द्वितीया दृश्यते ए | क्या वेदेऽपि गर्यन आर्पिजे याबमाने 7 वमने स्मात् । अविशेषात् । सक्तमारतककपालादिए, 'हनन् नुहोति'एकपाले विशेषम्य अमुष्य वमने प्रायश्चित्तम्' इति अक्षवणात् । जोति' इत्यादिषु द्वितीया भूयते एच । २ च सवा- इति पूर्व पक्षः। दीना प्राधान्यमम्ति । अतो नाम स्विीया भुत्या श्रीना- या, तदर्थत्वात् । ३५॥ दोना प्राधान्यमवगम्यते इति । न न वाच्यम् , पूर्व पावृत्यों वाशब्दः । स्वामिनो यजमानम्य वैतुष्यरूपदृष्टोपफारदारेण सामायिकर सेमवति यागा- सोमवमने सोमेन्द्रभरू. स्यात् न ऋविगो पमने ! | दिवत् अपूर्वद्वारेग आरादुमकारकारमयुक्तमिति । यतो तादावार यजमानार्थ वात् कर्मयो पत्र सोमो वम्यते । चतुष्यार्थत्वेन अवघावविधौ सति दृष्मार्थवं सामायिक समात् यानाने बमने सोगेन्द्रश्वक इति सिद्धान्तः।। च माति, निषेध अमानविषयमान् ! न न प्रमाणा- . 1 ·तानि दूध । . - तानि छैध गारविषयवतुष्योपायो विधिः संभवति इति दृष्ट्यावमेव । | इति ।। (२.१.४०६)। न च सं यदि अप. न च नियमस्य अप्रमत्या नियमार्योऽयं विपिरिति | घातादेदृश्यैतुष्योपाययस्य प्राप्तत्वात् न तदर्थतया विधे- वक्तव्यम् , नियमस्याश्रलयात् । नहि अय नियमा-गर्णमिति वक्तव्यम् । यतो नीहीगा तुष्टुलादिति. भिधायकः कश्चिरछन्दः अयते । विच वैतुष्योपायत्येन दारेण यागसाघनत्वात् नण्टुलनिचिस्पायर्याक्षेपेग अत्र- अशातस्य प्राशनात् उपासवानिवृत्तिको नियमो पातमातियतया । न च श्रोते विधी मति बाप.. वकन्यः । तथा च सत्ति शब्दान्तरेण परिसंस्यैव उमा भवति । तेन आक्षेपात् प्रागेव श्रौतस्य विधः प्राम- भवेत् । स च विशेषयान् अनुक्केति प्रभानकर्मलमेव। विधयत्वम् । न च विनापि विधिना प्राप्स्यता कि अयोच्यते, न धर्य नियमस्य दाब्दावं अत्यनियनिरूपा / विधिनेति विधिवयर्यम, भमासागपूरगेनैव अर्थवयात् । षां घूमः । कि त ? लोप्राप्तस्यैव अपूर्वमाधनता. तथाहि , नित्यभूता खलु प्रातिः विधितोऽवगम्यते , ज्ञापनम् । तत्र अस्य निवृत्तिपत्त्यात् नियम इत्युच्यते । आक्षेपता पाक्षिकी । बन्यस्यापि वैतुप्योपापस्य आक्षेपा- লৰ মৰঘার অমুষানুকমুমিন হন বিধিমাল | ৰিহঘৰ। বন ঘদিন এই নামমাদি কব- कि प्रयाआदिवत् साधादेव अपूर्वजनकन्यम्, अपूर्वाय । पूरणेन अपूर्वोपयोगितया विधे: सायमिति । अयमेव चतुष्पजनकाय पान सावत् साक्षात्, सिद्धान्तिनाच नियमपरिसंस्पयोमदः यत् पश्चप्रामविषयलात् नियम- सदाभ्युपगमात् । नापि अपूर्वार मीहिशुष्यजनर यम्, विधेः अपासांशपूरगमेव फलम् , अांदन्यनिवतिः । तस्यापि रोक्त एव सामन्यात् । अथैवं पति कानु- परिसख्यायां तु युगपदुमयप्राप्तेः अप्रामाशपूरणाभावार सारेण दहनादेरपि अपूर्वसाधावयाप्य विविरिति चेत् । अन्यनितिरेय विधे; परमिति | एप च नियमविधि- नेता , तथा अति परियाऽअत्त नियमावधिव्यम् ।। प्रकार, महिमियत इत्या प्रत्याविषापार करनीया । तस्मात् पयादिवत् अपूर्वार्थत्वमेव अवघातादीना- ननु अत्र किम् अवपातादिन्यं अष्टमस्ति न वा ? मिति । एच सति यदेम्मादपूर्व तदेतरा तदर्षन तापनाति, अदृष्टमन्तरेण नियमानुपपत्तेः । इति म्यापेन प्रीयादिद्रव्यागा अवपातायात सर्वेषामेव अयास्ति , सदा मार्गादिवत् अवधातादेरपि भावार्थ- आल्याताना मधानकर्माभिधापिन्वम्, ततश्च अपूर्वमैद वात् नारत्यधिारणभेद इति । नहि अवपातादेः अष्टया- एवेति । एवं प्राप्ते , अभिधीयते । भवेदेतदेव यदि यो विधानमनुष्यानं वा, किंतु एलोपत्वात् विधिः उभयमन र प्रिया व विधीयते । तदा दि सौरव अपेक्षित माहितुष्यार्पमेय । तस्य च अग्रतागपूरणेन प्रयोजनाकाबायां द्रष्याय प्रक्रियानिष्पादफापेनेव प्रयो- यत् अवपासादेनियमानुष्ठानमति पादाम्, मदुपार जनाकालानिषिः । कर्मणस्तु दृष्टासमवात् अदृष्टार्थत्व तण्डुलादिगनमदृष्टं क्रुप्यमानम् ' निमि विधिरप- मेव कल्प्यते इति प्रयुक्तम् । यदा । वाक्यान्तरपति. याचवे' इति न्यायेन न दृशान्य अनाधितमधिकरोति । पादिसप्रयोजनं द्रव्यमुपातम्, तदा कर्मणोऽपि तदपेक्षित- समादियतु विधयेतिरष्टायावात अदृष्टायनेव विधान- दृष्टोपकारनिवर्तननैव : प्रयोजनवात् नाहकल्पनाया | मिनि मैदः १ यत्तु द्वितीय प्राधान्यं गमिचरतीयुगम् , प्रमाणमस्ति । इहानि 'श्रीहीनवहन्ति' इत्यादी 'श्रीहिनि- तदनन्तराधिकरण परिवरिष्यामः । इ पुनः अद्वितीया. बजेता इत्यादिवाक्यप्रतिपादितप्रयोजनमेव धीमादि-न्तानामपि यहूनाम् 'प्रयायेण वाध्यभिधारयति । यमुपात्तम, तथा विधायमान अश्यातादिनमणोऽपि मेत्रावरुणा र दण्ड प्रति अमेस्तृणान्यापनौति' तपेक्षिततगडरादिरूपष्टोपकारनिर्वनेनैव प्रयोजन- 'तते पयसि दध्यानयति' इत्येवमादीनामपि उदाहरणदात् स्वात् नाटकापनायो प्रमायमस्ति । तदुक्तम्- वाक्यान्तरवस्मयोजनद्रव्यसैबन्धेन योपकारदगमेर 'नामाख्यातार्थसंपन्धे यदरा प्रयोजनम् । प्रमाणमिति । तदुक्तम् यद्रव्यं न विकत जानि प्रधान. तस्यादृष्टार्थता युता, नेनरत्याप्रमाणिया ॥' अतानि इन्स्य गुणभूतत्यात् । देलु न चिकीते +- ·वानि द्वैधं तानि द्वैध . गुपस्तत्र प्रनीयेत तम्य द्रव्यप्रधानावात ' ( २१११७-८) यावातिः सुवर्णादीनां व्यमिवरितऋतुसंग्रन्धित्यात इति । मतो द्रव्यगुणत्यात् एवमादीनां नापूर्वभेद इति । अपूर्योपाय यानुपस्थितः, द्वितीयाद्यनीसितकर्मण्यपि प्रयोजनम्- पितो प्रेयगवे चरौ अति देशमाप्तः | नानुपपन्ना । एवं च सति अवधातादिषु अन्यनिवेन अषधातो नीदिन्ये एप कर्तव्यः , प्रधान श्रुनगन्यान- मायास्य अपूर्व विषयत्यासंभवात् विषयम्य च पूर्व- द्रव्यम्य अबाधक वात् । अति दिष्टप्रयाजाज्यवदिति पूर्वः विशेषारगतिहेतुन्वात् विधिवशब्देन अपूर्व प्रतीयमाने पक्षः । तदुक्तम् 'प्रधाने हि श्रुतं द्रव्यं नाङ्गद्रव्यस्य ऋतमेव अनूयते इति युक्तम् । प्रयाजादिषु तु अपूर्व- बाधकम् । प्रयाजेवाग्यवत् तेन हन्ली स्याद् साधनगन्यायोजनाचानपगमे विषयभावस्य उक्तत्पात् युक्ता नीहावापनम् ।।' इति । (गाजेशाज्यवनेन' या विषयापूर्वानगवगविरिति । न नैवं सति इति मूले का. पृ. ४०७) । सिद्वान्ते । (प्रयोजनं-)| अवधातादीनां अपूर्वातिपय यात अविधेयायमिति प्रियाणामेर कार्यान्तरोपयुकत्वेन संस्कार्यत्वाम् तासा- याच्यम् । नहि अपूर्व विषयस्यं विधेयत्वम्, किंतु अपूर्व- मेवारपातः इति । तदुक्तम् 'प्रधानोपयिक द्रव्यं सिद्धयर्थमुपादीयमानत्यम् । नच अवघातादिष्यपि संस्कारैरपि युज्यते । तेन हन्त्यादिभिः सर्वैः । भविशिष्टमेवेति । यदा यत् तसिद्धार्थमुपादीयते , तत् संरकर्वच्याः पियायः॥' इति । (प. पू. ४०७)। पिपेयमिति बन्ने स्याहार इसी । सर्वे चैतत् तमा मकवावपि पयोजनानि, अदृष्टार्थ वे सति राषिधिके । अहितमतिमिः तस्यतो निकायमाणं असन्मताभिन्नमेव। कृष्णलावपासवत सहदेवा पात: कर्तव्यः । एनं यद- अपूर्वाभिधानाभिधैपयोः परं विशेषः । अपूर्वाभिधानं न प्रयोगे:पि अवघानार्थं धीय प्रयोपादयितन्या. 1 तथा | अपूर्वाधिकरणे एव निराकृतम् | अलं अतिपापक्ष- मधानन्ययेनुष्य उपायान्तरेणापि कर्नग्यं यदि पूर्वः पक्षः। प्रतिक्षेपमानपरतयेति । तौवा. सिद्धान्ते तु मण्डललवृनिपर्यन्तं अवपातोऽभ्यसितम्यः । पुनानि वैधं गुणप्रधानभूतानि । २११।३।६।। यवायोगे तु यवा एव अयहन्तव्याः । प्रकृनद्रन्यवैतुभ्यं च खानि अपूर्पयोधकानि भाख्यातानि वैध देधा द्विप्रका- नौपायान्तरेण कम्पमिति । सूत्रं तु-आरख्यातानि वैध ) गणि । फानिचित् गुणभूतानि कानिचित् प्रधानमूनानि दिप्रकार विधापकानि कानि रित गुणकर्मणः, कानि चेति । विहिरामणां गुणत्वाधानपदारा भारन्याताना निन् भानकर्मण पनि। विविध शेयम् । केनापि गुरुमतमजानता तन्मतमसम्यगुपन्यस्य शैव्यं न चिकीर्यते तानि प्रधानभूतानि , दूधितम्, तदुपहासस्पदम । तथाहि , खलु एमाह द्रव्यस्य गुणभूतत्वात् ॥ ५॥ 'अ-यन हि भावार्थो न विधिविषयः, नापूर्वविषय प्रधानकर्मणा सक्षणमुक्वा तद्वाचकाना प्रधानभूताना- इत्यर्थः । अन्यनिष्ट च भाव अवगतापूर्वसाधन- | मारयातानावणमर्यादाह । यः प्राजादिभिः आज्यादि द्वन्यप्रयोजन वम् । तथा अवपातप्रोक्षणादिषु विद्यते इति | द्रन्यं दृष्टधर्मवत्तमा न चिकीयते गोत्पादयिमिपते , नेपामपूर्व विषयावामानात् गुणकर्मलमेष । अनन्य निष्ठन्तु । सानि कर्माणि प्रधानभूमी। न्याय आध्यादेः पा- भागयों पूर्व विषय एव । अरन्यनिएल्यं न भावार्थम्य | आदिएका निर्वतकनश गुण भूत-चान प्रयाजादिनिरूपित अवगतापूर्वसाधनमध्यप्रपोजनावमेव । तच प्रमाजानुयाजा- गुण प्राप्त वात् । तथा च नाशप्रधानकर्मविधापकानि देषु विद्यते इनि नेपा प्रधान कमलभेन।' इति । पाख्यानानि प्रशानभूनानि इन्यर्थः । न चैवम्भूने प्रधानकर्मवे मुवर्णभरणदानाध्ययनादीनि यैस्तु द्रव्यं चिकीर्ण्यते गुणस्तत्र प्रतीयेत , पमिचारस्थानानि भवन्ति, रावेषामेव अनारभ्याधीत्वेन तस्य द्रव्यप्रधानत्वात् ॥८॥ भपून मापदायप्रोजनलानपामार । नापि 'यथ गुणकर्मणा लश मुवा नहारा गुणभूतानामाझ्या- पर्णमयी जुहूर्भवति । इतिवत् अपूर्वमपन्धिदारपयोजना | ताना साशं बोधयति । तुशलः प्रधानांदिवलक्ष- मी.को २३३ ·तानि द्वैध , , - . १८५८ तानिधाषि प्पार्थः । यः आधानावहननादिकमभिः द्रम्प अग्निजीहादि | वाचन 'आल्यावत्याविशेषेण भूतभव्यार्थचन्मनः । विकीय उमापयितुं सम्बर्ग विकत आ वा इम्यवे, सिद्धे च साध्यामके, माल्यावरधानता ।' तत्र फर्मगि गुगः गुण पाव: प्रदीयेव । तस्य फर्मम: | पारदि मोनासनं दा म पतपत् नाप द्वन्यप्रधानत्वात् द्रश्यसंस्कारापत्वात् । तर हि दूध संस्कामा प्रबनाथ माशांचन यमादिवदेव क्या प्रधानम् । अर्थात् वाहयाना गुमर्म बोपन भवान्तादानामा मोनादिनिम्पिादोऽः । मार भादधीत अपहन्दि इत्यादीनि आल्यावानि गुगम्लानि। देवि सर्वसागीति । सत्रोच्यते 'नाना- पेयम पाद्यते यया आधानेन अमप. रियन्ते, रणेन स्यावार्थसंबन्ध यदक्तप्रयोजनम् । वस्तादृष्टार्थता ऋविज सरिफपन्ने, अवहन्निना मीर: पेपन वा चुक्ता नेवरस्याप्रनामिना ।।' सर दमादन्थे वण्डला विक्रियन्ते तानि गुणभूतानि योरमवद्दार- नंगा इन्देश दिना अनुत्तेः नं दावत् कर्म संस्कृतेरीप्सितन्वात् । के. उत्पादपद, शेरचारित्वात् ददनमात्रे । टर पिद • 'सानि देष इति ( न्यायेन) अम्माधानेन | भूपः कर्म परावृत्त दम्दस्पोरकत चिदानमा दमं पिवीवे । दए एव मेयरः बनेः ('प्राष्ट्रा मनुभवति । दरदा आमव्यममान सपने, सदा दाहय भवदम्यात् ' इत्यादी) । इप्. १२।४110) सागात् अ पलागिंधपाटातु अन्दर- • तपादेयत्सले प्रहमणस्य तानि वैधम्' इत्या परिकन टेन रन्डुटनिवृतादिना दम्पोनगरेप निराकृतवाद । भाद. ११. एवेन भवति | निपायीमाति , उदानी अERNनाउरामाद मदरम्सनाया अन्यारपवार इति न्यायस्प वानिधादौ अन्यथैव विकादाबतोरचे: नासाधन प्रदीपने । युत्पादनेऽपि मर्मकाले प्रयोगबगद अपसमष्टार्थ- व्यं न चिकीर्घते ताने प्रधानभूतानि , स्वनिति शानिरामरणार्थत्वेन भय (गानम्य) पर्व द्रव्यत्य गुणभूतत्यत् । ७ ॥ इति सूचितन् । के. भाष्यम्-एवं सदि अल्लीपदी महासना र तानिद्वैधाधिकरणम् । अनिचिए मान बारा । न्तु न विनेगननापा मग ममा, दो. प्रधान भूतानि, कानिविच गुणभूतानि । देषो लय-पूर्व युके नेति । दायते । येभावरलिः न द मुम्यते ॥ संसमिप्रवे, आइदिनु वा, दाति प्रधानन्दाति तानि द्वैध गुणप्रधानभूतानि । २२।६।। प्रधाननगो पाचमति । इन्पम्य गुभावात् । इन् भाष्यम्- अरगतमेतद् भाववदाः धर्म वाचय है गणतम् , धर्मनि: ईप्सितामका । पठि । बहुपकागध भावयन्दाः यति, नहोति, ददाति वा-कनिमसर पोवान कन- इत्येवकार:, दोग्धि, निधि, पिसावे इत्परमादयक्ष। निमजे, यथा प्राविनिः, दानि साधनारी प्रति वेषु संदेह, हिरवें प्रधान हर्मयो विवादमा, रा देविद शानभागन् अक्षयोनि मन्ति। संस्कारर्मणः इति । भावार्थत्वाविशेषाद सबै पानामो यैस्तु द्रव्य चिकीने गुणवत्र प्रतीवेत, वाचना पनि प्रातम, तो बम' । धनि देव मातु- | तस्य द्रव्यप्रधानत्वात् । ८ ॥ इन्तीति।दिप्रकारानि, कानिचितप्रधानकर्ममो यारानि, भारम्- पैनु दम चिन्नम्मी , गुमनत्र कामिचिन संस्कारक्नंगः । एवमपि सनि अर्थवन्ति , प्रीदेव कर्म । कुन, ? दस दम्मामला। एय भवत्वे सति सर्वेभ्यो न शकमा कपितु । मजेत इत्येवमादिभिः स न विसी । दलद अतोन मणि प्रधानको दायात । तानि प्रधानमये वाचन, स्मरू गुमभूत्वा । एचगारयातभेदानुसारेण अपूर्वभेशनुगमे पाटि इत्येवमादिनिदेय मिले । रलद दानि सर्वत्र मा टपादा गुणगान विरेजारम्भः । म | गार्मानि । एष र निगमाया हेतुः । । - या- ·तानिवैधाधिकरण तानिवैधाधिकरण प्रयोजनं तु पूर्वस्मिन् पक्षे प्रेयशवेऽपि चर) श्रीहयः | अौमार्यत्वात् अपूर्वसाधनविशेषणत्वेन फक्षित उत्पाया अपघातार्थत्वेन, सिद्धान्ते नवाया प्रकृतग्रहण केशेन भविष्यति । न च आरादुपकारकन्ये घायः पुनः दन्य उत्पाद्यते यमा आधानेन अश्या | अवइन्तेः यायत्येव लौकिकै माध्यमानस्य विञ्चिदा- अगम्यन्तै क्रियन्ते वा, गथा वरणेन ऋलिज संस्क्रियन्ते, गर्धक्यं इति श्रीतवात, मी हिमानप्रणामेष युक्तम् । यथा अवहतिना बीहपा, पेषणेन ताबुला (तण्डल- | (वयं प्रपोजनान्तराण्याह-) धर्ममा च तदा अवदन्तिः पिष्टानि ) । सानि गुगतानि प्रयोजनवद्भ्यसस्कृतेः | सर्वोषधावहन्तियन् सकदेव च कर्तगः, न प्रा सितस्यात् । यदा (तु ) दृष्टादृशाय च छायथा- | तण्डुल निर्युने: । प्रधानवीहीणा ग दलनादिभिरपि ऽपि नुत्यवत् अनुपीयेत, तदा कि प्रयोजनं चिन्तायाः । तण्डुलीभावः सात् । सानायौपाशुपालगन्यमपि वास्य तदुच्यते । अपनवेऽपि चरौ अतिदेगासो ब्रीहिगाधनक प्रकरणाविशेषात् राथा मपति, इति तरिकारेपनि मोकन्यः एन अति. काया पूर्वपक्षे । कुरा. १ 'प्रधाने हि इत्यादीनि प्रयोजनानि । ( श्रीणि पोजना गुलानि । श्रुतं द्रव्यं नाङ्गद्रव्यस्त गायकम् । प्रयाजेज्याज्य- आदिशब्दात् यवपक्षेऽपि सोहीणामेव अवघातः, प्रयाणा- यत् तेन हन्तौ स्याद् बीयबाधनम् ।।' सिद्धान्ते तु , मेव च इति प्रयोजनद्वयम् । सु. १. ६२६) । चाभ्यन्ते । कुतः । 'प्रधानापयिक द्रव्यं संस्काररपि शा- भारण्यातभेदानुमापूर्वमेदानुसरणं फर्तन्य युज्यते । तेन इन्त्यादिभिः सर्वैः संस्कर्तव्याः । इति स्थितम् । तम्यापमाटः क्रियते । प्रियङ्गय ।' मनु च पूर्णपक्षेऽपि प्रधानमयुक्तनीया. सोम- भाायाधिकरणेनैव अन्य संगतिः । श्रयत्वेन प्रकृती खारेजकत्वात् प्रेयाये नरी प्रधानेन सूत्रार्थस्तु--- सानि आख्यातानि गुणर्मप्रतिपादकानि अगृह्यमाणान् वीहीन अवघातो न लभते । नैतदेवम् । प्रधानकर्मप्रतिपादकानि इत्येवं द्वैध द्विधा इति । "तुल्यो हि व्रीहिमंचन्धः शाखाद् यागावघातयोः। वि- ' अवधातादिनापूर्वगुःपाद्य विद्यते न वा 1, याजिनंज्यादि तुल्यं च जामयोजकलक्षणम् ॥' यजयादिवदायेव वाक्यपश्यमन्यमा ।। , दृष्टे तुप- हिभिर्य गेत । मीहीनमन्ति ' ति तुल्ये चोदने, | विमोफे तु नापूर्व द्रायतन्त्रतः । स्याद् यजत्यादिपर्ण तन इयं प्रयोजिका व्यं न ति नामित विशेषत: 1 निगमापूहद् नन· ।' न च बाजिनादिवत् अवहन्ते: अनुनिष्पादित्यम् । नच भाह-वाहीनवहन्ति ' इत्यादौ पूर्ववदेव अव- पदमवन् (एकहायायाः सप्तमपदनत्) परमयुक्तप्रकृतक- घातस्य फलभावनाकरणसमविवादम् । तच फर्क न हापामधीमनिराकाहानम् । न च एकदेशद्रव्यदमुत्तग- हमा, अजयवान् । नापि चतुष्पम, गबनकत्यस्य दिवत् । नाति 'पुरोडाशकपालेन । इतिवत् अर्था- | लोकसिद्धावेन अविधेयत्वात् । नारि पो दलनादेरपि भिधानकर्मन्दम् । तस्मात् अनन्तिम प्रयोजकः । अर्थप्रामानेन सध्यावृत्रिफलको नियमः, नम्यापि वैफल्यात } न च अस्मिन् पक्षे नियोगतो योगार्या एव बीयः । न च तम्यादृष्टार्थत्वम्, अहएय अनगन्तव्याः, किकैरपि कर्मसिद्धयविशेषात् । न चात्र नीयारे शब्दावधातादेव तकरनौचित्यात् । अतो. प्रकृतमहगे प्रमाणम् , करण अविशेषकावात् । न उदृष्टायमेच अपघातः । तदपि नारा न प्रीटिनियम, ८ अपिकागद विशेष पु नानिकार; नचाग्छिन्न प्रति आमावेन रामवाधिकार कान् । स्यात् । इति न्यायात् । ( नैराशये अधिकारस्य | अतः पूर्वरदेव ग्रोहय एव अक्यातार्या इनि ब्रीहि- नरमाधिकरणसूत्रै विशेषकत्यनिरासान् न ममताहणे | विशिष्टोऽवधान एर अदृष्टार्थमापदुपकारकवेन विधी- ममामियर्थः । मु. १. १६) । सम्भारपडे तु | यते । इति प्राप्ते, दृष्टे संभवति अष्टस अन्याय्यत्वात किमानामानयंक्येन (आनन्दाश्रमीये तु मानक्ये | वितुपोभायः एव अवयावफल्म । न न तस्याशेगदेव ने ति मुद्रिनम् । वयं तु तृतीयान्तं गत्याग)प्रागत्वेन विधिगण, दल्नायुपान्तरल्यावृतिलक । अवश्यरूप- ·। तानिधाधिकरण १८६० ने साथी नियमापन माताभितस्य मा विशेषावाद ! अकारपि 'अधिकरणान्तरसूत्रोकन्यायप्रतिपादितानुमित. एय कृष्णलवरी अवपातामा तस्य लोपः । वस्तुतम् । पूर्वमा सिद्धान्त एवायं स्त्रवाक्यमेदेनोच्यते । इत्यु- श्रौतम्य अपघातस्यैवाशेषतः पूर्वप्रया विनुषी गावार्थ नम्। परन्तु मनभेदेन इत्यनुपया सूत्रपाक्यमेदेन विधेयल्लम् । तथ साक्षेपप्रतिबन्धात दलनादि देवोत्तम् । न माह-कु-यत् मित्रं सूर्य यातिकारा ज्यावृत्तिफूलको नियमः फलम् । चतुष्यस्य च दृष्टनेनापि न मन्यन्ते । माध्येऽपि आयश्य साया इनि समधि. जायमान वात् । येयव्यंशवा तु अनघातादेर श्रीहि- गसमेतत्' इत्युक्त्या सिद्धान्तत्वमेव तस्य सूरवाक्यस्य नियादृष्टम्यापि उत्पत्तिकसतानिएक-या। तददृष्टय च स्वीकृतम् 1 उत्तरसूग अमिविषये किमपि मोक्तं जन्यस्वमा स्मघवान् कम्यते, न तु भयोजक वमपिइयार च तदनुसारेण युक्तगेन । परंतु 'भगयक्ष एपे पैतुष्ये एव तत्कापनात् । अतः कृणालचस्व कालव्यात्' इति घायल मिन्नमूत्र भाष्यवार्तिक- धेनुप्पामा तल्लोपः । आर्थिकविभ्यन्तरकल्पनात् एकया । कारों नानुमन्यते । द्वितीयपैव या जन्पदयोक्त: नानकोद्देश्यता । तचदएस्य ज्योतिष्टोमे ये बिजः स्वामिसपदया: इयुक्ताः ते च दितीयादिभिप्राहकपमाणेन नीशादिनिष्ठत्यस्यैव पर्शः स्युः । यागकर्मसु यो यत् कमिन्दति अवगतः तानेर समाविकारणता, नामस्वेन । अतश्च शमोति न, सनन् कुर्यात् । न तु तप काविद् व्यवस्था । अनपातया अदृष्यतिनुपीमायोगद्वारा अपूर्वसापनीभूत-कुतः । प्रयुकत्वात् प्रतिक्रयेण भागकर्मम योजितन्यात् । मीयुद्देशेन विधानात् सिदं संस्कारफमत्वम् । प्रोजन इति पूर्व: पक्षः । अब सिद्धान्तः उत्तरमले गविष्यति यागायबीयपेक्षया नीझन्तरमरपानार्थमुपादेपं पूर्वपधे, तसंयोगातु कांग.' इयत्र 1 अप अन्तरागर्भिपी- सिदान्ते नेठि । न्यायेन अशिविपर सिद्धान्तमाह- 'अप्रपथ स्वाल- मण्डन-रकारकमेव किलाक्यातः।" स्यात्' इति 1 अत्र उत्सूत्रः पर्वपक्ष:- अमर आहवनी- शंकर-आख्यातदेवमिष्टं नः ।' ४, प्रधान यादयः न सर्वार्थाः, किन्तु अल्प एव । विकन्यर्थय- कम चक्ति मत् ।' ५. 'गुगकर्मापरं पति ।' ६. मयापि स्वीकारे तु प्रतिवद्विकृतिः इति चौकनापि (বাপাখা বিধাসংলগ্নয়গ)। प्राप्त्या दिवकपदोप.' इति । एवं पाते, उच्यते । • मावार्थाधिकरणे अपूर्व सिद्धम्, धात्ययम्य अपूर्व । प्रायश्च सर्वाः प्रकृतिविकृतिरूपसर्वकर्मार्थाः । कुनः १ जनावे द्रन्यादेतवमिति च, तदपवादार्थ दानि- वकालत्वात् वहन्तारिक जन्तुः पृत्तिकादीनि नक्षत्राणि दूधायिकरणम् । फो. २१११४१७. प्रतानियाधिकरणे | र मीना स. का । सीमा कालो येपामाधानाय शेपकार गुणकर्म, भोपकारक प्रधानकर्म इन्युधम् । विहितः वे खसाला अमपः । नहि देशमापानं कंचित गुरु, • सत्यपि अपूर्वपयुक्तले अपूर्थित्वमवधातादे- यागनालमविष्य विहितम् । स्वालायात् भमयः भन्माणा च न प्रशादिवदवारा, तानिधमन्त्रा-वार्थाः इति सिद्धान्तः । भिकरणादी निरस्तन्यात, हिन्तु श्रीदन्यादिद्वारा। सत्संयोगात् कर्मणो व्यवस्था रयान संयोगरया- सोम. ९१. र्थवश्यात् । ४०॥ असे मर्या. प्रयुक्त्यादप्रयश्च स्वबलत्यान्। पूर्वसूटेग पूर्वपक्षे प्रासे सिद्धान्तमममिदम् । २७१२९१३९॥ तसंशेगात् अपहोमादिविशिमपुरः विशिष्टकर्मश: मारपीपिका कद च ' अमषध खराल संयोगान, समारुशाऽऽदिभिः तादशस्य संयोगम्य शात- वात् इति सूत्रं पृथक्वेन गृहीत्वा अन्तरार्मिणी-लात यवस्थैः नायवस्था । एक सपोगस कर्मपुरप- न्यायेन अधिकरपाचारमेर स्वम् । पूर्वप उभूत्र शेगस्य अर्थवावात समझदसिदेविस्पर । अव्यव. राहील्या सिद्धान्तपरत्वेनैव च वन् स्वीकृतम् । वार्तिक | साया है संयोगो निम्मा स्यात् । आम्वविसमा ·तराध्यापयीत १८६१ तस्यामयणाद् फर्म भर्युणैः कर्तव्यम्, न होत्रा नोगामा । दोन- । इति वचनात् । वचनात् इति पदं उत्तरत्रान् आत्या समाएपं शस्त्रानुवचनादि कर्म होने कर्तव्यम् , नाघ- अपकृष्यते । र्गुणा नोगात्रा । स्तोनगानरूपगोदामामाख्यं कर्म उदात्रा उक्थ्याच वचनात् ।४३॥ कर्नम्, नाश्वर्युगा न होगा इति सा व्यवस्था । पोदशिनो अहस्य आम्रपणात् पात्रात् उक्याच बन सुधा- अलिग्भिः कर्मणः सपोगात् । पामार ग्रहणं कर्नन्यम् । आप्रयणाद् गृहाति पौड. यथासमाख्यं वसा सात् । व्यवस्थिततमवे विकल्पा-शिनम् ' इति । उप्याद् गृहाति घोडशिनम् । इति न पादकाव्यवस्थितशास्त्रार्यायोगेन लिगप्रकरणापेक्षितम्यवस्या- वचनात् । इति पूर्वः पक्षः । समर्पकतया दोषादिसमाख्याऽऽरूपस्य हौत्रविक्सयोगस्य अनभ्यासे पराक्शब्दस्वार्थ्यात् । ४५ ।। सद्विरोधाभावेन श्रुतिकल्पस्त्वोपपतेः विनियोगारमार्थ- नन सहि मानणात् उक्थ्याच पानात् अभ्यासेन परयात्-इति। के. पोढदी प्रहः पृथक प्रायः इति चेन्नेत्याइ । कुतः ? 'नम भापयोत' इति सनिधिसिनोपनीतककन्या- यत् पराञ्चमुफ्यानिगृह्णाति षोडशिनम् । इति वच- नुवाद । यहा उपनयनाध्यापनवाक्ययोः प्रयोजक- व्यापाराविवक्षया उपगमनाध्ययनविधिः । मणि..४. नात् । पशब्दः अनभ्यासे चर्नते । तादात् पराक्- 'तं यथायथोपामते तदेव भवति ' इति शब्दस्य तदर्थवावगमात् 'पानीः सामिधेनोरन्याह' न्यायेन उत्कृष्टबलोपासनात उमटमेव फलं मोशाय अनन्यस्ता इति गम्यते । एवं पराकाग्दात् पात्रदयात मक्येय । श्वेनाभ भापम् १७. अभ्यासेन पृग मार्ग नोपपद्यते । तस्मात् उपथ्या- प्रयणाम्या पानाम्यां सका शात् सकृदेव पोदशी मायः । तेनोत्पपिनष्टत्यानाम्यारम्भक्षगोऽपि हि' इति पूर्वपक्ष) इति न्यायः । ननु आ-माश्रितावे.पि क्रियायाः क्षणिकत्वेन उ.पत्रमायविनाशिन्या नेनोपय इति उस्थ्यविच्छेदयचनत्वात् । ४६ ॥ न्यायेन अपूर्वारम्भकावं न संभवति इत्याशङ्कर । सु. इतश्च षोडशी ग्रहः उक्स्यात् भारपणाच ग्राह्यः । 'विन्छिन्दन्ति वा एतदुक्थ्यम् , यदुम्यानि पोटभिनं पृ.६०५. च तन, भणयन्ति' ततः उपप्पात प्रणयन्ति इति • 'तेन ह्यने नियत' इति भूपेण जुहोति' इति विधेः मर्मवादः । वि. १।२।३. है 'नस्मात् एतं । प्रणयतिना संपन्धात विम्पष्टै उक्थ्यस्य पात्रस्य अपादानत्वं गाय ने गिने सोचीया' सब ननु समाध्यापि । दर्शयति । रास्मात् उपध्यात् आप्रपणा ति उभाभ्यां चमनूध विविधानं दृष्टम् । न नत्रापि समासार्यः घोहरी महीतभ्यः । स्येव विधानाभ्युपगमात् । के. तमान् काले एय आग्रयणाद्वा , पराक्शब्दस्य देशवाचित्वात् दद्यात् काले न दद्यात् । अयं अभ्यनुज्ञालपः प्रनिषेधः। पुनराधेयवत् । ४७ ॥ ( समृद्धि काले दातव्यम् । दारिद्ये तु न दातन्यम् वाशब्दः पूर्वप ग्यावर्तयति । षोडशी महा इत्यर्थः। वाल. पृ. ३३ * 'तमान स्वाध्यायोऽधेतन्यः आमपणादेव पाशन प्रानः, न उक्प्यपानात् । यत् इति स्मारभ्य विधीपते । वा. ३८1८।१८. पराञ्चमुग्यानिहाति पोदशिनम्' इति पराक्ाब्दस्य तस्पाऽऽप्रयणाद् ग्रहणम् । १०१५।१०४२॥ देनयाचिवात् कालवानिन्वान् इत्यर्थः । उम्पादनन्तर पोशी ग्रहः उक्यामरणान्या पानापा समाधान पोडशी मायः इत्युक्तं उक्थ्यस अपादानल्वं मानि | अहातन्यः, उत श्रारपणादेव इनि विचारे सिद्धान्ते. तसात् उक्ष्यादातर मामयपात् पोटशी मा नोकगते । तस्य षोडशिनो TIE प्रहय आयपथात् इत्येव । पुाराधेषवत् , यथा 'पञ्चम-पापात् पावान् प्रहण कर्न पम् । 'आप्रयगाद् गृहाति पोदशिनम् । पुनराद्धाति ' इति कार्ययोगे पञ्चमी नापादाने, एक- ।

·सिद्धान्तः। - घस्याप्रयणाद्र १८६२ तस्यतम्योपदिश्येत मिहापि । तस्मात् षोडशी आप्रपणादेव प्राधः इति / वं-तरदेशना इत्य उपदेशोक्तिः इति । अत्र बार्तिक (१४ सुने ) समाख्ययोम्नु विरोधे सामान्य विशेष- विच्छेदः रवोमसामान्यान् । ४८ ॥ समाएर स्त्रद र बायो भविष्यति । तस्योपदेश यदुक्त पूर्वपक्षिणा विच्छिन्दन्ति ह वा एतदुक्यम्, समाख्यानेन निर्देशः । इति । अत्र मोमनाथी- मो. यदुपथ्यानि पोडशिनं च सत. मायन्ति' इति विच्छेद-पदेशेन पचनेन निशेपसमाख्यानेन निर्देशो निकप: वचनात उपप्यम्य अपादानवमिति , उन । विच्छेदः अपवाद इति यावत् । प्रामारिदं पून सामान्य. स्तोमसामान्यान् उक्तः । वय्यमहाप्रयोऽपि एकविध- समात्यायाः पचनविशेषसमास्याम्या बपन्युत्पादनाये मामकाः पोडशिमोऽपि ताश. 1 एकमेकरिशम्तोम अधिकरणान्तर रेन ग्यास्तम् । तदनुपपन्नम् । समा- सामन्यात पोडशिप्रहस्यापि उपविल्छेदग्वेग उत्प्रेक्षा व्याया. वचनापेमया सामान्यस्य विशेषापेक्षया च कृटा । टक्थ्यविन्दो नाम प्रचारकाले श्रीन उक्प्य- दुर्वस्वम्य अन्यत्र सिद्धत्वेन पूर्वपद्यानुन्मेशन् । बमात् प्रहान प्रगयन्ति तदनन्तर पोडशिनं प्रगन्ति इति । प्रस्ताधिकरणशेषभूतमेवेदम् । सोम. ३१७११९. 'ततः प्रणान्ति' इत्यपि पवगी नापादाने, किन्नु नवर लिङ्गदर्शनम् । १२ ॥ कार संयन्धे एव, नतः उक्थ्यप्रणयनादनन्तर पोडशिनं प्रणयन्ति इति । तस्मात् आमरणावेर पोडशिनो ग्रहण सागीयकर्मसु भापर्यवारिसमाग्नया अजम्बादीनां नौकम्यादयि इनि सिद्धान्तः । के. व्यवस्यया नियम युक्त तदपजादराया उपदेशसमाख्या- माया विशेगनियमः इति उक्त सिद्धान्ते हेवन्टरपर र तस्योपदेशममाएयानेन निर्देश । शण सूत्रम् । तानु आवर्यवादिसामान्पसमाख्यायत् पोनीयादि- २०१४१॥ विशेषममायावय । यत्र रोनुः प्रानरनुवाकमनुब्बत- पूर्वाधिकरणे स्वामिरतदशानामृधिमा समाख्या. दिना तत्ततु यागर्मसु संयुक्तत्वज्ञानात् ववस्या इन्यु. उगृणुपात्' इति लिन हौ मातरनुवाके समारपया प्राप्त शेतार दर्शयति । तथा उद्रीय उदातगाम, च: पम् । तदपवादार्पमिदं सिद्धान्तमूगम् । तस्य आध्ययः वादिसमास्वादस्य मंगोऽपि । उपदेशसमारदानेन उप- प्रणव अपरासिनाम् (होगा उद्गीया ), प्रति गरोऽ. देशेन तस्मान्मत्रावरण. प्रेष्यति व मनु चार (Nars 'वणाम् ( उगीय.) । तथा 'यो थाऽध्वयोः व बेद च) प्रतिपस्याता मन्थिन जुहोति इत्यादिना, नेष्टीया व रिशता कर्मणि तत्गृत्तिन विशेषतो दर्शयति । स्वनानेव भवति, एतदा अधयों. स्व, यदायावयति' इति पोमारा इन्यादिना समापानेन च निदेशी मात । विशेषसमारस्यया विशेषलो ऋविजा कम वेवापि विपश्यवस्था शत-या। प्रसदिशपदस्य व्यवस्था नियमः। থাবা নুই ওয়া। अत्र सुधा-कर्ममाम्य आम्वयंपादिसमास्या अत्रमुधा-या माम्बवादिसमास्यानात कर्म गान् चिदपि पा हमार यक्यात सर्वत्र अप्रागण्या- | अपादितम्यवस्था , यथा च विशेषममायावेन पते. विशेषसमाख्यया बाधायोगमाराम मैवावरणादि-कर्षन्तरदेशना तथा निदर्शन (विशेषतो नियामक) चाइयेन बाधस्य अवदानीमावात सुधीपदयानि इति- इति । वे वत् भूना आवादिसमास्यामत्यतीकारेश परिहा तस्यनस्योपदिदयेत (१६) । यद्यपि वास्स आध्धयंपादिसमारपावणात कर्मग यथा मैश आश्विनं अई गृहीग इत्यने दूपमपि प्रात सात वरुणोदेशेन वन्नरोपदेशशून्येभ्य, धर्मर निष्प आश्विनचराय च वियेत, तपापि विधायकस पनरदेवना, नया विशेषविश्यावात् सवचिना । एपदासारात् । तस्तस्योपदिपेन' इत्येतरा- आएकाने विरोपाख्या शून्येभ्यः वर्गम्य. ATM ] पचिनोति। या. ३६२२१ १०४७, ·. तस्य घेनुरिति तस्य घेनुरिति । तस्य धेनुरिति गयां प्रकृती विभक्त कार्यकत्वात् , दक्षिशावरूपकार्यकत्वात् विकतो भनाम्नि चोदितत्वात् तत्सामान्यात् तद्विकारः साद कती अर्ये ऋलिगानमनरूप श्रुतिभूतम् तस्य यथेष्टिगुणशब्देन । १०१३३१४३५६ ।। धेनुदक्षिणा' इति श्रुति विहितं धेन्वेदाचं सम स्यात् । 'अथैष भूवैश्वदेव निदेव सा, तस्य वित्तः तया धेनुदक्षिणया हि परमात् कर्मभिः सामूधियां स्तोत्रीया धेनुर्दक्षिणा' इति भूनाम एकाइः ऋतुः स्मवायात संबन्धात् तस्मात् धेनुः सर्वस्य मनुदाक्षियम्य श्रुतः । तत्र तस्य पेनुदक्षिणा' इत्यनुपङ्गः । ये तस्य बाधिका । धेनु, ' इति घेतुः भुता, सा पाकृतीमा दक्षिणाना चोदनानामनामयालिड्गेन नियमः स्यात् । मध्ये गवामेव निवर्तिका, नाश्वादीनाम्। प्रकृतो रक्षिणाला विभक्तं यथा स्यात्तथा चोदितत्वात् गौदक्षिणा . अश्वो देक्षिका, अश्चतरो दक्षिणा इनि प्रत्येकं दक्षिणावमुक्तम् । 'तस्य धेनुः' इति सत्रे । यपेटिगुणशब्देन' था भूनाम्नि कतौ तु गवामय धेनुवं विशेष उच्यते । इति निकृतीपिदृष्टान्तः पूर्वपक्षिणा प्रदर्शितः तस्य गौरव धेनुर्नान्या । एवं च तसामान्यात् गोत्वसामान्यात वैषम्यमाह सिद्धान्ती । चोदनानां योदिविरुतीधि- धेनुः तद्धिकारः गोविकार: स्यात् अधेनूना गवा याधः चोदनाना अनामयात् अनारयणान् मन्त्रीकारात् स्यात् । यथा इष्टि: ऐटिको विचन्त; गुणशब्देन 'गौर्य प्रत्योपदिष्टधर्मविशेषाभावात् निचिनिनेन प्रस्तीटि- च निर्षपेत् इति पिशन्देन गियम्पवे उत् । विध्यन्तस्य नियमः स्यात् इति युक्तम् । भूनाम्नि कती सगमात् ज्योतियोमगता: मर्वा दक्षिणाः भूनाम्नि मी तु गादीनामेक कार्य दक्षिणात्यम्, तम्सिश्च घनिभूता स्तुः, गावस्तु धेनवः दुग्पदाः स्युः इति विशेषः । इति । एका धेनुः चोदकप्राप्ता सयौं दक्षिणा निवर्तयितुमर्हति । पूर्व पक्षः । अथवा 'तस्य धेनुः' इत्येकवचनात् ज्योनि- | तस्मात् एका धेनुः कृत्स्ना प्राकृती दक्षिणां नियत पनि घोमिकी! समा गया स्याने एका धेनुमक्षिणा इति सिद्धान्त. । के. अश्वाट्यानु यथाप्रकृति इति पूर्षः पक्ष । तस्य धेनुरिति गया प्रकृती विभक्त-(*) सर्वस्य का मतुसंयोगगदेकत्या दक्षिणार्थस्य, | चौदित्तवात सामान्यात् (स.सामान्यात् ) द्विकारः गुणानां कार्यकत्वार्थे विकलो श्रुतिभता स्यात् , थाइ यथेतिगुमादेन 'एप भूनैश्वदेयः भिवृदेव सर्वः नया समवायाद्धि कर्मभिः । ५७ ॥ वस्य विश्वयत्यः स्तोत्रीया धेनुदक्षिणा' इत्युदाहा कि भूनाग्नि को पिहिता या धेनुर्दशिया, या सर्वस्य । अनुगवा नियर्तिका, उत करनाया दक्षिणाया इस संदेहे ऋतुदाशियम्य नितिका । मनुष्योगात् तस्य धेनु ' यच्छन्दयोगः प्राथम्यमित्यायुद्देश्यरूपणम् ' न्यनेन दक्षिणा' इति अनुपयुकवाक्ये तपदोक्तन्य कृस्नाय न्यायन दक्षिणासंपन्य प्रथा गरादीनामुपादानेन उद्देश. मनोः धेनुप्रिया सरन्यान् । ज्योतिष्टोमे तात् भागमा उदेश्यगतस्य च शोकस्यापि गादित्यस्य गावादीना तिलपापाताना दशाना पाणां समुसपै अविवक्षितयात् मयेक दक्षिणात्याराने: गो कार्यसम- एक एक दशिशाम्, न तु पयेक पृथक् दशिमामा, येतदोग्धी याचिना धेनुशन्देन गामेर दोनीमा गौष अश्वश्व इति दशमिश्रराम्दः पा समुदायधिस निनिधतीत एकरचनेन च दादासतानिवृत्ति एपशिगावविधानात् । नामा दक्षिणायाः प्रायाः प्रवीतेः यथा सो वा नियत् । इति नियोगगुग. भूनानि विलो विहितपर एक धेन्वा राधः : एकच सन्देन ऐष्टिको रिभ्यन्तौ मियायवे, वा धेनुशादेन दहिगाधरप , दक्षिगाया पोऽर्थः प्रपोजनं मानगर्न गोमानिवृत्तः नाश्चादिनिधिः इति पूर्यराविका तस्य एकाग, न नानाम् । गुणानां च काकिया सम्माया दक्षिणापा मिति: पनि तिनम् । दधिगाल पे गुगाः गराशा सिमान्ता: शमरि मु.१. (३५, . - ·वस्य निमिपरीष्टिः १८६६ तेपामोभिकरणं 1 , •साय निमित्तपरीतिः १११०३१६ ॥ | एमागपात, महरणाविरोपाय पूर्णमासमाहरणपाठस्र चोदनारामण सुडाम्या वेदार्थस्वरूपम्, तत्र समानपाण! च प्रमाणे प्रति शातम् । तत्र स्वरूप तावत् मैदाभेद अरोपाइपम स्यात् । ९॥ रूपेश पप्यताम्, उत प्रमाणप्रति हेतु: इनि एतं पूर्वपशं निराचष्टे । आयधर्माणामुपपनादीनां राये प्रधानपात् वरूपस्य, देश भेदाभेदाम्या कय- औषधे नाप्ये च, श्रीपधधर्माणा अपहननादीना गीयम् । प्रति माने, मेवामपनिर्णपम्प अनपेय सम्प- मासे वाप्ये च, सानाम्यामा यसाधारणीनां पेर यात् प्रामाध्ये यनपेठ अधुना यानीपमिनि आइये औपये च अपरोपात अपंग दृष्टस्य पाप सूा पप्यते । तस्मात् अनपेटत्यापप्रामाण्यरेत्य- नात् अभावान् अम अक्रिया म्यान् । सर्वत्र मिथानावरारफयन सूमेष प्रियते । ऋजु पृ. २३, न तयाः। किन्तु यन यम्य दृएं पर्व तरस कम्यः । तस्य निमित्तपरीटिः । १२९४३६३ ॥ पलं तु सह चेष्टया, शनार्थोऽभागाद अनेन गण धर्मप्रमाणाप्रतिशतम्य | विप्रयोगे स्यात् । १०॥ धर्मग्य पानि निमित्तानि सापपानि मगातानि, तेपा मनु अरघातादीना आयादी विधिवचात् महर al: पर्येपणा सम्यक् परीक्षा परिष्यते' इति प्रपोजन परप्पा ति चेत् तपाइ । तुन्द. का- शेषः। फे. निरास सूचपति । चेष्टा मनुष्शनेन सह सहितं तदपिक. तन्य निमितपरीष्टिः धर्म वेदः ममान युक्तम् । तीजकाल फल यनुप्यादि उपलभ्यते । यहा चेटया नत समाति न वा इति परीक्षा प्रत्यक्षादीनां धर्मप्रामाण्या-1 अश्यातादिनियया सह भुतेषु मायादिषु तुष्पादि फलं संमयनिरूपणद्वारा क्रियवे इत्ययः । मणि. पृ. ११. हटका उपरायते । तपाच दृष्टे समवति नाहष्ट- • 'तस्य प्रनम् ' इयुपत्रम्प नौद्य जमादित्य- कल्पना | एम्य परस्य विप्रयोगे अनुपलब्धी अभावात मीक्षेत इति भूयते । मतमिति क्मनाम । उप. | टाय अमावनिश्चयात् धन्दार्थः विधिन मान्यः ६१२-२.. भाष्योपकारः स्यात् । प्रते तु दरस्य सत्वात् नारष्ट- पुतेपामर्थेन संबन्ध' । २०४७॥ कहना ! मनु प्रकरणाविशेषा ठकरायान्तराणि दर्शपूर्णमासयो, निर्वाधमोक्षणावदननादयः औषध- धर्गप्रयोगकन्य स्यात् इति चेत् तत्राप्याइ । ' विप्रयोग धर्मा , उपयनविल्गफ्नग्रहणासादनादयः याज्यधर्माः, अवान्तगपूर्पस्याभावे सति, परमापूर्वस्य च धर्मय शाहरण पायापारण गया प्रस्थापन इत्यादयः | म्यास्यापक पामापत् गदार्पः मीमारियन्दप आगग- बायोः श्रुता ! ते # उ सर्वत्र फलंगाः, उत | दिपि वर्ग: ग्यान् समान्येत परमापूर्वसाधनावाविरी- ये यथार्थवन्त. ते न म्याः इति विचारे सिद्धान्त- | पात् । न चैवमति । किन्तु चेष्टया अपघातादिक्रिया माह । नेपा अवनमादी धर्मापार न मोजनेन सह श्रुतेषु माहिए तादुर पिसादिमहरा , सचदात- सैरन्ध: स्यात् । वन्य पत्र प्रयोजनसाधावं स मम जन्यमवान्तरापूर्व नाम समलि।' इति फुतरम्। वर्मन्य, इति। विहिवस्तु सर्वधर्म. संयोगतोs नेपामाधिकरणम् । नौहीमवहन्तीत्या प्रीहि- विशेयान प्रकरणाविशेषाघ १८॥ पदक्ष्य अपूर्वसाधनमाश्रयेऽपि नाम्प मान- उक्त सिद्धान्त तुझब्देन धावतपन् पूर्वपक्षमाह । सानास्यसाधारण्यप, नत्रावघातम्य पक्षेऽपि प्राण- अपूर्वसाधनोदेशेन य. पश्चिन धर्मो विहितः, ७ भावेन अत्यन्दासविधानो विधिगौग्वापचे इति सोडी सर्वधर्म, औषधाग्यमानाय्यानां सर्वेषामेव / ब्रीहियवमाविषयव नियमविविधतीयस्त्वादाभितम ! धर्म. पात् । सोगन: अपूर्वपयोगस्य अविरोधात पित्र तत्राधिकरणे वीदियवाम्या चतुष्पा अवपातः स्थान् ·तेपामाधिकरणं १८६५ नेपामर्थाधिकरण . अपेक्षित: नाज्यसानाय्याभ्या इत्यपेक्षित विधैः अन• ] पादात् प्रभृति भविष्यनीयुक्तम् । औषधधर्मा इम्या. पेक्षितविधानदौर्बल्यन्यायेनापि अवधालस्य औषधद्रव्य.चाप एतदधिकरणलाध्यमपि सिद्धान्ताभिप्रायेणोक्तम् । माचशेपन्यं दर्शिनम् । वास्योपानुग्रहः अभ्युच्यमाने 'ननु संयुक्ता एवैते' इगि सिद्धान्तवादी धुतिबळेन इति तौर स्फुटम् । पराक्रमः, ४.१२-४११. संशयमाधिपति । परः पुनः पदान्तरसमन्धकृत बीमादि- र तेपानाधिकरणम् । मीहिन्यायः । दर्शपूर्ण- संबन्ध शुद्धावशातविधिना रायमानं मन्यमानः आइ- मासयो. ब्रीहि-आज्य-सानाय्यामा व्यवस्थिता एव , अवघातादयस्तु पदार्था विधीयन्ते झुन्या ' इति न संकीर्णा भवन्ति । तञ्चैतदयुक्तमिप । कुतः । 'प्रयुज्यते पदं किश्चिद् तेषामन मंबन्धः।३।१११७॥ विना नहि पदानरात् । वाक्याधिकरणे चोना भाष्यम्---- स्तो दर्शपूर्णमासौ ' दर्शपूर्णमामाभ्या श्रुतिवाधप्रतिक्रिया !' न पीहादिभिः संबप्य- स्वर्गकामो यजेन' इति । तत्र भूयन्ते धर्माः निर्यपणं । माना अामासादयः नायघातादयो भान्ति । यदि हि मोक्षणं अवहननमित्येषमादय औषधमा । तया | एवं भवेयुः, ततः श्रुति विरुदत्वात् पाक्यं वाध्येत । यत्र उत्पवनाविलापनप्रणासादनादय आज्यधर्माः । तया | पुनः केवानामेव अवघातादीनामनुपातमशक्यावान् शाजाऽऽरणम्, गदा प्रस्थापनम् , गया प्रस्तावन मिन्येप-] अवदपमेय सेवन्भ्यन्तरे कार्याः नहि भवपक्षेऽपि अव- मादयोऽपि सानाय्यस्य । ते संदेहा कि सर्वे , औषधे घावादयः केवडाः क्रियते । म प्रकरणलभ्यद्रव्यमान- आये सानाग्ये च कर्नन्याः, उत ये यस क्रियमाणा वन्धः क्लेशान्तरेण कल्प्येत । अथापि निविदध्यास अर्थवन्तः ते तत्र कन्या इति । ननु नैयुताः ( उद्देश्य. संबन्धः क्रियते, तथापि क्लेशः। अथ आरादुपकारक- विशेषसेयुक्ताः ) एवैते श्रूयन्ते । यथा 'नीहीन-न प्रसनसन्धः इष्यते, नमामि विश्कर्षः। अथ तु हन्ति । 'तण्टुल्लान् पिनष्टि' इति । पार्ट संयुक्ताः । नैव केनचित् संबध्यते , नतो निभ्यानर्थक्यप्रसाः । शवधातादयस्तु पदार्था विधीयन्ते अत्या । पाक्येन तस्मात् असदेतत् । तेन एव याख्येयम्-- वाक्य- एका मीयादिप्रयोगः । मतोऽस्ति संशयः । कि तापत् भेदवदेकत्वमंदेवामान सशयः । परमावान्तरापूर्व- भासम् १ तेपामथेन गन्धः । अर्थेन प्रयोजनेन । ये प्रयुक्तत्वकतो ह्यसौ 11' मैव अत्र अयं पूर्वपञ्चहेतुः यत्र क्रियमाणाः प्रयोजनान्तः, ते नर कर्नच्याः । प्रथ. ' व्यवधानादयः पदार्याः सवन्त्राः श्रन्या विधीयते , नादय आयसाताप्पयोः अनुपकारका इति न तत्र नाक्येन जीत्यादिभिः मध्यनो, तच श्रुत्या बाप्यते । करणीपाः । एवमुत्पवनादय औषधसानाय्ययोः, ( तस्मात् केवलविधानात कि सााः, विवा दृष्टोपकार- शाऽऽहरणादय भाज्यौषधयोः । ननु अयन्ते सर्वे । सामथ्र्येन यथासयोगगेय भवन्ति ' इति । तहिं ? सर्वन । एतदेव न जानीमः श्रूपन्ने , न भूयन्ते इति । 'विधीयतेऽवधानादिः श्रुत्या ब्रीद्यादिसंगतः। तत् विचारस्तिन्यम् । यद्यपि अयोन् तथापि अनुप-नीहित्वाद्यर्थता चात्य निष्फलत्वेन नेष्यते ॥' कारक वानेव पर्वम्या मवेयुः। यदि हि एषा यथा श्रुतश्रीह्याद्ययस्यमध्ययमीयते, नता या-उन्न: महेतुः सविश्य शेषः । इदानी कथं संयुक्त वात् सर्वे सर्वत्र न प्राप्नुयुः । एते पुनः नपमा. च चिनियुज्यन्ते' इययमशो विचार्यते । तत्र विषुधविकरणन्यायेन (ग्रीधादिवरूपस्य भवधातादि- अधिकाणधु भमेण संस्कारगन्य गुणाना विनियोगः कथ्यते । म्यनिरेकेणापि सिदत्वात् तदर्थरवे विध्यामर्थक्यापते: समापि बिल प्रथमे लिइन , द्वितीये वाक्येन , तृतीये | लक्षणया अपूर्वसाधनन्वायच्छिन्नोद्देशेन विधीयन्ते। भल्या विनियोग इति केचित् । तत्तु आनायों नेच्छन्ति । इत्यनेन) और श्रीहिवं अभ्य अपूर्वाधनादेन यद्यपि अन पिचिनप्रमाण यापारपरामर्शः, तथापि श्रुति- | संबन्यत्वे । तच प्रारणापेक्षापूर्वसापनागपशुपागम्यत्वात विनियोगः एबान पादे, लिद्रादिविनियोगम्तु द्वितीयः वाक्यगम्यमिति आह (भाष्यकार:) मी.को. २३४ मम्पमान:

·तेंयामधिकरण १८६६ तेपामर्धाधिकरण । । 'याक्येन एषां ब्रीद्यादि'चन्धः, न भुया । यच तत् | धारयः । के.) सर:, नानाऽपूर्वमयुक्तीशा दिशाति- अपूर्वसाधनाशलक्षणात्मक वाक्यम् , तन् प्रकरगविशेषात् लधिनसाधनसंवन्धे तु व्यवसा । न च एतयोः भन्य- यथा औषधे , तथा आग्यमानारपयोरधि व्यविशि-तरस्य अवधारणम् । अतो न नानीमः सरे सर्वत्र टम् । एव उत्पश्न विशफ्नशम्पाऽऽरणादीना शणयेय श्रयन्ठे , न इति । अथुराइविरन्धरसरन्धो दर्शविरन्य. 11 किनेक दीपूर्ण निहितस्तु सर्वधर्मः स्यात्, संयोगलोड- माषपूर्व धर्माणा मोजकम्, उत भनेकम् । यदाऽपि विशेषान् प्रकरणाविशेषाच्च । ८ ॥ अनेकम्, तदाऽपि किमपूर्वपात्रम्, उन किचिदेव भाष्यम्-- उच्यते । यः अर्थात् प्रातः सन् , इति । यदि एकमपूर्व सर्वाणि या सर्वेषा प्रयोजकानि , सा या प्रयोजनम्, तर रियेत । शन्देन तु या तत: मकरो धर्माणाम् । अथ तु अनेकमपर्ण किञ्चिदेव श्रमी पदार्या: 'बहिनाः । तेन न यत्र केवल प्रयोजन प्रयोजकन् , तत: प्रत्येकं परस्या इति । नत्र सिद्धान्वेनैव प्रत्यक्ष दरपते, तर वर्तमा 1 क नहिं । यात्र ताब उपप्रमते 'वैषामा संबंध' (इति)। विहिताः । ते च अमी धन विहिताः गम्यते । यपि तावन् केनल-(प्रोक्षति इत्यादि-पदाच्याः कुत, १ गोगन. याविशेषात्, मारणाविशेषाच्च । धूयेग्न, तथापि क क्रियेरन् इत्यपेक्षिते , 'यत्र सर्वेषा सावन आयोषधसानामाना अपूर्वेण साय- नियमाणा प्रयोजनपन्च.' भवनिा, तत्र कर्त या साधनसंयोगः अविशिष्टः । यत्र किरमाणाः अपूर्वस्या चेते समीयमाणाः सर्वत्र प्रपोजनयन्तो दृश्यन्टे । सस्यपि ना परन्ति इति विज्ञायदे वया प्रकरणमलिशियम् , चअपूर्वपयुकावे दृष्टपयोजनदार एव बन्धः यवकल्पते। यस्मिन् पिहिताः । सपा पिहिता भवन्ति इति गम्य । अपना सामने न सिAINE सप्तसतो विज्ञात सन या अमीन सर्वत्र और यन्ने , पदपूशन नीमादिशन्दः ग्वाभिमायका-कुर्वन्ति इति , विधानसामान् सर्वत्र उपकार समवाय (खाभिधेयया जात्या म एकस्मिन् अयें इति गम्यते । स चाय मदृट उपकारो भविश्यति । समयति इति) लक्षितम् , तदर्पनेन अवघाटायो था--पर स्वाभिषाप विमोति । पन्द्रस्य हि विशापमाना. संबन्धाभावात अपूर्वान्तरसाधने अलहिते, सूक्ष्मसामप्यरूपावस्या अहवरस्थानीया पूर्वान पत्रोत्पतेः न भविष्यन्ति । ननु धूपन्ते सर्वे मर' इति , ( पूर्व अनुत्पन्नस्य उपने: हेतो.) अपूर्व इत्युक्त माक् भईकन्वात् मेरे बरसात सध्या नियमापरिज्ञानात् , ( अपूर्वारिकरणे — यूरमशक्त्या के ला तत् पश्येवोर- प्रयोजगण्य च विपुचरफाउम्पत्वा पगारेण नायते' इत्यादिना ) । गध प्रकयात् एकमेव ग्यरक्षा इनि मया परिचोदना । 'एतदेव न भरती | RL च मापौषधसोयाat जानीम.' इनि नावश्यमेकमेव भयं श्योरक, पामविशिष्टम् । अत. तदुरेपोन विहिताना सर्वधर्मत्व अपूर्व मात्र वा इत्यभिप्राय । सत्यपि हि अविरोषारणे | विशय । यपि च आयादीनां भवान्तर 'भांशा कल्पनेकदेशत्वात् ' (अर्थात् सामप्यात् । प्रात्यामिकानि भवेयुः, तथापि तेषां निष्कर वात प्रोजनानुसारा रुपमा विस्था । यगे. विपितकारि. मागादिदेव श्योजागतिनास्तिति परमापूर्वमेव स्वेन तिष्येकदेशयात् इति सूत्रार्थ: ) इति अविरुदैन | प्रयोगमवावे । मिनापूर्वपयुत्तत्वेऽपि प्रकरणगना- पवरमा ! अथया एकापूर्व-अपूर्वमान-माययोः । पूर्वतावनमारोशन विपीपमानाना विशेष (एकापूर्व म अपमान च एकापूर्वार्धमा । प्रयुक्त अनुशदानान्, आदाने व वाक्यमैदयसमात सर्वत्रिक त्वं च प्रयु च मयुकने । सापविमानायो विधानमति इति पुर्वधरचे हेनु । तसिदचपन प्रपुलले । एका प्रयुक्त की पसौ , तो । इति | 'संयोगटोऽविशेषात् Pारणाविशेषा' स्याम् । थन् शिमा. { समाधापूर्मपर. भरपारसापूर्वयो । कर्म / एकरप भावापन धर्मयकारगम्, प्रा. - ·तेपामर्याधिकरण तेपामर्थाधिकरणं आज्यप, मनाय्यस्य, , 1 प्रापि अविशिष्टम् । यत्तु विशिष्टं नीहित्यादि, तत् रमणा- | नामविष्यत् , ततो विषयोगे नाडलादीनामभवात् उप- मागोपयित्वात् अनियामकम् । यदपि कारफाय | पारस्य शब्दार्थमा दृष्टोपकारानपेक्षं तम्यम्, इति लक्ष्यते , तदपि सर्वेषा प्रदेय वात् अविशिष्टम् । आयसाताप्पयोरपि क्रियमाणाना अदृश्मभविश्यत् । रास्मात् अपसबर्द्ध अनदेयं अप्रकृतापूर्वयापन च तस्मात् न प्रथनादय. सर्वत्र । एवं उत्पवनादपः शाणा. विजयित्वा मर्ने सर्वत्र कन्याः । यो हि अर्थात् प्रामोतिहरपादयश्च । तस्मान्न सर्वे सर्वत्र कतन्याः । प्रपना. इति , अचोदितः सन् सामर्थे , लौकिकपयोजनेन या दयो नायगाना ययो., औषधे एव ते । उत्पवनादयः य: माप्नोति, स तदन ग्यवतिष्ठते । अथरा यत्र नौषधसानारयो । दामाहरणादयश्च पूर्वतरपासपयोजनद्वारेण धर्माः प्राप्नुवन्ति, न न धर्मेभ्य नाप्योषधयोः इति सिनम् । एव प्रयोजन कल्पना यथा विकृतिपु, नत्र शवदर्यवं भवेत् । अन पुनः प्रकृती उपदेशेन माक् प्रपोजनेभ्यः वा--- यदुक्त अष्टपत्पनात् नैव इतरचापि अर्थ- खरूपमानेष फल्पयिष्यमाणप्रयोजना. सन्तो विवीयन्ते। लोप इति , तमामिधीयते ।'यद्याइन्य विधीयर- तेन नगा यचन-यक्तिः । यत्र प्रयोननं ते । नाज्येऽपि प्रथनादयः । अदृष्टार्था अगला स्युईष्टं (इति)। कि त ! गते तत्र दृष्टमदृष्टं पा वा न भवेद्यदि ॥ आम्नानान्यथाऽनुपपया हि अहं कल्प्यते । तच आम्नानमन्यथैव धार्थतया प्रयोजनम् । इति । तस्मात् स्वधर्माः । अर्थलोपादकर्म स्यात् । ९॥ उपपत्नमित्यर्थपत्तेरसभनः । तत् दर्शयति । अयघाता- भाप्यम् - नैतत् , सर्वे सर्वत्र फरणीया इति । ये दोनो अनुश्वानसहित सार्थ श्रीहिपु दृश्यते, अन्यत्र तु या नोपन्ति , न ते तत्र क्रियामहन्ति इन्युक्तमेव । धामात्रम् । न न सफलधाऽनुपानसभने निकला- मनु विधानसारयति सर्ने सर्थगोप करिन्ति । नेति । वष्ठाने विधिः पुरुष नियोक्तुं शक्नोति , न च तेन मः। अनिपुग्यमानः फलकल्पनानिमित्तं लमते । नत् इतरे- वा-- टार्थलोपात् शास्त्रगम्यायलेयादा इति | नाश्रय भवति फ्लत विधिः, विधेश्च पमित्यम्युप- निगदम्याण्यात भाष्यम् । गगात् । 'नाकमपि स्पष्टं प्रसिद्ध व्रीहिए तुपम् । फलं तु सह चेष्टया , शब्दार्थोऽभावाद् अन्योन्यनिरपेक्षं च प्रत्यक्षमुपलभ्यते ॥' या विप्रयोगे स्यात् । १०॥ उपवनादीनामाग्यमानामयोः दही योजगीयम् । तथादि भाष्यम्- नास्ति विधानम्, येन स सर्वत्र | ' योऽर्थः प्रत्यक्षदृष्टोऽपि तुना पुरुपेण था। उपकुर्वन्ति । न च मत्यमादिभिः उपकारगवगच्छामः। नापेक्ष्येतोपकागय सोऽहो, न त्ययं तथा।' अर्यापतिरपि नियोगतः तव मवेद, यव शब्देन | अवघानादिवियों हि तुपक्षणविषमोचनादिः अर्थः चोदना भवति , नान्यया । यदि च प्रयनादीना आज्य- पुगेडाशतिदि प्रति पड्मिरपि माहि-पुरोडाश-तु- सानारपयो. गुपकुर्वनामपि तपकरणे समाम्नाय अनु- | अपूर्व-अभ्यर्यु-यजमानैः अपेक्षित: । नहि तम्माहते पपनो मवेत् , ततः अर्थात् अदृष्ट उपकारः करप्येत । नीहि मिः यधुं पुरोडासो या निर्वपितं शरयतेति । का ते तु आता समाग्नानीपा, औषधाम् । फलं हि सट | दर्शयति ( भापम,) 'प्रयोजनं च तेग' इति । चेष्टया अवहननादिश्या अवगम्यते नुषविमोचनादि । विप्रयोगे तु दृष्टस्य फलम्य तदभावजा । तेषा भयोजा च वेन, न तुस्मान् ऋते पुरोधाश: सिध्यति । शब्दार्थमात्रत्वात् स्याददृष्टार्थकल्पना ॥' ततय सति चास्मिन् अर्यवान प्रकरणे जमानाय.1 अर्थति अपपात: आज्वशानाम्दयोरपि स्यात् । सति तु दृष्टे न तस्मिन नादृष्टरपनाया प्रमागमस्ति इगतो न शन्य | पापनि कासमपात् यथार्थमेर मरसारिद्धिः । तथाहि, फपयितुम् । यदि च त तडुलादिनिष्पादनं दृ 'चिद् नरनिराफाइनः क्षीणार्थापतिशतिका , . , ·1 विधिः तेषामर्थाधिकरण १८६८ देयामधिकरणं नावार्थोऽपि मोऽन्यत्र शक्य' कल्पयितुं । मलक्षितत्वात् । यथैव है प्रदेयत्वानिदोषेऽपि सानायादेः अपूर्वान्तरसायनयान् अमतीतिः, एवं एकार्यसंबन्थे- अथवा, तत एने सर्वत्र विहिता भवेयुः, यदि ऽपि वीहित्वैकार्यसमवेतप्रदेषरूपकारकत्याभावात सगा- परमापूर्वपयुक्ताः सर्वापूर्वप्रयुता का स्युः । तदा ३ दीनाममणम् । यतु सस्मिलेर अपूर्वे समानकारकबेन एवं ते भवेयुः, यदि भिनानि ब्रह्मादिकर्माणि | उसकरिप्पाते, तस्य भविष्यन्त्येष धर्माः यया यानाम् । ( आगादिजन्योत्पयपूर्वाणि ) न स्युः, पदि र एपाम् । स चैतत् नश्मे विस्तरेण वश्यामः । (पत्यपर्वाणाम् ) प्रयोजकशफिन स्यात् । तानि तु भयोजकशक्तिमान प्रनिर्मभिन्नानि विद्यन्ते । तत्र भेद- कल्प्यं नान्यानि धर्माणां तादात् संकरो भवेत् ।।" शा--'एकमेव फलापूर्व फलस्यैकस्य सिद्धये । सावत् अपूर्णाधिकरणे (सरारा२ ) माधितः । अत्राभिधीयते । मन्तिात् सदान्तरापूर्वाणि । कुतः । यद्यपि च २४ा साचादकरायम्, तथापि स्वरूप-नह्यानेयादिकर्माणि विशारुणि, तैर्विता । संहत्य सिहयन्यथाऽनुपपत्यैव प्रयोजकत्वं भविष्यति । न च परमापूर्व जान्ति खरूपतः । तस्मात् एश- निपलनि । तमाम निष्फलपात् अपनाज भवति, योग व्यवस्था । यत् अत्यन्तनिष्फलं सनिरपेक्षम् (अङ्गनिरपेक्षम् ) सोम-स्वरूपशानानन्तरं प्राप्तावसरोऽयं विचार। या द्र पयागादि वरूपवर राधामकम् । आमेयाध. सूत्राधातु-~षा संस्काराणा अर्थेन दृष्टप्रयोजनवशेन शान्तरापूर्वाणि तु परमापूर्वसिद्धपनत्वात् पारपर्येण फल. म्यवस्खया बन्यः इति । यन्ति । न च धन्यः प्राक् सिद्धानि निर्यातीपारपरि- माणानि या । तस्मात् आमलामार्थमेव प्रयुज्यन्ते । यश वि-भुमीवास्यसानाप्यधर्मा. सार- येषु धर्मे विधीपमानेषु अपूर्वमुपतिष्ठते, तर तेषां प्रयो. गामिनः ! म्यवस्थिता बा, साक फापूर्वण मग, जो भाति, न यानिश्चित् । नौशादिशदेश खकर्म भवान्सगर्वसपास साक्षात् तेनैव संगती । अत्या सायमेव केवलं अपूर्णमुपस्याप्यने नम्रत, असेब-यवस्थापिठास्ने सा हि प्रकरणोत्तमा ।।' सा झुधि: धार । अवश्य अयघातादयः तदेव एकमपूर्व प्राप्य | प्रकरणात उत्तमा चलिष्ठा । अर्थवन्दो जाना न परमापूर्व कन्दिरा वामपैधन्ते। भाह-- तदेवमनस्वे निरूपिते श्रुत्यादीनि पट् तत् दर्शयति । यस्मात् अवहननादि चेटया सहमपानीयुदम् । तत्र भूतिनाम भगतपटीभूतो- थुतेषु श्रीदादिपेर सापूर्वसाधगदारेण विषे पर देवयन्वकृतिकारकन्वयोरन्यतरस्प मान्येन वानमः दृश्यते । नरमात् नान्यत्र सेक्रान्तिः । यदि तु तर शब्द: । स च द्वितीयातृतीयाविभकिस्पा दन्तस्यले अपूर्व न स्यात , ततः अर्थात् अदृष्ट कल्प्येत, बोयादि. | निमाजादिन्यात्पर्य प्राधान्येनेति । सभ्य फारकत- शन्दै भनुपस्थापितोऽपि उपकार: प्रयोज; फाप्येत । विशिष्ट यायित्वेन प्राधान्येन कारकवचाचियाभावात् । अत एव ' प्रोधितायामुपए मुमुलाम्यामवहन्ति' सूरमपि एवम्- विप्रयोगे तागादिनिष्पाद्यम्य मारणो यशावचय इत्यादी मारपीया एस विनियोगा, अपूर्वस्य प्रयोशनाभावात् सोनाम्यादिबन्धोऽपि ५३. नीता अद्वितीया उद्देश्यन्वपा सती मोडणारङ्गन्वे हिवपरमापूर्वद्वारेण कर्मान्तरायद्वारेण वा शन्दार्थः । तु. may ईश्चितत्वालाया देयतायाः साम्य. पात् । प्रत्यासन्नापर्वमद्रावेदन शमा सावन्त खेदं समाश्वाचिद्वितीयावास्य-वाभावात तमापि न मुख्या सहते । परमात अप्रमाणक: सनिारयादिबन्धः । एवं अधिः । अपितु भाछ एक सत्र अति-यवहार, इशित- तर्हि आमेयायपूर्वसंबन्याविशेशत् भूगादीनामवधाना- को सकारात् । अवमोदेस्तामपि भेद पः पाप्नुवन्ति । नेप दोषः, कारमान्तरन देपाल ल्यणे देयम् । एवं पपादावि कारकन्वशकवाभावात अस्ति तु उत्।

·सेपामर्थाधिकरणं १८६२ तेपामाधिकरणं अति सम्पवहारो माफ एव । एवं यत्रापि विमवत्या | माधनता एव च विवश्यन्ते , म तु साधनताऽयच्छेदका- लक्षणयैव फारकान्तरपतिपादनम्, तत्रापि वाक्यीय एव | दीन्यपि । तेन यागाचपुरोडाशवीहि वाद्यभावेशि न विनियोगः, न प्रोतः । एवं एमानपदश्रुत्यादिष्वपि अतिः । यथा च नोहियवयोः कारयातामेदेऽपि यब- द्रष्टव्यम् । तदेषं भुतोनियोजकत्वे तद्भूनाधिकरणेनैव | साधारण्यम् , राया कोग्नुभै बिस्तरः । वत्रतत्र नरमादी सिद्धे अधुना गौणमुख्यसाधारणभुतिविनियोगोपयोग्य चोपपादपिप्यते । गाजियगोः अवच्छेदकविचारः क्रियते । मण्डन-बीहादेवघानादि ।' दर्शपूर्णमासयो: 'वीहीनहन्ति 'आपापुनाति' शंकर-'अवपातादेन संकरः।' इत्यादयः आज्योषधसानायसंबन्धिनः संस्काराः धुनाः । * आज्य-औषधि-सानास्पधर्माणामुन्पत्यपूर्वप्रयुक्त- रेषु के सर्वसाधारणमाघातविधी उद्देश्यताऽवच्छेदकम् , रुया यथायोग व्यवस्था तृतीय-(३१४ )सिदामनी- उत आयादिन्यावृत्तम् । एवमन्यापीत विचारः । अन्य , उत्पापपूर्वसाधगत्यस्य सुवादिष्यपि सहयात् अति- सत्र न तावत् शुत पीहिस्वादिकमेघ उद्देश्यता बन्छ- प्रयङ्गमाशझ्य निराक्रियते इति ‘तेपामर्थाधिकरणेन' दकम् , पानफ्याफ्रोः । अवधारमोक्षयादिन्यतिरेकेणापि अपि भगतार्थ सूचितम् । सोम. १५. बीहित्यापछिमादे यमानत्वात् यवेषु अनापते । नेपामथेन संबन्धः ' इत्यादिमिः दिमिरधिकरण: मतो नवमाद्याधिकरणन्यायेन प्रीहिन्वाविवक्षरया अपूर्व- संस्कारद्रव्यगुणाना भुरागेविसयोगेन परस्या अभिहिता । साधनत्वलक्षणारा आवश्यकत्यात् । तर फलप्रयामन्न- कु. ११६७१३, नेपामर्थाधिकरणे ( ३।११।- स्यात् एकल्यान आरादुपकारकेषु क्लमप्रयोजशक्ति-१.) संस्कार विनियोगः करते । स च लिन इति माय परमापूर्वस्य दासाधनावमेव प्रदेयघटकन्यामधेन । केचित् । वस्तुतस्तु अत्यैर । वा. ३११६४७ पृ. ६६५. लक्यते । अनि च आनेशदे, नपत्यपि साधनता । * भारपसामूर्तलेन क्रय मति परणत्यासंभोग , अत एव न यार नियमन्यायोऽपि 1 अनच उद्देश्यताऽ.| 'घामपेन संबन्धः' इत्यविकरणे · विहितस्तु सर्व. यच्छेदकस्य सर्वसाधारणपाद आज्यादिवपि अपघातादेः | धर्मः सार संयोगतोऽविशेषात् । इति पूर्वपक्षसूत्रोक्त सेकाः । प्रति नियवानिदेशात् म्यास्था । नयाल्वे न्यायेन (प्रकृतापूर्वधाधने पर्जयित्वा सर्वत्र समें पां श्रीहियादिविवशाया आयश्श्करपेन नीवारादिषु अना. सेवभ्यन्ते ) प्रतापूर्वसाधनापमाने निवेगो युज्यते । पत्ता । इति प्राप्ते, यद्यपि विधिः भविशेषप्रवृत्तः स्यात् , ( फु. १६६।१२ पृ. २५२. ० यर तुप्रीदिपयादि- तथापि दृष्टार्थत्वे नियमविभिगवायनुरोधेन विरोदे याम्ये कारणनादयं माणसिद्धम् , तौर पर मामेपादौ व्यवस्थापते, किमुत यता सोऽपि विशेषप्रवृत्तः एव । वैजात्यकल्पनं इति तेपामधिकरणे यपते । सी. मीनाविपदे प्रयारका भाग्नेयायुत्पत्यपूर्वसाधनत्यस्यैय २१९ पृ. ६७, ७ महिपवादियकारिकापनापले वन्यात् । स्थानि अनिविप्रकारचन धर्मपयोजक-यभिचारपरिवायय आमेचल्योगानुपाजावादिग्याप्यो वोपत्तेः भानर्थक्यामावेन तदतिकमारणामावात् , पोइस्तीति नेपामाधिकरणे (१७-१.) परपरया फतवावाच । अतो प्रीहिपदेन ग्रीहिसाध्यानि कोसमे उगम् । माह. . . मोहिभिपंगेन यानि भावाणी रोमीयेन्द्रामोपायी तसिधार्यता इति शानावात याविः प्रा विनया अपूर्वसाधनम, निरुपितयागादिनिए भारतासमानाधिकरणकातानिरू-तम अवघातपर्ययमानेन माकप तेपामर्धाधिकरणो- सितमदेययाति भूनतण्डररूप-पापारकमानतामामान्या- परीला प्रयागनियटेन अवान्तरापूर्वयुक्तवादा न भरत्यायव उदेश्यलाऽवन्दप वेग विवक्षितस्यात् | गार्गम् । सोम, ११..न तापन समारण- नारपारिए अधिप्रसाद अब अपूर्यनमस्य एवानुगम. | पाताना भोपमहाय समिति पाभारि एकरोगदानार यासमेर । तवयापारक- | अपर, मीमादिपदेन प्रत्यायनतारा नेपामयाधिपरण- ·. - नेपामृग यतार्थ तेपामोत्पत्तिकत्वाधिरण न्यायेन अमेषाद्युत्पत्यपूर्वसाधनलस्यैव एषात् । | याग, न तु पौर्णमास्यार्णिमाम्या अमावास्यायाममाया भा. पार • रोपामर्याधिकरणयदत्यमाणा सायां प । मारतेन वृतार्थ मास्त्रम् । इति उसूत्र धर्मन्यस्या । सु पृ ७३० पूर्वपक्षे प्रासै वाशब्देन पूर्वपरनिरास सूचयन सिद्धान. शुपामृग् यतार्थपशेन पादव्यवस्था ! २०११ माह 1 वेपामग्निहोत्रादीना कर्मणा औपनि वात् २०१३५॥ काल संयुक्तानामेव उत्पद्यमानयात् , निमित्ते पासे नैमि- रच इत्यस्ति पेदै 'अहे दुणिय मन मे गोपाय तिरम्य स्तन्यावाच भागमेन सायमादिकारस्य आगमेन- पमृपयविदा विदुः । इन सामानि यपि ' इति । आगगेन प्रवत होम पर्तुम्। आगरोभाग विहिने काले मणिका ऋन इति मासङ्गिकम विचार परिसमाप्य प्रयोग पतन्य इति असमत प्रयोग, इति सिक्षात । इदानी मप्रविशेषश्रुतग्य सामपदार्थनिम्पप अनु- | 'वेषां रुपैसायमादिकार जीवनानां श्रीपतिक्त्यात ठपत्तो प्रमलेन क्रियते । अत्राय पूर्वपक्षिणोऽभिधि , ययाउँन | प्रयोगे निमित्तत्वात् आगोन तृतीयानिमित्तायाम्। पादम्पयसा सागिति कम क्षणमुत्तम्। न चैतसंभवति। सर्वसायमादिकालाग्छिनजीवनानां निमित्ताना प्राशी 'अमि. पूर्वेमि ' इत्यत्र क्रियापदाभावेन अविच्छेद- | सत्यां समितिका प्रयोगा अवतरन् । इति कुतूहलम् । निव मनपादन्यव स्याव्यतिरेणापि अन्ददर्शनात् । अत तथाहि लिङ्गदर्शनम् । २९ ॥ अनिरूपणमेर ऋरुपदार्यस्प इत्येय प्रापे, अभिधीयते। सिद्धान्त लिङ्ग दर्शयति । 'भय वा एप खर्गा मवेदेव यदि पादबद्धो मत्र ऋक्य भ्यमिचरति । खोकाशिते , यो दर्शपूर्णमासयाजी सन् पौर्णमासी. सथाहि पादयदै मन्ने भनिगुता प्रऽक्शब्द प्रयुञ्जते , ममावस्या वाऽतिपातयेत्' इति भागतेआगते काळे न सौरिक्पढय धमारे । अत्र पादपद्धत्व मत्रपरक्षणार्थ प्रयोग दर्शयति । एकरणे तु काविपत्ति ? स्मात् गेव । तेन ' अग्नि पूभिषिमि ' इत्यत्र क्रिया । असदेगानुपान स्वस्खकाले इति सिद्धान्त ! के पदानुपादानात् अर्थवशेन पादम्यषायाया अमावेऽपि गाय यादिच्छदोक्शेन पाटन्यवस्थाया अविरुद्धमुक्त्व नेपामौत्पत्तिपन्याधिकरणम् । अमिहोत्रादि- कर्मणा निमित्तानुरोधेन गावृत्ति ।। मिति । प्रयोजनम्- पूर्वदेव प्रतिपक्षितपवमिति । तेषामौत्पत्तिकत्वादागमेन प्रबर्नेत । वाटा सूत्र तु अर्थदशेने युपरक्षणम् । वृत्तवनापि यत्र गाय-याम्पिादयवस्या सागिति । तोता २८॥ तेपामुम् गजायशेन पावन्ययस्था । भाष्यम् - 'प्रदोषमशिदोत्र होनभ्यम्, म्युष्टाया २१११०३५॥ पात' इति (पदोष प्रदोषकाले, पुष्टगा गात्रौ मात ) ऋच सामानि यपि मत्रा इयुक्तम् । स तथा पौर्णमास्य पौर्णमास्या यजेत 'अमावास्या करक्षणमाह । वेषा निविधाना माया मध्ये गण नाम याममावासपा यजेत' तत्र सदेह किं सफू मदोष सा, यय अर्थवशेन भर्यानुसारेण पादाना चरणानां होतन्यम् , उत प्रदोपेगोषे इति । तया रायन युनाया भ्यवस्था अक्षरेपत्ताविदोषो भवति । तथा च मिचिट मात, उत ग्युशयायुष्टापा इशी तथा कि स्कृन् मार्थप्रतिपाटक ये सति पादण्डम ऋदयम् । के पर्णिमाम्याममायास्याया था, उत आगोआगते झाले तेपामौत्पत्तिकालादायमेन प्रवर्तेत ।। इति । #ि प्राप्तम् १ महत् कृपा बताथ शब्दो ६२८॥२८॥ नियम जैन पुये इति । पत्र प्राप्त , घूम 1 आगमन अशिहोन सर प्रदोषकाले सच पान काले दोद-प्रवर्तन । आगते यागने पाले प्रयोग कर्नन्य इति । ग्यम्, न तु प्राउप्रान प्रदोषप्रदोषे च । एप कुत ! पामोनिक वात् । उत्पद्यमान कर्म काल. पोर्णमाम्या पौर्णमासयाग सच आपापारमाया दर्शः। संयुतमेवो पद्यते । तदुत्तम्, 'निमित्तार्था या भुवय' ·दानि । तेपामौत्पत्तिकत्याधिकरण तस्मिंस्तु शिप्यमाणानि इति । निमिरे च समाने नैमितिकोऽर्थः फर्तन्यो सात, संहत्य सेभूप प्रयोगः स्यात्, 'यजेरन् ' इति भवति । तणादागतेआगवे फाट प्रयोगः कर्तव्यः । बहुवचनात् । द्वियशवत् यथा। ' एतेन राजपुरोदिती तथाहि रिङ्गदर्शनम् । २९ ॥ सायुज्यकामो रयाताम् । इति दिपवनात् ताभ्यां सेहत्य भाष्यम्-- अपवा एस स्तर्गाको कान्छियने यो कुलाययशः क्रियते तात् । यो; यशः द्वियशः । तस्माद दर्शपूर्णमासयानी सन पौर्णमासीममावास्या वाऽनिपात- | पृष्ठशमनीयः सर्वेः संभूय कर्तव्य इति पूर्वः पक्षः । येत्' इति (लिदम् ) आगतेअगते काले प्रयोग एकैकशम्बविप्रतिषेधात् प्रकृतेश्चैकसंयोगात् । ४४॥ सोम-- सूत्रार्थस्तु- तेया फालानामौ पत्रिकयात् तुगन्दः पूर्वपक्ष म्यायिति । उदयमानीय सोम कोपनिनिमित्त वात् कालन्य पुनःपुनरागमेन कर्माणि न संइत्य मयुजीरन् किन्तु एकैश: । अविपत्ति- पवरन् इति । धात् । उदवसानेन हि पुरुषा लल्यन्ते ये सत्रादुदय- 'चि-सहकृतिस्तावृत्तिवादिः, शास्त्रसादतः । स्वन्ति । नच एकोऽपि उदवसाता भवति । गे सकृन् स्यान, कालसंयुक्तकी नावृत्तितोऽन्तिमः॥' चोदवसानलक्षिताः तेषा यागः, इति एकैकम्यापि यागो भा-काशाको निमित्तात्रय मंकोऽपि विदितो गनि । न च केनचित् प्रविषिश्यते । प्रकृतेश्च पदा कालावछिन्नस्य निमित्तम्य पुनःसनिपातः, तत्र प्रकृतिभाव्य ज्योतिष्टोमस न एफेनैव कर्मा संयोगात समित्तिकावृत्तिः, इतरथा स्वोरतो अवश्यानुप्रापकत्ररूप- निमित्त नानुपपतेः । अत एव या जस्मिन्नेव निमित्ते एककर्तृत्वात् विकृतिभूतस्य उदयशानीपस्यापि एक फामान्यावृत्तिः, तन न नैमित्तिकापुस्तिः, या एक कीव कर्तव्यः न सबै न शादिभिर्या संहत्य इति कक पनि अपात् । तसादुदवसानीयः सोमः एक- मित ममन्ते पानी । अत्र च पूर्वपक्षस्य अति. तुच्छत्यात् मुहृद् भयोपदेश इति मन्तव्यम् । सिद्धान्तः | १२ सूत्र पूर्वपक्ष:, ४ सून सिद्धान्तः । ४३ सूक्षेण तु अन्तरागर्भिणी इनि शेषम् । फे. मण्डन--' दर्शादिकाले च पुन.पुनः सात् ।' शंकर-जीवन जीउने का।' तेषां यतो विशेष. स्यात् । ३८१०२२॥ न च आमनवा मान ( मैत्रावरुणः ) नियोकमहनि .' भग्निहोत्रं जुहुपान् स्वर्गकामः । यावजी दपूर्णपासाभ्या यनेत' हा जीवन सामयातयोग इति परेग विनियोकव्यः । स च तेषा यतो." मास्यादिकालावच्छिनं निमित्त इति । तेशामा परिक- | इत्येव विज्ञायते । पा. ३३४ पृ. ८४७, स्यात् ' इत्यधिकरणे स्पष्टीभविष्यति । कु. २४१५१२. * सोमयागेष्वपि ' त्रैपेषु पराधिकारात् ' इत्येतं निवर्त- ० तेपामौत्पत्तिफवाधिकरणन्यायस्तु ' निमिनावृत्ती गाना ( पतिशब्दः)'तेषां यतो.' इत्येव मा. नैमिनिकानामरि भावृत्ति.' इति शा. भरणा व । ३७।२११४४, * तेशाम (त्रयोदशानामतिगत्राणामध्ये ) चत्वार; तस्मिंस्तु शिष्यमाणानि जननेन प्रवर्तेरन् । अपोशिकाः प्रथमाः । अयं फर्मतो व्यवस्थारूप: ६२।६॥२२॥ प्रतिषेधः । पाल,पृ.१४-३५. गुस्रनुमन्नन्या अभिवादयिन पश्च' 'वृद्धययाः तेषां तु वचनाद् द्विवज्ञपन् सहप्रयोगः । प्रत्युत्षे या रोगन्तम्पर' स्यादपा याना. पदार्ग: स्यात् । १०।२।१३६४२॥ प्रयपस्थित नियमाथ आचाराः इत्येतानि चस्मिन् पुरुष- 'समादयसाय पृष्ठशमनीधेन ज्योतिष्टोमेन सहस- सामान्ये शिष्यमाणानि विधीयमानानि, जननेन जन्मने। दक्षिणेन पजेरन् ' इति श्रुतम् । तेषा सत्रणामुदय- | निमिनेन भत्तेरन् । तत्र जानमातम्याधिकार, न तु सागीयफगो पा उदरसानीपस्थ प्रयोगः सहप्रपोगः | उपनयनपतीक्षा 1 उपायाद मागपि एते पदार्या अनुया: .

·- . तेपामृग यत्रार्थ १४७० पामोत्पत्तिकाधिकरण न्यायेन बामेयाङ्क घट्यपूर्वमानन्यस्यैव लक्षात् ।। यागः, न तु पौर्णमास्यायोगंमाम्या अभावाम्मयाममावा- भाह, ९१३. पामर्थाधिकरणयक्ष्यमाणा स्थायां च । सहकृतेन कृतार्थ शासम् । इति उम धन्यवसा। सु. १५३०. पूर्वपझे पारो शाशन्देन पूर्वपदानिरास सूचयन् सिद्धान्त- तेपामृग् यत्रार्थवशेन पाव्यवस्था ! २०१४ । माह । नेपामग्निहोमादीनां धर्मगा औपत्तित्त्वात् १०३५॥ कारसयुक्तानामेव उपद्यमानत्वात् , निमित्त प्राप्त नैलि. ऋच इत्यस्ति पेदे हे घुध्मिय मन्नं में गौपाय | तिकम्य पतन्यबाच मागगेन शायमाविकारस्य भागमेन- यमृपयस्वैविदा विदुः । नन: मामानि यषि' इति । आगमेन प्रवर्तन होम कर्तुम् । आगतेमागने विहिते माले कलशाणिका पयः इति प्रायशिकमन्त्रविचार परिसमाप्य प्रयोगः पर्तम्यः इति असन प्रयोगः इति सिद्धान्तः । इदानी मन्त्रविशेषभुतभाग्यज़ सामपदार्थनिरूपणं अनु-तेषा एवंसायमाद्रिकालजीवनानां पत्तिमान उपत्तो प्रमलेन क्रियते । मनाएं पूर्वपक्षिणोऽमिसन्धिः, यनार्थेन । प्रयोगे निमित्तत्वात् आरगेन नृवीयानिमित्तायाम्, पादाय सम्पासा ऋमिति लगाम्। न चैतत्संभवति। सर्वसायमादिकालावच्छिन्नजीवनानी निमित्तानो प्रातो 'हामिः पूभिः । इत्यत्र क्रियापदाभावेन यावच्छेद- | सन्या मितिमा प्रयोगा. प्रवतेरन् । इति पुतूहलम् । निबन्धनमादन्यस्यायनिरेगोयि ऋग्दर्शनात् । अतः तथाहि लिङ्गदर्शनम् ! २९॥ अनिरूपणमेव भाषपदार्थम्य इत्येवं प्रासे, अभिधीयते। सिद्धान्ते लिनं दर्शयति । 'अथ वा एप वर्गा- भवेदेवं यदि पादपद्धो मन्त्रः फरवं व्यभिचरति । घोडानिमयदे , यो दर्शपूर्णमासमासी छन् पौर्णमासी तपाहि पादयो भन्ने अभियुक्ता ऋक्शन्दं मधुसते , नौरिषपदबन्धमा । अत्र पादप्रदाय मन्त्रोपरक्षणार्थ- योग दर्शयति । सन्करणे पानिपचिः १ नमात् मपावासा वाऽतिपातयेत्' इति भागवेआगजे काले मेव । तेन ' अभिः पूर्वेमिझलिमिः' असकृदेवानुष्ठान स्वसकाले ही सिद्धान्तः। के. पदानुदानात अर्यघशेन पादन्यवस्थाया अमावेऽपि गापमादिच्छन्दोवोन पाद-परस्थाया भविस्दमूलत्य पामौत्यत्तिकन्याधिकरणम् । अमिझोत्रादि- कर्मणा निमिचानुरोधेन आत्तिः ।। मिनि । प्रयोजनम्- पूर्ववदेव प्रतिपत्तिापवमिति । सूत्र तु अर्थवशेनेत्युपलक्षणम् । घृतकोनायत्र तेषामौत्पत्तिकत्वादागमेन प्रवर्नेत । २८ गायन्यादिपादस्यबाया सा गिति । तोता. २८ ॥ तेपागम् यत्रार्थवशेन पाव्यवस्था । माध्वम्-'प्रोपमामिहीर होतन्यम् , म्युष्टाया २२११०३५॥ प्रात.'शी (प्रदोपं प्रदोपकाले , प्युपाया रात्री प्रात गाच. सामानि यपि गायुक्तम् । तया वर्णमास्या पाणमाया यत । अमावास्या. रक्षणमाइ । वेषां सिविधान मन्त्राणा मध्ये का नाम याममायास्या यत' नत्र संदेहः कि सकृय प्रदौने सा, यय व्यर्थगशेन शर्मानुसारेण पादाना चरणाना होतायम् , उन पदोपदोगे इति । तथा सहन न्युषा ग्यस्था अक्षरेपना विशेषो भवतिया च विशिष्ट प्रातः, उ7 म्युठायायुष्टायां इति । तया सत् पार्यप्रतिपादकरले मति पादबद्धमत्र ऋक्वम् । के. पोर्णमास्याममाधास्थाया था, उन भागते मागते पार तेपामोत्पत्तिकन्यादागमेन प्रयतेत । इति । कि प्राप्तम् १ सकृत् कृत्वा वृतार्थः शब्दो में ६२/८/२८॥ नियमः पोन पुन्ये इति । एवं प्राप्ने , बम, आगमेन यमियो सन् प्रदोषकाले अन्य प्रातःकाले होत-पते । भागवेगागते पाद पोय इति । म्यम्, गमत प्रातः दोनदो चाय पर युतः । पामोत्पनिकत्वात् । उत्पद्यमान धर्म 47. पोर्णमास पौर्णमासयागः प्रम अमावामाया दर्श- संयुक्तमेनो पद्यते । तदुरम्, समिक्षा झालधुतयः' इत्यत्र क्रिया- ·तस्मिन् सोमः तस्मिन् सोमः विधाय आग्गनिधिपरे वानमे 'घृतेन यामागिती | योय अर्थयवान सफललाइ पाहाफारस्य । यदि प्रती आपणेयामिति अन्तरा को होति या मूत्रादन्यबसाय स्वाहाकार सार्थको नात् तदा तेन अनकन्नात् निल. यति, भूमिगते स्याहा करोति' इति । सौमिको यदि ! फागवेन बलवत्त्वात् प्राकृतस्य लोमिफस्य घपटकारस्य विष्यन्तो यपटकारस्ततो भवेत, न खाहाकारः । तसाद- सावशम्य उपरोप: स्यात् भाषस्यात् । परन्तु न पूर्यत्वम् । चशब्दः पूर्वहेतुसमुचयार्थः । औदुम्नी- स्वाहाकारस्य आनर्थक्यम् । तम्मानोत्तरार्थः । अनुनाथं. शासाया: कर्णयोमप्पे माग्य होवन्यम् । दुवमान्यं यथा | स्वाय दविहोमाना होमपूर्वकामाचे भूमिगते स्वाहा शालाद्वारा भूमौ गर्त स्थान , नया गूयो होतम्यम् । भूमि- फोति' इनि लिङ्ग भवत्येव । गते बाज्ये सति स्वाहाकारः पठनीयः, तु प्रागेव न प्रकृनावपीति चेत् । १६॥ होमकाले इति श्रुत्यर्थः। पूर्वपक्षी भाइ । प्रकृतावपि दर्शपूर्णमासयोरपि उत्तरार्धरसु स्वाहाफारो यथा साप्तपश्यं , राना विझताविव नारिषदोमानिन संभवति । RAMA विप्रति पिद्धा पुनः प्रवृत्तिर्लिङ्गदर्शनात् पशुवत् । अविशेषेण विहिनो वषट्कार एय प्रायोति । स्वाहाकार १४॥ पारपासः बघटकारस्तु विहितः । विपिन पाठात् प्रचलः । दविहोमे सोमतिध्यन्तो नास्तीन्या सिद्धान्तिना लिगः तस्मात् स्वाहाकार उत्तरार्थ एव भवति विक्रयर्थः । दर्शनमुक्तम्, तापरिहरनि पूर्वपक्षी । तुगन्दः सिद्वान्त उक्तं समयाये पारदीर्यल्यम् । १५ ॥ पधन्यावृत्यर्थः । स्वाहाकारः उत्तरार्थः वपटकारसून्यौ तवाद सिद्धान्ती | माहाकारस्य नारिष्टहोमादौ वषट्- दुम्बराहोमादिप्रदानार्यः विकृत्यर्थः। यया सासदम्प-] कारेण न पाधः । अत्र हि घास्यपफरणयोः संनिपातः । मनारम्याधीतं सामिषेनीसासदस्यं प्रकृति गच्छति । नत्र | प्रकरणेन नारियहोमेषु वयनारः प्राप्तः, नारिष्टहोममन्त्रः पाकरणिकेन पाग्यदायेन पाधितं सत् विकृतिषु गतम् । | एकवाक्यत्वात् स्वाहाकारी पाक्येन प्राप्तः । एष तपैर साहाकारेण वषट्कारेण वा देवेभ्यो इवि. परीपते' | यास्यमरणयो. सनिपाते प्राक्ष का समपाये पारदौस्य इति अनारम्याधीत; म्वाहाकार: दर्शपूर्णमासी सोमं । भुतिरहस्ये नृवीयाध्याये । वाक्यं प्रकरणात् यदीय च प्रकृति निविविक्षः वपटकारेणोपरुद्धः तदर्जे सोमबजे । इति तपोकम् । तस्मात् स्वाहाकारस्य महतो निवेद्यात अन्यानि प्रदानानि उपसभामति । वन एवं सति बौदु-न विक्रयर्थः । ततश्च हिमो न सोमरिकृतिः । बरोहोमादी सौमिविष्यन्त मत्तिः अविप्रतिषिद्धा तचोदना वेष्टेः प्रवृत्तवान् तद् विधि: न विकटा । पुनमान्दः अनर्षकोडर इति भाष्यम् । स्थान् । १८॥ लिप्रदर्शनात् पयत् । यया शुतसामिषेनीसाप्तददी दविहामेषु नारियोमविष्यन्त: अन्तु इति पान्तर- पो भयानानिलिमदर्शमात् दर्शपूर्णमासधर्मप्रचिः माह बाद सोमतिप्पन्तपक्ष अपूर्यत्यपरं च पाष- सासदम्यम्स गाचनिकन्यात् । २८न् औदु- पति । इः दर्शपूर्णमातयो, संमिनी क्योदना ग्रीहोमे यावनिक वात माहाकारे प्रति लिगदर्शनात | जुहोतिचोदना मारिनोदना , मवेटिए सर्वपशुपन्पेषु च न सोगिकधर्मप्रवृत्तिपिप्रतिषिप्यते । प्रवृत्तस्यात् तत् तत्र पास्नुहोमे विशिः स्यात्, विधीयते अनुत्तरार्थों याऽर्थवत्वादनत्याद्धि प्राकृत- | इति विधिः, विधीपमामा स्यात् निहिना स्यात् । पासु- म्योपरोपः स्यात् । १५॥ होमे दांपूर्णमासगतनारियचोदना प्रस्तव अन्यत्र प्रवृत्त. विधीमे सोमविध्यन्तः, न्याकारतु उत्तरार्ष: । चारित्यर्थः । इति पूर्वपशी पदाद हत्या । यादः पूर्वपशन्या. शब्दसामााण ! १९ ।। m | बाहाकार: अनुरा: उच्चरापन पद गेपु गाठियोमीणत. म्याद ही शान्तरे पारमानार्थः । याताय नारिहने पार्वगहोम-ततरमाए । कारः समुधये । शब्दम्य सामः मो.से. २१५ नविदा ·तस्मिन पेपण १८७२ तस्मिन सोमः 1 इति पूर्व: पधः । रामः पशान्तरन्याहत्यर्थः । तरिमर | तसार उल्ये आधानिफा, संस्काराः कन्या: इति पूर्यः मन्यादिमन्ये इति तु सुबोधिनी। अपिया वेदतुल्यत्वादुमायेन प्रपतेरन् । २३ ।। स्थानानु परिलुप्येरन् । २९॥ पूर्वपञ्च सूत्रेण प्राश अपिया इजिशन्देन निरस्यन् आधानसंस्कृतस्य नित्यस्याः स्थाने अयमसंरहता सिद्धान्तमाह | उपायेन उपनपनेन सह एले धर्माः मरते. उरूपोऽमिः श्रुतः । एतस्मात् स्यानात् उख्येऽमो रन्, वैदतुल्यागात् विधायिकायाः स्मू वैदिवाच संस्काराः परियेरन् । न स्तन्याः । इनि सिद्धान्तः । पदार्या उपनयनोचरकाल भवन्ति । सातश्चिते वैदिका तुझब्दः पूर्वपश्च-यानृत्यर्थः । के. एष । वस्मात् उपनीलस्यैते धाः, नानुनीतम्य । के. तस्मिन् सोमः प्रवतेताव्यस्तत्वात् । ८॥ तस्मिन पेपणमार्थलोपात् रमात् ॥ १०॥ ४०॥ दविहीमा योमविकारो का अपूर्वो वेति किनारे पूर्व- १३१२२५२।। पश्चमाह । तस्मिन दविहोमे सोमः प्रातेत सौमिको नस्मिन् पूर्वसूत्रोके सौर्ये चरौ पेपर्ग स्यात् । अनर्थ- वियन्तः स्यात् । अन्यक्रन्यान् । अन्यक्तचोदनः सोमः, लोपान् अर्थलोपाभायात् देयता प्रदानामजप्रयोग 'मिने होति । इत्यादिविमोऽपि अन्यानोदनः । लोपामावान्, मेघणे कृतेऽपि देवता दातुं शक्यत्वात् । चोदनातामान्यात् सौमिको विष्यन्तः । अन्यत्वले व इति पूर्व: पक्षा विधिवास्ये द्रन्यदेवतागहित्यम् । भक्रिया यापूपहेतुत्वात् । ५३ ॥ गया साहाकारेण संयोगाद् वपद्कारस्य च सोय चरी पेपणस्य अक्रिया न क्रिया न वर्त निर्देशन , सन्ने तेन विमतिपेधान् । ११ ।। म्यता र पेषणम्य अपूपहेतुन्वात् । अपूपे पुरोडाशे वादा पूर्वपलं यावतपति बन दविहोगे सोमियो कत ये तस्य हेनुः पेपणम् । चरी तु न स्यात् । वियन्तः ! 'पृथिव्यै स्वाहा भन्तरियाग स्वाहा' इति अन्तरूपमपकविशतण्डुलरूपो हि चर: । पेपणे कृते न | स्वाहाकारेण संयोगत् । मौमिके सो वषटकारा निशटता न स्यात् , ग्वलतिः स्यात् । तस्मात् गरी निर्देशान् । सोगे हि वपटवारो भवति , पतये न पेषणमिति सिद्धान्तः 1 के. स्वाक्षकारो विद्यते । एवं मति मोमिक तन्ने स्वीकवे तम्मिन् विदिने सर्व विदितं भवतीति | तेन वषट्वारेण स्वाहाकारस्य विप्रतिपेयात् विप्रतिध- म्यायः । अयं श्रीमहलमायायः श्रीगहागवास प्रमात् न सौमिको विपन्नो दर्विहोने । सिन्तु मुचोधिनीटीकायामुदाहनः । अयम:-'विदुरोमैत्रेयसमीपे अपूर्वोऽयम् । ततेन विपतिघात् ' इति मुहले गत्वा स्वस्य मर्यशतासिद्धये बहु पृष्टवान् । वत्र, अस्मिन्- पाठः । एवेन हाहाकारेण पवारस्य विप्रतिषेधात् विदिते सर्व विदितं मातीति मायेन मगरिने शवेन तत्र सौमित्रो विध्यन्त इति समायः । सर्वे शात भयान ' इत्युक्तमिति । साहस्री. ५८९. शब्दान्तरन्चात् । १३॥ तस्मिम् संम्पारकर्म शिष्टत्याम् । १४ा। दविहार- पूर्व एष न सोमविकार इति सिद्धान्ते २८॥ पन्तरमाद। शदोडल यजतिन्दोमानःशुला- तस्मिन् पूर्वपभोक मरतो वृधामान प्राप्त स्तर अन्यः दशरदः पुरोनियमिबोदन: सोम मणकादिभजनपात्रात मुनमान् , पादाम्यात् टावामेवा | होतिचोदनो दविदामः | तस्मात् अपूर्षो दहिमा । अक्षय उरसा सापिदे भी संस्कारकर्म गाभानादयः लिहसीनाए । १३ ॥ संकारा कर्तव्याः । यतः सर्वकर्मा. संस्कार शिक्षा दविहोमे न सौमिको वियन्तः, किन्तु अपूर्वस्वमिया विशि., इटाली र उण्ये पपामी सर्वकर्माणि पियन्ते । लिङ्गम्य दर्शन म । भोदुम्बरीक्षेमे स्वाहाकार ·तस्मिन् सोमः सस्मिन् सोमः . विधाय भाग्यविधिपरे वाक्ये 'पृतेन यावाशिवी | योश्च मर्यवस्वात् सफलत्वात् स्याहाकारस्य । यदि प्रकृनौ आगेथामिति अन्ता को जुहोति मा मूलादन्नवसाय- | साहाकारः सार्थको न स्यात् तदा तेन अनर्थकत्वात् निग्व- यति, भूमिगने वाहा करोति ' इति । सौगिको यदि | पाशवेन ग्लयत्वात् प्राकृतम्य सौमिकस्य वषटकारस्य विष्यन्तो वषटकारस्वतो मवेद, न स्वाहाकारः । नरमाद मावकाशस्य उपरोधः स्यात् बाधः स्यात् । परनु न पूर्ववम् । शन्दः पूर्वहेतु समुच्चयार्थः । श्रीदुम्बरी- | खाहाकारस्य अनर्थक्यम् । तस्मानोचरार्थः । अनुगरार्थ- शाखापाः कर्णयोमध्ये भाज्यं दोत यम् । हुतमाय यथा शाय दर्विहोमाना गोमपूर्वाभादै 'भूगिगने स्वाहा शाखाद्वारा भूमौ गत स्यात , तथा भूयो होतग्यम् । भूमि- करोति' इति लिङ्ग भवत्येव । गते चाज्ये मति वाहाकारः पठनीयः, न तु भागेष न प्रकृतावपीति चेत् ॥१६॥ होमकाले इति वृत्तपः। पूर्वपक्षी आह । प्रहन्तावपि दर्शपूर्णमासयोगपि उसरातु पाहाकारे यथा साप्तपश्यं , नत्रा- विकृताविप नारोमादी निषेशो न संभपति । नापि विप्रतिपिद्वा पुनः प्रवृत्तिर्लिङ्गदर्शनात् पशुवत् । अविशेधेग लिरितो यपटुकार एवं प्राप्नोति । खादाकारः १४॥ पाठप्राप्तः वषटकारस्तु निहितः । विविध पाठान प्रालः । दनिहोमे सोमविध्यन्तो नास्तीत सिद्धान्तमा लिङ्गः | तस्मात् म्बाहाकार उनरायं एव भवति विश्यर्थः । दर्शनमुक्तम् , तत्परिदरति पूर्यपक्षी । तुगब्दः सिमान्त उक्तं समवाये पारदौर्बल्यम् । १७ ॥ पञ्चन्यावृत्यर्थः । स्वाहाकारः उत्तरार्थः वषट्कारान्यो ताइ सिद्धान्ती । स्वाहाकारस्य नारिष्टहोमादौ पपट- दुम्बरीहोमादिप्रदानार्थः विकृत्यर्थः । यया सासदश्य- | झारेण न बामः । अन्न हि वाक्यप्रकरणयोः मनिपातः । मनारम्याधीत गामिधेनीसासदश्य प्रति गच्छसि । तत्र | मारणेन नारिठहोमेषु पटकारः प्रासः, गारिशहोमगन्त्रैः प्राकरणियन पाचश्येन माधितं सत् विकृतिषु गतम् । | एकपाक्यवान् साहाकारो यान प्रातः । एवं तथैव स्वाहाकारण बवकारेण मा देवेभ्यो दविः प्रदीयते' यावयपकरणयो. सेनिपाते प्रारो उजा रामनाये पारदर्यिकां इति अनारम्याधीतः स्वाहाकारः दशंपूर्णमास) सोमं श्रुतिलिङ्गमूत्रे तृतीयाध्याये । याक्यं प्रकरणात गलीय च प्रकृति निवि विक्षुः वपट्कारेणोपरुद्धः तदर्ज सोमवर्क । इति नत्रोक्तम् । तस्मात् स्वाहाकारस्य प्रकृती निवेशाद अन्यानि पदानाने उपमं कामनि । सन एव सति औदु- सन विकृत्यर्थः । ततश्च दहिोमो न सोमविकृतिः । म्बरीहीमादो मौमिकविध्यन्तम्य प्रवृत्तिः अविनिषिद्धा तचोदना वेष्टः प्रवृत्तत्वात् तद् विधिः न विरुद्धा । पुनःशब्दः अनर्थ कोऽत्र इति भाष्यम् । स्यात् । १८॥ लिनदर्शनान् पशुवत् । यया श्रुतमामिनीसानदश्ये दविहोमेषु नारिठहोमविध्यन्तः अस्तु इति पक्षान्तर- परी प्रयानाविरिङ्गदर्शनात् दर्शपूर्णमासधर्मप्रवृनि, माह । वाशब्दः सोमविध्यन्तपक्ष अपूर्वधपक्ष न विरुद्धा , राशिदश्यम्य वाचरिकत्वान् । तदन् यौनु-पति । बंटे. वर्गपूर्णगासयोः संबन्भिनी तबोदना परीहोमे वाचनिकन्दात् म्बाहाकार प्रति लिङ्गदर्शनात् जुविनोदना मारिएचोदना , मटिषु सर्वपशुबन्धेषु च न सौमिधर्मप्रनिर्विप्रतिपिथ्यते। प्रवृत्तत्वात् तत् तत्र वास्तुहोमे विधिः स्यात, विधीयते अनुत्तरार्थो वाऽर्थवन्यादनर्थक्त्याद्धि प्राकृत- इति विधिः, विधीयमाना स्यात् विहिता स्यात् । वास्तु- स्योपगेधः स्यात् । १५॥ होमे दर्शपूर्णमासगतनारियनोदना प्रोत अन्यत्र प्रवृत्त. दाहिमे सोमविध्यन्तः, खाहाकारम्वु उत्तगर्यः स्यादित्यर्थः । इति पूर्वपची यदाद होत्याइ । पाशब्द. पूर्वपशया- शब्दसामण्यांच। १९॥ त्यर्थः । स्वाहाकार: अनुनगर्षः न उत्तरार्थः न वषट् दाहोमेषु मारिदोमनिध्यन्तः स्यात् इति पक्षान्तरे पारशून्यप्रदानार्थः । प्रस्तावेष नारिदो पार्षगहोम | लिन्तरमाइ 1 चकारः समुधये । बन्दस्य सामर्थ - पाच- -- मो. को. २३६ ·. নীয় হীন: चामिन् मोमः चौदनासामान्यम् । यदेकया याद होमं कुर्यात्य प्रतिषेधः स. नारोमाविक यान् परफेषु इति पुरोविशेदना वास्नुहोमे, 'नरिटान मुशेवि प्रतानां मारीन प्रतिवेधको विधिः स्यात् । प्रतिपेन इति शैतिचोदना नारिष्टेषु । ही चोदनासामान्यरूपात | प्राप्ति दसरन नारिष्टवितित्वमेव सम्म कानां राधयति । सन्दसामथ्यातनारिउधर्ममाति: दाहोमेषु । तस्मात् दहिोमेषु नारिउधमप्रासौ यत् लिजमुक्तम् 'यदि लिङ्गदर्शनाच । २०॥ कीटोऽयपयेव' "अन्त.परिधि निनयेत् 'मन्तवैदि तिठन् । दाहोमेषु मारिदिन्यन्तः स्यात् इति पक्षे हेत्वन्तर- | सावित्राणि जुहोति' इत्यादि, तन युक्तमेव । माद । चकारः सव | नारसहोमपकृतिकन्वं दर्वि.. न याक्योपवाद्, गुणार्थे च समाधान , होमानामित्यत्र लिई दृश्यते । अग्निहोत्रे श्रूयते 'यदि नानात्वे नोपपद्यते । २३ ।। चोरोऽवपर्यंत अन्न, परिधि निनयेत्' इति 1 नया चयने भ्यम्मकेषु 'नेमावा: सेनह्यते, न अराजा हरते भूपते 'अन्तर्वेदि तिन् सावित्राणि होति ' इति । इत्यादिः नारि होमविकृतित्वेन जातानामिभावदिरादीना परिषयो पेंदिश्च अङ्गभानार्थयात् नारिष्टहोमात्रम् ।। प्रतिपेपको विधिरिति गङ्गा तृतीयपक्षोक्ता परिहरति यदि नारिधर्माः दविदोगेषु पक्रन तला एतत् लिङ्ग-न प्रतिषेधको विधियुज्यते , यास्यशेषन्धान । शादिश्य दर्शनमुपपयेत । तस्मात् नारिधषिध्यन्तो दर्विहोमेषु स्यात् ।। धृते च निर्वपेन पुनरेत्य गृहेषु' इत्यस्य विधेः 'अपति- तवाभावस्य हेतुत्वाद् गुणा स्याददर्शनम् । हिता के सम्बका नेमाव: मनसते, इत्याविवार्य पाक्योषः अर्थवादः । यदवेषु उपलस दौपम्य दक्षिामेषु नारिणविष्यन्तः इति पश्चान्तर सूत्रः प्राप्त परिक्षारार्या 'आदित्यं ते चम्' इति अदितीति परिहरति । ति बुद्धिरणार याबका प्रतिनिर्दिश्यन्ते । विज्ञापते ! एवं अदितिवरी: गुणाय स्तुत्य इमाबाद- उन यम्बकेषु नारिउधर्माणा हमारपियाजादीनां दिवाईये सति उत्पन्नदोषम्य समाशानं निरास: उप- सभामः अनिधितावस्य हेतु वेन उपदिश्यते, 'प्रति- पद्यते 1 मानावे वाक्यभेदे स्वीकृते तु नोपराने प्रतिषेध. हिता पे पम्मा इत्याहुः, नेमाहित नसते, न वाक्यम् । वलात इ.माहिरादिप्रतिषयवारसम्म मदिति- प्रयामाहापन्ते, नानुयामा इज्यन्ते न सामिदेनीरवाह' सरुवाक्येन एकवाक्यतैव स्वीकार्या । तस्मात् माटो इनि । यदि व मारिओमाः प्ररन् तब मात्रहियोः | विधि. । सर्प थाऽपि दहिशेमेषु नारियविध्यन्तो नोपपद्यते । सामिधेनीना च यम्बकेषु मान एव म्यात् तारी नद मुबोधिन्या तु- न विधि, किन्तु गादित्ययाग- भावा असन्चात् हेतुन्वेन न युज्येत । अयम्बकाच दर्वि., स्वायकवाक्यशेपस्वात् अर्यबादत्वात्। गुणा उन्नवापरण होमाः । तस्मात् अभावस्य हेतुत्वात् गुणाचे नारिठहोमाथें गुणविष्यपवे पाप समाधान मानावेन नाम- नारिधर्मप्राप्य यदुक्तं लिङ्गदर्शनम् , तन बदन वाफ्यावेन वस्तुमुपपद्यते शक्यते । यदि हामावदियो. सात् । अयुक्तं न प्रदर्शनम् । अनिद का दर्शन अभावरूपाशविष्यमेष इदं वास्यमिति वदेत, प्रदर्शनम् । यदि वीटोऽक्पयेत अन्तःपरिधि निनयेत् । मादिनिधवाक्यम्, 'न मयाजा' इत्यैकम, बात भीहोने परिधिा, 'अग्नयेदि तिष्ठन् सावित्राणि 'नानुयाजः' इत्येषम्, 'मादित्यं च निर्धपेत्' जुहोति' इति सावित्रहोमे वेदिः इति दर्विहोमे नारे- इति नामाक्यानि स्युः । इति व्याख्यानम् । धर्मपासो लिङ्गमुक्तं नन्न युसते इत्ययः । तस्मात् पुतूहले तु ' न वाक्यदोषत्वाद् गुणाय यसमा नारिहीमविपन्नो दविहोमे गरिन । नानाय नोपपते' इगि सूट | ग्याख्या च-- विधिरिति चेत् । २२॥ 'नेमाबाद: ' इत्यादि न भविषेधावविपरम् , आदित्य- भमिहोबादी अन्त. परिधिनिनयनादि यत् लिम-विवेवास्यशेषत्वात् । अनी गुणाधे मारियोमा दर्शनमुक्त समामिदम् । पम्पा श्यामप्रियाशीना चोदम्मामान ईसयौ मविविधौ दि भारत् । भये त ·. यचना- तस्मिन् सोमः तेवदर्शनारं समापन नेमाबहिरिति याक्यार्थपर्यवसानं नोपरयते। प्रतिपनी तु ती भवतस्तस्मादतद्विकारत्वम् । तथा च नाना आदित्यचरुन्ती प्रतिषेधविधी ३२७ ॥ अर्थसमापन स्यात् , तब नोपपद्यते अनेकार्थतादोपान दाहोमेधु शेपहोमवियन्तः स्यात् इति पञ्चमं पर्चा प्रासं निरस्यति । तुशब्देन पशच्यावर्तनम् । वो पिए- येप घाऽपरयोहोमस्वषां स्यादविरोधात् । लेपफटीकरणहोमो शेषहोमी पतिपत्ती भवतः प्रतिपत्ति- २४॥ पर्मरूपी प्रज्ञायते । दहिोमारतु प्रभाकर्माणि । यद्यपि दविमेधु कस्य विपन्नः इति विचारे चतुर्थं पञ्चमं औषधधर्माः गस्याः वर्तुम् , तयापि प्रतिपत्तित्वात व पक्षमाह । वाशब्द: पक्षत्रयं ज्यावर्तयति । न सोम- अप्रयोजकास्ते निर्वपणादीनाम् । तमाम शेषहोम- विध्यतः नापूर्ववं न नारिहोमविध्यन्तः स्न्नुि येषा विध्यन्तः । एवं च न सोमवियन्तः, न नारियहोम- यागाना अपरयोः अग्न्यो; गाईपायदक्षिणारयोः होमा, विध्यन्तः, न संपनीयहोमविष्यन्तः, नापि शेगहोम- तपा यागाना पल्लीसपाजाना पिष्टक्षेपलीकरणहोमयो | विध्यन्तः किन्तु दाहोमा अपूर्वा इति द्वान्तः। विध्यत: स्यात् दविदोमेषु । अविरोधात् नारिपदोम- सनिपाने विरोधिनामप्रवृत्तिः प्रतीयेत, विध्यु- प्रवृत्ती यो विरोषः उक्त स नास्ति अपरयोहोमाच पनिव्यवस्थानादर्थस्यापरिणेयत्वाद् , अदीति चोदना एव । तस्मात् संपत्नीपहोमः प्रकृतिवि- होमानाम् । दनिदेश. स्यात् । २८॥ तोपधानि चोद्यन्ते , तानि स्थानेन गम्ये दपिशेमेषु अपूर्वत्यपक्ष. मिद्धान्तितः सम्म सामान्यतो रन् । २५॥ न्याय प्रतिपादन उपसहरति । निरोगिना प्रनिसाधकानो दर्षिहोमे मपनीयहोमविध्यन्त' इत्युक्त चतुर्थ पलिङ्गाना सशिपाते समाये सति नारिष्ठधर्मादीना मतिः प्रतिषेधति । न संपनीपवियन्तः संभवति । कम्मात् तत्र न प्रवृत्ति: मतीयेत । विगुत्पत्तिपवम्पानात् । विपीनाम- दाहोमे काचा औषधानि चोवन्दे । यम्बयेषु तानत् पतिः पाठः । म च व्यवस्थितः केचित् दर्शपूर्णमासयो: पुरोडाशा:, करम्भपात्राणि तण्डुल्गः इत्येवमादीनि तानि पदयन्ते केचित् सोमे । तादृशम्य व्यवस्थितम्य अर्षस्य सानेन गम्यैरन् आग्मस्थानापत्या आज्यपाः प्राप्येरन, अपरिगेयत्वात् । यम पठिता: ततोऽन्यम परिणतुं न वे च न शक्यास्तभानुष्टातुम् । याज्यानुयाक्पे अपि शाक्यन्ते, प्रकरणयावरानात् । एवं विप्युत्पत्तिन्ययस्यानात मन्त्रान्तरेण नित्यने, वाट्कारा स्वाहाकारेण । तस्मान अर्थस्य अपरिणेयन्चात् विरोधिनामप्रवृत्तिः प्रतीयेन । संपनीयविध्यन्तः । तस्यानेन ' इति गुन्हलाठेऽपि कचित् तु वचनात् अतिदेशः स्यात् दोिमानाम् । आज्य स्थानापत्या इत्येवार्यः । | यथा राष्ट्रभृतामुद्राहकर्मसु । वचनाभावे तु अपूर्वन्य मेष लिशाहा शेपहोमयोः । २६ ॥ दर्विोमानाम् । इति सिद्धान्तः । के. • ये थाऽपरयोमः' (२४) इत्यान्न .' तेवदर्शनात् विगेपन्य' पु लौकियेणु सौ पधायुको नन चतुः परः तत्रोधानि ' इति | पहा विरोधस्य अदर्शनाद (वैदिको पदामसिद्धिा) पूर्वाग्पादित सूया परिहतः । इदानी परमं पई | लोसिनि पतिकम्य सामानं नैव विन्दति। खासम्यग उपशिति । शेषोमयोः दाक्षिणामिकयोः या. पृ. २२२, . देवदर्शनारोिपम्य पिटपाटीकरणहोमयोः प्रवृषि, स्यात् दीिमेषु । समा विप्रतिपतिः स्यात् । १४/८ ॥ तेषु माचारेप बिना औषधसामान्यरूपात् मानिलिशान, विरोपस | स्मृतिमूलभूत्यनुमानात् प्रास् पिरोपम्प अदर्शनात् प्रति पाभावात् तसात् रोदोमविपन्तो दाबहोमेषु । कागदम्प | हितेषु यापासशत् आयाण मटीपरत्यमेष वाव शेपोमयोया इयन्वरः । तेन च चतुर्थवनिराधः । मुक्तम् । तदननीकरणे पर समा ( दुस्पा) विति.

·तेवदर्शनात् १८७६ तेप्यदर्शनात परिः (विकल) रमृत्याचारयोः स्यात् , न | समामनन्ति । तर केनित दीर्घशूफे या प्रयुझने, भाचारस्य दौत्यम् । सु.प. २१२. | केचित् प्रियहु । परादयन्द केचित करे, फेचित् तेप्यदर्शनाद् विरोधस्स रामा विनतिपत्तिः | गावनी ( का)। वेवसमन्द केचित् यन्जुले, स्यात् । २१३१४८ फेचित् बम्बाम् 1 वर उमयया शब्दार्शवगामत यमपवर पाराही उनसे पटे विकल्पः इति । अन संगतिमात् प्रभाकरेण माय. प्राजापत्यान् सचिनोति' इति तान्न ध्रुतम् । सरकारीयो विपन्दः अपारो ग्याएमा ! यवशब्दं फेचित् दीपंकेश सक्नुपु प्रयुञ्जते , केचित् । एवं हि मन्यते, निरपेशाम्रदयविहितयोहिं त्रीहिवषयो। प्रिय । वराहशन्दं फेचित् सूकरे, केचित् कृष्णाकुनो | विकल्यो भवति । ६ तु ' यबमयश्वकर्मवति । इत्येक पाये । वेतसगन्दं केचित् यजुरके प्रयुते , केचित् मिदं वाक्यं न अनावृतं दीयंगुप्रिलपोमवाय- जबसम् । नत्र अनुपाने निश्चित कि माध्यमिति विचार विधायक संभाति । आवृ च वारदापतिः । पूर्वमा । वेषु यवादिश्चन्दापु उमयत्र प्रयोगम्य | चकम्य मुख्यापम्, अपास्य गौशामिति निर्धारयितुं मामाणिकावेन पिरोपस्य अशिनात् समेर विप्रतिपत्तिः शक्ण्ते, विनिगमनाममागाभावात् । न च वा परोपो विकल: स्यात् । विकल्पेन उमायपि अयौँ प्रायो। विनिगमनाप्रमाणम, 'यसमयमधर्मवति' शानस्था या, तनिमित्तत्वात् । ९ ॥ पावशेश्य भागात् । किन्तु माम्पकारमने धारण- पूर्वपक्षं याशब्देन निरस्यन् सिसन्तमा। दावस्था मापासिकपरमपकरम्भशप्रविधिशेषोऽय भवादः । पाने वमाना या विशिष्टा प्रतिपत्ति मतीतिः सैव धार्तिककारमते तु यवमती भिादिः औदुसर्याः प्रोधणे स्वीकार्य स्यात् । सनिमित्तावात् वैदिकशदार्यशानस्य विवीयमाने 'समान्पा मोरया मलपन्ते अजे मोदमाना निमित्त पस्मात् वेद एवानिमित्तत्वात् वेदनिमित्तवान् योचिन्ति' इति । तेन यसिमेव अयं अयदे , वैदिकशब्दार्यशानम्य । वेदश्च यामणमायामिकयमय तस्मिन्नेव यागे वास्पषोऽयमन्दस्य दीपकपरत्वे करम्मयात्रवाक्यमोपरवेन उपलब'यसन्या भोपपयो । विनिगमनापमाणम्, न तु अन्यत्रापि । इत्यता अय ग्लायन्ते, अपैते मोदमारा वोचिन्ति' इति दीर्घ- अनथ्यवसापात् अप्रामाण्यमिति । ( भाभाकर याख्यानं शान यधान् दर्शयति । तस्मात् थवा पीपंशुका एव । दूषयति-) सदयुक्तम् ।वश्यमाणपूर्वपक्षन्यायेन विकल्पैनव तसाद राई गायोऽनुवापन्ति' इति मूकरे वराह प्रामाण्योपपत्ती अपामाण्यापादकस्य अवध्यवसायस्थ शर्ट पशुपति । न किल शकुनो गामनुपावन भतभवान् । इनि पल्किविदेतत् । हरी कथाभापमेष संभवति इनि। अप्मुमो नेतसः' इति वेलर्स तापयिकरण प्रस्तुते । दर्शयति । जम्बूस्तु स गिरिनरी या । वल्मा ने शुतितिरोधाविरोषयोः स्मृतीनाममामा मामाण्यं न विकल्पः । यथा ये शामस्था, तेषा प्रतिपत्तिः निरूप्य इदानी देगमेदेम आम्देश्ययो: नानाविष- प्रमाणम् । के शास्त्रमा शिE: पुतिम्लयपारणे यकैकशन्दपयोगरूसवान विपतिपची कामिति निम्प्यते । शिष्टा निमित्तम् । अत्र पक्षे शनायाः इति पुंलिङ्गं अमा पूर्वगोऽनिधिः । यवाहोनसन्देषु बहुवचनान्तं पदम् । पूर्वत्र तु नीलिमेकवचनं इति । देशमेदेन नानाऽयंचमिहेषु उक्तन्यायेन विनिगमना- मेदः, शेष समानम् । के प्रमाणमाशत् विकार एवेति न च रशविपक्षावृत्तिरूप- तेप्यदर्शनाद विरोषस्य समा विप्रतिपनि, वाक्यभेदप्रसन्नात् न विकल्प: संभवति इति वक्तव्यम् । अगण शाक्यमेदवार अध्यपन विधनुपलत्वात् । यथा ' यवमय व पाराही आनो' तिने कटे । 'यस्य हबीपि नस्येयुष्येयुरपहरेयुर्मा मान्पेन का देवताः प्राजापत्यान् सचिनोति । इनि यवराइवेदनशदान । परिसंस्थाप यजेत' इति प्रतिलिमिनं आउपविश्यावृत्ति । स्थान् । १३१८ ·तस्य शून १८७८ सदन्तमप . प्रियातायो प्रयोगदर्शनात् अर्गापत्या नापि शक्ति नया तासां तदपत्यान् । १७॥ क्लनीया इति वक्तव्यम् । यतः सिद्धिन्यायेनेर आधागस्पषमानेीनामग्निः पवमानेटिरहत: म्यान (११४७१२१२३-१)ोणत्याध्यणेनेय प्रियङ्गो प्रयोगस्य इतिपूर्वपक्षम्य निराकरणापों वाशयः 17 अयमानेष्टीना. अयथासिदामेन अर्यापत्तेः परियादिति । तोता, माि पवमानेटिसरतो मवति , किन्तु फेवलापानसंगत नस्य शृतं इति मन्ने मे तं' इत्यादिः स एवामिः वासाम् । उता १ तासा पवमानेष्टीना वदयन्यात् न फम्यः साद्य विसहाण्डमन्ने । मा. ९१|१५अन्त्यर्थत्वात् अमिसंस्कारार्थत्वात् । पवमानेष्ट्यर्थ परमाने. ४२-४४ वर्गक २. किरणे तु अनरस्या मात । तम्मान परमानेमाममि: नरया यापदुगमाशीब्रह्मचर्यमतुल्यत्वात् । देवसाधानसन एव स्यात् इति सिद्धान्तः । के. •'तस्यां तु स्यात् प्रयाजयत' इत्येतदधिकरण- दादा२४॥ न्यायेन पवमानहविःसंस्कृतामिसाप्यत्वे तासा (वर पुसयोः पर्मणि सहाधिकारः इत्यवगतम् । ता मानेष्टीना ) अस्ति नास्ति इति विचारः । ना. यायत यागे समन्त्रकं कर्म याबमानं नाम , वत् सर्च पन्याः भवति । तत्राधिकारः पन्या: रिनु तस्यां तु सान् मयाजवत् । १०१२॥४॥६॥ आशी: आशीर्वाचका मन्त्राः (वार्तिके तु आशी:- तस्यामारसमणीयायां आरम्भणीया भरितुमति । शम्देन पेशामध्रुवपादयः सम्झारा लक्ष्यन्ठे इन्युक्तम् ) राजस्य असंयमित्यर्थः । आरम्भणीशया यथा प्रयाजा 'आयुर्दा अमेऽस्यायमें देहि ' इत्यादयः, मझपये च , मन्ति तहत् । आरम्मणीया ये आरम्भणीया स्यात् । यश पनी मनहाति' 'पनी वानरति' इत्यादि यथाशक्ति आवृतिः इति नानघस्या । इनि पूर्वः पक्ष । पल्लीरित्य यावदुशम् , IT सर्व पान्या कर्तव्यम् , न पाऽभूतस्यात् । ७॥ नेपत् । पान्या; यजमानेन भतुरपयात् । अनुस्या हि नवा इति पूर्वपक्ष: प्रतिषिष्यते । न सा धार- स्त्री पंता । परमानः पुमार विद्वाय । पती स्त्री मायाऽगै भारम्गणीषा । भगभूतत्व' दर्दा पूर्ण- विद्यारहिता च । तस्मात् तस्याः पान्याः यावदुक्तं आशीः मासयोराभूता हि सा! अभूतस्य च प्रधानारम्भधैव महाचर्यच, नवाधिकारः इति सिद्धान्तः । के, सिदिः (दीपूर्णभावप्रयोगात् चहितेयमारभणीपा इति र नासामग्नि प्रतितः प्रयाजयत् स्यात् । स्थिति: ) । तस्मात् पारम्भणीयाऽ नारम्मणीया इति श६१६१६४ सिदान्त.. परमानेव्यर्थ. अमिः समाधानभवमानेटिस एकवाक्यवाच।८॥ स्यात्, वागवानसंस्कृतो वा शी संदेहे पूर्व. १३:1 दर्शपूर्णमासयोरङ्गत्वेन पिहिनारभावन विपायक ফাহাব ধৰি মাক ধনতি ঘনাদ। { সক্ষম যদু নায়কর দি पा यमनीनागधिकरण योऽनिः, स प्रकृतितः । दर्शपूर्णमासावारस्यमाas' इति । न द्वितीयमस्ति । स्यात् । दर्शपूर्णमासरूपप्रकृती सावत् अशि. फेवलेन | तस्मात् मारमणीयाऽय आरम्मगीया न कर्तम्या इति आधानेन परमाधिमिध संस्कृत एव भवति विकृतिय सिद्धानःपके. प्रतिवन् भवति इनि, प्रती यातोsमि,, लाश एव वदन्तमपकरें स्थान इसनेन न्यायेन प्रकृतित. प्रामोऽमित सामिदीना स्थान । सावन, प्रयानापकर्षे आधाराशेनो यथा अपकर्ष, (मनेन यथा प्रगती प्रसना भवन्धि इति पवमानेशिवपि माति-न्यायाधराय: उत । तदन्तं प्रपात्रान्तम् ।) तथा पडावात प्रयाजा. भवन्ति , सत् अमिररि इति । अमिषेकाप विदेवनादीनामपकः इति पूर्वः पा) प्रयाजा इव प्रयाजवत मथमान्तात् चरित्र एन. ५१०२१. - - ·तदन्नानां १८७९ तभ्यासः समासु । * तदन्नानां प्रयाजान्ताना सानिधे-याधारसहितार- अनियमो वेति विचारे सिद्धान्तमाह । तदभ्यास: प्रत्यूचं मपकर्षः अग्नीषोमीये पशौ । (एवं अनुयाजाना | तस्य साम्नः अभ्यासः ममासु समान छन्दकाग तिस्पु वोत्तरसूक्तवाकादिदितानामुष्कर्षः सवनी पनौ)। प्रभु का स्यात्, न समानु विषमासु षा अनिव- भा. ५११२।२३-२४, मैन । तुचे इति हि निवसंख्याम्पबदारः । संख्याया- पुनदन्तापकर्पन्यायः । तदादिनदन्नन्याय एवा- हारश्च समाने कस्मिचिदाभीयमाणे भवति । तस्मात् यम् । ५।११।२३-२४. समानच्छन्दके तृचे अभ्यासः। • अध्वरकायाम् 'पुरा याचः प्रादितोनिपेत् ' लिङ्गदर्शनाच्च । २२ ॥ अन्न सनिर्यापापकरें तदन्तापकपन्यायेन निर्षापान्त आमिष्टोमे मायूचं परिसमाप्प गैथं गाम सभान- पदार्याना सर्वप्रयोगीयाणा तन्त्रेण करणम्, इति छन्दकावेव तिसृषु ना गेयं इत्यत्र लिङ्गख दर्शन माप्त ... भाट्ट. ११।२।३. ' दीक्षासु यूपं छिनाच' भवति 'सामा सक्रिय अवधीयते इन्याहुः, यद् वृहत् पत्मपसम्पमाणं भाभीयोगीयादीन अपकर्षति तदन्ता- गायनी झियते । इति । 'मागिद्धि हवामदे । इति पकपन्यायात् इति प्रासे । विन्दु. ५।१।१४. एकत्रिंशदक्षायामृति उत्पन्न बृहत साम गायनी चतु. राजसूये अभिषेचनीयदशपेयो । तत्र अभिषेचनीय. विंशत्यक्षरासु गातन्य इति यत् , तत् स्याल्या अल्पपरि. सोमकपकाले दापेयसोमक्रयः प्रतिकृष्यते । स व मागण्या सक्थि ऊरः अधिकपरिमाणः पाकाद्य आ- अनिकृष्यमाणः तदनापकर्प-यायात् ततः प्राचोऽपि हित: स्यात् तद्वत् भवेत् । नहि अप्पे महान भव. पदामपकपति इति भारम्भका उभयो, रामानराना, सानोति इति हि तन्कम् । तस्मात् विएम. इत्यादि प्रा । भाट्ट ११।२।१३. तदन्तायतदादि-चन्दकाप्नु माम न गेयमिवि मिदं भवति । स्वनिपामकः पूर्वोत्तरपदार्थयो: ऋम एव तेन ज्योतिष्टोगे तदभ्यासः समासु स्यात् । ९।२१४।२१।। भनीपोमीयपशो प्रयाजान्तानामकर्ष , सबनीये च अथ अत्रैव तदम्यागः इत्यादिमिश्चभिः भनुपाजान्तानामुत्कर्षः । सोम. पारा१२. | सूतैर्वर्णकान्तरम् । भाष्यीय वर्णकान्तर तु 'योकाधि a तदभावो नाडीषु तच्छृतरात्मनि च । करणम् ' इत्यन दष्टम्पम् । हादसाद चतुऽनि यो (३२२१२७ व्र.) इति न्यायेन समय॑माना प्रत्यगा- नाम साम · विश्वाः पृतना अभिभूतर नरम् ' हायतम्या मनो विशुद्धिः । (चदमायः तयोः जामखमयोरभावः अतिजगत्यामुत्पनम् । उपरे द्वे चौ तु ' नमि नादी सकारात् पुरीवति मनि, जो संपन्ने | नमन्ति चक्षसा' इति · ममी रेमासो अस्वरन् । इनि भवति । कुतः १ तच्छृतेः भासु तदा नाडीप स्मो | च वृदयो । अयं वो विपमन्छन्दरको मयति । तम भवति । 'पुरीतति शेतेय एषोऽन्वईदय आकाशा, विचार्यते किमन्ये द्वे अतिबगायो कुतधिवपादाय तस्मिन शेते' इति श्रुतिभ्यः इति अक्षरार्थः।) | गमास्वेय शोक गाठन्यम्, किंवा विषमाम्वेवेनि । तत्र सं. शारीरके रामतीर्थ अध्यायः ३. १२०, | पूर्वपञ्चमाद । तदन्यासः तम्य शोकलाम्नः अभ्यासा नदमिनामिन्नस तदमिननमिति न्यायः । समामु स्थान् । विश्वा: पृतना इत्येका स्वीथा अति. यया सपा बदादिदेवानामीपराशत्वात् तदभिनवे जगती, अन्ये च दे अनिजगन्यावेव दाशनगम्य अन्योत्पमध्यभेद इति भावः । साहस्री. ७१. आगमण तामु निरुधु समासु मोकं गावग्यमिति । तभ्यामः ममाम म्यात् । ९।२।४।२१॥ लिङ्गदर्शनाम | २२॥ अग्निशेमे एक साम तृचे प्रयन परिसमा गेय 'अति जाजीपु मनुवन्ति ' इति पहुपचनरूपाय स्यातम् । थप प्रमानन्दस्के । तृचे गेयम् । | रिट्रम्प दर्शनात् समाखेर । इनि पूर्वः पशः । .

·4 तदभ्यामः ममासु १८८० तदर्थशासात नैमिनिकं सूत्तरात्यमानन्तर्यात् प्रतीयेत ।। पलमागितास्पकिनारेण । तेन यत्र एतत् नित्य २३॥ भुतिनोऽवगम्यते, तर अतित सशिनयोगावगमो तुमन्देन पूर्वप निरस्म सिद्धान्तमाइ । उचरा भवति । ह पुनः ' इति युरोडाशं प्रथति ' इति अन्य पाठनिमित्तात् भानन्तर्यात् बृहल्योरेव उत्तरात्वं भुतो इतिकरणेन किश्चित्रो मन्नः प्रवीयते । पुगेडा स्था , नय श्रोतपाठनिमित्तेन नैमिसिकम् । तदेव प्रपयेत् इति पुरोडाश्मयनं विधिका प्रकाशन च प्रतीयत । नार हे अतिजात्यो कुतश्चित् आगमयिताये, विशित् क्रियाविशेषः श्रुतेः । प्रतीयते तु मन्त्रस्य पाठ तेस्लीयरत्वात् । तस्मात् शोकस्य विषमारपेय अभिघानामगा रिक्षात् भनिधायकस्य मन्त्रस्य गानम्। रिश्चिकरना । अभिधेयस्य च प्रथनस्य किनिवार्यता ऐकाचि नभ्यासः । २४ ॥ यभिधानस्य च प्राशनस्पस्य निश्चिनियात्यमिति । ननु यदि योक विषमच्छन्दके तूचे गीयेत, तदा तेन मनरिक्षादेव शिवयोपस्थितेः मन्त्रालयमेव पुरो. इति संख्यावाचकः शब्दः अनुपपत्रः स्यात् इतिहासपने मन्त्रविनियोजकम् । तथा च पनि 'पुरी- चेन्न । ऐकार्यात एकदेवताफरवरूपात एकार्थकत्वात् । डास प्रथयति' इति श्रुतिः अनुवादिदेव । यत्र तु छन्दोमेदेऽपि तनाब्दस्योपपत्तिः । ननु तथापि अति- श्रन्येव नित्योपस्थिति; सपा ' ऐन्द्रधा गाईपत्यमुप- भगतीषु मनुवन्ति' इति अतिजगवीशदस्य महुचा तिटते' इति ऐन्दीमन्नस्य विधिकार्यता, सरपूर्वस्य नोपपद्यते इति चेत्, नबाहनम्यासः इति । एकविंशः तिष्ठते प्रकाशनार्थत्वात् ममदानस्य विधिभियान- पोडशी' इति पोडशिनि सपियेव स्तोत्राणि एकविंशनि मिति, तर श्रुतिीय विनियोजिका । न मत्र- भवन्ति, मन मोकेऽपि सामान समन्वः अभ्यम्पमाने । लिङ्गस बिनियोजकत्वात् भुतेवष्यम्, मन्वितकार्य- योनिभूता एकरसती अवीजगती सप्तसंख्यामापद्यते।। प्रतिपादनेनेय प्रयोजनवावात् । नहि व अन्धित- ५३ मति अनिवगतीषु इति बहुवचनमुपपद्यते एव । कार्यप्रतिपादनान् अन्यत् प्रयोजनमसि । अनुकादेऽपि तरसात् गतिनगन्यो भन्पत्तो नागमः । किन्तु यो नत् अग्याहतमेव इति न परस्परल्यागतात् अमामय विषमारदेव गेयमिति सिमान्तः । के. चोदनाया इति। तदर्यशास्त्रात् । १४३१ तदेतदसगतम् । परस्सरन्यायालहेतो' अभावत अयेदानी विवक्षिनवचनाम:, उत अविव- । पूर्वपशाभावात् । तुल्यालयहि पाघावो भवति । क्षिनरचना प्रति किमर्थमकाशनेन पागे उपपति, मन्मण तु यामनिसारेग पाएनीय: शुत्या विनियोग । उ उच्चारणमायेगेति । अत्र प्रभाकरेण सेमगिरोभाव | उदयशास्त्र त अतिरूपतया स्वत पर विनियोजनम् । रायपवनिवाधिकरणम्-' उप प्रथा उर प्रयन्वेति । तदेव प्रत्याभूतिबद्यात् मन्ना भविषधितार्थत्वमेग । पुरोद्वारा प्रमादि । हत्यम उ प्रथा उस प्रपव पूर्वपोत, परम्परग्याघातम्नु दुःन न घाव्यम् इनि मयस्य यदि अर्गा विवक्षित, गदा नसामा 'यद्यपि अध्यापन विधिप्रयुत्तामध्ययनम् , तथापि सन्त. देव रिक्षात् पुरोहाप्रपने तस्य विनियोगसिद्ध 'युरो रीपक्तया गम्ममानस्वार्यस्यासि भातर नया अध्येत्र डायति' इति तदर्यशास्त्रमविधिता म्यान्। विरपर्यछानार्थमसितम्य मणपनविधिना विधि- अथ तदर्थशास्त्र विधितार्थम् , तदा मात्रय भविय-तत्वात् रनम्पैर मन्त्रम्य विशिवार्थत्वेन भाति थितार्थता, इति परम्परग्यावतार असामान्यं चोदनाया. 1) प्यायः' इति, निरिमने 'देवय 17 हतिः इसी पूर्व. ध । सिद्धान्तम्नु, रिशिकरस्य मिहिकायें मवे' इत्यादीनामविवचितार्थानामपि दर्धनात् । न च afar-नियाद्वारेण विनियोगो भवति । यस अद- पामवाट्यम्, विध्ये डरायतामा सम्भवान् । यया न ঘর ফিরিয়ে দিব # fীথি पामुशारण हुमादिपदानां चौपारण प्रयोगामवेतार्या. - ·सदर्थशास्त्रान् १८८१ तदर्पशास्त्रात् - भारेन अहवार्थम् , तथा नद शास्त्रेण ताप्यपरि-हुमादिपदानां च अर्यामायान् अवियश्चितार्थ सिद्ध- च्छेदात् अत्रापि अदृष्टायमेय मन्त्रोचारणमिति युक्तम् । मेव । तेन यत्रापि अर्थोऽवगम्यते, तत्रापि अनुष्ठेयामते। मस्तु वा मन्त्रस्य विवक्षितार्थत्वे ताकारित एष मन्त्र / अन्यतः सिद्धावेन उक्त यात अविक्षिनार्थ सिद्धमेय विनियोगः, रागापि तदर्भशास्त्रण न अनियथितार्थत्वम् । मन्त्रागा मिति । अनः प्रकरणपठिनानामनारम्याधीनाना यतः अर्थवादाधिकरणे एव शरिरूपित या विधि- च मन्त्रागा यशामभव धुतियास्यप्रकरणादि मिर्विनि- प्राप्तमाशस्यानुवादकस्यामि अर्थवादस्य अध्ययनविधि- युक्ताना प्रधान विधिना स्वरूपमेव अङ्गीकृतम् । तच्च यवाद अनुषादकत्येव पियश्चितार्थत्यम् ' (इति) । अतः स्वल्पं अक्रियालपाणा यधपि न विकत यतात्यमधि- गुल्यन्यायनया नैर गतानात तुल्यार्थयोः मन्यवदर्थ- शुरुने , तथा स्वरूपाणयार्थ अश्श्यापेक्योचारण- शास्त्रो। अन्यतरस्य अनुवादलत्ये विवक्षितार्थ वे मति | क्रियाद्वारेण कारकादेनेव ग्वीक्रिय । उच्चारण: दृष्टा- यदेवन् म्याघाताभिधानम्, तत् पूर्वापरानवाहितस्यैव समयात् यदृक्षार्थमेव प्रयाजादिवदिसे । ननु अपेक्षिता- पति परिमादित् एतत् । इति यथावातिकमेव इदमधि-विनोधार्थ: अध्ययनविधिः फस्नस्वाध्यायस्यैव विखिता- करण वर्णनीयम्। र्थत्वमापादयन् मन्यस्य अविवक्षितार्थत्वे विरुध्येत । अर्थवादाना विधेयस्तु युप्रयोगद्वारेण धामाण्य निरू- मेयम् । दुमादियर स्वाथ्यापाविनाासिनयर्थमेव पिते सति इदानी मात्रामा विहितार्थप्रकाशनोपयोगद्वारेण अध्ययनोपपतेः । अपवा मन्नामागेऽपि अपेक्षितार्याव- प्रामाण्ये पतिपादयितन्ये कि विक्षिा मन्त्राः, उत बोधार्थ एव अपराविधिः । मुरपार्थस्य हि दादा- अविवक्षिता इति निरूप्यने । पसायं पूर्वपक्षिणोऽभि- नामौत्सर्गिकम् । नदनुपपनी लाक्षणिकन्यापि अान्दत्वं संधिः । न तायत विहितार्थप्रकाशनेन मन्त्राणा फतू- | भवनि । तत् अन्नापि नदर्थशास्लादिमिः मुल्यार्थत्वानुए. पयोगः संभवनि, पानादिभिरपि तदुपपत्ती मन्त्रवैय- पत्तेः प्रतिपादकत्वेन मुख्यार्थसंबद्धं वरूपमेष मन्त्रा यात, विपरीतन्याम । अ हि प्रथममपगते तद्वाचक- लक्षपन्नि । तब स्वरूप दृष्टार्सभवात् उच्चारणदारण मान्दसरणं भवति । नेदर्थः प्रथममयगत एव, फि अनि उपकारेण ऋतो उपयुज्यते इति भवति अभापि मन्द्रेण । न च मनस्मारितानुष्टितेनैव ऋतूपकारः । अध्ययन विधेः अपेक्षितावोधपत्यम् । ननु मित्रपोर्टि विपति' इति नियमः भवति , म विवक्षिनार्थ वे लक्ष्यलचणभावो भनति यः॥ प्राशस्त्यावादयोः ।।६ तु सति मन्त्राण। अबघातादिवत् नियमाएकापनोपपत्तिः । तदेव मन्त्रखरूपं लक्ष्य लक्षकमिनि स्वारमनि वृत्तिविरोधात न च एवमर्थों विषश्चितः, तदर्थशास्त्रविरोधात् । यदि न संभवति । मेवम् । मन्त्राणामपि उभयरूपस्वीकारात् । हि 'उरु प्रथा उर मपस्व' इति मन्त्री विवक्षिताः। यथा हि अस्य प्रमाण रूपम्, तथा प्रमेयस्यमपि अस्य स्वास्, तदा तदभि पुगेडागप्रथने विनि- | अस्येव । तेन प्रमाणत्वेन रूपेण लक्षकायम् , प्रमेयत्नेन योगसिद्धेः 'अनेन मन्त्रेण पुरोटाश प्रथयति । इति च लक्ष्यावं इति मिनुपपन्नम् । एतेन 'शब्दाशाब्दयो; निनियोगक्षुति. अनर्गिका मषेत् । वेन एतदवगम्यने । मनानपात् कथमशाग्दस गन्परा शान्दादिभावनाs- 'नैव मन्त्रा विवक्षिता गाः' इति । तदुकं ाष्यै न्वयः' इत्येतदपि प्रत्युक्तम् । एकम्यैव मन्त्रम्य प्रतिपाय- (११२।४।३१ पृ. १४५) सावधेत अन्येन नीयते , प्रतिपादकरूपेण रक्षणया शाब्दन्यस्य उक्तत्वात इत्येतत् ननमनिम्या न पश्यति' इति । किश कचित् तदर्यशास्त्रादिमिः अविपक्षिवार्यत्वेन मन्त्राणामधार्थ- मन्बलिनविपरीनेऽ अन्या विनियोगो दृश्यते यया स्वमेव | इत्येवं माने, अभिधीयते । ऐन्द्रीमन्यस्य गाईपाये । तदपि मन्नन्य विवक्षितायावे अविशिष्टस्तु वाक्यार्थः । ३२॥ न घटेत । एवं निर्वापस देवस्यत्वाऽ:दिपदाना मोगा अयमभिमायः । भवेदेवं परि मन्त्रणामनिवधिता- समवेतार्थानां अवश्यमविवक्षितायन्वं वकन्यम् । तथा यत्य मवेत् । तथाहि , अध्ययन विधिना हि पृथगचीताना मी. के. २३६ -- ·. सदर्भांसात् १८८२ तरांसार मन्त्रागा फ्रनुमध्यगतं चाप्ययनं विधीयते । न त अनुपपद्यमानर प्रकरणामातम अर्थ राय स्मृतिसमर्थ स्वरूपशानायम्, मन्त्रसमाम्नायगतेनैव पाठेन हस्य मन्त्रमेव स्मृतिन्तया अनौकरते । तच्च मन्त्रस्य सिद्धयात् । न तूपयोगशफ्नार्थमेव सत् इति निश्ची- मशाद न मिति इति तस्य मुतापित्या तत्पर- यते । प्रयोगश्च पा प्रजाविकास नार्थछम-शब्दकल्पनमेय उचितम् । विश्वजिदादौन उत्पादकावेन मेन, निवृत्तवापाराणां तदस्य विधिकारयादेवारगः । विश्व स्वरर पदकल्पनेन , इति नानुपपन्नम् । अत: स्वरूपेणैव तेषां ऋतूपयोगो वक्तव्यः । तच्च स्वरूप न च उदयंशावादिमिः अविनाशिताधवम् , टदशान- स्वयमनिपावातू यद्यपि तिक्तव्यवारूपेण पकरणेन स्यैव अमावात् । स वहिवसदनं दामि ' इत्यादी गृह्यते , सयापि कारकावेन रूपेण प्रदीतु शक्यते एव । तानत् तत्संभावनेव न समम्ति । यत्रापि तर्ममायना किं कुर्वदस्तस्य मारकन्यमित्यपेक्षायाम्, 'यत् शत् शत् मस्ति अम्यादानमन्त्रेषु, तमापि न सुतेर्मन्सविनि- इति एशक्त्यनुसंघाने बायाप्रवीतिः सत्कार्य-योजनम् । कि तर्हि ? सामती माला. तदादाने माता: मुपलक्ष्यते । अनुयविहितपदार्थमाणं च प्रयोगविधि- पता चतुर्भिरादचे' इति अत्या नतु पाऽपि यादाने रपेक्षते । मन्त्रापश्च प्रतीत. सन् एकदेशद्वारेणापि विहिता । तयोश्च एकादा क्रियाऽन्वये मति अधणेक. भानोति तत् सारयितुम् , इति विहितपदार्थसरणफल- सपनीन्यायेन परस्परनियमे सति । समुचितरेव चतुमि- चाक्यार्यशानमेव पुर्वतां भवनि पारणेन कारकतया । मन्त्रै आदानं फत.रम्' इति वाक्यार्थ: संपद्यते । अहणम् । वन उच्चारणमेर एपा बारा मिन्याये प्रयोग- तेन चतु.संख्यावर तर गुगार्थमेव । तदुत सूर. काळे अवश्यारणीयम्, न नु प्रयागादिवाक्यानामपि | कारेण · गुणान पुन श्रुतिः । इति । एवम् 'मा- मकरणग्रहणम् , तेरा स्वरूपस्यामदणादिति विशेष: ।मगर रसनामृतस्योत्यश्वामियानीमादचे' इत्याच यदि तु स्मृतिफलमपेक्षित टमयंशन गोपलम्येत , उदा । मन्त्रस्य समयंत; गर्द मरधनागमपि प्राप्तिर्भवत्येव । केवलादृष्टफलोद्यारक्रिया अस्प कारकर्य भवेदपि , तथापि लिङ्गविनियोगम्य अन्यनुमानेन लिपटशन বি দু ঘঘােডহি হেলম নানা তথত্তি- } * ফুলদানিলীমা ' ফলি মসুবিষৈ मटी इति चित्रष्टिनाओं एव मा इति । न च मन्त्रस्य अश्वरशना विनियोगात् मन्नप्रागिनी. ध्यानादिभिरती सरणोपपचौ पत्रवैयप्यम्, नियमा- | नेराबाइये शाते न लिगारेण सामान्यश्रुतिकल्पमम् । होनेव अर्थवत्वात् । यथा हि प्रकारान्तरेणापि तुष्य- | अन प्रयाश्रुतिरेव गमविनियोनिवेति । किन्तु दिना- सिधी नियमाः अवधातादिनिधि, अर्थवान् भवति,पि विधिना प्राप्यता कि विभिना इति प्रयोजनमवे. तथा अयममि इति नानुपपन्नम् । अतः विवक्षिनार्थ. पणया रिस्य रशनामात्रदिपपत्वात् गर्दभरशनायामपि धान्मन्नाणा न स्वाध्यायाविनाशाय मन्नाप्यानम् । मन्त्रानो तन्नितिरेव प्रयोजनम् । तदुत महाविकरणे नापि मुख्याानुपपत्या लक्षणया स्वरूपपरस्त्रम् । 'रूपप्रकरणद्वारा श्रुतियोधन प्रकल्प्यते ( यावनु ताई। मन्त्राभ्यपन अपेक्षितकारयावियोधागेद । कल्प्यते इति मूले ) । वाचन प्रत्यक्षया श्रुत्या विधि. ननु को तार्ह सिद्धान्नेऽपि अब्दस्य मन्त्रस्य अनुः । शीधं समाप्यते ।। अप्राप्तविधिरेवायमतो मन्त्रम्य भावनया समन्वयः १ तर केचित् यान्दत्वसिद्धप निधिन । परिसरमा पालेनोवा न विशेपान- सिद्धान्तेऽपि नवण्या स्वरूपपरस्य वदन्ति, नदयुक्तम् । श्रुते ॥ प्रपोजन विधेः किं सादस्वेति तु मिल- मुरव्यापपरित्यागेन नमनदोपदकान्तिरकताना दिपणे । न गईमाभिधानीत फलमन्पन्निवर्तनात् ।' लक्षणा इति स्वशातारम् । म चान पूर्वक्षारिमते इव | इति (वा. २०१४ पृ. ११) नहु सूर ঠিন মুয়ারিশীলি, নিমষিবাষ্য | ফুল ‘বৃষ্টিচন্তা (নি)। মখা সহ সব ত্রি मन्त्रणाम् । किन प्रयोगभावना अनुष्यामृतिमन्तरेण ! पुरो प्रपति, पालिसेव तत् भगया पशुमिः . .

·। तदर्यशास्त्रात् १८८३ तदर्थशास्त्रात् प्रथयति' इत्यत्र तु पुरोडाशप्रयनमेव अमात निधीयते । जंगति जन्मशतानि स्यात् ॥ इति बालवलभी- न च पुरोडाशान्ययाऽनुपपत्या मासात प्रथनमवि. मुजङ्गापरनाम्नो भवदेवस्य कृतौ तौनातिवमत- धेपम्, अप्रथिनेनापि त्याविशेषवशात पिटव निष्पत्नि-तिल्के प्रथमस्याध्यायस्य द्वितीयः पादः । तोता, दर्शनान्द । प्रपनविधौ तु तस्य अवश्यकर्तव्यत्वात् तदर्थशास्त्रात् । १।२।२३१-१, वि. ३१॥ गस्पामि छिगनः तप्रकाशकल्प भवति । उदाहरणा- न्तराणि भाष्यवार्तिकयोरेव सुगमानीति नेद प्रदश्यन्ते मन्त्रा; अविवक्षितवचना: उचारण माग उपर्वन्ति यत्र पुनः श्रोतविनियोगशादेव मन्त्रस्य तरकाशन- इति पूर्वपक्षे प्रथमं हेतुमाह । तदर्थशास्त्रात् मानर्थ- सामय घरान्तरेणापि कहानीयम्, तत्रैव श्रुते. | श्यम्। तस्य मन्यम्य योऽयः स तदर्थः । तदये दरास्त्रं तदर्थ- विनियोजकत्वम् । यया 'ऐया गाईपत्यमुपत्तियते । शास्त्र तस्मात् । अग्निचयने अभ्न्यादानार्था मन्याश्चत्यारः पडिताः। ते व लिलादेव आदाने पाहा: वचनेन विधी- इति , धान्यमसि धिनुहि देवान् इति दृषदि तण्डुलाः यन्ते । तर चतुभिरभ्रिमादत्ते ' इति 1 बचनेन विशेषतो नावपति' इत्यादौ । निर्वापमन्नादौ तु देवस्य धादिपदाना भ्यसयवेतानेऽपि एकान्यभानरलेन एभूता- विधानात् मन्या अविवक्षितार्या इति शाप्यते । एवम् प्रकाशनेनैव स्मारिताना विधेयार्थानामनुष्ठानमभ्युदयाय हमामयम्णन् रशनामृतम्म' इति मन्त्रम्य 'माम- इति नियमादृष्टमेव अवापि दृष्टानुरोधात् कल्पनीयम् । गृभ्णन् रानामृतम्येग धाभिधानी मादत्ते इति चावं यथा प्रोक्षिताभ्यामेय विधापकम् । मनादेव माते किं पुनर्विधानेन १ । एवम् उपलमुसलान्यामवरेप 'उस पयायो ने यज्ञपतिः प्रथताम् । इति मन्त्रम्य वितुहि मिः निपादितः पुरोडाश: अपूर्वसाधनं इनि विनियोजक शास्त्रम् ' उप प्रथम्येति पुरोडा प्रयति , मोश्चममरि नियमादारापतितम् , त्येहापि । तेन हुमा- दीनामेय परं भांगावेन अविवक्षितार्थ या अटायमेव पचपतिमेव तत् श्यति ' इति । तदिदं मन्त्राणा विनियोगः स्वाध्यायरक्षणार्याध्ययन विधिना पाठान तु विधितार्थत्वे लिङ्गादेव विनियोगमिद्धेः अनर्यकम् । अम्यवापीति। तस्मान् अविषक्षितार्श मन्या इति पूर्वः पक्षः । ननु भवतु विधितार्थत्वम्, प्रामाण्यं तु कश्म, अम सुधायाम् 'तदशालाक्पनियमबुद्ध- নিয়ামায়াখালুজাইন গাষির্থনুমাখাল। शानाविधमानतचनाचेतनाबन्धनाविप्रतिपैवसायाय- भैयम् । नहिं पनिवेदवाक्यं अनगितार्थगन्तृत्व क्षणं बदवननाविशेयानित्यसेयोगानस्यम् । इति सूत्र प्रामाण्यं गुरुपादनीपम । य एवं विद्वान् पौर्णमासी | निपेशितम् । ' प्रधान्तरेवदर्येक सत्र ससिद्धिसूत्रवत् यजते' 'य एवं विद्वानमावास्या यजवे' इत्पादो (११४।२३) । म्यारण्यायै रसण्डशोऽकारि भाष्यकारादि- अनुवादम्पत्वेन तदभावात् । कि ताई १ पर्मप्रमिन्युप- मिस्पिदम् ॥' इति चौहम् । तेन यानन्दायमीयभाष्य. योगिनम (युत्गदनीयम् ) । तच परपरमा विव-पुस्तक्मुद्रगमनुसत्य खण्डशो गृहीन्या ग्याल्यातमस्माभिः । द्वाक्यस्येय मन्त्रस्यास्ति इति किमनुपपनम् । सूपहरूपविधये 'अधिकं तु अमरीये मीमामायने प्रयोजनम् - पदि अपिकशि मन्त्राः, सदा मतपथपत्रप्रथमपण्डटिप्पण्या द्रष्टव्यम् । ध्यानादिमिरेन सम्मतानामनुष्यानम् । अथ वियक्षिता, वाक्यनियमान् । ३१-२, वि, ३२ ।। बदा मन्यस्मारितानामेदेति । मूत्रं तु नहि बौकिक पूर्पपछे द्वितीय हेतुमाह । पदयमूहात्मकमन्मराक्रस्य वाश्याना मन्यासाना र कश्चित् विशेषोऽस्ति , चैन पदक्रमनियमादपि लिमात नाथाशनापावं मन्त्राणाम् । प्रवीरमानोऽपर्यो न विवश्यते इति । 'यो नाम पश्चि-युक्रमेण पाठेऽपि अयंप्रकासनसमवात् । अवार्थत्तेत वह संकलितं प्रमेयं मन्थान्तर लिपनि वा वदति स्वयमाझममेव प्रयुक्ता अमादधते नान्यथा , प्रति क्रम- यो । माक्ततामननुकीयं , स वीतिपाद नि.संतति-नियमः अर्थवान् । वाक्यनियमानमानस्यन्वयः । , ·. तदर्थशावात १८८४ सदर्यशाया बुद्धशाना 1३१-३, वि. ३३ ॥ 'अविज्ञेयान् । ३१-८, वि.३८॥ तृतीय विमा । युवा मन्मानपैक्यम् । यदस्य अष्टम हेनुमाद । विशातुं योग्यः यो या विशेषः। पास्मान्तरेण तस्यैवार्थस्य विपये गाना शासनात विशतुमसः अविशेषः । केराचिन्मन्माण भयों संविधानात् ' भनीदमीन विर' इति । बुबोपनं विशानुसेव न शक्यते । यया सृभ्यय वर्भरी तुरीन' च म्यर्थम् । वरमादविवक्षितार्था मन्त्राः । 'इन्दः सोमस्य पाणुस यादात शेवियवाद अविद्यमानवचनात् । ३१-४, वि. ३४।। 'त्याका उचारशावे तुन दोषः। अविशेषा- चतुर्य तुमार । अविद्यमानवचनान्मन्त्रानक्य मभान इयत्वयः । अविद्यमानस्य पचनात् प्रतिपादनात् यछे साधनभूतः अनित्यसंयोगान्मन्त्रानफ्यम् । ३१-९, पि. पदापः मन्त्रेग प्रकाशयिताप. 1 न च कचिद ताशो-३९॥ ऽस्ति पदार्थः , याहय मनोऽमिदपाति चिसरि मर्म हेतु प्रतिरादयन् पूर्वपदिशामुस्त्या उप- शुदा मशे मस पादा' इत्यादिः । नदि चत सदाति । केयुपिन्मन्नेषु अनित्यानां पदार्थानां संयोगः 'विपादं द्विशिरक सतहम्न किञ्चित् पसाधनमस्ति । श्रूयते । यथा वे ऋश्यन्ति कीकटेषु गावः' इति । सदा अमिधानार्यः किमभिदयात् । उच्चारणार्थ सुकीकरा नाम उनपदाः । नेचासासं नाम नगरम् । अपकल्पते। प्रमगन्दो नाम राजा । यदि अभिवानाः पार प्रम- अचेतनार्थवन्धनात् । ३१-५, वि. ३५ ॥ गन्दा नायं मन्यो भूतपूर्णः इति गम्येत । अविवधि- पवर्म देतुमाद । अचेतनायरन्धनान्मानर्थक्यम् । वाथरवे तु न दोषः । तस्मात् मन्मानयन मन्त्राणा- अर्थतने अर्याय बन्धनात् संबन्धकरणात् प्रनिशदना | मानर्थ अर्थात्यायम् । उदारणमात्रेण तु यागोर- 'योपधे प्रायानं' इति "गोत प्रावण. ' इति च काका वेषाम् । इति पूर्वपक्षः । संयोगोऽत्र प्रतिमय মাগৗগয়না: খ না । বন্যার प्रतिपादकभावरूपः संबन्ध । मेष टोपो भवति । अविशिष्टस्तु याक्यायः ॥ ३२॥ अर्थविप्रतिषेधात् । ३१-६, वि. ३६ ॥ उच्चारणमावेग यागस्योपयुर्वन्तो मन्मा: अवि- पाठ हेतुमाह । अपैविप्रतिषेधान्मन्यानर्थक्यम् । मन्त्र- पतितार्थाः रवि नमितिभिः प्राप्त पूर्वपचे तुरेन प्रतिपादप अभ्य विप्रतिषघात विरोशत् । अदिति-निरस्यन् आइ सिद्धान्ती। याक्यार्थः पाक्यतः प्रदीयमानः चोदितियारधम्' इति । भरिविरेस थी, पनी किमान बोके मेरेर भनिशिटरि, अन्तरिक्ष इति को जानु भयात् । एवम् ‘एको स्टो | किन्तु समान एव । स यथैव के विवक्षितः तौर न द्विवीगोऽस्तम्ये' इत्युक्ता महलागि सरसो मे वैदेऽपि भवितुमईति । नयाा यशाकाशनभेत्र रुमा अघि भूम्याम् 'त्याइ । वदपि यश्रद्धेयम् । प्रयोजनम् । तस्मानानर्थका मन्त्रा: । इति सिद्धान्तः । खाध्यायपदवचनान् । ३१-७, वि.३७ ॥ गुणार्थेन पुन श्रुतिः 1३३ 11 सतम हेतुमाहा स्वाध्याये इस बाध्यायक्त् । अबचनात अन्यादानमन्त्रविषयकईश्वया सिद्धान्ची नि0- वननामावात् । रोः साध्यापकाले सेमियो पाचित चष्टे । अन्यादानमन्वाणा ची लिलादेव विनियोगे अबहनन करोति । माणवक' भवदन्तिमन्त्रमधीते । मिटे 'ता चतुर्भिरादत्ते' ति पुनःशुदिः गुगायन माग तेन मन्त्रेण तदमिधानमनस्यति । अक्षरानुषा | चष्ट्वसस्थालगुलाम रोजनाय । पाठादेव चार- अवधारणेस यत । येन च नाम प्रपोग्नं उदम्य-सिद्धी चतुर्भि: । इति वचन समुच्चयसिद्धार्थम् । शिवम्यम् । अत उच्चारणाभ्यासा उधारगेन प्रयोजनं अन्यथा दिवसः स्यात् । गुणार्या या इत्यपि पा | इसदन्छामः। अर्थस्नु न मिन्न।

·नदर्थशास्त्रात् तदर्थशास्त्रात . परिसंख्या। ३४॥ चेतनत्यस्य अभिधाने प्रतिपादने सति ते वाक्ये अर्थ- अश्वामिधानी मन्त्रविषयकपूर्वरक्षामा सिद्धान्ची वादः यहसाधनस्तुतिः । ' ओषधे मायस्वैनम् । इति , निरस्मति ! ' इमामगृभ्यान् रशनामृतस्यैत्यश्वाभिधानी मावरनुवाफस्तुत्पर्यम् । शृणोत मावाणः' इति । मादने 'इति परिसंख्या । मन्त्ररिनैर रसानाऽऽदाने गुणादविप्रतिषेधः स्यात् । ३९॥ पासप मनस्य विधानं गर्दभाशनात: मन्पत्य परि. अर्थविप्रतिपात् इति सूत्रोक्ता पूर्वपञ्चाका सिद्धान्ती संखशर्थम् । इति न तदर्थशास्त्रवैयर्यम् । पहिरति । 'अदिनिधौरविनिरन्तरिक्षम्' इत्यत्र अनि- अर्थरादो या! ३५॥ प्रतिषः ज्याद विपतिवेप: निरोभो नास्ति । गुणात् उह प्रया उर प्रयति पुरोटाशं प्रथयति । ति गुणवादान् विमेव माता च पिता त्वमेव ' इतित् मन्नविधिवाक्ये पूर्वपक्षिगा पुनरुकता दोयो दत्तः, प्रत्यर्थत्वात् न दोषः । निरासार्थ सिद्धान्तसूत्रमिदम् । 'यशपतिमेप तत् विद्याऽवचनममंयोगात् । ४०॥ प्रथयति' इत्यर्थं बाटा, तदर्थे पुनरुक्तिः । शब्दः स्वाध्यायवदवचनात् इति सूत्रोक्ता पूर्वपक्षशक्षा शानिराससूचकः । तया च न तदर्थशास्त्रवैयय॑म् ।। सिद्धान्ती अपहस्तपनि । विद्याया: अर्थशानभ्य अवचन अविरुद्धं परम । ३६॥ अनम्यासः मन्त्राणामश्विाचवायवे लिहं न भवति । गाणा नियताक्षरपदममवत्वेन आर्थरुवं इति । असंयोगात् लौकिकावधातादिक्रियायाः यशस्योगाभाषान् । पूर्वपक्षिणा यदुक्तम् , नविरसनार्थ मूत्रम् । परं द्वितीय- किरा अयोगात् अभ्यासरूपसंयोग विनाऽपि कर्मकालि. सूमोक्त मन्त्रेषु झमविशिष्टाक्षरपदानानं मलाणा सार्थक- कस अर्थशानस्य सुकरलात् । दुर्महत्वात भराभ्यासः । मपि नियमापनया पूर्वपक्षिणाऽपि स्वीकन्यच्या तसाप्न दोष, । अविरुद्धं न विरुद्धम् । तस्मात् नानर्थका मन्त्राः। विद्याकाले संनिहितम्यापि लौकिकाबहननरूपस्य संप्रेपे कर्मगर्दाऽनुपालम्भ; मंस्कारत्वात् ॥३७॥ अर्यस्य यत् मन्त्रेण अवचन अनभिधानम्, नत् तस्य बुद्धशास्त्रात् इति सूमोक्ता पूर्वपधशङ्का सिद्धान्ती | फर्मानापात् युक्तम् । (सु. १. ११.) निराकरोनि । “येयं संपे' अशीदनीन् विहर' इत्यत्र सतः परमविज्ञानम् । ४१॥ बुद्धोधनासगवात् अभियानकर्मगर्दा अभिहिता, साऽपि अविज्ञेयात् इति सूत्रोक्ता पूर्वपञ्चशङ्को निराकर्ते अनुपालामः । सरणसंस्कारार्थ वात् " (वा.)। सिद्धान्तसूत्रम् । परं इत्यन्ययं युक्तमित्यय । सुण्येव ज्ञातविषयेऽपि भसीदमीन विहर' इत्यत्र संपेप- जरी तुपरीतू । इपादो सतः विद्यमानम्यापि अर्थम्य मन्त्र पुनपिनरूपऊर्मण: गहाँ निन्दा अभिहिता अनुशास्त्राभ्यासाभावात् अविज्ञानमल्पविदा युक्तम् । निगम- पालम्भ, अदोषः । संस्कारार्थत्वात् अष्टावात् इति | निरुकन्याकरणादिना तु तदर्थो शातुं शक्यः । यानन्। उक्तध्यानित्यसंयोगः । ४२॥ अभिधानेऽर्थवादः । ३८॥ अनित्यायोगात् इति सूत्रेणोक्ता पूर्वपक्षशड्डा अविद्यमानरचनात् इति सूत्रेय बचेतनार्थवन्धनार | सिद्धान्ती दूषयनि । योऽय कीकरप्रमगन्दनचायाखादिभिः इति भूषण न नभ्य आक्षेपर निराशा सिडाना- अनियः संयोगः मन्त्रालय लिङ्गत्वेन शक्ति, स: सूत्रम् । अभिधाने अभिधीयते अनेन इत्यभिधानम्। भाभिमा उन: निरस्त: 'परंतु श्रुतिसामान्यमात्रम्' चत्वारि राना' इति मन्त्र. । तस्मिन् विद्यमानः पद इत्यत्र । समूहः अपादा, गोण्या पूरया रूपकेष स्तुतिपः। लिड्गोपदेशश्च वर्थवत् । ४३ ।। वसान तस्य भामाण्यम् । एम् ओषधे प्रायस्यैनम्' गाणा विवक्षिनाधाये लिङ्गमाह सिद्धान्ती । 'शृणोत मावाणः' इत्यत्रापि सचानानां चैतन्यमागेप्य | चकारः पूर्वपक्षबाधकः समुचयार्थः । 'आरया ·तदागमे हि বয়ান্সাল, ૨૮૮૬ आणीप्रमुरतियते इत्यादी आयीत्वादिविशेषणेपादानेन । पूर्वपासूमिदम् । तच्छन्देन औपमृत तयेति चेत् । मन्याणां यदेिवताप्रकाशकत्वेन दिलेन उपदेशः विधिः । इति सूत्राय भौरभूत निदिश्यते । चत् भोग्भूतमान्य तत् मन्त्रजातं अर्थवत् सार्यकं इति गमयति । अष्टसंख्यमेव इविः स्यात् , न तु चगंदीरायम् । अविवक्षितायावे तु तदितनिदेशः अनुपपन्नः स्यात् । प्रशान् भष्टौ इति मन्यमवणात् । तस्मात मन्त्राः विवक्षिताकाः इति सिद्धान्तः । अतुमहाय जोहवस्य । ४७॥ तदर्थवत् । तेषामयः तदर्थः । अति अस्व इति पूर्वपश्वी शहाविशेष निराच । दा म बौदरम्, तदर्थवत् । इदं उपदेदास्य विशेषणम् । सामान्ये नपुं. तस्य जोइवस्य आज्यस्य शेपभनेन आज्येन अनप्रहात् मऊन्वम् । तेषां मना अर्प: यथा अस्ति तथा अनुप्रहफरणात् प्रयानहोमेषु सहायकरणात् हेतो; लिगोपदेशो भवति । इति सुधा, पृ. ११२. चतुर्गहीनलमति उनम् । वा अनियस कहः।४४॥ शक्यः । तस्मात् उपभृति अष्टसंख्यमेव आज्यम् । मन्ना विचितार्था इत्या सिद्धान्ती लिट्रान्तरमाह। द्वयोस्तु हेतुसामर्थ्य श्रवणं च समानयने । का तत् मन्त्रजातं अर्थदत् विवधितार्थ इति गम. यति । तत् अर्थवत् इति पूर्वम्वादनुवर्तते । न पिता वते न माता ' इति बिहुपशुके अभिषे मात. सिद्धानयति । नुशन्दः पूर्नप याहामोद- पितृशब्दयोः हिवदुवचनान्तत्वेन को निषियः । तच्च मष्टसंख्यमेकं हविः, रितु एक चतुहीनं हविः पुन- मन्त्राणा मार्धकरवे लिंगम् । निरर्थकले रपरमपि चाहीयम् । एवं पोरेच चतुगृहीतको क्षेत- न जहस्य मापवमान कियोमर्ष एक यार। सामन्य भवति, एव देतः समर्थितो मवति । आतिश्याया- विधिशब्दाश्च ११५॥ 'चतुर्गहीतान्याज्यानि भवन्ति ' इमुरमा 'नयानु. मन्ना विपक्षिवार्श इति सिद्धान्ते लिनान्तरमाह। याजान् यत्पन् भवति' इति हेतुरुपन्यात: | आवापि विधिः बाणाभिषः तत्र पर्यायः अवयवान्याख्यान. मनुपाजेषु अगदीनमेवोपमत मदन्, यदा अष्टापा निर्वचनादिमिश्च अर्थशास्त्वं दर्शयति इति । गुणभूता , न उदा दोश्चगृहीतयोः सतोरपि " वार्तिकम् । विधिशब्दाच विवधिदानव मन्धान अनु- ततस्य हेतोसामर्थ्य द्वयोरेव ननुर्गहीतयोर्भवति, न गहीना-यान्यानि इति आज्येषु बहुवचनमुपपोत । वदन्ति । 'शनं हिमाः, शतं वणि सोन्यासमित्येत नु अगहीने एकस्मिन् । देवाह' इत्यादयः । इति भाष्यम् । षषा विवक्षिता ममा इति सिद्धान्तः।के. ननु तर्हि ' अटौ उपमृति' इनि महत्वपूर्ण • नदर्थशाम्नत्करक्षणस्य दोषस्य परिहारक कथम् ! उच्यते । भवर्ग च समानपने । समान्यने मानाधिकरणे गुणविधिय Aरिसरारूप अदरूप | उपमृति आज्यमदणे अष्टत्वस अयणमुपपद्यते । अg- चोक्तम् । सु पृ.७८५. ग्रहीत हि प्रदणे चाहीत च होमे । 'धष्ठीतं जुहोति' * तदर्थशास्त्रन्यायः । मामाकरणमिदम् । भा. इति सर्वहोमेषु अनारम्य उच्यते । तस्मादशिन्दयण RRI४३१-४५ ॥ यदेव ऐन्या' इत्युक्तम् , तदैव मदोषः। उपमृति द्वे चतुहीते एव, नत्र एक चतुर्गवीत तदर्थशासन्यायेन इन्पतिरिका योऽपि उपायानन्या, प्रपानार्थम्, अपरमनुयाजायम् । के. स च लिङ्गगम्येन्द्रविरोधी इत्येतत् प्रतीयते । या, तदागमे हि तद् दृश्यते इति न्याय । १७११४.८२८. पश्वेकाधिारणम्य मनम्। भा. ११/५/१५. तदष्टसम्यं प्रयणान् । ४४११११४६ ॥ (दि यस्मात् तदागने तस्य एकवचनास्यस्य सदस्य दर्शपूर्णमासयो, 'अष्टाघुपति ग्रहाति' इति श्रयत। | आगमे सति चन् एकत्व दृश्यते । पचमानय हुन्यत्र । . - . - ·. तदागने हि १८८७ जवादि घाऽमिसंपन्यात् पशू आनय' इत्यत्र न एकवचनापगने एक न ] व ज्ञायते इति सुप्रत्ययवितास्य एकसमर्थः । रामो इत्यत्र इश्यते । तस्मादेकवचनस्य एकत्वमर्थः । इत्यक्षार्थः)। औकारस्य द्विवमर्थः । एव यूप: कूपः सूरः इत्यादी न केवल एताव अन्वयन्यतिरेको यो परस्पर- द्रष्टव्यम् । के.. तदागमन्यायः । पश्येकत्याधिकरणे । परिलागेन तोते, सिमेव हि पदै 'नदागने हि भा. ४१६१९११-१६. . यत्र भनेकार्यप्रतीतिः, पत्र तद् श्यते । इत्यनेन न्यायेन विवेकोऽवधाते । या. तवागमन्यायाविघातात् । मु. पृ. ५६८. * ओका- शशश.३८१. मिका शब्दात् अनेकार्थबोधने सिद्ध 'यदागने अत्र सुधा-- धात्यपरित्यागेऽपि प्रत्ययनवणकाले | योऽर्थः, स तस्य इत्ययधार्यते' इत्यनेन अनेकान्दो. धातुश्रवणाभावेऽपि भावनाप्रतीते:, भानुश्रवण काले च चारणान् अनेकार्थपतीतो कम्य शब्दस्य कोऽर्थः इति प्रयाश्रयणाभारे तदपीतेः इत्येतत् तदागमे हि विवेकमानस्यवदागमन्यायात्मकान्वयव्यतिरेकाधीन- इति न्यायेन निर्णयो मविष्यति इति । पृ. ५६७. वात् । 'नान्नयन्यतिरेकाम्या स्वपूर्वोऽयोऽवगम्यते । दागमे हि दृश्यते इति न्यायः । यथा दृश्यते हि सदीगते वर्षे नाम्या गतिविम्यते ॥' मु. मैलादो अनुभूतरूपोद्भूतम्पर्शतेजोऽवयवागमे मतापो. ५६८ पलब्धिरिति वर्म एव न तैलादिधर्म., तथा 'तदादि याऽमिसंबन्धात. तदन्तमपकरें जामादी बुदो रात्या दु.ग्वादयो दृश्यन्ते , सुषुप्त्यादौ स्यात् ५।१११२१२४ ) इति न्यायेन । स सनिवृत्तौ नोपलभ्यन्ते भतस्तदर्मा एष नात्मधर्माः, (निर्वापः ) प्रति रुष्यमरमः तत. प्राम्भाविनामशाना सुषुप्तायपि उपलब्धिप्रसङ्गात् इति । साहस्री. ३७९, प्रतिक] वर्तेत' (पूर्वपक्षे इदम् ) 1 भा. १९॥२।४।१९, * आरूपातरायैव भावना, न धातुवाच्या, प्राधान्येन 'तदादिया.' इति पाञ्चमिक सूत्रम् । नम अङ्गाना प्रतीयमानम्य व्यापारस धात्वतायाः ' तदागमे हि । मुख्यकालावाद् यथोक्तमुक स्यात्' इति पूर्वपध- दृश्यते' इति न्यायविरुद्धत्वात् इति मीमासकाः । मनात उत्कर्षरदं अनुषसनीयम् । ततश्च आमिमाता- भूपणसारः । अन्न दर्पण. 'पशुना यजेत' इति भूयते । दुमिन्यादौ उत्कर्षे तदादि स्यात् । तिष्ठन्तं पशु सभ एकवचनोपात्तमेकत्वं या विशेषणम् , उत प्रकृत्यर्थे । प्रयजन्ति लादी अपकरें न वदन्तं स्यात् इति तदर्यः । इति संशये पशुपदार्थस्य यागं पति गुणवान् संभावित सोम. १९॥२॥३. ' तदादि बा० इति ये यपा- यापारणेन प्रधानावृत्ती प्रधान(व)मलापत्या याय. होमोत्तरकालाः पदार्याः तसं निपातिनो या, तन्मात्रस्यो. द्गुनारलेरगोगात्, एक परिशियोनिभाने तुकों भवेत, न पामरविनागपाकरणादीनान् । या. एकत्वस्य पसुविशेषणनया यागान त्याभावात् तदक्षिय- ३६७।२२ प्र. १०४७. . ' आनिभावनादूर्ध्वमनु- तिमेर स्यात् इत्यर्षकेन 'त्यमयशाङ्गमस्य) यानमन्ति' इत्ययमपि पाशुकानामेय अन्धागाना- गुणभूनत्वात् ' इति सूक्षेण पूर्वपक्षित ' शब्दवत्तपलम्यते । मुकर्षः । नेपा हि अस्तृतीयसपने' इत्यङ्गप्रारो- नदागमे हि दृश्यते तस्य शानं यथान्येपाम् ' इति । स्कदिव तृतीयठउनसेरन्धे प्राप्त (तदादि याऽमिसंय. सिहान्तसूभम् । शन्दवत् शन्दवाच्य यथा मतिमत् इति न्यायात् ) प्रदेशविशेषमानं गुरोन तयोपटम्यते । एकाय हि यतस्तदागमे एकचनमक- विधीयते । शा १२।२।१२. . के प्रस्परियाणो कर्यादेव धाने हरपते । भवनमा मामान्येन प्रतीतिः । यथान्येषां तदादि कार इत्येव ठाकरणोकर्ष सिदः। वा. ३१६ अपादीनामित्यर्थः। इति। वागमन्यायः नाम २२ पृ. १०४८..उदादिपदानुवानकरस कमन्यात भावरम्यतिरेको । यस्मिन् यति यत् ज्ञायते अति च सफमाणामेव पदार्थाना चौदोन मतिदेशात म्युरमे न शरवे स तस्याः । रामौ स्त्र विषगों न भवते । सति पूर्वपदानोचरम्स मुझो भापत्यापिन याद तम्यानु- एकत्वं च न शापने, रामः इत्पथ विसर्गः भूपते एकत्वं । धानं न स्यात् । तसा 'वाजान्तस्य मनयमूरम्य ·- -- तदादीनामुत्कर्षः १८८८ सदादितदन्तन्यायः अपकर्ष.' इति (सदादि वाऽभिसंबन्धादिति न्याय- 'आग्निमास्तामनुयाजेश्वरन्ति इति उ.फों विहितः । शरीरम् । तस्मात् असद्वादशया भोजनपूर्वमान्योपासन- नत्र) तावन्मानम् (याजमात्रमनुजमा च) होमदेवताचनपैश्वदेयाद्यपकर्षस्य मोजनापकर्षविधायक- अपकृप्यते उत्कृभ्यते च, उत तदन्तं तदादि या (इति वाक्यविषयतामनि दर्शयति । पुस्पार्थचिन्तामणी एका- संदेहे ) तापमात्रमिति प्राप्तम् । कुतः ! प्रधानाधाठि दश्यम् पृ. २११-१२, ४ वाजपेये तान् पर्यधिकृता- हे अङ्गान्यपेक्षन्ते । तत्र वचनात् यस्यापकः (इता, नुत्समनि, अझसाम्मालभते । अम आरमोत्कर्षमा उत्कर्षों या ) वाम्मानमेव अपकृष्येत (उअध्येत वा) । विधीयते । तदा च तदुत्तहानामुत्वः ददादि २० अवशिएं मधानासत्येव ( मधानासत्यनुमहायव इति रने) इति न्यायादेव लम्यते । तेनात्र आरण्यन्यायासंभवात न यथाऽवस्थितम् । ( ययामाप्येयावस्थितम् इति ने )। पपंगिकरणान्तानामशानामावृत्तिः । भाद, ११।२२११. तदादि वाऽमिसंबन्धात् तदन्तमपक स्थान । * तदादीनामुकर्मः अनुयाजादीनामुकाः । व्योति- २४॥ टोमे सबनीये एयौ अनुयाजमूकवाकयुवाकादीना- मुलपः । भा. ५।१।१२।२३-२४. भाप्यम् - उदादि उन्ह, तदन्तमपकर्षे गम्येत । • प्रकृतिप्रासो धर्म उकृष्यमाणः तदाालर्प । कुतः १ अभिसैबन्धात् । यदनुशाजानो परस्तात् AR- करोति नापूर्णः इति केचित् । तद्युक्तम् । 'कृतदेशातु । नायते, तत् प्रधानादनन्तरं प्रयोगवचनेन भातं दाधियर पूर्वेषाम् । (५/२११०३१ ) इत्पत्र अातानामपि पाठसामदिनुपाम्पः परस्तात् क्रियते । तथा यात: विदेवनादीनामपकर्षवर्णनेन ' तथाऽपूर्व ' (पारा परः, स ततः परम्तात् । एवमेक उत्कृप्यमाणः । २९) इत्यम्य विशिष्टविषयत्ययाख्यानात् । या. AM / गुणकाण्डमुत्पति । नपा अपकृष्यमापोऽपकपवीति । २२१.१०४८. दुप्-- पूर्वः पदार्पः (आधारादिः) उत्तरम्य शुतदादिवदन्तन्यायः । वदादितदन्तोकापक. ( प्रयानादेः ) उपसापकः महतो (:)। न्याय. । तदापुरकर्षतदन्तायकन्यायः १ वदायुलर्ष-पापः।। तेन इहामि ( विकृतौ ) तव प्रानोति ( देन तदन्तापकन्यायः । अनुयाजागुत्कर्षप्रयाजान्तापकाधिक व आधार प्रधान कार्याः । कन्वैर अनुयाजान् 'नदादि वाऽमिरन्धात् ' इति न्यायः ।। सल्याकारणम् । पतु ग्यामापत्तिः प्रयोगासात् अङ्गानां मुग्यकालत्वाद् यथोत्तमुत्कर्षे स्वात् ।। प्रभोतीति, ताइ-) प्रयोगश्चनो हि य. प्रधाना- ५२॥१२॥२३॥ मन्ति मापयति, स. (प्रतित एक प्रसनेम्या पुरस्वान् भाष्यम्-~~ ज्यौतियोमे शृयजे 'शामिमारतादूर्व । अनुपानेम्पथ परस्तान कार्यत्वेन-) अवधृतरवस्पाणाम् मापाजेश्वरन्ति ' इस्युत्कर्प. । तया अमापोसीये पण याधाच्वाकादीनाम् ) याही प्रधानासक्ति, • तिटन्त पशु प्रपन्ति' इत्यपकः । तत्र संदेः । तादृश्यैव लेराकाहामति, न नु अन्याची (प्रधाना- किगुकर्षे अनुथानमाममुकापते भए । मान अनिम्) नोति भापयितुं प्राकृतयाधेन । मायम, उतो कर्वेऽनुयामादि अपकच प्रयाबान्तमिति । शा-'श्रुनोलापकर्षाभ्यां वचनस्योपपत्तिता। तापत् प्रामम् ? याददुसमुन्कापकर्षयोः स्यात् । न उदन्ततदादीनां भवेतामणी ॥ प्रधान- कुनः ! अाना मुख्यकालवा । एसमन्येषां प्रधान- संनिधि गधितो न भविष्यति । ऊर्चपूर्व- पारा भविष्यतीति । तत्र सहन्यस्य पापः प्रयोग. पदार्थानामेवं प्राप्तेऽमिधीयते ॥ पूर्वेणोपस्थित पचनोऽनुप्रहीष्यते। पार्यमुत्तरं कर्म चोदफार । प्रातं तदपथाभावे दुप- प्रानुया जानाम् (एशसख्यम्) अा- रमलोपादिलुम्यते ।। तम्भात् तदादीनामुकर्णः का विहिठी । (तान्त पशु प्रयजन्ति इति अपकर्षः। वदन्ताना चारवर्य' करणम्।

·तदुक्ते अषणा १८९० तदुत्सर्गे फर्माणि 1 . * 'सड भरणात्' इति सूत्रकारेगोव्यमान तर ] चातुर्मास्यपथगि प्रस्तावित परियो यूपशम्दो भविष्यति । समर्थयियामदे, यथा देवतोदेशेन वस्त्यागमात्र यामा, मपूर्ववात् तदावेशात एवं विकृतौ च आख्या स्यात् देवतौहिटसम्मानखलद्रव्यापी पुतिः । इति ।। इसन्वयः । चकारो भिन्नफमः विकी इत्यमा दुरिष्टात् या. २४/१४४१.९८१, संबध्यते विहतो अपि इन्यर्थः । तस्मात् परियो नदुत्पत्तेस्तु निवृत्तिस्तत्तत्वात् स्यात् । ] यूपधर्माः क याः ॥ इति सिद्धान्तः । के. ९।२।१३१४०॥ सदुत्सर्गे कमाणि पुस्पार्थाय , शास्त्रस्या- चातुर्मास्येषु पारवेषु मध्यमे पर्वणि परिमो पा । नतिशक्यत्वान्न च द्रव्यं चिकीप्यते , तेनार्येना- नियुञ्जीव ' इति श्रूयते । शव परियौ यूपवर्मा, कर्तग्दर मिसंयन्धान कियायां पुस्पश्रुति । ४४१२३॥३॥ ग वेति विचारे पूर्राधिकरणाक्षेपेश पूर्वपशमाह । 'नेनोधन्तमादित्यम्' इत्यादीनि प्रजापविनतस्यागि तदुपत्तेः तस्य परिध. आइकनीयपरिधानार्थत्वेन उन्यः । कर्माणि ऋत्यति इति उन्मूने पूर्वपक्षे सिद्धान्तपूनम् । परिधो यूपपर्याणा निवृत्तिः स्यात् प्राचिन स्यात् । यूपं- तदुन्स, इति तच्छन्देन पूर्वसूत्रोमाया प्रीनिर्देश । धर्माणां तस्तन्यात् पशुपन्धनापूर्वप्रयुक्तपात परिपेश्च नेवेत इत्यस्य नरेः पहुंदामार्यकत्यं ग्रहीत्या धावना अताशावात् । तसात् परियौ यूपधान शुः इति अन्वय. कर्नयः । एवं च नेक्षेत इत्यस्य समीक्षण- पूर्व. पवः। संकल्प पुर्यात् इत्यर्थः । तथा च नाम: तस्याः आवेश्यान याऽर्थवत्वात् संस्कारस्य तदर्थ- प्रीते. उसने अमावेऽपि कर्माणि अनीक्षणकलादीनि स्वात। ४१॥ | पुरुषार्थाय स्युः, न कवाय । शास्त्रस्प पुरुषार्थता- पून वाशब्देन निरसन सिद्धान्तमाह । परियो । बोधकस्य तस्य मतम्' इत्यस्य अननिराकमावात् यूपधर्मा. आवेश्येरन लिपेश्येरन् किग्न् । परियो । अतिशक्यत्याभावात् । शास्त्रे शनीयत्वाभावादित्यर्थः । यूपधर्माणामधे बचात् । पशुस्मनोपकारसाधने हि भूप-ननु एव पुरुषार्थाचे फलकल्पनागौरवं मन्येत इति धर्मा विधीयन्ते । मध्यम स्थूलपरिधिरपि पशुबधनो-चेन्न । शास्य अननिया गात् । एतावना देनमाड- पकारापनम् । पारधारूपम्य अर्थस्य प्रयोजनम्य यो भवति इति शरय साता अशिगरी करणा- परिधी अपि सायात् । मारप यूपधर्मान्मकम्प दिना हेतुना, एन पापन अयुक्तो विधुनो भवति' परिचिरस्कारम्य तदधात् पशुबन्धनावात । तणात् । इति पापश्यलक्षणफलोवकल्प वर्तमानापदेशयुत्ता स्थापि पायौ धूपधर्मा. परिविवापिरोधिनः काया. । अविशय पामारा । ननु मीण पुरुषार्यत्वेऽपि उरणतचपाट्यस्त न पतध्या । इति सिद्धान्त । वर्ष यमपि स्पादिति चेत् तपाइ-- न च द्रव्य चिरी- आल्या चैर्य तदावेशद् विस्ती स्यादपूर्व- । यते इते 1 दम्य अनुबन्धि अनीक्षणादिभिः कर्ममि. स्यात्। ४२॥ न विडीयते न कनिष्यते न परिपते । ननु नेहेत पायो मायगे भूरे यूपीः कतै या इशुकम् । इन्यस्य बापाला कर्तृवानक जमायेन पुरुषम्य उ. ननु एव सति यूपायाज्यमानायानुति' इत्यम परिषये. पितेरभावात् कथमनोधणरय पुरुषोध इति चेन मानायानुहि' बन्यूरोऽपि कन्या स्यात् । नेत्याइ । | माह- तेनेत्यादि । यत पुरुशव साधिनं फावर्य वं नोहिनन्यो भविष्यति । तदावेशान् यूपविधान च निराम, तेन हेतुना अर्थेन अनीक्षणेन पुरुषस्य परियो, एघ आख्या न यूपयेव आल्यपि भावनाऽऽक्षितस्य अभिसे योगात् स्वेन प्रभात দার। সমুহৰ মুখৰ কাৰু থঘিা. } ঙ্কিামনাকষাঘ থম ‘ক সব अपि यूपशब्दो मवितुमईनि । नपा च यथापठित एव पति तच्छन्दरूपा पुरणस्य श्रुतिः उपपद्यते । तस्मात् पमन्त्रो भविपति मोहिष्यते । वित्तौ च विकृतारपि । पशपतिनानि पुरुषायति ।

·तदुत्सर्गे कर्माणि तत्काला वापतेत - अविशेषात्तु शास्त्रस्य यथाश्रुति फलानि स्युः । मइमेन गृाते । 'यस्मात् प्रत्ययविधिः (पा० ११४१३) इनि सूत्रभाष्ये अयं न्याय उमः । साहस्री. ६२५. पूर्वपासूत्रम् । यदि प्रजापतिब्रतानि पुरुषार्थानि, 'तत्कर्मोपार्जितैरत्वेतैः क्रियमाणेषु कर्ममु । ताई सगिपो यनति' इयारे शास्त्रश्य प्रनागित- कर्तृवा यजमानाचामृत्विक् परशुरभवत् ॥ इत्यात्म- शास्त्रेण पविशेषात् तद्वदेव समिदादौ अपि यथाश्रुति वादोक्तन्यायवार्तिवान् शरीरात्मनो स्वन्वामिभाव- यत् प्रपाजानुयाजा इज्यन्ते वर्म वा एतद नियो। म्यवस्थानाद न्यवस्था । (श्लोवा. आमवादे ७९ । इत्पादिश्रुत्यनुमारेण फलगि म्युः न चेत्, न स्वतः इत्यन्न क्षेतः इति मूले पाठः) । मु. पृ. ६२०. प्रजापतिमताम्यपि पुरषार्थानि इति स्वीकार्यम् । 'तत्काला त्यावर्तेत , प्रयोगतो विशेषसंयो- अपिया कारणामहणे तदर्थमर्थस्यानमिसंपन्धात् । गात् ' ( ११३१॥२२ ) इति न्यायेन पञ्चदश- रात्रे, 'या सावत् यसवीवरीमहणोनरफाला मुघण्या , नोयन्तमादित्यमीक्षेत ' इत्यादीनि पजापतित्रवानि सा प्रति दिनसे क्रियते' । टुप्. १२२७२२. न मर्यानि लितु पुरुषार्थानि ति प्रतिपादनार्ग इ तत्काला वावर्नेन , प्रयोगनो विशेषसंयो- सिद्धान्तसूतमिदम् । अपिरा इति पूर्वपश्चन्याइनिः ।गात् । १११३१६।२४।। फारणाग्रहणे प्रजापति प्रधानां नत्वर्थ वे प्रकरणादिरूपम्य पूर्वाधिकरणे उपसकाधीनमुब्रह्माण्याविषये उक्तम् , फार गम मालम्प आमदणे प्रगाभाचे दर्शनाभावे सति शण्यास्तुशब्दः । सरकार प्रयोगकारा मुत्तकालय तदर्थ पुरुषार्थमेव तत् मतजा स्यात् । प्रमाणाभावाच व सुब्रह्मण्या प्रयहभापतत द्वादशाहे । प्रयोगतः प्रयोगेण प्रजापतिग्रतरूपस्य अर्यम्य तुना अनमिसंबन्धात् । विशेषतः संयोगात् 'अब मुत्यामागच्छति हि सबन्धाभावान् । तस्मात् तानि पुरुषार्थान्येय , न | पठ्यते । तस्मात् आधुतिः इति सिद्वान्तः । सम्वनि। अप्रयोगानमिति चेत् । २५ ।। तथा च लोकभूतेषु । ६॥ पूर्वपक्षी बाद । सुत्याकालीना सुनावण्या अमयोगानं मिसान्ताधक मूबर । लोकभूतेषु लोकविदेषु धर्ममु प्रयोगम्य अहं न भवति । नम्मात या सन्न स्यात् । प्रयोजनवरा उसेषु तसे निधी यत् फलेन असंयुक्तं । 'अब सुत्यामागच्छ ' इत्यत्र ' मद्य' इति अनाम , थूपते , व समं विशयते । 'मान कुरु पाकं कुरु 'मुन्यामागच्छ ' इति तु जन्मेऽपि अबाधिवम् । इरघुक्के स्नान पाकार्य इति शायते । फेवरम् ' स्नान स्यात् प्रयोगनिर्देशात् , कर्तृभेदयत् । २६ ।। फुर' इयुक्ने स्वतन्यल्स्मेव स्नानं रायते । तया च मिशन्ती आइ । सुरक्षण्यापा: स्याने प्रयोग- लोकभूतेषु फर्मसु तथा सानात् प्रजापतिबनानि निर्देशात् 'अद्य सुत्यामागन्छ' इति सुब्रह्मण्यामन्ने पुरुषार्यान्ये । के. प्रयोगस निदेशात् । प्रयोगस्य च प्रत्यहं मेदात् । - ० तदेकदेशमहणे आदितः मत्तिः । ( द्यावा- | भेदयत्, साकगेधेषु दक्षिणे उच्चरे च विहारे फ्मेदै थिम्याधिककाले अष्टाकपालय प्रयमकपालविध्यन्तम्य ! प्रति उत्तर विहाराष्ट्रानि देशमैदान दक्षिणे विहारे भोर- प्रवृधित, भाचिनकिपाले आदिमकपास्यविध्याराथम्ति, एवं परोऽपि काम्मेदात् पापोगमा मतिः इतिरोन्या आदितः प्रवृत्तिः, अन्त्यस्य लोपः । सुबझण्या प्रयोगान्तरे नोपफरिष्यति । रसादापतिः । इत्यर्थः)। वि, १५५१, तद्भूतस्यानादग्निवदिति चेत्, नदपरम्न- देकदेशभूतं तद्मणेन गृपते इनि न्याय. न्यात् । २७ ।। तयपा- गा पमुना प्रविटा, भनेका नद्यः गद्रा पूर्वपची वाहने । मुनमग्यापा: प्राचिन ग्या। समुनामागेन गृह्यते , तया देवदयारो गर्मो देवदत्ता- मृत नभूलपाना । वेन सारनेर मुत्रमारा- - N ·तत्काला त्यावर्तत १८९२ तत्काले वा 1 Sऽहानेर यत् भून सिद्ध संस्कृतं देवतं इन्द्रस्वरूपम्, तत् सुब्रह्मण्याऽऽक्षानं तश स्यात्, यथा सूपतिकर्म तस्यैव उत्तरेषु सर्वेष्यपि महान स्थानात् विद्यमानावात् । यूपकादशिन्या कत्रं भवति, तथा प्रथममुयाकर्मणि ररितस्य विद्यमानस्यात् नाशिः । अभिश्त् अमेः क्रियमाणमाहान सर्श तन्त्र भविष्यति । इति चेत् । स्थानात् यया आघानस्य नाचिः तद्वत् । पश्यन्तात् अथा बत् यूपादुतिकर्म यया, तश आह्वानमा पतिप्रयया । समातेन आधानेन संस्कृतस्यैव अगे: । भविश्यति इति योजनीयम् । গগিগাবিনন্তু শিক্ষানলার যথা পাই নৱৰু नाशिष्टत्यादितरन्यायत्याच ॥३२॥ मुबाभ्याऽपि नावर्तनीया । इनि चेत् पूर्वपक्षी व्यात् तं सिद्धान्ती आह । म सुब्रह्मण्यासान यूपाहुतिकर्मणा प्रतिव्यात् तदपार्गस्तदर्थत्वादिति । नानजन्य- / तुल्यम् । अनिष्टस्यात् यूपान्तिके होमस्य अविहितवातु सरकारसंस्खतापाः विशिष्टाया: देवतायाः अपवर्गः आहनीयनिषेधार्थत्वात् । सुनाण्याऽऽद्धाने तु इतर- समामिभवति । अषमस्याइः अपव, सदहस्पतिनसुबदण्या- न्यायल्यात इतरः न्यायः 'कालभेदात् गहामाणविशेषम्य मन्यसरकारस्यापि अपवर्ग विशेषणापवर्गम विशिष्टाया । यावत्या मरितव्यम्' इति, अस्मिन् आह्वाने ताहगवान् । देवताया अपि अपयों मक्त्येव । तदुक्तं तदपवर्गः । ततय यूपाहुनिदृष्टान्तो विषमः । तस्मात् मावृत्तिः । इति । कयं तदण्वर्ग इति चेत् तदर्थशन इत्याह । विध्येकत्यादिति चेत् । ३३॥ सचन्देन भुद्धिसाप कर्मश. परमशः । तदर्थयात् कशिदा यसवीरीपर्यन्त भर जातस्य मुनाणा- कार्यषात् सुब्रह्मण्यापा: । सतश्च कर्मापपर्ने अपवर्ग: SSनस्य च विध्येकत्वात् विधेरैकवात् । एकाधमत्र तस्मात् दिनान्तो नस्या आवृत्तिरेष स्थान् इत्येत सादृश्यात शेपम् । सादृश्य च द्वादशाहि कलेन । आह्वान सिद्धान्त सद स्थात् दशादिकविविधोयापार, यसरी अप्रिदिति चेत् । २८॥ | पर्यन्तागजातन् । इति चेत् । पूर्वपश्ची माद । अमेर अग्निवत् । अग्नेः न, कास्नस्य पुनःप्रयोगात. प्रधानवन् ।३४॥ आमान यथा सर्यमा सन्न भवति, तयारसवालीनं सिद्धान्ती आइन यसतीवरीश्त तन्नम् । अभि- सुनदESSनपि धर्वाहार्य तय स्मात् । इति चेत् । पवमानग्रहमसस्तोवधबादेः हस्तस्य विधानस्य पूनस्येव प्रान्तण्यानुवादोऽम उत्ता अहर्गणे प्रय६ पु.मयोगात गुवाप्पाऽपि पुनपुनः न प्रयोगसाधाएण्यात् । २९ ।। प्रयोज्या । प्रधानमन् दया पधानानि प्रत्यहं बिपन्ते सिद्धान्ती भाइ । न सुब्रह्मण्याऽऽदा भाषानेन तत् । पूर्वपशनुमान प्रमर प्रतितप्रस्तम् । बलात् तुम्यम् । अाधानस्य इटिरवादीना सर्वकर्मणां प्रशेगेषु । अहर्गणे सुत्याकाष्टीनसुब्रमण्याऽऽहानप प्रत्यहमात्तिः साधारण्यास साधारणस्यात् 1 सुब्रह्मण्याऽऽहान इति सिद्धान्तः । के. सत्तप्रयोगार्थम् । तस्मादावृति. माहानम्य । नतालारत. (१४। यूपसाधारयेन लिङ्गदर्शनाथ ॥ ३०॥ 'कालानु' इत्ये अमीशमीयालनादेव ( परि. निदान्ती एव हेवन्तरमा ! 'सिसस्सिोऽहनि म्यागात् अवनीवार्थमपि ) उपकारशिद्धेः । पा. 11 मीघ्रागार प्रविश्य मुणग्य सुदाम्यामाइस इति १.१.४६. प्रेष्यति' इति लिगम्य दर्शनात् प्रन्या मुत्रयान लाले या लिङ्गदर्शनात् १३८।२१।४॥ मिति गम्यते। येने 'इतिवारीताम्य भवति' इति अपगाणे तद्धि तथेति चेत् । ३१॥ नानी दिवार. हले चर्मपटकम्, तर dि पूर्वपक्षी आइ । वयाशब्देन बुद्धिस्यूविशान्त यबदनीतम्, वन आन्याने भवति इति वास्यायः । उपन्यस्त., दिशन्देर वस मुदिायव प्रसिद्धिः सूचिता। नवनीतं अवेय न पाने इसी साधित पूर्वाधि- ·तलाले या सग्रहणाद्वा करणे । इदानी कि सुन्साकाहानामाना नवनीतम्, उa | जीवः ३६ जन्मनि पादृशं संकल्प तात्पर्यण करोति , सपामिति विनायते । तत्र पूर्वपासूपमिदम् । ममि- | जन्मान्तरे वाह फुल लभते इति न्यायाः)। आमरणं. टोमे तावत् अप्रीमीयराननीयानुयाः प्रय, पशको | ३।३।११।२६ प्रसू. अभ्याम धागादीनाम् , मधि- गिनकायला ते नयेने चोदन प्राता | परन्नु देवतमम्यादीना - मति एगोपासनात् घयादि- 'सह पशूनालमते ' इति विशेषविधानात् नेपा साहित्यं शरीरप्रातिपलकानि उपासनानि । वेषु यानि शरीरान्तरे- भवति । सच साहित्यं सयनीयपाकाले एर भवति । ऽप्यनुवर्तमानानि इन्द्रियाणि तान्येर नसतुन्यायादु'. सपनीयपक्ष मुल्यारिने माति इति तत्र साहित्यम् । इदं पासनीयानि । परिमला, ४१६ असू. सिद्धान्ते साहित्यदर्शनमेव सूत्रोक्त लिङ्गदर्शनम् । ताकाले इयेन काळे प्रतीकोगधनातिरिक्नेषु तत्तुन्यायात् पिरोपनिदिः । इयेगप्रधान काले अति सुन्याकार यानि श्येनाङ्गानि , न्यायनि, ४१३६६।१५ अस्, सेष दृतिनववीन नात् । यथा पशुसाहित्य तद्गुण उपलभ्यते इति न्यायः । अयं सुवामाटीनम, नया वरचीतपपि गुयामाटीनम् । उदात्त (पा० रा२९) इति सूत्रमहामाप्ये सर्वेषां याऽविरोपात । ४१॥ उक्त'तयथा यो रक्तयोर्वस्त्रयोमध्ये शुक्ल पर्व निदान्तपति । न मुगाबालीनानामेव अनानाम् , , तद्गुणमुपलभ्यते । यदरपिटफे रिक्तको रोहकसः तद्गुण रितु सर्वेपा अमुयाकालीनानामपि अशाना स्थान् । उपटम्यते' इति । (नन्य गुण र गुणो यन्य स पाशन्दः पूर्वपक्षनिरमार्थः । मोपा कुनः . अवि सद्गुणः) 1 माहली. ६१७. शेषात निशेषममाणाभावात् । सुथाकालीनपशुसाहित्य- रूपम्प सामान्यतोहररूपस्य लिगस 'तिनवनीतमाज्यं नद्गुणसारत्यात इति न्यायः (२३१७ मवति' इति धारपेन बाधिनस्यात् । तस्मात् दयेने | मसू.) । माणं विहाय फेयरम्य जीवस्य उमणासंगवस्य समाना भाम्पत्याने तिनयनीत स्यात् । सद्गुरुसारत्यानितिन्यायसिनत्यात । (सम्याः पुरे। गुगाः इन्गपादय, Bा प्रधान यम्य आमना सारित्ये न्यायोले लिङ्गदर्शनम् । ४२ ॥ संभवति , स नद्गुर सारा । आत्मनः तद्गुणमारवान् सय सिदा ती सुते । रिङ्गदर्शन पापोले पापगम्ये संधारित्वम्पपदेश. इति न्यापसूत्रापं.) । आभरणं, अर्थ साधक भवति । पानप्रयासतिसात् पशुसाहित्य २. गुयाकालरन इति लिगदर्शन क्रमानुप्रदेण न्यायेन सिस गति भवेत् । परन्त नाय न्यायः दरिनर नीते सद्मदणाद्वा स्वधर्मः म्यादधिकारमागान संभपति, प्रधानमन्यामतेरनपेशाद् । तस्मात् इौने नि- । महानैरख्यचः शेपे । ३१७१२३३५१ ॥ इति नवनीनं मुन्यात दिसरमाटीनसानार्थमिति सिद्धानः । न्यायः । पूर्ण रसायन्सदनिर्दिषयासारितगाधर्मपरा- तुलद्भयति इति न्यायम्य पभिरार मर्शिन तमान चोदकमासानि हानि मायान्य, शहने । (41: कस: 11: . यम्य ग. । यो हलगवचनहरोभ अपिकार चोदवापिन- गम्य पाप 41 फी ग, प. भाति की ममिय, मोगपयन भाभप्रागत भारताना समायादेव सदाः।) १३६३१५ ग. चोदयमापन माजगाय : सकनुन्यापः । (३६१५ प्रमू.) एले र समीरनोदमानानि पुतः श्येनामा पानोरापने ftoriचायामनुषिसनीये एक बयान दानादि: सामान्यममार शनि मम पनि पम्म पनि माग ! Ant. Bi, मोर नदी Re(लोपामिनः।। मारना मत मारो गु. - ·१८९१ - तगणादा वत्तद्वचनसामर्थ्यन्यायः पृ. ११७८, ० तद्ग्रहणाद्वा इत्यत्र चौदावलीयग्य | माहाणेsh वस मावात् , मन्वेषु च केपुचितभावात् । पश्यते । पृ. ११७८. तेन सपामेय राभिचागत् अनेवार्थवगे। गन्त्र, • तद्महणावा ( ३७१२३१५१ ) इयधिकरणे गन्दस्येति । एवं प्राप्ते , अभिधीयते । मवेदेव यदि कृतप्रधान प्रयोगवचनं चोदगोपनीयफ्नया दुर्वल इनि अत्र वृद्धोपदेशो न स्यात् । तथाहि, येषु गाक्येषु वृद्धाः वल्यने । (सामवेदोपन्नोऽपि श्येनयाग: न उगानुमि-प्रयुञ्जने मन्त्रानीमहे । मानप्यापगाय । मन्त्रा रेव पर्तयः, यजुर्वेदोत्पन्नोऽपि न पाजपेयः न अपर्यु पर्न' इति । अभियुक्तमूलं च शम्दाविधारणम् । मिरेय कर्तग्य., किन्तु स्वधर्मः यः चोटकप्राप्तमः तेन मन्त्रसंहितापाटादीनां व्यभिचारेऽपि अध्यापक वृद्धा संयुक्तः स्यात् , तद्ग्रहणात् प्राकृतधर्मप्रदणात् । तसात् यत्र मन्त्रशब्द प्रयुअते, ते गन्या इति माति म्यवस्था । सनिम्मिमिलिला श्येनो वाजपेयश्च गर्नम्य इति | तदुक्तम्- 'स्वाध्याये पठयमानेषु येपु मन्नपदं अधरायः ) । कु. ३।३।२।८. ० तह्मणाद्वा इत्येतत् स्थितम् । ते मन्त्रा नामिधानं हि मन्त्राणां लवणं पाधित्वा प्रदान (वेद)समारल्यान एव प्राती विकृतौ च | स्थितम् ॥ इति । ('पदं स्थितम्' इत्यत्र 'पदं स्मृतम्' फर्ता प्राप्नोति । वा. ९ पृ.८१४.७ अधिकरोति इति मूले पाठः।) (वा, १ ४३५) प्रयोजनं चान इति यु पत्या अधिकारशब्दो कस्य नोदरम्य बटीय-व्वणपतिपतिलाघवानिरिमन्यामि । तदुन्द भाष्ये- स्वास्पं समर्थन्यमुपपादयितुम् 'तप्रदणादा स्वधर्मः आक्षेपे चापवादे र माया लणकर्मणि 1 प्रपोजन न स्यात्' इत्यनेन न्यायेन प्रयोगवचनस्य चोद कापेक्षवेन | वतन्यं यच्च कृत्या प्रवर्तते ॥ इति । ( भाक्षेपेलपरादेषु दुर्बसन्धमुक्तम् । सु ३७ 7. ४९. • इपिगु. प्रथमवरणपाठो मूले ) (भा.प.४३५)। मूत्रं तु- बन्धादीनामेतस्मिन्नेव प्राकृने म्हात्रये (मन्द्र-मध्यम- | तदनुष्ठीमानकर्माभिधान प्रोजनं येषा वास्याना शानि उत्तमरूपे ) प्राप्नुवति प्रत्यक्षोपदेशवशेन प्रघानवेदपर तोनानि । तेषु मन्नारला मन्त्रशन्दमयोग इयर्थः । प्रमको ' सद्ग्रहणाद्वा वधर्म: स्यात् ' इसनेन न्यायेन एतदपि प्रारिकत्वात् स्वाध्यायकालाध्यापकत्वयोगलक्षण- प्रयोगवचनस्य चोदनावित्वेन दुर्वन्यात् चोदकपापित- मेवेति । सौता. स्वाग्रहणमेवेष्टम् । वा. ३१७२१९ पृ. ८११, रु तयोदकेषु मन्नारया । श३२।। पुनरिदानी नानावेदम्वरस्यावाद्यो भविष्यति । उच्यते, मप्रगतो मावशन्दो विधायको म पेति विचा- तद्प्रदपाद्वा०' इतिवत् कल्पनीयः । यत् प्राकृत- रितम् । नत्र कोऽयं मन्नो नाम । किञ्च 'अहे बुभिर परायुक्ताया विकृतो वेदान्तीयं अपूर्वमङ्गं चोयते मन्त्रं मे गोपाप यमृपयस्त्रयिविदा विदुः । ऋचः सामानि इति । ३३९१८१३. | राजगि मा हि भीरमृता राताम् ॥' इयर पत्र उकः । तचोदकेपु मन्त्राव्या । २१७३२ ॥ कोऽयं गन्यो नामेति । उच्यते । तच्चोदकेषु तस्य मगतो मावशन्दो विधायको नेति परीक्षितु कोऽयं अभिधानस्य अनुष्ठयार्यप्रकारानस्थ चोदवेषु प्रयोग मन्त्रो नागेति । वेदवाक्यगतभावशब्दाना गुणर्म- वाक्येषु मनाया गन्त्र इति भात्या शाल्या । तथा प्रधानविप्पे अवमारित वामदेन कर्मप्रतिपादकावरून अनुष्यार्थसारकवेदवाक्य मन्त्रन्वमिति मन- तृतीय प्रकार प्रतिपाय इदानी प्रसनेष वेदवाक्यगतमन्न- लक्षणम् । मन्त्र वन शिटरका मन्त्रा' इति तु सामान्य- पदस्थाय? निरूप्यते , कोऽय मनो नामेति । बत्राय लक्षणम् । के पूर्वपक्षियोऽभिसंधि - गावत् मन्त्रहिताया तत्तद्वधनमामध्ये न्यायः। कार्यप्रवृत्तिवेला पाठो मन्मभुणम्, ब्राह्मणमध्येऽपि मन्त्राटदर्शनात् ।। तनलिमिनस असीधानेऽपि तद्वचनमामात नापि बारविनियोज्यन्वलक्षणम्, लिङ्गकरण परियोन्या- भूतपूर्वमपि सादृशममादाय तत्तका कानीयार ! नामपि मन्त्रत्वात् । नारि अम्पन्नादिरूप वा मन्त्रल्धगम् , (भूतिः ॥ २७४) । उत्तवनमामध्य-पाहियो , न ·तत्त्वेग अपरिजातो १८९५ तसुरुपात् . . साप्रतिकाभाषे भूतपूर्वगतिः । इति परिभामा ।। फलम् । ३।३०४२ असू.। यानि उद्भगीयादिकर्मगुणयायात्म्य- ( शेयर, पृ. २७४) निधारणानि प्रणवः रसतमः आति: समृद्धिः इत्येव- तत्त्वेन अपरिज्ञातोऽय: अनुष्ठीयमानः विदन्ति | मादीनि , तानि नित्यवत् कर्मनु नियम्पेरन् । सदुद्दष्टेः अनुपातारम् । शाला मधिनः निःशेयरोन गंगुनक्ति । वर अनियतवस्य दटे। भुको दर्शना 'वेनोभो बास्तो बुहती. पृ. १५. यश्चैतदेवं वेद, यश्च न पेद ' इति 1 उपासनस्य कर्मणः * नद्देशानां वा संपातस्त्राचोदितत्वात् । सकाशात पृथक फन हि यसात् उपलभ्यते अप्रति- ९।१।६२५॥ चन्भः कर्मफलसिद्धेः मतिबन्धाभावजननं तःसमृद्धिः "सरा वा एषा यज्ञस्य, तस्मात् यत्किञ्चित् प्राचीन | अतिशयविशेषश्च कश्चित् । इति न्यायसूत्रार्थ: । के. मनीषोमीयात् तेनोपारा चरन्ति' इत्युदाहल , यज्ञ तल्यायस्वाददृष्टोऽप्येयम् ।१२।३।९।२३ ॥ भागपो वा एनदुपाशुत्वम् , पदार्मो वा इनि यो मन्मो मन्यसमाम्नाये खग दृष्टः तल तथैव सदिग्धे, यज्ञस्य पश्यावेन वर्ममयुक्तसामर्थ्यात् 'पशम्य प्रयोगः । यस्तु तन न दृष्टो बामणेन च भाषिकेगे यत् प्राचीनम् ' इति •यवहितेगापि यश देव प्राचीन- खरणोपदिष्टः , यथा 'तं दे पोहेटु वानस्पत्योऽसीति' शब्दम्य अन्वयमतीतेः अत्या च माग्देशवाचिनः । इति तन का स्वर: स्यात् । उच्चतन्याय यात योऽठी प्राचीनशब्दस्य लक्षणया पदेशपदार्थपर-वायोगात् यज्ञ- न्याय उक्त: ' मन्त्रोपदेशोऽयं तद्रूपवान्छन्दम्य' इनि भागधर्मवम् (इति) पूर्वपशमित्या, प्राचीनशब्दस्य ( १२ स्ते ) तेनैव न्यायेन मन्नाम्नाये अटोऽति धीप्सा किसिकिञ्चिन्दसममिन्याहतपच्छन्दान्यात् मन्त्रः मन्त्रोपदेशविषयत्वात् प्राबचनेनैव खरेण प्रयोज्यः बीसाशर बहुविश्यत्वेन एकस्मिन् देो अनुपपत्तेः । इति पूर्व. पक्षः । रावणया अनीपोमीयमादेशपदार्थपरत्वस्यैव न्याम्पत्यात् तदुत्पत्तेर्या प्रवचनलमणत्वात् । २४ ।। पदाएंधीतर इति सिद्धारयितुम् वदेशानाम् ' इति सूत्र नेछन् । तदुत्पतेः तस्मिन् माझगे मन्त्रस्य उत्पत्ते: अङ्गप्रधानसंपातस्य यशदवाय-याभावात् रानपधान- प्रवनमलवणलात प्रवचनमेव लक्षणं पस्य मन्त्रम्य स संघातच प्राम्भाविनः अहातस्य यशवयनवा- प्रवचनलक्ष , ताइवान् । माधिकम्बर ए तम्य योगेन माचीनपज्ञशब्दान्ययेऽपि अवयवयतिरेकजनित- प्रवचनखरः । तस्मात् बामणोत्पनाना मन्त्राणां भाषिकैश पउनुपरत्तेः तसंवन्धितया उशगु पस्य अचोदितावात् स्वरेण कर्मणि प्रयोगः इति सिद्धान्तः । के. न यज्ञभागधर्मता इति वश्यते । मु. ५३०. र तत्परातत्परविरोधे तत्परं बलात् । तन्निर्धारणानियमाधिकरणे (३१२७४२) ( सविरोपावरकामा निर्विशेषतम् चकाना च पपनामा पुरुषान्वमङ्गोपाम्नीनामुकम् । ह मन्यपि पुरुषान्चे बहुवेऽपि ब्रह्मणो निर्विशेषायमेवेत्यम ) इति न्यायः समुचये मान नेत्युच्यते । न्यायनि. ३१३६६१ मार. निश्मकः । (नापरम्य अतत्वरस्य च वास्ययोर्विशेधे निर्धारणानियमाधिकरणे रसतमत्वाविदृष्टीना कर्मा- तपर बलात् अतन्परस्य तु अन्य या सापनम् इत्यर्थः)। जवाभावान फर्मर नियम इत्युक्तम् ।आभरणं ३२३२११ न्यायनि ३॥२॥१॥१४ ब्रम, ६१. स्.,. कमागममिन्याहतार्योंगरानाविषयक * तत्पुरुषः समासः अन्तोदावः । वि. रा. मिद चापं ( यदेव विद्यया करोति- इति वाक्यम् ) • नपुरुपान् कर्मधारयो पड़ीयान् इति निषाद- तनिधारणानियमाधिकरणे दर्शिनम् । ४१११५६ वा. स्थपत्यधिरणन्यायः । बाल पृ. १३.. त पुरुषात् पह- प्रसिद्ध चोगसीनारिफयेतनिर्धारणानियम-ग्रीदो परमबीर नमिन्द्रपीताधिकरणे याचार्यादयः । न्यायेन स्वदमफरचमितिः । न्यायनि, ६ मणि. पृ. १४, ० रापुरता । मधिकरतएक- प्र. म. । दनिर्धारणानियमनमुटे पृथग सपतिवन्धः पातु समानाधिकरणत पुरुषो उपापान पचा निषाद- ·सत्प्रख्यं चान्यशारुम् ताख्यं चान्यशास्त्रम् -- . अविकार्य प्रवृत्तिविशेषकरत्यं चानुरदं भवति इनि संभवात् । किन्तु अग्निहोनाक्यप्राप्तहोमानुवादेन गुण- गुणविधानमेवेति । एवं प्राप्ते , अभिधीयते । भवेदेवं विधाएकमेव । तत्रापि प्राहे कर्मणि अनेकगुणविधाना- यदि अग्निहोमपदं अमये होप्रमस्मिन् इति मुत्पत्या संभवात् अभिसूर्ययोध मन्यवाक्यप्राप्तस्वात् सायंप्रात:- नार्थीसमासेनेव परिनियेत, किन्नु अग्रहोत्रम्, अनौ फालयोश्च सायं जुहोति मा होति । इति धास्यय- होत्रम्, इति पठीसामीसमासयोरपि संभावितस्यात् | लम्य वात् प्रजापत्तिरेव एको देवतात्वेन पाक्यद्वय संदिग्धार्थममिहोत्रपदं न विधेयीभूतामिदेवतासमर्पक विधीयते , अन्यत् सर्वमनूयते इति । भवति । मिति तु कुश्विद्वाक्षात् शतमनिदेवताभूत बया 'आधारमाधारयति' इत्यत्रापि आपार्यते इति प्रवृत्ति निमित्तीकृत्य होमविधौ नागभेपीगवितुर, इति । युत्पत्या आधारणयोग्यं अनिपिनविशेष गरमादि तदर्थ वास्यान्तरमपेक्षते । अस्ति च मन्मशयास्य- द्रवदन्यमेव प्रतीयते । अन संदिग्धार्थमाघारदं an- विनियुक्तम् 'अगिज्योति ज्योतिरमिः स्वाहेति सायं । होरपदमिय नोपाशुपाचविषयीभूताघारद्वन्यविशेषनमक जुहोति' इत्यनिदेवनासमकम् । अनस्त लब्धमेवानि भवति । द्रन्यविशेषापगत्यर्थं च प्रकरगनिरीक्षणे निमित्तीकृत्य अमिहोत्रपदं नामषेयमिति तदपच्छिन्न एव | 'उपस्तृणन् अभिघारपन् आज्यम्यैव यनन्' इति पाक्य- होमो विधीयते, न पन्यत्र गुणो विधीयते । ननु पूर्वपक्षी बन समे चा पतघशाय गृहाते यद् अवापामाग्यम्' प्रागहोंमे गुणविधि मन्यते दहीमे वा । प्रातहमि इत्यनेन या विशेषप्राप्ती ताम्यामेव असंदिग्धार्थाम्या सापत् मन्त्रमदग्निदेवाप्रातिर्न सिज्ञान्तिनोऽमिमता सावकारात उपाशुयाजे न्यविशेषमासे. एलदिनानं निदेवनाकत्वमशात् । नापि दहिोमे , तम्य दूरसत्वेन ममेव दिग्दार्थन्वादेन नाभारपदस्य नावार्यद्रव्य- मन्नबन्धामावान् । अतः कथ तत्प्रख्यशास्त्रयशेन । विशिष्टमाघारण विधीयते इति संभवति । तथा 'चतुदीतं अमिहोत्रपदस्य नामत्यमिति । उच्यते । न बमो| वा एतदभूत् तस्याधारमापार्य' इत्यनेनैव आज्यद्रव्यमाने । यस पूर्वपक्षवाद्यमिमतो गुणविधिः, तत्रासो अन्येन प्राप्त | तद्विधानवैषप्य च । तदुक्तम् 'विधित्सितगुणप्रापि' इति , किन्तु यस्य गुणस्य उपादानसामान धात्वया । इति । भवति च आघारणमाघार: इति भावव्युत्पत्या दुतायत विधिः, भमो धौनधात्वर्थविधावेच शास्त्रान्तर- कर्मनामरेयायम् । अतः नद्रवछिन्नमत्रापि कर्मव मापोटामिः नामप्रनिनिमिगावेनानुदितु शक्यते , कि विधीयते । तच्च कर्म 'इन्द्र अध्वोऽवर इत्यापारमा- श्रुतिपरित्यागनेनि । अयमेर नपाध्यशास्रार्थः । तदुतम् पारपत इति सन्नविनियोगामार्थान् धेन्द्रदेवना- विधित्सितगुणप्राप्तिशास्त्रमन्यद् यतस्विर । मबन्धम् । नया चतुगृहीतवाक्याबगतदन्यसंबद्धं, सत् तग्मात् नत्प्रापणे व्यर्थमिति नामत्वमिप्यते ॥ समरूवमेव आधारनामधेय दर्शपूर्णमासाङ्गमिति अवधार्यते इति (वा. पृ. ३३४ । 'प्रापि शास्त्र' इति वार्निक इति । पाठः) । अत एव नाय गुगविशिष्टदोमविधिः । प्रयोजनम्-- पूर्वपधे प्राव:मन्त्र दाहामन्य वा तदुकम् ' विधीयतां विशिष्टं चेन् कर्मेत्येयं अग्निदेवतत्वम् । सिद्धान्ते नेति । सूर्य नु-- तबल्क विकल्यने । न चेचन्येन शिष्टाः स्युस्तमल्यं तन्प्रापर्क अग्निहोत्रपदेन आधारपदेन च यदिधानन्यं चेति चोत्तरम् ॥' (या. पृ. ३३५ ) । अत: 'अनि- तद्विधायकमिति यावत् । अन्यशास्त्रं शास्त्रान्तर चैदस्ति हो होति' इत्येतद्वाक्य मामायान्नकोपादकमेव तेनानघोन मधेवल्यमेवेति । तौता. रा. म ने प्रातहोमे , न च दूरस्थदकियोमे, नापि निशिष्ट तत्प्राप्यं चान्यशास्त्रम् । ३।४।। विधिना देवताविधापकमिति । न च यदग्नये च इति अभिहोत्र पुझोति ' 'आधारमापारपति हति चारयवयमेव होमविधायकमिनि पाच्यम् । असेदिग्या- अतिशेयर आपारशब्दश्य किं गुणविधिः, उन मन्यलम्यगुणविविएवेन विशियविधियोनरहेनुहोमविधान- कर्मनामधेपमिनि विचारे सिद्धान्तमाद । विधेयतया रे + गो को. २३८ ·सत्सल्य चान्यशाषम् तयत्यन्यायः . यो भमिहमा भाग्यरूपो था, न गुण प्रवटे विधत्ते | विधीयते इत्याशङ्कपते तो अन्यत एरागतो। हमसे इति सप्रख्यम् । अतधोपसमें (पा. १३/१०६) इति । न प्रजापत्ये न माय होति । इति देवाविधानम्, * विधिसितस्य अग्न्यादिगुणम्य पल्यापर्क विधायक चतुर्गही या एतदन्तु तस्याऽऽयारमायार्य' इत्याबारे भन्यत् शास्त्रमस्ति । अनिमोतियोतिरमिः खादेति च दयविधिः । अविदितवेदन च सिपिरित्युच्यते । सत्यं जुहोति । 'सूर्यो ज्योनियोति, सूर्यः स्वाहेति पान, विदितं माय अन्यतो गुणविधानम् । तस्मान्न गुणविधी , इति मन्न. 'यदाये च प्रजापतये च सायं जुहोति' इत्यादि मनामधये तु संभश्न. । यस्मिन् अग्नये होत हो वाक्य च अन्यतु शास्त्रमा एवम् पाश्चमाधारसति संतत- मति तदग्निहोत्रम् । दीपंधाग क्षरणनिया प्रसिद्धः एन माघारयति' 'इन्द्र ऊlsपर इत्याधारमाधारयनि' आधारः । तस्मात् फर्मनामधेये । पसियादयश्च उक्तो. इति आचारविषयकमन्यत् शास्त्रम् । तस्मात् अग्निहोत्र | रा. प्रजापनिनिवृत्यर्थमानावधान भविष्यतीति चेत्, आधारः इति भविशेषनामधेयमेन, न गुणविधायकम्, नैवदेवम् । अपिं होप विधातुं शक्नोति , म प्रजापति इति सिद्धान्तः । के प्रतिपर्दू प्रतिविधमानस च प्रजापतेर्षियाने अनर्थक • तात्याधिकरणे वाक्या तातो इन्यदेवनाशमम्य स्यात् । प्रजापतितेचि गम्यते । गम्पमानं च न उक्तावात् । नव्यायाया । सु. ७६३ ॥ तत्प्रस्या- शय मिध्येति पत्पतिम् 1 अतोऽयमसमाधि । धिकरणोत्तमार्गेण ( अमिहोनशब्दे ) चतुर्थीमासम्य | उध्यो । 'बाघारमापारयति' इति दयपरा चोदना न्याकरणलानानुगततया । की. ।।५।१५, 'यद- 'यस्तु द्रम विकीप्यते' इति । दन्य हि अनया क्रियया अये च प्रजापतये च' इयत्र तत्परयाधिकरणोक्त-क्षार्यने । वारितं च यागं साधयति । तत् स्य मार्गेण प्रजापनि मानविधानेन , सायपातकालीन देवता-प्रधानस्य कमंगो नामधेसमिति उच्यते । एतदेव समुद्यानिधिष्टप्रजापनिमात्रविधानेन वा अमिस्र्यादीना | आषारणं प्रधानमं । नन्वय न्यदेव नास्ति । मवर्ग. प्रमिमायुपगम्य तृतीयविधिप्रकारोपपत्तेः। अरतीति अम. । साधारमाधार्य इत्यास न्या, २२१५४१६.१९९. मानवनिमी देवा । “इन्द्र ऊर्थोऽपर, इत्याचार- प्रख्यन्यायः.1 अग्रिहोगाधारशब्दो कर्म- | मापारयति' इति मन्त्रो हिममिदपतु वर्ग तसाधन या नामयम् ॥ कमी सवैति । एष च मन्त्र इन्द्रमभिधातुं शक्नोति। तत्प्रख्यं चान्यशास्त्रम् । ११४ाश४ ॥ स यदि इन्दस्त-मापन भवेन एवमनेन मन्त्रेण भाषा: भाष्यम् - 'न्यप्रिोन जुहोति वर्गकार. इति, शपवे अम् । तस्मारिनो देवता र दयदेवतायत. 'आधारमापारयति । इति च सामनन्ति । तत्र पंशयः | माघारणम् । नसायजतिः, नस्य यानेमिचेपमिति । निमामिहोपरान्द, न्याघर शब्दश्च गुग विधी, न कर्मनाम या-रतु सर्वत्र विकारमेव मामपदम्, यादि- धेस इति । गगविधी इति युगः । कुतः । गम्यते दिशामिकम् ( रुदम् ) यौगिक च । उमयमपि न अधि- खाये होत्रमस्मिमिति । क्षरशसमर्थ द्रव्य शादि, करणदयेन प्रतिपादितम् । किमिदासमवशिष्यते, येन आधारमाधारयति इति । प्रसिदिरेषमनुग्रहीयते । गुण- पुनर्विचायते ! उच्यते । यौगिकानामेव मत्वरणा. विविश्य दविशेमे , आधारोपापाजे । तर एतमोर-परिहारेण अब चिन्ता । उत्तराधिकरणे तु सांविशायराना वचा प्रसुत्तिविशेषकर पच । न च गुणविविपक्षे या वाक्यमेदाभवान् । तर अमये होन ( होमा) गति या उदिदा पजेत इति । अग्निहोने समान अस्मिन् इति सिदान्नेऽपि अनुपगमात् अन्यसमाता- अरगत गुणविधानमा मायारेऽपि, आर नर्वतयतीति । नुपलब्धेश्च अ-वणीनमयों बहुचीहि. अखेदेन गुण थु व गुणो विधीयते । मसात् गुपिंधी इति । एवं | विषने । हे एव च प्रविधादयो रेतक. गयागपि च आरे, धूमः ।तप्रख्यं चायशास्त्रम् । यो गुणौ एतान्या ! सापहोमे भग्निमाली o पाठहोंने होममात्रानुसार ।

·जमख्यन्यायः तसम्यन्याय: - सर्वदविहोमेषु अविदितदेवतायेषु विधास्थति वाक्यसामः | वादः प्रकृनात् कर्मणोऽन्यत्र लम्यने । प्रकृनं यत् । तथा आचार्यते इति आधारः इति क्षारणममय चेदनूद्यायं गुणो होमे विधीयते । वन्न तत्पस्यता- न्य मारपपयाप्रति अभिधीयते । तच तिची वानिदेशात ऽन्यत्र न विधिसत्परिग्रहात ॥ न च धात्यानु- धारण िकयास कार्य येन अभ्याएसीयापन अनुपयुज्यमान- वरदोऽच कथञ्चिदुपपद्यते । अनामनाभापान संस्कारानुपपत्तेः प्रयोजनमपेक्षने 1 धर्ममात्रं चास्य धारणं । तस्मात् कर्म विधीयते ॥ सायमूर्छादिसंयुक्तर्गुणो शब्दार्थमात्रापवर्गित्वात् नाशेषधारणं करोति । नरक्षा- वाक्यविधीयते । शुद्धं न श्रूयने कर्म प्रकृतं नास्ति रितकदेशेन किं कर्नम्यम् । इति अस्त्रापेक्षा । लोकेऽपि तेन नत ॥ दूरस्थस्यानुवादश्च व्यवधानान युज्यते। च द्रवद्रयाणा फचित् पानादौ उपयोश्यमाणाना ईष तस्य बुद्धाचनारोहान् कोण्डपायिनहोमवत् ॥ क्षारणसफार फुर्वन्ति । तेन भमिनयुकपूर्जीकपा विधीयतां विशिष्टं चेत् फर्मेत्येवं विकरप्यते भश्चणयुक्तफलनमसच मेरफार्थ द्रव्यं कर्मपात्राभिलागि। ( अन्यथा पूर्वपधो रयते इत्यर्थः) । न चेद- प्रकरणवशेन दर्शपूर्णमासमधानानि उपगपति । तमापि च न्येन शिष्टाः स्युस्तन्प्रख्यं चेति चोचरम. ॥ न आमेगादीनां विहितग्यकत्वात् उपांशुपाजः केवल: चतुर्थीसमासस्य लक्षणं चात्र विद्यते । न च तेन मायावः इति तादध्य प्रतिपद्यते । आह च 'शुत- विना शक्या देवताविधिकल्पना ॥ यः कश्चिदेव संस्कारसंपन्ध मुरुपैयद्यप्यसंगतम् । अन्यथा तदयोग्य- सबन्धः पष्ठीतत्पुरुषाद् भवेत् । अनुपादेऽन्यतः पात् प्रगति रोगतिम् ॥' अथवा यत् करोति' सिद्ध कथ्येताम्यवघासवत् ॥ विधातन्यत्र इति धन्ययार्थमानं साकासवादेव उपांशुयानमावनामनूरा संबन्यो भवेत् परपदार्थयोः । प्रानमिऽपि आघारग्ये वाक्येन निधीयमाने तसाम्यवादेव धान्यर्थः । तेनेय वहिनैव विधीयते ॥ एकदेशेऽमि प्राप्तः भन्दाते । नौवमाप्त्यैय वा तस्य क्षरणात्मकचे च ज्ञानानानुवादोऽपगच्छनि । आधारम्यापि विशात धरणसमाप्रपयःप्रभृतिविधि मन्यते । न च सवन्धः शेनोपरामुकर्मणा । मामानारिपरण्य च धात्यदिव सिद्धेः नाम्ना प्रयोजनम् । न च गार-माथ्यांशेनेह फर्मण । पिस्पष्टं प्रच्यनामत्वं न फर्माणि धचिन नामवन्ति श्यन्ते । चाऽऽधारस्य गम्यते । श्रुत्यैव गुणो विधीयते' इति (भाष्यम् )। मा- अमोच्यते याक्यार्थो न विधातव्यो द्वितीया श्रुत्यैच मेरका वात् भक्दयं कचित् अस्य धात्वर्थविधिसभवे । पदान्तरं न चानन्यगति- गुण मित्यपगमामिप्रायम् । अनोन्यते । 'विधि- नामत्यसंभवात् ।। ' (प्राभारगरतु-" प्रवृत्तिहेतुभून. सितगुणप्रापि शास्त्रमन्यद् यतस्त्यिाद । तस्मात् । कार्यामिशन लिटादीनां परम् । प्रवृत्तिनुत्य र सत्मापणं व्यर्थ मिनि नामन्यमिप्यते ॥' (शाने-) | विलक्षणकार्यत्यय , कार्यसामान्यज्ञाने प्रत्यदर्शनात् । एवं 'सायहोमे यदि यादापारे र पोच विशेषतः कार्यविपत्य अयच्छेत्यापेक्षायो भाव: विधिम् । यत: शाम्नान्नरप्राविधिः स्वानिप्पयोः | आग्छेदकतया संबध्यो । यद्यपि धार्थः साचात् जनः ॥ यदा त्वदेयते होने देवताविधिरुच्यते । कार्यमाम्छेतु न क्षमते, तथापि पाशिराध्यमम्' द्रव्यं पोपांशुपातम्य पदा नसरयता फथम् ॥' | इन्दे वृत्पाद्वारा कार्य अपूर्वमरन्छेन गगोनि , उगते । 'विधिभेदमिदोत्रं स्यात् नतोऽप विप इति पार्थ: अगम्छेदकन्येन पंचम्यने । अपहे. यैषिणः । निवेशः प्रहने या स्याद् युनेरप्रकृतेऽपि कारमेर मिरयम् । इति धापर्यम्य यागादेः पा।। अर्दोग संयन्ये वृतेऽन्येन प्रवर्तनात् । सिराय माय प्रतिपरपनुपन्धितया विश्य येनान्ययः । ममिलोमपदे स्पष्टमनुवादत्याणम् ॥ अना तथा कार्य प्रतिमाप्प भाग्य इति पर्यायः । ताम पापि धान्य गुणः गगे विपीयने । न चानु- भापमापूदेशमचा या रवि, या मायने मुम्पने । कागदामा, - ·समस्यन्पाय: विधात्यन्यायः याप निययात् परममन्तरेगानुपरमा, इति पुति । समायान् पाध्यामिधायिनी द्वितीया साधनसमेर साध्यलयकाम्य स्वरिपत्य स्वमानार्थनितिलवी पानुगामानाधिपर प्रतिपयते स्यविरोधः । रूपमयमामुणेन फरणापेशायां धात्वर्थ एव उपपनु. मोम-६ गुणविधिविहीन घाइपमेय. पाधि पातपाःपि विध्यते । पोहचनि-पानाम् संगति । सूत्रातु- सम्य लिपिस्सित- খ ম ফি জমে। যথfa ৰ ঘা বঋতু- যুগয মন ar% ঘৰ হার্দ সন্ন, बदारी देवति याम्याय करम यमिति । वामान घाययों नामधेयं स्यात् इति । विषयतया परणतया १ अन्वीय " वदन्ति । वि-अनि ओयापारमापारयीत्यम् । विद्युयो सन्मतं नियति-) एतेन (पावर्षस्य परणतया माध्य-गुरागाखि कर्मनामनी ॥, अग्नये नमति मया मान्ययनिरसन ) ये पावर्षम्य विषयतया परण-महुमोहिंगतोऽ: 1 गुरे विधेयो नामावे करन म्यत् न चान्ययं मापने, ते निपरताः । विश्वभूतेन हि रजे ॥, एरियाऽऽधारमापारीयुक्या दिवीयया। क करणराचिनो नामयानां सामानाधिरण्यम् । आपारमिोति यौगिक वर्मनारनी॥यमियोतिरिवि यार्षिकेन फरमायेन समानाधिकरणमिति चेत्, मासो मन्त्रद देवतथा पृतम् । परायोक्द राप्यत्यमपि वाद आधिकमस्ति, इति गुगविधिरपि विद्वितीयायरित्वयं गतिः ।। नासाधित हि धाव करणद मत्यर्थरवणतपा, विना च वैरूप्येण म्याद, इति रामस्त ततोऽस्य डा । सायना यक्ति संस्कारो सारा विशालतः ॥ मेर नामधेयप्रतिपाटनमनुपपत्रं स्थान (यहापि तन्मने करणलोपानिम्, न त्वार्षिक इयति धेषणम्, भा-या रूदाना योगिमानाचा संभव प्रालिकानाम् तथापि परण गिना अवापयमानो विधिव साध्या 'मिहोन जुति आधारमापारपति समिधो यजति" विगा फरणवानुपपने सामपि आक्षिपेत्, इति गाश- इत्यादी अग्रिहोमादिपदानां गुणविधियम् , कर्मनामपेयर स्वमपि औपाटानिक म्याद, इति साम्यमिति माद)। वेति चिन्नाया, मसिदगुणविधिला युस्तम् । न च भर विषयावदारेण फरणनपर एय शन्दः तत: पाक्यमेदा, विधेयानेक वाभावान् । अमिहोत्रपदे भराये पोण शाश सयरात्र वेनोपात्तं विश्वन शरार्थ: होत्रमसिन ' इति युत्पत्या उपसर्जनार्यः अनिदेखा विधीयते न च पदमये च मनापती व सायं नुहोति' म्यान, अतपरयात् (शब्दान्तरराधिकरणे विषयवस हन्यनेन तम्या; मार रादविधानम्, ने गुणोपादानेर शालार्थ वन्युत्पादनात विरोधपरमाद) भप शन्द एय प्रयम विपस्तया अभिधाय पुनकरावयाऽपि अभिधत्ते, तत्मातेर माशत् । अनी पर दवींदोमादी गोषी मनः विनित- विसापरात् परि हितधर्मणि मयं कृरितो द्विाभिदायान , अभिधाने वा साध्यत्व- परिशीशेमानुपादेन देकामामनेन विधीयते । मपि पुनमिदधीत, नहि नियामकमस्ति विश्वामियचे, न च तेन तामाप्तिसंभव., मान्यता विधे. अकल्पनीय- न.वि.' इति , 'सकून् प्रवृत्ताया. फिमवगुण्ठनेन' वात् । विशिष्टान्तिर वा। यामारपदेऽपि द्वितीयान्त- इति न्यायान् । तनध गुणविधिरपि म्यात् इत्युक्तम् । पारपदेन साधनाज्यादिवद्यममिधीग्ते 1 मानना अतः करणावेनैवान्वयो वाच्यः, न विषय चेन इत्यास्तारमा सरकार तदुद्देशेन विधीयते , अविनियुत्तस्य संस्कारायोगात् । प्रकरणाकल्पितवाक्येन उपायामागतश कथं द्वितीयाधुलिनिर्देशः {' माघारगाघारयति । दवाय विधीपते। 'चतुही का एतदभूत , तस्यापार- 'अग्रिहोत्रं होते इत्यय) यी बक्तव्यम् । तदुच्यते। मापा' इत्यनेन प्राशभूनचतुर्ग्रहीतविशेषमणिम् । अस्ति तापदायिक धास्वयम्य साध्ययम् , अाधिस सर्वथा आपारपदं द्रमपाम्, न नामशेषम् । इति प्राप्ते, करणलानुपपत्तेः। अत. सायसापनवोदयो. एकार्थः । मन्त्रवर्णरुप्यविधिनैव प्रातिसमवे अस्य पूर्यप्रवत्तविधि. ताबन्।

·तत्प्रख्यन्यायः १९२१ तप्रख्यन्याय: वैफल्यापतः । अभ्युदयशिरस्कवस्य च संभवति प्रथम. व (वैश्वदेयशब्दम्य ) उत्पत्तिशिएगुणावरोधसहकृतेन विव्यापादपावलियो अपापसात् न तापत् दी- संभयन्यापेन गुणविश्यमभवसंपादनद्वारा सापादित. होमानुवादेन देतारिधिः । नापि विशिष्ट कर्मान्ताविधिः प्रनितिमिलपादनद्वारा या अपगन्तव्या, न उन 'अग्रिज्योनिज्योतिरमिः स्वाहा' इति वननेन विनि- वामपन्यापेनैन । १।४।११।१४ पृ. २५०, ('विध. युक्तमन्मवर्गनेव देवनामाने ।' यदनये च प्रजापतये च देवशब्दस्य कझामपि देवताविशेषादि परित्यज्य विश्व- मायं जुहोनि, पत् सूर्याय च प्रजापतये च प्रतः' इत्यत्र शब्दम्य सर्वशब्दपर्यायत्याङ्गीकारेण प्रकृतविषयत्य- सायमातःकालीनदेवतासमुनयविशिष्टप्रजापतिमात्रविधा मापात देवाब्दस्य च देवतापरत्वमझीकृत्य प्रकृताग्न्यादि- नम् । यत एव यथैव केवलदेवत्यमन्त्रलिनेन केवलयो । मदेवताकत्वस्यैव अष्टसर्पि योगेषु प्रवृत्तिनिमित्ताय- देवतात्यम्, तया 'अग्निज्योतिज्योतिः सूपः स्वाहेति । मीक्रियते ' इति पो ) नावश्यं तन्मयन्यायस्य मायं जुहोति, मयों ज्योतिज्योतिरमि: वाहेति प्रातः' नामत्यपर्यन्त यापारोऽभ्युपगन्तपः । १।४।११।१४ इति मिलिमकमन्भवान् मिश्राणामपि तत् ( देवता । पृ. २५१, * न च साया अपि प्रकृने ( समित म) । ता यामये च ' इति याक्यस्खामिस्र्यपदं | तन्नात् ३०) तपस्यन्यायसिसवेन अभ्यासस सायंप्रात:कालीनदेवतालक्षकम् । मायंप्रान कालपदं तात्पर्य यागविध्यधीन वाभागत् इति वाच्यम् । प्रकृनोदादग्णे- प्रादकम् । चशब्दोपस्थितसमुच्चयस्य प्रजापती अन्वरस्य ऽपि तपस्य (वत्प्रख्यन्यायस्य) गुणविभिमानमत्ति- निपातोपरागीयेन न्युत्पन्न वाद न विधेयानेकडा । भतश्च । बन्धकत्वात् । २।२।२२ पृ. १५०, 32614 अमेदेवतावादिना अमिहोत्रहोमे प्राप्तत्वात अग्निहोत्रहोमे • तत्मत्यन्यायस्वरूपम्-- 'घाक्यार्थो न 'मर्दोष: ' इति भ्युपाया नामधेयम् । एउमाचारेऽपि | विधातव्यो धात्वविधिसंभवे' इति । शा. १।११४. आधुपाजे 'सर्वस्मै वा एतद् यज्ञाय गृह्यते , यद् * तबरख्यायायम्वरूप 'विधिस्सितगुणप्रापि शास्त्रमन्यद भुवायामाज्यम्' इत्यनेनैव द्रवदन्यस्य प्रासान् प्रराजो- परिवह गन्मात् तप्रापण न्यमिति नामलमिष्यते ।। देशेन संकारनिधाने द्वितीयविधिप्रकारापत्तेः लाघात् इति । बा. ११४१३४ पृ. ३३४. भातन्युत्पत्रमाघारपदं नामधेयम् । विधेयश्च धातुलयो (अथ ये पदायी: सत्यख्यन्वायेन साध्यन्ते , ते होग एवं इन्द्र कदम्बर इत्यापारमधाररतिपदार्थाः रणक्रमानुसारेण स्थूलनिर्दियो। न तु इति माननवर्णिकेन्द्रदेवतायाः , 'चतुर्ग्रहीन वै' इत्यनेन विन्दूनामाचाक्षातक्रमेण )। द्रव्यस्य च लामात् । एवं समिदादिष्वपि रश्ते । सर्वत्र * 'अयानोऽमिमग्निष्टोमेनानुयन्ति' बन अग्नि- द्वितीया करणवलक्षणार्थी इति न विरोधः । पदस्य यागपरवं गम्यते । यसि च बाहनीय. मण्डन- 'अनिक्षेत्रपदनाम ।' प्राध्या कारयन्यायः । पूर्वपर्छ । को. २।३।१०।२१ शंकर-तिपयन्यायतो नाम । ४. अमिष्टुत्पदम् भागेपी ग्नुलवे' * तत्प्ररन्यन्यायस्तु कर्मान्तरसियत्तरमाल: संभव- इति वचनात् अशिदेवत्यमन्मसाश्यस्तोत्राङ्गकन्यात् मपि तना पूर्वमनुपस्थितेनं नामधेपत्वबोधका की. प्रख्यन्यायेन नामधेयम् । रा२।१२।२६ पृ. २७८. २।२८२ पृ. २५., एकदेशप्रनिनिमिनेनापि तप्रत्याधिकरणे अमिहोत्रस्य अमिमूर्यमान प्रधान- सत्प्रख्यन्यायेन नामपन्योपपतिः वैश्वदेवाधिकरणे | देवत्यत्वम्य निरूपितवान् । सु. ३।४।२।११, तपाय- यक्ष्यते ११४३४ पृ. २१०, प्रनिनिमितमपि न्यायेन अग्निहोगादिशब्दाः नामधेयान ११४१२॥ त प्रपन्यायेन संपादनीयम्' इति नियमः कितु तख १५. . 'अग्निहोत्रं जुहोति' इत्यस्योत्पतिविधित्वम् सहकारिसकृतम्य शुद्धस्य या गुणविध्यस भरीपादकन्व-'दा जोति' इत्यादीना व गुणविधिल्पमुतामिति भारम् | १४|११|१४ पृ. २५१, नामदेवच । चेत् सत्यम् । अमिहोनं होतीपत्र यद्यपि रूपं ·सप्रख्यन्यायः १९०२ तस्प्रधानानि । नोपलम्यने, तथापि अग्निहोत्रशब्दस्य तमपन्यायेन । ममापाम्यया यजेत' इति वावरणासपौर्णमास नामपेषत्वादियुक्तमिति । साहस्त्री. ८५३, + चतुर्थी- मावास्याकाउयोगेन नख्यन्यायेन नामधेयम् । पौ. वत्पुरुषचतुर्थीगर्भबहुप्रीटोर संभवात् (अग्निहोत्रशन्दे) २२१३१३ पृ. १६३, * यहिप्पयमानशब्दस्तु सहसो नयमिके नामधेयवपक्षे वनभर नयाल्याभिकरणे पहिल्य भारतावरूपदेशविघानादेय प्राप्तवान् त मख्य- अपश्चितः । सोम. ७३१.. 'आमेयोऽएाकपाल न्यायेनापि नाम तत् । ११३३३ पृ. १८७, इत्यत्र मान्नवर्णिकदेवताप्रातरसेमवात् नेदम् (आग्नेय-तप्रख्यन्यायेन वाजिनपदेन आमिक्षायागमानमा पदम् ) तपल्य-पायेन नामधेयम् । कौ. १।४१७१९ याजिदेवता उापनशिष्टाऽपि वचनाद् विपीयवे (पूर्व- पृ. २३०.. आनेयादीनां अष्टानामपि यागानों पक्षे ) । २२।११२२ पृ. २५८, वैश्वदेव-दर्द- नामधेयं वैश्वदेवशन्दः ( चातुर्मास्गेषु प्रथमे पर्वणि ) होमाविपशनामपि वारस्यापायावेव गामधेरयम् । उत्पत्तिविष्टदेवरोधसहकृतसमस्ययान्यात् । भाट्टः ११४५१५१.२१८, न च ससिदादिदेवतानां पाया १।४।११. * आमयादिशब्दस्य 'चतुम्वत्तं जुहोति' मन्त्रवगैरेय सेमत प्राति कलात् मदोत्र शुदोतीतिक्त इति श्रुतदोमनामत्वेन पूर्वपो भविमति । चतुरवत्त- तःप्रख्यन्यायतिपयत्वोपपत्तिः “वमन्नमूना प्रोणामि' वाक्यात् होमनिष्पसावपि आनेयादिशब्दाना कथं लगा इत्यायनुमन्नशमन्नै: सन्तादिदेवतानामपि प्राप्सिसंभवेन मता इत्यादाक्य, ऋमतिनियुक्तमन्यस्यात् देवतामाः । ममिदादीना नित्यपश्प्यभावात् । २।२।२।२ पृ. १४४, तत्मत्यन्यायेनेव (तेषा तमामता)। सु. ४५८, * सगिदादिपदानां तन्मयन्यायेन नामधेयत्नात् । २२२५ * मनु आधारकर्मणो दन्यदेवताऽन्वयेन यागरूपतापा: २२२५. १४८. प्राजेऽपीति चेन् (१।२।२०५८) तसल्याधिकरणे अभिहितत्वात् । पृ. ७६१, तपस्या । इत्यधिकरगे अत्यविनियुक्ताला मन्त्रागा सार्थसमवाय- विकरणे आधारशब्द. धारणशिवस्कपागामकशेने वर्तते कल्पकवासभषात् मान्यर्णिकदेवताप्राप्त्यमायेन तनख्या इन्यवोचाम । रु. २१३।९।२०. . संज्ञाव च न्यायामानात नामधेय गानुपपः - विष्णु यजनि' इति. ग्रहणस्य ( भदाणाविमहणस्य ) ग्राह्मसमारत्वप्रसिद्धः समिदादिशब्दानां द्वितीयान्तानो देनागा विभिन्य ज्योतिष्टोमाङ्गताबलेन तदीपमोमसंस्कारायलातीते पूर्वपशयिदा 1 मु पृ. ७१९. . सोमेन योत' इत्यत्र शक्यायस्य तव्यख्यन्यायेन प्राप्तत्वात् । यो. २०३।९।२० सोमशब्दः सोम पीणाति ', ' सोममभिपुगोति पृ. ६३. * मनु दक्षिणानयनोत्तरकालं एतद्दोप- इत्यादिवावपासा'नुवादी भवन तमपन्यायेन नाम- (पाधियोम-) विधानाय नगर दक्षिणाकालाय. प्रा. तप्रख्यन्यायेन दक्षिणाशब्दस्य नामाव पादिवाक्यतः सोमप्राप्तिमुपजीभ्य मोमधापे सोग- धेय भवति । पूर्वपक्षः । बु. २२२१६११६, - अमि. गुणविधित्व नास्ति इत्याशते । शु. ३. ७.३, * ম ফfrষ্টীগবিনামৰ বৃঘিারুয়ারি ৪ যুব ফসফাই ইফারিয়ানমন্ত निरस्तम् । शशा१७. स्वाहाकाशब्दः तपस्य- पिकदापियामेरदद्रियकामस्य इत्यत्र ) प्रल्य. न्यायेन मामधेयम् । यो २१२।२।२ पृ. १४५, न्यायेन नामयोपपनेः विपातन्यार्य वायोगाए । पृ. दबिहोमशब्दस्य तख्यन्यायेन नामाय परशाम्बार्थ.-- यम्य गुषम्य उपादानसाम• सिद्धम् । नाययस्य तत्प्रख्यन्यायसिद्धाकादेव गुणविधिव- यात घालावनार्यने निधि, यसो भौतयान्वविधा- भुक्तम् । सोम. 1. • नयरामपदमा मनाम- वेव शास्त्रान्तरणको नाममनिनिमित-देन अनुवदित धेर्य करस्यन्यायात् ।। आधिने मासे देन्याः नव-शक्यते, # भनिपरित्यगेन-ति तता. स्। राणम्)प्रतराज:. . पौर्णमासी-अमावास्या 'तप्रधानानि अउत्प्रधाने यो चलीयासि शब्दः पार्णमाया पौर्णमास्या पगेत' अमावास्याया- भवन्ति । एष विनिममनाया हेतु , येन उभगोपाल ८४४.७ । ।

·। . है तन्मयुक्तन्वं सद्भूनाधिकरणे सुनिषु सतीषु अनाकारमेव ब्रावधार्यते न पुनविपरीत | रोधात् समुष्पाहतु धर्मा इतरेषामपि दविया नेय मिति । शांभा. ३२।५।१४ बसू विरुद्धः । तेन नामी वैशेषिकः । तस्मान तेन इतरेषा तत्प्रयुक्तन्यं त-प्रयोजनपन्यम् । मु पृ. १३७९. नियमः इति सिद्धान्तः । * तत्प्रवृत्तिर्गणेषु स्यार ( ८९८1१५ ) इति अशास्त्रलक्षणाच । ३७ ।। भष्टमाधिकरणे प्राजापत्येषु एकादशिनी विध्यातातिदेशस आमयणे द्यावापृथिव्ये एककपाले' सपुष्ष बहि. न वश्यमाणत्वात् तस्य न्यायस्य भिन्या गविषय वात् । शास्त्ररक्षण किन्तु चौदकप्राप्तम् । शाखें सपण प्रत्यक सु पृ. ८१३. प्रमाण यस्य तत् शास्त्रलक्षणम् । तदभाव. अशास्त्र- तत्प्रवृत्तिर्गणेषु स्यात् प्रतिपशुयूपदर्शनात् । रक्षणम् । अशानलक्षणत्वात् न तेन वैश्वदेविकैक. साश८१५ ॥ कपालतन्नस्य नियमः । चकारा समुचपार्थः । ऐन्द्रा- ऐकादशिनेर पशु प्रत्येक भिनो यूपो भवति । गणा: मैककपालतन्त्रस्यापि संभवात् इनि तस्मात् यावा. अव पशुगणा विवक्षिनाः । ' पम-वे लन्यमान् श्रीन् । पणिभ्या रोपेन न वैश्वदेशिकान्नाय नियम इति वृषभानालभते ' इति ' मै श्वेनमालभेत वारण कृष्णा- | सिद्धान्त, । के. मप| चौषधीना च सधी अन्नाद्यकाम,' इति नैव- नद्भूनानापियन ( २११।७।२५ ) म पदाना मादयः । अयापि ' यत् त्रिभु यूपेषु पालभेत बहिर्धा | समुदायः प्रनायकः इत्युक्तम् । भा. ५१११४१५, अस्मात् इन्द्रिय वी दध्यात्, भ्रातृ-यमन्य जनयेत्, सद्भूतानामित्या पदार्थो वाक्यार्यस्य मूलम् , नास्य प्रक्युपे पाठभेत ' इति यूपत्रित्व प्रतिपिथ्य एक यूपं पृथक् सिद्धिरस्ति इत्युक्तम् । १७१७।१।२९ ७ तद्भूताना सौत्रामा विदधानि | अन्यत्र पशुगणेषु प्रतिपशु कियाऽन समाम्नाय. इत्यत्र यैरय येषा शब्दानामौल- यूपो भिद्यते । पौत्रामण्यामपि यूपमेदस्य प्राप्तिदर्शितव । त्तिक मंबन्ध , तेष्वर्येषु वर्तमानाना शब्दाना गर्व- तथा च पश्यगणेषु ऐकादशिनेषु च प्रतिपशु यूपभेदः, कारकावितक्रियाम्पवाक्याथै प्रमाणायोक्त्या प्रत्येकअति- सन लिङ्गम् । एवं च प्रतिपशु ये यूपाः ते प्रतिपदा- पाणी पदकारकविभक्लाख्याना शब्दानां प्रकृति- यूपा. 1 प्रतिपशुयूपाना दर्शन प्रतिपदास्पदर्शनम् । प्रति- । प्रत्ययायावारूपे क्रियान्वित कारफरूप चाय मापारा- पशुयूपदर्शनात् लिङ्गात् गणेषु पपुगणेषु त प्रचि, तस्य भिधानात् लिस्य विनियोगकारणल सिद्धम् । सु. ऐकादशिनपशुविध्यन्तस्य प्रवृत्ति, स्यात् ! एव च पशु १११९०. गणानां ऐकादशिनाः पशव पति के. वनाधिकरणम् । याक्माधिकरणमिदम् । भा. तत्प्रवृत्त्या तु तन्त्रस्य नियम. स्याद् , २१११७२४-२६. " तद्भूताधिकरणेन सूत्रत्रयटितेन यथा पागुकं सूक्तयाकेन । १२।२।१५।३५ ।। करणासंभवान् धर्गप्रमित्याक्ति चोदनानागाशक्य तष्य प्रवृत्या आप्रपणे यायाधियाय कापाठस्य यत् , पदार्यकरणयप्रतिपादनेन चौदनामामाण्यमेवोपपादितम् । पमा पहिः, तस्य भगा वैधदेविकरम तस्य नियम. बाल. * भूतेर्विनियोजकत्वे नद्भूनाधिकरणनेर पान । यया पाशुक त-त्र सूक्तयाकन सूक्तवाकन्य सिमा । भाट्ट. ३ पृ. १८६, तद्भूताधि- भैग शेषिकेण 'अ मुतासुती यजमानः' इत्यनेन | फरणे সয়াবিয়িদাবাজিরাগুনিয়া नियत तइत् । तस्मात् आप्रयगे यापार्यायायमेव तन्नं मामाभ्यम्य स्थापित वात् हाम्नायस) । को. २१२।१।। स्यात् इति पूर्व पक्ष.1 पृ. ६. . उद्भूताधिकरणे आम्नायस्य वेदस्य किया- नया,ऽविरोधात् । ३६ ॥ ऽर्थ-रात् किं केन कथ इ.ये पत साधन्तदिति- आप्रयणे वैश्वदेविशस्य तनन्य भावाधिन्येन त मेण कर्तव्यमाशयविशिष्टपुरुषप्रवृत्तिापभावनाप्रतिपाद न नियमः स्यात् । वाशन्दा पूर्वरक्ष पासा । भवि | नार्य गादधारणात् । कु. सरा११. भूताधिरणे A ·पन्नाधिकरणे १९०४ सन्मध्यपतिवन्यायेन पदार्याने न्यात पदपाय व पदापनि कार्य-चित। (कदाचिदपि rfuो इति मूले पाटः ) वाचितामा निरस्तावाद पदापरणानुदाहायरिया । मु. १३५७ ॥' पति वैषम्याप उनाबाद न वारयागरदार्थ पृ. ६८४. बद्भुनाधिकरणे श्रुनियापयोः अधिकद्धय- घन पदमा तिमन्ययानामरि मासदर्शनपूर्वका. मुक्तम् (ोगा. ३३४-३४८) (तथा अति-न्ययागतिः । सु. १. १४०६, ७ तद्भूनाधिकरण प्रकरणयोगरिरोधा), या, ३१२१८१२१ पृ. ७७५. यार्तिके सकाराण स्वन्यापारेषु कर्तृत्वस्य उत्तस्यात् । ० सद्भूताधिकरणे धुनियास्ययो; प्रियाययोधकर-पृ. १४५३. युत्पादनात् । को. ३११४७. . यत्त अत्यादिपरः नझेदान् फर्मणोऽस्यामः इति न्याय. । प्रययोऽपि मापना नहाति इति, यं पातुसमुदाय. पशुयोगाधिकरणाप सूपमिदम् । भा. २०६१:. पश्योरप्येतत् , चित् गमिनारम्य चौतामुन | देशन पोऽम्यास: ( २१/९ ) पटानेन तद्भूनाधिरणे। का. २४३१११ १.३८१, * मतस्तु न्यायेन यायाभ्यासमाना मेदोपति मु पृ.९४४, नित्यमेव -पत्यारोरनिमारः तस्मात् मतिरमिहिता मध्यपतितस्तदमणेन गृह्यते इति न्यायः सनी शक्नोल्येय आइति गमयितुम् । तदुक्तं तद्भूना- | वैयाकरणान् । प्रत्याहारा ठदाहरणम् । तथा दक्षिणी धिररणे 'यस्य नु पदस्य योऽयोऽभिधेयावेन आश्रितः, याया आदन्तयो अगावियोस्तो गप्यस्याः सर्वा तस्य तत्परिहारसं मवात् तत्रस्यभ्यान्तरं लचणिक- | देवतास्तृप्यन्ति । ऐनामा१११३. • तमध्यपतित- पेन मन्युपगन्त-यमिति' ( पूर्वपो ) । १३३ रताहणेन रहते । ९० परि० । 'वदेरदेशभूनं तद्- २३.१. ३०१, . अनिवारयो तदनाधिरणे | ग्रहणेन गाने ' इति येन विधिरितिम भाष्ये पाट । खरूपेण विनियोजकत्याप उक्तत्वात् । यो.९१ | शेखर सम्मपतितन्यायस्य ततसारोपयोजकत्या! पृ. ३२९. - संन्धमणमनपश्यैर आवाहादिमता तयार पावागावः । मूनिः परि १२ ॥ पदार्थानां वाक्यार्थप्रतीतिजनकत्यसेभयेन समूत्वात् तन्मध्यपतितं तद्महगेन गृगते । सदर्थस्यैक आरित प्रामाण्य इत्येन तद्भूतावितरण सुपादिते...।। वास्प वावगमात् जीवपरमात्मपरकम् । तथा च 4-Rष्य. सोम, ११२११. • यनु संयोषने तहानमन्त्रिरूपं सान्त पतित पिश्तो इत्येतदपि माणिकम् । फापता. नथा नान्तममाप्यदन्तम् । मा पदिनिष्टि गुण पिगन्चे ३२३१२११३४ यस. ५ स्थानियकायेनेय तन्मध्यपतित- नपुस के मानपदो परिव ॥' इत्याद्यन्वारान विधानम्, न्यायेन तव पार्यबननात् अकर्षिपये मार्य 'सम म परागा न समेगु गिवले' इति व्याप. (निरमानमादेगा गपति इति) शेगरः तद्भूताधिकरणोधेन न्यायेन रश्याा सान्त. पु. ७२ । ( नेदमदोरकोः इत्पन-) तन्मयपतित- नाम्नादिशब्दाना मेदान अविस्म । सु पृ ३२३. न्यायेन अकविशिरों एव शब्द विषयतायाः पर्याप्तत्व * यया मावनाऽन्वयात् प्रा कम्पचित् धात्वर्या- बोधनेन तर निश्यिमान क्सत्वात् । (भूर्वि पृ. ७२) त्रयो न भवति , तशा निभूवाधिकरणोतेन बतात्यन्ते तिसूर्व मन्तादणेन समयपतिनन्यायेन मार्गेण ' इत्यादिवादिन (२।१५।१६ पृ. ५०२ / अत्यन्दपणे तिचे यात्तिस्यात् । (भूति. प. उसम्मु.७७.. ७२) । तन्मध्यपतिवन्यायोचित निर्दिश्यमानत्वमस्ति * न नायिपरणवार्तिक 'अयमेव विशेषश्च । इत्पन शारक 'क्रिमः कः' (पा० २१०) कायते पदवास्यो । पर्यवदागातुन्यन्वे प्रतिपयमार्थत.। इति कादेशविधानमेन । अत एव 'किम, कादेश- (वायाधिकरणे ) ३५५ ॥ दृष्टा या हि सामावा, विधानं सायन्कार्थे ' इति माय संग उन 1 तापमका- पदार्थात वसः कचित् । स्वातव्येग गृहीताश्च विशि- | शिका पृ. ७. - हिनसानि-अ भा तमध्यरक्षित वार्थापनोपमाः । ३५६ ।। प्रकृतिप्रत्ययो नैदाचिदुप- खग्रहणेन गावे इति न्यायान् पातुमहगे नकाराकार:

·"तन्मध्यपतितन्यायस्य १९०५ सच्च. देवतापां . . उसाचः । ततः परस्य सरितत्यम् । सि, को. धानु * तयुचे तु फलश्रुतिस्तमाद ननिकी साद। खरेप सुबोधिनी "तनिष्टोद्देश्यतानिरूपितविधेयता- 1 ( ३७३।१ ) इत्यत्र पनिंशयकमा प्राची' ऽऽअपनन्मध्यपतितन्यैव तद्ग्रहणेन ग्रहणम्, इला दिवास्यविहिवा वेदिः पाहतोमपागायत्वेनोला । तु तन्मध्यपतित्वमाण अन्यथा बनं रातीति सु. १. ६३६. जनराः इत्यन नशब्दम्प जरा इत्येतदक्षरयमप्यपातित्वेन तद्वचनाद् विकृती यथाप्रधान स्यात् । जराशब्दग्रहणेन महणापचौ अरमादेशापत्तेः । अन एव | ५।२।२०१७ ॥ 'अन्तात्यन्त' इति भूने (११० ३।२।४८ ) अत्यन्तग्रहणं अपरकत्साया मिटी 'आशावैष्णवमेकादशकपालं चरितार्थम् । अन्यथा अन्तग्रहणेन तन्मध्यपतिनन्यायेन | निर्वपेत् अभिचरन , सरस्सत्याध्यमागा स्पात, बाईपत्य- • अत्यन्तग्रहणे सिद्ध सद्यापत्तिः । भूतिः पृ. ५२. | श्वः' इति इविस्त्रयं भूयते । तत्र पाई सत्यस्य आमय- तन्मध्यपतितन्यायस्य लो कसिद्धपतिपादन | विकारस्य धर्माः पूर्वं कन्याः, उत उपायाजविकारस्य गमिणीन्यो गर्मा गर्भिणीग्रहणेन मयते , गजास्यो पटो सारस्वतस्य इति विचारे पूर्णपक्षमाह सूत्रम् । विकतो गङ्गापहणेन प्यते इत्यारिलौकिकन्याहारमदर्शनपरेण अध्वरमाया धर्मानुष्ठान यथाप्रधानं प्रपाननाममा सत्य भाष्पान्येन पनिवपदस्वारस्येन च उत्तन्यायेन तसतो- स्यात् । तदननाद वस्य प्रधान क्रमस्य वचनात् । प्रत्यक्षा चरसत्ताकः तन्मध्यपतित एव तद्ग्रहणेन गृयते , प्रयोगवचनः चोटकात् बलवान् इति भावः । तथा व न तु तदुद्देश्यता निरूपयोऽसि । भाग्योक्तलौक्तिकम्यवहारे | भादौ सारस्वतस्य पश्चात् बाईस्पत्यस्येति पूर्वः पक्षः । उद्देश्यताया अप्रवेशात् । इत्यादि केचित् । भूतिः विपतिपत्ती वा प्रकृत्यन्ययाद् यथाप्रकृति । ..-७४, ० तन्नध्यपतितन्याये तनिधोदेश्यनाया १८॥ अपर्याप्साया उद्देश्मताऽबच्छेदकसाधारणविषयताया था पूर्वपक्षं याशब्देन निरम्य सिद्धान्तमाह । विपनिपची महणेन उसूलम्प ( अन्तात्यन्त० ३१२१४८ ) चारि- मुख्यमरण अक्रमन्य च विरोघे सति याप्रकृति हार्यात् । इत्यादि केचिदाहुः । पृ. ७३. * पूर्वोत्तर- प्रकृतिमनतिक्रम्य धर्माः कर्तव्याः । मरुत्यन्वयात् प्रकृती ब्राह्मणयोर्विद्या प्राधान्यदर्शनात सन्मभपातिनोऽस्यापि तथैव अन्वयान् कलाम याद । तस्मात् आदो पाईस्पत्यस्य नत्प्राधान्यम् । न्यायनि. ३।३।२९ बसू. पश्चात् सारस्वतस्य उपस्गिराजाज्य- नयुक्तं च कालभेदान् । १२१८२४॥ विकारस्य । चौदकः प्रयोगवचनगद् बलवत्तर इति भादः के. मोमे दीका राभिजागरणमामात दर्शपूर्णमासपोरगि औपयसय्ये अहनि एवेषामाम्नातम् । तत् प्रापणीयारिषु दूध देवतायां स्थान १८१४९ ॥ चोदफेन प्राप्यते । नेश प्रमध्यपानात् दीवाकान दर्शपूर्णमासयो: उपाशमाने तहत् हविर्द्रन्यवत् जागरणेन प्रसगसिद्धी प्राप्ताया विद्वान्त उच्यते । तदुक्तं | देवतापामार ययाकामता स्या। तावताममीयोमो' दीपायुतं च सागरण न पार्मिक प्रसस्तै । कालमैदात् ।। इति वाक्यं तु पुराकापसम्पोऽर्थवादः न विधिसरूपः । यदि तावत् यशानानां रक्षणाय अरमादाय तो दीक्षा- इति पूर्वः पयः । कालेषु रशिवपु नेतागि रक्षितानि भान्ति इति तदसणार्य तान्त्रीणां वा,मकरणात् । ५०॥ मारणीदिशु उपयसपाले मेदेन कन्यमा अथापि उपायाजेन देवतामा अनियमः सर्पशा किन्तु अधार्यम् , तथापि बौरासयी गविभिना, इनि प्रकरणात् तानीणा दशंपूर्णमासमाना देपाना- निमित्तपातो नैमित्तिक कर्नम्पन् । तस्माटेदेन तन्य मन्यतमा मात देना । इति सिद्धानः । वाशब्देन इति सिद्धान्तः। फे. पूर्वपक्षनिरासः । के. मी.को. २३९ आप्रेयविकारप, - ·वय देववायां उपदेश च . । सय देयताया स्यात् ' इत्यादि विनार्य । युदाहरणविशेरे गुणविधिया निरानियदे । अभय पविष्णुर्या. त्यादिना मान्यवर्णिकन्यं नैमिनिराम-पूर्वपक्षिणोऽभिषि: । मनु पवदान्यायानि पत्र विष्यनि । या. २११.४५, सांविधानिशानामपि आम्पादिपदाना ' आन्यः स्नुस्' तद्वत् सपनान्तरे प्रहाम्नानम् ॥ ३६॥९॥ इति प्राप्त स्तोत्रे पनदासरच्या विधाने, तथा आग्यान्य. पिधाने न पाक्पमेदापसिमिया नामधेयर भमिष्टोगे प्रात:सपने ऐन्द्रवापयसै प्रावरणादया दा | इयेगादिवाकये मासे मर्मणि अनेगुणविधानाभावात सोमाहा आग्नाताः, माध्यदिने सपने कामायनी येनपतिविशिनेर का इभिचारसमे पले विधीयते । आप्रयाः इत्पादय: एकादश महाः, तृवीयमवने चन गति येनवता यागेन अमिनार साधयेत् इति आदिस्पः आप्रपण; इत्यादयः पनपा प्रदाः । प्रहधर्माय यापार्यामिम्पक्तेः मन्पर्पक्षणादोषः, बागनामधेवपे. परे सादनं दशापवित्रेण मानमित्यादयः माग.पवने । ऽपि श्येनाश्यस्य प्रतिनिमित्तानात् यत्ययंलागादोरेग एर आग्नाता: SAT माध्यदिनीयेषु तालीयसबनीयेषु लक्षणादोषरए गमावान् । ति यत्ययाणा हि ग्रहेषु महधर्मा भवन्ति न या इनि सदेहे, मन्ति इति । मललगातोऽप्यनिजघन्या, यो चायवेलायां मवर्थ- सिद्धान्तप्रतिपादनाचे सूतमिदम । समान्तरे भात सनात सणा मान्ती न येनपदस्य मोतस्यैवार्य परित्यागेन अपत् यत् माग्यरिन तृवीयं च सधनम् , तापि यत् | अन्तररमापादयति , किन्तु स्थापिरित्यागनेव प्रमाणामाम्नानम्, वत्सत् पानासारनीयमहाम्नान तद्वदामा बोरपति । यसर्थयणातु पदार्थबोधवेलामामेव अहधर्मविशिटमेव शेषम् । प्रकरणानि भागात् इति हेनुपदं । दयेनसादृश्येन महशे कर्मणि अर्थान्तरे पर्द मनपाची पूर्वस्त्रानुवर्तते । रावनमयगतानामे महाणामनिष्टोम- श्रीतार्थपरित्यागेन मवलक्षणातो जघन्येति । दुधम् प्रकरणं समानम् । तस्मात् प्रहधर्माः सर्वपदाः 'तत् । मत्यर्थी यायवेलायामेकास्यवसाद्भवेत् । दोइधर्मयत् पवनान्तोऽी ग्रहाम्नानं ग्राधानानं यार्थ पदवेलायां गृह्यमाणोऽतिदुर्यलः ॥' सम्'ि इति । भुरोधिन्या पाल्पातम् । के, (या, पृ. ३३६ ) 1 एव च सति प्रसिद्धार्थ नद्वज तु बचनप्राप्तः ( ३।६।११३) । अना- अधिकार्यावं प्रवृत्चिविदोषकान्यं नानुरुद्धं भवति इति रज्यविपिना विकृतिपपि साबिरयादिमासे व गुणविधानमेव । इत्येनं प्राप्त , अभिधीयते । प्रतिरिकतर्थ वे द्विरुक्तत्यप्रसङ्गन्य मसिदत्वमिति मदेवं विशिविधिना इनरूपा विधानं यदि शक्षा । सु. १२७७. सादृश्यातिपादकत्यार्थवादरयोगपचिमा । एक साल • तद्विकारत्वं नाम तद्धर्मपाहिदम् । फे. अर्थवादः श्रूयते 'यथा ये श्येनो निपत्यादतै एनम तद्विशिष्टशादे निशिएनिजाने हेतुः । तेन दिपन्तं भातव्यं निपत्यादचे यमभिचरति श्येनेन' लपवावच्छेदकार स्णा इति नया: { माणिः । इति । अत्र हि विधेयर श्येनगाया खटिरवगम्यते, भेदाधिष्टानं च माश्यम् । र पश्चिम्पदयेन विधाने नद्रपदेशं च । १४/५।५।। मेदामात् पादश्यनिरपना तुतिः संभवति । त. 'अथैप श्येनेनाभिचान यजेत अप दोना- ३ नम् 'विधेयं स्तूयते वस्तु मिन्नयोपमया सदा । भिवान् पजेत' अर्थप गयाऽभिचरन पजेत' इति नहि तेनेव तन्यैव स्तुतिस्तद्वदितीप्यते 1 नि । समानायते । नत्र गुणविधिः कर्मनामधेयमिति संदेवा ।। (वा.. ३३६) संभातिनु वेगनामघेण्यागविषाद उन्द्रिदधिकणे यौगिकाना चित्राधिकरण व साविश-पक्षिलपश्येनसाहरयेन स्तुतिः । एतदेवार्ययादोपदति शिकानां नामधेयाचे निरूप्प पुनः यौसिकानामेव उदाहरण- नपत्यादान याहार नामरेषप्रतिनिगिस न । अब विशेष गुणविपिजावाका निराम शानी विधायिकाना- एवान साणा वेदानुभिामाशात् भाव मतगादी .

·वापदेशं च १९०७ तुट्यपदेशन्यायः खापतो जघन्याऽपि भवन्ती न दोपमावति । किञ्च | न्यपदेशः मैदेनाभिधानं यस्मिन् , तत् तदन्यपदेश शास्त्रे गुणविधाने सति न केवल मत्वर्थलक्षणा, किन्तु अर्थ- अन्यत् विद्यते । तसात् येनादिपर्द कर्मनामधेयम् । वादोपदचितसादृश्यनिबन्धनम्तुतिसिद्धये फारपनिक मैद- इति । माभिस्य पत्यर्थशणाऽपि अवश्याङ्गीकरणीगा । अतो भा गुभा- सौतन्छन्दं परिमन गुणोपदेश इत्येव- नामधेयत्यमेवेति। स्वनिर्दिष्टविपित्सितगुणपरामर्शिनममित्य निशब्द न एवम् 'दशेनाभिचरन् यजेत' इत्यत्रापि सादृश्य- मेदवादिनमङ्गीकृत्य तेन विधिसितेन दयेनादिरूपेण प्रतिपादकोऽर्थवादः भूयते 'यथा संदशेन दुरादामादत्ते गुणेन भिन्नार्थतया न्यपदेशः संकीर्तन न यस्य श्येनादि- इति । एवम् ' गवाऽभिवग्न यजेत ' इन्यत्रापि भूयते । पदस्य तदपि नामधेयं इति नामधेयपदानुभूच्या मन 'यया गायो गोपायन्ति' इति तेन एतयोरपि कर्मनाम-योजित इति । देशकमेवेति। सेवनामयेन दशनामभयेन गोनामशेयर प्रयोजनम् -- पूर्णपक्षे श्येनपक्षिणा यागो नियंतयि | यागेन मावयेत् इति श्रुतियाक्यार्थः । के. तम्यः, सिद्धान्ते तु अतिदिएसोमेनेति । तापदेशन्यायः । श्येनसंदंशादिपदं साग- सूत्रं तु . तव्यपदेशम् ' तेन पमिद्धेन श्येनादिना | विशेषनामधेयम् ।। साहनिबन्धनोऽर्थशदे न्यपदेशो यस्य तापि कर्मनाम- तब्धपदेशं च ।।१५ ॥ घेयमिति । तौता. ११४१५१५. भाष्यम्-'अयैष इगनेनाभिवरन् योत भयेष तयपदेशं च । १४/१५ ।। दशेगाभिवरत् यत । 'अर्थप गवाऽभिरग्न पजा' 'श्येनेनाभिचरन यजेन'सैदशेनाभिचरन् यजैत' इति समानायन्ते । तत्र गुणविधिः, कर्मनामधेयमिति याभिवमाणो यजेत । इति श्रूयते । श्येन: संदेशः । संदेह। प्रसिद्धयादिभिः पूर्वपक्षः उभिदादीनामिव । गोः इति पदं कि गुणविधायकं कर्मनामधेयं का इति । ते तु उद्रिदादयः क्रियानिमित्ताः शक्नुवन्ति पागं विवारे सिद्धान्तमाह । 'नामयं स्यात् ' इसी 'अन्य- ) बदितुम् । इमे पुनः जाति निमित्ता न शक्नुवन्ति । तेन शास्त्रम् । एति चानुवर्तते । यस्मात् सहापदेशं अन्यः । गुणरिपयः इत्येवं यासर । एवं पागे, बूमः । तदयादेश शास्त्रम् , तस्मात् नामधेयं स्यात् इत्यन्चयः । 'यया वैधतेन श्येनादिना प्रसिझेन यस्य व्यपदेशः, तब श्येनो निपल्याऽऽदत्ते एवमयं द्विषन्त मातृन्य निपत्या- कर्मनामधेयम् । भुनिहिं नामवेयाये, लक्षणा गुणविषो । दने यममिचरति श्येनेन' इत्यत्र 'श्येनेन अभिचरन् ' यत्तु जातिशब्दा इमे न यागमभिवदन्तीति , सादृश्य- इति निर्दिष्टस्य श्येनपदायस्य यथा श्येनो निपल्य न्यपदेशात् अभिवदिष्यन्ति । एवं हि व्यपदेशो भवति, आदत इति श्येन: पक्षी उपमानतया निर्दिष्ट । । यथा श्येनो निपत्यादत्ते, एवमम द्विषन्तं भान एवम् सदशेन यगत' इति निर्दिष्टस्य संदशपदार्थस्य निपात्यादत्ते यमभिचरन्ति इयैनेन । इनि । निपत्य (दोन दुरादानमादत्ते' इति वाक्ये अहारग्राहकः | भादत्ते इत्यनेन सादृश्येन श्वेनरान्दो यागे, यथा सिंहो आयतः दशः ( चिमटा इति भाषा ) उपमानमुपा- | देवदत्तः इति । तसात् कर्मनामधेयम् । सदशे संदशेन चम् । एवम् ' गया यनैत' इति गोपदार्थस्य 'यया | यया दुरादानमादसे' इति, गरि 'यथा गागे गोपा- गावो गोपायन्ति' इति सारनाङ्गस्ती गौ. उमान- यन्ति' इति । नस्सात् संदवशन्दोऽपि मनाम स्वेनोपाछ । हास्यमुपमा भेदे' इति च आलं. गोगन्दोऽपि । फारिफ. उपमा मेट्पटिता उता 1 तस्मात् उपमेषभूना: चा--' अथैप ज्योतिः' इत्यादिर्जमुदाहरणम् । स्पेनसेदागोपदानि मनामधेयमेव ग गुणविधासम्म् । वेषां तृतीयानिर्देशाभावात् गुणविधित्वानुापत्तेः । तेऽपि माइरान्तु तस्मात् विधेय वेन भगिमताद उपेनादेः च पारसारेर यदा तृतीयानिर्देश प्रतिपद्यन्टे, गदा .

·वापदेशन्यायः १९०८ तब्धपदेशन्यायः विचार्यन्ते । अपना प्रथमानिदेशेन ट्रम्पमी परतुत्य । भ्यमगरः मरते (तदम्पास्यस्मिन् इति पाणिनि- पथात् ताप्योपन्याछा संभवति, इनि एतेऽपि उदाह- म ' गुणवचनेम्पो मनुपो एक इनि यातिम्) रणगेर । तर रेय प्रतिस्यादिभिविधि न चान न द्रायवचनेम्या । इसार्थम्नु परयन्दम्य परम प्रयोगात मणि चिनिमि विचिदखि । यस्योपादानेन स्वयमेयोपजायते । मत्वरणा र स्वयं पल्सनीया, फ्र्मणि प्रवृत्ती र अत्यन्तविप्रष्टा गोगना स्यात् । तर बरसस्त यत्यर्थः 'यथा ये श्ये: ' स्यादिना । पूर्वो- पर मत्यादि प्रवीत आपतविना-साय धातुपारायययदिपायो दीपा घतम्याः । मावात् स्वसाध्या नियां यक्लेदोन प्रतिपादयति विनर शा- दादा एव वाक्पमेदादिताः तयार मतपेन । विश्व 'मत्वों याक्यवेलायामेय- देशयतः उशरणम् 1 ( मग तइन्स्पदेशनमः पास्ययदाद् भवेत् । इयार्थः पदवेलायां गृहा- सीवानुकरणम् । म्ये च तच्छन्देन ' यस्मिन् गुगो. माणोऽतिदुर्वलः ।।' गुणविधिवडे हि स्वार्यायरि- पदेशः' इति तो गुणो निश्यिते । पि-गन्दय त्यागनेष पेनपद सद्वान्तमतरकालं यति। आरमो. मिनाकः । ततध तमान् विधेयत्वामिमतात् गुणात् धारणकाले तु स्वार्थगेय विनियुक्ते । मवतन्तु इयेनार्था- परदेश. भेटेन निर्देशः) १५. नुपयोगात् आदित एय सापविश्या पदं प्रवृत्त. सोम- सूत्रार्थस्तु-- तस गुणम्म ग्यपदेयो मिन्युपगमान श्रुतिराधसः । तदुपते ' विधेयं यस्मिन् वयेनादिपदे, तदपि नामधेय स्यात् इति । स्तूयते वस्तु भित्रयोपमया सदा । नहि तेनेव वि-- 'श्येनेनामिचरन् मयों यजेतेति शुतो गुगः । तस्यैय स्तुनिस्तद्वदितीप्यते ॥' येनारियाक्थेषु-हिरिधीयो पशिरूपो नाम या उन्य ममेष- , स्यनेनेति या सेनो निपन्य आदसे , एवमयमपि । इत्यु- गुणः काम्यः सौमिकः सोमबाघया । न चित्रावद् वाय- पगमान् न स्तुतिस्यने । तया च विधीयमानस्य मेदो स्लेवमनुग्रहः ।, यया ये स्पेन इत्युक्त हुए- भनितापम् । गुणविधाने च श्येनगम विधीयवे, मानोपमेषता । नेकस्मिन् तेन गोष्याऽस्य वृत्या म्यात् इति तदेय स्तोतभ्याम् न च तस आमनेर उपमान | कर्मनामता।'५. गुनम् । अयोगेत अमन्यत्वेन मुतरी स्तुतिर्भवति मा-'इसेनेनामिचरन् यजेत ' इयादो पूर्वो अनन्यभरिचरितयात् । 'रामगरणयोयुंद बाधशभावान् प्रसिद्धः श्येनादिपदानां गुणविधिवमेव । रामरावायोरिय' इति । भवति हि लोफे प्रातसोमयागानितो गुणः पोद्देशेन विधीयते विशिष्ट- पाल्पनिक अपरयाऽऽविगतमैदमामा एमपि गुलि फर्मान्तर या न रेषम् ' या वै श्येनो निपत्याचे, भवति, भेदे न युका । ( अतिईि नामधेयत्वे , लक्षण एवमयं हिपन्त श्रानन्य निपात्यादते इत्यर्थवादे खायैव गुणरिपो दति राय रामाश्मनुपरणिति मला लोपमानरपागुपपचिः, उपक्रमानिणीतविध्यारोधेन अ. अन्यथा गायी-) नामधेयत्वे तु यामध्येवस्य दन्यः संहारस्थार्यवादस्य अन्यया नेपावात् ।। वे सदिलासा नोपमोपदे. आञ्जस्यम् । लरथा है दो माय -२ दिलमा: 'स्त्यादिवत् अनन्वयालारस अमेदे वासयों भवितव्यो, काल्पनिकश्च भेदः इति गौरवम् ।। अनुगुणत्वात् । इति प्राले, नायपनन्धमाका । न च यागस्तुत्या महाभिद्रगस्तानमालते, गाग नथाने सर्वेशामर्थवादपदानागपमानान्तराभावल्यान्या- विधेः अनिकतावात् । अमिषगवा हि तुतिः अन्यत्र पत्ते । तर भयोऽनुजहत्येष न्यायाधान उपकमसे पंचायत, यागम्त स्वयमेव विधिमा अम इति न ट्रम्य ) वैकस्मिन् पदे रूपकविधया लुमोपमानविधगा वा गोगी खूयते विध्ययने वा ! पुनापि च यागेन ध्यरहणात् धृत्तिमङ्गीय नामधेय व द्वितीयविधिप्रकाशकं युक्त- विष्टता, सममियादाराच द्रश्वदेर सागरचना । माश्रयितुम् । अर्यादा रूपकाशितसहोराद- मुख्यम् । विधौ पता चणा, ममानुवादे । गुणवचने । नार्य. सन दिनैव लक्षणा पूर्णोपमानलिषया विधेययाग-. - यथा , ·वेबपरेशन्यायः १९०९ तत्सामीप्यात्ताच्च . . स्तुत्ययों न विरुध्यते । तसिई चमिरेष प्रकारः सर्वत्र | विषयमेन इटमपि ज्ञानम्, मतो रममिति युक्तिकामेय नामत्वमिति । ५. ध्यपदिदाति । यस्मात् शुक्तिकाप्रयुक्त चक्षुपि ' रजत- मण्डन--' नाम चैनपदं पुनः सैनिकद में चक्षुः' इति मन्यते । (तसंप्रोगे-सार- शंकर-' एवं उद्यपदेदानः । ' नाम । ५. प्रपोगे इति , सत् प्रापध-तत् प्रत्यक्ष इति माभेदेन तद्न्यपदेशं च इत्यधिकरणे ‘पथा श्येनो पादभेदः) । ऋजु, पृ. ४६. निपत्यादत्त एवमयं द्विपन्नं भ्रातृन्यं पित्यादने यमभि- तसंयोगात् ऋतुस्तदाख्यः ( २१३१०।२३) चरति श्येनेन' इत्ययमुपमानार्थवाद: इत्युक्तम् । पाल, इति न्यायन सामिचित्यननोरेव चिनोत्यर्थत्वात् (वेन पृ. ५८. अर्थवादाना अश्यवार्थपरत्याभावे 'तद् चयनसंस्कृतेन मलनेन संपोगात् क्रतुः यागः तदाख्यः व्यपदेशं च ' इत्यधिकरणविरोध: । नन याविशेष- | अग्निशब्दवाच्यः इति न्यायसनाधरायः )। सकर्प. सिदा गोणी वृत्तिमाभिस नामधेय व्यवस्थापनात् । कु. ३,११५. ११।१।१८. 'आमेयोऽष्टाकपालोमावास्याया' इत्यादी निनिनिष्पनीकारेण वाक्यभेदाभायात् सद्यपदेग- पुरोटाश विभागम्य परिफर सजनादपि परिकपार्थता । * तस्संम्तवाच । शा१७४९ ॥ चतुर्षाकृत न्यायस्य शकिमप्यशक्य वात् । कौ ११४१७९. इनि पूर्वपक्षः । सु. पृ. १५४४. * तच्छब्दः। यच्छन्दतच्छन्दी उद्देश्यप्रतिनिर्देगकी। या. ६।१२।१६. सच्चब्दस पूर्वपरामर्शियम् । तत्सामान्यादितरेषु तथात्वं इति न्यायः । भाट ११०. * तच्छब्दार्थ दवाक्योपस्थित गोटुम्बराधिकरणस्यसूत्रावययोऽयं मायावेन अयहिमते । यन्छन्द एव नियमेन अपेक्षते 'येग कर्मणा देसैन् तत्र ते 'अप्सुजो वेतसः' इत्यादिभिः स्तुतिवादैः जयान् जुहुयात् ' इत्यादौ तथैव न्युत्पत्तिदर्शनात् । न तु सामान्यात् सादृश्यात् 'औदुम्बरी यूपो भवति । तग्छब्दोऽपि । अतश्च तच्छन्दम्य स्लवायोपितमान स्यादिति इतरेषु यास्ये स्थान स्तुतिमादन्ये प्रत्ये- परामविनियमाभावः । को. ३३७१४ पृ. ३५८. तर इति न्यायाधयर्थः । के. १२३. तसा- • तसंनिधेर्गुणार्थेन पुनः श्रुतिः (२०१६)। मान्यादितरेषु तथाल्यम् ' इति न्यायेन गदितरेपी इत्यत्र उपपदवी संभवदनुवादस्य कर्मणः विधेयाय- ( मन्त्रभिनानां) यायुर्वे क्षेपिष्ठा । इयायवादानां निरेशन (सोमेन यजेत इति ) सोमवाक्ये याविधिः । स्वायपरत्वम् , किन्तु जहरस्वार्थलक्षणया केवल विधेय- मु. ५. ७९.. * भाष्यानरकृद्रिः प्रकरणान्तात्वात् स्तुतिपरत्वं इति प्रश्छन्नबोधाः केचिन्मीमासकमन्या: चिना फगदीना भटकत्यमुमपि न ट पनि संगिन्ने । कु. १२१८ पृ. ३०.. चिट्यादी संनिधौ त्वविभागात, तसं निधेगुणायन पुनःश्रुतिः' सद्यः पश्वादिफन्गदर्शनेन, स एप यज्ञायुधी यजमानः इत्यादौ ।या. २१३३१०२६. अक्षमा स्वर्गलोकगेति' इत्यनेन सशरीरस्वर्गमाप्तिकपन- 'तत्मप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणा बुद्धिजन्म सद मपि प्रत्यक्षविरोवादप्रमाणम् , ततश्र 'तत्मामान्याना' प्रत्यक्षम् ' (१९४ सूत्रं ) । यद्विषय विज्ञानमुत्पद्यते इति न्यायेन सर्वानानेर चोदनानाभप्रामाण्पमिति सेनैव इन्द्रियानकोगे निकाणां या पुरुषम्म बुद्धि पते ! प्राप्त । भाट. १४ तत् मत् प्रयतम् । यथा 'इदम्' इति विज्ञानम् । तत्सामीप्यात्ताच्छच्यामिति न्यायः । गङ्गायां यत्तु अन्यतमयोगे शुक्तिका प्रयोगे अन्यविषयं रजत- घोषः, पे गर्गकुलमित्यादिपु स्पष्टोऽयं न्यायः । (तम्य माहि विज्ञानमुत्पयते न तत् प्रत्यक्षम् । कि तह सरण- गङ्गापदार्थस्य प्रवाहस्य सामीप्यान तीरस्य जन्छन्दय मेष । कथं पुनारगम्यते 'दमन्यसंप्रयोगै , इदं मान्य- गहापदयोध्यवम् । सः गदागन्दः यस दीरथ , स ,संश्योगे इति । मुक्तिका हि समयुका ! मतः शुक्किा-मच्छन्दः, तस्य भावः राच्छन्दशम् ) |माहस्री. ४८६. - -- ·तत्साहचर्यात्ताच्या ससिद्धयाधिकरण तत्साहवयात्ताच्छन्द्यमिति न्यायः । कुन्तान प्रस्तरः । 'प्रसरे जुहूमासादयति , सर्वा या सुवः' इति प्रवेशय , यदी प्रवेशप इत्यादिषु स्पोऽयं न्यायः । यजमाने मुहूरासायेत सर्वा या सुच इति । तथा सति न (पुरुषाणा कृन्त-यटिसाइचर्यात ताच्छन्दयं कुन्त- पाजमान शक्यते तुम्, दक्षिणतो ब्रह्मयजमानो आसाते यटिसन्दबोध्ययम् । साहस्री, ४८ फर्मण, क्रियमाणस्य , इति । न च प्रतरो यामानं * तन्सिद्धिः कार्यसिदिः यजमानवत् कार्यसिद्धौ शक्नोति कर्तुम् । तथा मदि रजमाना एककपाल्कार्य अदितः प्रस्तरः (तसिदिः इति सूत्रमेव सूकदेशे | विनियुज्येत सर्वहुनः निवेत । तत्र सर्ववन्त्रपरिषः या)। शा. ११४११८ (तसिद्धिः मुख्यस्य सिद्धिः कार्यम्, स्यात् । ग चैककपारो याजमान शनोति तुंम् । तस्मान तत्वार्यकरत्वमिति यावत् । सोम. • तसिदिः तत्सा- | विधिः । विगतरं चारित 'प्रस्तामुतर बहिषः सादयनि' धनत्यं सन्दम्य ऋचित प्रवृत्तिहेतुः । 'यजमानः प्रस्तरः' 'एककपालं सर्वहुतं करोति । इति । तस्मादपि न अन यान पवमानस्य गुणः, स र प्रस्तरे वर्वते विधिः। कई ! अर्थशादः । यजमानो ज्ञापचे एक, इति प्रस्तरे यजमानपदस्य प्रवृत्ति. वि. ११४११८. मस्तर: एकपाल: इनि च (शायवे एय कर्य तसिद्धिः । शश१२।२३-१॥ पुनग्नयोः सामानाधिकरण्यं ज्ञापते । मदिमखर एक- 'तरराद्विजातिसारूप्याशसाभूमरिनामराया इति । कपालो वा यजमान:, न च यजमान; एकस्मिन् कपाळे गुणा भयाः' इत्येकमेव सूरम् । तत्र व्यासाच्यांग | संस्कृतः पुण्डाशः, मधमो वा कुशमिलनः । कथं पा. प्रत्येक प्रथमान्तसूत्रोपन्यामो माध्ये इतः इति शम्दः परत्र वर्तते । किमर्थ षा शरमानस कीईन- कौस्तुभादो उकम् । तत्र तसिद्धिः इति प्रथमोऽसः । मिति । उच्यते । शायमानः संवीपते स्तोतुम् । प्रस्तरः 'यजमान: प्रस्तरः' 'यजमान एकरूपालः' इति भूयते। उत्तरो महिपः सादपितम्यो यजमानस्यात् । तपा यश- सकि गुणविधि., उतार्थवादः इति विचारे सिद्धान्त: । मानः एकापाल: सर्यहुतः वर्तन्यः , वर्ग: आइयनीयः, तत्सिदिः तस्य यजमानगुणम्य यागसाधनत्वस्य प्रस्तरेण | तत्र प्रतिष्ठापितो भवति , इति । कथं पात्र वर्ती पर- सिदिः धारणद्वारा भनि। इति यागगाधनत्वेन | धन्द इति । गुणवादस्तु ! गुणादेप यादः । कथमगुणा गुणेन यजमानशब्दः प्रस्तरे समानाधिकरणारया प्रश्नः । वचनो गुण पात् । स्वार्थाभिधानेनेनि म । नर्वे तनमान वैन पसरन्तुति. । इति अर्थवादोऽय इति । एवैते गोगा; शन्दा न स्वार्य हित्वा गुणेषु दर्तन्ते ! सिद्धान्तः । एवं एकापालतुतिः द्रष्टन्या । अब स्नुतिरूपो प्रसिद्धहानिर्हि तथा स्थार अप्रसिझपना चनच गुणः गो-या 4 एक निमितमुषम् । के. वे गुस41111.पुनम दर्शना । अम- र तसिद्धधिकरणम् । यनमानशब्देन प्रस्तरादेः । सकारी अपि हि कदाचित् रोगणोरहतः सिंहाः पुत्रः सिंह एव । समुदायवाची च नायरवे शनिनुमई नि । तत्सिद्धिारा४।१२।२३-२॥ सविंद यदिपु य सामान्यम्, सदचनः शन इति सितो भाष्यम्-'यजमान: Receजमान एक न्याय: मन्युग्रियेट । न चासति मिदे परिकल्पनया कपाल ' इत्यादि समासस्यते । नत्र संदेहः किं यजमानः | प्रत , पनाया भावात् । कय व स्वार्याभि- प्रस्ता इन्येष गुगविधि, रिमाद हरि तथा यज- धानेन प्रत्ययापरस्येति । अयंसधात् । सिंदवि मान एककपाल इति । कि तावत् प्रासम् । गुगविधि-नियते , प्रसवकारिता तत्र शयेर इति प्रसारीत रिनि । तिमेवं भविष्यति । एवमपूर्वमय विघाम्यति । गम्यते , अर्थपन्ययठामा । यो द मन्यते - इतरया अपवादो नरः स्यात् । अपवार मारिण श्याययेयनिति , र यति हिन्दमुबारकी पाप्यम् । तस्मात् विधिः । तदेवम् । यदि विधिः सिध्यन्यस अमितम् । सिदार्थः तीत: REME स्यात् प्रस्तरकायें यजमानो नियम्येत, यजमानस वा | सेवन्यात् स्वरमय प्रत्याश्यति । एष स्वायोमिधाने। . । स्तुतिः॥ - ·उसिद्ध पधिकरणं तसिद्धयाधिकरण - सद्गुणसंबन्धः मतीयते । इह तु यजमानः प्रस्तरः, यम- । वृत्तिः, इदि ते उदाहताः । अनापि च मामानाधिकरण्यात मान एककपाउः इति कोटगो गुणसेवन्धः प्रीयते ? एकतरस्य नामधेशवम्, निमित्तामात्रात् अनेक्शक्ति- तलिद्धिकर इति । यो हि आमनः कार्यसिदि करोति। कल्पनामयाच्च तदनुपपन्या कारणासार प्रपोजन- भन्योऽपि यसरण कार्यसिद्धि करोनि , म तस्मिनुचरिते पतरपैन गुगविविपन्, अराक्तेर्वा तदर्गभगात् अर्थ हृदयमागच्छति यथा राजा पत्तिगणक इति । पत्तिगणको वादत्वमिति प्रय. एव पक्षाः । सजा कार्य साधयति । स राजशब्द उच्चरिते प्रतीयते । तत्र गुणविधिवादी मन्यते । न का चिन् प्रस्तर- एवमिहापि यजमानकाय प्रस्नोककपाली गाघयतः, तो यजमानयो, इतरेतरसमभिन्याहारेण स्तुतिः प्रतीयते । न यजमाने प्रवीते प्रदीघेते । तस्माद को पजमानशब्देन च स्तोमपि परदादा परत वर्तते । न च प्रवृत्ति- प्रत्याय्येते, कयं स्तुतौ स्यावा महिप'उपरिणादने सर्वदोगे | निमित्तमस्ति । न च पवृत्तस्य प्रयोजन अन्यत् कार्य- चेति । तस्मादेवंजातीया अमादा , न विधय इति । रक्षण्णतः । तस्मात् । यो क्षेत। सोऽभर्यः' इत्यादि- या- तसिद्धिः । अर्थवादप्रसङ्गात् तदुप कारिगुण- घन अन्यतः कार्यलक्षणाऽर्थः । तापि । वादविधि( वादावधि तचक्षणं तर नोक्तम्, इदानी- पूर्वचोदनात् ' (१२२।८।२३) इति यजमानशब्दः 'मभिधीयने । ननु च तत्रैव 'रूपात प्रायात् । दूर- स्वार्थवृत्तः, प्रस्ताब्दः सुधारणादिकार्पसक्षणार्थः, इति भूयर पात् ' (१।२।१।११-१२) इति निमिचं कथितम् । गुणविधिः । अत्रोच्यते । न तावन् कार्ययोगिल- सत्यं काथनम् , न तु लक्षणत्वेन । 'का तहि ? | मेकस्याप्युपपद्यने । विरोधाद् यजमानस्य प्रस्तगदे- मिदम् , तर उदाहगार्थवादग्दयविषयव्ययदागर्थ नीतम्। रचोदना ॥ एककपालयन 'सक्तवाकेन प्रस्तर प्रहरति' अत्र तु सर्वगौणवृत्तीना लक्षणमुच्यते । ननु च सहवरण- प्रति यजमाने महिरमाणे ( अौ मसिमे ) . स्थानादीनि अन्यान्यपि अक्षपादप्रभूति मिः गौणनि गित्तानि | तन्त्रविलोपप्रसङ्गः । तस्मात् एकवास्यगतोत्तरमादनसर्ग- उपमानि ( न्यायदर्शन २।२।६ ० ' गोगवृत्तिनिर्मिनानि । होमविधिनुत्यर्थः संपादः । कथं पुनः परशब्दम्य पर इति बिन्दो द्रष्टव्यम्) । शेफे च स्यते 'यष्टी. सामानाधिकरप्यम्, किमाझारा पा स्तुतिरिति । यजमानो प्रवेशय । मला• कोशन्ति' 'अश्वमहस्रेण अमुको | हि सर्वाभ्यहिनः, तददात्वात् बहिष. नपरि प्रता: राजा जितः । इति । तानि उपसंहर्त यानि 1 सादयितयः, स्वर्गत्वेन स्नुते च बाहनीये उफनो लिजमवायेनैव उपसंदतानि इति केचित् । छत्रि यजमान: आरोपितो भाति एकपालेन असण्डिदेन समवेनेतरप्रत्ययवत् हि यष्टिंसहचरिता विप्रत्ययो भवनि । | इति स्तुतिः । गुणाच शन्दतिः । 'कथं अगुणवचनः' अथवा गौग्या: वृत्ते: इह निमित्तमभिधायने , न इति ( भाष्ये ) वाचकन्य अभ्युपेवं मन्यमानस्य प्रश्नः । स्टक्षणाया ! किल धनपो. (गोणीयगयोः ) मेदोऽपि सिमानस्तु-अजहावापा: सर्ग: शब्दप्रयुनयः, पूर्व- अस्ति १ पादमस्ति । इत. १ 'अभिधेयाविनाभूते शक्त्यनुसारसंभवे शक्यनारकल्पने प्रमापाभागात् । सभ- प्रवृत्तिलक्षणेप्यते। लक्ष्यमाणगुणैर्योगाद् वृत्तेरिष्टा | विष्यति चात्र सिंदत्वावगतम्यक्त्युपस्थापितप्रससकारि- तु गौणना राज यव प्राकृतिकचना शादनासह. पारधर्मश्ययात् देवदत्तप्रत्ययः, इति पूर्वक प्रालि परिधा पक्ति लशगति , तथैव यष्टिमचावादय, निमित्तम्, इति न संशपरमेन व्यवहारोच्छेदकारणं त संबद्धएमपलवणार्या मपन्ति । अमिर्माणवक पनि प्रसिदहानाप्रसिरकपन बाध्यणीयम् । अन्येषां तु तु न अमिवाविनामावेन माणवकः प्रतीयते , किताई। दर्शनम्, सर्व एव हि सिंहादिशब्दाः जातिगुणक्रियासमुदाय चह्नित्यलक्षितादर्थाद् यत् पैडल्यादि गम्यते ! वामिनः समस्खा सिमने देवदत्ता दिए कतिपयगुगरिया- तेन माणवक बुद्धिः सादृश्यादुपजायते ।।' सर्वत्र च । योगात् अचर्यन्ते इति । तत्राभिधीयते । समुदायार्थ- राविलिकरावी इसमेव प्रसरप्रमतो पानादिगन्दाना चाचिये देशे भवेव गति, । शवशन्दार पञ्चा- - ·। तमिद्धयधिकरण १९१२ वसिद्धयधिकरण शन्मुत्यरूपेण गम्यते ।।' मदति तु जातिमाने थे| अयापि वक्ता विवेकी उन इतरवचनाएं प्रयुइक्वे, -सपक्रियागुणामयसमयेऽपि प्रयोगः । प्रत्ययश्च मुख्या- (अत्र आनन्दाश्रमीये चौपदीये च ' इत्तरवचना' मिनेय, न देवदचादियिय सिंहशम्दात् उपचरितः । इत्यैर पारः, तथापि सुपायां मोतप्रतारणाय' इति सामान्यत्राविता च आरत्यधिकरणसिद्धा बागेत । क्रिया- 'श्रोतृवचनानैव ' इति च स्पष्टत्वात् “ इतरवञ्च- गुणानां च मानल्यात् न शक्यः प्रतिव्यक्ति संबन्धः | नाय' इत्यैव पाठी निधीयते ) ओवा च न अनुभवितुम् । एकस्सामेव च व्यको पाल्यादिषु विविक्ते (विचिर पृथग्माचे रुधादिः) नदाऽपि एकम्य गुणक्रियाः । अन्याश्यान्याच शक्यन्ते नामिधातु- विवेकेन अप्यारोपाभावात् , इतरस्य भ्रानया अध्यव- मसंगनेः ॥' न च असामान्यात् मामान्यं शक्यते । धानान् (अम आनन्दाश्रमीये 'इवरस्यान्त्याध्यच. कल्पयितुम् , बायन्तरेऽपि कवित् पामांचित् सद्भावान् । पानात्' इति , चौसम्बोये च ' इतरस्य अन्त्यध्यत्र- 'तत्र सिहत्यमेवास व्यवच्छेदकर भवेत् । तथा- सानात् । इति संधिमकृत्वा मुद्रितम् । तथापि सुधायां नामिहितं नेवमुक्तं चेन्नान्यवाचिता ॥' नहि धन- 'ननु इयोः श्रोतुरेव या तो आरोपाभावेऽपि नात्या प्रिहित सिंहाव गुणक्रियाणां व्यवच्छेदकर भवति, पतारणायन वा परशन्दम्य पत्र प्रपोगोपचे 'यु- मपटीते । भगिहित चेत्तु प्रत्ययादेव यशेषगुणक्रिया- रावतरणलेखनात् इतरम्य भ्रान्स्या अपयशानात ' ऽवगमात् अभिमानशक्त्यनवसायः, इति समुदायवाचिनों इत्येव वार्तिकराठी निधीयते ) नेमपि प्रति गौणत्वो. एकदेशेषु न गौणत्वरभवः। पपत्तिः । यदा तु द्वावपि अभ्रान्नी , नदा उमयोः साह कश्चित् पुनराह ' समारोपितसदायो गौगः' इति। स्यादिनिमिचा नीतवपर्यायवानात् आरोगमायः 1 तस्य एतन्मतम्, न कयंचन परशब्दः तया लात्या स्व. ( सादर यादिपदोपातो या सादृश्यहेतुः गुपयोगः निबन्धनमूलया बिना अत्यन्तामगियक्रियागुणमानद्वारेण | निमित्त यस्य वत्पर्थस्य [ पतिप्रन्ययास्य ] राम्य परस अन्यत्र वर्तितुमहति । न व सिंगदेन अपवर्तमानेन परशब्दप्रवृती निमित्तत्वेन अध्यवसांनान् नारोपरस्पना 'सिंहो देवदत्तः' इनि सामानाधिकरण्यपयोगी पटते। युक्ता इत्यर्थः । मु पृ.५०१) तपाहि द्वावपि प्रति- कथं तर्हि १ — अप्वन्नियन्मानमध्यारोप्योप- | पोते सिंहपुरोििदतनाम । नाभ्यारोपयितुं पादितम् । घाच्यमासाच शब्दानां स्वयमेव प्रवर्त- शक्तिस्तेनैकस्यापि दिदते ।।' यत्र हि असहाना- नम् ॥' सिंहादिसशक्रियागुणदर्शनेन दि देवदत्तादयः | मर्याना तिक्तमधुरादौना न मगचिदपि मतीत्यमावान् छामस्त्यपरिक्पना प्रारूप आपद्यन्ते । ततश्य खापरापारोपणम् , स रायानामपि रिपेकशानं गोप- एव' शब्दः प्रयुज्यते । न चैतावता मुख्य-पद्यते । नहि अर्थाध्यतमानात् अन्याद नाम शनं (मुख्याय-) प्रसनोऽयम्य, अभ्यारोपितल्यात् । यस तु व्यवहाराई मगहीनि । किंच 'शब्द एव यदा सावद- •स एस भयों न समारोप्यते , ता मुला न्यदोषः । निमित्तो न वर्तते । बुद्धिदुर्ललिता (स्वच्छदारी पत्र तवेदगुच्यते । न, एलसनामा मायनाद ।। भवेनिपिया कथम् ॥' असेहता बदिद सपाहि , 'असंकीर्णखभावं सद् पस्नु पात्यन्तरा- आत्मावारमाश्मनुधवन्ती जाय।' इयुक्त शून्यबाद । स्मना । आरोप्यतेऽमिधानार्थ कथं न भ्रान्ति- भरि च 'पूर्वानुभूत एवार्थः स्मयते प्रथम पदान् । वर्तितः ॥ यदा तावत् धान्या मृगतृष्णाया मोपमध्या- तेन मुख्ये प्रतीने ) काध्यारोपो भविष्यति ।" रोप्प गन्दं प्रयुक्ते , तदा उमयोः मुख्याध्ययमान सर्वथा ठाइन् अयं गोगमुण्यविभाग: श्रोतृगामर्थ- रूपेण नोयप्रवीतेः मान्दिमुख्य म्। (भान्सा यग्यविशेषावधारणे ब्यापि । वे च पदवेलायों मनाया तितो मुरमा भ्रान्तिमुस्य इति शयाभिचादिका रोशितम्यावृत्ति २३ सिदारिपदमवसाय देवश्चा मायमरदोषी समासः । मु. पृ. ५.१)11 पदसामानाधिकरण्यान्यणानुपसत्या योगा फ्ल्पन्ति । - ·. तत्सिद्धपधिकरण तसिद्धपधिकरणं तत्र चैषां खयमनारोप्येव मिहत्यं तमाश्यादिपतीति- मभ्युपगन्तव्यम् । न च एतस्य लोके गौणत्यतीतिः, भवति । सा च किं शब्दात् अथ अर्थात् इति मुख्यार्थान्तराभावात् । प्रथमप्रतीतत्वात् हि पुष्पादि- अग्यिच्छता अन्त्यन्यतिरेकाम्या आकृत्यांपकरणन्यायेन खरूप न मुख्यलात बपैति । कयगसलो मुस्पायमिति अर्थात् इति निश्चयो जायते । काम ! 'सिंहशब्दे | चेत् , तुल्यमिदं गौणस्वेऽपि । यन तु अध्यागेप्यते , य हानुक्तेऽपि सिंहार्थात् सदृशे मतिः । जायते, न | गौणः, में यः अध्यारोप्यते । समुष्पं च भारोप्यमाणं त्ययुद्धेऽर्थे सिंहशन्दे श्रुतेऽपि नः ॥' यदा च विषयान्तराभावात् परमेन अभ्यारोप्यते था । नत्र श्रोतृणा स्वयमध्यारोपामाव:, तदा वायपि नैव एपामेवं । एतत् स्यात् , विद्यमानघटादिरूपं तम अयारोप्यते , कल्पना भवति यया नूनमनेन सिंहवं अपारोक्तिम्' (विद्यमानस्य पटादेः यत् सद्रूपम् , उत्तम वपुष्पादो इति । कथं तर्हि । सिंहस्याविनाभूताने कमियागुण- आरोप्यते ) न गौण पमिति । तदयुक्तम् , पपुष्पादौ समुदायः अनेन त्रिवधितः, यत्नगौरवमयात् न वैरमि- सपप्रत्ययानुत्पादात् । अवश्यं हि याहन मेमन्धकाले धानथीति । न चास्य समसस्य किंचिदेक वाचकं | अर्थः अनुभूतः, तारक उत्तरकालं ग्रहीत-यम् । न च पदमस्ति, तेन अविनप्रभावितया कथं नु सिंदत्वात् शशविषाणाद्यर्थः सद्रूपेण अनुभूतपूर्वः । न च अर्पा- तामतीतिर्भपेत् इति सत् नावदभिधीयते । यता खिसयान्तरसद्भग्रहणेन पयादेः संवन्धो राप्यते । ययोः तद- शब्दशक्त्या पुसा व्यवहार, न तदशेन शक्त्यतिरोपजन | यपवयोः अर्थसंबन्धः अनुसूतः, तयार गौणन्वम् , इति । किर ' यध्यासेन बक्तृणां कोणी वृत्तिः | मुख्यात्मगा अवहोपात् । कथं ताई शशविपाणं प्रकल्पते । थेदे सा न कथंचित् स्यादभ्यारोप- | नास्ति' इत्युच्यते ? (सदूपत्वेन अप्रतीतस्य अपसक्त- यितुर्विना ।।' तमान् गुणप्रवृत्ति प्रपोजनः गौणः इत्येय | ग्वात् निषेधो न युग्मते) । यदि सपेण . न प्रतीत- लक्षणं न्यायं नान्यथा । (गुणयोगनिमिचायः शब्द- पूर्वन । सद्रूपमतीतरूप का कयमत्यन्तप्रतिषेधोपपत्तिः । प्रवृतः गौणवेश इष्टत्वात् वाच्यगुणानां प्रभूनानामर्थान्तरे | पश्य 'अन्यत्र ज्ञातसद्भायः पदार्थोऽन्यत्र वार्यते । वृत्तियोगः प्रयोजनं प्रवृत्ती निमित्तं यस्य, स न त्वेकत्रैव सद्रूपमसद्रूपं च गम्यते ॥' तेनैव गौणः । प्रयोजना-देन प्रयुज्यने अनेन इति न्युत्पत्त्या अध्यारोप्यते इति चेत् (येन कारणेन एकय यावृत्ता निमितमुक्ता)। सदसपे विरुष्यते , तेनै फारणेन सदूपत्व मारोप्यते), ननु एवं सति पपुष्पादीना स्वार्थाविनाभूतगुणा- न अध्यारोप्पस्यापि एवमेव प्रदेशान्तरमदावाधीनत्वात् । मावाद गौगायोगाभाषप्रसङ्गः ( तथा च अभ्यामिः )। न च अन्यमान अन्यस्य अध्यारोप, सिध्यनि, अमे- साल्यादिकरिपतप्रधानादिनियेथे च बौद्धादेः पिना बन्धात् । कथं ऊपरसद्भावेन तोयरूपाध्यारोपः इति चेत् , अभ्यारोमेण प्रयोगासंभवः । अनभ्युपगमे हि प्रतिधेवा- प्रदेशान्तरे तोयसनावमतीतेपम्यम् । कथं तर्हि शश- नर्धक्यम् , आयुपगते तद्विरोधः स्यात्, अध्यारोपित- विषाण नास्तीति प्रयोगः । पूर्वेगेव अभावे अवगते निषेधे तु अदोपः इति । अत्राभिधीयते । नवैवायं नास्तियन्दः अनुवादक: पति फेचित् ( शापिपाण- दोपः । छन । 'अभ्यस्पते सपुष्पलालत् कथा- शादेना न्यावावगमात् शनिशानस्य अनुराद बोप- वस्तुनि । मनातगुणसनाकमध्यारोप्येत या न पति: इति ) । अथवा सामान्येन प्रागभायादिषु पा॥' (गुणी रूपं सत्ता च प्रज्ञाने यन्न इति । नास्तिशब्दः प्रवामान: शशविषाणदाब्देन विशेष्यते, लिमहः ) । यस्तावत् । सपुष्पस्थानीय आत्मा न बगबियाणम् , अग्यभिचारात देन इरादोषः । 'सपुष्पं भवसिद्धान्तः ' इत्यादिप्रयोगः, नन्न कारत् अथया, येन भयावायाँ गृहींनी, समासाच राजपुरुषानि. रापुष्पं अन्या यया सिंजयवत् अवधारितं यदथ्या | वा सामान्यनोदृष्टा पश्चर्थस्मृतिः प्रसन्ना , न च कदा- वेग सपुष्पस्वरूपमेव तावत् अपारोपापक- चित् शशः गृङ्गरस्तित्वेग अवभारिनपूर्वः, तम्य एतार मी. फो. २४० 4 , रोन्येत, ·तंत्सिद्धयधिकरणं तलिद्धपधिपरणं संसर्यानुसंधानं वार्यते । ( शशगृहं नास्ति इत्यस्य । प्रधानामादिशन्दवृत्तिः इति यावद विस्मात् स्वाभि- शम्य अङ्गेभ मेमो नास्ति इत्पर्यः इति । स्वमतेन घानेनैव गौशल्यमियदुष्टम् । अतश्च यजमानः मनीत समासार्यकथना यं नास्तियन्दस्य द्योतपिठमाह - स्वार्थसिद्धिकरत्वं लक्षपति । प्रस्तरककालो अपिच अथवा विशेष समारोन शयं अधिकरणका निर्दिश्य । पारपर्येण यजमानानिधि फुक्तः, इति कापिः विषाण व गवादिगन दिनैव अध्यारोपेग अनयोः तच्छन्दैन स्तूयते । गातिसारूप्यादीनि पाख्यातानि । संबन्धो नास्ति इति कथिते तेनैव अनुभूतबन्धल्य सोम-- पूर्ववैधन्येण प्रत्ययस्थानात् संगतिः । (पुरुषस ) शविषाणगन्दा तमेव अमावं गमरिष्यति । इहावितरणे शुगयोगनिमिततिलं गौणचिमन (हलोतदर्थ नास्तिशब्दप्रयोगः ! क्रियाया क्रिया- । प्रतिपाद्यते , गौणमुरपाधिकरणे तु ( १ ) याम् इति लयः कियार्थमियोपपदनिमित्तयात् । गोगवृत्तिमद्भावमा प्रतिपादयिष्यते इति भेदः । १३. 'गमयिष्यति' इति 'एतदम्' इस लम्पते । वि-'यजमानः मातरोड गुणो का नाम या सु. ४, ५१०) । अथवा मूवविना पृथि स्तुवि., समानाधिकरण्येन म्यादेकस्यान्यनामता ! परवानामुयुपरि पीयमानानां दीर्घसनिवेशरूपेण | पुगो या यज्ञमानोऽस्तु कार्य प्रस्तरलक्षिते । अंशामिल परिणतान) नीचैसाकारण पर अवसानम् , मोऽस्य खाद्यभावेन पूर्ववमान स्तुतिः ।।। अर्षमैदादनामवं थाम्यस्य ( शशविघाण नास्ति इत्यस्य ) अभ्यासमन्तरेण गुणक्षेत् पहियेत सः ( यजमानः) । (तरमात ) पाय- उनविषयः संगपनि । ('कर्ष साई शविषाण, यापरताद्वारा विधेयमस्वरस्तुति ।। स्तुतिरिति सिद्धान्त । नास्ति इति प्रयोग. ' इत्याशङ्का निरासापर्सहरति-) एवं पजमान एककपाल. ' इत्यादिव द्रटन्यम् | १३. इति अविरोषः । तथा चादया निषेधाः रिया- सा-'यनमान: मस्तरःयाारस सामाना- माहुर्न यातीत्येवमादयः । तिष्ठतीत्यादिमि. सैव लिकरण्यान एकमितरस्प नामधेपम् । रुटावेन राद- चतुरूपा प्रतीयते ॥ ' (पि । गुगयोगनिमिति- भवामा अपन्यास्तरपदाधिकारटुग्भारणोदमोन खस्य गौगरपणम्य अम्यापक व परिहरति न लप-यजमानोऽधिकरण बेन विधीवे । इति प्रामे , त्या- मुस्याना शमविषाणादीन (शदाना ) अन्यत्रापि विध्यधरणात् 'उचर बहिष. मस्त सादपति ' ही (मात्मादी ) प्रसिद्धि अन्यपास्यापिनि अर्थ (सदूपत्वेन विध्यन्तावापाच्च तदर्थ पादत्वमौदुम्पराधिारण प्रसिद्धः अन्यथा भन्न प्रकारेण असदुपलेन स्थापित सिद्धमेव । यमानादं गोण्या पुस मस्तरतायकम् । अर्थ गौतमयोग । तर तु मुपामावानु ननु अभ्यापितासिष गौगन्ध सौके मसिम, दूरीभूतो गौणः । यदि र साथै एवं गोचता विवस्य देवदत्ते भाार्यापात् । न पता अर्या-तरत्र वृतः अत्यन्नाभाय. स्यात् । नदि ममि भया। आरोकपुरुषाभावादिति चेल विनाऽप्यारोप शन्दा मागवणे गोपीभून. सहारेण पुनरन्पत्र सदाप गारयमानविषया देवदो कालोकयो. गोणता प्रतिपयते । तमा न यश्यति न पनिनिधो । प्रयोगदर्शनात् । मत. स्वशक्यगुणा पानातीयगुगयोग- सगवान् । (६।३।१४१३२ ) इति । येऽपि प्रधान या निमिन गोत्रम् । सिनियममानजातीयक- दोनो प्रतिभा , हेऽपि नाम्पारोपनिमिया कि सदियोगार सिरदय देवरते प्रा. देवाच' 'परमाणुशरीरादिकारणामादिवादिमि । सतोऽन्या.न्यत्र शासमन्वय । पुपादौ संबन्धिवाध्यहरोपेण फ् प्रधानात्मस्पं नाग्नीवि षण्यंते ।। प्रधानादि । चारोपित वधशदागीय दारिगणानाममाता- शक्षा प्रारणादिविषया. सौर पौशादिमि, परमाणा हीना सिदान्ते साशन न 'पुष भरिमान' धान कारणाम्युरपमान , धरानमनाचल्यायप्ति । अवम एताहराणवाय रे देवत्येक निरिकारमादिनेष प्रियते, परमापुरीगदिश्वेव | संभव प्रयापि च पकादिरशने 'गदम्य तराणी' ·तत्सिद्धपधिकरणं तत्सिद्विजाति . इत्यादौ आरोपेणापि गौणी दृष्या, तयापि मादृश्यमाणापि | शब्दस्य प्रस्तरे प्रहारशब्दस्य च यजमाने प्रवृत्तिनिमित्ता उपमालकारस्थले सा अनुभूयमाना नापनोतुं शक्या । मावेन स्तुत्यासंभवात् । न च गुणयोगः प्रवृचिनिमि- अतशोमयसाधारण्यम स्वशक्यसमवेतवत्ता गौणी वृत्तिः । त्तम्, एतदधिकरणपूर्वपक्षे गौणशब्दप्रयोगाक्षेपात् । अतः समवेतनम् च कचिदारोपितमन्न कचिन मविभामानहेतुत्वान एवमावेरप्रामाण्यमेन इति पूर्वपशः । खममाजातीयगुणवत्तागबन्धेनेति भेद' । मान सिंहपदेन | सिद्धान्तस्तु यथाभाष्योपैति । तदिदमनुपपन्नम्, वक्ष्य- शक्त्या सिंहोपस्थियनन्तरं लक्षणया करण्योपस्थिगिरिति | माणपूर्वपक्षप्रकारेण गुणनिधित्लेन मामाप्योपपत्तेः, इति प्राञ्चः । वस्तुवर-एसंबन्घिसरणेन अपरसेंबन्धि | यत्किंचिदेतत् । इति यथावातिकमेचाधिकरणं प्रसूयते । सारकविधयेव तदुपस्थितिः। गोणीशनकार्यतावच्छेदक व | पूर्वमवादपादे स्तुत्यर्थं परत्र परशब्दप्रयोगम्य मत्ति- निरुत्तोमयविधसंपन्धान्यतरसंबन्धेन सशक्यसमवेतधर्मः निमित्तं भर्यवादप्रामाण्यप्रतिपादनपरतयाऽमिहितम् । प्रकारकदेवदनविशेषकशान्दत्वमिति न फवादीनाम | इदानी पूर्वाधिकरणोक्तगुणनिधिपतियोगिकार्थवादपाते. रः । न च गोण्या लक्षणातो न भेदः, स्वशस्य- पादनप्रसङ्गनाभिधीयते । अन्नाय पूर्वपक्षिणोऽमिमधिः । वृत्तिगुणामामेव यत्र सेनधन्वेन रूपेण बोधः ता लक्षणा, 'यजमानः प्रस्तः इति सामानाधिकरण्यं तावदन रयत्यादिना बोधे तु गौणीति तयोर्भेदात् । वे च गुणाः | प्रतीयते । न चैतन्नामधेयत्वेनोपपद्यते , उद्भिदादिपदवत् पविधा:--- कचिनसिद्धिः त कार्यकारित्वं यथा यज- | प्रवृत्ति निमित्ताभावात् । नाप्यर्थवादत्वेन , नहि प्रवृत्ति- मानपदैः । यजमानो यथा स्वकार्यकर्ता, तथा प्रस्तरो । निमिनं चिना परम परशब्दः आम्नातुं प्रयुज्यते । नापि ऽसीति । एव च गोणीगर्भलक्षगया प्रस्तरस्तुतिः । एव | गुणयोगः प्रवृत्तिनिमित्तम्, यजमानशब्दस्य गुणाननिधार मन्येऽपि पञ्च गुणा अनिममूत्रैः द्रयाः । १३. कत्वात् । न च गुमानभिधानेऽपि अमिंशब्दस्येव माणके मण्डन-- प्रस्तरे याटवाग् गुणात् ।' गौणत्वमिति वाच्यम् । सर्वगोगशब्दानामेव गौणत्वस्य शंकर-- 'तसिद्धेगौणता रचित ।। १३. एतदधिकरण सुत्पाद्ययात् । अतः सामानाधिकरण्योपरत्तये * अर्थवादानामवयवार्थपरत्वाभावे नसियधिः | अन्यवरस्य कार्यलदाणापरत्वं वक्तव्यम् । तत्र 'मुग्यं करणविरोधः, तब पत्रमानशब्दस फतुनिवर्तकन्यगुणा- | वा पूर्वचोदनालोवत् ' ( १२२२६८।२३ ) प्रति न्यायेन योगान् गौणा त्या मस्तरे वृत्तेन्र्यवस्थापनात् । 'यो होता मोऽध्वर्युः' इतिवत् यजमानशन्दस्य मुख्य. कु. १।२।२९८, ३१. वान अनुपजातविरोवित्वाच स्वार्थपरत्वम्, प्रस्तरशन्दस्य तत्सिद्भिज्ञातिसारुप्यमशंसामूमलिङ्गसम- जघन्यन्चात् विरोधाच कार्यलक्षणापर त्यम् । तथा सति पाया इति गुणाश्रया. | १४|१३३२३ ।। असंवत्यात प्रवृत्तिविशेषकरत्वाध मसारयन्द्रलक्षितकायें (तपादौ तसदरधिकरणम् ।) यजमानः प्रस्नगः । यजमानो विधीयते एव , होतेषाध्वर्युकायें । न चैवं सति यजमान एकापाठः । इत्येवमादि समानायते । तत्र सकलपनमानकायों-छेदममता, सदस्यादिमतिपुरुषद्वारे- देहः पनमानः प्रस्तरः । इति किमेप गुणनिधिः । गैव यजमान कार्योफ्पनेः । इत्येवं प्राप्ने, अभिधीयते किमयेवादः इति । तपा 'यजमान पक्कपालः इति । भषेदेवं यदि मस्तरकायें गजमानविधिरुपपद्यत 11 गप प्रभाकरेग सेगशिलोमा चन्येपार्घकाशेशहरणेषु चा) उपपद्यते , मालपनगानफनोपनमनात । नापि इयमधिकरणमुपवार्षितम्- 'यजमानः परतरः इत्यादिधुन सदास्यादिपनि पुरुश्दारेश यजमानकर्माविरोध वाका यजमानका प्रस्तर विधिः, चेतनकायेंषु अचेतनवाच्यम् । ' सूनवाफेन प्रतरं प्रहरति । 'एकपाल ग्यायो पायान् । नापि प्रस्तरवार्थे यजमानविधिः, जुवादि- | सर्वहुतं करोति' इति प्रस्तरेक काल्योः भाइयनीमै पदायांसाइनायकले तस्मिन् एकलपनमानसोप. प्रक्षेपभ्रुतेः यजमानस्य भाइचनीय प्रोपे सति यजमान. प्रगान् । अतो नायं गुणविधिः । नाप्यपाद, यजमान मंगेपम्प सवय-वात् । विंच यजमानः प्रसारः' . । । .

·सत्सिद्विजाति १९१६ समिरिजाति 1 । न्यत्र न तावद्विषिः धूपते, न च 'यो होता सोड- यानिध्येयास्यतया गुणादेनार्थवादवमेव । पछि पास्यादिरिय गत्यन्तराईमधेन कम्पयि शक्यने , निमिचं र गुणः स्पस्य यजमानेन राहोर्यन्वं आदित्येन 'प्रस्तरमुत्तरं परिक: पास्यति । एककगालं रार्थहुतं । मह तेनखियमिति । नदुर्ग ये सारप्यम्' इति । करोति' इत्येतनिशेिषत्वेन अपादावनेर गतिसंभ तथा 'अपरावो या अम्ये गोप्रश्वम्यः परारो पात् । न प्रति एकरामवैशेपचेः पास्य- गोमवा अयष्टो का एप शेsam' 'भम का एन्द् मेोऽपि न भविष्यति । न च प्रनिनिमित्तं विना पदन्छन्दोमम्' इति । अत्र पाविशन्दलश्चित याय नमा परयन्दः परत्र कथं प्रयुग्मने इपि वान्यम् । गुगयोग- निषियवे इति पूर्वी मन्यते । तयुक्तम्, पसुकार्यस्य रक्षेत्र प्रतिनिमित्त वात् । मनु गुणोऽपि न कश्चित् निमशक्यावान् मिविध हि तस्य पार्यम्, प्रमागत्तर- साधारणो यजमानशम्दनामिषीय इन्सुमतम् । सत्यम् सिद्ध दोहनादि वे च यागादि । तन प्रमाणान्तरसिद्ध सशक्षा स्वामिवेयायसेवन्धोपस्विनमे सथै शब्दो विषयी-सर्विरोपादेव न निषेपम् । नापि वेपम्, आख्यालयोगि. फरोति , पपा गङ्गासादः स्यार्प यदमेव वीएम् । गोगः नशब्दालवणात् । आयातयोगे हि न निषेपको पुनः अभिधेयार्थप्रेकन्ध शितगुणयोगेनैवान्तर यथा | माति । न च ' अपरायः' इया आत्यात भगवे , 'अनिर्माणवकः' इति । तदुक्तम् अमिषेयाविनामूते येन पोटशिमहपानणवत् विकलो मवेत् । सेन प्रवीतिर्लक्षणोच्यते (प्रचिलेशणेयते इति मूले पाठ.)। गगनविष्यकास्यतया अर्थवाद एवायम् । तथा र लक्ष्यमाणगुणर्योगाद् वृत्तरिष्टा तु गोगता सति पशयो गोप्रथा.' इयत्र पराशन्दा माशस्त्यं वद्वतं (या. पृ. ३५४) इति । गुणमात्र यजमानप्रस्तरेक-रपिता प्राशस्त्यलक्षितगुणयोगेन गाश्वतमानाधिकरणो कपालाना यागप्रयोगसिद्धिकरत्वमेव । अनेन गुणयोगेन । भवति 'पयो गोश्वाः' इति । तादृशमेष च पसुगन्दै प्रस्तरेककपालपो: स्तुनिरित्ययवादत्यमेवेति । तदुक्तं पश्यन्तरेषु सामानाधिकरण्येन तथैव गवाश्वमाख्या- सूरे तत्सिद्धिः' इति । | वगमहेतुं प्रयुय याश्यो: प्रशस्तवरत्यशापनार्थ नया नथा 'आमेयो पे आझगः 'ऐन्दो राजन्यः' तदभार, प्रतिपाद्यते 'अपथयो वा अन्ये गोअश्वपः। वैदयो वैश्वदेवः । इत्यत्र तद्विद्वान्तस्य आग्नेयादिपदस्य | इति अप्रयताः इत्यर्थः । तदुतम् ‘गयाश्वादिगता यपाकयचिन्मुख्यमावेनापि ( पुखरा-तरे पाटा- पूर्वमुपादाय प्रगसताम् । समारोऽन्यपरवादी न्तरम-~-मुम्पा भावनाऽपि ) माझगादिपदसामानाधि-नसमासेन कम्यते ।।' (या. पृ. ३६२ ) इति । करपाभिवाए । 'भमिक्षिणः, इन्नो रागपा, पापो व हि विचेतापम् । रिपियो हिगोग आन्दो विध देवाः' इत्यादयोऽप्युदाहरणम् न तु तद्धितान्त- मति , यत्र परशन्दः परत्र प्रयु-स्ते नत्र साधारणमेव पदानि । अत्रापि पूर्णवदेव र शितनामगारिकार्य गुणविधान | गुण निमित्तीत्य प्रपनवे यथा अनिर्माणकः' इति । इति पूर्वः परः । सिद्धान्तस्तु बनेरचेतनस्य ब्राह्मणादि- यत्र पुन: सामान्यवाची शब्दो विशेषशब्दसमानाधि- कार्यकरणासंभवात् अर्थवादावोशेपत्तेः वामगादि- करण प्रयुक्तः सन् अनर्थको मानि , तर ततमेव गुण संबन्धिविध्येकवाक्यतया गुणवादेनायादवमेव ( प्रवृनि लपवा तत्सामानाधिकरण्यं प्रतिपद्यते यथा 'पविळे निनितं व गुण, अमिनाहाणपोरर्थवादारगनैकवदागुखो- ब्राझण.' इति । तददिहापि पशुराब्द इति । किंचान्यत्र स्पत्तिः, इन्द्राजन्ययो. प्रमदाहुम्मामुत्पत्तिः, विश्वदेव प्रशटा नसियादयो गुणाः प्रवृत्तिनिमित्नानि , ह] वैसयोः प्रामध्यदेशादुत्पतिः । तदुन पूरे 'जातिः' मसैर गुणः प्रतिनिमित्तम् । फवं च तदेवेत्येतदपि इति । विरेसमिति सासूने प्रशंसा' इति । मनमानो यूपः' आदियो यूपः । (तथा) सुशीपदानि । इति विविरनुवाद पनि इत्यत्रापि उकन्यापेन न लजिनका गुणपिपि., शिन्तु संदेश । 'स्टाडामिनि चिनुते' इत्यनिसाना- ·त्सिद्विजाति तस्सिद्धिजाति 1 । एकाचयनं प्रकृत्य अपते । सृष्टीरुपदधाति । इति । अत्र दधाति' इत्यत्र सुष्पिदवन्मन्त्राणां बहुत्वात् तन्मध्य- यद्यपि उपदधाति । इन्सुपथाने विधिः भयते , तथापि वर्तिनामसृष्टिपदयतामपि भवतु स्तुत्यर्थमुपादानम् , इन सम्धकारोपणरूपस्योपधास्य चपनाक्षेपलधत्वात् मुष्टि- तु एकस्यैव मन्त्रम्म सत्यर्यमुपादानं इति पूर्वोत्तन पदार्थेस कान्तो विधि। सृष्टिपदेन तानाशामुपयानो पूर्वपधन्पायेन मन्गरूपगुणविधानभेर इति पूर्वपदाः । मन्त्रः' (पा. ४|४|१२५ ) इत्यनुशासनात् सृष्टिपद- | सिद्धान्तस्तु पूर्ववदेव । तत्र लिङ्गप्रकरणविनियोग्याना बनमन्त्रोपधेया इटका उच्यन्तेन च तासों मन्न बहूना मन्त्राणामानर्थक्षप्राङ्गात् न गुणविचित्यम् , किन्तु संबन्धात् प्राक् सृष्टिपदवाच्यत्येन प्रतिसिस्ति, ततय छविन्यायेन एकदेशसमन्धिनाऽपि लक्षितसमुदायगुण्योगे. घासायपिवेवेन विरोधगीभूतम प्रविपिरेवायमित पूर्वः | नैव समुदायिषु माणभन्छन्दप्रवृत्युपपनेः पूर्ववदर्थयादव- पक्षः। सिमान्तस्तु-न चैतत् संभवति , तथा सति इष्टको- मेव इति । तदेतदाप वार्तिककारपादा नानुमन्यन्ते । पमानमात्रोदेशेन सुटिपदवन्मन्त्रविधाने लिङ्गपकरया- मनि हिनविष्यभावेनार्थवादन्याभावादेव । नेनानापि उप- विनियोज्याना मुष्ठिपदरहिताना मन्याणामानर्थक्यप्रस- धानमेन निधीयते , मन्त्रीर्तनं प्रयनन्यायेन अर्थमादार्य. नात् । न च गत्यन्तर नास्ति, पदयो दि मन्त्राः सृष्टिपद- मेवेति । यतः एव भूपन्ने, तथान्येपामपि तदन्तर्गतत्यात सष्टि. इदं विह घक्तव्यम्- 'सुधीरुपदधाति माण- भाग्देन सृष्यसृष्टिपदय-मानोपयेष्ठकानुवादेन अर्य- भृत उपदधाति' इत्युदाहरणदयेऽपि लक्षितसगुदायगुण- वायेनेयोपपते. । हस्पते चैवं लोकेऽपि वालगभ्यरत्यन योगेन समुदायिमती सविशेषान्न सृष्टिमाणभृच्छब्दार्थयोः बाहरणाग्राहाणयामम्य साहाणमाम इति श्रुतिः । भूपस्त्वालपावेन समुदायिषु प्रवृत्तिनि मिचकृत. कभित तदेतत् यथामायमधिकरणं बार्तिककारपादा नानु- विशेषोऽस्ति इति विचारद्वयमनर्थकमेवेति । अनोच्यते। मन्यन्ते । विध्येकदेमो हि अर्थयादो भवति । न चान गौणो हि शब्दः परत्र वर्तितुं पालवपति , स एव गुण विधिः कश्चित् सेलिहितोऽस्ति । प्रकृतचपनविधैरपि सप्रनो निमित्तम् । 'सृष्टी: ' इति चान पहुयान्वया- अनेकपाक्पान्तरम्पयहितत्वेन अस्य तदेकदेशदाभावात् ।। पादेव समुदायोऽवगम्मते, एकदेशकारक्रियाऽयच्छेदेन तेनोपधानमेवात विधीयते । सएिपदेन च सध्यम प्रिपद- सगुदायापमानामेव दिवास्वादिस्यायोगात् । अतो. चन्मन्बोपधेयेष्टकापतिपादनं तु स्तुत्यर्थे प्रयाविधावियत्र नार्थान्तरे वर्तितुं लधित. गमुदायो निमिचम्, किन्तु 'उस प्रथा उर अथव' इति मन्त्रीनम् । न च समुदायगतं सृष्टीना बाहुल्यमेव । तच्च यथा फेवलसृष्टि- चयनाचिरोपथानं न विधायते इति वाच्यम् । आक्षे । समुदाये समस्ति , तथा सृष्टयसृष्टिसमुदायेऽपीति । तेन परत मागेव भीमसेन यक्षविपिना विधानात् । न त पदवतामन्येषा व समुदापयतं बाहुल्य जक्षित समुदाया- च विनापि विधिना प्रसिध्यनः किं विभिनेति वाच्यम् । सरे पहनौ निमित्तमिनि । बहुवननं चार 'सी' यतो विधाने सति भावपंववेदविहितत्वेन अध्वकर्तृ | इति सगुदायस्पैकन्वेऽपि समुदायान्तर्गतसृष्टयसृष्टिसमुदादि- सत्यनियमसिद्धः । सदुलम् 'प्राप्नुवन्त्यपि वक्तव्या | बहुत्यापेश्चया, यथा दर्शपूर्णमासशब्दयोः समुदायियचावे- पुनरेवंविधा क्रिया । आध्वर्ययसमाख्यानं तथाहि | ऽपि तदन्तर्गतसमुदायद्यापेक्षया 'दर्शपूर्णमासाभ्या पबेत' मतिपद्यते॥'(वा. पृ. २६४) । अन्यध विस्तर इति द्विवचनान्तत्वम् । प्राणभृत उपदधाति 'इत्सन (बहु- मिपा नाभिहितम् । तदुक्त सूत्रे 'भूमा' इति । वचन) प्राणभन्मन्त्रस्यै कलात् एकस्मिन बहुवचना. तथा 'प्राणभूत उपदधाति अग्यानीयपदधाति । नुपपत्त्या स्वसमवेतं समुदाय लक्षपति, सु व समुद्रायः इति । अनापि पूर्ववत् इसकाचयनमेव प्रकृय अयो। प्राणभइमाणमासमुदापिषु अविशिष्टः इति समुदायगेर 'प्राणभृत उपदधाति । इति । ता किमय विधिस्वार्थः निमितीकृत्य सनुदाथिषु प्रवर्तते , इति प्रतिनिमित्त- बाद इति संशपते । म पूर्यपधी मन्यते , 'मुटील । भैदादेनोगहरणद्यार्थतत्वमिनि । अ५ च प्राणम.

·ततोऽपि यावदुक्तं १९१८ तसिद्धिजाति . । च्छन्दस्य समुदायद्वारेण समुदायिविषयन्यात् गमुदायस्य स्थानापन्नः तत्कार्य लभते इति न्यायः । च प्राणभृदप्राणभृत्साधारणत्वात् प्राणभृच्छन्दस्य गौणावे- | अयं 'सानियदादेशोऽनल्वियो' (पा० IRE) ऽपि स्वार्थापरित्यागः । एवं सृष्टिपदापि समुदायइतिस्त्रस्यमहाभाध्ये पनिाः। तद्यथा- 'सरोके यो यस्य विषयन्यान् स्वापिरित्याग एन । प्रसङ्गे मवति, भतेऽसौ तस्कृतानि फार्याणि । तद्यथा प्रयोजन- सरिमाणभूलि रेवोपधानं कर्तव्य यदि उपाध्यायस्य शिष्यो पागकुगनि गवा अप्रासनादीनि पूर्व: पशः, यदि सिमान्त: सृष्टयवृष्टिप्राणभृदप्राणभृन्मन्त्रै दमते' इति । साहस्री. ४१८. रिति । तसिद्धवादिषु पश्चोक्नमेव प्रपोजनमूहनीयमिति । • तत्यानापन्नः धर्म लभते' इनिन्यायेन उदुक्तं सूने 'लिगसमवायाः' इति । प्राणमृदयाण- गवामयने द्वादशाहधर्मम्य द्वादशोपसत्तायाः एमा, न मृन्मन्नलिनयमवायात् समुदापिप्रतीतिरित्पर्थः । गोता. | चोदकशस्त्रेण । यु. ७४३६. " तत्स्थानापन्ने तसिद्धिपदेनैव ( सूप्रेग ) अवाकपासादि- तद्धर्मलाभ. । इतिन्यायसिद्ध स्यानिवस्त्रम् । भूवि. गन्दाना गुणावृनिनिमितत्वायनात् । को. १।४।१४ | १. ३३२. २४१२८०, तद्धेतोरेख अन्तु (सन् मध्ये किं तेन ) * तसिद्धिपेटिका पारिमाधिकाविशेषपरः तान्दो- | इति न्यायः । इष्टसाधनव्यादिशानाना कार्यताशानहैतु. पम् । तसिद्धि-जानि-सारूप्प-प्रशंसा-भूम-लिङ्ग-स्वकल्पने 'तद्वेतोरेवास्तु' इतिन्यायात् प्रवृत्ति प्रति म्मवाया इति गुणाश्रयाः' इत्येक सूत्र ( २३) तेषामेव कारणावं मुकम् । इति चेत् न । मणि. वसिद्धिपेटिका' इत्युच्यते । अत्र योगविभाग कृत्या .....' तदेतोरेव अस्तु हेतुत्वं मध्ये कि वेन'। पडविकरणेषु पट् गोगवृत्तिनिमित्तानि उतानि इति | अनुभवसरणाग्यामेव भविविक्ताम्या 'द रजनम्' पेटिका इत्युच्यते । के. इनि विशिधामिलपादिमवहारो जायते , न विशिष्ट- - गोण्याः वृत्तेनिमित्तप्रतिपादनद्वारा गौणीवृत्ति-शानत् 'तद्वेतोरेल.' इतिमाया । शारीरकभाष्य- रवणं अनेन ( तसिद्धि-) सूत्रेण अभिधीयते । वार्निकम् ११९, . 'तोतारेव परतु हेतुत्व माये कौ. १।४।११२३ पृ. २६८, वैश्वानराधिकरण न इतिन्यायात् प्रवृत्यादिन्याहा सियो न तदर्थ भ्युपादिताण वृत्तेः आक्षेपसमाधानार्थत्वं अस्य सूत्रस्य | अपिठानशानेनैव विशिष्टचानकरूपने प्रमाणमस्ति इति ( तत्सिद्धिसूत्रस्य ) | १४१२३ पृ. १६८. | भव्यातिवादिनः । पृ २०. * तदेतोरेव वदस्तु तत्सिद्धिसूत्रे सिरे गोगे तनिमित्तभेदः स्वार्थापरि- नेनेति न्याय । तस्य कगालादेतोदादेरेव तद् घटादि- त्यागवृत्ति च न्याग्यात इति अयं ( ३।२।१-२) धारणवमस्तु किं तेन अन्तर्गना कपादिरूपकायेंणे- अर्थात् विचार: पूर्व प्रन्येनन्यः । या । त्यर्थः । साहसी. ३९. परे तु तात्पर्यशानस्य न हेतुत्वं पृ. ७४६. • लक्षणगोप्योः तसिद्धिसूत्रे अर्यान्तर- भवति तशानासंभवात् । आवश्यकरकरणसमभि- शक्तिपूर्वक्स वश्यमाणत्वेन की. १३२ .११० म्याहारादिना तज्ज्ञानगवे तदेतो.' इति न्यायेन वस' • तसिद्धिसूत्रोक्त सइ नब गोगपचा द्रष्टया । वैयदि...इत्यादुः । मणि पृ. ६९. (गौणीवृचिः इनिशन्दे इश्यम् ) । वा. शरार ष्ट ततोऽपि यानदुक सात् । १०।१०.३४|| गइगेधीये ततः माग्रभागविधानान्तर यावन तसिद्धिसूनासिद्धाया गोण्याः . गुगपाद उक्तम् ' मनये समक्चति' इवामुपदयति इति सूने सुगुपयोगणाप्रकथनात् न प्रौन रस्त्या (गुणवाद- | वादपि स्यात् , न आग्यभागमात्रम् । इति सूण तसिद्धिमत्रस्य) को १११११३१२३ पृ.२१९. सिदान्तः । फे . पृ.४९.

·नवश्वाचन १९१९ तंत्रार्थात् कर्तृपरिमाण नतश्रावचनं तेपामितरायें प्रयुज्यते | ॥१२) अनुकृत्वात् अनियमा स्यात् न कश्चितन नियमः । नौ ३७ ॥ भए चोरितवार भवयामिपदस च रामका- या एक एक या परिसन्यः इति । भम सोमनाथी- शनसामात आद्यन्वपदसंदंशगहीवेवरपदानामनन्य- तत्र कर्षन्तरसनावे सति यावद्रियंत्र प्रयोगकार्य निर्वत गामिवात् तता' इतिरत् ग्रहणादीनामपि शैदिख- ना बावन्तः इति कार्यत: कतणा परिमाणं स्यात्, न तु माविशेषणन्वेन एकप्रधानानागेश्वास्यत्वात् तनैष एतावन्तः इति नियमः, विशेषानयगमात् इति । अत्र विनियोगः । या. ३।२।१२५. कुतूहलाम्-तब फन्तरसमावेशे सिद्ध सति , अर्थात् * तत.शब्दोऽपि पाभावमात्रमाह, नानन्तम् । इतिपर्व यवाऽपत्वबहुव्यवशान कर्तृसंग्हया , विदोषस्य चा. ५११९ पृ. १२८९. मनामात् । इत्येकः पूर्वपक्षः । अय द्वितीयः पक्षा- तबाचोदितमप्राप्तं चोदिनामिधानात्' अविशेषादनियमः स्यात् । एकस्यैव नन्तरम्य समावेशे- (अमिधान. १।१।११३६ ) इत्यनेन न्यायेन ! ऽपि परिभाषविधिसिदः एकमेव कान्तामिति । 'राध्यास इत्यादीनामपि चोदितभवाविशेषणीभूतमहणा. अपिपा श्रुतिभेदात् प्रतिनामयं स्युः । २२ ॥ चमिषानदारा मशामियानार्थवावगमः । सु. पृ. ११३४॥ पूर्वपक्षनिगलार्थः अपियाशब्दः ! रिजो भूति- न्यायरूपम्य सूत्राशस्मार्थस्तु- दर्शपूर्णमाययोः 'देवम्य | भेदात् नामधेयभेदात् प्रतिनायवेयं ऋत्विजः शुः । सा' इत्यादी निरिमन्ने वर्तमानाः सविनाधिपूपशब्दाः | नामपंनामधेयं प्रति प्रतिनामयम् । पायन्ति नामपेयानि किं कर्मसमवेतार्थाभिधायकाः ततश्च विकतो अहितम्या, | नावन्नो वर्गकया तत्रतत्र यागे यथापथम् । तम सणि अथपा न त देहे पूर्वपापेन विपिपरे प्राते | नागपानि तायदित्या, तान् पुरोऽव विभजति , सिमान्तकथनार्यः सूधाशोऽयम् । तत्र दर्शपूर्णमासयोः प्रतिप्रस्थाना मरियनं जहोनि , नेष्टा पत्नीमन्युदानयति , रावित्रादिदेवताक यानं अचोदित न चोदिनम् , समान् । उनेता चमसानुनयति , प्रस्तोता मस्तौति , वदातो- अमाप्तम्, मन्ये चौदितस्य अर्पस्य अभिधानात् । कर्मदापनि , प्रतिहा प्रतिहरति , सुब्रह्मण्यः मुममण्यामाइ , रामतो हि मप्र: फर्मण्मवेतार्थस्यैवाभिधायक । | होता मातरनुवाकमनुते , मैतरणा पति चानुवाद , दीच अविदिशन्दा न ताशाः इति । के. अच्छावाको यजति , पावसत् मायस्तोगीपामगाद । तवान्यानुत्विज्ञो वृणीरन् । १०१२।१४॥४३॥ एवं मझा माझगानी पोता आनीध्रः सदस्य५ । सभानुदयमाय पृटरामनी येन ज्योतिष्टोमेन बहस एवं सदशनामधेयानि । तेन सदश स्वितः सोमे दक्षिणेन पोरन् । इति विहित तत्र उदक्षतानी सोगे | पीतन्या. | अभिहोंगे एक, दर्शपूर्णमाषयो मापारः, सगतेभ्यः भन्यान् अरिजः पृषीटर घृणीत । एक. चातुर्मास्येषु पत्र इत्यादि । तथा च ऋषिर्जा परणे यजमाना एयायं याग के डर सचिजो रीतन्याः | नियोऽस्ति । म कविता नियमः। अन्तर्मिणी अधिारणम् । एफस्य कर्मभेदादिति चेत् । २३ ॥ सिझन उक्तः । फे. ननु एक एक अन्यः परितपः । अयपादिनाम- ६ नवार्थान् फर्नुपरिमाणं स्वादनियमो-धेपमेदस्तु पिरिभजन मन्पिोमः इत्यानी कर्मा ऽविशेगा । ३७॥९॥२१॥ भेदात् उपपद्यते । तथा च एकरपार कर्मभेदेन भिम- यागकरणार्य शालिजः परिकेतम्या इयुक्तम् । वे नामपैपवान् एक एष परिदम्यः इति चेत् । परि पनिया इति पिचारे पूर्वपशपम् । दन्यो नोत्पत्तौ पुस्पाणाम् । २५॥ रसर्गादन्यत् कर्म अन्येन का इति सिद्ध सी ही पूर्वमुमोजावानिशा सिदान्तसमनिरल । म समान्दार्थः । प्रति कापानुसारेण कतुंगा परिमार्ग | एकम्य भने नामपेर बन्धः । रुतः । अतो पनि पंपा नियेगा स्यात् ।। विसपा प्रत्याविशेषस्य | विधी एप पन्नात् पुरुषानां गंज मा. हा - - ·सिद्धान्तः । तगार्थात् पर्नुपरिगाणं १९२० वनोत्पत्तिरविमध्य इन्यादीनि नामधेयानि भवन्ति । सत्यचिशिष्टानि है। नाहणेऽयाद वास प्रक्टुमिः स्यात् । तानि । वरमानैकस्य कर्ममेदनिमिचानि तानि 1 तस्मात् । २०६२११७८ ॥ अर्यानुसारेणैव पोटश चित्रा वरीवन्या. इति अगंणे जर तस्मिन् रासमा सोमोपानदरणे कन्ये सनि अर्थात अन्येनान्येन पासमा विना प्र यह उपाय- अभ सुधा- न आवादिकर्मभेदनिमितः । हरणानुपपरसा यास अक्टुतिः अन्यस्यान्यस बासस. अध्यादि शाभेदः, यस्मात् उत्पनो कर्तुपादानायें बनस मक्सप्तिः मापन उपादन सात् । तस्मात् परणे असो सामेद भानाव. इति सूत्रार्थ । शकी। सोमोपाहरणार्य प्रत्यदै निन्न वामा उत्पादसितम्यम् । पुनश्च सुचा- एकस्य पुन पुनर्वरगायोगेऽपि इति सिद्धान्तः 1 उपावहरण नाम सोमासन्ध स्थापितात दियो पूणीते' इत्यस्य वरणोपत्तिविधिावेन पर | सोमात् स्थितश्चित सोमस्य निष्कृय प्रदगम् । के. मैदाभावात् एकलिश्च वरणे अध्यर्यादिवाक्यविहितानां तमोत्पत्तिरविभक्ता स्यात् ।४।१।१६४२।। परपीयानो समुच्चयायोगात्, विज.' इति बहुत्वस्य दर्शपूर्णमायो. 'चतुवा गति, भानुपति' च उद्देश्यविशेषणात्वेन अविवक्षितन्वात् , परिक्रया- | इति श्रुता । तत्र विचार. तत्र पूर्वाधिकरणोक्ते याये न्ययाऽनुपपत्त्या च ऋविपासे चपाध्वर्युबहुत्यवत् या उत्पत्ति. ( विधान ) 'चतुर्मुला' इत्यादिना कृता भासोदेश्यविभोरणावाभावात् अध्वदिशन्दाना मिन- सा अविमना स्यात् । जौहर्ष औरमृत चोमपभाग्य पुष्परामपंकग एकस्य कम्पचित् धर्मनिमिनत्वात् । प्रयागानुपाजोभयायें स्यात् । मयाजायमेव अनुपाजामेन मिरपुरुषसमर्पकत्वामादे का याचन्वतन्य एहस्स समू- का इति त्रिदोषो नोक्तः । वरसादुमपमुभयार्थम् । इति दरण भविष्यति इत्याशङ्काया ऋविम्याक्येन वगणमान । पूर्व. पक्षः । विधी ऋविपदानर्यक्यापचे. ऋविविशिष्टवरणविधि सत्र नौवमनुयालमनिपेधार्थम् । ४३ ॥ प्रसङ्गेन अवदिवाक्यानर्थक्यप्रसङ्गात् अपर्यादि सिद्धान्तयति । नोमयमुभयार्थम्, किन्तु और बास्यानामेव वरणोपत्तिविधित्वावगतेः, तत्र न अपरा- प्रयानार्थम्, औपयत च प्रयाजानुयाजार्थम् । दन दिशब्दाना कर्मेनिमित्तायेऽपि आधयवादिर्माण वेन | जौहयोपमृत्योर्मध्ये जोइय मोहराज्यविषय 'प्राजेम्य- परीतन्यस्य उपत्तिवासशिष्टस्य होमादिमिररतया | स्तन' इति वचन अनुपाजमविषेपार्थ प्रयाजान् बातम्गेन वाक्यान्तर शिष्ठस्य वापविकल्पासमवात् अन्यो- संकीर्तयति । 'चतुजंहा गृहाति । इति उत्पद्यमान न्यनरपेक्ष्येण समुश्यम्याप्यसंभवातु न शक्या मतेम बोदकम् कि मया कर्तन्यम् ' इमिलानि । प्रयामा- एरेन परगेन भनेकर्मकरत्वेन नियमाण. पुरुष, थोत्पद्यमानर एर न्यामिनपिग । तयो. भुदैन यजमानेन आमना संवरम् । ततम समुयायोगादास वाक्येन संबन्ध दूयोरपि परस्पर नियमात् अन्यत्र पसा घरणानि भिध इति परिहार एव नास्ति । एव चैत प्रतिषेपफ्लावार प्रतिषेध उत्त हतार्थात् प्रतिपयनम् । ३६५६१६४२ ।। न तु सामान् वचन प्रतिषति । तस्मात् छोरा 'वरहून• उपयल' sta मने होनसपस, प्रमानाथमेर । सुद्धा मा नौहम् । औगुण , मदान्नुपयस्व , यमान उपहुयन इत्यादिस्पेन मणबादिदिश । अनुज्ञापनं फर्तव्यम् । भनुशापनं नाम संमतिवाचनम् । औपमृतं नथेनि चेन् । ४४॥ एव म भनुज्ञापन इने प्रतिवनन देयम् । तत्तु अर्यान् । दपूर्णमापो नौवमान्य पया मार्यभेवे युजम् । अर्थानुसारेण 'उपहून.' यति मग सत् । पगारापमाशा । यथा चौदस प्राजामेर तथा और होनार होतकाहपख' इति याचिते , होता यध्वयु प्रति / भूत अनुयानार्यमेव स्यात् 'पदुपति गहाति , अनु. 'उपहूत.' इति प्रतिवचन भूयात् । एव सर्वत्र । के, मागेगनास मानप्रतिषेधार्थत्यात् । अारि - , ·- , तत्रोपतिरविभक्ता १९२१ तकत्वमयज्ञान अर्थात् जामतिः स्यात् । तस्मात् औपत स्वा' कुन्द पाठे तु यथा 'एको गाम् ' इत्यत्र नोमयार्थम् । इति चेत् । उपभृनि भवं औषमृतम् । एकामिनि विशेषणं श्रुतं तथा पामित्सत्र न श्रुतं इनि स्याज्जुहूप्रनिपेधान्नित्यानुवादः । ४५ ॥ प्रत्ययोकमेकत्यं अविवक्षितमित्यर्थः। गिद्धान्ती आह ! स्यात् औषभूतं प्रपात्रानुयाजो. प्रतीयत इति चेत् ।१३।। भयार्थमेव । 'यदुपभूति गृह्णाति, अनुशाजेभ्यतत्' इति सिद्धान्ती शकने । 'गामानय' इत्युक्ते यथा तु नित्यानुवादः । शुमतिपेमात् । उभयस्मिन् औपमते | एकैव गौगनीयते गामिति मन्ययेन हि एकन्वं वीपते जोहो च उभयायें प्राप्त , जोयम् प्रयाजेभ्यस्तत्' इति । तथा पशुम् । इत्यत्रापि एकवं प्रतीयते इन्पनेन अनुपाजेम्या अर्थात् प्रतिषिदन्, नौपभृतम् । मतीयमानवाच विवधितमिनि मन्तव्यमिति चेत् । नदा औपभूतस्य प्रयाजानुयानेभ्यस्तत् ' इति वाक्या नाशब्दं तत्प्रमाणत्यात् पूर्ववत् । १४ ॥ न्तरेण उभपाताया गयाम - अगुवाने यावत्' पूर्वपक्षी उपर नरो । नाणे आपतिः । एषायाम आयात्रार्थनायननं नित्यानुवादो भवितुमईति, न शक्नोति पत्रीयमानत्वेऽपि अशन्दमेकल्पम् । नाग्नि सापण प्रयाबार्थता प्रतिपेदधुम् । जुहूशन्देन सूत्रे लक्षणया | प्रतिपादकः शब्दो यस्य तत् एकन्यमशब्दम् । मन जौहपाज्यं गृह्यने । तस्य अनुयाजेभ्यः सकाशात् अर्थात् | तात्पर्यम् , स शब्दार्थः सशब्दो नाम । न चेदमेकावं प्रतिषेधः । तस्मादोपभूतमुभवार्थम् । के. मशब्दं किन्तु बान्दम् । तत्पमाणत्वात् सः शन्द। तकन्यमयज्ञागभूतमर्थस गुणभूतत्वात् । म्यागोपेतः प्रमाणे यस्य तादृशत्वात् । स शब्दार्थो विपक्षितो ४/२५॥११॥ भवति यो न्यायोपेतशब्दममाणकः । एक्यं चन तथ। 'भगीयौमीर्य पशुमालभते । इति पश्वाामो पूर्ववत् यथा लोके पूर्वो धापति । इत्युके अपरोऽपि विहितः । उ पाक्ये तर पौग कर एक कश्चिन धानपीति प्रवीयने । प्रशीयानोऽपि न नाली भुता, तर अशाभूतं यशस्य आचम्माक्षितस अह- अपरो विवधितो गति । एवं 'पा' इस्पर मतीय- भूत न भवति । अविवक्षितमिन्यर्थः । अर्थम्य प्रकृत्य- मानमपि एक शब्दतात्पर्य विषयः इति प्रतीयमानमपि र्यम्य पशो: आलम्मगुणभून वात् एकत्वस्य च पश्यन-न विवक्षितम् । भशब्द इत्यत्र अशान्द इति मुबोषिन्या रमान, एकरन आदामस भाला मोपलक्षितस्य यशस्य पाठः । अयस्तु न मिन्नः सदस्य विषयः शान्दम् , या अहम् । अतो न विवक्षितम् । सात नौ बहवो न शादं अशान्दमिति तु समासः | वा पराय आदम्धन्याः इति पूर्वः पक्षः । शब्दयत्तूपलभ्यते , वदागमे हि तद् दृदयते एकश्रुतित्याच । १२॥ तस्य ज्ञान, यथाऽन्येपाम् । १५ ॥ पूर्वपसे हेयन्तापरं ममम् । 'यदि सोममपहरेयुः 'अमीपोमीयं पशुम्' इत्यत्र कमविवादिमिति एका गां दक्षिणा दयात् ' इत्यत्र यदि प्रत्ययोतामेकत्वं सूत्रः पूर्णपक्ष से सिद्धान्तयनि । तुअन्दः पूर्वपक्ष- विषक्षित स्णत्, तदा एकाम्' इति विशेषणं मय ज्यापर्यः । शब्दोऽस्यास्ति प्रतिपाटम् इति शन्दनन् । म्यात् । नेन ज्ञायते प्रययोक्कमे अविवाशितमिति । सलम्यते प्रदीयते 1 एक्वं पो शन्दयत् उपटम्यते पइत्यत्रापि प्रत्ययोरमेकचं अविवक्षित-न्देन मतीयने । हि रस्साद तमागमे एकपवनायम्य मिनि । एका पति भुतिः विशेषणशन्दः यस्य सः चनम्य आगमे सति तत् एक्यं दयते 'पामानय' 'गाम् 'सी सन्दः । तस्य भावः एकभुतिभ्यम् । इत्यम । पशू मामय' इयत्र तु एकवचनापगमे एकत्र "नियाः पुगत. '(पा० ६॥३४) हनि पुकायः। न हरपते । तस्मात् तम एकवस्य शानं एफवचन- 'एक गम्' इत्पम एभनित्य नियमानयात् प्राठे प्रययात् मयायेर । पथा अन्येश शयानाम् । 'N- च सदमापात् एकपमविषधिसमिति भावः । 'अश्रुत मानय युझे अपनीपते म गोर्या को था। मी.. २१ - - ·. समयमयज्ञान १९२२ तन दान विभागन 'गामनप युकेगीमनीपते नाश्वो नोटा इत्यादि।। भूतम् इति । पा.४२ पृ. ३३० प्रयविशेषगाना एकानमधुन्या एका पो धूपते , यादयेन तु तत् यो । विष्यस्तों ययते । २।२।१२।२७ पृ. ५५९. विधीयते इति न भुत्या याक्यायो विरोधामागत् । तत्त्वमभियोगविशेषान् स्यात् । (श तस्मात् वियक्षितमपन्यम् । वामान अमायोशीय पशुः । ८।२७। ये शम्नस्या: शिष्टा देपा मतिपचिर्पटीयसी एफ एमालन्धयः । (गन्दे । नेतराऽपि । अनेकशक्तिकल्पनाऽऽ दिदोष. तद्वय लिनदर्शनम् । १६॥ बनुष्यमात् । २ च नियमामाया रात्र"इति- सिद्धान्त हेयन्तरपरं गलम् । चकार: स्वन्तरसमु-न्यायेन अभियोगाभियोगयोः ( यतमानज्य-प्रयता घपार्थः । यत् गन्देन एकबोलम्मा एकत्यविधा- मानःपयोः) एव नियामकत्वात् । को. १३९ साधकः, 'तब लिङ्गर्शनमपि एक्त्वविवासाधकम् । पृ. ५९. उयादि 'वर्णा याम्या, अपलिमा शैदाःनमोरूपाः पार्जन्याः, पामैदानो दधमः' इति 1 कर्णाः सब दानं विभागेन प्रदानानां पृयक्त्यान् । छिनाः पशयः याम्या यमदेवतामा अलिनाः १२३३१२१५०॥ ज्योरिटोगे द्वादशाधिकाoया गावो दक्षिणा गर्पयुक्ताः पशवः रुद्रदेवताका । नमो नीलवर्ग: पशषः पर्जन्यदेवताका: 1 नेपामुततानां पशूनां दशमः दातम्या । तत्र यो विभागेन दान स्यात् यन- ऐन्द्रग्मः स्न्दाग्निदेवताको भवति । एवमेते दश पशः ! मानेर दक्षिणा विभाष पोडया चिम्पो दातम्या । अश्वमेधे विधीयन्ते । अत्र पर्णाः मालित क्यादित असति विभागे न शक्यः ऋविना स्वेन मागेन संबन्धः महुवचनं नित्पर्यवसायि यदि विवक्षितं भोट् , तदेव कर । मोपवे येभ्यते प्रदाना प्रतिग्रहीतारः ऋत्विजः। ऐन्द्रामस्य दशमव सिध्देन्नान्यथा । तपाच पया तर | वेप] पृषक वाद दानमपि पृथपगेव विमग्य विष्य विवश्विम्, तमा अनोयोमीयेऽी एकत्वं कन्यम् । तस्मात् दक्षिपर विभन्म दातम्या । विवक्षितमिति मति लिङ्गदर्शन साधकम् । परिक्रयाच टोकरन् । ५१॥ नया च लिङ्गम् । १५० मिद्धान्ने हेपन्तरमाह । परिक्रयाच विमाय दान- यथा ' अपीयोमीयं पम्' इत्यत्र एकत्व विव-न्यम् । परिक्रयायें दानं न धर्ममात्रम् । परिक्रराय च क्षितम् , तथा ' वसन्ते मानरामेया वृष्णीतरमालमते, भर्ना भृत्येव सह पणितन्यम् । लोकात् । यथा के प्रीष्मे मा पपिन सिंहीमैन्ट्रोम् , घरद्यपराहे श्वेता बाई-वाहमतिम्यो पदीये, राम कारवाहाः परमिता मह म्पत्याम् । इत्युक्त्वा गिर्मियो भवन्ति युक्तम् । पणन्ते, तेशा स्वामी विभाग निर्दिशति इदं तुभ्यम्, गर्भश्व स्त्रीणा गुण, । तथा च स्त्रीव लिन एकर- इदं तुम्पमिति । तस्मात् यजमानेन वयं विभज्य दक्षिणा चत् विचिनं भवति । एवम् ' अश्व कपभो वणि दातपा, न तु परिषदा । इति सिद्धान्तः । मस्त, पुस्प., ते मानापासा:' इत्या 'मुरा गवन्ति' विभागं नापि दर्शयति । १२ ॥ इति मुष्करस्य पुंगुणस्य दर्शितायात पुतरं विवक्षिाम् । सिमा अपरं हेनुमा । अपिच विभाग दति एवं एकत्वविक्षाया नीवं धुत्वं च दृष्टान्ताय लिङ्ग भ्रति:- “यो वो निश्वेदा तिमजतु ' इति विभाग दर्शनमेवा के. मन्मखान पठपने । चि णजिनेन वित्रास 'तफावमशागमथस्व गुणभूजलात्' इत्यधि-दक्षिणा ददाति अवे मे ददाति प्रमाणे ददाति" फरणे परवेकबस्य विवठा व्यवस्थापयिष्यते । पश्वकत्या 'प्रतेभ्यो ददाति होरे ददानि ददारी' धिकरणम् । कु. १५. स्पैल । नविर्शन आसनेम्योऽपर्युम्यो ददाति' 'अन्त.. विशिएदन्यतिविरुपपद्यते इति पते नववमयज्ञान- सदर आसीनेम्पो यथाश्रद अकेन्यो ददाति' 1 ·तत्र प्रतिहोमो - - १९२३ तन चिप्ततिपेयाः इति । तस्मात् स्वयं निभज्य यजमानेन दातम्यम, न स्यात् । यदि प्रतिदताऽपच्छिद्येत, सर्वस्य दद्यात्' इति । परिषदा । इति गिद्धान्तः के. यदि उद्भानुः अध्ययुणा सह अपच्छेदः स्यात् तदा प्रवृत्तो पुरतत्र प्रतिहोमो न विद्यते , यथा पूर्वेपाम् ।। यज्ञ. दक्षिणादानरहित एव समापनीयः । पुनश्च मयः ६५.११॥४०॥ चमेव यश कुर्यात, तत्र च मा दक्षिणा द्वादयनरूपा ज्योतिष्टोमे कुतश्चित् कारणात् दीपावाल्वृद्धौ भमि- दातव्या । अथ यदि प्रतिवर्मा प्रस्तोता सह अपच्छेद' होयहोमाकरणमपि वर्णनीय इति पूर्वाधिकरणे उक्तम् । कृतः सात् तदा तस्मिक्षेत यशे यजमानेन सर्वस्वदक्षिणा यावता होमकालानामकरणस्य वृद्धिः तावतः परिसंग्याय दातम्या न केवल द्वादशशतपरिमाणा इनि उदाइतक्षुते. दीक्षाविमोशनन्तरं होमकरणे प्रमे अतरिया. होमाः | तात्पर्यम् । हम = प्रायधिने परस्पर विश्ो । मथ प्रतिहोमा नाम कर्तव्या न वा इति विचारे उच्यते । तत्र । यस्मिन् यागे उद्गातुः प्रतिहर्तुम अपन्छैदौ युगपसजाती दीक्षाकाले उकृष्यमाणे प्रतितोमो न विद्यते, प्रतिहोमाः तत्र समिमिनकयो: प्रायश्चितयोः विप्रतिषेधात् परस्पर न कर्तव्याः इत्यर्थः । यथा पूर्वपा दीक्षाकालीनाना-प्रति- विरोधात् एकस्मिन् यागे कर्तुमशस्यत्वात् विकल्पः पिद्धाना होमामा प्रतिहोमा न भवन्ति प्रतिपिद्धत्वान् स्यात् । यजमानेन्छया अन्यतरत् कर्नन्यम् । इति तया वीक्षारक्षारी भलताना दोगाना प्रतियोगान सिद्धान्तः। भान्ति । कर्त अकृ वा तासमाधानार्थ पुन,करणम् । दीक्षाकाले तु अकर्त या पब होमाः । तस्माद मेषा प्रयोगान्तरे योभयानमहः स्यात् । ५२ ॥ कर्तव्यता नास्त्येव इति सिद्धान्तः । पूर्वपक्षी सिद्धान्तक्ष वाशब्देन निरस्यन् आह कालप्राधान्याच्च । ४१॥ विकल्पो न भवति । समुच्चय एवं कर्तव्यः । परन्तु पाय- ज्योतियोगे अवभृयानु-कर्षकालीनानाममिहोछोमाना मितयो परस्पर विरोधान समुचयो न संभाति एकस्मिन् यथा प्रतिहोमा न भान्ति तथा अवभ्योत्कर्षकालो नाना- योगे, इति क ना श्योगतप कर्तमम् । एकस्मिन् प्रयोगे मपि प्रतिहोमा न भवन्ति इति सिद्धान्ते युस्त्यन्तरमाइ। एवं प्रायश्चित्ता , प्रयोगान्तरे च अपर प्रायश्चित्तमिति सय जुहोति, प्राणुहोनि ' इति विहितस्य कालस्य उमशानुपहः उपयोः प्रायशिनयोः अनुमहः स्यात् । प्राधान्यात् जीवतोऽपि भायमान कालानिरिक्त काले । तशपि प्रथमप्रयोगे द्वितीयप्रयोगोपयुक्क दन्न परिशेष्य नाविकार , एवमभृयोत्कर्षे:पि दीक्षिवस्यात् मनधि- सर्वत्व देयम् । द्वितीये तु प्रयोगे द्वादशशतमिति । इति काः । तस्मात् दीक्षावृद्धिकालीनानामपि होमाना न पूर्वः परः । प्रतिहीमाः इति । के. न वैकर्मयोगान । ५३ ॥ 'तत्र प्रयोगवाहुल्यात् द्विशेषेषु सत्यपि । भयोगात् परसामान्ये सनि पाइप्यप्रयोगत. ॥ अजिष्टोमे उद्गातृमतिहर्नुभ्या द्वाभ्यामपि अपच्छेदे सारनायेकार्थसंवन्धिगोत्वमानस्य वाचक । गोशब्द योगरयन कृते परस्परविरुद्धमपि प्रायश्चित्तद्वयं प्रयोग- इति विज्ञानमन्वयव्यतिरेकजम् ॥ ' इत्यनेन मैदेन कर्तव्य इति पूर्वपलं मूत्रण प्राप्त वाशब्देन निरस्सन् न्यायेन अन्वय पनि काभ्यामपि गोत्वस्यैव गोशब्द तर हेतुमाह । २ प्रयोगभेदेन मायश्चिनद्वय कर्तु थाच्यता अरसीयते । सु. पृ. ३६४. शक्यम् । एक्संयोगाद एनव प्रयोगेण सह गईख- तत्र विप्रतिपेघाइ विकल्प: स्थान । दाक्षिण्यस अदक्षिणत्वस्य च प्रयोगात् संयोगस्य ६५/१८/५१ ॥ अरणात् । प्रयोगमे तु एकसपोगो न स्यात् । तस्मात् 'यदि उद्गातापच्छित अदक्षिषो यश, संस्थाप्यम प्रयोगभेदेन प्रायश्चित्तद्वयानुष्ठान संभवति । किन्तु मान्य आहन्या, रान जा पचात् पर पूर्वस्मिन् दास्यन् | ऐच्छिको विकल्प एवेति सिद्धान्तः । के.

·- वन सर्वेऽविशेषात् १९२४ सपाऽपूर्वम् तन्न सय विशेषात् । ४११०२७ ॥ तथाऽन्त ऋतुप्रयुक्तानि । ६९।३०॥ 'सर्वेयो दर्शपूर्णमासी । सर्वेम्पो पोतियोमा' मिने जुहोलि सिन्ने होति' दर्शपूर्णमासयो इति यत् दर्शपूर्ण गासादेः सर्वकागन्यजग, तन् है इति श्रुतम् । यया सायंमातरादिकाले भागवेआगते सकृपयोगे, उत ध्यायेण इति विचारे पूर्वश्वसून मिदम् । तत्र दीपूर्णमाहाव्ये ज्योतिटोमाख्ये च कर्म । अमिहोमोमादि आवते , तथा अन्ताक्नु कानपे सद प्रयुक्त सर्वे कामा भवेयुः योगपछेन । भविगोपात | प्रयुतानि मेनहोमादीन्यपि प्राकाने मैदनन्छेदनादौ विशेषस्य अनुक्तावात् , सर्वेभ्यः इति राबैशन्दप्रयोगात्। निमित्त नैमिचिो होमोऽपि यावर्तनीयः इदि सिद्धान्तः। अथ द्विनीयं वर्णकम् । तथा पूर्वपक्षस्वार्थः । अतिदेशाधिकरणम् । अन्तःकतुयुक्तानि इति मुबोधि- सोपदिषु काम्येषु झर्भमु ये नझार्नसादयः कामाः । यार, अन्त,क्नुयुक्तानि इति कुतूहले च पाठः । श्रुताः वे सबै तत्र परलेके स्युः नेह लोके । वर्गव । अर्यस्तु न मिरः । के. अविशेशत् । यथा स्वर्ग:इ लोके न लभ्यते तथा तथाऽपूर्व इति न्यायः । वैदिकरणन्यायोऽयम् । अक्षरसादयोऽसि इस नोपलम्पन्ते सिरमा आनुमिका चरास्नु अनिरादेव द्रव्यः । भा. ५.१।१६।२९. कामाः इति। * अभिषेकमात्रभ्यापकप., न तु वदन्यस्य तथाऽपूर्व' योगसिद्धिर्वाऽर्थस्योत्पत्यसंयोगित्यान् ।३८ ॥ इति न्यायान् । (विदेवनायुत्तर राजसूये अमिषेत्र• सिद्धान्तयति । बागन्दा पूर्वपळ न्यायति । भीयाङ्गस्य अभिषेकस्य अपकर्ष उगोऽयम् ) । रल. सन्मयोगे न मकामावाप्ति: किन्तु पर्यायेण । योग: ५।२१.२१. • 'लदेशानु पूर्षेपाम् ' इस्त्र संबन्धः, सच पौर्वारूप. पर्यायो विवक्षितः । योगेन प्राकृतानामपि विदेदनादीनो अपकर्षवर्णनेन 'ai. पपविण सिद्धिः तत्तकस्य लाभ: स्यात् ।एकेन प्रयोगेण पूर्वम्' इन्यायं विशिष्ट विषयत्वम्याम्पानात् । या. एकस्य फलम्प सिद्धिः, अपरेण अपास्य एक्स्य, ३६७।२२ पृ. १०४८, इति पर्यायेण सर्वशमत्वम् । अन्य फलस्य उपाय. सथाऽपूर्वम् । ५।१।१६।२९ ।। संयोगिग्यात् । युगपत सर्व कामाः सत्पत्त्या अयोगिनः, उत्पत्या संयोग: संबन्ध: न संभवति । सर्वेषा युगपदु. दर्शपूर्णशसयो वेदिः हविरभिवासनोत्तरकाले ममा. पनि भवतीत्यर्थः । उत्पस्था संयोगः उपचिसयोगः, देटिं करोति । इति 1 सा अपमाणा ततोऽर्वाचीनान् नाताला अमावास्यायो प्रतिकष्यने 'पूर्वेदारमावास्याय सोऽस्यास्ति इति उपत्तियोगि, न उत्पचिसयोगि, उत्पायर्मयोगि, तस्य भावः, वस्मान् । अया उपची पदार्थान् अपविन वेति विचारे प्रोगजन्माद उत्पत्तिविधी अयोगिचात् पो कामना संवन्धी अपकति इति पूर्णः पञ्चः । नम्र विद्वान्तयति अति. नास्ति , न सुनः इत्यर्थः । तस्मान्य कामानां साहित्यम् ।। देदोन । पूर्व उपर्याभाव उ. मात्र तु अपामार इति द्वितीयवर्गके तु एतत्स्वार्थ इयम् । कारगना विशेषः । पूर्व प्रतिपूर्वक विकृतिरित्यर्थः । पूर्व न कर्मणा ये मावर्चसादय: कामवे स्वर्गबन कर सके। भवति इति अपूर्व प्रकृतिभूत कर्म भमागाया। नौपलम्यन्ते तस्मात् मरणोत्तरमेव अपचन्मन्यैर या अमा करयागता वेदिः तथा पूर्वोतमाजिद लप्स्यन्ते इगि पूर्वस्ग पूर्णपणे मासे डिशान्त. अर्वाचीनान पदार्यान नापकर्षति । तस्मात् हतिरमि. योगम्य फलमबन्धस्य प्रनिबन्धकामाचे व सिदिः वासनान्ता पदार्या में प्रतिक्षायाः दिमात्र अपनर अक्य स तु उत्पत्या वर्तमानजन्मना अयोगि-गम् । विमिसन विरः पुरोगाप दौंः अभिटो यात् रघस अनुक्तावान् ति प्रतिबन्ध अन्य-गरनं उ परिनपनम्, गरि साझाराप भगनः जन्मपरिकाम्पले लप्स्यते 1 इति । ये. भायूहनं च। तो देदिकरणम् ।. - ·तथाऽभिधारणस्य १९२५ तथाऽवमयः तथाऽमिधारणस्य । १०३।१०।३८ ॥ सूत्राम्या एकमधिकरण तृतीयम्, अष्टमदशमाभ्यां न श्यामाकामयणे । वासो दक्षिणा प्रीशाप्रपणे च चतुर्थमधिकरण इति विभागो दृष्टव्यः । के, * वत्सः प्रथमजी दक्षिणा' इति श्रूयते । तयोश्च वासो तथाऽवज्वलनम् । १०१।१२॥१०॥ वासयोः अन्याहार्यधर्माः कर्तयाः , पाकस्तु न कर्तव्य दर्भषि अवग्याउने पुरोडाशस उपरिपाकार्थवात् इन्युक्तम् । तथा पकवत् भभिधारणस्य अकर्तन्यता । क्रियते । सौर्य चरौ तु तथा अभ्यूहवत् न कर्तरम् । अनकारितवान् अन्नेन कारितवान् अन्नप्रयुक्तत्वात् इति नरौ है उपरि पाको मावश्यकः । इति सिद्धान्तः । के. पूर्वस्वादनुवर्तनीयम् । मक्षणीयस्य स्वादुतासैपादनार्थ हि तयाऽवभृथः सोमात् (७३।४।१३) इति अभिधारणं भवति , वासोवासयोस्तु अन्नत्वमेव नास्तीति न्यायः । सूत्रार्थस्तु अधुनेव भविष्यति । के. 'तथा- अभिपारणमपि न कर्तव्यगिनि सिद्धान्तः । के. ऽवभूयः सोमात्' इति सप्तमाधिकरणे वक्ष्यमाणसौमिका- सथाऽमिधानेन । ३।७४/८ ॥ वभयमावनाधर्मानिदेशाविरोधात् काणत्वेन ॥ अंच. अन्तरागर्भिणीस्पारिकरणग्य पूर्वपक्षस्यमिदम् । भूयस्य अतिदेशायोगेऽपि स्वशब्देनोपदिएस्य धर्म- पूर्वसूत्रान् संयोगात् इति पदम् , पूर्वतरसवात् प्रधानस्य सैनिधारकत्वात् काम्यगुणाक्षयभूतामिहोत्रादिवत् अति- इति पदं चानुवर्तते । 'चतुहोवा पोर्णमासीमभिमूगोत् , देशनिमिनमभिोस अवभृथनानः अनिदेशक्रयोक्त्यु- पनहोना अमावास्यागम्' इति विषयवाक्यमा 'पृथिवी | पपत्ते । सु. १ ९५५, होता त्याविर्मन्ना चतुर्योता नाम ।' अमिहोता । तथाऽवगृथः सोगात् । ५/३१४११३ ॥ अश्विनाऽभ्वर्ग' गादिमन्यः पदोता नाग। पोर्ण वरुणप्रधामधु बामण्या निष्कासेत नश्व अवयं मास्यमावास्याशन्दाम्या तत्तद्यागगतं प्रधानद्दविगंधते । यन्ति' इति भूयते । अत्र दार्शपूर्णमामिके चोदकमाते चतुहौतृमन्त्रंग पोर्णमासीगतप्रधानदविषः अभिमर्शन | अपा न्युन्सेके तुपविकास विधिः, किंवा सौमिकादवमृधात् हन्तेन स्पर्शनं फतन्यम् । पञ्च होगमन्त्रेण अमावास्या- धर्मातिदेशः इति विचारे सिद्धान्तमा । यथा पहान् पागपतमधानाविषः अभिमर्शनं कन्यमिति विषष- पृष्ठानामावेशः, तथा गोमात् अमृधः अवयमर्ग: वाक्याथः । इदमभिमर्शनं कि प्रधानमानस्य, उन अ. वारुणमायासिके अवमषे अवमयनाम्ना अति दिश्यते, प्रधानानामिति संशये अभिमर्शनं प्रधानस्यैव नाहानाम। अभपशब्दसामन्यात् । राथाशब्देन पूर्वसूनिता देविहंष्टान्तिता । वेदियन् प्रकृतरिति चेत् । १४॥ अमिमर्शनमपि प्रथा-मस्यैवेत्यर्थः । कुतः १ प्रधानम्येति यरुणाघासेषु 'वारण्या 'निकामेन तुपेच अवभृथं पदं भावननीयम् । प्रधानस्य अभिधानेन पौर्णमासी पन्ति' इत्यत्र प्रस्तः दर्शपूर्णमासापायाः सकाशात् अमावास्या इति प्रधानत्यवाभिधानात् इरायः । चोदकासे अपा 'युसेके भयभयाख्ये निष्कासउप- गुणानिधानात् सर्वार्थमभिधानम् । १० ॥ मपस्थ गुणम विधिः सात् इति पूर्वः पक्षः । इति चेत् । अमिमने प्रधानाध्यैवेति माते सिद्धान्तपति । न, भक्विात् । १५॥ 'पौर्णमासीममिमृतोत्, अमावास्यामभिगोत्' इति पूर्वपक्षिगा यदुक्त तन , भक्तिवान् । दर्शपूर्णमास्योः मभिधान सर्वाध सानभधानार्थम् , न प्रधानमानार्थम् । योऽयमपा पुसका प्रणीतानिनयनम्, रात्र अषभूषा कुनः १ गुणाभिधानात् । 'पौर्णमासीन, अमावास्याम्' भन्या उक्तम्, प्रशंमायादोऽयम् 'एष चे दर्शपूर्ण. इनि द्वितीयाऽन्तेन सागप्रमानाना सहकार्ययमुना अभि. | मायोरयभूयः । इति । नास्ति तु दर्शपूर्ण. मशेत् इति भागमनस्य गुणस्य अभिधानात् । तात् | मायौरवपः । सात सौमित्रादेयायभयान पाग. अमिमर्शन सायमिति सिद्धान्तः । मन सप्तमनमाम्यो । प्रायासिके अभ्ये केपीचिद्धांगामनिदेश। ।

·- निशेयस्य अनुक्त वान्, वन सर्वेऽविरोपात् १९२४ ‘नयाऽपूर्वम् हवत्र सर्वेऽविदोपात् । ४३३२१११२७ ॥ तथाऽन्तयन्मयुगानि । ६९३०॥ 'सम्यो दर्शपूर्णमासो' 'सर्वेयो प्योतिष्टोमा' दापूर्णमासयोः 'मिने जुहोतिको होति' इति यन् दर्शपूर्णमासादेः सर्गकामयमुकम्, सन् किं सकृययोगे, उत पर्यायेण इति विचार पुर्वपक्षसूत्र. अमिहोमोमादि आयतते , तथा अन्ताक्नु ऋतुमध्ये इति श्रुतम् । यथा सायमातगदिकाले भागतेआगो मिदम् । पूर्णमाणापे ज्योतिष्टोमाल्ये व पमणि सात मयुक्त सर्वे फामा भवेयुः योगपद्येन । भविशेषात् निमिव नैमित्तिको होमोऽपि आरतनीः इति विद्वान्तः । प्रयुतानि भेदनहोमादीन्यपि प्रासेपास्ते मेदनच्छेदनादौ सर्वेभ्यः' इनि सर्वशन्दप्रयोगान् । अध द्वितीयं वर्णकम् । तत्राय पूर्वपक्षमूत्रार्थः । अतिदेशाधिकरणम् । अन्ताकयुक्तानि इति मुबोधि- सोपदिषु काम्येषु फर्ममु ये प्रशवचंपादपः कामाः न्याम् , अन्त ऋतु युगानि इनि फुरले च पाठः। श्रुताः वे सचे तर परलोके स्युः नेह लोके । स्वर्गेण अर्थस्नु न मिः 1 के, भविशेषात् । यथा स्वर्ग: इह लोके न लम्पने नपा तथाऽपूर्व इति न्यायः । वरिकरणन्यायोऽ। ब्रझवनमादयोऽपि ६ नोपलम्यन्ते । तसात् अामुष्मिकाः अक्षरात अचिरादेव द्रष्टव्यः । भा. ५।९।१६।२९. कामाःति। • अभिषेकमात्रस्यापकपः, न तु तदन्यस्य तथाऽपूर्व योगसिद्धियाऽर्थस्योत्पत्त्यसंयोगित्यात् । २८ ॥ इति न्यायात् । ( विदेयनाद्युत्तरं राजसूये अभिषेक- सिदान्तयति । वाशब्दः पूर्वपक्षं ज्यावयनि । नीयागम्य अभिषेकस्प अपकर्ष उत्तोऽयम् ) । रत्न. पशमोगे न सकारावाप्तिः किन्तु पर्यायेण । योग: । ५२।१०।२१. • 'स्तदेशनु पूर्वेषाम्' इत्यत्र संबन्धा, ४ च पौर्वापरूपः पर्यायो विशति । योगेन | अमानामपि विदेगादीनां भपकपैवर्णनेन 'तया. पर्यायेग सिदिः तत्तत्करस्य लामा स्यात् । एकर प्रयोगेग पूर्दम् । इन्गस्य विशिष्ट विषयत्व पावानात् । रा. एकस्य फलस्य सिदिः, अपरेग अपरस्य एकम्य , | ३६७१२२ १. १०४८. इनि पर्यायेण सर्वकामवम् । मधेस्य फलम उत्पत्य- नथाऽपूर्वम् । ५।१।१६।२९ ३१ संयोगिवान् । युगपत् सर्व कामाः नरपाया असयोगिनः, दर्शपूर्णमामयो. वेदिः हविरभिवादनोत्तरका धमा- उपसा संमोगः बन्धः न संभाति । सर्वेगा युगपदु- पनि संमवतीत्यर्थः । तापत्या संयोग उत्पचिसयोगः, ग्माता । सा अमाया पाया पति पते पूर्वगुरभावारपाया सोऽस्यास्ति इति उत्पत्तिस्यौगिन उत्पतिसयोगि, पेदि क्रोति' इति । ता अपकृष्यमाणा ततोऽर्वाचीनान त्यसयौगि , तम्य भावः , तस्मात् । अयया उत्पत्ती पदार्यान् अपकर्षति न वेति विचार प्रयोगरवन्धान उत्पत्ति विधी असंयोगित्वात् सपा पामानां संबन्यो । अपर्पति इति पूर्वः पशः । वय विमान्तपति भति- नास्ति , न अता इत्यर्थः । तस्मान कामानां साहित्यम् । देशेन । पूर्व उकझाव उ!, अत्र तु अपमान इति द्वितीयवर्णफे तु पतत्सूत्रार्थ इत्थम् । काम्पानां विशेषः । पूर्व प्रकतिपूर्वक विकृतिरित्यः । पूर्व न कर्मणा ये बानर्चमादयः कामाः, ते स्वर्गपत् इह लोके । भवति इति भपूर्व प्रकृतिभूतं कर्म अमावास्या । भोपलन्यन्ते तसात मरणोत्तरमेत्र अन्यजन्मन्ये ३ । लक्षणया अमावास्यागता वेदिः तथा पूर्वोक्तासहित लप्म्यन्ने इति पूर्वमण पूर्वपक्षे प्रा मिद्धान्तः । अर्वाचीना पदार्यान् नापनि । तस्मात् इनिरणि योगस्य फलसपस प्रतिबन्धकाभावे इदैव सिद्धिः। धासनान्ता पदार्था में प्रतिकटग्या वैदिमात्र अपनष्ट अभ्य फलस्य तु उत्पत्या वर्तमानजन्मना असंयोगि- मम् । इविरमिवासन इविषः पुरोडाशरप दर्भ. अभितो गत संबन्धस्य भकुकयात् सति प्रतिवधै भन्यः म उन्मुः परितपनम् , उपरि साझारस्य भसवः जन्मपि काम्य पलं लन्यते । इति । के. अन्यूहन च । तो वेदिकरणम् । के.

·तथाऽमियारगस्य १९२५ तथाऽषभूयः . तथाऽमिधारणस्य । १०३।१०३८ ॥ सूत्राभ्या एकमधिकरणं तृतीयम्, अष्टपदशमान्यांच श्यामाकाग्रपणे 'वासो दक्षिणा' ब्रीह्याग्रपणे च चतुर्थमधिकरण इति विभागो दष्टयः । के, वस: प्रथमजो दक्षिणा' इति अपने । तयोश्च बासो तथाऽवज्वलनम् । १०१११९१६० ।। वात्स्योः भन्दाहार्यधर्माः कर्नन्याः, पामस्तु न कर्तव्य दर्भपिस्तो अवस्वलनं पुरोडाशम्य उपरिपाकाथैत्वान् इत्युत्तम् । तथा पावत् अभिधारणस्य अकर्तव्यता । | क्रियते । मौर्य चौंतु तथा अभ्यूहवत् न कर्न-यम् । अनकारिवन्यात् अन्नेन कारित यत् अन्नमयुक्त यान् इति घरी हि उपरि पाको नावश्यकः । इति विद्वान्तः । फे. पूर्वसूलादनुवर्तनीयम् । मक्षणीयस्य म्वादुतासंपादनार्थे हि कू तथाऽपभूधः मोमात् (७॥३॥ ११३ ) इति अभिशारणं भवति , वासोवमयोस्तु अन्नत्वमेव नास्तीति न्यायः । सूत्रार्थस्तु अधुनैव भविष्यति । के.. 'तपा अभिधारणमपि न कर्तव्यगिति सिद्धान्तः । के. ऽपगृधः सोमात्' इति सप्तमाधिकरणे यक्ष्यमागणैमिका- तथाऽमिधानेन । ३१७४८ वभूधभावनागर्मातिदेशाविरोधाद फरणवेन वा व- अन्तरागर्भिणीम्माधिकरणस्य पूर्वपक्षस्त्रमिदम् । भूषम्य अतिदेशायोगेऽपि स्वशब्देनोपविष्टस्य स्खधर्म- पूर्वसूमान् संयोगात् इतिपदम् , पूर्वतरसनात् प्रधानस्य संनिधापकाचात् काम्पगुणाश्रयभूना मिहोनादिवत् अति. इति पद चानुवर्तते । 'चतुर्दोत्रा पौर्णमामीमभिमशेत , देशनिमित्तमभिमेत्य अवभूषनानः अतिवेशक वोन्यु. पत्रक्षेत्रा अमावास्यापाम्' इति विषयवाक्यमत्र । 'पृथिवी पपतेः । सु. पृ. ९५५. होता। इत्यादिममा चतुर्राता नाम ।' अगिदोता । र तथाऽवभृथ. सोमात् । ३४१३ ॥ अश्विनाऽवयं' इत्यादिमन्त्रः पञ्चहोना नाम । पौर्ण वरुणप्रघासेषु ' वाण्या निष्कासेन तु भवभूय मास्यमावास्याशब्दाम्या तत्तयागगतं प्रधान विद्यते । । यन्ति' इति श्रयते । अन दार्शपूर्णमासिके चोदकपाते चतुतिमन्त्रण पोर्णमासीगतप्रानइविषः अभिमर्शनं ) अपा न्युत्सेके तुषनिष्कासविधिः, किंवा सीमिकादयस्यात् इन्तेन स्पर्शने फर्सम्यम् । पञ्चहोतमन्मेश अमावास्या- धर्मातिदेशः इति विचारे सिद्धान्तमा । यथा षडहान् यागगतप्रधान विषः अभिमनं कर्तव्यमिति विषय- पानामनिदेशः, नया गोमात् अबभूषा अवभृश्यम: घाक्यार्थः । इदमसिमर्शनं कि पघानमानस्य, उव अङ्ग- बाणपाघासिके अत्यये अवश्यनाम्ना भनिदिम्यते , प्रधानानामिति संशय अभिमर्शन प्रधानस्यैव नाङ्गानाम्। अवमपशब्दसामान्यात् । राथाशब्देन पूर्वमनचिता वेदिष्टान्तिता । वेदियत् | प्रकृतेरिति चेत् । १४॥ अमिमसनमा प्रधानसेवेत्यर्थः। कुपः प्रधानस्योरी पाणप्रयासे 'याण्या निष्कासन तुपैच अपय पदं आवर्तनीयम् । प्रधानम्प अभिधानेन पौर्णमासी यन्ति' इत्या प्रकृतेः दपूर्णEरूपाया सकाशात् अमावास्या इति प्रधानस्य वाभिधानात् इत्पर्यः। चोदकरास अपा म्युसिले अवभृयारपे निफासतुप- गुणाभिधानात् सर्वार्थमभिधानम् । १० ।। रूपस्य गुणस्य विधिः सात् इति पूर्व, पधः । इति चेत् । अमिम प्रधानम्यैवेति प्राप्ते सिद्धान्तनि । न, भक्तित्वात् । १५॥ 'पौर्णमासीममियशेत् , अमावास्यामभिधोत् । इति पूर्वपक्षिणा यदुत तब, भक्तिवान् । दर्शपूर्णमासयो: अभियान सर्वार्थ सानप्रधानार्थम् , न प्रधानमात्रयम् । योऽयमपा ज्युसेकः प्रणीतानिनपनम् , त अब मुयाय इनः १ गुणाभिधानात् । पौर्णमामीम, अमावास्याम् । मक्या उक्तम्, प्रशंशावादोऽयम् 'एष वै दर्शपूर्ण. इति द्वितीयाइन्तेन साङ्गप्रधानाना संस्कार्थत्वमुक्या अभि- मासयौरवभूयः । इति । नास्ति तु दर्शपूर्ण. मशेत रति भभिमर्थनस्य गुणम्य अभिधानात् । तस्मान् मासयोग्यप. 1 तस्मात् सामिादेवावस्थात् पाइए- अमिमनं सर्वार्थमिति सिद्धान्तः । अप सप्तमनवमाया | प्राथासिके प्रवमये पाचिनर्माणानिदेगः ।

·तथाऽयमृधः १९२६ तथाऽधान लिगदर्शनाय । १६ ॥ याम् बाल, पृ. ४६१ * ताऽऽहनिममीति चेत् । यणप्रयासगतारभये सौनिशभूषात् धर्मातिदेशः । यथा ऐन्दी अयथार्थे विनियुज्यते तया आहानं इविक. इत्यत्र 'नायुदो मोति, न साम गापति, नयागमनमन्वं मन्मोऽपि अयपाऽथें विनियुपत्रे इति पूर्वपरमार्थः । जपति' इति चित् सौमिकाभ्यधर्मागां प्रतिषे तयारन्दानुष्टस्य वचनात् इति नृतीयस्त्रावयवस्य भुतेः अमन इतरधर्मागा प्राप्तिं दर्शयति । एतस्मात् लिन इत्यर्थः । सु. पृ. १०९२, হান্যর সমস্যা নিকাবমূখর গর্দাশি: तथाऽऽयानमपीति चेत् । ३२२१३१५ ॥ वाणयामासिक ऽनभूपे इति सिद्धान्तः । चकारी हेतु 'इविश्देहीति विरवप्नसाहपति । इनि दर्शपूर्ण- समुपयार्थ: । के, मामयोः अपते । अब हविपदेहि इति अवघ्नन् इवि. मयाऽऽज्यभागामिरपीति चेत् । ६०११३८ देहि इति मन्मेण अवपातं कुर्वन इत्यन्वय , किश अवघ्नन् अवदननकाले हविष्वृदेहीति आहपति इस- दर्शपूर्णमाययो: आग्यमागाग्यामशीपोमो इज्यते । न्यय, तृप्रत्ययः कामलक्षणार्यः । एव मन्त्र हन्ति प्रति तर आयमागामिः साम्पमादेवनारूप. अनिः, तथा उपविश्पते, अवननिति मा या लतपति इति विचारे पूर्वाधिकरणोत्तोत्तमप्रयानवत् संस्कारकर्म स्यात् । पूर्वपक्षमाद । यया ऐन्ट्री गाई पत्य पति उपदि पते प्रधानाः संस्कार• आग्रेय भाज्यभागः । इति चेत् | तथा आहानमपि इविदेहि इति आहानमन्त्रोऽपि पूर्वपक्षी पात् । वहनन प्रति उपदिश्यते । इति चेत् । न, व्यपदेशाद् देवताऽन्तरम् । १७ ॥ । न, कालििधश्वोदितत्यात् ॥ ६ ॥ आग्नेय ध्याज्यभागः न प्रधानामः संस्कारकर्म, किन्तु पूर्वपश निषिध्य सिद्धान्द्रमा। नायं विधि' आरादुपकारकं कर्म । प्रधानाः सकाशात् आज्य- अवधाते मन्मविनियोजका, किन्तु पाविधि कारानु मागानिः देवताऽन्तर स्यात् । व्यपदेशात् 'अग्निमन । पादपूर्व निरभ्यामपिपिरपम् । पालय माम्प न भाषद , सोमामाघर, अमिपावर' इति सोगेन म्यवदित चोदिन बाद अर्थत सब पासवान् । इति कस्तूरिङ्गा अप्रियं न्यपदिदाति । तस्मात् अमेय आज्यभाग,चार्याः । न अघावे मप्रविधि , चोदिन पान नि भारादुपकारफ, भाज्यमागामिव प्रपानामेदेवताऽन्तररम्यासत्यवान वाक्ये विधानात् । पाविधिपि । इति मिद्धान्तः । आह्वाने अवपातमारोन विधातम्या अपहनाकाले एव समत्वाच।१८॥ सदायाहानभ्य अपेचितम्ग गानेन aniसिद्धानात् । दर्शपूर्णमासयो. अग्नीपोमो हत्येले । तर सोमस्तापत् । इति कुतूहलम् । न अवश्ननार्थो मन्त्र । नन यामदेव । अमिर कि प्रषामा भिन्न; पागदेवता आवृत्या परममिलनेन पहननकाल स्थगिता काल- रामत यागदेवनावमा ! विर आधारी आन्य- ( संबधविधिरपि न पाल्संबन्धस्य निम्म्यासस्य च भगो बति बारादुपकारका फर्मव्याभिहितानि । तर विधाने वास्यभेदाद, । बिवर्तु. आमेय याज्यभागोऽपि भागदुपकारक एव स्यात् । आहानत्य लेकत, चोदितत्वात् मानवाच निरम्यारामा- आरानुपकारकायस्थ समन्लान् । तस्मात् भाज्यभागाशि- विधि । इनि सुबोधिनी। प्रधानामिनः आग्रेप आज्यमाग में संस्कारकर्म गुणाभावात् । ७॥ चिन्नु भागदुपकारफ. इति सिद्धान्त. पूर्वसूत्रे न्यप. ननु यथा पनी विः करोति , देश लिगाम, अब सूत्र समन्य न्याय उक्तः। के. ऽपि हनि, कति इनि रूपादेव अवहनने मने प्राते * तयाऽऽदानमपीति चेत् (३३२।३।५) इत्या- केवल प्रिवृत्तिमेष रश्यति इविदेहीति त्रिवनन्, विकरणे इतिकरणस्य श्रुतिन्व निरस्त शास्त्रदीपिका- आइनि' इति याक्यम् । इति चेन्न । एहि इति पर . - . अवहनमाले तथा अपहनन किया- ·स्थैकार्यविफारे तथा प लिङ्कम् नधैवार्थ विकारे प्राकृतस्यापत्तिा, प्रश्नौ | इवः । अयोगात् अर्थस्य फलस्य यजमानेन हि विकल्पः स्यात् । ११११८१६१ ॥ प्रबन्धात् । तथा च यदि कामयेत यजमानः, ततः सोमापोगपशो 'औदुम्परो यूपी मवति । ति मानयुः नीचेमिनुपात् इति वैयधिकरण्येनापि भुतो भूयते । तत्र एकार्यविकारे एकार्थचा विफारच एकार्य- एकवायत्वम् । स्वामिनि कामयमाने पदि अपर्यु: विवारः, मोदग्रस्य सादिरेण सह एकः समानोऽयः स्वाम्यर्थ कामयेत इति समानाधिकरण्येनापि एक- फलं पन्धनम्, विकारश्च सादिरादिभावकय औदु- वाक्यता सेमवति । तरणात कामोऽपि पानमान एवेति मरः । सिन् एकार्यविशारे तथा पूर्वाधिकरणे यथा| सिद्धान्तः । माकृतस्य द्रन्यदेवतस्स अप्रवृत्तिः, तत् सोमायोपणे अन सुधा-- सदोमानस्य आध्वर्यवन्येऽपि औदुम्परे प्रवृत्ते सति प्रातस्य पादिरादेः अनि भितगुणावच्छिन्नायाः भावनायाः स्वायुपकारार्षदो प्रवृत्तिः । प्रवृत्ती हि यस्मात् विकसः स्यात् चौदाशाम्य मानाभिनयमामाख्यात् लिग्न साम्युपकारार्थत्वा- प्रत्यक्षथुनस्य च न चैतन्याय्यम् । तसात् मानस बगः तस्यैव कामिन्यावगमात् समाख्यायाय प्रधानभूत. न प्रवृत्तिः । इति सिद्धान्तः । नियामकायायोगात न मावनाकारी नियम्यते इति । यायच्छुतीति चेत् । ६२॥ व्यपदेशदिवरेषां स्यात् । १४ ॥ पूर्वपक्षी को । पायति म्यान् । 'औदुम्बो ज्योतिष्टोमे परि कामयेत' इत्यादिवास्योकः यूपो भवति' इति वैवी श्रुतिः, 'प्रतिवन् । इति , कामा पानमानः इति पूर्वसूलेग सिद्धान्दै उक्त कचित् च चोदकतिः । इति यावत्यः श्रुतयः, तावन्नी तदपवादः अनेन सूत्रेण उग्यदे। ' उदाता श्रारमने का यूपाः गजमानाय वा कार्म कामयते जमागायति इति इति अपयीभावः समासः । तया च श्रुतिद्वयानुसारेण यजमानात् पृथक् 'आत्मने ' इति पदेन विजो प्यप औदुघरमा दिरयोः समुच्चयः स्यात् उभयस्मिन यह नियुज्यता पशुः । इति चेत् । देश: । नत्र सादृशात् ग्यपदेशात इतरेषा यजमानादन्येष ऋविनामेव कामः स्यात् । तादृशम्यपदेशामा तु न, प्रकृतायशब्दत्वात् । ६३।। याजमान एव कामः इति सिद्धान्त. के. सिद्धान्ती बाह । ननदेवम् । प्रकृतो औदुम्मरस्य • तथा कामः' इत्यधिकरणे अशानामूषिककत्यं अगदापात्, विकृती च सादिरस्य अशन्दत्वात् । न न चिन्तितं किन्तु तदाधिनोपास्तीनामित्यर्थः । कल्प- समुचयः । भविद्यमानो विधायक दो यस्य तन् | तरुः ३४११०४४ सय.. तथाकामाधिकरणम् । अयन्दम् , तादात्यात विधायकसदाभावात् । सस्मात् आशीरधिकरणम् । पाण्डाधिकरण द्रमुभ्यम् । भा. वैकमेन औदुम्बरेण प्राकृतस्य यूपदम्यस्य भावः । के. ३८५/१३-१४. तथा कामोऽर्थसंयोगात् । १३ ॥ तथा चलिङ्गम् ॥ ज्योतिटोमे गदि कामयेत वपत् पर्जन्य इति नीचैः इर्द सूत्रं पूर्वाधिकरणशेषत्वेन म्यारण्याय अधिकरणा- सदो मिनुयात्' इति अपते । पर्जन्यवपंगेन्छामा नावेनापि गाये पायातम् । तत्र अधिकरणान्तावेन सदानामी मण्डपः शाल नीचेः वर्तश इति अत्र पारायदे । ग्रहकायाधिकरणातिदेशोऽयम् । तधोक्तम् । सोऽय दृष्टे, कामः ऋविगः रयात्, वाम- | चन्दः शानिरासाः । तथा एकत्रयन् लिलमपि येत इत्यस्य कर्ता विक् म्यात् आध्वयंवसमाख्या- | विषक्षितमेव । बिसन्ते मानरामेयी वृष्णयौवामालभ' नात् । अध्ययुवेदे हि तदकम् । इति उसने पूर्वपये एव ग्रीष्मे शरदि चेति तिसो गा विधाय वाक्यरेषे प्रामे , सिद्धान्तमिदं अतिदेशकरम् । नया स्पोक्त गर्मिण्यो मपन्ति । इत्युक्तम् । गर्भब नीत्वटिङ्गम् । कामोऽपिन ऋविणात; रिन्तु याबमान एवं स्यात् ।। तथा अन्य कपभो पुष्णित: पुस्मस्त प्राजापत्याः' - ·नथा च सोमचमसः १९२९ तथा च सोमचमसः इति विधाप नास्यशेपे । मुफरा भयन्ति सेन्द्रियन्याय मागस्यैव नियम न तु कृस्नदक्षिणामाः इति चेत् इत्युक्तम् । मुकर पुंस्वलिकम् I ('रुप-मुषि-मुझ- पूर्वपक्षी व्यात् । मघोस पा० ५२१०७ मत्वर्थीयो र। ऊपरम् उत्सर्गस्य ऋवर्थत्वान्, प्रतिपिद्धस्य चर्म स्थान इ० । 'मुष्कः अण्डः मुष्करः' इति कौमुदी । मघो: र: च गौणः प्रयोजनमर्थः स दक्षिणानां स्यात् । ७१॥ इति पदच्छेदः । मनुरः।) तेन तंत्र स्त्रीत्यं पुंस्त्वं च ऋती माध्यंदिने सक्ने बहिष यारदीयते सा मर्या विवक्षितमिति निश्चयः । के. एका दक्षिणा। सोमचमसो दक्षिणायुतत्वात् * तथा च सोमचमसः । १०१३।१९।६८॥ नपेये सा सर्वा दक्षिणा सोमवमस एव । तथाच 3.हर्गम्य दानम्य सोम चमसदानस्य पर्यावात सर्वऋतु- ऋतपेये भूयते 'औदुम्बरः सोमचमसो दक्षिणा , स प्रियाय सगोपाय प्रमाणे देयः' इति । अयं सोमचमसः निको भयो यदि ए प्राणोऽन्येभ्यः पशयों पोमेरा दक्षिणादानार्यत्वात सोमचमसः फस्नफनुदक्षिणाया नवासयोगात् ब्रदरमामय निवर्तक, न करतात- दक्षिणायाः । तथा यथा 'खजमदाडे ' इति उद्गान- हिमशुदानस्य कर्म स्यात् यस्मात्तम पतप किश तदा ' यत् पान दयात्, सोऽनृत कुर्यात् ' इनि गति. संशगात् स्वर उद्गातृभागमाश्रय नियतिका तदत् । इति पूर्वः पधा। यो अझभागो न सा दक्षिणा, किन्नु दक्षिणावपः कश्चिा। अवयवे निविशमानो दक्षिणायन्दो गौणः स्यात् ।। सर्वविकारो घा, फत्वर्थे प्रतिषेधान् पशूनाम् । च गौणोऽर्थः दक्षिणानो प्रयोजनं स्यात् । सोमचमप्सरय ६९॥ प्रयोजनं दक्षिणानिवृत्तिः । सर्वेषां विज्ञामानमन मतपेये दधिणाल्नेन भरमग्नः सोमरमराः न दक्षिणाना प्रयोजनं न नामामानमनम् । तस्मात् सोम- फेवा अझमागाय निवर्तक: इति पागम्देन पूर्वपश्च | चमसः कृत्स्नमदक्षिणाया निपर्नकः न तु महामाग- ज्यावयति । सोमचमणः सर्वविकार; नायाः ऋतु. मामपति सिद्धातः। दक्षिणायाः निवर्तकः । वर्षे दाने पशूना प्रतिषेपान यदि तु ब्रह्मणसडून वदिकार स्यात् । ७२ ॥ FO । एयमानापते पान ये सोमः अमृत पशवः, पूर्वपक्षस्य प्रयोजनमा । यदि सोमरमस: ममण: यत् पशून् दद्यात् सोऽनत कुर्या, बौदुम्परा सोम- भागस्यैव निवर्तकः स्पात , तदा तदूनं तेन रमामागेन चममो दक्षिणा '1 अब पशुदानमपो सोमचमसो फन न्यून दधिमादन्य दिगम सर्वमतुरक्षिणाया: निधीपते । सोमचमतदानेन परायो न दीयन्ते इति विकास बाधकः स्यात् प्रहाभारा पवित्या इतरेम्प गायते । बहादानमा निर्तकाने ससि भये ऋविम्य; इसरा सर्वा दक्षिणा दावाया स्यात् । प्रमणे परायो दीयेन तेन अनृतं स्पात् । सम्मात् मनाया: तु सोमचममात्रम् । सर्व या पुस्पापलयार, नासां मनुप्रधानरमान् । प्रमदानेऽविशिष्टमिति चेत् । ७० ॥ अनपेये 'ऋतं ये सोमः पापोऽनतम्, यत् पान् सिद्धान्तप्रयोजनमाह। पापादागिन्य रोम- दयारोऽर फुयात् , मौदुम्मर: मोमचमसो दक्षिा नमसेन नियंते, पुकापनपान सपा पुषग्यः समादे ' या सदाणे पान् चात् इति पान दविणायाः अग्नयात् । कुतः १ ता शितान Ter- नमाने पीरि विशिष्ट पमपहिरोषनुमदः मयि आममनेर अनुमान पाप नुमाया। यमन एव । समाा सो पापो न देता किन्तु आगाजविन सान्ति । ससार पर्व- होमममम री सोमनगम सामागम्पावतRamere. योगनमा एल दे। सोटार व यि दीकारे पापोरा सोमम -माने एप नाया हवन । उपवि मो.शे. शर नियतक - - ·तथा द्रव्येषु १९३० तथा भक्षमा दानेन यजमानेन कर्तग्या । इद सदयमधिकरणान्तरधीयते । मवेदेवं यदि अग्रामिप्रवी निग्न्यतो न मवेत् । खेनापि अने न्यारव्यात्यने य-अशाप्रकरणे । के. एवं हि भूपते ' निर्मन्थ्येनेष्टकाः पचन्ति' इति । तेन तथा द्रव्येपु गुणश्रुतिरुत्पत्तिसयोगा । योगन्य सुधारण्ये:पि पारसममिन्याहारात अनापि अग्नि- ४।२।२०१२५॥ विशेपमासौ यौगिकन्यमेर । प्रयोजनं- सरकारवचन अधिवरणातिदेशोऽपम् । वायम्य श्वेतमालभेत सतेनामिना इटका; पश्चन्या: । जातिवचनाये अग्नि- इत्यादौ नायव्यपदचा दिरूपेषु दन्येषु 'श्वतम् । इत्यादि. मात्रेण । यौगिश्त्वे तु मचिनिमीयतेन । अत्र यरि गुणनिः गुणस्य प्रतिपादिका थुनि. नियमार्थ । वापच्य सूर्यकान्तादिनिकतयाऽपि निर्मन्प्यम्दस्मार्थशवात् पयो वेते श्वेतमिने च गुणे प्रासे श्वेततिः श्वे गुण | नाविरनिमंधितामिमः, तथापि पासपमासेऽयो नियमयति । उत्पचिरयोगात् उत्पतिविधावर श्वेतगुगप मयनस्य पाहालेन रोहितोष्णीपात् विघानेन बनाना विशेषणतया चायन्येन पशुना संचधात संबद्धतया । मुख्यदेशभलकर्तक चात् अविनिमथितपाप्तिरिति । ज्ञानात् । • उत्पाने कर्म अनेन इति बाहुलमान / तदुक्तम् 'पाकेनामेरुपात्तत्यात् तद्विशेषपर (विशे. करणे जिन् । तया उपरया नियोन्पादकद्रयण गुणाना | पगपरा इति मूले पाठः) श्रुतिः विच पारागभूत तत्पीच्छेदकतया संयोगात् ' इति कुतूहलम् । श्वेतगुणः त्यात् तद्देशादी करिप्यते ॥'(बा. पृ. ६४५) अन्यते इति पूर्व. पक्षः, विपिरिति सिद्धान्तः । के. इति । सून तु- यया प्रोक्षणीयन्दम्प यौगिकत्वम्, तपा नथा निर्मन्थ्ये । ११४३९।१२।। निर्मण्येशील्पः । तौचा. नथा मोश्चणीराब्दवत् निर्मन्ये निर्मन्प्यशन्देऽपि है तथा पश्चगमेकत्वं पदभ्रुसा प्रतीयते । यौगिका शेयम् । निर्मप्यते निर्मप्य उत्पद्यने सोऽगि ममानप्रत्ययश्रुत्वा बलीयस्या क्रियाऽगवा ॥' निर्मथ्य इति योग.। तथा च निर्मन्प्येनेएका पन्ति' इति न्यायात् चमसैक्यं न चमसरयाझं पश्चकन्वमिय इति निर्मथ्यान्दा न स्कारनिमित्तकः न आतिग्रन्दा, पशोः । न चमसाधर्मवात् न चमसेकय चमस- किन्तु योगिक इति सिद्धान्त, । के. स्थानापनेऽरि गोमोहने प्रायोनि । वाल पृ. १६९, कू तथा निर्मन्थ्ये । १।४।१०।१२।। ताप्राप्त्यनुवाद. इति न्यायः ॥ (तपारपर्द ‘निर्मन्प्येनेष्टकाः पत्ति' इति सेपो दर्धनात् । प्राप्तिपदेन समाम् 1) न च पात्र सितस्थापि संस्कारशब्दो निर्मथ्य, इरि 1 असंस्कृतेऽपि दृश्य मन्त्राय विधिपापितानुप्रेयप्रकाशक्तय वदनुनादकरूपवैव 'निर्मन्थ्यमानय पश्यामदे' इति । लमन्यनरोगान् तदुपहारस्वम्, तपादे तपाशस्त्यनुवादः' इति पूर्ववत् यौगिकत्वमिति स्थितम् । वाय पूर्वपक्षियो- न्यायेर पुगेवादानुवादयो पुरोवाइस्य बनतया उपक्रमत्व ऽमिसंधिः । निमन्त्रयन्दोऽय याशिकः संस्कृते प्रयुज्यते ।। मानल्यमापतेत् । (अत्र यथाप्राप्यनुवाद. इति शार: ग चाय संस्कारवचना, भस्कृतेऽदि ऋषिदर्शनात् । स्यादिदि भाति । के.) । पराकमा ४३१२. नापि यौगिक निर्मन्यनमयो निर्मन्धयः10 च • तथा फ्लाभायात् । १२ ॥ यथाभूतं नवनीतादावपि अविशिष्टः, वेषामपि निर्मन्यतभवत्वात् । मुशोमाद अनन्तरवेन कोयते नयाभूताप न चात्र प्रोक्षणीतल्यावम् । तत्र योगस धृतादि- अभावात ( 'शोभतेऽस्य मुहं पर वेद हत्यापीः साधारण्येऽपि टीवन्तन्मात् प्रोक्षणीचन्दश्य स्त्रीलिङ्गानित्य | भुते.) आनर्थक्य इति त्रयोजना | सु. पृ. १५. पहुवचनान्त्रापशम्दयमानाविण्यपोग्यतया मसुनदर्श तथा भक्ष-प्रेम-आच्छारन-सक्षसहोम- विषयल्लम् । १६ तु तृतीयान्तर निमन्व्येन' इति द्वेपम् । वारसा पदम्य मिनागीवा दिसाधारणत्वात् नामिगचनत्य निर्णय अधिकाणादि देशोऽयम्। यथा योनिटोमे धनवताडी सेमति इति जाविश्वन प्रमेय । इत्येवं प्रानेऽमि- नयावना स्वीपसोमरसाsपि योमर कईगर, ·मथा यूपस्य . तथा भक्षप्रैपा १९३१ तथा मक्षादिकमपि ऋत्यर्थयात् नियतं कर्तव्यम् । तम प्रधानस्य इति पर्वाधिकरणे उक्ताम्, तथा वेदिहावेदिः ज्योनिष्टोमे दोधामु पयो ततं ब्राह्मणस्य, यवागू राज्यस्य, यूपम्य अङ्गं येदितव्यम् । तथाच यूपाङ्गमायेन वैदे- मामिक्षा वैश्यस्य' इति विशिष्टं भक्षणमुक्तम । यथाविरुपदेशोऽयमिति पूर्वः पक्षः । अपर भोगां विद्यते , सोऽपि इत्यस्यात् रामादत देशमात्र वाशिष्येणेकवाक्यत्वात् । १४ ॥ भक्षयेत् । तया दर्शपूर्णमासयो: 'पोचणीरासादय मा. पूर्वपक्षं निरस्य ' अर्थमन्त्रदि, अर्ध बहिदि । चर्दिकपसादय सुत्रं च सुनत्र मट्टि पत्नी संनझा इति उभाभ्यामपि वाक्यो सभ्या मध्यदेशो लक्ष्यते आज्येन उदेहि ' इति त्रैषम् , पार्य ज्ञानतोऽपि कृते | नाङ्गाङ्गिभावो रम्यते इनि मिद्वान्वकथनार्थ सूत्रमिदम् । उच्चार्यः । वाजपेये यम्य कार्याससूत्रम्यं वासो विद्यते बर मात्रशब्दः अवधारणार्थः । याशब्दः पूर्वपक्ष सोऽपि आच्छादनं दर्ममयं वासः परिदधीत । पशी गस्य न्यावृत्यर्थः। शासु अनुशिष्टौ इति कर्मणि अपायये शिष्यते पशुः मामिने शब्दं न कुर्यात् चरणेर्वा न इत्यात् तस्यापिति शिष्य इति शिप्पपदं निष्पन्नम् 1 म शिष्य विषय 'यत्यसुर्माशुमस्तोरो वा पदिराहते। अगिर्मा तस्मादेनसो यस्य तत् अशिष्यम् ' अर्धे बहिन्छि । इति वाक्यम् । विश्वान्मुञ्चन्वहसः ।।' इति मन्त्रेण मंजप्तहोम जुहुयात् । | नेन अशिष्येण सह 'अर्थमन्तयदि ' इत्यस्य एकवाक्ष्य- नथा यो न द्वेष्टि कंचन , य च न द्वेधि कश्चन , सोऽपि वात् एकवाक्यत्वमभवात् मध्यदेशविधानमनत् इनि 'योऽसान देष्टि यं च वयं द्विष्मः' इति द्वेषमन्न गम्यते । अन्तर्वहिर्देशयोयोरपि निधी वाक्यभेदः भूयात् कवयत्वात् । इति सिद्धान्तः । भक्षश्च प्रैपश्च | स्यात् । सेभवति चैकवाक्याचे वास्यमेदम्य जगण्याश्य- आच्छादनं न संशप्तहोमश्च देपथ (देषमानव ) तेषा | स्वम् । तथा च संधिदेशविधानमनत् । अशिष्येण इनि समाहारः । नपुटकायमेकरदारश्च । के. मूत्रपदं गृहीत्वा च्याग्यानमिदम 1 रुवा शिष्पेण इत्येव 'तथा भक्ष०' इत्यधिकरणे मायुःकरणाय- पदच्छेदः । शिष्येण शालिव-पेन विधेयेन देशेन अध. भानेऽपि यत् पशुपुरकत' इतिमात्रेण संशहोमः मन्तदि , अधै बहिदिए इन्यस्य एकवाक्य भवति । नित्य एव कार्यः इत्युक्तम् ) बाजमनेपिना तु मते तस्मात देशरक्षणा इति न्याख्येयम् । पना मायुःकरणे एव ( दीनशन्दकरणे एन) नैमित्तिक अन सुधा-मात-पदेशस क्षणोपचार करनग्य एव होम इति । बाल १६५. च यूरस्य मान्य बात अन्तशमा वाशिमा वा ० तथा युनं घानीप्मिनम् । ( या० १४१५० कृप्नस्य अमेयवान् शन्दद्वयेन वृत्स्नमातम्यदेम्य तथा ईप्सितनमवत् क्रियया युक्त अनीसितमपि कारकं लशणा इति देशपात्रपदार्पः । पशुबन्धनकृतार्थतया कश स्यात् । 'प्रामं गच्छद तृणं स्टदादि । इति अन्यायवेन अशिष्योए यूपेन स द्याः, विधारण- स्मृनिम्नु राक्षणिकप्रयोगसाधुलाबारूपानार्या । अन्य पा | कृतार्थनया च अन्यान्वेन अशिष्यया पेद्या पह यूपम्य राघवात् 'न्याय कम इति स्मरणापनिः। सु. पृ.६२९. एकवाक्यौपादानावगतात् संयोगात् इति सिद्धान्तहेतूस्त्यर्थः तथा यूपस्स वेदिः । ३१११३ अशिष्येणेति सूवाक्यरः । यत्र च उत्तगाधिरण घयोतिटोमे अमीश्वोमीये पशो यूपी सदा निशातभ्यो सिद्धान्तो वक्ष्यमाणः नामोगाख्यः देशल क्षण हेनु: भाति तमोरकम् ' भयमन्तवेदि मिनोति अर्धे बहिर्वेदि' | अनादि योजनीय. । 'दर्शपूर्णमासी प्रष्ट्या योमेन यता' इति। यूपारटस्य अर्को भागः महावेद्याः अन्तभगि, | इत्यादिषु कृतार्थर्मयोगेषु कैमर्यानारायणेन भनोपदेशा- भों भागध यहि गे यथा स्यात् तथा सातभ्यः, तत्र | योगात् मागेरदेशवत् अब देशोपल्यणमपि पुनम् । र यूपो निपातन्यः इति पाक्यस्य यथाश्रुतोऽय: । तत्र | विपि यस्य अनुशादत्वम्य च अनुपपत्ते अपायेन भर्भ # यूराङ्ग मावेन पैदेरुपदेशोऽयं किया देशमगार्थ यहिदि इगनेन एकवाक्य रम्य श्तीपमानस अपोग- उपदेशः इति नारे पूर्वः परः । यथा दीक्षादधि ! प्राङ्गान् इति मारपश्येपेण अशिष्येण इति सूधापा. प्र ·तथा यूपय १९३२ तथा स्वामिनः म्याल्या अपत्यादि भाष्यम् । पचपदोपसम्मनिरामा प्रदितीः निर्यपेत् । इति एकराले अवशात् । तस्मात् देशलक्षणायां शिष्येण एकवाक्यचात इति अवारप्रश्लेष- सर्वेषामताना वन्ध इति पूर्व. पथः । মূৰ ঘৰযে মহি’ বয়ারি মা दृष्टिरिवि चैकयच्युतिः ॥२१॥ इति । के. अध्यरकल्पा] यद्यपि प्रातः मप्यदिने सायं इति • तथा पम्य वेदिः' इत्यधिकरणे अपनदि यागत्रयम्, नया सेपाऽध्वरका नामेटिः' अर्धे बहिर्वेदि' इति समुदायेन देशविशेष लक्ष्यते इति । एकाद एक्त्वेन श्रुतिः श्रवणं माति ! तत् अद्राना भाष्पवातिकादिषु वनितम् । (यूपवेदिन्यायः ! ) कु. तन्ने उपपद्यते । तस्मात् नमन् । इति पूर्वपर सशस.. हेवन्तरमतम् । तथा बनमुपेतत्वात् । १३३१॥११॥२०॥ अपिया कर्मपृथक्त्वात् , तेषां च तन्त्रविषा- - सोमे दीवणीयाऽऽदिषु दार्शपूर्णमासिक प्रदं चोदक-नात्, सागानामुपदेशः स्यात् । २२ ।। माप्तं न मयं वपा अग्म्यन्वाधानवन् । उपेतलान् । सिसान्तयति । अपिधाशम्देन पक्षन्याइतिः । माया- दीक्षार्थ मुपेतमेव । उपतस्य अनपयुक्तस्य पुनदपादानं न वैष्णसारस्वतादीना कर्मणा पृथक्त्वात , तेषां च कर्मी शक्यम् । तस्मानास्ति पृथक् मा ति सिद्धान्तः । प्रात: मध्यंदिने सायं इति नानाकालेषु चनस्य विप्रतिपेधाच । २१ ॥ भागकलापस्य विधानात् साहानामेव प्रयाणा यागाना गोमे दीक्षणीयाऽऽदिषु दार्शिन ज न कर्जन्यम् । उपदेशः स्यात् । तस्मात्र तन्त्रम् । सोमायम्य नस्य उप्रेतयात् । पुनस्वादाने मति अने समानानुकियो: पोउवाविषयोः मूषयोः समान व्रतपते ब्रनं चरिष्यामि' इति चरतो वचनं विप्रति- | एवागर्थः । विषय मेदानु मेरः । पिदम् । तथा च मन्त्रविप्रतिषेधात् पुनर्मत न प्रयमस्य वा कालवचनम् । २३ ॥ कर्तव्यम् । यदुक्तं विशेषस्येककालल्वात् इति तथा प्रथमस्थ सत्यपदिति चेन् । २२॥ पातकालीन कर्मणः यो मिर्यापः, तस्यैतत् पालवचने पूर्वपक्षी छ । सत्यवत् यथा सयपचनं 'पुरा वाचः भवदिवोर्निरेन्' इति । न द्वितीयतृतीय- पुरुषधर्मत्वात् अनुवर्तमानमपि दो पुनरुषेयते तदत् योगियोः । तस्मात् तन्त्रभेद सिद्धान्तः । प्रापणीयाऽ:दिपु स्यात् इति चेत् । फलैवत्वादिष्टिशब्दो यथाऽन्यत्र ॥२४॥ संयोगपृथक्त्वात् । २३॥ म. 'शिवलि' इति । इरिया - सिदान्ती दृष्टान्वयनमाह--न नैतत् तुन्यम् । वचनान्द पकवात् , वेन मैं कन्वात् । पया संयोगपरवाए । पर पुरुपयोगः रमोगथ पृथक अपम सपृष्ठेदि. मृगारेष्टि. इत्यारी । पया या गा. भवति इदि पुनरुपैयते । १६ तु यत् सोमाय नदेव मय इति । तस्मात् अवरकल्पाया प्रातरादिकालभेदेन वरत्र महान कार्य साधपति । तस्मात् मत्यवत् इति न्याना वाणाप्रयाणाम अनाना भेदेनानुपानम् । Eeो विषमः । ततश्च पुनरतं नानु दिति सिद्धान्तः। के. सिद्धान्तके. तथा स्वामिनः फलममवाया, फारस तपा सादध्वरकल्पायां, विक्षेपस्यैकमाल- कर्मयोगित्यात् । ६शिज२१ ॥ त्यात् । ११२।४/२011 यथा देवतामियदक्रियाणा न प्रतिनिधि तथा अपरल्यायो नाम यो उपा अमीषोमीये पो स्वामिनः यजमानस्यापि न प्रतिनिधि.! पणसमवायात इव अङ्गानां मरोग' नन्ग स्यात् । विशेषस्य मन-वामिन एव कर्मश; फन समवाया #पार, विशेषग्य निर्यापस "एकादत्वात् 'पुग धारा फरम्य मर्मयोगिवान कर्मशा युग्पते । यः कर्म ·तथा स्वामिनः १९३३ तद्धितार्थः कुर्यात् तस्य फलम् । यदि च यजमानस्य पलसंबन्धः, लिङ्गम् । बाल. १. ११९. तद्धितेन देवताविधिः तदा यजमानेनेच सर्ये याजमान कन्यम् । न प्रति- | अपूर्वविषिः । पाल, पृ. २२, . वदितेन दिनीया निधिता । तस्मात् स्वामिनो न पति निविः इति बाप्यते ! मृग्यमुदाहरणम् । १.१४. * देवतातद्धितेनेय सिद्धान्तः । मम कुरूदरम् । वस्तुवस्तु प्रवास विधि- देमतोद्देशपूर्वकद्रम्पत्यागस्पोत्सर्गविधिसिद्धिः तद्गुणाणु सामदेिव प्रवसति यजमाने भवति अन्यम्य प्रति- विघीयेरन' (१।४।६।९) इत्यनेन न्यायेन । मु. निशनम् । इविन्यागो हि खादाकारान्वे क्षट्कारान्ते । पृ. ९४१, सद्वितस्य मन्त्रालीयन ( देवता- था । तत्काले च इविस्त्यागो न प्रसता यजमानेन स्वयं विधौ ) । पृ. ४०२, ० तद्धितस्य पंनिहितारमात्रा. कर्नु गक्यः । विदेवास्थस्य तस्य उकालज्ञानासमयात् । मिधाने न गाल: कल्प्या, संनिहितवस्य प्रकृत्यर्थेन अनः अन्येनैव कारयितम्य, । प्रतिनिधीयमानश्व बज. अविशेषशात् , निविशेषगस्य च सर्वपदार्थसाधारण्येन मानाश्या शक्नोनि इविन्स्यक्तुम् 'अग्नय इदं न मराज भनुपयोगितया अनभिभपल्यात, अपत्यादि विशेषणपच मानस्य ' इति । यस्य च यमुन्मुग्यते वन्येष फल- | उपपदार्थविशेषणफयाभावात् । पृ. ८२९, संयोगः इति न प्रतिनिधीयमानस्थ स्वामित्वमाणयम् । समर्थाना हि उच्यते सापेक्षेचासमर्थ नसास तदुक्तमभियुके: 'संनिधौ यजमानः स्यादुद्देशत्याग- | नद्वितान्तेन निरपेशानिदेवन्येन ( आप ) द्विदेवत्य- कारकः । असंनिधौ तु पनी स्यात् पुत्रादिर्वा तदा. स्याभिधानम् । ( अग्नीषोमीयः ऐन्द्रामः) भा. ३१॥ शमा । ' इति । मोपायजाद 'पुत्रो वाऽन्ते रासी । १५१२७. * नद्धिनान्तात् देरतापवान् परस्य भार- यो कर्मणे स्यात् तं तत्र ध्येत्' इति । अधिकरण तु प्रत्ययस्य संबन्धवाचितम् । सु. पू. ८२८. कार्यान्तरस्यावृते यजमाने वेदितव्यमिति । अत एय • तद्धिनानपदोपात्तविधिना देवता, द्रव्यम् , दुष्टीकाऽपि (अस्मितेष स्टे ) यदा द्रग्यपरित्याग संख्या, भावना, यमः इति- समन्यत् मर्यादाक्षिय- कावा अन्यत्र व्यापतो भवति, तम यानि कन्वर्यानि, ते मान पाक्यं भिमचि । था, ६९ पृ. ३४२, अपयुरेप प्रतिनिनि रेन । ' इति । फे. • तद्विताः । ससादिभावश्यपान घय द्वितः देवताविधाने चतुर्थीतः प्रबल: 'देवता- 1 पटव स्यादौ घटायवेन घटत्यादिकमः । घटत्या न संगतिः श्रुत्या तद्धितान्तात् प्रतीयते । चतुर्थ्यन्ना- घटेतरासमवेत वे सति घट निष्ठान्योन्याभावप्रतियोगिताइ- तु याम्येन पद्वयसमीपतः ॥ वैश्वदेवी इति हि नपच्छेदको सति समवेत त्यम् । संगर्गः समभिन्याहार. भुयेव देवनासंयन्या रतीयते, इतरत्र तु याजिम्यो लम्यः । सत्वं इत्यादी एकदेशे लक्षणा । तम दिan. पागिनं पति पदापसामीपाद् गम्यते । पा. २।।९।२३ | रामवतारमादिः । एवं प्रमेयावं इत्यमानि । एप- घ. ५३३, • लादतः साकाचा नोत्पद्यते । भा. मन्यनाप्यूयम् । फेचिनु मायमत्ययस्य धर्मन्येन पर्ने ५।६।२१. द्धितेन चतुर्थी चायवे देवता विधी,शक्तिः । धर्मवं आपेयर शपतालछेदकम् । पथा वैश्वदेवी व तद्धितेन मामिक्षापा विदेयः | TRISHदक तुत्ववदयारिस्मन भावप्रन्यायम् । सबन्ध भोपपता बानिति चा वाजिनम्ब विश्व. घटत्य इत्यादी घटयमः इति मोयः । 'पटे पदस्य नास्ति' देवः समन्यं पोपपन्नी । बाल, पृ. १४४. दिनेम हया तु नमर्थाय पम्मामशिलपिसिटमापनयमा पता या मन वेपते । देवतासंगवितव दुबल परें अन्वरः, भारप्रय समनिम्बाहनामा माययं. आपापरम् ॥' या. २१२।९।२३ पृ. ५३१.० तद्धितेन | मायति रविधिटपतियोगिताकामावरोधकायापुरतः । देवाऽन्यथाम दिवामियानी देवताइन्य- एसमासाधुचरभाषप्रयोऽति नीलोत्पनियत्र मीने. भमागान मध्ये जपन्येन मयन देवास गुफम् ।। रहनः इति पोषः । समायोचामारपम्प प्राय गु.प. ४६... जस्टिन देवतानिश इपिसी सिविशिरधर्मबोधाम्यापुरतराम सोने मीठो- ·तन्त्रं १९३४ तद्धितार्थः स्पताय इति चोध लाहुः । अन्ये तु कृतदिवसमासो. तद्धितद्वितीययोधिप्रतिपत्त तद्धितः समसयो तरभावप्रत्ययस्य पदार्थता ऽवच्छेदकस्यामानाधिकरण्ये द्वितीया वा इति सदेहः ऐन्यधिपरणे ( ३२३)। शक्तिः, लोके पांचकन्य औपगवतं नीलोत्पलन्ध सु. पृ. १०८७. इत्यादौ, वेदे च वैश्वदेवीन्य निषादस्पपतित्व इत्यादी ० तद्धितनिर्देशेन हि प्रातिपदिकार्यम्य संख्या. पाककृतिपुरुषारयोः , उपगुरन्धवापत्पत्योः, नौल- विशेषाभिम्पतिर्भवति । तत्र प्रातिपदिकार्यानन्यथा- वोल्पवयो., विश्वदेवदेवताक्त्वामिक्षात्वयोः, निषादन्य- | सेमवान् एकवचनान्नेन निग्रहो भवति । वा. शरा१५॥ स्थपनित्ययोश्च सामानाधिकरण्यस्य विशेषणतया भानात- ३७. * द्वितनिर्देशे देवाना देवनावं अल्पा । भा. इति आतुः । अन्ये तु सामानाधिकरण्यस्य उत्तरपदार्य-२२२३९।२३. ताऽवच्छेदकविशेषणतया भानम् । सामानाधिकरण्य • तद्वितप्रत्ययावृत्तिलक्षणो वाक्यमैद, । बाल. माने शक्तिः । प्रत्ययाना प्रकृत्यर्यान्वितस्वाथैवीपकल्प. | . १८१. नियमात्, प्रत्ययार्थप्राधान्य नियमध्य भावप्रत्ययाति तदिनयत् समासस्य सापेक्षेपु भावृत्तः । वा. रिक्तसमासायनिरिक्तपरत्वात् । तेन नीलबसमानाधि. | ३१२१७४१, करणमुत्पलल्य इति बोधः (नीरोगा चम् इत्यत्र ) ये हि विमतिवाच्या अर्धा भवति, तद्विभक्ति- इत्याहुः । परे तु नीलाविपदरा तासमायिनि लक्षणा, समयम्य एव तेभ्यः तद्धितविधान हसते वदति , अभेदः संसर्ग. , नीरूपरामबाग्यमिनसमवेतोपलत्यं तेन श्रीत, नमै हितम्, तत मागव', तस्यापत्यम् , इनि योष इलाहु । वैश्वदेवी इत्यादितद्धितस्य देवतात्य | तत्र भवः' इति । वा. २।२।४।१. पृ. ४९२. विशिष् सर्वनामा शक्तिः । सर्वनामार्थच घुद्धिस्य. मद्धितश्रुते. फारकशुनिलीयसी इति 'ऐन्या प्रमरविशेषावच्छिन पयस्यादि । एवं च प्रातिपदिकार्य- गाईपत्यम् । इत्यन मन्त्रस्य गाईपन्यासत्यमेव , नेन्द्राह- विश्वदेवाना देवतात्वे, देवतात्वस्य च निरूपक वेन सर्व- न्वम् । शेष्यनेकाव इदम् । को. २७१४ पृ. ३५०. नामाद्रियाविशेषणत्वेन अन्वयः। मसंपन्धिायादेकदेशा- • तनुगिरा उष्णिक । पादेषु अश्वाणि १९३११३६ न्वयेपि न टोपः । मामिधापदे तु प्रकारविशेषोप- | उडाया घोपे गवाणे (86. ११२०१५)। के. सापने वद्वितम्य तात्पर्यग्राहकत्वं इति प्राच.। केपिनु • वनूनपान्कन्या. राजन्य-अपि-वन्यश्व-वसिन- सद्धितम्य सर्वनामा शक्तिः, देवतात्ये तु निरूदलक्षणा। वक्ष्य-धनक-पुण्य-कारण-संस्कृतिभिना । (एषा कृपयगाना भाभयवाविना कृताविव विश्वदेवप्राति-द्वितीयः प्रपाज, तनूनपात् । राजन्यादीना तु नराशंस')। परिकार्यस्य लक्षितदेवता वे अन्वयः ग्युत्पत्तिवैचिम्पात् भा. ६६१, इलाहुः । अन्ये तु तद्विताओं दन्यविशेष एव । तन्तुन्यायः । अयं सगुदागम्य कार्यसाधकावर देवताय तु प्रातिपदिकार्थतद्धितार्ययो संसर्गः इत्याहुः । विक्षया प्रवर्तते । यथा ततवः सूत्राणि हनि परे नु देवतात्वमेव तदिताः, सर्वनामार्थस्य व्यक्ति- | मिलितानि मार्य साधयन्ति , तथा महन्तोऽपि मिलिता. न्यायेन बाध: न्याहुः । अपरे तु तरितेन अनिर्धा- सकार्य साधान्तीति भावः । साहली. १९४. रिनविदोषद्न्यसामान्यप्रतीते, न द्रयविशेषाचिवम्, तन्तुपटन्याय, 1 तार्किकमते व तू मटेष्वपि किंतु आमिक्षापदादेव , विशेषनिर्णयः इथा. । मणि, राग गस्तिपति, राथा जीप मुक्तिः । अयं कारणनाशे पृ. १६१-१६२. तद्धितार्थेन साकाराय असेनन्धः, कार्यनाश. इत्यरयापदादः । मंग्रहः. एवं समासेऽपि । भा. १७४१. .(तन्वं नाम) तवं तप, य एत कृतं • तद्धिनदेवतापिः सर्वज्येः । सर्पजघन्य श्वासपागुपकरोति । यम तु अन्यान अझेन अन्यस्यो. मानवर्णिदेवताविधिः । या. ११४६९ पृ. ३४१. पकार. वर प्रसन्ना रत्न. शस७२४..तन्य .

·तन्त्र सन्यते विस्तार्यते बहूनामुषकारो येन सत्यनेन , | १९३।१०।२१, तन्त्रं उपलं राजसूये नानाबीजेधौ । तदिदग् । यथा बहूना भादाणाना मध्ये कृतः प्रदीपस्तेपा- 1 ५।२।२।१३-१५, • सन्नं पडविना राजस्ये एकस्मिन् । मुषकरोनि । वि. १०।१. . तत्रं द्विधा भवति प्रत्येकं | ११६१२४-७, वन्यं पाइपनमन्त्रः (कपिपु वा सुगुदाय या माश्यपरिसगापो भाख्यातगुणव- | शामकृपे' इति ) युगपद् अनेका कम्पने पि । प्राधान्यारेशया । के.तन्त्र BF 'साधारणं भवेत् | १९१४१६१४८-४९. " तन्त्र कारः राजसूये इति तन्वं परायें विप्रयोजकः । एवमेव प्रसङ्ग स्याद् विद्यमाने | भाष्यान्तरम् । सति संभवे त एवं कौर इति धार्तिकम् । बके विधौ ।।। (इति भाधोकनर गण लोकस्यायमर्थ:-) के १११४१२३४-७. नन्त्रं कर्तणा होतृ-गामीन- यत अगमनुष्ठीयमान अगृधमागविशेषत्वान् अनेकशेपि- | ब्रह्मणाम् । विहारस्ये वरुणमयासेषु, अध्वर्युपनिषरयात्रोस्नु साधारणम्, तन तन्मम, यया आमयादिषु प्रयाजादेः । वचनानेदः । भा. १९११०४४-४८, १ तन्न यनु अनुष्टीयमानं परार्थनेन गृहामाणविशेषत्वेऽपिपरयो | कुम्भीयूलपालपणीनां ऐकादशिनेषु विभिनदेवनाकेष्वपि पकारकम् , तत्र परायोपजीवी प्रयोजाः यथा वाजिन- पशु सजातीयेषु । १११४१९३१-३६. तुषोपयापाविक दयानपनकपालादेः । यत्र तु खविधः तन्त्रं कुम्भीशूलवपापणीनां वाजपेयगत- प्रयोजकत्वशक्तिसमावेऽपि परायोपजीवनम् , तर प्रसङ्गः प्राजापत्यपश्यङ्गादिश्रपणार्यम् ।। इत्यर्थः । एवं च 'पार्थे प्रयोजकः' इत्यत्र स्वविधैः पशुगणे कुम्भीशूलवपापणीनां प्रभुत्वार प्रयोजकापशक्त्यनावे इत्यर्थात् सभ्यते इति बोध्यम् । तन्त्रभावः स्यात् । १११४।८।३३।। मोम. २२. * तन्त्र साधारणो धर्मग्रामः । यथा भाष्यम्- वाजपेरे प्राजापत्येषु पशुषु कुम्म्या: दर्शपूर्णमासयोः गाउयभागादिः पूर्वः, विष्टकदादिः दालस्य अपानपण्याश्च त-पगावः स्यातू , विभुत्वात् । उत्तरः भा. १२।९।११. विभव येका कुम्भी सर्वपशूनामवदानाना श्रपणे, शूलं । तन्न साधारणो धर्मग्रामः । स येमा प्रधानाना । हृदयानाम्, पाचपणी बपानाम् । तस्मात् सन्नं स्युः । सानि तन्त्रीणि प्रधानानि भा. १११११११. सोम- पाक्सोकर्यसिद्धः राधेस्य कुम्भ्यादेनं- ( यत् तन्त्रण क्रियते, यस्य या तन्त्रं तत् । तन्त्रता इयुधित; संगतिः । न चैकदेवत्यत्वेऽपि चर्णक्रमणोच्यते । तन्नं न इति तु ततः परं अवदानादेः अमानुष्ठानाय अकरम्यापेश्चितत्वात् कथं निवेदयते)। तन्य नमिति वाच्यम् । वक्ष्यमाणरीला चिहकरणेनापि • तन्त्रं अनेराधानं सर्वकर्मणि । भा. ११३ तसिद्धेः। २६२६. * तन्नं अनानि पौर्णमास्या असणा वि- 'मामपयेषु कुम्पादेभेदो नो , 5- प्रधानाना एककालसंयोगात् 1 टुप्, ११॥४॥११. भेदतः । भेदो, मैं विशेषागपणादौ प्रभुत्वतः ॥' तन अभिवर्षणमन्त्रः । उन्दवीरानो धत्ते' इति भाह-- एकदेयत्येषु एकजातीयेषु च प्राजापत्यादि- ज्योतिष्टोमे सेनानेनानिवर्पगथले । भा, ११॥॥१५पशुपु प्रयोगविध्यवगतमपणादियोगपद्यानुरोपेन कुम्मी- ५०, तन्वं अमेध्यप्रतिमन्त्रगमन. ('अबदं चक्षुः' मूलपपाश्रमीन महत्परिमाणाङ्गीकारेग तन्त्रमेव इति) ज्योतिष्टोमे एकदा अनेकामेप्यदर्शने । ११४] | अपणादि । गहि तेषा प्रकृती कथित परिमाणविशेष * तन्त्रं अधातमन्यस्य 'अब वक्षो दिवः । उपात्तः, येन तालिप्या कुम्यादिभेदोऽनीकियेत । सपन भ्यास' इति दर्शपूर्णमासगोः मुसलपहागनैक मण्टन-- 'कुल्यका पशुहती।' वेऽपि । ११११२३४२, * तन्यं मायारादीनामजाना शंकर-'कुरम्पादेव पशुविदम् । दर्शपूर्णमासयोः, न मतिमधाने मेदाः । १९११११ * तत्र दीक्षा पृथक्वालावात वादशाहे । (पोशावत् ६७, ० त उपसन्कालीनं सुनझण्यासानं अहगणे । हात भाथम् ) । भा. ११।२।१०१११, . तन्वं देग- १७५, तन्त्रम् ।

·तन्त्र तन्त्रं कालकार: दर्शपूर्णमासादियघानेषु । ११R१९-२, .तनं न बगाना राजसूये अवेटिषु। १३ ४-७, तन्य देशकालकारः दर्शपूर्णमासयोः मझे। 10-10 * वन्त्रं न अभिगुः वाजपेये क्रतुपा प्राजा. ११।२१२१३, ८-११, * तन्त्र नदीवरणमन्त्री देवीयप , पन्येषु च काग्मदात् । १११४१२०१९४-५६, * द्वन्त्र इति ज्योतिष्टोमे अनेक्स्सोतस्कनदीतरणखलेऽपि ।/न अमिपेचनीयदशपेपयो: राजसूये । ११||१४| ११।४।१७५०, नन्ने प्रयासमन्त्रः 'मद्रादमि श्रेयः | ५७-६२, नन्न अवहनना नस्य नानाबीजेष्टो प्रेहि पति एकार्थनिरपर्थे । ११।४।१८५१, * तन्त्र प्रतिबीजं राजसूयै । ११।४।१३।४३, तन्वं न आमेय (प्रयोगः ) मिर्न बाझपादिपर्नुकाया अः राज-पदयपदानयोः । १११।११।६८-७१, ७ तन्त्र न भूयात् । १।१४।३।९-१२, - तन्त्रं यूप: ज्योति- आग्यमहामन्त्रस्य आममहणेषु प्रतिग्रहणम् । १११४/ होने पानवार्यः । १२३३१३-४, * तन्त्र | १४|४४-४५, तन्वं न उषां पञ्चमारदीये महीने यूपाहुतिः यूपैकादशिन्याम्, अन्तिकदेशस्य अविव- पञ्चसु संवत्सरेणु, उक्षवाक्पे फर्मशेषप्रतिषेधविधानाए । क्षितन्यात् । ११।२।७।२६-२९, . यूप/११२२६१३३५४-५६, . तन उपायम, तु संस्काराणा पशुभयाय ज्योतिष्टोमे । ११३१४१५-७, प्रत्युपरवस्ननमावृत्तिः ज्योतिष्यमे । २२।४।१९। " तन्त्र वरणं सर्वतणा राजसूये । इति भाध्यमतम् । ५२-५३, . तन्त्र न ऐन्द्रगयरप भो मोतिष्टोमे । प्रतिवमा इति बार्तिकमतम् । १।४।२।४-५,३५५१८, " तत्र न कपाल चतुष्कस्य अश्वप्रतिग्रहेएमा * तन्त्र वसाहोमस्य एकदेवताकपशुगणे । ११२१५१२४, प्रति पुरोडायम् । ११४१९९३९-४१, 0 अन्न न " तन्त्र येदिमोक्षणमन्यः ('वेदिरसि बघि त्या' इति) र्मणा कालभेदात् । १११२।४।२२. निः प्रोक्षणेऽपि । १९१४)३५/४६-४७, तन्त्र शेष- बन्नं न कुम्मीशूलवपाश्रपणीनां नाना- फापोगा सर्यपृष्ठापाम् । ३।५।४।१६-२७, * उन्न जातीयेषु पशुपु पाकवेपस्यात् ।। (प्रयोगः ) सवनीयपयोः सवनीयपुरोडाशेषु प्रसज्यते , न जात्यन्तरेषु भेद, स्यात् पक्तिधैषम्याग । तु विक्स्पः । १२१२२३०-३२, तन्त्र खनाथै- मन्त्रः ( ' स्वममे रतया असिइति ) एस्या गो | १२४।१०।१०।। अवान्तरनिद्रामेदेसि । ११७१७१५., तब सर भाप्यम्- ऐकादशिनेषु (प) नानानावीयेषु पशुत्रया अनिटोमे । १९०३५४८-१२. कुम्यादीना मैदः स्यात् पनि वैपम्यात् । ( अत्र पाठा. (या पा पस्य पापन न सन्नम् , नविदानी गम्- अस्ति सौभामणी, तर आश्विनो धूप, निवेदयते) | मेष, ऐन्द्र अपभः इत्येवविधाः पशवः सन्ति । तेम्वपि तन्त्र न भङ्गानि अनुकदेवकाराना प्रधानाना तपमा मभुवात् प्राप्त भोयते । वामण्या एवं. त्रियुदये, राजस्यै । मा ११४४१११-२, / जाती ३ कुम्यादीना मेटः स्यात्, पति पम्पाद- न अहाना नानुर्मास्यगनवाणपघामेन दक्षिणोत्तर- इति)। विधमा हि पतिः आनाना आविकामा र निधारयो क्रियमाणमेपमेयो, किंतु पृथगनुष्ठानम् । मायानाम् । यावता कालेन आजनि पम्पत्ते, सावता १९१२।९।३५-४३, तन्त्र र अनाना दर्शपूर्णमास- आदिकानि विनीयते । तत्र अन्दानसभेदो भवति । चातुर्मास्यादिषु तत्चद्व्याप्यमयोगानुरोधात् । १३ नसात् पारमेद स्यात् । १२-१८, तन्नं न भडाना द्वादशा मधानः अपृय वृमिदर्शनाच । ४१॥ कालगनाम् । ११४।६।२३-१६, मन अङ्गाना भाष्यम्-- दिम सौतामण्या शूलना गोड- मातरादिभेदन क्रियमाणाना प्रयाणाप्रयाणा प्रधानानाम | जाविषु यो व मारेण च अवभृपमम्पयन्ति' कार भेदात् अध्वरकल्पायाम् । १९-२३, , इति । तसादपि मैदः । सारस्वती .

·तन्न १९३७ नन्चन्यायः मेदेन । ततः सोम- एकस्सामा जातो वारुपयौवनस्याविरव तन्त्रेण इतिकर्तभ्यता भविष्यति एकस्मिन् फळे करोग सन्न पक्तिवैपायन , ता कुम्म्यादिमेद एव चोदितानाम् । टुप्, ११।५।२७. * श्रेण देवता- न्यायसाम्यादिति म्येयम्। होमः खिष्टकदिडामधणे च एकदेवत्यपशुगणे । भाट्ट- वि-- मिन्नजातिषु कुम्यादेसन्नं भेदोऽयवा , | ५।२६. * तन्त्रेण प्रयोगो दीक्षोपसदा दक्षिणैक्यात् । ऽपिमः । पूर्ववत्, पाकवैषम्ये माहित्यासमवाद मिगडप्१११४५/१८, " चन्ने प्रयोगो योऽनाये भाट्ट-- एकदेव येवपि यत्र पाकवैलक्षण्यापादकं कामयमानः प्रवेष्टिं करिष्यति तस्य । २।४।३।९. जायनरम्, तव मदभपणे शीरयाविना तिन्लीनापने, तन्त्रस्य (प्रयोगम्य) परपुरोटाशीयम्गेन अनुनि प्णेषु चिरयाकिनों अपवस्थापनेः, पुणगेव कुम्भी भपणं च । प्रमः अमिचयनादौ । भा, २२१०२३-८, एव हृदयशूलेऽपि । गत एव सौगामण्या ' शूलमसिरेण तन्वावापौ एकादशाम्यावार्थः । के. चावभ्याम्यवन्ति । इति लिङ्गए । घपापणी तु * एकवाक्यचोदिताना एकदेशकालकर्तृक वे एक- एकैव । यस्या एव वपाया: पामो वृत्त. तस्या एव | तन्त्रत्वं भवति । यण दर्शपूर्णमासयोः , यथा च उद्वासनोपपत्तेः । अस्तु या नापि भेदः । तेन पृथक् | चिनायामिष्टौ । भा. १२।१११।१. * तन्त्रत्वे नास्ति पमान एकदेवनेषु सहप्रदानम् , शिवदेवतेपु तु | आकृत्तिः, भावापरतु भावृत्तिः । के. र तन्नन्यायः । दर्शपूर्णमासादिगतामेपादीमा भण्डन-मातिभेदे पृषक कुम्भी।' समुचिताना एक: स्वर्गः फलम् ॥ शंकर--- जातिगदे पशोदित् ।। ११, नयोजनागिरांबन्धात् पृथक् मता * तन्त्रं न निर्यातमन्त्रम्य दर्शपूर्णमामयोः प्रनिमुष्टि स्यादैकफर्म्यमेकशब्दाभिसयोगात । ११११११११॥ निर्वापे । भा. १९४११४४४-४५, * तन्त्र न पानी. भाष्यम्- दशमेऽ याये बाधाभ्युश्चयलक्षण वृत्तम् । संपाजाना चातुर्माम्यगतवरणप्रपालेषु । ११२॥११॥ इदानीमेकादशे तन्भावापलक्षणं निवर्तयिष्यामः । तत्र ४९-५०, , दला ( प्रयोगः) । पवमानहविषा यन् सस्कृतं बहूनामुपकोति तत् तन्त्रमित्युच्यते यथा नयाणा आघाने , ब्रह्मवर्चसकामस्य तु गइपयोगः । ११॥ | बहूना ब्राह्मणाना मध्ये कृतः प्रदीपः । यस्तु आवृत्त्योप- ४१४११-१४, वन्न पुरोऽनुवाक्याया। कृष्ण करोनि स भावापः यथा तेषामेव ब्राह्मणानामनुलेपनम् । शीवयोः प्रथमतृतीययोः । ११३४१२०१५४-५६, * लोकमपि उदाहरन्ति 'साधारणं भवेत् तन्त्रम् , परार्थे न प्रतिप्रश्यात मन्त्राणा चातुर्मास्थगनवरूणघासेषु अध्वर्यु. (त्वप्रयोजक. । एषमेव प्रसङ्गः स्याद् विद्यमाने स्वके मन् । १२।१९।८, तन्त्र न मनोनामूक्तन्य कृष्ण-विधौ ॥' इति । साधारणं भवेत् तन्त्र इति उतार्थम् । श्रीरयोः । १।१२०५४-५६, * तन्त्र न गजन्य- पराथें वायोजकः इति , यः पगर्यमुत्पनः, तदमेव च गतामावैष्णवादीना पृथग्दक्षिणायुक्तानाम् । १११ अनुष्ठीयमानः परस्य उपकोति , स पर; तस्य अमयो- 1-३, * तन्न न लबनमन्त्रस्य दर्शपूर्णमासयोः दर्भ लका, पया पश्वासम्भो यागार्थमुपाः, सदगेष च बने । २११४४४४-४५, नल सामाना | अनुवीयमानः लोद्विशिक कर्मयोरपि उपकरोति इति । मिनदेवताकै पशुगणे । १ ।२।६।२५, - न सुनझ- ( एवमेव प्रसङ्गः स्यात् । अयं तु (प्रसङ्गे ) विशेषः । म्याऽऽहानम्य सुन्या कानम्य अहगणे द्वादशाहादी विद्यमाने स्वके विधी इनि । यद्यपि अस्य अन्यो विधि- १२।३।११।२२-२२, * नन्न । स्त्गमन्त्रस्य दर्शविते , परगविधिना तु कृतार्थत्वात् न क्रियते , पया पूर्णमामादौ वेदिन्नरणे प्रतिधातु । ११।४।१४।४४-४५, प्रयाजा. पशोरपि चोदकेन प्राप्ता, पशुपुरोहागस्यापि । * तन्त्रं न हविवाहानम्य सरनीयपुरोहाशेप पश्चर्या एव तु कृताः पशुपुरोडाशय उपकुर्वन्ति इति ज्योतिष्टोमे । १९४२०१५४-५६, न पुन वदस्यिन्ते। मी.को, २१३ , ·तन्त्रन्यायः १९३८ तन्त्रन्यायः । - महतमिदानी मुच्यते । तन्नावाला प्रतिशतम् । चोदना अर्यवती मति । अपिच यागविधौ श्रुत्यर्थः सतुच्यते । दर्शपूर्णमासयोः प्रधानानि आमेषादीनि । तेषां परिग्रहीतो भविष्यति , स्वर्गकामविधी पायाथैः । स्वर्गः फलं भूयते 'दर्शपूर्णमासाभ्यां स्वर्गकामो यजेत तस्मात् यागः स्वाकामस्योपकारः । स्वर्गकामस्य बनेक इति । स किं तेपा बन्ग मयति , उन भेदेनेति । एवं उपकारः पशुपुत्रप्रामामाद्यादिलामः । र यदि पुत्रा- चातुर्मास्यादिपि द्रष्टव्यम् । ननु च नैवात्र स्वा. फलं साधादीनामन्यतमं करोति , ततः स्वर्गकामशब्दः भयते । स्वर्गकामपदेन तावत् पुरूषोऽभिधीयते, यजेतेय- अविवचिताः पुरश्मामरचनो भवति । तथा च मान- नेनापि पागानिवृत्तिः, योर्वाक्येन संबन्धः । केनेदानी | र्थक्यमेव । अनन्तरेणापि हि तद्ववचनं पुरुषमात्रं फरमुच्यते । अनेनैव खगकामपदेन इत्याह । ननु । पारयातादेव गम्यते । तस्मात् योगद स्वर्गों भवतीति । पुरुषस्याय वक्ता । न पलु कश्चित् पुरुषः स्वर्गकामो नाम वन अनेककर्मसैनिपाते दर्शपूर्णमासादिषु भवति अग्नि । ननु च यस्य समें कामः, स सर्गकाम इति । संशयः । किं सत्र एषा फलम् , उन देनेति । न जानीमः, कम्य स्वर्गे काम 12 एव हि किं प्राप्तम् । भेदेनेति । कि कारणम् ! मानि स्वर्गकामः स एव अस्वर्गकामो भवतीति । एवं नहिं | आग्रेयादीनि प्रधानानि परम्परानपेक्षा मिः चौदामिः कालोपदेशोऽयं भवति । यदा स्वर्गकामः, तदा यजेति। पृथग्भूतानि उत्सनानि पृथगेय पनमामास्ति । अनापि न कश्चित् भालविशेषोऽस्ति , यस्मिन् नियमेन तसंनिधौ स्वर्गादि फट भूयमाण भेदेन आकाशित स्वर्गकामः म्यान् । सर्वेषु कालेषु सर्वे कामा अनियमेन स्वान् मेदैनैव संवक्ष्यते । तस्मात् प्रतिपक्षानं फलभेद' उपद्यन्ते । नत्र न कश्चित् कालविशेषः अनेन शक्यते । इत्येवं प्रासम् 1 एवं प्राप्त, इमारभ्यते । प्रयोजनाभि- व्यपदेषुम् । एवं ताई नेवायं पुरुषोपदेशः, नायि कालोप- संन्धान प्रथम मतां ततः सादेककर्ममेकशम्दामि देशः । कि त ! फलकागो निमितम् । स्वर्गविपये । संयोगात् । पृथग्भूनानामपि एनेपा आगेयादीन कामे उत्पन्ने यजेतेति । यथा कपाले नष्टे यजेवेति । ततः स्यात ऐककर्मम् । कुतः ? प्रयोजनाभिसंबधात् । अन्य पक्षम्प मूत्रौष परिहार उता । फनकायो/प्रयोजनं पलम् । तत् प्रति एतेषा मेनो सनपार निमित्तमिनि चेन न नित्यन्यात्' (२०१०-११) } संयोगात् इत्यर्थः । ऐककर्य दनि , कयरब्देश अत्र इनि । निन्यान्यमिहोत्रादीनि फर्माणि। तानि यदि निमित्ते । फलगुन्यले क्रियते इति । तत् येषामे तानि एककार, विधीयते , नित्यायमेषी विहन्येत । तत्र निसायचोदना नेपा भाव, ऐककर्मम , एकफन्द्रमित्यर्थः । क्य पावनीविकाया मोरन् । लिङ्गानि च, गप मा एए पुनायते स्मे तानामागेयादीना पले योग इति , स्वर्गालोतान्यवने यो दर्शपूर्णमास पाजो सन् पौर्णमासी । एक्शन्दामिसंयोगान् । य एषा समुदिताना एकः शन्नो मभावारपां वाऽतिपातयेत्' इ.येवमादीनि । परिशेषात । पाचकः, तेन प्लानि अभिधाय फरमाया पुन:' फलमयोग: एनाय । कथं पुनानेन शक्यते फलं । पूर्णमासाभ्या वर्गकामः' इति । भा. ममुक्तिभ्यः विधातुम् । तदुच्यते । स्वर्ग कामो रजेतेति , यदि वा फर्क गम्यते , म भेटेन । यया 'प्रागेश सदपानः यः' स्वर्गकामो यागार उपदिपते , यथा रोहितोष्णीयाः | 'ग्रामेण तहामः खेयः इति ग्रामशन्देन समुदायबननेन प्रचरन्ति । यदि वा याग: बांकामाय पथा मलिनः | संयुज्य पो विधीयमानः समुदितेः पुरुषः एका स्नाया, बुभुक्षितोऽस्नीयादिनि । तर यदि स्वर्गामः मन्यते , न प्रनिपुण पभेदः, एपमिदापि । कांगे उपदिश्यते , उपदिष्टोऽtी न प्रचनेत । को है टुप्- दशमेऽध्याये यशाम्युचयो वृत्त । तत्र परार्थ प्रयासमातियेत् । तथा कर्मचोदना अनर्षिकैव अग्युचो नाम न किमिन् वानुसम्म ( शास्त्रपमेयर) भवति । अप याग वर्गकामाः, नतोऽसौ पुस्खायो विद्यने । किंतु उपहोमः अनुयाजा न बाध्यन्ते पति पकरोति , पुष: सान करोतीति 1 तथा कर्म- | बाधाभावमा अम्युधया युगो । अस्मिक्ष दामे - . - ·तन्त्रन्याय: तन्त्रन्यायः . स घोदकपासाना प्रत्यक्षविहितानां च पदार्याना इयत्ता । ( दीर्घकाले )। यदि च शुद्धमेव स्वर्ग कामयैत, तथा चिन्तिता । इह तु ( इदानीम् ) एकादरो पत्ताविगेप- (सति मषन्मते ) ययाअषौ दशंपूर्णासौ तो स्याताम् , श्चिन्त्यते । यन यो यागाः ( प्रधानभूना ) अयन्ते , नेतस्था । न च ईदृशः कश्रित विगते ( यो याव-पयोग सत्र सेयमियत्ता कि कन्प्रेण ( मवति ), उत आपल्या सर्गमेव कामपते )। तस्मात् कामदारेण विशेषणं न इति । ननु दशमानन्तरं अङ्गानां उन्नावापचिन्ता | घटते | युक्ता, नेपा ( एव दशमे ) इयत्ताऽवधारणात् । अयमे (भाष्यकारेण 'फलकामो निमितं भवतु इत्याशक्य अधिरगे फलं चिन्त्यते , तच इयत्ता न भवति । नित्यानित्ययोगविरोपात् परिहारोऽभिहितः , तमाक्षि- तसान तश्य दशमेन नास्ति संबन्ध, । (तथाहि) पति-) योऽयं नित्यानित्यविरोधः उक्तः, किं पकैकस्य फलं उत सेहतानाम् , इति कोटाः दशम- नोपपद्यते । कथम् । यस्यापि ( मवे ) स्वर्गमामशब्देन संबन्ध ( सात ) । उच्यते । यदि यमुदितानामेकं फलमभिधीयते , उम्यापि नित्यानित्यविरोधो भवत्येव । फलम्, ततः तन्त्रावापचिता पटते । अय (तथाहि , ) दर्शपूर्णमासी यावचीयं फर्सम्यो शाती, फलम्, ततः तन्नं नास्येव (अत्यन्तरवत् भेद एव | पुनः सामेन कतैयौ इति (विरोधात ) न कश्चित् रपात् ) उस्मात् ( सपोदातरूप) प्रथमाविकरणमाम्यते | निमिर्चन ( फलस्य ) विशेषोऽस्ति । न च ईडयो चन्नावापसिद्धये । द्वितीयारीन्यपि ( नतु-) पसदन | नित्यानित्पविरोधो भवति । ( कथम् १ ) आग्नेयादप ( भागभ्यन्ते ) कि सेहतानि महानि एक रुपकार ! उत्पन्नाः, तेषामु पनिवचने न नित्यन्नमवगायते, ने कुर्यन्ति , उन निरपेशाणि इति । अथवा तन्नावाप- | काम्य वम् । ते तु ( स्वरूपमात्रेण ) विपरिवर्तमाना: सामान्येन प्रथममधिकरण चिन्त्यने । (भाष्यकारेग सोनं | एफैन नाक्येन याव श्रीवं प्रति विधीयन्ते, अपरेण स्वर्गम् । विचारमुपन्यस्य चौरितं ननु नैवान वर्गः फलं श्रूयते । न च यायनीव-खर्गामनोदनयोः परस्परापेक्षा विद्यते । इति , तस्यार्थमाह-) 'यजेत' इसनेन आक्षिप्तः कर्ता, । येन ये एय याबाजीविके ( योगे) कर्तण्याः, वे एवं स विशेष्यने स्वर्ग कामशब्देन ( पुरुषवचनेन ), यथा । काम्येऽपि कर्नन्या इति ( अवगमात विरोध: स्यात् )। "राजा गजरायेन यजेन ' इति (राजा इति विशेषः । तस्मात् काम्यनित्याभ्याम् ( अन्योन्यमनपेक्षमाणाम्याम् ) शम् ) । विशेषणं च (कामः राजत्व ) कर्माङ्ग उत्पत्तिः अपेक्षितया (इन्यविरोध; तसार अध्य- भाति इनि । (उत्तरमाणम्पार्थमार--) एवं च (कर्नू- | मिद नैमित्तिकवनिराकरणम) । तेन तहि अन्यथा विशेषणरने अभ्युपगम्यमाने ) यदि वा ( एव कश्चित् )/(नमित्तिकप निराकरण ) वय॑ने । स्वर्गकामशब्देन नान्यानि ब्रह्मवर्चसादी नि , तथा मनि । निमित्त नाभिधीयते । साम्यन्तेन निमित्तमुच्यते यथा अमाधारणत्यात विशेषणमवकल्पते (बगोव या काम 'मिन्ने जुहोति' इति , पदरतेन वा यस्सोमयम्' यते इति )। न च ईदृशा मधिदमि । यदि या इति । चार समम्यन्त', न च यतेन युक्तः । (कश्चित् ) खर्ग न कदाचित् समपते , तथापि त तस्मात् ( निमित्तानमिधायित्वात् ) भनेन स्वर्ग कामय- (अवर्गकाम ) अपेक्ष्य विशेषणे पटते वर्गकाम एव मानः पुरुषा अभिधीयते । ( तनापि पूर्वोक्तेन न्यायेन यः इति । किंतु ईशोऽपि नास्ति , यो न कदाचित् | पुरुषपरत्वानुपएरो: विशेषणपरायमेव ) । म च पुषः स्वर्गे कामयते । अथोच्येव, ( स एव ) यस्यां वेश्या | कि साप्यारेन वर्ग कामयते , 37 साधनत्वेन इति । स्वर्गकाम' (वर्गमेर कामयते ) तम्या वेलाया दर्शपूर्ण- द्विप्रकाराऽपि कामना अस्ति । यदि अयं साधनवेन मासादीनि करिष्यति (न पालदारेग विदोषणत्वं वर्गमिञ्चति , तथा मति (पूर्वोकेन न्यायेन विशेषण- युज्यते ) । मतदपि न घटते । यापन (पुरुषः ) साग | परवे स्थिते स्वर्गकामाधिकरणपूर्वपक्षन्यायात् ) प्रीति- प्रधानं निपति , तायत् अनेके कामा उत्पद्यन्ते | विशिनि अन्येग याग. साधनी. (मपति) सदा च निन्य कामयते , । , ·उन्नन्यायः १९४० तन्न्यायः म कश्चित् दोऽस्ति, पेन फलमभिधीयेन । मो दिविशिन् भाति । यथा 'गणाय स्नानम, गणानुलेपनम्' मयं स्वगंगामाया, साधनचना । ( न फलाचनः | इति , अनुलेरनादिषो गणशब्देन समुदायाननेनारी इति-) अनेनारि प्रकारेण अनाप-यमभिरणम् सयोग्य उक्तो न समुदायेन म्यते । पैन ना ! (पगमावेन त प्राधापविनाऽनुपपर)। सुमुदायिमिः । प्रतिपुष्पं हि स्नानादि आवदने । अतः इदं तु प निराकम् । स्वर्गष्य साधनायेन शेषरता - मिग्रेत , उपवता त स्यादिति , कामना । यिाणा ! सो को कामयन्ते, स्खों मे बोलियोऽय हेतुः समुदायादयोगः । नसादेव तर स्यादिति ! साध्ये च मुल्या कामना , सामने न मान्त-वक्तव्यम्, अप्रैप विशेष इति । रोयकी, पायनेन विना साप्याराभरात् । तस्मात् साधने अविधानानु नै स्यात् । ३ ॥ या कामना, सा गोगी। अपिच मजेत' पनि भावना- भाप्यम्-- सोऽयमुच्यते । नात्र यागमुद्दिश्य फलं बचनः भुत्या पुरुषार्थमाशिपति । ए च भाक्षिस: निमंश विधीयते , स्वर्गग याग उर्यादिति । किसाई १ . प्रगर्म पूरयति । गदिप मिशे गागेन पूर्वेद , भदा मुदि३५ पागो विधीपते [ सर्ग यागेन पुर्यादिति ।। चोदितमपि मागं न कश्चित् कुर्यात् । तम विधियो- कारणम् । या अन विधायिका विभक्तिः यजेनेति , दन्येन । तस्माद्यः स्वर्ग सापावेन फामयते , तेन गइण- | सा याग श्रुत्या विषाति, फलं वाक्येन विदध्यात् । योपाय: आक्षिस: 1 तत्रोपायरवेन यागो विधीयते । न च भूयमें संभवनि वाक्याऱ्या प्रामः, अन्यथा अत्र (भाप-) न्य: य एषां ममुदितानां मुख्यत्वात् । । युनः स्यात् यदि फल विधीयते । एले एक दो वायकः , तेत एतानि अभिधाय विपीरमाने पापोंद पोलिभीगा फलसंयन्ध. कृतः पूर्णमाससम्देन इति । ( मायभोऽस्ति 1 अनुवादम सनिहिताना आमेयादीना विवृणोति-) "पएका समुदिताना' इति, वेगा । माझे- स्यात। हानि च परस्परानपेक्षाणि मियो विभत्तानि यारीनाम् । एप शब्दो वाचकः इति दर्शपूर्णमासमन्दः । उपनानीति विभागेनैव तैः पा रोगव्यते। अप पुनर्यजात्यर्षे इत्यर्थः। तेन एतानि अभिधाय इति दर्शपूर्णमासान्देन विधीयमाने , आमेषादयो यागाः शन्देन समुदाय- अभिधाय । फलसंपन्धः कृतः इति ।" तद्युक्तम् । स वचनेन फनिनी जगदेयत्वेन चोतन्ते । चोरिवार दर्शपूर्णमासमन्दः समुदायबचनः । यदि समुदायवचनः | समुक्तिले गुगः संनिधानविशेषात् यो गम्यते , स वि. स्यात् तथा सति समुदायो न द्रव्यम् , न देवता, नक्षितो भवति । अविवक्षायां कारणा मावात् । यदि यागा त्रिया । किं तर्हि १ गुणोध्यौ । तस्य गुणस्वात् पागेन । विधीप-ते, दर्शपूर्ण मामशन्देन विशेष्टुं न शक्यते । नहि (क्रियास्वरूपेग ) समानापिनरण्यं न स्यात् । भरित विधीपमानाय विशेषणं भवति । यत् कारणम् ! विशेषण- च सामानाधिकरण्य दर्शपूर्णमासः यागः' इति ।मपि अविधीयमानं न भवति । न च शेर्विधीपमानयोः तस्माद् समुदायिवचनोऽयम् । परपासंबन्धो भवति । पुनरत्र विशेषणेन माग, एकदामियोगात्' (ो पदम् ) इत्येतदन्यया । यावता रूपवतामानेपासना सनिषो अरूपो दर्गपूर्ण- बते । भावयेत् । किम् । वर्गम् । केन ? यागेन मासाभ्या यजेतति यजतियदा समुदायवचनः इति । करणेन दर्शपूर्णमाससंशकेन । वर्ग प्रधानभूतः, यागः | किमर्थ नाई दर्शपूर्णभामा ! अनर्थकच मिन्या- साधन उपादीयमानश्य । तस्मात् तेषइनरेनरयोगो नुवादमात्रम् । यथा, 'इन्द्रेण देवेन म्' विवक्षितः 'सान्ताऽऽतिया प्रतिष्ठने मानुयानान् यजति' इति । शेपरदा प्रयोजनं प्रनिकर्म विगज्येत । २॥ भया, वाक्पार्थस्यैर आविधान न्याय्यम् । भाष्यम्- नायीकान्त,, यत् समुदायशब्देन । धुरा हि विधीयमाने दर्शपूर्णमासशन्दोऽनयक एवं संयुज्योत्पते यत् समुदितानामैव भवतीति । मैदेनापि । आपद्यने । वाक्याथै तु दर्शपूर्णमासशन्दो निशेपणेन - ।

·तन्नन्यायः तन्वन्यायः अर्थवान् । यजतिरपि मावनाविधानापै पापोऽपि पुन: | लक्षणायमुच्येते , न तदा आगयनेन रोबध्ये , इति । भूयो । प्राप्तिथ दर्शपूर्णमायशब्दस्य यागवचनलाविति । एवमिहापि न गम, फायेंग संबप्पो, किंतु पुरुषा एल न किन्दिनर्थकम् । तस्मादेव पक्षो व्यायान् । कार्येण संध्ध्यन्ते । तस्मादनुलेपनादि मतिपधान मिद्यते । टुप्-- मास ( भाग्य - ) य: । विशेषणगपि शा- दशगेऽध्याये नाभायुश्यचिन्तया विकृतिषु अविधीयमानं न भवति । न च द्वयोचिंधीय- | अजपरिमाणं चिन्तितम् । अतिदेशविचारश्च यतमादिभिः मानगोः परस्परेण संवन्धो भवति इति । अयुकमिदं | दशमपर्यन्तै ममातः । संप्रति उपदेशाविदेशसाधारण्येन दूपण अरुणादीनामपि अयं दूषणप्रकारः शान् यथा | प्रमोगपरिमाणं परिमाणप्रसनात् एकादयो उन्नावापचिन्तया भवता वर्णितम् । (पि च अनबकाशमिदं चोयं चिन्त्यते । तदिह एकमयोगवचनचोदिनाना एकफानी इत्याह-) बलीयाक्ष अयमेव न्यायः ( सप्तमनवमा- संहत्यकारिणा पहना कर्मणां साधारणामाजा अमानुष्ठान घोनः ) यत् 'भावनया सर्वेषां संबन्धः' इति । (कर्य | किसयेण भवति, उत पात्या इति चिन्ता लक्षणार्थः । तर्हि पागविशेषणता अत आह-) इतरेतरसमन्यात प्रथमं तावत् उपोद्धातत्वेन सहत्यकारित्र्य प्रतिपाद्यते । (अणकदापनीयत्) आर्थ: । अत्र (योऽपि परि मन परस्परानपेक्षाणामुत्पन्नानां फलापिनाम् । हार-) ग्रन्थः किं पुनरत विशेषणेन कार्य यानवा गोयनानं फलं तेषामेकैकम्पापधार्गते ॥ तेना रूपयनामामेयादीनां संनिधौ अरूप' ' दर्शपूर्ण- | धुद्दिश्यमानत्यान् साहित्यं न विवक्षितम् । तन्मान मामाभ्यां यजेत' इति यजतिाब्दः समुदाय- प्रत्येकमेव स्यादिनि प्राप्तेऽभिधीयते ॥ आमयादि- वचनः इति तद् ( अपि) भयुकम् (एच) । यथेष कमुदिश्य फलं गद्युपदिश्यते । तत उद्दिश्यमानत्वात् आमेयादीनां दन्यदेयतेन रूपयत्वम् , एव प्रशजादीना- तेयामेकैकशः फलम् ॥ कामिनं तु यदोदिश्य मापि । तत्र (अपि हि ) न कश्चित् रूपे विशेषो कर्मणां चोदना, तदा । तेषां विधीयमानानां विद्यते, न च संनिधाने । सस्मात् ( असति विदोषणे) सहभायो वियभितः ॥' भलत्याविशेषात् सर्वेषामेष फले विधान स्यात् । यदपि मोम-मूत्रार्थस्तु- पृथुगुपनानामपि ततो हेतो: च (अन्न अपरितोपात् अधया इत्यादिना परिहारा- ऐफकार्य एककालावं म्यात् । कुनो हेतोः । एक सदा- न्सरमगाम, ) दर्शपूर्णमासमा स्वर्ग इसी समय, इसि, भियोगेन तामिषाने सुगपत् प्रपोज मरमान इति । एतदपि भावार्थाधिकरणे निगकृi (नदीपन्यायेन ) वि-'पड्यागानां फल स्वर्गः प्रापेक तन्त्रतोऽथवा , थागः एत फले विधीयते । तस्मात् मानना (एव) आधः पृथक् फलार्थिवान् , न सधन्य फलोक्तितः ॥' राबविशेषणविशिष्टर विधीयते । भाह-तदेवं दशभिरण्यापैः प्रकृती विकृती च शेषस्य हि परार्थत्वाद् विधानात् प्रतिश्यान- अनुपपदा अगोधु, अधुना तेशं प्रयोग विध्यवगता. मायः स्यात् ।। मुष्ठातवयं निम्ध्यवे प्रयोगविधिहि साङ्गपधानभावनाया: भाष्यम्- यत्तु शेषदिति, शेषम्यानुलेपनादेः | फलार्थमेफेन याक्येनानुशनं बोधपन एकपास्योपासनात परार निभानम् , पुरुषसंस्कारकम्पेन । एवं यायों | साहित्य पोषयनि । तब अपने पापके एक- मानि । अन्यथा, भाई फलपयितयं स्यात् । तत्र गगः अगत्येर कन्थ्यो । अत एव अनेकदेशेन कर. पार्षा भशी । शानोविच संबन्धात् पुरुषान् गुडानं तनम् । अत एव में प्रामानिमान., ता रचयितुम् । भदष्ट या फल्प्यताम् , समावेनि । या यानादीनां सरणेऽरि पसुपुरोमगादीनामुद्देश्य-श- गा स्वदित न्याया। तस्मात् पुस्पलायों गाः। मावात् । चिरयौपागवोरति असन्तरफायर उद्देश्यम्य न च सर्ग काग वध्यते । मिना ! निः। अनेक सामान्यातिः । आ एवं विधातीयविषय HEARTपमानती । सदा न दारे गासी पुरुष सीपविश्य पेयन्यदेव । एकजा दी गमियागर ।

·सन्वन्यायः १९४२ तन्त्रिसमवाये - अमेयादिषियोदशेम सकृदनशानात, विजातीययोदपि • सन्त्रविकल्पः यया सन्नं या श्ववैविकम् । पयोपागयोरपि तपाय 1 तदुपोदारान्वेन न दपूर्ण. मातामहमाये । (पार. १२२८/३ वा. पृ. १६३. मासाधनेकपानसठे कि पप्पागेम्योऽध्येका कादम्यक्तिः, • तन्त्रविषयकं अधिकं विश्चिन् ' एकादयाध्या- उन तयागेन्यो मिमि परमिति चिन्तनीयम् । माथायन पाल-प्रन्ये प्रष्टव्यम् । फे. फरम्पनिमैदे हि तेषामेयप्रयोगविधिपरिग्रहामवात् न • पदीयतन्त्रमध्ये अान्तरं तन्त्री । श्या तलवमव' । नत्र वत्सगुन्पतिवाक्येा तत्तयागानां । सबनीयानन्धे पचनीयपुगेटा गान्ति इति मनतीय- निसाधनत्रेन विहितत्यात् तदनुवादेन विधीयमानः | यस्तन्त्री । वि. १२।२।१२. फलगाये पलरोगन्धः अनुवाद्ययागगतमाहित्यस्य तन्विसमवाये चोदनात समानानामैक- अविमधितत्वात् मयेरमेय निकायने । अतध वन्यमतुल्येषु तु भेदो, रिधिनममताभ्यांत. तचदापत्तिवाक्येष्वेव तेषां प्रयोगविधि: 1'पोर्णमास्या | तादयं श्रुतिकाट निर्देशान् । १२।११।१ ॥ पोर्णमाम्या यजेत' इत्यादीच पोमात्येकावमाविधि.। समीपोमीयमय परया प्रचर्य अग्नीयोमीयं पशुपुरो- तेन सामान्यविहितपूर्वाहादिवास्यापेन एकसामेव तम्या, सायगेकादशकपालं निपनि । इत्युक्तस्य पापुरोटागस्य इष्टित्रय कार्यम् । इति प्राप्ते, उत्पत्तिवाक्येषु अपनानामपि । अङ्गानि #ि पयो: पृथक् कतन्यानि , उत पोरझान्देर फसाक्ये फटवेबन्धित्वेन विनियोगविधिरणात् , विनि- समापि उपकुर्वन्ति प्रोनेति विचारे पूर्वपश्चगाह । योगविविविषयतया फलोद्देशेन यागानामेव विधेयन्वान-तन्त्र साधारणो धर्मः । स येा ने तन्त्रिणा प्रधानानि । गते, तद्विशेषणीभूतस्य माहियस्य तन्त्रामिधानावगतस्य | तनिष्ठमवाये तन्त्रिणा प्रधानानां समवाय एककाल- विशिवन्यात् सौम्य एवैर फलम्यक्तिः । एवमा तस्या कर्तृत्वे, शेदनातः समानाना एकचौदनानोदिन दण्डचक्रादिवत् समुभयेन पारणवोपपतेः । अतश्च वेषा | ऐकतन्य एफ्नन्वायं मवति । यया दर्शपूर्णमासयोः । वल्पमविषया एकरोगविषयावस्यारि उपपचे अनुरपेयुत भिन्नचोदनाचोदितेषु मैदः स्यात् सन्मभ्य । तम्बाम्चे पौर्णमाया पौर्णमासा' इत्यादिवाक्य- यया प्रकृते यमीयोमीय पशुमालत' इति पशुश्बोदिवः, धेयापरया युगपत् नचद्यागमाध्यफलेच्छानेयाये प्रमाणा- अमीषोमीयस्य वरया प्रचर्य अग्रीयोमीयं पापुरोद्धार- भावेन एकम्या पौर्णमाम्या यागत्रयकरणानुपपचेः । मेकादशक्पाल निर्वपति' इति पुरोहायो विहितः । अस्मन्मते व अस्य एक्ययोगविधानार्थवस्य वश्यमाण-तसाद न एकता प्रायम् । विभिपक्रमवादाद विधि स्वाल यय॑म् । अतः फल्याक्ये एकफलपनि प्रति विधानं बगाना प्रयोगः । तस्य प्रामः तदर्था प्रवृत्तिः । पणा दण्डवक्रादिवत् समुचपावगमात् क्ष्यमाणरीन्या विधिमकमस्य तादय विज्ञायते अयं पश्व विधिपकमः प्रयाणामा एकप्रयोगोपफ्र्युक्तमेघ विजातीयधिपयो- न पुरोडावार्य इति । कम नाय श्रुतिकाल निर्देशान यागादीनां तन्नन्वम् । सजातीयप्रणजादीना च भामे- त्या तन साल मदेश्यते अमीषोमप्रनयनादनन्तर पदो): यादिमैदेऽी तन्त्रनम्। काल, वामदारादूर्व पुरोहायस्य कालः इति । अतः मण्डन-पायलीना फलोवमेव ।' तस्य पृथक् तत्रं कर्तव्यं इति पूर्वः पशः । शेयर--महावीष्टी सह ।' गुणकालविकाराच तन्त्रोदा स्थान् । २॥ कण्डपर्वणि तु पूर्वदिने पितृयजीवचनपणादि मपिच पाशुकाः प्रया बानुपाजाः गुशतः कालतच सकले कर्तव्यताकं प्रादं परदिने तु पितृयज्ञः, काल- विकृताः प0 प्रशला एकादश पुोडारी पच, पो मैदेन तन्त्रन्यायप्रवृत्तेः । समयमयूरः पृ.st, अनुयाज एकादश, ते च वृषदाम्पेन हज्यन्ते । पुरोडायो तन्त्रप्रसङ्गो उपदेशातिदेशसाधारणौ । सोम. प्रया, ते र आन्येन न्यन्ने इनि गुणेन विकास । पो ७/११९. तिष्ठति पाशुका, प्रपाजा शायन्ते 'नित पशु प्रयजन्ति' -- ·तन्तिममयाये १९४३ तपश्व फल महनाभाति इति षचनात् । पुगेडाशे तु आसमे हविषि प्रयाना तन्त्रीगानेऽपि गानन्दः, शारीयों गीतो च । इज्यन्ते । इति कालेनापि विकारः । एव पशो पशुपुरो- भा. १०४।५।८-९. डागे च गुणेन कालेन च विकार । ससात् तन्मस ॐ तपः अनशनरूपं याजमाने ज्योतिष्ठोमें। भेदः स्यात् । इति पूर्वपक्षे हेत्यन्तरमुक्तम् । भविन उपवसन्ति' इति वचनात् कचित् ऋविजा- तन्त्रमध्ये विधानाद् या मुख्यमन्त्रेण सिद्धिः मपि । भा. ३१८३२९-११. सात् , तन्त्रात्याविशिष्टत्वात् । ३ ।। ट्रमपश्च फलमिद्वित्वाल्लोकवन ।३।८।३१९॥ पात-पुरोडाशयो. तन्त्रभेदः स्यात् इति पूर्वपक्षं सूमा या मतं वाशब्देन परिषरयन निसान्तमाह। मुहर ज्योतिष्टोंगादौ 'बह नाशाति'' त-प्रेण पशुत-नेण पुरोहाशातन्त्रस्य सिद्धिः स्यात् । कुतः । इति तपः अपते । ना तर आध्यपवे पेदे उक्तध्यात् सन्नमध्ये विधानात् पाशुकम्य तन्त्रस्य मध्ये पुरोडाशस्य । समाख्यया भापत्रम्, इति उस्ले पूर्वपक्षे मासे मात् । अनीपोमीयस्य वाया पचर्य अग्नीषोमीय सिद्धान्तयति । संस्कारवत् तपथ याजमानमेव । कुतः १ पशुपुरोढासमैकादशकपान निषेत्' इति । तथा च पलसिद्धिनात् । फलस्य सिद्धिर्यस्मात् नत् फाययोपणा. सन्मार्थस्य अविशिष्ट भयति । तन्त्रम्य अर्थः तन्त्रार्थः | मकानशनरू तप: फयसिद्धि , तम्य भावः फलसिरित्वं भाकृत उपफारः । सोऽ१ अविशिष्टः अभिन्नः पशोः । तस्मात् । दुःभोगदानद्वारा पापनाशनेन फलशाधकत्यात् पुरोडाशम्य च । पशोरङ्गानि पुरोडाशस्य मेनिहितानि । फलस्य च यजमानयामिवाद । लोकरत् लोक कछाय- तसात् ऐकतन्भ्यम् । नुष्ठान यथा तद्वत् । लोके यथा दर्पणस्य माठिन्य. विकापच न भेदः स्यादर्थस्याविकृतत्वात् । निरानेन प्रतिविम्वदर्शनक्षमता भस्मधर्पणमापते सदर ४॥ इति वा। गदूत पूर्वपक्षिणा गुणकालविकाराश्वेत्यादि तमाह वाक्यशेपश्च तद्वत् । १० ॥ सिदान्ती । विकारात् भेदो न स्यात् । अर्यस्य अर्थः अङ्ग- कायमोपणार्यानशनस्पं तपः योनियोमे याजमान जनित उपकारः , तस्य अविधातायात विनत्याभाराद। नाविज इति सिद्धान्ते इतन्तरपर स्वम् । फलसिद्धि- पयोः पुरोडाशस्य च प्रतियत् कियने अज्ञान । मत्वरूपो हेतु. पपा तपसी पाजमानत्वसाधकः तद्वत् सम्माद पशौ कृतान्येव पुरोगाशेऽपि अकुर्वन्ति । गुण- वामपशेषश्च तपमो याजमानत्वसाधकः । ' यदा ये पुष्ये कालविकारेऽपि न तन्त्रभेदः इति सिद्धान्तः। न किंचन अन्तर्भवति, यदाऽन्य कृष्ण चक्षु नस्पति, एकेपां घाशक्यत्वात् । ५॥ अथ मेष्यतम इति तपोविधेक्यिोषः तसो पाज- पुरोडाशचौदसशास्त्रमा पितानामझाना मधे वेदे: मानन्यं गमयति । मेष्यः पागाई:, मेपतमः अतिशयेन भन्युदरणम्य मगोपायनस्प इगि एकेपा पेशचित याग कर्तुमः अनशनेन हो भनि यजमाना । अनानो पुनः पर्तुमशक्पत्यात प्रपाजादीनामपि एक- तस्मात् याबमान तपः। समयम् । ति सिमान्सपथः । एकामिया दर्शनम् । ६॥ बचनादितरेपा स्यात् । १२ ॥ पशो. पनुरोदादास्य च पकमि दर्शपति मध्ये अनशन तप. यानमानमेर पनि पूण स्पस्यो जोराम्पाती होति पुगेडाशाहुनी: पक्षातीशत उत्तम् । अत्र तवीयम् तु चिन् वरवाद उम्पते । तेन ना युद्धाणस्य भेदः । यथा एराने: एकाप अमेचित्र सायन्ति' वि यचनात् तु यजमानात दोन तथा प्रमाणादीनामपि दर्शन प्र येतापम । तस्मात् । इतरेपा विजापति अनशन कर; म्यान । वरना- पासनं पुसेढा प्रसन्यते इन विमान्दः । के. भाषेपाबमाननेवर विचिदान्तः।

·नर्विजाम्। वपश्व फल तपोऽधिकरण गुणाबाच्च वेदेन न व्यवस्था सात् । १२ ।। दास्यतीति । फलसिद्धिश्च यजमानस्य स्त-सा, ज्योनिशेमे उक्त अनशनरूपं तपः समाख्यानात तस्माद्यामानं तप इति । आप इति यत् पूर्वपक्षिणा उक्त निरासार्थ हवीया घा- सपो दुवकराबाद कर्ता गुगभूतः धिकरणस्य इदमन्तिम सूत्रम् । अवयोः परिकोतवन समापया नियम्यते इत्याचवां निवर्तयति । यस्मात् इद- गुणत्वात् तपसश्व फलमापनत्वेन प्रधान भूतयजमानगामि- मपि संस्कारवत् फल्पविग्रहणयोग्यत्वं क्रोति। यजमानम्य रखान् वेदेन अध्वर्युवेदेन वयवसमावश्या व्यवस्या च योग्य अप्रतिवद्धं कर्तव्य न ऋखिजा, तस्मात् याब- न स्यात् । तस्मात् नमो नाध्वयं किंतु याजमानमेव। मागम् । योग्यता च सर्वत्रैव विषकारा , दोश्पनरेन ( सूत्र अतिकरणान्तरपरमार) के. गुगान्तरोषजननेन या भवति । तत्र संस्काराः गुणान्तरं • 'तपश्च फलसिद्धियात् ३१८१३३९ इत्यधिकरणे | उपजनयन्ति, उपभ दोषनिर्यात करोति । यो हि ज्योति- ज्योतिष्टोमे यह जाभाति ' इत्यादि तपः फायद्योपोगादि करोति , तस्य लाग्नेन अस्मिन् अन्यस्मिन् वा फर्म बायर्य इति पूर्वः पठः, याजमानं इति सिद्धान्तः। बन्मनि विहिताकरणप्रतिषिसेवानिमित्ता दोपाः सन्ति । तपसः प्रनि पन्धनिपुत्तिरूपाट फलार्थये संभवति नापूर्व- तेच अनपनी ना. ऋतुविपरीतस्वफलोपभोगदानात रूसहसंस्काराय कल्पनीयमिति । परिमनः शव अत्यन्ना विगुणस्यापि प्रतोः फलं प्रतिवन्ति । योऽयं १३४४ मस. ता दोगनिर्यानं करोति । गर्ग ऋतुरप्रतिबदहेतुं संविदपेक्षते । at Iरवतायैव दुपदान अधर्मस्य कार्यविरोधिनः तपछा अपनयनम् । तपम अवश्यं कर्तुं प्रनि कपंचित उपकारकन्च कल्प- था. ३१८३१९. . तपः माविसुराप्रतिबन्धपापनाशक थितन्यम् । बत्र अपेशानिपिशेम्प दोषणपन. कर्म । वि. १८. तपः सरकारबत् यजमानस्य फल- मेन ज्यायः । स हि दुखदानात् अपर्मस्य कार्य प्रतिग्रहणयोग्यत्व करोनिया. टा. विरोधिनः उपसा अपनयनम् । पत्र प्रायश्चित्तवरणात दुखेन भल्पेनापि सता महते दुःखान्तराय मतः सन तपोऽधिकरणम् । उपवासन्यायः । उपवासरूप अधर्म: विनादयते इति पचनात गम्यते , तथैवारी- तपो याजमानं नार्विजम् ॥ भ्यम् । यानि तु अकर्मानभूनान्येव तपासि धूयन्ते ५. तपय फलसिद्धित्याहोकयन् । ३१८॥३॥९॥ संबद्धानि का, तेयो फरसायनस अपरस्य अभारान् भाष्यम्-- सः भवते. 'दय नामानि , भ्य मनिबन्धनिराकरणापैटा नारित, पति ग्वगायव मप्यते । नामाति' इति । तत्र संदेहः किमारिज ता, पानि तु प्रायश्चित्तवासि, तेपा दोषापहारमानमेष फन्दम्, याजमानमिति ! कि प्राप्तम् ! समात्याना आदि पति न सय एसपलं अणवसायम् । तपः इति प्रारम् । एवं प्रामे , अमः । यानमाने तपा यास्यरोपाव तद्वत् । १०॥ इति । कुन ! फसिदित्वात् । पतिदयर्थे तपः । तर सिदस्य यागपल सिम्पति । करमेतदवगम्यते । भाष्यम्- एतमेव अबारपोपोडकियोति दुर्म है वः । दुःखं साधर्मपलम् । अधों पाग- 'यदा पुरुष न हिरन अन्तर्भवति, या अप परम्य प्रतिबन्धको भवति । अभेयस्रो सः तस्मिन चस्पो नदपति , अप मेष्यतमः' इति । ' या पति ने श्रेयो मपितुमानि । ससाद पनेनन्यः। अमरना, या मेघाई: 'तिमेर म पभोगे? व विकायते घधि । तस्मात् दुरयाग [ गर्नुमा तपमा वियते, इति धारोशे भोगाय अधर्मः भ्रमले । तेन दुर्ग व पादयितमिदं भवति । त्यागी च यजमानः । तस्मान् याममा त तहिनि पर्षदार्थ माशी, नाष्टं वसपिनायम् । तेन | इति । परमोगेन छोगे अधर्म भत्रियो ग. या- मेपाहन्यापरोपच अमुसेवायें पोवाति । - . - ·तपोऽधिकरणं १९४५ तप्ते पयसि पन्चेन)। पचनादिनरेपा म्यान् । ११॥ खजनकीभूतपापनाशकत्वस्यापि क्लसतया फेवलं नत्पापस्य भाष्यम् -- एप एवोसर्गः सर्वे पो याजमान- | सोमफलप्रतिबन्धकत्वमानकल्पनया अशानामावस्य यज- मिति । वचनादित्तरेषाम् । यन्त्र बचतम् , नन ऋविजा | माननिएफस्पनिबन्धकाभावसंपादकत्वमेव 'यदाऽनशन- पासचे ऋखिनः उपवसन्ति' इति । सदा मेधाई इति वाक्योपानुसारात काय गितुमुचितम् । या-- यरदानयत् एतत् द्रष्टव्यम् शस्विनः उप अतथ तस्य लिहादेव पजमानमाननिष्ठत्यम् । नदि वसन्ति ' इति । (वयमातृग्गोपधाने वरप्रदानं या अन्यसमवेतदुःखेन अन्यदीयं पापं नश्यति । न च आदि तद्वत)। ऋदिग्गवारस्य स्वामिगतफय्यतिबन्धकायकपनम् , गुणत्याच वेदेन न व्यवस्था स्यात् । १२ ॥ गौरतलात् । अाए यत्र 'निज उपवसन्ति' इत्यादि- भाष्यम्- अय पदुक्त समाख्यानात् आस्विनं वचन तर अनृतवदनन्यायेन धारादुपकारकल्पकल्पने वप इति , गुणवात् म समापया राख्ने । यत्र पुरुषस्य पधिकरणभ्यैव ग प्रतिबन्धकत्वारिकल्पनामिति दम्यम् । गुणभावः, तत्र समाख्या नियामिफा । अत एव न तत्र ममाख्या नियामिका। था-'गुणत्वे तस्प निर्देशः' (३१८२६) मण्डन-'तपोऽपि दुरा यजमानगामि।' ४. इत्यनेन गताय शनि अन्यथा पाचटे। (उत्तराधिकरणा- शंकर--- तपश्व माजमा स्यात् ।। ५. सोम- पूर्वापेक्षया विशेषराङ्गया मत्यवस्थानात • 'तपोविशेपेविविधर्मतेय भुतिचोदितः । वेदः संगतिः । सूत्रार्थस्तु- तपश्च पाजमानं पन्द्रोत्पत्तिप्रति । कृस्नोऽधिगन्तग्यः सरहस्यो द्विजन्मना ।। ' (मस्मृ. बन्धकदुरिटनिवर्तनेन फलसिदयस्यात् । या लोके । २।१६५) इत्यादिना धर्मजातस्प संप्रदायार्थत्वस्मरणात् । म्वरुपेनापि प्रायश्चित्तेन महतो दुरितम्य निवृत्तिः । हापि तमा स्वरूपेनापि तपमा महतोsपि दुरितस्य • तपःसिद्धस्य पागप सिष्यति । यमेतदव- निवृत्तिसमपात । गम्यते , दु.महि तपः, इ.सं चाधर्मफलं अधर्मों याग- वि-मातिपक्षमित्येत तरः कस्य, यो. फरम्य प्रतिबन्धको मयति । अभेपम्करो हि सः । मस्मिन्न दयो । दुपवादोक्नु संस्कारादध्वयोंयुगने तपः ॥, पति न यो भवितुमर्हति । बसान मोऽस्नेतन्यः । फलन्तरायपापाय नाशकत्वेन संस्कृतिः । लिक्षात् ततः | फोपभोगेन क्षीणे अपने अप्रतिमझो यागः फलं खानिगामि संस्कागन्तरयत् ततः पनादि सकारा- दासतीति । भा. शाश९ भारम् , तहत् । • तपखिनामयनं नाम सनम् , तर गवामयर- भाट- सोगे 'घई नाशाति , पई नाभाति धर्मानिदेगः । वि. ८॥११. इति धुवार ! तापमयनमतिषेधः अनुनादनप्रतिषेध तप्नं तप्तेन संवध्यते । सत्यपि समिधाने यदेय आरापकारको म फलिपकारका, पारमने दाव- मालामापासेपम । तथा घामाणक ना मावान् , मरवेऽपि या परितेलायभावाच । अत समा. तमेन मंगापने इति ( साकारं साफाट्वेण सरप्यते । रुपानादायकम् । यस्तुतस्तु भनृतदनवदेव भामती. ॥१॥२५ वा. निरोपामाम्य अशिक्षित वादभावय र अनमुपचाप . तो पयसि' इति भामिझाया पयगो समारपाविषयत्वम् । इति कामाविषयले प्राने, आरा-धोऽतिदेटमः, नोमपपमः, नापि के ग्लदधिधर्मः । दुपयरकपरयो भगनार गुपजनमापन, सस्प पि, ८२, . नते परवि दम्पानपति सा प पिए याति कलागापेशा लपवदेशानिशा पानियो याजिनम्त्यत्र प्रदेवता- भग्नामास्य दुशागत, गप पपमेदा वर्गभेदः चातुर्माम्चदेसी । मी.को २४ .

·प्तिपरसुमहणन्यायः वमोवादः . । । २।२९. ते यसि दध्यानयनं आमिक्षा प्रयोजयति, नापि दन्यान्तरम् , निपुगस्य तत्वानुपपरे । नीरोयल- न पाजिन चातुर्मास्येषु वैश्वदेवे ।भा.४।१।९।२२-२४. | पलाशयामलं उपलभ्यमानं मा तमो न निर्गुणम् । तप्तपरमहणन्यायः । तप्तं पशु अश्वन्यपः | मनो द-पान्तरमिति चेत् । न । कृष्णरूपस्य रामाये धसमि: समिः संहिताम्या हस्ताभ्यां उद्धृत्य सम्पदानि ! काठपदायिनः तयातस्य वदभावे अावान् । नया गरवा सजेत् । दादरपोटाघमावे दादिः अन्यथा स्यः च लिखितगुणविरहिणो न द्रवन्यम् । गुगर्म सामान्य. इति व्यवहारे दिम्यविशेपा । नदिदं परमहणं भाषोऽपि अनाश्राम्य न संभवति । न च विन्यादि- छान्दोग्योपनिषदि पाण्याये पोटशे पण्डे पठितम् । के. द्रव्यमस्याश्रयः, नामयन्ये नद्गुणाना तत्समचरिताना ताम्राष्ट्रतिलन्यायः । तद्यथा तरो भ्राष्ट्रे तिलाः । उपधिपसन्नात् । न चास्य तमस, उपधिपपद्यते पक्षिमाः महर्नमपि नावतियन्ते , एवं प्रकृतान्तरेऽपि । टपलम्मकामावात् । न चे िदयामा मेनचमो लोनने अप न्याय: 'स्थानेऽन्तरतमः' पा० १११५. इसि-गोवस्यति । तदभावे तदनुपलधप्रसन्नात् । अस्ति च सुत्रमहामाध्ये स्पष्टः । साहस्री. ५९८. निमीलिनलोचनम्यामि तमः पश्यामि' इन्यमिमानः । तसमापोद्धरणन्यायः । दिन्यविशेषोऽयम् ! | नागादीना गोचरखमः इति स्ववीयः । मनोऽपि च तथादि सौवणे राजतं वाऽपि तानं वा पोदशाङ्गुलम् । आ-तरगोररनियतं बहिरसनि इन्द्रियलिनादौ दवीय एव । चतुरनुलग्यातं मम चाऽय मण्डलम् ।। (तुल न च कारणामाचे कार्यमुत्पत्तुमईति । तस्य आफस्सिकन पापम् । पूरयेत् वृत्तेलान्यां विशया तु पलैस्तु तत् । कादाचिकत्यानुएपः । तस्मान्न वमो नाम विचिद्रित सुवर्णमापकं तस्मिन् सुतमे निक्षिपेत् ततः । अङ्गुष्ठा- | वस्तु । नानि तयानम् । य द तमस्तमालनील्युए- गुलिपोगेन उद्धरेत् ततमापकम् । रामं यो न धुनुसाद लमामदे इत्यभिमानो लौक्तिकाना आरोकादर्शने । सोऽयं विस्फोटो या न जायते । शुद्धो भवनि धर्मेण निर्विका-विलयः । एवमभाषदर्शन तयाहार व विलन एवेति करागतिः ।। ' उद्धरेत् इति पाश्रादुन्ठेपणमाम् । मायः । मिताक्षरा २१९१३. प्रमीयते तावत्तमः तमारमालाश्यामम् नि चा- •नमा दम्य इति मीमासका। मणि.. २१. प्रमितावेव प्रमितिविनमसंभवः । न चास्प बाधकमति तमोदीपन्यायः तया अज्ञानं शामिछयो प्रमाणम् न च तदावे प्रमीयमाणमपद्यमईति , अति- मानेनान्यन्तमूढधी. । म नूनं तमः पश्येद्दीपेनोत्तम- प्रसङ्गात् । न च नमाति प्रमाणानुपलब्धेः प्रमा मयमा नसा' की राशिमा-समागी । साहस्री. बायपोगुनिता , मायुपासपेपि सन्मगलान । दि ताप्रमाणमिन्द्रियाद्युपलम्पने रूपाद्युपलब्धिलिङ्गामानुमान समाप्रकाशन्याय। यामुपमशेपमर्दकमाने अम्योपलब्धिरिनि चेत् । न, दापि समानत्वात् । म स्पष्टः । प्रकाशा समस: अमर्दकः । साहस्री. ४०१. (चक्षुरादिगोचरखमस्यायुक्तम् । वाई वरमस्तु ताठ • नमोबादः न किल अन्धकारो नाम तत्वतोऽसि, समस्त जनसाक्षात्कारारपदे प्रमितिकार्यदर्शनात प्रमाणा- जगायो वा । तथाहि , सद् द्रव्यादीनामन्यतममेव भवेत्।। न्तरमनुपलब्धपूर्वमपि , न पुनस्सस्य अन्यनोऽनुपलाभार तैरेव विधा प्रदात् । तत्र इयत्वे नमः पृषि यादीना-पटकाविपर्ययो युज्यते । अस्तु का चक्षुरेवास्थ मन्यतममन्यद्वान तादम्यतमम् । शिति सरिय-कारणम् । न च निमीलितास्य पटलवतो का तन्नारित, रमसु चतुर्दशगुणेषु , तेजसि च एकादशगुरे, मातरि- | अपि नु पिहितम् । कथ ताई पिहित घटादाविन माये श्वनि च नवगुणे , मनसि 7 अष्टाणे , नभसि व तमसि प्रवर्तेत इति चेत् । मा प्रवर्तिर | निधनम् । पो दिक्कामोश्च पञ्च गुणयौरविनाशिनो अनन्त । परिच्छेत्स्यति हि तच्छाया पक्ष्मयोः पदरम्य वा मत्यासना- र्भावात । अन्तमा या तावद्गुणत्यममानिस दापत्तेश्य ।। मपि पिशानुणी पडल्पश्मणी पिदवी वामदेवे दभु, 1 ·। तमोवादः १९४७ तमोवादः न तु पटलपश्मणी । आलोकाप्यायितं तत् पृथिष्पादिग्रहे | मिवारभन्ते । तच्च रूपविशेषे सति अनेकद्रम्यवान प्रभवति, न तु तच्छायाया तद्विरोधिन्यां केवलस्यैव तत्र महत्वाद्वा चाक्षुषमिति न तदुपायनवालतिः । न च तस्य सामय्यांत् । कार्यदर्शनीमेपत्वात्तस्य सूक्ष्मपि चेपीक- | दिवारम्भसंभव. शाश्वतिकविरोधे सति तेजसि, न भातु तूलादि चक्षुराच्छादकमासनं अनुभ्यमानमतिमहत् | स्पर्शवद्वेगवन्मुद्गगदिघाने परिधिनि कुम्भारम्भाय अनवधि चकास्ति तपेयमपि । न च मन्धानामिवरगात्रा- भवन्ति मृदवयवाः विभ्रति वा कुम्भमारन्ममिति । मत वयववत गोलकाविष्ठाने तत्कार्योपलम्भसंभवः । तद्भाव एव हि दियाऽपि निरस्ततेजसि गिरिगुहायामामन्ते एव । का वरसुपउम्मकान्तरकल्पना इन्युक्तम् । कतमत्पनर्देन्या सादेतत् । न तामसा: परमाणवोऽक्यविनमारमन्ते , दीना तमः । ननु द्रव्यमेव, कालिमगुणशालिवात् । स्पर्शविरहादाममनोन्यौमयत् । न म आरम्मै रूपपरत्वं स्पन्दबधान । तथाहि , कालिमैव अस्य रमुपलभ्यते । प्रयोगकम् , अरूणामपि पवनपरमाणुना स्पोवदन्या- अलैजसोरिख श्वेतिमा । एवं संख्या अपि एकत्वादिका | रम्मदर्शनात अस्पर्शाना च आ-ममनसा तदभावात् । परिमाणम् , तत् चतुर्विधम् । पृथि पाद्यणूनामिव । तत् किमात्र मक्ता नमःपरमाणवः सन्ति न १ सन्ति तमोऽणूनामप्यनुमानार । पृथक्त्यसंयोगविभागपरन्या- | चेत् कथं तदययविनाममावः १ तझावलक्षणत्वात् परमाणु- परत्यसकाराश्य पद्यविधमपि कर्म अध्यक्षमीक्षते यथाइ भावस्य । अमरवे या तमःपरमाणूनों कर्ष न देतोराशया- अनमगवान यार्तिकारः । (कुमारिलाचार्यात् अन्य ) सिद्धिः १ देनोरस्पास्य असत्यत्वात । असदामयाबमदोप ननु नाभावमानस्य तमस्त्यं वृद्धसंमतम् । इति चेन । तुन्छस्य अहेतुल्याद कल्पनाऽ:रोपित- छायायाः कायॆमित्येवं पुराणे भूगुणश्रुतेः । तदानस्य च वस्तुनः असापकत्वात् । न जातु समारोपित- भूगुणस्य कायॆम्य छायाया दन्यान्तरश्रुतेः इत्यर्थः । धूमभावा मिहिका कृशानुसाधनं भवति । प्रामाणिकस्म दूरागन्नप्रदीपादिदेवचेष्टाऽनुमारिणी । आसन्न- | तु प्रभातम्य भावाभिकरणपन्तरेण भयोगात् । तम:- दुरदीपादिमहदल्पचलाऽचला ॥ देहानुवर्तिनी परमाणु असन्सु आश्रयासिदवया मपत्यसिदित, न तु छाया न वस्तुत्यादिना भवेत् ॥' इति । न न स्वतः अप्रसिद्धस्य सत्यामपि परप्रसिद्धौ साधनाङ्गत्वम् , पृथिम्यादीनामन्यतमम् । न तावत् कृष्णरूपस्य तमसः स्वयमप्रतीतस्य परप्रत्यायनानईत्वात् । यथोक्तम् 'योऽपि तोपादिभावस भय, । नोयतेजोः सितत्यान् , एवं पवना- तावत्पराऽसिद्ध. स्वयंसिद्धोऽभिधीयते । भवेनत्र दीना नारूपस्यात् । न च परोपधानात् कालिन्दी- प्रतीकार स्वनोऽसिद्धे तु का क्रिया॥ इति अपि सलिलस्येव तममः कालिमेति साम्प्रतम् । अनुपदित्तस्य च अस्पर्शस्त द्रध्यानारम्मफरलेन न स्वामाविका संबन्यो फाचिदपि स्वाभाविकरूपान्तरशालिनोऽनुपरम्धेः, क्षेत्र मनसः शक्यो निश्चेतुम्, देय॑स्य उपार्विद्यमानत्वात् , समुद्धृतस्यैव कालिन्दीधारिणः स्वभाववच्छचवलम्य । धर्माधर्मनिमियादिवनिर्माणस्य । साक्षात् पारपण गापि पा ितमः । तद्गुणानां गन्धादीनामभावार । च सर्व कार्यनातं गोगसाधनं सत् निर्माण स्यात् । न ननु तथैव गन्धादिग्याप्त कृष्णमति रूप निवृत्ती मनोऽवयविनः शरीरतया विषयतया वा भोगसाधनता असदिगुरुम् । तस्कि पवने अनुष्णाशीतत्पर्शः असमेव ? संभवति । इन्द्रियानविष्ठाननया देहमावाऽभावात् गन्धादि यातस्य तस्य पृयिभ्यामुपरब्धः , पवने च अपाणिवस्य च समायानग्युपगमात् । विपयभायन्तु तेथममाया , पाकनस्य पन्य गन्धादिम्यात पम् । अननुभूपमान+या अनुपपनः । इन्द्रिममाया अणुन अपं तु अपाकजः स्पर्शो वाफ्यीपः इति चेन्न , हापिएर मनसः | नमसस्तु रूपवतो विषयमायो भवति माम्या नहि समतोऽपि कालिमा पाकमः । प्रत्यक्षं मोगमाघनत्वमिति न वैयष्यंम् । परममता पुनः यसमा चौमयापि समानम् । तमापरमाणवर यार्थिवादियर-चायिकारण योगविरहान् अधिकारिमाणमयदयानुप- माणप इन प्रणुकादिम्मेण महान्तं तमोऽवयषिन पार्यिरत पतेव कारणतमानन्यूनारिमाणमादर्शनार बाधिमा- ·तमोयांदा १९४८ वर्कपाद योगाय परममहत्वपापातार व स्वस्मयादिम्बर- विधामकरकार्याणि करोतीति प्रसिद्धम् , या मतेsh फायमिति सोऽयपाधिः । न चौपाधिकः संबन्धः गोध्यमिति । साहस्री, ७८९. अनुमानानम् । मा भूद् वामापदनाद् सकृदयगत तरनममायापनं फलं चरतममायापन- सहभायस्य अनुमान शिष्यस्य । न च मनन्यथासिद्ध साधनायत्तमिति न्यायः । यथा रिचारपाटवेन पाव. गोलन्धकारानुमवे परिपनि रपुरवि प्रत्यक्षे , अषित- | यावन् विवेकदादथे भरति तारनावत् अमथिस्य विषयं अनुमानमुदेवमन्सइठे । मा भूतु अनुष्णवं चायने इति भावः । साइस्त्री. ३८६. तेजसो दम्पत्वात् पृथिव्यादिवत् इत्पनुमानम् दिन्यान्तरम्य • तरसमया. सबनीयपुरोहार एव, न तु सर्वे च द्रयान्वराश्रयत्वं दृटम, तद्यथा भाकरणम्य वेजसः | पुरोडाया। शास्यानामयने । मा, ३१८२२४२-४४, मुर्गादेः पार्थिवदन्योपानमः , अन्यथापतनादिन मवेत नाबीजन्यायः । तरोई बीजाय अन्यस्तरुः गुरुत्वाभायात् । यया व अमिजातमहानासादिमणि- | इति जन्यगनकमायः सदारानः प्रसिका, नवदन्यदपि १ के. समाभयं तेन च तदेतत् अमगावरतेक इति • तर्कः कचित् न्याप्तिाह व्यभिचारशका निवर्तक । सोमवम् । तेजससदाभपस्यान्ततः पद्योतादिगतम्या न्यायरोपेग ग्यारोपधारा अनिएसयन वः । कयाचिन्मात्रया स्पप्रकाशनन्याप्तवार, मसान देपर. तथादि, बहिविरहेऽपि धूमः स्यात् इत्याशङ्का कार्य- स्यात् । तस्मातमो ट्रगान्तरमपि पृथिन्याद्यनुनि घासति , कारणभावप्रतिरधानाग्निवर्तते । वापि अहेतुकी भया' तेजस विनश्यति । तदपगमे च पृयिन्यादिभ्यः । इत्यादा तु 'धूमा बहनियमस आदाने मत्तिन पुनः प्रभविष्यति धनुष्कात (अपवरकपविष्टस्य कतिपया- स्थात् ' इति म्याघातेन निरसनीया । यत्र स्वत एर सोवायरसमेटरविरलेऽपि तमसि सान्द्रताऽकामो नमः, शका नाक्तरवि, नवा पेशा इति दिक् । मणि. इन्द्रियोपहते; काल्परिवासवशात् । उपहति विगमे पृ. ३४. तर्कः। विधिवाक्पयर्यरूपरे बापतक যখান অথরি অথবাক্ষণ বহাখাল, areধ্যা ৭ चिर 1'पीडीनाइन्ति ' 'तण्डुस्लान् पिनष्ट्रि' अत्र अवपातपेपणे अपूर्वजनके, विदितावावात् यजयादि- तत्र दायाम् । सा च मान्दा पिधचे पदार्यान् , नवेना विरठीकता न चारोकामावमा तम इति पावरन् । अत्रानुमाने गुपविमोकचूपत्तियोदृष्टयो- जनयोः लोकसिद्धत्वेन तादध्ये अवघातपेपणयोविधि-वर्षः मात्म्, तस्य नोटयानुपपत्तेः आमृतानवारिता- सोरम च मयमानुपानिपमझान् । तया व सात इति विपक्षे तकः । पूर्वरोऽयम् । वि. २३. परिस्पन्दादयस्तदर्तिनः अवगम्यमानाः कथंचित केशेन ताप्रतिष्ठानान् इति न्यायः। 'नागि गम्भीरार्थस्य निश्वमा इति व्यापार्थः। हि पुराणे नयारण्यामन्ति । तस्मात् मत्यवसिड अवति बाधक त्यान्तरमेकादश नमो नवगुणं चेनि सिद्धम् । नादौ पञ्चकोटियोउन भूगोलपरिमाणं इत्यादि यसम, छत महानन्यायेन समाधेयं इति संभवास मतमीमांडार बोथ्य- दर्शनं छाया न चामावोऽस्मृनौ गतेः । रुपादु- मिनि । (तमितिमानात इति तु २।११११ प्रभूत्राशर पायसद्भायाद् द्रव्यं द्रव्यान्तरानुगम् ॥' इनि इति को)। इई सीमा पार कायाम् । संप्रहश्लोकः । अलं या नैयायिकैषिवादेन । आसोका- साहस्री ७५ माव एवं तमः किणिका, पृ. ७३-७९. * तपादा नाम प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः पूर्व- तरक्षडाकिनीन्यायः 1 तरयः मापया तरस मीमासायाय ( उतरनीमासायात दितीया पागम्य द्वितीयः इनि ग्यानविशेपे दारिनीकाहने प्रतिद्ध, } से पादः । के तपादे विवाहमनामधेशामक डाकिनी तरक्षदाकिनी । डाकिनी नु श्रीमहाकाटी- वेदम्य सामान्यन प्रामाण्यम् , वैशिम च विनिमागास विशेषः । यथा तरक्षरथा डाकिनी मयदुररूपिणी नाना प्रामाण्यं वागतम् । कु. शरा. ।

·. . 0 तश्यकासदि साध्योपकारयोः . तलयकारादिशसाभेदाः सामदे । तेषु | लौकिक-लाक्षणिक-नानार्थस्थलीयशान्दयोधे गीनिहतका अक्षरविकारादयो विलक्षणा; । ते चानुपाने वापर्यशानं हेतुः इत्याहुः। मणि, पृ.६१. तात्पर्योगा- विकल्प्यन्ते , न तु समुन्धीयन्ते । वि. ३७. भिधानं नाम प्राधान्येनाभिधानम्, न शेपिावेन । तवैवाययः रुयाः विधिः । पचा अन्वेत। पा. ४५११६ पृ. १०३. . पात्पर्यात् लक्षणा- अन्वत इलाये । वाल, पृ. ४०. सिद्धिः । शा. ११२१ पृ. ६. • तापद्धि वृत्तिः, न ० नन्यः परायः शन्दमारनावाचकः तम्यत्वेन । वृत्तात्पर्यम् । गौणत्वाविशेषेऽपि ( वारुण्या निकासेन वि. २।१।१ वर्णकं २.० तन्यः विधामी श्रुतिः । या. | नुवावस्य चरन्ति इत्पत्र अवभृयपदे ) तापनि । ३१७१९३.७००. इति कर्मान्त गौणय संभवति । सोम. ७३४. "वव्यान् मोश्यात् पदार्यान् । इति सोमेश्वरः । तात्पर्यावधारणं बिना लाक्षणिकशब्दप्रवृत्त्ययोगः । 'पृणीयादिमागमानाय तन्यान् । बाल, पृ. ५८. सु.पृ. ७३७. . तात्पर्गारयशब्दव्यापारस्म सब तस्करस्य पुरस्तात्को स्वर्णमुपेत्य साहो । भावात् । मु. पृ. १४४५, द्घाटनं प्रतिभातीति न्याय.। स्पष्टः । अयं स द. तास्थ्यात् साच्छन्द्यं इति न्यायः । अयं से जैमिनीये विस्तृतः । साहसी. ७२२, 'पुयोगादाव्यायाम (पा० ४।१।४८) इतिसूत्रमहाभाष्ये ताण्डके सर्वशारवागतन्योतियोमानुवादेन अभिहितः । नयया 'मवा हसन्ति , पिरिर्दयते' इति । प्रागम्यविधानात् महिनापरस्यापि ज्योतिष्ठोमम्यो. तस्मिन् तिष्ठति तास्था, तस्य भावः तस्य | स: पत्तिरति यस्य नियम स्यात् । था. १४ाश२५. शन्दः यम्य बोधकः म तच्छन्दः, तस्य भावः सच्छि- • तात्पर्य च शब्दगत ए१ वर्मविशेषः । सद्- | न्यर 1 मवरणः पुरुमाः मञ्चशब्देन बोध्यन्ते । गिरि- माइका अभ्ययनविश्पादिरेष । भाह. १९६७.७ तात्पर्य शनेन गिरिला धृक्षा बोध्यन्ते ) । साहस्री. ४४४. तु तन्पतीतीच्छया ववश अनुसेहितत्वम् । वन पदार्थ * तादये किचिन कुर्वनः, नान्यथा । ( गम्मै नात्पर्य निश्रयः संसर्गतात्पर्य निश्चयक्ष तादृशशाब्दबोधे हेतु: । इति तदर्थः, नस्य भावः नादर्ण्यम् । या यस्य किंचितु- बन्देरे शान्दबोधातुद्यात, तर पर्यभगे २ आहा- पररेति , स वर्ष: दक्षि वा शक्यते इति । ) । शु. शाब्दबोधोदयात् । शुकनाक्ये वेदवाक्ये च ईश्वरतापर्य- पृ २११ • तादर्य सदधीन विधिविषय वम् । मु. ग्रहेण शाब्दबोध: अध्यापकतापपंप्रदेण वा । न च पृ. १३७९. . तादध्ये चतुर्थी धनलाभाय रागतेवा' प्रकरणादिकमेव तत्तन्छाब्दबोधे हेतुः, न तु तात्पर्यज्ञानं जोऽवषय' इत्यादौ । तया च फलं गम्यते । इति वाच्यम् । अननुगतप्रकरणाविज्ञानानां हेतुत्वे (ऊनः गादिरसस्य पयादेः अवरुद्ध प्राप्त्यै उम्म गौरवात् । केचित्तु नात्पर्यशाने लाक्षणिकनानार्थ- | उपमुख्यते इत्यर्थः) । वि. १।२।२. * तादर्थं सी, रखलीयशाब्दे हेतुः, न I शाब्दबोधमात्रे गौरवात् । एवं | यथा संभवति तथा कार्य कल्पनीयम् । वृहली. १२१३. च सैन्धनपदजन्मनाना|पस्थिनिकालीनतपदजन्मलपणा • तार्योपकारयो दोऽपि अम्ति ? यादमस्ति । दिशाब्दबोधे तात्पर्यज्ञानं कारणम् । न चैवं गौरवम् , ' अपकुर्वन्नपी हि तादयं यएदेशभार । उपकुमारे सर्वशाब्दे तत्तच्छाब्दपावन्छिन्ने तत्तत्तापर्यज्ञानाना पस्तदये कि नोच्यते॥' उद्देशमानेण तापत ताटर्य- अनलकार्यकारणभावापेक्षया लघुत्वार इन्याहुः । परे | सिद्धिः । सा चोपकायएकाग्योम्नुल्या तवया मकानों तु तात्पर्यशानम्य न हेतुर्व संभवति तज्ञानाराभ- | धूमः इत्यपकारिण्यपि प्रयुज्यते । तयोपकुपवपि प्रसद्धि- बान् । आरश्याप्रकरणापमभिचाहारादिना ताज्ञानभवे | अपशेजकयोन तादध्यन न्यादिश्यते । नहि कवितमि 'तदेतोः' इतिन्यायेन ( नद्धेनोरैव अस्तु हेतुत्वम्, शालिकुल्यास्थमुदक चिन् मदर्थमेवाः प्रणीता इत्यध्य- मध्ये किं तेन ) तप्प वैयदि । अतो नेदयाक्यार्थबोधे | यति । ससान्यात तादर्थ अन्योपकार इति ·तार्थ्यप्रतिपादन १९५० नियमधिकरणं 1 विधायते । या. श१२ पृ. ६५७-५८, ९ तादय-1 • विद्यन्तेन क्रिया उब्यते । मा. २१२१५।१४, प्रतिपादनरूपेण दोषस विनियोजनानि श्रुत्यादीन्येव इति | तिनिपातोमयामिहितक्तत्वकर्मवयोः प्रथमा । दिवेका रक्षणमारधन्यम् । ३२९२ पृ.६५८. रहस्य. पृ. ६४-६६. • तिड्प्रत्ययावृत्तिलक्षणो वादाचाच्छन्द्यमिति न्यायः । तयथा-वास्यभेदः । पाल, पृ. १८९. जरिन यान्तं ब्रह्मदत्त इत्याद । ब्रह्मदत्ते यानि कार्याणि , •तिथि म ( चन्द्रस्य एककारावर्धनावोदकः जटिन्यपि तानि यिन्ते अतो जटी अक्षदत्तः इत्युच्यते कालः । चन्द्रस्य द्वादशाशमोगपर्याप्तः कारोवा। के.)। इति । साहसी, ४८५. 'अमा पोडश' (मीको. माग: ११.५९१) इत्यत्र • तान' एकभुतिः प्रचयः इति पर्यायाः । उदावा-यम् । भाह. ५७, दिभ्यो मिन्न एवार्य खरः। वि. ९२८ वर्णक ३. • तिमिरं नाम नेत्ररोगविशेष येन एक. रामपि * तानस्वरेण पजुर्मन्त्राणां यशकर्मणि प्रयोग । चन्द्रादि: भनेको दृश्यते । मापा भयो रोगः मोति- ताना एकभुतिः । मा. ९४२२८१२९-३० वर्गक ३. | विन्दु' इति उच्यने । के. नामरसशब्दस्य अनायेंषु कश्चिदर्य, प्रसिद्धः । • तिर्ययोऽपि कामयन्ते मुरबम् । एवं हि दृश्यते . म्लेच्छेषु 'प' इत्यर्थः प्रसिद्धः, स मानः । घोरतमा छापामुस्सन्ति, शीतेन पीडिता आताम् । आर्यसिद्धि विरोधम्य अहरवेन ईदृशे विषय म्लेच्छ भा, ६।१।२।४-५, . नियंचा भासन फल चैतयते प्रसिद्धरति आदरणीयत्वात् । वि. १३१६. ने कालान्तरफल प्रार्ययन्ते । शारा, तिरा नाम्बूलादनम् । सर्ववर्गपारपरस्पृष्टताम्बूलदन | वैदिके कर्मगि नाधिकारः । ६।१।२६-५ । असमर्थ- उदीच्याना दाक्षिणायाना व अमाचारः । या ३२३व्यात अविद्यावाद अन्यत्वाच । भाट्ट..तिरक्षा पृ.२०४. श्रुतापचिः कदाचिदपि नास्ति शरयु पत्तिनियमन • तार्किका, शानस्य प्रामाण्यमप्रामाण्य च परत: स्यात् तस्याः । शु. १.८९. शायते इति वदन्ति । वैद्यनाथः १२२ १.१४. प्रतियेगधिकरणम् । अधिकारी नास्ति तिरमा सातीयसपनिकपुरौदाशेषु पो देन इविष्क- देवानामृपीणा बनस्पदीना च कर्मम् ॥ दाहानामाव (ज्योतिष्टोमे) मा १२१२४१२-१३. फ्लार्थत्वात् कर्मणः शास्त्रं सर्वाधिकार स्यात् । माप्य यासः धृतात: कम्बल. ! तन्महामते वाश।४।। यजमानः परिधत्ते, भइन च शासो द्वितीय परिश्ते । भाग्यम्-- इदमामन्ति 'दशंपूर्णमासान्या स्वर्ग वि. १.४८ तान्न वासहाय इति । सोम. 101 कामो यजेत' 'ज्योतिधोमेन स्वर्गकामो यजेत इत्येर- ४७. वायर्यादिभिः उपदिष्टे. राह महावते प्रता- मादि । तर संदेह कि यावत् किंचित् सत्य तत् सर्व- इतक्षम समुश्य. भा. १0४७१३-१५. मधिल्य पतदुच्यते, उन सम प्रधिवोनि । म तालसर्पन्यायः । यथा अवरोहगसमये अर्व प्राप्तम् । सर्वाधिकार. अविशेषात् । ननु पादरी न मुसाथिमि. मोदर विदारणासागरोइणं सर्पस्य किंचित् कायम ते कय वेदाधिकारः स्मात् । उच्यते । स्वनाशायेति प्रनिमिति तथा प्रश्तेऽपि । साहनी, मा भूदननानाम् । तिरवस्तु अधिन्य यजेर हति पाव । ननु निर्यचौऽपि न चिन् कामपन्ने 1 नेति तिद् । सुस्तिष्ट्रयां शक्तिमद्रयारकपक्षेऽपि नमः । कामयन्ते मुवम् । श्य दिपते धर्मोऽतमाः शवश्य निस्कृय इसिमा अमिधेयमेष्टव्यम् । या यान्ति, सौतेन पीडिता यादरम् । आह, स्तु श१३ ९३४. • तिडन्त र एक्पदस्पा तिर्यन भाउन्न फर वेष्यते, न कान्तर पार्य विलियोनी श्रुति., उपपरहणा नाम घाल. पृ.४१. | यते ! कालन्तरफ्लानि च वैदिकानि कमाणि। उच्यते। " ·नियंगधिकरण १९५१ तिर्यगधिकरणं - कालान्तरेऽपि फलं कामयमाना लक्ष्यन्ते । शुनः चतु- शब्दोचारणेन इविस्यक्तुम् । वस्मादर्थमेव देवतामभि- दशामुपवततः पश्यामः । श्येनाश्च अष्टपाम् । न | प्रेत्य एतत् भाष्पमिति)। चैषा न्याध्याशङ्का, नियवनिमित्त वात् । नानाऽऽहाराणा भाष्यम्--अपिच निर्यञ्चो न कालान्तरफलेनार्थिनः मपि तस्मिन् काले दर्शनात् । समानाहाराणामपि अन्य ( जन्मान्तरीयफलेन इत्यर्षे.) आस हि ते कामपन्ने । सिन् काले अदर्शनात् । लिङ्गानि च वेदे भवन्ति ननु च उक्तं कालान्तरफलार्थिन; तिरश्चः पश्यामः शनः 'देवा वै सत्रमासत ' इत्येवमादीनि देवताना ऋषीणा | श्येनान् चतुर्दश्यामष्टया चोपयरत इति । उच्यते । न वनस्पतीना अधिकार दर्शयन्ति । ननु का-स्न्यन विधि-जन्मान्तरफलाधिः उपरसन्ति । कथमवगम्यते । वेदा- मुपसंहर्तुं न शक्नुवन्ति इत्यनषिताः । उच्यते । यार्ग ध्ययनाभावात् । ये वेदमधीपते ते एतद्विदुः इदं कर्म कर्तुं शक्नुवन्ति केचित् । नस्सात् यजेत इत्येवमादीनि कृत्या इदं फलममुन प्राप्नोतीति । न पैसे वेदमधीयते । अधिकरिष्यन्ति शक्तः । विष्णुक्रमादिवचनानि तु नापि स्मृति शास्त्राणि । नापि अन्येभ्योऽवगच्छन्ति । अवतान् नापिकरि पन्ति । तम या अनुपविष्टविष्णु- सम्मान पिदन्ति वर्गम् । भविद्यासः कथमनुतिष्ठेयुः । क्रमादिका स केवलं यागं करिष्पति , फस्तस्य दोषः । तस्मान्न धर्मायोपयन्ति इति । किमर्थं तर्हि एषा- द्रन्यपरिग्रहोऽपि देवनाम:, हस्तिप्राम:, अपभस्य ग्रामः मुपपासः १ उच्यते । रोगादचिरेपाम् । कय पुनर्भिपते इत्युपचाररत् अस्त्येवेति । तस्मात् अगनुष्याणागपि काले रोगो भवति । उच्यो । निपतकाला अपि रोगा शास्नुषता अधिकार इति । भवन्ति यया तृतीयका श्चातुर्थका श्येति । तस्मात् मनुष्याणा- कर्तुवा श्रुतिसंगेगाद् विधि. कास्न्येन गम्यते। मधिरः इति । न च तिरक्षा दवपरियहः । नहि एवं द्र-यं स्वेच्छया उपयुआना दृश्यन्ते । तस्मात् अनीशाना: भाष्यम्-~- बाराब्दः पक्षं ज्यावर्तयति । न चैत- धनस्य । यत्तु देवमामो इस्तिमाम इति , उपचारमात्र दस्ति तिर्मगादीनामपि अधिकार इति । कस्य तर्हि । यः | तत् । तस्मादपि न तिरश्चामधिकार इति । यानि पुनः समय: कस्न को अभिनिर्वतयितुम् । न चैते लिङ्गानि 'देवा वै मामत' हत्येवपादीनि, अर्थ- गनुपन्ति तिर्यगादयः फस्न कामिनिर्वपितुम् ।। बादास्ते विधिपरोचनाः । विद्यते हि विधिरपस्तेषु नस्मात् पपा न सुराव्याम्युपायः कर्म इति । कथं यो न | सर्वेषु। न च विधेः विधिना एकवाक्यमावो भानि वचन- शक्यते कर्तुम् , सः अभ्युपायः स्यादिति । ग्यक्तिमेदात् । स्तुतिस्तु सा ।इथ नाम सत्राण्यासित यानि, न देवानां देवतान्तराभावात् । नहि आत्मान पत् ऋतकया गपि आसते देवाः, भासनचेतना मुदिप त्यागः भवति । त्याग वासी न स्यात् । मपि तिवा, अचेतना अपि बनम्पतयः । सिमा न ऋापीणां आयाभावात् । न भृग्यादयो भवा- पुनर्विासो मनुष्या इति । गनु विष्णुक्रमादिषु अनधि- दिमि. सगोमा मन्तिान चैप मामध्ये प्रत्यशम् । कृताः केरल या करिष्यन्ति, नैवम् । गुणा याग प्रति हु-वपरित्यागाद्यभावात् भठामथ्र्मान् देवादी- उपविश्य ते, न कार प्रति । नेन सागमा क्रियमाणे नामनधिकारः । मनुष्य याचनविषशुकमणाशावेशणेयु | वैगुण्य इति न फलगबन्धः स्यात् । कथ पुनः याग पनि असमयों नापिक्रियते । कुतः । इतिकर्त-पताशे उपदिश्यते इति चेत्, इतिकर्तव्यताकास पागम्य वाचनादीनो मनमाणवान् फ्रावश ! वैविना फलमेर अन्तिमान उपनिपतित्राः शान्ति न निराकाखीम् । नास्ति । न च भृग्वादयो भृग्यादिमगोनाः इति इतरथा हि कान अधिकुर्व गुणवचनेषु अनिवृत्ता- अयुकम् । अनादिहि फालः अस्माकम् । न देवानां का वचन अनर्थकमेव स्यात् । अनुपनतम पल. देवतान्तराभावात् इति , येषा शब्द एन देवता तेषा- वचनमभविष्यत् । वत्र साकाचयात् वाक्पसुपरोस्पते । मपि भयुक्तो मन्पा । (शक्यते हि नेपामि इन्द्र- | अथ एतदेय वाक्यं समर्यानां मुगुणं कर्भ विधायति ·तिचंगाधिकरण १९५२ तिष्ठन् याज्या . असमर्थाना पिगुण ति, तन ! धारणे उभपशक्ति- आषिश्वर गादीनां । अनाविधात सारस्य अपर. विरोधात् शाक्य भियत या हि तत् इतिकर्तन्यता धरणादो ऋश्यन्तरसारि संमवाव अधिकारोऽस्येवेशी प्रति । ससात सानयागोपदेशः सनि निरद्रयागो भाष्योक्तं अगाधिकारप्रतिपादनं अनादरणीयम् । पदेशमायः । तस्मात् मनुष्याणामेयारिकार इति । मण्डत-- 'मनुष्योऽनाधिकारभार ।' प्रयोगने पडोक्तं फेचिदादः । सदसवासरं कर्म न शंकर-निर्यगादेनाधिकारः।' नियोगतो दिवसेषु पल्पपितम्य इति पूर्वपक्षे तदायुषी *निर्यगपिकरणे अद्भानुसारेण प्रानपापमोर, देवनादीनो सेमवात् इति , निदान्ते तसमनात् इनि भितः । कु. ११३३२. • नियंगधिकरणे दिवनेश्व रुपतिम् इति । तनु उपरिवाद धादान अविकारी निराकृतोऽपि सहसविसरे सने प्याशयामः ( ६७१३)। भुतिबगत स्वीकार्य: प्रति पूर्णपक्ष भाट्ट. शाजार. शा-तत्र प्रधागवारयेत मर्यपामधिकार- तिगरिकरणे देवाना अनधिकारसाधनम् । सकर्ष. धीः । जायते, शेनाइवास्यानामुपयर्णनम् ।। • नियंगचिकरणे प्रयानवाक्यमनिता विशेष- अोपने नेवाज्यावेक्षणादीनां पुरष प्रति चोदना। प्रत्ययभार गयानोपसंहारसमस्याधिकारः उनः । यतोऽसमर्थतन्न्यं फर्म त्याऽधिकारमाक् ॥ मोम. ६R२. . तिर्यगधिकरणे ययानुष्यवर्गमधिकार: ऋतुं प्रति विधिस्तपां शादृशं वं च शक्नुवन् । कृत्या स्पति ।रल.६१११. * नित्यनैमितिराना भगी फलमयानोनि ततोऽन्यस्थानयिनिया ।' मनः काम्पवत् सेवाहोपसंहारेणेव मोगः । एकादशे सर्वधा- समर्थानामेनाधिकार।। मझाना साहित्येन ऋतूपकारजनकत्वस्य स्थापयिष्यमाण- सोम- मडादिरिचारपद देवतातिरंगपि- ग्यात विसाधिकरणे यथाविनियोग अधिकारकल्पनस्य कारविचार: समवृत्तिमफलकत्वाभावात् अनुष्ठान विशेष खितवाचा भाह. ६४३११. * सूत्रकारस देवताविपक्षा- फलकावर हितोऽपि न्यायसाम्यमात्रात् Bइ प्रतितः इति | मिमित बार्तिकाभिमतं चेति परे तिर्यगविरगे अपयिष्यते । कु. १२४१४३, वि-अधादेरस्पसौ नो था, खगेन्दुबाट स • तिरंगादिप्रतीतिषु शन्दप्रत्यासु इन्द्रियम्य अर्थे विद्यते । प्रधानोनयनुसारेण यथाशक्त्यमवर्णनम् ।, एवं सामर्षमवतम् । ऋजु..८९. नैवान्यावादीमा पुरुष प्रति चोदना । ऋतु प्रति •'तिम्धीनो विततो रहिमरेषामधः विदासी३दुपार विपिस्तसामाशक्तसावकारिता ।।' खिदासीत् ।। ऋस, १०११२९६५ पूर्वार्ध: । इति एपी मातृ-मिढे अधिकारे स केषामिति चिन्यते । तत्र स्वर्गकामवाविशेषात् चेतनमानस्याधिकारः न च कवयो मनीपा इति पूर्वस्यामुधि निर्दिष्टाना कदानी तिरो स्वग दिनापनाइसमवः, रश्मिः तिरश्चीनी विवतः । अपः आसीत् , उत्त परकीयेरवाया अप्रत्यक्षवेन तदभापनिश्चयानुपपतेः। श्येनावीना अष्टम्यु- उपरि इनि खिल्छब्दयोगात पडत्या च संशयः । सु. पवरमादिदर्शनेन तदनुमानाच्च । न न साङ्गकापासामर्थात् ए. ६७१. अनधिकारः, शक्यमात्रस्येव करणोपपतेः । इति प्राप्त, वितण्डुलन्यायः । यथा तिउण्डरमानयज्युक्त পানামা अश्त्रयान्नयोत्तर पश्चात् विभिचलेन अमेस्ष्टानि निगनि तण्डलानि चानीतानि भवन्ति , अधिकारिकल्पनात् पूर्वावगनमानपानानुष्ठानसमर्थ महष्टायपि तिल्लण्डुलानि वा आनीतानि भवन्ति, त्या एराधिकारी । अत असमर्थ-वात् अविशवाद अट्रय प्राते पनि । साहसी १२६. स्यात् न निश्चिामविकारः । विष्णुक्रमासमत्वाचन • तिष्ठन् याज्यामन्याह भा स्थानगुणविधि. । वि. पदबन्धबधिरमूकादीनामा देवादीना तु विग्रहायमाबादेव | 10(२२. ध्येयन् । 1 ·- . तिखः आहुतीः १९५३ तुल्यः सर्वेषां 'तिसः आहुनीजुहोति' इत्यादौ सेख्यया | सः । कृष्ण द्रष्टुं याति , कृष्ण दोको याति) 1 बाल. कर्मभेदः । संख्याऽधिकरणम् । भा. २२७१२१. पृ. ४५-४६. तिस एव साहस्योपसटः द्वादशाहीनस्य' इति हू तुलोन्नमनन्यायः । एकस्य शिक्षस्य उन्नम- वाक्ये त्रिवमेव सर्वदोपरहितत्वात् विधीयते , दादशवं नायन ब्यापारेण इतरशिस्यस्य अघोनयनमपि भवति । तु महीनसेवन्धिवाक्यान्तरादेष प्रासं भौचित्यरूपेण तद्वत् । संग्रहा. भस्य स्तुत्यर्थं निवातादिधत् अन्यते । या, ३।३।८।१६. तुलायष्टिन्यायः । यथा तुलाष्टिः स्तोकेनोन्नति- तिसृषु प्रत्येकं गीयमानं साम समावेष गेयम् । भाहः | मायाति, सोनागत्यधोगतिम् । एवं तलशनोऽपि ९।२।४. * विरुधवदानं चपनस्यैवानं ने तो 1 | नोकैनोनिमायानि, स्तोफेनापोगति याति । साहली, संकर्प. २११६. 'तीर्थ स्नाति । इति तीर्थविदोषणं सुसावतर * तुल्यं च सांप्रदायिकम् । ११२।१८।। ग्वात दुःखाबनरहदादि म्यावर्तयति । वा. ३।४।५।१४. प्रमादपाठत्यशक्षानिराकरणार्थिवत्त्वायगमल शणहेव- तीये नाति' इति धर्मः प्रवर्यः ज्योतिष्टोमे । न्तरसमुच्चयार्थ: चशब्दः । श्रथा' इत्यादिना (बार्तिके) भा. ३।४।५।१४-१५. * तीर्थशब्दवत्-- तद्यथा | 'लिपिना स्वैकवाक्यत्वात् । इत्येतदेय सूर्य प्रमादपाठ- वी०६: तीर्थमानवचनः सन् वीर्यविशेष धर्मसाधनं खराकानिराकरणेऽपि योभितम् । विष्पेकपाफ्यान कदाचित् मते ' तीर्थ यात्रा गनः' इति । भा. ७३1८1) स्तुस्पर्धतया अर्थवत्वावगमान प्रमादपाठस्वनिराकरणे एव १९ । अरबमः । तीर्थशन्दोऽपि तीर्थमानमेव ब्रूने हेन्यन्तरसमुच्चयार्थ: तुरूपं च इति वशन्दः। सु. पृ. ५२. 'तीर्थ यात्रा गतः' इति तु उक्त्वा कानिचित्तीर्थानि तुल्यः सर्वेषां पशुविधिःप्रकरणाविशेषात् । अनुमान्तानि , यतोऽसौ लविशिष्टय विज्ञायते । यत्र तु | श६७१८ ॥ केवलः प्रयुज्यते तत्र तीर्थमानमेव अते । यथा तीर्थे अमिष्टोमे प्रयः शनः अप्रीमोमीया सवनीय: अनु- स्नाति , तीर्थमेव समानाना भवति इति । १३८।२१. मध्य धेति । नत्र सुन्यादिनान् अन्यत्र हिते प्राचीने औप. 'तुमो र मुग्नुमश्विनोदमेथे रयिं न कश्चिन्ममृवाँ वसप्यारन्यै दिन बनीपोगीयः पशुग्नुपीयने । तत्रैव च अवाहाः । समूहनी मिरामन्यतीभिग्न्तरिक्षद्भिरपो- उपकरणादयः पशुपर्मा अपि आम्नाताः । तमेव च दकामिः ॥डस११११।३१ अस्य एवामारण्यापिका- धर्मोके पाक् 'अप्रेयः पशुरमिष्टोम भारम्प ' इत्या- रारूपतम् । है अश्विनी तुम्रो नाम कश्चित् राजा भुज्यु- दिना सपनीयाः पशवोऽपि आम्नाताः । सबनीसानुमान मामानं वपुत्रं उदमे समुद्रे अवारा: वाइयामास इति तु मुयादिने । अनुबनायास्तु अवभृयान्तेऽनुष्टीपते । तत्र तिहातिको भवन्ति इति प्रथमपुरुषार्थमध्यमः । प्रसिद्धि- उपाकरणादयो पशुधर्मा विहिताः, ते कि प्रयाणामपि धोननायर्यो हतारः । नकारस्य उपभावात् यया कअित् पशूनामय विधीयन्ते, उत अमीपोमीयसनीययोध्योरये, मवान् भवनमरण रयिं धनं समुद्र वाहपनि विषा भाभीयोमीपस्य एकस्यैवाय इतरयोस्तु चोदनेव दृष्टान्तः । न भुज्युं आत्मन्वदीभिः हामिः अन्तरिक्षपृद्रिः स्युः इति । नत्र प्रहतेन प्रथमम्प्रेण आयः पक्षः उप- आकाशगामिनी मिः अपोदकामिः निर्जलामि: नौमिः युवा न्यस्तः । प्रकरणाविशेषात् इति देशरावृपया च द्वितीयो- अदाः सगुदान उचारयामासधुः इति 1 मु, पृ. ६७२, ऽपि पक्षा उन्यत इति केचित् । पपावतमाम्येग "तुमुन् प्रत्ययः 'तमुम्युलौ क्रियाप विषायाम् । सूक्षेग प्रथमः पक्षः, उसूक्षं द्वितीयः पचम उपन्यन्त इति (पा० ३३२१.Aहिनः विनियोनी युतिः | इति स्पटम् । यातिकतरेण तु उन्मूलं प्रथमः १:, इति भयोमे परमते 1 पार्थगारपिमो नु नागौ भुधि । भेग नु दिलीप. पश इति प्रतिपादियम् । स तु (किपार्यायां मिपापामुपपदे मविपति अ धातो. एतो यपाभुतम्मानुसारेनेय उपन्यस्यामः । सूचस्पः पशुशन्दः मी.को. २१५ " - ·तुल्यः सर्वेषां १९५४ तुल्यः सर्वेषी लक्षणा पनि योपयति । मधमा विधिशन्देन । गत; or ad:' इति मददै दिपति, तया ने पाया पश्य विधीयते इति उपाकरणादिः पापनों पोपवे ।। च प्रियाम् , मिः फ वनानि शमन्ति मन्ति' तपा च पाविधिः उपापरणादिः पशुः सर्वेषां पति निर्णयाभावेन संशपमुलादयन्ति इति निन्दाभुत्यर्थः । प्रयाणामपि पचना तुल्यः स्यात् । मकरमाविशेषात् एषा लिन्दाधुतिः भोपाध्येऽनि भ्रतारी तवः अमिष्टोमप्राणाय पशुपयेऽपि मानावात् । तस्मात् / नष्टा एती धरया प्रात:सबने चरन्ति । इति अन्या पशुपयायों धर्मविधिः इति प्रथा पूर्वपक्षः । एफापा गा पाप्रचाररूपगुणविभाने शेपमता स्थानाच पूर्वस । १९॥ भवति । तेन शायते पशुपाः अमीशोमीपस्यैव ननु उपाकरणादयः पशुधर्माः पाणरमेय पानामय स्युः । श्रोविहितस्य समनीयस्येति । एकयो शाखिना संयनीय. इति प्रथमः पूर्वपशः पूर्वमोक्तः । तम विशेषमुक्या पशुः विधीयते । वन एवं सति पुनःश्रुतिः गुणार्या दितीयः पः अनेन सूरेयोच्यते । प्रकरणात् स्यानाच / वाचाररूपगुणविधानरोपः इति सूत्रस्य धन्दाः । अनुष्ठानणादेपाच पशुधर्माः पूर्वस्य प्रपमरस अमी तेनोएस मालविधिरिनि चेत् । २१ ।। घोमीयस्यैव मवेयुः । अनुबन्ध्याय अमिष्टोमपकरणसवे एकोनविंशविंशमूत्राम्या सिद्धान्तमा उक्तः । पुनः sपि स्यानामाषा न तप पशुधर्मा विधीयन्ते इति । पूर्वपक्षोपन्यासार्थे मूषमिदम् । अमिष्टोमे औपवमध्ये. स्पष्टम् । यद्यपि सबनीपस्य समानदेदात्वं पंचित् | म सक्नीयानो आम्मानात् तत्रैव च उसावरणारीना सेयवति तापि नानुशानागदेश्य इति न नम्यापि ने पशुधर्माणामुक्तकात हे परधर्माः ध्वनीयस्य पचोरेर धर्माः, किंतु अमीयोगीयस्वेति । सिद्धान्तपक्षोऽयम् । स्यु, निनाव पवितस्य अमीपोमीयस्य सबनीयस्थ शास्त्वेकेषां तन पुनः तिर्गुणार्थ १२०११ चेति उमः म्युः । ननु वहि · अश्विनं ग्रहं ग्रहीया उसहरसादया पशुधर्माः अमीषोमीयन ननु निता यूपं परिवीय भामे सबनीय पाभुपाकरोनि' सपनीयस्यापि इति वा शक्यम् । कयम् ! वस्तु एके- इति वाक्य विपर्ये मिति येत् । उपते । नेन गुणेन पाम् । गन्दा मनीपोमीपात् विशेषद्योतना: एपेषा वाचाररूपेण सवनीयः पचः द्विवीये मुन्यादिने उत्कृष्टः केपचित् शाखिना मन्ये श्वः औरवातथ्यात् अग्नीपोमीय / उत्कर्ष पारितः । सस्य च वपाचारण उसृष्टा पशो. पशुदिनात उत्तादिने विधीयते 'माश्चिन मह राहील्या, कालय अनियमे प्रामे ' आश्विन प्रई महीला' इत्या- प्रिवृत (निशुगरा रशनया) यूप परिदीप (वेष्टपित्या) दिना वाक्येन कार्यविधिः कारविदोषस्य विधानं क्रियते, भामेय रावनार्य पामुषाकरोति ' इतिवचनेन । तस्मात् म पायेन निषा, कारो पिपीयते । यस कार- पशुधर्माः सवनीयस्य वितुं नाईन्ति । ननु तर्हि विदोषविधानार्थ तद्वायम्, न व्यय इत्पर्यः । परतु भोपयमध्ये अनि सवनीयपश्चामानश्रुतिः किम , उपाकरणम् , से निशेजनम्, शामिशाल नयनम, उच्यते । तत्र सपनोयोः विधान पति पुनाभुति, स् , विशमानय, पोदरणं इत्याद 7. Jधर्मा. सपनीयरप मामतिः, भोपवस गेटहनि भुतिः । सवनीयः । इति चेत् । गुणार्या | निन्दाहारा 'पा मात.मरने चरन्ति पुरो नैकदेशत्वात् । २२ ॥ डाशेन माध्यदिने अस्तृतीयसवने' इत्यनेन एकवाक्यता नायं पालविधिः। नदा वाचारम्य उत्कर्षः नाति गवा पाचाररूपगुणस्य विधानार्या गवति । निन्दा- नेन पशोरकर । शपचाररस उमऽपि धायाः अतिश्च सवनीयान् पचन संबीय या धै मरस्योs. एकदेशावात वपाप्रचारादीनां उत्तरेपामान! उनीः विदितो जनमधूनुते, एवमेतेऽपशायमाना बनमकन्वते । स्यात्, तापि वपापचारात् प्राक्तनानी उपकरणादि- इति पलिता यथा वै रिल जयश्चपले मन्या विचरन् । पोदरणान्ताना उत्कर्षों ने स्यात् । आश्विन गई मन भनवभारितगतिः प्रेक्षकजनमवधुनुने 'किमितो । यहीला' इत्यादिना वाक्येन टु उपकरणादीनां सर्वेषामेष ·तुल्यः सर्वेपा. तुल्यो हि नहिराबन्ध. अङ्गाना 'गुन्यादिने अनुष्ठान विहिनम् । तस्मात् औप स्थानानु पूर्वम्य, संस्कारस्य तदर्थयात् ।२५॥ वैसथ्य अनि आग्नातार आकरयादयः पशुधर्माः न सिद्धान्ती एव व्रते। नुगब्दः उवनीयार्थत्वनिरासाय। सवनीयस्य भवितुमर्हन्ति , किंतु अभीयोमीयम्यैर । सानात् समानदेशात् उपाकरणादयो धर्माः पूर्वस्य सबनीये तु चोदकेन माप्नुवन्ति । अग्नीयोमीयस्यैव भवन्ति । उपाकरणादिरूपस्य संस्कारम्य अर्थेनेति चेत् । २३ ॥ तदर्थत्वान् पशुयागार्थत्वात् । एले धर्मा पशुधागप्रयुक्ताः पूर्वपक्षिण शहका । मनु उपाकरणम्य 'आश्विन | न ज्योतिष्टोममयुक्ताः । तन्मात् अग्रीषोमीयधर्मा इति अहम्' इत्यनेन सुत्यादिने उन्क विहित वपादिसहितस्य | पूर्वोत्तोपसंहारः । सर्वस्यैव सरनीयपशो. अर्थेन अर्थादेव उत्कर्षः सिदो लिङ्गदर्शनाच । २६॥ मवति । एव च 'आश्विनं ग्रहम् । इति सपनीयस्थ सिद्धान्ते क्षेत्यन्नरपर सूत्रम् । अमिष्टोमे औप. पशोः काविधिः भवति । ' मुष्टिना पिपाय बपोद्धाण वाप्ये अनि माग्नाता: पशुधर्माः तस्मिन्नैव भानि आसीत आ चपाडोमात् । इति अयते । न च पूर्वेयुः । आम्मातस्यापि भवनीयस्य पशोनं भवन्ति तु अग्नी. पोद्धाण मुष्टिना पिघाय मुन्यादिने प्रात:स्वनपर्यन्तं षोमीयस्यैव इत्यस्मिन्न वपया प्रात:सवने चरन्ति यासीनेन अवस्थानु शक्यते । अवश्यमाहारविहारादयः पविजा वर्तन्याः । तथा च उपाकरणादयः सर्व धर्मा पुरोडाशेन माध्यंदिने सवने , अनैतृतीयसबने ' इति "उन्कर्पण नत्यादिनस्थम्य सबनीयपशोरेव धर्माः म्यु- न सुत्यादिने पशुपुरोडाशम्पलिङ्ग इश्यते । पुरोडाशयागो हि देवतासंस्कारार्थः । स च अग्नीषोमावेव संस्कृत पूर्वदिनस्यस्य भीयोमीयस्य पशोः । इति चेत् । दानाति नाग्रिम् । तस्मात् पुरोडाशदर्शनात् निजात न, श्रुत्यविप्रतिषेधान् । २४॥ आगीचोमीय पैन पशुधर्माः सवनीयस तु अतिदेशेन 'मुहिना पिधाय वौद्धरण, आसीत आ पाहोमात स्युः। इति श्रुत्या मदि विरोधो भवेत् तदा अर्थेन उकृष्टस्य अचोदना गुणार्थेन । २७॥ काउविधिः सेमाम्येन, न तु श्रुत्या विप्रतियेषोऽस्ति । ध्रुत्पनिप्रतिगात् तुन कालविधिः । श्रुत्या तिप्रतिपेयः ननु सवनीगे पशो पपुगेटाशदर्शनं उपाकरणादि- श्रुतिविप्रतिषेधः, न निविप्रतिषेधः श्रुत्यविप्रतियः । धर्माणा अनीपोमीपार्थत्वे ठिङ्ग भवितुं नाईवि पुरोधा. श्रुत्यविप्रतिषेधात् श्रुतिविप्रतिषेधाभागात न कालविधिः। शस्य चिन्नापिधानार्थत्वात् ग्यूनतादोषनिरासार्थत्वात् औपवमध्येऽहनि उपाकरणादीनि विशसनपर्यन्नानि अगानि | इति । तबाद गुणार्थेन छिद्रापिधानार्थेन पशुपुरोदाशस्य कृतानि स्युः वपापचारय श्वः सुत्यादिने प्रात.सक्ने । अचोदना न चोदना यत्र. । छिनापिधानवास्यं तु करिष्यते तदा, यद्यपि पनपारपर्यन्त शमिता यपो अर्थवादः । तस्मात् पशुधर्मा अमीषोमीषा एव । द्धरणशानं मुष्टिना पिधाय भासितु न शक्नुयात् ततश्च के. मुधिना पिघाय' इत्पनया भुत्या विप्रनिपेशा विरोधः तुल्यो हि ग्रीहिसंवन्धः शाला यागा. सात् । परंतु तृणमुष्टिना पर्णमुष्टिना वा पिघाय शमिता श्व, घातयो. (वा. २२१३१८ ) इति पार्तिकोक्त- वपाप्रचारपर्यत उदागीनः स्यात् इति शम्यो कुम्, न्यायेन भागनुप मारिणा भल्लेन प्रधानमयुक्त प्रणामहणय तदा च न भृतिविरोध: । धान न अर्थेन उकाटस्य निरस्तत्वात् । ('प्रीहिभिर्यजेत' 'नीहीनवहन्ति' इति कालावधिः । ततश्च उपाकरणादीनि सन्येिव अनाने नुत्ये चोदने , नत्र इयं प्रयोडिका, इस न इति नास्ति श: मुत्यादिने र कर्त-पानि । वं च पराधर्माः सर्वेन विशेषडेनुः । इनि पार्मिकना न्यायाधरार्थो म्पापाता )। एपनीयस पशोः, किंतु जोपोनीयस्वैर इति निशान्ती सु. पृ. ६३८. , .

·- है . * सुल्ययोः एकदेशे तुपकणविप्रमोचनादिः तुल्ययोः एकदेशे उत्कृटे ( अन्न नीते)। करोति । स रामुमो सुगरबेश्यतो नानारिशु पारे नूनं अपरोऽपि एफदेशः उत्कृप्यते इति न्यायः। भवतः, कत्र यद्यसो भनिरोपार्श भनि , उम तिसंयोगा पौर्णमास्याः । यदेवादा पोमस हविः करोति । पुन: कारणमुगयोन करोति, योगपद्या. इति । यावदचन वाचनिकम् । ता ने न्ययः क्रमते संभवादिसादिकम् ' अन्तादिवस' मा ६१८५ इति 'तुल्ययोः एकदेशे०' इति । भा. ५/४४१११. सूत्रभाष्ये स्पष्ठम् । साहली. ८३५. • तुल्यानां च तुल्यवदनुगमणे भवति, यथा तुत्यसंख्याकानां धर्मविणेधे प्रयमस्यैव धर्मा 'देवा अषयों गन्धस्तेिऽन्यत आछन् , असुरा रक्षासि अतुपेयाः। वि. १२१२८. पिशाचारतेऽन्यत भासन्' इति । भा. ४४१७१५ । • तुषाः बाहयामिक्षानिष्कामश्च दातुर्मास्यवरुण- अतुल्यानामपि तुमयदनुरुमगं भवति , था 'देवा प्रवासावभृयस्य द्रन्यं न पुरोडाशः । भा. ४१३५२१६. मनुष्या पितरम्तेऽन्यत आसन्' इति | VI४१८. तुपोपवाः भवपानकारीका न कपाटोपादाना. तुल्यानां तु योगपचं इत्यधिकरणे अङ्गाउडानतन्त्रता सादनयो: मोजकः, निनयनकालीनस्तु कपालधारणरुप पश्यते । तस्याश्च प्रधानप्रयोगतजन्यमन्तरेण असिझेः प्रोजकः, उपादानम्प तु न सोडी प्रयोजक । कपाल अधिरा प्रधान प्रयोगतन्त्रता । सु. पृ. ७३३. तु न तुघोपदापप्रयुक्तम्, नापि अपणप्रयुक्तम् । भाट. • तुल्येषु नाधिकारः स्यात् (१।१०५११९) इसर ४१२।११. योषवाय: कपालस्य उपः उपादानस्य नैरामाक्ष्ये सति असंकोचकवन्य वक्ष्यमाणावात् । को. | पालनस्य च अप्रयोजक: । चाल पृ. १०६, ० तुपोप-. रारा४८ पृ. ७०, * तुज्येषु नाधिकारः स्यात् इति | पापः कपालस्य स्वागभूतस्यापि अमोजकः । ५. १०५. गुणसूत्रे तुल्येषु एका एनिधिः अपरत्र विशेषको न स्यात्, • तुपोपचापः पुरोटाशकपालेन कर्त-प: 'रक्षमा मागो- विनिगमनाविरहात इति वश्यते । कु. २२२६६।१७. ऽसि' इति मन्त्रेण । नन कपालस्य तुयोपयायो न प्रो. तुल्येपु नाधिकार स्थात् इति न्यायान् । जकः, किंतु अपममेव । स्था च पुरोडाभावेन कपारा. न च (प्रकरणस्य ) अधिकारात विदोषः । (ये एव | भावेऽपि चरी तुयोपाप: कर्तग्य एवं केनचित साधनेन, जीयो भकार्याः, ने एवं कर्माः, न पृश्क फेचित् । न तु फालेन । वि. ४।४।११. तपोपधापः । कार्या नाम । इति भाम्पेण न्यायाधरार्थो न्याख्यातः)। पुरोडाशरान तुषानुश्वपति' इत्या तु पुरोद्धाशार्थ. वा १८. नहि गमिष्टोमपदरा विशेषप्रवृत्तस्य | तपा उपादानमै गाभिन्य भूतसंबन्धोपपतिः । सोम. मनपक्षल्ये सति अरिकाव्यधकरणमात्रेप संकोचो ||२७. * तुपोपचाप: हातोपादानायव प्रबका, युक्तः, नुल्येपु नाधिकार: स्यात् इति न्याय न तपत्तिपालनयो । वाल १.... तुपोपकार्प २११२२६ पृ. २८६. पति कपारण शेषत्वेऽपि प्रयुक्त व नास्ति वि.र. तुल्यार्थानं समुशयो म कचित् दृष्टः । वा तुपोपयापन्याय । पुरोदारापानन्याय । २१६३१६४२ पृ. १०६४, दर्शपूर्णमासयो: कपालं न तुप्पोपनापप्रयुकम् । भा. तुल्यायव्ययन्याय' । एफेन धापादेश आयवत् | १३२६. ग्ययोऽपि त्यो भवति, तद्वत् एकेन व्यापारेण या * नुयोपयापवास्येऽपि शानियमम्य पाल. लामो समौ समक्तो तत्राय प्रतिते । संग्रहः, स्मारकावापते. एक्त्वाविषक्षापतिः। भाट्ट. VIRAY. तुल्यकार्य तुल्यजातीयं च तुत्यस्य साधक • पोपापविधिः पुरोडाशकपा न प्रयुक्त । भवति । (परिभाश)। वा. ३५५२०५१. भाहः॥१. तुल्यत्प्रेषणन्यायः । सपा के द्वयो. तुपकगविप्रगोचनादिः अधानादि निर्वयः शुम्पनलयोरेका प्रेभ्यो भवति । स तयोः पायेग काय । पुरोदारासिद्धि प्रति प्रमिरवि मोहि-पुरोगाश-नु- 6 . है ·तुपकण्टनन्यायः १९५७ हरे गेयं साम . - अपूर्व अध्यु-यजमाना अपेक्षितः । नहि तहलाहते • तूष्णीदीमे अमिझोत्रधाः पाप्यन्ते न वेति विचारे न श्रीहि निर्यष्टुं परोडाशो या नियितुं शक्यते । ना. | प्राप्यन्ते, बत्राग्निहोत्रशब्दस्य यौगिक वान् नामवला. II. ए. ६६१ भातेर अनिदेशकताभावात् । रत्न. १३९।२१-२५. तुपकण्डनन्यायः । मया तुपम धान्यावचः तुष्णीं होगमशंगार्था अमिहोत्री मासा । भा. निस्तुपीकरणमएक्ला दिना व्यर्थम् , तथा प्रवेऽपि । २०1८1५1८. साहस्री. ४०९. • तृचा:- सर्वम्तोयसाम्नां हि नृना एयोपादीयन्ते । तुपनिष्कासन्यकत्वं वरुणप्रघामाययस्य ! पा. ३१५।१०।३१. • तुरे आये एव गा एकत्रिके निष्कामाय पृथयाय: भा७३।५।१७. मी माध्यंदिनपघामानम्तोत्रे । भा. १०५२।७-२, है तुप्यतु दुर्जनः इति न्यायः । यन प्रतिवाद्युक्त तृचे आतुष्टुभे अशुष्टएगायत्रीद्वयाग्रथनेन संपादित पक्षं दुष्टमपि वाटिना प्रौदवादेन अङ्गीकृत्यापि दूषणाचरं यायाश्वान्धौगवसाम्भोगनिम् । ९।२।६।२५-२८ वर्णक ३, दीयते , सास्य प्रवृत्तिः । साहली. १८१. " तुभ्यतु तूचे कर्त-यपि गान प्रसृच परिसमापथितन्यम् । दुर्जनः इति न्यायेन अपशब्दशानाय विपरीताबमामेण | १२०३२०, तृचे गान रचतरादिसाम्नाम् । १०६६ अधर्मसाधनामामुपगम्य । उद्योतः. पा. १११ ११-२ र दृचे गेयं साम प्रत्यूचं समापनीयम् । तूपर: सश्वमेघे सपनीयः पर्वितीयः । तस्य तृचे स्पाच्छुतिनिर्देशान् । ९।२।३।१४ ॥ यतयः षकिंगतिः । मा. ११४१२।१७. भाष्यम्-- ज्योतिष्टोमे रामाम्नायते 'तसादेक साम • तूष्णी अपशिष्ट निषापः अर्धनिरुले चन्द्रायुदये सृचे क्रिपते रहोत्रीपम्' इति । यत्रायमर्थः मायिक: सति । भा. ६५1१८-२० कितिषु ऋभु यावन्य गानं कर्न-यम् , उत प्रत्यूचं तूणीदोमः अमित आहितमात्रेषु पवमानेष्टिभ्यः | समान गानं क्त-यमिति । किं प्राप्तम् १ व्यासज्येति । प्रा ये अग्निहोत्रीमा क्रियन्ते सायंप्रात: गोगाग्निहोत. कुतः । श्रुतिनिर्देशात् । एवं भूयते 'एक साम तृचे रूपाः म तूणी होमः । भा. ५।३।९।२४. * नूणीहोमः क्रियते इति । सानि रियमाणे, तम्भित्तो गुणभूता धन्यर्थः पवमानहविर्वत् असत्यायनीये एव प्रवर्तते । सिंव्या नग्गता भ्रूयते । तर यदि एक-यामृधि रन्न, ५।३।१।२१-२५. ५ तूष्णी होम भावानाहभूतः। उपक्रम्य नायामेय एतन् परिममाफ्येयुः, न निर्मव्यया भा. ५/३१९. तूष्ाहोमः न मुख्यामिहोत्रम्, किंतु | साधनं अस्य क्रियमाणस्य परिच्छिन्युः, एकमग्न्या- अपूर्व कर्मान्तरम् । ( आघाने द्वादशसु रात्रिषु मुख्यामि- परिच्छिन्नं नित्यमाणं म्यात्, तन श्रुनिम्येित । नया होत्रानुपानात् प्राक अयं क्रियते । सोम. १०२।२७. 'अब घटः निषु नागदन्तवेषु थाप्यताम्' इत्युक्त तूष्णीहोमे अमिहोप्रधर्मा नाम्ना प्राप्पन्ने यथा ग्यासन्य स्थाप्यते , न पर्यायेण , एमिहापि द्रष्टव्यम् । कुण्डपापितामयने इति केचिदाहः । वदयुत्ताम् । 'तूष्णीं । ननु पर्यायेऽपि एवंजातीयक. गन्दो भवनि यथा होतन्य' इत्यनेन में विधीयते । नसिब विधिवाक्ये 'त्रिषु गृहेषु देवदत्तो मुक्ते' इत्युक्ते न योगपद्यमव. अमिहोनान्दो नामि येन धर्मातिदेशको भवेत् । गम्यने । पर्यायेणापि भुझाने मान्येप बाद., एवमिहापि तूष्णीोमा अमिसंधुक्षणार्थ क्रियते । एतातो भरति, पर्यापेण प्राप्नोतीनि। अशेच्यते । न नत्र किया अग्न्ययों होम इत्यवगम्यते योऽमिहोत्रशब्दः वाक्ये मजि प्रति उपदिश्यते, न एतदेवं भवति, तन अर्थवाद्येन प्रवृत्तः स योगेन प्रवर्तते अमवे होत्रमिति । गाशब्देन सैरभ्यते, त्रिभु गृहेषु, न यो: एकस्मिन् वा गतो योगस्य विद्यमानावान् नाहित नामधेयम् । नाम- | इति | यदा मुजि प्रति अदिश्यले ( उदिश्यत्)। गागावाव अतिदेशो गस्ति । टुप्, ५।२९।२१. तदा योगपथौर गोजपित या पिला कियो * । .

·उचे गेयं साम तृचे गेयं साम । . इत्यनेन संवध्यतं, एवं सति क्रियाया मिसंप्या विहिता । शन्दवृत्तेन च अप्रधानमतः । अपरः (ऋशम्दार्थः) भवति । तत्र स्वपदगतस्य किंचित् विधायकेन विहित उद्दिश्यमानत्वात् अपानभूतः, शन्दानेन च अंगुगभूतः । भवति । इतरया अनः संख्यामा संकास्य परान्तर-दोः सापेक्षयात् असमा, शत् । तुरे इति र गनेन दान्देन माना उध्येत, तया अर्यविप्रकर्षः समासः | वालादपि च भाव किंचित विषेषम् । स्यात् । तरमा सामान नि प्रति निहा उन्यने । अतिच सप्तम्या माघारत्वं तृघस्य प्रतिशयते । तर यदि आइ, मनु निसंख्या रक्सन्देनेव मन, संचप्यते । एकस्यां साम आधीयेत , तथा सममी बाध्येत तिसूप अन्यमा अराति सामर्ये समाए: एक न स्यादिति। शुता। अनोच्यते । न अमो न संबध्यते इति, संरभ्यते एव, शब्दार्थत्वाद् विकारस्य । १५ ॥ समासश्च भवति । स तु समामशः सामनिर्दची माप्यम-~- इतश्च पश्याम तृचे व्याघन्य साम उपदिश्यते इति । तत्र शिव्दम्य ऋक्वान्दस्य च अर्थों गातव्यमिति । कुतः र शब्दागोऽयं सामसेशको विकार: निर्धची उपदिष्टो भाति । ऋषि साम नियंतयिनण्यम्, ऋचो गुणभून इत्यर्थः । स यदि व्यास ज्य क्रियने , बडू एवं ता: तिस बचो भवन्ति, न न्यूनाः इति । इतरस्मिन् । न्याराणि अविकृतानि भवन्ति । तत्रायं चोदकः अनु- पछे अभ्यारा: मिस्यिया बध्येत, नत्र साम क्रियते । महीपते । तस्मात् व्यासाय गातन्यम् । इति लक्षणा म्यात् , अप्पासनिर्वृत्तौ मानि विशन्दो दर्शयति च । १६॥ मवेत् । तस्मात् यासज्य गान फतन्यम् । भाष्यम्- 'ऋक् सामोवान मिथुनी समयावति । टुप्-ननु 'सूचे वा लिङ्गदर्शनात् ' (१०६) / सोऽवीद, न वै त्य ममात्मसि जायाय , वेदो मम इति दामे तिसूपु ऋतु ठाम गेयं इत्येतत् सापितम् ।। महिमेति । वे दे भूत्वोचनु । सोऽरवीत् । न युवा आघाये चाधिकरणे संस्कारकर्म साम इति रिसतम्। मामाल यो जापा, वेदो मम महिमेति । तास्तितो प्रतिसस्कार च मकारागृतिः , इत्यतः सासन गानपठो । भूत्वोचुः, मिथुनी समसामति । सोऽवीत, समशमति । वोदिति उच्यते । दशमे हि एवं चिन्ता हुचे । तस्सादेकं साम तृवे क्रियते स्तोपीयम्' इति । नेका साम गेयम्, न द्वयोः एकाया वेति । इह (तु) तबगाने | स्तोत्रीया हाम्नः भवति , नारि दे तिसः समपन्तीति खिते, कि प्रन्युनम्, उन ग्यासज्य इति । यदुक्तं प्रत्यूचं न्यासन्य गान दर्शयति । गान मिमिति ( प्रतिप्रधानं गुणानिः इति न्यायाद ) वाक्यानां तु विभक्त्यात प्रतिशब्दं समाप्तिः भुत्या न्यायवाथ गन्यमानः पूर्वपक्षमारभवे । 'एक स्थान, संस्कारस्य तदर्पत्वात् । १७ ।। साम तृचे क्रियते' इति अयं (-) धातु माप्यम्-तुशब्दः पदं व्यापयति । वाक्यानि सामान्यरचना विशेषधातुमा निराकानीकियवे । तस्मादय | लिभतानि त्रीणि पतानि , या लिखा जचा । तर निराकानीकर्दम्य । साप नाप द्वितीयायोगात् इप्सि | एकका ऋक् पृस्नेन पदमामेण पाचित स्तुति अमि- कम् । तमा न निराकाङ्क्षीक्रियते सामान्यम् । निर्वतपति, न ऋगन्तरेण सह कचिदर्थ सेन्तीति । तत्र धातु विशेषस्थानीयं सामजातम् । वस्य धातुविशेषमानी- साम चा संतममिनियन्त्याः गुरुमाव गलत यस्य निवर्तकन्वेन तची विधीयते । एवं करोति: अभूत. | साहाय्य क्रोति । तत्र यदि म्यासज्य गीयेत , न ऋचः प्रादुर्भाववचन: अाएहीतो मविधतितरमा यत् ग्राम स्तुति मभिनिवर्तयन्त्याः साम सारक स्यात् । मदि कर सर्वात् , तत् तचे इनि अम्पासला प्रामोति सामवयव. साम मक्तीनि । न च ऋक्समुदायन करोतः । अथवा अन्यः श्रुतिप्रकार | यदि इगनु सथिदर्यः स्तूपते, पत्र सामरंबद्धा स्तुति कुर्यात् । कर यादेन हनी विधीयते , तथा सति एक: (चः इत्यत्र सुति पनि, सा न सामसंबद्धा । य, रक्समुदाय: ग्राम निशन्दोपात्तनिररूप.) लिपीपमानवात् गुणतः , समद्र., स्तुधि न पोति ! कत्र प्रवृचं पानि परि- . ।

·-- नृचे गेयं साम तृचे गेयं साम समासे क्रियमाणे सामवता शब्देन स्तुतिः कृता भवति । इत्यादिपादान्तरेषु । इदं गोवे सामान ) । समाना गरीतिः सामसंस्कारस्य स्तुतिभावनाऽर्थत्वात् प्रत्यवं परिसमा इति लाघवात् त्रिषु पादेषु न गीयो 1 ( किंतु प्रयमें गान कर्तव्य इति । | पादे व इतरेषु पादेषु गीयते ) । यथा हिम्यो टुप्-- प्रयत्न या गेयम् । कृतः १ मा स्तोत्र दश प्राची: ' इनि मन्ने ( 'नमो छद्रेन्यो ये पृयि पा' साधनतया विहिता | सा स्वर वर्णाना संस्कार अनियमेन इत्यादिमत्रत्रय अनुपङ्गेण साधारण तेभ्यो दश प्राची' आकावति । तत्र साम नियम्यते सम्भारकावेन । इत्यादि संकृदेव आग्नायवे तत्)। भपिच पायो- तम्मात् साम ऋसकारद्वारेण स्तोत्रण संवष्यने, यथा बनायाः (मपि गी:) पादे एव अनुगमकम् , छान्दोग्ये ऋग्गुणः । ' एक साम गृचे क्रियते' इति निति नैव दृश्यते उहे ( ऊहान्थे ) इति । साग्नि मन्कारके गुणवाक्यमिदम् । तत्र या अप्रासो अनपानोपदेवाश्च तद्दन् । १९ ॥ गुणः, य विधीयते । यत् साना र संस्कृति भाष्यम्-अनवानोपदेशश्च तद्वत् युत्तो मविष्पति । इत्पद्यते नास्तिस.' इति विधीयते । न्यासज्य गाने यथा असामिाय उपदिष्ट । अनवानं गायतीति (पुनः ) साना न ( तो साधनं ) हुन् सरियेत गस्यने अनवानं प्र यचं परिममापयितुम् । न तु निसूषु ऋगेकवेशः संस्फियेत । न च डोकदेशः स्तुति करोति ग्यासम्म शक्यते । अपिच , स्वाध्यायकाले प्रत्यूच गानं न च ऋगेकदेशस्य स्तोत्रीयेण संस्कारः अपेक्षितः, इनः | परिसमापितम् । स्वाध्यायकाले चाभ्यासः, प्रयोगकाले एव स्तुति साधन वात् । नसात् न्यासम्म गाने ( रयंतर कथ पाशुता स्मादिति । तद्यदि प्रयोगशाले प्रयन गानं पृष्ठ भरति , यहायशीयेन रनुपीत इत्यादि-) करन | कर्तग्यम्, ततः स्वाध्यायकाले मण्यारो युक्तः । तस्मादपि वास्य अनर्थ के थान् । प्रत्यच गेयमिति तथा चान्यार्थदर्शनम् । १८॥ अभ्यासेनेतरा श्रुनिः । २०॥ भाध्यम--- अन्यार्थमपि वाक्पं एतम दर्शयति । भाष्यम् - अप यचुतम् 'नस्मादेव गाम तूचे 'अप्राशरण मधमासमूचि परतौनि, इधरेण उत्तग्यो.' कियो ' इति । तागु अभ्यासेन हारा भूनिष्टया । इति प्रस्ताव दर्शमति । तथा च एका वाऽस्य उत्तम पर्यायपेत्यौः । नदि अत्र ऋक् सामनिर्युष्यथै उपा- स्तोत्रीया , तामुद्गृह्म उद्गायेत्' इति उद्गीथभेद दर्शयति । । दीयते । तस्मान्न शस्यमिद वक्तुं सामनिर्वृनिराधनीभूता- तरमादपि प्रत्यूचे गानं कर्तव्यमिनि । अर्धगोपाल मनं त्रिशन्दः परिच्छेत्स्यतीति । साम स्तोत्रम्य गुणभूत भायेर गानं कर्रा यम् । अपरिपूर्ण वर पाक्यं अर्धचें निर्दिसते, 'तर पृष्ठ भवति । भवति, ऋनि तु परिर्यत इति । पादमगीतेषु पादे एव । इत्येवमादि । तत्र प्रपृचं न्यायेन गान प्राप्तम् । न साम- गानं कर्तव्यमिति । पादे एव हि तत् परिपूर्ण वाक्यम् , नित्या संख्या संबध्यते । किं त!ि पविभः । तत्र यथा गोय. ससिष्ठ, इति । एव यावति परिपूर्ण वाक्यम्, मन्यथा नारकल्सले इत्यम्पासो लक्ष्यते तिरपु अम्प- भावाने गाम परिसमापयितन्यम् । कचित् पादेऽपि पूर्ण वि• सामेति । मया मिषु कुन देवदरो भो. चापम, ऋषि , कचिदर्धनेऽपि परिपूर्णम् । यत्र | यिन.प. हनि । यदा निसंख्या कुले: संदध्यते, तदा रथा परिपूर्णम् , तत्र तथा गात पमिति । अभ्यास लक्ष्यते । एवमिस एपम् । तस्मात् मायचं टुप्- पादमगीतेषु पादे एवं गानं कर्तव्यम्। परिसमासं गानं कर्तव्यमिति । पादे एव हि तत् परिपूर्ण पाक्यं यथा गोष्ठ 'राम मियत इत्येवं सागनिति- यासिष्ठः इति । एतयुक्त माध्यम् । करम् ऋषि एव | रुच्यते । तामुदिश्य ऋचा नित्यमद्गत्वेन विधी एते सामनी (गोठवासिष्ठे ) उत्पो , न पादे ('परीतो यते ॥' तसात् न्यासन्य गेयम् । इति प्राप्ते, उच्यते । पिवता सुन' इत्यस्मिन्, न तु 'योमो य उत्तम इवि:'स्तोत्रीयस्य हि साम्नोऽत्र तृवसंपन्ध उच्यते । वृहत् भवति, । वा-- ·1 . के . . সূত্র: १९६२ हतीये सपने इतरा ' एक साम तुरे ति भुतिः अम्पासेन म्यात् ।। मायामानमुपहिरति । इति । मोक्षधर्म भीरकण्टः प्रत्यूचं धमाप्यमानस्य समस्तस्य गानम्य भम्यायो माति, अ. २०२ को, १९, सेन पुनपुनर्गानन मा श्रुतिः उपपयो । अनवानयुतिम्नु * नृणजनगन्यायः । या तृणमौका तृणान्तर- बलीयसी , तरा श्रुतिम्नु अभ्यासपरस्वैमापि अपनत्याद माश्रित्य पूर्वतृत पति, तथा जावः स्वाविवादिमि- दुमंग । तस्मान् प्र-युचं गानं परिशमाए इतन्य इवि देवा-धरं निष्पादन पूर्व देहं त्यजीवि भायसाहस्री. सिद्धान्त:के. • पशदा तमाम दखि समानदेयताके च • तृणप्रत्ययस्य यहि शब्दो ममित न तारा- अविशेषतः भवति इयुत्तम् । भा. १०४२३४८, प्रत्ययम्य | भा. २१ पृ. ७४९. • तृरशब्द एक कंचित् सामान्यविशेषमानित्य उ तृणप्रासनेन । मामु तृणप्रासनेन अवस्ये विहि. चरन्ति । ११२३४१२४ वर्णकं १. वेग पाहताशान्तराणों न बाधः भा. १९११-१२. तृणारणिमानिन्यायः । तृशं पमिदम् , भरपिस्तु • तृतीये अभ्याये अगदाणमेवेदमिहोतं शेष- पदानि वरणियो:ति कादमिसिद्धयर्थ लक्षणम्' या. ११ पृ. ६४५. ५ तृतीये निर्मधनीये का विशेष पर्तते , मणिस्नु भनिगाम- अध्याय का शेष: फैन हेतुना शेषः, कय च विनियुक्ने मूर्यकान्तपदयाच्यामपिशेषो गाते अरणिपदसाहचर्यात् ।। इति , श्रुत्यादीनि च विनियोगे कारणानि इति वायवे । स्तस्तृप्यारणिमणिन्यायेन हेतुत्वान न्यमिचार इत्यादि । तपा च बसपदमचा । एतत् तात्पर्येण मन्यन् उगे. एक वार्णय प्रति तुणस्य , मारणरहिं मत्सरणेः, दातादिना । मा १६१. * तृतीय अध्याये गौग- मणिपहिं प्रति मणे कारणनम् । न तु पहिल्याच मुखापाण्येन अजयमेव निरूप्पले (तृतीयायायाय: छि प्रति तृणादेः कारणत्वं परस्पमिचारान, एवं गोगमुल्यमाधारण्येन अड्ग मे3 ) 1 भाट्ट ३९४१८. বগ কাঠামােয়না, कार्यतावच्छेदक कारणता- * तृतीये अध्याये विनियोगका विरक्या नि-पिता । बच्छेदकच नाना तशय प्रवृत्ति साहस्त्री ४३३, कगिका ४१२. ० तृतीय अध्याय शेषशेपिभाव' • तृणारणिमणिन्यायेन मनिपादिनामपि समु- | अभिधीयते । यि. उपक्रमे ३३. यस्याविरोधात् । संकर्ष. २३६३, . पाना मयेक तृतीये सपने अंगरेक. अमिपूपते 1 तस्य मुत्पन्नाना प्रत्येकमेर प्रयोजनाकाडावोन विनियोगविधि- प्रमाण व गालातम् । अनेकपर्वाग स्यूपर्वाण च कमनात सत्यपि एकस्य प्रधानस्य एकस्मिन्नेव मनूर- महीपति ( दीर्घसोमे ) । भा. २१९३१ कारान्ये पसे सर्वेषामनाना स साहित्यानगमात् तृतीये सबने गड्गेश्वरन्ति मानीयपशो.1 १ विकल्पेनैव तृणारविमणिन्यायेन कारणला । भाट्ट. १३/१४. * तृतीय सवने आभापमान 1 का पयः १११११२.. तत्ताये निरपेशत्या तत्वांना सूतेषु मत सामानि गोयन्ते । 'बादिया मदिछया' एकफलमापनाकरण वागमेन विकल्पोपपने एकजादी (डामस, ६८९) इति तिमो गायुम्या, द गायन यत्येवापूर्वस्य तृणारपिमणिन्यायेन सकलजन्यत्वोपपत्त. सहितं च साम गेयम् । 'पुरोशिती हो' (साम जात्यकाभानात् अपि सपा । बौ. In ६९७) इति अनुप शाफ्यौर, वत्र स्थावावं आधी- गर्ष च साम गेयम् । इमण्ड मुना' (सामर. ३९५) जलायुकन्यायःन्देहनाशेऽपिक्मणा ति विष्ट उणि क्र साम पम् । पवस्व मधु. भवबन्द सतात्मक लिन नश्यति , वि देहान्तर मत्तमः '(सामवे. ६१२ ) इति पती, प्रविशति गुणजपयुमान्यापेन । तथा च बृहदारण्यके-पोफल साम रेपम् । अभि प्रियाणि पत्ते' (सामस. या तृणजरायुका तृणस्यान्तं गड़ा अन्यगाक्रम ७..) इति निलो बगत्य तत्र का सामयम् । or ता ·-- तीये सवने तृतीयाऽर्थः वि. ९२६ वर्णवं ३, * तृतीये सक्ने आर्भवावमाने | निहन्यात , नृतीयसपने प्राडा. तत् सर्वेषु सननेषु गङ्गाति , श्यावाश्व मान्धीगवरी: मासोः अनुष्ठभा गायत्रीम्या च न पूर्वे धवन भाति मीतः' इति । तस्मान् तृतीयसपने प्रप्रयिते तृचे गानम् , न तु उत्पश्यनुष्टुवानयनम् । एव षोडशी ग्राह्यः । इनि सिद्धान्तः । "नैत्तिरीयकेतु ९।२१३ वर्णकं ३. - तृतीये रापने एस मोनिष्टोगे 'रापनेसक्नेऽसियारी' इति उचनात् विकल्प," इति घोडशी ग्राह्यः , म सक्नेमवन । भा. १०५।११४४, कुतुहलम् । इदमन्तरगर्मिण्यधिकरणम् । के. म तृतीये सक्ने दादशकाला मवनीयपुरोडागाः न्यूढे तु * तृतीया करणवाचिनः प्रातिपदिकान् भवति । एकादशकपालः । १०।९१२६८८. * तृतीये सक्ने भा, १४११।२ पृ. ३२४. * तृतीयायाः करणत्वे एव धिषण्यन्यायारणे आग्यविधिनियमाः सोमेन नेति । शक्तिः । कर्मन्ये तु ' सूतीया च होछ-दसि' (पा० संकर्प, ३।२।१८. • तृतीये सवने यशायनीय नाम | २१३२३ एहोतेः कर्मणि तृतीया स्यात् द्वितीया च) स्तोत्रम् | तमाश्रयः यज्ञायशा को इत्यादि: सानीस्तो- हत्यानुशासनिकी लक्षणा । भाह. ॥१॥२, बृहतीरूपः प्रगाय: 1 एकविंश, स्तोमः । के. * तृतीय • तृतीयाऽर्थः । कर्तृ यं फरणन्यं च तृतीयार्थ; सबने सवनीयपुगेडाशेधु सौम्ये चरौ भाविने दिकपाले कर्नुकरणयोस्तृतीया ' इति सूत्रात् ( पा० २।३।१८) च सबनीयपश्चर्या हविष्मृत् प्रसगसिमा, भेरेन ( क्तृत्यविवरण 'कव' इति भिन्दौ दष्टव्यम् । नाहात-पा ( भा. १२।२।४।१२-१३. ॥ तृतीये सबने । करण वविवरण करणा' इति चिन्दौ द्रष्टव्यम् ) । अत्र सूर्यास्तस्यात् प्रागेव मध्यपहात्यो गृहन्छे तेभ्यः । कपकरणावयोः पाशत् भावनाया सेवधात् तदर्थक- परस्तात् षोडशी विहितः । षोडशिस्तोत्रोपाकरणे च तृतीया कारकविभक्तिः । भाषाभिन्नपदार्थान्वयर्थिका समयाथ्युषिते सूर्य घोष शिनः स्तोत्रमुपाकरोति' इति ( अन्वयी अर्थो २स्याः ) उपपदविभक्तिः । मणि. पृ. कालविशेषो विहितः । परंतु देवादुक्थ्योत्कर्षे जाते १३२, १३३. सस्तोत्रस्य घोडशिमट् स्यापि उत्कर्ष एच कर्तभ्यः । ' सहयुक्त प्रभाने ' ( पा० २१३१९) साहित्य- वि. ५।१।१८. * गृतीये सपने सौगन्धिकेन अभ्यशने युक्ताप्रधानवानकशब्दसममिन्याहगतनीयायाः निरूपिन. अझनाम्याने नाम सनेमा ... शिष्येण सहायतो गुरुः सिष्यनिरूपित- • तृतीयाध्यायार्थ. 'भूतिलिन च वाक्यादिविरोध- साहित्यविशिष्टगुरुर्तृक आगमनं इनि घोपा । एवं च प्रतिपत्तयः । अनारभ्योक्ति, बबुर्थस्वाम्या अष्टपादगाः ॥ तृतीयार्थस्य मापनाऽन्वयाभावात् उपपदविभक्तिः मणि. १ श्रुतिविचारः, २ लिविचारः, ३ यास्यप्रकरणादि-पृ. १३३. 'सहयुतोऽमधाने' एवं 'धाक-सार्धे- विवार, ४ अत्यावे. परस्परविरोषपदमभावः, ५ पही- मंगोगेऽपि ' इत्यनुशासनेन पुत्रेण सहागतः पिता इति पतिकर्माणि, ६ अनारम्वाधीतानि, ५ बहुप्रधानोपकारक-तीपा । अब च पुत्रस्य अप्राधान्य न क्रियाऽनन्वयि- पयाजादीनि, ८ याजमानानि इति । वि. प्रस्तावना १५. J वनेष सहैव दशभिः पुरैार वाति गईमी' • तृतीयाध्यायसिद्धं कन्वर्थपुरूषार्थत्यं उदाहरण- | इत्यादिवन् । अपि न यम क्रियासबन्धः शाब्दा तत् विशेषनिष्ठतया प्रयोग्यवसिद्धयर्थं च रिचार्यते । प्रधानम् , यम्य तु भार्थ: नस्य मप्राधान्यम् । अत एर भा. १९१९ पुत्रेण सह इत्र पुसत्यापि भागमनप्रीतिः । समन तृतीयसपने वचनात् स्यात् । १०५।११। सशटयोग एव पियशितः 'सो यूना' (पा. १॥२२५५) इति तदभावेऽपि तृतीयादर्शनात् । अन पोदशी महः तृतीयसरने एवं ग्राम स्यात् वचनात् , एवं सहायमन तृतीयाइयः। सहशन्द झाचिकः तात्पर्य- न सबनेसबने । एवं दाइ, यत् प्रात:सपने गृहीयात् । माइयः । तदन्वयम्नु स्वनिरूपकपिपाश्रयकन्वबन्धेन चज उत्तरे सपने मतिरिन्येत, समादि मन्नतो ननं मियागामेव ! साहिप वन दशभिः पुत्रैः' इत्यादी समर्थः ।

·गृतीयाऽर्थः १९६४ "तृतीयाः वकाले नियमानतम । पुरेश सागत: इगादौ च दण्डेन घटः इत्यादी । धात्वनिरूपितन संसर्गेग एकक्रियाऽवधि इत्यादि योग्यवाऽनुसारेण योप्यम् । क्रियाऽपि तु परमाय इति विशेषः । अब एवं हेनुल्ले শ্বেগা । অথবা গুমেরীয়াৰিং জি , 'येगा विकारः (पा. २२.) विशरयुगा विपरिचायके ससाटोपी लक्षणा इति पुषगनुशासनम् । पावसायममिन्याहनीश मन्थे। यश अश्या पाणः पदिसाधारण र सपा अध्ययने । यति । इति । अन मक्षिाधिकाणत्वविशिष्ट इयर्थः । अनच वादा तृतीयाऽर्थः । रहस. पृ. १... गहिनिष्ठाण यस्य परपरासबन्धन क्षेत्र प्रकारतामणि. 'भर्पणे पदमी ' (० २३।१४ । फजित पृ. १३३. 'येनानविकार: 'अनुशासनात् येन मोन यत् ऋi हेनुभूतं ततः पञ्चमी स्यात् ) मातेन वद्धः विश्तेन अनिनो विकारो लश्यते ततस्तृतीया स्यात् । सतावा रखा। अन तरय भरिपाद्वारा बधा- इयर्षकात् 'अश्या काण:' या नवीथा। अनचनियायामन्न पात् उपपदविभक्तिमम् नामित्रजन्य- अक्षिपद चभुगोलकपरम्, वृत्तिवं हनीपापी, पाणपदं । बन्धनवान् इति घोष: । मणि, पृ. २३४. चतुरूपयातवद्रोलकर परम् । चक्षुर्गोलकतिनारमात पठी हेनुप्रयोग ' (० २१३।२६ हेनुयन्प्रयोग) पदोलकवान् इति बोधः । तृतीयाऽतियस्य तेन देवी यो-ये पी एव न तृतीया । मध्ययनस हेतोसति। बघेन भागनायामन्यात् । रहस्य, 2.१५.. अध्ययनामिनहेतुशे निवासः मणि. पृ. १३४. भासणे ' ( पा० २२३१२१) इयमसलक्षणे 'सर्वनाम्नस्तृीया च' (पा० २१३१२७ सपनाम्नः तृतीया । इयभूतष शास्त्वम्। जटामिस्तासा' हेनुराग्दस्य च प्रयोगे हेतो धोत्ये तृतीया पीप)। इत्यत्र जटाशाम्यापोवान इत्यर्थः । मन शाप्यत्वस्य परय हेतोः, केन हेतुना वादि । मणि. पृ. १३४, तमोविशिष्ट अन्वयः । अन्यथा एपदेशे अन्वयापत्तेः। 'भशिष्टव्यवहारे दाणः प्रयोगे चतुर्थय तृतीया मणि. पृ. १३३. 'इथंभूतलक्षणे' इत्यनुशासनात् वाच्या' इति धातिकात् तृतीया 1 या दास्या संपन्ने, जामिसापसः इशादी तृतीया । अब रणवत्तापरपर्याय ददातीन्यर्थः । शिधन्यवहारे 'भार्या संपन्थी। साप्यत्वं तुचीपार्थः । जटाशाप्यतापान इत्यर्थः। रहस्स. १. १०१. रणनं च विशेषगोपनवमाधारणम् । तेन, शमेन तृतीयाया: अनुमासनानुरोवेन लाक्षणिका अनु. तापस. इत्यपि साधु । रहस्य. पृ. १००, धेयाः । तथाहि 'महत्यादिम्य उपसखानम इति 'संशोऽन्यतरच्या कर्मणि' (पा० २।३।२२) संपूर्वस्य , वार्तिकान पहत्या ६, भायेण पाशिकः, गोरेग गाणा, जाधातोः कर्मणि तृतीय द्वितीया वा । मात्र मातर | पमेन एी, द्विद्रोणेन धान्य क्रीणाति, मुखेन यानि या सगाली । मातृधिपरकपूरसावादिप्रकारकज्ञानवान् हयादी रणनिरिमार्थान्तरपार ( प्रवृतिपदेन हि इत्यर्थः । यत्र मापदार्थस्य पूज्यपकारकहानक्रियायो । स्वाभाविकी सामग्री उरते । नरजन्यचासत्ववानित्ययः । अन्ययात् पूज्यवरूपक्रियाऽन्वय आर्थिकः । फरर. चैत्र करणलव तृतीर्थ यात् पृथगनुमान अनकनानान्वयो वा ! तेनाय उपपदविभक्तिलम् । मणि, वयष्यम्, जन्यावस्य तत्त्वेन (स्वरूपेण) तृतीयार्थत्वमही- कृय सार्थयात् । अत एव तृतीयाऽस्य उत्पत्वा- 'ती' (पा २३ ) हेवर्षे तृतीया । पुण्येन | अयचामत्वाश्रयत्तिय संबन्धेन भामिकियायामन्वयः । दृष्टो हरिः। अव तृतीयाऽयम्य सहकारितस्य दर्शन प्रायेण पाक्षिक-प्राय सदस्य अवच्छेदकावच्छिन- त्पन्चयः । पुण्यसहझतेन्द्रियजन्य दर्शनम् । मणि. बाहित्यविशिष्टनादुर अर। तृतीयारा अनिन्द- पृ १३३. सञ्च ( हेतुब) या कारण वरूपमेव, तथापि । गर्थः तथा च किंचिन्यूनालारनियविद्या- द्रयादिनिलपिनत्य घटितवर्गेण क्रियाऽन्यपि हेतुध यया । इन्धवान इत्यर्थः । . - ·तीयाऽर्थः तृप्यन्ते भक्षणे गोण गार्म:- गोनशब्दस्य सेबन्धविशेषवाचियेन | अन्वेति इति बोध्यम् । यया शतेन वासान् पाययति गोमत्यपरत्वमङ्गीकृत्य गोप्रवावच्छिन्नगर्गसेवन्धवान् पयः-- शतेन परिच्छिनानित्यर्थः, परिच्छेदं पति तस्य इत्पर्यः । तृतीमाया वा अभेदार्थकत्वमङ्गीकृत्य गोत्रा करगन्यात् । अत्र गम्यमानत्यं अध्याहनपदेन योग्यम् । भिनगर्गसंबन्धवान् पर्षः । अलिय पक्षे गोतवं भर भगेश इत्यम इ नानुमेया ( किया ), म इति नृतीयाऽर्थः, अवनियामा संसर्गः, गोमवतिगोमाता- निपातेय 'साध्यं नास्ति' इत्यर्थ न साधनझियाया बनिबन्धवान् इत्यर्थः । अनयैव च रीत्या समययन | उवाचनात् । अयमय विभक्तिमा बोध्यः । रहस्य. रूपवान् इत्यादिप्रयोगा उपपादनीगाः। .१०१ ननीनतानिकान्तु प्रगनिरूपिवजन्यायमेव धान्येन धनी इत्यादौ तु तृतीयाऽयमिदेन धान्यात्वस्य तृतीयाऽर्थः । तस्य च आनयतया घात्वन्धिर इत्याहुः । पने अन्चर इनि विशेषः । एनसेगन्धं प्री धान्यस्य तन्न । अनुशासन बाधै प्रमाणाभावात् । न च 'परशुना करणावादेव या नृतीया इति कौस्तुभे स्पष्टम् । नितिन दाण' इत्यादी दापजन्यवाभावय कियाया समेन याति इत्यन अनिछन्न व तृतीयाऽर्थः ।। बोधानापत्तिः, निरूपकतानिन परशुनिएकरणत्वस्य , समदेशावच्छिन्ना गमनभावना इत्यर्थः । বিষয়াদিরিঙ্গিখলিফা द्विद्रोणेन धान्य झीणाति-योदोगयो: समाहार: भारम्य च नियायां बोधेर अर्थात् जन्यावाभावबोधोप- द्विद्रोणम् , पानादित्वात् त्रीवाभावः । परिमितत्व | पत्तः । अत. प्रचुरमोगाविशेराव कर्तृत्व करणापयो: तृतीयाऽर्थः । द्रोणयपरिमित धान्य कीगानि इत्यर्थः । । उभयोगपि तृतीयायाः शक्तिः । योग्यताऽऽदिरूपतारपर्य- मरणवेनापि अन्वयसभवेडी परिमिकन्वेन बोपाय ग्राहकानुरोधेन विशेषनिर्णषः । पृ. ९७. पृथगनुशासनम् । * तृतीयाऽऽदौ (विमनी ) जातेरेव संम्पा- सुखेन याति- इत्यादी मुपपदं दुग्णाभावपरम् । कारकान्वयः, अन्यत्र तुलचितन्यत: जातिव्यक्त्यौवन तृतीयाऽर्थश्व प्रपोजकत्वम् । तच्च प्रतियोग्यनुनादकल्प- वैशिष्ट्याबगाही एको दोया, किंतु बोधनपं शक्तिलक्षणा- रुम् । तथा च दुमताजनकं यानमित्यर्थः । रहस्य. अन्यनिति आकृत्यधिकरणे अभिहितम् । को. २११।२।५ पु. ९१-९८. पृ. २९. 'दिवः कर्म च (पा. १०४३) इति सूत्रेण • तृतीयाकृतमेव सूनावाकेन प्रसारम्' इत्यन दिवभारर्थस्य सापकनमं कर्म संश म्याद, दयानुरोधेन । उभयोः प्रयोजनवरयाविशेष फेवलतृतीयाकृतमेव सूक्त- खरितवानुगतेः पूर्वमवसकरणगम्दानुवृत्या करणसंज्ञकं वाकस्य प्रस्तरमहरणागण्यम् । वा. २१११४।१२१.४१३. च इल्पकैन साधकतमस्यैत पेशाद्वपकरणात असः " तृतीयाभुत्या ऐन्याः करणवम् । वा. ३।३।। अधान चा दी यति इति प्रयोगदयम् । अव पणपूर्वका-१४ पृ. ८२५. क्षमाध्यक्रियायाः धान्वर्यत्वात् तनाशाणा मुख्यमेव करण * नृतीयिन सात्विजः तृतीयाशभाजः । द्वादश गावः त्वम् । तत्र च द्वितीया लक्षणिकी । पृ. ९८, पूर्णा दक्षिणा , ततृतीयोऽग, चतलो गायः । तृतीयो. 'भपवर्ग सूचीया' (पा० २२३६६) इति सूत्रेण | इति चेषा दक्षिणाया', ते कृतीपिनः । नेटा-- अणु- पप्राप्तिपापागें यो-ये कालानोः अत्यन्तसंपोगे | गणल., अमी-प्रगणस., अच्छावाक.- पोसृगणखः, तृतीया स्यात् अन्यमा द्वितीया इत्यर्यफेन 'गासेना, प्रनिहता- उदातगणस्य इति चधारः तृतीयिनः । फे. धीतोऽनुवाक.' इत्यत्र नृतीयया फलप्रातियोत्या ( रहस्य. | २०१३।५५. • तृप्त्यन्ते भश्चणे 'मन्द्रामिभूतिः' इत्यादिः भक्ष- * तृतीयाऽर्थः सर्वोऽपि शक्पलश्यसाधारण. पूर्वरदेव याम्य-तः एक एष मन्त्र: न तु तिभागः । ज्योनिष्टोमै । लिहानन्नविपदोपालमाननाा भुताया गयानाया ना । वि. ३।२।१०.

·। - B . . प्रतिकामः सागादौ • प्रतिकामा पचेत्' इत्यत्र प्रत्ययार्थकापस्य | एकाहानिः, तत्र द्वितीयः परः स्वीकार्य इति माव । प्रत्यर्प पामे गन्नयः । इति गुरवः । मणि. . ८४. साहनी. १८८. • तृप्तिप्रकाशमन्त्रस्य भवान्कशक्यता पि. . 'आवाशांना इत्यधिकरणे घडूनामनु- ३RI.. ग्रहाय 'स्यजेदेकं कुलस्यार्थे ' इति न्यायेन आकार- तृप्तिप्रसादौ देयताऽस्तिन्यसाधको 'तृप्त एवैन- भुनिमा मन्यथा नीयते, बहुबाघम्य अन्याय्यत्वात् इति मिन्द्रः प्रजया पशुमिमार्पपति' इति , इति चेन्न । अर्थ- साध्तिम् । पयामः, ५५४१. • बहूनामहामनुमहाप मादानां स्वार्ये तात्पर्याभापान । वि. ९४४, ऐन्ट्री मुनझम्या वार्या 'त्यजेदेव कुलम्पार्थे । इति • तेजस्कामेष्टिः कर्मान्तरम् 'आमेयमटाकलं न्यायेन महुवमपि माययारणम् । नि. १२२७. निर्यपेद् रक्षामः । दि. २१३१२० • यत्र तु उपसनिपातः म अन्यवरेण कृतार्थ मात् - तेजसंस्खयो ब्राह्मणस्य । ( तेजसा संशयः | अवश्यावहेयै अन्यतरस्मिन् भूयसामनुमा युक्तः शे- तेजःसंकलया)। मा. ६०२।१४, देक युलम्या' प्रतिवन् , विधिप्राययः परित्यज्यो । तेपाना. तपः कुर्वन्त । तमा इत्यर्थः । के. फेवलप्रविप्रयोगामावाद तदनुग्रहार्थपरोधनानन्ध- तैत्तिरीयाः, कारीरीनाक्यानि अधीयाना: भूमौ | विधिन्वानुवादेन प्रवर्तते । या. १॥२१ पृ. ११६. भोजनमाचरन्ति अपरे द्यासिनो माचरन्ति मा. २४ • त्याग, च देवता च जुहोनिखले आरविधया २१८ पृ. ६३२. निरीयरेव नापस्तग्दीयौधायनीये भारापपारको प्रक्षेपेण सह समप्रधानी था । प्रक्षेपो धर्मगृह्यसूत्रे प्रतिप्टो । था. ॥३॥७॥१५ पृ. २४४. होमाइमेव । भाट. १९६७. - त्यागश्च यज्ञः । भा. तैत्तिरीयकं वासान्तर यजुर्वेदगतम् । निरीय. ३८३/१०, त्यागःममम इति शस्यते विदेश- फरय अवान्तरमैदा पड्विधः सूत्रभेदस्य पत्रपत्यात् । स्पेनपि पर्तुम् । ३८७१६, त्यागः गाम मनका चौधायनीय आपस्तम्बीयं सत्यापादीय वैसानसीय भार- क्रियो।१०।२६५७४७. लागः यथेष्टविनियोज्यत्वरूप- द्वाजोयं पाधूलं चेति। के. तेत्तिरीयफयावयापेक्षया | खत्वनिवृत्तिरूपः । मु. पृ. १५३४, . रागः होम- समिष्ट पशु प्रतिपत्तिरेव । या. २२५४११६, , तैत्ति- कालीन न मम' इति स्वाविनियोगाई राखा- रीयशालावाक्येन मश्वप्रतिप्रदेष्टिः दातुः पिदा | मैत्रा- निवृत्पात्मकः । सु. ए. १५२५. सागे आषादनादि- यपीयाना तु प्रनिग्रहीतुः ॥ ३१॥३१ पृ. ९६९. निगदेषु भाषणोमीपपरी पशुपुरोडाशाङ्गाविष्टकद्यागे, • तैलपानवदेतहतिष्यति । यमा तेलयानं कृतपान | निर्गुण स्वैवानेगभिधानम् । भा. १८।३६-३७. या भवितेऽपि सति कालान्तरे मेधारगृतिमालपुष्टयादीनि • त्यागांश' करणात् प्रपाजा दिवत् भारादुपकारक। पचानि करोति । भा. १११११९ । अन धूम, तेल- । एतावान् विशेषः यत् परप्रयुक्तद्रन्यदेवतोपजीवित्वेन पानस्सापि न कालसरे पलं भवति । धानुसाम्य तस्य । परमयुक्यमाचे स्वातन्येण तत्तदन्यदेवताऽऽक्षेपाष फार तत्र तत्कालगेव । पञ्च फळ बलपुष्टयादि, तत् नास्ति । भाट्ट. ४।११७, त्यागाश. यागोमादी भारा- मुम्यगाहारपरिणामावति । . दुपकारकः, न तु द्रपदेवताऽऽदी मनिषायोपकारकः । • सोयशब्दः । “बिन्दौ च समुदाये च तोरशन्दो सागाशस्य विशेष्यतया प्रवीतस्य प्रक्षेपण योष्यतेचा. शरा१९ पृ. ७७० इन्दै प्रमाणाभायः १४।१७, * सनेः विभागानुकूलो व्यापारी वाच्यः । रहस्य, •त्यागातिरिक्त ऋविकर्म । शासणाधिकरणम् । भा. ३1८11८-२० त्यजेदेकं फुलन्यावें इति न्यायः । योभय त्यागादौ विधिगतस्पैव देवताशरस उचारण कोटिकशो एका वर्षहानिः द्वितीयस्वीकारे नयनम् । विधिशब्दाविरणम् । भा. १२२. .

·व्याच्या दुखटिनी १९६७ त्रिंशदधिकरण । त्याच्या दुस्तटिनी नदी इति न्यायः । यथा * जायतेः अपहनानुकूलरक्षणार्थः । मणि. पृ. १४०. दुसदिनी नदी पत्तन भयात त्यज्याने इत्तीरस्यः अन्यया त्रिंशश परार्थत्वात् । श२११५१३७॥ नपसनं भवत्येव , एवं दुष्पुरुषसशोऽपि अाश्यमेव ज्योतिष्येमे पानीक्तस्य प्रहस्य याज्याया ऐमिरमे न्यामः इति । साहस्री. १२२. सरप ' इत्यस्या 'पानीवाशित त्रीश्च देवान् ' इति * त्रयस्त्रिंशः स्तोमा अतिराने यहिष्पयमाने काम्यो । तृतीयश्वरणः । एतदुक्ताना त्रयस्त्रिंशतो देवाना उपलक्षणं विहितः यनिंगेन प्रतिष्ठाकामम् । इति । वि. पानीवनग्रहदोषमक्षमन्ने कर्तव्यं इति पूर्वपके उसूत्रे ५॥३॥४, त्रयस्त्रिंश. स्तोमविशेष: अपराने वृतीये- | माहे सिद्धान्तमाह । निंशत् च प्रयस्त्रिंशत् देवा अपि इनि | ७२|१०, प्रयसिंशेन ( अतिराण)/बष्टुपद गोपालयितयाः । परार्थ वात् पायाया नय प्रतिमा कामम् ' अनागमेन मेग्न्यापूरणे समानायपाठक्रमा- स्त्रिंशता निर्देशस्य स्तुत्यर्थयात् । भगः स्तुत्यर्थः तनि. देव ना अचः आगमयित-पाः, न स्वनियमेन । भा. | देशः । इत्यं महानमिः सर्वान देवान् स्वकीयेन भागेन ५।१।६।१३. नियखिये अतिशने विवृद्धाना अष्टाना मादयति इति । तस्मात् पानीमामले पस्त्रिंशतो सूचाना पर्यासोत्तरमेव निवेशो न प्राक् यहिष्परमाने । नोपलक्षणीयाः । के. दि. १३१४, * पनि अतिराने विवृद्धसोनके त्रिंशदधिकरणम् । पानीपतभक्षणे प्रयस्त्रिंशतो सानामागमेन दिन स्वभ्यागेन । १०५६, अय- नोपलक्षगं ज्योतिष्टोमे ।। ख्रिशान्ता पृष्ठयः घडहः । निधृत-पञ्चदश-मप्तदश त्रिंशय परार्थत्वात् । ३।२।१५।३७ ।। एकविंश-त्रिणव- यलिंगम्तोः कमेण युक्तानि षट् भाष्यम्--- तस्मिन्नेव पानीपते मन्यः ( पाया) अहानि तत्र । मर्ग गयामयने पूर्व पक्षसि कार्यः । 'ऐमिरमें सरय याह्याद् नानारय वा विभवो झवाः । १.181९. पत्नीयतशित मी देवाननुपमा बद मावपरन ।' * प्रयस्त्रिंशत. (देवताना) पानीवनभक्षणे अनुप- इति । तत्र संदेहः कि प्रयस्त्रिंगतो देवानामुपलक्षणं लक्षण भा. २०१५/३७. कर्त यम , उत नेति । कि प्रासम् । त्रयस्त्रिंशत देवान् उप. • अयी इति चैप शन्दा मापय मसिद्धः । लक्षयेत् । कथम् ? नीयते हि सोमायनियरों देवेश्य, । मा ३।३।११५. ॥ यी हि वैतानिककाधिकार [ एवं हि अनि गीत अधीच्छति 'भा याहि भने श्वर्नने , तान् अवैतानिक किंचिदुयते । शा. अर्वाचीन प्रयस्त्रिंशता देवैः सह, ममान रपमविधाय ७४१२ पृ. ५४७. . 'त्रयीमार्गस्य तिरस्य य यत्यन्न- नानारथैर्वा । विभवन्ति हि ते अश्वाः । तदिद अनु. विरोधिनः । अनिराकृत्य तान् मर्वान धर्मशुद्धिर्न । वध श्रावह , प्रयस्त्रिंशत पत्नीकतो देवानागमय तय स्वम्यते ॥' वा. १९३१२।४ पृ. ११४. । यीविदः । च' इति । अन हि अग्नि अमोल अधीन्छति प्रयस्त्रि. वेदपविदि पक्षीविद्यशम्दापोगात् यीशन्दस्य च हातो देवाना तृप्तये , पति गम्यते । या यानभान गन्दाः प्रयिविदो विदुः । इनः सामानि यपि इति समभिः सर: सोमः । तस्मादुच्यते त्रयस्त्रिंशद्देषा उपनायतन्या ग्याहारात् ग्यजु सागविषयवावगतः । मु. १५०४. | इति । ननु चोदनाया पत्नीवान् केरलोऽमि. देवतात्वेन * त्रयीविद्यः, यी यस विद्या स प्रयीविद्य. , यत्रीन् । भूयते । सत्यम् , चोदनाया पन्नीयान् देवतात्वेन वेदानपीते स एवं प्रत्यायते। भा, ३. अक्ते, न तु देरताऽन्तर निषिभ्यते । किमतो मयेवम् ? 'प्रयोदशरातमृद्धियामा उपयु.' । समेतत् । एतस्तो भवति, मानवनिकाः यस्त्रिंशदेवाः भविरुद्धाः र सत्रभूतद्वादशादधर्मातिदेश । वि. १२१५. | चोदनारा प्रतीयन्ते इति । एवं पाहे , म. 1 न नयोक्षारानादीनि सपि अासनोयिचोदनत्वात् । प्रत्रिंशद्देवा उपलयित श इति । मात्र मये अग्नि- वा रात्रभूतादशाहपातिदेश, भा, ८।२।५।१७. राता परिवेष्टा वा तपिता पा अपेप्यते। नाम ·विशदधिकरण १९६८ विशदधिकरणं । । जयनिंदाहेदेषु स्टेषु प्रयोजनं निर्यो । कमाई यष्टयः इति मन्वर्णात् प्राप्नुर्वका मिना गुणिना न विधामवे, पानीवान् । कुन एतत् । स हि चोयदे 'पारनीयत पहामि एवं प्रगनिशा देव । विशिधो "दि तपागा (ति) इति । ननु मान्यवर्णिकाना प्रयस्त्रिंधतो देवानां) मन्त्रवर्ण: 'पानीपततिशत नीच देवान् । इति । न च भन्न संकीर्तनम् । उच्यते । परार्थत्वेन वा: संकीर्यन्ते । चोदनया देवताऽन्तर प्रतिषिद्धर्म, येन मन्त्रवर्षगम्य फपम् ? न हि अप्र अमेलद्रवीन च पानीयस | नेष्यो । न च मानवर्णिक्यों चोदितापरित्यागेन गृह्य- दानमयकल्पते । तसाद न्यं अमम्मः प्रपत्रिंशद्देवताभ्यो | माणाया पश्चिा विरोधः । न च प्रमाणान्तरगम्याया देहि इत्यसमजर्स बवनम् । अझये तु अनेन दानमुकं तदितम्य सापेक्षत्वम् । यदि स एव त्रिंशपेई पानीपत भवति । कयम् ? शनो हि विलम्पयति द्रव्यम् । विदध्यात् ततः सापेशवदोष प्रतिपद्येत । मनग्य तु तदिध विलम्मन (दानं) कीर्तयन् त्यमय ईशानः सापेवमपि यदनो नेव रश्चिद्विरोधः । साचपाश्रयाय हति प्रन्यायपति । ननु मादपस इत्युच्यते, न विलम्मा अविरोधियम् । कथं तुल्यायोः साधय इति चेत् । न इति । उच्यते । मति माद्यन्ति देवताः । तस्मात् म्यात समन्वयः, यदि मन्णोभयारामर्श न क्रियते । मदकरणकीनैनं भष्टाय ग्यात् । दृष्टांप तु लागकीननं स तु चोदनाऽवगतममि अपरित्यजनक परिवेष्टत्वेन च सवण्या लक्षणा हि अटकल्पनाया ज्यायसी प्रमाणादि सिद्ध देतात्वममिदपत् प्रतितो देवावमाह । मा भवनि । ननु त्यागेऽपि लक्ष्यमाणे अमिः कर्ता तसाव सदुबये सति सपामुगरचणम् । तन्मन्नन्याया- अधीम्यते । सदुन्यो । अमेरपि अन्येषणा सदृष्टायेव । नेन दर्शयते (भाष्यकार: ) । यामाममिधा एवं हि तस्मात् अमेरे-धकरणनेतत् पास्यं सक्षयति इति न्याय्यम्। | अमे; अमीन् अध्येपण करोति । समानपूर्वको हि नियोगः भाषच पनीवट सोमयोयते 'पानीवनं गाति' इति 1 अध्येपणम् । तदेव किगठे आ याहि इति । छन्दति ननु उक्त मानवाणिक न प्रतियधति चोदनेति । उच्यते । पहिलाच (पा० ४८२) इति पयहितम्य तदपि मानवनिक नाती युतम् । मति र सामात आड: रोग: 'भापभिः' इति । उपरिक्क्ष्यमाण- प्रतिधति इति सम्यने नह सापेक्षः पनीरच्छन्दः विराना देवैः सह एकरास्ता अश्वविभवका तद्धिान संलश्यते । तस्मात् देवत: पनीवान देवतेति । नानारयारूदः । वक्ष अर्वाडागल तार्थ पनीयत. एतचोदनावशेन गन्मो वर्णनीयः । तस्मात् यथे. शत देवान् । भष्पधा, स्वधा मन्नं सोमाल्य अनु वास्मानिनितो मन्त्रः तयेव विमति इति । आ वह | तत मादय स्तर्पय इन्यः । नन स्फुटमेपा पानीपाश्चाभिः । भन्ने पत्नीपन् इति मानपिपरण्येन | मोकृत्वमिव । एवं प्राप्ने, धूमः । मदिराको नोपल्य- निटिश्यते । तस्मात् अपिरचयितन्या, न यस्त्रिंश गोया इति । कुतः ! 'चोदितार्थानुरोपेन मन्त्रः देवनाः इति । सर्व. अवर्तते । तेन सयदेवान शिताऽमेरभि- वा अधिकरमतिदेशोऽयम् । एतावता तु विशेषेण ध्रुतिः।' पानीपतचोदनार्थस्मरण हेतुना मन्त्रेण न घर अतः यत्वाशङ्का , पेन य एवासी भनिदेवताभूतः , प्रचोदितं और परिवेष्टुत्वं इलोषां च भोक्तवं स एवार प्रतिहेवेषु मोक्नुपु परिवत्वेन विनि ! मायितुम् । भयो मन्त्रस्य परार्थयात् न चोदनामति युज्यते । तेन मन्त्रवर्णात् तेषामेन प्राधान्येर देवतात्वं कम्य स्वातन्त्र्येण पत्रिंशत्यकासनसामर्थ अक्करपटे । বিয়া, যুগলৗমিঃ। ধু ধু ধুলাগালিগালা; } বিধান র ফুযায়। নখ ছিaী ইবাৰৰ अतुल्यत्वेन त्वष्टा निराहत. : तदिह विपरीतम्ल्यवम् ।। स्मारपति, चोदितान्येश्वर्यवासानपरत्वेन पत्रिगती पन्नीवश्वगुणमानदेश्वरतिपादनमामा र देव वान् । कथम् ! अप्रसिद्धेशयस्य दातृत्व चोदना (पत्नीवपण देवतागुणमात्रतया सद्धितयुत्त। । यस्य कीर्गते । नदसंभाव्य मुटयार्थ ऐश्वर्यार्थ योदना इत्यर्थः) । सा था अमाSSS पत्नीयाs:'! प्रतीयते । यदि दि अनास्यमेव देहि' .

·त्रिंशदधिकरणं १९६९ नि:प्रथमा कर्मणो द्रव्य- - इति मुख्याधोयेत , ततः प्रतारणमेव स्यात् । अथ द माइमाणे एकानने विगृहीतो मनि त्यपि यमेवात्र दाना स्वामी, न वयं स्वामिनः इत्येतस्परं लाघवम् । अतो नोपाक्षणीयान्ते । भवति , मया लोके फश्चित उच्येत 'फि लपि भवति भण्डन- ' नै प्रविशदिहोपरयाः । निमन्त्रिते, वयवान्ये निमन्त्रणीयाः' इति तनो धाक्यं शंकर--प्रयस्त्रिंशदीह' नोबेरन् स्वदेव । संसद्धं भवति।चोदितकरणास हवार्थ भवनि । माद- - त्रीणि आयाणि यः संपादयितुं शक्नोति यस इत्यपि मुख्यस्य मदम्यामभवात् एतेभ्या इत्येतत् सः अशियिते । चतुराय प्यासि निवपादने लक्षयति । दाल मरि अमेः दृष्टायगेष इति संप्रदान- अस्ति सामयम् । टुप्. ६।१।१२१४६. . 'ग्रीन् लक्षणार्थ विज्ञायते । विस्पष्टं च तढितेन यत् अन्य- परिधीन्' इति मन्त्रः अपूर्वप्रयुक्तः, न तु परिधिनिव- निरपेटमवगतं तत् मन्यानुशेवेन बाधितं न सात् । कयं प्रयुक्तः । इति सदेव पठनीयः दर्शपूर्णमासयोः । भा. पुनः 'पानीपत ' इति चोदिते अमियता अवगम्यने , न पुनः प्रयस्त्रिंशद्देवता स्यात् । अत आहे ( माध्य- त्रयाणां द्रव्यसंपनः कार: ) पानीवाथ अमिरिद गृह्यते न प्रयलिंगत्, अमे सिद्धलात् । ६१६१८०३९ ॥ पलीवन् नि सामानाधिकरण्यदर्शनात् । ननु त्रिंशता. ऽपि सह सामानाधिकरण्यमस्ति, पत्नीवविंशतम् धरणे साधितम् । तेषामपि त्रयाणा पर्माना मध्ये पो शभिन्नाना प्रयाणा वर्णाना कर्माधिकारः इति पूर्या- इति । सत्यमस्ति । तथापि अप अमिः पत्नीवान् | ट्रायसपनाः स्यात् तस्यैव कर्माधिकारः, न दरिद्रस्य । गृह्यते । नदितनिदेशेन हि भातिपदिकार्थस्य संख्या-कर्मणः ट्रम्पतिदलात । कर्म हि दम्यैण सिर्ट भवति । विशेषामिग्यक्तिर्मवति । नत्र यातिपदिकार्यानन्यथा. द्रन्यशून्यः कर्म कर्तुं न शक्रोति । इति पूर्वः पक्षः । संभवात् एकवचनान्तेन विहो भवति, पानीपान देवता अप इति । शिच नियं बहुवचनान्तः । तस्मान्न अनित्यत्वात्तु नै स्पार्थाद्धि द्रव्यसंयोगः । तेभ्यतदितः पति देवतास्वाभाष इति । निधनस्य अगिदोषादिकर्मसु नाधिकार इति पूर्वपक्ष सोम- पूर्वातिदेशात संगनिः । प्रयोजन- पेग भात शन्देन निरस्यन सिदानगा एवं पूर्वपसे पनीवय इदं न मम' इत्युदेशल्यागः , अन्यात नाविकार इति यदुक्त तन । कुतः । अनिम्य- सिद्धान्ते 'पत्नीचते इद न मम' इति । वात् निर्धन यम्य | नहि जात्या कश्चित् भदायो नाम । वि-- 'पलीयन्तरत्रयस्त्रिंशद्देवासान् मादये यमी । भस्न्युगयो येन द्रम्य पान मवति । द यस्मान् अर्थात एश्या न था, पाग्यपोक्तेदेवत्वादुपलक्षणम् ॥, एकोड-जीवनार्य द्रयिर्मयोगो भविष्पत्य । तया च जोगना मिनमानेन मरवितोये तु यदिना । अतो मेरेव देव.माय मरने कृते व पतरको मनि अगि- वामान्येशमुपलक्षणम् ॥' होत्रादि कर्मापि करिष्यति । तस्मात् अदयापापि कर्मा- भाट्ट--पाज्यामन्ने प्रयस्त्रिंशतां देवताना पली. विकासा. पान्दमामानाधिनग्यात् अभिवत् निशेध्याचीपपचेः .' त्रयाणां इति मिटाने में रामश्चति' मदभषगाय पानोपातः देवता रानामात् तैयामी उर-गोगे में शामिने । सर्प. ३. र मन्यते । (नानु) अमेदियित मामात् | •'लिप्रथमामबाह विरुनमा तिरियामः वे अमिदन याम मायनु, यजमानस्तु भाप एल सामिषे यो उपमोचमस्यानपर्मः, न जाधर्मः । ( या दाति दयपगमान् देवतारम्, न वानियताम् । मानिसमा मागिती पान, ता बिनुन्या, न पपं च पानी इति अदितोऽपि अति पन' यो बाटा र सीमामेवेत्यर्थः) ।भा. ९९३९३२. मी.ओ.४७ ·त्रिः प्रथमा १९५० वित्सश्च । नि: प्रथमां निरुत्तमामन्याह इशी न्यायेन | अमरा: निर्जराः इति व्यपदेशः हमारीत्या इमर्थः । परिधानीयायास्निरावृत्ति: (मयमा ऋनिवारं अनु- समदः अन्तवत्येव भूतावाशे वारवादिस्वकायांपेक्षया बचनं काय उत्तमाया: अन्तिमाया पुचः वि अनु-अधिकमासारखा विवामियेष अनन्तःवरपदेशः दि वचनं फर्तव्यम् । इति वाक्यार्यः परिभानं यया क्रियते त्रिदशामरत्वन्यायेन तदन्यपानश्ने उपक्रम कीति- का अन्तिमा, मा परिधानीका नाम) ऐवासा. तान्तयत्तदोपपरिहारारामात् । (आपातलिशान १७.५१३. १११८२२ स.)। परानमः. त्रिकस्तृपे धुर्ये स्यात् । १०॥५॥३॥१०॥ • निपुटी , शान-शात्म-विषयरूपा जाने । एकत्रिके ऋतुविशेपे निक स्वोमा धुर्ये धुरि सानिमणि. पृ. १८. गायत्रगान विशेषात्मने तुंचे स्यात् । न तु एकस्यामूचि । * विश्वरस्यैव दर्शपूर्णमामादिकर्माधिकारः । एका- सुरे इत्येकवचनं सामान्याभिप्रायम् । सर्वाण्येव धूानानि यस्य, यापरप , पञ्चायस्य च नास्यविकार इति तृनेषु युः । इति पूर्वः पक्षः । जैमिनमनम् । भति नेपामध्यधिकार. इति ऋष्यन्तर- एकस्यां वा, स्लोमस्यावृत्तिधर्मत्वात् । २१॥ . मतम् । पञ्चायेंयेणापि प्रप एव प्रबरा उचार्या इति एकत्रिके तो पूर्गानानि एकस्य एकैकम्यो *चि मतान्तरम् । के. ६।१११२३४३, अम्पासेन जिलमापनाया स्यात् , न तृचेषु । स्तोमस्त्र विरात्र. अहीन विशेषः। तर अहीनदादार आवृत्तिधर्मत्वान् । ' आरतं पूर्ण नुसते ''पुनरावृत्तं । धतिदेशः । वि. ८1१५, विरामस्य मध्यमे ऽहनि पृशातियते । इति आवृत्तिधर्म उत। तस्मान् धुरिपोशी यो गयो । 'मायमेऽहस्त्रिरात्रस्य 11041 माम ऋनि गेयम्, न तृचे ( के. सचायणपानात् उपध्यादनार बाह्यः । १०१५९०, विकस्तोमधून एकत्रिक क्रो एकस्या एष स च हवीयसेक्ने ए३ माहो न पूर्वगो. सक्नयोः । ऋचलिरम्यासेन (भा.१०५।३।१०-११. १०५।११. निरा-विराने आपदोदसामगान- * त्रिकपालं वरम् । भा. २०१५।१११, पाले लौकिकामेरेव तनिधानम् , न वैदिकामे । * त्रिकपाले वैष्णवे भामेयाकपालगतापयपालय | भा. १३।१२।१०, गिरा द्वादशाहस्य आद्यानामेत्र विष्य-त. 1 १०१५९११-६, • निकपाले ३ऽशये राजा प्रयाणामहा विध्यतस्यानिदेशः, न तु गावित सूयगतपूर्वत्रिसंयुक्तगते सौमिकातियेष्टिगतवेगवान्दो प्रयाणाम् । १०।९।१०१-६. मानानिदिशति । १२६३१७ निवत्सधा २०१६६०॥ -त्रिणवः स्तोमः अतिराने पहियचमाने काम्यो साय सोमे साण्ड. त्रिवत: सोमायणः । माति- विहित. विशनोकामम् ' 1 वि. ५॥४, निणय | चोदामानि अपाणि 'मनपा फौणापि, (रि. नव-३४९ = २७) स्तोमविशेषः भरापे । हिरण्येन फ्रीणाति , रमेण श्रीपाति , अश पामेल ३१०. विणवे भतिरापे आगमेन क्रौगाति , वासमा श्रीमति । इत्येवमादीनि । तर पेलापूरण पाठकमेणैव ऋच बागमयिता: भा. शिसा प्रयशा कोणानिना पते चोदक प्राप्त तु ५।१।६।१३, - निगरे अतिराने विद्धानो पण भातुमानिकम् । तस्मात् निवास: चोदकपातस्य कृत्स्नस्य तयानो पसिनर निवेश न माक्, यहिप्पणाने । वि. यास्य विवर्तकः । एका पक्ष इतिष इति चकारामः । ५श, निगवे भतिराने विशुद्धस्तोम के सानामागमेन सिदान्त एवोनः । दिन लम्पासन। ११५६. तथा प लिङ्गदर्शनम् । ६१ ॥ निशामरत्यन्याय. । मरिष्यमाणानामरि कायस् सोमे साडेन त्रिधामन सोमायणेन चौक- विदवाना (देवाnt) दीर्घकालीविस्वमाग यथा प्रासानि साथ सोमनमणि पायात स्या . 1 ·त्रियत्सव , त्रिवत्माधिकरणं .. - रिङ्गदर्शनं तया च भवति । अपस्मन साधरने ली। सह स्पर्धिष्यते इनि । इतरया सर्वम्य अनिवर्तिफाया गौः सोमायणी, न्यावृत्ता या स्पर्धा' इत्युक्तम् । तत्र | सङ्घस स्पर्धा भवेत् । तत्रास्या वर्तमानाया सायाम् , यता स्त्री गौः निखिठोममायराधनं बाधित्वा रारपाने पाहता येषा रपर्षा , इति मोपपयो । रासार सर्पस्य खिया, अवः स्पर्धा फलने नियतः इति तदर्थः । सपा निफिति । त्रिवसोऽपि तत्समानभुतिः । सोऽपि च च इतरसाद्यस्मै यथा स्त्री गो. सर्वाधिका, तथा प्रथमे | सर्वस्य निवर्नक इनि । सायके वाण्डो गी: नितिलकपसाधनमायः इति एवं था। यदि त्रियास: संधै निवर्तक, तदा त लिङ्गदर्शनमुनाम् । के. अपबाधमाना साधस्क्रान्तरे सीगवी श्रयमाणा केवल • त्रिवत्साः पिठायन्य: । हुप ११२११३५४. स्यात् । तत्र न्यावृत्ती होका स्पर्धा गति दर्शनमुपपद्यते । वियसेन साण्डेन साधरके समक्रयाय विहितेन इतरया हि केवलस्य उषभस्य अपबाधितार निवत्स प्राकृतपर्वक्रयद्रव्यस्य बाधा । भा. १०।१६६०-६१. निवर्तयन्ती सङ्घमध्यपनिता म्पर्धेतापि । तम यावृत्ता त्रिवत्से सर्पक्रयदायस्थानापन्ने यथा आरुण्यस्य निवेशःोपा स्पर्धा ' इति पचने भावकल्पते । अतः कुस्नस्य तया मौतुमे द्रष्टा पम् । भादृ. १।६ पृ. १९९. अनुदासिन्यस्य निवर्तकत्रिपास इति । निनन्साधिकरणम् । मायके चितसेन साण्डेन सोम विनाम नस्य निवर्तकः इति सोपकपणेन प्राकृतस्य कृतम्य ऋयमापनस्य बाधः ॥ सूत्रार्थः । निवत्सश्च । १०२१६६० ॥ वि-- 'त्रिकासेनपभो बाध्यः कृत्स्नं या क्रप- माप्यम्- इद तावदार्यवासित तिन् । अयाधि साभनम 1, ऋषम. पुंगलवात, न क्रयोदेश- करणान्तर प्रात्यते । अस्ति गाद्या ' साण्डस्निकास: विधानतः ॥' मयसाधन कृस्न बाप्यम् । खोमायणः स्पर्धमानानाम्' इति । सन्ति कयानि भाट्ट-- साद्यम् शिवत: सण्डः सोमायण" द्रयाणि चोदकप्राप्तानि 'अजपा क्रीणाति , हिरण्येन इत्यत्र 'कर्नन्य. ' इति क्रियापदाच्याहारावश्यम्भाने श्रीगाति, प्रधभेण मीणाति, अश्वशफेन त्रीणाति, वाणा नदुपानभावनाया अमाप्तस विनसत्यस्य तावत् विधेयत्य- क्रीयाति । इत्येवमादीनि । तर मैशयः कि विवसः / मावश्यकम् । तच्च यदि नारत् कियोद्देशेन विधीयते , ऋषभस्य निवर्नका , अथवा सर्वेषा झयार्याना त्यागा-दाभादिपुंसीव भजादिपु स्त्रीपरि यसको सापड- मिति । कि पासम् ! ऋषभाय निवर्तक इति । कुत. हादस्य अवमुन्यानुवादत्वापसे, विशिरोडेशे च वाप- पुंगवस्यात् । पुगवत्वेन मामान्येन पुंगतोऽसौ विधीयते । मैदान माण्डानुशदेनैव नियत्सत्यविधिः । तस्य च 'नापमेण कुतः पुगवत्यम् १ साण्डश्रवणात् । तस्मात् उपभस्य / कीणाति' इत्यनेन ऋये अपि प्रसत्वात् सोममायण: निवर्तक इति । इत्यनुवादमात्रम् । न च साण्डम्य अभीपोमीयादापति एवं प्राप्ते , भूम । त्रियाग । किम् ? मनम्य | सत्वेन तत्र प्रियन्सत्यप्रसते. तम्यापि अायुयानुवादत्वा- क्रयार्थस्य निवर्तकः इति । प्रत्यक्षः स क्रीणातिना पति , आवश्यके अन्यतरस अक्युल्यानुवादत्वे जपन्य. सेरप्यते , तेन चोदकपातं निवर्तयति । तस्मात् । श्यैय तदौचित्यान् । अतः सर्वत्रैव निवत्सत्वविधानार पुरस्नस झयास निवर्तक इति । कस्यापि द्र-यस्य अनिवृचि. । इति प्रामे, न कियोस्रोन तथा च लिङ्गदर्शनम् । ६१॥ पिसाबमा विशेषने, पैन साण्डादिषदम्य अवयुन्या- माध्यम् -- एवं च कुवा लिङ्ग दर्शयति । किनुवादत्वापत्ति अपितु त्रिवत्सत्वपरदेसत्यविशिष्न्या- लिङ्ग भवति । एवमाह । अपरस्मिन् सायले 'सी गौः तब नियोदेशन विधि: विवसत्यादिकरारणदाना- गेममयामी ग्यात्ता ऐश पा'ति । यदि सम्य | मेवघा एकापमाक्षिताना दम्पपरिच्छेदद्वारा विधानातू अपार्थस्य नितिनी गौ, तब सैव एकाहिनी केन अगरयमेव ! मक्ष पुष्लेन सीनसापि याधान ·त्रिवत्साधिकरण १९७२ निन्दग्निष्टोमः साण्डपदं नित्यानुवादः, न तु अवयुयानुवादः । अन एव | चिदनेषु नाचित् संख्या धुता, सास सस सख्याना एकत्वस्यापि विधानात् सर्वक्रान्येषु प्रत्येकन विवरम विकार: स्यात् तांता संख्यामानीय निहाय (नवन्य ) त्यादेनिवेशः । न च एकत्वस्यापि प्रनिनिय निवेशा. ग्राह्यम् । इति पूर्व पक्षः। पर्न सर्वक्रयेषु एकदम्यतामिद्धिः, सथात् ट्रन्यन्दुत्वात् लोमस्य या तहिङ्गत्वात् ॥२३॥ बहुवचन प्रसङ्गेन एकवस्य यसमुदाय एत प्राजेका. पूर्वपर्श वाशन्दो पाययति । न सर्वसल्याना दशवन्यायेन विधेयनात एकद्र-यत्वसिद्धे. । अत एव । विकार. त्रिवृत्वम् , किंतु स्तोगस्य संख्याना विकार । पुरुत्वानुरोवेन हिरण्यादिपावृत्तावपि गोत्या जत्वयोः पञ्चदशम्सदकविंगत्वं विकृत्य सर्वत्र स्तोमे तु निरव द्रपोर्मध्ये गोवस्य अनेकापसाधनावेन भूयोऽनुग्रहस्य | स्यात् । तस्मिात्यात् स्तोमलिङ्गयात् यथा त्रिवृत न्याय्यावार नेनेत कया तो प्रमानिदो अपपरपापि पटिएममा' इत्यत्र प्रिवेग नववेन स्तोमविषयना ५। धात् 'गोवाच्छिनः एव पुमान निवास: एक: सर्व- परिचिहाना , एच प्रियदमिटोमः इत्यत्रापि । तरणान कयेषु द्रष्टप.' इति कौस्तुभे यत्तम् । अतो दन्यान्तर. अस्मग ती निदेव सर्व स्तोम न पश्चदशादरपा. । निवृत्तिः । अत एव 'पत्री गौ सोमकवणी व्यावृत्त इनि सिद्धान्त, । के. होघा पता' इत्यादौ निकायभूने अगिम यगे ट्रन्या. . त्रिदृति साझ्यावैन । 'त्रिवृद् बहिपवमानः ' रामानात् वर्षाऽभावानुवादोऽपि संगच्छने । इसी सपे सति निवृच्छन्दश्रवणे तुचायाचनकायशैन मण्डन-- ' बाप्येत व सेन पुगेक्सनम् ।' स्तोत्रीपानवके समुदायप्रसिद्धौ कल्पिताय अग्निपुयपि शंकर- 'वित्र-सोऽप्यामेव स्यात् ।। एवमेव कलम कढया योगमापात् सर्वस्तोत्रेषु स्तोत्रीपानवकमेव प्राकृतकृत्नमयद्रव्यज्य बाधा। विधीयते इति ददामे कश्यते । एतदधिकरण- ( यवराह निव स. सर्वोगाव्यानुवादन विधीयमानः तदीय -३) प्रयोजनक्थनपरत्वेन वदधिकरणस्य ( दाश मठ यसानापन इति दशमे मित्साधिकरणे पश्यते । मिकस ) न पौनसम्पम् । कु. कौ. ६१२ १६. . विवृत्सु अह सु भनकसतरात्री द्वादशा- विविधं नामधेय झमनामधेय संकारनामधेय | धर्मातिदेश. । भा. टा२।३-५. यौगि नेति । तत्र योगि मानिदेशकम् । कथम् ! निवृदग्निष्टोम इति दशमे (१०।६।७।२२-२३) येन हि योगेन द्वादशादे प्रायणीपशन्दः तेनैव गया साइन्य किं अमिोम साधनमालगतचाधिकारिका हम मानेऽपि इति या १२. विमव्या, स्नोमगतलेलाविकारिका वेति दिद्य *निवृत् एव सवं. म. नाम याग. वैश्वदेवः । तस्य त्रिवत् रज्जु यादी लोके त्रिकृच्छन्दम्प त्रैगुण्य- विश्ववन्यः स्तोत्रीया ऐनुदक्षिणा । धेनुश्र कृतस्य पतु मात्रावि पदर्शनात चीतवमानवच सहपावसामान्येन दाचिग्यम्य निर्तिका । भा. १०१६।६।१५..नित संस्थामात्रा विनियोगमतीने. सर्पसंख्या बि कारिश मो. स्तोमेषु मुरुप., प्रजापते मुंपन सृष्टत्वात् । निवृ पन्या इति • निति संख्यात्वेन सर्वस्याविकारः वि. १४, • निवृति भमिति स्तोमगत- | स्वात्' इनि सूत्रेग पूर्वपश्वयित्वा , त्रितिपयपान मरूपाविकारः । सोनीयाणा ननानामचा स्तोमलिषयमेव इयुक्या स्तोत्रीयानाम्नाना 4. निकाय निवृता विधम् । १६ स्तोमेन ममिताः' इति च मान पान! विता पू त्रिवृति संरयात्वेन ससिंग्यारिवारः क्षोमेन समानवचनात् भिवृछादस्य तोत्रीयानरक स्यात् । १६२२ ॥ पाचिवपतीते 1 मध उभयसंभवेऽपि वैदिक वसामा येन त्रिमिष्टोम- इति भुते निति अनिष्टोमे गोत्रीशननकविषय वावधारणात् स्तोमग पाया- त्रिवन संन्यात्वेन सामान्येन सर्पल्यानिकारः येणुरेणु ! दिसंख्या विसर पायाप्यते इनि स्तोमय या वति.

·निग्निष्टोम. १९५३ त्रिवृश्चर्यच * 1 स्वात् इति सूत्रण सिद्धान्तं वदता उपपादयिष्यते ।। यूप.' 'यजमानः प्रस्ता' 'स्वर्गों लेक आहवनीया' मु प. २१७, १ "विवृदमिधोमः' इत्यादी नौविशेषो- इतिवत् गोण्या वृत्तवा गैकिकार्थप्रशंशापरत्वमेवेति । तथा सस्थापकाकृतिलिङ्गाभावात् अविशेषात् सर्व स्तोत्रेषु त्रिवृ. । शास्त्रसमन्वादिप्रसिदिपि एतपक्षानुगुणा । यदाह पारयः । मोम १०६.६. * निमिष्टोमः 1 कामुपवीत स्माद् रिप्रत्योर्भत निवृत्त । (मनु. निसख्या स्लोमविषया एव नियम्यते, न साधनमात्रे । | २२४) 'निवृत्ता गन्धिमैकेन' इति च ॥ (मनु. २०४३) भा.१०१६/७१२२-२३. न च लोकप्रसिद्धम्य विवृ छन्दम्य बहिष्पवमानसामाना. निवृदादयः चत्वारः स्तोमा: अमिष्टोमे विद्यन्ते धिकरणार्यभवेन वैदिकार्थपरिप्रहः इति वाच्यम् । यतः त्रित् पञ्चदश, मतदशः एफपिंग इति । वि. ५(३६१५. स्तोत्रीयानवकवचनवेऽपि बहिष्पवमानस्तोत्रस्य तत्साध्य. निवृचर्वश्ववालाधिकरणम् ॥ वा सामानाधिकरण्यानुपपत्तेस्तदवस्थत्वात् । अथ तब अगमा विचर्वधवालादिवान्दा एमात्र लोकनेदयो- कार्यकारणयोरेकबोपचारान सामानाधिकरण्यम्, वापि विप्रतिपत्तो निरूयन्ते । अप्राय पूर्वपक्षियोऽनिसन्धिः, त्रिगुणवशोपवीतम्यापि 'यज्ञोपवानिना में कर्नग्यम् । निकछन्दी हि लोके 'विवृदय , निवृद् ग्रन्मिः' इति । इत्यधिकार हेतुल्यत् कार्यकारणभावोपपत्तेः नानुपपन्नम् । त्रिगुणरज्जादौ प्रसिद्धः । वेदे तु ' त्रिहिष्पवमानम्' | तेन उपनन्यायेन लोकपमिद्रेलीयस्वाल लौकिकार्थपरिग्रह इत्युक्त्वा सृचत्रय समनुकान्तम् । तृचन्दिय स्तोत्रीयः एव । अथ प्रसिद्धितुलपत्या, उदा लौकिकाचाप ऋक्यवचनः । न घेदे जोत्रीपानवकरचनस्त्रिच्छन्दा | वेदविरोधाभावेन विप्रतिपनी सम बात् विरुप एवेति । प्रतीयते । तया चरुशब्दश्च लोके स्थानीवनन प्रसिद्धः। एवं प्राप्ने , अभिधीयते । भवेदेवं यदि अप वेदे तु 'आदित्यः प्रायणीय श्वः' इति विधाय ! लौकिकादिकपदार्ययोस्तुल्यानं भवेत् । अपूर्वसिद्धयर्थं हि 'अवितिमोदनेन ' इति वचनात् याशिकमसिद्धेश वेदानुष्ठानम् । तत्र वाफ्यार्थवन पदार्थोऽपि यत्र अनरसावितान्तरूमपकोदनयनः चशब्दो विज्ञापते। वेदेव प्रतिपादितोऽस्ति , नत्र वैदिकपदार्यानपानादेव एवं 'आरपवाल. प्रस्तर.' इत्यतापि लोकपसिया अपूर्णविधि. 1 अन्वया वेदस्य तत्पदार्षप्रतिपादननैयर्य अशा तरमशः प्रतीयते । वेदे तु काशेषु अश्वराल- प्रसङ्गात् । यत्र पुनवैदिक पदार्थो नास्ति , तम लौकिक शब्दप्रसिद्धिः । एव हि ध्यते यशो देवेभ्योऽश्वो भूत्वा- पदार्थानुष्ठानादेव अपूर्व विद्धिवेदानुमतेति युक्तम् । ऽाकामत् , सोऽपः प्राविशत् म बालगो गृहीतो गला. तदत्र विपद्वहिण्यवमानम्' इत्युक्ला तूचगानुक्रमण नमोचत, ते बाला; काशal गा' इति । तेन लौकिक ! तदैव अर्थवद्भवति , यदि लौकिकपदार्मपरित्यागेन वैदिकायोगविमतिपत्ती विनियमनाहेत्यभावात् विकप | स्तोत्रीपानवकरचन. निवृउब्द. अम अध्ययनविभ्यनुमतो एवेति । न च लोकारिद्वेधर्म प्रति अनङ्गत्वात् वेदप्रगिद्धा. | मवेत् । तेन यत्रासिं तृचत्रयानुफमा नास्ति विद. स्वीकारः एव युक्तः, पदार्थावधारणे विशेषाभावात् । मिष्टुदमियोप.' इत्यादी, तत्रापि स्तोत्रीयानवकवचनः तदुक्क नेतदेयं पदार्येषु नहि वेदो विशिष्यते। मिन्छन्दो विज्ञायते । न चैतन संभवति । अदृष्टार्थे तु वाक्यार्थे लोकात् म अतिरिच्यते ॥' पद्यपि प्रशस्तोमः' इत्यादी समुदायक्चनं स्तोमशब्द इति । ( पा. पृ. २२२)। गया मैफिक्येव तथापि ‘पञ्चदग, स्तमो भाति पनि दे अपणार मलीयसी । सा हि वेदनिरपेक्षेत्र प्रवर्तते । वेदामिदिम् प्रत्ययान्तम्प च पशदशशब्दस्य याकरणानुशासनेन वास्यशेषगवगेकारिद्धपदाममिन्याहारमापेशा । तेन याशिप्रसिदेव स्तोत्रीयासमुदायवचनामान तापमाना. लोकमसिदेचीयास्यात् यत्र लोका विरोधः, वन मनु धिकरकोऽयं स्तोमशन्द, स्तोत्रीयासमुदायरचनो विज्ञायते । धेदिकार्थस्वीमरा, रोगविप्रतिपत्तौ तु सिद्धार्थ- एवं निवृदमिदमिष्टोमः' इत्यादौ सिममिग्याहारात स्वीकारः एर। सपा सति अर्थवासापि 'आदित्यो ] स्तोमी मारकायलमेवेति नानुपानम्। न च मनुसनन- . .

·1 निनत्साधिकरण निमिष्टोमः सादपद नित्यानुवादा, न तु अवयुयानुवादः । अत एव | विदझेप कावित संख्या श्रुता, तामj साता संख्याना एकल म्यापि विधानात् सर्वसन्गेषु पये न सि. विकार: स्यात् ताता संख्यामपनीय त्रिपा (नवन्यं) चादेनिवेशः । न च एकत्वस्यास प्रतिकि निवेशा-पाक्षम् । इति पूर्वः पक्षः। पनेनं सर्वक्रयेषु एक्द्र यता सिद्धि, यात्वे इन्याहुयात स्तोमस्य वा तद्विगत्यात् ॥२३॥ युवचनप्रसङ्गेन एकत्यस्य फयसमुदाये एव प्राम- पूर्वपक्षं थाराम्दो यावर्तयति । न समयाना दशवन्यायेन विधेयावात् एकदन्यःसिद्धः । अत एव | विकारः मित्तमम् , स्नुि स्तौगम्य मुंग्यानां विसरः । पुस्पानुरोधेन हिरण्यादिम्यावृत्तायपि गोत्यागययोः पयतटशैकविंशत्य विजय सर्वन स्तोमे तु विकृत्व दूयोर्मध्ये गो पस्य अनेकायसाधनत्वेन भूयोऽनुग्रहस्य | स्यात् । लिङ्ग पात् स्तोमलिङ्गत्यात् यथा लि पाय्यत्वात् तेनैव प्रयान्तरे पनगासिद्धी अावस्यापि बहिषामानः' यम नित्वेन गवान तोमविपश्ता भाधात् 'गोन्यास्टिन एव पुमान् प्रियात. एका सर्ग-परिच्छिना, एवं त्रिशुदग्निष्टोमः इत्यत्रापि । तम्पात फ्रयेषु यः' इति कौस्तुमै व्यनम् । अतो दम्यान्ता. असिन प्रो निदेव सर्व स्तोमा; न पञ्चदशादिरसर । निवृत्तिः । अत एव 'सी गो गोमफयणी यावृचा कशी सिद्धान्त, । के. ोपा स्पर्धता' इत्यादी निकापभू अप्रिमे धागे टल्या. त्रिवृति संख्यात्वेन । 'दि बहिणवमानः' राभावाद स्पर्धाऽभावानुवादोऽपि संगच्यते । इति शास्य सनि नियन्छन्दप्रतणे तृपयापनुनमगवदशेन मण्डन- 'बाप्पेत वत्सेन पुरोक्तसर्वम् ।' रतोभीपानव समुदायसिसी कल्पिताया अनिष्ट्रपति शंकर- 'पिखोऽप्येवमेव म्यात् ।' एवमेव सप्तया रूढया योगगधात् मर्थस्नोनेषु स्तोत्रीपानक्कमेर माहनकरनस्यदन्यस्य बाधक विधीयते इति दशमे वदयते । एतदपिकरण-(यवह • विन्सः सर्वसोमकवानुवादैन विधीयमान, तदीय- Y) प्रयोजन धनपात्वेन तदधिकरणम्य ( दाश- सर्वत्र पस्मानापम इनि दामे निमत्साधिकरणे वक्ष्यते । मिकस्य ) न पौनफ्यम् । कु. को. ३१६१२ पृ. १६० चिनिघं नामर्ष कगनामधेय मस्कारनामधेयं धर्मातिदेशः । भा. ८1०२३-५. . निवृत्म अह. मनकसतनीयेषु द्वादशा- यौगिक चेति । तर यौगि नातिदेशकम् । कथम् । • निमिष्टोम. इति दशमे (१८६१५१२२-२३) येनैव हि योगेन द्वादशाहे प्रायणीयम नै गरा उदाइन्य कि अग्निष्टोमणाचनमागलाविकारिका ६ माने प्रति इति । बा.७१।०१२. स्नोमगारव्याविकारिका ति दिक *निवृत् एव सर्व. म. नाम यागः पैश्वदेवः । तस्य | त्रिनुः पादौ लेके मियादाय गुण्य. विश्वत्यः स्तोत्रीया धेनुर्दचिणा । पेनुश्च कृलस्य मनु | मायाचिचदर्शनात वहिप्पयमानतम संख्यात्वसामान्येन दाक्षिग्यस्य निवर्तिका । भा. वा५ विकृत संख्यामात्रायें विनियोगातीतः सर्वसत्यादिकारिका सोमः स्तोमेषु मुख्या, प्रजापतेर्मुलतः सृष्टत्वात् । मि.मस्या इति प्रिति संख्यादेन सर्वस्यातिार, पि, १५, . निवृति अमिष्टुति मनोमगत- स्यात्' इनि सूपेण पूर्वपक्षथिला , मनाविकारः । स्तोत्रीयाणा नवामृचा स्तोमविषयमेव | इयुक्या स्तोत्रीयानपानानात् 'य. पिकाला: त्रिवृद्धा निवृत्त ।१०१६ मनोमेन मिता' इति च नाना पागनो निता १ निवृति संरयात्वेन सर्वसंरगापिकारः स्तोमेन समानावनात् त्रिच्छन्दस्य सोचीयानवक स्थान् । १०६२२॥ वाचिवमनीते. । अत्र उभयमवेऽपि वैदिकत्वसामा येन प्रियदशियोमः इति श्रुने मिति अनिष्टोमे तो खोजीशन विषयत्वावधारणात् स्तोमगतेव पनदया पिल संख्यात्वेन सामान्येन सर्पल्याविकारः येषुरेपु. संख्या निरुपया चाश्यते इति स्तोमस्य वा सकिन मित्सहा शिवहिलमा ·॥ निमिष्टोमः निश्चर्वश्व स्वात् । इनि मूण सिद्धान्तं बद्ता उपपादयिष्यते । पै यू:' 'यजमानः प्रस्तर.' 'खगों कोक साहनीयः' मु पृ. २१७, . "मिदमिष्टोम:' इत्यादी स्तोत्रविशेषो- | इतिवत् गौम्या कृत्या लौकिकार्थप्रशंसापत्यमेवेति । नया पस्थापकप्रकृतिलिङ्गाभापार अविशेष सर्वस्तोत्रेषु निव- शास्त्रसमन्वादिप्रसिद्धिपि एकापशानुगुणा । यदाह स्यान्वया । सोम. १०६६. मिमियोमः । नच कार्यासमुपवीनं साद् विस्पोर्षत विकृत् ।' (मनु. विसरूपा स्तोमविषया एष नियम्यते, न साधनमाये 1 २१४४) "विना अधिनेफेन' इति च ।। (मनु. २।४३) मा.१०२२-२३. नचलोकप्रसिद्ध स्म निन्छन्दम्य पहिमानमानसामाना त्रिवृदादयः चत्वारः स्तोमाः अनिष्टोमे विद्यन्ते | धिकरण्यासमवेन वैदिकार्यपरिग्रहः इति वाच्यम् । यतः त्रिया पश्चदशः सप्तदशः एफविंश इति । वि. ५।३।१५. ! स्तोत्रीयानवकवचनत्येऽपि बहिष्पवमानस्तोत्रस तामाध्य. 3 त्रिवृधश्ववाल्यधिकरणम् ॥ व सामानाधिारण्यानुपपत्तेस्तदक्खामात् । अप कम भयवा निमश्चत्राला दिशन्दा एवान लोकवेदयो- | कार्यकारणयोरेकन्वोपनागत् सामानामिकरण्यम्, तदम्पापि विप्रतिपत्ती निरूप्यन्ते । अवार्य पूर्वपक्षिणोऽभिसन्भिः, त्रिगुणपभोपवीतम्यापि 'यशोपवीतिना कर्म फर्न यम्' निच्छन्दो हि लोके 'निज , त्रिवृद् प्रन्थिः' इति । इत्यधिकारहेतु वात कार्यकारणभावोपपत्तेः नानुपपन्नम् । त्रिगुणाज्यादी प्रसिद्धः । वेदे तु ' त्रिहियवमानम् । तेन उपतन्यायेन लोकप्रमिलीयस्त्वात् लौकिकार्यपरिग्रह इयुक्त्या तृचय समनुप्रान्तम् । तृचम स्तोत्रीय- एव । अथ सिदिनुस्पत्यम् , उदा लौकिकार्यध्वपि रस्नपरचनः । न ये सोनीयाननकनन्छिन्दः वेदविरोधाभायो विशतिपनो समस्या निवास एवेति । प्रतीयते । तथा चरुशब्दश्च लोके स्सा लीवचनः प्रसिद्धः। एवं माने , अभिधीयते । मवेदेवं यदि अन वेदे तु ' आदित्यः प्रायणीया' इति विधाय | लौकिदिकपदार्थयोन्तुल्थन्वं भवेत् । अपूर्वसिद्धयर्थ दि 'अदितिमोदनेन' इति वचनात् थाशिकपसिबेध | वेदार्यानुष्ठानम् । तब वाक्वार्थवत् पदार्गोऽपि यत्र धनवसावितान्तरूपमपोदनवचन: चकशब्दो विज्ञायते । वेदेनैव प्रतिपादिनोऽरित , तत्र वैदिकपदार्थानुशनादेव एवं आश्यताल प्रस्तर.' इयनापि लोकप्रसिद्धथा | अपूर्वसिद्धि । अन्यथा वेदस्य नपदार्थप्रतिपादनौयर्थः अश्ववारः नरगकेशः प्रतीयते । वेदे तु काशेष अश्वपाल- प्रमशात । यत्र पुनदिक पदार्थों मास्ति , ता लौकिक- शब्दमसिदिः । एव हि अपते 'यशो वै देवेभ्योऽश्वो भूत्वा- पदार्यानुष्ठानादेव अपूर्वसिद्धिवेदानुमतेति युक्तम् । मोऽप: प्राविशत् , म बालयौ गृहीनो चाला. तदन - निवृहिष्पवमानम्' इत्युक्त्वा तूचत्रयानुक्रमण नमोनत्, ने वाला फागता गना' इति । तेन लौकिक- तदैव अर्यवारयति , गदि लौकिकपदार्थपरित्यागेन चैरिकायोगविशतिपणे चिनिगमनात्यभायात् विकरसवोत्रीमान कवचन विधुच्छन्द: भन याविध्यनुमतो एदेति नि च लोकामिर्धर्म प्रति अनत्वात् वेदप्रमिद्धा- मवेत् । तेन पापि तृचश्यानुसमर्ग नास्ति निद- ग्वीकारः एव युक्तः, पदार्यायधारणे विशेषाभावात् ।। मिष्टुनिष्टोम.' इत्यादी, नत्रापि स्तोत्रीयानववचनः तदनं 'नैतदेवं पदार्थपु नहि वेदो विशिष्यते । विवृच्छब्दो विज्ञायते । न चैनन्न मेमवति । अदृष्टार्थे तु वाक्यार्थे लोकात् म धनिरिच्यते ।' पद्यपि 'मतोमः' इत्यादी समुदायवचन स्तोमशब्द इति । (पा. पृ. २९२ ) । भथा नौकियेन वापि पिउदया, स्तोमो भगति' इति मेरे भरणात् बलीयसी । माहिदनिरपेक्षेत्र प्रवर्तते । वेदप्रसिद्धिस्तु | उप्रत्ययान्नम्य च पञ्चदशगन्दम्प व्याकरणानुशासनेन बापशेषगतलले कामिद्धपदमभि याहारसपेक्षा । न याशिपसिद्धेश्व स्तोत्रीयासमुदायवचनत्वात् तस्माना. लोकप्रसिद्धबलीयस्त्वान् यत्र लोकाविरोधा, तन भवतु विकरणोऽयं म्तोमशब्द, स्तोत्रीयाममुदायवचनो विज्ञायते । पैदिकार्थस्वीकारः, शेकविपतिपत्नौ तु लोकप्रसिद्धार्थ- | एवं 'त्रिदग्निादग्निष्टोमः' इत्यादी वि-समनिम्याहागत खौकार ए तथा सनि अर्थवादम्यापियादित्यो स्तोत्री पानव कार्थवमेवेति नानुपपन्नम् । न च मनुवचन- उपाक्रामत्, ·१९७४ निवृतईश्व निश्चर्वाध विरोधः , मनुवचनस्यापि लौकिक्प्रयोगान्तनिविधवेने त्रिवृच्चर्याश्वचालाधिकरणम् । (१९ अविरोधकत्वादिति । तदुक्तं "त्रिच्छन्दः प्रयुत्तो सो) डोकवाक्यशेषयोचिरोपे बलाबलविचारः ।। य स्तोत्रीयानवकं प्रति । कस्तं शतवनोऽन्यत्र - वा- 'त्रिवृधिमालदेवोऽन्योऽर्थः प्रती- नेतुं जन्मशतैरपि ॥' इति । वा. पृ. २२३ ) । यते । वेदे तदमियुक्तेश्च नरमादन्गो विलक्षण ॥ मम पुनवेदप्रतिक्षापरिनिर्भमपाप, पया "निजागर कि तुल्यकल्पत्वात् पदायें लोकवेदयो । ममा यूपं परिवीय आने उयनीयं पशुमुपाकरोति' इत्यादिपु, विप्रतिपत्तिः स्यादयका वलीयसी ॥ लेके वायन् नत्र लोकप्रसिद्धार्यस्वीकारः एव न्यायः, न तु अन्यत्रापि त्रिवृच्छब्दस्त्रिगुणत्यस्य याचकः । नियन्जुस् इति । एवं वर्षश्ववालशब्दयोरपि उक्तन्मयेन वेद | त्रिवृद् ग्रन्थिर वेदे तु नवके स्थितः ।।' निवृत् मसिक्षार्थस्यैव अपूर्यसिदयुपायत्वम् , न लौकिकस्य । वहिपवमान इत्युकावा तृनवयमनुकान्त इति स्तोत्रीया नथार 'आदित्यः प्रायणीय ' 'भाश्यवालः प्रस्तर इनकपचन: एव निच्छदो विज्ञायते । इति विधाय ' अदिति मोटनेन' इति, ते वागः काशा 'तथाऽयं चरुवाब्दोऽपि लोके स्थालीनिबन्धन । पता:' इति च मौदनकाशयोः सत्यवगमान् विधिस्तुत्योध याविकानां च वेदे च प्रसिद्धस्योदन प्रति ।' समानविषयस्पनियमात तयोरेप चरु अश्ववार शब्दार्थ. अनवसा दिनान्तरूपमपाकीदनवचनो हि याचिकानो चय- वम् । न च गौणत्वाश्यगेन लोकप्रसिद्धस्थाठीवरग-शन्दा प्रतिदा । तथा देऽपि 'आदित्य पापणीय. वालस्तुनिरवेयम् ' आदित्यो वै यूपः' 'यजमानः पयसि चः' इति विदिते पश्चादुकात मदिनि. पतरः "खों ले आइवनीपः' इतिवन् मविष्यतीति | मोदनेन ' इति वचनाच मोदनवचनत्य शानम् । बक्तव्यम् । यतो गत्पत्सरासमवेन हि तन तथा आभि एर 'राववाल साइति शीयालमयः तम् । न हि आदित्यादीना यूपादिरूप मभवति । पम्तर: कामिया विज्ञायते । वैदिकयापशेषात इह पुनरोग्नस्य यागमायनत्वसंभवात् , कारास च सर. काशेषु अश्ववारप्रणितिः । एव हि भूयः 'यशो वे रूपत्वसंभवात् यापशेषात् तदर्थ निर्णय एवेति । तदुक्त, देवेभ्योऽवो भूवाऽपामायत् सोऽरः मावि 'अर्थपादकनाऽप्यत्र प्रतिपत्तिलीयसी तमान- पाल्यो गृहीतः स वाला मुका विवेश ह । ते बाला: स्वाहते नास्य वायाप्यस्ति प्रयोजनम् ॥' इति ।काराता माता कार्योऽत. प्रस्तरस्तु ते॥' (घा, पृ. २२३)नच 'संदिग्धेषु वाक्यरोपानिर्णयः 'ऐशव्यौ विधृती ये च ते इत्यवयवात्मि। इत्यनेन तुत्यायेत्यम् , मती यत्र दि शब्दार्यरोदेदे लोके सिद्ध तथा वैदे काशानामेव मूलके ॥ एवं- वागरोगाविर्णीयते, सत्र सन्न्यायविषयत्वमेव । इह मादिपु सर्वेषु प्रतिपनिविपर्यये । प्रतिपत्तेः समा- पुनलोकवेदयोः मिश्दारिपदेषु अर्थदरस्य अविग्यान नत्याद्विकल्पो हि प्रसज्यने ।' ननु घ टोप्रसिद्ध लौकिकम्पार्थस्य वैदिकनायन बाध एव, म बक्स इनि । धर्म प्रति अमङ्गयात् वेदप्रसिद्धिरेव ज्यायसी । 'रा- युत्पाद्यो । अतो न तुल्यायमिति ! दुकं लौक्फिी / देवं पदायेंषु नहि वेदो विशिष्यते । अष्टहेतु- प्रतिपनिहि साथै निसंशया स्थिता । वैदिस्यपि | पाक्याथे लोकात् स हनिरिच्यते ॥ तस्मादुभष्यपि नया स्वार्ये वाध्यते न विपर्ययात् ॥ इति । (था. स्वेपा प्रतिपत्ति. समा भवेत् । यदि या पूर्वमावि- इ. १२४) । प्रयोजनम् - क्ममु विकश्पेन कौकिक. त्यान किक्येय बलीयसी । वेदनिरपेक्षा है। वैदिकार्थोपादान पदि पूर्वपशः । सिमान्ते तु शैलिका- सोमपतियः आत्मान समते । वैदिरी पुनः स्टोक. बापैत्र वैदिमार्योपादानमेनेति । सूतं तु शाम्रग्यैव प्रसिद्धग्दातामामानाधिकरण्येन मिश्येत् नाला प्रनिपत्तिलीयसी , धर्मन्य अपूर्वामनः समिसिनत्वात् । विरुद्धा या वैदिकी सैव गृह्यते । रोमिद्धिं व्यति- शानिमित्तत्वादिति । नीता. अभ्य साऽऽस्मान न विन्दतितेपदी. ।

·त्रिवृश्चश्वि विधांध द्विरोधस्य ' इति च तेषु लौरिकेषु पदार्थेषु अदर्शनात् । विधये मुल्यार्थत्वात् लौकिकप्रतिद्विरेष ग्रहीतन्या इयु विरोधम्य अर्थवादाना च अन्यपरावेन गुणादमायावात् } चरस्त्रे वापाम: 'छोदितं तु मवीयेताविरोधात् ' इति । आदिल्पयूप--यजमानान्तर-स्वर्गाहपनीयादिवचनवत् तथा चशब्दोऽपि अन्याय्यानेकामाभिधानप्रतिवद्ध- फसमापि प्ररोव नारोपत्वात् , प्रशासनिनन्धारण युपा शकिलान् एक निगम्यमानो पाशिकोदमसिदि-पा दनन्यापाररहित-वाच न पदार्थप्रतिक्त्यद्गलवायवीयते । बोदनविषय एंव भवति । तदाश्रयणे न वििितरोधप्रसङ्गात् नेष्वेव या दर्शनात् आश्ववालक्षवीशब्दो'तु यदि तावत् वैदिकपयोग. विरोधस्य इत्यभिप्रायः । तया शास्त्रसमन्वादिविधिरपि । लब्धसमुदायप्रविन्द्विन्धन नगकिकी, अवयवासिनि नहीला, अमापक्षानुगुणैव । यथा सह कासिमुपवीत स्थाद् | ततः सिदमेव शामस्थातिपत्तिबलीयस्त्वम् । अथापि विश्स्योधृत त्रिवन् ।' ( मनु, २४ ) नितृता । जान्युपमितप्रसिदश्येनयागे गोगद्वारा वा आप्त- अन्धिफेन' (मनु. २।४३ ) इति । नगात् प्रसिद्धि: ' समानमिवरत होनेन 'इस्लादिष्विव गाधी. ममाऽपि तावत् मयतु । इति प्रामेऽभिधीयते । यते, तथापि शास्त्रकारपतत्वात् धर्म प्रति बलीयासम् । शास्त्रस्था प्रतिपत्तिर्या सैयान ज्यायसी मवेत् । 'अथापि शब्दगौणत्यं तथापि बलवत्तरम् । स्वत- धर्मस नन्निमित्तल्यात् ससाधनफलात्मनः ॥ अर्थ- त्रस्य हि वेदस्स दृष्टं चेन्न निवार्यते । गौणं यादकताऽप्यर्थमनिपत्तिलीयमी । तगायत्वा- लाक्षणिकं वाऽपि वाक्यभेदेन वा स्वयम् । वैदो हते नान्यत् तस्या पनि प्रयोजनम ॥ गोषो या | यमाश्रयत्यर्थ को नु तं प्रतियूल्येत् ।। ' न चान यदि वा मुख्यो वेदेनाधीयते हि म । स धर्म 'संदिग्धेए पापशेपात्' इत्येतेन तुल्याबम, प्रति- साधनत्वेन पदार्थोऽध्ययसीयते ॥ त्रिवृच्छब्दः । पत्तिदरम्यापि असंदिग्धचात् । 'लौकिकी प्रतिपत्तिर्हि प्रयुत्तो य: स्नोत्रीयानवकं प्रति । कन्तं शाक्तस्ततो- | स्वार्थे नि संशया स्थिता । वैदिक्यपि तथा खार्थे ऽन्यत्र नेतुं जन्मशतैरपि ॥ तेन या भिवृद्धि | बाधतेऽनो विपर्ययात् ॥ तस्माच्छास्त्रस्थितेचेका होम.' इति भूयते , तत्र तेनैवान भवित पम् । एप प्रतिपनिलीयसी। न समा मुचनापानिप्रष्टैः तोमान्दो यदापि नाझपामतोम इत्यादिषु समुदायमात्र ससंकः ॥ इति । चचावेन प्रसिद्धः, नथापि 'निवृदेव स्नोमो गयति । शा - 'पदार्थपदसबन्धे तुल्यत्वं लोकवेदेयोः । पञ्चदशः स्तोमो भवति । इति वेदे श्रवणान् । अष्टसाधनवे हि ठोकाद् वेदोऽतिरिच्यते ॥ 'स्तुते श्व मानं स्तोमः' इति याशिफस्सरणात् , तथा वाक्यैकत्वं विधिस्तुत्योर्विपरीक्याहते नहि । तेनान • +ोने विधि. प.अशापर्यः ' ( पा० ५।१५७ सूत्रे । बास्यशेफ्स्था प्रतिपत्तिलीयसी ॥ बार्तिक नदम्य परिमाण इत्यनुवर्तते । स्नोमे रतुवे परि वि- लौकिको घाभगो बाऽर्थस्त्रिदादे: , सम. माणे बोधे मख्या शब्दात इप्रत्ययो भवति । हिव टिलो- स्वत, । उभौ, विध्यर्थयादेकवाक्यत्वादविहात्तिम. ॥' पार्थम् ) इति पाकरणशान्त्रप्रसेढे अवश्यमेव निवृदा माह-- विश्ववाला दिसन्देषु यत्र लोकवाक्य दिषु लोकमसिद्धितिक्रमणीया । यत्तु मनुवचनम् , सत् शेषयोः अर्थविप्रतिपत्ति , तत्र पदपदार्थसमन्धे बोकात् उभयामाया समानापि युज्यते । यना नापि नः बेरपाधिनये प्रमाणामागत तुत्सरस्नम् । इति प्राप्ते , त-तुकमेव श्रिवृ-छन्दात् प्रत्येप्यते । नया रश निवृत्त्व. विषवैस्याभावेऽपि विधिस्तुयो. एकरास्पताऽनुपपनेः मपि इनि । यद्वा यथैवाय नव के दृष्ट., वाइस स्तोत्रीया. विधि. वाक्पशेषन्यैव शक्तिप्राहक अनुमन्यदे। अतश्च गवेऽपि, इति यत त संभव. सब त प्रसिद्धानुपाची मोहिकप्रमाणावगते ऽये अनेकशक्तिकल्पनाभियान शक्तिः, सति । यत्र तु संख्येयान्तरविधयानम्, तर वैदिको भपि न त्वचा दिन शेषः । भव एव या वाक्यरोपो ऽपों गोगो गृपना गौमिको या मुदयः' इति तादृशे | नास्ति नापि श्रिवृदादिपदार्थो वैदिक एवं ग्रहीतयः . , ।

·অিধীশ १९७६ धातवीये भी , इति वश्यते । अत विच्छन्दस्य स्तोत्रमतकनवक माणा ' उपा' इत्यादीना ऋचा नवकमयः । शक्यम्, न तु गुण्यम् । शन्दस्य औदना, न तुनि. ११४५ वर्णक ३. पानी । अश्ववाहसन्दस्य काय नाश्वदेशाः। शर • त्रिवृल्लोमः त्रिदमिशेमे करने ऋौ मति । भा. ११६६१५, • त्रिवृल्लोमस्य उद्यती नाम शंकर- 'चिर्वादिचिन्ननम् ।' कृतम् । विधुतिः । तत्र ग्राझणवाक्यमेवम्- - तिसम्यो हिरोति त्रिवृशर्वाश्चयालाधिफरणे चकशब्दस्य मोदन स प्रथमया, तिसम्यो दिकरोति स मध्यमा, विमुम्यो पाचिय पाश्यशेषा , न तु लोकासिश्या स्याटी- हिंकरोति उत्तमया , उद्यती निभूतो विद्युति.' इति । वाचकायटोस्परिलक्षिणिकन्वेनापि उपरः इत्य- सूक्तत्रयपठित्ताना नवानामृचा गानं लिमिः पर्यायः स्थर्यस्य विचारितस्य प्रयोजनं बायोपयोगितथा मप्यते । कर्वेन्यम् । तर प्रथमे पर्याय विशु सूपेषु आयातिता मा १०९१० .. निवृच्छन्दस्तु नृचत्रयानुनम- पटना, द्वितीये पर्याय मध्यमा:, तृतीये पाये च गात स्तोनीपानवकवाचित्वेन त्रिवृथर्याधयायाधिकरणे भ्यापितः । पौ. ११४३२ पृ. १८१. अन्तिमाः । तिसृम्य इति तृतीया) पञ्चमी । हिकरोति गायतीत्यर्थः । वि. ॥४॥३, त्रिवृस्तोमे ऊन्दै गानम् । * निवृथयोधरायाधिकरणन्यायस्वरूपम् 'ले- ऊध्र्वगानं नाम भावृत्ति विना ऋचा पाठ प्रसिद्धापेक्षा वाक्यरोषस बल्वत्वम् । इति । भा. गानम्। ५. अपवादाना अवयवार्थपरत्वाभावे विवृवर्वाद्य- •'त्रिपाहसं तृतीयम्' विन्वानचिन्धीत पति धिकरणविरोधः । तत्र पारपशेषेण वापरतापाः अग्नो नैमित्तिकमेष, न नित्यम् । भा. ४३२. व्यवस्थापनात् । कु. १९९८, त्रिभुप् । पादेषु अधराणि ११११११ * त्रिवृत्त्वं गमिष्टुति भुतं स्तोशन्तरगतस्तोममात्र- / उदा० कप नन क्तमस्य : (सं. १।२४।१ ) के. बाधकम् । भा. १६२२-२३. • त्रिष्टुपशब्दो ट्रन्यरचनः ( शन्दो ट्रयमिति • त्रिवृत्पश्चदशादीनि प्योतिःसन्देन उत्तानि ।। मीमानकमतम्) । संकर्प, ४R. चनमाणापि शन्दो भवति, विशेषको रक्षणायाम् । *निसंयुक्तं पूर्व वीरजनन ना । यदुत्तर पजनमें भा.४४॥१॥४०, तत् । राजाये। तम 'आमाधणार एकादशमान, • त्रिशूपानापरेक्वन् । ' प्रत्यारोप स्यात् । ऐन्द्रावणाव, आमनो दक्षिणा त्रिवधान विरेकवत प्रिवन नाम ओषधिः तद्रसपाने । इति पूर्वम । ' सोमापो एकादशपाल , ऐन्द्रापाण- चीनी विरेको भवति इति वैद्यकम् ।)। इलोया. | , पोषरः, सामो दक्षिगा' इति उत्तरम् । मा. चित्राक्षेपपरिहारे १९. ११॥५१॥३, • निसंयुत्तयोदयो. भङ्गानि न तन्त्रम् । • निपल्टदा अन्यत्र स्तोमविषये दृश्यते । यथा | राजसूये। २५१४।१।१-३, निसंयुके पूर्व रामम् गते ‘मिद् रदिपवमानः । इति । अभ स्तोमविषयता | यो सिपालमात्र मिकातिप्पणिपशब्दो परिस्सिा एवं विदामः' इत्यनापि भा धर्मातिदिवाति | ७३६१७ १०२३,पिमादा लोके विवसई गयुक्त - अपानवीगेन। देताम्यो एप सादृश्यते यथा पिमृत् रजा, त्रिकूट मणिः इति । १०।६७२२. यो यव्ये इयुक्त्वा न यजते , धातवीयेन पनेत! * विधृच्छदस्य रैगुण्य चौक सिदोऽर्थः । 'विद समिष्टि, प्रायश्चितरूपा : नि. ६३२२, * धानवीये अहिपयमानम्' इति श्रुती तु ऋषयात्म शिगयो मध्यम पुरोटाश: नाम मौदियौनिकला। सूनेषु अवस्थितामा रहिष्पवमानामा निष्पादन- १.७१६, . वैष्णवत्रिका ·प्रेधातवीया १९७७ शोकाधिकरणं + . धैधातदीया दोक्षणीया अचमैथे । तत्र ज्योनि- | जगती । उत्तरे च ऋचौ नमि नमन्ति' (१३१) टोमीयदीक्षणीयाजन्यापूर्याभावात् न त खरानिदेशः, किंतु | अमु रंभासो ( ९३२) इति बृहन्यो । एतादेव गोक उपांशुत्वमेव काम्यनेपातबीयाधर्मः अविदिश्यते । वि. गावभ्यं विपमास्वेव । वि. ९२२५ वर्णकं २, १२ वर्ण २. धातकीया विविधा स्वतन्त्रा शोकाधिकरणम् । द्वादशहानपृश्यपडरे काम्या, अश्वमेघगता च । उमयो प्रयोगः समान | चतुर्थेऽहनि त्रैशोक साम उत्तरामन्यपठितयोहन्योरेव एव । उपाययं तत्र स्वर | मादृ. ९।११२ पृ. ४६. गैयम्, न तु अतिजगत्यो आनेये ।। धातचीयायां अमेधीयदीक्षणी पाया आमावैष्णवा- तदभ्यासः समासु स्यात् । ९।२।५।२१ पूर्वमानस्वाभावात् 'यारत्या वाचा कामयेत तावत्या' वर्णकं २॥ इत्यादिधर्मः न प्रवर्तते इति भाष्यमतम् । नम्तुना भाष्यम्-एवं या अनि द्वादशाह), 'दादशाहन उपाशुर्व प्रवर्तते । सोम. ९१. वातवीयामा प्रज्ञाकाम याजयेत् नि । म चतुर्थेऽनि शोक नाम पुरोडागभेदेऽपि सदैवायदानम् । संकर्प, २२१४. साम, अतिनगत्यामुत्पन्नम् । अतिजगती 'विश्वाः पृतना ७ धातवीयाया सइखं दक्षिणा । भा. १०१२१८२३, अभिभूतर नर मुजस्त वक्षुरिन्द्रं जजनुन्ध रामसे । ऋत्या " धातव्यायां ' यवमयो मध्यमः' इति मध्यमपुरी- बरिष्ठं वर आमुरीमतोममोजिष्टं तवस तरस्विनम् ॥' बागे ययमयस्यस्य नियमविधिः । १०।७।१६।५१-५७, ( सामस. ९३० ) । उनरे दे यूहन्नौ । तयोः पूर्वा नेमि पातम्माया रामिषेनी सारादश्यम् । १०८1९/१७. नमन्ति च सा गे बिमा भगिरखरा । सुदीतयो को • त्रैमातव्याविषयक अधिकरणं अश्वमेधीय- गोऽपि को नरखिनः समृभिः ॥' (साम, बेधात याविषयक इत्यादिविन्दी (गी. मो. ७४६ पुरे) ९११) उनरा 'समी रेभासो अस्वरनिन्द सोमस्य पीतये । स्वर्पति पदी वृषे धृतमतो योजना सभूतिभिः।।' • त्रैवर्णिकः कश्चित् निपादानामधिपतिः सभाति, ( सामसं. ९३२ ) इति । तत्र एपोऽर्थः खायिक: तथापि ' निपादस्थपति याजयेत्' इत्यत्र निषादसपतिनं किमन्ये अतिजगत्यो उपादाय समामु गेयम् , उत ये वर्णिकः । वि. १९६१३, त्रैवर्णिकः कश्चित् 'रय एव ते उत्तरे गृहन्यो, रते एव उपाशय विषमारवय फरोति । इति म्युत्पन्या रयकार: स्यात् । वर्षा रथकार | गातव्यमिति । कि प्राप्तम् ? संगरविलेगी (स्वर: दिसा आदधीत' इत्यम तु रथकारः संवीर्णजातिविशेष एव भाशः। आधिपम् । विशः अपव न्यूनत्वम् ) मा गृह्यते । १११११.. वर्णिकस्य प्रति पिदं शिल्यो- भूगां इति अन्ये उत्पत्तिजगन्यो उपादाय एतत् साम पजीनित्यम् । भा. ६.१।१२।४६. . त्रैवर्णिकानां समाखेव अभ्यासिवन्यं ति। ऋययापारणं नित्यम्, न काम्यम् । वि. २१९, लिनदर्शनाए । २२॥ निकानामेव अप्पयनविधिः न दस्य । ६७, भाग्यम्- लिन तत्वपि अस्मिन्नर्थे दर्शयति पर्णिकानामेव यागाधिकारः, न ट्रस्य । ६।१७. 'अतिनगनीपु स्तुपन्ति ' इति । लिङ्गम् । पति- निकाना सोम-विद्यापर नियम ब्राहाणामेष: जगतीषु इति बहुवचनम् । तस्मात् गन्ये बनिनगयो भा. ६२१३१. वर्णिपभिन्नस्य निघाटस्य उपादान ये इति । औद्रयागेऽधिकारः। पृ. ६११२१५१-५२.. विद्या. नैमित्तिकं तूारात्यमाननान् प्रतीयेत ॥२३॥ मीन वर्षिरविषयत्यनियमान साम्यान अनूना भाग्यम् -- नमित्तिक ९ उचयन भानन्तर्यात् निकविषयवनियमः । मु. पृ. ११४१. उत्तरापाटनिमित्तं आमन्तये सति प्रायत । निर्दि प्रेगो सामा चतुर्वऽनि । तम्य पोलिः | चारपात मीयसी पनि । प्रात-यात उत्तरे सयौ एवं विभाः पुतना' (साम, ३७०,१.) इति अति [ अनुप्रटीप्यते । तम्मान नान्ये आदातम्ये इति । मी.को. २४८ दष्टयम् । के. - ·व्यनीका शोकाधिकरणं १९७८ ऐकाया॑ञ्च तदभ्यामः । २४॥ हारार्थमुत्तराग्रन्पटिनयोगी उत्तरपोः वाचस्वोमादो भाष्यम्-- एवं च समानदेवताके शो के तृधे, सार्यक्रमणीय अतिनग शवेव द्वे दागती इति तुनगदोपचारो युक्तको भविष्यति । तस्मादपि नान्ये समानीय समावेय गानम् । न चानीमानामाचे प्रमाणा- उपादातम् इति । समाद , अथ यदुक्तम् "अतिजगवीयु भारः । न्यायसहसतचगानविरैप नियामतत्वात न स्तुन्ति' इति शब्दोपचारात् यतिजगवी पत्य दर्शन प्रकरणे न्यायराधा, 'अनिजगीषु स्तुवीढ़' इति यति इति , तत् परिहतन्यम् । अनोच्यते । तदस्मासा अतिजगतीबहुल्यविधिना पायरयोचीवनात् । न च प्राप्त- एवं दएण्या पोडश्य याम: 1 एकविंशः पोडशी' इति । स्वोभानुनादेन गोकातिनगदी यह त्वयोर्षिभाने यास्यौदा, एकविंशतिया पोडशिनि अभ्यस्यमाने शोकान्यासः । पतिदेशप्रवृत्तेः पूर्वमन्य प्रवृत्या विशिष्टस्तोत्रविष्युपपत्तेः। लन ससला अतिरगत्या अभ्यसमानायर 'अतिजगदीभु । अत एव ' यद्योन्याम् । इति सामान्य सामान्तर- स्तुवन्ति' इति वचनं उपपत्स्यते इति । विषयम् । इति प्राप्ते, घहिप्पयमानातिरिक्तस्तोत्र एक- टुप्- ( अत्र भाणं-) 'एकविंशतित्व विशस्तोमागुरोपेन जगण्यासाश्यक्त्वात् एकस्या योलशिनि अभ्यम्यमाने गोकस्य अभ्यास हवं । अप्यति जगन्याः समस्या बावृत्तेहुत्यम्य प्रासतमाऽतु. एतदयुक्तम् । नहि दादशाहे घोडशिन; एकविंशतिप्रायः पादोरपत्तेः अस्य साममानविधिपरमादुतराग्रन्थपठित- मयोगः । कि नदि सहदेव प्रयोगा। तसात् ( रस्य | टवीपकरणानुरोधेन न्यायस्यैव या चात् संशरमपि स्वीकृत्य भाष्यम्य ) अन्यो वाच्योऽर्थः । “एकविंशः पोशी'| बृत्योरेल नेयम् । इति ( नचनात् ) सर्वरतोत्राणि पोटशिति एकविशनि मण्डन-- 'अम्पासेनातिजगती । मन्ति । (तम भागमेन संख्यापूरणं पवमाने । शंकर-शोकं विषमाम तु। म्तोपान्तरेषु तु भम्यामेव ) तम एकविंशति वसंपतये * शोरुसामगान अपस्यमानापमतिजगमान । ( महानि अन्यस्यमाने 'साधनस्य ) शोकस्य वि. ९४२५ वर्णकं २ सतत: अभ्यासः तस्मिनगम्यमाने सप्त अतिवगन्यो वर्यादीनां समानान अधिशेषनाम् । भा. भवन्ति । एव राति अतिजगतीबहुच भविमति । ९।२८३९ वर्णकं ३. सोम--- 'समासु गानम्' इत्यस्यान अपवादात * व्यङ्ग. अनिमाशेः विधाग: ज्योतिधोमे- संगतिः। ग्रीषोमीये पौ। भा. ११७३।१०-११. यो: वि-शोकेऽतिबगायो आनेये गीयतेऽथवा ! विष्टकतं यजति' इत्यत्र नागानि अन्य विल विधीयते । बृहन्यो , सरिमः साम्या , जोक्षराव भूतेईलगत् ॥ तर्हि पूनियनः समरसार्यो विषेषो मति । पा. (शोके माम्नि समानु गातन्ये सति । अति जगत्यो ५१०३१ १. १०७. दायानयोग्यः अनेये , अमवा तत् उत्तरोऽहस्योरेर * ध्यनीका गवामयने चोदकेन मासा ! गोपने इति मशः)। অজানি অতি উৎাধ-- লাহাথি भाद--एव या दादगाहे यहगत चतुर्यमहः 'एक यस्था किवायो सा भीका । तया संवसरठ विंदा पोडशी घेराज लाम' इत्याम्नातम् । अत्र प्रकृति- पापणीयोदपनीयमध्यवर्तीनि महानि पूरस्तिमान ! भासमवन्तोमेषु एकविंशः स्तोमः, पौडशिसंस्था, पृष्ठलौने पूरण खानविद्या, न तु दण्डमलितवन च चैरानं साम, इत्यनेरगुणविशिष्टं वम रिहितम् । तत्र अत्या । मा. १२५१०३-१७. * भ्यनीका च 'दो नाम ब्रसाम अतिजगदीपु स्तु' इति गवामयने श्यक्षेण यायेन विधीयते । यदि चोदशेन मिस्तोत्रे प्रैशोक सान विहितम् नमाति जगत्या माप्यते वधा सयेचे शेषा मोयुः । द्रुप. १०५॥२५॥ मुपाग, उत्तरामन्ये चोचरे ने बदल्यो, तब संशरपरि.९५ पृ. १९८१, यिनीका ज्योतिष्ठोगे । तत्र ऐन्द्र- . श्रीणि - ·ज्यनीका १९७९ ज्यनीकाऽधिकरण . अगा- पायवारतापा: शुक्रामनायाश्च पुनःश्रवणं न परिसंख्यान ऐन्द्रयायवानावशुक्रायानयोः पुनःश्रवणम्य अनैमिनिक- नार्थवादार्थम् , किन्तु समान विध्यर्थम् । भा. १०।५।२३३ स्वार्थता ( द्वादशाहे ) | १०५।२३१७५७–५८. ७७-७८. स्पनीका । त्रयाणामनीकाना समादार: न्यनीकाऽधिकरणम् । पर्मभूयस्वाधिकरण- म्पनीका । द्विगो अनादेराकृति गणस्यात् टाप् । ग्याप । न्यायः । गवामयने अनीकायाः स्वस्थानविवृद्धया नवम् अदास नव सन्ति अमत्वानि , तथापि त्रयाण) अभ्यासः॥ ऐन्द्रवायवायत्व सुमाग्रन्दामपणापत्याना विग्भ्यासात् नक ऐकादशिनयन् ध्यनीकापरिवृत्तिः स्यात् । इति युक्त। व्यनीकाग्यवहारः । अनीकं अमम् । १०१५/२५४८३॥ सोम. १०५।२३. ॐ त्र्यनीका द्वाददाइ ममूढे । द्वितीये पञ्चमै अएमे नाइनि ऐन्द्रयावयाय वम् , तृतीये षडे भाग्यम- द्वादशाहे समाम्नायते ऐकायवामी नवने चाहनि शुशाग्रतम्, चतुर्थे सप्तमे एकादो नाहान | मायणीयोदयनीयौ, दशमं चाहा, अयेतरेगा मवानामहा- आम्रपणामत्वं इति यनीका । वि. 10/२३. मैन्द्रवायवान प्रथममदः, अय शुभारम्, अथा- छ त्र्यनीकायां न्यायोकेप्याम्नानं गुणार्थे ऽऽयपणामम् । अथैन्द्रकाययानम्, अथ शुभारम्, अथा- स्यात् । १०।५।२३।७७ ॥ ऽऽप्रपणामम् । अथेन्द्रमायधामम् , अथ शुभारम् , द्वादशाहे द्वितीयादिपु दशमवर्ने नवस महामु यनीका | उप्रयगाप्रम्' इति । नत् गवामपने चोदकेन प्राराम् । उक्ता द्वितीयेऽहनि च पाहायनाइत्वात् रमंतरसामनेन तब वहनि यिनीकानि परियितम्यानि । तमामातो- ऐन्द्रवायाप्रता प्रकृतित भोटकेन प्रामा | तुतीयेऽहनि च भ्यासः । अयेदार्गमम्यासे संदेहः कि दण्टफलितव. घडहदिनी माहात्यात वृह सामवेग शुनापता प्रकृतित एव । वभ्यासः कान्यः, उत खत्थानविवृद्धिरिति । कथं बोदकेन प्राप्ता । एव सति पुनःश्रवणं किमर्थमिति दण्डकहितवा स्यात् , फों का स्वसानविवृद्धिरिति । विचारे पूर्वपक्षमा: । द्वादशाहै न्यनीकाया न्यायोपु यदि अहामधिकार तत आयेषु मसहामु परिसमासेषु चोदकपास ऐन्द्रवायफाय वादिषु पुन, आम्गनं शिष्येष्वपि ज्यनीको नोदका मापयतीत्युपस्थितमिदं भवति अवश चतुर्ये हनि उसस्य आनयमानत्यम्य गुणाय | 'ऐन्द्रवायवाय प्रथममः, भय शक्रारम्' इति । स्तुत्यर्थे स्थान नानुदितुं न परिसख्यातुम् । नेष्वपि नवमु परिममानेषु पुनरिंदमेवोपतिष्ठने , ऐन्द्र- अपिवाऽहर्गणेष्वभिवत् ममानविधानं स्यात् । गययानं प्रथममहरिति । एवं दण्डकलितमावृत्तिः । ७८॥ अथ अहरधिकारो नास्ति, ततः प्रायणीयोदयनीययोरन्तर पूर्वपळ व्यावयितुं अपिवाशब्द. 1 अहर्गणेषु नपभिरनीकैः पूरितमिति गवामयनेऽपि गाभिरनीको नवानामपि अह्ना समानविधान प्रतिपादयितुं पुन.अवर्ण पूरयितन्यं स्यात् । तत्र पूर्णे पुनगपति स्वीति स्पात् , नार्थवादार्थम् । अभिवत् । यया अशिचयनं अग्नि- | दण्डलिवन्न न्यान । न च पृषा विना तदन्तरं टोमे वाकान्तरेग सिद्धेऽपि ' अथातोऽमिममिष्टोमेनैवा- | पूर्वते इति खस्थानविद्धिगगतेति । किं पुनः प्राप्तम् ? नुसजति नमुबध्येन तमतिरानेग' इत्यादिवाक्ये ममियोमा | दलितवदावृत्तिरिति । नवदम्पति महाधिकारोऽनेति । प्रदप उप्यादिना सानाविधानाम् , तद्वत् । नधान एवं हि भाम्नायो 'ऐयापनाम ममममाः, भय गर्गनिगवादिषु द्वितीयायहम् बृहत्यामारभावेऽपि शक्रायम् । प्रकृतत्वादहरिति गम्मते । वसादहरधिकारः । शुमाप्रताउनुष्ठानं पति । फे, अतोऽयगच्छामो दण्डकलितपदावृत्तिरिति । आपति- स्पनीकायो प्रयमटितीपयोः मदो ऐद्रवाश्याप्रत्य-न्यायानां दण्ड कलित न्याय्यम् । तथा क्रमानुपही भवति। काय वयोः पुनः भरणात् मानविधियम् । मा. वयपा , कश्चिदुपते अनुषाकरितः पठयतामिति । दण्ड- ५१२३१७७-14, .पनीका प्रमदितीययोः अहोः कलितवदछौ पठयते, क्रमानुपाएवमिहारि दण्यम् । । पुन:- ·। उपनीकाधिकरण म्यनीकाऽपिपरणं थपा भसिनेच गकामथने एकाशिनी अभ्यसमाना पासण स्यात् । कयम् ! विकृत रम्य नरहनु दण्डनलितबदम्यस्यते, न स्वस्थान विधुदति । कम्प्यमानेषु पूर्वस्मिन् परमि सप्त परिशियन्ते । वर स्वस्थानविवृद्धिर्वाऽहामपत्यसंस्यत्वात् ।८४॥ | ससमै ऐन्दवायामता, सुकामो विधुवान् , आममगा: भाप्यमू-- खसाविवृदिर्या, न दण्डकलित- प्रथमः स्वरसामा , ततो विश्वजिदिति पनी राम | पदात्तिः । तत्रेदं वायते, नाहरधिकार इति । कुतः । त्रयग्निशमहरेन्द्रवायवाग्नं पामोति । तत्रैवदेशन विरुध्यते । भलामप्रत्यक्षसंख्यत्वात् । अप्रत्यक्षा अहा संख्या नवाना दस्मात् स्वस्थान विवृद्धिरिति । मज्ञामिति । ऐन्द्रवायवामिति च विधीयमानमिति । टुप्- यस्य पदकलितवन् आधुचिः, तस्य एतत् कपमहर्न विधीयते इति ! वास्यमेदप्रसाद । ऐन्द्र- (पनियो अनि आमपणाता-) दर्शनं नोपपद्यते। वायवामं प्रथमं भवति , उचाइ, नाइ.संघातः, इति । कथं । अस्मिन् (ह) गवामयने अशीतिशत (१८. पास्यं मियेत । तस्मादगुवादमागमहटणम् । एवं ए अहात ) पूर्व पधः । एवं उपर ( अपि पक्ष. मप्ले क्रमानुग्रहाय स्वस्थानविशुद्धिरामयणीया । आययगामान् | विषुवान मधिकर) २ पूर्ववसि ( प्रथम तावन्) कला ऐन्दाबामाकपा इति । ध्यनीका निविशने । (त्रयाणामनीकानां समाहार. दुप्-- अत: पर ज्यनीकाऽधिकरण न्याख्यायते । ज्यनीका त्रिपन्यवत् । अजादेराकृतिगाल्वाद द्विगोरपि (इति मुदते । अन. पर ज्यनीकालिङ्गदर्शनाधिकरणं टाप् प्रत्ययः । अप्रवचन: अनीका) । सा (च ग्याख्यायते' इति मिसि । तबरले तु नैतत् किमरित्र) निविधमाना राधे हे मानी बीपका भवति । गृहीतम्। 'पनीकाप्रसङ्गादिदमधिकरणं' इति तु तभरने (कुतः 1) तयोः ऐन्द्रवाययाताया: प्रपशाम्नानात् । पतिः) । अपमस्य पराभाराम्य ऐन्द्रवायवाग्रता | शिरीष (च) महामु निविशमानायाः ( एकोनविंशति. विधीयते । कुन: १ यशभ्य फ्ले चोदितत्वात् । अहनि | पारमावृत्ताया. ) सम ( अहानि ) परिशिष्यन्ते । तत्र इत्ययमयों लग्यते एव ( यशभागो हि अहमकः, सप्तमे ऐन्द्रयायवाप्रता ( भवति ) | मि ( यमे इति तद्ग्रहणमनुवादः) । यदि च अदरिति विपश्येत । अनि ) पूर्व पक्ष: समासम् । यतीका न अपरिसमाप्ता (सतो विशिष्टानुवादात् ) वाक्यं मयेन । निमानि (दोरवशिष्यवात्मा च (अवयं)otसमानीया। च तनि ( अहानि)। ततः (अरम: ) विपुगन् शुमार | ततः (नवमो पृष्टपावृत्तौ पामयणस्य दर्शनात् प्रयस्त्रिी, मत) यमः सरसामा अग्रगामा, द्वितीयः स्वरमामा परिचत्तौ पुनरेन्द्रपायय: स्यात् । ८५॥ ऐन्द्रवारवार, दवीपः स्वरमामा शाप, तनो विश्वजित भाष्यम्--- सब पम्पामा, स्वस्थानपिसिरिति । भामरगान, ततः (प) पहा आवृत्तः प्रयुग्यो । अतः । उत्तसिन पक्षात यानी भारपणामताया तस्य भारतम्य प्रथम प्रयनिगम (मति ) त शE भाति प्रयविशेऽहनि 1 पम् ! 'जगती ३ ऐटिपायवा प्राप्नोति । ( इति ) (द) दर्शने उदासि प्रन्यपरोहन्ति, आम्रपणे वे प्राः, वृहत नोपयो (पति) दान, (म्मान पृथानि, प्रपत्रिश स्तोमा' इति 1 तदेतत् स्वत्यान- विमौ न उसपनामनि)। विद्यमी अवकल्पते, न दण्डालितवदासी । कथम् ! यदि म्यारणानं भाप्यारेष उम्, द नोपपद्यते । पूर्वम्मिन् पयसि यिनीका ति परिवते ? ahir / Rarमन् () गमपने पन्द्रका ( प्राप- नायतप सामाप्रपा परिसमाप्पते । उत्तरमपि पडो माण) चोयेन प्राप्यते (म नामधेयान् , नारि प्रया. ग्यावृत्तमिति इला आयगाजारम्यते । तत्र प्रयमे बचना भागारमरे | :-) विश्वमित मामधेन नयमभागे प्रतिशमहरिविन्वा तदारणा मादि। मामता प्राजोरि पनि (मारी) मैनपुपरयो । पसिनवयुनर नौ सयौ नरेन्द्र- { नामनेर ( प्रसिद- ) मिनी (प) ·स्यनीकाऽधिकरण १९२२ ध्यनीकोऽधिकरम एपमिहापि शनीका नापवयमा बाधि व निविधते | भि, परिवात्तिः, तदविधवा कृष्ण यया अपन्दे पूर्वनैमित्तिकं उत्तरेण (नैमित्तिकेन) स्यैव अपममागस ऐन्द्ररायना धर्मः । एव द्वितीया- पिरोधे ( सनि बाध्यते । अथवा ( नास्थ: पाका दिगागागामपि गुमानतादिः इति साविधिसिद्धिः सीन ) यदा (हि.) यागः फले चोदिनों भवनि , इति फरफलिभावः । वार्तिकाधिरणे तु-) संश्य' वटा (एप, धर्मानाकाहति (नोत्पत्तिसमये ) एषां किमेवे दण्डहिन्यदावर्तनीयाः, उत नवघा विभाग (लघफलकन्वेन धर्माकाहा-) भवस्यापा किं चोदकेन नवस्वपि भागेषु नावामीकानां निवेशः इति । धर्माः , उत नामधेगेन इति चिन्तायो (प्रत्यक्षवेन) सोम-~पूर्वाधिकरणोक्तसमूदनैसर्गिकत्योरजापनेन नामधेयेन धर्मपाति: ( भवति ) । तब (नामधेय ) अम्य विचारस्य प्रवृतेः संगतिः । यातिककारपन लक्षणया धर्मासि करोति । ज्यनीका तु गृहन् न रक्षणका | प्रासङ्गिती सगतिः । सूत्रार्थरतु-पवेकादशिन्या र ( आग्रपणानassव्य-) धर्मप्राप्तिं करोति, (नि) न्यनीकायाः दण्टकलितपदावृतिः स्यादिति । . उपदेदोनय गृहाति । अनिदेशाच उपदेशो बयान वि--'दण्डालितयत् सः पनीऽऽवृत्तिरिष्यते । (श्रीतत्वात् । खस्थान वृद्धिरया , सादायोऽहविक्षयान विद्या पचनात परिवृत्तिरेगदशिनेषु । ८६॥ वाक्यभेदात् नवानीकैम्तु पूरणम् । एकैकवृद्धधा न विना भाष्यम्- अय यदुक्तम्, ऐसादशिनवदिति । तेनैक विवर्ष नयनीका चोदकामा यक्षविहिता युक्त यदेकादशिनेषु दण्डकलितवदावृत्तिरिति । बनन हि तु सा 1 तस्सामुक्तो विचार: स्यादिति धातिक ईरितम्।।' वदति । 'यशरणमन्ततः, पुन:पर्याश्चेष्वानेयमेव भाह-गमयने एकपटपधिकार सुत्गः ) प्रथमेऽइन्यालमैत' इति । बचनाद्दण्डकालतवदावृत्तिः तमाशीतिशतं पूर्व पक्षः, तयोनरम्, मध्ये विपुकान । पुन.पोवृत्तेविति । मा दादशाहे अभवन्ती गवामपनari बलूप्तिम्ताण्डकगारिना समानाला प्राप- विशति । किमिव वचनं न कुर्यात् । नहिं पचनस्याति / णीयं प्रथममहः, चतुर्ति द्वितीय, ततअन्वारोऽनि. भारोऽति। पुवाः पदहाः तानि चतुर्विशत्यहानि, एक, पृष्टमः लिङ्गदर्शनाच । ८७॥ पदः, एवं मासः, ताश एव द्वितीयतृतीर चतु: भाष्यम-- लिन खल्वपि एवमर्थ दर्शयति, यया | पञ्चमः, ततोऽमिटनाः पहाः तान्यवादशाहानि, दण्डकात ऐकादशिना भावर्तन्ते इति । प्राणाया एक: पृष्ठव पक्षा, अमिजिनामा एकाहः, नया स्वर. ऐकाशिनाः, यकाशिनी मिरीयुः अधातिरिष्या मानः इन्यष्टाविंशत्यहाति, आधाभ्यामहोग्या मध पशवी या' इति । स्वस्थानविद्रो नास्त्यतिरेतः, दण्ड-पमामा:, तदिदं पूर्व पक्षः । मध्ये तिपुवान् । भोर कलितपदावतो न्यूनता अनिरिक्तना या भवति । तस्मादपि । पक्षः, सरसामानः, विश्वजिनामा पाहः, एक पश्यामः ऐकाइशिनेषु दण्डकविवरदाचिरिति । पृष्ठमा पहा अनिवारम्भणः, योऽभिग्नाः घडहा, शा--- माध्यकारेण प्रापणीयोदयनीयमध्यवर्तिनी | नान्याधिगत्यहानि, पुनः पृश्या पदहा वयविद्यारम्भा, द्वादशाहिषी ज्यनीको चोटकप्राप्तामाश्रित्य विचारित । चत्वारोऽभि पडहा:, एवं मासः, ताइश एन कि दण्टकलिलयत आवर्तनापर, किया नानामपि | द्विीपस्तृवीय धनुर्थः । ननत्रयोऽगितरा: पडदाः । अनीकाना स्लेव साने विधि इति । (तदर्ष किमिमे आयुरिति । अहमी , द्वादशाइस्य दाइल, महा धर्माः प्रकृती अपूर्णप्रयुकाः, उन परमापूर्वमयुकाः तं पातिगप्रति द्वात्रिंशदहानि, गायरष्टाविंशत्यदोलित तदर्य च किमढर्थर्माः, उन भारधर्माः । सदय च ग्रह एण्माता: देवंविधनुत्यामके गवामयने पूर्व- किमहणं विवक्षितम् , उत न इति संचयनिष्कर्षः। पक्षालान्तरमकरणे पनीका श्रुता पेन्द्रवायाम प्रथम अहमहविवक्षायां द्वितीयादेरह, गुरामवारिधर्म, इससे ! म अथ गुकानं अथाअपमानम् । भयेन्द्रारामं अथ , ·। भ्यनीराधिकरण ध्यनीयाऽधिकरणं यत्तु भाज्यपारेणोरदेशियी व्यनीकामनुक्रमेव | शोमादेव तेवियामिषेधपि माप्युपपते. । अतश सद- भानिदेशिकी द्वादशाहिकी नाहसंचन्धिः स्पनीका तिदेशापेश्या गणवसादृश्यास्पितातिदेशस्य विशेष गायामयनिकपूर्वपश्वधि प्रासामुदाहत्य दण्डरिता निष्ठावेन बलवधात् तेन ज्यनीकानिदेयो युक्त एवेति पूर्यपक्षं कन्या पूर्ववदेव स्वखानविवृद्धिसिद्धान्तो लिङ्ग-पाच्यम् । आवश्ययेन नाम्नैव यावदपेधिताना दर्शनं च माल्यातम । तन्न। बादशाहानगतदशाह- औषदेशिकानामातिदेशिकानां च धर्माण प्रापयुषपत्तो, अमृतीय सर्वविकृतिषु साधितस्पेन नवाहासन्धियनीका- तस्यां विनी ज्योतिष्टोमिकधर्मातिदेशस्यैव कल्पनात् । मापासेरनुक्ति सहस्यात् । अतः दशानामताना पूर्वन च तपापि सुन्याऽन्तरामवस्याप्येन गणाव- मिन् पक्षसि दशधा विभागे दशमो माग: शाददा-सादृश्यातिदेशेनेव भानामाप्तिसभ नामातिदेहात दिनामक, ऐन्द्रवायवाय, स्थान, प्रहती ददामस्य ऐन्द्र-तापकन्वे मानामाव इति वाच्यम् । श्रुतमाम्न वापयाग्रस्यात् । ततश्रोत्तरस्मिन् पक्षसि प्रातिरोम्ये सद्विपयन्दै सेमपति अभुतस्य भानुमानिकातिदेशस्य प्रथमो माग पेन्द्रायरामः प्राप्नोतीति सिदान्तेऽपि तद्विषयावल्पनाऽयोगात् । यनुतन् , न गवामानादौ भारयणानताऽनुपपतिः । वस्तुतस्तु अतिदेशिकम्पनी- समुन्यामारण्येन गवामपन द्वादशाइवत पुर्यात् ' फाया: पूर्वपक्षस्येव प्रासी प्रमाणाभावः 1 कृत्स्ने हि गवा- हत्येवमेयोऽविदेश. । तर मुत्यामा प्रत्येकसापनीभूताना मग्ने सा पाप्येव । अतस्तम्य कृष्नस्य नवधा दास मुचयेन प्रत्येकमेवेतिकतन्यताकासन्येन प्रत्येकमेवाति. पा विभागे नियमाणे चत्वारिंशहिनामक पविंश- देशकल्पनान् । अत एव — गावामयनिक्ययादिने दिनात्मको वा एकको भागः प्राप्नोति । तर व्यनीक द्वादशाहिदशाहप्रथमदिनवत् कुर्यात् ' इत्यायाकारक न पूर्वस्मिन् पक्षसि ममाप्यते इति न तदिपये प्रति वानिदेशः । सर्वसाधारण्येन एकातिदेशलपनामा च रोम्पविधिरपि प्रर्शते । तरच नवघा विभागे प्रप.द्वितीयाविष्वपि प्रथमाद्यहर्मप्राप्त्यापत्ति । तेन नामाति स्त्रिंशस्य पञ्चमभागान्तर्गतयात् शुक्रायत्ययाः आम देशाविषयसुत्साया 'इयं सुत्या द्वादशाहिकत सुन्यावर पणामतादर्शनानुपपनिः । दशधा दिमागे तु तस्य पर कार्या' हातिदेशेन प्राकृततत्सत्यावृत्त्ययताप्रामावपि नामा• भागान्तर्गतत्वात् आप्रयगायन्वप्राप्त्या लिङ्गदर्शनोपपत्ता- विदेश विपयामिप्रसादौ शदशादि स्वस्थानापन याति- यपि भाष्यमन्धानुपपत्तिः दुरदरा । किञ्च बामपने न देशाकल्पनेन प्राकृनतमुल्यावृत्यपताप्राप्त्यनुपपनैः । नाद चोदकेन व्यनीका प्राप्यते , तत्र हि अभिनवपशादी | श्रमीका नाम अनेकमुत्यासाधारणमेफमङ्गम् , येनावपशः बहुधा नामातिदेशेनैव धर्मप्राप्तिः । नयाहि, अभिः | एफरिमनेर न मायेत, अपितु पतिपिनिदिया- साबमो. रायोति गौरायुः' इत्येव पडहा, तेषु मताः तमुस्यानामङ्गम । अनय गवामयने येव सुत्या ज्योनिराधेकादपर्गमाप्ति मातिदेशेन । तेषु च नैमित्तिक । द्वादशाह का मुत्पाविकार, ततामा तय माथ्यो, नाच- ऐवधायवानव शुमार च ज्योतिशेमात 1 अतश्च गताऽन्यत्रेवि नामितवादी बादशाहत मप्रतामासि । अभिटने पडदे प्रपमधीयाश्चमाना परम्मत्या न च एवमध्यपनाना प्रकृती भागधर्मवात् मामात देवाय नायता , द्वितीयचतुर्यपनाना वृहसमकवात देशाविषयमुत्यायां पानतत्यानापर सत्याधनमातापि गुमाप्रति न तेषु अनीकाशासि.[एक विश्वडिदादिष्वपि अमवाना क्यं मासिरिति वाच्यम् । मागधर्मत्वेऽपि लल्स नामातिदेशस्य भावश्यकत्वात् ऐद्रनायकाय कम्, नसागवानपयात् । पर्मतिधित हि केचित् वदहपूर्व माध- धनीकापाप्ति । एतद्गर्भमेव बहुमो गवामपनामिनि म | नाबमुश्विन पच्छेदकम् , वित्तु परमापूर्वसामनीभूत शस्मिन् मनीकाप्रा च नामानिदेशेन प्रकृती ये । भागविशेषतमि मेतावान् मैदः । न तावता त मुत्यावर विशिष्योपदेशिका धर्मा. तेषामेव प्राप्ति , न तु ये | उद्देश्य विद्विरोधः । अवश्य तामात्रविकारे उभष- प्रकृताधपि आविदेशिया, यामन्यावसाहवेन ज्योति-वितधर्मसिरविस्दैव । मत स यादी प्रोग- - तावत् ।

·श्यनीकाऽधिकरणं १९८५ ध्यम्बकाधिकरण , - 1 प्रयाजादीना अतिदेशः । उक्तमुत्याविकारे एकादादौ तु म्यम्बकाधिकरणम् । यरकपुरोडागादिविषयक परमापूर्वप्रयुक्तश्यमादि विभागाभावात् तत्प्रयुक्तधर्मले. अमिधारणा मिघारमादिशक्यमर्यादः ॥ ऽपि अन्यत्रोभयपामिरविरुद्धवा एवं च गावामयनिक पर्वेश तुल्यकालत्वात् । १०८५८ ॥ तृतीयाद्यदायुः द्वादगाहिकदशाहान्तर्गततृतीयाइधर्माणा- माप्यम्-- चातुर्मास्येषु यम्मकान घिन्य रामा. मेव उभयविधामा प्राः, तत्र च मागधर्मभूताऽपि मनन्ति अमिधार्या नामिघार्या इति मीमामन्ते, यदमि- आप्रयणामतेव, तस्सा एवेइ प्रासैन विंशत्यारमकभाग- धारयेत् , रुद्रायाऽऽस्ये पनमिदम्पात् , यन्नामिधारयेन रूपतया ऐन्द्रयायवाग्रतामाहिरूपो माध्यकारोयः सिद्धान्तः बदायाऽऽस्ये पानमिदप्यात् । अयो सत्याहुरभिषार्पा संगच्छने इत्यपि ध्येयम् । मतो ययावातिकमोपदेशिकी एव । न हि हविरनमितमस्ति' इति । तथा होतय. श्पनीकामादायव अधिकरणं योज्यं इति सिद्धम् । ममिहोत्रं न होनत्यमिति भीमासन्ते प्रवादिनः, यदि एतावत्तु पार्तिककारमतेऽपि चिन्तनीयम् । यत्र जुहुयादयथापूर्वमाहुती हुपात्, यन्न शुहुयादमिः परा प्रकृती न्यूनमागवृत्तिधर्मः, विकृतौ च स मागोऽधिक- | पत्, तूष्णीमेव होवग्यम्, ययापूर्वमाहुतीचॅरोति, नामिः दिनपरितः । अधिकानि च दिनानि न प्रारुततद्भाग परा पनि इति । अत्रायमः यायिक किममिधार- प्रकृतिकानि यथा अवोपदेशिकयनीकाऽमावे कृन्वा- यितम्यास्प्रेयम्बकाः, उत नाभिधारयितम्या इति । होत्तम्य- चिन्नया, तत्र तमागधर्ममातिः कथमिति । मनितोत्रम्, न होवन्यं वा विधिप्रतिषेधावेतो पह, मण्डन-'स्वस्थाननि लभते ध्यनीका ।' २६. व अर्थवादार्थमेतयोः सदीर्तनामिति । कि वास्तु प्रामम् । शंकर-यनीकाऽऽधृतिः स्वस्थानात् ।' २७. विधिपति पेधाविनि अमा, तपस्यात् । विधिपति धयोहि •त्र्यम्बकाः एककपाला: चातुर्मास्येपु। अपविधिता प्रत्यक्ष रूपमुपलभ्यते । अत्या चानुष्ठानार्थता प्रतिघेपार्यता थे पन्नका:' इति दोषमनुकीय इदं श्रूयते 'आदित्य | चावगम्यते । वाक्यादर्यपादार्थता । मुतिश्च पास्या- छूने चक निषपेत् पुनरैत्य गृहेषु, इय या अदितिः इयं । दलीयसी । न च पर्युदासोऽवकल्पते । तस्मादमियो मतिठाइति । भा.८४५/२३. होतयं न होता था, सदा दोलम्यं तदा तूष्णीम् । यम्बकेषु चतुप्पधैकोल्मुक्योः समुशयः ॥ ध्यायका अभिधारयितन्याः , अमिधार 'चतुष्पये एकोल्युकमुपनिधाय जुझौति' इत्यपि | यिन्याः, यदा पुनरमिधारयितन्याः, तदा अभिधार- प्रारपान्तरे अयते । तत्र चतुष्पयस्व अमिनीश-थितम्यनचनमर्थवादार्थम्, प्रतिपेपरोकीर्तनात् अमाया- रूपत्वेन भग्न्यन्तरापेशन्यात् एकोस्नुके या केवलचतुपये शहायां पुनरुच्यते इति । एवं प्राते , चूमः । पूर्वाधि- पा होमः । इति विकल्पे पाने, अभिवत्येवेति मनुपः | फरणोदाहरण: तुल्यकालनीमानि उदाहरणानि । का प्रशंसा वेिन याममविवामिमत्तामा भबोधनेन विहिनम्यो. तुल्यकारता ! पूर्व विधिनिषेधो अभिधाय उत्तरेग गुकस्य त्यागे प्रमाणभावान रिक्सा संक. २०१५. सपोरभिसंस्थः विपते इति । तदेतत् पूर्वाभिम्रणेनेय • अयम्यपु नेमा मनाइने , न पाजा | नुत्पम् । यो विधिप्रतिषेधो भये, न तावनुशातुम, मन्ते, नानुपानान्ते, न सामिनीरन्याह' इति। पर्बपितं ना 1 fark ! मीमासिाम् । एमाह 'अमि मा. ८४।५।२१, . पाय पुरोटाश फरम्भापाना नामिपार्या इति मीमांगते | aपा शेतन्य- सदस्या इत्येवमादीनि औपचाही चोवचे। ८1१२५, ममिहोत्रम्, न सम्पनिनि मीमांगन्ने प्रमादिः' • यमरे पुरोधागेषु पातुर्माम्यागतेषु अभिभारतान-इन । मीमामा पेनानिमिया । तपा प्रयशः मिधरणमीमांसा अर्थकाः। दि. १८..पमा गदान सम्मः । न चित् करणीयम् । विपिन- पुरोगरेषु चातुर्मागने दबिशेम येत्र मर्वमेव पोई यिन् भनी श्या । सदनिभाये, ममिपर रिपीर । भा. १०८1. रिसापाडा पशुनभिरपार ही दमामकरण न या - ·ऽयम्यकाधिकरणं १९८६ ज्यायस्यैव तया * " गुणवत्तरम, यदीदृशोऽपि दोषो नाऽऽद्रियते इति ||पादोऽस्त्वर्थे विधिसिते.' ( अ विधिसित उभा 'यन्नुहुयादययापूर्वमाहुतीजुहुयात् , यन्न जुहुया- | मीमासाहितो अपवादः इति)। दमिः परा पतेत्' इति । इयं तथ्यी होमः पाता, भाट्ट-आधाने होतन्यमग्रिहोत्रं न होतयमिति पदस्मिन् क्रियमाणे उभावरि दोषी परिहती भवतः गौमासन्ते ब्रह्मयादिनः । यद् या राहुयादयवापूर्व- इति । माहुती हुयात् , यन जुहुयादमि परापतेद, तूगीमेव सोम-- पूर्ववदिइ विकरास्यान्यतः सिद्धन्वाभावाद । शेति' इति श्रुतम् । तथा चातुर्मान्येषु अवकहोम. प्रतिपेषस्य नानर्थक्य इत्युस्थिते; ( प्रामुराहरण-) मधिनाय अमिपार्या अनमियार्या इति मीमासन्ते संगतिः । मापीये वेदभाष्ये "अस्मिन् ( तूष्णी-) पदमिमारयेत् इद्रापार पनियात् । पन्नामिधारयेत् , होमे अमिहोपरान्देन प्रसिद्धामिहोपधर्माः पाप्नुवन्ति । न दायास्ये पानपिदयात् । अयो खल्लाहुर मिधार्या तम यजुषा होमपक्षे क्रियमाणे 'यो शेतिः' इति / ख । न अनमित इनिर्भरति ' इति भुतम् । तपि अन्तिमस्यैव विवेः सोऽयं ओपन तु दोमनद मानयो, मन्त्रः स्यात् । प्रसिदामिहोत्रा च सायम्पकमायात् तत्र अमिषारणानमिधारणयोश्च । होतयं न होना अमि- प्राथमिकप्रयोगे ' अमितिः' इति मन्त्रेण साय हुवा पार्मा अाभिधार्थ इति विधिप्रतिषेधावणादिकल्पः । पंश्चात् प्रातःकाले पूर्यो ज्योतिः' इति मन रोमा तयोर्मीमामाविशेषणत्वेन विविधचि पविबन्धात् । न इन्येवै क्रमः । स तु आदावेष सूर्यों ज्योतिरित्यनेना च विपसे पक्षद्वपापसम्बनेन प्रयोगमले भीमासोपपते: नुमाने प्रतिक्दसकमामावर भयापूर्वता स्थान अन्यरस्यैव विधयत्वे एकरशारम्वितया मीमासानु इति न्यारस्यातम् । ठत् चिन्त्यम् । तू होमे श्रूयमाण- चिरिति वाच्यम् । अन्तिमविधितः पूर्व संदिग्पन्न स्याग्रिहोत्रशब्दस्य धर्मातिदेशकत्वामावात् । नहि अत्र मीमासोपपत्तेः । अतथ विचारपूर्वकस्य तस्यान्ते निसाय- कुण्डपायिनामयनगामिहोने पर विमुदतो अग्निदोषशन्दा कन्वात् स्तुयुपपत्तिः । एतादृशोऽय होमोऽभिधारण च भूगते येन धर्मातिदेशकय स्यात्, किन्तु अर्थवादे, पदोपदुष्टमपि बहुतर गुणवत्वात् कर्तव्यमेव । होमे तु नेव अर्थवादगास व नानो नातिदेशस्त्वं स्तुत्यपक्षीणत्वात्। इति पुति । अचम्प्रोमस्य दोष यथा 'एष वै दर्शपूर्णमामघोरवमयः' इत्यया मुन्सेके वेन अपूनलादपूर्वमेवामिशरण विधीयते । दणीही हि एबाबपशब्दस्य न धर्मातिदेशक्यम् । यया का सोमो मामिदोहोमव, प्रमाणाभावात् । नाप्यनिहोत्रधर्मक्त्वम्, धानिनं सुरा सोप:' उपायो यूगः' इस्पादीमाम् । अर्थवादगतस्य नाम्नोऽननिदेवालात् । शाखदीपियो किश्च अयं तू होमः अग्निसंस्काराः, नया च रीत्यानिविगत केऽपि वा तस्यापि प्राधानदारा अमि- अनये क्षेत्रमरिमन्' इति गोशिकवापानान् प्रायणीया प्रयोजकन्येन असिमिल्लाविशेषात् प्रापणीयादिवदनति दिवद् नातिदेशस्यम् । अप चार्यः पञ्चमे तन्त्राने | देशरूपाच । अतोऽपूर्व एराय होमः अपानावेन ग्यक्तः। एवं चमारतहोमविकारवालयोन चाझिकानां । विधीयते । सत्र मन्त्र प्रमाणामाचा देव नूष्णीमिन्यनुवादः । तदीयधर्मानुपानमपि चिन्यम् ! सूमार्थस्तु- पूर्वजलिला. देवना तु अनादिष्टे प्रभापतिः । यतिमातु भमित्र युदाहरणे: होमानिधारणसक्योरपि नुस्यकाल वात् तुल्य-धानिदेश मन्यन्ते । तदा तूष्मीपदापि विधि. 1 परत म्यापारावात् अन्यशेषग्वात् इति यावत् । तामात् छा- तदा कर्मान्तर वे भगाल मृग्यम् । प्यर्थवादः म्यादिनि । मण्डन-यन कावधुति, स्ततिः।' नि-- अमिधारनिषेधौ व दोमादोगो विकसितो। शंकर-होमाभिधारणे निरये।' विधाम्यमानशेपो या विश्ल्य. भुतियाम्यतः ॥, निषेधस्य • घ्यायस्यैव कर्माधिकार विषेधात्र मीमायलेन वर्णनात् 1 ममीमाक्षानुभावर्थ- मा. ६१९११॥४१. . नान्यस्म ।

·ज्यायाधिकरण व्यायाधिकरणं - । छ व्यायाधिकरणम् । दर्शपूर्णमास. श्याय- | वाक्याबात् न कश्चित् दोषः । बीमि भयानि या स्वपादनसमर्थम्यै पाभिकारः ।। संपादयितु शक्नोति , स: अधिक्रियते । चतुरापस्य अन्यायस्य हान स्यात् । ६१२२११४३ ।। विन्यसंपादने अस्ति सामर्यम् । न च । ईदक वाक्यम् भाष्यम्--दर्शपूर्णमासयोः भूयते 'आर्षेय वृणोते, व्याय एस अधिक्रियते इति । ननु इदमेवास्ति एक प्रणीते, दो वृणीते , श्रीन वृणीने, न चतुरो दृणीते, 'त्रीन वृणीते' इति , ( उनरम-) श्रीणि यः संपाद- न पञ्चातिवृणीते' इति । तत्र संदेहः कि अध्यायस्य शक्नोति , तस्य वाणमुच्यते । न गस्य प्राण्येव' अधिकारः, उत नेति । किं भातम् १ अन्यायोऽपि । इति गुरुवाक्यं भवति, अनपेक्षितच संबधः (म्यान)। अधिक्रियते इति । कुतः ?'आय वृणीते' इति सामान्य-(चोदयति-)'न पञ्चातिवृणीते ' इति पञ्चातिकमण- वचनम् । तस्मात् एकं वरिष्यनि दी वा । तच्च दर्शयति । प्रतिरोधात् इदमवगम्पते अस्ति पञ्चाना परणं इति । 'एक वृणीते , ही कुपीते' इति । तथा मतिषेधति 'न नैतदेवम् । अनुमानादेच तत् - वरणे कल्प्यते । न च चतुरो घृणीने, न पञ्चातिगीते' इति । न हि मातस्य | अनुमानेन शक्यः शास्त्रार्यः अनुष्ठातुम् । विवरणे न प्रतिपेपोऽवकल्पते । तस्मात् अत्र्यायोऽपि अधिक्रियेत पञ्च नियन्ते , नापि अतिक्रम्यन्ते । एवं मनु.वेन न इति । एवं प्राप्ते, मः। यो नश्यायः स नाधिक्रियेत । सुतो एकवाक्याव घटते । वरया वाक्यमेदादि स्थित- - कुता १ 'भीन् वृणीते' इति विशेषवचनात् । विविश्व मेव । तस्मात् नित्यसंपादनसमर्थः अधिक्रियते । 'मार्गव भप्रामत्वात् । नगु एफं पृणीते इत्यपि विशेषषचनमस्ति । इत्येनापमान करणं न कन्यम् । मनुषपक्षे तु यम्यापि ने युच्यते , विधायिकाया विसरभावात् । ननु स्तुन्या एकः, यस्यापि पञ्च, तस्यापि सकृदेव उभारणं मनुवत्' विधाम्यते, यथा ग्रीन वृणीते इति । उच्यते । प्रयागामेव | इति । स्तुतिः । सा निन विधास्वति । एक पृणोते इति शा-एकं दो ग्रीन पञ्च वा घृणान: अभिक्रियेत इति भावयुत्यानुवादोऽयं त्रयाणामेव । तनापि पिवमेव स्तूयते | प्राप्त , अभिधीयते । ' असंख्याकविधी नावत् प्रति- विधातुम् । एवं एकवाक्येन विधानं भविष्यति इति । पेधयाणयात् । यास्थय प्रसज्येत श्रीनित्येतच 7 चतुरो घणीने , न पञ्चानिशीते । इति नित्यानुवादो | पाक्षिकम् ( प्रसन्येत ) ॥ एकद्वित्रिविधानं च भविष्यति । तस्मात् पापस्याधिकारो नान्यस्येति । (प्रसज्येत ) नतो याक्यत्रयं भवेत् । विकल्पश्च हुप्-'आषेपं कृणीते ' इति मामान्येन ( माय भवेत् तन्मात् बिन्यमेव विधीयते ॥' बरणम) विधिः । एकवादयस्तु (सामान्येनैव) मास-सान् सोम- पञ्चायवधाययोः अप्रतिममायावत् स्तुत्याः । चतुरातिप्रतिषेधातु तस्मिन्नेव पक्षे उपपद्यते। अनामयाभावात् अस्ति अधिकार. इति प्रन्यासानात अयया मामान्येन विहिते ( सति वरणे) एकत्यादिमिः संगतिः । चतुःपञ्चायादीनी स्वीयफपिमध्य ऋषिश्य- विशेष्यते । एवं प्राप्ते , धूमः । 'आर्षेय पृणी' भरणे अधिकार: सिद्धान्ने समनः । (ही सामान्य विशेष पति- ) साबाई श्रीन होते वि-विधिरण एकादापि स्यात् निक एवं इति यास्यात् नित्वेन विशेष्यते । एरवादयः (तु) वा], भविशेषात् पश्च आयो, पाक्यामदाय उत्तरः |' अपयुत्यानुवादः । सग्या (यदि एकन्यायपि विधायेत, तस्मात् कर्मणि अधिनुर्वन पर पानः पीनेग उधारयेत् , ततः ) वास्यमैदः बटालना अधुन- (विधि-) म न्यून नाप्यषि इति तापपर्यायः । पसना च ( प्रमत्येत ) । सामान्येन वधिः भाह- द पूर्णमासयो ' आये शीते , एक एकत्लादयः अयं वादाः इति चेत्, एवमपि चतुरा. वृणीने , द्वौ गीते, श्रीन् वृणीते , न चतुरो वृणीते ग विप्रतिषेधान् वाक्पमैदः सिन एव 1 अस्मन्पक्षे पुनः । पञ्चाति वृणीते पनि भुवम् । तम तायद एक विधायक (आय पूगीने , कि मुख्यम् । श्रीन , इति ) ए. अन्ये अनुवादाः इत्यविवादम् । अन्यथा विपि वे । , ·- क म , - घ्यायाधिकरण १९८८ त्वयार तूपलक्षयेत् पारसमे विकल्पयोरापनः । अतः 'श्रीन दृगीते । इत्येव । परणयसऽपि मनुवत्यायदेव एकदपाययोरपि अधिभर विधिः । 'एफ पीने दो वृणीचे' इत्यक्युन्यानुवादः इति ऋष्यन्तरमत शेग्यम् । ६।१९१०. भिवस्तुत्यर्पः । न चतुरो वृणीते' इत्याद्यपि नित्यानु मण्डन-विधिरुयायवरणे।। पादः तदर्थ एव । अत यापन पञ्चायोऽपि शंकर-व्यायवरणात सा स्यात् ।। सा अधि. श्रीनेत्र घृणोशात् । एकदशायरोस्तु नागिन् पशे क्रिया 1 अधिकारी भपित 'भप हैके गनन् इत्येका घ्यायपाद: । सेक तृतीयेऽध्याये चतुः पादः सावनिक प्रतिदिशान्ति ' इति वचनान्ताविहिन मनु- भा चतुरंश अधिकरणानि । के. वपक्षायेगेछ । तदेतद्भगवतो जैमिनेर्मतं ष्यन्तरेरन्यु- त्यगिन्द्रियं स्पर्श समामिन्यशकतया स्पर्शवयागु- पगतम् । तथा च कात्यायनः अनुवदति पास्तादति मानेन शक्ति कम्। मणि. पृ. १९. * त्वरसहितत्य- श्रीणि' इति । आपस्तम्योऽपि 'ग्रीन पयर्वि मन्त्रकृतो शयानावादयः परिधिधर्मा, पि. १२।२।११ * त्वन मस्या कृत्यायः प्रतिधे । बाल...', चुणीते' इति । तैस्तु पश्चान्तगण्यपि उक्तानि । ' यावन्तो था मन्त्रकृतः' इनि कायायनः । अपिका एक .स्वन पत्रपः कृत्यायः विधी यया- 'फल हविः' कम्यमित्यर्थः 12.४०. श्रीन पञ्च वृणीते , न चतुरो पीते न पश्चानि वृणीते' हलधार तूपलायेत् पानात् । ३।२।१४॥३५॥ इत्यापस्तम्बः । 'गावन्तः स्मुः परंपर प्रथमम्' योनियोमे अखि पानीवतः सोमः 'आप्रयणाद इत्याधतायनोऽपि । तेषा नापपभिप्रायः, 'भाषय पानावतं गृहाति इति । तत्र होममन्त्रः 'माssss वृणीवे' इत्यय विधित इतरे अनुवादाः तस्नुस्याः। पनीया555 सवेन त्वष्टा सोमं पिर' इति ! अन्य अतश्च 'श्रीन वृणीते' इत्यपि अनुवाद एव । इंगोऽयं | पानीयनस्य शेषमागवे पनीयता सह वाऽपि उर. चरणसामान्यविधिः, यत् तवदार्य प्रति तच संख्याकवरण लक्षणीयो न वेनि विचारे, पूर्वपसमा । पानीवता सा मापने इति स्तुतिः । इतरमा भन्मने सामान्यवाक्येनैव स्वर उपलक्षयेत् । पानात् पनीयता सर वाऽपि अरणनिषि गम्युपगम्यापि एकनाक्यस्खलामाय पञ्चाय- सोमाय पानात | सात स्पष्टुपानीवापीवस्य इनि भक्ष. स्यैव अधिकारापत्ते: प्रयाणामपि एश अषयुत्यानुवाद-मन्त्र का कर्तव्यः । स्यापत्तिः । म वं नतु,षडादीनामपि वरणप्रसको अतुल्यत्वाचु नै स्यात् । ३६ ॥ सरिधेन वाक्यमेदारतिः, एकदिविषाणामेष सिद्धान्तमाह । तृशन्दः पूर्वपक्षन्यावृत्यर्थः । एवं ने पवाध्याये उमानानेन चतुःपडावेः अप्रमतः । अनः | स्थान पानीवतशेषमपणे पारपलक्षणं न स्यात् । अस्मिगरि पझे बापमैदानापः एकट्यागयोः । अल्पात् पाने न्दछुः एभरवस तुरुक-रमायात् । पाने अधिकारः । पञ्चायस्य पञ्चाना वरणं न विरुद्धमिति । अन्वयाभावान इत्यर्यः एवं स्वष्टसाहित्यबोधकम्य मन्त्राय यत्तु दयाभुष्पापणानां उभपत: कुरदमेऽपि वरणविधानात् देवतानिर्देशवोदकस्य च अनुस्यत्यात् । श्रमे साहित्येन अस्ति चतु:पहादीमा मासिरिति , तन्न । आभल्ययनेन पर्वमानस्य न त्वष्टुः अपनात् मलिट्रकल्पितम्य (१२।१३।४-५) यामुण्यापणाननुकम्प नेपामुमता । पशु: देवावविधे. अमिदेव अविधेश्च अनुत्पन्वाद प्रवृणीवे एकमितात: भावितात, मायेक्तरत श्रीनितर सुस्पबलबागवान् । समान पानीवनमाम् वपुः (दो वेतरत: श्रीनितरतः इति पाठः । अत्र वृत्ति'- उपलवर्ण न स्यात् । इति सिद्धान्तः । के. यावरणपक्षे एकमितरता इत्यादि। द्वौ वा इत्यादि ER पलशयेत् पानात्' (. १२१४॥ पञ्चायप्रारणपक्षोऽयम्) इति यावश्युत्यन्तरमूलकेनैव ३२) इत्यापिकरणे ' सदैवेन त्वा सोमं स्वि' इति शनिमेषात् । अवो भार्गवच्यावन इत्यादिविशेषरूण बाप्पलक्षणभून वाद न पानान्षयः इति व्यवस्थापन - ·त्याष्ट्रं पानीपत । - . त्वष्ट्रधिनणं विध्यो । यु. ३।।१५।२६. . त्वष्टुः भदेवन यात् | रभिधानं अन्यथा नोपपद्यते , स्तुत्पर्यमानत्वेन उपध. पानीवतोममधमन्ये समोपलवणीयः । वि. ३२१४. मानत्वात् । अत ए न मार्यों मावि गर राष्ट्रा त्वष्ट्रधिकरणम् । पानीपतमक्षणे त्वष्टा नोप- सहितः, सोमें पिर' इति । इतरया पावत्वेने व क्षणीयः, ज्योतिटोमे। तावत् कीदृश देवताऽभिधानम् ! देवताया उद्देशमात्रो. त्वाधार तूपलक्षयेत् पानात् । ३।२।१४३३५।। पारित्वात् । कि पुनर्षदा तत्रापि साहित्यमाषणात भाष्यम्-- अति पास्नीवत: सोमः । तत्र मन्मः | केरलमु प्रेक्षा । न चासौ ऐकान्तिी विनापि कार्य- अमाssss पत्नीचाँsss: सजूदेवेन त्वष्टा सोमं योगिन सहादप्रयोगात् । तद्यथा 'हेय दशभिः पिक' नि । तर संदेहः किं त्वष्टा उपरशयितन्यो न पुमार पनि गर्दी' ता दि एतारानेवायों विज्ञापते घेति । f प्रामम् १ उपलक्षषितम्यः । कुतः । पानात् । सन्स्लपि दासु पुषेषु सेन नइति इति । तमाम स्या- पान भ्रूयते, 'सन्देवेन वटा सोमं पिच इति । तेनायं देवतात्यमागम्यते । अतो नोपटशयितयः । भाये पनीयते सह स्वष्टा दीपने इति गम्पते । यस्मै च सोम-- पूर्यत्र इन्द्रवाच्यादीना देतालाभावात् येर सह दीयते , उमाप तदीयने । एवं तत् सहदान भनुपरक्षणन्वेऽपि अत्र विष्णुदेवता दरात उपलशग इनि भवति । यथा देवदचाय पशदपेन सह शतं दीयता प्रत्यवस्थानात् संगतिः । इयुक्त तयोमाभ्यामपि दीयते । तसान् वाष्टोऽप्यसो वि-सह पानीयता त्यष्ट्रा सद्-प्रो सश्पते न था), रायः इति ( भामन्ये) षष्टा उपस्थायितव्यः । अगा सह न्यष्टा पिवेत्युत्तर्देवस्यात् मोऽपि लरते ।।, सहत्यमान यरि इन्दय पिक्तीति। वधुः स्थाय पानुस्वमग्रन्दनात् । चोदनापा अमापन पा-स्मिय पानीवते यमीक्ता सह पातत्य. देवोsatseयते इति । निर्देशात् मान्यनिक विष्णुर्देवताय इती पूर्वपधः । भाह--पानीपते एवं 'आग पत्नीया सगून अतुल्यत्वातु नै स्यात् । ३६ ॥ स्पष्टा सोम पिच' सी मन्त्रात् पारपि देवनात्यम् । भाष्यम्-नैतदेवम् । शरपमाण वयम् । यच्छन्द अतः सोऽपि अप्रियदुपलागीपः । इति प्राते , भा, तसा मागम् । शन्दश्य अमेः पनीपत. युक्तममी पत्नीवधन्दस्य यौगिक पेन विशेषसमास पानमाद , वधुः सहभायमानम् । नदि अननुशीयमाने । सामानाधिकरण्येन विरोधमाकरम, स्पा तृतीया सहमायः सिप्पति इति पानमनुमीपते । ननु षष्ट्रे पदभामा प्रतीयते । न चासो पाफिमान्य मामि. पान कोरितम् । यत्य बोरिवं मन्यसेन, न चोदनया । चारी सदय दशभिः पुत्रमार पहति गर्दमी' इत्यादी चोदना पानीवतं गृहाति ' इति लोके तु मा पभिचारात् । त्यपि पाने देवतात्वस्य मामी. या चोरितमचोदितमपि बारीपने एया लेका शिया भतः पानातं इति निरपेशदिन पानीपतो. भेत परिचितम् । नेपंजावीपपेन धारयेन लायु. सोमः ! और देखता ही स एपोपरागतो ना! तो मश्वीधि। मण्दन- वन पानीमतदेयता स्यात् । पा-गोलशास्तिम्यरमा । कुल १ 'मन्त्र शेर-यश मोहोत और पानी प्रो। पोदरुयोरतायतुल्यत्र पसरते । पाहत्वेनाप्य यादः उखदामरा बर्गर, पणन एल्य सहपामाभिधानतः ॥ विधौ दि पेय पदामा बम्प एमि, Im, पानी गान् देगना नामहित दिले नागो पोषो। भा art-1. • 'त्या, पानीपतमानमेट' गाव भन्दा दुचनापि मात्र पनि पानीमायर' मत्र पति- दुर्गन्ध । नमाम्य वरता कामा नाय गुम्य शिपि., नाषिः पि. २०१८ जमार पनसनिपनेन सोन पर • पानी Firri pay | भापत्र - .

·, + स्याष्ट्रपालीलताधिकरणं १९९० बाष्ट्रपालीववाधिकरण संस्थापयति 'अन्न बाज्यसंस्था यागान्तरमेव , न लम् । किन 1'न च त्यष्टुरमावेन प्रत्यभिज्ञायतेऽत्र पाट्रम्य प्रतिनिधिः । भा. ११४१५६-६.. स.पिप्रिकृतयोगाच यास्यभेदः प्रसज्यते ॥' पहि त्याधुपालीयताधिकरणम् । त्याष्ट्रपानीचते हि अत्रापि पूर्वरदेव मे विशेषणे ध्येयाता देव उन्सर्गरूपगुणविधिः ॥ कति विज्ञायेत । न तु अत्र महेन्द्रस्येव इन्द्रप्रगाये पानीपते तु पूर्पत्याइपच्छेदः । २।३८१९॥ कश्चिदपि प्रत्याभिशापदेशोऽस्ति इति देतान्तरसंयोगा- भाष्यम्-~~ रखाष्ट्र पानीवतं विधाय इदमुच्यते | दपि पाजिनयागवत् भिद्यते । पानीवतोद्देशेन च उमृ. ' यापयमित पानीक्तमारान्ति' इति । तम सेदेवः समानार्थे निघीयमाने पर्यमिकरणावस्या विशेषणात् कारण किं व्याट्रमा पमिकृतस्यैप उसगों विधीयते, अनमियेत । यहितक्त्यनया च उस्म जतिः संपण्येत ! तस्मात् यागान्तर मिति । यदि परिकृतमु सन्ति' इति प्राप्त. एव च तस्य उत्पनि राक्येन उत्सर्ग. इति पक्ष पददर्य परम्परेण समयम्, ततः पाष्टस्योत्सर्गः । अब पुन,श्रुतिः भवेत् । न च परिणविधानेन अवार्य पानीपनगन्दः उसजविना संमभ्येत , तनो यामान्तरम् । तस्य अनिदेशैनेय प्रासलात् नव वरूपानीवतताविधि कि वारत् प्राप्तम् ? यागान्तरमिति । कुतः १ पूर्वन्यायः । पैसिः य आअपितुम् , उ पत्तियाक्यशिष्टत्व- पारनीवतय । उभयविशेषणविशिष्टः कयं पानीवत-विरोधात् । न च मातरमोकारवेलपनिरगपुन शम्न अन्येत । मपि च वाष्ट्रस उत्सरों विघीयमाने भुगा गृहमैधीयवत् अपूर्वतर शक्या दयिन हिदक- पमिस्वमिति विशेषण नावारपेठ । अतो ब्रमः पर्यनि- दुपसर्जनीभूतपयंमिश्रणनिर्देशात् । न च पर्यग्निश्रणान्द कृतस्य पानीवतना विधीयते , स एव याग इति । एवं | तदन्ताया अबरीतेचक, येन तन्मानमहाश्रयणात् प्राने, मूमः । न कर्मान्तरम् , पूर्यस्यैव उमृजतिशम्देन ) उत्तरांवच्छेदो विधायठे (येव ) न चासो फाल्ग्य अवच्छेदो विधीयते । किमेव मविप्पति ! यनिमक्षा | ता, येन पर्यमिकाले एवं उसृजति इति कल्प्येत । न सावत् कल्पयिनभ्या न भविष्यति । उस जतिशब्द श्रुत्या च लक्षणाऽऽश्रयणहेवाति, भ्रत्याऽपि वापसमायो उत्सर्ग विदधत वाक्येन न बापितो भविष्यति । कर्मा-पपने । सनिषु चोदयासेषु वचनान्तरेण अनिषिदेषु न्वरपक्षे वाक्येन पानीवतताया विधीयमानायो अर्याद । पर्यनिकरणवेलया समस्तेषु अनुष्टीयमानेषु समु, प्राप्त उत्सगो धातुना अन्येत । अपिच पर्यमिकतम आयते कि कियतामिनि, सर्यकरणे वारपात, सवार पानीपता पूर्वस्य विदितव, ला विधानु न शक्यते । करणे च अनान्तलपात्। एतेन अपस्याविधि, प्रयुन । तस्मात् पूर्वस्य फर्मण: अवच्छेद. । यत्तूर वाष्ट्रय | नोदवेनैव तामत् परमिकरणावस्य• उ सुज्यते इति प्राषि- उसो विधीयमाने पर्यमिकृतमिति विशेषण ठावत् नाव तमा भय उत्तगवस्थापरिसंख्या उच्यते, कल्पतेति । नेप दोषः अतन्त्रमेष भर पानीवनशब्दः उकमेव । तस्मात् न पूर्वकर्मणि किंचित् विचयमस्य नासो विशेष्यते । अत २ वाट्र. पान्नीयत उग- वाक्यस्य , इति कर्मान्तरमेव दणदेवतायुक्तम्, देवता विशेषणविशिष्ट, विलेन पानीवतशब्देन रक्षणमा गुणसामा येन च पूर्वप्रवृतिक महीषोमायनिकमेध अद्यत इति न दोष । मादवच्छेद इति सिद्धम् । वा विधीयते । इति प्राप्ते, अभिधीयते । प्रस्ताव वा- एतेनेव अधिकारेण उन्ममिति यजिमदमि- मिज्ञानान्न यागोऽन्योऽवगम्यते । पर्यमिकरणा- धानो न वेति विचार्यते | 'वाय पानीवनमारमते मस्मिन्नगरीतिर्विधीयते ॥' पानीवतमन्दस्तावना इयेव यारा विधाय पुनरानामवे पर्यमित पानीख- मनोतायामिर अनियन्द, (ब दाने प्रथमो मनीता इन्य मुसृजन्ति' इति । तत्र गुणविधि , उन कमा-नरमिति म्यामृचि यथा बग्निशम्देन अगायोमीयपको अन्तीयोगी वननयन्द्रियप्रतिभानेन दो गति, वायवेवासम्म उच्यते तदत् ) सत्यपि मयविशिष्टये मोति प्रत घदेविपिशकै दन्यदेवतासंबधविषयावेन कर्मान्तर माग बकम् । 'पविकृतमुरजतिइति मारणात तत्र मिदोरवं . , ·- . । त्वाष्ट्रपालीयताधिकरण १९९१ खाष्ट्रपाल्नीचतपशोः तस्यैव गुगविधिर्विज्ञायते । ननु च सर्वे गुणविधिप्रकारा | वक्त्युत्तरनिवृत्तये ] न दृष्टा परिचल्याऽत्र चोदकात् पाग निराकृताः । सत्यं दोया निराहताः, पर्यप्तिकरणान्ता- विषौ मति । पर्यमिकरणान्ताशीतिः क्लमोपकारतः ॥ रीतिपक्षस्तु न निराक्रियते । यद्यपि एष शन्दः इहान्ता भाट्ट---बाष्ट्र पानीवनमालमेत' इत्यनेन द्रव्य. दिवत् ( इडाऽन्ता आतिथ्या सतिष्ठते इत्यय ) | देवतानिमिष्ट मार्ग विधाय 'पर्यमिकृतं पानीरव. तदन्तयं न ब्रवीति , तथापि गमयितुं शक्रोति । नहि मुसजति' इति ध्रुनम् । तत्रोभयदेवत्यस्य पूर्वयागम्य नित्तपनिवारणता पूनिपु असतेषु संभवति । तस्मात् 'आमेषं चतुर्षा करोति' इतिषत् केवलपानीरतपदेन तदुपादानादेव अनुक्ताऽपि तदन्तता अवगम्यते । कप- अनुवादापोगात् , पर्पमिकरणादेश विधेयस्य गुणस्य भावापेक्षी च स्वाष्टमयोगवचनः प्रकृती दृष्टसामर्थ्यपर्यनि- अतिदेशेनेन प्राप्नुयात् , इसराङ्ग परिसंस्पाया च दोया. करणान्ताकलापस भतिकाकारणाभानात न मकृति- पनेः, पर्यनिकृतपदस्य अनुबाद वमट्टीकृत्य कर्मान्तर. स्थानि सर्वाणि अगानि अपेक्षते । तरच एतान्ति एय विधिरवायम् । इति प्राप्ते, प्रत्यभिज्ञानात न कर्माः अस्याङ्गानि इति अवधारणात् सरूपमाप्तिमात्रस्य चन्तरम् । न चानुवादाऽनुपपत्तिः, सत्यपि अभीयोमादिक्न् चोदकेनापि सिः उत्तराझापच्छंदामेच इदं वासं इति । षष्टपानीवतो-सिध्यत्तिदेवतास्वे मनीतास्थाग्निशन्दधन फलेन न्यपदिश्यते, तेन उच्यते । "पूर्णत्वादवच्छेदः' इति लक्षणया अभिधानोपपत्तेः । वस्तुनस्तु पृथक्तदिन. एवं च सति यागान्तरापूर्वान्तरानुमानादिक्लेशो न मरणात् देवताइयमेवेदम् । एकवाश्योपादानाचे समु भवतीति । न च परपदसंबन्धविधानविपकर्षः । पर्यनि- ययः । अतो डिपडरित्ययोर्माता हिन्थमाता इतियत करणा-तविशिष्टे तु उन्मगे विधीयमाने यद्यपि छत्सर्ग- शक्यते एव केवरुन पानीवतपदेनानुवादः । अतः स्वरूपं प्राप्तगेव , तथापि तदुद्देशेन अङ्गकलापविधानात् । पूर्वकर्मानुपादेन गुण एष विधीयते । न च विषया. अनयन्तविप्रकति त पा विधेयन्देन उकः । विपक्षे भाव', वृत्तपर्यमिकरणावस्यैव तप्रत्ययान्तार्थस्य विधेय- तु' दध्नेन्द्रियकामस्य' इत्यादिविव धातोः अत्यन्त- स्वात् । तम्य च गृहमेधी पाज्यभागन्यायेन प्राकृतम्यैव पारायं स्यात् । तस्मादपि अर्मान्तरत्वम् । भनिदेशवः पूर्वप्रवृत्या विधेयधार, स्लमोपकारकन्वेन प्रकरणादेव च परिकरशान्तानहासिद्धः पालीवतमहा नित्या- न तेनैव नैरागपात् भतिदेशाकल्पना उत्तरानाना- मदिय निवृत्ती वेदोध्यानापत्तेः । वृत्तपर्यमिकरणावस्य नुवादापात् अनन्त्रम् , इति विशिष्टानुवादैकदेशम्यप- देशीपालामपरिहार:( पर्यकिरणावस्थाविशिष्टपानीपत- र पूरहिमकतेषु असंभवात् तान्याक्षिप्यन्ने । न म क्यपदेवरवणस्य, पास्नीयतावस्पेण च एकेनाशेन त्वाष्ट्र- सपत्ययरलेन प्रमाणान्तरममितरवावगमात् अनिदेशा- पानीवतव्यपदेशालणस्य च उपालामस्य परिहारः इनि प्रतिवन्धकन्यम् । 'योशिताम्पसमुभूपलमुमगम्ममन्ति' स्त्यादौ प्रमाणान्तराभावेऽपि एतविधिविधेपश्यादि समासार्थः) । तस्मात् गुणविषिः इति सिदम् । काययेन आत्तत्वेन बाधनाभावात् । सोम–६ विधी पानीपतमिति देवकावणात् मण्डन- 'वो सो विधीयते ।। यागातर इति प्रत्य वस्यानात् संगतिः। सूत्रार्थनु- शंकर-पानीवतयजिन च।' पानीपते 'पर्यनिकन पानीवतम्' इति यारये प्रत्यामि। त्याष्ट्रपालीयतपशोः पर्पनिकरणोत्तरमुत्मर्ग सापमानपूर्व कर्मचात् तदन्ताय रीतिविधानेन इतरेषा-! सदि 'आज्येन शेपम्' इचि पत्नीवदेवता मभार: स्यात् इति । आभ्यद्रव्यकं कर्मान्तर विधीयते ।। आग्यसंस्था प्रतिनिधि. स्याद् दन्योत्सर्गात । वि-पप्रिस्तः पानी नसायत इत्यौ।।९।४।१४॥५६॥ यागो गुगो या, यागः स्वादयामाधानतः ।, माध्यम- 'पति पानीमुनि 'गी श्यनिसानसातम्पमन्योर्गन्दतः । गुगं पशिष्याल्यं प्राय सूयते । मापन शेष संस्पशी' । रान ·1 ततो हप्ता बापानीवनपशोः १९९२ त्याष्ट्रपालीवतपशो संदेहः किमार्ग पूर्वस्मिन प्रतिनिधीभूतम्, अथवा अनिन्यां च वनस्पतेः प्रसिद्ध तेन दर्शयति । आज्यदन्यकं पूर्वमान् कर्मान्तर विधीयते इति 1 * ५९ ॥ मामम् १ प्रतिनिपिरिति । कुतः । पानीपतमिति इन्य भाप्यम्-- प्रसिद्धा बनर; भनिगरा भाव मुज्यते । उत्सृजतीति नत्रैव उत्सर्गः अयते । पोपमिति दर्शयति । कथम् । यत् विष्टार च यनापतिमाकाहपसि, उपयुक्ततरत् विद्यमानं गम्यते । तत् भाज्येन संसापय- | अथवैतो यक्ष्यसि , नाष्ट्री नयाँ प्रयाजेन्या , वानस्पत्या तीति पयो कार्ये भाज्यं भुनं मरतीति । ननु पूर्वकर्म दशमी , अवैव एनाविष्टौ विद्यात्' इति अङ्गान्धरण परिसमामित्युक्तम् । अभोयते । न्यो सर्गवचने प्रय, अनुमई बुवन चनापतीन्यायाः अमावं दर्शयति । शेयशन्दे वा अपरिहते पुनरसपास पूर्वकर्म इसाराहपते। शेपपरिसमाप्ती सत्या वनस्पति जुहोनि' इति धनस्य- तस्मात् प्रतिनिधीयते बाध्यमित्याशकामहे । संस्थापय-वीज्या क्रियते । अय परिसमाप्तं पूर्व कर्म , सीति च अपूर्वे नोपपद्यते। स्मान, तम अमावदर्शनमुरुपयते । बलात् पूर्वकर्म परिसमाप्तम् । इदमपि कर्मान्तरमिति । समाप्रिवचनात् । ५७ ॥ संस्था तद्देवतत्वात् स्यात् । ६०॥ भाष्यम्-~~ इन आशक्षामहे । समातिवचनमिदं भाप्यम् -- अथ यदुक्त संस्थापति इति च भवति । संस्थापयति । इति । तेन मन्यामहे यत् पूर्व अपूर्व नोपपद्यते' इति, तत् परिहर्वम्यम् । अत्रोच्यते । पाना भारग्धम् , तत् उत्सृष्टे पशी आज्येन परिसभा- अस्थाया प्रत्यायचनमेनत, तदपि पूर्व पालीवतमिति प्पले इति । व्यपूर्वस्य अब कर्मण: उन्यमानस्य आरम्मः समानदेयानात समातिसादृश्य शाश्ते । वन तत् पाल्ली. एष प्रतण्यो भवति । यतस्तु अनभिधाय आरम्मै परि-वनमारमा, मह परिसमाप्तमिति । स एप सादृश्यात समातिरेव उन्मते , तत: अवगामा, पूर्वत्येव परि-संस्थापयतीति शन्दा अवपल्यते इति । समाशिनापूर्व कर्म चोद्यते इति । सोम- पूर्वाधिकरणे 'आज्येन शेष संस्थापपति' चोदना था, कर्मोन्सर्गादन्यैः स्यादविशिष्टत्वान्। इति इद लिङ्गदर्शनमेव प्रसक्तम् , तत्र च यागान्ता. चिपित्वे एव तस्स लिङ्गज्यगुपपद्यते इति तश यागान्तर- विषित्वसमर्यनान् संगनि । सूत्रार्यरतु-आम्पेन शेर्ष माप्यम्-- कर्मान्तरलोदना वा । कुतः । पूर्वस्य संस्थापयति इ.पत्र आग्य प्रतिनिधिः स्थात् पशुदगम्य फर्मण, परिसमाप्तवात् । ननून द्रन्योत्सर्गे शेषवंचने वा| उसएत्वेन कर्मण: द्रन्यापेवत्वात् इति । ९४०५. अपरिहते पूर्वकर्मणः समाप्तिराङ्किता भवति । विभाज्येन शेषभियुक्तो दन्यप्रतिनिधिर्भवेत् । अप्रोच्यते । इदं यमपि परिहियते । संस्थापयतीति ऽपिमत्यागशेपमेस्थापनोनिभिः 11, प्रहनेन पालीवतशब्देन दम्यते । तत्रायमर्य: सन्नीवन अङ्गरीत्या समातवाद् देवतोयनुवर्तनान् । सायद संस्थापपनि इति । स एष पागो विधीयते । संपूर्वध शेषः स्थितिस्तु याग मालम्भनादिवत् ॥' ९४११५. स्थापयतिः प्रयुज्यते । अवश्य पश्चित् धातुः पूर्वो भाव. भाह- पानीरवाये पुनराशेपः। तत्र हि पर्यनि- पचनश्च प्रोक्त-य इति । वन अरिषद्धो भारतायामुप- कृतं पानीवतमुत्मजति' इत्युक्त्वा याज्येन शेष प्रस्था- मानामा अर्थप्रामः थापयति: आलमतिरिय प्रयुज्यते। पति इति श्रुतम् । अपूर्ववे हि शेषरस्थाऽनुपपने शेपचन्दैश्य एवं माहम्याद् प्रयुज्यने । दभ्योमर्गध पर्यनिकरणवाक्ये एमिकरण रहितोतामेव प्रधान अविरुद्ध एक यागे उच्यमाने । तस्मात् यथा अन्ये यागकतन्यता अपशष्य विधीयते । तत्करणे च विरा- निवपत्पादयः कान्तर विधाने भवन्ति , एवं ते गादिपदार्थोऽपि अन्यान्ने प्रमाणाभावात् दोष यह विशिष्टत्वात् संस्थापयतिरसि भक्नुिमतिan विष्टहयामादि दत् भाव शक्तीवि विधीयते । कर्मान्यद् वा, - .

·त्याष्ट्रपालीवतपशोः दक्षिणेऽमो . - स यद्यपि च मयाजादौ आज्यं मारामेय, भापि खिरड्न * सरा नाम छद्मगतिः । यथा शकुनिमाइकस स्पतियागादी आयतिधिन निमभ्यते । न च विशमना- शनि निवृक्षत: छद्मना गतिर्भनति , शनैः पान्यासः, भावादेव न्यास भयात् 'यस्य सर्वाणि वीषि) इत्पनेनैव दृष्टिप्रणिधानम्, अशब्दकरणं च कथमनवबुद्धः शकुनि- स्विष्टकृत्यपि माज्यमासिः शडक्या, नाशादिनिमित्ता. गोवेति । मा. १११।६।२२, भावेन तदप्रातः, विशसनस्य अङ्गमयानसाधारण्येन श्यङ्गा. धमपि प्राप्त्युपपत्तेश्च, बनस्पतियागादी आज्यविधेरपि उपपत्तेध नात्र कर्मान्तरले किचित् प्रमाणामस्ति, प्रत्युत शेषसंस्थापदयोः अनुपपत्तिः । इति प्राप्ते, 'यत् स्थितम् ! वचनात तयोः सहक्रिया । भा. ६।११।१७ • दंपती उभावपि स्वबन्ती (न्यान्तौ ) इत्येवं तारत स्वष्टार व बनस्पतिमावाहपसि अथवैती यक्ष्यसि ' इति * दंपत्योः फतवं ग्यासज्यवृत्ति । तस्मात् दंपन्योः पृष्टे त्याट्री नवमी प्रमाणेज्या , वानस्पत्या धमी सहाविकारः कर्मसु । अन्यथा प्रत्येकस्य कर्मणि वैगुण्य. अरेसी इष्टौ वियात्' इति श्मस्पतियागस्य अनान्तरण अनुपयननेन अभावावगतेः, तस्य च अपूर्ववमन्तरेण महानिकाराधिकरण द्रपन्यम् ! भा. ६।१।४।१७-२१, प्रसाः। वि. ६।१४. “ दंपत्योः कर्मसु सहाधिकारः । अनुपपनैने पूर्ववाक्ये प्रधानापकर्षमाप्रविधिः, अपितु दंपत्योः मध्यगं हीदं धनम् । अत: अवश्यं च सह वदन्तागरीतिविधिौल अपूर्वकालका । यद्यपि च अक्रिपमाणस वनस्पतियागम्य देवनाऽऽवाहनमपि नैव । पाल्पा परमम् । ६१४१७.५ दंपत्योः सवित कोदा। गागाधिकारस्तु सदैन । रल.११११७-१८ प्राप्यते, तथापि सिद्धवनिर्देशान्यथाप्नुपपत्यैव आचाहन- दक्षिणेऽनौ पल्या: प्रतम्य श्रपणमाम्नातम । यदा विधिकल्पना र वस्तु प्रधानदेवतात्यादेव आपादनाविरोधः, पोभायाभिप्रायेण च नबन्या अनुप्रोक्तिः । अ आमयदोपात् मास प्रतमार्ये उपादीयते , तदा तन दक्षिणासौ पवितव्यमा भर. १२१२१९१७. पूर्वकर्मणि शेषाभायेन आग्यविधानानुपपत्तेः गुणात् कर्मान्तरमपदं गाम-ग भनुमकमानीदेवत्य उIY. दक्षिणेऽनौ वरुणप्रयासेपु देशभेदात् सर्य याजप्रकृति कम । शेषसंस्थाशब्दो नु पूर्वम्य कर्मणः क्रियते । ११२।९॥३५॥ असमाप्तमायतया कथंचित अनुवादको इति । सिद्ध. यणप्रघासेषु द्वौ आहवनीयौ तत्र दक्षिणे असो विविध ऊदः । १३. उत्तरे माविष सर्व अङ्गजातं पृथक् क्रियते । देशभेदात् दक्षिण: उत्तरः इति देशयो दात् । इति सिद्धान्तः । मण्डन--- संस्थाऽऽरयेन पृथा पजिः !' १४. अचोदनेति चेत् । ३६ ।। शंकर--भाज्यशेषवचम्यपि ।' यागः । १५. पूर्वपक्षी आह । दक्षिणविहारे कर्वन्यायाः मारल्या त्याष्ट्रपालीयनपशुयागाख्यन्य परम कर्मणः | मिक्षायाः फल प्रति अचोदना, ने चोदना, न 'पर्यनिरुतं पानीय तमुस्मृजति ' इत्यनेन पर्यप्रिकरणान्त- विधानम् । किंतु वरुणाघासान् प्रति मावस्याश्चोदना । स्यैव पर्यवसान विधानात् प्रत्यया महाथै संस्थापयतिपरेण तथा च कर्मणः अचोदनाद अङ्गामा प्राप्तिरेव नावि , पञ्चमटकारेण 'आयेन करोति' इत्याज्यविशिकर्माः कुतस्तन्यम् । इति चेत् । न्तरविभ्यवगते: मोपशब्दम्य एकावयवियतोष मुक्कावयवा. स्यान्, पौर्णमासीयत् । ३७ ॥ म्यावश्यवाण्यावशिष्टवाचिावायोगात् तन्द्रतेकोपाध्यन्वितो. सिद्धान्ती माहासात् दक्षिणनिहारे बहानामाप्तिः पयुक्तपा नीचरापशुपागाम्याम्यपारगरल्ये फर्मान्तरे स्वष्ट. पौर्णमासीवत् पौर्णमास्यां पौर्णमाम्या यजेन' इति पनीरदेवतावासाम्यात् नसतो ना शेषशन्दप्रयोगः इति ना कर्म फल प्रति चौद्यते, अय व सामान मरमान्ये वश्यते । मु. पृ. १५१५. पौर्णमास्या कियते , एवमिहापि । मी. फो. २५० 4 . .

·- . दक्षिणेऽमो १९९४ दक्षिणा प्रयोगचोदनेति चेत् । ३८॥ आमादयति शन्दः सञ्चगया यागप्रयोगमेव बढे । साम पूर्वपक्षी पुनराद। पोपमास्यां युक्तम् । यत इत्या- बङ्गाना प्रामि: 1 तस्मात् दक्षिणविसरेऽपि महाना पातेन प्रयोगचोदना पोर्णमाम्या: प्रयोगस चोदना पृथगनुष्ठानं इति सिद्धान्तः । के. ऋता, प्रयोगश्च अजधानानां भवति । तस्मात् तत्र • दक्षिणेऽओ मुरामहान इति मात्रामण्याम् । भा. साकियने । इति विषमो दृष्टान्तः । इति चेत् । २२५२४. तयेह । ३९॥ * दक्षिणदेशानिर्गत: माधु का उपनु घा अवस्थितः सिद्धान्ती आह । यायोमासीवत् ह माइत्यामपि | माहीनेब्रुकादीन् कोत्येव : मा. १९३७॥१९. दक्षिणा- 'अष्टाध्वर्युत्तरे विहारे होण्यामादपति , माइतीमेव देशेषु मालगुनापरिणयं कुर्वन्ति । तच्च स्मृतिविरुद्धम् । प्रतिग्रस्थाता दक्षिगस्मिन् । इति भासादयति शन्देन वि. १३५ वर्णकं २. निर्षपेत् आरभेत इतियार रक्षणपा याग एवं चोबसे । दक्षिणविहारे क्रियमामात्य पृथगानुष्ठान नपा च प्रासानामझाना मेदेन किया। वरुणमासेषु चातुर्मास्येषु । भा. १९३५-४३, आसादनमिति चेत् । ४०॥ • বহিসছি সমিরাঙ্গা পণ: শালা माइ पूर्वपक्षी । पौर्णमास्या यजेत इति पदेन याग कार्य चणामानेषु चातुर्माम्यगते । १२१९९४१८, उम्पते। मारुती प्रतिप्रस्थाता आमादगवि' इति आमाद • दक्षिणविहारे मारल्यापम्य इविषोऽयन वरुणाप्रपा यनि-पदेन न याग उच्यते किंतु यासादन स्थापनम् । अभिमन्धनादेः पुनर्विधानं चातुर्मास्येषु । १९१२१. तथा च नाना प्राप्तिः स्यात् । इति चेत् । * दक्षिणविनिदेशः सामिधेनीनामनुवचनार्थः नोत्तरेणैकवाक्यत्वात् । ४१ ।। ज्योतियोमे । भा. १५-१७.. दक्षिणहवि- माह सिमान्ती । नैष दोष. यद्यपि आसादयतिशन्देन निशकटसमीये सोमा मिषः । यि, २७७, थामादनमुच्यते तथापि बत् शेमार्थमेव मादृार्यम् । • दक्षिणा भवदिौना परिक्रमा कर्मसंयोगात् । उत्तरेण वायुत्तरे विहारे इवीपासादयति' इत्यनेन या. १६६५२ ५. ६१७. * दक्षिणा अमुर्व भाभ उत्तरविहारविषपफेण वाक्येन सह मानवीमेव प्रतिप्रस्थाना बेचनीये राजस्यान्तर्गते सोमयागे । चि. शर दक्षिणरिमर' इति दक्षिणविहारविषयकवास्यस्प एक * दक्षिणा मश्वमेधे हिरण्मयो शकारी अपने वाक्यत्वात् । तथा च उभयत्रापि आसादयनि-पदेन ददाति प्राशी दीपस्तम्भो इत्येके , दर्पणो इत्यपरे । उक्तमासादन होमार्यमेष । तस्मात् अङ्गाना प्राप्तिः । वाभ्यां इताम्य अध्वर्युमागरम पाधः । भन्यम्या अवाच्यत्वाथ ४२॥ ऋविगम्यः यथावयं देयमेव, न तस्य बाध .. वस्तुतस्तु आमादयनि-पदेन होमार्थस्य भासानप • दचिण भागयणे यासो दक्षिणा विस: प्रथगजो भाव्यत्वात् हविषा वेगामासादनस्य प्रकृतित एव दक्षिणा । अनया प्रकृतस्य अन्बाहायस्य नियूनि: मात्यात् । तस्मात् आसादयनि-पदेन निर्वपेत् आसमेत अन्न सामायणे यायो दक्षिणा, बौद्यायग्ने र एतिन लपण्या यागपयोग एदोच्यते । तमा न अङ्गानां बस यमनी दक्षिणा) भा. १०।३।६।३४.. दक्षिणा पासिः। तस्मात् विदारयोस्तन्त्रमेदः । भाधाने 'एका (गौ ) देया, पट् देयाः, दाइश देयाः, आम्नायवचनं तद्वत् । ४३ ॥ चतविशतिर्देयाः, अत देयं सास देयं अपरिमित देयम्' बामादयति-पद लक्षणा यागप्रयोगपर इत्यत्र नापर्य- सहसादधिकम् ) । इदं विकल्पेन । वि ९ प्राकमा सिमाधी । 'यदेवा' करोति, तत् प्रति. "दक्षिगा उपह-ये अनिष्टोमये अवत! उपहन्ये प्रस्थान करोति' इति आम्नाय वेदप श्वन वदतु उपायसमे अश्वः श्याको दक्षिणा स ब्रह्मणे देय. । राध उनरनिहारत दक्षिणे विदारेऽपि अनुमान छूते । सम्मात् । इनरुदक्षिणानिवर्तक । भा १०३१८०६५-६७, ।

·दक्षिणा दक्षिणया . . • दक्षिणा उपहन्ये एकाहे भावोऽश्वः । स ब्रह्मणे देयः, दक्षं करोनि । दशकरणी है दक्षिणा । दक्षश्च क्लम् । इतरेभ्यस्तु न किमपि शास्त्रीयम् । लौकिकन तु दानेन या न आशितम्भवं ( महाराषगोर्डठरपूर्लिपर्याप्तम् ) तैयामानतिः । वि. १८. दक्षिणा ऋतपेगे | मोति नामी बलकरणी। तमात्र या न मागितामा औदुम्बरः सोमचमस: 1.स प्रिपाय सगोत्राय ब्रह्मणे नासो दक्षिणा । आशितम्भवाया आधिक्यं वचनस्य देय 15 च कृस्लष्य उदाक्षिण्य॑स्य निवर्तकः भा.१३ विषयः । तस्मात् आधितम्भवं यद् द्र-यम् , सा भतिः श१९६८-७३. * दक्षिणा विमा उमाहफारिणी। सा दक्षिणा । भा. १०३।११४५, * दक्षिणा राज- परिझयस्म चैतद्रूपम् । वा. ३।४।१७४९. * दक्षिणा । स्यगते प्रयमै विके गौमापौष्ण एकादशकपाल: ऐन्द्रा- अपभः द्वितीयासामवेयौ राजव्ये । माह. १५६४१२. पोष्णव , पोष्ण थकः श्यामो दक्षिणा' इति । विवीये * दक्षिणा ज्योतिष्टोमे गौश्व अवध अश्वतरश्च गर्दभश्च | तु त्रिक 'आमावैष्णव एकादशकपालः, ऐन्द्रावैष्णनश्मा, अबान अवयश्च , ब्रीपश्च ययाश्च तिलाश्च माषाश्च । वैष्णवस्त्रिकपास, वामनो दक्षिणा' इति । वि. ११४१. नत्र गाव एव द्वादशशतं (द्वादशाधिक शतम् ) 1 मा. * दक्षिणा वरुणप्रयासेषु 'प्रवयसमृपमं दक्षिणा ददाति । २०१२८१२२, दधिणा ज्योतिष्टोमे सात कर्मशि- भा. ११॥२॥१०॥४६. दक्षिणा वधा चामपेष्टी मजीत्य दोगते । १.६१८१६५. दक्षिणा ज्योति- राजसूये । भार. ११४१३. दक्षिणा बाजपेये योमादौ प्रधानार्था, न तु अनार्या । वि. ३७१५. 'यजुर्युक्त रथमध्वर्यवे ददानि' । यजुयुक्तरोन कस्या * दक्षिणा दर्शपूर्णमासयोः मन्वाहार्यः चाः । भा. | अपि भतिदिष्टादिदक्षिणाया न बाधः । वि. १०/३।२०. २०३१६३४, * दक्षिणा दीशाच प्रधानार्या ज्योति * दक्षिणा शितिष्ठः पञ्चम्यामवेटो राजसूये । भाट्ट. होमे । २१७५४११-१२. दक्षिणा द्वादशशतगोरूपा ११४॥३. . दक्षिणा शुनासी नेता गोः । के. ऋत्विाम्यो विभागमेव विशिष्टेन देया, न नु स्वेच्छया वा • दक्षिणा इयेने दीक्षणीयाया द्वादशमान हिरण्यम् , समुदायार्थ का । वि. १०।३।१२. दक्षिणा द्वादशाहे प्रायणीयाया चतुर्विंशतिमानम् | भा. १६, प्रत्यक्ष वचन अन्म द्वादशशतं ददाति ' इति । भा. * दक्षिणा सत्रेषु नास्ति । १०२।१९१३५-३८, १०।६।१७१६६, * दक्षिणा धेनुः ( एकैर ) भूः नाम * दक्षिणा समुदायाम , नाववाङ्गम् । ११६७१६३, थागे । सा च मनाम फतुदाक्षिण्यस्य निर्तिका, नतु * दक्षिणा सहसरूपा शमनीये परिकयान न केवल गयामेव । १०३।१४।५६, * दक्षिणा नाम दक्षते- यार्या । यि, १०॥२॥१२, ४ दक्षिणा सोमापहारे एफैव उत्साहकर्मणः । दक्षिणा उत्साहिका इति । एकः स गुणः। गौः न तु द्वादशशतम् । अश्वाधितरादयस्तु सन्त्येव । सन प्राधान्येन लिवक्षित: 1 १०३१४५७. " दक्षिणा | मोविषये एवायं नियम १९०३।१५, दक्षिणा सोसा- पिराजी पाठीही तृतीयायामवेष्टौ राजसूये । भाट्ट. १० मिदाहे पञ्चत गायः, न नु द्वाददाशतम् । गोविषय एमाग ४३. . दक्षिणा पुनराधाने पुनरूत्स्यूत चासो दक्षिणा नियमः अधाश्वतरादयातु सन्न्येव ।१०।१५. दक्षिणा पुनरु सृष्टोऽनड्वान् । पुनर्निष्कृतो रयो दक्षिणा गि.)। हिरण्य प्रथमायामवेष्टौ राजसूये । भा. ११।४।३. • भा. १०१३३५३०, * दक्षिणा पोण्डरीके एकादशाहे * दक्षिणा ज्योतिष्टोमादौ माध्यदिने सबने दीयन्ने वि, प्रयह गा सहसम्, दशमेऽहनि तु अश्वससम् इति | २०६५८. * दक्षिणा: 'त्रिष्टुमो लोके माध्यदिने सपने पार्यकारपि. मानवसूलानुसारात् । भाट्ट, १०१६११५. नीयवे' ज्योतिष्टोमे ( दक्षिणदेशात उत्तरदेश नयनम् । * दक्षिणा - नामकैकाहे एका धेनुः । धेन्वा चानया | तो विभज्य दानम्) मा.१०१६।१८/६९, दक्षिणा 'गौधाधव' इत्यादिनिखिलदक्षिणाबाधः । वि. १. प्रधानाः सत्यः प्रसनादगानामुपकुर्वन्ति इति वक्ष्याः शY. दक्षिणा । न हि शदिकमपि अहः = (१२२११३१ इयत्र) वा. unt.. दक्षिणपा लभ्यते न सा दचिणा भवति । न हि या तस्मिन् कर्मणि | नैमित्तिो पुनराधाने श्रुतया आपानसामान्यविहितकादि- । - .

·। दक्षिणया १९९६ दक्षिणादानेन दक्षिणाया बापाभा १३२५/३०-३३, दधिणया अधिकरणे निता गावः इत्युक्तम् । परिमल मितिक्या एकादिरूनया ज्योतिष्योगे नित्पप्रपोगोय- । ३१३।। प्रसू, द्वादशशत ख्यामात्रस्य बाध: यया सोमापहारे । १०३१ • दक्षिणान्तर्गतगोष्वैव द्वाददायतमल्या निवेश न २५५१-६२.५ दक्षिणया परिकीतानामृस्विजा लेभ-अवादी ज्योतिष्टोमै । भा. १०३।११।३९-४९. दर्शनात् अध्वर्यवे वैसजनहोमीयवासोदानम्मृतिरममाणम् । * दक्षिणार्थनिर्दिष्ट मागस्थैव सर्वस्य विश्वजिति वि. ११३१३. दक्षिणया मिस्या सोमाईष्टिषु शेष- देयता । मा. ६७११८-१३. भवाणा प्रसङ्गसिदिर्नास्ति । भा. ११४१७९३६-३४, • 'दक्षिणाचारेण कर्नभ्यम्' इत्यादिग्मृति: वेदा- दक्षिणाभिः विक्रवनियमः। दीक्षाक्षिणात्यनिर्दिा विष्टावात प्रमाणम् । भा. ११३०१५-७. ऋत्विजः पोडशैव, न चमसाध्वर्ययः । ३१७१७३६-३७, * दक्षिणालान विकतो चोदकेन प्रात माधिला * दक्षिणायाः अन्याहार्यरूपाया: दार्शियाः गोमा- निविशने विरोधात् । टुप. १०/५१२५१८५. गादीवगीयादोटियु सौमिकदक्षिणया सिद्धिः। १२१ * दहिगैक्यात् कर्तृमेदो नास्ति । हुस् । १११६:३२, * दक्षिणायाः द्वादशातगोस्पायाः विभज्य | ५११७, दक्षिणक्यात सादगाहस्य तन्त्रेण प्रपोग । दानं ज्योतिष्टोमे ( १२५६+४+३% २५४४-१०० ११॥४॥५११८. +१२-१२२)२५०-५२, दक्षिणायाः दक्षिणाकाले यन् स्वं, वत् प्रतीयेत नदान- द्वादशातसंख्याया. अध्यावारिसमास्याऽनुरोधेन संयोगात् । ६६७) विभाग: १५२/५३-५५.. दक्षिणायाः मृति विश्वजिति अध्वरे दक्षिणाकाले दक्षिमादानकारी रूपवं वेदवाक्यादेवावगम्यते 'दीडितमदीक्षिना दक्षिणा- भापदिने सवने यत् स्व स्वीय धनम्, तत् गचे सर्वस्व. परिकता ऋत्विनो याजयेयुः' इति । वि २०१२।८. शन्देन प्रवीयेत । तदेव देयम् । तदानयोगाव सभ्येय • दक्षिणानां अपरिमितवं पूर्वोत्नात् संख्याऽन्तर खलविशिष्टस्य दानेन संयोगान् । 'सर्वखं ददाति' इति भाधान । भा. ६१७.१०१२२, ० दक्षिणानां अपरि-र्वस्वान्देन दक्षिणाकाले खावेन विद्यमानम्व देय वेन मिताव सहस्राधिकरवं आपाने R३-२५, उमाशात् । तेन मतभ्य भविष्यतो वा न देयता . दक्षिणानां उत्पत्तिविधी विशिएका संबन्धः अपने कचिदपि । इति सिदान्तः । के. 'तस्मात् मिटुमो लोके माध्यदिने सबने दक्षिणा नीयते' .दक्षिणाकाले विद्यमानत्वैव सर्वस्वस्य विश्वजिनि इति।१०।६।१८३७t..दक्षिणाना ऋविगानमनार्थ- दानम् । विश्वजित्मपरके अधिकरण द्रयम् (भा. स्वात् । पानमनं न साहाय्योगदिसावा. ३१७१५।११. | ६१७६१७. .दक्षिणानां दक्षिणदेशाचरदेशे नन प्रयह विभज्य • दक्षिणाशनं भाष्टार्थ सारस्वते सय कामे। पोण्डरी । भा. १०६।१८६९-७२. • दक्षिणानभा१०२।१५१४५-१६, दधिणादान अलिपार- द्वादशातल्या गाभेव , न तु अश्व-अश्वतर-तिल-कपा उद्भवयानीये , तय समानत्वात् । उदवसानीय मापारिए प्रत्येक या मिलिया था। दादाधिक शतं पाय. एस्य ।।१९-४०. विदर्भ भादवाशनम् । वि. १०१३।११. ० दक्षिणानां नयनादि- चयने त्वाम् । प्रीयुत्पादकत्वात् गुगतिविरेव परससूत्र teenसराना प्रत्यर्पण कापम् । भा १६८०, मूलभूत भुती गरिदक्षिणाविधानात् । डागप्रमुगये सिदे, दक्षिणान संख्या विकास आघाने । १२३४५९, या अविका दधि दीयते मा यथाप्रीति निकासान, - द्रादश गावः स्युशहनश्रुति हास्ये गोशम्दा. वथा देया, मि निनु त दक्षिणाशि, राध' भावेऽपि तत्र निर्दिया दादासका गोश्याश्वमावतरच पते पते । संघर्ष. . . दक्षिणायनेन गर्दभम' इत्यादि पूर्वसंदर्भातगोविषया इति दक्षिणा- मागविजा परिषर मनमानेन कर्न-य. । वि. । .

·, दक्षिणादानस्य १९९७ दक्षिणान्यायः ३२८११, * दक्षिणादानस्य यजमानकर्मन्वेऽपि वचनान् । अनेन निपनेन नियतगुणकैन दानेन आनण्यमाना कचित् स्वयमानृण्णाख्यटकोपभाने गोपपदानमध्नर्योः | ऋविजः अभ्युदयकारिणो भान्ति । कार ! भानाने कर्म । ३।८।२, दक्षिणादाने द्वादशशवादिपरिमाण- | गुणभूतः त्यागनोद्यते, न प्रधानभूतः । वाक्यार्थश्च नियमः मन्त्रवत्वनियमच अष्टार्थः । १०८, अवश्यं ग्रहीतन्यः । इजरया नविगम्य इत्येतदेव • दक्षिणादानोत्तर चावाले कृष्णविषाणामासनं | पदमनकै म्यात् । अग्रामागे सुवस श्रुतिध्येिव । यस प्रतिपति: ज्योतिष्टोमे । ४१७, न कर्मानुरून दातिप्यमिति । नैतावता टोऽर्थः सन् * दक्षिणानयनं पौपदरीके यह विभज्य । भा. अपहन्येत । निगमात् दृष्टदारमदृष्टमिन्युक्तमेव । वचन. २०१६।१८१६१-७२. मामाण्याच दण्डोऽवगम्यते । अपि भवति तत्र याच र दक्षिणान्यायः ज्योतिष्टोमादौ दक्षिणादान याववी च आनमनमात्रा । लोकेऽपि हि काउवाप्रतिभ्यो महत्यिमानत्यर्थम् ॥ यहीपते , तदसकीवितेऽपि परिक्रये, भानमनाथमेव ऋत्यिग्दानं धर्ममात्रार्थ स्याददातिमामर्थ्यान् । भवति । वस्मात परिकया दक्षिणादानमिति । १०१२।८/२३॥ दक्षिणायुक्तबचनाच । २५॥ भाप्यम्-अस्ति ज्योतिप्रेमः 'योतिष्टोमेन खा- भाष्यम्-- दक्षिायुकवचनाच लिङ्गात् परिकथाय कामो यजेत ति । तदं समामनन्ति गौश्वाश्वश्चाभ- दानमिति पश्याम. दक्षिणायुक्ता वहन्ति ऋविज इनि । सरच गर्दभश्चाजाचावयव वीदयश्च यताश्च निलाक्ष न चान्येनानम्येत परिकयात् कर्मण, परार्थ- मापाय मस्य द्वादशशत ददिया । इदं चार भूयते , स्यात् ।२६ ।। माविग्भ्यो दक्षिणा ददाति ' इति । तत्र संशयः किं दानं धर्ममात्रम् , उन मन्विगानमनमिति ] किं पातम् ? नान्तरेण परिक्रय पराये परः प्रवर्तते । ननु सामादयोऽपि भाष्यम् - परिमार्थ दानमिति । कुतः । ऋत्विग्दान धर्ममात्र स्यात् । तस्य हि कर्मयता श्रूयते ।। प्रवर्तनोपायाः । न नमो न प्रवर्तनोपाया इति । किं ताई ? ददातिकर्न-यता असाच्छन्दात् गम्यते । ऋविगानमनं परिक्रयः प्रत्यक्षमाम्नाः इति । अतस्तेनैव परिकतम्या फर्न यं याक्यागम्यते । भुतिय वाक्यालीयसी । लोकेऽपि नान्येनेनि । अदृशतेव ददातेगम्यते, इति सामदेिव न आन- मनादि । अपिच कर्माननुरूपमपि दाक्षिण्य ऋचित् भूयते , परिजीतवचनाच्च । २७ ।। नेपातबीयाया सहसम् , उतपेये गोमचमतः । भपिच भाष्यम्-परिकोतवचन भवति , तेनायमों योनीचपण्यपणः क्रियते, स परिकयो भवति, न पत्र ! घोत्यते ' दीक्षितमदीक्षिता दक्षिणापरिक्रीता अस्विजो नियतपरिमाणं दानम् । तस्माद्धर्ममात्र दानम् । अपिन याजयन्ति' इति । तस्मादरि परिक्रमार्य दानमिति । नियमवत् मन्यतम क्रियते । तदरणार्थत्वेन अवकाहाने । सनिवन्ये च भृतिवचनात् । २८॥ अनिय भूगते 'दण्डः, उपानी, सुका इवि., सा हि भाष्यम् --- सनियनिप्राप सनिव-मग , पानाम- - दक्षिणा' इति 1 को हि दण्डेन आनमेत् । तस्माद्धर्ममान | मित्यर्थः । तस्मिन् मृतिवचनं भवति । यशो ये देवताना दानमिति । न सममवत् , तं मया समभावयन् । यनि बनुने , परिक्रया का, फर्मसंयोगालोकनन् । २४ ॥ यसम्म शाथै द्वादशानीक्षितो मृति वन्वीत' इति । भाष्यम् - परिभाषा) या दानम् । युनः । कर्म यज्ञार्थ यदिभितं विज परिकनुग, अ-गच गशा, संयोगात् । कर्मप्सयुक्तम्य ध्यने प्रविग्पो दक्षिणा साधयितुम् , तन्मिवेत्र मृतिवचनम् । भूनिश्च कर्मकरेभ्य ददाति' इति । तत्र दृष्ट भयोजना सुज्य न शरम आनन्य, यद्दीयते । तस्मादपि परिक्रयार्थभूरियो कथयिनुम् । यदपि नियमाददृष्टम् , तदपि द्वारमैव! | दानमिले। - - --- - ·. । , दर्शयति । दाक्षिणान्याय. १९९८ दक्षिण्यम अप्नातकेण संयाम । २९॥ भेदमिश्नानां शमायणवादीना भेदेनानुसानं राजसूये। भाष्यम्- नकर्तृण र प्रखयो भवति । 'यया ॥१-३. वै दाहाणे नेर्तृको निवर्तनभृतः कर्मयोगे वर्तते, एवं • दक्षिणायोग्यानि रथ-शफट-दासी-निक- पा एते यशस्य ऋत्विज.' इति । नैष्कर्तृको दारुहारः। इत्यादीनि सप्तदश न्याणि । प्रतिद्वन्यं च मतदाख्या । पाऽसौ , एवमुलिन इति भुवन् परिश्रयायें दानं याजपेये । वि. १.३२२० । अत्र भापसम्बसूत्रं (ते. सं. माश्ये १३३६) इय - दक्षिशाकाले यतदश स्थान मोम-पादेशस्य राधेऽपि ऋविदानस्य सप्रे न | ददाति, मसददा मनावि, सप्तदशाश्वान् , सप्तदश हस्तिनः, बाधः इत्यथितः सगतिः । सूधार्थस्तु-अस्यिग्भ्यो दानं | सादा निभान दश दासी बादशानाः सप्तदशावी, धर्ममात्रमष्टामेव स्यात् , ददातिसामति, ददातीति | ससदश वासासि, सादा गया शनानि इति । अत्र दशैव মানবসনিয়ান এবং कर्दम्यवाद- न्यायुक्तानि । के. गमादिति। दक्षिणारूपयो: नासोक्सयो: आमपणे अन्वादाय. वि-- 'ऋखिग्दानमदृष्टापैमानत्ये वा, ऽग्रिमः | धर्मानुष्ठानम् । भा. १९१३१४॥३५. ० दक्षिणापाया श्रुतेः । वैरूप्यानियमा, मैय दृष्टवादानतः श्रुतिः ।। गावाश्वतरादिभाषान्ताना सद्ध एका दक्षिण भ्योति- भृतौ च नियमादेतददृष्टं स्याद् विरूपता । वचनात तेन टोमे । वि १०३१४, * दक्षिणारूपगोगतद्वादशा. सत्रेषु स्वामिना न भृति, कचित् ।1' एव र सति सोवियतसंस्थाया ज्योतियोमगठाया. सदिकृतिगण्या- ऋतिजा यजमानावात् भूतिरूण दक्षिणा न झाऽपि देश अन्तरेण वाघः । १०१३।११. इत्येतत् विचारपल द्रष्टव्यम् । * दक्षिणाविधाने गोदानस्स विहिवन्यात् । भा. भाह-- 'ऋनिभ्यो दक्षिणा ददाति' इति तपतत्र शुग दक्षिणादान नारादुपकारकम, अपितु दृष्टार्थस्व- लाभाय अपेक्षितानत्पर्यमेव । नियमादृष्टस्य कल्पनीयावाब * दक्षिणाशब्दः कर्मकगनतिसाधनवचन । भाइ, न निधिवगर्यम् 1 अनः मत्रे म्वत एलानतावेन न le, t হরিণ শৰা অব্য ন র্স- तसिदय पक्षिणादानमिति सिदम् । अत एव माननीभूत , तदा यस्यैव गल्लिोख्यं तदेव लभते । टुप्, गौयने ' इति नित्यानुनादोऽपि विध्यातरशेपल्याद १०३।१४।५५, ७ दक्षिणायन्दश्र परिक्रयार्थो भवति । संगच्छते। भा. १०१२।११३८, दक्षिणाशद; दक्षिणाऽवपये मण्डन--- दक्षिणा स्यात् परिया।। रामागे विविधमानो गौण स्यात् । न च विद्यमाने सख्ये गौण उपादीयते । १००१९/७१. शंकर-- 'मानत्यर्या रशियिजाम् ।' दक्षिणाभूयस्त्वाच्य फलभूयस्य भविष्यति । दक्षिणाने. अजसमक्षे प्राधरणमेव आधानम् । भा. १०६१७४६२, गलभिया तु कर्मकाले प्रादुष्करणमेव आधानम् । * दक्षिणाभेदेन कणा मैदान अङ्गानि मियन्ते । २०६, • दक्षिणाने, काकाले गाईपलात् प्रयुद्धरण। वि. १ उपचिगतेन दक्षिणामेदेन मयोगमेश- | मेव, न तु पुन:पुनराधानम् । ३३२६, * दक्षिणाने: पगमात अजाना मेद । ९३. दक्षिणाभेदात् | निर्मथ्यात् गाईपल्यादेव का आधानम् । २२, प्रठिदनि संयन्धो ( मिझो ) भवति । वामनक्रीता: * 'दक्षिणामी अन्नाहाय ( नाम दक्षिणाय चर) पूर्व विचारष मार, अमन के उचरस्म निति' भत एवानापनमः' इत्युस्पते । स्य । यामपरिकीता, उत्तरम्य त्रिमंयुक्तम्य कपि, वि. १२१, दक्षिणाली कर्तव्यो पिटलेपाली काग- देऽपि अना पूर्पस ( भा. ११४ार, दक्षिणा- होमी साना ज्योतिटोमे भागिमारवादूर्वमनुयाजो- सार्प, ·दग्धेन्धनवहिन्यायः १९९९ ..दण्डकलित 1 विद्यते एव, कऽपि । प्रकृती हि अनुयाजोत्तर तो भवतः । * दण्डस उपयोगाः । यथा पूर्व तमोऽवगाहते , अपः वा. ५।९।२५र६. प्रविशति , मा च सर्प च वारयति , अवलम्बनं च दम्भेन्धनवद्विन्यायः ॥ गया दग्धानोभनानि भवति । भा. १२६१७. " दादा भूतभान्युयोगि- येन सोऽमिपंथा स्वयमेव प्रशाम्यतीति । उक्त व 'यण वेन सेमवत्यपि भान्याने मैत्रावरुणाय इति • चतुर्या निरिधनो वह्निः स्ययोनायुपंगाम्यति । तथा वृत्तिक्षया- 'दण्डी प्रैषानन्धाइ' इति श्रेपानुषचाकर्तृत्वेन भायु- चित्तं स्वयोनायुपशाम्यति ॥' इति । साहस्री. २६१. पयोगित्वेन मैत्रावरणस्यैव भान्यत्वमुक्तम् । व्यवहार- शुद्ग्धपटन्यायः । अमिना दऽपि पटे यथा | मयूख, पृ. ४८-४९. • दण्डानां सर्वेघा मैत्रावरुणाय चिह्न दग्धं न भरति, एवं नशेऽपि सर्वपदार्थे अमिमानो दान मत्रे । भाट्ट. ४।२।६ पृ. ११६. * न तु मातीवे एयविषयेऽयं प्रवर्तते इनि । साहस्री. दण्डे दण्डिप्रत्ययोऽस्ति । भा. ११३।९।३३ पृ. ३१८. दण्डापूपन्यायः । यथा दण्डनद्धापूपाना दण्डा- + अत एव अविद्या दग्धपटन्यायेन तावत् तिष्ठति | नयनात् अवश्यमानयनम् , तथा युगनवाहित्यादीनि इत्यपि निरस्तम् । निरपपदे एकात्याया भवात् इति । इति केचिदाहुः । परतुतस्तु एकम स्थापितयोर्दण्डा घेवं । अद्वैत. ४।५।२६. " न च दग्धपटन्यायेन | पूपयोः यदा अपूयो नास्ति दण्डस्तु भूपकैक्षितो वर्तते । पीवन्मुक्तस्य देहेन्द्रियादिमेदशानबन्ध इति वाच्यम् । तत्र यथा मूषकाणा दुष्करदण्डमक्षणसिदी तसहचरिता दम्पपटोऽपि पटवद्रासले शीतनिवारकन्वादिक्रियासिद्धय- पूपमक्षणमपि सिध्यति इति । नया ' मणिमुक्ताप्रवासाना गावात् । श्रीकर. १२ सम. सर्वस्येव पिता प्रभुः । स्पावरस्य तु सर्वस्य न पिता न दग्धपनन्यायः यथा पमस्य दग्धावेऽपि पूर्वा- पितामहः ॥' इति स्मृतौ स्थायरग्रहणात् निबन्धदि पदयोः कारेणावस्यानं गाने , एवं यत्र वस्तुनो दाहेऽपि तदाकार- दण्डापूपन्याथात् दानादिनिभसिद्धिरिनि । साहसी. प्रवीना, तत्रास्य प्रवृतिः । साहस्री. २८४. पू दुग्धबीजन्यायः । यथा दग्धस्य बीजस्य * तस्मात् लौकिकपरमार्थरजतमेष इदपदास्पदे खरूपेण नाङ्गुरोल्पादकता, एवमविवेकनाशे न संसारवृक्षारोहः निषिध्यते इत्येव स्वरमाचामाचार्याणा वाचामः । तत्र इत्येप पर विपक्षा, रामाय प्रवृत्तिरिति । साहस्री. भ्रमकाये पधिकरणमादिदोषस्नु दण्डापूपन्यायेन ममानु- क्ल एवेनि । इति दैतिना शङ्का । मिद्धिव्याख्या. दग्धरशनान्यायः । रसना रजः। दनसमध्यो-पृ.१३.. ऽपि रमनाशन्दः । पथा दग्धरज्नु पूर्ववत् त्रिगुणला दण्डापूपिकन्यायः । ' अन्तरङ्गानपि विधार' दिरूपेण प्रतीयमानाऽपि नि:सारा यु-गते बुधैः, तया इत्पन्न अपिसन्दः दण्डापि मन्याययोगनार्यः । दण्डा- अप संधार प्राप्तीयमानमपि निसार वेत्ति दुध इति । पूपिकन्याये 'केसरिणमपि हन्यात्' इत्यादी कैसर- साहस्री. २८३, हन्तव, अन्येषामपि सवाना च हन्नृत्वं लम्यते । कमु. * दण्डः अपराधिनाम् । शारीगे निग्रहो या, निकन्याये तु अन्या तात्पर्य पर्यवसीयते स्वार्थे निधन सत्र प्रत्येकमिकता । हिरण्यादानदण्टस्तु समुदायै समा- | भवति । नवप्रकाशिका. पृ. २००. • दण्डाप्पिफ- यते ॥' यया गर्गाः शतं दण्डयन्तामिति गर्गसमुदाये न्यायः । दण्डाकर्षणेन नत्रावलम्बमानमा वपस्यापि दर: 1 वा. ३१११११२ पृ. ६९७, * दण्ड एक एव आकर्षमर्थविनम् । इति न्यायार्थः । संग्रहा. सने प्रेशनुवचने । भाडू. १२६ पृ. ११६. ७ दण्ड; दण्डकलितं आवृत्तिन्यायानों न्यायम् । तथा दीक्षासंस्कारम्प का न तु यजमानस्य संस्कारकः । वि. | ममानमहो भवति । तद्यथा कधिदुव्यते अनुवाफ. त्रि: ५३. दण्व: इजचतुष्टयम् । सु पृ. १२८. पउयता इति । दण्डालितरदसौ पठभते कमानुग्रहाय । ।

·दण्डफलितवत् २०२१ दण्डदानन्यायः भा. १०५।२५५८३.२ दण्डकलितरत् अभ्यासः गया- 1 0पा या वनस्पतिषु यदति । या दुन्दुभी, या तुभने, ३१ मयने द्वादसाहात् प्रामागु न्यनीकाम् पूर्वपले स्वस्थानचीमायाम । यद्दीक्षितदण्ई प्रयच्छति याचमेवावधे' विवृदया सिद्धान्ते । १०।५।२५।८३, ७ दण्डालितवत् । इति । तया ' क्रीने सोमे मैत्रायणीय दाई प्रयच्छति' आवर्तनीयानो धर्मः। यो मुच्यते निरनुवाक: पठपनाम् । इति । मत्रावरुणाय दष्टं प्रयच्छति, इत्येतदुदाहरणम् । इति स आदित आरम्य परिसमाप्य पुनरादित बारमते | तत्र संशयः किं दीक्षितघारणे शेषभूतस्य दण्टम्य मेगा. इति दहकलितवात्तिः । ५.३।३ । यया दण्डेन । वरुणधरणं प्रतिपत्तिः अथवा वर्षकमेति । कि प्राप्तम् ! भूप्रदेश सेमिमानः पुरुषः आमूलाग्रं करने दण्ड पुनःपुनः । मैत्रावरुणाय देण्टदानं प्रतिपत्तिः । कुतः १ दीक्षितधारणे पातयति , न तु दण्डस्य प्रत्सवय पृषगावृत्ति करोति । कृतार्यवात् । दण्डेन दीक्षयति' इति शेषभूनस्य अन्यत्र मदत् । वि. ५४३२२, . दण्डकलितवत् न उपदा व्यापारे प्रतिपत्तिरिया । या 'चाबाले कृष्णविषाणा पट्यादिपाईपतिः, किंतु स्वस्थाननिवृद्धया अमि. माति' इति कण्डूएने शेगभूनामाः प्रासनं प्रतिपत्तिः । चयने । भा. ५/३२३. एवमत्रापि एण्यम् । द्वितीया , दण्डे विधिः। - दण्डफाप्य, प्रतिवेधो यथा कर्मप्रदीप 'यजनीय- समात् प्राधान्यमिति । ऽति सोमश्वेदारुण्या दिशि दृश्यते । तत्र न्यातिभिवा दुप्- दानस्य मशरुणः प्रयोजकः, कृष्ण दिपाया दण्हें दद्याद् द्विजातये ।।। इति । नेयं दक्षिणा लिग चायाले प्रतिपाद्या इति प्रतिपत्तिः । असनेन उपरितनी मावान् । अन पूर्व दिने अन्याधाने दग्दविधिरेव क्स्प्या, चिन्ता। कि सोमलितान अवभृगगमन प्रतिपादनम्, तेन तनिषेधः फलप्यते याल पृ. ३०, उत अक्मति (१२।८ इत्यत्र)। देशार्या अवभृष- • दण्डचकन्यायः । यथा दण्डचक्रसूत्रसलिलदे- शुतिः (इयुक्त ) देशभधात् (देशप्रसन्नात्) भन्यो- पटवाद्यनेकधर्मावच्छिन्नं प्रति कारणत्वम् , एवं विवक्षाया- | अपि देशः ( समादिः मनति ) विपरिवर्तमानः (काल: मस्य प्रवृत्तिः एतेन काव्यमाचे अाय कारणा फर्ता च ) चिन्यते किमन्यते, (31) निमन्यते इति । अदएम्यासप्रतिभानां च दण्डचकन्यायेन पारणतेति निपमप्रसङ्गेन तयोत्तरे अधिरणे अपतरत: गुणसैरकार• कायप्रकाशक्तिः पराम्तेति गागामहाः । साहस्री, योरपि नियम एवेति । रणवन्य एस्र्वत (अवधातादि) * दण्डदानं मैत्रावरुणाय अग्नीषोमीयविकारे निद-माख्यायो । वीदयोन न्यायारेण करणमनुचितं भवति तेन ( करणेन) सेवध्यते । वस्य ( करणस्य) वरूप- पशी असन्याप टीटिति दण्डोत्परत्युपादानयोः मोजकम्, इत्यनेन पङ्गेन यागनिरूपणमायातम् । एवं युनिरपि । तपारनस्य तु अप्रयोजक तदभावात् । बाल. पृ. १०७. * दण्डदान मैनाक्ष्यगईस्काय अर्थर्म , न तु अर्थकर्म या, कर्तृसंयोगात् ग्यत । १७ ॥ प्रतिपत्तीते सोभे नाशाय दण्डं पच्छन। भाष्यम्- अर्थमं का स्वात् । कर्तसंयोगात् । 'दण्टी भैयानचाइ । वि. ५१२४६. * दण्डदानस्य करासयोगो भवति ' मारणाय दण्दम्' इति । प्रयोज के मेवानुवचनम् , मत्रावरुणाय । याह. ४१२६. तसिंघ दण्टो गुणभूता, पुरुषः प्रधानभूत, पुरुष हिस दण्डदानन्यायः । दण्डन्यायः । दण्डप्रदानाधि- प्रचरितुं समर्थ फगेति । कयम् ! यया (दण्डसामग्येन)' करणम् । मैत्रावरुणदण्डदानन्यायः । ज्योतिष्टोमे मैत्रा- पूर्व तमोऽवगाइते , अपः प्रविशति , गायक वयणाय दण्डदान रोकारकामर्यकर्म, न प्रविधिः ॥ चारयनि, अवाबगं च भवति । अतः पुरुषमापान्यान्न प्रासनयन्मत्रावरुणाय दण्डप्रदान, कृतार्थत्वात् । प्रतिपत्तिः सम्बच दधम्यम् । यथा जमुनाने ददाति, ४२६१६॥ इति असत्यपि उपकारे पुरुषस्य प्रयोजनवासात भाष्यम् - ज्योति क्षेमे भूयते 'वाणे देशे नियोजनालय खत्रो भवति पुरुषमाधान्यम् । एवनिहापि उपारामन यज्ञायातिष्ठमाना | सा वनम्पटीन प्राविशन् । द्रष्टव्यम् । तस्मान्न प्रनिपचिरिति । अथ यदुरा द्विशीया. . ४३४, , ·दण्डदानन्यायः २००१ दुण्डदानन्यायः . श्रणात् दण्डप्राधान्यमिति । उच्यते । तया युक्तं | (दण्डसम्म) प्रारं प्रैशनुवचन योनिर्दिश्यते (अपहिसवे चानीप्सितम्' इति द्वितीया नटण्या । कुतः । मैत्रायणे | इत्यर्थः)। एवं सति नास्ति (पूर्वापर-) विरोधः । चतुर्थीनिर्देशान् । संप्रदाने हि चतुर्थी भवति । संप्रदान | दण्डानुवादोऽमि घटते, (प्रकरणात् प्राडे) नियमविधा. च कर्मणा अभिप्रेयसे । तत्र दण्डात् यमिप्रेततरो | नात् (तत्) उपसर्जनाय विधानमपि ( अरुणाऽधि- मैमावरुण, इति गम्यते । करणोत घटते एव । ततः सिद्ध मैत्रावरुणः प्रपोजक: . दुप-- दण्टो ब्याध्यमानः क्रिश्या, शम्देनैव मैत्रा- इति)। वरुणार्थः उपदिश्यते । या च द्वितीया दण्डमिति, साऽपि उत्पत्ती येन संयुक्तं , नर्थ नच्छुविहेतुत्वात् , न प्राधान्येन ईप्सितार्था , कि गार्ह , याप्यमानतया । | तस्यार्थान्तरगमने शेषत्वान् प्रतिपत्तिः स्यात् ।२९॥ भैत्रावरुणो हि नः प्रधानभूतः । भन आह तथायुक्तं भाष्यम् -- यदुक्तं यया कृष्णविषाणाप्रासनमिति । चानीमिनम् इति द्वितीया भविष्यतीति । तस्मान्न । तनोच्यते । युक्तं ता, उत्पद्यमानं यत् येन प्रयोजनेन दण्डः प्रधानभूतः । न च दण्डदानमदृष्टाम । तमोऽ२. संबद्धमुत्पद्यते , तत् तदर्थमेव न्याय्यम् । तस्यान्यत्र गमने गाहमादिषु दृष्ठायैव । प्रतिपत्तिः इत्येतदुपपद्यते, यदि न प्रयोजनं भवति । कर्मयुक्त च दर्शनात् । १८ स तुझं प्रयोजनं क्षेत्रावरुणस्य धारणम् । तस्मान भाप्यम्- 'दण्डी गैषानन्याह' इत्यनूद्यते । तेन विषममेतत् । प्रचरतो दण्ट प्रदर्शयति । तदर्भकर्मणि सति उपपद्यते । शा-दीक्षितस्य दण्डधारण निघाय पुनराम्नातं प्रतिपनी तु दण्डो मैत्रावरुणाय दचः वतोऽपवृज्येत । श्रीने सोमे मैम्भवरुणाय दण्ड प्रमच्छति' इति । कि तत्कर्म कर्तभ्य च कृतम् , इति ग नेन प्रयोजनमिति न | मैवायरणाय दण्डप्रदानं दण्डस्य प्रयोजकमर्थकर्म , उत भार्येत । तपैलद्दर्शन नोपपद्यते । नगा अहिरवा दशनीति | प्रतिपतिकर्म अपयोजकमिति । तत्र 'द्वितीयाश्रुतिसयो- मैनावरुणं यात्, अहिरिव द्वेष द्रष्टय इति । तया गान कृनार्थत्वाच्च धारणे । मन्त्रावरुणहस्तेऽस्य 'मुशल्यन्वाह ' इति । मुशलशब्दश्च दण्डे प्रसिद्धः । प्रक्षेपः प्रतिपादनम् ॥' उच्यते । चतुर्थ्या संग- यथा, कथं न पड़ मुशलिनो माणवका गहा नायतरेयुः। दानत्वं प्रशस्तुरवगम्यते । कर्मणा यमभिप्रेति मंत्र- रिति । तस्मादपि अकर्म। दानं नदुच्यते॥ द्वितीया तु 'तपायुक्न चानीप्सितम्' टुप्-'दण्डी पानन्वाइ' इस्पनूयते (दण्डित्वम्) (१० ११४१९० । ईप्सिचनमा क्रियया युक्तं अनी- तेन प्रचरतो दण्ड दर्शपति । प्रतिपहिरवे न तस्य धारण | सितमपि कारर्फ कर्मसंज्ञ स्यात् । प्रामं गच्छन् सूर्ण भर्वत । अथ अर्यकर्म तो नियमाणस्य ( दण्डस्य | स्पृशति । तथायुक्तप च समभिव्याहतधान्यर्थप्रधानन्यापार- अनुबाददर्शनमुपपाने इनि परेण संपन्धः ), प्रकरणा- | प्रयोऽपफलायय यम ) इति भविष्यति । 'उपयुक्तस्य विशेषात् पयत् कुर्यात् तत्तत् दण्डसंयुक्तेन ( फतन्य ) | संस्कारादुपयोस्तव्यसस्क्रिया । गरीयसी, प्रशास्तुध इति, नस्मात् सर्वत्र दण्डमात्रात् अनुवाददर्शनमुपपद्यते ।। दृष्टं तेन प्रयोजनम् ।।' स्थित्वा हि प्रैषानुवनने कुर्वनः ननु अक्षणाधिकरणे दण्डविनानमुक्तम् 'उपसर्जनार्यो आलाबनं भवम् दृष्याय एव दण्डः } निरूटपा) असन्यी विधीपते । इनि (कदाचित् उपसननीभवोऽर्थो । दीक्षित मैनायणान दण्डोपादानसिद्धिः विचार- विधिसितः प्रधानीभूतोऽनुवादः । तद्यथा दण्डी इति प्रयोजनम् । (प्रेपानुवचनात् पूर्व दण्डनारे पुन- उपसर्जनीभूनदण्डकपुरुषप्रधानकः शब्दः अवगम्यते , त प्रयुक्तिम प्रयोजनम् । बदा चित्तु निर्यात पुरुषे दण्डगुणविधानार्थमुच्चाईचे 'दण्डी सोम-पूर्ववत् प्रत्यवस्थानान संगतिः । प्रेमानन्याह' इति अनेन भाष्येण , त् कथमिट् वि- मैत्रायणके दण्डदानरय प्रत्तिपत्तिता । दण्डानुवादोऽभिधीयो १) उन्यते । मफरणात सय | उनार्थकर्मता, ऽऽयोऽस्तु पारणे कुनकन्यतः ॥, युक्तोप- , ·दण्डदानन्यायः २००२ दण्डदानन्यायः सुतिसारादुपयोक्तव्यसस्फिया । सिंवा पानुपचने | दार्य दीक्षाऽभिन्यमालम्पनं न परमाप्तिः, येतो. दण्डो त्योऽर्थकर्म तत् ॥' दानलापानुरोपेन प्रात: एव गृोत । न च दान- भाह- सोमे ' दण्डेन दीक्षयति पात्यनेन दाहग्य विनुरोधेन कार्सकोचा, तस्य लौकिकदण्डेनापि उप- दीक्षामिम्याक्य विधाय 'फ्रीते सोमै मैयासणार पतेः । प्रतिपहिले तु विधाणावदेव युवा मोर दण्टं प्रपश्यति इति श्रुतम् । तत्र पूर्ववदेव द्विवीपा-ति अत्र ब्रूमः । श्रोतनिरर्थकमायेऽपि भाडा- संयोगात मैत्रायणन्धिदानं दण्डपतिपतिः । चतुर्थी / प्रयाजशेषामिपारणन्यायेन आर्थिकदानमतिपत्तिमध्यान्तर. पउयलक्षिका, 'वेदविदेगा शाति' इति साधान्या यसनका प्रकृतेऽदि कार्योलोनिः । न चार मम्पे भावेऽपि संप्रदायार्षिकेत । म एव दीक्षितम्य / प्रतिपयपेक्षामा मायापलशग्यम् , दानमा प्रतिपत्तिसिद्धनावश्यं स एव दण्डो दण्डी दानविधेर्दण्डान्तरमोजकत्वशक्तिमानामिपा यानन्याह' इत्यनेन प्रेपानुवचने विनियुज्यते । तेन न सोचमडीयापि मम्मे तदपेचोपपत्तेः । दृष्टश्च लेके देषानुवचने दण्डदानस्य प्रयोज कमिति निदरवादापि अन्यानुरोधेनापि अबस्यापलितविपये खकार्यकोपेन न तदनुठेयम् । इनि प्राप्ते , 'कर्मणा याभिप्रेति समकाले एक सदपकपः । शक्यते चात्र स्व उत्यागाशय संप्रदानम् । इति स्मृत्या किया प्रति व्याप्यगाने करकारकं । मेवामगोप मारकन्यामावान् नशे दण्डप्रतिपस्यर्थत्वे प्रत्यपि मदानस्य याप्यमानत्वावगविविलेन कस्य- वनम् । स्वस्त बालागेऽपि समर्पणमात्रेणापि प्रेपानुवचनों विद्याप्यमानाय ईरिए तत्वे कल्प्यमाने 'व्याप्यव्याप्यस्य | पत्ते. । अतश्च प्रतिपयनुरोवेन दीक्षिादरम्प तदि- सुतरां व्याप्यत्वम्' इति न्यायेन मैनावरुणे एव | ययत्वसिद्धिः । अत एव सप्रे सर्वेषा दण्द्वाना दानम् , सदरगः सत्येयोद्देश्यायम् । प्रभवति च मनावरुणस्य च परमयुक्तदण्डोपनीविघास योतदानविधे: कानपचना- उपयोगादुद्देयायम् । वेदविदादो तु बाधातु स्वर्गादेरेव देव दीक्षितदण्डमा दण्डान्तरानाक्षेपकम, বনায় उद्देश्यता र चान्दम्य दण्डन्य प्रयोजामिति गादृष्टाय. तु दण्डान्तराक्षेरकर अक्षाम्यननन्यायेन (४१) कमाल । न नै 'दण्ई' इति द्वितीयाऽनुपपत्तिः, एमेव । श्रीवदानविधौ एक्वथवादेकदण्डदानमेव सक्तवत् करणपलक्षणार्थत्वात् । यतु मूले अनीसित. मैत्रावगोरकारकमिति सरे पानुवचने एक १२ दण्ड कमादेन तदुपसिरियुक्तम्, नन् बुझौतेरपि तृतीया च | इनापि बोध्यम् । इदं च दीक्षिवदण्डमापक वचनम्य पार्थ- होछन्दसि । इत्यादिस्मता सकर्मकवावगते: मध्यपि मारण्यादिमीमासकैरलिखितत्वात् तदमायमभिमेन्यौ- तदापतेः मनीसितमत्वेऽपि च वदेश्याने यानिमित्त । कम् । वनुतन्नु लैचिरोमासयाग 'यदीक्षितदण्ड कवाक्यमेदापरिहास्य कौतुमे एवोक्तवादुपेक्षितम् ।। प्रयच्छति' इति सार्थवादकवाक्यतरवणात् भते' अस्तु वा दण्डस्य अनीप्सितर्गलेनैव अन्वयः - इति दीक्षिपदरहितयारये प्रतिपतिविध्यतिराहा ऽपि दानस्य तु सत्यपि प्राधान्य उपदानावर अन्यान्न न अतिः, त्तिरीयमाक्ये मैत्रावरुणपदादौन दिकमलापसिरियपि बोध्यम् । अनश्च दण्डविशिष्ट- दानव प्रतिपरिवरिदः । गीत रायये तु मैशरणाद. दानस्य उपयोगापेक्षा 'दण्डी प्रेमानन्वाह ' इत्यादिना | श्रवणेन त-प्राधान्यावगने: तापकारार्थत्वमेव । अतः पानुवचनालेन विनियुयो । अतो निस्वपश्वा सिरीयवाक्ये यच्छतेः समानापेक्षाया श्रीवासे दीशालोमक्रयामाचे ऽपि दण्डदानानुशानं नम्य पान खतन्त्रदण्हापाक्तिपरिहार्थे च परम्परा बचनपयुक्तस्यावानुएपरम्। ऐश्वतमा दीक्षितवयव गराबरणोपकारार्थत्वसिद्धिान इदं लिह वक्तव्यम् । दानस्य दण्डं प्रति अर्थमन्वय सैत्तिरीया विवाक्यविहितदण्डे एव दीक्षाबन्ध- कि दीक्षादण्डस्य कय दानागाव नहि स्वत्वत्यागे ने विधानोस्वत्तेन पतिपत्ति विधायक समिति वाच्यम् । जमानेन, खयं पुनर्यपहा शक्यम् । न तदेव दया दोन दीक्षित-विधाने ऽभि एकनारा- ·दण्डदानन्यायः २००३ "ददातिः - भज्ञापत्तेः दानस्य अर्थकमा प्रमाणामावः । प्राप्तदाना- ६८७.दण्डी प्रेमानन्वाह' इति प्रेषानुवचनार्थवेन नुवादेन कालमैत्रावरणस्योभयविधाने यायमेदापचि.। दण्डदानं विनियुज्यते । भाट्ट, ४२६. . 'दण्डी अतः उभयत्रापि दानविधिः, तरच दीक्षितपयुक्तवाक्ये प्रेमानन्वाह । मैत्रावरुण; दण्डमवलान्य स्थित्वा प्रेषा- प्रतिपत्तिविधिरेष , संपदानाअषणात दीक्षितपदभवणाच । ननुपात् । के. ४२६. कोतवाक्ये तु उक्तयुक्त्या अर्यकर्मवमेव । उभयत्र प्रयो- जन पूर्ववत् । वस्तुतस्तु फ्रीतवाक्येऽपि भैषानुवचनोप- विशिष्टवचनोऽअधार्यते । वा १॥३॥९॥३३ पृ. ३१८. * दण्टिशब्दः फेवले दण्डे न प्रयुज्यते इति योगिदण्डसंस्कारकत्वमेव दानम्य इति दण्डम्यापि ईप्सित- • दण्डिशन्दः विशेषणभूत दण्डमनमिधायापि ते फर्मत्यमेव 1न पनायता दण्डविपतित्वम् , उपयोक्ष्य- निमित्तीकृत्य पुरुयमेव वक्ति । रत्न, ६११११११. मागसंम्फारम्य न्यारपत्वात् । मैत्रायणस्य तु संपदानन्वे. • दण्डिशब्देन न तावत् दण्डोऽभिधीयते , अय नैवान्वप इति न कमिद्दोषः । सबै पादौ दण्डैकत्वं नु च दण्डविशिष्टोऽवगम्यते ।भा. १२३१९६३३ पृ. ३१७. * दण्दी पानवाह'लव सममानिक कारणाभावा- ७ दण्डिशन्दे हि प्रकृतमा दण्दोऽमिहिता प्रत्ययेन देकवचनान्तेन न्युत्पत्तिमहीकृत्य समर्थनीयमिति दिए । पुरुषः । रत. ६।११।२. मण्डन-- 'दण्डप्रदानं पुनरर्थकौ ।' शंकर--' दण्डदान व्यर्थ कर्म ।' . दतो धावते इति ज्योतिष्टोमे दत्तधाम स्य • वण्डमेसलादयः दीक्षितम्य वीक्षितल्यामि यक्षग- | मेघोषमुपैति इति फलश्रुतिः फलार्थवादः, न तु फल- मात्राः भा. ५/३।१२।२९-३१. विधिः । भा. ४३।१११-४, तु दण्डसर्पमारणन्याय । यत्रापास विना साक्षा दत्ते तु (दत्ते व प्रकल्पयेत्-थाश, २११४८) सिद्धप-तमर्थमुपेक्ष्य आयासेन परपरया स एवार्थ. इति न्याय १२था व्यवपितृकविमागे आद्याक्षे, साथ्यते , तत्राय न्यायोऽयनरतीति । यथा कश्चित्मर्प दृष्ट्वा | अन्यपश्ये 'दने तु' इति न्यायेन निर्वायत्, पु. तन्मारणाय दग्दमिच्छन् तमलभमानश्च कुठार गदीवाच्छथैव पितृवत् नि हो बोभ्यः । वालम्भट्टी. २०११५. गच्छेदाय प्रवर्तते । तस्य दण्डगवेषणायामो यथा वृथा, दत्ततिलाअलिन्याय, । यत्र पुत्रादिदत्ततिला- कुठारेणेव सभ्य सावध वादिति । साहस्री २५०. अलियत् वातु उत्सृज्यते , तत्राम्यावतार इति संक्षेपः । * दण्डी इति उपसर्जनीभूतदण्डकपुरुषप्रधान शब्द. साहस्री, ५६६. भयगम्पते , पदाचित निर्यात पुरुप दण्डगुणविधानार्थ उपार्यते । दण्डी मेधानन्बाह ' इति । यथा 'लोहितोष्णीषा • ददातिस्पर्गपूर्वक परस्यत्वेन संबन्धः । ऋषिज. प्रचरन्ति' इति । भा. ३२१॥३॥१२.६८७. हद मुघोविनीवृत्ती अधिक सूत्रम् | ४।२।१४।२९॥ मण्डनाचार्यश्च गोमासानुक्रमन्या इदमधिकरणं दान- 'दण्डी' इति दण्दनिमिचः पुरुषवचना, दाहोऽम्य निमित्तं नाभिधेयः । (एस स्तर्गशब्दः प्रीतिसाभनवनना, राक्षणपतिपादक पृथक् गृहीतम् । 'अय ददातिः कि- लमणकः इति । आमनः स्वावल्यावति परम्य स्वाइन गप्रीतिवनन)।भा ६.१११ पृ. १३४७ ! यता दण्डिशब्दप्रदिनि , सोऽपि प्रशीवे शब्दात दण्डे, दण्डिनि संबन्धः ।, ददातिरमापूर्वकः परस्वत्वेन संबन्धः इति' प्रत्ययमादधाति , अन्तर्गतम्तन दण्डगन्दः, इति न माव्यम् । 'स्वीयप परिभ्यज्य परकीयं यथा स दण्डस्य वाचक. इह तु खर्गशब्द शव पोनिधाता १३५०, भवेत् । तथा संपादन दानम् ' इति विस्तरः । के. ७ ' दण्डी मैपान बाइ' इति निर्जाने पुश्ये दण्डगुग * ददाति. परस्वावमात्ररूपफलवानी । फिलित- विधानाथै दण्डपदमुधार्यते । अन्न उपसर्जनीभूतोऽयों खीकरमपूर्वकपरस्वत्यापत्तिसस्वयम्सालकद्रायत्यायः विविस्सितः, प्रधानीभूतश्च अनुवादः । भा. ३११॥६॥२ ददाविषदचान्यः । मणि. पू. १०२. - ·. दादो १००४ दति ध-शब्दो भागधेश्ववनः । तद्यथा कपटकाय चमा जुहोनि 'दोन्द्रियकामस्य जुहुयात्' इति संग- नापिताय दष इति । देवदयानि देवमागा पृषक्य कारणं इत्युक्त, "शेष इति चेत् ' ( VAR) प्रत्यर्थः । भा. १०८११२३३२, इति सूत्रेग दमा जुहोति' इति विदितस्स दर. ग. • दधि अग्निहोत्रहोमे नित्यं नैमित्ति च उभर- } पेशाया इनरेण इन्द्रियानचोक एकचाक्या वात् संयोग विधम् । भा. ४४३३॥५-७, दवि बहकालम् । पृथनलामावमाशा, 'नार्यपृथत्वात् ' (VIS) १२।१६. . 'दधि मधु वृत्तमापो धानास्तण्डुलत इति सूत्रेश होमायालेन विहितम्य दा: फगामाहत्वान संसृष्ट प्राजापत्यम्' इत्यय मधुनि उदफे च आध्यधर्माः एकवाक्यतामा वक्ष्यति । सु. १८३७. * दल एप फर्तयाः । न सानाध्यगतपयसो धर्माः । वि. ८११११९. सभावः, गत् पूर्वेगुस्सान्त अपरेयुर मिनिवसते । भा. • दोन्द्रियकामस्य जुहुयात् इति अग्निहोमात न ३६८१२९, कर्मान्तरम् । दि. २१२।११. दन्दियकायस्य शुहु- दन. म्यान्मूर्निसामान्यात् । ८।२।३।१५ ॥ यात् ऽत्या प्रकरणाममपि सन्न होममेव धातुरनवदति, अग्नीपोमीयः पशुः सानायविकारः इत्युक्तम् । इदानी न विधानामपि भन्यदेव दामनादि पाषान्तर धीति । तत्रापि विशेषो वतन्यः । अयं भारीयोमीय. १३ था. ३१११०।१४ पृ. ७२२. * दष्ट्रियकामस्य मुहु-सानारयमध्ये यत् नि तस्य दनः विकार: स्यात् । दो यात् इत्या होमरबन्धात् दयादेर्गुणात् फ्लं न तु दधि-निष्यन्तः पयो मूर्तिसामान्यात् । मूर्तिः पनरूपल्यम् । गुणक होमान्तरम् । भा. २२२१२२५-२६, पारपि धनः दधि अपि घनमेवेति । * ध्नेन्द्रियाधिकरणम् । इन्द्रियकामाधिकरणं पयो वा, कालमामान्यान् । १६ ॥ दरम्यम्मा. २१२१११२५-२६, पूर्वपक्ष पाराब्देन निरस्या सिद्धान्तमा । म दधि * दोन्द्रियकामाधिकरणन्यायेन एकसिंगल्यादेः प्रतिः , किंतु पशो. प्रकृतिः पयः, कारसामान्यात् । गुणात् फनायगति: ( सागिनीपु ) । सु. १. १०५७. मयकालं पy: , पशुरपि सवाल; इति पयः मन्त- * दना जुहुयात् इन्द्रियकामस्यामिहोत्रम् 1 भा. रजम् । दधि तुबदल इति बहिरनम्। २१२११११२५, ६मा होनि ' इति न र्मान्तरम, किंतु अमिहोने एव गुणविधि. वैकल्पिकः । सरा पश्यानन्तर्यात् १ १७॥ २४. "दशा जुहोति इत्यादी गुणविधिना विशिरविधि निदान्ते हेवन्तरमाह । यस: : आनन्त बाध्यते । बाल, पृ. १४... 'भा तुरेति । इन्यादौ । अपवहितत्वम् , दमनस्तु पयमा ग्यवहितत्यम् । एतम्मा- दध्याति अक्रियारूपाचेऽपि क्रियाविशेषणतया दपि देतो पयः अतरा भवति इति तदेव परे विधेरता । वि ५३१ वर्णक २, * 'दना जुहोति । प्रकृतिः, न दधि । मन्दिरकापस्य बास्यापा भनिहाये दाः द्रयत्वं चाविशिष्टम् । १८॥ काम्यत्व लियावं चाविरुद्धम् । ३३३, . दा मतु अनीषोमीयस्य पो. पयो न प्राति: पपोह सुति त्रीदि भिजेत, इत्यादौ टनो कोहीणी च दरम्पशनु न दरः इति चेत् । न, गुणवेन विधिः, यायनामवाभिवात् । १४, दमा कियाधिन माग: मन, तथापि कियाचिन मागः प्रयोग मधुमि श्रेण अपिनपने को गोश । तर परदेव चर्तत एव । इति परस: पत्रपतिमा विशिष्टं न प्रतीयकम् । ९९८. समानमेव । तसार अमीरोणीये पण ऐशिकममायक- •दम. मरदानामिपारणा सादा नि भाद भाने-देशम्य पयसो विध्यन्त इति सिद्धान्तः । के. यस्य तु पूर्वम, मुन्धकमस्य प्ररिक्रमात् बलीयस्लान् । • धनि इशा गणीताधर्माः शये उर्वन्ति । भा. MR... एकस्य अर्थत्वे पुरुषार्थापेमा, utsix. . . यद्यपि पो .

·धनिमितान्यायः २००५ दधिग्रहो नैमित्तिकः धनिसितान्यायः । सामिधेनी - ऋचि ! गृहति । हरति (आहवनीयं प्रति शेमार्थ ) । होसि । प्रणव दधाति । इति विधानात् प्रत्युचमन्ते प्रणवः | २ | दधिग्रहस्य अशोरदाम्पस्य च ममान पात्रम् ॥२८॥ प्रयोज्यः । स च कुण्डबदरन्यायेन गगरासेमिनो का औदुम्बर चतुसक्ति दधिग्रहपात्रम् । दना दन्येण प्रायो दनिसिवान्यायेन तरसैमिनो पेति द्वधाऽपि भवति। महः पविग्रहः। फे. दविग्रहः नित्य एव ज्योतिष इति पूर्वपक्षः । संकर्ष १११११. 'या वे काविद्ध्वर्युर्यजमानध देवतामन्तरिमः तम्या * 'दधंधरुम् इति चन्दाभ्युदिनेष्टौ । चत्र दधनि आश्च्येते, यत् प्राजापत्यं दधिमहं यद्वाति , शमयल्ले- इज्यार्था धाः कर्तव्याः । भा. ९४११०४१-४२, धैनाम् ' ' ज्येष्ठो या एप ग्रहाणाम् । इति देवनाझौम- * 'दक्षयम्' इति पशुकामेष्टौ । नन दधनि प्रदेयधर्म तत्समाधानोमन्यासस्तु विधेयदपिमहानुतये अर्थवादः । न भवेयुः | १४|११४३-४४, वि.४४५, • ध्यभाने अन्येनाम्लेनापि काशिकादिना (पयो दधियहः नित्यः काम्यश्च संयोगपृथक्वेन ॥ दधि) क्रियते । तत्रापि चामिक्षा शब्दो भवति । भा. | तपाये एव 'दधिग्रह गहीपात् पशुकामस्य' इति पठिते દ્રારા ૨૨ विधौ अपि उक्तन्यायेन कर्मानरत्वे मासे, लावा • दध्यादेः नित्यनैमित्तिकोभयात्वम् । अमिहोने फलोहशेन धात्वर्थविधिमात्रम् , गुणपदं तु अनुवादः दमा जुहोति'हति नित्याचे सन्, 'दभेन्द्रियकामस्य विहितम्य पुनःपचार विधानाद सेयोगप्रथक्वेन ऐन्द्र. जुहुयात् ' इति नैमित्तिकार्यम् । भा. ४।३।३१५-७. वायवायतावत् नित्यकाम्यत्वम् । संकर्ष. २।३।१०. " ध्यानयनं आमिक्षाप्रयोज्यम् । यदुद्देशप्रवत्त- कृति म्यापत्वं यस्म , सत् नस्य प्रयोज्यम् । भाट्ट. ४।१४१. दधिग्रहो नैमिनिफः श्रुतिसंयोगात् । ४।४। दधिक्षीरन्यायः । ननु दविक्षीरन्यायक्त स्वस्त- ५.८॥ रूपपरित्यागपूर्वकरूपान्तरमामिरेव परिणामः इति चेन्न । ज्योतिष्टोसे 'प्राज्ञापत्यं दधिप्रदं गृहाति' इनि श्रुतम् । (क्षीरस्वरूपपरित्यागपूर्वकः दधिरूपेण क्षीरस्य परिणामो | सोऽ५ दधिप्रहः किं नित्य: नमिति चेति विचारे भवनि म स्वरूपमपरित्यज्य ) । श्रीकर. ११४।२६ प्रस्. । पूर्वपक्षमाह । दधिगहः नैमिचिका देवतात्यागनन्यदोष- धु दधिग्रहः अंधदाभ्यानन्तरमेव न तु प्राक्॥ परिहारार्थः । श्रुति संयोगात् 'या काचिदध्र्युश्च दधिग्रहो नित्य इत्युक्तम् । ग चोपाश्वादिभ्यः पूर्व यजमानश्च देवतामन्तरितः तस्या आवरच्येते , पत् एक ग्राह्यः । एतदपूर्व विधेरलेभ्यः पूर्व पाठात् ' ज्येष्ठो | माआपत्यं ग्रह गृहाति शमयत्येवेनाम् । इतिश्रुन्या संयोगात वा एप अझणाम् ' इति मुत्पाऽपि सर्वग्रहप्रापम्यौ कैः । मन्या निमित्तसंबन्धेन उतावा । प्रथमोत्ययस्यैव ज्येवेन वपदारात् इति मासे, बादाण नित्यश्च ज्येष्ठशब्दात् ।९॥ अमाम्मश्रकमम्य बलवत्वान उपाश्वादिमन्त्रोत्तरमेव दधि- द्वितीय पूर्वपक्षमाए । नित्यश्च नित्यो दधिग्रहः, चकारण अहमन्त्रपाठात् शंमायामेव ज्यादेश विधानेन ज्येष्ठा वा नैमित्तिषश्च । ज्येप्रशन्दात् । 'उपेनो वा एप ग्रहाणा पता बामणाः विदामान्' इत्यादाविष ज्येष्ठगन्दस्य यद्दषिमह.' इति दधिाहे ज्येष्ठ शब्दप्रयोगात् । ज्येष्ठवं प्राथम्पवाचकत्यामापात् उपाश्वादियः परत रादिया। अत एव गवामानयनकाले दधिप्रहेन्पाप्रदर्शना नात्र प्रशस्तवम् । तस्मात् निभ्यश्च नैमित्तिकश्वासौ । अबाद: 'यथा गावः संजानानाः गच्छमाग संगम्या- सार्वरूप्या । १०॥ योन्य मन्ति' इत्यादिः सान्छते । संकर्प. ३/३८. द्वितीये पूर्वपक्षे हेत्वन्तरमाह । 'सर्वेषा वैतत् देवाना * दधिग्रहः । अग्निष्टोगे प्रावासबने । 'दधिग्रहेण रूपम् , यदेय प्रहः' इति दधिग्रहस्य सर्व देवरूपताया प्रवरति' । सत्या. दारा११, दधिमहपाने दधिमई उक्त यात नित्यत्वमस्म । तस्मात् नित्यो नैमिताश्वायम् । । -- एवं ·. . दधिमहो नैमित्तिक: २००६ दधिग्रहाधिकरण नित्यो पा स्यादर्ययादात् तयोः कर्मण्य. उयेष्टी या एए ग्रहाणा यायैप गृह्यते , ज्यैपयमेव संबन्धाद् , भङ्गित्वाशान्तरारस्य । ११ ॥ गच्छति' इति । शान्दश्च मायान्ये प्राथम्ये या स्यात् । चान्दो द्वितीयं पूर्वपक्षं निवर्नयनि । दविपदः नेप प्रथमो न प्रधानम् । यदि नित्यः, एवं पराम्पत्वा- नित्य एव स्यात् ज्येष्ठ सदस्पात् सर्यदेवतासारूप्यरूपाय दुपद्यते । न जातु चरावलं प्रशंन्ति । तस्मानित्यक अभयादात् । यत्तु प्रथमपूर्वप श्रुतिष्ठयोग वक्तः नैमित्तिकति । विनाऽपि निमसेन ग्रहीतम्या, निमिचे. तबाह, फर्मशन्देनात्र क्रियते इति कर्मयुरपस्या फलं , नापि पुनरिति । गयते । नयो: अपयुयजमानयोः कर्मणि देवान्तराय. सार्यरूप्याश।१०॥ प्रयुक्त दोपपरिहाररूपे माटाचि के फ्ले दधिरहस्य सायन भाष्यम् - सरूपता च अपने सबैषा वैनदेवाना, तया अपबन्धात् संबन्धाभावात् नित्यानित्ययोग-रूपं यदेष ग्रहो, यस्येप गृह्यने सर्वान्येनं रूपाणि पर विरोधात् । अन्तरायरस च महिलात मादानिक पात् ।। नागुपतिष्ठन्ते' इति । नहि देकतारूपमरमाकं किं चिदन्यद तमान मितको तया च नित्य एव दविग्रहः इति । प्रत्यक्षम् , अन्यतो नित्य वात् । सस्मादपि नित्यश्च सिमान्त.। के. नैमितिकति । * दधिमहा नैमितिका श्रुतिसंयोगान् (ivitic नियो या स्थादर्थवादस्तयो, कर्मण्यसंपन्धाद, जे.) । ज्योतिष्टोमे श्रुतं या वा अन्वर्युश्च यजमानश्च महित्याचान्तरायस्य । ११॥ देवतामन्तरितः तम्या याश्च्येते यत् प्राजापत्य दधिग्रई भाष्यम्--- यदुक्त नित्यो नैमित्तिक ति, तत्र नित्य गृह्णाति शमायनाम् । इति ! र देवताइन्गयो । एव म्यात् । ज्येडशन्दा सार्परुप्याच । यदुर देवता निमित्तं पूर्ववत् यच्छन्दात् इति पूर्वपक्षित, सिद्धान्ति- न्ताये निमित्त भूयते इति । न देवताऽन्तरायो निगिच- तम् । भर्नुसमानाधिकरणस यन्मन्दस्य निमिचता वेन गम्यते । तोरध्वर्युयजमानयो. कर्मणि अन्तरायण प्रतिपादकाधामावात् अथवादमात्र अन्तरायश्रवण इति | ऐबन्धात् । नहि रवत् भूयते अवयुगर देरता अन्ती- नित्यो दधिप्रदः इन। मर्यवादलाय निमित्तविधिमारः। तम्या यजमानेन वेनि । अनिल्यो हि अन्तरायः । न वैये याल. १ ५५, * धिप्रहस्य या उपनादिन्यः शब्दोऽस्ति, 'अन्तराये सति दधिग्रही ग्रहीतन्य,' इति । परत एय । संकर्ष. ३।३१८. विनेर सेयोगेन दधिप्रस्थ ग्रहण, दधिग्रहाधिवरणम् । प्योतियोमे दधिग्रहो। तु भस्य प्रयोजनामिति । तदेतनित्ययत् अदृशम् , अनियं प्रयोजनम् । निष्प ग्रहीयात् भनिन्यमन्ताप समायामिति दधिमदो नैमित्तिकः अनिसंयोगात ४१५१८॥ नावकरूपते । तत्र प्रयोजने अनित्यन्याव अक्षणे नित्सव भाष्यम्- - ज्योतिष्टोमे श्रूयते ' या वै काचि- । निर्वाध्येत । अथवाद तु न बाध्यते । नहि तदन्दरा दचच यजमानश्च देवतामहरितसस्या आवृदयेते, समाधान गाने भन्यदेव प्रयोजन अथास्तीति प्रशमिन- यत् प्रामापाय दमिद नाति , शमपायेनाम्' इति । मनिधीपते । दधिग्रहस्य तु सोमानव प्रयोजनमिति । तत्र संदेहः किं नित्यो दधिमदः, उन नैमिनिक इति । भनि काय अन्तरायस्य । ममी चान्तरायः भनित्यो नित्य- कि प्रासम् । दधिरहो नैमित्तिक स्यात्, श्रुतिसंयोगात् ।। माथे मदते । तस्मान्नैप दोर. । नित्य एव दधिमा देवताउत्तराये मिमिते भूपते । न च नियोऽन्तरायः । इति । तसाचैमित्तिक ति डा- नित्य एव स्यात् । कुतः निमितमेयोगा निसच ज्येघावात् ।९॥ गाशत् । सक्षमा दि निमित्तगुस्पचे । गत्तेन भ माध्यम्-यमुक्त नैमित्तिक इति , तत् गृपने किन्तु यदिशब्देन वा । हतु एषामभवम् । अत आइ-" नित्यश्च । कुता ! ज्येपशन्दात् । शन्दी भवति, चैनै इन्दौइसियो तिमि प्रतिपादयतीति । निमित - अन्तरायसमाधान . - , ·। दधिग्रहाधिकरणं २००७ दधिमहविकार ज्योतिष्टोमापूर्वमेव । अनो यदा ज्योतियोमस्तदा अन्तरायजनितवैगुण्यवंसस्य क्रमस्वेन तं प्रत्येव आर्थ. निमित्स्य विद्यमान पात् प्रणम् । अनित्यस्य च (अन्न-} यादिकम्म बनकरवस्य कल्पनयोपपती बारीभूतादृष्टांश. रायम्य ) अयनेति पूर्व मुनरेण न संरभ्यते । न चेहम् । कापने गौरवमिति वाच्यम् , ज्येष्ठत्यसंस्तषस्य भागस्या. वचनमस्ति , अन्तरायः कार्य इति , येन फर्न गृह्यत । नुपपनैः, पक्षद्येऽपि अन्यतरार्थवादम्य अनाअम्यावश्यक. तमोभयमपि नास्तीत्युतमेव । स्वेन प्रकरणपाठस्य पाक्षिकन्यपरिहाराय मन्तरायार्थराद- शा-देवताऽन्तरितो यागो निमित्तेऽयं स्यैव तदौवियान । लापरस्य प्रमाणानग्राहकावेन प्रमाण- विधीयते । तस्मान्नैमित्तिका, सत्यं नित्योऽपि विरोधे भकिञ्चित्करत्वात् । अतो देवताऽन्तरायनिमित्त- ज्येष्ठशब्दत. ॥ तस्मादुमयरूपः स्यात् नन्वेचं वेगुवस्य दधिग्रहेण परिहर्तुमाश्यत्वानित्यमेव अहं नित्य एव सः। न तु नैमित्तिकः, कामानिमित्तत्या- दधिः । श्रुनत्वनः ।।' अर्पवादमात्रमन्तरायपगम् , इति नित्य मण्डन- नियमियेष दधिग्रहदोगम् ।' सूपकारः। एवं स्यात् । शंकर-नित्य एवं दधिप्रहः।' सोम- आमनोमाना फार क्षुतिसेयोगाभाघात र दधिग्रहविकार आज्यसोमग्रही कर्मान्तरम्।। पार्थवाभावेऽपि दधिग्रहस्य निमिनश्रुतिसंयोगात् दधिप्रहमे प्रकृत्यानानम् 'आयग्रहं गृह्णीयात् नैमित्तिकलं इति प्रत्यवस्थानात् संगतिः । अन्तरितः जम्कामस्थ , सोममा गृहीयाद् ब्रह्मवर्चसकामन्य' इति । पागात शिकत: विस्मृतः । शपश्च्येते दुते । सूने नित्यत्वेन दन, करण वेन प्राप्ती तदापादेन तद्यागमाभित्य श्रुति संयोगात देवताऽन्तरानिमित निसंयोगादित्यर्थः । फुलाय गुणविधी एतो इन्द्रिप कामगार पयत् । इति वि-नित्यनैमिनिकत्वे वा नित्यतै दधिमहे ।, प्राने, दन्द्रियकामस्य' इत्यत्र दीति तृतीयया गुणस्यैव देवान्तरायाज्य पुराय म्यादायोभयरूपता ॥, निमिन फ्लमायनाकरणस्वप्रतीते: गुणफलसंधविधानेऽपि भाज्य- स्वधोतिनो पदिशब्दादयो नहिं । अतोऽस्य न सोमयोरिद मापदेन समस्तयो. लने करण वेन पाल्यर्ष- निमिराय पेवा निवतोचिता ।। स्यैव भावना करणाया दधिमहविकृतिभूत यो काम- भाट्ट-- सोमे या काचित् अध्वर्युष यजमानध प्रयो। कर्मान्तरपोरैव इमो विधी । संकर्ष, २२२१९. देवतामन्तरितस्तम्या आजच्यते प्राजापत्र दधिग्रह दधिग्रहविकारे सोमग्रहे न सोमधर्मा.॥ गृहीपातु ' इति दमियो नैमित्तिक एव । यद्यपि चाय दधिग्रहविकारऽपि सोमनहे सोमधर्मा भवेयुः । यद्धन्दी न निमित्तत्वप्रतिपादका, देवतापदसममि सोमं श्रीणाति ' इत्यादिसोमविधिषु अपूर्व सायनोमो- •याहतस्य अन्तरायनिष्ठनिमित्तत्याप्रतिपादकत्वात् , देवता । देशेन धर्म विधानात 1 उद्देश्यताऽवच्छेदकम्य विधेय. याप अन्तरायान्विताया निलाया. खरूपेण निशिच या- प्यायनियमात् । इनि प्राप्ते, 'सोगेन मजेत 'दति योगाय, क्यापि देवताइन्नरामनिमित्तदोपपरिहारफा-विधिमन्यापूर्वहानन्यस्यैव देश्यनाऽपरछेदकता प्र. परागपात, तस्य च पादाविकत्वानमित्तिकत्वम् । लित एव धर्मप्रामे. पागस्य कपम्भावानाकानया च न अपवादान्वयार्थ पदान्तराध्याहारस्यावश्यकन्या नैमिति- सोमधर्माः । संरी. शर, फचम्! 'पेठो ६ वा एप प्रहाण] यद्दचिना.' इति दधिभइविकारे सोममहे सोमध भावेऽपि तु गुरिहारार्थवेनापि भेन्याटुपानम् । इति प्राप्ते, अभिपयस्याटेपः ।। नावादिक पर पर्णमी-रायविरोधात् । अर्थ उल-मायेनैव अभिपस्यापि आसाम वान् सोमwai- शादान्वयस्तु या देवताभावे प्रधानायर होसपणेः तलि- सुमिरेर याग, कार्यः। इति प्रा , धनु सतिना पत्रिण 'निराकपि गुप परिहिपते , कर वह गुम्पपरिहो महणम प्रतित, माह-वात् तस्य च अपमान्यन्यायेन इन- मानसागुय या का रोगाने ननुपरमः । न पसापाले परिपारा, पापायादेश जारी . -- ·२००८ ७ 1 दधिप्रहविकृति दविपयसोः सान्द्रतरदा एवं करण चेन नियमयितुं युजवेन आर्षिक • दधिपयसोः इत्यार्थयो; पणीताकार्य प्रपणानगवे. स्वाभावात् चोदकोऽपि यद्न्याधारवद्वारेव पायप्रापि अपणोपकारित्वात् लगताना प्रणीताधर्माण रमिवस्साक्षेपः । संकर्ष. ३।३।१२. अपमानत्योपपत्तिः । दधिपयसोः अपणापूर्वसिदपर्थवाद दधिप्रवितिभूनी काम्यौ कर्मान्तरभूतौ सोम-, निरगयोश्च अपूर्वसापनन्यायोगात् भपणापूर्वसाधनीमून महाराही । संकर्ष, अश९. दधिपयोऽर्थतया चोदकेन प्रणीताधर्माणा विधानार (दधिवापुपं प्रत्यक्षो ज्वर इति न्यायः । सर. अपणानत्वं युक्तम् । सु. पृ. १४९०.. दपिसो. निमिणमिति गम्यते । (दक्षिसहिते पुसे नाम फले चतमभिः कुम्मीमिरेख साप्रस्थायीये होमे ते सति मक्षिते घातपम्पोत्पत्या गरः संजायते)। साहस्री. इविशेषाभावात् विष्पदाविशेषकार्यरोपः। वि.३।५।२. से दधिपयसोः पशुकामेष्टी प्रदेयपर्मा नानु. प्ठेयाः॥ दचिद्रव्यकत्वं इष्टिप्रकृतिलिङ्गम् । बाल. पृ. अपनयो वाऽर्थान्तरे विधानाचरपयोरन् । ९०११॥४३॥ • दुधिन्यायेन महामते पाम्येन अनि नरो भाष्यम्- अस्ति पशुकामेष्टिः यः पशुशमः दीधितिभिः' इति मापशहाथै सूक्तमयोगेण पुरुषा- स्यात् गोऽमावास्यामिष्ट्वा वासानपाकुर्यात् । ये छोदिष्ठा- थैन कतुरपि निप्पयते इत्येकरयैव सूक्तस्य चोदकान्या. रतानगये सनिमतेऽटाकपा निपेत् , ये मध्यमास्तान यचनाम्पा उमयार्यलमविरुदम् । योगपृषकत्वन्यायः विष्णवे शिपिविष्टाय शृते चम, ये स्थविधता निद्रान द्रष्टव्यः । ऐआसा, १११९२१२२, . अब | प्रदाने दर्घश्वरम्' इति । गृते चकम् , दधश्रयं इयेत ('प्रिमिादमिष्टोमा तस्य वाय-यासु इत्यत्र) दुदाहरणम् । अत्र संदेहः कि गते दधनि च ग्यार्थ दघिन्यायेन ( ४१३३३६५-७ ) गुणस्योत्पत्तौ अन्यय-गाधिकरणेन कम्पिा इनि । समाना हि श्रुतिर्भवतीति । दधिपयोधर्माः कन्या: , उत नेति । कि प्राप्तम् ! पूर्वे- योग्यत्वम् । चौ. २।२।१।२६ पृ. २८०, ७ रेवती- मात्र प्राप्तानिशेमस्तोमो पत्त्यनुवादेन विधेयं फगेद्देशेन सिदश्च शतोपदेशः, समु प्रदानायेषु धर्मेयूपपद्यते । यागविनियोगक्ष इति वाक्य भेदतादपरप्पात् दधिन्यायेग एवं प्राप्ते , यूम । मपनयो वा धर्माणां भवेत् । अर्था- न्तरे हि एतत् पयो विधीयते दधि च अयणायें, न अत्र साधवात् गुणफर संबन्धविधिरैव ( पूर्वपक्षे )। १२।१२।२६ पृ. २८०. * माधवात् गुण एव रेवत्य- प्रदेशपनि यिन्ते , समीसंगोगात् । एव- प्रदाना, सप्तमीसंयोगात् । चरुपयोवत् । सपा प्रायगीये धिकरणक्वारवन्तीयारय. रेनत्यारज्य एव वा अप्राशत्वात् मिहापि। फलोदेशेन विवियते इति द्वितीयः पूर्वपक्षः । अतो लक्षणार्या शृतभुति । ४४॥ दचिन्यायेन गुणपर संबन्ध एव युक्त.। भाट्ट. २।२।१२. भाष्यम्- अय यदुक्त सिद्रवत् शृतोपदेशो • दधिपयसी- इज्या- प्रणीताधर्मानुपल्भते । दीति, नैष दोष 1 भवणेन द्वय क्षयिष्पति । अर्थ ( अम्युदितेपो यागार्ययोगपि दषिपयसोः सह अपयति प्राप्त हि चरी अगणम , त सपदं रक्ष्यते । अभापति इति प्रारपिन वाक्येन तण्डुलैः सह भरणविधानेन दाम्ये चारिति । तस्मात मदेवधर्मा न भवेयुरिति । प्राङ्गाइ प्रणीताकार्यापनावेन तदर्गाः प्रागुवति)। था. मोम-पूर्वापवादाव संगनि. । मूत्रार्थन्तु-प्रदेय- २/२।१२।७.५५५, वापनो वा रुपयोवत् प्रणीतापार्ये विधानात् इति । दधिपयसी प्रत्यक्षो जगर. इति न्यायः । वि-सन्याय: पशुपामेशौ प्रापणीयनयोऽपरा, उरजनकत्वात् दघिपयासमाहारस्य वरग्वेन न्यपदेश । उत्पश्रुतित्वात् स्यादयो , अपूर्वमक्तोऽसिमः ॥" संग्रहः- प्रगोताम्रर्मा एवात्र कार्याः। . .

·दपिपयसोः २००९ दर्भमयं वासः भा- 'यः पशुकामः स्यात् योऽमावास्यामिना | रोल्पपाठात् दर्शपूर्णमासयोः । दधिः पातुकमायुधम् । वत्सानपाकुर्यात् , गे शोदिष्टास्तानगये सनिमते डाकपालं वि. ३१३५. निर्वयेन् , ये मध्यास्तान विष्णवे शिपिविष्टार ते * दमयन्ती नलम्प पत्नी । वा. ३४९. चरम् , ये म्यविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदाने दशवम्' इत्य * दरिद्रस्यापि धनार्जनोत्तरमधिकारः कर्मसु । प्रापि यद्यपि अपनयविध्यभावात् कर्मान्तरस्व पठे उप- वि. ८. पादितम् , तथापि अभ्युदिनेपितुल्पश्रुतित्वात् बासापा दर्पणप्रतिविम्बन्यायः । अयं न्यायः सुरेश्वरा- करण श्रुतिबाम सप्तम्यर्थाविवक्षया प्रदेय यावगते. प्रदेय-चार्यण विधृतः । तथाहि । अन्तरमिनिमे लोका धर्मान मन्वानस्पोत्तरम् । वासापासरणविधिवलेन हत्य- अन्तविश्वमिदं जगत् 1 बहिर्व-मायया भाति दर्पणे पोल्यावृत्तावपि अधिकरण पापियक्षाया प्रमाणामावाद, प्रनिनिम्वयत् ।।' इति । साहस्री. ९०६. प्रदेयावानुषपञ्जन प्रदेयधर्माः आदित्यचरवर । १०. दर्पणमुखापलीवानन्यायः । अय मारगं मुग्न मण्डन-'नवे म्यु: पशुकामेयौ। ते प्रदेयधर्माः। ) दर्पणे पश्यति , नादृशमेव दृश्यते इति विषये प्रवर्तते शंकर-- 'पशुकामेष्ठौ तु नवम् ।' १२, एवं साहस्री. ८८६. अभ्युदयेधाविय प्रदेयधर्माः न। दर्भाः दाविधाः । ('कुशाः काशा यवा दूर्वा * दधिपयसोः प्रणीताधर्मानुष्ठान ( चन्द्रस्य-) उशीराध सकुन्दकाः । गोधूमा मीइयो मौजा दश दर्भाः अम्युदितेष्टौ । मा. ९४२१४१४३-४६, * दधि- सबस्वजाः ॥ (धर्मसिन्धु- भाषणे ) । 'कुशः काशः परयो। प्रदेयधर्मा अनुष्ठेमा: (चन्द्रस्य ) अभ्युदित। शरो गुन्द्रो यथा दूर्वाऽय बत्यनाः । गोकेश--मुज- ९४११०४१-४२.० दधिपयसोः गौविष्टकृतामेयपूर्वो. / कुन्दाध पूर्वाभावे परः परः ।।' निर्णयसिन्धुः (२२ भाद- सरस्वयोरयाधात् तन्नता । ' अग्नये भाजावते पुरोडाश- पस्तूनि इत्यत्र) । वि. २।२।१. दौंः वेदिस्ारणार्थेभ्यो मष्टाकपालम् ' इत्यादिना विहिताया चक्षुष्कामेष्टी । मिन्नेः विभूती पनि च कन्यम् । भा. ३१८११५३२, संकर्प. ४४४९. न तैरेव द#. प्रयोगान्तरमपि क्रियते । १११३४६. • दुधियाग. पशुकरमेटो समयागगतः सानग्यस्य दर्भाणां प्रागावमुदरामत्वं वा देवे कर्मणि । पैतुके विकृतिः। वि. १२७ वर्ण २. फर्मगि तु दक्षियायायम् । यि. ३४. र्माणा दधिविशिष्टस्य होमम्य फले विधौ स्वपदार्थस्यैव लबने प्रतिलयनं 'यदिवसदन दामि' इति लानमन्त्रस्य अन्यान्वयविधानान् सैनिकृष्टविष्णुपपतिः । मु. पृ.८४४. आवृत्तिः दर्शपूर्णमासगो. 1 भा. ११४|१४|४४-४५. • दोधहोमसंयन्धो वाक्येन विधीयते इति पूर्णधि • 'दर्मपिजूले. पाव किया- करणभायोकेन न्यायेन रैवठीषु इति सप्तमीभुतेः पि रोमा पर्गगता का भवति, तेन कर्मगेदो नासि (२०११) अधिकरणभूनाभ्यो रेक्वीम्मः फाल इयर. a मोम. २३२१७, दर्भपिलानां एकविंशतः नगमान । सु. पृ.८५४. समुदायेन पावनस्वानुसमयः । भा. ५२०४-५. • दन्तधारनं संस्कारः न फल्यप्रयुक्तः, तत्र फल- दर्भमन्त्रयो ( दर्भस्य मन्त्रस्य च ) प्राकृतयो: विश्यवादः , तब प्रत्यर्ष याजमान ज्योतिष्टोमे । भा. वाजपेये माहेन्दस्तोशोपारणसानभूनेन रथपोपादिना ४१३,१०१-४, दन्दधावनस्य 'दतो धावते' इत्यस्य बाधः भा.१०४१-२ वर्णक ३. पशेति टोमे मेपमेयमुवैति' इवि फलश्रुतिः फलार्थवादः, 'दर्ममयं परिदपातिदर्ममयादिवत्र कार्य न तु पचविधिः । ४।३।।१-३. सादिबस्ने सत्यपि परिधेय अपूर्वार्थत्वात् । वि. ६८ • दधिमन्त्र: 'दपिरस्पदापो भूमिमा दय' •दमयं पास, पन्नी परिपचे महामने तम्य पाइनेन इति मध्यवती सन् मध्यवर्तिनः उपाशयाजम्पाई यथा महतमासमा समुचयः भा. १९५-१५. मी.को, २५२ श्री ·. - दर्षि: लौकिकानां दविहोमा अपूपी: *दर्वि. लौकिकाना तावदाचारलहीता 'यबिलया सुपजनमसाझेना पानाणा विधानान् नास्ति दायाँ मूलदण्डया दर्या जुहोति' इति । भा. ११४१६. अपेक्षा लौकिके तु कर्मणि आचारसिद्धव , इति नार्य . दविहोम इति नामपं जुहोविचोदनानामेव, तु गुणविधिः । यजतिचोदनानाम् । होमान्दः जुहोतिचीदनामु मुरयः । दर्शनाचान्यपात्रस्य । ७॥ पि. ८१४॥३. ननु उतरवेदि-यापारणरूपदापिहोमा) श्रौतेऽपि कर्मणि त दविहोमो गज्ञाभिधानं होमसंयोगान् । दर्वी विधानन्या इति संभवति गुगविधि. इति । मेरम् । ८४|११॥ तर अन्यत्र पारय दर्शनान न दर्वी विधाग्या । 'यदेकया जुहुयात दविहोमं कुर्यात्' इति दाहोम- 'भूतेयस्या इति अर्ज सुचमुद्ग्रहाति इति पदेय अन्दः भुत. नसकि गुणविधिः , उत कमैनामधेय इति पात्रं दृश्यते । तस्माघ्र गुगविधिः । विचारे सिद्धान्तमाद । दरिंटीमः दर्षिोमशन्ट यशामि वथाऽमिहाविपो 1८॥ पानं यज्ञम्प नामधेप कर्मनागधेय स्थान, होगसंयोगात् । मनु भमे कार्य अधिकरणलेन दा. निधि संभ- होमचन्दोऽन भूपते । तत्वाधानधाप समास. 1 दविशब्द | वति । दविषोऽयं च प्रदेयदत्यत्वेन दा, विधिः उपसर्जनम् । अथवा जुहुयादिति कर्म उन्यते , वेन भवति । दो दोम., दो दोमः इति च मेष समुचितोऽयम् । तस्मात् कर्मनामय इति सिद्धान्तः । मास. इति चेत् । मैवा । यथा उच्चादेदियापारणा 'यदे कया हुयात्' इति विपयनाक्ये एकया ऋचा इत्यर्थः। तया अगिहनियो, कार्येऽपि न दाः विधि. सेमयति । पुरोऽनुवानस्यायाज्यारूपे च द्वे ऋचौ लिहिते तत्र । 'यदाहवनीये मुहोति' इति होमाधिकरण भारतीयो द्रव्योपदेशाद्वा गुणाभिधानं स्यात् ५॥ विहिन, न त दर्वी भवति । इविक्ष च पुणेवाशादि दविहोमरादः कर्मनामधेय इति सिद्धान्विना उक्त / अन्यदेव विहितम्, पति न तत्रापि दाः भर. । पूर्वपक्षी आह । पाशब्दः सिद्धान्त पावर्तयति । दविशेम-सम्मान अग्निविश्यऽपि दया: विधि । आन्दोन कर्मनामधेयम् , किनु गुणाभिधान गुणस्याभिधान उतचायेऽसंबन्ध १९॥ गुमनामधेयं ग्याद द्रव्योपदेशात् दस्यिय व्यस्य दािमशब्दो गुणविधि, । अयैः कार्ये दा विधान- होमगुणाम्य उपदेशात् । दर्या होमो दवहीम. । दी. संभवात् इति चेनेत्याह सिद्धान्ती अर्थे अमे. का हो होमक्रियायो गुप. करणत्वात् । तस्मात् गुगविधि । इति माहवनीयदन्यस्य दयम् सेवन संबध भिति पूर्वः पशः। प्रति असंध उत्तोऽस्माभिः । तस्मात् अग्निकार्ये दो. पञ्चमादिनवमातानि मूत्राणि प्रथमाधिकरणस्यैव गोपदेश । सात् दविहोमपन्द शेषभूतानि तपितृवधिाम्या साध्या पर बनतन्तु कर्मभामा सकिस्त | RR Sधिकरणे गर्मियधिषणम्, नुन तु मूग द्वितीय अन्तरा- | प्रथमं पचममारभ्य नवप्रान्तानि धेसि पट् सवारी गर्मियविमरणम् । भवति। के. न लौकिकानामापारमहणाच्छन्दरता पायार्थ दनिदोगा अपूर्वा एष, न सोमाय स विधानात् । ६॥ नारिशहोमाना या पत्नीसयाजानां वा पिटलेपपली. पिदोमान्दो गुणविधि. इति पूर्वपक्षिणा उके करणहोमयोरी चिरति ।। सिदान्धी आद 1 दर्षिदोगान्दो न गुणविधिः । शैकि- तस्मिन् सोम प्रगर्तेताव्यम्त्यात् ।।४।४।१०॥ कारायणाम सामारेण शिश्चारेण दा, यह मान । याप्यम्--दसिंदोपसन्दः धर्मनामधेशमियुतम् । मनु भो फर्मगि विधासते , म, सन्दवना भुतिमा तत्र नित्यने किमपूर्वा दहीमा,, उत वृतश्चिन धर्म भूनिविहिताना मंगा ते च भयेका अर्थाना आणि इव । प्रासम् । नापूर्ण इति । कुन । যযিনা?

·दर्विहोमा अपूर्याः दविहोमा अपूर्णः . इनिकतन्यताऽविधेः । अविहितेनिकन्यताक कर्म विहिते. | मूलदन्यवसावयति , भूमिगते स्वाहा करोति' इति । तिकतायताकात् धर्मान गृह्णाति इत्युक्तम् ! अविहितैति- ! यदि अत्र सौमिको वियन्तः स्वात् वषटकारस्ततो कर्मयताकाश्चागी । तरणात् पूर्ववन्तः इति । यदा एस- | भवेत् , न खाहाकारः । देवम, तदा एतदापतति , पिंपूर्वा इति । अत्रोच्यते । उत्तरार्थस्तु स्वाहाकारो यथा साप्तदश्यम् , तना- तस्मिन् खत दविहोमे रोमः प्रश्तेत , गौमिको विध्यन्तः विप्रतिपिद्धा पुन.प्रवृत्तिर्लिङ्गदर्शनात्, पशुवत् । स्यात् । कुतः १ अन्यत्तस्वात् । अध्यक्तचोदनः सोमः १४॥ (स्वाइन्वेन अविहिनदेवताः) | अमी अपिच अन्यत- भाष्यम् --- लिङ्गदर्शनस्य परिदार उच्यते । यदुक्तं चोदना: "भिन्ने जुदोति' इति । अतः चोदनासामा-पाव ) औदुम्बरीहोमे सिद्धवत् स्वाहाकारस्य दर्शनात् न सौमिको सौमिको विध्यन्त इति । वियन्तः इति, भामः । उत्तरार्गत साहाकारः यमा नया, म्वाहाकारेण संयोगाद्, वपटकारस्य | सासदश्यम् । तद्यथा सासदश्य अनारम्याधीतम् ‘मतदश च निर्देशात् तन्ने तेन विप्रतिषेधात् । ११॥ सामिनीरवाह' इति । अनारम्यवादाना प्रकृत्यर्थत्वात् भाष्यम्--वाशब्दा पक्ष म्यावर्तयति । नार सौमिको | दर्शपूर्णमामी आगतम् । ततः प्राकरणिकेन पाचपश्येन वियन्तो ज्याम्यः । फि कारणम् १ स्वाहाकारेणा संयोगात् । बाधितं सत् विकृत्यर्थे जातम् । एवमय खाहाकार; अना- स्वाहाकारेण संयुक्ता दाहोमाः । 'पृथिव्यै स्वाहा , रव्याधीतः 'स्वाहाकारेण घण्टकारेण या देवेभ्यो हवि: अन्तरिक्षाय स्वाहा' इति । किमतः ? वषट्कारम्य निर्देशात् । प्रदीयते । इति । नेनैव न्यायेन प्रकृति निविविक्षुः सोम तन्ने तेन च विविधः । तन्मे च सौमिक वषट्कारो | दर्थपूर्णमामौ च । ततस्तथैव वश्कारेण उपबद्धः तदर्जे निर्दिः । वेनास्य विप्रतिष, उभयोः प्रदानार्थत्वात् । अन्यानि प्रदानानि उपरक्रामति । नत्र अविपतिपिद्धा यदि सोगिको विभ्यन्तः , सतो यपकारेण गवितमा ! सोपधर्मात्तिः । पशुवत् । वयमा पदो साप्तदश्ये तत्रैतत् स्वाहाकाराम्नाने अनर्थक स्यात् । अय विकल्पः श्रूयमाणे न दापौर्णमासिकी तन प्रवृत्तिर्विनिपिथ्यते क्रियते , तथापि उभयोः पक्षे बाधः । अथ तु अपूर्वा ] वाचनिकत्वात् साप्तदश्यस्य , एमिहापि वाचनिकालात् दक्षिीमा , नैष विगेधो भविष्यति । तस्मात् अपूर्वाः । स्वासकार प्रति लिङ्गदर्शनात न सौमिकधर्मप्रनि- शब्दान्तरत्वात्। १२ । विमतिषिष्यते । पुन:शब्दश्च अनर्थकः यथा 'किं पुनः भाष्यम्--- इन्दान्तर न यजतिशब्दान् जुहोति. इदम्इति । शब्दः । यजति चौदन श्च सोमः, दहीमाः पुनर्णहोनि. अनुरारार्थो वाऽर्थवत्त्वादानर्थक्याद्धि प्राकृत- चोदनाः । चोदनासामान्येन च धर्मप्रातिरिष्यते । म्योपरोधः स्यात् । १५ ॥ तस्मादपि भयुक्ता सौमिकी धर्ममासिः । ननु अम्यकत्यात भाप्यम्- यदुक्त 'उत्तरायः साहाकारः' इति चोदनासागायमुक्तम् । अयोगत ! सामान्गे अन्धनले तन । कुनः १ अनुनगः अर्थवत्त्यात् । मरुतादेव शस्य यजनिभान्दो विगेपलिङ्गम् । तेन यजिमतीषु अन्यकामु अर्थवय नारिष्टहोमेषु , पावर्गहोमयोश्च 'पूर्णमासाय धर्मनियमः । यणा समाने औषधगुणत्वे देवतेकवेन । मुगधसे साहा । इति । अनर्यकत्याद्धि प्राशनम्य उप- विशेषारिन सौपकर्मणि आमेपनिध्यन्त इति । रोशः स्यात् । यदि मरुतौ अनर्थका स्यात् खादाकारः, लिनदर्शनाय । १३॥ ता. मातम पवारस्य विस्तो प्रातस्य भनारभ्य- भाप्यम्- विदर्शनाच एतत् विज्ञायते 'मात्र यादेन स्थादुपरोधा, वपट्कारबापः इत्यर्थः, न तु अस मैमिको विध्यन्तः' इति । औदुम्बरीहोमे हि साहा- आनर्षस्यम् । तस्मात् नोचरार्थः । न चेत् उत्तरार्थः, धार विघाय आज्यविधिपरे वाक्ये दर्शयति 'तेन लिजमेव एतद्भवति बसोमपूर्वावे दावोमानाम् भूमि यापिनी आरोपामिति अन्तरा कौँ अहोति, भागते स्वाहा कोनि' इति । - .

·. दविहोमा अपूर्वोः २०१२ दहीमा अपूर्वा: न प्रस्तावपीति चेत् । १६॥ तख भारपमानोऽपि अनुभीयते । यया यः परार्थान भाष्यम्-~एवं चेत् पश्यसि मारियमेषु पार्वग- पायेग करोति , अन्यस्मिन्नपि परार्यकरणे स एवं होमयोश्च स्वाहाकारस्थ शिवशः' इति , प्रकृतावपि संभाव्यते । तस्मात् का प्रकृतिः । नारिरहोमादी नास्य निवेद्यो पटते । तत्रापि पपवार । शब्दसामध्यांच ! १९ ॥ एव प्रमोनि । स हि मविदोषण दर्शपूर्णमासयौविहितः माप्यम्-~~ शब्दसामध्ये च चोदनासामान्यं दवि. 'पचये वषटकारः, एष वै प्रजापतिः सप्तदशो यज्ञे- होमानाम् | मारिसमेऽपि हि शुरेटिवोदना नारिहान् इन्वायत्तः' इति । ननु स्वाहाकारोऽपि अनावं पठितः शेति' 'मिन्ने होति' इति । सैदनाामान्यात् सय पठितः, वपटकारस्तु विहितः अतश्रोदनेति । 'नाम पाकि यज्ञो व्ययते , प्रजापतो प्रतितिति ' इति स्वाहाकार उिङ्गदर्शनाच ॥२०॥ पाठेन भाप्त करने , पाठे हि भानुमानिरी विधिःप्रत्यक्षेण भाष्यम्-लिई चैतम दर्शयति या नारिय- विधिमा नापते । न चेत् तत्रापि निवेशः, उत्तरार्थ एक होमपूर्वत्वं दविहोमानामिति । कि सि मयति । अनि स्वाक्षकारो मवति तिकता। होने अपते 'यदि कीटोऽअपयेत, अन्त.परिधि निनयेत्' उक्तं समवाये पारदविल्यम् । १७॥ इति । सपा अग्रो श्रूयते 'अन्तदि तिन सावित्राणि मान्यम्-- अजाद नेतयुक्त विषनारेण म्याहाकारो जुहोति' इति । परिषयो पदिश्च मामानामैत्वात् बाध्यते' इति । कुतः १ मनः उक्तं श्रुत्पाीना समाये नारिषदोमाय । यदि वेपा मम प्रवरद, सतः एतत् परस्य दुत्वम् । इह च वास्यपकरणयोः सनिपातः दर्शनमुपपद्यते । तस्मात् तेषां मवृत्तिः । प्रकरणेन वषट्कारः प्रामोति नारिहोए , तन्मन्त्रपदैः तशभावस्य हेतुल्याद् गुणाथै स्यादर्शनम् । एकवाक्यत्वात् स्वाहाकारः वाक्यं च प्रकरणात् बलीयः1/२१ ननु वाहाकारस्य उपरिणत प्रदानायो घटकारः भाष्यम् -- यदेत गुणाथै नारिष्टहीमा दर्शन- प्रयोश्ते ( स्वाहावीपट इति ) म पछ स्वाहाकारेणैव मुपदिष्ट नारियहोमाना प्रवृत्ती इत्यर्थः, अदर्शन तत् , पदा नियनितम, यमविहितः प्रदाना स्वाहाकार: | अमित्यर्थः । कुतः १ अमावस्य हेतृत्वात प्रदानाचे गिर्वर्तयिष्यति । ( उत्तरम्--) विहितच न्यम्बके 'अपतिष्ठिता वै यम्बका इत्याहुः । नेम्मा- झमम् ! 'मनाहाकारेण वा षटकारेण या देवेभ्यो इविक बहि: मनाते , न प्रयाजा यन्ने , नानुयामा अन्यन्ते न प्रदीयते ' इति । न उमपो. स्वाहाकारवपटकारयोः } सामिगीरबाह ' इति अप्रतिष्ठित व्यानका प्रतिशय महतो आग्नानात् गनारम्यवादस्य भानर्थक्यम् , मत दुपपादना, इमादीनागभावो तुम्वेनोपदिश्यते । यदि उच्यते , प्रदानार्यतामनपोर्विधाम्यति । नग्मान् न सोम च मारिटहोमा: प्रचरन, ततः अपधानार्थ चार प्रपतयो दर्विहोमा। इमायहिंदी: सामिनीन २ गपु माय एवं स्यात् । तच्चोदना वेटे. प्रवृत्तत्वात नविधिः स्यात् । तत्राय नदमावः असत्वात् हेतुत्वेन न पुग्यते । तस्मात नारिहमान भप्रकृनिः । भाप्या-- वाशब्दः पक्षानरपरिग्रहे। बच्चोदना विधिरिति चेत् ॥ २२॥ था। इत्यनेन दाहोमा, शीनिर्दियन्दे नजोति- भाग्यम् ---इनि वेद परपासि दर्शनमेवत्' इति । चोदना ये दर्शपूर्णमायो: अगर्मविशेषा', ते दर्षि- य यस्मात् विधिन भवति । नारियहोमप्रकृति वान् होगेषु प्रचन् । चे पुन र नारिष्ठहोमाः । करमा माननियादीना प्रतिवेदो विपि, सन् अयूमर्षे कारणात ते हि प्रवृत्तपाणिः सथितु सर्वपशुअणुविधास्थति, अनुशदः अप्रवृत्तिविशेषकर मनकः मवर्तमाना दृशाः । यम्य च यो पर्गा पायेण टा, सहयात् । चिया पविज्ञाश सूक्षेत्र परिवोदयति ।

·- दविहोमा अपूर्वाः २०१३ दविहोमा अपूर्वाः न, वास्यशेषत्वाद् गुणार्थे च समाधानं ननात्वे । अप्राकृतकार्याः स्युः, ना चोदको बाध्येत । तसार म नोपपद्यते । २३ ॥ तेषां प्रवृत्ती सियित् प्रयोजनमस्ति । पापाऽनुवाक्पे भाष्यम् 1-नायं विधियुज्यते । कि कारणम् ! अन्यो- अपि मन्मान्तरेग निवार्यते , वषटकारः स्वाहाकारेण । इन विधिराम्नातः 'आदित्यं धृते चर्स निवपेत् पुनरेत्य (सूत्रद्रयेन पनीयानप्रकृति निरस्तम् !) गृहेषु' इति , वस्य वाक्यशेयोऽयम् । कथं शायते । लिङ्गाद् वा शेपहोमयोः ॥ २६॥ हे भाकाइक्षिताचात् । अप्रतिष्ठिता वै त्र्यम्मकाः' इति भाष्यम्-पिटलेपफलीकरणमयोचा प्रतिः स्यात् दोषमनुकीय इदं भूयते 'आदित्यं (अदितिदेवनाकम्) (दविहोमेषु) । कुना १ लिङ्गात् औपघषामापात् । पथ घृते चर निर्वपेन पुनरेल्य गृहेषु' इति 'इय दा पनीमाजाना पवनौ दोष उक्तो धर्माणामानर्थक्यम् , अदितिः, इयं प्रतिष्ठा, यदादित्यः अस्यामेव प्रतितिष्ठति । तदा नास्ति । नत्र औषधधर्मा निर्वपणादयः शक्याः इति । तदेतत् तस्य दोषस्य परिहारार्थमिति विज्ञायते , | कर्तुम् । तस्मात् सयोः प्रवृत्तिरिति । गतस्तेन सह एकवारता यानि । तमध्ये च ये अनिपत्ती तो भवतस्तरमादतद्विप इमायमाववचना तेऽपि तच्छेषा एव समुभारणात २७ ॥ न्याय्याः । ते यदि विभयः कल्पेरन् पृथक् मास्यानि भाष्यम्-ननु एतदेवम् । कुतः १ यतः पति- भवेयुः, तत्र एकनास्यत्वं वाध्येत । न्यकहित कल्पना व पत्तिकर्मणी एतो होमो, दाहोमाश्च प्रधानकर्माणि, स्यात् । न च एषा विधायकवम् , मनुवादसरूपत्वात् । तथा दूग्तो भेदः । सामान्यतश्व (सादृश्येन च ) HEIR विधयः । अथ कोऽत्र विशेषः, यत् 'समाने | थमेशप्तिरिष्यते । यसोकम् 'औषधधमाः यस्यास्त लिङ्गन्ये अन्तःपरिधिदर्शनं असाधकम् , इनरत् मायकम्' । कर्तुम्' इति, प्रतिपत्तियात् अप्रयोजकावेय निर्वपणादीना इति । विशेष उपरिधात् वक्ष्यामः । (एवं दर्विोमाना धर्माणाम् । अतः तव्यकातिवं तेनैव न्यायेन गोषपन्नम् । नारिसमा न प्रकृतिरिन्युक्तम् )। नापि प्रयोजनवन । नसाद एतद ययुक्तम् । एवं ने येपां पाऽपरयोहोंमतेषां सादविरोधान् । कुनश्चिदपि दर्विोमाना धर्मप्राप्तिमुज्यते : तम्मादपूर्वः । संनिपाने पिरोधिनामप्रवृत्तिः प्रतीयेन, विध्यु- भाष्यम्- येगा पा यागाना अपरपो: आन्योः पत्तिव्यवस्थानादर्भस्यापरिणेयत्वाद् , बचना- होमः, तेपा मत्तिः स्यात् पत्नीसयाजानामित्यर्थः। दतिदेशः स्यात् । २८ ।। कुतः ! अविरोशत् । तत्र विरोसे नाम्नि , यो नारिष्ठ भाष्यम्-- अथ फम्मात् उभयपक्षमापनाकामपि होमानां प्रवृत्ती उन: 'ताभावम्य हेतुवात' इति । लिङ्गाना भावे अप्रवृत्तिरेव प्रतीयते, न पुनः माति- सेवा हि इमामदिः सानिधेन्या नेवाङ्गम् । तदमापन रिति । उच्यते । संनियाते विरोश्निामेतेषा लिझाना तत्र न विरुष्यते । प्रवृत्तिधर्माणस्तेऽपि जुहोतिचोदनाम मवृत्तिः प्रत्येदं न न्याय्या । कुतः ! विध्युत्पत्तिन्यवस्था- 'सह पापा जुहोति' इति । तस्मान् सेवा प्रवृत्तिः । नात् । विधानामुत्पत्तिः पाठः, सच परसिता, तत्रौषधानि चोद्यन्ते , तानि स्थानेन गायेरन् । चित् दर्शपूर्णमासयोः पश्यन्ते केचित् सोमे । तेषां २५॥ अर्थस्य अपरिणेपरमम् । यत्र पहिताः, ततोऽन्यत्र भाप्यम्- नेतत् मुक्तम् । किं कारणम् ? यत. परिणीयमानेषु प्रकरण नाभ्यते । तस्मात् अप्रवृत्तिः वर औपनि चोद्यन्ते दावोगे, यथा स्थापनेमु । मतीयेत । तत्राद, किमेप पदोन्सर्गः, सर्वध अपासि- पुरोडाशः करमाण तादुनः इत्येवमादीनि । तानि । रिति । एवं सन शते , उभ्यने । यचना अति देश: म्यानेन गम्यैरन् । आग्यसानापत्या भाज्यधर्माः प्राप्य स्यात् । यया राष्ट्रभवा उदाहकर्मसु । मसति एवंत्रि रन् । ने न यस्याः तत्रानुज्ञातुम् । अनुडीयमाना या वरनै अपूर्वा हलि । मय ये लिले अपदिष्टे परि , - ·. - - - "वापार दर्यिहोमा अमूर्याः २०१४ दविहोमेयु कीरोऽवयेत , भात.परिधि मयेर ' 'अगदि । होति , भूमिगते आये खासकारः' इति । सोम तिछन् सावित्राणि जुहोति' इति , तयोः कः समाधिः १ यागादिविकारवे हि अतिदेशेन वषट्कारः प्राप्येत, तर उच्यते । अन्यायपूर्वकल्यात सधणया पादः स विशायने । स्वाहाकारस्थापि विधिः अपूर्वविधिः स्यात् । असन्मते तु अन्त.परिघिदेतो अन्तयदिदेवो इति । परिधीना देदेश ग्वाहापारेण या देवेभ्यो हपिः प्रदीयते अषटकारेण वा' वाभावात् । यया रजनी में 'पण्यति , तिलको मे इत्यनारम्याधीवास्पेन विहितयोः स्वाहारवषट्कारयोः पन्दते ' इति रागामा तिलकामावे च वदेशरक्षणया विक्ल्पेन प्रदानमात्रे प्रासो ' याज्याया अधि वषट्करोति' भवन्ति यतारः इति । प्रति वचनेन पायावत् कर्मणि पटकार निपमान , तदहिते सोम-- प्रासनिक परिसमाप्य अपवादविचार: परिशेषादेव स्वाहाकारप्राप्त:, तदनुवादेन भूमिगमनोर- मन्नूपर्ने। क्षितकालमात्र विधानाद लापरम् 1 न च परिशेषादेव वि-- 'दविहोमे योमपर्मा अपूर्व यमुता, अमिमः । सर्वत्र स्वाहाकारमासो अभियोतिः' इत्यादी क्वचित अन्यक्तेर, यज्यमावाच स्वाहोरल्यादेपूर्वता ॥' पुनः स्वाहाकारपाटवेयर्यम्, तस्य मन्त्रावसिदापर्यवेन भाह--तेषु अन्यतम्बमामान्येन सोमयागविचारवं सार्थक्यात् । यदि तु अतिदेशपयेऽपि भोग्देशिकम- अव्यक्ताय च उपत्तिवास्ये देवनाऽभावरूपम्, न तु सानादेव याज्याराहिलयात् वपटवारमाप्त्यभावेन परियोप- खानचया देवता शून्यावम् , वयात्वे सिद्धान्ने दहीमेषु । सिद्धः स्वाहाकारप्रतिरद्धान्येत, ततो ने जिमिति देवताऽभावप्रसङ्गात् । अत एव उगायाजविकारत्वमावि / प्येयम् । अत: सिदं दविहोमा अपूर्वा इति । २. शक्य वक्तुम् । यया होमत्वसामान्याधिक्यात् नारिम मण्डन- ' दाहोमास्त्वपूर्वकाः । होमविकारत्वम् । यत पर अग्नि क्षेत्रे यदि कीटोऽव-धर्मातिदेशः स्यात् । '५. पोत , अनःपरिधि निनयेत्' इति परिधिदर्शनम् । शंकर-- 'नातिदेशो दविहोमेषु । असो वचनतः परिधेहि अङ्गप्रधानार्यत्वात् नारिग्रहोपाहत्वपपि मुलभ- क्रचित ।'५. मेव । तया यो अन्तर्वेदि तिष्ठन् मावित्राणि • दविहीमा नारिष्ठादयः गृहमेघीयादि च । बाल. जुहोति । इति बेदिदर्शनं नारिटडोमविकारत्वसाध-12, ८५. • दविहोमा घहयो यत्र क्रमेण क्रियन्ते, सत्र कम् । यत्तु मूले पनीसंपाजविकारस्य शष्टितम्, तत् प्रथमदोमाग्यवहितपूर्वकाले गृहीतस्य गृह्यमाणविशेषत्वात तेषा यागलादपेक्षितम् । यदि परमुपागाजमाधारण्येन , तदर्थव । पति प्रत्याहुनि मकृत् ग्रहणम् । संकर्ष, तदा अस्तु पिरलेपफलीकरणहोमयोर्वा विकाराः । सर्वथा | २७.० दर्विोमा रानभूये 'वल्मीकवायां होमः' नापूर्वा एविहोमाः । इति प्रारे , दन्यदेवताऽऽदिनि- इत्यादयः । तेऽपि राबसो प्रधानमेव । दि. १t प्रत्योपकारका सामग्रीशाकल्यापासविधानत्वेन याव * दहीमाः स्वाहाकारेण संयुक्ताः पृथिन्य वाही दुक्ततिकर्स पतयेव निराहत्याच, साम्यस्य च विनि-इत्यादय. 1 भा. civisits.. दविहोमेभ्यः पर गमनाविरहेण अनियामकथात् अपूर्वा एव दक्दिोमा., प्रत्याहुति एकैकसमिदाधान नियतम् । सकर्ष रा. न प्रतिपाः । यत्तु परिधिवेदिदर्शन, मत् देशोष दर्विहोमाणी सपा अपूर्वत्वेन माइतधर्मावाहित्यम् । लक्षणतया अपि उपपनम् । एष व्यवहोमेधु औचि. सु. पृ. ११८२. • दाहोमाणा सीमिकानों द्वार्य येन नामाबाद: मनाते न प्रमाजानमाला यन्ने आयम् , म सोम. 1 सकप. ३।२।२०. * दधि- म सामिपनौरम्वार ' इति स्तुतिरामै उपपयते । अति- होमे पमिश्चित् स्वाहाकारपुनामवयं अनारम्याधीत- देशप सन्त्रिपर्युटासकल्पने विध्यन्तरेकवाक्यतामा लाहाकारनुपसंहारकम् । भा. १०८।१०।२०-२२. पत्ते । सोमयागाद्यविकाराने दमपर लिएं औदम्बरी- * दविहीमेप्नेय चतुरवत्वं सोतीति (पधिः । (१ होमे 'घृतेन द्यावापृथिवी आरणेचा इति अन्तरा कणों | इविष एव चतुरक्चवम् ) 1 संकर्ष, रारा. - - 8 ·M . दविहोमेषु कचित् २०११ दहिोमेषु कचित् ६ दर्विहोमेषु कचित् साहाकारपुन अयणस्य ( यत् नित्यवच्छूतम् ) मत्रानानं (तत्) पाक्षिक अनारभ्याधीतस्वाहाकारभषणेन नोपसंहारः ।। स्यात् । तस्मात् यैषा ( अनियमेन ) पशुचोदना , सा मन्त्रेयवाक्यशेपत्वं गुणोपदेशात् स्यात् । मन्त्रालोचनेन जातिविशेषपरैव परप्यते । एवं तत्र १०८1१०१२०॥ डागनियमो न विशेषणविशेष्यतया (कथम्)न,न माष्यम्-दविहोम प्रकृय श्रयने 'पृथिव्यै स्वाहा; मन्त्रवियोविशेषणविशेष्यता (प्रातम का सफायात मन्त्राणा- अन्तरिक्षाय साहा , काय स्वाहा' इति । अस्ति च मियुक्तम् ) | अपि च ( भक्ा घा विशेषणविशेष्यता अनारम्य वचनम् ' वषटकारेण वा स्वाहाकारेण वा तथापि अन नास्वि उपसंहार:-) पृथि म्वाइ' इति देवेभ्योऽन प्रदीयते' इति । तत्र संदेहः किं तस्य अयं न खाकारपर इदमाम्नानम् । (निनु) पृथि पै इति वाक्यशेषः स्वाहाकारेण अन्य प्रदीयते देवेभ्यः इति एत- (अनेन ) देवतोव्या, तस्याश्च सेप्रदानच्यात् स्वाहाकारी स्मिन् दर्षिहोमे पृथि यै स्वाहा अन्तरिक्षाप म्यादा इति या वषट्कारी वा प्राप्नोनि, ता खाहाकारी नियम्यते उत नायं वाक्पशेषः, येदि प्रदाने साहाकारो वषट्कार निकृत्यर्थम् । यपकारनिवृत्तिपरत्वाच वामपस्य नाम्नातः, तेम्बारि खादाकार इति । कि प्रातम् । अन- उपसंहागभावात् अन्येषु (ऋतुषु) वाहाकारो न भवति स्तरवृत्तन अधिकरणेन कामशेष इति । एवं प्राप्ते, इत्यागदेव नास्ति । 'स्वाहा पृथि ये ' इति पनि एवं ग्रूमः । मन्त्रेषु धाक्यशेपत्वं न स्यात् । नहि विधायका भूयेत तथा सति स्वाहाकारस्प प्राथम्यात् ( उद्देश्य विधायकवाक्पयोः एकवाक्यन्वं भवति । विधायक ब्राह्मण लक्षणाऽऽपत्तेः ) योऽसौ ( अनारम्यवादेन विहितः ) अविधायको मन्त्रः । अपि च अनन्तराधिकाणे न ऋतु- साहाकारः, र अरूष अस्मिन् प्रदानविशेपे यम्येत संबन्धोऽस्ति, इह तु संबन्धी गम्यते । “वषटकारेग। इति शकत असिश्च पक्षे नान्येषु स्यात् । न तु स्वाहरकारेण वा देवेभ्योऽग्नं प्रदीयते ' इति । प्रदान हि । ईशमिद यास्यमिति । अत्र प्रधानकर्म । अपिच गुणोपदेशो भवति तगिन् अनाम्नाते च दर्शनात् । २१ ॥ दर्षिहोमे 'पृषिन्यै स्वाहा' इत्येवं रामुच्चारण भवति , ग भाष्यम्-- यत्रापि दविहोमे नाम्नायते स्वाहाकारस, नाहा पृथिव्य इति । नस्मात् अन्येम्वपि दविहोमेषु नापि क्वचित् दृश्यते , 'धृतेन द्यावापृथिवी आ पृणेषण स्वाहाकारोऽस्ति इति। इस्यौदुम्बर्या विशाखे जुहोति , आऽन्तादविवस्तापयति टुप्- (पूर्वन्यायसंभवाङ्या कम्यचित् इहापि भूमिप्राप्ते खादा करोति ' इति प्राप्त स्ताहाकार दर्शयति । उपसंहारबुद्धिः स्यात् , सा म्याययते) अनारम्य (प्रदान प्रतिषेधाचा २२॥ भयोगेन) साहाकारवषकारो भूयते । मः अनारम्य- बादः मन्त्रेण न शस्यो विशेष्टुम् । मन्त्रस्य भाष्यम्--विच प्रक्रियो भवतिने स्वाहति तापातम) प्रकाशयितुमेव सामयम्, न (अनारम्य वचन करोति, मन्नं च नाह' इति । प्रामिपूर्वका प्रति- पाद ) विशेष्टुम् , अविधायकत्वात् (महि विधारका- धो भवति । इन्यवाक्यशेषता अध्ययसीयते । विधायकोविशेषणविदोषयता घटते । ननु पशुविधैः ठाग- सोम-सूत्रार्थस्तु-- मन्त्रेषु पृषिन्यादिदेवता- मग्नरप च सा टैष, मत आह-) न चान 'डागो । लक्षणगुणोपदेशात् साहायदोपसे हागर्थवं न अनारम्य- का मन्त्रात् । इति न्यारः । तम यावत् भाशेमीया-विधिशेषत्वात् स्यात् इति । पूर्वम्, सापामयः प्रयोक्तयः अमीपोमीयं पशुमालमते । वि-- 'स्वाहेन्युक्तिदविहोमे सहारस्याल या, प्रति न ( कश्चित् पशु-) जातिविशेषः श्यते , तमा- नि पूर्वन्यायात्, न तन्गन्धे स्वाहाकाराविधियतः ॥ ति ( पशुजातिविधोपो) प्रदीतन्यः । स यदि अनि-विधित्वेऽपि नियम्यः म्यान्न म्यन्यापरपती । होमा- पमेन एते ( तवा यद्यपि ) चोदना न विरुष्मने, न्तरे अपारस्वादावारविमानम् ॥' , प्रमाणा- .

·- पहिोमेपु कथित २०१६ दविहोमेषु स्वरूप भाट्ट-- अनारम्प रवाहाकारेण वा पपदारेग । मापाय 2 आती होति' इति विभाय कल्या वा देवेभ्यो हविः प्रदीयते' इति श्रुतम् । तेन च वास्य-समिधि द्वितीयामाहुति जुहोति' इति प्रभसरूपेण मैदमहीकृाय स्वाहाकारपपट्कारयोः देयकमाङ्गत्वेन निधिः प्रयाहुति एकैफसमिदाधानस्य आवश्यकतामायणात नानि- विकासश्च न्यायादेव माता अनूदते । एन केचित् । यमः । अनियमन शामसार्थस्य अथवादादिना नियम- साहिमिषु 'पृथियै स्वाहा गन्तरिक्षाय स्वाहा' इति । नस्य बहुशो दृष्टयात् । अन्यथा 'सुपेणाक्यति' स्वाहाकारः भूतः । सोऽपि पूर्वन्यायेन उपसंहारार्थः । इत्यादी सोपिनियमो न स्यात् । अत एव एतस्य अनि इति माने, विशायकमन्त्रयोः स्वरूपेण उपसंहारा-होत्रपकरणस्यत्वाद् अर्थशद वाचन नियामकतेति कपा योगात् मन्त्रकाप्यम्बाहाकारविधिना उपसंहारो वाच्यः । विगतं भाष्ये एवं निरसा ! संकर्ष. २०४१८. तस्य च षटकारस्याचिफलकम्वाहागन्दनिषमप्रयोजन • दहीमेणु मिन्ने जुहोति' इत्यादिजुहोनिचोदना कत्वसंभवे अनुपस्थितशेष्यन्तरपरिर्सच्यारूपोपसंहारपयो- १ विहिवे अविहितिद्वन्यतायेष्वपि प्रकृति विशेषानि जनकरवानुपपत्तेः नाप्रोपसंहारः, अपितु म्यादाकारशब्द-र्धारणात् नियनविध्यन्तातिदेशानुपपत्तेः अनियमरावति- नियमः एम इति प्रायः परतरतु 'मान्याया अपि । देशयोश्च अष्टमा निगलवार अपूर्ववेन अगाले वपद् करोति' इति वचनेन वषटकारस्य याज्योत्तरकाल- १३यमाणेषु यायतस्य द्रग्यदेवतादेः इतिकर्तभ्यता, भविमानात् पत्र यायामात्रकरणको परागः, तत्र मपटकर जातस्य संनिपन्योपकारिन नियमापूर्वद्वारा करणापूर्वी- एव नियतः । यत्र तु याज्याभिनमन्धारणकत्वम्, तत्र त्पनिमात्रे पर्यवसायितया अन्यावधारितस्यापि अगत्या परिगेषात् स्वाहाकार एवं इति यवस्थितविरूप एव । आरादुपकारका सान्यकरणानुप्रसाधनयमपि करिपत्रम् । तयोः । एवं च 'पृयिन्यै स्वाहा' इत्यादी स्वाहाकारपाठो मन्मथसिद्धयर्थः । अत एव पत्र खाहाकारो नपविता, g दविहोमेपु वचनाभावे सझन् गृहीतमेव सम्म उकविधितः स्वाहाकारविधानेऽपि न तस्य मन्त्रन्यम्, नियतम् ।। तद्देपे मन्त्रम्नेषप्रायश्चित्तं का, न तु नत्र स्वाहाकारम्यवा- दविहोमेषु ' चतुगृहीतं जुहोति । इत्यादि नियमानु- भावः । अत एप भोदुम्परीहोमादौ मन्ने तत्वाठाभावेऽपि | पलम्भात अनियत रूपाक्गुहीते प्राप्त प्रथमं पहातमापि 'मधेश औदुम्मरीकणे होग का भूमिगते स्वाहाकार' | होमसंभवान् प्रथमोपस्थितन्यायेनेव संख्या नियमले । इति स्वाहाकागानुवादेन कालविधिः स्वाहाकारमासौ | अत एव 'चतुरन्नयति, दिजोति ' इति विधाय 'अष उपपद्यने । कविध होमविशेषे न स्याहा करोति' इfit | कय दे भाहुदी यवतः' इत्यादि नोनयनचतु के रोम- तपर्युदासोऽपि उपपद्यते । मतो नापसंहारः । सूखापरि चनुष्कस्य आवश्यकता पनितोपपद्यते । संकर्प. २४१६. अस्मिन्नेवार्य योजनीयानि । होमेषु सर्वे 'उपाशु यजुपा' इत्पर्यवत् । था मण्डन--विहोमेऽसिले स्वाहा।'११. ३३.२९ पृ. ८१३. . सविहोमेषु सषु स्वाहा) शंकर--- स्वाहाकार सर्वदोमे ।। १२. भवति । भा. १८१०२०-२२. . दबिश * दविदोमैयु 'चतुदीत जुहोति' इत्यन प्रया स्वरूपनिशदनातिरितः तथा न्यारो म भ्यने , माषि गृहीनेनापि होममेमवात् प्रमोपरिखनन्यादेव (1अनिदेशेन तत् प्राप्यने । पागीयान) धर्मागो तापमति ११) सेख्या नियम्पते । संकर्ष. २६. | देशः, यायावेन होमरेन र येशुण्यात् । नापि होमा विहोमेपु प्रतिहोम समिधमाधायेय होम.॥ यानाम्, कस्प होमस्य धर्म: पस्मिन् होमे प्रवे इति दसिमेणः पूर्वपनियमिन्धनस्य त्यावश्यकावेऽपि विशेषनिर्भये प्रमाणाभावात् । (अमिहोम-यायक न तथ समिप्रक्षेपनियनः । सामिनोबिन नियाम-नारिष्ट्राम पववाविशेषादिति भावः) अतो धर्म- भागात् । इति प्रा, अग्रिोवपकरणे' यदेका हमिय. प्राप्यभावान् दिविसीम ए मावयेत् कथम् न्यु ।

·धेयवम् ।। - जुहुयात् , दर्विहोमन्यायः २०१७ दविहोमन्यायः पनाSपि आकाङ्क्षा रवरूपनिष्पादनेनैप शाम्यति । तथाऽग्निविपोः ॥ ८॥ गीभ्या. ए. १९२-९३. भाग्यम्- अयोच्येत अग्रिहविषोः कार्य दविं. र दहिहान्यायः । दसिंहोमशब्दस्य कर्मरम. ! भविष्यति । दरों होमो दविहोमः, देवा होमो दाहोम इति । नत्र चूमः । नयाऽमिहविषोरपि । यथा पात्रका दाहोमो यज्ञाभिधानं , होमसंयोगात् । स दर्विन युज्यने , तया अग्निहवियोः कार्येऽपि । तप्रापि १॥१॥ आइननीयः आधारलेन विदितः पदाहवनीये जुहोति' "यदेकया भाष्यम्- इति, अन्य प्रदेश वेन पुरोडाशादि । तस्मादमिहरिलो- विहोम कुर्यात्' इति भूयते । अस्मिन् दहिमशब्दे भवति संशयः। कि रपि कार्ये न देवनिवेशः । उक्तश्चार्थेऽसंबन्धः१९॥ गुणविधिः उत कर्मनामधेयमिति । कि प्राप्तम् ? दविहोमो यशाभिधानम्, कर्मनामधेयमित्यर्थः । कुतः ! शेम. भाष्यम्-उक्तं चास्माभिः भोः कार्ये अन्यत् संयोगात् । होमशब्दोऽत्र । तमधानक्षा समानः। गम्यमसमर्पम् । दानपचनाकाशनर्म औः । न चैतत् दविशद उपवर्जनम् , होमश्च कर्म । अथवा जुहुयादिति कार्य अन्यत् द्रव्य शक्रोनि कर्तुमिति । तस्मान् न अग्नि- कर्मोन्ते । तेन समुचितः, यदेकया जुहुयादिति । तस्मात् का दरुपदेशः । अतो न गुणविधिः । कर्मनामधेयमेव कर्मनामधेयम् । स्थितं तावत् ततोऽन्ता प्रक्रियते । दविहोमशब्दः इति । द्रव्योपदेशदा गुणाभिधानं स्यात् । ५॥ सोम-अत्र प्राभारः करिष्यमाणातिदेशापवाटायें- तया गुणयिष्यादिविचारः इन्युक्तम् , तदयुक्तम् । अर्ग- भाष्यम्-यतादुत्तरमुच्यते । यदुक्त कर्मनामधेयं वादगनस्य दविहोमशन्दस्म आतिदेशिक-यामानेन अप दहिोम इति , तन्न | हि तर्हि १ गुणानिधानं स्यात् । वादावामावात् । सन्मात् प्रसन्न एवान संगतिः । गुणनिधिरित्यः । कुनः न्योपदेशात् । द्रव्योपदेशो - वगम्यते , दम्या होमो दर्विहोम इति । एवमेतो दादोमः सूत्रार्थस्तु- दर्पिोगशन्दा यशामिभाग कर्मनामयम्, दोमसयोगादिति । शब्दो यथाप्रसिद्धिकल्पिती भनिष्पतःतस्मात् गुण. वि-- दहीमो गुणो नाम बा , गुणों दधिहोमवत् । विधि:। गुणासंभवतो लोक्वेदयो म तद् भवेन् ।' न,ौकिकानामाचारग्रहणाच्छन्दवतो चान्यार्थ- विधानान् । ६॥ भाह-- तदेव सिद्धेऽतिदेशे दर्वीझमेषु तदपवादं व दशेमशब्दार्थो निष्प्यते तिमन तानदयं दर्या- माम्यम्-- लाई गुणविधि । कारगम् ? यस्य गुणम्य विधिरिति शक्तुिं शक्यम् , सोमादिवत् लौकिकानां तावदानारगृहीता दर्वि: 'न्यग्विलया मूल्दण्डया | विधिवाश्य श्रवणाभानेन विधायकवशवाऽनुपपत्तेः । न दा जुहोति' इति । मान विधातम्या । श्रोतानामपि च वारनुहोमीयगुणाविप्यर्थनाये यदेकया अपादविहीम अन्यानि मार्यानि पाचाणि आम्माता नि । सुवेण जुहोति' कुर्यात् । इत्यत्र श्रुतस्य दविदोमपदम्य पृदिपदयन् चिमसेन जुहोति' इति । ते मा दयविकल्प: स्यात् । पदान्तरकर पनपा विधायकत्यसैभवा, 'पुरोऽनुपास्यामन्य स चान्यायः । याकारणं सुरादीनां विधायकः थग्दो- यापया जुहोति' इति ऋद्रयरूपगुणविधेयापेक्षामायात् । ऽग्नि , 'सुवेण जुनोति' इति, न तु दः । तत्र हिनच सिदनिदेशान्ययाऽनुपपत्या सरद देवेश्यो भानुमानिको विभिन्। धारपति' नियत् वाक्यान्नरकल्पनया होमोदेशनैव दकि. दर्शनाधान्यपात्रस्य १७॥ विधायकत्वम् । पास्नुहोमे नाव सुचः मन्पशशिरपेन भाष्यम्--श्रमगध गादविहोगे दृश्पते । भूतान्या विधानुपशमस्यात्, होमान्तरेणापि मातेच 'याविळया त्यपूर्षो मुनमुद्रग्रहाति' इति । रामान गुणविधिः । मुन्दण्दया दा होति' इति सावचनेनैव तपाः, • मो. को, २५१ . .

·दविहोमन्यायः २०१५ दहीमदा भोलेपपि 'सुपेण होति , चनसेन शुहोति , शहा | पारपया होवि देवतस्वाय' इति । ननु विपरीतभेत. शुहोति' इत्यादिना तत्रतत्र तत्तापानान्तरसावाच । दर्शनम् , यदेकश जुहुधार्विहोम कुर्यात् , अदविहोम अतर्थ तमिल्यन्यायेन गुणविधित्वानुपपत्तेः दविशद सन्तमिन्यापद्यते । यदि दाहोम एवा, तत एकया पानान्तरस्प उपलक्षमीय एकदेशप्रवृत्तिनिमित्तेन दाश च हूयमानो दरिहोम एव भवति । तदर्शन या तत्साध्यहोममानस्येदं नामपेपम् । नोपपद्यते 1 यदेकपा जुहुयार्थिहोम कुदिति । मण्डन--विशेमपई नाम" अगोच्यने । यदि लेकिकामा नामधेपम्, न शंकर-दाहोमे च नामता।' वैरिकानाम् , सत एकयाऽपि हुयमानोऽसौ नैव दविहोमो * यदि केनविदुपदेशेन चा भतिदेशेन या प्रमाणम्) भरति अगरिकत्वात् , ततद्वचनं नोपपद्यते यदेकरा नलमामहे, तो दर्विहोमन्यायेन (८८४१६१,५-९) जुहुपापिहोम कुर्यादिति । तस्मात् शारकमेवेद वैदिवाना विभ्युदेशस्यैव हे यकी कापियामः । या. १५२६१७ | दर्विदोमन्ने । एवी ज्ञापनमुक्त, कुव. मासि. ! उच्यते । होमशब्दस्य सामान्यामिषाविन्यात् प्रामि । • दर्विहोमशब्दः धर्मनामपेयम् । स्थालीका, | तस्माकिरुवैदिकानों नामषेयमेतत् । अपकाः, अग्निहोत्रम्, नारिटोमाः इत्यादयो लौकिया वि-- रोमियोत सर्वसनामा, ssयोमा- वैदिकाच रेया दहिगरः । एव ज़्या., अन्याताना, वाक्यतः ।, निमितसाम्या वेदेति तदुक्तः सर्व-तम्म राष्ट्रभूतप दर्षिदोमा एव । वि. ८1१1१,४. वत् ॥ दपिहोमशब्द, स्मार्तानां श्रौतानां च कर्मणां भाह- ('अधिकरणयार्थ प्रथमाधिकरणे पर नामधेयम् ॥ भादीपिकाया निवेशित. । तत्रय प्रकृतद्वितीयाधिररको स लौकिकानां स्थान , कर्तुलदास्यत्वात् । बाट पयुक्त पृथक् कृन्न अस्माभिरत्र निवेश्यते 1) तत्रापि २२॥ यथेष स्मातांना पार्षगन्धाटीपाकादीनां रि दावि. भाष्यम् -- यदा कर्मनामयम् , तदा विन्यते कि होमिक इति प्रयोगदर्शनात् प्रवृत्तिनिमित्तमावास्य देवा लौकिकाना स्मार्तानां कर्मशासष्टकादीमा नाम दविनामधेयम्, तयन वास्तुहोमे प्रयोगात् योनानामपि । होमदः, उत सर्वपामेलारिकाना वेदिकानां चेति । न च वास्तुहोमस्य एकया अदा करणे दरिहोमव- किं माराम १४ लौकिकाना स्यात् । स पल दर्विोमान्दो मसक्यमिधानात् यस्तो दविहोमत्वामावावीत. अस्य लौकिकाना कर्मणा नामषेयं स्यात् । कुछ ! कर्तुखदास्य । प्रयोगस्य विरुद्धचमिति वाच्यम् । दविहोमदार मा. 1, वेन दविनोमादेन समारयायते । मात्रनामत्वे वास्तुहोमे एकया या क्रियमाणेऽपि ददि. 'शिनीना वाशिमिको नामग, अबठाना दाहिोमिको होगदानापञ्चे, अम्मावादाप शापविषया श्रीनार भादाण, इति । य गत् करोति, लेन पात्यायवे । होमेषु दाहोमपदवृत्तिमायकन्यान् । अतः सर्वनाम- यथा लावक पायक इति । यदि चारकाना नाम- घेषम् । सतरतेमा कर्मणा शर्मा दाबहोमिहापा मण्डन-शैगिक वैदिय च ।' तर दर्वि- मांवीति । तस्माठौकिकाना नामधेयम् । होमपदम् । सपी का, दर्शनाद् पामुद्दोमे १३॥ शंकर- 'नामेतद् दिवानामपि ।' भाष्यम्--- सर्वेश किकानां वैदिकानां च नाम- दविदोमगन्द होमानागेय नागधेयम्, न पेयमेठन् । नगकिकानामेन । कस्मात् ! दानात वास्तु] यागानाम् ।। होमे । वास्तुहोमे हि वैदिक रविहोमवं दयनि । जुद्दोविचोदनाना या, तसंयोगात् । दाया॥ प्रदेशमा मुटुयादविहोम पद । पुगेऽनुवाक्यामनन्य भाज्यम्-~ -विधान दिकानां नाम स्वात् । तेषा घेरमेतद, .

·. . दर्विहोमशब्दः २०१९ दर्शस्याङ्ग दविहोमशन्द इति भितम् । इदानी चिन्त्यते कि याति. टुप-- अमावास्याऽमावा दन्याभारात् । ततः चोदनाना जुहोतिचोदनाना च सर्वेषा नामपेयम् , उन । किम् । आह , कर्मागावेग ( मकन्यतामा-) प्रतिवेपो जुहोतिचोदनानामेवेति । अविशेषात् सर्वपाम् । इति लक्ष्यते , प्रतिषेधेन खकार्यम् (लक्यते) । पञ्चरायो- प्राप्ते , उच्यते । जुहोतीना नामधेयं न यजतीनाम् । | अपि दर्शाभावे विधीयमानः प्रयोजनामिनापी । तस्मात् कृतः १ तासंयोगात् होमशब्दप्रयोगात् । अयं होमशन्दो | ( साकादशत्वात् ) अभावेन यत् ( प्रयोजनं दर्श- जुहोतेवाचको न यस्तेः । यजतो लक्षणया स्यात् ।। माध्यम् ) लक्ष्यते, तत् साधयन् एकवाक्यता दोन तस्माग्नुहोतिनामधेयम् । याति, फलसाधनम्य नाझं भवति । अयथा अत्त करणे फल वि-'यजतेरपि नाम म्पाज्जुहोतेरेव का, ऽग्रिमः । पन्यामायः। फच्यसामावात् (पञ्चशरावस्थापि) तदङ्ग সুবিহীদ, ঘটনলখা | त्वामायः, अफल साधनस्य यत् अङ्गम्, तत् अनर्थ के भाट-तत्रापि दोगपदभवणात होमानामेव , न तु | (स्यात् )। यागानाम् । न च यागस्थलेऽपि चतुरवत्तं जुहोति' अङ्गविधि, निमित्तसंयोगात । ३१ ॥ इत्यनेन होमविधानात् तन्नामयोपपत्तिा, सपत्यजुहोतिना भाष्यम् - अनं वा पजन विधीयते । हविपः प्रक्षेपमात्रस्यैव प्रतिपत्तिरूपस्य लक्षणया विधेयत्वेन तस्य | आती निमित्त यागः भूपते । नन प्रयायतनि, यद्वा मुपहोमवाभावात् । अतो होमनामधेयमेवेदम् । इदं । निमित्ते स्वतन्त्र कल्प्यं फम्, यद्वा अमावास्यायाः यत् च सिद्धमेयोत्तरविवक्षा प्राप्यते । कार्य तदस्य, यद्वा नम्यामिति । स्वातन्त्र्यं तावत् न, मण्डन- 'जुधोतरेव नामैतत् ।। करणलात् फलम्य | नामावास्यायाः काकि कार- शंकर-'अन स्याद् होमनामना । णम् १ अभवणात् । नेवं श्रूयते , सम्माः कायें वर्तते इति । कर्तव्योपदेशेनापि मान्यतमाश्यवसानम् । विवापि दर्शः । चन्द्रमसः अदर्शनात शस्यते दर्श इति । पोषु विवक्षितेषु कतैयोपदेशः व्यवकल्पते । ननु एव- वक्तुं विषयदेतु वेन । वा. रास३३ पृ. ४८१. * दर्शों न पौर्णमासीविकारः न या पौर्णमासी दर्श मभिसनन्धो भनिष्पति 'यम्योभयं हतिः श्रातिमात्, | स एतेन यागेन साधयेत् , यत् साधयितुभामा । कि विकार । वि. ५/१६, ० दशः पूर्वयोधिपयसोनाशे चाग सामिकामः ! यत् अमावास्यायाः फ्लम्' पयोन्तरेण दयनरेण चानुष्ठेप: । ६४|१०. इति । अत्रोच्यते । फलपदेन संबन्धाभावात् सबन्धस्य दर्शस्या. विरातिनिमित्तकः पञ्चशराब- विधायक वारम् । अत्या च यागकर्तरता विभीमते, योगः सा च वाक्यात बलीयसी । तमाम तत्कायें वर्तते इति । स प्रत्यामनेत् , स्थानात् ।।४।१०१३०॥ कि लाई प्रयोजनम् ! तस्या अमावास्यायाः अङ्गम् । भाष्यम्- स एप नैमिनिको पागः, किममावास्यो ननु एतदपि नास्ति तथा अङ्गम् । इति, तोच्यते । मत्यामनेत, नेति । किमासम् १ स प्रत्यामनेद । स एष | सत्सव-शेन समानामात् तत्पयोगपचनेन गृह्यते 'दर्श- यागः अमावास्या प्रत्याम्नातुमर्हति । कुतः ! स्थानात् ।। पूर्णमासाम्या फलं साधयेत् सर्वर है। सइ, अम्प च याने विनष्टे याग एस यमाग्यो यदि न नटखागम् , | आबै एय यागः इतिकर्तपता' इति । तस्मादेवमन- ततोऽवान भाति । अपाङ्गम् , निषयोजनस्याये क्रिय. ] गम्यते विनष्टे हविपि मामावास्यं या शक्नोति स्वकार्य माणं नामयो नामेव मस्तुिमईन्ति । निगुणं च निमः | कर्तुम्, न अनगा इतिकर्तपतया हितं राहोति' योजनमेव । विनष्टमामावास्यं इति प्रयशम् । इदमपि इति । तम्मान निमित्ते कर्म अङ्गमिति । फत प्यमिति शाम्दम् । यत् विनम् , तन् मिमिति टुप्-- आरम्भं कर्म (येन फेनारि द्रन्येण ) न करायम् । च कर्तग्यामिति प्रत्याभायोऽवाम्पते । अवश्यं समापनीयम् । तस्मात् दर्शकर्मगौ नास्त्यभावः । . ।

·दर्शाङ्ग २०२० दो आनेय . सभागर ( दर्शस भारत ) तकार्यय लक्षक मास्ति । | येति तत्र रिशिष्योगस्तित्वात् तापक्रया न (1) दर्श प्रतिषिय पञ्चगरानो विधीयते । यथा वाक्यात् तदङ्गत्वमेव, न तु प्रारणात् माङ्गलम्, अनु. गिरापदै प्रतिपिप इसपदम् (विधारते ) । तत्र धानखादैश्यात् दर्शमानाङ्गल्यं वा । अत एव नारो निमित्त रापदस्य गिरापदं कार्य नवयति पनि विध्यमानम्, ए३. प्रयोगान्त:पायेव इदमन्नम्, न तु क्षाणनिमितकपुनः मिह नास्ति (प्रतिधो, येन कार्य लक्षयेत् । तस्मात् । प्रयोगवत प्रयोगबहि तम् । पवाराविधावपि मागिरभावात् दधानापत्ति मण्डन- 'दर्शस्य नैमित्तिवमहामेषः । पञ्च- नग्नि । ययाश्रुताकरणात् ( यगाभुतेन द्वन्गेण अकर- रामपागः । मात् दर्शस्य य:-) दोष उपजायते , तनिर्याताये शंकर-- सा च किया म्याद् दयिम् ।' विधीयमानम् (कर्म) तदोपपनिठमाधानाधान * दर्शस्य दपहकालवं पर्वणि अन्यन्वधानम् , (दशेन-) एकवाक्यता पानि । ( तस्मात् भइमितिमस्य बहिपश्च सपादनम्, प्रतिपदि इटिः इति । सिम्)। विकृतियु दु सदाकाल वम् । वि. ५१४१७, दर्शन्य गा--- पचरावयागः भगावास्यायाः मत्याम्नायः । पिण्डपितृपशो नाङ्गम् , किन्तु पुरुरार्थ कमन्तिरम् । तस्य स्यात् । 'स्थादेवं यद्यमावास्या निवृत्ता, न तु सा | च का अपगह अमावास्यायामपराई पिण्डपितृ- तथा । पूर्षद्रव्यविनाशेऽपि द्रव्यस्यान्यस्य । यशेन चन्ति' इति वचनात् ! - दर्दास्थ संभवात् ॥' पूर्णमासम्य च एकस्मिन् प्रयोगे प्रयाजायगाना सद- सोम--- प्राप्ठनिकी संगतिः । अयोचरस्म हविपे । नुहानम् ! फरभूमाधिकरणम् । १७, दशंस्य वसानसाकुर्यात्' इति वचनेन पुन:प्रयोगस्य पक्षस्येऽसि पूर्णपासभ्य च सद्धभेदेन प्रयोगमैदे अनानामावृत्तिः । आवश्यकतया पुनःप्रयोगाप्रयोगाच्या अनुष्ठानविशेषा- | इष्टिराजमयाधिकरणम् । १९१२१३. दो अन्पुदितेपी भावेऽसि पूर्वपई दर्शस्थानापत्या तद्धर्म निश्मा, नन| नैमित्तिको देवताऽपनप | भा. ६५११११-९. सिद्धान्ते । तथा पश्चरायागभेषे पूर्वपक्षे प्रधानभ्रेष दर्श आमेयपुरोडाशय अवदानादिप्रदानान्त प्रायश्चित्तम् , इत्ये विशेषरे बोय.। कृत्या सानाप्यस तत् कर्तव्यम् । मुख्यत्रमः वि-- “दशैं प्रत्याम्नाय एतदन या, इविशर्मिता प्रवृत्तिकमात्र यलीयान् । सामागे निषनेतस्य प्रन्याम्नाय नया विधिः ।, पूर्वदन्य. अवदानाभिधारणामादनेष्यानुसूर्य प्रत्या विनाशेऽपि द्रन्यस्यान्यस्य संभवात् । अनिवृत्तेलदई सात् । ५।४।२।२ 11 स्वादातिगुणहानये ।' भाष्यम्-- सो दर्शपूर्णमासी । तत्र पूर्व पक्षी भार- दिदै कर्मान्तरं द्रन्यनाशप्रयुत्त गुण्य- धर्माः समानता पश्चादानेवस्य । प्रदान च आमेश्य परिवारावेन सानाररागतमा विभीश्वे, न तु वत्कगई । पुर्नम् । तर संदेहः कि प्राधिरेन ममेण पूर्व म तस्थाने तत्फलस्य पापक्षयादे. शिविगईणनिमित्तकम्य | अवदानामिषारणासादनानि , उत मुख्यमेश पूर्व या गानाग्यपाने पिके गानाशात् । नहि । मायन्येति । भातम् । भनियम इति । एवं माने, द्रव्यमाने थारालोपर, द्रशन्तरोत्पत्थर आवेन या वूमः । अवदानादि पावृत्तिन पूर्व दनः इति । TOमानोसः । न च स्यादिपस्त्र फरम्य वैगुण्ये कुत्त: । स अनुशतेभ्यो प्याकेन्यो नामविक: पनि अनुत्पत्ते, तस्य साधनापेक्षाया यागम्य विधानम् । बन्यो वा वा फलितो मतिपनि दर्शयति र शशी पाव्यम् । तथाले सन्नामनाउभारे अनुपाने मि 'दमः पूर्वमरवेषम् ' इति । सभुने: संकोनापनेः । अतः अपेक्षितगुण्यसमाधाना- इप-भयदानाभिधारणासादने (पानुपूर्व प्रवास यादेनेव अस निघानम् । भोशा र माया साद) (भाप्पयो, अपानानिधारणत्रणं प्रधान- 1 ।

·दर्श आमेय २०२१ दर्श आग्नेय चतुबत्तात्रवभूताबदामाभिधागविषयं मा विज्ञायि का यदि दध्नः पूर्व प्रवृत्ताः इति कृत्वा तस्यैव आसा- इलाह-) विष्टकदवदान प्रयाजशेषाभिधारण बहिपि दनं (प्रथमम् ) क्रियते, तपा सति प्रधान कगेण हवींमागदपति झ्युदाहरणामि । (तर ) प्रावृत्तिर- | आग्नेयस्य ( पूर्वमासानं ) कन्या ( पश्चात् ) अन्येषां मुख्यमयोः कनरो बलीपान, इति विचारः । (पूर्व- | कर्तव्यम्, इति (एतत् ) मानुगृह्यत । कुतः (पुनर्मुख्य- पक्षमाह-) तत्र : प्रथमं धर्माः प्रक्रान्ताः | यदि क्रमः ! अन आह-) पाठादि प्रथममायः, तहो तथैव प्रवृत्या तम्य आसादनादीनि प्रथम कियन्ते , ततो | दधि, ततः पयः इति ( हेतोः । यद्यपि ) एककमेव एपी भवति अङ्गाना प्रधानासतिः ( प्रधान प्रयोगविहितानानां (बामेयादीनो प्रधानाना खीयो ) इविकतम्यता सैनि- पररपरमायाचिरित्यर्थ, ) इताया ( मुरन्यक्रमेण निय-दितागतिलपति (तथापि) महत्वयोगान् विक्षणपयहि माणे सति ) अन्यम्स (आग्नेयम्य ) प्रथमं क्रियेरन् , (आसादनाम) एकै प्रधानममिलपति । (ततः किम् ? तत्र ( दविधर्माणा पूर्व प्रक्रान्ताना पश्चात् क्रियमाणाना लदाह-) प्रत्यक्षपाठात् ( एव आग्नेयादीनामवगतः क्रमः। निग अत्यन्तम्-) प्याथानात् प्रधानमन्यासत्तिर्वाध्येत । तेषां च एकैकस्य स्वीया धर्माः क्षणद्वयायवहिता: कर्तप्पा; (परस्परमत्यासत्तिरित्यया । तदेव दर्शयत्ति) प्रयोगवचनेन । इति) पूर्व पूर्यस्य धर्माः (कर्तव्याः ) तनो द्वितीय- माहित्यात् ( गमावस्यागतविम्यापि साहित्यात् अनुष- तुवीययो । नत्र यदि दध्नः पूर्व क्रियेरन् , नपा सति पत्या ) यावद्भिः क्षणैर्यवधानमनुज्ञा सन् , तावश्यः पूर्वमासादनमनुभवितव्यम्, इनि यः अवगतः प्रधानेन अधिकैरपि कृतं स्यात् ( नचायुक्तम् । तसात् दध्नः अङ्गानां क्रमः, म बाध्येत । (भाष्यमनूग आक्षिपति-) प्रथम कार्याणि)। प्रदानोपकमा एने न पृथक् पदार्थाः इत्युक्तम् । यथासदानं या , तदर्भवात । ३॥ या योऽपम् । (अप्रत्यापे हेतुस्तु बार्तिक नोक्तः । म भाग्यम् -- यथाप्रदान या कर्न पागि । यम्य प्रदान (न तन्त्ररत्ने इस्थम- माद एतेषा पृथपदार्थस्य सचिट. पूर्वम् , तस्यावदानानि पूर्वम् , पश्चादानेयस्य । कुतः ।। प्युक्तम् 1 अप प्रदानाभिधारणामिप्रायमिदं भाष्यम् , प्रदानचोदनागृहीतवात् अवदानादीनाम् । पदानोपनमा | तदयुक्तम् । नस्य अनुदाहरणवात् । न च तदेवोदाहरण- एते, ने पृथक्पदार्या इत्युक्तम् (५।२।४।६) । अभि- मिति शक्य वक्तुम् । पूर्वमेव अवदानादेः प्रदानान्तस्य पारगमवदानं च तस्य प्रदानविकीयैव क्रियते । आमा एकपदार्थविप्रसाधनात् ।... तसा स्विकृदयदान- दनगति प्रदानार्थमेव भाप्सनकरणम् । एष पार्थता | विषयमेर यथाकथञ्चित् मायं न्याख्येयम् )। भवति तस्मात् मुख्यफमेगागानां प्रयोग इति । यनु दनः लिङ्गदर्शनाय । ४ ॥ पूर्व प्रवृत्तिरिति । अर्थात् पूर्व प्रवृत्तिः, न पाठान् । भाष्यम्-हिमपि एतस्मिन भवति । ' प्रावृत्तिकाच मुख्यक्रमो बलीयान् । मुरब्यक्रम गृह्यमाणे वामन अग्र अमिधारयति, वत्ती हि प्रथमावाज्यभागी प्रथम एका पदामों विपकृष्टकाल: स्यात् । माचिके पुन- रक्ष्यन् भवति ' इति । तमादपि मुख्पकमेष नियम गुलमाणे सर्वेषा विश्कर्षः । तस्माद मुरम्यकमी वटीया- । इति । निति । अप यलिङ्गमुक्तम् , दनः पूर्वमवदेयमिति । टुप्- (लिङ्गदर्शनाच इति स्वार्थमा- )लिङ्ग- अप्रोच्यते । भुताभिप्रायमेतद्भविश्यति । तसाददोषः । दर्शन च इममेव न्याय दर्शयति यस पूर्वमवदानम्, दुप्-- (सत्यम् ) दा पाठात् (पूर्वगः केका लम्य पूर्वममिपारणा ' हेनुपन्निगदनार्थवादेन । अतः धर्माः) पूर्व क्रियते, अपरेयुः पाठक्रमादेव आग्रेयस्य तुल्ययायत्यात् इतरेपरि तयर भवितुमईति । ( नसा- (निर्वापादयः) परे ( भान्ति ) । एतापनि विषये मुख्यत्रभेग नियमः इनि)। मुल्यमावृत्तिको नायनरना , पाइफमस्य प्रत्यक्षवात् । सोम-- मुख्यार्थपाना मुख्य वात् तगर सचिन्ता- बेवासादने व नाति पाठः काप पूर्वमाशाइनामिति । चतरं जपन्यप्राणाचा बनावचिन्तनात् संगतिः । - ·पदार्थ. इत्युक्तम्, दर्श आरेय २०२२ दशे क्सौपारण वि-- 'अवदानादि सानाय्ये पूर्वगामेयकेऽथवा । | Etate, *दमें निर्वापः श्रीहीणाम् , पूर्वगतिक धर्मप्रवृत्तिरमतः सानाय्ये पूर्वतोचिता , प्रदानं पूर्वमा ति: 1 ६।५।१. दरों पूर्णमासे व पार्वगहोमस्य मेयेऽवदानं च तयोचितम् । अहाना मुख्यतयत्वामुख्य- अन्यतस्यैवानुष्ठानम् । भा. ९४२१९९५६-५५. फमालित्यन: ।' नतु अवदानादिः यदानान्तः एक: * ददों पूर्वेयुर्वेदिः, यागदिने निर्वापादिममिवासना- तर कुतः क्रमविचारः । एवं सहन्तम् । नानापों नाम । वि. ५११६. . दो याचिन्ता मा । अषया सिष्टावदानादिविषया प्रधानाझायो. कालमैटः ( कियाचिन् ) 'पूर्वंगुरमा इस चिन्ता अस्तु। वास्याया वेदिं करोति' इति वचनात् । मा १५३३११ भाट्ट-- एव मुख्यक्रमेण प्रवृत्तिक्रमस्य माघ। • दशैं 'प्राचीमाइरेत्' इति पृक्षस्य मारयता दाता यथा दन. पाटादयाञ्च पूर्व धर्मा दोहनादयः, पादा- रयते । शाखाबाद: । पि ४१२१२ मेयम्य निर्वापादयः क्षतिक्रमेण च हविरासादन- दर्श घत्सापाकरणालेन नतमयोग असं- प्रयाजशेषामिधारणस्विरदयदानादीन्यपि कन्यावेन नयत्पझेऽपि ॥ प्रामानि गुल्यामा प्रथममायस्य कागि, पाद्दमः। प्रधानाना हि पाटादेव पषममामयस्य , पश्चात् सानाय्य- कालवेत् समयपक्षे तल्लिगसयोगात् । ६५ म्यानुष्ठानम् । यद्यपि च आसाद्नादीना पाज्याऽनुवाक्या- १३॥४१॥ प्रवृत्तिकमाव वाभानुष्ठानमपि प्रसज्य इति भूमावि भाष्यम्-कालार्यः संयोग इत्येतन् रामविगतम् । प्रवृत्तिकमान्यास नियममसको मुख्यक्रमस्य नियामकत्व- इदानी संदेश: कि रोगयत्पी एव माला, उत असेनयतो मात्रमिति नेद विरोधोदाहरण प्रभवति, नथापि अन्य-प्रीति किं प्राप्तम् ! सनयत्पक्षे 1 कुतः । एव देतादृशोदाहरणं मुग्पम् । दूषमतादीज तु मुख्याने ध्यते पुरा बसानामशक्तों: । इति 1 न चासनक्तो प्रधानप्रत्यासत्यगुडः । मत्तिकमे तु अनाना परस्पर-वसायाकरणमात । तस्मात् रोनरपये एप का.) प्रत्यासनिः । अतस्त्रस्य बाघ । अत्र न प्रधानावदान- अपाकरण लिङ्गमिति । मुदाहरणम् , तस्य प्रदानेनेकपदार्थत्वल स्थापितवात् । कालार्यत्वाद् योभयोः प्रतीयेत ॥४२॥ मण्डन-- ग्राम मुल्यम्, न प्रतिक्रोिधे।' भाष्यम्--वाशन्दा पक्ष म्यावर्तपति 11 नया शंकर-पत्तेमुख्यतसगा।' वाघ.1 पछे एन । अन्यतोऽपि प कार: स्यात् । कुन ! • द आमेषसांगाप्ययो. कमः मुन्यक्रमेण । कागर्थयात् । न मापारणेन ते विचित् प्रो- ख्न. ५।१११११, ० दशै आराधनं दो वकालीन- जनमस्ति । मालेग तु प्रयोजनम् 1 येन च तप प्रयो. वन पूर्वपरिस्र्थसिद्धमा वि ६।५।१. दो इन्द्रामी-जनम्, सरूपते ।क्य पुनर्व-सागरण कालर्यमिति ! इन्द्र-महेन्द्रा. पुरुषोदेन भयलिटा । मीन्या..दों पयत्वात् । ययगे इसे अवाकियन्ते । तथाहि रा. दोहा दम्पर्धः, दमो प्रहकाल साध्यन्वेन पूर्वपरित्यय । यता भवति । इतरथा अाधार्थता स्यात् । तस्मान्ने पी. निम्म् । वि. ६५६१, • दशे दोहः नियाग्रिहोत्रादौ | देयावे व सापकरण भयते इति । मनुफ for यशोपवातिना कार्यः । प्रेतामिहोत्रे न प्राचीनावी निमा | प्रयोगात नियपक्षे एवी | भनियोऽपि कार्य. १ ३१,४, दरों दोहो न पूर्वेषु, सायम्, ERIEनात् । यस्यापि न सानास्यम् , सत्यापि य-सापा. ७ यर्थः । यागदिने प्रातम, ए पयोऽयं एच! मरणमे म स्यात्, न तु छापाहाणाऽपि । काङ्ग्रेन २१६१८, . दोहयो एकम्य सोनाऐ चन प्रयोजनम्, न मसापासणेन 1 यथा गड्वेना. पसराव योदन. प्रायश्चित्तम् । ६१४६॥ तच कर्मान्त | TAIM तम्पमिति । पसिनपि प्रामे छड्यो नाप्पापले रम् । स दर्शना, नव दम्य प्रतिनिधि सस्मिन्नपि सामानको नीति, नागमन परिराश्यते । 1 - ·। दरों वत्सापाकरण २०२३ दशैं शाखाऽऽहरणादयो एपमिहामि अत्यपि वासापाकरणे, वाकाले विद्यमाने, था- एवं क्रमस्या विरोध दर्शयिवा इदानी विरोध व नस्मिन् काले न परिहास्यते इति । दर्शयति । शाखाहरणादीनामोपवसध्ये देशसामान्यात् सोम--सूने तलिमयोगात् तस्य कालस्य यत् अवान्तरमकरमादा ध्यत्वं प्राप्नोति। लिङ्ग चिह्नम् , तार्पयोगादित्यर्थः । प्रकरणाविभागाद्वा तसंयुक्तन्य कालशास्त्रम् । वि--सानाय्यितः कालः स्यादितरस्यापि चा, | २९॥ ऽनिमः । बासमत्वात् लक्ष्यकालो अन्यस्याप्यस्त्वतो. भाष्यम्- प्रकरण हि साधारणम् । यथैव दन तिम:' एवं पपसः । कमात्र प्रकरणं बलवतरम् । तस्मादुर्भयार्थी भा-- यद्यपि वसापाकरणं कालोपलक्षणं न तु | दोहधर्माः। अपि च, न सायदोहस्य पूर्वथुरा नानम् । क स्वपमहम्, परार्थयात् । तथापि तदभाने कालस्यैव । ताई ! उत्तरेथुः । कपम् । एवमामनन्ति, ' ऐन्द्रं दध्य- शानुमशक्यन्यात् सानाच्यया जिन एव वत्सायाकरणमत्वात् । मावास्यायाम् ' ' ऐन्द्र पयोऽमावास्यायाम् ' इति । भमा- मम । अत एन एकपुरोडाशयामशीषोमीयाभावेऽपि वास्याया हि उभयं साग चोदते । स एष सादोशः आमेयसत्वात् कामोग्लशणसत्वेन उपायाजेऽपि न अर्थात् पूर्वयुग्नुष्ठीयते । स्वमाव एप दप्नः, यत् पूर्वेग- क्षतिः । इति प्राप्ते, ' शङ्कवेलायामागन्तव्यम् ' इत्यादौ रुपकानं अपरेयुरमिनिवर्तते । तसात् सायदोइस्स फमे उपलक्षणापायेऽपि उपलक्ष्यानपायात् वत्सापाकरणामाणे- आनाता इत्येनदेव तावनास्ति । अत उभयार्था दोदधर्मा पि अन्वाधानपवादावरूपतत्कालानपायात सोनाम्या- इति । भावेऽपि कर्तन्यमेव प्रतम् । वा-प्रधान धर्मदेशे फियमाणं क्रमं प्रतिपयते । मण्डन--' असंनयास्वप्ययमेव कालः।" पठयमानं च सवान्तरपकरणम् ।दवियागनु अमा. शंकर-' अशानाय्येऽप्य भवेत् ।' * टों वेद्याः पूर्वेगुरपाऽपि इनिरमिसान्तस्य घायाया पठपते क्रियो र । तस्मानुरूपं पयसा 1 दधि- नापकर्षः । वेदिफरणन्यायः । भा. ५।।१६।२९, दशैं सियासु केचित् तस्य धर्माः पूर्वेद्यः क्रियन्ते । न च शाखा छेदनाहरणपरिषासनाना प्रयोजिका। उपवेपाधि- ते शाबाऽऽहरणादीना ग्राहकाः । गुणानां च परार्यन्वा- करणम् । ४।२।३॥८-९.५ दशे ' शाखया वस्मानपा- दमबन्ध.' इति स्थित वात् । तसादुमयसंयुकस शाररा- फोति 1 वि. ४।२।२, ७ दशे शाम्याऽऽहरणे दोह- । हरणादेवनात् पूर्वेयुःकरण न दध्वर्यत्वात् इत्यदोषः । धर्म उमयटोहार्यः । ३६८. सोम--- प्रयोजनम्-- पूर्वपले प्रातदोहाथै परसा- र दर्श शाखाऽऽहरणादयो धर्मा. दोहवयार्था पाकरणं शासयैव कायं इति नियमाभावः । तया पाय- एव, न केवलं सायंदोहार्थाः॥ दोइनिवृत्यनन्म शासानाशे माता न शासान्तर दोहयोः कालभेदादसंयुक्तं शृतं स्यात् । ६ पेशवम्, सिमान्ते व समविपर्यपः इति । सूत्रार्थरतु- २८॥ दोहयो: कालभेदात् सायदोहस्यैर स्थानम्, न प्रातदोहस्प। माप्यम्-- अस्ति सायदोहः, तथाऽस्ति प्रान्दोः । वेन मृत पयोपः मयुक्तं स्यादिति । सन्ति तु दोहधर्माः शारसाहरणम्, गवा प्रस्थापनम् , वि-पापाछेदादयो दोहे पर्माः सायं व्यवस्थिताः। पानाधनम्, गोदौडनमित्येवमादयः । ते कि सायदोहार्याः पातश्च सन्ति मा, सायं स्थानात से पूर्ववत् खिताः ॥, उत उभयार्या वि । तावत् माहम १ दोहयोस्तयोः, आनश्यपतिइतिः पूर्वक्नेह वियते । सलिनोत: अयुक्त धः शतं भवेत् । कस्मात् सायंदौरस हि प्रकरणात शत हेऽपि सन्ति ते ।।' ऋमे औपषमध्येऽनि गारााहरणादीन् समामनन्ति । भाह-- संपूर्ण मारयोः दभि पूा: अरेराम तस्मिन्नेवाइनि सायदोषः। तस्मात् मात् सायदोहों | श्य, उपायने । योहमधि शापाऽऽहरणादयः पातु इति योधर्मा। फिरन् । पामनुशानपादेश्यात् दधिमात्रात्यम् । इदि - ·- उम्पो दर्श शाखाऽऽहरणादयो २०२४ दछे शासानहरण प्राप्त , यद्यपि स्थानं भवेत् , तथापि प्रकरणेन तदाधः । वरुणं श्रीणानि' इति द्वितीयातृतीयासयोगात अदृष्ट श्योप- नहि अन पूर्ववत् क्लसोपकारवादिना मारणामावः कारो गम्यते । एवमिहापौति । राशियः न च म्यानमपि दधियागयास्ति , टुप- चासयोगमनाने । अया या उत्तरेयुरेवानुशनात् । दप्नस्तु विद्यमानमपि न मान. । प्रहरणे प्राधिकार इति संबन्धः । ननु चतुर्थ (३।४।११) क्यमिया अपूर्वखापनललवासापर्यनादकम् । न च प्रतिपत्ति शालापदरणनिति स्थितम । उच्यते । असारस्प स्मारकनिघोर दप्नैव यागोपस्थितः स्थानशवा, तादृशो- प्रतिपक्षावपि बुद्धादेरड्गमायो दृष्टः । वापि वरदेव पस्थितेः नेयसामावेन माइकत्वानुपपत्तेः किस दोहधर्माः । संभवेत् । तथमित्याशङ्काया युक्तमानिराकरण ... परेधुरंषानाताः, तमेव मान्यापेक्षायां प्रकरणादुमयाय वेन आरम्मः । अपगन्यमानाः पूर्वेचुरनुष्ठीयमानःविसिद्धपर्य पूर्व कालविधिोमयोषियमानत्यात् । ४५ ॥ सान्त्रण क्रियमाणा अपि न तन्मात्रा भवन्ति । दोदना. भाज्यम्'-~ फायविधिर्वा स्यात् । कुतः । दास्तु सामप्यादेव आयतन्ते इति विशेषः । विद्यमानत्याद । प्रखरतावर सुग्धारणाः माली विद्यते। मण्डन--' दोहदये दोहगुणः समत्वात् ।' सस्प प्रहरणाप विशिष्टे काले बाक्पान्तरेण तिहितम् । शंकर- 'समानो दोहयोविविः ।।९ नतः शाखाया: प्रतिपादनार्थ तम्येनतु पुनयंचनम् । • दथे शालाछेदनादीनां उपदेषो न प्रयोजक, / उच्यने । भवन प्रतरस्य पुनर्वचनम् । शारदा ३ अत्र किन्तु वत्सापाकरण प्रयोजकम् । वि. १३.. द विधीयते इति । उच्यते । उभयोरपि विद्यमानत्वात् । शासाछेदन - आहरण - परिवासनानो वसापाकरणमेव मातापि हि पूर्व विहिता व मागकरणार्या ।हमानी प्रयोजनम् . न कपालोपयानमपि । तथा छेदनादीनां पुनः किं गुणभूता चोचते , उस प्रतिपाद्यते इति १ प्रति. अनार्थत्वमेव, न तु मूलार्थन्वमपि । भा. ४२१३०८-१. पाद्यमानाया प्रयोजनम् । देदावियोगात् प्रचरितुमन. * दर्थे शालापहरणं मतिपत्तिः, नार्थकर्म । शार-बाशस्यात् । याच यानी व मात्रा देशान्तर- प्रहराधिकागम् । फे. २१०-१३. ० दशैं सयोगस्य, नए विश्विदन्ति । तस्मात् महरण प्रतिपनि शाखाहरण प्रसरेण सह अमोनि, ४१२१३, सास्याः। तस्मात परतः प्रपोजनामात् काल नियमः दर्श शासानहरणं प्रस्तरप्रहरणकाले ॥ क्रियते । ननु नृतीया अपघाने मवनि , स च शाग्वा प्रस्तरे शाग्या, श्रयणवन् । ६४४१४॥४४॥ याम् । अत्रोच्यते । असो शासायां तृतीया, भाष्यम्- 'दर्शपूर्णमासाभ्या स्वर्गकामो यजेत दिवायाऽथे । याच प्रक्षरे द्वितीया , सा तृतीयाऽथे । इति । तर भूयते 'सद शावया मखर महरति ' इति । यमनगम्यते ! सहयोग एषः, एकस्मिन् काले उमर- तत्र संदेहः किं माता प्रसरम्यानभूना , बहुपयोजन-मपि मामिति । अत्र यस निर्मानः कालः, तम्या- संबन्धस्तयोः । अ मालायः संयोगः, मसरारकाले नुवादः। यम्य तु अनित. , तम्य विधि । शापायाभ शाप्य प्रहन-येति । किं प्राप्तम् । प्रग्नरे शारण भयण- अनिर्याता, प्रस्तरस्य निति: । तस्य पुनरुचरणमा- या । प्रजरस्य अङ्गभूता भासा । कुन: १ सह शामया सार्थम् । तदपघाना | इतरम्पोचारणं प्रधानम् । माया प्रस्तरं प्रतीनि सहयुक्ते अप्रधाने तृतीया वियनि-चरितीमाऽर्थः, तन तृतीया । पारार्थमपि तृतीयाऽय., भवति । सा च शाखाया दवाया 1 तस्मात् अनरस्य तप द्वितीया | नसायथा निभतिवचनम् । शाश गुणभूना प्रखो दिवीया । सहयोगेन टुयू- काविाि उभयोविद्यमानयात् । ननु म तृतीश गुगतः, द्वितीया प्रधानतः । ननु न शासया 'सइयुत्तेऽप्रधाने ' पनि सहयोग एव उठीया । उन्यते । प्राम्य विदुपकारः क्रियते । सत्यं न दुई दियो यचैत्र, तन: शामाया अपियनौ गुणभाव: प्रस्ताव किंतु भष्टं नियते । भगवन् । यथा पयता मैत्रा- | था । यथा राजा एवं वाग्या, परवर आहुतिः'। , म - - - । - , ·-- - दर्श शासापहरण २०२५ दर्शपूर्णमासी एव घेत , काल्पता । उच्यते । प्रन्तरे सूकबाकस्स (२) तनु न समाधानत्वेन प्रस्तरपहरणस्येव निर्देशात् । असा प्रस्तरस्य यज्या वेन निर्देशात् यनि- शासानहरणम्यापि शासाप्रतिपत्तितया, किन्तु प्रवर- रूपम् । अन्यथा याव्यादीनि न स्युरिति । नैवमत्र । पहाणे शाररासाहित्य गुणत्वेन मैशायरुणग्रहे इव पप:- अतः प्रहरतिमाने शुद्धे सहयोग इति सूक्तम् । साहित्य 'सहयुत्नेोऽप्रधाने ' इत्यनुशासनेन गुणला- अतत्संस्कारार्थत्वाच्च । ४६ ॥ चगमात् । इति प्राप्ते, शाब्दबोचे गुण वनवणेऽपि भाष्यम्-नच दासया प्रस्तरस्योपकारो दृपः प्रयाजोपामिधारगन्यायेन अधिकमतिपत्यन्तरविधिकल्प- क्रियते । फार दमानव्य तृणख्य नोपकारे वर्तते । तृणं ने प्रस्तरवत् शाखामा अपि कृतार्थ चाविशेषेण प्रति- तु काप्टम्य रद्यमानस्य उपकुर्यात् । तसान्न शायण पाद्यस्वम् । अत एव शान्दबोचे गुणत्व श्रवणमपि प्रम्तर- प्रस्तरार्था। प्रदरणकाले प्रतिपत्यर्थमिन्युक्तम्, न तु स्वयं तन्त्रम । - नरमाच विप्रयोगे स्यात् । ४७ ॥ अतश्च अप्रीनयतः गाया बिनैव प्रम्तरप्रहरणम् । पोर्ण- भाष्यम् -- कि भवति प्रयोजनम्, यदि यस्तरस्य | मासा च यथाशक्तिमयोगे प्रस्तराभावेऽपि 'गुणलोपे गुणभूना, तथापि प्रस्तरमहरणकाले शारया प्रक्षिप्यते इति । च' इति न्यायेन शालाप्रहरणम् । उच्यते । यदि प्रस्तरस्य महियमाणस्य भाभूता बागा, मण्डन-शामा क्षिपेत् प्रस्तरहीमकाले। वती विना प्रस्तरेण न प्रदतम्या भवति । य अनन शंकर-'प्रतिपाया हतौ शापा । हतो प्रस्तरस्य भूता, विनापि प्रस्नरेण प्रश्तया । अस्मा मिस्त मस्तर- प्रहरणे प्रहरणकाले शारना प्रतिपाया अमो प्रया कासे प्रहले गति । तसाच विप्रयोगे स्मात्, तसादेव इन्यर्षः। कारणात् प्रस्ताविप्रयोगेऽपि शायायाः प्रहरणं म्यादिति । दर्श शाग्यामार्जने (शाराय: मार्जनं समय- दुप-- यदि प्रस्तरस्य गुण सूता शारा, नतो धिना | भूलिनिरसनम् ) ऊजे या प्रति मायः वि. रा॥१५, भारतया प्रस्तरोन हर्नयः इति व्याख्येयम् । पौर्ण-दर्श सानाय्यदोहे ' उत्तरा दोहरति । इति उत्तरा- मास्या प्रस्तर शाला प्रपोजोत् । सिद्धान्ते विनवाग्देन विद्यमाना. रवीयाः तिहम्यः उत्तरा: म गायो नाराया महतं यः । अषका अन्यथा पाएगेयमुदाह-दोग्धन्याः । ११११॥९, . * सानाय्यपानमोक्षणे रणम् । प्रातःसनीयेषु (पुरोगाशेण ) मसार विना न | 'अन्धन' इत्याविर्मश्र निधिपाटात् । क्रमाधिकरणम् । प्रहत या शापा पूर्वपक्षे । सिद्धान्ने प्रहतीयेति । ३१३१५, • ददों सोमयाजिनः पानाय्यम् , असोम- उपवेषश्च प: स्यात् । ४८ ॥ याजिनस्तु आग्नेयेन्द्रामो पुरोहागौ । १०१८।१४. भाप्यम्- पपा पूर्वः पयः हथा मति, सालारणे • दर्शामाराम्याशब्दौ एकापों भा. ४१४६३४. सति अनि च शाया विद्यते इति , उपवेष यति दर्शष्टेः मागुदयात् प्रक्रमः, न तु महनि । चासनि च स्यात् । यथा तु सिद्धान्त, तया मानाय्यपक्षे संवर्प, ३४. दशासर सती हि विपासने, पति तौर उपवेको ना-योति। दर्शनन्त्रण निधिषफोगः । भाह. १२।२२५. वि.-'प्रस्तर शाररया युक्त हरेत् ( इ.सनेन) दर्शपूर्णमागौ । गनीनाथाय सर्वः मलपति पासा विधीयते । कालो वा प्रतिप्रत्ययः प्रवृत्याऽत्रोप- पर्वणिपर्वणि मया दर्शपूर्णमासौ वर्तन्यौ इति । भा ॥१॥ रयते ॥, आयोऽनलविर्भानात , पतिपत्तिमपेक्षते । १९३३५. ० दर्शपूर्णमासी अपातनिपनेरेय तदुरी। पायोग्युना (शादा उपयुक्ता) रोमान्त्यः प्रस्तरे आन्तरापूर्वतारेण परमापूर्य बनपतः । वि. १११, प्रतिपादनात् ।' . 'दर्शपूर्णमासी इल्या सोमेन यजेतु ' अटिनोमयोः भा-सह शाराया मस्त प्रहरति' इत्यत्र प्रहरणे | पौरि । यिनम्, 'सोमेन यत्पमायोजनाचोर' एष मारमादित्य प्रस्तरम्य, न तु रोमे इत्युक्त बस्यपि ATTET १३. . दर्शपूर्णमामी चांगम्य मी. को.२५४ . . - . , ·. दर्शपूर्णमासी २०२६ दर्शपूर्णमासयोः अङ्गाय ज्योतिटोमिकमन्त्रनाम न कचिदुपयुज्यते इति असदापि दर्शपूर्णमासयो. 'आमख से ज्योतिषाऽभूम' नाधिकार यावर्तयति , इटिवेदने र योग्यतायाः सिद्ध- इत्यादिः फलमेरो मन्त्ररूपो धर्मः अपूर्वप्रयुक्त एवं न मात् ! वा. ३१८1८।१८. • दर्शपूर्णमासी मिशत फलप्रयुक्तः । तेन गो अगन्म नापर्चसम्' इत्यादि- चणि वतन्यत्वेन विदिती । संकर्य. ११३१७. * दर्श- रूहा कन्या फलदेवनाधिकरणम्। मा ११११३३४-५, पूर्णमा निर्य कर्म, वास्यान्तरेण काम्यं च । 'गावनी • दर्शपूर्णमासयो: 'अग्नये जुन निवपाम' पशिशब्दा दर्शपूर्णमासाम्या यमेत दर्शपूर्णमासान्या स्वर्गकामो | समवेतवचनो विकृती ऊहितम्यः । ९११११११३८-३॥ यजेत' इति । के. * दर्शपूर्णमास प्रकृत्य थामनन्ति वर्णक १, • दर्शपूर्णमासयो: 'अमेरहमुचिनिमन्शेपम्' दाक्षायणयन यजेत प्रजाकाम., मायावीयेन यजेत इत्यादि. देवतासंबो मन्त्रस्यो धर्मः अपूर्वप्रयुतो न पशुकाम., सनमयशेन यजेताना ' इति मात्र देवताप्रयुक्तः । तेन सौ कर्मणि 'सूपस्याहमुञ्चितिम्' दर्शपूर्णमाययोरेय गुणात् कल्मन्यते न कर्मान्तराणि । इयूरः कर्तपः । पलदेवताऽपिकरणम् । ९१११३१४-५. भा. २६३१४।५-११. . दर्शपूर्णमासी प्रविशारत न • दर्शपूर्णमामयोः अरदाने ज्योतिष्मतीहिन पाय- मिली इतिपक्षः संयोग-रूप-चौदना-आख्याऽविशेषात् । सिम् । सा हि अमिहोत्रायग्निरुद्धाने विहितेति । रि. तन स्वर्गकाम इति फर सयोग., आगेयाष्टाफपालादिक ११७..दांपूर्णमासयो अग्न्यन्वाधानं समन्याम् । रूपम्, 'दशंपूर्णमासान्या यजेत' इति चोदना, दर्शपूर्ण-मा. १२१६१०।१९. • दर्शपूर्णमासयो अग्न्यादि. मासो हत्याख्या च रकैवेति न कर्ममैदः । पि. २।४।२, संमार्गपर्यमिकरणादि गुणकर्म , न प्रधानमं । अमि- • दर्शपूर्णमासी संहस फल साधयत. 'प्रयोजनामि- संपाधिकरणम् । के. २४१-२२, पूर्णमासयोः संबन्धात् ' (११११११११ ) इति न्यायात् । सु. ५. अभिप्रणयनं भधर्मकम् । भा. ७३८१९, दपूर्ण- ५४४. • दर्शपूर्णमासो समानतन्त्रो । मा १९३६१६ मासयो. अमिप्रणयने उतरवेदिनास्ति । ७।३३८२०. ५४, ५ दर्शपूर्णमायो एर्षकामाथी । दर्शपूर्णमासन्याय:/दर्शपूर्णमासयो. अग्निहोत्रहयणी च शूर्प च "अमि- ४१३।१०।२५-२६, . ' दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा दोनदण्या दापि निति ' । यि. ३१११५, • दर्श सोमेन यजेत' अन कालार्थ. योगा, न होमो / पूर्णमायो. अनीपोमीयपुरोडाशस्य सोमादूर्भमकांत दधाम् । वि. १ दर्शपूर्णमास्या | तद्विारोऽपि सोमादूर्वमुष्ठ य. 14 अग्रीगोमो देवता ऊर्धमेब सोमविकारा गवादय एकाहा कार्या, न त सस्तद्विकारः । ५६४१८, ० दापूर्णमासयो महानि पार । भा. ११४१५२६, . 'दर्शपूर्णमामाम्या | salणि संभ्य उपकारदानेन करणाकाला पूरयन्ति । मजेत' पति यापर्णमासान्दो है यनिवचन. करण २१११३. . दीपूर्णमासयो. अनरम किपाभित्- भावोऽत्र यजे. भूयते । दर्शपूर्णमासारण्येन यागसमुदायेन । प्रधानपाग. नारिष्टकोमा: प्राशिवभक्षण इटामा अ भन्नत् र्यात् । यत् रातोऽन्यद, तत् कर्ता पाजाः सत्त्वाकः शनाक परिधिपारण भडा पनी- चोद्यते न पनि । अपूर्व च तत् ||१३.. 'दर्श संशजा स्त्रीकरणहोम प्रायश्चित्तम पार्न पूर्णगामापा स्वर्गामो यजे' अर्थ धर्म: | इति 1 के • दर्शपूर्णपासपो. अहमधानयो एसईस काम्यपुरुशायर्याधिकारविधि । याल ! १४, 'दर्श काल्पतकालम् । अड्गप्रधानयों इति बिन्दो अधिकरणम् । पूर्णमासाम्पा स्वर्गकागो यजेत' इति भामनेपदभुत्या | भा. ९९२१२१८-१२. - दर्शपूर्णमासयो. अशाप माधानफरप यजमानगमित्व प्रतीय । पि. कराधान पुरोधाशी, गाठी हाय चरी । २८१४, पूर्णमायान्यो स्वर्गामो एजेव इति बोरे 7 उपधानस्य इत्या दन्यम् । के. १०1१1१६ भूत फलं आग्नेयादीनो यो प्रधानाना सागानां सत्रेण ५७. दर्शपूर्णमासयो. अद्वारापोहनादीनि सपा- स्वा. फ्लम् । न तु प्रतिप्रधान पृथक् । ११११ दीनि २ प्रतिमान भियन्ते । भा. ११.१५५. . .

·। . दर्शपूर्णमासयोः अतिपाते २०२७ दर्शपूर्णमासयोः अवधावः • दर्शपूर्णमासयो. अतिपाते वैश्वानरेटिपाधिकृतेष्टयो- | तच स्वादुताकरमार्थम् । आम्रपणे वासोवासयो- विकल्प: । प्रायश्चित्वाना दोषनिर्धातार्याना इत्यत्राधि- । दक्षिणारूपयोः अभिधारण माध्यते । वि. १.३॥१.. करणम् । वि. १२॥३१५, " दर्शपूर्णमासयो; अधिवापः * दर्शपूर्णमासयो: 'अपः प्रणेप्यन् वाचं मच्छी, 'अधि च वपति कपालानि चोपदधाति । पेपणा] । ता महविष्कृता विमृजति । इनि हविष्फग्रहण काल- यदि तण्डुल्स्थापन अधिपः । ३१८३१०, २ दर्श- रक्षणार्थे इत्युक्तम् ( ॥२॥३॥५-६ ) । भा. १९१३१७१ पूर्णमामयोः अनारभ्यविधिप्रामस्य येयजामहस्य 'नानु- १५. ५ दर्शपूर्णमासयोः अपां प्रणायनं चममेन । वि. बाजपु येयजामहं करोति । इति । तत्र अनयोनिय बाघो । १२. * दर्शपूर्णमासमोः अपां प्रणयनस्य संयवान विफरपेन का इति निरूपणा नन् । अयं प्रतियेपार्थः | मपोनकर, मीनयनं तु प्रतिपत्तिः । निनयनन्याया। के. पर्युदासायों या इति चिन्तायाम, श्रुत्या नषा प्रधानभूत- | ४।२।५।१४-१५. दशपूर्णमासयोः अपां प्रणयने विधायकान्येन निषेधार्थ वं इति प्राते , प्रतीतमपि | गोदोन पुरुषार्थम्, न प्रत्यर्थम् । वि. ४१२ वर्गक ३, निरोधात्वं नेक्षेत ' इत्यत्र व्रतशब्दसामानाधिकरण्यात् . दर्शपूर्णमासयोः अपा प्रणयने मृन्मयगोदोहनादि- अननीय उपसजनीभूतधालान्वयन पदारः पात्रमनित्य काम्पत्यात् ।४।३१२. ० दर्शपूर्णमाययोः अपां अङ्गीकृतः । सु. पृ. ८. . दर्शपूर्णमादयोः व्युत्सेकस्य भक्त्या भयभृगत्ववादः एप पे दर्शपूर्ण- अनुयाज: तृतीयः स्विष्टकदेवतासंस्कारकनया संनिपत्यो- मासशेरलयः' इति । भा. ७१३।४।१४. . दर्शपूर्ण- पकारकः । अनुयाजस्य तृतीयस्य इत्यत्राधिकरणम् । के. मासयोः अपूर्व चतुर्विधम् । स्वर्गजनकमपूरे फलापूर्व १०४।१९।३८. . दर्शपूर्णमासयो: अनृतं वदन् नरकं | परमापूर्व इति यदुच्यते । ममायाम्यायां प्रयाणा पागाना प्राप्नुयात् , दर्गपूर्णमासफलं चाविकलमेष व्याप्नुयात् । एक समुदायः, आमेयपुगेदाश-उपायाज--अग्नीषोमीय- पा. ४१३४. ९१२. पूर्णमासोः अनृत- पुरोडाशमानासरयमुदायः, इति यमुदायजन्यं चदननिषेधः अग्नम् । वि. ३।४।८. . दर्शपूर्णमासयोः । समुदायापूर्वम् । एकैकस्मिन् समुदाये यागयजन्यानि अन्वाधानकरणमन्त्रः ममाने वर्नो बिवेवस्तु' त्रीणि नीणि उत्पत्यपूर्वाणि । मयाजाद्यगजन्यानि मोक्षणा- इत्यादिः अध्वर्गुणा पठनीयः, तदुकं फलं तु याजमानमेग बङ्गजन्यानि च अनापूर्वाणि । तर सनिपत्योपकारक. चर्नोन्यापः । इटा१४. . दर्शपूर्णमासयोः अन्या- | जन्पानि उत्पत्यपूर्षनिष्पत्तो पाप्रियन्ने , आरादुपकारक- रम्भणीया पुरुर्ष आरममाणं प्रगमं दर्शपूर्णमासयोः | जन्याने तु रामुदायापूर्वनिपची । वि. २१।२, " दर्श प्रवर्तमानं फार आरम्मणपोयं करोति । भा. १॥ पूर्णमाग्यो: ' अभिकामं जुहोति' इत्यादभित्रमणादीनां २०१३४-३५ वर्ण; २, दर्शपूर्णमामयोः अन्या- | प्रयाजाय तदारा तु दर्शाद्यन्नत्यमपि । अभिक्रमणा- रभणीयायाः भादो सकृदनुठानम् । आरम्मणोया- | पिकरणम् । ३१११० . दांपूर्णमासोः अभि- न्याय, । ११११३४-३५ वर्णकं १. संपूर्ण- पारणम् । पुरोडागाद्यवदागकाले क्रियो सुचि अवयर. मासपोः अन्याहार्यः परिक्रयार्या दक्षिणा । सा स्वामिना | संस्लेवनिवारणार्थ उपतरण चामिपारणं चेति । १०.२१२. कार्या नापर्युगा । ऋविपरिक्रया सामिम इत्यत्र । दर्शपूर्णमागो. अभिमर्शनं अपूर्वप्रयुजमेप, म तु पोर्ण. के. 1-२.. दर्शपूर्णमामयोः अन्याहार्यस्य मायादिसमुदायपयुकम्मा १०११-११,* दर्श पाको तिक्त्यर्थः । भामपणे गातोयसयोः अपं पा | पूर्णमास्योः अभिमर्शनस अङ्गप्रधान साधारण निर्मार- मुप्पो । वि. १.३१.. पूर्णमासयोः अन्याहार्य | भिमनाचिरणम् । ३७८१..* दसपूर्ण दक्षिणायां वाहाणा एव पन्ने 'एते वै देवा मातयो: अभ्यूहनं पुरोडाराधर्म; 'वैदेन भस्मता नाग. भयो यद् माझगाः पादौ। मा. १२२१५/४७. | नभ्यूइनि 'नासो गर वरीयान् । फे .१९८५. दर्शपूर्णमाययो; अन्याहार्पधर्मः अमिषारणम्, । • दर्शपूर्णमाययोः पपा बनिनियत .

·- दर्शपूर्णमासयोः अवांतः २०२८ दर्शपूर्णमासयो: असोम अभ्यासेन कर्तव्यः । अपघातादिक्रियाणां इत्पवाधि- विपिराग्नेयस्य चानुवादा, अपया उमयोरनुवाद इत्येते करणम् । वि. ११११५, दर्शपूर्णमामयोः अपघात: पधाः । किं तावत् प्रासम्अधिकारशेष प्रति । पदेवत् मापूर्वजनकः, धार्यवात् । नियमापूर्वहेनु वेग तु निधेयः। स्वर्गामो यजेदेति, तस्य दोप;, आया पुगेहाशायाम. २११३, * दर्शपूर्णमासपो, अपघातस्य प्रपानं प्रयो- सोमपाजी वर्गकागो यजेदेति । कुतः । तस्मृतित्वात् । जरुम् । ।।२१११, " दर्शपूर्णमासयो अवपातादि-सन्तुतिमन्तौ हि पुरोडाग धब्बेनान्द्यते । तेन माम्प- विधयो यथा धीहिषु प्रर्तन्ते , तथा प्रीहिप्रतिनिधि. पिको। मसोमयाजिनश्व कोपारा पाया संमते भूतेषु नीमारेष्याप साशान् प्रवर्तन्ते, बहिरवजाति विक्ने श्रुत्या, न कालः । स हि लक्ष्येत । श्रुतिक रवगाया पपि मुख्यरुदेशरूपवानीमराणाम् । श६।१४ दर्श- गरीयसी । तम सोमपाजिनो वा न पुरोटाशी, असोम. पूर्णमामयोः अपघातपेपणविधिनियमाः । भगपातादि- याजिनो या न सानास्यम् । परि पुरोडासो मधिकृत्य संस्कारविधिनियमविधि, इत्यत्र भधिकरणम् । भा. अोमयाजी विधीयते , तो नासोमयाजी मानाप्ये । सत्र ४१२।११।२६, * दरांपूर्णमारापोः अवपातमन्त्रः 'अव एवकार; सममितो भवति । पुरोडासाम्या पेवलाम्याम रक्षो दिवा सपान पध्यातम्' इति प्रथमप्रहारे Hदेव सोमपानी, न समायेनेति । अय असोमयाजिनमप्रित्य पठनीय , न तु प्रतिप्रहारम् । अधानन्यायः । ११४। पुरोडाशी विधीयेते , तथा न सोमयाजिन. पुरोहान्यो । १२४२ (४५), दर्शपूर्णमासयो. अवन्वलनं र अस्थाने सन्दो भवति, पुरोधाशाम्यामोमपानिन- पुरोडामाधमः 'दपिलेरवावस्यतिनामो सौ मेवेति । यथा 'यमेव विधाः शुचिमप्रमत्त गेमविनं चरी स्यात् । के. १०११११९१६०, " दर्शपूर्णमासयो. ब्रह्मचर्योपपन्नम् । एते ग गुह्येत् मतमयमाह तस्मै मा अवदानेन प्रदानान्तेन अनुसमयः, न तु अनुदानमात्रेण। व्या निधिपाय ब्रह्मन् ॥ ' इति । (रकम रा४) । अपदानादिप्रदानान्तानुसमयः । ५१२६४१६. दांपूर्ण-यं शुचिमेव विद्या इति पदिवाये यमेव विथा. शुचिः मासयो, अवभृथः अपायु मेकरूप: औपचारिक । मिति । एवमपि । तदुपयोरपि वचनम्यक्त्यो अधि- 'एष दर्शपूर्णमासयोग्वभूयः । वि. ७}|, * दर्शपूर्ण- दार निवाक्यशेषः इस्नुभयथा पूर्वपक्षो भवति । यश मासयो अवहन विधिः नियमार्ग , नानुनादः । वैश्यस्तोगे अधिकार विशेषः । ३श्यो यस्तोगेन भा. ४२१११२६. यजेत' इति , तदत्रापि अधिकारश्रुतिशेष एवेति । र दर्शपूर्णमासयो अमोमयाजिन. पुरोडाश- न त्यनित्याधिकारोऽस्लि, विनित्येन सबन्ध- दूयलवणमनुवाद.॥ स्तस्मादवाक्यशेपत्वम् । ३६ ॥ पुरोडागाभ्यामिरराधियतानां पुरोडाशयोरुपदेश- भाप्यम्--तुराद. पक्ष न्यावर्तयति । तदेवम् , विद्युतित्याद वैश्यस्तोमवत् । १०८।१४॥३५॥ अधिकारवायशेप इति । नित्यो हि दर्शपूर्णमासी मान्यम्- संपूर्णतयो: दमनायते पुणे यावजी दर्शपूर्णमामा बजेन 'मिनि च । हाशाभ्यामेव अनोमयाजिन याजयेत् , यावेतो आग्नेय । तत्रैमी पुरोडाश फल प्रति सहकारिणी । तो भनिय चैार : इति । तथेष संशय किं अविकारशुति | मसोमयाजिन प्रति विधीयते इत्यनुपपनम् । कथम् । वाक्यशेषोऽयम् ' दर्शपूर्णमासाम्या स्वर्गकामो यजेत नित्यौ हि दर्शपूर्णमासयोभविष्यतः । यच असोमशाली যুবহানহানী হরি । নবীকবিকেবি নীল। দুরাহামিন ই अ५ किमधिकयो, कर्मा तरणोपत्ति अपराभ्यामेव- दर्शपूर्णमाससमुदायेन मन्यः । तस्मान मसोममन्य जातीपकाच्या पुरोधाशाम्पा तेति, भपका भतर्नुप-विभुतियाक्यशेप । कि त ! अभिको कर्मा देश: आग्या पुरोटाशमाविक याजयेदिति , अया स्तरयोस्पतिरिति । नेयमभिसंबन्ध कियते । पावेतो भोमयागकाले आन्या यजेतेति कालोपदेशः, उतन्द्रामस्य । पुरोटाशी संपूर्णमायोविहितो, तो प्रति अशोमपानी - - ·। वर्गपूर्णमासयोः असोम २०२९ दर्शपूर्णमासयोः असोस विधीयते' इनि । कम ताई । असोमयाजी या स्वर्गामा, कयिष्यते । असोमयाजी पुरोडायाभ्या याजयितन्यः स आग्नेय कुदिन्द्राम व हरयेते कर्मणी विधीयते ।। इति याज्ञयिनुरुपदेशः अभ्युदयाय भविष्यति । विधीयते चैत पूर्वाभ्या कन्तिः । तत्र यावेतौ इन्यनु न गुणार्थत्वात् , प्राप्ते प नोपदेशार्थः । ४०॥ चादनननं धर्मापेक्ष भविष्यति । यथा पतस्यैव रेवतीषु भाष्यम्- नेतदेय, अनरुपदेश इति । अन- चारवन्नीयममिष्टोमसार कृत्वा' इति । एमशब्दश्च कर्ता हि प्रधानकर्तुरेव नियोपदेशेन गुणभूतः प्राप्नोति । पुनरियस्मिन्न भविष्यति । यथा धीरेण भुक्त्वा देव. न चाग्य फलं श्रयते । न च कल्पयितुं शक्यम्, उप- दत्तः क्षीरेणैव भुमीतेति । भुञ्जीतदेनि पुगरिति गम्यते । ग्रहविशेषात् । न च प्रातस्य पुनरुपदेशे किंचिदस्ति एवमिहापि सोमपाजिाय असोमयाजिनाथ दर्शपूर्णगास- प्रयोजनम् ! अर्थशातस तु अनुपादः पुरोडागयोग विधानेन विहितौ पुगेराशी, पुनः असोमयाबिनस्तौ विधातुम् । न च परिसल्या , त्रिदोपत्वात् । विधीयेते , पुरोडाशापामेव असोमयाधिन याजयेदिति । गोमयाजिनश्च विना अङ्गका असंभवात् । नसात् तरर्मकापाभ्यामिति गम्यते । वर्मान्तरयोरुत्पत्तिरिति । रानि च नेकदेशेन , कर्तुः प्रधानभूतत्यान् । कर्मणोस्तु प्रकरणे तन्न्यायत्याद् गुणानां लिड्न कालशाख स्यात् । ४१।। भाष्यम्-गति चाधिकारशेषे पुरोडाशपोः अशोम- भाध्यम्-शब्दः पई व्यावतयति । नाधिपयो। यानिकर्तृसंयन्यो नोपपद्यते । अधिकारशेपे हि प्रधानभूतः । कर्मातस्योपत्तिरिति । एतयोः कर्मणोः प्रकरणे मारः फर्ता निर्दिश्यते । न चामति पले प्रधानभाव उपपयते। उच्यते । नासोमपाजिनं करि पनि पुरोडाशौ विधी. न च दर्शपूर्णमासकदेशभनी पुरोडाशी फालस्य साधको येयाताम् । कुतः ६ तन्न्यायस्वान् । स हि न्यायः, योऽ. भवतः । न च पचनप्रामाण्यान् फलं कल्पयिष्पते । सावुता । 'अपि | कालमा स्याददर्शनाद्विशेषस्य । चरनमतान्तरस्य भावात् । तस्मादपि नास्त्यधिकारशेष इति । शापि स एव न्यायः । असोमयागकाले दर्शपूर्ण. इति । मासयोरेनौ पुगेडागो मबन इति । किमेवं भविष्यनि १ कृत्स्नत्वात्तु तथा स्तोमे । ३८॥ लकलानादोषो न भविष्यति । यदा समुदाय: पूरवियो, भाष्यम् -- यदुपवर्णितम , वैश्यस्तोमवविति, युक्त | तदा सर्वेषां संहताना फउ भविष्यतीति । शक्यते न वैश्यस्तोमे । फुल्नो वैश्यस्तोमो न कम्पचिदेकदेशः । असोमयागेन विशेषालिनेन कालो लक्षयितुम् । तस्सिन तत्र फन भवति । न चात्र फल सेमविन च तत्र फाले पुरोझशाभ्यागेय यजैन, न मानाप्यनेति । किविदेक नित्यमलियन मध्यने । तम्मादेषम्य वैश्य यदि तु सानाय्यं सोमयाजिनो, न नाभ्यां स्तोमेन । समवायोऽस्ति, विभक्तकालस्यात् । ४२ ।। कर्तुः स्यादिति चेत् । ३९ ॥ भाष्यम्-तुशन्दः पच ज्यावर्नपति । यदि भाष्यम् - इति चे मन्यसे नाधिकारश्रुतिशेषोऽव- सानाय्यं सोमयाजिना, न मालार्थ प्रवर्ग मवितुमर्हति । कल्पत इति । तत्रोच्यो । कर्मान्तरयो पतिः माव-सानायं च सोमयाजिन एव ! अनाद्विते नस्मिन कल्पने । पावेतो ति पेशावननं लक्षगपा पथ्येत । बाशकिचनम् । यथा 'शास्त्रात पेत् प्रमाण कई नहींसमिनि । अगरदेश: बयः क्ता, नागेता पामो गतिम् इति । एवं हि अपने नासोम- प्रधाने । याजयेदिति हेएम रेवैतत् प्रत्यक्ष बननम् ।। यानी मन्येत् । इति । एव सति भ मारार्थ प्रवणम् । गया यः कर्तुः । भपि च नित्यानिन्यथोविदः कथम् । नैव माया पुगेसम्या सोनाप्यस्य समवायः मन्मः भन्युपगतो न भविष्यति । न चैकदेशाम्य मात , पिमहालवात् । शर कोषागात पुगोडाशे, ·दर्शपूर्णमासयोः अमोम २०३० दर्शपूर्णमासयोः असोम अन खानाय्यं प्रासमेव । न तदर्थ पतितन्यम् । तस्मान्न तया चान्यार्थदर्शनम् । ४६॥ फालय भवणम् , कमान्ताचोदनैवेति । भाष्यम् - अन्यायर्योऽपि चैतम दापति ,ने अपिया विदितत्वाद् गुणार्थायां पुन श्रुतौ सदहे कान्तरे इति । कथम् ! ' चतुर्दश पौर्णमास्यामाहुल्यो श्रुतिदिदैवतार्या स्याद् यथाऽनभिप्रेतस्तथाऽऽग्नेयो | हूयन्ते , प्रयोदयामायास्यागाम् ' इति । कर्मान्तरोपनी दर्शनादेकदेवते । ४३ ॥ भन्यधिका आहुतयो भवेयुरिति । भाष्यम् - अपिवेति पक्षन्यावृत्ति. 1 नैतत् कर्मा- न्तर चोदनेति । अनुवाद आमेषम्य विहितग्यात् । असोमपाणिनः पाताम्यमामा सोमयाजिनः पुरोहाशायी सोम- उपायुयाजाज्ये चतुग्वदानवाघामावेऽपि र विहितो हि असो उभयत्र यदामेोऽटापामा वास्याया पौर्णमाम्या चाच्युतो भवति' इति । ऐन्द्राग्नस्य | असमाजिन इत्यधिश्वाना असोमयाजिना पोदारापो. वा इयुत्थानात सगतिः। सूत्रार्थस्तु-पुरौढाशाम्यामेव मयति विधिः, उमयन्त्र अदिहितत्वात् । ८ मा न २१देशः, पुरोटाशयोः असोमयाज्यधिकारोपदेशः इति प्राप्नोति , पौर्णमास्या रेन्द्राग्नविधानार्या एषा भूतिः । यावत् । तति वात् गसोमयाजिन एच श्रुत वान् । यथा अनामिप्रेता, तथा आदोषः उचरितः। विधान चोभया । तस्य दर्शन च भामेप चतुर्धा करोति यथा वेश्यस्तोमैन यजेत' इत्यत्र वैश्यस्यैव भुतावान इति । तया सामस्थायीये 'आग्यभागाभ्या प्रचर्य तस्माधिकारः इति । आग्नेयेन पुरोटाशेन ' इति । वि- 'सुप्त पक्षाः (१) पुगेडागाम्यामेवेत्यधि विधि तु पादरायण. 1 ४४॥ | कारिणः । शेषा म्याग तछुतेर् (२) मैर मारूमे भाप्यम्-- तुशब्दा एतमपि पक्ष न्यावर्तनि । नित्यत्वबाघनात् ।। फर्मान्तरविधिर् (३) मैप प्रत्यभिज्ञत. नैतदेयम् । आग्नेये अनुवादः ऐन्द्राग्ने विधिरिति। उभयोः । कारत. 1 णिजयंस्य विधिर् (४) मैवमाफ्ल्यात स्वार्थ- का विधिः स्यात् । कुतः १ बादरायण आचापों मन्यते । वर्जनात् ॥ कालस्यान्तु विषिर् (५) मैवं रक्षणादाः स, प्रागपि सोमपागात सानाग्यविधिरिति । असोम- | प्रसङ्गतः ऐन्द्रामै कविधिर (6) मैर पम्पावकारत ।। याजिनोऽपि सानाम्य श्रूयते , मदु संनयेदिति । तपा कालो लाणिकोऽप्यस्तु स्वार्थत्वायेति चेत् (७) 'द स्माहुर्गोपायना. खानाम्यमेवासोमयाजिन.|| ना । स्तुत्या विध्येकवाक्यन्धान सार्थत्वाचानुवादता ॥' तस्मात् कार्यः मेयोग इति । (यत्र पूर्व पूर्व पर्श निरस्य उत्तरोनरपक्षम्य निवेश। प्रतिपिद्धविज्ञानाद्वारा ४५ ।। सतमा पश्चश्व सिद्धान्तः)। भाष्यम्- वाचन्द. पक्ष यावर्नपति। नैतमि भाट्ट- दर्शपूर्णमासमो: नासोमयाजी सन पेत् । कालविभिरिति । नाप्यधिकमोः कर्मणोउत्पत्ति , न वा इत्यसोमयाजिनः मानाय्यपर्युदास. भुतः । पछेषतया न भामेषस्यानुवाद., ऐन्द्राम्य विधि । किं तर्हि उभयो पुरोडाशाम्पावासोमयाजिन याजयेत् द्वावताचाप्लेय- नुवाद. । रणम् ! सोमयाजिन. सानाग्यविधाना चैन्द्रामश्च' इति श्रुतम् । सोऽयं पर्युदासविधेरेवार्थ- एतवाक्यम् । अतो ने दागम्यामि विधि मियेन हि वदा वादः । ऐन्द्रामस्य ऐन्द्राममेकादशकपातं निपेदमा- पाक्यम् । एवमामिबन्ध क्रिपये अनोमयाजिन. पुरो. वास्यायामसंनयत ' इति सानायाभाव एवं विहितत्वा डाशावेती, सै प्रसौ, सोमपानिन यानाध्यमपरमपीति। दौचिन्येन स्तुत्युपर्ने । यदा विधिस्तदा वीय इति पुरोडाशाम्यामेव असोमयाजिन याजयेन् यावेतो आनेय- चिन्यते । तत्र पुरोडाशाभ्यामेव सोमयाजी भवि चन्द्राप्रश्थ, मानापैग सोमयाजिनमिति, एवमेन फिरते न सानागेनेति प्रथम. पक्ष । पर्युदासविधिना घान्येन सोमयाजिन. मानाय विधी पत्रे , अपरेणापि | एमाल्यार्थम्य मिद्धः तदु संनयेत् । हनि शारवाऽन्तर- वाक्येन अमोमयाजिनः । तस्मादुभयोरपि अनुवाद इति । वचनेन असोमयाजिनोऽनि सानाप्यविधामान पोजाच- 1 ·- मण्डन- पर्शपूर्णमासयोः असोम दर्शपूर्णमासयोः आमेयादि थोरखोमयाजी एवाधिक्रियते, न सोमयाज्नौति द्वितीयः । योमीययो । आमेषचतुर्धाऽधिकरणन्यायः । ३६१६१५. सोमयाजिनः आग्रेयाभावप्रसङ्गात् , सानाय्यस्य सोम * दर्शपूर्णमासयो; आग्नेयस्य अनुगाच्या अग्निी यानिनो निपतवेन च तदभावविहिनन्द्रामस्य गोमयाजिना | दिवः' इनि । भा. दा॥१६॥३१, * दर्शपूर्णमासयोः त्यभावात् एतःपक्षानुपपत्तेः कर्मान्तर विधीयते इति । आमेयस्य पुरोडाशस्य अवरकल्पस्थवाई पत्यश्वर- सनीयः । मन्तिरत्वे प्रमाणाभावात् एवकारप्रवणाच विकारः, उपायाजस्य च सारस्वतमान्य विकारः । वि. तदनुपपत्तेः याजनविधिरिति चतुर्थः । फलाश्रवणात् । ५।१६१०. * दर्शपूर्ण मासयो। आनेयस्य प्रयाजशेये- रागत प्रासवान एनपक्षम्यापि अनुपपत्तेः अगोमयाग- पाभिधारणं प्रथम मुख्यनमात् , तत: सानाय्यम्य । काले पुरोधाशाविति कालविपिरेव श्रेलानिति पञ्चमः । के. ५।१।०११५, १ दर्शपूर्णमासयोः आमेयस्य प्राथम्यं तदपि ऐन्द्रामस्य अमोमयागाले एव परसवात् आमेषम्य ? नामीयोमीयस्य, ब्राह्मणपाठम्य अन्यथा वेऽपि (सं. च अमोमपागकालविधी मोमयाजिनः प्रतिपेशापत्तेः । २।५।२ ) होताम्वर्यक्याजमानकाण्डेषु आप्नेयमन्त्रस्यैव अच्युनमायानगतसर्वदाननावबाधापनेः अर्थवाद एलायं | माथस्यात् । मन्त्रपाठस्य माहाणपाटापेक्षया बलवस्यात् । इत्यौदुम्बराधिकरणसिद्धमिति कृत्वाधिन्तोद्धाटनम् । के | वि. ५।१९ दर्शपूर्णमामयोः आग्नेयाग्नीपोमीयपुरो. विपक्षेतु आशेयस्य सोमयाग कालबाघाच्च बाघोपयोग:। डायोः मुष्टिकपालोपधान-अवदानेषु समुदायागुममयः । अधिको न पुरोदादो।' १५. समुदायानुममयन्यायः । भा. ५१२।३।४, ० दशवर्ण- शंकर-प्रागेव सोमान्नन्दायो। १६. मासयोः आग्नेयाज्यभागः आरादपकारकः 1 आगे. * दर्शपूर्णमासयो: ' आग्नेयोऽटाकपालः' भत्र पाण्यभागन्यायः । १०।१।८।१६-१८, १ दर्शपूर्णमासयोः आयशब्दो न कर्मनामधेयम्, किन्तु देवताविधायकः । आमेयादीनां प्रधानानामे कदेशकालकर्तुकल्पम् । १२॥ आग्नेयापिकरणम् । पि, २०१७. • दर्शपूर्णगासयोः । १-२,४-७, दर्शपूर्णमासयो आगेयादीमा समुदिताना आग्नेयोऽाकपालः । नत्र निगमेषु अमेरभिधान विधि. | एक स्वर्ग, फलम् । तन्नन्यायः । ११११११११-४, शब्देनैव भनिशन्देन, नान्येन शुच्यादिना । विधि. प्रदर्शपूर्णमासयोः आग्नेयादिग्नधानभेदेऽपि शब्दाधिकरणम् । के. १०१।१२।२३-२४. * दर्श. देशकालफर्तृणामेकत्वात् आधारायङ्गानां नन्त्रणा- पूर्णमामयोः 'आमेयोऽष्टाकपालोऽमावास्याया पौर्णमास्या धनम् ॥ नाच्युतो भवति' इति विधाय पुनरुच्यते 'आग्रेयो. प्रधानकर्मार्थत्वादद्गानां तद्भेदात् कर्मभेदः साकपालोऽमाराम्याया भवति । इदि । नन थामेषम्य | प्रयोगे स्यात् । ११११११००५४|| न विरभ्यास, पुन, श्रुतिस्तु ऐन्द्राग्रस्तुत्यर्या । भा. भाष्यम्- दर्शपर्णमासयोः प्रधानानि आनेयादीनि , २६३।१४।२७-२९, " दर्शपूर्णमासयो: आग्नेयः पुरो- तेषामङ्गानि आधारादीनि । तेषु चिन्त्यते कि तस्यतस्य डाश. उपाशयाजः अमीषोमीयः पुरोद्वाशः ऐन्द्र दभि । प्रधानम्य भेदेना हानी प्रयोगः, अगवा सर्वेषा तन्त्रेणेति । ऐद्र पयः आधारी याच्यभागो स्विष्का पनीसयानाः | अथ ता कि वृत्तम् ? 'ऋतुचानुगानेनाम्यासे फलमूमा (इति यागा भवन्ति ) । तन पोऽन्तानि प्रधानानि । स्यात् ' इति ( १११११७॥२९ ) । तत्र कम्नी दर्श. आधारादीनि आरादुपकारकागे ।२।२।३।३-८. दर्श- पूर्णमासी उद्दिश्य कथा वृत्ता । इह तु तत्व प्रधान मन्ति पूर्णमासपोः आग्नेयं यदाय हुला पत्रात् भनीयोगी | चिन्त्यते । किं प्राप्ता , प्रधानकर्मा लावताना तदात् यादेः अवदानहोमो इति अवदानाम्य प्रदागावानुसमयः। कर्मभेदः प्रयोग स्यात् । अनाना योगे कर्मभेदः स्यात, अवदानादिप्रदानान्तानुसमन्यायः इत्राधिकरणम् ।। किपामेद. 1 तस्यतस्य प्रधानस्य मैदेन अनाना प्रयोगः। दर्शपूर्णमासयोः 'आमेयं चतुर्था । कुतः ! प्रधानकमर्थित्वात् । प्रधानार्थत्वात् इत्यर्थे । करोति' इति चतुर्षाकरण आमेयस्यै, न यु ऐदामामी- प्रधानार्थेन हि भावनानि उपदिश्यन् । भट्समन्ति मपानानि - . वि. ५।२।४, ·- दर्शपूर्णमासयोः भसोम २०३० दर्शपूर्णमासयोः अमोम असमय माप्तमेय । न त यतितम्यम् । तस्मान तथा पान्यार्थदर्शनम् । ४६॥ कालाय ययणम् , कर्मान्तरचोदनैवेति । अपिया विहितत्याद् गुणााया पुन युती संदेहे कमांतर इति । कथम् । चतुर्दश पौर्णमाम्यामाहुतको भाप्यम्-- अन्यायोऽपि चैतम दर्शयति , न श्रुविदेिवनार्या स्याद् ययाऽनभिप्रेतस्तथाऽऽयो यन्ते , प्रयोदशामावास्थायाम् । इति । फर्मान्तरोन्पचौ दर्शनादेकयो । ४३॥ अभ्यधिश आहुतयो भवेयुरिति । भाप्यम्-- अपिवेति पश्यावृतितत् कर्मा. तर नोदनैति । अनुवाद. भायण विहितत्वात् । असोमयाजिनः सानाम्यबाध: सोमयाबिनः पुरोहाराजाची सोम- मायाजाज्ये चतुरखदानवाघाभावेऽपि हर विहितो हि असो उभयत्र ‘यदामेयोऽयाकपालेऽमा- वास्यायां पोर्णमास्या चाच्युतो भवति' इति । ऐन्दामस्य अशोमयानिन त्यविश्वाना मोमपाजिना परोडायो. या इत्युत्थानात सगतिः। सूत्रार्थस्तु-पुरोडाशम्मामे भवि विधिः, उभयर अविहितत्वात् । स यत्र नादेशः, पुऐटाशयोः मसोगयागधिकारोपदेश. इति प्राप्नोति , पौर्णमारमा ऐन्द्रामविधानार्धा एषा श्रुतिः । यावत् । तद्युतित्वात् असोमयाजिन एव श्रुतवाद । यथा अनमिता, तया आमेयः उपरितः । विधान चौमयम । तस्य दर्शन च ' आग्नेय चतुर्थ पति यथा 'ग्लोमेन यगेद' वत्सम वैरपान धुतवात इति । तथा सारपस्थापीये . आस्यमागाच्या मर्य तस्येवाधिकारः इति । आग्नेयेन पुरोडाशेन' इति । वि-- EA पछा: (१) पुरोदामाम्यामेवेत्यधि विधि तु पादरायण ॥४४॥ कारिणः । शेषः स्यात् तन्नेर (२) मैं काम- भाष्यम्-~~ तुसग्दः एतमपि पक्ष पायति । नित्यपयाचना ।। फर्मान्तरविधिम् (३) मैव प्रत्यभिशेष- नेतदेयम् । मासेये अनुवादः ऐन्द्राझे विपिरिति । उमयोः । पारतः । शिजयंश विधिर् (४) मवमाफ्ल्यात स्वार्थ- कार विधिः स्यात् । कुतः १ बादरायण मानार्यों मन्यते । वर्जनात् [[ कालम्यास्तु विधिर् (५) मेप रक्षणासा, स्म, प्रागपि सोमयागात् सानाध्यविधिरिति । अमोम- प्रसङ्गतः । ऐन्द्राग्नेविधि (4) मैं येषागास्नैवकारत ।। शामिनोऽपि खाना भूयते , तदु नयेदिति । देथा | कालो लागणिकोऽप्यस्तु सार्थ वायेति चेत् (५) 'तथेह माहुर्गोदावनाः सानाट्यमेषासोमयाजिनः । तत् । स्कुत्या विध्ये कयासत्यन, साधावाचानुवादता ।।' तस्मात् पारायः संयोग इति । (अत्र पूर्व पूर्व पच निरस उत्तरोनरपक्षस्य वेशः। प्रतिपिद्धविज्ञानाद्वा । ४५ ॥ सतमः पक्षश्च विद्धान्त:)। भाष्यम्--- बादाब्दः पश्च न्यावर्तयति । तदनि, भा-- दर्शपूर्णमायो: 'नासोमयाजी सनयेत्' कालविधिरिति । नाप्यधिकयोः कर्मगोरुत्पशि , न ar | इत्यसोमयानिनः सानापपर्युदाय. भुतः । तच्छेपतया च आमेषस्यानुयादा, ऐन्द्रामस्य विधिः । कि तर्हि उभयो पुरोगाम्यामेवासोमयाबिन याजयेद दावदादा प- रनुवादः । प्रथम ! सोमयाजिनः सानाग्यविधानार्थ बैन्द्रामश्च' इति श्रुतम् । सोऽयं पर्युदासविधेरैवार्थ- एतद्वाक्पम् ! भती नैन्द्रागम्यापि निधि, । भियत हि उदा वादः । ऐन्दामय ऐन्द्राममेकादशकपास तिपेदमा- वाक्यम् । एवमभिनिन्ध, क्रिपः भोमयाशिनः पुरो- यास्यावामनयन ' इति सानामामात्र एक विहिसन्ना डागातो, यो प्राप्ती, सोमयाजिन मानाव्यमरमयति । दौचित्येन स्नायुम्पतेः । यदा विधिस्तदा पीडश इडि पुरोद्धाशाम्यामेव असोमानिन यानयेत यायेतो आमेय-चित्यने । म पुरोगाम्यामेव अहोमयाजी मधि चन्द्रामथ, मानाय्येन सोमयाजिनमिति, एवमेन नियते न सानायेति प्रथम पक्ष । पर्मुदायविदिना वाक्येन सोमयानिनः साना-पं विधीयते , अपरेणापि एवास्वार्थस्य सिदि रोनयेत् । इति शान्ता- वाक्येन असोमयाविनः । समादुभयोरपि अनुवाद पति | वचनेन सोमाजिनोSA नाप्यविधातार पुगेदार- । A ·दर्शपूर्णमासयोः असोम दर्शपूर्णमासयोः आमेयांवि योरसोयाजी एवाधिक्रियते, न मोमयाजीति द्वितीया ! | घोमीययो । आमेयचतुर्धाऽधिकरणन्यायः 1 ३२२११५. सोमयाजिना आयामावमसङ्गात् , मानाय्यस्य सोम. * दर्शपूर्णमामयोः आमेयस्य अनुवाक्या अशिर्षा मानिनो नियवानेच उदभावविहितन्द्रामस्य गोमयाजिनः दियः । इति । भा. टा१।१६।३१. दर्शपूर्णगामयोः प्रसत्यभावात् एतत्पशानुपपतेः कर्मान्तर विधीयते हति आग्नेयस्य युरोडाशस्य अधरकल्पस्थशाईस्पत्यश्चय- तृतीयः । कर्मान्तरग्वे प्रमाणाभावात् एवकारश्रयणाच पिकारः, उपायाजस्य च सारस्वतमाज्यं विकारः । वि. सदनुपपत्तेः यावन विधिरिति चतुर्थः । पत्यश्वरमान् | ५।९।१५. दर्शपूर्णमासयो: आमेयस्य प्रयाजदोये- रागतः प्रातलाच एतपक्षस्थापि अनुपपचेः असोमयाग | णाभिधारणं प्रपमं मुहपक्रमात् , नतः सानाग्यम्य । काले पुरोडाशाविति कालविधिरेय भेयानिति पञ्चमः । के. ५११६७११४.* दर्शपूर्णमासयोआग्नेयस्य प्राधान्य सदपि ऐन्द्रामस्य असोमयागकाले पत्र प्राप्तस्यात् भामेयस्य | नामीपोमीयस्य , ब्राहाणपाठभ्य अन्यथान्धेऽपि (तेस, च असोमयागकालविधी सोमयाजिनः प्रनिषेधापनेः | २५/२) हौवाचवा जमानझाडेषु आमेयमन्त्रस्यय अव्युतवाक्यावगतमदासनन्नबाधापत्तेः अर्थवाद एवायं प्राधापात् । मन्त्रपाठस्य ब्राह्मणपाठापेक्षया बलवत्वात् । हत्यौदुम्बराधिकरणसिद्धगिति कृत्वाचिनोराटनम् । केगु यि. ५।११९. १ दर्शपूर्णमासयो: आमेयाग्नीपोमीयपुरो- निपोषु आमेयस्य मसोममामालनाधाच बाधोपयोग: 1 हाशयोः मुश्किपास्योपधान-अवदाने समुदायानुमममः । मण्डन-'अधिको न पुरोधाशो।' १५. समुदायानुसमयन्यायः । भा. ५।२।३।४, * दर्शपूर्ण- शंकर-पागेव सोमानेन्द्रायो। १६. मासयोः आग्नेयाज्यभागः आरादुपकारकः । आने- * दर्शपूर्णमागयोः ‘आमेयोऽष्टाकपालः | अन्न याज्यभागन्यायः । १०।१।८।१६-१८, दर्शपूर्णमासयो: आमेयशन्दो न फर्मनामधेयम् , किन्तु देवताविधायकः । आग्नेयादीनां भवानानामे कोशकारफर्तृकत्यम् ॥ ११॥३॥ आमेषाधिकरणम् । वि. ११४१७. • दर्शपूर्णमासयोः | १-२, ४-५, ५ दर्शपर्णमासयो: आमेगादीना समुदिनाना आमेयोडाकपालः । तत्र निगमेषु अमेर भिधान विधि- एका स्वर्गः फलम् । तन्नन्यायः । ११११११११-४, देनैव भनिशब्देन , नान्येन शुच्यादिना । विवि- दर्शपूर्णमासयोः आनेयादिप्रधानभेदेऽपि शब्दाधिकरणम् । के, १०१४।१२।२३-२४. . दर्श- देशकालकर्तृणामेकमात् आधापयशानां तन्त्रेणा- पूर्णमासयो: ' मानेयोऽष्टाकपालोऽमावास्यायां पौर्णमास्यां | उधानम् ।। चाच्युतो भवति' इति विधाय पुनरुच्यते । आग्रेयो. प्रशनर्मार्थत्यादगानां तद्भेदात. फर्मभेदः ऽष्टाकपालोऽमावास्यायो भवति' इति । तत्र आग्नेयम्य प्रयोगे स्थान् । ११।१।१०५४|| न दिरम्यासः, पुनःश्रुनि ऐन्द्रामस्तुत्यर्थी । भा. भाष्यम्- दर्शपूर्णमामयोः प्रधानानि आमेयादीनि , २।३।१४।२७-२९, - दर्शपूर्णमासयो; आमयः पुरो- तेषामनानि आघागदी नि । नेषु चिन्यते कि तन्यतस्य खाशा उपायानः श्रारियोमीयः पुरोदाशः ऐन्द्र दनि यधानम्य भेदेनाहाना योगः, अथवा सर्वेषा तन्णेनि । ऐन्द्रं पयः आधा आज्यभागी खिष्टकत पानीसंपाजाः | अथ ता कि वृत्तम् ? कवचानुपानेनाभ्यासे फलभूमा (ति सागा भवन्ति ) । सत्र पयोऽन्तानि प्रधानानि स्यात्' इति ( १११११७।२१ ) । नत्र कमी दर्श. थापारादीनि आरादुपकारमाणि । २।२।३।३-८. * दर्श- पूर्णमासी उद्दिश्य क्या वृत्ता । तु तत्तप्रधान प्रति पूर्णासमोः भरमेयं अवदाय हुवा पश्चात् अमीयोगी चिन्यो । कि प्राप्तम् ! मनकर्थित्वादनाना तदात् यादेः अवदानहोमो इति अवदानस्य प्रदानान्तानुसमयः। कर्णभेदः प्रयोगे स्यात् । अङ्गाना प्रयोगे कर्मभेदः म्यात्, अवदानादिप्रदानान्तानुसायन्यायः इत्यत्राधिकरणम् ।कियाभेदः । तम्यतस्य प्रधानस्य भेदेन अङ्गानी प्रयोगा। दर्शपूर्णगासयोः 'आमेयं चतुर्धा कुन: १ प्रवान कार्थित्वात् । प्रधानार्थत्वात् इत्यर्थः । करोति' इति चनुर्धाकाणं भामेयस्यैव, न इ ऐन्द्रामानी- प्रशनान हि अङ्गानि उपदिश्यन्ते । अङ्गवन्ति मधानानि वि. ५२४, ·। दर्शपूर्णमासयो: आग्नेयादि १२०३२ दर्शपूर्णमासपीः आग्नेयादि फर्ग स्युरिति । असाधे व प्रधानाना महत्व न तुल्यानां तु योगपछमेक्शब्दोपदेशात् साद्, विवश्यते । नहि सत्र प्रधानानि विघीयन्वे । कि त ! विदोपाप्रहणात् । ५६ ॥ अनानि । नन अविधीयमानध्याय गुणो विवक्षितो भाग्यम्-सन्दः पधान्तर परिजमाद मनी भवति । यथा ग्रहं मारीत्येकवम् । एवं चेत् एकैकस्य । पक्ष: येयान् , मैदः इति । किं नहिं ! यौगपा सकन प्रथानस्य अझैः संवन्धः कर्तव्यः 1 तानि यदि सकृत् । प्रयोग: स्यात् । सकदेय प्रयुक्तानि अङ्गानि सौः प्रधानः .क्रियेन, न विभागेन संबध्येरन । यथा प्रायणीयोदय / युगपत संभयन्ते । तस्याना एक्शन्दोधिनी र ऐद. नीययोः एकादशिन्याः समस्तश्व बन्धः कर्तव्य इत्युकम्, म प्रति विशेषाहणात् । मानि पती देवतः कालवश्व विधैरत्वेकश्रुतिन्यादित्यत्र । नरगात् प्रतिप्रधानमनभेद: ।। तुल्यानि 'दर्शपूर्णमासयोर्यतकतोश्चलार विभः' डा--( ननु 'अनम्यासो वा प्रयोगवननैकत्वान्' 'समे दर्शपूर्णमासाभ्यां यजेत' पोगमाया पौर्णमाला यजेत' 'अमावास्यायाममाधापया यजेन' इति । प्रधान श्री इत्यत्र (१९४१७४३५) अशाना सकृदनुनमुक्तम् । किमा चिन्त्यते १ अरा आह-) मारनया इतिस्तन्यता मह अङ्गाना एकदेशकालकर्तृकावं वशति 'अङ्गानि तु मरणमनुस्ती संगणवे । गो नोकतानाग (प्रभानामा शदेन प्रधानानि फलं प्रति उपदिष्टानि दर्शपूर्णमासम्मा विधानपान प्रधाननोपदिश्येरन् । इत्यत्र । एकेन च फल भूमार्थिनाऽपि ) पुनरुपकतन्यमिन्युक्तम् । इदानी विचारे , कि आमपादीना तन्नेपरतिकतन्यता स्वर्गकामो यजेन' इति । किमत: ! अतः तेषां फ्ले उपकरोति , उन भेदेनेनि । (तत्र ) भेदेन इति सभ्यकारित्वम् । तेग म्पर्गकामस्य सर्वेषां युगविशीर्ण, चूमः । काम् आज्ञेयादीना सर्वेषा ( तावन् ) इनि- नेकशः । सर्वचिकीर्षया तु आधागदीना क्रियमाणानां कतपत उपक्रोति । उपकारवेलाया च प्रधानभूताना श्रीयोमीयस्य वेति । सर्वेषा च युधन्छ । मान् तुल्यकदिनान वे विशेषः कश्येतानि अमेषम्य नेपा गाहित्यमविवक्षितम् ( उद्देश्यगतयात्) । तरसात सर्वार्थानि भवन्ति । तस्माद मनातिः । एकेकम्य (यव उपरोति , न संहताना इति पूर्व पहा । सिमान्तरतु-) एकदेशकासकर्तृकय पनि ऐकादिव्यवायः स्यात् । ५७॥ भामधालानाम् । तेन बराह्ममरणविशेयवान् सहदेव भाष्यम्-पच्च 'श्रमकोपच योगाये स्वात् 'इति, प्रयुत्ता उपति उरमान तन्त्रमदानामनुप्रामम् । तत्र नमः । ऐकात अन्य स्थात्, न क्रमकोप । क्रमकोपश्च योगपद्ये स्यात् । ५५ ॥ कुतः ! ऐकार्यान् । भूयकारीणि एतानि पुजम् । तेषा सा किया , नेकशः । नहि तत्र एकेन तेन भाष्यम्- प्रभानानि च क्रमवन्ति । नानि च कश्चिदः । एसवधक्रियायां आनुपूज्य स्पाद यथाक्रम सानानि संन्यानि । तर यदि तन्यमानि | समान तेया प्रयोगे क्रमः, कुतः समपति । एवं प्युः, नता भया आप साने अमीगोमाया प्रशान्तः । उपचारे कमोप हति, तत्रापि न भाषारः कृतमान एक स्यात् । तथाच प्रधानानां क्रमशेप: स्यात् । अय तु प्रधानेषु उपोति । यन् कारणे तस्मिन् काले प्रधाना- भेदः, ततः सागमा अपम्प अमीनोमीयः सङ्ग न्येयन सन्ति। यदा सर्वाण्यानि कृतानि , २६ प्रशस्त क्रियते इति नास्ति क्रमशेषः । अपर आइहन्यापूर्वामि संभ्य पानेषु उपर्यन्ति । अङ्गानामपि यदि त. भवेयुरहान, ततो यावत् सनूपपान आमेरस्य हि संभूयकारिन्यमुक्तम् अयप्पदिकम् (१॥ उपकरोति, रत् समिधा अमीषोमीयस्य उरक्तरम् । | ARE) सरमायकारे नाति मोरः । स एप सकारक्रमकोपा (कोष; विरोध: ) [ अपिच स्था चान्यार्यदर्शनं कामुकायनः । ५८।। भजाराशेहनादीनि पदी (2) विमान भाष्यम्-ताप अन्यार्थदर्श भाति था मियते 1 तेक्ष भापारादीनां अवैपायं मविष्यति । न्याय उपदिश: इति माकायन आचार्यों मरने स। .

·- । दर्शपूर्णमासयो: आग्नेयादि २०३३ दर्शपूर्णमासयोः आग्नेयादि पुनस्तत् । 'चतुर्दश पौर्णमास्यामाहुल्यो एपन्ने , अर्थाचु लोके, विधितः प्रतिप्रधानं स्यात् ॥१२॥ त्रयोदश अमावास्यायाम्' इति । यदि आवृतिः स्वात भाष्यम् - उपवर्णनापरिहार: पूर्व न कृतः, इति न योदश चतुर्दश या व्यवतिष्ठेरन् । स तावत् वर्पते । यदुपवर्णित प्रदीपवत् इति । तद्- तन्न्यायत्वादशगनुपूर्व्य स्थान, संस्कारस्य | युक्तम् । अर्थात् लोके प्रदीपस्य सदसझदा किया | मन्यात् । ५९ ॥ यदि सकृत् कृतः य प्रकाशपति, सक्त क्रियते । अथ भाध्यम्-- यच संपवत आरादुपकारिणामपि न प्रकाशयति , ततः आकृत् । ततय अस्य प्रत्यक्ष: भारत्तिरस्तु' इति , तत्र भूमः । स हि न्याय. 'संभ्य-सामर्थम् । अयेह विचितः उपकारः अनुपकारो वा कारिणा सहक्रिया' इति । तस्यायेन सर्वत्रेत सहकिया 1 गम्यते , न प्रत्यक्षेण । न चास्मि विपानं 'मयोप- मशक्तस्तु शर्मसेरपशेषु भानुप-ये स्यात् , मैदेन करोति । इति । सेनिधानात् विशेषणात् गम्यते 'पर क्रिया । न शक्यते एकस्साह अगारारोइनेन सर्वेषामनिधी प्रयुक्तः, तस्योपकरोति । इति । तस्मादात्तिः । पाक; कर्तुम् । न च एकस्मिन् पुरोधाशे प्रथिते सर्वे सदियां कामुकायन, परिमाणविरोधात् । मपिता भवन्ति । संस्कारस्य तदर्थत्वात् , संस्कारोऽयं । ६३ ।। पाकायों विधीयते । रात एवं प्रत्यशोपकारिणः मति- भाष्यम्- अथ यदुक्तम् 'सकाविज्या कामुकायन प्रधानमाभिः स्यात् । अन्यया याग एव न संवत । आचायों मेने चतुर्दश प्रयोदश इत्याहुतिपरिमायस्य अरांस्पृष्टोऽपि नावात् । ६०॥ विरोधात्' इति , सम्र कः परिशः आभापाऽन्तं भाष्यम्-- संस्पृष्टोऽपि आधारादि: प्रति. प्रधानमावर्तते । कुन: तादात् । यस समीपे कृतः, विधेस्त्वितरार्थत्वादसदिग्या श्रुतिव्यतिक्रमः तदर्थ इति गम्यते विशेषः । आपारादीनि भाग्य. स्यात् । ६४॥ भागातानि आप्रेयस्य, विधकृदादानि अग्रीषोमीयस्य भाष्यम्-विधीयते इति विधिशन्दे नोच्यते । इति गृह्यमाणे विशेथे भेदः । तमात् उपायानादीनां , अगम्य इतरार्थत्वात् । यदा एतत् स्थितम् 'यास निधी समीपे पा माघारादीनि , ऊर्य विष्टकृदादीनि यत् कृतम्, तदर्थमेय सत्' इति , तदा आवृत्या सर्व शनि । एवं च सेपार्शमिः इतरेषामस्वयं भगाना प्रयोग । चत्र चतुर्दश प्रयोदश त्याहुति संख्या भविष्यति । (बत्र यद्यपि सूने माध्याम्मे न असेसष्टः नोपपद्यते । पाहुतिविधयस्तु चतुर्दश प्रयोदश । तेषा इति पाठः , अस्मदीये मीमासादर्शनेऽपि तयैव , तथापि रक्षगया वचनमुपपद्यते । चतुर्दश पोर्गमास्या आहुति- मायान्ते संस्पर्शिभिः' इत्युक्तावात् 'अस्पृष्टः पिघयः, योदश अमावास्यामिति । नैवत् संख्याविधा- इत्येव पाठ आवश्यकः । बिजलकरीयेऽपि सूध-मध्यः । नम, मचनेक मरूपायाः प्रात्यात् । अनुवादस्त अस्पृष्टः इत्येव , मि, शा. य-संमत 1 फे.)। अयम् । अनुवादच त्या उपपद्यते । विदितस्य स विभवाद्वा प्रदीपका । ६१ ।। भवति । आहुतिविधीनां च यं रूपा विहिता, भाष्यम्- यदुर्ग 'यस्य संनिधो प्रयुक्तानि , नातीनाम् । सात् तेषामनुवादः । तस्येमान इवि गाने विशेष, तस्मात् तदात्तिः' विधियन् प्रकरणाविभागे प्रयोग यादण्यण. । इति, नैतत् पुक्तम् । कुन १ विभवात् । विषिष्यन्ति ६५॥ एतानि एकस्यापि सनिधी मियामाणानि सगामुपकर्तुम् । भाप्यम्-हवेग प्रयोग बादरायणो मन्यते स । प्रदीपवात् । उद्यथा प्रदीपः एकस्मिन् मदेशे गुशानानो पुत: । मारणाविभागान् । यो प्रथानाना अवि- बाणानां एडस निधी प्रचलितः सर्यपामुपसार मना प्रक्रिया (भूयकारिरवात युतम् । तत्र पेदमर्षे करोतीति । तस्मादमात्तिः । प्रति न पाते विशेषः । यतु विप्रयोग विशेष- मो.को.२५५.

·, दर्शपूर्णमासयोः आग्नेयादि दर्शपूर्णमासयोः आमेयादि ग्रहणमुक्तम्, तदयुतम् । किं कारणम् । विशेषो यः । कर्तृगामेकत्वानकादिवत् ॥' नर्तको यया सर्व सनिधिक्रमः, स. मारणेन यांच्यते । विधिवत् । यथा प्रकाश युगपर मुग्मं निवर्तयति तदन् । विधो तुल्ययात् प्रकरणस्य सनि । अङ्गानि भाट्ट- यानेकानि प्रधानानि पृथगुत्पमानि एक विशायन्ते , न यस्य संनिधी उदानि, प्रमस्य प्रकरणेन परार्थत्वेन समुद्ययेन विनियुज्यन्ते , तर त्यपि, एक- बाधितत्वात् । अपिच एकेन संनिधान अतिशेषको विनियोगविधिविषयत्वे उत्पत्तिविधिमेदेन प्रयोग विधि- हेतुः । यदापि सर्वार्थात, तदाऽपि एकस्य कम्यचित् मिन ए । विशेषतच आमेशा उत्रचिशस्यदेव भवश्य संनिधौ कतै माः । वसान विशेषः संनिधेः । मयोगान्वयिकालभवणात् स: । अतश्च प्रधानमयोग- एकान्ततः दाक्या अवधारयितुम् । मतस्तन्त्रण प्रयोगः ।। विधिविध्यानामझानामपि भेदेनेवानुमानम् । न चै बादरायणग्रहण कीरायम्, नैकीपमतार्थम् । 'पौर्णमास्यां पोर्गमास्या पजेत, अमारास्यासममा कचिद विधानान्नेति चेत् । ६६ ॥ वास्यया पजेत' इति वाक्यत्ययापत्तिः, आसेपादि- भाष्यम्-- नैतत् युक्त सरन् क्रियेति । कुतः । त्रिकस्स विमित्रपौर्णमासीप्यपि अनुष्ठानप्रसक्तो तस्ये. टिनये योर्णमास्येकत्यविधानेन अर्थयात् । वेन एक कवित् सहत्व आइस्य विधीयते । सहावमन्ति सह विषति' ( नि ) । तत् अनावृत्ती सर्वतः मासाया स्थामेव पौर्णमास्या मान्यवाघानादि माझणतणान्तं आयप्रयोग समाप्य अग्नीपोमीपस्य कार्य: । अस परिसस्पार्थ भवति इहैव सालम् , नान्यत्र' इत्युच्यते। रा विनियोगविण्येकवरशेनेष प्रयोगविधैरपि पकत्व न, विधेश्वोदितत्वात 1६७॥ दर्शपूर्णमासादिषु च पौर्णमास्या पौर्णमास्या इत्यादि. भाष्यम्-- न त परिसंख्या युज्यते । मासस्य नै प्रयोगद्वयविधिः, व्यापि एकस्पारोवेटो प्रतिप्रधान पुनर्वचनं परिसंख्याय भवनि न चेह सहावं प्राप्तम् । স্মভূৰিদান মুনাৱাৰি নিববিবিবি- कुतः ! मैदेन निर्वाम्म चौदिवलगत् । आगेगागी | पकारकवत् प्रतिप्रधान मैदेनैवानुमानम् । अत एक षोमीययो: मेदेन निर्वापस्तूलः । तयो देनेर अबदनन- पारादुपकारकाङ्ग साधारण्येन सर्वत्र आवृत्तिप्रसक्तो 'सा. पेषणे प्राप्त: । तत्रावर विधेयं सइन्वम् । तम्माय । मन्ति, सह पिंपन्ति ' इत्यनेन भवधानाद) Bहन्यविधि कचित् सहावविधानात् अन्य भेदेन क्रिण विशयतेति । शपपद्यते । युक्तं चैतत् ! अपूर्वरूप फरमारपत्वेन प्रा. शा-उपोदातरमकानुपमक्तादि गतम् । इदानी पोरनारायफलोत्पापा प्रयाचारजन्यापूर्वनायय भार लक्षणाप वनाचा विचारयामः । सत्र 'भेदेन विनि-सत्वेन अग्नीषोमीयोपकारार्थ पृथगनुवानम्य युसत्याद् भेदेनय किया भवेत् । कथम्भावस्य | भावात् । अतः पनिप्रपा मैदेनेवाशाम । इति प्राप्ने, भिन्नत्लाद भेदेन विनियोगधीः ॥' ति प्राप्ते, अभि. गोपतितिरिभेदेन मनिधिमेदः, न्यपि तु राजान धीयते । 'सत्यं प्रत्येकमहान विनियोगतथापि विनियोगविवेकन्वेन एकस्यैव प्रयोगविधः असति विशेष तु विधानबदनुष्ठान सरदेवोपदारपम् ।।' तसात् । भागे सर्वत्र कलानम् । अत एव दर्शपूर्णमायादौ या एकदेशकालपणां सन्यमहानि। माम्या पोगमाया पोत 'त्यादिविशेषभवणम्, सोम- सूत्रातु-अहाना प्रधानार्थमनु- सम सत्यपि पप्पामेकसिन् विनियोगविभी प्रयोगाय शत् प्रधानमैदे च पति प्रयोगदशायामनुष्ठानमेटः मिमेवेति वश्यते । न तु एतावता पणो अपानाना पर प्रयोगविषयः । तत्रसिधाक्ये कालभदशम्य फ्ल. अत्यहि कार्याणानि सन्कोनाहिनी | संन्यासियर्षक वनोत्तयान । अतथ न तापमयोगविधि- यत. 1 कम्योपकार्यत्वं तहात प्रत्यापनुपिति.॥, मेदादमावृनि.मापि एकागः एक, भधानभेदात् । विमानवदर्शनं सादेवोरकारकम् । तद् देशकाल अनेकेषामपि मानाना एकदेशकारकर्तृकल्येन भगृह्य- - सात् इति।

·. दर्शपूर्णमासयो, आनेयादि २०३५ दर्शपूर्णमासयो. आहेघनीये माणविशेषतया सकृत्कृतैरेवारे उपकारसिद्धः आवृत्तौ | क्रमणकरणमन्त्रोक्तं फलं कर्मार्थयात आवर्यवम् , पर- प्रमाणामावात् । न न आनन्तर्यात् गढमाणविशेषत्वम्, | परया तु याजमानम् । ३।८।१५, दर्शपूर्णमासयो: प्रकरणेन सहितायोपे आनन्तर्यस्य मनियापाररवत् सक आधार-आज्यभाग-प्रयान-अनुपानाना ' फलश्रुतिः (कृनस्यापि उपकारकावे तस्य अवजनीयतया नियामक चार्थवादः, न तु फलनिधिः । के. ४३१११-३. स्वाभावात् । अत एय यन्त्र निर्वापादौ रायमाणविशेषता, • दर्शपूर्णमासयोः आधारादयो न प्रधानम्, किन्तु तत्र भेद एक, तदपवादेनेव न साविधिः । अतः | अङ्गम् । माऽधिकरणम् । वि. ४/४१११, दी. सिद्धं प्रधानभेदेऽपि अगृह्ममाणविशेषावे मनाना तन्न- पूर्णमास यो: आधारादीनामानेयादीना चाङ्गाङ्गिभावः । न्यम् । अन एव 'चतुर्दश पौर्णमास्यामाहुतयो हृयन्ते ।। २।२।३, दर्शपूर्णमासयो: ' आन्यं विज्ञापनि ' इति इत्यादिलिझमरि उपपद्यते । एवं च यदुहेश्यकानुष्ठान- आध्यान्दो जातिवानी, वेन यूपासनाम लौकिमम् । विषयीभूतक्रियाजन्यं यदपूर्वा, नन्ना प्रति तदन्तिमो- बहिसन्याधिकरणम् ! १३४८. ० दशपूर्णमासयोः आज्य. द्देश्यस्य कारणतेति कल्पनात् आमेयोतकारोत्यत्तिमात्रेण महामन्त्राः पञ्चाना वा वातानाम् इत्यादयः तन्नाशः । अपि तु अन्तिमप्रधानोपकारेणैवेति नागाना सुगन्यूहनमन्नाश्व अभ्युंणा यजमानेन च उभान्या पृथकरणापत्ति । यत्र च एकमेव प्रधानम् , तम तदेया- कर्तव्याः, न केवलमध्वर्युमा एव । के, ३।८।७।१५० तिममिति तदुत्पत्य नारा: । आवश्यकं चेदमन्तिम- दर्शपूर्णमातयोः आज्यमणमन्त्रस्य 'पाम नामासि विदाने अवघातनियमादृष्टार्थम् , प्रयाजादपूर्वस्य परमा- (अकले. ११३४) प्रतिग्रहणमात्तिः । मा. १९४११४) पूर्योपयोगित्वेन तन अन्तिमन्वादेरविवक्षित वेऽपि क्षति-४४-४५. " दर्शपूर्णमासयो: आज्यभागौ यजति । तत्र विरहात् । १२॥१॥८. आय आज्यमागः आरादुपकारकः न प्रधानामिवरता- गण्डन--' यागश्येडझानि मान्ति तन्त्रम् ।' संस्कारकः । के. ११११८१६-१८. * दशपर्णमामयोः शंकर-- 'कालाद्यैश्येऽइतन्त्रं च ।' आग्यभागयोरनुवाक्ये 'वानी पौर्णमास्यामनन्यसे , * दर्शपूर्णमामयो. आग्नेयकपालानि सोणि उप. पृश्यती अमावमापार।यमिवाणि, व सोमामि भाप अग्नीषोमीयस्योपधानम् । अयाना कपालानामुपधान इति वाघ्यो, अशि पन्नेन मन्मना, सोम गीर्भिटवा' एक पदार्थः । (परतु प्रतिकपालं मनभेदाम्मानेन प्रत्येकमुरधानम् । सोम. ) । के. ५/२३१४-५, इति वृधन्वायो। वानी अधिकरणम् । वि. ३११११३. दीपूर्णमासयो: आमेयपुरोडाशरूपं कृत्स्नं हविः न • दर्शपूर्णमासयो: आतञ्चनं सोनाग्यधर्मः । ३११४. अगये दातम्यम्, किन्तु किश्चिदवशेषयित-यम् । स दर्शपूर्णमासयोः आश्वर्थव पाजमानकाण्टयो: दिनाar मदानाधिारणम् । ३।४।१४:३७-४१. . दर्शपूर्ण- मन्त्रा: उमाभ्यामपि प्रयोक याः शनाताधिकरणम् । मासयोः आधारमाधारयति इति आधारयन्दः को- भा. १८९७१७, ० दशंपूर्णमासयोः 'आयुर्दा अमेऽमि" नामधेय न गुणविधिः । भा. | " दर्शपूर्णः इत्यादिमत्रो याजमानः। वि. ३६८०, . दर्शपूर्णमामयोः मासयो: आधारमापारयति इति न समुदायानुवाद, आर्पयनयमदणसमस्यैताधिकारः । न्यायाधिकरणम् । किन्तु अपूर्वम्य होमस्य विधायकः । २०१३-१६, ६९१. • दर्शपूर्णमारापो; आपाइनादिनिगदेषु दर्शपूर्णमासपोः आपारेऽपि मन्याग कर्मादि-त्यागे च विधिगत यदेनेव देवामिषाने कर्तव्यम् । सेनिपातः पर। १२३१२१२८. . दर्शपूर्णमासयोः विधिशन्दाधिकरणम् । भा १०४१२३-२४, आधारे जुन्यसतत वोर्धवाना धर्माण मिनकार्यवात्. दर्शपूर्णमान्योः आयनीये यनिशेदितानाहुनीनां समुपया 1 न विस! | समुचपचिन्दौ अधिकरणम् ।। एकादशवं 'पञ्च पानाः, दायान्यभागी, विधान, वि. ॥१॥३. * दर्शपूर्णमायोः आपापर्य येथति- { मयोऽनुशाबा इति । मु. ५. ५४६. . दपूर्ण . .

·. तम शेपूर्णमासयोः आहार्य २०३६ दर्शपूर्णमाप्तयोरिज्याः मासगो: "माधर्यपुरीयां पशुहागण येदि कुर्यात् इति प्रधानम्यानुवादी गति । तशात पानिनिदहानि , न पुरुषायम्, न फत्वम् । मा. २ व २. स यागा: प्रधानानि । दर्शपूर्णमासयोरिज्याः इति न्यायः १४॥४॥ अनिशिष्टं तु कारणम् , प्रधानेपु गुणस १०२९-३८र्योपान्यन्यायेन दर्शपूर्णमासाख्याना- विद्यमानत्वात् । ३२ ॥ मेत्र यागाना प्राधान्यात नेतरेपामगावात समप्राधान्य- पूर्वपक्षी माह । तु-सन्देन सिद्धान्तपन्यावृत्तिः । सिदिः मु.प. ७२३. मयाजादीनि नागानि किन्नु प्रधानान्येव । नेपामगन्य. दर्शपूर्णमासयोरिज्याः प्रधानान्यविशेषात् । सिद्धपये सस्तवरूपं उक्त कारण तु प्रधानेश्वरि आमेया- ४।४।१२॥२९॥ दिपु अविशिष्टं समानमेव शिरो वा एवंद्यशम्प यदा' दीपूर्णमासयो: भामेया पुरोडाश, अमीषोमीयः । इत्यादिश्रुतेः । संस्तुतात्वरूपस्य गुगस्य प्रधानेष्वपि पुरोडाशः, भाग्येनोपायाभः, ऐन्द्राभः पुरोडाशः, विद्यमानस्यात् । तसा प्रयाजादयोऽपि प्रधानमेव । दधिपयोरू सानाग्यम्, माघारी भाज्यभागी अपानाः नानुक्तेऽन्यार्थदर्शनं पपर्थत्वात् ।। भनुयाजाः पनी संयानाः समिष्टयजुः सिष्टकृत, पति सिद्धान्ते तया चान्यार्यदर्शन ' इति यदुत्तम्, पागा भुताः । ते किं स एव प्रधानमूना., सत तर पूर्वपडी ब्ते । प्रयाजादीनां अङ्गादयोधके यचो न्याय केचिए गुणभूताः इति विचारे पूर्वपथयाति । दर्शपूर्ण- वा अनुक्तं सति अन्यादर्शन न भङ्गत्वस्य साधकम् । मासयोः पागयोः यापत्य. इज्याः वागाः तानि सर्वापेर | पत्तु दर्शितम् ' प्रयाजेप्रपागे कगलं जुहोति' इति , মখাননি । নিৰীণালু যথা না যা- | খমু। স্যার মধ্যব ষষৰ মথালং स्वस्य च समानबाद। अप्राकृतस्प विधानार्थ तत् । तस्मात् स्वनि प्रधानानि अपियाऽजानि कानिचिद येप्यङ्गत्वेन संस्तुतिः । इति पुनः पूर्वपक्षः । सामान्यो हामिसंस्तषः । ३०॥ पृथक्त्वे त्वमिधानयोनिवेशः श्रुतितो व्यप- दर्शपूर्णमास्यो. भाषाराज्यभागप्रयाज्ञादयो यागा | देशम, तत्पुनस्यलक्षणे यत्फलपत्यम्, सत्म- आमेयादिस्त प्रधानमेय स्यात् राजस्ययत् इति पूर्वपक्षे निधायसंयुक्तं तदहं स्याद् , भागित्यात् कारण- सति सिद्धान्तसूसमिटम् । न सर्वप्वेष राजसूया दिऋतु म्याश्रुतश्चान्यसंवन्ध. 1३४॥ वर्तमानाः सर्वे यागाः प्रधानम्, किन्तु कानिचिन पुनः प्रानं पूर्षपछ शब्दो ग्यावर्तपति । न भापारादियागाः अगानि स्यु,, न प्रधानम् । अपिपा-याग समभानानि । तत्र फलयन्ति मनानानि , इतराणि शब्देन पूर्वपक्षयावृत्ति । येथु यागेषु सङ्ग वेन संस्तुति- अनानि । तर विजय फलपत् आयोगशपायामी. भवेत् । अमीर या एतो यशस्य, यदाधारी) ''चक्षुषी योमीयागामेकं विक पोर्गमासीसंशकम् । ऐन्डामदभिययो- या एती पजस्स, सायभायो' इत्यादिः संस्कृतिः विविवीय विक अमावासाक्षाम् । दर्शपूर्णमासम्म यस्मात् अमिस्तय. अनाना सामान्यः, सामान्यधर्मा, | इति द्विवचनेन युक्रमेण उक्त पोस्निक्योनिदेश: कृत. भाना सामान्यपणं अभिमस्तुता इत्यर्थ, । यमि-वर्गकाम इति पदेन न फलवानुजम् । तदेतदाह, संस्वतन लश्यते इदमामिति । तस्मात् आपारामागा- पूर्णमासामा खर्मकामो यजेत् । इति भूलितः दय यागा अपि अनमेव, न प्रधानम् । अवान्, दर्शपर्णमामाम्या इति दिवचनेन परदेशाथ तथा चान्यार्थदर्शनम् ॥३१॥ अभिधानयोः दक्ष इति पूर्णमास इनि नामधेषयोः सिद्धान्ते देवन्तरमाह । 'प्रपाजेपयाने वृष्णलं शक्रे मिरे विद्वगे निवाः पयोगः । यतु फालगा जहोति । इति सौगागे कृष्ण-विधानार्थ मयाजानुवादस्य चन् पुन: मुग्यलमर्ग मुष्पस्य प्रधानाप रणम् । अन्यायस कृष्ण विधानार्थक्य दर्शनं भवति । न च तत् पुना तनु इत्यर्थः । अनेन फमत्वं प्रधानमन ·. दर्शपूर्णमासयोरिज्याः २०३७ दर्शपूर्णमासयो परसा मुक्तम् । त्रिकद्वयं व तादृशम् । तसातदेय प्रधानम् ।। पुरुषस्य भये शिरो जायते, मध्ये मध्यम् , पथात् अभ अगलाणमाई, तानिश फया निधौ यत् तेन पादो, एवं आमेया अमन,, उपायानो मध्ये, क्षमी- असंयुक्तम्, तत् अझं म्यात् । फलवसं निघावफल तदहं पोमीयः पश्चादिति । सामान्यादेषा स्तुतिः । तसात् इत्यर्थ. 1 तादृशं च आधागज्यभागादिकम् । तसात् | अनोपदेशोऽयं स्तुत्यर्थः स्यात् । न तेन आमेरादीन सन प्राधानम् , किन्तु अहम् । कारणस्य अङ्गत्वकारणस्य प्रधानमहानिर्भवति । भागित्वात् । भागो मजनं वचनम् । उनत्वात् अयुक्तम् तथा पान्यार्थदर्शनम् । ३८ ॥ 'प्रकरणादितिकतम्यनार्थित्वात् ' ( N३४११) इत्यत्र सिद्धान्द होवन्तरपर मन्तिम सूत्रम् । तपाच आमे. इत्यर्थः । अश्रुवश्च अन्यसंयन्धः प्रयाजादीना प्रधान- यादिप्राधान्ये आपारादीन) चागवे अन्यार्थदर्शनमपि फन्नादन्येन फेननित् फलेन सह संबन्धः न श्रुतः । एवं | भवति 'चतुर्दश पौर्णमास्यामातपो हूयन्ते , प्रयोदशामा- 'कलयसानिधी अफलं तदङ्गम् ' इति अनलक्षणस्य । वास्यायाम्' इति । पञ्च प्रथाजाः, दावान्पमागौ, आमेयो. उक्तवान् प्रयाजानी ना प अलावान् अगायमेर तेषा, पाशुपाजामीयोमीयास्त्रयः, योऽनुपानाः स्विकृति खीकार्यम्, न प्रधानन्यम् । चतुर्दश पोर्णमास्याम् । पच प्रयाज्ञाः, द्वापाज्यभागी , गुणाम नामसंयुक्ता विधीयन्ते , नाड्गेषूप- भामेयः, सानाय्यम , स्विकृत इति भीगि, प्रयोऽनुयामा पद्यन्ते । ३५॥ इति प्रयोदश आहुतयः अमावास्यायाम् । एवं सति सिद्धान्ते हे नन्तरपर सूरम् । चफारः समुथपे । आधारादयोऽपि यदि प्रधानं स्यात्, तदा तेषा यो दतु या पोर्णमासीमभिशेत् , पयहोराऽभावाभ्याम् पौर्णमासे चावृजिनं स्यात् । अन्वे । आवृतिः इति अमिमर्थनादयो गुणाः नामसंयुक्ताः पौर्णमासी । संभवति । एतस्मादन्यार्थदर्शनान आधारावीना अहत्यमेव अमावास्या इति नामम्या संयुक्ता विघीयन्ते । ते वसिष्यति । के. विषयः प्रशनेष्वेवोपपद्यन्ते नायु उरपद्यन्ते । तस्मा. दर्शपर्णमासः इदै अनुयाधाना पुरादेफा दापारादयः भागमेव , न प्रधानम् । पवादपरा : वि. १०७।१३, ४ दर्शपूर्णमासयोः प्रहा- सुल्या च कारणश्रुतिरन्परगामिसंबन्धः । ३६ ॥ निगद्गत. पशपतिशन्दः बहुपजमानके विकारे नौहि. पूर्वपक्षिणा यदुक्तम् । अविशिष्टं तु कारणम्' इति | तन्यः ( यशपतिशन्दः न समवायर्याभिषायी । भा.।। सत् परिहरति । अन्यः पुरुषरावयः पूर्णमासस्य महाना | १११३४०, दर्शपूर्णमाघयोः इसामाशिनादिभक्षाः भाषादीनामग्यवान) अभिमबधा एवंरूपा कारणभुतिः, प्रनिपत्योः । वि. १०१२९ 1 अत एव हमादिमक्षार्थ- सा आरोपादीनां प्रधानन्वेऽपि तुल्या । यागावयवाना मवतस्य नागे तत्तमलोप एव । ६४१२, दर्शपूर्ण- पुरानयोः स्तुति: आमेयादीनां प्रधानन्येऽपि युग्यते मासपोः इडागक्षः, प्राशिवमः, चतुर्षाकरयमशः, इति भावः सा च स्तुतिः 'शिरो पा एतद् यास्य शंयुवाकालीनो मा धेति चतुर्धामक्षणसिद्धये चचार यामेष, वृदयमुपासमानः, पादामी भोगीप,' इति । उदारा उपदिशा: । ष्णारेषु तु ब्रह्मविषयाणा वेषामुप- उत्पत्तापभिसंबवसरमादलोपदेश: स्यात् । हाराणा सहभाव : | Kगरा, दर्शपूर्णमासयो: इथ्यः श्रीन परिधीन इत्यादिमन्त्रीस्वामिः निरामिः 'अविशिष्टं तु कारण पनि सूत्रोदार ममा सियति । १०११, १ दर्शपूर्णमाघयोः 'इपे या “गुरुपा च कारणभुतिः' इति भन्महितपूर्वस्य इति शाखा छिननि, जे त्या इत्यनुमष्टि र वि अ तय विशेषमतिपादनाय मनं सूत्रम् । भेदेन वाक्पमैदान मन्त्रमेयः । २१११५, . दयंपूर्ण- योऽयं पोगमापनानामभिविन्धः पुरुषः सह ठा:, मामयोः उपाऽपिनयण ' यस योगवति ठग एः भमिमयः उपची सातम्या या वायमानस्य चापिक्षपति' ति झादशगवं मधमाश - ·- दर्शपूर्णमासयो उपकार २०३८ दर्शपूर्णमासयो, कपा १०, दर्थपूर्णमामयोः उपकाएमपंचायो: प्रयाजा- मायंगार या वर्तन्यम् । मा. ५।४।६।१५-२१ दिषु च उपकार्यमपेक्षमाणे अनिष्पनावाये एवोपकारे दर्शपूर्णमासयोः उसलम् । उट्रम्पलं च मुसन च' प्रकरणात तादध्ये प्रतीयते । तदन्यथाऽनुपपचिमाशोष- यहायुधम् । वि. शदा.।' उसलमसला यामध कारणरुपना । पा. २०१।२२ पृ. ६५८. " दर्शपूर्ण- इन्ति' इति सदुपयोगः । ३।११५. • दर्शपूर्णमासयोः मातोः उपभूति चतुहीतयं विधेयम् , न तु अष्ट । उसलमुसलयोः दृपदुपलयोश्च प्रोक्षण अपूपंप्रयुग हीतमेकम् । चतुहीनदयाधिकरणम् । के, १११७// मेव, न हन्निपिषिप्रयुक्तम् । इन्जिपियधिकरणम् । के. ४६-४८. . दर्शपर्णमासयोः उपला 'पञ्चोपरा चराय-३ . दर्शपूर्णमासयोः ऋत्विजश्चत्वारः प्रमा दि. ३१८११० 'पदुपाम्या पिनधि ' १३१११५. अपयुः होता यानीप्रथेति । वि ४९ दर्शपूर्ण * दर्शपूर्णमासयो उपदीतं कृत्स्ने प्रकरणे निविधते, न मासयोः एकैकस्मिन सहधे देवकार कणा तन्त्रम् । सानिधेनीग्नेय । के. ३११११११२१. ० दशेपूर्वमारयोः । आग्नेयादीनां प्रधानामा इत्यत्राधिकरणम् । १११२१, उपवीतं दर्शपूर्णमासागावेन विहिनम् । वि. ३४१, } • दर्शपूर्णमासः एरिस्मिन् सहप्रयोगे और * दर्शपूर्णमासयो उपवीतस्य माकरणिकाङ्गता १ ३१११, | देशकाठकगा सन्नम् । अनप्रपानपो देशवाल-इति. * दर्शपूर्णमासयोः उपस्तरणाभिधारणे शियेते सूक्ष्माणावि अधिकरणम् । ११।२।२. 4 दर्शपूर्णमामयो एय पुरोडाचावयवाना सुचि सक्ति निवारयितुम् ।। वैश्यस्य सामिधेनीसाप्तदश्यम् । गोदोहनाधिकरणम् । १०।२।२. • दर्शपूर्णमासयोः सरस्मरणाभिधारणाभ्यां ( वानिक द्रव्यम् । ) भा. ३।६।३।१०. • दर्श- सह चतुरयत्तसंपत्तिः । उपस्तरमादिविधिन्यायः । भा. पूर्णमासयो, ऐन्द्राधापर्थवेद्यतिक्रमणारणमन्त्रोकता. १०८११२३२९-३२. दर्शपूर्णमासी. उपांशुयाजः | भावरूपं फल साक्षा। अपोरेय निवितकर्मीमाशिस्तु अमीषोमीयपुरोडाशश्च इन्युभयं पौर्णमास्याम् । तत्र पाठ- याजमान फलम् । वा-यायनि. ३१८११५, ७ दर्श- कमस्य मामल्यात् पादौ पुरोडारधर्माः, पवादाज्यधर्माः । पूर्णमासयो . औरभृतमाऽयं मयाजानुपाशार्थम्, जौहर अनुठेपाः । वि. ५१११८. * दर्शपूर्णमासयो, 'उपांशुयाज- तु प्रयाजार्यमेव । ४।१।१६, . मन्तरा यजति' इति अपूर्वस्य यागम्य वाचकः शन्दः, ओपमृताग्यन्य बुवामानयन आन्यधर्मप्रपोजकम् । न समुदायस्य भा.२/२०४९-१२.० दर्शपूर्णमासयोः आग्यसमानयनाधिकरणम् । १५ • दर्शपूर्ण- 'उपायुपानम-तरा याति' इति यजतिपद विधा- मासयो. औपयसध्येऽहनि धारण्यभोजनं भानातम् । यकम् , न तु अनुसादकम् । वि. २२६४. ० दर्शपूर्ण- तद् वृस्पर्थम् । आरश्यमोजनन्यायः । भा १२|| मास्यो. उपांशुयाजे उपसरणाभिधारणयोपिऽपि | १४|३०, * दर्शपूर्णमासयोः भौरवमय इनि इदियेव चतुरस्तपनि । आशुपाजशन्दे गाधिकरणम्। रानिजागरए रवाहाना भा. १०1८।१३।३३-३४, • दर्शपूर्णमासयोः उपा- | अदृष्टाय वा । १२६८१७, • दर्शपूर्णमासयो. याजे देवता प्राकृतीनामन्यतया । उपासुयाजशब्दे अधि | औश्वसध्येऽइनि विहित । अग्ने प्रत्पते धनं करणम् । १०1८1१६४९-५., . दशंपूर्णमासयोः । चरिष्यामि' इत्यादि । १२।१।११।२१, * दर्शपूर्ण उपाशुपाने प्रौवाध्यमेन नियतम्, म यविचित् ।। मासयो. औषध-आग-हानायधर्माः न स सर्वत्र उपायाजशन्दे अधिकरणम् । १०८1५/-ve. कम्या, किन्तु प्रयेकमेव । प्रोधिमा यषु भान येव । -दर्शपूर्णमासयो: उपायुपाजे विष्णु प्रजापतिः अमी-1 /3-10, . दापर्णमासयो औषधधर्मा पूर्व पोमो इचि प्रयाणा विकल्पः। उपाशुमजयन्दे अधि Bमामातस्तन आयस्य, त्र पाठक्रमेणैव तेषामनुष्ठानम्, करणम् । वि. १०८४१७.० दरांपूर्णमायोः उपाशु- न तु मुलकमेण आरधर्माणामारी अनुष्टावर ११ याजाज्यं माहाणेन सोमात् भागीयोमीय न कर्तव्यम्, दार५.. दापर्णमासयो. कपालं न पोरवापप्रयुकमा - 1 दर्शपूर्णमाम्यो रक्षणाय अप्रमादाय र ·दर्शपूर्णमासयोः कपाले, २०३९ दर्शपूर्णमामयोः कपालादा किन्तु अपणप्रयुक्तम् । पुगेडाशकपालन्याय: 1 वि. | मिझे प्रायश्चित्तं स्यात् । विनष्ट संस्कारार्थ गहि प्रायश्चित ४।१।११, दीपूर्णमासयो: कपाले भिन्न भिन्ने जुहोति' तम् । कुन:।। एतद्भेदनरता प्रयोजनमस्ति, न होमेन । इति होमः । ६।४४.* दर्शपूर्णमासयोः कपालेषु तेन संस्कृतेन प्रयोगः करिष्यते इति प्रायश्चित्तं क्रियते । पुरोद्धाशस प्रपनं क्रियते, सौर्य चरौ तु तन्न स्यात् । न व तेन चूर्णीवन प्रयोगः शक्यते मर्तुम् । तस्माद के. ११।१७५५. प्रायविचमनर्थकम् । एकदेशमिधेन तु संस्कृतेन शम्यते दर्शपूर्णमासयोः कपालादेरेकदेशभेदनादा- प्रयोगः । तस्मादेवदेशमिने प्रायश्चित्त,स्यादिति । यपि प्रायश्चित्तम् ॥ दुप-- एकदेशभेदे एव होमः (मः । रिमे। अर्थसमयायात् प्रायश्चित्तमेकदेशेऽपि । १४ इति द्वन्यपघानो निर्देशः इत्युक्तमेव ! भेदनेन द्रन्ये ४१०॥ दोर उत्पन्नः, स होमेन प्रतिसंधीयते , निईनदोपं च भाष्यम्-- तो दर्शपूर्णमासी । ना भामनन्ति, यागपोग्यं भाति । सकलभेदे च अयोग्यावान् वर्षे 'मिन्ने होति , कने जुहोति' इति । वन संदेहः किंग: सन् अनर्थकः स्यात् । मिस इति सममी द्विती- करने मिने, स्कने च प्रायश्चित्तम् , उतैकदेशेऽपि , याऽथे, भिनं दब ( होमेन मैकुर्यात् ) इति । एवं च मिन्ने, स्कने चेति । किं पुनः गर्यभिन्नं किमेकदेशभिन्न- वाक्येन होमस्य संबन्धः ( उद्देश्यसबन्धः ), सनिपलो. मिति । चूर्णीकृतगयोपे प्रयोगनाय , तत् कृस्नभिन्नम् । पारिता च । निमित्तस्वे प्रारणेन संबन्धः, स दुल:, पन्छाले विगतेऽपि प्रयोजनसमर्थम्, तदेकदेशभिन्न | आरादुपकारकः पन् असंयुक्तः उपकुर्यात अयमपि मिति । कि प्रामम् । एकदेशभित्रेऽपि प्रायश्चित्तम् ।। दोपः । कस्मात् ! अर्धेसमबापात् । समवेतं नत्र मेदनम् । एकदेशमिरमपि भिनमिति । एनं मासे निमिते, स्याद्वा प्राप्तनिमित्तत्यादतद्धर्मो नित्यमयोगानहि नैमित्तिक कर्तव्यं भवति। तम्य गुणार्थेनानित्यत्वात् । १२ ।। टुप्-- फस्नमैदे प्रायश्चित्तम् । कुतः । तस्य मिदुर भाप्यम्- स्यादा शयश्चित्तं शतभिनेऽपि । इम्पस्य परस्परसपर्षणात् भी कियानपि माशाs- कुतः । प्राप्त निमितन्यात् । मात हि मितं भेदाम् । पनयः । नन्य अवर्णनीयत्वात् नित्यता प्रसन्पते । मिन-माते न निमिचे नैमितिकं कर्तग्यम् । यचौक्तम् , ग्यापन- मिति मिरिकियोपसर्जनीभूतम् (भिदिकिया उपसर्जनी- संस्काराचे प्रायश्चित्तमिति । नायं तस्य धर्मः । कुतः ? भूना यस्य तत् द्रव्यम ) मिथ्या ट्रम्पमभिधीयते । तदेव नित्यसेयोगत् । नित्यान् शेमः । अनित्यं हि भेदनम् । सजन भवति, यत् मम पाप्नोति । तस्मात् ने-नहि गिल्पमनित्यत्य उपक चोयते । परि नियंदा. देशे मिरे रोमः इति । एवं प्राप्ते , घूमः । संघर्षणे पूर्णमासयोरगर, नानियस्योपसराय । कुन: १ कश- 'सेपटम्' इति बुद्धिर्भवति, न 'मिनम् ' इति । चिदनित्यं नैव स्यात् । तत्र कयं तस्योपकारक भौत् । । भेदने कदाचित् भवति । तामात् एकदेशशास्नमित्रयो/ तम को दोषः ! २ शक्यं नित्यम्योपकर्तुम् । तेन नित्य- उभयर मिनदे: सेरवान् उभयत्रापि होम, । यदुक्तम् । मुकुर्यादिति वचन मन्दाप एष ! अय नैमित्तिकम्, ग ' मेदगविशिर प्रधानम् ' इति, उच्यते । विशेषणे । दोशे मति । तस्मादस्मत्पशः एव । अम्गिपणे पदा एव निमित्तपन्यये जाते स्मिय विशेष पावन गारते। मिमम्, वा होमः। यक्ष न मिझ लदा नैव दोमो विधी- अर्थात् प्र श्यते, न भन्दात् । यस्मात् मेवेन् । यते । मदीये परे भवति दोशे नित्यानित्यशेनम्ति रजातो, रोमय (उपजायते एस) इति । संबन्ध इति । तस्मात् भित्रमा प्राधिचमिति । न परोपे गुण्यात् तदर्य हि । ११ ।। टुप्-- म मे ( सनि लिमियोगा. भाष्यम्-सुबक पदावर्त पति । नाशेपेऽपि भावात् ) अनिनियानाम् ( अहानाम् ) ·दर्शपूर्णमासयोः कपालादे: २०४० दर्शपूर्णमासयोः कपालाद मासाप निमित्तम् ( अनुसापकम् ) । यावत् दर्शपूर्ण गुणानां च परापलाद पचनाद् व्यपानयः मामा निमित्तम्, सावत् नैमित्तिकेन ( अनुष्याम्येन स्यात् । १३ ॥ होमेन ) भवितव्यम् । (कु) मिमिरेन (भ. भाष्यम्- अमति रचने न गुणो गुणार्थो मनिनु. बैंग ग) प्रयोजितत्वात होमस्य । मेदनं च तन कदा- महति । प्रकरणत: सर्व प्रधाना मिन्नमपि होमोऽपि । चित् (गतु नित्यम् । तथापि किम् ? इयत आइ-न च मिनः आधारमावेन उपदिश्यते । मिरस्य नत्र उपकार्यस्य ( मित्रम्य ) अनित्यत्वात् प्रयोजकस्य | आधारभावे दिन दोमान्तर विधीयेत । प्रधानस्य हि (च अपर्यस्य ) नित्यत्वात् नित्यानित्यसयोगविरोधः । तदा भिन्नो गुण इति गापः । तत्र भाहनीयसंयोगो भेदनस्य (तु) निमिता (सति ) मिन्नेन (निमि- | बाध्यैत 'वचनाद्विकल्प इति चेत्, न निमित्तत्वेन सेन ) होमे प्रयुक्त (मति ) अपूर्वस्य तादप्यम्, संभवात् ।' होगस्य च श्रुत्या विहितत्वात् । यदा इत्यदोपः ( विरोधः ) । सप्तमी च निमित्तन्वेन शेमो विधीयते, बदा भुत्या । यदा भिन्नो गुणः ददा याधुता ( मयति । संस्कार्यवे तु लक्षणा स्यात् । वाक्येन । तस्मान आधारो भिन्न, । याच्येत, निमित- तस्मात् निमित्तमेव मित्रम्, न संस्कार्यम् । पूर्वोक्तस्यैव । पक्षेऽपि न होमान्तरम्, प्रकृतस्यैव होमस्य निर्मित ग्यतिरेकमाइ- ) निमित्ततादर्ययोनियत्वात् अस्ति | विधीयतेति । तम । अनुपादीयमान हि निमित्त- सबन्धः (निमित्तानुसापकम् , तापिदि फलम् ) मिन्युयते । यदि हि विधीयेत, निमित्तगेन तन स्यात् । यथा जीवनं निम्मनं ( अग्निहोत- ) दोमं प्रयुक्ते, गारदिवशमानयोः स एव न स्यात् । न यानि यदि च यस्यापि निमित्त योरि उद्दिश्येत, व स (२ छपात- ) दोषोपभाताथः । ( भन्न लिजिते । मेदनं कुर्यादिति विधीयते । भेदने निथुने यदन्यान यथा नौतन निमित्तं पुरुषदोपश्च तत्र मायभित पर होभं प्रयुद्ध सदोषोपावार्थ:' इति पाठः । परतु अयते, विधीयते । नासो सन्त्रास्नानुमारी ) तत्र जीवनस्य पुरुषदोषस्य च इप--(कथ निमितपक्षे यो: प्रधानार्थत्वमिति- ( पूर्वोपानरय ) विद्यमानत्वात् अविरक्षा संबन्धः । चेत्, तपाइ-) प्ररणात् पानायों होमा भिन्नमपि प्योरपि ( प्रयोजकफलयो ) अनित्ययोः अस्ति सबन्धः ( अतोन भिन्नाथों होमः)। न च कपाल्यर्थत्वेन (होम) मयुजानं ( अपूर्व ) प्रगाड्या तदमेव यपा बदाइत्यानि भनिन्य मिमित्तं पुश्पटोपश्च (अनित्यः), होमस्य प्रतिरादक वचनमस्ति, (भिने त ? तत्र मायश्चित्तं महाहत्यामयुक्त दोपनियताय च ( (इनि इत्या ताप्पंप्रतिपादिकाया ) द्वितीयालिभतेरमावाद । नाखि विरोधः) । तस्मात् उपका (पले सावन्मयो नच मिन्नस्य प्रत्यक्षतो दोष उपन्यते, येन (द्वितीया- जक ) विद्यमाने अस्ति संधः । इह (तु) उपकार्य यामाहत्यामपि दृष्टायावाद ) दोपनिर्माताओं होम. रसात (मित्रम् ) पदाचित ( पयोजकं तु अपूर्व नित्यम्, (तस्मान मिन्नान व भिन्नमाधारत्वेन अप- इति विरोध.) 1 (भाध्य ज्याचटे-) न शक्यं नित्यायो- दिश्यते ( आभारमादेन इति माये । ननु पूर्वमेव 'न. पतु इति होमो न शक्नोति नित्यमुपक्तम् , उप-गुणो गुणार्यो मवितुमईति' इति सि बुवा , कार्यस्य ( मिवस्य नित्यम्-) भगावात् । तेन निलमुप- भत भाह-) (विभागाने (श्रुतिसंबधमाक्षेत्र कुर्यात् ( इति वचनं प्रलाप एवं इति भागम्-| इति (नम् ) उपन्यस्यठे । मभवति हि सहमी रति दर्शपूर्णमासपूर्व अदीति । (कथम् १) नित्य | निमिते आमारे च । (निरारणभाप्प अर्यतः भगु. मुपायर्यात इति (शेप-) युझानम् (अपूर्व भाति संघले-) आधारः सन् आयादीन (एप प्रक- भाष्यकार: इविस्मात् (तप्रयुक्तस्य नित्यास-रणात् अङ्गम् ) स्यातमाहानाम् । न नुपपतेः) कपाल विजि मेदन निमिचम् । (विशिष्टविघेरल्यापत्वा) आहवनीयसयोगो बाध्येत , ·दर्शपूर्णमासयोः कपालादेः २०४१ 'दर्शपूर्णमामयोः कपालादेः इति पाक्षि राघमाह न तु निलम् । ( एरस्तु- } ] ( स्यात् ) । उच्यते । उत्पत्तिवारशिष्टेन वाक्यान्तर- घाधनमित्य (यडीकृत्य) आह वचनात् विकल्प | शिष्टं माध्यने , पदं च उत्पत्तिवाक्पशिष्टम् । ( वाक्या- इति चेत् । (चननबलात् पाक्षिको बाघो बीहियया-वशिष्टा आहवनीयः, तेनासौ पदेन बाध्यते । एवं विविष न दोपः । इदं पिकल्यामिधानमाक्षिपति-तान् पदवाक्यालोचनया पाप उमः । आहपनीय- भयुक्तोऽयं विक्रम; भिभस्य प्रकरणम्बन्धात् , आय. आरमपि न तत्र विद्धातीत्याइ-) किञ्च होमेन नीयस्य च अनारभ्याधीतत्वात् । व्यपा (प्रकरण आधारम्य (थाहवनीयत्य) अनपेक्षितत्वात् वाक्येन संघद्वेनैव ) पाञ्चदश्येन साप्तव्यम् (अनारम्याधीनम्) | असो ( अाधारः ) नीयमानः ( दीपमानः इति लिखिते माध्यते , एवमिहाणि ( आहवनीयस्य मिनेन बाध पाठः ), ये शुद्धाः ( उ.पना: अमिहोत्रादयः ) होमाः, एव, न विकल्पः) । किञ्च आहवनीयस्य अन्यत्र (होमा. नाननूया आहवनीय: आधारो विधीयते , न (तु) ये स्तरेऽपि) कृतार्थत्यात् । भिन्नस्य तु (प्रकृतहोमानुवादेन ( पदहोगादयः उत्पद्यमाना एव ) आधारकनुपिताः, विधीयमानस्य ) अन्यत्रानपकाथरवात् तदुपमदेनेय (ताननूरा )। (आइवनीपोपमर्देनेव) पदवत् निवेशः । तस्मात् भेदनार्थमिति चेत् । १४॥ विकरमाभिधानं अभुपेल्यवादेन (भाष्यकारेण उत्तम, भाष्यम्- अयोध्येत, एतमुपायं तत् कपालं संधी- विकल्पोऽपि सत्यां गतो अयुक्ता, अस्ति च गतिः । यते । 'गायग्या या शताक्षरया संदधीत' इति तत् निमित्ताबेनापि सेमयात् इति)। कपालं रोदध्यामिति । तम वक्ष्यामः। केचिदाहुः युक्त एषापं विकल्पः , उभयो। ( भिन्ना नाशेपभूतत्यान् । १५ ॥ रचनीययोः ) वाक्येन जुहोनिर्मबन्धात् । (ननु मिनस्य भाष्यम्--न मैदनस्य शेषभूतं युज्यते, न तत् प्रकरमानी युक्तम् , अत माह-) प्रकरणात् किञ्चित् | धातु शक्यते शेगेन मन्त्रेण वा । मृदाऽपि संधीप- अभ्यनिकम (लगते मागवलीगल्यात् । पाश्वदरग- | मानश गिलनुद्धिनापेयात् । सासदश्ययोः साई कथम् ? नाह-) तत्र सामिधेनी अनर्थकश्च सर्वनाशे स्यात् । १६॥ (मान-) ऐबन्धे ( संख्ययोः ) आनर्यपात् अपूर्व भाष्यम्-- सर्वनाशे च श्रूयते भिन्नै कपालमासु संबन्धः ( अवश्यम् ) एपितयः । तत्र एकस्य (पाञ्च- प्रहरति' इनि । वानर्थका संस्कारा । ननु त उद्धृत्य दश्यम्य ) करणेन (भपूर्वसंबन्धः ) क्लमः, इतरस्य । उपधायिभ्यते । नेति घूमः ।' भन्यदुपदमाति' इति हि (तु सासदश्यस्य भावमिचरितऋतुसंबन्धमामिनी-मामनन्ति । तस्मानमित्तिक फर्मानम्, भिन्ने पुहोवीदि । धारण करूया, इति (संबन्धस्य ) विप्रकति पाश्च शा--'बकदेशभेदम्य नित्यत्या निमित्तता। दश्येन सासदश्य बाध्यते, (विकृतिषु सातदश्यस्य ) कादाचित्रूस्तु कृतस्नस्य भेदो गच्छेनिमित्तताम् ॥' सतार्थ यात् । (फिज) तदर्थत्वे व न शास्नं नियमेन द्वितीयपश्यादी तु मन्यते 'होमोऽयं भिन्नसमारो कारणम्, अननुप्रासपात् शास्त्रस्य ( नहि प्रमाणानु- भेदोपनिरहणात् । संनिपन्योपकारित्वं तथा सति यहार्यः मेवास्ता प्रयासः, किन्नु ममीहितमाप्त्ययः । हि लभ्यते ॥ आरादुपहियातश्च न्याय्या न्यान सम्मान ) प्रमाणान् यस्य बापो गम्पने , स बाष्पते। सनिपातिता । पार्यक्षमश्व संकार्यः कृतनभिन्नं न (गम्यते च सामदायशास्त्रस्य बाधः)। पह (तु ) तक्षमम् ।। तस्मात् यदा कियाऽपि अोन मेदो होनियाद रामान: ( मिसम्म आइयनीयस्य च)। भाति तदेव रोमः । इति प्राप्ते, म: । ' संस्सारत्यै अधिकरणविभक्तिय ससमी ( समाव ) रासान् भवेदेवं , नविय मिनरांस्किया। संस्कार्यत्वे हि विक्रमः । ननु 'पदे पुहोनि हत्या ( अपि सप्तमी मिन्नस्य निमित्तलं न लभ्यते ॥ निमित्तामारतो शरोवियम्दयोः) कुल्लमान पदेन नाइयनीयपाध: । होमो नित्यमई मनोभवेत् । नित्य यानित्यसंस्कार्य- मी.को. २५६ . - ·दर्शपूर्णमासयो. पारादे २०४२ दर्शपूर्णमासयोः मननं संबन्ध लभते कथम् ।।' तस्मात् भेदने निमिचे होमो एतेन भाकरणिकहोमानुवादेन लौकिक्रय मिनरुपालन विधीयते । स चाविशेषात् एकदेशभेदे फास्नमेदेऽपि अधिकरण वैन विधि. आहवनीयमान हत्पपातम् । स्पात्। होमग्य पाकरणिकस्य पालोपधानोत्तरत्वात् ' मन्यदुपद- सोम--- पर्यन पादाचिकाना मन्येश (अविग- धाति इत्यय वैयपित्तः प्रायश्चित्तसगारख्या ऽनुपपचे। मिलाना) अग्रहणेऽपि इह काम्नमैद एवं ग्राह्य इति । अत एवेद फर्मान्तरम्, वय नैमित्तिक आरादुपार प्रत्यवस्थानात् , मश्वणस्य दन्यसंस्कारस्वरत् होमरस मिन्न- तुबैगुण्यपरिहारार्थ अबङ्गवेन विधीयते । अत. सर्व- संस्कारत्वम्, इति प्रत्यवस्थानाम संगतिः । सूनार्यस्तु , भेदनमेकदेशभेदनमुभवमपि अत्र निमित्तम् । एकदेशेऽपि मिन्ने प्रायश्चित्त स्यात् अर्थस्य भेदनस्य मण्डन- 'मिकदेशेऽरि मवेजहोतिः।' त्रापि समयायात् इति । शंकर--होमः फिश्चित्-कारलभेदे ।' वि-मपालभेदने होमो ममे टेऽपनोभयोः ।, • दर्शपूर्णमामयो. कपालोपधानम् अधि र परदे आधो मैदस महत्वात् कार्यवेग मधमः ।, कालानि चोपदधाति' इति सदशहदमध्ये एकम् । संस्कृतानिमितत्वात् नित्यानित्यविरोधनम् । निमित्तता वि. ३१६१० 1 कपालघु अपपति इति त कार्यम् । समा भने वर्षे याऽसो योर्तुतिः ।।' श६५, * दर्शपूर्णमासयो. कपालोपधानम् ' उरण भा-- दर्शपूर्णमामयोः प्रायश्चित्ताधिकारे भिन्न | पालान्युपदधाति । ४१२६३, दर्शपूर्णमासयोः कपारी शुहोति , रकने जुहोति । इति भुतम् । तत्र कृत्स्नमेदे पधाने समुदायानुसमय. कतन्यः । ५।२।३ . द एवेदम् , उतैकदेशभेदे एय, उत्तोभपनापीति चिन्तायाम् पूर्णमाम्यो, कर्ता मपनी एक एव पुरुष, । 'अधि- इयो. संघर्ष सति एकदेशभेदस्य अवर्जनीयत्वेन नित्स कारः दर्शपूर्णमासादौ ' इनानाधिकरणम् । भा. १३ स्वात् निमिचावानुपपचे सर्वभेद एवेद चूर्णतादमाया | २।३-१३.४ पूर्णमासयो. फार ते एव या अन्ये प्रायश्चित्तमिति प्रथम. पक्ष. संघर्षण कतिपथावयवाना वा अनियमः पुनः प्रयोगे । फे. १९१३॥१२॥३५. श्रीभावेऽमि मिमिति प्रवीत्यभावात् कपालिऽऽकादि-- दर्शपूर्णमासयोः काम्यसामिधेनीपु संहार लावयवविभाो पत्र भेदनयतीनेः तस्यैवानियत्वेन त्यागमेन संन्यापूरणम् । वि १०१५१८, ७ दांपूर्णमास्योः सर्वभेदनयत् एकदेशभेदनस्यापि निमित्त योऽपत्ते, त- याम्यमामिधेनीसत्यापूरणं प्रपमोत्तगयोः पदवं याय होम. असं हि भेदना निमित्तानेऽपि होमस्य ग्रहोस अविनामेव पदादीनामागमेन । १०५८. प्रयोजनापेक्षाया सतिपायोपकारकत्वलाभाय भित्रकपाल • दर्शपूर्णमासयो काल ' यावनीवं दर्शपूर्णमासाम्या पस्कारापैः । कपाले हि भेदनेन उकपरिमाणवाधात् वैगुण्य- | यजेत हति । तर मायाताले माने लोवता फर्म प्रसत्तौ तापरिहाररूप, होमेन समारो नानुपपनः । तस्य | कर्तव्यम्, इति कारगर्थः संयोग, { शा. ६१२०० २ दर्श- भानुपयुक्तस्य स्किारयोगात अभेदने च योगा। पूर्वमातयो पालभेदात् अनाति इष्टिराजसपावि- योगात् एकदेशभेदरमेव निमित्तम् । भस्तु या सममी करणे ( ११।२३।१२ ) सिद्धान्तिता । सु. ७९. इर्ष कार्य परेव, गहु निमिन वार्षिकाऽपि न घ पर्शपूर्णमारायो धुम्भ्यादिपानभेदने भाशदि भिन्नम्य पादाचिकवाद नित्यानित्यसयोगविरोधः, स्य सादने २ होमो विहित 'मिन जुहोति' से सरस कााचियेऽसि परतवारिधर्मविधिवदुरयते। होति' इति । स च निमित्तानो आदर्शनीय , म इति प्रामे , भा-युषयोगित्वे भूतोपयोगिवे या तस्योपदेव ! वि. ६॥२॥९, दार्गासयो 'कृष्णाजिनं धानायक 'भित्र कामु प्रचिपति, भन्यदुप च घश च' यापुभम् । राजिना दधाति' इतिवाक्यविरोधात् नाप सन शो होमो मिन- मस्तादुपस्थावस्तृगाति' इति अयोगस्तस्य। ३।३१, सरकारमः । नापि प्रकरणपठितोमाना त-संस्कारकन्यम् !! पूर्णमासयो सनन येदिधर्म, देवप वा सवितुः - .

·। दर्शपूर्णमासयोः गोदोहन २०४३ दर्शपूर्णमासयोः जौहवायं प्रसय इति रानति । १०१।१०. * दर्शपूर्णमासयोः । मासयोः 'जापन्या पानी: सयाजयन्ति पति अकर्म । गोदोहनं पुरुषार्यमेव । तच्च पशुप्रयोज्यं पशुशेन । नहि तन काचित् शेषभूना जाघनी अस्ति । लौकिक्या- विहितम् । भा. राशर वर्गक २. * दर्शपूर्ण- तु तव भाज्येन सह विसः । भा. १२४। माग्यो: गोदोहन पशुकामस्य प्रणयेत्' इति विहित ६१... दर्शपूर्णमासो: जुह्वः पर्णमयी पलाशकापु- गोदोक्न प्रकृतावेव निविशते । के. ३।६।३।१०, जन्या इत्यर्थः । अन्यभिनरितकतुसंपन्धमाश्रित्य जुहूहेतुः • दर्शपूर्णमासयोः चतुरवत्तं उपस्तरमाभिधारणाच्या सद। पलाशयः वाक्येन विधीयते 'यस्य पर्णमयी मुहूर्तयति' उपातरणादिविधिन्यायः । भा. १०८।१।२९-३२, इति । अनारम्यविधिश्व प्रताप निविशते । वि. ३॥ • दर्शपूर्णमासपो: चतुर्थोत्तमयोः प्रपाजयो. प्रति समा ६.१, दर्शपूर्णगामयो। जुबां चतुरिमाज्यं प्रारं नयति इत्युक्ते सति ‘अविडापेदो बर्हिः प्रति समानयति' । आयग्रहणकाले 'चतुर्गहां गृह्णाति । तत्र न प्रतिग्रहण इत्युच्यते, तेन चर्दियश्धतृयता दर्शयति इति श्रोतः क्रमः । मन्त्रावृत्तिः । १९४११५. ॥ दर्शपूर्णमासयो: जुम्मा- ५॥१४१७, * दांपूर्णमाम्योः चतुर्धाफरणं आमेरपुरो- याम् ‘मयि दक्षका' इति मन्त्रः पठनीयः । स च दाशस्यैव आरोपचतुर्धाकरणाधिकरणम् । ३।१।१५ मन्चपाठः कलर्थः क्रतुयुक्तरुपत्रों का, न पुरुषार्थः । २६-२७, ० दर्शपूर्णमारायो: चतुर्धाकरणं भवणार्थम्, । जसम्यमानाधिकरणं इत्यत्राधिकरणम् । के. १४१५१ न परिमायाम् । चतुर्धाकरण भक्षार्थ इत्यत्राविवरणम् । १४-१६. ३६४११७ (दि. २१) । १८-५१. " दर्शपूर्णमासयोः दर्शपूर्णमासयोः जौह्याज्यं प्रयानार्थम् , चतुर्धाकरणं इस्तेन । भाभिचारिक वैश्वदेवे चरौं तु | औपमृताज्यं च प्रयाजानुयाजार्थम् ।। शम्पका । वि. सर वर्णक २. . दर्शपूर्णमासयो: तत्रोत्पतिरविभक्ता स्यात् । ४।१।१६१४२॥ चतुर्थाकरणोतरं । महाशः । इत्यादिना भागनिर्देशः भाष्यम्दपूर्णमायो: धूयते 'चतुर्जको गृह्णाति, भणा: 1 के. ॥११४८-५१.० दर्शपूर्णमासयोः । अष्टाउपभृति' इति । तम संदेवः किं जौयौपभूत चतुर्धाकरणविधी आयशन्देन द्विदेवस्यो न गृह्यते । चोभय उभयाथै प्रयाग्याध अनुयाजेभ्यश्च (इति), किंतु आग्रेय एव चवतः । वा. ३१०१५।२६-२७, उत जोहवं श्याम्यः, औपभूतमनुयाजम्यः । अथवा * दर्शपूर्णमायोः 'चतुहोत्रा वोर्णमासीमभिशेन् , औपभूतं प्रयाजेम्यः, अनुयाजेम्यश्चेनि । कि प्राप्तम् १ पञ्चहोना अमावास्याम्' इनि अमिमर्शनं अङ्गाइविया उभयमुमयार्थम् । कुतः । यवन ज्येन क्रियते, तम्मै- न प्रधानमविषामेव । ३१७४१८,१०, | तस्मै भवितुमर्हति , अविशेषात् । दोपूर्णमासयोः चतुझे तृपञ्चहोमन्त्राग्यामभिमर्शने टुप्- प्रसका नुप्रयोन आरम्पते । समानयनस्प अपूर्वप्रयुक्तम्, न समुदायप्रकम् । ९।११।११-१९. औषमाययोजक साबिते तसगेन औपभूताप दर्शपूर्णमासयो: जागरणं औपचसध्या रामोसाद चिन्यते , तदनुमसद्गेन च जोयस मौषम्य फएम्, तय रक्षार्थमदृष्टा या । यामपूर्वराग्निः और- चेति ) । तस्य आयोजकाय स्थिवे चासिन पूर्ण- यसी । पि. १२६१३८, • दर्शपूर्णमासपो: जापनी | धिकरणारम्भः । ( पूर्वमसंगतिप्रमानातु न पूर्वभारम्धम् । शास्त्र नोच्यते 'पा पशोनियनया जायन्या पनी- पूर्वपशमाह-) अमयुक्तो पनानि ( भाज्यानि) प्रभागिता मैगाम यष्टया: इसी । सा भी कोल्यापि आनीर- गन्ने । सात् ययत् भाग्यमाप ( का प्रयाना- माना पनीर्मपानार्थम् । भा. ३१३३१०२३. • दर्श- | नयागादि ) तत्रतत्र एतानि (बहुवचन प्रौवापेक्षम् । पूर्णमासयोः 'जापन्या पनी: पासवन्ति । मन्त्र | भाध्ये जौइवोपमृतमरणं मोरग्यापि प्रदर्शनार्गम् )। जापानी मदिना संशय यागः तम्या दिया चाग्येन तन जौह्यमनुशराजनिषेधार्थम् । ४३॥ गद भापया कि पि. A५. दांपूर्ण भाष्यम्-~7 समयमयामिति । जो प्रपा- प्रधानहविषो च, . .

·२०४२ . दर्शपूर्णमासयोः कपोलादः दर्शपूर्णमासयोः पनन संबन्ध लभते कथम् ।। ' तस्मात् भेदने निमित्वे होमो । एतेन प्रामाणिकहोमानुवादैन लौकिकम्प भिन्नकपालम्येष विधीयते । स चाविशेषात् एकदेशमेदे कृत्स्नमेदेऽपि अधिकरणावेन विषिः आइबनीयायन इन्यपास्तम् । स्वाद। होमस्य प्राकरणिकस्य कपालोपयानोत्तरखान 'अन्यदुपर- सोम- पूर्वत्र फादाचिकाना अन्येषों (पिग- पानि इत्यस्य यथ्यापत्तेः प्रायश्रितसमायाऽनुपपत्ते या भिनाना) अमदणेऽपि ६६ कृत्स्नमेद एव ग्राह्यः इति | मरा एवंदं कर्मान्तरम्, तब नैमित्तिक भारादुर कारक प्रत्यषस्थानाव, भक्षणस्य दन्यसकारत्ववत होमस्य मिन-मगुवैगुण्यपरिहाराय यान्वेन विधीयते । अतः सर्व सरकारविम्, इति प्रत्यवस्थानाच संगतिः । सूत्रार्थस्तु | भेदनमेक्देशभेदनमुभयमपि अम निमित्रम् । एकदेशेऽपि मित्र प्रायश्रित स्यात् अर्यस्य मेदनस्य मण्डन- 'भिनेकदेशेऽपि भवेनुमोतिः।' त्रापि समवायात् इति। शंकर--'होमः किंचित-कारनभेदे !' पि-'पालभवने होमो भारे उपयोभयो। *दसंपूर्णमामयोः कपायपधानम् अपि च षपते आयो भेदस भगवान् संस्कार्यत्वेन मध्यमः ॥ कपालानि चोपदयाति' इति द्वादशवमध्ये एकम् । संस्कृतावनिमित्तत्वात् नित्यानित्यतिरोधनम् । निमित्तता वि. ३।८।१०। ' कपाटेषु अपपति' इति तापाम् । समा मारे धर्षे वाऽतो द्रयो? तिः।।' २१११५, • दर्शपूर्णमामयोः कपालोपभानम् ' उपदेपेण भाह-- दर्शपूर्णमासयोः प्रायश्चिताधिकार मिने ! कपालान्युपाति । ४।२।३, ददामासयोः कपालो जाति , स्कने जोति ' हनि श्रुतम् । तत्र स्ममेदे पधाने समुदायानुसमयः कर्नम्यः ( पारा ३. . दर्श- एवेदम् , उनैकदेशभेदे एव, उतोभयत्रापीति चिन्तायाम्, पूर्णमासयोः कर्ता सपानीक एक एव पुरुषः । 'अधि. द्रयोः संघर्ष सति एकदेशभेदस्य अवर्जनीकवेन निन्य- | कारः दर्शपूर्णमासादो ' इत्यत्राधिकरणम् । भा. धारा वात् निमित्तत्यानुपपत्तेः सबैभेदे एवेद चूर्णतादशाया | २१३-१३. दपूर्णमासयोः कर्तारः ते एक या अन्ये प्रायश्चिमिति प्रथमः पक्षः। संपर्येण कतिपयावयवाना वा अनियमः पुनः प्रयोगे । के. १९६३११२१३५ नीमावेऽपि भिन्नमिति प्रवीन्यभावात् कपालिकादि. दर्थपूर्णमासयोः काम्यमामिषेनीपु सहयादी स्थलाक्ष्यविभागे एव भेदनप्रतीतेः तस्यैवानित्यत्वेन यागमेन शिरणम् । वि १.१५१८, दर्शपूर्णमासयो: सभेदनयत् एकदेशमैदनस्यापि निमित्त योपपत्तेः तौ- काम्यसामिधेनीसत्यापूरण अपमोत्तमयोः पर या होमः । अयं हि भेदनस्य निभिनवेऽपि होमप्य पहीला अधिकानामेव पहारीनामागमेन | Ek भयोजनापेक्षायां सनिपत्योपकारकत्वाभाय भिनकपाल-10 दर्शपूर्णमासयोः काल. 'पावनीवं दर्शपूर्णमा साम्यो संस्काराय: । कपाले हि भेदनेन उक्तपरिमाणवाधात् वैगुण्य- पनेर' इति । तर साप्रातःकाले पामे जीवता फर्म प्रसक्तो त परिहाररूपा होमेन संस्कारो नानुपपत्रः । तस्य । कर्त-पम्, पति कालर्थः संयोगः । श. ६।२।७. दर्श चानुपयुजसा सरकारयोगात सर्वभेदने च उपयोगा- पूर्णमासयोः कालभेदात् अनावृत्तिः इटिराजसूयाधि- योगान् एक्देशमैदनगद निमितम् । अस्तु वा सरामी करणे ( ११।२।३।१२ ) सिद्धान्तिता { मु. पृ. ७७९." वर्ग संस्कातपरेन, म निमित्तवार्षिकाऽपि । न न • दर्शपूर्णमायोः कुम्भ्यादिपावभेदने मायादि. भिनय कादाचियात् नित्यानित्यगंयोगविशेष,, रथे. 1 फन्दने च होमो विहित, 'मिने जुहोति । रकम तरस्य कामानि कन्वेऽपि मील मादिधगविधिवदुपपनेः ।। मोति' इति । स च निमित्तानो पावर्तनीयः, न ! इति प्रारे, भायुश्योगिवे भूनोपयोगि दे श तम्योप- रेव । वि. ६.२१, दमासयो. 'कृष्णाजिन भानावे THE WORLY मधिति, भन्यदुप' महायुपम् १. 'मानिन दथाति' इतिवादविगेपार नाय स्वतन्त्रो होमो मिन्न- मघसादुल्पनरयावस्तृगाति' इति उपयोगरवस्य | , संस्कारको । नापि प्रकरणपठितदोमामा त सरकारकत्वम् 1 1 6 दसपूर्णमाययोः सननं वेरिधर्मः । देवस्य त्वा पविठः ·दर्शपूर्णमासयोः गोदोहन २०४३ दर्शपूर्णमासयो. जौहवाज्यं प्रसव इति सनवि ।',१०१।१०. * दर्शपूर्णमासयोः । मासयोः 'ज्ञापन्या पत्नीः संयाजयन्ति' इति अर्यकर्म । गोदोहनं पुरुषार्थमेव । तच पशुप्रयोज्यं पशुशेन । नहि सत्र काचित् शेषभूना जापनी अस्ति । लौकिक्या- विहितम् । भा. रार वर्णक २. * दर्शपूर्ण-स्तु तत्र आज्येन सह विकल्पः । भा. १६४। मासयो: 'गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत्' इति विहित ६१०. * दर्शपूर्णमामयो: जुहूः पर्णमयी पलाशकार- गोदोदन प्रस्तावेव निविशते । के. ३६॥१०जन्या इत्यर्थः । अयभिचरितमतुप्तचन्धमाश्रित्य हूनुः * दर्शपूर्णमासयोः चतुरखनं उपस्नग्यामिधारणाभ्या यह। पाशवृक्षः वाक्येन विधीयते 'यम्य पर्गमयी जुहर्मयति' उपस्तरणादिविधिन्यापः । भा. १०२।२९-३२, | इति । अनारभ्यविधिश्च प्रकृतावेव निविशते । वि. ३१ * दर्शपूर्णमासयो: चतुर्थोत्तमयोः प्रयाजयो. प्रति समा-६, दर्शपूर्णमासयोः जुयां चतुरिमाज्यं प्राध्य नयति इत्युक्ने गति अनिहायेदो बर्हिः प्रति समानपति' | आज्यमणकाले 'चतुजुदा गृह्णाति' । तन च प्रतिप्रदर्थ इत्युच्यते, तेन गर्हिपश्चतुर्थनां दर्शयति इति श्रोतः क्रमः । मन्त्रावृत्तिः । ११४५१५. दर्शपूर्णमासयो: जुम्मा- ५।११४४७, दर्श पूर्णमासयो: चतुर्धारण शेयपुरो- याम् ‘मयि दक्षकन्' इति मन्नः पठनीयः । सच दाशस्यैव आग्नेयचतुर्धाकरणाधिकरणम् । ३३९॥१५॥ / मन्त्रपाठः कवर्थः क्रतुयुक्तापुरुषों वा, न पुरुषार्थः । २६-२७, १ दर्शपूर्णमासयो; चतुर्धाकरण भक्षणार्थम् , ! सुभ्यमानाधिकरणं इत्यत्राधिकरणाप । के. १॥४॥५॥ न परिक्रयार्थम् । चनुर्घाकरण भक्षाय इत्यत्राधिकरणम् । १४-१६. २४.१७ (वि.२१ ) । ४४-५१. मा दर्शपूर्णमासयोः दर्शपूर्णमासयो: जीवाज्यं प्रयाजार्थम्, चतुर्धाकरणं हस्तेन । आभिचारिक वैश्वदेवे चरौ तु | औषभृतान्यं च प्रयाजानुयाजार्थम् ॥ मम्यया । वि. १०२१ वर्ण. ३.. दर्शपूर्णमामयोः तत्रोत्पत्तिरविभक्ता स्यात् । ४३१११६४२।। चतुर्धाकरणोत्तर ' इदं ब्रह्मणः' इत्यादिना मागनिर्देशः भाष्यम्---दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते 'चतु या महानि, भक्षणार्थः । के. ३।४।१७।४८-५१. 0 दीपूर्णमासयोः । अष्टावुपति' इति । तन्न संदेश: कि गौरवमोपभूत चतुर्धाकरणविधौ आमेषान्देन विदेवयो न गृह्यते | चोमयं उपया पयाजेन्यश्च अनुया जेम्य (पनि), किंतु आरेय श्य केरलः । या. ३११११५।२६-२७. उत जौरव प्रपाजेभ्यः, औपभृतमनुयाजेम्पः । अथवा दर्शपूर्णमाययोः 'चतुहोत्रा पौर्णमासीमभिमशेत , औपभृत मगाजेम्पः, अनुयाजेभ्यश्चेति । किं प्रासम् । पञ्चहोपा अमावास्याम्' इति अमिमदर्शन अनविषा) उभयमुभयार्थम् । कुतः १ यवत् आज्येन क्रियते, तस्म- प्रधान विपाच , न प्रधान विपागेय । ३१७१४१४,१०, तस्मै भविनुमईति, भविशेषात् । १ दर्शपूर्णमामयोः चनुहोतृपश्यहोतमन्नाम्याममिमर्शन टुप्-~मतानुश्यनेन भारणने । (रामानपनस्य अपूर्वप्रयुक्तम्, न समुदायप्रयुक्तम् । ९३९।५।११-१२. औपभनाज्यप्रयोजकत्वे साथिते वसइगेन औपभूतस्य दर्शपूर्णमालयोः जागरणं ओपयसथ्या रात्री बादर्य चिन्यते , तदनुप्रसोन च बोहराय पोयम्य फर्तयम् , तय स्वार्थमदृष्टार्थ मा । यागपूर्वरात्रिः और- चेति ) । नस्य आरमयोजक्वे स्थिते चास्मिन् पूर्ण. बमधी। वि. १२१८.. दीपूर्णमासयोः जापनी विरारम्मः । ( पूर्वमहंगतिमाय ने पूर्व मारम्धम् । शारनेग नोरयते एवं पोनि पनया नापन्या पत्नी- पूर्वपक्षमाइ-) भमयुक्तोत्पमानि ( आज्यानि) प्रारणिना पाजा यटक्या: ' इति । सा संभवनि को वापि भानीयः । गुमन्ते । तस्मात् यत् भाग्यमान्यम् ( कार्य प्रपाजा. माना पानीसयानार्थम् । भा २३१२३. • दर्श-नुपाजादि ) तपता एकानि ( पहुचन भावापेक्षम् । पूर्णमासयो. 'जापन्या पनी: संपाजयन्ति । अन्न मापे जोहोरगृतप्राइपं मोरग्यापि प्रदर्शनार्थम् ) । जापनी यादिना पाय यागः पतयः । तथा चाज्येन तर जौवमनुयाजप्रतिषेधार्थम् । ४३ ॥ सह जापन्थाः विपि. ३३१५.. दशंपूर्ण भाष्यम्-३ उभयाभयार्थमिति 1 जौह प्रक्ष- . .

·२०४४ - दीपूर्णमासयोः जौहवायं दर्शपूर्णमामयो. जौहराज्य गार्थम् , औषभृतं उपयायम् । कथम् ? यामुडा गाति । जुहप्रतिपेधानित्यानुवाद, । ४५|| ऋतुम्यस्तद् गृह्णादि , ऋतको वै प्रयानाः' इति मोहन- भाष्यम्-- नेतदेवम् , उगयार्थमोपमृतम् । राए वचनं अनुपाजप्रतिरोधाये प्रयाबान संकीर्तयदि । आह्, हि यो ' यदापति ग्रहाति प्रथाजानुपाचम्याद ननु नास्त्पत्र अनुगाजप्रतिषेधार्थ वचनम् । यदेतत् गृहाति । इति । ननुता अनुपाजेभ्यसद्गृह्णानि ' इति 'प्रयागेम्यस्तद् राहाति' इति , प्रयाजेषु उपदेशकमेतत् । अनुयाजायता यस्येति । उपवे । जुलूप्रतिषेधात् नित्या- नास्त्यस्य अनुयाजप्रतियेथे साममिति । उच्यते । ननुवादः । उपस्मिन् सौरभूते औदने र उभया| अमः मतिषेधकमेतदिति , किन्तु उत्पत्तिवाक्ये आग्याना प्राते चौइवमनुजाजेभ्यः, प्रतिपिदम् , नौपस्तम् । तदा नेच प्रयोजनाभिसंबन्धः । अनेन वचनेन प्रयाजमयो. औपमृतस्य उमगार्थताया सत्या अनुमानार्थतापचन जनता क्रियते जोहवस्य , अनुपाजप्रयोधनता अप नित्यानुवादो मतितुमईति, न शक्नोति प्रयाार्यता प्रति- वचनामाबादेव न गम्दले , इति अनुपानप्रतियेधार्य पद्धम् । व्याधुता हि सा । तस्माद औरभूतमुभपार्यम् । पचनमिन्युज्यते । समानपन च ततो जुड़ा भूयते । तस्मादपि प्रशनार्थवा टुप्- तत्र जोहवमनुयाजप्रतिषेधार्यम् । चतुहान क्या माधिनम् । ( अत्र सूत्रे " स्यात् । इति पद शाति' इति उपधमान जौहवं अमिरपति कि मपा मारग्म सर्वोपलम्यमानमपि टुष्टीकाया तयाने मतपमिति । प्रयाजाश्य उत्पयमाना यागिन्गपिणः । चादर्शनात् न पठनीयम् । भाप्येऽपि उच्यते' इत्युक्त्वो (तत्र यावदेव सर्वार्थता प्रकरणेन कम्प्यने , तावदेव ) 'मुहूप्रतिषेधाभित्यानुवाद,' इत्येव मूममनुदित न तत्र तयो. (जौहषरयाजयो ) श्रुतेन वाक्पेन संबन्थे | स्यात्' इति पदमगदिनम् । वेन मापयतेऽपि स्यात (विहिते ) द्वयोरपि परस्परनियमान् अन्यत्र (प्रयो। इति पद नै नास्ती येव सिध्यति । के.) । जनान्तरे जौहस्य, प्रयाबाना व नदिदगान्तरे) प्रस एव नास्ति । एवं धोवोपभूतयोः (श्रीवस्य उप- दुप्-- जुविवानियानुवादः । प्रयाजानुपामा- स्तरगायत्यम् , औपभूतस्य च मयाजानुपाजायंव- र्थत्वे अवधृते शायते एवैतत् अनुयाआर्थमिति । पति मेनेति) एवं चेत् (यदा परस्परनिगमात् अन्यत्र प्रसङ्गा- छ अनुयानार्थमेवैत, ततः प्रयाजामिति अशक्य भाः, सा) प्रतियेथफलस्यात् नियमावादित्यर्थः । चतुग (भमान बान ) । तस्मात् अपमनुवादोऽपि म प्रतिवेध: उक्तः (नियम, उक्तः । घटते । तस्मात् 'प्रपाजानुयाभ्यासद् राखाति' इत्यस्य औपभृतं तथेति चेत् । ४४॥ अत्यन्तानरपान, इतर. ('अनुपाजै यस्तद् गृहाधि' भाष्यम्-- इति चेद् दृश्यते, जौहवमायाजेभ्यः इति) अनुवाद.. प्रतिषिध्यते , औरभृतमुपयामिति । मस्तु नौहवं शा-'उत्पत्चावविशेपेण सर्गप्रतिभोदम । प्रयाजार्थम् , न तु भोक्तमुभयार्थम् । तदपि तथा अवयुत्यानुवादश्च प्रयाजाचार्यतावच ।। (प्रयोवन- स्यात् , यथा नौहयम् । पम् । एतदपि अनुयाभार्थमेव । विशेषमयोगात प्रकरणेन मर्यित्वावगमः इत्य.)। भूपवे 'गदुपति ग्रहाति अनुपानेपन्तद् गदानि ।। इति प्रथम, प. नानाऽर्थवयचो युक्तमर्षयत्त्वस्य उदासि पनुपरजा.' इति अनुपाला अपेति । संभवे । देन जुह्या प्रयाजामिना तथेतरम् ॥' डा--- ( पूर्वपश्चान्तरमूदार्थमाइ-) यदि धुतेन इति द्वितीय: जोहवस्य प्रयाकशेपत्यं युग नैराकाड्यात ना यार्थलम् ( आज्यानाम, तदि) औष। मीरिनम् । अनूयाजेपशेषत्वमितरस्य न मृत्यते ।। तम् (मपि अनुपाजेम्याद गृगाति' इति यर: सोम-- पूर्वाशेपेच र परश्यानात संगति भूमा मान केव-) अनुयामार्यत्वेन निराशायीत्ववान् न धरतु- तर आभूतायाम्ये उपति कार्यविशेषा- मन सार्या स्यादिति । F प्रयाजा स्यात् ।

·ওয়ালিহীৰ ার্ট, , दर्शपूर्णमासयो: जौहराज्य २०१५ दर्शपूर्णमासयो. दोहन वि-- 'जुहूपभद्गुयास्वाज्य समि मा म्यवसितिः ।, 1 * दर्शपूर्णमासयोः त्रिधातु पञ्चधातु वा बेदि तृणादि । प्रपाजार्थे तु जोहवम् ॥ प्रयाज्ञा- भा. ३१८३१७३२, नूपाजहेतुः स्यादौपभूतमायकम् । भौतम यार्थमित्येषा दर्शपूर्णमासयो. त्रिष्टुभौ संयाज्ये कान्ये यस्ता वचनर्मता नित्ये च संयोगपृथक्त्वेन ॥ भा-- एवं तावदोपभूतस्य प्रया जायस्वमीकृत्य दर्शपूर्णमासयोरेव गाय-यौ सयाज्ये प्रावधानस्य, पयोज्यत्वं निचारितम् । तदेवाचिप्य समाधीयने । मिष्टमी श्रीकामस्य' इत्यादि श्रुतम् । पिप्रीहि देवानु' ' चतुर्जुहा ग्रहाति , अष्टानुपभृति गृहनि, चतुर्भुवाया ‘अग्रे यदय' इत्यनयोस्त्रिष्टुभोनित्यवदाम्नात वेन फेवल. रहाति' इत्यसंयुक्तानि आयानि लिङ्गकरणान्या काम्यमाये तपोषिशिष्य पाशमान च ताशानी अन्य यावत् सर्वगाकरणिकद्र यापेक्षकार्थित्वेन विनियुज्यन्ने, वीर्यकामस्यागमणितन्ये । इति प्राप्ने , निष्टुप्शन्दनापि तानत् 'चतुर्जु । गृहाति प्रयाम्पस्तात् , अायुप्रभृति द्रन्यवचनेन सैनिहितयोः प्रचो: परागसिंगयात् संयोग- ग्रहाति अनूपाजे पस्तत्, सर्वस्मै बा एतद्यशाग गृपते पृथकत्वेनोभयार्थता । संकर्प, ४३११२, यद्धृवापामाज्यम्' इत्याविवचनस्तत्तत्कार्थिवेन विनि * दर्शपूर्णमासयोः दक्षिणा अन्याहार्यचरुः । वि. योगात् औपमास्य अन्यानमानार्थःवम् । यचु - २०१३।६, • दर्शपूर्णमासयोः दधिमन्नः उपशुपाजाझं घुपति गृह्णाति प्रयाजानुपाजेभ्यस्तत्' इति वचनम्, तत्र यथासेरख्यक्रमात् ।माधिकरणं द्रष्टयम् । ३।३।५, दर्श प्रयागत्वान्याज-वयोमद्देश्यताऽवच्छेदकत्ये चाफ्यभेदापत्तेः पूर्णमायो: दर्भलयनमन्त्रस्य प्रतिमुहिमपनं आपतिः । अराजाना प्रयाजोत्तरत्वानुवादमात्रम् । इति प्राप्ते, ११४११४. दर्शपूर्णमास्योः 'दाशयणयज्ञेन यजेत उभयतोऽपि अनुवादत्वावश्यक-वे Bानयनादिविध्य- मजाकामः' इति फलविशेषाय गुणविशेषविधिः, न तु Ter वाचनुरोधेन शुद्धान्याजवचनस्यय अनुवादत्वम् ।न दायरा. कर्मान्तरम् । दाक्षायणयाधिकरणम् । भा. या वाक्यौदा, महकताधिकरणम्युत्पादितकौस्तुभोक्तरीत्या २।३१४१५. ७ दर्शपूर्णमासपीः पदि पेपणाय तण्डुला. 'अपर्युपजमानी बाच यच्छन.' इतिषत् अशक्य. पिपापे धान्यमपि धिनुदि देवा' इति मनःशापया- मेदान् । अतश्योपभृतं प्रथाजानूपाजामिति सिनन् । नामयने तु नत्र 'मासमति धिनुहि देवान्' इति कः। वि. ९।१।१३ वर्णक २. * दर्शपूर्णमासयोः पदुपले मण्डन- 'प्रथमोपमृतं वृतम् ।' १४ 'हामोपला च' यायुधम् । वि. ३/८1१० । उदुपयोगस्तु शंकर-- 'मानुपाजानमेव तत् ।' १९. 'पदुपरान्या पिनष्टि' । ३।१५, पूर्णमासयो: * दर्शपूर्णमासयोः 'तण्डुलान् निष्टि ' इति पत्सगाहननं मुटपणा 'पदुपले च समाहन्ति । पैपण नापूर्वजनके एएफलकलात् । नियमापूर्वहेतुत्वेन (कुरु. = मुष्टिमेयः पापाणः पौधायनमहे तु कुठशाने विधेयता । वि. २११२, दर्शपूर्णमासयो, 'तिष्ठन् शम्पा) । ३८१०. दपर्णपासयोः देयत्ताss. यायावाद, आसीनः पुरोऽनुवाक्याम्' इति । अपनानु- वाहनकाला सामिधेनीपयाजयोमप्ये ! वि. १. पचन वधानं किन्तु स्थानासनगुणविधानम् ।१०।२२, वर्गक ३, ० दर्शपूर्णमात्यो देवनापरिप्रहार्थमाधान ०६पूर्णमामयोः तुपोपयारः पुगेडाकपालेन कन्या।। अन्यन्वाधानात्मक व ममाने वर्नो विवेष्वस्तु' इत्या सत्र कपालय पोपवारों न प्रशेजा, किन्तु मास गहानि इत्युसत्यान। १२१११२. दांपूर्णमामयो. देश. मित भयं तु फरारम प्रोचकम् । पुरोडाकपाल मुनभयोगे पूर्वप्रयोगीय एक या अन्यो या यथारामम् । पापा स्यप्राधिकरणम् । ४१६११. ० दपूर्णमाष्ठयोः मा १११३।१२।३३. ० दशमासयोः दोहनाना- 'चीन परिधीन ' इति माय: अपूर्वप्रयुत्तः, न तु नादयः सानाप्पधर्माः । यि, , . दर्शपूर्ण परिधिनियमाप्रयुनाः । फे. १११११११-१९ । मासयो. दोहननियांपादयो धर्मा पाद आग्नाताः ।

·- - . दर्शपूर्णमासयोः द्रव्यनाशे २०४६ दर्शपूर्णमासयोः द्वादश ३४३६. ४ दर्शपूर्णमासयोः द्रव्यनाशे आग्येन समापन | यथा पोनीयम्, नीयमिति , एनपीति । तदुच्यते । वचनात् । भाद्र. ४११७ यु तत्र, विशेषसमाख्यानादाह तु द्वंद्वता याजमानीया, व दर्शपूर्णमामयोः द्वादश द्वन्द्वानि आध्यय- | पदार्थास्तु आवर्षका एव । तस्माददोषः । वाणि, न याजमानानि । वा-- अनुत्पन्नानां द्वंद्वयापादनाशके, विधायक यालमाने ममाल्यानात् कर्माणि यासमा सदायावा या याजमाने एवोपचिः । कि ताई । स्युः। ३८।९।१९।। आप्वर्षधे । तत्र च काकाहा , तदर्थश्च परिश्रयः इत्य- भाष्यम्--- तो दर्शपूर्णमासी । तत्र यजमानकाण्डे | गते क्तरि, न दद्वामानवेलायामपेशास्ति इति यर कमणि आम्मावानि द्वादश, 'वर्ग चौपाथमृजति उस मान गनुपपत्तिः । तत्र पस्प अति यजमान- चाधियति, भव च हन्ति पदुपले च समाइन्ति, माघि संबन्धे द्वंद्वता कथं याजमानी क्रियेत । न च सा कन्दरेण च पते कालानि चौपदयाति , पुरोडाशं चाधिनयति क्रियमाणाना संभवति । वमानारणं हि द्वंद्वता । न च आज्यं च, स्तम्बयजुब्ध हरति अमिच गहानि , यदि च / अन्यकर्तृकां कियामन्यः समासमा क्तु समर्थः । न च परिगृहाति, पानी (च) नाति, प्रोक्षणी वाऽऽसादयति, समासनकरणानुरोधेन क्रियाखरूपमपि पाजमान संभवति । आग्यं च । एतानि वे सादा शानि दसपूर्णमासयोः' । अत: गुणविरोधन्यायात तदपि आयौन । इति । अत्र सदेहः किगतानि अपर्यो: कमाण, उत यजगानस्तु स्मारमिप्पति वंदता गिति समाख्याऽवता । यजमानस्येति । कि मासम् १ यजमाने समाख्यानात् श-'कर्माणि यन्त्र चोद्यन्ते तशेषां कर्वपक्षिवा! कर्माणि याजमानं स्युः । विशेषसमाख्यानात याजमाना- आध्वर्यवे च चौद्यन्ते कर्माण्याध्वयवाण्यतः ॥' मीति गम्यते । यथा पोत्रीय नेष्टीयमिति । सोम-- पूर्वन नियमत्रत् इह यजमाननियमः इति या- उसाऽपिनयणायहन्त्यादीना द्वादशाना कर्म- प्रत्यरधागात सगनिः । द्वद्वाना याजमाने आवर्यवे च पढिताना हि भामाद- वि-- 'कसं चोपसृजेत नसा चाधिनयेदि । मन्त्रात् उमाम्यां प्रयोक्तुमसक्यत्वान् याजमानसमाख्या- द्वादशहदकतत् स्वामिनो वैतरम्य वा ।, भायः नान् यजमान कर्तृकत्व मिति । पाठात् स्वामिकाण्डे, दायेन परिकयात् । महाकाण्डो- अध्वर्युर्या, तदर्थो हि, न्यायपूर्व ममाग्न्यानम् । शितोऽन्योऽस्तु बंदतवान की भाह- दर्शपूर्णमासपीः 'वासमुपावमुजति ' झ्या- भाष्यम्-- अभ्ययुर्दा कुर्यादेतानि । तदों है दीनि चतुर्विशतिकर्माणि अध्वर्युः परिक्रीत इति समास्यानादवगम्यते । आवर्यवे | प्रत्येक मिनदेशे विधाय पुनस्तान्ये । पानमानसमाला: एव में हमे पदार्था. समानता याजमाने एषा वैदवा शुताति विसं शेशवरजति उग्बो चाधिधयति ।' उच्यते । इंद्रता न समभ्यासक्रिया ( तमध्ययुः पदार्यान् । इत्याद्युक्त्वा एतानि वे द्वादश ददानि दर्शपूर्णमासपो- रजमानेनापि समस्याग्रीकरणम्, इत्येत. सानि गंगाध पजेव' इति श्रुतम् । तदेषा धागात- दारम् । 'सगुणविरोधे व तादम्योत्' इति ददता- मन्यव उमरकडलं तावन्न समवति , गुणो बाधित-य. । तस्मादा-वर्यवा एते पदार्था इति । पदुक्तं । पत्तेः । न चाम्यासात् नर्मातरम्, भन्यस्यात् । समाल्यानादिति , सत् परिहतन्यम् । उच्यते । न्यायपूर्व । गत एक्कत्वानश्यामावे विशेष समास्यानात समाल्यानम् , समाल्पामात् एजमानेन द्वंद्वता संपादयि । याजमानत्वे प्रासे , मे यामानराण्डे विधानम् , सन्या । इदं चेदं २ संपादय' इति यजमानो व्यात् । भ्वर्यवे भिवदेने विहितानामेव यो: मियः प्रत्यासर- কৰিমগ বা যমুনি দমণ। প্লিনি বা এনিভার্টুনুখব। বঃ থহার্য समाया भविष्यति । 'म यसष्पैः' यदुशम् । सावत् भावणुरेव का न च दन्तायामेक मनमान: আবদান करिष्यति, अष्टापताss- ·- । . दर्शपूर्णमासयोः द्वादश २०४७ दर्शपूर्णमासयोः पञ्चशराव अन्येन क्रियमाणानां अन्येन द्वद्वतायाः | वि.२७.. दर्शपूर्णमासयो निर्मापः 'अपरेण गाई पर सैपादयितुमशक्यत्वात् । संद्वता नाम एकया बमोपाव. | प्रागीपं अनः भरस्थितं भवति , तस्य दधिगचामायक्ष सर्जगक्रियया धेनुवासयो प्रयासन्नत्वसंपादनम् । एकया व अनसोऽधि निर्वपति' इले। भा. १२११७।१५.० दर्शन अमानक्रियया उलापलमुगलयोः । एष द्वादशगु क्रिया पूर्णमासयोः निर्वापः मशिदेयत मुष्टिचतुष्टयामक: चतुरो दष्टम्पम् । न च ताकत्रनुरोधेन प्रधानभूनपदार्थाना कर्तृ. | मष्टोन निर्बपति । इति । वि. १०।२।२८. १ दर्शपूर्ण- पाधा, अन्नगुणविरोधन्यायेन तदभवात् । न च 'तानि मामयोः निवीपे 'अमीषोमामाम्' इत्पत्र देवग्य संपाद्य यजेतपति वापययनलेनैव इन्दताया याग- स्वा' इत्यादिः पूर्वभागम्य जुटं निर्यपामि ' इत्युलर. समानफर्तृफवारगः वचनादेव अगनिष्ठादपि पदार्थेषु भागम्य चानुगङ्गः, तेन मन्मपूरण माति । के. २॥१॥ समापाराधः इति वाच्यम् । क्वामयपस्य प्रयोजकाय | १६४८. • दर्शपूर्णमायोः निर्गप-अहिलनन- नापि उपपनेः प्रधानसमात्यायाधकल्यानुपपत्तेः । एव | ये दिस्तरण-आग्यमणेषु मतिनिर्वाादि तत्तामागस्या- निममाल्याडपिपशेजअन्नाभिप्रायोर यायेगा। दिलिपपाया। मास१४४-५. असा स्मारणमा याजमान पदार्पास्तु आर्य एव । दापूर्णमामयोः निर्यापमन्तः 'देवम्य it गति: मण्डन-वंदानि न स्युर्पनमानकर्म ।' प्रसवेऽश्विनोबाहुभ्यां पूष्णो हस्वाभ्यामनये जुर्व निपामि' शंकरमान्यापर्यशणि नः।' १२, इति एक वाक्यम् । वि. १९१४, दर्शपूर्णमासपोः • दांपूर्णमागयोः द्विवहुपत्नीकप्रयोगे पन्नों नि पमन्त्रस्य प्रतिमुष्टि आवृत्ति । भा. ११४११४/ रांना 'इन्यत्र एकरचारप गोदः । पानीमनदनन्यायः 11४४-४५. . दांपूर्णमासयो. नियंपमन्त्रे गर्नमान: भा. १६।२१, दर्शपूर्णमामयोः धर्मा. अपूर्यः अपिशाद: समयेताना विन्नी उदिनन्या । प्रयुगा न यनिमयुक्ता , तस्मात् विकृतियु ऊह सिद्धिः । ९०१२३८-३९. . दपूर्णमासपो: निर्यापमन्त्र- ९९९, दर्शपूर्णमासयोः पर्माः पानाः । लगतस्य 'अमये' इति पदम्य पाने 'भीयोमा देयताऽपिकरणम् | ९१३-५, . दर्शपूर्णमामयोः । इत्यादिपदानो यथारोग निवेश । वि. ९४२३१२.०६. 'धान्यमसि पिनुदि देवान्' इति धागन्दा गोग- | पूर्णमासयोः निर्यापमन्नगतानां पतित-शि- समधेतवचन एव ! पापारिकरणम् ||१३८-३९ शब्दाना विकतो न ', कांसमोतार्धमान् । भा. पर्षक २.. दर्शपूर्णभारयो, 'गानृतं यदेत्' इत्यन्त- 1 1१1१९३६-३०, • दर्शपूर्णमासयोः नीराराणां पदनपतिषः मत्यर्थः । नन मानुगामि मायधित्तम् । माउ निधिावे 'ग्रीदीगो मेध' इति मन्ने गोहानायो सन: पुरा निधी मिमः, तर रसाने माय. पत्र प्रसिद्धपत्यमेव जयतुकारा२५-२६, मित्तम् । पि, ८, • दर्शपूर्ण पामो नारिष्ट दर्शपूर्णमामयो. नैमिनिकं 'गोरोनेन प्रय होमा विदिताः नापादौ विकतो अतिविशन्ते। प्रणयेत् , कास्न मार्गमकामम्य , मातिदे। माना. .., . संपूर्णमामयोः नारिष्टहोममता. या कामम्य' वि । नेद निन्यम् , नितु पारणं FR. से गनुगो म पहिया गादयः । १.० दर्श- पाग|३२|०० पपूर्णगाप्रो. पणन मोदनः पूर्णमामयोः निगमा नगा का मानाननिगमः पेन्दः कर्मान्तरमनि सन् इपिरानी पोऽन्तोष पन्त ' ARE भाप, महारनिगम: AIEETीयमानामा, गनायो । 420m. गोरस', भपाद-निगम 'अपाद विवा धामानि ', नमः । वि. स. पूर्णमामले पर ओर निगम मtura... मोना : मित्त हो। पूर्णमामयी. निनायेऽपि नो एकानुन पायः । १४, मामयो. पाप माम MATRENT ARTI मोनो . inserat Feam ·दर्शपूर्णमासयो पाली २०४८ दर्शपूर्णमासयोंः पुरोदारास दोहदयस्य द्रव्यरूपः मतिनिधिः 1 ६१४१९. दांपूर्ण परिगृहानि । (परिलेपन प्राह्मरेषा)। वि. १०१११, मासयो - पत्नी सेना' इति पानीरानः द्विवहुस्लीके दर्शपूर्णमासोः पर्णमयत्यं सुहाः प्रत्यर्थम्। फलश्रुति प्रयोगे नौहितम्यः पानीसनहनमाया मा. ९१३३६।२०, अर्थशदः । पर्णः पलाशवृक्षः । ४३१९, * दर- • दर्शपूर्णमासपोः पल्या संनहन समाग्नातं ' योग पूर्णमासयोः पछाशयारछेदने 'इथे । इति पत्नी सेनदाति' इति । १२३२९. दर्शपूर्णमासयोः मन्त्रः, मार्जने च 'ऊ. या' इति मन्नः । २११५, पनीसंयाजाभवारः । तय तृतीयाऽऽहुनी देवपानीनांदापूर्णमामयोः पवित्र नाम समौ अपरिहनायो देवतात्वात् तदोरा पानीसंपाजशदवृत्तिः । अत्र प्रादेवामात्रौ दो पवित्र करोति १३१८१८.७ दपूर्ण जानी टन्यं विद्वितम् । तम कादिना संपाद्यम् , मासयो: पविन्ने विधृती च परिभोजनीयादर्भः कर्तव्ये , अन पशोरभारात् । जाघन्याय प्रणात नोकर्षः। न तु बहिः । विधृतिपवित्राधिकरणम् । भा. १८१ जापनीन्यायः । वि. १३१५, • दर्शपूर्णमायो. १७१३३. . संपूर्णमासयो; पार्यणहोमौ । हरमं पलीसयानेभ्य सर्व हविष्वृतः पल्या उत्या विहि- ] वाजिनं वयम् ' इति मन्त्रेण पूर्णमासेष्टी, अमावास्या नम् । १२१२१५, • दर्शपूर्णमासयोः पत्नीसंयाजेपु मुमगा मुशैयाइति गन्न चे अमानास्यो, ना गाईपायेन आहवनीयस्य माधः । ज्योतिष्टोमाटो विशेष-दयोरपि दावपि । के. ९।२।१९।५७-५८. * दर्श- विहित-न्याधिकरणम् । ३२८१८, * दर्शपूर्णमासयोः । पूर्णमासयोः पिष्टलेपफलीकरणहोमो अनुयाजौतर पत्नीसंयाजरूपे भकर्मगि आग्यमापनीदन्ये विकनियेते , यो: अनुपाजैः सह नोर्पः । पिटलेप: दय- स्पेन विहिते । १२४६, * दर्शपूर्णमासयोः पथिइन् । दुपरापालादिमु आदिल्या, फळी रणानि च तन्द 'अमये पपिकते पुरोटाशमष्टाका निर्धपैन, यो दर्शकणाः । होमोऽयं दक्षिणानी । तत्र 'अमेऽन्धाशे' पूर्णमामयाजी सन् अमावास्या वा पोर्णमासी वाऽ. इति मन्त्रेण फीचरणहोमः , उखले मुसले इति तिपातयेत् । 1 प्रतिशत अरण ! अस्या: पारिश्तेः । मन्त्रेण पिएलेपहोमः । वि. ५।३।१५. * पूर्णमास: वैश्वानरेष्टया विकल्प., अन्योन्यनिरपेशायात् ॥ १।३१५. पुरोडाशः यागप्रयुत्तः, न विष्टप्रयुक्तः । उत्तरार्भ- • दर्शपूर्णमासयो परिक्यः मन्याहा बामातः । भा. न्यायः । के. ४१५१३२८. . दर्शपूर्णमासयो. १२।१९६१३२. ० दर्शपूर्णमासयोः परिग्रहो वेदैः। 'पुरोटाशं पर्यग्नि करोति' एकवचनम पियेन वेदिं परिलिखन् परिगहाति ! पूर्वपरिग्रहोऽयम्। विवक्षितम् , सर्वानेव पुरोधाशान् पनि करोति । मा. परिग्रहो दिविषः पूर्वपरिग्रहः उत्तरपरिग्रहवेति । वि. ३२११३. २ दर्शपूर्णगासयो: 'पुरौडादशं पशि १०.१ . दर्शपूर्णमासयो: परिधिप्रहरणम् । यदा करोति' इति पुरोडाशशब्दो जातिवाची 'पुरोडादौन होता वयोः' इति मन्त्र जपति , तदानीमध्वर्यु. में माता पहेटकं ददाति । इति प्रयोगात् । बरािशा- परिधीन अमो प्रक्षिपति । तथा च कापसूत्रम् 'अपमाने | धिकरणम् । यि, १८, दर्शपूर्णमासयोः पुरोडाश- शेपुवाके माननीये परिधीन पदरनि' इति । १०018 पुरोडा प्रनि कपालभेदः । ११११२, * दर्शपूर्ण- १२, * दर्शपूर्णमासपो. परिभोजनीया दर्भाः शास्त्रीय- यामयोः 'पुरोटावाभ्यामेव असोमयाजिनं याज्ञयेत्' हवनादिसंस्काराहिलाः यागे उपयोज्यमानाः | ३८१८. इत्पर्य सानाय्येन सोमपाजिनः' इत्यस्वार्थवादा 18. दर्शनमासयोः परिमार्जन (शानामार्जन ) मुरो- १०1८1१४. * देशेपूर्णमायोः पुरोटाशस्य पालेम्यो डाधर्म, 'सले तन्वा तन्ः सृज्यता इनि त्रिपरिमार्टि 1 युद्धृत्व वेद्यो आसादनं क्रियते । भा, १२.१५८. ( सत्यापाटीयास पर रानीप' मन्त्रेण कि- दर्शपूर्णमायोः पुरोडायम्य करणे हामाश एक परिमृजन्ति ) भा.१०।१९११५५. दयार्णमाम से निर्दिया । 'प्राणानामिद इतिः' इति । अधिकार: परिलेसन वेदिध: । फ्येन वेदि परिलियन् आदिज्ये बाह्मणस्यैव इत्यत्राधिकरणम् | १२:१५॥ . अत्र 4 ४ ·. दर्शपूर्णमासयोः युरोडाशस्य २०४९ दर्शपूर्णमासयो. प्रणींवा ४६. * दर्शपूर्णमासयोः पुरोडाशम्य दिखदानम् , उप- | गाईपस्यै या ' इति तु मत्यापाठसूत्रम्) । वि. १२१११५, स्तरणामिषारणे च = इति चतुरवत्तत्वम् । वि. १॥ । दशंपूर्णमासयोः पुरोडाशनपणे 'यो विदग्धः स ८१२, दर्शपूर्णमासयोः पुरोडाशस्य सक्लल्यासो नैसनः, योऽगृतः स रौदा, यः शत: स देतः इति प्रक्षेपो नास्ति किंतु यवदानगावस । ३४११८, * दर्श- | श्रुनम् । अन्न विदग्धगद्रपोरनुबादः शतम्तये ययो. पूर्णमासोः पुरोटाशस्य सदनं योनं ते ' इति पूर्वा | चितपाकस्तुतये । ३।४।७, * दर्शपूर्णमासयोः पूर्णमासे थेन कार्यम् , सादनं तु 'तस्मिन् सीद हत्युत्तरार्धन अभिवासनोचरं वेदिः । दर्शे तु पूर्वेदिः, यागदिने लिङ्गात्, न तु वाक्येन ऐकमन्व्यम् । ३१३१८. * दर्श- निर्वापादि अमिरासनान्तम् । ५१११६, * दर्श पूर्णमासयोः पुरोडाशे प्रायशः सर्वस्मिन् दग्धे पुनः | पूर्णमाययोः पेषणं पिटभरमपर्यन्त कतन्यम् , न सैपेधिः कर्तग्या 1 अपाशा तु , कन्या, वस्या सकृद, दृष्टफलकत्वात् । अवघातादिक्रियाणा इत्यत्रा- वर्जनीयलात् । सैदेयं क्षामेष्टिः नाम । क्षामेटिन्यागः1 धिकरणम् । ११।११५, ० दशंपूर्णमासयो: पेषण प्रथमतः भा. ६।४।५।१७-२१. • दर्शपूर्णमासयोः पुरोडाशे | पश्चात् पुरोडाशभपणम् । चातुर्मास्येषु महापतृय तु वीहियवयोर्विकासः, न तु समुन्नयः एकार्थवादुमयोः ।। प्रथमतः अपणेन पानाः संपाद्य पश्चात् सामावाय वि. १२.३६४. * दर्शपूर्णमासयोः पुरोडाशापिनयणं । पेषणं इति पैषणवर्माः क्रियते एव । १०।२।३४ कपालेषु , पाकार्थम् । 'पुरोडागं चापिधपति आज्यं । वर्णकं २. ० दर्शपूर्णमासयोः पेपर्णावधिः नियमाः, च। भा. ३।८।९।१९, दापूर्णमासयोः पुरोडाशार्थ नानुबादः । भा. ४१२६११।२६. * दर्शपूर्णमासयोः तण्डलामा पेपणम् । भा. १.११११२१४९-५०, / पौर्णमास्यां उपधेरैब कपालोपानम् , परंतु तदर्थे 'प्रणी नाभिई वापि संगीति' इति समवनम् । १३०५१, | शादोन तन्यः । नशापाछेदस्य उपवेषः सनितृपमन एवैनं देवताभिः संघपति' इति सवपनम् । प्रयोजाः। वि. ४॥२॥३, दर्शपूर्णमासयोः पौर्णमास्य- १४१५२, 'वसूना मद्राणा आदित्याना भृगणा-मावास्याहालप्रविशिष्टजीवानिमिनकत्वात् निमित्तानी गहिरसा धर्मग्य तपसा तप्यध्यम्' इति सतापनम् 1) नैमित्तिकस्याप्यावृत्तिः' इति प्रतिपौगंगास्यमावास्याकालं १५:५३, अलारेषु कपालानामुपधानम् । १६५४, अनुष्ठानम् , न तु सकृदेव । ६।२।८, दर्शपूर्णमानयोः 'उस प्रथा उस प्रयरनि पुरोगास प्रथयति 'दति 'प्रणीतानिर्दवापि संयोनि' इति संयवन क्रियते प्रयाम् । १७१५५, 'वेदेन भस्मनाङ्गारानभ्यूहति पिटानाम् । भा. १०११११३३५१, से दर्शपूर्णमासयोः इत्यन्मूहनम् । १८/५.६, ‘दर्भपिटेरमिज्वलयनि' प्रणीतानां येद्या निनने प्रतिपत्तिः । तथ्य प्रणयनरूप इत्यवम्बनम् । १९५७, 'भन्तर्चेद्यो हवा यासादयति न प्रयोजनम् । अतः संयवनोत्तरं निनयनात् मा इति कपालेभ्यो ग्युन्यापादनं कियते । चरोर प्रणीतानां नाशेऽपि न पुनक पत्तिः । निनयनन्यायः । तु नेदं रिमपि पम्पम् । २०५८.. दर्शपूर्णमारयोः | १२५१४-१५. . दर्शपूर्णमासयोः प्रणीताराले पुरोटाशकपालम्य अपतु प्रयोजकम्, न सुयोपयापः । | अपर्युपनमानयोपिदितस्य याइ नियमम्य हविस्ट दरमाने पुगेडागकानन्यायः । भा. VIR११२६. * दर्श. | त्यागः । तम च योगायनापूर्व प्रपोजनम् , पूर्णमास पुरोडाशधर्मा आदी मतन्याः, आन्यपः परापूर्व मिती । वि. १४११७, . दर्शपूर्णमायो: पभात् ! धर्मियोस्नु भादो उरायाजाज्यम्, ततोऽमीप्रणीताधर्मा पानादयः। ९१४१०.० दर्शपूर्णमासयोः पोगीपुरोटास: । वि. ५३११८. ० दर्शपूर्णमायोः प्रणीनाप्रणयनकाले पौगंगाम्या प्रमो परमम् । पुरोडाशविभागार्थानां एफकार्याग) मन्माणा प्रयोगे | दो पूर्वेतुः । भा. १२१८४.. • दांपूर्णमासयोः विकः । भा. १०३।१३।२९. • मामयोः प्रणीताप्रणयनरालीनो सान्निपमः सद्देगिनाया पुरोडाशयपणं गाईपत्ये विदितम् । (आइसीये ! मातापूर्वप्रयुतः । मानिएमन्यार' हवा. मी.यो. २१७ न ·दुर्वापूर्णमासयोः प्रणीता २०५० दर्शपूर्णमासयोः प्रयानः धिकरणम् । के. ९१११॥२३-२४ वर्गक २.. दी- अत्रोच्यते । तत् विनिपिनम् । अनेकस्यादि पूर्णमासयो प्रणीताप्रणयनपानं नित्यं शरणम् (धारण- एक; शो मति वाचकः । तद्यथा 'माता' इति वृक्ष विकारः । गोदोदनकाम्यमृगयानि तु कापान ) मायामसि वति माताम्मरि । 'माता च परमं देव. मा. ४।३।२।४, * दर्शपूर्णमासयोः प्रतिनिधिः अत्यन्त- तम्, समा च पुत्रेषु' इत्येतेषवध्यमानो जननीषचनः महरा एष माया यथा धीहीणा नीवाराः । वि. ६॥३॥११, अवगम्यते । 'माता समः शिपथ ' इत्येमिरपि अनु. • दीपूर्णमासयोः प्रयनं पुरोहाशधर्म: ' उरु प्रथा बध्यमानः धान्यन्य मानुविक एवं मन्प्रेऽपि अम्मा- तक प्रथस्वेति पुगेका प्रयति । चरी ने दय: स्याहाभारदेउताके यागे प्रयुज्यमानाः तदाचिनः फर्तयम् । १०।१५१५, • दर्शपूर्णमासयो: प्रदानान्ता- | अवगम्येरन् । तपा मनि प्रशात यागम्य पार्यमनुग्रहीत नुसमयः आमेयाग्रीषोमीयपुरोडायोः कर्तव्यः । अ. | आरादुरक्रिया । तस्मात् आरादुरकार कर्म उत्तमः दान प्रदानान्तमेका पदार्पः । तथा चाप्नेयमवदाय हुला प्रयाः इति । मीयोमीपमयदाय भुहुयात् १ ५१२१४. . दयंपूर्ण- मासयो. प्रधानानि एकेन शन्देन फलं प्रति उपदिष्टानि | मस्तात स्पण्याहुति: संस्कारकमेलि , दापि चपन्देन एवं प्राप्ते, अमः । प्रयागे च तन्न्यायायात् । उक्त- दशेपूर्णमासान्यां स्वर्गकामो यो हति । अनस्तेषा | अन्वादिश्यते , उत्तमः प्रात: संसारकमेति । त संभूयकारित्वा । भा. ११४११ ०११६, • दर्थपूर्ण- | एततायद्वयन्ति । या आज्यमागादिषु देवता यष्टयार, मासयोः प्रधानानां तन्त्रेण स्वर्गः फलम् । १९।१६ ता एवंद देवता इति । दुतः । स्वाहाकारस देवता- १-४, " दर्शपूर्णमायो: प्रयाजः यन्त्यः देवता-संयोगाभावात् । तद्धितेन वा देवतासंयोगो विज्ञापने, संस्कारापूर्षोभयार्थ; । आपिन्यायः । ४|१७१८-२०. चतुरन्तेन वाहन चेह तद्धितो न चढी । अतो दर्शपूर्णमासयोः प्रयाजः पञ्चमः आज्य न देवताविधिः । पागसामानाधिरण्य च द्वितीयया भागादिदेवतासंस्कारार्थः॥ गम्यते । तस्मात् यागरचनः स्वाहाकारशन्दो यक्ष प्रयाजे प न्यायत्वात् 1१०1११७१४॥ समिदादय तिमाह । यदि द्वितीयया संयोगान् । भाष्यम्-दर्शपूर्णमासयोरामायते उत्तम, प्रयाज: यागवचन मन्यसे , आरादुपकारक्तहिं या सिनमे 'स्वाहाकार राजति' इति । तत्र संशयः कि उत्तमः हि द्वितीया विभकिर्भवतीति । अयोग्यते । एवमेव प्रयाजः भारापकारक कर्म , उत संस्कारकर्म इति । भाते, वदामः । न्याययादिति । स एव न्याय १६, य: a एतत् तारत् परीश्यते कि आन्यभागारिपु या स्थावाहुतौ । अीि वा शेषभूतत्वात् तास कारः प्रतीयेत ता एवाप देवता: उत अन्यास्ताभ्यो ( २०६६१३) इति । शेषभूलाय भाज्यभागादिषु देवताभ्यः इनि । कथमन्या देवसा., कथं कामना, अम्पादयः । तदर्थो पागः सन् प्रयोजनवान् भवति । स्युरिति ? यदि 'स्वाहाकार पति शी देवनाविधा- इतरस्मिन् पट्टे यागो निषयोजना सत् । तदये देवता- नम्, ततोऽन्या प्रकृताम्पो देवता । मय 'ये यजामहे । मिधानमपि नियोजन स्यात् । सत्यां च देवताकार- स्वाहाऽग्रिम् ' इति निगदेन मान्त्रवानिको देवताविधिः, सहारा यागमयोजन फणुि न शक्यते । तथा रात: Bar देवता इति । विप्रामम् । भारादुपसारक | अन्यादीना संभवति खायें अदृष्टा स्वाहाकावा कर्म इति । तदेतत् वय॑ते अन्या देवता स्वाहापारन नल्या स्तुिम् । तस्मात् देवनासकारार्थयुत्तमः यनि' इत्यनेन विधीपने । एवं वचनामा भविष्यति, प्रयाजः । देवतामरणरकारद्वार धमपि तस्मात् इतरथा मालिनी क्सविता भलेन । ननु मन्या सागाद्रवतीनि । भाग्यादिशब्दः न शक्यते यदितुम् 1 सत्रायम् 'ये टुप्- ननु पूर्वपक्षेडी (खाहाकारदेवतापोऽपि) यजामहे स्वामिम्' इति मन्त्रोऽपि निमतिपिध्येत । | संस्कारकमेव । अन्यत्र (हि कर्मान्तरे भग्न्यादिवत् ) देवता यष्टन्या, ·- दर्शपूर्णमासशेः प्रयाजः दर्शपूर्णमासयो. प्रयाजः म्वाहाकारी विहितः । तस्य सारकः ('स्वाहाशिम तस्मादपि देवतासंस्कार उचमा प्रयाज: स्यात् । इत्पादिमन्त्रः) भविष्यति (तेन मान्यर्णिकमेव स्वाहा- प्रयोजनं विप्रति पलदेवताकेषु सौतिकर्ममु प्राकृतानि कारस्य देवता यम्। अन्न भविष्यति इत्यतः पाम् नारिष्ठ- देवनापदानि न निवर्तन्ते पूर्वपक्षे । सिद्धान्ते व होमादिषु' इति पदं लिखिते मुद्रिते च धर्तते । तत्राने निवर्तन्ते । तु न तत् स्पृष्टम् ) शन्दपदार्थ निर्देशात् । ('साहा शा- उत्तमः प्रयाज: 'स्वाहाकार यजति' इति कार यजति' इति हि कारप्रत्ययान्तः धन्दोऽयं शन्द- किमारादुपकारकः , उत साज्यमागादिषु यक्ष्यमाणाना- परार्थकः, तस्यैव देवतात्वमाह , न वाहाऽयन्य) । मन्यादिदेवनाना संस्कारः इति । तदर्थमिदं विचार्यते कि भ्वाहाशब्दो हि (म.प्रगतः कारप्रन्ययाभावात ) अर्थस्य 'स्वाहाकार पजति इति देवतारिधिः, उन नामधेयं इति । रमारकः, न शब्दस्य । स च (अर्थ:) साहाकार तत्र 'वचनाद्देवताराभे न मन्त्रात् कल्पनं क्षमम् । मन्त्रेणेव ( देवतात्नेन ) चोद्यते । (न शब्दः । तेन । तस्याश्चानुपयोगित्याद् भवेदारादुपरिया ॥' इति अर्थस्य देवमात्य मन्नवर्णात् स्यात् । अत.-) पाच- मासे , उच्यते 'न देवताविधौ शक्तिद्धितीयान्तस्य निकोऽयं देवताविधिः । ( पूर्वपक्षमाह- ) करणेन विद्यते । न च, यागविधौ क्षीणो विधाने देवना मन्त्रेण देवता अनगम्यते । मा 'सूक्तमान प्रस्तरा' | विधि.॥' मन्ये च आज्यभागादियु यक्ष्यमाणा देवता इति । (करणविभक्त्या समासा सूतवाफस्स करण यथाक्रमेण सकीयमानाः प्रत्यभिज्ञायते इरी तासां आवगमात् अग्न्यादीना देवमान्य आयुरादीना च व सरणं दृपमेव मयोजनमिति नादृष्टार्थकल्पना । तस्मान् गम्यते तद्वत्) । न चाया (स्वाहाऽनिं इत्यादिमन्त्रः) विकृतिषु सौर्यादिषु अग्न्यातिपदानि एतार्थत्यान करणग्वेन निटि (अतो नाम मान्मकनिकी देवता)। निवर्तन्ते । ननु च अग्न्यादिशन्दः स्वाहाकार न शक्नोति बस्तुम् । सोम- सान्याहुतेः अस्तु सेम्फारत्वं स्थाणोः उच्यते । दाक्ष्यति दूपर्यस्यात् मातृरन् । (स्था मन्तू. पूर्व भूप-मिन्यात् । ३ तु कश्चिदपि स्वाहाकारस्य सान्दो धान्यस्य मातार जननी चामिघते तव । समवायाभावात् न संस्कारफत्वं इति इयुस्थितः मपु. सिद्धान्तमाह-) अनाभिधीयते । न द्वितीयान्तेन दाहरण संगतिः । सूत्रार्थस्तु- दृष्टे संभवात भट- शन्देन देता उन्य प्रशणाभारात् । अपिच सादा काना न युर ति स्थाण्वादुतिन्शयमाणात उत्तमराज- फारः शब्दपदार्थो न शक्नोति देवता बक्तम् । स्यापि संस्कारकन्दम् । इति । (नहि गन्दस्य देवतात्यमुचितम् )| तस्मात् मान्यवार्गको वि- ' अन्त्य, अयाज भारात् किमुपकात (री देवाविधिः ।। यत्तु करणविभफिनिदेशाभावात् न) संस्कृतिः ।, स्वाहापारेति देयोतातयन्मन्- मान्प्रजिरी देवतेन्युक्तम् , तबाह-)मरणात् क्रम मात् ।। भायो, मैं चतुष्पादरभावाद् यागगाफे । सहितात फरणमायोऽवगारते । स्मरण प्रधानदेवतया विधिलाम सोशियोंन्यादिनियानम् ॥' अपेशितम् । भवः तेनेवादोन संशप्पते । (नेन भाह- स्याहाकारमयाजे सन्यपि स्वावार संस्कारात्यनिसि.)। यद्धति' इतिवचनेन 'विष्णु यजति ' हतियत् स्वाहा. लिङ्गदर्शनाय । १५॥ पारदेवताविधी याम्गामा अन्यादीन प्रधानादिदेव- भाष्यम्-रिमणि अमिन मानि । कि तामा प्रथमिशयमानानां मकाशनात स्तिथरदेव मन्त्रात लिन ! संपत्रिप्रदेवया. चानुमांयेष्ठ उत्तमराजभ्य तदेवतालकाशनाय कागवेर्युनः एस सीर्यादौ अप्रि. भगोदरपने 'स्वामि साद सोम म्याद सविता पदसाने सूर्पयोयन अमीनोमापिदाना बाध नहि साहा सरणी हा पूरगा येता ययाविधान साहाकारणाधिपने प्रमाग- देयकाससगारो दरसिधाः सार । मनि, विक्ष उत्तरे कायदेशी परत !

·-- दर्शपूर्णमासयोः भयाजाः २०५२ दर्शपूर्णगासंयोः प्रयाजाः भागागन्योपपते: । भिम आग्यस्य वियन्नु' इति मन्ग | प्रता देवता भवितुमईतीति । देवताप्राधान्यं च पा अमिपदलाधित खाशकार स्वयि तुटे चामघांना- पार्यशहोमे इति । निदेवताः सयो यसमाणा: सेतुए। भवन्तु ' इत्यर्था नाचोदितत्वात् । ५९॥ भीमाशत् । अतः स्वाहाकारसागः उदेशाशे पर आराहु भान्यम्-- नेतदेवम् । नात्र समिदापोयन्ते पकारमा स्यात् , न तु मन्त्राशेऽपि , स्विटरददेव देवतात्वेन । अतः । द्वितीयानिर्देशात् । तद्धितनिर्देशन तत्तद्देवताप्रकाशकोपपत्तेः १ चम्नुतस्तु न स्वाहाकारस्य या देवका चोदने , चतुष्पनिदेशेन वा ! वा हि द्विनीपया देवताल्वाभिधानम्, स्वाहाकारमान्दम्य स्वाहाकार लादणे गम्यते । तादय च सति देवता मनति । न यथा स्यात् स्येति णमुलतावादिनाऽपि भवेन अकारा. देवना नाम जात्या काचिन् । सेब कस्य चिपस्य तत्वस्य संदिग्धस्वात् । अन. प्रथमविधिपारलिप्सया | देवता, सेव नान्यस्य । यस्य या पति तादर्थ्यम् , सा तस मन्मनायााकारपदा प्रनिनिमित्तीय स्वाहा- देवता । द्वितीया दि ईमिततमे वारफे मगति । नरन फारशब्दो नामपेयमेवेन्युक्तं कौन्नुभ। देवता श्वास्मिन् यागे | इयम्य तादय गम्यते । तस्मात् न द्वितीयाइन्वेन मन्त्रावर्णमामा यक्ष्यमाणा: अग्न्यादयः एव सूनवाक- देवताविधानम् । पत् । अतवाय यागा उद्देशाशेऽपि तद्वदेव वनदेवता समाह । वादथै क्षयिष्यामः यथा विष्णु याति, संस्कारक. मन्त्राशेऽपि, नतु विष्टकृदन्मत्राशे एवं पण यजति' इति । अब न विष्णुवैष्णो या बागा । सरकारकः, उद्देशांशे तु भारादुपारका पनि सिद्धः नापि यागाद-वरम्, मागम्य पारक यत् ईप्सितम्, एवापमर्थः उत्तरविवाया सार्यते इनि द्राग्यम् । तत् द्वितीया अभिधीयते । वेन तत्र फलागते तादर्पम् । मण्डन- 'संस्कारकर्मोत्तमकः प्रशन।' शब्दान्तरेण वा विहितं गम्य । इह न शब्दान्तर- शंकर-- 'स्वाहाकार, सेनिपाती।' विहितम् ।न गक्य परिकल्पयितुम् । नच यागम्य दर्शपूर्णमामयोः प्रयाजा अनुयाजा भाग्येनैव कारकन्वेन संभाति । राभिदाविपदक बात्तु रजीना हूयन्ते । तत्र प्रयाजत्रयाज्यिधारमा जुहू , अन्तिम समिदादयः शन्दा बारका उपपद्यन्ते । रियाया चेति- प्रयाहयान्यस अनुयाज्यम्य भारणार्या च उपभृत् । ताया प्यते द्वितीया । यया पाकं पचतीति । तस्मात् , समिधो यजवीत्ययमर्थः समिधजि: फतन्यः' इति । दर्शपूर्णमासयो प्रमाला आरादुपपाराः । यदा व पनि प्रति अनुष्ठान चीयते , तदा यजिष्पदिष्ट समिदादिपदानां नामधेयत्यात् ।। मवति । यदि पुनरत्र देवठा अदिश्येत । उदिष्टे सजी प्रयाजेऽपीति चेन् । ९।२।२०५८ ॥ देवता उपदिश्यत । तन उपदिशेरदेशे शानियेत। भाष्यम्-दर्शपूर्णमासयोः प्रयाजा भानात 'समिधो मान्न देवतोपदेशः । यदा २ देवतोपदेशः , तदा मति , पान यजाने हो पात , हिमाति, मानवो देवमाविधिता बोगदेपावाद दिया खाहाकार यजति पनि । नत्र संशयः क्रियते किं मिशे देवताथोद्यो । तस्मात् मान्नवर्णिो देवताविधिः । परीत्याविराम समिजादयो देवारिशेषा विधीपते, दुप-- अन सिमानान्ये विष्णु मजति , वरुण एतान् समिदादीन् यजनीति । किंवा न प्रकृतैः समिदा- यजति इति परिचोदना । (तन सिद्धान्तमा कल्प्यते विभि. बन्ध उपारीमते, याचिका देवता न प्रोगपर्यम् , गम्दान्तरेण पा विहितं गम्यते इति । उपदिश्यन्ते इति । ति नायत् प्राप्तम् ? प्रकृतानो | तत्र दिवी परिक्षार देधा पाटे- अत्रौपते । समिदादीना पागो विधीयते । मिशदश्च देता यावान्तरेग घेणययागो विहितः, असायमनुवाद ! वाक्यसंबन्धादिति । एवं प्रहदै. सन्दिादिमिः संबन्धे | भयका या पवान विधीयते । तम प्रकरणमेनिधियों मियभागे प्रकरणानुराहो भविपति । तस्मात् प्राऽपि मात्रयणिको विशुः प्रातः, तस्स (रक्षणया) अर . । वि. ५/२२८. - - - ·। शंकर-- . दर्शपूर्णमासयोः प्रयाजाः दर्शपूर्णमासयो प्रयोग मनुशादः सागस्तुत्यर्थः । न चात्र नामधेयं विष्णुः, क्रियाऽन्वयातीतः समिदादिपदस्य अणिप्रतिपादकला- द्विनीपान्तस्य पजतिमामानाधिकरण्याभावात् । (एवं भावार अभिसंस्कारकने पगी अतिदेशानुपपचेच । यत्तु दृष्टान्त परिशोध्य प्रकृतमनुसंधत्ते-) प्रयाजेश्वरि च इतरमयाजाना भारादुपकारकत्येऽसि समिधागस्य समिन्ध- मान्त्रवर्णिको देवताविधिः । अग्निसमिदादयश्च ( अग्नि- नागभूतसमिसंस्कारकत्वमिति, तम्न । तथावे । यो वै शब्देन तनूनपात प्रदर्शितः), एवमेव (विष्यवादियदेय) । प्रयाजाना मिथुनं वेद , समिधो बहीरिव यजति ' इति अनूद्यन्ते । संज्ञारूपा वा { मामिदादिशब्दाः ) । यद्यपि । लिङ्गानुपपरेः । अभ हि इक्शग्दैन वस्तुतो बहुधा. (स.प्रख्यन्यायेन यजि-) मामानाधिकरण्यमस्ति , तथापि | भावेन आरोपितं बहुत्वमिति सून्यते । न च तत् न च सा ( मंशा ) मेदिका, किन्तु अभ्यास एम भेदकः । समिन्धनाङ्गमभिन्म युज्यते, वस्तुत एव ताला बहुयात् । सदुत्तं द्वितीये ( शस)। आरादुपकारकत्वपक्षे तु सत्यपि बहुवचनान्तसमि पदम्य शा-'उद्देशपूर्वकम्त्यागो याजिना भिधीयते । । देवतान्दै प्रातिपदिकसंज्ञारलेन एकस्यैव ममिपदार्थ स्य स्यागे नास्ति कर्मरत्वं देवतायाः कथंचन सिधो लिङ्गवशेन युक्तो यहुन्यारोपा । तरमात् चाबारोऽपि तस्मादारादुपकारका: प्रपाजाः । मयाजा आरादुपकारका एवेति न विकृती अदि. सोम-- पूर्ववत् उभानात् संगतिः । तन्याः। १९. वि-देवता यजयो वा म्युः प्रयाजे समिदादयः ।, मण्डन- 'समिदादी यगिविधिः ।' २७. विषण्वादि वद् देवतान्त्र, न चतुरधिमानतः ॥ प्रयाना अर्थकर्म च । '३१. भाट्ट--- समिदादीमा चतुर्णा प्रयाजाना यदि समि. दर्शपूर्णमासयोः प्रयाजे उनगे मा-वाणको दादिपटेदितीयान्त: । विष्णु गजति' इनियत् देवता- देवताविधिः । टुप्. १०११।७।१४, ५ दर्शपूर्णमायोः विधिः, पदि था विशिष्ट विधिगोरणापत्तन्त्रवर्गादेव समि-प्रयाजेपु पाठक्रमो नियामकः । पाठकमाधिकरणम् । दादिदेवताविधिः। उत्पत्तिवाक्य समिदादिपदं देव भा. ५११।४।८, ५ दर्थपूर्णमासयोः प्रयाणेषु वारपाठेन सातुवादो नामधेयमेन का। सर्वथा मनिपत्योपकारकावप्रतीतम्य ऋमस्य नियमोऽस्ति । वि. ५.१४. . दर्श. लाभाय तत्तद्देवतासंस्कारार्थनमेय पाचर्णहोमस्वाहाकारो- पूर्णमामयोः मयाजादीनां अजन्य प्रकरणात् । प्रकरणा- जमानुपाजादिपदिति । न च ममिदादीनामुपयोगाभाषः, नराधिकरणम् । भा ३।३।४।११, . दर्शपूर्णमासयोः चेदे पर्व समिदादिपदानाममिलामानाधिकरण्यदर्शनेन । प्रयानादीना सशशमहाना प्रधानसमुदाये एक एवोपकारी आगेये उपयोगभिवाए । समिन्मात्रय या रामिन्धनादौ मुणः । वि. ११११।२. • दर्शपूर्णमागयोः प्रयाण. उपयोगसत्त्वेन तम्येव संनिपत्योपकारकत्वम् । इनि प्राप्त , द्वयार्थ समानयनं ओपभृताग्यस्य प्रयोनकम् । आय. सत्यपि पेदे ममिदादिपरानामग्निपद मानाधिकरण्ये | समानयनाभिकरणम् । भा ४११।१५।४०-४१, • दर्श- इन्द्रमहेन्द्राधिकरणन्यायेन समिदादिपः तत्त प्रकाशनानुस- पूर्णमासयोः प्रयानवाक्ये भूपते , ' अभिझामं जुोति पति गम्यस्य देवेन वझेदे पदानरप्रयोगानुपपत्तेः। अभिजित्ये' इति । तस्य अभिक्रमण मात्र न च पूर्णमासादिशब्दस्य पागहोमपोदेवतावेऽपि तदर्थ- निवेशः, न रादस्मिन् प्रकरणे । अभिक्रमणाधिकरणम् । स्थापि आमेयादेः उद्देशाविषयशवप्रतिपाद्यायसंपन्धेन ! ३१/१०१९-२०, " दर्शपूर्णमास्यो. प्रपाजशेपेण उद्देशम चन्धिधात् पार्वणदोगसंस्कार्यलयन इहापि ममिदा- हविरभिशारणार्थ शेषधारणतापाने पृथक् न कर्तव्ये । दिपदम देवयाने समनिपाद्यष्यामः संस्कार्ययोपपत्तिः पयाजशेषाभिधारणन्याय: | ४११४३३-३९, ४ दर्श- इति वाच्यम् । तगान्वेऽपि समिधी अन्न आग्यस्य । पूर्षमामयोः प्रयोगभेदेन सर्वे फामाः, न तु एवेनेध वियन्तु , तगूनपादन आपत्य पेतु' इत्यादिम-गवर्गेषु प्रयोगेण । योगसिद्धयधिकरणम् । ४।३।११।२५-२८, समे; संवोधनेन ततो मिनस्यैव ममिदादिपदार्थस्य दर्शपूर्णपासयोः प्रयोगभेदेऽपि फलैकत्वात् समास. - .

·1 न । दर्शपूर्णमासयोः प्रवरस्य २०५४ दर्शपूर्णमासयो. प्रेय वचन दर्शपूर्णमासाम्या खर्गकामो यजेत' इति । तवेति निर्मात पदार्थस्य माल, ' इति । तत्र पदार्थस्य १११४११३२, * दशंपूर्णमासमोः प्रस्तरस्य प्रदरणं । कालो वदितम्या, म तु युष्मदर्थस्य वेन हि स्मृतेन प्रयो 'आचाभिः स्तर परनि । (आशीभिः सूकनाकेन)। जनम । स हि कमा इयरगतः, तु युप्मता १९१३१५११२, * दर्शपूर्णमासयोः प्रस्तरस्य महरण 'सह तस्मात् समाख्यानान अधोरेव पप्रैपायौँ। इति प्राने, भाग्या प्रक्षर प्रहरति । । वि. ४२१४ । 'सूत्वाकेन भूमः १ मैथेषु अन्य', अन्यस्तदर्थेषु इति । कुन. १ पापि- प्रत्तर प्रहरति । ९९६१५, दर्शपूर्णमासयोः प्रागचं कारात् । परस्मिन् हि प्रैपे उपपद्यते , नामनि इति । चेति सोमस्य दो काले । टुप्. ५१४१३६६. दर्शपूर्ण आहे, नन्त प्राप्तकरले भविष्यतीति । उच्यते । मासयोः प्राचीमाहरति' इति शासावादः, न दिग्पादः भवति वे, प्राप्तकालता न्याच्या । तस्मात् युग्मद! शासावादः इत्यनाधिकरणम् । भा. ११२१२।७, दर्ग- गम्पमानो न विवक्षित. इत्युच्यते । संभात चात्र पूर्णमासयोः प्राशिवायदानं सर्वेभ्य एव , न केवल अपार्य: उगमा ग्रेपः । और क्षेत्, अन्यः प्रेपार्थः आयपादेव । ३५५/२६. • दर्शपूर्णमासयोः । इति सिद्धम् । प्राशिवादिभक्षणं दिग्मिरेव कर्तव्यम् , का---पस मेधार्थस्य च भार्ययसमामातुरप यजमानेन । वि. ६।४।३. * दीपूर्णमायोः पो नित्यः । स्वाल अध्वर्युप्रयोज्यन्ये अवधारित कयमा मन. देश 'प्रोक्षणीरामादय' इगादिः । मा. ६८1८२८. इति चेदाह- नेवाय नम:, कि तहिं । प्रारपारवायां दर्शपूर्णमासयोः प्रैपप्रेयायौं निन्नपर्नुको । लोटं वक्ष्यामः इति । पयादी तु आइ , प्रगमरम मोक्षण्यासादनादि कर्म नावोंः, किन्तु अग्नीयः ।। विषश चेन् माता विवक्षिता, इन्त उत्तमपुरुषेश पेषु च पराधिकारात् । ३८११२३ ॥ भवितव्यम् । नहि परविषययुष्मदर्थमन्तीण मप्यमपुरी भाष्यम् -- स्तो दशंपूर्णमासी । तर नेपाः रमा- लपते । मेषे तु समानतः परविषयत्वा गुरु इति । नाता; 'प्रोपरासादप , इध्मावहिरपसादय , सुव च पास्तु भाइ , पदा समारणाऽवगतान समानकर्तृवात् देव सुचक संमृद्दि , पानी नASऽज्येनौदेहि' इति । बुद्धिरणनीता, तदा मामालमभिधीयमानं * क्रियाणा- तात्र संदेह रिप एव प्रेये, स एव प्रेपार्थे, उतान्यच मभिधीयताम् , उन कर्तृणामिति, क्रियागा इत्येव गम्यते । येऽम पाये , इति । प्राप्तम् ? एक एव : हि चोदित वात् प्रयोजनबन्य. प्रथमतर प्रतीता । प्रेषयवार्थयोरिति । कुत. ! समाख्यानात् । अन्यः इनि | सामा च अनुपाना माताल वस्मरणं टार्थम् । रुई- चाधुतावात् । मन्यामन. प्रेमो विपतिषिभ्यो । उच्यते। मासकालप्रकाशने तुम विपरीनम् । पाल्पाते में नमो भविष्यनि मामाले लोट । आह । अथवादे. पुरुषस्य कस्यचित् असम्माविश्वात नान्त प्राप्तकालेऽपि सति युष्मदादिष्वेव उपपदेषु मध्यमादयो रीयकृत एम मध्यमायो भविष्यति । किया चोग्यवे ग्यासिन पुरुषसंकरो भवति । उच्यते । गयो | तब मातकाल इति । परि च पर्तुः प्रातकालनमुन्यात, विवक्षाया युष्मदादिपु मध्यमादपः । यदा ३ भास: तन. "f पर्तुम् ' इति सामाझमेव स्यात् । भष काल त विवयो ता युपयेय मारमा, नादि | 'प्रोवण्यामादनादि कम्' इति ( अध्याहियते ), तथा दोन मा । यस पवन त्रियायाः प्रातः कालः येतावत् ,विमिष्टायपेरणा पास्यभेद, स्यात् । नमामि त्रिया: विपश्यते, न त मम वेति, न त युप्मदादीनाम्ल-मारकाल रयते । अयापि पोऽयं आते। रोधेन मध्यमादयो भवितुमईन्ति । न चेदं युगाद | तपारि मामानमेव कचित् शरीरिणो. भवन्या- विवक्षितु सक्यो, पदार्थम्य मास: काल तर चेति । ऽन्तपणापा मेदेन प्रेषक प्रेयं च परदेसात 1 इति मित हि तथा वाक्यम् । तेन यदि वा निशान समान प्राप्त , यूम: ! और न इतरमन्य कुर्याद पदार्याले 'तपार.' इति समको परिणम्, यदि का इति संरक । ( अ ग्रेगु च इति प्रायन, - ·दर्शपूर्णमासयोः प्रैप २०५५ दर्शपूर्णमासयोः फलीकरण इलरगन्यः इति पूर्वसूत्रादनुष्कृत्तम् , कुर्यात् इति अध्या. | सर्गप्राप्तकालेषु कृत्याश्च ' ( पा० ३।३१६३ ) ( कृत्य- हृतम् ) कुतः ? स्वभावेनेय पो परविषपन्यान् परिः | प्रत्यया: लोट् च एतेषु अर्थेषु स्युः । तत्र मेपो विधिः । ऋयक्त् । यत्तु नवार्य प्रैप इति , तदयुक्तम्, मन्त्ररूपादेव अतिसर्गः कामवाशनुशा 1 ) इति चकारेग लोटोऽपि श्रेषप्रत्यकोपपत्तेः । यो हि समानकर्तृकल्या तं बाधते , तेन प्रामवालताय) विधानाद प्राप्तकालतायामय कोट । प्रोक्ष. समाख्यया सिझं बाधित स्यात् । न च पाराकालतया लिङ्ग- ण्यासादनस्य प्रामः काल इति । युष्मदर्यको मध्यमपुरुष- विरोधः पहियते , मध्यमपुरुषम्य असंपादनात् । न च | स्तु साधुनार्थः । अथवा ' हे प्रोक्षण्यासादन तर प्राप्त: शब्दान्तरेण अनुपासा किया एवं शक्यते वतुं तय मासः कालः 'दति कियारा चेतनवाथ्यारोपेण स: । पनत कालः' इति । यद्यपि च शक्यते, तथापि न दृष्टः कश्चि- 'अग्नीदमीन विहर' इत्येवं प्रेपः, नानु संयोधनानु.. दर्थ: स्यात् चेतनविषयावात् ईदृशस्य प्रयोगस्य । तया | रोधेन पार्थम्य आमीप्रकर्षक कम् । वस्तुतस्तु 'हे आमभेदपरिकल्पनायामपि नेय दृष्ट प्रयोजनम् । गौणता- | अनीत् ममामिविहरणम्य प्राम. कालः' इति न्याल्यातुं अतिव । मुख्य च कार्य मन्त्रागा इत्याधारितम् गक्यत्वात् न समापि समात्यावरयः । इति प्राप्ते , (३२२१)। ततश्व यद्यपि प्राप्तकालतायामेव गोद, तथापि ) समास्याऽनुरोधेन मध्यमपुरुषम्य साधुत्वेन क्रियापा परम्य सा कथ्यते इति पराधिकारो निवर्तते । न च चैतन्याथ्यारोपेण ग्याख्याने प्रमाणामायात संबोधन- वामपभेदः, विशिष्टार्थप्रेषणात् । अवश्यं चार विशिष्टता मध्यमयोध अदृष्टापत्वापः पावसमाख्याकाधापत्तेच भन्युपग-तया प्रोक्षणीपदोपादानात् । न च एम्पदोषाचप्राप्तकालार्यकावानुपपतेः स्थापि स्मन् औपचारि- अनेकोऽर्थः वाक्यं भिननि । राग्यिातेषु क्रिया-र्तृ- | कायापत्या एकनाश्वर्युधमाक्यानाधेा नभयोर्भिसकन- संगया-उपग्रह-पुरुषविशेषभावनाना युगपदुपादानस्य कायमेव । अपरिहार्यत्वात् । न च ईडसं विशिष्टविधान चिन् मण्डन- 'ये तदर्थं च न करेक्यम् ।। १२. नान्युपगन्तव्यम् । प्राप्तकाल वे च क्रियायुष्मदर्थयो: शंकर-- 'प्रेषौपार्थक मित् ।' फाँ: मिदा । पृथक्त्वात् भेदेन शक्तिः फहप्येत । ये तु तस्य नित्यमेव | १४. युष्मदर्यविषयत्वात् मध्यमपुरुषा अनुवादः । एवं पा * दशपर्णमायोः प्रोक्षणं न प्रीहिम्वरूपप्रयुक्तम् , (प.)समाल्या अनुराहाते । तस्मात् लिङ्गेन समाल्या- किन्तु अपूर्वप्रयुक्तम् । मा. ९११११११-१९, दर्श भाषात् अन्यः प्रेषः, अन्यश्व प्रैवार्थः इति । | पूर्णमामयोः प्रोक्षणादीनि मनिपत्योपकारमाणि अपूर्व- सोम-पूर्वत्र यचनमा भासिदेशिकम्य पाक्न- मयुक्तानि । हन्तिपिपधिकरणम् । ९।९।२(३-३, दर्श- समाल्पालन्धम्म फघिऽपि , ल वचनाभावात् न मासयो: ' प्रोक्षणीरासादय इति शेषणीशम्दः समास्यासन्धकमाषः इति प्रययस्यानात संगतिः। योगिक | लेन कचित् घृतं प्रोशम् भवति । प्रोगपधि. सूत्रार्यरतु- प्रेषेषु प्रेपार्थमन्यः कान, नेशा स्वभावत; करणम् । १४८१, • दर्शपूर्णमायोः प्रोभण्या: परतिपयत्यादिति। मादनादि फर्म नावणे , हिन्नु मसीपापा आर्म- चि- 'प्रोदण्यामा कुदिवयरितोऽया 1,4Nहत्यमाधिारणम् । ३।८।१२।२४-२५., . दर्श- भारपणाऽ54:, मायेति प्रेषितोऽन्योऽस्तु लिङ्गतः पूर्णमामयोः फलदेवनाप्रकारका मन्त्राः अपर्वप्रयुका। भा- 'प्रोसगीरासादर ' इत्यादयः देगा फल्देवताधिकरणम् ॥ ९॥३॥४-५, • दार्ममामयोः ri प्रोसपासादनादमा समाएशाना समय फळभावनायां गोलार उपयुज्यते, नापूर्वथ्य परयो एफेन फरियान र स्वमिन म्यम्य पानुपतिः सत्ती । पयपूर्व फलं भकिपागत, मालमेय तत् ' घेतो पुश गियसे । इन्सायाचित्र स्वस्मिनाप स्वस्यो । स्यात् ।११।११३१३५.०६पूर्णमामयोः कारणहोमः पदेशभिवादामपतीने पाई और: अपि तु मानि-अदभायो' इति मन्ग भनुपानौता गिरी।

·दीपूर्णमासयो वहि: २०५६ दर्शपूर्णमासयो यज्ञायुधानि पलीकरणानि वण्डलकणा: । अमौ च पुरोहाशे च ! काल ब्रह्मग, फार्यम् । आनत्यर्थमेव दत् । तत्र अमा. वि. ५।११५, दर्शपूर्णमासयोः बर्हिः असकृदाच्छिन्ने वास्थाया पूर्वेचुरमावास्यायां वेदि कसेति' इति भवति । पितृपये तु सदाच्चिनम् । भा. ११३१७३ | बचनेनोपदिष्टम् 1 मिनापमाणे परिमोऽसि मा. १६-३७. दर्शपूर्णमामयोः यहि: द्विविधं मुख्य गोणं । कृष्टः प्रोऽपि ब्रह्मवाणमपि , प्रधान देशकालत्वात च। मुख्य कुशकामादिदविधर्मरूपम् । गौ तु नृशान्त गुणानाम् । एवं सति पौर्णमास्यां प्रणयनकाले ब्रह्मवरणम्, ' उन्नपं । इत्युच्यते । वि. ३२११. , दशंपूर्णमासयोः । अमावास्यापा पूःशु. 1 उभयत्रापि अप्रवृत्ते ब्रह्माने एवं यहि धिर्माः वेदिः देदिधर्माध अङ्गपधानाः, ममरणम् । मसात् उभयत्रापि आनत्यर्थम्, नामा- . न केवलं प्रधानार्थाः । दिवहिधमन्याय, ! भा. ३७) यम् । १२११७१८३७-४१, • दर्शपूर्णमासयो: भक्षाः १।१-५... दर्यापूर्णमासयो: महिः (मुख्य ) ' यशम्य | इहा- मशिन- चतुर्षापरण- युवाककालाः सन्ति । पोपदति ' हापरिमलगुराके ( . १२) प्रौद्योमन्नैः । १.१२।३।१३. * दर्शपूर्णमासयोः भक्षार्थमनतस्य नारे दानेग छित्त्वा संपाचते । वि. १०११११.० दर्शपूनमारायोः महलोपः प्रतिपत्चित्पात् । वि. ६।४।२, * दर्शपूर्ण. बदलुनाति' 'भाज्य विलापयनि' 'पुरोडाशं पनि करोति' / माहपो: "भिन्ने होति', 'सने जुहोति' इति मेदन इति गहिराज्यपुरोदाशशब्दाः जातिशन्दाः, न संपार- होगः स्कन्दनदोगश्च दर्शपूर्णमासाम , लेकिके नागे शब्दाः । भा. ११४।७।१०, दर्शपूर्णमासयो: बहि- शेमः । ६१५५१५. २ दर्शपूर्णीमासयो. भेदनस्कदना- लुनानि ' इति बर्दियन्दो मानिनादी, न सम्बारमाची। दावृत्तौ नैमित्तिकस्य प्रायश्चित्तम्या पि आवृत्ति, समात यूपायटस्तरणमहिलाकिकम् । बर्हिराज्याधिकरणम् । नामिचिमना इत्यत्राधिकरणम् भा. ६।२।९३७. ११४१. दनपूर्णमास्योः बाई मेररत वेद्या. ५ दर्शपूर्णमायो: 'मन्द्रया (पाया) आन्यायान्तम् । गारतरो उपधीणम्, इति पवित्र विकृती र परिभोज-सु पृ. ११८१. * दर्शपूर्णमामयो: 'मयि दक्षमत' नीय कार्याणि । वि. १८, " दर्शपूर्णमासयोः बर्हिः | इति मात्रपाठः कनुयुक्तनाग्यमानपुरुषसंस्कारः । वि. मधर्मकम, यूपाचटस्तरणमस्तुि निर्मकम् ॥ ७॥३॥७, | ३१४१९, ५ दर्शपूर्णमासयो: 'मलयद्वासमा न संवदेन' दर्शपूर्णमासयो: 'चर्हिपा पूर्णमासे प्रताति, बार इति निषेधः के पुण्यार्थी, न प्रत्यर्थः । तस्मात् मन्य मावासापाम् ' । पूर्णमासे पहि:पादनकाले प्रतमहणम, प्रकरणादुरापः । ऋतौ तु निषधोऽथ शिक्षा सामपाय दो न पासापारणकाने प्रतग्रहणम् । सनयन! अमन- यजेत' इति विधाना । ११.. दर्शपूर्णमासमोर यतश्चेः प्रतिग्रहणम् । असनयवस्तु बल्लापकरणोपलक्षिते मुसलम् 'उलापलं च मुसलं च यशापुषम्' । वि. फाले इति विशेषः । ६४।१२,१३. . दांपूर्णमास्योः | ३1८1१० । तदुपयोस्तु ' उन्म मुगलाभ्यामवहन्ति । बहिर्धर्माः भारमानोमार्थाः । द्रन्यसंस्कार यायः । ३।३।५, दर्शपूर्णमासयोः 'यजमानः प्रस्तरः' इत्यन इन्यत्राधिकरणम् । भा. ३१८९१५३३१, . दर्शपूर्ण- यजमानशब्दः पहनरस्तुन्यो यागाधनावेन गोणः । माप्तयोः पहिचने प्रतिमुष्टि वनमन्नावृतिः । वि. १११३, दर्शपूर्णमासयो, 'यजमानपनमा शान्तिः १९९३४११५, दर्शपूर्णमास शे. अहिलेवनादिन सर्वार्थम्। डा भवन्ति । भा. १२२१११५।३५. • दर्श विभूतिपविशषिकरणम्। मा. ३1८1१७३३. दर्शपूर्ण पूर्णमामयोः 'गझं नन्वियनी अध्वर्युपजमानो यार्च मासयो पहिलेवनकाले अयुग्या युगवा मुग्रीष्ठेनानि वि. यच्छतः ' शेश्चमारम्प पिदावापर्यन्तम् । वि. १९१४११५. २ दर्शपूर्ण मरहयो अहिलेपनमन्त्रस्य मुख्य ९९६७, ७ दर्शपर्णमाको यज्ञायुधानि ठभियान कुरो एम विनियोगः । बर्दियाय: । भा. ३।२३५१-२, म्यवस्थितानि- रफ्नोदन्ति । कृपादेषु भरयति । दापूर्णमासयोः ब्रह्मणो पाणं प्रणीताप्रणपनकामिदोश हवीवि निवपति पूण विविनक्ति' प्रान् नणात् २ किश्चित् ब्रह्मवमति, वरण दुत्तर ‘हणानिनामघर उद्गुदायलम्यानस्वाति शम्पा F 3 ।

·. . दर्शपूर्णमासयो यनायुधानां २०५७ दर्शपूर्णमासयोः याजमानानं खदमुपदधाति'' उपल्मुखागामनहन्ति" दृषदु-कियते । स तु पती नास्ति (तसाक्ष स्थानकाः)। पलाम्पा निष्टि' इति । १५, ६ दर्शपूर्णमासयोः । मुख्यक्रमोऽपि नास्ति । तत्र प्रधानक्रमेण नियम कियते यज्ञायुधानां दशाना न पुरोडाशादिना समुचयो । सहचोदितानाम् । ६ दि ईशमपि नास्ति । अतः विकल्यो वा संभवति , किन्तु यशसाधनावरूप- ( पणामपि समप्रमाणानामभावात् ) अनियमः । यज्ञायुपत्यानुवादेन ' यशायुधानि संभरवि ' इति संभरण शा-त्र उकवक्ष्यमाणनियमकारणामाव: तत्र विधिः सूयते 'फ्यश्च कपालानि च , अग्निहोत्र- | अनियम एव कमस्य ( अनेन सूत्रार्थ उक्तः।)। हवणी च सूर्य च , कृष्णाजिनं च शम्पा च, उषा च सोम- यद्यपि सर्वप्रमाणन्युत्पादनानन्तर ' अनि- मुख च , पयोपला च एतानि वै दश सहायुधानियमोऽन्यम्' इति वां युक्तम् , तथापि नावाचाप्ता- इति वाक्येन ! ३।१५. " दर्शपूर्णमासपो; यज्ञातोगताना श्रुत्ययविव क्रमनियमे कारगम्, तदभावे तु चत्वारः प्रदरियजा इति कर्तृणा नियमविधि: नानुवादः । अनियम एव , तन्य नत्रामवृत्ते. इति ज्ञापनाय प्रमाण- ( ब्रह्मा अध्वर्युः क्षेता आमीप्रश्चेति ) । भा. ४१२१९१ दयग्युत्पादनानन्तरमेतत् संगनं इत्याहुः । २३-२४. वि-- 'साद् वसन्वादिमन्त्राा क्रमो नो था, X दर्शपूर्णमासयोः याजमानानां प्रयाजायनु- मतद् भनेत् ।, शान्तरे म्पत्ययेन न मो मन्त्रणमन्त्राणां प्रमो न नियामकः॥ नियतोऽत्र हि ॥ अनियमोऽन्यत्र । ५.१॥३३॥ भा-यय उगवश्यमाणक्रमनियामप्रमाणाभाव! भाष्यम्-- अशिन विधये क्रमस्म निपमो नास्ति भानिया एव । यथा प्रया नानुममणाना 'वसन्तगतना यथा दर्शपूर्णमासोजिमानामा प्रयाजानमन्त्रणादीना मीणामि ' इत्यादीना 'एको म ' इत्यादीनाच शाला. मानाशापान्तरसमाम्नाताना 'वसन्तमृतूना प्रीणामि भेदेन आमाताना परस्परम् । अादियापि यसन्तादि- इत्येवमादीनाएको मम' इत्येवमादीना च । पकाशकाना न देववाफ्ल्पकत्वम्, उभवाझावाप्रमाणकाङ्ग टुप--‘एको मम वसन्तमन्ना प्रोगामि | भावधाज्या मन्त्रालयमिदादिदेवताऽवगेधे अन्यतरा- इति (शारनामेदेन आग्नानानाम् ) अयाजानुमन्मण- काममाणमा मावानुमन्त्रणम-गोग तकल्पनाऽनुपपत्तेः । मन्त्राणी (भष्टात्यात ) समुचयः । (17 प्रपमे । एवम् ‘एको मम्' इत्यादीनामपि म फलकपकपम् , पयाजे निरागमाणाभावात् भनियमा । द्विनीगादिपु निर्शातपारानि भुपविनियुक्त माघ । न नौकर्षः, प्रयत्या नियममा शक्य प्रमाणाभावमाह-) पाठवायत् प्रयाजानमन्वयसमाख्पया अयवान्वयन अन्यन सामान्य- नास्ति शान्तरानात् । श्रुतिरपि नास्ति । नापि संधबोधस्सRATमाधात् । तस्य मनोकामन्यात् वर्षा नियामकः । (शहने-) यदि समिप्रया | लक्षणया प्रमाजीयफत्रकाराएगफलदेवतापाययेऽपि काठमानुमत्यणेन अनुमश्रियः, तनूनपा अपाजेऽपि प्रवृत्या | मित्र कार्य नात् समुच्चय एवोमयोरेकग्मिन् प्रमाने । यतु नदेव प्रसभम् । इति चेत् । न ये हि सह चोदिताः | वन्त्रलादी अष्टाग्वेन समुध्याभिपाना , वत् ( प्राजापल्या पग), वेश मवृत्तिनिय-मी हाय नभो तपोगान्, 'पचमुभारपग मन्या- (भवति। न चैते (मात्रा ) मद चोदिता. । तस्मात् न सिरैत । शेषिर्ण तमना भूत्वा स्यादेवानुमत्र. द्वितीपादिपरि अनियमः । मोऽपि नास्ति । गम् ॥' इत्यनुमन्प्रगल्समानुपयोपेशितम् । तरच मिलन ह (TTE पशूनामिव सायर सस्मिन् प्रपाले दसोईयोमन्त्री, पदमामशेनं कम- सहानुपाने चोदिते (नि)या भारम्पत्ता पम, प्रमाणामापात् । ननु निन्धयाजे मयागमा इति ( पेशायाम् ) पापैः पोषाः (सारक माडल पेन गेग समिनुिमन्त्रिाः, नेप लगा. पदायों विद्यते (सनीयको परिपाण ) E TR | पातादयोऽपि, विपनादिति चेन्न, मामात्यITI हि मी.को.२८ " ·1 - दर्शपूर्णमासयो: याजमानानां २०५८ दर्शपूर्णमामयो याज्या एकपयोगविधिपरिग्रहीतेषु पदार्थानुसभये पी प्रकृती | प्रधानमन्वे तु वक्त पम् । नहि अन्यथा तस्य बन्यता पाठन कसम्मयोवराकरणनियोजनयोः औरदेशिप- | गम्यते इति । अतः श्रुत्या स्तभ्यताऽवगमात् प्रथान- साहित्यानुरोधेन षोडशक्षण याधानेऽपि वदधिकन्यवधाने | कौनि । दाखवत् । यथा स्तोत्रयने, स्तौति दामतीति प्रमाणाभावात् , येनेत्र प्रमेणोपारणम् , तेनैव अमेण कुर्वन्पताऽगमान प्रधानकर्मणी एवमिहापि दृष्टयम् । नियोचन मिति प्रवृत्तिमो युक्तः । ते तु एप्रियान संस्कारो चा, चोदितस्य शब्दवचनार्थत्वान् । गतयोनिमावास्यानुमन्यणयो. पाठायभावेन मछम-४०॥ अमावान् , सत्यपि न राप्रया जानामेकप्रयोगविधिपरिग्रहे भाष्यम् -- संस्कारकर्म ना स्यात् । श्रुत. । [दार्थानुसमपासंभगत एककम्मिन् प्रयाजे दयोदयोमन्त्रयोः चोदितम्याथम्य यः शब्द, स तवनायभाति । पठनीग-धान्न प्रयाजान्तरीयमन्त्रस्य प्रयाजास्तरीयमन्त्रण स तम्य दृष्टोऽर्य । तस्मिन् सति अदृष्टवरपनाया मधिनाम । न च नानाशाखास्थयोः क्सनक्रम-वामावेऽपि हेतुनास्ति । तस्मा संस्कारकर्मेति । एकशावास्थाना पञ्चानामपिमन्याणा पाठेन क्लसकमन्यात् अवाच्यत्वाति चेत् ॥४१॥ नासाऽन्तरीयेणापि अनियत पवघाने प्रतिकमवाधा- भाष्यम्- इति यदुत्वम्, तत् परिहवन्यम् । पत्तिा, पञ्चाना मनाणा पञ्चपयाजाहरवेन एकशेभ्यद्ग- साद् गुणार्थलान् । ४२॥ स्वाभावात् अवान्तरपयोगविधिमैदेन मिन्नप्रयोगविधि- भाप्यम्- सात् उपपवेत 'अन्याह' इति परिणीताना पाठेन क्रमानियमात् । इष्यते च पाशु-वचनम् । कुठ १ गुणावान् । तिष्ठन् याज्यागन्याइ मान्याजाना ऐष्टिकपिष्टजेपफ्टीकरणहोमस्य च महा- 'आसीन. पुरोऽनुषाक्यामन्याद। इति स्थानासनगुणा प्रयोगे कत्वेऽपि मिनापानाप्रपोगनिभिपरिगृहीत वेन | पुनर्वचनमुपपद्यते । तस्मात् संस्कारकर्मणी याज्यापुरीइ. अक्लपक्रमन्यम् । वामाद नियमः । नुवाक्ये इति । मण्डन-'अन्यथानियमो भवेत् ।' ४, मोम-- पूर्ववैषम्येणोत्पानात् संगतिः । सूना शंकर-नियतो न वमानत.।' मा १५. थरलु-अन्वाहेति विधीपमानमनुवचनं अवार्यकर्म म्हात् * दर्शपूर्णमासयो: याग्याऽनुवास्याऽऽदिमन्त्राटः | चौदनाऽन्तगत् ययायतया विधानवलगत् शस्त्र बअत् आग्नेयपुरोटागस्य अरटायादिप्रदानानं कृत्वा इति । २१ पश्चात् सानाये तदनुष्ठीयने । वि ५२, . वि--'अन्वाहेत्यर्यकर्म स्थान सेहकारोव , मासयो याग्यापाठखिष्ठता कार्य , अनुवावयापाउस्तु | कर्मना । शत्ररत् कार्यताशानाद्, दृष्टार्थत्वेन संस्कृति ।।' आसीनेन । १0४२२ पू दर्शपूर्णमासयो. गाण्यापुरोऽनुवाक्याऽनु- भाट्ट-- याज्याऽनुवाक्पयोलिझात देवनाप्रकाशनार्थ- वचनं देवतासंस्कारार्थम् ॥ वसमवेऽपि तिन् याज्यामन्वाह , मासीन. पुरोनु अन्याहेति न शत्रवत् कर्म स्याहोदनाs- यास्याम्' इत्यादिवचनानयर पमहात् स्तोत्रशस्त्राणामिन न्तरात् । १०॥४॥२०१३९ ॥ अनुवचनस्य अदृष्टार्थ वम् । नहि अनुषचनानुवादेन अत्र भाष्यम्- दर्शपूर्णमासयो. भूयते 'याग्यामन्चाइ' गुणविधि. संभवति, अविप्रमगसाकर्यापरे । राज्यात 'पुरोऽनुवाक्यामन्याह' इति । तत्र संशय. किं याना- वाक्यपोर्विशेषण वे विशिष्टोदेशापतेधा याग्यायुद्देसर पुगेऽआफ्यानुवचन प्रधानकर्म , उस संस्कारकर्म इस द्विधी याच्याऽऽदिवसकाधवप्रेषेऽपि तदापचे । कि प्रासम् ! 'भवाद' इति प्रधानकर्म स्यात् । कुन ! 'अन्वाइ' इयनुवादानुपपलेश्च । दृष्टापत्वे योनिपा. चोदनाsतररात् । यदि संस्कारधर्म , ततो रूपादेव | पञ्चै आसीन पुरोनुवाफ्याम्' इत्यत्र गाज्यापुरीति- तपोवन मानोनि , पुन. 'भन्वाइ' इति वचनममर्थकम्। सापि वियो वास्यमेदारश्च । अतो गुणविशिष्टानु- दर्शपर्ण- . २२ ·मध्यमया वर्शपूर्णमासयोः याज्या २०५९ दर्शपूर्णमासयो. वैदिपरिप्रहः वचनस्य यदृष्टार्थत्वात् न देवताऽन्याचे विकृती प्राकृत- । वाग्यास प्रोजकम् । वि. १६१६५, * दर्शपूर्णमासयो: याज्याऽनुवाफ्ययौ पः, भषि वैकृपयाज्याऽनुयाया- | विद्वाक्यं य एवं विद्वान् पौर्णमासी यजतेय एवं पाठमरवे तेन समुच्चय एय । इति प्राप्ते , यद्यपि विद्वानमावास्यां यजते' इति समुदायानुवादकम् । २१२१३. लिगकरुप्यविधिप्रवृत्तेः पूर्व एतद्विधिप्रवृत्तिमलीकृत्य * दर्शपूर्णमासयोः विद्वद्वान्स्यद्वये बालयोगनिमित्त- विशिष्टानुवचन विधि: स्यात् , तथापि हो सेयवनि अदृष्ट नामधेयायच्छेदेन रजे: कानोगियागविषयत्वाबसायात कल्पनस्य अन्यायपस्यात् देवतास्मरणार्थश्वमेव अनुवचनस्य | मिसवाक्यविहितानामपि एककालन्यमात् समुदायः भषेत्, न तु असाधवम् । वस्तुतस्तु या योद्देशेन अप भवति । सु पृ. ७२९. . दर्शपूर्णमासयोः विकृती गुणमात्रविधानमे । न च यायाकर्मको तदापनिः, परिभोजनीयादर्भ: फर्तन्ये । भा. ३१८११७३३. . 'होतारं गैपति' इति दोतोय प्रेषे कर्मस्वेन यायाया दर्शपूर्णमासयोः वेदः दमंमयी संमार्जनी । दं करवा स्तस्कमयाभावात् । अत: अनुवचनस्य नित्यमासनया | वेदिं करोति' । वि. ११॥३॥१. . दर्यपूर्णमासयोः या योदेशेनैव गुणमारिधिः । 'पुगेऽनुयास्यामान्य यायमार्नु पशुकामाय पदं कुर्यात् ' इति पुरुषार्थम् , याज्यया याति' इति वानयान्तरेणेन समुघयप्रतीते:/न कन्वर्थम् 1 मा. ४।१।२।२ वर्ण २.० दर्शपूर्ण- नासीन राक्ये पुर:पदार्थविष्याशा । अतो दृमार्थ वात् । मासयोः वेदद्वयविहितेषु अझै नानावेदस्वरे माते युक्त एवं विकृती बाधः । २१, गुणमुपायतिकमन्यायेन याजुर्वेदिकप्रधानधर्मः उपाशुष्यं मण्डन-- 'यायाऽनुराक्रे संम्मारी।' २३. प्राप्नोति , ततो याचनिकः स्वरो भवति मन्द्रमा शंकर--'याज्याऽनुवाक्यों में सात् ।' मस्किया। भाज्यभागानाम्, पां उत्तमया अनुराजादि' इति । वा. ३।३।२।९ पृ. ८११, २ दर्शपूर्णमासयोः • दर्शपूर्णमासपो: यावजीवमावृत्तिः, पौर्णमास्यमा- | वेदवेदीष्मशिदीगा स्वावकाते करणम् , न तु बास्याकाठविधिवजीरनानिमितकन्यासयोः । वि. ६८. प्रधानस्य काले । प्रधानयो। मिनदेशकालकर्तृत्वमपि दशमयोः गोक्रेण पनी नाति । तत्पशधिकरणम् । के. ११॥३११११.. दर्शपूर्णमासयो:' ज्योतिटोमे ऐप्टिक फर्ममु सौमिफेन प्रसनसिद्धम् । बेदि देवस वा सवितः प्रसवे इति एनति'. 'गफ्येन भा. १२।१।१३।२९ १ दर्शपूर्णमासयो वनमन्त्रस्य वेदि परिलिसन् परिगृहाति स्पेनोत्तमा पन- गुल्यै भुगो एव विनियोगः । यहिन्यायः । वि शरा१, मुन्ति' । परिलेषः परिप्रदम परस्तात् यस्यते । दशेपूर्णमामयोः यत्सापाकरणं दोहपर्मः । ३।६८, रि. ११११. • दर्शपूर्णमासयोः दे. 'पूर्वयु. दर्शपूर्णमाग्यो. यासापाकरणं पाया 1 'यत्रमात्राम्यार। येदि करोति' इति पूर्वेयुरपप : भा. पर्यशापया यामानाकरोति । ४।२।२, दर्शपूर्णमासयोः ५।९।१६।२९.. दापूर्णमामयोः वेद्याः नि: प्रोधणे गन्सोपायमर्जनम् (सनरानार्थ मानसमीपे यन्सम्य दिसि यहि वि मन्त्रम्प मरममोडगे पाठ मोगा)। दाददगापदम् । 'बाई नौपानमुत्रति एकदेव , न प्रतिशेश मन्त्रानुचिः, घेरे मत्त्वात् । पचाविधयति '1३१८१... दर्शपूर्णमासयो. मोशगावृनिनु वाचनियी । वि. ११॥ ११३, दर्श- पत्मोपापसर्जनउसाविभपणादीनि दादा दात पूर्णमास: पेदिकरणादी योऽम्मान देटि य च यपं यायों, कर्ग, न यजमानस्य । ये३८१९-२१. निमः' इति मन्त्री देषामावेऽपि पठनीयः, अपर्याय दर्शपूर्णमास पागम: निनो भाग । भा. ६८1८/२८, • दर्शपूर्णमायो: पेदिधर्माः सबमानौ या पन ' (भा याग्यमय परमापूर्ण न मामधानोमपाः । ब्रम्पमस्कारयाः । ३२८।१५।११. प्रपोजमीन इतिपदादाने यानिमाम्य विदित वाद . दर्शपर्णमामयो. पेरिपरिषदः (मेदिमा माध- आरमार से प्रमोशनादयः पदार्माः तदीपा | मिम् ) 'स्फोम पेदि परिलिगन् परिमाति' । . - ।

·* . दर्शपूर्णमासपोः वैदिप्रोक्षणा २०६० दर्शपूर्णमासयोः प्रते परिलेपनं नाम परितः रेखाकरणम् । वि. १०/११. हुप्-- एतोपोद्घातिकम् । अनेन मालेन करिमनु दर्शपूर्णमाख्यो. वेदिप्रोक्षणानमन्त्रस्य सदृत् प्रयोगः।। पझेऽधिकार इति । वेदिमोक्षगन्यायः । भा. ११४१५४९-५०, दी. कालो पोत्पन्नसंयोगाद् यथोचस्य ! ३५ ॥ पूर्णमासयोः वेदिवहिरादया पदार्थाः धर्वाङ्गप्रधान भाष्यम्-- ययोक्तस्य वा वचनान्तरेग मासस्य इविराः , न प्रधानमानार्याः । येदिरहिधमन्यायः । मतस्य कालोऽयं विधीयते । कुतः ! उत्पन्न संयोगात् । ३३७१६५-५. • दर्शपूर्णमयो: वेदिस्तरणे 'निधातु | उ.पासंयोगोऽयं तस्य , नत्पत्तिसंयोगः । कयर ! पञ्चधातु वा मेदि स्तृणाति' इति तन मनिधातु स्तरण- अमापममासे बहुसाईक तं मतयति' इति विहित मन्त्रावृत्तिः । धानुः परिपाटी इति धूर्तस्वामी । मुष्टिमेगा पूर्व व्रतम् । मप्रशातच कालः । तस्मात् कालविधिरिति । दर्माः ऐकध्येन एकः धातुः इत्युच्यते । वि. ११११११५, अर्थापरिमाणाच ॥३६॥ * दर्शपूर्णमासयोः वेदिरतरणे मन्त्रः स्तृगीत पाई। परिधत्त वेदि जामि मा दिसौरनु या शयाना । दम भाष्यम्--२ च शक्योऽवार्थः परिमानुस्, व सेन इतमुपयन्तीति । सोऽत्र प्रतपितम्यः एष बसेर स्कृतीत हरित. सुपानिमा इमं यजमानस्य प्रभे ॥ दति ( के. ) ! तम मोहे चौ ' पुण्डरीकैः स्मृणीत मिति, एवं तदुपैतं भवति । उत घास सनिबार अन्य मैतमुपगत भवति । किं वासेन हयस्थानी येन अवयितम्या हरितः' इत्यूदः कर्तगः । ९३।२. दर्शपूर्णमासयोः देनदुपेयादिति, नैव व्यवतिष्ठते शास्त्रार्थः । करण है चैमृधेष्टिः पूर्णमासस्यैवाङ्गम् । वैमधन्यायः । भा. पतनिर्दिष्टम् , नेतिकर्नग्यता 1 एतावदुक्तम् , वासमापन ४३१३६३२-३५. ६ दर्शपूर्णमासयो: (एक) वैश्गस मतं कुर्यात् । कपमित्येतत् भविशेषकाखमेवावनिष्ठेत । सामिधेनीसाप्तदश्यम् । (पातिके द्रष्टव्यम् ) । के. ३६ नेवाः परिहाते, प्रतेक बसेन क्रियते इति । ३११०. . दर्शपूर्णमायो । वैश्वानरे द्वादशकपाळ अथवा यातदेति । तया वसो प्रतेन संभायमान, पर: निवेदमावास्या नरपोर्णमासी वाऽतिपात्यतिपात अपरायतामापोउ । परार्थता चास्य द्योतयति 'स्वकाले भकरणम् { अम्या वैश्वानरेष्टयाः पाथिकृतेय्या विक्षिप्लुतीया । माकनमे दि मा भवति । तस्मादपि विकरूप,, भन्योन्यनिरपेचावात् । वि. १२२३१५, . दर्य- कालय संयोगः। पूर्णमासपोः श्वानरेष्टि. पानीसेयाजेषु कपालामिहीमे माश्रितम् । २०१२।१६. वत्सरतु श्रुतिसंयोगात्तवनं स्यात् । ३७ | दर्शपूर्णमासयो, अते वत्सागुपलक्षितकालस्य सत्यमेवम् । यत्ततम् , झाविधानार्थ इति , तम । भाग्यम्- यदुक्तं विदितत्वात् व्रतस्यानुवाद इति । विधानम् ॥ व समान वेन विधीयते । कुतः श्रुतियोगात् विले यन्ससंयोगे प्रतचोदना स्यात् । ६४९१२१३४॥ बड़े विधी पाने श्रुतिर्निमितम्, काले धनारामा भाष्यम्-- दर्शपूर्णमासयोः ध्यने “पहिया पात् । श्रुतिलक्षणाविशये च श्रुतियोग्य र वसादन पौर्णमारे प्रतापयन्ति , वसेरमावास्याया' इति | तम वत्सः इति । संदेशक वसमाधनकं प्रतं निर्शयते , उन तस्य बालस्तु सादरोदना।३८॥ बाल, पति, अथ २.सो मामिति । ति प्राप्तम् । भाष्यम्-- काल्तु एष निर्दियते, न बमोट व सभाधन व्रत विधीयते इनि! अमावास्याया बवत विधीयते । नेपा चोदना यदि वे पौर्णमासे 27. इयान इति यसरवयोग. अपूर्वः, म विधीयते । सम्यन्ति , व मेरमावास्यापाम् । इति । कथावगम्यते । afमश्च विधीयमाने उभयमपि विहित मावि , विनयाप वात् ! परमाय पिषिः समानाय 'पुरा यणे प्रतंच वयनमसकोपयों अभीयानाम् । इति । यदि एषोऽपि , - .

·दर्शपूर्णमासयोः वने दर्शपूर्णमांसयोः शम्या विधिः स्यात् भाव भियत । अनुवादश्य क्याभूतार्थ • पूर्णमासयोः बताग सेनयत: अनयतध । भवति। न नपासावा माता प्रस्तु कालः। सत्र संनयतः पूर्णमारो बहि.संपादनकाले , ददो च अनर्थकश्च कर्मसंयोगे। ३९॥ वसापारणकाले। असंनयनस्तु दर्श पासापकरणोपल्लक्षिते भाप्यम् -- न च शस्यो वत्सोऽत्र प्रतयितुम् । } काले इति निशेषः । व्रतं भोजनम् ' अमापं समास कर्मसंयोगे यत्सेन नार्थः शक्र कश्चित्कर्तुम् । तस्मादपि बहुसपिकं जनयति । वि. ६।४।१२-१३, ४ दर्शपूर्ण- न वत्सोऽनम् । मामयोः नीय प्रधानमानपर्याप्ता: विष्टकृदा विशेष कार्येषु अपचनाच स्वशब्दस्य 1४०।। अपर्यामा एवं यदा लब्धाः, तदाऽपि बोहय एलोपादेयाः, भाव्यम् .. न चैतदुच्यते विशस्य अपित यस शेषकार्याशा तु लोप: कर्तव्यः । तदा र प्रतिनिविन मानपिपते' इति । न वाग्यार्थस्य स्वशन्दा भ्यते । वास । ग्राह्यः । ६।३।२१, २ दर्शपूर्णमासयो, 'नीहानवहन्ति' इस्या कृति शब्दो मासे न चर्दने । तस्मादपि काल इति । इत्यवधानो नापूर्वजनकः, दृष्टफल करपात् । नियमापूर्व- सोम--- सूत्रार्थ.-- ' यसरमायाम्यायाम् ' इति । हेतुन दु विषेयता । २१९१३. . दर्शपूर्णमासयोः चत्सवतोपोगे वसतिशितथि: स्यादिति । मोहीन प्रोक्षति' इति शेवणं में प्रीहिदपयुक्तम् , वि-- बिसेश सयरमस्य वसमायस्य वा विधि:। किन्तु अपूर्वप्रयुकम् । भा. ९११॥५॥११-१९. प्रतकाल सायेदा, वरसयुक्त बने विधि. (। माति • दर्शपूर्णमासपो. नीहीणामपचारे प्रतिनिधिना फर्म रागार पानेरामान विधीयते', बरकरणं सत्य समापनीयम् । वि.६।३१४, वर्गपूर्णमाययोः नीदीगा- कालगीतदपाते।' सः नाम यासापाकरणम् । मलामे प्रतिनिधीना नीवाराणा प्रयोगे वीडीणा मेष' तदपाकृतेः बतायाकरणस्य । इति भन्ने प्रीशिपदस्य नोहः भा. ९९२३-२६. भाह-- म अप्रवृत्तस्य विश्वजिदित्युक्ते सानार्य | 0 दर्शपूर्णमासयोः प्रीहीणाममभवेन नीवारस्वीकारे दन्य- अपवृत्तस्यैव प्रतमित्युक्त्यय दचाधिकरणम्, तदुयौदात- मैदेऽपि न कर्म शियने । वि. ३, दापूर्ण गि द विनायो । 'दर्शपूर्णमासयोः यदिपा पूर्णमासे | मामयोः प्रीतीणा यवाना च परस्पर न प्रतिनिधियम् , पैति , पसेरमावास्यायाम्' इति श्रुतम् । तत्र नृती- | वैकम्पिकवान् । ६।३।१२. ० दर्शपूर्णमासयोः त्रीहि- यपा बल्तकरणकभक्षणापरपर्याययतविधिः रागमतमक्षानुभाव्य-सानाम्यधर्मा ग्यपस्ययेयव कन्या., न सोकर्यम् । यादेन समापमासमर्षिक मतं अत्यतिइति वर-वेपामाधिकरणम् । फे. १४/७-१..* दर्शपूर्ण- गान्तरमाप्तमक्षानुवादेन या समानविधिः । इति माते, मासयोः श्रीहिमयं (पुरोडारा) सकरप्प ययमयों न न तावन् यसप ग्रते इस्तादिवत् करणत्यम् , नाप । दातयः, - नानूनं वेदत् - हीन निदेषात् । या. ॥४॥ मस्यायेन अपरात् । नापि ममातिन , विना १३ पृ. ९४३. . दर्गपूर्णमासयोः प्रीहियययो- यवनं विकासने प्रमाणामावात् । अतः 'पुरा पसान-बिल एकसाणा गुगानामेकस्मिन् नि निकल्पः। पाकोदपती मीराताम् । इनि बनान्तरकापता-पाधिकरणम् । के १२-१५, . दस- राभाय मापा पूर्णमासे येन प्रायाठा पासमाति- पूर्णमासयोः शंपूनी पत्नी संपाजान पुरसादेक: परियन व पाकरण स्थायित्वा तृतीया च धान पादपरः । पि. १०॥१३. दापूर्णमासयोः गंयु- भगे पाल्पाप अमारियोदेशेन पसाररणाकालो वार. 'तच्योरपृणीमहे' इति मन्त्रः। फे. संपूर्ण सभित येन विभीषने । प्रa २ प्रनिनि गामयो; शंयुगाडीनः पप, कधि । वि. कप्रितिरोध, १., . संपूर्णमा मयो. गम्या : 'निन च मण्डन-- 'यसेन पात्र मायेद् प्रहरर ।' अम्मा य' पसायुपम् । 'शम्पायां पुरया शंकर--सुले प्रच पात् ।' इति तदुपयोगः 1 (पा; नाम +ryो. पु - ·+ न , - दर्शपूर्णमासगो. शू २०६२ दर्श पूर्णमासयोः मालिनीनां छिदेषु प्रसेप्या: इस्तमात्राः स्थूलशीर्षका याविशेषा)। ५।४५८, १ दर्शपूर्णमासयोः सानाव्यधीः वसापा- ३:१५, • दर्शपूर्णमासयोः शूर्पम् । अमिहोपहरणी करणदोहनादयः प्रश्रममानाताः, पुरोडाशधर्मा निर्वापा- चर्षे च' इति यशायुधम् । 'शूर्पण विविनक्ति वातादयः पचात् । प्रमूनिकमात मुल्यकमन्य बलपरवान् इति मदुपयोगः । विवेचनं तुम्यः षणेम्यक्ष दण्डुलाना भामेश्य प्रणवदानादिमदास का वात ना. पृधकरणम् । १५. • दापर्णमासयोः शेपमक्षः यस्य कर्तव्यम् । ५।०२, * दर्शपूर्णगासयो: सानाय्य- ऐ.हादिः संस्कारार्थः उपयुक्त शेषत्वात् द्वितीयानिर्देशाघ । पात्रशोधनशेपा 'शुन्धध्वं.' इति मन्न, कमन्य भा. १२।१३१५३१, ४ दर्शपूर्णमामयोः शेपमक्षा. - समात्यापेक्षया प्रावस्यात् । ३।३।११, * दपूर्णमामयोः परिक्रयार्थाः, किन्तु संस्काराः । १०।२।९।२९-३३, सागस्थायीगेन यजेत पशुकामः' इत्यनेन ता. * दर्शपूर्णमासयो: 'संयमयशेन यतादाद्यामः पन्थान्य( स्थायीय )-पो गुण पाय विधीयने , इति फारिशेषाय गुणविशेषविधिः, न तु संक्रमशः कमान्तरम् । दाक्षायायाधिकरणम् । भा. in कर्मातरम् । दाहायणपशाधिकरणम् । ३४१५१५-११. दर्शपूर्णमामयो. सादनं पुरोडाशस्य सन्या * पचपूर्णगाचयो संगानं पमिकरणं च गुणकर्म , न तस्मिन् सीदामृते प्रतितिष्ठ प्रीटीणा मेप सुमनस्यमान.' प्रधानकर्म । अनिसमागाधिकरणम् । २।१६४९९-१२, इति मन्त्रैण । वि. ३।३।८, * दापर्णमास्योः सामि- * दर्शपूर्णमासयोः संययनं पुरोधांशधर्म: 'मणीतामि- | घेन्यः अङ्गम् । तर काम्यपश एकविंशति पतिप्रा- इंगि संयोति । तस्य चरी याध, 1 ९०११३१५१ कामस्य , नतुधिराति बमवर्चसामन्य' इत्यादि । (५४), * दपूर्णमासयो. संवपनं पुरोराशधर्मः । तस्य । १३।१०, १ दर्शपूर्णमामयोः सामिधेयः पञ्चदश । चरी माधः । १०।१।१४५५२ (५५), दर्शपूर्णमासयोः पठिता ऋचा एकादशेर । 'त्रि. प्रथमागलाद , सवाचन अवयंमुपेयते पुरुषार्थत्वेन मारमाए वित्तमाम् इति विधानानु आवृत्या पञ्चदशल संपाने । सयोगपृथकमात् । २५६११।२२. + दशपर्णपारयोः । ५१३४३, * दर्शपूर्णमामयो सामिवेन्यः पञ्चदा, सदनकरणं पुरोहायस्य , पाश्या योन ते सदन तु समनश । ६६७, १ दर्शपूर्णमासयो, सामियन्य: इति मन्ने । वि. ३१३१८.. दर्शपूर्णमासयो: 'समे यो याजा अभिद्यतः इयाचा. অগ্নিনিশ্বনাথ दर्शपूर्णमासाम्या यजैत' इति देशल नियमविधि न न ना । वि. ३१६२। सम्यगिध्यते अशिर्यामिभि , अनुवाद । भा. ४२११२३-२४. * दर्शपूर्णमाठयोः । ता: मामिधेन्यः । ३१११. हमे यजेत इति देवगम्य सेबन्ध: धर्मगा सह विधीयते दर्शपूर्णमासयो. सामियेनीनां काम्यसंस्थाया. न कर्मा-वरम् । वि. २।३।१३, * दर्शपूर्णमासयोः | विदो प्रथमोसमें विरभ्यस्य अपशिष्टानामृचा- 'समियो यजति, तन्नरात यति' इत्यादियति- मागमेन संग्याया. पूरणं नाभ्यासेन ॥ परसाम्यासात मायनामेदः, ते कर्मभेदः । ।२. अभ्यासेन नु सग्यापूरणम्, सामिधेनोर- • दीपूर्णमासपो. समिदादिजन्यानामपूर्वाग मैदः । भ्यामप्रकृतित्वान् । १२t भा २२२२२, . संपूर्णमाण्यो समिदादिशब्दा. भाष्यम्- तो दर्शपूर्णमासी । तर काम्या: मामि- झर्मनामधेवानि । देवताविपिस्नु मान्ननकि ९२।१०। धेनोल्याः । 'एकस्थितिमनुयात् प्रतिष्ठामप, ५९-६०.०पर्शपूर्णमामयो. सर्वफलकत्वेऽपि प्रतिफल चतुर्विशनिमनपाद् प्रावर्चसरापस्य , पृथयन तम्यम् । मोगसिवधिकरणम् । वि. ३-अनुम्पादनकामाप , द्वाविंशतिमनुगत प्रति- ४१५६११, " दर्शपूर्णपासयोः सानाप्य सोपादूर्व कामस्य , पविनिमनुयात् पशुकामय' इत्येव- मुपते । नासोमया भी नयेत्' इति सिधात् । मादयः । 2 अपम: सदायित: # सामिषेनीपु साम्पतिकारोऽपि वैश्वदेण्यामि' सोमादूर्ध्वमुष्यते।। अगमेन प्रेरगा गुरमित या , उन सभामैन , उत एकविधति ·- दर्शपूर्णमासयो: मामिनीनां दर्शपूर्णमासयोः मामिधेनीन यावदुक्तमन्याय शेषमागमेनेति । कि प्राप्तम् ? पूर्वग ! प्रशमोत्तमयोः वि भम्याट अनुष्ठेयः, वेन संख्या पूमि न्यायेग आगम; इति । अपिच अविशेषोऽर्थः । स येति । इहापि तेनैव अभ्यासेन संख्या पूर्यते । भवति अभ्यारोन हि पूर्यमाणा न सामडम्येन स्थात् । नस्सान हि सोऽपि अन संख्यापूरणः । परतो भरमोत्तमे च आगम इति । एवं प्राप्ने, ब्रूमः । अम्पासेन तु संग्ल्या- | त्रिपस्ते, संख्या व रिता । इहापि तद्रदेव कर्तव्यम् । पुणमिति । तुशन्दः पक्ष यावर्तक: 1 1 आगम:, कि प्रथमोत्तमे च निरभ्यसित ये संख्या च प्रयित-या । न हिं : अभ्यासः । कुन: ? अभ्यासप्रतिकात् । प्रस्तो प्रकृतावेप शन्दार्थों गम्यते अनेनाम्यासेन संख्या पूर. अभ्यासेन संख्या परिता 'निः प्रथमामन्वाह, पिनन्या' इति । अभ्यासः कर्तव्य इति पधनावगम्यते , मिनमा' इति । कथम् ! “पञ्चदश सानिधेत्यः' इति सख्या प्रयितव्येति सामर्यात् । सा च भरती अर्थात् अनिः, एकादश च समाम्नाताः । तम अभ्यासेन बनेन परिता । यश्च अयात् कृतः, ग छ चोदनार्य । आरमेन या रुपाया पाथिन याया अम्मा उनः | तस्मात् नानाम्यासेन संख्या पूरचित येति चौदक आह । वि. प्रथमाम-वाह ,विसमाम्' इति । अनेन नियमेन एवं चेत् यावदुक्तमभ्यस्य अपशिष्टानामागम इति । मयमोत्तमयोरभ्यास: कर्त-पः इति यावत्कृत्वस्तयोरभ्यासे अधिकानां च दर्शनात् । ३१ ।। कियाणे पञ्चदानन्या पूर्यते तायकलः अभ्यसिनस्य भाष्यम्-इतथ भागम इति । शषिकदर्शनं दि इत्येतदभिधाय प्रियम् । वथा हि दृष्टार्थता । निसंस्पाs- भवति 'न जगन्या परिदयात् । यमगत्या परिदध्यान , मिपाये अदृष्ट करप्यं स्यात् । तस्मान् इहापि तव्यकृतित्वात् तच्छ-दासि गमयेत् 1 मिgमा परिदधाति' इति । यावत: अभ्यस्पमानयो. यथोदिता संग्ग्या पूर्यत , अभ्यासे च जगतीपरिधानाशहका नावकरपते ।। सावत्कृत्व: अभ्यसितम्यमिति । तस्मादपि आगम इनि अविशेगालेति चेत् ॥ २८॥ कर्मविपीति चेत् । ३२॥ भाष्यम्-- इति यदुकम् , तत् परिवर्तव्यम् । भाष्यम्- इति चेत् प३पसि यावदुकपम्यम्प स्थात् तद्धर्मस्वात् प्रकृतिवदभ्यस्येताऽऽसंख्या- अधिका आगमयेदिनि , धुरिसापकर्मसु अपि एमेष पूरपणात् । २९॥ म्यारिति। भाष्यम्- स्यादन्यासः । कुनः । प्रकृतिधमत्व दि न, गोदितत्वात् । ३३॥ विकोः । ससात् आ सेल्यापरणात् आपसितम्यम् । भाष्यम्-नदेवम् । पुरिसामकर्मम् युहम् एवं प्रतिमन् कृतं भविष्यति । चोदकानुगेन अम्पाठ. | चोदितम्नान अन्यासः ' आकृत धू नुक्ते , पुनरावृत्तं सामझम्प अत्युपगन्त-पम् । तसात् अभ्यास इति । पृष्टपसिठते' इति । इह चनं नासित । तस्मात् यायदुक्तं घा, तपरिमाणत्वात् । ३०॥ याबदुतमभ्यम्य अवशिष्टाना आगमेन रांजा पूरपि. भाप्यम्-माशद. पई प्यावर्त पनि । नैतत् 'आ तन्येति । पारणात् प्रामोत्तमे अभ्यसितम्ये' इति । याबदु मोम-- पूर्वन या न सामागम. , एवमिहाविन समयम्य अपशिष्टानो आगमेन प्रपित मा रिन्येति । समिधेन्यन्तएगम इत्युपिते: संगति.मूने-अन्या. चुत.. परिमाणायात अपापस्य । र अमासय प्रतिशत पानी निः प्रपमा ल्यापासन मरणा- परिमाणम् 'मि. प्रषामन्या, निश्नमाम्' इति । पूरणम्य वात् इत्यर्थः । निमकर चाम्यासेन विवक्षिता, न परणी सेना तथा वि-मरिनी विवृशे मागमोऽम्पमतात ।। भुतिः परिगृहीता म्यान् । वरपा rt ! अथ यदुक् आगमः पूर्वा, मायाम. प्रायः ॥' (पुनरपि "घटाता न भतिदेयम् । आदर्शो हि संपादि) तापाचन्तयोरप पासो पोटिया, विमारोप । नागा सरमा पर्यो । पारि भारमना पूर्ति. Yahrtsमिग HITRA ।

·. . 2 दर्शपूर्णमामयोः सामिषेनीनां दर्शपूर्णमासयो, मामिधेनीत्रिरभ्यामः पूरणायोक्तमन्ययाऽयन पूरगाव । विधिवममाथिया सण्दन-'अम्यस्या यथोक पलु सामिधेनी ।' भवेत् पूरणमागमात् ॥ दांकर--' सामिषेनी चागमः । भार-- 'एकशिनिमन्त्र्यात प्रतिष्ठावामस्य' दर्शपूर्णमासपोः सामिधेनीना स्थानं भादवनीयोः इत्यादिना यत्र सानिधेनाविवृद्धिः भुना, तत्र न्यायमतरे- देशः । वि. ३२१७, * दर्शपूर्णमामयोः सामिधेनी' पश्चिमी देशः । ज्योतिष्टोमे तु दक्षिणहविर्धानशकटसमीयो sपि भागमो' प्रयतते । पकृती 'त्रि. प्रथमामन्याह त्रितमाम्' इति बननेन एकादशसंशयाना पठिसाना 'एफशिविमनुव्यात् प्रतिधासमस्य' इति । तत्र अधिकाना पणामुचा भागन्तुनार ते निवेश । ५३३३३. मचा प्रथमोत्तमयो: यावरफ्नदशसरत्यापरिपार्यम्यास. विधानेन आगमबापागतेः । न चानेन प्रथमोत्तमयोः तमस्थानयमः, न तु भवोराजादिग्विशेषधर्मः !! दर्शपूर्णमासयो सामिषेनीनिरभ्यास. प्रयमो. निरम्यासमाविधानेन ततोऽधिकानामागमे बाधकामाव:, अभ्यास सामिधेनीनां प्राथम्यान् स्थानधर्मः निरभ्यासाबधी अहावापतेः अनेन श्यनेन प्रशन- स्यात् । ९१४१०१३३॥ शेषाभिधारणन्यायेन लक्षणया (पञ्चदटा सामिधेनीग्नु- यात् ' इति विहितासापयत्वेन अभ्यासमात्र भाप्यम्- तो दर्शपूर्णमासो । तर सामिनी मरशेयरो 'त्रि. प्रथमामाह, प्रितमामन्याह' विधानात् । एकादशानां हिचा प्रथमोत्तमयोः यार. इति । तम एपोऽर्थः साशपिक कि धर्म एषः संख्शसेपरपम्यागे 'समं स्याउ शुतन्त्रात् ' पति न्यायेन मनीषस्था प्रवीवाजा निरम्यसि नभ्या, उत स्थानधर्मः प्रत्येक निरम्याम एव संपन्यते । अत एव द्विचतुरम्यासे नापि सरन्यासपत्तिसिद्धः विवानुवादानुपपत्तिरिति पार्य- या अन्दाजी प्रथममुच्यते सा विरभ्यसितम्यनि । कु. संशयः । उपययोषः। यदि एक्यभिबन्धः पिते, सारप्युक्तमपतिम् । बनवलशगया याव सेख्यासंपत्ति या असो मारताना सामिनीना प्रथममुबारता संर प्रथमोत्तमे अन्यसेत् इतिवाक्यानिगमान् एकविरा त्रिसितम्यांत , नत. प्रोवाजायाः ऋयो धर्मः ! त्यादिभपत्यर्थमपि तयोरेवाभ्यामः । न च प्रथमोचमयोः एवं विशयते प्राथम्पमयुक्त यादिति , ततो वचन उद्देश्यले तदने कन्वनिमित्तो वाक्यमेरः, 'अर्धमन्तāद्धि' स्थानधर्मना । # तान् भारतम् ! नो धर्म नि । इनिक नामवम्य रक्षण का उद्देश्यनारच्छेदशात् । दुन । प्राथम्यम्य व्यक्या संबन्धात्, यतेन्यालेन। इति प्रामे , निपादसायधिकरणयान अदृष्टापन्या- कपमाम्यते ভাবি যা যুগাৰ মালীঘাসিগ্নাল-৪ নাম। হরি হিথগ এগোষ -শার, स्त्रीलिङ्ग निर्देशात् । व्यक्ति विशेषौ दि ततो न्यायम्यापि अत एव अम्माभिान्योपपादितत्वात् क्रिया-लिङ्गविशेषनिर्देशः अवस्वत , साऽपि स्त्री अभ्यालेन पदानुष नेग अप्यत्र वाक्यायेन प्रथमायुदेदोन विग्म्यास एव विधीयते । अत एव एकादशानामृचा प्रयमोनमयोः तो क्तिविशेश न विवश्येत, तर सीलिनविशेष संभनभ्यते । अथ प्रथममनुभुवन वियचियनिति , विस्मिरम्पामे पञ्चददायमपते। धनुन, 'पञ्चदश सामि-निदेशौ नोपपद्यते । अपि च घायमेदः समन्ये धेनीरनुयात् ' इत्यत्र नैव मेल्या विधीयते इयुक्त धममुक्त, नियमितप , प्रथमता र रिय- कौमे । अतः पञ्चदशल्पास अपासवान् त संयमितयेति । मपक्षे पुन: मापनधिताया ऋदो यत्वेन रक्षणया अभ्यागविण्यनुपपचे. विर-पार, रकाने धर्म उच्यते । तर एकानिधाने न भवेन या पर। विधीयते । ता. पवदा पद्यते' इति ३ 'मि. अपि व भुत्या माथस्येन स्त्री संबप्पदे , यारपेन - मसामन्याहत्ययावादमात्रमित ध्येयम् । अतम अम्याट । तस्मात् अधर्मों यथाश ENयादा प्रोत्तमे निरभ्यम्य अपशिष्टानां । नियमित यति । प्रामे , धूमः 1 प्रोट प्राकृनापिकानामागम. इचि मिदम् । समिधेनीना प्रथमाश, शिम: उम्पये, प्रगम .

·. , दर्शपूर्णमासयोः सामिनीत्रिरभ्यासः २०६५ दर्शपूर्णमामयोः सामिधेनीनिरभ्यासः खाननिमित्तो धर्मः, न भाव: कस्याश्चित जातिनिमित्तः। वस्य । परिपूर्णा च समिन्धनवती, न गया। तसाद कुतः । न हि करनेऽपि नगदे प्रथम नाम काचित् प्रासानुवादो लिङ्गस्य इति प्रायम्यस्य धर्मः, न चः । अन् विद्यते , या विरभ्यस्त , तन प्राथम्ममुपलवणार्य भा- 'तत्र खीलिङ्गनिर्देशाटगनेनाभिधीयते । स्यात् । इनरस्मिन् पक्षे अतिः न लगा, श्रुनिश तस्या एवं त्रिरभ्याससंबन्धोऽत्र विधीयते।।' उच्यते ध्यायसी लक्षणायाः । तस्मात् अम पक्षः । अथ 'श्रुत्या प्रथमशब्देन प्राथम्यमभिधीयते । मार तु यदुक्तं स्त्रीलिममधात् असापक्षे एष श्रुतिः, बास्य लक्षणयोच्येत , तामात् प्राथम्यधर्मता ।' चन भिद्यते , सीलिङ्गोपनिश्च' इति । अन्नोच्यते। मोग- पूर्वत्र गगा अपेक्षितविधिलोमेन पनी- गुणवचनाना हि गन्दानां भाभपतो लिभरचनानि | संयाबान्त वमुत्तमवजे इत्युकम् , एवं पादश्यसिद्धपये भवन्ति इति अविशेष्यमाणायामपि न्यतौ यत् अवश्य अपेक्षितः ऋगम्यास एव विधीयते इति प्रतिपादनात प्राप्त लिङ्गम् , तदाश्रयभूत गुणम्य भवति । अविधि- संगतिः । सूत्रार्थस्तु- सामिधेनीना मध्ये प्रथमोसमा. लितेऽपि तस्मिर लिनविशेषनिर्देशः अनुराधभूतो भ्यासः प्रागम्यसेबन्धात प्रथमशन्देन उपस्थितन्यादा भारण्येव यथा शुक्ल; पुमान, गुस्मात्री, शुक्लं नपुं- स्थानधर्मः इति । साम् । शुक्लः एकः, शुक्लो दो, शुक्ला यायः इति । थि- 'निरनिनो धर्मः सानधर्मो थवा शुक्म माटीमानयेति यद्यपि शाय्यायानग्नं न विघीयते, प्रिमः । त्रीलिहवान्, न तत्प्रातिपदिकप्रभावतः ॥' शुक्लबन्धमानविचित्सा भवनि, न तम लिन विशेषणं स्थानान्तरे पठिताया: 'न यो यात्राः' इत्यस्या भवः कियते , तथापि अनुवादभूतः स्रोलिङ्गनिर्देशो भवत्येव | नास्त्यभ्यासः । शुक्रामानर' इति । अनुवादभूतत्वाब न वाक्यमेटो भाट्ट-दर्शपूर्णमामयोः समिधेन्यान्तरपारणे : 'भविष्यति । एवं च सनि यद्यपि भाथम्यम्य स्त्रीलिङ्ग- प्रथमामन्याइ वित्तमाम् ' इति श्रुतम् । नत्रानुयवनं संयन्ध। मौतः, तथापि प्रायम्यस्यैव अभ्यासेन संबन्धः, नायन मारणमातमनूगते , निरम्यासमा तु विधीयते । नलिशस्य । यदि लिङ्गम्य एवेन संबन्धः अभिधीपते, यसमिति च उद्देश्यसमर्पकमित्यविवादमेव । तत्रापि प्रापम्यम्य अनुबादना कल्प्येत । प्राथम्यांम-घेऽपि प्रथमामिति विशेष्यति प्राथम्यविशिएममिषने शमा- अभिवीयमाने वाक्यं भिगोन । अपि च नैवाम विवदिताय , दिपदयत् । तम विरोध स्त्रीलिङ्गनिदेशात् मानिधेनी. प्रातिपदिकविशेषणे हि स्त्रीशब्दः 'खियां यन् मातिपदिक प्ररणायगे। प्राथम्यरूपविशेषशयोगाच अग्यिोए यतते ततः टाबादयः' इति । न विनोपणस्य पदान्तरेण | प्रवीतिरापिकी, न तु प्रोगराजारिवारिका उपस्थिति। संबन्धो मवति यथा 'राजपुरुयो गम्छति' इति । यदा तगादी , तदानकपदाभावात् 1 अन पद पाधायमेव मापम्पत्य मायामेन सैरन्धः, सर प्राप्तमन्दते बीयर। उदेश्यताऽवच्छेदक प्रात्यादिवत् । न तु नदुएलधितश्वो पानि मामिधेनीपु वचनानि , कचना., स्रीलिङ्गध याजादिवि बिना कारण लगाया प्रमाण'भावादित्यविवाद- नमः। तत्र यत् प्रगर्म वचनम्, तम्याधयः । मेव । इदं तु विवाति | Rषमाम्वरूपे भानपत्ये सके गुरबचन घ गम्दानामापतो निरचनानि भरन्ति अपूर्वसाधन लगायो अपूर्वधाधनीभूनामिमिन्धन- इति भविरोपितापामधि कचि नीति भरिपतीति। प्रलापाणे अतिप्रमापते, तनिराकरणाय यन् अगमपचा ता मिरा इति खी चहा का उदेस्ताइसपर मोटो विशेषगवा मगनारि- पानिपेनी । रासान् नि प्रपमामन्याह' इति प्रारम्य लम्प विवशणम् , उन मापपरपी चिन्तायाम् , लिप अनुदान प्रथमामन्याह, वित्तमा, ता: भायम्परूपस्य अभुतम्य उद्देश्यनामोदयम्प मीदिया. पञ्चश्न पत्रचन्ने ' विश्वयानो सानिधेनीना संरत्तय स्थित भार्प मापनमोगियरोपितो बार- विपंचनप्पानं परिपूया को भगी, न काय पिन तापूर्व माधनसपोरेश्याऽपकरियो 1 , ·1 दर्शपूर्णमासयो. सामिधेनीनिरभ्यासः २०६६ दर्शपूर्णमासयो मामिपेनीसंख्या সদালাম দীনের কৃবিহীঘ तच्छदो या 1५॥ विकृतो थरकुत्रस्या प्रोवाय दिरम्यसितम्या । न तु भाष्यम्- अश्या या धाय्यान्दिका. , तास्तत्र प्रथमस्थानपनितभूगन्तरम् । इति माने, अनिप्रसङ्गपरि- भवितुमईन्ति । न हि सन्देन तम संस्तरः । प्रस्ताच्च हागर्गमयश्यकरुप्येन छचित् ततयापारक्सामनल्याति- विधानम् । यथा 'पृथुपाना (पशुपाया त सबाघ• रिकन विशेषण उपस्थितत्वात उपक्षीणनापि प्राथम्येनैव । इति । ) धाये। 'उष्णिको चाप्ये सति । विशेषण न तु अनुपस्थितेन मोवाजत्येन । अवघानादो (धातवीपापा 'असो असे तवोतिषिः, प्रहोने पूर्व तु तण्डुलनिष्पत्तियापारकसपनामाणे उद्देश्यत्वपर्य इति धाग्ये- सोम.) का: पुनरेता धारया नाम, नाम्य वसानाद यथाना धर्माकासाबलेन यवसाधारणपकपने.पि शन्दम्य प्रसिद्धिमुगलगामहे । उच्यते । मामिधे यो व वाक्यौपामावात् नातिप्रसङ्गपरिहारार्थे मीहित्य- घाय्या: । कुतः । एवं हि भगवनः पाणिनेननम् प्रवेशः । प्रकृते तु अतिसमानीकारे प्रथमोचमापद- . 'पाय्य-सानाम्य-लिकाव्य-धाय्या-मान-दविर-निवास- घटितवाक्यायवैयपिचे: 'ता. पञ्चदश संपद्यन्ते । समिपेनीषु' (पा० ३१॥१२९) इति 1 असाद इत्यर्पवादानुपपत्तेश्च विशेषणविवक्षा आवश्यका । अवश्च | पचना श्रुतिमनुमिमीमहे । कतमासु सामिपेनीय इति । याकाचित प्रथमोनमा रियासताया इत्यूहोपयोगोऽपि । | उच्यते । विशेषात् सर्वान इति गम्यते । तु मण्डन-'अम्याक्रिया स्यात् प्रयमोनमाऽन्ते ।' समिप्यमानयती समिदवती चान्तरेण धाय्या, स्युरिति ।। अन्ते स्थाने। सर्वामु सानिधेनी सतीषु धायावचनात् विशिष्टाना शंकर-'निरभ्याम पचान । सामिनीन घायाचन्द इति गम्यते । नतु पाणिनि- ४ दर्शपूर्णमासयो, मामिधेनीसख्यायां काम्य- वचनात् अविशेण संवा धाय्याः । नेत्या 1 विशिष्टा- यिवृद्धी आगन्तूनामृचागन्ते निवेश ॥ | स्वपि वचनमुपपद्यते एव । यदि विदिशा. वत. का इति । समिध्यमानवती समिद्धयती चान्तरेण पाप्याः | उच्यते । यामु घाय्याशब्दा भ्यते , ताम्सावत् धायाः । स्युर्दावापृथिव्योरन्तरा समईणात् । ५।३।४। तामु न धाग्यासु सतीषु मननमर्यवत् भवति । अर्थवति भाष्यम्-दर्शपूर्णमासयो: सामिन्यः समिधेनी- पति बनने, नान्या धापा. प्रमाणामावादिति । रवाह' इति । दाम्या. सामिषेनीकत्या. 'एस उष्णिकुभोश्चान्ते दर्शनात् । ६ ।। विंशतिमनुयात् प्रतिष्ठाकामस्य' इत्येवमादयः । तत्र भाष्यम्-- उष्णिककुभोध भन्ने प्रयोगो हदश्वे आगमन संख्यापूरणं रस्ते (१९१८) । सत्र | यमगत्या परिदयात् भन्त पचगन्छेत् । भय यद संदेहः किमागन्ना मन्ते निवेश, उत समिष्यमानवनी त्रिष्टुमा परिदधाति , नान्त गन्छति' इति । (धा- समिती चान्तरेण निवेशः इति । कि तावत् पाम तम्यायो भने श्री ने शानिना इति परिधानीमा इति भा.) भन्ने निवेश: ' भन्ते तु बादरायण । इत्यनेन । ननु त्रिष्टुप् अवाते दृश्यते , नौगिककुभो इति । महत्येति । एवं पाते . चूमः । समिध्यमानवती मते । विधुभमेव अय (मूत्रकार. ) उशिक्कभी समिद्धपनी चान्तरेण निवेश इति । कुन द्यावामियो- हति बने । कपम् । त्रिभो वीर्यम्' इत्येवं संस्तुते । ग्न्तगले समईशान् संसारित्ययः । ६ वे समिथ्य विभो या तीम् , 'यरिणामकृषौ इति कारणे, मानवती गे , अ समिद्धयती पृथिवी, यान्तरा सद् कार्यात उपचार. पृ(३देव, तत: सूधारेगापि)। पाया. इति अन्तरिक्षतुया तस्मिन् अन्तराने सोम--- पूर्वदिहारि प्राकृतमाराध. इति मन्यव. विधीयते । तस्मात् नान्ते स्मुरिति । (समिप्यमानो साात् संगति । सूमायालु-धीयमा तपा सपा: भवरे' इत्यादि. मन्यमानवती, 'समिदो या एका आगन्तय, म्यु समिश्यमानती समिती आहुत.' इत्यादिः समिती)। नान्तरण पावाविन्योर-रामलपात् इति । . , ·- , . , दर्शपूर्णमासयोः सामिधेनीसंख्यायां दर्शपूर्णमासयो. सुवेण वि--साभिधेन्येकविंशत्यामागतोर्मपतः स्थितिः ।। त्रिभन्य प्रत्येकं विनियोगः वाक्यात्, न तु प्रकरणात घा, मध्यतो धाभ्याशब्दिताना त्येक्षणात् 1, सर्वेषामपि समुच्चयेन विनियोगः । वाक्याकरणावि- इसमानेवायोस्ता मध्ये धारयविधानतः । आगन्तूना- | फरणं द्रष्टव्यम् । वि ३।३।९. * दर्शपूर्णमासयोः सूक्त. मधारयाना निवेशोऽन्ते हि युज्यते ॥' चाकनिगदे लिङ्गमानत पौर्णमासीपयोगात् इन्द्राग्नि- भाट-- पञ्चदशमाभिषेनीमा यम 'एकविंशतिगनु । शन्दा उत्कष्टन्या गावास्याया व प्रयोनान्यः । तत्र हि घूयात्' इत्यत्राधिका संख्या श्रुता , तारामेन संख्या- पौर्णमासेदेवताः अमावास्यादेवखाच आम्नाताः । ताः पूर्ण दशमे वक्ष्यते । तदन आगम्यमानानास्वा यद्यपि परम्परेश एकवाक्यता नाभ्युपयन्ति । भा १३१४ न्यायमा निवेश प्रमज्यते , तथापि 'इसं वे समिध्य-पृ. ८५२-५३, . दर्शपूर्णमासयोः सूक्तवारमन्त्रः मानवती असो मगिद्धवा, यदन्न। तदारया' इति । 'इद द्यायापृथिवी भद्रमभूत्' इत्यादिः । वि. ३१२१५. द्यावापृथियन्तरालवन सुतस्य च समिद्धयमानवती- दर्शपूर्णमासयो. मूतवारमन्त्रस्य अनिमारेण विभज्य समिश्यत्यन्तरालय समाप्तिमालकल्पितविधिविदितस्य विनियोगः । सूचयाकविभागन्यायः । भा. २६१५- सत्यात तदन्तराले एव समागम्यमानाना निवेशः । १९. दर्शपूर्णमासपोः स्तम्ययजुर्हरणं स्तम्पयन न च धारयापदपरिभाषितामामेव मन्यविशेषाणा नदन्त- हरति , अमि न राहात'द्वादशवगतम् । वि. ३६८१ राले निवेश; अन्येषा तु अन्ते इति वाच्यम् । धीय- १०(स्तम्वेन तृणमूलेन सा पासूनो हरणम् । वेदि कन्या मानत्ययोगेन सर्वेषामेव धाग्यापदयात्र्यायान् । इति नि: समा । पूर्वाधान वेदेवितृतीयदेशे ( भागे) प्राप्त , नायं यौगिकः स्तोत्रादी आगम्यमान खपि धारणा स्तम्बयजुइरति । तूष्पा चतुर्पम् । सल्या. १६१६२-८५). शब्दप्रयोगापचे, पाणिनिना मामिनी घेर घाय्यापदस्य दर्शपूर्णमासयो रपयादीनि दश यज्ञायुधानि न हविः, अनुशिष्ट-वाम तो रूट एवायम् । मोऽपि यत्रै दे, किन्न नद्राक्येन भरणानुतिः । यशायुधाधिकरणम् । 'पृथुराम यो धाय्ये' इत्यादिना परिमादितस्तत्रैव । के ४११४१७-१०. दर्शपूर्णमासयो: रपयकपाला- पामे चान्तराले निश, । अन्ये तु मन्ते इति । दिद्रव्याणि म्बनका व्यवस्थितानि । द्रायाधिकराणम् । भन एक धातवीयाया असाव्याशब्दिताया: 'अग्ने मा ३।११५४११. २ दर्शपूर्णमामयो, 'स्पोनं ते' इति श्री ते इत्यम्या ऋन: 'त्रिन्या परिदधाति । इत्यन्ते । मन्त्रः मदनकरणे , ' तस्मिन् सीद' इति तु पुरोडाग- निवेगदर्शनमुपपद्यते । सादने विनियोक-यः लिङ्गान्, न तु याक्येन उमयो. मण्डन--'घाय्यासदोदिता मध्ये।' रेकमन्त्रायम् । पि ३१३८, * दर्शपूर्णमासयो: 'सुचः शंकर-- 'नान्ते पाया निश्शने।' माट' इति सुक् प्रघानम् , दमः ममान गुगर्म । दर्शपूर्णमासयो: सार्वकाम्यं फायपिरैर न अङ्ग- अमिमार्गाधिकरणम् । २२११४, . पर्शपूर्णमासयोः फले कामेव Bह अनुशरः। भा.४३।१०।२५- | मुग्व्यूहनमन्या. 'काजम्य मा प्रसयेन ' इत्यादयः २६, . दांपूर्णमासय: सूगवाक प्रस्तरपहरणे मन्न- | अम्वर्युपगभानापानुमायामर पठनीया, गौरमि मेनोविश्यते, न तु काय, मयोगः । सूकवानन्याय काण्डयोः पठितवात् । द्यामानाधिकरणम् । भा ३३ ३१२५४९१-१५, • दर्शपूर्णमामयो: मनवाशे पाया ७१७. . दर्शामासयो. सुयः पादिः मुहुः मस्तरः द्वन्यं अग्न्यादि देकनार याग, सन् प्रतिपत्ति पर्णमयी । भा. १..मायो. 'सुरेग विष्टकर। ३१२६५।११-१५, दर्शपूर्ण माछयो: सूत- पार्वगो मुगीर: पार्यगः पम पानिर्म वाफे 'अपं यजमान आयुरारत' इति यजमानामा ति मन्य पूर्णमासे होमः । अपर: भारत के विकारे साहितमः । १११११४ (५) पार्वण. ' गावाला मुभगा ही मग दो दोषः । ४१, • पूर्णपाठयोः सूष्वाकारान्तरवाश्यानां पार्वमन्यापः । वि. १२१८-११. . दर्शन- . क .

·दर्शपूर्णमासयोः रवः २०६८ दर्शपूर्णगामयो हविरानी पापोः सुमनुरूप यायां परति पर्यादा, गेमध्यने , परामेदं यदि, तो निमिचे नरवषिः। वर्णमपीन्याय: । भा. ४॥३१॥1-1. परिधीय यत् प्रामा ! पारायनु प • दर्शपूर्णगारयोः स्वर्ग: पणम्, पन विषै | भी प्रतिनिधिः स्यान् । पारगः समाप्यय प्रति गोन्दपार म्यपारीः । वि, ४१२ गई २, यि 34 1 इम्पयुतेः । दायग्य नियपि भयणम् , • दपूर्णगासपो शिष्टयन् उपपुतिकारः। मेन्द्र पन्धे । पुनः एवं नियोविधिविधी , तन ३९, संपूर्णतययो. पिटा पुरोदाम्य भुतियायिका । तथा दम्पदेयमार में - याप न प्रयोनका 1 चमन्यापः | १३. . द. म्यात् । नग दुलं युतः । तामा प्रतिनिविरिति । पूर्णता पोखिन पागप प्रतिnि 1 मा. ॥२॥ इप- म्यविनाशेपममिग्यतः प्रातस्य भागा- ५।१५. . दवणगायो• सिन् यागदम्पशेष. याम्यम्य पगंग श्रोदनः परावरिमितो ठम्य विधी- सहधारकः । टुप. १०11३९१.० यंपूर्णमामयोः गते । एवं अपेशितः सन्य, (पी)पमान्तरे (त स्विभाव कायमगार्थ; माधयियापः . मनि प्रायानाम्य ) भनषेधित गान र परप्यम् । १११७१८-२०, पूर्णामयो: पिटकदादिरेप- एष म योदय आनन्तरगया (प्रन्यासचिया) फर्माणि मध्यो रविर्यः अनुयानि , नेकपा भुत्या पायव पर्नपता (विधेयना )। फरसाचित् । स्विटपविणन्या: । ३।११४२-४५, योदना था, द्रध्यदेवतापिधेरयाच्ये हि।२९॥ • दर्शपूर्णमासयोः विष्टरदादिशेपकर्मानुष्ठानं एक भाष्यम्-मिन या अगभून कर्मान्तरं यजतिः, रमादेव चेत् प्राथमिपादेव । प्रपमोचिनन्यायः । प्रायदेवताविधैः । इम्पदेववमिह भूयते , पञ्चारामेन्द्र भा. ११६१४६-४७ • दर्शपूर्णमामयोः स्पिष्ट दिनि । दसरमा दि , ऐन्टमिनि प्रमादपाटोऽयाम्येत । पृदिशेपाय प्रोग्येन र पाम्, उामारणादि- ऐन्दमाहेन्द्रयो अपार्यानुवादः ऐन्द्रमिति स्यात् । कार्यान्तात् । दि. २५/१. . दांपूर्णमायो: अयादि वे देयते । ऐन्द्रशम्देन इन्द्रो महेन्द्रका न पिटदिई उपापानापानावदानायम् । मा. १९१० साक्यो नुमरितम् । विशेषणत्वे वाहनु अनि- १-१२, • दर्शपूर्गमाइयो: स्विष्टयाग. अनुपाजेपुटीयसी युनम् । सत्यमेवम् । किन्तु इतरस्मिन् पछे संस्कारन आगदुपकारकः । १०।१९१३८ दर्श- | पाध्यनेनरा श्रुतिः । ऐन्द्रशन्दण मतन्य वात् । पूर्णमागयोः हरिपां भरणं गाईपापे श्रुतम् । १२॥ टुप्-देयतापरिमायो: (इन्द्रस्य परस्य च) १५.१२. अशा वात् ( वयोयोविधौ ) अनेकगुणविधानात् दर्शपूर्णमासयो इपिराती परशराम | (विधानप्रमझान ) कर्मातरम् (इदम् । यतु अपेशिव ओदन. कर्मान्तरम् , न सांताव्यस्य प्रतिनिधि. 1 ] दम्यमिति तत्राह-) द्रव्ये चाप्तति प्रतिनिधिमानि , पश्चशयपतु दव्यश्रुतेः प्रतिनिधिः स्यात् ।। विद्यते च लौकिक पप (तस्मिन् मुख्य सति दम्पान्तर- ६४१९२८॥ मनपेक्षितमिति)। माध्यम्- 'दांपूर्णमासयो भूयते ' यस्योभायं शा- 'आतत्वाद् दन्ययोल्या कर्मणो द्रव्य- इतिरातिमादेन्द्र पचरायमोदन निर्षपेत् ' इति । तत्र मीमितम् । लायां च (विशिएकान्तरविण्यपेक्षपा), संदेह. कि हविषि आ पञ्चगराध. प्रतिनिधिः , उत विधेरेचमनो द्रव्यविधिर्भवेत् ॥' च्यने 'साना- निमित्ते कर्मा-तामिति । कय प्रतिनिधि, वर्ष कर्मा-तर- पत्या हि सन्तान प्रातिरिन्द्रस्य भ्यते । मिति ! यदि एवमभिर्मबन्धो भवति पञ्चशग निर्वपेन महेन्द्रस्यापि सद्भावात् तस्मादिन्द्रो विधीयते ॥ पुर्यादिति , तत. सागायल्प कार्य पञ्चशराया प्रतिनिवि- | प्राप्ते फर्मणि मेकेन विधिना द्रव्यदेवते । शक्ये रिति । अयन पञ्चगरावो निपनिना , किन्नु देवतगा | विधातुं , वाभ्यां तु निशिष्टं गर्म चोद्यते ॥' । 4 - .

·. . दर्शपूर्णमासयोः हविगतों २०६९ दर्शपूर्णमासाङ्ग सोम-पूर्वत्र विशिष्टोद्देशेऽपि यथा न वाक्यभेदः, | दर्शपूर्णमामयो हविष्फदाबानमन्त्रस्य अथइननकाले एवमिहापि इति प्रत्यवस्थानात् संगतिः । प्रयोजनम् विरभ्यास: । ३।२।३. * दर्शपूर्णमानयोः 'हविष्कृदेहीति -पूर्वपशे पञ्चशराबौदने सानाम्यधर्माः कार्याः, सिद्धान्त त्रिपनन् आह्वयति' इति अन्तिः मन्त्रस्य काल तु औषधधर्माः इति । लक्षयति, न तु अवहन्ति पनि मन्न उपदिश्यते । भा, वि--'द्रम्पप्रतिनिधिः पञ्चशरायो भिन्नकर्म था ।, ३।२।३।५-९. * दर्शपूर्णमामयोः हस्तापनेजनादिकं दोहदयातितो दशै द्रव्यं स्यादीप्सितस्वतः 11, माप्त | सर्वाङ्गप्रधानसाधारणम् , न भास्तरणादिमानानाम् । कमणि केन विधिना द्रव्यदेवते । शरये विधातु ता-या। थानन्तर्याधिकरणम् । के. ३।१।१४।२४-२५, १४ दर्श- तु विशिष्ट कर्म चोद्यते ॥ पूर्णमासयोः होतुर्थरणमदृष्टार्थम्, वरणात् प्रागपि सामि. भा- ऐन्द्र पञ्चशराबमोदन निर्वपेत् ' इत्यत्र धेनीपु तस्य प्रवृत्तेः । वि १२६१।१८. दर्शपूर्णमामयोः हविनाशे आज्यादिना समापने प्रसक्ते प्रतिनिधित्वेन | होनुर्वरणमाम्नातं अग्निदेयो ३ यो होता देवान् यक्षत् । रपयात् सानाय्यानुवादेन पञ्चशरापरतोदनमान- इति मन्झेन । भा. १२।१।१८।३५ । अस्ति : विधानम् । २ च बास्यभेदः, एचशराबौदापदयोः | प्रापरणात् मामिधेनीकर्मणा संयोग । तस्मात् होतृवरण- समानाधिकरणत्वेन 'अग्नये दाने इतियत् विशिष्ट- मदृष्टार्थम् । ४१ । प्रहने कर्मणि दार्शपौर्णमासिक होत. विधानोपपचे, ओदनपदम्प तात्पर्यग्राहकत्वेन पञ्चशराय वरण कियते । अतस्तद् नानत्यर्थम्, कि तईि धर्मः मिति बहुचीहिणेवौदनयोक्तवाच्च । ऐन्द्रमिति सानाय्यस्य मात्रम् ! २५. इन्द्रदेवताकत्वस्यापि सवार तावताम् । इनिबत्पाक्षि * दर्शपूर्णमामाझं उपवीतम् । उपवीनाधिकरणम् । कानुवाद । अथवा तत्तदुःपरिवाक्ये इन्द्रमद्देन्द्रभेदेन | वि. ३/१३५१. सानाय्यस्य भैदान ऐन्द्रयागानुवादेनेव प्रनिनिधिविधानम्। दर्शपूर्णमासानं भेदनादिनिमित्तकहोमाः ।। इति प्राप्ते, सुबन्तपदद्वयष्य परस्परान्वया युपत्तेः बहु प्रायश्चित्तमाधिकारे सर्वत्र, दोषसामान्यान् । मीहिणा सामान्यतो द्रन्योरादानेऽपि ओदन यादिरूपेणी-६५।१५।१५।। पादाने पायाभावात् । तात्पर्षयाहकावीकृन्य एकत्रैव भाप्यम्-- दर्शपूर्णमासयोः श्रूयते 'मिसे जुहोति' पदे विशिष्टालणाङ्गीकारे च चापि प्राप्तकर्मानुवादेन किन्ने जुहोति' इति । तत्र कि दर्शपूर्णमासपोरेय अनेक विधाने वाक्यभेदानाप, वाक्यभेदापादकगुणादेव एतत् भिन्ने स्कन्ने च प्रायश्चित्तम् , उत या भिद्यते शर्मा उरमिदं प्रापथित बेग विधीयते । समातिर आम्या- | स्कन्दवि चेति । फि प्रासम ! प्रकरणे यत् प्राषित- विनेर । 'अनये दाये' इत्यत्रापि तु न देतामात्र विधि., मेवजातीयक सिञ्चिदापनम् , तत् मर्मत्र ययन भियते पक्षाश्रपणम् , वाक्यमेदप्रसङ्गात् , अपि तु भावनाऽन्तर- म्कन्दति वा तत्रतत्र स्यात् । कस्मात् १ दोष सामान्यान् । विधिपउ. एव | न चैवमनासि भाकाऽन्तावापत्त- समान निमित्त स्कन्दनं भेदने वा । स एवात्र दोषः पग्गिन्तरत्वानापत्तिा, उपत्यन्यपिनो गुणस्म यानिगमत् । इत्यभिप्रेतम् । प्रकरणान् दर्शपूर्णमासपो: प्रायधिनम्, यागभेदकत्वाचव्याभावात् । अभ्युदिनेष्टो तु पूर्वदेवताऽ. | वाक्यादन्यत्रापि । प्रकरणाच वाक्य बलीयः । तस्मात् पनपविधानात् यच्छन्द भरणारच विशिष्य पूर्वयागीयत्व सर्वन को मिन्ने व पायश्चिमिति । प्रतीतेभावनामात्रभेद इति विशेषः । प्रकरणे पा , शब्दहेतुत्वात् । ४६ ॥ मण्डन-'कर्मा-गर पञ्चशरावयागः।' भाष्यम् -- प्रारणे एस मिन्ने सो वा पाय- शंफर-विराती क्रियाविधिः । चितम् । कुरा ! शमहेतुत्वान् । तेन प्रकृतेनान मह दर्शपूर्णमासयोः हविकृदायानमात्र, 'हविष्ट- एकवाक्यता एपा होमानाम् । ततो होगवतो यागस देहि' इति । स चाहानशेष: नावातरोषः । वि.३।२।३, मन्यायनै मानो यजेत' इति शन्दो हेनुः । एवं चेत् . . 1 ·- . दर्शपूर्णमासा २०७० दर्शपूर्णमांसाहो इडादि सदुपकारेण अर्थवान् भविष्यतीति । इतरया विना - दर्थपूर्णमासादीनां सर्वफलकावेऽपि प्रतिफ पृषा- वाक्येन फल कल्पचितन्यं स्यात् । तस्मात् वाक्य कला. नुष्ठानम् । योगविदयधिकरणम् । भा. ४१३३१११२८. मायेनेव बाधितम्, इति कृष्णा प्रकरणमनुग्रहीत यमिनि । दर्शपूर्णमासादी अध्ययुगाण्डे यजमानकाण्डे च द्विरा- अतद्विकारस्य । ४७॥ नाता मन्त्रा अपयुयजमानयोयोरपि । शाम्नाताधि- भाष्यम्-~-न च तद्विकारः अग्निहोत्र ज्योतियोमो करणम् । वि. ३।८।८. दर्शपूर्णमामादौ आवाहनादि. वा, न दर्शपूर्णमास विकास । यदि तधिकारो भवेत् , निगमेषु विधिगतदेवतापदेनेव अभिधानं पर्तन्यम् । तत्रापि स्कन्ने मिन्ने वा प्रायश्चित्तं स्यादिति । भा. १०१२/२३-२४. शा- गर्न प्रशासनिक ( ६१९१८-१४) पुनः प्राय- दर्शपूर्णमासादौ इडाऽऽदिशेपमक्षणं वित्ताधिकारमनुसधते। ऋत्विजामेव ( यजमानस्य च ) । निर्देशच्छेपभक्षोऽन्यैः प्रधानवत् 1६३४१३१४ ।। सोम-- सूत्रार्थस्तु-- अधिकारे दर्शपूर्णमासादि. प्रकरणे भुत मायश्रिनं दोपसामान्यात् सर्वत्र स्यादिति । भाष्यम्-स्तो दर्शपूर्णमास । नत्र मचा: पाशित्र- चतुर्धारणदायुवाफकालाः । तेषु संदेहः किमन्ये एवं वि-- 'भिन्ने होने यत्रतत्र प्रो या, निमित्तः । नेपा भशयितारः, उत प्रकरणगता: पुरुषा ति । कि सर्वत्र स्यात् , फलित्वाय प्रकृतेनैकवाक्यता ॥ मासम् १ शेषमशः अन्येप्रकरणम्य. कायः कृतः । भाह- 'मिसे जुहोति । इत्यादि प्रायथिनं निर्देशात् । निदेश्यन्ते हि अध्वर्यादयः इटामशे, नैमित्तिकमपि फलापेक्षाया प्रकरणात् कत्वम् । निमित्त ' यवमानपञ्चमा इडा भक्षयन्ति' इति । सर्वेषु भवयि- मपि भेदनादिक न लौकिककपारादेः, प्रायश्चिचममाव्या. तव्येषु प्राप्तेषु परिसरम्यानार्थो निर्देश, क्रियते । इडा- बलग मत्वगभून कपालदिभेदनानिमित्त वैगुण्यपरिहारार्थ | मेवैते मधयेयुरिति । यथा भागेयोऽाकपाल इनि सर्व- विस्यैव कल्पनेन स्वतन्त्रादृष्टकपने गौरवात् । स्मिन्नत्रयविनि पागानियमे मासे अनदानमा परो । मण्डन-- कृते स्याद् मिदाऽऽहुतिः।' १६. स विधिन , प्राप्त वात् । नानुवादः अनर्थकत्वात् । परि. रोख्या अवसाय। एवमेषा परिसंख्येति । अपि च शंकर--'मिन्ने होमोन सर्वगः ।' १७ यदि प्रकृता एव भक्षयेयुः, अश्वमेधे दोषः स्यात् । * दर्शपूर्णमामार्योद्धरणकाले अग्निहोत्राङ्गोद्धरणान- मन्त्री नानुय । मा ९।४।८।३१, * दर्शपूर्ण- भश्यन्तो मयेरन् । बटुवादक्षापाम्, इप-- भो निर्ष वैयिक-यः । तस्मिन् गमारामार मासार्थोद्धृतस्यामेः उद्वाने ज्योतिष्मती: नानुठानम् । कत मासेषु परिसंख्या क्रियते , इदाते मशयुरिति । ९१४/६/२८. अनितिकर्तवसु मक्षेपु पूर्वपक्षोल्यानम् । * दर्शपूर्णमामाख्यस्य एकस्यैव कर्मण: अयनादि सो , समयायास्यात् । ५॥ शब्दवाच्यावयाटिगुणयोगेन अनेकदामाया जोर- माध्यम्- रेल मश्यत । तमिक्षण पतिः । सु पृ.८१९. पुरुषसंस्कारार्थम् । पुरावा. संस्कृताःमचरिष्यन्तीति । दर्शपूर्षमासादेः गुणकामा: विकृती - तेपु विनिगमनाया अभावात् यावन्तः प्रकरणे समवेता, प्रवर्तन्ते । मा. ८६१।१४।२३-२५, • दर्शपूर्ण- | ते सर्व भावयेयुरिति । मासादीनां कर्मणा मानानामपर्यु. कता । ३।४।२२. टुप-(पजमानविधिपरत्वे संभवति परिसंख्या. * दर्शपूर्णमासादीना काम्पकर्मणां सर्यानोपहर: पावान्याय्यम् , इत्याशक्याह-) ट्रन्यसंस्कारस्वात् वि. १११११३, . दशंपूर्णमासमदीना निमिचानौ (भधाणाम् , तकर्तृ-नैन ऋविजामेर मासे:) यजमान: आवृत्तिः अगिदौत्रादिकर्ममा त्यत्राधिकरणम्।६।२८. अप्रातः विधीयते । (फथे नई पुरुषसंस्कारक . . .

·। - - दर्शपूर्णमासादौ इडादि २०५१ 'दर्शपूर्णमामादौ करण भाष्यकारेणोक्तम्, माद-) वाक्याकरणसमारूषाभिः विशेषभंशाः किमन्येषामृस्विनी या, ऽन्ये. 'एभिः (कपिरिभोव) मशचितन्यम्' इत्यस्यापि मञ्चणए । ऋविज्ञ परिसंशात, स्वाम्मामौक्तितो. (कर्तृ-) नियमस्य दृष्टय प्रयोजनम् । (तथाहि ,) निमः ॥' कर्तृगा कित्त्यार तृप्तिः उपजायते । तदनु निष्पाचं भा- शेषप्रसङ्गादिह दर्शपूर्णमासयो: शेपभना: ( उतपयोजनानुनिष्पा) भरेक्याह ( मायकार:) सद्धि भक्षण पुरुषसंस्कारार्थ इति । याशिस्त ( किया- अताः । वनेडाभक्षे ' यजमानपञ्चमाः इहा भक्षयन्ति । प्रपोजनं द्रव्यसंस्कारः नियमपोजनं तु कर्तृसंस्कारः इति ।। इति श्रुता: कारः । तथा पाशिमो 'प्रातिनं ब्रह्मणे विवेकमगृहीत्वा ' भवाः पुरुषसत्काराः' इत्यायुतम् । परिहरति ' इति श्रुवः । चतुर्षाकरणभक्षेऽपि गादेशा- म्नानात् चत्वार ऋषितः यजमानभागब्रह्मामागयो निर्देशस्य गुणार्थत्वम् । ६ ॥ सावेच । शंयुनाककालभक्षे तु 'हविशेषान् भक्षगन्ति' भाप्यम्- अथ यदुक्तम्, निर्देशादिति । गुणार्यः । इत्याम्नानेन बहुवननेन आप्यवसारत्यागाधेऽपि सः । अन्य कर्मकरस्वादेव प्राप्त । तत्र यनमानस्तेषा फर्ममत्वात् सर्वे स्विजो भवन्ति । न च इडामक्षे पञ्चमो बननानिर्दिश्यते । तत्प्राप्त्यर्थ चेदं वचनम् । व्यायामन्दिरपुनःश्रवणस्य परिसंख्याऽर्थत्वात् शंयुक- रातो न परिसरुपा। कालमक्षे तदन्ये एव मयुरिति वाच्यम् । स्विजा प्रधाने श्रुतिलक्षणम् । ७॥ मातत्वेऽपि अमालयजमानसाहित्यस्यैव तत्र विधयत्वेन भाष्यम्- य दशवदानमान्ने प्रधाने निर्दिश्यते , तस्य ममान्तरे ऋतिकपरिसरन्पार्यवासायात् । अन्न हि सद्वननप्रामाण्यात परिसंख्यानार्थम् । नहि नन कम्पवित् इडोद्देशेन कविशिष्टभावान्तरविधानेऽपि विशेषणविधि. अपूर्वस्य विधिः । इद यजमानो विधीयते । विरिपरि- वेलाया प्रामाप्रामविकेन भक्षो यजमानमाहित्य च सेग्यास विधिर्मापात् । तत्र स्वाय शब्दः । परि- | विधीयते । ऋत्विा तु गक्षस्य प्रपाजशेषाभिधारण- संख्यावा त्रयो दोषाः स्वाहानम् , अस्वार्थपरिवहः , न्यायेन कर्तृसंस्काकत्वस्यापि वक्ष्यमाणत्वेन आनन्यर्ष- प्रासबायश्चेति । तस्मात् प्रकृता एव भक्षयेयुरिति । एवात् प्रातिसंभवेन न विधानम् , सन एष मानतत्वाच्च अमा यजमानसाहित्यं तु विधीयते । यदि तु परिप्य- अर्थवदिति चेत् । ८॥ | माणकर्मणि बलाघानार्थत्वमपि मक्षायेवि विभाव्यते , भाष्यम्-- अथ यदुकं अश्वमेधे विरोधः म्यान् । सदा अस्तु यजमानपञ्चमत्वग्रहणं पत्नीपरिमण्यार्यम् । चहत्वात् भक्षागामिति । तत्परिहर्तन्यम् | सर्वथा भक्षान्तरे कतपरिसंख्याऽमावान युवाककाल- न, चोदनाविरोधात् । ९॥ मझे ऋत्विज एवं कर्तारः । अस्मिश्व पक्षे सस्मिन् भाष्यम्-- अश्वमेधे न सर्व मारिष्यन्ति । अर्थात् | पनीयजमानयोनिवृनिः, 'भव ऋतिजो दविशेपान सर्व मनयन्तः अश्वमेधं न समापयेयुः । तत्र अश्वमेध- | भक्षयन्ति' इति कल्पमत्रकारवचनादवगन्तन्या । श्रुतिः प्रत्यक्षा । सा विषयमाना चोदकपात सर्वमक्षण मण्डन- 'शेपस्य भवः प्रकृतस्विजा पात् । बापते । प्रकृती तुने निरोधः । तस्मात् सबै प्रकुना शंकर- 'सर्वे भवास्तथा बजाम् ।। भायेयुरिति । * दर्शपूर्णमासादो इडाभक्षी यजमानस्थाप्यस्ति । शा--- शेषपसगान् इदमधिकरणम् ! 'यजमानपञ्चमाः संभ्येहा भक्षपन्ति' वि. १०९, सोम-सूत्रार्थस्तु-शेपमक्षः अन्यः कार्य: 'यज्ञ • दर्शपूर्णमासादी ऋग्यजुःसामतो भैपप्रायश्चित्ताना मानपञ्चमा इडाम्' इति निदेशात् । यथा सर्वस्व होमे रिफल. । भा. १२२३५११६, * दर्शपूर्णमासादी पासे यवदानमानस्य निदेशात दोमः, नद्वत् इति । करणमन्त्रोक्तं फलं याजमानम् । वन्यिायः । ३८ .

·-- दर्शपूर्णमासादी करणमन्त्र २०७२ दर्शपूर्णमासादौ प्रैपी १३२२६-२८. • दर्शपूर्णमासादौ करणमन्त्रप्रकाश्य गोगो वा, कर्मसामान्यात् । २५॥ कोपयोगि फल ऋषिग्यामि । अतिकमाविमरणम् । भाग्यम्-- नैतदस्ति अमीः मेषः, भावयों २२८५४।२९-३०, • दर्शपूर्णमासादी फतुरेकायेय पार्य इति । किं सलु १ अन्वयुरेप अग्नी प्रेभ्येत् । श्रीमद्वितीयम्य अविवारः । ६२१३-१३. * दर्श एवमध्ययुणा वैषः पार्थश्च उभावपि कृती भविष्यतः । पूर्णमासादौ कर्तृदेशालविधिः नियमार्थः । वि. र आध्वर्यचमिति समाख्या अनुग्रहीष्यते । तस्मात् २१९. • दर्शपूर्ण मासादौ निर्यापाद्यङ्गमन्त्राणामावृत्तिः । अध्ययुरेव मुख्यः स्यात् । किमस्य मुख्यत्वम् १ यदनेन निर्वापन्यायः भा. ११।४।१४।४७-४८, ६ दर्शपूर्ण- | सर्व कर्तर्य समाख्यानात् इति । अथ यदुक्तं अभ्यर्य: मासादो नीवारादिप्रतिनिधिष्यपि अवधातादिमुख्यः प्रचरिता दृश्ते' इति , तदुच्यते ! सत्यं दृश्यते , न तु धर्मानुष्टानम् । ३।६।१४।३७-३९. . दीपूर्णमामादौ अस वार्यकरणे प्रमाणमस्ति चित्यमानम् । तस्मादे- नीवारसंकल्पोत्तरमपि बीहिलामे नीय एव ग्राह्या न नीकाराः । पुरोडाशकरणोत्तर तु प्रतिनिधिनेष समापनम् । तत् मिथ्या दर्शनम् । यस्य हि दर्शनम्य प्रमाणं नारित, म्यामोहः सः । यया मुक्तिकाया रजतविशानम् । मस्ति गि ६४२११६, " दर्शपूर्णमासादो पुरोडायप्रथनमन्नयो. तु अग्रीधः पार्यकरणे प्रमाणम् । तस्मात् आनीधः कपः । १११५, दर्शपूर्णमासादो प्रयाजादीनां प्रचरिता । पनरितरि च अनशब्दो दृश्यते । नस्मात् विनियोजकं प्रकरणम् । ३।३४, गौणः । आध्वर्यवे वेदे समानातान् पदार्मान करोति न दर्शपूर्णमासादी ग्रेपा आध्ययवाः ।। इति मन्या भावयुरियुज्यते भामोम इति । तस्मात् अध्ययुग्तु दर्शनान । ३१८११२२४॥ भाध्वयंव: प्रेपः, आनीघ्रः पार्थ इति । भाप्पम् अप ए१ गते ( प्रेमप्रेगोभित्र वा—'मुग्ग बा पूर्वचोदनान् । इति शमन्यात कर्तृकत्वे अवगते श्यर्थः) इद संदिह्यते किमभ्वर्युः | मेरे समाम्पातः का युक्तः । नहिं नदानी विरोधः अभीय प्रेपयेत् , उन अमीत् अध्ययुमिति । अनियमो. कश्चिदस्ति । नरिमा प्रयुक्ते विरोधात् भैपाथै अन्यो विशेषात् । इति प्राने , घूमः । अध्वर्युः उनोपार्थ- | गवति । प्रयोजस्य च प्रयोग्य-यापारेऽपि कर्तृत्व न कारी स्यात् । कुतः १ दर्शनात् । दर्शनं भवति । तियश्च विहन्यते इयुभवानुप्रहः । इतस्था हि पे अत्यन्तभाभ र धारयत् । यदन्याचं धारयेत् वनो के सत्यो बद्रेणा- | एव स्यात् । नहि स तेन कृतो नापि पारितो भवेत् । पक्षिवीत' इति । यः प्रेष्यति , तम्य हस्ते पयः। नस्सादस्वयंप्रेषित: अमीत कुर्यादिनि । 'यत्रेणापर्युम्' फोन अवयु क्षिण्वीत इनि अन्यमवर्य प्रेषकार । इति च आीप्रमेव तत्वार्यापतेरभिधास्यति । दर्शपति । तस्मात् अनीत अपय प्रेध्ये] इसी । माह-तत्रापि बहु प्रधानभूतेषु पार्येषु समास्या- वा- 'यदवञ्च धारयेत् , वरेणावयु शिश्वीत'। बाधै प्रमाणाभावादेकस्मिन् 'पोषणीरासादय' इत्यादि- 'वोऽवयु निप्पीव' इति या पाठः । श्यस्य धारणं च एक अध्ययुगाधेन अन्यकर्तृकत्वम् । म एप तावत् अग्नीः एकानोन । " च अध्वर्यु क्षितीत इति । 'निर्यश्च रपय धारयिया संप्रेषमाइ यद्यन्यञ्च धारयेत् , वदन् अग्नी परवत प्रेषक दर्शयति । का तु अस्य (फ्यो बजेणाव जिवीत' इति धारयितुर्भिन्नमव माशि ! उच्यते । ' भन्नगुणविरोधे च तादात् । दर्शयति । इति प्राप्ते, पार्येषु अन्यकर्तृकत्येऽपि प्रयो- इत्यनेन भन्न चात् परम कर्तृहोपो युक्त, न प्रधानस्य । जकन्नापि अधों. कर्तृयोपपत्ते. समाख्यायाः कुभापि बहबश्व प्रैपार्थाः, एको निगद । तेन भ्यः स्यात् । अबाधात् प्रैषार्थान् अन्य ५५ कुर्यात् , प्रेपोच्चारणं तु सधर्मवा ' ( १२१२२ ) इत्यपि प्रषार्थे अध्वर्यु- अपर्युः । स च सोमादायसति विशेषवचने प्रतिप्रत्या- रिति , परिशेषात् प्रेथे अपीन् । प्रादि: तपुरषः । ददौ तु आमीन एर, पर्मकत्वेन - , - ·दर्शपूर्णमासादौ स्विष्टकदादि २०७३ दर्शपूर्णमासादौ विष्टकदादि पालिपसिद्ध यादिति ध्येपम् ! यनु रिहर, बत् यदि | (ना) यादर्श मयुद्धम् , ताशाभारत न पुनः अध्ययः अन्वञ्चं धारयेत् तदा स्फ्यः तं क्षिश्चीत | शिष्टादवदेयं ( सात् ) । यत् पुनर्दम्य संस्कार्यम, तस्य इत्यर्थेऽपि बाधकामावात् धारणश्योरावर्षवत्वेऽपि | ( फारसंश्चिदशे विनरेऽपि शिष्टम्य ) विद्यमानत्वात उपपलम् । रफ्यधारणमपि फल्पसूत्रेषु आध्वयंवमेव | पुनरवदानेन संस्कारः किमिति न क्रियते । न चान प्रसिद्धमिति अप्रत्यवार्तिक पौर्दिवादः । अवयवी उपलक्षणार्यः ( स्विष्टकदवदानोपल्क्षणार्थ: मण्डन--' अध्वर्युगा प्रेषणमेय कार्यम् ।' परि- प्रत्यर्थः) । कि तर्हि ? संस्निायतेऽसौ इति । एवं प्राप्ते, शेषायः आमीण कार्यः। ब्रूमः । विशिधो देशः ( सकलपुरोधाशोत्तरार्धावयवरूपः, शंकर-पिताऽपर्युरेव स्यात् ।' १५. विष्टकृद्यारस्य ) संस्कार्यस्न अपेशितः । सस्य (च दर्शपूर्णगासादी विष्टकृदादिशेपकार्याय- देशस्य ) अभावात् याः पतिपनि प्रयुझीत ! अपूर्व- मयत्तस्य द्रव्यस्य नाशे शेपकार्यलोपः । नाशधि- | मिति चेत् , नत्र , दयप्रतिपादनानुनिष्पादि (एव) करणम् ॥ अत्र अपूर्वम् । अतस्तत् (वयम् ) अप्रयोजकम् । अपि पा शेपभाजां स्याद् विशिष्ट कारणत्वात् । न्यातिपत्ति चिकीर्पिता (प्रयोजिका ) न तु याग- ६४।३॥ निर्वृत्तिरिति । (इदं च खिष्टकृतो लोपविधान न्याय- भाप्यम्- अथ स्विटइदर्थमवत्त यदि विनस्पति, प्राममुक्तम् । वचनानु तम्य आज्येन समापनमिष्टमेव । तत्र कि शेषादवदेयम्, उन नेति । कि प्रायम् ? पुनः इडाऽऽदीनामेव तु लोपः)। शेषादवदेयमिति । कुतः १ नात्र कृरतस्य उत्तरार्धादव. दीयने । कम्य ताहि ? संनिहितम् । सति हि प्रयोजने बदान न भवेत् इति प्रत्यवस्थानात् संगतिः । सूत्रा. सोम-पूर्ववदिह नास्ति अबदेयाभाषः, येन पुन- संनिहितस्यावदेयमिति । तस्मादवदीयमाने भुतं कृत भवति । तस्माच्छादषदेयमिति । एवं प्राने, ब्रूमः र्थल-पुनरवदानन्यावृत्तयः अपिवाशन्दः । सोपशब्द- श्चापि अध्याहार्यः । तथा च शेषमाना स्वाधिननाशे शेषभाजा स्यालोपः (पः इति पदस्य सूने अध्याहारः। लोवा, ११११५४)। कुतः ? विशिष्टकारणत्वात् । नावदानम्, किन्तु लोप: स्यात् प्रतिपत्तिरूप विशिष्टप्रो- विशिष्ट हि कारण तम्यावदाने, कथ प्रतिपादोनेसि । पति- जनकारणकत्वात् तदनुष्ठानस्य प्रतिपाद्याभावे प्रतिपत्य- भावादिति । पतिश्च विविक्तारणेन उपकरोति । तस्य वितिककरणाय प्रतिपाद्यमान नियमोऽय 'स्विष्टद्धोमेन प्रतिपादयि वि--'इडाचर्थस्य नाशेन्यः शेषाद् प्रायो न वा ५.' (सिपाहि र प्रतिदिरो भवति । विशेषत्वासोन्यातिप्रायबोधनात् ।' यदि होमाय उस्मृतो विपद्येन , कृते विवेके न पुनग्रहण भा-- यत्र तु त्यागाशयु शेषकार्याणि प्रयोजयेत् । प्रतिपाद्यमानश्न स्विकृद्धोमेन प्रतिपादगितम्य खिष्टकदादौ , सोनगर्धादिनाशे उत्चगर्घान्तराभायात् इति । प्रतिपायमानाभावात् लोप एक सिपात; सात् । अपशिष्टम्य प्रनिपश्यन्तरगृहीत याच न तावच्छेषेण प्रयाने कृते शिष्टं सर्वशेषकार्यसाधारणम् । तत्र एकस्य करणम् । नापि हविरनगपत्तिः, अप्रयोजकावात् । किन्तु उमृते शिष्टमन्यत्र प्रतिपादनीयम् । आज्येनैव समापनम् । उकवचनस्य श्रुनद्रन्यनाशे द्रव्या- टुप्- (पूर्वपक्षमाधिपति-) विकृत अमि- पेशामाशैव प्रवृत्ते. । याज्ञिकमते तु 'पदि प्रत्तदेवतम् , मातम (अन्यप्रयुक्त,स्य इति आगन्दाश्रमीये पाठः । आज्येन शेष संस्थापयेत्' इत्यापनम्बवचनादवधेयम् । द्रयस्य-) ग्राहकः । एवं चेत् पेनिहितं परकीय मही- अविशेषपनमपीई अपेश्चानुरोधात् विष्टकृपरमेव । धति (अत: नाशे लोप एव सिद्ध इति ) किमतः मतस्यागाशामामादिडादेगेप एव । इद चौतराधना- ( अधिकरणकन्यम् १) उच्यते । यदि प्रयोजकः स्यात् । विना अनेकमतिपनिविधाने । पापेन अनेकप्रतिपतिः मी को.२६० । , ·द्र 7 . दर्शपूर्णमासादिषु २०७४ दर्शपूर्णमासचातुर्मास्यादिषु विधाने तु गोपैकदेशविनादोऽपि अवशिष्टेनैव अवयवशः दर्शपूर्णमासकालत्वात् मायेण यागानाम् । भा. सर्वप्रतिपत्तिकरणमिति ध्येयम् । UR पृ. १६२८. मण्डन- शेषक्रिया नास्नि नु शेषगाशे।' * दर्शपूर्णमासगर्न बर्हिः यूपाक्टस्तरणबहियों न शंकर-एवं शेपासनाशे । 'शेरकालोपः। प्रकृतिः । न च धर्मानिदेशः । वि. ३. दर्शपूर्ण- • दर्शपूर्णमासादिषु आग्नेयाटीना ममुदितानां | मासगठयोः हविरमिमनकरणमन्त्रयो धातुझेतुपन्छ- एकस्वर्ग पलकत्वम् । नन्अन्यायः । भा. ११११११-४. दो सौर्ययोगे विकटमा ! भा. ८११११५।२६. * दांपूर्णमालादिषु जहादिपागाणा पर्णतादिविधायपि दर्शपूर्णमासगतामेयद्वयस्य विक्स्पैन सौर चो उदयालादिपाने नाणवैकटकनन्नविध्यतिरोधः । मु. अतिदेशः । भा. ८1१।१५।२६. • दर्शपूर्णमारा- पृ. १०६२. * दर्शपूर्णमासादिषु वैविकीतिकर्तव्यता ! गनामेयविध्यन्तस्य एकदेवताकोषघद्रम्यकविकृति भा, ७). गतिदेशा, दिदैवये न भागीयोमीयादेरनिदेशः, थाज्य- दर्शपूर्णमासादिप्रकरणे विधिषनिधी श्रुनानां द्र-रके व उपायाजस्मानिदेश. । चि. ८१५११६. देशका निमित्तानमस्काराणा न कर्मभेदश्यम् । वि. . दर्शपूर्णमासगताज्यनाम्ना पसुगतपूपस कधिनि २१३१३. * दर्शपूर्णमासादियाक्यस्य श्रुतिस्मृत्गा- | अक्षनाये धर्माण नातिदेशः । भा. १३१५।१८, चारपर्यन्ताङ्गप्रापकराईप्रमाणसहितस्यैव सानप्रधान प्रयोग * दर्शपूर्णमासगतेढानिगदे यमपतिशन्दस्य बिरनी विधायित्वम् । सु. १ १९८६ . दर्शपूर्णमासादि- नोदः । ९।१।१३।४०, • दर्शपूर्णमागतनिर्वोपमन्त्रः संबद्धफलनियमक्तममुदायम्य मोर्यादिषु नानिदेशः ।। स्थानियन्दम्य तिकृती ऊहः । ९।१।१३।३८, * दी- मा. ८1१।१३।२०-२२. " दर्शपूर्णमासादिमर्व- पूर्णमाउगतनिर्यापमन्त्रस्यसवित्रादिपदाना विकृती नोहः । यज्ञार्थ आधाने श्रुतं वैक्तादिपापम् । वि. ३११२. ९४१५११॥३६-३७, * पूर्णमासातपार्यहोमयोः दर्शपूर्णमासारम्भत्वप्रसिद्धिः याशिकाना मान्य- विकृती नाविदेशः । ९।२।१८।५१-९६. • दर्शपूर्ण न्वाधानादिरूपे प्रथमपदायें । भाट- ९११ पृ. ६७. मागतपुरुषार्थगोदोहनादेः सौर्योदो नातिदेशः । मन्वन- • दर्शपूर्णमासावृत्तावपि अन्यारम्भणीया: आदो | मेव हि अतिरिश्यते । वि. ८।१४. . दर्शपूर्ण- सकृदेवानुष्ठानम् । मा. ९४२३१-३४-३५. मामगतपेपणमन्ये धान्यशम्दम्य विकृतो शायानामयने • दर्शपूर्णमासेनिपतच्यतायाः अविहिते तित- 'मासमति' इति सहः । भा. १११।१२।३८-३९ न्यतापेषु सौर्यादिषु अनिदेशः भा. ७४।१।१, वर्ष २, दर्शपूर्णमासगतप्रणयनस्य (भमिमणयनस्य) दर्शपूर्णमासेधिः मूम्पतिः । वि. १३ चातुर्मास्यमतप्रणयने ( दयोः भणयन्ति ) अतिदेश, न पौमिकस इति भाध्यमतम् । न दार्शिकम् , न मोमिक • दर्शपूर्णमासोत्तरमेव सोमविकारा गयादयः एका नि अपूर्व मेवेति पातिकमतम् । ३८१९-२२ । इदं भनन्ति में प्रागपि । भा. ५।४।९।२६, दर्शपूर्ण. प्रणयनं मध्यमयोरेर पर्षणो: 1 ७७३।९।२३-२५, मायोचरं ज्योतिष्टोमः अनुष्यः ४२१५/३०. * दर्शपूर्णमासानायविकारः अमीयोमीयः पर। दर्शपूर्णमासोपकाराय बदतो यदभूतं प्रमागते १-१४ापि ययोतिकारी ने दधिविकार । सत्यतिको विधीयते । ततश्च यावत् कार्यः मवादः तर १५-१८ दशंपूर्णमाडगतसांनायविकाराणां सर्वत्र असतं वर्जनीयम् । वा. ३।४।४।१३ पृ. ९४१. गीयोमीयपुरोटाशविकाराणां च सोमोत्तरकालता । • दर्शपूर्णमासमणि यजमान: उर्गमात्र ५।४।८।२५. कुर्यात् , रोषस्य अन्य एव al गवादिः । • दर्शपूर्णमासचातुर्मास्यादिपु आमैयादिप्रधानाना के. ७८१८-२.. एकदेशालय कत्वम्।भा.११।२।१।१, दर्शपूर्णमास, 1 . वर्ग २.

·। . दर्शपूर्णमासचातुर्मास्यादिपु । २०७५ दर्शपूर्णमामन्यायः चातुर्मास्वादिषु तवयाप्यप्रयोगांनुरोपेनाङ्गानामावृत्तिः । । उपनियोगवचनार्थवादाध्याहागणामन्यतरतो विधिः । इटिराजसूयाधिकरणम् । ११।२३।१२-१८, कि कर्मसाध्यान् कामानपैक्य सर्वकामता, उत यावन्तः * दर्शपूर्णमासवन्त्रगतान्यतमदेवताकन्यनियमः उपा- | केचन कामा इति । अविशेषात् यावन्तः कागा इति । शुयानस्य । भा. १०1८१६४९-५०. अन्ये मतपः एव फयानपाः, अयं तु तुः राणीति • दर्शपूर्णमासधर्माणां ऐन्द्रामादिविकृती अति ऋतुगतानि फल्ान्यपेक्ष्य सर्वतेति चेत्, मन्न । ज्योति- देशः । भा. १६४११, * दर्शपूर्णमासधर्मातिदेशः शेमन्य सर्वफलेभ्यो विधीयमानस्य अर्थवादोऽयम् । सोमे नास्ति।८।१॥३-१०. तस्मानियतफलताया नास्ति प्रमाणम् । उच्यते । यम्यत्र पू दर्शपूर्णमासन्यायः। दर्शपूर्णमासौ ज्योतिष्टोमश्व कामशब्दो हिरण्यामः पुत्रकाम इति , मेष्वेवास्य सर्वकामार्याः ॥ धनता । कुना ! तेषु हि कामशब्द नारयन्ति , गावकाम्यगद्गफामैः प्रकरणात् । ४३३१०। नेतरत्र । उपलब्धपूर्वे हि पियं भवतीति । सर्वज्ञता च २५॥ न कदाचिदुपलब्धा । तस्मात्तन कामम्य अप्रवृत्तिः । तेन भाष्यम् - इदमाम्नायते 'एकम्मै या अन्या इष्टयः | ये एव वेदै कामशब्दा उच्चारिताः, तेऽनुषज्यन्ते । मामायाहियन्ते , सभ्यो दर्शपूर्णमासी , एकम्मे पा शा-- सर्वेभ्यः कामेभ्यो दर्शपूर्णमासो' इत्यनु- अन्य मतवः कामायाहियन्ने सर्वेभ्यो ज्योतिटोमः' इति । वादो दर्शपूर्णमासानुत्यर्थः इति प्राप्ते, भूमः । 'पष्ठी ता संदेहः किमनकामा गङ्गाङ्गकाध सह अख्या- | संपन्धमानेऽपि वर्तमाना न दुष्यति । नादर्थ्य च नुवादः, अथवा विधिरिति । किं प्रामम् ! अनुवाद इति । चतुर्यस्तच प्रामं न केनचित् ॥ सात् गधान- यदेतत् सार्थकाम्यम् , तदनूयते । मनकामैश्च अजा- फलार्थत्यमङ्गानां तदनुमहात् । न न्यगफल- कामैश्च सह । मन्ति हि अकामाश्च अङ्गागकामाचा यथा शेपत्वं प्रधानस्य कथंचन ॥ मर्वकामार्थवा तम्माद- 'आहायपुरीषा पशुकामस्य वैदि कुर्यात् , सननपुरीषा | प्राप्तेह विधीयते । कर्तव्याविति चाहार्य विधि- प्रतिष्ठापामन्य' इत्पेवगादयः । तया , 'यदि कागयेत भावतयोः पदम् ॥ उत्पत्तिचोदनाभ्यो वा प्रसिद्ध पत् पर्जन्य इति नीचैः सदो मिनुयात् । इति । तदि-(विधिभावने । आश्रिन्य फलसंवन्धमानमत्रोप- हितमेवेदं अमिधीयते इत्यनुवाद न्याय मन्यामहे । दिश्यते ।।' तस्मात् फविधिः । टुप्---' सर्वेभ्यो ज्योतिष्टोमः' इति विधायका सोम-पूर्वतत् इहापि नानेकफार्थत्व प्रति प्रत्यव, भावात सापनावाभावः । तस्मादमागकामानपेक्ष्य सर्वेभ्यो | स्थानात् संगति । ज्योतिष्टोमन्यनुवादा। वि-' दर्शादिः सर्वकामेभ्योऽनुवादो वा फ्लै फलोपदेशो वा, प्रनानशब्दसंप्रयोगान् । २६॥ निधिः । , अनोपाजोरितः कामो विध्यमानादयते ।। , भाष्यमू-- फलविवि । कुतः । प्रधानशब्देन उत्पत्तिचोदनासिद्धे आश्रित्य विधिमापने । फलस्योग- फलसयोगो भवति । सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासी, सर्वेभ्यो बोधेन मवेदेव पले विधिः ॥' ज्योतिष्टोम. इति च । प्रधानाभिधानेन च प्रधानन्य सर्व भाट-एकैकस्म कामापान्ये यज्ञमतर माहि- फलपचा निar | तस्मानानुवाद. । अथ अभकामान् यन्ते सर्वेभ्यो ज्योनिशोमः, एकेकामै कामापाग्ये पश- अशा कामायापेचने, या लश्चणाशब्द: स्यात् । अनि नव गलियन्ते सर्वेभ्यो दर्शपूर्णमासो' इति श्रुताभ्या स्माया गरीयमी । उस्साप्रोगवचने विधिरिति । वचनाम्या संयोगपृथक्त्वन्यायेन सर्धफलपर्यत्वम्, न तु टुप्- प्रधातेभ्यः फल भुतम् । अङ्गानि अङ्गाङ्गानि तत-प्रकरणम्यगुणरामानामपि दर्शा दिप्रयोग्यत्वात् । तदमि- च लक्षणया गभ्यरन् । श्रुतिश्च बसीपी । न चार्य प्रायेणानुवादव यर्थात्, औपचारिक पाङ्गीकारे ताद- करपचिदिक्षः शेप., येन अर्थवादनादन्येत । वसादन | पंस प्रमाणामादाय । अतः अप्राप्मार्थक वादेय विधि- ·8 . । . दर्शपूर्णमासन्यायः २०७६ दुर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रुवस्य भावनावाचिपदाध्याहारेण सर्वफगर्यवेन विनियोगः ।न दर्शपूर्णमासपुरोडाशधानिदेशः सौतामणी- वैये स्वायत्वबोधकविधिवषयम् , गोवळीवदन्यायेन । गतमुराग्रदैछ । भा. टा२।१।१-९, मित्रविषयक चकल्पनया अभ्युदयशिरकम्योपपत्तेः । * दर्शपूर्णमासप्रकरणं अदंगोद्नतिक महा. अन चाविशेषासर्वाणि फल्गानि ज्ञेयानि । न तु प्रणम् । याल, पृ. १. ५ दर्शपूर्णमासप्रकरणात अर्थवादगतान्यशब्दस्य सदृशवाचित्वात ज्योतिष्टोमदर्श | पूपायनुमन्तगादीना उत्कर्षः । सरकारको दि गया पूर्णमाससहशसोमयागान्तरेष्टयन्तरजन्यफलमानपरः तत्रतः सोऽसति स्काउनर्थकः इति तत्र नायमिष्यते । भा. यथायोग सर्वशब्दः, अर्थवादस्य तुयर्थवेनैवोपपत्ती | ३१२. हारिसौजनगतसर्वशब्दन्मायेन संकोचकत्वानुपपत्तेः । भत * दर्शपूर्णमासप्रकरणे आज्यभागी प्रत्य 'म तो एव मर्वान्दस्य सर्वनामन्यात वैदिकफलमानपरत्वमपि पशौ करोति न सोमे' इति । अब म सोमे इति वाक्य नाराक्यम्, नैदिरानामपि पूर्वमनुपसित शत् । कय. 'तो न पौ करोति । इत्यग्य अर्थवाद. 1 भा. १1८1 चिदुपस्थिताविकेयपि अधिशेषाच्च । यानि तु शश २१५.० दर्शपूर्णमासप्रकरणे 'आय पृथीते' इति वचनं विपाणप्राप्त्यादीनि प्रमाणेन फेनापि भासिद्धानि तेषां न यजमानप्रवरविनामकीर्तनपर न तु ऋविषयम् । संकर्ष. सर्वशब्देन ग्रहणम् । यत्तु अतीन्द्रियार्यापरोक्षज्ञातृन्व- | ३१४११. * दीपूर्णमाप्रकरणे निधीतं मनुष्याणाम् ' लक्षणसासादेरपि न सर्वशन्देन प्रदाम् , तस्य लोक । इति श्रुतं निवीतपारस उपवीतविधे, अर्थवाद., न वेदयोः फचिदपि उपायान्तरजन्यावादर्शनादियुक्त तन्त्र-विधि । के. २४।१।१-१. . दर्शपूर्णमासप्रकरणे भारतभरनादौ , तत् प्रवृत्यालोकन्यासात् समन्यव | पिण्डपितृयज्ञे “यत् पपि दिनं तदेवानाम्, यदन्तरा हितविप्रकृष्ज्ञानम, भुवनज्ञान सूर्य संयमात् । इत्यादि- वामनुप्माणाम् , यत् समूल तत् पितृणाम् ' इति थुतम् । पातले 'चक्षुस्त्यष्टार संयोग्य त्यष्टारमरि चक्षुपि । म अत्र परपि दितम्, पदन्तरा इत्यनुवाद. समूलवस्तुतये । तत्र मनसा ध्यावन् विश्वं पश्यति चक्षुश ॥' इत्यादि- समूगाव तु विधीयते । वि ३४७. . दर्शपूर्णमास- पुराणेषु च सिदिमा योगधारणाविशेषम्य साधनत्वेन प्रकरणे पूपायनुमन्नणानि असैवदान्यपि न पुरसाद उक्तस्यादुपेक्षिवम् , निरतिशयसार्वश्यस्य यजन्यत्वेऽपि | प्रकरणं विच्छिन्दन्ति । पा. ३।१।११।२१ पु. ७३२. भुवनशानादेः संभवेन प्रणोपपत्तेः । न नैवं मन्यादी- * दर्शपूर्णमासप्रकरणे 'पौर्णमास्यां यजेत' इत्यादिना नामपि सर्वशत्योपपञ्चः स्मदीना वेदमूलकत्वानापत्ति; कासमन्धी विधीयते न कर्मा-धरम् । वि, २०१३, अष्टनास्वर्गसाधनवस्य प्रमाणान्तरेण अस्ट्रिी योगेनापि • दर्शपूर्णमासप्रकरणे 'शेपं स्विकृते समवति' इति अमरास्यत्वात् । संस्कारसबन्धस्य विवि, न कन्सिस्य । २३१३, मण्डन-'सर्वनामविधिर्भवेत् ।। दपूर्णमासप्रकरणे श्रुतं निवीतपाचीनावीनवाक्य उपवीतविधेयवादः । निवीताधिकरणम् । ११, शंकर-- • दर्शादि सर्वकामार्थम् ।' * दांपूर्णमासप्रकरणे श्रुत. अनुतवदननिषेधः कन्वर्थत्वेन दर्शपूर्णमासपदं विदाक्यद्वयसिदऽमुदायद्वापर | विधीयते 1 ३1४८, . दर्शपूर्णमासमारणे अत: 'माम प्रसिदार्थकम् , न च तदाख्या तपरत । ( विददाप दक्षत्' इतिम. अनुनमभ्यमानपुरुषसंस्कार, चय एवं विद्वान् दर्शपूर्णमाम्या पजते ' स्यादि)। मधेरलपुरुषार्थ । नजम्यमानाधिकरणम् ।भा ३।४।५। भीन्या. दर्शपूर्णमासपदयन, यथा दर्शपूर्णपासपद | १४-१६.. दपूर्णमासपरणे श्रुतः 'यो पिदग्धः भागपप्यावच्छेदक तथा ज्योतिष्टोमपद ज्योतीरूप-नैऋतः' इत्यादिः 'मविदक्षता अपयितमः' इत्यस्य निवृदादिलोमचतुष्टयस्यावच्छेदकम् (पूर्वप सिषा) विधेरपदादः । पपिदिताधिकरणम् । के. शर भाद. १४/१२. (वि.) । ११, , दर्शपूर्णमासप्रारणे श्रुतस्य - . .

·1 दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रुतस्य २०७७ दर्शपूर्णमासविध्यन्तः अवगोरणनिषेधस्य केवलपुरुषार्थतया प्रकरणादुकपः ।। पौर्णमास्यादेः राषिवन्स्य अवगगात् । 'दर्शादृष्त्यनुयाके' ३।४।६।१७... दर्शपूर्णमासप्रकरणे श्रुतस्य पौष्णपेषणस्य | पौर्णमासीदर्शपदयोः रात्रिनामावोक्तैश्च । इति प्राप्त , पूपैकवेवत्ये निवेशः, ग तु दिदेवाये। भा.३।३।१५:३१-- | दिवसे एव यागः कतय: प्रातयंजव्यम्' इति श्रुया ४६, # दर्शपूर्णमासमकरणे क्षुतम्य पोष्णपेषणस्य पौष्णे | 'पर्वणो यश्चतुर्थीय आयाः प्रतिपदस्त्रयः । यागकाल नरावेष निवेशः । ३।३।१५॥३५-३८, * दर्शपूर्णमास- स विशेयः प्रानरत्तो मनीषिभिः ॥ इनि नुहशातातप- प्रकरणे श्रुतस्य पौष्णपेषणस्य पोणे यागे उत्कर्षः । पोष्ण- | विवृताया — उत्तरमहः' इति ध्रुतेरुपसंहारात् । शुक्ल- पेपणाधिकरणम् । ३।३।१३।३४, " दर्शपूर्णमासप्रकरणे | प्रतिपदाचकस्य दर्शापदम्य महानुपयोगाच 1 तन्त्रप्रझमम्य अतस्य मलद्वास संवादनिषेधस्य केवलपुरुषार्थतया | रात्रावपि कदाचित् भवाभिप्रायेण रात्रीणामिति श्रुते- मारणादुकपः । संवादाधिकरणम् । ३१४१७१८-१९, रुपचे। शनिशन्दस्य दादारावीदींचितो भूति बावीत * दर्शपूर्णमासपकरणे श्रुतायाः जापन्याः नान्यत्रो की । 'ददारामाशोनम् ' इत्यादी अहोरानपरत्वदर्शनाय । पानी यानन्यायः । जापनीन्यायः । ३।३।१०।२०-२३.१ यत्तु भाप्ये 'पुग्धाहे देवानि कर्माणि ते वा एते दर्शपूर्णमासप्रकरणे संस्थाप्य पोर्णगामी वैमृधगनु । पूते मेध्ये अहनी यजनीगे उत्तरमहदेवता यजते । इति निर्वपति वैमृधः पौर्णमास्यङ्गम् , न तु दर्शनमामो- | श्रुतिषु भवामेव कीर्तनमिद हेतुकृतम् । तत्चन्त्रकमामि- भयानम् । वि. ४।२।१४. * दर्शपूर्णमासप्रकरणे | प्रायेण अहोगनपरत्वा न अन्यथासिद्धो रात्रिशब्द प्रति हविपामभिवासनादूर्व वेदिकरणमाम्नातम् । भा वदतः सूत्रस्तो विपक्षम् । अहःशन्देऽपि तदुभय- १२।१८।३९ * दर्शपूर्णमामप्रकरणपठितानामपि | संभवात् । संकर्ष. ३।१।३. प्रयामानां अवान्तरप्रकरण अतिकमाधिकरणे न्युत्पाद दर्शपूर्णमासविकारो हि साकमस्थायीयः । विध्यते । सु. पृ. ७६४ भा. ३।५।२।१३. ४ दर्शपूर्णमासविकाराणां पाना १५ दर्शपूर्णमासप्रकृतीमि दीक्षणीयादीनि । भा. अनीपोमीयः पशुः प्रकृतिः प्राणिदायकत्वसामान्यात् । के, ४२११५३३७. दर्शपूर्णमासविकारेषु यजमानमन्त्राणामतिदेशः । दर्शपूर्णमासप्रक्रमसमाप्ती प्रतिमासम् । था. | संकर्ष, २।२।४. २१४११०३ पृ. ६२७. दर्शपूर्णमासविकृतीनां फाम्येटिव्यतिरिक्ताना दर्शपूर्णमासमयुक्तो न भवति परमानैप्टिसम्कारः | साङ्गाना चोदकप्राप्तमन्यादिस्वस्त्रयम्, काम्येष्टीना तु किन्तु अमिप्रयुक्तः । भा, ३६६६/१७. काम्यशब्दवाच्ये प्रधाने यज्ञाथर्वणं इत्यादिना दर्शपूर्णमासप्रयोगे यावज्जीविके प्रयाजातीति- विशेपदचमेन उपाग्यविधानाए अनमाने सरन कन्यता भवति इत्युक्तम् ( ६३१२) । वा. युक्तम् । मु. पृ. ११७८, • दर्शपूर्णमासविकृतिषु ११॥३४. वर्णनयस्यापि सामिनीमासदश्यम् । वि. ६६७. * दर्शपूर्णमासप्रवृत्त्युत्तर निर्वागत् प्राक् चन्द्रो.. दर्शपूर्णमास विकृतिषु ौर्यादिषु आरम्भणीयायाः दयेऽपि अम्युदितेरधनुष्ठानम् । भा. ६।५।३।१२-१६. पुनरनुष्ठानम् । भारम्भणीयायाः इत्यत्राधिकरणम् । भा. तु पर्गपूर्णमासयागस परशुरनुष्ठानेऽपि | १२।२।६।१९-२६. दियय अनुष्ठानम् ॥ *दर्शपूर्णमासविध्यन्त: अग्नीषोमीयपशौ माह्यः परेझुरपि रामादेव यागः कार्यः । तस्मात् सदृशीनां 'आग्नेयमाकपालम् ', 'अमीषोमीय पशुम्' इति रात्रीणाममावास्याया च पौर्णमास्यां च देवा इज्यन्ते' | यकद्रव्यदेवत्वम् ' एकादश प्रयावान् यजति ' इति इति ध्रुनौ रात्रीणामिति निर्धारणषष्ठया 'साझगाना मध्ये प्रयाअत्रत्वम् , 'मुन्यमाघार्य । हन्यापारवयम्, 'जुला यशदत्तः सुरूषा' इति वाक्ये यतश्ते प्रामण वस्येव | पशुपति' इत्यञ्जनम्, 'देषामालभते ' इत्यालम्भः इति . . 43 म .

·। - दर्शपूर्णमासशब्दो लेके २०७० दशतयशब्देन लिनेभ्यः पशोविकृति वसिद्धः । वि. ८६११९, • दर्श दर्शशब्दस्य अप्रसिदार्थयात् पूर्णमास शब्दयघ पूर्णमासविष्यन्वय सोय अतिदेशः । ८/१२. पेनचिन् यागनाम्ना सारूप्याभावात् कथं यागविशेष दर्शपूर्णमासशब्दो गये पाल्पाचकः प्रसिदो न निवेश झ्याशक्य आरम्भणीयामशेधे दर्णे या एतयोः थागवाचक यनि सामानाधिकरण्यात् यागरचनो मवेत् । पूर्व , पूर्णमास तसरः, अथ यत् पूर्णमास पूर्वमारमते टुप् ९११ पृ. १६३९. • दर्शपूर्णमासशब्दौ तद् ययापूर्व क्रियते तस्मात् पूर्णमासमारममाण; सरस्वये फालबाचिनी सनी कालसंयोगेन विहितानामेव भागेयाचा निषेत्, सरस्वते द्वादशकपाम्, अमावास्या के हीना पण्णा यागानां नामपैया प्रतिपोठे । वि. सरस्वती पूर्णमास. सरस्वान् , उसावेतो यथापूर्व कल्प. ४|४|११. दर्शपूर्णमासशब्दो सूर्याचन्द्रमसोः संनिकर्प- पिया आरमते' इति अमावास्यात्ययागविशेषस्य दर्श- विपकवचनी ।। यादेशात् चन्द्रदामात् अमावासाय तियो दययप- पदा पौर्णमास्यमापास्या च अहन्येर सण्डा रवी देशान् ( चन्दादर्शनावा अमावास्साया तिथी विपरीत- समाप्यते तदा तत्पूर्वेपुरेव पर्वणोरहोरामन्यासिसवात् स्वगया दन्यपदेशात् ) प्रतिपदशंपठीषु न कुर्या- पोर्णमाम्यमावास्यादाब्दयो. अहोरानन्याममाल्वाचित्वात् । इन्तधानम् ' इत्यादौ र अमावास्याया दयपदेशात् पौर्णमाम्या पौर्णमास्या यजेत' इत्यादिवचनैन तत्रैव प्रसिद्धार्यता ! मु. पृ. ७२३, • दर्शयन्स विरुद्ध- दर्शपूर्णमासयोरनुष्ठानम् । इति प्राप्ते, सूर्याचन्द्रमसोः रक्षणया दनविपर्ययात् भदर्शनगमत्यात स्पष्टा विसे निकपोभएपैव तत्पदप्रातिनिमित्तस्यात् तस्स अमावास्याविषयत्वप्रतिपत्ति. ५, ७३२. च पादिने एव लाभात् परेधुरेवानुमानम् । पूर्णो मासो * दर्शनं यदुपदिष्ट ' सत्रम्य प्रत्येता' इति , न यस्मिन्काले स पूर्णमासः । तापनि च पौर्णमास्यन्त्यक्षणे । तदेव पुष्पदन्तयोरतीय विपकर्षः । अमा मह समीपे वा तत् दर्शनम्, कि तर्हि वचनं तत् । प्राप्तिपूर्वक हि दर्शन वसत, तो यस्मिन् पाले, या अमावास्या । तीनिको भवति । भा. १२|४|१४|४१, * सर्वत्र नो दर्शन ऽपि तदन्त्यक्षणे एवातिशयित इत्यसंकुचितवृनिकयो. प्रमाणम् ! N... दर्शनार मिनियोगः पदयोस्तत्र प्रवृत्तिः । सौर तसंयोगादित पद यौगिक ग्यान् । ( ११३८११७) न्यायपञ्चाय गोत्रव्यवस्थया इत्या वयैव प्रतीरित्येतत्परम् । संघौ यजेत् । इति | शिमा पन्यवस्थाया. दर्शनात् गोत्रविशेषवाच्युप- शुन्यन्तरे तस्यैष पालस्य विनियोगेन उपसंहारादिति | पदानुमानेन कवियोपस्प विनियोग स्यात् । मु वा अर्य. । विक्रमः मनिपाततश्च यागशल. ' इति पृ. २५१. “ दर्शनादर्शनयोश्च दर्शन प्रमाणम् । भा.. शिशः स्मरन्ति इति भाष्य न शिप्राचार-मृत्यन्तरपरम् । १०७११९१३६. अपितु अमावास्या:दिपदनिर्वननपरम् । तथैव दश घटा, कन्या इतिवन उत्पत्तिलचनिया- नियंचनम्य स्मृतिषु अपि उपलम्मात् इति भार ! ऽवच्छेटात मुबाउन्नयो वाच्य । सोम. ५/३५. सर्प, ३१११. . 'दश दाडिमानि पहपूपा.' इति अनुपपन्नामपि हि • दर्शपूर्णमासशदस्य यागवचनवाद । या. लौकिक वचनं दृष्टम् । लेके चानुपपन्नार्यमेव किंचित् दर्शपूर्णमामस्थसूक्तयागतयजमानशब्दस्याने- दृष्ट्वा शास्त्र वनिप्रमाय प्रवृत्तम् । बृहती. पृ. १२२. 'दशभिः त्रीणाति' इति पचनस्य ऋयसमुच्चय कर्तृ विकृतो इ. । मा २१६११४१४१. - दीपूर्णमासदियो विकार मुराबानिने । पर उम् 1 भादृ ।।६. औषधनिकृति मुरा, सानावित वाजिनम् । मा. * दातयादेन शाक्लमंहिताया 'दश' मण्डलानि पाराश उच्यन्ते । मुह ११२१. . - । , क ·। - यशवं लिङ्गदर्शनान् २०७२ दशपेये क्रय दशत्वं लिङ्गदर्शनान् । ३।७।१२।२७|| दशपेये एकैकश्चमसो दशमिर्दशमिः पीयते । दश. 1 ज्योतिष्टोमे चमसाध्वर्षको बहवः इति प्रागुक्तम् । दश एकैक चमसमनुप्रसर्पन्ति । ३२५।२०. किमाम वत् बहुवं इति विचारे, कपिजलाधिकरण- हु दशपेये ऋयप्रतिकात् प्रतिकर्परतत. प्राचा भ्यायेन विल्वरूपं बहुत्व इति उत्सूने पूर्वपक्षे माप्ते तत् समान तन्त्रं स्यात् । ११।२।१४।५॥ सिद्धान्तमाह । उक्तं चमगावणा बहुचे दश दशव. राजसूये पवित्रादयः सोमयागाः । तम द्वितीयः मोमः का माह्यम् । कुतः । लिङ्गदर्शनात् । ज्योतिष्योमविकारे अभिषेचनीयः नाम , पश्चमः सोमः दशपेपो नाम । दशये ' दशदश एकैकं चमसमनुप्रसन्ति । इति ब्रुवन् । अनयोः अभिषेचनीयदशपेययोमध्ये दशपेये यः क्रयः देश चमसायर्यन् दर्शपति । सामिना स्विजा दशावं | सोमनाम: ताप ' सह मोम क्रीणाति अभिषेचनीयदश- च लिङ्गम् । होता, ब्रह्मा, उद्गाना, यजमानश्चेति पेषयोः' इतिवाक्येन अभिषेचनीयसोमकयकाले प्रति- बधारो मध्यतः कारिणः, मशास्ता , माहाणाम्छंसी, कर्षों विहितः । तेन ततः क्रमात प्राचा पुरस्तादनाना- पोता गेष्टा, अच्छायाका, मामीप्रश्चेति पट होन काः इति । मपि प्रतिकर्षः सात् तदादि वामिसबन्धात ' (41 दशाना चमसाध्वर्ययोऽपि दमा इति युक्तम् । तस्मात् । १।१२।२४) इति न्यायात् । यस्साच भयान्तानामङ्गाना चमसम्वर्ययो दश। प्रतिकर्षः तत् तस्मात् समाप्तावपि समान राज स्थान् । अमिषेचनीयदशपेषयोः क्रयान्नानामझाना तावात् अन्न सुधा- एकस्यापि प्रामभृत्यात अनेकस्वाम्य- ज्यपाविरोधात् स्वामिदशावेऽपि नित्यनियमविरोधिनी | उत्तरगानामा तन्त्र स्यात् इति क्रयान्ताना तम्बत्वे चमसाध्वर्युदशा न युक्ता इत्याशङ्कायाम् , ग्राममृत्यन्यासि पु तक्रानिधान हेतुः । इति पूर्वः पक्षः । अन्यो-यानपेक्षानेकस्वामित्वायोगात् , ह च मध्यतः समानवचनं तद्वत् । ५८ ॥ कारिणा होगकाणा इति २ बहुवचनावगतरय साहित्यस्य 'समानो वा एप यशो यशपेयश्चाभिषेचमीय' उद्देश्यविशेषण-वेन अविवक्षितवान् अन्योन्यानपेक्ष- इति तयोः सोमयोः समानवचनं समानत्वबोधक वचन स्वामिदशवावगने , तदन्यथाऽनुपपत्या अवगतेन भवति । समानावं च अङ्गाना तन्मेणैव संभवति प्रधानाना दशावेन नियनियमस्य लिङ्गदर्शनद्योति तदशवानिय- भिन्नत्वात् । तस्मात् तन्त्रम् । इति पूर्वपक्षे हेल्षन्तरम् । प्रयोजकम्य बाधिनत्वात् , न दशता अपनीयते इति उत्तर अप्रतिको बाऽर्थहेतुत्वात् महत्व विधीयते । यो पम् । इति । के. * दशपेयः ज्योतिष्टोमस्य विकृति, । वि. ३।५।२०. नरशन्दः पूर्व एमएयूयर्थ: । अनिकर्षः २ कयाम्य * दशपेयः राजपूये अमिरेचनीयोत्तर एकरिमनेव | प्रतिकर्षः, नापि कयान्तानामशानाम् । महन्व क्रयमहर्ष ऋतौ । तत्रापि अभिषेचनीपस्य दशमेऽहनि दशपेमा अर्थहेतुत्यात् मूलनिवार्थम् । नाय मुख्यः सोम. संपद्यते । शान्द, रोमझयः अमिपैचनीयसोमक्रयकाले | ऋषः । मूल्यपरिच्छेदोऽयम् । मुख्यः ऋषस्तु दशपेप एव । अर्मकृतस्तु खकाले । नानयोस्तन्त्रम् ।भा. १ काले एव मविध्यति । तस्सात् न अमिषेचनीयदा २।१४१५७-६२, दशोय. सद्यकालः । सयो पेययोः समान तन्त्रम् 1 इति सिद्धान्न' । दीक्षपन्तिम सोम क्रीणन्ति' चि.११॥२११४, पूर्वस्मिंश्चावभृथस्य दर्शनात् । ६०11 * दापय सोमयागविदोषो राजस्यान्तर्गतः । ४४!१, सिद्धान्ते हेवन्तरमाह । पूर्वस्मिन् अभिषेचनीये . दशपेयस्य सपाख्यदशेशिय ऊर्ध्वमपराह्ने उम्- | अवभृगस्य दर्शनात अभिषेचनीयदशपेययोर्न तमम् । क्रमः। ११॥रा१४, दशपेयस्य सोमक्रयापिसवादमान | समानत नये तु दशपेयान्ते एव एक एव अबभूयः अभिषेनी महापार्योपरीपादेन सहैव । १२१४, सात् । 'समान मा एतय विउिन्दन्ति यदमिधेच. - - ·दशपेये क्रय २०८० दशपेयन्यायः फेविदा, , - - . . भीयस्यायमूपमम्पवयन्ति' इति असमपदर्शनम् । तसास ने शतशब्दोऽनुवादः । अनुगदारूपय शतं भवय- तन्त्रम्। न्तीति । तस्मात् राजपा राजन्यनमसमनुप्रसयुरिति । दीक्षाणां चोत्तरस्य । ६१॥ प्रागराजन्यानामेकस्मिथमसे मक्षणे विद्वान्ते हेयन्तरम् । ममिपेचनीमदीयाम्य: पृषक विरुष्यते' इति । न स दोषः, 'महि सोमेनोन्छिष्टा उत्तरस्य दशपेयस्य दीक्षाणां दर्शनात् तपोर्न तन्त्रम् । भवन्ति । इति श्रूयते । तथाऽमिपेचनीयश दीक्षा वर्षयसुर्यथा दशमेऽहनि या- दशपये ( राजसूयगते सोमविदोषे)'शत दशपेय, संपद्यते' सद्यो दोयति , मोमें ब्राह्मणा: सोमान् मश्यन्ति , दशुदा एकैकं चमतमनु- श्रीणाति' इति (अप पलापादसूयं तु 'नया वीश प्रसपैयुः' इति । सत्र राजपचमसोऽपि ( नमान- प्रवर्धयन्ति अमिषेचनी परख , यथा दागने शिष्टे चमसोऽपि इयर्थः ) किं ब्राझगैरेय दामि क्षयितन्यः, संवत्सरम्य दशपेयो भविष्यति' इति ) तम्मान तन्यम् । जा रानन्यः इति संदेशः । पुनः संदेहदेवः १ फेचि. समानः कालसामान्यात् । ६२॥ दाहुः, वचनन्यक्तिभेद इति । यदि हि दशदश ए. यत्तु 'समानरचनं रात्' इति ( सू० ५८) कम्इति विधिः, तत: तुल्य जातीयेषु सर्वत्र विहिवेषु तपाइ । यस्मिन् संवत्सरे अमिपेचनीयः तसादुचरे शतं माझणाः' इति यथाशासानुवादः बामणग्रामवत् संवत्सरे तरिमव ऋतौ दयपेयः । तथा च काल- भूना भवति इति राजन्या दश । अथ पुनः शतं सामान्यात् अनुरूपस्य कालस्प सामान्यान् समानवान् । साह्मणाः । इति विधिः, 'दशदश एकैकम्' इत्यनु. अभिपेचनीयदशपेययो: 'समानो था एप यहः' इत्यनेन । शादः, ततो विघौ गोगाजाभवात् सर्वत्र माझणैरैव समानवमुक्तम् । तस्मात् बन्धमेदः इति सिद्धान्तः । के. मशयितप्यम् , इति वाक्षणा दश । किं तावत् प्रासम् ? * दशरेये राजसूयगते भाकायो अपर्युमागस्य | - अनुप्रसयुः' इत्यस्य विभिसामात्, 'भक्षयन्ति' निषको, न तु कृतस्य तदाक्षिण्यात्य भाध्यै | इति च भनुपादसामर्यात् 'दादा एककम्' इति विधी अश्वमेधे इत्युक्तम् ) । प्राकाशन्यायः । भा. १०।३।१७। , सति , 'के दश' इत्यपेशापा तुपजावीयेषु राख्या- पुचिस्वामान्यान् मामयचमसेषु ( अविचमसेपु) . दापयाभिषेचनीयगोनितन्त्रता राजा । बाह्मणाः, गजन्यचमभे राजत्या दा इति गम्यते । अभिषेवनीयदशपेशोः इत्यत्राधिकरणम् । भा. १९१२। 'सामान्यान् ' इति न (सू2) दशसंख्या नोदपिला १४१५७-६२. निवृत्त यापारे दाने , तत्पुरणाथै अधुतासु व्यक्ति पू दशपेयन्याय, । दशपेये यजमानचमतस्य दश | उपादीयमानासु या किञ्चित् प्रत्यायकमस्ति , वा बादाणा एव भचकाः, न राजन्याः ।। प्रहीत या तुल्यजातीयानां च सामान्यं गमकं विद्यते , अनुप्रसर्पिषु सामान्यान । ३१५)२०१५२ ।। न जायन्तरालगतानाम अथवा सामान्यात पनि भाष्यम्-- अस्ति गजसूये दयपेयः । ता भूयते | निसामान्यात् । अर्थकावे द्रव्यगुणयोः' इति हि 'शतं ब्राह्मणाः सोमान् मवयन्ति , दादश एवैकचमसफश्चम पति उपादीयमानयोः क्षत्रियवदात्ययो: मनुप्रसपनि ' इति । यत्र राजपचममे सदेहः कि परस्परनियगे मनि, गापति विषये दसर्व तापति तं राजन्या अनुप्रसवेयुः उन बामणा इति । किं प्राप्तम् । राजन्यावं इत्यवगम्यते , इति बलात् दश राजन्या राजन्या इनि। कथम् ! दशददा एकैक चमसमनुप्रसयुः विशयन् ] अथवा सामान्यात् इति तुल्यकार्य तुल्यजातीय ही अनुभएता पा विधीपवे । एकस्यां राजन्य च तुल्यस्य बाधक भवति । चत् यदि राजसूपचोदनातो जाती दशसहसा विधीयते । राजन्यजाति: सेव । तेन तराजन्यावं मान प्रतितक्त्वम् नत्र दश विधीयमानं दा राजन्या: अनुप्रयुः । एव शतं ब्राह्मणा राजन्याच । । सामान्य मातिदेशिक दाच एकत्वं बाधने, न जातिम् , .

·देशपेयन्यायः २०८१ दशपेयन्यायः ' । . , गितकार्यन्तात् । ततश्च गनितजातिरेव यजमानतमसो । 'यत् शतं भक्षयन्ति' इत्यनूय ब्राह्मणा विधीगन्ते (तदा), दशवेन योजयितव्यः इति दश राजन्या भवन्ति । ननु । केन शतं प्रानं इति वक्तव्यम् । अग यत् ब्राह्मणा च दशवे विधीयमाने यत् एक चमसमनु प्रसर्पन्ति , भक्षपन्ति' इत्यनूय शतं विधीयते , ततो राज यायावृत्या इनि विशिष्टानुवादात् वाक्यं भिद्यते । नैप दोषः । ब्राह्मणश्रुतेः विशेषणात्वात् विशिष्टानुवादात् वाक्यभेदा, चमसम् ' इति द्वितीयान्तं केवलमनूयते, वावता तुराजन्यचममे न च पिचि कृतं स्यात् । तत्र एकैकम्' संस्कार्यस्यं गम्पते । न च चमसाना भक्षण मुनया | इसस्य राजन्यरमसे अनुदासंभवात् तवान्ये राजन्या अन्य संस्कारः । तेन स एव अनुप्रसर्पणशब्देन लक्ष्यते । दश विधी वरन् इतरत्र व ब्राहागगतं नवम् चमझेपु, नन च प्रत्येकमेव भक्षणं प्राप्तम्, इति तदपि अनूयते । न विद्मः केन विभागेन स्यादिति । अथ सोमसंबन्धात् तस्मात् न वाक्यभेदः । 'माह्मणाः ' इति प्राप्तानुवादा करुज्यते , तथापि फल- ब्राह्मणा या, तुल्यगन्दल्यात् । ५३ ।। चमम यावृत्या विशिवानुयादो दोधोऽन्येन , फळ नमसे आष्यम्-- बाणा वा रामन्यनमसमनुपसुर्येयुः। च पुनरपि न कश्चित् व्यापारः, इति पूर्वरदेव प्रसनः कमा ! 'शतं प्राहाणा: सोमान् भक्षयन्ति' इति विधिः । न च मोमशब्दब्राह्मणशब्दयोः अर्थान्तरेऽपि फलचमसे अन्या बाहरणगतामेव संख्यामाह । तम्मात् शतं नाह्मणाः। राजन्ये या प्रयोगः इति किछिन प्रमाणम् । वेषा भक्षणार्थमनुमसर्पता एकै कस्मि श्रमसे दादश उ7 अविशेषितमक्षानुवादे पशुपुरोडाशादिभक्षेष्वपि शत दिश्यन्ते । तस्मात् ब्राह्मणगतम्य (मध्ये) दश RTERINA प्रसङ्गः, नहि असौ प्रधानेन विशेष्यते, · सर्वेषा वा गजन्यचममनुप्रसयुरिति । शेषत्वम्सात प्रयुक्त वात्' इत्येव अङ्गप्रधानायवमतीतेः, वा-न वा राजन्या भायेयुः । कृतः १ 'शत- सोमान्दश्च अत्यन्तमेव अनर्थकः स्यात् । अब सोमान्' ब्रामणसंयुक्तो विधिरत्रावगम्यते । अन्यथा नदु-। इत्येतावन्मात्रमभूद्य शतं विधीयते , नतः ऋयादारस्य पादानं गोणं व्यः च ने भवन ।' तुल्येग बाह्मण- शान् भामसंस्कार, 8 सर्वः शनेन कर्जया, तर हाब्देन रायंचमगेप बामणाः प्रतिपादान्ते । तेन कुत- भक्षयतिरनर्थक एघ स्यात् । अय भक्षयनो शतध्याह्मण चिदपि न्यावर्तयितायाः । न च गोगत्वकारण मिश्चि- संपन्धो विधीयते , या पुरोटाभादिष्यपि प्रमदान सोम- दम्ति । प्रमाणान्तरेण विष्पराजन्यानुपादानात् । समस्त- शुन्दानम अस्त्येव । सोमे तु ब्राहाणातबन्धविधान मेय चैतत् अनर्थक पुनःश्रवणं भवेत् । अस्सापचे पुनः अक्रियाशब्दयादेव अगम्यम् । पुनरपि फलचममे प्रयोगवचनादिभ्यो विधिशास्त्रमनुमाय मासणशते विहिवे स्विभील्पावेन ( तिभीगाम न्यग्रोधफल्गुन्छ. ) असोमे 'दशदशमेकम् ' इति विभागार्या पुनःश्रुतिः । अपवा राज-यप्रानिः नैव वार्यते । तेन एतद्वाक्यमनुपपनम् । समं पादधुरा I ' इति न्यायेन दशदश प्राप्ताः मुल्य दशदश एकैकम्' इत्यस्यापि अनुपा पि- - यैव वृत्या अनुवदिष्यते । ब्राह्मण शतेन न दशदशकैः । शक्तः स्वतन्त्रविचित्वावधारितस्य अनुवादत्व निष्पस अपरियोन दशस्वपि चमसेषु अवरुद्वेषु न कश्चित् अप्रमाण च : कथ हि पूर्वेण वर्तमानापदेशः सन् राजन्यानामय काशो विद्यते । तस्मात् ब्राह्मणा दश | विधिः स्यात् , अयं चानुवाद: १ न च निमिनत्वादिमि- (राजन्यचम भायेयु: ) इति । बिना अनेकारख्यात करावयव घटते । न च यदिशन्दादि- नतु इयंग्याख्या घटते । यदि हि 'शतं ब्राह्मणा.' रहितस्य मिचत्वादिप्रतीतिरस्ति । न च ' दशा इत्येष विधि: स्यात् , अतः अतिदेवापासमक्षानुवादात् । एकैकम्' इत्यत्र काचित् स्तुतिः प्रतीयते , येन तदर्थः विशिष्टविपानासंभपेन अन्यतन विधीयमाने , पदि शतं | अनुवादा , एकाचावयाय जोपपवेत । वसान गृथग्भूतस विधीयते , ( नदा) वाणाः' इत्यनर्धकम् , सिद्धान्त वाक्यम्य समस्तानुवादलमयुक्तम्, इति निश्चित हानिश्च । ब्राह्मणवितो तु'श' इत्यनकम् । अथ विधातरम् । मी.को, २६१ - . तथा ·, द्रशयन्यायः २०८२ दापयन्यायः सन यदि तावत् शतस्य अनियमप्रसङ्गे दादा इति | यजमानस्य ना भक्षणेन भवित-यम् । तस्मात् बाहाणाः विधीयते , यतश्च एवं' इत्यनुपपन्नम् , ( एवेक- दा (राजन्यचमसे भक्षपितरः ) इसी सिद्धम् । मित्यस्यापि-) विधाने वास्यमेदप्रता: 1 वषाणाय या भाष्यकारेण प्रादारराजन्याना 'सहमणप्रति अनेकचमसमासो सन्या अनुवादत्वासंभवत् ग्रहमपि पेघस्य न सोमेनोरिया मपन्ति' इति (पूर्वपक्षण ये पूण ('शतं ब्राह्मणा सोमाय भवयन्ति' इति वाम्येन केचिाहुरियादिना इतायाः रवाया: ) उत्रं दत्तम्, मक्षणस्य ) प्राप्तत्वान् नमसन्दः अनका, विपिंश्च तत्र पेचित् चोदयन्ति फसवमसे भावामाबाद वाम मिन्यात् ।। दादा एक' इत्यनुवादः कथमन्छियाय मानि' इति न तु एष दोषः, सभवति, शतम्यापि चासरकारार्थ उपादीयमानस्य प्रति- स्थानापत्या सोगधर्मलाभात् ! पश्यति हि (पूयकार: ) चम भामत्येन प्राप्तेः । कर्तृसंस्काय हि सति दक्षिणा- नैमित्तिक मनुष्य वादसमानविधानं स्यात् ' ( इनि) वत् विभागप्राप्या ' समं पात्' इति दादा एक' धर्मस्यार्थकृतवान् ' इनि च । ननु पुरुषधर्मोऽयं इति प्राप्नुयात् । तत्र सत्यपि विधौ परिसरा स्यात् । अनुपियं न युनं.-स्थानापत्या अन्यत्र कहायियम् । अनेकस्मिन्नपि या दशदश भक्षयितार: प्राप्नुवन्ति । (उत्तरपति-) न कायेत, यदि पुरुषधर्मोऽयंग्यात् । न एकस्मिनपि वा चमचे दयानादशाना प्रभ, शवस्यैव तु अर पुरुषधर्मः, फटकल्पनागौरवमानात् । सोमभच - दशदशगंगः शिवा चमसे भश्चर्ण स्यात् । विषये च उन्छिटावमा अनुछिएबममिहितम् । स च तस्मात् पास्यद्वयं अस्मिन् पारसने अनुपपनम् , कर्मधर्मः इति स्थितम् । अतो यशव सोमः संस्कियमाण: इति एवं याख्येयम् । दे थप्यते वाक्य विधायक, वत्स- | कर्तुः अल्छिष्टता नापादयनि , एव नकार्याफ्नः फल- रूपत्वात् । नारि “दशदश एकैकम् । इत्येतदेव पूर्व- चमोऽपि । तम्मान पूर्वयेव वरपया ब्राह्मणलाम सिद्धिः पक्षवत् प्रथममाथीयते । ययोक्तीन न्यायेन कमान्तरस्य इति भावः । अनुपपरे । ' अनुपसलि' भनेन तावत् अतिदेग. (सिद्धान्तमा ) ' उच्यते विधिरेवाय- माप्तभशोषलक्षगबन्धान यथा फल्चमसमक्षणेन यागो- मर्यवत्त्वान् श्रुतेस्तथा । अन्यथा वचनं व्यर्थ पलक्षणमुक्रम, तेन 'एन् चमसमानुपति' इति सभणा च प्रसन्यते ॥ नहि यस्मानपाइस्य अन्यतरम्य साकाहग्यात् विशेषणविशेष्यमावीन्य किश्चिदरित प्रयोजनम् । संभवन्सां भुतो नैव अनुवादः, 'दशदा' हति विधिः, मसापान्याच लक्षणाप्युपपद्यते । तामान शनानुवादेन बामण्य- प्रत्येक दशवमैदान् वीप्सा मसि । ततः पूर्व 'शनं मिह चोद्यते । तत्र च न्यायत. प्राप्ता राजजाति- इतरेण वाक्येन अनूय यत् शन सोमान् भश्यन्ति , वत् | निवर्तते । म्यान् पञ्चमलारेण विधिश्च सगिदा- ब्राझगाः' इति विधिः । नदि विधिसंभवे समसवाक्या-/ दियन् । ब्राह्मणानामनो भक्षो राजन्यचमसे नुवादव युक्तम्, मादागान्दस्य र गोगावम् शमान स्थित १९. संबन्धेन च कृताचात् अनन्त्रमेव सोमशन्दः पश्यतिम मोम-फलचसे रामयश मा उत्तेत्य इति न विशिष्टावाददोषः । नापि सोमवन्दात् पाग-विवादः क्रियते इति संगतिः । दशवाक्यविधाय- माधनमालवा फलचममातिपादनेऽपि दोपः। न मन्यस्य पदयसाधारपात सिझगा.' संख्यापूरणा यावत् अभुन। अन्यकररना प्रक्रम्यते, तावन् विविः, उन अनुवादः इति संश्यनिष्कर्षः । सूचार्थस्तु- ब्राक्षणभुत्या संस्पान्तर विधाय नैराकाट्यं किया । अनुमर्दिषु राजन्यचमसे रामन्या एवं तुम्पजातीयवान न च एव अति पहेषु प्रमहः 'दयदय' त्यस्य पाया इति । चममविषय वा । राजन्यनमसे ऽरि दामातो सत्या वि- 'राजसूये चित् ( दशपेये ) कर्तुश्चमको माणस्य नै अवरोपः इति ये संस्कृते कृतार्थान् ! शामिनः । मप: किं तत्र गजन्या मास ter .

·दशोयन्याय. २०८३ दशमाध्यायाः उत ।, आयो भानात् संख्यौकनातेर्, विप्राः शतं | ब्राह्मणावस्य सर्वनमसेषु प्रात्यभावेन 'उपरि हि देवेभ्यो दश । रमसानघुरित्युक्त्या राजशनं च विमगम् ।' धारयति' इतिवत् विधेमत्वोपरत्तेः गौणाचे प्रमाणामारात भा- राजभूये दशपेयो नाम सोमयाग विकारो | बाझगत्वमेवेद शनोदेशेन विधीयते । सोमान् मध्यन्ति' राजककः । तत्र अतिदेशतो दशसु चमसे प्राप्तेषु इन्यनुवादमात्रम् । वस्तुतस्तु भशयतिना पूर्षवाक्ये यजमानचमसे राज्ञो भक्षणम् । तत्र अपर 'शतं वाहणाः समायामक्षस्य उद्देश्यत्येन उपस्थितस्यैव उपादानात सोमान् भक्षयन्ति ' 'दादशैकेक चमसमनुप्रसयुः । तदुद्देशेनैव ब्राह्मणत्वविधानमिति दशत्वेन एकत्व वापरत इति वचनद्वयं श्रुतम् । वन तावत् 'शतं ब्राह्मणाः ब्राह्मणत्वेन राजयबाध, इति यजमानचमसेऽपि ब्राह्मणा इति विधिः 'दादा' इत्यनुवादः, मक्षानुवादेन गुगदर- एच फचम दश भश्चयेयुः । न चव यदि सोमम्' विमाने वागभेदात् , एकैकस्मिन् मक्षे शतवाहाण- इत्यनेन राजकर्तृकरशस्म निमित्तत्वावगतः कथ तदभावे मात्यागती दशदश इत्यस्य प्राप्यभावाच्च । अतो दश- फलचमम इति वाच्यम् । निमिनत्वद्वयागीकारे वाक्य- दशेयेर लिअयमात् विधिः । मोऽपि च न चमसो. | मैदापत्तेः आयेनैव यदिशब्देन यागगराजकर्तृफरवस्य देशैन, दशनस्य प्रातत्वात् । नापि तदुद्देशेन भक्षाश्रित- | निमित्तावप्रतिपादनात् । अयं तु यदिशब्दो म.सदिग्ध- शतविधि., चासोनयनादिक्रियाऽन्तरस्यापि आश्रय- | स्वार्थकोऽनुवाद इत्युक्तम् । स्वप्रमझेन भशायर आश्रयन्ये प्रमाणाभावात् , याशिका मण्टन--' सोमपा वाहाणा• शतम् ।' चारसिद्धसमाख्या भवस्येव नियमेन उपस्थित्यभावेन शंकर--ब्राह्मणा दश भक्षेयु ।' दशपेये यज्ञ- वषट्कार निमित्तस्यापि आभावपत्तेच, 'चमसम्' इति मागचमसम् । द्वितीयाया: अनुशब्दयोगनिमि चत्वेन प्रतियोगिावपातया * दराममहः वादगा। एप वै दशमन्यानो चम्य उद्देश्यावोस्थापक-वाभावाच । नापि नपसानुपसर्पणी- / विसर्गो यन्मानसम्' इति । नाम पन्नीसयाजान्तता देशेन दशकनिधि विशिष्टोदेशे वाक्यभेदाद , चमस किंतु मानसा-तत्वम । ददामेऽहनि मानसाप प्रमपन्ति । प्रतियोगिफनिवर्तृकानुपसर्पणस्य अप्राप्तवाच, 'प्रयाजे-य- | दशमेऽहनि सापराशीभिग्निः स्तुवन्ति । भा. १०६॥ स्तत्' इनिवत् सर्व च मसेषु एकात्र दशस्य प्रसस्त्या १३३३९-४०. दशमस्य अह्नो हादशाहगतस्य पत्तेश्च । चमोपु एफैवविशेषणे पुनः विशिष्टोद्देश. । समापन मानमयदेण वाचनिकम् । वि. ९।१७. दशदश इति पीप्सार्थविधाने वाक्यभेदः, प्रतिचमत • देशमग्य अहो मानसमाम, न स्वतन्त्र द्वादशाहे । विशत्यापत्तिश्च । अतो दगफ विशिष्ट मत्येकचमस- भा. १०।६।१३।३४-४४, प्रतियोगिक अनुप्रसर्पणमेव मत्र विधीयते । तयोध * दशमे अध्याये चोदकपाताना प्रत्यक्षविहिताना पार्टिमान्यये एकैम्मिन् चमसे दशदा कनारो भव नीति घ पदार्थामाभियत्ता चिन्तिता । एकाददो पत्ताविशेष- वीप्मानुपाद, 1 अनुपमर्पणस्य च प्रयोजनापेशाया मृध चिन्त्यते । दामेऽध्याये बाधायुचौ वृत्तौ । टुप्. न्यायेन नमसपदा-तर्गत चमिधानप्रतिपाद्यममायानिमित्त १११११.५ दशमेऽध्याये प्राप्तबध , नृतीये तु भवस्यैव स्ववास्योपशित वात् तद्वाचकपदा-तरकल्पनया अमाप्तबाधा। के.* दशमेऽध्याये बाध उच्यते । वि. प्रयोजनासम् । अनश्व समापानिमितमक्षार्थे प्रनिश्चमम ७१ प्रास्तावश्लोके. ४ दशमेऽध्यायै बाधाभ्युच्चयानु- दशानामनुपसर्पणे चमसाना दशावान् शतमख्यासंपत्ते निष्पादिनी दोघेपत्ताविन्ता । टुप्. ७.४२१. दशमे शन शाक्यमनुवादो विधेयदशावरमुत्यर्थः, न तु ब्राह्मणत्व सहनि द्वादशाहगते ऐन्द्रवायवागलम् । वि. १०५।२३. विधायक., वाश्यमेदापः । अतो ब्राह्मणग्रहण गोमपद ७ दशमाध्यायार्थ 'द्वारलोपोऽप विस्तार कार्य- वदेव भूमा गौणमिति यजमानचममे राजवजात कल समुश्चमः । ग्रहमामाकीर्णानि नमश्चाष्टपादगाः || न्यायमास वात् रापन्या दा मञ्चयेयुः। इति प्राते, प्रथमे पादे बाधहेतुद्वारलेपो निरूपितः । तद्यथा 'स्वयं- ·दशमाध्यायार्थः दशमाध्यायार्थविचार. कृता दिर्भवति' इत्यन वेदिनिप्पादनरूपम्य द्वारस्य लोपेन पूर्वक वात् विकृतायपि तपूर्विकव तस्य प्रदी ति. । तर निष्पादनानामुखननादीनां बाधः । कृष्णलेषु वितुरण- प्रथममतिपत्नपदार्थातिमगेण न युक्तं जघन्यप्रतिपक्ष रूपस्य द्वारस्य गोपेन अवघातस्य बाध । द्वितीये पादे उपकारः अतिदिश्यते इति । तस्मात् पदार्थानामेव संक्षेपेणोक्तस्य द्वारपस्य बहुभिरुदाहरणैविस्तारः । तृतीये कार्गनिरपेशागामतिदिष्टाना हग दृष्टादृष्टपपोजनकल्पनात ग्राधिकारणं कार्यकत्वम् । तथया प्रस्तो गाश्वादि- | नास्ति बाधः । इति प्राप्ने, अभिधीयते 'प्रभारस्याति- दक्षिणायाः ऋत्विवपरितयः कार्यम् । क्या वित्तिम्पे | देश' स्यात् पूर्व यम्मादपेक्षितः । ततोऽवान्तर- भूनानि एकाहे पेतुरूपाया। दक्षिणाया. तदेव कार्यम् । कार्याणामझानां वचसा प्रमात् ॥ १॥ पद्यापि चनो थे-वा गाश्वादिदशिगा विस्तो चोदकमाता बाध्यते 1 तानामुपकारः शानपदार्थ पूर्वक एव, तथापि विकतो चतुर्थे नशेष्टिविहिता उपहोमाः चोदक्प्रासारितहोमः | अतिदेशावस्थाया सर्वेषा शास्त्रपदार्थकार्याणा वलुपया- सह समुच्चीयन्ते इन्यादि: समुचरः । पश्चमे पोडशिग्रहः । विशेपेऽपि कथभावापेक्षा विवृतिभावनाप्रकारमेन प्रथा प्रतिगामा । स च आप्रयगानादेव ग्रहीतग्य. इत्यादिःस्वीरोति ।महि तन्हा शस्त्राणि पदार्था वा स्वरूपेणा- माधप्रसशागतो महादिनिचारः । पष्ठे 'माम तृचे गेयम्' चिना:, किन्तु प्रारः प्रास्त । स एव तावदगी. इत्यादिबोधपरागागत. मामविचारः । सप्तमे पदयपुलियते । स न पदार्थविशिष्टावान्तरकार्यविशिष्टः सन् प्रन्या इविभेदः, म झस्न पशुः हरिः । गृहमेधीयमपूर्व विशेषणानि च अर्थात प्रापयति । तेन तसिप कर्म इत्यादिः बाधप्रमशागतः प्रतीगविचार. । अष्टमे | अवान्तर कार्याणि, वय चाहानि, सत. गात्राणि । मानुपाजेणु' इति पर्युदामः, 'न सोमे' इन्य वादः, मपि थमाउगता: ( मधानगता: ) पदार्गः वयव मातिराने' इति प्रतिपेप, इत्यादि; बाधोरयुत्तो | आलेचपिन याः, तथापि अनपेक्षित वान पदार्थान् नमर्थ विचार । वि. प्रस्तावना. शोकः २२. उपेश्य प्रारमेष वितिहानि । तस्मात् सापुर पर एवं • देशमाध्यायार्थविचार (न्यारत्नमानस.)। मादेशः, तदतिदेशेन र अर्थात् मारमाणेषु पदापु दशी भाषायुश्चयारेण वितिषु पदार्थेपत्ता चिन्त्यते। | मीहीणा प्रत्यक्षश्रुतरणलपरी निवृत्तिः, विनुपीकरणस्य कर पुन: बचनप्राप्तस्प बाधः अध्ययमीयते । यश च तेषु अमेभवात् निशि, जानिवृत्तो च सदनारम्य सत् तथा श्याम । प्रयभं वायत् इदं तसिद्धयर्थं यक्यातस्य निनि., इति तदनिरिमविशेषणयुनौर चिन्त्यने कि प्राकृमजात अनाहतोरकार स्वरूपेणेव | उपकारस्यातिदेशः इति । 'प्रकृतस्योपारस्य विस्ता- विस्तो अति दिश्यते शोषण कुर्यात् , कथम् ! आनेपरय वुपदेशत 1 अन्वयं पश्चिदापष्टे पितृय नियोज्य. म्याने या प्रकारा, पोय पार' इति यत् ॥ २॥ उपदेशो हि प्रया अतिदिग्यते । तत: सिम्युपापरपेन भवान्तरापूर्वाणि वयक्ति विध्यर्षे कार्यतया (वर्मनया ) प्रतिपादयति । प्रशाजादिज यानि प्रोगजन्य चाइए जातिदायगाव- मुहार भून एर औपदेशिक : नापि, सन घातादिजन्य च नियमानुविद र प्रतिदिश्यते। भयस्यदा भाचियो, सदपि मौरदेशिकमेघ, स्या तन त माधनभूना पदार्था, ने न तयाविधानामेव | पिण्डपितृपचे नियोग्य. [ यथा च प्रस्ती पारस, तेन प्रती युपायनपा पमनाने अविदिश्यते इति । विज्ञतावपि विपकहितस्य उपकारस्य भवति औप. तर पूर्वपक्षः । मातिन् सर्वमेव मागाई | देशिकायम , इनि पश्चि । तत्र युतम् , ' उपकारफ- विपि कारपोपो भवति, तेन ते रेप विहित भेदात् स्यादुपारविदोषधी । पूर्वमेष त्यपेक्षा प्रतियन् यथासंभव मदर या प्रपोजनं कापने इति | स्वान् पदार्थेष्यपि मा समा।।'३॥ उपकारक्षपदार्थ. नास्ति माध, । यद्यपि न शास्त्रानिदेश, तथापि पदापी | विषाधीन सिदि. उरकार विशेषः न अन्नधारिने ठेगु एशातिविश्पते नोवारः । मतो उसकारय पदार्य- विशिएम्पेय निरूपितु सरश्ते । पवितपहिये चित्र सच अर्धा ·दशमायायार्थ पिचारः २०८५ दशमाध्यायार्थपिचारः , उपकार विशेषण इति अपेक्षामात्रमेन प्रधर्म सिध्यति । । इत्युचरपटके निरूपितम्, अन्यथा अतिदेशविषयावे सति तच्च पदावपि मवितन्य उपकार जनकैः पदार्थभेदैः। प्राजादीना आग्नेयादिषु तन्त्रेण आवृत्या वा अनुष्ठागम् , इत्यपेक्षास भवात् नुल्यमेव । अयोध्येत न विधि; विशेष- इत्यादि निना नात्र संघभ्येत । तस्मात् नोपदेशाति. रूपेण पदार्थान् आक्षेप्नु प्रभवतीति वामपन्तरादिभिः | देशाभितं पटकद्वयम् , अपितु उपदेशकार्याभितमिति । अनिदेशेन या योगदानादिषदार्थभेदसमर्पण अपेक्षने, तदपि उपकारम्य उन न्यायेन औपदेशिकवा भवात् उपकार तु विशेषरूपेणे व आशिपनि । अयमेव हि नस्य | निरस्तम् । तथादि, उपदेशातिदेशावेव प्रमाणे, तदाधिनं विशेषाक्षेपः , यदम्ति कथित् उपकार इति । नहिं अौ च घटकद्वयं भवति । नथा सति कर्ण उपदिष्टाविषया पदार्थवत् ‘भयमसौ' इति निरूप्यते , तद्विचित एव तन्भावापादिचिन्ता । अन्यथा वा कथं समाष्टमयो: कल्पितोऽसौ भोपदेशिक इति । तथापि कथं प्रानन्य पवनामधेयचोदनालिझैः उपकारस्य उपदेशप्रमेषस्य उपकारतिशेषस्य औपदेशिकन्यम् , तम्य हि नान्तरेण चिन्ता । मा हि विध्याक्षेपविषयत्यात् चातुभिकी स्यात् चोदकं विधिः आक्षेपाय प्रभवति । सन्यम्, तथापि प्रदार्थप्रातिमिद्धयर्थे इति ब्रूमः । महि असत्या उपकारस्य उपकारविशेषकलाकार ईशानोऽपि छानात् प्राकृतं । प्राप्ती तद्वदोन पदार्थाना मानिधणेयितुं शक्यते । तेन गृहति, तेन विभ्याक्षेपस्यापि विशेरस नियममायं । उपोदानः तस्चिारः पारिउयत्वनिराकरणवदिति । चोदकादिनि । अस्मपक्षेऽपि प्रासङ्गिकः तन्यावापादि विचारस । दाम अनाह । ननु च एर सनि दृष्टानामवघातादीनादि पदार्थेपत्ताया निरूपितायां परिमाणप्रसनेन तनाप- इ-पगुणादीना च विधित एव भनियमेन आक्षेपसभवात् प्राङ्गाः प्रयोगपरिमाणरूपाः चिन्त्यन्ते । उपदिष्टाति विष्ट. अतिदेशेन च नियममात्रालाभात् ब्रीह्यादीनामपि विकृती पदार्थसाधारण्यास उभयोनरकाउमेथ तन्त्राधारम्भः । उरदेशादेव संगनिः प्रसज्येत । अप विधिना यत् साक्षा- यद्यपि प्रयोगविशेषविचारा-मान्दात् चतुर्थपञ्चमसगीपे. दाक्षिप्यते, तत् औपदेशिकं यथा चोपकारः । नसिहयथै | ऽपि आरम्भसैभव:, नथापि परिमाणविचारात्मकत्वात तु यत् पश्चादाक्षिप्यते दयादि, न ता बापदेशिकम् ।। अनापि आरम्भः सेमवति , इति पनुयोगाविसमा इनि परिमायते, तथा सति वि-जियाराम्य स्वर्गफलमा- अत्रापि भाराभः । प्रथा भवन्य कार्यपदार्थयोः उपदेश- नलं नौपदेशिकं स्यात् , विधिपरिकल्पितविशिष्टनियोज्य- | कार्यभमेयत्वात् उभयविचारा मकयोः सप्तमाष्टमयो: अन्य. संबन्धकालत वात् । तस्मात् मोपकारम्य उपदेशः, महेव तराशेन चतुर्वोत्तरपट्कान्तावात् अन्यतरभारम्भे कर्नन्ये तु पदार्थ : उपकारस्याति देश एवं प्रमाणम् । तद्वद्रावो हि | सति अविशेषात् उत्तरघटक एवारम्भः, तथा अस्माकमपि अनिदेशः । तेन यत् साक्षात् एमाला वा मापते , तत् तत्रादेः इति न दोषः । यन्न उपकार प्रातः पश्चात् आतिदेशिकम् । तनिरपेयमेव तु ग्रन्थसदर्भमानेण पदार्थाङ्गीकरणम्, वदपि न्यर्थम् , विशिष्ोपकारपायैव अन्यर्या या प्रमिले औपदेशिकम्, इति विवेकः । अर्थात् पदार्थप्रसेः । न चेह सामान्यशास्त्रात् परसा यपि उच्चने उपदिष्टम्याप उपकारस्य अन्यदीयस्य | विशेषगात्राणि कल्प्यन्ते सर्वपदार्थसाधारणोप कारणास्त्रतः अन्यत्रानिदेशात् मति दिट वमपि अस्ति, तेन उपदेशा- | पश्चान् न पदार्थविशेषाणा शास्त्राणि भवन्तीति । तत् तिदेशपोः एकमेय युगपाममा नैवी प्रतिषश्वभूमि कार्यद्वारेण पदार्थाना प्राप्तौ कार्याभावे बाध इति । शब्दमागमेदी! अन एव गोपदेवा निदेशाशित घटको, एवं च यत् पचनप्रामस्य बाधो न युक्त इति , तत् परि- किन्नु अपदेशकार्यान्पिनौ, कामिति च पदार्थजन्यसा हनम, पचनस्यैव कार्यद्वारेण पदार्यान् प्रापयत: तदभावे उपकारस्याभिधानम्, न नियोगम्य । अत एव उपादाना- मापक नवाचतात् । एकादयं हि रचनं 'यश आरोप मिधानो विषाक्षेपः पूर्वपट्कै चिन्गितः, विमाक्षेप्यत्वात् | उपकृतः, तथा सौर्योऽपि' इति । तत् येनोपकतन्यम् , उत्पत्यादीनाम् । तावापारि मु प्रजापि ममारप्रय | समिदायरान्तरकार्यम् । तदपि तैरेन समिदादिभिः -- ·दशमाध्यायाविचारः २०८६ दशमाध्यायार्थ विचार स्थापत्य जनयितव्यमिति । एवं च सामान्यतः युक्तं ) ' चोदनार्थकारात् । ( ३६१८) इति। प्रासिमवगम्य तदनन्तर पदार्यान् सस्पेण आलोचयनि रिमिदानी प्रमत्तगीतमिदं भाष्यम् नास्ति सुमार्थानो ( अनेा कयमुस्कृत अनेन फयमुपकृतम् इति । तa | चोदकवचनम् । इति ( १०१११।२ सूत्रे । आनन्दा- भरपावस्य दृष्टप्रयोजनद्वारेण उपचारकाव प्रकृती भाशेच्य | श्रमीये तु मूले मास्ति लुप्तार्थम्य देश वचनम् । इति कृष्णलेषु तयागावासमवात् पूर्वसंजातम्य सामान्यज्ञानस्य | पाठः)। 'तमान मारनयोजन चोकचोदपति' बाघ मन्यते । एव प्रत्याम्नानेऽपि कार्यद्वारण पदाधु इति च (द्विचीयमूत्रान्ते । परन्तु न-गन्दा आनन्दा- प्राप्यमाणेनु नाई.का हविरामादने पूर्व मा. तसाधना श्रमीये 'प्रयोजन न " इत्यत्र पठितः )वथा 'बायो पेश्शाया सायन् चोदकेन । न मापते, वारदेव । नाम यत् ५१मिद इति विज्ञान निश्चितं कारणान्तरेण प्रत्यक्षेण वाक्येन तदुद्देशेन शरागा विधानात् युद्यनाथ । | मिध्येी विक्स्प्यते' इति च (आनन्दानमीय तु तथा प्रतिपेये सामान्यरूपस्य चोदकस्य विषपविरोपात वायो नाम यदेव इदमिति निश्चित विज्ञानं कारणान्तरण उकालनं ' नार्गेप वृणीदे' इति । तस्मात् नार्थ- मिथ्येति कल्पते' इति पाउ, प्रयासूने भादी) नेनि म यानान-प्रतिषिद्धा कम्य. समु सात्य भ पानेषु चोदो म. 1 मिथ्या सावत् अनुष्ठानामिनायम् । परदार- व्यवस्थाप्यो इनि सिनो बाघ । ‘लमार्थत्यापि | विर्मयादादेव हि सर्वम विटा मिस्वायम्, न त भयापा- इन्सादे. कृष्णलादिषु शेपना । अनि नास्ति त्वन-यात् । नहि अयथाऽर्थ माम संवेदन संभवति इयुक्तम् । प्टानमिति केचियक्षते ॥४॥ प्राप्तवाचल 'यत् प्रत्यधम्, न तत् यभिचाति । यन् पमिधरति ,न सिद्धार्थमन्यथा तन्न सिध्यति । प्रामौ निवार्य- तत् पन्याम् ' इन्यन (माप्ये १५ पृत्तिाये २६), माणाया श्रुतिलिङ्गादिवद्भवेत् ॥ ५॥ माती यो मुक्तिकारजतादिषु अग्रणामिधानात् । तदेव तदि हि अमाता, दामिकस्तु प्रायबाघ इति स्थितिः। अपहणमस्तु, न ग्रहणकारणसद्भापान । गुन हि चक्षुरादीना तर यदि वोदक एव लुभार्थाना नानीपते , ततो प्राप्यकारि वात् असनिहितरनतमान्यभरात अमरणम् । इत्यादीना प्राप्त्यभावात् प्रासमाधवाचायुक्तिरयुगा स्यात् । अत्र तु चोदन प्रहणकारणम्य सभधान न समक्षण थुनिलिङ्गादिवत् अप्राप्ताध एव स्यात् । तस्माचोदनेन | संभव । कथ नदि बाघ, १ उक्त व्यवहारविमगादा. समे मा कृतमनात प्राप्यने । सत्यामेव तु प्रासो दिनि । तदेव तु न युक्तगिनि पश्याम. । अग्रहण. कृष्णालादिपु हत्या प्रयोजनाभावात् भनठानलामो निधनो हि पत्रहार, ग्रहणेन अगदणे निवृत्ते परावर्नते भाधो भवति । तथा शरमय बहि.' इत्यत्रापि चोदका इति सुनम् । प्रदेशे तु सति + निबन्धन मादार वगताबाधिताङ्गमावाना दर्माणा प्रत्यशावातनिरापरावर्तयेत् । उच्यते । असत्यमान चोदकन अपगम्पते काग प्रयोगवचनेन अनुपर्मग्रहात तलक्षण एव बाध. । न च वाय-मानेगानुष्ठाम् , प्रयोगविश्युपसंग्रह निमिर- तथा ' ना? कृणीने'इन्यत्राहि प्रति पेधायैव प्रपोगविधि- वात् तस्य 1 तेन च सुमार्थानामनुपसंग्रहात भव ये सम्हात वरणभ्य पातस्यापि यशस्यत्वाद् अननुभनम् । वाचारि व्यवहार विसंवाद । 'अन्यथा ज्ञानमप्यन तस्म म कुनमिदपि चोदको निवार्यते इति सर्वगेर तेन चोदवानोपजायते । दुष्टवारण तन स्यादुष्टश्वेह प्रापितारपि प्रयोगविधिसंग्रहागात् वाध्यते इन्युन्यते। चोदक ॥६॥ येषामपि 'अपथार्थ विज्ञाा मृग- युत चैतन् । नहि प्रतिस्त्र पदार्याना चोदकोऽन्ति, या | तोयादिविषय उन्पनमेव शानान्तरेण अर्थतत्वोपदर्शनेन एका इतरण प्राप्यते । उपकारमूने है माक्त पदार्थ- मिथ्या क्रिफ्ते । इति मतम्, तेऽपि मिप्यासनस्य रमजात मोव मर्यमेन स्मिन् आकृयमाणे समारभ्यते, दुष्टकारशनत्वात् चोदकर यादुष्टत्वात् नम्जानित यत् पदार्थ तदनाकर्षणे वा नरिचिदपि । मदुनम् तद्वते तु वचन प्राप्तिज्ञानम्, 'नार्यरोपादिना तस्य मियान्न पदितुं प्राप्त:'(शास३ बालिक प्रा.इनि वा पाठ , झमा अननुमानमेवान वाघोऽङ्गानां सतामपि॥" . :

·- - दशमाभ्यायार्थ विचारः २०८७ दशमाध्यायार्थविचार: ७॥ न चोदकामानामपि तत्फलस्पानुष्ठानस्य भावात् ] सरः । न चावघातस्यान्न तथा तननकाय संभवतीत्यनगुना- नास्ति चोदकवचनम् । 'म चोदकश्वोदयति' इति च नम् । नस्सागुभयमप्युपपन्न प्राप्तिरमनुष्ठान चेति । अधि. फलद्वारेण न्यारघ्यावा ( भाष्ये) इति । करणमपि आकारानपेक्षपदार्थापनायुपगमात् अक्षत- ARE चोदकेन पदार्थानां विकली संगतिः | मिति । 'नदेतदपि पूर्वोक्तदूपण नातिवर्तते । शेप- कथम् । किं कार्यनिरपेक्षाणां सदगारेणाधवा भावे प्रतीते हि द्वारकार्यानपेक्षया ॥१२॥ प्राकृत- भवेत् ॥ ८॥ संगतौ निरपेक्षाणां कल्पयित्वा प्रयो- | स्योपकारस्य प्रकारान्तरमास्थितः । हन्यादिहेतुतां जनम । प्रकृती वा प्रयोग: त्याद् विकृतौ बाधनं गच्छेदपूर्याङ्गयदेव नः ॥ १३ ॥ यद्यपि परमोपकार- कुतः ॥ ९ ॥ वाधोऽधिकरणस्य स्यात् तादृशी पुरःसर एय अनावमति देगः, तथापि अमातरमागिर संगतिर्यदि । कार्यद्वारेण चेत् प्राप्तिरतहोपे या कथं पेशागामेव अङ्गभागागमार, तस्य न करणोपकारसाधन- भवेत् ।।' १० ॥ यो हि चोदकपाताना अबाधिताङ्गः | मन्तरेण अघटनात, नस्य व प्रत्यक्तेन मागेंगरसभात, मावानामेय अङ्गाना अननुपानं बाधमातिष्ठते , म | प्रकारान्तरेणापि AMARNमरघातादीना अपूर्वाणामिर निकल्प्य प्रष्ट-ग: कि प्राकृत कार्यनिरपेवस्यैव हन्तादेः | आमनहोमादीनां अङ्गाना परिकरप्र अनुरान स्यात् । कृष्णादिषु चोदकेन अनन्यप्राणिः, भयवा तद्बारेणेति। किच उपकारजनकापेक्षा :पि दार्थाना गतिदेश ग.चेद् ब्रूयात रानरपेपयेवैर विकृया संगतिरिनि । पनि- | भवानिच्छति , तेश च न प्रथममुपकारेण अन्यम, । भादेनम् । तथा सति चौदकावणताङ्गमायना सदुपपस्यर्थ नहि उपकार भिधायी बान्दोऽस्ति यः पदारचितमुप- दृष्टमद्दष्ट वा प्रयोजन परिकल्प्य प्रकृतानिय विकतावपि कारममिदयात् । न च पदार्थनाचिनोऽपि शब्दा विकृती कृष्णलादो हन्न्यादीना प्रयोगात् नाननुष्ठानलमणबाध- सन्ति, ये पदार्यानुपकारान्वितान् अभिदधुः । तेन सिनि. । दशमायधिकरणमाघच कार्यनिरपेक्षाणा प्रासी अपूर्वस्यैव खशब्देन पदार्थप्रयोजनतया अन्वितस्यामि- प्रसज्येत । स चेत् एनदोषपरिहाराय द्वितीय पञ्चमबळम्न्य धागात् तसिद्धये करथिवाऽपि द्वारमनुष्ठान स्यात् । एवं व्यात कार्यद्वारेणैव अङ्गाना प्रामिन सतन्त्राणामिति, च यद्यपि उपकारानन्तरे अवान्तरकायर्यागि, नतः पदार्थाः भतियादेनम् , नवाई कृष्णालेषु इन्तेः प्राप्तिः संभपति, प्राध्यन्ते , तथापि पामशब्दतया मिधःसंव-भाभावाद- द्वाराभावात् । यत्र हि यस्य द्वार नास्ति, सता तेनैव | पूर्वेणैव तादप्यान्वयात् महाराणामपि त'कल्पनया सा. द्वारेष प्रविशतीति कुन एतत् । नो पलु आईनया | देवानुष्ठानम् । पदि उच्येत नावश्यम्भावि उपकारमाधन- जनमकुर्वन्ति काष्ठानि तवारेण औदनसिद्धः साधन- त्वमहानाम् , तेन उपकारसाधन न कल्पयित यमिति । भावमनुमविन प्रमान्ति । तत्र प्राकृतेन द्वारेण कृष्णा- प्रकृती ताई कामुरकारकल्पना 1 अपेक्षितकात । पूर्वस्य हन्तिरङ्गमिति वचनमशक्याविधि-वादप्रमाण | प्रधानस्य हि उपकारापेक्षा , तेन प्रकृती शेषाणा जन कल्य स्यादिति । तमेतत् स्यात् । ' उपकारस्तु सर्याङ्गजन्यः | कर पते । विकृती तु अनुसाङ्ग जातजानिनेनैव उप- पूर्व प्रदिश्यते । ततोऽवान्तरकार्याणां नाहानामति- | कारण प्रधानस्य नैराकानयात् नास्ति उपकारक-परि- देशनम् ॥ ११॥ न बमः । कार्यानपेक्षः पदार्यानि | कल्पनं लुप्मार्थानामिति । नैतत् सारम् । नहि अनुप- देश इति । सगिन्य उपकारः पूर्वमनिदिश्यते व कारिगामपि अगावे सत्येव प्रधानापेक्षानिबन्धनं तजनक- तदनन्तर तु नापान्तर कार्याणामति देशः, किन्तु अङ्गाना- पारेकपाम् । कई लन्धमाकृतोपकारागु विशति मेव । स चोपकारः कृष्णालेष्वपि वियते एव तन्मियु- तदपेक्षाऽभावात् अपूर्वाणामपि आमनहोमादीना अप- पायवेनैव पदार्धानामनिदेशात् नास्त्यापासिः। एवमुपकार- धानादिवत् नन्न कल्यपरिकल्पनाहेत्वभावात् अनुपकारक- पृष्ठेन पदार्थाना महमाचे अपूर्व प्रत्पत्र गते तदुपकारजनकावं | वेन नानुष्ठान सिध्येत् । अथ तेषा वचनानकपमयात् तेषामकृतानेम शातप्रकारनितिन प्रकारान्तरकल्पनाइव अनुष्ठानम् , चोदकस्य च नानक्यम् , अनावरेण्यास " ·दशमाध्यायाविचार २०८८ दशमाध्यायार्थविचारः कृतायात इत्युच्यते, तद्युक्तम् । अनापि आनथे. तगा नायं वृणीठे 'स्त्र प्रतिषेधाक्षे विकरूप- क्यात् । नहि सर्षपदार्थसाधारणोरकारप्राप्य अर्थात मन्युपेत्य तापरिहाराय पर्युदाय एवं चोद फम्य आश्रित पदार्थमातिरमिमता, पुनरपि शाशय पदार्थाना विधै. यदि उच्यते अनारम्यविधेः सामान्यरूपम्य उपदेशामस्थ रिटवात् , तेषां च सामान्य भावात् प्रत्येक्मनिदेशात | तत्र पर्युदासः अमिदितः, नातिदेशस्यनि । कर्ष ताई अपातम्यापि शास्त्रं अननुशाने अनर्थकं स्यात् । अतसम्य (SIt गये ) प्रदेशमहणम् । न्यायविरोधात अनतिदेशोषा अनुवानं या,नान्या गतिरस्ति । काममनर्थक अनादरणी समिति चेत्, भदो पन महामोइसमाश्रयणं भवन नैतारता मनवातोऽर्थः शक्यते कसायितुम् । नहि मातः, यत् भागीयमशनं ऋो (सूत्रकार) आरोप. किश्चिदुपार जनकत्वे प्रागस्ति । ननु अगार- यति । महि अन्नवायाधे सति अदिष्टं प्रतिदिष्टं इत्पनेन नुषपत्तिरेव प्रमाणम् । महि अनुपकारिणः तत् भनि , कश्चिन् विशेष: इयुनम् । यदि च अनपद्भुतयोरपि इन्तेनु महतिवचनात् अन्ययोपकारकर्ष न संभवति । प्रमेययोः 'इदं प्रारमितम् , इदं दुबैम्प्रमितम्' इत्यनेन तस्मात् अननुष्यनम् । इति चेत्, तत् उक्तोत्तरम् । विशेषेण अनुदानाननुष्ठाने भरतः, ततो दूरात यहिमध्य- प्रतियत् अङ्गायमण्यातम्य कृपालेषु विदधन् यवनं गन् श्रआयच अनुमिमानः अनुमित हिदा पाकार्थी अमगाणं स्वादिति रिस पायाधै कुशानामाan | दूरस्थमुपधावेत् । किमिति अनु( मनन )टानम् प्रयाम्नानात् ही चेत् नपा ' पजतिषु पेयजाम क्रोनि' त्यस्य सामान्य- न , तेनापि अगदानवलोपात् । तेन अबाधिताङ्गमावयोः | विषै: 'नानुयाजेषु येयजामहं परोति' इत्यतः विशेष- पुदाशरयो. विपेन अनुष्ठान ऐकार्यान् सात, न परिपेधात् माहयनीयशानन्या विशेषशास्त्रात् पदविधा. माधः । ननु अतुल्यनलयोः उपदेशानिदेशयोः क्थं | यिनो दुटिपात प्रतिधे उत्यपि अननुदान येयजामहस्य निकरूपः ? किया उपदेशेन अतिदेगो बाध्यता | अनुपाजेषु माय वक्तुम् , इति अनर्थकं पर्युदासप्रति- इत्युच्यते । भोमिति चेत्, न बाई कुशनामहावास्ति , पाइन स्पात् । तस्मात् न कश्चिदपि प्राप्त्यबाधै मति तन्त्रमाणस्वातिदेशस्य बाधितवान् । अथ नारिदेशस्य अनुष्ठान समरति इति प्रामिरेर बावित या । बाधा नापि विकला, भकिम् १ समुघयः । सोऽपि न, यनु एवं सति प्राप्तबाधामिधानमनुषपस तातीय ऐकायर्यात् । कर्य ताई उ िप्रोगपचनेन अनुपसंग्रहात् दायमियोरविशेषात् इनि, अनाभिधीयने 'साधारणस अननुपानमिति । तदेव तु न युक्तम् , अगवानाधात् । शास्त्रम्य विशेपविपयादिना । संकोचः क्ट्सस्परय अमः ! का राष्ट्र अगभूगपोः उपकारसाधनयो; पुस- प्रातबायोऽभिधीयते ॥ १४॥ करप्यस्य शास्त्रस्य शग्योविशेषः ! येन द्वितीयस्यामिव (परयोघिवीवेत्यर्थः) तु कल्पनं यन्निरुध्यते मूलनिहन्तनेन । कट्टोन हारेषु कापुरुषस्य विधेः अनुरागो गरेत् । अयमस्ति शीप्रेण फलापहारादमाप्तवार्थ तमुदाहरन्ति ॥१५॥ विशेषः, शराणा प्रत्यश्वचनं प्रमाण इतरपामनुमानमिति | यत्र क्लायव शास्त्रस्य सामान्यद्वारेण विशेषानुपसर्पतः नायं विशेषः , प्रत्यक्षोणापि अनुमानम्य अबाधिनत्वात् । कचित् विशेषयागादिना प्रारिपोयते , I प्राप्तमाधः । प्रमाणयोहि प्राचल्यदौर्घष्याम्या अन्यतरस्य प्रमेयापहारात् । यया प्राकृतवैकृतसामान्य-विशेष-नित्यनैमित्तिक-कावर्य- मिथ्यात्व मपनि । प्रमेयानपहारे तु योरपि अर्थयो. पुरुषार्थ -पोपिय--अल्पभूयाव- मावकाश निरवकाश- कार्यसाधना याविशेषात् अविशिष्ट कार्यनिमित्तमनुष्ठान- अङ्गपधान-तदर्मशाधेषु । प्रास्ता हि धर्माः नमाति- मिति । विधिहि माघ्यभूतः साधनेषु अनुठानमाशिपति । विकेन रूपेण चोदन विकृती प्राप्यन्ते 'इदमिदं साधनवं च योरपि कुशशरसोः अङ्गपाविशेषात् द्वार-1 यम्' इति । कथं ताई । यया प्रत्या स्वार्य सभाच अविशिष्ट इनि नानुमानाचेपे कधित विशेषः। सापित तथा विकृयाऽपि इति । तथाभावश्च रेव तमात् उभरश्यानुष्ठावात् गारित अनगुष्ठानलक्षयो पाधः । पदाथैः वयाश्वध्यमाने; संपादयितुं शक्यते नान्ययेति । - .

·दशमाभ्यायाविचारः २०८९ दशमाध्यायार्थविचारः - नेपा तसाधन-यमामा-यरूपेण प्राप्तिः अविशेषेण | दीश्चणीयायामनुयात्' इत्यनेन दीक्षणीयाऽऽदिमधानेषु प्रतीयते । मेयं प्रतीति: अविशेषेष उपजाना मती | स्वरान्तरविधानात् अन्यविषयत्वम् । न चास्य सामान्या- पश्चात् तत्तापदार्थ विशेषनिरूपणावसरे हत्यादे: तया मता, यस्मिनिरछब्दस्य प्रकृतविशेषाभिधायिवान् । साधनमावासेमवपर्याललेचनेन भ्रान्तीकियने । न चैतावता तेन सावकाशनिरवकाशवेन अन बाधः । शास्त्ररूप अप्रामाण्यम्, तम्य विषय विशेषपरिषमात्र. तया 'उपाशु यजुषा' इति विहित यशुरङ्ग उपाशुत्वं परिकल्पनात् । विशेषादर्शनेन दि सामान्यमानावनात् । निगदेषु प्रवानभूतपरफ्त्यायनकार्यविगेधातु माध्यते । सर्वविषयाय शास्त्रम्य प्रान्त्या अवगम्यते । तद्दर्शनातु । तेन यजु पु उपायु परिधानं निगट यतिरिक्तयधुपियं मायमस्य विषयः अन्यविषयमेव तु शास्त्र सामान्यमान- भवति । पर्यालोचनादोषात् एतद्विपयामेन भ्रान्ल्या अध्ययसितं तथा ' य इष्टया पशुना सोमेन वा यज्ञेत, सोऽमा- • इति मन्यते । तेन भोपात प्रगाम्नानार विधान पास्यामा पोणेगास्या ना' इत्यनेन इषु पदो सोगे व बोदकसैकोचः। पर्वणि प्रामे सति एका दिदीमापक्षे मुल्यादीक्षणीययो। तगा आहवनीयनिधायिनः सामान्यशास्त्रस्य पद- उभपोरपि पर्वसंपादनासंभवात् अन्यतरस्य बाधे कर्तव्ये विधायिना निशेषशास्त्रेण होमान्तर विषयायकल्पनम् । सनि प्रधानस्य अवैगुण्यात दीक्षणीयाया पर्वाधः । नेन पावश्यम्य नित्यस अविशेपविहितस्य वैश्य- इष्टिपु पर्वविधानं प्रधानकालाविरोधिविषयं भवति । तदेवं विषयेण नैमित्तिफेन सासदश्येन वर्गातरविषयायम् । सर्वन विद्यमानस्य प्रापफस्प शास्त्रस्य अविषेशेण मापकावे सासदश्यस्यापि फत्वर्थस्य पुरुषान एकविंशाधनुषचनेन प्राप्ते कचित् विशेष यः मापकत्वापबादः स मासबाधः । प्रविष्ठाकाम-यतिरिक्तश्यविषय-वम् । नान सामाग्य (एब प्रासपाचप्रतिपादक चतुर्दश लोक पारपाय , निशेरभान., उभोरपि सामागत्वात् । एकविंशत्यनु- समाप्तयाममतिपादक पञ्चदशं श्लोक म्याच -) तु वचन हिं पति याकामवर्णत्रयसाधारण सासदस्यमपि फल्पनीयम्य अलपात्मकम्य शास्त्रस्य कल्पनाऽभिमुखग्य प्रविष्टाकामात कामवैश्यमाधारणम्, प्रतिष्ठाकामे तु वैश्ये शीशेण तद्विपापहारात् कल्पनामूल निकृत्य गनिरोधः दो. संनिपाते सति पुरुषार्थानुषचनेन कावर्थस्य | क्रियते, तत्र अप्राप्तचापः । यथा श्रुतिलिङ्गादिषु । नहि प्रयासनफरेन अन्याशय बाधः । 'ऐन्या इन्द्र मुतियते' इति शास्त्रमस्ति, यस्य प्राप्तम्य नगा पौर्वापर्य:पि च उदातृप्रतिहपच्छेदयोः 'ऐन्द्या गाईपत्यमुपतिष्ठते' इत्यनेन बाय: स्यात् । नहि सामान्य विशेषभेदाभावात पौपिर्ययशादेव मिथो बाधः । लिङ्गमान म्वत एल प्रमाणम् , त कल्पिता नु भुतिः अत्र सन ए सावायों भवति पनामा नाच्छेदविधुर- प्रमाण तपानापामपि न मात्र प्रमाणम् , किन्तु निहर्जपच्छदेनतः कतो. सर्वनेदसदानमा मिति , एत- भन्नाकाक्षामनाथ वन प्रमाणं श्रुतिकरूपने । तां मुद्रात्रपच्छेदेऽपि द्रष्टव्यम् । चान्यन नियोगेन प्रत्यक्षा कृन्तति श्रुतिः ॥ १६ ॥ नया पञ्चदशरात्रे प्रथमेऽहनि अपिष्टुन्नामधेये एका तेन प्रयोग शास्त्रेण साका मन्त्रलिङ्गकल्प्य श्रुति- हामिटबपु प्रासेषु सुब्रह्मण्या आमेयी प्राप्ता, उत्तरेषा विषयं मन्नमपहत्य गाईपत्योपस्थाने विनियुज्य मन्त्र चतुर्दगानामहा ऐन्द्री, तर अल्सवैगुण्येनापि गती सां निगकाशीर्वता कल्पनामूलभूता आकाशा निराकृता भूगोवैगुण्यमन्याय्यम्, इति भूयसन मयमागताऽपि | इति न नटधौनामलामा श्रुतिः उन्मज्जितु क्षमते । गामयी माध्यते । तेन अमिधुन्नामपं गुब्रह्मण्याऽऽमेयी- ( एवमन्यत्रापि अपाबानो द्रव्यः । तत् उपपन्नः प्राप्ता. यतिरिक्ताङ्गातिदेशपर मवति । प्राप्तदाधविवेकः । तथा 'यकिञ्चित् प्राचीनमयोपोमीयात् तेनोवा प्रत्युत एकदेशिमते एव प्रातचाचानुपपत्ति: । महि चान्तिइत्यस्य यावत्या याचा कामयेत तावत्या याचा तम्प किञ्चित् प्रा बाध्यते । अनत्वं हि प्रारम्, न तत् मी. को. २६३ ।

·- । । दशमाभ्यायार्थविचारः २०९० दशमा मायार्थ विचारः माध्यते । यत्तु अनुष्ठान बाध्यते, न तत् प्रासम्, इति न तु वासगेप; स्थान ' (१1८1१1) इति च प्राप्तबाधसमयः । तस्मात् यथोक्तमेव म्याग्यम्। रतु कन्न- सूत्राविनाशात सुमार्थप्र यानातपनि पिदेभ्यः अगम्यः प्रापी चोदो न किञ्चित् वर्जयितुमईदीति । स अयमे चोदयस्य समु-कालनम् | वाय स्वभावः । स तु न्यभावः बलेन हेतुना प्रतियध्यते 'कृष्णल्यादिपु हन्त्यादेरनगन्यं तथा क्रिया । सामान्यशास्त्रत्येर विशेषशास्त्रेण ।' तब तु यचनमारो' | नियमादृष्टसिद्धिस्तु नियमान स्वरुपतः ॥ १० ॥ (३॥६॥२॥३) 'न चौदकार्थकारात्' ( ३।६।१३८ । तत्र एतत् स्यात् , यद्यपि वृष्णलेषु हन्तिः दृष्टाथै न वस्तुतस्तु न तुल्ययात्' ५, 'चोदनार्थयात्तु० ८ / प्राप्यते, तयापि नियमादृष्टसिद्धय । न प्राप्यते इति । इति मूलपाठः । प्रकृतप्रन्थेऽपि पूर्व 'रोदनार्थकारयति नन्न । तत्र तयाईभवात् । एवं हि तत् कल्प्यने अव. इत्येव उक्तम् । तस्मादम अन्यथा मुद्रण लेखकममादः । पातेनर निष्पापमानास्तण्डुस, अपूर्व साधयन्ति ' इति । स्यात् ) इत्यपि स्वभावत एव कतिपयविषयत्वमाशङ्कय | न नेवमिह मयतीति, समयोजकत्याच्च । नहि अव. निराकृत इति वेदितम्यम् । यद्यपि चात्र न पारणदोषेण | घातस्य नियमादृष्ट प्रयोजनम् । दृष्टप्रयोजनेनैव तावत् मिष्यावं सामाग्यशास्त्रज्ञानस्य उपलक्षयितुं शक्यते, स्वरूप प्राप्त नियममात्र तेन प्रयुज्यते । तेन यद्यपि चच्यु तथापि बाधकेन प्रत्ययान्तरेण तदुपठाण भाति । दय- | पेयामप्रतिषिद्धम् , पिरस्यापि नरुत्वाविधावान , तथापि मी हि तदुपलक्षणावेगौतम् 'यस्य च दुष्टं फरणम्, | प्रपोजनाभावात् पेपणस्वरूपम्य अप्रासेः तदधीनावाच्च यत्र च मिथ्येति प्रत्ययः, स: असमीची प्रत्ययः' इति | नियमपयुक्तेः अननुपागम् । सत्यपि च प्रयोजने प्रयोजना- ( माध्य १।११५ यक्षिप्रन्यादी 2. २८ ) 1 टन वैदियेषु | भावात् पुरोडाकपाटादेः चर्वादिषु बाध इति । एतेन संभवात् बाधकपत्यय एव तदुपलक्षणम्, न करणदोप- चिप्रष्टया तण्दुलेषु प्राकृतस्य नीहियवप्रतिद्रग्यनियमस्प ज्ञानमर्सभनात् । आइ च ' यच कारण- ( करण-)| बाधो न्यारव्यातः । तथाहि 'प्राप्ते प्रत्युपादाने निय- दोषशानं द्वितीयमुपलक्षणमुक्तम्, तत् लोपविषयत्वात् मोऽत्र विधीयते । लौकिका एव तु माह्यास्तण्डुलाः न वेदे समवति इति नोपन्यताम् । इति । कथं पुन. | प्रकृतिर्न तु ॥ १८ ॥ गदि पहनौ नदेयेण हविरा अदुऐन करणेन मिपाशानं अन्यते । नहि बाधकेन यजेत'शी शास्त्रशस्ति , यदतिदेशात् तण्डुलानामपि मिप्याशानं जायते, जातस्य तु मिथ्यासत: तत्वमसो | तन्मगत्य स्यात् । याग प्रति 'नीदिभिर्यजेत' इति ग्रोहीणा ज्ञापयति । वजम तु कारणदोपादेव । सत्यमेव तत् ।। करणत्व भ्रूयते । कर्तृयापारगोदरश्च करणं भवति । यथा अप्रापि हि कारणदोषो विद्यते एव । यद्यपि असौ अपौद- आहुः 'करण 3 सर्वत्र कर्तृ-पापारगोचरः' इति । पेयस्य वेदस्य न स्वगतः कश्चित् दोषो विद्यते, तथापि ( भावनाविवेके ) तेन मीहीनपादाय रोष्टएगिति । प्रतिपतुरेव सामान्यापहृतद्धित्वात् अपवादानिरूपशाच | करणलं च तेषा उत्पत्तिविशिएपुरोधाशाबबटे यागे न्यायामासेभ्यः प्रसरत् मिथ्याज्ञानं जायने । म एव तत्प्रतिवेन संभवनि, इति एप शास्त्रार्थः मीदीनुदाय सम्पन् न्यायनिरूपणार्थ भीमाणशास्रमर्थवत् भवति । | तेहविः संपाच यत' इति । अत्र च 'इवि, संपाय म चाय दोषो बाधकात् प्राक् अनुल्यवष्टम्मादिव निरूप. यनेत' इत्यनूदा 'ग्रीहमि.' इत्येतावन्मात्र विधीयते । एवं यितुं शक्यते इति बाधकोपरक्षणीयच मिथ्यात्वम्य | च सति आर्थिक दविपस्सन्मपवम्, न श्रौतम् । न चैवं अभिहितम् । इति सर्वमवातम् । तण्टुलेषु संभवति । नहि तत्र प्रयुपादानेन हविः तत् सिदं यत् एतमिदं ' इति निश्चित ज्ञानं कारणा- | संपादनीय ( इति. संपादनं ) प्राप्तम् , यत् 'व्रीहिमिः' स्तरेण मिति क्य्यते । 'नास्ति तार्थाना चोदन- इति निकम्येत , होमसिद्धानेव नाडुगनुपादाय यष्टुं वचनम् । 'भप्राकृतप्रयोजन न चौदकश्वोदपनि उस्य वात् । ननु प्रकृतावपि लोकिकनेव पुरोडागमादाय इयादिमाध्याविनाशात् (माघ ११२) गी | यागस्य फतुं शक्यत्वात् कर मरलपादानेन हवि:- , 1 ·दशमाध्यायार्थविचारः २०११ दशरात्रस्य - , सेपाटनप्राप्तिः । इति चेत् , दुध्यते 'इविक्षपण. एतेन पेपर्ण व्याख्यानम् । नस्यापि नियमेन अप्रातः । साध्यं हि पुरोडाशारयमिष्यते । स्वयं ककना अवघातेनापि हि विक्लिन्नास्तण्डुलाश्चूगीभवन्ति । तस्य अपणस्य विधीयते ॥ १९ ॥ पुगेडाशरूप हि तदेवं झमः । प्रथमं तावत् पुगेडागो विनियुज्यते , हविः नान्नरेण अपर्ण सिध्यति । तत् किं लौकिकमेय तस्तस्य यथाकञ्चित् उपादाने प्राप्ते आपणविधियशात उपादेयं स्वपमेन या मक युपादानेन सेपादगिनयमिति, | प्रकृत्युपादानेन स्वप संपादनम् , ततः प्रकृतिविशेषापेक्षाया यद्यपि उत्पत्तिवास्यान् अनियम प्राप्त: 'अटाकपालेन प्रोहिभिर्यजेन ' इलनेन अनन्तरत-प्रकृतिपिष्टभ्युदासेन यजेत' इत्यस्य उमयथाऽपि उपपत्तेः , तथापि 'कपारेषु पिष्टव्यवहिततण्डुलव्युदासेन न्यरहिततरनीभरादिम्युदासेग अपयति । इति वचनान् नान्येग अपितं गृह्णाति इति च ग्रीहयो विधीयन्ते , ततः तैः कथं दकित्यायम् , स्वयंकर्तृकत्वमेव तु अस्य विधेयम् , मर्वमन्यत् उत्पत्ति- ! इत्यपेक्षाया भवपातपेषणादिविधानम् । तण्डुलेषु नु वाझ्यसामसिद्धम् । कपालरानि उत्पत्तियाक्यसिद्धानि , अर्थोपात् अपणनिवृत्तौ तामूलप्रकृत्युपादानवीहि नियमा- अपणमपि मामात् नाभपितम्य पुरोडाशवमस्ति इति | मातादीना क्रमेण निवृत्तिः, इति लोकसिद्धा एव थपिनद्रव्यविशेषणचनावात् पुरोदाशचर्वादिशब्दानाम् । यत्किशिनातीयकयरकादिवजे उपादेयाः । यन तु अपुरो- तत. स्वयंकर्नुकतेषान विधेया । यथा भाइ भगवान् । दादोऽपि अपणेन अर्थः नर-घाना-मन्ध-लाज-पृथुक- भाष्यकार: कशलेषु अपयति इति वचनात् नान्येन यवाग्वादिगु, तन भवत्येव मीहि नियमः अपघातादयक्ष श्रपितं गजाति ' ( १।४।६।९ पृ. ३४१ ) इति तद्रलेन गैस्काराः । इति सूक्षागिर्द न्यायानं भाष्यवार्तिकपरि- प्रकृत्युपादान प्राप्नोति इति । नहि अन्यथा स्वयं अपयितुं चयोपवितधेनोलोचनगरकारः विवेक्तु शक्यते , न स्थूल- शक्यते । एवं प्रकृतिद्रव्योपादाने मागे किमवयं कि पं दृष्टिभिरिनि । लोपो अन्यत्र वार्तिककारीया गायन्ति च दरमुपादेय इन्याकाङ्कायाम् , ग्रीहिशब्देन मनुपजाति- 'तण्डुले योऽथैलीपैन अपण निवर्तते । आपणास विशेषवाचिना तक्षियमात् पिटतण्डुलावस्थयो। नीवारादीना चम्यावृत्तिः । यदि तु अनेनैव शान्येण 'प्रकृनिमुपादाय निवृत्तस्य स्वयं कर्तृकता कगम् ॥ तदधीनमुपादानं प्रकृते: हविः संपादयेत् , बच्च श्रीहि भिः' इति विधीयने , ततो स्यात् कथन्ताम् । यो ब्रीहि नियमस्तदमावे कथ- गौरवम् । कपालेषु अपयति इति च विधेः आन तमाम् ॥' इति । सत्या गती स्मात , तच अन्याय्यम् । तेन यत्र श्रपणम् , तदेवं प्राकृतानामर्थलोपादिना पाधान् वैकृतकार्या- पत्तिशून्याना आमनहोमादीनां अम्युसयाभिधानाच वन गस्य स्वकर्तृकन्यम् । यत्र च तत्, तर प्रत्यु. प्रयोगेयत्ता दशमे चिन्तितेति । पादानप्राप्तिः। यत्र चामो, तर नीति नियमः । तदुलेषु तु इति श्रीन्यायरत्नमालय अगानिये यदुर्भः अपणस्य अर्थलोपात निपुत्तिः । निवृत्त च तस्मिन् तत्र परिच्छेदः॥ स्वयंफर्तृकत्वस्य कुतः प्रप्तिः, कुसमरा च प्रकृयुपादानम् , कुतस्तमा च ब्रीहि नियमः इति न नेषु त्रीहिनियमसंभवः । दामाद्यपूर्वपक्षन्यायेन मामखरूपं उत्तरयो: नतु अवधानसामर्थ्यात् राण्डुलेष्वपि मा युपादान यात् । पापित अविकृतस्वरूपमेव सत् प्राकृनं अपारतं एमष्ट नेत्याह । नहि मीहीनवहन्ति' इत्येतत् अवघातस्य का कार्य कुर्यात् । शा. ९।२।१ । दशमाद्यपूर्वपक्ष वयकवसिद्धयर्थे अमास वात् श्रीयुद्देशेन अवघातो न्याय 'म्बरुपेण पदार्थानामतिदेश. ' इति । सोम. विधीयते इति न सद्शेन प्रकृतिद्रव्यप्राप्तिः शक्यते । दशमाद्यसिद्धान्तन्यायः । सौषादी कथम्माया- चविनम् । न चासौ अपणवत् नियमेन प्राप्नोति, यत् फाइसाइन्लात् उपकारातिदेगः' इति दशमाद्यसिद्धान्तम्प दनुवादन स्वकर्तृकता विरेत लपमेन अवहनमात् । अत्राप्रमरात् । सोम. ९४२।९. नान्येन अपहसान् गृह्णीयात् इति नबनिर्दवनादिग्योऽपि . दशरात्रस्य श्रावती दौ अनिष्टोमी। वि. विद्वपीकरगर्मभवात् । ८॥३॥५, ० दशरात मतिः द्विरात्रायहर्गणेषु । भा. । .

·का दशराने २०९२ दाभायणयज्ञे द्विरेय १०.५।४।१२-१३, * दशराने चयन पर्ने शक्यते । । कर्मधर्मपाणां विकारे प्रवृत्तायपि स्तृधर्मस्य यादी- १०५२३७८. विक्त्वाण उदयोगात् । मकर्ष, ११॥९. * दाहोता म्याहतपः हिकारः मिपेन्यः इति दाशायणयज्ञे दर्गस्येप पौर्णमास्यामपि नाम्य- प्रमः न तु धनियमः । संकर्प, ११११. थैव भावृत्तिः । संकर्प, १।३६. • दशापवित्र नाम सोमपावनार्यो वाहसण्डः। दाक्षायणयो दर्शस्येवावृत्तिः । 'दापविण ग्रहं समाति। वि. ३११७.. 'दशा- दाधायगयशस्य दर्शपूर्णमासयोरेर अभ्यासरूपगुण- पवित्रेण मह समा' इत्यत्र सर्वेपागेन महा विकार विशिष्टत्वात् दर्शस्येय पौर्णमास्याः अप्यावृत्तिः । सेमार्जनं कर्तन्यम् । नेकस्येय ज्योतिष्टोमे । भा. २।११। पोर्णमासे सनयेत् । इति वचनैन मानाव्यस्य पोर्णमास्या १३-१५. वापविण ग्रह मार्टि सबै प्रस एव अमावास्याया च परणात् तेषामेत अर्घमास प्रमुत' संमार्जनीयाः, न तु चमणादयः । वि. १६८. इति वचनेन होमसस्तुतस्य समस्तप्त्य क्मणः भालेन * दशाहस्य द्वाददाहिकस्य धर्माणागनुष्ठान द्विराया-सह -तमयोगनिधानेन तस्य समस्तकावृत्तिमन्तरेण धदर्गणेषु । भा. १०१५।४।१२-१३. अनुपपत्ते, । दर्शमात्रावृत्तौ च तद्विरोपात् । इति पाने, • बहरामाशो मा इति बहुनुमन्यारेन निर्णयः | होमः सलु चै सानाय्यम्' इति श्रुत्या कमैकदेशस्येय नोपसंहारमावस्येन । पराक्रमः. ५७१, * दहरा- | सोमयागत्वेन संस्तवात् तस्यैव पोर्णमामे ऽपि विधानाच फारामहिमप्रपशनस्य तदन्तर्गतवस्तुपतिपरययत्वासमवात् । अर्धमासमित्यस्यापि तदेकराक्यतया सानाम्यस्येव उपासनार्थवावश्यम्भावेन (अन्तर्गतवस्तूना) वेपा- आवृत्तिः । संकप, ११३६६. मनन्यथा सिमाना भूपसामनुग्रहानुगेधेन तस्मिन् यदन्त: * दाक्षायणयचे दर्शपूर्णमासात्यामके सकलयोः इत्यादे. दहगकाशस्य अन्येप्टग्यतापरत्वमवसीयते , न दर्शपूर्णमासयोः द्विरावृत्ते. नाइत्तावषयवद्धिः । सु. तदुपास्तिकालोपसंहारमात्रानुरोधैन । ५९४२. पृ.७८६, • दाक्षायणयज्ञः । अयनमित्यावृत्तिमच्यते । दक्षस्य दाक्षायणायझे द्विरेय आवृत्तिनियता ।। इमे दायाः तेषामयन दाक्षायणम् । कः पुनर्वधः। 'अधमासम्' इति अत्यन्तसेयोगलक्षणदितीयावादेव उलाही । भा. २१३४।१ । दञ्च इति च उत्साही 'मासमधीते, पोशमधीते' इत्यादाविव निरन्तरसम्यास.। शीधकारी यजमान । तदीया ऋग्विजो दाक्षाः तेषा. इति प्राप्ते, 'टू अमावास्ये यजेत' इति द्विन्ध विधाय मन योगः यताभितत्वात् दासायण शयुच्यते । वा. 'आप्रेयोऽष्टाकपाल: पौर्णमालामामेोऽधाकपाल ऐन्द्र पु. ५९६. * दाक्षायणपशः दर्शपूर्णमासयोरेख अभ्यास- | दपि च पूर्वस्पाममावास्यायामानेयोऽष्टाकलो मैत्रान- रूपगुणविकार, 1 संकर्प, १३६६. 'दाक्षायणयझेन । रुण्यामिझोत्तरस्याम् । इति प्रयोगद्यय विवरणाम यजेत मजाकामः इति भावृत्तिविशिष्टौ दर्शपूर्णमा एवं प्रत्याभ्यास. पौर्णमास्या क्रियमाणस्य सानारयस्यैव न यागान्तरम् । दर्शपूर्णमासयोरेय गुणात् फरमुच्यते । सोमामिपवावेन अमावास्याया क्रियमाणाया: भामिशायाः भा. २१३।५-११. अनूबन्ध्यात्वेन सेस्खवात् दमध्यपतिनस्य सर्वस्यापि कू दाक्षायणयज्ञे गुणविकाराणां प्रथमप्रयोगे कालस्य सुचारूपवान् अत्यन्तसंयोग. स्तुत्यर्थवादपि स्य विकल्पः ॥ उपपन्न । विश्व निरतं याणि कर्तव्यत्वेन विहितयोदेश- ईगाना गुणविकाराणामच्छिको निरसः प्रतिप्रयोग पूर्णमासयो, 'पा वै दाक्षायणयाजी स्यात् पञ्चदशवर्षाणि स्यात् , दर्शपूर्णमासनिष्ठस्य यावचीवियस विषारेष्वपि पजेत निशद्याजी संपद्यते ' इति पदयास्वेब बौ भत्ते. । इति प्राप्ते, प्रथमपयोगे एवाय विकल्या, विशमपत्तिवचनाद् द्विरेवाभ्यासः । संकर्ष. ११३१७ - .

·। संकर्प. ११३८ दाक्षायणयज्ञे नानृतं २०९३ दाक्षायणयनाधिकरणं * दाक्षायणयचे 'नानृतं पदेत , न मासमभीयात् । गुणः प्रसिद्धः । तस्मात् भाषार्थाधिकरणन्यायेन फले इत्यादिवताना न विकल्पः । संकर्ष. १७३९ यामविधानात् यागान्तरम् । दाक्षायणयझे पठिनानि अन्तरालप्रतानि अगुणा च कर्मचोदना । ६॥ न प्राकृतानि ।। भाष्यम्-न चाम गुण उपरायते कश्चित् यदि- ततेव तस्य 'एनद्रनम्' इत्युपक्रम्य 'नानृतं वदेत , न | भानार्था नोदना भवेत् । यदि न न यागान्तरम्, मान- मांसमभीयात्, न त्रियमुपेयात् , नास्य परपूलनेन वासः ( र्थक्यमेव । अपि च, यदि गुण उपअध्येत, ततो याग- परपूलयेयुः, एतद्धि देवाः सर्व न कुर्वन्ति' इति विहितानि | गुणसंबन्धो गम्यते , इति तदनुष्ठान विहितं गम्यते । भतानि प्राकृतवतानामेव गुणविकाररूपाणि दाक्षायणयज्ञम्यैव वा-- विविशक्तिः लियातो नोत्तारितेत्यभिप्रायः । दर्शपूर्णमासगुणविकाररूपरन तत्चदगमतयोरपि त्याव- समाप्तं च फले वाक्यम् । ७ ॥ स्योचिनत्वात् । इति प्राप्ते, चातुर्मास्यवतवत् अमा. चास्येधितयान्तराले अपरपचे सैतत् नाम, पास्तु भाष्यम्-इतश्च समन्तिरम् । कथम् १ फले समान अतिप्रोगं तोयनादिनविमोकान्तकालमवेति त्यो- वाक्यम । 'प्रजाकामो यजेत ' इति प्रजाकामस्य याग भेंदात् । स एतमर्धमास यो लिवतस्तस्यैतद्रतम् उपायो विधीयते । विधीयते चेत् कर्मान्तरम् । इसमाससे निगोशिस्मात् । एतप्रकरणे एव गठितथ्य वा-- फलस्यानुपादेयत्वान्न नीदिभिर्यनने 'इन्या- ‘महतो भाषामुपेयात् । इति प्रतिप्रसवस्य चयापत्तेध। दिवत् कर्मदिशेन विधिः समपनि इति अपश्यं कर्म तत्र विधातम्यम् । ततश्च मिद्धो भेदः । दाक्षायणयज्ञाधिकरणम् । दर्शपूर्णमासयोः विकारो वा, प्रकरणात् ॥ ८॥ दाक्षायणयशादिः फलविशेषाय गुणविशेषविधिः, न भाष्यम्--- दर्शपूर्णमासयोरेव विकार एवंजातीयकः कर्मान्तरम् ॥ स्यात् दाक्षायणयज्ञादिः । एवं प्रकरणमनुगृहीतं भवति । 2 अयनेषु चोदनाऽन्तरं संजोपयन्धान । था- सत्यपि फलं प्रति विधाने 'सनिधी स्ववि- २१३।४।५।। भागात ' इत्यनेन अकर्मान्तरता । दम्यादियञ्च गुण- भाप्यम्--दर्शपूर्णमासौ प्रकृत्य आमनन्ति 'दाचा. फलसबन्धपत्ययात् प्रकृतयागबुद्धः । यतु गुणो न प्रसिद्ध यायशेन यजेत प्रजाकामः' माकप्रस्थायीयेन यजेत | इति , नेष दोषः । उक्थ्यादिवत् प्रकरणसभ्ययात् । पशुकामः' - संक्रमयन यशैतान्नाद्यकामः' इति । तत्र एवंविधा च ('दे पौर्णमास्यो यजेत दे अमावास्ये, सद संदेह कि दर्शपूर्णगासपोरेव गुणात् फला, उस क-कुम्भीभिरमिकामेत् ' इत्यादिना ) बान्तरेण गुण- स्तरमेवंजातीयकमिति । कि प्रामम् । कर्मान्तरमिति । रूपविधानादस्ति पमिद्धिः । दमादिवदेव अनापि येय- कुतः १ मंशोपमन्यात् । यगपि प्रकरणात् यजतिशब्दाच धिकरणने संबन्धः । किञ्च 'अवस्थान्तररूपत्वाद- स एव पूर्वप्रकृतो याग इति गम्यने , तथापि नासौ एवं । दध्यादेरविलक्षणा । प्रत्यासत्तेः प्रतीयन्ते सामाना- सेराक इति पागान्तर विधेयं गम्पते । धिकरण्यवत् ॥' मस्सात् पूर्णमासयोरेय अवस्था- या-युकनेन्द्रियकामस्येति गुणा कम् । नहि उत्तरस्पात् विकारान् फल : कर्मान्तरात् । एवं च रान दमादीना होमवामानाधिकरण येन संशालक्षणो भेदः प्रकरणविच्छेदो नात्यन्तं कृतो मविष्यति । यद्यपि फलयतः स्यात् । दाक्षायणयचादीनां तु यागसामानाधिकरण्यात कथाभावेन अग्रहणादेन द्विषये अत्येक प्रकरणबाधा , पूर्वयागे च अप्रयुक्तत्वात् आत्मरूपाचनियागान्तर- वापि आश्रपान संबन्धादुनराणि च वाक्यानि प्रति प्रतिपादनमविरुद्धम्। न च फथियादिमिस्तुल्य एयसंगो अनुपन सिसेरनुमह इत्युच्यते ।

·दाक्षायणपज्ञाधिकरणं २०९४ दाक्षायणपज्ञाधिकरणं , , लिङ्गदर्शनाच ॥ ९॥ अम्मीभ्यामेव णा प्रीपते हायकमभिधीयते । तरसान भाष्यम्-- लिलमपि एतमर्थ दर्शयति शितं प्रकृतप्रन्यमिज्ञानयाधः । वर्षाणि दर्शपूर्णमासाभ्यो यजेत । यदि दाहायगयाजी समाप्तिरविशिष्टा । ११॥ स्यात् । यो अपि पञ्चदशेर वणि यजेत । अत्र घेव हा संपद्यतेदेदिपोर्णमाम्यो पजेत द्वे अमावास्ये। भाग्यम्- यदुक्तं पले यार्य समाप्तम्, मा. भत्र देव वलु सा संपद्भवति इति । यदि दाशायशी कामादेर्यामानुपानं विधीयते इति 1 नैवम् । अविशिष्ट फले समानिः । यानि अन्यानि मुसायपानि गुणे दर्शपूर्णमासावेव, एवं नहिं निगरांपदा प्रयोजनम् । तत. फलस्य विशयकानि घायानि गुणम्य पापचनानि स्तस्य विशरसंपदनुग्रहो युज्यते । तस्मादपि न धर्मान्तरम्। पर्यवसितानि यथा 'दनेन्द्रियकामय जुहुयात् । वा-- पिंपारणं पौर्णमासमावास्यासंकीर्तने ना इत्येवमादीनि तैरेतदविशिष्टम् । अत्रापि हि गुणात् फल- भेद योधपनि । नहि दार्शपूर्णमासिकः किंगद्वशः मुच्यने । कथम् ! नेतदेवं संबध्यते प्रजानामभ्य यश- फर्मान्तरेण पूरयितु शक्यते । न च नियमख्याति देश. । मनुनि दिनि । कथं नहिं । प्रजाकसमस्य आवृशियश- थेन कर्मान्तरस्वेय एतत् पञ्चदशवर्षपक्षावि यानं स्यात् । न च दावारणयाजिन्देन निमिनेन दर्शपूर्णमासयोरेन । पाराग्यो निर्दिश्यते , न यशः । तसाच प्रहनपोदशेपूर्ण- मनुतिछेदिति । आत्तिपश इति यावृत्तिसंबन्धः अनु. पञ्चदशावपक्ष उपजायते , संबन्धामावान । द्वे हि पौर्णमास्यो वे अमावास्ये इति चास्य अनुपपचिः । मासयोः गुणात फरमुच्यो , न यारान्तर विधीयते इनि । एवं सामरसायीये सम्मप्रशे च दृष्टम्पमिति । गुणात् संज्ञोपबन्धः । १०॥ भाष्यम्- यदुक्त संशोरबन्धाद पर्मान्तरमिति । वा- यद्यपि क्मोद्देशेन न फल विधीयते , तथापि यदि दाक्षायणशब्दो न केनविदा प्रकारेण दर्शपूर्णमास. / कर्मफल्मन्बामाचात् अन्तिरता 1 ययेन हि मण: वचनः शक्यते कल्पयितुम् , तन उच्यत कर्मान्तरमिति । फरमिनि भावार्थाविररणे माधिनम्, तथैव 'अनुल्य गत्त शमनोति तु गावृत्रिगुणसंनधात करितम् । अगामिति | नाक्पयो: ' इत्यत्र गुणफलमबन्धपर्यरसामित्वमपि उक्त- भावृत्तिरच्यते । दक्षम्य इमे मिति संदेदे सति पदान्तरानुपदार्थे गुणादेव फलम्, न दाचा यणम् ! : पुनर्दक्षः १ उत्साही । तया सामस्थायीये- कर्मण, इति सिद्धम् । ऽपि, सहप्रस्थान गुणसंपन्धः । एवं सर्वत्र । शक्यते चेत् शा-(दाक्षारणादि कर्मान्तरम्-) इति प्राप्ते अमि- दर्शपूर्णमासयोगसंबन्धो यदितुम् , किमिति स एव | धीयते । स्यादेवं नामधेयत्वे, गुणस्त्वत्र विधीयते। पागः प्रतीयमानः अन्य इत्युपते, किमिति या प्रकरण फलस्य सार्कप्रस्थानमावृत्तिश्चेत्यभिन्नता ॥' सोम- पसन्दादिवाक्येषु आधानमिय अापि वा- प्रपत्नियोगे पूर्णसंबन्ध च गंज्ञा मन्त्री कातर विवेय इति प्रन्यस्यानातु संगति । प्रयोजन भाति । न च इसमुन्वनिसंयुक्ता अथैय जोतिः' । पूर्वपक्षे दांपूर्णमासप्रयोगात् बहि: मौर्यादिवत् दावा- इस्यादेरिव प्रक्रमाभावात् । संभवति च पूर्वकर्माधितगुण- यणयमादेः प्रयोगः, तथा दाशायणायकस्य पञ्चदशार्प- वाचिनेर इति न मिमनि । दाक्षायणपजे हि वाक्या प्रयोगेश संपूर्ण मामयो, त्रिंशद्वर्षप्रयोगाबाबा । सिद्धान्ने तु स्वरवशात् अवयवप्रसिद्धेश्च अभ्यस्तत्वमभिशेषने । तेन तम्यैव गुणविकृतप्रयोगमात्रम् , बिगदर्षपयोगनाधनि । च प्रकरणात् दर्शपूर्णमासावितेनैव फलं साम्यते । दच मूत्रार्थस्तु- अयनेषु दाक्षाय दिवाक्येषु यज्ञोपरन्धात् इति च उत्साही शोधकारी यजमानः, तदीया ऋधिजो कर्मान्तरं म्यात् इनि। दावाः । तेषामयनं प्रयोगो यज्ञाश्रितत्वात् दाशायण वि-यद् दाहायणयचेन खगंसमो यजेत तत् । इ.युच्यते । सार्क प्रस्थायीपेऽति मानाय्यमनयदाय कमान्तर गुणे वोनदादी फरसिद्धये ।।, गुणस्यास्या- तेवामपनं दाक्षा . बाध्यते।

·. दाक्षायणयज्ञाधिकरण २०१५ दाक्षायणयज्ञादिवत् प्रसिद्धत्वात् कर्ममेदोऽन संशया |, गुण युत्पत्ति- | अनुनिर्वाप्य वैमृधम्, दर्श स्थिते अदितियागं च विधाय दोषाशमान नाम तत् ॥ अभ्युदितेप्टिं अभ्युद्दष्टेष्टिं च विधाय अथातो दाक्षायण- भाट्ट- दर्शपूर्णमासयो: ' दाक्षायणरशेन वर्गकामो | यज्ञन्य । शाययज्ञेन एपन् फागुन पौर्णमाला यजेत ' इति भुतम् । तथा साप्रसायोयेन यगेत मयुट्ने' इत्यादिना दाशायणपइसाकरस्थायीयादीनि पशुकामः' इति च । तत्र दाक्षायणाविपश्चाध्यस्य गुणस्य | बहूनि कागि अनुक्रान्तानि । तत्र अपशब्देन प्रकरण- लोके अमसिद्धत्यात् उद्भिदादियत् नामधेय वाउगनेः | विच्छेदात् ' अौष ज्योतिः' इत्यादिवत् उत्पत्तिशिष्ट- संशया अभ्यासाद्वा कर्मान्तर विधीयते फलसबन्धस्यापि संशान्तरकन्वात् प्रकृतिकर्मणि संज्ञाऽन्तरम्य समावेशा- मार्वकाम्पवाक्यवशादेव प्राप्तत्वेन अन्यपरस्बामावात् । सर्भयाच कर्मानरत्वमेव पुनम् । नापि दाक्षायण- इति प्राप्ते, अभिधीयते । यद्यपि लोके गुणो न प्रसिद्धः, शब्दः दर्शपूर्णमाययोः आवृत्तिगुणयोगात वर्तितुमईति , तथापि दशग्म यजमानम्य इस बाधा विना, तक नहि दक्षम्य इमे दाक्षाः प्रचिजः, तस्कर्तृकमयन आधुत्तिः तू अपनं प्रयोगात्तिपस्य यशम्येति व्युत्पत्या आवृत्ति- इति अश्यक्यु पादनमुचितम् , येन वाक्यान्तरपमिर- पर वावगतः, सद प्रस्थान यति म्यु-पन्या च महत्वपर- । गुगपरत्वं स्यात् । ' दक्षो मै पार्वतिः एतेन यज्ञेनेट्वा वावगतैनांतिरिक्तशक्तिकल्पनया नामधेयत्वाथ्यवसानम्। | सर्वान सामानवाप' (कोषी. ४।४), 'सवे दक्षो नाम अतः अपासात्तिरूपः सहत्वरूपश्च गुण एव फल्गेदेशेन | तत्, यदनेन मोऽयजत, वस्मात् दाशायणपस इत्याख्या' विधीयते । आवृत्तिव किपवीत्यपेक्षाया पौर्णमास्त्रो। इति कीगीतकिनाजसनेयरुयोः गन्यथैव निर्वचनावगतः। दे अमावास्ये यजेत' इति याक्येन विशेषविधानात् । अतो दाक्षायणशब्दस गुणविधिपत्यास भवात् कर्मान्तर- द्विरावृत्तिरेव । सहन्यं च प्रस्थाने केनेत्यपेक्षापा 'सह । स्वमेव युक्तम् । एवं शतपथब्राह्मणेऽपि हन्यवाहकाण्डे कुम्भीभिरभिकामेत् ' इति वचनात् कुम्भीभ्याम् ।। दर्शपूर्णमासी अनुक्रम्प मरणकाण्डे आधानं पुनराधान अनेनेव च वचनेन सहत्वाश्रय-सममिक्रमणस्य विदधता | अमिहोने चानुक्रम्य दाक्षायगयरः अनुकान्तः। तथा न अवान्तरपारणाभावेऽपि तस्यायपाषसिद्धिः । आहतेतु रणनिन्छेदात् कान्तरस मेष युक्तम् । यद्यपि तेति. प्रकरणात् दर्शपूर्ण मासावेवाश्रयः । अतोऽत्र संज्ञा-वा- | रीयादिशाम्बाया दर्शपूर्णमासप्रकरणे दाक्षायणादिवाक्यं भावान् गुणफर्मवन्धपरत्वेन च अभ्यासाभावान कर्मा. श्रुतम्, तथापि दाशायणादिशब्दस्य गुणपरत्वं उक्तरीत्या न्तरम् । वस्तुतस्तु 'पूर्वपदात् पेशायामयः । (पा. अनुपपन्नम, इति फर्मानरत्वमेव युक्तम् । अधिकरणं तु <१४३ पूर्वपदसानिमित्तात् एरस्य नस्य यः स्यात् । गवामयनाकरणम्पोन्सर्गिणामयनादिविषयं पोज्यम् । शायाम् , न तु गारन्यवधाने गुणवा, अगरनम् ) रति । इत्याला नारद । इति । स्मृया संज्ञायाभावे णत्वानपतेः दाक्षारयशपदे संज्ञा सेक्रमयजविषयक वाक्यं यत्रकचिच्यायामन्ये. यावश्यंभावेऽपि अक्यवार्यतीत्या योगरूढिम्वीकाराद- एणीयम् , तयैव च सेक्रमशब्दस्य गुणविशेषपरावे वार्थरूपावृत्तिः समासत्वात् फलोदेशेन विधीयते इति वाक्यशेषश्च अन्वेषणीयः इयुक्त एकादशे सूने । न विरोधः। • दाक्षायणयत्राधिकरणम्य (२१३१४) अपवादः मण्इन-'मेटो दाक्षायगे नहि ।' देशाऽऽलम्माधिकरणम् ( २१३१५)1 . २।३११११२ शंकर--' दाक्षायणगुणात् फलम् ।' पृ. ४५, . इन्द्रिय कामाधिकरणसिद्धस्यैव गुणफलसबन्धस्य अब कुतूहलम्- तदेतदसरे म क्षमन्ते । नई | भाक्षेपसमाधान न तेरास्य ( दाक्षायणयज्ञाधि- दर्शपूर्णमासयोः संनिधी दाक्षायगयज्ञादिविधिः , येन तत्र | करणस्य २३४) पोनरुक्यम् । को. २३६४५ पृ. ३६. गुभत्रिधान स्यात् । कौषीतकियाक्षणे हि तृतोऽध्याये दाक्षायणपन्नादिवत् अमिहोनापपातहोमयोः सकार- दशेपूर्णगराखौ अनुकम्प चतुर्थेऽध्याये पूर्णमासे संस्थिते | कानिफनानात् । वा. २२२१५/१६ पृ. ५०८..

·दाक्षायणयज्ञन्यायेन दाक्षिणामिकहोमा च अन्त्यपक्षे तृतीयानेन ( नम्न वाय यासु एकविंशम टुप्-- (सिद्धान्तमाह-) यद्यपि प्रकृती अनुपाजो- मिष्टोमणाम कृत्या ब्रह्मवर्चसकामो ोतेन यजेत इति) एव. त्तरकालीनी ( दाक्षिणाशिको) होमो दृष्टी, तमापि अनु- छब्देन विलिङ्गमंपवात् रेवतीमात्र निर्देशानुपपत्ति । साचोवर्षे नोध्येते । कुरा ! असंयोगात् । कथाम चेन रेवचौविशिधवारवन्तीयनिदेशेऽपि दाक्षायणयश- संयोग ? (प्रसङ्गन्याय दर्शयितु प्रश्नः । मगनन्याय न्यायेन अप्राप्तरेवतीमानस्येव पत्संबन्धोपपत्तेः । दाशा | दर्शयति-) अमिनलक्षितप्रापणेन (उपमिनेन वाक्या- घणयशाधिकरणम् । भादृ. २१११२. वाया न्तरेण लहिता या इतिवन्यता वसा प्रापणेन) अभी- धेवमालभेत', 'ईपमाल्भेत' इमादी दाशापयश- पोमीयात् (पदो.) अयं (सवनीया) धर्मान् गृहासि । न्यायेन गुणमात्रवि भानं इति पूर्वपशः प्रथमः । पी. तत्राय (सयनीयः) निवरि सयनेषु विभनष्यने ('वपया २।३।५।१२ पृ. ४५, प्रात.सबने चरन्ति' इत्यादिवचनातू)। इतिकर्तग्यता * दाक्षिणानि । न च दाक्षिणानि नाम गुणः चास्य तद्विपकर्षादेव विमकृप्यते । पदार्ययोजनाना एक कश्चित् प्रसिद्धः इति सामानाधिकरण्यात् नामधेय वमेव | कालत्यात् ( एकस्मिन्नेव काले सभ्य सर्वेरवान्तरोपकारः.. युक्तम् । या २१ पृ. ४६६ । दाक्षिणायन्दम्य , प्रधानानि उपकर्तव्यानि । तेन) यान् ऋतूपकार: दक्षिणाकालायित्वात् मसिझे विधौ चावाचकादायोगात् (सङ्गिनाय.) अभिनिवर्णने , तावत् अग्न्यन्धा अक्षिप्तसाध्यांशसामानाधिकरण्याच नामावावगतः कर्मण धानादिजनिकः ( अवान्तर.) उपसर: आरोते । यावत् एवं विधेपत्वात् सिद्धो भेद. । मु पृ ७१०. पचो, अन्य पदार्थ , तापदाद्य (अवान्तरोपकारद्वारेण * दाक्षिणामि होगी पिएरेफ्टीकरण होमौ । पदार्थ: भातिते ), अन्त्योऽपि यावदाय, । एव वितने के. ५।९।१५।२८. पगै मध्ये निपतन् पुरोटाशः उपमितरक्षणप्रापणेन ह दाक्षिणामिकहोमानपरपाधिकरणम् 1 ज्योति | अमीरोमीयपुरोडाशात् यागगत गापार (विचित्रप्रकार) टोमे अनुपाजोत्कषऽपि दाक्षिणामिकयो पिटलेपपली ममिलपन तमु पादयति प्रास्यति च । ( ननु सपनीयत करणहीमयोनों कर्ष.॥ पौरागयत्वात् नपुरीदाशस्यापि अायविकृतित्व सति मामगि १ नोक्दसयोगान् । ५।। कथं भगीवोमीपविकृति मुस्यते । नैष दोप. । अमी- १५/२८॥ पोमीयपपुरोडाशस्तारत् अमीरोमीय एन । स ९२ च भाष्यम्-ज्योति टोमे धूयने 'आग्निमातादूर्ध्व | सबनीयपशुपुरोहाशेऽपि अतिविष्टः । तेन सनीयपशु- मनुयाजेश्वरन्ति ' इति । अनुयाजा उत्कृष्यमागा दाक्षि पुोडाशस्य देवतासान्यात् आग्नेयवेऽपि पूर्वागताती- जातिको होमो उकान्ति, नेति मशय । बन्धादुत्कर्षन्ति | पोमीयप्रकृतिक व राति , इति युक्तमुक्त गीमीय- इति मासे , उच्यते । नैनो उपयुमईन्नि, येन वयोस्तु | पुरोटाशयागगन •यापार अभिलपन इत्यादि) । प्रापितान् अनुपान सपा ममता, परकोपाचपामा पिपिस्तार (म) मापी अभिया. तित इति । पदानाच प्रमो भवति,नपदार्यप्रयोगा-उपसरहानि (योजयति । तापवादमाह-) पाना नाम् । योगश्येन हि पदार्थ उपवर्ष वीति वाम | प्रयुतम्य मागगत पारस्य उमीपे गृहीत वात (पुरोहाग. पदार्था। चोपचि मरवी | पृपादत्वात् उपचे। सर ) समीपे न करोनि (नहि भन्मनोना कार्य- न पदार्थप्रयोजनस्स, युगपत् प्रयोगवनेनामिहितवात् । सिदो सत्या स्वप्रपियुत । अस्यापि अपवादमाह-) अस. अनुयाओत्पत्ते: अन्यशिया अमावाद् दाक्षिणामिको उसRAT त पाना ये (अ) न समीपे कुती,, होमी नोवृध्येयातामिति । माद च अनुयाजमात्र सम्म सेयो (पिटले दीनां यमुना उपग्रहाभावान् ) उत्पत्ति मना सन्दे दाक्षिणानियोहोंमयो, बमबाधो न प्राध्युपसंग्रहान् अपेशने (पुरोदास । सरपा तु भविम्पतीति। उत्पचिमात्र करोति नौसमम्) | त्रासो ग्यापार: .

·- - दाक्षिणामिकहोमा २०९७ दाक्षिणामिकहोमा अपूर्वमन्तरेण नोपपद्यते । भपूर्वायपि पदालिना दि-सिवनीये पिटपफलीकरणहोमको । ऊन्त- न मन्ति । इति अन्यथाऽनुपपत्या ( न्यापाप्रयो- न्यौ न वा, Sa: स्वादनुपाजोत्तरवतः 1, पश्चर्याः जफेन-) विधिना पदार्श आधिप्यन्ते । यास्तु (पर- स्युरन्याजाः पुरोडागमताविमौ । उभी होमो प्रयोगस्य प्रयुक्तान ) प्रसझेन उपकारान् गृहाति , तेषु तम्य भेदामोत्कर्षमहतः ॥' (प्रयशिनो विधेः ) प्यारी नास्ति, येनैव ते प्रयुक्ताः तस्यैव ( तन्त्रिणः पशुविधैः ) तत्र व्यापारः । (प्रकृत- देशपशुवन्तं च पशुपुगेडामो इति वक्ष्यते । प्रयङ्गे च ये आह- सपनीयपशुत सवनीयहवि: प्रसज्यते । मनुत्कर्षे दर्शयति-) पदार्थाना च क्रमः आकाक्ष्यते , न पदार्थपयोगनानाम् । तरमात् दाक्षिणाभिकहोमयोः उपकारा: प्रमाजान्या जादिजन्याः सन्त्रको लब्धाः तज्जन. (पुरोडागार्थयो.) भनुयाजाना च (पाशुकाना ) नास्ति सः | वीभूतपदार्थोशे नातिदेशः, अपेक्षाऽभावात् । थे तुन (क्रम.)। अनुयाजनितः तेन ( पुरोधागेन ) उपकारी | लब्धाः आज्यभागपिष्टरोषफलीकरशहोमादिजन्याः, तप- गृह्मते, न पदार्थः । रतः परकीयैः पदार्गेर-कृष्यमाणैः दायोशेऽस्येवातिदेशः इत्यपि वपने । तदिह पाशुकान- न दाक्षिणाग्निको होमो उकृष्येते । याजाना दे दृदयादियागोत्तरत्वात् सबनी ये चामिमारुत- अन (भाष्य-) ग्रन्थ, “पदार्थाना च क्रमो भवति, शस्त्रोत्तरत्वात् तत्पूर्वभाविसवनीयहविःपशुपुगेडाशादीना- न पदार्थ प्रयोजनानाम् । योगपद्येन हि पदाथा उपकुर्वन्ति । मनभूना. पिटलेपफन्त्रीकरणादिहीमाः किमन्यानोचर- इति वक्ष्यामः' इति । कयमित्याकासाया पोगपद्येग मुत्क्रष्टाया., जनेनि चिन्तायाम, प्रकृती दर्शपूर्णमासयोः उपकारा गुलान्ते । सब यस्मिन्नेय क्षणे एकः ( उपकारः) पिटलेपपीकरणहोमाना परप्रयुक्तान्यानैरेव नसक्रमत्यार सनध्यते, तसिनेय द्वितीयादयोऽपि । तस्मात् कथम्भार- इहावि सत्यपि भिन्नप्रयोगविधिपरिग्रहे अभूतस्य अन्या- प्रहणवेलाया नास्ति कमः । अन्न अपरः ( भाष्य-) गभूतानुयाजोचर पस्यापि समवेन उत्कर्षे प्राप्ते, न ताना ग्रन्थाः ‘पदायांना चोपत्ति: 'कमवती पृथक्शदावा- विकृतावेव ऋमकुमिः, मिनप्रशेगविधिपरिग्रहात , पुरो- दुपत्तेः, न पदार्थ प्रयोजनस्य ' इति ! (तत् व्याचष्टे-) जाशादिप्रयोगविधिना विहिताना पिटलेपफलीकरणहोमेडा- पदार्थहणे हि ऋमो भवति अनेन उत्पत्तिः क्रमवती भक्षणाना व्यवधायफामावात् , यवधायकाभावरिंगिट. इति पायातम् । पृथक्शब्दत्सवपत्तेः इत्येतत् । प्रकृतिदृष्टपौवापर्यस्य क्रमकलकत्वेन उत्कर्षे तक्रमबाध. याचष्टे-) शब्देन दि पदार्थोऽवयोपते, चं द्वितीय- प्रमगाव, पाशुकप्रयोग विवि हि ताना ममियनुःपनी- स्लपीयोऽरि ( शन्देनैव ) तर ( उत्पादकस्य सन्दम्य सधात्) अवरस भनित ५ क्रमेण अनुपानावबोधेन । भपाजानाउत्तप्रमाणेनैव कमलम. तापम्यापि प्रसङ्गा । (न पदार्थप्रयोजनस्य इत्यस्यार्थमाह-) य: पुनप- गलि मलिरा. सायचेतासर, महासो दिपाल- फारस्तदीयः , स एक. (एकेन प्रयोगवचनेन एकरिमन्नेव | कल्पितवाक्येन क्रमनियम एव विधीयने, न तु कमोऽपि , तस्य प्रयोगविध्याक्षपादेव प्राः । अतश्च प्रकृते जिन- काले एकत्यायभावस्य विशेषणतया करप्यमाना उपकारा; एकतामापक्षा भवन्ति )। तस्मिन् ( यापन ) गृह्यमाणे | प्रयोगविधिपरिगृहीलाना सामान्यतः क्रमस्यामादो तदा- कीदृश. कमः ( नारतीत्यर्थः ) । यो न (पाशुक-) / निस्य नियमस्यामाप्तिः । न प्रतापात् पूर्वमेव अय प्रपोगवचनापरिगृहीताना त-त्रमध्यपनितानामपि (पिष्ट-पानविधिवत् प्रवृत्यानीकारेण पाठकल्पितवाक्यम्य ऋग. लेपादीना तीनैरनुपा ) अस्ति कम । तस्मात् विधायकावमेवेति शक्यं यमुम् , तदादिद पाठकम्प्यस्य स्वस्थानावेव दाक्षिणाशिको होमी (नोवाये । इति) विचः कामयाभावेन समनपा आक्षेपप्रतिमन्चायोगात् । गोग-पूर्वपैपम्येण संगनि ।सूत्रार्थरतु- प्रसन्ना- | इतरा दधियागपोयागयोगपि पाठेन क्रमापतेः । अनश्व दुपकारकं प्रासनिक पाशुकानूयाजादिकं दाक्षिणामिक- | मतितोऽपि. अनूराजोत्तरवस्थापासे. पुरोडाशायड्ग- होमादीन नोकिन् असंयोगादिनि । दाभक्षणोत्तरमेव पिष्टलेपपलीकरणहामी। मी. फो. २६३ ·दाक्षिणात्यः २०९८ दानेऽपाकोऽर्थश्रणः • मण्डत- मोयन पिटलेपि ।' पिष्टपः । एकैकं प्रति फलैम्पम् । यदि समुदाय अङ्गीहस परि. अस्ति अस्मिन् कर्मणि तत् विष्टलेपि । १७, त्यजेत, तथा सनि त्याग एष कृतो भरेन ददातिः । 1 शंकर-- नैवं प्रासङ्गिक मतः । १९. टुप्. * दान देयाय अदृष्टमात्रार्थ दासपोर्णमासिकपन्नी- • दाक्षिणात्यः । 'बमानुलमुंना प्राप्य दाक्षिणात्य | यागराला मिहोमनिमित्तकवे-वानरेटो । भा. १ तुष्यति' । पा..१३।३।७ पृ. २०४, • दाक्षिणात्याः | २११६४७, • दानं नाम आत्मीयस्य दन्यस्य परस्यश्या- दयामा यहन्तो लोहिनाक्षाः' इति माध्यम् । 'पचिहं पादनम् । तच परः वान् स्यादित्येवमर्थम् १२॥४॥ दाक्षिणात्यानां लोहिताशादि कल्प्यते । अन्येषामपि तत् । ५।९, . दानं नास्ति अश्वादीनां ( उभयतो दता) दृष्टम् ॥ ११३१७११८ पृ. २४९. • दाक्षिणात्यः माही- विश्वजिति सर्वखदाने । ६३४, " दानं नारित नैचुकं नाम कर्म क्रियते । तच खखकुलागर्न करमाळ-पित्रादीनां विश्वजिटि सर्वसदाने । ६७१।१-२, दानं दिस्यावरदेखतापूजनम् । वि. १६३१८. ५ दाक्षिणात्यानां नारित महाभूमेः विश्वनिति सखदाने । ६।७।२।३, मालदुहि द्वाहासीय भोजनादी नि , मिनारजनोन्टिष्ट दानं नास्ति विश्वजिति धर्मार्थसेवकस्य शुदस्य । ६७ स्पृष्टगोजनम् , सर्ववर्णपरस्परस्पृष्टताम्बूलादन-तदषमाना- ५६, * दानं प्रभवता हि शक्यं रातुम् , नारमवता (. नाचमन- निजकभौतामारुदवनपरिधान - ब्रह्महत्या- ३१४११७५०, वान यते निगम: परिकगायन , तिरिक्तमहापातककार्यपरिहरणादीनि च धान्पनिकगोदा- नतु धर्मपात्रम् 1 ११२८२२-२८. दान विपसामा- हरणानि । वा. ११३७ पू.२०४. न्याय न संभवति, किन्तु तद्विशेषस्य । संकर्ष, २२४२. • दातुः वारुणचनुष्कपालेष्टिः, न तु अश्वस्य पति . दानं विभज्य कर्तव्य ज्योतिटोने कादशोत्तरशतगो. ग्रहीतुः । वि. १९५, दातुः समर्पणादिरूपः दक्षिणाया: । भा. १०३।११५०-५२. दानं विश्व. एको व्यापारः, अपरः प्रतिग्रहीतु: स्वीकरणरूप: । इनि | जिति दक्षिणाकाले विद्यमानस स्वीपस्थ । ६१७१६६७, दाने दो व्यापारी ! या. ११४१०२८ पृ. ९६०, दानं विश्वजिति विद्यमानस्यैव सर्वस्य स्वीरस्य । * दातृदोपेण सर्मद्रम्पमति प्रदाणा दुष्टत्वात् । १९७५, * दानं सर्वस्य भष्टरावान्तर्गतऽपि विश्व- २८ पृ. ९५९, • दातृव्यापार एवासो परस्वरया- जिति (भाष्पमते , पानिकमते तु बादशाइदचिणा पादनं नाम | 100१२८ पृ. ९६०. अहर्गणरयेऽपि विश्वमिति ) । ६७१८१९४-१७. ॥ दादि (पात्र लविनं) यनिष्पन्नम्, तन करणत्वं • दानानि सदाचारः । वा. १२२३७ पृ. २०१. पनिपतुं शक्नोति । बा. ६।११।१ पृ. १३४७, दानं अदृष्टार्थ सारस्वतसनगतकामेष्टौ । भा. टोमे भा. १०१२-१५.० दानस्य विधिलागवे * दानस्य पुश्यार्थस्य दीक्षितकर्तृकन्वपदासः ज्योति- १०१२।१५।४४-४५. • दानं आपलंयन्धत्यापूर्वक सति दानाशावेन अचोदितेऽपि प्रतिहे, विहिते दाने शकीलसराइल वि ... दर आभन्ने साध्ये सिद्ध प्रयोगविधिना प्रति प्रइम्य अनुमताकात अपरिमितस्य नाम सइनाधिकस्य । भा. ६११२१ न सत्करणे पदार्थ परिमाणाधापत्याख्यो दोषः । मु. -२५, दानं आधाने उकेकादिमित्रसंख्याकगवाम् । ६१७४१०२१-२२, . दानं गवायुताय अवसदसम्म च सकृत् पौण्डरीके । २०६१७६२-६८, दानं दानेऽपाकोऽर्थलक्षणः । २०१३३८३६॥ दक्षिणाय निर्दियभाग व सनम्य विश्वनिति । ६७ आप्रयणे वसः प्रथमगो दक्षिणा पता अन्वा- ८-१३. * दानम् । दात यस्यैव तद् रूप मन् खाय. हार्यधर्माः कर्ता युक्तम् । परतुपामस्य दाने कन्ये परित्यागेन परसत्पादनम् । भा. ११५० अपाय: पामोन कम्यः । जीवति हि वस: अर्थ- ददातिय स्ववानिवृत्तिपरस्पालापादनरूपम् । नच यछे | लक्षणः परिफयं तवयितुं समर्थः । यदि पाकः क्रियेत , ·ही दाने द्वी व्यापारी २०१९ दार्शपौर्णमासिकपत्नी अश्रुतः प्राणिवधः आचारविरुद्धोऽनुष्ठीयेत । तस्मात् बासे दार्विहोमिको ब्राह्मणः शिवीनाम । अम्बाना म पाकः इति सिद्धान्तः । के. दाहिोमिको ब्राह्मणः । ( दार्विोमिका सातकर्मकर्ता दाने दो व्यापारी एकः प्रतिग्रहीतुः स्वीकरणम्, उपाध्यायः) 1 भा. ८।४।२२२, अपरो दातुः तत्समर्थाचरणं समर्पणादिरूपम् । था. " दार्शपोर्णमासिकं होतुर्वरण प्रवृत्ते कर्मणि ३४११०२८ पृ. ९६०. कियते । भा. १९८०३५. * शासपोर्णमासिक दानक्रिया उद्देशयागलक्षणा क्रिया । बामणोद्देशेन पक्वेऽपि अने तदुद्देशेन त्यागं विना ब्राझणसंवन्धा- दोरकाण्डम् (तेवा. ३।५।७), आध्वर्यवकाण्डम् (जैसे. प्रमिधः, अन्याप्रियमाणेऽपि च 'तुभ्यमिदं न मम' इति | १३४ ), याबमानकाण्डं च (सं. १।६।२ के. ४ दापौर्णमासिकानि पात्राणि जबादीनि सोमिक- तदुद्देशेन त्यागे कृते तसंबन्धप्रसिद्धः अन्वयम्यतिरेकाभ्यां पात्रैहनमसैः स्वनीयपुरोडाशादिषु प्रसङ्गसिद्धानि न उद्देशल्पागलक्षणैव क्रिया संवन्यापादिका अवसीयते । भवन्ति । मा. २२।१।४।१०-२१, * दार्शपौर्ण- मासिको वियन्तः ऐन्द्रामादिषु इष्टिषु । ८।१॥४॥११॥ . दानविधानेनैव प्राक् परस्तत्वापादनात् यपर्य- पगो च । ८1१।५।१२, " दार्शपौर्णमारिको विध्यन्तः वस्यता तस्य (प्रनिग्रहस्य) आक्षितस्यात् । या. ३४ चातुर्मास्यादिगतयाभिने सौत्रामणीगतसुरामहेषु च । २०१२८ पृ. ९५९. औषधविकृतिः सुख, सानायविकृति जिनम् । ८।२।१० * दानशब्दः अवहिरण्यादीनां अष्टार्थे त्यागे १-९, दार्शपौर्णमासिको विप्यन्तः दीक्षणीयायां मसिद्धः। दृष्टाया मृतावपि दानशब्द. 'भृतिया' आतिप्यायां प्रायणीयायाम, पशौ च । ८।१।३।३, इत्यादौ पतियः । वि. १०१२१८, दानशन्ना कर्मफरेषु " वापौर्णमासिकस्य फलनियमकर्तृममुदायम्य मोर्यादी सासु परिक्रयार्थ इत्युक्तम् । मा. १०१२११५/४४. नानिदेशः । ८१२०-२२. * दानहोमपाकानामुत्कों दीक्षाझालोत्कर्षे । भा. ६।५।११३८-३९. - दानशकदोमाना ऋतुप्रयुक्त. दार्शपोर्णमासिकनिर्वापालम्भन्यायेन (आला- मिनाना प्रतिषेधः पर्यंदासः ज्योतिष्टोगे। १०७ निर्वाषन्यायेन २०३१५११२-१५) यदि विशेषणमिप्यते वको दार्शम्पायेन यतावचनेन लिङ्गेन विशेष्टम्यम् 'दामन्यालपाटन्यायो न तब ( रामस्य ) स्यात् (सुधा- कर्नयतावाचिना प्रत्ययेन उपलक्षणीय कदाचन' इति चमिष्ठ उवाच ( दामः ग्याल; कट: म्यानुत्यास्यविशेषणं कर्तन्यम)। था. ३१२/८/२१ एने त्रयो राक्षसाः अतीवयुद्धदुर्मदा अपि द्वैतनिष्टलात | पृ. ७७६. 'यदि पारम्भनिर्वाको विधीयते तो कामक्रोधलोभाविष्टा भूत्वा अन्ते विनष्टा एवेति कथान प्राकृतौ नौ बिदितौ । यादे न विधीयेते वत: प्राकृनी योगवासि) । संग्रहः, सत्येते यो मालम्मनिर्यापी कर्तव्यो' इति भातम्भ- निर्वाणाधिकरणमाम्योक्तन्यायेन मनायताबाचिना प्रत्ययेन * दारसंग्रहः न दिः । अपिच एव सार्यते 'धर्म च अयं च कामे च नातिचरिनन्या' इति । एवं सती | उपलक्षणीभूत्वा न्यावृत्याविशेषण कर्तव्यमित्युक्तम् । भतिचरिता स्यात् । अतोऽपि न द्विारसंग्रहः । एकैव | सु. १. ११२३. भार्या कर्मार्था अपत्यार्या च । भा. १०८।२१ ॥ दापीर्णमासिकपत्नीसयाजाशभूनेन आज्येन .दारसंग्रहः विद्याग्रहणोत्तरकारः।६८।१३. सद विकल्पमाना आपनी | वा. शश१०२३ । " दारुहारो नैपर्तृको निष्कनभनः कर्मयोगे वर्तते, जान्या पनीः ऐयाजयन्ति' । भा. । न भाग्ये एवं या एते मशस्य लिजः भा. १०२/८/२८, पली संपाचा इम्पन्चे। कु.

·तित । ऋयाय, . दापौर्णमासिकपली २१०० दार्शपीर्णमासिकपनी दार्शपौर्णमासिकपत्नीसयाजगतकपालामि | सगति । सूनार्थस्तु-- देण्ये च यद् दानम् , तस होमनिमित्तकन्धानरेटौ द्वेष्याय दान अदृष्ट दक्षिणा वात् अपनय स्यात् भदणार्थता सादिनियावत् । मानार्थम् ॥ देष्णस्य ऋविज अचोदित वादिनि । द्वेष्ये चाचोदनाद् दक्षिणाऽपनय स्यात् । वि-पीय धर्माय या द्वेश्ये दान सान्, दक्षिणी १०१२।१६।४णा भव देय व नाजो धमझतु तत ॥' भाष्यम्-दापूगमासयो इमाग्नायते यदि पली | धर्मकृत् अदृष्टजनकम् । संयाजयन् कपालममि जुहुयात् ( कपाल अमिलक्ष्य भाह- दर्शणमासयो 'यदि पनी संयाजयन् कपालोपरि इत्यर्थे ), वैश्व नर द्वादशकपाल निर्वपेत् । कपालममिनुहुयात, वैश्वानर द्वादशकपाल नियंपैत् तस्य एकहायनो गोदक्षिा | a स देयाय दद्यात् तस्यैकहायनो गोदक्षिणा देव्याय दद्यात्' इति इति । तत्र संशय कि परिक्रयाथै एपहायनन्य दानम्, श्रुतम् । सत्र तिमिद दक्षिणादानमदृष्टायम् , उस मल्लि उत्त धर्ममात्रमिति । किं प्राप्तम् १ दक्षिणाशब्दात् परि | गानत्यर्थमिति चि तायाम् , दक्षिणाशब्दस्य आनति कर कयार्थमिति । परिफया हि दधिणाश-दो भवति । द्रयवाचि वेन तदानस्स आनत्यर्थ कमवीते , नाष्टार्थ व एव माने , घूमः । वेध्ये च धर्ममात्र दानमिति करनौचितान वास्या प्रयोगमध्यवर्तिनिमित्तान तर्प चान्देन अवादिश्यते । कुत ! अचोदनात् देवस्य | यलेन प्रयोगमध्यातिनया प्रभानदक्षियेव प्रसिद्ध ऋपिन 1 नहि द्वेष विक् भवति , 'विगाचार्यो | दक्षिणा तरानपेक्ष पादेव नान तर्थिता , दक्षिणाविधाना नातिचरित योग इति यदा परिकेत येव का प्रयोजन ययाऽनुपपच्या आनति विशेष कल्पनेन तदर्थ घोपपत्ते । नास्ति , तदा हि दक्षिणाशब्द करिष्यति । अपिच । भस्तु वा दक्षिणाऽऽमानवान् मस्या प्रयोगरहित व परिक्रयायें सति दक्षिणाऽपनय स्वात् चोदकमाप्त / मेव । निमित्तान तय तु आतेटिनत् वधानेऽपि न अवाहार्य अपनी येत ; तत्र चौदको वाध्येत । तसात् | विरुध्यते । न चैवगपि विगाचायौँ नातिचरित पौ' धर्ममान एकदापनस्स दानम् , अनुपिजे दात मिति ।।शी सरणात् अपिजा द्वेष्य यातुपपत्ते द्वेष्यसप्रदान टुम्-द्वेष्ये चानोदनाद् दक्षिणाऽनय स्यात् । कदानस्य आनत्यर्यावानुपपत्ति , ऋविक्वसंपत्युत्ता तस्य (अत्र टुप्टीकासा भचोदनात् इति पञ्चम्यन्त पाठ 1 देशनिषपेऽपि पूर्वन वेषण आपिये यापकामापात्, रने तु अचोदनेन इति तृतीयान्त पाठ । सूधायकथन सत्यप द्वेषस्यालिज्यनिषेधे तस्य पुरुषार्थता निषेध काले तु ' अचोदित मान्' इति न्यारयातम् ) अपिल मुबटप्यापि अनुकरणे धैगुण्याभावाच्च । कवर्थे वेऽपि परिक्रयार्थे सति दक्षिणाशन्द सात् । चोदकमाता वा निषेधस्य सामान्यविषय वेन दक्षिणाऽऽम्मानमल अन्याहार्य अपनीयेत, तर चोदयो बाध्येत इनि | कस्प्पढेपनियमविधिना विशेषविपपेण माशेपत्तेश्च । अयुनोऽय (भाध्य-) पाया । कयम् । पनीमया । अतोऽस्य दक्षिणा चात् कर्तया एव अ वाहायधर्मा , जनवैलायो अवाहायों दत्त । यद्यपि निमित्ते इयमिष्टिः पाकादयस्तु अर्थोपात् निवर्तते । इति प्राप्ते, न ताव (वैश्वानरी ) विधीयते , तथापि ( प्रधानदक्षिायैव ) | दत्र प्राकृतदक्षिणादानानुवादेन गुणमात्रनिधि संभवनि, प्रसङ्गनेव (फार्यस्य) निवृत्तपत् नान्याहार्य (नोदफेन) प्राकृतदानकार्यस्य आनने प्रप नार्था वाहायेंगे निष्पन्न प्राप्नोति। तश कृतदानस्य व भप्राप्तधान, वस्नुषादेन अनेक- शा-दापूर्णमासयोल नैमितिकमन त ममध्ये | गुणविधानासंभवाच्च । अतश्वावश्य तच्छन् याच्य गुण एवं विपने। द्वयविशिष्ट द्रयम् , द्वेष्यश्च समदानमिति उभयविशिष्ट सोम- पूर्वत्र दक्षिणायन्दामावान् परिकय र्थ या दाना तरमेवार विधेयम् । तदपि च न प्राकृत कार्यार्थनया, भाने ऽपि ६ धिगाराणा परिकार्य वमिति | तस्य पूर्वमेव नियम वाद, दूध्यकतकवनयत्यम्य दा - ·प , की दार्शपौर्णमासिकी वेदिः २१०१ दिग्विभागश्च तद्वत् पूर्णमासयो: प्रमाणान्तरासिद्धतया तत्सप्रदान वस्य नैय दिक् आकाशदिकासात्मना परमाणुदृष्टान्तरलेन यासंभपेन आनतिविशेषस्यापि कल्पयितुमशक्यत्याच । नित्यत्वम् । या. १।३।८।२७ पृ. २८५. १ दिन प्रत्यक्षेत्र देष्यसंप्रदानकदानाम्नानवलादेव अस्मा प्रायश्चित्तेष्टौ । मीमासकमनेन । रत्न, २०४।१२।२३, • दिशः प्रयोगबहिर्भावे देण्यकर्तृतिविनिमित्तानन्तर्यमा प्रयाजायंशे | पडिन्द्रियज-एप्रत्यक्षविषय वं वाद्यविषयसंबन्धित्वेन माच्या अति देशं चानपेक्षित च प्रकल्प्य आनत्यर्थस्वकल्पने तु| पर्वतो दृश्यते इत्याद्यनुभवात 1 मणि, पृ. १७०. तवैव गौरवम् । न हीदं फलमुखम्, एतकपनमन्तरेण | ७ दिशामवेष्टीनां द्वेधा प्रयोग; राजसूयान्तःपाती बहि:- मानतेरबुध्यमानावात् । अतो वरमदृष्टार्थमेवेदं दान प्रयोग | पासी च | अन्नाद्यकामेन ब्राह्मणेन वश्या या दिशाम- मध्यक्रियमाणाया एव प्रापश्चिने रजम् । दक्षिणाशब्दस्तु वेष्टयः स्वातन्त्र्येण कर्तुं शक्यन्ते । तत्रागानां तन्त्रम् तच्छन्दापेक्षितार्थममकार्थवादे श्रुतो द्वेष्यानतिफरष- 'एतपाऽनाद्यकामं यापयेत् । वि. ११।४।३, दिशा- मात्रेण अगत्या कश्चिन्यः । अतः अन्वाहापंधर्माणा- | मवेष्टीना यायला नि , नेपां राजसूये अन्तःपयोगे मैद: ममसत्तायादेव निवृत्तिः । अध्यायसंगतिस्तु पूर्वपक्षे | उपविशिष्टेन दक्षिणामेदेन प्रयोगभेदावगमात् । बहि. पाटोपात् द्रष्टया । १५. योगे तु तन्त्रम् | ११४३. मण्डन-दाने द्वेष्याय नामतिः।" * दिइमोहाभिधानं आकुलीभाषसामान्यात् । शंकर-- 'ट्रेय ऋत्विज न नो मतः ।' नः नया च लोने कर्तव्यतासु । दिशो गे परिभ्रमन्ति' इति यस्तारो गरन्नि पा. १२११११. पृ. १२६. अस्माकम् । * दाशेपौर्णमासिकी वेदिः सौमिकेष्टिपरदादिषु पाकरणादों माखामधिकृत्य 'प्राचीमाहरति उदीचीगा- विग्वादः शाम्बावादश्च । दर्शपूर्णमासयोः वसा- गौमिकवेणा प्रसिद्धा । सौमिफवेदिवाया । भा. हाति प्रागुदीचीमाहरति इति भ्राम् । भत्र प्रान्यादि- २२१११३५८-९, * दासपोर्णमासिरी वेदि। हविषा- शब्देन दिगुप्ता, प्राच्यादिदिशं गवा शाग्या आरतन्या माछादनासोमिकी प्रचारार्था । १२१३/८. इति यो बादास दिग्बादः। अथ प्राच्याविशन्दो न दार्शिकसानाच्यपयोधर्माविदेशः वैश्वदेण्या- विमाचकोऽत्र , किन्तु काविदिश गावा पलाशवृक्षम्य या मिक्षायाम् । वि. दारा. प्राच्यादिदिशि विख्दा शाखा, सा आइरन्या इति यो * दाशवयी दशमण्डलयुका प्रक्षेहिता । वि. घादः स शाखाबादः । यादः पक्षः इत्यर्थः । तादिमी ३८. . दाशतयोभ्य उपनगायत्रीणां समानयनं वादी शास्त्राया तत्प्रधानत्वात् । ४१२२२१७ इत्यत्र वृहस्पति सवादौ । भा. ३।६।१२-१६, दाशतवीभ्यः उदायो भाप्ये । चो. मानवीनामेकादशानामृचामानयनं विकृतिविशेषे सोगा- दिग्विभागः अर्थवादः प्राचीनवंशस्तनथे।ज्योति- रौटेष्टी सामिभ्यम् । १०६।१९७३-७६. होमे 'प्राचीनवंश करोति देवमनुष्या दिशो पमन्त । दास्यादिमागान्तरस्य अपर्योः यापेपभुत- प्राची देवाः, दक्षिणा पितरः, प्रवीची मनुष्याः, उदीची यजुर्पकरगेन न चाघ । भा. १०१३३२१७४-७५. रुटाः । यत् प्राचीनवंशं करोति देषलोकमेव तयजमान दाहे करनधुरोदागस्य जाते शामष्टिः प्रायश्चित्तम् ! उमावर्तते' इति । वि. १६. भा. ६11५।१७-२१, " दाहे सोमस्य पञ्च गाः दिम्बिभागश्च तद्वत् संबन्धस्थार्थ हेतुत्यात् । दक्षिणा दद्यात् । १०१३॥१५॥५१. ३१४२॥१०॥ दाहकदाह्यन्यायः । दाइक: अमित दायकाठाकार ज्योतिष्टोमे दिग्विभागः भूयते 'पाची देवा अभजन्त, भजते , तथा चैतन्य विषयकार मजदे । संग्रहा, दक्षिणा पित्तरः, प्रतीची मशा, उदीभीमारा।' ('उदीनी मद्राः' इनि मसाऽन्तरे) इति । सत्र . । A 2 गाहसी, ३६८.

·मनुष्यागा आदित्य । दिग्यिभागाधिकरणं २१०२ दितपूर्ण भतीची मनुष्याः इत्यत्र विधिर्या अर्थवादो या इति सोमसूत्रार्थनु--दिग्विमागः प्रतीच्या दिदाः विचारे सिद्धान्तमाह ! : बाचीन परोनि' इत्यनेन | मनुष्य को निभागोऽपि निधीततत् अर्थवादायः । प्रायेग विधिना एकवाक्यत्वात् सबै दिग्यिमागवाक्ये अर्थवादः, पूर्वाह्न ग्याप्रियमाणाना मनुष्याणां आदित्यं पृष्ठतः क्तुं न विधिः । तत् पूर्वोतनिकीतवाक्यं यथा उपवीतविधे. प्रतीचीसंबन्धस्य अयंत. प्रासन तत्र विध्ययोगात इति । र्थवादः तथा इदमपि । कुतः । संबन्धस्य मनुष्यप्रतीची. | अब संबन्धय अर्थहेतुल्वान्' इति सूत्रापयवा निवीता. संबन्धस्स अर्थहेतुत्वान् अर्थवादार्पशूतस्तुतौ आलाबन- | शिरणद्वितीयमावयवोकार्यमारकावेन अनति प्रयोजना नया हेतु चोपपत्तेः । अपका पूर्वाद्धे न्याप्रियमाणानां | स्यात् आचार्यः नोक्तः , तदनुमारेण प्रन्धकताऽपि न पृष्ठतः कर्तुं प्रतीचीसंग्रन्धस्य अर्थतः | पठितः । ( मुद्रकैम्तु अनवधानात् मुद्रितः )। हेनुस्यात् इति । के, वि-- 'दि प्रतीची मनुजा ग्यमजन्तेत्यसो छु दिग्यिभागाधिकरणम् । ज्योतिष्टोमे श्रुतो । विषिः । यादो वा, इस पुरारम्परतत्ययों विरिमति ।। दिग्विभाग: प्राचीनशविपर्थवादः॥ प्राचीनवंशवायोक्तर्विधावस्येकवाक्यतः 1 दिग्विमागोड- दिग्विभागच तद्वत् संवन्धस्यार्थहेनुत्यात् । र्थवादोऽयमुपवीचे निवीनवत् ॥' ३३४२११०॥ भाट्ट-- सोमे 'प्राचीनशं फरोति' इत्येतद्विधि- भाष्यम् -- योतिष्टोमें प्रकृत्य श्रूयते 'प्राची देवा शेष: 'देवमनुष्या दिशो यमजन्त माची देवा दक्षिणां अमनन्त दक्षिा रितर: पतीची मनुथा उदीचीगमुराः पितर: प्रवीची मनुष्पा उदी रुद्राः' इत्पर्य भुतः । इति । अपरेपाम् 'उदीची रुद्राः' इति । तत्र संदेहः किन मनुष्पसंयुक्त निवीताधिकरणवत् श्रीदुमराधिकरण- विधिः, तार्यवादः । विवि. सन् कि मनुष्यधर्मः, उत बच्च विवि निरसमपि पूर्वाधिकरणव मनुष्यतन्य- कर्मधर्मः । अथवा प्रकरणे मनुष्यप्रध्यने कर्मणि निवेशः, वैदिकर्मणि तानत् दिगन्तरस्यैव सामान्यविशेषादिवचनेन किंवा आतिथ्ये इति । किं तावत् प्राप्तम् । दिग्विभागय प्राप्ततपा प्रतीच्या अमासे: , दौकिके च कर्मणि प्रतीच्या वदत, संवन्धस्या हेतुन्वात् । य एष दिग्विमागः, स नियमाप्यभायात् । विधित्व विधिक पकवं वा । इति निवीतयत् विचाः । यो निवीते पूर्वपक्षः स इह पूर्वपधः, प्राने , तर प्रतीच्या मनुष्यम्बन्धमानोपादानेऽपि कर्म- यो मध्यमः स मध्यगः, य: सिद्धान्तः स सिद्धान्तः । विशेषानुपादावात् सम्म विधानस्य स्वयैव निरस्तत्वात् , अर्भवत्वात विधिः, मनुष्यसंबन्धान्गनुष्यधर्मः इति पूर्व- ययामेव क्रियाम्पको प्रतीचीदिगभिमुग्दावं लोरे. पक्षः । प्रत्यमुत्रा उदम्बा वा पृष्ठतः आदि प्राशु पहच्छा सिद्धम् , तादृशक्रियागतमेव मनुष्यप्रतीचीसंबन्ध पदानिनुतिष्ठन्ति मनु इत्यनुरादः । विधिोव व, गृहीत्वा स्तुत्युपपत्तेनातिरिक्त विध्यन्तरकल्पनं प्रमाणवत । प्रकरणानुग्रहाच ज्योतिष्टोमधर्म, । वाक्यपकरणानुग्रहाय ' उपरि हि' इत्यत्र तु देवाग्निहोबस्तावच्छेदेन उपरि- मोतियोमे मनुष्यप्रधाने दचिणाम्यापारे निदेश पक्ष: । मिन्नत्वात् वाक्याना आतिथ्ये निवेश: इत्यपर देवाग्निदोगराइसमिधारणानुवादेन उपरिमारिधिः । भनु- सर आप वियरकपमा अपरमाद, मतम् 1 भर्यवादोऽये प्रकरणानुग्रहाय । प्राचीन कोति' इत्यनेन विधिना एकवाक्यत्वस्य प्रत्यक्ष- मितवासवाच न विशिष्टोद्देशः इति वैषम्यम् । सिद्धत्वादिति सिद्धान्त.। मण्डन-'माचीनदास्तुतये प्रतीची। शा-'प्रतीची मनुष्या' इत्यत्र निषानाधिकरणवत् शंपर-दिग्षिमागो निवीववत् ।' ८. सर्वे पछा रचयितन्या: । 'यमजन्त' इति पुगकल्पन दित-पूर्ण-न-विदग्धाना समूलाध- पाआधो- पूर्वपुरुषाचरितत्वेन प्रशंसा गम्यते , तया च विधिलं | भाग-भवान-मयोचिता कामा नुतये अनुवादः । गम्यते इति विशेषाशहा ना निवर्वयितुं अधिकरणम् । पपिदिताधिकरणम् ! भा. ३४. २. .

·दिनद्वादशभिः दीक्षीयादिषु ॐ दिनद्वादशभिः प्रत्येकं दीक्षोपसमुन्याः साध्याः " दीक्षणीयाऽनिरेष सोमान्तं धारणीय: । संकर्ष. द्वादशाहे । भा. १९१४।५।१५-२२, ३।२।१०. ४ दिवरापरत्वेन संपासरशब्दस्य विश्वस्जामयने . दीक्षणीयाऽधिकरणम्। अनगुणविरोधन्यायः । सहस्रसेवासरे मनुष्याधिकारः । अधिकारशब्दे अधि- सत्या पर्वणि दीक्षा अपर्वणि । भा. १२१२१९/२९. करणम् । भा.६/११२५-४०. * दीक्षणीयाऽन्ते दीक्षितत्वसिद्धिः, दीक्षितधर्मा- * 'दिया संप्यासु 'कर्णस्थब्रह्मसून उदङ्मुखः । नुष्ठानम् । ज्योतिष्योमे दीक्षणीयेंष्टया इत्यत्राधिकरणम् । कुर्याम्मूगपुरीणे च रात्री चेहक्षिणामुगः ॥' इति कालनः भा. ५।३।११।२९-३१. वाचनिकव्यवस्थाविधिः । बाल, पृ. १८. दीक्षणीयाऽऽदयो भगः भमिष्टोगसंस्थं ज्योति- दीक्षणीया अश्वमेधे धातवीया इष्टिरेव । वि.] टोमं प्रकृत्य उक्ताः, में सर्वसंस्थम् । सस्थाऽधिकरणम् । १२ वर्णक २. * दीक्षणीपा ज्योतिष्टोमे 'आइ. भा. ३६४१६४१-४७ ३ दीक्षणीयाऽऽदयः पुरुष- वैष्णवगेकादशकपाल निर्वपेत् दीभिष्यमाणः'। भा. | संस्काराः फलप्रतिग्रहणयोग्यं पुरुषं कुर्वन्तो यागकार्य १२।२।९।२५, * दीक्षणीया पुरुषसंस्कारद्वारेणोपफरोति, वर्तमानास्तदर्थाः । टुप. ७॥३॥१४॥३६. दीक्षणीया- न भारमार्थतया । दीक्षास जननमाया उत्पत्तिवाक्येनैवान | ऽऽदीनि फर्माणि दर्शपूर्णमामप्रकृतिकानि ज्योतिष्टोमे । गम्पते । हुप् . १०११।२।४ पृ. १८०५. * दीक्षणीया भा. १०।।२।४. * दीक्षणीयाऽऽदीनां ज्योति- सानिचित्ये उखासमरणोत्तरम् । के. दीक्षणीयायाःोमागन्यात सोमविकृतिषु अतिदेशः । मोमयागवाधान्या- इप्टेर ते दीक्षितशब्दस्य प्रवृत्तिः स्यात् । भा. ५।३।११। धिकरणम् । सोम. ४।१११२. " दीक्षणीयाऽऽदिपु ३०, ५ दीक्षणीयायाः पूर्व सावित्रहोमाः उवासंभरणं अग्न्यन्वाधानं देवतापरिग्रहार्थमपि न कर्वयम् । अग्न्य. इष्टकाः पशुभ कर्तव्याः, तनो दीक्षणीया । सावित्रहोमवाधानशब्दे अधिकरणम् । भा. १२११११।२४-२८, न्यायः । ५२११११२२. . दीक्षणीयायाः माविक-दीक्षणीयाऽ:दिषु अन्याहार्य दक्षिणा सौमिक्या दक्षिणया चात् साक्षायामुपाशुपं प्राप्नोति । तचोदकेन वाध्यते । प्रसङ्गसिद्धा । सौमिकशिशान्यायः । १२११११६।३२, पाक् विष्कृतः प्रथमस्थानेन' मध्यमेनेडायाः' * दीक्षणीयाऽऽदिए मारण्याशनं सौमिकेन पयोजना दिना 'शेष तृतीयस्थानेन' इत्येतत् स्वरवैचियं चोदकपातम् । प्रसङ्गसिद्धम् । १२।२।१४।३०. * दीक्षणीयाऽऽरिए सत् ' अमीपोमीरात् इपाशुन्वेन बाध्यते ! ' यावला | आरम्भयीया न कियरे । टुप्. २०११।रा. . दीक्ष- वाचा कामयत' इत्यनेन दीक्षणीपाशब्दवाच्ये बाप-पीयाऽऽपिपु जागरणं दाशेपौर्णमासिक सौमिकेन दीक्षा. नियमो विधीयते । स दीक्षणोपाशः धानमा वर्तते कालीनजागरणेन ससिद्ध न भवति । जागरणन्याया। नाङ्गेषु । तस्मात् उपांशु बमनेषु प्रधानेषु (1) ' यावत्या | भा. १८१७, दीक्षणीयाऽऽदिषु दार्शिकानि- वाचा' इति । टुप्. ९।१।६।२५ पृ. १६६७-६८. समिन्धनं (अग्न्यन्वाधानम्) न कार्यम् । १२।१।१०। दीक्षणीयायां हादशमानं हिरण्य दक्षिणा दयेने । ११, दोक्षणीयाऽऽदिपु पनीसनान हौमिकेन प्रसङ्ग- भा. ८।१।९।१६, दीक्षणीयाया यावत्या वाचा कापयेत | सिद्धम् । १२।१२।१३।२९, दीक्षणोऽदिपु नावन्या अनुयात् । भर्य खरा दीक्षणीयाऽपूर्वप्रयुक्त, | गोपायनं 'श्रो प्रतपते' इत्यादिरूपं सौमिकमायणीया. न परमापूर्वप्रयुक्तः । ज्योतियोमे । वा ३।३।२।१ दिषु प्रागेन उपेतत्यात पुनर्नानुऐयम् । १२।१।११॥ पृ. ८१२. • दीशपी पाया स्परः ( उच्चापचयनिः )| २०-२३, . दीक्षणीयाऽऽदिषु शेषभवः ऋविनिमः अनापूर्यप्रयुक्तः । दीक्षणीशवाइ निपान्यायः । भा. 31१1प्रतिपन्यर्थ. कर्न-यः १२|१११७१३३-३४, दीक्षणीपा- २१२-३ वर्णक २. उदिपु शेपमधः यजमानेन कर्वन्ध एक रा५३१ - श्री ·. दीक्षणीयादिषु २१०४ दीक्षणीयावानियमन्यायः -३२, " दीक्षमीयाऽऽदिषु होतुर्वरण सौमिन प्रसन्न माप्यम् -- तेन वन दीक्षणीयादिना , यसाद सिद्ध न भवति । १२११८०३५-४१. परमापूर्वस्य संबन्धः, तस्मात् परमापूर्वमेवंजातीयरेन ७ दीक्षणीयाऽऽदिपरिसाम्नां दीक्षणीयादिप्रयोगा- धन धर्मवत् । मादायशप्रयुतमे जातीयक धर्म- नन्तर्गतलेऽपि अमीलोमीयप्राचीनत्वाविशेषात् उपासुता । | जातम् । वथा श्रुतिः शब्दो भवति । इनरस्मिन् पर्छ मु.पृ. ११८३. PNणा स्यात् । न च प्रापणीयाऽऽयपूर्व निष्पयोजनम् । दीक्षणीयाऽऽदिविती अन्वारमणीयायाः स्पोतियोमन्य हि तदुपकारकम् । न च तदिना एवं. पाध. | आरम्भणीयायाः इत्यप्राधिकरणम् । भा. १०1/ जावीयकैन धर्मेण प्रापणीयाऽऽयपूर्व सिद्धम् । अवहन्ति- १२. पिपिवत् । यदुन्यते, विनैव धर्मेण तदपूर्व भविष्यतीति । दीक्षणीयेष्टिः अस्थियशे मुताधिकारपक्षे लुप्यते सन 1 सुवः सपि हि अपूर्व शन्दादेवावगम्पते (कृयाचिन्ता ) 1 वि १०१११८, दीक्षणीयेष्टया | अस्तीति न प्राक् शन्दादन्येन प्रमाणेन उपहल्यायते । दीवासिद्धिः, दण्डमेरालाइ दिकं तु दीशाऽमिन्यचकम् । एवंजातीयफे च शब्दप्रमाणके यत् मान्द आइ, वदस्माकं ५।३।११, ७ दीक्षणीयेटयादयः इश्यः ज्योतिधोमे | प्रमाणम् । शन्दश्च मायणीयाऽऽद्यपूर्वस्य उपकारकमिम अहम, योनियोमपकरणे उपदिशावात् । सोमयागा: । धर्ममाइ, न परमापूर्वस्य , पचनप्रामाण्यात् । एवं च आ- प्रभानम्।४।४।१२, परमापूर्वनिपते: अजरमविनाशि नात्र धर्मः प्रतिधितः, . दीक्षणीयादिनकृत्यान्ते परमाविमोचनादिक न पग्मापूर्व सक्रमिष्यति । एवमपि प्रयोजनसमर्थम् । कार्य अमिययने । माट्ट ५२।१२. तस्मादेवंजातीयक धर्मजात अनापूर्वप्रयुक्तमेवेति । कि - दीक्षणीयावानियमन्याय.। स्वरनियमः ।।। भवति मयोजनमितर सिमितरस्मिन् वा पक्षे इति ? मंकारे युज्यमानानां तादथ्योत् नप्रयुक्तं । उच्यते । भश्वमेघे समाम्नायते, धातवीया मनतीति । स्यात् । ९।१२।२ वर्णकं २॥ यदि परगापूर्वप्रयुक्त एवं नावीयको धर्गः, सप्तस्योप- माप्यम्-- एवं वा अस्ति ज्योतिष्टोमः । तदं । कारविशेष निबद्ध इति दन्कायर्यापनाया पातवीयाया समानायते । थावत्या गचा कामयेत, तापत्या दीक्षणी भनिष्पति । भप भामावैष्णवा पूर्वप्रयुक्त, ततो यायामनुयात् । म प्रायणीयायाम, मन्द्रतरमा नेदमायावैष्णवापूर्वमिनि तत्र घातवीगाड न देन या , उपाशुपयासु' इति । तत्रायमय सापयिक कि घमेण समन्मयते इति । परमापूर्वप्रयुक्ता एते धर्मा , उन दीक्षणीयायपूर्वप्रयुक्ता टुप्-तैन स्वयंन ..तदर्थ यात्।' ३॥ दीक्षणीया- इति । * प्राप्तम् । परमापूर्वसंस्कारे दीक्षणीयाऽऽद्यपूर्वे । अर्थेन यो धर्मः प्रयुक्तः रन परमापूर्वपशुफः (फिना युपमानणास्य धर्मस्य परमापूर्वार्थत्वात् दोधणीयाs5- स्वापूर्वप्रयुक्तः) । कुतः । दीशपोशा आमीयमपूर्व दीना परमापूर्वार्यतैव स्यात् । परमापूर्व हि फरपत् । | रचयति , न धर्माणा सेगन्धा (तदनिामे मारणा- यत् तम्यनयाऽभिमबध्यते , तदेव घरभिमचथ्यते, | मवात् ) । सिन् पक्षे लक्षौर (केवला, न नक्षित नागापूर्वम् । निष्प्रोजन हि तदिति । नगा)। यदा तु ( शितं ) दीवणीधाऽपूर्व परमापूर्व दुप्- स्किार दोशणीशल्ये यो धर्म, क्षयनि सदा लक्षितलक्षणया धर्माशा संबन्धः । (यदि परमापूर्वयुक्तः (न सस्पयुक्त ) दुनः ! परमा- सिद्धान्तेऽपि त्यणा, कथ सहि भाग्ये श्रुत्यभिधानम् ? पूर्वपयुक्त्वात् दीक्षणीयाया , स्वयं निपल्यात् । अच आह-) तसात् गा श्रुति प्रवीति ( भाग्य- तेन त्वर्थेन यतस्य संयोगान् धर्मसंबन्धकार.) रूक्षितल्चमा पेशवा ( सनिष्टयर्थ वात )। म्नस्माद् यज्ञप्रयुक्तं स्यात् संस्थारम्य तदर्थत्यान् । अथका ( दीवणीयाऽऽख्य ) म संबन्धान गरिन (ोतिशेमम् ) शक्नोति लक्षयितुम् । तेन अहि- . ।

·अरण्येव :]। - दीक्षणीयावानियमन्यायः २१०५ दीक्षणीयावानियमन्यायः संबन्धे लश्चणा भङ्ग बन्धे तु अतिः (अद्भिर्मबन्धे | मिसः ) । मह ( द्वारम् ) नास्ति । तस्मात् नास्ति विवक्षित लक्षितेन अहिना नदपूर्ण लक्षमितव्यम् , अहा- (पूर्नपो ) पानिपमः । पूर्वसंबन्ये तु श्रुतव दीक्षीयया स्वापूर्वलक्षणा । तदनेन ननु भनेन यायेन नीवारेषु प्रोक्षणं न प्राप्नोति प्रकारेण पूर्वपक्षे ललितन्क्षणा', सिद्धान्ते तु लक्षणा (आमावैष्णनपदं ययाभुतं मन्वानस्य चोयम् )। उच्यते । इत्येतदेव प्रतिपादिनम्) ' अया' इत्यादिग्रन्थः सत्यं विशिष्ट दार (बीहयः ) प्रोक्षणस्य । इयांस्तु लिलितप्टीकाया नास्ति । तन्त्ररने तु व्याख्यानत्वात् ) ( नीवारपातम्ययोः ) विशेषः, बीहयो दृष्टेन (तण्डुल- निवृत्या अपूर्वस्य ) उपकुर्वन्ति , नीवाराश्च त कार्य : पूर्वपक्षे धालण्या दीक्षणीपा गयति' इति आमा प्रत्यक्षतः साधयन्तो यन्ते । नत्र तकार्यापन्या धर्म- वै-कार्यापत्या (धातन्या ) नद्धगर्युज्यते यथा नीबारा: प्राप्तियुक्ता । इह तु ( दीक्षणीयायाम् ) अदृष्ट द्वारम् पोषणेन (युज्यन्ते) । सिद्धान्ते तु आयानैष्णवापूर्वप्रयुक्ता (अपूर्नम् ) तस्मिन् कार्ये वैधातम्या वर्तते इति नास्ति धर्माः मेवातबीयाया च अपूर्वान्तरम् । २ चापूर्वान्तरं प्रमाणम् । अथवा दूरादेवेदं भ्रष्टं प्रपोजनम् । (कथा १) भपूर्वान्तरधर्मान् गृह्णाति । (भाष्योक्तं प्रयोजनमाक्षिपति-) धातघीया यादृशी एषोपन्ना . तादृशी एस (अश्वमेधे अनुपपन्नमिदं प्रयोजनम् । ( कथम् ? ) 'धातवीया | दीक्षणीयावेन) चोद्यते , भातवीयानाम्देन सेर विपरि- दीक्षीया भवति' इति सामानाधिकरप्यम् (अनयोः)। वर्तते । आरशतामावात् कर्मान्तरमपि न ( भवनि ) । तत्र यदि मुख्यवृत्ते वैणि पदे गृह्येयाता (ततः) सामाना- | तस्मान् याहगी वत्र विशाता , ताशी (एव) अन्न धिकरण्प नोपपयते । तस्मात् एकमय गौण पदम्, अन्यत् ( कन्या ) । यद्यपि च कर्मान्तरं स्यात् नयापि नाम्ना मुख्पम् । तत्र प्रायम्यात् अविरोधाच धातव्यापदं धर्मान ग्रहीयात् , म चौदनैति । मुरगम, दीक्षणीयापदं तु (जन्यावान् सैज्ञात विरोध च) शा~'फलवत् परमापूर्व तच्छेपत्वं ततो भवेत्। आत्मीयं कलपकार लक्षयति । तस्मिन् लक्षिते धानव्या सापूर्व मतुशेपवान्न खयं फलयद् यतः ।। विधीयते (धात या दीक्षणीयाकार्यकारिणी भवतीनि) 1 ) फलपच्छेपता युक्ता न तु निष्फलोपना । तस्मात् सा (च) विधीयमाना तत्कापिरत्वात् तद्धर्मान् लभते । धन्साधने' रूपे स्वरभेदो विधीयते ।।' उच्यते । सिद्धान्तेऽपि यमा सलेबाली यूपकार्ये विधीयमाना । 'एवमाश्रीयमाणे हि भवेत् लक्षितलक्षणा । खापूर्वे समर्मान (अञ्जनादीन् ) उभने । नसात् उभयोः पक्षयोः लक्षणामा तन्मात् तच्छेपता वरम् ॥' तुझ्या धर्मातिरिति । अयोध्येत वातम्या दीभणीश मोम- पूर्वत्र हन्तिपिष्यर्थत्वे आनर्थक्याद भवति । इम्पनेन वानीयापा: यत् कार्यग, तत् निवार्य | प्रोक्षणस्य अपूर्थार्थत्यवत् इहालि निष्फलदीक्षणीगाऽपूर्वा- दीक्षणीयाकार्य ( तस्या ) विधीयते । सच (दीशणीया- | यवे आनपान फल्बजायोतिष्ठोमापर्यत्वं इयुस्थिते; कार्यम् ) आत्मीयैरेय ( यथासिदः) धर्गः आत्मीपेन । संगतिः। सूत्रं मम्फारशब्देन दीक्षारूपो यजमानसंस्कारों चापूर्वेग धातन्या माधयिष्यति , न दीक्षणीयाधार विवक्षितः , तच्छन्वेन च परमापर्व विवक्षितम् । ग्रहीयति सिद्धान्तबादिनः । ( एतत् दूषयति-) पूर्व- वि- 'मन्द्रादिकमपूर्वाय परापावान्तराम था। पशेऽपि यदि दीक्षणीयाकार्ये ( यथासिदे) वैशातवी फलदायो, नो ममवासणा तु विशिष्यने ।' धतेत , तया सति आ मीयरेव धर्म: नकार्य साधयिष्यति भाट्ट-- एवं वा । एव तावदुद्देश्यस्यम्पे आनर्थस्य- असिसघर्मक वात् । अपने वतने ( दीक्षणीयाकार्य प्राक्त्या अर्वसाधन क्लाणयुक्तम् । तम प्रधानजन्या. धातवीया, दा) मतरी मामीया एवं धर्माता पूर्वमेव लक्षाने उताशजन्यमपीति चिन्तायाम् , यत्र नावन अपि च परमापूर्वप्रमुक्तायामपि बानियमम्य प्रती अपधावपेपणादौ न श्रीयादिजन्य मध्ये अपूर्वान्तरम्, तत्र आमाण्मयो विशिष्टं दारमतु ( आमावैष्णयापून | प्रदानजन्योत्पत्यपूर्वसाधनत्वाम्ममा अविवादैव ! यत्र तु मी.को. २६४ ·- । दीक्षणीगावाइनियान्यायः २१०६ दीक्षीयापानियमन्यायेत মgথমবার মাজীবি ঘনত্য | যমুনায়ন বিষনৰ ঘমাক গ্লানিংই दृष्टमस्ति , तत्रापि तदङ्गानामुत्एकनादीनां 'पावसा पाचा स्थानास्पति देशासनिः । कामयत ताक्या दीक्षणो यायामनुन्यात् इत्यादीनां च मण्डन- 'वाचा स्वरविधिमयुक्तः।३. स्वराणो दर्शपूर्णमासज्योनियोमागुपरमपूर्वसाधनस्वागया यांकर- दीक्षणीयाङ्गता खरे।'८. तदर्थ त्वमेव । न तु प्रोगदावशीयाऽऽदिजन्यौपायपूर्या- • न चात्र दीक्षणीयावानियमन्यायः । दीश्च- पवम् , सस्मिन्नपि फवसामावेन अनक्यापते. । इति । पीपा हि से निपयोरकारकावेऽपि न ज्योतियोमोत्पापपूर्व- प्राप्ते , साचाफयावामावेऽपि परपरया अमियत् पलक- बनिस, तथात्वे ज्योतिटोमाल्पाचन प्राधान्यापनः । चोपपते; अङ्गापूर्वागामपि अनिर्धातोपायवैन साहामावे | किन्तु स्वापूर्वदारेण उत्पत्यपूर्वमपादनानुकूलज्योतिष्टोम- निम्पो प्रमागाभावात् अनापूर्वस्वरूपेऽपि भानर्थक्या- पत्तिग्यासंपादनार्या इत्युचम् । अतश्च दीधणीयापदे मावा तसाधनलल्यणायाम नाकामावात् प्रधाना | स्वापूर्वादिद्वारा ज्योतिटोमोत्पश्यपूर्वयोजकत्वस्य पारण. पूर्वापचयादिनाऽपि च अनापूर्माणामारीप्रसङ्ग परिहारार्थ पारणत्यापपर्यायस्य स्वाया रचितलचणाऽऽद्यापतेः द्वारचन्य मावश्यकावेन तदर्यतये नरपती प्रधानापूर्व-न सा आश्रिता । प्रवे तु यागम्य स्वर्ग साधनावान्यथा. पतिगमने प्रमाणाभावात् लक्षितलगाप्रसङ्गाच नुरपया द्वारग्वेन कसित उपत्यपूर्व पतीव परमापूर्व सटिन्युपस्थितवीचणीयाऽऽयपूर्वाधनत्वमेव दीक्षणीया- प्रन्यपि सापन वाविशेषात् उपापपूर्व अतन्मीसत्य प्रधान- ऽऽतिपदेलंश्यते इति वे धर्मास्व प्रयुक्ता एव । अत एव | स्वेन नापूर्वसाधनवरा बाधाभाषः । यौ, ३।११ आरादपकारकागाना अमिक्रमणयूपादीना प्रयाजदेवादि-|४८ पृ. १४५. • यूपस्य त साप्पपरवपूर्वस्य या रात- चन्यापूवमेव । न । दज्योतिष्टोमाद्यपूर्वार्थम्, | दशार्ग नवं विनापि प्रकृतौ तन्मिद्विदर्शनात् तस्वरूपे. मन्यव हितापूर्वेऽपि पानर्थक्यामावात् । ऽपि आनर्थसपने. दक्षिणीयारानियमं बाधित्या | लक्षितलक्षण या अविकारात्यप्रकरणसक्वेन यूपशब्देन प्रयोजनं-ज्योतिष्ठोमानगभूतपमुपु मैय्यादिद्रग्यवेषु नाजपैयापूर्वसंवन्धितौर यूपमिछम्य लक्षणात् वाजपेया. उपाकरणादीनामूहामावान् अरणं पूर्वपशे , पोलिटोमा- पूर्वप्रयुक्त सिदि. । इति द्विान्ठे । को. ३।१०।१८ पूर्वखानापन्नापूमावेन प्राकृतकार्याभावात् । सिद्धान्ते दीक्षणीयावानियमन्यायेन तत्त. तु ऊरः दल द्रष्टव्यम् । एव देवनानतिदेयोऽth | संस्कारसमूहमयुका एव तत्तद्धर्माः इति न प्रकृती पूर्वपक्षे प्रयोनामनुएंधेयम् । यच भाप्यारेण भव- (ममिष्टोमेसाकर्यम् । माह. ९।२।१४, एक साग भेधे 'धातषीया दीक्षणीवा मति' इति बचनेन पेनिशे पयोमा गायति । इन्यादेः दीक्षणीया- दीक्षणीवाकार्य यजमानमस्कारे विहिताया अंधातवीयायां वानियमन्यायेन मानतत्तास्तोत्रीय मेव उदशेन पूनमछे रीक्षणोपाधप्राप्तिः, विद्वान्ते तु प्रसिद्धपान । प्राकृते अपवृत्तेः । ९४२१७ वर्णकै २, • गुगामिघान- वीपाया धर्मा एवेति प्रपोजनमुक्त तन्न , पूर्वपक्षवत् अन्यस्यापूर्वस्थ एकमेव अमिष्टोमस्तोत्रे चगनादी घ सिद्धान्तेऽपि स्थानापनी बावाभावात् । यदि तु उपयोगात धर्माणा च मीत्याहीना गिराकारगुणानि. सानास्पतिदेशापेश्चया विविधानिदेशवानि बचावाय धानमन्यावान्तगपूर्वप्रयुक्तस्यैव दीक्षणीयावानिपमन्यायेन अष्टमे शापितयार नामातिदेशेन प्रसिद्धत्रयातबीयाया अौकारात् । ९१८, ग्रहधर्माणा ग्रह स्वरूपे पान. धर्मा एपेत्यापाइयत तत् पूर्वपक्षेऽपि तुल्यम् । वन्नुवन्तु क्यामती प्रहयागामाठापूर्व साधनत्यमेन ग्रहपदेन नेयं त्रैषादवीया प्रसिद्धघातकी यातः कर्मावरम्, सत्यपि रश्पने दीवनीमापानिपमन्यापेन, न तु ज्योनिष्टोमा- मनुपादेवगुगोगे आरतसामानापिकासाभावात् । पूर्वसाधनारम् । इति पूर्वप । २०६६११. ० यार उप- माः मरिझापाः अधर्मकाया र पातीयायाः | स्थानस्य अदृष्टायां स्यात् तदा तन्मन्त्रस्यारि प्रा. - ·ॐ दीक्षणीयावालियभन्यायेन २१०७ दीक्षाऽऽहुतिमन्त्राणां मन्नवत् उपस्थानजन्यादृष्टार्थत्वमेव दीक्षणीयावानियम- 1 ५.१५-२२, * दीक्षाः प्रधानार्था । दीयादक्षिणन्यायः । न्यायेन भवेत् , तस्य तु अभिधानमन्कस्य ( मन्त्रस्य ) | १७।५।११-२२. . करिश्यमाणमण्डपवृत्तिपदार्थानुष्ठानोपयोगित्तया दृष्टार्थत्वात् दीक्षायाः एकवपक्षे एका दीक्षा तिस उपसदः अवपानमन्वदेव नमन्त्रस्य अन्यपूर्वार्थत्वमावश्यकम् । पञ्चमे दिने मुन्यानिवपक्षे निस्रो दीक्षाः तिस्र उप- को. ३१२८२३ पृ. २६७, यद्यपि प्रकृतायाः अक्षः ससमे दिने सुस्पा । चतुष्टयपो-वतस्रो दीक्षा: ('अम आ याहि ' इति आमेय्या: ऋचः स्तोत्रादिवाक्येषु तिन उपसदः अमे दिने मुत्या । के. * दीक्षायाः स्वानन्येण अपूर्वार्धवाशिः, तथापि तस्याः दीवणीया- फलीभूतयमनियमपरिग्रहोपयोगिदीक्षितत्वज्ञानजनकतयैव वाइनियमन्यायेन म्तोवजन्यापूर्वार्थ वस्यैव क्लसे: । | बीक्षणीयाऽथत्वं दीक्षाऽर्थत्वमेव वा भगीकर्तुमुचितम् । पूर्वपक्षः । ३।२।८।२१ पृ. २६३, * सरदशानिरज भाट्ट. ५।३।११. * दीक्षाणां उन्मोचनाथों हिं अव- वाजपेयोदेशेन विधीयते ...अन्यथा हि दीक्षणीयाबाट भूयः । भा. ६५।१।४२. दीक्षाणा उपसदा न नियमन्यायेन पश्यपूर्वार्थत्वं यूपमात्रार्थत्वं आपात स्वस्थान विद्या प्रयोगो द्वादशाहे । टुप्. ११।४।५।१८. इति वाजपेयान त्यात बाधापत्तिः । इति पूर्वपक्षे । को दीक्षाणा द्वादशत्वपक्षः एव द्वादशाहे नियतः । तम १।९।१८ . १८८, * 'समानयते जुदामोपमृतम् च द्वादश दीशाः , द्वादशोपधदः, द्वादश गुत्याश्चेति । प्रयाजशेषेण हवींष्यभिधारयनि ' । अत्र हि दीश. 'घशिदो वा एष , यद् द्वादशाहः' । वि.६।५।९. भीयाचा नियमन्यायेन प्रधानसमावोगात् अगापिकार • दीक्षाणा द्वादशाहे क्रमविशेषनियमः । भा. ५.२॥ स्यैव तात्पर्यपादकत्वमावश्यकम् । ३।१।१०।२० पृ. ११ वर्णक ३. + दीक्षायां मुष्टीकरण सर्वाङ्गम् । तेन १९५. ॥ उद्देश्य नागस्य स्वरूपे आनर्थक्य प्रसक्ते माग- ] हन्तचाप निवार्यते । वि. ३।१।१४. दीक्षामु अमी. जन्यापूर्वसद्भा प्रमाणाभावात् दीक्षणीयावानियम- | बोमीययूपमात्रस्य प्रतिकर्षः, न तु मोऽर्वाचीनानामपि न्यायासंभवेन भागसबन्धियशजन्यपरमापूर्वसाधन-वमेव | शौमिकानामनीषोमप्रणयनादीनाम् । भा. ५।१।१४।२७, भागनिछं लक्ष्यते इति परमापूर्वमगुरु उपाशुपम् । की दीक्षासु यूपमात्रापकर्षः । यूपकर्मन्यायः । ५/११४/ भाई. ९/११६. १७, दीक्षामु विनिर्देशो भवति, इदं करयर्थम्, हद भशार्थम, इदमानमनायेति । ६१७७१३. दीवासु दीक्षा अपर्वणि कर्नन्या मुल्या पर्वणि । अजगुग-सोमयसमीपे अनिघोमीय; पशुः समासायते । का. विरोधन्यापः । भा. ११२१९१२५, . दीक्षा गबा. मपनस्य माया पौर्णमास्याः पुरस्ताञ्चतुरहे । ६।५।९। ३०-३७, * दीक्षा च व्रतानि । १०२१८४९. * दीक्षा दीक्षाऽर्थाभ्यङ्गे ज्योतिष्टोमें नवनीतं ग्रायम् । दीक्षणीयेष्टया सपन्नः संस्कारः । वि. ६५८४ दीक्षा शस्तुतये च 'घृतं देवानाम् , मा पितृणाम् , निष्पक यमनियमनतविषधर्मकल्पः । व्रतशब्देन ब्रह्मचर्यादिः मनुष्पाणाम् ' अत्यनुवादः । वि. २७. विवक्षितः । सोम. १०२।१८. * दीक्षाः गवामयने दीक्षाऽऽवेदन आप्रयंव मोतिष्टोमे । वा. द्वादश , 'द्वाभ्य रनमायद्यति' इत्यादिना पणा दीक्षा- ३३९११४१२४. युग्मान। उपन्यरत वात् । वि. ८/११., दीशा: तिमा * दीआऽऽहुतय, प्राकृयो वैऋत्यश्च । तासा मोनिष्टोमे । भा. ३१७१५।११, दीक्षा; द्वादशाहे समुपः कर्त-गा, नयने । तत्र प्राकृत्यः पद 'आकृत्य तन्त्रैण कर्मयोगात् पृथक्षाललात् । ( पारी दादा गुजेऽाये स्वाहा' इत्यादयः । वैत्यश्च 'आर्तिमान अहमु दीक्षादादा कृमा ततः सुगाऽऽरम्भः इत्यर्य.)। प्रयुजं स्वाहा' इत्यादयः । भा. १०३।४।२३-२९, १११११०।२१, दीवाः द्वादशाहे द्वावर १११ दीक्षाऽऽहुतिमन्त्राणां अनिचयनमकरणे भुताना प .

·दीक्षोत्कर्षे. २१०८ दीक्षाकालय . 1 सौमिकीचाऽऽहुतिमन्त्रः समुचयः । यमिचयनप्रकरणे | वा दौश्चिरस्य श्रुतः । अवभो च कृते दीशामुक्तिः । इत्यत्राधिकरणम् । १०१३।०२३-२९, तयदा देवादिना कारणेन संध्यात: पूर्व निपमाणावभृथस दीक्षोत्कर्षे अग्निहोनादीनामपि उत्कर्षः।। उत्क्यः, नदा कालेऽग्रिहोत्रं वर्तन्यमेव । यावन्तं कालं दीक्षाकालाय शिष्टत्वाइतिक्रमे नियतानागनु शास्त्रामोन दीक्षाऽनुचि, तावाकालम् 'न जोति' त्कर्षः प्राप्तकालयात १६५६१०१६८॥ इति नाप्रतिषेधशावावधारणात् । इति पाने, काल- भाप्यम- इद भूयते , 'तसाद्दीक्षितो न ददाति, लवणायां प्रमापामावान् दीक्षेव निषेधावधिः । तस्याथ न पचति, न होति' इति । ज्योतिष्टोमे समामन्ति अनिवृत्तपान कर्तवमेवामिहोनादि । ११. "तिस्रो दीक्षाः' इत्येवमादि । यदि तु देवात्मानुराधा मण्डन- 'पारही निषिद्धानि ।।११. प्रतिमात् दीक्षावाला उत्कृष्यते , तत्र सदेहः किं दान शंकर- दीक्षितौ वभ्यानपि ।' ११. होमामानामुरवः, न नेति । किं प्राप्तम् १ अनुकपः। • दामोत्कय जोतियोमे अभ्योत्कग देवाशाते , नियता हि दानहोमपाकाः ‘यावचीवमग्निहोत्रं जुहोति' | तावति काले अमिदोत्रहोपलोप: स्यात् । होमनिषादेव इत्येवमादिभिः भ्रुतिमिः । तेषामाबादः, येषामु च सुप्तहोमानां प्रतितोमा न वतन्या: । वि. ६५।१२. या जोतिशेमो विहिता, aria अहानि मुक्ता दीसोन्मोचनार्थः अवभृया भा.१३४।२०, अन्येषा.मु कर्तव्या. 1 ज्योतिष्टोमविधानकालान् परत. • दीक्षोन्मोचनवचनं नक्तमस्थापनम्य अर्थवादः । अपतिविदाः । तस्मात् कन्या: । प्रातो है तेषां वरुमपाशाभ्यो वा एषोऽभिधीयते (अभिधानं बन्धनम्) कालः इति । यो दीक्षितः । अहोराने ३ वरणाशी । यद् रिवा उत्कर्पो या. दीक्षितत्वादविशिष्टं हि कारणम् । संस्थापयेत् (पर्श समापयेत् ) अनुन्मुक्तो परुगामाया ३९॥ स्यात् । नक्तं संस्थाप्यः । वणगशाम्पामेवोन्मुच्यते , भाष्यम्- वाशदात् पो विपरिवर्तते । यदुकं भारमनः अहिंसाये । इति । ९।११८३१, गामुकर्ष इति , नेतदेवम् । उपन्याः । कुतः । • दीक्षोपक्रमदिनमारभ्य पश्मे ससमेऽटमे या दीक्षितवान् । दीरितम्य ते प्रनिविदाः, न दीक्षिा दिने मुन्या भवति । ततोऽवभयेन दीक्षा नियमनिवृत्तिः । यस्मिन्काले । ला हि एवं स्यात् । यथा न वर्ष उमः, वि.६५११. तथा भुतिः कारणम् । प्राक् चायादयं दीक्षित दोशोपसमुन्याना प्रत्येक दादा दिवसाध्यन्वं एव । भविशिष्टं हि कारणम् । यदेव पोतिरोमविधान• दादमाहे । मा. १४५१७-२५. फाले, तदेव अतिक्रान्तेऽपि । उभयत्र दि दीक्षित हि दीशालय शिष्टत्यादतिकमे नियवाना- कारणम् । तमातेपामु र इति । (मनुरूपः प्रातकालत्यात् । ६।५।११३८ । सोम-दीक्षाप्रमशागतरिचारानन्तर पदय दीधा ज्योतिष्टोमे 'तिसो दीक्षाः' इत्यादि उनम् , परिमाण निरूपितम्, विचारात संगनिः । सूनार्धातु- 'दीक्षितो न ददाति , न पोति, न पची' इति दीशसभ्य निपेशारा शिटवार नालीरीशा-चोत्तम् । भरमयन्तं च दीक्षित दम् । परि दीया. कातिकमे निवतामाममिहोत्रादीना मातकाल वात् कालस्य क्यापित् पारणात् पतिः स्यात् तदा विचारः। भनुरूपः इति । दशावालस्य दोडा काल: दीयाकाल दशापार: चि-कुतोऽपत्रमयोक यादग्निहोत्रा एवं काल: यम्य दानहोमराहस्य सः दीपाकाः । या,ssasali निश, मां दीशाऽनुतनात् ।। ११. उत्तापदीयोऽन समामे । दीशाकार रामानशालानामेय भाह--सोमे 'दीशितो न नि' स्यादिना टानोमानI Aपिशवेन शिष्टवान् , वेषां निस्स पुरानामनिहोत्रादीनां अन्वयेन पयंदाहः प्रविश विहिउन्लान इत्यथैः । भतिकमे दीशाणा सा भति- । .

·" दीक्षाकालस्य २१०९ दीक्षादक्षिणन्यायः को वृद्धौ सत्यामपि नियतानी नित्याना अग्निहोत्रहोमा- समाहार: दीक्षादक्षिणम् ! तत् मधानस्यैव स्यात् । 'दीचा: दीना मनुष्कर्षः उत्कर्षो न कर्तन्यः, किन्तु अवभृयात् । योमम्य । दक्षिणाः सोमस्य' इति वचनात् । अन हि प्रागपि नियता होमादयः कर्तन्या: । नेषां प्राप्तकाललात् । पामेन प्रधानस्य सोमस्यैव दीपादक्षिणमुक्तम् । अवर्धितो यानान् वास्तयो दीखायाः काल, वसिन् निवृत्तिदर्शनाय । १२ ॥ समासे होमादीना अनुष्ठानस्य कारः प्राप्तो भवति । सिद्धान्ते हेवन्तरार्थे सूत्रम् । 'अध्वर्यो यत् पशुना- तसात् दीक्षाकालोकर्वेऽपि होमादीना नियनाना उकयों याक्षी. अथ काऽस्य दीक्षेति , यत् पदोनार नोति न कार्यः इति पूनः पक्षः। | साम्प दीशा' इति निन्द्धतशी पोटदोगेन दीशा- उत्कपों वा दीक्षिनवादविशिष्टं हि कारणम् । नुपई बदन वस्तुतः दीक्षाया अबासि दर्शयति । एवं ३९॥ दीक्षायाः निवृत्ते. दर्शनात् अनेषु न दीक्षादक्षिणं इति पूर्वपदं स्त्रेण मान वाशब्देन निरस्य सिद्धान्तमाह । सिध्यति । तस्मात् प्रधानस्यैव । दीक्षाणा कालस्योत्करें होमादिनिषेधकारस्यापि उत्कर्षः अन सुधा-- पटोतुमध्यकेण होमेन निन्दपनी कार्यः । मुख्यदीक्षाकाळम्य अविवृद्धस्य समाप्तायपि दीशानुपहो: दीक्षाननुशानाख्यनिवृत्तिदर्शनात् सनिस्पे अपभूथपर्यन्तं यजमानस्य दीक्षित वात् दीक्षितकर्नुकस्य च देक्षागत्यात् तद्रिकारे निस्दपशो दीमाप्राप्त: न होमादेनिषिद्धयात् । तथा च होमादिनिषेधकारण तनिवृत्तिदर्शनायोगात् न सर्वथा दीक्षा इति । के. दीक्षितत्व दि यस्मात् अविशि समानगेय दीझाकालस्य दीक्षादक्षिणयोः प्रधानमानार्थता प्रयोतिष्टोमे । विमृद्धौ भविौ पा । तम्मान दीधो-नर्षे होमादि- भा. ३७५४११-१२ पृ. १०८२. निषेधम्यापि उत्कर्षः इनि सिद्धान्तः । के. * अझैः सह प्रधानानां सामानामामान विधचिन्ता- दीक्षाकाले अशीषोमीयपशुयूपच्छेदमात्रस्य अप- रूपवाद न्यायाधीनत्वेन च यननाधीनदीक्षादक्षिणा- कलन तु तदन्साद्गसमूहस्य । वि. ५११४. चिन्तालमण्यात् । सु. ३५ ४.८. दीक्षादक्षिणन्यायः । क्योतिष्टोमे दीमा दक्षिणाश्च ७ दीक्षाकालोत्कर्षे अग्निहोत्रादीनानाकर्षः । मा. प्रधानार्या एव ।। ६५।११३८-३९. दीक्षादक्षिणं तु वचनात् प्रधानस्य । ३१७५॥ * दीक्षाकमा समे औनः | भा. ५॥११॥१. • दीनाक्रमपर याक्यम् ' अध्वर्युहपति दीधयित्वा' भाप्यम् - ज्योतिष्टोमे दीक्षाः भूयन्ते 'तिसो इति । या. २. १५२५, दीक्षाः' इति । तथा दक्षिणाः श्रूपन्ते ' तस्य द्वादशशन * दीक्षाहणार्थी दीक्षणीयेष्टिः। भा. १०२) | दक्षिणा' इति । तर संदेहः कि दीक्षादचिमङ्गप्रधानार्थम् , १८४९. उन प्रधानायमिति । कि प्राप्तम् । पुरुषाणामामधा- दीक्षातः पूर्वमपि प्राजापत्यपशोः परस्तात् अपि नार्यःवात् दीक्षादधिणस्य अङ्गप्रधानाधतेति । एवं प्राप्ते, चयनेष्टकाकरणकाल । संकर्य. २१२९ त्रूमः । दीक्षादक्षिण प्रधानस्य । कुतः ? यवनात् । दीनादक्षिणं नु वचनान् प्रधानस । ३७ वचनं हि भवति । 'दीक्षा सोपए, 'दक्षिणा: सोमस्य'ति । नहि पचनस्यानिभारो नाम कचित् । ज्योतिष्टो लिखो श्रीशा द्वादशशत ( ११२) तस्मान् दीक्षादक्षिणं यचनात् सोगस्येति । दक्षिगा चोला । ता इयमपि कि अङ्गप्रधानार्थम् , उत वा-- 'पसंयोगानु स्वामियुक्त प्रधानस्य ' (श प्रघानार्थमेवेति विचारे अङ्गप्रधानार्य इनि पूर्वपक्ष उ सूर्य | ७२६) इयनेनैव गतार्थ वात् दीधाणा अनुदाहरण• गृहीत्वा तमिरासायी तुशब्दः । दीक्षाय दक्षिणा तास लम् । अन्ये तु समर्थयन्ते सत्पु सोगकयारिमु धीक्षिन- का ·- . दीक्षादक्षिणन्यायः २१२० दीक्षादक्षिणन्यायः पदेन विनियोगो हसते । दीपाश दीक्षितापसिद्धपः । श्याम्यानात् संगतिः । प्रयोजन- निस्दपारादी । तप दीरिता उपादीयमानत्वात् तव गुणवेन त्यवृत्ती एन ।' विक्षितम् । मनः अनुप्रधानायेंत्यप्रसक्तिः । दक्षिणानां नि-- 'दीया इश्चिणा तु शतं दादभिर्युनम् । अभिगानमनार्थत्वात् , भानमनम्य च साहायोपा-यामुत मुरण्या , पोमध्ये युत्ति भवात् ।। मुग्याट्ग- दिल्या प्रयोगार्थना । तस्मात् चिकीन्यायेन (३॥ दया, मैवं पारंपविम्वना । वचनम्य न युक्तासः ३०) सासम वानप्रयोगविषय-वमिति समितिः। प्रधानार्थमिदं स्थितम् ॥' ( याशिराचारेण न्यायं पोबलयति-) अपिच माह-योतिष्योमे दीशा ' दण्डेन यजमान दोध- प्रत्यमेव एतत् दृश्यते दक्षिणोपात्ता: ( दक्षिणया | यति । इत्यादिशा, दशिया च गोश्वावध ' इत्यादिका उता. इति विप्राः) विजः महान्यार कुर्वन्ति, श्रुता । सा अनमधानार्या । दीक्षायारतावत् द्वितीपया इमाया हि पधानमात्रमेव नत्वरिफ्रीता: पुर्य: 11 च | पुरुषसंस्कारिकाया वपनाविकरणन्यायेन ( ३८२ ) तात्रमात्रार्थ यजमानस्य एतैः परिकीतः प्रयोजनम् । फलिसकारात्मक यो दिनो यदीपोमी अत. गवन् परिणीता करिणन्ति झ्यवधार्यते , तस्मै | पशुमालभते । दीक्षितः होम मीणाति । इत्यादी दक्षिणा । एतं च वर्तृतन्त्रत्वामिधाम एकादयो योपते | दीक्षितमहणार ' निर्मन्येनेटकाः पनन्ति' इत्यादिवत् (१९१८)। रासात समर्पित्यम् । इति प्राते , । विशेषणीभूतदीशाया अपि कर्तृसंस्कारद्वारा अमीवोमीया. अभिधीयते । दीक्षा. सोमस्य ' ' दक्षिणा: सोमस्य वतीनेः , तम्य च स्वतन्त्रविध्युन्नायकन्ये गौरवात् , इति घननान् प्रधानार्थता ( अनेन सूत्रार्थ उनः)। अनुरादविधा 'दण्डेन दीशपति' इत्यादी 'हिरण्य. पातु दीक्षितविनियोगः अङ्गेषु , स पुरोडाशपालयित् मालिनः' इति बहुवचनवत् गर्नुएषारक्तातात्पर्याइ. अप्रयोजलमगाऽऽपत्ते. प्रधानप्रयुक्त र इति शायते । कवावगतः, तुरङ्गमधानार्थवेन दीक्षापा अपि अङ्ग- दबिगाश्च प्रधानार्याः सत्यः पसगात् अनानामुपकुर्वन्ति प्रधानार्थत्वम् । दक्षिणायास्तु कानमनद्वारा अङ्गप्रधाना. इनि घश्याम (भूतत्याच परिक्रयः इत्यन)। व स्फुटमेव । एवं च दीक्षा सोमम्य' दक्षिणा निवृत्तिदर्शनाथ । १२॥ सोमम्य । इति वदनदयं साक्षात्परपरामाधारणसंपन्ध- भाग्य- निनि दीयाणा दर्शयति । क्यम् ? सामान्यमादाय अनुरादः, स्रथा परिमेयापते. इति 'अवर्षों गपनाऽयाधीरंग काऽस्स दीक्षेति , यत् प्राप्ते, बचनाऽऽनर्थक्यमिया धानमामात्वम् । फलत: पढोलार जुहोति साऽस्य दीशा' इति । अत्यामपि परिसरशावाब न दोष्पापतिः । न च पचनस्य प्रधान दी लाया यचन भाति । तस्मादगाना दीनादक्षिणमिति। प्रयुकत्वमानपरत्वेनापि उपपचे: नवनि कृत्तिपरत्ये पा- निस्दपौ च पदोनुहोमेन ( सूर्य ते मानाभाव., प्रसनसिप्रतिकारकत्वादेनिराक अशक्य चा, घातं प्राण इत्यादिमन्त्र पदोना ) दीक्षाऽनुग्रह । तया पचनस्य यद्गोदेश्यतामानितिफलकत्यावसायात् । वदन् अप्राप्तिं दर्शयति । सर्वार्थावे च स्यादेव दीक्षा, तस्याश्च प्रयुतावे इव अमावेऽपि प्रविष्टत्वेन उमय- दति नान्येन अनुगृचैत । ननु च सनङ्गत्वेऽपि अतु. | निवृत्युपपत्ते, प्रयुक्तनिवृत्तौ अङ्गवाङ्गीकारे फला- ग्रहवचन अनावाशितत्वात् ग्यर्थमेव । नैष दोषः ! | मावाच्च । न च दक्षिणावाक्ये परिस ल्यार्य वोपपचावपि प्रकृती परप्रयुक्तोपजीवनात् तङ्न उपकार आसीत् इति | ' दण्डेन ' इत्यादिवाक्येन दीक्षायाः प्रसक्तस प्रधान- भयौनकलात् नदभावै सति वैगुण्यमिव आराइकरते, मात्रार्थत्यस्य 'यो दीक्षित. ' इत्यादिवाक्येन दीशाया। तुत्र अनुग्रहवचनमुपान्यते। तत्तदगाहता विधायकन अघितम्य प्रतिप्रश्वार्थता दीक्षा सोम-- वचनाविरोधपतिपादनेन यथा ननुहोघादेः सोमस्य ' इति वाक्यमास्त्विति वाच्यम् । गौरवेण अरमानार्थलेऽरि वचनाविरोधः, एवमिहान इति [ भनोपोमीयादिसामास दीक्षाविधायकवानुपपत्तेः । अतः .

·। . दीक्षादक्षिणन्यायः २१११ दीक्षितगदी शिता अनुवादविधयैव तदाधकत्वात् युक्तमेव परिसंख्यात्वम् ।। वागाकामी इति स्त्रीलिङ्ग इति विदोषः । सर्वे च पाठा, घातुनस्तु गौरसभियन अनुनादविधयाऽपि न बाधक प्रामाणिका नातिभिन्नार्थका श्च । अपितु प्रधानाङ्गभूतदीक्षायुक्तपुरधानुबाद एय ' य एव इद पूर्वपक्षसून भाष्यकारमतेन । वार्तिककारमतेन तु विद्वान् ' इतिवत् दीक्षितपदम् । अतश्च दीक्षावाक्यस्य | सिद्धान्तसूत्रमेवेदम् । ज्योतिष्टोमे दीक्षाणा परिमाणे अनुवादकावमेव दक्षिणाप्रशंसाफलकम् । अतः प्रधान- ( यशाकामी स्यात् । ऐच्छिको विकल्पः । अविशेषात् मानार्थमे दीक्षादक्षिणम् । तथापि तु नाङ्गेषु प्राकृती ज्योतिष्टोमप्रकरणम्प । हति सिद्धान्त, । इति । ध्वन्या वा दक्षिणा, प्रसङ्गेन कार्यविदिशे वक्ष्यमाण द्वादशाहतु लिङ्गात् स्यात् । २९ ।। वात् । पूर्वपदा सूक्षेष प्रासं तुशब्देन निरस्यन् मित्त 'प्रयोजनं--- अग्नीपोमीयारिविकारेषु दीक्षादक्षिणयोः ! माद । द्वादशाहः दीवाद्वादशाहपक्ष एष ज्योतिष्टोमे अनतिदेशः सिद्धान्ते । ततश्च तेममेक्षितवान् शनो- स्यात् । ज्योतिटोमे द्वादशैव दीक्षा: कर्त-प्राः स्युः । स्वादिषद प्रकृतिप्रकतितः अन्याहार्य दक्षिणायाः स्वनामा- कुवः । लिङ्गात् ' द्वादश रानीदीक्षितो भति पन्धीत ' तिदेशः, अर्याक्षिा यत्किञ्चिदानतिसाधनद्रव्यं पा इति नित्यबदाम्नानरूपात् । अन्यानि परिमाणानित दक्षिणा, इत्यपि तत्रैव पते । विको भविष्यन्ति । इति भाष्यकारपक्षेण पाया। मण्डन-दीक्षा सदक्षिणा नाड्।' वार्तिककारमतेन तु- अहीनरूपः सनरूपो वा द्वादशाहः शंकर--सोमाक्षिणा दीक्षा।' नाम ऋतुविशेषः, द्वादशदीशापधमेन गृहीपात् । “पट- त्रिंशदहो वा एष यद् द्वादशाहः' इति लिङ्गात् ।बादश दीक्षादक्षिणवाक्योक्तबझादीनामेव सतदर्शव- स्वम् । वि. ३।७११७. दीक्षाः, द्वादश उपदा, द्वादश सुया. इति पशि. दहाव अवोक्तम् । तस्मात् दादशादे नाम कतौ द्वादश- दीक्षानियमाः अस्थियछे मृताधिकारपक्षे लुप्यन्ते दीक्षानियमः इति सूत्रार्थः । के. (कृत्याचिन्ता ) । वि. १०१२।१८. * दीक्षाशब्देन ऋवर्थधर्मनिषमविषयक संकल्प दीक्षापदार्थः यनमागरातारा । भा. १०।६। उच्यते । रत्न. १२।१।१२।२४. * दीक्षाशन्देन १५१५२. मुण्डननादिसंरकारो लक्ष्यते । वेन तद्विषपः सहपः | ॥ दीक्षापरिमाणे जोतिष्टोमे यथाकामी । वा. दुप. १२१११।२४. ६/५/८/२८. दीक्षासिद्धयर्थ अवयुणा दीयमानो दण्डो भू दीक्षापरिमाणे यथाकान्यविशेषान् । ६।५। यजमानेन आसोमकान धार्यते । 'कीते मौमे मैत्रा- वरणाग दण्ड प्रयच्छति' । वि. रा. 'एका दीक्षा , तिसो दीशाः, दादरा दीभाः' इति दीक्षितः न होजिन पचति इति निषेधः भहूनि दीशापरिमाणानि आम्नानानि । तत्र उपोतियोमे दीक्षणी येष्टयन-तरमेष । रत्न. ५१२०१९०२९-३१. अनुमति दीखापरिमाणे दीशाणा परिमाणे यजमानः 'दीक्षितो भृति बन्वीन'। भूतिवमान यज्ञार्य यथाकामी यथा कामयते तयाकामी स्यात् । इच्छया याचनया द्रपिपादनम् । तत्र 'द्वादश रात्रीः' इति यः कोऽपि परिमाणपश: सीकार्य इत्यर्थः । भविशेषान् | तु प्रदर्शनार्थम् । वि. ६५८. * दीक्षिता. सर्पगन्ने, विशेषाभावात् विशेषस्थ अनुक्तल्यात् । इति पूर्वः पक्षः। अदीक्षिता भहीनै जन्ति । एतौ च निषतौ एवायों। यथाकायी इत्या पायाकाम्यं इति , यायाकामी इति | दीक्षिता. स्वार्य यजन्ते, पाका अपि भदीरिताः च पारः । ता यथाकामी इति इमत , पुलिङ्गम् । यात्रयन्ति इति । भा. १०६।१५५५, * दीक्षितम- यषाकागिनो भाषः यायामाम्य इति नपुंसकलित्रम् ] | दीक्षिता दक्षिणापरिगीता ऋषिजो यात्रयन्ति । १०॥ का क * " ·दीक्षितन्य अन्न' २११२ दीक्षिप्यमाणपन् N . ८९६.. दीक्षितस्य अममोजनामाये 'यो मन प्रतियेथे पीने तु विहितप्रतिपिचात् विषय: स्यात् । मामणम्प, एषाम् राजन्यस, मामिया पैश्यम्य पति | स पान्याया। सब पाऽसि ज्योतिष्टेमानिनानां दान- वर्णभेदेन अनुम्य म्यवस्था । ६६ मतं न पुरुषाय नि होमपान दीक्षितेन अश्म्यता इति मिसान्तः । मारणा शान् । वि. VIRM, . दीक्षितस्य | 'दीक्षित न ददाति वि ग म प्रतिपार्थकः शिन्तु अमेपार्शने ' अब मनः' इत्यादिमन्त्री बन्यः । ८ पदावार्थ: इति अविशरणार्थः । के. च एकदा अनेसमयदर्शन:पि नातीय: 1m .टीरितम्य नदीनाशकात देवी०पो अपानपात' इनि मन्त्रम्य जरः । स प भया-तरष्ठोतोमेदेशपि दीक्षितस्य दानहोमपारप्रतिपेोऽविशेषात मानीयः । रि, १४, दीशिवभ्य निद्राकाले सर्वदानहोमपारप्रतिषेधः स्यात् । १८१२॥ प्रथमतः विमग्ने ग्रन्या असि' इत्यादिमन्यभ्य नरः । ज्योतिशेमे मोडर दीक्षितो न दाति, न अयोति, भवान्तरनिद्राभेदेऽपि गावर्तनीय. । ११।४।१८. न पचति' इति दीक्षितस्य दानधोमपायाना प्रतिषेध टीशितम्य पईयामिवणे 'उदतीनं यत्त' इति उक्तः स: अविशेषात् विदोपामागत् मपामेव दान- मायः पटनीय, 1 स म अनेकधारापातेऽपि नावर्तनीयः । होमरारामा पानी पुरुषार्थानां च मतिषेधः पात् | १९११८, टीचितम्य यानिपमान प्रा बाय इति पूर्वः पतः। सारस्वत - आमाणाव-चाई सत्यमन्त्राः सन्ति, पा अस्तुयुताना या धर्मः स्यात्, कतो प्रत्यक्ष- समुचा एव न विस्म:, नानाकार्यकत्वात् । १२।११, शिष्टत्यान् । १३॥ * दीक्षितस्य संसितम्याणममाप्तिपर्यन्त मध्य विथाग- पश्चातामाद मक्तुमुनानाम, ये दानादोन पाने पि आदी राहदेव भादमि प्रेयः महि' अनुना संबद्धाः, वेपा धर्म: स्यात् अयं प्रविषेषः । अनु- इत्यादिमन्त्राठ. । ज्योतिष्टोमायरो अविरणम् । मैदान) तु दानादीना नाप प्रतिषेधः स्वीक राक्यते | १९. . दीभिवानविशिष्ण मोचन नियमो हि कनो: मनुबद्धस्य दानादेः प्रत्याविष्टवात् वचनैरव | श्रेयोऽधिम्यो विधीयते। (दीरिता न भोक्तव्यम्' इति विदितत्वात् । दीविनेन निशिष्टस्य भोकाम्य अमारो नियम्यते)। तस्य याऽप्यानुमानिकमविशेषात् । १४॥ या ११३।२।४ पृ. ११२. • दीक्षितककम्य पुरु- वाऽपि अपिया इति पक्षान्तरमाद । ताय प्रतो: । पार्यदानहोमपाक्राना पदास. 1 नदीविताधिकरणम् । आनुमानिक चोदा दानदोमपाक दीक्षित - भा. १ 014191२-१५. दीशिवधर्मा. 'न ददाति, ददादि इत्यादिना प्रविषिष्य। । पुरुषार्थस्य भानुमा- | न पचति , न जुहोति' इत्यादयः । नि. ६१५४११, निकाय च अविशेगात् प्रतिध्यत्वेन तुल्यत्वात् । तस्मात् • दीक्षिवधर्माणां देवादवभ्योत सति उवर्ष । चोदकप्राप्तस्य याविषयः पापक्षान्तरम् । दसरस..दलित योरिटोमे गाषाणया' अपितु यास्यशेपत्यादिवरपर्युदास. स्यात् , काइयति ' इति । पुनः श्रुत नीतानु (दक्षिणाम् ) प्रतिषेचे निरूप. स्यात् ।१५।। चावाले का विषाण प्राम्यति सति । भा. ११) अपितु इति पश्यावृत्तिः । अहाहदद्यात् ६।१३, * दीस्तिशब्दप्रवृनि, दोश्रणीयाऽन्ते । ५।२६ अहहहपात्, अतिथिमाकाङ्क्षेत्' इत्यादिवाकरण | १२२९-३१,* दीक्षिवसंसाराः पूर्व कर्तव्याः, ततः दीभिती न शाति' इत्यादि पार शेष ( सलामपठिमोचनादि अगिनयने । ५।।१२।२३. वाक्पशेषवात् 'दीक्षितो न ददाति' इत्यारिः इनरस्य • दीक्षिष्यमाण इति शानदा कर्ता अमि- अश्चितन्य पदासः स्यात् अदीक्षित, अइरह, जुहोति धीयते । सृन भविष्यकालः । टुप् १२१।१२।२४. दानि पचति इति । 'दीक्षितो न ददाति' इत्यत्र • दीक्षिप्यमागवन् क्रिया या क्रियायामुपपदे .

·- का क दीपस्य २११३ दुश्चिकित्स्यन्त्रण लूटप्रत्ययः सोमेन यध्यमाणः सोमेन यष्टुं इत्यर्पः । रत्न.डील एव पलः॥' अस्यार्थ:-सलतथापि तच्छील ५गर. एव । कथम् । तदाह- अर्जुनवर्म श्वेनमार्गम् । 'वो. • दीपस्य कापि स्थितस्येय पदस्य अर्थप्रकाश- | ऽर्जुगः' इत्यमरः 1 मलिनीकुर्वन् , किश रा: घने यदि कन्यानमायात् 'नाहाण्य देहि , देवि माह्मणाय' इत्यपि | घेयः निधातु योग्यः संचितो भवति , तदा मदी भवति, शेषः । संकर्ष, २१४१७. मदवान् भवति । पुनदि नानादि लमते देहलोदीपक- दीर्घकालः तन्नी मवति । टुप्. १३।२।१२।३२. | न्यायेन मदीत्यस्योमयभ बन्ध: । गर्दभपक्षे सता दीर्घशूकाः ( सापः ) प्रिपगाश्च पूर्वसम्ये रलयोरभेदात् सरः तथापि बन्छीन्त एव । किं कुर्वन् , क्षीणे भवन्ति । भा. १५३१४/१, अर्जुनधर्म उज्ज्वलमार्ग लोनाव मूल्युत्थापनेन मलिनी- • दीर्घतोमाः उक्प्यादयः सोमविकृतयो ग्रहाधि-कुर्वन् । पुनयों राधे धेशासमासे मदी मत्तो भवति स्यात् । द्विरामादयश्थामृपा । अनिष्टोमा नैव | पुनर्वदि ताडनादि लभते , तथापि दुष्टं शीलंका न्यजति । दोसोमः । वि. ३५११६, दीर्घसोमे गतदनस्य अथ अर्जुनस्य मध्यमपाण्डवस्य वर्म मार्ग मलिनी- ज्योतिष्टोमादुक: 1 ३१३१६. कुर्वन् राधेयः कर्ण: मदी भवतीत्यर्थोऽपि पनित इति । शु दुःसमेव सर्व विवेकिनः इति न्यायः । साहस्री. ९७२. दुःखे रसक्वन्दमनिताऽऽदी सुरत्यारोप: इत्याधु दुर्वलोऽपि अर्थवादः प्रभलस्यापि विधेः संदेह- पातञ्जलदर्शने मामवाचायणेनि । साहस्री.८७.. जनकाचे निर्णयहेतुर्भवति । 'भक्ताः करा उपदयाति' दुःसं हि तपः । भा. ३।८।३।९, * दुःसफल- इति विधेः 'तेजो वे घृतम्' इत्यर्थ वादेन निर्णयः । भोगाय अघर्गः पते । ३।८।३।९, • दुख.वान् । पि. ११४१६९, . 'दुलोऽपि विधिः सधौनामलामेन फर्तन्यक्ष सुरसान्, अन्यो दुःश्ययान् । ६।५।१ प्रतिषेधेन तुल्ययो भवति इति पर्युदासन्यायस येयजा- महन्यापापरयिस्य स्वरूपम् । वाल. पृ. १८,०दामे • दुन्दुभिगानसजातीय काण्डवीणोपगानं महावते । पतिपेधः प्रदेशे. १०८।१ इत्यभोक्तेन 'दुर्बलो. नप इन्दुमिगानायबोपगानम् । वि. १.४६. ऽपि विधिः तदीनात्मलाभेन प्रतिपपेन तुल्य • दुन्दुभिधोपेण बाजपेये माहेन्द्रन्तोषोपाकरण- | बलो भपति' इति न्यायेन न पयमा प्रष्ट पात' साधनभूतेन प्राकृतदर्भमन्त्रयोपिः । ( न दुन्दुमिना इत्यस्य प्रतिषेधावे वैधपये प्रतिषेधचन्दादेव विकल. दयो, घोघेण च मारप यायः ।) भा. १० मिदिः ।पृ.९८. दुर्चन्नस्यापि प्रपन्नाश्रितस्य प्रायत्यम् । ११५-२६.३, मुत्पपेठया दुनिया भर स्मृतेः आचमनरुपबलपदा- • दुन्दुमिरुपस्य पादिभम्य उपगानमिद पानीना यामिनावेन प्राबल्यात् पदार्थधर्मगुगभूमीतकमत्यागेन फाष्टमीणादिमिर्गानम् । महाप्रने । भा. १.५-. बेदकरणानन्तरं भुते सति आचमनमेव नापन् । • दुरिटमब्दः समुदायप्रसिद्धया पापवचा दुरिध मीन्या. दुहम्प प्रमाणस्य बलादुपरमातमेा पापमित्यर्थः । टुप् ११३९ पृ. १७४८. चलपर वायम् । परानमः. ६२।२. • दुलप पायो दुरिटिशब्दः समाप्तिराचकः1 उप. ९३९ म्याग्यो म पटीपतः । मा १२७. पृ.१७४८, दुययाभयं पल पदाभयेश मापने ममामरापः । दुर्जनगर्दभन्यायः । यथा दुर्जनसधा गर्दभः, ! या. १६४ पृ. ८६०. पपा गगस्तथा दुर्गन इस विशपामाय प्रवृत्तिः । दुश्चिकिल्पनगपीडिनानां प्रगशिरामयिपो अपमापि सकेन नियमः । तथादि 'गलिनीमर्जुन-शाखाहणमिति न्यायः । यथा गपीटिसपुगः पादा- एम मदी भवति गपेयः । परि मानादि समते पानिपतये सदेग म निति यः स धन्येनोपदे . . . भी.को. २६५ ·. दुष्कुलप्रसूतत्व दृतिनवनीत न तु पातकन्वेन, एवं च निरन्तरदुःसमयसंसारपरिभृत्ति दुर्वेष्टवादिपु इष्टकाधर्मा कर्तव्याः॥ भान्ताना जीवाना कञ्चित्कालं विक्षेपविगममउमदात्मा. इटकामस्काराणा टाकार्यायवेऽपि द्वारा नियम- मदानुभवेन विधान्ति संपादपिनुकामस्य शिवष्य संहाराय विधेः आवश्यकतया चमहाधिकरणन्यायेन इष्टकावण्या- नामसत्वम् । पशुतस्तु निरतिशमकरुणाधुधित्वमेय | विषशाऽभावात् दूर्वापनादिषु मानेरमावेन इटकाय शिवस्य । अत एव निदानशस्य मिषजो रुग्णदिसा जातेरभावात् न वेषु इष्टकाधर्माः । इति प्राप्ते, 'वेष्टका प्रयुञ्जनो विचिदपि नेयम् । 'रात्र प्रयोनिका उपदशति' 'तेरका उपद्घानि' इत्यादी घटकाशन्द- इति शिवपुराणे पाख्यानम् । साहस्री. ९४. प्रयोगस्य उद्धर्मप्राप्त्येकफलवन्यात् 'सहस्रष्टकमाल विनुते' इति विहितसंख्याघटकत्वाच भवेयुः श्रमन्मयोध्वपि • दुष्कुलप्रसूतत्वं व्यभिचारशीलल्वे प्रयोजकम्, इष्टकाधमाः । सकर्प. २१११८. म स्रीत्वा । सु पृ. १२. तिनवनीतं इयेने सर्वेपामेघाहानाम् , न * दुष्टताया• कार्यशक्ति विधातकन्वात् । ऋजु पृ. सुत्याकालीनानामेव ।। २२७. दुष्टनाया: कार्याधमत्य युक्तम्, न पुन, कार्या- तत्काले वा लिङ्गदर्शनात् । ३।८।२॥४०॥ तरक्षमत्वम् । बृहती. पृ. ५३ । महि दुष्टत्वादयः माप्यम्- इदमिदानी संदिद्यते , कि सुत्याकाल. दाल्पाद्यपनवममर्थता भजन्ते । यञ्चोक्त भस्मकम्य नामशाना नवनीतम् , उत सर्वेषामिति । सुत्याकालाना दोषस्य कार्यान्तरोत्पादकत्वमिति , तर शारीरस्य पढे स्यात्, लिङ्गदर्शनात् । इद भूपवे 'सहपशूनालभते' चलपुट्यादिक कार्यम् , तत्तु तत्र नाल्येव । यत्तु जरण इति । तत्र पुनर्वचनम् , अग्नीषोमीपस्य साने भमीयोमीपः सदमियानग्य, तद्पेक्षया च न दीयन्त्रम् । जु.पृ.५२. पुरोडाश., अनुबन्यायाः स्थाने भेत्रावरुणी पयस्या , * दुहितगमनं अनाचार, । या. २७ पृ. इति दे स्याने शून्ये दर्शयति । वेन अवगम्यते श्यनस्य २०३-२.४. वचनं सुत्यासालानायगाना विशेषं विदधातीति । • दूरान्धयोऽपि कचिद्भवति । " व्यवदितमपि या- ( पूर्वतमसूत्रस्थसे निधान विशेषात पाणुध पवधायक आन-नण मनसि विपरिवर्तमान पदानुषलेष पाचट-) सनिधिविशेषात सामान्यतो अलमेव भवति विशेषमुपजनयितुम् । यथा 'इतः पश्यसि दृष्टाच तन्कालाना लिङ्गदर्शनेन दृष्टान्त साधयति । पशु. धावन्तं दूरे नात वनस्पनिम् । वा ब्रवीमि विशालाक्षि साहित्य हि एतदीयो धर्म. मुन्याकाली दृष्ट. अनी. या पिनक्षि बालवम् ।।" ( धावन्त जरदप पश्यसि । पोगीयानुन पारस्पानयो अन्येनानुग्रहवचनात् । तस्मात इत्पन्वयः) ।भा ११, अयमपि एतद्धर्मत्वात् सुन्याकालः इति । सर्वेषां याऽविशेषात् । ४१॥ दूरमयस्त्वान् (१२२१३१२) इति अर्थवाद- मिमित कथितम् । ("धूम एवाग्लेर्दिया दहशे, भाष्यम्- सर्वेषामेव वाऽङ्गाना नवनीतं स्यात् । अचिरेषामेर्नक दरो' इत्यस्यार्यवादस्प निमित्त अनेन कृत. १ प्रतिशेषात् । असनि विशेषे सर्वेषामप्यङ्गाना- सूत्रेण कथितम् । दिवा भग्नि दूरत्नात् न हरपते, रात्री वा-दुकर सर्वेषा वा शेषत्रस्यातपयुक्तत्वात् । तु अमे• आदित्यमाहित्येन तेजसोम्यास्यात् दृश्यते इति । इति । निमितम्)।या. ११४११२१२३४ ३५४. न्यायोक्ते लिगदर्शनम् । ४२॥ . दूरस्थितवास्यैकमास्यताकपनमपेक्ष्य अष्ट भाध्यम्- यदुत लिङ्गम्, तपरिहरणीयम् । दोपदुष्टो विकल्प पापीयान् इति न्याय । नापित तावत् प्रमाण यत् ज्येनम्य माने तत् अत्या- आभरणम्, २१३०१५।२६ यर्गक १ वसू. बालनामझानामिति । किन्तु टर्शनम् । तदपमाणमूल बालू । मिति ·इतिनवनी २११५ तिनपनीताधिकरण । . মিন मृगतृष्णावत् । कयं तु मध्ये पशूनामालम्भः | मिति । किं प्रायम् ! प्रधानस्य । तस्य हि प्रारणमिति । इति । न्यायात् । को न्यायः । क्रमानुग्रहः । एवं बचन- | वचनप्रामाण्यानु नरनीतेन प्रधान नर्तयितम्पमिति । वर्णितः क्रमोऽनुगृहीतो भवति । तस्मात् सर्वेषामनाना एवं प्राप्ते , भ्रूमः [ असभने एतस्मिन् तदङ्गानां श्येना- नवनीतमिति । द्वानां स्यात् । कथमसंभवः सोमद्रन्यकन्यान् प्रधानम्म । वा-न्यायगम्ये लिङ्गमीदर्श साधकं भवति । आगम- | ननु वचनात नवनीतं भविष्यति, न श्येने नवनीतं भवति गम्पस्तु अयम् । न च महालम्भस्य एतद्धमत्वात् । इत्येष वाक्यार्थः । कस्ताई श्येने नवनीतं भाग्यं भवति मुत्याकालता । कि ताद ? अन्यत एच न्शयात् । न चासो | इति नवनीताज्यसंबन्धो विधीयते , श्येनाज्यसबन्धः दृतिनवनीते संभवति । स न्याय दर्शयति ( माध्यम्-) अनूगते न च साक्षात् स्येनस्य आज्यबन्धोऽस्ति । एवं धननयर्जितः या नमः सनिकासक्षगः अनुमेय-नाशाना तु लियने । गणारित तस्यानूय नीत अत्यर्थः, सोऽनुग्रहीप्यते इति । भवनीयकाले हि आलम्य-विधीयते संनिधानविशेषात् । मानेषु न कम्पचित् पशोः मालमतिकम्येत । न च वा-'तिनवनीनमाज्यम्' इति प्रकरणे विशिष्ट- द्विगुणो या मयति । इतरपा द्वयमपि स्यात् । तस्मा- | विधानात् सोमो याधिष्यते इति मन्यते । ( सिदान्त. दुपपन्नं दर्शनम्। माह-) यतम्नु अनेकार्थविध्यसंभवात भाज्यमन्च साम- ( तिनवनीत अनेषु इत्युक्तम् । तत्र मुल्या विशेषमा विधीयते । न च प्रधानग्य आज्यशतिः । कालेषु वा सर्वेष्वेव या इति विचाराद प्रासङ्गिकी तस्मात् 'आनर्थक्यात् तदङ्गेषु' इत्येव सिद्रम् । गतिः । ) सूमार्थस्तु- मुगाकाराने एवेई स्यात् आधानेऽपि तथेति चेत् । ३८॥ यासाहित्यस्य श्येनावेन विहितस्य मुत्याकालवरूप भाष्यम् - एवं घेद दृश्यते इनाहाना नवनीव- लिशदर्शनाविति । मिति, आधानेऽपि पवमानेटिपु स्वात् । ता अपि दि वि... ' सुगाकार गायु गुणः सर्नेषु बौदितः।, श्वेनस्योपकुर्वन्ति, तासंस्कृतेशी दयेनो निर्यतते इति । आयो वैशेषिकासवाद, वाक्यात् सागसंगतिः ॥' या- अवश्यं श्येनोपकारि यदार्प इति वक्तव्यम् । भाह-एवं चेत् मुत्याकाले एय श्येनवैशेविकाणा | ततश्च पवमानहविराज्यमपि श्येनोपकारि इति तिनयनीनं सहपशूनालभते' इत्यादीना दर्शनात् तिनवनीत- | स्यात् । यस्यापि मुत्या कालाम्ये एच निवेशः । इति प्राप्ते, नाप्रकरणत्यादङ्गत्यस्य तनिमित्तत्वात् । ३९॥ सामान्यतोटटंग शायरमकोबायोगात वर्षियम् । नहि भाप्यम्-- न इयेनस्य प्रकरणे पयमानेटपः पशुसाहित्यरयापि मुत्याकालाये इयेनाम- प्रयोजकम् , अग्न्याधान वा भूयो । किमयो ययेम १ भाषानस्य अपितु प्रधानमन्यासत्तिनुरूपकासोकवाक्पामापरूपहेतु-/ च श्येनस्प न न कस्विस्ति संबन्धः । अमीनामाधानम् , प्रयम् । चार तदति । अतः सवर्थिव । आमयम पेनस्य निस्मान पवमानाति: नवनीतम्। मण्डन-सन नामवनीत मिष्टम् । नैतत् श्येमागवे निमित्तम्, गन् भावानगीनागपकरोति । शंकर--अमुल्याकालेऽप्यते तत् ।' २५. .'सुपाया गदि प्रकरणादीना अन्यतममस्ति, तन् निमित्तं भवेत् । पशुसंहतिः । २६, (श्येने मादित्य मुत्यायो यथा)। तस्मान येनाम्याधानयो। सबन्धोऽस्ति इति । तिनयनीताधिकरणम् । इनिनवनीनं श्येने या--(ममं स्पर्ष ग्यारधातुमाइ-) नहि उपकारिय- अनेन प्रधाने। मात्रेण संबन्ध,1 तार अधिकारान प्रानपारमारिणः संनिधानविरोपाइसंभषे तदनानाम्।३८२० प्राररनिक चोदवेन संनिहितम्, न पयमानेटिगतमिति भाष्यम् - श्येने भूयते 'तिनवीनमाम्यम्' मुधा--तो नरनी प्रतिमन भस्पति पर- अति | सम गंदेहः ॥ नानीतं प्रभारप, उत मनाना- मीपुर रविनय नौवविशिएमाग्य योमरान प्रधानमात्रा . . व्यवस्था।

·दृतिनानीताधिकरण दृपदुपलयोः विधीयते इति पूर्वपक्षः । उत्तरपदार्थप्रधानता गुरुपसभरे । विधेयता । अत एव ध्येनोऽपि ाज्यद्रायकवाद ओ. भन्यपदार्थ पधानवानीप्रयोगात् न्यधिकरणबहुवीहेश्व | धाविकार 3 | गमतरसम्वे तु सोमपन्याम्नाय- अयन्तायुक्तलान् विशिष्ट विध्ययोगेन अनेकार्थविध्यापचे: | मात्रमाज्यम् । इति प्राप्ते, विशिष्टविधिगौरवाद्यापः नवनीतास्मान्दयोश्च मिन्नार्थत्वेन सामानादिक्रयाशेगात् | अनिदेशप्रासाजोद्देश्यत्यमेव आपशब्दस्य अङ्गीहाय अघ यस्य भाज्यमान्दरय कार्यलक्षणार्थ स्वागते; विधों च तदुद्देशेन इत्यधिकरणकनवनीतप्रकनिकत्वमेव प्रयोगान्त:- सवणागोगान् भाग्यकार्यानुवादेन तिनवनीतविध्यवगतेः पातिवया विधीयते । आज्यं च अड्गेष्वेव प्राप्तमिति प्रधाने कार्याभागात आपति अवमाने तिनवनीत. त-मानविषयता । यतु दृतियनीवादस्य पुरुषत्व. विधि इनि सिद्धान्तः । मद्गीकृत्य इत्यधिकरण कनामीतमेवाज्यपदलाधिवतकार्यो- शा-विशिष्टविधिगौरवात् उपदेशत. भप्रकृतम्यापि | देशेन द्रश्यतया पधृतरूपाज्यप्रन्याम्नायत्वेन विधीयते आउथस्य अतिदेशत. माहिसंमवात् तदनुवादेन इति । इति न्यायसुधाकृतोमम् , तत् भाज्यपदे प्रति करणा- मानीतत्व गुणो विधीयते । यत् आग्य तत्, तो पत्ते: तपेापा आनुशासनिकनिलरक्षणापाट्यानहु- (चमत्रिकायाम् ) नबवीत प्रतियस्य तत् स्यात् । । वीाीकारस्यैव न्याय्यत्वानुपेक्षितम् । यदि तु विञ्चि- (तिस्थाज्यपानिपत्र आयमित्यर्थ ) द्रमकान्तर मवेत् सदा तदेवास। २.. सोम- पूर्वत्र वाक्यादिव इह प्रकरणात् प्रधानार्थ- भाधानेऽपितयेति चेत् । शटा२०१७॥ नामकरण- स्वमिति प्रन्यवदानान् सगदिः । सूत्रार्यस्तु-- प्रधाने | बादशस्य निमित्तानात् । ३८॥ सर्वत्र धर्माणा न्यनार असंगचे अगामा स्यान् चोदकता आयसनिधिरक्षण- म्याधीतमाकरहिसाधारण्येनापूर्वोपकारके হালাব विशेषात् नवनीतविभ्युपपत्ति, इति । यद्यपि नवनीतस्य पवमानेष्टयाधानादीनामपि च श्येनापूर्वोपकारकत्वाद आश्यकाय तःपुरुषोऽपि संभवति, तथापि तथा सनि । तत्रापि इतिनयनीतम् । इति प्राप्ते , यदुपकारकता आज्यशब्दस्य आज्यकार्य लक्षणा स्यात् , Bा च बघन्या. वैयमाणामिता तदुपकाएक एक धर्माणा निदेशः । न त ऽपि न युत्ता इति बहुबीहिराति. ( शानदीपिकाया अर्यसमाजमतोपकारक-वेऽपि, दोनोगकारकयजमानाज्य- भोजनादावपि तिनवनीत वापते. न च भाधानादे: वि-वनीत श्येन भाग्य मुखेड वा, तुइनोवकार कल शा प्रमितम् , अग्निमाप्रार्थत्वस्येव मुख्यगम् । विधेयगापमप्राप्त दृतिसनवनीतकम् ।। मुख्य, अमितत्वात् । अत. येनप्रयोगवर्तितदुरकारकास्य एप रामविकागे ( मुख्यसोमविकारो), उड्गे चोदकमाप्त- तन्निवेश । (अत्र अधिकरणान्तरमेव स्वीकृवं इति मायकम् । अन्य दृविसंस्थान नवनीतगुणो विधि.!' माति)।२१. अड्गेषु चोदकप्राप्तस्य आज्यस्य प्रकृतिद्रव्य वेन ययौन- मण्डन-पेनेऽनधो नवनीतमाग्यम् ।' मवनीतगुणो विधीयते । शंकर-- 'श्येनादो नवनीतयुक् ।' २४, भाह- श्येने 'इतिनवनीतमाय भवति' प्रति श्रुत दृतिनवनीतं प्रकरणान् श्येन प्रधानाङ्गमानहि अन आज्या- * दृशि स्वार्थ, प्रयुज्यमान. दानमवगमयेत् , न मुगदेन हत्यविकरणक्नषनीतप्रकृतिविधि , भाग्याय पराथै ।भा १०६३ पृ. १९८७, मानीसप्रकृतिक वस्य प्रसवात् नदनुवादेन त्यधिकरण • 'दृश्यमानेऽपि कदाचित् ' (चन्द्रे, दो विविधौ एकप्रसरतामगारतेश्च । व्यतो बहुव्रीहि समासाथै उदासः) इति गोभिल । सर्प. १।।११. एवेको दृत्यधिकरणकनवनीपतिक निधानात् श्येने * पद् यशधम् 'यायुधानि परति । दन्यतया विधीयते । मायाद त तम्यर नवनीतप्रकृति-पदुपराम्या निष्टि ३१, . पदु कवानुनाद अन्यपदार्थतात्पर्षमादक चेति नानेक | पलयो. पेपणे समुचय. पररपरसापेच यत् । १२०८, सिद्धान्ते)।

·हपटुगलमोक्षणं २११७ दृष्टानुसारेण * उपदुपलपोक्षणं अपूर्वप्रयुक्त दशपूर्णमासयोः 1 भा. ननु जिज्ञासासूने एषाध्ययनरय अर्थशान फलक रारा२-३. खसाधनाय 'दृष्टेः' इति न्यायस्य पुत्पादनात् ह * दृष्टश्च तुशब्दस्यायें चशब्दः यथा कि नेह (१२४) पुनसद्युत्गदनमनर्थकमिति चेन्न । दवाएं मयति' इति । भा. टा३।६।२८, . दृष्टो हि तस्य न्यायो न्युत्पाद्यते । अनेन तु न्यायेन अध्ययनस्य { वेदस्य ) अर्थ: कवियोधनं नाम । १।११।१ पृ. ६. अर्थशानार्थत्वं न भवति , तथा सति विधियात् • दृष्टो हि मणि विक्रये वणिक्शरयोनाज्ञानकृत. फ. | विध्यमावेऽपि प्रमाणान्तरेणैव तदर्थसिद्धः । सोम. मेदः । कल्पतरुः. ३।३।२८१४३ ब्रमू.. दृष्टमेव राय, सर्य अङ्गानि कुर्वन्ति प्रधानस्य अङ्गवत्ताम् । भा. दृष्टे संभात अदृष्टकल्पनाया अन्याय्यत्यान् १२॥११७३५. इवि न्यायस्य तानिदैधादो ( २६) न्युन्पादनेऽपि Eष्टं किमपि लोकेऽस्मिन्न निर्दोपं न अकर्मकाले प्रयोगात्सदवश्समदृष्टास्वमिति शङ्का) मोम, निर्गुणमिति न्यायः । अय सर्वत्र गुणदोषी भवत २२. . 'हटे सैभवति अपनाया अन्याय- इति विवक्षाया प्रवर्तते । साहस्री. ५७२. वात् ' विष्टकद्देवतासंस्कारार्थत्यमेव तृतीयस्यान्याजस्य 'दृष्टं हि कर्मणः फलं कृप्यादित: ' ( दर्शादौ)। भाट्ट. १४२०. घे सभपति अदृष्टकल्पनाऽनयकाशः इति (२२२०२५ सूपस्या भाष्यक्तिरियम् ) इत्यनेन न्यायेन न्यायेन धर्मजिज्ञासाऽधिकरणे अध्ययन विधिः फलवर्था- सामान्यतोदष्टेन कि होमात् फर मन्यसे । इति सिद्धान्त- अयोधरूपदृष्टार्थः इति विद्धान्तः । याल. पृ. २. यादी पृच्छति । था. २१२११११२५ पृ. ५४३. ० एं हिरीतकी मक्षयसोसादसतश्योविरेचन फलम् । दृष्टे सनि अटकल्पना न न्याय्या इति कल्पतरु'. ३।३।२८।४३ बसू.. न्यायेन अवाचीनानामेव पुराणोपनिमदानो यतीको वैदेऽपि मणं इति समुचितमेव | सना. घ. प्र. • रहे कारणे सति न च भी करयितुं शक्यते पामाण्य. पृ. ६७. ० दृटे सति अकरना न प्रमाणाभावात् । भा. १५५ पृ. ४.. संभवति । भा. १२१२।१६६६. दृष्टे संभवति अदृष्टफल्पनमयुक्तं इति • दृष्टे सनुपपचिर्नास्ति । वृहती. १. १६४ (महि न्यायस्य पेदमूलत्यामानान्पमूलत्वयोनिश्वयकारणम्य तुत्य- हऽनुपपन्न नाम १५२, १५५, १६४ ). ' हि सन्याय त्मना निष्पमाणिका' था RIX दृष्टे संभवनि अदष्टकल्पनानन्याय्या इति पृ.१८६. न्यायः । पक्षमभागसिद्धे कार्य अपत्यशासनान • 'दृष्टा हि न कवित बुदिरपदीतविशेषणाकर्ष कार्या, तस्या भयोग्यत्वादिति । महामारतोयोगपकोनहि अश्वत्वे अनुच्यमाने तदम्टिनरक्तवान्ययो वायेत । पररधिकशततमाऽध्याये १५९-"प भामनो दुरच. पा. ३।४।४।१३ १९११. रिनादामं प्राप्नुयार नस कास न वा देवानेनसा • दृष्टादृष्टोमवार्यः ( देवतासमा, आरं गन्नमामि ॥' इति नयम लोकटीशयाम् 'एनसा दोगेण च अपूर्णम् ) अन्त्यः प्रयाजः, विटा, परो- देशान् काल था गन्तुमान माईति, दृष्टे संभाति राशवेति । वि. १५ अरपनाया अन्यारपन्चात् इटारराधे देवस्य पालस्य दृष्टानुसारेण कल्पना इति न्यायेन मार- योगदम्भः पर्तुचितः, न तु तस्मिन् सदीयपं,' स्थाकाशप प्रतिविम्बा भवान् । तामतिपिम्मीतिरनु इत्युपमिति । साहसी. ५५९. भ्रान्निरे । श्रीर. मग, - ·दृष्टार्थः २११८ दृष्टिसृष्टिन्यायः • दृष्टार्थः एव ससद प्रजापतिः माभावय । विशिष्टयपातिबनने स्वन एव सिद्धसामा च । इत्यादिः । संकर्ष, सा.. शायः एव सर्वोऽपि | उत्तरापारमापाछेदनमन्त्र-उत्कर-परिम्पादिः दिवीपः, अम्पतुशाविधिः । याल. पृ. २१, मतिनिधिनियम- विधिवलादेव द हिरण्याभमन्त्रम्य गोगवृत्तिाल्पनया विधिशा पृ. २३. * दृष्टायों विधि. अप्रासविषय: प्रास- इन्द्रप्रकाशने, इथे येति मन्त्राय छिननि श्ययाहारण विषयो चा, स सोऽपि नियमविधिः इत्यायुपरान्छामः, | बाप्पाछेदनप्रकाशने , उतरस्म पृथ्वातावरणेन वाजिन- भभाराविषयेऽपि पस्मिन् नियमादृष्टाभ्युपगमावश्य- । पानधारणे, परिधेः परिमग्रहणेन पशुनियोजने च म्भावान् । रसायनं. पृ. २१३, • धार्थ ऋस्विजां सामर्य प्रसाधनीयम् । रसायनं, पृ. २१५. वरणम् । संकर्ष. २॥३॥१, दृष्टा प्रत्यभिधारण स्नेह- • दृष्टायोपत्तिः प्रमाणम् । पीनो देवदतो दिवा न नार्थम् । २४२११७. ७ दृष्टार्थेष्वपि नियमादृष्टसिदथथे । भुके । अत्र एस्य पीनावस्यान्यथानुपपत्या रात्रिभोजन कथभावापेक्षोत्पते प्रकरणसद्भावः । या. ३।१।१९।२३ हिध्यति । भा. • दृष्टार्थापत्तिः भुतार्थापचिति पु. ७३२. . दृष्टायपि विहिवेषु नियमादृष्टं मवति । अर्थापत्ति विधा । याल पृ८. वि. १... 'दृष्टायपि सर्वेषु नियमाए. * दृष्टकार्य अष्टात् मठीयः । भा. १०१।९।२३. मिष्यते । रसायनं. २१३. . दृष्टार्थेषु कार्यका दृष्टया (वैकृतेन प्राइवस्य) बाधः । वि. १०४१, 'दृष्टार्थेषु • दृष्टपूर्या च या लक्षणा, तम्यामेव शीमतरपुद्धिर्भवति । (कर्मव) तु तुल्पत्वमार्यम्लेच्छयोगिशाम्' । वा. वा.३१३।१।३.* दृष्टप्रयोजनद्वार एव संबन्धोऽवकपते संस्काराणा अपूर्वपयुक्तत्वेऽपि । या..१४/७१.६६६. २।३।४।९ पृ. २१९. * दृष्टार्था स्मृतिः अष्टार्थया • दृष्टप्रयोजनसंभवेन अष्टावनाऽयोगात् । पाध्यते , अप्राप्तवायः । ३३१४ पृ. ८६०, • दृष्टानां अश्याप्तादिक्रियाणा प्रयोजननितिपर्यन्त सकर्प. २४३. • दृष्टफले संभवति भपूर्व न कल्पनीयम् । यस अवधाते ऐपणे च । वि. २३१३. मभ्यासः भा. १९९५।२७. दृष्टार्थगन्धस्पृष्टानि बहून्येव वेदेऽपि विधीयन्ते, * दृष्टपलसंभवे अरमध्यनणा-याग्यवाद सम्यगाने इति न यता वेदमूलस्वाभाव. पा. ११२३१७ फ्ले दृष्टे नादृष्टपरिकल्पना' इति न्यायात् । वैद्यनाथी. पृ.२०६. पृ... पृष्टमूलवामृते: न प्रामाण्यम् । वि. १३२३, ७ रएसंस्कारे संभवति अदृएमारा- • दृष्टार्थता अध्ययनस्य (भभ्ययनलानयोरानन्तयें) दुपकारकत्व कस्ययितुपयुकम् । २०१६. 'बबीत्य लायात्' इति काखा नानन्त)। भा. २१११११११. ६. * रष्टान्ते यथाभूतो धो दरः त्याभूनेनैव दा . • दृष्टार्थी दलयाविरोपि । सु. १, १२६, स्तिकेऽपि भवितव्यम् । मनु- पृ. २३५. शान्तता ॐ वैदिकवपि च सर्वत्र दृष्टार्थत्वस्य उपेक्षितुं शस्यत्पात् । विशेषणस्य उपलक्षणोपन्यासे न युत्ता इति यनु, सत् न तेन अदिकायसिद्धिः । पृ. ११६. उपलक्षणस्यापि विशेषकत्वात् न चोदाम् । यदा केनचित " दृष्टार्याप्राप्तविधिविपयो द्विविधः, विधि विना ) सामान्येन दृष्टा-तता भविश्यति अनमिधेयन्वेन विशेष- स्वत:प्रसिद्धदृष्टप्रयोजन जननसामर्य, विधिबलप्रसाद । कन्वेन चेति । बा, २१३१९४१३ पृ. ३१८. नियनतानमसामयंश्च { त 'औदुम्बरो पो भवति' कुष्टिसाष्टिन्यायः । अयमपि नीलमण्टयां व्यवहृतः । हत्यायः । मस्ती यूपे पक्षपासोऽपि उदुम्बर रादिरादि-नयाहि , मजापतेः स्वापकाले तसितः स्थावरजङ्गम. नियमविधिना निवर्तितः इति विकृनायपि चोदकात् खदि प्रपन्नः सोऽपि तदीये अज्ञाने अन्यारतास्ये टीपते रादेरेव प्राप्त्या प्रतिसय विधिविषयन्यायेन सौमापोगपयो सध्यागमे । तया दिवसागमे पुनस्तत एव ययापूर्व- (१.८१८) अमातेध उदुम्बरजाति: भष्टान्नवादि- | माविभवति । एवं दृष्टिष्टिन्यायेन ममत्कल्पितोऽप्पा भर ग्याहत्येत (तस्मान ।

·, - देवाः २११९ देवस्यत्वेतिमन्यन्यायः विपदादिप्रपञ्च: अलसुघुमौ लीयते भस्मत्प्रोवे स्थापूर्व | प्रकाशिताया देवतायाः न किञ्चिदपि अधिक कुयुः । नो प्रादर्भवतीति । साहतीं. ९१८. पलपि सवित्रादिवरना एक मात्रवर्णिका: शक्नुवन्ति * देवाः । दीन्यन्ति द्योतन्ते वा चन्द्रादित्यानिग्रहन धन- उपर्तुम् । अत्रोच्यते पृथक् वाक्यानि एतानि जारकाविरूपेण , वायवश्व सततगत्या स्तूयन्ते सौः भविष्यन्ति , तेषां शुष्टं निर्यपानि ' इति साधारण: अनु- इति देवाः । षा. १।३।९।३१ पृ.२९९ । सर्वेन्द्रादि-पाः । तानि बारपनि दर्शपूर्णमायोर्गुणभूतानि । यदि देषानुवर्ति दीम्पतिवावर्थयोगिवामान्य देवताशब्द. एतद्देवत्यानि भन्न इवीपि विद्यन्ते , तत: अवकल्पन्ठे इनि भपित्या मानवणिक्यो देना विधीयन्ते चान्यम् । सु. ६. ३५२. देवस्यत्सेतिमन्त्रम्यायः । विको निर्वापमन्त्रे अम्न्यादिश्चना या सवित्रादीनाम् , पृथक् वाक्यानि या अमिवाक्येन वैकल्पिकानि इति । सवित्रादिशब्दाना कहोन॥ अर्थाभिधानसंयोगान्मन्वेषु शेषभावः स्यात् ।। अचोदित हो न प्राप्नोति , चोदिनामिधानात् एवं प्राप्ते, बमः 1 नैवमादीनि कहितम्यानि इति । समानोदितमप्राप्तम् , नोदिताभिधानात् ।९।१११२३ मन्त्री । तर एतत् पय॑ते , असमाभिधायिनः सविधादय इति । कथम् नहि अन सवित्रादिदेवत्यं भाष्यम्-- स्नो दर्शपूर्णमासी । तर निर्माणमन्त्रः कर्म चोद्यते । न च अग्न्यादीनामर्येषु पवित्रादयः शब्दाः 'देवस्य त्या सवितुः प्रसवेऽश्विनोोहुम्या पूथ्यो हस्ताम्या- प्रसिटाः । अवाह , ननु अर्यापत्या अन्यतरत् भव्यय. माये जुटै निर्वामि' इति । तत्र एशोऽर्थः सागरिकः सीयेत इत्युसम् । सति एतद्देवत्ये कर्मणि सवित्रादि- वास्यानि उपपद्यन्वे, अग्निवचनावे या सनि । या हरिपो कि सवित्रविपुषशब्दानां विकृती करा, उतान्दा इति । तत एतत् तावत् परीपते , कर्मणि समवेतमय एते देवता , मा मन्त्रवचनेन प्रकाशयितया । सनिवादयश्य शन्दा अभिदधति, उन असमवेतमिति । यदि समवेसम्, शन्दा: निर्धापवास्य प्रकाशनार्थाः । ते विदेवताः ऊहिन्यन्ते । अथासमवेतम् , अविकृताः प्रयोक्यन्ते । प्रकाशयन्त: उपपद्यन्ते , नान्यथेति । अग्न्यादयश्च तदुभयमपि सह परीश्पते । कि तावन्न प्रतिभाति । तत्र इदियवा इति तदूचनाः इत्यभ्यव सीयते । अत्रोच्यते । समषेतममिवदन्ति इति । कुतः । एतदि मन्त्रपदान। यदि अकल्प्यमाने मानर्थपमेपो सात् , ततः रट प्रयोजनम् , यत् समवेतम प्रकाशयन्तीति । अन्यतात् कल्प्येत अामिमानस योगात् मन्भेषु शेषमागो चा असमवेतार्यप्रकाशने न किचिदपि दृष्ट प्रयोजनम् । भवतीति । न तु एवमवकरप्यमानेऽपि आनर्धक्यम् । समवेताना तु प्रकाशने दृएमस्ति । तत् यदि समवेता. नसात नान्यतरस्यापि फस्ने किञ्चिदम्ति प्रमाणाम् । न मिमायिनः एतै शब्दाः, ततः यो जनयन्तः । कथं पुनः च चोद्यन्ते एतारिदका देवताः । तत्र अचोदितमप्राम समवेतामियायिनः १ यदि नाम भविषादयः शन्दा: काम्, चोदितामिषानात् । अग्न्यादीनां पाचका भवेयुः, यदि वा यदिनादयो देवता डप- उपोदातरसतानुप्रस्तादि निवृत्तम् । इरे- विशेषाः दर्शपूर्णमामयोः स्य। तन्मन्नपदाना भारार्थता दानी कश्चित्पते । । सवित्रादिशन्दा विकृतौ अहि- मा भूत इति गम्यतरदपि पाहीयो , मार्मिको तया: ( उa) नेति । (नदमिदं चिनयते किं समवेत देवताविधिः, सविधादयो वा शन्दाः अान्यादीनां वावफा | देवताप्रकाशनार्या ने शान्दार, उत भसमवेतस्वाद्वारा भवेयुः । तस्मात् अर्थात् अन्रतरत् अपवसेयम् । निर्धापमेव मन्ति इति । पूर्वाशमाह-) ऊदितम्याः । अन्नाद, ननु 'भाये जुधम् ' इयर अवारभूताः करावि प्रादयः शम्दाः (पावत् । अयप्रकाशा रविवादमः भग्पादीना वचना अपि सन्त; अन्यादिमिःन दु शर्माः) । यहि भुगिना ( पाते) ·- 1 देवस्यत्वेतिमन्नन्यायः २१२०० देवस्यत्वेतिमन्यन्यायः ततो दृष्टाः स्युः, प्रकाशनद्वारेण मन्त्रस्यापेक्षितत्वात् । ततश्च तेन कारणेन, अधुताना पचतं न क्रियते सवित्रा. यदि (तु) माया अमिमभिवदन्ति , ततो दृशाः । दिभिः शन्दः । केन दाई पारणेन जियते । सराय ( तस्मात समवेनाग्रिवचनाः सवित्रदिय. शब्दाः )1 प्रयुज्यते निर्वापस्तुत्यर्थम् । देवस्य सविशुः प्रसवे-देवेन अथवा सवित्रादिभिः (सन्दः) मुख्य एलाया न्यायवे, मवित्रा यजमानेन प्रसूते उदिते वा मविवरि । अश्विनी- तथापि समवेतरचना:, कयम् । मिन्नत्वात् एतेपाम् बाहुभ्यां -परिश्मभिप्रेत्य यामानयोर्दै पायो हुम्याम् , ( मन्त्राणाम् । तस्मात् 'देवस्य त्या सवितुः' इत्यादि ) अश्विनी ( अश्ववन्ती ) हि तो अन्याये अश्वदानेन , पतिदेवतं मन्त्रमेदः। तेषु च 'जुष्टं निर्वामि इत्यनुपनः। अशितवन्तो वा तयशफलं अनुबाते । तद्राहू इति स्वी तन-) मान्नवर्णिको देवताविधिः दर्शपूर्णमाम्यागेप, बाह ग्यपदिशति, देवताऽश्वर्यो भश्विनी: एतो याहू अन्यादिभिः वैकलिको मषिष्यति । अत्र (नित् ) इति । पूपगं तु गजमानमेव मन्यते पुश्शातेः । एवं सर्वे आहुः । मानवर्णिकेन देवताविधानेन न शक्यन्ते विशेषपानार्थाः । अग्न्यादयः उत्पत्ति-( पाक्य- शिष्टा बाधितुम् , अत्राह, स्मात् नोत्कृष्टाः सवित्रादयः शब्दाः, विषपशिष्टवान् । (तस्मात् ) सवित्रादिमन्त्रवणे (अपि) प्रकरणान्तरे सविनार अश्विनी पूर्ण चामिवदन्ति । लिङ्गेन यागान्तराणि कल्यन्ते । तेषु मुरुषाय मवेतवचनाश्च तत उत्कृष्यमाणाः प्रकरणं याचितुगन्नि । अनोच्यते । ( सवित्रादिशन्दा) इति । नैतन् युक्तम् । एव सति । सपिप्रादयः परविशेषणे विमनिश्रुत्या क्रियन्ते, प्रानिए- यागन्तिरत्वात् प्रयावारितल्या. म्युः । न चोदकेन | दिकार्यस्तु अन्यतिरिक्त इति गम्यते । सन लिङ्ग अन्या यतिदिष्टानामपि अविकार: स्यात् , यथा प्रया नादीनाम् । बाध्यते । लिङ्ग हि प्रातिपदिकार्यप्रकाशनं देवताऽर्थ मिति तत्र पूर्वोत्तरपक्षयोः न ( कश्चित् महान् ) निशेषः । कृया। इइ देवताऽगवान् यम देवता तोकपैति । वस्मात् स एव (युक्तः पूर्व- पधः , यन उदः विभक्तिश्रुतिस्तु प्रातिपदिकार्य पदार्यान्तरविशेषणं सिध्यति । (भत्राइ सिद्धान्ती-) एवं प्राप्ते, मः । ज्ञापयति । तच्च इहास्ति पदान्तरम् । श्रुतिश्च लिगात् लेके पवित्रादयः अग्न्यादिवचना न प्रसिद्धाः । न च बलीयसी । तस्मात् नोकरः । आह, यदा सविधाट्यो गुणेन (गुणावृत्याश्रय योगायि) अग्न्यादानभिधातुं समर्था | यबमा उपरा:, तदा राने कथमनूह इति । उच्यते । (बुनः १) यत्र (दि ) परशन्दमामानाधिकरण (त) | जोपणार्थमिदं वाक्यम् , नानुशापनार्थम् । अनोषितस्य गणेन (निमित्तेन ) परशन्दः परत्र ( वर्तते ) न चेह | जोषण कर्तव्यम्, तत्र दृष्टोऽर्थः 1 अनुशाफ्नं पूर्व सणानेम (अभिशब्देन ) सामानाधिकरप्प (मवित्रादीनामस्ति) कृतम्, तत् अदृष्टार्थमापयेत । अपिन 'जुष्टं निपामि' विविभक्ति निर्देशात् । न च मान्त्रवनिको देवताविधिः । इनि जोषणकरण निशामि' इति भावग्रन्देनोन्यते । शक्यः कल्पयितुम् । मन्चमेदे (हि सति ) स भवति । सिवितुः प्रसवे' इति अनुशा निवृत्ता परविशेषणार्थ एक: (चार्य ) मन्त्रः इश्युक्तम् ' अबकायान् इति | कीर्यते । धननुज्ञानमरि निर्वपणशम्दार्थ कुर्यादेव, न तु (RIV६ । कलितेऽपि (मत्र-) मेदे नैव । अजोषितेन याग: भूवने । तस्मात् जोपणार्थन्चात् परार्थाः अग्न्यादिना (सई मान्त्रवर्णिानां सुविधादीना) सवित्रादयः अन्दा। नोहिच्यन्ते इति । रिकप: (युक्त) विषमयागात् । तस्मात निर्माप श- (पूर्वपक्षमाइ-तत्र दृष्टात्तालाभार शुन्यमेशमुचारण ति। देवतावारिता भवेत्॥निर्वापरय प्रशंसाः सन्तो- ततश्चापचन तेपामितरार्थ प्रयुज्यते । ३७ ॥ दृष्टार्थनामियुः । सवित्रादिपदेस्तरमादान्यादि- भाष्यम्-अप यदुक्तं प्रन्यायपेन शब्देन प्रा. रभिधीयते ।। अमिना या विकल्पेन सविता मान्य अयन्तेऽत्र देवताः, तत्रापि अभुनाना प्रायने न किशि वर्मिकः । (सिद्धान्तमाइ-) उत्पत्ती तद्धितोतेन न दस्ति प्रयोजनमिति , सत् परिहर्तग्यम् । मनोव्यते । मन्त्रोचो विकल्पते ( विकल्पते ) ॥ चैपम्यान . - ·देवस्यत्वेतिमन्नन्यायः २१२१ देवस्यत्वेतिमन्त्रन्यायः सवित्रादिपदमग्नेश्च. . वाचकम् । मन्त्रवाक्यानि | जुष्टं नियंपामि , पुष्णो हस्ताभ्यां वा शुष्ट निर्वामि, चैतानि मिचेरन् प्रतिदेवतम् । जुष्टनिर्वापशब्यौ भग्नये त्या जुष्टं निशम इत्येय म-अभेदामीकारेण च भजेतामनुपगिताम् । सर्वश्च निर्वपाम्यन्तः । निवपामिपदैकवाक्यतोपपत्तेः चतुर्षम्याग्नेये उपयोगेऽपि एकमन्त्रः प्रतीयते ।। जुष्टादिः मकदाम्नातो न | आद्यानां त्रयाणां मन्त्राणामुपाग्याजे देवताकसकोप- सहेतानुपञ्जनम् ॥' तस्मामोहितम्याः । पत्तिरिति पाच्यम् । अनुपङ्गेण वाक्यमैदाङ्गीकारस्यैप सोम- उपोदातरामानुयसनं समाप्य इदानी | दोष वात् । पश्यन्तरदाना प्रबाहुइसपदेरन्धिताना अध्यायाः ऊहश्चिन्त्यते इति संगतिः । सूत्रार्थस्तु- देवताप्रतिपादकचे प्रमाणामावाच । अत एव एतस्कल्प्य-- मन्त्राणा अर्माभिधानद्वारा कर्मणि शेषभावात् सविना- देवनानामन्यत्र निवेगासंभवेऽपि यागान्तरकल्प कन्वमिति दीनामपि स्वार्यानिधानेन शेषमापे समवेतार्थलाद ः शहाऽपि प्रत्युका, तथान्ये सद्यागान्तरम्य आनेयाया- इति भाभिधानसेयोगान्मन्यु शेषगामा स्यात्' इत्पमेन पाकृिती ऊहाप्रसाश्च । एतेन या मूले पूर्वपक्षः पतियादाते । तमोत्तरम् , अचोदितं अचोदितार्यकं सविधादिपदानामग्यादिपरावं लक्षणया बढी कन्य सम.. सविनादि ऊहमप्राप्त मन्त्रम्य चोदिताभिधापकायात् इति । वेतार्थवशङ्का कृता, सा येन शक्यसरन्धेन अग्न्यादि-- वि-सवित्रन्याहनीयं न वा, य: संगतस्ततः। परत्वम् , तेनैव शक्यसेबन्धेन चैकृतदेवतापरत्वम्यापि ऊदो, माविकृतस्यैव निशिवसेभान । पवित- उपपत्ती ऊहासक्रपेक्षिला । अत एव सरयेलार्थस्य- अश्वि-मादि ऊहनीयं न वा इनि मेशयः । लक्षणे शक्याथस्यैनि विशेषणम् । अस्तु वा शक्समदं. भारताबद्धपोदातमुखेन अहविषयश्चिन्तितः। वृत्तिप्रतिपाद्यपरम् , तथापि समपेता वेऽपि उक्त युक्त्या इदानीं साझादेव तविषयश्चिन्त्यते । नत्र 'पलदेवतबोध' ऊहरूपफयाप्रसक्तैरेव इयं शनोपैचिता । तस्मात् कथमपि ( १९१४) इत्यम शाया अपूर्वगामी भूतदेवतापि. समवेतार्थप्रकाशकानाभावात् देवस्यापादिपदाना पायाकमन्नपदाना विकृतो सत्यानापनदेयताद्यन्तरे | अयोऽर्थः, सविशिष्ट निर्वापाकारानभेत्र देवय वारि- शतया तकादानार्थ पदान्तरोहः इन्युक्तम् । ततश्च यत् | सकलमन्त्रप्रयोजनम् । तत्र येषां पदार्थाना दृष्टप्रपोजन-- मन्त्रगदानां न शक्ता अपूर्वसाधीभूतदेवतादिप्रकादा- संभवः , तप्रकाशनस्य दृष्टमेव प्रयोजनम् , येषां तु, फत्वम्, अपि तु लक्षणया तापाशकस्वम् , नाक्याथम्यैव संभवः, नकाशनस्य भएमेव प्रयोजनं कल्प्यम् । या अहवार्थमन्यन्तुन्यथै योपादानम् , नाममवेतार्थत्यत् । अत एव ताहनपदार्थाना निर्यापोपरि वैशिष्टयमपि विकृतैष्यपि श्रुतपदेरेर त प्रयोजनोपपनौतः । समवेनायव आहार्यसबन्धनैवेति ध्येयम् । व अष्टाद्वारकभन्न खाक्यार्थस्य अपूर्वसाघनीभूत तदिइ निर्यापस्य तावत् दृष्टमेष पृष्फरणं प्रपोजनम् । संचम्धिन्वा । मस्ति चेदम् देवस्य ध्यागादि भगि- भाये या पदाम्य च सदुपयोगिता सात-म्येण च निर्वापपदयोगासयागतदन्यसमन्धिावान् । जपतोर- स्मृतिधाम् । जुम्रपदस्य तु वक्ष्यने , तदन्येषां तु गदिमादाय स्वाक्यार्यस्य अष्टद्वारा ताहरायाग. अशावमिति । केचित्तु देवस्यत्यादिपदैनापनुति- संबधिन्येऽपिन समवेतार्थत्वम् । एवं देवादिपदानामपि क्षणमा प्रतिपाद्यते । सा चानुमानकालेऽपि निर्यात न मामयेताधवम् । नहि देवतविश्विपूषगन्दाना मान-प्रचयिमिति दृष्टान । तथा पा आनु, सया यागीयदेवतागतिपादकत्वं संभानि, उत्पत्तिशिष्टदेवताऽन- देवस्य वाऽऽदिपदानि अममवेनायौनि नोहितन्यानि । रोधेन मानवनिक्देवनापनाऽनुपरवान चोपशुपाजे यतु भाष्यकारेण गोण्या अभिशतः आपाने वनरपना, यावे पम्पमागनिर्षिकरावयताभनाना अश्वदान करणात दंपतिपरः, पूरा पोरकत्यात न च 'या र निर्वामि दस्यतत्पदानुषण 'देवस्य यजमानपरा, मावशस्तयोश्च तदीयन्य परिणीतारात, सविता सवे वा जुष्ट निर्वामि, अश्विनीचाँहुम्यो वा देवः सतिनाऽपि स्यगया पजमानः, तर मरे अनु- - मो.को. २६६- ·देवस्थत्वेतिमर्वन्यायः २१२२ : देवना इन्द्रादयः शायामित्यहीकारेण निर्वापविशेषणत्वमुपपादितम् , तत् । वाक्येन । भा. १२९।२३ पृ. ५२३, देवाना घेदे आरोपर्कपुरपामावात् अन्यत्रार्थवादादी माहा- वैदिके कर्मणि नाधिकारः । ६।९।२।५. रोपाव इहाप्यारोपाभावममिप्रेत्य । यदा तु अवयों • देवपल्यः च पयाजेपु तृतीयस्य देवता । स्वात्मनिटेन भाहायर्यारोपेण वैशिष्टयं संपाद्य स्वकर्तृक गद्दार्ग मनानः पत्नीसंयाजशब्दस्य भवधिः । वि." निर्वा प्रकाशयितु लौकिक्षाक्यप्रयोगपत् वैदिकवाक्य | ३१३१५, प्रयोगेऽपि बारकामाव इत्पालोच्यते , तदा अमयुक्त ० देवपूजा चन्दनादिना यथा चादृष्टायेंषु उप- लवणाया प्रमाणाभावाद् अध्वर्युब्रह्मयजमानान्यतममहणे | दिश्यमानेषु कश्चिद् बगात देवाय धूपो देयः पुष्पाग्य- नियमकाभावाच पूर्वोक्तपशायणमेव युक्तम् । किञ्च , । वरित यानि चन्दननानुलेसम्पः उपहारोऽस्सा उपहर्तया एव सत्रे देवविश्विपशन्देषु बहुवचनोहः प्रसज्येत । एवं ने देवस्थान इति । तमन्यः प्रतिव्रते नैतदेवा, नर यशपतिवृद्धिवदा परास्वमिति भाग्यकारसमाधान प्रथम धूपो दातन्यः, प्रथम पुष्पाणि अपकरितम्यानि युक्तम्, अश्विपूर्णपदे तपा संभवेऽपि यजमानानुसायाः पनि । एवं मन्यते धूपदानस्य प्रापम्यमनेन मिति । परकीयदन्यविषयेऽपि अलीकारिपरिहाराय चेन हटाय. मा. ५.१४४. त्वात् 'उदीचीनानस्य पदो निधत्तात्' इत्यादाविय देवयजनं देवाः इज्यन्ते यत्र इति यशभूमिः । देव- देवसवितूपदयोः ऊहस्यानिवार्यत्वात् । न च एवं भर. यजनाध्यवधानम्- इद योग्यस्यात् देवयजनं कतैन्यं इति मतेऽपि देवस्य सवितुरुदयरूपे सवे इत्यर्थानीकारेण तथ्य | निधयः । इदं यज्ञारम्मान पाक् कर्त-पं भवति । के. समवेवास्यात् 'महाराने हवींषि निर्वत' इत्यादिविकृती * देवव्रतानि नाम श्रीणि सामानि अनुशाणि । अप्रसवे इत्यूहापतिः । अमावास्याया च मागुदयामिर्वापे । याल. पू. ७२. लोपापचिरिति वाच्यम् । वे जाते जनिपगाणे ग . देवस्तादिल्ययारसिद्धपर्य देवताया अपि अत्याधीकारेण सपकामावान् । सूर्योदयकालीनत्यमकाश- स्वीकारण्यसबन्धस्य तृतीये सापिकपात् । भाइ. नस्य दृष्टार्थ वाग्मवाच । मतो न देवपावाऽऽदिपदेषु | ९९२. ऊरः वि सिदम। • 'देवीराप:' इति दीक्षितस्प मासे नदीठरणार्थों मण्टन--'मोहः सवित्रादिपदेषु कार्यः।' मन्त्रः । यदा भने सोनस नदी तरति, नदा आदी शंकर-- 'पवित्रादेरतूदनम् ।' १८. सकृदेव मन्त्रः, न तु प्रत्येक सोतसि मन्त्रावृतिः । मा.११४१५.. 'देवस्य वा इत्यादी एकत्रास्त्वनिर्णयार्थ एका देवना अगैफिकैकप्रमागसमधिगम्या अपूर्ववत् । वास्यत्वरक्षणम् । फे. २।२।१४४६, . 'देवस्व या संकर्ष. २२२२२, . देरता भारादुपकारिणी, वात् सविन प्रवे' इति मन्त्रे 'अमये निर्वामि' इति । बहिन्या (इदिनु भन्तरङ्ग )। भा. ८१।१७॥१२, पददयस्य अनुष्टेयार्थप्रकाशकतया देवस्य वा इत्यादिपदान देवता पाडूना सी हविरुपयोश्यते तयति च । तना तारकना इति सर्वेषो सायंकना। आभरणम् . ३१३०१४ रोम्पति । प्रथमा सती फलेन शेश्यतीति । तदेतनवमे २५ बा. विदम् । ११ वर्णक ३. देवता इन्द्रादयो • देवानां भारमोदेशेन न्यागाभवान् विमहाभावाय विग्रह- हवि:स्वीकार- नद्रोजन-तृप्ति-प्रमादरूपपयक- अगन: अनधिका कर्मभावविरोधात ब्यान्मोद्देश्य विशिष्ट नैव सन्ति । विग्रहारिपकप्रतिपादकयोमन्त्रार्थ- कन्यागत्य सत्पनिप्रतिफलकलासमवाय त्यायामः पादयोः स्वार्थे तात्पर्याभावात् ने चान्यत् किंचित सोम, ६/१२. . देवानां देवताल कचित् भुन्या प्रमाणमस्ति । पन्दामका एन तु देवना: । शान्दयोप्या अपिद् वारयेन । तस्तिनिदेवी भुत्या, चतुर्थीनिदो या मनःकल्पितरूपा देवताः नीकार्याः । पि. १४.

·. देवता उद्देश्यान देवता का प्रयोजयेत् *देवता उद्देश्यागभूतत्वात् द यस्य त्यागागभूतस्यापेक्षया | प्रमतिरस्य संसद्यग्ने सख्यै मा रिपामा वर्य कर ॥' दुर्बला ! भाट्ट. ४११६७. * 'दैवतैव प्रधानत्वात् फल (सं. ११९४११) इति । इविभाज: 'आमेयमष्टाकपालं याच्येन कर्मक्त् । न खामिनि स्थिते कश्चित् दासान् । निर्वपेत्, अग्नीपोमीयमेकादशकपालम्' इति । ग प्रार्थयते फलम् ॥' (कर्मण एवं फल न देवतायाः | इयिर्माक् देवता , या प्रति ताद हविषः । सूकस्या- इत्यर्थः ) । वा. २०१५६२९ पृ. ४३१, " देवता प्येवमेव । एवं मनाममूर्वाना घेवनानामचेतनाना कर्मणि गुणभूता याज्याऽनुवाक्याइयेन कर्मसिदधर्यमुप- श्रुत्या कचिदर्थ प्रति तादयेन सकलानीपाना देवतात्वं लक्ष्यते । भा. १२।४।२।३, * देवता तावत् उद्देशेन । भविष्यति । यस्याः पाचक शब्दमुद्दिश्य स्मृावा का अर्थ साधयति । ६।३।५।१८. इविस्त्यश्यामि इति से कल्पः क्रियते सा देवता भवति र देवता तु तदाशीष्ट्वात् संप्राप्तत्वात् स्वामिन्य- वत्र । भा, १०१।१२।२३ पृ. १९२६, ७ देवा नायिका स्यात् । १।३।१२।३६ इति सूत्रेण 'आशासाना नाम यदर्थ किंत्रियोधते । चौविता हि देवता भवति मेधपति म्या मेघम्' इति मेघाख्यस्य पशो. मेधपत्यर्य- नाचोदिता । देवता इति संवन्धिशन्दो न जातिशब्दः ! वाशिपः देवतामा पशुखामित्वसिद्धयर्थे उपपत्तेः यन- १।२२५११९, • देवता । न्यायसुधामन्थस्वारस्यात् प्रावि- माने तु पशुस्वामिल्यस्य प्राप्त वात् सदाशासनानर्थक्यापत्तेः । पदिकेन अर्थवाचिनाऽपि उद्देश्यवान्वयार्थ पदविशिधा- देवतापर एव मेधपतिशब्दः न यजमानपर इति सिद्धा- लक्षणामङ्गीकृत्य तम तद्वितवाच्यदेवतात्यान्वयानीकारात् तितम् । सु. पृ. १५३४, ० देवता दर्शपूर्णमासयोः पादोपहितः अर्को देवता इति गतीयते , तत् पद- उपाशाजे मातीनामन्यतमा । भा. १०८।१६। विशिष्टेऽये उचार्यचारपोद्देश्यत्यय साधात् विशेषणीभूत- ४.-५०० देमता द्वितीयान्तेन शन्देन न हि उद्दिश्यते । पदान्वयस्य च अन्योपसर्जन अन्येन नान्येति । इति प्रमाणामापात् । दु. १.१४. ७ देवता नाना न्यायेन अयुत्पनत्वात् उपेक्षणीयम् । को. १६ पृ. गच्छति । यजी उद्देशेन केवलमारी भवति । भा.११॥ ४२८, २ देपता नारित सचिद पिमहावी । न ९०-९१.. देवना पौर्णमाम्या उपाशुपाजे प्रजातियों विष्णुर्या अमीषोमो वा । भा. १०1८1१७५१-६१, विष्णुः स्तूयते , न प विष्णुना स्तुतेन कश्चिदर्थोऽस्ति । - देवता मान्धवर्णिकी आपारे । १।४१३४ पृ. ३३१, न सुत्यो विष्णु कश्चिदही कियते । १२।४।१।१. • देवता न संबोध्या 'यामा न्यानते धाम्' इत्यादि. • देवता । 'यदों याहशो यत्र देवनारवेन चोदितः। मनागपि ततोऽन्याने देववेति न गम्यते ॥'ति विभागमन्ध, किन्तु पिण्डयोरेख । संकर्प. १।३।१६. स्तुतशस्त्राधिकरणदार्तिके व्याख्यातम् । सु. पृ. ७४२. • देवता नाम का पुनरियम् । एक तावन्मत या एता इतिदासपुराणेषु अग्न्याद्याः सवीत्यन्ते नासदः , * देवता यद्यपि प्रत्यक्ष भुशीत , तथापि हंस इवोदकात् सा देवता इनि । उच्यते , तासु देवतामु अहरादीना धीर पक्षाचनमेव गोम विविच्य मुन्नीत । किमुत यदा शार्दूरादीना या न संग्रहः । मर्पते च कालपानिन उद्देशमात्रोपकारिणी देवता पुनरम्युनीतस्यैर उदिम्यते देवताप पालेभ्यो भवति 'मासो देवता, संवत्सरो न पूर्वशेषस । था. ॥२॥१२॥३२. * देवता यागे गुण- देवता' इति । अपर मतम् , येषु देवतासम्दो मन्त्रवाणे भता । तम्या दातर स्तुया उच्यते । पागातु परम् । भूयते अग्निदेवता, बातो देवता, मूर्यो देवता, बद्रमा 'स्वकामो यजेन' इति भूपते । भा ८३०८३५, देवना' इत्येवमादिषु तेऽत्र देवताशन्दे नोच्यन्ते इति । • देवता या प्रयोजयेदतिथिषद् मोजनम्य वदर्ष मान् तामि भारादीनामनुपरग्रह एव । तस्मात् सूर माजो (११)ति पूर्यकत्राधिकरणे भाविधिभोजनम्य दवि मोजा देवता का सूक्तमाज; 'इम स्तोममाते अतिथियाधान्यात देवतोदोन दम्पत्यागमय भागम्प जातवेदो स्पमिष से महेमा मनीषा ! भद्रा हि नः | देवताप्रापात्यमिति पूर्वपई इन्ता अविनिमोषमयपम्प- . - ·देवता या प्रयोजयेत् २१२४ देवना विपहादिमत्यो रुथनेन यागमापान्यसिद्धान्तकरणात भतिथिमोननम्य | किन्तु गुणवे देवताश्रुतिः । दन्यदेवत हि भूतम् , अतिविपाधान्यमयुगलम् । परिमल. ४१९४५ भावयितन्यो यजन्यर्थः । भूतनन्यसमुचारणे भूत भन्यायो. ए देवना वा प्रयोजयेदतिथियद् भोजनस्य । पदिश्यते । ततम्ब फर्मणि प्रधाने गुगमता देवता । सदर्थत्वात् । ९११४१६॥ तस्मान देवता प्रयोजिका किन्तु अपूर्वमेव मन्त्रादेः दर्शपूर्णमासयो. 'अप्रेरहमुमितिमनन्जेयम्, सोम । प्रयोजक इति सिद्धान्न. : शब्दः पूर्वः प्रमाणे यस्य तत् स्याहमुनितिम जेषम् ' इति मन्त्रं न देवता प्रयोजयति । यज्ञकर्म गन्दपूर्व शब्दप्रमाणकमित्यर्थः । तस्य भाव, किन्तु अपूर्व इति सिद्धान्त रक्तः पूर्वाधिकरणे । तमा- शब्दपूर्व-वं तस्मात् इति निमः । देवताश्रुति: देवता. क्षिपात वासन्दः पूर्वाधिकरणसिद्धान्त यावर्तक । देवता वाचकः शन्द, गुणत्वे मंगुणत्वम्य बोधकः इत्यर्थः । एवं मन्नं प्रयोजयेत् , भोजनस्य तदर्थत्वात् देवतार्थत्वात् । अनियो तत्प्रधानत्वमभाव• फर्मणि स्यात्, भोजन हीद यागो नाम देवतायाः । योज्यं द्रव्य देवताय । तस्य प्रीतिप्रधानत्वात् ।१०॥ प्रदीपते, सा भोक्यते । भत. देवता प्रयोजिका । भति यज्ञकर्मणि देवतव प्रधान इत्यत्र पूर्ववादिना उत्तम्य थिवत् । यया यावत् रश्चित् अतियः परिचरणम्, । अतिथिवा इति दृष्यन्तस्य वैषम्यं प्रतिपाद्य विशन्तमुप. तसर्व अतिथिप्रयुक्तम् । एवमिदमपि । सेहरति । मतियो सति भोजनादिदानस्य तप्रधानन्य आर्थपन्याच।७॥ अतिथिप्रधानत्वं स्थात् । स: अनियिः प्रधान यस्मिन् देवताया आर्यपत्यात अर्थपतित्वात् यागे मन्त्रादीना भोजनादिदाने तत् तप्रधानम् । तस्य भोजनादिदानस्य प्रयोजकता सिष्यति। अर्थपतित्वं च स्मरन्ति 'सोनामी अतिथिमीतिपधानत्वात् । तत्र हि अतिथे. प्रीतिः सतीशः देवता' इति । तया देवताग्राम. देवक्षेत्र इति व्यवहार: प्रशनम् । यागादो कर्मणि तु तस्य देवताशीतिप्रधानावस्य तामेव रमूर्ति दयति । तथा इन्द्रो दिय इन्द्र ईशे अभाव. स्यात् । यागादी हि कर्मष प्रधानम्, देवता पृथिया इन्द्रो अपामिन्द्र इन पर्वतानाम् । इन्द्रो वृधामिन्द | न गुणभत्ता । तस्मात् अतिथिकद इति विषमो दृशान्ता। अमेधिराणामिन्द्र, क्षेमे योगे हम इन्दः । (. तस्मात् नास्ति कर्मणि देयवायाः प्राधान्यम् । ततश्च २०१८९११.) इति । मन्त्राणा देवता न प्रपोजिका ततश्च तेन संबन्ध.१८ यत्र सुधा-(पृ. ७५०) दृष्टान्तपम्याभिधाना दर्शपूर्णमासयो 'अमेरहमजितिमनग्जेषम् ' इति मागकर्मणि देवतामायान्याभाष इति मध्यमावयवेन | स्प्रे पिमहादिममाऽपि पत्रे. पूजायाचित्वाभावात् मन्त्रस्य देवता प्रयोजिका । यस्मात् देवता इविभॊजनेन | देवताप्राधान्य निपेत्ते इति । के. सप्ता मवति । ततय तस्मादेव देतो! देवताय प्रसादेन देवता निमदारिमत्यो गीमाकमवे सन्ति न तेन स्वर्गादिना लेन सह यागकर्तु ऐपो भवति । | देत्यत्र कुन्हले विधाः । स इत्यम् -- तम्मात् देवतेत प्रवेशिका प्रधानभूता। येपातु मते चतुध्यन्तसन्द पर देवता, येषा च अपिया शब्दपूर्वत्वाद् यज्ञकर्म प्रधान स्याद्, चैतन्यादिाहिनोऽर्थ एव देवता, तेषा सदस्य अर्पस्य गुणत्वे देवताश्रुति ।९॥ वा अचेतनत्वादेव अनाधिकारे सिदे देवताउन्नरा- पूर्वपशवृत्तये अश्विाशन्द, । रागे ने देवता भावात् ' वि मरनयोपत्तो सूतभापविरोधो प्रधानम, किन्तु यजम प्रधानम् । शब्दपूर्णत्वात् । दुधरिहर, । फनदे।। यत् शन्द आह, तन् प्रमात-यस् । सन्दध यतु नरमे देवता का प्रोजयेत् ' ( Ins) कर्मणां फलमाह 'दशेपूर्णमासाम्पा स्वर्गकामो पजेत' इत्यधिकरणे देवताना विग्रहादिपञ्चकं निगक्रियने, तत् इत्यादिः । ननु द्रव्यदेववाक्यि यजत्यर्थ. | सत्यमेतत् मौदिवादमानम् । अत एव वानिके देवताविमदादि- । , 4 ·इति स्मरणात् । देपता विप्रहादिमत्यो देवता विग्रहादिमत्यो पञ्चकं अनाशायैव तदधिकरणं प्रतियिष्यते । शन्द मन्त्राणा जिकर विनियोगः सिम्यति । अर्थवादाना- एच देवता न तु अर्थ:' इति तु बौद्धमलपितमेव ।। मर्यवत्त्वविरोधिनश्च शास्त्रविरोधादयः अर्यादाथि अभाव इन्द्रादिशब्दानां अनर्थकता प्रातिपदिकार्थः करणे 'गुणवादस्तु' (१।२।१।१०)' रूपात प्रायात्' ततामयादिकारकसमाभिधायिन्यः सुधिभत्तयो न ( १९९१ ) इत्यादिभिः सूत्रः गोण्या पुरया स्युः । ततध इन्द्रादिशब्दघटितसमतवेदवाक्यानि परिहनाः। जमानः प्रस्तावादी सत्कार्य करवा- उन्मत्तमलपितानि आपोरन् । दिगुणयोगात् अर्धवत्वं तन्मिदिपेटिकाया (१४९१२१ तथा विग्रहादिपञ्चकरहियोऽर्थो देका इत्यपि प्रच्छन्न २३ ) निशीतम् ।। पहुना, कास्नमपि अध्वर- बौद्धप्रलपितमेव । नहि वेदप्रामाण्यमभ्युपगच्छद्रिवैदिकः मोमासाशास्त्र मन्त्रार्थवादलिझान्युपजी बैव प्रवृत्तं तेपा- देवताना विमहादिपञ्चकं नाम्नीति दास्यमभ्युप. मर्थववाभावे न्याकुल स्यात् । गन्तुम् । यागविधिमामदेव तद्विमहादिलाभात् । न च विध्येकवाक्यतया तम तापवचा, मन्नार्म- यागा हि देवतासघनरूपाः यज देवपूजायाम् । वादाना देवताविप्रहादिरूपेऽथे तात्पर्याभावाद कषं तत्र तेषां प्रामाव्यमिति वाच्यम् । यागादिविधिमिः वाक्यैक. फरकामिभ्यश्च । राजा फलं ददाति ' इतित यागे. वास्यत्या तेयु महातात्पर्यवनामपि मन्त्रार्यवादामा प्रधान रागध्यमानाना देवताना फलदानृत्यं गम्यते । न च फलः | विश्येकवाक्यताकमयाजादिवास्यानामिव स्वखार्थेऽपि स्मानीयानाना फब्दातत्यं पेभवति । नापि अरसन्नाः फल | अवान्तरतात्पर्ययस्यात् । प्रयच्छन्ति । नापि दत्त हविः अभुजानाः प्रसीदन्ति । पन्न दु.खेन संभिनं न च प्रस्तानन्तरम् । अमि- न तत् सर्व अचेतनाना विग्रहरहितानों पटते ।। सापोपनीत यत् तत् सुखं स्वापदापदम् ॥' इत्यर्थ- तस्मात् यागविधिसामदिय विमइयत्वम् , हविर्मोक्त यादस्य विधेयस्तुति तात्पर्यकत्वेऽपि स्वर्गशब्दार्थप्रतिपादने- त्वम् , मसादयत्वम् , फलेश्वर्षवारम, फलदातृत्व व इति ऽपि अवान्तरतापपम्य सर्वसप्रतिपनतया तदेव चिमहादिपञ्चकं देवतानां कल्यते । अर्थवादमानस्य असति विरोधे वार्यावान्तरतात्पर्यकताया 'सहसायो गोभिवादबाहुरमासु देवो द्रविणं आश्रयणीयवाच । देशात' 'तृप्त एवेनमिन्द्रः प्रजया पशुभितयति 'इन्द्रो न च खर्थिवादस्य फलविध्यपेक्षितावाद स्वाय राजा जगतवर्षणीनामधि धमि विधुरूपं यदस्ति । अवान्तावापर्य नान्यस्य इति वाच्यम् । देवता जो ददाति दासुपे पनि ' ' इष्टान् मोगान् हि को | आवाहपति' इति भावाइनविधिः दृष्टार्थत्वात् देवताना- देवा दास्यन्ते यशमाविता: ते तृतास्तयिन्येनं सर्वागमनमपेक्षसे । तदागमनं च विषां स्वीकरणाप । कामफने: गुभैः' इत्यादिगमावाटेतिहासपुराणेषु तस्वीकरणं च भोजनाय , भोजनं च नृमये । पलकामेन देवताना विमादिपञ्चवस्य स्पष्टमभिधानाघ । सेष क्रियमाणं च देवताना तसिजननं फन्टदातत्व सिद्धये । फल- विध्येकवाक्यत्वेऽपि भवान्तरपदमिर्गत: प्रतीयमान- दातन्वं च फलेवर्षात इति साक्षात् परपरया या देवता- देवताविमहादिन्यागे कारणाभावात् । ऽऽामनादाना भावाइनविष्यपेशितल्यात् सदियहादी भन एर मगवता मिनिना 'अविशिष्टस्तु का पर्यमीयाम् । पिञ्च निश्चयजामयनारपास राजस्म भारसा) अर्धेसवादेकं चारपम्फलं श्रुतम् 'गः सायुर्व सलोकता यन्ति, पतासामेव ( २४ire) इयदिभिः शनैः मन्नाला यायचं देवताना सायुज्यं साहिता समानलेवा यन्ति य एतदुप- अवलं च दर्शितमुपद्यते । मायापार्यप्रवीतिमुप- | पन्ति' इत्यादौ कश्चित् पाले समानरोता एसोसा- यो साग) या मनपर्णात् ' ( ६८१०1३१)| प्राप्तिः, ततः साता समानदेरमोगदत्तम् । सायुम्य लिपिकरणधिः। बीदवसदनं दासि' इत्पाद-सपनायवि देवा: नमोऽविशेष म्यारापतन- - ·दैवत विपहादिमत्यो २१२६ देवा विप्रहादिमों . निरतिभयभोगवन्तो न स्युः वदा तफार्थत्वेन विधान | तत्ततावादनयोग्यरूपेण परिगमते, इति न तेषु अनद- उन्मतमलपितमेव स्यात् । नीयवदोषा । अपच लिगा 'एतदे देयं मधु यद् तथा सामविधिप्रामणे 'अयानितमेतेन कदनम् १ इति घृतम्' इति । उ र तन्त्रवातिके लोकवेताधिकरणे द्वितीयं प्रयुञ्जानो देवान् पश्यति' इति देवदर्शनार्थसाम- (१३।९।३० वर्णकं १) 'पञ्चैतद् घृतमसाकं देवाना विशेषजपविधिसामध्यदिपि देवानां विनइयत्य सिध्यति । मविदं यदि । रसवीर्यादिमितत्र न शब्दार्थोऽन्यथा न च देवदर्शनार्य युगपदेव सामजपं सर्वमु अनेकेषु मवेत् ।।' (या. पृ. २९२) इति । यजमानेषु विग्रहवतामपि देवाना कर्य दर्शनसमय इति येषु देवताऽऽवाइनमस्ति तेषु आगन्य भुन्यते इत्या- वाच्यम् । अत एव वेप] कल्पमात्रोतकाय यहा- गमनधुतिः हविनयनश्रुतिश्व विरुध्य । आइतनि- दिकल्पनात् । एवं च धमिर्यजमाने: युगपदाहूताना हितान् देवान प्रति तदास्वादनीयरसायनयनसंभवाच । देवताना गुगपतं संनिधान इति नानुपपन्नम् । यसपाटे यद्यपि भादे अतीतपितणा स्थावरतिर्थमनुष्यनारक- देवानामाश्यावं योगिवत् ऐश्वर्यादुपपन्नम् । जन्मप्रामानां आगमनारमवात आवाहन न समवति , 'कस्प का ह देवता यमागच्चन्ति, कस्य वा न | नयापि यथा गर्भवृद्धये मुहद्भिर्दत्तमभौष्टमनं गर्भवती बहुना यजमानानाम, यो वे देवताः पूर्व..परियाति स भुक्त्वा तृप्ता सती गर्भ तपपिया पोषयनि मुदस्यम पचना: शोभूने यजवे' इत्यर्थवादनु ' अभिहोय दुवा प्रत्युपकरोति तथा आनीयमानं भुनाया तदपिष्ठानदेवाः प्रातरन्यादधाति' इति विधेः स्वावका न निश्चितस्वार्थः । तृताः श्राद्धकर्तुः पिबादीनपि तर्पयन्ति श्राद्धदात्रेऽपि फलं न च वाजसनेयके ते वा एते आहुती उत्क्रमत:, प्रयच्छन्ति 'वसुधादित्यरूपाः पितरः श्राद्धदेवताः । अन्तरिक्षमावियतः, वे अन्तरिक्ष तर्पयता, वे दिमा- प्रीपयन्ति मनुष्याणा पितॄन् श्राद्धेषु तर्पिताः ॥ सर्वान विशत., ते टिव तर्पयतः । ते आवर्तत वे इमामाविशतः, कामान् प्रयच्छन्ति शतशोऽय सदस्ययः ॥' इत्यादि ते पुरुषमाविशतः, ने स्त्रियमाविशतः, ततः पुत्री मायने मरणात् । इनि श्रवणेन 'अनो प्रास्ताऽऽदुतिः सम्यगादिन्यमुप. 'जगृम्मा ते दक्षिणमिन्द्र इस्तम्' इति , हे इन्द्र ने तिष्ठते । आदित्याम्मायते वृष्टिर्घटेरन्नं ततः प्रजाः दक्षिणं इस्तं रक्षकन्वेन वयं महीष्यामः इत्यर्थः । इति न इत्यादिस्मृत्या च हुतानां हविषा परलोकात् क्रमेण | मत्पक्षविरोधः । पन्यासत्यवगमान कयं यज्ञवाटे देवताना दावोस्तृत्व इति 'ओपधौम्यः स्वाहा, मूलेभ्यः स्वाहा' इत्यादी तत- वाच्यम् । एतम्य इविषः कश्चिदशः तृतिपयांतो देव- दविष्ठाभ्यो देवताः इति न विरोधः । भुज्यते अन्यो:शरतु इष्टपन्नारिरूपेण परिणत. प्रत्यावर्तते न च देवताप्रसादादेव पागल कालान्तरभाविफल इत्युभयविधाननिर्वाहात् । जननिर्वाहसंभवात् किमपूर्वकल्पनया इति याच्यम् । न च विशदम्या जघा योजना नि उपस इन्द्रः प्रसन्नानामपि देवताना कल्पान्तरभाविफर दातृत्वस्य स्थविर वित' इति अतिम्यूलदे दाना देवाना कथं असंभवेन अपूर्वद्वार देवताप्रसादम्यापि फलजनक वस्य अल्पेन हविषा तृप्तिरिति पाच्यम्। 'गावदेका मयते वक्तन्यतया अन्यत्रापि तथा कल्पनान् ।'त वियाकर्मणी देवता यावदेवा, तापशतिः प्रयते' इति हुतस्य इविधः | समन्धारमैने पूर्वप्रशा च ' इति विद्याकर्षणो. पूर्वानुमा- वृद्धिधवणेन तदुपपत्तेः। मनितकारस्य च जीवेन सह उत्क्रान्तिश्रवणेन क्रमल. यद्यपि हुन इविभमीमवनि ततो निर्गतम्य तदीय- न्यपूर्यम्य अवश्याम्युपैर वाच । सूरमाशस्यैव वृदयुपगमात्र दोषः । 'अबाद यानि एसमन्योऽपि मन्वार्थवादादिषु देवताविमहादिविरोधः मुरमीणि कृन्दा इति च हविसस्थान्तरनानस भवणात्। परिहतयः । तद्विस्तरतु ब्रामीमांसाया पाचस्पत्यपरि- कुशकागदाराकलादिश्चपि वि.पु कश्चित् भश्याश. ] मल्ल्यामरक्षामन्यादिमहामन्येषु द्रष्टव्यः ।

·देवता विमहादिमत्यों २१२७ देवता हि विधेयवाद, 'कर्ममीमासका निरीश्वरवादिनः । तथा देवता- | विग्रह निगमम्य देवताऽधिकरणार्यवाभावात् । तथात्वे, विग्रहादिपञ्चकं नास्ति' इति मवादस्तु प्रच्छन्नबौद्धतदेक- नियंगधिकरणे तेषामनधिकारसाधनमनर्थक स्यात् । देशिविषय । 'न देवताना देवतान्तराभावात् ' इत्ये- भसदेव का रूपमीदृशविण्यपेक्षितार्थनियमनातया उप: नासूभभाग्यवार्तिकेषु गद्विप्राभ्युपगमात् । विशुशान-दिश्यते इत्यपि मुवचम् । न च सन्दद्वारेणेष देवताया. देहाय त्रिवेदीदिन्यचक्षुधै 1 श्रेयःप्राप्ति निमित्ताय नमः | कङ्गिनया शन्दयेय मानसमुपनीतमानमात्वेन. योमाधधारिणे ॥ इति श्लोकवार्तिकारग्मे भट्टाचायः विधीयते इति शच्यम् । यदि मनसा च्यापति तदाचा ईश्वरस्वरूपामिधानाच्च। भूतार्थवादानामपि स्वार्थे प्रामाण्या- वदति ' इति न्याप्त्या याज्याऽनुवास्याऽन्तर्गतदेवता-- भिधानपुर:सरे देवतिर्यमनुष्या दिजगासष्टिरलगफर्तुः पर- गोवारणतः पूर्व नियमतः तत्सत्वेन तस्याविषेयत्वात् । मेश्वरस देवनादिन्यविग्रहादेश्च कर्तिके ततनामिधानाच।। इति प्राप्ते, सत्रापि प्रथमोपस्थिते शब्द कार्यस्य अस- शास्त्रीपिकायां तृतीयस्य द्वितीयपादे 'लिङ्गक्रम- भवादेव हि वर्थपर्यन्तानुपावनम् । न च प्रश्ते उद- समारयानात फाग्ययुक्त समाग्नानम्' इत्यभिकरणे (३ संभवः, संकल्पपूर्वकशब्दप्यानविशेषत्यैह विषेषत्वान् । २७१९.) 'मार्थवादेलिहायपुराणादिषु स्वर्गाधी- याज्योचारणपूर्वनियतशब्दप्यानग्य होः सत्वेऽपि इवि- श्वरस्वलो कपालकत्वासुरजेतृत्वादिरूपेण प्रतिपादिताना प्रहमान्यवहितोत्तरकालं यजमानम्य एतनिधिमार्थस्यात् । कर्मणो पहिरपि सद्भावावगमात् न त्वयभिचारः इत्य- सस्मात् देवतारूपः शब्द एष ध्यातव्यः । संकर्प.. भिधानाच ( टीप्पणी- 'नच अग्निसूर्यादीना १३६ वर्णकं २, वन्यमित्रास पेन फनुरूपस्थाप्येत । लोकेऽपि ३.स • देवता भुल्या गम्यते, न पत्यशादिमिः । भावात् । इन्द्रादीनामपि मन्त्रार्थवादेतिहासादिभिः कर्मणो- भा. १५:३७, देवता सर्या एवमर्चम- न्यमापि प्रतीनेः' इति शास्त्रदीपिकायां पङ्क्तिः । तत्र भिधीयते विधीयते पा, कर्थ नाम तदेशेन फर्म सोमनाथस्य च मन्त्रार्पवादादिषु स्वाधीश्वरत्वलोक- क्रियेतेति । या २१५1८.. देयता खता बा पालन्यामुरणेतत्यादिना प्रतिपाद्यमानत्वेन इन्द्रादीनामपि । अस्तुता वा अगमात्र साधयति । भा. २३४२९. कर्मणो पहिरपि संभावगामात लोके संभवोऽस्तीत्यर्पः' • 'देनता हि विधेयवाद विवक्षिनगुणेष्यने । लक्षणन्ने पति पतिः) तु तम्याः स्यादविवक्षा गुणादिषु।' यदि हि तदितबन्ध समान वैदिकानामास्तिकाना अस्ति देवताविप्रहादि- देवता उद्दिश्यमाना म्यान ततः अस्याः गुणाविवा पचकम् । इत्यास्ता तावत् । 'म देवताना देनतान्तरा. भवेत् । इयं पुन: अविधीयमाना देवतात्यमेव न प्रति- भायात् ' ( ६१९६२।६) इति मूने इदम् । पद्यते इति अवश्योरादातम्या । वा. रास५।१७ पृ.. • देवता रिधिमात्रपमाणिका इयुक्तं इन्द्रमहेन्द्रा- ४२१, मनिर्पर्धा इत्यादिमन्वेषु भान्यादीनां प्राधान्येन 'धिकरणे, ' विधिशन्दस्य मन्त्रत्वे ' (२३) ममिधानात् यम प्राधान्येन मोऽभिदधाति छाऽपि इति दशमेन धाल, पृ. १२२, १२५. देवता इति लक्षणेन देवतात्यावसापात् । सु. . ४१७. र देवना वेधशब्देनेय ध्यातव्या यस्यै . अनुपदिए देवतादन्यरूप न यागान्तर प्रतिपद्येमहि । देयत्ताये वपदकुर्यात् तां ध्यायेत्' इति ॥ भा. २।२१४९, 'गुगन्येन देयता अनि १४ ‘कान्ता ध्यायन अस्ते ' इत्यादी तयानस्येव मशर) । विशेषणवेन देवता भूपने इविशिष्यत्वेन । मरतेऽपि देवतारूपापानविधिः, अर्थवादेषु देवतास्पा- ऐन्दं पय. ' इत्युक्ते हवियुको मनिधीयते, न देवता । स्नानात् , विष्यपेक्षिततादिनियमाशे तस्य प्रामा -१३४, . वाद न मति देवता मरति । न पाए । देवतायाः फलदानावं स्वस्पेण फर्मान व देयता नाम जान्या काचिन व कम्यवित् रूपम्प देवता, पर्माको समगर येता रितपनिगरोनेर मागाये | म नागम्य । यम्य या पनि बादर्थम्, मा तम्य देवता । ।

·। 1 देवतामुद्दिश्य २१२८ देवतापाः प्रतिग्रहीत २१२२२०१६.,. द्रम्यदेवतक्येि यजतिशम्दो वर्तते । वाक्यमा कार्यमस्ति या. २।२।३।३ पृ. ४४९, देवता- ६।११।२ पृ. १३५१. . ट्रन्यदेवतासंयोगस्तु न क्य- भिरपत्यक्षाभिः संन्गपे न कश्चियशम्योपकारः। मा. चितु यागादिना सिध्यति । वा. २२२।६।१८१ ५१६.४६३२. देवतायै दातुं द्रय सन्ति । वा. • न च शन्दमावं देवा इति नवमददामयोरमिधास्यते ।। ३।४|१४|४१ पृ. ९७९. • देवताये संकल्पितं यजमानेन १०५।१५ पृ. ४१७, न तु असगाव देवता पिबति, न स्वयमुपयोक्तन्यम् । तस्मान तस्योपयोक्तृत्वमन्दिन किं ताई ! संकल्पविषयादेनयोरयुश्यते । ३।२।१७४१. ईशते, नो एल्वपि पजमानः ! भा. १०।२।९।३१, • यम प्राधान्येन मन्त्रोऽभिधत्ते सा देवता । सु. पृ. देवतायै संकथितेन शिष्टाः न स्वेनेत व्यवहरन्ति । ६५४. * ये चार्थप्राधान्येत मन्त्री प्रकाशपति सा तम्य श१७१९०, * देवतायाः अभिधान वनपनियागे देवता नामिधानमाण, एकदेव येऽपि मन्ने अनेकदेवता. | उनस्पतिशन्देनर । १०।१६।३२-३९, ० देवतायाः अन्तरपदप्रयोगे सति तद्देवत्सल्यपदेशमावात् । वा. सग असति विधाने अभावात् । २।२।३।६. * देवनायाः .. यस्य भाषर्क शन्दमुद्दिश्य स्मृत्या वा हवि- ऐश्वर्यम् । 'देवमामणराश च वियं द्रम्पमुत्तमम्' त्यस्यामि इति संकल्पः क्रियते सा देवता भवति इति । इत्यादौ ब्राझगादिवत् देवताया अपि ऐश्वप्रसिद्धः 'पस्यै विशिशब्दाधिकरणे रक्षण वश्यते । मु पृ. ७४२. वा कस्यै देवतायै पहरालय व मेधपनिः' इत्यर्य. • येषा यन्द एय देवता तेषा....... वा.६॥रा, वादेपश्च देवतात्वस्य ऐश्वरूपन्यप्रसिद्धःप्रतिमहामानेऽपि • या चौदिय दन्यं त्सयते सा देवता । ३।१।१५।२७. तदुदेशपूर्ववेण त्यागेन तदधीनवापादनाव मुख्यश्वर्या- • देवताः चतुर्ष्या वदितेन या मर्दिश्यन्ते । 'यदाये भावेऽपि औपचारिकमैश्वर्यमस्ति । मु. पू. ८३२, साय जुहुयात् । अत्र चतुर्थी । 'आयोऽटाकपाल.' । देवतायाः कर्मसंप्रदानातिरिक्त कारकत्वस्य कवचिदपि अब लदितः । वि. रार... देवताः नहि मागन्ति। अयोग. | पृ. ७५१, • देवतायाः कारकत्वाभावेऽपि भा. ३।२।१५।३५, ० देवताः विग्रमादिमत्यो न सन्ति । अङ्गवाभ्युपगमः । पृ. १३७, . देवतायाः त्यम्पमान- देषताऽधिकरणम् । U-17, देवनामुदिस इन्पोदेदप-रमाण पागनिष्पादकन्यम् । पृ. ८... यस्यामः स यागो भवति। न हि देशमात्रेण देवता देवताया; नास्ति प्रतिनिधिः भा.६२५४१८-१९, भवनि । या यम्य थपते सा तम्य देवतेति । । • देवतायाः । न वाऽतिपिवदेनम्याः पूज्यतेति च ९३२ देवता च विना दोमायोगात् । म १.०७. वश्यने ' रूपातमायित्नातु नातिपिवत् पूज्यमानता •दैनना प्रति दयस्पोत्सर्गः कर्म ( मा. ८०९।११२. पतिपद्यते । नैतम्यास्ताहन संपदानत्वमप्यास प्रनिग्रहीत- .' देवता या यहिश्य स्वत्वेन गते । तम्या- त्वाभावात् । या. २१२।४।१. पृ. ४१२. २ देरवाया: सदेव संबधि, नान्यत् समभ्ययात्यार शाल्मो नमे विमामात्रय २६एमाण-वे किया महाना- दि देवतासंबन्धः । या, रा१२।३२. ० दयता विना योगात मन्मएर तिमात्रार्थ त्यागनेन ऋषहन्तावा- को 4 मति । तेन म देवतामापादति । तस्मात् । तुवन अमिशास्त्वविधियुषः । म पृ. ३७२, देवता यागार्था । भा. ११11८, न हि देवता देवतायाः पशुपागीयाया: संस्कार; पशुपुरोगाम । मन्तरण यागो भाति । न पचनमन्तरेण देवता ने भा. १९९९-२३, • देवतायाः प्रतिग्रहीतदं न वारस्य विहिता देवता सन्ययापकहरते । मभवति । बारा२३५५६. देवनाया: १०९०. . यागो देव नामपैश्ते देयताच यागमन्तरेण म प्रनिग्रहीन भावन त स्वत्वागदनलक्षणदानायोगात न सम्वन्ति ही यागमय ते । तयोः मनिधानेन प्रमाणेन । तेन दन्यदेवतान्वयः सेभवति । गु.. ८३१, साधो मानि । टुप्.१.२२ पृ.१९१५... देवनाया: मनिग्रहीत पागावेन पाममाया देश्याव- एण्य कमा अनेकया देयतया अनेष्या (च) अनु. 1 मारे उपकारिचात् उद्देद्यस्य च पदाधीनत्वात् येन ·देवखायाः प्रतिमहीत २१२९ देवतानां विपिगन शन्देन उदेश्या देवता इत्यपैशायर्या भूतशन्दम्यागेन । शन्देनेति । सूर्दशन्नो दि चगे, नोजियादिषु । ते यथार्थ आश्रुतशब्दकल्पनाऽयोगात् विधिगतेनैव शब्देन देवनाव- विपरिणमयितम्या: । सूर्यार्थच नेषु कीर्तयितम्यः । चोदनाऽवगते; न शब्दान्तरवत् न्यूनशब्दोधारणेऽपि | स च येनकेनचित् सूर्यबाचिना शन्दन संकीर्यते । देवतावप्रसिदिः । पृ. ६५१, . देवतायाः पनिग्रहीत. तलादनियमः । ये च प्रकृतौ अनिशब्दसंयुक्ता निगमारते त्वामान संप्रदानत्वामायः । पृ. ७४९, ५ देवतायाः । इहोदाहरणम्, नासयुक्ताः । एवं प्राप्ते, ब्रूमः । तयो. • भोक्त वाभावेऽपि सुतिमोक्तृवलक्षणस्य देवतात्वस्य तस्यां ततो उपकृतित्वादिति । यथा मकनी, तथौचरस्मा यागकल्पकन्यम् । पृ. ९२९.. देवतायाः भोजनं हीदं ततो विकृती फर्तन्याः । तत्प्रकृतित्वात्तेपाम् , चोदकानु- यागो नाम (पूर्वपक्षे )। मा. ९।११४१६. * देवतायाः | ग्रहाय । प्रकृत्तौ च विधिशम्दामिमायोऽमिशब्दः भयुक्ती विभहाद्यभावेन रूपासमवायात् पूज्यत्वं निरस्तम् 'अपिका मान्यमिधानपरः । वापि त प्रकृतित्वात् विषिशब्दामि- शन्दपूर्वयात्' (११११४११) इति सूत्र । सु. पृ. ७५.. प्रायेणैव निगम प्रयोहायान चार्य चणा पूर्य- • देयतायाः शब्दद्वारन यागोपकारकनम्। संकर्ष.२।४।२, शदस्य बन्धः । कि तर्हि ! योगेण । औय निर्धर्तये- • देवतायाः शब्दरूपत्वात् । ।३।१६. देवतायाः दिनि प्रयोगेण संबन्धो न सौर्य धरिति । कारकविमतिर संस्थाययं विनाऽपि आरादुपकारािवात् यागम्य प्रयोजन- द्वितीया । सा पाण्यातेन ऐबभ्यते । नसात् तथापि वचोपपत्तिः । मु. पृ. ८३४. ० देवनायाः सकाशात् । सूर्यशब्देन संयुक्ताः कन्या इति । पुरोहाशपिण्डद्रय अन्तरगम् । संकर्ष. १३१६. टुप्-- ननु नैवेदमधिकरणामारभ्यम् । एवं शन्द. . देवतायाः स्खेन रूपेण कर्मणि साधनभाव इ.युतम् । वोदितः स एव अन्यत्राप्युच्चार्य: । उच्यते । यत्र शन्दी भा. २०१४।१४।२८.० देवतायाः स्वरूपेण कर्मणि| विद्यते , तत्रैव पर्यायशन्दानामरागः । यत्र गन्दो समयाप निषेध, "निधिशन्दम्य मन्त्र (१०४।२३) नारायते तत्रार्यः प्रत्यायपि यः । स च येनफेनषित इति दाशामके देवताधिकरणे उक्तः । सु. पृ. १३४२. । प्रत्याग्यते इति पूर्वः प । सिद्धान्तनु- सूर्यशन्दो माल्देन अल्पासनस्य यागम्य फलसाधनस्यात् प्राधान्यम् , | यागामुमित प्रयोगभावनया संअभ्यते । अन्यः शन्दो यदि देयवायाच गुणन्, विशारते । टुप्. १३१४९ उच्चायेंत , तथा सरि मन्दः प्रयोगे अभुत एबोचायत । पृ. १६५४. . देवतानां अनुयाजीयाना प्रकाशनार्थ एव प्रतापपि । चातुर्मास्येषु प्राकृवावाहनमन्त्रस्याविकारेणैव प्रयोगः । सोमः पूर्ववैषम्येण उत्पानात संगतिः । भा. १०।४।२५।५०-५९. देवताना पिमहावमाः। | सूत्रार्थस्तु~ यया प्रकृती विधिशब्दनियमः, तथा उत्तरस्या ततो विकृवानपि, तREविवादिति । १४. र देवतानां विभिगवशब्देनैव प्रकाशन वि--सोपरिनिगमे फोऽपि गन्दा गाद वैध एन सौर्यादिविकृती आवाहनादिनिगमेयु ॥ चौ सूर्यान्ययादायः, योगान्वयनोऽन्तिमः ।' तथोत्तरस्यां ततो पावित्वात् । १०४।१३। १५. भा- विकृती सौर्य चकम् ' इत्यादिना सामे माप्यम्- अलि चकः 'यो चर नियंपेक्ष शब्दस्थैर पूर्वाधिपरणवत् विघानेऽपि यावाहनादि. यसकामः' इति । सन्ति सूर्यम्यामिधानानि सूर्य मधु मायादिषदेः लक्ष्य पेय पाशनात् इहापि तय मारिन्यो मास्कर: सबिता दियाकरति । तत्र कि फम्यान, 1 न प्रति सप्तामिपदे निसले सत्प्रवाशक- य पितु निगमेषु येनफेनमिन्यन्देन अमिशानं कन्यम्, पदोदरत् हतयादिनादियदौदेऽरि मायामायः । उत्त विधिशन संपन्देति । RL ! निन्दप भनेपाली उपस्थितवान् सुदत नियमः मधुमास्ते पानी निगमा रह चोदकल प्राधाः, न सूर्य- इति वाफ्यम् । तपाये प्रेयाचे पुरोत पानाग या मी.को.२६७ संकर्ष. २४. वा, ·देवतांनी विधिगत २१३० :: देयताऽग्निशब्द 'मोहीणी मेघ' इति मन्द्र यवमियन्यादिपदस्पैर । मृतदेवतात्यायन्याजिनं मस्कुर्यादिवि । संभवति . नियमेनोहापः । न च विधिवाक्ये सूर्यदेवताया भावना उक्त विधशाब्दबोधविषयस्य अर्थरूपस्पेकस संबन्धिनः यामेव सप्तमनयमाद्यन्यायेन अन्ययात् यागमा तम्याः शान्दबोधामकेन दर्शनेन तादृशशेधोपधायकशक्त्या- विधानाभावेन प्रयोगान्वयित्वावगः साइप्रधाने तातो भयवसक्न भारसंनिधनः आन्दस्य मरणम् । एवं आवाहनादौ प्राकृनतत्पादम्य इतरानेषु तपरिसंख्यावे. च उद्देश्यताऽवच्छेदके लाययमपि । ततश्च विस्तापि ऽपि प्रकृती मावाहनादिमन्येषु अमिपद नियमवत् । पर्यायाणामयक्तिरेव । न या अाये पावकाय' इत्यादि- विकृतावपि सेषु सूर्यपद नियमोपपत्तिरिति मूलो विस्तो शब्दद्वयस्य आवाहनारिमन्त्रेषु भयोगमः ! शक्यम् । दरवदेवतायाः सत्यपि प्राथमिके भावना- अर्यस्यैव उदेश्यनामाहीत्य प्रकाशत्वपक्षे हि तस्य ऽन्वये अरुणान्पायन उत्तरकालिमान्वयस्य यागमाने | एकनेर सरणसिद्धः इतरवेपथ्यमित्यपि पायेव । १४. एवाङ्गीकारात् भाषाहनादौ तदप्राप्तैः । इनरपा ट्रम्पयामि मण्डन--सौय सूर्यपदं यदेत् ।' २६. साङ्गप्रधानसेबन्धापते: देशकारकभिमानां द्र यदेवतादीनां शंकर- 'विस्तापपि तत् तथा ।। १६. तत् उपमन्वयित्वस्य पश्यमाणत्याच किय, साशयाणभावनायां देवतापदं तथा विविगतमेव । गुणत्वेन देवताऽन्वयेऽपि अावाहनादेवतासंस्कारार्यत्वाय *देवताना सबनीयपुरोहासीयानामप्युकिर्पः- आग्नि. आमेपम् , सौमित्यादितद्धितेन अावाहनादौ वद्विनियोग: मारतादूर्भ अनुयानो कणोत्कृष्यमाणे सूक्तवाके । मा. शक्यते कम् । अतः आवाहनादिमन्त्रस्य लिलादेव ११॥३६१५, देवतासंस्कारार्यलप्रतीतेः, विकतो च अग्निपद निवृत्ती देवताऽनिशब्दक्रियाणामपचारेऽपि प्रति- जाताया सूर्यवानिगावरदमाप्ती न किञ्चित् साधकम् । निधिर्न मायः॥ इति प्राप्ते, नावाहनादिमन्त्रेषु प्रकृती लिहरप्या श्रुतिः न देवताऽग्निशब्दकियमन्यार्थसंयोगान् । ६२१ 'तत्वत्प्रतापूर्ववन्धिनों देवता तनदग्न्यादिपदे: प्रकाश- | ५|१८|| येत्' इति एवंविषा, येन विकृती मनिषदस्य लोपे भाप्यम् -- देवताः 'मामेयोऽष्टाकपा ' इत्येव- सूर्यप्रकाशमयावत्पदप्राशिभवेत् , 7 वेवदन्ति , अनेक- माया: । अधिः । यदाहवनीये मुहति, तेन मोऽस्सा- श्रुति कल्पना पक्षे । किन्तु 'प्रतापूर्वन्धिनी देवना भीष्टः प्रीतो भवति' नि | शब्दः मन्त्रः चहिदेव- विधिगतसग्देन प्रकारायेत्' इत्येवविधा एकैव । अतश्च सदन दामि' इत्येवमादिः । किया: ' मनिधो यजति , तदर्थे विकृतावपि विधिगतशब्दप्रयोगः एवावश्यक इति | तनूनपात यजति' इत्येवमायाः । तत्र संदेह देवता. म सूर्यपर्यायाणा प्रयोगः । अत एव द्रव्ये नेवविधभुति- मिरान्दक्रियाणां अपचारे प्रतिनिधिः उपादेयः, उत कल्पनासेमवः । तथास्ये नीहीणा मेध' इत्यादौ नेति । शि प्राप्तम् १ पूर्वाधिकरणन्यायेन प्रतिनिधाय प्रकृतामेष पनपदप्रयोगाप! अपितु प्रतापूर्वगाधनीभूत ! भन्यत् प्रपोग: कर्नयः इति । एवं प्राप्ते , झूमः । न द्राय श्रीहिश्देन प्रकाशयेन इत्येवविधा । ततश्च धानाSS. / देवताऽग्रिमादकियाणा अपचारे प्रतिनिपिना भविष्य- दिषु वहिपदे मिवृत्ते यवनिपाद सकपायपद- मिति । कुनः १ अन्यायपोगान् । प्रतिनिधीयमाग भातिरविरुद्वा । अस्तु या प्रस्तावेव नान्तरीपकमिदस्मारि | ग-यदे सेम्यः पाम (विवनकरीयपाठोऽयम् , आनन्दा- अर्पस्य यागागातया तत्पश्यनाएानुपयोगात् यागानभूतस्य । श्रमीये तु अन्यच तेपाम् इति पाठः ) न शक्नुपात शदथैव विनाऽपि लक्षणामाचाइनादिमन्नगवान्यानि कर्तुम् ! कश्व तेषामर्थः १ देवता तावत उद्देशेन अप्रै पदेन अस्मरणद्वाग सारणम् । तपा चैव विकल्या साधपति । अनिमुद्दिश्य अष्टाकपाल: पौर्णमास्यममावा- श्रुतिः विधिगतशम्देन स्वनिष्ठशक्तिप्रयोज्यशाब्दशेोपधा- स्थायौं न त्यम्यते । यच्च अन्धेषु हविः विहितम् , न यशक्त्याअप वरूप बन्धनोग्यस्मृतिहाग अपूर्वसाधना. तनो दापूर्णमासौ भवतः । सत्र अन्या उदिश्यमानान ·1 देवताऽपिशब्द २१३१ देवताऽमिशब्द श्रुताया उद्देश्याया अर्थ कुर्याद । नहि अन्यस्यामुद्दिश्य- शब्दनाशे । अतो देवतागब्द स्मृत्वा उत्तरकाल ( वत्स- मानायां दर्शपूर्णमासो भक्तः । तस्मात् न देवना प्रति- दृशशब्दस्य-) स्यादुपादानम् । तत्तु मुख्येनेव सिझम, निधीयते (तस्मात् न प्रतिनिधिः)। मवेऽपि एष एव प्रकार: तथा : यदायनी शुति । इलाइननीयापचार ( उप-पुस्तकेयु तु प्रसङ्गः इति पाठः । मकारः इति रन नामोऽमिः प्रनिनिधाताया, अन्यत् वा द्वन्यमिति ।। पीठस्तु युक्तः । इयास्तु विशेषः, (देवतातो मन्नस्य-) कुतः अन्यायसेयोगात्। प्रतिनिधीपमान आहवनीयकायें अर्थेन स्मृतेन-न मुख्येन ( मन्भेष) न (अपि तत्-) नुवर्तते । कथम् ? अदृष्टं आइवनीयस्य कार्यम् । आहब- सहशेन ( शब्दान्तरेण )- प्रयोजनमस्ति । न च नीयस्य उपरि त्यज्यमाने यत् भवति, न तत् अन्यस्पो- गन्दैन स्मरण कर्तव्यमिति (बचनमस्ति ) । किताब परि । नहि यजनिशब्दन मामात् तत् गृह्यते, यस्योपरि ( मन्त्रविशेष-) आम्नानसामात् उपदयादि निवृत्तिः स्यज्यते । नदि उपरि स्यज्यमानस्य देश: किञ्चिदुपकरोति | पश्यनियमात् । सदभावात् (तस्स निपतस्य मन्मस्था- इति । तस्मात् नामे: प्रनिनिधि। वात् ) उपद्दष्ट्रादि केन वार्यते (तेन अस्ति शन्दा- तथा मन्त्रापचारे नान्यो मन्त्री प्रतिनिधीयते । कुतः? | चार प्रतिनिधिः । अशीना नान्ति प्रतिनिधिः इत्याह-) उपन्यासंयोगात् । मन्त्रस्य हि एतत् प्रपोजनम् , यत् गायनीयो यागदोमायामनाशिसः भदृष्टोपकारि- स्मारयति क्रिया साधनं या । अमति सरणे न क्रिया ) त्वान् (दृष्टोपकारितामायात् । आइचनीय जुहोति इति-) संवत । तत् अपचरिते मन्ये परि तस्यायें अन्य | वचनात् (अदृष्टार्थसया ) विधीयते, (मतः ) तयोः शब्दमुवारगति ( पूरयितुम् ) , पूर्णप्रतीतेडगे ( पूर्व | (यागदोगयोः पादयनीयस्य-) ममाये नास्ति भाक्षेप।। प्रत्यानन्दाश्रमीये) शब्दमुच्चारयेत् , न शन्देनार्थं प्रती- | आक्षेपाभायाम न प्रतिनिधिः । ( क्रियायामपि यात् । अथ प्रीतमपि पुनः प्रतिनिधिशब्दोबारमेन | दर्शयति-) यह प्रयाजादिभिः ( अष्टम् ) क्रियते, तत् भीयात् शन्दार प्रीति कुर्यात् । (अम शब्दाव अम्या क्रिया करिष्यति इति नास्ति प्रमाणमा इत्यादीनां इत्यादि, प्रतीयात् इत्यस्यैव व्याख्या सात् । सा च तु दृष्टान्चात् अस्ति ( प्रतिनिधिः । सूमोक्तं हेतुमन- बहिलिसिता सती कायस्थेन ग्रन्ये एय लिखितेति मतीमः) | संवत्ते-) अन्यायोगान् इति फिमुकं भवति १ पति- एवं च प्रतिनिधिशब्दोचारणानुरोध. अनर्यक: स्यात् । निभिकारणासयोगात् इति यावद । ( नायमर्थशन्दः नहि 'शब्देन प्रत्यासितम्यम्' इति किश्चित् प्रमाण- प्रयोजनवाची किन्तु वस्तुपर्यापः)। मरिस। पदरित, गत् पिशेष' सन्देन वाई- देवतायां च तदर्थत्वात् । १९॥ रादिना' इत्यैवम् । तदमा समान्तरानुरोप, अनर्यक: स्यात् । तस्मात् न दश प्रतिनिधि । भाप्यम्-देवतायामपसे विशेषो येन न प्रति. झियाऽपचारे न कियान्तर प्रनिनिदध्यान । अन्या. विधीयते । देवना नाग यदर्थ किंचियोधते सा ! अन्या योगान् । समिद्यनिमन्तौ दर्शपूर्णमासी कर्नयो। तस्याः पाने प्रतिनिधीपमाना न देवता स्यात् । चोदिता अन्यथा शिपाया ( बिवलकरीये पाठ ) फियमाणापा । है देवता भरति, नाचोरिता । सन्धिशन्दपः । न तदन्तो मवनः । तस्मात् किराया न प्रतिनिधिरिति । या पदर्थे चोचने, मा नायव देवता, नान्यस्य । देवतेति दुप्– (सिद्धान्तमाह-) भों वाचकिया संबन्धिान्दो न बानिया 1 तस्मादपि न देवतायाः प्रतिनिधिरिति । भत्या तव्यमानौ देवता प्रतिपद्यते नान्यथा | तद्वार- कामावेच कथमयों देवता स्यात् (द्वाराभायात् । सोम-सूनार्यस्तु- देवताविक ने प्रतिभिपेयम्, भीपारेलाल निवृत्तिः प्रयक्षा, म तु देववारयम् ( प्रत्य; अन्याययोगान् प्रतिनिपिन्याया न्यायान्तर योगात शम्)। नियत प्रतिनिधावपम् । देवारमाय । इति । , ·देवताऽमिशन्द २१३२ देवताऽधिकरणं -1 । , वि-'देवाऽमिमन्त्रोचणादावरित प्रतिनिधिने वा!, एवमर्थप्रकाशनावपि मन्त्रेणु न प्रतिनिधिः शन्दा- परेवास्तीह, यन्मुल्ये कार्य तनेति नास्त्यो ।' न्तरस्य मन्त्रान्तरस्य हि उपायान्तरेण म्याना दिना भ अनागते तत्प्रतिपादकत्वज्ञानामावादेव अनाशपः। भा-एवं सर्वत्र प्रतिनिधी प्रसक्ने देताया मन अवगते तु तसिन्न स्मारकानपेशावादेव र तदुपादानम् । भवति । यदि हि अर्थमात्रयैव देवतात्वं त्यागकालीनो- न चे यम स्वत एवार्थः स्मृतः, ना विहितमन्त्रपाठाना- धारणकर्मभूतान्दातिशयावरूप भवेत्, तदा तस्थ पतिः, तत्र नियमार सिद्धपय मत्रजन्यस्मृतेरेष अभ्यु. शब्दविशेषापेक्षाया प्रतिपादकावेत विधिगतव उप- दयकारियल्पनेत मन्त्रपाठावश्यकावात । प्रतिनिधेस्तु स्थितस्य शन्दस्प नियमे ऽपि रोगादिना वपदोचारणाभिने कर्मचौदनाऽऽसितस्य नियमाएजनकन्वे प्रमाणामाघात ताशार्थम्य यागङ्गालानपायात् तदोधकधौलल्लाक्षणिक २ पाठ इति वैषम्यम् । शम्दान्तरपसरत्या भवेदपि प्रतिनिधिः। यदा तु दाश- पवमन्यस्मात् तददृष्टो पत्तो प्रमाणाभावेन अटार्थ- मिकाधिकरणवश्यमाणरीत्या विधिगतान्दवि शिष्टम्याथम्य प्रयाजादिक्रियाया अपि न प्रतिनिधिमार्थावधातादि. नाइएशन्दमात्रस्य का देवतापम, तदा कः प्रक्रियावास्तु स समस्येव । अन्दान्तरस्याहि विस्त्यागकालीनोचारणकर्मल विशिष्ट- यत्तु बन केभिदधार्थस्य योडशिप्रहणाभावादेरपि विधिगतशब्दवसमनि पतं असण्डोपाधिरूपं द्धन्यवहार- नप्रतिनिधिः । तेन पोटश्यमावयुक्तमतुपयोगसंकल्प सिद्ध देवतात्वं गन्दान्तरे समस्ति । यदि तु अर्थत्यापिकते यदि देवादनामपि तत्र पोडशी कृत., तदा देवताग्ने कश्चिदीक्रियेत , सवस्तयापि तादृशविधिगत- पोडश्यमावस्यामावे सदाय नामावान्तरं प्रतिनिधेय. शन्दप्रतिपाद्यत्वसमनियतमेव वदणीकृत्य प्रतिनिध्यभावः मित्युक्तम् । नन नातिराने पोदशिन गृहति' इत्यनेन समर्थनीयः । अत एव यागस्य देवतात्वाक्षेपकत्वेऽपि | घोडशिप्रणाभावेऽपि इतरानमात्रादेव क्रन्पफारसिदि. विवेपत्ययटिततनिए आक्षेपकत्वाहभवात् देवनाविधिर- रिन्यवगमात् पोडशिमहणाभावस्प अरोपादकावे पूर्वविधिरेव । तदसंभवे च यागपदार्थम्य गेप एन । प्रमाणामावान् । अत एव ता पोशिमहणे पाचेष्टा- यदा तु देवताऽपचारे प्रजापतिरिति मचनं तदमावे कृतप्रायश्चित्तमानम् । विधिनिया प्रामाणिकम् , तदा तयानुसानम् एवममेरि मण्डन-'न मन्त्रादौ प्रतिनिधिः । होमाधिकरणस्य न प्रतिनिधिः । नाहनीयादेस्तावत् शंकर-देवताऽऽदेः मतः प्रतिनिधित। माधानविधिविदत्वादेव फतुप्रपोगविश्पविषयवान नेपाम देपाऽधिकरणम् । देवनानपः । धर्मा ने विकारिविशेषणत्वप्रतीते : ययासिन्यायाविषयत्वादेव न देवताप्रयुक्ताः । विग्रहादिमत्यो देवता न सन्ति ।। प्रतिनिध्यासकायत्र तु लौकिकामेरेव याचनिकमधि देवता या प्रयोजयेदतिथिवद्रोजनस्य तदर्थ- करवं यत्र या पदादा, दापि सत्यपि नस्य प्रयोग- स्यात् । ९०११४॥६॥ विधिविषयावे भरधावात् न त पनि निधिः । नहि भाष्यम्-ताल, अग्न्यादयः अप्रयोजा इति । पूर्वदेशविभागानुहन्यापाररूपप्रक्षेपमात्ररूपाय शेमयमा देवनाः सर्वेग पांणा योनिका भविमति भाधारापेशाऽस्ति । अत एव तद्विधिरपि अपूर्यविधिरे। कुतः! भोजनस्य तदर्थयार । भोजन दीदं देवतायाः, पशादिना भाइरनी शरिराचन्नु पतनपतिधात्वरूपा-यागो नाम । भोयं इन्य देवता प्रदीयते, सा भोवते चिकरगतापा एवं भाशेादकन्धात् पेन प्रसिद्ध इति 1 देवतासंप्रदानको धर्म यागः भूयते । संपदान न भमुपपापोगानुसंधेयः । मतम्य तत्रापि त अनि निधादृष्टो-नाम कर्मणोऽपि ईप्सितनयादमितताम् । तस्मान गुण- याटकाचे प्रमाणाभावान स: । चिनु वाचनिको मता देवना, देवना प्रति गुणभते इ.पाणी । अपिच नागपाण्यादिरभाव बधिरेव । पागो नाम देवतापूना ! पूना र पूजनीयं प्रति गुणभूता ·देवताऽधिकरण २१३३ देवताऽधिकरण स्रोफे दृश्यते । तदेतत् अतिथिवत् द्राव्यम् । यथा णम् , अस्यशब्दश्च न्याभिधायी इतरतु सहिरोपणम् । यावकिचित् अतियः परिचरणम् , सबै तदनिधि- | तत् (न्यम् ) यदि अग्युद्देशेन प्रदीयते, एवं अग्निशन्दो मयुक्तम् । एवमिदमपीति । विशेषणं ( माति) नायगा । यदा व अन्य ( भन्यु: आइ । नन्वेयं ब्रुवता विनइक्ती देवता, मुक्त देशेन ) प्रदीरते, तदा अग्निः संप्रदानं भवति । संप्रदान चेत्यभ्युपगतं भवति उच्यते । वाढम् । विप्रहयती देवता, कर्मणोऽपि (इप्सिनतमात्) प्रधानवरम् । (कथम् !) भक्त च । कुतः १ स्मृतेः, उपचारात्, अन्यार्थदर्श- | यजनिक्रिपया द्रव्यं स्याप्यते, द्रव्येण च संपदानम् । नाच । एवं हि सरन्ति , विग्रहयती देवतेति । स्मृतिश्च | तस्मात् भान्यों यागः । यथा उपाध्यायाय गा ददाति नः प्रमाणम् । तथा , पिमहमती देवतामुपचरन्ति । ममें | इति । ( उपाध्यायाथै दानमिति ) । अपिर देवपूजायां दण्डहलमालिवन्ति , कथयन्ति च । तथा , वरुणं | यजितते इति सरन्ति ( शान्दाः 'यज देवपूजा गति. पाशइस्तम्, इन्द्रं वजहसम् । उपचारादपि स्मृतेदिमान | करणटानेषु' इति )। तस्मात् । यजेत स्वर्गामः । कल्पयामः । तथा अन्यायवचनम् , विमइवती देवता | इति देवता यागेन आराधयेत् ततः (देवतायाः दर्शयति । जम्मा ते दक्षिणमिन्द्र इसम्' इति (धर्म, सकाशात् ) स्वर्गो भविष्यति इति । tort) पुरुषविप्रहस्य हि दक्षिगः सम्पय इस्नो आर्थपत्याच।७॥ भाति । तथा इमे चिदिन्द्र रोदसी अपारे यत् संगृणा। भाष्यम्- यविः कस्यचिदर्थस्य ईशाना देवता, मपवन काशिरित ते' इति (एस. २२३०१५ ) 1 उपचर्यमाणा व प्रसीदेव, नतः तदाराधना इयं देवता- काशि: मुष्टिः । सोऽपि पुरुषविग्रहस्पेवोपपद्यते । तया | पूजा अमिनियंत्यत । न चैतत् उभपमपि अस्ति इति । 'तुविधीवो घपोरमुबाहुग्न्धसो मर्दै । इन्द्रो आणि तदुच्यते अर्थपतिदेवतेति । कयमवगम्यते । स्मृतेः जिनते ॥' इति (ऋ. १८) 1 ग्रीवा | उपचारान् भन्यार्थदर्शनाच ! एवं हि मान्ति अर्या. उदरं पाहू इति पुरुषविप्रदर्शन भवति । तस्सात् / नामीट देवता ' इति 1 तथा देवमामा देवक्षेत्र इस्युप- विग्रहवती देवतेति भुक्ते च । कथमवगम्यते ? स्मृतेः । चारः तामेव स्मृतिं ददयति । तया अन्यार्थदर्शन उपचारात् अन्यार्यदर्शनाच । एवं सरन्ति 'भुक्ते | ईशाना देवता दर्शयनि इन्द्रो दिय इन्द्र ईशे पृथिया देवता' इति । तथा चैनां भुजानामिव उपचरन्सि, इन्द्रो भपामिन्द्र र पनगानाम् । इन्द्रो पृषामिन्द मे. यदस्य विविधानुपचारान् उपहरन्ति । तथाच अन्याय-धिरणामिन्द्रः सेमे योगे हग्य इन्द्रः ॥' इति (स. दर्शनं भुझानी देवता गमयति । बद्धीन्द्र विच ११८९१०) । तथा शानमाय जगतः खदृश. प्रस्थितस्य । इति तथाच 'विश्वा सनानि जठरेषु धने' मीयानमिन्द्र तस्थुषः ' इति । तथा स्मृत्युपचाराम्या इति ( से. १९५४१.)1'एकया मतिया पियत् प्रसीदति इत्यवगच्छामः । एवं मिरन्ति प्रमीदति मार्क सरांसि शिवम् । इनि (प्र. ८1७७४४)। देवता' इति । तया उपचरन्ति 'सरोऽस्य पशुपति. आइ, न देवता भुके । पदि च मुभीत देवतायै हविः | पुत्रेय जात: ' ' प्रसन्नोऽस्य वैभपण: धनमनेन पक्षीयेत । उच्यते, अन्नरसभोजिनी देवता मधुकरीबन लन्धम्' इति । तया अन्यार्पदर्शनं भवति ' माहुतिमि-- अवगम्यते । कथम् ? देवतायै हवि. प्रचं नीरस भवति। रेव हुनादो देवान प्रागाति' इति, 'तामै प्रीता इसमूज़ तस्मात् गन्नरस भुक्के देवतेति गम्यते । निरम्हन्ति पनि। दुप-तत्र यागो देववाऽऽरापनार्थ इतिमापमान: ततशतेन संबधः101 पूर्वप कति भाग्यमानार्यो यामः, रितु देवता. भाष्यम्-यतो देवतापा: वेन फोन संबन्धः परि. राधना: । कुत: । द्वितरामात् (आमेषः इति चरितुर्भवति यो देवता इन्यया परिचरति तं सा पलेन अभिदेवता अस्येति । अनिदेवता भस्पन्दप विरोप- मनानि । इयमेतदसाम्यते । रमन्युयाराग्याम् । -- न । - .

·देवताऽधिकरण २१३४ देवताऽधिकरण वचनम, , सात हि देवता यधु पर ददाति ' इति । तामेव न चासो देवताया । तस्मान देवताप्रयुक्ता प्रतिभ्यामहे । उपचारेण स्मृति इटयति । पशुपतिरनेन उपचरित , या तु संप्रदानस्य भमितता , छा फलधतो पजे: पुरोऽनेन सन्म । इति । तया मयार्यदर्शन इममेवाथै साधनवे सति उपपद्यते । दर्शयति ' इटनेन स विद्या स जमना स पुर्वाज यच्च ' यजिदेवतापूजा, सा पूज्पमानप्रधानालोके भरते धना नृमि । देवाना य पितरमाविवासति श्रदा रयते' इति । न लोकवत् ३६ पवितन्यम् । इह पून्य- माना इनिषा माणस्पतिम् ॥' इति ( PARY)1 मान पूजाप्रधान । पदि फलवत् , तत् प्रयोजकम् । तथा ' तृप्त एवेनमिन्द्र प्रजया पशुमिस्तपपति' इनि। तस्मात् यशकर्म प्रयोगका । भपि च एतस्मिन् पछे तम्गात इविदर्शनेन गुणवचनैश्च देसता आरापते ! सा | विनइयती देवता, मुड्कते च हत्यपवसनीय भवति । प्रीता सती फल प्रयच्छति । येन कर्मणा अमिराराधितो , नहि अविग्रहाय अमुञ्जानायै च दान भोजन वा यस्य फलस्य ईटे, तत् करें प्रयच्छति । न तत् सूर्य संभवतीति । पदातुमईति वचनात् एतवमम्यने 'कप्रियच्छति' यत्रोक्त स्मृत्युपचारा यार्यदर्शने विप्रहषती भुक्ते इति । यथा अनौ न तत् सूयें। चेति, रान्न । स्मृतमंथार्थवादमूलकत्वात् । मत्रैम्पश्च अपिया शब्दपूर्वत्वाद् यज्ञकर्म प्रभात रया, अर्थवादेभ्यश्च स्मृतिमूल पिशानभुत्पयवे इति प्रत्यक्षमय, गुणत्वे देवताश्रुति । ९॥ गम्यते । ते च मर्यादा नेवरा येतत् पश्याम । भाष्यम् -- थपिवेति पक्षो म्याव र्यते । न च आह यदि नवपरा, ननद मत्रार्थवादमूल नदिशा एतदस्ति पदुतम् देवता प्रयोजिका ' इति । परकर्म ममिति । उच्यते । ये आलेचनमात्रेण मार्थवादान् प्रधान स्यान् । यजनेतिमपूर्वम् । कुन शब्दपूर्व वात् । पश्यत्ति, तेषा तत् स्मृतिमूलम्। ये पुननिपुणत पश्यन्ति, पद्धि फल ददाति, तत् प्रयोजकम् । इद फल ददाति वेश तत् प्राधितमपि च कस्यचित् स्मृतिमूल भवति । इ.येतत् भान शन्दपूर्वम, न प्रत्यक्षादिमिरवगम्यते । तस्मात् तत एव स्मृति । उपचारोऽपि स्मृतिमूल एव । शब्दस्य यातिवाच्यात् फलमाह, न देवताया । कय यतु अन्यार्थदर्शनमुक्तम् “ जगमा ते दक्षिणमिन्द्र मषगम्यवे । दर्शपूर्णमामयो करण वेन निर्देश 'दर्श दखम् ' पति गैतत् एसपरम् इदस्त हस्तो विद्यते' पूर्षमासाभ्या स्वर्गकागो यजेत' इति । तथा ज्योति ही । यस्ता दक्षिणो इस्त, ते वय गृहीतव ३ इति । होने खर्गकामो यजेत' इति । त्यस्य हि तस्मान् वाक्यात् इटस इससक्षा न प्रदीयने । आद, स्वर्गकामेन सममियादारी न देववाया । नतु द्रन्य- यदि त्यसो नास्ति, ' वय ते हस्त गृहीतव व इपेन देवताक्रिय पनत्ययं । सत्यमेवम् , रितु गुणवे नायकल्पते इति इस्तसत्ता अध्यवसीयते 'अस्त्यसो देवताधुति । द्रव्यदेवत हि भूतम्, भावगित-यो | इस , य य गहीवत' इति । तन्नोपपद्यते । यद्यपि यजमर्थ । मूनभागसमुचारणे च भूत मल्यायोपदिश्यते । अस्स इस्लो भवेत, तथापि न त उपग्रीनवन्त ' तस्मात् न देवना प्रयोजिका । इनि प्रत्यक्षमेतन् । तथापि एतमावरते एव । चत्र अथ यदुलम्, कर्मण इप्सितादमिततामिति । । एतत् असंबद्ध या कल्पयित ५ स्तुति तय मत्योऽपि नास्यामिप्रेतता अप(महे । तद्धितशदेन चतुर्या वा तुल्यम् । अयेवमुच्यते, तस्य एतत् वचनम्, यो गृहीत मयुक्तस्य देवताऽयस्य वाक्यात अमिप्रतला अवगम्यते । वान् तर इस्तमिति । उच्यते। नैतदयवीयम्, आदिमत्ता फरसैयोगात वाक्यादेव यजत्यर्थम्य । तम्य च भुन्या दोषो वैदम्य प्रसन्येत । न च गदीवानासीत् युन्यते, काणता अवगम्यते, न देवनाया | a यद्यपि देवता प्रमाणामावान् । एतस्मादेव पचनात् अर्थात् कलायते ऽर्य शगय गम्यते, फलार्यताऽपि न म प्रति साहीवा पति चेत्, त । अयमार्यस्यापि उच्चारण विष्यते । फार व पुरुषार्थ । पुरुषार्थ च नः प्रवृत्ति । | सैमवत्येव यता यया 'दय दाडिमानि, षड्यूपा' इति । - - ·देवताऽधिकरण २१३५ देवताऽधिकरणं म - यापापि नैप पक्षो विषधानिन्द्रः' इति तस्यापि इन्द्र- | द्विरुचारणसम्म प्रसस्यते 'तुनिमीकावान् एन्द्रो वेदिता, शन्देन आमन्त्रणं संबोधनार्थम् , संबोधन मनुवचनाय ।तत्र वृत्राणि च इन्द्रो इन्दि ' इति । तथाहि सति मियेत , सुन इत्यवगते अनुवां न्याम्यम् । न चाग केनचित् । अभिन्नं च वाक्यमुपलभ्यते । तदेवमयकरूपते, यदि प्रकारेण मनुन इत्यवगम्यते । अनवगने संबोधन व्ययम्। तुविग्रीवादयः अस्य नोपदिश्यन्ते इति स्तुत्यर्थ की पते धननप्रामाण्यात संजुध्यने इत्येवं गम्यते इति चेत्, विनीवादि: । अन्धसो मदे, ईमो चाणि इन्ति इति उक्तम् 'अदृष्टकलमाया इस्लादिकारनाऽनुपपत्तिः' इति । एषा तु नवनव्यक्तिः योपदेशपरमिदं कवनमिति । न चासो संयुद्धः इत्ययधार्यते, प्रमाणाभावात् । तस्सात् यदपि वचनम् , ' बाहू ते इन्द्र रोमशी! अक्षी संशोधनवचन न संयोधनाय , निर्देशार्थमेव । अविनह. इन्द्र पिगले' इति । तदपि होः रोमशव अशोष पधेऽपि तत् निर्देशार्यमेव भविष्यति । तर आमन्त्रित- पैनल्यमाह , न बाटुसत्तामक्षिसत्ता च । यदपि अधिसत्ता विभकिवचनं स्तुतये एवमिदं देवनाऽऽयं साधनं वदतीति गम्यते । चक्षुष्मते गृरते ते ब्रवीमि' साधयितनमम्, मत् चेतनादिवत् संयुष्य (टिप्पणीपाठः) इति , तदपि न नमुःसंबन्धार्थम् , 'चक्षुष्मते ब्रवीमि' साधयतीति चेरानयरिय उपचर्यमाणः संवृदिशन्देन । इति वचनबधार्थम् । तत् पवामिन चक्षुष्मता स्तुत्पर्य- आमन्यते । तया संबोधनगन्देन निर्दिश्य उच्यते । मुचारयति । इन एतददाम्यते । चतुर्थीनिदेशात । ग्रहीतयन्तो वयं नव दस्तम् । यदाभया ययमित्यर्थः । यदि प्रातिपरिका अपवसीयते , तथा वाक्पं भियत । ' अस्माभिः इन्द्रकर्म कर्तव्यम् ' इत्येतदनेन सार्यते । चक्षुष्मान् इत्येव चोद्दिश्येत , ' धुमसे ते प्रीमि' नया इमे चापापृथियो दूरे अपारे यत् संग्णासि इति च । वस्मात् न किञ्चित् अन्यार्थदर्शने पुरुष- मएक्न अ ते पूजितो मुष्टिः इति मन्तमिव मुष्टि विषता देवतायामिदं ख्यापयति इति । स्तुत्यपन बदति । तापारी भाषे न प्रमाणमस्ति । न वे मोजनम् । नहि देवता मुक्ते । तस्माद नेदं वचनम्, इत् महान् काशिरस्वीति । कि त । भोजनस्य तदर्षन्यात्' इति तत् असत् पचनम् । यस्तव काशिः, म महानिति । अन्यार्थः " तब काशि- यदपि स्मृत्युपचारान्यार्थदर्शनैः मुड्क्ते इति , वन अति- रस्ति । इति, अप: पुत्र काशिर्महान्' इति । पता महावेन प्रत्युतम् । अपिच भुभाना देवनायै पचं हविः हि स्तुतियपपद्यते इति चेत्, नैतत् । नियोगतो यस्यापि धीयत । न च मधुकरीवत् अन्नरसभोनिन्यो देयता इति पौराविधिक र नास्ति योगः, पौषविधिकरः प्रमाणमस्ति । मधुकरीषु प्रत्यक्षम् । न च तदत् देयना- -तम्याही स्तुतिविति यथा । एते वदन्नि ( प्रावाणः ) / याम् । तस्मात् न भड्क्ते देवतेति । यद्नं देवताये गतवत् पासवदमिन्दन्ति इस्तिमिरासभिः । विट्वी | इतिः प्रत्तं नीरस भवतीति, ने दोषः । पातोपहतं नीरसे मायागः सुकृतः मुरुन्यया दोनुश्चित् पूर्व इविरद्यमाशत॥' भरवीति चीतीभूतं च । इति (१०९४।२) तथा 'सुप रथ पुजे सिधुरश्विनम्' न नासो कम्यचिदर्थम्यो । अनीशा कप पनि ( स. १०७५४९) । नमान् न सुतिवचना- दाम्यतीति । यदुक्तम् 'सुपचापायदर्शनः देशाना पत्तिर्मवति पुरुषविपत्वे देवतायाः । देवतेति भावगम्पो इति, तन, मो: मायावादमून्यात ज्या विनीय इन्द्र पनि तत् युक्त भाति इत्युनम् । उपचार :पि देवमामो देव त्रनिति , टाचार- भीवामान् इन्द्र इति 1 ताई! या अम्प ग्रीका, मात्रम् । यो यदमि विनिपोमानि तत् तस्य स्वम् । या माची। प्रीवासरचे नास्ति प्रमाणम्न प्रीयाम्नुतिन च माम ऐप या ययाऽभिमायं विनिहस्ते देषला । त्ति, अपुरणविध वेऽरि नुयुम्प.1 अपिरमात न संपन्यति इति । देवरियारागा नसतो इन्द्रो मानिशाते येताम्य पदाम्पो रामः भलिभाति, देवनामुद्दिश्य या स्तम् । पढाम, मेरो अमोनि निद्रीशदिति एरभ पातुम्।। भावार्षदनं ईशानां देवता का दो दि . ।

·- - - । . देवताऽधिकरण २१३७ देवताऽधिकरण अतिथौ तप्रधानत्वमभावः कर्मणि स्यात् तस्य । टातृत्वाप्तभवेन उपयोगाभावात् प्राधान्यासंभवेन प्राधान्य- प्रीतिनधानत्वात् । १०॥ व्यभिचारेण ताकत्सनाऽनुपपत्तेः, प्रत्युत भावार्याधिकरण- भाष्यम्-यदुर्फ अतिथिवदिति तत् परिहन यम् । न्यायेन यागकरणिकाया भावनाया मान्यापेक्षाया स्वर्गस्यैव आतिथ्यं अतिविप्रयुक्तं स्यात् । आतिथ्य है प्रीति तत्वेनान्वयात् , देवताया अपि संस्कायवे उद्देश्यायाने- 'विधीयते । अतिथिः परिचरितव्यः । यथा प्रीयते , तया कस्यनिमित्तवाक्यभेदापः देवताया एव याग वम्, कर्तव्यमिति । दानं मोजन वा कार्यमिति । यद्यत् अतिषये | तथापि यागस्य कलजनकत्वे •यापारापेक्षायामभुतापूर्व- गेचो, तस्कर्तव्यम् । यत्तस्मै न रोचते , न तद्लात् | कसना पेक्षया रात्रिसन्नवद आर्थवादिकदेवताप्रमादस्पैष कारमितव्यमिति । इह तु कर्मणि अभावः प्रीतिनिधानस्य । द्वारत्वकल्पनात् त प्रयुक्रवसिदि. । प्रसादस्य च विग्रह- तसाद विषमातिथिनेति । भोगादिम्गनिरेतेण अनुपपत्ते गर्थवादानुसारेण विग्रह- शा-(पूर्वः पक्षः-) 'इन्द्रादेः संप्रदानन्वात् । भोगादिकल्पनेऽपि न दोपः । इति प्राप्त , प्रसादो हि फर्मणोऽपि प्रधानना । यागः पूजा तदनं म्या- यदि इच्छारूपः , तदा तम्येलावन तत्फलं प्रति कारणाये दतिर्थ जनं यथा ॥' एवं प्राप्ते, बमः 'यागस्यैव अतिप्रसनापत्तेरवश्य दर्गाविकतस्तत्फलं भवतु हत्यैव- पश्रुत्या फलसाधननोच्यते । देवनायाश्च तादध्ये माकारफेच्छात्वेन तद्वाच्यम् , तथा च कारणताऽवग्छेदके तनिर्वृत्युपयोगत ॥ यागध साम्यरूपत्वात साधन- | गोरखम् । दर्शादिजन्यफलभोगे जावेऽपि वफर्तृत्वानपायारा लेन देवनाम् । गृह्णाति सिद्धरूपा च देवता तस्य अन्यकृतदर्शपूर्णमासजन्यप्रसादान् अन्यस्य फलापत्तिश्च । साधनम् ।।' तस्मान् अपूर्वप्रयुक्ता धर्माः । अतस्त फलव्यक्तिवावन्छिन्नं प्रति मद्यक्तिक : मा पल- सोम-- प्राधान्येऽपि प्रयोजकना न स्यात् इति व्यक्तिभनत् इन्यवपाकारकेच्छात्वेन कारणत्वं वाच्यम् । पूर्वोक्तापूर्वप्रयोजकत्रमाधिप्य समर्थने इति संगतिः। नया चानेककार्यकारणभावकल्पनं कारणताऽवच्छेदके सूत्रार्थस्तु--देवतेव सर्वान् धर्मान् प्रयोजयेत् भोजनस्य | गौरवं च । यागम्य इविः देवता भोज्यते इति क्रियमाणावात विश्व एतादृशमसादो यदि माझणतर्पणानो, तदा यागस्य भोजनशब्देन निर्देशः । देवतार्थत्वात् भोजनस्य यागाना नष्टत्वादेव उत्पत्त्यनापतिः । यदि तु तत्तद्यागेभ्यो- गोकत्रय वे शान्त; अतिथिव विति । ऽपि अवान्तरप्रसादा आनेषयक्तिक स्वयक्तिजन्यं फलं वि-देनः प्रयोकोऽपूर्व पायोऽन्य फल- भवतु इत्याकारिका इष्यते , उदा देवनाना अमौनेच्छत्यस्य दन्यतः , न विधेये गुणो होपोऽपूर्वस्य फलितोचिता' अर्थवादेषु प्रतिपादनात देशदनीयोमीयाद्यकरणेऽपि फल्ग- भाट्ट- एवं तावदपूर्वमहीन्यैव देवताप्रसादस्य पत्तिः । अथैतम्यार्थबाद वमेव अभ्युपगम्य नादशमहा- मोजकन्ये निराकृतम्। र तु सदनङ्गीकृत्य देवतापमादा प्रसादस्य निजातीयेन्द्धात्वेन र अपूर्ववादिन इस विजातीय- एव प्रपोजकोऽस्तु इस्पाराशा प्रसङ्गानिराफियते । तत्र कलत्वावच्छिन्न प्रति कारणता , अपान्तररसादाना च देवतायाः रोपदान वात् तस्य च कर्मकारकापेक्षयाऽपि विजातीयतत्तदिच्छा वय महामसाद फलं च पति अभिप्रेपमाणवेन प्राधान्यान् यागस्य पूजारूपस्य त-सस्कार कारणता, कारणताऽवच्छेदकसंबन्धश्च स्वधनकपागसम- कवावगः , तस्याश्योपयोगापेक्षाया ‘स एवैन भूति | वार्थिवम् , कार्यताऽवच्छेदकरबन्धश्च फगो ममवापः, गमयनि 'सुप्त एनमिन्द्रः प्रजया पशुमिश्च नर्पयति' मातः कर्जन्तरे फल्गपत्तिः। अपरान्तम्प्रमादमहाप्रसादयोः इत्याचर्थवादानुमारात् प्रमाया: पादा लावगनेः, याग- परस्पर कार्यकारणभाने प्रत्यामत्तिनु उभयत्र स्वजनकपाग- स्यैव पसजनकन्दै प्रमाणाभावे अपूर्वसाधनवे मुट ! समावियमेव । देवता निइमेव का त कार्यकारणमाय- प्रमाणाभावः । अस्तु वा देवताया अभिप्रेयमाण चोक्तावपि महीकय समवायः एव प्रयासत्तिरम्त इति चेत् , गंभन्ध तस्य 'बाहाणाय गो ददाति' इत्यादी प्रामणस्प फल- गौरतस्यैव दोपल्यात् , यागनिष्टकारमतानिरूपितकायंता- मी. को.२६८ , . , ·, । देवताऽधिकरणे २१३८ देवताऽधिकरणे पटकसैबन्धस्य मयता लिवकुमशस्यत्वाच्च । मन्मते तु तु विमहादिमान् । गमनाऽऽदी पर ध्यानमारमाहार्य सर्वकार्यकारणभाधान समवायः एव संपन्य इति लाघवम्। तस्येति मिनिमत निष्करः। मम तु एवंदतोपि राणी एतेन प्रसादो नाम मुराविशेष इत्यपि पश. प्रन्युक्तः । दुष्यतीति हरिस्मरणमेव शरणम् । नच अस्स गौरवस्यावादिके प्रसादाल्ये ग्यापारे सिद्ध मण्डन- 'न देवता मैगि प्रधानम्।. फल्मुग्यामिति वाच्यम् । अर्थवादस्य साधकतयाऽपि शंकर- देवताविप्रहादि न ।' प्रधानन् । १० उपपत्तौ स्वतस्तरकल्पकन्यामापात , व्यापाशपेशाया रामि • देवताऽधिकरणे दाशमिके ( १०४।१२।२३ ) सश्यायेन तद्वानकपदान्तरकल्पना नस्य व्यापारस्वकारने | देवतायाः स्वरूपेण कर्मणि समवायनिष उमः ! चयापारल्याप मारणतापटितत्पेन तस्याः सरन्धारगम-गु. १. १३४२, * देवाऽधिकरणे देवदामाधान्यस्य पूर्वकरपात सेचन्नगौरवस्य फलमुतत्यानुपपत्ते । अतो ये निषेपमानत्वात् । पृ. ४३८. * देवताऽधिकरणे (म.) लागत् प्रसादादिप्रतिपादकाः, हे देवस्यन्दादिपचनदेव | वक्ष्यमाणेन न्यायेन 'एतस्यैव रेवनी पारमन्तीयम्' इति प्रसादादिविशिष्टदेवनाप्रवाशनार्थाः सन्तो विशेषणाचे वास्ये रेवतीना पारवन्तीयाय च आधागधेययावस्येव प्रकाशनस्य अदृष्टार्थत्वात भानुपपन्नाः । वैशिष्टयपटक- यशादीना विविदिपाषा क्रियाकारकभावस्यापि राममि- संबन्धश्च आहायों वा अनाहार्यों वेत्यन्यदेतत् । अर्थ- न्याहारादेव सिद्धयुपप। परिमल, र अम्.. चादा तेनैव बन्धेन साबका इति तेष्वपि न म्नुचि-४, ६१. • देवताऽधिकरणे विग्रहादिपञ्चकामावस्य प्रति- उत्रणा, अतोऽन्या काचिसणा। अस्तु या सा, तथाऽपि । पादनात् । सोम. ६।१।२.. आगमनस्वरूपस्य देवता- विधो गोरखापतेः सान दोषः । सानिध्यस्य देयताऽधिकरणे निराकृतस्यात् । श्राद्ध- न च एवं विध्यनमेधितत्वात् भार्थवादिकप्रसादाय- ममूसः १.७... क्रममुक्ति निर्वाहार देवताना विग्रह- कल्पनेऽपि लवणया प्राशस्त्यतात्पर्षकस्यापि अर्थवादस्प वावस्थापनेन ब्रह्मविद्याऽधिकारस्तासामुक्तः, असति प्रमाणान्तरविशेधे स्वशक्याऽपि प्रामाण्याम्युप- 1 उपासनादिकर्मभिः वनदेवतास्वरूपप्राप्त्या मुक्तिफ्लोर गमाद विमहमोगप्रसादादिस्वीकारात् अपूर्वान्वे एव | पारिकाना भुतिस्मृतीनामामाण्यमेव मघन्येत इदि शारी- भसादस्वीकरणमस्त्विति याच्यम् । अन्यतात्पर्य कस्य | रकमीमामाया देवताधिकरणे (स.) स्थापितम् । धैजयन्ती. मास्यस्य भन्या शमायायोगात् । अन्यया शुद्धपुरुष- २१. . तत्तत्प्रासादाशलगोपुरतोरगाघुरजन निदर्शन- तापर्यके 'यटी. प्रवेशय' इत्यादी परात्रभोजननिवृत्ति-महसः भुपरिनिमित यया चेतनाधिपानात् अचेतनाना तात्पर्य के 'मृदं मुहाव' इत्यादौ च प्रमाणान्तराविरोधात् । कार्यारम्भमन्पमिति, तथा चैतन्य देवताया असति बारके समस्याऽपि प्रामाण्यापतिः । अत: सच्चरिताप भुतिामृतीति । गप्रसिद्ध न यस्य प्रनिदधे इत्यपि चन्दस्य भनेकार्थबोधकवाभावनियमानुरोधेन शान्दबोध- | स्पष्ट पिरदकि देवताऽधिकरणे । भामती. ३।२८१ स्यापछि पनि तात्पर्यशानाय कारणत्यानुरोपेन चार्थ- यत्, ननु एवं अन्यरस्थापि 'वहता पुरदर.' बादान क्याचे प्रामाण्यानुपपत्तेर्ने देवताविग्रहादि-इत्याचपंवादस्य स्वार्थेऽपि प्रामाश्ये देवताऽधिकरण विरोध स्वीकारः। इति चेत्र, देवनाऽधिकरणे स्त्रना (जैमिनिना ) मग न तपापि शक्या विशिष्टप्राशरत्ये एव रक्षणया एन पारस्य प्रयोजकः, देवना तु यागम्प गुणः, नत अर्थवादाना तात्पर्यात् विशेषगाशेऽपि प्रामाण्योगपतिः, यागाराधिना देवता फलं प्रयोजयति इत्येव देवतापा लक्ष्यताऽवच्छेदके गौरवापते. । अन्यथा नीहि यादेवि गुणभावो या प्रति' इत्येनावदेव व्यवस्थापयिष्यते, विवक्षाऽऽपत्या ऊदानापत्तिः । अत: फयमपि न विप्रहा- देवताविप्रहादिकं तु भापरतेउत्सूत्रं निराकरिष्यते दिस्वीकारः । किन्तु पन्दमान देवता । भ माति- मौद्धिवादेन । कु. १३१५८३३२. नह प्रमाणान्तर योग्य परिमानुरोधात् पेठनोऽचेतनो वा कविस्वीक्रियते । न विषयक इत्येतावना अर्थवादादीनां प्रमाणान्तरमूलावं अन्यथा ·देवताऽधिकरणे देवताऽऽराधनार्यः भवति । नदुक्तं देवताऽधिकरणे मामत्याम् । सना. | श्रुतीना देवताऽधिरणन्यायेन (अस्.) विश्ववत्सग्वेऽपि प्रा. प्रकाश पृ. ९५. * शानदीपिकायां लक्ष्मीकोम्तुम- | तात्पर्यम्य भगीकरणीयतया बाधकत्वस्य संभवात् । वक्षसे. वन्दे मुकुन्दं मुदा' इति मङ्गल कृतम् । चतुर्मन्थी. ४३८, - नागमवाधिताः दृश्यन्वादयः तत्र सिद्धान्तचन्द्रिका--- च देवताऽधिकरणविरोः प्रत्यक्षादिसिमतात्विकसत्वपरत्वकल्पनाया সর্বন उद्देयाश एव तद्विषय बात् , सोमाय स्वाहा इत्येवरूपा देवताऽधिकरणन्यायाप्रवृत्तः । पृ. ४३९. या देवता कङ्गिभूता तस्या एव देवताऽविकरणे विग्रहा * देवताऽन्तरत्वं ( इन्द्रः महेन्द्रः इत्यत्र ) विपञ्चकनिराफरणात् । उक्त च 'नारमाकं शब्द एव मत्ाी द्रव्येकावे सगुण निर्गुणाश्रयणात् । या. २।१।५।१७ देवता, नाकसदामिन्द्रादीनां देवतालाजीकारात्' इति । पृ. ४२४. अत एष वार्तिककारेः 'विशुस्शानदेहाय' इस्या दिना देवताऽन्वाधानं अग्न्यन्वापानात् पृपर न अन्धादौ महादेवो नमस्कृतः । के. विद्यते । दि. १२॥१२. देवताऽधिकरणन्यायः । यत्तु फेचिन्मन्यन्ते • देववाऽपनयः भन्युदितेष्टी आवाजेऽपि । विग्रहबोधक श्रुत्यादेः उपासनापरत्वात् आरोपितविग्रहेगापि | भा. ६।२।१०-११, . देवनाऽपनयो दशैं अभ्यु- उपासनासिद्धेः नेशस्योक्तविमहासिद्धिरिति,- तन्न । उपा- दयेष्टी नैमित्तिक । ६।५११११-९. सनापरेभ्योऽपि अविरोधे देवताऽधिकरणन्यायात् प्रतीय • देवताऽभिधानं आवाहनादो विधिगतशम्देनैव मानार्थमिदेरनिवार्य वादिन्युक्त संग्रहे । ( देवताऽधिकरणं अतिदेशस्थले । भाट्ट. १.४१४. • देवताऽभिधानं द्रष्टव्यम् )। साहस्री. ८४५. अनस्पतियाने (ज्योतिष्टोमेडोपोमीये पशौ) विधिगत- देवताऽधिकरणन्यायेन (अ.) ' उपासनायाः | वनस्पतिशब्देनैव निगदेषु । भा. १०।४।१६।३२-३३. कार्यस्वे विष्णोरम्मत्व एव च । उभषापि तात्पर्यमा मो देवताऽर्थ फस्नस्य हविषः संकलितत्वेन तम TreIssदिके विधी ॥' इति प्रतिवाद्युक्तस्मृतेः विधेः । यजमानस स्वामित्वामाषात न युक्तः परिक्रयः । वि. मानकन्ये स्वार्थ परल्यै चेति उभयसिदिपरत्वात् । अद्वैत. ३।४।२१. • देवताऽर्थता रविषः गाहपनीयप्रोपेण २४११९३.. देवताऽधिकरणन्यागेन भूतार्थवादत्तया भवनि 1 वा. ३११४३७. व्यवस्थाहेतुता अस्या- (शुको मुक्तः इत्यादेः ) स्थेषा । • देवताऽऽदेः एमाणापेक्षत्पेन अदृष्टोपकाराम. संक्षेपशा. टीका. २१२२७. * देवताऽधिकरणन्यायेन पेक्षता 1 भाह. ४११६७. मन्त्राणामपि प्रतीयमानार्यमामाण्याद्रीकरणीयमेव सना. देवताऽऽयतनेषु महायात्रा गदाचारः । था. विवाह.पृ. २८६.. अन विश्वसत्यत्वाप पारमार्थिकस्म शश७१.२०५. देवबाऽधिकरणन्यायेन कल्पनीयतया, न्यायस्य च देववाऽऽराधनार्थो यदि यागः, तत: पूज्यमाना भुतिविरोघे अप्रवृत्ते न प्रतिप्रसवात्यम् । चतुर्गन्धी, | देवता । वागध पूजा 1 पूजा च लौकिक पदार्थः । तत्र ४३९. . अन्यपदादपि परामर्शन आश्रमान्तराणि | येन प्रकारेण अमिः पूज्यते , वेनैव सूर्यः पूज्य इति क मदीयमानानि देवनाऽधिकरणन्यायेन आत्मनोऽपि विद्धि- | आधाः । विपरीतमपि कदाचित् स्यात् । (पूर्वपक्षे संभवाद । आभरणम् . ।।१।२ रसू. * अमपि | इदम् ) । टुप्. १९ पृ. १५५५. * देवताss- बाघके. देवताधिकरणन्यायेन शन्दरः प्रवीयमानं परि-रामनार्यः सोऽयं प्रयास | माऽस्य प्रसन्ना फलं ददाति । त्यामराक्पम् । भामती. २०१५।२६ असू. देवता- इति चेन्न । यागादेव फलम् 'स्वकामो यजेत 'दति दि मद् भागधर्म वानुपपरीः मागास अपूर्वधर्म एवार्य भयो । 'वन नमिन्दः' इदि गुणादेन देता- (पोगपेपणे ) देवताऽधिकरणन्यापेन विशायने । भुति: 1 गुणभूनायो तु देवताय स्तुत्या दातुन्यबादः । या. ५ . ८८५. . स्तुतिपराणामपि उम- | वसाद देवता न फलं पपन्छति । मा. ८१४१५३४. क . . .

·. * देवताऽऽवाहनाः २१४० देवतात्यं • देवताऽऽवाहनार्थः निमदः 'अग्निमम आवह । (च) शन्दमात्रस्य देवतात्वं निरस्नम्। दशमे च विधि- इत्यादि: हो सामिनीषयाजयोमण्ये एउयते । वि. सदस्य मन्त्राचे भाष: स्यात् वेन चोदना (१०४।१२) १।१।१ वर्णकम् ३. • देवताऽऽयाहनकाले वैश्व- इत्यन्न 'आवाहनादो येनकेनचित्र पर्यायेण देवताऽमि- देववरी विष्णोरक्कमबापानं न कार्यम् । भा. १०१ धानसिद्धः विधिगनाम्यादिशब्दानादरः' इति पूर्वपक्ष- ११-३ वर्णकं .. यित्वा " आमेयोऽशकपालः इतिविधिगतेन अमिरान्दैन देवताऽऽयं न्याभरोण वाध्यते गगा ऐन्द- देनताया हनिःसंबन्धविधानात् मन्धकार्य देवतोद्देशे विधि- पुरोहा देवतासामान्यात पानाम्यनियन्तः प्राप्तः, स तु गतस्पेन शन्दायोचारण कार्यम्' इति सिद्धान्तिते , 'का दम्पसामान्यान् प्रवृत्तन प्रेयविध्यन्तेन बाध्यते 1 घाल. पुनरियं देवता माम' इति पृथ्ला इन्द्रादीनां गुस्थानानां वेदे या यत्र 'अनिदेवता यातो देववा' इत्यादिदेवता- देवतोपरक्षणार्था याव्या । मा.१२॥३॥१५॥३५. शब्दः प्रयुक्तः, सा देवता इति परमवयं यहागाईलादीनां • देवतस्ये पशुगणे यसाहोमस्य तन्त्रम् । भा. अनुपमहापत्तेः निरस्य , समतेन 'सूक्तभावो वि- रा५।२४. र्भाजश्व देवता:' (भा. पृ. १९२७) इति भाग्येण • देवनापटितसादश्यापेक्षया द्रन्यपटितसादृश्यस्य 'भनिदैवयं सूक्तम् 'अनिदेवत्यं हविः' इत्यादिप्रयोगात् बटीयसवम् । भा. १७३२-१४. 'आहुतिमानो या अन्या देवसा अन्याः स्तोमभाज- * देवतात्वं अभीयोमपोासन्यचि संकर्प.४४ श्छन्दोभानः' इति लिगाच सूतस्तुत्यत्वस्य त्यज्यमान- ६. देवता स्यन्यमानद्रव्योद्देशकर्मत्वम्। सु.पू.ur९. विदेश्यात्वस्य च देवतावाभिधानादस्यैव सुत्यावो. देवतात्य सम्यमानद्रन्योरपतम्। मीन्या. देवताल देश्यावावग: 'मूतानामभूताना चेतनानामचेतनाना च त्यागकालीनचतुर्यन्तपदोचारणकर्मवरूपम् । रहस्य, भत्या कविश्य प्रति तादध्ये संकल्पनीपाना देवता १. १०२.. देवताल नाम मन्येव शम्देनोक्तम् , वस्त्यैव । भविष्यति' (भा.पृ. १९२७) इति च भाष्येण मूर्माना योग्यस्यायोग्यस्य वा भवति, इति न जानिनिमित्तम् । या. | चेतनाना देक्वान्दाभिधानात् 'यस्य वाचक सन्दमुद्दिश्य २।२९:२३ पृ. ५३७. देवतात्य मन्त्रप्रतिपाद्यत्वम् । रमवा या हविन्त्यस्यामि इति संकल्पः क्रियते सा (देवता) संकर्ष, १२, देवतात्वं ग्यासम्पत्ति अपण्डो- मति ( तत्र) (भा, पृ. १९२७ ) इनि च माग्येण पाविरूपम् । भाट्ट.३३९।१५. उचारणार्थत्वात् दिशेः उच्चार्यमाणेन शन्देन 'प्रजापति • देवताव शन्दमात्रय निराम् निनु गन्दमात्र मनठा रजेत 'त्यादिवियों का सम्मान पाच्यस्य देवतात्यात् इन्द्रमहेन्द्ररान्दयोश्च भेदात् फयं देवतेयं देवतात्वाभिघानात, 'मनु एनं सति सुतर] येनकेनानित इन्याशयाह-~नचेति ( न प शन्दमात्रं देवना इति | अग्ने; शन्देन निर्देशः करणीयः' इति चाशक्य भवे. नवमदशमपोरभिघाल्यने ।या.पृ.४१)नियमे भपिता | देतदेषं यदि अनिशब्दोऽर्थप्रत्यायनार्थमुपायेत अर्थोऽपि राब्दपूर्वस्या पराकर्म प्रधान स्वाद् गुगन्धे देवताभुतिः वि.न्याय प्रयायेs' इरपुरकम्य (मा.पृ. १९२७) इति भो (IN) भूतमन्यसमुधारणन्यायेन देववाया: 'देवतायाश्च यजसाधनमावो न रूपेण भवति । फेन याय प्रति गुगन्ये अपिदिने , 'मनु कमैगेऽपि ईरिखताद-बहि: वन्धिा शन्देन' इत्यादिना भाष्येण (मा. भिवन देवतामा गम्पने' इत्याशक्य 'माया अभि- १. १९२८) सन्दबन्धितद्व्यतिरिक्ताभिधानात् शब्दम्य प्रेततामामहे । बदितान्न पतुर्या वा थुनाम्य देवताल निरखं भवनि । सु.प.६४३, देवताच इकि. देवतार्थस्य बापादमितता गम्यते' (मा.प्र. १६५२) मान्यम्, सुतिभावत्वम् । १.६५९. भोपाचिका इति भायेर अनयंकवर्षसमूहम्य पानिपदिक समारे भुत्या उयमानो देवतात्यं प्रतिपद्यते , नान्यथा ! या. शक्तिची योगायोगात् त सयोगामिधानेन अर्थप्रहणेन ६५१८. नहि द्रव्योद्देश्यत्वमेव देवता वम । तपा ·देवतात्वं २१४१ देवतानिर्देश: -- क सति मैत्रावरुणाय दण्डं प्रयच्छति । 'आत्रेयाय हिरण्यं (पा० ४।२।२४ ) इति तदितविधः । पयं च तद्वितस्य ददाति' इत्यादो मेगावरुणानेयादेरपि ट्रायोद्देश्यन्यमद्भावेन देवतात्यविशिष्ट बुद्धिस्थप्रकारे भष्टाकपाउवादी नद्- देवतायापत्तेः। किञ्च उद्देश्यत्वमायस्य देवताले प्रति व्यक्तिवादी वा शक्तिः । तदवच्छिन्नस्य तु न्यनिन्यायेन निपीयमानस्यापि देवता बभवान् पछे वश्यमाणो देवता- टाः । बुदिसलेन भानाभावातु न बुद्धिसत्वे शक्तिः । प्रतिनिध्यमावो विरुध्येत । सोम. १४४ पृ. ६३. तेषां प्रकाराणा नानात्वेऽपि बुद्धिस्थत्वास उपलक्षणत्वेन * शन्दात्यैव देवतात्वम् । भादृ. ९॥३॥१२. ० संमदान- शक्तिमहसंभवः । शक्तिमहोपरक्षणस्य न शक्यताऽव- द्वैविध्यमम्युपगम्य प्रतिग्रहणात्मकम्य मप्रदानस्य देवता. च्छेदकत्वं इति दिक् । मणि. १. २६२-१६३. स्यामानेऽपि अनिराकरणामासंप्रदानध्य देवताल्लमिच्छन्ति • देवताद्रव्येण म्पकार्याणि न फर्त यानि । भा. फेवित् । सु. पृ. ८३२, * 'अर्थोऽपि यादृशो यन्न १०१५२७.० देवताद्रव्ययोः सनिपाते द्रव्यं बलीयः । देवतावेन चोदितः । मनागरि सतोऽन्यत्वे देनतेति न भाह. ८११८. - देवताद्रव्यादीनां माता बित्ती गम्यते ।। देवताविस्य प्रत्यक्षाचनवगम्यत्वात् चोदनेव एकं | उदिष्टदेवतादम्यातिभिः सधः । मा. २०७१७॥ प्रमाणम् । सा च यं यादृशं यत्र यादृशे वाथै विदधाति , | ५८-६०, देवनादन्यसंयोगः यागविधेः प्रयोजकः । •स यदि तथैव अनुष्ठानेऽपि संपाद्येत , ततः तपमितोऽयं वायव्यं श्वेतमालभेत' 'सौर्य चयं निर्षपेत् । २॥३॥५॥ इत्यवसीयते । किश्चिदपि चेत् इह अन्यथा जातं निवृत्त-१२-१५. व्यापाराया चोदनाया प्रमाणान्तर मृग्यम् । न च वदस्ति देवनाध्यानं षषट्कारात् प्रागेव होना फर्तम्पम् । 'इत्याप्रमाणना ) या. २१११५/१७ पृ. ४२२, • मन्त्रेषु | संकर्प. ४॥३॥६. प्राधान्यामिधानात् अग्न्यादयः देवचारवेन प्रशाताः । १४ देवताभ्यानं वपदकायत् प्राक् 'नां ध्यायेद, ६।९ पृ. ३४०, • देवतात्यस्य अनुष्ठानसंपायल्यात् ।। यपकरिष्यन् ' इति लुप्रयोगात् ।। २।२५।१४ पु.६०१, देवतात्वस्य द्विदेवस्ये व्यासङ्गि- 'पस्यै देवतायै वषट्कुर्यात् ता पायेत् ' इति स्वात् (न्यासम्प पूचिपात्) । ३।३।१५।४१.० 'देवता-विदितं देवनाध्यानमविहितकालनियमेन यदाकदाचन स्वम्य गन्दनिष्टत्वेन ' इत्यादिना एकदेवतात्वलक्षणमुक्त्वा कुर्यात् । इति प्राप्ने, 'आतमञ्जलिना गृगाति' 'जात- 'अर्यम्य देवतात्वपक्षे' इत्यादिना अन्यथा लक्षणमुक्तम्। मभिप्राणिति' इत्यादी जननाम्यवहिवोत्तरफालम्प सामध्ये- (भाटे २१७) । के. • त्यस्यमानहविकद्देश्यत्वात्मक-नापि नियमदर्शनात देवताऽचनविधी पानस्य प्राय- इनिर्मोक्नुलधणम्य देववात्वस्य पागकसकत्यम् । सु. मिकदर्शना यपटकारात् पूर्वमेव देवताभ्यानम् । यस्तो 'पृ. १२९, • भोक्तृत्वरूपदेयतात्यायगमात् । पृ. ९२६, ! यस्य देवदाये हविगृहीतं स्याना म्यागेदपटरिष्पन् • याग दिना देवतात्यानुपपत्तेः । पृ. १२८, निषि साझादेय तदेवता मीणाति' इति वचनान्तरेषेत्र फाल- विना देवतात्याभावः। पृ. ७५५. निपमः । संकर्ष, श६. • देयतात्यनोधकानि व देवतासन्दः, तदितः, • देवतानय. । देवताऽपिकरण द्रव्यम् । मा. चतुर्थी , द्वितीया, मन्नवर्ण वेति । ' देवतास्तर्पयति | ६-१०. प्रमाणान्तरविरोधे एव देवतानयः मजापतिर्मदा देवाः' इत्यादी निदेवामेके , नमन-(म.) प्रवर्तते । भन्यारापा भमि (मैथुतेः) देवतामेके' इत्यादौ च व्ययायोदेश्यावरूपदेयतावस ! देवताऽधिकरणन्यायेन सार्थपरत्वमपि कि न म्यात् । देवतापदयाच्यम्प अक्य । पावत्यागारे अनुरादः। संक्षेप. रामसोय. ३२२८३. एव भामेपः इत्पादितदितस्य देवतात्वविशिष्टदयविशेप • देवतानिर्देशः एममध्य अमुप चन्यादिरीन्दा पाचियम्न पदविशेषगचिवमसि इति याच्यम्। समुचिय कार्य., पत्र चरकः पुगेडायाम म्पत्रिपाः । मुदिशाकारामवितोपनामा 'हाइप देवता' | संपर्य. १३१२१. .

·देवतानिष्ट देववारूप: . * देयतानिष्टगुणवाचिपदस्यापि विश्तो भावाइ | मगदेवतानामपि गृहीतवान् । १२।१।१२।२४-२८ नादौ प्रयोगमा ११४२६-२५ • देवतापरिग्रहण अग्यन्वाधानेन कृतम् । भा • देवतापदस्य निगुणायैवामिधान पवमानशिप १२१४७१९ आज्यभागयो । भा ११४१५१३५-३१ देवता • देवतापूजा यागो नाम (पूर्वपक्षे )। भा पदस्य शन्दविशेषरूप वेन तदुच्चारणनियमाः । सर्प | RAREE २४ार देवताप्रकाशेन च प्रत्यक्ष उपकारो यागसिद्धि । तु देवतापदयोगेऽपि न सप्तदशत्वमा ॥ भाशरा५११३ 'भायेऽनुहि ' इत्यादी इव । भमि यज । 'ये • देवताकाशकस्य मत्रत्यापूर्वमयुक्तत्वम् । भा यजामहे ऽग्रिम् । इति सनदेवतानाम्ना योगे सनदया १११॥३॥४-५ खरवमङ्गापचे नियमादृष्टविरोशत, अभुतकरूपने माना * देवताकाशन सोयादिविकृती भानाहनादिम श्रेषु भावान , भाकाक्षितकर्मपदस्य निम्मि' इत्यादिवत् | विधिगतशब्देनैव । भा २०४११३१२५ माध्याहारेणापि उपपचे , अमिपदस्य अध्याहारेऽपि तस्य • देवतामयुत्ता न मर्मा कितु अपूर्वपयुक्ता एव । पादौ प्रतिवचनान्त एवैति नियमेऽपि मानामावात् । भा ९.१६४६-१० यशरपञ्चावरावेव तो प्रयोज्यो । इति प्राप्ते, सर्वदेवता • देवनाप्रसादाभयप्रार्थनाटी संहनहतसंयोगमात्र पदसाधारणशमादायापि समदशवोपपत्ते अर्थाध्याहारस्य अञ्जलि । वा श|१४:२५ निरस्त याच देवताविशेषपदमन्तरेण यागविशेषपतिपत्ते .निमहाविछदादेऽपि यजे पूजाबाचियाभावात अमावेन अनतराविकरणसिद्धष्टाय महापत्तध, यागर्मगि देवताप्राधा यामाव इति देवनाप्राधान्य देवतानाम्ना भादेश । अत एव भारताऽ तो 'अमुष्मै ‘ातियो त प्रधानन्यम् ४१.) इति सूत्र अनुहि ', 'अ यर' इत्यादिवननै देवतानाम | निषेस्थते । सु ७९० • देवताप्रापा यस्य विशेषोपल्शक श्रद शब्द भूपते । ' असापेहि देवलाऽधिकरणे निधेश्यमान वात् । पृ ४३८ 'अवधिष्मानम् । 'इटमहममुष्य' इत्यादिषचौ देवता * देवतामोधकथाज्यादिक्रमादपि यागक्रम । पदपोपियंनियमोऽपि एतद्बादैच । यत्तु लिङ्गदर्शन | भाद्र १४ मुक मूले ' यननूनपात यज हो यज हनि व्या जामि • देवताभेदात् हममेद । पिन्दु २०१९ यगे येर यात्' 'मारतस्यावयन् मरुद्भ्योऽ देषताभेदेऽपि एकजादीयेषु पशुषु (एकादशिनेषु) बृहीत्यामाय मरुतो यजेति यात्' इत्याविशापवाद | कुम्मीशूलवानपणीना नत्रम् । भा ११४१९३१ अयत्रापि देवतापदग्रामिरिति , नत् सामाऽन्नरे -३६ • देवताभेदेऽपि वाचनिके पुरोहाकवे महया तनूनपात यज' इयेव पाठात् निषेधार्थक वेन बदानम् । सकर्ष २१२.१४ । प्रदान तु मिअमेव । पूर्वम्य , तिरस्य तु विधिरूपत्वेनापि उपपन विपरीत सरा देवतामेदे पशुगणे देवताचदानादिमदानान्ते साधक इनि तवीतम् । सकप २३२ न अनुसमय । भाट्ट ५।०६ * देवता मेरे पशुगणे देवतापरो मेधपतिशम्द अधिगुप्रेषगल ।भा वसाहोमस्यावृति । भा १२॥२६॥२५ ९०२।३२-४० * देवतायाग अदनीन दयेण आचरन्ति शिष्टा , देवनापरिग्रहार्थ अशिधारणार्थ वा अन्य वा न अनदनीयेनातवमवतामाधारात तेषा स्मृतिरनुमीयते, भानम् । देवापरिपदार्थमपि अग्निधारणार्थम् । भा स्मृवै भुति । भा १०131१०३६ १२१२१८, देवतापरिमार्थमपि भग्न्यत्वाधान न हि देवतारूपमसाक किञ्चिदन्यत् प्रत्यक्षम् , ज्योतिष्टोमे ऐष्टिक्यु कम न कम्पम् , प्रधानदेवताकत प्रयदतो नित्यात 1 मा ४।४१५५१. • देवनारूप स्या म . .

·- 'देवतारूपस्य २१४३ देवतासामान्यात् राब्द एव ध्यातव्यः । संकर्प. ४५३३६ वर्णकम् २. • देवतासंस्कारार्थः उत्तमः प्रयाजः । भा. १०॥१॥ • देवत्तारूपस्य अग्न्यादिशब्दस्य आनुपूविशिष्ट- १४-१५, * देवतासंस्कारार्थः पशुपुरोडाशः | ३।६। वर्णवेन कर्नु प्रतीव स्वार्थप्रतिपादनं प्रत्यपि कारणयात् ।। ७।२६,१०।१।९।२८-२९,१२।२।२।९, * देवता- भा. शश संस्कारार्थाः याज्याऽनुषायाः | १०४।२०३९-४२. देवतावाचकपदस्य गुणवाचकपदरहितम्य प३. • देवतासमर्पकत्वं वास्यशेषस्य, उपक्रमस्य नैरा. मानेय्यादिषु अभिधानम् । भा, १०४।१५/३०-३१. काहयात् निराकृतम् 'संयुक्तरुवर्यशब्देन ' इत्यधि- * देवताविग्रहचैतन्यादिकं नरमे यद्यपि निरा- | करयो ( २२३११८ ) । पराक्रमः. ४।२. करिष्यते , तथापि तत् उत्सू भाष्पकता, न उ * देवतासाधर्फ विमहादिपञ्चफ नाम । विमा, मूत्रकृता । प्रत्युत सूत्रकारस्य देवताविमहादिक अभिमतं हविःस्वीकारः, तभोजनम्, तृप्तिः, प्रसादधेति । तभ वार्तिकाभिमतं च इति पाठतियगधिकरणे प्रपञ्चविश्पते । विग्रहः सहसाचो गोबमिद् रजयाहुः', हविःस्वीकारः कु. १२१४४४३ . ४७. 'अग्निरिद हविरजुषत', हविर्य 'अदीदिन्द्र * देवताविधिः सद्धितेन चतुर्या वा मन्त्रमणेन | प्रस्थितमा हवापि', तृप्तिप्रमादौ 'तृप्त एवेनमिन्दः भजया देष्यते । देयतायंगतिस्तत्र दुर्वलंतु परंपरम् ॥' का. पशुमितपयति । एतेषां दिनदादीना प्रतिपाद्कयो- २।२।९।२३ पृ. ५३३. * देवताविभिः तदित-चतुगी- मन्त्रार्थवादयोः स्वार्थे तात्पर्याभावात् , देवानां बस्तु- मन्नवर्ण-द्वितीया-अर्थवादभेदात् पञ्चविधः । वाठ, सामर्यात् फलमदत्वं न सिभ्यतीति मीमांसफसिद्धान्तः । पृ. २२. * देवताविधिः मयाजेषु मान्नवर्णिकः । टुप् . वि. ११११४. ९।२।२०६० देवनासामान्य बलीयो हविःसामान्यात् । कुतः १ देवताविधिसरुपः अर्थवादः 'दिष्णुफाश सोऽयं प्रयासो देवताऽऽराधनायें एन, सा अस्य मसला मरापोऽजामिय, प्रज्ञाप्रतिरुपांशु यएन्योऽजामियाय, मलं ददाति । एवं शूरचे 'तृप्त एवेनमिन्द्रः मजया अमीषोमानुपाशु यष्टपावजामियाय' इति 1 घाल. पशुभितर्पयति' इति 1 यश्च इन्द्रम्य प्रसादनोपायः इति ज्ञात: पुनरपि इन्द्र प्रसादयिताये स एवास्थैयो भवनि , • देवताव्यापारे शास्त्रकृते पक्षम्य अपरि- | नमान् देवळाछामान्य बलीप इति । अत्र धूमः । समाप्यमाने शिविगईणम् । भा. ६।२।४।१६. स्यादेतदेवं यदि देवतानः फलं स्यात् । यागाच फलं • देवताशब्दस्य विधिगतस्यैव त्यागादो उचारणम् । 'वर्गकामो यक्षेत्र ' इति श्रूयते । यतु 'तृत एवैनमिन्द्रः' विधिमन्दाधिकरणम् । भा. १०४।१२।२३-२४. इति , तदमुन्यने , गुणात्वेन देवताभुतिः । यागे देवताभवणं प्रमाणे न यागे । मसातु पार्ग | गुणस्ता देषता । तम्या दातृत्वं सुत्योन्यते । यथा नितपति, न तु ताणा मार्ग प्रति तादय प्रमाणास्ति । 'अमात्येन मे नामो दत्ता, सेनापतिना मे मामी दचः । फपम् । सावन देवता: संयुक्ताः, ता यागमभिलपन्ति । इति । न च अमात्य: सेनापति ग्रामस्य प्रमपनि यागोऽपि देवताभिलाषी (नयोः संबन्धोऽर्थात् भविश्यति । राजैव प्रमयति । इतरमिर गुनभने स्तुन्या दाम्पादः। यागोऽपि दन्यं गृहन् नदाभितां देवता गृह्णानि । इप्. । तस्मात् यथोकेन न्यायैन हवि:सामान्यमेव यद्रीयः इति । भा. ११३, देववासामान्यात भामा- • "देवतासंबधामावात आलभतिन याग- नगदो अप्रीपोनीयपुरोहाशधर्माणा अचिवमादिषु वचनः । सार्थत्याच यत्स आउभ्यगानो गां आमेरपुरोटाधर्माणां चातिदेशः । १.२. परनामयिप्यति' इति न्यायः 'विधये प्रायदर्शनात् । • देवतासामान्यान् इविःमामान्य परयत् । त्यागम्मे (शा१६-१७) पधिकरणसिमान्तवीरम् । पे. पर्मी रविः प्रयासमग, देवा" पहिरनम् । भवः . दारा.

·देवतासामान्यस्य २१५४ देश + 'ऐन्द्रमेवादशाकपाल निर्वपेत्.' इत्यादी पुरोडाशधर्मा-1 देवदत्तास्थो गर्भो देवदत्तामणेन गृहाते तिदेयः, न तु सानाग्यधर्मातिदेयः । वि. ८१६१७. | इति रोकन्यायः । भूतिः पृ. २९८. • देवतासामान्यस्य उत्पत्तिसमयावयतस्य प्रयोगशाला र देवनस्स स्लराजमूलागता । वि. ११R, वगतक्रमात बलवत्तम् । संकर्ष. २३. * देवन-जय-शीन:शेपाख्यानानि अभिषेचनीयसनिधी देवतास्वत्वं त्यागमाग २ च भवति । प्रति- । पठितान्याम ने अभिषेचनीयाङ्गम् , किन्तु प्रकरणालेन प्रहेण हि खस्वामिसंबन्ध आपद्यते । न च परिगृहीत राजस्यामि । २३१० देवतमा इति सिंचन प्रमाणमस्ति । भा. २०१५।४४. युरोडाशमष्टाकपाले निर्वपति कृष्णाना मीहीणाम , २ * देवसुबां हीपि अधौ। १ अनये गृहपनये • देवदत्तन्य गुरुकुलम् । संबन्धिदान्दाना प्रति- सोमाव वनस्पतये श्यामा चकम् , ३ सविने सत्यप्रसवाय सन्धिनमपेशमायानामपि न सामर्थ्यविधातो भवति । पुरोडा द्वादशकपाल्माना वीहीणाम् , रत्नारर..पू. ३४०० पशुपतये मागीधुकं परुम्, ५ बृहस्पतये वाचसतये * देवदत्तादिशब्दो प्रत्यवचनो न शक्ति रवीति । वार चदम्, ६ इन्द्राय ज्येष्ठाय पुरोडामेकादशकपा चा. ३४५४११३ पृ. ९.३. महामोहीण, मित्राय मन्याय भावानां चस्म,८ ঘাষ ঘাই যনয অষ।( মালীঃ যগ্য देवदनपुत्रन्यायः । पितृमाधान्यविवक्षायामेवादिनः पन्यमानाः, महामीहयः स्थूलीगम्, आम्बा:- मुच्यते , मातृप्राधान्यचिवधाय| तु देवदत्तापुत्र इति ।। बाबेमोहोर (भाषायां)] एतानि च अग्नीपोमीपस्य संग्रह:- पशुपुरोडादातन्त्रमा विहिनानि इति पुरोडाशयः g देवदत्तहननीयतहतन्यायः । यथा देवदत्त- मनसिद्धानि , विषा स्वधर्मानुष्ठानं न कर्तमम् । इदै ननोयराम्य इनने तु देवदचस्प भव येवोन्मशनम् , तथा अनिर्वायाधिकरणम् । फे. १२।३।२।३-८, ७ देवसुवां रामाविन्यत्र पूर्वसवर्गदीश न देईननम् , किंतु हननो हवि:पु अनु निर्वाप्येषु अनीपोमीयपसुपुगेशागतन्त्रण घतसजातीयम्य प्रमतिमात्रम्, प्रमनध्येव निशात् । प्रसङ्गसिद्धिः । अनुनिर्यायाधिकरणम् । भा. १२।३।२।३. साहसी. ३४. देविकाबींपि अनुवाभ्यामनु निर्वाप्याणि । भा. १२।२।३.० देविकाहवापि पश्य । १ पाने पुरोडा देपदनहन्छननन्याय. यथा देवदत्तस्य इन्तरि पालम, २ अनुमा चरुम्, २ राकाये चयम्, हने देवदत्तायोमजनं न भवतीनि, तपा अशानबाधके सिनीवाल्ये चकम् , ५ कु च इति । के. जाने दिन पुनरमानोदयेन रुन्धमलो न भवतीति । अयं न्यायः 'अनः परस्मिन् पूर्यविधी १५७ इति मन तु परीन्यम् । भा. १२६३३-८. • देविकाहविःगु अनुनि प्येषु अनुसन्ध्यातन्त्रम्यैव सूरमहामारोऽपि साहसी. ३३. देविकाहविरधिकरणम् । अनुनि प्याधिकरणं देयदनापुमन्यायः । यथा महि देवदत्ताया इष्टम्यम् । मा १३-८. एम पुष: किन्तु देवदमयापि, मातः प्राधान्यपियशापा देश: अनुगदेश.म्य कर्मभेदक वे उदाहरणानि देवदाम स्युपते । गा एमः शानिनि दक्षिणेन दीरेग सरब-या: भामेनहाक्पालेन सम्मा मत एष यमुदे सकीर्तने श्रीमायान्यनैव AI पराममोपात् ' इत्यादीनि यानि अन अनिराशादिवदेश या 'म यशाविद वर्ष भारदजोशमामाजीपुत्रो मध्यवरय तथापि माम् यस्यनुमानानु सदितान्तर युन:- बासीमाटवीपासोमाणवीपुत्रः' याA (मा. शारिसमा वास्यान्तरम्यानपैठणात् पावरन्यम् । RAN) साहसी. १० यश. २५, देश एक सामेपाना नानी .

·. . देशः देशपरिमाणे दर्शपूर्णमासचातुर्माम्पादौ । भा. ११।२।१।१-२,४-७. देशकालमर्तृणां नियमविधिः 'दर्शपूर्णमागयोपैश- • देश: ' एकसानामियोगाद्भिवानामपि कर्मणाम् । मतोश्वयार प्रविनः' इति । ४।२।९।२३-२४. समुदायार्पणं शक्यमेकदेशस्यवक्षवत् ॥' पथैव हि एक • देशकालकतंगा प्रयोगशेषत्वम्, न तु आमेयादिविधि- देशावस्थितान् पृशानालोच्य वनमिति समुदायबुद्धिर्भवति, शेषत्वम् । वि. ११॥२॥२. एवं एककालयुक्तकर्मसमुदायनामधेयबुद्धिः । या. सरा देशकालफर्नादीनामैक्ये न्यायेन प्राप्ता तन्नता । ३।३ पृ. ४८०.० देशः कालः फलं निमित्तं संस्कार्य व्यवहारमयूयः, पृ. ५९. इत्यनुपादेयपञ्चकम् । वाल. पृ. ८८, * देश: दर्शपूर्ण- * देशकालककत्वं अहाना प्रधानः सह । भा. मारायोः पुनः प्रयोगे स वा अन्यो वा अनियमः । भा. १राशरा३,८-१२, १७३१२।१३, देश: निर्वावश्य 'अपरेश गाईपत्य पानीयं मनोऽयरिक्षा माति , तसा दक्षिण चक्रमाका देशकालकर्तृभेदोऽपि अद्रमधानयोर्यचनेन अनसोऽधिनियपति ॥ १२॥१७॥१५.० देश: पाचाणि | भवति । भा. ११।३।११. मन्विजअ एकस्मिन् प्रयोगे ये उपयुक्ताः, प्रयोगान्तरे • देशकालपरिमाणमपि लोक-ज्योति.यात्र- सेवा बन्ये व इच्छया प्रयोक्त याः, उपयुत्ता अपि म्पपदारसिद्धयर्थ दर्शनगणितसंप्रदायानुमानपूर्वकम् । चा. पातयामा न भवन्ति । 'कुशा दादयो मन्त्र माझणाश्चरार पृ. १६७. बहुभुताः । न ने निर्माल्यता यान्ति विनियोग्यार 'देशकालययोऽयस्थायुद्धिशक्त्यनुरूपतः । पुन:पुनः ॥' भाट. ११४३३१२. . देशः 'समे धर्मोपदेशो भैषज्यं वक्तव्यं धर्मपारगः ॥' इति दपूर्णमासाम्यो यजेत' इति एकस्मिन् प्रयोगे तन्त्रम् । न्यायः । स्पष्टोऽर्थः । साहसी. ५३२, वि. १९१२।१, “ देशस्य नियमविधिः चातुर्माम्येषु पैश्वदेवपर्वणि 'प्राचीनमाणे वैश्वदेवेन पनेत' इति । • देशवस्तुल्यानि दर्शपूर्णमासयो: अङ्गानि प्रधानानि रा. च । 'समे दर्शपूर्णमामाभ्या यवेत' इति । पानेः सह भगाना एकदेशकासकर्तृकत्यं वपति, भिनानि तु देशान्वयनिमित्तेन साहित्येन फारामयसाहिन्या. विधानस्यात् ' (१११२१८) इल्पनाभा. १९१३१५६. नयमानः । मु.पृ.७३४. • देशतः वाचनिकी ययस्या यथा भौते 'परुणप्रधारोषु देशादिसंबन्ध विधानुम् 'समे यजेत' इत्यादिः | उत्तरे बिहार भायपुरष्टौ होण्यासाट्यति , मारतीमेव दादीनो पुनविधिः कर्मानुवादः, इति न धर्मभेद- प्रतिमत्यात दक्षिणस्मिन्' इति । सातऽपि 'नर्मदीचर- मावइति । दि. २३।१२. मागे तु कर्तव्य सिंहयुक्तके । युस्टीरससिते भागायुग. देशर्तृविषये अनियमः कर्मसु मिषु । भा. दुर्यान दक्षिणे ॥' इनि बृहस्पतिः । याल. पृ. १८. ११५३. देतो म्पवस्थामा प्रतिषो यथा 'पापयादि •देशफालयोः सिवदाकाररूपोद्देयत्वेऽपि स्वार मासं नाहगीमुन्ति केचन । येऽपीच्छन्ति न तेषामपायो सिमचिविष्यवाऽऽपादकायोजनाकाररूपेग देदप- विनयम्य दक्षिणे ॥' इति निमग्ने । पाल, सामावात् सम्पनय सिनगन्य निदेशेऽपि कर्मा-१.३४. 'अन्वेन अप्रसन्यान् विधेयन्वीरमतिः । मु.१ ९५८. देशपरिमाणम् । तीया पौदाम्पशार्प या देशमाटरतर दसपूर्णमास्यो । म | प्रायोवितमिसंयागुम्य ।। भा. १२014-11 . देशालार: सत्रं दस्तो वितस्विस्ति नायम् । ग्यासस्य अपाने पूर्णमामाल ! १५-२,४-३ | यो योजनं पापम् ॥' मु.प. १२८. । क . . .

·- देशपात्रादीनां २१४६ देशलक्षणा देशपात्रादीनामुपयुक्तानां प्रयोगान्तरे उपा- | दादयो मन्या ब्राह्मणाश्च बहुभुताः । न ते निमाल्यता दानेऽपि न दोपः॥ यान्ति विनियोग्याः पुनः पुनः॥' इतिवचनेन अत्र व्यैकिकेषु ययाकामी, संस्कारार्याटोपात् ।। विनियुक्त विनियोगेऽमि शिष्टाचारविरोधामावादनियमः । ११॥३॥१२॥३५॥ नन'ऋविगाचार्यों नातिचरितम्यो 'इनि बचनेना- भाष्यम्-इह लौकिकार्या उदाहरणम् ( यया देश: । विचारनिषेधात् ते एदेति नियमः शक्यः । मस्या- 'समे दर्शपूर्णमासाम्या यशेत । कारः 'दर्शपूर्ण प्रकरणस्थतया पुरुषार्थरूएस्स पयावे प्रमाणाभावेन मामयोर्यशकतो: चचार ऋविजः' । सुगादीनि च | अन्यकरणे ऋतुवैगुण्यानापोः । तस्यान्यन्त्र ग्यासक्ताले पानाणि । वेषु विचारः । कि प्रतिमयोगमन्यान्युपादेयानि, क्रोधोत्पादकन्यापाररूपातिचारासमवेन पार्थनिषेधम्या- उत नानि बाउन्यानि वोपादाय प्रयोग इनि कि माप्तम् ।। प्यनारत्तेश्च । न देवमेकत्वपक्षे व्यक्तरैकत्वेन आतिम्या- अन्यान्यन्यानि उपादेयानीति । के कारणम् । निरिष्टकेन । बहि:पोश्वणन्यायेन सन्तरेव वरणसंमार्जनादिसंस्कारः पुनः क्रिया शिष्टा नाचरन्तीति । एवं प्राप्त , चूमः । सर्वकर्मसु कार्यसिधः प्रतिप्रयोग धरणाधननुष्ठानापत्तिः, लौकिकेषु यथाकागी, तानि वाऽन्यानि या, अनियमः। न्यस्यैकत्वम्य नैपत्याभावेन यातिप्याबहि: प्रोक्षणन्याया- कुत: ! संस्कारानटोपात् । न कश्चित्पूर्वस्मिन् प्रयोगे भावात् । अमिमार्गच न्यक्रेकत्वनैपयेऽकि घणादेः कांदीनो संस्कार कृतः, योऽन्योपादाचे लुप्येत । प्रयोगान्तरे प्रसङ्ग सिद्रयनापते । अवसितमूविक्षु देशे नायलोपः । भन्यैरपि हि शपने प्रयोगः कर्तुम् ।। पायेषु तु चिन्त्यते । तस्मादनियमः । अथ यदुक्त निरिष्टकेन शिठा याग मण्डन- देशः कर्ताऽन्यः सरन्यायोगे।" नाचरन्तीति । एतैराचरन्तीति । उस्मान्नेष दोषः। ननु शंकर-- 'ऋविदेशमिदाऽसि च । ऐम्डिकी । 'विगाचायो नातिचरितभ्यो इति स्मरन्तीति । पुरुष- ए देशप्रथक्त्यान्मन्त्रोऽभ्यावर्तते । १२२११ धर्मोऽसौ, न कर्मधर्मः । कर्मसंयोगाभारात प्रकरणा- २०१४५॥ भावाम । देशेष कर्तृषु च पर्यवसितम् । पात्रता कथा आतिप्याया उपसन्सु भनीपोमीये च चर्हिः साधा- करिष्यते। सोम- आहाममेदवत् देशादीरामपि मैदः इत्यु- रणम् । तस्य 'कनदी वा स्तृणामि' इति स्तरणस्य मन्त्रः अन्यावर्तते पृयोग प्रयुष्यते । देण्यपरत्वात् । पिते; संगतिः । (निरिष्टकेन इनि भा यादो-) आतिथ्यायाः प्राग्वंशः उपसा च, अमीषोमीयप तु नितराष्टं अनेन इति निरिटम्, निरिष्टमेव निरिटक उत्तरलेदिसमीपः । तस्मात् आइत्ति: रतरणमन्त्रस्य इति पसिन् कर्मगि उपयुक्तम् । सूत्रार्थस्तु- लौकिकेगु सिद्धान्तः। के. देशादिषु पूर्वपयोगकृतस्य प्रयोगान्तरे उपबीन्यस्य संस्कारस अमावे अन्योपादानेही संस्कारलपाभावात् • देशपद्धगुपांशुत्वं दिशबद इति च पाठः) इति अन्यैरपि प्रयोगनिर्वृत्या अर्योपामावाय ययाकामी | नवमाधिकरणन्यायेन (१९६२. ) प्रकृतम्य स्वरस्य इति । यशभागधर्मतया स्थितत्वात् परमागपतितस्य अपूर्व स्थापि वि-' देशपाविजोऽन्यस्मिन् प्रयोगे:न्य अङ्गस्य प्राकृतस्वगरव्यधर्मलामोपपत्तेः । मु. १. १९८२. ठिका: 1, मुक्त्यर्थपर्भवत तेऽन्ये, वासोबत ते - देशभाषाऽपभ्रंथपदानि हि विष्ठतिभूपिष्ठानि न ठिकाः ।। शस्यन्ने विवेतम् । या. ११३०९११. पृ. २२६. माह-- समादिदेशानामधयादिखिना सुवादि. * देशलक्षणा भवति यया 'मनो तिति' 'को पात्राणां च प्रतिकर्म प्रतिप्रपोगं च भेद एव । तरथा | निठति' इति ( अनिदेशे उपदेशे इत्यर्थः)।भा, निरिष्टकोपभाने शिष्टाचारविरोधाद । इति प्रारे, 'युवा ! रार, देशरवगा ।' रजनी मे कण्ड्यति , .

·- १।२६. - देशविधिरय २१४७ देशसंबद्धमुपांशुत्वं तिलको मे स्पन्दते । इति रागामावे तितकाभावे च | यानि कर्माणि, तम्प्रयुक्तं उपाशुस्वम्, उत परमा- तद्देशलक्षणया भवन्ति वक्तारस1८1४५२८, | पूर्वप्रयुकं इति विचारे सिद्धान्तमा । उपाशुलं देश- देशविधिरयं प्रमोगविधिरेव 'अम्मु अवभृपेन संबद्धं श्रुतं अनीपोमीयात पशोः यत् प्राचीनं कर्मजातम् । चन्ति' इति । भा. ११।२७. है देशविधिः दर्श- स उपायत्वस्य देशः । तेन त संबद्धं श्रुदम् । अनी- पूर्णमासादी नियमाः । कर्तृदेशकालविषयः इयत्र योगीयात् इति पश्चमीश्रुत्या येयों कर्मणा निदेशः, तेषा इष्टव्यम् । वि.स।९. कर्मणो पञ्चमीश्रुतिनिर्देशात उपांशुवं धर्म: स्यात् । अथवा * देशाविधिसरुपः अर्थवादः 'पत्रिंशत्प्रक्रमा ! 'यत्किञ्चित् प्राचीनमनीषोमीयात्' इति श्रुत वास्यमेव माची निवासघनेन चतुर्विशतिः पुरस्तान्' इति विधौ | अविशन्देन गृह्यते । भ्रनिनिर्देशात् तेन पाक्येन चाक्पशेषः, 'यति शक्ष्यामः अस्य कर्तुम् ' इति । निर्देशात् । अमवा लक्षणया भमीपोमीयमाग्भाविपदार्था- बारू.१.५७. पूर्व श्रुतिशब्देन ग्राह्यम् । नाममपूर्व निश्यि उद्दिश्म • देशविशेपो लक्ष्यते । अर्थमन्तवेदि मिनोति, उपाशुत्वं विधीश्मानं नदर्थ स्यात् । तस्य च अवासरा- भर्धे बहिदि ' इत्यनेन । व्यवहारमयूखः पृ. ५१. | पूर्वग्य च तत्र तेषु अमीषोमीयमाम्भाविपदायेषु भावात * देशसंनिधेः कर्मभेदकत्वं नास्ति । मा. २।३। मत्वात् । तस्मात् अग्नीषोमीयपशुप्रास्ताकर्मापूर्वप्रयुक्तं उपाशुवं इति सिद्धान्तः। • देशसंबद्धमुपाशुल्लम् ( देशब-इत्यन्यत्र पाठः) यज्ञस्य वा, तत्संयोगात् । २१॥ इत्यत्र 'त्यरा बा एघा यशस्य तस्मात् यत्किञ्चित उपांत्वं मीपोमपशुसास्तन मर्ममयुक्तं प्राचीनमशीयोमीया नेनोपांशु नन्नि' इति उदाहत्य सिद्धान्तरक्षन्यावृत्यर्थः पाशरदः । उपाशुत्वं यशस्य । पशमागधों मा एतदुपाशुत्वं पदार्थधर्मो वा इति । यशजन्यपरमापूर्वप्रयुक्तमुपांशुस्यम् । तत्संयोगात् सरा घा संदिग्धे, यज्ञस्य फलयत्वेन धर्मप्रयुक्तसामथ्यात् यस्य एपा यशस्य तस्मात् यत्किञ्चित् प्राचीनमग्रीयोमीयात् यत् प्राचीन इति व हितेनापि यशशब्देन प्राचीनशब्दस्य | तेनोपाशु चरन्ति ' इत्यत्र यत्रस्य यत् प्राचीन इति भन्ययप्रतीतः श्रुत्या न प्राग्देशवाचिन: प्राचीनगन्दस्य , यज्ञपदम्य सेन प्राचीनपदेन यशपाग्भागवाविना संयोगातू लक्षणया तद्देशपदार्थपरत्वायोगात् यज्ञमागधर्मत्वं पूर्व- चन्धात् भागद्वारा भागिनो यशस्यैव उपाशुषप्रयोजक- पक्षपिस्या प्राचीनदाब्दस्य धीप्सा शिञ्चिन्दसमभि- वस्य युक्तत्वात् । प्राचीनपदं प्राचीन यशभाग भुल्ला ग्याहतयच्छन्दान्वयात् वी-साया बहुविधवावेन एक- बदति प्राचीनभागगतकर्माणि तु लक्षणया । श्रुतिलक्षणा- स्मिन् देशे अनुपपत्तेः लक्षणया अमीषोमायनान्देश- | विश च भुरिन्याय्या न लक्षणा । तस्मात् परमापूर्व- पदार्थपरवम्यैव न्याय्यत्वात् पदार्थधर्मता इति विदा- [ प्रयुक्तमुपांशुन्य इति पूर्वः पक्षः । न्तितम् । सु.प. ७३.. अनुवादश्च तदर्थवत् । २२॥ रदेशसंबद्धमुपांगुत्वं तेपो त्याच्छ्रतिनिर्देशान्, "सरा वा एषा यज्ञस्य तस्मात् यत्किचित् प्राचीन- तस्य च तत्र भावात् । श६२०ll मनीपोमीयात् नोपास चरन्ति' इत्यम् ' यशस्य सरा प्योरिष्टोमे 'सरा या एश यशम्य तम्माद् यति- एका ' इत्यन्वयस्वीकारे यद्यपि उपाइत्व अग्नीषोमीय- चित् प्राचीनमग्रीषोमीयात् तेन उपास चरन्ति' इति | प्रारभागतिपदार्यानमिति ज्ञातुं शक्यम्, सयापि न भूपते । अमोधोमीयात् पशोः प्राचीनः योऽश: यशस्य , सा | देवगतानां पदार्पानामयेन क्रियते , किन्तु तद्देशामिल पे सरा छद्मगति: शनै: पदविन्यासः शकुनिप्राइवस्यैर । | गतरू यास्यार्थेन गम्यते । 'सरा वा एषा यगम्य यत् तस्मात् तदानी उपांशुना स्वरेण मन्त्रा उचारणीयाः | प्राचीनममीयोमीयात्' इति हि अनुवादः भनुपादरूपः इति भुत्पर्धः । मन कि भागीपोमौसात् भारतनानि | मर्यादः रघ अर्थशदवाक्यं भवत् परमापूर्णपयोजक.

·। 4 देशसंवद्धमुपांशुत्वं २१४८ देहभेदप्रकारा त्यमोधनेन सफ्लम् । तस्मात् परमापूर्वप्रयुक्तमेव उशशु * देशीयभापासु कान्ये ननुर्विशत्यक्षरसंख्यया इति पूर्षः पक्षः। गायत्रीमन्दस्कार भवति । वि, दश६. इतः पर (२३-२४) सूत्रद्वय महताधिकरणगुणवेन • देह. महामोनिकः । ' महामोनिकदेहस्था भाष्यादौ ग्यालयातमपि अन्तराभिणीरमेन भविकरणा-याSsमान, सचेतमाः । कपि विन्ति न न्तरग्वेनापि व्याख्यानम् । ततोऽसामिः अधिकरणान्तर- विवक्षन्ति चापरम् ।।' या, ३।१७।१३ पृ. ७०२, वनेर याख्याप्यते प्रदेशान्वरे इन प्येयम् । भरायुजादयो देहा दश भुषि चतुर्विधाः ।। तद्देशानां या, संघातस्याचोदितत्यात् ।२५॥ ३।१।७१३ पृ. ७०२. ० देहानां जमानामपि एवं चाशन्दात पूर्वपश्स्य व्यावृत्तिः । उपावन परमा या सर्वभूतानि दाह्मणो नित्यमर्चति । स गच्छति पर पूर्वप्रयुकम् , किन्तु तदेशानाम् । स: अनीपोमो यात् | स्थान ने जोमूर्तिः पर्जुना ।।' इति मानवामिघानेन प्राक्तनः देशः येषा कर्मणा ते वदेशाः, वेषा तद्देशाना | चेतनाधिष्ठितत्वं प्रायते । (पमा ऋगुना देवयानेन )। कर्मणा आशुत्वं स्यात् प्राचीनपदार्थपयुधमुपागुर स्यात् । पृ. १००१, न ग्रहयागसंघातप्रयुक्तम् , न ग्रहयागर्मघातजन्यपरमापूर्व. ४ देहाधोमुसत्वन्यायः । यथा वातानुपाधिकृतम्य मधुकमित्यर्थः । संपातस्य ग्रहयागस्यातभ्य यो भागः स्वदेहे अधोमुग्पत्यादेखदपगमे अपगमः | साहस्त्री, माचीना, तस्य उपशुत्वसंवन्धेन अचोदितत्वात् चोदना- ३५३. ऽमावाद । 'सरा या एका यस्य तस्मान् यत्किञ्चिन् देहकेशन्यायः । चेतनावेन प्रसिद्धेम्पः पुरुषा- प्राचीनमग्नीषोमीयात्' इति वाक्ये यशस्य यत् प्राचीन इति । दिन्यः विराणाना केरागलादीनामुत्पचिदंश्यते , तथा मान्वयः शक्या, नस्लादितिपदेन व्यवधानात् । तस्मान चेतनात् ब्रह्मणः अचेतनस्यापि जगत: उत्पत्ति: सात् । परमापूर्वप्रयुक्तमुपाशुषम, किन्तु यानि अशीयोमीयात् । इदं २।१।५।६ मझसूपारमाध्यै स्पधमुचम् । साहली. भाक्तनानि दीक्षणीयादिप्रधानपर्ने भनाति , तदपूर्वप्रयुक्त | ८९. इति सिद्धान्तः । के. 'देहभेदप्रकाराश्च फर्मशक्तिकशानुगः । प्रकृत- देशसयोगनिमित्तायामपि आरपापा देशा | रम्भनियाद गन्वेडरमा गनाए | पार्थिवावपत्र- निर्गतस्य तदाख्या न वियद्धा । यत एषा योगाया प्रायाः रतीयायनुप्रदात् । जरायुनादयो देहा धर योगमात्रापेक्षा न भूतवर्तमानमविश्वासंबन्धापेक्षा । यतो भुवि चतुर्विधाः ॥ भूतान्तगनुनद्वेन सोयेनैव विनि- दृश्यते मधुमिमिपस्थितो मायर इति , मथुराया वसन, मिताः । ध्यन्ते वारणे लेने देव : स्वच्छागलक्षणाः ॥ मथुराया निर्गत । भा. ११३१७१२१. बन्तरिक्षे च बहव. प्राणिनो वाननिमितः । अमन्ति देशसंस्कारकं आति प्याबर्दियः अनायोमीयाथै लघुमिा सूश्मैदे मायनुमहात् ।। खोके तेरामाया उत्तरवेदिसमीपे तरणम् । भा, १२।१।२०४४. देहा शुद्धप्रमान्विता । आप्यायन्ते विसरीन मानवी देशसामान्यम् (कमः ) एकदेशवाग्य इति येन तेजसा । तथा योमरारोऽपि परमामा श्रुती बुद्धितिपरिवृत्याख्यसनिधिरूप: FT; प्रतीयते । मु. श्रुतः । इन्यते यारिणा नित्यं यः वं ग्रहोति नोदितः ।। पृ. ११९७. * देशमामान्यात् देवताणामान्य बलीयः, स्यापदियो येऽपि यहाभूतगुणाः लिलाः । मायेगा- तेन सुचिदेवाये आलेपन्य विध्य-तः, आमावैष्णवे च मामला ते ऽपि देहाः संभोगहेतवः ॥ शन्दप्रोति यश्चेद मनीषोमीयस्य । माहाशा, 'तक्रमो विधवेटो मात्र वेदास्यमुथरे । दम्याधिष्ठित समेफेन पामा- देशसामान्यलक्षणः । पाठानुपानसादेश्याद् विनियोगम्य | मना ॥ तथदादयो देहाः मोक्ता येऽपि पृथक्पृथक् । कारणम् ॥' ( पाठसादेश्य अनुयुग्नमादेयं चेति । भोग्य वेऽमना तेऽपि चैतन्यानुगताः सदा ! पा. या, १३५१२. १७११३ पृ. ७.२-३. . + , ·- , . देहलीदीपन्यायः २१४९ देक्षन्यायन देहलीदीपन्यायः । अयं न्यायो यथा झाला. देक्षानुपन्ध्यक्रमविचारे आदौ दैश्वस्य तदुत्तर- द्वयमध्यवर्तिदेहली निहितदीपः शालाद्वयं स्खकिरणमण्डितं मन्वन्ध्याय प्रकृतिहापौर्वापर्षस्यैव नियामकान्तराभावे करोतीनि दृष्टान्तभूतः । किन 'एकाच उपदेशेऽनु- | नियामकत्वाङ्गीकारात् । साद्यस्के सइ पश्वालामे सब- दात्तात् ' इति सूत्रस्थोपदेशपदार्थस्य एकाचपदार्थे अनु। नीयोत्तरम् । के. ( ५११६३१३ वर्णकम् २ भा.) दात्तपदायें चान्वर इति । अयं च न्याय: अम्बयविषये देक्षादिनाक्ये पशोनिट वेन साक्षात् देवता- एष पाय उदाहियते वृद्धरिति बोध्यम् । साहसी. वयायोगात् अगत्या सापेक्षवद्धिताहीकारेण प्रदेय- २४६. प्रकृतित्वोपपत्तिः । सु. पृ. १५३७.. * 'अभयं सर्वभूतेभ्यो मत्त.' इतिमन्त्रस्य 'मत्तः' पूर देक्षन्यायः । अनीषोमीयस्य पशोः धर्माः इति पदं देहलोदीपन्यायेन हृदये निधाय ' मत्तः सर्व सवनीयादिषु अतिदेष्ट याः ॥ मवर्तते' यतः तस्मात् इति हेतुमाइ । आरुणेय्युपनिषत् दैक्षरय घेतरेपु । ८।१।६।१३॥ शंकरानन्दः, - 'संपश्यन् ब्रह्म परम याति नान्येन भाष्यम्-- ५६ पशुबन्धा उदाहरणम् । सवनीयो हेतुना ।' न याति इति देइलीदीपन्यायेन सेबध्यते | निस्द: पशुः, सौम्यादयश्च । तेषु कि दाशपौर्णमासिको ( संपश्यन् याति , धन्येन न याति इति यातिपदन्यो- विध्यन्तः, उत देवस्येति । देश इत्यग्रीयोगीय उच्यने , भयत्रान्वयः) । शंकरानन्द के. उ. १।१०. दीशासबन्धात् । हिमाप्तम् १ सयोक्तेन न्यायेन (मयाना- देक्षः इत्यारोमीयः (पशुः ) उच्यते दीशाय | नुयाजाधारादिलिङ्गदर्शनरूपेण ) दासपोर्गमासिक इति । न्धाद ।भा. ८१९६६।१३. ४ देक्ष: पशुः यो हि प्रकृनिभूतः | तथा प्राहे , उच्यते । देवस्य च इतरेषु पशषु पशूनाम, ४ दर्शपूर्णमासविकारो भवति । इतरे तु प्राणि. सबनीयादिषु अभीषोमीयस्य विध्यन्तः । आलाति- ट्रन्यकरवसामान्यात् तनिकाराः । वा. ३१६॥७॥१९. चोदनासामान्यात् पशुत्वचोदनासामान्याच । वय दर्श. देशस्य घेतरेषु।।१६।१३।। यति विपका पात:सक्ने चन्ति, पुरोडामोन माध्यदिने, दीक्षाया भवः देशः अनीपोमीया पशुः। तस्य विभ्यन्तः । अहैरतृतीयसपने ' इति 1 वपापुगेहाशाङ्गप्रचार दर्शयति । इनरेष पशु सनीय निरूढे सौम्यादौ च । आलभति- मेदेन च तगा कचित् 'औदुम्बरो यूपो भवति । इति चोदनाशामान्यात् पशुत्वचोदनासामान्याय तस्मात् पशूनां यूपं दर्शयति । ससात् भागीयोगीयः पशूना प्रकृतिः । प्रकृतिः अमीवोमीयः पशुः । के सोम पूर्वेण न्यायेन सबनीयादिषु ऐष्टिकविण्यन्त देशे भनि विवरण पपटकणामेव , २) प्रातः संगतिपूर्वपक्षौ । सर्वेषाम् । सकर्ष. १९.देशे पशो उपभड्दय वि- 'सवनीयादिके दार्शो देखो वा, प्रकृति. शुद्धायपदाव्यधारणा) प्राी एककाले एव च ग्रहणम् । पतः । आयो, ऽन्त्यो लिङ्गतोऽन्यत्र विकृतिः प्रकृति- मन मयाजाज्यघमानयनोचर तस्यामेव उपमृति पृष- भवेत् ॥' दाग्यमणम् । भा. रा. देशे पशो ( अमी माह-- अन्येषु तु पशुप सबनीयादिषु देसम्याति- घोमीये ) भुतं पशोः शामित्रदेशे नएनकारे वपाऽऽनय- देश, बालमतिचोदनाक वपशुद्रयकवायधिकतर साध्यात् नकाले च यत् उस्मुकस नयनं प्रत्याहरणं च , तत् | यूपायनिकमर्मयाभाच्च । अत एव 'चपपा मानःसयने वाजपेये माजापत्यानी अनुपशूनां च तन्त्रम् , तस्य चरन्ति ' 'औदुम्बरो यूपः' इत्यादि लिङ्गम् । दा॥३. भरमार्य मान्न । संकर्ष. स. पशौ स्वरुः मण्डन- देशस्य चान्ये पसे विकाराः। अअनमोशगादीनान प्रयोजक: 1 भाट्ट. १२।१. शंकर--'देशाचान्यपशुम्वयम् ' अयं विपन्त: १७, •दे हृदयाद्यभिधारणा राजशेषधारण तापात्रं च • सबनीयादिश्वापि सा प्रयोग या भाग्य न करेग्यम् । वि. VIRY. मन्द्रायुधारकाना देक्षन्यायेन वितत्वात् ततिक्रमण .

·देशप्रकरणे २१५० दोपात् विष्टिलौकिक . . . . अनुबन्ध्याऽऽदिषु देवन्यायातिदेशो न युक्तः इत्या • महाश्चैव दोपो यच्छिष्टा वर्जयन्ति । भा. ६५RS, शक्य । सु.पृ. १९८०. * पश्चोमयोः पचयोदोषः, न तमेक योद्यो मति । देवप्रकरणे दार्शपूर्णमामिप्रयाजादिदर्शनात् देशे १०११।९।२९, ५ यर दोपः, तत्र दोपविपावान भवि- रौर्णमासधर्माति-(दर्शधर्माति-)देशावगतः लोरकारस्य तव्यम् । १०1८1१८६३. . 'दोपात् विप्रियविके' स्वप्रकरणे प्राकृतपमाणसिद्धस्य उपउम्मः । सु.पृ.१ ११४. इत्यादिमतेग अश्वप्रतिग्रहेष्टिः लौकिकावदाननिमिचा इति दैवानि कर्माणि उदयन-पूर्वपक्ष-अहः-पुण्याहेषु पूर्वपदं कृत्वा भिवादो वा' इत्यादिसूण 'वैदिका- कर्तव्यानि । के. ६८५४२३, • दैवात् एकस्य दाननिमित्ता' इति सिद्धान्तितम्। पराक्रमः २१-२. खकालाद् भंशेऽपि तदनुसारेणान्येषां भ्रद्यो न कार्यः । दोशत् लिटिलौकिके स्वाच्छासाद्धि वैदिके यथा चातुर्मास्येषु सातस्याः भ्रंशेऽपि अमिहोत्रम न दोपः स्यात् । ३।४११०३८॥ खकालात दंगो न कर्तव्य: 1 ५१०१०१३०-३४. 'वरुणो या एवं ग्रहाति, योऽश्वं प्रतिगृह्णाति, सारतो- • दैयस्य अधिक: पुरुषकारान् प्रमाः । सु. पृ. १३२. | ऽश्वान् प्रतिगृहीयात् तावतो वारुणाअनुष्कालाविर्वपेत्' देवे कर्मणि दर्भाणा प्रागाव उदगावं वा, पैतृके । इति अवमतिमडेष्टिशनातासा कि रोकिक अश्वप्रतिग्रहे कर्मणि तु दक्षिणाप्रत्यम् । वि. ४. क्वंन्या, वैदिफे वा इति विचारे, पूर्वपक्षमाह । इष्टिः • देवतैरवदानेः देवताना मौविष्टहतः सौविष्कृताना अश्वपतिग्रहेष्टिः नौकिक मित्रादिसंपदानके बश्वदाने ऐडहाना अनुसमयः एकदेवताकपशुगणे पाअपेये सात् । दोपात् तर जलोदात्मकवरणहरूपदोप- प्राजापत्यपरषु । भा. ५/२।६।१०-१२. सेमवात् । वैदिके तु पोण्डरीकादो अवदाने शामात देवतापदानं सौविष्टकतावदानं ऐडावदानं इति । दानविधायकशास्त्रदागदेव दोष; न स्यात् । तस्मात् पदार्य मेदः “देवताभ्यबदाय' इत्यादिकात् क्रमान्यत्व- किने अवमतिरहे दाने या इयमिष्टिः स्यात् इति विधायकवचनान् । अदिन्धिपदार्यान्तरम्यवधाने चपूर्वः १३: । एकपदार्थता न संपद्यते । अतथ एक्दैनन्ये पशुगणे अर्थवादो घाऽगुपपावान्, तस्माद्यज्ञे प्रतीयेव । देवतावदानादिना प्रत्येकमनुसमप., अन्ते च हन्ग | २९॥ देवताहोमः । स्विकृतिहामागे तु तानेगेव । वस्तुनस्तु अप्रति ग्रहेष्टिः लौकिके अश्वप्रतिग्रहे बवदाने वा संबन्धिपदार्यान्तरन्यवघानेऽपि पावत्तहोमसंपादकन्देन । इति पूर्वपक्षं सूत्रेण प्राप्त वाशब्देन परिहरन सिद्धान्त. देवतावदानस्यापि मदानावयव वोपपतेः विमिन्नदेवताक- माह । 'वरुणो या एतं गृहानि ' इत्यादिः अर्थवादः लेऽपि देवतापदानारिमदानान्तेन अनुगमयः, एक-टिप्रशंसाऽर्थवाद., न तु दोपनिर्यातार्थवादः । कुतः । देवनाके तु पदार्थावधानरमेषानुसमप इति न मोऽपि अनुपपातान् स एवैनं वयणपाशान्मुश्चति' इति वाक्य. विरोध भाह. ५१२१६. शेषग्य मुग्ल्याङ्के समादेशानभवात् । नहि वस्तुतः पर- देवताहादानेषु पदार्थानुसपथः पश। वि.मनियहाद मणमाम्य जन्मेदाम्पम्य उपपात: प्राति- ५६. भनि | TOR अश्वप्रतिमहात् बन्दरस्य अनुपपातात् देयत्ययत् अमीनोमो देवता' इत्यत्र यथा अप्राप्तः अबाद एव सः टिममार्यः । तम्मा देतोः यथे यासक्तयोदय वात् देवतेक्रम, तथा 'यजेत' इयत्र वैदिक भवनिग्रहे विधिवत्यतु मायभिनेमिः तीयेत , दंपन्योरे+मेव पन्चम् । वि. ६१४. नसकिरे यश्वपति महे । वि सिद्धान्तः । के. 'दोपो नानुमिते त्वसी' इति न्यायेन यागिक •'दीपात् विष्टिव्यकिय स्यात् त्यधिकरणे अश्व- प्रतिपतिविधी धारणमयोजकत्वम्य मदोषवात् । (प्रयान-प्रतिहेष्टिः असमतिप्रहपतः कर्मणः अन्नम्, न स्वतन्त्र- शेषामिकरणवाक्ये)। मुगरि, मा. पू. ११७५. मिति सिठम् । पपनमः.८1१. . .

·. - दोषापनयेन २१५१ पोइननिर्यापादयो * दोषापनयेन यजमानस्य फलपतिमहणयोग्यता | गयेव गृह्यते । दम्पयमेव दोहधर्माः, न पयोऽर्याः । भवति । तपश्च दोपनिर्यात करोति । वा. ३१८१३१९, इति पूर्व: पक्षः। * दोपार्थस्वतन्त्रार्थवादकल्यः प्रतिपेभो यथा प्रकरणाविभागाद्वा तत्संयुक्तस्य झालशास्त्रम् । 'मिप्यामिशंसने दोषो दिः समो भूतवादिनः ।। २९ ।। मिथ्यामिशस्तदोषं च समादसे मृषा पदन् ।' इति । पूर्वपक्षम्म निषेधाय वाशन्दः । प्रकरणस्य दर्श- याल. पृ. ३.. प्रकरणस्य अविभागात विभागाभावात् । उभयोरेव * दोपनिर्धातार्थ अनियतनिमित्तक नैमित्तिकं वैदिक दोहयोः प्रकरणं समानम् । न तन्त्र कश्चित् प्रकरणस्य कर्म यथा 'योऽमावास्या पौर्णमासी वाऽतिपातयेत् , विभागः । ऐन्दं दधि अमावास्यायाम् , ऐन्द्रं पयोs- अभये पयिकृतेऽशकपालं निपेत् । इति । 'योऽमावास्या | मावास्यायाम्' इति उभयं सारं अमावास्याया प्रकरणा- पौर्णमागी याऽनिगातयेत् वैश्वानर द्वादशकपाल निर्वपेत् । विभागेन चोदित्तम् । चविदं कामशास्त्रं तत्वयुक्तस्य इति च । अनयोविकल्पः । पाल. पृ. ८५. उभयप्रधानसंयुत्तस्य शाखाहरणादव, न तु सायंदोइ- दोपनिर्घानार्थः नैमित्तिकः फलयः अधिकारविषिः । संयुक्तस्यैव । दोइधर्माश्च सायंदोदस्य झमे भाम्नातः द्विविधः विहितातिकमनिमित्तका निपिशावरणनिमिक्षा, इति वक्तुं न शस्यते । तस्मात् उभयदोझा एव अति । पृ. १४.दोषनिर्यावार्थानां प्रायश्चित्तानां | शासाहरणादयो धर्माः । भर सुबोधिन्याम ‘ऐन्द्र ऐकायन विकल्स: । विकल्पशन्दे अधिकरणम् । भा. दपि ' इत्यादिवालशानं वायुस्य प्रधानत्यैप इति २२।२५।१६. पाययातम् । वरयुक्तरूप दधियागसेयुक्तस्य धर्मजावस्य अनुष्ठाने पूर्वेयुःकालम्य शास्त्र विधायक इति तत्रानु- * ' दोष्णः (दोस्-शब्दस्य दोषन भादेशः ) पूर्वा- भाटागेऽनयति, गुदस्य मभ्यतः, भोण्या घनतः' इति । ठानम्, न तु तारता दविमानार्थता इति तु कुराहले अनिज्यादयस्न्यः स्विष्टकृत् पशौ। भा. १०७३। व्याख्यातम् । अस्माभिद्ध वार्तिकानुसारेण व्याख्यातम् । * दर्शे सायंपातोहयोरेकहविनाशेऽपि पञ्चशराब दोहः प्राचीनावीतिना प्रेताग्निहोत कार्यः । दादी | मोदनः प्रायश्चित्तम् । वि. ६।४५६. नु यज्ञोपवीतिना कार्यः । वि. १४, * दोही द्वौ । दोहाधिकारे अमिहोत्रपकरणस्थे । यसमालमेत' अमावास्साया राबावेको दोहः प्रतिपदि प्रातरपरः । इति न पागविधिः किन्नु पर्शमात्र विधिः । वि. २०३१६. श६८. • दोहधर्माः शटाइमम् , गम प्रत्यापनम् । पू दोहयोः कालभेदादसंगुक्तं शृतं स्यात् ।। अनावनम्, गोदोदनं इत्येरमादयः । भा. २६८५२८, शE८२८॥ * दोहधर्माः सायप्रातस्मपदोहाः, न केवलं साय- दो सापंदोहः सः प्रानोहयति दो दोहो उसी । दोहायीः एव । ३३वासा२८-२९. शानाहरणगोपस्थापनादपक्ष दोहधर्मा उक्ताः । ते धर्माः दोइनं न विसृणामेव गयाम्, किन्तु स्वगृह- भातर्दोहस्यापि भवन्ति, न वेति विचारे, अने। सूत्रेण स्थिरातासामेव कार्य हविर्भूयात्वार्य सानायविषये पूर्वपोषन्यासः क्रियते । शन प्रानटुग्धं पयः दोहघभैः । साया । वि. १३९, दोदन मानाय्यानम्, तःसाधन असंयुक्त स्यात् संयुक्तं न स्यात् । प्रातदोहम्य ते धर्मा बापाकरणम् , नदङ्ग पलाश शाहरणम् । ११३।१०. न भवेयुरित्ययः । कुत, दोहयोः द्वयोः यो दौ कालो दोहनातचनादयः सानायधर्ना: । चि. ३२१४, नयोमदात् । घमाण च सायंदोहसमीपे एव च पादात् । • दोहननिर्षापादयो धमाः यजुर्वेद समानाताः । गाय दुम्माय पसः दधि क्रियते । प्रातर्नुपं यथ | पि. ३६. 0 . - .

·द्यांगधिन्यः २१५२ द्रव्यं चोत्पत्तिसंयोगात S मैं क - " द्यावापृथिव्य एकरपाल; आप्रपणे । स वैश्व व्यसमानवर्णद्रायकत्वं इटिमति लिङ्गम् । वाल. देविवेकपालप्रकृतिकः । तस्य धर्म: प्रसून पहिः । १.११. भा. १०२।१४।३४. . यावापृथिव्यस्य अमी. द्रविडाना राज्याधिकारयोग्येषु अप्रियेषु ( राजन पोमीयविकृतित्वं पञ्चाशरसाम्यात् । याल, पृ. १२०, सन्दम्य ) प्रपोगो न विरोम्यते । या. २३३ * द्यावापृयिव्यस्य जघनम्याप्यनुरोधेन मुख्यस्याप्येन्दामादेः . ५८४. प्रसूनहिनियमो विशेषामागत् । आमपणे । आप्रयणेष्टि- द्रविडप्रणामन्यायः । एधुना सिम्यतोऽर्थस्य न्याय: 1 भा. १२।२।१४।३४. गुरुणा साधनमनर्थकम् । इविब्रह्मचारिणः प्रणाम * 'घावापृथिव्यां धेनुमालभेत, मारुनं यासम्, । कुर्वन्तः गोत्रप्रररादिक सर्व पदन्ति, तेन मगामो दोनों ऐन्द्रमूपयम् ' सत्र घेतुशब्दो प्रसूतिकामाचष्टे, । भवति । अन लोके द्राविडी प्राणायाम: ' इति पठन्ति वपशब्दो बालम् , अपमशः पुमाम् । एते धेन्वा- | दशुद्धम् । नहि द्रविडाना प्राणायामसाहराः । के. दिशब्दा: गोगवानेव तान् गुणानादुः । अतस्ते मुख्य द्रविडप्रसिद्धेन्तु म्लेच्छयसिदित्वेन असाधक- दृत्या गा विशिंपन्ता छागं बाधन्ते । तसादेते गो-स्वात् । भाट्ट. २३२२. जातीया एव । वि. १०।२९. * द्रव्यं एवं विशिष्टशक्त्युपेतं म्यापारमान्दवाव्य • द्यावापृथिव्यानुरोधेन ऐन्द्रामवैश्वदेवयोः वैश्व | भवति इत्यनेन न्यायैन क्रियाऽऽन्मनोः अन्यन्तमैदा. देवतन्मय र नियमः आग्रपणे । भा. १६१५६ | भावेन आत्मसमवेतस्य अपूर्वस्य क्रियात: अत्यन्तभेदा- भावात् सा पठाधनसब-धोपपादकत्वं संभवति । सु. द्यायायिव्यायेकापालेपु सकृदेव होव-यम्, पृ. ६०५. ७ द्रव्ये कियार्यम्, यदि प्रयोजनवती क्रिया नायदानधर्मः । संर्प. २१२।१६. पतं या द-येण निर्वर्तयितया । तस्याः निर्वृनिः द्रन्या- • चानुमास्वैश्वदेषिकस्य विपतम्य भानपणगते । दृते न भवति इति सनिवृत्तये द्रव्यमेधितव्यं भवति । चाराविन्येकापाले वरणप्रयास कार्यकरूपाते च तस्मान् रिया द्रव्यम् । (इति इम्यस्य शेषन)। अतिदेशमा ७३३१०२६-२७. भा. ३११॥३१३, शुभ्वाधिकरणन्यायेन ( १११ वा.) द्रव्यं चोत्पत्तिसंयोगात् तदर्थमेव चोद्येन । आरमशब्दम्य परमात्मन्येव मुख्य व इति न च वाच्यम्। ३।१५।११|| (द्युम्दाधिकाणे यस्मिन् छोः पृथिवी चान्तरिक्षम् दर्शपूर्णमासयोः उपपश्न पालानि च इत्यादिना दश इतिमन्नान परमा-मवाचकः इति । यहायुधानि समानतानि ।' स्फ्येनोदन्ति “कपालेषु सापितम् । के.)। अद्वैत. २।१२।२२, अपपति' इत्यादि मिश्च तनुपयोगोऽयुक्तः । कि योय घोतका उपसर्गः इन्येकः पठः, वाचक इसपरः। शक्यते एभिः मर्नु तम्मैवस्मै पदार्थाय एतानि बार..४१. | उपयोन्यानि, उत यत् येन युक्तं तध्ये एवं इति • द्योत्सः अर्थः प्राजीनामुपसर्गाणाम् । सु. १. | विचारे या गस्यते तस्मै ही पूर्वपक्षे सिमान्तमाह । चन्द, पूर्वाधिकरणोक्तावहननादिदृष्टान्तायः । अवहन- • दूरद्रव्यस्यायदाने सुवः परणे सामोत् । वि. नादिधर्मवत् स्पयादि द्रव्य येन संयुक्त तदर्पमे चोदेत १।४।२०. • पद्रव्याणां शैकेऽपि चित् पानादौ चौदनया वीयैन । उतातियोगात् 'स्पयेन उदन्ति । उपयोयमाणानां पतधारणकार कुर्वन्ति । या. इत्यादिषु उत्पतिविधिया उद्धनमारिवाविशेषण श पू. ३३३. • द्रवद्रव्यादिकं सुत्रादिना अवदान- संयोगस्य अश्यात् । तस्मात् रम्यादीना म्यवस्थवैध पम्पास्याऽविकरणम् । भा. १५. शेपचम् । के. आत्मशुन्दा क , ·द्रव्यं सागान २१५३ द्रव्याणि त्वविशेपेणा । . . न्य त्यागाजभूतान उद्देशाङ्गभूतदेस्ता पुरेश्या द्रव्याणि त्यविशेषणानर्थक्यान् प्रदीयेरन् । प्रबलम् । भाट्ट. ४।१७. " द्रवं नाम लिङ्गख्या- योग्योऽयः । वा. २३२१।२८ पृ. ६१६, दम्यं तुशब्दः पूर्वाधिकरणोत्तप्रजापतिव्रतेभ्यः स्फ्यादि- प्रज्ञानोत्तरकालमपि क्रियाया व्यापार्यते । गुणस्तु न | द्रन्याण विशेषमाह । पूर्वपधसूत्रमिदम् । दर्शपूर्णमामयोः पृथक् दन्यव्यतिरेकेण न्याप्रियते । ३।१६।१२ पृ. ६९२, स्स्यश्च कपालानि इत्यादिवाक्पोक्तानि यतायुधानि * दून्यं यत् इन्द्रवायुभ्यां दानन्यमिति संकसितम् , नाम स्फ्यादीनि दन्याणि अविवोपेण श्रुतानि । भङ्गत्वेन तस्य त्यक्तप्रायत्वात् अन शो यजमानः कथमिव वक्ष्यति प्रमानावेन वा निशेषेण नैतानि भुताना यशायुधानि' मिन्नावरुणाभ्यामेवदेवेति । २।२।६।१९ पृ.५२०. द्रव्यं इति हि नेगो निशेषणं नाक्मे श्रुतम् । सननावालाले तु । तयारखे तु यागे गणभूत चोद्यने । भा. १०।६।१७६५. ॐ द्रव्य | यशापुभत्वप आनर्यक्यं प्रसन्येत एतानि उद्धननायुधानीनि वतन्यं स्यात् । तस्मात् अवि- ग्यक्तिः इति पर्याय एव । वाल . द्रभ्यं साचात् शेषेण श्रुतानि ट्रापागि वास्यवैवर्यप्रसाद प्रदीयेरन (क्रियायाः ) साधनं गुणस्तत्परिष्दार्थः । वा. २॥१॥ अग्रो प्रदेवद्व्याण्येतानि स्युः । प्रजापतिप्रतानि तु ६।१२ पृ. ६९५. ४ प्रपं भाक्षादि क्रिया मयुगकरोति, यज्ञोपस्थित्यमागत् मा भवन अन्नानि । स्म्यादीनि गुण विशिष्टिं सायनम् । भा. २०१६।१२ पृ. ६९५. दयाणि नु यशायुधत्वात् पयर्यान्येव साक्षात् । तस्माद दन्यं स्फ्यकालादिकम् , तम्य वो संभवति । प्रदेवानीति पूर्वः पक्षः । वि. १३. . द्वन्यं हि प्रत्यक्ष चातुपमेव इति खेन त्यर्थेन संबन्धो द्रव्याणां पृथगर्थत्वात्, नैयायिकाः । दर्शनम्पर्शनाभ्यां हि गुणन्यागेगापि इन्य- दम्माद् यथाश्रुति स्युः । ८॥ अहणेन अन्ययायतिरेकाभ्यां द्रव्यस्यापि प्रत्यक्षता भवति । सूत्रेण पूर्वपक्षे प्राप्ते सिद्धान्तमूत्रमिदम् । गुगन्दा पूर्व- ऋजु. पृ. २५३. द्रय हि स्वभावत एप शेषतम् । न्यायथैः । द्रयाणा स्पषादीना खेन भर्थेन स्वीयेन- या. १६३१३, ० कार्य दि प्रवर्तमान द्रव्यं संस्कार स्वीयेन उद्धननादिना प्रयोजनेन संबन्ध: स्प्येिनोद्धान्त' गृह्णाति नोदासीनम् । न न द्यवदानन्यतिरिक्तस्य इविषः | 'पालेषु थपपति ''यमिहोत्रहवण्या स्थापि निपति' कार्यमस्तीति न संस्कारमपेक्षते 1 शब१४॥४. इत्यादिश्रुग्या पृथगर्थत्वात् पृथक्पृथक प्रयोजन सत् शापने । तस्मात् स्यादीनि ट्रम्पाणि ययाधुनि 'म्फ्येनोद्धान्ति' पृ. ९७६. • गुणसमुदाय एवं पृथिम्यादि इय नरतिरिक्तमिति केपिन् । तन्न । मणि. पू. २२. प्रदेशानि इति । इत्यादिश्रुति अनतिकम्य स्वस्वार्थसाधकानि स्युः, न तु • नापि न्यं वरूपेण सिद्धारमकस्यात् पर्ने पम् । चोद्यन्ते चार्थकर्मसु । ९॥ वा. १६५९१.३४६. . न होकमेव दन्यं असन् सपादीनि गन्याणि न प्रदेयानि , किन्तु उन्ननादि- त्यज्यते । ३।२।१२।३२, ० न हि जान्या गुणेन च विना क्रियाङ्गानि इति विद्वान्तोपरम्म सूत्रमिदम् । अर्यकर्ममु दम्य उपलक्षयितुं शक्यम् । २।३।९।२०. • नियमा- दार्शर्णिमालिफेषु आगेयाशाकालाटियागेषु पुरोधाशदि. दनियमामाक्ति द्रव्यं पुरुष मीणयति । भा. YAAR न्याणि चोयन्ते । स्यादीनामपि मदेयले तु पुरोटागादीन वर्णकं ३, भूत द्रारम्, भन्यं कर्म । भूनस्य च म्यादीना च समुच्चयो वा विक्स्पो या स्वीकतन्यः । तत्तु मन्याता न्याय्या 1 ६२११११ पृ. १३४८,०द्रव्याणि उभयमपि न ममवति, पुरोटानादीनामुत्पत्ति शिशागत अर्थे (प्रयोजनं ) पनि शेषभूनानि । ६३।११।३९. स्याना नोपजशिष्टवान् । उत्पनिशिरम्य न उत्पन्न- • द्रयाणि कारकावेन प्रतीयन्ते तपापि त-पदानि | शिष्टात् बीपरत्वात् । तसात् स्यादौना उसननागर्भ- अविधायरान्येव । या. शशा१२ १.६९४, लमेव न प्रदेवयम् । चकारः पूर्वोक्तहेवना समुपसार्थः । मी.को. २७० .

·दम्याणि त्वविशेपणा २१५४ द्रव्यस्य गुणेन 1 अपना अकर्मशब्देन परिधानी नाम अन्त्येष्टिकर्म द्रव्यस्य गुणेन न बापः । वायत्यायो ग्राह्यम् । तत्र 'आहिताग्निमशिविर्दन्ति यसपाच उपदिष्टश्वेतगुणेन प्राकृताजद्रग्यस्य न बाधः ॥ इत्युक्तम् । फ्यादीनां प्रदेयत्वे तु प्रेतस्य पवमानस्य नैमित्तिके तु कार्यत्वात् मकनेः स्यात् सदा. यशपादेवन न स्यात् , तसात् न तानि प्रदेशनि । पत्तेः १०२१३०७०11 लिङ्गदर्शनाच । १०॥ सिद्धान्त हेत्वन्तरपर सूत्रम् । चकारी हेतुसमुच्चार्य । भूतिकामः' इति । अत्र संशयः किमिहापि नाज: पशु: भाष्यम्- इदमामनन्ति वाय वेतमालभेत 'चतुर्दश पौर्णमास्यामाहुत्यो हूयन्ते , प्रयोदशामा- कर्तभ्यः, उताजः पशुरिति । उच्यते । ओत्पत्तिकोऽयं श्वेत- वास्यायाम् ' इति आहुतिसंख्यारूपस्य लिनस्य दर्शनात स्फ्यादीनि न प्रदेयानि । नेपा प्रदेयन्दे तु चतुर्विंशति- गुणसंबन्धे श्वेदशन्दः । यसो य: अश्वित् भेलगुरासंबद्धः, स आलम्य: । नहि श्वेतशम्दः प्रायशः मन् कुनश्चित राहतपः पौर्णमास्यास्युः, नयोविंशतिश्च अमावास्यायाम्। तत्यामोदकेन आनुमानिकन निवर्तयितन्यः । तस्मा- समात पपादीनि उद्धननायर्या-येर म प्रदेयानि । के. दो गोल्यो वा श्वेत आल्यायः इति । एवं प्राप्ते , * न्याणि पृथिम वेजोगाटाकाशकालदिमाममनो- ब्रूम. नैमित्तिकै एतस्मिन् श्वेतगुणनिमित्तके प्रन्ये उन्धकारमान्दाः एकादश । गुणसमुदाय एवं पृयिम्यादि श्वेतशब्दे सनि गुणमात्र विक्रियते । न हार जातिविशिष्टं दन्यं मात्तिरिकमिति केचित् । तन । पृथिम्यादी अन्य प्रतीयते । यदेव आलग्भसाधनभूवम्। तदेव पाफादिना पूर्वरूपनाशस्प उत्तररूपोत्यचेच अनुभवसिद परिच्छेचायमिति एतद्वाक्यादवगम्यते । यचास्य चोदक- ग्वान् । अन्ये तु अवयवममुदायमेव अभयविनमाहुः । प्राप्त द्रव्यं साधनमविषयमान भुत्या प्राप्नोति , तदय नदपि न । ' उत्पनी पठा' 'विनष्टो घटः' इत्यादि-वेतशब्दः परिग्छत्स्यति । ननु अजात अन्यान्यपि प्रवीः । मणि. पृ. २१-२२. द्रन्याणि परिच्छेनुमयं शक्नोति । न वमो न शक्नोनीति, * न्याणि हि द्विविधानि म्याराणि जङ्गपानि । न तेन परिस्टिनेन प्रोजनमस्ति । तस्मात् प्रत्यक्षोऽपि तर स्थावरेषु विच्छेदो भवति । यथा वनस्पती पणे गृहीत्वा श्वेतशब्दः छागमेव परिस्दिन्द्यात् नान्यं पशुमिनि । पृष्पमाणे करत, वृष्यते स्थावरावात् । भा ९॥ सोम-श्वेत्तादिशब्दानामपि न गुणमानपरत्वम् । १२७ १६७१. प्रतिपत्तिः द्रव्यं न प्रयोजपति । तया सति दयदेवतासंबन्धाभावेन यागम्यैव अलाभा- १९५४ (३७ के.), संस्कारा: हिप्प | पने: । अतो इन्यपर्यन्त वावश्यम्माचे पंतगुणकद्रव्य- कर्मयोग्यं कुर्वन्ति । ६।३।१८।३८, • गुणाश्चामूर्तस्वाद मात्रभ्येय उपदेशतः अवगमात् भनिदिष्टाज पनियम- न क्रियया संबपन्ते । द्रव्येण एषां संबन्णे भवति । बाधः इति पूर्व पक्षः । उपदेशस्य द्रन्यपर्यन्तस्येऽपि १०१२२२१४६८, द्रव्यम्य याचारे वैकल्पिक पूर्ववत् दो शातिविगेपाक्षेपायी कृत्यजद्रव्यमहणे- ट्रम्यान्तर नोपादेयम् ।६।३।२।१२।२८-३०,..यस्य ऽपि उपदेशाविरोधात सदैव पर्यवसानमिति न माधः भपूर्वविधिर्य था 'गोदोइनन पशुलायम्य प्रगयेन् । बाल(इति विहान्यः । सूत्रार्थस्तु- नैमित्तिरे गुगमात्र १.२२, . द्रन्यस्य इतिकर्मन्यताकाक्षा देख्याऽधिकरण-निमित्तकै श्वेतादिशब्दे तु प्रकृतेः स्यात् प्राकृतदन्यर्थिव पार्तिके निराकरिष्यते । सु.पृ.७९७.० ६.यस्य ओप तत्रैव श्वेतगुणम्य संशयितु शक्यत्वेन , देशिकप्रतिनिधिकावेन मैदे सत्यपि कर्मभेदो नास्ति । तदापते तस्यैव श्वेतगुणेन परिच्छेदापतैरिति । नैमि श्रीहिमहणे नीवारग्रहणे वा न दर्शपूर्णमासयोदः । के. सिके इत्यनेन पूर्वरत् उत्पत्येर जातिविशेषाविनामावो ६।३।३।११-१२. • न्यस्य अन्वयन लिवापादिना नास्ति ! कितु गुणमानमेवात्र निमित्तम्, सच्च चोदक- प्रक्रान्तस्प मापथैव समाप्तिपतिपाया अमिययते । सु. आहेऽपि उपपत्रमिति दर्शयति । यह स्यात्, 1 ·द्रन्यस्य चाकर्म २१५५ द्रव्योगां कर्मसंयोगे - वि-- 'चायन्य श्वेतमित्या यः कोऽपि (पाः)इति । वि. ४९, न्यस्त्र प्रतिषिद्धय माषादेः छाग एव वा), विशेषानुद्धितः कोऽपि , छग एवा- प्रतिनिधियं न भवति । ६३६, द्रन्यस्प प्रधान- स्ववाचनात्॥" निर्यादकत्वे अगानिर्वाहासमस्यापि उपादानम्। ६।३।२१. भाह-पत्र तु 'वायम्य श्वेतमालभेत' इत्यादी | *द्रपन्य प्राकृताजस्य गुणेन श्वेतेन न बाध: वायायपशी। श्वेतादिशब्दानां अजादिसाधारण गुणवाचित्वम् , नत्र भा. ११२१३०१६९. * द्रन्यस्य शुदस्य विशेषणत्वे नाजायस्य बाधः इति प्रत्युदाहरणमेवन् । २९. द्रव्यविशिष्टक्रियाविधिना न्यविशेषणानाक्षेपः । सु. मण्डन- 'श्वेतोजो वायुदेवनः ।'३०. पृ. १०१२. * दन्यस्य शेषकार्यार्थमवत्तस्य नाशे शंकर-- स्वेतादौ नानाप: स्याइ ।। ३१, शेषकार्योपः। भा.६४३३, द्रव्यस्य सुतस्थापचारे शुद्रव्यस्य चाकर्मकालनिष्पत्तेः प्रयोगः सर्वार्थः | तत्सा एवं प्रतिनिधिः । सदृशन्यायः । ६।३।११।२७, स्यात्, स्वकालत्वात्। १२३२२।२|| * द्रन्यस्य भ्रवस्यापचारे नित्यकर्मणः प्रारब्धकाम्यकर्मणध पाशुकादियितया तत्तन्कर्मकादेः कि पृथक् । प्रतिनिधिमा समापनम् । प्रतिनिधियायः । ६।३।४।१३ अग्न्याधानं कर्तव्यम् , उत सर्वकर्माय एकमेव स्वकाले -२७ . ध्यस्य सावयवस्य भनेफेनापि भक्षणं कन्य इति विचारे विधासमा । न्यस्य गाईपत्यायनेः । मभवति । वा. १३४. यस्य स्यमा च अकर्मकालनिश्पचे।। इटिपश्यादिकर्मणः काले निष्पत्ति- प्रत्समिशाऽधीनः । ऋजु. पृ. १७२. • नाम: नास्नि , किन्तु स्वतन्त्र एव सन्तादिकाले अमेर्निपत्ति- प्रतिमहादिना दन्यमर्जयेत् ' इत्यादिनियमस्य ऋन्वर्यत्वेन भवति । तस्मात् कर्मकालनिष्पत्तरभावात् प्रमोगः आधान-भृतिवननादिवत् तदार्जितद्रन्यस्य ऋत्वयंस्त्वेऽपि भोजना- प्रयोगः सर्वार्थः सर्वकर्मार्थः स्यात् । स्वकालत्यात् स्वस्य द्यर्थ अनियतोपायाक्षेपप्रतिबन्धे प्रमाणामावाद न सर्वस्य आधानस्य बमन्तो मीष्मः शारद् इनि स्वतन्त्र प्य कालो द्रव्यस्य ऋचाना 1 भाद्र, ४२ वर्णकम् ३. विहितः । तथा च म्बीयत्वतन्त्रकालवचात् आधाने • द्रव्ययोः योर्षिभुनोः संयोगो नास्ति संयोग- सर्वकधिमेक्मेति । के. हैत्यभायात् । अन्यतरधर्मशः उमयकर्मजः संयोगनश्च कद्रव्यस्याकर्म-- (स्य चाकर्म-) कालनिष्पत्तः इति । संयोगो भवति । न च योरपि सर्पगतयोः कर्मास्ति । एकादशे आधानस्य अनुदानसाधारण्य वक्ष्यते । वा.नच अनपयवाना संयोगजोऽपि संयोगो घटवे । ३।११५१५, ट्रन्यस्याफर्मकातानिपतेः। (११।३।२।२) समायोऽपि युक्ता, पोन्ययो: भारम्पारगमनभाव. इति कृयामिन्ता इति तब क्यने । (परतु नत्र किमपि हीनयोः परस्परासमवायात् । इति बुद्धयनुत्पादात् । नोक्तम् । अष्टो अधिकरणानि अतिक्रम्य दिल्यते' ऋजु. पृ. २४२. इति हि तृतीयचरणादावे म त) । ३६५११५ र द्रव्याणां कर्मसंयोगे गुणत्वेनाभिसंवन्तः । पृ. १.४०. सर्वे एवं अमरः अजस्र धारणीयाः, प्रति दिवसे वेषां कर्मोपयोगात् द्रव्यस्याफर्मकालनिष्पने- ६१३१॥१॥ रिति न्यायात् । संकर्प. ३५. 'दर्शपूर्णमासाम्या वर्गकामो यजेत । ज्योति- ट्रन्यस्य तु कर्माता स्वभावतः ।भा. टोमेन वर्गकामो यजेत' चित्रया यजेत पशुकामः' पृ. १२४६, न्यन्य पेवता प्रति उत्सर्गः फर्म। इत्यादिपचने द्रव्याणा स्वर्गपश्चादीना मर्ममिः पूर्ण- ८।१७३२. + द्वन्यस्य देवतोदेशपूर्वकदन्यत्यागाच मासरित्रादिकर्मभिः संयोगे साध्यसाधनभाषरूपे संदन्थे विना देवताऽन्वयायोगान् । मु. पृ. ४६३, न्यस्य भयमाणे द्रयाणां धर्मजननमामथ्यात् गुणवेन अभि- धात्वयं निष्पादफावं भूत मन्यसाधारणन्यायात अवसौपते। सैरन्धः स्यात् । तथा च स्वादिदम्पं साधनम्, पागः पृ. ६२२, .याय नियमतिथि: सोमेन यजेत् । प्रधानम् । इति पूर्व. पक्षः ।

·द्रव्याणां कर्मसंयोगे २१५६ द्रव्येप्देवारम्भ , असाधकं तु तादात् । २॥ पूर्वपक्ष नुपन्देन निरस्य सिद्धान्तयति । द्रयशन्देना स्वर्गकामो यजेत' सन यागः प्रधानं ब्राह्मणराजन्यादयः पुर्वया रायन्ते । क्रियार्थाना भावना स्वो गुणः । स्वर्गशद, मुराणाधनद्रन्यप, अन्य ऋतुगताना द्रयाणा ब्राह्मणादिरूपाणां इदं प्रत संस्कार; क्रियालाधनम्, इति यागः साध्यः, स्व: तत्साधनं इति । स्यात् गरीरधारणार्थ, बलकरणार्य ध । तथा च ऋतुगत- पूर्वपले सिद्धान्तसूत्रम् । तादात् यागस्य स्वर्थिन्यात् । पुरुषद्वारा मनुधर्म: स्यात् । न केवलपुरुषार्थः । याग एव स्वर्गस्य साधकः । स्वर्गस्तु यागस्य असाधन पृथक्वाद् व्यवतिप्रेत । ९॥ साधक. ( तुराब्दः पूर्वपशुन्यारतक. । पयोयवाग्वामिधा: दीक्षिताना यज्ञे ब्राह्मणराजन्यवैश्यानर प्रत्यर्थ चामिसंयोगात कमतो झभिसंवन्य- क्रमेण मतानि । स च ऋतुधर्मः न केवलपुरुषधर्म इति स्तरमात्र कर्मोपदेश. सात् । ३॥ सिद्धान्तमा उके, हिं पुरुषसंयोगः पयो व्रतं श्रावणस्य' काग, स्वार्थ., न तु वो यामार्य, । अतः स्वर्ग: । इत्यादिना किमर्थ उक्त: । इत्याशङ्कायों उत्तरमाह । प्रवान कर्म गुणः, इति सिद्धान्ते यजेत इत्येकपदश्रुत्या माझणराबन्यवेश्यकाणा प्रयोगाणा पृथकवाद व्रत- ,यागल्य मान्यत्वेन वर्गकामपदोपातस्य न मान्यत्वम् । म्यवस्थायें पुरुषम्योग उक्त, ब्राह्मणकर्तृकस्य अमिष्टोमस्य इति श्रद्धा 1 निरासाथै सूत्रमिदम् । प्रति अर्थ इति | बङ्ग मतं पयः, राजन्यस्तकस्य यवागः, वैश्यकर्तृकस्य पदभेदः । अयंते अभिलप्पते इति अर्थ: स्वर्गपदवादिः। आमिधा इति । एव प्रयोगाणा पृथक्वात् तत्तक्तुंके अर्थ प्रति स्वर्गादिकं प्रति विधेः अभिसंयोगान् । अमिष्टोमे प्रयवतिष्ठत व्यवस्थित स्यात् इति पुरुष. अन्यान् , कर्मत दि कर्मणा एव साधनावेन अमिसंबन्धः । संयोग उक्तः । तस्मान् कन्वयमेव व्रतम् । के. अन्वयः । तस्मात् हेतो, 'यजेत वर्गकामा त्यत्र * दराणा (सादिरः सुषः, पर्णमयी मुहू आश्वधी स्वर्गादिसाधन वेन फर्मोपदेश. फर्मणः एव यागादेः उप- उपन, कहती घुवा .) ने फल प्रयुक्तत्वम् । देश. स्मात् । तगा च पतिरूपस्य वर्गस्य भाग्यन्नम्, मा. ४।३३।१-४, • दम्पाणा येषामनवगत पसीना यागादेव गुल्य इति सिद्धान्तः । एवं च फलभोग- भार एक लक्ष्यते , तेषामपि पापित् अनित्यता संभवेन फर्मकर्नु अधिकारोऽस्ति इति अधिकारापाय गम्यते , येषां विनाशकारणमुपलभ्यते यषा अभिनव पटं आधिप, इति भावः । चशम हेयन्तरसमुद्यायक सन् इटवा | ।।६।२१. 'द्रयाणा वाक्यसंयुक्त किया. शहानिसमायः । के. लिवर्तनादिना । २ प्रयोमनमस्त्यन्यत् कयम्भावाद्य- •द्रपाल किया व्यवसा । यथा- पपेनोदन्ति', गतः। यथा होम, क्रियामा सत् किमिलपेक्षमाणः 'पारो भपयति', 'अग्निहोत्रायण्या हनीपि निरंपति', प्रधानकथाभावेन इत्यमनुमाइफल्धेन राह्यचे, नेयं द्रव्यम् । सूण विविनक्ति.', 'कणाजिनमवस्तादुलपलभ्या- 7 च तस्माद कल्पना । किसान पादपूर्वाणाम् । मातृणाति', 'शम्यायो पदमुपदयाति', 'उपा- | या. २१९१४११२ पृ. ४११. पाणी सोमाय- मुमत्राभ्यामन्ति', 'पदुपलाम्प पिनदिति । साधमाना ममुच्चय । भा. १२६४१३।५-७. द्रव्ये दि. ३१११९* इम्पाणा किराना हरकारऋतुपर्म.। फलश्रुति: 'यम्य पर्णमयी सुमति न स पापं लोक सूत्रम् ३८. ट्रायोति' इति । अयमर्थवाद । मीन्या • भुते द्रव्ये द्रव्याणां तु पियार्थानां संस्कार कनुधर्मः अपनरवि प्रतिनिधिमुपादाय प्रयोक्यं इति स्पितम् । स्थात् । ४३४८॥ भा. ६११११२७, . द्रव्येवेशारामगामियाद अमिष्टोमे 'पयो मत नसणस, यवागू रामयम्य विकारसाम ( PR) (न्येषारम्भगमि- आनिया वैश्पस्य पति श्रुतम् । मतं पुरुषार्थ प्रत्यर्थ स्वाद ऽविकारे सामर्थात ) इत्यनेन आरम्मेण स्वरूपैग घोति शये वाक्येन विनियुक्त्वात् पुरुषर्षे इति उसूत्रायेषु धिमानितान् विकारमाहतस्थापि सदस्य ·1 1 . द्रव्येषु गुणश्रुतिः २१५७ द्रव्याधिकरणं ट्रयरूपे अमें सामर्थमति इति वैषम्य बदता ट्रम्येषु । च, एतानि वे दश महायुधानि' इति । तत्र संविझते कि अर्थरूपेण कर्मणि यमायाभ्युपगमात् विधिमतगब्द- योय इह शस्यते एमिः कुतुम् , तस्मैतरम पदार्थाय प्रयोगनियमो नास्तीत्यर्य. 1 सु. ४६९. एतानि समाम्नातानि , उत यत् येन संयुक्तं तस्मै एवेति । द्रव्येषु गुणभुतिनियमविधानार्धा ।। कि तावत् प्राराम् ! यत् येन शस्यमिकी । कुरा ! तथा द्रव्येषु गुणश्रुतिरुत्पत्तिसंयोगात् । एवं विधयो भविष्यन्ति, या कार्ययन्त. । इनरया ते ४।१०॥२५॥ अनुवादा निश्प्रयोजनाः । प्रकरणाविशेषश्च सर्वपदार्यान् भाष्यम् -- अधिकरणातिदेशोऽयम् । इदमामनन्ति प्रति । यज्ञायुधानि इति च यज्ञसयोगः अविशिष्टः । तस्मात् * वायन्य श्वेतमालमेन भूविकाम.' । तथा 'सोमारोद | सर्वे सर्वत्रेति । एवं प्राप्ते, ब्रूमः । द्रग्थं चो पत्तिसंयोगात वे व निर्वपेचलाना घ्रीहीणा ब्राह्मवर्चसकामः' तथा तदर्धमेव चौधेत । यो येन पदान सह उत्पत्तिवाक्येन नैन ना निर्यपेकृष्णामा घोहीणाम् ' इति । तभ संयुक्तः, स पदार्गस्तेमैन कसंग गया मनोदन्ति' सदेवः कि नेतादिवर्गों विधीयते , उतानूदते इनि । इति उद्धननार्थता स्क्यस्य वाक्येन । नत् उद्धगर्न च किं प्राप्तम् १ अनूयते । न्यश्रुतिगृहीतत्वात् । विधिर्वा , | स्यादन्येन फर्नव्यम् । यदा चैवम् , तदा प्राप्त एव पक्षे प्राप्तस्य वर्णस्य नियमाः इति । पक्षोक्तं प्रयोजन समयः । तस्यापमनुवादो भवितुमईति एतानि वै दश সুখীৰ ভিৰূগোজী। यज्ञायुधानि' इति । एवं एकैकस्यानुवादः तेनतेन मोम- सूनार्थस्तु-नन्ये गुणश्रुतिरपि नियम- गचनेन प्राप्तस्य । यथा । कपाटेषु अपपति, अमि- विधिः उत्पत्त्या क्रियोत्पादकेन द्रव्येण तत्परिच्छेदकतया | होनाइवण्या इवीपि निर्वपति , शूर्पण विविनक्ति , कृष्णा- -सेयोगादिति । जिनमघस्तादुलूरमलस्य अवस्तृणाति , शम्यायो दृपद- वि-। 'श्वेताम्भोऽनुवादो बा श्वेत्यस्प विधि, मुपदधाति, उलूखल्मुसलाभ्यामवहन्ति, पदुपलान्या -प्रिमः । ट्रन्यद्वारेण तपानेः , पूर्ववत् तनियम्यते ।' पिनधि' इति । प्रकरणात सर्वाणि सर्वत्र प्राप्नुयुः । भाट्टे तु इदं पूर्वाधिकरणेन एकीकनम् । वचनातु यथावचनम् । यज्ञायुधशब्दोऽपि सामान्येन मण्डन-'दये गुणाना नियमस्त। प्रयोजन विदधत् तत् बाध्यते । परोश हि सामान्य. शंकर- 'दये गुणश्रुतिश्चैवम् ।' एव नियम- बचनेन विशेषविधान भरति । प्रत्यक्ष तु विशेषवचनेन विशेषविधानम् । तस्मात् यत् येन उरत्या संयुक्तम् , दन्येषु यजतौ च यः संस्कारः सोऽपूर्वप्रयुक्तः । तत् तत्रैव विनियुज्यते इति सिद्धम् । गतेद्रयाणा च तदीपवेन धर्मरमिसंबन्धो न स्वेन या- अवधातादिवदेव दयाणामपि यथासंयोग आमना । भा. ९४२१९११ वर्षकम् २. * न च द्रव्येषु विनियोगे सिद्धे किमर्य: पुनरारम्मः । उच्यते । एवं अर्थसमवायात् विधिशब्दप्रयोगनियमः ( देवताया तुतायत् तत्र दृष्टप्रयोजनक्शेन यथासयोग विनियोग पूर्व- अस्ति)।वा. ४५ पृ. ३४५. पक्षवादी मन्यते । ४ चाम्रापि विना टटेन मयोजनेन द्रव्याधिकरणम् । स्पयाधिकरणम् । पविषय. नायितन्यः । सनि हि दृष्टार्थत्वेन अन्यत्र अश्मने न कोदेश्यताऽषदकनिरूपणम् ॥ कश्चिदपि यथासयोग न्ययस्थातुरस्ति। यथा च नस्य द्रव्यं चोत्पत्तिसंयोगान् तदर्थमेव चौद्येन । सोमादिबन्धात् मिसापूर्वप्रयुक्तपम् (मिनापूर्वति ३२५॥११॥ विशेषापूर्वोत्ययः), नैवं वेदनमादिषु एक कित्रितपूर्व भाष्यम्--- दो दर्यपूर्णमागे । नत्र समामनन्ति प्रयोजकम् । एक एव च नय संयोगः (विनियोजक 'फ्यश्च कपाललानि च अग्निहोत्रषणी च शूर्प च कृष्णा- वाक्यम् , संयुग्यते अनेनैति ) तुदी योगी जिन च शम्या र उपांच मुखल च पच उपला ! 'एनानि ये दा गायुमानि। इत्येक., 'स्पेनो- । विधि, ।

·1 द्रव्याधिकरण २१५८ :"गव्याधिको दन्ति' इत्येवमादिरपरः । तयोश्च एको विधिः, अपरो पालादयः समानापूर्वनिबन्धनेष्वपि सुगादिषु कारकान्तर- नुवादः । तत् यदि पूर्वो विधि. , तत: साक्षात् याग- त्वात् न क्रियन्ते । तस्मात् एतेषामपि यथासयोगमेव मैचन्धे चतुर्थाधिकरणेन (३६१।१ ) न्यावर्तिते सप्त- विनियोग इति विद्यम् । दशानिरववत् मानर्यक्यात् तदोवेव अवतरन्ति शा-'तरमादसानुपादत्यादितरे विधयो मताः। मगन्याविशेषात् यथामामध्ये सर्वाति इति विशायन्ते । तेन स्यादेव्यवस्था स्यात् कार्येपूद्धननादिषु ।' तनय उदननादिसंयोगानां अवयुन्यानुवादत्वम् । अथ सोम- उदननादिवास्या विधायकवाभाषा पुनः उदननादिसंयुक्ता एव विधयः, इतरोऽनुवादः, ततः । श्रीयादीनामययावादियोगयत् योगासमात्न पूर्वाधिकरणन्यायेनेर यथासंयोग व्यवस्थेति । कि प्राप्तम् ! ग्यवस्पितिः इति प्रत्यवग्यानात् संगतिः । सूत्रार्थस्तु- त्यपूर्वयेदसंबन्धाभावात् दृष्टार्थत्वाविशेगाव यथासामय इण्यमपि पेन मयुकं तदर्थमेव उपपयते 'स्क्येनोदन्ति । विनियोगः । एवं यहायुधम्युशा विघयो भूत्वा अर्थ- इति उत्पनौ शेगात् इति । वन्तो भविष्यन्ति । बहुवचनं च ( पाष्यर्थ ) विधेयार्य. वि-- 'न्यस्य स्फ्यपालादेः माकर्य वा म्या शब्दसामिपापम् (विधेयार्थशब्दाना । फ्यश्च सितिः ।, रशसुपर सपा समं नाम मेकरः ।, कपालनि च ' इत्यादीनो बाहुल्यम् ) । इतरया तु एक- पाक्यायोदननादैः स्याद् आयय संको सति । अनुवाटो वाक्ययात् एक एव विभिः । तस्मात् यथासामप्पै मायुपोक्तिर्यवस्था तेन पूर्वयत् ।।' विनियोगः। इति प्राते , अभिधीयते । 'स्पयादेप भाट्ट- दीपूर्णमासपीः । सपथ झपानानि ।' तिसंवन्धः पायरुदननादिभित्र यज्ञायुधानीति | इति दश द्रयाण्यनुक्रम्य ' एतानि वे दमा यशायुधानि ' प्राप्रमेयानुकीय॑ते ।।' एनानि वे दा पज्ञायुधानि पनि भुतेन पावन दयानामपि द्रापणा यशसाधनत्वेन पति सन्दर्सयोगात् अम्यानुवादसाम्प्यम् । न चान | विधानात् , उम्पतिशिष्टपुरोहाशाद्यपरोधेन च साहायाग- भावनामचनो विधायकोऽस्ति , यो पिनियुञ्जीत विदयास मापनकायोगाद भोपु अवतारान् प्रस्वापूर्वसाश्नी- इति । घटुतराणि च वाक्यानि वपले अनकानि भवेयुः। भूतदयसापाड्यादास्यतिपात्यावच्छिनोद्देशेन द्रव्यागि न चैपायनुवादत्वे विश्चित प्रपोजनमस्ति । साधाच एतानि विधीपन् । पयेगोदन्ति' इत्यादिविशेषविनियोगातु म्बाभिधानः उननारित विनिपुग्यन्ते, परोक्षश्या अवयुयानुवादा: । इति प्राप्ते , तेनवेन प्रत्यक्ष यशायुधवारसे । यशगन्दम्य महाराणाऽर्थवान् आयुर-विधिना तृतीया श्रुतिसहदेन रफ्यादीनो विशिष्यविनि- मादप च पुदयापन परमय निपारमाधने भोप योग यहायुधाक्यमे एकमश्रुतविधि धेशन्दोप- नारिकत्यात निमात्र समदशारनिन्याय:(आनर्यक्यतदनः पमनुवादकम् , महनामनुवादाला वैयप्यात् । अस्य च न्याय.) भरते । नदि भय 'यारपेयर' नियत 'मायुपानि संभरति' इत्येतविध्यर्थपादत्वेन साई- सेबन्धमात्राभिधायिनी पशगन्दात पर पनी पते ! वात् । तस्मात उदननमात्रजन्य यापारप्रतापूर्व-- सत्यपि च आयातदलावतरणे सामान्यशास्त्राणि | साधनवाश्रयत्वमेव उदनरपदेन पयित्वा तदेशेनव विशेषशास्त्रः उननादिसके: उपहियमाणानि नदिविषिः। कर्मान्ती; संरण्येरन । तरलात उदननादिवास्यप्रापिताना मोहन--'पाक्दिननादिनः । शेषः। सता या वयं यहायुपन्दं पश्यामः, नाम 'एनानि शंपर- 'यथित स्पयादिकार्यम् ।' अदा' इत्यनेनान्यते । यनु भपूर्दभेदः प्रयोजको द्रव्याधिकरणे ( १५:११) इयाय विनि- जातीति , उनमः । कपास्य दीना वावत् भात्येव | योगः पश्यते 10 च वास्येन इति पेचिन् । वस्तुनम्नु पुरोडासायपूर्णमदः । खोपामार तदननादिसरत्या भुवि । (शेपणेदर) दम्पसख्याहे उसमुदायाधिकरण- अन्यत्र तोरणभावात् मकरः । ठन् यथा अव. मदम् ! या ३३१४३ १.६६५, ·त्यान्तरं २१५९ द्रव्याजनवर्णक । • द्रव्यान्तरं अस्वीवि तत्र गम्यते , यकरिमन्न- न दोषः । भा. रार वर्णक, पृ.८६, द्रव्या- चयवे ग्रहीन्या रुपमाणे मनः कृष्यते । नहि अबढे र्जनस्य प्रपोगरहिताङ्गत्वाङ्गीकारेण प्रयोगान्त:पाऽपि कारपूलके काष्ठे एकरिनाकृष्यमाणे कावान्तराणि भृतिकनन प्रयाजादिवदेव प्रतिपयोगाकृत्यहीकारण अति- कृश्यन्ते । यत्र हि परस्परव्यतिपाङ्गजनिता एका बुद्धि- पानदर्शने न काचिदनुपपत्तिः । ॥१२ वर्णकं ३ भवति, नावयपबुद्धिश्यते , नापि केनचिदनुमानेनानु- पृ. ८५. " द्रव्यार्जने उपायनियमः उपायान्तरेषु मीयते सन ग्यान्तरं जातमिम्युन्यने । मा. ९।१।१२। प्रत्यवायविवक्षया । वत्र ब्राह्मणस्य प्रतिमह-याजन- यत्रया म्यान्तरबुद्धिर्भवनि तत्रनत्र द्रव्यान्तरम् ।। अध्यापनान्येव द्रन्पार्जनोपाषा, राजन्यस्य चयादिकम् , यत्र एकसिन्नवयवे कृष्यमाणे कस्नोऽवयवी आकृप्यते वैश्यस्य ऋष्यादिकम् , शूदस्य सेवादिकं इति । वि. तत्र यथादृष्टम् । यत्रकस्मिन् कृष्यमाणे एक: कृष्यते , १२।२ वर्णकं ४. तत्रापि यथादृष्टम् । टुप्. २७. ॐ द्र-पान्तर बैकल्पिक द्रव्यार्जनवर्णकम् । दन्यानं पुरुषार्थम् ॥ नोपादेयं द्रव्यापयारेऽपि । के. ६३।१२।२८-३०, यस्मिन् प्रीति: पुरुषस्य, तस्य लिप्साऽर्थलक्षणा- * द्रव्यान्तरेण प्रतिनिधिना यागे कृतेऽपि ऐककर्यमेव , विभक्तत्वात् । ।१२।२ वर्णकं ३ ॥ . न कर्ममैदः इनि सिद्धान्तः । ६।३।३।११-१२. भाष्यम्-एवं वा । न्यानमुदाहरणम् । इस हे द्रव्यान्तरे कृतार्थत्वात् तस्य पुनःप्रयोग- द्रन्यार्जनं तैरतनियमैः भूयो । ब्राह्मणम्प प्रनिग्रहाविना , म्मन्नस्य च तद्गुणत्वात् पुनःप्रयोगः स्यात्, तदर्थेन राजन्यस्य जयादिना , वैश्यस्य ऋष्यादिना । तत्र संदेहः विधानात् । १११४५१३१४६॥ कि त्वों दग्यपरिग्रहः, उन पुरुषार्थः इति । के पासम् । राजस्ये नानाबीजेष्टौ एकस्मिन् बीजे अपहननस्य कवर्षों नियमान् । यदि एष पुरुषार्थः स्यात, नियमः कृतार्थ वान् नुपविमोकस्य अस्य निष्पादिनत्वात् | अनर्थको भवेत् । प्रत्यक्षेण एतदवगम्यते नियमाद द्वितीयादिवीजे तस्य अवहनमस्य तुपविमोकार्य पुन:- | अनियमाच अर्जितं दन्यं पुरुष प्रीणयति इति । तसात् भयोगाए, मन्त्रम्य च तद्गुण पात् अपहनमशेषापात् | अन्नर्थः । झामभुतिभिश्च भय सह एकवाक्यता दया । तस्यापि पुन.मयोगः स्यात् । तदर्थेन अवहननाङ्गत्वेन | इतरशा भनुमेयेन फनवास्येन सह एकवाक्यता पापात् । चोदकेन विधानात् । तस्मात् प्रतिबीज मन्त्रामृत्तिः इति | लिग चापि भवति 'अप्रये वामवते पुरोडाशमष्टा- सिदान्तः। के, कपाल निर्वपेत् , यसपाहिनानेः मतः अमिहार दहेतु ' प्रद्रव्यान्तरागमनन्यायः । अयमेव प्रतिनिधिन्याया। 'याय हिरण्यं नम्ये आनयादीनि निपेत् । हत्य- (२४) प्रक्षेपानिष्पना यागस्यापि अनिष्पत्य-मादि । नदि द्रन्योपधावे चोयते । यदि दन्यपरिग्रहः गमेन प्रक्षेपस्य रूपमयोजकत्वेऽपि यागेन प्रयोक्तुं शक्यत्वात् त्वर्थः, नतः एतदपि सति संबन्धे कर्मा श्युच्यते । नागादिपु प्रशान्तरागमनन्यायाविरोषः। सु. पृ. १५३५. इतरया असति संबन्धे काय इति अनुमीयते ( अनु- द्रव्यापचारे प्रतिनिविना समापनम् । के. मीयेत ), फ राम मप्येत । तस्मात् यति भुति- ६॥३-१७. गृहीत यार्जनम् । पेन बिना रागो न निर्विते , स • द्रव्याभिधानं आनुबन्प्ययागे निगमे विधि- यागस्य श्रुत्या परिग्रहीतः इति गम्पते । तस्मात् कवर्ष: गोसाशन योनिष्टोमे ( भा. १०४।१६।३२-३६. इति । एवं प्राप्ते, म. पुरुषार्थः इति । एतस्मिन् कृते • द्रव्यार्जन पुरयाएँ न कत्यर्पम् ।' न्यायागतेन पदार्प, प्रीतिः पुरुषस्य भवति । तम्मात् अप लिप्सा दायेग कुर्यात् कर्माणि वै द्विजः' इत्यादिवचनैः मुख्य- अर्थलाणा रागरधारणा । यस्य शरीर प्रियते, म्यद गोगसाधारणत्युशयाना अधिकारितारतम्येन मत्वर्य-तन्यास्ति दम्पम् । शरीरिणय यागः भूपते । तसान वयामि चोधनात् अयोगपश्यन्यायेन उमयावेऽपि | विद्यमान-पाय विनियोग उगते । न न्यानं काम.

·- - द्रव्यार्जनवर्णक २१६० द्रध्यार्जनवर्णक भुतिगृहीतम, विनाऽपि हि ट्रयाजनपचनत्वेन शन्दस्य, टुप्-एवं था । द्रन्यार्जननियमः ऋत्यर्थः । थागो निर्वर्तते एव । तस्मात् पुरषाओं द्रम्पपरिग्रहः । तेन हि (ऋतुना ) द्रव्यमानाधितम् । (तसाद अपिच यदि शास्रात् कार्य द्रग्यार्जनम्, तत् न तुना सा भरयकवाक्यता, भरेशिनबाद पति ग्रन्थ- अन्यम विनियुज्येत तथा अर्जितम् । तत्र सर्वतन्त्रपरि- संबन्ध: । क्योकयास्यता, तबाद- अपेक्षित ट्रव्यम् ) गेपम्यात् ! अपिच उपक्रान्तानि सर्वाणि न्या- तत् त्यमुपादेयम् । प्रति प्रहादिनेर । ( इत्येव प्रत्येक जनेन भवेयुः । तत्र एतन्नोपपद्यते "यप वा एष सुवर्याद वाक्यता । तस्मात् भावः ) यथा भवधानादयः । लोकात् सियते, यो दर्शपूर्णमासयाजी मन् अमावास्यां ( इति युज ननियमस्य क्रत्वता । तन्मात् वर्जनाग- या पोर्णमासी या अतिपातयेत्' इति । एवं च सति | मेव नियमः, न स्वयं पलपान् । कथमेकान्ततः फनर्यन्वं प्रयोगकालात बहिः एतदद सत् अनुपकारकं स्यात् ।। अन आह-) इतरत्र ( पुरुषार्थवपक्षे सत्यं द्रव्यमारा- मच आघानयत् भवितुमर्हति । तत्र दिवचनम् 'वसन्टे | दृक्षितम् , तत्तु-) अत्यतिचातार्यम् । अनियमेनापि अमिमादधीत ' इति । न चेतत् अङ्गम् । अथ उपात्तं सुधं विहन्त्येव । तस्मात् न तत्र यदुत्तम् ‘नियमवचनं अनर्थक पुरुषायें द्रन्यपरिग्रहे (अर्जनस्य पुरुषार्थवपक्षे) नियमस्य (विधीयमानस्य ) समिति । उच्यते । नतात पुरुषार्यवान्यापर्गते । फलम् (अनाङ्गता पटते । अब अदं एपमुपाते पन्यता है सा । त्वया च परोक्षं युक्तिबुदया प्यपदन्ये भवति इति वरुप्यते, तथा सति अश्रुतफरवचनेन दिश्यते । न च परोक्षं प्रत्ययस्य बाधकं भवति । तसात् । एकवाक्यतादोगः । तदाह- ) अशुतमपि अमात्य नियमवचनात् कामं अपरमदृष्टं वाप्येत, न तु तेन द एक्वाक्थना क्सयितया ( सा च अन्याय्या)। पानम् । तस्मात् यन् पुरुषस्य प्रयोजन भौतिः, तदर्भ [ इतः परं नाहितपादमनुसृत्य तवरत्नमाइ-] धनस्य अजनमिति । एवं च सति जीहिणा यागः पन्या (येनु न न परो, तेषां एस्मन्यतेच ' अनिदो- प्रीत्यर्थ टेिन का सन्दर्भ अर्जिनेन का नाम कश्चिन् । नापि उपात्तं शुभं विहन्त्येव । तस्मात् तत्र नियमस्य फलं विशेष: । प्रीत्यर्थं उपार्जितोऽपि नीहिः नीहिरेव, नाथ । बधुतमरि अध्याहृय तैन मह एकवाक्यता रूपमितम्या उपार्जितोऽपि मीहिः प्रीहिरेव । तस्मात् न प्रयोगचोदना- इति)। ग्रहीनं द्रव्यार्जनम् । अथ यदुत्तम् 'अनुगेयैन अप्रन इतरत्र ( अ वर्यत्वपक्ष) युवेन (तुना) एक- बा सन्देन युष्मन्पधै नियमस्य एक्वाक्पता, अल- वाक्यता ( पक्षद्वयेऽपि तदेकवाक्यता परप्या, त्वत्पक्ष प तु घटेन प्रयोगपचनेन ' इति । नेप दोषः । अश्रुतेन, मम तु श्रुतेन । प्रापये च उभ्याने मनि-) यस्मन्पवेऽपि दोन मुजिना, न फरवचनेन (एक- हिरण्यादिनादो च अवयं- (न्य-) नाशात् मनुवैगुण्ये नागा ) का सर्टि नियमान भरष्टं भवति इति गत्यादीना गनुमनापानार्थ उपदेशो युक्तः (भवति)। गम्यते १ यथैव भवदीये पथे । आह, अस्म पक्षे फन- 1 इतरम ( पुरुषार्थत्वपक्षे ।। वैगुण्याभावात् ( समाधाना- वता एकवाक्यभावात् फलवत: उपयोति इति गम्यते । पेक्षा नास्तीति-) फ्लकल्पनेव ( दोषावेन उनी उच्यते । असत्पथेऽपि पल्वव एक्वायभावः । प्राप्नोति), एतावास्तु विशेषः, नव भूत फलम्, मम तु दृष्टमिति । इत्येवं प्राते मः। अत्याचभावात् ( अर्बन ) अथ यत् विजमुनाम्, 'गृहदाहारिपु कर्म श्रूयते' इति, । अनड्ग तो. 1 पुरुषस्य तु प्रीतिमुत्पादयन्ति (अर्या.) तनोच्यते । यद्यपि न ऋषर्य द्रव्यार्जनम्, तथापि, कामश्रुति निरपेक्षाः । दारीरधारणार्थमेव असो (पुरुषः, दोहे निमित्ते फ्लाय चा कर्मागभावाय या शामवसादीना ट्रन्यं ) उशदत्ते । अन्ययाऽनुपपत्या नामशुनिभिः विधान उपपद्यते एव । तस्माद पुरुषार्थ ल्यानम्, आक्षिप्येत । नत्र पुरुषार्थेन उपार्जितस्ति इति मीया हि तत् अविभन इति । अन्यथाऽनुपपचिः दीयते पया आघाने (ने काम- ।

·द्रव्यार्जनवर्णक २१६१ द्रव्यार्जनवर्णक श्रुतीना सदाक्षेपकावं वसन्तादिवाक्यैला भात ) | अपिच ( अप्रकरणस्य-वान् ) नेदं फरवतः ( नोः ) बङ्गं काय दण्याजने क्रनुविधात: स्यात् ( कुवः ! ) देवतो- श्रुग्याधगावात् । ( ननु अशुपकारकं इति भाष्यं कर्य देशेन व स्वद्रग्यपरित्यागे ( क्रियमाणे ) यागो भवति, अननं इति याख्यायते नत्राह-) अङ्गत्वे च अपनीते (शन्दो हेतो देवतोद्देशेन इत्यतः प्राक् संबध्यते) | अनुपकारक स्यात् इनि फलेन अयं (भाष्य-) ग्रन्थः । ऋतुप्रयुक्तत्वे तु (घीय-) द्रव्याभावात् परित्यागो नास्ति (यायानान्तरमाह-) अथवा प्रधानकालत्वात् अनानां इति ( ऋतुविधात: स्यात् )। अन्यस्मिन् काले क्रियमाणं अनुपकारकं स्यात् इति । 'न ( अन्न अनन्तरम् 'अरि च ' इत्यादि भाष्य एवं चेतत् आघानरत् भवितुमर्हति' इति ( भाष्य चस्मे च सनि प्रयोगकामात बहिः' इसनेन संगतार्थत्वात् । पारपाने तदेकवाक्यतया न्याचष्टे-) पया आघानं तत्रैव उत्कटमं इसभिप्रेत्य ' अप वा एष मुवर्गात् ' | अन्यकालमपि प्रधानन्य उपचारकम् , नैव इदं द्रन्यार्जनम् , यादि लिङ्गदर्शनभाष्पं अनुसंधते- ) द्रन्या ने | फालविधेरभावात् । तस्मात मत्वर्थ सत् अन्तस्तन्त्र उम्पाचं च प्रान्वे सर्वफतूनां प्रकमाद 'म वा एप स्यात् । ( नदेव दर्शयनि-) य एव ऋतुः प्रक्रान्तः , वीन लोकाच्चियते' इति ( क्षिपति-) यदि तमेव उररीकृत्य द्रन्यमुपादते ( उपादेयं इत्यर्थः ) एवं आरम्भविषयं अतिपातनम्, ततो न घटते । (रामा- च दन्याईने ( क्रियमाणे ) [ 'पार्जनेन न' इति धत्तै-) अथा अङ्गारम्भैयैव प्रधानस्य भारब्धत्वात् । मुद्रितपाठ: ] मर्यकाजि प्रातानि भवेयुः । यया अतिपालमाभारः । [ अगिपादनं इति दकार: तैत्ति- भवन्तिः पोर्णगारो कियाण: न सोपस्योपकरोति , रीयानुसारी लिखिते, मुड़िते तु माश्यानुसारि ] यागा- एथमिहापि । तस्मान (ऋत्वर्थत्वे सति कालविध्यभावान्, करणात् भतियातनं यत् , नत् इतरप्रापि (पूर्वपक्षेऽपि) मर्मयक्रमदोषपरिहाराय ) प्रतिकर्म न्यानम् , न घटने एव । मत्वयं तु (दायाने बहि प्रयोगेण अनुष्ठीय- सर्वकर्मणां तन्त्रेण इति ( युक्तम् । न चैतदिष्टम् , न च गाने मर्वकन्यधानमसात ) सर्वक्रतूना प्रक्रमात् (युग- | संभयति । तस्मात् न कवर्थमिति ) । (म्याख्यानान्तर- पदनुष्ठानासंभवत् अन्यतरानुष्ठानेऽपि भन व्यवसायात्) माह-)'नच आघानवत् भनितुमईति' या आघान अशकनीयोऽय; म्यात् । [वं लिङ्गभाष्य पाख्याप (अन्य ) न प्रत्यर्थम् , नापि पुरुषार्थ (एक दन्या- प्राचीनम् अपि च यदि ' इत्यादि भाष्यं म्याचो-गर्जनमपि केवल इनार्थम् ) एवं कसात् न भवति । तथा ( कत्यर्थत्वेन ) अर्जितम्य अन्यम (जीवनादौ) उच्यते । आधानस्य वाक्येन अग्न्पर्यंता भगता । अन्य अविनियोगात् गरीनाशात् सर्वतन्त्रविपरिलोप: स्यात् । | पुनः (द्रम्पार्जनस्य ) अन्यार्थचे प्रमाण नास्ति । प्रत्यक्षेण (मनु स्वातन्त्र्येण पुरुषार्थार्जितेन जीवनादि स्यात् इति । तु अस्य पुरुषार्थता (अपगम्यते )। ( अम्यैव भाष्यम्य चेत् राबाह-)मन (पूर्वपक्षवादिनः ) द्वे द्रन्थार्जने अभिप्राया तरमाह-) अथवा प्राधानेन अमयः उत्पाद्यन्ते ( विद्यते ) एक मन्वय अपर पुरुषार्थे (इति) 1क(सतः तम्य तन्मानार्थत्ता युक्ता) न तु एतेन (भर्जनेन) एकमेवेद (कावर्ष) इन्य उपादाम्य एते मीझादयः (अतो न मरूपमाचार्य बार्जनम् । अप निधमाः (प्रतिग्रहाटगः ) उपदिश्यन्ते पुरुषस्येति । अपरिलोषात् एतदेव मान्य उत्तरत्वेन योजयनि-) ‘एवं न सति प्रयोगकागत नहि. एतदहं सत् अथवा ट्रायाजन नियमः फलान पुरुषार्थ: 1 भाषान अनुपकारक स्यात्' इति अननरेण अतियातन मन्येन न पुरुषार्थम् ( तत्र फराभावात् , अमिमामार्यमेव नायं ( भाषप-म: संवश्यते । कथ सद! सर्व तत् । म्याख्यानान्तरमाह-) अथवा आधानसन्देन आह- उपपरिलोर. स्मात् ' इत्यम्य शेषः । (सपाऽवस्थिते या ) पनीयाध्यः अभिधीयन्ते (नधणया) गया ( पूर्वमन्धे पूर्वमन्ये समाते एसायं प्रन्यो बयाख्यातुं इति मन्या दिवीयम्सारमाने-) पहियोगे माहिना भन्न प्रति. सल्यानान्तरमाद-) अगया प्रयोगाचनबहिर्मागत ! पद्यन्ते, आहिताः इत्यत्र श्रुताः इति लिखितमुद्रितः मी.को. २७१ ·। द्रव्यार्जनवर्ण २१६२ दगार्जनवर्णक पाठ । आहिता. इत्या तु तन्नर ने ] एव कस्मात् न | रूपानोपनमणे मर्यन्नामुपागात् 'यो दर्शपूर्णमासयाजी माति इति परिचोदिते भाइ-'आघानात् भवितुमईति' सन् अमापाया था पोर्णमासी थाऽतिपातयेत्' इत्य- इति । न चैतत् आहवनीयादियत् भवितुमर्हति इत्यर्थः । नारम्भम्पानिपानदर्शनानुपात्तिः । अत. आर्जन तावत् तर हि बाइपनीयादयः ( भाधानेन ) उपना | पुरवार्थम् , नियमोऽपि मदृष्टार्यवेऽपि पुर्य एय। (प्रपोजन-) याकाम! सन्त. वाक्येन (पदावनीये | एक शामपत्यादयोऽम पुरुषार्गा एप, सायरने प्रमाणा. भुरोनि इत्यादिना ) माता (होमाता) प्रतिपद्यते | भावादिनि सिद्धान्तितम् । तत् प्रतिप्रद नियमस्य क.. (दिनाऽपि प्रकरणेन ) । इह (द्र याने) वादश नास्ति । कल्पनामयात् कत्यर्थत्वे हिरण्यघारणादे पिक वर्ग यापत्ते, धाक्यम् ( या द्रव्यार्जन फर्मणि विनियुक्त । 'अथ | तेन गतार्थवाच्च पेतितम् । चि नियमरम म प वेन गत् लिगमुक्तम् ' इत्यादि माथ्य अनुभाषते-) गहदाहे-मृतिमननादिवत् नदार्जितदन्यस्य कन्वर्यत्वेऽपि भोजना- ऽपि अङ्ग पार वा काय वा इति, (प्रापि-) अवेयर्थमनियन योपारा पनि धन्धे प्रमाणभाशत् न सर्वस्य नाम्नि प्रमाणम् । ( नदमिधान तु आनास्थया । तस्मात् द यस्य क्षामन्यादीना वा त्वङ्गता । अत एव सिद्धान्ते इम्यान पुरुषार्थमिति)। जीवनलीपापादनमसंगतम् । विश्व अस्तु वा तत् , तथापि शा-- कि फ्रन्य पुरुषस्य द्रन्यप्राप्ति उत पुरुषा अतिशतनस्य अनारम्भरूपाचे प्रमाणामात्रात यामाकरणस्य थेनि । सत्र 'नियमरयार्थवत्त्याय प्रत्ययों द्रव्य- असमापन येव अनियतन पानीकारेण दर्शनोपपत्ति । संग्रह । पुरुषार्थन्यपक्षे हि नियमोऽनर्थको अनारम्भरूपावेऽपि या ट्रयार्जनम्य प्रयोगवहि भूताङ्ग- भवेत् ॥' एवं प्राने, अमः । 'पुरुषार्थत्यमेनस्य त्यागीकारेण , प्रयोगान्त पाते :पि भृतिषननप्रयागादियदेव प्रत्यक्षेणावगम्यते । कत्यर्थताऽनुमानेन प्रत्यक्षान् प्रतिप्रयोगात्यगीकारेण अतिपातदर्शने न कानिदनुपपत्ति । तच दुर्बलम् ॥' वस्तुततु नाय प्रतिमहादिनियम विधि. पालपना- प्रयोजनं पूर्वपः परिग्रहार्जितस्य पते , प्रतिग्रहसमर्थोऽपि RAF न यारयेत् ' इति तस्य यस्य कती उपयोग., सिद्धाने तु यथाकशिदर्जित- पापजनकत्वश्रुतेधा नापि पनिग्रहायतिरिक्तोपायान्तरपरि. स्थापीति । सख्या, चौविना सर्वसाधारणप्रतिषेधेनैव परिसंख्यात- चि-- 'म्यान स्यात् सवर्थ पुमर्थ वा, कना सत, शिलेउदायादीनां मुख्यतिवेन परिसंख्यानुए. विदम् । नियनत्वात् , पुमर्थत्व दृष्ट कर्णताऽऽर्थिकी पत्ते, जयवाणिज्यादीना ब्राह्मणपुरस्कारेण आपतिन- र वर्णक ४. विधानादेव अनापदि प्रतियघाच । मतो ब्राह्मणस्य प्रति- माह--- यत्तु भाष्यकारादिभि 'ब्राह्मला प्रति. पहनिधि, शायशिरोधाद्यसभने दोषामाबगानबोधपतया ग्रादिना द्रव्यमाजपेत् , जयादिना राज य.' इत्यादिविधि- अभ्यनुशाविधिरेव । दारचिन्नेलादीना तु निषिद्ध । मुद्दान्य अनारम्याधीतस्यापि प्रविग्रहादिनियमस्य फल- | भावात् मुख्यत्ति वमेव । सोऽपि च प्रीणि फर्माणि कल्पनाभिया कवर्थवावसायान् तादृविशिष्टोपायार्जित जीविका' इत्यादिवचनात् प्रकरणाद्यभावाच पुरुषार्थः । दायमपि सर्व कार्य मेव । अत एकान्यमिचरितहिरण्यादि-पायागतेन ट्रन्ये कुर्यात कर्माणि वै द्विज । संघ धात् नन्नाशे इटयादीनामपि फवावसिद्धिरिति अन्यायोपात द्रम्य गहीवा यो पण्डित । पानाक्षी पूर्वपयित्या श्रुत्याद्यभावान् अदृष्टकसानम्प कवर्थव | तु यजने न धर्मफल्मश्नुते ॥ इत्यादिवचनम्नु मुड्य- पोऽपि नुरुप वासरमस्य मद बानुपपत्ते शार्जनस्य गोसाधारशरघुपयाना अधिकारितारतम्येन फर्म रागमागवेन अविधेयकात वार्चित यस्य दृष्टार्थत्वात् त्वस्यापि मोधनात संयोगपृथक्त्यन्यायेन उमया) वेऽपि विहिताविहितसाधारणपुरुपकृत्य मानशेषत्वमेव , इतरया न दोष । यदि तु शिलोऽडादे. कचित् फलश्रवणं भवेत् . जीउनलोशत् सर्वतन्त्रपरिलोपापरे । स्नि ट्रन्यार्जन- | तदा जीवनाश्रितयावनी शिगेचनियमस्यैव पदजनका ·२२६३ . . - इण्यार्जनविधिः व्यकत्ये सत्यपि बोध्यम्, न तु प्रतिमहस्येति व्यर्थोऽयं विचारस, कृत्या न पुरोडा गायकः । पुरोडादास्तु पातिदेशिकः मानु. चिन्तावन का बोध्यः । मानिकः । अनिदेसादुपदेशो वलीयान् । पुरोहाशस्तु मण्डन-- 'नार्जने नियमः कवो।' अनादेशे। यदि अभ प्रत्यक्षश्रुतं द्रभ्यं न स्यात्, ततः शंकर-पुमर्थ द्रविणार्जनम् । ५ पुरोडाश: स्यात् त-प्रकृतिवाद सौमिकायमधप्रकृतिकवात् द्रव्यार्जनविधिः अयं विनियोगविधिः पुरषार्थः।। वारुणमयासिकायभृश्य । तस्मादयमाभ्यः न पुरो. वाल. पृ. १३. हाराद्रव्यकः किन्तु तुनिष्कासन्यक इति सिद्धान्तः । •द्रव्यादीनि प्रति यत्रैव क्रियाणा प्रधानत्वम् , तमेव तद्भेदनिमित्तापूर्वभेदसिद्धिः । या. २१११ द्रव्यानयेण देवताधय बाध्यते अप्राप्तबाधः । पृ. ३७१. * 'द्रव्यादेचैत्र शेषत्वम् , तर नवास्ति । वा. ३१३१७॥१४ ए. ८६.. शेषिता । फलयागनराणां तु याफारा परस्परम् ॥' • द्रव्याश्रितानां खातम्येण अग्रहणम् । वृहती. द्रयगुणसंस्कारा दि फलवन्तं याग प्रति नियोगतः शेप.पृ. २४१, भूताः । सत्यपि खाङ्गानि प्रति शेषित्वे, त प्रति नाम्ती द्रव्यैकत्वे कर्मभेदान् प्रतिकर्म क्रियेन् । त्यभिधीयते । था. ३१२।३।६ पृ. ६६४. ३५४१६॥ द्रव्यादियत् । क्रियाविशेषण यात् सरा नाम फात्रिदिष्टिः । तत्र विशेषणभेदात् जुहोति । इति होमक्रियाविशेषणतया दधि द्रव्य पथा| भिमाः पट् इन्दाः देवताः । 'इन्द्राय रायंसराप, इन्द्राय विघीयते, तथा क्रम: क्रियाविशेषणतया विधीयते । के. | माईनाय, इद्राय वैरूपाय, इन्द्राय वैराशाय, इन्द्राय माराय, इन्द्राय रैवताय' इति वचनात् । अत्र पेषा. • द्रव्यादिशब्दाना पिनामिधापिना करण- चिन्मतेन मिसान्येय हवापि इति पार्तिकम् (पृ. ९९६)। ग्वार्थत्वयोग वात् पाप्नोति फरांगतिः । वा. २१।१११ अन्येषां तु मतेन एक एव रथचक्रमायः पुरोडाशा । एवं द्रन्यैरयेऽपि वेयतामेदात् अवान्तरसमभेदः । नम द्रव्यादेशे सदस्यः । ( न्योपदेशे सति । स्विष्टकृदादि शेषकार्य मेदेन गर्नम्यम् , उत तन्णेश योपदेशः स यागः तद्भग्यक एव तिशेयः ) । के. | विचारे मेदेन का इति पूर्णपक्षप्रतिपादनार्थ सूत्रमिदम् । -७३।५।२६. द्रन्यस्य इविन्यस्य एकन्वेऽपि देवनामेदेन कर्ममेदात द्रव्यादेशे सद्व्यः श्रुतिसंयोगान् पुरो- देतोः प्रतिकर्म मणिकर्मणि शेषाणि क्रियेरन् । डाशस्त्वनादेशे सत्प्रवृतित्वात् । ७३१५॥१७॥ अविभागाय शेपस्य सनि प्रत्यपिशिष्टत्याग । घरणश्यागत: अथ. सौमिकायभृगधर्मगादक: १७॥ इन्युक्तम् । स पुरोडासदस्यकः, उत तुपनिकास सर्वोटो घण्णामिन्द्राणां कृते शेषकार्य पनि कम दम्पकः इति विचारे सिमान्तमाह । द्रव्यादेदो कमिधि- फग्य इति पूर्वपळ सदस्थानवी चान्दो पारपनि । घामे दयादेशे दम्यस्य आदेश उपदेशे मति तयागः न पवार मैन सिक्दय अवदान पम्, किन्न पदम्प: स्यात् । वन दर्य परिमन् यागे म पाग, गद्- मनदेय । दोपण भविभागात् साविमलयार ऐलगात इस एप स्थान । धुतियोगात भुस्या उक्तत्वात् । पाग- सर्वान् पद इन्ट्रान् प्रति शेषम्य विशिष्टपात या प्रापालिके, चाभये । माया मकान तुपैश अप- रायगड एव उत्तरार्ध. 1 तस्माद सरदयदाव यम् . भूपं पनि दिनिवासी भोतमेव द्रायम् । तस्मात् दन्यैश्ये सरि मागनि गुंगवगात् देयता. पनिकायदा एव पापगमापानियोगमपः म्याद, तपम् । आ६ र ' आचार्यों मार नि नम्बर . .

·द्रव्योत्सर्गे २१६४ द्रव्यचिकीर्पया अपि हरयते । अपेक्षा हेतुमेदेन व्यवहारः पृथक्ता ॥' द्रव्यगुणादिवत् कमस्मारि पदार्थविशेषत्वेन घा. स११५.१७१४२४. विधानम् (दमा जुहोति, अरुणा एकायन्या मीणाति, • न्योत्सर्गे अन्येन क्रियमागे न किञ्चित् यज- शबाना बीरीणाम् ) 1 भा. ५.११ पृ. १५४, मानेन कृतं सात इति यजमान न्यो सर्ग करोति । .द्रव्यगुणशब्दाः नामानि इत्युच्यन्ते । भा. वा.६७८१९. २।११, द्रव्यगुणशब्देभ्यो द्रव्यगुण्यत्ययो न भावनाया: अतस्ते न भावशन्दाः ।।१।। ५.३०५. • द्रव्योद्देश्यक एव प्रतिपतिविधिः नियमविधिः । द्रव्यगुणसंस्काराः फलान्त पागं प्रति नियोगः चाल..२३. | शेषभूताः, सत्यपि स्वाहानि प्रति शेषित्वे तं प्रति मास्ति व्यकर्मणोः एकत्येऽपि इंसदेदोऽपि । द्रय- इत्यभिधीयते । वा. ३३२३१६ १. ६६४. माधयः, फर्म प्राधियम् । आध्याधितपो. मेदाभेदी द्रव्यगुणसंस्कारेषु वादरिः ।३।११३१३॥ अम्युपगम्य तादात्म्यबन्धो वर्धते । तस्मात् द्रव्यमैदे. दन्येषु प्रीयादिपु, गुणेषु मारण्यादिपु, संस्कारेषु अय- ऽपि न कर्म मियो । वि. ६।३।३.. द्रव्यकर्मणां धातादिषु एय दोपत्वं यागं प्रति वने, न तु फलपुरुष- साम्यवेवग्यातिपादनप्रतिशा । भा. ४३ टा२१. कर्मविशेषत्वं दोषिवं चेत्युमयम् । इति चादर- • द्रव्यकर्मसंयोगन्यायः । ६।११।१-३॥ पशु. राचार्यों मन्यते स्म । मालमेर । पयो द्रयर निष्प्रयोजनत्वात् सक्नुवत् कर्माण्यपि जैमिनि:, फलार्थत्वात् । ४॥ अविवशिनेप्सितार्यया दिनीयश वारफळामान्य लक्षयित्वा न द्रव्यगुणसंस्कारा एष शेषलक्षणलक्ष्याः विन्तु तद्विशेषाकाक्षायां सत्या भूतभव्यममुचारण-द्रव्यकर्म-कर्माण्यपि साग यानादीनि । फपार्थस्वात् फन्द्रसाधान्यात संयोगन्यायेन फरणन्वेन गुणमावे अवगमिते... | वा. | कर्मणाम् । इति जैमिनिराचार्यों मन्यते । न केवल ३।१७।१५. द्रव्यकर्मसंयोगन्यायेन अधिकरण- दम्पगुणकाराणामेप शेषवं किन्न कर्मणामपि शपन्न वश अपादाननया अन्वेन विशेषण गाईपत्यः इति इन्द्रोपस्थाने । पूर्वपसे । (स्वर्गकामाधिकरणम्) ।सु. फलं च पुरुषार्थत्वात्।५॥ पृ. १०८८.. 'राजा राजपून स्वाराग्यकामो यजेत' इत्पन राजा द्रव्यकर्मसंयोगन्यायेन क्रिया प्रति दोप- पुग्योपभोगाय हि फलम् । एवं च फलमपि शेपलक्षण- कर्मवत् फलमपि शेषभूतम्, नस्य पुरुषार्थत्वात् । भूतः परत्न. ६२११४, लक्ष्यम् । इति जैमिनिराचार्यों मन्यते । न केवळ ट्रन्य- न हि द्रव्यकार्येषु गुगरे तिनुमईति । भा. गुणसम्भाराणामेव शेषवं किन्तु परस्यापि शेषत्वमिति । २०१२/२६. पुरुषश्च कर्मार्थत्वात् ।६॥ *इन्यगुणयोः प्रधानन्यायधानत्वपवीतिम्नु स्वाभा कर्मवत् फल्यक्ष पुरुषोऽपि दोषभूतः, कर्गा यात् विकी । नियहि रूपादिषु स्वप्राधान्येन अभिधीय- भौटुम्बरीसंगानादिकमार्थः सन् । इति जैमिनिराचार्यों मानेषु द्रन्य विशेषणत्वेनोच्यते, मादिषु विशेषत्वेन । मन्यते । न केवलं द्रयगुणसंस्काराणामेव शेषवं किन्तु या २१९१६१२ पृ. ६८४, .दग्यगुणयोः यसकन्द पुरुषस्यापि इति ! के. अयने तत्र दन्यागौ एकस्मिन् पदायें नियम्येयाताम् । * द्रव्यपटिन सादृश्य देववाघटितमाश्यापेश्या भा. १६६१२ । 'यत्र न्यगुणेकार्थ श्रवगादेव | बलीयः । भा. ८।१।१७३२-३४. गम्यते । अन्योन्यनिरमस्ता तयोः सात्यादिवशयेत् ॥' •व्यचिकीर्पया यत्र गुणमावः तत्र नापूर्वमैदः या. पु. ६९१. प्रतिश्त्तव्यः ।वा, रा...

·द्रव्यदेवोन द्रव्यप्रयुक्तत्वाभान् . T । * दुव्यदेवतेन हि यागोऽभिन्यज्यते । भा. ८1१६ द्रव्यदेवतासंबन्धसमुदाययोर्विषो संबन्धी हि २११६, द्रव्यदेवनन्यामारचोदनासु अन्यस्वता । विधीयमानः सेवन्धिन तावत् आक्षिपेत् धान्वय पुनःस ८६९।९।१६. द्रव्यदेवतयोर्यागसंपादनद्वारा अन्वयः विधातव्य एव संबन्धी, अन्यथा संबन्धस्यैव मबन्धी शेषः सांप्रदायिक रुतः । मीन्या. इम्पदेवतयोः संनिपाने | स्यात् न क्रियायाः' इति आधारामिहोत्राधिकरणवश्य- न्यन्य बलीयस्त्वम् । भाट, ८१४८. माणन्यायेन (पा. २।०५।१६ पृ. ५०२) ट्रन्यदेवनयो. * द्रव्यदेवताइन्थयः देवतोद्देशपूर्वकद्रव्यत्यागास्य- रपि विध्यापने वाक्यमैदः । सु. पृ. ७४२. क्रियागमः सु. पृ. १५२१. * द्रव्यदेवतासंयोगातु न कयंचिद् यागाद्विना * द्रव्यदेवताऽऽदिभिः विकृतायुपदिष्टेः प्राकृत- | सिध्यति । वा. २१२१६।१८ पृ. ५१६. इन्यदेवताऽऽदीना आपः। (काम्या विकृतिषु इत्यश * द्रव्यनाशे दर्शपूर्णमासयो: आग्येन न समापनम् , धिकरणम् ) । मा, १०१७।१७५८-६०. वचनात् ( विष्टकृतः)। भाट्ट. ४११७. द्रव्यदेवतोमयश्रवणे सति यागविधिः स्त्री. द्रव्यनियमविधिः प्रतिनिधिनियमेन वाध्यते । कर्तव्यः । 'वायव्य श्वेनमालभेत' 'सौर्य चकं निपेत् । घाल. पृ. १४४. द्रव्यदेवलोमयसयोगः यागविधेः प्रयोजकः । के. २१३२५॥ * व्यन्यायः । न्याधिकरणम् ॥१४५१११ इत्पत्र, १२-१५. द्रव्यसन्या हेतुसमुदायन्यायः ९११५।११-१९ इत्यत्र च • द्रव्यदेवताक्रियं यजतिचोदना । ( सूत्रम् ) द्राव्यः । तथा च द्विविधोऽयम् । के. संख्यासमुदाय- यजतिचोदना नायव द्रन्यदेवताक्रियम् (भाष्यम्)। के. योरपि द्रव्यन्यायेनैव अप्रपोजकत्वं द्रष्टव्यम् । द्रव्य- ४२११२१२७. संख्याहेतुममुदायन्याय एवायम् । सोम. ५१०५. * द्रव्यदेवतायुक्तानां यागान्तरत्वम् । भा, २०३१ *दव्यपदार्थो दि अद्रव्याभितो भवति परमावा- ५।१२-१५. • द्रव्यदेवतालक्षणस्य रूपस्य मिनत्वात् कर्मा- काशादिः । अनेकद्रव्याश्रितोऽपि भयति घटादिः । न्तरम् । चातुर्मास्यवैश्वदेयपर्वणि सा वैश्वदेव्यामिक्षा, मजु.११९८. बाजिम्यो वाजिनम् ' इत्यत्र । वि. १. • यदा शब्दः केवगुणवचननायो प्रवर्तमानः • द्रव्यदेवतासंबन्धो हि यन्यर्थः । भा, ११॥ नान्येन मुंबन्ध लभते, तदा अनुपदेशकरवात मानर्थयं १०४२, द्रव्यदेवतासंबन्धेन पञ्चगरावे कर्मान्तर मा भूत् इति द्रव्यपरतामापराने । भा. ३६१।६।१२ गम्यते । यथा च पशुकागेपुधाम् । ६।५/११. पृ.६८६. द्रव्यदेवतासंबन्धन्यायेन कियाकारकसंवन्भम्य • द्रव्यपरिच्छेदद्वारा भारुण्यम् फयबन्धो फलसंबन्धे पृने... (वैश्वदेवी शन्देनैव संनिहितस्य / उपः । वा. १२।२१३ पृ. ७५२. द्रव्यविशेपस्य देवनाऽपये अभिहिवेऽपि आमिक्षाशब्दो .दून्यप्रतिनिधिनियमविधिः प्रत्यक्षविधिः यदि विशेष्यान्वयार्थः तद्वत् इति ) । वा. २।२।११।२६ पृ. सत्राय दीक्षिताना प्रमीयेन योऽम्म नेदिष्टः म्यात् । तस्य याने दीक्षायित्वा' इति 1 दिपशब्दस्य यौगिकन्वेन • द्रव्यदेवतासंवन्धप्रतिपादकनादितान्तपदाशर-न्यवाचित्वात् । बाल पृ. २३. साम्मं चोदनालि अतिदेशकरम् । 'आमाणमेका. .'द्रव्यप्रयुक्त्याभावात् वाजिनयागम्य खेपः । दशकपालं निई येतेषां पचारतद्धितान्त्रपदयत्य इति न्यापः । तेन वाजिनयागात् पूर्व वाशिनापचारे पुन- चौदनालिङ्गम् । याल. पृ. १२०, ट्रायदैवतासंबन्ध- ध्यानयनेन वाजिनं म संपादनीयम् । सिटासन्तु प्रतिपादकतदितान्तपदावरमा प्रतिलिङ्गम्।पृ.११९.! भाग्यमानुपानम् । सोम. ४९. .

·द्रव्यभेदेन २१६६ द्रव्यभेदेऽपि है ' द्रव्यभेदेन सगाभेदेन या अपूर्यान्तरं न भवति। [ मागन्ताऽपि प्रगधा, देशान्तरमपि ( प्रयाम् ) लेन किताह ? प्राकृती संख्या प्रास्तं च द्रव्यमपनीयते । गतः इति चोच्यते, आगतः इति चोच्यते । ('नतु उपकारस्तु स एव । दुस् १२१११११४ पृ. २२२१, अयमेव । इत्यारग्य ग्रन्थः विनयाविनष्टप्रत्ययमैदान द्रव्यभेदेऽपि कर्म न मिद्यते ॥ त्रियाभेदप्रतिपादनपर)। क्रियाणामाश्रितत्वाद् इल्यान्तरे विभाग. स्वात्। राज्य विनष्टादविनष्ट. अन्यः । योऽपि तु असायन्यः, ६३१३२११॥ सोऽपि पजतिशम्दयांच्यः एव । यजतिसामान्यं न भाप्यम् --- दर्शपूर्णमासयागः परोधाशेनोक्तः । स भिद्यते । न च शब्देन नोच्यते । तस्मात् योऽपि च पुरोडाशो ग्रीमियः क य इति श्रूयते । तत्रैत- नीचारैगि कुर्यात् , नेनापि नोदितमा कृतम् । नोदित चिन्यते यदि नौवारमयेन पुरोडाशेन याग; प्रियेत, / च दुर्यतः ईप्सितं भवति, नापूर्वकृतम् । नामवेष च किं स एव याग: स्यात् उतान्य इति । किं प्राप्तम् ।। दर्शपति । दशं इति या पूर्णमास इति वा अन्येव ट्रम्यान्तरे विभाग: स्यात् । अन्यो यागः । कुतः! सामान्यस्य नामधेयम्, न यत्तीनाम् । किं प्रयोजनं आश्रित वात् । आश्रयभेदादि गम्यते विशेषः । अय- चिन्तायाः १ उत्तरेणापिसरणेन एतद्विचार्यने । मन्यो नीवाराश्रयो नीशाधयादिति । आभयमेदसावत् (अतः प्रति आपादपरिसमा यथा- विस्पद एम ( तद्भेदात् रूपमपि मिन्नं गम्यते । तस्मा- | शक्तिमयोगगत्तविशेषचिन्ता । पूर्वाधिकरण तु यया- दयो यागो इन्यन्तरे इनि। शक्तिप्रयोगस्यैव भतिषसङ्गनिरपर्यंतया शेषभूतम् । अपिवाऽव्यतिरेकाद् रूपशब्दावियागाच गोत्व- सिद्धान्तमाह-) अपिवाऽव्यतिरेकात् । दर्शपूर्णमासो यदेककम्यं स्यानामधेयं च सत्त्वपत् । १२॥ रथा कालान्तरदेशान्तरपुशा-नरेलु क्रियमाणी माति- भाष्यम्- अविवेति पक्षश्यावृत्ति ।ऐककथै स्यात् । रिष्येते, न (वापि) न्यूनो भवः । एव द्रव्यान्तरेऽपि द्रव्या-तरेऽति । यदा किया भवति नरने पतन घा, (अयनानतिरिक्तावेव । अनेन 'अव्यतिरेकान् । इति तदाऽपि समाने सोऽर्थः नफघि यति नपद विश्वम् । रूपाविभाग विशोति-) न च रिक्तो विशेषो हीनो या 1 नो सल्यपि अन्यदेव रूपम् ।। दयान्तरेऽपि ' तावे दर्शपूर्णमासी' यस्य प्रन्ययस्य नेच शब्दान्तर वाचकम् । ननु आभयमेदो विसष्ट । मन्यधावगतस्य यानोऽस्ति , शम्दान्तरादीनाम् ( भेद उच्यते । भिनमेव वयमाश्रय मशिनानीमहे, न तु कारणानाम् ) अभावात् । नहि नीवार, क्रियमाणम्य दादाश्रितस्य भेदः, अभ्ययात् । न हि बजि वासिन्दान्तरादि - (निमित्तो-मेद. अवतरति, येन का मिरे तदात् पुरुषमेदो गम्यते । सोता तम्य तदेवेदम' इति (प्रत्यमिशा- प्रत्ययो बाध्येन । भामा भिन झी येत्, नैतदेवम् । विशेषमुस्त्तभमान. (गन्दाविभाग विगोनि- ) यान्तोणापि च क्रिय- एवं शक्यं वस्तुम्न चास्थ विशेष उपलम्यने । माणस्य (क्रियमाणे इति मुहिते पाप ) दर्शपूर्णमासाद्य- ननु अयमेव विशेषः, यत् एको विनष्टः एको भियता अान्येव । यथार चैत्रीपयोगात यावी वर्तते । न विना की यदुयते , तम 1 अगस्य उ. प्रयोगो भिद्यते । तेन ( भेदाभानेन ) दर्शपूर्णमासा लग्मनात् सत्वे प्रमाण नास्ति । तस्मात् विनष्ट, । न च । मिषेयता न जहीन. । तया तासामान्यान् नीवाररपि प्रत्यभिज्ञायते (त-यातिरिक्त , इसपि कचिन ) क्रियागयो: अस्त्येव (वदभिधेयता ) । स्व सामान्य मेदानुपलग्मनात् (विनयस्य रूपान भेदेन खिरस्य फरे चोद्यते इति चेत्, तदयुक्तम् । नहि हारनादिवत् रूपानुपलमनात इत्यर्थः) यह चन्नीति मत्यय (सारनादिभिरिव मो.म् ) सामान्य अत्राभिव्यज्यमान. इति चेत्, उच्यते । देशान्तरे संपतिपत्तिदर्शनात् । तर सुपरम्पते (तस्मान्न सामान्य ले विधीयते कि तर्हि । देशागार गच्छत् भागयच चिस्तीत्युच्यते । उनषद् भाग्नेशदयो यतिविशेषाः पन्ना: फले विधीयन्ते । - ·- दव्यभेदेऽपि २१६७ गव्यविकारं तु दर्शपूर्णमासदान्दवाच्याश्य व्यक्तय एव । अतो ट्रयान्तरे- | तस्यैव नजात्यभिव्यञ्जकल्यावसायात् न नीवाराद्युपादाने णापि ( नीचारादिना ) क्रियमाणे ( कर्मगि) व्यवस-! नात्यान्छिन्नमितिः। इति प्रासे , सायपि पचास्यवछिन्न स्तरबुद्धिनोपजायते । पति तत्तादिना कारणत्ये, न तस्य प्रत्येकं तक्षात्यभि- शा- अता पर अतिप्रसङ्गनिराकरणेन नैमित्तिके म्यशकत्वम्, व्रीहिलादिना कर्मान्तरेऽपि कारगयेन यमि- स्थापितस्य ययातिश्योगस्य शेषत्वेन प्रतिनिधिविचार: चारात् । अपि तु सामग्रीवेनैव । सामग्री च शास्य पन्तोष्यन्ते । तदुपोद्धातवेन तु इदं विन्यते । चत्र 'द्रव्य-मीहिघटिता । अशक्तस्य तु तदर्टिना अतथ भीाभावे स्यैव क्रिया नाग रूमं नार्थान्नर ततः । तदात्मानन्ध नीनारायुपादानेऽपि विवातीययात पापूनवालवायरिंग तद्भेदे न भवेद् भिन्नता कथम् ॥' उच्यते, 'तदा. जायते एव । फर पर नित्ये एव तारतम्येन जायते । मनोऽपि त्वस्येव व्यतिरेकः क्रियानपि । जाति-काम्ये तु आरम्मोत्तरमशकस्य शिर विगईणदोपपरिहाराय वद् गुणवयातस्तद्रेदेऽपि न भिद्यते ॥' अतो | समापनेऽपि न फलोत्पत्तिः । सर्वाङ्गोपसहारेणैव तदुःपत्तेः । द्रयान्तरेऽपि कियाभेदाभाषाम् सिद्धः प्रतिनिधिः । प्रयोगसमापयकरणे दोषमानपत्तेः । रणे फपान्तरा- सोम-सूत्रार्थस्तु- क्रियाणा द्रयान्यनिरैकात् | माशत् नापूर्वो-पतिरिति केचित् । नैमिनिकन्याविशेपानु पान्तरे विभागो भेदः स्यादिति । तत्रापि पापक्षयकरपने पितापि तारतम्यमित्यापि ध्येयम् । वि- 'नीवारादिन्यभेदान कर्मा यत् स्यात् तदेव मण्डन-कर्म नात्यत प्रतिनिधी।" था।, द्रव्पकमैस्पत. पूर्व, ग्तपदनोऽन्तिमः}}' झॉकर-'काभिटो ट्रायमेदे ( अपि)।' भाह-एव यशशक्त्युपबन्ध निरूपित तच्छेप- • द्रव्यरहितस्याप्यधिकार, कर्मनु , ट्रध्यानसम- वेन प्रनिनिविविचारे कर्तव्ये उपोदातनयेदं विचार्यते । वात् । भा. पारामा३९-४.. तर मूले तावत् र यस्य क्रियातोऽत्यन्तभेदाभावात् द्रव्य " द्रव्यवचन: त्रिष्टुप्शन्दः । संकर्प. ४।३।१३, भेदे कर्ममेदापत्तेः न नीवारापादाने विहित क्रियासिद्धि . इ.पवचनः बृहतीयन्दः । पन्दो द्रव्यं इत्यर्थः । रिति पूर्वपक्षिते अत्यन्तभेदाभावेऽपि अता-ताभेदस्यापि | Nir. * द्रव्यपचनत्यं पिङ्गाश्यादीनाम् । या. ३।१। अभावात् कर्तृदेशकालादिवत् ट्रन्यभेदेऽपि तदेवेद चलनं ६।१२ पृ. ६७९, यजनमित्यादिप्रत्यभिजागत् क्रियेक्यप्रतीतेः प्रतिनिध्यु द्रव्यरच्चोपचार इवि न्यायः । इत्यवचोप- पादानेऽपि न क्षतिः । तत्र च जगदीनलवर्तिनी एकैच चाराः पाप्नुवन्ति । उपचाराः सवहाराः। यथैकेन घटेन पार्म पक्तिः अभिव्यक्तिमाम तु मियते । अथवा शन्दा- उदबाहरणानिनिया युगपदनेलो न करोति एवं प्रत्तोऽपि न्तरादिप्रमाणरेव व्यक्तिमेदः, द्रापदेशकालम्त यस्त्या-बोभ्यमिति प्रत्याहाराहिके इति । साहस्री. ८२७. दिमिस्तु तम्या एव स्परभि पनि मेहमाम् । अथवा • द्रव्ययत्त्वं स्त्रीणागपि । अर्थेन च समवेतत्वान्' मातु नमामि व्यक्तिभेदः शन्दान्तरादिप्रमाणेच आमेप- 1 (६॥२११४। एवं दानपाल संवादः ' धमें चाय स्वाविनात एव भियन्ते इति मिशान्तितम् । न कामे च नातिचरितव्या' इति माध्यम् । 'स्वात्तामपि तत् द्रव्याभित्तावेऽपि क्रियायास्तन्दै वैज्ञान्यस्य | दर्शयति' (६१३|१६) 'पानी ये पारिपरपस्टे' शहकिनुमसम्यन्यात चपन्यैक्य सिद्धान्ते चापूर्वापता-इति श्रुतेः ) माध्यम् 1 के. पत्तेः । तम्याभियक्तिजन्यले नयनिपदे तापते. 'द्रव्यविसरं । पूर्वपदकर्म' न्याय. स्पेक्षितम् । आपनीमनुभयन्यायः इति बिन्दौ एव्य. 1 के, अन एवं विचारो वाय:- सत्यपि शम्दान्तराटि. न्यविषारं तु पूर्ववर्धर्म स्यान् था प्रमाणे आमेषकादिमाये विधेयनाइछेदकविजातीप- विकल्पे नियमः प्रधानत्वान् । १२शशक्षा यागानिस प्रति प्रोहिल्लादिनेव कारण वावगतः, पगगे पनीमपाजे जापनीना सम्पयो शिकल्या स ·द्रव्यविकारंतु २१६८ द्रव्यविकारं तु . वेति विचार्यते । द्रव्यविकारं द्रव्यस्य पशोः विकार: | नया च तुपोषपनार्थ कपालानामुपचेरभावात् न तेषां अवयवः बाघनी यस्मिन् तत् द्रव्यविकार पनीर्सयावनं समुच्चयः । एवं जापनीषु विशसनकर्मणः परार्थलात् कर्म पूर्ववत् पूर्वस्मिन् इव प्रकृती दांपूर्णमास- हृदयादि निष्पवयवात् , सयाच जायन्यर्थ विशना- योरिख अर्यकर्म स्यात् न प्रतिपत्तिकर्म । एच भावात् तासामनुनिष्पन्नवान् न आधनीना समुचयः । तया प्रकृतिवत् विकल्पे आज्येन सह जायन्याः दिक्पे प्रतिपत्तिस्तु शेषत्वान् । १४ ॥ मासे जापन्या पत्नीः संयाजयन्ति' इति अग्नीषोमीये पूर्वपक्षी आइ । जापन्या पानीसयाजनं न अर्थकर्म , पशी पुनः त्या मायन्याः नियमः स्यात् । कर्मणः प्रधान प्रति पतिस्तु एपा । शेषत्वात् जाधन्याः उपयुक्तपदो: न्वान् जापत्या गुणत्वात् । तस्मान् बान्या पत्नी- दोन्मत् । पशुना यागे निती शेरभूता धाश्नी एनी- मयाजन अग्रीषोमीये पनाविक पशुगणेऽपि अर्थकर्म । सयाजे निश्चिप्यते । तस्मादायनीकर्म प्रतिपत्तिः । तस्मात् अर्यमणि च एकार्याना जापनीना समुच्चयो न युक्तः। पशुगणे पनीसयाजेषु जापनीना समुचयः । तस्मात् पशुगणे पत्नीमैयाजेषु जापनीनी विकल्पः इति शृतेऽपि पूर्वयत्त्वात् स्यात् । १५ ॥ सिद्धान्तः। प्रतिबन्या कश्चित् शाठे । मृतेऽपि 'शृते चकम् , द्रव्यत्वेऽपि समुच्चयो, द्रव्यस्य कर्मनिष्पने, 'दधधम्' इति तेऽपि दधन्यपि च पतिपत्ति, प्रतिपशु कर्मभेदादेवं मति यथाप्रकृति ॥११॥ म्यात् । पूर्यवत्वात् अन्यपूर्वकत्वात्तयोः । शृत दधि च पत्नीसंयाजे कर्मणि जायनी हविन्यम् , नि आपनी दो इन्द्रायोत्पन्नम् । तयोः नन्दोदयेन निमित्तेन गुणभूता । एवं पशुगणे जापनीता इत्यन्वेऽपि गुणन्वेऽपि विष्णु शिपिपिष्ट प्रति गमनम् । तत् गमनं प्रतिपतिः समुच्चय स्यात् । द्रवस्य जायन्या कर्मनिम्पत्तेः कर्मणा स्यात् । यदि तदनियम् , तदा जायन्याः पयागपूर्व- विशनेन निष्प उत्पनात्यात प्रयोजनापेश्शाया पानीकत्वेऽपि पानीसेयाजेपुन तिपत्ति बम् । तम्मान सयाजनं प्रयोजनम् । पशुगणे च प्रतिपशु फर्मको भेदाद समुच्चयः । सम्यतस्य पश्री. विशठनेन निष्पना बाधनी पनी विकल्प स्वर्थमं नियमप्रधानत्वाच्छेपे च कर्म- समानार्या स्यात् । एव सति यथाप्रति अमीषोमीयपशु- पार्यसमवायात्, तरमान तेनार्थकर्म स्यात् । १६ ।। यत त भविष्यति । तस्मात् अर्थक मन्देऽपि बायनीना अत्र सूत्रे ही विभागो, तत्र विकल्प तु ' इत्यादिना ममुच्चयः इति पूर्व, पक्षः। प्रतिपत्तिातु शेषत्वात् ' (१४.) इत्यस्य निगमः। कपालेऽपि तति चेत् । १२॥ शेपेच' इति दितीयेन च विगागेन 'शतेऽपि' पश्थिा पूर्वपलं प्रतिबन्या आक्षिपति । कपालेऽपि (१५५.) इत्यस्य निरासः । दर्शपूर्णमायो जान्या तथा जापनीवत् समुनय स्यात् । विशसनर्मनिष्यव- अन्येन मुह विकल्पः । पगो नतम विकल्प प्राप्ते, यात् नेत् जापनीनो समुच्चयः, तदा 'गुरोडाकपालेन । जापन्या पत्नी: सेयाजयन्ति ' इनि अनीशेमीयपगत- जानुपरपति ' ति प्रयोगकर्मणा कपात प्रयुज्यते । पुनाते. नियमाधानत्वात् । पुन भूत्या भान्य निवर्य तस्यापि तुपोपवरनं प्रयोजन भवितुमईति, इति पुगे जापन्या नियम. कृतः । सा च पुनः श्रुतिः नापन्याः डाशगणे प्रतिपुरोडाः कपाटेन तुगोपचरन पप अर्यकर्म व २ वारयति । इति ज्ञापन्याः पानीमयाज मामोनि । पति नत्रापि समुन्नया स्यात् । वय यदि अर्थमं । ततस पशुगणे नायनीनी विवस अथ कपाले न समधयः, ताई आधन्यामपि मास्तु । गृहे उच्यते । यस पृतम्य इन्द्रार्थमुपमध्य विष्णु प्रति कर्मणः परार्थत्यान् । १३॥ गमन प्रतिपत्तिरिति तन्न। शेपे च कर्मकार्यसम- माक्षेप व पूर्वपर्ध चोमय प्रतिशिपति विद्वान्वी 1 वायाम् । य उपयुनावशेष. नरिमनु संस्काराम वर्मकार्य का प्रयोगमशः परार्थवाद पुरोटासभरणार्थत्वात् ।। स्मवैति । नत याविषयुतम् । यामे यागाय वदुत्पन्न - ना ·द्रव्यविधयः द्रव्यविधिसंनिधी - । स: चन्द्राभ्युदयेन निगिनेन नैव निर्वते । तस्मात् तेन | इति शब्दः भूयने । तस्मात् द्वादशाधिकशतसंख्या शतेन अर्थकर्म स्यात् , न प्रतिपतिः। अर्थकर्मत्वान पशु- | माषाणामेव स्यात् । हि यम्मात् वाक्यतः अभिसंबन्धः गणे पन्नीर्मयाजेषु जापनीनां विकल्पः इति सिद्धान्तः । एकवाक्यतया संनिहितस्य मापशब्दायैव संख्यायामन्वयः । इति तृतीयः पूर्वपक्षः। * द्रव्यविधयः सर्वे नियमविषयः इति गोमांसक असंयुक्ता तु तुल्यवदितराभिर्विधीयन्ते , मर्यादा । रमायनम, ४०. तस्मात् सर्वाधिकार: स्यात् । ४२ ॥ टु द्रव्यविधिसंनिधौ संख्या तेषां गुणत्वात् तृतीयं पूर्णपक्षं मूमेण प्राप्त निरसितुं तुशब्दः । संख्या स्यात् । १०१३०१२३२॥ केवलविः अमयुक्ता, न संयुक्ता । इतराभिः द्रव्यश्रुतिभिः ज्योतिष्टोमे गौश्व अश्वथ अश्वतरश्च गर्दभश्व माषा अपि नुल्यवदेष विधीयन्ने । गौध अश्वध अजाक्ष भचयश्च प्रीयच याश्च तिलाच मापाच तस्य इति प्रत्येकं चन्दः श्रुतौ पठयते , तेन पामेय द्वादशशतं दक्षिणा' इति भूतम् । द्वादशाधिक शतं द्रव्याणां तुल्स एव संवन्धो भवति संख्या । बरसात् द्वादशशतम् । दन्यविधिसनिधो ट्रव्याणा गयादीना विधे: । सर्वाधिकारः स्यात् मर्चेषा दशानामपि द्रव्याणा अधिकार: संनिधौ विधीयमानानां द्रव्याणई संनिधौ धूयमाणा | म्याद । तस्मात् गर्वव्यापिनी संख्या । यस्मात् इतराभिः द्वादशाधिकशतरूपा संग्च्या तेषा गवादीना प्रत्येक स्पात् । । द्रन्यश्रुतिभिः तुस्यवत् माषा विधीयन्ते । तस्मात संख्यायो द्वादशशतं गाव., दादागत गर्दभाः, द्वादशशतं माषा: सवाधिकार: स्यात् । तस्मात् सर्वाणि गवादीनि माघान्तानि इत्येवम् । गुणवान् । गवादीन) प्रधानत्वात् , संख्या- दश द्रव्याणि गिलिवा द्वादशातसंध्याकानि भवेयु.। याथ गुणत्वात , प्रतिमानं गुणावृत्तिः इति न्यायात् । इति चतुर्थः पूर्वपक्षः । तस्मात प्रतिद्रव्यं द्वादशगतसंख्या न्यपः कर्तव्यः इति असंयोगाद्विधिभुतावेकजाताधिकारः स्याच्छुल- पूर्वः पक्षः। कोपात् कनोः । ४३॥ समत्वात्तु गुणानामेकस्य श्रुतिसंयोगात् । ४०॥ चतुर्थे पूर्वपक्षं सूत्रेण प्राप्त निरस्यन् पञ्चमं पक्षमाह । पूर्वपक्षे सूत्रेण प्राप्त निषेधुं तुन्दः । गुगाना विधिभुतो विधिवाक्ये अमंगोगात् दशद्रव्य मुदायग्य ममत्वान् गाइयोऽपि दधिणमा सबदा संख्याऽपि । संख्यया असयोगात् समुदायदयोधकपदामावेनासंबन्धात् मसात् उभयोरपि दक्षिणागुगस्वेन ममत्वान् न संस्थायाः एकनाताधिकारी स्याद एकम्य जातस्य जाते. एकजातीय- गवादिना अन्वय. । ततो न प्रत्येक संख्याऽन्वयः । स्यैव अधिकारः स्यात् संख्यायाम् । क्रतो मुल्यकोपात् । तस्मान् एकम्य कस्यचित् द्वादमाशसंख्यान्वय. 1 संख्यायाः | तस्य दक्षिणा' इत्यत्र वस्य इति पदस्य ऋतोरित्यर्थः । दक्षिणया अवयस्तु श्रुतिसंयोगात् । द्वादशशतशब्दस्य | तस्य च एकवचनान्तन्वम् । गौश्वाश्वश्व' इत्यनापि दक्षिणासन्देन सांनिप्यात् । तस्मात एक फिञ्चित् द्रव्यं | एकवचनान्तन्वमेव । तत्र समुदायस्य संबन्धे स्वीकृते द्वादशाधिक शवसाव्या देयम् । इति द्वितीयः पूर्वपशः 1 / एक पभुतेः कोप; सात विरोध: स्यात् । एकचातीय- यस्य या संनिधाने स्यावास्यनो हमि- म्यान्वये तु कोपो न स्यात् । वस्मात् गोशाश्वव इत्यनेन , संबन्धः ४ा तस्येति ऋतुवाचकेन न उक्तस्य एकापस्य अविरोधाय वाशब्दः पूर्वसूत्रोक्तद्वितीयपूर्वपक्षनिरासार्थः । ज्योति- समुदायान्वयो न म्बीकर्तव्यः । किन्तु एकजातीयस्यैव छोमे गयावादीना सिलमाषान्ताना दशानां द्रव्याणा यस्य- संख्यायामन्वयः स्वीकर्तव्य. इति पञ्चमः पयः । कस्यचित् द्वादशाधिक्शनसंख्याकग्वं इति न युक्तम् । शब्दार्पश्चापि लोकवन् ! ४४॥ किन्तु यस्य क्रयशन्दस्य संनिधाने संख्याशन्दो वर्वने तम्य ज्योनिष्टोमे गवाश्चादीनि तिलमापातानि दश व्यागि सा संख्या स्यात् । माषशन्दस्य च संनिधाने दादाशत | दक्षिणावेन उवानि । तत्र च द्वादशाधिकशतसंख्या मी. को. २७२ - ·द्रव्यविधिसंनिधौ २१७० दव्यसंरयाहेतुसमुदायं श्रुता । सा कस्यचित् एकजातीयम्य स्यात् इति पञ्चमः | हन्ये काम्ये चन्द्र ज्योतिरदिति सरस्वति महि विश्रुति पक्ष उत्तः । तर युक्त्यन्तरमाह । अपिच निश्चेत्यर्थः । एता ते अन्ये नामानि देवेभ्यो मा सुकृते स्तान्' इति हान्दार्थ: शब्दादर्थस्य प्रत्ययः एकनातीयत्यैव भवति । गवामेतानि नामानि । सहसतमी च दक्षिणामे माह असति बाधके । लोकवत् यया लोके तमाम्या | एतानि ते नामानीति । यदि सा गौः एवमेतदवकराते । दीयताम् । इत्युक्ते एकजातीयाना दश प्रतीयते न मिन- तरसात् ज्योतियोगे द्वादशातसंख्या गयामेव । इनि जातीयानां तद्वत् । तस्मातु एकजातीयत्यैव कस्यचित् । सिद्वान्तः । के. संख्खायामन्वयः। * द्रव्यविशेषा ह्यते स्त्री पुमान नपुंसकमिति । सा पशूनामुत्पत्तितो विभागात् । ४५ ॥ मा. सार२३.६८९. स्य संख्या कस्यचित् एकजातीयस्य इति पूर्वसूत्रा ॐ द्रव्यविपये उदेश्यताऽय-छेदकनिरूपणाधि- भ्यामवगतम् । एकजातीयस्यापि कि पानाम्, उन करणम् । भा. १९६५।११. धान्याना इति विचारे आदितः पष्ठ पक्षमा सा * द्रव्यविषयक-उद्देश्यसाऽन्छेदकनिष्पणाधि- द्वादशाधिकशतसंख्या गवादीना पशूना स्यात्, न तु करणम् । द्रयाधिकरणमेवैदम् । स्पयाभिकरणम् । भा. श्रीयादीना धान्यवीजानाम् । उत्पत्तितो विभागात् । २०५।११, स्वाभाविकेन विभागेन पाव. व्यपारेषु मख्यायन्ते • द्रव्यशब्दः छन्दोगे आचरितः | भा. पञ्चभिरश्वैः पीता, पञ्चभिगोभिः क्रीतः इति । नहि २०१११४. श्रीमादिचीजाना तथा व्यवहार । तस्मात् सा संख्या द्रव्यसंग्याहेतुसमुदाय वा श्रुतिसंयोगात् । पाना म्यात्, न धान्यानाम् । ९।११५.११॥ नियमोऽविशेषात् । ४६ ॥ 'नीहीन प्रोति' इति प्रोणं किं नीदिरूपद्रव्य- अथ पानामपि कस पशुविशेषस्येवं संख्या हति खरूपार्थम् , किंवा अपूर्वसाधनवप्रयुक्तम् । तथा 'श्रीन विचारे, आदित. सतम पक्षमाद 1 अविशेषात् विरोषस्य परिधीन, तिता समिधः इति म-: कि परिधिभिन्न- अनुनस्यात् अभियमः स्यात् , गवा वा अश्वाना वा अल्पार्थ., उन अपूर्वसाधनत्यार्थः । तथा 'शूर्पण सुहोति, वेन ह्यन्न क्रियते' इति होमः कि अनकरण- भागिन्यादा गवां स्थान् । ४७ ।। संस्काराणैः, किना अपूर्वागः । तथा 'चतुर्होबा पौर्ण- सप्तमं पक्ष मूझेग माह बाशब्देन निरस्थन् सिद्धान्त- मासीमभिमशेत् , पञ्चहोगा अमापारयाम् ' इति अमि- माइ । सा सख्या गवा स्यात् । मागिवान् गा महा मर्थन कि पौर्णमास्यादिसमुदायस्वरूपार्थम् , किंवा सदु. भागन्यात् । पश्वाना च दानप्रतिग्रहविक्रयाः प्रतिक्षिा भयापूर्वार्षम् । इति विचारे पूर्वपक्षमाइ । द्रष्य मायादि सर्वपचपेश्या तु गवामेव महामागतम् । तस्माद गवामेव च, संख्या परिम्पादितनियादित, गजानदेतृत्वम् , द्वादशशतमख्या प्रत्येतव्या इति सिदान्त । पोर्णमास्यादिगतसमुदायव एषा समाहारः द्रव्यसंख्या- प्रत्ययान्॥४८॥ हेनुस्मुदाय शादे. प्रयोजक या 1 भूतियोगात सिद्धान्ते हेवन्तरमाह । गौच अश्वश्व भश्वतरधरितीयाभुनिसयोगात् हिशब्दभुतिसयोगाच । पाशन्दः यादिदशिणापाक्ये आदो गामेव प्रत्यो शान भति। अविवक्षितोऽत्र हो न सिष्यति इन भाव. । तस्य त्यागे पारगाभायात् गवामेव सा सख्या प्रत्येतम्या। अर्थकारिते घ द्रव्येण न व्यवस्था स्यात् ।१२।। लिङ्गदर्शनाश । ४९॥ द्रव्यमस्याहेतुममुदाय प्रेक्षणादीना प्रपोजक इति सिद्धान्ते ना हेवन्तरमाह। लिङ्गम्य दर्शनाच गामेव पूर्वपक्ष उछ । अर विपशे दोपमाह । अर्थकारिते । MP Patar एत! ! सामननि डे एने | अब हा अर्थः अपूर्वम् । अर्थेन शारित प्रयुक्त इत्यादि।

·द्रव्यसंग्ख्याहेतुसमुदाय २१७१ द्रव्यसंख्याहेतुसगुदाय प्रोधणादिधर्म अभ्युपगम्ममाने द्रव्येश व्यवस्था न स्यात्। ये नीहयः तेवपि प्रोक्षणं प्राप्नुयात् । तस्मात् न द्रव्य- द्रव्येण सस्था नाम मैनावरणस्पैन पयता श्रयणम् , प्रयुज-यम् । मधिग्रहम्य सक्तुभिरेव अरणम् , इत्यादि । सेय व्यवस्था नयुक्तस्येति चेत् ॥ १६॥ द्रव्यप्रयुक्तन्वे एव सिध्यति । अपूर्वप्रयुक्तत्वे तु मन्थिग्रहस्य मोक्षणादिधर्मग्य योगादिद्रव्यप्रयुक्तपे मोदनाद्यर्थ- सक्तुभिः पयमा वा, मैत्रावरुणस्य पयसा सफुभिर्वा मीदिषपि प्रोक्षणं प्राप्नुयात् इति यदुक्तं विद्धान्तिमा भय इति अव्यवस्था स्यात् , सर्वन अपूर्वश मत्वात् । तन । तयुक्तम्य प्रकरणयुक्तम्य यागीयग्रीहिद्रव्यस्य प्रोक्षणे चम्मान् इन्पायुन्कलेव । किंश्च द्रव्येण नागादिनैय | स्वीकृते सर्पविषयता दोषो न स्यात् । यागीयहि यस प्रोक्षगादीना संबन्धः इनि व्यवस्था न स्यात् सुवादिष्यपि उद्देश्यताऽवच्छेदकत्वात् न दोषः । इति चेत् । प्रसपायेत । तस्मात् प्रोक्षणादेः भीमा दिद्रव्यस्वरूपमेव नाश्रुतित्वात् । १७॥ प्रयोजक इति द्रव्यान्तरादौनोद सिद्धिः इति पूर्वः पक्षः । यत् पूर्वपक्षिणा उगं गन्न । अश्रुतिवार यागीया एवं अर्थो वा स्यात् प्रयोजनमितरेगमचोदना- घोहयो निर्वतन्या इति नास्ति श्रुतिः । मिशटरिता ऽर्थस्य गुणभूतत्यान् ॥१३॥ हि व्रीयो नयागार्या एव भवन्ति किंतु ओदनार्या प्रोक्षणमन्त्रीमाभिमर्शनानि क्रमेण द्रव्यमरख्याहेनु- | अपि । तादृशाना तु ब्रीहीणा देवतार्थत्येन मुष्टिचतुष्टयं समुदायप्रयुक्तानि इति पूर्वपक्ष न्यावर्तयति वाशब्दः। निरुप्यते । ततश्च उद्देश्यतावच्छेदकमत्र न यागीयबीहित्य अर्थः इत्यपूर्व धूमः अर्यते इति सतः । पोरणादीना किनु मोहित्वसामान्यमेवैनि प्रोक्षणाय दन्यायुक्तत्व स्यादेव दव्यादिक न प्रयोजनम् , किन्तु अर्यः अपूर्वमेव सर्वविषयावं दोषः । प्रयोजनम् । अपूर्वार्थानि प्रोक्षणादीनि । प्रोक्षणादीनां अधिकारादिति चेत् । १८॥ अपूर्व प्रयोजकम् । इतरेषा द्रव्यसायादीनां अचोदना प्रोक्षणस्य द्रव्यप्रयुकत्वेऽपि सर्पविषयावं न प्राप्नोति । का प्रतया न चोदना । प्रोणादिक द्रव्यादिस्वरूपसिद्धयर्थे । कथम् ! अधिकागत् प्रकरणात शस्थति अध्वर्युः इमे न विधिः । अर्थस्य गुणभूनत्वात् अपूर्वनिरूपितगुश-वद. ओदनाः बीहयः , इमे पागार्या इति । तर ये स्वादित्यर्थः । अथै प्रति अपूर्व प्रति गुणभूता येते यागार्याः तान् शेक्षिष्यति इति न सर्वविषयत्वप्रसङ्गः । द्रव्यादयः । तस्मात् अपूर्यमयुक्ताः प्रोक्षणादय इति | इति चेत् । सिद्धान्तः । तुल्येषु नाधिकारः खादचोदितय संवन्धः, अपूर्णत्वाद् व्यवस्था सात् । १४ ॥ पृथक् सतां यज्ञार्थेनामिसंबन्धस्तरमाद् यशः प्रयो- पद्धत पूर्वपक्षिणा ' पयसा मैत्रावरुणा श्रीणाति' इति | जनम् । १९॥ पयसा अयणं ऐन्द्रवायवादावपि प्राप्नोति अपूर्वप्रयुक्तावे प्रकरणात् भोजनार्थयागायनीहीणा मेद शास्हति स्वीकृते इनि, तनोत्तरमाह । अपूर्व वात् मैनावरुणसैनन्थ्य- | अध्वर्युः इति यदुक्त पूर्वपक्षिणा तन । बीहयः नुस्याः पूर्वयात मनावरणजन्यापूर्ववस्य उद्देश्यताऽवच्छेदक-यात् समाना एस भोजनार्या यागार्थाश्य । ये प्रोदनार्थात एवं ध्ययस्था स्यात् । गहि मैत्रावणापूर्वत्व प्रदान्तरापूर्व स्ति, | कायाः, न केचित् पृथक् कर्मा नाम निर्वाप- यतः अयवस्था स्मात् । तथाच अपूर्वप्रयुक्तन्वे न काले । तथा न निर्वापकारी सर्व विषयत्व प्राप्नोत्ये । कचिदोषः । इदं सून कुतूहले न व्याग्न्यातम् । एवं तुल्येषु सन्सु ग्रीहिषु अधिकार प्रकरण निर्वापकाले तन्मयुक्तरये च धर्मस्य सर्व विषयत्यम् । १५॥ नास्ति | अचोदित सेबन्धः । निर्वापात् पूर्व बीहीणा प्रोक्षगादिधर्माणा प्रीहिन्पादिप्रयुक्तावे स्वीकने दोप- सेब-पः धर्मसंबन्ध, कश्चित् अचौविनः न चोदितः । माह सिद्वान्त्री । धर्मम्य मोक्षणादेः तत्प्रयुक्त वे सीहि- | ततश्च निर्वापत्य लौकिकसाधारण यं स्यात् । पृथक् सता द्रव्यादिश्युपत्ये स्वीकृते स्वविषयाचं सात् मौदनार्या | लौकिकर्मभ्यः पृथक् कृवाना बीदोगामेष यशार्थेन ४ ।

·द्रव्यसंख्याहेतुसमुदाय २१७२ द्रव्यसंग्याहेतुसमुदायन्यायः निविण अभिसेबन्ध भाति । यस्मात् तुल्येश्वधिकारो धर्माः, उत अपूर्वप्रयुचा इति । आपत् प्राप्तम् । नास्ति, संबन्धश्च न चोदिनः, पृषा कृतामामेव यज्ञा- दन्पादिप्रयुत्ता इति । E 'नीहीन प्रोसति' इति थेन अमिसंबन्ध:, नस्मान् मोक्षास्य यज्ञ, अपूर्वमेव ) प्रकरणेन अपूर्वमयुक्त सा स्यात् , वाश्येन ट्रन्यायुतता। प्रयोजन न व्यस्वरूपम् । इति सिद्धान्तः। के. दग्येश हि क्षणय सममियाहार: तसिन्नपि * ध्यरण्याइतुसमुदाय चाधुति- (घा भूति) सममि पाहारे द्रयगता द्वितीया विमनिः प्रोक्षणस्य संयोगात् । ९।१।५।११ | 'बाहीन् प्रोक्षति' इति श्रुत्या दपायुक्तता वदति । तथा श्रीन परिधीन ' इति यत् द्रयसंयुक्त प्रोक्षणम , ' ग्रीन परिधीद' इतिमन्त्र- त्रिशब्दशमिधेयम् , उदिइ मन्याम्नानसामथ्यात् बदित रिजात संरूपासयुक्तम्, 'शूर्पण अशेनि तेन गर । म्यमिति गम्यते । संख्या व विशन्दस्यार्यः । तम्या: (ह्यशन) क्रियते' इतिवाक्यात् हेतुसंयुक्तं होमम्, श्रुतिर्वाचिका । तसंबदे अपूर्व लक्षणा स्यात् । 'यारन्तः 'चनुहोगा पोर्णमाीमभिगृशेत् ' इति श्रुत्या आमेयादि- | परिचयः, तायन्तो वक्तव्या. ' इति । ममुदायसंयुन मन्त्र चोदाहृत्य प्रोक्षणादयो द्रव्या दिखाप तथा हेतुना धर्म. संयुपते वाक्येन 'शूर्पण जुहोति' प्रयुता अप्रयुता का इति संदेहे अतिसंयोगात् तद्प- | इति । किं कारणम् ! पा, तेन अस्यिते । तव ब्लचिनात लिङ्गात् वास्यसंयोगाच इत्यादिस्वरूपायुक्तन्वं होमेन संबदम्यम् । अन्नकरणद्रव्यं होम विधीयते । पूर्वपक्षयित्वा अर्यो वा रयार प्रयोजनमितरेषा प्रकरणान् अपूर्वप्रयुक्तता स्यात् यस्मात् अनेन होमेन मचोदनाथप गुणभूतन्वात् ' (२१११५॥१३ ) इरानैन | अपूर्व क्रियते तस्मादेतत् शूर्पण निर्वतयितव्यमिति । अयमानमपूर्व प्रयोजनं द्रयादीनाममानमपूर्व प्रति प्रकरणात् वाक्य बलीय., अत. प्रकरण बाध्येत । येनयेन गुणभूततया कर्तव्यानेन अचोदनात् इति सिद्धान्ति दन्येण दर्विपिटणदिनाऽपि अग्नं भिपते , नवेन होमः भाभ्यकृता श्रुत्यादिगम्यस्वरूपान्वयविगेघात् प्राकरणिका- क-य इत्यैव अन्नप्रकरण सगुण भवतीति । मनु प्रथमे. पूर्वान्वगायोगमाशप भानपभयात् स्वरूपान्वय-1 याये (नुवनिंगदाधिकरणे ११२१३) प्रतिषिद्धा विषक्षया अपूर्वसापनपरक्षागा चश्यो । सु पृ. १४६९. हेखता , शूर्पण्यार्यवादोऽय इत्युक्तम् । सत्यमुक्तम् । • 'ट्रयामेरपा तुममुदाय वा' इत्यधिकरणन्यायेन भपूर्वप्रयुक्तताया हि सिक्षाा नेकस्मिन् वाक्ये होमे स्वरूपसंगतो अनर्थक वात् यदि अङ्गम्यमानन्देन विधान हेतुविधान चावल्पते, इत्यर्पवादः प्रकल्प अपूर्षसाधनत्य पश्यते । या ४५१५४ १४४, नान्यथा। हु द्रव्यमंच्याहेतुसमुदायन्यायः । द्रन्यन्यायः । 'चतुर्दोगा पौर्णमासीमभिमशेत , पहोला अमा- द्रग्यसम्यान्यायः । दर्थपूर्णमामादो प्रोक्षणादयो धर्मा | वाम्याम् । इति समुदायसमभिन्याहारात वाक्पेन तपयु- अपूर्वप्रयुक्ता.॥ সংলাদলি গুণী অধুননিৱন্তু द्रव्यसख्याहेतुममुदाय या श्रुतिसयोगान् । अगता अपूर्वमयुक्न बाधते । तस्मात दम्यादिप्रयुक्ताः ९ २१११॥ प्रोशणादयो धर्मा.. भाप्यम् -दर्शपूर्णमासयोगमनन्ति 'नीहीन प्रोति' टुप्- 'प्रक्षिलाम्पाम्' इति वाक्यात इत्पर्य इति । तत्रैव प्रीन् परिधीन , निम्र. समिधः' इति | प्रोक्षणम् । स न वाक्यमयोग, श्रोतासन निराकृतः मत्रम् ( आमनन्ति इति सर्वत्र अनुपर)। 'चतु-(भौतेन इन्तिरूपेण यो वास्यात् मोक्षणस योग, ये होगा पौर्णमासीममिमशेत, पञ्चदशेत्रा अमावास्याम्' निराकृत) लिमयोगश्च श्रोताशेन (खान्यादि- इति । चातुर्मास्याना द्वितीये पर्वणि वरुणप्रघासेषु स्मैण) निराकृत एव । असिनाधिकरणे लिङ्ग वाक्य- आम्नायते 'सूर्पण सुहोति , तेन पर फियते' इति । संयोगा नोदाहरणम् , निरात वात् । मुत्या तु येषा सत्र संशयः कि ट्रम्पसमाहेतु समुदायमायुता. मोक्षादयो | तादय, ते इहोदाहरणम् । तान् श्रुत्या तदान ता, ·हिरण्येन गुरुम्, उन्यसंख्याहेतुसमुदायन्यायः २१७३ द्रव्यसंख्याहेतुसमुदायन्यायः (ग्रीह्यादिस्वरूपार्थान ) मन्यमानः पूर्वपक्षं करोति । नौहीन् । पूर्वपक्ष करोति । ( पत्तु प्रथमेऽध्याये अर्थवादत्वं साधिनं इति द्वितीया (निभनि) श्रुत्या ब्रीअर्थता प्रोक्षणस इत्युक्तम्, तत्राह-) इह अपूर्वार्थे होम खिते प्रथमे- प्रतिपादयति अपूर्वरोब-ध. प्रकाशात् एणत् । श्रुतिश्च ध्याये फि अन्नकरण विधीगते, प्रदर्शनार्य (एक प्रकरणात बलीयसी । पौर्णमासीम्' इत्यत्रापि समुदायार्थ. देशानुवादः) उत शूप विधीयते , (तस्य ) अन्नकरणं ममिमर्शनं भुत्यैव द्वितीया प्रतिपादयति । 'श्रीन स्तुति, इत्ययं विचारः ( इत्यपुनरुक्तता)। परिधीन' इति द्वितीया । साऽपि श्रुत्यैव मन्त्रस्य अर्थकारितेच द्रव्येण न व्यवस्था स्यात् । १२ ॥ संख्याऽर्यतामाह । ( अन्न नवरत्नम्- "मनु मन्नगतेयं भाष्यम्- अपूर्वपयुक्त एवंजावीयफे धर्म पति द्वितीया कथं मन्त्रस्म वादचे प्रतिपाइयेत् , स्वात्मनि द्रव्येण च मर्मयवसा न स्यात् । पपसा मैत्रावरण कियापिरोपात् । सत्यम्, मन्त्रकल्पिता श्रुतिरिसमुदा- श्रीणाति, सकुभिर्मन्थिनम् , धानामिहारियोजनम् , हृता । मा हि निसंख्याप्रकाशनसमर्थमन्त्रवशात् फल्प्य. आज्येन पालीवनम् इति । यस्मा- माना ईदृशी करयेत ' मन्त्रेणानेन श्री परिचीत् प्रकाश- मेत्रावरणः अपूर्वस्य (माधमः), तस्मात्परसा अयितम्यः 'येत्' इति । न चैव लिङ्गविनियोगोऽय म्यान् , स च इति । ऐन्द्रवायवोऽपि अपूर्वस्य ! सोऽपि पयसा अयि- निराकृतः । एल्पम्, उदाहरणान्तर तु दातव्यम्, यत्र तन्य. प्रामोति । एवं सर्वाणि अयणादीनि सर्वेया मात्पक्षेणेच ईदशी भुतिः। एतेन गानदामापुस्तकस्था, ग्रहाणाम् । तत्र मैत्रापरणा दिग्रहणमविवक्षितं स्यात् । अगत्या टिप्पणी न्याख्याता ) नात् त्रिसंख्यामयुक्तोऽयं | तस्मादपि द्वन्यादिप्रयुकाः प्रोक्षणादय इति । मन्ना, नापूर्वप्रयुक्तः । 'शूर्पण जुहोति , तेन वन त्रिय।' अर्थो का स्थात्, प्रयोजनमितरेपामरोदनात , अन्यत्र शूर्प तावत् अनुदाइरणम् , करणविभक्ति निर्देशात् । । तस्य च गुणभूसत्त्वात् । १३ ।। यथा ' बीहिभिर्यजेत' इति । अप्रकरणेन जुहोति' भाष्यम्- वाशब्दः पवं यावर्तयति । न न्या- इत्येतदपि करणविभक्ति निर्देशादेव अनुदाहरणम् । अथो- दिप्रयुक्ता भवेयुः । कि त ? अर्थ एषा प्रयोजनम् । ध्येत हिशब्दयोगात अत्रकरणमुदाहरण स्यात् । (निरा अर्थ इन्यपूर्व अमः । तदस्ति । तद्वि कर्त यतया भूयते । करोति-) तन, शूर्पस्य विधीयमानस्य अर्थवादोऽय- नदितिकर्त यतया अनुबध्यते । इतरेषा म्यादीना कर्तव्य- मित्युतम् । उच्यते । दिशब्दभुत्या रेत पेन अन्नकरणम् । तया न चोदना । किन ? भर्थप गुणभावेन । अर्थ यस्मादनेन भन्न मिषते, तरमादनेन होमः कन्यः इति । प्रति , अपूर्व प्रति गुणभूतानामेषा श्रवणम् । किमतो (न स्तुतिलक्षणाप्रसङ्गात ) । ननु प्रसिद्धर्मबन्धो हेनुर्भ- यद्येयम् । अकर्त पाना इतिकर्तन्यतया नास्ति संजय बति । न च होमानकरगयोः संबन्ध; अवातः प्रमाणा- इति । न्तरेण , यथा कृतक-यानित्यत्वयोः । उच्यते । सत्यमेव ननु ब्रीझारिसममियाहारात् वैदिसंबन्धः । तत्र लोके (प्रमाणान्तरेण संबन्धोऽपेक्षितः), बेदे तु हिशन्द- द्वितीयया ब्रीदिसमुदायप्रयुकता गम्यते । लिगवाक्याभ्या अषणात् वाक्यमनुमीयते होमानकरणयोः संबन्धक संख्याइनुप्रयुक्तता । नेत्याइ ! एवं सति फलं कल्पनीय (यद्यत् अन्नकरणम् , तत्तत् होमेन संबद्धन्यम्' इति)। स्यात् । तस्मादपूर्वप्रयुक्तता । नन्वेवमपि पति अपूर्वो- नानुमितेन (वाक्येन ) हेतुश्रवणसुपपत्स्यते । सति च कारः कल्पयिन्य, । सत्य कापयिकपः, प्रकृतेन तु हेतुश्रवणे थमकरण संस्कार्यम् , होमः संस्कारकः । यद्य- एकवाक्यता नीत्वा ! पक्षे तु अप्रवृतेन फरवचने- दनकरण सत्तत् होगेन यान्यते । यथा यद्यत् बुनकम् , वास्यता स्यात् । ननु प्रकरण वाक्यम अतेर्वा न वाधकम् । तत्तदनित्यावेन पाप्यते । यथा च यत्रयम धूमा, सत्यमबाधकम् । फलामावान मवदीयः पक्षो मुच्यते । तत्रामिना ब्याप्यते । (प्रधागं चाङ्गेन यायने )। स्मात् । तस्मिन् नातर्थस्येनाविषक्षिते प्रकरणवता प्रयोगवचनैना- हिन्दश्रुत्या अन्न करणार्यो होमः इति मन्यमाना परिपन्धि प्रोचणादि विधायिष्यने । गा । अपूर्नसंवन्धे- - .

·, , द्रव्यसरयाहेतुसमुदायन्याय २१७४ द्रव्यसत्याहेतुसमुदायन्याय ऽपि तदायींयादि भिरेव धर्म प्रयुज्यते । किमेव । तत्र पय अयणम् , न तन् ऐ द्रवायवेन । अतो न मैत्रा भविष्यति । द्रम्पादिबधश्चैव हि नावातो भविष्यति वरुणापूनर्मात् ऐद्रवायवस्थ धर्मा । अपूर्वो हि ऐन्द्र फल २२ कल्पयित यम् । उच्यते । नैव दशम् । वायव । तस्मात् अपूर्व वाद् यवस्था स्यादिनि । श्रीहीन भोसतीति हि नीहिजातिनिर्दिश्यते , व्रीहिद्रय वायुतत्वे च धर्मस्य सर्वरिपयत्वम् । १५ ॥ रक्षणार्था वा, भपूर्वाधनविशेषलक्षणार्या चा । अन्यतर भाष्यम्-- यश्च मन्यते 'द्र यादिप्रयुता प्रोक्षणा लक्षणया कृताति, नोमयलक्षणार्या स्यात् । द्रन्या क्षणा दयो धर्मा ' इति , बस्स सर्व विषपना धमस्य पाजोति । वा, मन व स्मणैव दोष । पउसनेति कृता सामनयेऽपि भत्ता वीय नेऽप्येव पौक्षित पा प्राप्नुवति। विशेषलक्षणार्या जाहिरवठीयते 1 श्रीदिजातिलक्षित यत्न तत् याऽपीप्यते । तस्मादयमसिन् पढे टोप साधनम्, कितन् ! यतस्तण्डुला भवति, तत् प्रोधितय इति । मिति । तण्डुलनितिरता हि तत्र साधनवम्, ने तगुत्तस्येति चेत् । १६ ॥ द्रयता । एव सरयादिष्यपि योजयिन यम् । तस्माद भाष्यम्- इति चेत्पति, सर्वविषयता धर्म पूर्वप्रयुक्तता प्रोक्षणादीनामिति । भविष्यतीति । तयसम्म प्रकरणयुजन्य भविष्यति । एव टुप्-- यदि बीदिखतरप्रयुत चण ( स्यात् ।। प्रकरणमनुगृह्यते । न च विषयता धर्मस्येति । तथा सति पलकल्पना ( म्यात् ) । नहि स्वरूपार्यवे नाश्रुतित्यात् । १७ ॥ परपरयाऽपि (प्रकृत-) अपूर्वपयोजन व अनिद्वारेणेत्र भाष्यम्-- नैतदेवम् । न हि श्रय, प्रारणयुक्ता आधानस्य प्रायपूर्वप्रमोबनता संभवति । (नै शयनीहयो निर्वत या , प्रोक्षित यामेति । ननु एकरणानु इत्यादिभाष्य याच:-)न च वाक्यस्य दो अयो, यदि वा प्रहाय एतदपमानम् । नेत्याह । नहि वाकये? अाधित तण्डुल नितिप्रणाड्या पत् अपूर्व रश्यते तस्याय धम, प्रकरणमुसहते धर्मान् नियन्तम् । अथापि न बाध्यने , यदि पा मीहिजातिलक्षितस्य द्रव्यस्य 1 ( न त इयमपि तथापि न मारणस्य विशेष्टु सामगस्ति । वर्न पत्या लम्यने । नहि सदुचरित वीहिपद स्वरूप न त समवेव दत् क्रियमाय चौद्यते, प्रसिसच धमिव वितरण याविशेष प्रतिपादयितु धत्तम्। तत्र-) स्वरूपपरदे वेन । तस्मात्र प्रकृतयागविशेषिताना घीहीणा निवर्वाद भानयंक्यात् साधन विशेषल्याम् (विज्ञायते)। पोषण वा चोयते इति । अन ( भाष-) अप - नीहि नातिरक्षित यत् टुप्-न प्रवरणस्य विशेष्टु सामध्यमस्ति । साधनम् - किं तन् ? यतस्तण्डुला भवन्ति- तत् । कर्तव्यतया हि सत् त्रियमाण चोदते, न प्रसिद्ध प्रोक्षितव्य इति ( शास्त्रार्थ । कुन ?) तदुरु- सवधमिय परविशेपपत्वेन इति ( माग्यम् ) निवृतिपरता हि तन साधगत्यम्, न द्रव्यता। भिप्राय । (आरम्-) भावयेर खगम् । पेन ? ( अम्प भAL~) फोऽभिप्राय ! (उत्तरम्-)/पागेन । कय इवि शाराहाया भी । स च प्रार तर निवृत्तिगाया यत् साधन य रक्षपति, तदर्थ अनितिस्वरूपात पन य यक्ष नितिम्रुप पोषणम् । ययेपि वपन नियनिरविशिष्टा । न चायन् । उमारते , म पाविशेषण यथा 'मह ' इति । इस दरतण्डल निवृत्तिकरणाशेन शक्यते सक्षयितुम् । तस्मात् । यत् थामावाकाइयायो अग्य व धानादि अनिपति, अन्येषुद ये मोगमाव । इस संबधिबे कारणम् (सत्रयम्मावा मक प्रारण अपूर्वत्या व्यवस्था स्यात् । १४ ॥ आरधानादे मावेन संबधिचे कारण भवनि), भाग्यम्-- अथ यदुनम् 'अर्थक रिते च द येत न च यम्य भवितुमहति । (न स्वरूपेण पारण नयमस्या म्यात् ' इति । साधनविशेषलवणा जाति अयम्य बरवे पारण भतिसर्थ | आनया इस मति गम्या मविप्रावरणेन पत्रिवे, अनी तु भत्र ‘नाथस्य मयति , म चायस्य भवति' ·। 'द्रव्यसंख्याहेतुममुदायन्यायः द्रव्यसंख्याहेतुसमुदायन्यायः इति पाठः । वाक्यद्यमसि च टिपण्या व्याख्यातम् । आनर्थक्यापत्ते; अपूर्वसाधनत्वेनेति सिद्धान्तितम् । तत्र परतु नत् अस्मदीये लिरिसते तन्नरने या नान्ति)। 'नीहीन प्रोक्षति' इति दयोदाहरणस्य 'चतुझेका अधिकारादिति चेत् ॥१८॥ पौर्णमासीम्' इति समुदायौदादरणव च ऋश्चित भाष्यम्--- इति चेपश्यसि , न प्रकरण विशेषकं सभनेऽपि सेख्योदाहरणस्य श्री परिधीन्' इति मन्त्रस्य नाहीणामिति । बारम् । अधिकारात् शाम्यत्य मयु. । इमे | 'अग-म सुगः' इति मन्नवत् अपूर्वसाधनीभूनपरिधी- मनाः, इमे कार्याः। तत्र कार्यार्थान प्रोक्षिायतीति ।। यत्नाप्रभागनार्थ यस्य · सिद्ध वात् अनुदाहरणस्पमिति तुल्येषु नाधिकार, स्यादचोदितश्च संबन्धः, वार्तिककारेणोक्तम् , तथा ऐतदाहरणेऽपि । यत् 'यूरोण पृथक् मतां यनार्थेनाभिसंबन्धातस्माद्यशः प्रयो- जुशेनि , तेन ह्यनं क्रियते' इत्यनकरणदेना ताप जनम्। १९॥ प्यायल्यावगमान , ग्या'यस्य च म प्राधान्यदर्शनात , भाष्यम्-तुल्या ए बीइयः । य एव भक्तार्थास्त ) अभकरणोद्देशेन होमः मंफारकतया विधीयते इत्या- 'एव कार्याः, न पृथक् केचित् कार्या नाम । ननु ये शक्य तृतीयया होम प्रति शूर्पस करणागानगतेः लेन नियमास्ते फर्माया । सन्प भवेदेनत् । प्रोक्षणादिषु दोपो ह्यनं क्रियते इत्यस्य नार्थवादनात , होमोऽयं न स्यात् । निर्वा तु दोष. । न तत्र केचन प्रकृता | पकारक: 'अपूर्वाय इति निचारितम् , तत् स्याप्यस्यापि विद्यन्ते । पृथक्मता यशान निर्वापः भूयते । कथम् ! जुलादेः कनु प्रति प्राधान्यादर्शनात् अर्थवादत्यस्य च अपरेण गाईपत्य प्रागीयमनोऽवस्थितं भवनि । तस्य विधिकरणे ग्थापितत्वात् तद्विचारस्य च ऊझनुपयोगि- दक्षिण चक्रमाकमा अनमोऽविनिर्वपति इति । तस्माद्धर्मग्य वाचोपेशितम् । सर्वविषयत्वं प्राप्नोत्येव । पूर्वेण हेतुनाटपूर्वप्रयुक्ताव किञ्च सर्वम्यवास्प विचारस्य आधाधिकरणेन गतार्थ- प्रोक्षणादीनागिति। तेत्य-यया वर्षने । यद्यपि कति गुण (१११११) शा- 'तब श्रुतिश्लीयस्त्वाद् ब्रह्मादिद्रव्य- निप-योपभाकमाने अपूर्व साधनावलण सिद्धा । शेपता । प्रक्रियाऽवगता पूर्वशेषन्यस्यापयाधिनी ॥ संस्कार चेति सूक्षेण (२) च आनरालिकाना या ना- श्रीह्मादिरूपशेपन्वे सत्यानर्थक्यमापतेत् । प्रोक्ष- दिकारणनाइवच्छेदकाना अविवक्षा सिद्धा, नथापि तस्य णस्य , विनाऽप्यस्मान् तत्स्यरूपस्य सिद्धितः । बीहित्वादेः कारणताऽवच्छेदकस्य त्यागे प्रमाणामायः। न तम्मान साधनरूपं यद् बीहीणां शास्त्रचोदितम् । च युगपत्तिद्रयविरोध., अपूर्वसाधनीभूतग्रीटिवावधि- तेन रूपेण संवन्धः प्रोक्षणादेर्यिधीयते ॥' नस्यैव लक्षणया उद्देश्यवाणीकारान् । अतश्च तामान्यस्य तणात् सर्वेषामेव भूतभव दावि विनियोगाना दन्यादीना | नीवारादौ अन्यात् नोहरिद्धिः । इति प्राप्ने , हायता- संस्काराः अपूर्णभावनाशेषभूताः तद्विकृतिषु माकृतार्थकरण | पच्छेदके गौरवापतेः श्रुतस्य बाहि-वस्य च नमणी- द्रायान्तरेषु म्कारेषु ऊदिल-याः । पयोगिशक्यप्रतिपादकत्वेनापि चरितार्थ वान विवश्वा । सोम--सूत्रार्थस्तु- द्रश्यादि पगायक द्विनीयाश्रुतेः । अत एव तत्तद्यापारिकापा विजातीयापूर्वधाधननाया एव हिशब्दश्रुनेश्च संयोगात् । चादब्दः वाक्यलिङ्ग संयुक्ता | लक्षणेति कौस्तुभ स्पष्टम् । तत्तध्यापारकसाधनतालावधि- पेक्षया भुते, विशेषद्योतनार्थः । नशाधनताया एवं लसणाच नीहियनिष्ठकारणताया बिपीनदयः प्रपोतारोहपूर्व प्रोक्षणादिषु ।, गुणादिषमाणेन भेदेऽपि यामाधारण्यलाभोऽपीन्यपि वाक्यथुतिभ्यामाय. स्यान, चोदिना भयाऽन्तिम !!' | न पाम् । अतश्च ब्रीहित्यादेविवक्षितत्वात युक्तो भा-- अत्र मूले यसपाहेतुसमुदायाना यत्र | नीवारा दिए ऊदो विकृतौ । एक यत्रापि नापूर्वसाधनवम् श्रुत्या उद्देश्यता, तत्र नीहिपादिनैव, न तु अपूर्वमाधन- नहीनबहत' इतियत् पूर्वमिनम्, स्वाक्ये एव तु वेन, प्रकरणेन श्रुनिसकोनापोगाए इन्यायड्न खरूपे | संसार विशिश मोड्यदेः सारनपविधान वधा जोखि- - ·, , द्रव्यसंख्याहेतुसमुदायन्यायः २१७४ द्रव्यसंस्याहेतुसमुदायन्यायः ऽपि तदर्यीह्मादिमिरैव धर्म, प्रयुज्यते । हिमे तन एय,श्रयणम् , में तत् ऐन्द्रवायवेन । अतोन मेना. भविष्यति ? द्रव्यादिसंबन्ध चैव हि नावशातो भविष्यति । वरुणापूर्वात ऐन्द्रवायवस्य धर्मा. । अपूर्वो हि ऐन्द्र- फलं च , कल्पयिन यम् । उच्यते । नैव शक्यम् । वायवः । तस्मात् अपूर्ववाद् व्यवस्था स्यादिति । नौहीन प्रोसतीति हि मोहिजातिनिर्दिश्यते , मीहिन्य नमयुक्तत्वे च धर्मस्य सर्व विषयत्वम् । १५॥ रक्षणार्या था, अपूर्वसाधनविशेषरक्षणार्या या । अन्यतर भाप्यम्-- यश्च मन्यो दयादिप्रयुत्ता. पोचणा- रक्षशया कृताति, नोमयरक्षणार्या स्यात् । दमल्यणा दयो धर्मा.' इति , तस्य सर्वविषयना धर्मस्य प्राप्नोति । वा, तरच रक्षणैव दोप. । फरकल्पनेनि कृत्या साधन येऽपि भत्तार्था व्रीहय. तेऽप्येव प्रोक्षित पा, प्राप्नुवन्ति । विशेषल्गार्या जातिरवसीयते । श्रीहिजातिलक्षित यत् । न चैतत् समायोध्यते । तसादयस्मिन् पसे दोष साधनम्, किं तत् । यतस्तण्डुल भवन्ति, नत् पोक्षितन्य- इति । मिति तण्डुलानिइंतिकरता हि तत्र साधनत्यम्, न तात्तस्येति चेत् । १६ ॥ न्यता । एव संख्या दिनापि योजयितव्यम् । वरमाद भाष्यम्-- इति चेत्पश्यास, सर्यविषयता धर्मस्य पूर्वप्रयुवता प्रोक्षणादीनामिति । भविष्यतीति । ततस्य प्रपरणयुनए भविष्यति । एवं दुप-- यदि बीहिवरूपप्रयुक्तं प्रोक्षण ( स्थात् प्रकरणमनुगृह्यते । न च मविषयता धर्मभ्येनि तथा मति फलकल्पना (म्यात ) नहि स्वरूपार्यत्वे नाश्रुतित्यात् । १७ ॥ परपरमाऽपि (प्रन-) अपूर्वप्रयोनगन्य अमिद्वारेणेव भाष्यम्-नेतदेवम् नहि अयने , प्रणयुक्त) आधानस्य कत्यपूर्वप्रयोजनता संभवति । ( शक्यं । बीहयो निर्वत याः, प्रोधिन याति । ननु प्रारमनु- इत्यादिभाष्य न्याचटे-) न च वाक्यम्स द्वौ अों, गदि बा | प्रदाय एतदथ्यवसायम् । नेत्याह । नहि वाक्येर बापित मण्डल नितिप्रणाज्या यत् अपूर्व लक्ष्यते तस्यायं धर्मः, प्रकरणमुरुदने धर्मान् नियन्तुम् । अथापि न वाच्यते , यदि या ब्रीहिजातिलचिनस द्रव्यस्य । ( न तु दूपमपि । तथापि न प्रकरणस्य विशेष्टुं सामध्यमस्ति । क्तव्यतया सम्यते । नहि सदुरित प्रीहिवद स्वरूप च तत्समवेतं हि तत् क्रियमाण चौदाने, न पसिद्धय-णिव विशेषण- च सामनविशेष प्रतिपादयितु शतम्। तत्र-) खरूपपरले । 'बेन । समान प्रकृतयागविशेषिताना मीमीणा निर्वाः अनर्थक्यान साधनविशेषरक्षणम् (विज्ञायते)। मोक्षण या चौद्यने इति। अत्र (भाष्य-) पन्थ.-धीहिजातिलक्षितं या दुप्- न प्रकरणस्य विशेष्टुं सामर्थ्यमस्ति । साधनम्- कि तर ? यतरतण्डुला भवन्ति- तत् सन्यतया हि वत् नियमाणं चोद्यते, न प्रसिद्ध- प्रोक्षितन्यं इति (शास्त्रार्थ । युत. १) सण्डुल | सबन्धमिय परविशेषणत्वेन इति (भाग्यम् ) को:- निचिरता ह तत्र साभनत्वम, न द्रव्यवा। गिप्राप. ! (उचरम्-) भारमेन लान् । येन ! (अम्प भाग्यस्य-) कोऽभिभाय. ! (उत्तरम्-1/यागेन । कय इति प्रकारकाक्षा भवति । स च मकार. मलनित्तिप्रगाड्या यन् साधनाव ल्यगति, तदर्थे । अनिनियापनात पतन्य । यश निर्मातस्वरूप मोशणाम् । यधपि तण्डुन नितिर विशिष्टा । न चान्यत् । उचाईते , उ परविशेषणं यथा 'शरपट.' इति । इस द्रव्य तण्डर नितिकरणांशेन शक्यने रचयितुम् । तस्मात् । पत् कथम्भावाकाइहाया अग्न्याधादि पितति. सन्येषु अन्येषु प्रोगामार । तदम्य संबन्धित्वे कारणम् (नत्यम्मावामकरण अपूर्ववाद् व्यवस्था स्यात् । १४ ॥ मान्यन्वाधानादे इत्थम्भामेन संबन्धि-वे कारणं भवति)। भाष्यम्- अथ यदुत अर्थवारित व येरन चाय भवितुमहति । (न रूपेण प्रकरणं मयपस्या स्यात् इति 1 साधनविशेषणार्या जाति अन्याय संबन्धिावे कारण सतित्यर्थ: । आनन्दा- इत्येवं सति वाया मविश्यति । भैपावरुणेन यविश्वे, भोये तु अपना-यम्य भवति , न चान्यरर मनि' ·६ - , होमोऽयं आरादु 'द्रध्यसंख्याहेतुसमुदायन्यायः द्रव्यसंख्याहेतुसमुदायम्यायः इति पाठ. । वास्पद्वयमपि च टिप्पण्या व्याख्यातम् । | आनर्थक्यापत्तेः अपूर्वसाधन वेनेति सिद्धान्तितम् । तत्र परतु तत् असादीये लिग्निते तन्त्ररत्ने वा नास्ति)। वीहीन प्रोति' इति द्रमोदाहरणम्य 'चतुर्दोमा अधिकारादिति चेत् । १८॥ पौर्णमासीम्' इति समुदायोदाहरणस्य च कथञ्जित भाष्यम्-इति चे पश्यसि , न प्रकरण विशेषकं भवेऽपि संख्योदाहरणम्प भीन परिधीन् । इति मनप जीहीणामिति । यादम् । अधिकारात् शाम्यत्यध्वयुः । इमे | 'अग-म सुवः' इति मन्त्रान अपूर्वसाधनीभूतपरिधी- भकार्याः, इमे कार्थाः । नत्र कार्यान् प्रोशिष्यतीति । यत्तामकागनाथस्वस्थ - सिद्धत्वात् अनुदाहरण समिति तुल्येषु नाधिकार. स्यादचोदितश्च संबन्धः, वार्तिककारेणयोक्तम् , तथा हेतूदाहरणेऽपि । यत् 'शूर्पण पृथक् सतां यज्ञार्थेनाभिसंबन्धस्तरमाद्यज्ञः प्रयो- जुहोति, नेन यन्नं क्रियने' इत्यनकरणहेतुना तस्य जनम्। १९॥ ग्याप्यत्वावगमात्, न्यायस्य च सर्वन प्राधान्यदर्शनात , भाष्यम्-तुल्का एने ब्रीदयः । य एव भक्तास्त ) अन्नकरणोद्देशेन होमः सम्फारफ्तया विधीयते इत्या- 'एय कर्मार्थाः, न पृथर केचित् कर्मार्था । ननु ये | शक्य नृतीयया होम पनि शूर्पस्य करणवावगतेः 'नेन निकतास्ते फर्मायाः । समं मवेदेतत् । प्रोक्षणा दिपु दोषो ) व क्रियते' इत्यस्य चार्यबादत्वात् , न स्यात् । निर्वाप दोषः । न तत्र केचन प्रकृता पकारक: अपूर्वार्थ इति विचारितम् , तत् क्याप्यस्यापि विद्यन्ते । पृथरसता यश निर्वापः श्रूयते । कथम् ! जुह्वादेः कतुं प्रति प्राधान्यादर्शनात् अर्थवादन्यम्प न भपरेण गाईपायं प्रागीपमनोऽयहिशतं भवति । सम्य) हेवधिकरणे सापितत्वात् तद्विचारस्य व ऊहानुपयोगि- दचिणं चक्रमामय अनमोऽधि निर्बपति इति । तम्माधर्मस्य स्वाञ्चोपेक्षितम् । सर्वतिपय वं प्राप्नोत्येव । पूर्वेण हेतुनाऽपूर्वप्रयुक्तन्वं किञ्च सर्वस्यैवास्य विचारस्य आचाधिकरणेन गतार्थ. प्रोक्षणादीनामिति । तेत्यन्यथा वर्ण्यते । यद्यपि यज्ञकर्णेति सूत्रेण (९।११।१) शा- 'तन्न श्रुतिषलीयम्त्वाद् बीमाविद्रव्य- | सनिपत्योपकारकमाने अपूर्वसाधन वलक्षणा सिद्धा । शेषता । प्रक्रियाऽवगठा पूर्वशेषत्वस्यापधाधिनी ।। | संस्कारे चेति सूलेण (२) च आन्तालिकाना धाग ना- ब्रीहादिरूपशेपत्वे सत्यानर्थक्यमापतेत् । प्रोक्ष- | दिकारणताऽवच्छेदकाना अविवक्षा मिद्धा, तथापि श्रुतस्य णस्य , विनाऽप्यग्मात् वस्वरूपस्य सिद्धितः ॥ नीहिन्वादेः कारणतावच्छेदकस्य त्यागे प्रमाणाभावः न तस्मात् साधनरूपं यद् नीहीणां शासचोदिनम् । च युगपत्तिद्वयविरोध:, अपूर्वसाधनीभूतनीहित्वावन्जि- तेन रूपेण संबन्धः प्रोक्षणादेर्विधीयते ॥ नस्यैव लक्षणया उद्देश्यन्वाङ्गीकारात् । अतश्च ताहा वाय तस्मात् सर्वेषामेव भूतभवनापिविनियोगाना द्रव्यादीना नीचागदी असत्यात नोहविधिः । इति प्राप्ते, पता- संस्काश: अपूर्वभावनाशेषभूता. तद्विकृतिषु प्राकृतार्यकरेषु ऽपच्छेद के गौरवापतेः श्रुतस्य मीहि वस्य च स्वक्षणो- दे यान्तरेषु मस्कारेषु ऊहिनन्याः । पयोगिशक्यप्रतिपादकल्पेनापि चरितार्थवान्न विधा। सोम-सूत्रार्थस्तु-द्रव्यादि प्रयोज द्वितीपाश्रुतेः । अत एव तत्तद्यापारिकाया विजातीयपूर्वसाधनताया एव हिशन्दश्रुनेश्च संयोगान् । वान्दः वाक्यलिङ्गसंयुक्ता- पक्षणेति कौस्तुमे स्पष्टम् । तत्तद्यापारकसाधनतावावच्छि- पेधया धुः पिशेपद्योगनार्थः । लक्षणाच नीहिंयवनिकारणताया वि-ब्रीह्मादयः पयोहारोऽपूर्व वा प्रोक्षणादिषु ।, गुणादिप्रमाणेन मेदेऽपि यवमाधारण्यलाभोऽपीत्यादि वाक्य श्रुतिभ्यामायः म्या, चोदिगकाश्याऽन्तिमः॥' तत्रैव ग्यतम् । आय त्रीहित्वादेरविवक्षितत्वात् , युक्तो भा– अत्र मूले त्यसंख्याहतुसमुदायाना यत्र नीमारादिषु ऊहो विकृतौ । एव यत्रापि नापूर्वसा नायम् भुल्या उद्देश्यना, नन्न बीहिरवादिनैव, न तु अपूर्षमाधन-व्रीहीनवहन्ति ' इतिवत् पूर्वप्रमिवम्, स्ववाक्ये एव तु ग्वेन, प्रकरणेन श्रुतिकोनायोगात गाशका सरूपें । संस्कारविशिष्टश्य ब्रीयादेः यापन-पविधानं यथा प्रोशि- । नसापनवाया एवं ·तरे वा, द्रव्यमस्याहेतुसमुदायन्यायः २१७६ द्रव्यसंयोगायोदना ताम्यामुलायलमुसलाभ्याम् इत्यादी तहमानजातीयवाक्या. | पहाति , अाश्विनं गृहाति' इत्यादि न भूयते । तत्रापि प्रोक्षणविशिष्टम्य नीहिचविशिष्टस्य च तर अवयतिगृहातिचोदिताना कर्मणामेव समुदायम्य विपक्रियाविशेषणत्वेन विषौ वृते पश्चादरणकहायनी- आलमतियजदी अनुवादको, किंवा अपूर्वयोः कर्मणः न्यायेन परस्परान्षयान् प्रतो तरजातीयम्य प्रोक्षणेऽपि विधायको इति विचारे इदं सूर्य पूर्णपक्षमा । हृदयादि- विडतो तजातिलोपेऽपि तस्यानापन्नद्रव्यानरे वा गहातिसक्यं व चोदना कमैचोदना प्रत्येतन्या । प्रोमणलामात सिध्यति ऊहः । प्रोक्षणं प्रति विशेषण-अन्यत्र असभवनिवेशस्य हृदयरमादेः द्रव्यस्य प्रयोगात् । विधिवेलाया अपूर्वसामान पम्यैव उद्देश्यताऽवच्छेदकत्यम्, पासोमयोः पशुओमराक्ययोः उत्पत्तिचोदनारये दि लपणा परं (फेवलम् ) न तत्रास्ति, प्रीतिपदेन ब्रीहित्य- | परमात् प्रारपे प्रारणसापशापयतिगृहातिवारयेषु दग स्य अमिपानान् । भपूर्वसाधनयम्य कसितविधावेव संयोगः हृदयासादिट्रसंस्कारः विधीयमानः अनर्थकः स्वपदेनैवामिधानात् । म यागाशी प्रतिपोत उत्पनिशिपासोमावरोधेन हृदया. एवं यमापि सकारविध्युत्तर तच्छन्देन संस्कृतम्य | डीना साधनाचानुपपचे । नहि तस्य उम्पत्तिशिद्रव्यस्य निनियोगः यथा ' तो पयसि इत्यादी वत्रापि सत्कार- अवदानग्रहणाद गुणात्वेन प्रकारकत्वेन उपयुज्यते , वाक्ये पयवसमानाधिकरण वच्छिन्नोद्देदोनेक दध्या- नाशकत्वात् । नयनविधिः, न परवावनिछनोद्देशेन यानर्षक्यात् । अथा भाष्यरीया सिद्धान्तसूत्रमिदं तन्वार्थ इत्यम्- मच धर्म: उत्पत्तिसक्ये सामान्यमिव सामान्यतः पशुसोमयोः पशुसोमवाक्पयोरेव चोदना कर्मचोदना न्य- एव पर पदेन प्रथम प्रतीयते , पश्याच तच्छन्दन पय-योगात् पशुसोमरूपापूर्वद्रस्यमयोगान् । ट्रन्ययोगः स्त्वावच्छिन्नम्य अपूर्वसाधना प्रमिते स धर्मः अपूर्व- पशब्दः सोमशन्दश्च प्रकरणे प्रकृते हदयादौ अनर्थकः, माधनावरूपः इति प्रतीयते । तत्र च पर:पदम्प ल्यणेनि | लक्षणाप्रबहात् । नहि दृदयादिघाक्यविहितमागे एवं पश्चादधगम्यते इति न कश्चिद्विरोधः । वस्तुतस्तु यद्यपि | तस्य पदोः सोमस्य च द्रम्यस्य गुगायन प्रदेयप्रकृतिवेन सागीश्रवणात् तापविशिष्टपयोऽधिकरणक्दप्यानयनस्य विधिः समवति । इति । विहिलम्प प्रपोजनापेशाया उद्देश्यवाचक सामपियरम "पशुसोमवाक्ययोः चोदना पश्वनीपोमलक्षणद्रव्य- पदमनमीयते । तथापि मन्त्रपर्णोद्यनुरोधान् अवस्था- देवताविशिष्टस्य गोमविशिष्टस्य च यागग्य विधिः । विचिएपयोवाच्यामिक्षापदमभिव्याहत -तच्छन्दबटन दग्यसंयोगात् पासोमध्यश्रवणम्य प्रयोजनेन मेयोगात् । एपस्याया एष उद्देश्यत्यागते, त्तभिष्टविजातीयापूर्धनाधन दियसात प्रकरणे प्रकृतहृदयायेन्द्रवायपादिवाक्यविहिते बाचिपदात्यैव कल्पनात् न तणाऽपीति ध्येयम् ।। कर्मधाने सति पशुमोमदाययोगः अनर्यक: स्यात् । मण्डन--'न्य एपादिरपि सोसा" मनु पशुसोमशन्दयोः गोण्या वृत्या समवनिकदन्यपरता शंकर--भोलानापूर्वशेषत्वम् ।' तदनुवादकत्वं संभवति इन्यत आइ- नहीति । गुणः *दन्यसंप्रदानादिना भारफसङ्घन दानादिशादर्थ- उपचार, अर्थः वृधि., गुणादागतोऽयों गुणा: गोणी निष्यने न तनिष्पादकचास्वन्तरापेक्षा। मु पृ.७.१. वृत्तिः । तम्य हि पाशदस्य सोमशब्दस्य च मुख्या. द्रव्यसंयोगाचोदना, पशुसोमयोः प्रकरणे | थेवे सेभवति गौण्या इत्या तदिनिद्रव्यपरत्वं न गुत- धनको द्रव्यसयोगो नहि तस्स गुणार्थेन । मायिनुमिन्धर्षःइति कुतूहलम् । तस्मादपूर्व- ६१७ ॥ कोणी निधोयेयात न प्रकृनानामनुनादौइले सिद्धान्तः। अग्रीयोमीयं पमुमालमते' इति 'हृदयम्याग्रेऽवद्याति, अचोदकाच संस्काराः। १८॥ अथ निहाया अप बस.' इति च श्यते । तथा पूर्वस्य समय पूर्णपक्षपर वे इदं सिद्धान्तलम् । "मोमेन पत्रेव' इति, ऐन्द्रषापर्व हानि, भेत्रावरणं नकारः तुकायर्यः पूर्वपक्षन्यावर्तकः । पूर्वस्य सूत्रस्य - - ·, द्रव्यसंगोगाचोदना २१७७ द्रव्यसंयोगाचोदना सिद्धान्तमूत्रने तु इदं सूत्र सिद्धान्ते युक्त्यन्तरपरम् । द्रव्य अवश्यं यथागृहीतमेव दास-यम्" इति धार्निकम् । नकारः समुच्चपार्थः । अथ प्रकृता एव यागा न तस्मात् क्रमसमुच्चयो युक्तौ रख भवता । सन्तीयुच्यने । 'हृदयस्याग्रेऽवद्यति' 'ऐन्द्रवायव गृहात' संस्काररतु न मिद्येत परार्थत्याद् द्रव्यस्य गुण- इति अवधतिगृह्णातयः यागाना अचोदका. न चोदकाः । भूवत्यात् । २०॥ किन्तु संस्कारा: संस्कारमात्रविधयः तन्मापपर्यवसानात् । - ननु सोमेन यजेत' इति सोमवाक्यम्य यागविधायकन्वे प्रकृनाना यागानामगावात् न समुदायशब्दो यजतिः तथा यूपे सादिरादिवत् इन्द्रवाय्वादिदेवताना विकल्पः स्यात् मालभतिः । तस्मात् पासोमवाक्गे यागविधायके । इत्याशइकायामाह सिद्धान्ती । तुशन्देन शहानिगसः । तद्भेदात् कर्मणोऽभ्यासो द्रव्यपृथक्त्वादनकं स्वादिरादिपेयु संस्कारः पशुनियोजन प्रतियूपं न मिद्यते । हि स्याद् , भेदो द्रव्यगुणीभावात्। १९॥ नियोजने तेषा समुच्चयो न भवति इत्यर्थः । तेषा परार्थ- 'दशैतानम्वर्युः प्रातःसवने ग्रहान् गृह्णाति' इनित्वात् पशुनियोजनार्थलान् । दन्यस्य सादिरादेः बन्धन- समुचपो दृश्यते । तथा 'आश्विनो दामो गृह्यते , क्रिया प्रति गुणस्त पात् । तस्मात् सादिरापीना न सा- तृतीयो हयते' इति च क्रम. भूयते । यदि च 'सोमेन चयः । इदेवतास्तु न यागे श्रुताः, रामात् समुचीयेरन् । यजेत ' इति अपूर्वो यागो विधीयेत तत: ऐन्द्रबाय- तस्मात् 'पशुमालभो 'सोगेन गजेत' इति अपूर्वयोः वादिभिः देवता विधायेरन् , ना एकार्थाः सत्यो विक- कर्मणोपिधानम्, नानुबादः इति सिद्धम् । के. रुपयेरन् । नत्र कमसमुच्चयो नोपपत्येयाताम् । अथ द्रव्यसंयोगाचोदना पशुसोभयोः, प्रकरणे यजती गमुदायबचने सति सम्पगेतत् अबक्लप्त भपति, छानर्थको द्रव्यसयोगो नहि नस्य गुणार्थेन । २।२। तस्मात् समुदायानुयादः यजति: इति पूर्वपक्षी । तत्रोत्तर- ६१७॥ माह सिद्धान्ती । बझेदात देववासंयोगभेदात् कर्मणः ज्योतिष्टोमे भूयते 'यो दीक्षितो यदीपोमीय अरणकर्मणः अभ्यास. द्रव्यपृथक्षात् देवतासंयुक्तग्रहण- | पशुमालमत' इति । तथा 'हदय यात्रेऽवद्यत्यय मस्कार्यव्यपृथक्त्यात् अनर्थक हि संयोगान्तरभवण | जिलाया अथ यक्षसः' इति । तथा " सोमेन यजेत' अननुष्ठीयमानं अनर्षक स्यात् । तेन ग्रहणस्य भेद: संस्कार्य ऐन्द्रबाययं राति , याश्विनं गृहानि' इत्येवमादि । तत्र दन्यं प्रति गुणभाषात् । एतद्देवतान्ति ग्रहणानि याग-संशयः किमपयतिराहाविचोदिताना कर्मणा इमावालभति- फ्रक्रमान्मकन्यात् न यागावे देवतार्थ द्रन्यं संरक शनु- | यजती समुदायस्यानुवदितारी, अथापूर्वयोः कर्मणोबिघानारी पन्ति इत्येषमपेक्षिते , भविष्यति कथिद्यागः, य एतानि | इति । इदानी पूर्वाधिकरणवैषम्यात् पुनः प्रत्यवतिष्ठते । इ-पाणि देवतासंवन्ध थापादयिष्यति इति । यागोऽपि अत्राय पूर्वपक्षिणोऽभिसंधिः । भवतु ऊर्ध्वादिसंयुक्त- न अपिहितदेवताकः श्रुतिलिङ्गवाक्पैः देवतामलममानः दध्यादिसंयुक्तवाक्याना प्रकृने कर्मणि गुणविधायक वेनैव प्रकरणस्य च ईदृशे वस्तुनि क्रियात्मक व्यापाराभावात् उपपत्तेः कर्मानुवादकत्वम् । इह तु 'हृदयस्याग्रेऽवद्यति ' ग्रहणेषु तावन् विनियोजक भवति । वानि च अपर्याय- इत्यादिवाक्येषु हृदयादिसंबन्धैन अवदान श्रूयते । तत्र विधानान भिन्नादृष्टसंबन्धित्वाच युगपत् गृह्यन्ते उद्वशेन हृदयादीना वाक्यान्तरविहिक्वेन संसारावदानरूपगुण- देवतानामपि समुच्चयसिदिः । विधानासंभवात् हृदयादिसाधनको.पादकत्वमेव युक्तम् । प्रणाभ्यासवरा यागाभ्यासेऽपि मन योग्यं यथा- ऐन्द्रवायय गृह्णाति' इत्यादिवास्येषु रससंबन्धेन ग्रहण "तनैदान प्रकल्पितमोमभेदात् यागकर्मणः अभ्यासः, ध्यते । तन रसस्य वाक्यान्तराविहितत्वेन तसंस्कार- स्वीकृन्द्रन्यपृथक्त्वात् अशेष अत्यन्यमानं अनर्थक मदनरूपगुणनिधानासंगषात् रसपाघनकफर्मो-पादकत्वम् । स्यात् । अतः उपचौ सान्छुतस्यापि वाक्यान्तरप्रक एव च सति 'यो दीक्षितो यदनीयोमीयं पशुमालभते' लितावस्यौपत्तिकद्रव्यगुणत्ववशेन अनुपानमेदः । तद्धि | इत्यत्र अमीषोमदेवतापिघानाय पशब्देन सक्षणया मी.को. २७३ - . ।

·द्रव्यसंयोगाचोदना २१७८ द्रव्यसंयोगाचोदना हृदयारिसमुदायानुवादः। म्यदेवतासनधानुमितेन यजिना | योदीक्षिनवास्ये देवताविधिदर्शनादेव हृदयादिवास्येषु आलमपाक्ये रदवादिसामनरूयागानुवादः । तथा यागातुमानम् । 'सोमेन यजेत' इत्यादि हवि:प्रकृतिसोमलताविधानाय ननु मोदी चितराश्ये देवता विशिष्टयागविधिरेवास्तु यजिना ऐन्द्रकायवादिनाम्येप द्वन्यदेवनामधन्धानुमित- कयं देवतामात्रविधानम् । मेवम् । एव हि मन्यते , पागसमुदायानुवादः इति । अत्रापि पोगमासीवत् समु- अवश्यं सिद्धान्तिमाऽपि दयादिगतावदानसंस्कारधेय- दायानुवादत्वमेव । यति पागन्दस्य लक्षणया हृदयादिपरस्यं नतम्यम् । । ननु 'हृदयस्यायेऽवयति । इत्यादिवास्येषु न तावत, नद्यदि योदीक्षितराश्य यागो पत्तिः, तदा विधी लक्षणा, पनिः श्रूयते । नाप्यनुमीयते, दयदेवतासंबन्धानवगमात् । सा वायुका 'न विधो परः शन्दार्थः' इति न्शयात् । हृदयादिसमन्यवशात् अवदानस्थ बसालम्भवत् याय. अवधति वाक्याना तु यागोन्पादकत्वे अनुवादे लक्षणा, मन्तरेणापि संभवात्र यागानुमापकन्यम् । कयम् । पशु- सान दोषार | दृष्टा च भाविनीमपि अामासिमालोच्य द्र यानीपोमदेवताकयागविधानेनैव मुख्यपदार्थोपपत्तो उत्पचिव्यवस्था । यगा संख्याऽधिकरणे भाविनीमाति- दीडितवाक्ये लक्षणया पशुशन्देन हरयायनुवादः । अतः । देशिकायदानगणमातिमालोय सादण्यागोत्यतिः । तेन पो सावत् सर्वथा पूर्वपक्षो न समाति । तथा 'सोमेन पशुशब्देन दृदयानि अन्य पजतिना तसंबन्धिना यज' इति प्रत्यक्षमागविधी सति कय ऐन्द्रवायवादि- धागानन्ध अनीपोमो देवता येन विधीयते इति सिखम्। वास्येषु द्रपदेवतासमन्धानुमितस्य पागस्य विधानम् । तथा सोमेऽपि ऐन्द्रवायवादिवाक्पेषु द्रव्यदेवतासंबन्धेन * अन्यविधिसद्भावात् लभ्यते नानुमानिकम्' इति न्याय- तापवश्य यामोऽनुमातम्यः । नहिं दून्यदेवासबन्ध- विरोधात् । रेन्द्रकायबादिशक्यानो रेन्द्ररायुदेवनाकोव- । प्रतिपादकम्य याग विना स्वाथे पर्यवमानमस्ति तदुक्तम्-- ग्रहणविधानेनेय उपपनाया ना तयागविधानागडोप- 'यथाऽऽनेयादिवाक्यागां न प्राग्यागानुमानतः । पयते । भवतु चा द-यदेवतासंबन्धेन ऐन्द्रयायवादिवान्येषु सार्थपर्यवसायित्वं तथा सोमेऽपि दृश्यताम् ।।' याग विधानम् , तपापि 'सोमेन पजेत' इत्यत्र सोमदम्य इति । (का. पृ. ५१.)। याविधानोपपत्तेः कथं यजतः सचन्दाद्युपरागाभावेऽपि ननु एव श्रुतानुमितेकदेशमेवे वाक्यं निष्पन्नम् इन्द्र- यागानुवादकत्व संभवति , अत: कथ सोमेऽपि पूर्यपक्षः। वायुदेवायत द्रायेण यनेत' इति । तथा राति सोमवाक्य- इति । उच्यते , पशौ तावन् यदापि हृदयादिसंबन्धेन विहितयागानुवादेन अमीनोमवाक्ये इव हृदयाद्यनुवादेन अवदान भूयते, तपास साहाय्य वा तत्रभवन्यात् ' देवनाविधानमेवास्तु, किमय विशिष्टविधिस्वीकारेण । (म. ८४.) इत्यनेनेव न्यायेन अपमवद्यति: मेषम् । सोमवायोत्पन्नयागानुवादेन ऐन्द्रवायचारिवाश्य- सानाय्याषचतिप्रकृतिः । हानायावतेश्च यागीय-देवताविधौ एकयागमन्धेन व दिरपल्पशानामिष एकस्मिन् अन्यसंस्काररूपवान् एतस्यापि यागी पद-स्वारकापम् । बागे विकला. स्यात् । तदुक्तम्- ' तथैकवन्धनार्थत्वात् तप व भवति , यदि हृदयादीनि यामहारवानि पलाशदिरादयः । तत्संक विकल्प्यन्ते यागे- भवन्ति । नेन ययायागसाधनमस्कागमिषयसबन्धन पूवी-5म्मिन् देवतास्तथा ॥' इति । (वा. पृ. ५१२)। काना यागठानत्व करूयते, क्या वारसगरन्धेन पल तथा सति 'आश्विनो दशमो गृह्यते , तृतीयो हूयते । इति उमसाय अभूत्रमागमपि यागमापनत्वं कल्प्यते , तथे- जमीनम् । तथा 'दशैतान वर्ष: प्रात.सपने महान एमति' हापौति पशुशन्देन हयादीनि अन्यन्ते , यजिना च इति समुच्चयदर्शन च नोपपद्यते । ऐन्द्रवायवा दिशयाना तु तसंबन्धिना यामानन्दा अायोमो देवनालेन विधीयते। यागोत्पादकत्वे मियागसेचन्धित्वात् देवताना समुपये गच पशुधन्दस्य दयायनुवादत्वे लश्व दोष., यो मति ऋणसमुख्यदर्शनमुण्पयते । तथा शति लाभावेन वियों हि रक्षणा दोपमावाति , नानुवाद । अया यागविधानाभावात् यच्छदायभावेऽपि ए.ट्वायवादि- - . .

·व्यसंयोगाचोदना २१४९ दृव्यसंयोगायोदना वाक्यविहितयागसमुदायानुवाद् एवाय सोमेन यजेत' तदशेनापि यागकल्पना । पूतीकाभिषवफलवमस- इत्या यजतिसन्दः । सोमशब्दः ऐन्द्रवायवादिवाक्या- | भक्षणयोस्तु यागसाधनद्रापसंस्कारयोरेर प्रशतपोवाक्य. वगतरसमति सोगलता विधानार्थ इति । एवं प्राप्ते, अभि- प्रकरणाभ्या पूतीकफलचसेबधेन उपादानमिति धीयते । भवेदय यद्यत्र पौर्णमासीवत् वाक्यान्तर्गत्पन्न | वैषम्यम् । यदपि योदीक्षितवाक्ये पशुशब्दस्य लक्षणया यागपत्यभिज्ञानं भवेत् । सर्वर सलु प्रत्यभिज्ञानवलेन | इदमादिपरावमापा विधी लक्षणा भाषात माविदेवता- अनुवादो भवति । पुनरनुवादसिद्धयर्थ प्रत्यभिशाकारण | संबन्धनिरीक्षणेन अवघतिवाक्ये एव यागातुमानमिल्यु- कल्प्यते । न च अवयतिगृह्णातिवास्येषु यागः श्रूयते , | तम्, तदपि यागविधी पशुशन्दम्य हृदयादिपर्व-नावेन येनान प्रत्यभिज्ञानम् । तदुक्तम् 'प्रकृतप्रत्यभिज्ञानं | मुख्पार्थम्य उक्तदानिरस्तम् । पशूदाहरण सावनिरप- वाक्ये यत्रोपलभ्यते । तत्र स्यादनुवादत्वं नचात्रैवं वादम् । प्रतीयते ।।' इति । (वा, पृ. ५१२) । तेन एवं सोमेन यजेत' इति प्रत्यक्षे यजो ऐन्द्रवायबा- पोदीक्षितवाक्ये एव द्रव्यदेवतासंबन्धानुमितस्य मागस्य | दिवाक्येषु यागः संभावयितुमेव न शक्यते । न च विधानम् । सोमवाक्ये तु प्रत्यक्षसिद्धमेष ट्रम्पविशिष्टयाग- | आमेयादिवाक्यानामिव ऐन्द्रवायवादिवाक्येष्वपि न याग- विधानम् । न च वाच्यम्, पशद्रव्यकसोमद्रन्यायागो पत्तो | मन्तरेण स्वार्थपर्यवसानमस्तीति वाच्यम् । यतः इन्द्रवायु- हृदयादीना पसाय च अविनियुक्त वात् तसंगन्धिनोः | देवतोदेन द्रम्यग्रहणविघानेनैव वाक्यपर्यवमानात् । आगे- अवदानग्रहगरूपसंस्कारयोविधानमनथैकमेय स्यादिनि । यादिवास्येषु तु पु-यापारस्य विधिविषयत्वात् भवत्यर्थस्य २दि पशुसोममायातीतिः, मता भवतिगृहातिवाक्य | प अपु-यापारम्बात् अपश्य कल्पनीये पु-यापारे दर्शनेन तयोर विकृतयोदेवतोदेशेन यागविधानात् । दिपदेवतासंबन्धेन यागः एव करमते इत्युक्तम् । इद तर्हि ? हृदयादिपर्यन्तो रमपर्यन्तश्च , तेन सोमविनियोगेन प्रहपरूपस्य पुं॰यापारस्य श्रुतत्यानापर्यवसानं वाक्यस्येति । तदन्तर्गतपशुहृदयसोमासयोरपि विनियुक्तत्वात् विनियुक्त- ननु त्यव्यमान हविः प्रति उद्देश्यावं देवनान्वं न किञ्चि- गोचरमेव संस्कार विधानम् । यथा प्रीहि शास्रम्प तण्डुल- हात्या समस्ति । अत. कथं ग्रहणे देवताऽन्यः ? इति । दिपर्यन्तावात् तण्डुलान् पिमष्टि ' इत्यादिसंस्कार- उच्यते, न हीदं ग्रहणमर्थान्तरभूतम् , किं तर्हि ? विधानम् । न चैवं सति विधौ पशुसोमशब्दः संस्कार- ) यागवयवभूतमेतत् । न हि देवतोद्देदोन त्यज्यते । न च शापनार्थः, तदुपाम् 'द्रव्येणात्यन्तभिन्नेन सह चिन्त्यं । अन्योद्देशेन गृहीतस्य अन्योद्देशेन त्यागे याग: सपगते । बलाबलम् । हृदयादिरसद्वारमङ्गत्वं पशुसोमयोः ॥ तेन देवनोगेन गृहीवरपैय हतिपरत्यागो याग इति न इति । (पा. पृ. ५१६ ) । किन विशेषतः पशूदाधरणे | पागाषयवभूते ग्रहणे देवतोद्देशी विरुष्यते इति । एवज अवद्यसो याग. संभावयितुमपि न शक्यते । यदपि । यागापेक्षाया ' सोमेन योत' इत्ययमेव पन्यचभूतो हृदयाद्यवदानस्य सानाय्यावदानप्रकृति वेन तधर्मलाभे सति यागोऽस्तीनि नान यागकरपनाप्रयास. इति । तथा च यागीयन्यास्किारचात् मागानुमानमित्युक्तम् , तदपि सति इयमेय यागैकदेशभूतमरणसंबन्धिनी देवना प्रकृत- अयुक्तम् । सानाग्यावयतेरेच प्रकृती अचोदितत्वेन धर्म-पागे देवतापेक्षिणि सबध्यते इति । न च एव सति संबन्धाभावान् । न च द्विवियोऽवद्यति' इत्यनेन | सादिरपालाशादीनामिव एकबन्धमार्थत्वे देवतानामपि तावदवदान विधीयते । तहि । अर्थप्रामानुवादेन एकपागावै विकल्पः इति वाच्यम् । यतो नान दिनमाम् । एतच गर्भप्रदानाधिकरणे ( ३४१८ मा. सादिरपालगादीनामिव बन्धने, देवताना या वाक्येन १४॥३७) विस्तरेण वक्ष्याम | भवतु वा हृदयायव विधानम्, येन विक्रूप. आपद्येत । किं ताई । ग्रहणमुखेन दानस्य तपकृतित्वम्, तथापि न सागमाधनकारकत्व | देवताना यामान्वयः । ग्रहणानि नावत भितकार्याणि तस्य पतिक यता चासिदिश्यते, न धर्ममात्रम् । अतो | पुगपदेव प्रकरणिना गृहीतानि भित्रकार्यत्वात् समुपैरा- ·- य दव्यसंयोगांगोदना २१८० दव्यसंयोगाचोदना भ्यानि । तेन ग्रहणद्वारा देवतानामपि समुचयो युक्तः । प्रकरणनिरीक्षणेन न सोमं पुनाति' इति समतिकस्यैव परमयं विशेषः, प्रणयागपोरेका देवता, येन यदुद्देशेन | रसत्य प्रतीतलव तदितपरंवसानमिनि प्रकृतिरूपापेक्षा. गृहीतं तदुद्देशेनैव सक्त-पम् । तेन प्रतिग्रहणं सोमयागम्य भावात प्रकृतिन्वेन सोमेन यजेत' इति सोमन्ताविधिः अभ्यासः । एवं च सति विश्वगदशमइदशचमसादीनां संभवति । न च वाट पानीवतमान्टमेत' इत्यत्र यथा श्यम्पास मिन्नो मागः 'सोमेन यजेत' इत्यनेन शास्त्रेण आलम्भस्य भवितारम्यमाने तदितपवधानम्, व्या सहपादित इति मन्तव्यम् । तथा मति याचिनो 'ऐन्द्रवायचं गृह्णाति' इत्यत्रापि सवाक्ये एव ग्रहणाधिन- दामो गृह्यते , तृतीयो हयते । इति क्रमदर्शनम्, तथा प्रहमाने तद्धितपर्यवसानम् । अन्यवहितध्रुवेश्च ' अश्या 'दशैतानम्वर्युः प्रावासबने प्रदान गृह्णाति इति समुचय- धारया गृहाति इति वास्ये गोगान्दीन अन्यमि- दर्शनमुपपन्नं मातीनि सोमोदाहरणमपि अनवद्यम् । चारिग्रहणविशेषाभिधापकत्वात् , अपमिचरितोपस्थित- प्रयोजनम्--पूर्वपक्षे हृदयादीनामेन्द्रवायवादियागाना द्रवर येणैव तद्धिवपर्यवसानमिति वक्तव्यम् । येनान्यपर. पृथयात स्वार्थावान् विपचोदनालिशाद तदर्मातिदेशे शदोपनीको अपामेन अर्याक्षिप्तेनान अमिधानमिति सति न सकलधर्मप्राप्तिः । सिद्धान्ते तु पापागस्य सोग- न्युत्पत्तेः, परमने च नित्यं शान्दासान्दयोरसबन्धात थागस्य एकत्यात विकृती सफलधर्मापत्तिरिति । अक्षितस्यापि तद्वाचवायदकल्पनाव्यतिरेकेण अन्वयात् सूत्रं तु-पासोमदत्यसयोगात् पापाक्ये सोमवाक्ये । प्रकरणे च सोमं पुनाति' इति अनन्यपरशन्दोपनीतस्य च यागचोदना मागवियनम् , यसान तयागेषु सोमरसस्येव प्राप्तेिलाव पर्यवसानम् । न च लवाचन- अनको निष्पयोजनो इपयोगः । नहि तम्य गुणान' | त्वात् सोमशन्दस्य सोमं पुनाति' इत्यत्र मोमशन्दो न इति सूत्राययवो भाष्यकारेग सोमोदाहरणे सोमलतायाः | रसपर इति वाच्यम् । अन्यकल्पापहरणामिपायकस्यो- प्रदेयत्वेन गुणार्यत्वमाशय श्रौतरसावरोधेन तनिरा- | पुनातिशन्दम्य लवासममिन्याहारानुपपची लायशिकस्ख. करणपरतया न्यायाल: । 'नहि वस गुणायन' इति समरसपररावस अवश्याभ्युपेय पात् । न च प्रथमाय- सूययातापमानाकलितं मायकारण । महि गुणाधि- मतमोमशब्दानुरोधेन उपुनानियन्दः एव लक्षमाश्रयणान्न करणविरदा प्रदेयलेन गुणवाचा जैमिनेमनसि | सोमलसणाया वक्तव्यम् । अधुनातिरादगतलचणाया संभाग्यो । मीहियपवा प्रदेयमति ने सोचिता। सोमलसंबन्धोचितक्रियाविशेष विनिगमनाप्रमाणा- तदुक्तम्- 'यथैवाप्टरकपालादौ श्रीलेऽपि पति भावात् । सोमवन्दे तु उत्पवनसंवन्धोचितवपमवरसस्यैव आपमतः । श्रीहादयो विधीयन्ते तथा सोमो योगवादम्क्षि विनिगमगाणमिति वन व्यति। विधाम्यते ॥ इति । (या. पृ.५१२)। एवं सति उपवनप्रधानकर्मत्वे च उभयथापि सोमन्दस्य अत्रेके समाधानमभिधति- 'आयोser रमपरत्वात् किमैन्द्रवाचन हत्यपेशापां अनुपङ्गात् सोमरस: कपालो भवति । इति अत्र अधिदेवतासंबन्धपुरोटाश- एक संध्यते । नच धागवाक्यापरधानागनुपमा प्रतिपादकवास्यशेषः भवति । 'पुरोहा मैं भवं नापि धारया गादीत्यपेशाया सोमरणसंबन्धात् । सर्पन्तमपश्यन, वमनवम्, इन्द्राय भियत वृहस्पतये | यथा ' या ते अग्नेरजाशया' इत्यनेन संबद सः'ति प्रियम्य विश्वेभ्यो देवेभ्यो ध्रियस्व' इत्यादि । अम्य च पदं हाशयेत्यत्र न म्यवधीयते , नयेहापि सोमरसत्य । म्नुतिपरत्वेऽपि स्तुत्यपुरोडासप्रतिपादनावरोगत् खवास्य-धारावास्येन ऐन्टवायक्वन्धो म्यवधीयते इति । तयाच स्थपुरोद्वाशे एष आमेपतद्वितपर्यवसानम् । तथा सति सति सोमरसे एव तदितश्रुतेः पर्यवतानात् प्रतिदया- मितिकः पुरोडाध इति माविण्यापेक्षाया 'प्रीहिमि- पेक्षाऽभावान प्रकृतितया लताविधिः संभवति । बजेत' इति युकः प्रतितश श्रीही विधिः । अत्र | तदुनम्-'पुरोटाशी घनिरूपितप्रकृतिदन्यतया आग्नेया- तु ऐन्द्रवायवं गृहाति' इति वाक्योपानवगमात दिषु पदीयते इति कुरा प्रतिद्रग्यविधानम् ।

·इक्ष्यसंयोगाचोदना २१८१ व्यसंयोगाचोदना तु निरूपितप्रकृतिकः सोमरस एव गम्यते, नहि भनि । रसम्यानमावो न सोमाङ्गभावमन्तरेण सेमवतीन्यौपा- सोमरस: किप्रकृतिक इत्यपेक्षा ति । दानिकै सोमानभावे पृथगसिद्ध तदुपजीवी सोमविधिः अनोच्यते- भवतु मोमरसे एक वद्धिनश्रुति- । प्रत्यशोऽपि अफिश्चिकर एवेति । न चैवं सति स्वाया पर्यवसानम्, तथापि नियमेन प्रयणाभिरवसंस्कृतसोमः | अपि प्रदेयत्वप्रसङ्गः । नहि सर्वत्र विशिष्टविको विशेषण- प्रभवरसहविष्कयागसिद्धयणे अगत्या मोमविधान अर्थ- | विशेश्योरेकरूप्यम्, किन्तु आकाहायोग्यतावशावतावे. वद्भविष्यति । इतरथा अनास्य नियमेन उपादाना- | नोद्देश्य बमेव । वनापि रसस्य प्रदेयत्वेऽपि न प्रकृति वनेष भावात् प्रतिमहं क्रयणादिस्वरसेनापि यागः क्रियेत । न सोमलतासंबन्ध इति । अथवा सोमस्य अविनियुक्तरेऽपि च अनङ्गत्वेऽपि प्रसङ्गादेय क्रीतादभिषुतात् पूतान अगभूतरसोपकारकतया अभिषवादिसंस्कार्यस्त्वम् , परस- तभाभिप्राविनादपि सोमादुद्भूत एपासो रस ऐन्द्रयायव | स्येव विनियुक्तदोहोपकारकत्या 'यसमालमेत - इत्यत्र इति वक्तव्यम् । विकल्पासहवात् । किं क्रयगादीना आउभस्कार्यवम् , ऋचा या यथा विनियुक्तस्तुत्युप- संस्कारकर्मत्वमाश्रित्योच्यते । प्रधानकर्गवं वा ? न ताव- | कारितया सामसंस्कार्यन्वम् , स्वाध्यायस्य वा परमते दाद्यः कल्पः, नस्य विनियुत्तागोचरस्वन असंभवात् । विनियुक्तदोपकारफतया अध्ययन स्कार्यस्वम् । नापि द्विवीया, उपापि यया पानं प्रसङ्गः (१), तदा ननु सोमस्य अविनियुक्तावेन अनाजवाद अनस्य झीतसोमापचारे अभिषवादीना रसापचारे च प्रवानस्य च अप्रति निषेयत्वात् , 'यदि सोमं न विन्देयुः पूीका- लोप एवेति । । नमिपुणुयुः' इत्यय पूतीकानामभावविविध भोव, न किय, सामान्यशास्त्र हि प्रसङ्गेन विशेषशास्त्र अपेक्षा / सोमप्रतिनिधिनियमः । तथा सति पूतीकापचारे तास- वशादुपजीवति । यथा पदकगशास्त्रं ऋयार्थानीयमान-शोपादानं भपेल, न सोमसटशोगदानम् । अतो युक्तः कदायन्युपपदलिदोषशास्त्रम् । फ्रयाभिषधादिशास्त्राणा तु सोमसदृशोपादानार्थमय सोमविधिरिति वैषम्यम् ।न लोकसितमोमग्राहिवन तुल्यत्वात् 'तुल्येषु नाधिकारः | सोमरसस्य विनियुक्तत्वेन त सहयपूतीकान्तर्गवरसनियमात स्यात् ' इति न्यायेन न प्रराङ्गाविषयवमिति युक्तः प्रकृति- प्रतिनिधिनियम एव । अथवा अनङ्गत्वेऽपि सोमग्य स्वेन सोमविधिरिति । तदुक्तम्- 'सोमेन यतेत्येत- | तप्रकृतिकरसस्पैव विहितत्वेन रसस्पेव रसमातेरपि विषिमन्तरेणापि क्रयणाभिपयादिसरकारविध्युपपत्तेः' । सोमस्य शास्त्रार्थयात् , शामार्थस्यैव पति निशुपयोगित्वात (पति)। न चाबिनियुक्तत्वेन सोमम्य अनङ्ग याद. | सोमप्रतिनिधिनियमोऽपि युक्त एव, किमङ्गता करिष्यति ? संस्कार्ययम् , ' सोम पुनाति ' इत्सन सप्रकृतिकस्यैव । न च गुणाधिकरणन्यायेन प्रदेयत्वमपि आशनीयम् । अवगतस्य ऐन्द्रयाक्वाविचाक्येषु विनियुक्तवाद . सविशे. उन हि वैश्वदेण्यामिक्षा' इति स्वाक्यरातामिया- पणान्वयस्य कार्योपयोगित्वेन तसंभवै सनि प्रतीतिमात्रो. वरोधान्न पुनः 'ऐन्द्राय गृहाति' इत्यादि पति- पयुक्तस्य उपलक्षणम्य अन्याय्यानात् । विशिविधी न वाक्येषु रसस्य अप्रतीतत्वेन वैषम्यात् । अतो युक्ता विशेषणानां भोपादानिमनभावस्य सर्वच सितस्यात् ।। भाष्यकारस्य लतायाः प्रदेषवाशङ्केति ।, न च औपादानिकम्य सोमानभावस्य कयनीयधात्, अग्नोच्यते-- यत्तावदुक्तम् , उपवनवास्ये सोम- प्रत्यक्षाया च भुतौ ल्पनाऽनवकाशात् , 'सोमेन यजेत' रसत्यय शाग्दत्वात् तद्धितश्रुतिपर्यवसानस्, ताच इनि प्रत्यशश्रुनेरेय अगभाषपतिपादकत्वमिति वक्तव्यम्। सति न महतितया सोमविधान संभवतीति । सदयुक्तम्, यतोऽभिन्यो यागे तदनुषादेन सोपविधिर्वकपः । न तावदुःपवनवाक्ये सोमरमः श्रूयते । नापि उपवन- यागामिन्यक्तिश्च ऐन्द्रवाययन द्वितस्य उपवनाक्याव- सममिन्याहारानुपपत्या सोमशब्देन लक्ष्यते । संस्कार- सोगविशिष्टरससंबन्धपूर्षिका , वन विशिष्ट विशेषणविदोषय- ( कर्मन्ने हि उपवनस्य लवामामुपवनरूपसंस्कारासंभवाद योरेकरूप्पम् , किन्तु भाकाहायोग्यतावशाद्देवता (नान्येन) | खो लक्षणीयः । तथा विनियुकत्येम सोमललारसयोध्यो- .

·द्रव्यसंस्कारकर्मसु २१८४ द्रव्यसरकारन्यायः मर्म वा एतद् यशम्य क्रियते धर्म यजमानस्य भ्रातृग्या- 1 यूपं कुर्यात् । इत्यादेरपि अर्थवादत्वमेय स्यादिति चेन । भिभूत्ये' इति प्रयानादिरूपे कर्मणि फलश्रुतिः । सन्दः शकानिरासार्थ: । अत्र तत्मभानाया विधिप्रधानायां पर्णः पत्याशवृक्षः । पापः लोकः अपकीर्तिः । बाडो चोदनाया वीर्यादिः फलं अन्वेति इति चोदनवेयं नेत्रयोः अझनं कुछते । भ्रातृव्यस्य शोः । घले । नार्यवादः । भाप लोकश्रवणादिकं तु कमिपदाभावात न नाशयति । धर्म कवचम् । अभिभूतिः पराभवः इति । चोदनाया फलत्वेन अन्वेति इति वैपम्पम् । के. अतिपदार्थः । दन्येषु संस्कारेषु बहकर्मसु च ये • असत्या प्रयोजनाका सायां यधपि काचित् फले फलस्य श्रुति: श्रवणम् , स; अर्थवादा स्यात् न विधिः। श्रुतिर्भवेत् , साऽपि द्रव्यसंस्कारकर्मसु इत्यनेन , उक्ताना द्रव्यसम्पारकर्मणां परार्थत्वात् अन्यशेषत्वात् | न्यायेन अर्थवादत्तया ज्ञायने । (न्यायस्वरूपं तु) 'नहि ऋपर्थत्वात् । नैतानि पुरुषार्थानि किन्तु कवर्थानि । | समानावनो. परास्मन् फरवति शते पूर्वस्यापि फलवत्ता तसान् फरार्थवादोऽयम् । ज्ञायते' इति वर्णितमेतत् । वा. ११३८।२४ पृ. उत्पत्तेश्चातप्रधानत्वात् ॥२॥ २५७, . किमेतदेवाय फलमिति १ (पुरोडाशरय दत्यसकारकर्मसु फलश्रुतिरर्थवादः इति सिद्धान्तिमा । कपाणु 'उस ते यज्ञपतिः प्रथताम् हसत्र ) नेत्याह । उले, ननु पुष्पमुद्दिश्य फलं श्रूयते न स पापं श्लोक | स्तुत्यर्षमेव तत् - द्रव्यसंस्कारकर्मसु इति न्यायात् । शृणोति' इति , कयमयमर्थवादः म्यादिनि शङ्काया | १।२।४।३५ पृ. १५३. * गर्गनिराश्रब्राह्मणे 'शोभतेऽस्य सिद्धान्ती उत्तरपति । उपत्तेः पर्णमयी इति विधेः । मुखं । एष वेद ' इति नैप विधिः , द्रन्सेस्पारकर्मस उत्पचिवाक्यस्य अवत्प्रधानन्चात् तपधानन्याभावात् । इति चिन्तयिष्यति एतदुपरियात् । भा. ११२।११३, फरपर वाभावात् पुष्पप्रधानन्याभावात् इति वा ! पर्णता. न च तस्य ( वेदाय ) अध्ययनमात्रात् तत्रभवन्तो परमेतत् वाक्यम् । तस्मादर्थवाद फलश्रुतिः । याशिका: फलं समाननन्ति । यदपि च समामनन्तीय आनर्थक्यमकियार्थत्वात् । इति मन (४|३३१॥३) तनापि द.य.... स्यात् इति अयादता वक्ष्यति । यपुस्तके । कुतूहलसूनौ च तत् एवं न्यायातम्- ननु र पृ. ६, . द्रव्यसंस्कारकर्ममु फलश्रुतिः अर्य- 'यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पाप लोके शृणोति' वाद अयं न्यायः पर्णमदीन्यागः इत्यय । ४१३।१।१-३. यस्य फलपरत्वाभाये प्रतितिन्ति पेय Rar यसंस्कारल्यायः । बर्हिायः । दर्शपूर्ग- गत्रीरूपयनित ' इति शनिवनवाक्यमपि फलपरं न स्यात् । मामयोः यहि धर्मा वेदिधर्माश्च अजमघानोभषाः ।। दति, शत भाद। तितिष्ठन्ति इत्यस्य विपरिणागेन द्रव्यसंम्पार प्रकरणानिशेपान् सर्वकर्मणाम् । फनपरत्वामा सनिसाविश्रानर्थक्यं स्यात् अफ्रियार्थः | ३१८११५॥३॥ स्वात् स्वपक्षे फनूपश्यापकपदाभावेन क्रत्ववाभावात् भाध्यम्- दांपूर्णमासयो: मदि वेरिधर्माभ। मल्पकारेण फलफाकाशान्तेरभावात् इति यावत् । ततश्च तेषु सदेवः किम प्रधानार्याः, उन प्रधानार्याः इति । पर अगन्या पटपरवं इति । प्रकरणात् प्रघानार्या: । इति प्रा । उज्यते । नैनम् । भाष्ये 'अपवादे तु सति मति प्रयोजनम्, त्यसंस्कारः अनमयानाः यथा ग्याख्यातमेव । उत्तर गादिरादेः सुवादिषु फर्थिषु प्रपोजनवम्' इति यति- विक्षया प्राप्तिीपा क्रियते इति । देकेण व्याण्यानमिदम् । सिदान्तपक्षीय सूत्रम् । वा- गव• समाण्याविरोधाविरोषविषयः। सबंध पलं तु प्रधानापाम् । ४ (३)। श्रुत्वादि विरोधाविरोधविचार प्रस्ताविव विकृतिष्वपि सिमान्तपक्षी आरावानिराकरमार्थ स्तम् । 'यस्य | इष्टप्य. । यत्तु धर्मागां सामानविध्यं अनपधानेषु पूर्वोक्तम् पर्णमयी ज्ञहूर्भवति न म पा श्येकं शृणोति' इत्यादेः (१-५), तत् विकृतिषु कथमिति विचारे प्रास्ते ट्रम्पमस्कारकर्म फलधुनेस्र्थवादव 'खादिरं वीर्यकामस्य सुषमेतत् । शस्य तु पूर्वपक्षेपि एक रामयितुम्, । - ·द्रव्यसंस्कारन्याय. २१८५ द्रव्यसंस्कारविरोधाधिकरणं यस्मात् मकृती बहिरादिसंस्कारः सर्वकर्मणाम् । तस्मात् । इत्यमर. ) । अस्ति सदिय अनवजातीयकम् । तत्र विकृतावपि तथैर म्यादिति । किगुपादेयमिति । संस्कारा न परिलोप्स्यन्ते इति कदर: हिं! अङ्गप्रधानाभयं उत्तरविवक्षया | उपादीयतेति । एवं प्राप्ते , भूम. । व्यसंस्कारनिरोधे माप्यने । ( अपवापक्षेण इदमादिसूत्रद्वयम् 'यूपावट-द्रव्यं प्रति आदियेरन्, न संस्कारान् । कुत. १ तदर्थत्वात् । सारणादाय.' इत्यत्र पाल्पातं द्रष्टव्यम् )। स्कारा. द्रश्य कर्मयोग्य कुर्वन्ति ।तम संस्कारपरिलो वि-- 'भूपानयस्तरणचाहि-गर्माग.' इत्र निवेशितः। द्वयमपि तागत् गृह्यते । द्रव्यागावे ब्रम्प, न यद्यपि 'ग्यसरकारस्य अङ्गप्रधानार्थना ' इ.येव अधि. संस्कारा । द्रव्यं तेषाद्वारम, वचनप्रामाण्यात् । सदभावे करणशीर्षकमुपन्यम्त निस्तरपुस्तके, तथापि ग्रन्थकारेण नष्टद्वारा नापूर्व गच्छेयुः । नमान् सदिरमुपाददार निति । यूपाषटबहिर्षिपये एव अधिकरणं व्याख्यातम् । शा-'द्रव्यार्थी एव सस्कारास्तेषां नान्यत् भादीपिकाऽपि यूपावटस्तरणबहिन्याय इत्यत्रैय प्रयोजनम् । तदशेन ततो द्रव्यपरित्यागो न निवेशिता, तादात् । युज्यते ॥ तत सस्कारहीनेऽपि खदिरे स्थानि- मण्डन– 'साङ्गप्रयोगाय वृतादिनर्माः।' १७. योजनम् । तक्षणादीनि लुप्येरन् प्रधानेन शंकर--बहिर्घमो जाङ्गिनो म्यात् । १९. विरोधत ॥' १९. द्रव्यसंस्कारविरोधे द्रव्यं तदर्थचात् इस्यधिकरण सोम-पूर्व मुणाननुरोधेऽपि इह तदनुरोध. इति भाष्यीय न्यसरकारविरोधाधिकरणे द्रष्टव्यम् । के प्रत्यवस्थानात् सगति । सूत्र नदर्थ-वात संस्काराणा द्रव्यसंस्कारपिरोघे द्रव्यं तदर्थत्वात् ।। व्यायादित्यर्थः। १८॥३८॥ वि--'अमुख्यमुख्ये संस्कारयोग्यायोग्य तदानु पशुकर्मणि यूपार्भ मात कदरद्रग तक्षणादिसम्कार- आयो बहुगुमायोपा, न मुख्यायास्नु (य अ) क्षम लवम् । सदिरद यमपि रब्वम् , परतु तत् पशु तोपनम् ॥' १९. नियोजनक्षममपि नक्षणादिरोस्कारे अक्षमम् । नन द्रव्य- यदा नियोजनादिकार्यमानयोग्यो मुख्य. संस्कारयोर्विरोध प्रातः । एव ट्रन्यसंस्कारविरोधे सति द्रव्य ग्राह्यम् । द्रव्यादर कर्तव्यो न संस्कागदर । तदर्थ- | तपादिसकलसंस्कारयोग्यस्तु प्रतिनिशिस्तदा मुख्यास्य- स्वात् संस्काराणा इत्यार्थत्वात् । संस्कारा हि दन्य कर्मयोग्य वोपादानम् । संस्काराणा तु 'गुणलोपे च मुत्यस्म' इति कुवन्ति । तस्मात् उक्त स्थले सस्काराक्षममपि पशनियो- न्यायेन लोपे.पि न दोप ।नच अन्यत्र तयारयेऽपि यूपस्य जनक्षम संदिरद्रयमेव म्पीकार्य इनि सिद्धान्त. के. दृष्टाररसंस्कारसमूहम्पानाच संस्काराणा कामात पमिति . द्रपर्सरकारविरोप द्रव्य प्रबलम् । समारहात् वाच्यम् । व्यश्वेत सकलसेम्कारजन्यपरमापूर्वविशिए. मतिनिधे सस्कारासहोऽपि प्रयोजनसगर्भश्चेत् मुख्य एवं काष्ठयैव यूपपदार्थ वान् । अत एव 'यूप वक्षति' ग्राह्य । यूपे सदिर. मुख्य , कदा प्रतिनिधि. के. हत्यादी काम्यैव सहकार्यवान्न काऽप्यनुपन्ति । पर ६।३१८३८. * द्रव्ययकारविरोधे द्रव्यस्यैव आ. प्रधानभूत नियोजनासमर्थमेर मुख्य तय तदनादरेण प्रति- दानम् । मा ६।३११८३८. Aनिव कार्यसंपादन इष्टापम् । १५, द्रव्यसस्कारविरोधाधिकरणम् । इन्यसंस्कारयो मण्डन-- 'माझा न्यूनमपि भुतम्।' विरोव न्यस्ययोपाटानम् शंकर-- संस्कारयोग्य मुख्य स्यात् ।' १९. द्रव्यसस्कारविरोने द्रव्यं तदर्थत्वात् । ३॥ [मस्कारायोगि (अपि) मुख्य म्ात् इति पाठस्तु १८॥३८॥ आवश्यक.1] भाष्यम्-प्रवृत्त पशुकर्मणि यूपकाले अस्ति महत 'अथेद्रव्यविरोधे अर्थ 01 (सम) भाष्यम्-- कदरदाय तक्षणादिर्गस्कारक्षमम् (कदर: पादिरे सिते मधंदयविरोधे गर्थे प्रति भादगम्। पति के.-अर्य मी.को २७४ किम् ·द्रव्यसंयोगाचोदना २१८२ द्रव्यसयोगाचोदना रपि संस्कार्य संभवति । सन्देन च विनियोग- वृत्या सोमशन्दः संबन्धायोग्यमेव ह्यामान ल्यतीति कल्पनायामितरेतराधयप्रसङ्गात् । तेम भूतभग्यतमुच्चारण- हास्यास्पदमेव ( नापि श्रुति वृत्या , एकस्य सान्दस्य न्यायेग प्रधानकर्म:यमेव स्यात् । तथा च सति मुख्याथ- संभवासंभव कृतयुगपतिरक्षणाविरोधात् । तेन विशिष्ट- स्यैव सोमस्य पदन्यवपापहरणम्पोत्पवनसाधनल- वामभवात् यथा 'गगाया घोषः प्रतिवसति' इत्यत्र संभवः । नासी लक्षणा,.....। न च द्रवद्रग्यान्तरस्य | गङ्गापदार्थतक्षिततीरमात्रस्व निवासयोग्यस्य रक्षणा- कल्पनीयत्वात् सोमशब्दस्यैव स्शुणया रसोपस्थापत्य | विषयत्वम् , न स्वयोग्यम्यापि जलम्य , तपात्रापि सोम. मिनि वक्तव्यम् । पसदयेऽपि कल्पनासमानत्वात् । प्रायुस्लक्षितरत्येष क्षणाविषयवमिति अशान्दावाद उपवनसाधनायेन रसाक्षणायामति पार्थिवं द्रन्यान्तर सताया न विशेषणन्देन रसान्तमयी घटते, इति क्रयपा- कल्पनीयमेव । शास्तु विशेषः, एकत्रो पवनाविनाभूत | दिसस्कार सिद्धये युक्त. · मोमेन यजेत' इति प्रकृति द्रन्यस्वीकारेश मुख्यसोमशम्दार्यस्ख उपवनणाधनावम्, । विधिरिति । अपरत्र न उन्पचनाविनाभूतसाधनस्वीकारेण सोमवन्दे लाक्षणिकत्वम् । नचायुक्तम् । अथ अविनियुक्तस्याननस्यापि अनभूतरसोपकारक- अपना असु उत्पवनवाक्ये शादी रसायगतिः, ने तथा बसादिवत् संस्कारहत्वात् सियर्थमनर्षक: तत्र तद्वितपर्यवसानम् । न च तथा मति सोमलताया । गोमविधिरित्युष्यते । तदयुक्तम् । उपकारकरूप हि मे द्वितपर्यवसानमिति यत्तव्यम् । धारावास्यस्य पस्कारो भवन अम्पभिवरितोपादानस्यैव भवति , नित्य- न्यवधानेन असेबलात् । धारावाक्ये पुनर्ग्रहणम्य गुण- ताना सेटकाराणामतिल्पसंयोगविरोपात् । तेन पिनि. कर्मले प्रधानकर्मत्वेऽपि या धाराऽईद्रवद्रव्यस्य आरि- युक्तापूर्वीयदोहम्य प्रस्नोपायान्तरनिषेधेन बसोपादानस्य लम्यन्वेन तस्यैव गृहानिचोदनासाम्यात् । आनन्तर्याच , भयभिचारात् 'साम्ना तुवीन' इति स्तुविविनियुकाना बुद्धितारतम्यात् शरल्पनयाऽपि क्षेत्र वद्धितवृत्तिाच साम्ना 'ऋष्यध्यूढ साम गायति' इति ऋगधिष्ठा- तेनायमों भवति ऐन्द्रवायव द्रवदन्य गृहीयात्' इनि। ] नान्यभिचारात् यसरय च ऋचा च सरकारी युक्त एव । द्रवदन्यं च द्विविध भवति निर्यातमनियोस । तत्र स्वाध्यायस्य तु न विनियुक्तार्थोपकारकतया अध्ययन. भयत्यारासा कि द्रपदन्य निर्श साप कुनधित्मनि- सरकार्यवम् , किन्तु अध्ययनमस्कृवत्येव तथाभूमा- विशेषादुपादेयम् १ अनिर्यास वा कुतश्चित् नटाकादि- शानहेतु पात् । तथा आपानसरहत्ताहवनीयविनियोग, पायादुपादेयम् । इत्यपेक्षायो 'मोदिभिर्यजेत' का सामान ससाविनियोग एवायम् । यया चैत इनिवत् ' सोमेन यजेत' इति प्रकृतितया सोमविधिवपन्न तथा अर्यषादाथिकरणे एवोक्तम् । सोमरसस्य तु मविनि- एनेति नदिमुद्राः (१)। मनु ना यशाकश्चित् । गुनालेऽपि प्रकारान्तरेणापि तदुपादानाविरोपेन नियगेन उत्पवनयाक्यगतसोमप्रकृतिरपे एवं वद्धिवपरखानम्, तदुपादानाभवान् संस्कृतविनियोगस्य वासभवात् मय- तथापि अविलियुक्तस्य अनहाभूतम्य संस्कारामावात् । दनमिमतावाच न बसादिसाम्यम् , नापि स्वाध्याय- ऋयपाभिषवादिसरकारसिद्धये सोमवि घिरवान मवि सम्ममिति कपणाभिपवसंस्कारार्थे युक्त, सोमेन यजेत। यतिन च विशिष्टविधानेन सोमोऽपि विनियुति सोमविधिः । न च क्रयणा मिवादिसंस्कारवाक्य- एवेति वक्तव्यम् । यतः शान्दाबरोमैन समितिधारा-रेव विनियोगममिया अभाव, सोमम्याक्षिप्पने इति वाक्याधिमद्रवपरित्यागेन उपवन वाक्पडितसोम वाच्यम् । प्रयो दि सोमविधी सैनिककरनाऽसभ. रसेन तद्धितपर्यवसार युक्तम् । तस्कि रसत्येष सोम- | यात् । तदुचम्--'स एवाय युक्त: सोमेन पजेत' इति । स्यापि गया शन्दत्वम् , श्रुतिया वा न च विनापि विधानान् संस्कारबद्यादेव सोमागभाव- वावखवणया, उत्पवनक्रिपाबन्धानुपपनिम्या हिरवा-प्रासो में विधिनेति वाच्यम् । यक. शक्यमित्ररेणापि १ - ·- द्रव्यसंयोगाचोदना २१८३ द्रव्यसंस्कारकर्ममु 'सोर्य चर निर्वपेट् समवर्चसकामः' इनि तत्र भाज्ये पर्हिषि चं प्राकृता बर्हिराज्यधर्माः ऋतन्या सदधिकाराक्षेपादेवोत्पत्तिप्राप्तौ कि सर्वत्र विधिनेति । नवेति विचारे पूर्वपंक्षमाह, यथा प्रकृती प्रकरणावियोषात् अय आम्नानसामध्येन श्रुतशम्दागतोत्पत्तरेव अनु- यमुम्कार| वैदिधर्मगधिर्मरूपः सर्वकर्मणा भनाना 'ष्ठितम्य फर्मगः अपूर्वसाधनत्वम् , नहि भनाति ध्रुव- प्रधानानां च कर्मणा क्रियते , एवं यूपावंटनर्दिपि वहि- शन्दावगवानभातम्यैत्र सोमस्य अनुवानमपूर्वानमिति धर्माः कर्त-या: यूपाचनाव्ये न आज्यधर्माः कन्याः नानुपपनम् । अतो युक्ता प्रकृतिग्वेनैव सोमविधिशका, इति । अस्मिन् पहे. सर्वे सूत्रमिदं दृष्टान्तार्यमेवेति ननु प्रदेयन्वेन युका, तदधिकरणविरोधात् । वाक्या- ध्येयम् । के. तिरोपाचवेऽपि रसस्य एकवाक्योपाने सा वैश्वदेग्यामिक्षे. * न्यसंस्कारो भक्षः, २ कर्तृसंस्कारः । वा. ३।५। निवत् तत्र तद्वितपर्यवसाने प्रदेयरसावरुद्धयाविशेषात् ८२६ पृ. १००४. इत्यन्मतिविस्तरेणेति । सेन 'नहिं तस्य गुणान' इति * द्रव्यसंस्कारकर्मणों फल्पयुक्तत्यं नास्ति । तानि संभावयवस्य अयमर्थः, पौ प्राप्त कर्मणि दन्यदेवतोभय- तु प्रत्यर्थानि । भा. ४३०१-४, विधाना मवान पशुद्रव्यस्प गुणार्थे विधानम्, नापि 'व्यसंस्कारकर्ममु' (११) ' यस्य सोमयागानुवादेन प्रकृतितया सोमस्य , ऐन्द्रवाय- | पर्णमी'तीय स्नाति नीर्थंगेय समानाना भवनि वर्म वादिवाक्याना ग्रहणमात्रपर्यवसितन्वमेव यागानुवादा. चा एतद्यशम्प' इत्यादीनि म्यादिविषयाणि वाक्यानि भगवादिति । तौता. उदाइन्य किमेते फलविषयः, फलार्थवादा वा । तत्र पर्ण- • द्रव्यसंस्कारः अङ्गपधानार्थः ।भा.३१८।१५।३० | तादेः अप्रातत्वेन अवश्यविधेयस्य फटाकावाया साशात पु द्रव्यसंस्कारः प्रकरणाविशेषात् सर्वकर्म- | पुरुषार्थरूपश्रुतफलसंभवे पारपर्यपुरुषार्थरूपकपकाराम्प- णाम् । ३२८१५१३१ ।। | फलकल्पनाऽयोगात् फलविधिन्वेन पूर्वपक्षयिस्या यथा- दर्शपूर्णमासयोः पहिधर्मा वेदिधर्माश्च उक्ताः । स च कश्चित् पुरुषार्थत्वरूपफलत्वेन निष्यनुपपचिपरिहारात द्वन्यसंस्कार: नरूपस्य वेदिम्पस्य च दन्यस्य संस्कारः रात्रिसत्रादिमत विपरिणामकल्पनाऽनुपपत्तेः, यथाश्रुत- प्रकरणाविशेषात् प्रकरणस्य अङ्गेषु प्रधानेषु च ममानत्वात् । वर्तमानफलत्वमेकीर्तनम्य च अनुपलब्धिविरोधात्, न सर्वकर्मणा अमर्मणां प्रधानकर्मणा च समान एवं फलनिमिव इति सिद्धान्तयिष्यते । सु. ५. १५-१६. स्यात् । यथा प्रकृती तया विकृतावपि ग्रन्यसैस्कारः सर्प- | * 'द्वन्यसंस्कारकर्मनु पार्थत्वात् ' (VIII ) इति कर्मणा स्यात् इति सिद्धान्तः। न्यायेन 'नेऽसुरा हेऽलयो हेऽलय इति कुर्वन्तः परामभूवुः' भाष्ये वावत् भनेन सूत्रेण पृषाधिकरणमारचम्य इति अर्थवादेन 'ब्राह्मणेन न म्लेच्छितवे' इति फन्वन- ' उतरविवक्षमा प्राप्तिरेपा क्रियते ' इयुकम् । बार्तिके | निषेधस्य प्राशस्त्यमात्र बोध्यते । शब्दको. १ पात्य. धर्माणा सामानविध्य भङ्गप्रभानेषु पूर्वोनं निर्बवने. . 'दन्यसस्कारकर्मसु पर्यत्वात्' इत्यनेन (३२) तत् विकृतिषु क्रयमिति विवारे मासे | न्यायेन ज्ञानस्य पुरुषशब्दसंस्कारस्वेन निराकासस्य फल. मूवमेतत् " इत्युक्त्या पुनरुक्त " शक्यं तु पूर्वपक्षेऽपि | संबन्धानभवात् । था ३८०२७ पृ. २८८, (उत्तराधिकरणम्य पूर्वपक्षेऽपि ) एतत् समर्पयितुं यस्मात् र द्रव्यसंस्कारकर्मसु परार्थत्वात् फलश्रुति- प्रकृती बहिरादिसंस्कारः सर्वमंगा तम्मात् विकृतावपि रर्थवादः स्यात् । ४३३११ ॥ तथैव स्यादिति" इति । इतरमन्येषु तु उत्तराधिकरणे । यस्य पर्णमयी जुहूर्मवति न स पापं शेक एतत् सूर्य समावेशितम् । तदनुसारेण तु एवं योज- मृगौनि' इति द्रव्ये पर्णापरपर्याये पलाशे फलश्रुतिः । -नीयम्- ज्योतिष्टोने अनीषोमीये पशो 'नदिया पात्रा यदाढ़ें चक्षुरेव भ्रातृ यस्य मुक्ते' इति नेत्राजन- सबस्तृणाति' 'आज्येन यूपानक्ति' इति श्रुतम् । | रूपे संस्हारे फलश्रुतिः । 'यमयाजानुयाजा इम्पन्ते । .

·। - - व्यसंस्कारकर्ममु २१८४ द्रव्यसंस्कारन्यायः वर्म वा एतद् यज्ञस्य फियते धर्म यजमानस्य भ्रातृन्या- | यूपं यात्' इत्यादेरपि अर्पवादन्यमेष स्यादिति चेन्न । मिभूत्यै' इति प्राजादिस्पे फर्मणि फलश्रुतिः । तुसन्दः शानिरासार्थ । अमतप्रधानायां विधिप्रधानाया पर्ण: पलाशयः । पापा शेकः अपकीर्तिः । आटते । चोदनाया वीर्यादि पलं अन्वेति इति चोदनैवेर नेत्रयोः मञ्जनं कुख्ने 1 भ्रातृन्यस्य समोः । वृहत्ते | नार्थवादः । अपाप-श्लोकश्रवणादिकं तु पमिपदामावान् न नाशयति । धर्म कवनम् । अभिभूति: परामः इति चोदनाया फोन अन्वेति इनि वैषम्यम् । के. अतिपार्थः । इन्येषु स्कारेषु अङ्गकर्ममु व येय • असत्या प्रयोजनाकारायां यद्यपि पाचित्र फले फलस्य श्रुतिः श्रवणम्, स; अर्थवादः स्यात् न विधिः। श्रुतिर्भवेत् , साऽपि द्रव्यसंस्कारकर्मसु इत्यनेन उक्तानां दन्यसंस्कारपर्मणा पयर्थयात् अन्योपस्यात् । न्यायेन अर्थवादतया शयते । (न्यायस्वरूप तु) 'नहि अन्वर्थयात् । नेतानि पुरुषार्थानि किन्तु प्रापयामि । | समानाप्यनो; परास्मन् फलपति शाते पूर्वस्यापि पल्लवत्ता तस्मात् फरार्थवादोऽयम्। ज्ञायते' इति वर्णितमेतत् । वा. १।३।८।२४ पृ. उत्पश्चातप्रधानत्वात् । २॥ २५७, • विमेतदेवात्य फलमिति ! (पुरोदाशप द्रयसंस्कारकर्मसु फलश्रुतिरर्यवाद। इति सिमातिना पालेषु 'ठ ते यशपतिः प्रथताम्' इत्यन ) नेत्याइ । उक्ते, मनु पुरामुद्दिश्य फर श्रूयते न स पापं श्लोक स्तुत्यर्थमेय तत् - द्र-यसन्कारकर्ममु इति न्यायात् । शृणोति' इति , कथमयमर्थवादः स्यादिति शहाया | १।२।४।२५ पृ. १५३. गर्गगिरायब्राह्मणे 'शोभतेऽस्य सिद्धान्ती उत्तरयति । उपतेः पर्णमयी इति विधेः । मुपं य एवं वेद ' इति नैप विधिः , व्यसंस्कारकर्म उत्पनिवाक्यम्य अतन्प्रधानत्यात् तत्प्रधानत्वाभायात् । इति चिन्तपिश्यति एरानुपरिष्टात् । मा. शश, फा परत्वामावात पुरुषप्रधानन्यामापात् इति या । पर्णता- * न च तस्य ( वेदस्य ) अध्ययनमात्रात् तत्रभवन्तो परमेशत वाक्यम् । तस्मादर्पवादः पालश्रुतिः । याचिकाः फल समाननन्ति । यदपि च समामनन्तीब आनर्थक्यमक्रियार्थत्वात् । इति सूत्र (४।३।११३) तयापि द्रव्य.... ग्यात् इति अर्थयादतां वश्यति । यपुस्तके । कहलवृचौ च तत् एवं न्यारयातम्-- ननु शशस . ६, दन्यसरकारकर्गमु फलश्रुतिः अर्य- 'यस्य पर्णमयी जहूर्भवति न स पाप शो शृणोति' बादः भयं न्यायः पर्णमयीन्यायः प्रत्यय ४३११-३. इन्यस्य परपरत्वामाने 'प्रतितित ह य एता द्रव्यसंम्कारन्यायः । बर्दियायः। दर्गपूर्ण गपीरुपयन्ति' इति रात्रिसनशाक्यमपि फन्सर न म्यान् । मासयो: बर्दिधर्मा वेदिधर्माध आप्रधानोमयायो । इति , अत आत् । प्रतितिन्ति इत्यम्य विपरिणामेन दन्यसंस्कारः प्रफरणाविशेपात् सर्वकर्मणाम । परपरयामाचे राधिसत्रविघेरानर्थक्यं स्यात् अनिवार्थ | श८।१५।३१॥ स्यात् त्वपक्षे प्रतपस्यापक्पदामावेन क्रत्वर्यन्दामावात् भाष्यम्-दर्शपूर्णमासयो: यदिधर्मा वेदिधर्माश्च । मएकारेण फगवाडाशान्तरमावात् इति यावत् । ततश्च | तेषु सदेवः किमङ्गप्रधानार्थाः, उत प्रधानार्याः इति । तत्र अगत्या फापरवं इति । प्रारणात प्रधानार्याः । इति पाते। उच्यते । नेयम् । भाषेऽपि 'भर्मनादै तु सति मवति प्रयोजनम्, इत्यमस्कार अप्रपानार्यः यया न्यारपातमेव । उत्तर- ग्वादिरादेः युवादिषु मयि प्रयोजनवान' इति यति- विवक्षया प्राप्तिरेपा क्रियते इति । रेकेण स्पारख्यातमिदम् । सिद्धान्तपक्षीप सूत्रम् । या--- गत समारण्या विरोधाविरोधविषपः। सर्वश्च फलं तु प्रधानायाम् ।४ (३) ॥ श्रुत्यादिविरोधाविरोषविचार: प्रस्ताविव विकृतिष्पपि सिद्धान्तपत्रीय आयड्दानिराकरमार्थ सूत्रम् । 'यस्य | इष्टव्यः । यत्तु धर्माणा सामानविध्य अलपघानेषु पूर्वोक्तम् पर्णमयी दुहूर्भवति न स पाप भोकं प्रोति' इत्यादेः (१-५), नत् विकृतिषु कषमिति विचारे प्राप्त दम्पसारकर्मसु फल देरर्थवादले 'शाहिर वीर्यकामस्य | मत्रमेतत् । शायं तु पूर्वपक्षेऽपि एतत् समर्पयितुम् , ·द्रव्यसंस्कारन्यायः २१८५ द्रव्यसंस्कारविरोधाधिकरणं बुमः यस्मात् प्रत्तो पदिशदिसंस्कारः सर्वधर्मणाम् । तसात् । इत्यमरः ) । अस्ति सदिरद्रव्य अनेजातीयकम् । म विज्ञतायपि तथैव स्यादिति । किमुपादेयमिति । संस्काराः न परिलोप्स्यन्ते इति कदरः शा- बहिधर्माणा अङ्गप्रधानाचं उत्तरविवक्षया | उपादीयतेति । एवं प्राप्ते, । द्रव्यसंस्कारविरोध प्राप्यते । ( अधपापोण इदमादिसूषवयम् ' यूपावट | द्रव्य प्रति भादियान्, न सस्कारान्। फुत. १ तदयवात् । स्तरणबाराय: ' इत्यत्र न्याख्यातं द्रष्टव्यम् )। संस्कारा: हि द्रव्यं कर्मयोग्यं कुर्वन्ति । तत्र संस्कारपरिगेसे वि-- 'यूपावरस्तरणबहिन्याया' इत्यत्र निवेशिवः । द्रव्यमपि ताका गृह्यते । द्रव्याभावे न द्रव्यम्, न यद्यपि 'न्यसंस्कारस्य अनप्रधानार्थता । इत्येव अधि. संस्काराः । द्रव्यं तेषाद्वारम् , वचनपामाण्यात् । तदभावे करणशीर्षकमुपन्यानं विस्तरपुग्तके, तथापि प्रन्यकारेण | नष्टद्वारा नापूर्वे गच्छेयुः । तस्माद खदिरमुपादारनिति । यूपावठयहिविपये एव अधिकरणं पाख्याराम् । शा-'द्रव्यार्या एवं संस्कारास्तेषां नान्यत् भाट्टदीपिकाऽपि पावटस्तरणमहिन्यायः इत्यत्रैय | प्रयोजनम् । चदशेन यत्रो द्रव्यपरित्यागो न निवेशिता, तादात् । युज्यते ॥ तत. संस्कारहीनेऽपि खदिरे स्थानि- मण्डन- 'साङ्गप्रयोगाय घृतादिधर्माः।' १७. योजनम् । तक्षणादीनि लुप्येरन् प्रधानेन शंकर- 'बहिर्मोऽङ्गागिनोः स्यात् । १९. विरोधतः॥' १९. * द्रव्यसंस्कारविरोघे दम तदर्थयात् इत्यधिकरण सोप- पूर्वत्र गुणाननुरोधे:पि इह तदनुरोधः इति भाष्यीय द्रव्यसस्कारविरोधाधिकरणे द्रष्टव्यम् । के. प्रत्यनस्यानातु संगतिः । सूत्रं तदर्थत्वात् सकाराणा द्रव्यसंस्कारविरोधे द्रव्यं तदर्थत्वात् । ६॥३॥ ट्रव्यार्थयादित्यर्थः। १८१३८॥ नि- 'अमुख्यमुम्व्ये संस्कारयोग्यायोग्य तदानु पशुक्रमणि गूपानं महत् कदरम्य तक्षणादिसम्कार- तिम् ।, आद्यो बहुगुणालोपा, मुल्यायास्तु ( य अ) क्षम उपनम् । नदिदायमपि स्यम् , परतु तत् पशु लोपनम् ॥' १९, नियोजनाममपि तक्षणादिसंस्कारे अक्षमम् । नन्न ट्रन्य- संस्कारयोविरोधः मातः । एवं ट्रन्यसंस्कारविरोधे सति भाट्ट- यहा नियोजनादिकार्यमानयोग्यो मुख्य द्वन्य प्रायम् । द्रव्यादरः कर्तव्यो न संस्कारादरः । तदर्थ- तक्षणादिमकलस्कारयोग्यस्तु प्रतिनिधिस्तदा मुख्यम्य- या मस्कारागां न्यार्थ का संस्कारा हिन्म कर्मयोग्य | नोपादानम् । संस्काराणा नु 'गुणोपे च मुख्यस्य' इति कुवन्ति । तस्मात् उक्त स्थले सकाराक्षममपि पानियो- न्यायेन टोपेऽपि न दोष.। न च अन्यत्र तयात्वेऽपि यूपस्य जनक्षम रादिरगन्यमेन स्वीकार्य इति मिझा-तः। के. दृष्टादृष्टसेस्कारसमूहरूपयात्रा संस्काराणा काठावमिति * द्रव्यसैम्फारविरोधे द्रव्य अबलम् । संस्कारसहात् वाच्यम् । लायवेन सकलसस्कारजन्यररमापूर्वविशिष्ट- प्रतिनिधेः संस्कारासहोऽपि प्रयोजनसमर्थ श्चेत् मुख्य एव काठाव यूपपदार्थ वात् । अत एव 'स तक्षति । मायः । पे खदिर: गुरुपा, कदरा प्रतिनिधिः । के.इत्यादौ काष्ठस्यैव संस्कार्यवान्न काऽप्यनुपपत्तिः । यत्रत ६।२।१८३८. १ पसंस्कारविरोधे नव्यस्यैव उपा-प्रवानभूतनियोजनासमयमेव मुख्य नेत्र तदनादरेण प्रति- दाना भा.६/३११८३८. निविनश्व कार्यसंपादनं द्रा-यम् । १५, द्रव्यसम्कारविरोधाधिकरणम् ।द्रग्यसरकारयो मण्डन--' प्राज्ञ न्यूनमपि श्रुतम् ।' विरोवे उभ्यस्यैवोपादानम् ॥ शंकर-- 'सरकारयोग मुख्य स्यात् ।। १९. द्रव्यसंस्कारविरोधे द्रव्यं तदर्थत्वात् । ३॥ [ संस्कारायोगि (अपि ) मुख्य स्यात् इति पाठस्तु ૨૦૧૮ आवश्यकः1] भाष्यम्- प्रवृत्ते पशुकर्मणि यूपकाले अति महत् • 'अन्यविरोघे अर्थ: । (सूत्र) भाष्यम्-- कदरव्यं तक्षणादिमकारक्षमम् ( कदरः सदिरे ते अर्यद्रमविरोधे अये प्रति आदयम्। इति । के-अपैः मी.को. २७४ ·द्वंद्वः समासः २१८६ द्वादश स्तोत्राणि प्रयोजनम् । द्रव्यं पदिरादि मुख्यम् । मुल्पग्रहणे अर्षा *सुगपदधिकरणवचनताया देवस्मृते: यर दी यहवो मवे कदादिः अमुख्य एव प्रायः ! ६या युगग्दभिघातुं इश्यन्ते तत्र द्वंद्वसमासो भवति । * द्वंद्वः समासः । एतस्पिये भूयान् प्रन्थद्याधाना- टुप्. ६।१।६।२५ पृ. १३५२. . इतरेतरयोगे चिकरणे ६।१।५।२२-२३ पाप्ये टुप्रीशया च दूरयः। चाय (ईद- समासविधानात् । भा. दारा२२ के. * बंद: पर्वः विभाषया एकाद् भाति । टुप्. | पृ. ११६६, * युगपदधिकरणवचननाथा इंद्वस्मृतेः • युगपदधिकाणे द्वंद्वः । तेन पदव्यमपि लगावृत्ति | विषचनपाहुवचनोपपश्च प्रमित्रोवरणपो. इति च स्यात् । शा. । अधिकरणं दन्यं अमिषेयमिति याया। दर्दानात् । यथैव सदिौ र धौ चेलि निदर्शन कियो । तम्य युगपदमिशनेर इत्ययः । तथाच 'एपेन पदेन ६।११।२२ पृ. १२६६. भयप्रतिपादने बंदः' इति कात्सायनोको इवे पदद्वय • द्वादश एव दीशा द्वादशा । टुप् . ६।५।९।२९. लक्षणा स्यादित्यपः । सोम, ६६१. • द्वादश ददानि दर्दापूर्णमासयो: आश्वर्यवं कर्म, न •द्वद्वानि दादश दर्शपूर्णमायोः आवर्य कर्म , याजमानम्। भा, ३९९९-२०.. द्वादश द्वंद्वानि नयाजमानाभा.शदारा१९-२०. दर्थपूर्णमासयोजिमानकापडे उतानि १ वसोपावसर्जन • यो हि द्वंद्वस्य धर्मः इतरेतरयोगो नाम, स एक.म उपाधिश्वयणं च , २ अधिक कपालोपधानं च , शेषग्यापि । यात विशेषः एकत्र शन्दश्चार्षश्च शवलि ३ अवगन च पासमाइननं च, ४ पुरोटागाधिश्वर्ण मिनो , इतरत्रार्थो मिन्न शन्द एक २२ । टुप. ६।३। च आज्यादिशपर्ण च, ५ सम्बयाईरणं च ममिग्रहण ५।२२. पृ. १३६६. * द्वंद्वे च खामिशनात् ।। न, ६ वेदिपरिग्रह पानीसनहनं च, ७ प्रोडण्यासादनं ( बहुमीही तु परामिधानम् ) । भा. १०।६।३।४. च भाग्यासादन च, ८ सपथ कामानि च, ९ अग्नि- दवे यथा ' धवसदिरावानय ' इत्यादी इतरेतरयुक्त- होमहवशी च शर्षे च , १० मानिनं च शम्या 'च, मद्यं क्रियान्वयि गम्पो, ना 'पयान' १५ उयालच मुसलं च, ११ पचोपला च इति । इत्यादी एकशेषे इतरेनरयुक्त्मेवार्य गम्यते । रल. पि. ३८९... 'दादा द्वादशानि जुहोति ' अर ६३५१५४२२. १२x२ = १४'होमा भवन्ति इति फर्ममेद. • द्वंद्वान्ने भ्रूयमाणं पदं प्रत्येक संबध्यते इति । मुख्यया । तत्र प्रमाविष्णू सजोषसा' (वैई, ४७१) प्राद., यत्र उद्देश्यावेन साहित्यानिमा नय। भाह. हत्यायाः १३५ मन्त्राः 'कूपवाश्चमे' इत्यस्य चावृत्या सल्यापूरणं इति बौधायनीयाः । सोम. २७ पृ. -द्वंद्वापवादत्याय एकशेयस्य । भा. ६।११५१२२ •दा यागाः (द्वादशाई) सह लेन चौदितवात् सह पर्नन्या: । तेषां अमीषोमीयाद्या • द्वंद्वतत्पुरुपयोः उत्तरपदे निससमाधवचनम् इतिकर्तव्यता अगामाणविशेषत्वान् सन्ग कर्ता । (पा. २११५१ सूत्रे वार्तिकम् ) वाक्यचतिः, अवभृयादीन्यपि सन्त्रमेव । ये संनिपत्योपकारकारते पञ्चगवधना, दसमधनः इति । टुप् . १०१६।३।४. आवर्तन्ते 1 टुप्, ९. दादश स्तोत्राणि •द्रद्वा (बादशाना प्रशनाम् ) च समन्यास- अमिष्टोमम्य | प्रात सबने बहियवमानमेकम् , आज्य. किया।भा ३८९१२०१ ममासनकरण हि ददतावा. स्तोत्रावि चलारि, माप्पंदिने माणदिनपवमानः एकम्, द्वंद्वभाविनोः प्राधान्यात् सत्यापेक्षाया भनि | पोवाणि च यावारि । नुडीयमाने आर्भवपरमान: ममाठः । मा. १९१६४१८, एक्म, यशायशीयाममाप्यं अमिष्टोमस्तोत्रं दितीयम् । द्वंद्वनिचारः समारबादः 'ही चिन्द, मणिकलने द्वादश स्तोत्राणि अमिष्टोमे । अधिनिमिः प्रये द्रष्टव्यः । के, यस्तोत्र क्यः सतिष्ठते । पोडशेष सोशेण समाप्य- . १४ . 1 ।

·द्वादशः अभ्यायः २१८७ द्वादशाध्यायार्थनिरूपणं - वि.८३५. . । मानस्तु षोडशी । अतिरामस्तोत्रेण आंतरात्रः संनिहते ! | पशुपुरोटाशः पशुसंवन्धानादरेणैव स्वायतया अतिदेरोन विनियुतान्यपि प्रयाजादीनि न पृथक् अनुनापयति , तत्र • द्वादशः अध्यायः तन्त्रापेन शेपेपत्ताया प्राप्तायां प्रसङ्गः। अत्र च अन्यार्यालामे स्वयमपि प्रयोजक वदपवादस्पेन आरम्यते । अन्याशी इयत्ता प्रसझेन । भवति । अत एष व आमभागो पशी अविद्यमानी भवति । टुप् . ७॥१॥र पृ. २५२४. पशुपुरोडाशेन अनुष्ठाप्यते । द्वादशाध्यायार्थः । 'पागलन्त्रनितिः समु आह 1 यदि पवर्षानुपिता एक प्रयाजादयः पशु- चयविकएने । द्वादशाभ्यायपादार्थाः (इति पादार्थ- | पुरोडाशस्योपकुर्वन्ति, न तु तदर्थमनुष्ठीयन्ते- 'कथं संग्रह:)।' प्रथमे पादे पशुधर्माणा पशुपुरोडाशे प्रसनः। तर्हि तदङ्गत्वम् , नादयं हाड़तेष्यते । उद्देशेन शौमिकतदे: उत्तरकालीनकर्मसु प्रमशः इत्यादिविचाः। च नादर्थ्य नोपकारा, न चान सः ॥ ३३ ॥ द्वितीये सबनीयपशोस्तन्निवम्, न तु सबनी यपुरो- पदुद्देशेन यत् अनुष्ठीयते , तत् तदर्थम्, नदेव च अङ्ग- डासानाम् । विकृतिस्तन्भिणी, न प्रकृतिः । अन्वारम्भ- मुख्यते , न तु उपकारकमात्रम् । न च प्रयाजादयः पशु- गोया विकृतिथ्यपि मात्, न तु प्रकृतावेव । इत्यादि- | पुसेडाशोदेशेन अनुष्ठीयन्ते , इति कयं तपशवम् ! । विचार: । मृतीये स्ववाससोः समुचयः । माघारगताना ननु एवं सति तुषोपवापानत्वं वा 'पुरोडाशप्रयु- ऋजुन्नमसतत्वादीना समुञ्चयः । इत्यादिक प्राधान्येन , क्तस्य कपालस्य कथं भवेत् । व्यापार्यते तुपाणां यवनीहोर्विकल्पः इत्यादिकं समुच्चयापारलेन इलुभव वद्रुपवापप्रसिद्धये ॥' ३४ ।। यद्यपि पुरोधाशपयुक्त- चिन्नितम् । चतुर्थे च ऐन्द्राबाई पत्ययायाऽनुषाक्या- | मेव कपालस्वरूपम् , तथापि तुषोपयापसिद्धी यापार्यवे युगलयोर्विकल्पः इत्यादिक प्राधान्येन, याज्याऽनुवाक्ययोः एच, इति युक्तमेन परोदेशपवृनन्यापारगोनरवलक्षणं समुच्चयः इत्यादिक विकल्पापवादात्र इत्युभयं चिन्तितम्। शेषत्वम् । प्राज्ञादयस्तु न कश्चिदपि पशुपुगेडागो- वि. प्रस्तावना श्लो, २४. द्देदाप्रयत्नपुरुषपयानगोचराः, इति न सक्छेयायमेषा " द्वादशाध्यायार्थनिरूपणम् । एय तन्नावाप- | संभवतीति । 'उच्यते , न प्रयाजानां पुरोडाशेऽस्ति स्त्ररूपे प्रयोगारिमाणे चिन्तिते तत्परिमाणमेव प्रसङ्गरूपं शेपता । तद्योग्यत्वेन नेपां तु तद्गत्वं प्रतीयते ॥' द्वादो चिन्यते । प्रोगपरिमाणावाविशेषेऽपि तन्त्रमन- ३५ ॥ यथेष अदइत्यपि बगो दाहकापायपदेशः , तशेव प्रयोजकाना भाष्यकारेण विशेषोऽमि हितः । साधारणं | प्रयाजादिष्वपि पशुपुरोधासार्यमनुष्ठीयमानेष्वपि योग्य- भवेत् तन्धं परार्थे वायोजकः । एवमेव प्रसन्न, स्याद् | क्या तदङ्गाष पपदेशः । शक्नोत्येव पुरोटाश; ताननुष्ठा. विद्यमाने स्वके विधौ ॥' इति । यत् अनेकोहेन । पशिम्, अन्यतस्तु सिद्धत्वात् नानुष्ठापयति, तेन अन्य- अनुष्ठीपते तत् तन्त्रम् । यतु अन्यार्थमनुष्ठित तदनुशेष भूतेमपि योग्यतया पबन्यवहारा । अन्ये तु निष्पन्न या अन्यम्य साधनं भवति प्रतिपाद्य वा, नत्र 'योग्यतेच शेषल्वम् , मतः पुरोडामोऽपि प्रयाजादीमा अप्रयोजकत्यम् । यथा पुरोडाशकपाल तुषोपयापाय , | मुख्यमेव तदस्ति' इनि वर्णयन्ति । तपा वा अस्तु । यथा च पदं अक्षाञ्जनस्य , वाजिन वाजिनयागस्य सर्वथा तावत् उपपनः शेषावन्यबहारः, इति सर्वे शकलोहितेन निरसनमा तत्र अविद्यमानमा कपालादि ममनगम् । सुपोपवापादिना न भोक्तु शक्यते , इति अप्रयोजकत्वम् । तदेव संक्षार्थ: । भावना तावत् पशब्देन प्रथम- यत्र तु उभयत्रापि अन्यो-मनरपेक्ष्येण अन्नविनियोगे | मभिधीयते , तस्याश्च विधिना समानाभिधानेन अन्वयः सत्यपि एकार्यानुतिरेय बड़े अन्यस्यापि उपकारसंपत्तेः प्रतीयमानोऽपि अयोग्यतया न दागेव निष्पद्यते । इय अन्याय प्रयोजफ वक्षमस्यापि नछोपः (तम्छन्दो न्यः) चावस्था 'विधिप्रामः' इत्युच्यने । विधिप्रक्रमाच नदा यथा पश्पर्धानुतिरेव Rयानादिभिः उपकार संरः एव शय 'याशेरशः पूर्णेय विधानमहनि , तारी: - ·द्वादशाध्यायार्थनिरूपणं २१८८ द्वादशशतसख्यामानस्य - पूरपितम्या' इति । ततः किमन्या मान्यं इत्यपेशाया | प्रतीइते | यावद् योग्यत्वमापा मापनाऽन्यान- समानपदोपाचमपि पायर्य अयोग्यवासय पदान्त- । पेक्षिणी ।। ' इत्येवमन्तेन ( २७६ ) दस्तिमिति देदि- रोपात्त स्वर्गादि स्वीत्रियठे । तच पाये व्युत्पादितम् । तव्यम् । न्यायरत्नमाला, तदमावे च अर्थवादस्थम् , वदभावे च अध्याहियते । * द्वादशोपसत्ता मदीनम्य धर्म., म न्यौतिष्टोमस्य । तय गरिसणाधिकरणे विश्वजिदधिकरणे च (क्रमेण ) दि. ३३६८. प्रतिपादितम् । तब करणापेक्षाा रामानपदोपात्तो * द्वादशेपसत्ताऽधिकरणम् । अहीनाधिकरण- धान्यर्थ. एय करणतया अन्वीयते इति भावार्थाधिर न्याय, 1 भा, ३४३८०१४-१५. भार्थ. तसच करणराणिकस्य कालान्तरमावि फल * द्वादशोपसत्वं दादाहिक धर्म गवामयने दर्शयति प्रनि साक्षात् न सेमपति इति स्थिरदारापेक्षाया देवता-या लेमावति इति ।मा. ८९०११७. राधनकमकारयो देवताऽधिकरणे , कर्मण्यारम्भ * द्वादशकपाल. मी अशापालादिमिाणे, सूयते भान्यावाद ( ११११३४१२.) इत्यत्र च निराकने तर वैश्वानर द्वादशकपाल निर्यपेत्' इत्यत्र । वि. १४११२. द्वारम्वे अपूर्वमेव आश्रयितन्यम् , इति नच्छन्दमध्याहत्य आदशकपाल. तृतीयसबने हवनीयपुरोडाश, । भा. याग्नापूर्व हल्ला वर्ग भावयेत् इति , अपूर्वतिकतन्यता २०६।२६।८८..द्वादशकपाले अदाकालादीनामर्थ युको यागो पाटोपेत कापादियन् पाकमिय फल पति | वादना (जातेप्टो)। वि. ११४११२, • द्वादशकपाल- करणतया विनियुज्यते इति अपूर्वाधिकरणेनोक्ते 'कथ शब्द न संख्यापर. किन्तु पुरोडायदन्यपरा, द्वादशसु मनेन अपूर्व कर्त-यम्' इनि पुन- इतिकर्वेन्यताऽऽकामा फपालेषु संस्कृत इति व्युत्पत्ते । एवमटरकपास्यादिधन्दा काष्ठादीनामिव प्रपालसिद्धयर्थं जापते । तत्र पड्पिधेन | अपि । ११२, उपदेदोन , त्रिविधेन चानिदेशेन , मृत्याचाराभ्याम्, * द्वादशीक्षानियमो ज्योतिष्टोमय (भाष्यमते)। श्रुत्पादिमिश्च यथायथ नेन द्वारेण समर्पित जाति- मा ६।५।८।२८-२९. द्रम्प-गुण-क्रिया-मा.मामाजात इस्यमारेन शुष्क . द्वादशप्रथमप्रथमस्यो न्याय, (१२२१११॥ त्यादिवत् (ज्वालाऽर्थ काष्ठे शुष्क व यया दत् ।। १-६) न तस्य गुणानुग्रहार्य आवृत्निास्ति' इति । खीक्रियने । अत पत्र प्रधान कल्प्रयुक्तम् । तया मा १२२६५।१५. प्रकलिते अपूर्व दीक्षणीयादिवत् अहिपते चावान्तरापूर्वे द्वादशमानं हिरण्य दक्षिणा श्येनीयदीधीरायाम्। प्रधानापूर्व फल पति बिनियुज्यते । न दीक्षणीयेव परमा- भा. १९१६. पूर्वप्रयुक्ता , फलप्रयुक्त मेष प्रधानम् । अङ्ग तु कपिवे • द्वादशलक्षण्या धर्मो "युत्पाद । वि. प्रस्तावना अपूर्वं तदङ्गत्वेन दीक्षणीयानवा नियमावत् अवान्तगपूर्वाशे. ११. गस्वेन विनियुज्यमाने तद्वदेव अवान्तरापूर्वप्रयुगम् , न * द्वादशशत-(११२)गोरूपा दक्षिणा अध्वर्युवेदे परमापूर्वप्रयुक्तमिनि वेदितव्यम् । मत सर्च विशेषष। उदावेदे च समानता । पिसा • द्वादशशत विशिष्टमाय ISनुष्ठान प्रयोजकावाप्रपोजक यात्रावार दक्षिणाया विभाग अध्वर दिसमाख्याऽनुरोपेन प्रमतदायादागतपरिमाण भुत्याधरगतमसहितं ज्योतिधोमे । मा १०३।१३।५३-५५. फर्थिन सकरामानुष्ठानधम काम्येषु । नित्यनैमित्तिवेधुनु द्वादशशवन्यूनधनस्य विश्वजिति नाधिकार । किचिदङ्गानुष्ठानाशकमपि पुरुष प्रति विधिविधने इति । भा ६७१९१८-२.. एतत् स वाश्याचे प्रारूपेण वारेन 'भावनावचन • द्वादशशवसख्यामात्रस्य नित्यप्रयोगीयगोगतस्य सावत् ता स्मारयनि होऊवत्' इत्यादिना ( वाक्याधि- ज्योतिटोमे नैमित्तिकादिगोदक्षिणया बापः । भा. १० करणे २४८) 'तस्मात् प्रातरूपोऽपि विपिस्तावत् । २।१५।५९-६२. ।

·द्वादशाहो न्यूदः , - - - द्वादशसंख्यायां २१८९ द्वादशसंख्यायां अष्टत्यादयः संख्याविशेषा | 'ऐन्द्रशायबानो मायगीयोदयनीयो, अपेवरेषा दयानाम. अविभकाः सन्ति । भा. रा११।२०. मामैन्द्रयायवानं प्रथममहा, अथ शुक्रामम् , अथ दे * द्वादशाहः अर्गणाना प्रकृतिः । भा. ११५१० आम्रपणा, अयेन्द्रवायवायम्, अथ दे शुरुकाने, अथा. १५, * द्वादशाहः इति द्वादश एतानि फर्माणि अहोमिः | अपणायम्, अथ वे ऐन्द्रयायवाले' इति । तत्र संदेहः परिमितानि एका समानानि इति अनेन रूपेण तद | किनुभयप्रकारमाप्ति द्वादशाई प्रकृत्य धर्मा आशाता, उत फर्मगणस्य नामधेयं न वर्णानुपूर्वमानणेति । द्वाददाइ इति | समूदं प्रकृत्य आम्नातः, तविकारो न्यूटः इति । कि अन्वयेन नामधेयं नार्थाभावैन । १०६१३३४१. प्राप्तम् । द्वादशाइम्य न्यूहसमूदवं समानविधानं स्यात् । • द्वादशाहः क्योतिष्टोमण विकृति; अन्यासिनत्यान् । कुतः ? उभयपकारस्य प्रवत्यान्न गम्यते विशेषः, कन्स इति तद्धर्मातिदेशः । वि. ६।५।९, ८।१।९, * द्वादशाहः | धर्माः कस्य नेति । तस्मान् समानविधानौ । पुष्टवत् । द्विविधः अहीनरूप: सत्ररूपश्च । ' द्वादशाहेन प्रजाकामं यथा बृहद्र्भतरे पृष्ठे प्रकरणम्य तुल्यत्वात् समागधर्मगी, याजयेत्' इति यजतिचोदना, यजमानबहुविनियमाभावः, एवं प्यूढसमूदं स्यादिति । विग्यजमानभेदश्च अहीनरिङ्गम् । अहीना। यजति न्यूढो या लिङ्गदर्शनात् , समूविकारः । ८०॥ चोदनाः भवन्ति । 'द्वादशाहमृद्धिकामा उपेयुः ' भाष्यम्-- वाशब्दः पदं न्यायलयति । न म्यूट 'द्वादशाइमृद्धिकामा आसीरन् ' इति चोदनाव्यम् , समूदौ समानविधानौ । किन्तु न्यदः समूदविकारः यजमानबहुत्वनियमः, ऋत्वियजमानस्यं च समलिङ्गम् । स्यात् । कुतः १ लिङ्गदर्शनात् । लिङ्गमिदं भवति , सत्राणि श्राखनचोदनानि उपापिचोदनानि च भवन्ति । 'ऐन्द्रयाययस्य वा एवदायतनं यचतुर्थमहः' इति म्युढे ८२१५. * द्वादशाहः द्विविधः न्यूढः मूढश्य, तम | भयवे । न च म्युडे चतुर्थेऽहनि ऐन्द्रवायषामता का न्यूढः समूदविकारः । भा. १०५।२४।७९-८०.1 तर्हि ! आग्रयणाग्रता । तत्र ऐन्द्रवायवस्य वा एतदायतन. * दादशाहः विविधः समुद्रो म्यूदश्च । म्यनीकामेदाच मिनि वचनं नारकल्पसे । यदि युद्धः समुदतिकारः रायोर्भेदः । वि. १०।५।२४. * दादशाहः । प्रकृती उतः प्रकृतिमपैश्योपपद्यते वादः । ऐन्द्रवायवस्थेतदायतन चामनाहाम्देन उपाश्वादिहारियोजनपर्यन्तो याग: परि- प्राप्तम् । तत्र आग्रपणस्योच्यते इति । तस्माधि- छितःशाप्येवं द्रएपम् । द्वादश गागा मा फलेन । दर्शनात् न्यूढः प्रमूढविकारः इचि । चोदितत्वात् सह कर्तव्याः ! तेपामग्रीषोमीयाया इति कामसंयोगात् । ८१॥ कत पता अप्रमाणविशेषत्वात् तन्त्रेण कर्त-या । भाज्यम् 'यः कामयैत बहु त्या प्रजायेयेति' । अवस्थादीन्यपि तन्त्रेणेव । ये सनिपल्योपकारकान्ते | काम्यो वा नैमित्तिको चा नित्यमय विकृत्य निविशवे । आवर्तन्ते । टुप्. ।।९।३२. यथा अभ्याम्ये मुद्गौदनभोजनं नियातशय्या चेति । द्वादशाहो व्यूढः समूढस्य विकारः॥ तस्योभयथा प्रतिरैकफात् । ८२ ॥ द्वादशाहस्य व्यूढसमूढत्वं पृष्ठवत् समानविधान भाष्यम्- इद् प्रयोजनसूत्रम् । तत्योभयप्रभारस्य स्यात् । १०५/२४॥७९॥ महर्गणेषु प्रवृत्तिरविशेषेण । ऐककात् यथा पूर्वः पक्षः । भाष्यम्-द्विविधो द्वादशाहः न्यूदः समूढ । यथा तर्हि सिद्धान्तः , पर वचन लिग च, वन्यदः समूढसावत् ‘ऐन्द्रलापवानौ प्रायणीपोदयनीयौ दशमं प्रवर्तते । अन्यत्र भविशेषेण समुदः इति । चाहा , अथेतरेषा नवानामनामैन्द्रवायवान प्रथममहा, सोम-- पूर्वत्र अनैमित्तिकृत्वे विधानं अपिवाड- अप शुक्राणम्, अथामयणानन् । अथेन्द्रवायामम् , हर्गमे पायवन् समानविधानं स्यात् । इति सूत्रे समान- अथ शुक्रारम्, अथाश्यगामम् । अथेन्द्र पायवारम् , विधानदेन व्यवहृतम् । एव च पूर्ववत् इहापि भय शुक्रायम्, अथानपणापम् । इति । अथ व्यूढः ! न्यूटसमूढयोः समान विधानत्वं इन्युत्थानाव संगतिः ।

·द्वादशाहो न्यूढः २१९० द्वादशाहत्य न्यूट . अथ द्वादशाहविकारेषु न्यदस्य अप्रवृत्तिः इति प्रयोजनम् । मण्डन-- 'न्यूढः समुदस्य भवेद् विकारः । '२५. सूत्रार्थस्तु- द्वादशाइस्य व्यूढत्यं समूढायं च रथंतर शंकर- अनझं प्यूद इयते ।' ६६. वृहपृष्ठक्त् समान विधान स्वादिति । दादशाइः सत्ररूप: साणा प्रकृतिः 1 वि, २०५ वि-यूदोऽपि प्रकृतिः किंवा विकृतिः स्यादि, २१५. (त्रयोदशरात्रादीनां आवासरात् पानि यत्राणि, पृष्ठक्त् । विधिसम्यादादियो, त्यो लिजात् कामे तेषा प्रकृतिर्दादशाहः इति सत्पापाद: { २८२) । विशपि • द्वादशहेन मजाकाम यायेत् । भा. १-५४). भाट्ट-पूर्वोक्तायतासमूह विशेषः समूदपदार्मः। "हादशान यजेत' इति प्रादशानामा यह प्रयोगो विधाय अथ न्यूदा ऐन्दायबामो मायणीयोदयनीयो, । विहितः । तत्र दीक्षीरसदादिक तश्रेण कियठे । वि. ९॥ अतरेपा दशानामदा ऐन्द्रयायवाचं प्रथममहः, १३९, द्वादशहान् व्यनीका गवामयन प्राप्ता । तर शक्रामम्, अथ दे थायणाग्रे, अयेन्द्रवायवाग्रम् , अय अर्यप्राप्तोऽभ्यास: । तत्र च स्वस्थान विपदिः न दण्ड- दे शुक्रामे , भथाप्रयणाप्रा, अप दे ऐन्द्रवायबारे कलितवत् । महाधिकारच नात्येन । भा. १५२५॥ इत्यनेन न्यूहात्मकः अप्रतासमूहविशेषो विहितः । अत्र ८३-८७, द्वादशाहस्य अहीनभूतस्य राम मतिः, च अग्रतासमूहविशेषवाचकयोरपि समूदन्यूदपदयोददि- / यम यजनिः श्रूयते । सत्रभूतस्य च तत्र प्रवृत्ति., पत्र शाहेऽपि मयोगः तद्वन्यात् उपप्यामिष्टोमवद्याणिकः । आसनं उगायिन भूयते । ८१२।५।२५. • द्वादशाहस्य तम समूढस्य वापत् फलश्रवण प्रकरणात कवन महीनरूपस्य विकृतयः विण्त्रनिरालादयः । वि.१.१ निर्विवादमेय । म्यूदस्य तु ' य: कामयेत बहु स्था मजा ५४. दादशाहस्य आदिमसमानामहा क्रमेण जनक- येयेति, स न्यूदैन यजेत' इति वचन द्वादशाहानित | सप्तराने धर्मातिदेशः । तत्र चामिमचतुरहे त्रिचा न्यूइप्रकारस्य फलोद्देशेन विधानात् काम्पत्वम् । अत्र च विधीयते । भा. ८.३३२३-५. द्वादशाहस्य द्वादशसु मात्रयस्य अनेकककत्वेऽपि एककामनयाऽपि गुणा- यहा दीक्षाः, द्वादशसूपसदा, द्वादशसु सुत्याः इति नुषानं भवतीति सूचयितुमे कवचनम् । अहीनाभिप्राय वा पशिता अहोभिः समाप्तिः इति स्वस्थानविधिः तत् । न्यूदम्याच कन्वर्थ-वपि यहिन न वेति चिन्ता-शिबान्तः । वि. ११४१५ . द्वादशाहस्य यत् द्वितीय- याम्, इन्द्रिय कामवाक्येन दाः पुषार्थन्वेऽपि “दा म , सत् द्विरागस्य प्रथममहः । यत तृतीयम, वत जुहोति' इत्यनेन तस्य प्रत्यर्थत्यवत् म्यूदस कामवाक्येन द्वितीयम् । एवं विरात्रादी शेयम् । २०५४. पुरुपायेऽपि कावर्षावस्थापि निरुतवाक्येन उपपचे द्वादशाहस्य ब्यूढसमूढत्वं पृष्ठवत् समान- प्रयोगपुयक्वन्यायेन उभयार्यन्तम् । इनि प्राप्त , पर: विधानं स्यात् । १०१।२४१७९ ।। खरूपेण शिपदवाच्यत्वेन च लोकावगततया इन्द्रिय- द्वादशाहस्य न्यूदसमूढत्वं न्यूदव समूढत्वं च समान- कामवाक्यमात्रेण ,तरा पुरुषार्थवावगतः अन-यापैकेन विधानं स्यात् । न त प्रकृतिवितिभायः कश्चिन् । 'दमा जुदोति वायनेन युक्त कार्यवम् । प्रकृये तु भ्यूद- पृष्ठवद, यथा वृद्रियतरे पृढे प्रकरणस्य तुल्यवान खरूपम्य तापदवाच्यन्यस्य च अन्यत: अनवगः निक्तममानधर्मणी दत् । इनि पूर्व पक्षः । पाक्य तोषकन्वेन उक्थ्यादिस्वरूपबोरकवावयवत् व्यूढो वा लिङ्गदर्शनात् समूदविकारः स्यात् । अन्यायपात न ऋत्वत्वम् । अत्र च अप्रताविशेषस्य प्रहशा इत्या कापावेऽपि तदानुपूर्वी घटितममूह विशेषस पूर्वपथन्यावर्त को वाशदः । न्यूट: दादशाद. समूद- न्यूटपदवाव्यस्य पुरुषार्पवान्न कवयत्वम् । अतब उस विकारः सदस्य विकारः स्यात् । लिदानात् । ऐन्द्र- विकृती अप्रयोगः । प्रकृतावपि कामनाभावेन समूहमाघ- वायवाय वा एवंदायतन यचर्य महा' इति म्यूटे भूयते । कवमिति माधोपयोगिताऽपि । ন মুনছনি ইৰাৰাগল ,নির মামলা + ·'दादशाहस्य ब्यूद २१९१ बादशाहे उपसत्कालीन । अना । यदि म्यूदः ममद्धविकार: स्यात् ततः प्रकृति- त्वम् । स्वामिना यजमानाना अस्थितपरिमाणत्वात् अनि मपेक्ष्य उपपद्यते बादः। ऐन्द्रनायवम एनदायतनं प्राप्त । यसपरिमाणन्याच्च अहीन वम् । द्वौ बहवो वा महीनेन तर आमयणस्य उच्यते इति । तस्मात् म्यूढः समूढस्य | यजन्ते । एवं च यजतिनोदनापे सति यजमानानियत- चिकारः इति सिद्धान्तः। परिमाणक व अहीनस्य लक्षणम् । अहर्गणसाध्यसुयाकावे कामसंयोगात् । ८१ ॥ संति इसपि विशेषणं देयमेव । यजतिचोदनावमा लक्षणे न्यूढे द्वादशाहे कामसपोगः भूयते ' य: कामयेत । ज्योतियोमादी अति यासिः । अहोणमाध्यगुत्याकत्वमा बहुः क्या प्रजायेयेति' इति । ततश्च मूढः काम्यः । सो अतिम्माप्तिः इति द्वयोरपि निवेगः, यजमाना. काम्यो वा नैमित्तिको या नित्यमर्थ विकृत्य निविशते । नियतपरिमाणकत्वं तु स्वरूपकथनं न पक्षणपटकम् । तस्मात न्यूढः समूढस्प विकारः । इति सिद्धान्तः । • द्वादशाहस्य समूढस्यैर अहर्गगेष्यतिदेशः । वि. तस्योभयथा प्रवृत्तिरैककात् । ८२॥ २०५।२३, द्वादशाहस्य समृदम्य विकृतिर्गवामयनै इदं प्रयोजन सूधम् । तम्य द्वादशाहस्य न्यूटसमूद- वासरसत्रम् । १०५/२५, * द्वादशाहस्य नरूपम्- रूपस्य अर्गणेषु अविशेषेण प्रवृत्तिः ऐककम्पात् एक १ मायणीयोऽतिरावा, २-७पय पहाः, ८-१० त्रयः रूपत्वात् इति पूर्वपक्षे फलम् । सिद्धान्ते तु उभयया | छन्दोमाः, ११ अविवाक्यमदः, १२ उदयनीयोऽतिरात्रः प्रवृचिभेदेन । यत्र वचनं लिझं या न्यूदस्य तन न्यूद्धस्य । इति द्वादश महानि इति । ८३२।५. द्वादशाद्दे अधिका पतिः, अन्यत्र तु अविशेषेण समूदस्य इति । के, ऐका हिकेम्पः केचिद्धर्मा उच्यन्ते अभिप्लवः अन्वर • द्वादशाहस्य साहीना मकस्य धर्माणामतिदेशः । भवति , गौरिवीतमन्वहं भवति इति । भा. ७/४।३। सनादीनयो यवस्थपर मा. ८।२।९।२५-२९, दादशाहस्य १५, बादशाहे 'अध्वर्युगुलपति दीक्षयित्वा ब्रह्माण समकस्स थर्माणामनिदेयः पञ्चदशरामकुण्डपाविनाम-दीक्षयति' इत्यादिः क्रमविधानार्या अति। । ५।१४०१ पनयोः , सम्पत्यान् । दारा॥२९-३२. वर्णक ३. द्वादशाहे अहर्गणे उत्तमाहाद प्राक् पत्नी- द्वादशाहस्य सनत्वमासनोपायिचोदनेन मयाजान्तत्वम् । उत्तमे हारियोजनादि शेष वन्त्रण यजमानबहुस्वेन च , सनशब्दाभिसंयोगात् । सर्वम् । दशमस्थ तु मानमान्तत्वमेव वचनात् । ९५१।९। १०१६।१६।६०॥ २९-३२. द्वादशाहे अहीनात्मके 'अवह द्वादशश रात्रस्य लक्षणमुच्यते । आसनोपाधिचोदनेन दाद- ददाति । अत्र द्वादशगुणितद्वादशशतसंख्या दक्षिणा शाहस्य समत्वम् । आम उपवेशने इति धातुना उपउप-) ( १३४४ गायः) । वि. १०।६।१८, * द्वादशाहे सापूर्वकेण इण् गतो इति भातुना च यस चोदन तद ) आपाय हिरण्यदानं माज्यावरणं च अदृष्टा साम् । यजमानपदुत्वेन र नियतेन सनत्वम् । सत्रशब्दा- | कर्तव्यम् । १०।२।२६. द्वादशाहे आद्यस्याहो दक्षिणा- भियोगात् “य एष विद्वामा सत्रमासते'य एव नयनकागदू विषाणाकण्डूयनमेव स्यात् । भा. ११) विदासः समुपम्ति' इति श्रामधातोः उपायिधानोर्वा ३६।१४, * द्वादशाहे उपकालीनं सुबहाण्याहार समादेन अभिप्रयोगात् निन्यसंबन्धात् । चतुर्विशति- तन्त्रम् । ११।३।१०।२१. परमा: मतदशावण। समासीर' इति यजमानबहु द्वादशाहे उपसत्कालीनमुब्रह्मण्यावाने स्वस्य च नित्यसेवन्धात् । विवृद्धसुत्याहानुपलक्षणम् ॥ यजतिचोदनादहीनत्वं सामिना चास्थिशपरि मुल्याविवृद्धौ मुब्रह्मण्यायो सर्वेषामुपलक्षणम् , माणत्वात् । ६१ ॥ प्रकृत्यन्वयादावाहनयत् । १११४७३०॥ अत्र महीनस्य लक्षणमुच्यते । दादशाहस्य द्विरात्रा भाष्यम्- उपसत्काल सुब्रह्मण्याद्वानम् 'चतुरहे दोना च यजतिचोदनात् गजधानुना विधानात् अहीन. | मुत्यामागन्छ मरिन्' इति द्वादशाहे चोदकेन प्राप्यते । .

·द्वादमाहे उपमत्कालीन द्वादशादे उपसत्कालीन - सद विचार्यने द्वादशाहे मुत्साहानि उपल्शयित यानि, न शमोति बदितुम् । अप कमाए इन्द्रागमनसंवन्धो उताविकारेणैव प्रयोगः कर्तव्य इति । किं प्राप्तम १ मुन्या- विवक्षितः, न पुनः कामिनन्धः । आगच्छ मधय विकृती एतम्या सर्वपामहा उपलक्षणं कर्तव्यम् । कुतः । त्रिवि प्रत्यक्षः संयोग, । चतुरहे आगच्छेति परोक्षः, प्रत्यन्वयास । प्रस्ती सौत्यमहः उपरक्षितम् । मर्वाणि । मुत्याशब्देन ग्यवायात् । ननु च मुस्थामागच्छेत्यति वैतानि तप्राचीनि । मतः सर्वायुपक्षणीयानि । ननु । प्रत्यक्ष. । स विवचितो भवतु । न कश्चिद्विरोध । एकपासी देवता इन्द्रः सदुपलक्षणेन संस्कृत: संस्कृत । मुत्यात्वस्य अविशेषात् । ननु चतुरहे इति मुत्याविशेषो एव । तम्य पुनरुपलशगमनकमिति 1 उपते। अद्योप- गम्यते । न रालु । किं मारणम् ! कालस्य रक्षणार्य- लवणकन (आद्योप इति तु अानन्दानमीयादौ पाठः । त्वात् । चतुरहकालोऽत्र मुन्यालशणार्थः । चतुरहादिमुत्या. अयोप पनि तु विल्करीये | रा १२ च शुद्धः । मागच्छनि । यत्कारणम् ? नाग देवता भागमति । अद्यशब्दमोध्यस्य उपरक्षण अद्योपल्क्षणम् , तेन कृतः । यजनौ चूद्देशेन वैक्लमहीभवति । स यजतौ अङ्गमावो इति तदर्थः । फे.) संस्कार: सोऽद्यतनस्य प्रधानस्यागम। यमुपलक्ष्यते । सर्यनुत्यासु चासो तुल्सः । तत्र चतुरह- नम्मादुन। पुनःपुनरूपरक्षयितव्य { बाचाहनवत् । वचन प्रदर्शनमात्रम्, मुख्यत्वात् । मुख्येन हि प्रदर्शन तयथा आमेष कृष्ण जीवमाग्भेष, सौग्य रचन, आमेयं भवति यथा 'इहान्तर आतिया सेतिटवे , नाजुयावान् कृष्णानीय पुरोधाया स्पर्धन 'इन्येकावे.पि अग्देवताया. यजति' इति । कर्मभेद'तू भेदेन भाषाहनं क्रियते । एवमिहापि । हुप्--(मायोक्त व्याख्यानमनुमापने-) इन्द्र टुर-- ('इत्यदे मुल्यामागच्छ मघवन्निति पात्' आगन्छ । इति (एताबदिह ) विवक्षितम्, चतुर इति योनिशेमे विहितम् । तत्र इत्यहमान्द, परिमाण इति ( कारवचनम् ) अविवक्षितम्, वाक्यभेदभयात् बाची बत माइ-) प्रती ' चतुरहे सुत्यामागन्छ (इन्द्र आगन्छ, तच चरहे इति ) एव 'इन्द्र आग , मघवन् । इति कारेपत्ता विशिता इह तथैव वय मुत्यामागर' इति वाक्यमेदः । एत्र वाक्यमेद- प्राप्नोनि ( चोदकेन )साच (अह शब्दस्य अभ्यासा. भयाच मुलाग्रहणमपि अविनाशिवमेव । नसात् प्रता. मा) अवमन्नरेण न शक्यने विवक्षितम् । तगात् । यपि अविवक्षित वात् विकृतावपि अधिकारेगैर प्रयोग उहः पर्तन्य , द्वादशाहे प्रयोदशादे इति । न चैकत्याद्देव । इति । (एषमनुभाष्य दूषयति-) एतद्युक्तम् । तापा समृद्धवलक्षण कर्तव्यमित्यपमर्पो लम्यते । कथम् ! ( कथम् १) यदि ईदृशेऽपि (क्रियाकारफमावेन विशिष्ट- या प्रथमम्प यागम्य कृमा देवता, या द्वितीयस्य । विधिविषयसमयेऽपि ) घावरभेदी भक्ता अी- ता न भवति, कालमेदात् । नियते , (नदा ) सर्वत्र वाक्यमैदः स्यात्, 'मीहीन् अपिवेन्द्राभिधानत्यात सहन स्यादुपरक्षणम् , मोक्षदि ' इति ( 3 ) प्रोक्षण कर्तव्यम्, च तीहीणो फारस लक्षणार्थत्वात् । ३१॥ इति । अपिच प्रकृती चतरहे, ज्यहे। पति किमर्थ- माप्यम्-- अपिया न स्यात् सर्वेषामुपलक्षणम् । मुच्चार्यते ? अविवक्षित वादेतेपाम (नोधार्यम् । किन्तु-) अविकारेणैव प्रयोग, स्यात् । कुन.. इन्द्राभिधान-दात् । मुत्यामागच्छ ' इति (एव) प्रयोग कर्तव्यः इद्र अत्रोपरक्षणेन सस्फियते । स सहमस्कृत. संस्कृत (म्यात् ) । एव सिते विकारेण भविषारेग वेनि एव, न पुन, परकतम्या । ननु परहेऽसौ संस्कृत मंशसभावात् ) अधिकरणमेव नोचिति । तस्माद- 'चतुरई सुन्यामागर' इति वचनात् । अविवक्षितोऽत्र न्यथा वय॑ते । 'इगई मुत्यामागच्छ मघवन पति काल, इन्द्र बागछ इत्येतावदेव विवक्षितम् । विवक्षिते । भूयात् ' इति । इतिश दोऽयं प्रकारवानी (लो)। सति काले बाक्स मियते । आग मघवन, गुरदे । अस्मिन् (d ) वास्ये अस्य प्रकारवाविव नोपपद्यते आगन् ति सकृदुचरिताऽगच्छतिविमक्ति. उमो संव- घोप्रारम्पासमवान् । किनहिं | इयत्तावाची पाक्तशेषा- - .

·1 द्वादशाहे उपसत्कालीन २१९३ द्वादशाहे उपसत्कालीन दवगम्यते (वाक्यशेषे चतुरहादिशब्दाना इयत्तावाचिना | इति पूर्वपक्षकोटि: । अविकारेण प्रयोगः इति सिद्धान्त- अषणात् । इतिशम्दस्य-) अहाशब्देन सामानाधि- | फोटिः । पृथगुपलक्षणं तु अभ्यासोपपादक.वान् उप- करण्यात अहगतेयत्ता अवगम्यते । नच्च अहः आग. न्यस्तम्)" मनक्रियाविशेषणार्थसुस्वार्यते । सुत्या वान्दोऽपि आग सोम- ऊदविचारस्यापि अस्य आयामविचारा- च्छतिक्रियाविशेषणार्थमेव । इन्द्रस्य करिष्यमाणमयोमकावात् अभ्याये संगतिः । सुत्याकालाहानामावृत्तिवत् जनत्वात् आगमनक्रिया तदर्था (तसंस्कारार्थी )। अह.शब्दस्यारी भावृत्तिः इति उत्थानात् अवान्तर- इत्यहे इति सामान्येन परिमाणयाची । न च सामान्येन | संगतिश्च । सूत्रार्थस्तु- मुत्याविदो उपसाकाल. पवहारः ( मनति ) । तस्मात् (तस्प परिणविशेष- सुब्रह्मण्याचा सर्वेपामहामुपलक्षणम् । प्रकृतो सोपस्य वचनावात् विशेषयाचकशब्दस्य-) अध्याहार कृत्या | उपलक्षणीयरवेन इदापि मर्वेषु तदन्ययात् । न च (तेन अहःशब्दः ) विशेषणीयः । अपादारे (घ ) देवतासंस्कारार्थयात् महरूपलशगस्य सदुपलक्षणेनापि कर्तव्ये ) यः समवेतार्यः (शब्दः ) सोऽध्याहियते । तामस्कार मिदिः इति वाच्यम् । आग्नेय कृष्णगीतमा- कालेपत्ता प्रकाशयितुम् । तस्मात् यन्त्र चतुर्यु अमु | लभेत, सौम्यं वभुम् , आग्नेय कृष्णपीवम्' इत्यत्र अमि- (चतुर्थे अहनि ) सुन्या. तर 'चतुरई' इत्यध्या- | देवताऽऽवाहनलक्षणसंस्कारावृत्तिवत् इहापि तदावृत्ति- हारः, पानिपु ( तृतीये), तर 'पहे' इति । संभवात् इति । मरमात् अायादारविशिष्ट अहः भागशिक्रिया प्रति वि-- 'उस काल आसान द्वादशारे विकारभाक् । विशेषणभूतम् । तथा मुत्यापदमपि । अयं प्रविषाक्याओं (न या, माद्य उपलक्ष्य-वादनाहा महतानिन ।। , मुला- वृत्तः । यच प्रकृती चोद्यते प्रधान ( प्रकृती यत् समवेतम्, ऽगमनमात्रस्य विषक्षा प्रती ततः। विकारमन्तरेणाम यच्च स्थान प्रकाश्पते ) तस्योदो भवति । अह.मुल्या तत् सिध्येत् तेन तन्यता ।' शब्दो तु पर्यो । ( तस्मात् अहर्गणे आधे औपसदे भाट्ट-- द्वादशाहादी उपसाकाठीनं सुरक्षामालानं अनि त्रयोदगाहे सुत्यामागच्छ मघवन् 'ति, द्वितीये तन्नमियुक्तम् । सुब्रह्मण्यामन्ये च 'हत्यहे सुत्यामागच्छ शु'द्वादशा सुन्यामागच्छ मघवन् ' इतिरीत्या तृती- मपवनिति स्यात्' इनि विहितम् । इविकरणेन च यादी ) तरणात अनेन प्रकारेण (पाराति इति- । उपसहिनानधिका सुत्यागतविनसेख्योच्यते । नेन प्रथमो- कारणेन) कहाभावः, (अम्यासा मकस्य अस्याभाव:) पसदिने चतुरदे मुन्यामागन्छ ' इति । द्वितीयोपस- वास्यभेदमयेन ( मायोक्तेन ) इति । दिने यहे सुत्यामिति । तृतीयोपस हिने बहे इति भक्ती अविभागाश। ३२॥ प्रयोग. द्वादशाहे च उपसा द्वादशत्वात आद्योपसदिने भाप्यम्-- अथ पदुक्तमाबाइनदिति । तत्र बमः। त्रयोदशाहे इति प्रयोक्तग्यम् । द्वितीयाद्युपसदिने द्वादशाहे. विभक्तः कालः कृष्णमीवयोः, सौम्येन न्यवायात् । इत्यादि । वेन च आयसुत्याया एसोपलक्षणत्यापते गृह्यते विशेषः, पूर्वस्य कृष्णमीवस्यैतदेवतावाहन नोत्तर- सुन्यान्तरोपलक्षणाय एकैकसिन् दिने प्रयोदशाहे स्मेति । अथ इह अविभन्न काला। मुत्याः अन्यवेताः । चतुर्दशाहे इत्यादि चतुर्विंशाहादिपर्यन्तमहाशब्दावृत्या केनचित्तासु न गृह्यते विशेषः । चतुरहाइणं च प्रयोक्तगम् । अविशेषकमित्युक्तम् । तस्मादविकारेण प्रयोगः। न च सुन्यागमनसबन्धमानमिह विवक्षितं न तु गा-कि सघामहा पृथक्पृथगुपरक्षण प्रयोदशाहे सध्यासंबन्धोऽपि वाक्यमेदापत्तेः इति भाष्यकारोक्त चतुर्दशाहे भागच्छ इति अहाशब्दस्य एकधाशब्दस्यैव युक्तम् , विशिष्टस्य न्यु पनत्वेन विशिष्टयान्दोघोपपते: अभ्यासात्मक ऊो भवति, उन अविकारण प्रयोगः इति । अवाक्यभेदात् । न च तथापि सर्पसुत्यासु एकस्यैय (मन अहःशब्दस्य फि अभ्यासात्मक ऊझे भवति | एन्द्रस्य देवतात्तात् एकसुत्यासंबन्धिावेनापि आहूतस्य सर्व- मी.को, २७५ ·द्वादशाहे उपसत्कालीन २१९४ द्वादशाहे प्रकृति सुन्योपकारकत्वोपपते: नावृत्यापतिरिति वाच्यम् । चतुर हादगाहे आहार्यस्य चतुरदाधिकरण यस्यैव प्रकाशनो. निय) निमन्त्रणसंस्कृतस्य देवदत्तस्य तदुत्तरदिनकर्ताय । पपत्तेः न तस्थाने त्रयोदशाइपदोहापचिः, चतुरक्षाधिकरण- आदमोजने निमन्त्रणासंस्कृवन्यामानवत् आयसन्याया- कसुत्यौद्देश्यकागमनप्रकाशनेन इन्द्रे द्वादशाहीयमुत्या. माहृतस्य इन्द्रय मुत्याऽन्तरे उपकारकत्वानुपपत्तेः । न ऐबन्ध शेषानुसत्ते, प्रयोजनानुरोधेन तदूकानीकारात् । च एवमपि मायनीये सुत्योद्देश्यका वाहने चहादि. मण्डन- 'गाने नाना पृधामार' गाने शब्दाना विशेषणवेनोपादानाव यशपतिशब्दवत् परार्थ- | सुब्रमण्याहाने । गाने इत्यत्र हाने शायेव पाठः स्मात् । स्वावगते! नादानन्दस्य अभ्यासात्मकोहमिद्धिरिति पाति. शंकर-'सुमपाइसन्दतन्त्रम् ।' फोक्तं युक्तमिति वाच्यम् । 'गम जा' इत्यादिवत् •प्रापशाहे एकत्वात् क्रतो; एक एव परिकः । मिषा प्रति विशेषणनामाने परार्थत्वानुपपत्तेः । इतरया मेदस्तु नरनात् मुन्यासरन्धप्रयोजनः दक्षिणासंग्कारमयो- चतुःशब्दस्यानेऽपि त्रयोदशपदोहानुपपत्तिः । यज्ञपतिपदे । जनश्च । न तस्मिन् मिद्यमाने परिक्रयेकत्व भिद्यते । तु यथा परार्थत्वम्, तथा तदधिकरणे स्पष्टम् । यतः । भा. १.६।१७।६८, . द्वादशाहे ऐकादशिनाना कर्तन्यैव प्रयोदयाहे चतुर्दशाहे इत्येवमहापात्तिः । पशूना यणीयोदयनीययो: क्रमेण पञ्च षट् इति विभज्य इति प्राप्ते, इत्यहे इन्यत्र इतिशब्द: संम्पापम् । इत्यहे | अनुष्ठानम् । ऐकादधिनाना पशूनाम् । इत्यन अधि. इति च समाहारोऽयम् , तेन धावसंख्यायेषु दिने | करणम् | १०६६-१२, द्वादशाहे कृष्णविषाणया विपया 1 तथा च अवीतेषु इत्यप्पाहार्यम् । ठेन प्रथमो कण्डूयन यमाहे दीक्षामारस्य उत्तमाहे दचिणानयन- पसदि यदे सुत्सागिति , द्वितीयाय द्यहे, तृतीयाया। पर्यन्त कार्यम् । चावाले मासनं च अन्तिमाहे दक्षिणा- श्व. इति प्रयोक्तव्यम् । छन्दोगग्रन्थे धन्धिप्रभृतिभिरपि नयनोत्तरम् । १११६१३-१४. * द्वादशाहे चतुर्थे- एवमेव याप्यातम् । याहिका चैवमेशनुतिष्ठन्ति । तत | इनि शोक नाम साम । तस्य योनिक प्रकृती 'म्यहे. अतीते सुत्यामागछ' इत्यविगतेः पृतनाः इति । उत्तरे च दै ऋची उत्तरामयपठित सादगाहे च प्रथमोपदिने व्यहपदसाने हादशाहपदोदेन ? पृहरयो एव प्राध्ये न तु फुवश्चित प्रतिजगत्यो समा. 'दादशाद अवीते मुल्याम' पर्याष्ट्रीकारेण । नेतन्ये । उनरे बृहती च नेमि नमन्ति' 'समी रेभातो सुयागतैकत्यम्य अविवक्षितत्वात् सर्वसुन्योदेश्यागमन अस्वरन्' इति । पि. ९२२५ वर्णक २. प्रकाशनोपपते: अनम्यासेनेय प्रयोग। पु द्वादशहे नव्पवित्वादेकेकमहरयवृज्येत , यदि तु 'चतुर सुत्यामागच्छ मघवनिति यात्।। कर्मपृथक्चात् । १११४/५१७॥ इतिमाप्यार्तिकभृतवचनान्तरानुसायत् इयदे इत्यादे। द्वादशाई एक अहः द्वादशदीक्षाद्वादशोपससहित पूरणार्थक शणामी 'चतुर्थेऽइनि सुत्यामागच' अपत्येत समाप्त भवेत् । एक अहः पञ्चनिशतिराई इत्ययोऽप्रीक्रियते तदा भाध्यवार्तिकोतसमाधानम्य त्वयैव । पृथक् पृथक् कर्तव्यम् । कर्मपृथक्त्वात् पृथगतानि द्वादय दूषित वात् कश्चिदेव समायया । नामन्मते दैवताया कमान । तप कृतित्वात् ज्योतियोमप्रकृतिकवात् द्वाद- आगमनं संभवति , वेन देवस्यवादिपदार्थवत् चतुरपाधिशानां भवाम् । तस्मान् दादश पदवियतिराश कर्तग्याः करणकमुग्योद्देश्य कागमनमन्यत्र प्रसिदमाहायमिन्द्र प्रकाश. इति प्रथमः पूर्वपक्ष । नीपम् । तच न देवस्थ वादिषत असावर्षम्, अपितु अहां या श्रुतिभूतत्वात् तत्र साइं कियेत, ट्रस्य प्रकृतमुत्यासंबन्धाधम् । अतो रापवाद न्यञ्जना. यथा माध्यदिने १८॥ दिना मुन्यासंबन्ध एवात्र तापम्, न तु चतुरहादि. प्रथमपूर्वपर्धा याचन्देन निरस्य दितीयं पूर्वपक्षमाइ । वृत्तिसुत्यासंबन्धे । अतः अनन्यस्तमशेगम प्रत. असा युतिभूतत्वात् 'मादशाहेन' इति अहो दादा सर्यमुपासबन्धप्रकाशनोपपत्ते: नाइ.पदावृत्तिः । न चैव । संख्या प्रत्यक्षश्रुता । तस्मात् वत्र एसिन अनि विश्वाः ·न्याय्येति । द्वादशाहे इयनीकायां द्वादशहे व्यनीयायां नानामहा ऐन्द्रवायाम प्रथममहः, अथ शुक्रायम्, हो । उ च स्मृस्याऽजादिगणे मुक्ता टायु-पत्ति- अथायणाग्रम् । अपेन्द्रवायवायम्, अथ शुकामम् दिगोरपि । व्यनीकेति गाणे कीयः स्यादारतिगणों अथामयणायम् । अथेन्द्रवायामम्, अय शुत्रामम् हि सः' इति । न चात्र गृहमेघीयाज्यमागन्यायेन अयामयणायम्' इति । तत्र प्रथपहितीययो: अहो । चोदकपरिलोपहत्वेन अप्राप्तपसिल्पामयः, अनतापा पेन्दवायवामता गुफायता च भूयते । सा नोदनेय तयोः । सैनिमातिमहणमंतया माशात् उपकारावधान इति प्राप्ता , रयतरसामाकात् वृहासामत्याश्च । तत्र संदेहः किं भवनाथादयः । स्वार्थस्तु-- व्यनीकायां चोदमप्राप्तेषु उदितं अनुदितुं पुनः श्रूयते , किमन्यत परिसंख्यातम् । ऐन्द्रयाययामत्वादिषु मन् पुनपम्नानम्, तत् गर्थवादाय उतार्थवादार्षम, अथवा समान विपर्यम् । किं प्रासम् । स्यात् इति । अर्थवादायेति । कुतः । उदित अनुवदितु दि उन्यमाने वि-यनीयामेन्द्रायव-शुक्राणानुवादमा परि- प्रवृत्तिविशेषक्रिया नास्ति । दिदोषा परिसख्या । तस्मात् । सत्या वाऽर्थवादो वा विधि , नहि प्रयम् ।। वैयर्थेन अर्थवादायेति । क. पुनात्र गुणयादः १ औचित्यम् । त्रिदोषवात् लक्षणाऽऽपतितस्तथा । विधिरामयशाप्रप आपणासत्व हि तृतीये भनि न्याव्यम् । कथमिव । इपानमित्तिको हि ॥' अत्र यक्षमयं पूर्वक्षः इति प्रथमद्वितीययो. अहो: ऐन्द्रवायाग्नता (एकाग्रता) च पम् । चोदिता, न तृतीये अहनि । अत्र तु आमपणाप्रता भा-दादशाहे द्वादशस्वपि आशु पहायता विहिता ऐन्द्रवायचासौ प्रायपीयोदयनीयौ दशमं नाम, अपिवाऽहणेप्वमिवत् समानविधानं स्यात् ।। अयेतरेषा नानामहामेन्द्रवायवानं प्रपममहः, अप शुक्रायम्, अथानपणामम् । अथेन्टवायवायम्, अथ भाष्यम्-- अपिता इति पक्ष पावृत्तिः । न गुणाय । शुक्रायम् , अथावरणामम् । अयेन्द्रवायममम, अप श्रवणय, समानविध्यर्षमिति । न शक्य यदितुं चोदकेन । कामम् , अयाग्रयगानम्' इति । सेयं नवाद भन्ध्यग्रता प्राप्तम् । तत्र पुनर्वचनमनर्यकम् । तस्मात् तदन्यामिति। | श्यनीका । नश्तु आधानि पटु रयतवृहदरूपवेराज- कथं नदि शक्यम वाक्येनेदं ज्योतिष्टोमे रपतरसामिपाकरैक्तसामकानि । मतप तत्र महरन्तरेषु बृहदायतर- प्रवृत्त चोदकेन प्राप्यते । तस्मात् समानविधि करिष्यामीति नामकृत्त्वाभावाद ममता विविः अपूर्वविधिरेष। आपयोस्तु पुनरुच्यते । अनिवत् । यथा 'अथातोऽनिमगियोमेवा- रपंताहासामक वात् तत्रैमित्तिकयो: ऐन्द्रवायचामत्व. नुपनति , सस्पेन, नमतिरामेण, र चराग, उ अनाप्रायशः अनिदेशेनेर प्रशसिमरे पुनातन सपणे पञ्चरात्रेण ,न सप्तगण, तमष्टरावेग, तं नवरात्रेण, तिमर्थ मिनि बाघोपयोगितमा चिन्त्यने । तत्र आग्यमाग- त दाराष, वमेकादरायण' पनि । प्रपोजनं पक्षोक्त पायेन मनान्तरपरिसंख्या इत्यायः पठः । दितीयस्तु न परिणा भवतीति। मादि रस्मेशीयपचमपचन्यायेन मासपरिसंख्याशसात् , शा-१६ तु अनैमित्तिका वचनम् । तस्य च तदीपाएमपक्षन्यायेन अपूर्वलापनद्वारा अपातपरिसम्या प्रयोजन पचदिति अपत्यापि तरबहसावे पेन्द्र- नायः, थापक्काप्रतयोः सिद्धिः। मधुभूते प्रयोजन परिसंख्याफलकावस्य अन्याय्यत्वात । सोम-प्रदानकमस्य बाधामावेऽपि परिसंख्यया यावे अहणानामपि प्राप्त्यमान ऐन्द्रयापदाप्रत्वादेरपि अशान्तराणा आप इयुस्थि: संगति । अनी कान्दः विधातु मशक्यत्वाच । अच. एकवाक्यतालाभाप 'पक भग्नावचनः, लोके शताये शतानीकः इति व्यवहारात्, वृणीवे' 'दादशाहीनस्य' 'उपाशयमन्सु' इत्यादिचतु वैदे च 'चिर्ष देवानामुदणादनीकम्' इति प्रयोगाच। पानपणाप्रतादिधेरेर भयमर्थवादः योचियेन तान्यर्थः, शनीका इति मजादेः भारतिगगत्यात् राप, ननु । न तु विध्यन्तरद्वयं वाक्यमैदापरिति । सिद्धान्त, दोव्यापतेः। नान्यः, हति अन्यासिन - ·. द्वादशाहे ज्यनीकार्या २१९७ द्वादशाहे दीक्षोप अधिकारार्थका यादवलेन उत्तरस्मिन् पूर्वस्थानन्यय- । द्वादशवस्य प्रमाणावरसिद्धत्वात् दीक्षा अपि द्वादशेत्ति प्रतीते: । अन्यथा 'इदं तु आप्ररगारम्' इत्युक्त्यापत्तो गमयति । तया 'ममीयते एव दीशामिः' इति दीक्षा- चा अपरान्दानावस्यात् वाश्यत्रयमेवेदं अनीकान्तरवाक्ये बहुवं विधाय 'दाम्या गोमाद्यन्ति द्वाभ्यां त्वचं दाम्या- सातमपोजनं च अतिदेवाप्रवृत्तेः पूर्व एतद्वाक्येन मसफ् द्वाप्पां मास द्वाभ्यामस्थि द्वाम्यां मानम् ' इति ऐन्द्रयायचानावशुक्रामन्वयोर्विधी अतिदेशस्य एतद्विष- तद्वाक्यो पदिकानुक्रमणमपि । यत्वाकल्पनाद अनैमित्तिकत्वसिद्धिरेव । तत्फलं च तत्त. मण्डन-दादशाई द्वाददौनाः। एता: दीक्षाः। दिकतिषु असलपि निमित्ते तत्तदावासिद्धिः । पथा शंकर- द्वादश द्वादशाहके ।' दीक्षाः । गर्गनिराने 'द्वितीयमहर्षामदेम्पपृष्ठम् । इति 1 तत्र . द्वादशाहे दीक्षाणामुपदाच तन्त्रम् द्विादशानामहा अस.यपि वृहत्सामत्वे शुक्राणत्यनियमसिद्धिः । अन्यथा | सहप्रपोगविधानात् । वि. ९।१।९. ० द्वादशाहे दीक्षाणा- अनियमेन यस्यकस्यचिदहस्य प्रायम्यं प्रकृति दृष्टपाठा- | मुपउदा च स्वस्थानविद्या प्रयोगः । इप्.११।४।५।१८. नुरोधाना ऐन्द्रयायवस्य स्वादिति पूर्वपक्षे अशान्तराणा द्वादशाहे दीधाणां क्रमविशेष नियमः । श्रोतकमाधि. परिसंख्यातत्याच माधोपयोगिता 1 करणं इत्यय द्राव्यम् । वि. ५॥सर वर्णकं ३: मण्डन-- ' समं विधत्ते पुनरग्रतोक्तिः।' द्वादशाहे दीक्षोपसत्सत्यानां प्रत्येक शेयर-- नित्यं न्यनीका शुक्रामा ।' | द्वादशदिनसाध्यत्वम् , तेन पत्रिंशदह्त्वम् ॥ द्वादगाहे दधिशा अन्वहं द्वादशापि शतं विभज्य द्वादशाहे तप्रकृतित्वादेकेकमहरपवृज्येत, कर्म- दीयते । वि. १०६।१८. " द्वादशाहे दश सौमिकानि पृथक्त्वात् । ११।४।५।२७|| महासंयुक्तानि कर्माण्युत्पद्यन्ते । अपरौ मायणी योदयनीयो। भाष्यम्- 'द्वादशाहेन भजाकाम यायेत् । इति तावपि लक्षणया फर्म प्रतिपादयतः । तस्माद् दादा श्रूयते । तत्र निचार्यते किमेकैकश: पृथक्पृथक दीक्षोप- कर्माणि उत्पयन्ते । तागि उपभानि साकाहामि सदेन (वंद्वस्य दकारान्तत्वात् भच् समासान्त: 'दंद्वान्चु- 'द्वादशाहेन प्रजाकामं यावयेत् । इनि फले विधीयन्ते । दशहान्तात् ' इत्यनेन ) अदः संपाद्य द्वादश पञ्चविश- दुम्. १९१४।५।१५. * द्वादशाहे ददामस्याहो मानस- तिराध : कर्नयाः ( दीशाः १२, उपपदः १२, एका प्रहेण समापनं याचनिकम् । वि. ९।१।१. द्वादशाहे सुत्या इति एकैकमहः पञ्चविशतिरात्रम्), अपका द्वादर दीक्षा पृयकालत्वात् तन्त्रम् । भा. १२१३/१०२१. सादरकाः, ( एकैकसिन्नेष अनि एकैक दीवोपस- द्वादशहे दीक्षा. द्वादशैव ॥ समिति ), अथवा चतुरहे दीवाः, चतुरहे उपसदः, [ अनत्यं भाष्य वाति च ' ज्योतियोमे एकादीनाचतुरहे सुत्याः, अथा स्वस्थानाना पोपसन्सु याना दीक्षाणा विकल्प ( ६१५४८४२८-२९ मी. को, विऋद्धिरिति । कि पासम् । तत् सूत्रेणैवोपक्रमः । द्वाद- पृ. १७९०) इति निन्दो हीतम् । ] शाहे चपकृतित्वात् एकैकमहरपञ्च न्येत कर्मपृषकत्वात् । शा- द्वादशाहे 'पर्मिमइदो मा एपः, यद् एकै मदीछोपछदं (बीटोपसदेन सहितम्) हा अहः द्वादशाहः' इति लिक्षात् दीशश द्वादश इति गम्पते । अपवृष्येत । द्वादश पञ्चविंशतिरामाः कतैन्याः । कुतः ! वि-'द्वादमाहे किमेसादिविकल्या द्वाददोष वापतिवाद । सदोशोपसदं अः अपर्जितं ज्योतिष्टोमे। आशः प्रकृतिवत् , या द्विकानामुन्तितोऽनिमः ।। यत; त प्रवीन्येतानि द्वादशाहानि पृथगभूतानि कर्माणि भाट्ट-दादशा दादाराची चितः स्यात्' इति पृथक्त्वेन धर्माना कान्ति । तस्मात् ज्योतिष्टोमवत् पाक्येन यवमय श्वारितिस्तु दादादीशाकवस्येव नियम मोपसदं एकैकमहः कर्तव्यमिनि नाम विकल्प हानि प्रत्युदाहरणमानम् । अत एव 'पट् टुप्--प्रकृठो उपाखादेः हारियोजनपर्यन्तस्य यागस्य त्रिंशदो का एष द्वादशाहा' इति हि उपमामुत्याना! अायदो परिच्छेदको एन सापरिच्छेदद्वारेण ।

·- - -- । द्वादशाहे दीक्षोप २१९८ द्वादशाहे दीक्षोप कर्मणि वर्तते महाशब्दः । इहापि द्वादशाहे 'प्रथममः | प्यति । द्वादशाहेन इति द्वादशमिरहोमिः ते यागाः द्वितीयमहः' ( इत्येवमादि दशममहः' इत्यन्तम् ) । कर्तव्याः । (गुगविधिदिशाइसन्दः, न नामधेयमि- भूयते । गोऽयं अह.सन्दा भूयमाणः ( अह,परिमित ) । त्यर्थः) । तस्मात् द्वादशाहेन इति (कालविधानेन ) कर्म लक्षयति । या तत् फर्म लक्ष्यते , अनेन (सापेन) । साङ्गाना द्वादशाइकालवं प्रतिपाद्यते । याऽसी चोदपेन तदुरपद्यते । एवं दश सौमिकानि भइ:संयुक्तानि कर्माणि अन्याशी प्राति: ( भन्गमित्रहनि दीक्षाः, अन्यस्मिन् उत्पद्यन्ते, अपने प्रायणीयोदयनीयौ (अतिरामी अमिती उपसदः, अन्यस्मिन् सुत्पाः इति ) सा प्रत्यक्षया भइ- दशाई श्रूयेने ), तावपि लक्षणया कर्म प्रतिपादयतः । । गतया संख्यमा निवार्यते ।। (तसाद द्वादश सायरकाः)। तस्मात् प्रादश कर्माणि सत्पद्यन्ते । तानि च उत्पन्नानि एव च प्रधानसंनिधौ बानि कृतानि भविष्यन्ति । (फर पति ) साकावाणि 'दादमाहेन प्रजाकाम पाजयेत् ' इति (यजिना) फले विधीयन्ते तत्र द्वादशाह. अपिया फलफर्तृसबन्धात् सहप्रयोगः स्वादा- गन्दः सामानाधिकरण्यात यागेन अपमाप वर्मवीन यानीपोमीयवत् । १९ ॥ मोतिकमहशेति । संख्यामन्दस्तु दादा यागान भाज्यम् - अरिया नेव स्यात् 'भादश साधका:' प्रतिपादयति । तत्र एकको याग. फलशाधनत्वात् योनि- इति । कथं तर्हि १ सहयोगः स्यात् चार दीशा, टोमात् विभ्यन्तं राहादि । तत्र (प्रत्येकमेव ) चोदकेन | चतुरहे उपसदः, चतुरऐ मुत्याः । कुतः ! फलकर्तृ ज्योतिष्योगिकै दीयोपसन्परिमाणे ( दीधोपसदपरिमाणे | सबन्धात् । पले कर्तुषु च एतेपा प्रधानकर्मणा समेताना एका दीशा तिल उपसदः इति ) प्रासे वचनेन द्वादश संबन्ध । द्वादशाहगन्देन समुदायषचनेन संयोगात् फले दीक्षा विधीयन्ते , (दादा ) उपसदश्च । तस्मात् एकको । सबन्धः । सने स्वपकर्तृत्वात् महीने र दचिणैस्यात् यागः पञ्चविंशतिरान। कर्तृषु च । एकालन्यात एककर्तृत्वाच सहमयोगी भवति । अहां वा श्रुविभूतत्वातार साग क्रियेत यथा / भानेपानीपोमीयवत् । यथा आग्नेयामीषोमीपयोः एक- माध्यंदिने । १८॥ फलत्वात् एककर्तृत्वाच सदपयोगो भवति । समरेगे भाष्यम्-२ चेतदरित, यदुक्त द्वादश पञ्च. च विशेराग्रहणात् तन्त्र दीक्षोपसदम् । दादाहश्रुति विशतिरामा कन्या इति । किनहि दादा साधकाः अनुमक्षा । तत् उभय एवमुपपादित माति सक्षप्रयोग: कार्याः । कि कारणम् । भहना थुनिभूतन्यान् । द्वाद- महाख्या च । तस्मादेप पक्ष भेगान् । शाहेनेति द्वादशसंन्या मला प्रत्यक्षश्रुता । सा यायेत, यदि दादा पञ्चविंशतिरावाः क्रियेरन् । तस्मात् टुप्-- यागाः फ्ले चोयन्ते । तेषा ( मनभूत- द्वादयतु भातु एकेक प्रधान पपुस्पेन । स्थानकाल- दीपदाम् ) दादशल्या प्रत्यक्षा भगते । म चोदक- चामानाना ताकाल तदीय दीक्षोपसदम् यश माध्यदिने। मासा या कापिया बाधते । नप ये सल्पायुका, ते तद् यथा 'सातपनीयस्य माध्यदिने निरम्यने । इति । बाध्यन्ते । ते च दीक्षणीयादय. संख्यायुक्ताः, नागीयोमी वचनात मध्यंदिनकानन्येचाङ्गानि मन्ति, स्वमिहापि ।। यादय । अषिच एकस्मिन् फले चोदिताना त-प्रेण इति- तस्मात् दादश साघरका कर्तव्याः। कन्यता भविश्यति । ( ननु एकपलनामपि राजस्व टुप्- यागास्तावत् फल विघीयन्ते इति तस्या । बत् तन्त्रमैदः स्यात्, अत आइ-) दविणक्यात कर्तृ- (भाषयो.) । संख्याशन्दः (तु) विशेषणा मेदो नास्ति । तस्माद ( अहीने ताकत ) सहयोगः मुधार्यते 'दादशाहानि भवन्ति' इति । दशशब्दोऽपि | सिमो भवति । स च पजमाना एवं कारः, (अतः) भुतिवृत्तः । व्यहान्दोऽपि (भ्रत्यक्ष) किकमहः । तत्रापि कमैदो नास्ति (पति) तत्रापि तन्त्रम् ( दीक्षो- प्रीति इति न कर्म, वयाऽयः ( कस्पितो ) मवि- पसदः)। - । ।

·। द्वादशाहे दीझोप २१९९ द्वादशहे दीक्षोप साड्गकालश्रुतित्वाद्वा स्वस्थानानां विकारः वसतीवरीपर्यन्तानि पूर्वाणि तन्त्रमन्यकालवा. स्यात् । २० ।। वस्थादीन्युत्तराणि दीक्षाविसर्गार्थत्वात् । २३ ॥ भाष्यम्-- अथवा एतदपि न युक्तम् । कुतः ! भाष्यम्-- एवं च यसतीपरीपर्यन्तानि पूर्वाणि खाहकालश्रुतित्वात् । यदि अन मधानानामेव कालश्रुतिः अबकालवात् अयमाणविशेषाणि तत्रं भवन्ति । स्यात् नानानाम् , तत एवं स्यात् । अभ तु साङ्गाना काल: | अवभृषादीनि चौतराणि । तस्य दीक्षाविसमर्थित्वात् । शुतः । ('द्वादश दीक्षाः, द्वादशोपसदः' इति दीक्षाणां | स हि दीक्षोन्मोचनार्थः । एवं साह 'अप्सु दीचा प्रवेश- उपसदा च पृथक्ष्टया कालः श्रुतः । यदि चतुरहे | यित्वा देवाः खर्गे लोकमायन् । पदप्सु स्नाति , नामेव क्रियेत, यतो याध्येत । तस्मात् स्वस्थानाना विवृद्धिः। दीक्षामालमते । अथ यदपोऽवश्यमभ्यययन्ति, तामेव टुप-(दादशाहशब्दो न गुणविधिः, किन्तु नाम- दीचा पुनरप्मु प्रवेशयन्ति' इति । तत्रं च दीक्षोपना । घैयमित्याह- ) भावयेत् प्रजाम् (प्रजाः इति मुद्रित | सा तन्त्रमेवोन्सयते । विशेषाग्रहणान् । पाठः)। केन १ यागेन । कतरेण १ हादशाहसंशनेन । तथा चान्यार्थदर्शनम् । २४ ॥ (इत्येवं याग-) सामानाधिकरण्यात् महाशब्द: कर्म भाष्यम्-~एवं च सति अन्यार्थदर्शनमिदं युक्तं चवीति । संख्याशब्दः ( अपि संख्यया कर्मभेदः । भविष्यति, “पट्त्रिंशदही वा एप द्वादशाह' इति । इत्यनेन न्यायेन द्वादश यागार प्रतिपादयति । तम एकैको चोदनापृथक्त्वे त्वैकनन्न्यम्, समवेनानां काल- यागः चोदकेन पर्मान् गृह्णाति । तत्र प्रत्यक्षेण ( दादा संयोगात् । २५॥ दीधाः इत्यादिना ) संख्यावचनेन (बापते इत्यन्वयः) माप्यम्-~यघ आगेयाग्नीषोमीयवदिति । युक्त चोदकेन या दीक्षोपरासंग्ख्या प्राप्नोति , सा माध्यते । यत् आमेसमीषोमीययो चोदनापूषकावेऽपि ऐकतन्य (ननु एवं द्वादश पत्रविशतिराना: म्युः, अत आह-) सहपयोगः । युतः । समवेताना कालसयोगात् । सम- दक्षिणेषयात् सन्देश प्रयोगः । तस्मात् दीक्षाणामुपसा | वेतानामधानानां कालसेयोगात । पौर्णमास्या पौर्ण- च स्वस्थाननिवृद्धषा प्रयोगः । द्वादशसंख्या च या द्वादश- मास्था यबेत सायेति । तस्साचन्नम् । पौर्णमास्या- श्रुतेः (शब्दस्येत्यर्थः ), सा फर्मोपकर्मभेदेन उपना, मेवाङ्गानि च मयानानि च कियन्ने । इह पुनः, सान- भवति ( कर्मशब्देन प्रधागस्याभिधानम् , उपकर्मराम्देन | कालश्रुतियादित्येवं अपदिष्टो हेतुः । तसाद द्वादशादे अगस्य ) एव च ' षट्त्रिंशददो वा एप यद् द्वादशाहा' अङ्गप्रधानानि पोर्णमासीवासह कार्याणि । इनि दर्शनमनुगृहीतं भवति । सोम- पूर्ववत हापि तन्त्रता इत्युत्यिते: संगतिः । तदपेक्षं च द्वादशत्वम् । २१ ।। सूर्यस्तु- द्वादशाहे एफोकमहः सदीशोपसक अप- दृश्येत , कर्मणां पृथक्पेन वेषां प्रत्येक ज्योति योमप्रकृति.. भाष्यम् - दीक्षोपसासुत्याऽपेशम् । प्रथम दीक्षाः, (कत्वात् इति । त्तामा तत्रैव द्वादशत्वम् । तत उपसदा, तासामपि तद्देशा वि- द्वादशाहे सदीक्षोपसदहे दिनमानकम् । नामेव (दादशवम् ) । अन्ने सुन्या, स्था अपि शतत्रय- द्वादश वा-पशिद् वा, निमो यतः ॥ तस्थानाया एक विवृदिः । तदपेक्षं द्वादशस्वम् । एकैतकर्मणोऽझोऽस्य ज्योतिष्ठोमविकारता । एकैकं तदनु- दीझोपसदां च संख्या पृथक्पृथक् , प्रत्यक्ष-] धान दिनाना पश्चविगतिः ॥ अहाँ द्वादशनाश्रुत्या मध्य- संयोगत् । २२॥ पञ्चस् ददाऽपि किम् । कार्या द्वादश गायरमा धतुष्काणा- भाष्यम्- अपि च 'दादशाइन प्रजाकाम याज-मुत त्रिकम् ॥ एकैकस्यैव यागस्थ विकृतिवादिहादिमः । येत् । इत्युक्त्वा निदादीनि अनुक्रान्तानि । नरमादपि | अगुख्यकालाङ्गबाधाचतुष्क भिद्यते विधा, दीक्षा उप- सदपेक्षा द्वादशसंख्या । सुदः सुयाः मन्ये द्वारा स्मृताः । साप द्वादशाइस्य - ·द्वादशाहे दीक्षोप २२०० द्वादशाहे पुरतात. - - त्रिंशद् दिवसा मता: 1 अतिदिष्टानामुपसदा दीडाणा निरुक्कसंख्या दीक्षोपसदादिकं समुत्यं सर्य समाप्य दादा प्राकृतसंख्यादाघनाय पृथक् दादात्वं श्रुतम् । ततो सुल्या एफैकस्मिन्दिने कर्तव्याः इति तृतीयः । यत्तु दीक्षोपसदथै चतुस्चितिदिनानि, मुत्याऽपमेकं दिनमिति अस्मिन पो 'चतुरहे दीशाः, चतुरहे उपसदा, चतुरहे पञ्चविंशविदेशस्य कर्मविशेषस्य द्वादशभिरातिभिः सुत्याः' इति मूले भनुपानमुत्तम्, तत् प्रमाणामावादु- (दिनानाम्-) शतत्रयं स्यात् । इत्यायः पक्षः 1 तथा पेक्षितम् । सिद्धान्तरतु-- अपदस्प कालपररावे सति अा द्वादशवं श्रयमाणं पाध्येत । तस्माद, दादा दादशाहमित्यापचेः यागसामानाधिकरण्येन अहसन्दस्य दिवसाः इति मध्यमः पक्ष: । तदाऽपि दीक्षोपसया निस्टलक्षणया यागपरलानश्यम्मावात् तम्य च सुन्यात्म मुपेतस्य एकै कस्याहः साङ्गज्योति शेमविकारस्यात् तत् सधैं करवेन महासाम्यग्यस्य प्रमाणान्तरेणेव प्राप्ते:नानेन साड्ने सद्यः एव कर्वन्यम् (ति द्वादश सायरा: इत्येक बालविधिः अपितु सर्वप्रधानाना द्वादशादिनामककाल- पक्षः । प्रकृती दीयोपसदोर्मुख्यकालात् प्रागेल अनुचित- साध्यत्वात् तत्प्रख्यन्यायेन नामधेयमेव द्वादशाशब्दः । त्वात् शापि तवानुष्ठान प्राप्तम् । तच्च मुल्पकासे अतश्च अतिदेशानुरोधात् गुल्यातो बदिरेव द्वादशाई मनुष्ठाने बाध्येत । तस्माद अगव्याय प्रधानस्य च दीक्षाः दादाई चोपदः कृत्वा द्वादशाहं दादया मुयाः द्वादश दिनानि विमान्य भनुष्ठानम्, म पचान्तरम् । कर्तवाः । एवं च 'पत्रिंशदहो वा एषः यद् द्वादशाहा' 'द्वादशैव दीक्षाः, द्वादशीपादः' इति अद्यौः मुख्यवत् । इति लिगमप्युपपद्यते । पृथक् द्वादशायभुत्या पट्त्रिंशत् इति विद्वान्तः । मण्डन- 'खस्थानबृद्धिर्दीशाऽऽदे। भाह- द्वादशा द्वादशदीक्षा द्वादशोरसाद शंकर-- 'दादशाह: पदव्यहः स्यात् ।' षट् च द्वादशसुन्याच विहिता । नत्र ' दादगाइन पाकामं श्रीणि च महानि यस्य सः पट्यहा 'भाना चामतो याजयेत्' इत्पनेन द्वादशाना मुत्पाना पल्यबन्धे अव. गतिः' इति रीत्या पडदस्य व्यङ्कस्य च निवेशे ३६ इति गते प्रत्येकानिदेशशतदीपसदनुबादेन द्वादशस्वसंख्या पनिशदिनामका सिष्यति । विधी एकेका सुत्सा प्रत्येकं द्वादशसंख्या दीक्षोपसयुक्ता • द्वादशाहे दीशोपरान्गत्याना स्वस्थानाना विवृद्धिः । कर्वम्येति द्वादश पञ्चशितिरावा. पद्यन्ते । न च प्रथम दीक्षाः, तसा तरेर बादशवम् । तत; उपसदा दादशाहपदम्य द्वादशदिनात्मककाल विधायित्वात् कप तासामपि तद्देशानामेव । अन्तै सुत्या, नसा अपि मेतावदिनसाध्यवेति वाच्यम् । अहान्दम्य सुन्यात्मक तत्स्पानाया एवं विधिः । भा. १९१४।५।१८. फतुवाचियेन दाशसंख्यास्मुत्यात्मकारस्य पालन तस्य * द्वादशाहे दीशावाक्ये 'पदार्योचारणात् यः कम प्रती- नामधेयत्वादिति प्रथमः पधः । न भह सन्दस्य तो पते, स एव विघीयते । टुप्. ५।११।१ पृ. १२८८. कदिः, अपि तुरने एव सत्त्य ऋतुविशेष निरुट. हादशाहे 'पलीपाजान्तान्यानि संविधन्ते । लक्षणया प्रयोगात् । अतो लवणण्या प्रमाणामावरन् । अब पागुतमादहः यानीतराण्यहानि देवेष दशपमें दादशदिनामकाजविधिरेवायम् । अन्य सातपशीया- पनीया मालार्य गतिरो ! समापि न पानीमयाजो. न्यायेन ( ५३११७) आलिदेशिकपालबाघात सानो चरस्य लोग; किन्तु तादृशस्त्र हारियोजनादः बर्दिबहर- दादामुत्याना बादशादिनसमाप्यन्वावगः एकस्मिनहनिपातम्य द्वादशेऽहनि पनीयाजाते अनुष्ठानम् । पूर्वेनु शादशल्या कीबोपमझुक्केका मुया समापनीवितु अहान पनीसंय'जैदएरमः । वि. ११. दाद- दादय सायरमा कन्या इति द्वितीयः। साहि-पैन एक शादे पुरस्तात् पर्याान् भागन्तवो भवन्ति यदिष्पय. फर साधनाना द्वादशानामरि मुत्यानो प्रयाजवत् तन्नेर माने। भा. ५३11०द्वादशाहस्य पाद हिफे दितीयेs- निसल्याकदीचोपसत्करणोपपत्ते उदाचो प्रमा- दनि स्वोत्रियानुरूपो पठित्वा अपूर्वाप्नुवाः पटयन्ते, मत मावः । भतम भोपदेशिककालानुरोधात बाद्यदिने एउचरः पर्यास: पदितः । तसात् पर्यागद पूर्वमेवैको ·नाम: . द्वादशाहे पृभि २२०१ द्वादशाहे व्यूढे नियशो दृपः । तोधियानुरूपौ तृचौ भवतः, वृषण्वन्त द्वादशाहे न्यूड़े भक्षपवमानपरिधिकपाल- स्तृचा भवन्ति , नृच उत्तमः पर्यासः' इति । इप्. मन्त्रगतानां गायनादिशब्दानामेव व्यतिनमो - द्वादशाहे 'पृमिपागग्रहान् व्यतिषजति' इति श्रुतम् । नार्थानाम् ।। तत्र वायुरमि' इत्यादयः दश्च मयाः पृथयो 'अर्य छन्दोव्यविक्रमाद् व्यूढे भक्षपवमानपरिधि. पुरो भुयः' इत्यादयः दश मन्त्राः प्रागा नाम ! AR | फपालाय मन्त्राणां यथोत्पत्तिवचनमूहपत् स्यात् । मन्त्रेषु माशब्दो गोगः । (इदम् 'पृभिप्राणग्रहमन्त्राः १०१५।२६८८॥ इति शब्दे द्रष्टव्यम् ) संक.पं. ३।३।१९. . द्वादशाह भाष्यम् अस्ति द्वादशाहः, सगूढो म्यूदय । पृटपः पडद उत्पः, प्रकृतिरूपः । गवामयने पाइयः तन न्यूट: ऐन्दवायथायो प्रायणीयोदयनीयो, अथेतरेषा पाहः तद्वितिः । वि. १०६३, दादशाहे प्रत्याई হানামালিন্যেষা प्रथममः अशकामम् , अग सुब्रह्मण्या मैद: ‘संस्थितेसस्थिते अहनि' इति वीप्सा. दे आपणा, अयेन्द्रमाययामम् , अब वे शुक्रामे, अधा- वचनात् । भा. १११४१६।२५. * द्वादशाहे प्रथममहः समानन्ति छन्दासि वा अन्योन्याय लोकमभिभ्यायन्ति, प्रयणायम् , अप द्वे ऐन्द्रवायना?' इति । तत्र व्यूढे इदं प्रायणीयम् , उत्तममहः उदयनीयम् । इमो द्वावपि गायत्री मिष्ट्रभः , मिधुब् जगत्याः, जगनी गायपा भातिरात्रो। वि. १०५४, द्वादशाहे धगमः इति । सन्ति भक्षयमानपरिशिकालानि । मनास्तायत मायणीयम् , गवामयने च प्रथममदः प्रायणीयम् , तयोः | भक्षेहि (मोमाटोच इति पारूपम् ) मा ( मा प्रति ) प्रकृतिविकृतिभावो मास्ति । इति न धर्मातिदेशः । विश दीर्घायुयाय शतनुन्वाय, एहि यसो पुरोक्सो प्रियो में ७१३२२. . द्वादशाहे. प्रायणीयातिराने ज्यौतियोमियो हदोऽसि , अधिनोग्या माहुभ्यां सध्यासम्, यमुमद्गणम्य लिप्यन्तः । या. ७।४।३।२९. द्वादशाहे मानसो महः रुद्रवद्णम्म आदित्यवद्गणस्य (इति पदयं सवनरपे 'बनमा ला मिपा पाण समुद्राच्या प्रजापती ला पण योग्यम् ) गोम देर ने मतिविदः शतसमनस्य जुष्टं गृहामि इति मानस प्रजापन्य गाति' इति विहितः । माध्यंदिनभ्य सवनम्य तृतीयसयनस्य (सपनाये यशापये अप मानत: दशमस्याहोऽनन मिन्नः इति दगमेऽहन्येव क्रमेण योजनीयानि ) गायत्रच्छन्दस: पिटुप्छन्दसः फर्तयः । पि. १०६१३. . हादशा योगविमोको जगवीउन्टसः ( सवनत्रये क्रमेण योजनीयानि मीणि 'भइरहर्यनक्ति , अहरहर्षिमुश्चति । इति प्रात्यहिकयोग- पदाने ) अप्रिष्टुत इन्द्रपीतम्य मधुमत उपहुतश्यो- स्पेनोऽपि दर्शन प्रधानमामार्थत्वे त देन भेदोपपचेकपपन्नम् ।। पहनो मामि ' इति । तथा पवमानः , इतरया सर्वावन्तयोः सकदेव भामियोगविमोकयोः प्राप्या-गापरस्टन्दाः, नुपर्णोऽसि विशुपन्छन्दाः, सघाऽसि पनेः इति भाष्यकारेण सिदान्तितम् । भाइ, ११२।९. जगवीन्दाः, अनु याऽऽरमे स्वालमा पारस'इनि • दादशाहे म्यूदे प्यरका ऐन्नसायरामो माययो- च । तश परिचयः, गायत्री मप्पमः परिषिः, मेमो दक्षिणः, शागत उतरः इति । तथा कपानानि , भष्टा. दयनीयौ, अयतरेपो दशानामझा ऐन्द्रवायचा प्रथममदा, फपाल: प्रातःगबने , एकादशकपालो माध्यदिनीयः, अपमानम्, अप दे आमरणाने । अधेन्द्रनायकार्य बादास्ताविपतिकः इति देश अप फ्राये। अयान अप है ऐन्द्रमायबाप्रे छन्दोपनिनामे म्यतिक्रमो मामलामा मक्षयम्य प इनि । अत्र यो दितीये पठे दगमेकादमदादोषु च परमानमत्राणां पयमानम्य न, तपा परिभौना कपागना ऐन्द्रवारवामतम् । तृतीये सप्तमाष्ठमयोग शुझायन, भयमा मन्त्रागा रन्दोम्यतिक्रम हIf प्राप्तम् । ग्यम्, पपवयोनगमे च आययाप्रत्यम् । पि. मन्माना मनानि च । कुतः अपिरोपवयनात् । १.१५/२४, अविदोषेण मपति बननम् । छन्दाधिश अन्योन्या मी.को.२७६ ·- . द्वादशाहे व्यूढे २२.२ द्वादशाहे व्यूढे लोकमभिप्यायन्ति , गायनी शिष्टुभः, त्रिष्टुम् लगत्याः । इत्यर्थः । सोऽयं छन्दो यतिक्रमः किं गाय पादिरूपेण जगवी गायच्या. ' इति । न विशेषः श्रूयते मन्त्राणो भर्यवादेषु मन्येषु वा स्तुतानामर्यानामपि मोत्, उत यतिकम इति । बरसान्मन्नावामाना चेति । अतो मन्त्रागामेदेति 'चिन्तायाम् , अानामा केयाचित मध्यमः परिषिदक्षिणस्याने स्थापयितयः, दक्षिणः सौम्या त्या अर्थवादेषु गायत्र्यादिपेन सकीर्तनान् उत्तरस, उत्तरो मएमस्येति । अष्टाकपालो मान्यदिनीयः तेषामपि भ्यतिकम मन्यते । तत्र गायनो मध्यमः फायो, एकादयकपालस्ताविसानिकः, द्वादशकपाल । परिधिनेभो दक्षिणो लागत उत्तरः' इत्ययवादान प्रात:मबनीयः इति । तया , प्रात सवनीयो मो माश्य- तेषामपि गाययादिपम् । अतथा स्थविष्ठ-पादिगुणको दिनस्य भशपम खाने मशषितम्या, मापदिनखातीर- मध्यमः परिधिः दक्षिणम्य स्थाने, दक्षियोत्तरस्य सनिकम्य , तार्तीयवनः प्रात:सवनी यस्येति । तथा, उत्तरो मध्यमम्य' इति यतिक्रमः । नया सबनीययागा. पहिषयमानो माध्यदिनस्य पवमानम्य रोके, [शाने ] भूत. मात:मपनि कोडाकपालः अप्टनसल्याववाद माध्यदिन आवस्य , अभिनो बहिवरमानस्येति । अष्टाकपालो भवति गायव्येवेनं बावर्षसेन पुनाति' एवं पाते, वूमः । नाविशेषेण छन्दमा निमः । इत्यर्थवादे गायनीन संहावाच गायत्रो मादिनस्य- स्थात् । गन्त्रगतोप व्यतिकमा मरगता-येव व्यनि- सादा कपालम्प श्रेष्टुभन्येन सस्तुतस्य साने कपः, सच कमेयुः । किं कारणम् १ शस्यन्ते मन्त्रगतानि विपर्य. तातीयसपनिकस्य द्वादशकपागम्य सगावेन पेनुनम्य सिनुम् । भक्षादयः पुनर्विपर्यस्ता अपि त एवेति । गाय- खाने, स च प्रात:रावनिकस्य स्थाने' इति म्पतिक्रमः । दिनस्य भइस्प कालेऽी प्रात.सपनीयो मझो मध्य- एव पवमानानामपि सवनत्रयाना व्यतिनम:। नेपामपि माणो नैव श्रेष्टुमः कृतः म्यान् । एवं सर्वत्र । कथम् । सकालेऽपि सो न गायत्र: । गायत्री दि त्रिष्टुम, डमि जातीउन्दाः' इति मन्त्रेषु गारव्यादिग्वेन सेशीत- 'इयेनोऽसि गायत्रउन्दाः, सुपर्णोऽसि त्रिशुभन्दाः, सघा. स्थानमभ्येति , मागायत्री मशादरे गाएकादयः । मात् । अत्र च सतिम्वरूपस्य व्यतित्रया पर एक तस्मादसेमनी भशादर्शना म्पनिकमणम्य । मन्त्रमतानिनु छन्दासि सक्नुन्ति भन्यो-पन्य ले पनितमयितुम् । एव च तत्तापवमानागभूनः सोऽपि मन्त्री म्यतिक्रम. वितषः । भशम्यापि सरनवागतम्य पतिकमः । तसाद मन्याता सन्दमा व्यतिकमः इति । मोम-- पूर्वत्र प्राति सम्पबन्तात् उत्तरपक्षमि छन्दः- वाति गायउ-दसम्रिष्टप्यन्दमो जगतीपदण' इति मचे गायभ्यादिवेन संसार । पद्यापि च भक्ष पति- प्रतीनां गतिक्रमः , तयेहापि मरमानादीनां व्यनि- कमे न महस्वरूपे पश्चित् व्यतिक्रम' । नयापि वत्त- मान् स्वस्थानराधा लियते: संगतिः । सूत्रारितु- भशादीनां मध्ये यथाशक्ति छन्द शाहमुख्यवृत्त्यनुसारेण मसमन्त्रागामेव पूर्वोत्तरपशेपेनाना यतिकमात् पति- दमामेव मनिक्रमात तेषां वननं उदयन् स्यादिनि । श्म इति ध्येयम् । सिद्धान्ले तु न पूर्वोत्तरपदामा पति- वि- पूढे भक्षादिमन्त्राणामांनी चम्पति- क्रमा, अपितु गाय यादिपदानामेवेति विशेषः । एव- कम । मन्त्रागामेष या , 55. स्यादविदोषण होते. मन्यत्रापि । इति शाले, नान् ॥, छन्दमा धन्ययः मोक्को नायनातेर मन्त्रगा। अनि स्पनो कापश्यादिवे प्रमागाभागार गोगा. गाय-पाचा विपर्यमा अपेक्ति प्रशस्तये ।' प्रहणम्य र सन्य] गो अन्याय गत् गायत्री मन्दः एव माह ग्यदा सके. मादशाहे छन्दो पतिकमः | त्रिपुप्याने कुदिति वाक्याबिगते! यत्र मन्त्र स्वात- मानात: 'जसि पा भन्योन्यम्य लोदाम्पध्यायरमेश वा अन्यविशेषणावेर या विटुप महाशिमा, गायकी विभः, त्रिश्च रगयाः, जगवी गाययाः' गाएगीयाने कार्यम् । अत राज मियपदोशे हो । सानम् । मिटप्सागे गायत्री कनया गायत्रीनागना त परप्रक्षेपधार्षिक: वेन येोऽसि , नत्र ·द्वादशाहे पाटहिके २२०३ हादशाहे सनात्मक । निएप्ठन्दा ' इत्येवमादिमन्यायोगः प्रात.सक्नादो कारी प्राश्येत या, यज्ञार्थत्वात् । ३३ ॥ इति न गदायतु स्थानबाधा। माध्यम्- न चैवदह , त्रिभिर्मधु न भर मण्डन- 'छन्दोवियुत्या न विततेऽर्थ । २७. रितस्यनिति । कि तर्हि मयियन । कथम् ! पति- शंकर-छन्दोऽन्यस्थानता मनौ।' मन्त्र । शेषेणोच्यते व मात्रस्य उमयप्रकारमनीक्य द्वादशाहम् , * द्वादशाहे पाहि के द्वितीयेऽहनि, विवृद्धस्तोमके 'संस्सिने पृष्ठये पटहे मध्वाशयेद् घृत वा' इति । पञ्चदशे बहिप्परमाने, चोदकपात-अनुरूप-यासयोमध्ये | उभपं विकल्पेन , न स्तुप पन्यया । तस्मात् सनिमोऽपि कृपयन तृनाः आगमयितव्याः स्तोनियानुरूपी तनौ | मधु भायेयुः । यन्तम्, विषयभेदेनार्थवावान बाधो न्याय., द्वादशाहानमानक्षेप सति न विरोरुपत इति । भवतः, वृषण्वत तृचा भवति, तृच उत्तम पर्यास.' इति । वचनात् । वि ५३॥१.. दादगाहे सस्थास्तोत्रा- अश्वेच्यते । पाहे अतिवृत्ते सत्रसंचदं महीनमबदे या बामातानि इपको यत्रामातानि तव आकाहन्ति । अविशेषेण मघाने घृलागने चोच्यमाने फेन व्यवस्था वैकृते अह सु तानि नामातानि । ज्योनिष्टोमे च तान्या बम । विरोधेनेति चेत् । न । विषयभेदेन विधिप्रति- मानि । नमातियोमादुपचय ।भा ८।३।११, पेधयो समानानात् । पुरुपायन पतिपेघ , फर्माणवेन . द्वादगाहे “संसिते पृष्ठये पर ममाशयत् गत मा | विधानम् । यादे च प्रतिषवरीयत्वमिहाशीक्रियते, नि अपने । तर मधु मत्रिनिर्भक्षयित्य कवर्थ-वात् ।। वचनममर्थकमेर स्यात् । पक्षे अर्थवनेति चेत् । न । १०।६।१२।३२-३३, ॥ द्वादशारे मो धर्ममात्र ऋतु। नानाविषयत्वात् । तुल्यायो तुल्पविषययोक्सिो पायावरण आयाय हिरण्यमान च वयमेव । १२ भवति , न नानाऽर्थयोः । नानाऽता चेदाधिगम्यते । कुत । विधे कर्मशाद गुज्यप्रयोजन यात् । प्रतिवेधण्यापि २६४६२. नियमानुपानात द्वादशाहे सगात्मके सजिभि मधुमक्षणं पुरुषम्यारसिद्धिरिति । तस्मात् भीयुरिति। पर्वव्यं प्रत्यर्थत्वात् ॥ मोग- पनाममात् संगति. । प्रदाणो थेदम्य गधु न दीक्षिता ब्रह्मचारित्यात् । १०१।१२।' वर्य धरण अश्यपन इति ग्युपत्या वेदाध्ययनम्, ' आहूतो ब्रह्मचारी' इत्यादिदर्शनात मेधुनवर्जन ३n भाष्यम् - द्वादशाद अपने मस्थिते पृडये षडहे ब्रदा चर्यशब्दार्थ : मधुमासवर्जनादिकम्य ब्रह्मनयंशन्दा धे मावासयेद् घृत या' इति । तम मंशाप कि पत्रिनिर्मधु बम चारी मधु नाभीयात् ' इत्याविनटाचारिपन र नेति । कि सम् १ नेति । कुत, , दमनविधानानुपपचे । म च वेदाम्पयन दीक्षितस्य दीक्षिता हिते वदावारिण । हावारिणा च मधु प्रति न विश्यम्, इतवेदाध्ययनस्यैव कर्मण्यधिकारान् , विध्यते, 'मधु मासे च वर्जयेत्' इति । तस्मान किनु पुनवर्जनमेव । तथा च मधुनिषेधष्प प्रदानयं. मारनीयुरिति । तदनन सामान्य प्रतिषेध बाधेव । दार्थत्याभावेन मनानपादानश्मात्रम्य पर्य नयाधते इति मम । कथम् । यदि दायाधमानमेन वश चोट प्राप्तावपि न माननिषेपन्य प्राप्तिः । मादाईऽनर्थक मोत्, ततो बाथैन । न तनम् । न च चौदलान् प्रदाचयमात्रामायी बननारिण माहस कपम् । उपविध मादशाहमानीकन्य उमपमशितम्य मावाननधादेर समाप्तिास्ति इति यान्यम् । त म मा । नत्र सविन पनाशनं भविष्यति, अहीने आइनानाप पुरुषार्थ वेन वरिपेषार्थ या स्टेग मधुन. घिसाम् । एरनुभव सादसाइसर करमानापचनस्य सेवायोगान् । 'म भारम्पति विपरमेदेन । न च विरुदम्प याचारो या मर्यशदाप मधुपामयजनादिमसमुदापरयम्, भविष्यतीति । वसास मारनीयुरिति । दयानि चोप आतुमानिकपत्र संष्ट्रोच' मन्पर- -- मयिन पम्, , ·द्वादशादे सनात्मक २२०४ द्वादशाई, मुत्यापालीनानां वचनात् युक्तः, न तु चोदयात् प्रत्ययचनस्य संयोवः । अथैन्द्रयामाग्रम्, अथ प्राणम्, अथामयणायम्' इति । इन्यग्युपगमः। प्रयाणामनीयानां समाहारः स्पनीरा । विवीयादिनरमा वि-मश्यं भश्यते या सनिमिर् , बदा- जानि अटो एकादधं पेति नया माःसु मध्ये द्वितीय चारिणः । निषिद्धयादिमी,अन्यः पुरणयविमैदतः।। पचने अपने चाइनि ऐप्रिययावत्वम् । सूचीये पठे भाट्ट- दादशाहे गृहपनिमतानि म यहु यदेत, मयमे चाइनि मानवम् । चतुर्थे सतगे एकादो संस्सिते पहई मघाशयेत् पृतं पा' इत्यादीनि ! अब चाइनि आमयणाम वम् । प्रायणीयं उदयनीर्ष दशर्म आशयेत् इत्यस्य जिन्नत्वात् मानान् भवादीनिति चाह: ऐन्द्रवायगप्रमेा इति । वि. १०१५।२३, संयते । अतस्य अपरादिस्तकं मध्ययनमपि पर. • द्वादशाह सबनीसपश्चादिकमा भेदेनेवानु त घालावेनादृष्टार्थे आयिकेन विपिना विधीयते । तच ते सात , मुख्यकालना भेदात् । २१।४।६. सपारमनदादशाहे भवेत् न घा, इनि चिन्तायाम्, सत्रे द्वादशाहे मुत्यागालीनानामदानामावृत्तिः॥ अपवादी पत्रमानवेन दीछित वात् , दीडिताना च भेदस्तु उद्भेदात् , कर्मभेदः प्रयोगे म्यान् , तेपां ब्रह्मचर्यविधानात , ब्रह्मचारिणध मधुमउगपतिषेधात्, प्रधानादत्वात् । ११।४।६।२६ ।। पदहस्य च नमवणेनापि ग्रामोपचे, मध्ययन भाप्यम्-- अप यानि प्रधान: अपथकालानि विधेवाहीनविषपानाप्युपपत्तेः, न सने मपशनम् । अङ्गानि वेषु चिन्त्यते कि तान्यपि व अथवा इति प्राप्ते, महाचर्याभगपुरस्कारेणोक्तस्य मधुरर्जनस भेदेनेति । किं प्राप्तम् ! तन्त्रमिति 1 कि धारणम् । एवं गृहस्थाधिकारके सत्रे अप्रसक्तः, दीधितपुरस्कारेणोत्तम्य सहरम्य वक्ता प्रयोगवचनोऽनुपहीप्यते 'दादशाहेन बावर्षस्य च मैथुनवर्जनरूपत्वेन मधुवननरूपवाभावात्, । प्रजाराम याजयेत् ' इति । हदक ' विधिधामकरणा- तद्रूपयेऽपि पा रागवासमथुमक्षणविषयावेन नस्य वैधमधु., विमागे प्रयोग बादरायणः ' ( १९९।१०।६५) इति । भागविययत्वाभावात् , तद्विषयन्दैऽपि वा तस्येहातिदेश- एवं प्राप्ते, म. । मैदन्नु स्यात् । सः १ तमेदात् । भासवेन औपदेशिकमधुमक्षणे महीनमात्रविषयतायाः नदित्यनेन पूर्वसूलनिर्दिष्टः काल. प्रतिनिर्दिश्यते । कल्पचितुमशक्यत्वात् अदीनात् सरेऽपि मधुवृतयो- कालमेदात् । काले मिधमाने कबभेदो भवति । या ददौ पूर्णमासेऽपि । इहापि झालभेदः । अद्य श्वः परम्व मण्डन--' दीक्षिसेः प्राश्यते मधु।' इति । तत हापि कर्ममेदः स्यात् । वरणमेदः इत्यर्थः । शंकर-सत्रे मध्वशन भवेत् । कय पुनरप्लाना कालमेदो विज्ञायते । तेषा प्रधान भन्द- * दादशाहे सत्ररूपे दीवावाक्य आनुपूयण वीर्य- स्वात् । प्रधानशब्दगृहीतान्यानानि यत्र प्रधानं तत्र मानाला दीशाणा विततिविशेषः प्रीयते । एव विधी- विज्ञायन्ते । यदद्य प्रधानं तम्यायकालाम्गङ्गाति । यत् यते । विततिविदोषेशविघानादेकं याश्यम् । अनभि-वस्ताय इत्र कालानि । तसाझेदः । हितोऽपि प्रातिस्विदेन विधिना विधीपमानवान् श्रुति- तथा चान्यार्थदर्शनम् । २७॥ कम इत्युच्यते । यदा तु पोपिय क्रम: दा क्या भाष्यम्- 'पानीसंपानान्तान्यहानि सनिछन्ते । सन्देन तद मिघानात् अनमिधान नास्ति निदीच चति मैदेना पनीनयानान्तता दर्शयति । तद्देदात् नाना वाक्यानि इति विवेक. | के. ५॥२.११, व मुत्यावचनं वटूस् ।२८ ।। * दादशाहे समूट थीम ऐन्द्र यायवायो प्रायणीयो. भाष्यम्- मिथलेस रिपतेऽहन्यमीदानी भागार दपनीयो दशमं चाहः । अयेतरेषा नवानामहा ऐन्द्र- | प्रविश्य सुब्रह्मण्य मुत्रमण्यामायेति प्रेष्यति' इति, वायदान पममहः, अथ शुत्रायम्, अथाप्रपणानम् । संस्पिसंस्थिते इति वीप्सावचनात् मुझण्याभेद अयेन्द्रनारयामम्, अप शुरुमम्, अयाप्रयणायम् ।। दीपनि । विकल्पः। ।

·द्वादवाहे मुत्याकालीनानां २२०५ द्वादशाहादी - . । । पश्चतिरेका २९॥ अहाकालविशिष्टसुत्यायकर्मविधिप्रतीवेः, कालविघौ च भाष्यम्-परवतिरेका दृश्यते व एकः पशुरति- सत्यपि महाप्रयोगैक्ये सुत्यामात्रकालीनागविशिष्टमुत्या- रिच्यते , स ऐन्द्रामः कार्यः' इति । न तावदतिरिच्यते , | प्रयोगविघेरावश्यकत्वात् ताव-प्रयोगविधिमेदादेव त-का- न्याकको न भवति एकादश एते पावः, द्वादशाहानि । लीनानानामावृत्तिः । अत एव सुत्याकालाहि ताहाना तत्पश्वालम्भमेदः उपपद्यते । तत्रभावे सकदेव ऐका- | अन्तिमसुत्या पूर्वेणैव नाशः । सुत्याकालीनाङ्गाना तु दशिनानालभेत । तस्मादपि भेदः । तत्ता सुत्या पूर्वेणेत्यपि प्रयोगमैदादवसीयते । अत एक सोम-दीक्षादियन मुत्याकालानामझानामपि तन्मयं पत्नीसैयाजान्तान्यहानि सतिष्ठन्ते, सस्थितसे सितेऽहनि इन्युत्थितः संगतिः । सूनार्थस्तु-~यतः कालभेदात अशीदाशीभागार प्रविश्ष मुब्रह्मण्य सुब्रह्मण्यामायेति प्रधानकर्मणामनुष्ठाभेदः, अनः प्रयोगे अङ्गानामपि भेदः । श्रेष्यति' इत्यादिलिङ्गदर्शनान्यपि बारादुपकारकामावृत्त) स्थात . तेषा प्रधान विधिविधेयत्वात् इति । उपपद्यन्ते । संनिपत्योपकारकाणाधुत्तिस्तु अविद्यादेव । वि- रानीयादिष त गत् स्माट् भियते- मण्डन- 'सुत्याहा पृयम्भवेत् ।' ऽथवा, प्रयोगैक्यात् सरू, मैत्र मुख्यकाले विधानतः।' शंकर--"सुल्पाकालाइमित् विह।' इस द्वाद- भाट्ट- तदेव मुत्याचहिणताना दीदोपसदादीना- माहे । भित मैदः । मग्रीधोमीयाङ्गाना नत्रत्वात्, पत्नीयानोचरकालीनाना च न्यावान्, एकोपक्रमावमानत्वेन द्वादशानामपि . दादशाहे मुयाकाठीनमुरहण्याहानत्याधुनिः । मुन्यानामेका रोगलं तानदलितादम् । अहीनामानेच भा १९७११११२२-३२. द्वादशाहे सोमोपावहरणं तस्मिन् दक्षिणेकरवस्त सापितवादपि तया । अव द्वादशेऽइनि मानवाससैव, न तस्मिन् अहनि वास: सुत्याकाली नानामपि आरादुपकारकIRRIED सवनीय | पृथक् । इतरेषु अह.मु तु नत् प्रत्यक्ष मिन्नम् । के. पशुसवनीयहतिरादीनामपि तमत्वमेव । न च गृह्ममाण- १०१६।२१/७८. विशेषन्नात् तेषामावृत्तिः, तन-गोपकारमा अग्रीषोमी द्वादशाहान्तर्गनदशमाहा मानसो ग्रहः । भा. यादिजन्योपकारम्येय द्वादशाहपरमापूर्ण यावत् अवसिते- १०६।१३।३८-४४. रावस्यकत्वेन पुनःपुनः करणे प्रयोजनाभावात् । यदि द्वादशाहादौ महगणे उपसत्कारीनं राबदाण्या- तु प्रकृती परमापूर्वस्य अतिरिक्तस्मामावात् , सर्वाभ्यासा- द्वान प्रधानमैदेऽपि न भिद्यते , किन्तु तन्नम् । वि. पूर्वबन्यगुत्यापूर्व प्रत्येच सर्वेषामुपयोगात् , दादगादे ११३।१०, * द्वावशावादी भदर्गणे प्रत्यई क्रियमाण- तमुस्यापूर्वया मेदस्त सुसमातीनालामा चिरियुन्देत, सोमोशन सहरमकरले एक पतन ततस्सदकालीनाङ्गानामपि प्रकृती तदपूर्वप्रयुक्तचात् ] मानकाले । १०।६।२२, बादशाहादी महर्गणे रहि- तन्नेदेन न दापचिः । अथ एतद्देदेऽपि प्रयाजादाविव | पवमाने उद्दामाद्यपच्छेदे सोडहर्गणो नावर्तनीयः, अन्तिमापूर्वमेव अमीयोमीयादिज-पोपकारनाशात् सदेव | किन्तु तदेवैकमहरावनीय यस्मिनपच्छेदः । ६१।२१. करणमित्युच्येत , ततः सबनीयादिन-पोपकारस्यापि तेनैव * द्वादशाहादी अहर्गणे सोमोपावहरणयमस्य प्रावस्तुते नाशात् प्रतिमुत्य करणे प्रमाणाभावः । नहि अग्नीयोगी- दानविधानम् । भाट्ट. १०।६।१९. . झादशावादी यादी परमापूर्वप्रयुक्त व सबनीयादौ च मुन्यापूर्वप्रयुक्तत्वं अर्गणे हविर्धानशकटे अवस्पितात् सोमात् प्रत्याई इत्या प्रमाणमस्ति , महतो एवापूर्व प्रत्येक सर्वेषामुप- रियाचित् सोममायः वृधस्टयोपातहत पः । तदर्थ योगन् । अभ्यासापूर्यास्यवदितापूर्व नै प्राको प्रयो- पृथक् पृपा वास; संपादनीयम् 1 उप वास संपादन जकत्याए । इति प्राप्ने, 'प्रायमीप प्रथमाइः' इत्या- उपावहरणकाले एव न मानकाले, उत्तमानि तु मान- द्युत्पत्तिदास्येषु अपदेन अइ.साम्यमुन्याऽभिधानात् | वासबोशवहरणम् । पि, पगार १-२२. D ·द्वादशाहगतस्य .२२०६ द्वादशाहिकमहर्गणे द्वादशाहगतस्य दशमस्यागः मानमान्तवा | एवं ज्योनिगारामुः इति स्वतत्रा 'एकाविशेषाः । तत्र (मानसहान्तता ) वचनेनोक्ता । भा. रासा२९, गादामयनिकेगु ज्योतिरादिशु द्वादगाहिकपमाः प्राप्यन्ने द्वादशाहगते पृष्ठये पडहे चतुर्थेऽइनि शो नाम ऐकाहिमश्च तत्र ऐकाहितर विरुझाद्वादशाहिका यथा- माम उत्तरानन्यपटितयोत्तरयोबृहस्योरेव गैया । ९२ | प्राप्त क्रियन्ते । त्रिरद्धेषु तु संशया, कि द्वादशाहिका ५।२१-२४ वर्ण २. . द्वादशागते पृष्ठये परहे स्यात् ऐकाहिको चेति । नत्र सूवेश पूर्वपक्षमाह । बह- प्रकृतिरूपे , पट्टुं अहामु क्रमेग रपतर-बृहत् येन-गणे गरामयनगले ज्योतिराठी वादगाहिक धर्मनात बैराज-शाकर-रेवतानि सामानि विहितानि । वि. स्यात् । प्रकृतित्वात् गवामयनम्य द्वादशाहिकप्रकृति- १०६।३, . द्वादशाहगते पृष्टधे पहई मध्यनं | कवात् । ननु तहि कथं तन ऐकाहिकममाख्यायाः प्रयस्त्रिंशेऽहनि भ्यम् , गवामयने उतरे पासि तु । प्रत्ति: १ उन्यने । अधिकागमात् ऐकाहिक तदा विस निधी कर्तव्यम् । २०६३९, स्यात् । ऐकाहिक एकाइसन्धि ज्योतिगौरायुः इति समा- * द्वादशाहावप्रायणीयनरम्ना माग गवामयन- यानं ज्योतिष्टोमान् अपिकानां धर्माणां भागभान् गतप्रायणी नानिदेगा भा. ७४३३२४५. ग्यात् । एकाहरन् । यथा एकाहेरपि ज्योतिरादिषु * द्वादशाहधर्माणां पञ्चोक्थ्य-दालोदथ्य-अनामि । ज्योतिगाशयुः इति आख्या योनिष्टोमात अधियाना धोम-शनातिमादिषु संस्थागणेषु आदेगः, परन्तु धर्माणा आगमादेव भवति , तात् सापि । तस्मात् तत्र तत्त सस्चना । भा.८३४८-९, अहर्गणे पोतिरादी द्वादशाहिक धर्मजातं स्यात् इति द्वादशाहधर्माविदेशः अइगणेषु भा.८११११० पूर्व, प४।। अ भाग्यम्-अधिकागमान् तदाख्यं स्यादेकाइवत् . द्वादशाइन्यायः ) सारस्वते हि (मने मित्रा-इन्यम्यापरा न्याया। ये द्वादशाहे अधिकार ऐकाहिफेभ्यः वरुणायोज्यने नाम ) द्वादशाह-यायेने उमयो: पक्षयोः केविद्धर्माः । अमिप्रदोऽन्यः भवनि' गौरिवीत (दर्शन ) मोनिष्टोमपूर्वकत्वात् । या. २४१२।२८. (साम ) अन्नदं भवति इति । तेषामपिकान आग- द्वादशादप्रकरणे ' द्वादशोपसदः' इति निहित- मात् साख स्यात् एतत् शाहिकमहः, ज्योनिगम चा तपतित्वेन सपाहीनेषु तयाः । या. ३१३८ आयुराख्यं वा । एकाइनत् । यथा पहहगताना पृष्ठाना २६.८१४, भावात् एकादो विश्वजित् 'पदः' इत्युच्यते 'तगेकार • द्वादशाहप्रकृतिकप्यपि साहीनेषु पश्चतामेव पाह झ्याचइने' इति तात-इति । तुतानां चोटकषात् प्रा लिड्गाय 1 १४॥ पीसोचरमेव नदि परमाने । रत्न, ५४३३४१, पूर्वपो देवन्तर लिमाद्वानोपपदो भवन्ति' • द्वादशाहविरिपु स्थतरागकनिमिचाभावेऽपि । इनि द्वादशोपसनारूपात लिला दादाहिक एध विध्यन्त ऐन्द्रनायबाप पर । वि. १०१५२३. इति जागठे । परसादशि या द्वादशादिको पर्ग:मगह- द्वादशाहसंपन्धिनासामानोषोदेशेन विहित आई- मेक इति विभय विधानमपि विहारदर्शना द्विरादिमिनि निमिनाभावे अनुरोमाधिकार प्रयोग लिम् । न माह । निमित्तामा वेऽपि अनुराने निमित्तसंबन्धम्य नया प्रत्यक्षात्यादधिकानामशब्दत्यम् ॥ १५॥ पाते। भाट्ट. ४।३२. गायनगते ज्योतिरादिश्यहरूपे अर्ग द्वादशादिक- द्वादमाहिकमहर्गणे वलनित्यादेवाहिक- धर्माः संन्या इनि पूर्वपलं मूत्राश्या प्राप्तं न चा इति मधिकागमान् तदाग्व्यं म्यादेषाध्यन् ।१४।३।३॥ शन्दाम्या विविध सिद्धान्तमाही न या द्वारग्राहिक गवामयने पोलि: गौः आयुः इति प्रीण्यहाति ।। धर्मजातं कार्यम्, किन्तु ऐवाहिकम् । चौदयेन द्वादयाहिक अन्येषा तु ·द्वादशाहिकमहर्गणे २२०७ द्वादशाहिकदशमाहाह , - . परिवरति सिद्धान्ती। त्यात् ।२०॥ प्रामम् , नामधेयेन ऐकाहि कम् । नामधेय न नोटकात् | द्वादशोपमनारूपं इद लिङ्गदर्शनं प्रवृत्या मुरुगानुसारेण या बजीयः, मल्यचत्लात् । प्रत्यक्ष नामधेय चोदकं तु आगुमा- | प्रवृत्तिक्षया नियतस्य द्वादशोपसरसस्य स्यात्, न चोदक निकम् , प्रत्यक्ष चानुमानादलीयः । ननु अधिकाथै नामधेय | प्राप्तम्य | नोदकस्य नामपालत्वात् । तथाहि । इत्युक्तम् । उच्यते । अधिकाना अशब्दत्वम् । अधिकाना | गरमयने द्वादशाहिक प्रायणीयोऽतिरानः प्रथममहः । तस्य शब्दो नाम्नि वाचकः । ज्योतिरादिशब्दाश्च मनाम- | धर्मो द्वाददोरम यम्। उतरभाविना ज्योतिगाशयुनीमका- धेयानी युक्तम् (१।४।२) । यत्तु अधिकागमात् | नामदा पडाघुपमस्वम् । उभयोर्गवामयने मेनिपाते प्रथमा- तदाख्यम्' इत्युक्त तन म. । रचनावधिभागमो न | तिकमे कारणामानात द्वादशोपसर्व नियत इति । तथा नामधेयेन । तमान हादग्याहिक-ऐमहिधर्मविरोध | च इद लिङ्गदर्शन उपसद्भिनविध्यतातिदेशे न नियाम- नामपेयेन ऐकाहिकं धर्मजात कर्त मिति सिद्धान्तः । कम् । किन्तु ज्योतिरादिनामधेयेन एकाहविभ्यन्तातिदेशे लिङ्ग संघातधर्म. सात् तदर्थापत्ते व्यक्त् । एनि । २६॥ विहारदर्शनं शिरस्यानारभ्यवादानां प्रकृतार्थ- लिङ्गमुपदिए द्वादशोपत्तारूपम्, लिङ्ग संघातधर्म अ.संघातस्य धर्म: स्यात् । सदा. गवामयनगते ज्योतिगौगः इति यरे द्वादशाहिक- पत्ते , तम्य गवामयनस्य अन कार्यण आपसे प्राप्तः। विध्यन्तस्थानिदेशः इति पूर्वपक्षे विसरदर्शनरूप लिष्टं गवामयन द्वादशाद कार्यापत्या दादगाधर्मान् गृह्णाति , द्वितीय लिङ्गाय' इत्यत्र प्रदर्शितम्। तस्य अन्य पोपपत्ति- न चोदन । नस्थानापन्न तदर्म लगते इति पायात् । प्रदर्शनार्थ इद सिद्धान्तमूत्रम् । शिष्टस्य बिहारदर्शने द्रव्यवत् । यथा नी ये धर्माः श्रुताः, ते व्रीहिकार्या- शिस्य उपदिवस पिहारम्य दर्शन भगारभ्ययादाना पनेषु नीबारेषु द्रन्येषु भवन्ति तद्वत् । द्रव्ये इव यान् । प्रकृत्यर्थत्वात् उपपद्यते । न न ज्योतिरादिषु द्वादशा- न वाऽर्थधर्मत्या संघातस्य गुणन्यात् । १७॥ दिकविध्य-तस्य मामिभवति । अनेन च विहारदर्शन- द्वादशोपसचालिश संपातधर्म. इति मन् मिदान्निना रूपेणापि निदेन ज्योतिरादिषु द्वादशादिकधर्माणा ऐका- उक्तं ना पूर्वपक्षी परिवर्नयति । न वा लिङ्ग संघान- हिकधर्माणा च गिरोघे द्वादशाहिकधर्माणां अतिदेशः 'धर्म, । अर्घधर्मग्यान अर्पम्य प्रधानस्य तनदहरपूर्वस्पैय धर्मः द्वादशोषमता । संपातम्य तु गुरुत्वात् अहर्गुष- एकाहधर्माणामेव अतिदेशः इति सिद्धान्तः । के. साधयितुं न शक्यते । तम्मा ज्योतिराटिनामधेयेन रात् । अझानि प्रधानानि , संसनः नद्गुमः । ५ संघातस्य अणुमत्वात द्वादशेपत्तायाध अर्थधर्मसार • द्वादशाहिकं द्वादशोपसत्वं धर्म गवामयने दर्शयति न द्वादशोपम नालिङ्ग सघातधर्मः। 'द्वाम्पा लोमावति' इत्यादिना । भा. ८५१०१७, अर्थापत्तव्येषु धर्मलाभः स्यात् । १८॥ ३ द्वादशादिकानि अनि प्रायेण उक्थ्योभागि हाव- सिशान्तिना उफ दृष्टान्न षापेग परिहारी पूर्व-मिटोमो। ८३५११०, द्वादशाहियो धर्मा द्वादशो- पक्षी । मी हि कापियेषु नी वारेषु ठयेषु धर्मामः | पसत्तम् । ४१४, द्वादशादिको लिघिस्तत्रयो ग्रीदिधर्मराम अर्थस्य पुगेहाशनिष्पादन कार्यस्य आपने | मसतीवरीपर्यन्तः अवभृयादिय । ११।३।११।३१, प्रा. स्यात् । दादशोपमस तु नेव संघावम्य धर्म इति • द्वादशाहिकानामसा सामान्येन पानीया गान्तता। विषमो दृष्टान्तः विशेषेण तु दशमस्याहो मानसान्तता उन्मने । १०। प्रस्या नियतम्य लिगदर्शनम् । १९ ।। १३४. दाद गोरसतरूपम्प लिगम्य पूर्वपक्षिा उत्स्य द्वादसहिफदशमाहाई पानसो प्रहः । मानस- गतिमा सिद्धान्ती । 'दादमारोपण भवन्ति ' इति ग्रहाधिकरणम् । मा, १०118111४-४४. .

·द्वादशाहिकदशाह २२०८ द्वार्थत्वं व * द्वादशाहिदशाधर्माणां द्विराणाशहर्गणेषु अनु. हालस्य द्विततत्वन्यायसहकृताध्यमिनारनकतुसंबन्धा- मानम् । द्विरानन्यायः 1 मा १०५.४।१२-१३, देव देशावर्समवे | भाद. ११३३१३. द्वादशाहिकधर्माणां अहगेषु अति देश: । भा. द्विव सुबद्धं भवतीति न्यायः । स्पष्टाऽभि- CIRIR०१७, २ वादशाहिकधर्मा गोण्याविषु । प्रायकोऽयम् । विश्व- शन्देन्दुशेवरे स्त्रीप्रत्याप्रकरणे संस्थागणेषु भतिदेशः ८३४१८-१. योगविषये हि उज्ञानामप्रयोग इति पूर्वोकन्यायो न * द्वादशाहिकसमाइधर्माणां जनकसप्तराने अति- संवावीन्य मिघन्य हदि व्यतिटुनीने इत्यादौ दि मुद्ध देशः, तर अग्रिमचतुर त्रिवत्ता विचीयते । जनसम- भवतीति न्यायेन समुच्चयस्य दृष्टत्वावित्युक्तमिति । रामापिकरणम् । भा. ८३।२।३-५. साहली. ५८१, * द्विरवदान दनो गृहीत्वा पयसो ग्राह्यम् । • 'द्विवियोऽयति' इत्यर्थमासस्वादानस्य विशेष- उपस्वरणानिधारणयोस्तु तन्त्रम् । फ्ल्यसूपु तु पयसो | मात्रम्य विधानम् ' इतिषो द्विः' इति । के. ५।२।४१६. द्विरतदान गृहीवा पथात् दम युक्तम् , वैत्तिरीय. दिईनिषोऽयति' इति उपसरणाभिधारणाभ्या राह श्रुतौ तादृशझमस्य वाननिकत्वात् । होमस्तु वणव । यत् चतुरखत्तम् , नस्सिन् इविविएवं अवदान दिन्न भा. ५५२२३. विधालु उच्यते । वि. ५२।४, द्विसत्यापचिटक्षणो न्याय. (३६११।२)। 'द्वौ अमो प्रणयन।' अयं कर्मतः वाचनिसरी 'प्रकृती बा' (३।६।।२) इति अनारम्यवादाशि- नास्थितिसः । बाल पृ. १६०. • दो गानय करणसिद्धान्तमश पादिरल्यादेः प्रनिविस्न्यये । इत्युक्तः यथा पुमासी आनयति न त्रीपुसौ, तथा (बाघकनया) द्विवादिलक्षणो न्यायो य उना, नमानी' इत्युक्ते पुमाप्तौ इति गम्यते न तु स्त्रीपुमो । एव 'तप्रत्यर्थम' इति आधानाधिकरणपूर्वपक्षमभेग / भा. ६।२।५।२२ पृ. १३६५. (२६-११४) याधाने अभी देशात् दीरणेन प्रति- नयी प्रकृतमर्थ गमयन. इति न्यायः । पादित: । मु, १७ पृ. ४१. करणेपूपदियेषु याऽर्थात् साध्यत्वकल्पना । नाम्या द्विरत्तत्यन्यायः । 'प्रयो वाऽद्विरुकत्वान् । गुणविधाने नास्ति अर्थलक्षणा ॥' (वा. य. इति शोतो हेतुरेवाल न्यायः । स्मार्थस्तु अनारम्याधी | ३३७) करणेषु उपदिष्टेषु मासु या अर्थात् माध्याव- पर्णपदोगादि प्रकृतो एह निविशते न विकृनौ । विकृती करना , तम्या व गुणविधाने मत्वरणाम नाति, तु भतिदेशेने मानौति । एष सति मद्विरुका मवति । पिन अस्ति, पति 'दो नजो.' इति न्यायेन योग्यः । विकतावपि विधाने विस्तार दोष. अनिदेशेन सिद्धमु.पृ. ४४७. पुनर्विधानात् इति । के. ३२६।१।२. 'द्वाभ्यां रोमायति हाम्यो मसिम्' इत्यादिना • अनारम्याधीतः प्रवर्गाः श्रुतः । तम्य पुरस्ना-दादोसव सावाहिक धर्म गवामयने दर्शयति । दुपसदा प्रवन्य प्रगति पनि उयोतिमागावेन विनि-मा १७, दूयो. एकार्यत्वात् समुथयो । योगः अग्यभिचरितप्रतुसंबन्धसतद्विरक्तरन्यायेन गाति । ८1१११५४२६. * 'योः प्रणपति' इत्यनेन वदुपलितेः । भाट्ट. २०१२. . विधिः अति दिष्टेष्वपि मप्पमयोद्रयोः पर्योः प्रणयनम् । बिन्दु, ७३॥९॥ भरेषु शस्त्रादिषु उपदेशात् एव प्रार्तते न द्विरुपत्य- २३-२५. योदि सामायोः संबन्धो मननि । टुप्. न्यायात, अति देशतः कम्यत्वेन उद्दिश्य आचमन १०२/६, विधानात् कर्तव्यतायाश्च प्रतिदिष्टेष्वपि योपदेशिक अर्थत्वं च (वाक्यस्य ) विप्रतिषिधम् । भा- स्वात् । याल.ए. ३६.. वनवस्तु पोदेवीन विहितस १६. - :

·द्ध्यवदान २२०९ ब्याधानाधिकरणं * व्यवदानं यदैव आयनीये निक्षिप्यते , तदेव गुणस तु विधानत्वात् पल्या द्वितीयशब्दः याज्याऽनुवामाभ्या समस्तविषयदेवतासंकल्पोत्थापन स्यात् । २३ ॥ क्रियते । या. ३४१४/४५ पृ. ९८२. यवदान पूर्वपर्धा सूत्रेप माप्त नुशब्देन निरस्टन सिद्धान्तमाह । होमसंवद्वम् 'यवदानं जुहोति' इति । भा. १४.१२. नान वाक्ये द्वयोः पुरुषपोः मभूय एकमाधानमुक्तम् । • ब्ययदानस्य हवि:संस्कारफम्यापि अपचोदेशेन वसानो आदपीथाना इति द्वितीयशब्दः द्वित्ववानक- होमविधानाद लाघवेन अवत्तहोमायैव प्रपोज्यावे अव- दिनचनरूपः शब्दः द्वितीय पुरुषमभिपेत्य न प्रयुमः दानाशेऽपि पृथक्प्रयोज्यत्वाकल्पमात न पृथक्पदार्थवम् ।। स्यात् किन्नु पान्या द्वितीय स्थान द्वितीया पानी- भादृ. ५।२।२. ध्यवदाने अधिकमपि प्रक्षेपाश गते मभिमेत्य दिवचनं प्रयुत्तम् । तर अन्यायानं अन्यतः सति उत्पत्तिवास्यशिष्ट यागाधनत्वं समस्ते नाटाकपालेन मातम् । पत्रपरिघानं च टोकन एवं प्रासम् । धौमत्व- प्रतिपन्नमेवेत्यविरोधः । वा.३।४।१४।४१ पृ. ९८२. रूपो गुणस्तु अग्यतो ने मातः । तदर्थमेतद्विधानम् । विधीयते इति विवानं विधान विधीयमानत्वं इत्यर्थः । * ब्यवदानमानेण अनुममयं झव- दाना दिना प्रदानान्तेन अनुसमयं सिद्धान्तयिष्यति । 'अतसी स्याटुमा शुमार इत्यमरः । अनसी नन्तुभिः मुष्टिकपालावदान' इत्याविकरणे ( ५।२३।४ )। (अतसी-आळशी, जवस ) निर्मितं वस्त्रं औमम् । वगनस्य क्षीमत्वरूपस्य गुणस दंपत्योर्विधानार्थत्वात् सु.पृ. १२२७. वाक्यम्य नात्र द्वयोः पुरुषयोराधानस्य विघानं इति ७ स्यपदानवाक्यं (दिहविषोऽवद्यति ) नावदान- सिद्धान्तः । के. विधायक चतुरनवाक्ये (चतुरबन अहोति) अवदान ब्याधानाधिकरणम् । आघाने स्त्रीसद्वितीयस्य विशिष्मलितामात्, किन्तु 'विः' इति संख्यामात्रमेव एकस्यैव पुरुषलाधिकारः ।। विदधाति । सोम. पारा३. याधानं च द्वियजवत् । ६१14/२२॥ भाग्यम्- अस्पाधानम् एव विद्वानमि- • ब्यहकालना नाम प्रकृती दर्शे पर्वणि अन्य. ग्वाधानादिक प्रतिपदि इष्टिः इति । वि. ५।६।११, मादधीयाताम् ' इति । नपोऽ: सायिकः किं दो मायने' इति । तदमामनन्ति क्षोमे वसानो अशि- यहकालल्वं चोदप्राम विकृतिषु'य इष्टया पशुना' इत्यादियचनेन बापते बहकालय पर्वण्य- युरषौ भादधीयाता, उस एकः पुरुष इति । कयं गन्यन्वाधान मावदियोः संपादन च, प्रतिपदीष्टिः, संशयः ? उच्यते । इह एतन् भूयते पमानो आदधी- इति प्रकृती दृष्टम् । ५१४१७. पाताम् । इति । नर वचनमा पुनः भूपते । तत् किं पुलिङ्गसंषन्धार्थम्, उत शोमविध्यर्थ मिति । बाधानं च द्विगज्ञवत् । ६।१।५।२२ ॥ उनयोर्विद्यमानलात् भवति संशयः । यदि लिङ्गबन्धा- सोमे बसानी अभिमादधीयाताम्' इति वाक्ये यम, उभी पुरुषो आधास्यते । अथ होमर्मबन्धाम, यत् अन्याधानमुनी तत् द्याधानम्, द्वयोः पुरुषयोः ) त एकः । कि मासम् ? यायानं तु द्वियगवत् स्यात् । संभूप भाषानं स्यात् । यपा पत्योः सेभ्य कर्म तद्वत् यथा एतेन दो राजपुरोहितो मायुज्यकामो यजेयातार' ति चमन्दार्थः । वसानो भादधीपाता इति दिवचनेन ति द्वयोः पुरुषयोः द्वियज्ञो भाति , एवं हाघानं द्वयोः दयोः पुरुपयोरकत्वात् । द्वियवत् इति दृष्टान्न । | पुरुषोः सात , ततः अविशेषात् । मानो इति 'एतेन दो राजपुरोहितो यज्ञेपाताम् । इति राशः पुरो- श्रवणादेव पुरुषो गम्येने । ने पदा-तम्यतेन शोगेण द्वितस्य चैति दूयोः कुलयः नाम याग उन्नः, उदत् । अस्य संबन्धः । श्रुत्यवानं हि भनणादवगतम्, पदान्तर. इति पूर्वः परः। संबन्ध वाक्यादवगलम्, विश्व वाक्या बलीयसी । मी.मो. २७० । । - ·याधानाधिकरणं २२.१० व्याधानाधिश्रणं . , - वसानगन्दगधार्थ: आधानेन संमभ्यते, न धौगान्द-बिया' (पा. १।२।६७) इति । उच्यते, न पाणिने. गतः । आह , वसातौ इति नायं केरल पुरिले २, मंचनम् 'पुराइटी इति श्रीकारः सोसयौचिकः' स्त्रीपुंसपोरपि अमिधायको भाति । यया दुपारच इति । कथं तद । यत्र सीसयोः सहयचनम्, नत्र कुक्कुटी च कुक्कुटी , शूकरच शुकरी च शारौ इति । सद्वितीयो या पुमान् इति कृत्या प्रकारान्तस्य ओकार: एव पसानश्च वगाना च वसानो स्यातामिति । अनो- प्राप्नोति , यद्वितीया का स्त्री इति या एकारः । च्यते । यत्र नार्यः मारणं या विशेषकम् , निधायकश्च | पुंशदस्तत्र सापा, न स्त्रीयद इति पाणिनवनम् । गन्दी नानुपादः, नत्र दो पुमासो गम्यते । यथा 'दो पुमान् शिष्यते इति च ते , तेन मुत। गम्यते आनय' इ युक्तः पुमासो आनयति , ' द्वे आनए' पति पुंचिक औकार इति । तस्मात् द्वयोः पुंशोरविकार स्त्रियौ। तेन स्त्रियो याच मेकारा- द्विवचनं इति गम्यते , इति । ननु सौमवियानपरमेतत् याक्यम् , शौमसमन्वय ओकारान्तमपि द्वयोः पुसोचिरमिति । यत्र इदानी अर्थवयात् । इतरया शेमचनमनर्थक म्याद । स्त्रीपुसपो. प्रपुग्यमानं ओकराना दृश्यते तत्र कि पुमान् अनोच्यने । सानो मादधीयादा इत्यस्ति संबन्धः सद्विवीय. तस्य निमित्तम्, वत स्त्री सद्वितीया इति । न कोमे आदधीयातामिनि । तस्मात् सनि एमपि न उच्यते। पुसि समितीये इष्ट , यथा 'ग्रामगी आनय तत् सेनद्धमाघानेन। आह , पयानन्देन सह सबध्यमान इति । इहापि पुमान् सद्वितीयोऽर्थः 1 नसात् पुनिमिनः | अर्थवद् पविष्यति , वसानसनि अपि शोमे न इति गम्यते । अत्राइ, प्रयोगो यदि प्रमाण द्रयोः विधीयेते , विधायास्य सन्दस्यानायान् । नहि पक्षान- पुतोष्टः, कपमेकस्मिन् पात् ! अत्रोच्यते । पसि च शन्दो विधान:, न शोमशब्दः, नानयोः समुदाय । हिरवे च यः इति शक्यते वदितुम् , न योग्ययो | कस्लाई विधा शक्नोति ? आदीयाका इत्यत्र या रिति । पुभाव द्वित्वं च एए गन्दो न म्पभिवाति , लिट् । आह, मा खलु विधास्पति , उच्यते , दव्य पुनभिवाति । अपि च युगपटविकरणवचन सा स्वशन्दामाधानं शक्नोति विधातु श्रवगात् । ताया दुस्मृतः द्विवचन बहुवचनोपपतेश्च । 'प्रसियो विहितवादाधानस्य आनर्थस्यै, सानी न शक्नोति कणयोः' इति च दीनात् । इतरेतग्योगे चार्य समासः । वाक्येन विधानुम् । भवति हि बसानयोराधानसंबन्धः , विधानात् ददापवादावाच एकशेषस्थ । ययैव वदिरीच तर नात्यन्ताय स्वार्थ. परित्यत्तो भवति । चौमवसान- धो र इति लिदान क्रियते, एवममापि द्रष्टव्यम् । सबन्धे तु विधान-ये 'आदधीशताम्' इत्याधान उत्सत्य नमा पुमि द्विवेच वने इति गम्यते । न च मीद्विन्ये विदधानः अयस्ताप भुति बात् । भाषा-सेनिटे दृष्टः । अनाह , ननु अत्रैव दर्गमत् स्त्रीपुसयोरिक व हिट्ने विघातन्ये श्रुति, विनोमवसानबन्ध पनि गम्यते । अत्रोच्यते । उनमेतत् अन्यायशानेकार्थ- | विधानुमुसहते, अर्थविषकोत् । अपिन उन्मुग श्रुति त्वमिति , इति पुमान, सद्वितीय अभ्यार्यों भविष्यति । सोमवमानर्मग्रन्थे विधीयमाने धौम वसानम्य भई स्त्रीपुसौ चेन्यन्याय्यम् । श्रग इदानी सद्वितीयस्य पुमो सात, नाघानाय । तप धीमाभावेऽपि नावान विगुण विधो , योऽन्य. सहा यः इति , खिया अनमिपेवत्वात् इति चौमामावेऽरि आधान व्यत् । आह, बसान- अवश्यम्भावियाच दिवीयम्य, अपर सद्वितीयः पुपान्। गुणनाया ताई कोऽयों दिवा ! उच्यते । न एन इतरोऽपि इतरेण मद्वितीयः, इतरोऽपि दतरेण इति कश्चिन् । मत एवं अप्य पक्षस्य परित्याग, । आह , दावेव पुमासो उपादीयते । तस्मादिह द्वौ एमालो आधाने भौमासानवामिदानी किमर्थमिति ! उच्यते । न विधीयते इयुध्यते । ननु स्वीयुमयोचि मौकारान्त | शक्यते उमय विधातुं धौम लिन च । भितंत हि द्विवचन सरन्ति । नेपा स्मृतिस्वीति ममः । आइत्या चाफ्यम् । तसात सौमासीमयोः सोमरादोऽनु- भगवत. पाणिनेचनाद स्मृतिमनुमास्यामहे 'पुमार वाद. 1 अर्थमाते च वरुने, वसानो पुमामी इत्पर्य । 1 .

·घ्याधानाधिकरणं २२११ व्याधानाधिकरण तेन प्रायग विचेष्टमानस्य मलिने क्षोमसहशे भवता । आह । वसानी इति नायं फेवलं पुंलिङ्ग एव विधेटमानम्य या बसने शब्दवती भवतः । तस्मात् इयो. (पुंलिङ्गस्यैव ), स्त्रीपुंसयोरपि अभिधाता (अभि. पुंसोरधिकार इति । धायकः । भाष्ये तु अभिधायकः इत्येव पार. ) भवति' इति (भाष्यम्) । अस्य (द्विवचनस्य) न पुदित्वविशिष्ट टुप्-- (यान्सरसंगनिमाह-) यजेन इति मल्या इन्यमभिधेयम्, न च स्त्रीपुमदि वविशिष्टम् ( चशब्दः मिथुनाभिपाया ( इदं कारकशक्तैरपि उपलक्षणम् ) । आधानेऽपि प्रास वसानो इति मिथुनद्वयम् , तत् अप्यर्थः) । तस्मात् उभयोः (अपि ) यत् सामान्यम् , निवार्यते । अत्र पूर्व पक्षः । यत् आदधीयाताम् ( इनि | उत वाच्यम् । किं तत् ? मुस्प विष च । तच प्राप्तम्, न विधेयम् । तस्मात् क्षोम विधीयते इति अ-तीनाभि- अनूग ) तत् वसानो इति (पुद्वय विधीयते , वसनमपि पाय. परिचोदयति । अथवा शब्दार्थमेव उभयपकार अनूयने प्रासत्वात् । ननु क्षोमविधान युक्तमत आर-) आधाने द्वि-वविधाने (सति) धात्वर्थे किञ्चित् विहितम्, प्रयोगदर्शनात् । (भाग्योक्ता शङ्का पूर्वपक्षी परिहरति-) ( स्त्रीपुतयोदिलं पुद्विष चेति) मन्यते , (उभयो.) इति श्रुत्यनुग्रहः ( म्यात् । ननु क्षोमविधानेऽपि अस्ति 'अत्रोन्यते । यत्र नार्यः प्रकरणं या विशेषफम् , श्रुत्यनुग्रहः इति चेत् नत्राह-) इतरनापि (पञ) विधायकव्य शब्दो नानुवादः' इति (परिहार. यदि आधाने कौम विधीयते , तत्र क्षौम अधिकरणनेन भाष्यल--) कोऽभिप्रायः । । ( अभिप्राय दर्शपति-) प्राप्नोति ( आदधातिना अन्वयार्थ प्रसन्येकवचनान्त-यस्य ' कुक्कुटो आगय मिथुनं करिष्यामः' इत्यन्न मामात स्वीकार्यत्वात् । ततश्च धौमोपरि अमिरापैयः म्यात् )। द्वितीया ती आनीयते । पन या स्त्रीपुगौ अधिकृतो, यम अय बसने धोम विधीयते ( नाधाने ) ततः क्षोम वा औकाराभिषेय प्राशावात् न विधीयते, तत्र स्त्रीपुसी वसनमावाङ्ग ( मन् ) आघानस्यागङ्गत्वात् अनर्थक गृह्यते । इद इद त्रितयमपि नास्ति । अतः ( कारण- स्यात् । (किव ) सानप्रातिपदिकस्यैव ओकारेण प्रयामायान् ) औकार: (स्वशक्ल्या) द्वितीय पुमास श्रुत्या राबन्ध: । ( एक्कारो भिवक्रमः औकारेगेय नोति पयुग्थापयितुम् , न स्त्रियम्। अन्धपन्यतिरेकाम्या श्रुत्या सबघ. इति ) पदान्तस्यात् (तु ) क्षोमसर-धे पुस्य विश्व शानिधेयम् । एतदेव पनक्ति-) द्वयोरपि याप स्यात् ( तञ्च दुर्बलं श्रुतेः । किन) तादृशस्य | पुसोः प्रयुक्तः ( दो पुधौ इति , तथा ) स्त्रीपुरुयोरपि । (पायगन्यस्य धोमवसानसंबन्धस्य विधि- प्रत्ययैन । ( तपोभयोबांच्याषे) अनेकशक्ति कल्पनाभयात् पुत्वं परामात अत्यन्तं वास्यम् ( स्यात् ) । वानौ इति चाम्य माध्य इत्यध्यवसीयते । युगपदधिकरण- सख्यासमोयसबापः (दित्यपुस्त्वयोः मबन्धः ) शब्देन वचनतायां वंदम्मृते. इत्येवमादिना ( भाग्येण ) (गम्यते ) तत्र सख्यया नान्यत् मध्ये प्रामम् ( किन्तु | पिमहपालोचनयाऽपि यया रुपापूरणी घी न गृनते , पुमानेव । तथा सख्येयेन च नाया सन्या, इति तत् प्रतिपाद्यते । क्यम् (सदिये इत्यादी) (द्वयोरनि एतयो:) श्तरेतरनियमः यथा मौकायन्योः। यदः सामीयमय इताध (सदिरापेक्षम् ) तलात दावा पुमासी (आवाताग) मा । ( सख्या- अभियचे । इवोऽपि (पदिगन्दोऽपि ) इतरापेक्षं पूरणार्थम् ) स्त्रीमणे (क्रिपमाणे सति ) सख्यासंख्येययोः (पशपेक्ष) इवि ईशेऽर्थे (इंद्रः) मर्यते । 'द्विवचन- (विन्यस्त्वयो. ) सैर धो वाध्येत । ( ननु त्रिशऽपि | बहुवचनोपपत्तेश्व' इति (माण पानटे-) यदि धा. संख्पास होयस धगिदिः, अन् आह-) द्वितीय शद रादिरनिरपेक्षमामीयम अमिषने, ना एकमात् पुसः चि पर्युपस्थापकः (औकारः) यथा यो वष्य एकाचनबहुवयने न स्याताम् । दृश्येने च (दाचन- अपनीयतानियुक्रे विवीयो घट एवानीयते नाशाति, बहुवचने) । तस्मात् तुल्यं द्वितीयं प्रातिपदिकार्यमपेक्ष्य पपमिहापि। दिलादिउभाः। प्रमिनयोरणयोः' इति च दर्श.

·- - याधानाविकरणं २२१२ ब्याधानाधिकरण नार (प. ७६६।१ ) इति । न दो मियो स्तः, न दे पारकाती दे च ( वासदायें चन्दः ) मिथुले वरुणो, बस (प्रत्येकम् ) द्विवचनं नोपपद्यते, अन्योन्या- प्रवीति इत्यनेन प्रमझेन आरम्यते 1 ( पूर्वापाढायम् । पेक्षायाम (उ) घटते (ततश्च ददे युगपाचनता निधीयते । तदनेश अधिरणगतिः पूर्वपान प्रदशितः)। इति । इतश्चैवमिन्याह-) 'इतरेतरयोगे चाय दव- सोमाधानक्यो न (विधीयते ) वमान-( शन्द-) विधानात् ' (समासविधानात् इति मा-पाठः ) इति । म्यवधानान् । (तश्चैवमित्याह-) यसनो आदधी- चकारः समुचय-अन्याचय-इतरेतरयोग- समाहारेषु, साताम्' इति सामानाधिरशन उपयो सेरपा । वर्तते । तर समुच्चयान्याचपयोः नारित समासः, समा 'शामे बादषीयानाम्' इति सामानाधिकरण्याभावान् हारेनरेतरयोगयोरेव (नु समास: ) । वनोऽपि युग- नास्ति संपन्धः । (दोपान्तरमाह-) संध्यमानं च पाधिकरणतायाम् ( एव ) : (एपिवयः । प्रवृते आधागम्य अपिपरण स्यात् (सौमे पति सप्तमी स्यात् , किमायात, इत्यत माह-) द्वंद्वापयादवाय एसोपस्य | तदधिकरणकं च अनेराघानम् , इति । तमानिष्टम् । इति । (मद्याचष्टे-) यो हि ददस्य धर्म: (भनेरेपाम) शहते-) सोमनमानसमन्धे (सति) नमामानाधिकरण्यम् इतरेतरयोगो नाम, शेषम्यामि । यास्तु विशेषः (वाधकम,) अधिकरणदोषश्च नास्ति, इति चेत् । (कशेपयो), एकत्र (दे) शन्दय अर्थश्च ( उत्तरम्-) वसनक्रिया पर्नुपसर्जनभूतायात नान्येन द्वावपि मिनी, इतरम (एकरोपे ) भर्थो भिना, शन्द | संबन्धयितु शक्यते । (अप मधानभूवेन का थोपं एक एव । ( यत्र मान्दध अर्यश्च द्वारपि मिन) तप संरभ्यते, तत्राद-) काऽपि नास्ति संबन्ध.। (कुत.) द्ववः पयसदिरादौ । यत्र तु अन्यतरस्यापि ऐस्यम, नहि कारकाणा मिशः सक्यः । ( अथ-) वसनक्रिया तर एकशेप; अधाः पादा. इत्यादी वदण्डी इत्यादी । कपर्जनभूताऽपि पुनर्षिपरिपत्य (उमेश ) संबध्यते च)। वसानी इत्येकशेपत्वात् द्वितीयेन पुसा मवि । इति चेत् ( उच्चरम्-) न !( कुतः १) विघीयगाना हि तयम् । पुमान् हि अपने द्विवननक्षवणात् । स इतर-त्रिया माल्यमान वात् (कर्नपत्या ) कारः संबध्यते । सन्यपेक्षः, तम्य पुमाने । द्वितीयः । पुसः असि पर्युः । भविभीयमानायाः (d) न कारभवति रागन्धा । पन्थापकम् (ौकार: ), न प्रिया । यत्र स्त्रीपुंसी । (कसात् इन्यत भाइ-) अविधीयमाने ( वसने) सदाचाते, तन पुमान् गद्वितीय. इति भौकारातः , धौम प्यमानेsपि स्यात् । तन धार्थता प्राप्नोति , स्त्री मद्वितीया इति एपारान्त । ( बसानो । (धोमस्य ) स्यात् । (तमान विपरिवृत्यापि संचन्ध.)। इन्य तु-) भोकारः प्रयुज्यमान (पुदित्वे ) सामु., विश्च ( अस्मिन पर्छ ) धोपनमामयो. चन्ध गाद- (तस्य) नसीमुसो वाच्यो। घीयावा इति (विधि:) कुर्यात् । इति अन्यन्तं वाक्यम् [ अभ्येव सूत्रम्य टीकारतत्र द्वितीया व्याख्या (स्थात् इति थुतिमाध, बाघमे इ-) मन्यया उपभोप- कृता । सा च अानन्दाश्रमीय पुस्तके चतुर्दिसमूत्र | साया ( एकादयामन्तिमया ) शुगा भारवर्षे पाख्योत्तर मुद्रिनाऽपि अम्माभि. योग्यतया अत्र / विधने , तदा ना (किञ्चिन् ) । इह दयमपि न रिल्यते । एवमुनरोऽपि । सा चेय व्याख्या | विधने पावर्यम् , पाययस्य वा अन्या, तत्पराया. अन्मदीये लिखिने पुस्तके नाम्नि । तथापि तन्वर नेन भुते. (धास्वयंवदनपरायाः विधिश्रुते. ) अभावात् । व्याख्यात वात् सगृह्यते 1 मन्पो तु माधानाङ्गनया) वसानो इति (पुये ) टुप्-- (एतदेव स्त्र विस्टीकरमाय बार्सिकोण विधौषमाने या वर्षे निश्चद्विधानात् श्रुति. अनुगृहीता पुनधारशतम् ) पूर्वाधिकरणे एकवनन मिथुनामिया (यति । विश्च ) वमानमान्दम्याणि एकपदीगत मात्र संसगांभिप्राय ( दपदी निपु याज्यतिकावाभिशयम् ) मोगरेग झुम से बन्ध | बौनेग ( तु सेब थे। पदा- चा इ युतम् । हापि ( वसानो इति- द्विवचन तयैव लिरोशत्तत्वात् वाक्यम् । श्रुतिय वादयान् चली। ।

·याधानाधिकरण २२१३ न्याधानाधिकरणं । - । तस्मात् द्वौ पुमामा आधानि विधीयते । (मायकारेण | यस्या क्रियाया द्विव तस्य पुंस्त्वं अनयोः परस्परसंबन्धः वमानो इन्यत्र पुंदपं प्रतिपादितम् , तम्म चोदयति-) अरुणा::दिवत् । ( मया तावत् ) द्वित्वस्य (गुणस्प कस्मात् पुनः पूर्वपक्षवादिगा अनुमानेन द्वितीयः घुमा- | द्र-येण ) आभयेण भवितव्यम् । ( पत्र ) लिया अव- निष्यते, न पुन: औकारेण दो पुमातौ अभिधीयते इति | बोवकं नास्ति । विच तावत् नावबोधयनि , विनाऽपि अमीनि, येन सिद्धान्तवादिनः परिचोदनैव नौनिष्ठति । विया उपपद्यमानस्यात् । पुमानपि न शक्नोति अन- उच्यते । यदि (द्वी) पुमासो वाच्यो इनि याद , बोधयितुम् , असंबन्धात् ! औकारो ब्रूते पुलिङ्ग द्वित्वं ततः अनेकनिक भवति । यथा ( हि ) पोः पुस.. | च । (द्वितेन च ) संख्यापूरकं बाह्यम् ( अशब्दार्थभूत दंष्टः, नया स्त्रीपुंसुयोरपि दृष्ट एव । तत्र इद औगम्य | किमपि आक्षेप्यम् ) तत्र फतर प्रकार: स्यात् ? विधानात् त्रीपुसयोरर्थपातत्यार पूर्वपक्षानु-यानम् पुमान् । (तुतः १) पुमान् शक्नोति पुमासमवयोध- (स्यात् ) । तन्मा भूत् इति न्यायात् पुद्वय प्रतिपाद्यते | पितुम् । तस्मात् न्यायात दो घुमासौ । ('युगपदधि- (न शल्दात् ) । 'यन नार्थः प्रकरणं या पिशेष- | करगाननतापाम' इन्गादिभाष्यार्थमाह-) न च विगइ विधायकच शब्दो नानुवादः' (इति न्याय- | कालेऽपि निया श्रवणम्, ‘वसानश्च बसाना च' प्रतिपादनार्थ भाष्य आक्षिपति-) इति पूर्वपक्षविपरितो- । इति ईदृशस्य (निप्रहस्य ) अभावात् । कथमभावः । ऽयं मन्य: । कथम् १ यत्र एवानि कारणानि (प्रयाणाम. मुगपदधिकरणवचनताया तस्मतेः । ( उक्तवचनतामेव न्यतममपि या अस्ति- ) तत्र त्रीसद्वितीगो गृह्यते । दर्शयति-) या दो बइयो या युगपदभिवातुनिष्यन्वे , (पुमान् इयर्यादुक्त भवति ) ६ च प्रकरणात् । नत्र द्वसमासो भवति । ( तदेव उपपादयितु अन्तरा स्रीमद्वितीपा पुमान् प्रातः । एवं चेत् स्री ( एव विचित् प्रस्तोति) अयुतमिदमुच्यते (दंदसमासो प्रकरणवशेन द्वितीया ) ग्रहीष्यते । किञ्च लोमपदानु- ) भवतीति । कथम् !) समासः प्रमाणान्तरेण ( समस्या प्रभात ( मैव प्रहीप्यते , इति पूर्वपक्षविपरीतोऽये ग्रन्थः । मानयोः ) धन्धे (शाने ) भाति । घबसदियोध समाधत्ते-) उच्यते । ( विधि-पत्यय विप्रकर्षात अङ्गाडिन्व-स्वस्साम्य-आश्रयाश्रयिमबन्धः ( तामत् ) व्यवहितकापनात सामानाधिकरण्याभावाच युफ (यत्) | नास्ति । क्रियया च संबन्ध; समासोत्तरकालभावी । न विधीयते क्षोमम् ( इति ) । वसानी इति चोचापमाण च समासाः संबन्धोत्तरकालम् । यथा राजपुरुषः' स्वरमेन दो पुमाछौ अयगमयति । अत: (न्यायात्) | इति स्वस्वामिभावे अवगने , 'वित्रगुः' इति चिना- एतस्मिन् (वमानशब्दम्य विधायकवे ) स्थिते इद- | भिगोभिः सेक्ये अवगते , 'पचपूटी' इति समाहार- मुकम् ' कारस्य पुंस्त्वं द्विव च याव्यम्' इति । सेन-धोत्तरका उम्, 'उपकुम्भम् । इति रामोपबन्धोत्तर- कथम् १ मादागो इति द्वयोः युसोः ओकारः प्रयुक्तः, कालम् । (देऽपि सेब धेन गावित पर)। न चेह कुम्युटौ इति खीपुंसयोः । तम यदि है (अपि) अभिधेये प्रवपरिरयो. मबन्धः अस्ति ( प्रागरगतः । तस्मात म्याताम् (यतः ) द्विराष्टं भवेत् (तचापाग्यम् ) । इदा अनुपपन्न.) । उच्यते , एकदाभिधेयत. उचरिते न संशयः स्यात् कनादनेन अभिहितमिनि । मन्योः (धरापदिश्योः ) बन्यः । कम अतो यदनयोः सामान्यम् , तर याच्यम् । (किं पुन- द्व-) समासे अभिप्रेते भाति । ( नदा न युगपद- स्तत् ! आ६-) तन पुमान् उमपत्रापि वियते पिकरणता सिदा इति । ) निदस्तु दृशः ( कार्य) दिन च । तस्मादेतदेवास्प बापम् । ( एवाणि-) धो न पादरी चेनि । “हियचनमदुमचनोपपत्ते' पुमान् एस कथं दिनीय इति चेत् , उच्यते । यत्र दिव इति ( भाप्यम्य असमर्थः ), यदि धरेन ये श्लैन धन चप पुमान् , यत्र पुमान् नव द्वित्वम्, (ति ) अनयोः । एवामिधीपते , पदिरेण रादिः । एवम् ( मति) परसर नियमः ( एतदेव पनति-) एकरदोगदानात् । रादिरात् पर दियचन न प्राप्नोति । अती दापति ·. ब्याधानाधिकरण २२१४ याधानाधिकरण अगिधीते । मौरिकोऽयं न्याया प्रदर्शितः 1 ( वैदिक- । तस्मादेवं वर्णयन्ति । एकः मामीयमभिधेयं इतरसहित मपि लिङ्ग प्रदश्यते--)'प्र मित्रयोर्यरुणयो.' इति । ब्रीति एष दिनोऽपि । (तत्र) फतरो द्वितीयः इनि दर्शनात (इति भाष्यम् ) इह मित्रस्य एकत्यात् यम्णस्य । तत्र सदिरशब्देन भयो विशेष्यते , धदेनापि इतरः (अतो व, द्विवचन न प्राप्नोति ( तेन युगपद मिधानता नान्यतरप्रयोगदोष, । वस्तुतस्तु युगपदधिकरणला न गम्यते ) । इतरेतरयोगे चार्य द्वंद्वविधानात् ' पारमार्थिकी । तन्त्ररत्ने अथ विषये विस्तरेण प्रति- इति ( गाध्येण ) 'चाय ' इति सूत्रस्यार्थः पादितम् । विसारभयात् नोद्भिपते )। पदश्यते । चन्दा ममुच्चय--अन्याचप-इतरेतरयोग ननु तत्र (ओकारान्ते द्विवचने । पाणिनि स्मरणम् समाहारेसु । तत्र ममुश्ये । धमान, पादिरमामय पुमान् निया'दनि । उभ्यते न पापि निना अर्था- इति (निरपेशयोः क्रियान्वयात ) समतो नास्ति । नुशासन कृतम् । कि ताई । यथा के अवस्थितोऽयः, अन्वानये ( अरण्ये गला) काष्ठान्यानय , शाकमपि । नयाऽवस्थितस्य शान्दानुशासनं कृतम् ! नत्र ( नियमः आइतन्य इति । (तत्रापि समामो नास्ति इत्यनुपङ्गः । क्रियते इति परेणान्ययः ।) अकागत् पर: औकारः समुचपावाचययोविशेषमाह-) सप काठानि धारण श्रूयगाण, पुमास मद्वितीयं वदनि । यहा स्त्री सद्वितीया, गमन मोजमानि इतरदप्रयो चकम् । समुचये दपमपि तदा यो कारः एकागभवनि । यदा पुन: स्त्रीपुसी अभि. प्रयोजकम् । द्वयोः सद भानीयशानयोः इतरेतरयोगः को, तवा एकारोबारी प्राप्नुतः, योरभिधेयको विद्य- अनुनिषादी भवति । चकारस्य स फलम् , तत्कृते । मानवाल, तत्र प्रकार: शिष्यते इत्यय नियम, क्रियते । 'चाय द्वद । इति ( नेदं त-घराने )। तत्र कदाचित् । न तु सा समितीया स्त्री अभिधीयते ( तस्मात् द्वौ इतरेतरयोगो विवक्षितः, समाहार' प्रचयादवगम्यमानः | पुमासो अग्रिमादधीयाना इति पूर्व. पक्षः ) । अविवाशन. । कदाचित् समाहारो विवक्षितः इनरेतर गुणस्य तु विधानत्वात् पल्या द्वितीयशन्दः योगो नान्तरीयकः । एतयोरथयो । (घ) समा स्यात् । २३ ॥ हारविवक्षायाम् । घरवदितम् ' इति प्रयोग, इतरत्र भाष्यम्- बुदाब्द. पक्ष मावर्तयनि । तदस्ति , पचनदिरी' इति । (प्रकृते यदायातम् , नदाह--)| यद्यपम् 'दो पुरुषो आदधीपाताम् । इति । एक द्वापवादत्वाच एकशेपस्य (इति भाप्पम् ) । यथा । एषादधीत वसन्ते ब्राह्मणोऽग्रीनादधीत ' इति एक. दरे योगपत्येन द्वौ अभिधीयते , विपदश्च ( यथा ), तथा वचन हि लिक्षितम् । नस्मादेक एवादधीत । ननु हद एकशेषेऽपि सानो की च एकशेप । ततो दो वचन दो पुमाको भार थीमाता इति । नेव्या1 गुणस्य पुणौ । (घसानो र वसानौ च इति विग्रह. । इति न | तु विधानस्यात् । क्षोमनिधान अस्मिन् वाक्ये न्याय्पम् । स्त्रीसमितीयावम् । एव माध्यं पाख्याप चोदपति-)| तथाहि अपूर्वोऽयों निहितो भवति । गम्यने हि विशेष- ननु यदि धवौ द्विचामिधायी पदिश्च, नतो बहुवचनं नियम. ( इतरया झोमवचन अनुवादमानं स्यात् । वाद- म्यान् । उच्यते । पोर्डि-वयो. बटुवचनम्, गदयो मात्र चामर्थन (१२२१९) । पक्षे चानुवाद. । न द्विवचनयोः। यदि हि दयोर्दिवचनयो; बहुवचनं स्थान, एकपक्षवचन एष शब्दः । गौणावे च साधारण 'नाक्षणी गोभनो विज्ञानारों इत्यत्रापि यहुवचन म्यान्। सादृश्यम् । तस्मात् प्रमादाध्ययनमाम्येत विनर (पुनधोइथति-) सैया युगपदविकरणता दुश्मा (बुद्धौ हेना । माइ गनु पुमायो विधेयौ । सद्विधाने च न अनारोदाद) दुपादा च (युक्त्यमावात ) । कथम् । सोमविधानम् 1 वाक्यमेदो हि तथा स्पात् । श्रुति. ( तम्दामम्युपगतायाम् ) एकैकशन्दम्य देदे अमिषेये गयौ न पुमामो वाक्यगप च शौर्म वायानामिति । खाताम् । यदि च स्याताम् ' उनानामप्रयोगः ' इनि | अनोच्यते । न पुमासी विपेयो, प्राप्त एवात्र समितीयः भवायव (यशदस्येव) प्रयोग, स्यात्।(परिहरति-) पुमान, सोऽन्द्यते । कयम् ! योऽत्र पुमान् श्रूयते ।

·ज्यामानाधिकरणं २२१५ व्याघानाधिकरण । ! - सम्य पल्या द्वितीयमान्दः स्यात् । न व रत् प्रावचना नास्ति। स्त्रगने तु सा व्याख्यातेति पत्र उद्धियने । दुम्पने उद् विधेय भवति । तस्मात चौमविधानम्, न के.। न पुद्रय आघाने विधातु शक्यते, 'वसन्ते ब्राह्माणो- मागभेदो गवति । गदुच्यते न सोमण निधायकोड- नादयी । इति-) चियापशिष्टेन एकत्वेना- तीति । तदुच्यते । आदधीयाना इति नद् विधास्यात 1 | परुदत्वात् द्विवस्यावसाशाभावाद ( वाजिनयत ) कर्मा. ननु एन आधानं श्रुत्या विधातु समर्थम् , नान्यदिति । न्तर प्राप्नोति । न चेष्यते कर्मान्तरम्, (प्रताधान- उच्यते । शब्दान्तरेण विहिन वादाधानस्य न विधाय- प्रत्यभिज्ञानात् ) । न च शोमयोरनुपादो घरते । तम कम्, विहितलाच पुंसः सद्वितीयस्य तम्यापि न विधा । (अनुवादपक्षे) शन्दवती या शोमे ( याताम् ) मरिने गा। अतस्तदसे मनात क्षौगस्य विवापिका लिट् । या । (देाऽपि अगुक्तगित्पाद-) 'टु वान्दे' इति भविष्पति , वाक्यसामर्यात् । गत्तु अम्मिन् पक्षे | (अस्मात् धानो:) अवयव युपत्या धर्तेत । (तयुनतम् ) अत्यन्ताय खाथै जहातीति, नात्य-ताय हास्पति ! आघाने रूढया (हि) क्षोममेव प्रवीति ( अनसी स्यादुमा शुमा धामः धौमं कुर्मान् इति । अस्मिन् पशे पुशन्दः | इत्यमर, । मतसी = आळशी , जवप इति मापा) । स्त्रीपुंमयोत इनि गम्यते । असि हि नब तम्य निमिचं रूदया च अवयव मुत्पत्ति ध्यते । न्युमनी (ग्लायाम्) गुमान सदितीया । एवमादि न रवा भगाता पाणिनिना याधीयमाणाया शवादीनामपि धीमशब्दवाणवा गात् सूर्य मणीतम् 'पुमान् स्त्रिया' इति । नम्य विषयः ( शब्दवरात्), न च तेषु वर्तते (सोममाब्दः । नापि पुशब्दः शिष्यमाणः साधुभवति, न श्रीराब्द इति । मलिनत्वप्रतिपादकत्व मित्याह-) मलिनवचने (पति) तस्मादेकः पुमानादधीन, नाविति । कार्यासादीनामपि मलिनावम्य विद्यमानवात धोमसन्दा- हुप्-- शेमशब्दस्य अनुशादी न घटते अशास- | मिषेयता स्यात्, न च तेषु चौमशन्दः । (किच एवम्-) स्यात् । न सागपा भनुनाद: मादृश्रोन का (गोon) अमलिने धीमे (ौमादस्य) प्रयोगो न म्यान, पुत्या वा इत्यर्थः) । नहि क्षौम मलिनत्वेन विना च योग: । अमलिनपशे च विधि प्रयोगयेत् ।। आत्मानं न लभते , येन तक्षयेत् । यथा शुलादिगुण. . च उपपदेन सह अनुचरितत्वात् कौमसर कापामादि दत्येण विना न भवति इति अविनाभावात् द्न्य लक्षयति, शनोति अयोधयितुम् । यया सिंहो देवदत्तः । इति नेमिः । विनाऽपि मलिनावेन होमस्य सद्भावोऽस्येष। सिंगव्दोचारणे सिंहसायं देवदते (अपगम्पते ), अतो नास्ति लक्षणया अवयोधः । अय विद्यते एवमिहापि । तस्मात् उपपदामाया साटश्ये गृह्यमाणे सोमे मलिनतेति , सा हि कार्यासादायपि विद्यते । साधारणशब्दता (अनेकार्थता ) स्यात् । अविनाभाषेन असाधारण्येन हि लक्षमा भवति । मह साइरस हेतुः | मलिना भवबौधयेताम् (सोमयाभिशाप द्विवचनम् )। उपपदाभावात् । सामानाधिकरण्येन हि भवति साहय न च मरिनानेन विना चौम नोपपगते । नस्सात् यथा सिंहो देवदत्त इति । सरवमसिद्धिरपि समुदाय- ( अनुवादकत्यानुर) अशामाया धौम विधीयवे । प्रसिद्ध राष्पते । तत्लान् ( अनुवादामावा) विधेय- ( ननु पुयातिशदकस्य शन्दस्य मा गतिः । मत मेतत् । यः प्रकरणमतः पुरुषः, तस्य अर्थप्राने यसने आह-) बमानो इनि पुंस्त्र ति च वदति , नय होम नियम्यते । स प्रकरणगतः मोति अपूर्ण रक्षा (इयमपि) प्रकरणा प्राप्त बात् अनूपते । यदुता फितुम् । एतत् विधीपते, न पुषन्यापे । यथा आपरानन्धी न पामोतीति , तमोगने । गापाने सोम श्रीहप यन्ति अधियितुम, मिहापि । वानी युति इति रिपी (समने , तस्माददोषः इति । इति उत्पतिवारये स्त्रीमणे: पाम गान् भावदः । नोदयनि-) ता कपमाघाने भाति । ( उत्तम्-) (अस्त्र सूपस्य कानिफकारीया दितीपा यास्माइत गायकम्प (पुरार) मा वर्षे मादि। अपवा उपवे । प अगदीगे ही शालिपिवे | भानु (पान ) सोमरमारथरिपानम् । तु - ·अाधानाधिकरणं २२१६ माधानाधिकरणं बानमा पात्, उच्यते । आधानपारणे सानानात् 'पुमान् स्त्रिया इत्यायनुशासनानुरोपेन बीमारतीयतया परीय पुरुषाय या पसाम्, न भविष्यति , यथा विवशेषम्यादि उपपत्तेः, पाक्यम्य शोमविपिमानपरत्ये. 'प्रकरणविशेषादा तमाम्य सरकारी इम्यवत् ' (१४५1 / नाति उपपत्ती उपनिशिकायबाधानुपपनिः इति १५) एनापि । इनि मिटम् । (ततश्च धीमे याससी पाच्यम् । सरूपयोपसम लगाऽऽपादपविक- दपायोः नि डेयम्)। शेपम्य अन्यारपत्याइ । तथाहि , औपारसायन द्वित्वं शा-कि आधानं दो पुमानो सत्रीको सर पुर्यात एवं चाभियते इति असलेहायनीपत द्विवामिछने उत एकः । तत्र 'पूर्वप्रात्यातसंरयायाः कर्तृरूपा- घु-यम् , पुंस्वाच्चिने दिलं इति परस्पानियमात न्वयः स्थितः । तेनेह धनुरूपम्य भेदो द्विपचनाद- मुश्यातीति: गुलमा । विस्करोये तु पितरी इत्यादी येत् ॥ यसानाविति चौसरात पुंद्वयं संप्रतीयते । मातृ यादेः. यस्य इत्यादौ श्री पम्य च मन्यायकामाग द्वित्वपुल्ये हि तद्वाच्ये नियम्येते च ते मिय. 'रगा आवश्यकी इति तम्य ततो दौल्यम् । न तरगान दो पुमाखो सन्त्रीको । एवं मासे , अभिधीयते । ११ भवन्मतेऽपि उपरमम्पोमादे मलिनवसारा 'होमशब्दो न मुरच: मन् मुरयमय परित्यजेत् । गोणी, शु शन्दे' इत्यनुशासनादा अवयवयोगः इति नापि धान्यर्षयोगेन यतते रूढिसंभयान ॥ यमान जपन्यवृत्याश्रयणम् , अनुवादवयर्यम्, उत्पतिवारस्य- सौमशब्दौ च नय स्यातामनर्थको । द्विल्यमाप्रविधा- पवननम्य माघुल्लमानायव इति अनेकदोषतादरम्य इनि यित्वान् तरमात् क्षोमं विधीयते । वद्विधाने चयाच्यम् । थोमवायरर उमविशिष्ट विभागाली- पुंद्वित्वं विधातुं नेय शस्यते । उत्पत्तिवाक्यादन्यत्र | बारात् । वसन्नादिवाक्ये तु बाहमादिक्कत्वे निमित्त नानेकार्यविधिर्यतः ॥ संनिकर्पश्च शब्दस्य धर्मो, मन्नादिकालविधानम् । अत एव 'आदाणः' इति न वदनुमहात् । प्रधानमूतशब्दार्थपरित्यागोऽय. पक्वं पुरत्वं चाविवक्षितम् । आधीत इत्यपि च । कल्पते ॥ गर्नुस्पस्य चैत्येऽपि तदधिष्टानभेदतः।। मादाणो यदि शूद्रमदित मादधीत तदा सन्वे हदेव युवं द्विवचनं यदोरोमो हि देवते ॥ सात-बादाधिक्याक्षणेकत्वानुरादः । तस्मात् दो पुमायो त्यानु पसने यदा श्रीमं विधीयते । बसानाबाद- एसीको अधिकारिणी । यत्तु भाथ्यादी सम्पपशेष. धीयानामित्येताननुयादयौ । अनुवादो यथाप्राप्ति । साधक प्रमाणान्तर गुन्यतम् । " द्वापवादकादेकशेषम्य सा च स्त्रीपुंसयोर्द्वयो. रोन प्राप्तिवशाच्छच्दाविमो दार्थ एष अर्थः इत्यगम्यने । इंश्च 'युगपदधिकरणे तावेष घल्यत || एक एव पुमान्नस्मादाधीन । दो भवति । अनि कात्यायनसग्णान् युगपदधिकरता- सह स्त्रिया । उत्पत्तियाक्ये होकन्यमुपादेयं याची ( अन्न सिई तु युगपदधिकरणपने द्ववचनात' विवक्षितम्।। इति २।२।२९ पा० ने हिदीयं वार्तिकम । नत्र मदा- मोग-तेन राणोहिनी यमनाम' इति । मायाविरः पुणपदविपरसबने दो, मपति पनि द्वियज्ञरत आधार द्वयाधिकार हति पूर्वपक्षसूत्रार्थ । वन गम्' इति ) । अधिकरण शम्दाधिपायोऽर्पः, पि-- 'युसोरेकस्य वाऽऽधानम, वनानावित्यतो | यत्र अनेको युगपदेफेन पदेन बोप्यते तत्र दरः । नया इयो ।, एप क्षोमविविदित्व दपायोक्ता ततः ॥' वायरिरीत्यत्र पवपदं लवणया यदिग्महितवपर माह- भाधानापरणे 'शोले नमानौ अनिाद-कारसहितवरमर या । इतर परिमारियो एवं धीयातरम्' इति श्रुतम् । तेन च आपाने दिय- पदिपदमपि । मेयं युगपदविकरणक्षा । इतरेतरयोगोऽप विधानात नौ पुासी सत्रीको आयाने अधिकारियो । यमेव बस्मिन्नेवाय इंद्रः । चमरस्य हि चत्वागडी. एतेन गजपुरोहितो साप्ताज्यकामा यजेयाताम्' इतिवत्। समुच्चय-अन्वाचय- इतरेतरयोग- समाहाणः । तत्र न चान 'बुकुटावाना गिधुन फरिष्यामि' इतिवत् | विभक्त्यर्यान्वये परस्पर निरपेक्षायेऽपि, शिवाऽन्वये स .

·ब्याधानाधिकरणं २२१७ घ्याम्नापूभी दण्डचकादिवत् परस्परसापेक्ष सति समयं समुच्चयः । विभक्त्यर्यान्वयोत्तरकालीन वेन ततः पूर्व एकशेषत्व- अवश्य न इतरेतरयोगे , न विकल्पे , न वा अन्बाचये | ग्राहकप्रमाणाभावात् । वस्तुतम्नु एकशेषानुशासनमपि न्याप्तिः । यथा 'अहरहनयमानो गामश्वं पुरुवं च परिभाशमात्रोध, सरूपद्वंद्वनिराकरणाथै एकप्रातिपदि- [ अयुक्तः पाठोऽयं चशब्दस्य ] इत्यादौ । अन्नावये कार्थम्यैव हिवचनादिवलेन अनेकत्वमतीयुपपत्तेः । तु एकस्य प्रयोजकत्वम् , अपरस्य न इति न साम्यम् , विरूपैकरोगत्वे तु तात्पर्पग्राहकानुरोधेन आनुशासनिकी यथा कारागाहर दा चाहर' इति । इतरेतरयोगे औकारे लक्षणा इति विशेषः । अतस्तक्रिया सस्पैक- तु याराज्यवृत्तिविमक्त्यर्षे परम्परसाहित्येनान्वयः, यया शेपन्यैव अङ्गीकारात पदयाधिकारः । इति प्राप्ने , 'अग्निश्च सोमध देवता' इत्यादौ । अत्र ध्यं च खदिर सन्तादिवाक्ये 'आधीरा' इत्येकवचनम्य पाक्षिा- च इत्यादी इतरेतरयोगविवक्षाया युगपदधिकरणवचनता | नुवादत्यापर्ने:, ब्राह्मणश्यकर्तृकाधाने घसन्तप्राप्सनापत्तेश्च आवश्यकी । अन्यथा प्रत्येकं विभक्त्यर्यान्वयेन इतरेतर- बसन्तादिवाक्येष्वेव आधानविधानम् । मानवाक्ये योगस्य समुच्चया दानापत्तेः । अन एष निरपेक्षयोः | तु एककतत्वविशिष्टाधाने फद्विन्धीमोभयविध्ययोगात एकक्रियाऽवविध समुचयः इति तन्त्ररत्नोक्तमपास्तम् । आनुसासनिकी लक्षणामीकृत्य पर विरूपैकदोपः 'अमावास्यामा पौर्णमाम्या या' इत्येकपाक्योक्तादिकल्पे | अपिष्ठानलगया । तस्मिन् दिलाययोऽपि पार्किको युक्तः अति यातः । इतरेतरयोगसमाहारयोस्तु साहित्यस्य | रामाश्रयितुम् । अत एव तत्र क्षौममान वसनक्रियोदशेन पदार्थान प्रति गुणवप्रधानन्यकृतो विशेषः, इतरेतरयोग | विधीयते । युक्तश्च वृद्धपातभावनायामपि कारकसंबन्धः । तुत्यम् । एषु चायपु हतरेनरयोगे एव द्. । अत एव च | विधायकस्नु आदधातिपर एव प्रत्ययः । उपक्रमाक्षौमपदे अनामक बेऽपि इतरेतग्योगरूप चार्थे एय द्वंद, इति । शुन्यर्थलाभाय च विद्यार्थयापि विधायकः । अन्यत्तु "पाय ८६ः' इति सामान्यमून महामा५कारादिमिः सर्व प्रकरणमामत्वादनूयते । पद्यपि च उग्पत्ती पुरष- विशेषपरतया न्यायातम् । अत गुगपटभिकरण- (वणात् नियमादाय हित्यं न प्राप्यते , तथापि विशित. तायाचिद्धापयादावात् एकशेषष्यापि तदाचित्यजीते: | विधी गौरवपरिहाराय वसानवाक्ये वाक्यभेदपरिहाराय च "वसानो' इत्यत्र पुंदयप्रतीतिरिति " । नन्न । विरूपैक- बामणादेः अधिकारित्वेनैव अन्ययात्रीकाततस्य मोपाङ्गीकारेऽपि स्त्रीसहितपुसः पुसहिनस्त्रियाच युगपद- | चौपावेन तद्विशेषेण पुरवस्थाविवोपपत्तेः त्रिपमादाय भिधानोपपत्तेः । न चे पुंदर स्त्रीद्वयं च इति चतुष्टया- बिस्वमाप्त्यविधातः । द्विवचन चा अधिष्ठानाने कत्वमा- पतिः, धवलदिरदयवा स्त्रीद्वयोपपत्तेः । वास्तुतस्तु | परम् । तेन पन्यनेयत्वेऽपि न कधिनिरोधः । भतः कात्यायनी सुगपदधिकरणालावा विष पतञ्जलिभिरेव | एक एव पुमान् स्नीसद्वितीयः आघाने अभिकारी। पितम् । त पायमाशयः। पदे सदिरपदे च लक्षणाया मानौ दंपती प्रोत्तो। प्रमाणाभावात् इवरैतरयोगस्य पशन्देनैव सापये सति शंकर-- 'नापाने पुंद्रयस्य सा ।' मा अधिक्रिया । बोयोपपते. अन एरन सदिर व इत्यादी कार्या याम्नातेपु ( अपर्युका यजमानकाण्डे च नुरोधन भयपरिचियामज्यामा सशगा इत्यपि पठिनेषु ) सुर यूहनारिमन्त्रेषु उमी कांगे । अवयुः ध्येयम् । तु विभनेरेकायादेव इतरेतरखोगो लगाएनेन प्रकाशितमनुमायामीति , यजमानो न प्रमदि- विनर निरवराधः । यतु 'प्रमिप्रयोर्व रुगयो.' इति वेदै, भागीति । भा. ३८1०1१७. शाचिक विमाप्रदर्शन तछान्दवम् । अत एव विमन हयाम्नातेपूभौ, डाम्नानस्वायत्त्यात्।३।८। व्यासस्यचिधर्मर पे दहः एव साहसले तात्पर्यवाहकः ॥१७॥ इयान बोध्यम् । पिच द्वापवादोऽपि एकोषस्य दर्शपूर्णमाप्तयोः 'पभाना या वाताना पन्चाय पीय न दुताविभकामयवृत्तिधर्मपरत्वम् , यवनान्यस्य हानि इसादय, आग्यप्रणामन्याः, 'बाजस्म मा गी.को.२७८ मण्डन- ·ध्यानाताधिकरणं २२१८ न्यानाताधिकरणं . . प्रसवैन ' इत्याचौ बुम्यूहनमन्त्री च आय याजमाने । आनर्यक्यमेव स्यात् 1 एकविषय ने च सामान्य विशेषो च पाण्डे इति द्विराग्नाती । इति इयानातेपु म पु उभो बाधते । सत्यपि वन मन्त्राभेदे पाउभेदात् विपणन्यायम् । अध्वर्युश्च यजमानस्य द्वावपि त्यधिकारिणौ । ने मन्त्रा: । पाठस्य हि भेदेन प्रयोजन कल्पयितत्र्यम् । न च तदुमय. द्वाभ्यामपि पटनीयौं । तत्र अध्वर्युः, एतेन प्रकाशित- प्रयोज्यत्वात् अन्य संभवति । तस्मादुमात्पीति । ननु मनुपरस्यामि इनि सेधार, यजमानस्तु न प्रमदिष्यामि द्वयो पालयो. एक: खगज्ञापनार्थः, इसरो विनि इति संघाय व्यात् । कस्मात् १ यानानस्य अर्थवत्वात् योगार्थ: स्यात् । तत्रापि मन्त्रागा कर्मानार्थ पाइन- सफल यात् देतो. डायां पटनीयो । समाल्याइयस्य | प्रधानाना र समानाक-वात् यक्षेत्र भापमहणादि मार्य- समान बलवान् इति भावः। मानातम् , दौर समास्याने र कर्ता विनियोगो युक्तः । भर सुधा--- द्वि:पाटायचान्यथाऽनुपपत्या हि - च मनस्य प्रोग्यावेन अपगतम्य पविशेषाकाहा प्रयोगावगमात् भिन्नविषयावेन सामान्यसमाख्याया अपि । भवति, नेतरम । रूपमात्रामापनस्य अन्तरेणापि धर्म- बचायोग, इदि । के, कालप्रयोगम् , अध्ययनमानेणेव सिद्ध सत् । आज्यमर- थाम्नानाधिकरणम् । दर्शपूर्णमासयो आय. । गादि च असंदिग्धमार्गवम् । तस्मान यजमानेन प्रयो. संपाजमानकाण्डकोरािम्नाता मन्नाः उमान्यामपि जुन्या इति । उच्यते । याजमानेऽपि रूपमात्रादेव अन्त- प्रयोक्तायाः ॥ रेणापि कार्य श्योप-वे नावधारणात् अस्त्येव कपेक्षेति याम्नातेपूभी, इत्याम्नानस्यार्थयत्त्वात् । ३।८यजमानकर्तृत्व सिद्धिः । किं पुनरतेषा अपुज्यमानामा १७॥ प्रयोजनम् ! उच्यते। स्यैवाध्वर्युगा पदार्थाः वर्तव्याः, भाष्यम् --- स्नो दर्शपूर्णमासी, सत्र दयामाता । तथैव यजमानेन अप्रमादार्थ प्रत्यवेशिव-याः । तथा मन्त्री माध्वयंवे काण्डे याधमाने च । आय [यते । मन्ना नामायन्ने तमोपायान्तरेण प्रन्यवेक्यते , हतु 'पञ्चान! वा वाताना यन्याय धर्धाय गहामि ' इत्येव । मन्त्ररित्यर्यवत्ता । मादय । तथा सुस्तमन्या । सुचीमूहति, वानस्प सोम-- ममास्याबाधापवादात् संगनिः । मा प्रसवेन' इति संदेहः किं ते उमाभ्यामपि वि-वाजम्य मे स भयादेको दो बा, दार्थनः । फर्नया , उता मयुगैवेति । किं प्राप्तम् । समारपाना- एफ., फाण्डाचे पाठादवपुल्पामिनावुभौ ॥ दावर्षकाः । इनि माने , उच्यते । उमावपि तान् भाट्ट- ये मन्त्रा; मामान्यतः आस्वयमसमाख्याते प्रयुजीयातामिति । कुत । यानानत्यार्यवान् । काण्दे रामा मातरः, पुण्य मानमानेऽपि विशेषतः रामा- दाम्या ममाडयानात् दावपि कर्नानै गम्यते । तस्मान् द्वौ ख्यायन्ते, यथा आज्यप्रणमन्त्रा: सु"यूहनमन्त्राथ, भूयाताम् । अवर्यः एनेन प्राशितमनुष्ठास्यामीति । तावत् सन्यपि अग्यास प्रयभिज्ञायमानात् विश्य- यजमानो न प्रमवियामीति। भाषाच अभिन्ना । अतः तर गुणभूतकद्वयस्थ विकल्पः । शा- आध्यमहणादिम श्रेषु सामान्येन धर्म विरोपसमास्यावा यजमान एव क्र्ता भाग्यमहणा- पुनशिगेण याजमाने बाडे पठसमाने कि गुभो प्रयो। र यूहनादेवा निसदिन्धमा वर्यवस्था तटन भूता शारीविकरपेन समुच्चयेन वा, अथान्यतरः इति । तत्र मा अपि नस्पतका एच 1 न चैव द्वि पाठवैयर्थ्यम् , आश्चर्ययत्वे विवरूपे वा पाने, द्वावियाह । मनु न | एका स्वरूपज्ञानं अन्यत्र विनियोग, इत्येवं सार्थक्यात् । विशेषामाख्या नात् केनल्पाजमनवमेव म्यान् ! वाम इत्येवं पाते, एपानशेमपसिना द्वितीयरच विशेषसमाख्या घडीघसीपिन्छामो यत्र राहदाम्नानम् । वयोपत्ते. पस्योचारणान्तर विधायित्वागते, तम्प च र तु सामान्ये विशेष न भेदेन आम्नायन्ने, तेषु । ममाप्याडतिरेप क-तरसिद्धिः। उपारणान्तरप्रयोजन यदि विशेषसमख्या सहीकिरने, ततः समासान्यतयाप्रयवेक्षणमिति नाटकल्पनाऽपि । यधपि च तत् - - ·अर्प। ध्यानानाधिकरणं २२१९ द्वित्ययदुत्याधिकरण नियमेन यजमानस्य न प्राप्तम् , तथापि दि पाठवलादेय * द्वित्वम् । अवान्तरसामान्यावच्छेद विना द्विवा. तकरूपनगिति न दोषः। यत्र तु नैपविध प्रपोजन | नवधारणात् । सु. प्र. ०२६. कर्तृभेदी वा संभवी यथा 'अय महन्तमानव: ' इत्यम्या द्वित्वादीनां अपेडाबुद्धेरेव अनेकता । मणि. मौद्गाने एव प्रगीताप्रगीनमैदेन समामातायाम् , तत्रा- पृ. १७. गत्या वरभ्युदय शिरस्फवं परिकरुप्प उत्पत्तिविनियोग द्वित्वमहत्वयो. भाविभूतपदार्थ निष्ठस्यम् । मणि, परत्वेन सार्थक्यमिति विशेषः । ('पञ्चाना वा पृ. १६. वाघानाम् ' सादय भागमणे, 'चाजम्य मा प्रसवेन' द्वित्यय?त्याधिकरणम् । ज्योतिशगे भुसयोः इति लग्युट्ने )। यजमानद्विववद्वता-धन्यो. प्रतिपदोः कुरायमभयोः मण्डन-'याम्नातमन्या उमययोज्याः ८. शंकर- 'यामातरामयोर्मनु ।' १०. द्वित्वबहुत्वयुक्त चाचोदनानस्य । ३।३।९।१७।। " घ्यायस्य कर्माधिकारी नातीनि चैमिनिमतम, भाष्यम्- ज्योतिष्टोगे अपने 'यु दि स्थ: स्वपंती अस्ति रास्यापि कर्माधिकार इति ऋष्यन्तरमतम् । के. इति योगानयोः प्रतिपदं कुर्यात् , एते असृग्रमिन्दय ६४९१. इति बहुम्यो यजमानेम्यः' इति । तत्र संदेह ज्योनिष्टोगे * दूधेकबहुशब्दा. संख्यावचनाः । तामनमिधाप एव निविशेते प्रतिपदो, उन द्विया कजिन कुलायादि संख्येये त्यसंभवात् । धा. ३४१४।१३ पृ. ९२४, बहुयश च द्विरामादि उमटये शनि । किं मातम् । • दिकपाले आश्विने आमेयाहाकपाल्पातप्रथम । दिल्यमदुत्वयुरे ज्योतिष्टोगेन भर्मयोगात् ध्येयात प्रतिपदो नदि ज्योतिटोमस्य दो यजमानो भूयेते , यथा कपादयविध्यत:भा १०.५१११-६. कुलयम्य 'एतेन राजपुरोहितो सायुज्यामी यजेयाताम्' द्विकर्मकल्यं भविषधाविरविशिष्टकर्मदयाका इति । मातुन्य इति द्विकर्मकस्यापि एककमले 'निनाय' इत्यादी या पूर्वरदेव विचारः । एतावतु भियते । पूर्वर न क्षति, । मणि पृ.१०५ प्रधानान्तरेण प्राममयंगब्दामिवेयेन सर चन्ध हा द्विगता अपि हेनवो भवन्तीति गायः। आसीत् , ह न गुणेन यजमानद्वित्यादिना कञ्चिदा. द्वाक्यों गताः प्रयोजनद्वयष्य संपादका इत्यर्थः । सनया शक्तिप्रानसंच धेन । तत्र पूर्वन्यायेनैन सिद्धान्तोफर्म • आसाच सिना. पितरश्च वीषिता । एका किया स्वम् । न यत् इह यगमाननियमहुये विधीयो, हार्य की प्रसिद्धा ' इति माध्यम्:साहसी ४२३. सिमानदेन निमित्तीय प्रह: प्रतिपदिविषायात, द्विगोमाणां प्रवरपरणे एकनो द्वौ अन्यत | अने विधौ च वापरभेदात् । अविदित वाच न ज्योति- एक. इति यः॥ टोमे यजमानद्वित्वयाने विद्यते । कुलायादिषु तु एका चामुण्यायगाना गिरादीनामुभवकीर्तने नि सख्या अहीनेषु च प्रयशविदिने वियने । 'गजपुरोहितो धिक्याप तेरन्यतरविनयधीनय श्रीन् वृणीने ' इति मजेयाताम् । एतेनेव की पाजयेत्। 'एनेनै श्रीन विषपानुपानसिदिः इति प्राप्ने, विकासम्म जपन्यतयैव पाजयेत्' 'एको बो रहयो पाहीने गेग्न' । 'एफतो दाम्पत एकम् ' इत्यादिवचनासिद्धम्यस्त्वयैर तमाः। आवरणम् । आगोभतोयोपोरणे त्रिविमागे पक्षेणार्थनन्येति चेत् । १८ ॥ घा चतु.पहा पासो नरिः मगन्ते । अन्यथा भाष्यम्-- इति चेत् पश्यसि प्रतिपक्षी उम्मे चतु पटमाराणाममायादेव सिदः मघवैयप्यापतिइति । नवदेवम् । मकरम दि मायेत । याम्यताम् , ममें- योगात दाम्या यजमानाय दुमिम्ब पत्रमानेम्याति- है संकर्ष. १८.

·। द्वित्वरहुत्याधिकरण २२२० द्वित्वबहुत्याधिकरण शोषम्य, इति चेत् । असत्यपि वचनै अर्थात् हो पजमानौ । याताम्' इति क्षौमयसानपर वचनम् , एवमिहापिति- भविष्यत । पएको न शश्यति समहाय स उपक्रम्यते । पद्विधानपरम् । उच्यते । असंभवात् तय मुरगम्य , अवमयन्ये सति यथा शक्यते तया यष्ट यमिति | रक्षगा दा पुठो वाचक स्त्रियाम् । इश तु द्वियो बहुवचे वधि वाऽपि काचित् प्रतिं यजमान सहायमुपादाम्यते । च भपति, न रक्षणागने भक्तिमांति बहुम्यो एक प्रकरणे प्रतियौ भविपत । तमानी रट ये इति । पजमानेम्य इति । यदपि एतत् द्विवचन द्वयोर्यजमान वा-हरणात् योनिटोमे निवेग । न च अहीन योरिति , अापि य एकशेप , 'पुमान स्त्रिया' (पा. वत् अपतयर घोऽस्ति । यजमानदि वादिसंबधान २१२४६७ ) इति, अमावि रक्षणाशब्द ए | अपिच निमित्तमात्रापयिक वात् गाहागिभावाय प्रभवति । न च 'उपास्मै गायता नर' इति प्रतिपदो निरवकाश प्रमेय सबारेण ऋतुसंबधो घटते , राणाप्रसङ्गात् । नहि । स्यात् । सानप ये एते प्रतिपदौ इति सिद्धम् । शुया उपयुनाना रक्षणया उपयोगा नर युज्यने दिया था--- प्रतिमहश प्रताविपश्यर्थम् । औपदेशि दिन्वरूप से वे तु विघिरेस अनर्यको भवेत् । पर क वाद्वा अत्यानति कम थम् । आनिदेशिक વર્ષ कल्पनायाश्च प्रकरणसर धकल्पना ज्यायसी । यनु निमित्त । वशेन बाध्येतापि । प्रत्यक्षविहिट तु एतत् काम्ये लिये प्रकरणे नास्तीति , दुयते अर्याद्रविष्यति । नदिन, यजेन इयेकवचनभवणात् । न च यस्य अवि विहितमेवैक निमिन भवनि अर्थपारस्यापि उपपद्यमान वशाया कारणमस्ति । यथा च विवक्षा, तथा 3 प्रति वात् । अस्ति च एकाधिपचे हिमादिएजमानमप्ति ।। पादयिष्यते ( ६।३१।२ ) । यदपि अगतिकृत न चाद्य पि यजमानेक वविवक्षा अवधारयाम | सत्यामपि हापनम, नदपि एको यथा गस्नुयात् इति उपब यात च विषक्षायाम् अपि वाऽयेकदेशे स्यात् । इत्यनेन यथैव | अयाङ्गविषय विज्ञायते । शक्नोति हि दक्षिणापरिमाण भक्त अयत् किवि हाप्यते , तथैव यजमानकर परित्यज्य एकोऽपि निर्वतयितुम् । उत्पत्तिप्रयोगचोदनास मपि कदाचित् परिहाप्य दो वयो वर यजेग्न, ततवास्ति वाच याऽनुग्रह एवं युक्त तसात् एकपजमान निमित्तम् । अपवा एतदेव प्रतिपद्विधार घ्या अर्थात् । क बात माती निमित्तमस्ति इति उकृप्यते । यच दिबहुयजमानकश्रुति कल्पयिष्याम । मा तस्मिर | इदमेव धनन सामर्यादाक्षेप्यतीति , तन्न , अयपा पक्ष भवति, न प्रतिपदतरपाषु इति नै वचोदना | पि उपश्यमान वात् । यदि दि एननिमित्त अनावित विप। अनर्थकीमवेत् , तत आक्षिपेत् । कय चैतदार्थक न, अनेरेकसयोगात् । १९॥ भवेत् , यदि मातापिय भयत्रापि दिवावे ने भाष्यम् - प्रतिईि ज्योतिणेम । प्रत्यक्षातर धर्मा | स्याताम् न तु ते अ यत्र न स , कुशादौ विधमान आम्नाना , न कुनश्चित् नोदकेन प्राप्यते । निमतो | धात् । ६६ च सिद्धबानिमित्त वेन उपादानात् यावय यद्येवम् १ श्यधभुता न गयर बाधिनुः । विकृतौ तु भेट्पस हाच मार्थात् भाचपमई । पयमिशये तु जोदकपात : मव आनुमानिस या येरनिति । नियथित दि निन्य शत् निमिचोपादानानर्धक्यम् चम्य द्वि ज्योतिष्टोमे करेकत्व प्रत्यक्षश्रुत न सामयन बध्येत। च विरूष (महश्च पश्यश्व इति ) वरसत यह एहि अवतरता भूयते तर पि एस एव पुबह वपतीतो सया विधिनियमाणक प्येत । यजमान भूपने वा तेवस ते ज्योनिया यजेतु इति । 'योगे साती (वसानच वयाना चेति) इयत्र नु तस्मात् ज्योतिष्टोमात् उ अष्ट ये एते प्रतिपदाविति । अय | भात्या प यो द्वितीयाद ६८ । नहि द्वियपरत् यस्मात् ५ यमिप्रायमेवर मनि । एकार या यजय ने | दिएकरकमाधान सचिन विहितम् । एकद्विप नीनप्रयोगा व 'यु हि प्य ति योबा वा पनीषु एडे रोपाय नित्याया प्रतिपद आनक्य मोत् 1 विषम अवमिदर' इति । यथा 'शोमे सातौ अमिमादधी शिष्टपिरलो वा अभ्युपगम्यत । तसादपि उच्यते । . . -- ·. । द्विव्यबहुत्वाधिकरणं २२२१ द्वित्वबहुत्याधिकरणं यत् कनुमबन्धों नामि हित इति , नैप दोष., प्रति- न अमितराविवक्षाप्रसङ्गः । निमिचे च प्रतिपदुद्देशेन पच्छन्दादेव ऋतुगामित्वप्रतिपत्तौ सत्या द्विवादिना मन्त्रविघानेऽपि विनातीयवान अनेकोद्देश्यता । प्रकर- विशेषप्रतिपत्तिसिद्धेः । यजमानशब्दो वा अन्ययाऽनुप- गादा प्रतिवत्सबन्धलाभः इति पक्षद्वयेऽपि अनिवादम् । पाया यज्ञमुपसापयिष्यति । तस्मात् व्यतिरिक्ष योगे तदिह सौ मन्त्री ज्योतिष्टोमे एव निविदोत , उत द्विबहु. सनि अस्ति प्रकरणविरोधः । तन च श्रुतेर्बलीयस्त्वम् । यजमानक कुरायाऽहीनादौ इति चिन्तायाम्, प्रकरणा. शा- 'हीनाङ्गस्यापि नित्यस्य प्रयोगो येन विरोधात् प्रकृते एक निवेशः । न च तत्र निमिताभाषः, वक्ष्यने । तेनैकत्वं विहाय दो बहवो या प्रयुञ्जते॥ आज्यातेन 'वसन्तेवतन्ते ज्योतिपा यजेत ' इत्यादिना नैतदेवमशक्यानमुपादेयं हि लुप्यते । अनुपादेय- उपादेयाविशेषण वेनोक्तस्य एकत्वस्व विवक्षायामपि मेकत्वं गजमानस्य कालवत् ॥' तस्मादाकर्ष, पति- नित्य वेन ज्योतिष्टोमे यथाशगुपबन्धस्य वश्यमागत्वात् , पदोः । यदि एको न शक्नुयात् , तदा द्विवहुयजमानकायमा सोग-- पूर्ववैषम्येण प्रत्यवस्थानात संगति । प्रतिपद्विधानसभवात् । अथवा यजमानशब्दम्य सागकर्त. सूत्रार्थस्तु---दिलबहावयुक्तं च प्रतिपय विकृती मानवयनस पल्यामपि सेमवान आदवास्ये तास उ कृष्येत वन्य शिवबहुवस्य प्रकृती अचोदनात् इति । स्त्रीलिङ्गत्वे बाघकाभावात् पली नि स मन्नः। द्वितीय- वि-'युवं हीति द्वयो, कोंबहूना चैत इत्यमूम् ) वाक्येऽपि पाशाधिकरण-पायेन लिङ्गानुरोधेन प्रकरण- एते इति ) । कुर्यात् प्रतिपद ज्यौनिष्टोमै साहर्गणेयाभानुपपत्तेः यिन्ययानुशासनेन पुलिङ्गस्य स्त्रीत्वपरवा- syा || , एकम्प शक्तिराहिल्ये दाम्या बहुभिरेव वा । बगतेः पत्नीबहुत्वे द्वितीयो मन्त्रः । नित्या तु मनिपत् ज्योतिष्टोमस्त्र कार्यवान प्रवेऽत्रैव सा भवेत् ।।, पजः पत्येकत्वे । इति प्राप्त , नित्यत्वेऽपि ज्योतिटोमरप मानस्य नाना साधात् विकृतिषु श्रुतम् । उ कृष्प न एकावे यथाशक्तिन्यायविषयता, उत्पत्त्या दिवास्येषु प्रतिपत तेन कुलायादिषु नीयताम् ॥ १४. समानाभिधान भुल्या भावनायामन्वितम्य तस्य अन्तरङ्गत्वेन भाट्ट- ज्योतिष्टोमे एक उपास्मै गायता नरः' अशक्ती दक्षिणापरिमाणाचनान्तरमाधेन अस्यैव अनु- इति नित्या प्रतिपद विधाय ' युवं हि स्यः स्वर्पती इति ग्राह्यत्वात् । किञ्च यत् कृतिसाध्यायनानुष्यतया मसकम् , इयोपंजमानयो, प्रतिपदं कुर्यात् । एते असृग्रनिन्दयः इति बहुभ्यो यजमानेभ्यः' इति श्रुतम् । तत्र आद्य- तन क्याशक्युपबन्धः,तु अननोये कालादो । थाक्ये 'योर्वजमानयो.' इनि यदि सप्तमी, तदा सा अतश्व तद्वदेष स्थापि न तम्यायविषयता, इति न निमित्तामा । यद्यपि च पृथा विभकाम, प्रकृते यागे द्वित्वबहुवे । न च यनमानशब्दः पत्नीपरः, नयापि हविरात्यधिकरणन्यायेन (६।४।६।२२) पाक्षिक पुरयेव प्रचुरप्रयोगेण शस्यनगगेन रक्षणाया प्रमाणा- स्वाभावेन प्रत्येक निमिनत्यापर्यवसानात् प्रधानभूत- भावात् , यजमानेम्प इति पुलिङ्गस्य 'भारमै ' न्यस्य निमितावानुरोधेन मिलितपोरेष द्विवाजिबजमान मेष्यामिव निषिद्धलेन अगतिकस्यत्ययानुशासनाधीकारा- पानियोः निमित्तस्य प्रतिपाद्यते । यदि द पठी, नुपपचेय । अतय वाक्येन प्रकरणबाधात् या 'एवेन वदा अधिकारियाख्यमवन्धानुनादिका सती स्वैयपरि- राजपुरोहितो सायुज्मयामी यजेयाताम् । एमोदी हारा पदद्वयेऽपि रक्षणामडीय पात् द्विवयज बहरो वा यजेरन्' इनि आदमेव बुरापाहीनाविषु म्यानन्यनिनिमित्तत्वं प्रतिपादयति , दिलबहुवतिपानम्, तपैव अस्योप. । म चान विशेषणविशेष्यमावेsh विनिगमनाविरहात । एव तरतूसापकाभावः, पतिसंच पैनेर सामान्यतः ऋतु. 'चतुभ्यो यजमानेभ्यः' इति तारपंचतुप्पाऽपि अधिकारि- | संबन्धेऽगते निमित्तबरेन तद्विशेषोपस्थिती साधना वचन्यानुसादिकया उपविधान मित्ताने एवणा | अब मात्। - मान-स्योरेक ·, । द्वित्वयाटुत्वयुक्तं २२२२ द्विदेवरावगवहार मण्डन-..'द्विय प्रतिनिधिः १४. अग्रीयोमीयपुरोडानाधर्मागातिदेशा, विदेयतावतामा- शंकर---विहुप्रतिषत् तथा।' प्रकृते प्राध्या । न्यान् । भा. १-२. द्वित्वबहुत्वयुक्तं चाचोदनात तस । ३।३।९। द्विदेवसत्वव्यवहारो गोमामायाम् । सर्वत्र भास्त्रे द्विदेवत्यत्याभ्युपगमात् । तवया चर्चाकरण- 'युवं हि सः स्वपती इति द्वयोर्यजमानयोः प्रतिपदं । इन्द्रपीत-पूषप्रपिष्टभागविचारेषु सापेक्षानिदेवत्यादीना कुर्यात् ।। वे असममिन्दव. इति बहुभ्यो यजमानेभ्यः। ऐन्द्राग्न--अग्नीपापीयादीना भाग्नेमादिशन्दै. केवलान्यादि- इनि प्योति टोमे भूपते । एतत् दिग्दबहु वयुक्त मन्त्रवात देवताकैः असामर्यादग्रहण इति वक्ष्यति' इति वार्तिकम् राजपुरोहितोमयको युनायशे बहुक्तके च अहीने (पृ ४२०) । अत्र मुधा- न पेत्रों याशिकाना अपयते । ज्योतिष्टोमै तम्स द्विवनवयुनावकत्वस्य | द्विदेवत्य वयवहारः किन्तु मीमावापि । 'भागेयं अनोदनात अविधानात् । नसान ज्योतिष्टोमादपकपः । चतुर्धा करोति' इलामेय शब्देन सापेक्षामिदेवत्ययोः चान्दो टाय: । यथा द्वादशेषसत्ता ताकृष्यते तथा ऐन्दामाग्रीषोमीययो. पुयेडागयो, अग्रहण 'यवस्था या' इदमपि उकृपने । इनि सिद्धान्तः । (२१११२७) इति सूत्रे श्यते । इन्द्रपीतसगासम्पन पक्षणाकृतस्येति चेन् । १८॥ इन्द्रमान्दैन मापेक्षेन्द्रदेवराम ऐ.दामादेः सोमम्य अपहर्ग पूर्वपक्षी आह । पक्षेण कदाचित् विकल्पेन अस्तस्य -एपस्मिन् वा देवतान्तरात ' (३२४१) इति अति मातम दिनहुयजमानकवास योनिष्टोमे संभवात् इन्द्रपीतविचारसिद्धान्तसूने वक्ष्यते । पूपशब्देन सापेश्व- प्रतिपदव्यम्य नो कर्प. । एकस्य यजमानस्य कदावित् पूपदेवन्यस्य ऐन्द्रापौणादेरमहण 'एपरिमन्ने कसयोगात्' दक्षिणारिमपादनाराती एवखवाये-नारि द्विबहुयजमानक (३३३३३९) इति पूषपिष्टभागविचारे यश्यति । संभवेत् इति भायः । इति चेत् पूर्वपक्षी व्यात् । दिदेवत्याना दार्णिमासिकदिदेव यमागप्रतिकायम प्रतेरेसंयोगान् । १९॥ 'ऐशाद्वा०' (८1१।२८) की मूने वयते । नेपाह सिद्धा-वी । युत. १ माते: निखिसोममरते. | 'भाशमाना मेघपतिया मेधम्' इनि अभिगुपैपगतमेध ज्योतियोमम्य एकसयोगात् एवेने की संबधात् । पति शन्देन विचनान्तमेधपतिशब्दवाय॑ अमीषोमाय- छोमेन यत' इनि उत्पत्तिविधिगतम्य झरेफापस देवतार अर्धद्वय आभयिष्यते । प्रमे प्रथमो धाधासभवात् । तथा च ज्योतिष्टोमम्य एकमावर्तृत्वात् । मनोवा' इति मनोवाल्यो मन्त्र अन्य वित्यस्तो कहिन यो प्रतिपदो. उप एव इति । के नवा इति संदेहमुन्यम्य 'ननु परतो अशोऽयं दिल्लयहु वयुन (१९१७-१९) इत्यधिकरणे निगः: ( अन्यायनिगोऽयम् ) अमीरोमो हि महतो तु यजमानम्य आमीयमेकत्वमपि अनुपादेय इत्युक्तम् । देवा । अयमानेयः । असमवेतामिधानश्व व्यविकारेण याल. ९. * बिहुपयुक्त चाचोदनानस्य मोमय,' स्यामादिते 'सन् सनीपोमो देवना इत्यधिररणे य एकशेप. 'पुमान् स्त्रिया' इति , तो, नौ तु अग्निश्च सोमध' इति भाष्यन् वयात लक्षणशद एवेति भाष्यकारणोक्तम् । सोम. ६११९. (मा. १९३८-३९)'मनोताय तु बचनादविकार: द्विदेपत्यायमसा. ऐसयवादय, चि.३।२।१३. स्यात् । १.४२ सन । द्विदेवत्यानां शेषा. आपणस्यात्यामुश्मीना , बत, पाण्यानेऽपि हिदेवत्या-वाय रहाणेऽग्नि देवना- पारनीवतो गृह्यते । भा. ३१२१५॥३३॥ द्विदेवत्याना द्वे च ' (पा. ६३।२६) इत्यधिकृय ईदमे सोम ऐन्द्रयापकापीना शेगा. भारिपस्यास्या निक्षिप.ते 1 वणी.' (२७) ति सोमान्दै पक्षणादे च परभूत नतोडी पुन: आप्रणयायामागच्छन्ति । ततश्च पानी-ममिसदस्य देवताद निमिच इंच (भमायोमी गमी- चतर मणम् । या. • द्विवेयरये भामाशी पागो इति) रमाम् । मूध पापियरे - 'भः .

·-- द्विदेवत्यत्वव्यवहारः २२२३ द्विपुरोडाशयां स्तुरस्तोगमोमा:' (पा. ८.३८२) इत्यन अभिशब्दात अजामिकरणार्थवान । ६३॥ परम्य मोमशब्दस्य मूर्धन्यादेशेन घत्वस्मृते. सोम जामि आलस्यम् , नामिकरण आलम्पोवादनम् , दाब्दम्य अग्निशब्दानेदावगमात् अर्थात द्वद्वावगनि. || अजागिकरण आलस्योत्पत्तियथा न स्यात् तथा फरणम् , पूर्वपदप्रकृति स्वराधिकारे ' उभे वनस्पत्यादिषु युगपत् ' अजामिकरणार्थ पुरोडाशयोमध्ये उपाशुपाजः इत्युक्तम् (पा०६।२।१४०) इत्यनुवर्तमाने 'देवताद्ध च" • जामि या एतद् यज्ञस्य क्रियने यद-वौ पुरोडासी, (पा०६/२०१४१) इत्यनेन इन्द्रागोमा इन्द्रावरुणा इत्यादिषु उपायुयाजमन्सरा यजति अनामित्वाय' इति वाक्ये । लभपपदप्रकृतिस्वरस्य उक्तम् । वृदयधिकार व 'हृदग- तदेतत् पुगेदाशद्वये सभवति । तस्मात् द्विपुगेडाशामा सिवन्ते पूर्वपदस्य च ' (पा०७३।१९) इत्यनुवर्तमाने पौर्णमाम्या उपायाज. न तु सोमात् प्राक् एकपुरो. 'देवनाढे च' (पा० ७३।२१) इति आग्राणावा- | सादायाम् । इति पूर्वपक्षे हेत्वन्तरम् । दिशब्दे उभयपदवृत्तिकता । 'आनइ ऋतो द्वद्वे' तदर्थमिति चेत् । ६४॥ ( पा० ६।३।२५) इत्यनुवर्तमाने 'देववाददं च' तदर्थम् , उपाशुशाजम्य तदर्थ पुरोडागयोग्न्तरालार्थ- (१०६।३।२६) त्यानडादेशः मिभावाशी इयुक्तः। यसिद्धयर्थ दिपुरोडाशायामेव सोमोत्तर पौर्णमास्या इति । पृ. ६४७-४८. उपायाज, स्यात् । इनि घेर् । सूत्रत्रयेणोकस्य पूर्व- पक्षस्य अनुवादोऽयम् । विचित्रादि सूफारम्प मृति- * द्विपत्नीक बहुपत्नीकधास्ति यजमानः । भा. भवति इति प्रदादः ९।३१६/२०. न,तप्रधानत्यात् । ६५ ।। • द्विपश्यादिविरुनो देवताऽनुसारेण मेधपति- न द्विपुरोडाशापामेव पोर्गमाया उशपाजः , शब्दस्य वचने उहः कर्तन्य. (मेवपतये मेधपतिभ्या मेध. | किन्तु एकपुरोडाशायामपि । त-प्रधानत्वात् पौर्णमासी- पतिभ्यः इति यथायथम्)। भा. ९३।१२।३३-४१. प्रधानत्वात् उपाशुपाजस्य | अन्तराज तप गुणः । • द्विपशुकयागे अभिगुवैषे एकधाशब्दस्य अभ्यासः | तस्मात् असत्यपि अन्तराले एकपुरोडाशयामपि उपाय * एककधा अनयोस्वची' इति । वि. १३१, | याबः कर्तव्य. इनि सिद्धान्तः । द्विपशुपागे पाशमयोः एकवचना-तबहुवचना-त- अशिष्ठेन च सवधात् । ६६ ॥ पाशशब्दस्य द्विवचनान्तेन ऊदः । ९५३१४, अन्तरालम्य आवश्यक ये तु अशिऐन अविहितेन अन्तरालेन विहितस्य उपशुशाजम्य संबन्धः कर्तव्यः द्विपुरोडाशायां स्यादन्तरार्थत्वात् । १०८) स्यात् । न च विहित रवि हितेन पायो मुक्तः । १८१६२॥ वस्मात् एक्पुरोटाशायामपि उपाशुपाज. वर्तभ्यः । इति मोमात् प्राक् पौर्णमासी एकपुरोधाशा, सोमादू | सिद्धान्ते युक्त्यन्तरम् । द्विपुरेशासा, अमोधोमो परोडाशस्थारि सत्यात् । उशशु उत्पनेस्तु निवेश साद, गुणस्यानुपरोपेना- याज्ञः पौर्णमास्या भवति इन्यपगतम् । स च द्विपुगे । यस्य गिद्यमानलाद्, विधानादन्तरार्थस्य नैमि- हाशाया आग्नेयेन्द्रामपुरोडागदपकन्या स्यात् अन्तार्थ वान् | तिफत्वात् , तदभावेऽश्रुतौ स्यात् । ६७ ॥ अन्तरापदेन उक्तस्स द्वयोर्मध्यदेशस्य अश्य दिपुणे अन्तरालय विधान नास्तीति सिदान्त्रोउ शब्दो डायायामेव संभवात् । 'मायाजमातरा यजति' इति । निरम्यति । अतराऽर्थम्य अ-सरास्व' अन्तय यजति' हि भुनम् । एकपुरोटाशापा अन्तरापदार्थ एव नास्ति । यास्येन नैमित्तिबाद अपूर्वसाधान विपानात् वि सोमात् प्राक् एम्पुरोडासायो आशुपाजो न म्यान ने अविधानम् । तम्य अन्तरारम्य गुणस्य अनुरोधेन इति पूर्व. ५३ भविरोधेन भय दिरोशिशाया पौर्णमास्या विच.

·. निपुणेसायां २०१५ निरागादीनां माण पत्र: PAfoदिक हिरोहा मा वा गाsirt: Katr . गले नियश: स्यात् समावे आता मत मता आप अगाणे भागने मु भyो भनाया ना winine गोसान मा एक पुगेापा पुरो eft aris. या मा Ritu area. fara. विभोमारा: AN | गागरा द्वियपरनीयरयोग यवनात येय मन्त्रम्य पापा की पुन: 7 भार । (Vil mathaमय) मोर म उपयोगनु विधाना।।६८॥ तो: । माह... गिरानी आर या पाना विभाग: म्याद् द्विपमत्याग।१०७२०॥ पीपीगंमा सीमारदा उगो. पौगंगावी. ए. भाती पोरम: हिभाग: स्यात् । पुगेटासा पुरोदा Rare irearm गागो या भाग: स्यात् । म एप पुरी ममपि । मे 1 पोर्शमा-:, मनुस्यनम् । मंगा याय प्रारम, मिंयामा पानी गुणानां प परार्थन्यागुपपेपरद् यदेति म्यात पूर्णः ५३.। एम्मान कभागः ग्यात् , मागायाधुनिभून- गुगामार या मानाया गुअन्तराया।२१।। Tamin पुगेटा) all पारा 40 प.पवित्रायशः पछी नानि । नम्मान अन्तराम गुणम्या या निमभि स्यात् । किन्तु एकमात, एक एप पार पापोभानी पुगेडा मा अन्य भागा याय AIEEn; क्या । मैत्रावणय एक यात् म्दान् । अपर पहा । उगम यादवार भाग अपयुमागाप होतागायच मैत्रायणग्य की यायायाया जायेगा, या ने झी मम्मी अनिता यार मत माया अभूत वादि। पोगमा न उगवणाoft मोषधानमा येत्र । यो मोदन प्रामि., aafnायरूपम्य एकन्चात् तापुरोगामार उपान म्यादेर सम्मान दिदीप भाग चौकोन प्रश्यति । तम्मा पाशेप एकहाशायापरि म नि मिटान्त्री पाइ। मंत्राचा एकमश: इति निमान: 1 फे. अनपायन, पालम्ब लक्षणं हि पुरोटागो १७ द्विरारा. | पुष्टिः, नि:, कारियन । एपुगेहाशायामपि पात्रय अनपाय ने श्रापः त्रयः शी दिगमा व्यहीना: हिमुन्याफा: 1 अगा । दिपसात् पुगेहाशी पारम्प रगम् । उत्तरमः अनिराव इति तिम् । कु. १.१.१४८ अन्तराल दमाया रयते ऐन्दामात्र, आगया- सूक्म..द्विपरम्य दिवा यानि कोशीमा प्रवे दुचर चेदि तप ऐलामा आग्रेयादूनर वे 'उत्तरेऽन द्विगाय ' इति याक्यात् । वि. सचिन. व्यापानगाल: शायने एए । पपा गगवेग । १०५९, द्विरा, मनिग्मा निगमाग्व्ये नौ एव , पामागन्त पमि युने रोटावरादी दामादेतदुप-नायेद्वरा इति परिसच्यायते । इति चार लभिताया गयामागम्यते । तस्मात् एलपुरोटयार मत ११, द्विगने चयनं न शक्यते । आमेयोत्तर व्यायाजः कन्यः । १०1८1१५. प्रशंसार्थमजामित्वम् , ययाऽमृतार्यत्वम्।७।। द्विपादय. एकासापर्यन्ताः अद्दीनाः । यदुक्त अशामिकरणावात् इनि, अबोच्यते । त्र अहीनरूपवादाधनिदेशः । पि. दारा. अगामि सागपारम्प प्रशंसान विधानार्थम् । यया द्विपत्रादीनां चौपेन वैकल्पिक एवामि: 1 पुनर्वचनं . a ·प बी द्विराबादी २२२५ द्विरानन्यायः तु यदा अग्निः सदा गुणकामाना प्रवृत्तिः इति । टुप्, | द्विरावस्य , तत्तृवीय वैभम् । जातीमन्तर्गच्छतोनि १०1८।११।२५. द्विरात्रादी अहणे चोदकप्राप्त कुष्य- | पाहतृतीयं जागतमहः अन्तरीयमाण दर्शयन् दशरावस्य विषणापासन विहितं कण्डूयनमबाधितु चरमे अहन्येष | प्रहाचं दर्शयति । य प्रथममिति द्विरात्रस्य वादः, मकर- कर्तव्यम् । वि.११।३२६.* द्विराबादौ द्वितीयादिरूपे एव णात् । तनृत्तीयमिति द्वादशाहम्य, द्विराने तृतीयाभावात् । अन्तिमे न पत्नीसयाजा-नवम् । भाट्ट. १।२।९ पृ.६५., अपिच इदमपर लिङ्गम् , गायत्रं प्रथममहानुभं द्वितीय ७ द्विरात्राद्यहर्गणेपु अहीनदादशाहगतमध्यदयाहस्य | जगतीमन्तगच्छनीति अन्तराये पड़तृतीय जागतं प्रयमयहादेवियन्तो माझा । भा ।५।४।१२-१३. | दर्शयति । तस्मान् दशरानम्य प्रकृतिः। द्विरावादिविवृतौ अनिचपास्पातिदेवो भएनि । प्राप्तिस्नु रात्रिशब्दसंवन्धार । १३ ॥ अम् यतिग्रायाधिकरणम् । भा. १-1८1११।२३-२८. भाष्यम्-- द्विरानेण यजेतेति रात्रशन्दः । हामि द्विरात्रादिविकृतिषु द्वादशाहिकदशरात्रगनानां दशरात्र इति म एव । तदेतस्मात् प्रातिलिङ्गात् ददारावस्य द्वितीयादीनामन्यन्वेऽपि यथाप्रकृति पत्नीसयाजा-ततयेवा- विध्यन्तः इति प्राप्त लिङ्गदर्शनम् । नुष्ठान इति पूर्वपक्षे नोदः, सिद्धान्ते तु द्वितीयतया पत्नी सोम- आद्योपादानापवादात संगतिः । सयाजान्तस्यापि ३ह अन्त्यनया सकल्पनुष्ठान इति भयोग । सूत्रार्थस्लु- द्विरानादिचोदनासु प्रायणीयोदयनीययोः निकारात् ऊः । सोम. ९।१।८. अपूर्वन्वान् प्रकृति वार्यभवात् विलेन मध्यमदशरात्रधर्म- द्विराभत्रिरात्रादयो दीर्घशोमा: सोमावृत्त्या । दीर्घ- नियमः स्यादिति । गोमे अविषयणफलकयोः पतन कार्यम् । वि. ३३।१६, वि-विंगवादी द्वादशाहप्रायणीयादित: क्रमः। द्विरात्रत्रिरात्रादीनां द्वादशाहः अहीनरूपः मतिः । आयन्ती वयित्वा वा, विशेषाभावतोऽग्रिम. ॥, २०५४. दादशाहे द्वितीयम्य द्विराचे प्रथमतः । जागतस्या-स- द्विरात्रिरात्रादिविकृतिषु द्वादशाहस्य मादितः | रायाच विध्यन्तो दशरानगः ॥' (जागतस्य उदयनीयम्ये. क्रमेण (द्वितीयमहरारभ्य ) अह अहो. अहा प्रवृत्तिः । त्यप.)। अयशिष्टाना तु लोपः। पि. १०५।९. भाट्ट-- द्विात्रादिन्यवर्गणेषु सुन्यागणानसामान्यात द्विरानन्यायः। दिराप्राचार्गणेषु भहीनद्वादशाह द्वादशाहस्य प्रवृत्तिरियुक्तम् । अतश्च प्रायणीयोदयनीय. गतमभ्यमदशाइस्य प्रथमहादेवियन्तो माझ.॥ योरपि द्वादशाहे बिरवेन धर्ममादकत्वानयोरपि गणना- चोदनामु त्वपूर्वत्यालिङ्गेन धर्मनियम. स्यात् । न्तर्गतत्याविशेषात् द्विरात्रादिप्रतिस्वम् , अतय 'प्रपमाप २०४१२॥ प्रथमम्' इत्येवक्रमेण स्थाननामान्यादपि प्रकृतिविकारमाव- भाष्यम् -- सन्ति द्विराबायोऽर्गणाः 'दिराग नियमात् द्विावादी तृतीयादिमभूति दादाहिकाहर्धामा यजैत' इत्येवमादयः। ते कि कृरम्नस्य द्वादशाइस्य याथ. । इति मासे, प्रायणीशेदयनीयो यथित्या पमस्थ विग्यन्त. मत, उत प्रायमीयोदयनीयौ वयामा दश दाराप पृथभपातो दयरा-समारपा च भूयते रापस्नेति । * मास ! अधिरोशन हारनामेति । एवं 'महादारम्यत्र ऐन्द्रशयवान प्रपममहमतुथै छन्दोम प्राते, धूमः । चोदनासु ताम मायणीयोदयनीययो. पूर्व- अविवाक्य दराममहः' इत्यादिग्यवहारात् । तम्य न रेवेन भसंभवाद दशरात्रस्य विध्यन्तः प्रवर्तते । पेन योजनान्तरासमात् निराशायागंणातराणा स्वमात्र ऐतना रिन वियन्तो नियम्येत । हिलिङ्ग मवनि। प्रकृति वनियामना । अत एवं यन प्रयोजनान्तरसंभवः, एपमार 'यमय तदितीय पद्धितीय उत्तृतीपम्, यस दशगरमध्येऽपि पाहय पृपापातम्लसो । सम्मा जगतीमन्तर्गछति' ति ! एवं शापयति , पमपम हि गवामयनाशे दूरभपाइप फ्गादिन्यसिसोय दिसत्रस्य, गदितीय दादाहाय गायनम् । यद् दितीय प्रपोजनमिति न ता दिरामादीनाममायाति नियमः। मो.को. ९७९ .

·क द्विगन्यायः १२२६ द्वितीयाध्यायार्थः ले तु योजनान्तराभावात् ययपरिहारा सत्यपि * 'पहिंसादिमबन्धे पक्षे तुष्यन्ति हि द्विजा.।' धर्माणा प्रती बहर्माप्राङ्गत्वे विस्तो गणवसामान्येन 'शूद्रानभोजनेनापि तुष्पन्त्यन्ये विजातयः ।' वा ॥३॥ धर्मप्रदेशकता दशरामस्यैवेति विशयते । अत एव ३७ पृ. २०४. द्विजानां महणावयापाकरणम्प निलता। प्राथम्ययोगामाने प्रायणीयोदयनीययो मातिदेशन धर्म | विन्दु. ६२६११६३१. प्रेरक येऽपि न तिः 14 व दशरानरूपविकृतावेव • द्विजयम् । 'निई चे यजमानो जाते , दशरात्रस्य नामानिदेशविधया चोदनारिङ्गातिदेशाविषयैव / मिथुनादन्यत् जायते यशादन्यत् । सन्मियुनानारते , या सार्थकत्वोपपते. सर्वश्रानिदेशे पमाणामावः । दिगते । तदम्भ लेकाय जायते, अय यधशामायते , तदमुम 'यप्रथम तद् द्वितीयम् , पद्धितीयं तत्सर्वायम्, जगदी- लोकाय जायते । जेना. २५९, मतर्गन्छनि' इति लिगोपईदितात् रावान्तदाब्दवावा. द्विनीयमन्याय 'मानामस्वयम्' इत्याचक्षते । धान्तम्साहश्यविशेषादेव सारिकत्वावगते. दिराने यत् भा. २१ पृ. ३७२. मगममदः तत् द्वादशादिकस्य द्वितीयस्याहो विकारः इति * द्वितीयाध्यायस्य द्वितीये पादे निश्चितविधेय- तदर्थात् । अगदीम-वर्गछति त्यजतीत्यर्थः । प्रायशीया-वस्य गुणस्य क पूर्वनासेमवात् मेदकत्वम्, ३ या पले तिदेदो हि द्विगत्रे पडइद्वितीयस्य त्रिष्टुभस्यैर हानं स्पात्, विधानेन व्यवसायलेन वा पूर्वप्र समवात् अमैदक्ता , न तु जागतस्य पाटीया । म इदमप्यपुर लिङ्गम् । इति निर्णीतम् । सु. पृ. ८८५, • द्वितीयाध्यायस्य तथा द्विरानान्तरे — गायत्र प्रथम श्रेष्म द्वितीयम्' इत्यपि । तृतीये पादे संदिग्धविधेष गम्य क विधेयत्वात् मेदक- लिङ्गम् । प्रायणीयातिदेगे हि तस्य नानाच्छन्दस्कत्वात् वम् , क वा तदभावात् अभेदकता इति ए. नानाच्छ-दर्फ प्रथमं पहायमस्य च गायत्रयात् गायत्र] ८८५, • द्वितीयाध्याये अहाशित्वाद्यवधारणार्थ वेन द्वितीयमिति वाच्यं स्यात् । भनो लिङ्गवशात् सार्वत्रिक } अनुशानोपरोगि वात् शास्त्रारूपकर्ममेद एव विवाय, स्वसिदिः । तेन द्विरात्रादौ नतुर्थप्रति द्वादशाहिकधगा नानुपयोगी शास्त्रमेद, अनुपानपर्यवसायित्वात् मीमाता- হাল। আমার ব্যাঙ্কসবাদাই। मण्डन--- 'भर्गो स्युर्दशराथर्मा ।' पृ ५४... हितीयाध्याये उत्पतिरूपा विधेरपस्या निरूपिता। कणिका पृ. ४१२. शंकर-'दशाहो मध्यमो गणे।' * द्विराप्रप्रकरणे यत् प्रपममहः तद् द्वितीयम्, विपन्न भिन्नाभिन्नानि चेनि ' । भा. २।३।११ *द्विनीयाध्यायार्थः 'अनन्तर प्रधानाधानानि यद् द्वितीय चनतीयम्' इति भूतम् । द्विरात्रम्य यत् | प्रथममहः, गन् द्वादशाहस्य द्वितीयम् , यञ्च द्विरानस्य । १. ३७१.० दिनीयाध्यायार्थः । 'योद्धातः कर्मभेदमान दिनीयमहः, तत् द्वादशाहस्य नृतीयमदः इति तदर्थः । द्वितीयाध्यायस्य प्रथमे पादे याख्यानमेव अपूर्वबोधकम, स्थापवादगी । प्रयोगमेद इत्येते द्वितीयाध्यायपादगाः॥" शानेन प्रकृति विकारभाव 37:1वि १.५6. अपूर्वमहासय दत्पारिक कर्मभेदचिन्तोपयुमा उपोद्धातो द्विवचनान्तेन मेधतिमब्देन बहुदेवव्ये पझौ । यति । विदीये धारभेदपुनस्पत्यादिभि. बर्ममेदः । एक्वचनान्तस्य विक्रमा ९६३३१३९४६-४२. तृतीये रयतरादीना कर्ममेदप्रामाण्यापादः । चतुर्थे * द्विपाइसं स्विीप वि.सनश्चिन्वीनेनि अमोनिसायो प्रयोगयोमैदा 1 वि प्रस्तावनाया शो.१४। मैमित्तिकमेत्र, न नित्यम् । मा १३।२।४. 'मानाधीनस्य धर्मस्य द्वितीय भेद उच्यते ।' द्वितीया- 4 द्विसामके सहगोसवाशे रयताद्धर्माणाध्यायाम्मे । " द्वितीयाध्यापार्थः । कर्मभेदामेदवत् फला- व्यवस्था र स्थलरे प्रयुज्यमाने तद्धर्माः योजन्याः वृति पूर्वमेदाभेदावी स्थाओं इति । वा. २१२११३३२८ मयुपमाने वृद्धः इति । भा, ९।२।१७।४१-५. • द्वितीयाध्यापार्य. । ठदिइ पविधः माध।

·२२२७ - . . । द्वितीयाध्यायाः द्वितीया विभक्तिः कर्ममेदो वक्ष्यते शब्दान्तरम्, अभ्यास , संस्था, गुण, मिति । नैतदेवम् । गुणभूनेऽपि द्वितीया भवति । तथाहि प्रक्रिया (प्रकरण ), नाम इति । तदेतत् नागार्मरक्षण | दृदयते सक्तून् जुहोति, माइत जुहोति' इति । ११. इत्यध्याय आनक्षते । एततात्पर्यग । अतोन्यन उपोहान या—परस्त आह, अन्चयध्यतिरेकाभ्यामुपपारानु- प्रसमानुपसरतं चेति । भा. २११११११ पृ. ३७२. मारिता । शेषत्वस्य , द्वितीया तु प्राधान्यव्यभि- द्वितीयाध्यापार्थः । गन्दान्तरादिभि दो रक्षणार्थोंsचारिणी ॥' तमाम प्रमाण युक्तम् . यदेकान्तिकम् । भिधीयते।' वा. शश।१ पृ. ४६१. अनेकान्तिली च प्राधान्ये द्वितीया , गुणभूतद्रव्योपदेशेऽपि द्वितीयाध्यायोत्तरं तृतीयः । कुतः ? ' मेदो दृष्टचात् 'सक्तून पुहोति' इति । तथा 'प्रयाजोग यापनावधृतः तावच्छेपोषिभायो नास्ति' इति । या.! हवीपभिगारगति' इति अन्तरेणाने द्वितीया भाज्यपामान्य ७रपू. १५२४. दृष्टम् । अतो मीहीनयन्ति' इत्यत्र उमयसभषेऽपि द्वितीयादिपञ्चमातेन अध्यायन्यूदेन उपत्तिविनि- | उपकारदर्शनकृतमेव द्वन्यप्राधान्यम् , न द्वितीयानम् । योगप्रयोगलाविध्यंयनिरूपणपरेण कर्त यताविषयः कर्म न च तत् समार्गप्रोक्षणादिषु अस्ति, इति इहापिद्वितीयया द्रव्यमेय उपदिश्यनामिति । सागमनुठेयं समधिगतम् । कणिका. पृ. ४२९. ॥ द्विनीयन्नीयाध्याययो. संबन्धः ' यस्साझेद. भा- न गुगभूतेऽपि द्वितीया । एवं हि अभियुजा मविज्ञाय न शक्यं शेषरक्षणम् । विज्ञानुमत एतस्य तदा उपदिशन्ति 'कर्मणि द्वितीया करीमिनराम : नतर्यमुच्यने ॥ भिनाना हि पदार्थाना शेषरोषित इति च लोके गुणभूते कचित् द्वितीया पश्यामः । यदपि संभव पकरवे नापदिश्येत कःशेषः कस्य शेषिणः ।। च'तण्डुलानोदने पच' इति , ओदनार्थे तण्डुगन् से स्फुरु भेदानन्तरवदन्यं शेषलक्षणमेव च । मयोजकमान इति इप्सिता एव तण्डुलः । 'यल्प जान् शिखण्टकान् कुरु' शेषत्वाधीनचिन्तनात् । अयमेव च संयन्ध, समतो. इति गस्यजा एव तेनाकारेण संगदा सिता इति सामि. अध्यापयोईयोः ॥' पा. ३।११।१ पृ. ६४८-४९. मायः । शैरिकम प्रयोगः रामापरिच्छेदे हेना, न वैदिक.। या किके दोति इति प्रयोगे द्वितीया, शक्यते • द्वितीया गुणमूनेऽपि भवति यया 'सान होति' नत्र वस्तुं इप्सिततमे एव स प्रशेग इति , ' तण्डुगना 'मारतं जुहोति' 'एककपाल सुशेति' इति । मा २१॥ गहुधि ' सालाना होमेन संपन्यय इति लोके भनि हि ११. द्वितीया चतुर्या बाध्यते । मृग्यमुदाहरणम् । चप्रकार विवक्षा । अन्याय धानेकान्यम् । तेन प्रधान- पाल पृ. १४४, द्वितीया तद्धितेन वाव्यते । गुग्य- | भावेन सिक्षा सनी द्वितीपा गुणमायेन फ्ल्येत । पेदे तु मुदाहरणम 1 पृ. १४४, द्वितीया तावत् गुणभायं नेय कथ द्वितीयानिदिटे गुगभावः इति विवीया निर्देशात पीवि इति भाल्यात सक्यधिकरणे ( २१११२)| प्राधान्यभवावमधामः। १२वा-विटनुनावत् प्रयोगः । चा. ५॥१७१४ पृ. ७२१, दितीया मन्त्रवणेन साप्यते कि धारणम् 'आचारत्याग प्रयोग हि ग्मृत्या सर्वत्र यगा उपवाजे अर्मापोमीययायामन्त्रवर्णेन ' तायना याभ्यते । विवक्षाऽनेकथा चान स्मरणे त्वेकरपणा ।। आग्यस्यैव नौ' इति । वाल. पृ. १४.० द्वितीया । यदिदि आचारप ऐरूप भवेत् , नेर स्मृतयः प्रप नेन विभक्तिः इयिततमे भवति । भा.१० ||१४. घात् । स एव तु संकीर्णत्वात् अस्फटः स्मरणे • दितीया विमनिःगुगकर्मणि दम्ये द्वितीया | परिपात्यते । सर्यते प द्वितीयारा: प्राधान्यमर्यः । दृष्टेति यनो रिसीपादानात् ( मणि समा) हामि मंति द्वितीया', 'मनुरीतितम कर्म इति । तथा सामान्यतोदष्टेन गुगर्मता ! ति नमः । दिया तोश्वेदयोः प्रयुज्यते पा करोति', मदीनयन्ति' विभक्तिः परीसितत मत । भा. २११॥४॥ इति शनि च लोफे म्यगिवाराहारमाानि तान्दाति सी पेत् परपणि दिवीदर्शनार मषानभूनमा यः (भाध्ये) तानोदनं पर', 'मत्यज्ञान शिय- - ·द्वितीया विभक्तिः २२२८ द्वितीया विभक्तिः । । - ण्डकान फर', 'मण्डलानध जुधि' इति । तदुरे मिलीपाया: मंत्रमय: किरानन्यपालि. चसो त योदये या विवीया प्रयुज्यते , सनम टं पत्यति सम दर्शनबन्यशावताया पटनिध. तृमीयासमानार्या यादति गम्पते । सोच्यते । 'सनात् लक्षण मान्वयः। ननु पो ग्राम गछति' पारादिसंबो शाकारानण्डलादयः प्राधान्यांश- यादो नेत्रस्य यमापति, नियाजन्यर्मयोगगालि वात् । मुपादाय द्वितीया तत्र पस्यति ।।' यदा पदाथा-तर-सि त्यानगन्यो पर्याय यापत्तिः। इति चेत् । अन्न भूतोदनासिपण्डपसाधनाया मगरमस्वजाः विघश्यन्ते, नेयायियाः । परमवेत व क्रियाविशेषणम् , मारवता. तदा तृतीयाइतपदभाजो मान्ति । यदा तु भोजन योग्यो- | इयरटेदकः परविशेषणम् । परत्वं च दिली पायरत्यर्था- दनावस्थापरिणतिम्पेण सादुराः , मायोत्परयये च पेसपा । एयं 'नो प्रामं गति' इत्यादौ चैत्रसमवेत- शिमण्डफाकारेण पत्रमा पन्त ! नया रेयाश्यागत-पापारजन्यधावताऽन्छदएम योगमास्तिया ग्रामस्य गुणमायाश्च सेट गसाधनकै अग्निहोने मुपण्डितास्नियन्तः पर्मता । शाम्दयोधोऽपि मामसमयेतधात्वर्थता व छेदक. সাবরানু বাসি প্লাগি যাবীব্যর্থনা | খীলমাধবদনকাণাগেননিন : तण्डुला होमसंबन्धिान अमिताः । स य यति इति । त्यजतेः विभागासागर शशित इति नोक्तदोप: गुणामा वा 'यजमान मण्डनद्य अधि' इति , बदा | इत्याहुः। द्वितीयाऽर्थमारवं भाति । भाति हि मेरे बहुपनारा सच म दिविषम् । गिरीस्थित फर्म' विवक्षेति । गुणभूनेऽप्यय फेनचित् कारणेन कश्चित् | ११५१४९) तथायुक्त पानीसितम्' (५०) इति प्राधान्यानो वियश्यते , तथा प्रधानभूतेषु गुगांत: । ग्याकरणात् । तत्र माद चार्धा उत्पाद-मास्य-विकार्य- कदाचिदुगौ, कदाचिनोभो । न च यत् विपश्यते, तत् संस्कायमेवात् । उत्पत्तिनाम येनाकारण कारक अभि- शब्देनामिधातव्य इत्यस्ति प्रमाणम् । विश्वासपत्यय पानोपात्तम् , तस्य असत एयोत्पादनम् । तस्यैर सवः तुलश्चणाद्युपायान्तरामयणम्, न स्वार्थत्याग, तस्मात् । अप्रासाप मापणं प्राशितदातातिशयोत्पादन विकृतिः। प्राधान्यमेव द्वितीयाऽर्थः । तस्यैर अशातिशयोत्पादनं संस्कार: इति । या यूपं *हितीया तिमक्ति: फियासंबन्धे भवति । कारक- गिनि, पद पुरुने, पयो दोग्घि, प्रीहीनयन्ति, प्रीहीन पिमपियदि सा। कारक निवास एव भवरी , न यस्य । प्रोति इति । एतदुक्त याक्यपदीये ' यदसायते सदा भा. २०१२२२८१६५, द्वितीया विभक्तिः प्रधानविषि- जन्मना यन् प्रकायते । तानिने विकार्य तु द्वेषा कर्म लक्षणम् । यथा 'रपंदर गायति' 'सुदर गायति' इति । व्यवस्थितम् । प्रत्युच्छेदभूत किश्चित् काडादि ९।२।२।३. , ' प्रातिपदिकादुरन्ती द्वितीया तिमक्तिः भवत् । विचिद्गुणान्तरोत्वरया मुर्गादिविकारयत || प्रातिपरिकायों विशेषक. इत्याह' इएन भाष्ये। न्यामा. क्रियाकृतविशेषाणा सिदिर्यत्रन लभ्यते । दनादनुमानादा एकादशध्यायार्थविचारे द्वितीयया कर्मकार निभक्त्या सातिक तनु कापते ॥' इति । (चौलसमुद्रिते पायान्नमवगम्यते कर्मणः । वि १, द्वितीयया नोपलब्धमिदममामि. 1 के.) (ग्रह ममार्टि ) ग्रहस्य उद्देश्यतया प्रयोजनबत्तया च अनीप्सितमपि चतुर्विधम् । उदासीनम् , द्वेष्यम, प्ररमान्य गम्यते । ३१११७. द्वितीयया देवताविधिः। संचान्तरनारण्यातम्, अन्यपूर्वकं च । यया तृणं म्पृशति, ' देवताविधिरपि तद्धित- चतुर्थी - मन्त्राण-द्वितीया- | विपं भुइने, गा दौग्धि, विषमनुनु पति, अमिभरबाद मर्थवादभेदात् पञ्चविधः।' वाल. ३.२२, द्वितीयायाः । इति च । अत्र ईप्सितत्यानी दिमतत्वयो शनिद्वयं इति इंमितानीप्सितकर्मगो. अनुगतं साश्यत्वं शक्यताइन्छ | सोमेशा ईप्सितानीप्सितानुवन्तिसाध्यत्वं न द्वितीयायों रकम् । पृ. ७५.. द्वितीयादा उत्पाद्य-आप्प-विकार्य- गौरवानान च सूत्रस्यानर्थस्यम् । शरणार्थानामीसितः' -सहकार्यात्मकचतुर्विधकर्मसाधारण्यम् । मु. पृ ९१३. (पा. १४२७) इति 'यवेम्पो गा वारयति' इत्यत्र ·द्वितीया विभक्तिः २२२९ द्वितीयाऽर्थः . यवानामप्सिनवन अपादानतया ईप्सिततमें गवि द्वितीया- | नीयसंज्ञकाना योगे द्वितीया । जपमनु प्रावर्षन् , नदी- प्राप्त्यर्थात् आयस्य, 'विप भदायति' इत्यादौ द्वितीय म-वयसिना रोजा, अनुहार उप हरि सुराः, स्थापि सार्थस्यात् । वृक्ष प्रति परि याना विद्योदने विद्युत्, भागो विष्णु 'अथित च' (पा. १३४१५१ ) । दुइयाच्यादि- | प्रति परि अनु बा, लक्ष्मीरि प्रति परि अनु वा, द्विकर्मकधातना अपादान यादिकारकै. अभवद वयं वृक्षवृक्ष प्रति परि अनु वा सिञ्चति, हरिमभि वर्तते । धात्वर्थताडाच्छेदकफलशालि व्यापमानं द्वितीय कर्म । 'गार्थ कर्मणि द्वितीयानतुच्या चेप्टापामनपान गा पयो दोन्धि , राजानं याचते वसुवाम् , मजा ग्राम (पा० २।३।१२ ) अध्वभिन्न गन्यांना कर्मणि एते जयति । गोर्मकदोहेन पयो भावयति इति बोधः । स्तः चेष्टाया गम्यमानामाम् । मामं ग्रामाय वा गच्छति । (पय:कर्मकदोहेन गा भावयति इति-) विपरीतं वा । अत्र | मणि. पृ. १२९-१३५, धात्यर्थ याप्यमानमेकं कर्म , ग्याप्ययाम्यमान द्वितीयम् । द्वितीयाचा त्यागक्षेपाशविपयौपचारिकव्याप्यावा- अत एव तो पयति दयानपति' इत्यत्र विधीपकर्मा- | भिधानापकर्मनाचिनम् । सु. पृ. ६३२. पेक्षया पयसः कर्म वेनैव अन्वयः । द्वितीयाऽन्तेन ईसिततमं यत् साधनम्, नत् 'गनिबुद्धिप्रायवमानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणि कर्ता | उच्यते । भा. २।२।५।१४. द्वितीया-वेन शब्देन नहि सो' (पा० ११४५.२ ) गत्यर्थकबुद्धयर्थकात्यव- | देवता उदिश्यते प्रमाणाभावात् । टुप्. १०।१।७।१४ सानार्थकाना शब्दकर्मकाणा अकर्मणा च शयनाचर्थक धातूना अण्यतामा समभिन्याहारे य: कर्ता, स तेया * द्वितीयाऽन्तादिपदानां तावत् क्रियापदं बिना पताना एमभिन्याहारे कर्म । गुरुं प्रामं गमयति, निराकासवाभावस्य उभयवादि सिद्धत या क्रियाप्रतिपादक- शिष्य शार बोधयति , म यजमान वाचयति , विष्णु पदस्य विशेष्यमविपादकापस्य अवश्यम्मायात । रहस्य, शापयति । अनापि व्याप्यमानत्वम् । 'हकोरन्यतरस्याम्' (पा. ११४१५३) हरणार्थकाaj * द्वितीयाऽर्धस्तु 'फर्मणि द्वितीया' (पा० २।३१२) करणार्यकाना व सममिन्याहारे द्वितीया तृतीया च ।। इति सूत्रात् कर्म धम् । तदपि भावनापामेव अन्वेति । शिष्येण शिष्यं का भार हारयति कारयति च । तस्मात् । अन्न विवदन्ते । तत्र नगीनतार्किकासावत् ( इत्याहुः सायले द्वितीयाः इति पार्थसारथिः। इति परता दूरान्वयः) घान्यनिधिकरणाने राति पन च द्वितीयाऽर्थम न साक्षात् क्रियान्वय: तम पावताऽबच्छेदकफलवालिक मनम्।पयादिघावर्षों उपपदविभक्तित्वम् । यथा 'म-तराऽन्तरेणयुक्त' (पा०हि फावच्छिनो पापार , तदवच्छेदकीभूतफलस्य २।३।४ ) या मा च अन्तरा अन्तरेण वा हरिरस्ति । | विकल्यादेः देवदनवृत्ति यापारामधिकरणीभूतोदनवृत्ति- अत्र से गन्धे द्वितीयाया लक्षणा । उभयसंयन्तरालयतों | स्वाद बोदनादेः कर्मस्व इति लक्षणसमन्वयः । गमनफलस्य हरिः इति बोधः। संयोगम्य ग्रामे इस चैत्रेऽपि सत्वान् धाचनविकरणाने 'कालाधनारत्यनसंयोगे(पा० २।३१५) मालाध्य सति इति , चैत्रस्य गमनरूपघावधिकरणत्याद । गमन- याचिपदममभिभ्याइनद्वितीयायाः अत्यनामयोगो पानि जन्यपूर्वदेशविभागशालिनि पूर्वदेशे गमनानाधिकरणा- यं.।' मासाधी, सोश पर्वतस्तिष्ठतिमामामिन्यामि विशिष्टधात्वर्थजन्यानमालियस्य सत्वात् अति यासिः । विशिष्ठमध्ययनम् , कोदामि यासिविशिष्टपर्मतस्थितिः इति एक्य 'पृशात् भूगो पर्ण पतति ' इत्या पतक्रियानन्य- चौधः। अभिन्याप्तः पर्वतसंबन्धिवान अपदविभक्तित्वम्। संयोगविमागरूपफमाययोः भूमिवृक्षयोः अति यानि । मप्रवचनीययुके द्वितीया' (पा. २३१८) उप- जोधा-वताऽरन्दकति फनविशेषणम् । एव च गमे सणधर्षक अनु-पति- पर्यादियमाभन्याहतप्रश्न- योग एव, न्यजेनिमागः एव (फलम्)। पति- ·. .. , द्वितीयाsर्थः २२३० द्वितीयाऽर्थः स्पन्दत्यादेः नैव किञ्चित् फलं वा वनाऽयच्छेदकं इति । निक्रियायाः परसमवेतधाभाबादेव तर नातिन्यातिः । नोक्तातियाति: । फरपदं च रियाजन्यफलपरम् । तेन ततश्च यनियावन्यधावताऽबच्छेदक्पलमालि सत् यत् धात्वर्णतावच्छेदकन्यापारलमादाय व्यापारे , अघोदेश. यक्रियानाधिकरणम् , नत् सन्क्रियाकर्म इति विशिष्षेत्र मादाय अघोदेशावपये, च नातियाति: । " पत्ते: मलनिरुक्तिः । परसमवेतन्क्रियाजन्यथा अर्थान्छे- अधोदेशसयोगः फलम् । अत एव 'नरकं पतति' इत्यपि । एकपटशालि यन् , तत् तक्रियाक इति वा निरुक्तिः । प्रयोगः" इति केचित् । एकयादिक्रियामादायव ममन्वयः स्पष्ट एव । 'यो ननु ' ग्रामं गायनि चैत्रो मैत्रम्' इत्यत्र मैत्रे कर्मत्व. मेन गच्छति , मैत्रश्चैनम् ' इत्यत्र तत्तकर्तुनिष्ठक्रियामादाय लक्षणम्य अव्यातिः, मैत्रस्य गमनरूपधात्वयाधिकरण- गमपति इत्यादौ च गमिमियामादास मामस्य तदनुसून वात् । न च 'मनायन्ता घातकः' (११० ३११११२) न्यापारस्पणिजमादाय मंत्रस्य म निर्वाच्यम् । 'घटे इति वचनात् गिजन्तस्य धानुसंशा गावाः पिबन्त- भावति' इत्यादौ तु निरर्थमादाय, भूधातोरर मंक चात् । गमिवावयम्य गमनानुकूल यापारम्प मैने अभावात् । पाचयति इत्यादी च पच्यर्थमादायैव ओदनस्य, न तु नान्याप्तिः , तदर्थताऽयच्छेदकरय गमनास्पफलस्य मैत्रे । अनुइलव्यापारमादाय मैत्रस्य , उत्तरमानुरोधान् । अत्त सतन विशेषपदलण्यापि सत्वान् इति नाच्यम् । नयात्वे एव सत्र णिज: अकर्मक एव । अथवा तम्यापि ओदन प्रामस्य मर्मत्वानुपपत्तः । न च ‘णिजन्तस्य धातु बेऽपि | एव कर्म , विक्टयनुतून याविशेषात् । एवं च हारयनि- गमेरपि धातु वानपायात् ग्रामन्य नामवोपत्ति भयावे | कारपति निरूपितमत्त्वनिरुत्तो तृतीयाऽन्तरदान भिधेयय- पारयति चैत्रो मैत्रण यानि मैत्रस्य वर्गवायत्तेः। मपि देयम् । तेन हरणादिकर्नुः पाधिकर्मवाविधातः । न चेष्टापत्ति:, द्वितीयाऽनावारः । गनिमुद्धिप्रत्यय-एर मामिपन्यादौ विवक्षा ससम्यन्तादानभिधेयर वा सानार्थशब्दकार्मकाणामणि कर्ना गो। (पा० देयम् ( परसभवेतगमिकिया अन्यफ्लशालिवेन विवक्षित २४५२) इत्यनेन सूत्रेग गत्यादीना धान्ना अन्यन्तानां यत, रात गमिनिमारम इसी विधा लक्षणे देया . य. कला, सन्ताना कर्म इत्यर्यकेन गत्यादिमिन्नधानुयोगे परममवेनगमिक्रियामन्यालशालि चे मति ससम्यन्नपदान- कर्मसंज्ञानिधेन तत्रापि टापत्तेः कर्नु अशक्यत्वात् । भिधेयत्वं गमिकर्म इति सतायतपदामिधेषा वा देय 'इकोरन्थतरम्याम् ' (०२३४१५३) इति मग हारयति । इत्यर्थः) । तेन 'मागे गच्छति , नरके पतति' इत्यादि- कारपतिधातुयोरो विकरपेन कर्मसंज्ञा विधागत् 'हारपति, पयोगस्यापि रुपपत्तिः । न चैधं तत्ताकर्मवाना भेदाद कारयति पट मृत्येन , धारयति कारयति फट भ्यम् द्वितीयाया। शनिमहानुपातिः, साघवेन वृनिने अमावे प्रति प्रयोगद्यावाते। तत्र भृत्ये पार्यताऽवमोदकी च द्वितीयाया मातेः । पदार्थान्तराणा अपलभ्यावेन भूतप्रयोज्ययापाररूपफ्लाश्यन्वय सदा सत्तेन मंत्र-तत्र माचिकपनाया गौरवान् । तथाहि । 'माग गरछति' सबभाषयोः वस्तुमसात् । यतेन वप्रत्यर्षमिन-हम दिखीयाओं वृत्तिष शावताऽबच्छेदके संयोगे सपवेठपियाजन्याययंताऽवच्छेदकालशानि का अन्वेनि । म गमनं धादर्थ एका पयं द्वितीयाn इसपान्तम् । 'एचयनि चैत्रो मैण' इत्यादौ अति- भावोऽपि प्रतियोगिताब धैन धान्यर्थ एव ।) मामा दिख याति चेत्, नातसन्कियाम्यक्तिभेदेन पर्मन्यानो माययों द्विविधेऽपि द्वितीयायाएर र मामनिहाभायमति- भेदात् । कारथा उभयकमजयोगसरो चैत्ररय स्वमिन्न- योगिमामतिरंशेगजनवगमनानु तिमान् त्या: भेनसमवेतमजन्यरोयोगापवान् चित्रो मै गच्छतिवादयोधः । यदि तु गमनायन्ता मानोऽपि चौमालि- इत्यत्र चैत्रभ्य कर्मत्यापते । अन्यया मैत्रस्यापि फिया- मायाप्यनित्वात् पादाक्येत, तदा परसमवेतन्यादि- समानाधिारणपराभयन्तात् वर्गवारनिः । मत. - अन्योन्याभावघटित क्षमादाय भेदो द्वितीया । स रिया-विनर (गेव) लभ निर्यान्यम् । तथा च च प्रतियोगितासमायोभयस्तिमामानाधिकरणयसंपन्धेन ।

·द्वितीयाऽर्थः २२३१ द्वितीयाऽर्थः गमगान्वयी। ततश्च ग्रामनिष्ठभेदप्रतियोगिसमवेतनामवृत्ति- इन जलवावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदम्प जले अभावात् । संयोगजनकामतवान् इत्यादि: गाब्दशोपः । यस्तुगरतु इति चेत्--(न) धाव्यर्थनाऽबच्छेदकफलाश्रयत्व याके भेदा याप्यवृतित्वमते चैत्रे गमनबढ़ेदस्य तुल्यत्वात् , तद्वयक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकावेन प्रतियोग्यन्वयस्य नद्वारणाय प्रकृत्यों ग्रामो भेदे प्रतियोगितासंबन्धेन | बान्यत्वात् । एवं च व्युत्पत्तिमन मिया जनपदं जलविशेष अन्वेति । भेदश्च अभावीपविशेषणतासमपायोमयपटिन- ) लाक्षणिकम् । तत् सिद्ध वृत्ति भेदश्च द्वितीयार्थ इति । सामानाधिकरण्यसबन्धन गमने भन्नेति । तान याम न चैवं तृतीयाऽन्तपदानमिधेपत्वादेरपि वाच्य याचिः, प्रतियोगिकरेहकासगवेतमागवृत्ति इगट, शाब्दयोगः । तस्य अन्यलभ्यत्वेन वाच्यत्वे गौरवात् । 'कारयति कर्ट अन एवं आधेयवायरपर्यायत्तिवार्यकमसमीतः वृत्ति- मैनम् ' इत्यादिवशेगस्य इष्टत्वेन याच्याया प्रवेशे प्रयोजन- स्वार्धकद्वितीयामाः भेदः , भेदाद्यर्थस्य अधिक-यात् । विरहात् । भेदस्य अवायतले 'ख गति' इति अथ चापरो विशेषः । यत् द्वितीयाऽयों पत्तित्व | प्रयोगापत्तिाधिका । न तु अत्र तथा निश्चित बाधकम् । धात्यर्थतावच्छेदके फले एयान्धेति , मसम्पर्यस्तु प्रत्तिन्य | अनो न तस्य वायद इति दिक् । धावणे नामार्थे वा इति । एवं 'ग्रामस्य गन्ता' इत्यादी एव च यत्र एतादृशकर्म वयाधः नत्र 'घटं जानानि कर्मणिपठीयलेऽपि बोध्यम् । एवं 'चैत्रेण प्रामो | मैत्रः , इन्धति , कुरुचे' ' घटम्य शाता' इत्यादी गम्यते । यात्मनेपदेन पर भेदश्च अभिधीयते । तत्र | विषयपदार्थाभिधायिधातुयोगे द्विवीपापणोः विषपये प्रथमाऽन्तपदोपस्थाप्यो ग्रामः प्रतियोगिताकासमोण | वनगा । पटविषयकशानाश्रयो मैत्रः इवि शाब्दबोधः । भेदान्वयी । स च पायथंगमने सामानाधिकरण्यसैबन्धेन , 'मैत्रेण ज्ञायते' इत्यादौ तु कर्मप्रत्ययेन विषयत्वं लक्ष्यते । स च धास्यों गमनं पुनः भा.मनेपदाथै फले ज-पव- मैमाश्रितज्ञानविषयो घटः इति च बोधः । 'शातो घटः' संवन्धेन , तब आपावेन नामा ग्रामे । तनय चैत्र- इत्यादिकर्मइन्स तु विषये लक्षणा, नस्य च पटे अमे- कर्तृक - प्रामभित्रसमवेनसपोगजनफगमनजन्य योगाभयो दान्यय इति द्रष्टव्यम् । नः इत्पाशे मतियोगिनि । न गायः इत्येवं शाब्दयोधः । एमम् ' पक ओदनः ' इराव अत्र परसमषेतत्वमवेशी वैयर्यात , ' स्वामान जानामि। कर्मकृत्प्रत्ययस्थलेऽपि । तरतु अयं विशेष. , कृदर्थः 'आत्मानमा मना मेन्सि' इत्यादिप्रयोगाच । एवं प्रतियोगी भेदः पृत्ति धाश्रयथ । ओदनः अभेदेन अकथिनकर्मादी कर्मप्रवचनीययोगनिमित्त द्वितीयाया च प्रतियोगिनि, सच खनिष्ठप्रतियोगितानिरूपक यसबन्धेन लक्षणैव । इत्याहु. (नवीनतार्किकाः इत्यस्य अमान्वय.)। भेदे , स च मामानाधिकण्येन क्रिषासन, मा २ अनेदमयधेयम् । यदि फारचिनो न्यापासे धारच:, खनन्यफलद्वारा ( फञ्चतित्वबन्धेन ) वृत्तिाये , तच्च ( नदा द्वितीयाऽऽयवृनित्यम्य पदार्थकदेशे सेयोगादौ फले निस्पकन्यसंबन्धन आश्रये, म च अभेदेन औदने इति | मन्वयात् एकदेशान्वपनिबन्धनो व्युत्पनिमनः । न ओदनाभिन्न प्रतियोगिकभेदकृचिनियाजन्यफलनि छाधेयता च चैवम्य नमा, चैत्राटम्य: इन्यादादपि तवामपणम् , निरूपराप्रपाभिन्नः ओठनः इति विशिरोधः । अनु पठयाय परपरामप भम्य विशेष्ये एन भन्नयोगपरो:, मनानुसारेण गुत्पत्तिचिपम्प अदोष वात् । पशम्यर्थम्यापि प्रतियोगित्वादेः परपरासबन्धेन या- ननु एवं भेदे प्रतियोगिनः प्रतियोगितामात्रेण मीसराज | किन्न । निमिदं पन्दप अपच्छेदका उम् । या अन्वयः, अन्वयिताडाच्छेदका रच्छिमप्रतियोगिता- न तावन् तत्त्वानुशताऽवोदकायम् , विशिष्ट मत्ती कत्वेन या १ नायः वैशिष्टयन्यासपतिधर्मावनिपनि- ! माणाभवात् । 'नेत्री प्रापं गमयति भेषम् । गादि- योगिताकभेदस्य चैत्रेऽपि सत्येन र गच्छति नजिर्यरूपवावयम्य अच्छेदकीभूने गमारूपे फ्ले इति प्रगोगापचेः, अन्वयिताइवच्छेदकाछिनपतियोगि-अ.पा । अथ फ्ले पृथगेव पातो. शतिः, तात्म्युापनिमनापानान्यः । 'जलं गच्छति' ज. ज्यापार प्रकारत्वमेव प्रवच्छेदक- इति चेत्, न, 4 - सासच ·- द्वितीयाऽर्थः २२३२ द्वितीयाऽर्थ: तृतीयाऽऽद्यर्थकरग वादो , पाचयति इत्या गिजविशे. इस तारन मानिपदिकार्थभ्य रामस्य वर सेस भदेन पणीभूते पाच अतिव्याः । अत: स्वरूपबन्धात्मक वृत्ति वे भेदे न अन्य सात् व्युत्पत्तिद्वयम् । पुनश्च अन्ध. अवच्छेदकस्य पदार्थान्तरमेव वा कम्प्यम् । तच घर्भिग्राहक यिताऽवच्छेदकापन्टिन प्रतियोगितास्त्वयुत्पत्तिमः, प्रमाणेन यदाश्रये दितीया प्रामाणिकी, तर फाप्यते । तदभगाय या ग्रामतिपदिन ग्रामविदोषलक्षणा इनि नान्यः इति वाच्यम् । न च तपमादन्यवदारानिरिक दोषः। द्वितीयायस्य च मैदस्य निरुसामानाशिकरण्य. विश्चित् प्रमागमस्ति । तदेव वश्यमाणविधया धर्मया- | संबन्धेन नियायाम् , पृत्तिवस्य च साशा मधेन फ्ले विकारकाणा असण्डोपाधिरूपाणा द्वितीयादिवान्यात इति व्युत्पचियम् । १२ गच्छति' इनि प्रयोगवारणार्थ कल्पनोपपते. न आणत्यादे, अनेकव्युत्पत्तिानाSS | दो या द्वितीयाऽयं, समवायो श , ग्रामस्य च तस्मिन् पादिका वाच्याचकल्पना युक्त। समायितुम् । तथाहि । समकाये स्वप्रतियोगिकभेदवद्वतिय संसर्ग., रामवायस्य द्वितीयायास्तावत् कृतिय भेदे च शचि इयनेकशक्ति- च साक्षाब-धेन रियायामाचय. यस्यापि मुवनावेन करपा । पातोश्च पल्पनियापारे एका, फले विनियमनाविहश्च । यापारे च नाना राषिः इति करना । अस्मन्मतेतु एतेन-- फल मेदश्च दितीयाऽर्थः , आधेयर फ्ले দূর্নীক নিগয়া নৱষভিন্ন আধাৰবিক বদন प्रत्ययसेसगं, पारस च मनकत्वेन अवच्छेदकन्न घा स्वादिकमेव तत्तदानुशक्यताऽयच्छेदक इति न अनेक- यापारे अन्वयः, यापारमात्र धात्वर्यः, नत्तद्वातुसमा शक्तियना । पुनश्च भान्मते फस्य तावेन चौधे मियादाराच द्वितीयाया. पर विशेषोधकर इत्यपा- पूर्वदेशविभागस्यापि नियाजयन्याविशेषाद (पूर्वदेश | लम् । अनेकात्तिकसनादेः वदवस्थत्वात् । एवं गन्छति' इति प्रयोगापत्ति, । संयोगवादिना बोधे वृक्ष 'प्रामस्य गन्ता' इत्यादिक्मनिषष्ठीसले दास्यनेय स्थितस्यैव सर्वस्थ मूल्देशात् अप्रदेदा गच्छत 'पृश पायनेय विनिगमनाविरह इति बोगम् 1 ' ग्रामो गच्छति' इति प्रयोगापनि अत्तदरपत्रमयोगनाशेन अव गम्यते' इति कर्माख्यातेच आमनेपदस्य पले भेच यविसयोगाना नाशात तया नियया अनिता प्रयोगेन अभिनवस्यैव अवयविसपोगण उत्पते । नहि अव शक्य तरकल्पनम् , ग्रामस्य प्रथमाऽन्तपदोपस्याप्यस्थापि आख्यानार्थे भेदे अन्वयकापनम् , तम्य मैदम्य प्रत्ययार्थ यविसंयोग न पात्यर्थताऽव छेदक , 'ग्राम गच्छति' इति प्रयोगानापत्ते । अन तदुत्तरदेश संयोगस्यैव फरव स्थापि धार्थ पापारे अन्वपकल्पनम् , रास्य चयापारस्य भाग्यम् । उत्तरस्य च तलियापूर्वदेरापति शी अन-त- घातूपस्थापितफल प्रति विशेष्यभूतम्यापि पुन* जयब- शक्तिकल्पना लक्षणा वर । न च तनपानुभवरमदेव । प्रबन्धेन आत्मनेपदार्थे फ्ले भन्यपकल्पनम्, तर फलस्य च आश्रयतासंबन्धेन श्यमाऽन्तपदोपस्थाम्ये मामे सा न दोषः, अनुभवस्य अनुमानादिनाऽपि संभवेन शान्द वे एव विप्रतिपत्ती धातुजयन्वे मुतग प्रमाणा अन्वपकल्पन इति दोषाः । भावात । इतरचा कास्य धातुधाध्याय द्वितीयावाच्यन्द दिन ग्रामपदम्य आमनेपदस्य च न तावत् युग- वा इति भवद्ग्रन्ये नानापक्षप्रतिपादनानुपपत्ते । नहि पटेव मकानय विशेष्यतमा न शेधजनकत्व विरोधात् । घटमानय' इत्यत्र घटो पातुवाच्य, नामपदाच्या विशेषणताइवच्छेदकप्रकारकाविशेषणीधयस्म अनुदयेन या इति पक्षान पश्चिा मतिपादयनि । अत एव गमन- विशिष्टवैशिष्टयत्रोधामकस्य अनुभूयमानम्य अपलपा. त्यादिव क्रियाया घातुन अनुमदात् वस्तुत तजपा पने नापि कमिकबोधद्वयनवम्, बनितान्त पौधे पश्चिमक्रियावृत्तिगमनन्वादिकमेव तत्तद्धातुशक्यना. नेगकाइयात् । एकतरशान्दमोधवेलायो इतरशाम्दयोधान- वच्छेदक इयुक्त प्राम् । तदेव भवन्मते शक्त्यानन्य पत्तो प्रतिबधकान्तरकल्पनाऽऽपत्तेधा एव 'पक बोदन.' तावत् स्फुटभेव । न्युपत्यानन्त्यमपि । 'ग्राम गवति' इत्यत्र कसलेऽपि द्रष्टव्यम् ।

·-- द्वितीयाऽर्थः २२३३ द्वितीयाऽर्थः यत्तु-- मेदो म द्वितीयाऽर्थः अपितु आधैयत्वा- | इत्यादौ तु कर्मन्दाविवक्षाया अधिकरणावादिविवक्षया दिकमेव । न च धनश्चैत्र गच्छति' इति प्रयोगापतिः सप्तम्यादिफयोगोऽपि अविरुद्धः। एवं व द्वितीयाय एकैव 'म कडारादेका संज्ञा' (पा. ११४११ ) इति मूग | शक्तिः । प्रातिपदिकार्यम्य न तृतीयादिसाधारण्येन्न एकरांशाप्रयुककार्यसले संशाऽन्तरमयुक्त कार्यनिषेधात् । सुवर्षे फर्मवादी अन्वयात् एकत्र युत्पत्तिः । तस्य प्रवे न परत्यात कर्तृसंज्ञापयुक्तकार्यस्य आवश्यकत्वेन च उद्देश्य वेन वा स्वनिरूपकधास्वर्थ जनकन्वेनैव या कर्मभशापयुफद्वितीयाऽचनापत्रः । अतो न तःप्रयुक्त- आख्यातार्यकृतो अन्वरात अपरा इति लपवम् । एवं भक्त्यन्तरक पनाद्यापत्ति, इति---नन्न । 'खं जानामि' कर्मनिषष्टीसलेऽपि । कास्यानस्थले तु पूर्वोक्तनीत्या 'गोऽई स्वामान जानामि 'आ मानमात्मना वेस्सि' आयातेन कर्मवलक्षणायामपि प्रथRIऽर्थस्य पूर्वोक- ज्यादौ रक्तावोधेऽपि संज्ञानाप्रयुक्तपादनात् । विधया ( पाणिनिश्तेन ) मातिपदिकार्थस्य वत्तिकमाव- न चरीरममोस्पायरछेदकभेदमादाय राज असाकप- निरूपकथा-वर्थचनकायसंमर्गे वो अन्ययः । (काल्पा- पादनम्, तथान्ये स्वपदप्रयोगानुपपत्तेः । 'दैत्रक्षेत्र | यनमतेन-) मावस्य प्रथमाऽधत्वे तु म्यतिरूपकधान्यर्थ- गच्छति इति प्रयोगेऽपि शरीरप्रदेशान्तरावच्छिन्नामादि. जनावसमगेंगे । कर्मकन्यले तु 'पक ओदनः इत्यादौ भेदकल्पनोपपत्तेश्च । इरा 'चो मैत्र गच्छति' इति | याकरप कृत्प्रत्ययाया कृती, तस्याश्व निरूप्प समग प्रयोगस्यापि अनापत: ( अनछिमस्यामनो गमना- | वलये एव कर्मत्वे, वस्य च आधारस्यसबाधेन कृत्प्रन्ययार्थे सभात् )। वस्तुत. फन्टामयायसवे चैऽपि दिवीया- कर्मणि , तस्य च अस्वी पाख्याताय इति वक्ष्यते । पसको सूत्राशेनापि संज्ञान्तरयुक्तकार्योपशितः त-प्रति-कास्वपि कति विवरणानुरोरेन यधिकलकल्पने तयापि गौरवक्ष्य सत्त्वाच । मम तुकारकान्यानरोधेन च कृतिलक्षणायाः वक्यमाणावाच । भग्नण्डोपाधिरूपस्य कर्मस्वस्य परसमवेतक्रियाज-यफल- | अतथा द्वितीयकमन्वस्य उक्तसंपन्धेन कृती शालिस्वसमनियतस्यैव कल्पनात, चैथे नम्य अप्रमतावा- एषान्वयः इति सिद्धम् । देय न मतिरष्यतिबन्धकमावकल्पना इति विशेषः । न च द्वितीयाऽकर्मवस्य निरूकनासवन्धेन परपये अत: उक्रायुक्ता लावतात व पण्डोगविरूपमेन एष भन्षयोऽस्तु इति वाच्यम् । घात्पधायापि कारकायेन द्वितीयाऽर्थः। तय उत्तर्मन्यलक्षणसमनिपतमेव । तत्रैव भाननाऽन्नपस्प उपपादितन्दात् तासाधारण्येन पारकाय. गोकर्मकमानयनम् , ओदनमक: पाक , प्रामम प्रकारफशम्युद्धिवावछिन प्रति भावनाविशेपत्ता- गमन इतिव्यवहारात । तय गर्मिमाहकप्रमाणेन समबन्धि सबन्धन लिमानविपदजन्योपस्थिति: कारण इति एकेमेष कमेव कल्प्यते इति नाप उद्धापय निरूपित सिद्धिः।कार्यकारणभावेन कमन्यादीनामपि अन्वयोरपत्तौ तदने कन्चे तनमानस्तु ततत्पपच्छिम गापार विशेषत्वसनियता गौरवात् । धात्वर्यान्वयार्य अखिगम्य भावनाविशेम्पत्य- सण्ट्रोमाधिरूपशकत्वगमनम्वरूपाक्यताऽयच्छेदकधर्मा. म्यैव धर्मवृत्तिप्रकारतानिरूपकत्वम्ल्पनोपपनी अनु- पनि ग्यापारविरोप. इग्युक्तमेव । तसदावर्य निमपित- पस्सिनम्य पात्य विशेष्यलय तरलनाऽनुपपते । तत्त कर्मबानो भेदेऽपि भवन्मते आधेया वस्येर म- 'मागेदन एजति इत्याय 'मायः पा. मोदन वस्यापि आपण्डरप स्वीकागत् तस्य एकस्यैव शस्यता- शेति' इति विवरणात, विषरणमाक्य म काठादीना उपपछेदक वेन न अनेकशकिपना । निरूपीमत. | मन अत्रयायाम पनि स्यी नव गवग- धावताइवच्छेरका निगमनावन्यनाथ नेत्रश्य प्रतीने । सन् सिद्ध कर्मचारि अपमेव विसर्थो पटा' इनिपत फर्मचरिशेषलामः । अत ' भारनाइन्ययी पनि । पति : पारयति मैतम्यादिभोगापति यत्तु- न म आश्रय या दिनीपाऽः, राष दुसमा । 'प्रामे गम्छनि कारपति को भगा अभयवावाद: गुरुभूगन्य ग्यताऽयन्छेफ- भी.ग्रे. २८० ·-- । द्वितीयाऽर्थ: २२३४ द्वितीयाऽर्थः वापते. कर्मचादिरूपाण्डोपाधिषले प्रमाणामापाच । आवश्यकता । अत एव 'स्वात्मानं जानामि' यादि अपितु आश्रयस्पेन द्वितीया परम् । तस्य च धातूपाचे प्रयोग | नहि भन मुख्य समन्वमस्ति कियावन्या. फले भन्दपः । एवं परणादिरेय तृतीयाऽऽयर्थः । एवं भावात् , अपि त विषयित्वे लवण | साऽपि नानुशा- च 'कर्तृकरणयोस्तृतीया' (पा० २३३१८) धर्मणि, पनिरी, येम तदर्थमपि कर्मश प्रमन्येत । अपि नु द्वितीया (पा. ११२) इत्याद्यनुशासनमपि गाया मोरः' इतिर सोपनिकी अतश्च कर्मचामायेन संगच्छते इति केचिदुक्तम्- तन्न । सेब-धवाविषष्टीस्थले कर्मसंगाया अभावात् न 'आ फदारादेश मंशा' प्रातिपदिकार्यस्य प्रत्ययार्थे सबन्धे भेदेन अन्वयाङ्गीकारात् (पा० १।४।१ ) इसस्य वाः । रहापि युत्पत्यन्तरकल्पनागौलपरिहारार्थ भेदसरन्धबोधाय ननु विभको लेके न रक्षणा 'मुशर्मादयोऽप्या: कर्मादार द्वितीयादे, प्रतिकल्पनान् । न चैवम् 'ऐन्द्र या म तिहार । प्रसिदो नियात्रा नियमः दधि' इत्यादी तद्वितस्य देवतातिशियानिनोऽयं । नेषु वा ॥ इति पात्यायनवार्तिकतिरोधात् । अत्र हि देताया नमातिपदिकार्थस्य इन्द्रभ्य अमेटेनापि अन्वय- गुपातिदा व कर्मवादि संख्याश्च एकवादिकाः येन दर्शनात् युपश्यन्तरस्यापि आवश्यकायम् , तद्वितस्यापि शास्त्रेण अर्य इति प्रतिपाद्यते , तत्र अर्थ नियम. प्रसिद्धः देवसावविशिष्टदन्ये एक शक्त्यवीकारेण तथापि इन्द्रम्य इति तृतीयचरणस्वार्थः । स च एकादै एकपवनमेव , आधेयतासनन्धेनैव अन्वयाङ्गीकारात् । न च एवं पायादो कर्मणि विधीयेव इत्याकारकः । चतुर्थ चरणे तु प्रकल्पा- सर्वत्र सश्वात् धर्मिण्येव शक्तिकल्पनात् अभेदाम्बयेनैव | पेक्षया प्रत्ययनियमः । ४ च * कर्मण्येव द्वितीया, सर्वत्र प्रकृत्यप्रकारता अस्तु इति वाच्यम् । तथावे | एकाचे एक एकवचनम् ' इत्याकारकः । उभयथाऽपि प्रामामित्रो य आययत्ववान् तदाधेयसंयोगजनक गमनं | विमन: अर्या-तरे वारणात् न विमक्तो लक्षणा । अत इत्यादिशाम्दोषापतः (गोधोरपत्ते. इति तु मुद्रितम् ) व 'छन्दसि तुरा मुपो भवन्ति' इदि सामामति- आश्रयत्वादिकं किंनिरूपित इति जिशामायाः अपरिहार्य मसवरूप यत्ययानुशासन छन्दसि उपपद्यते । इतरया कात् । भनो न धर्मी द्वितीयाऽयः, अपि तु आधेय सोकरदेव वेदेऽपि तदुपपचेः पत्ययानुशासनषेय - कर्म चमेव का भउण्डम् । उभयपाऽपि फ्राय व्यापारस्यैव पत्तिः । एषम् कर्मणि पठी' इत्यादिक्षणानुशासनस्यापि वा नित्यकन्य शाब्दबोधे एक लन्यावात् न निरूपक- वैयर्य शक्यमवन्धावगमस्या प्रमाणन्तरेगैन सिद्धः । अतो जिशामाऽऽपत्तिः। कर्मवयस्यापि च भलण्डस्य एकम्यैव न सके विभनी अनुशासनं विना छापि रक्षणा इति शक्यताऽपच्छेदकावाजीकारा न गौत्वम् । आश्रयत्वमेव | चेत् । न । प्रातिपदिकादिष्विव विभक्तावपि लक्षणायां च तत्तनिरूाकमेदेन मिन्नं इति तवैव (बायो द्वितीया- | वाधाभावात् उक्त वार्निकस्य व सणायामपि अवियोमान् । 5. इति भाशरवस्य 15छेदकार यवत.) । भनियमपळे वापत् पर्मणि विधीव न नु तृतीयाऽऽतिविमस्त्यन्त इति सजातीयशम्दान्तर- अन ए 'हमर्य. पदविधि (47० २.११) इलियाशावपि द्वितीयाया, अर्यान्तरे निवारणामानस्य महा. सूत्रे क्रियाकारकयो मबन्धम्य द्वितीया बाचिका भवतिभाले स्पष्टवाद । इतरया म.संख्येभ्यः अन्ययेभ्योऽपि इति महामार्ग संगरले । एवंविधकर्ममाघे तुनुसामनापनेः । एवं च वरणवादो तृतीयेव इत्यम्थापि यविषयकवानुसमभिन्याहारे पामिरीत्येव विश्यवादिक नियमान् विभक्त्य-तराय विमकत्यन्तरम्य पर त लोके द्वितीयाऽऽदिना लवधि वा यानेन च आश्रयकरा, २ तु विषयसदापि । प्रन्ययनियमपवेऽपि स्क्षयित्वा 'घटविषयकशानाधयाय नीयम्' इति ची प्रकृतकम वैयदिरूपसुसिंडपश्चपत्र ननियमकरणात् जानाति घटस्' इत्यत्र शान्दबोध । एय कर्मपीकर्मा- अप्रतविषय वादियणायाम कोऽपि दोषः । स्पष्ट च ख्यातकर्मास्वपि बोध्यम् । न तु र परममवेतत्वम् इदमपि तत्रैव । अत एष जानाति' इत्यादि तिहोऽपि गौरव इति दिक् ।

·- द्वितीयाऽर्थः २२३५ द्वितीयाऽर्थ: आनयन्वादो लक्षणा इत्युक्तं प्राक । एवं च छन्दसि । पानामविषयता फलम् , तच्छालित्व च घट इति व्यत्ययानुशासनमपि प्रकृतविभक्त्यन्तरार्थविषये प्रति । मुख्यकर्मलोपपत्तिः । न न मावकार्यस्य समवायिकारण. प्रसवरूपतया नासंगतम् । कर्मणि पष्ठी इत्यादिकं च जन्यत्वनियमात् भूनमाविणले च तदभावात् फलामाव. । 'लोकवेदसाधारण्येन । न चैवं लोके 'अक्षीणि मे | घसम्य प्रामाणिकत्वे भावत्वास व्याप्यताऽपच्छेदककोटि- प्रदर्शनीयानि , पादा मे सुकुमाराः' इत्यादिमहाभाष्योदा- | प्रवेशवत् विषयताया अपि प्रामाणिकावे लघुना मम- हृतमयोगेषु पनिप्रसवाभावात् प्रकृतद्विवे बहुवचनस्य वेतल्वेनैव कार्पस्वस्य विशेषणात् । अतश्च ध्वंवदेव प्रयोगानुपानिः, नत्र क्षिवादिजातिविनक्षाया जात्या- | विगयताया अपि निगिनकारणमावजन्यायगेव इत्यन्या ख्यायामेकस्मिन् बहुवचनमन्यतरस्याम्' (पा. १२२८)| विस्तरः । इति बचनेन प्रतिप्रसवात् । अत: सिद्ध विमस्त्पन्तरार्य एव व परसमवेत वसियर्थम् 'स्वं जानाति । मिन्ने विषयत्वादी युक्तोय लक्षणेति । यदा तु 'सामान्या- ( इत्यादौ शरीरमनोभेदकल्पनात् 'आ कडारादेका संज्ञा पेक्ष एव प्रत्ययनियमः' इति महाभाष्यकारीष व्याख्या इत्यस्सा युगपत्तिः । अथवा पररामवेतवा दिघटित- नान्तर अभ्युपगम्यते , तदर कात्यायनीय नियमद्वयमपि लक्षणसमनियताखण्डोपाधिरूपकाचे गक्तिः, तबाधातु इदं शक्ति नियामक निरूतलक्षणानियामकं च तस्याः 'स्वं जानाति । इत्यादी धावताऽवच्छेदकफशालिन्य- शक्तितुल्यत्वात् । तथा च प्रकृने अप्रकृते या अर्थ माने विषयित्वमा वा लक्षणा इवि न विरोधः । चैत्रः अनुशासनं विना न शक्ति निरुदलक्षणा वा। गामतिक स्व गच्छति' इत्यादौ तु न पक्षणयाऽपि प्रयोगः, -लक्षणा यान्तु न कापि प्रकृते अपाते या निषेधः । अपयोगेण निविलक्षणात्यात इति ध्येयम् । नवं अन्ययेभ्योऽपि संख्यामिन्ने माप्रति कलक्षगया नात् सिद्ध कर्मणि द्वितीया' इति सूत्रात् कम सुपुत्पत्तेः साम्ययादाप्सुप:' (पा०२१४१८२) इति भाएक- | असण्टोपाधिरूपं द्वितीयाऽर्थः आख्यातार्यान्वयी इति । बलादन्ययेषु सबु पचिपको महाभाष्यकारीयो न सेकच्छते । उत्त च तन्त्रवातिक 'विगत्तयो हि कारकशक्ति निष्कष्य (इति वाच्यम् । तस्य मणिकार्याविषक्षायामपि शाब्द अभिधाय निया विशिंपन्ति' इति । साधुन्नार्थमपि सबुन्पत्तिः इत्येव शापनार्थ वात् । न चैव न्यायसुधाकारस्तु तुरीप्सिततमं कर्म' इति छन्दसि व्यत्ययानुशासनषेयर्णम् , नस्य निरूटलक्षणात्य- | स्मात् ईप्सितकर्म वमेव द्वितीयार्थः । 'तपायुकं चानी- शापनार्थत्वात् निषिद्धलपति प्रसपार्थवाच । तथाहि । सितम्' इतित्रात मनीप्सितत्वे निरूढलक्षणा इत्याद । साप्रतिको पक्षणा कचिनेष भवति। न एन भातिके | ताईसिवानीसित वरूपीशेपस्य प्रमाणान्तरलम्यान 'यत्र माचे लाक्षणिक अर्थ प्रयोगानुपपनिस्फुरण दिन लगवान् कर्म एव शक्तः । यथा चै पनि न सत्र- ऽपि अर्थस्मरणम्, तत्र निन्दलक्षणा , यत्र ताम्पुरणपूर्वकं दयवेयम्, क्या कौस्तुमे विचारः । का याद्याधुनिकपयोगः, तत्र सापतिकी लक्षणा' इति मच्च कर्म चतुर्विघम् , उपाद्यं आप्य विकार्य संस्कार्य लक्षणाभेदमुपपाद्य 'काचित्रेवाप्रयोगतः' इत्यनेन प्रयोगा-चेति पट करोति, घटं जानाति, मीहीनयन्ति, मोदी माने न सणा इत्युक्तम् । अनाहत च रूपं बलं इति । प्रोति इायुदाहरणानि । पार्थसारथिस्तु, साध्यत्वमेव इतरया मवर्गलक्षण या प्रयोग: केन बात। अत एव द्वितीयाऽर्थः । थाप्यस्मादावपि सफदोपहितत्वेन पना निविलक्षणात्याचक्षते । तस्याश्च वेऽपि प्रसको साम्यता इत्याह । वमपि जन्यबारम्य शस्ताऽबक्छेद- प्रातिप्रसवा पापयानुशामिति । यथा विद्यम् 'पट काले गोगन उमेक्षितम् । शननाऽमच्छेदक तु जानामि' इत्यादी विषम स्णा इति । वस्तुतस्तु द्वितीयार अमादिनिको म्यापको रमः । एषमऽपि । नान कणा, मुस्पकर्मवस्यैन उरपतेः । गादि यानि तु अन्यानि द्वितीयाऽनुशायनानि , सामि शात घट इत्यादिमनीत्या शानजन्या शेपनिमा शाता- अनुप्रयोगाभारात साशनिकानुसासनानि । तपादि । इट - । ।

·। द्वितीयाऽर्थः २२३६ द्वितीयाऽर्थः याच पन् दण्ड् कधि प्रन्छ वि व शाम ( नि ) मयि | २१४१४६ ) ' अभिनिविप्रथ' (४७) 'उगन्य. मुप नीम हन का यह-रूपयातुममानार्थक्यातना पन् । म्याट्सः' (४८) इत्याअनुशासनात् ' अविदोते कर्मकारक तबिधिना अपादानादिकारकत्वाविवायाम् | अधिनियति अध्यारत या वैकुष्ठं हरिः' इत्यत्र 'मापासमभीयात् । इतियत् धारयेसंबन्धमानवियदायां | दितीयाऽऽदे आक्रमः, 'अमिनि विशते सन्मार्गम्' संवन्यसामान्यवाविषष्ठीप्राप्ती अथितं न' (40) इत्यत्र च । धचिन्न पापेऽभिनिवेशः । 'उपसति २।४५१) इत्यायनुशासनेन भातकर्मसंशाकरणाव अपिति भवसति आवधि का कुष्टं हरिः । द्वितीयाऽऽपि यथा 'गा दोन्धि पयः' इत्यादी । अन च इत्यत्र च । अमुस्त्यस्य न धने उपवसति' । अत्र गोदोदनबन्धः एष द्वितीयाइयः। स च निरूपक- सर्वत्र आधेयत्वम्य बाभयकर्तकरयसंपन्न भावनाया- दोहनानुकूलत्वसंसोंग भावनायामेव अन्वेति , न तु मन्वयः एवं 'मुघोरुपसृष्टयोः कर्म' (१०१।४।३८) घालय व्युत्पत्यन्तरकल्पना:पः । तद्योगपतिपादयान- इति स्मात् ' ग्रुमभिष्यति भगिद्धति' इति शासनं च संसर्गप्रतिपादमपरम् । गोः अपादानल्लनिव- द्वितीया । उपसृष्टयोः उपसर्गयुक्तयोः । अत्र उद्देश्यत्वं शाया तु गोः पयो दोन्धि ' इति पञ्चम्यन्तप्रयोगः । द्वितीया, साहात संबन्धेन भावनाऽन्यो । गोः पयोहरूसकर्मकारतसंबन्धविवशाया तु पष्ठमन्तप्रयोगो- अकर्मकत्वाच न मुख्यमंत्वम् । एवम् ' उमसर्वतसो: ऽपि । अत्र पयम: संबन्धसामान्येन धान्वर्याद्यन्वय- | कार्या चिगुर्यादिषु निषु । द्वितीपाऽऽनेहिवान्तेषु' विवक्षाया पपस. कर्मत्वाभायात् उसंबन्धिन्या अपि गोः' अभितः-परित:-समया-निरूपा-हा-प्रतियोगेऽपि' न कर्मन्य इत्येतदर्गम् 'कर्मसंबन्धिनः इति विशेषणम् । अन्तरान्तरणयुक्त (पा. २१३१४ ) इत्मनु- अन पप गा पयसो दोधि' इति में प्रयोगः। शासनात् । उभयतः कृष्ण गोपा., सर्वतः कृष्ण गोपाः, अतः तदा गो: पयो दोषि' इत्येव प्रयोगः । न च विक् कृष्णभक्तम् , उपर्युपरि लोकं हरि., अध्यापि स्यजनोपसर्जन त्याजन दुहेरपः, तथा च धावतात. लोकम् , अपोऽयो लोकम् , अभितः कृष्णम्, परितः रच्छेदकत्यामनार वात् मुख्यमेव गोः कर्मत्यम्, इति कृष्णम् , प्रामं समया, प्रामं निकषा, हा कृष्णामकम् , कथमय द्वितीयायाः संबन्ध लक्षणा इति धान्यम् । इक्षित न प्रतिभाति निश्चित , अन्तरा वा मा हरि, म लिवाया पुरगम वेऽपि पावर्षसे अन्धसामान्य- अन्तरेण हरि न सुखम् ' इत्यादी उपपदयोगे तत्त. विवशाया आनुशासनिकद्वितीयाण संबन्धलक्षणोपपत्ते. लावणि कापु द्वितीया | तम आययोः प्रतियोगि अत एव न 'अकथितं न ' इत्यायनुशासनवैयर्यम् ।हितीयार्थः । स च साशामधेन नामि एव यन्वेति अत एव वस्तुतः अत्र अपादानपाख्य एवं गो. संबन्धः । उपपदविर्भावात् इति बहसः । यस्तुतस्तु न्युपत्य. संबन्धलेन रूपेण द्वितीयाऽर्थः इति बोध्यम् । अन्ये तिल्पनाऽऽपत्तेः तत्रापि मावनायामेन धिताया तु "अकथितं च इतितपर्यापत्तिमियेव पाचपति श्रुताया वा अन्ययः । स च सनिरूप को भावस्थित- इत्यादिवत् दुहेरपि सजन घालता यच्छेदक न गोपत्ति वेन इति उपपदार्थम्य संसर्गघटक पात् उप- मात्येर इति क मुख्यकर्मवयसक्तिः इत्याहुः । पदविभक्तिरम् 1 एवम् ' अभितः कृणम् , परितः एवं अर्मकधातुयोगे देश कालो भावो गन्त-यो- कृष्णम्' इत्यत्रापि दष्टव्यम् । 'धिक मतम् ' इत्यत्र उभाच कसंशः' इत्यनुशासनात् 'कुस्न खपित, आधारख तदयः । नम्य च स्वनिस्पकाधिकाराप्रयाव- मासमास्ते, गोदोहमास्ते, कोशमारे इत्यादौ दितीया । संसर्गेण तस्यामेवान्दयः । न नेवम् विकर्मा' अत्र द्वितीयाऽर्थः बवच्छेदकलम् । तच देशस्य । इनि प्रथमानापतिः, तत्र मूर्वम्य संयोधनद्वारा अश्वन । कालभावशेश्च भाषेय यं कालिकं साक्षात् किशऽश्येन विकारयटितसंसप विशऽन्वयविरहान् । भावनाऽन्वयि । एवम् ' अविशस्थामा कर्म' (पा. 'उपर्युपारे लोकम् ' इत्यादी च निरूपिता द्वितीया- .

·. . , द्वितीयाऽर्थः २२३७ द्वितीयाऽर्थः ऽर्थ. लेकनिरूपितोपरितनस्वविशिष्टदेशनिरूपितोपरि ११४१८५ इति सूत्रा-) एव तृतीयाऽयश्च अनारयः, तनावविशिष्टतत्तद्देशस्थहरिफ्नका मिया' इति शाब्द- नदीमनु अवखिता सेना । अत्र साहित्यरूपः तृवीयाऽर्थः बोधः । ' उपर्युपरिबुद्धीना चरन्तीश्वरबुद्धयः' इत्यादी अनौरथः , स्थितिल्यः , निरूपित द्वितीयाऽर्थः । 'उपरिबुद्धीनां उत्तानयुद्धीना उपरि ईश्वरबुद्धयश्वरन्ति ' नद्या सह संवध्य स्थिता इत्यर्थः। (हीने ' पा० १। इति अर्थकरणेन आमेडितावाभावात् न द्वितीया । एवं ] ४१८६ ) हीनावं च अनोरर्थः । ' अनुहरि मुराः ' 'ग्रामं समया , माम निका' इत्यत्रापि निरूपिता हरेहींना इत्यर्थः । अन प्रतियोगि द्वितीयाऽर्थः । द्वितीयाऽथे । तम्य च समयाऽऽदिपदवाच्यमामीप्प- हीनय अधिकरवं च उपायः ( ' उरोऽधिके च' पा. द्वारका अन्त्रयः । 'हा कृष्णाभक्तम् ' इत्यम विषय | ४६७)।' अहरि सुग: । चौधः प्राग्रत् । नदर्थः, हाशब्दार्थः खेदान्ति लम्, तद्विपयकः मेदोऽ- | अधिकत्वे सप्तमी वश्यते । पनि-रि-अनूना च सामा- स्तीत्यर्थः । 'मुक्षिवम्' इत्यत्र च आधेयत्व द्वितीया- | न्यतो लक्षणमर्यः । 'वृक्ष पनि परि भनु या विद्योतते य: , विषयाय च भारुपासार्थः, स्वरूप संवन्ध. मथमा चन्द्रमाः' । अत्र द्योतक मायादेरया, आधेयाचं ऽर्थः । तथा च किश्चिविष्टपति माविषयाव बुभुक्षितवृत्य- | द्वितीयाऽर्थः स्वाभयद्योतकवनिरूपकोतनानुक्लत्वं क्तो भावतियोगिनिभानिविषितानिरूपित ( इद यत् । संसर्गः । वृधनिरूपियोतनाथमा चन्द्रमृधि हति किश्चित् प्रतिभाति तल बुभुक्षितम्' इति पवनन्यपत्यही- शब्दबोधः । पूर्व हेतु बसमानाधिकरणं लवणं अनारयः कारे बोध्यम् ), विचिनिष्ठाभावप्रतियोगि वा प्रतिभा- | इति सामान्यतो लक्षणार्थे अनोः पृथक् महणम् । एवं विषयावं बुभुक्षितवृत्तिप्रतिभानिष्ठनिपयितानिरूपितम्, त्यस्तारल्यानेऽपि एते त्रयः । 'भक्तोऽयं तिष्णु प्रति इति सान्दबोधः । ( इदं विपीयं तु ' यत् अभक्षित परि भनु पा' । इत्यंभूतः इस्पर्यः । विषयत्व प्रतिभाति सन्न किचित्' इति बननायकत्यहीसरे। प्रत्यपार्थः, निरूपित द्वितीयाऽर्थः 1 भागेऽपि एते , अत: उभयत्र प्रतिभाविषयत्व इत्ययं आख्यातार्य.1 एमी: हरि प्रति परि भनु पादरेभाग इत्यर्थः । प्रति मानिविपषितानिरूपितं इति धात्वर्थप्रतिभायाः ) भागः स्वत्वं प्रत्ययार्थः, निमपिनत्वं द्वितीयाऽर्थः । भाख्यातार्थविषयले सयंमर्यादपा लन्धोऽयं. 1 सोऽपीह ) वीमाया चैते, 'भवृक्षं प्रति परि अनु का सिधति । शिवीपाऽथेविषयलम्य मारयातायविषयावे समता अत्र मुस्पकर्मच यदा जलादेः, नदा जलं सिधति' माहवे इति चेयम् ) । अन्तरागन्दस्य मध्यवाचित्वात् इति प्रयोगः । यदा तु दृशनिरूपितसंयोगाधव विय वा मा इत्पत्र संबन्धिवं द्वितीयाऽर्थ , तव मम च मध्ये तिम् , ( जानिरूपितसंयोगाभयत्वमेव वृक्षेऽपि इत्यर्थः। अलरेण हरिम् इयत्र प्रतियोगिन्चे द्वितीया विवक्षितम् ) तदा 'वृध जलेन सिबनि' इति उ. । रापर योग्यता संबधापति पति ध्येयम् । प्रयोगः । तदा तस्य गुल्ममेज कर्मवम् । यदा उ एव कर्मवाचनीयकमन्दप्रयोगेऽपि द्वितीया तत्त- जले मुख्यमय विवक्षिया प्रयादेध लायं दथेषु पगिकी । तपादि । माननीयास्तावत् अनु अनीमियठे , तदा 'पृथं ति बल सिञ्चति । इत्यपि उप प्रति परि अभि अपि सु अति अपि न्याय प्रोगन र वीप्सामावेऽपि प्रादेः कर्मप्रवच. ( मप आ )। तत्र हेतुत्वसमानापिकरम क्षण अनोनीयमेशात्ये वीप्मामु मतिपयनर.' (पा. १४९.) रथे । यथा जरमनु मापन , नपाइपलक्षित वर्षग: हत्यनुशासन पर्या, पयादेःलागार्यन्वामहरि प्रापि. इत्यर्पः । अत्र दिनीयाऽर्थ, आधे चम्, तम्य हेनुस्खे मुख्यादिसातरार्यकावे (रूपान्तरक : ) यीमाया सागर च अन्वय , नशेष निरूपकनाई म ग वगणे, मयामेव कर्मभवननीयादा देररगत् । अत एव अस्प न तो इत्येवं मः । ( अ । अनुलंगणेवीमाया र भन्याय दिचने लगा | मनम 11 इति सूता । भए सुतीपाऽये 'पा. र थासिमारारिक प्रयावर्षः, निरूपितम्र्य द्वितीया- 1 .

·द्वितीयाsर्य: २२३८ द्वितीयाऽर्थ: . न । ऽर्थः । एवं भागभिता लक्षणा दिनु अभिरपि कर्मः } न्वयम्य अभेदसंबन्धेनापि धाविषयाम्युपगने ग्युत्पत्य- प्रवचनीयसंज्ञः स्यात् ('अभिरमागे' पा० १४११) तरकल्पनाऽऽपत्तिः। 'सुसं स्वरिति , मुरमारते, 'हरिममि वर्तन्ते भक्ता., हरिममि, देवदेवममिति' इत्यादी अभेदान्वयानुपपतिय चात्र सिश्चति । एव अधि परि अति सु अपि इत्यादीना ! कवि द्वितीया, घावनाऽवम्वेदकालशालिवस्य मुखे मपि उदाहरणानि योभ्यानि । एवं मानोरत्यन्त राधात् , 'मुग्वमोदनं पञ्चति' इत्यादी द्विकर्मकताss- मयोगे (० २१३१५ ) अपि द्विदीया । मास. रत्तेव । अर्मकस्वप्यादिकीयस्य अनुक्तिसहत्वाच । मधीते , कोशमान्ते । अत्र निन्तास निको विचीया सुनादेः मन्ये 'सुगमोदनः पश्यते , जोकमोदनः इभ । न च साशात् संबन्धेनैव भावनाइन्वयी । तदेव । पश्यते । इत्यादौ द्वितीया नापतेश्च । कृयोगे औदन- तत्रतत्र रामणिकानुशासनान्यपि दन्यानि । मुख्यमन्व-म्येव पायापत्तो 'मुमोदनस्य एक्का' इत्यादी द्वितीया-- मेभपे तु तदेव द्वितीयाऽर्थः । यत्र तु मुदपस्य अमुख्यस्य । नापत्तेश्च । अतः कथं क्रियाविशेषणानामन्वयः इति या विशेषणम् । शुल्मोदा पचति, शुक्ला गा दोन्धि | चेत् । अत्र वैयाकरणाः (इत्याहुः इति अग्रे अन्दः) पयः' इत्यादी , तत्र पदद्वयेन शुक्रगुणावि गिटीदनकर्म- धावर्षीभूतपूकारादिन्यापारस्य फल विक्लत्तिापि वस्यैव लक्षणात् तस्य च भावनायामन्त्रपेऽपि 'गुण यावर्ष. । तद्विशेषण च स्तोकादिक इति तस्य फर्मलान् बनानामागतो लिङ्गवचनानि भवन्ति' इत्यनुशास- सविशेषणम्य द्वितीयाऽ-तन्वम् । न च विक्ट्टत्यादिफल- नात् उपस्थितन्वान् विशेषणविमन्तिः शुक्ल्पदोनर द्वितीया व कियाजन्यफलाश्रय वरूपमुख्यकर्मत्वामाव , विकटत्ते साधुत्वमानार्थी, न तु अरुणेकहायन्यादिवत् विशेषणसरिय तदुपत्तेरपि "पिक्मृत्तिमुत्पादपति' इति विवरणानु- पृमगेय मापनाऽन्वयः । बस्थाः एकमन्व मनापचे। रोधेन धातुवाच्यवान कियाजन्योत्पत्यापन विकलो- नापि शुक्लपदार्थम्य अभेदेन औदनान्वर', नामार्थस्य रपि मुल्यकमन्यात् तद्रिशेषणे द्वितीयोपपत्ते. । न स्वोनरविमत्यर्थेन रदमान्ययन नमान्तरेणारये 'विस्लनि पचति ' इनि प्रयोगापत्तिः, तस्याः पातुमेव न्युपत्त्यातरकल्पनाऽऽपत्तेः । अत एव भावनाया: एक उक्तनया उक्तानामप्रपोगात् । अकर्मकचातुम्यले ऽपि का वमनगिया द्विकर्मकधातस्यलेऽपि एकमेव कर्मवेन धातुवाच्यफलम्य शरीरलयवावे. मुग्यसाधनवात् गुस भाषापपि । अपर बितीपातिारण गरिनेय पदेन मुपसायनं त्वयित्वा तम्य द्वितीगाऽन्तन्धोपपत्तिः । भावनाऽपि । पाश्चात्यधालर्या-नयस्तु कर्मवेद तिन चेत्र तप्य बातो. अकर्मकवानापत्तिः, खग्यविवरण न तो निर्मक माय. इति स्पर्क कौमुभे । तापाप्रययापारवानियाभावेन भकर्मकन्यौपते । मिद्ध मर्वध द्वितीयाऽर्यस्य भावनाऽन्वय इति । अतसास्य समकार्मकसाधारण्येन अपत्याश्रयरूप- (क्रियाविशेषगाने द्वितीय तानि)। ननु एवम् | कासवेऽपि न क्षति। अतो युनि एतादृशकर्मगि गर्नम 'मृदु बौदन पननि , स्तोकमोदनं पचति । इत्यादौ द्वितीया । अत एन तादृशतिपये एव 'प्रियाविशेषणाना कर्मकारविशेषणात् द्वितीशेपचापि यत्र 'क्रिया-नपुमकम्' इत्यादिना नपुंमकवम् । तर अनिषतालिका विशेषगाना नपुंसकम्' इत्यनुदा मनात् ' मृदु पचनि, विषयम् । नियतलिङ्गाना सुनत्तहिङ्गत्वे सन्येर दिनी स्तो पचति' इत्यादि गसकलिङ्गति देश., तत्र क्रिश- -तत्वम् । अत एव ' आदि पचति' इत्यादि प्रयोगः । विशेषणत्यात अभेदबन्धेन क्रियान्वये ऽपि विनीयोपत्तो आदिभूना या विकलन्ति , तमनको म्यापारः इत्यर्थः । प्रमाणाभाव. । नहि विचिदनुसासन सास्ति । साधु- न च तादृशर्मरकामादाय काणि कारः कृयोग- स्वार्थ वत्र तिीया इति चेत्, साधुत्वार्थ चतुर्यादरपि मित्तिका पाटी वा आपयेत इति वाच्यम् । यिापार- भापते पश्यमाऽतिक्मे कारणाभावेन प्रथमाया एषयधिकरणानुवाच्यमुपपलायस्पर्मग्र तशे -भापतेय किश्च नामार्थस्य स्वोत्तरविभक पये स्टमा- मने, उपत्तेः अमुल्यकारभवेन तदाश्रये तयोरप्रवके। .

·द्वितीयार्थी २२२९ द्वितीयाऽर्थः 'मणि च मावे चाकर्मकेभ्यः' (पा० ३।४।६१) कथ ताई तम द्वितीयानियमः ! 'उभसर्वतसो. कार्या मनकर्मणोः कृति ' (पा० २३६५ ) इत्यादिस्रेषु | विगुपयर्यादिषु निषु । द्वितीयाऽऽन्नेहितान्तेषु ततोऽन्यपि कर्मपदेन वायकर्मग्रहणस्य निर्णीतत्वात् । इलस्था श्यवे ।।' इत्यनुशासनात् इति गृहाण । गर तो. सबै पामेव सकर्मकायेन । अर्मकेभ्यः' इति पदोपा. [पत्रापि इति प्रतिपदोचात् अन्यत्र क्रियाविशेषणेऽपि दानानुपपत्तेः 1 अतश्च स्तोकमोदनः पच्यते , स्लोक- इयर्थः । अत एव अन्यत्रापि दृश्यते । इत्युकम् । मोदनस्य पत्ता' इत्यादी द्वितीयाऽन्तत्वोपपत्तिः । यत्र | देवदाइ 'अभितः परितः समया निकपा हा मति' नु विधिवशात् धात्वर्थस्य करणत्वम्, तत्र तद्विशेषणे | इति अग्रिमस्य पनि पदोक्तपरतया भाग्यानारुद व्यापान- तृतीया । यया 'ज्योतिष्टोमेन यजेत । इति । तत्र भपि असंगतं पर्यापत्तेः । तसात् सिद्ध किया- ‘भतिसमीचीनं ज्योतिष्टोमेन यजेत' इति यद्विशेषणम्, विशेषणेषु द्वितीपाभावानुशासनम् । भव एवात्र द्वितीया- भागमहणात् न सकारपाठयौ । अतस्तेपामपि तात्पर्या- नसत् पात्वर्थस्य, अपितु भावनाया: भतएव साथमा न द्वितीया । इत्याहुः (याकरणा:) तन्न । सार- सुरोधेन फलद्वारको घातूपाच-यापारद्वारकः साधादेव या न्यधिकरणघातुवाच्यमुग्व्यफलाभयरूपकर्मण्येव भावनायामन्वयः । सर्वथैव द्वितीयाऽन्तत्यम् । तम स्तोक मृदु समीचीनं इन्यादौ दितीयाऽयों रणगा आभयि- पप्ठयोः प्रवृत्ती चैत्रेण भास्यते मासः, सुप्पते रात्रिः' त्वम् । स्योकत्वादिकं च लक्षणया शक्त्यैव वा प्रातिपदि- इति कर्मलकारानापत्तेः। नहि तप तादृशं फलमस्ति । सपावे तस्य स्वाभाविकाकर्मकन्वानापन: । धानूपात- मायः । तदामयिलं च पदि फसंयन्धे तात्पर्यम् , तदा स्वनिरूपकालजनकम्यापारानुकूलत्वसर्गेण कृती अन्वेति । फलसमानाधिकरणब्यापारवा चित्वं हि भवन्मते अकर्मः यदि पापार पन्धे, तदा सनिरूपक-यापारानुकूलप- कल्लम् । अतस्तत्र तादृशफलाप्रसिद्धः न द्वितीपाकर्म- , यदि तु भावनासंबन्धे तदा सापादेय इति लकाराद्यापतिः। अत एलन परममतक्रियाजन्यधान्य. 'यताऽवन्छेदकीभूतफलशालिवं कर्मत्वम्, नापि तासम पतेन भावनासंबन्धे प्रथमेव इति परास्तम् । नियतारपण्डोपाधिः कर्मघम् । तदभावेऽपि चेत्रो भावनायाः संबन्धविवाया 'आदि: पचति' इति प्रयो- मासमास्ते, 'आस्सते मासः' इत्पादौ फर्मवावश्यक-गाय । न चासौ इष्टः । मरन्येऽपि अलेखनात् । रमेन पमिनारात् । अपितु तद्न्यापकं उसमानाधि- ज्योतियोमेन इत्यापि न किपाविशेषणलम्, अपित फरणमात्र का, अथवा किमि पायामाहापूरफ समनियत. धा-वर्षम्य करण वेन भावनाऽवयवत् नामार्थम्यापि करण- मेष भण्डोपाधिरूप कर्म गम् । नच पचवीन्यादी वेनर अन्यः । नामार्थो हि यद्यपि धारर्थ एर, आधापि श्रोदनस्येव भास्यते इत्यादी मासादेरपि अविशिष्ट इति | धातुना विजातीयशगावादिना पोधाद, नाम्ना च ज्योती- गुमेक अन द्वितीयाऽऽदि । सच तत्तदासममिनाहार-स्तोमकवादिना बोधात न पर्यायम् । अभेद- गम्य इत्युक्तं फोनुमे । सुवादिस्पकिंगाविशेषणाना तु न बोधस्नु भयपनी रत् ( पाहि:)ी यते । रिमिपारामाहापूरक पम्, अपितु पथमाशापूरकत्व. अत एव ज्योतिटोमेन इगर अभेदाधिका तृतीया' मेवाभा एव 'फर्य पननिस्तपति वा, मुग्यम्"की इनि ताफिमतमपास्ता, अभेदराया ममागाभावात्। पाति, सो मृदु या यादिप्रश्रोतामा रोऽपि संग. शान्येन पनी'न्याशावि धनको मान्यम्य परण- पछो । अतोन चोभः । नापि तदनुरोधेन सोपते: अमदलगाया: मारि प्रदर्शनाप समय. उन्म: फरस या पातुरार सनम् , अन्याय पात् विधामा एष र क्रियाविशेषणशनिमवितीय तपोः। भव र पाक-या-वादित धानो शतिः सहामाई यति' तियन् हौकिकार ने पुस। विषय स्वाहाकारवाये तुपयानुनकरय विवेकः।

·जुहुयान, . द्वितीयाऽर्थः २२४० घटारोहणन्यायः लक्षणा । सु सपिति' इत्यादापि जनकन्यं • द्वेषमन्त्रः योऽस्मान् द्वेष्टि, पंच वयं द्विष्मः' द्वितीयाऽर्थः । मुपजनकः सापः इत्यर्थः । यदा मुपपदं ति कर्मसु नित्यः । मा. ६८सा२८. अनायासपरम् । दिनीयर्थः पूर्वकत्वम् । आपामामाय • देप्यं अनीप्सितं कर्म यया वि मुटके'। पूर्वक: स्वापादिः इत्यर्थः । मणि. पृ. १३०. . 'द्वेष्ये चाचोदना दक्षिणा- सर्वथा मिदं सर्वत्र द्वितीयाइयो भावनाऽनयी इति । उपनयः स्यात् ' ( ११६४७ ) इस दादी मानना च लिशानन्वयिपदोपस्याप्या । तब निन्नि- आकृतकृतदक्षिणासमुच्चय उक्त. । वाल. १. १५७. पाता पिन प्रथमायामित्र निहायेर । अत एवं ट्रेप्ये चाचोदनादक्षिणाऽपनयः स्यात् । 'श्रोदनं पचति , ओदनं परिष्यन् , ओश्नं भुक्ते' | १०१२।१६।४७ ।। इत्यादी सर्वत्र द्वितीया भावनाऽन्याय. इति संशयः । दर्गपूर्णमामयोः 'यदि पलीः सयाजयन कपालममि- वैश्वानरं द्वादशवपाले निन् , वस्येषदायनो . द्वितीयाऽर्थः साध्ययमेव न मानत्वं इति । गोदक्षिणा, न स द्वेष्याय दयात् ' इति । द्वेष्ये च बिनारस पिकरणे 1 के २१४१२. इदं दान धर्ममान परिपार्थ इति चान्देन अन्वा. • द्वितीयादिश्रुतीनां 'ग्रीहीन पोशनि ' इत्यादि- दिश्यते । दृष्यम्य ऋयिनः प्रचोदनात् चोदनाऽभावात् । चारयेषु खराक्यता वन्दकर्मच वाद्यवच्छिन्नतात्पर्य- नहि देण्यः ऋतिक क्तुं शक्यते भविगाचार्यो काल समागाधिकरणादी निर्गीनम् (कौस्तुभ ) । मुरारि नातिचरित-यो' इति पिंधान । परिझयान्ये दानम्य स्वीकृते नु दक्षिणाया. चौदक्प्राप्तम्य अन्वाहार्यस्यापि * द्वितीयानमेव माघान्यम् ऐन्द्या गाईपन्यमुप- | अपनय. स्यात् । तत्र चोदो बाध्येत । धर्ममा एक- निघते' इत्यत वा ४१२१.४१३. हायनम्य दान अस्विजे कम्मैचित् विपाय दातभ्यम् । • द्वितीयाचतुर्यों सन्या मावनाया आमा क्रिया | हरि सिद्धान्तः । के कुरुत',तनीताचाच भावनायामेव सन्या यामाने किवाय * द्वेष्यसंप्रदानम्दानस्य अष्टार्थत्वमेव पाटा- मेव कुर्षगि । अथवा द्वितीय उद्भन शक्तिकर्म मनिहोम निमिनकवे धानरेष्टौ । भा. १०१२।१६।४६. नि भूतम् । न च द्वितीयान्त काफ द्वैपायन. अन्दाया सत्यवत्या पराशरामा । कारकान्तरेण सयुज्यते, उद्धृनशनित्वात् । या १।१२।२. पश्वासूदाया शंतनोः विचित्रवीर्यः । मु, पृ. १९१. • द्वितीयापाच्यत्वं अभीप्तिापत्य नवत्यधिकरणे द्वैरशन्यान् लिङ्गात् एकादशिन पशु५ सोन्यस्य निपिदम् । सु.पृ. १०८७. विध्यन्त सुन्याकालत्वाच्च । भा८1१७११४. द्वितीयाश्रयणात् गाईपन्यस्य ईप्सिततमत्वम्, •यामुप्यायणानां शैशिरादीना एक्लो दो अन्यत पेल्याच वृतीयाभुन्या करणत्वम् । वा. ३६३।७।१४ एक इसी परस्थया आपकरणम् । संकर्ष. राट. पृ. ८२५. द्वितीयासयोगान् कर्मण, प्राधान्य विज्ञायते , घ. निकाराग्य पतीयोगात गुणमा मा.११/२०१६६६. घटारोहणन्याय. माइस्त्री. ११.! ग्यारे " द्वेधा संभवे तादृशी प्रमाणागतिराप्रपणीया या दिन्यविशेषोऽयम् । अत्र याज्ञवल्क्या- 'तुलाधारण- प्रमाणानर न बाधते । वा. रा. विद्भिनियुक्तस्तुगऽऽश्रितः । प्रतिमानसमीभूतो रेण द्वेषः अप्रशस्तप्रत्ययाधीनोपनिया. २७ । कृयाऽवतारित. ॥' सुवर्णकारप्रभृतिमिः प्रतिमानेन १. ११५. * द्वेषः अप्रीति । मु. पृ. १३५. पात् । मृदादिना मीभूतः समीत: तुलसमाश्रितः अविरूदा ते विद्वान् न निवर्तते । या, १२७2. ११५. मिपुर अभियोगा का दिव्यकारी रेसावा येन पादयति , क a ·घटारोहणन्यायः २२४१ धर्म प्रति हि * में निवेशेन प्रतिमानसमीकरणदशामा शिक्यतले अवस्थिनः । २९. धर्म: अर्धन्ये सति चोदनागम्पः । ब्रह्मणि चैत्य- तस्मिन् पाण्डलेखेन अङ्कयिका श्वनारितः तुलाममि- वन्दनादौ घटादौ च अति मानिएलच्छेदाय चौदनागम्यः मन्त्रयेत् 'वं तुले सस्पधामाऽसि पुरा देवैर्विनिर्मिता । इत्युनतम् । विधिगम्ये अनर्थफ वेन अनर्यरूपे श्येना- तत् सत्य नद क्लागि संशयामा विनोच्य ॥ पचस्मि चभिचारकर्मणि अतिम्पासिन्यवच्छेदाय अपः इत्यु- पापगन्मातस्तो मा यमचो नय । गुदद् गमयोज़ | कम् । वि. १।२।२. धर्मः (कमला) चोदनालक्षण मा तुमित्यमिमन्त्रयोत् ॥' २१००-१०२ ।। | एच , न प्रत्यक्षादिप्रमाणः । भा. ५।११।१ वर्णकं २ (किचिदपि ऊर्धगमने शुद्धिः)। के. घ. १२८९, * धर्मः जिज्ञा सिवन्यः । मोऽये (पुरुषः) • धनम् । मध्या हीदं दंपत्योधनम् । भा. ६।१॥ अविचार्य प्रवतमानः फत्रिदेवोपादानो विहन्येत , अनये ४।१७, च ऋच्छेत् । तस्मादमा जिनासितभ्यः) ।।११।११.११. धनार्जनं न पागविषिभिराशिम, भोजनादि • धर्मः द्वादशाक्षव्या म्युपायः । वि. प्रणायमा ११, गिर्धनमायरेव सस्याशितत्वात् । धनार्जनम्य तु न कोऽपि • धर्म: नाम अपूर्वम् , अपूर्वम्यैव धर्मत्वात् । २११११. विधिः । याजनाध्यापनादिविषयस्तु नियमार्थाः । वि. • धर्मः निःश्रेयरोग पुरुष रोयुनक्ति इति प्रति जानीमहे । ६.१८. भा. सरार पृ. ११.. धर्म: प्रत्यक्षानुमानयोर- * धनभिक्षा यज्ञार्थ धनवनाऽपि कर्तव्या, अपूर्वा- | विषयः । वि. ॥२, * धर्म: विधिनैव गम्यते , न थयात् । के. ६८।२६-२७. प्रत्यक्षानुमानादिना । ४. धर्म: वेदेन प्रयोजन- * धनवताऽपि ऋतिर्वननीया योरिटोमे । भा. | मुद्दिश्य विधीयमानोऽर्थः । यथा यागादिः । मीन्या. ६१८२६-२७. * धर्मः शब्दलक्षण इत्युक्तं चोदनालवणोऽयों धर्म धनहीनस्यापि कर्माधिकारः । अधिकारशब्दे | इति । भा, १।३१ पृ. १६०, * अस्मिन् शास्त्रे अभिकरणम् । भा, ६१८३९-४०, ( मी मासायाम् ) जिज्ञास्यत्येन धर्मः भगेयः प्रकान्तः । 3 धनञ्जयन्याय. ययाः-'नियमोधपरिपीडित बा. २।११।१. पृ ३७०. जगदिश्रम हुदति बाक्य मतिः । यासुदेवनिहत धर्माः (बझानि) अपूर्वार्धाः इति स्थिन सेनिपन्यो- धनञ्जयो हन्ति कौरक्कुट यथा पुरः ॥' इति । पकारका आगदुपकारका प्रकरणेन प्रमाणेन । टुप्. ('वासुदेवसहितो धनक्षयः । इति सग्रहे पाठः) । ९।११।१ वर्णक २. धर्मा: (अङ्गानि) अपूर्वनिमित्ताः साहसी. २९४. अपूर्वपयुक्ताश्च । भा. ९९१ पृ. १६३८, • धर्माः धतिक्त्वं निषादया मभवति १२.६।१।१३६५९. (अनानि) अपूर्ण प्रयुताः । ततो पापकरण यतिठान्ने । धनुर्गुणन्यायः । अयं न्यायो यथा , कटिलेऽपि | ११ पृ. १५२४, . धर्माः अर्थमयुक्ताः । धनुपि पूरा गुणं यामारोपयन्ति , तदन्महान्तम् (यूपधर्माः परिधिधर्माः इत्यादौ । अर्थः फलम् )। स्वमायनोऽतिकुटिलेऽपि भने गुगमारोपयन्तीति विषये. १२।२।१०।२६. . धर्माः ये सैनिपन्योपकारका: तेऽपि ऽवतरनि । उक्तं च सायणाचार्य: 'आजन्मतोऽतिकुटिले. अपूर्वार्थाः इति नवमे प्रतिपाद्यवे असिद्धये । टुप्. पि जने महान्तस्वागेपयन्ति हि गुफा घनुषीच शूराः' ९।१।११ पृ. १६३८, • धर्माः (बनानि) यन इति । साहसी. ८९६. मादृश्यं तम माप्यन्ते , अति सादृश्ये नास्ति धर्ममाप्तिः। • धन्यनि निरुट के मुताः प्रमाः परेषामुपयुर्वन्ति । ८1१।२२ पृ. १५८५. • धर्म फेचित् बुद्धिगुण चा. १९३.१२.१६६. मन्यन्ते फेचिदामगुणम् । वृहती. पृ. २६.० धर्म 'धर्मोऽपि च पूणोपेर ना सारवर्तिनम् । म प्रति हि विप्रविपना बहुविदः येचिदन्यं धर्ममाटुः के. फेरतपापेन देईनान्यते नरः ॥' या. शा. विदयम् । भा, IIt पृ. १०.. पर्म विषयी- मी.को. २८१ क ·धर्म विषयी कृत्य २२४२ घमांद्वा स्यात् , . गा, कृय चिन्त्यते । लमय न फिश्चित समागमस्ति , हिंका। गम्यते । इह प्राज्ञापन्यवाक्ये तु आशुत्वं नाम आन्दस्य प्रत्यक्षादिकमेर प्रमाणम्, उन चोदनेव, अथवा विमाः, मृदुल अपष्ट उक्तम् । न तूष्णीभाव उन्नः । ॥श्च अथवा समुच्चयः इनि। तर शब्दम्य प्रमाणावर प्राप्ता 'प्रजापति मामा यजेत् ' इत्यस्य विधेः तस्माद्यत् प्ररएकत्वेन स्वपमपमाणत्वात् प्रयक्षादीना च असाम-सिंचित् शज्ञापन्य यज्ञे क्रिपते उपादेव तत् क्रियते' यात् अप्रमाणो धर्मः इत्येकः पशु. 1 योगिना प्रयच- इति अनुवादमरूप: अपेशादः । तस्मात् उपाशुपाडे न अरवीनानां तु नोदनागम्यः इचपर. 1 जा. प्रजापतिः । किन्तु इह उपायाजे अधिकारेण मायावेन देवियापिरया किमपि अEएमस्ति इति सामान्येन देवता माया, अनि । इति द्वितीय: पक्षः। मसिनो धर्मः चोवनमा अमिहोत्रादिविदोषरूपेण गम्पते , विष्णुस स्याद्धौनाम्नानादमावास्याहविश्च स्या तस्मात् समुच्चयः इति पठा-तरम् | चोदनेव, सा च चौवाय तब दर्शनात् । ५३ ।। प्रमाणमेव इति सिद्धान्तः । तदिह चोदनैव प्रमाणम्, सा उपाशुदेवता नाशिः स्यात् इति वाशन्दाय: । कि चप्रमाणमेव इति अवधारण प्रतिज्ञायते । चोदनाल्क्षणमात्रस्य प्रमत्वं मा भूत इति अर्थशब्देन (वाई ? विष्णुः स्पान देवता । शैमासानात् । अमावास्या विशेष्यते । चोदनाशदेन च प्रवर्तक निवर्तक च प्रकृन्य '६ विष्णुर्वि चक्रमे , प्रद्विष्णुः सवते वीर्यग' वापशुन्यते । ततः विधेयवाक्पैः च हिंस्यात्' इत्या. देवता । किञ्च पौर्णमासी हविर्वन अमावास्यापिथ इति दे दोषणाजायते। तया विणा मादुपायान- दिभिः अनर्थवेन ल्यमाणाना हिसादीनामपि धर्मत्वं स्यात् नयाापप य एव अर्थरूपेण प्रवर्तकवाक्यतया | उगायानः स्यात् । तथ भमाबाम्याया वैष्णनस्य उपाशुयाजदरम्य दर्शनात् । होत्रमुकमेव । तम्यैव धर्मवं वक्तु अर्थग्रहणम् । भाष्ये न श्येनादिग्रहण तरसाध्यहि सादिक्षणार्धम् । अरिष्टात् 'हिंसा हि सा, अपिया पौर्णमास्यां स्यात् प्रधानशब्दसंयोगाद् मान प्रनिषिद्धा' इति विवरणात् । शा. नौदनास्त्र | गुणत्यान्मन्त्रो यथाप्रधानं स्यात् । ५४ ॥ पृ. १८-२६ किश्चित् विचित साक्षात् साधन उपाशुपन विष्णदेवता इनि यदुक्का, बद् एहते । मात्रस्य धर्मव्वाभ्युपगमात् । यन्न फटपदेन सह संबध्यते अमावास्यापा उपायाज, इति तु न गृह्यते । किन्तु : तमा धर्म अपूर्वसाधन च मन्यन्ते । वा. रारापोर्णमस्या स्यात् , 'आज्पर नौ उपांच पौर्णमाम्यो पृ. ३०३. * धर्मान् भायमान आकाशति करणानुः । यजन्' शी प्रधानमन्दर पौर्णमासी शब्दस्य संयोगात । मद्वारेण । इपू. २।१।११ पृ १६३७. पाहोत्रमन्त्री अमावापायामुको लत् कथ धर्मासा रूपान् प्रजापतिः।१०८१५५५॥ | उपायाभ; अमावार पायां न स्यात् इति चेन्न , पूर्णमायो. उपाशुपाने प्रभापलिक्ता स्यात् ।। गुण रात् यथापधान स्यात् । प्रभान न मध रिन्तु लपात्वरूपात् धर्मात् । उपाशुपाजस्तापत् उपाशु, मन्त्र एष पथाप्रधानं गुणा चात् । तस्मात् नामावस्यामा 'यत् किरित् प्राजापत्य यज्ञे प्रियते उपाइवेय वा उपायाज. । सिद्धान्तपच एवायम् । पिते 'जी यवनाय प्रजापतेरपि उगा वम् । तस्मात् आनन्तयं च मानाय्यस्य पुरोडाशेन दर्शयत्य- प्रजापति: म्यात् । इत्येक पक्ष वादा विशेषमाह । गावाम्माविकारे । ५५ ॥ देवतायान्त्वनिषेचनं वर, शब्दरपेह मृदुल्यम्, यमाचारयाया विकारे सारस्पालीये नाम पागे तस्मादिक्षाधिकारेण । ५२॥ मानाप्यस्य पुरोडाशेन आनन्त दर्शयति माज्यभागाम्या दुरान्दा उपायाचे प्रजापतिदेवता व पाव-प्रयं आमेयर पुरोहाशेन आमीधे सुचौ प्रदाय सद यति । तत्र प्रजापति मनसा यत्' इति वाक्ये कुम्मौमिरभिप्राममा' इति अतिः । अब है आमेयाद देवतायाः प्रजापतेः अनिर्वचनं मीभावः धर्म, भव-पुरोटासात् सामाग्यस्य आनन्नयें दर्सितम्, न त - मन्त्रः ·धर्मादा स्यात् नयति । २२४३ धर्मस्याकृतत्वाद् उपाशुयाजम्य ! तस्मात् अमावास्याया नोपासुयाज, ।। मास्साम । अमावस्याया तु आगेयः सानाग्यं नेति द्वे हति इति सिद्धान्तपक्षे हेवन्तरमुक्तम् । विशेषः, उपाशुयाजश्च नास्ति इति श्योदश भाद्रुतयः । अग्नीपोमविधानात्तु पौर्णमास्यामुभयत्र विधी न चाननगं सकृच्छ्रुतायुभयत्र विधीयेता- यते । ५६॥ संबन्धात् । ५९ ॥ पौर्णमास्यामेव उपाशुपाज इति पक्षं तुशब्दो प्यार इतव नामावास्यायामुपायाजः । अन अङ्गभिन्न । उपायाजमन्तरा यजति' इति यायेन प्रधानं उपाशुयाजः सकृत् पौर्णमास्या भनी अषणे सति अविशेषेण उपाशुयाजः उभयत्र पौर्णमास्याममावास्याया। उभयत्र पौर्णमाम्या अमावास्यायां च न विधीयेत, सकृत च विधीयते । तावनामनीपोमो ... उपाशु पोर्ण- | अपणे उभयत्र न स्यात् । असंबन्धात् प्रधानरूप प्रघानेन मास्याम् । इति पौर्णमाम्या अनीपोमयोत्रिधानात अशी- | संबन्धाभावात् । पोमदेवायः उपांशुपाजः पौर्णमाम्याम् , मन्नाम्नानात् गुणानां च परार्थत्यात प्रधानेपु प्रवृत्तौ विधि- ग्णव, उपाशुपाजः अमावास्याया इनि देवताविक्सः लिङ्गानि दर्शयति । ६०॥ स्यात् । इति अन्यः पूर्वपक्षः। गुणाना च परार्थत्वात् प्रशनेषु प्रवृत्तौ विधिलानि प्रतिपिश्यविधानाहा विष्णुः समानदेशः स्यात् । दर्शयति । । प्रधानाना अपरावात् । कथम् । 'अप्सु- मन्तावान्यभागो याति' 'एकादश प्रयाजान यति पौर्णमाम्याममावास्याया च उशशुपाजः इनिप__ एकादशानुयाजान्' इति 1 उराशुपाजश्व प्रधानम् । इति पाशब्दो पावर्तयति । प्रतिविष अमानान्या वर्जयित्वा | तस्य प्रवृत्तौ विधिलिङ्गं न स्यात् , इति दम्य अमा- पौर्णमास्या उपायुमाजम्य विधानात् । विष्णुः प्रजापतिना वासायान प्रवृत्तिः। अमीषोमापा च समानदेशः सान् । तमोर्यो देश: विकारे चाश्रुतित्यात् । ६१ ॥ पौर्णमामी स एव देशो विष्णोरपि । तस्मात् पौर्णमास्यामेय अमावास्याया विकारे साकप्रस्थायीये आयाजम्य उपाशुपयाजः तत्रैव च देवताविकलाः इति सिद्धान्तवादी। अश्रुतित्वात् अश्रयणात् अमावास्यायामपि नोपाशुपाजः । 'आज्यस्व नो आशु पौर्णमास्या यजन् ' इति प्रकल्प | इदमुक्तम् ‘ानन्तर्य च' इति सूत्र (५५) । तस्मात् आम्नापते 'जागि वा एतद् यशम्य क्रिपते यदन्वञ्चो । पोर्णमालामेय उपायाश: च प्रजापतिः पिणुः पुरोडाशी सपायाज मन्तरा यजति । इति । अन्वनो अग्नीषोमो इति देवता विषल्पेन इति सिद्धान्तः । पुरोडागो पोर्णमाम्यामेव नामावास्यामाम् । तर चेद कौषीतक्मिाहाणे तु अमावास्यायामपि उपाशुयाज उक्त । वचनम् विष्णुपाशु यष्टभ्योऽजामित्वाय , प्रजापतिरूपाशु | मतविचारस्तु शासान्तरविषये, त्याचिन्तया था। के. यष्टापोऽनामिवाय, अनीपोमावुपाशु यम्पावजामिन्याय' धर्मस्य अपिहोधादिलक्षणस्य प्रत्यक्षारिमिरनव- इनि । नस्सात् युक्तः सिद्धान्तः । गतम्य निमित्त (शापक ) उपदेशः । 'तम ज्ञानमुप- तथा चान्यार्थदर्शनम् । ५८ ॥ देश:'भा. ११४५१५ पृ. २३. तथा व अमावास्यापा उपामुपाजाभावे अन्यार्थदर्शन धर्मसार्थकतत्याद् द्रव्यगुणविकारन्यति- भवति । 'चतुर्दश पोर्णमास्यामानयो हूपन्ते, नयो- क्रमप्रतिपेचे चोदनाऽनुवन्धः समवायात । ९।२। दशामापापायाम् ' इति । भमायायायामुपागुया नसत्ते | १२॥३१॥ चतुर्दश भावयः स्युः, न प्रपोदया । तस्मादमावास्याया प्राकृत ग्रीहिपु प्रोक्षणं वाजपेये 'बार्हस्पत्यं च नोपाशुपाजः । इति सिद्धान्तः । पञ्च प्रयानाः दो नेवार हरा निर्वपति' इति नीवारेए भवति न आमेयानीपोमोपी दी, उपाशुपाब एकः, या। 'संस्थिते परहे माशपेत् धृतं वा पति मघ्या. खिष्टकृत् , प्रोऽभूपाचा., त चतुर्दश आहुतयः पौर्ण- यशने 'न बटु वदेत् नान्यं पुनरोत मान्यस च्यात् । धान्यभागो, ·धमन्यार्थकृतत्वात् २२४४ धर्मस्य शब्दमूलावात इति पधर्मा भन्ति न था। समय 'नैनं च यो धर्मः' ( ११२) प्रति क्षितस शब्दमूरप्रयात् नावपूनाना परिवृत्य रहे' इति नयेषु न मुसन्को. वैदिक्शब्दप्रमाणकारात् अशब्द घेदिकशभिन्न रमनिः लूपलयो. क्षणं भवति न या चामस्येषु परियो । धौ अनपेक्षं स्यात् नेमूळापाचापेचितम्यम् । अनपेक्ष्य पशु नियुऔत' इति परिौ यूपधर्माः वर्तमान ना ।। इति तु भूपामु भिन्नेषु पुस्न पाठः । अर्थस्तु न मिनः । 'म गिरागिरेति व्यात ऐरं कृत्वोदेयम्' इति पदे अपिया कमामाच्या प्रमाणमनुमानं स्यात् । गिापदधर्मो ( आयीभावः ) मगति न वा इति विचारे २॥ सिद्धान्तमाह । ट्रमच गुपथ निकारण म्पतिक्रमश्व स्मृनयो धमें न प्रमाण इनि पूर्वपशु यावर्तयति प्रतिरोधश्च तेपा समाहार: सस्मिन् । तत्र ट्राये नीवा- | अपिवागन्दः । अनुमान मान प्रमाण श्रुतिरूपमनुस्मृत्य रादौ, गुणे मध्वशनाटी, विकार नरखेषु , पनियम यू । ममाण वात् स्मृति: धर्मे प्रमाण म्यात् । वर्तृसामान्यात् न्यतिक्रम्य नियोजनसाधनतया विहिद परिधी, प्रतिषेधै | वैदिक कानुष्ठान मृत्योः कर्तारः समाना: अमिन्नाः । प्रतिषिय विहिरो इरापदे च चोदनाऽनुभन्धः । चोद्यने । समान वा स्मृतिः प्रमाणम् । वेदेभ्य उपलभ्य इति चोदना चौद्यमानम् । तादगम्य चोदागानस्य । तदनिशेषाः प्रतिपादिता; स्मृनिकाः । तेन स्मृतीनां मोक्षणादेमस्य अनुबन्ध; अतिदेश: स्यात् । समयायात् । अनिमूलकवमनुमीयते । तेन स्मृतीना धर्म प्रामाण्यमुर- प्राकृतास्य वैकृतेऽपि संबन्धात् । धर्मग्य मोक्षगादेः । परम् । नस्मात् एमृतयः प्रमाण इति सिद्धान्तः । के, যখন কাবুল না সন্ত্রাস। সবুখী থাকার धर्मस्य शब्दमूलत्वादशब्दमनपेक्ष्यं स्यात् । चौमपत्र समानत्वात् । तस्मात् प्रोक्षणादेः अतिदेशः शशश१॥ इति सिद्धान्तः । के. एव सावाधारमस्य वेदस्य प्रामाण्यमुक्तम् । अयेदानी धर्मम्याथ कृत नात् । फलनमा मोवाभावात् । य7 वैदिकं शब्दमुपलमन्ने , १ च सन्ति एनमर्य कथमच्छिष्टत्व सेभवति । न वेष दोषः, स्थानापस्या पदार्थोऽनुपात य एतरमै प्रयोजनायेति , मिसौ तक्षेप मोमधमेलामात् । बपति र धर्मगनत्यात ' राति पाति विचारणा । यथा 'अष्टका: कन्या, इति । पा. २१५२०५३ पृ. १०२४, • धर्मग्य | 'गुपपगन्तयः वटा सनित पम्' 'प्रयाः प्रवर्तवि- चोदनालक्षणावमुकम् । सरार पृ. ३७०. ० धर्मस्य नया: 'सि अफम कर्तव्यम्' इति । अत्र प्राभारेण प्रत्यक्ष तारत् भनिमित्तम् । सति इन्द्रियार्थब-धे या संगतिलोमान् इयमधिकरणमुपवर्जितम्-भत्र सर्वेषामेव पुरुषस्य बुद्धिर्जायते तत् प्रत्यक्षम् , मविपश्योऽयं., न स्मृतियाक्यानो अपासंभव विपर्धवादमलेकबापता ज्ञानकाले नीति । अतः प्रत्यक्षमानिमितम् । प्रत्यक्ष-प्रतीयते । वाद आचा-तेन फर्ग कर्न यम् दक्षिणा- पूर्वकवास अनुमानोपमानाथापची नामपि अकारणवम् । नारेण कर्नम्''यज्ञोपवीतिना धर्म कर्न पम्' इत्यादि- अभावोऽपि नास्ति । भा १६१४४, * धर्मस्य प्रमेय- स्मृतिवाक्याना वेदविहितमलोदेशेन भाचमनादि- स्वेऽपि प्रयवयोग्यता नास्ति, प्रत्यक्षम्य वर्तमानमान-विधानान सकाविध्युदोकवाक्यत्वम् । तथा प्र. विषयवात् । यस्तु धर्म. प्रत्यक्षस्य अत्यन्तमविषयः हम थितन्या' इत्यादिस्मृतिवाक्यस्य लियोदकं पी- अनुमामाटीना का कथा | तस्मात् विधिनैव धो | गृहन्नि' इनि प्रास्ता कार्थवादन आपाइया योग्यतया गम्यते । वि. ११. वा एकराक्यता । एवं अमाशो रात्रिदेवठ वात् धर्मस्य शब्दमूल्त्यादशब्दमनपेक्षं स्यात् ।। 'अष्टका: क्तन्याः' इति स्मृतिवास्यस्यापि असम- श३।११।। प्रतिपादकरर 'या मना. प्रतिनन्दन्ति गनि धेनुमिया. 'अष्टका. कयाः' इत्यादयः स्मृतः धर्म प्रमाणे | यतीम् । वामरस्य का पानी, सानो वास्तु मुगाली।।' नवेति तिनारे पूर्वपक्षमाइ । धर्मम्य चोदनगरचणोति म ण रात्रिहरदेवताप्रकारानेन आकाश योग्यतया -- ·धर्मस्य शब्दमूलत्वात् २२४५ धर्मस्य शब्दमूलत्वात् - . का एकवाक्यारम् । ननु 'यदि रसोन्यो विभियादेतया । पूर्वपक्षस्तवदनुपपन. । नया नित्यानुमेयवेदमूलत्वेन निशि यजेत' इति प्रत्यक्षवेदविहितम्पैर निगोष्टिरूप- सिद्धान्तोऽपि हृदयर गत्यावभाति । न हि वर्णमा कर्मणो रात्रिकाले विहितस्य विद्यमानत्वात् सा | पदमात्र या वेद , किन्तु नियतखानुपूर्वीकमौरुषेय कालपकादानेनैव निराकाइम कथं स्मृ येकवाक्याम् । वाक्यम् , तषेत्र वेदशब्दप्रयोगात् । न च अचार्यमाणस्प नैतत् , प्रतिनन्दन्तीति मन्त्रलिङ्गविरोधात् । देवता नित्यानुमेयस्य पायाय एवरूपत्वं सभाति , स्वरक्रमा- हि जना. पूजादिमि प्रनिनन्दन्ति , न तुगलम् । दीनामुच रणाधीनत्वात् । अत एव रिझानुपाऽपि शुविन स्वार्थवाच । देनतामकारने हि अनुमान भनति , घेदः । किं ताई । लिङ्गवत् मन्त्रानुमानात् वैदसमानता । कालस्य र अननुष्ठेयावाददृष्टार्थ वम् । कार्मप्रत्यामश्व | तेन यत् यावत् थुतापित्या कल्प्यते , सन् सलमनुप- साक्षान् यागशरीरसंपादकल्येन देवता कार्यप्रन्यामनारा पद्यमानाब्दभागाध्यपनमन तात्पर्यम् । तस्माद्वेद इस न काल । अतो म-पस्य देवताभूतरानिप्रकाशनेन वेद , न तु वेद इति स्थिति.। अथवा भवतु यथातथाऽपि रानिदेवताकाटमाकर्मप्रतिपादपारगृत्येनगाव पत्यमेव । न वेद म्, शापि गोपेगावचनात् 'एव पुरुषो वैद' व सति नित्यानित्यसयोगविशेषादसंबन्ध , स्मृतिपर-इत्पनुमीयते । यक्तूपी हेतु निश्चयाच अर्थनिश्चयः इति म्पराया अपि प्रवाह नित्यत्वेन संव-घोपपत्ते । रमतिश्च भवसो दर्शनम् । स्मृतिवाक्ये च अर्थनिश्चयाय वक्तृधी- निर्मूल बादप्रमाणम् । अध तदेवानापन्नम्य | हेत्वनुसथाने क्रियमागे न माक्षादर्थसमको दो सत्पते, प्रिविधस्वैर वेदप अपामाव्यमिति पूर्व पक्ष । किन्तु प्रास्तनम्मृतिकारवास्पमेव । तस्यापि यस्तृधीदेत- सिद्धान्तस्तु- भारातराणा म शदीना भ्रान्ति- निश्चयावधारणपूर्वक वात् अर्थ निश्चपस्य स्मृतिकारान्तर- विप्राम्भायसंभवात् अतीन्द्रिपार्थविषयत्वेन च प्रयक्षादि. वाक्यम् , तस्याप्येमिय-धपरम्परायों पषस्थाषि- मूलत्वानुपपत्ते. पारिशेप्यात् अनुमाननिद्ध दमूल वमेव । भाषात् प्रामाण्यमेव सिद्धान्नेऽपि स्मृतीनामिति यथा- स च वेदः सर्वशाम्बासु केनापि अनधीयमानत्वेन वार्तिकमेव मधिकरण मन्यते इति । भर है चोदनाने नियानुमेय एव । अतो वेदमूलस्यात् स्मनीत। तदेक | धौ घेद एव प्रमाणमिति प्रतिज्ञातम् । इदानी मन्वादि- थाक्यावेऽपि त्रिविधस्य वेदस्य प्रामाण्यमेवेति । तदेत- | स्मृतिविहितानाम2 कादिकर्मणा धर्मदे भवणिकपरिगृही. दसंबद्धम् । किमत्र पूर्व सभी मन्यादिवाक्येषु अपूर्वमार्या | ताना प्रमाणभून वेदानुपलम्मात् न वेदप्रमाणक: कस्नो भिधान स्थीकुरुते न वा १ न तावत् स्वीफुझ्ने । यो धर्म ,श्याग या किमष्टादयो धर्मा एप न भवन्ति, हि पुवाक्येषु क्रियाकार्याभिधानमपि गानुमन्यते , अथवा स्मृतिमूलभूतो वेदोऽस्ति, तन धर्मा एव इति स निर्मुलेषु मन्त्रादिपुरुषवाक्येय वक्तृशानानुपानेनापि चित्पते । अनाय पूर्वपश्चिमोऽमिसधि. । न तावदन अर्धाप्रतिपादकेषु अपूर्वकार्याभिधानं वदन् श्राममनो- | स्मृतिमूलभूनो वेद. अयतने. नानाशायाऽध्यतृभिप योगवियुक्त एवं प्रतिभाति । अथ न स्वीपस्ने , सदा रम्यते । न चैता आयामु अवत-तुलापमानो कपणाचमनादिम्तीना मायांना मार्गाणरिकाकी- मन्नादिभित्र इति भावपिनुमपि दाम्पते ।। वाक्यापम् । कथं च प्रपा, प्रवपिन या नि स्मृया सह च अनन्ताम् भावानु उमन्नेवासी शारोते कल्पना स्तुतिद्वारेण 'स्थल्योदक परिगृति' इत्यर्थवादाकवाक्य- | उत्पत्तिमती , प्रमाणामावात् । न न वेदेकममाण वमेव त्वम् १ कथं च अटकारमृत्या स६ वैदिकमा निशीष्टि. धर्मस्प स्मृतिमूरशासोच्छेदकानायो प्रमाणम् , IF विषय पाय परियन्य अपरहित कार्यवागेभेन देना- अदीनां धर्म मात्र विरादास्पद वेन एतदधिकरण. भूनामिप्रकाशनेन 'या जना माय एकवाक्यम् । प्राप्य यात्।मापि नियागुमेश्वेदमून म, तम्य वेदना- तस्मात् विविधम्यापि येदम्य स्म्यापाप चाभागात सभरेन पूर्वमेव दूषित जगन् । गापि अनेक सामारि कीर्ण निर्मवेन स्मृरयामादपि न वेदस्परामायमिति येदमूल पम् , पटपमानशा अनु उपान्तोदनुररमान् ।

·धर्मस्य पदमूल्यान , धर्मस्य शब्दमूलत्यात् २२४६ किच तया सति विपरीवेदारन्यासनै निजिचिसअर्वाचीन: सर्ग वेदशामा अधीयन्ते , अधीत्य च त्रैवर्णिकव्यवहारसियो स्मृतिनिधनप्रयाउवाच ।। मीमास्यन्ते , येन नानाTET क्वचिस्यान क्ववि- तदुक्तम् 'येन यत्नेन मन्वायेखत्मयाक्यं प्रपाठितम्। दई प्रदीप मीमांच्या निर्णीय सेक्लप्प इदमननेत्यं करमात्तनैव तन्मूलं चोदना न समर्पिता ॥' इति । कुर्यात्' इति प्रत्येतुं शक्यते । शक्नुवन्ति तु साङ्ग धमस्त- (वा. पृ. १६३ ) । अतो धर्मस्य वेदशमूलस्यात् । वेदाध्यायिनः तम्बमावाहितविज्ञानातिशयद्यालिन कर. अविद्यमानमूलभूतवेदान्दं अपनाऽऽदिक धर्मन्देन लामलमिय सकल वेदातर निरीक्षमाणा महर्षयो अनपेक्षिनन्यम्, न भवत्येव धर्मः इत्येयं पाने , अभि. मन्वादय एव । न च एव वेदः रमूनिमूना संकलम्य धीयते-- किमिति तनाध्यारित इति वक्तव्यम् , मान्य न अपिया कर्तृसामान्यात प्रमाणमनुमानं स्यात् । स्वाध्यायविनागपमहात् । किल, नहि ना. स्मृतयो २॥ विधिनिषेधश्रुनिमूना एक, अर्मवादमूलानामपि दर्शनान् । असममिपाय:- सर्वथा तान् सनिवन्धना मन्यादि- तयादि पाची हि देवाना दिक' इत्येतदर्थवादमूला स्मृतिः स्मृतवः पूर्वविज्ञानपूर्षिक: । तर न तावत् स्मृतेभ्रान्ति- 'न प्रवीचीशिराः गयी।' इति । न च एवम्भूतार्थवादा- विशानपूर्वक संभवति । भाताई कल्पमाला न्याया- ध्ययनेऽपि एवम्भूननिषेशेन्नयनं अद्यतनाना समवति तेन भापनि बन्धना का वक्तव्या, दुयुतान्दनि रचना वा मन्दबुद्धीना रोकानामनध्ययन पश्यन्त: अपीतवेदानरमपि न च समन्यायतववेरिए पडलायकवेदाच्यायिषु तपा. , प्रमादबाहुल्येन विरमरणमाशङ्कमाना नानाशाराम मल विधाने मुनिजनोपास्यमानेषु तदुभयमपि संभवति । नापि । यपुरयाविधिनिषेधसकीण तत्तवाक्यमधीत्य मीमासा- प्रत्यवायनुभपूर्वकवम् , ठेपामतीन्द्रियविषयवाभावात् । निरुतापनादिभिर्गीिय संकलशा जगदपतये ख. नापि स्मृन्यन्तरपूर्वकश्चम् , तन्यापि मृत्यतिरापेक्षावेन कीर्तिख्यापनाय च स्वनिग्रन्धनमन्वादय एस पदार्थमुप- अव्यवस्थया अन्धपरपरान्यायवदप्रामाण्यात् । तदुनम् दर्शितान्त इत्ययव रसना ज्यायसीति । तेन माश्येऽपि 'योयो गृहीतो जात्यन्ध. म स्वयं नोपलन्यवान् । यदुक्तम् 'अथेदानी यत्र न वैदिक राब्दमुपलभन्द' खानन्व्येणागृहीते च प्रामाण्यं नावतिष्ठते ।।' इति । ( १९३९४१ पृ. १५९) इति , तदिदानीन्नन पुरुषामि- (या. पृ. १६२ ) । नारी लिनलाभपूर्वक्त्यम्, नहि प्रायम् । अयं च सरत' इनि मन्यामप्रापमिति । एकान्तेन सायद यवशारिभिरतत्वेन अधारितेषु परम प्रयोजनम् -- यदि पूर्वपश्चः, तदा भष्टकादमो नानु- धानिय बानयतकारिपु तयाविधानियामाः । सिद्धान्ते अनुष्ठेया इति । सूत्र तु-- य एवं ঘাড় নিল বিyinfথাৰ वेदाध्ययनस्य करिस्त एव स्मृति निवन्धनाना मन्वा- द्वापदमपि अधिगेहति, सर्वशब्दन्यवहाच्छेदप्रताव। दयः । अतो वेदार्थज्ञानवता तेषा निमूनान्तरेण अनु- म च विलामः अयादि दवेदाइ विदिवार्षािवः বদলে শ পদক অথবা কখন? अमरूपाने नावधाते इति गरीयसी कपना । तच्च काम- अनुमानवाचोयुक्तिनु पश्चान्मानसाम्येनेति न विधि नीय यत्र विरोधी न मवति, अदृष्टानापल्पनं च नापतति । अतो वेदसारणमेव पूर्वविज्ञानामृतेतनिति कहा- दनुपएचमिति । सोता. मीयम् । तदुक्तम्- 'भान्तेरनुभयावापि युवास्याद् • धर्मस्य शब्दमनबादशन्दमनपेशं स्यात् ( विप्रलम्भनान् । दृानुगुण्यसामर्थ्यात् चोदनेव 11१) । ननु प्रकरणाम्नानादमित्यवगम्यते, सामर्या- लघीयसी ॥ इति ।(वा,पृ.१६३) ननु योग्यानुपलम्मात् द्विनियोगः इति । तदन्ति , उत्तमेवैतत् (धर्मस्य' वेदोऽपि मूल न भवतीत्युक्तम् । मैवम् , विशीर्णनाना इति, यदेतत् प्रकरण रिनंच उभपमप्येतत् अन्दम् । शारजगतार अयतनानामुपलामयोग्यता मावान् नहि भा. ३४३४१४ १८४४.

·'धर्माणां अनीपोमीय २२४७ धर्मातिदेशक । - * धर्माणां अमीषोमीयपशुगतनिर्मन्प्यगताना इष्टका- | कामे च मोक्षे च भरतर्षभ । यदिहास्ति तदन्यत्र, यन्ने- 'पामार्थनिर्मन्ये , दर्शपूर्णमासगरायगिज्यगाना च हारित न ता कचित् ।। ' इति जनमेजयस्य भारत- यूपावसानस्तरमार्थवहिषि यूपासमाये न, नातिदेशः। अवगतिः सिदा । मु. पृ. ४०. ० धर्मे चोदनैव भा. ७७१८. ममाणम् । (तम्य ज्ञानमुपदेशः । १११।५10 ) तस्य धर्माणामङ्गप्रधानसाधारण्यं इति बहि- अगिोवादिलक्षणस्य धर्मस्य प्रत्यक्षादिभिरनधिगतस्य न्यायस्थापबादः 'विकटौ सर्वार्थः शेपः प्रकृति यात्' | उपदेशः ज्ञापकः । भा, ११३१५१५ पृ. २३. . धर्मे ( ३२८११९१३५ ) इति । सु. ३१७ पृ. ८२. पुरुषबुद्धेः न प्रवेश. । के. १।१।२।२. धर्मे "धर्माणा भपूर्वमेष प्रयोजनं निमित्तं च । भा प्रत्यक्षादि अनिमित्तम् । भविष्यधेपोऽर्थः (वैदिक) न ९।१११११ पृ. १६४१, * धर्माणा अविरुदाना समुचयो | ज्ञान कालेऽस्तीति । मनचैतदुपराम्भनं (मायक्षेण) वैश्यातोमे कण्वरयंतरे बृहद्रयतरयोः । ९:२५१६३४८, | नासतः । अतः प्रत्यक्षमनिमित्तम् । प्रत्यक्षपूर्वकन्वाया. ध एकाइ काण्डपठिनज्योतिरादिनानामनिदेशः | नुमानोपमानार्यापत्तीनामाप कारणत्वम् । अभागोऽपि गवामयनगनज्योतिरादिषु ७/४३१३-२०, नास्ति । न सोय मति ( उपदेशे धर्मस्य निमिरे पनि) * धर्माणा ऐष्टिकानामतिदेश: सोमे न भवति । ८॥३) प्र.षयान्तरमपेक्षित यं पुरुषान्तरं वापि भा. १९३४१४. ३-१०, पर्माणा दार्शपूर्णमासिकानामतिदेशः अमी- * धर्म प्रमाणानि विधि-अर्थवाद-मन-नामघैय-स्मृति- पोमीये पशौ । ८।१।९।१२, " धर्माणा दार्शपूर्णमासिका- 5 -शिष्टाचाररूपाणि षट् । मणि. पृ. १३. * धमें प्रमाण- नामनिदेश: ऐन्द्रागादिषु । ८1१।४।११, घमांगा | परीक्षा कर्तव्या, अन्यथा सम्यक् मीमांसा न म्यान् । के. देवाप्रयुतात्याभावः । ९१३०६-१०, धागा ११॥३॥३, ४ धमें प्रामाण्यपरीक्षाऽधिकरणम् । निमित्त- बुद्यतरगतानामविरुद्वाना कण्वरयंतरे समुच्चयः । परीष्टयधिकरणम् । भा. १।२।३।३. . धर्मे वेदः ९।२।१६।४७, ॥ धर्माणा वृहदयंतरगताना उभयसामके | प्रमाणम् । मणि. पृ. ११. संभवादो प्रतिवत् ध्यपस्था । ९।२११७४८, " धर्माणा * धर्माङ्गतामोधकानि प्रमाणानि भूति-लिङ्ग- यूपीयानाम् ' उपशयो पूपो मरति ' इति यूपरान्देन वाक्य-प्रकरण-स्थान-समाल्यारूपाणि षट् । मणि. एकादगि गते अगयाख्ये यूपे नातिदेशः । ७३३३३३ पृ. १३. १३-३४, * धर्माण व्यवस्था वृदयंतायोः तचासामगा. धर्मावरमे । अवश्यं कर्वन्ये अन्यनरधर्मातिक्रमे नकाले पोनिष्टोमे । ९४२१७४५-४६. गुणधर्ग: अविकभितन्म., (न प्रधानधर्म.) उपाहि प्रधान धों अनुमानोपमानार्थापत्तीनामपि अकारणवं | अविगुणं कृत मबति । वा. ३।३।२।९ १.८१., प्रत्यक्षपूर्वकन्यात् । भा. १४, धौं अर्थगदा. धर्मातिदेशः अविहितेतिकर्तव्यताकेषु गर्यादिषु । कियाम्नुतिद्वारा प्रमाणम् । के. १२१-१८, | भा. ७४।१।१. घमांतिदेशः कार्यपानिपुर:सरः ३ः। *धो अलौकिकेऽपि प्रसिद्धपदसमभिन्याहारेण विधि- । पा. ३१८१६।३२, • पर्मातिदेश: नेयमिका मिहोत्रस्य वाक्याथपदाना न्युत्पत्तिः संभवति । शास२, . ध | अग्रिहोत्रनाम्ना कोण्डपायिनामपनगतामिहोत्र। भा. गाये गमक विधि वाक्यं प्रमाणम् । वि. १।१२. १३१४१-४, . धर्मातिदेशः सादृश्यविशेषेण नियत- • 'पर्ने पार्थे च कामे च नातिवरित पा' एवं दान-प्रकृतिता । ८।११।२, ० धमतिदेशः सौमिमायभूष. काले सेवादः क्रियते 1 भा. १३१४ 1 एवं हि नाम्ना वरणमासगतापभूपे | N१५-१६. स्मरन्ति यो चाय च कामे च नानिचरितमा 'इति • धर्मातिदेशक नास्ति पायपीयमिति नाम सदा तया मह धर्म परिव-य: सहापत्यमुत्पादयित यनिति । साइप्रयमाविषय गमपनगमोडी मारणीये । भा. ६.११.१८' घमें चाय च मा. रा. है .

·धर्माधर्मों २२४८ धमाधम * धर्माधौ अथ किं नाम धर्मीय अधमत्व यापन धीनतया उत्त विधाननुवन्धित्वस्य श्येने:पि कदाचित ताचन विहितनियाय निषिद्धपिया या तत्, विहित संभवाच । इतस्था म्येने सामग्रयमावेन प्रत्यनापनेः । निषिद्धद्रज्यादौ तदनापतेः । नदि फलागुणानुष्ठातणा । विश्व दयेनादो धर्मपामारे तामसपर्म वकथनानुपपत्ति । यशे रजनाउनुष्ठातृणा च धार्मिकः अधार्मिक इति यव- रत दत्तस्थगयो. युक्त स्थापि समन्वयः । अम्पनुशा. द्वारामावः । तथाले इन्द्रियामाधिकरणादौ शास्त्र विधिना च घोषाभाषमात्रायेव आक्षेपार एसाधनाs. मगत्यनापले व । तस्य धर्मरयामापे जयादृष्टस्प धर्म वा. नाक्षेपण रागारमाधनताकस्यापि अनुजवदनस्य वेद- भावेन कीर्तनगाय नानापश्च । नापि निया वरहित । बोधिनेाधननाश्त्वाभावातु न धर्मत्यापति । पोडशि- तन, विवाहानृतवचनादौ अम्पनुशाविधिविषये धर्म- महणे च निषेधेन नानिष्टसाधनाऽक्षेपः प्रमाणाभारा त्वापत्ते, पोडशिप्रपणे अधर्मःयापत्तेश्च । इति चेन्न । | गौरवाच्च । अपितु पतदमावेऽपि इतराई कतुमहोए वेदोधिनश्रेय.साघनताकल्व धर्म वम् , तदोधितानिए- कारसिद्धिमानस्येव ताव-मात्रेणेव पुरुषस्य निशुपपत्तः । साधनतार व अधर्मत्य इविनमणोपपत्ते । ज्योति अन एन तत्र प्रवृत्य विचिना फलाधिक्याक्षेप. । अन. धीमगर समक्षणादीना हि इटानिष्टसाधनना घेदबोधितातापि नाधर्मत्यापनि.। वेदनोभ्याय च वेदातिरित- इति तत्र लक्षणसमन्वयः । अत्र वेदनोवितव ब्रह्मस्वर्ग-प्रमाणेन स्वाल येग मनोध्याये सति वेदाध्ययम् । तेन नरकादावपि इ युत्तरदम् । अन्नविषभक्षणादे शानि-पाशा पाररूपाशानन्य बातविषयकसविलसाशान साधनन्येऽपि तस्य वेदोधित पाभावात आद्यम् । श्येने निवृत्तिरूपमोजनकायस्य प्रमाणान्तरविद्धाय उपनिष- च इटसाधनतामा एव वेदबोधितवान् धर्मपमेव । मोध्यायेऽपि न तम्य धर्मवापत्ति । यदाऽपि प्रपत्रस्य अनिष्टजनकाय तु श्येनपन्नम्य वैरिभरणानुकूलशस्त्रघाता- सत्यत्वेन नाशनकार्यस्यम् , मोक्षश्च एकविंशति गरा- दिरूपहिसाब मामिनारस्यैव । तस्यैव च बेदबोधिता। सादिरूप. तत्वशानजन्य इति मतमपि प्रामाणिकर , निसानलावार अधर्मपन गस्प इति र वदा मोचन कास्य Pान्तरागम्यत्वात् ॥ धर्मन चतुर्थे । यत्र तु रिमरणकामो यजेन' इत्येव विधि पारेहारार्थ परोपित र विहाय विविबोधितत्व देयम् । तनारि विधिना इष्टसाधनताबोधनात् यागाधर्मः मेव । ज्ञानस्य प्रमाणवस्तुपरतन्वयन प्रार्तनाविषयावागावात न मच तत्र यागम्यैव मरणानुकूल यापार न हिंसात्यात् विधियोपत्वम् । बस्नुतस्तु 'अयं तु परमो धर्मो पद- 'न विस्यात् ' इति निषेधविश्यत्वम्, निशेयस्य - योगेनामदर्शनम् ' इत्यादी ज्ञानेऽपि धर्मान्दप्रयोगात् प्राप्तहिंसोपजीवनेनापि उपपत्ती विहिते अप्रवृचे, । तम्य धर्मस्वेऽपि न क्षति । न च तमन्यदर्शनशम्यो न चैव ताराथले प्रयेनयत् पापरया-पि प्रत्यवायानुत्पत्ते मानपर. रक्षणापा प्रमाणाभावात् , ध्याने चित्तवृत्ति- शिसाना ना निकम्पपस्यापति. परस्पोन्सादनार्य | निरोधरूपभुस्ययोगज-पलासमवाय । वायनादिश्य यत् (पा) तामसमुदाहृतम्' (भ गी. १७१९) ज्ञानम्य धमेलेऽपि ब्रह्मणो वेदोधित यावावच्छिन- इन्दादिवाक्यपालोचनया अभिचारजनकन्येनयत् अभि-साधनताकस्वाभावेन धर्मस्लामावान् धर्ममीमासातो ब्रह्मा स्वारस्यापि कर्मणलारस वेन निदिन कर नदुनीतानियेध मरमासाया मैदोरपत्ति । अस्तु वा ब्रह्माणि धर्मलक्षणस्य ग्लेन फल विहितस्यापि तस्य अनिष्टजनक वेन अधर्म भतिम्यातिपरिहारार्थ पुस्पति दाम्य व दोथित प्रेस- वस्यापि सत्यात तदनापते । अत एव भल्याभल्वयो । साधनताकापविशेषणम् । गुणस्यापि न आभयविशिष्टम्य उपादिरूपावात साकऽयदोष । यत्तु धर्मलक्षणे घर-पुतियाप्यावा ना यामि: 1 ज्ञानस्यापि च स्वरूपेग बदनिष्टाननुवन्धिवस्यापि प्रवेशात् सेनादौ च तदमावात् इति मत्वामावेऽपि सम्यग्जरपरिवन् नदनुनमन.. न धर्मवमिति । तन्न । मवेदो प्रयोजनामापात्, प्रणिधानादे. कृतिभ्याप्य नेन परपरपा उदाविधस्य कृति अनिष्टगतदेवोक्टयरूपस्य बलवावस्य प्राचीनकर्मा न्याय बोरपत्त नान्याहि । अत एव 'आमा चा परे ।

·धर्माधर्मों २२४९ धर्मत्वं न तावत् । द्रष्टव्यः' इति विधिपत्ययोऽपि एतदभिप्रायकः इत्यपि ! प्रग्रहीनाविम्बित: । धर्मे गृहीते शुद्धः स्यादयौ तु म एतन्मठे सुवचम् । अमाधारणी या कारणता लक्षणे हीयते । एवं मनामतः प्रोक्त धर्माधर्मपरीक्षणम् ॥' इति । प्रवेशनीया, तत्तलक्षण मेव धर्माधर्मपदस्यताऽवग्छे * धर्माधर्मत्यं निःश्रेयसप्रत्यवायलक्षणम् । वृहती. दकम् । तस्य च क्रियावज्जन्याटष्टसाधारण्येन एकयैव पृ. २७. भक्त्या धर्माधर्मशब्दो कियातजन्यापरी इति संक्षेपः। • धर्माय मेक्कस्य शूदस्य विश्वजिति न देयत्वम् । रहस्य, पृ.१-३. भा.६७५५/५. * धर्माधमाँ अएविशेषात्मको, न कियारूपौ । ३६ धर्मनिज्ञासा ही 'धर्मशन्दः दार्भगानगर। अत एव 'धर्मः पारति कीनार' इत्यादी वैशेषिक- | ऋजु. पु. १६. . धर्मजिशामा 'को धर्म: थरक्षणः, तन्ने च क्रियाजन्यादृष्टे धर्माधर्माब्दस्य प्रयोगः, तथापि मान्यस्य साधनानि , कान्यस्य साधनामासानि , पिंपरश्च' 'धर्मः खनुष्ठित: पुंसाम् ' (विष्वनकथामु यः । इति चतुर्विधा प्रथमस्त्रेण उपक्षिमा । सु. पृ. ५३५. त्पादयेद् यदि रति श्रम एव हि फेला || ) इत्यादी * धर्मजिज्ञासा | धर्माय जिज्ञासा धर्मजिज्ञासा । धर्म- तजनकविहितनिषिद्धक्रियायामपि धर्माधर्मशब्दप्रयोगः । शानस्य धर्मार्थत्वात् धर्मस्थापि इच्छा मति प्राधान्यम् । रहस्य. पृ. १, . धर्माधर्मों द्वादशलक्षण्या जैमिनिना । अतो धार्या मिशासा । एपं च तादास्य प्रतीयमान- अनुपानोपयोगितया विचारिता । पृ. १.४ धर्माधर्मयोः त्यात् चतुर्गीसमास एवायम् । ऋजु. पृ. १३, ४ धर्म- अन्न:करणवृत्ति यात् । शा. १।१।५।५ पृ. ११४ १, ३, जिज्ञासा पारभ्यते , तत्वेन अपरिजातोऽर्थ: अनुष्ठीयमानो- "धर्माधर्मयोः विधि-अर्थवाद-मन-स्मृति-आचार- ऽपि विहन्ति अनुष्टातार अधिकारसिद्धिं न प्रापयति । नामधेग-वाक्यशेष- सामरूपाणि अष्टौ प्रमाणानि | शात्या च अनुष्ठिनो निःश्रेयसेन अधिकारिणं योजपति प्रथमाध्याये निरूपितानि । भाट्ट. १४२.. इति । पृ. १५. र धर्मजिज्ञासाऽधिकरणं अथातो धर्मजिज्ञासा र धर्माधर्मग्रहणन्यायः । व्यवहारे दिम्यविशेषो- इति । भा. १११११११. ऽयम् । संग्रह - 1 अभ मिताक्षग ( याज्ञ. २।११३ ) * धर्मज्ञान शाखात् खरूपममाणसाधनप्रयोजन- धर्मायख्यिदिन्यविधिः पित्तागदेनोक्त:- राजत कारयेद् विचारद्वारेण ! मणि, पृ. ५, * धर्मशानाय शास्त्र- धर्ममधर्म सीमकायसम् ' इति प्रतिमा विधानम् । सीमकं | मारम्भणीयम् । पृ. ५, . धर्मज्ञानस्य सामान्यतो वा आयसे वेति विकल्प । पक्षान्तरमाह-लिखेद् भूनें । जातस्य विशेषधर्मप्रकारकशानेच्छाहेगुम्यम् । “धर्मग पटे वाऽपि धर्माधर्मी सितासित । अभ्युदय पजगव्येन पापभानुदति । इति वाक्येन सामान्यतो धर्मशाने तदुत्तर गन्धम समर्चयेत् ।। सितपुष्पस्नु धर्म म्यादभोऽसित- तदनुव्यवसाये धर्मशानलसामान्य प्रत्यायस्या सकारधर्मशान- पुषधृक् । एम विधायोपलिख्य पिण्योती निधापयेत् ॥ ज्ञानम्, ततः नविषयकेचा इति क्रमेण सामान्यधर्म- गोमयेन मृदा यादपि विडी कार्यों समं ततः1 मृदाण्ड के प्रकारकशानन्य विशेषधर्मप्रसारके डाययोजकम् । सा चेन्छा ऽनुपहते स्थाप्यो चानुपलक्षितौ ( अभियुक्न अनुप्- | राप्रमागर्फ धर्मशान जायता इत्याधाकारिका तापोरसायन- माती) | अयि शुचौ देशे देवत्रामण निधौ । ताटानमा वाताहशान न पर्मशानलसामान्यव- आवाहयेत् ततो देवान लोपालांश्च पूर्ववत् ।। धम प्रत्यासत्या इति । पृ. २. पाइनपूर्व त प्रतिशापनके लिखेत् ।' (एतावा सर्व . धर्मस्वं न वारत् यागापूनोभयनिष्टा जातिः, मावियान कन्यम् )। ततः अभिशत: अभिमन्येव | मारभ्य क्रियेच्याऽन्यारपतपा क्रियायेन इम्यान्येन च 'यदि पारविमुन्तोऽt धर्मरत्वायातु मे करे। अशुदशेन्मम सकरात् । अतः अपूर्वमर मुगारमताभन्छेदिका भरे पाा भागात भवः ॥' अभियुक्तस्त्रयोथेक धर्मयं नानिः इति नैयारिफाः । अपूर्वमजानकामात मी.को. २८२ ·धर्मत्वं न तावत् २२५० धर्ममारे । , यागादिकति घामकोऽय इति प्रयोगानु वेदघोधिवेष्ट • धर्मभेदाश संशाव्यवस्था यथा ब्राह्मणा, परिबाट, साधनयरूप: यामापूर्वोभयनिष्ठोपाधिप धर्मो इति वानप्रस्स. इति । भा, ८१-२४, . धर्ममेदाय सत्र पेचित् । बजुतस्तु भौतिकश्रेय साधनापेन विहित-भहीन इनि पेशाम्यवस्था 1 ८1५।२४, क्रिया विहितल्वे वा धर्मांवम् । सोमादिषु अङ्गत्वेन • धर्मभेदशनि प्रमाणानि सन्मान्तर-अम्पाय-- विहितेषु अनि पातिवारणाय तृवीयानाम् । अमेफिकत्वं संख्या-नाम-गुरु-प्रकरणान्तरामि इति षट् । मणि. च वेदतदुपजीविप्रमाणातिरिनामाणागस्थत्पे सतिमिति- पृ. १३, (तर यनति-ददाति-जुहोति इनि शब्दान्तरेण विषयत्वम्। अनिसाधनकल पमगादी ग्यमिचारयारणाय प्रेम.पदम् । अपूर्फ मभिचारकारणाय विहितति । इत्यादि यजनिपदस्य अम्यासेन प्रयाजभेदः । २।२।२, फर्ममे । २।२।१, 'समियो यनति, तन्नपातं याति' साधनावेन विहितक्रियाद्रव्यगुणादीना धर्म-वम् । इयेनेऽपि 'निस आहुीहोति इसी संख्पया फर्ममेदः । २।२७, हिंसा भावात् धर्मवाचिरिया विधाहायमिथ्यावादस्य लिप वे पि धर्मल नास्ति, तस्य विवाहादिमाप्रशाधन तया 'अधेष ज्योतिः, अथेष विश्वज्योतिः, अष सर्वज्योति.' इति नामभेदेन (संज्ञामेदेन) कर्ममेरः । २२२१८, ar अलौतिकवाभावात । उपनिषजन्यात्मशानव्य अविद्या- निनिद्वारा मोक्षजनकस्य प्रमाणा-तरप्रसन्दात् न धर्म- । येश्वदेग्यामिक्षा , वाजिम्यो वाजिनम्' इति गुगमेदेन तम् । अस्तु या तत्र धर्मत्वम् । मणि. पृ. ७-९. कर्ममेद, । २२९, नित्याग्निहोत्रात मासामिहोत्रस्य * धर्मव नि.धेयसहेतुत्वेनोक्तम् । अर्थत्वेन चोदनालशण | प्रकरणान्तरेण मेदः । २।३।१२ । इत्ति विस्तरे तमतत्र इत्युतम् । ऋजु पृ २७. धर्मत्व प्रवर्तकवेदवाक्य- | दाम्यम् । के.) बोधितय.साधनता क यम् । कु १२ अलौकिक र धर्ममाने त्वदर्शनाच्छब्दार्थेनापवर्ग. स्यात् । भेय.सापनताकत्वमेव हि धर्मसरूपम् | ११२४. ११॥६॥२८ धर्मधर्मिविरोधे च धर्मिणो वलपचरा इति अमिचयने औदुम्बरमपाल सर्वोपरय पूरयिषा- न्यायेन (या ११३५३५) याचमनादीना बलव- 1 बदन्ति अब तदुपदधाति । इत्यनेनोक्ते धर्ममात्रे अट- माया । कौ. १।३३६ पृ. १२. मायफल्के अवहनने तु दृष्टस्य तण्डलनिष्पत्यादेः फल्स .धर्मप्रविहितमनमो रासायपोग. । मु पृ. अदर्शनात शन्दान करतेने अपवर्ग. समाति. विराम, स्यात् । तस्मात् पधावपाताय नाभ्यात. इति सिद्धान्त: 1 नुशन्दा पूर्वाधिकरणोशात् नण्डल • धर्मप्रमाणानि विध्यर्थवादमन्त्रनामधेयरमति | निपनिपर्यन्तमावर्यमानात् मीनवपराकात् वैषम्यमाह । शिष्टाचारूपाणि पट् । मणि. १. १३. के. धर्मप्रमाणपरीक्षा कया । वि. १.११३. 'धर्ममा लदर्शनात शन्दार्थेनापवर्ग. स्मात्' • धर्मप्राप्ति (अप्राप्ति.) उपमानेन यत्र सादृश्यम्, ( १९३९।६।२८ ) इत्यधिकरणे 'औदुम्बरमुपद तत्र धर्मा प्राप्यन्ते , अमनि सादृश्ये नास्ति धर्ममाप्ति । सर्वोषधन्य पुरविवाःयहन्ति अयेनदुपदधाति । इत्यव- टुप् , A२ पृ. १५८५, . Alfs, पवित्र मानम्य लण्डन् साम्यपुरोहाशादिप्रपोजनामावात् अदृष्टा- विकृतियु अमानेन । १.९ पृ. १९०७, धर्म-वात् एक्शुयान वायने । मु पृ. ६२६. . 'धर्म- भाति सारयात् भवति, मगरिकपात धागाम् । माओ त्वदर्शनान् शब्दानापा स्यात्' इत्यानन्यायेन ९।९।५।९ पृ. १६५६. • धर्मप्राप्तौ साधन बगाम । ( प्रथानानां ) प्रयोग. प्राप्त. । भाप्यसक्षेपः तत्रम्, न तु पावनिकत्वम् । सोम. ९२११४, ११७२९.

·धर्ममाबेतु २२५१ धर्ममात्रे व - न धर्ममाने तु कर्म स्यादनिर्वृचे प्रयाजयत् । दृश्यते इति यदुक्तं पूर्वपक्षिणा तह । सतना तदर्थयात् २॥१॥४९॥ होमाथुलान् गुणभूतन्वं इति सत्यम् । द्वितीया तु तत्र सुच: समा!ि ' अनि समा!ि 'पुगेडा | लक्षणया करणावमाह इति हितीया न गुणभूते । तम्य पनि करोति' इति श्रुतं संमार्जन पर्वशिकरणं च | सुक्पुरोहाशादेः शेषभूतत्वात् अदृष्टोपकारवि शिष्टत्वेन प्रधानकर्म गुणकर्म वा इति विचारे पूर्वपक्षमाह । धर्म | सैमार्गपर्यग्निकरणादिसाम्यत्वात् तत्र द्वितीया प्राधान्यमेव माने संमार्गपर्यग्निकरणादिरूपे मर्वस्मिन् कर्मणि कर्म । बोधयति । अष्टोऽपि संस्कारोऽम्तीत्यवगम्यते। लोकनन् । म्यात प्रधानकर्भाय स्यात् । दृष्टस्योपकारस्य अनिवृतेः । लोके गया सामान्तरादागताना पुरुषाणां पर्यमिकरणेन दृष्टौपकारक गुणकर्मन्क्षणम्, नदव नास्ति इति समा- | अट उपकारः क्रियते इत्युच्यते तद्वत् । मसात् गदीना प्रधानकर्मलं म्याद । मयाजवत् । यथा मयाजाः , समाजनपर्यमिफरणादि गुणकर्म , न प्रधानकर्म प्रति प्रधानकर्म दृष्टोपकारकन्या भावान् तद्वन् । सिद्धान्तः | के. तुल्यश्रुतिल्लादेतरैः सधर्म स्यात् । १० ॥ धर्ममाने तु फर्म स्यादनिर्धक्तः प्रयाजवत् । पूर्वपक्ष नाशब्देन परिहरन सिद्धान्तमाद । समाईदि. १२२१४१९॥ धर्मजातं इतरैः अवधातादिभिः गुणममिः मधर्म 'सुचः ममा " परिधीन संमार्ट ' ' अमीन समानधर्मक स्यात् । गुणमंत्वमित्यर्थः । तुल्यभूतियात् । समार्टि' ' पुरोडाशं पर्यमि ररोति' इति भूपते । यया प्रीहीनवहन्ति' इति द्वितीयाभुतिः ईप्सिततम-तत्र संदेशकि पर्यमिकरणं समा जन च प्रधानकर्ग, उत स्वार्पा, सपा 'सुचः संमार्ट' पुरोडाश पगि गुणकर्मेति । पूर्वाधिकरणे 'तानि धम्' इत्यभिधाय करोति ' इयमपि द्वितीया । ईप्सिततमत्वाच समागादि प्रधानकर्मगुगकर्मलक्षणं सूत्रस्येनोकम् । इदानी कचित् धर्मजात गुणकमव , श्रीहेिसुगादि द्रव्यं च प्रधानभूत | विषयविशेषे समागादो प्रधानकर्मापवादः क्रियते । सहकार्यात् । इति सिद्धान्तः । अत्र सधर्म: सधर्मा त्राय पूर्वपक्षिणोऽभिमधि: । तु य न चिकी- इति पाठी अन्यत्र । तथापि भनिन्प्रत्ययान्तः य कु-प्यते तानि प्रधानभूतानि ट्रायस्य गुणभूत पात्' इति गना नपुंसकपाठ एव साधीयान् । प्रधानमंरक्षणमुक्तम् । न च सुगादिषु ममार्गादिजन्य- द्रव्योपदेश इति चेत् । ११॥ चिकीर्पितो पिध्यपेचिनः कश्चिदुपारो दृश्यते । अतो पूर्वपक्षी आह। गुणभूनद्रव्योपदेशेऽपि 'सक्तून | ' द्रयाणा वर्मसयोगे गुणत्वेनाभिसबन्ध. ' तथा 'भूत- जुहोति' इत्यादौ द्वितीयानिगो दृश्यते । तथा सुच. भन्यसगुच्चारणे भूतं मन्यायोपदिश्यते' इति न्यायन पुरोडाश इत्यादी द्वित्तीयफा निर्देशेऽपि गुणभूतवं स्यात्, सुगादिद्रयाणामेय संमार्गादिरूपकार्यत्वात् प्रयाजा- सतच समादिः प्रधानमंत्वम् । दिवत् प्रधानमंत्वमेवेति । ननु मा नाम अवहन्या- 'अनेकान्तिकी च प्राधान्ये द्वितीया गुगभूतद्रव्यो- | दिवत् ममाणान्तरेण दयगर्न चिकीर्पितमवगम्यताम्, पदेशेऽपि दृष्टाचात् सन्म जोति इति ' इति नातिकात् तथापि द्वितीयाधुनिरैव ईप्सिततमार्थाभिधायिनी सुगा- द्रव्योपदेशे इति सप्तम्चन्त पदम् । 'समतुद्रव्यम्य होम | दिगतमदृष्टं चिकीर्पितमसमयिष्यतीति । मेयम्, प्रति साधनन्येन गुणभूतस्य द्विवीपया उपदेशः कथम्' म्यादेवं यदि द्वितीया ईप्सिततमत्ववाचिती भवेत् । ण इति कुतूहलानु द्रव्योपदेशः इति प्रथमान्तं पदम् । मुत्रो- तु 'सक्तन जोति' इत्यादिषु न्यभिचरतीति पूर्वा- बिनीवृत्ते: कस्तूरिवृत्तेच प्रथमागमेय । धिकरशे एवोकग , वापि सरणमपि ईप्सितानीप्सित- न, तदर्थत्याहोकर , तस्य च शेपभूतत्यात् । । साधारणम् । तथाहि 'क्रीप्सिततम कर्म' (पा. १२॥ १२४१४१) इति लपते 'तथापुन चानीप्सितम्' 'सान जुहोतिइति द्वितीया गुगभूतद्रव्योपदेशेऽपि (पा. ११४१५. ) इत्यति । तेन क्रियाअन्यत्यमेय .

·धर्ममात्रेतु २२५२ धर्ममा तु -- सर्वमान्यभिचारात् द्वितीयाइपः । नामवेऽपि | गुण-तम्, समाविमेव । सदुजम् 'प्राधान्यमेव अविरुद्धमेय । गगु यास्यान्तरलतप्रयोजनमा सुगादि. | नत्रापि द्वितीया पदनि स्वतः । विरोधात् तेन दन्यम्, अक्लप्सपयोजनं च संमार्गादि पर्म । कन्टमायो- संपन्धो गुणमारस्तु रक्ष्यते ।।' इति । ( घा, पृ. जनयोध संबन्धः, कलसपयोजनार्य नैर अक्रामप्रयोजनं ४१.)। ननु मुख्यानमिधाने सधमा भाति । तदुक्कम विधीपते इनि युक्तम् । अपेक्षितविधेरनपेसिविधान ' अभिषेयाविनामृते प्रवृत्तिलक्षणेप्यते ॥' इति । नुम् । इति न्यायेन दृशोकारामावेऽपि द्वितीयाया । (वा, पृ. ३५४) । कथं पुनः स प्राधान्य विज्ञापने , इंटिसततमाभिधानमपि उन्नन्यायादेव कदमप्रयोजनझुगा- येन शिरोभाद् गुणभाव) लक्षणीय : उच्यते , यस्य क. दिदग्यायात समागांसना (न) गुणामयं समस्तीति । विदुपयोगी निवृत्तो भविष्यतीति अवधार्यते, तसंस्कारा. उच्यते, म्यादेयं पदि अक्साधिकरण विधिनुमन्यते । पात पर्मप्राधान्य प्रतिपद्यते । न च उत्तना भूत स हि स्वरसत: साथम्य साघनमिनिकन यता व आकाहत | गायुपयोगः । तदनम् 'भूतभाव्युपयोगं हि संस्कार्य नदुपायभूनं न्यादिकमपि आकाहनि , द्रव्यमिप्यते । मत्यो नोपयोत्यन्ते नोपयुनाश सदसिद्धः । पतु दायगत संस्कारादिक टार्थद्रग्यारावया ते धचित् ॥' इति । (या. पृ. ४११) । वध्यमानं तदपि आकालोयापनेन अनुमन्यते । न च । अतो गुणमावरचणया मक्त साधनकोपविधानमेवैतत् इति "घुचः समार्टि' हयादिषु सुगादीना ग्रोहीगामि दृष्टोरसिद्धम् । सा च लक्षणा मुशर्यतात्पर्यानुपपस्या भवति । कारार्थमाघासादिषु समाईदिध्वपि अपेक्षा समम्ति ।। इह मुख्यापरवस्व अभिवाडचणेति । तेन ईप्सित- न च द्वितीया श्रुतिरलेने। खुगादीना मागादिषु । नमाव-पाधान्याभिधायिद्वितीयालेन मुगवर्मत्वमेव आकाहोत्थापनेन आकाराया चाधिकारविधैरपि आकासो- समादिनामिति । ननु कर्मणि द्वितीया स्मर्पते । कर्मत्वं यापनेन अनुमतिरिति वक्तव्यम् । द्वितीयाथुनेः । न यया ईमिततमस्य तथा अनीप्सितम्याप्य. इप्सितानीसिताधारगग्वेन समागम्य संस्कारकर्मस्ये विशिष्टम्, 'तपायुक्तं चानीप्सितम्' (पा. १४१५०) प्रमाणामावस्तोक्लान् । व्यतः सर्वथा सेमागादीनां इत्पादनुशासनाविदोपात् । मनः कथमीप्सिततम वमेव सुगादिपदार्थाचे प्रमागाभावात् द्रश्यनितीर्णाऽमारेन धर्म-द्वितीयार्य, इति । उच्यते- नद्यक्कि कमन्यरूपमत्र मात्रमेयमारतीयक रोमादि प्रयाजादिक्न प्रधान कम बेनैव पारिनिना भामिदिनम्, किन्तु नियत इति न्युत्पत्त्या विधीयते । इत्येवं प्राप्ते , अभिधीयो । मनिप्रययतोऽयं कर्मशम्दः । चेतनेन च तदेव क्रियते तुल्यश्रुतित्यानरैः सधर्म स्यात् । १०॥ यदीप्सिततगर, इन्छापूर्वकमा क्रियामाः । अरसदेव ध्ययमभिपश्यः । भनेदेवं यद्यन द्वितीयाश्रुतिममि. मुख्य कर्म । वेनोनम् 'प्सिततमं कर्म । इति । तमामोदिशियापेक्ष सुगादि प्राधान्य नाभिदध्यान् । अन्येषा तु अनीसितादीना क्रिया यायलयापरोऽय सा हि 'फर्तुरीसितवमं म' इत्यनुशासनात् 'औदन कमेन्दो हितीमाश्योगार्थमेव पाणिनिना प्रयुत्ताः इति पति कट करोति' इत्यादिप्रयोगदर्शनास ईटिसत. विवेकच्यम् । अत. सि समाईदीना गुगकर्मत्यमिति । तमत्वलक्षण सुगादीना प्राधान्यमेवाभिधत्ते । तथा यत्तु प्रशारण ईप्सितानीप्सित साधारण कियाजन्य- सति विष: सामान्येन अप्रनिपरोपमायादीनां संमार्गा ममागिवमेव फर्मत्य तदेव च द्वितीया इयुक्तम् । दीनां सुगादिशामिन्याहनाना चुगादिगनमेव शेषिव । तत्र अपादानस्यापि विभागरक्षणम्य क्रियाजन्यान- बोधयनीति गुमने द्वितीया तिरेव प्रमाणमिति । ननु । भागि वेन कर्मवप्रसङ्गः । अथ मराम् , चतुर्विध हि कर्म सन् जुद्रोति' इत्यादिषु विवीया ईमिततमल्ट- उपायम्, प्रामभ्यम्, विकार्यम् , संस्कार्य चेति । अतो रक्षण प्रागन्य व्यमिनरती युक्तम् । मेयम् । तत्राति नान्यत् कर्मचम्, किन्तु उत्पत्तिमातिविति संस्कृति- अॅप्सिततम परप्राधान्या पभिवायत् । यत्तु रणवरूपं । रजचटयभागियमेव । तद्युक्तम्, 'यां दोन्धि , । - ·धर्ममाने तु २२५३ धर्ममाने तु 1 । गोपालक.' इत्य उको पत्यायन्यतमालभागिल्वाभा गत् | सनिहिचपदार्थाश्रयावेनैव अङ्गविविवतिष्ठते । विकृती गोरकम वमत् । तस्याश्च कर्मवम् 'भकथितं च' तु प्रति कसरणोपकारसनाथद्वारकास भतिदेशशत- (पा० ११४५१) इत्यनेन सूत्रेण मूत्रितम् । अथ | स्वाद , इताया प्रतिक्त विकृतावपि तस्य सकलनीय. दोहे दुग्धमुक्तावसाऽमावेन दुग्धवियुक्तावस्याऽऽपस्या स्वप्रसङ्गात् तसिशेष विधिरिति क्षितम् । तदेवं मति विकारकर्मत्वमेव गोरियुच्यते , तर्हि 'नगराद्मामं राज्ञा 'शमीमय्य, सुचो भवन्ति' इति विधायमाना ग्रमी गति' इत्यत्रापि राजवियुतावस्थाऽऽपच्या नगरस्यापि धारणेन प्रधानार्थ सनी प्रकृति क्लप्तधानीयमरणोपकार- कमीत्वात् अपादानल न स्यादिति यकिश्चिदेवत् । संघद्वार कार्यमेव खुमब्दोषस्थापिनरपेदएमाणा पनि. अन्न समार्गस्य प्रधानकर्मत्वे गुणकर्गत्वे च अनु । प्राप्तपर्णताऽऽदिनानाजातीयसुइनिराकाससमार्गर धानाविशेषात् प्रकृती विचारप्रयोजनस्मादर्शनात् भाष्य- सुक्कार्य परित्यज्य तत्रैव विधीयते इति युक्तम् । न च कारेण विकृतो वरुणप्रयासे प्रयोजनमुक्तम् । तत्र 'गुमी- समार्गसुनापि महतो प्रधानीपकरणोपकारकम् , भय्यः मनो भवन्ति' इनि विपीयमाना शमी प्रकरणेन | सीमावानियमवन सुचः रामारीत्यनयनिषादयोपादान- पधानीभूतरुणाघासार्था । तयदि प्रधानकर्म समार्गम्य | बलेन समार्गापूर्वगृहीतत्वेन प्रधानापूर्वेण गृहीतत्यात् । रादा तदर्थे प्रकृतिवन नानाक्षीया एप सुच. उत्पाद- अतो न तकार्ये गमीविधिरिति । तदर्थ नानाजात्युत्पाद- वितन्याः, प्रधानाङ्गानामगद्रव्यापाभकलात् । गुणकर्मन्दे नमेव । वहिपा तु प्रकरणेन प्रधानापूर्यग्रहीतत्वेऽपि अन- तु प्रवानगृहीताना शमीमयीनामेव कार्योपयोगात् तामा हपिरासादनस्य च अशापूर्वगृहीनायेन प्राकृताना करणो. मेव संमार्ग इति । तदेतत् चार्तिककारपादा नानुमन्यन्ते । | पकारका विधानासंभवात् दयोरपि अनधानहरिराता- अयं च तेपामभिसन्धिः, यथा 'बहिपि प्पिासा- दनयो: आयपहाकावन्यात् वाक्यात प्रकरणबाधेन युक्तमुप- दयति' इति प्रकृती प्रकरणेन प्रधान संपन्पिना साग- कारकतामात्रपुरस्कारेणोभयार्थत्वम् । न प 'वेद्या पहिषि प्रधानइविरामादनार्थम्, तथानापि मुङ्मानानुवादेन हवींच्यासादयति ' इत्यामपनरापाक्ष्ये सनि प्रकरणात विधीयमाना दामी पूर्वपक्षेऽपि अङ्गपधानावेति । तदुक्तम् प्रधानहविराधादनसंबन्ध एर पहिया नाहविरासादन. 'स्मानमनुवादेन शमीमप्यादि चोदितम् । ज्ञायते- | संबन्धः इति वक्तव्यम् । दपोरेकवाक्योपानयोदेदिपारियोः प्रधानार्थ पूर्वसिद्धान्तपक्षयो. ॥' इति । (वा. | युगपदङ्गप्रधान हविगसादनाश्रयत्वात् अविरोधेन समुचयेन पृ.४१३) । अथ प्रकृतावयं न्यायः, विकृनौ तु प्रधानमात्र- | समन्वपात् । विकृतौ तु प्राकृताङ्गबन्धोत्तरराटीनन्यात् संगतिरेव बहानाम, तदा प्रयाजादिरमचामपि प्राकृत-वैकलागरोनन्धम्य नराकासमिति वेपम्यम् । न च नानाजान्युत्पादनपसङ्गः । तदुताम् 'यदि प्रधानमात्रेण | अनापि यकृतप्रधानापूर्वगृहीतग्वेऽपि शम्या उपकारकता- शमीमय्यादिसंगतिः। प्रात्यरतुप्रसज्यन्ते प्रयानादेः मात्र पुरस्कारेण उपयार्यत्वमिति पत्तव्यम् । वैत. रुचस्ततः।। इति । (वा पृ.४१४) फिश्च यदि प्रधान- मतितारानीयकरणोपकारसंपन्यारवालपतस्य रहमानसंबन्धोऽपि नाम्या भवेत् तथापि यथा सौमित्री ग्यरस्थित चात् मार्गम्य प्रकृतिकमयपानीयररणोरकार- विशद्धस्तपरिमाणा महादिः अति देशप्रासदीक्षणीयादि-/ संबन्धिकारमयंगासमयम्य उतत्वात् दीपणीयापन सेबद्धदायरोणमासिकचतुस्तिपेदिकार्य परिमागानादरेण प्रधानापूर्वगृहीतन्त्रात् समास्याग । किञ्च रेस्तो हे असोन साधयवि , तथा प्रधानार्योपागशमीमयमुग्मिरैय | शमीविधिः अतिदेशमासपर्णतामबाथमानो निविद्यते, वन जातिमनाहत्य आतिदेशिस्नानावृधीयमुरमासिदेन प्रकरणानुरोधेन प्रथानीयसप्रकृति वाधेय उपची तदर्थं नानाक्षी रसुगुपादानमिति । अयेक समाधानमेव नागरवमतिद्रव्याधनमप्पुचितम् । मह सौमिकमदा- मभिपति, सत्र राल अङ्गाना करणोरकारसंक्षद्वार- परदेशेन दीशशीयादिशु प्रातिदेशिकामाशिक. फा भन्न विधानं भवति, तनु भयनिरूद कार्यवात् , येटिवाघ. रेणानि स्वीप नेपः । तमा सनि येदिप्रया- ·धर्ममात्रेतु २२५४ धर्ममात्रेतु दूषणानाकाशात् । अत एव 'पड्डिीक्षयति' इत्य- । 'यो होता सोऽध्वर्यु: 'ये यजमानास्त ऋविजः' त्रापि अशाघसंभवे सति नातिदेशिकमन्त्रः षड्बाधक. ) | इति पिस्तौ न होतृयजमानसंबन्धो भवेत् । प्राइकोपदेश- प्रतो तु बहिपामप्रधानहचिरासादनसबन्धेऽपि न कस्य | विधिगृहीताना विस्ती करणोरवारसंबन्धिद्वारलार्यगवेषणे चिराध इति । अतो न बर्दिया साम्यम् । एव सति विभिन्न समास्याहिपमानामपि नारामार्याणा प्रधान म्मनपस्य नानाजातिकार्यस्य मस्ती दर्शनातु यदि सम्प- | गृहीताप्वर्युसंबन्धेन प्रधानीयकरणोपकारकद्वारमार्यकल्पन- पर्णता काऽपि शन्या: विकिः, तथापि समार्गदचान मुचितमेव । नापि मौमिकवेदिदक्षिणान्यायेन , प्रसादेय समीमयीत्वम् । यतः अनारम्याधीतायाः पर्णतायाः प्रधानीयहना समागसिद्धन तद नानाशीयस्रगुश- रुग्द्वारेण याप्रधानापूर्वगृहीतायाः पृथगेव अपधाना- दानम् । मयोगमा गुमालामें हि प्रयोगनिधिः गुगानादरेमपि पूर्वीयकरणोपकारसंबन्धिरुपद्वारकार्यकरनान्न प्रधानीय-अन्यार्थानुष्ठितस्यापि अन्योपकारकासमनुमन्यो । तर সৗম্বকৰিষঘিকোজিন, নাখবরুণ ধান- যৰ মহাসম্মিলিয় মগ পিযুখানম, বয় कार्यस्यापीति । किञ्च , विधेः श्रीमानका यहितभावार्थ उपादानप्रसङ्गतिपयलम्, 'मौमिकवेदिदरिणा' इत्यादि विषय वात् पर्णता नायित्वा तत्कार्यस्वेन स्वात्मनि लयप- सोमिक दिदक्षिणयोः' इत्यन्नो प्रन्यो (नालिसियो) माणे वितरणाप्रसदाच कार्य विधिरित्युच्यते । चैत्ररूप वात् भवतु प्रसट्रेनोपकारला । सुना च यद्यपि पर्णताकार्गेऽपि निधिः, तथापि समार्गकवर्जन द्रव्यार्जमवत्प्रयोगाइटिरेव ऋतुविध्यर्यभुपादानान प्रमङ्ग- मेवेति न दोषः । तदुनाम्-यत्र धनप्रधानार्थ एक न्यायविषयत्वमिति। किश्च मन्त्येवाग्निहोत्रा दिलातेरग्नि- एवोपदेद्यविधि , कार्यविधिम ता तथैव । यत्र पुनस्स- | होरियो निन्यं हि मानाक्षी मसगा...."रि (1) देवाविधिमेदः, कार्यविधिरपि तत्र प्रामात् प्रधानन्यै न च यजमानगृहाबस्थिनवात् तासा यदेमासमवात परिदर्शितम-आनस्याचदनेबिति'। अस्थार्थ:-- शमीमपीना प्रराष्ट्र एवेति कायम् , चापि आगन्तुक- उपदेशनिधिरिति याहोपदेशविधिः । स यत्राने न कारणेन यज्ञदेशानयने मति प्रयोजनसंभवात् । अत. मुक्त पध ने च य: मबन्धी पदार्थ , तस्सा एक एव प्राइको मायारेण सुगुदाहरणमनोजनमिति । भनि । निवृतावपि तत्र प्रकृतिसप्तकरणोपकारमबाभ अनोच्यते- योऽय रुशब्दोपलक्षित कार्यकारेण द्वारका विधि, प्रधानाधारण एवेति । यथा प्रतो | उपकारमबन्धिद्धारकार्याधयो विधिः , स कि प्रत्यक्ष दर्शपूर्णमासीयग्राहकाधिकारनिधिगृहीताना बहिषा कार्ये पारितविधिस्वरूपानुरोधेन १ गाभयेन वा १ सत्र न सिरतो शरनिषि । गत एन प्रयानादिषु चामपि तापदाय. कल्प., कृतानिधेरपूर्षीयपदायाश्य यम्मी- हामीमयीत्वम्, तासामपि बर्षित् एके ग्राहकापूर्व- बारात । अयाजाना प्रस्तावेव करगोपकारसबन्धिद्वारकार्य- गृहीता। उपकारकतापुरस्कारेण भद्रपधानहोमम्पद्वार- जनकवानव विधिकचित इत्यवधारितम् । किन्तु प्रस्ती कार्यसमाविशेषात् । यत्र पुनरूपदेशविविभेद इति, प्रथम करणोपकारस्य असावात विधेरपूर्वीपपदार्थ- ग्राहकापूर्वभेदः । या 'जुड्डा जुहोति । रुचः संमार्ट' मात्राययवम्, लिहतो पतिवरम्य उपकारदारकास्य इति , विनायपि तत्र सेमागविधिः प्रकरणात प्रधानग्येव । अति देशप्रामसव विविरिति । मेष । चेतनामना ममार्गहना सेमार्गापूर्वगृहीतत्वेन प्रधानपादकाधिकार- [रमको डि विधि. 1 चेतनप्रतिश्च सर्वत्र पुरुषार्थसंबध. विधिनधाभावात् । विपरिणी । ३६य विधिः वर्ग पुरुषं पति प्रवृत्तिविषयम्य ये तु या रागवानार्थ एक उपदेशविधि इति पुरुषार्थठबन्धशानमग्यवहितमेवापेजते । ननु परम्परा अनमधानसाधारण: एक विनियोगविध्यमिप्रायेण चने, संर-धान् , न । थपूर्वीयकरगोरकारसंबन्धिारकार्य तेपाती पृथगाम्यानमसाल्पया ऋविस्मारपानकायनानां तदारेण परम्परापूर्वसंबन्धात् तपरि- च पगङ्गप्रधानबन्धिान अध्वर्युकायें ऋषिशायें न स्यज्य सर्वत्र पुरुषार्थीभूताधिकारपूर्वीयदान्दमात्रमपेक्ष- ·धर्ममात्र तु २२५५ धर्ममारे तु माणो विधि. अपूर्वीयपदार्थविषय एवोचितः, द्वार- | स्वीकार । तत्र च यथा ब्रीद्यादिपदार्यानुवादेन विहिता- कार्यस्य तु तनिमित्वम् । अतो नीवित एकापनौचित्य-नामघातादीना करणोपकारसंन्धिद्वारका निष्पादनेन भ्रमो मन्दानामिति । नापि द्वितीय., समभिन्मादारानु प्रकृती अपूर्वीपावनिहायगमात् विकृतावपि तस्मिन्नेव पपत्या हि लक्षणा भवदि , यथा 'गङ्गाया घोषो वसतिकार्य अगाविधि, तथा अहमधानस्य धारणहरिरामादनादि. इति । न चाम सुक्पदार्थम्य शमीमयत्यसमभिन्याहारो | पदार्यानुवादेन विहिताना बहिरायगानामङ्गप्रधान विषा नोपपद्यते । एमभिव्याहृनपदार्थावगन विशिष्टानुपपत्त्या तु मिलापूर्वगृहीतत्वेन तथाक्षिमसाघनस्यापि भिन्नापूर्व- गत् कम्पनीग तवामाणिकम् । यथा पीनो दिवा न | राहीताने सगपि नाक्याकरणानुरोपा अनोपकारकता- भुइक्के' इत्यत्र रात्रिभोजनम् । कल्पनाभयेन तु पक्षपाया | साधयेक अङ्गमधानसाधारणहविरासादनमात्रयैव पहिला तस्थापि लाक्षणिकस्वासनः । तेन अपूर्वीपशमीसमभिपा- अपूर्वीयनिहाय करणोपकारसैबन्धिद्वारकार्यत्वस्वीकारात् हारानुस्पत्या प्रकृतिवदेव स्वामपि अमूर्तयन्नं लक्ष्य विकतावनि अङ्गप्रधानसाधारण एक्त्वानुवादेन विधीय- वाम्, तदतिरिक्त शुकरणोपकागदिकमपि कसनीय माना शमी सेमार्गस्वा मापूर्वगृहीतत्वैड अपूर्वो मेति । किञ्च साये गमीविधो पदभुतेरानर्थक्य (0/ कारकवासावयेश सहकार्यमानमामथानसाधारण ताहिकारवाहुल्पयोरख भवात् । तद्दोपपरिहारार्थमेत- क्यदल्लक्षित জনাবন্ধাৰমাগফি- मभिधीयते । यत्तु प्रकृति क्लसकरणोपकारकन्धिद्वारकार्य- ध्यति । न च तो अातिका नाशापूर्वीतत्वम्, घापनकपदार्यवानप्रकृतिन्यनेक शमी निधीयते इति, 'चार्यका लाति प्रपाणेभ्यस्तद्ग्रहाति ' इत्यादिवाक्य- तेन फरणोपकारसंबधिद्वारकार्यपुरस्कारेण रूचा शमी. | चहीतजोरवाज्यस्थ दीक्षणीयावानियमन्यायेन केवल विधिरिन्युज्यते । ननु स्मगरिन्यागेन निकृष्ट एव कार्य- | अयाजार्थप्रतिपादकत्वात् नवलेन प्रयाजापूर्वणैव गृहीत विधिरिति , एवं तर्हि मुनरामेन न कार्यरक्षणा । यतः । वात् । एतदुर्गा भवनि प्रकृतावेच अविधे. कार्यप- मनिपादानुपपत्या हि लक्षणा भवति । न च मी- | पर्यन्तत्वमवगतम् । यत्र साधारणानुबादेन अन्नविधिः, सममियादार: सम्पदार्थम्य करणोपकारबिधिद्वारकार्य- | तत्र साधारणमेव द्वारकार्यम् । अङ्गमधानसाधारणानु- लक्षणाम-तरेण नोपपद्यते । अपूर्वीयत्वमालवयव प्रकृति- वादेन पुनर्यप्राङ्गविधिः, तत्रोपकारकतासापर्येण सापा. विकाराभारस्योपपन्नत्वादेव हि उद्देश्यगनविशेषणान्तरगत- रणमेव द्वारकार्यमिति लक्षित कार्याश्रयत्वेऽपि महिमुद्रार्थः । विवक्षा, तदा वास्यभेटप्रमग स्यात् । अतो न कथञ्चि- अयोच्यते, असमयानसाधारणे हविरासादनसंबन्धे दपि लक्षितकार्याश्रये विधि., किन्तु पथापनि विकृतावपि चर्हिषी ने साधारणानुवादमात्रप्रयोजनम्, कि तर्हि । अपीयपदार्थाय एतानविषि, । तमा च सति माझ्य- अहाकाहामि । न चान सा समति , प्राकृतमातिनिग भकरणसामसम्यानुरोधेन बहिर्वत अङ्गप्रधानार्थ वेन शम्या- | काहत्वात इत्युक्तमेवेति । तद्युक्तम् , भादविरासाटन- दिविधिरित बाहदार्थ । भातु या प्रकृतिकलनकरणोप- | स्यापि शेकामुसारेणेव हविराश्रयागत किञ्चिन्टेनि- कारसन्धिद्वारमार्याश्रयो वैकुतायो विधि, तथापि हित निराकारेन असंबन्धमसात् । अथ लेक- होमामिनिवृत्ति मार्गरूपकाढयस्यापि प्रात्याकिकरणो । प्रातितो वैदिकपासेतवासात् तदापेनेच बहि. संर पकारसेवन्धिद्वारकावेन प्रकृतिका पात् कार्यमानते, तत् विमिदानी आजिदेशिकपासे: औप- स्यैर बारकार्यपमिति न सेमा सवनम् । में चैहरूप्प- देशिकपातित घसदी, यत गौरदेशिकन नमाम्येत । गेन परद्वारा विधे, मनभावनानाविश्रादि अथ दिकपाहि. अनियतावाद-विषयत्वेन दिग्ण कार्येषु यजमाना वितिभ्य भावप्राङ्गात् । न च भिन्नापूर्व- रूपलाद नाजविरासादनम्प नैराकाश्यम् । अति- गृहीतल्यात् नेकविधिविषयत्वमिति याच्यम् । पत: | देशानु नियनपर्णतादिविषय चात् सपरि दोस्पे मान्यनवगतस्वरूपारपालोचनैन हि विज्ञौ कार्याध्यांव-नराशाक्यमेष सैमार्गम्पेति । सन, अतिदेयप्रातनिरन्तर ·धर्ममान्ने तु २२५६ धर्ममात्रेतु - . ओपदेशिकनाघदर्शनात् । यावदुपदेशो योग्शनुपलग्मो न | तत्रोपदेशिने माया, किताह उभामा चनुमष्टिनीहीणा भवति, तारन् संदिग्धत्वात् तम्या वारसायां बलदस-पनवौदनानिष्प अर्थासंभवेन आवश्यक अन्यनर. दिग्धप्रमाणेन बाध एवेति नास्ति वहिर्मुद्रानिःस्तरणम् ।। बाये प्राथम्यान् मख्याऽनुग्रहेण मुष्टिमानरायो युज किञ्च यया अङ्गमधानसाधारणानुवादेनापि विधीय एव । अत्र तु औरदेशिकत्वान् पायम्य अनुस्यत्व- मानस्य मतिलघणपननिराकाहो अङ्ग प्रदेशो न मिति न किञ्चिदनुपपन्न मिति । अथ महानामेव आनि. भवति , तावत् संदिग्ध वात् तस्या नावस्थाया बलवद | देशिरी प्रामिः, अमझाना तु सैमार्गस्वचा विकृतावपि मंदिग्धप्रमाणेन याधात् 'ये यजमानास्त सुन्विजःऔपदेशिकी, इतरया पवमानेटेरपि अति देशभरागः । 'यो होता यो वयुः' इत्यत्र अङ्गकार्येषु प्रानऋषि । सेन उपदेश्योरतुस्यस्लत्यात् दुर्वातिदेशेपनीतमधान• गपर्यनिराकासा यजमाने होतृसंबन्धो न म्यात् ।। रुचामेव बाध इति । मैवम् । विमति दिया झाक्षेपलग्य. तथा च मति वरणमानमनार्थत्वात् सेव (1) न स्यात्, स्वात् अहानामौरदेशिकायम् , अय संमागदिशेन 'विप्रतिषेधे करणं गमवायविशेषादित्तरमन्यन्तेया यतो विहिताना रचा प्रतिविति साधारण एलोपदेशः इति । विशेषः स्यात्' इति न्यायविरोध, म्यात् । यतो न सायदायः कल्पः , अतिदेशाक्षेपलम्यस्य अनिदेश- परिशिदेतदिनि । अत एस आदेिशिसमाधमयेनापि तोऽपि जअन्यत्वेन सुतरा वाध्यायात् । नापि द्वितीय., नोपदेगसंयोनः, तरपि अगसगिनि ऋलिगनयुकायें | नशा च सति विकृतिश्रुतोऽपि प्राजोद्देशेन कृष्णहोम. बाधमयेनैव यजमानहोनिवृत्तिमममात् । बौमिकमहावेदि- मरतो अशक्तावपि प्रसज्येत । न च पवमानस्पतिदेश. विपिस्नु दीक्षीमाऽऽतिप्यादेनेच्यते एव । 'विकर्षश च । प्रसन, प्रनायेव यदावनी ये होति' इनि बानिपरस्य मयोगा' इत्या महावेशिः सानापि एतज्ज्योतिष्टोमाय आहवनीयम्य अगाविधानात् विवापि नयाभूतात्यैर विस्यैव बार्तिवकारपादैरुन्तात् । वेदेरीि प्रसङ्गन्गायन तथा प्रासयात् । अयोच्येत आतिदेशकावेऽपि भस्ति भाष्यकारोक्तप्रयोजन्दूषणाय भाष्यकारमतेनेवोत । न च प्राप्तिकालपम्यम्, पत. करणोपकास्य अङ्गजन्यापेन नन्मनेऽपि अति देशबाधभिया महादिविणाया-प्रथा समन्धः, पश्चादद्वामिसबन्धः । तत्र प्रथमप्राप्त होमः ऽदिपरित्यागः, रिन् कचित् बाथकव चित् । रुट निराकासोऽय शमीमयीविधि: न चरमभाविसमार्ग- थाधानपेय व ग्रचिन् प्राप्तकार्याश्रयत्वमित्यादिविधिौप्य मासिकालमपेक्षते इति । तदयुतम् । तथा सति भयेनेर । पयंपाभिदीपयति' इत्यनापि गानिदेश- पहिपिपिपि माहवारणाम्या प्रथम प्राधानीयहविरासा. याधयेन उपदेशसषोनः । किन्तु प्राकृतपमन्याय नस्यैव प्रासपात उपचार तामाण घरममातिनीमा- दीक्षाऽऽदिय यकृतपणमात्रमबन्धे 'द्वादश जुहोति' इति । हरिरासादनमाति अतिलजयात् (अनिलद्धयेत्) बहिबा यकृताम्यस्ता घट् जुहोतय श्रूयन्ते । तत्र वैनैरेय मामासबन्ध सान् । यथा च सा नया भवापानि मन्नरम्यासः क्रिपताम् , प्रार्श हरी सदेहे उपदेगा. मासिकालपम्येरि म बहिदार्थः । विशेषतस्य मन भावेन फल्पनीयोऽयमग्यासमवन्ध, अतिदेशानुपहार्य । प्राप्तिशल्ये रम्यमपि न भवति । यतो पेन उए कारएर प्रातातिदिएमात्रपटक गैर कम्प्यने । स तु उपदेशतः | भाषेन हि अगरबन्धो मन् क्यान्तानामेव उपपार. एव एड्मापर्वबन्धो नातिदेशमाघभिया संकोचाईतीति अननगामर्ष प्रनो अवगतम् , तपाभूतातानेच आति. देशिक संबन्यो यनव्यः । स्वाट्तम हितस्यैव प्रस्तौ उप- यनु श्चित् 'पस्योभयं हविगतिमान् , ऐन्द्र । चारजनकल्यावगमात् सहेव प्राप्त: । एतदपि यति- पशराबमोदन निर्वपेन्' इत्यम निनौ मनिदेशमाप्तस्य शिदिति । एतत्र सर्व समागंचा दीदाणी यापानि- चतुरिनिर्वापर अन्यतरसाधेनोपपती नोमनाथ इति । यमवत् संमागापूर्वग्रहीतारमभ्युपेत्योचम् । परमार्थतस्तु मुहिमाश्याधनमत्र दालन दर्शितम् , तद्युत्तम्। नहि न एतसंपदति, यन. अधिकारविधिसनिधिभतानामहाना . वैषम्यम् । 1 ·धर्ममात्रे तु , २२५७ धर्मलक्षण प्रथमममभिव्यक्तस्वापूर्वाणामेय अधिकाविधिगृहीतःवात् । * धर्ममीमांसाशास्त्रं घोडशमिरघ्यायः घन्सप्तत्या सेमार्गररुचामपि अधिकारापूर्वीयत्वोव । किञ्च एक- पादः सिद्धम् । संकर्ष. ४।४।१०, पाक्योपाताना सर्वत्र एककार्यपरायम्युपिने एकरिममेव धर्ममोक्षसंबन्धि यत् भवेदप्रभपम्, यत्तु अर्थ. 'न: समार्टि' इति वाक्ये समार्गस्य प्रधानापूर्वपरवं सुखविषय तोकन्यवहारपूर्वक इति विवेकम्यम् । या. रूचा संभापूर्वपरवमिति युत्पत्यनुरोधादपि अयुक्तम् । सशरा२ पृ. २६६. सेन सपा प्रमानापूर्वपरयोवेनि । धर्मलक्षणम् । चोदनासूत्रम् ॥ गन्तु स्ववाक्यस्था दि कार्यावतिठी मयी मुक्तम् । चोदनालक्षणोऽर्थों धर्मः । १।१२।२॥ तत एकवाक्यगतसर्नपदार्याना श्रुत्यनुसारेण एककार्य भाप्याम्-स हि (धर्मः) निःश्रेषसेन पुरुषं परत्याविरोधे सतीति द्रष्ट पम् । दीक्षणीयाया तु सयुनक्ति की प्रतिमानीमहे । तदभिधीयो चोदना- 'आमावैष्णवमेकादशकपाल निर्वपति दीक्षिष्यमाणः'रक्षणोऽयों धर्मः । चोदनेति नियायाः प्रवर्तक इति वाक्येन दन्यदेवताविशिष्टस्यैव दीक्षणी यायाः अधि. वचनमाहु. । आचार्यचोदित; परोमि इति हि १२सते । कारपूर्वान्वयोत्तरफालं भूयोपकारजननाय अपूर्वान्तरा- लश्यते गैन, तत् रक्षणम्, 'धूमो लक्षणमनेः' इति भिन्यको शताया यावसा नादा कामयते , तात्या हि बदन्ति । तपा योन्मयते सोऽर्थः पुरुषं नि: योन दीक्षणीयायामनुयात् ' इत्यनेन याक्येन अन्तरङ्गलक्षणया | संयुनक्ति इति प्रति जानीमहे । चोदना हि भूतं भान्तं अपूर्वान्वयमापरेण युकं याडलियमस्य त-माप्रतिष्ठित- भविष्यात मूमं यष हित विप्रकृष्ट इत्येवंजावीयकम या , न चेह तयेति पन्यम् । एव च पनि मार्ग-नोति अवगमयितुम् , नान्यत् किदा इन्द्रियम् । रुचामपि प्रधानापूयित्वात् होमरुचामपि अविशे- ( अन्न वैद्यनाथी-- " नान्यत् विश्व इति पदच्छेदः । पात् दामीमयीन्यमैवेति । यदपि प्रसन्यायनिराकरणार्य | तया च शब्दम्यैव ताशार्थमोपनगामयम्, न तु स्रुचा प्रयोगात् पहिषादानं सौमिकदिवैषम्यमुक्तम्, रायतिरिक्रममाणमामान्यम्य । श्रेय हेतु: मेन्द्रिय सयुक्तमुक्तम्, विकल्पामहत्वात् । तथाहि , यदेतत् । इति । अथवा नान्यत् ' समर्थमित्यर्थः । 'किच' प्रयोगानुपात्तानामपि नानाक्षीपस्वचा यज्ञदेशानयनम्, । इति प्रश्नार्थे कुराः इत्यर्थः । 'नेन्द्रियम् ' इति तु पूर्व- तत् कि समान प्रयोगविध्युक्त पातायात बा १ यदेव हेतुः ।" इति । अथ 'नान्यत् किञ्चन इन्द्रियम' पूर्वम्मिन् कप्पे वरुणप्रघासार्यानीताना समीपपीना तत्रापि । इयर ' प्रदर्शनार्थमनोच मिन्द्रियं सूनकारपत् । प्रमो दुबारः । एवोब अमिहोपात्ताना यजमान- नान्यत् विजेनि वा छेदः सामान्यार्थ प्रयुज्यते ॥' ग्रहासिनीनापपि नानाधीणम्पया करुणप्रपास देशमार्गा -१२ ओ. १५) 'तदसामर्थ्यसिद्धये प नया संपातायातवं च निराकरणीयभित्यठमतिविस्त- पुनरिन्द्रियकीर्तनम् । मिश्चेनि मध्यमच्छेदो हेतुप्रभे रेणेति । तस्मात् पथाचार्तिकमेव गुदाहरणपयोजनमभि-प्रयुज्यते ॥' १६ ॥ अव याति मा याग्ज्यातम् । धीयते । तथादि स्यबसमार्गस्य मनो फपिसण्यायेन नान्यद बिन इन्द्रियम्' समर्थ इति । 'नान्यत् तिमृभिः परिमः साधितत्यात याविवृद्धावपि रवीकिशन प्रमाम समर्भ या इन्द्रियम्' इति । नान्यत् पशुखातुर्मास्येषु निस एव समार्ट या पूर्वपक्षे । सिद्धान्ते प्रमाण कमर्थम् । विश्व कम्गात् इयर्थः , पस्मार नेन्द्रिय तु प्रयोजनकत्वेन सर्व पल हनः समाया, सम्सरप | समर्थम् , तस्माद इन्द्रियपूर्व कात् इतरम्य प्रमाणस्य । अनिमथानात्तियात् । उदाहरणात्तरप्रपोजनानि तु वातिक तत् समर्थम् । इति-के." एव मुगमानानि । सूत्रं नु-अपहल्यादिवत् तिचीया(ते. ननु अवयाभूतमय पात् शैदना, यया यतिधन ल्पापात् इतररसान्त्यानिमिः समागोरिसमानधर्म स्पात सौविक पचनम् 'मधातीरे पनानि रास्ति' इति । तत् गुसम्मन्ग । नौवा. तप्पमार मपनि, विनयपि मयतीति । उच्यते। । 1 - मी.को. २८३ ·धर्मरक्षणं २२५८ धर्मरक्षण - , - विप्रतिविमिदमुच्यते 'प्रीति, विनय च' इति । तरमात् चोदनार गोऽर्ष: अशापस । एवं वर्हि 'प्रवीति इति उन्मते 'अवबोधयति, युध्यमानम्य निमितं श्रेयस्करी निहासित-य:, कि धर्मनिशाभूया १ इन्यते। भाति इति । पसिश्च निमित्तभूते सति अअयुष्यते , य एव श्रेयस्कर , स एवं धर्मशब्देनोच्यते । सोऽधनोधयति । यदि न चोदनाया सत्या अग्निहोपान् कपमागग्यनाम् ! यो हि यागमनुतिति तं धार्मिक ग्यो भवति इति गम्यते , फयमुच्यते 'म तथा भवति' इति समावधते । पश्च यम्य क्ता ग तेन न्यरविश्यते । इति । अपग तपा भवतीति, पथमत्रगुप्यते । असन्त यथा पाचको रावक इति । तेन य: पुरुष निश्रेयसेन मयमयुध्यते इति विपतिपिद्धप । न च 'स्वर्गकामो युनक्ति स धर्मदाग्दे नोच्यते । न वैवलं सरे, वेदेऽपि यजेन' हन्यतो वचनात् मंदिग्धमवगम्यते भवति वा योन यशमयन्त देथाः। तानि धर्माणि प्रथमान्यासन्' स्वों न वा भवनि ति। न च निश्चितमम्पमातहति यजतिशब्दवाच्यमेव धर्म समामन्ति । उमपनिह इदं मिम्या स्यात् । यो हि ननिमा प्रध्वसले नैतदेयम् चोदना लक्ष्यले , यश अनर्थ वेति । ( अत्र नातिका- पति, म मिय्या प्रायः । न न एप कालान्तरे पुरुषान्तरे तुमारेश न्यापरलारे उनम्- माय चैव योजनीयम् । अपम्याऽन्तरे देशान्तरे या विषयति , तम्मादवितप. | उभयमिद चोदनया रश्ते साए साधन च साध्यापि (प्रत्ययः ) । यत्तु लौकिक मचनम्, तत् मन्यपितात् | विविध अर्थोऽनयं ५ इति । शोश, २२४ । बृहत्या तु पुरुषात् इन्द्रियविषय वा, अविन यमेव तत् । अध नेर यता स्थीरता, किन्तु सररतौर अर्थोऽनर्थ श्चेति अप्रत्ययितात् अनिन्द्रियविषय था, तावत् पुद्धिः । उभयं चोदनया लश्यते' इत्पर्यन्वेनेोत्तम् । के प्रभवमप्रमाणम् { अशक्य हि तन् पुरुषण हातुम् , कोऽर्थः ! यो निःश्रेयसाय ज्योतिटोमादि। कोऽनर्थः १ ते वचनात् । अपरस्मात् पोरुपेयात वचनात् तदष प. प्रत्यवायाय श्येनो वन्तः इत्येवमादिः । तत्रानों गतमिनि चेत् , तदपि नेनैव तुल्यम् । नैवजातीयतेषु । धर्म उनो मा भूदिन्यथग्रहणम् । कथं पुनरसी अनर्थ । अर्थेषु पुरुषवचनं प्रामाण्यमुपैति, जात्यन्धानामिव वचन हिसा हि सा । दिमा च प्रतिक्रोिति । कय पुनरन: रूपविशेषु। ननु अविदुषामुपदेशो नावाने , उस कर्त-यतया उपदिनपते । उच्यते । र श्येनादप. कतन्या दिएवन्त मन्वादय । तस्मात् पुरुया मन्तो विदिन- विज्ञायन्ते । यो हि हिसितुमिच्छेन् तस्यायमायुपाय इति वातश्च । यषा चक्षुपा रूपमुपलभ्यते , पति दर्शनादेव हि तेषामुपदेशः । श्येनेनाभिवरन् पनेत' सीहि अबगतम्। उच्यते । उपदेश दियामोहादपि भवन्ति, समासनन्ति 'नामिचरित यम्' इति । अति म्यामोद दादापि भान्ति । भपिच पौरपपात् ननु अगत्तमिद सूत्र इमारयों अभिवदितुम् । वचनात् एवमय पुरुषो वेद ' इति भवति प्रत्यय , मे चोदवालवणो धमों नेन्द्रियादिरक्षण. अर्थश्च धमों नानर्थ एयमपमर्थ.' इति । विश्वते हि सवाल कश्चित् । इति । एक हीद नान्यम्, तदेव मनि मिथेन । उच्यते । पुरुषक्तात् वचनात् प्रत्यय । न तु वेदवचनम्य मिथ्यान्ने । यत्र वाक्यादर्श. अवगम्यते तनम् । तत्त दिवेषु, किञ्चन प्रमणमस्ति । ननु सामा योदृष्ट पोश्य यचनं न भेषु । अपत. अवगने अर्थ मन्त्र एवमर्थमिदं विनयसुपरम्य वचमसाम्यात् इदमपि वितयमवगम्यते । इत्यवगम्यने । नेन च एकदेश मूल्यने इन सूधम् । न, अन्यान् । नहि अयम्य वितभावे अन्यस्य नत्र नियोरेव वाक्पयो, इमो एकदेशी इत्यपगतन्यम् । चतम्य भवितुमर्हति, अन्रत्वादेव । नहि देवदत्तस्य अथवा अर्थम्य रुत चोदनालक्षणस्य धर्मत्वमुच्यते दशमाचे यज्ञदनस्यापि यामन्च भवितुमईति । पिचरत्येकार्थमेवेनि। पुरुषवचनसायर्शत् पेश्वचन वितय इत्यनुमान व्यप वृहती - सर्व विचाराणा प्रतिक्षापूर्वक गात् तदमि देशात् भवगम्यते । यशस्नु वेदवचनेन प्रत्यय । न धीयते । 'चोदनेति क्रियाया प्रपर्तकं वचनमाहुः' च अनुमान प्रत्याविरोधि प्रमाण भवति । इनि कार्यऽये वेदम्य रामाण्य दर्शयति 'वहमणो धर्मः ।

·धर्मलक्षणं २२५९ धर्मलक्षणं , इति वक्षन् । (न कार्यावगर्भ विना प्रवृत्तिवपपद्यते । तेन । ब्रवीति इति च वितथं च ' इति । अत एव सच्चेत कार्याभिधायकतयैव वचनस्य प्रवर्तकता । कार्याभिधायकेन | प्रसयितात्' इत्युक्तम् । प्रायितस्य हि वचनं बन्य- च कार्यमेव उत्पते । नेन कायें एव वेदः प्रमाणम् । मिचारि प्रमाणान्तरपूर्वक योपलभ्यमानविषयम् । यत्र नोदनालक्षणसूत्रेण नोदनालक्षण; कार्यरूप एवार्थो न तु द्वयं नास्ति, तत्र प्रमाणान्तरविपर्ययात् विपर्ययः । सिद्धरूपः इति प्रतिशतम् । तदनन माध्यैण पाख्यायते । वाक्याथे पुनः उक्तो विपर्ययः । ( योऽयं विपर्ययः नासो धर्मशब्दच वेदायमात्रपरः) । कार्यरूप एवेति दर्शयति वाक्याथें, कि तर्हि लिङ्गाथें । कस्माद पुन: पोरधेये 'चोदना हि भूतम् । इति 1 यदि कार्य एव चाय वचसि प्रमाणा-तरविपर्षयात् विपर्यय: ( न पुनः शब्द- वेदस्य प्रामाण्यम् , कथं तर्हि भूताद्यर्यावगतिः मन्त्रार्य- विपर्ययात् । अवोत्तरग) ज्ञात हि अर्थ परस्मै प्रति- बादेषु । तेपामपि हि कार्यार्थता द्वितीये पादे श्यते । पादयितुं पुरुषाः प्रयुञ्जते वाक्यानि । न च अप्रतीतो- महुक्तम् ‘शकोति अवगमयितुम् ' इति । न च यो ज्ञातो भवति इति प्रमाणान्तरसंवादिना पौरुषेयेण प्रमाणा-तरागम्योऽयमर्थः इति नान्यत् किंचने वचनेन भवितव्यम् । ( तेन विपर्ययोऽपि अनुमानस्यैव , न्द्रियम्' इति दर्शयति । ( भूनादिकोऽपर्थ, कार्यान्व- २ शब्दस्येति ) नदिदगुक्तम् ' अशक्यं हि नत् यित्वात् तेन रूपेण कार्य एव । तेन चोदनेव कार्यप्रति- पुरुपेण ज्ञातुं ऋते वचनात् ' इति । ( यत् पुरुषेण पादकमेव वाक्य भूतादिकमपि अगमयितु शक्रोति इति ) वाक्यं प्रयुज्यते , तत् प्रतीतार्थप्रतिपादनाय । न न कारूप एव वेदार्थः इति न प्रतिभाहानिः)। ननु प्रमाणान्तर विना प्रतीतिरस्ति । तस्मात प्रमाणान्तर- अनयाभूतमपि अर्थ ब्रूयान् चोदना' इति शब्दस्य, सापेच लौकिक वचनगस्ति ) । ननु अशक्य हि तत् अर्यासस्पर्शिता वदन मतिशादोपगाह । कयं पुन: भर्पा- पुरुषण ज्ञातु ऋते प्रमाणान्तरान् इति वक्तव्ये 'प्राते संस्पर्शिताब्दस्य १ उच्यते । अस्पर्शिद इष्यते । वचनात्' इति कोऽभिप्रायः १ उच्यते । ननु च प्रमाणम् । तस्य बाधकज्ञानोत्पत्ती सत्या पुन, प्रतिपक्ष- कार्यार्थ वेऽपि पौरुषेयनेव वचसः प्राप्नोति इत्यस्य विज्ञान निमित्तमेयोत्पद्यते । शब्दे पुनः स्पष्टेऽपि परिहागर्थमिदमुच्यने 'मरते बचनात्' इति । (कः बापकशाने पुनः शब्द निमित्तमेव प्रतिपक्षविज्ञानमुदेति परिहारः १ अयमुच्यने, यरि चोदना कार्यमचे प्रतिपाद- भल्यो हसियूथमिति । नया न शक्तिकारजनादिपु पनि तदा न पौरपेयी । पुरुषा दि. प्रमाणान्तरमतीताम- अन्यार्थस्य संभवः । तस्मात् अर्थास स्पर्शिवात् चोदनाया. ) प्रतिपादनाय वाक्य प्रयुञ्जते । न म कार्य प्रमाणान्तर- नसक्षणो धर्म:' पनि पतिशा नोपपद्यते । उच्यते । ममेयम् । तेन त प्रतिपादकस्य न पौरुषेयत्यम् इति)। अर्थ च अवनोधयति असिस्पर्शि च इनि चित्रम् । ननु च प्रमाणान्तरसंवादिता एवंम प्रदर्शिता भवति' यदि तावत् बाधकानावगम्य पांरपशिस्वम्, नैव (वाक्यमेव एवपर पति मन्यानस्य चौद्यमिदम् )। तत् प्रमाणजन्यम् । विशेषामहणात् स्मृतिज्ञान तत् इति । वाढं प्रदर्शिता, सापेधावनिराकरणदर्शनात् । ( सापेशाग्य प्रतिपादपिंप्यामः । वेदे पुनः बाधकशानाभावात् अर्या- निराक्रियमाणं दृश्यते यस्मात् अनम्य, तस्मात् नान्त- संस्पर्शिवाशक्षाऽपि नास्ति । ननु च सती साधाज्ञाने रोया अनपेक्षय सिध्यवीयर्थः) । नान्तरीयवानपेशाव- लौकियेपु वाक्येषु शब्दादेव ज्ञानमुत्पद्यते निमित्तभावात् सिद्धयर्थं तु विदोषोदाहरणम् । गनु 'ऋते वचनात् ' अस्यो हस्तियूथयामिति । तददा परिक्षेत्र अर्याइयुक्तेऽपि अपरस्मात् पौरुषेयादवनात पाप्नोन्येय संपार्शिताका [परिदासोऽयमुक्त!] | मैयम् । अनभिशो पौरुषेयन्वं चोदनाया. । उच्यते । पचनाfryin भवान याम्यसाधकभावस्य । अगुल्यो हवियूपात इति | प्राप्नोत्येव पाऽर्थे वास्य स्वावश्यम् । अवः पुरुष. प्रमाणान्तरदर्शनं अन पायो, न पुनः इम्तियशतरिति । परपरायामपि न प्रमाणान्तरगोचरो धर्मः इति सिनम् । (बास पान) । तदिदमाह 'विप्रतिपिद्धमिदमभिधीयते, । कथं पुनरिद सिम्पति , पुषपरपरोपदेशान्ययाउनुपपत्या - ·. - . धर्मलक्षणं २२६० धर्मलक्षणे किमपि उरलाभकमस्ति इति बक्यते कपयितुम, में रिमिदं सामान्यतोष्टम् । विभिन्यापि निरमाया । खातव्यं वचनम्म । मैतदेवम्, 'उपदेशे हि किमन्याशिफो, येन मुच्पत्रे 'ननु सामान्यतो- व्यामोहादपि भवति । असति व्यामोहे येदादपि दृष्टम् ' इति । (विविधम्यादि प्रत्ययान्तरपश्चिन्व- भवति । मूलारे अमरत्येतस्मिन् परिगतिवमा अपिचिरम्य अप्रामायनोनिरस्तावात ) , यनिरिक्त न प्रमाणान्तरमस्ति इति शक्यने याम् । सत्यमेरमा मिन विषयान्तरे सामान्यतोष्टमानपारतं अतः प्रमाणान्तरविपर्ययासंभवात् न सतवासस्पर्शिता मन्यते । 'विषायते रासरि पश्चिन् पुरुषश्तात् शक्यते यतुं चोदनायाः । तस्मत् मुड प्रतिशत वचनात् ' इग्मुक्तम्, नदा 'अन्ययेवायः अन्यथा 'नोदनालोऽयों धर्म.' ति। शम्दादियानम्' दिदमुपपन्नाथै भवति । [ शकते-] अम्यां किमुत्पत्तो प्रयजा राल अर्थासस्पर्शिता, सन्दस्य किञ्च पुरुषरचनादिशातोऽययनेनार्यः इति निश्चशे भन्दादात् विष्टनार्थवत् इति ।[परिहरति- सत्यम् , भवति , न पुनः प्रमाणान्तरदिपजायते । तदुक्तम् । यदि विष्टतौ शब्दादयथार्थत्वम, अयथार्थम्य विषये " अपि च पोम्पेयावचनात् एवमयं पुरुषो वेदमन्दादवगम्ये गति, नाययायांत । तदिदगुक्त नान्य- इति भवति प्रत्यय:, न 'एबमयमः" इति । त्यात् ' इति । अत एवापयावे हेतुः शम्दाविपये F का अर्थ हरगती प्रमाणान्तरामानिर्भवति ? पादम, स्यात् । (पन्न विनया, र यरि गन्दा अषयात- अर्थानुसारि हि तदा प्रमाणमवकरूपते ( किं अर्थाव- यास्यावामः स्यात् । किन्तु अन्दरस लिङ्गम् , तेन गन्यनुमानात् प्रमाणन्तर शाद इत्यवगतिभवति । | तर तस्य वक्तृमुदिन्यवस्थापकत्वम् । वक्तृधुदिन बाद भवति , कारणभूतमय उपस्थापयन बाद अनु- चार्थावगमः । तेन अपथाऽत्यय यस्तृपिया, न मानात प्रमाणान्तर इत्ययकस्पते ) । ननु ' पैद' ये शब्दः) । अयापि शन्दादेव विप्लपः , तथापि एतद. तदपि कल्पनीयमेव , प्रसिद्ध कारणत्वात् संविदा । अदुष्टप्रतिज्ञापनमापे द्विवचन अप्रसिद्धमूलत्वाचार्थस्य ('वेद' इत्यपि वस्तुबुद्धि कस्प- भवति । दुष्टचार्य पक्षः , संविदा प्रत्यचन्नात् । तदिद- नीमा पौरपेयादाक्यान् । ततश्च तलपातया विमिति । मुक्तम् ‘प्रत्यक्षस्तु वेदवचनात् प्रत्यय.' इति । प्रमायान्सर न भवति , रसिद हि कारण वाक्यस्य प्रतीनिः प्रत्ययः । अक्तूबुद्धिः, अतस्त करपना, कार्यन: कारणानुमानम् । ननु च नैव कार्यो धर्मः। रसद १ गुणः । तपाच अप्रसिदं च कारण अर्थः । ततः तदवावि नुमानम् )। केचित् बुद्धिगुण मन्यन्ते , केदिष्टारमगुणम् । तमार 'वेद' इत्येतदपि तावत् पुरुषश्चगाम्नावगनिर्भवति, ‘लियाया. प्रवर्तकं वचनम्। 'चोदनारक्षोऽयों विक्षेपम्य संभवात् नित्तानाम् , तिमुतायें, तदर्शयति धर्म: ' इति बना च नोपपद्यते , मकान्वादमस्य । 'विष्यते सल्यपि कश्चित् पुरुपवृतात् वचनात् अत, तन्निराकरणाय चोदनालक्षणता उपसहारमुसेन प्रत्ययः' इति (प्रतारका. अन्यथा मानन्तोऽपि अन्यथा | उपन्यस्तरान् भाष्यकार: 'नस्माच्छ्रेयस्करो धर्मः' याक्यानि प्रयुञ्जते । तपा एमा दिनो दुएसामग्रीसख इति । एवमपि कथ पुनर्निरासः १ सदार्थसंवन्धर अन्यरायविवक्षाया अपदेय वाक्यमुचारयन्ति । नेवा रोक्न्यवहारगम्य वात् । कार्य चाथै धर्मशम्द लौकिकाः चाफ्यात् बद्धिापि निश्थे न शक्यते , रेणार्यः। युञ्जते । यो यागमनुतिष्ठति' इत्येवमादिना प्रवि वस्तृवचनानाविगतिः, विक्षेपस्य प्रतारणाशयामाद- | अर्थशन्दस्य अन्वषप्रयोजनप्रदर्शनार्य भाष्यकारेण उभय. लक्षणस्य चित्तास्य सभवात् । एतब्बोपन्क्षण उवारण- | मिद चोदनया लक्ष्यते अर्थ. अनर्थश्च' इति । सोपोऽपि टपः । न तु वेदवचनस्य मिथ्यान्ये विचन | पुनरपि च परापूर्वकामिदमुक्तम् 'कोऽर्थः ? यो नि माश्यमस्तीत्युक्तम् )। यसाय ज्योतिष्टोमादिः कोऽनर्थः ? यः प्रत्य- - नुमान नैवोपपद्यने .

·- धर्मलक्षणं २२६१ धर्मलक्षणं पायाय श्येनादिः' इति निःनेयम्प्रत्यवारलाण धर्मा- | मिपितफल । 'योऽर्थः ? यो नि:श्रेयसाय' अनिपिद्ध- धर्मवमुक्तम् । एवं चौपदर्शपता चोदनालणं इन्यु | फल: 'ज्योतिष्टोमादिः'। 'कोऽनर्थ: । यः प्रत्यवायाय' भवति (उभयमपि अर्थानधन्वेन चौदनालणमित्युक्तम्) | निषिद्धफर: श्येनो क्यः इपुः इत्येवमादिः । तत्र, अनयों तत्र यो निःश्रेयसाप तम्यैव प्रत्यवायहेनोर्मा भूत इति | धर्म उको मा भूतु इति एवमर्थम् अर्थग्रहणम् । कथं इदं तर्हि अयुक्तं (तथाच सति अयुक्तम्, तदुक्तं तत्र यो पुनरमी अनर्थः' इति औपादानिकी फले प्रवृत्ति निःश्रेयसाय तस्यैव धर्मता कर्थ नाम स्यात, प्रत्यवायहेतोर्मा मन्वानरूप नोयम् । हिंसा हि सा, सा च प्रतिपिद्धति । भूव इति । इदं ताई' इति पूर्वेण सह एकान्गः)। कापिना स्वतः फळे प्रवृत्तस्यात् तदतियैव मणि प्रवृत्ते। ‘कथं पुनः अनर्थः कर्तव्यतया उपदिश्यते' इति हिंस्यात् इति प्रतिषेधाविरोधात् । कथं पुनरनर्धः (भाप), कर्थ कर्तग्यतया अनुपदिश्यमानोऽर्थः चोदना. कर्वगतयोपदिश्यते' इति पूर्वोक्तगेच चोद्याभिप्राय लक्षणो भरति , कयं वा चोदनालक्षणस्य मत: धर्मत्व- विवृणोति । 'उन्यते, नैव श्येगदर: फर्नम्पत्या निवृत्यर्थे अर्थशम्दान्वय उपश्यते । (अयाभिशयः । निशाने' इति नैव विधिना इयेनादयः कन्याः इति यत मिल चोदनारक्षण सत् कर्त यतया उपदिश्यते । यथ । प्रतिपाद्यन्ने , फार्थितयैव प्रवचः । 'यो हि हिस्ति- कर्म-यतया उपदिश्यते न तदनर्थः । कर्तग्यताडवगमादेव | मिच्छेत् तस्यायमभ्युपाय: इति हि नेपामुपदेशः इनि अनर्थवनिवृत्तेः । अयोध्येत , अनर्थ एव श्येना- | फले स्वयं प्रकृतेः सदिच्छपेष कर्मण्यपि प्रयन्ते इति विनियोगः, न तर्हि कर्तव्यतयोपदिश्यते । यच कर्तव्य - भावः । एतदेव स्फुर्टीकरोति श्येनेनाभिवरन् यनेत ' तया नोपदिश्यते न तत् चोदनालक्षणम् । अत: चोदना- | इति हि सभामनन्ति नामिचरितम्य इति अभिचारे लक्षण निवृत्त्यर्थ अर्धग्रहणामिति । तन्नोपपद्यते । अचोदना- | खतः प्रवृमि दर्शयलि ) । ( आक्षेपमिदानी परिहरति- लक्षण देनेय यावृत्तिसिद्धः । एतच अपेक्षाऽनुगुर्ग इति | टीकाकार:-) अनाह- अनिरूपितनियोगायापारस्य इदं कृत्या व्याख्यातम् ) । पुनरपि च सटीकरोति 'नैव चौद्यम् । फर्नन्यताविषयो नियोगः, न पुनः फतीयतामाद । श्येनादयः कर्तव्यतया विज्ञायन्ते' इत्युत्तरेण (न निरूपितः उपादानलक्षणो नियोगन्यापारी येन, कतन्यतया च नोपदिश्यते चोदनालक्षणश्व इति संकट. ) तस्येदं चोद्यम्यागकर्तग्यताऽनुष्ठागविषयो नियोगः, तेन मियोपलक्ष्यते । यदपि न 'कथं पुनरमौ अनर्थ,' नियोग: सायने, न तु नियोगो यागम्यानुष्ठानं शापयति)। इति प्रश्नमलिस्य 'हिंसा हि सा, मा च प्रतिपिद्धा' | कयं सदि माऽये प्रामाण्य बेदस्योयुक्तम् ( पदि तदपि पूर्वापरविरुदम् । पयवाथलक्षणं । मायादे: कर्तव्यता में शप्पते कथं नहिं माथे थेदम्य अनन्य उवा पुनः प्रनिषेधलशणमुक्तवान् , सम्माद-) प्रामाण्यम्, कार्यापतिपादकपात ) युक्तम, प्रदिपय- सामडाम्यम् । अथ प्रतिषेधप्रत्यवायपोरपि अविचिता बानियोगस्य ( यद्यपि यागादेः फर्नम्यता न शाप्यते उच्यते , प्रत्ययायस्य प्रतियघटेतु वात् , सदयुक्तम्, तथापि मागविषयो नियोगः फर्सयतया प्रतिपादने इनि नर्थ अनन्या वात् । नर्थपरंवशाची एक प्रतिरोध-कार्यप्रतिपादकामन युक्त कार्य प्रति प्रामाण्या) पोड विशि, न पुनः तदर्पम्य अन्यायंतापगमगितुं क्षमः । विपविषयिभावः । यस्मिनपं पुरुषो निगुपने म (महि निश्येन नार्थम्याकरणे मन्यायपरिहारात पयः । ( कर्मणि प्रेरक पात् नियोगम्य, मंगो यदि नविधिः नमर्थम्य प्रत्यायपरिहारार्थतां गमयेन् विषयत्व नियोगम्य न विपयिन्यम् । तथाच विपित एष सनो गम्गेत भरणे प्रत्याय इति । नदा चैती कर्मगि मतिः इति प्रमः । उहा, परिमन पुरुषो सिष्येन् 'पतिपिद प्रत्यापाय' इति , न रखेपमस्ति । निपुग्यते स विषय. इलि नेय पौगि प्रेरकता लिपि. पं मापाचपोरना- उमयमिह चोदनया मते, भावः | ft नई ! यत्र कमगि पुरी नियुगदे बाई भो:मति ।' अर्यः अनिषिद्धार, अगर्यश पोप इति कायोपनमेष पुषम्प नियोजनम् । . , . .

·धर्मरक्षणं २२६२ धर्मलक्षण - कर्मणि यागादौ पर्ममती नियोगः प्रतीयते , न पुनः (विध्यावृत्तिलक्षाको वाक्यमेदो नास्ति । अन्वयमैदपाय कर्मण्येव प्रेरयति । एतच अपूर्वापिकरणे पामः) || तु भवत्येवेति ) । तसार विधिः कर्तव्यतामाह | विषयतया तु उपादते। वि--"विचारविषयो धो धणेन विवर्जितः । कम्मात् ? ययदुपादीयते तनाद्वधेयं इति तन्त्रव्यवहारः मानेन वाऽयवोपेतस्ताम्यामिति विचिन्त्यते सेविका- (न पुनः यचत् कर्तव्यतया ज्ञाप्यते तात् विधेयं इति | कारहीनस्य तम्य कि नाम णम् । मानधड्या तु सीमोडासिद्धान्ते सरदार ) । यतु उपादानहेतुना प्रति - दूरेभा प्रत्यक्षायमवर्तनात् ॥, चोदनागम्य आकारो पद्यते तदधितो कारणम् ( अमिचारस्तावत् अधिकारिहार्य दे मति रचणम् । अत एव प्रमाणं च नोदवान विशेषणतया अधिकार कारणम् 1 पश्चोपादाने हेतुः | नो कुतः ॥' नामानुपादेयः । तेन अभिचारे नौवादानिधी प्रवृनिरिति अक्षेत्र गुरुमतमाह-- 'या निशान्यवेदार्थ; कि सिद्धम् । यतः एवं अधिकारनिमिनभून नेपमुपादानं मन्त्रायपोधितः । सिद्धार्थोऽप्यय विध्येगम्य पार्यार्थ नास्ति अव एप 'न हिस्यात् ' इति प्रतिषेधोऽवतरति ) एव पा ॥, सिदेऽपि पुनजन्मादौ म्युत्पत्तेस्पत्तितः । वरमात् अधिकारनिगिचं ( अभिवा ) अट्कृत्य मन्त्रादिगम्यसिद्धस्य वेदावेऽपि मा प्रतिः ॥, हर्ष- प.तदुतम् 'हिंसा हि सा, मा च प्रतिपिदा' इति । हेतुबहुत्वेन युत्पत्ति. पुत्र जन्मनि । दुर्लभा सुलमा का आदानगतो हि प्रतिप. अवर्ष: स्यात् ( प्रतिष्यायाः | वेदार्थोऽत. स एव हि ॥ तस्मान कार्यरूप एव वेदार्थः । प्रवृत्तेः कनुप्रवृत्यधीनन्वेन स्तुसंन्धान ) नाविकारगन. भा-विचिनारयिपितम्य धर्मस्य अल्गेविकत्वेन ( स्वतन्त्रस्वात् तत्र प्रहत्ते: ) 'म दिल्यात भूतानि ' प्रत्यक्षरित्रयत्वायोगात तन्मूल्यम्यानुमानादेस्तर सुतरा- इति च अधिकारगनोडर प्रतिषेधः पुरुषार्थव । ता- मप्रवृत्तः । अत एव रचणस्याप्यभवाम धर्मविचारो दभिचारम्य अनर्थता प्रतिपादयितु क्षम., नाभीषोमीयादेः युकः । इति प्राने , लोक्क्यिमाणानामप्रवृत्तावपि नवन्यात् । अ सानोभयार्थ. प्रतिषेधोऽयम् 'म अलौकिकानामेत्रिंशतस्वकृतविधेयर वा प्रमाण- हिन्याभूतानि इति । (उत्तरम् ) न हि एकस्व विधेः वर्धमवात् अप्रामाण्यम्य परतत्वेऽपि प्रामाण्यम्य स्वत. प्रयोस्वाप्रशस्तृत्वे भवत । अप भाव एवायम् शत् रापमाणक एय धर्मः । अत एव वेदेशाप्येष्टर निष्ट- (प्रतिपेथ प्रयुणिलापपात) कमान भवति । ( उत्तर- साधनताकर धर्माधमत्वे तयाचे सति बल्बदनिष्टाननु- माह- ) मयोस्तृवाप्रयोक्त बयो' प्रयोक्तृत्य श्रोत भन- पवित्वं बा धर्मशणम् । बलाइनिष्टाननुबन्धि वे सति पेवावगमात् । अप्रोतृत्व तु दास्यान्तरपालोचना यदृष्टद्वारा फ्लकरण मटमिन्नं च म धर्म इति यावत् । अपगतम् । न च ' हिस्साद्भूतानि' इति चास्यान्तरा- यनुतो निवि यमानत्वमधर्मत्वम्, विधीपमानवमात्र वर्ग- चातिभवति अनारभ्यविधानात् (प्रथम हिलेदादयः | यम् ] तय कृति प्राप्यकरणेनिनन्यतापति उपादेय- कार्य घोषयन्ति , तथानुष्ठापकम् । सनिहिते अधिकारविधी तापपर्याय. प्रेग्णारूपविधिविषयताविशेषः। स अस्येय वास्यान्तरगता लिडादयश्वानुवादका एव ) तस्मात् आग्नेयमयाजापदेवतानीस्त्यादि । नास्ति च कर अधिकारावगत एवाय प्रतिषेध. (नोपाटानगत:) | मति निमित्तानकातिए । पश्मे ब्रह्मासमागम्य ' इस्त्र च चोदनारयणः (श्येनविकीयोगः ) तद्विषयन्यात् पगए विधीयमानम्य सात्म्य धर्मवामानेऽपि न पति, श्वेनविधे, । तस्मात् ' उमरमिह चोदनया लक्ष्यते । तदानयस्योरन रनर शैव धर्मत्वात् । अभिचारार्थमुपादेवम्य येवमादि उपपनार्य माणम् । श्वेनादेनु धर्मवमिष्टमैत्र, वाममधर्म पुराणादिषु 'ननु अझनमिदं सूत्रम् । इनि रोकिदिक तणनात् । विहान्नवदनस्य तु न विधिविषयाचम् । थाक्पयोदिकमददौमार्यम् । अपवा अर्थस्य सः इलि घोडसिप्रहमस्या तिराने तु न निषेध., तात्यलिहो दोषा- यथावाक्यमरि एकात्य संमवति इति प्रदायिनुम् | भारतुवैगुण्यानागदइन्चरक्वेन प्रपतनानिवर्तनयो. - , ·धर्मलक्षणं ૨૨૬૩ धर्मविषयक । अबोधात बोधे वा शुभाशुमफलाक्षेपकतिधिनिषेधतिपयले ) मुच्यते । वृत्तिकारोऽधिकं वाऽपि भूतादि द्वार- धर्माधर्ग:वे । शुभपद पपकारस्वर्गादिजनका साधा- मब्रवीत् ॥ २॥ रणम् । अशुभपद दुपिउनादृष्टकतुवैगुण्यमाधारणम् । बृहती--- तस्य निमित्तपराष्टिः इति हेवभिधाना- अभ्यनुज्ञाविधिविषयस्तु न धर्मो नाप्यधर्मः । अत एव । वमरः कप्यने । कथ पुनः कार्येऽयं चौदनैव निमिचम् ? पूर्वसूने धर्मपदेन यावापोडशल्गोगतविचारविषयो अन्यस्य प्रत्यक्षादेरसंबन्धात् । क्यमसंभव: (तदुत्तर- रयते । अपौरुषेयवाक्यमात्पर्पविषर्याभूतवाक्यान्वियि | सूत्रे वषामः )। वस्य लक्ष्यताऽयच्छेदकलात् । सगुण निर्गुणोपासनविधि- ऋजु- चोदनालणसूत्रेण श्रुत्यम्या वेदार्थ. शेपत्यादिना कनुविध्यपेक्षितर्ममार्यात्मस्वरूपवदेव ब्रह्मपो- तत्र च प्रमाण प्रतिशतम् । तत्र कि स्वरूपं पीह विचार्य वमिष्टमेव । लश्यनाऽवच्छेदकोटिनिविष्ट तावत् भेदाभेदरूपेण कप्यताम् , उस प्रमाणप्रतिज्ञाया हेतु: चाक्याय मेम-मकन्या विशेषणीयम् । इति संशये प्रधान बान् स्वरूपस्य, तदेर मेदामेदाया मण्डन-( आदो,) द्वितीयसूत्रेण जिज्ञासा कथनीय इति प्राप्त , मेदाभेदनिर्णयस्य अनपेक्षत्वसन्य. कुरुतेऽधुना ॥ प्रमाणाभामम्पादीन् मैकरेग निरूपयन् ।' पेक्षवान मामाप्ये इन्वनपेक्षःवमधुना कमनीयं इति शंकर--- 'धर्म मान च चोदना ।' २. धर्मोऽर्थ- सूग कप्यते । तथा च भाष्यम् इदानीं तम्य निमिस श्वोदनागम्यः । ३. परीक्षिष्यामहे' इति । तस्मात् अनपेक्षवरूपप्रामाण्य- • धर्मलक्षणा कार्यटक्षणया बाध्यते ।वाल. पृ.१४३. विभिधानावसरकयन सोग क्रियते इति । • धर्मविचारशास्त्रम् 'चोदनालवणोडो धर्म.' इल्पारभ्य 'अन्वाहायें व दर्शनात् ' इत्येतदन्त जैमिनि- शा- अनेन सत्रेण चोदनाव्यस्य निमितम्य परी. मोक्तं सूत्रनानम् । वि. ११, धर्मविचारशास्त्र धण अस्मिन् पादे वक्ष्यमाणम् 'अपात: बोधलक्षणम्' 'अग विशेषलक्षणम्' इतिवत् सुपमहणार्य मनुकीयते । माक्षात् अध्ययन विधिपयुक्त इति भाट्ठाः, अध्यापन विषिप्रयुगामध्ययनम् , तन्मयुक्तं धर्मविचारशास्त्र इनि चन्द्रिका-- अपमत्र ममार्थः, तस्य धर्मस्म ज्ञाने अामाकरा: । १।११, धर्मविचारशास्त्रस्य | यन्निमित्तं मा चोदनाऽभिधानम्, तस्य परीटि: 'खापायोऽश्येतन्य. ' इति विधि, प्रयोजक. । ११११. परीक्षा कर्तव्या इति । 'झु गती' इत्यस्माद्धातो: - धर्मविरोधे अप्रधानयो. प्रधानस्य धर्मानु- 'इपेर निच्छार्थस्य ' इति युचि विहिते । पर्वा' इति अहः। . १२।९।२५. क्तिन् गुचोर्विकल्पस्मरणात् सुविधौ पर्येपणा इति रूपं धर्मविषयकप्रमाणपरीक्षाप्रतिज्ञा । निमित्त- क्तिविधी तु परीष्टि इति रूप सिध्यनि । अर धर्म- परीष्टचिरणम् ॥ प्रमाण परीश्यं न धेति मैदेहे , प्रमाणोपदेशेनेर प्रमेय- वस्य निमितपरीष्टिः ११३॥३॥ सिद्धः फि परीक्षया इति पूर्वः पक्ष ! नाम मिद्धवत् भाप्यम्- उक्तमस्माभिः चोदनानिमित्र पर्मम्यवानमात्र पिलु विचारणासवाटार सर्वथा शाममिति । तत् प्रतिज्ञामानेगोकम् । इदानों तस्य | प्रमाणपरीक्षा कर्तव्या इति सिद्धान्तः । निमित पीक्षिामहे वि. बोदनैवेति , अन्यदपीति । वि-धर्मभ्य शाप मान यदुक्त चौदनात्मम् । तस्मान् न तावविधीयते चोदनालगोऽयों धर्म इति । एतत् किं न परीक्ष्यं स्यात् किंवा सम्या परीक्ष्यताम् 11, गदुन्यने । मानोपदेशाम्मेषम्य सिदत्यात् कि परीक्षा 1, शोया-प्रविज्ञाव्यनिरेकेण भाष्यकारेण | विचारशाप्रेऽस्मिन् परीशोपेश्यते कुरः ॥' यद्यपि । वक्ष्यमाणा स्वपक्षस्य युक्ति पूर्व गुरुमतमाह- 'आरी परीश्यो घेदायबोदना- निदर्शिवा ॥१॥ प्रतिशमानमित्येतजैमिनेर्मत- मानवाऽपा 1, पदार्थस्य प्रधानत्वात् प्रथम तत् ·। . धर्मविषयक २२६४ घातयो नामशब्दाच परीक्ष्यताम् ।।, चौदनामाननयात्र प्रथम साध्यतां गता । धर्मिकल्पनातो धर्ममानापना लपीयसी अनपेशतया तस्य यतो मुख्यायमाधितम् ॥' इति न्यायह योध्यः अगदयो दि धार्मिक एवं त्वया भाहे- सूत्र उत्तरममेष सह एकाधिकरणावेन पाट्याः, मया तु उभयपटनीयस्य वारम्य कलबमा स्वीइनम् । पहप्यमिनि । शन्दकारनुभः १ अनो. * नगु यहितिष्ठा मण्डन- निष्पाच्यायतात्पर्य ब्रवीति सुप्त- जाति, प्रमाणसिद्धा । तथा च धर्मिकल्पनातः' इति सिद्धये। न्यायात् उस्या एव भवग्छेदका काप्यते न शक्ति। शंदर-तमानापरीया | अपरीश्यता न शक्तिपादै रुचिदत्तः न्यायचिन्तामणिटीकाकारः, किन्तु परीक्ष्यमेव सन्मानम् । धर्मिभेदाभेदो लघीयान् । मेदश्रुत्यवम्मे- * धर्मबोचनं नाम साम अनुपम् । बाल. पृ. ७२. ऽपि धर्मियान्' इति न्यायेन वागादीना सभ्य देह- • धर्मशब्दः अपूर्यवाची इति गोगीया; । अपूर्व- चालनादिहेतुमामान्यायापारसंभपात न प्राणारय पदार्था- साधनयागादिनाची इति मीमासका: । पाल.पृ. १. न्वर कल्भ्यम् (पूर्वपधे )। न्यायनि. २।४।५।९ असू. ० धर्मशब्देन य: पुरपं निःश्रेयमेन संयुनक्ति से * 'घवं च सदिरं च दायालय ' इत्यादी वाक्ये उच्यते । भा. १११२२, य एव श्रेयस्करः स एव यगा माभिहितधोरपि घरपदिश्वोर्कियान्वयः तथा धर्मगदेनोच्यते । यो हि यागमन मिति न धार्मिक समारोऽपि धवनिराम्या स्मृत्यास्वाया दिवान्य- इति समाचश्वे । तेन य: पुरुष निःश्रेयरोग संयुनक्ति / संमव. । न. ६११२२ वर्णक २, 'धर- स धर्मशब्देनोच्यते । रास२ पृ. १७-१८ मदिराकानय ' इति वाक्ये यथा युगपद्धवनताभावेऽपि • धर्मशास्त्रातिकमेण यत् क्रियते न तम्य | चकारपशादेव इतरेतरपोगो गम्यते दगा धिवरदिशै (मन्दप्रवृतः) निमित्तानं स्यात् यथा शूनस्या- | इति चाय विधीयमानेन देनेव तलिसेन युरपद मिधाना पानस्य न आहवनीयारिमयोगनिमित्तयम् । या २३ | वल्पम् । ६।१५।२२ व २. २३.५८२. • धातुः ( अभिधानी श्रुतिः) विविध भूवादिकः - धर्मसहिवा. प्रायेण मनुगौतमवसिष्ठादिप्रणीता: | उनाद्यन्न । बाल, पृ. ४१. धातुः इति तरणचयः समानपयुवतन्ते या ११३५८१२४ १. २५६. अभिधीयते । ( सरणार्या बहिष्टयः स्तरणचयः) यथा-- धर्मसाधारण्यस्य सतमा निपेरस्थमानत्वेन ..] लनस्य परि निधातु पञ्चधातु वा इति मकलस्य स्तरण. मु. पृ. ६३४. विधानात् । वा. शा११३२, * धातुः यम्य पारकम्य धर्मसूत्रं गौतमीय छन्दोगरेव परिगृहीतम् , | अवान्तर यापार प्राधान्येनाइ, स प । ३।४१४१३ वासिष्ठ बरेच , बलिखितोन वानसनेयिभिरेप, १, पृ. ९१७. * धातर अनेकार्थाः कयायानिन्ध- आप साम्सीयमोधयनीये तैत्तिरीयैरेव प्रतिपन्ने । पा. माख्यातुमेकैकोऽयों निदर्शित । मोगतोऽनुमाया ११३३७।१५ ४ २४४, • धर्मसूत्राणां सर्वेश - बनेकार्था हि भातव ॥' इति स्मृति: । म पृ. ११३५. अमपिदे शिवात् धर्माणा चैपिपागावात पापर * धानोऽपि भावना न मुञ्चन्ति तश चाहुः करोति- मवादिय युक्तम् । ११३-२७ २८५. रगप्पिा सर्वधातूनु' इति । (विभज्य सेना परमार्थका धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पनैय वर्ग इति न्याय 1 / सेनापताश्चापि पुरदरो ५ । नियोजयामास स शनुसैन्ये संप्रहः. करोनिध्धिव सर्वधातून् ।) घा.२१११।११.३८०, धर्गिकल्पनातो धर्मक्ल्पना वरीयसीति धातको नाममन्दाथ बहर एक प्रतिदेव अर्थमैदेगु न्याय. धर्मसनाया. श्रेष्ठ चलाधवप्रयुक्त मिति । सिता दृश्यन्ते । नपा चौतम 'शवतिर्यतिकर्मा । स्पष्टोऽयम् । साहसी. ४२. कम्बोजेवेत दृष्टो निकारापन भायर्या. मयुक्ष 'शवम् इति 2 -- ·भातव. प्रकृतया २२६५ पात्यर्थः , मृतशरीरामिधानात्' इत्यादि । १।३।४।८. धातवः । अथातो. हार्थस्य भेदेनार्थे फय्यमाने यागेन इति विशेषरूपं प्रकृतयः एव एथेषु जनपदेषु प्रयुज्यन्ते , विकृतय एव | करणारमना निष्टम् , इतरत्तु भावनात्मक सामान्यरूम एथेषु इत्युपक्रम्य निरुक्त सता (प्रकृतय एवैयेषु भा यन्ते शब्दान्मरे भावयेत् इति अनेन कप्यते । या. रार विकृतय एौरेषु इति निरुक्तम् २१११२ पृ. १२७) प्र. ३८०. * धातोः फलमापनासरणयाचित्रे इमेनादि- शवनिर्गतिकर्मा कम्बोजेध्वेय भाष्यते विकारमस्य गन्दाना तसामानाधिकरण्यात नामधेयना सिम्यति । सु. आः ( बाया इति मूले) भाषन्ते ' शवः' इति | पृ. ६२१, * धातूनां अनेकार्थषात् । स्त्री पुक्तस्य गमेः इत्युक्तम् । कम्मोजेम्वेव जनपदविशेषेषु दावतिर्धातुः | मैथुनवाचि-यवत् स्पर्शवाचिनोऽपि भाभते: प्राणि- गतिवाची दृष्टः । आर्यास्तु जनपदविशेषाः 'ऋोरप्' । संयुक्तम्प यागवाचित्वकल्पना न विरुद्धा । पृ. ९३३. इति अपू-प्रत्ययान्तानेन विकारापा शवतिभातुं न गनौ | " पाना अलि अनेकार्थत्वम् । या. ३।२।१।२५ पृ. प्रयुञ्जते , गवगवेग मृतस्याभिधानाद । महाभाष्यकृता । ७८३. धान्ना उपस्यादिरूप पलं तदनुको व्यापार तु 'विकारापन्नमार्या भाषन्ते । इति पाठान्तरमुदाहृतम् । याच्यः इति वैयाकरणाः । मणि. पृ. १०० । फल्मेव (६. २९ ) मुद्रितमहाभाष्ये मकैयटे तु 'विकारमेन- धापर्थः । अनुकून्यापार, प्रत्ययाः इति मण्डनः । पृ. मार्या भाषन्ते । इति पाठः । न केवल शवतिरेव १०१।यापार एस चान्वर्थः इत्यन्ये । १०२ । ब्यापारी देशविशेष न्यनस्थितः, किन्तु अन्येऽपि बहवो पानयो | धादर्थः इति ग्नकोशकारः । १०५. ५ घालूना विचित्र- नामशब्दाच स्थिता एव दृश्यन्ते । प्राच्येषु हि | शतित्वम् 'कदाचिदभिधीपमान कर्मशक्त्याक्षिप्तप्रयोग्य. मानपदेणु दानिर्मातु. लवनायों दृश्यते, नाति इत्यसिसमें | 'यापार: स्वयमा निरुपयोव्यायापारो वा' इत्यादि भायार्या- द्यति इति प्रयोगात् । तमेव दात्र इति ष्ट्रन्-प्रत्ययान्तावेन | धिकरणवाति दर्शितम् । (मा. पृ. ३७७-७८)। सु. विकारापर्न उदीच्याः प्रयुञ्जते । 'प्राध्ये गच्छवीन्यर्थे | पृ. १५७५, मध्यमेषु च रहनिः ('मध्यमेधु घर इति' इति सुघा धात्वर्थोऽपि यथाऽऽख्याते सच मूतः प्रतीयो। पाठर भादः)। हलनिश्च (हम्मतिय इति महा सन्चामिपायिना नाम्ना ताट्नोपनीयते ॥' या. भागपाठ एत अ प्राप. ) मुराष्ट्रा गमिरवायपु. १३१११।२४ पृ. ६१६, ७ पात्ययोऽपि समिति भाष्यते ॥' सु. पृ. २०८, • धातवः यथा धास्यर्थ नर्तयताकाच. छन् गुणार्थमपि प्रस्थितामेता (इति- यमिचान्ति तथा भाषनामपि । ५. ५६५, " पात्यः कर्तव्यता) ग्रहणसमर्थः छर निमिति परित्यजेत् । विपिनकपः प्रयोज्यमयोजकोभयन्यापारवचनपैन क्ष. १.६९, धारयः असमभूतः भाषाधिकरणे दर्शित या गटारिसरणनिशाना / म { माम मुति) जुहोतिया विनीपोनर कदाचित् साचित मशिनि पनि रेणापि यकिरमियम्पते। नाम देष वमभूरिन ख्यायोग्याभिधायिमिः ममि. या. ३१४॥१४॥३१ ३.९६८, धातुं इश्तियन्त अर्थे होशरिषदैः अभिधीयमान इत्पमत्यभिशानात् क्षेऽपि ऽपि कचित् प्रयुचते यजिः यजतिः इति च । तत् दान्दे | भिद्यते । २।३।११।२४ पृ. ६१६, ७ धात्पर्य एव न अमिहिने लक्षणया अर्थपवीति; इसवगन्तव्यम् । स मार इत्युक्तम् । २ पृ. ९०३, ० धात्वर्थः सर. ३७९, धातोः अनुवादता--'सर्वत्राख्यातबद्धे तदनुरक्ता च मावना सर्वत्र आल्याने विनायवे । शरा ध्यमाणे पपान्तरे । विधिशरत्युपमान्ने स्शदातोरनु- | १११ पृ.३७९, पालः तागत माल साम्पारण, पादता' २३ पृ. ३२८.. घावो: उद्देश्यपरावे | विशेषता आस्पानगठन पाना ठन्यमानः । स यदि भवति उपपदस्य अन्यायाचात् । भाह. ७१. परसायनान चोद्यते , वत: अनिरूपयात् तस्य .. धातोः एकम्य अभेदेन सम्र्मक वाकमवत्ववत् साधनानााया सत्यां नामरद गुणविपिन नामपत्येन गपर्यायाणामति तपाइतम् । मणि. ६.०९. या उमय गाऽपि टेनेव सायं लभते ।...'याया- मी.को, २८४ ·धात्वर्थः न किया २२६६ धात्वर्थस्य पारकत्वेऽपि साध्या - रमकोऽपि धात्वयों यटा नाम्नाऽभिधीयते । तदा द्रव्यः । अपूर्व भाव्यते । ११ पृ. ३७६, ७ धालयन वदेवासी निष्पनामा प्रवीयते ॥' यापि वस्तुस्वरूपण हि सा (फरणापेक्षा ) ग्रीधं निवार्यने । वा. रा२।१२। धात्यर्थः तथापि नामपदेनोच्यमानो लिङ्गमस्या. २६ पृ. ५.९ । धात्वयंस ल्यापाररूप.यात् साक्षात योगिवान् सिद्धरूपोऽभिधीयते । अमिधानकृता व कारक वोपपत्तेः भावनाऽवच्छेदकावोपपत्तश्च धीमं करणा- भाकाडोत्पत्तिः, न वस्तुकृता । तस्मात् युक्ता धातोरेव | कावानिवर्नकत्यम् । सु. १. ८४७, * धात्वस्य आकाशा, न मान इति । २।११।५ पृ ३८८-८९. निष्पन्नस्य फरण पायोगः { पृ. ७६७, पापस्दैन * घायर्य: न क्रिया मीमासकमते । सोम, ३१४८ करणतम् । ननु आख्यातस्य भारनावाचिन: पपदा- पृ. २६७. धात्वर्ष, न फन्दमात्रम् , नापि ग्यापार-वयेऽपि करणाकालाया नामार्थस्यापि करणावोपपत्तेः कथ मात्रम , त्यजिगम्योः परतापचे. । अस. कायापारी धावस्य फरणत्यसिद्धिः उच्यते। धाग्यानुरक्भावना- चात्यर्थः । मणि. १. १०४. पाव: पाक:-पक्ति:-वाचितया पावर्षसंनद्धाना खगो-पादनाभिधायित्वात पका इत्यादिदाग्दै बिहियमागो लिङ्गसंख्याकारकयोग्यः । न्यारत्तेः धात्वर्थस्यैव करण रावगतिः इति । ननु एक- सिद्धस्वभाषः । करोति' इति शब्देन व्यवहियमाणो प्रत्ययोपादान श्रुत्या पावनिरपेक्षायाः मायनाया. 'विश्य- लिहसम्याऽऽधपेतः साध्यस्वभावः । तत्र सिहस्वभाव. वयात् स्वर्गादिपुरुषार्थफल्वेऽवगते परणाका सायामपि चोतनाय या पञ्प्रयपादयो विहिता. , तथा साप-निपनवेन अयोग्यत्वात् प्रत्यासलमपि शव भाया- समावद्योतनाय आपातमत्ययविधि. 1 वि. २२१४ प्रायन करणाशादपि प्रच्याव्य नामायनेय अन्वयायगमात यर्णक २, . धावा. यस्या भावनाया करणं भवन्ति, झुतो धात्वस्य करणायम्, १ उच्यते । प्रकृतिप्रत्यय- तसा ते वावन्तरनिरपेक्षाः पश्चात्तन भदशैक्हायनी- वोतिय नियमात् सुद्धभावनाऽनवगनेः अनुष्वानाशक्तेश्य न्यायलय इतिकर्तव्यतासंपन्य लभन्ते । यस्या युनः । धालर्यानुरक्तावा एव फोद्देशेन विधीयमानत्वात् विधि- गुगाना करण-वम् , तथा घाव विशेषादिना करणा- गम्य वाच फरणत्वम्य 'केन भावयेत् स्वर्गम्' इत्य- नुपपत्तेः साप्पभूनो धात्वर्थ, अपर. अपेक्षितन्य: 1 महिपेक्षाया यागादिना इन्यवान् यो युक्त इति 1 पृ. ५५१. •यापारसामान्यस्य गुरुत्पत्ति शस्या । या ३॥६॥ धावस्यैव करण वादियण भावनाया प्रकारता इति १६६४३ १. १०६९, . धात्वर्थमनुपनीय गुणः स्वतन्त्र, इतिकर्तव्यता ग्रहीतुं न शक्नोति, इति धास्वयं मतम् । धातुलक्षितकरण वादे: मावनाया प्रसरता इति माधपति । ३।६।१६१४३ पृ. १०६१, शाय- मतान्तरम् । मुरारि. (भा.) पृ. १४५०. ० शायर्यस्यैष मलम गुणाभिमुख गन्छन्ती इतिकर्तव्यता न नोति । भावनाकरणाव न न्यगुणयोः । मीन्या. भान्वयस्य गन्तुं इति धात्वर्थमुखे नालन् पतति । ३।६।१६।४३ / रणावेनान्वयः इनि न नियमः 'दना जुहोति' इत्यादी पृ. १०६९. ० धावर्षे प्रति भापनाया. विशेष्यत्वम् । साध्य वेनान्वयात् । 'दभेन्द्रियकामस्थ मुहुयात् ' इत्यादी 'प्रकृतिप्रययो भन्ययार्थ सह बन, नयो. प्रत्ययः चायनान्ययात् । मीन्या. * धावस्य रणाय प्राधान्येन ' इति स्मृतिवादेय अविवादम् । अन एयन प्रतिपत्ति अपूर्थ भावनाया भन्यासने, । अतस्नेनैव पल- तस्य मन्ययार्थ प्रति प्रमारता । विशेष्यगाभिावे संभवतिकरणभूनेन अ-पथाउनुपपया अपूर्व भायो । था. प्रकारगामिन्यस्य अन्याय्यत्वात् । रहस्य, पृ. ४६-४५. सरासर पृ ३७६. पापम्प कर्तुः अवाच्या * 'अन्य नापि धात्वर्थ गुप. सौ विधीयते' या. अशान्दवास वाक्याथान ययसनात् प्राधान्यासिद्ध १।४।१४ १. ३२४, . पात्यनैर भावनोत्सर्जन नपातर्थस्य साशात पुश्वार्थत्यापत्तिः ।सु .१२८४. भान्वर्थ निष्प्रत्यर्थत्वात् कारकाणा बन्धमिद्धिः || था.वर्धस्य फर्मवकरणलान्यतर समगणेव सर्वत्र भामना- पृ. ३८२, पालन पसरणनेन अन्यथाऽनुपपन्या सामन्वर । रहस्य. १. ५३. * पारपर्यय कारकत्वे:पि .

·पावसच धर्माणां २२६७ धालर्थस्य भावनायां - । , तबग्छिन्नाया भावनाया: निरूपणामक्तेः विध्य- 1 बलेन समर्गबतीतेः । अत एव ओदन पचति । योगात् पदश्रुत्यैव धात्व विधिः । सु. पु. १००६. ! इत्यादौ पाकेन भोदन करोति ' इति विवरणात् पाक- • घात्ययस्य च धर्माणा च नहि परस्परेण आकाङ्क्षा | करणवस्यापि प्रतीतेः तस्यापि संसर्गत्वम् । अतश्च विद्यते । प्रययान हि इतिकर्तव्यता आकाव्यते नर्तन्य | कर्मवकरणत्वायत्तत्मसगंगेच सर्वत्र मापनाया घा-वर्यस्य कर्य इति न यजिः कीदृशः इति । भा. ५१११ | अन्वयः । यद्यपि कृति प्रति पाकस्य करणान्यं बाधित पृ.१६३९. * धात्वर्थम्य नित्य करणभूतम्य न कदाचित् ) कृतिमाध्यत्वात् पाकादेः, तथापि स्वनिधकरणलनिरूप प्राधान्य आख्यातेषु भायप्रधानन्या इति शितं मावा- कौदनोद्देश्यक-वसंबन्धेन पाकम्य कृतावन्वयात करण- विकरणे । या. ३४४१२ पृ. ९०३, ४ घायर्धस्य , वस्यापि ममर्गघटकतया संसानोपपत्तिः । अस्ति च प्रधानन्वं न तावदिइ जन्मनि '1३।४१४१२ . ९०२. ] औदन म्यापि कृती उद्देश्यताऽऽस्या विषयता इति • धावस्य भावाया प्रकारत्वेन भविप, । प्रत्य- नैनाशाबाघ । न च यत्र विध्य श्रवणम् , तर थार्थप्राधान्यस्मृतेः संकोचे प्रमामाभावान् । भावप्रधान द्वितीया वपदाद्य प्रश्मे पचति चैत्रः' इत्यादी पात्वम्य मित्याय आख्यातायेंषु अनेरेयु कम्य प्राधान्य दत्यपेक्षिते | इष्टसाधनन्याज्ञानेऽपि तस्य कर्मत्यमेव । आख्यातोपात्त- भावपदवाच्यभावनाप्रधान्य इत्यपेक्षितार्थविधायक कोपपत्तौ । भावनाया: करोत्यर्यतया तद्वदेव सकर्मकावनियमात् । प्रत्ययार्थप्राधान्यस्मृतिसकोचानुपपत्तेः । अतो निरुत्तरमृतौ । अत एव अकर्मकघातस्थलेऽपि आरयातोपानाया भावपदेन वैयाकरणपरिभाषितघात्वर्यस्य न अदणं इयुक्त भावनाया: सकर्मकावमेव । अत एव तस्याः तदाकाहरयाम् मेन । न च प्रत्यगागाधान्यस्मृते: मुवावलिङ्गसंख्यादेः । स्वास्थ्यकार: शयीत ' इत्यादौ कागपदोपात्तग्नापा- मकृल्म में प्रति प्रभारतया संकोचावश्यकत्वे यत्र करणवादी देव मवेन अन्वयः, स्वर्गकामपदेने लक्षणया प्रमाणान्तरेण प्रकृयय प्रति प्राधान्य पमितम् , तदनुवाद- स्वर्गादे: । धातुम्तु अकर्मक एव । अत एवान न भावना- मानमया भावनाविपये:पि बाधकामायः (इति वाच्यम्)। कर्मणि द्वितीया । Bा तु धावर्षकर्मण्येव । सर्मधातु- 'प्रसपाय सह व्रतः नयोस्तु प्रत्ययः प्राधान्येन ' इत्येक- सले यथा 'नीही नवदन्ति' इत्यादी । तत्र तेषा प्रथमतो वचनश्रवणेन प्रत्ययार्थत्वामानाधिकरण्येन प्रकृत्यर्थ प्रति भावनाया कमायेन अन्वयेऽपि पार्डिक धात्वर्थेऽपि प्राधान्यनियमान सुनायर्यलिङ्गमख्यादीना अप्राधान्येऽपि | कर्मवम्, इति तेषा धानना सकर्मक तोपपत्तिः । अतो क्षति विरहाद । वस्तुतस्तु लिङ्गख्यादीनामपि प्रत्ययार्था- | भावनाया: नित्यगकर्मकावात् । पचति चैत्रः । इत्यादि- ग्लराणान प्रात्पर्थप्रकारता, अपितु समानामिधानभुत्या नियतस्यले भावनाया: फर्माकाहाया सुमारपद शुत्या फरणन्यादिरूपमन्ययाथांन्तर प्रन्येत इति वक्ष्यते । अतः धावस्यैव कमेवम् । लौकिकवाक्यत्वाच तस्स यययेऽपि सिद्ध धात्वर्थस्य भावनासा प्रकारतेति । न दोपः। वैदे तु विध्यन्तरैफयाक्यवादिना सायकवाय. धात्वर्थश्व कचित शक्याथें एवं प्रफारः, यथा संभवेन स्वाध्यायविध्यगतप्रयोजनवत्त्वानुरोपेन लद्वादेरेख “शोमेन वगैत' इत्यादौ । रूचिद् रपया में एच यथा | लेटब लेटकावं या लक्षणया परिकाम्य भावनाया: 'असीयोमीय पदामात्मा' इत्यादौ यागः । रक्ष्यार्थो- | स्वर्गादिमायान्तरपरिकल्पनया पात्यर्थस्य तत्र करणत्वेन किचिन शक्यार्थयुक्तः यथा 'पृष्ठसनिधने' इत्यादौ। अन्वयः । विधेः प्रवर्वकत्वान्यमाऽनुपपत्या तत्सममि- आत्मनेपदानुरोपेन समीपसितिरूपदाक्यार्य विशिष्टमभि पाहताया भावनाया इटभापकल्यावश्याभावात् । 'घटं धानम् । वस्तुतस्तु 'सोमेन यजेत' इत्यादौ तदिधिषु पट चानय' इत्यादी चकार विना कमैदपानयादर्शनाद अपि विजातीययागावादिनैव रक्षणा इति शम्पार्यान्वयः करोतेरिव आस्थावोपानमापनाया अपि एककर्मकाय- अन्यत्रानुसंधेयः । तस्य च कृतो सेमर्गः नानुस्त्वम् , नियमेन यागादेरपि तसा फर्मल्यानुपपनेछ । अत एवं पाक परोति' इति पाकर्मियस्यैर विवरण पत्र विषिधमनिम्याहारस्य सत्वे असापे मा दिपीया- - 'पचति ·धात्वर्थस्य भावनायां २२६८ धात्यर्थम्य भावनायां । , . - 5ऽदिना भायात निर्दिष्ट यथा 'नीहीमबहन्यात् । यसले उद्देहपानकायनिमित्त कषायगदम्य दास्तावीज । औदन पचति इत्यादी, तत्र धान्यर्थम्य करण उमेव । एक्कमकायमणापत्तिः , नपा को व्यक्तम् । तत् यत्र तु तादृशायले अप्राप्तकरणान्तरसचम्, धात्रयस्य च | सिदं या रितीयाऽऽदिना मायान्तर मारना। अन्य- प्रमणाविना प्रशि: यथा 'मोहिनेत कामाय मणयेत् योग्यमुपातम्, म न पावर्षम्य वमत्वम् । यत्र द नैन्द्रियकामम्य जुहुयात् ' इत्यादी तय आश्रयतया | तन्नौषाचम् , घावर्षम्य च इटसाचनत्व प्रमाणान्तरेण प्रकरणमासघात्वर्यानुवादमात्रम् । साधु प्रसिद्धयर्थं धातुः । प्रमितम् , तत्र स्वास्यविषेषगुणान्तररात्वे धात्वर्थस्य न तु तदर्भग्य परणत्वेग अम्मः, न या आपन, कमायो यथा दमा होति' इत्यादी । न नैनम् नुहा चत्वातिरिक्तस्य आश्रययम्य निर्यनमशक्यत्वेन | होति' इत्यादी उदोः सकर्मक वात् फर्मान्तरावश्य- भावनाया इन्द्रियरूपमावाखापा होमस्यापि फर्मवेन भावेन भावनापाः दिमिक्वाचिः, सर्मकस्यामि अन्वये एककर्मक्लभङ्गापनेः । अत एव अनेकोदेश्य- भागवावे व कर्माविमशोपानेः । एतादृशेऽपि विधये निमित्तवाक्यभेदेऽपि एककर्मकत्वभन एरा दुवकतावीज- | यदि तृतीयाऽन्तनामयश्रवणं तदा करणायमेन, यथा मुन कौस्तुमादी। समे संपूर्णमासापायजेत उचैः प्राण इत्यादी। एकर्मकत्वं च न एककर्मत्वक ३ एककर्मस्वाथय । यत्र तु तादशगुणवणाभावः, तत्र धारयस्यैव कमानेन कर्मकत्य या सर्वेभ्यो दपूर्णमासी । पटान् आनय प्रयोजनान्तगर्थे अनुवादः यथा विद्वद्वाक्ययोः । तदगाने इत्यादौ तदनापत्तेः । तत्र पुरादिवृत्तिर्मन्वानां कर्मवा- १ (प्रयोजनान्तरानावे ) तु 'सननपातं यजनि' इत्यादी अयपुत्रादीना या अनेकवाद । नापि एकमवावच्छेद- कर्मान्तरमेर करणनेन इन्यादि आकरे पक्तम् मन तु काय सम्यो दर्शपूर्णमासी' इगादौ 'ग्रीहीन् प्रोधनि' | नेपसाधनाव पमितम् , न धा स्ववादये च तदिदादिवत इत्यादी च तदनापतेः । तत्र पुम पशु वादीना तदपूर्व- तनीषाऽन्तनामधेमभवणं यथा 'सोमेन यत' अग्नि- साधनवाना च कर्मताऽवच्छेदकाना भेदान् । किन्तु | हौष जुौति' इन्गादौ . तर खवाक्ये इष्टविशेषानवामे- एमबोधविषयकमेवपर्याप्यधिकरणाच्छेदस्थमवर ऽसि विमलेन भावनायाः इष्टमायामागमात् छ- इत्युक्त कौस्तुभे । निरुक्तस्थलेषु च सर्वत्र कर्मविपर्याप्त्यधि- सामान्यस्यैव तत्र माव्यत्वपङ्गीन्य घावयम्य करणत्व. करणताऽवच्छेदकधर्माणा एक्न पदेन एकस्यैव समृदा- मेव । अभिहोत्रम् ' हत्यम द्वितीयापि न करणत्य- सतनामकस्य बोधस्य जनना एकमेक्त्वोपनि, । लक्षणा३ इति सांप्रदायिका. । एतादृशे विषये समान अध्वर्युयजमानी पाच यच्छतः ' इत्यत्र च अध्वर्युव- पदश्रुन्या मानापेचित कम पायर्य एव सुनय भागोत्र यजमानायो, कर्मवादिकरणाऽवच्छेदको. एकरोष- इति दितीयान्तश्रवणे। एसाधनत्वेन अशातम्य विषयवाभावात् द्विकर्मकत्वापत्तिः, अन पर्याप्तीति । तत्र कोवानुपपनिः, अनीतिक मेवेन भन्षयोपपसे. 1 न द्वोत्तरविमाया देवतापादेरिय कर्मत्यादेरपि न्यासन्य-च विधे. प्रवर्तकल्य-याघात:, विष्यवगतेष्टमा पकत्ववानग्य चतित्वावमाया तपर्याप्त्यधिकरताडछेदकार्मश प्रति प्रति कारण नेपि शादलोभ पनि अकारणलात् अध्वर्युयजमानोभयन्वय इदजन्यैकोधविपरत्वेन एक- तदभावेऽपि होमर्मकभावनाशाब्दज्ञानोपपत्तेः। न च कर्मवोपपत्ते । उपपादित चैतन् कोलुभाटो । एव भाव्य वेन अन्दिनम्य तस्य भाग्यान्तरानाक्षात्यात 'शुक घटमानय' इत्यादी शुरम्य घटे अभेदाबाद पवाक्येऽपि वर्गसाधनबमोधानापति, साधन लेन पदद्वपन घटपदेव ना शुभ गुणविशिष्टपटलाशात् एक- वन्वितस्य अर्थात् विध्यनुरोधेन कृतिसाम्यवशानात् कमायोपपतिः । एवं 'पट पट चानय' इत्यादी इतरे- हतियाध्य वेन बुद्स्यापि विध्यपेक्षाऽनुरोधेनैव इष्टविशेष- सरयोगार्थक्वायरपतापर्यग्राहकानुशेषेन द्वितीयान्न सापनतया वाक्यान्तरेग विश्वजिन्याना बोधोपपते । पद्ये रक्षणया तटुपपत्तिः । यथा च एवं सति निमित्त-अत: 'उत्पत्तिवाश्ये धावर्षस्व कर्मत्वेनैव अन्वयः' इति ·धात्वर्थस्य भावनायां २२६९ धात्वर्थानवच्छिन्न प्राभाकरोक्तमपि यु इनि सकरसिकाः । मर्वया सिद्धं | धात्वर्थ एव उपरयनुपन्धि वेन करणतयाऽपि संवध्यते । धात्वर्थस्य कर्मवरण यान्यतरसंसर्गेण भावनाया प्रकारता परोदेशनकृति साध्यत्वं हि करणत्वम् । संभवति च इति । सांप्रदायिकास्तु धानुना स्वार्थवृत्तिर्मन्यकरण- धात्वर्थस्य अपूर्वोद्देशमवृत्तकृतियाप्यस्य करणारयम् । तस्माद त्वान्यतरत् लक्षणया प्रतिपाद्यते । नस्यैव स्वनिरूपकर- बालर्थः विषयतया फरपतया च अन्वीयते । इति । स्वनिरूपकोदेश्यकन्नान्यतरसंसर्गेण माननायामन्वय, । न अब पार्थसारथिमिश्राः (ना.६७-६८ ) | विषय- तु कर्मल्लादेरपि संमर्गत्वम् । तथाले 'प्रकृतिप्रगयौ | भूतेन हि कर्ण करणवाचिना नामषेपाना सामानाधिकर- मरायासै राह दूतः' इति साहित्यरूपान्ययानुशासन- | ग्यम् । आर्थिकेन फरण-घेन सामानाधिकरण्यमिति चेत् , यपित्तः । नहि पदार्थानुदासनप्रवृताना तेषा साथत्वमपि ताई आर्थिकमस्ति इति गुणविधिरपि विनव अन्वयानुशासकल्प युज्यने । अतः कर्मस्वकरणत्यादिकपा- मत्वर्थलक्षणया , बिना च वैरूग्येण स्यात् इति समस्तगेव न्ययोऽपि वृत्यैव पदार्थविघया भासते। अत एष ज्योति- नामयणप्रतिपादन अनुपपधं स्यात् । अथ विषयत्वद्वारेण टोमेन इति तृतीपाऽपि पदार्थ विधया भासमानकरण- करणत्वपर एन शब्दः, ततः अन्यपरेण शास्त्रेण उपाय- स्वानुवादिका इति संगच्छते विशेषणविशेष्ययो: भारतया मात्र लेनोपात्त विषयत्वं न शास्त्रार्थः स्यात्, भतापर- भासमानकार बत्वम्म औसर्गिक वात् इत्याहुः । तत् त्वात् । अथ शब्द एव प्रथम विषयतया अभिधाय पुनः मिदं धात्वर्थस्म सर्थन मापनाया पकाता इति । मा पर करणतयाऽपि अमिवचे, फय सफ्टुरितो द्विाभि- आपातोपाना बुदायुपाता च लिङ्गानन्यायनी इति । दध्यात् , अभिधाने वा साध्यानमपि पुनरभिदधीत । नहि वश्पते । तेन यस्तुपदोपात्तायां भावनायो नान्ययः । रहस्य. नियामकमस्ति द्विरेवाभिधत्ते न निरिति । 'धकृत महत्तायाः किमवगुण्ठनेन' इति न्यायात् । अत: करणाये- . पा-वर्थस्म यथा करणयापरणरूपयन नेवान्दयो बाच्या बियर इन्यास्त नावत् । तस्मात् अन्वयो न मभवति , एवं विश्याकरण वरूपहयेनापि विषयत्वस्य दावे करणार्थकतृतीयान्तनामधेयसामा- अन्ययो न संभवति न्यायमा पान् । मोम.११४३४ पृ.६७. नाविकरण्यास भवात् तन्निर्वाहाय करणत्वमेव दान्दम् । • धात्रयस्य विषयत्वेन करणायेन च अन्वयगिन्ति सोम, १४४ पृ. ६७-६८.० धास्यर्थस्य सर्वस्य प्राभाकराः । ताहि , प्रवृचिहेतुभूतकार्याभिधान क्रियास्वम् । मणि. पृ. १६७.६ धामर्थस्य सर्वत्र भावनाया लिहादीना युवतम् । मवृत्तिहेनुग्ध च विरक्षणकार्यस्यैय , ( प्रकारता अभय सिद्धिः आरूपातार्थः' इति चिन्दी भाद- कार्यसामान्यज्ञाने प्रवृत्पदर्शनात् । एव च विशेषत: | रम्पविभागे द्रष्टया ! के. • धात्वर्थानां नामधेय- कार्यमतिपत्पर्य अपच्छेदकापेक्षाया घावयः अवच्छेदक-वेन भास्सितानि सामानाधिकरण्येन सर्वनामधेयानि , सया संबध्यते । यपि धायथैः साक्षात् कार्यमरच्छे न भाषनायाः । वा. रासरश२४ पृ.६१६. न क्षमने , तथापि यागतिधाय अपूर्व इ थे इत्य३- पात्वर्थे पुनः स विधातव्यः संवन्धी इसनेन छेदद्वारा कार्य अपूर्व अयच्छेत्तुं शक्नोति इनि श-वर्य: न्यायेन कियाट्सवसिद्धप विशेषणम्यापि विपापचे- मरच्छेदकावेर संरक्ष्यते । अरच्छेदकत्वमेव वेपन । इति भात्ययस्य यागादेः छिडा कार्य प्रतिपयनुबन्धि- क्यिभेदः । ( संबन्यो हि विधीयमानः संबन्धिन राया विषयावेन अन्वयः । तथा कार्यम्, कृतिशयम, तावदाहिपेत् धात्पर्य पुनः म विधाताप एव संबन्धी , भन्यया संबन्धस्यैव सेवन्धी शेषः स्यात् न कियाया।' भाप इति पर्यायाः । स्तच भाम्परूपापूर्वोदेशप्रया या कृतिः सा भावना इत्युच्यते । सा र क्रियान्यात करण. बा. २।२।५।१६ पृ. ५.२)।मु.पृ. ७४. मन्तरेण अनुपपना इसी तिमापनार्यस्य सनिष्प धात्वधानपच्चिनभावनायाः पादय: मेस्सा- स्प ससाधनाप्रभूत्तमतिरूपभावनामुलन करणापेक्षायां पिरणे निराकरिष्यते । सु. १. १२१६. - .

·धात्वर्थापच्छेद २२७० धात्वविचार . धात्वर्थावच्छेद विना अनु (अननु !) प्रेयरवात् अत्र मण्टन । परमेय पापर्य । पचिगमिन्यजि (भाषनाया ) फाक्यो न संभाति । मु ७०८ पतन्यादीनां विशिनि उत्तरदेशसंयोगपूर्वदेशविमाग अघो • धात्वर्यकरणिका भावना यत्र चोचते, तत्र भरा देशयोगाट्य एवार्ग 1 अनुपम्याशरस्तु प्रत्यार्य । यणैव समाप्यते । या २।२।११।२६ १५४९ डायवर्तमान यादिक ग्यापारे अपेति, समानादो रात वात् । म व्यापारविरमे न पचतीति प्रयोग धात्वर्यकर्म , भावनामर्म । यदि यथाकश्चित् । अपि धायर्यसिद्धी सत्या अन तर नियमेनो पद्यते , तत् । व्यापारविर पायो विद्यते , प-ययों विद्यते' इति पानु पाददद्याया व्यापारमात्रकाले पचतीति प्रयोगवा था वयस्वरूपप्रयुक्तन्चात् घा वर्म । वतु अयप्रेरितेन मयोगस्तु । विल्लित्तिर्वर्तते । इतिवन् इष्ट एव । अत एवं पुसा अनुष्ठितकर्मणि कदाचिद् पद्यते पुनश्चित् का कारणान्न फदाचिदुपटने, तत् नियोगपया वात पाक करोति' पारे शरिते' इति पागत् पृथकरणेन नियोगस्य च मानाविषय वात् भावनाम | पमपम । यापारविवरणम् । न च 'ग्रामो गमनवान्' इति उत्तरदेशसयोगरूपपलम्य समयनित अधिष्ठाना यत्त नियमाभावेऽपि यदेव घाव मति प्रयोगापति फम यम् , देव भावना पति न भवति इति इति वाच्यम् । तया वेऽपि निरूपक यादिसंरचविशेषण तयो द पावसमाप्त्यातर नियमेन उपचमान यात् वतमानस्यैव परस्य वाच्य गाडीमागत् । अयथा भाभि ओदनम्य पावर्यस्म वेऽपि उद्देश्य वलक्षणेप्सिततमवस्य । सुरयसंवा संगोगानुनरियाणा ग्रामेऽपि सत्वात् प्रय नाख्यमापनेकगोचर या औदनमामोशेन यदा | ग्यापारवाचि वेऽपि तुभ्यो दोष । एव विध्यर्थकृति प्रार्तत , तदा एकस्यैर उभे प्रति कर्मता । म साध्या वटसाधनवादीनामपि व्यापार एवाक्य । तेन 'औदन काम पचेत् । इत्यादी मोदनसाधनवम्य कृति साध्याचम्य च व्यापारे वाक्य । एतेन फ्लम्य उपाय • धात्ययं विचार | अत्र चैयाकरणा । भूवादि । गोचरकृतिमाध्यतया उपायस्य स्खगोवायसाध्य येन धातना उपयादिरूप फर तदनुपूतो •यापारम । विभिवाच्येष्टसाधन वकृतिमाध्य क्यो पाके सवयत् वाच्य । उ पनि प्राकट्यम् । फले शक्तिमाहकच्या 'भत्र प्रवृ यनुपपत्ति इति मणिकृदुतम् (गङ्गेशो सत्तायाम् ' इत्यादि सर्वो-पि धातुपाठ । थापारे । पाध्यायोग ) अपालम् । तदनुल याारे प्रवृत्तेरिए शनि ग्राहक च • भूवादयो धातव ' ( पा० १३१) वात् । न चैव यजेत् दद्यात् उद्यात् इत्यादिषु इति सुधम् । नव याप्रकारेषु भ्यादिषु धातुसंशा विधो पर्याय प्रयन । स्वयध्वसरूपस्य एकचात् पति इति वाघानुवाच्यार्थवाचिता सघातूना सूचयति ।। याच्यम् । यजने स्वर वारूपालाचि वात् , ददाने बाधातीय पतिरूप मापार एव वाच्य इति सर्वधातूना । परस्त्र वमानरूपफलावाचि वात् , शेते प्रक्षेपपपन्यादि •यापारवाचि पम् । न चैवम् ' बीबमकीकरोति' इनि खात् । न ख घसरूपपनेपलचितदेवतोदेश्द्रय प्रयोगापत्ति , स्थापत्त । अन्न फलानुक्ले व्यापारे । त्याग यजिवाच्य , मैकल्पितस्वीकरणपूर्वकपरस्वत्वापति मापारनये पापले मनार वजययो संगमर्यादया स्वस्व र-बसफरपट पत्याग ददातिपदार ਕਰੋ न्य चैन फले व्यापारे न शक्ति । प्रन्ययाथम्न देपरफलको द्र यत्याग आतिपदवाच्य ति मैद । पापाराश्रय पलभमश्र न्याहु । न च देवताये दानरपर यजति इति प्रयोगापत्तिरिति कश्चिनु 'भवादय । ति मन कशेषादि । वाच्यम् । देवताया असेनदान देन क्षत्र दावेशनि शन्दायक भत्ताsदिस्पफलबारकभूपकारा गतिवाचक कपात् । स य अस्ति मवति विद्यते इत्यादे फल वाप्रकारा म्वादिगणपठित धाव इयेयक मत् । मात्रप्रदीनिश्पक्छ । करोवेश उपचिपाश्वानि वम् । फूल चारिता सर्वघातूनामा इत्याह । सदनुउपाणे यरूप प्रत्यमाच्य । २१ चन ·धात्वर्थविचारः २२७१ धात्वविचारः - रोति यतत्यो समानार्थकत्वम्, न वा यततेः सकर्मकन्या- ( ज्ञानामिन्नो ब्यापार, नाशामिन्नो यापार इत्यर्थः । पत्तिः अनुप्रयोगश्च ( एव जानाति इत्यत्र विजातीय- इत्याह । तत् प्रकृतिपन्यवार्ययोः अभैदान्वयस्य व युत्पन्न- विस्यता, इच्छति इत्यादावपि विजातीयविषयता , नश्यतिन मुदाम्भिकनिखि नत्वेन उपेक्षणीयम् । मणि. इन्यत्र दर्शनाभावरूपामेय वाच्यम् । अतः सवधात्ना पृ. १००-१०३. फ्ले एवं शाद: इत्याह । भर भाट्टरहस्यम् । अथ रोऽय धात्पर्यो नाम ! अम अन्ये तु व्यापार एव धात्यर्थः । न च उक्तदोपः, | विवदन्ते बदयः । वन मण्डनमिशास्त्रावर विवल यादि- तत्तमातुसमभि पाहृतदितीमाया एब संयोगादिरूप फन्द्र- रुप मामेव घायर्थः । तदनुकूफूलारादिरूपी व्यापार- विशेषगोषकाबालीकारादित्याहुः । केचित्तु पचतीत्यादौ । सङ्घन्तु सोऽपि व्यापारत्वेन प्रन्ययाः । फलस्य च त फलजनकताऽवच्छेदक्तया •यापारसमुदायनिहः अन्तिम प्रति प्रकारावं इत्याहु । तन्न । गमनजन्यसयोगायो न्यापारनिटो वायेजात्य अपण्डोपाधिर्वा सिद्ध. पच्यावर्षः। माम. इति प्रयोगानापत्तेः, योगारयस्य फरस्य गमन- एप च धातूपात्तन्यापाराश्रयम्य ततया तादृशन्यापार- रूपावेन तमन्यत्वाभावान्, 'गमनाश्रयो ग्रामः' इति विवक्षायाम् चैत्रः पचति । 'काय पचति' इत्यादिः ) प्रयोगापनेश । न च त्सुये भावनालाच कापेन यापारा- प्रयोगः । एवं करोतेयापारयाचित्वम् । न च यान | मिधानात् नैतादशप्रयोगाद्यापत्तिः, 'गम्यर्थवान प्रामः । जन्य नाजन्यत्वप्रतिसंधानात् पटाद्यड्कुरयोः कताकृत- | इति प्रयोगस्य एवमपि आपतेः। 'गम्यर्थजन्यसंयोगा- म्यवहारेण रोगेण स्पन्दमानेऽपि च सन्दं करोति' | यो ग्राम.ति प्रयोगानापथ । सत्यध्यात्याय पनि अप्रयोगेण च करोत: यत्नपाचिन इति वाच्यम् । | फन्स्य पजिपदार्थये तयैव फरमायनासरणन्वेन स्वर्ग. करोनेयं नायकन्ये, तस्य अकर्मकलेन करोतेरकर्मकायापत्तेः | साधनतापने:, स्थायिनस्तरमादेय स्वर्गोत्पत्युपपत्ती अपूर्व- फलसमानाधिकरण पापारवाचित्वात् । उत्पनिम्मफल- कल्पनाऽनापत्तेय । अतो ग्यापारमा धान्वय: म च व्यधिकरण यापारयाविन शानादाविव अन्यकर्मन्ये तु द्वितीयाऽर्थः इत्यन्ये । तदपि न | गापरत्वेन वाच्यत्ये यातेरपि राफर्मकत्यापतिः । एधापने इयादिचत् पनतेः । सर्पघाना पर्यापायापतेः । क्रिया यादिना वियोपरूपेण अनुप्रयोगापनिश्च । अतः करोते; व्यापारसामा-यवाविर्ष वायत्वे त्यजिगम्योः पर्यायवाऽऽपत्तेभ । पूर्वदेश विभागा- इति वदन्ति । अन्ये तु सरोयनयानित्वम् । नग किया न्यजेरः । उचादेशसंयोगानुकला र गमः। चोक्तदोषः, विवक्षाऽविवक्षाम्पा सकर्गाकमकथापोः तद्यदि क्रियामा धात्वर्यः फलसामान्य च द्वितीयाऽर्थः, पथ्यास्पोरपिपरहिगाई आसते' इत्यादी भी तदा तयोः पर्याय वापत्तिः । अत: उभय का व्यापारख प्रमजेन नो समन्वम् , किन्तु अविवशाविरहवि शिष्ट- धा-यर्थ. । उभयत्र च प्रयेकं दाक्ति । नात: औदनादि- फशिवधातु वम् । तेन पफर्मरे विशेषगाभान ) पदार्थस्य एकदेशान्वयनका । तयोर जन्यजनकभावः अकर्मकरस्य अकर्मक विषक्षाऽसत्वेन च समरस्य | संसर्गः । व्यापार विशेष्यकश्य बोधः । तत्र फर्मरारका. घ बशतिः । भामाशाया गवैचि पहायात् एकम्प | तिरिसर्पकारकाणामन्वयः, यमकारकाय च फ्ले। धानो: अर्थभेदेन समकवाकर्मक थे। एव पर्यापागामपि यापारश्च शरीरनिडा फतारा, आमनि: प्रयानाविध छन् अन्याहतम् । स अविश्शाविरहविशिष्टरमदया- | नत्वेन बारः । अनुगकधर्मानाप नि माक्तः । काशमानुयं विकतम् 1 सम्यान एकामविशगेन ' न चैव सर्वकारकम्पासरागा सावन याच्या नानाऽयंक- 'निशा निगाप' स्यारिनपोगे न पतः। अत. प्रतात्ति;, मची वा सारा मासाचि । पर फरोयः इत्याहुः। नानाऽर्थर वेऽपि यसमावमापागा या दिया, यतु बानाति नश्यति पयायो मार तदा पामेय पोष, ताशे व दिपस्य, वारक. प्रगमाय: 1 तस्य न पायो मभेदेन भवन कायदा पाsaभत पर 'शादी पचा' ·घावर्थविचारः २२७२ धातुयाच्यरयमात्रात् । इत्यादिप्रयोगोऽपि विवशाया संगच्छते । अत: सोऽपि । प्रयोगान् । अत एव पापात् पृथक् विनियमागयत्नादेः व्यापारो धात्वयः। आख्यातार्यस्तु यगादिविकरणस्यले । मासमानम्प मानकारणजिज्ञासाया पारिशेभ्यात् आरमाता- कर्म गादिविकरणस्य च कर्ता । अकर्मकघात - परमेव ( तसिंध पायादेः प्रभाव मान्यवादेव । चरयगादिविकरणस्थले च मावरूपो धात्वर्थ एव , ' एवं च प्रत्ययार्थमाधान्यस्मृतिरपि न संमोचिता भवति । कर्मणि' (पा० ४।६९) इत्याद्यनुशासनात् । उप रहस्य. पृ. ४७-४९. च भाव प्रति योग्यसंपन्धेन गुणरयम् ! ' भावप्रधान ० धात्य विधानं लिहा तापत् स्यपदेनोगतत्वात्, माल्यासम् । इति स्मृत्या ( निरुक्तम् ) भावपदयाच्य- श्रौतम् । पा. २३३४ पृ. ५९३. घामहा भागातार्ग प्रति माधपतिः प्रियपार्थ * धात्वर्थविदोपादिना मागना इतिकर्वन्यता प्राधान्यम्मुतिस्तु सुपादिविषया इति वेयाकरणाः । तदपि शक्नोति प्रहीतुम् । पा. ३१६३१६६४३ १. १०६९. नकारयादेः 'पति' इत्यतः अपतीते:, अमास • 'धात्यर्थव्यतिरेकेण यदप्येषा ( गायना )२ मानस्य शक्यताऽच्छेदपत्यायोगात् । कारादिक विना- लक्ष्यते । तथापि सर्वसामान्यरूपेणेवावगम्यते ।। सर्पन अपि चैत्रनिष्ठक्रियान्तरमादाय स्वत.सिद्धज्वाल्या जायमाने हि अधिनयमादी'वरोति' इत्पपि सामान्य यापाराम: औदने चैयः पचति' इनि प्रयोगाय । वत्तदन्यापारस्य मदीयते । वा. २११११ पृ. ३८२, तानतावेन अनुभवे ' यागः इच्छा शान था' इति . धात्वर्थसत्ताविधानेन उपसमित्ताविधान वादितिप्रतिपयनुपपत्तेश्य । अत: अनुभूयमानं पाय. बाप्यने । श्ययेन हि श्रुत्या धाग्यर्थम्य मत्ता उच्यते , यागन्यादिकमेव तशफलोपघायस्तावत् ग्यापारवृत्य- विमा उपसर्गायस्य सत्ता अर्थविषयात दुर्जन राण्डोपाधिरूपसामान्य पच्या दिपदास्यताऽवछेदकम् ।। भवति । भा. १०1०६१९. तमा पाक. पा.' इत्याद्यनुगतप्रतीति: प्रमाणम् । * धात्वर्थसामान्य भावना इत्येतदापन, सत्य फ्लेपधायकताऽच्छेदक्तया द्राक्यतावच्छेदातयैव या गाध्याया सामा-यम, न गोमादिरूपेण । या. तसिद्धिः। फोप्राय कन्यापारावादेः प्रमाणान्तातो बोध, २१११ पृ. ३८३. जतु शान्वनोपः। मत एव सापिन द्वितीयमा गोपा धारवादीनां मभिन्नाना सपमानामिपापिल आपण्डोपाधिरूपार्मवरयर सदर्थताया: सापयिष्यमाण-इन्यभिहितन्वयबादः । प्रन्यये अन्विताभिधानम् । स्वान् । मनताऽवच्छेदक च नत्तदानुत्यम् । पकवादिकं ! वस्तुतस्तु भन्नितानिधान शापि नास्ति । पाल, च विपत्ति बनकायापारकृत्यैव, न तु तत्प्रयत्नादिवृत्यपि । धात्यावृत्तिलक्षणः वाक्यमेदः 1 पाल, पृ. १८१, 'पाक करोति' इत्यादिना यानादेः पाकान् पृय धातूपसर्गयोरर्थ अभिधानसामयित्नान विभिप्रमाणत्वात् । न च धनादिसममिन्याहनातो. फ्लेविसरते । टुप्. १४१३६. एव शकिकरपनात् पृथक् विवरणोपर्धानः, अनेकशक्ति • धातुप्रत्यययो. सहप्रयोगनियमेऽपि अर्थमैदान कल्पनै यापारविषयकशक्तिपतिबन्धकाने वा गौरवात् ।। विभ्यनुवाद विमागोपपत्तिः । सु.पृ. ७७६. 'ग्रामो गमनवान' इति प्रतीत्यापतिमयेन व्यापार • 'धातुलक्षितपरणत्यादेः मावनायो प्रकारका प्रतीतेरपि रावश्यकवाच । अत एष विचिजनक- इति मत्तम् । करणलादिससोंग पालयस्यैव भावनाया व्यापारसमूह एष पापदार्गः, न तु सबनकयनाविरपि, | प्रभारता इति च मवान्तरम् । मुरारि. (मा.). तस्य पृथक् पित्रिपमाणवेन पायाभावात् । अत एव १४५०. जि.संगमा पच्यर्थः, न तु दिश्यत्यनुल्ल्यापार- धातुवाच्यत्वमानात् क्रियावासिद्धिः । 'गडि सामान्यम्' इत्यपि प्रयुतम् । ममियोगानुकूलवृत्त्यमाव- | वदनैकदेशे', 'शकि शवो', विशि अवयवे इत्यादी इत्यपि मतविक्त्यनुकूलावलावणकर्तरि 'पति' इति । अफिसमामपि भानुरगूते: गण्डाविशन्दाच मियाऽनव- " ·पातुसामानाधिकरण्यं २२७३ धान्याधिकरणं पृ. ८६२, - गतेः । तथापि प्रायेण धातूना क्रियाराचिन्यम् । सु.! 'शिकेषु गालयो भुज्यन्ते' 'गावः पीयन्ते' इति । श्रुत्युपादाने अदृष्ट कल्पयितव्यम्, इति लक्षाशब्दः • धातुसामानाधिकरण्यं विना नामधेयस्यायोगः । परिकल्पते । तस्मान् समवेतवचना, विकारे चोहितम्य इति । * धातुसाम्पार्थ (मरानेषु ददारानेषु च ) प्रयोजनं अस्ति याक्यानामयनं पवित्सव सरम् । शैकिक सोमपानम् । मा. ३।४।१२।३२ । वमनाय हि तनेदं समाम्नायते । मरियतेसंस्थितेऽहनि गृहपति गया त पिचन्ति (तन धातुथैषम्यनिधृतिः) । ३३. पाति, स तत्र यान् मृगान हन्ति तेपा तासाः सवनीयाः धानाभिहारियोजन श्रीगाति ज्योतिष्टोमे । थामु | पुरोडागा भवन्ति' इति । तत्र अविकारेण 'धान्यमसि पानामु प्रदेणधर्मान कार्या:! मा. ९।४।१२।४५-५०. | धिनुहि देवान् पनि प्रयोगः कर्तव्यः यथा पूर्वः पक्षः । * मानानां रायनीयपुरोगाशेपु नियमानानामेव आश्विन पथा सिमान्तः, ऊरः करीन्य., 'मासमासि चिनुहि पाने निधान ज्योनिग्रोमे, न तु निधानार्थमपूर्वधाना- देवान् ' इति । सैपादनम्। के. ३१८८३३, वि. २८१९, धानासु टुप्--- पत्र प्रपोजने चोद्यते । प्रकृतिशब्देन अवधावस्य न बाधः इति भाष्यमतेन , मन्थे पेषणस्य (धान्यशब्देन ) विकारा. (तण्डुलाः) प्रकाशिताः प्रकृती न बाधः इति वार्तिकगतेन । के. १०१२३४/७५. लक्षण्या , हापि (शाक्यानामयने) चोदक: राक धानानु पूर्व हन्ति धाया पाकः कार्यः महापियो क्षणया प्रकृतिान्देन मासे ) पापयति । तस्मात् सन दि. हन्ति: पाकार्थो भविष्यति, न धानाय । मृगशब्देन मास प्रकार पक्षणया । नैतदेवम् । विश्वो विहनिष्यते । भा १०१।३१७४. अर्थः चोदवेनानि दिश्यते । न गन्दो वाचकः इति अव • धानाऽऽदिपु सबनीयेषु पुरोडासान्दो भातः ( तृतीये पादे ) पक्ष्यामः । स च अस्मदायने प्रयोगे सनिहितेषु प्रयुक्त ज्योतिष्टोमे । भा. टा२।४४. रिमिति अपाचन प्रकाश्यते । प्रवृतौ (धान्यपदस्य) धान्याधिकरणम् । शाक्यानामयने माकृतथान्य- आम्नानसागय्येन भयाच नापि शब्देन विकारप्रकाशन मसीनिमन्नातधान्यपदस्य मासशब्देन अहः ।। कृतम् । तच (पान्यपद इद ) अर्थात् निवृत्तम् , न गुणशब्दस्तथेति चेत् । ९।१११३१३८ वर्णकं चोदकः प्रापयति । न च वचनमस्ति प्रमत्या विकारः प्रत्याय्य इति । तस्मात् मासशब्दस्पैव प्रयोगः । भाध्यम्-एवं था। दर्शपूर्णमाठयोगमनन्ति धान्य- ( परमार्थतरतु गासस्य अधिवापो नास्त्येन)। मसि चिनुहि देवान इनि हपदि तण्डुरानावपति' इति । सोम-इदं च मासस्याप्यधिवापोस्त इति कृपा- तर भाग्यशन्द प्रति संशया मावेतवरनो न वेति । चिन्तका उम् । यता' पेपर आइपियापरय मासे किं प्राप्तम् । योऽयं गुणराब्द इव लक्ष्यते धान्यशब्दः, च पेषणाभावात् तदर्याधिवाप: तम्मन्मथ निवर्तते इति नासो समवेतवचनः स्यात् । धान्पशन्दो हि पान्यममि-अष्टमम् । वदति , न तु पान्यमे गोप्यते । सगे है धान्यान्दो वि- मोम ऊयोऽपश धान्यान्दो , नासंगतो. वर्तते । गण्डलेश्येच उप्यमानेषु धान्यपणशन क्रियते । कितः 1, कहो लमायाऽपय गौशनस्येर संगते.' तसमनेतस्य माने र यथा स्यादिति । तस्मात 'गायः पीयन्ते । इन गुरुपयमावेडी नाममा निवियु मोदिवग्यमिति चेतायं रोका ययन्ति , किन्तु (गोगन्देन) दुर्भ न, समयायान् । ३९।। रक्षमिपा अधै समवेतमेव प्रतियन्ति , तदत् । भाष्यम्-तदेवम् । समवेतो हि पान्यपदार्यः । भा-- एप या । दर्शपूर्णमासपो मान्यमलि स हि तन्दुरेषु वर्तते तद्विशारत्वात् स्वगया। यया | पिनु है देवान् ' इति मात्रा भुतः । स प भाग्यमशीति मी.को. २८५ , ·धान्याधिकरण २२७४ धान्यादा , हपदि तण्डलानधियति । इति वचनेन तालापिवाये | रोधेनेव पन्तरदान्तरानुरोपात सूर्यपदप्रक्षेपः । अतश्य विनियुपः स धान्यान्दः सतुपदम्पवचनः मण्डला पान्या तिन्यरूपदापसरन्यापापा मालशाहचेः वसायामपुपमानः धान्यन्यारोपेण स्तुत्यर्थः सवित्रादिपद मासे याचे संबन्धान्तरल्यावृत्तिकहरने प्रमाणामावात् यदेव असमवेतायः इति मासेऽपि नदारोषेण प्रयोत्तम्यः। धान्यपदस्य प्राधावस्यम्माये मानरुपकार्यापेभेन इति प्राप्ते , 'शालयो भुज्यन्ते इति का प्रतिवाचक मापदान्तगनुरोधादेव मासपदमदोषः । अत एव न पदप्रयोगात् मयुक्तलक्षणोपरचेः असिपदाधिसवण्टलरूर प्रकृतियारक मापदप्रक्षेपोऽसि । शक्तपदप्रक्षेपसभरे कर्तृसामानाधिकरण्याच लक्षणया धान्यान्दा तपः अपारतरक्ष यान्तरप्रक्षेपस्स अन्याय गत् । अतः सन् समवेतार्थक एव । मनु एवं समवेतार्थक्वेऽपि । सायानामयने तरसमया: सबनीयाः पुरोहामा मन्ति' मासेऽसि लक्षणयव मान्यताप्रयोगोपने नोहनमक्तिःस्त्या मागे अधिषापे क्रियमाणे 'मांसमसि । इयूहि- धान्यपदस्पैर प्रती तण्डुलमारक शन, विस्तो माछ. सम्प। स्थरपस्य प्रोणादिश्त कश्चित् कालवणाान्तावेs इदं च कृत्वा चिन्तया । वृवीपे (२२८।२३ माह.) पा धान्यपक्षाधेन मांसपदप्रक्षेपपणिद्धान्तानापचिः । सबनीयोदेशेन हविष्टवनेर तासविधानाय स्थापित वात् । ययैव हि प्रकृती अग्रिपदेन शक्त्या अपूर्वसाधनाभूता मन्याम वा प्रदेयप्रकृति वे अर्थलोपेन तन्त्र अधिवास्थ देवता प्रकाशयेत् इति लिङ्ग कल्पित श्रुषा मन्त्रविनि- चराविय वापितत्याञ्च । विस्तरेण चैतत् न्यायमुधा- योगात्, विकृतो अनिदेवन्याय) शत्या अग्निपदेनेव पारमतनिराधपूर्वकं उपपादित द्वितीये 'धर्ममाने तु उक्तदेवताकापानोपपत्तेः न पदान्तरमक्षेपः ( पत्या गती । कर्म स्यात् । (२९९ सू.) इन्यत्र कौस्तुमे । पानवृत्तितपदयोः बाधे प्रमाणाभावात् । अपि तु मण्डन-5 बजेदान्यमसीढि वाक्यम् । १४. अन्यदेश्स्यायामैव सः। तत्र शसया अमिपदेन ताप्रकाश शंकर-- 'तरते धान्यशन्दगः ।'ऊह 1 २१. मानुपपत्तेः प्रकृती वृत्तिविषक्षासत्त्वात् । विकृती च • धान्याधिकरणप्रयोजनमाय्ये तु सबनीयान्द. वृतेयापारत्वेन तन्मुखेने अमिपदरूपपदार्थप्रातः न यहाथोदाहरगमनादृत्य इति परिहारसूवनार्थम् ' यथा' लण विना अग्निपदेन प्रकाशनम् । व्रतस्तत्र इत्यागुतम् । सु. १६३९. प्राकृनशक्ति निर्वाहा सूर्यादिपदान्तरपक्षेप एवं शरणम् । धान्यपलालन्यायः । यथेतत् स्वरूपम् तु अग्निदेवत्याया विकृती। तथैव धान्यपदेन दवणया शाखाण्यधीत्य मेधावी घम्वस्य च पुनःपुन: । परम प्रदेवप्रकृतिभूतं प्रकाशयेत् इति गौणसामग्रंकल्पित- पद्म विज्ञाय ह्युलावत् तान्यो राजेच ॥ मन्यमम्यस्य भुन्या मन्यविनियोगान् विकृतावपि मासे उपकारपृष्ठ- मेधावी शानपिशानतत्पर । पहालमिय पायाधी त्यजे - भावेन प्रो. मावेन च धान्यपदस्य अतिदेगात् यमदोषतः ॥' इति पञ्चदश्यामुन्नम् । अयं न्यायः तबाशय धान्यपदेनेव मायकाशनोएपनेः न पदान्नर तस्मापत्यम्' (पा० ४११९२) इत्यादिसूरमहामाये- प्रक्षेपः । इति चेत् । सायं प्रातप्रकाशनरूपोपकार.ऽप्यभिहितः । साहसी. २४०, “ धान्यपलालन्याय: । पृष्ठभावेन प्राकृतचिम्पावापागतिदेश; तत्पृष्टमावेन च यथा कश्चिदान्यार्थी शालिकलापं सतुषं सपगम्भाहरति अत्यादिपाल्पपदातिदेवः, इतरया वृत्यनति देको मान्तरीयकन्यात् , म यातदादेयं तावदादाय तुषपाल- प्रकादानपुरमानेन अति दिरस्य पदस्य विकृतो त्वयाऽपि न्युजति । महाभाग्ये 'तस्थापत्यम् ' इत्यत्र । भूति:. प्रकाशशेपपनैः पदान्तरप्रक्षेपानापतिप्रसङ्गात् । तथापि २६८ परि. ७४. प्राकृतपदनिएशनतिरेव विकृती अतिविश्यने, न नु • धान्यशब्द सतुः वर्तते । स हि तण्डुलेषु वर्तते वृत्तिमात्रम्, प्रमाणामाशत् । अत एव सौर प्राकृत- तद्विकारयात् लक्षणया | यथा वाशिक शाल्यो पदस्यैव प्राकृतवृत्तैरपि वाघसन्वेऽपि सूर्यप्रकाशनकार्यानु- भुज्यते । 'गार पोश्ते' इति । भा. १।१।१।। , ·. 1 धान्यशब्दस्य २२७५ भारणार्थमान्यन्वाधान ३८-३९, ७ धान्यशब्दस्य दर्शपूर्णमासस्थपेषणमान • धाय्यासमाख्यत्वं मनोचाम् 'अमिकाये गतस्य विकी शाक्त्यानामपने 'माछमसि' इति कः । पुरोहितः' इत्सायानाम् (से. ८२७१) 'पृथु. ११११११३८-३९ वर्गक १. पाजा' इति द्वयोष ( पृथुपाजाः, ने समायो) सामि- *"धा'प्रत्ययः प्रकारवाची सन् एकवार इत्यर्थम्, | धेनीषु प्रक्षेप्यानाम् । सु. पृ. १११९, बहूनो सहभाव वा ब्रूते । कृष्णलेषु 'एका ब्रह्मण * धारणं प्रयाजशेषस्य तापानं च न कर्तब्ये उपहरति' इत्या तु सहगावगेव भते । वि. १.२४. वाजपेयपाजापरापातु अगिधारणार्थम् । वि. ॥१॥१४, धाग्या शनिवारण्या दो से अतीते सोमा धारणे च परार्थत्यान् । ९४॥२९॥ गैद्रीय अनागते मनोत्रंच: सामिनीवुधाव्या इत्युच्यन्ते । चार्यों गतश्रिय आहवनीयः' इति पठ्यते । अयं तथा 'पृथुपाजाः, तं सवाघः' इति द्वे धाय्ये सामिपेनीषु | धार्योऽभि: यदा अनुगच्छति , तदा ज्योतिष्मवीष्टिः अनु- करप्यते । मा. ३।२।७।२० पृ. ७७३, * का पुनरता | गमनप्रायश्चित्तं कर्तव्य न वा इनि विनार यथा पर्युक्षणं घाय्याः नाम ! नास्य शब्दम्य प्रसिदिमुपलमामहे । परिगमूहनं तृणावचयः इत्येवमादयः पदार्था घायें मो उच्यते , सामिपन्यो धाय्या: । कुतः । एवं हि भगवत: | अहन्यइनि क्रियन्ते, तथा अनुगमने प्रायश्चित्तमपि पाणिनेवचनम् 'पाप्यमानायनिकाय्यधाच्यामानविनि- क्रियेत इति प्राप्ते , उच्यते । घारणे अमेः कृते सति वाससामिधेनीपु' इति । अस्मादचनात श्रुति मनुमिमीमहे। प्रायश्चित्तं न कर्तव्यम् । चकारेण 'प्रायश्चित्तं न विद्यते' विगिणा थपि ( मामिधेनीपु) वचनमुपपदावे एव । इत्यनुक्रष्यते । कुतो न कर्तग्यम् १ परार्धत्वात् । नहि नदा ५१३१३१५.. धाग्यानां प्रसिद्धयमानवी धमिद्धवन्यन्त- अमिहोत्रार्थसुद्धरण पस्मिन् काले भवत्यसो गती। रालनिवेशः 'इयं वे समिध्यमानवती, असो समिद्धवती , तत्र अन्यायमुमृतोऽशिः स धार्यते । न च धारणे यदन्तरा तवाया' अपवादप्रामाण्याधीनः । तत्र | अनिकोलायें अनुगमने मायश्चित्त विहितम् । तस्मान ' समिपमानो अध्वरे' इति समिध्यमानवती, 'समिझो त मायश्चित्तम् । 'यो वै गरियः गुवान पामणी अगेर ति समिदनती। अधिकरण दांपूर्णप्रघट्टके । के. राजन्यः' इनि गतश्रीपदस्यार्थः उमः । प्रासलीया गतधीः। . धाप्याशब्दः सामिधेनी निपासमानः तान्ये. वेत्रावधारणात् नान्यासु धीयमानास्वपि पायाशब्द क्रियार्थत्यादितरेपु फर्म स्यात् । ३० ॥ पाच्या भाति । पा. १७/१७३७. 'आहितमाइक्नीपमुल्सृजति अर्यायाम अमिमग- • धारयाशन्दिता एव का गध्ये गु', गन्यास्तु । यति , नित्यो गाभियो धार्प आहनीयः' इत्यानात। आगन्तयः अन्ते स्युः, पादरापणमतान् । दर्शपूर्ण- अत्र पूर्वपक्षिया यदुनम् ' पर्युशमारिसमूहनादिवत् मासयो: सामिषेनी विदो पण्णामागमयिताचानामृचामन्ते होमात् प्रागमेधार्यम्य अनुगमने प्रायश्चित कन्यमिति । निपैयः । रत्न. ५।३५-६.० घाय्याशब्दितानां तमाद सिदान्ती । इतरेणु प्रायश्चित्तादितरेणु पर्युक्षणारियु ऋया समिदयमानयतीसमिदपत्यन्तामनिधानस्य अपे- प्रियार्थयात् संस्कारार्थत्वात् फर्म अनुदान म्यात् ।। शितविधियसिद्धधै घाय्यानन्दाय धीयमानवानिव-प्रायश्चित्तस्य पर्युषणादिम्यो कुलशनम् । तस्मान् घायें. निपातनात् 'यत्रया ने देवा यशम्य छिद्र निरजानंतर मी अनुगडे योनिमतीदिन पर्तया इति सिद्धान्ता । पाम्याभिरपिपुः वदाम्याना पाप्यायम्' इत्ययादात शिवापिधानानिमित्तधाय्याशदकरवायगतेः पृथुपाजक्या- धारणार्यमग्न्यन्वाधान दावोगमासिक मौगिरे दोन लामिधेनीनायेव भावनाल्पनिमित्तधारपाया- ऐडिफे में पनपम । सोनिरेन प्रमनिरस्यात् । पारगाविरोधः । मु. ३१७ पृ. २८. के.११११२२४-२८. । - .

·मोम. १०११३. धारणार्थयात् २२७६ धृतराष्ट्रस्य धारणार्थत्यात सोमेऽम्पन्वाधान न विद्यते । । मनीशिः प्रायश्चित्तं न कर्तव्यम् । ( अधिकरणं अमि- २२।१।१०॥१९॥ चयनयपके द्रव्यम् ।) भा. AYUR९-३०. सोमे दीक्षणीयाऽऽदिए ऐएिका कर्ममु चोदकपात धारनं दन्तान ज्योतिटोमे रशासन प्रमुः। अग्न्यन्वाधानं न विद्यने , न कम्पम् । धारणात्यान, तप फलश्रुतिवादः । तप कवर्ष यात्रमानम् । विहाम्य अमे: धारणा तत् । सोमाणेन च विद्वतस्य । के. ४३५-३. तत् कृतम् । नच प्रतम्य धारणम् । तस्मात् दीवणीया. • पिण्यानां भग्रीन विहरणं मामी की यादेय, न उदिषु अग्न्यन्यायाने नास्ति इति सिद्धान्तः । फे. औसरपेदिकार । संकप. ३।२।१५, वियानां • 'धारणव दाट गुमे रोक्मे र कुण्टले । गामनीना समये अमिष्टोमबमकाले चेति चतुर जोगमलामा भनेच विभवे सतिशत स्नातक विहरणात् चर्षिशतिविण्यानपः । शश१६. • धिष्ण्यच्यापारणसंपातेन माज्येन पानीपत मतम् । मु.पू. १४७७. श्रीगानि 1 संकर्प, ३२०, • धारामहाः ऐन्द्रयाययासमादयो ज्योति शेये। *धिष्ण्यामिव्यापारणं परिपाठ । सरपं. 'पारया ग्रहाति । वि. १.१९११७.० धारामहेभ्यः १९. पूर्व अंशयः । ( एकनानाम मादनं धावा ततः दषि-अंशु-भदाम्प-उपाय-अन्तर्यामा: नाम महा • धुरिसामानि नाम गतिविकारो गायमस्य थुरः' ग्रह्मन्ते । तदनन्तर धाराग्रहा: ऐन्दवायवादयो गृड्यन्ते )। । वचनात यायनविकागामकानि धूर्गानन्देनोभ्यन्ते । भा. ५।०६।१५-१६. . घारापहाणामेय काम- संयोगः । इदकामः एत मई गृह्णीयात् इति । वि. धूर्गानं एकनिक नाम यागे । श्रावृत्तं धू' स्तुवते 'न्यापूरया विदितम् । लच्चै कम्याचि , २0१५१८. तृचे । वि. १०५/३. *धारावाहिकेषु ये कान्दा तिरेकेण प्रामाण्यमाहुः ते निराकृताः । क्षणमेदस्य अवेद्यत्वात् । येऽपि तत्र तदाद्य- धूर्नामानि गायनमान विशेधारमकानि सामानि । दर्शनमेव प्रमाणमिति चौद्रा आहुः, वेऽपि सर्वेषा कु.१०५/३१.. नुत्पत्वेन निराकृता फजु. १.८०. नविद्य- धूमो अदिविषपतामापनः अमेझिम, मानः । भा. १।१७१३३. . 'यादृशस्य हि घूमस्या • धारावाहिकतानस गृहीतविषयकस्य कथं प्रामा- জায়গা। শ তাকে গ্রেী যা এদ্ধি নফল मम् , कालस्य पडिन्द्रियवेद्यत्वेन पूर्वगविशिष्टघटस्य ! भूयम् ।। ' या. ३।३ विषयीकरणेन ताशय उत्तामानाविपपतथा अनधि- भूमारित्र्यकयो हि छागान्येन उपाविना गनाविषयस्यात् । मणि. पृ. २३. अमिसनन्धयाता अग्निन्यक्तिमेव गमस्ति । मजु. धार्मिकः। यो सागमनुतिति में धार्मिक इति २३५. समाचक्षते । मा १२ पृ. १७-१८. धूल्यन्यसारधूमानविमुक्तपगामिति न्यायः। धार्यो गाभिए. (ग्रामणी, श्रुवान् गगाजन्यश्च ) अप यस्तुनः अतिशुद्धावविषक्षायामवताति । यथा आइवनीयः । अय गतीवितयम्यैव अनसमाइयनीय- चोक्तम् ' निर्षिक पर ना मितासिलकपनम् । धारणविधानम् । सकर्ष रा५. ॥ धाउँऽनो धूमधाधूमाभ्रविमुगगनोरमम् ॥ इति । माहवी. परिसमूहनं पर्युव तृशापचयः इत्येवमादयः पदार्थाः । ११. अन्यहनि क्रियाने चोदितानि दिशानि संस्कारार्थ वेन, * धृतराष्ट्रस्य अन्धस्य ज्या पाण्डवर्जितेने; इति शक्यानि च , महतप्रयोजनानि च । अनुगमने तु ज्योति- अनधिकृतक्रिया (धर्मन्यतिफमः)1 वा. 311 न . ।

·धृतराष्ट्रस्य २२७७ धेनुन्यायः २०४ । अन्न सुधा पृ. १८५-८६ । धृतराष्ट्रस्य * धेन्वादयः शब्दाः उभयोः (गौः पान्ती चेति ) अन्धवेन अनधिकृतस्य यागरणात् धर्मन्यतिक्रमः । असाधारणवचना एव । गोणादय इव अनपेश्य च यदा- अन्धस्य निरशवेन धनाभावात् यागासंभवमाशक्य तर एते पदावस्यायामेव असाधारणमर्थ प्रतिपादयन्ति । तस्य वीरम्य विक्रान्तै महशतदक्षिणैः । अश्वमेध- | केचित् पदान्तरमपेक्ष्य साधारण प्रतिपादयन्ति । सया तरीजे धृतगप्टो महामः ।। ' इनि दर्शनात् पाण्ड्व. शुक्रः पट इति । टुप्. १०।२।२९।६८. 'निः भौः इत्युचम् । 'मुदश्चापि धर्मामा धनेन धेनुकिशोरन्यायः । यथा धेनुः किशोरेग' । समर्पयत्' इति न पाण्डुना धृतराष्ट्रादिभ्यः स्वार्जित. तया, कृष्णक्तिशोरा धेनुः इति । यद्यपि धेनुशन्दो गोधेन्या धनसमर्पणा नापहार: शङ्कनीयः । पाण्ड्वर्षितधनोप- दृष्टमवृत्तिः, तथापि अभिधानसामान्यात् अवधेन्वामपि जीरनं ज्येष्ठम्य धृतराष्ट्रस्य अमुचितं इति न्यनिक्रमात मागी इति किशोरेण लिनेन अश्ववेन्या विज्ञायते । चानेनोक्तम् । भामित्वात्तु नियम्येत 'गुमानामभिधानत्वात् संबन्धा- वार्तिकम्- धृतराष्ट्रोऽपि ग्यासानुग्रहात् आश्रर्थ- | दभिधानयद् पपा धेनुः किशोरेग' भा. ७४७. पर्वणि पुत्रदर्शनवत् ऋतुकालेऽपि हटवानेत्र । शापानु धेनुन्यायः । भूसंज्ञकैकाहे औपदेशिकधेनु- ग्रहसमर्पा महर्षयः भूयन्ते । तत् ययैव तवचनात् । दक्षिणमा आनिदेशिकानानुदक्षिणाया: बापः ।। अमो बन्धो जावो विज्ञायते, तथा यज्ञानुष्ठानरचनात् तस्य धेनुरिति गवाम्, प्रकृती विभक्त चोदित. तायति फाले दृष्टवान् इत्यर्यापत्या मुजानम् । यदा 'यज | त्वात् , तत्सामान्यान् तद्विकारः स्याद् , यथेष्टि- देवपूजासंगनि करणादानेषु ' इति दानार्थ पचाय यजि. | गुणशब्देन । १०३१४१५६ ॥ मंविष्यति, ऋतुफलसमानि च दानतपश्चरणादीन्यपि भाष्यम्- इदमामनन्ति 'अयेष भूवैश्वदेवः, भूयन्ते , तस्कारणात् ऋतुक्रियोपचारः । पृ. २०८-०९. ( त्रिदेव सर्व, तस्य विश्ववत्यः सोत्रीयाः, धेनुर्दक्षिणा धृतिः। पादेषु अक्षराणि १२१२२८८८।१६८ इति । ( भन्न सत्यापाद:- 'भूः उपप्यः रयतरयामा उदा. 'अवर्मह इन्द्र० ( स. १६१३३१६ ) । के | भूतिकामो यजेत , धेनुर्दक्षिणा' इति । १७३।२८ । धृतिमन्त्रेषु 'इइ घृतिः स्वाहा , इह विधृति: । वृहस्पतिसबरन शामिन्युक्त आवायनेन ९।५।१५) । स्वाहा' इत्यादिषु भूत्यादिशब्दाना चतुर्वन्तपाठो न अन संदेहः किं धेनुः गवा निवर्तिका , उन कृस्नाया कन्यः किन्तु यथासमानानं प्रयोगः । संकर्ष. २।४।२१. दक्षिणायाः इति । तत्र इद तावत् परोय किं प्रको * धेनुः एका कृष्नम्य ऋनुदाक्षिण्यस्य कार्ये भाति | विभक्त दाक्षिण्यम् , उत समसमिति । ततः इदं तब भूमिके यागे । स च याग: अधैष भूवैश्वदेयः, निदेव | संहत्य भधिकरण कियते । किं प्रकृती विगतं दाठिण्यम् , मः, तस्य विश्ववत्यः (विश्वशन्दपटिनाः ) स्तोत्रीशः, धेनुर्गा निवर्तिका , उन अविभ फरमाया धेन्र्दक्षिणा' इति विहितः । के. १०।६।१४१५६-५८. | दक्षिगाया निवर्तिति । किं प्रागम् । 'तस्य पेनुः' • पेनुदक्षिणा । गोश्वाश्वश्वाश्वतरश्च गर्दभश्वाजाभावयश्व इनि भूपमाणे म. धेनुगंवा निवतिकेति । ततः एतत् श्रीयश्च यया तिन्टाध मापाश्च तस्य ( अमियोमस्य ) तावत् विचार्यते प्रकृती विभक दाक्षिम्यामिति । किमिदं द्वादसमाने दक्षिणा' इति वाक्ये चान्देन इनरेशराहि तस्य विभत्तमिति १ गयादीनामे द्रयं दक्षिणेति । कथम् ! गादिशब्दस्य दहिगाशब्दान्ययावामात् सादिताना गौश्चाश्वपाश्वतर दक्षिणा , पति प्रातो गयादिमि. गयादीना एकदक्षिणान्यासगतेः धेनुक्षिणा' इति वितौ डिगाशब्दः प्रत्येक परिसमाप्यते । निर्दिया हि गवा- (भूनामक एकाहे ) विहिताया धेनोः समस्तदक्षिणा-यो न तेषां छमुदायः । चान्दः समुभवा! माति, न विकास दसमे ( ३४५६-५८ ) वश्पते ।। न समुच्चयष्य निर्देशकः । परपदविशेषगाय तु समुस- मुगादत्ते । पदि हि निर्दिशेत् , कियागुरोः समुश्चयः - - - . ।

·, - . धेनुन्यायः २२७८ घेनुन्यायः संध्येत । समुन्धयः शोभना , समुच्चको द्रष्टव्यः' | कोऽभिप्रायः १ (केचिदाहुः प्रमानान्तरसिद्धम्यार्थरस इति यया भवति एवम्, 'च शोभना' च दृष्टभ्यः' अनुवादकोऽयं चशब्द', न तु विधायक इति । व्यपरे इति वा भविश्पति। पुनः घोतका नादयः, न तु वाचकाः इति ब्याचक्षते । तथा , यथेह समुच्चेययोः पठी भरति 'भक्तादिरयोः तद्भमापनोदनाय अपवार वक्तुमाह-) शब्दास्तावत् समुचपः' इति , एवं धवः सदिरश्चैत्यत्राप्यमविष्यत् । | द्विपकाराः, केचित् वाच्यम् ( अर्थम् ) स्वप्रधान- न तु मयति । तस्मान्न चशब्दः समुनय निर्दिनि । माहुः, नोपहनावेन यथा 'वृक्षो' इनि वृक्षगन्दः श्रुत्या निर्दिष्टेन चैकवाक्यता न्याय्या, न गवादिलहितेन | स्वार्थवान् उन्नार्यते (म्वप्रधानभूतार्थयानित्यर्थः) केचिए प्रभुदायेन । तस्मात् 'गोदधिणा , अश्वो दक्षिणा' इत्येवं ( तु याव्यमर्थम) अन्योपसर्जनीभूतं ब्रुषते (न प्रधान संबन्धः । एक्षयित्या हि गलादीन तेघा दक्षिणावं भूनम् ) यथा अवैव 'वृक्षौ इति द्विवननं प्रातिपदिको- विधीयते । तच गुणभूतं प्रतिप्रधान मियेत । चादव पमर्जन आत्मार्थ ब्रवीति द्विवचनार्थ दिवमेव अजहत् समर्पितो भविश्पति , गौक्षिणा , अश्वध दक्षिणा' ( अजहदेव इस्यन्वयः ) । एष चन्दः समुचर इनि । न गौरवादिसहिदो गवादीना वा समाहाः इति । । बुवर (नियमेन दाब्दान्तरात् पर उचानमाणः) पोर- यदा विभक्त दाक्षिण्यम् , गदर प्राप्ता गोदाक्षिण्य । | सर्जनन्वेन ब्रवीति , न स्वप्राधान्येन । तस्मात् यस्शेर- पुनर्विशेषार्थमुवाने 'धेनुईक्षिणा' इति । याऽगै | सन शन्दः, सोऽय क्रियागुणान्या सेवमते । पाने गोर्दक्षिणा सा धेनुरिति । अन्याहा दक्षिणानामविकारेण । कार्यसंप्रत्ययात् सिद्ध इति । (' इति अभिप्रायः माध्यस्य' यथाप्रकृति भावेन चोदकानुनहो भविष्यति 1 शन्देनेष इति अनुक्न अभिप्रायपदेन इतिराब्दम्यान्वय: 1 कि गन्येष गुण उच्यते, धेनुव नाम।गौरव हि धेनुर्नान्या। तत् प्रधानमित्यत आह- ते च गयादयः । न चन्दः यष्टिर्गुणान्दैन । शौर्य निपेविति सूर्यसबन्धं कुर्यात् । समुच्चप्रम्य पर्यायवचनः । समुआयशब्द (हि) समुच्चयं द्रव्यस्येति विवचिते निर्वषणाश्रयः एव प्रयोगः गन्देन | प्राधान्येन निर्दिशति , नान्यत्र गुणभावेन । (तब दर्शितं निदिश्यते इति , मनिषणकात् प्रयोगादनेन निर्वपग- | माध्ये ! एवं स्वमतेन ध्यास्पाय परमन दूषपति । तत्रापि शब्देन ऐरिको विध्यनो निशम्यते । एवमिहापि गोगुण- आपादपक्ष उपेश्य योतक वयं दृषपति-) चादयः पचनेत पेनुगो गोदक्षिणाविकार, क्रिया, नान्या स्वास्य arl', म घोतका कयम् १ शब्दस्तावत् दक्षिणा विक्रियने इति । अदृष्टया शक्त्या अर्मममियते । (तेन) स एव (चशदा टुप्-- तस्य धेनुरिनि (सने मूत्रम्)। (शालान्तर- | समुशामिधायी रूपयितुप) न्यायः, एकशक्तिकाप- वाक्यमशीत्य चिन्यते यत्र गयादीनि द्रन्यागि [इति], नात् । (अन्यथा शब्दान्तरस्य तदभिधायिना, चशब्दस्य 'तस्य द्वादशशतम् । इति च एकवाक्यम्त श्रूयते ।। च योतमत्त्व इनि शनिदप स्थात् ) 1 अपिच पृशा दे भाष्यो का संदेह दर्थपति-) विकनिसियर्थ प्रकृति उच्चरिते वृक्षार्यः एव मनसि विपरिवर्तते , नान्यसहितः सावनिरूपयामः । यदि ( प्रकृतौ ) गशदयः प्रधानभूताः | प्राक् (च-) शम्शेशरणात् । उरिने तु नशन्दे ( दक्षिणा पनि ) ननः एक्ट्रयनिवर्तिका धन (एक. इतरेतरयोगः प्रतीयते । यस चौधारणात् योऽर्षः दम्यस्यैव निर्तिका इति विप्रः) । अद्य दक्षिणा प्रतीयने, म तस्याः । गवाटीनामुद्दिश्यमानामा विशेषण- (प्रधानभूना ततः ) कृम्मण दाक्षिण्यय नितिका मरियक्षितम् । सात ( गावा धतरादीनार) एकेस (धेनुः । पूर्वपक्षमाह-) गशयोऽत्र प्रधानभूता । दक्षिणया संबन्ध । (कुतः) अथ निर्दिश्यन्ते । दक्षिणा तान् पति सर्वस्य या, अनुरांयोगगरेकपाद् दक्षिणाऽर्थन्य, (एकमुदिश्य ) विधीयते । 'चशब्दः ममुद्ययार्थो गुणानां पार्यकत्वाद, विकृतौ श्रुविभूता स्याम् , भवति, न तु समुच्चयस्य निर्देशकः ' (ति भाष्यस्य) तया समवायाद्धि कर्ममि, १५७ ॥ .

·। धेनुन्यायः २२७९ धेनुन्यायः भाष्यम् - वाशब्दः पक्ष न्यावयनि । मर्वस्य | तम्मान समवायो हिं कर्मभिः ।। (लिंबितटुम्टीका मतुदाक्षिण्यस्य निवर्तिका धेनुरिती प्रतिशायते । तौ पुस्तके एतादृशः सूत्रपाठः । किञ्चिदक्षरभेदेन एतादृश तदर्थ ते समस्त दाक्षिण्य मिनि। किमिदं समस्त दाक्षिण्य एच पाठः अनेकत्र दृश्यते । नापि नासी भाण्यानुसारी। मिति १ न प्रतिद्रव्य दक्षिणाशब्द: संवध्यते , गोदक्षिणा, तुष्टीकामूरे तु जैव सूत्रं पायो व्याख्यायते । माया- अश्वो दक्षिणा, अश्वतरो दक्षिणा इति । कर्य त ! | नुमारी य-क्ष-पुस्तकानुशारी च पाटः प्रायोऽसाभिः गरादयो दक्षिणेति ! नहि मादीनुद्दिश्य दक्षिणाब-यो स्वीकृतः इति शेयम्- के.) इतरेतरयुकाः (गरादयः) विधीयते , पे ग्यादयस्ने दक्षिणेति । तथाहि दक्षिणा- ) दक्षिणा प्रति विधीयन्ने । कुतः ? संख्यासामति शब्दो गवादीना दक्षिणासंबन्धविधानाय योगपदोन । (द्वादशगतसंख्योपादानसामर्यादित्यर्थः) । यदि गवा- अन्तर्णीतसंत्र-धमभिवदन बहुवचनान्त, म्यात, गवादयो दीनुद्दिश्य दक्षिणा विधीयते ( तथा सति ) म संख्या दक्षिणा: इति । यथा 'आशीपोयो देवते । प्राणा- दक्षिणा प्रति विधीयेत , माययभेदमसङ्गात् (दक्षिणा- पानावमिसमभयताम्' इति । गुणवचनाना शब्दाना- शन्दम्य विरुद्धत्रिकद्वयापचेश)। यदि च गवादयः गाभयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति । कयं नादि । दक्षिणा- ! ( संख्या प्रति ) प्रधानभूना: (तथा सति 'तम्य' मुद्दिश्य गवादयो विधीयन्ते । का दक्षिणा ! गवादय | इत्यत्र ) तेषामिति बहुवचन प्राप्नोति । किश्च गवादीन। মঘে इति । दक्षिणा नाम दक्षतेमासाहकर्मणः । दक्षिणा (सति विः) अपना प्राप्नोति मन्यत्रा. उत्साहिका, इति । एक: स गुन । स च प्राधान्य शेषभावात् ( शेषभावात् इति मुद्रिते ) गयादीनाम् । दक्षिणामाधान्ये (तु ) नाहएम् ( कल्प्यम् ), विवक्षितः । सद्विशेषणत्वेन गवादयः । गुणवचनाना च शब्दानामाश्रयतो लिङ्गवचनानि भवन्ति न द्रव्याचना गुणवचनोऽयम् ( दक्षिणाशब्दः ), स यदा दम्ये उप- 'ऋत्विाभ्यो दक्षिणा ददाति' इति विहितस्वात् । मनच नामाश्रितगुणवशेन । यथा, विधे देवा देवता' इति । फा पुनर्दक्षिणा र गोधाभवाश्वतर खेति । दक्षिणाशब्दो । लभते । इह च बहूनि द्रयाणि ( गवादीनि) तस्मात् सर्जनीभूतः, तदा दन्यस्यैव यत् लिङ्गमरज्यम्, वन दाने संवध्यते , ऋविभ्यो दक्षिणा ददातीति , न गया- | बहुरचनेन भवित गम (दक्षिणाः इति) । यदा तु दयः । एको हि दक्षिणानामः, विजामानमनम् । स्वप्राधान्येन विवक्षितो गुणः, तदा दन्यस्य यत् लिङ्ग- साच आनतास्ने मन्ति, भूप आनमनेन अर्थों नास्ति, सेल्यम्, तम लभते । मविवयं च गुणस्यापि (केनचित्) गबादीनामपि गुणानामेकं कार्य दक्षिणात्वम् । यदा वचनेन, तस्मात् (प्रायम्पात् ) 'दक्षिणा' इति एकवचन समस्तं दाक्षिण्यम् , तदा विकृती मुवि तस्मिन् प्राकृतेऽ । मुक्कम । (सस्मात् कृत्स्ननिवर्तिका धेनुरिति )" धेनु श्रुतिभूता । सा च प्राकृत कार्यमभिनिर्वतयनि । चोदनानामनाश्रयाल्लिङ्गेन नियमः स्यात् ।५८॥ ऋतुमयोगेन हि भूयते तस्य नागोधेनुदक्षिणा, इति । भाष्यम्- यदुक्त ययेष्टिगुणशन्देनेति, मनोव्यते । तस्मिन्निनुले सर्व बोदकप्राप्तमानमानिक निवर्तते । तया आग्नेयोपाशुपाजाजीपोपीयाना प्राकृताना सौर्यमण- समबायाद्धि कर्ममिविजः संयन्यन्ते भुतिभूतया । पाजापल्पनेतीना चोदनाना न किञ्चिदेकं कार्यम् , अपिच चशब्दश्रुत्या ससहायं गोद्रयमिति प्रतीयते । यदैवती चोदना आश्रयेन् । नत्र वश्यते 'एकम्य धर्मको दक्षिणा मन्धोऽस वाक्येन । भुतिश्च वाक्याटलीयसी। पैश्च कर्म पिप्यन्त गृहाति' इति । वम यस्य ग्रही- गलात् पूर्व चयोग, पश्वाक्षिणासंपन्धः । इतरेतरयुत्ता भ्यतीति संदेहे युक्तो लिनेन नियमः । इह तु अपविष्टों सक्षिणावेन मध्यन्ते गवादयोऽर्थाः। तस्मान् कृतनस्य हेतु.। गवादीनामेक कार्य दक्षिणत्वम् । तसिप घेनुः ऋतुदाचिण्यस्य निवर्ति धेनुरिनि । अतिभ्ना चौदसपासम्न निस्तपितुमहतीति । दप्-- सर्वस या कंतुसंयोगादेकत्यं दक्षिणा श- गामेव निर्विका धेनुनश्चिादीनाम् । इति गुणानां पार्यकत्या पिरती झुविभूतं स्थान प्राते, भमिधीयते । 'गनादीनां प्रधानले टं - . .

·- . घेनुन्यायः २२८० घेनुपञ्चाश्चदक्षिणा नास्ति प्रयोजनम् । विगानमनार्था तु दक्षिणा निविगते इति नात्र स्थापि बाघः । धेनुशब्दस्य गोमात्र- मप्रयोजना ॥' तस्मात् समस्तगवादिनिकृत्तिः । वृत्तिगुणविशेषे गुणविशिष्टगन्येव वा शक्तिवम्य स्थापित- सोम-- वृत्ताधिकरणत्रयस्य करिष्यमाणवायोपोशात-वात् । इति प्राप्ते, न तावत् गोरनुपादेन धेनुपविधिः, वान् अध्यायईगतिः, करिष्यमापरिवारस्य अवसरमा एकमतरताभनापतेः । नासि दक्षिणानुवादेन धेनुवनिधिः, संगतिः । सूनार्थस्तु- तस्य धैनुरिनि श्रुनधेनुः गवां । तयाचे एकत्यस्यापि अशामतया विधेयत्वे वाक्यमैदापत्तेः। निवर्तिका रयत , प्रकृतो गया बादीना प्रत्येकमेर दक्षिणा- | अतोऽवश्य दक्षिणादानोद्देशेन धेनुवैकत्वविशिष्टं मो. वस्त्र नोदित वात् । नत्रापि गोभिरेव सामान्यात् , यथा द्रव्यमेव विधेयम् । तच यद्यपि प्रतौ गादीना प्रत्येक गुणयन्देन निषेपत्यादिना सामान्यात् परिः सौर्यादिः दक्षिणादानसाधनना , तथापि नियत् धेनुसाधनतया आगेयविकारः, सद्वदिति । प्राकृतसमानताना याचा सर्पद्र-यबाधक मवेदेव । वि- 'भूनाम्नि (यागे ) घेनुवर्धित गाः किंवा । वस्तुतस्तु गारिद्रयाणा न प्रकृती प्रत्येकमाघनता वास्नदक्षिणाम् ।, पेन्वा विशेषितत्वाद् गा , दक्षिण- , समुभयस्य अग्नये कृत्तिकाभ्यः पुरोहायमष्टाकपालम् , कन्वतोऽपिगम् ॥' वाष्ट्र पानीवतम्' इत्यादिवदेशयोपादानादेव सिद्ध भाट्ट-- अथैष भूपैश्वदेवा इत्यनेन विहित भूर्मशके | चशब्दवयापातात् । अतश्च गवादीना चशब्दरलेन एकाहे 'धेनुदक्षिणा' इत्याम्नातम् । सा कि अश्वादीना। इतरेतरयोगप्रजीते गिज्यवृत्या एकसाधनताकत्वान् धेनु- निर्तिका न वेति चिन्तायाम् , यद्यपि न मूलरत्या साधनतया मतदधिशदानसाधनताशधात् सर्वदन्या गवाादेशेन प्रकृत्तौ दचिणान्यश गौ शाश्वश्व' इत्यनेन निवृत्तिः । एतेन साधनतामेदपक्षे गोत्तिसाधनतंत्र विहितप्यात् उद्देश्यविशेषणस्य साहित्यस्य अविवधितत्वेन अतिदेशत, पूर्वप्रवृत्यहीकारण धेनुवादिविशिष्टा निघीयने प्रत्येक गादीना दक्षिणान्वागतेः धेनुर्गवामेव पानापल्या इति मान्यासा साध इत्ययासम्, सधनताया अप्येक वेगा निवतिरेति गहित शक्यम्, गवादीनाममाताषेन उद्देश्य- गोद्रन्येण द्रव्यान्तर निवृत्तेरावश्यकत्वात् । वायोगान् , अनेकदेशे वानसभेदाच, दक्षिणात्वस्य मण्डन--'धेनु: रामरतम्प निमतिका स्यात् ।' यानतिरपातिरिक्तस दुर्षरनावेन मानतेः फल शंकर-- 'धेनुर्गा वाचिका स्यात् ।' गमा पका- रूपतया विधेयवाघोगाय । अत एप गवादिद्रष्यनि शिर | श्वादीनामित्यर्थः। योवृत्तिसंख्या विशिष्ट पदानमेव दधिणापवाध्यानति. ५ ठपहच्ये एकाहे 'अवः श्यामो (बो-माध्ये) जलकायेत विधीपते । निरुजदानस्य च वनिम्यो कालाडो रविणा' इत्युतम् । तर दक्षिणायन्द. दक्षिणा ददाति ' इसनेन ऋविगुदेशेन विनियोगः । संयोगात् धेनुन्यायेन करनस्य अनुदाक्षिणस्य अश्वेन ऋविग्विशिष्टस्य या स्थानत्यर्यरवेन विनियोगेनैव वा चापः वि. १.१८. थानत्यत्वन्य प्रातल्या दानानुगादेन इविष्यभ धेनुवधाश्वदक्षिणा, मब्रह्मण इति पुस्पाप- विधिरित्यादि पूर्वमुक्तम् । तथापि 'गोश्नावश्व' इत्यत्र नयो यया हिरण्यस्य । ११३२८६५ ॥ गवादीनामारति ननकाय में येकमेव , न तु पासम्म उपद-ये तो 'उक्थ्यो यशः मतदशम्तोमो बृहपृष्टः वृत्ति आग्रेया दिवन , तयारसने प्रमाणाभावात् । न च अश्व श्यामो समग्गो दक्षिणा''गझणे देय.' चशन्देन इतरेतायोगप्रतीतेपरस्परसद्विताना करणाया । इति श्रूयते । किमयमश्व; प्रक्षमागमात्रस्य निवर्तक, उन यातिः, तस्य समुच्चयप्रतिपादकत्वेनापि उम्पनी इतरेतर-स्नस्य अनुदाक्षिण्यस्य इति तिचारे ऋग्नस निवर्तक, योगायतिपादकत्वात् । अतश्च योग्यताइलेन प्रत्येकमेव । इति पूर्वाधिससिद्धान्त-पायेन उन्मूने पूर्वपक्षे सिलान्त- गवादीना तो दहिगावम्, तेन दक्षिणोद्देनेन विधीय माह । अश्वदलिया अश्वस्या दहिगा हानाया: मानं विकृती धेनुवं विधेयसामथ्यानुसारान् गोदारेणेव | प्राकृत्याः अतुदक्षिणाया निवति । धेनुवत् (१०३।१११ .

·. . . धेनुवचाश्चदक्षिणा २२८१ घेनुवत्सर्पभाधिकरण ५६-५७)। बह्मणे देयः' इत्यनेन च पुरुषा- | आवेशयित-य: । ननु गावि गुणमा: एवे गन्दाः । सत्य परयः ब्रह्माभिनाना पञ्चदशाना ऋविस्पुरुषाणा अपनयः गवि आहुः, न तु गौरव प्रत्यक्षेषण बचनेन चोदकेन किरते । यथा हिरण्यस्य व्या शतकृष्णलवरी शेष- सारा एष गुणवचनो यद्यपि भुल्या गोऽधिष्ठानं गुणं भशाणा हिरण्या-मकानाम् 'सवै बरणे परिहरति वदति , वाक्येन आरम्भद्र आस्कन्दति , तयापि गो- इन्युक्तम् (१०९२१५/१९-२० ) तन्त् । द-यस्य अमायात बालमनिवारपमेय गृह्यते न भुतिः । एके तु कर्तृसंयोगात सग्यत्, तस्य लिङ्ग- अपिच धानव पोतचना एते शब्दाः । गुणाश्च ममून- विशेषेण । ६६ ॥ स्वात् न किया संबभ्यन्ते । द्रन्येषा एपा संबन्धो अनया अश्वदक्षिणया कृत्स्नास्तुदक्षिणागता एके | भवति । चोदकप्राप्त च द्रव्यम् । तेषा सामाना- केविन् पदार्थाः ब्रह्मभागरूपा एव निवर्तेरन् न फुल्ल धिकरण्यम । यथा 'अवी दे धेनू ददाति । तस पुरुषी भानुदक्षिणाय निवृत्तिः । कसयोगात् स्मफर्तुः ब्रह्मणः । धेनुर्दक्षिणा । यथा — अजर्षभस्याजिनमवस्तृणानि ' सम-धात् । स ब्रह्मणे देयः' इति वाक्येन ब्रासबन्ध- इनि । धानवयोवचन. शब्द: वदेकवाक्यगनेनैव द्रव्ये शानात् । एव तस्य अश्वस्य कर्तुप्रयोगात् लिङ्गविदोषेण संच त्यते । एवमिक्षापि चोदकपातेन द्रव्येण संमन्त्म्यते पर्मफर्तृवाब-घरूपविशेषलिझेन एके केचित् पदार्या | इति । तस्मात् अजाः धेनुक्सऋपमा: इति । एवं प्रासे , नला मागरूपा एवं निवर्तन्ते । स्नग्यत् । यथा दापये | बमः । औपत्तिके एतस्मिन् उ पत्यैव जातिविशिष्टे 'स्त्रजमुद्राधे' इन्युगातूभागस्थैव निमतिका सक्, न | गुणगन्दै द्रन्यतो विकारः स्यात् । द्रव्यमपि विकुर्यात् , कृन्नायाः ऋतुदक्षिणाया नद्वन् । इति पूर्व. पला । न गुणमात्रम् । यदेतत् जातिविशिष्टं पानं वयश्च , न सन् नुगब्द: मिद्धान्तपक्ष यावर्तकः । अजपशुषु शक्यं कर्तुग, गोपशु घेर तत् भवति । ननु अपिया तदधियाराद्धिरण्यपदविकार स्यात् । अत्र यदपि ग्यात् गक्यमावेशथिगुम, तदावेशयिष्यने, ६७॥ पन्न शक्यम् , नत प्रमादिश्यते यथा मजा घेनुबत्सर्षभा पूर्णपक्षस्य समपातम्य पावृत्यर्थः अपियानन्दः । इति । उच्यते । विस्पष्ट मात्र अजशब्देन धेन्वादीनामेक- स्वयं श्यावोऽश्व: दिरण्यतत् सताणलसवशेषमावविषय- वाक्य-गार । ६६ चोदकेन राजद्रयम् । चोदकम तिरोधे हिरण्याक्लया इतरेश प्रयाणामपि ऋविजा न्यावृत्तिः सति नाजद्रय प्रापयति । न न धेन्वादीना द्रव्येण संबन्धः । तथा विकारः स्यात् कृस्नानुदक्षिणाया बाधक. स्यात् । कारमविभक्तिरेषा अ लम्भेन संबन्ध कोति, गवि सा च तदधिकारात दचिणाऽपिकारात् । दक्षिणाशब्देन दक्षिणा- युतिः । न्यसंबन्धो वाक्येन स्यान् , तच दुर्बलं श्रुतेः । मधिकृत्य अश्वसबन्धः कृतः । तस्मात् कृत्स्न कतुदक्षिणा वस्मिश्च आनिविशिष्टे गुणे मारग्मयुक्त सति न विकारः अश्व इति मिद्धान्त:के. शक्यं अनादन्येण मचितुम् । न च चोदकापेक्षया घेनुपरमर्पभाधिकरणम् । थानापि यादौ । प्रत्यक्षा जातिः उसी शक्यते । तस्मात् गयो धेन्वादयो वेन्वादिशब्दोषरिष्टगोद्रन्येण प्राकृतानद्रव्यम्य बाघः ॥ मविपन्तीति । औत्पत्तिके तु द्रव्यनो विकारः स्यादकार्यत्वात् । दुप-- औत्पत्तिके तु० ॥ धेन्वादयः शब्दा: १०२।२९।३९ ॥ उभयोः (भपि यादिनोः गादीनाम.) असाधारण- भाप्यम् - वचित् भयो (पशुविकलो) चापा- वचनाः एष, शोगादय इन ( नाम दियादा ) मन- पृथिया धेनुमासमेव , मारुतं यत्सम् , ऐन्द्रमृषभम् । पेक्ष्येय पदान्तरे एते (धेन्वादिशब्दाः ) पदावस्यायामेय इति । तदन संशय. किमनाः धेनुव-सपमाः, उन गाव ससाघारगमयं प्रतिपादयन्ति । ( तेनामी गुणविशेष- प्रति ! #ि मातम् ? चोदकानुनहाय था इति । गुण- यचना.) बेचिन पदान्वरमपेश्येय (अयं प्रतिपादपति) निमिजास्ते दादा, ! ग गुणः चोदन मासे मारने द्रव्ये | यथा शुलः पट इति । ( तेग हे सामान्यगुणाचनाः । मो.को. २८९ ।

·धुरा हि देवतार्थ । ६० धेनुवत्सपैमाधिरण २२८२ यदि असाधारणगुणाचि उमविवाद:-) म तहि यत् गोमात्रवृतिविजातीययानादिगुणे एष गति । पूर्व ५६ १ ( उत्तरम् ) श्रुत्या धेनुय-दो पाने (दुग्ध । वजास न अश्वरूपमानिरलसप्याप्यजातिययन दाने ) एल वर्तते , गोटप तु अस्व ( आधारभूतम् ) गोमातिधारादिनिष्ट अनुभवसिद्धम् । अस्तु का न दादेलोत्तम, नापि चोदरेन (पेशल गया गम्यते) उपयुक्या गुगरि शिक्षा ये शनि । अनादिश्वसमि- अजय तु चोदन प्राप्नोति, मय आनुमानिक सन्दो | स्याहार न घेन्यादिगदस्य लक्षणा । अवध गोपदिष्ट- विद्यते । एवं पूर्व पक्ष । सिधा तस्तु, असाधारणगुण | गुणाशित पान अदि वादेय या अजम्य बाघ । घननोऽय गोऽपिउनम तरेण र गुग मेवादितो गण्टन-नाजो बचारितु मादा ।' भवति । तस्मात् (उनगुणाविरोधात् ) चोटकाय चाप । शपर-घेवादारजगधनम् । उत्तराधिकरण भायेर प्रयुदाहरणम् । धेनुयरसर्पभाधिकरणन्याय ' असाधारणगुण- দীর- পূৰগ ৰীমাথমিই ta {ধনী ( বিহার) ঋথিয়ালৰনৰ যুগ दरारारिमितहर्मपादनाशमगा अवश्यम्भाविनि) संपादितो मानि' इति । टुप् १०२।२९६९ याधे जपाय गान मुलगेर (हन चोदकप्राप्ताजद्रय • धेनुमत्सर्पभव-दोपदिष्टगोद येग द्यावापृपि यादी परिमहेऽपि धानादिगुणोपपते नारपम्भाविनाभ इयु प्रास्तम्याजद्रव्यस्य वाघ । भा (०२९।६८. स्थिते सगति । सूनार्थस्तु-सोपतिरे स्वभारत •धेनुशन्देन छागाध 1 धेनुशन्दो गोद-पमतरण एव द्रव्यविशेषगतगुविथापक धेबादी दस्थ विकार नैव दृष्ट प्रयुज्यमान । टुप् १०४।२।४४ स्सत् गादिद्रव्यविशेषगवरूप नादिगुणस्य अनादि घेण्या अपि न्याधारणायमुरमा , न ते आन्य- दये कमशक्यस्यादिति । दोसामगानसले उनिधेषा गर्गतिराने । टुप्. १३१ वि-'धेनुव समाागे गवि या, गुणकीत ११२३० नात् । भनेऽतिविष्टे स्यु, मैंव योना ये कगुशोशित ॥' व ग्रह अनुपौरि सायवे , मये महाश्च उसमे भाइ-चावाय या अनुमालमत, वार व सम्, ) ( उपस मुमेरुपरि मृ मय स्पण्टिरम् । अनुपोत फेवा ऐपृश्यम् । इत्यादौ यातिदेशिकाम अज वक्ष्य भूमि ) । मा श६९६३. * ध्रुर ग्रह जोतिधोमै न माघ गदिशब्दाना पानारिगुणमात्रात पेन | पात सबने एन । यि २२३११ अजवे सत्यपि उपपने । न च गन्येव धेनादि ध्रुबगोप भुब नाम सोमग्रह गोरापति रवि शब्दाना प्रयोगात गोवृत्तिगुणेष्वेव यति , त मात्रवृत्ति गुणेषु वैजाये प्रमाणामावेन गोरपि शक्यताऽवच्छेदक " धुवचमसा प्रतिभूता । के पुन षवमसा ! कोटिप्रवेशे गौरवात् , 'यी थे ददानि , अब ये शुक्रामचिनचा सपन मुखीया । ऐद्रास्वे भरन्ति । गृपभम्' इत्सदो अपार धेनादिशब्दप्रयोगान्ये । देवां प्रतिभूत प्रदानम्, बितिभूवार यानि । मा ग पेव प्रचुरप्रयोगात्तु गुगविशिष्टाया सम्या मदनक्षणा ३।२।११।२९ पादिधन्दन (श्याम थापुन वेऽपि अर्चने एव vधुरा (नाम सु) आयधारणे गुणभूता । मा भाववादस्य निरूदा लक्षणा) १६ जशब्दम्य तु यद्ग ४३३१ * ध्रुवावेक्नी । भत्र फरियाद , भिन्ने प्रयोगाभावात् पझे योगरूदिखीकारेऽपि भदोष । न पलायुततामा चर्को आज्यधारणार्या । के अतश्च लक्षणाया प्रमाणाभावात् अतिदेशानुरोधन निरुत २१ • भुवा है देवतार्यद्रपानरावदानेऽपि गुणविशिष्ट भजन ममेव प्रायम् । एव प्राप्ते, पातर- | उपतरणाभिधारणोपयोगि वात् प्रत्यभिधारणमपेक्षते एव । साभि-पाहाराभावे धनुपदमात्रश्रवणे सर्वत्र गोवृत्ति- तेन प्राक् स्विकृत परम्जादपि प्रौवोपयोग अस्ति पानादिगुणस्पैक प्रतीत पेवादिशब्दाना शोगादिशब्द दातेऽवत्त प्रतिपूरयित-या । नत पर तु न किञ्चिा १ . राजपुत्र । के ·नातिराने इत्यत्र . म - धुवायाः उपांशु २२८३ कार्य इति नार्थ: पतिपूरणेनाया.३१५११।१२. ध्रुवाया. | कुर्वन्ति । या. २।२।१।१ पृ. ४६५. * ध्याय: नाना• उपाशयाजाज्याधारवेऽपि अमाधारण्याभावात् धान | देशस्याः युगपदागच्छ-त: इतरेतर निरपेक्षा एघ युगपत् कालविकांच प्रधानविप्रपः सु. पृ.६२६. ध्रुवाया | संस्कारानारभन्ते श्रोषस्य । तसरकागनुरोधाच एकमपि एव (सकाशात्) विष्टकृते अवदीयते वा. ३२५।१।४. | शुब्द अनेकमिव गृहाति । एकैकसंस्कारोपजननाच्छपतेः। ध्रुवाऽऽज्यादिभिः विष्टकृदादिशेषस्य नानु- बृहती. पृ. २२८. ध्वनीनां मैदः उभयवादिसिद्धः । ष्ठानम् । वि. ३५१. मणि. पू. १६८, , वकीनो वर्णाभि-पक्षकाना मेव * ध्रुवाऽऽप्यायनं वचनमन्तरा बोपपद्यते । संकर्ष. अनित्यत्वाशीकागत् । रयंतरादिनीतिरूपाणा तु ध्वनीना २०४७. निन्यताजीकारः । १. १७०. * ध्रौवमाज्यं भाधारणम्', दर्शयवि च ' मरमै वा * ध्वनिधर्माणां असहरोष्यपि वर्णेषु अभिपड्या- एतद् यज्ञाय गझते यद धुमायापाज्यम्' इसी । साधारण | भिपजकावरीब पनिमित्तारोपदर्शनात सादृश्यादिना केन- हि तन् , उपाशुपाजाय अन्येभ्यश्च प्रयोजनेम्यः । याबदा- चित् संबन्धेन आरोपो इति ज्ञायते । सु. पृ.५०८. ज्येन य य तत्तदाज्य प्रयोजयति । यस्वयस्थ आज्यम् , तस्यतस्य एव ग्रहीतव्यं संस्कर्त यं च ( मन्य भिधारयि. न. न्यम् ) मा ३/५/१६, भोरमेन आज्य दर्शपूर्ण- मामयोः उपायाने द्रव्यम् । १०८।१५।४०-४८, [अन प्रथम न-शब्देन स्वन नेण आन्ध) लघु- धौवाज्यात सर्वसाधारमात् उगानुपाजार्थे अपयातित मिदान्तादयो निवेशिताः । ततः पर नन्-शन्दारयाः । परिशिष्ट भन्यदेवता मवति । १९।११।५, 'सर्वस्मै | ततः पर न्यायमधाकारेण नहि इति निषेधार्थकमराण्ड वा एतद् यशाय गहने यद् भुवापामाव्यम्' । तेन पदमिनि स्पष्टमेवोक्तत्वात् नहिशन्दारब्धाः नियेशिनाः । उपाशुपान: धौवाज्यात् । १०।८।१५:४७-४८. तदनन्तर गदाधसामासिकपदघटिता: नकारारधाम निशिताः। के.] धंस. नाभावरूपः, किन्तु चरमणबन्ध एक माश । तस्योत्तरकालमेव नाशाद नित्यम् । अत एप • 'नाग्निं मन्येत् अग्नीषोमीये पशो' इति शत- 'नष्ठो घटः' इति प्रतीतिः । नदि नाशोऽस्ति इति पथे । अप विकृतिगतदृष्टार्थप्रतिपत्ति पतिरिकसनिपानि. कथित् प्रन्येति । अतो यसो नास्तीति केचित् । मणि. | क्रिया निषेध. । बाल. पृ. ३७ पृ. २९. " चमः । मास्तिना पयमो दधिन पावसामार नाज्ञातविशेषणविशिष्टयुद्धिर्विशेप्यमुप. इध्यते । सोबा. अभावप्रामापवादे २ संक्रामति इति न्याय: । यश विशेषणशानस्य विशिष्ट वजनिखननन्यायेन तत्वबुद्धेईदसामगदयितु- जानन वान नदन्वरेण तसिदिः । नहि दण्डज्ञानं विना मपि शास्त्रे नास्तिक्यतन्निामानाचवतारः । स्थूणानिवगन दण्डीति शाला मेभवति , न चाज्ञानविशेषण तद्विशेष्य न्यायसमानार्थक एवायम् । सिद्धान्तद्र्शने निरञ्जन वशीकरोतीति तदर्थः । साहस्री. १८. नातिगत्रे इत्यत्र नशब्दः प्रतिषेधार्थक एव, 'ध्वजिनो गच्छन्ति छमियो गच्छन्ति' | न पर्युदामार्थकः, न वा अर्थचादः ॥ इति लिकममायात् शब्दप्रवृत्तिः । भा. ६८।२२।४५. शिष्ट्या तु प्रतिषेधः स्यात् । १०८३६॥ ध्वनि, नादः । न पाय्या-मानासयोगविभागमा माप्यम् -- यह 1 प्रथमेऽविकरणे नगन्दः पयु. या नादः, किन्तु वायुगुणः शन्दविशेषो नाटो बनिरिति दासार्य., द्वितीये तु अर्थशदार्थः । अनधिक: चोच्यते । रत्नाकरः मोटवादे शे. ३८. . ध्यनयः । प्रतिषेध इति । समुच्यते 1 शिष्ट्या तु प्रतिधा अर्थान्तरभूताः शब्दस्य दूतादिनुद्धिमपारमार्थिनी स्यात् । यथा मातिराने गृहाति पोदशिनम् ' इति । भाध्ये ३२२.

·नातिराने इत्यत्र २२८४ नानुमिते एसौ - तिमोपः। न तन शयं वर्नु पयुदास इति । संबध एव हि न । भाह-- यत्र तु नसिवाय प्रत्यको विधिः तस्मिन् मात्, मनिराघवजिनातिराचे ग्रहाति गोदचिनमिति । एव च निषेधः, यथा बनिराळे बोड शिनं गलाति, नाति- नापि कम्पचिदर्थवादत्वेन संभवति । तस्मात् नओ गृहाती- | राने योउशिन गृहाति' इति , तर विस्तस्यावश्यक बात स्यत्र सेवन्धन प्रतिषेध एव । न तु पदासः, वाया प्रमाणाभावात् । ननु परस्पर विपक्षी विधिप्रतिपंधो न रोभवतः । नाप्यर्थवाद प्राप्त्यभावात् । न च न * समिधा यजति' उच्यते । यचनशामाण्यात प्रतिषेधो विधि बाधिन्वा । इतिवत् विचिना अनुमानगुप्यजनकत्वाक्षेत् , निदेन भविष्यनि , विधिररि प्रतिषेधम् । नान्या गनिरस्तीति । च'नग्नतं वदेत्' इतिषत् ऋतुवैगुष्यजनकत्वाशेणार एक- पक्षे मिथ्याप्रत्ययः कल्पयिष्यते । तदा विधिर्यदान प्रति- स्यैव षोडशिग्रहणस्य कामाद्गुष्पगुष्पगनकत्वं विरुद्ध पेधः । तदा प्रतिपेषो यदा न विधिरिति । ननु सर्वदा । मिति वाच्यम् । एतादृशविषय निघैन पोउशिग्रहणा. विषिः प्रतिपेषश्च मामोति । उच्यते । उक्तमेतत् बनन- भावेऽपि स्तराङ्गैः ऋतुसाद्गुण्यो पनिः इत्यस्येवाक्षेपात् । प्रामाण्याद्विरोधाम मिथ्यापयर. प्रयोगवन एक बर्ष, विपिना न पोडशिग्रहणम्यापि ऋतुमादृगुण्ये सहकारिन्य- गृहीना ने द्वितीयमपि गृहातीति । तस्मादन्यवरेण मित्याक्षेपात् । अतश्च पोडशिमाणे प्रवृत्तिसिद्धप करपेन सिध्यतीति । ननु कल्पान्तरमावे वैगुण्यम् । करणपक्षे फलभूमाऽपि रयते इति प्रेषम् । अन एव अघोच्यते । मायं वैगुण्यम् । वैगुप्येऽपि वसिदिरेन । यमनो विधिप्रकृश पनि योगिप्रसिद्धी जातायाम् , यास्यात प्रमाणादरगम्यते । तस्माददोषः । यत्र पुनरन्या निगेन निषेधे कृते पश्चात् विधेयस्य फ भूमकरपन मिनि रचनभ्यक्तिरखि वाक्यस्य, तन न विकल्पो भवति । यथा नानुयाजेषु येयजामह करोतीति । मडन- 'गिटे ना प्रतिषेधार्थः ।' शंकर-विकल्प: पोडशिन्युक्त। '४. टुप्- (प्रथमेऽधिकरणे सुंदायः , द्वितीये अर्थ- * नातिराने पोडशिनमित्यादौ विकल: । भाह, मादः ) तृतीये प्रतिरोधः । नहि तत्र पदासो भवति । (तथाहि , ) यदि 'अनतिराने ग्रहाति ' इति पयुदरमा मात्रविषयक प्रतिपध. प्रीतः । याल पृ. ३२, ७ नाति १.८३. नातिराये पौशिन गृह्णाति अयं कवर्थ- स्यात्, नत्र विधानानयंदयम् (पोदशिनः ) । अपराने पोशिन गृहानि अब प्रियाविरेधः प्रत्ययः । अपोशिमा (अतिराने माति) इति तयापि अय. मेव ( विधानानर्धक्यम् ) दोषः । (नरमान प्रतिषेधः पृ.१२, • नातिराने पोशिन पनाति अयं पोतिमा- निषेधः विकृतिगत--अदिष्ट-भटासनिपातिक्रिया. शा--- सामान्यनिषये निधी विशेष विषयो न अनई प्रधानमुव्यमान फरगचित प्रयोजनाय पर्युदासम्म विधेरेव वाक्यरोष इत्युक्तम् ( पथमे ), सपने | गा. ७।४।२१९. अपामविषयानु र अर्पवादः इति ( उक्त द्वितीये)। अप योऽय पनिधो भवति इति तत उच्यते (इति न्याय. या भदोहेगेव भूतानामपद्रोहे या पुनः । नानुपहल भूतानि भोगः संगयति इति या वृत्तिः स परो धर्मस्नेन जानामि जाजले ॥ इति वि-नातिगरे पशगो यादो याऽय निषेधनम् । ममारतशान्तिपपिवनन सेपछते । साहसी.५.. भागोऽनुपाजय, विवेक विषयावत मत एवाएं 'नानुमिते हासो' इति न्याय: । मनु- यादोऽपि न युक्तः पामोभवत (नो पसौ करोति, मितपतिपरेश धारणप्रपौडफयारिकल्पनादोप: 'मानु- न सोमे हतिया) | निषेधः स्याद् विकल्पोऽत्र बीमा- मिते धो' इति न्यायात् भनुपानस्य परमपरवाच । हाविर पुग्पते ॥' भाद. ३' भूपमाणरूप धारस्य न्यूनाधिक नमर्यः)। निरेषः । . २७. संगति)।

·नानुयाजेयु २२८५ नानुयाजेषु विकसने । लक्षणावाक्पमेदादिदोपो नानुमिते खसी ॥' इत्यादौ हि समासे पर्युदासो गम्यते इत्यत्र न विवादः । चा.१४/२३ पृ. ३२९. पञ्च समागम्यम्, तत् तदेकलाय इत्यम्युपेयम् , " नानुयानेषु । ननु अनुयाजभिन्नेषु इति पर्यु- अन्यथा वास्येनापि तमासगम्याथमतीतो तयोमिनार्थ- दासाश्रयणे अनूराजशब्देन नन; समासः स्यात् । त्वानुपपत्तेः। अत: पर्युदासपक्षे समाप्तप्रसन्नात् अनन्याजेपु नन्' इनि सूत्रेण नञ् मुवन्तेन समस्यते इत्यर्थंकेन । इति स्यात् । अतोऽत्र नषः प्रति मेधार्थकत्वमेष युक्तम् । तभ्य समासविधानात् । ततश्चन लोपो नजः' इति | इति चेत्, नैप दोपः । नमः पदासाकाषेऽपि नशन्दे आद्यवर्णस्य नफारम्य लोपे परिशिष्टार सकारात | बाधकामाशत् । न च नसमासापतिः, तस्य तस्मान्नुनि' इति नुहागमे सति अनवः इत्यादि- | विकल्पित वात् । पाणिनिना 'विभाषा' इसधिकृत्य का अननुपाजेषु इति स्यात् । न च पाणिनिना विधानात् । वावचनानर्थक्यम्' इति कात्यायनवचनं सून कृता 'विभाषा' इत्यधिकृत तद्धि वागात् नमामाभाव- तु न्यायविरोधादुपैश्यम् । अस्त्येव हि ग्याससमास्यो- पक्षे नान्याजेषु इति न दुष्यति इति वाच्यम् । कात्या. कार्यम् । न च एवं सति ऋद्धस्य राशः पुरुषः' यनेन बार्तिककृता वावचनानस्य मभावसिद्धत्वात् ।। इति विप्रहबास्य इस समासे-मि राज्ञः कदाविशेषण- ( ममर्थसूत्रे पार्निकम् ) इति विभाषाऽधिकारस्य प्रत्या- सहिष्णुल्यं स्यात् । तथा च 'ऋदस्य राजपुरुषः' इत्यपि स्यातयात् । विग्रहवाक्यसमामयोः भिन्नार्थकतया तदर्भ- | स्यादिति वाच्यम् । न नायता यारासमायोभिनार्थ- प्रतिपादनाय तदुभयोः स्वभावसिद्धत्वात् विभाषाऽधिकारो | यमायानि, पतिपायभेदाभावाद । उभयत्रापि राजसरि. व्यर्थः इति रदर्थः । यावचनपर्यायात्मकं विभाषायचनं पुरुषस्य प्रतिपाद्यस्य अनपायात् । नहि वाक्यत्यसमास- दि समासेन विनद्वाक्यम्य निधृत्तिर्मा भूतु इत्येवा चाम्या प्रतिपाद्यमेदोऽस्ति । यथा ' ब्राह्मणाः शतम् । पाणिनिना कृतम् । विद्यावाक्यम्य समासेन निवृत्ति | 'याहाणाना शतम्' इत्यभिधान कारमेदेऽपि शतमग्न्याक- तयोरे कार्यये प्रसज्येत । न्याससमायोर्भिन्नायीचे तु बाणभोजनलाणप्रतिपाद्यभेदादर्शनात । यदि च ' राश: खार्थप्रतिपादनाप ग्यासवाक्पप्रयोगावश्यम्भावात् तन्नि- | पुरुषः' इत्यादी ग्यामसमायो: प्रतिपाद्यभेदाभावेऽपि वृत्तिः समासेन संभाब्यते । ततव पाससमायोरेका-सजा दिपदम्य ऋरपदादिपिशेषणसहिष्णुलतदसहिष्णुक- यस्वे सति समासेन ग्यासवाक्यस्य निवृत्ती प्रवक्तामा सबैजात्यकल्पनामात्रेण वैरक्षण्यमाधित्य तादृशवैशम्पा- वावचनं कर्तन्य स्यात् । तदानर्थक्यवचनात्तु कात्या- वच्छिन्नस्बम्बार्थप्रतिपादनाय पाक्यसमाग्योः स्वभावसिद्ध- पनस्य एकार्थत्वं पामतमासपो: अनिष्टमवगम्यने । सति चात् समासेन वाक्यनिवृत्तरप्रसवात् अनिकृत्यों च तपो: मिनार्यस्वे तत्तदर्थपतिपादनाय न्याससमात्योः विभाषाविकारः गन्याप्यायेत , तद विभाषाधिकारात् स्वगावसिदत्वात् विमायावचन (न) कर्त परमम् । प्राविहिवेनापि ममासेन वापनिवृत्तिनं स्यात्। 'यम्म थत एक 'कस राज पुरुषः' इत्यत्र समासो म विभक्ति' इत्यादिगमपञ्चकानन्तरं दि विमापाऽभिकार: प्रयुज्यते , मिमार्थयात् । विग्रह्मास्ये हि राजपद ऋद्ध- क्रियते । ततश्च अन्ययं विमक्ति' इत्यादिमिविधीयमानेषु पान्वयसहिष्णु, समामवाक्ये तु न । तलब पदान्तर- अधिरि, उपकुम्भम् , यावलोकं इत्यादिसपामः सहिष्णुवासहिष्णुरवप्रयोजक बेजात्यं समानुभवसिद्ध पाक्यनिवृचिर्न स्यात् । इभ्यते तत्र पास्यनिवृत्तिः इन्यस्ति न्यासमायोमिनायवम् । अत एव च राज- कायापलमलिभ्याम् । तया विमापाऽधिकारस पश्मात् पुरुष कन्या राशोः पुरुष इनि श राज्ञा पुष्य इति का 'निस्य क्रीदामीतिकयो;' इत्पतः नित्यप्रणानुत्ती द्वित्वबहुत्ययोरमदीते. वृत्ती एकत्वमौसनिक इन्युप 'उपपदमति' इति विहितेन 'पकार यादि- पनम् । न च नान्याजेतु इयत्र समासाभावेऽपि पर्यु- समासेनापि वास्यनिवृत्तिनं स्यात् । कात्यायनमते दासः कुतो न प्रतीयते इति पाच्यम् । अत्रामणः | विभाषाऽधिकारापननिसमागस्याति प्रयास्पाने र - ·- - , नानुयाजेषु २२८६ बान्यायंत्वान चापायावृत्तासमयात् । अतो विभाषाधिकारप्रत्याख्यान- इण्याख्याता पम्नु गापुन्वार्थः, धातो: केरलस्य प्रयोगा- मन्याम्पम् । इपसमाउपचमाभिन्य नागपाजेपु इति नईयात् । नान्याजेषु इत्यादि येमजामहं करोति । पर्यंदासाश्यगं गुज्यते । भानु या विमापाऽधिकारप्रया- इत्यनुवादमात्रम् । T. १०८३४, ख्यानमत तयापि न दोषः । कात्यायनेन हि समासे • 'नानुयाजेपु येयजामद करोति' इत्यत्र पर्यदासः । विशेषणान्तरामहिष्णुविशिष्टशवयात्मक सामाव- फ्युशमन्याय: । भा. २०१८-४, राणं वामपंम् , ममताये च तासदियुरपरा- स्विताचवपदशवयात्मक -यपेक्षाहणं सामर्षमाश्रित्य • 'गागृतं वदेत् । अयं प्रावधपुरुषार्थोभय- विषयक: प्रतिषेधः दांपूर्णमासपोः । वाल. पृ. ३५० विनिया विवक्षाया समासः, अन्यथा तु वाक्यं इत्या- स्थतम्, पतमलिना यमेव व्याख्यात वात् । अत एव । उपदेष्टारो भवन्ति । भा. ३।४।१२ पृ. ९०९. .' नानृतं वदेत्' इति उपनयनकाले एव चास्य ऋद्धस्य राशः पुरुषः । इत्यय दस्य राजपुस्पः । नमानि । समासस्य विशिवकार्यप्रतिपादक्तया बदेक. • 'नान्यामा ति पुरस्काजलुपात् । यदन्यामाहुनि देशेन राजपदेन अपदस्य अन्वयासमात् । पदार्थः पुरस्तात् मुटुयात् अन्यन्मुपं कुर्यात, खुवेशाधारमार- पदान अन्वेति, न तु तदेकदेशेन ' इति न्यायात् ।। यति' इति । नारामाहुर्ति पुरस्नाद जहयात प्राकृति- अत एव श. पुरुषो देवदत्त च' इत्ययेऽपि न कीम्यः, एटा हि आधागदिका आहुतयः सर्वेटीना रामपुरुष इति एमा: । अत : 'राझो विरान ) मुरम् । यदन्यामाहुर्ति औषसही अन्यादिका पुरस्तात् पुरुष, इत्यादी समस्यमानपदयो. पदान्तर यवधानेऽपि जुद पात् अन्यमु पुर्यात् । तस्मात् सुवेणाधारमापार- न समास । एजातीयवस्थले विशिष्टकार्यप्रतिपादना- | पनि । भा. १०१४।४५ । 'नान्यामाहुति पुरस्ता. शरते: स्वमारसिद्धलात् । ' उपागम्' इत्यादौ तुजपा ' आमेव्याः ' निर्षि मुरम्' इत्यभिधाय नित्य एव समास: । मन चाक्यतो विशिष्टकार्यप्रतीत्य. 'पदन्यामानुनि सुरक्षाबुदुपात बहती अन्य गुम्बे भावस्य स्वभावविद्धत्वात् । अत कवित समाविषो कुर्यात् ' आया. अग्निई मुत्रम् 'दोधारमाधार. नित्ययहणमपि न कर्नन्ध इत्यादि महामारवटादौ । यति' मान्य गजते 'भमिगनीक सोम शल्य विणा स्परम् । एव च एका गावसामये सति राज-तेजनम्' इति । ४६. पुर. इनि समासः । पपेक्षारक्षणामध्ये तु राज्ञः छु.-- प्रादीम्य आहुनिम्यः भन्या प्रशानभूता- पुरुष. ' इति यास्यमय ! नया नानूयानेषु ज्ञापत्राति मेयायोपादाहुति प्राचीराष्टुतीरहुका पुरस्तात् न गुहु- पेशाया वाक्यमेवास्तु । न चैवं सति पर्युदासो न । यात्, किन्तु प्राकृती. आधाराद्याहुतीः पुरस्तान दुध गयेतेति वाच्यम् । नहि वाक्ये नत्र. पयुदासार्यत्व | श्रीपतदाहुती हुयात् 1 यदि प्राचीभ्य आहुतिभ्यः नास्ति निरा. पये न ' इन्यत्र गमिचारात् । भूतले { अन्या औपसदागे गायाहुनि प्राकृतीर हुतीरहुवा पुरस्तात् पटो नास्तीतियत् प्रतिषेधार्थक पानयणे तु उत्तरीया गुहपात् गदा अन्यत् यज्ञस्य मुपं कुर्यात् । तम्नानु- अष्टदोषदुष्टविकल्पानिः । नमादिह पदास सविनम् । आधाराद्याहुतयो हि सर्वेष्टीन! मुखम् । तस्मात् आभरणीय, । मन्मानाना तु मेदनिमोगियेन तेथा दवेश आशरमापारयति । ( इति भुत्व । १.}} मेदप्रतियोगिताधारस्वविवशया मतभी । या य १४|४५. 'अनूयाजनिष्ठप्रतियोगिताकमेदयामु यजतिषु येयजामह * नान्यार्थत्वात् । १२११५:३२ ॥ शेषमाम कुर्यात् । इति वचनन्यक्ति ( ' नार्षय वृणीले । इत्यत्रापि दायप्रतिपयर्थत्वात् ऋतुयुक्तपुष्पसकारागास पयादि. नन् मैदानि वर्तते , आयवरममिन्न अङ्गजात तात् अन्यार्थत्वात् न इहाविशेषमक्षः परमआदिब्रतेन प्रतिवत् महापिनुपरे भवति इति फदि । दृप्ती निकलने इति सिद्धान्त. । सु. ३. १५४५. - ·नान्यदृष्टं २२८७ नवाश्रितेषु नान्यदृष्टं मरत्यन्यः इति न्यायः। यगा कल- संकल्पभावनैव उदये निमित्ने विधीयते । पर्युदामोऽयम् , चिदुत्तरवृन्दस्य पूर्वमाद्भितथा पूनानुभूतप्पोत्तरेणा- न निषेधः । माट्ट. ४॥१॥३. * 'नेक्षेत्रोद्यन्तमादित्यम् । उस्सरणापतिस्तथा प्रतऽयं न्यायः | साहस्री. १६. इत्यादौ नधारयोरन्वये सति ईशणविरुद्धानीक्षणसंकरपो * ' नावान्तरक्रियायोगाहते पाक्योपकल्पितान् । विधेयः पर्युदासेन । वि. ६।५. गुणद्राये कयम्मावैगुंदन्ति महावा: क्रियाः ॥' (पा. पृ. र नेष्टं परनिप्पत्तये इति न्यायः । 'मैत्रा. ३३१) । बाल, पृ. १०. वरुणाय टण्डं प्रयच्छति' इति द्वितीया तु तपायुक्तः नामनि स्याझुरक्रिया इति न्यायः । चानीप्मितम् ' इति भविष्यति । शा ४२६ । ( नेष्ट० अक्षरार्थः स्परः । साहस्री, ८०४. इति न्यायेन इप्सिततमेन अन्यस्य अभिप्रेषमाणादा- कानासाधितं काण इति न्यायेन 'अपिही योगात् 'कर्मणा यममिति ' इति सूचे कर्मशब्देन जुमोति' इति द्वितीया फलभावनाकरणम्यापि यागल्य | अनीमिनर्मण एवं विवक्षणोपरयात् इति भाव. । अभिनताध्यया भिप्राया इति पाश्चः । कु. १४४ सोम.) पृ ९५, 'यदेता इटका उपदशानि' इत्यादौ द्वितीया 8 नोदाहरणमादरणीय इति न्याय अनुसृत्य तु 'अग्निीष जुहोनि' इत्यादिवत् 'नासाधितं करणम्' | दर्शपूर्णमासपदस्याने ज्योनिष्टोमपदं निवेशिम ( फलप- इति न्यायेन अक्षितसाध्यावामिनाया ।।४।१७।१२. नगे)। परिमल. ३।३।९।१८ वा. 'नासोमयाजी सनयेत् । अप कर्तृतो व्यवस्था • नोपदेशानर्थक्यस्य एतत् सामर्थम्, यत् झा: प्रतिषेधः थाल. पृ. ३४, " 'नामोमयाजी सनयेत् ' अन्तरेण फलवचनं यागम्य श्रीतिः फ्लावगम्येत । काम- अप विधिधामा पुरुषार्यमाविषयक: पुरुषार्यश्रीत-पभ्य बानर्धक्यं भवेत् , न जातु चित् सामध्यमस्य निरोधः । पृ. ३३, • 'नासोमयाजी नयेत् ' अयं | जायते । भा. ६।१।१३ . १३५३. न्यनिनिषेध: प्रन्याः प्रत्यर्थः । १ ३२. 'गालोम 'नोपादेयत्वमेयेकं कारणत्वेन संमतम् । याजी संनयेत् ' इति सानायं सोमा सुत्कृष्यने । विदोपणवियक्षायां कारणं हि महद् विधिः ।।' इति सानायविकारः मामिशाऽपि सोमालमेव । वि.५१४१८. । न्यायात् ( वा. १२२७ पृ. २१२ ) विवक्षित- नास्ति नष्टे विचार इति न्यायः । यस विशेषतया बटुल्यनियमम्प सिद्धता सु. ३७ पृ. २६. प्राकन्दुस्तजन्यपरिपाक प्रासानपरपरावशत: कुसङ्ग 'न गर्नु पृछन् न नशनम्' इत्यनेन , निलीनता नीयते मनापमतरतीति । तद्यथा 'मियो सोमस्थैर बालानादरः । भाद. ५१४१५. कपालथा ते नहि सफरिवो जालमभासि मास्यास्ते मी एन पीणामायाभावात् । इलपि अधिक मशेदशा मधु पिवसि समं पेश्यया यासि वेश्याम् । सूत्रं यपुस्तके । परतु नन बुनूहले न्याररान न दृश्यते । दवाधिं मूपरीणा तर किम रिपयो भितिभेत्ताऽस्मि । तदर्भस्तु ऋाणामपि कशास्त्राधिकारो मास्ति । येषां चौगेडमि तदेतोस्वपि सफलमिद नालि नष्टे | मायाभावात् । आयाणि प्रवराः । गोमात कशीगा विचारः ॥' इति । गादत्री ५५५. अवग एवन नि इति तेवा मानम्माधिकारी म • नाथाययनि (अनुवपदारे ) गारान्तरे सेमवति । इति । के ६।१।२।७ सम् । संकर्स २।३११५. नेकदा नयाणां विवादः ' इति न्यापात् • 'नेक्षेनोद्यन्नमादित्यम् । अयं पहुंदामविधिः एक प्रत्येक अनुमान चाम्यम् । चन्द्रिका. पृ. ६२८. पुरुषार्थः । याल. पृ. २०. . ' ने तोयन्तमादित्यम् । नेवानितेषु गुणदोपविचारणा म्यान् इति इति प्रजापतिमते नम्-ईशातिया दशगामासकहा- | न्यायः । अयं पनौनिहा, तथादि 'टोपायोऽपि काकिर PATRI विधीयते । उद्यदादि यशामा कुरिगेऽपि कादितोऽपि मिश्रापमानामये विदितोदयो- .

·नेय हि द्रव्यमानस्य २२८८ नसलु प्रेम ऽपि । चन्द्रस्तथापि हरयक्षमतामुपैति नैयाश्रिवधु गुग श्रौतनिधिः ।वाल. 2. ३२. * 'न कट-जे भश्चयेत्' दोष चि नारणा स्यात् ।।' इति । साहस्री.८९९. इत्यादी नजर्थः प्रसत्यप्रतियध एव, न पर्युदाय: । के. नैव हि द्रव्यमानस्य तद्धितर्देयतोच्यते । । ६२१५, न कला भक्षयेत्' इत्यादी गगनाता अस्त्र शब्दाभिधेयस्य विशेषस्यैव देवता । इसनेन प्रवृत्तिमद्य निषेधो विधीयते । ६।२।५. * न न्यायेन अटाकालपदार्थोऽपि तद्धितान्त एव शब्दान्त करच भक्षये न लशुनं न गुञ्जनम् ' भयं पुरुषार्थों गंन । सु. पृ. ४६२ । नैव हि' इति शेकरतु ( वा. | भातिनिषेध. । यात. पृ. ३२. पृ. ५३३ ) वार्तिकस्थ. । तदर्थातु तत्रैव । विश्वे देवा 'न कार्यमन्याधं भवति' इति न्यायात देवता अम्मा. इति दिन नागा ससामान्यागि। मयागपूर्व स्वमशानभूतं न प्रयोजनान्तरमपेक्षते । धीयते । कि हाई ! संनिहितो निशेष. 1 स एव रत्नमाला. पृ. १३८. म्यवहारक्षमो नानिरूपितं ट्रायमात्रम् । अत. प्रातिपदिकेन शेवदीयाsa-तर जीव.वप्रेतत्वाभावेन खजात्या- योऽर्थ उपाता, स प्रमाणान्तरगम्यस्य दयविशेषस्य श्रमधर्माणा प्रयोजनामावात् 'न कुमानिष्फलं कर्म' देवता इयेतत् तद्धितेन थुपैयोध्यते ६ युक्तः । के. इति न्यायेन विधिनिषेधतिरवकाशवेन...। श्रीर. नेप स्थाणोरपराधो यदेनमन्धो न पश्यति । ११११ वसू. , * सगुणे धरल्य उपासनेन परप्रसासाशा- इति न्यायात् । ( निरुक्त, १११६) सनातनध प्र. कारायौगात र कुनिष्पर कर्म' इति न्यायान प्रमाणन. ३६५. १ 'सण्येव जी' इत्यादिमन्त्रेषु, सत. | वेदान्तप्रणमननादिक्मेष कई युक्तं इत्याशङ्कायाम् । विद्यमानस्यैवार्थस्य सन्मानोपायभूतानामनिरसन्याकरणा. | २२३१ नसू अध्ययन्प्रभावे सति युक्त मविज्ञानम्, नेतायता सदस्य 'न वृतस्य गुणानुप्रहार्थ आवृत्तिस्ति'। असत्यवर्नु दाक्यम् , नेप० इति न्यायात् ।। कय पाशुमा प्रयाशा तिष्ठति पशो क्रियमाणा. सन्तः कुश।४।३९. तम्य पुरोधाशयोपकुर्वन्ति ! उक्त सत्र न्याय. म न कदाचित् पविनं स्यात् गोक्षीरं श्वनौ तस्य ' इति । भा १२।२।५।१५. (१११११-६ घृन इति न्याय । अपात्रे सदुपदेशोऽपि •यर्थता | इति पपुगेडायाधिकरणन्यायोऽयम् )। यातीनि मान । साहस्री. ३३५. न केवला (पकृति. प्रयोकन्या ) इत्यादि- पुन वर्मधारयान्मत्यर्थीय बद्रीहिश्वेतदर्थ- न्यायेन सापुत्वार्थमेकाचनमेष । भूपणसार-दर्पणे प्रतिपत्तिकर ' इति न्यायस्य 'प्र ययस्थात् ' इति | घा नर्थनिर्णये कारिका २, समे भारत इनि प्रयोगगुदारता भापता मना न रियाक्तसरन्धारते संबन्धन पवित् हत वात् । वै, भू. सारदर्पणं प्रथमसोरे इत्यनेन न्यायेन कियागर्भवात् सर्वसमन्धानाम् । न कलझं भवितव्यम् । एवमुने यमामु पृ. ४६३. " ऐन्द्रनायवमिनि देवतासंबन्धि दाय पतति । यदि या मरण कर्तव्यमिति , पदि का भक्षण प्रतीयते । म च संच घ.' क्रिया० काचित् 'त्यनेन नयमिति । यदि नीनिष्ट भक्षण कर इत्यम्पु न्यायेन किया घटयिता: सा च यापः, नान्या । पगम्यने नत बमा युत्या तभ्यो विदधाति, न मश- सोम, सरा६ प १३७. यतिविशेषणम् । तयापाराच्च स्तंभ्यतया न न संरभ्यते । न पर धीमतां पश्चिदविषयो नाम इति माय नर्थ पतंग्य , ततो वाक्येन विधानम् । मन न्याय, 1 अगमविज्ञानशाकुन्तले चनु के उ.। पतिथ नविशेषणम् । तत्र आदि ने भक्तिभ्य | साहनी. ७८.. इति नियम । भा. ६।५।१९. . 'न पर न सलु प्रेम चलं मुहलने इनि न्याय । मशयेत् । अयं गगवानपुकसायमात्रविश्यक. पुरपाया । साहस्री ९५२. . .

·न चान्यार्थ २२८९ न च भिक्षुकाः न चान्यार्थ प्रकृतमन्यार्थ भवति इति न्यायेन अभेदायगमात् सर्वविषयावतीनेः वदमानामपि न्यायः। यथा नहि गोधा माती सर्पणादहिर्भवती येवं च दर्शपूर्णमा साराष्ट्र देवन' इति न्यायेनैव प्रकृतेऽपि । साहस्री. ४२६. मर्वविधयवानीतेन व्यवस्वागहोपपत्तिः । इति न्याय- *न चार्थात् कृतं चोद केन प्राप्यते । भा. मुधाकारः । तन्न । १।३।११५ १, ९८. " पौर्वापर्य- १२।१।९॥३. श्रवणमनाश्रित्य न चैक प्रति मिष्यते' इत्यनेन न चाविज्ञातलिङ्गानां [न नानिज्ञात इति न्यायेन मनमुरुषान् मति नियास्थितसगस्तपाध्यमान- वार्निके पाउ: पृ. ८२० ] प्रक्रिया विनियोजिया' मर्यमाणवेदशावायत्तशानैः जिज्ञासुभिः भाभीयशस्ति- इति न्यागः । ( असी यस्य च सामर्थ रोनिधायुप मात्रकारितपूर्वापरग्रहणविभागः एकवाक्यगतपूर्वोत्तरवर्ण- सहतम् ।। ' दन्धिनामाऽसि ' इति अस्पष्टलिङ्गोऽयम् ! | पदावलाबलगनपेक्ष्य मातापि तृणोतोपदेशयत् निर्वि- न घ ईदृशं सन्तं प्रारण विनियो- समर्थग । अयं तु | चिकित्समय मामायमभ्युपगन्तव्यम् (स्मृतीनाम् )। वा. असिमाब्दः युष्मदर्थविषयत्वात् सैनिहितमभिमुग्न वा १३।२।३ पृ. १७८ । मातापितुषणीतोपदेशवत् पौर्वा- अमिधो नान्यम् ) । मु. १२३.. पर्यभयधमनानिय सर्वान् पूर्वश्राविणः पक्षाच्छाविणश्च भून चारिहितमङ्गं भवति इति न्यायेन पुरुषान् प्रति निििचकित्समेव प्रामाण्यम् । ॐ प्रति नियतस्य (ही ऊर्फ ऊ इति-- ) निधनम्य भगवान् शिष्यते' इति पायेन जिज्ञासुभिः भन्युपान्त समासायात साधारण्यत: प्राप्तस्यापि विध्यर्थकोपपत्तिः। इन्यन्वयः ।सु पृ. १४४. सर्पशाररागताना सौभर- सु. पृ. ८७४. . निषेधवाक्यपालोचनया भत्रनुज्ञानस्य | विशेषाणाम् न चैकं प्रति शिष्यते' इत्यनेन (न्यायेन) प्रतिमहाजन्यं वदतिः सदाशवेन तद्विधिपराव वाक्यम्या न्यवस्थथा प्रासे: एकसान फल सिद्धः समुश्चयायोगेऽपि भयणीयम् न चाविहितमा भवति' इति न्यायात् । विकल्पेन प्रयोगोपपत्तिः । (पूर्वपक्षे विवा) । सु. संस्कारकौरतुभ. दनक न पाश्रितगुणे शक्यं नबिरोधि गुणान्तरम्' । न च गुणानुग्रहार्थ प्रधानावृतियुक्तका । भा. गर भनूद्यगान एय अवश्यं गुणोऽपि अनुवदितम्यः , तत्र १२।१।१४. नरपेक्यदर्शनात आकारऽधीनसे वन्धगुणान्तर विधाना न च गुणवशवर्ति प्रधानम् । भा.रा. नुपपत्तिः । वा. ११४३ पृ. ३३. न च दृष्टे सति अकल्पना संभवति । भा. .. चेक गन्दा अनेकों युक्तः । भा. १२१, १९२१६६६. १४. मच गति विशिष्यते इति गर्वशानोपर्म हाग. 7 च निमित्त विधिरपवाधते' इति मिधानात् जैमिनेरपि पौर्वापर्यस्य बलाबल कारणत्वमन- न्यायान् न नियोगविशेषणस्प माप्यता नियोगस्य मिमतम् । सु. पृ. १४४. न चैके प्रति शिष्यते इति | साध्यायमुपन्ति , नियोगमायापनिमित्तायात नियोग- हि मश्रुतीना सर्यपुश्वान प्रति मामाण्यात अपयन. विशेषणमाध्यम्य ! ( नि मामाकरा भो)। यणिया. वच मिनेरपि श्रुतिधारणसामर्थान् । या. १९३२३ पृ.३२७. ३.१७०. अध्ययनस्य उपनयनादीनान शान्तर न च भिक्षुको भिक्षुकान् यापते' इति न्यायेने अमेदागमान तदङ्गानामपि न रुम्' इति न्यायान् न विकृषितिरस्ति , विना वचनम् । न्यायेनैप दर्शपूर्णमासायनवत् रायपुरुषमायारण्योपपोः पैजयन्ती. ३१८१८०. ग्यात्साया ममाणामामात् ।यौ,१५.१९८-९९, न च भिक्षुरा भिभुकानाशान्ति सत्यापरिमन् अन्यविहितानो पार्वणवाटीपाशदीना मानान्तर-समर्षे अमिनुके । मा, ११. मी.को, २८७ पृ.८८२.

·नवयत् २२९० न चेदन्येन - न च यत् समित्संवन्धेन क्रियते तत् । वाग्वा, नापि पाना इति सर्वस्य एकशक्यता । जतिलाः चनूनपासंबन्धेन' इत्यनेन न्यायेन भेदेन श्रुता देवता । आरण्यमुद्राः । गदीधुका: तृणविशेषदीजानि ( कसाइ- महासंघद्धा नोपपवते यदि ग्रहण नाऽऽवर्तते इति प्रति- कमाइ इति चोडणे भाषा ) । के. देवतं सोमो प्रहीतयः । (न्याय: भाध्यपक्तिरियम् 'म चेदन्यं प्रकल्पयेत्' इत्यधिकरणे अनाहुति- २।२।२।२ पृ. ४७२) । वा ॥२६॥१९१.५१९, जतिन्टाम्य गवेभुकाव ' इति निन्दया निषेधकल्पना * न च सकटुमचरित (शब्द. शक्नोति अर्थद्वयं पूर्वपक्षयि वा नहि निन्दान्यायेन यत् पयसाऽग्निहोत्र विधानुम् । भा १२।१२।४. जुहोति' इति पयोनिविशेषत्वात् न निकलना इति न च मुवन्तसयन्धे नसमामापत्तिः ( नेक्षेतो. | सिद्धान्तिकम् । नतिलयबागन्याय । बाल. पृ. ५५. यन्त न्या, मानुपानेषु ' इतिरदुपपत्ते. । भाट्ट. ७ या निन्दा तन्मानपर्यवसायिनी, सानिधफला भवति । विधिपरा तु स्तुन्य जायते तदुपपादनस्य दृष्टार्थत्वात् । • न चतुनिशदिति ब्रूयात् ' अय लिट् भौते । यथा घश्यति 'न चेदन्यं प्रकल्पयेत् प्रक्लृप्तापर्थवादः प्रतिपथे। बाल..., म्यात्' इति । वा. रा.११. अत्र व विश्वमत्यत्वस्य पारमार्थिकग्य देवताऽधि. न चेदन्येन शिष्टा ( ११४६४९ ) इति कप- करण यायेन कल्पनीयतया कल्यायस्य च श्रुतिविरोधे । चिदनुवादावे सेमवति विशिष्टविधानानुपपत्तेः । धा. अपने न पविषसवाव इति 'न चतुनिषत् इति | २२५११०॥३१ पृ. १०६. ब्रूयात् । इति न्यायोऽपि न प्रारति 1 चतुर्ग्रन्थी. हुन चंदन्येन शिष्टाः इति न्यायेन अभासविशेष चन्द्रिका १,४३९. णम्पद कम्प्यविशेषणविधिविधेयत्वेन...। भाट्ट.६।५।६. न चेदन्यं प्रकल्पयेत् प्रकल्पशावर्थवादः । न चेदन्येन शिष्टा. इत्यनेन न्यायेन (१।४।६।९ जे.) सादानश्यात् परसामर्थ्याच्च । १०८४१॥ येऽन्येन न विहिताः तान् विदधाति । टुप् . १२॥ अमिहोने श्रूयते 'जतिलयवारवा वा जुडुयात् , गवी -३ पृ. २२१९. . न चेदन्येन yिer: ! यदि अन्येन धुकपवाग्वा वा जुडुवात् , न प्राम्यान पसून दिनस्ति वचनेन शिष्टा विहिता न भान्ति गुणाः, तदा गुणविधिः मारण्यान् । अपो खस्वा. अनाहुति जतिला गवीन नामधेयम् । यथा ' आमेयोऽष्टाकपारोऽमावास्यायो धुकाध, १२साऽमिशेष जुहोति' इति । अत्र जतिलादि. | पौर्णमास्या चाव्युतो माति' यादो। यम पुनः अन्येन थागूदयम्प विधानात् अनानि इति प्रतिषेधाच्च , वचनेन शिटा गुगा भवन्ति , भवति तत्र नामधेयम् । विकल्पः इति पूर्वपक्षः । 'पयसाऽनिदोष होनि ' यथा अमिष जुहोति इति । के. ('एतापैच रेवती इन्यत्र विधि. इतरत् सर्पमपंवादः इति सिद्धान्तः । वारयन्तीयममिष्टोमसाम वा पशुरामो ह्येतेन ( वि. 'अरनिक्षेर पेन अन्य विवि दमिष्टा एजेत'-) अपूर्वक निशिताद वाय- पयोविधि इदं वाक्प प्रकल्पयेत् । प्रक्लमो पयोविधेः । भेद विनव यापि सर्वमेव विधातु गक्यम् , तथापि सिद्धौ तु अनातिवचन यवागूवचन व अर्थवादः न चेदन्येन शिष्टा. ' इति न्यायेन गदमा तदेव स्यात् भानर्थक्यात स्वार्थे नापशून्य वनिश्चयात् । विधीपते , इतरतु माप्तमन्यते इति नातीगौरवम् । जर्तिगतीधुकयो, अनाहुति व च परमामयति । परेण सौ. २२२६१२२६ पृ. २८९, ७ बसि चेह भावनथैव 'पपमाऽमिशेनं जुहोति इत्यनेन विधिना स मामन् प्रत्यायितस्य बनः मिशेषणवशक्तिः इति नाभिधानमपे न्यपेक्षाम्पसामर्थ्यात् एक्वाक्यादिन्यर्थः । ग्राम्पारण्य पते । सर्वत्र विशिष्प्रत्ययेषु चैतदखितम् न चेदान्येन पशुसमापेक्षया जतिलगवीधुपकाम्योः प्रशस्वता, पयमस्तु शिष्टाः' इति ! का. ४|४|१३ पृ. ९१६. ० ( एतस्येव ससिया प्राशस्त्यम् । तस्मात् पर होनयन रेवतीधु वासन्तीय अमिष्टोमनाम वा इत्यन-वावा.

·न चोदनार्थ २२९१ न देवताऽग्निशब्द । - शब्देनैव तदर्थविधी न चैदन्येन शिष्टाः' इत्यनेन न्यायेन | मात: अग्निहोत्रमनुष्ठीयने एव । यदि तु मन्त्रो न पठयेत विशिष्टयागमावनाविध्ययोगापत्तेः ...सु. पृ.८६६. अग्निहोत्रागमुद्दरण विगुणं स्यात् । तस्मात् दर्शपूर्ण- - एतेनैव उत्काललाधनं प्रयुक्तम् । ब्राह्मणमति- मासाऽपि भनेरुद्धरणे स मन्त्रः पठनीयः इति पूर्वपक्षे वच्छब्दयो: तुलहेतुत्वेन विचिद्धनासंभवात् ( व्यक्तिषु | सिद्धान्त उच्यते । दर्शपूर्णमासार्थमुन्यने अनौ यस सामान्यशास्त्रप्रवृत्तिहेतो; ब्राह्मणशब्दस्य पदार्थेषु च अग्निहोत्र प्रवर्तते , तस्य परार्थे उहाणे मन्त्रम्य न अतिदेशशाम्रप्रतितो: प्रकृतिवश्छन्दस्य )। तथा च चोदना में कर्म । मन्त्रो न कर्तव्यः । नहिं तदमिदोत्रार्थ- 'तद्र्जे तु वचनप्राप्ते । इति ( पूर्वपक्षम् ) उपन्या 'न | मुबरणम् । अप्राप्तकालत्वात् अग्निहोत्रार्योधरणस्य यः चोदनार्थकालान्' इत्युत्तरं दास्यति । वा. ३१३॥ | कालः, नम्य दर्शावर्थे उद्धरणे अभावात् । अधिपधसूर्य १४.८६०. सायं उपसि व मातः ममिक्षेत्रामोद्धरणं विहितम् । *न नौ (आन्यभागो) पशौ करोति' दर्शपूर्णमामाथै तु पर्वणि प्रातरग्निहोत्रहोमे हुते पश्चात् अय विकृतिगता अनिदिष्टः आगदुपकारकक्रियानिषेधः। | अमिमृद्धृन्य अन्वाधानं क्रियते । तथा न दयिर्थे वाल. पृ. ३५-३६. . 'न तो पशौ करोति , न सोमे' | उद्वरणका अग्निहोत्रार्थोद्धग्ण काल स्याभावः । तमान इत्ति आज्यभागी प्रकृन्य आग्नात नाक्ये न मोमे' इति अग्निहोत्रमन्युटरणमन्त्रः दर्शायर्योदग्गे न पठनीयः 'मती पदो करोति । इत्यम्यार्थवादः । ( सोमे तावत् इति सिद्धान्त: । तुशब्दः उन्सूनपूर्वपक्षन्यावृत्त्यर्थ: । के. नेवाज्यभागी स्तः, पशौ अपि नैव तौ स्तः इति )। के, • 'न दीक्षितस्यान्नमत्रीयात्' अयं पर्युदासः इति १०८।५. पक्षः । चाल, पृ. १५, 'न दीक्षितस्याचमनीयात्' न तैरेव दम प्ररोगान्तरमपि क्रियते । भा. इति निषेधे जीतिनात्यपमापनी योऽसमत्ति यतस्ततः । १११३४६. भाकाश इव पकेन नस पापेन लिप्यने॥'ति • 'स्वेच्छया मरण विप्रात्' इत्यादिना भविष्योत्तरे | मनूक अयं सामान्यरूप: निषिदविषषक: न्यावृत्तविषयः अात्मघात्यादीनुकन्या 'न तेषां स्नान सरकारौ' इति | अभ्यनुज्ञाविधिः । १. १६. संस्कार शब्देन दाही निषिदः । अयं अपूर्व कर्मगत न देवानां देवनान्तराभावान् । इति सूत्र प्रतिपत्तिनिषेधः । वाल पृ. ३७. यपुस्तके वर्तते । युनूहले च पारस्पातम् । (१२)। • एतीच परिचोदनापरिक्षारी सूत्रकार एव वक्ष्यति ननु अस्तु ताई स्वपरमातविद्याना अधिकारः। तत्रा। 'आरादपीति चेत् । ( ३३) 'न तद्वाक्यं हि देवानामपि नाधिकारः । देवताऽन्तराभावात् । नहि नदर्थत्यात् ।। ४ इति । पा. ३।४।५।१५ पृ. १४७, | इन्द्रादिभ्योऽन्ये इन्द्रादयः सन्ति येभ्यो हवियेत । न * ननु न तद्वाक्यं हि तदर्थत्वात् ' ( ३४) च प्रावल्पवर्तिनी देवानां यजन संभवति , अतीतानात् । इन्युनर वयनि , तेन भनीपोमीयापूर्वप्रयुक्तावात म्यवस्सा | तमान देवतानामपि न मर्माधिकारः । के. भ्यादिति । १६१०३१. न देवनाऽनिशब्दकियमन्यायसंयोगात् । न सून्पन्ने यम्य चोदनाऽप्राप्तफालत्वात् । ३५॥१८॥ ९।४।८।३१।। मुण्यटन्यापनारे पनिनिषिर्गाद इत्युनम् । तत्र अग्निहोत्राम अकारणे 'वाचा क्या होग, प्राणेनो-आयादयो देवता, भादयनीयादयः समयम, द्वाना, चराहरयुगा, मनसा प्रशणा, श्रोग्रेमाग्रीधा, | मन्त्राः अन्दाब, प्रयामादिरूपाः क्रियाध तेषा एतेस्पा पञ्चभिदि विभिगमि' इति मन्त्र । समाहार: देवताऽमिशक्रियम् , गत् प्रतिनिधि नाईति छोडर मन्त्र दपूर्ण मासा भनेरुदाणे पठितन्यो न नि | देवनादीनां प्रतिनिधि मातीत्यर्थः । बुतः । मापार्य विचारे, उरते हि तस्मिन्त्रमा पर्वणि सायं प्रतिपदि च । संयोगात । अर्थ: प्रयोजनम् । अन्य देवतादेः भन्येन ·न देवताऽमिशब्द ३२९२ ने प्रतिनिधी । अर्थेन प्रपोजनेन संयोग. स्यात् । स न प्रकृते कर्मणि | कर्मणि अनुगको न भति, समझिवादिति भावा । असाधकम् । तसा तेषा प्रतिनिधिः । 'अर्थशन्दो | साहस्री. ५२६. न्यायपरः । प्रतिनिधिमाका न्यायान अन्येन पायेन न धर्मचूरपु पयः ममीक्ष्यते इति न्यायः। देवतादेर्युक्त वात् । प्रतिनिधिसायकन्यायसन्या वात् इति । तयोर गनुना न दो भवति येनास्य परिवं तात्पर्यम् ।' इति सुबोधिनी । देवताश्च अमरश्च शिरः । यो वै धुवाधीनस्त देवाः स्थविरं विदु. ॥' शब्दकिया मन्त्रोचारणं न नेपा प्रयाशा समाइग्दवः ।। इति । तन्मूल्योऽयं न्यायः । साहस्री. ९५५. देवादिन प्रतिनिधानमई नि । अपापोगन् । न निमित्तं विधिरपवायत्ते इति न्याय.. अन्यस्य प्रतिनिधिATHIANTकस्य न्यायस्य संयोगात् । अप्रतापूरणेन यत् अवघातादे. नियमानुष्ठानप्रति इति कुतूहलम् । पादनम् , तदुपपत्तये तण्डुलादित अदृष्टं करप्यमान देवतायां च तदर्थत्वात् । १९ ॥ 'न निमित्त.' इति न्यायेन न राय अबाधितं देवनाऽमिशन्दक्रियाणा प्रतिनिधिन्तिीयुक्त पूर्व- अधिकरोति । तौता. २।१।३।६, * 'न निगि विधि- सूचे । तत्र देवताया विशेष उच्यते । नकारः इन्वन्तर- स्पबाधते ' इति न्यायान् न मान्नवर्णिकसमियताराधः समन्वयार्थः । देवतापा अग्न्यादिदेवताया तदर्थत्वात् । वाक्यविदिततनूनपादादिदेनसाभिः (पूर्वपः इदमुक्तम् )। इविपदयात् । तत्र दर्शविर सूर्यादौ योजिते वन्या. शरार. दिशन्दे वा योजिते दीयागो न स्यात् । तस्मात् देवतायाः • पृथिव्यामग्निश्चेतन्यो नान्तरिक्षेम द्विति' नाति प्रतिनिधिः । इति सिद्धान्तः । इति । हिरण्यं निधाय चेतन्यम् । इत्यस्य विधः शेषः । 'देवता च तदर्थयात्' इति कुलइले पाठः । देवता ! भा. १२१९१८. न प्रतिनिधानमहति । तदर्थ वात् उद्देश्यतया विहिताया सुन प्रतिनिधी समन्यात् । (६।३।१४।३२) इति एवं देवताशम्दार्थत्वात । चकार: अनुनयुक्यन्तरसमुच्च- J न्यायः । प्रतिनिधी उपाने अपचरिते प्रतिनिधिमा- यायः । देवताय शन्दाधीनम् । ततश्च विहिवदेवना- मुनादेयं मुख्यमदर्श वा इति संदेहे परिनिधेमानवेन विसरणेऽपि देवान्तर ने प्रतिनिधात पम् । सशं शास्त्रपरिग्रहीतत्वात नाहशोपादाने प्राप्ते 'वचनात हि मनिनिधातम्यम् । ततश्च मुल्यदेवनाशद स्मृबैन लन्याय्यममा तसामान्येन प्रतिनिधिरभावादिनरम्य' सरशान्तरस्य उपादान शक्यम् । मुख्ये च भूते कि (६३१३१३१ ) इति सूत्रान् अमाचे , नसामान्येन , प्रतिनिधानेन इति युक्त्यन्तरम् । इति सूत्रार्थः । के. प्रतिनिधि इति पदश्वानुषण प्रतिनिधी पाते तदमावे • देवताऽमिरान्टक्रियमन्दार्थसंयोगात् ' इति त सामान्येन प्रतिनिधिः नोवादेय: मुरण्यावयवोपादिसया पष्टाधिकरणे कर्मणामटशार्थ वात् तस्य प्रतिनिधिना | उपातम्यानि प्रतिनिधेः अचोदितान इसरसाम्पात् इति सिको प्रमाणाभावात् प्रतिनिध्यमादो पश्यते । मु. पठे वक्ष्यते । मु पृ. ५११. पृ. ६२१. • पिण्टपितृयते उपस्थानमन्यः यदन्तरिक्ष न प्रतिनिधी, ममत्वात् । ६।३।१४॥३२॥ पृथिवीभूत चाम.' इति । तत्र अधिकारेण प्रयोग पतिनिधि. पति पदं पूर्वमत्रानुवर्तते । भूतदन्यस्या. गाईपत्यपदस्याने आहब नीयप्रक्षेपे प्राप्स, नोभयमपि पचारे प्रतिनिधिना प्रशेग. प्रहरः । अथ देवान पति- विनत गाईपत्यदलोमात्र कार्य ति सिदा नमुना निभिरपि चिनपुः ! एवं सति प्रतिनिधी अपरिने पति "अत एव 'न देवताऽनिशम्मक्रियम् । ति पाठो तस्य प्रतिनिधिन भवनि । न प्रतिनिधेः प्रतिनिधि, । न्याय. संगच्यते "युक्त को (१५)।के.. समत्वात् , मुम्मानिनिधेः पतिनिधिपतिनिधेष समाचात् । न द्वेष्यरगर्ल बम कुश नानुपजते इति ययवासी पूर्व. प्रतिनिहितः थुतचिवीया, न प्रनिनिधि- न्याय । गानी हि अकुशलं कर्म न देखि, कुशसे । विकीया, समयमपि भुनातीपा, न निषि- .

·- के. न प्रत्यक्षविरुद्ध २२९३ न नायुक्रिये चिकीर्षया । तस्मान्न प्रतिनिधिमहामुगादेयम्, किन्तु * न चूमः एकस्योमय प्रयोजनमभिनिष्पादयितुं मुख्यमहामेज अन्पद-वेध यम् । इति सिद्वान्तः । इद च सामध्ये नाम्दीति । भा २।२।११।२५ पृ.५४५. पत्र प्रतिनिधि मान भुत. तविषयकम् । के g न भूमि. स्यात् सर्वान् प्रत्यविशिष्टत्वात् । " न प्रत्यक्षविरुद्धमनुमानमुदेति खकार्ये वा ३ ।। साधयति । भा. शश६।२०. विश्वजिनि सर्ववदाने भूमि देशा स्यात् । कुता ! * 'न प्रथमयज्ञे प्रवृज्यात् । अय प्रकृतिगतः सर्वान् प्रति मनुष्यादिस्यावरान्ताना प्राणिना संचरण. आरादुपकार क्रियानिषय | वाल पृ. ३५, . प्रयमयज्ञे प्रवज्यात् ' हत्याय 'अग्निष्टोमे प्रगकिक' अय जीवनावर्थ भूमिः अविशिष्ट समाना । राज्ञा तु सा पर्युस्तपतिप्रसवविधि । पृ १६. संरक्षणोया, न तु ता दातुमसौ समर्थः । तस्मात् महा. न प्राजापत्येन पाना मनिष्ट्या इष्टका: । भूमिः न देया । किं चित्र क्षेत्रादिकं तु विशिष्टविभिना कारयेत् । संकर्प. २।२।२९. दातुं शक्यम् । सर्वान् प्राणिनः प्रति अविशिष्टत्वान न बृहत्या वपटकुर्यात्' इति अक्षरव्यूहन- विश्वनिदादौ महामि देया म्यात् इति सिद्धान्तः । विध्यर्थयादः॥ गर्यपृष्ठाया 'एन्यासमन्वाद ' इत्यादिना देवताभि- •'नयार्थधर्मत्वात् संघातम्य गुणत्वात् । ७) यतिषजति' इत्यग्नेन योयोर्क चोरन्योन्यं यतिषण | ४।३।१७ । अब दादशशब्देन संख्यावाचिना अपांदु. विधाय 'इन्द्राय रपतरायानुव्हीनि रथ-तरम्यर्थमन्न्य कस्यापि मैवानस्य फलमानीभूताहगोतयाविशेषण बृहतः पञ्चा यजेदिन्द्राय बाईताय अनुब्दीति वृहतः मुच वेन गुणभूत वात् साधनत्यामावेन पांग्राहकरात न मनूच्य रपतरस्ता गेद' इत्यादिना गप्ये विवृतम् । संघातकार्यापत्या धर्मवासियुंक्ता इत्यर्थः । मु पृ.७३१. समेत न वृहत्या वपकुर्यात् ' इत्यपि प्रतिषिद्धम् । * 'न घा त्यभिधानादधिकानामशग्दत्वम् । कत्र बृहतीशन्दम्य द्र पवचनस्पेन विष्टुःसंपाज्याऽधिकरण- ( [४।२।१५) इति चोदकनामधेययोलावलपरीक्षामा न्यायेन याद्रयतरयोरे। उपस्थितावेन तयोज्यिावपति- ऐकाहिको धर्मः ( पञ्चदशरात्राथमाहे अभिष्टुति ) पेधात् विरुषः । इति प्राप्ते, अक्षरसरूपाऽवच्छेदकधर्म, कर्तव्या इयुक्तम् । भा. १२१२।७।२२, • यानन्तर विशेषम्य वृहतीपदयाच्यनया रायैव प्रदान काणहाय. ( श्राधानमात्रोतर पवमानेष्टिम्यः प्रा ) अमिहोनादयः छैदफागमतिधोऽयम् । अनुवाक्याऽन्तिमाक्षरन्तुष्टेपस्य | स्युः, य. पूर्वोको न्यायः स निविषिष्येत 'म या वासां याज्यायाम यूहन विधेरर्धवादमात्रम् । 'अतुष्टम च । वा | तदर्थलात् ' ( २१६४११२) इति । (न आधान- एता संपादयति' इनिरत् । तथा च • अमिला शूर मिष्टपन्नम् , नासां यमानेरीन तदर्थयात् अमि- श्यारम्प 'ईशाना' इत्यन्तामनुगमनन्य इन्द्र | संस्कारापत्वात् इति स्वार्थः) । ५।२९।२५. तापुरवामिदि हवामहे' इति पदक्पा यजेत् । एनम् न पायपीयानययवान् गदे सतः यभि- 'यामिरि' इत्यारम्प काठा' इत्यन्तामनुएममन्न्य जानीमा यया पटम्प तन्मयान् । न यानीपानापमान 'सर्वतो अभि या हार नोनुम' इति पडक्या यजेन शगतान् रामगाम, समान पायुधारणक शन्नः । इनः । संरपं. ४४४. भा. शशक्षा२२. .'न ब्रह्मा मामानि गायति' इति अग्न्याधेये 'म यायुनिये पृथगुरेशात 'पिरणे (स सामगात निविष्णते अयं अपूर्वकमंगतः अदिए: ||९-१२ ७.) यामागयोः तामेदेखि मसान्ता. आगदुपारमभिपातिषः । चाल. पृ. ३६. पेन्समुहम् । आभरणम् . १२४२ न.

·न विदुपामुपदेशो २२९४ न होतारं वृणीते पुन विदुपामुपदेशो नायकल्पते' इति 'न संशयं प्रपद्येत नाकस्मादमियं वदेत् । न्यायेन उपदेशान्य थानुगपस्या मन्वादेः पूर्वज्ञान- माहित नानृतं चैव न स्तेनः म्यान्न वा पी ॥ इति करना । सु.१.१९८. स्मर्तो निषेधः । मु. पृ ५३९३. * सर्वरिपन्निवेशात् । ३।३१॥ ॥ 7 8- न विधौ परः शब्दार्थः इति न्यायः । मात्रेण वेदान्तर यपदेशो मपनि । यत् येन वेदेन दापथं दाशब्दावयेव । 'गुनिज्' इत्यादायपि विधीयते तत् तेनैव प्रमाणेन क्रियते । ततश्च यस्येव सन्तापडिया हायेयार्थः, न त नकारेमशक सः मा. वीरि २ विधौ पर: शार्थः' इति न्यायान् । भूतिः मन्त्रम्य या विधानम्, स एव तेन पदैश्यते । या. पृ. ३२. . ' न विधौ पर: शब्दार्थः इति न्यायात् यजुवेंदविहिताना च ऋचा 'मुग्वेदपाठमावेग वन्वैस्वे ऋग्वेदविहिताना यजुषा यदपाउमाश उपाावे । 'निस्रोऽनुष्टुमः चतसो गायत्री: करोति' इत्यत्र विधी गायत्री मन्दोन गोगपृषतिरते' इत्यत्र तु सति निधिविरोधात् दोप: स्यात् । सम्मिस्तु र नाते यनुर्भाते न ऋग्वेदविहित उल्लेवनिवेशात यजुर्वेद- विधावपिरतोत्रविशेपनाचकस्य पृष्शब्दम्य स्तोत्रमाधनी- विहिते च उपाशुत्वनिवेशात् एकवेदविहितम्य धर्मद्वय- भूतालु नातु गौणग्यं टम् । यु 14/२२..." संबन्धामाने. न दोपः इति सूनन्यारत्या मु.पृ. १९७४. विधी पर. शब्दार्थः' इति न्यायात् विधो रक्षणा भयुक्ता। तोता. २१२५६।१७. विधावेव पक्षणा न साहसमनाम्हा नरो भद्राणि पश्यनि इति न्याय । स्पष्टार्थोऽयम् । साहस्री. ९३९, दुष्यति । तु विविशेषेऽपि ) 'म विधौ पर; शब्दार्थः' इति न्यायात् । कु. २३२२७. विध्यु- | अमान्योऽपि सेव्य, । अन्यथा विरोधी अमात्य, राज. न सेव्यः केवलो नृप इति न्यायः । (किन्तु देशस्य ममानत्वात् मप्राप्तनिपसन्वेन 'न विधी परः बुद्धि विपरिवर्य पेचलं राजसेवक नाशयेदवि इति शाब्दार्थ.' इति न्यायान न त एक्षणा , किन्तु अर्थ. गाव. के.) साहस्री ३९६. वादस्य गुणत्वात् व्यनुवादावेन एक्षणासहिष्णु वाच तदैव हुन स्वामिनि स्थिते कश्चिद् दासात् प्रार्थ- लपणा युना । इति पूर्वपक्ष. । पराक्रम . २१२,३।१. यो फलम्।' स्तुतशस्त्रयो. देवताप्रकाशनार्थत्वे तु देवता * विना पर: शब्दार्यः' इति न्यायविरोधात् । प्रत्येव फल शान 'न खामिनि, ' इति न्यायान् । 'अमपिण्डा या माम्मपिण्डाचया पितुः' इत्यत्र पित. कु. १९५१२६. पदस्य गोण्या वृत्त्या प्रतिग्रहीतुपरता न युना। दमी • 'न हिम्यान् सर्वा भूतानि ' अब किस- पृ ९२.न विधी परमादार्थः । विधौ हिन पर: प्रतिपेय प्रत्यक्ष. पुरुषार्थ । पाल. शब्दार्थः प्रतीपते । भा. १२२५२९. দ্বিাৰু ৰা যুনানি ৪ হাবুগনি বন্ধ न वैदिकमर्थनिर्देशान् । ७१३।१२।३१ ।। यदपि । पुरुषार्थः श्रीननिषेधः । पृ. ३३, * 'म हिस्यान् सर्क पेदविहिताधिकार्यसर्वार्थत्व प्रति विकृ यो., नदपि 'अग्निभूती' अयं सामान्यप्रतिषेध. ! पृ. ३३, 'म मुपनिधाय स्तुवते' इयुदाहन्य विशये. न वैदिक हिस्यात् सा भूतानि ' इत्यस्य गोरनुबन्ध्यः' इति बाधे नयोत्पत्ति इति निीत वादविचार्यम् । वा. ३७ प्रसक्ते अश्चता गोपाश्चैव' इति प्रतिप्रसनम्ए. प्रनिषेधः । प. ३३. १९३९ १.११.३. 'न होतारं वृणीते' इति मातृय पदास , •न शामपरिमाणन्यात् । (११३१३१६ ) इति न विकल्प: । के. १०८११-४, . 'न होतार न्वायन पदार्थेयचा नियमात अधिक पदार्थ करणे च दृशीले नायम् । इति पयंदास महापितृयज्ञे । मा. इयत्तावाचापलेः । पृ. ११४०. १०1८1१1१-४, ।

·नम् २२९५ नयर्थः . , [इनः परं नब्ब्-शब्दारब्धाः उधुसिद्धान्तादयो | नतम् । इत्युपक्रमबलात्तु नयेतोयन्तमादित्यम्' इत्यादी निवेश्यन्ते ] नगर्थ: पर्युदासः । के. दास५, ७ नजर्थो भावना- * नम् नातिराने' इत्यत्र पतिषेधार्थकः । कन्वयी। मणि. पू. ११३. १०1८।३१६. 'माझयमानय' इत्यत्र नम् ब्राझण- ४ नमों विचार्यते । पटो नास्ति इयादौ घट- पदं च अन्यस्य लक्षणार्थमुच्चायते क्षत्रियादेः, न स्वार्थम् । पदस्य घटपनियोगिकाभावे लक्षणा । न तु उपसर्ग- टुप. १०।८।१।१ पृ. २०५७. नत्रश्च एष सभावः, वर लक्षणातापर्यप्राहकः इति नाम्त्येष नया इति यत् स्वसंबन्धिप्रनिपक्षशेषकत्वम् । मीन्या. + नत्रः केचित् ।' तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यवं तदस्यता। घावषयेन पात्वर्याभावसंकल्पभावनाविधिः- वारि अपाशस्य विरोधक्ष मनीः पट प्रकीर्तिताः । इत्युक्तः स्थम् । ( आदित्यमीक्षेत ) ' एकादश्या ने भुञ्जीत घट्मु शक्तिः इत्यन्ये । अब्राह्मणः इत्यादी मादृश्यम् , इत्यादी आवश्यकः । भाट्ट, ४१६३. * नत्रा पY. ) अपापं इत्यादी अभावः, अपरः इत्याने तदनमायम् , दासार्थावे समासनियमः । यथा-वाधणमाकारयति' अनुदग कन्या इन्यादी अस्पता, अपशवः इत्यादी अचमकरोति' इति । के.१०२..ननः प्रधाना- प्रशासना अधर्मः इत्यादी विरोधः ननर्थः इति न्वाम्य अभ्यस्तित्वात् भारनाऽन्यय मुत्पतेः , पायर्या- मोकार्यः । संसर्गाभाव एव नअर्थः, न भेदः, 'घटोन धन्ययम्य लक्षणादिमिया अनुपपत्तेः पयुदासबायोगात् । पटः' इत्यादौ नर्थ मेदय अमेदातिरिक्त संबन्धेन पटे भा. ४११॥३.० नमः प्रसज्यप्रतिषेधार्थत्वे समासो न अन्ययासंमषात् तद्दननि एक्षणापा आवश्यकत्वात् । भवति । यथा-'न तो (थाज्यमागो) पशो करोति' अनः संसर्गाभाव एव नार्थ: इसन्ये । इति । के. १०८२, नजः भावप्रत्ययसममि पाहतस्य संसर्गामायः अन्योन्याभावश्च नमः । तादात्म्य- प्रकृत्यर्थमात्रवृत्तिचविशिष्टप्रतियोगिताकामावर्षोधकत्व संसर्गावन्छिनप्रतियोगिताकाभावचम् , तादात्यारोप- म्युष: 'पटे पटापं नास्ति' इत्या नर्थस पटमात्र- | जन्यपी विविपयाभावत्वम् , प्रतियोग्पषछेदकदेशकाला- वृत्तित्वविशिष्टभावप्रत्ययार्थे धर्म अन्वयः इति कंचित् । | बच्छेदेन प्रतियोगिसमानाधिकरणाभारत्वं या अन्योन्या- मणि, पृ. १६१. • नन: लाघवेन अभावावेनैव । मावस्वम् । तदन्याभावी संसर्गामावत्वम् । आरोपश्च वाचकवा, न तु भेद नादिना, अनेकशक्तिकल्पनाऽऽपत्तेः। प्रत्यक्ष हा आन्दोऽपि माह्यः । तेन अतीन्द्रिप्रति भव एव तदन्यताविरुदयदभावेषु नन्' इत्पनुशासनमपि | योगिकाभाने ना पाप्तिः । अभावबुदो गनियोग्यारोप पर नवृत्तिपरम्, अन्यलम्यावात् । रहस्य. पृ. १२२. नियामकः, न तदारोपसबन्धो नियामकः, तन्मेसमें नयर्थः प्रन्ययायन संमध्यते । यदा तु तदन्यये गौरवात् । 'पटो भविष्यनि ', 'नटः' इत्यादी किञ्चिद् बाधकम् , तदा अगया पाविमान्यपः । बाधकं प्रतीतिविषयोः प्रागभावक्षयोः नमवापोगात् च द्विविधम् 'तस्य धम्इत्युपक्रमो विक्सासक्तिन । 'काले घटो न' इत्यादी अस्प-तामायस्वैर मनीतेः । तर च पर्युदासानपणम् । बाधकाभावे च निवेध एव | 'अत्यन्तामावान्योन्याभावावेध नों, ने संसर्गामाय- नर्थः । 'नानुपाजेषु' इत्पन्न विकल्पप्रभक्तिः । वेन तम्य शक्तिः' इति पितृचरणाः। एतेन पीत- 'पणुदासः स विशेयो यत्रोत्तरपदेन गम्' । उत्तरपदं घटवति नीटपटो नास्ति इति ( न १) प्रयोगप्रत्ययौ , चामा यहितोचरपदं प्रकृति रित्यर्थः । प्रतिषेधः सम वा पटवात 'निलो पो नास्ति'ति प्रपोगः । पिशेयः क्रिया मा यत्र नम्'। किया लिट् । तत्र च ननन्विपिताऽवच्छेदकम्य प्रतियोगिताऽवच्छेद- नामधारवर्धयोगी तु ने म पनिषेध:पतक्ष्य कवनियमः । 'घये नालियर घटगम्य उमय. -तदभाव-तकियेषु न । मीन्या. . नमर्य: प्रत्य- म्पन्यात् । 'कानुनीचादिमाद नासि' इयत्र कम्यु- प्रतिषेध एप 'न फलम् भश्येत् ' इत्यादौ । 'तस्य | आदिमत्वमेव तपा। न प सम्म अनामिना पदक ·नमः २२९६ नयर्थः . । । वेऽपि गौरयान्न प्रतियोगितावच्छेदकत्वं इति वाच्यम् । प्रन्ययः । यत्र असेदर्मतर्गग अन्वयः, नत्र अन्योन्या- उपस्थितस्यन प्रतियोगितावछेदकरवे लाघवात् । अननु. भावमान इति म्यूपत्तिः । तेन न पचति चरः' प्रवित्वेन गैरवाभावात् । अन्ययिताऽवच्छेदकता च इत्यत्र आयन्तामायनोध: भुवचः । रिय अत्र भापता- पोसिमरन शेयर गति 'एपौनता' भानोयोग निवः । चित्र अमादेर शापान प्रति प्रत्ययप्रयोगो, भट वाटःप्रयोः अन्वयिताऽबक्छेद- | 'पाकानुनहातिमदिनः चैत्रा' पति भन्योन्यामावस्यापि कन्वेऽपि तत्पर्याप्सनाधिकरणल्यात् । द्विवम्यैव तारा. योषात् । अतः तादृशतापर्यज्ञानात् तादृशो बोधः इति खेन प्रतियोगिताऽवच्छेदकावात् इति केचित् । अन्ये न लक्षणा आवश्यकी इति । न च प्रतिधायुदासयोः 'फग्गुनीतादिमानास्ति' इत्यत्र अन्वयिताऽवच्छेदक | तुल्य वापत्तिः , इष्टापचे । नानुरागेषु न होतार न प्रतियोगिताऽवच्छेदक गौरवान् । घटपटो नखः कृणोरे' इत्यत्र वाक्यभेद-करोन्यनुपा-विकल्पपरिहाराणा इरान अन्धविनाऽयच्छेदकमपि प्रतियोगिताऽवच्छेदक । पर्युदासदीजावात् । न तो पशो' इयक्ष पशु- प्रतीतिश्लादिन्याहुः । प्रशाभारम्य निषेधचीद वात् । एवं च समासे वाक्ये भत्र च अभावाविवरणभूतलादिप्रसारकाभावविशेष्यक- या कापि न सक्षणा इति केचित् । दीधितिकारास्तु बोरे अधिकरणामकारकप्रतियोगिविरोधसामग्री देवी मावन्न अन्योन्याभावावं न ननः अस्यताइव. मा च सतम्यन्तभूतल दिपदसमभि याहारः । एवं छेदक इति ननो नानाऽर्थत्यम् । तथापि अघटः इति अभावमकारकाधिकरणविशेष्यकबोधेऽपि । तेन ' भूतलं रामारो अन्योन्याभावरदुपस्थित्यय ननो लक्षणा । अन घटे' ( 'भूतले परः') 'भूतले न घट: । 'चैत्रः एव प्रतिषेधापेक्षया पर्युदासो दुर्बलत्वेन गीयते । नानु- पचतिन पनति चैषः' इत्यादिप्रयोगप्रत्ययाः । याजेपु' इत्यत्र प्रतिषेधे:पि न विषयापत्तिः । अन्य. अन्यथा भूतल ने पर: चित्रो पाककृति: पिताऽ छेदकावन्छिनप्रतियोगिताकत्वस्यापि विशेष- इसन अधिकरणवाचिसप्तम्यरतपदामादेऽपि अत्यन्ता-विधिनिमेभयोः विशेषनिषेधान्यनुनाफलकावनियमन भावभोय. स्यात् । अव एय 'पृथिव्या गन्धः, न जल ग्युत्पत्तिमिद्धतया विविप्रतिषेधयो: उदेश्पताऽपच्छेदमये दत्सादी गन्धविशेषक एक शेपा । अन्ये तु नत्रः विधेयतिरेभ्यताऽवच्छेदवैक्ये च विकल्पस्य युक्तत्वात् । अभावमा शक्ति: । शक्यताऽषय्छेदक च लाघवात । यथा अनिगवे घोडशिनं गृहानि' 'नातिराने पोडशिनं अमारत्वम्। अतो न अन्योन्याभाने रक्षणा । न च गृहाति ' इत्यादी न नौ पझौ करोति' इत्यम च । एवमपि घटपदात् नीलपरत्व प्रकारकमतीतो घटपरलक्षणे | नापि अनिदेशशास्त्रस्य पशुरोन भाग्यभाग जन्योपकार- वा अन्योन्याभावप्रकारकमतीपय नत्रः रमणा आब- विशेषविरिपर बैन विधिनिषेध एकविषयाचात् । ३पकी , अन्यथा 'म घटः' इत्पन्न अभावामकारक 'नानुयाजेधु' इत्यत्र दमाधेन वैषम्यात् । अतोsa मठीती 'पटः पटो न ' इति प्रवीत्यन्ताम् ‘पटः पूर्वोलयुक्त्यैव पदाससिदिः इत्याहुः । केचित्तु पटो न ' इति संभषः स्यात् , मित्रप्रकायेन निषेधस्य प्रसक्तिपूर्वकतया इष्टसाधनावेन प्रमितस्य निषेध- अमावनिश्चयस्य भगतिबधक मात् । एव बाम्ये प्रतिषेधः नियमावनियम: । एव च विध्यर्थम्यतिरेकोपनिवेन स्यलेऽपि मैसर्गामाप्रतीत्यर्थ लक्षणा आवश्यकी इति अनिष्टसाधनव निष्काम पा निषेधस्य योध्यते इति वाच्यम् । प्रतियोग्यधिकरणवावकपदयोः समानविचि- उमयो: प्रगाण्यायोगात नी हिमाम्रपत्रशास्त्रयोरिव अंशतः कारस्य अन्योन्याभानोमहेनुस्वस्थ, तयोः प्रथमादि.] पाक्षिकग्रासापानीसरेण विक्ल्याप त्या मान्यविधः विमतिकवम्य असन्ताभावबौधे हेतुलस्य च कपनंगा विशेषनिधितमभिष्याहारण तदिनरपर-वरूपपयुदामा- लक्षणाया अभावात् । यहा नसमामि याहारे यपदार्थयोः मौकार इत्याहु. । अन्नेदमाभाति । सर्वत्र नार्थस्य याधाराधेयमावसंसगंग अन्वय. तत्र अत्यन्ताभाव-मन्वयिताऽरच्छेदकावछिन्न-प्रतियोगिताकावागुम्पत्तिः, . , ·नबर्थः २२९७ नटीकायां अन्यथा नीलघटवति नेह घटः' इति अत्यन्ताभाव ! अत्र च सर्वत्र प्रातिपदिकाय नाय घटपटादीना व्यवहारस्य नीलपटो न घट,' इति अन्योन्याभाष- अभेटातिरिक्तन प्रतियोगित्वसंचन अन्वयः । निपाते व्यवहारस्य च आपत्ति. 1 न च पदायकदेशस्य घट इस्य | मिष युत्पत्तिस्वीकागत् इति केचित । घटपदम्य पट- कथमभावान्वयः ! अभावस्यैव घटेन सम अन्वये । प्रतियोगिके लक्षणाड़ी शो न कोऽपि दोष इति दिक् । पदावाग्छिन्नपतियोगितायाः संसर्गवान् । सा च मणि.. १५४-१५९. तिमक्षाप्रतियोगिताविशेषः इति केचिद् । ययानुयोगिता नयर्थपर्यवसायी एव प्रतिषेधविधिः । बृहती. वाचकपदे सप्तमी, तत्र अत्यन्तामावबोध:, यत्र प्रममा पृ. २८. तन अन्योन्याभावबोधः इति म्युत्तिमाहु. । परे तु तादृशत्रुत्पत्तेः 'न पचति चैनः' इत्यादी अत्यन्ताभान- इति न्यायः । नयुक्त श्वयुक्त च यत्किञ्चिदृश्यते नभिषयुफमन्यसदृशाधिकरणे तथा धर्यगतिः पत्यये ज्यभिचारात एवं याच्यम् - नसमियाहारा- मत्र तस्माद्भिन्ने तत्महशे अधिकरणे ये कार्य विज्ञायते । भावे यापदार्थयो: आधाराधेयभावसमण अन्वया, तन भायन्ताभावप्राययः । यत्र अभेदसर्गेण अन्ययः, म प्रतीनिरस्तीति भावः । ननया 'यब्राह्मणमानय' इत्युक्ते यतस्तथा अर्थगतिरस्ति, तारापेवार्थस्य गतेोके अन्योन्याभावभानगिति । एवं न 'नेत्रः पचति' इत्यादौ | माणसदृशं क्षत्रियमेव आनयति , नासी लोटमानीय कृती आख्यातार्थयानस्य ममवायेन चैत्रे भानम् । 'न पचति' मातीनि नयुक्तस्योदाहरणम् । न चायं न्यायः प्रसा- इत्यत्र यानाभावः तसंबन्धावच्छिन्न एव आधाराधेय- कनिधयः, तम्य निषेधपर बात् । तथोक्त हरिणा-'उमी भावनि पामकम्वरूपसंबन्धन चैत्रे भासते इति । एष 'चैनम्य भनम् ' ( चैत्रम्य न प ) इन्यत्रापि पाय | नौ समाख्याती पर्युदासप्रसज्जको । पर्युदासः सहग्राही म्यामित्वस्य धने निष्कासन्धावनिप्रतियोगिता- प्रसज्जग्नु निषेधकृत ॥ इति । इचयुक्तोदाहरण तु लोके प्रसिद्धमेव चन्द्रमिय मुसं पश्य' इत्यादि । अषम् काभादो विशेषणतया मामते । यदि तपाई पष्ठयर्थः, शादिभ्यो मुन्यच्वेलोपश्च हन्; ' इनिम्त्रमदाभाम्ये सदा निरूपितखबामावः आश्रयतामबन्धेन भागते इति । एवं ममभिन्याहारामावे यादगप्रतियोग्यनु- पट: 1 ‘सुइ का पूर्वः' इति सूत्रमहाभाष्ये तु अस्य न्यागम्य 'नयुक्तमिवयुक्त च अन्यस्मिन् सदृशे कार्य योगिवानपदयो; विरुद्ध विभक्त्यर्यानबरुद्धयोः अमेदा- विज्ञायते' इति स्वरूपान्तरमुक्तं इति क्षेपम् । परिमाणेन्दु- न्वयम्युन्पत्तिः, त-समभिन्याहनना अन्योन्याभावयोधः । शेखरे लौकिकन्यायसिद्धपरिभाषा-देन पबहतोऽयं इति अत एक समान विभनिकपतियोग्यायोगियाचराममि- तत्रैव विष्तरः ( साहसी,४४७. न्याहननपदजन्यबुद्धितिघयावं अन्योन्यामावरक्षणं इत्याहुः । अन्ये तु 'भूनले न घट:' 'घटोन १८ः' इत्य नभिव्युत्तोऽन्यसो (नभ इव )। 'भणो- भूवलाधिकरणको घटपतियोगिक: अभावः, घटपति ऽप्रमयस्यानुनासिक.' (पा० ८५७) इत्यम् पूर्वण । योगिकमैदवान पटः इति बोधः । यत्र तु पटो नास्ति' | भप्रयायेति पयुंदासादचा एलानुनासिकः । मचाणाहण- "घटपटौ न स.' इति क्रियासपनिमाहारः, तन लइर्थ- | सामर्थात् नाभिवयुकन्यायम्य बाघ:, तम्य पूर्वेणापि (इता वर्तमानवेन नवर्यान्वयः, नभैय च शूनसाधेय वानगः।। णकारेण) उपपन्न वात् । शब्दयौस्तुभ. २ शपसर, हल्. एकन्यान्वयस्तु प्रपनाइतिघपदार्थ, तथा च भूतप्रवृत्ति नन्टीबायामुक्तम् 'नोपादेयत्यमेवैक कारणत्वेन वर्तमानयामायाधयः एकन्यायो मटः, भूनवृत्तिनमनन् । विशेषणवियशायाः पारण हि महदिधिः ।।' वर्तमानयामावयन्ती दिल्याक्टिनो घटपटी इति बोधः । (या. पृ. २१२ । नटीका । ११३७ मुझे 'न मुरा एवं 'जाती सत्ता नास्ति' इत्यत्र सवाऽभावः बात इति | पित्' इति नविवरणरर वार्तिकम् ) । पाल. पृ. १३, बीघः वात्साधेयः इति या बोष इत्याः। नटीशया यातिता पुरुषायः भौतः क्रियानिषेधः पी.को.२८८ .

·नधातुपदयोः २२९८ नहि एकमेव 'म हिस्थात् सर्वभूतानि ' युक्तः । १. ३२ (कटीका नहि अविद्वान् विहितोऽस्ति । (शाने च ११२७ सूत्रे). वाचन नाविज्ञान विहितोऽस्ति ३८1८11८) इत्यनेन • नम्-धातुपदयोमा संशयः तदा स्वार्थ हिया न्यायेन यजमानस्येर करिनामपि अविदुषामनधि काय तर पन्ति ( तदा पर्युदासः) । या. ४११0 मारात् । पौ. १२४१३५. मधविज्ञान विहितोऽरित प्रत्यवश्य तावत् अमीया आमीया: पदार्थाः प्रागेव * नम्पद अभिधावृत्या प्रतिषेधं व्रते । प्रजापतिव्रत- | मन मादनगन्त-पाः । तत्र प्रेप: पिष्टपैपान्यायेन अर्थ वाक्ये तु पर्षदासोऽर्थम्नस्य । वि. ४१११३, भापयितुमशक्नुवन् अदृष्टायों भनि । या. ११२॥४॥ • नसमासे हि मति अन्यायपूर्वपदप्रकृतिम्वरवाद ३१-३ पृ. १४७. । अहीनन्दस्य आयुदाचवं स्यात् ( अहीनः इति ) •महि अशान्देन शादायकवाक्यता माति । मथ्यौदावस्तु अयं पश्यते (अहीनः इति) 1 पा. ३३३३ । पाल, पृ. १३०, ८९६.८६४, * नहि अष्टकरणः एक घटमानीय 'मद्गृहे सन्ति नसंबन्धास् ' यस्मृतदनेन उपकुर्यात् तन्न' अटो घटा' इति यवहरन्ति । वि. १.१५४६. इति बचन पन्यते । यस्मात् दर्शपूर्णपासोप काराय वदती • नहि अमित वचनस्यानिमार, । वि.३।८।२. यदतृत प्रसज्यते व पनिवेषो विधीपते । ततश्च यावत् 8 नहि आगमाः सहस्र ( अमि) घट कार्य. सेवादः तत्र सर्यन अनृतं वर्जनीयम् । था. पटवितुमीशते । क्षणिकस्य पागम्य पावकार्यारम्भ १४१४/१२पृ. ९४. अवसानमपि सर्वप्रमाणविरुद्धं न मत्सयितु शक्यम् नदि [इन. परं 'नहि' इति असण्डेन पदेन आगमाः' इति न्यायात् । कु २१।२।३. आरभ्यमाणा लघुसिद्वान्वा निवेश्यन्ते । के. ] नहि आढथे वदान्येऽयविष्ठमाने शुल्क्षामो नहि अकारणोत्कर्षः शर्यमनुविधत्ते । स्वप्ने | भिक्षुको भिक्षुपान्तरं याचितुमर्हति । ननु ऐका- आगरे च उ कृएकलधौनदर्शनात उत्कृष्ट मुश्वम्, स्प- दशिनेषु देवस्यैर वियन्तो न सवनीयस्थ , तस्य स्वयम. सर्पविदर्शनाच उइष्ट भयादि दृश्यते । विषयहाकार- धर्मक्शन् । 'नदि भादथे० मईगि ' इति न्यायात् । गये बदुत्कर्षानुविधान कार्यन म्यान, 'नहि ..मचे। सोम ८।१७, इति न्यायात् । अत, १८४४५. 'हि' इति एतायतो निषेधार्थत्वात् । सु. * नहि अगृहीतयो. संबधितो. प्रज-धमहण . १०५६, संभवति । रत्नाकर अनुमान शोवा. १४६, 'नहीश्वरव्याहतय, कदाचिन् पुष्णन्ति लोके * नहि अनवगविशेपणो पिशिष्टमवगच्छति । विपरीतमयम्' इनि न्याय. { भय कालिदास पिना कणिका. पू. ३२५. कुमारसंगने (३६३) यवहतः । साहली. ७२८. * नहि अनुपलम्भमाण नाम्तीत्यवगम्य नष्टः नहि उपासना वस्तुतत्त्यमपेक्षते किं तर्दि इत्येव क्षयन्ति । भा. सरावा२०. यधापनमनुष्या इनि न्यायऐआसा. ३१६८. ॥ नहि अन्यार्थान् संनिहिताद अन्यत् संपादयितु नहि एकमुदाहरणं योगारम्भं प्रयोजयति इति शक्यने । यया 'मार्या रा. पुरुषो देवदत्तस्य ' इति न न्याय. 'नामि' इति सूत्रे (पा०६॥३) महाभाष्ये भार्याविशेषणार्थमुचरिदेन राजा पुरुषो विरोम्यते । मुदादरण हम्बपर्ण प्रोजपति' इत्युक्तम् । तब रत्न. ५।३।।२. प्रकृतम्याय-याक इति ज्ञेयम् । साहस्री. ४५०, पूनहि अयं स्थागोरपराधो यदेनमन्धो ने नहि एकमेव सविशेष निर्विशेष प भयान पश्यति इति न्यायः । स्पष्टार्थः । साइली, ४१३. इति न्याय. { भय न्याय. अद्वैतकौस्तुभेऽभिहितः । वत्र ·. 6 13 नहि एक किचिजनक २२९९ नाहि दृष्टेऽनुपपन्नं हि- 'सत्यागः सन्यसैकस्पा' 'अस्थूलमनण्वस्वम् । इति स्मृत्युक्तन्यायेन अवशेनापि नौवता पुरषेण कर्म इत्याधुभयविधनुतिभवादुमयलिन ग्रहोति पाने , अमि- कर्तव्यमेव । उपदेशमाहसी पा, १८ रामतीर्थ. धीयते । नोभयलिङ्ग ब्रह्म , एकस्य वस्तुनो देस्योगात् ।। न घेकमेव सविशेष निविदोषं च भवतीति युक्त्या न्यायः । पट: । साहस्री. १८१. नहि कृतमुपकारं साधयो विस्मरन्ति इति इत्युक्तमिति । साहनी ७५४. नहि क्रियारहिन पाक्यमस्ति इति न्यायेन नहि एक किश्चिननाम्, सागमी वै जनिका धेनुदक्षिणा' इत्यत्र क्रियापदाभ्याहारः आवश्यकः । इति न्यायस्य अन्यत्र यवस्थापितत्वात् । समतितर्क, मुगरि, पृ. ११५८. भागः१पृ.१२. नहि गमनसाधनस्य रगम्य नकाय ग भन्य- नहि कठोरफण्ठीरवस्य कुरङ्गशवः प्रतिभटो तमस्य वैकल्ये गमनगाधनन्यं भवति । पि.६।२२. भवति इति न्यायः । काठीरवः सिंह.1 कुरङ्गस्य मृगस्य शशायः, शिरित्यर्थः ( प्रतिभटः समुपदकर्ता । अय नहि गुणलोपेऽपि मुन्यो लोपमईति । परमाने. न्यायो अलबता सह निर्बलो नेथ योढुं धमते इयर्थ- / लिए अग्निहोत्रहवण्यभावेऽपि निषिो न टुप्यते । चि. विवक्षाया प्रवर्जने | साहती. ६७१. १गरा२७. नहि करकङ्कणदर्शनाय आदर्शापेक्षा इति नहि वयोधर्मशास्त्रम् ( ६४।२५) हाये न्यायः । यथा प्रापधयोग्य करे स्थित कह प्रत्यक्षेणेव सहिरायोः (होमामिपवयोः ) निमिचत्यान् । वा. ३॥५॥ रहाते , न तदर्शनाय आदांपेक्षा । एय प्रत्यक्षसामग्री-| १३३९. सत्वे तयेय पदार्थप्रनीति: , नानुमित्यादिसामम्यपेक्षेति नहि त्रिपुत्रो द्विपुत्रः (करने-संपदः) प्रति विवक्षायाम्य प्रवृत्तिरिति । नहि करिणि दृष्ट नीकारेण न्यायः । त्रिवस्य द्वित्वम्यापकावेऽपि यास्यम्य मापधारण- तमनुमिमते अनुमातारः' इति नाचस्परयुक्तमेतन्यायमूलक- / वान् युधप्रयत: पुमदरबत्वेऽपि न तस्य दिपुप्रसन्द- मेव। अनुभि साया तु वदपेशा, 'पक्षपरिकलितमपर्थ वाच्यता । न्यूनसलाव्यवच्छेदकावेन निशन्दम्प न यथा मनुमानेन भुसन्द्र तरसिकाः' इति याचरपल्युत्ने रिति । द्विपुत्राचक्तेश्वेर यम विवक्षा तपास्य प्रवृत्तिरिति । साहसी. १६१, साहसी. २९. नहि कर्मणि फर्मान्तरारम्भ.'। शिवोक्त • नहि दग्धुकामस्य उदकोपादाने मसनि दाद कामिकायागमाना यायम्जीवलिनधारणविधायक यात् 'महि अनर्थक इति दहनशक्तिमस्य नायेत् । भा. ६३ कर्मणि' इति न्यायेन निस्सौपामनारिपोण्डरीकान्त. | पृ. ११५३, श्रौतस्माक्र्मणा निराशावान् श्रीकर, ११ असू. • नहि दु-पस्पं तरी विना दुपदं पा 'नहि कल्याणत्पश्चिदुर्गनिं तात गच्छति' नयी । यथा पाटनमन्तरेण विपणन नोपशान्तिः । इति न्यायः । अयं भगवद्रीनाराष्ट्राध्याययारिमा-पि. शा. गोकोत्तरार्धरूपः, स्पष्टार्थः । माहस्री. ७५८. नहि दृष्टेऽनुपपन्नं इति न्यायः महि प्रन्या- 'नदि पश्चिमणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मरत्' विषये प्रगाणा तगादेवमिति पर विवक्षा तमास्य पत्तिः। इति न्याय, 1 अप श्रीमद्भगवद्गीतादवीयाध्यायपनम- तथादि- प्रत्यक्षम्य समाग बाधक यात् , अनुपपत्र- शेकपूर्वाधरुपः पाताले न्याययेन म्यादनः । पतिस्पतया परिकानुमितिरूपतया या प्रत्यक्षेश माप- माइती.७२५. . 'नदि ममिणमपि चानु विडय-स्वात् प्रत्याविषये विरोपिन्या; अनुपपन समय पनि । फर्भरत । काईते प्राश, म सर्वः प्रहतिजनः ।। माहसी. १६.. , ·A नदि इप्टेऽनुपपर २३०० नहिनिन्दान्यायेन नहि येऽनुपपन्नं नाम'। लोके राजभृत्योऽपि निन्दारूपामु मनिषु, स्तुनिरूपास्वपि च निन्दाम सर्वजनदत्तधनादिकं म्वद्रष्यवत् परिगटा तदन्तर्यामिराज- विपर्ययदर्शनात् । यथा पश्यति नहि.... स्तोतुम्' समर्पण करोतीति हटा । श्रीकर ३२१४० वसू. इति । या.११२।१।७१.११५. अयो सबा रमाइनिर्वे * नहि दृष्टे संभवति अटकाना न्याया। जलिंगम्य गवेधुवाश्च' इति । दशमे बाहुति इति वृहती. पृ. २.८. निन्दया नियेधकहाना पूर्वपयिन्वा 'नहि- स्तोतुम्' नहि देवदत्तस्य हन्तरि हते देवदत्तस्य । इति शालान्तराधिकरणे प्रसङ्गादुक्तेन न्यायेन यत् पुनरुन्मजनं भवति । ' अनो हलाये.' इति सूने पयसाऽमिदोत्र जुहोति' इति पयोविधिशेषत्वान न निषेध- अग्रणम्य न तायन् सध्यवरादिक गाय-यम् , लघु- कपमा इनि सिद्धान्तितम् । बाल. पृ. ५३. अजादि. ग्रहणेनैव निरामात् । इत्-इत्-ऋत; परमवाटायन्ने | Rन्दा न नहिनिन्दान्यायेन विघगवाश्चतुत्यर्या को. अचेतीत, अकोपीत , अनीत् इति । तेऽपि अन्तर- १४॥२६. अत्र नहिं निन्दान्यायेन येनारमार्थो- द्रेण गुणेनापहवाश्चेत् तहि •यय अग्रहण म्यात् । न च इमर्थबाद इति कपाचिन् ममाधानमाभु । परिमल. अकुटीत अपुटीत् इत्यादौ ३१.युदाहाय यदिति । २२२१८१४४ बसू.. 'अनाहुनि इतिश्च' इति निन्दा याच्यम् । तत्रापि अन्तरङ्गेण गुणेन रिया सरि गुणे नहिमिन्दान्यायेन पयोविधिस्तुत्य येव । भा. १०1८४. दिवामिपिद्देऽपि मृदग्प्रवृत्तेः 'नहि देवदत्तस्यः' इति । • उदिनानुदितहोमस्थले इस नहिनिन्दा शयेन तत्तइति- न्यायान् । शब्दकौस्तुभ. इको गुम. म्मृत्यादिपठितशिवप्रसादनिघवचनाना मनिहोमादिव • नहि निन्दा निन्यं निन्दिनु प्रयुज्यते कि हि । स्तुनिएर देन अन्य विदयात् ... । पूर्वोक्तनदि निन्दा. निन्दिलादितरत प्रशसितुम् । तत्र न निन्दितम्य प्रतिषेधो न्यायेन निषेधवचनानां तत्र तात्पर्वाभावात् । श्रीकर । गम्यते , किन्तु सरम्य विधि. (पथा अनिहोत्रस्य उदिते । २।७मम्... निदाऽपि नहि निन्दान्पायेन विधेयसाम- जुहोति , अनुदिते जुहोति' इति कालदशम्य प्र येक स्तुन्ययेव । भाद. ९२२६७ पृ. ११२.० पञ्चमायाले 'मन निन्दा)। भा. राश२१, आपाय यन्तु इति मन्त्रा विनिन्ध आज्यस्य इवियो नहि निन्दा निन्यं निन्दितुं प्रवर्तते अपि ] यन्तु इत्येव व्यात् ' इति कौषीतस्बिामणे (३४) विधाने- तु विषेयं स्तोतुं इति न्यायः । यथा- तनदिमाव- पि गहिनिन्दान्यायेन विपेपस्तुतिमानार्थत्वेन द्वयोरपि छिन्ने शव्यानादिस्तुतये तदन्यविग्रदायरिने शापकर्षवर्णन मिटान्तसिद्भावात् । संकर्प. २५२९. विहिवजतिना- केवलाया निन्दायाँ प्रयोजनाभावादुभयपावे वाक्पभेद- दिनिषेधस्य ग्रहणाग्रहणपत् विक्सवात विकल्पस्य च साच्च । असरार्य स्रष्ट. | अवमभिशय:-निन्दाs. 'पयमा जुहुयात् । इति द्रशान्तर विधानादेव सिद्ध र्थवादस्य तदितरस्य प्राशस्त्य विधानार्थमेव प्रतिनिधानधक्यान नहिनिन्दा-पायेन पयोविविस्तुन्यतष । तम्य निन्दार्यम् , निन्दाय प्रयोजनामाव इति । एव । पराक्रमः, ४९१.० शाखाऽन्तरे पाथिकृती है। अति- मीमामाया लोके च प्रसिद्धदाहरणान्तरम-यर शेयमिति। पन्नेन पूर्णमासेन दर्गेन च ममानतन्त्रता निन्दा नहि. माइली, १३५. निन्दा-यायेन पपिच गुणगुणविविवशंसा , 'नहि निन्दा स्तोतुम्' इति यायः शाबान्त- समानन-त्रानिषेधार्या । कु. ९३७१२. शुद्ध- राधिकरणे भराष्ट्रादुक्तः । याल पृ ५७. . 'नहि परिवानयन निषेधः । हिरण्यं निघाय वेतन्यम् । निन्दा स्वोतुम्' इति न्यायेन तेन मनः , अन्तस्यरस विधेः बहिनिन्दान्यायेन प्रत्यर्थो नित्यानुजादः यादिनी या पनि निन्दया हिग्यं दस्ते मनिवाइ मनसपोरिवाचौ. रामा१८. सतरावी (दुर्गा). इति हिरण्यस्य सुतिः । चौ. २११, निहिनावीमध्ये सारी निन्दावनतु उदिधनुदितहोम- निदा. स्वोतुम्' । नदि तिमिन्दे नाम ग्यवसिते । निन्दाश्रुतिपतु नहिनिदाण्यायन नातीपशंसामानम् । . न तु , ·. . । जहिनिन्दान्यायेन २३०१ नहि मरुगरीत्रि व्रतराजः. 'मनमीश्वरा प्रदः' इत्यादेः केवल. * नहि ब्राह्मणविशेषः परिग्राजकादिरम्राह्मणो यायुनिन्दाया; नहिनिन्दान्यायेन नियुक्त्वगुणकवायुस्तुत्या भवति । मीन्या. तदेकवाक्यानम् ('वायवे नियुवते आलमेन' इत्यनेनैक नहि भवनि कुण्डं बदरं इति न्यायः। वायत्वम् ) । सोम, ११२१ पृ. ५ प १९. | आधेयभावे एकाचयावे या न सामानाधिकरण्यं नहि * ( 'ययापि ज्ञानप्रशसा भवनि प्रशासनिन्दा च'। भवति कुण्ड बदरमिनि । साहस्री. ६९०, रा७) स्थाणुग्यं भारहारः किलाभूदधीत्य वेदं न 'नहि भिक्षुर्भिक्षु याचते' । सार्क प्रस्थायीयस्य विजानावि गोऽर्थम् (११८) इत्यादि निन्दा तु 'नहि- | अमावास्याविकारविमेव , तर नियं मोनाय्यदर्शनात् । निन्दान्यायेन ' ज्ञानप्रशसार्था इति निको यात्माचार्य: । दाक्षायणयज्ञविकारच तु नास्ति नहि भिक्षुर्भिवं याचते' स्पष्टमेवामिहितम् । कु. १।२।४।४३ पृ१८. इति न्यायात् । वैजयन्ती. १६५३. नहि निमन्त्रितो विधादि: अभोजित: मंतुष्यति , नहि भिक्षुकोऽपि भिक्षुफान्तरं याचितुमर्हति प्रन्युत शपत्येय । एतदेवाभिप्रेत्य उच्यते । देवताभ्यो वा सत्यन्यस्मिन्नभिक्षुके इति न्यायेन कारफालि पलं एप आवृदच्यते यो यश्ये इत्युक्त्वा न यजते ' इति । त्यक्त्या भावनासमेवावियन्ति इति मीमांसका मन्यते । पि. १०१११ वर्णकं ३, भूषणसारः घावर्थनिर्णये का. १७, ० नहि मिक्षुको E नहि प्रतिज्ञामात्रेणार्थसिद्वि इनि न्यायः । भिक्षुकं याचितुमर्हति सति अन्यस्मिन् अभिक्षुके यया प्रतिशामात्रकरणेन प्रनिशानोऽयों न सिध्यति, इति न्यायः। साहस्री ५८.०' नहि भिक्षुको भिक्षुका. किन्तु प्रयामान्तरमेवेति गावः । साहस्री १४९. नरं याचते' इति न्यायेन शतोक्ण्यादौ तेपुतेषु अदःगु नहि प्रत्यक्षदृष्टं मुहूर्तमदृष्ट्वा पुनरुपलभ्यमानं | वाननिकानि मोत्राणि ज्योतिष्टोमस्यान्येव कार्याणि । प्रत्यभिजानन्तो विनई परिकल्पयन्ति । भा. १॥१६६१२०. भादृ ८॥३॥५. * नहि भिक्षुको भिक्षुकान्तरं याचितु- नहि प्रत्यक्षविरुद्ध शास्त्रसहस्रेणापि योधयितुं मर्हति सत्यन्यस्मिन्नभिक्षुके । यत्र चौपत्तिस्तत एवा- शक्यं इनि न्यायः। यथा न जलादेवनीनजनकत्वादिकं गमनं युक्तम्, न यनानिदिष्टाः । 'नहि भिक्षु... बोध्यने इति । माहसी. ९३२. अभिक्षुके भामती. ८।३।५।१०-११ म. . उप- नहि प्रमाणस्वरसान् प्रतीयमानं प्रयोजनानु शब्दप्रवणमात्रेण प्रकृयनपेक्षज्योरिटोमगतानामे प्रथम- सारेण परित्यक्तुमुचितं इति न्यायः । कु २।२।२ प्रनीति: इति तद्विकारस्वोष, न तासापेशवाददाहगती- मध्यविकारत्वम् । नहि मिक्षुकः' इति न्यायात् । E 'नहि प्रयोजनापेतं वाक्यमुच्चार्यते कचित् । सोम.८।३।५.० ( ज्योनिष्टोमात्) यत्रोत्पनानि स्तोत्राणि प्रयोजनक्षम नापि पदमारयानवनिनम् ॥ (होगा. नत पर बैनान्यपि आकहिनुमईन्ति न दादमाहात् , १।१।७,३४६) नोदारणमिदम् (उलो गो.) यथाभुत- 'नहि भिक्षुतेक अभिभुके'। रत्न. ८1३1४१८-९. मादरणीयम्।यतः पदार्यानामगि परस्पर संबन्धः इत्येता नहि भिक्षुकाः सन्नीति थाल्यो नाभिश्रीयन्ते मायतिपादनपमिदं माध्यम्, न तु पारमार्थिकम् ।। इति न्यायः । भामती १११११ ग. पृ. ७४. नहि....जितम् ' इत्यादिवासिकपदनितन्यायान् । नहि भुत्तत्यान् पुनर्भुक्ते इति न्याया। अतोऽनापि 'भानीयताम् ' इत्यादिक्रियापदाम्याहारेणैः | उक्त श्वायम् 'कोडमार्गे शाल्पम्प हस्थ्य' (पा. पास्यपूरणम् । वैद्यनाथी. १।५।१३५ १. १६-१७, पा६१२७) इतिधमाश्ये । माइती. ४८२. नहि प्रियं प्रवक्तुमिच्छन्ति मृपा हिनैपिणः नहि मरमरीचिसरसी प्रमश. गुप्यनि इत्ति न्याय: । भारविशीकरूपोऽयम् (0) इति न्यायः । अब प्रान्निविषयविषशापामग्वाति साहती. १६.. सरः । साहस्री. ९२२. .

·नहि मृगा सन्तीति २३०२ नक्षत्रं ऋतु नहि मृगाः सन्तीति शान्लयो नोप्यन्ते इति नहि सुतीक्ष्णाऽप्यसिधारा स्वयं छेत्तुमाहित- न्यायः । भामती. १९११ बस्, पृ. ७४' व्यापारा इति न्यायः । अय वा विश करणम्य 'नहि मृता दग्धा च भार्या पुनः प्रसया- । कार्याक्षमन्यविषक्षायां प्रातते । माइली २२१, योद्धयति इति न्यायः । प्रमागतो निवृत्ता प्रमाणतो नहि सुशिक्षितोऽपि षटुः स्वस्मन्धमारोहूँ दग्धा सा अविद्या भूयः पुनः कर्ष प्रमयेत जागेत । पटुः इति न्यायः । आत्माधयम्य दोपत्वविवश्वाया नहि मृता भवति ' नदित्यर्थः । उपदेशसाहसी. , स्पष्टोऽपम् । साहसी. २२० पद्य १११८ रामतीर्थ (निवृत्ता सा कथ भूयः प्रत्येत । नहि सोपानरके पादे पुनरप्युपानहं प्रति- प्रमाणत:' पति मूत्रम्)। मुश्चति इति न्यायः । साहस्री ८५४. नहि वरघानाय कन्यामुद्दन्ति इति न्यायः। नहि स्थालानि संपन्नानि इति भुक्तवताऽपि संग्रहः . नहि वरघाताय कन्यावरण इति न्याया। पुनर्भोक्तन्यं इनि न्यायः । कल्पतरु. ३२२१२१७ नसू. संमहः गादि वरघाना बन्योराहः। वि १०१२१३२. नहि खयमसिद्धः परं साधयति इति न्यायः। नहि घस्तूनां स्वभावानुसारेण किञ्चिदुः। नई क्रियैव आत्मानं (क्रिया) कारयति अनितिनाया: पासन प्रवर्तते, किन्तु यचनानुसारेण इति न्यायः। स्वरुपामावात् इति । उपदेशमाहस्री. गद्य. १०५. ऐसा. ३३१४. नहि स्वल्पो दोषः अमिनगुणाभिभावक नहि विवाहानन्तरं वरपरीक्षा इति न्याय.।। इति न्याय, । साहस्री ७७०. पर्थे धात् इति भावः । साहस्री. ३०९. नहि स्वस्कन्धं स्वयमारोढुं शानोति इनि नहि गाब्दमगादेन (अन्वेति) इति | न्यायः । वन तु एकस्यैव कर्तृतमभावो लोकशास्त्रविरुद्ध न्याय: । इच्छागोचरत्वस्य मोक्षमाधारण यात् तत्रैव प्रतीयते, तमाय प्रवर्तते इति । साहसी. ५३३, वादिनि नियोग. कुतो न स्यादिति शङ्कानिरासाय अयं अवान्तरप्रकरणादेष निविदामपि सामिधेन्याप्रसाद न्याय, मरने । साहस्री. २३८. न यवधायकन्यम् 'नहि स्वाद सत्यवधायकम् ' इति * नहि । 'मत्यम् , नहि फश्चिदत्र दोप' इति । न्यायान् । कु. ३,१११।२१ अवतरणे, • अस्तु वा यार्तिकम् (पृ. ३९९ ) । अत्र सुधा निषेधार्थ नदि । घरबिन्तरगपूर्वम् , तथापि यापारयात्रेन यागस्य साधनवं स्त्यापण्ड पदम्' इति । पृ. ६०९ । पूर्वपाठे तु नहि । न तत् ( अ ) माह तुमीटे 'नदि स्वाग स्व-पर- न्याय पद इति च । ५.६१६. घाघरम्पति पायान् । २।१२।३. नहि सर्वः सर्व जानानि इनि न्यायः । T 'नहि हस्तिनि दृष्टेऽपि तत्पदनानुमेप्यते' मादस्सी. ४७८. (अनुमा इप्यो । इति न्यायः) । 'प्रत्यसे भूष नहि सर्वत्रानीयशक्तिः इति न्याय. ।।माणे नु न विद्यतानुमानिकम् ।' इति पूर्थिन् । या. अनीशम्य जोनम्य शनि: नमवैव प्रवर्तते , परिमिन -३२३ १७२. चात् प. 1 माहधी ४७९. [ इन परं नशब्दारब्यसामासिकपदघटिता' नहि. मार्वभौमानन्दमनुभवनाजा मामाधि-नारारब्धाश्च लघुसिद्धान्तादयो निवेश्यन्ते । ] पतिसुसं तुच्छमपेक्षते इनि न्यायः । भयमधिक. नारोऽयं निवृत्ति नीति 1 सा च प्रवृत्ति- गुवमा असमुगल्यागविवशायामप्रतस्तीति । तथा मरेण न मैभवति । Bा सामान्य शास्त्रेण मा भवेत शुत म्- एवं मुमशुपन्देकरमपरमानन्दगनुभवन् गाय- विशेषशास्त्रेण वा । टुप्. १.८1५1१ पृ. २०५७ धुन्मुगमपेटने पति रवानुमपानठी कायामिति । नक्षत्रच प्रतीक्षेन पर आधानसमा माइस्त्री. ७६.. उत्तर सोमैन यक्ष्यमाणः स्यात् । ५४ प्रतीशा- - ·क्षत्राणि २३०३ नदीक्षिनाधिकरणं . मावोऽयं आमानविषपक:- आधानस्य न्यादि ने | प्रागभावप्रतियोग्युत्पनिक-वरूपं भविष्यत्वं प्रतियोगिता. प्रतीक्षेत इति सूपकारपाध्यकारी मोगविषयका - बन्धेन पात्यर्थे अन्वेति । तेन वर्तमानप्रागभाष- सोमम्प ऋपादिन प्रतीक्षेत , इति वार्तिक नन्तरत्न च । प्रतियोग्युत्पनिककालाधिकरणकनाशप्रतियोगी घटः इति के. नक्षत्राणि आकाशे दृश्यमानानि । नामेष्टि- बोधः । इति शिरोमणिः । मणि. पृ. २८. बाक्यशेपे अभिहितम् 'ये हि जनाः पुण्यकृतः स्वर्ग रोक देनटाइनान्यायः । यथा रङ्गममौ खागता नट- पन्ति तेषामेतानि मोतीपि यनक्षत्राणि ' इति । वा., मायो योया नटः पृच्छति कस्य भायोऽसि सुश्रोणि, सा ३।१।७.१३ पृ. ७.२. तनं प्रति तवेवेति बदतीति प्रसिद्धम् । अयम् ' अजादे. नक्षत्रेष्टिषु ( नक्षत्रमने ) मधानोत्तर नारिष्ठ-तिीयस्य ' ( पा० ६।१।२३ ) रतिसूत्रमहामायेs. होमाः कर्नया: , नतः 'अमये वादा कृनिकाम्यः | मिहितः । तद्यथा- यञ्जनानि पुनः जटमार्यावद्भय- स्वाहा' इत्यादयः उगहोमाः कन्या: । न तु ब्राह्मण न्तीति । यथा नटाना स्त्रियो रङ्गगता योयः पृच्छति कस्य तपंपान्ते इति गीगामासिद्धान्ता । यानि कास्तु उपदोगान् । यस कम्प यूपमिति तत तत्तवेत्याहुः, एवं न्यअनान्यपि कन्वा नारिष्टदोमान कुर्वन्ति । के. ५।२।९।१७-१९, यस्यय म्याऽचः कार्यमुच्यते संत भजन्ते' इति । साहसी. • नक्षत्रेष्ट यादौ उपदिष्टेपहोमादिभिः आति- ३७० देशिकाना नारिठहोमादीना समुच्चयः । मा. १०४|| नट्यलोदकं पादरोगः इति न्यायः । पाद- रोगनिमित्तमिति गम्यते । साहस्री. १९५ नक्षत्रेष्टशुपहोमन्यायः । उपहोमन्यायः द्रष्टन्यः । नदीक्षिताधिकरणम् । ज्योतिष्टोमै 'दीहितो भा. ५/२/९/१७-२०. न ददाति' इत्यादिनाक्यं पुरुषार्थदानादेः प्रतिषेध नक्षत्रेष्टिन्यायः । नभनष्टयुपहोमन्याय' । उप- पर्यटासो होगायः । (५।२१९१७-२०) दीक्षणीयाणा: सानिन- होमात् प्रागनुष्ठानं नक्षत्रेग्युपशेमन्यायात् इति पूर्वपक्षे । दीभितस्य दानहोमपाकप्रतिपेयोऽविशेषात् पृ.५।२।११।२२. सर्वदानहोमपाकप्रतिषेधः स्यात् । १०८1७।१२।। नक्षत्रसने पधानहोगा: अमिनः भाष्यम् --- ज्योतिष्टोमे श्रूयते ' दीक्षितो न ददानि, इत्यादियाज्यानुवाक्यापुर.सर हूपन्ते । वि. ५।२।९. न जुशेति में पति पति । भनेपोऽर्थः साशनिक नखेपु प्राकृनोलूगलमुसळधर्मः मोक्षणं भाति । कि सर्वदानहोमपाकानां प्रतिषेधः, उत अफयुक्तानाम् , गजसूर्य नै चरौ भा. ९४२११२४...'कृष्णाना अथवा कायुक्तानामपि चोदयाप्ताना प्रतिषेप: अपना मोहीणा नसनिर्मिनानाम्' इति नैरते चौसम नखेपु | पर्युदास इति । किं प्रासम् ? मदानहोमपाकाना प्रति. प्रोक्षणोदोऽस्ति । चि. ९।१२. पेषः । कुतः १ अविशेषाद । नारित नियोधनः • नसायपूतानां नैसश्चमः राजसूये परिवृत्यै सदः । तस्मात् मात्रा पति वेध पनि । गृहे। भा. रा.. अक्रतुयुनानां वा धर्म. न्यान् , तो प्रत्यक्ष- • नखनिकन्तने ज्योतिटोमे यजमान कारः। भा. शिष्टत्यान् । १३ ॥ ३।८।२।३-८, नपनि कृन्तनं (पोतियोमे) संस्कार, भाप्यम्-वाशन्दः पर्श गायनपति मरेप। ने फनप्रयुकः, १ फनिरर्थरादः तच प्रारम् । प्रतिधः । केपो सहिं ? अनुयुत्तानः धर्मः म्यान । कुन: १ को प्रत्याशिष्ट वात् । प्रसहितदाना- नगरं चाशा नाम भा. १-९.दीन शासनमस्ति । तस्मात् प्रत्यक्षं यजयिया निषेपः • नस्यति स्यम गयो था। मान-सम्मात् । क बा।। पातु कृत्तिका । . ४१-४.

·। , नदीक्षिचाधिकरणं २३०४ नदीक्षिताधिकरण तस्य वाऽप्यानुमानिकमाविशेषान् । १४॥ 'म सोये इतिवत् प्रनिपधार्यदा सानुपपत्ते: , कथञ्चित भाष्यम्-- अपिवा तस्य प्रस्तोर्यदानुमानिकं चोटक अपत्तावरि वा प्रनिषेधविश्स्यापत्तः, पर्युदामाङ्गीकारे मासम्, तत् प्रतिविध्यते । आनुमानिऊ हि वन्न Pणाशात् पुरनामेव अग्निहोत्रादीना प्रत्यवम् । प्रत्यशुश्रुतश्च प्रतिषेधः । प्रतिषेधः । न च तदाऽपि विपापतिः, पुरुषार्थानेन अपितु वाक्यक्षेपल्यादितरपर्युदासः स्यात्, प्राप्ताना' वत्वेन प्रतिषेधात् , भिन्नविषयत्वेन विक. प्रतिपेघे विकल्प: स्यात् । १५ ।। त्शनापतेः। यत्र हि एकाविव विधिप्रतिषेधी या भाष्यम्- (अपि-) इरादोऽवधारणायाम् । 'नो पसौ करोति' इत्यादौ, तर विकल्पः । यत्र तु चरायशेष: स्यात् प्रतिषेधः' । उकानामविशेषण | पुरुषार्थो विधि. अवयों निषेष: , यका नगमनास- दानादीना ज्योतियोमिकपर्युदासेन पनिषेधो वाक्यरोषः । मक्षणादैः पुरुषार्थ: सातों विधिः, ऋत्पर्य व श्रीन: स्यात् । अहरदद्यात् । इत्यस्य शेष न दीक्षित प्रतिवेध. , न च तत्र विकल्प: । तद्वत् प्रवृतेऽपीति इति । एवं होमगावाक्ययोरपि । अमनि पर्युदासे , पार्थसारथिः। सरणावराधिकरणादो सार्तिकस्वरसो. प्रतिषेधे विकल्प: स्यात् । स चान्याय्यः इत्युक्ततम् ।। ऽप्येयम् । वस्तुतस्तु- सामान्यतः पुरुषार्थनया प्रसा- तस्मात् पर्युदास इति । म्यादि दीक्षितपुरस्कारेण प्रार्थतयां प्रतिषेधोऽपि तेन शा--- मूत्रमाग्यकाराम्या पर्युदासत्वमुक्तम् । वस्तु- रूपेण याद नै प्राप्ति , तदा प्रतियोगिप्रसिद्धयानादेव तस्तु रक्षणापरिहाराय पर्युदासपशे परित्यज्य अन्यथ.. न प्रतिषेधः । यदि तु तदर्य प्राप्त्यङ्गीकारः, तदा तम्या: तृष्णया प्रति पैचवमेव अङ्गीकृत्य, प्रत्यर्थप्रतिषेधै विरूप. ) शाखीय वावश्यम्भायात् 'न तो पदो परो' इत्यादि- प्रसङ्गात् पुरुषार्यानामेव ( दानपाकहोमानाम् ) प्रति. वत् विकरपो दुरुधर एन । न च मासमक्षणादिप्रति. पेध, अत्यगतया विधीयते इन्येतदेय समक्षणम् । पेधनुष्यत्वम्, मौसमक्षणे तापत् यत्र जावटमक्षणादो सोम-- पूर्ववत् विकरूप: इन्युज्यितेः संगति. विधिः, तत्र विहिते नियेामवृत्त व निघ, प्राभापौरतु पुरुषार्थानामपि न प्रतिषेध. विकल्प रागपातमासभक्षणविषयावेनापि उपपत्तेः । यस्तु श्रा प्रमदान किन्तु पर्युदास इनि सिद्धान्ततम् । 'देशान् पितृन समभ्ययं सादन माई न दोरमा' चि- 'दीक्षितो न ददाचीत प्राप्त सर्व निषियते । । इत्यादौ च मासभक्षणविधिः, मोऽभ्यनुज्ञविधिमाश्रम, न अनिदि पुमय वा पुमय दो, (वा उतितोऽतु अब मामगचणम्य वस्तुतो वेधता { आदेऽपि दातु- निगः ) उपदेशार्थवनाय नमो, -पस्तु सैनिधः। म्युदयः । भोस्तु ग्रहण श्राद्धभोजनवत् गगत एवं एक्वाश्यावोमवेत् पुमर्थ पर्युदम्यताम् ॥' प्रवृनिः। अतः वापि विदितमामभक्षणप्रतिषेधाभावात भाट्ट-- ज्योतिष्टोमे दोषितो न ददानि न होति । नत्र विक पप्रसति, । स्रीगमने । यद्यपि ने पनि ' इत्यादि भुतम् । ना किमयं सर्वेषामेव ऋती भाषामुश्यात्' इत्यत्र कालविशिष्टभार्यागमनस्यैव पुरुषार्थाना कवर्थाना चोपदिष्टानामनिदिधाना चं होमा विधिः, न तु रागमाप्तभागिमनानुवादेन कालमानविधिः, दीना प्रतिष, पर्युदासो वा, उनोपदिएवः सर्वेषाम्, 'ऋतुमाता तु यो मायाँ संनिधौ नोपगन्छति' इति उत पुरषार्यानामेव अमिहोवोमादीनाम् । इति चिन्ना- अगमने निन्दाचवणार , तथापि गुणभूत्पालानुरोधेन याम् , अविशेषात् सर्वेषामेवेति पानी नियमसमान प्रधानभूनगमनावृत्तेः अन्याय्यावात पोद्धगदिनात्मक- आदल्यविहिताना महादिहोमाना पियुंदासयो. अनु-ऋतुकाल्माये सकृदेवस्मिन् कसिबिदिने त्रिभु वर पपत्ते. तर्ज सपोमव पर्युदास', पतियेधै विकल्पापनैः। दिनेषु गमननिधानेऽति अनुदिनीयप्रवृत्ते. ऐधिवात, इति प्राप्ते, ज्योतियोमम्म अपूर्व वेन तत्रातिदेशियोमा- तस्याः अर्थनियन निषेधेऽति न विक्रमानि । नामभावात् , सरनभूनेष्टिपशुबध्यातिदेशिकाना व अत एव देवादिना पञ्चदश दिवस्यन्तमगमन गोरोऽहति तस्य .

·. नदीक्षिताधिकरण २३०५ 'नदीक्षिताधिकरणं ऋतुपसत्तौ पुरुषार्थत्वात् गमनमेन त्वनिषेधोछड्चने- 'दाम एवायम् । स च दूरस्थैरपि भमिहोत्रादिविधिभि- नापि कार्यमिति धर्मशास्त्रविदः । सर्वथा किञ्चिद्वैध- क्यिकवाक्यतामभ्युपगम्य 'न दीक्षितोऽमिहोतं जुहोति' निषेधे विकल्प एवेति, प्रतेऽपि विकपमहगो इत्येवरूरः । न तु निहितैरपि इष्टिपसुप्रकृतिवरदः एकवाक्यतामदगी कन्य होमादिवर्ष प्रतिवत् इन्येवरूपः। किञ्च , एवं यावनीववाक्येन दीक्षितम्यापि अनि | तपाचे होमत्यस्य भैइप्रतियोगिताऽवच्छेदकस्य श्रोप- होनाकरणे प्रत्यारोपनात ऋतुम सेनाकरणेऽपि देशिक होमवार तेरामपि पयुदासे विकल्पस्य मत्सवागरिदारा प्रायभितप्रतिदोमयोरयत्ति । एतेन मनिश-यात् । शनिवेशिकलोम-वे राणाऽऽरने । वैधक्रियानिपेरिकप: न तु ताकारकनिपंधेऽपि । भर | असमते तु होमत्वमामानाधिकरण्येन दीक्षितमिन- एव 'रात्रौ श्राद न कुर्वीत ' इत्यादौ श्राशनुवादैन । काकत्वे पिहिने, दीक्षितमात्र पुरस्कारेण होमा मामाणिकाः राभिरूपाधिकरणानयेथेऽपि न विपल्लः । अतः कृते. तद्भिनहोममादाय नत् ( निषेधवाक्य) पर्यवस्यत्ति , ऽपि अमिहोनाद्यनुशदेन दीक्षितकनिषेधः कन्वर्थतया | इति न लक्षणा । न च मन्मनेऽपि घटभिन्न गृहस्थ. विधीयते इति मारकनिषेधान्न विकल्प इखि कपा- | मानय ' इत्यादी घटस्प गृहस्थत्वप्रनीतिवत् होगपजे विदुक्तं अपास्तम् । एवमपि दीक्षितरर प्रतिदोमा महतित् कुर्यादि-युक्त मानहोमत्यरय प्रतियोगिता- यापतेरनिवारणात् । किञ्च , कास्कस्यापि दीक्षितादे- | अच्छेदकाचप्रतीतेने लक्षणा इति वाच्यम् , तथापि नेच्छानः पासिः , अपि तु वैधी । अनस्तापि विकल्पा- दीक्षितपदश्रवणेन दीक्षितकर्तुप्राकृनहोमवायैव प्रति- पत्तिानिवार्येव । अत एव या कारकम्प कालदेग-योगितावच्छेदकांपतेः, तादशम्य चाप्रसिद्धतया निरुक्त- • क्षेपतो यस्गकस्यचिदनियता प्राप्तिः, तत्र रात्रिविषये | पथुदामानुपपत्तेः । न च दीक्षिततकत्वस्य प्रतियोगिता- प्रवृत्तेः ऐच्छिक बात् ननिषेधेऽपि न विकल्प इयुक्त उजच्छेदककोटिप्रवेशानगीकारात् प्राकृतहोमवयव वृति। यम कारकस्यापि दीक्षिताः अदीक्षित- जयगी कारेम कृतहोममिनोदेशेन दीक्षितकरिधिः साधारण्येन ममुच्चयेनेन वा याचीशादियाक्यतः प्राप्तिः, । प्राकृतहोमादिषु तापरिसल्याफलको न विरुष्यते इति । तम त प्रधत्यावश्यम्भावात् वर्षे पुरुषायें एवरावाच्यम् । तथान्वे प्राकृतहोमादिमित्रपदायेषु प्रयोजक- तनिषेधे विकल्पो दुष्परिहार एव । यदि चेन मेण्यते, । कतया दीक्षिनप्राप्तावपि अदिनाधेन शाक्षात् तदा वरणानुवादेन दोतरूपस्य कर्मकारकस्यैव निषेधारकर्तृत्वेन प्रतिपश्वविधेरेवापत्तेः । प्राकृतहोमेषु च आव- तत्रापि विपापत्तिा । किग्छ , 'एच नत्रयस्य नयादीनामेव कर्तृत्वसिथपथै पर्यदासोपपत्तेन होम- बारामुरूपविशेषरता, भामर्थमुख्यनिशेष्यत्तस्यैव परिसंख्यापत्ति । न चेप्टापत्तिः । तमा । एतया पुन- सिद्धान्तात् । नापि दीक्षितादौ प्रतियोगितासमगंणान्ययः, राधेसमिनया या स्ट्या अमिहोनं जुहोति 'की विधी तस्य श्राग्व्यातातिरिक्तान्वये पर्युदामत्यापोः । नापि | प्रकरणान्तरन्यायेन कर्मान्तर वापरया का विशिष्टपर्मान्तर- दीक्षितप्रतियोगितामावस्प विषयतया कृतावन्वयः, विधाने गौरपाप । आगो निकलभिया निषधे निते अमावस्य कृतिविपयत्यानुपपत्तेः । अत एवमादिश्यले पुरशामिहोनुवादेन अदीक्षिताधिकारफावस्यैव सनग दीक्षितकमाग्निहोमादितिरेस मातिगोगिनी विशानरूप: पर्युटासः । नदान पदमनीयन्येनोपस्थित. याच्या । अता विशिरक्रिपानिपेषः एचायम, फोस्वात् अमिहोत्रम्प प्रारणान्तरन्यायासंभषेन कर्मान्तर- विशेषणविषपायातु कारकनिषेधः युन्मते । तर चानुपा., सस्पैर आमृयोत्तर करमपानी अवय- मारकस्य नियतवासी विकासः, अनियनमासो नु ऐतिमाविधाने लायकम् ! म एवं भनिदोषापात फायनिति निवेकः । अतः कयमपि प्रतिषेध विक्त्यपविषियोनिमकरणे एनयोजनक एय । मत एय पनिह परास्यत्वात् सूतभा पन्सामाधानारायमितः पर्यु- दीपादायो अग्निहोत्रहोमम्य न प्रनितीमा युतम् । मी.को. २८९ .

·नदीक्षिताधिकरण २३०६ नपान मपहन- - 'युदासेऽन्यता भवेत् । ननु यानृविशेपनिरपृहा गुणगृह्या वचने शंकर--'दीक्षिते पर्युदासाः स्यु । ८. 'निषेधा विपश्चितः इति न्याय: । इनि भारवि: २१५ 1 इति केचन ।'९. साहसी. ९६३. * नदीक्षिताधिकरणम् । (१०1८1७१२-१५) नन्दान्नं क्षत्रियकुल इत्यादिः पौराणव्यवहारः । यदि च ' विकल्पप्रमत्यमावेsh प्रदेशातावास्य. मणि पृ. ४३. शेषमावेन तदन्वयादपि वित्यः पापीयान्' इति न्याय • नपुंसक स्त्री पुमान् इति द्रव्यविशेषा घेते। व्युत्पादनाय नविताधिकरण स्यात् ना ..। परिमल भा. ३११६६।१२ पृ. ६८५. सर्पविकारानुवृत्तमाः- शश१५५२६ असू. रजतमोगुणानुगतगुण यमामान्य स्थितिमादितं नपुंमक नद्यम्युवेगन्यायः । अर श्रीमनगरीया | लिङ्गं इति शान्तिकमर्यादा । परानमः ६०१२, विवृतः । तथाहि'यथा नदीना बहयोऽवगा: समुद्र नयनस्य एकाय-या: अश्वाम्यञ्जनादिन प्रयोजक गामिमुप्पा वन्ति । मथा तबागी नरोवीरा विशन्ति ज्योतिशेमे । के. ४६४१२५. चक्त्राप्यमिविवन्ति ।।' इति । साहसी. ९२४. स्वमपोतो भवति' इति हि स्वरूपसंबन्धमेन. नदीतरणार्थो मन्त्रः “ देवीराम ' इति । यदा मामनन्ति । स्वरूपसंपन्धम्य च अनमायित्वात् नरनगर- अनेक सोतसे नही तरति तदा मान्य नाइतिः, किन्तु न्यायेन सबन्धो घटते । शांभा, ३।२।२५ बस.. आदी एव सन्मन्न. न्योतिष्टोमे। के ११४१७१५०. * नरकपरिहारार्थोऽयं प्रतिषः “यो बाझगाया- नदीसमुद्रदृष्टान्तेन जीवभावनिवृनिपूर्वकशिव- गुरेन् ' हादिः । म २ पुरुपगत एर नरमपात: पारेव स्पष्टमुपदिष्टवात् । श्रीर ३।२।३१ अस्, मशीर्तितः, न तु प्रातः 1 वा. ३१४।६।१७. नदीममुदन्यायः । अयं भगी. ८१८ ओटीकाया * नरकप्राप्तिः अनुतपदनात् भवति । नानृतं वदेत्' नीलप्टेनोशहत । तथाहि, अहमेव भगवान सवा मा । इत्यनेन प्रतिधार । था. २१४४।१३ पृ. ९११. वासुदेन इति सततमानार्मोपदेश अनुष्यायन तमेव नदी नरसिंह्यत् । अया ने मियते पागोमो समुद्रन्यायेन थाति । हे पार्थ , तथा च भ्रुनि 'यथा नः | परस्परम् । पूर्वापरी हि सहनी नद्भागौ नरसिंहवन् ।' सन्दमाना, समुद्रेऽस्तं गच्छन्ति नामम्मे विहाय । तथा था. ४११४४ पृ. ९८३ । नरसिंहाख्यम्य एक स्या- विद्वान् पुष्परापे विधूय परात्पर पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥ यम्य पूर्वापरी भागो मनुष्पपश्चाननाभ्या महजो मेर- हायुतम् । माहती ९१६ * नदीसमुद्न्याय, । स्था मान्ति कुरुत.। सु. पृ. १५३७. नदी समुद्रध्ध मित्रो, तथा जीवेश्वरौ भित्रौ । साहस्री. 'नर्मदोत्तरभागे तु कर्तव्य सिंयुनने । ८१८. नदीसमुद्रन्यायेन पुरुषे कला विलीयन्ते । कुटीरे सेन्धिते मानावुपर्यात्तु दक्षिणे ।।' इस्पतिः । न्यायनि. ४१२२८ वम्, अमूर्नविवज्ञाननिहाना इहैव इयं देशता वाचनिकी व्यवस्था सातौ । बाल.पू. १८. शरीरे शिवशानठामध्यन पारूपाविद्यापटल उित्त्या • नलस्य दमयन्ती (पत्नी)।वा. ३९ नदीसमुद्रवदति मागेन शिवसायुज्यमुक्तिनायते। श्रीर १२१६ घर , भाकारायजीवप्रकाशोनंदीममुद्रवन् 'नर विन्यानि भवन्ति इति । अत्र चोदक- पररपरसामातिकमैदसत्वेऽपि मोक्षदाया पाप्रापकावेन प्रासाना द्वादशादिवाना नानाऽहा निवृत्तः विधीयते , मेरामेन्यपदेशाद सदेव युनम् । शरा२६ बम्.,नतु प्रपमय त्रिभृतोऽझोऽन्यास. भा. शरा३-५. संसारदशाया नदीममुद्रात स्वाभाविकीरभावित • नवान्नमपमानप्रागभाव विशिश्वसन्तादिकाल- पूर्वपरतावाति: 011१३ नम्, जीवित्वस्मर भारयणारिकारिवाऽन्छेदकत्वेन मुमुक्षादेः . पृ.८९५.

·नयबैधन्य २३०७ नयाश्वदग्धरयन्यायः । ६.१२, तद्भटकावे मानाभावात् इष्टिपरिमितनवान्नन्दाभेऽपि । नेऽपि अपूर्वार्था इति प्रतिपाद्यते ऊदसिद्धये । या. अप्रतिद्वतोऽधिकारः । संकर्प. ३११४. ९।११।१ पृ. १६३८. • ननमे (१।४।११) भायु- नववैधव्यमसह्यवेदनमिति न्यायः । अमझा दियेटौ ( पगुममेटो) इज्यावेन भपणानगभूतयोरपि दुःसहा वेदना यस्मिन् तत्तथोक्तम् विधवाया मृतभर्तृकाया | दधिपयसोः प्रणीतासानापत्या प्रगीताधर्ममाप्तिः स्थापिता। भावो वैध यम् । नवं च नधन्य चेति नववैधव्यम् । चाल. पृ. १६९. नवग्रहणं दु.महायद्योतनार्थम् । अन्यत् पटमिनि । * नयमाधिकरणपूर्वपक्षन्यायेन मन्द्रादे: यज्ञभाग- साहस्त्री. ९५१. धर्मता अवमीयते । मु. ११८२. ४ नवनीतमाज्यं भवति' इनि पारचे कार्य नवसाद्यन्यायेन धर्मस कार्यप्रयुक्तन्वात् । सु. लक्ष्यते प्रकृति लिनेन द्रव्यशब्देन । भा. १२।३।२।८. पृ. १३७९, * नवमायन्यायेन मन्त्राणामणि अपूर्वगुण- नवनीने ज्योतिष्टोमे दीवाभ्यने । कस्तुपये च त्वावगतः । १. १२५६. . नथमाद्यन्यायेन (प्रीहीन् 'घृत देवानाम् , म पितृणाम् , निष्पक मनुष्याणाम् । प्रोति इति ) चीहिस्वरुपे यानर्थ क्यापत्तेः अपूर्षमाधन- इत्यनुवादः। वि.शा.. नवनीतेन अभ्यजनं खलक्षणाया आवश्यक पात् । पौ. २११४१८. १४४. दीक्षाकाल मुग्यपचाराय स्नेहनार्थम् । भा. १०४॥ * पायोक्षगविधिने उपल्मुसल्योरपि मोक्षण प्रासम्, नवनीतेन । रथा 'नारनीवेन मडक्ने' इति । तत् पूर्वाधिकरणान्यायेनैव नवमाद्येन उपलमुसलनि. अचिर निर्दग्धेनेति गम्यो । ( सर्वघृताना न भवनीत- पूर्वमाघनत्वप्रयुक्तम् । भाद. ९।१२. विकार वात् पुनः श्रुतेः भचिरनिदधनवनीतार्थचा स्यात् । नवरात्रे चयनामिः पर्नु शक्यते । भा. १०१८) था.)।१।९।१२३४५६ - नवनीताभ्यानस्य प्राक्तस्य अचनापजना • नशब्दः मयमेऽधिफरणे ( १०८) पर्युदा. रख्यमयोपदिष्टगोरगुलवायअनादिना समुच्चयः । भा १०सार्थः ( महापितृयो ' न होतार वृणोते नायम्' ४।६।१०-१२. 'नानुयाजेषु' इत्यत्र) । द्वितीये तु अर्थवादार्य: * नवमे अध्याये हल्क्षणं वयिष्यामः । विविध-न तो-आन्धमागौ-पशौ करोति न सोमे' इत्यत्र )। श्वोहः मन्त्रसामसरकार विषयः , रा इह प्राधान्येन वश्यते । अथ किराणः प्रतिषः इति । (तृतीये अधिकरणे अन्यदपि विशिन उपोद्धातेन प्राङ्गेन च । ( उपकारा- नगन्दः 'मातिरामे पोटशिन गृगाति । इत्यत्र पति- तिदेशे सति ऊदोऽयकल्पते । शारातिदेशे सति कहा- | पेघार्य. ) । भा. १०८।३।६, * नियो हि अम्य माव:) भा. रा. १६३५ । 'ऊहारम्मोयनशब्दस्य' मुबन्तसंपन्येन समासः इस कार्तिकवाने सामोशे मन्त्रोहन प्रसङ्गतः । नवमाध्यायपादेषु चतुप्यते । मगवान् कात्यायो मन्यते स्म । 'बावचनानर्थक्यं प्रभार्निवाः ॥ ' नवमाधारय प्रथमे पाद उपोदात- च स्वगाव सिद्धन्यात् ' इति । नेति गगपान पाणिनिः । पूर्वकमूविचारारम्भः । तत्र प्रसादयो धर्मा अपूर्व -8 हि ' विभाषा' इति प्रत्य ईशं समाममुगवान् । प्रयुनाः । अवघातमन्मादिषु अविवक्षितं ययादि- सदानित्याच पागिनेचन प्रमाणम्, असदादियान म्यम्प मापनविशेषलमा विधिनमिसा दिपोद्धातः कायायमस्य । १०८१ २०६१. माविधिपूषदादाचा विकृतियु गाम्यूहः । मिशन्दायर 'नश्यति' इत्या दर्शनामारूपानमेव वाच्यम् । श्वस्यूहा, इस्पादिकः उदविचारारम्मः । द्वितीये रापरि- मणि. १०२. कर, सामोहः । तृतीये मन्त्रोः । चतुर्थे पन्नोदप्रमशा नष्टाश्वदग्घरधन्यायः । यथा की धनी पीतो विचार । वि. प्रस्तावना शे. २१, नवमे | फायर ग्राम प्रविश्य रखाम्पामस्तीर्य अवाय ताम्प अपाय प्रथमेऽधिकरणे सनिपम्योपकारका ये धर्माः मोचयिका स्वामीट पट्यादौ निविधी सो देयेन अमिना ·M नागृहीवविशेपणान्यायः २३०९ नागृहीतविशेषणान्यायेन ॐ नागृहीतविशेषणा बुद्धिर्विशेष्यमुपसंत्रामनि 0 गौतिविशिष्टायाभूचि एषः (यंतरादिः ) शब्दो इति न्यायः । जातिरेव शब्दार्थ इति मीमामझमनम् । रः । न चाग्रहीनविशेषणा विशेष्ये बुद्धिरुत्पद्यते । तथाहि , "यक्तीनामानन्त्यादे कन्यतो गक्तिगरे यत्तर- तस्माद विशेषणं तावदभिधीयते । विशेषणमन्ययाच स्तराबोधाच न न्युक्तो गतिमयवः । बातिविशिष्टापा सहचरिने विशिष्टे प्रत्ययः। भा.७।२।१।१३.८ नागृहीत- न्यको शक्तिरियुक्तौ तु नागृहीतविशेषणा बुद्धिर्विशेष्य. | विशेषणा विशेष्यै बुद्धिरुपयते इति न्यायेन जात्य. -मुपसफामतीति न्यायात सवस्यकत्याच जातादेव शनि भिधानावस्यम्भावे तत एर व्यके प्रतीतिसिद्ध अमि. रम्तु व्यक्तिबोधन्तु आक्षेपादित्यन्यत्र विस्तगः । माहस्री. घेयत्वासभवात् । कु. ११३।११।३१. * यदि वस्यामेव ऋचि सत्यागीनी गामप्रयोगः अमन्या नाप्रयोगः नदा * नाहीतविरोषणा बुद्धिशिष्ये उपजायने । मञ्जूपा. नागृहीतविशेपणान्याय. । इह तु गीति वियोगे ऋगैव 'प्रातिपदिकार्थ. पृ. ११०. ५ सर्वत्र हि अगृहीतविशेषमा मा नास्ति । वमाडगन्यत्वात् नात्र नागृहोनविशेषणा- 'विशिष्टबुद्धिर्न दृष्टा, न तु अनभिहितविशेषणा | वा. न्यायः । इति शङ्का । सोम. ७२११. * यत्र न १॥१॥२ पृ. ३२६. . नाग्रही। विशेषणे विशिष्ट- | किश्चित् प्राधान्यनियामकम , तवैव घटावादी नागृहीत- शुद्विरदेति । न्यायकुसुमाञ्जलि.. सापक. ३ पृ. १०५. | विशेषणान्याय. इत्यादि कौस्तुभे (३।१।६।१२) स्पष्टम् । नहि अगदीतविशेषणा शिष्टे बुद्धिः । नहि अप्रतीते भाद्र ३४४८ पृ. ३२१. . सेम्कार विशेषाणामनेक- विशेषणे विशिष्टं केचन प्रत्येतुमईन्नि । भा. १३ लात् न नागृहीतविशेषणान्यायः । तेन उभयविशिष्टे ९:३३ ४ ३०४ । प्रतीने विशेषणे विशियः प्रतीयते । उमयोपलक्षिते वा काष्ठविशेषे एष शक्तिरित्यन्थे । को. घ. ३१८५.४माहीतविशेषणा इश न्यायात् । • अमिष्टोमादिशब्दाना (शतामिष्टोगं शतीस्य इ.) था. पृ. ३०४. " विभन्निहि विसरल्याप्रातिपदि- | नागृहीतपिशेपणान्यायेन सेस्थामावाविवात ज्योति- कार्थाना भ्रत्येष कियार्थतामा | क्रिया माझ्या साधनं धोमे निरुदलक्षणाहीकारेऽपि । भाट्ट. ८।३।४. अय नपरिच्छेदकानि च लिङ्गसंख्यादीनपेश्ते । अतः मई- भावनाऽन्यप्रवृत्तिपक्षे नागहीनविशेषणान्यायेन प्रवृत्तनियत विशेषणविशिष्ट किपर विधीयते । नत्र प्रत्ययः पूर्व प्रत्याय्यत्वात् जातिका औषलिए सक्त्या अस्तु, म तु विशेषणे यापीयरोऽन्यथानुपपत्या, नहि अग्रहीनविशे- , आज्ञाऽऽदि: अनियतो न्यापारः ... इति चेत् । भाटा' घणा विशिष्टे बुद्धि. इति । वा. ४।१।५।१५. * अरगा- | लंकार.. २९. आकृत्यधिकरणन्युत्पादितेन 'नागृहीत. बान्दोऽणिमानं गुणमाचरे गुणिविषयतमा प्रयुज्यमान | विशेषणान्यायेन ' आद्यप्रवर्ननापरपर्यायाद्यानुदानाममाया म्यापि चारदीवविदशेपणा विशिष्टे बुद्धिः' इनि गायेन | प्रपोगस्गव मगमशन्दमुख्यार्थता (ममयशेमस्यान्) गुणयोधकत्वात् । वि. ३।१।६ १ नागृहीतविशेषणा | ग्रामप्रयोगाअमेव प्रतिषेधः' इनि युज्यते । फु. ३॥३॥१५॥ विशेष्ये बुद्धिः। अब प्रतीतिरपनीताऽपि प्रवीगन्तर- ) २८.० क्रियाशक्तिरूपत्वात् कारकस्य क्रिया विना भावना- म्यवस्थापिका , ak प्रथमप्रतीतिरपि अपसिनाऽपि ) ऽर्वाच्यत्वान्नुपगमे निवाविशिष्टस्यैव वाच्यत्वामहात् अर्थव्यवस्थापिका भविष्यतीति 'मागहीन०. बुद्धिः' नागृहीतविशेषणान्यायेन क्रियाया एवं वायत्यावगते. इनि यः कथं च परिलवेत । 'प्रतीतोऽर्थ' इति क्रियया कारकापोग्पत्तिमाशय । मु. पृ. १४३१. विशेष्यप्रतिपत्तो नीतिविशेषणानवगमेऽपि विदोध्य- गायपादिशब्दाना चतुषिसपायरयामारवाचिवा. प्रतिपयम्युस्यमात् । संमतितक. भाग १ ८. मारहीवविशेषगान्यायेन सपाऽपि न प्रोगोय. श्राकृयधिकरणमुत्यायेन ' नागहीतविशेषणा वियोग्य तत्रापि न शनिः । माह. ८।२६ ० नादिशन्दाना तु बुद्धिस्पद्यते' इति न्यायेन जिल्गुगराचो लयमा सेधारमहाप कमिदपि योग्यभावात् अगन्या संस्कार- ये भयुपते । कु. ३१६२ पृ. २५४. निमिवनाऽलीकरणम् । तत्रास नाहीतविशेषणान्यादैन ·नागृहात्तविशेषणान्यायेन नादवृद्धिपरा दृष्टादृष्टसंधाररूपविशेषोप्पेव शक्तिः, न तु तविशिष्टकाठे । विशेषगा-पाय: । किन्तु यत्र जानिय यो; गुणद्रव्ययो; इति नित् । गौ. * गोडशिशब्देन नाहीतविदोषणा- तृतीयाद्वितीयाऽऽदो मत्वावधारणात् उमयोः प्राधान्य न्यायेन संस्थाननेनापि दिमिरकतोदयापनेन ... नवस: ०११११२ पृ. १५९. भा. १00९० द्रवकारकाक्षेऽपि नियोतार • नागृहोचविशेषणान्यायालेन फर्मविशिष्ट- फारकत्यायोगान मानिरहितस्य च पापारायोगान् हानि- स्यानोधकता देनुबेन विवक्षिता । मु.पू. १४३७. विशिष्टस्येव यारकतया अभ्युपगतम्यावेन कारवामिधान नागोष्टन्यायः ( नागेन अजगरेग वेष्टितम ॐ नागृहीनविशेषणान्यावान् सरितमात्रामियानारत्ते. रसन कश्चित् मागेरजगर जवान इति सौरिषी गाथा । श्रीन द्रपशन्दसामानाधिकरणय न युज्यते ।मु.पृ.१४४०, तथा निषेधशाम पानि आधारयि श्रेन आत्मानं रक्षन्ति यपि सत्तसंख्या कन्यौनिष्टोमैऽपि (ज्योतिष्टोमपदम्य) | अनाम्नानं पाचन्ते । संग्रह.. प्रचुपयोगोऽस्त्येन , तथापि मागृहीतविशेषणान्यायात् • नागरिकभापाभिलतया य: ग्रामीणो माता- प्रचुरतया प्रशेगाच सस्थायामेव शक्तिः । योनिष्टोमे तु पितरारमि गुस्तश्चमेरभिदधीत, स रेन अन्येन निदरपणा प्रचुरप्रयोगात् । नन्वन्तरे न ( भमिष्टोमा | वार्यत । (शुक्तवचनैः निपुरखननैः) 1 परवाविनय निरिक्त ) सापतिकी (लक्षणा) छावि फप्रयोगात् । की. कुर्वन् पितुभ्या वार्यते मुत. । तयोरेवाविनीतम्य को २२३६१०१२२. पृ. ७२. १ •नि विशिष्टातिमार्गोऽपि भवेदिनिवारक, ।' वा. १३१८।२७ पृ. २८५, (प्रयुक्त: 'नाहीतविशेषण' इति न्यायात् पक्तः नाडिका (घटिका ) आकागावयाविशेषाति. प्रथमप्रहणमामाद । या. १।१९।३३ पृ. ३०४. | कमर कसूर्यादिगतिक्षणमचया मान्य नाडिकादे: मुहूर्ता- नागृहीतविशेपणान्यायस्य ('यद्वैतदविशेषेण सितं । दिलदेव नैपुण्येन स्वतः परिन्छेत्तुमद्यस्यग्यात पटयाः कमवादुमो । प्रत्ययाय सह बूतः प्रकृतिप्रत्ययाविति ॥ पानीपपलाना यन घटीपूरणफलकघटीष्टिद्रोर्ध्वगनिश्चण वा पृ. ९०२) क्रमपशोति सूचितम्य, 'उमौ' इत्यादि- ययामिका नादिका सु. ९७२, . महिमा सूचितम्य च ' प्रकृतिपत्ययो पपयार्थ सह बूत. , तयोः । नम.पष्टितममानिलयनफ्ल, सूर्यादिगतिपचयः इति प्रत्ययाय प्रवान्येन ' इति स्मरणस्य आरत्यारोपु अप-निपातिरिक्तकागमावादिनः । पृ. ९७०. वादाभावोत्पर्यवेन अविशेषः । सु. पृ. १३७१. • नादः नाम ( यायधीय-) संयोगविभागार- * नाहीतविशेषणान्यायम्य रोकवेदाधिकरण युत्पायस्य तयण माण: शब्दममिन्यनयन्तः नादशब्दवाच्या 'स्वनामुत्तरयोगायति' इत्यादी प्रयोजन समस्येवाको.. 1 भा, ११११६।१७, *नाग्रहीतविशेषणान्पायस्य विषयाविषयनिरूपणम् , सर्वत्र . 'नादयुद्धिपरा ' (१।१६।१७ ) इति पाठ- तावत् अनेकार्यबोधक पदे एका दाक्ति , अन्यत्र आक्षेपः | पथै शब्दम्य वृद्धिः या उक्ता मा नादि पर विषयो इनि अनेकशक्तिकापरिहाराय अवश्यमन्युपेतन्यम् । स्थानाशी नादविपरा झेश इति । एतापाः प्रमाणा तत्रापि च गुरुभूतेऽपि प्रधाने ति., नेन च अप्रभा- तु न्यायरत्नाकरे 'पूर्व नादवृदिएरा इति' इत्युपन्यासः, मानामाक्षेप इत्युत्मनः। यत्रीमयोरपि प्राधान्यम्, तत्र 'वृद्धपसेमात् नादवृद्धीतिसूत्रैण' इति च २२८ हो। नागृहीतविशेषणान्याय. 1 दुर्बलस्थापि प्रधानस्य अन्य 'नदवृद्धिः परा' इति पाठे तु परा पूर्वपक्षिणा हितन्यात् । यया आल्यानम्य मावशब्दवाच्याया माय प्रतिविनिभाधोक्यनन्तर उना शम्ददृद्धिः नादद्धिः मायामेव शक्ति कर्तुत्वाक्षेप , तथैव वृत्तद्धितमतुइ-ता- | म्यान् । नेयं वृद्धिः शम्दस्य रितु नादात्येत्यर्थः । पत्र गाना नाम या विमानवाच्या योग्यस्य सस-पाठे प्रमाण तुवेन नादम्यैषा पृद्धि न शन्दस्य' पदाभिधेयस्य द्र-यस्यैव प्राधान्यात् तदापावावगने न इति भाष्यमेव । अस्सिने पाठे भाष्यमिदमुपपद्यते वृत्याशै विशेषणे शक्ति । अत एव न तत्र नागृहीत. | मान्यपाठे । हत्या ऋविमलाया न एवं सूमोपन्यासो- W .

·- . नानार्थत्वात् २३१२ नानाऽहीनेषु अपि प्रमाणाम् , कुतूहरवृत्तौ सूत्रोप यासो व्याख्या च अर्थवती भवति । तस्मादेकसिनहीने अभ्यसितम्य । स्पष्टयाना के मोजावत् । यथा चतुर्भेचतुर्थेऽहनि देवदचो भुडो र नानार्थत्वात् सोमे दर्शपूर्णमामप्रकृतीना । इनि चतुर्थे मुकवा तराशनुथे गम्यते एकस्मिन् पर्छ वेदिकर्म स्यात् । १२॥१॥३॥८॥ इति । एवमिहापि द्रप पम् । तस्मादेकस्सिनहीने इति । सोमें अग्निष्टोमे यानि दर्शपूर्णमासप्रकृती नि कर्माणि अपिया सच्यायत्त्वान्नानाऽहीनेषु गृह्यते पक्ष महावेद्या वर्त ते, नेपा वैविकर्म पृथक् स्यात् । वेदि वदेकस्मिन मरयाऽर्थभावात् । ५६ ।। मेदेन नगा नानार्थ वात् नानाविध अर्थ प्रयोजन यो वेद्यो नादृश वात् । दार्शपूर्ण मासिवी हविरासा भाग्यम्- नानाऽहीनेषु वा चतुर्थेऽहनि गृह्यते , दनार्या , मौमियी तु प्रचारार्था । तत्र प्रमङ्गो न संभवति। स्मितहीने एक चतुर्थमह , अयटम भवति । यदुक्त एव मख्यावद्महण भात, चतुऽनि , इति । एक तस्मात् सोमे दार्शपौर्णमासिकी येदि पृथक् कार्या इति श्रुतिशन्दो भविष्यतीति , महीने इति । भवति सा हि पूर्व पशु श्रुनि । न च तया अन्या किंचित् सिध्यति, चतुथम्या अफर्म या फतदपा स्यान । ९॥ योमे दार्शिक्या वेदे अकर्म । अशिष्टोमे दार्शी भावात् । अस्म पो लक्षणा, तपा तु सिध्यति । अपिच, लक्षणा | मामा यामिमायमे कवचनम् । यदुक्त वीप्साs. बेदि ऐष्टिलकर्मकरणार्थे पृथक् न कर्त या । बागन्देन नर्थक्यमिति । न आनर्थक्यमापततीपशब्दार्थ फल्प पूर्वपक्षस्य न्यावृत्ति । दार्शिवी वेदी सोमे का सती नीय । तसावानाऽहीनेषु ग्रहीत-य इति । पवक्त । कुतपा स्यात् । कुना दूधा दूषण या सा कतदूपा । कृत्या दार्शिश्या वेद्या सोभिक्या वेदे दूपण स्मात् । एवमिहापि द्रष्टव्य । तम्मानानाऽहीनेषु ग्रहीतन्य इति । यथा पञ्चम्पापञ्चम्या मुक्त इति प्रभार गम्यते । तस्मान कर्त या इति सिद्धात 1 के भोजने तत्सख्य स्यात् । ५७ ॥ * नागार्थ वात् मोमे । सोमागभूतमहावे व ऐष्टिका हविरासादनादिकार्यम्य पानुपम्यापि अनुनिष्पादनात भाष्यम् - यन भोजनपदि युक्तम्, अर्थात्चन् । तदनमूतदा पूर्णमासकवेदिनिवृत्ति द्वादशे वश्यते तस्माच्चतुर्यापि अन्यचतुर्थ तत्र यल्प्यते । चतुर्थादारम्य पो २०१॥२॥१२ पृ ८४ या पहानि, तेषा चतुर्थमहीनन्य तदष्टमम् । सदस्थणे ए नानाऽहीनेषु प्रत्यहीन चतुर्थे दिवसे कर्मणि शगाभिहित गम्यते , न वाभिमाय । तस्मा पोडशिनो ग्रहणम् ॥ पुरी मोनने सरोकाभिप्रायानुष्ठानम् । यहीने तु दादा चतुर्थेचनुर्थेऽहन्यहीनस्य गृह्यत इत्यभ्यामेन मिहिन गम्यते । प्रतीयेन भोजनयत् । १०।५।११५५॥ सोम- गोडयुत्तरे लियत् वीप्साया न विधेय भाप्यम्-- पोटशिन प्राय आमति, 'नाथे | यमि युपिते सगति । सूत्रार्थन्तु- चतुर्थेचतुर्थेऽहनि नायसीनस्य गृह्यते । अनेयोऽथ शाशपिक अहीनम्य गाने इत्यत्र परमिनर अदीने अभ्यासेन स्मिकस्मिनहीने कार्य दिवसे घोडशी अम्परित य प्राण प्रतीयते , यथ 'देवदत्त चनुषेचत दिने भुड्त' उसफरणादहीनादही । तरे चतुर्थे: नि गृह्यते इ येवमभ्य इत्या भोजनादिनापेक्ष चतुर्यम्, अविवापि महर- सितम्य इति । किं मातम् । एकस्मिनम्यसित व इति । दिनापेम मान चतुर्थम्य की। कुन महीनाय फस्दै यु-गते । नाइदीनेषु चेत् सध्यते , वि-- # चतुर्थेऽह महीनस्य महो जानागपु सा रक्षमा गाति । अलिन् पछे भुति । अपिर या ।, पीसकर राम्यां स्यादेकस्मिनव स मा ||, पीमाऽऽक्य नानाऽदीनेषु चा स्यात् । चतु:- | पनुष्टरताऽऽपत्ताisti स प्रद ८ पही म्य एतापतेर तन् तिपदि । एकतिम्न चीप्सा पचन वीप्मा पायमासानुकादिनी ॥ । । , , ·। । " नानाऽहीनेषु २३१२ नानाबीजेपेक भाट्ट- अष्टगानाविल्पे अधीने चतुथै-हनि 'नानाचीजेप्वकाल विभवात इति न्यायः। षोडशिनं ग्रहीया पुनरपि चतुर्थान्चतु गष्टमै ग्राह्यः । गाजिनास्तरणन्यायः । भा ५।२।७।१३. अन्यथर वीप्साउनुपपः अदीनान्तभिप्रायवे न्याय. र नानावीजप्वेकमुलसलं विभयात् । ५।। प्रारान्वेन वीप्सायांपत्तः । इति प्राप्ते, अहोनम्य | १३ || चतुर्थेऽहनि गायावेन श्रुतः,पोडशी न तस्याटमे गजस्ये नानायीत्रेष्टि'अगये गृहपतये पुरोडादामधा- प्रदीतयः । द्धि ताहीनत्य नतर्यम् , अपितु चतुर्थरय, | का निर्वपनि कृष्णाना नीहीणाम, सोमाय वनम्नये अनय चतुर्थपदानुरोधात् महीनान्तभिप्रायेण बीमा ! सामाई नरुम् , सवित्रे मत्यप्रसघाय पुरोडाच दादरा- न्यायप्रासानुबादः । विधाने बानुयभेदापतेः । अहीनन्य कपाल पाना प्रीहीणाम, रुदाय पशुपतये गावीघुकं नरम, इत्येवचनं तु सामान्याभिप्रायेण बहुबरक्षणार्यम् । वृहस्पतये वाचस्पतये नैशर चयम् , इन्द्राय स्पेयाय मण्डन- 'नतुर्यवीमा स्खलु बहहीने ।' पुगेदाशगेकादशकपालं महाप्रीहीणाम् , मित्राय सत्याय शंकर--- 'चतुर्थवीप्सा अन्याहाने ।' १५. भाग्याना चकम् , यरुणाय धर्मपतये यवमयं चकम्' * भानाकर्मलक्षणं इसी (दिपाय ) अपाय-ति । एप बीहिश्यामाकादीना अबइननं कन्यं भवति । माचक्षते । भा. २११११११ पृ. ३७२. तत्र कृष्णाजिनं अवतरणाय , उन पलं मुमल च अव- * नानाकार्यत्वान्न विकल्पः । मा. ३३६४१२. | पाताय, पैर परावणाय विचकाय च उपयुम्पने । तदे- नानाछन्दरके गायरच्छन्दम इत्यादिश्पटिस- तदुलगादिक प्रतिवी मिदते, किंवा एकमेव क्रमेण मन्नम्म विनियोगः । भा. ३।२१८१४२-४३. * नार- | उरकुर्यात् इति विचारे सिद्धान्तमाइ । सूने उपलनाम्दः छन्दम्के मोमे ऐन्द्रपदाने भशमन्त्री नान्यत्र । कृत्या. | कृष्णाजिनोसर मुसाणा ग्राहकः । तथा च रामाय: चिन्ता। वि. १२१११. नानारी जेषु अबहननायर्यमुलूपाने उलूजलादि एकमेव नानाजातीयेपु (एकादशिनेषु ) पपु गोत्रा- | स्थान् न तु प्रतिधीज पृय । विभवात् प्रभुयात् नाना मण्या च पाझमेदात् कुम्भीशूलनपालपपीना भेदः । जातीयानामपि पीशान अवहननादेः करणे समर्थ वान् । भा१११११०३७-२८ विवृद्धिा नियमानुपूज्यस्य तदर्थत्यात । १४ ॥ . नानासम् । यद् यस्य प्रायम, गृहीते च गजसूये नानाचीजेटी जिनं उपल मुमल तस्मिन् प्राधान्तराधमी नामान्यम् । बृहती. पृ. २२७ ।। पूर्व चेकमेव फ्रमेश सीजानामबहननार्य स्यात् इति न नामान्य नाम अन्यदेव, किन्तु स्वमायत एव ये सिद्धान्ते उक्त पूर्वपक्षमाह । चाशन्दः पक्ष-यावृत्यर्थः । विलक्षणा अर्थाः , तेषु गृहीतेषु यदि वैश्य, विदि उलागलादे: म्यान । पविधीज मैदः म्यात् । विमृश्यते, नदिदं नानायम् । अनु. ४.२२७ नियमानुपूर्यस्य कृष्णाजिनमवस्तुणाति , तस्मिद उलू नानाप्रदाधिकरणम् । भिन्नगुणदेवताभेदे समधियति , रिमा बीआमापति , गुमलमाद, प्रदानभेदः ॥ अगइन्ति, शरें उनपनि, पगपुनाति, विविनति , पाम्या पीनान ( इन्द्राय राज्ञे, पुरोडा ग्रमेक दशकपाल । उण्टुगन', कन्द पति , निष्पीकरोति' इति पर निर्वपेत् , इन्द्रायापिराजाय , इन्द्राय स्वराने इति) हाय- नियमेन नियत वेन पदार्थाना भानुपू फ्रमः उक्त:, बदायात् संप्रतिपनदेवदाक पात् महेव पदीयेरन् । तम्य तदर्शात् ततदर्थपरवान् त्ते पृथक इति प्राप्ते , विशेषत्वेक्वेऽपि राजादिगुणभेदेन देवता ततध एक्जानीयबीजम्य कृष्णाजिनातागं गया -- परवान अक्टानादेयं चनाशेगst पटानानि जावीयबीजम्य तत् प-यम् । एवं अवहननायपि । मियरमेय, एवं शनि निराणामेवी यावत्यमनुशक्यावं तय उरलादे दे माये संयाति । तस्मात् प्रतिवीर घ संगने । संर्प. २२६१५. भिन्न भूमादि पनि पूर्ण पक्ष । पदार्था । - ·नानावीजेवेक २३१३ नानानीजष्टौ अन सुबोधिन्या नियमादानुयू यस्य इति पठित्वा । सवित्रे सत्यासवाय पुरोडाशं द्वादशकपालगना मानुपूर्वम्य पाठक्रमस्य नियमात् प्रकृती तयात् इति ब्रीहीणाम् , रुद्राय पशुपतये गावीक चरुम् , यहम्पतये ग्यारख्यातम् । गदर्थत्वात् इत्यस्य न उपलस्य हवि. याचस्पतये नेवार चरुम् , इन्द्राय ज्येष्ठाय पुण्डाशमेका- रायापार्थयात् इत्यर्थ उक्तः । कुतूहले तु आनुपूर्वस्य | दाशकपाल महोतीीणाम्, मिशय सत्याय आम्दानां पदार्थानुसमयेन अनुष्ठान मस्य पाठेन नियमाद् निय चकम् , परणाय धर्मपतये यवमयं चरुम्' इति । मनात् कृणाजिनास्तरणादिः पृथक पदार्थः । कुतः ! काठकसहिनायाम् (१५५७) ' अगये तदर्थत्वात् 'कृष्णाजिनमास्तुणाति' इत्यादिपदैः तेषा पतये पानामष्टाक्पाल, मविने प्रमविने सतीनामटा. पृयगेर अभिधेय वात् विधिमैदे मुथफपदार्थावात् इति पाल , सोमाय वनस्पतये श्यामा श्वयः, बृहस्पतये ग्याख्यातम् । भाष तु नियों द्यानुपूय पाउत | वाचम्पतये नकारश्चरु., इन्द्राय ल्ये राय हायनानामेका- सहन्वे सति उपपद्यते । पदार्याना चानुममयः । पृथक्- | दशकपाल: , मित्राय रात्गम्य पतये आम्माना ., पदार्थाव अघन्तरणादयः । यतीमावस्य ( समापनस्प) वरुणाय धर्मणस्पतये यवमयो दशकपाल , भद्राय पर्यवसानात् । अधारणादेश्व पदैरभिधानार' इति । पसुपतये गावीतयः' इति । एकं वाऽऽतण्डुलभावाद्वन्तेस्तदर्शत्वात् । १५॥ मैत्रायणीये ( २।६।१५ ) ' अग्नये गृहपतये गजसूये नानाबीजेप्टो उलूलादि प्रतिवीज भिन्नं आपत-तानामष्टाकपालं निर्यपेन , सोमाय वनस्पतये इति पूर्वपक्षे सूत्रेण प्राप्त सिद्धान्तमा: । घागन्दः पूर्व. श्यामा चरम, सनित्रे प्रसतिये सतीनामष्टाक्पालम, पश्चन्यावर्त नाय । एकमुस्कर कृष्णाजिनोपाटमुमल ! वृापनये वानपतये नेवार सरुम, इन्द्राय ज्येष्ठाय शूर्षे एकमेव सर्वधानार्थ स्यात्, न प्रतिवीन मित्रम् । हाय-कादमपालम्, मिगाय सत्यस्य पतये नमाना हन्तः इति पदस्य पूर्वन च परम र अन्ययः । इतःचस्म, गरणाय धर्यम्य पनये यवमयं नरम, सदाय अवहननपदार्थस्य आ सण्डुलभावात तण्डुलभावपर्य-म / पशुपतये गावीधुकं चरम्' इति । अन भाशयो प्रीदयः मेक-वात् । हन्ते. कृष्णाजिनास्तरणमुपकमः फलीकर | ये मासदर पच्यन्ते । गवीधुकाः तृणविशेषः । णान्त थ तम्यय शेषः । हन्नेगदर्यत्यात् बहननस्य | भाषा: ( आयेमोहोर इनि भाषा), सबीना इति तण्डलनिष्पत्यर्थत्वात् । नया च ताबानेकः पदार्थः । यत् वीजानि । नामा: आम्बाः एव । के. तथा च प्रतिबीज अवहननपदार्यकाण्डानुसमय प्रवर्तते । मानाचीजेष्टी अन्त्यपीजसंवन्धिाविष्टदा- तेन एकमेव उपानि सर्पपीनाना पर्यायेण अपहननादि ह्यानवाले पल वाग्विसर्गः ॥ फर्तुं शक्नोति इति न विद्धिः । के. वाग्यिसो हविना पीजभेदे तथा स्यात् । नानाबीजेपु कृष्णाजिनास्तरमादितण्डलप्रशालन- ११३१४११७॥ निमयनान्तेन अनुसमयः । वृणाजिनातरणन्यायः भाष्यम्-- राजगये नानाबीजेटि: 'आये गर- दरम्य. भा ५२१३-१५. पतये आशूनामष्टापा निर्वपेन, सोमान वनस्पतये ० नानाजाधिकरणम् ।मानाचीजन्याय, द्रष्टय । श्यामा कम, सविन प्रमवि मतीनामाकम्' इति । 'नानायीजे वेमुलाालं विभवात् । (५।२१११३) • नानावीजाधिकरणन्यायस्य स्वरूपम् मन्यपियाम् । अत: तम्या ममेणावदन्ति पियते । प्रते विधिमेदे ठाक्यावेन विधानान् पदार्यान्य मास्ति' अपने अपने प्रणेप्या वानं यच्छति. नामविपना इति के. पिसजनिक विपद्माण र कालमा युभम नानासीजेष्टिरेवमाम्नाता तैत्तिरीय। अपये तपासानमपीती येत्' (रास पाल गृहपतये पुरोदारागटापा पति ध्याना मीहीणा, पेधियोति याद ' ( ३१२३६) गे । ३६ अनेको मी.को.२९० ·नानाचीजेटी २३१४ नानानीनेष्ट पधिकरणं 1 हविकदाह्वान काल। त्र पूर्वव विचारणा । किमन्ये । तम्या उ-करदेशे अवसातार्थ पुन.पुन. माहानोपपत्ते । प्रथमे का इविश्वृकाले वाग्विसर्ग: कन्या, अयया | वक्ष्यते चान एव अग्रे प्रति सपनं भवनीयेषु हविष्टदाहान- अन्ये एवैति । तथैव च पूर्वः पक्ष: । प्राक् इविस्त । मेदः । अतो वायमानुकूलप्रयत्नात्तिः इति सिद्धम् । कालात् ये पदार्थाः , तेपा पाग्यमो धर्मः , स पाप्येत मण्डन- 'अनपे बीजे पाग्यमस्य प्रणम् । यदि पूर्वस्मिन वाग्निमी क्रियने । अषोत्तास्मिन् , ततो शेफर--नानाबीजे माग्विमगें । ' उन्मत्वम् । हविष्माला ये पदार्पाः, तेषा पाभाषणकरणं धर्म., * नानापीजष्टी उग्वल पानी च तन्त्रेण न तु तत् बाध्येत । तथैव चोत्तर: पक्ष: । याभाषणभ्याधुन- नाना । कृष्णाजिनास्तरणादिप्रक्षालननिनयनान्तनानु- वात् गिटे च वाग्यमम्य अभिवृत्त वात् इति । अधि. समयः ।भा ५४२१७१३-१५, ७ मागावीजेठो उन्लू- करणदेशोऽयम् । गलं मुमल शूर्प चेकमेव । ५।२७।१३, नानाबीजेपी सोम- वीजान्तरषिइननम्य विभिन्न काल तथा इपि. एकमुन्दपलं पर्यायेण । वृष्णाजिनास्तरणादि पलीकरणान्तः काहानालमेव इति विशेषमा उ-माता ! एकः पदार्थः । शूमिमरणाजिनानि तन्मेवोप- सगति । सूने तथा यात मासनयन अन्ते म्यादित्यर्थः। कुर्वन्ति । के. ५२१७१३-१५. • मानावीगेष्टो द्वन्य- पि- 'नानायीजेषु पागेषु वाग्विमर्गश्च पूर्ववत् । भेदेन संस्कारानौ मन्त्रानि. । वृ. ११।४।१४।४४. भट्टिते तदधी, न स्यादविशिसवे तदुत्तरम् ॥' उत्तर • नानाचीजेप्टो पेपणेऽपि 'कृष्णानिमातरणादिपेषणा- चरम एव काले। लेन अनुममयः, नेपामपि पेरणविन्यस्यायनया भाह-दापूर्णमासयो: प्रणीताप्रणयनोत्तर विहि- एक्पदार्थवान् । तथा च कृष्णाजिन उपत् उपन्छ, तन्य चाग्यमाय 'इविता वाच विसतिप्रति रचनेन । तर एम: । भाद्र. ५२७. . नानाजीभेष्टो प्रतिपीजं हविष्कदाहानका विसर्ग. भूत । नानावाजेपु च अवपातमन्त्रम्यावृत्तिः राजसूये । नानाबीजन्यायः । मा. बीहिदयामाकादिरूपेषु एषप्रयोगवर्तिनानावासाधने १९१३४ (४६ के.). कृगाजिनास्सरणादिपलीकरणान्तामा अनुममय स्थापित . नानाजेष्टायधिकरणम् । नानादीजन्यायः स्यात् दविटदाहालकालप्राम्भाविकृष्णाजिनामसरणादीना टन्यः । के , वारपाक पात् तदनुरोधेगात्रापि अन्ते एस वाग्निसर्ग। मानारीजन्याय. मनायी जाधिरणम् नाना- न च बह याग्विसर्गम्य विहितत्वात् हविपदाहानोत्तर- | वीजेटिन्यायः । नानाबीजेष्ट प्रतिचीजमवपातमन्धम्या- भाविपूर्ववीमेबन्धिरदान वाग्यिमशकायती: वृत्ति राजमये ॥ अन्ते तत्करणे तन तदाधापत्तिः, वाग्रिमर्गस्य विदितत्वे द्रव्यान्तरे कृतार्थत्वात् तम्य पुन प्रयोगामन्त्रस्य पि आराष्ट्रकारकनेन विधेप मापनेः, तर उत्तर- च तद्गुणत्यान पुनःप्रयोगः स्यात् तदर्थेन पदार्याङ्गत्वे प्रमाणाभावात् । यतातु नान वाग्विसर्ग विधानात् । १११४॥१३॥४६॥ विधिः, रागत प्रामवात्। अपितु वाग्यमापेक्षितकाल भाष्यम्-- रावस्ये नानावीजेटि अमय गृह- विधिसमपंणमेनेत्युमम् । न च तथापि सदाइताया पतये आशूनामष्टाकपालं नियंपेन, सोमाय बरपतये श्व तस्य भापानी संयामा वितरणामधानेन श्यामा कम्' येवमादिः । नम्या अवहन्तिः समन्त्र- विधातरणोपपत्ते. आद्यवीजावधानममये एव यि- यौवन प्राप्यते । अभापि पूर्वेण पायेन मत माप पानात्तदैव वापिसांतरिति वाच्यम्। माहानम्य मोगः प्रास' । सर्वची आनी रितुषीकरण चिवीपित सद करणेऽपि तदुहितम्य मुमरादाबारम्प अन्त्य-मदभिधीयते इति । तथा प्राप्त , उच्यते । दया-तरे- दी जावपातसमयेऽपि सत्यात् तदधिवाग्यमरयो । यो जान्तरे पुन प्रयोग, म्यान्मन्त्रस्य । कुनः लायवान् । भार नौसयाजान्तं जघनेन गाईपार अवस्थिताया अस्मिन् बीजे योबइन्तिः यस्तार्थ, । संनिपयोपकारी - ·नांना जेरचधिकरणं २३१५ गुणा . हिमाच येन पीजेन सेनिपतितस्तदेव संकरोति । • नानाशाखामु विहिवामिहोनादिकर्मणामक्यम् । नदेव चेत् संस्करोति , उत्तरससारा पुनः प्रयोक्तः। शालान्तराधिकरणम् । पृ. २४।२।८-३०. तस पुनःपयोगानमन्जस्यापि पुनःप्रयोगः । तद्गुणत्वात् । नान्तरीयकम् । यदिना यन्नोपपद्यते तत् नस्य नस्यायह-समन्नो तदर्थेन विधानात् । तस्यापि नान्नरीयक इत्युच्यते । के, असो प्रतिकर्मावमायिना चोदकेन विहितः । तस्मात् नान्तरीयफन्यायः।नान्तरीपमत्रश्यम्भावीत्यर्थः । मतिबीज मन्त्रम्य आवृत्ति । यथा प्रतिबन्धकामावे नान्तरीयकमार्योन्पत्तिः अवश्य- सोम-सूनार्थस्तु-- द्रव्या-तरेषु मन्त्रमा पुनः | गाविनीत्यर्थ इस्युनम् । यथा च कधिदसायी गावि भयोगः सात् पूर्वस्मिन् पीजे कृतार्थस्यायच तस्य वीजा- कलापं सपनले सनुपमाहरति नान्तरीयकत्वात् म पावत् सरे पुन.मगोगात् मन्यस्य प्रतिकावसायिना चोदकेन । आदेय तापदादाय नुपपलालन्यु सृजति । नया फश्चित तदधावेनापि विधानात तद्गुणात् इति । मामार्थी म स्यान् सकप्टमान् सशस्मानाहरति नान्त. वि-- 'नानाचीजेषु तनमन्त्र ( अवधानपन्य ) / गैयक वात् । स यावदादे तावदादार शकलाण्ट कान्पु- सदास, दमिम, । विशेषाग्रहणा , मैवमरघातम्य | राजीति, प्रतेऽप्येवमिति स्वरिता सदितायामनुदाता- भेदतः ।। नाम्' (पा. १२।३१) इति मनमहामाध्ये ठफो- भावभेदे सहपठितम-गम्य स्मृतेः सर्वाच्यातेपु उप-गाया. सुरग्रहणापत्ति । या ३॥८॥२॥४. भाट- एव ताद नानाबीजेष्वपि सत्यपि तुण्डली- । ऽयम् । साहस्री. ६१९ नापितमर्तृत्वं नियं केशश्मश्रुवपनस्येति कारक वोपपञ्चेः नावृत्तिः । इति प्राप्ते, कृष्णाजिनास्तर- जादिपछी करणा-तेन अशुभमपम्योग वान मन्म-२पाठे [ इस उत्तर नामपदारब्धानि सिमा तपानयानि नामिक्य विभक्तयःयलानि निवेश्य तन. पर नु असमधिपणावपनादिपदार्था-तरतन्मन्त्रादिना अवघात- नामधेयपदारब्धानि निवेशितानीति शेयम् । फे ) मन्मजन्यस्मृतेनाशात् आवृत्तिरेय त-मन्नस्य । नाम अतिदेशे प्रमाणम् । मणि, पृ. १३. मण्डन-मानाबीजे पृथक्पृथक् ।' अवधानमात्र । 'नाम च व्यवहारामर्थ म्यान्युपगम्यते ।' या. ॥३॥ शंकर-नानायीजेपु सद्भिदा ।' अवधानमन्त्रमेद। ८.२६ २७. नाम धर्ममेदे प्रमाणम् । मणि. • समन् प्रथममुहिनिपिण ये मस्कृतास्ताहा. सर्वमाख्यातज नाम 'इनि स्मृतिः। तेम्योन्ये मुश्यन्तरनिणि संस्का: । अतस्त मम्कार- पृ. १११.. नाम्ना अनिदेश. अभिहित: (तमग्य मिद्धये नानानीजन्यायेन मन्त्रावृत्तिः के, ११३४१३५. नतीये पादे ) । इदानी भानुमानिकन बननेनादेश • नानाचीजवत् । यगा पा पदानित उच्यते । वा १ पृ. १.६९. ० गामा 'गह विपन्ति' इनि यचित् नानार्थानेषु यचनात (दादशाहगतमाहविषयकप्रायणीयमाना ) गवामयने माधानभ्य एकमा गात् 'नगन्यः' इति वन्तर प्रयमेऽहनि न धर्मानिदेशः । मा ३।२।५. . नारा प्राप्नोति । रन, ५/१।१३।२५, तन विशेषः प्रतीयते , या कनिदिधोपमुपाक्षाय नामानि नानायुक्षरमन्यायः । उत. च महोपनिषदि प्रवर्तन्ते । या २।२।५।१५ प.... नाना (अमित 'पमा परी न न च नानावरमा यथा यथा नः शेकाना ) मातिदेश. पौरपापिसमयनगते अहि. मा शुद्धोदपणे पपा नौगायीच या यश हो। भा.७१-४. 'मामा पापात्र 'विरारपि वा जापेश्वरी भिगदेर बि मनिषाप्पेत शशित.' सामानाविपरण्ये म. या पूर्णमगरीने प्रति मायायः । साइती. नागपानि धावपना नामपेप वेन मषितानि , न ८२२, भारतापाः । या, ११।२४ पृ. ६९५.० नाना ·मात्रा २३१६ . ( अमिदनाना) नित्याशिवधर्माणा कोण्डापिना- जियाम्ना तदर्मातिदेशात् सर्वस्तं दक्षिणा इति भाप्पम् । मयनगते अमिहोने भतिदेशः। के. ३1१1१-५. पार्तिककारस्तु द्वादशात येव सिद्धान्तितरान् । के. • नाना (दर्शपूर्णमासगताज्यनाम्ना) पशुगतयूपसन्धिनि | ६७८. अझनाज्ये धर्मागां नातिदेशः ( मा. ७३६७११९, नामार्थस्य स्वोत्तरविभक्त्यर्थेन अन्वयः कहतः । • नाम ( यूपनाना ) यूपसकाराणा प्रेकादशिनगते हस्य, पृ. ८६. उपशये नानिदेशः । ७५३३३३३-१४, नाम्ना नामार्थयोरभेदान्वय इति न्यायः । नामात्र ( सर्वपृष्ठनाम्ना ) पाहपृष्ठानो विश्वनिति सर्वपृष्ठे अर्थ यदधातुरमयरः प्रातिपदिकम्', 'चक्तिसमासाच' अनिदेशः । ७३२६-११, नाम्ना ( अवमान- इति सूत्रद्यसितपातिपदिकापरपायावेन पयते । नामा) सौमिकामभ्यधर्माणां वरुणघामावभृथे अति अर्थ, अभिवेयः, वाच्य इति पर्याशः । तयोरमेदवा. देशः । ७।३।४।१३-२६, . नामा (धैष्णनाना ) दास्पसबन्ध इति भावः । अत एव पुरोबतिपदार्थ दृष्ट्वा गोमियातिप्येष्टिगतवैष्णवधर्माणा राजसूये पूर्वनिरगन- बारानिझामया नोऽयमिति प्रथे देवदत्तोऽयमियुतरम् । सानिमाले गति देश:18३६११५, ७ नाम्नः सन पर 'रामेति दुपवर साप मारमसकिन। अर्थवादगतस्य नाविदेशा रम् ! माघ ५।३।९, नाम्नः1 चौर्यमई रावणन्य मदभ तु यालिनः ॥' इत्यादी योनिरादौ च एतेन सरसदक्षिणेन यजेत श्यादि-बटायोरप्यमेदेन ग्यवहारः।' ओमित्येकाक्षरं ना' गुकायापापरिण । एतेन मद्धिकामो यजेत' इत्यादि-इत्यादावपि अभेदेनेव निर्देशः । अब विधा नियमः फलान्वयन्यापारेण च श्रुतम्यापि पारव्यातम्य भेदाभेद-नामार्थयोरभेद एवेति , अभेको नामायोत्येति । आये योल्यागरात सदन्वितस्यापि मानोऽपि भेदक राम मुनस्य पनमित्यादौ यमिचारः। द्वितीये तु मोक भविरुद्धम् । गु. पृ. ७१२, नाम्न. पूर्वोपस्थाप- पनवीत्यत्र । साहसी. ४६३. कल्पस्य पूर्वमा चिनिमित्ता यम् । आरशातस्य च नामार्ययो. भेदेन अन्वयम्य विमक्त्यर्यद्वारक- पूर्व कर्मविषयप बिना नाम्नः पूर्वमनाचिन्धानपघाणात वात् । सोम ६०१३.. नामार्ययोः मेदान्यया. ए. ९५३. . नाम्न प्रयोजन नु मर्चन व्यवहार एव । नुपपनिः । मणि. १. ११४. नामाधीनां पर कारक- नहि अन्तरेण नामवेयं ऋविवरणादिपु 'अनेनाद वन विमा उपन्याप्यावम्, तमेव परस्परासंबद्धाना यत्ये' इति वावधानोपायो रघुः कश्चिदस्ति । वि, भाल्पातसमय:, काराणा मिय: बधाभासत । १२.* नाम्नां नर्मभेदो गुपन्दीपन्य संक्रसपा सोम. ६४६४८. च प्रयोजनम् । मणि. पृ. ५. * 'नामा द्विवैव मनमः नामार्थधात्वर्थयोः अमेदातिरित्तसंपन्धन सर्वचाक्येश्वरस्थितः । सामानाधिकरण्येन पाया था अन्वपम्य अायुपत्रावाद । मणि. पृ. ११० प्रतिपाद्यते ॥' या. सरा२३ पृ. ५६६. नाना * नामोपदेशः मद्धम्य व्यवहाराः। पौर्णमासी , मप्रकाकामितिजनकावेन प्रामाण्यम् 1 मणि पृ .७, अमावास्या, वैश्वदेवं पर्प इत्यादि । के. १११. * नाममु प्रातिपदिकार्थमाधान्यम् । पृ. १०५ * नामैकदेशेन नामोपरष्मणस्य रोके सिद्धासद * नामातिदेशः इत्यत्र नाम निविध कर्मनाम भीमसेनोपरक्षणभीमशम्भवत् । कणिका. पू. ३९२. संस्कारनाम योनि चेति । बाल.५ ११०-११७. 'नामैकदेशे नाममहणम्' इति न्यायः * नामातिदेशः एका मुल्यस्य हि नाम्नः अपरत्रएकपकरणकत्यावितात्पर्यपाइपमाणसाने एव । यथा गोगन्वे । न तु सर्वत्र प्रवृत्ति निमित्तमत्त्वेन मुख्यत्वेऽपि। योनिधोमप्रकरणगते वसन्तेबसन्ने ज्योतिषा यजेत' इति माट्ट. ८1१।३ - ५, * गामा निदेशः मकरः । यथा-वाक्ये ज्योति,शब्देन ज्योतिष्टोमध्य प्रदणम् । सना ध. अएरात्रिकदेशे प्रथमा विश्वजिति स्वतन्काइविश्व-प्र.विवाहपकाश पृ. १९९. नामैकदेशे नामग्रहणमिनि . । 2 ·नामपदं २३१७ नामरूप , , - न्याय । यया- दत्त.-देवदत्त भामा-मत्यमामा इह शाराऽन्तराण्युदाहरणं काटक कालापक पप्पला- मीमः भीममेन इत्यादि ज्ञेयम् । साहसी. ६०१. टक इत्येवमादीनि । तन मंदेहः किमेकम्मा गासाया * नामपदं चाख्यातानुसारित्वात् यत्राग्ल्यात नत्र | यत्किश्चिदग्निहोत्रादि श्रूयते , तन्छापाऽन्वर पुन:श्य- चर्सने । वा. ४।४।१।२, * नामग्दम् । (निरूदा- | माण मिद्यने, उत न भियते इले । पूर्व प्रयोगभेद निरूढत्वेन द्विविधस्यापि नामधेयस्य विनारित वात् । प्रतिपाद्य इदानीं भेदापवाद क्रियते । अत्रार्य पूर्वपः । उत्तराधिकरणाच्या ( १४३-४ )नर्थवयमागको-) (एचस्यैव पुनःश्रुतिरविशेषादनक हि स्यात् ' इनि ननु सर्वत्र द्विप्रकारमेव नामपद माविज्ञायिक ( बढम् ) पायेन अभ्यामात् कर्मभेदः प्रतिपादिन एव । स योगिक च । उभयमपि च अधिकरणद्वयेन (१।४।१-२) चाभ्यामोऽपि अविशिष्ट एव । न च शागाऽन्तरे गुण- प्रतिपाविनम् । किमिदानीमवशिष्यते , येन पुनर्विचार्यते। | फ्लावर्थान्तर............ पुनश्रुतिभवेत् । तेन उच्यते । यौगिकानामेव मत्वर्थलक्षमापरिक्षारे अन ) कमैव विधेयम् । तच विहितविधानमनात फर्मान्तर- चिन्ता ( ३ ) उत्तराधिकरणे तु ( ४ ) माविज्ञायिकाना मेवेति । न च कमैक्वेऽपि भिनाध्येतबोधनेनैव वाक्यभेदाभवात् । ( तया च निरूद्धानि नामपदानि शारगाड-तरपुन भुतेरर्थवानात् नाभ्यासाझेद इति वक्त साविज्ञायिकानि , अनिरुदानि च यौगिकानि इति भेद.। व्यम् । प्रतिशासमणेतृमैदनियमे प्रमाणाभावात् । यद्यपि के.) । १।४।१४ पृ ३३२. * नागपद सर्य तावत् 'स्वाध्यायमधीपीत' इति स्वाध्यागगतमे कार्य भूयते , •यक्त्याकृतिनिव-धनम् | गस्तिमाचि तु यन्नाम, वदेक- खाध्यायशन्देन च स्ववेदशामा अभिधीयते , तथापि य वर्तते । देवदत्तादिवत् । के. * नामपदानि यान्यु- | सामर्थतोऽर्थशानार्थ वेन प्राप्तस्य स्वाध्यायस्य अध्ययनेन पादेयानि तानि तारत् आख्याaraनयात् तदनु | संस्कार विधौ उद्देश्यत्वात्, उद्देश्यविशेषणस्य च 'ग्रह पारीणि सन्ति तवृत्ति प्रतीक्षन्ते । 'प्रायेणाख्यातसंबन्धि ममाप्टेिं' इतिवत् अविनक्षितत्वात् एकस नानापा- नामेष्ट पातन्त्र्यभार' या, २२२१२।२ पृ ४६७. अध्ययनमविरुषम् । किब, पदि एकम्य एकानाध्ययन- * नामपदस्य नहि आख्यात या कृत्य वा अन्तरेण मेव तियन भबेग, तदा वेदान्वरीयशालाप्ययनमपि न निषिशक्रिस्ति । सु. पृ. ७७६. . नामपदस्स विधि. | प्राप्नोति । तथा च सति 'वेदानधीत्य दो या वेद दाक्तिर्नास्ति । या १४२/३ पृ. ३३२. वापि यथाफमम् । गाविप्लुतब्रह्मनों पदस्थाश्रम- • नामप्रयोज्यनामार्य विशेष्यकगामार्यप्रसारषाभेद- माविशेत् ॥' (मनु ३३२.) इनि पाहन्येत । तेन समाकबोधत्वावछिन्न प्रति एकाधिकरणकृतिमातिपदि- पुन श्रुतेग्नन्यार्थत्वात अन्यामात्तावत् भेदः । किन्च यत्र कार्थताऽवच्छेदकनामवयसमभि-याहारस्य द्ववभिन्ननामा एकस्यामेव शाबाया फचिन् विच्छेदमाग अनुपादेयं दयसमभिन्यादरम्य वा तन्नत्यम् । भा. ६११॥१२. पति उपादानात् अग्निहोत्रादीनां कर्मान्तरवम्, तत्र नामयुक्त कर्मविधाने सामानाधिकरण्यात कदा शासाऽन्तरेषु सुतरामेव बुद्धिविच्छेदानुपादेय का प्रति चित् यग्यानिशेषो नाम्ना निरूप्यते पदाचित्रामार्यों | उपादानात मारणा-तरादपि कर्मभेद 1 तथा काठकादि- यजिना । यो पत्र पूर्ववरप्रसिद्धार्थो भवति , स इतर कर्मनामभेदादपि मैद, एक्वाय अनेकामध्यान्याम्प- स्वविषये व्यवस्थापयति । यथा राजसूयेन इराण नाम | स्वार 1 तथा गुणादपि भेटः एकन्या शापापामग्री- पागापागतिपय वेन प्रातमागप्रसिद्धन | पोमीयमेकादशकपालमामन्ति, अपरम्पा मादकरारम् । यजिना स्वविषय नीयते । वा २२४३१३ पु ४७६. नदत्तम्-रूपात नि । वधैठम्या पारीरीवारपमधीया- नाम-रूप-धर्मविशेष-पुनरनि-निन्दाs- नास्वैत्तिरीया भूमिभोजनमाचरन्ति, भारसा नेति। शशक्ति- समातिपयन - प्रायश्चित्ता-न्यादर्शना- सदनम्-- धर्मविशेषात् इति । रापा फम्याचिन उदित- च्छारराऽन्तरेषु धर्मभेदः सात् ।२।४।२८॥ होमनिन्दा, स्वाचित भनुरितहोमनि दासतम्- उपलवमान ·नामस्प नामरुप - , नि दावचनादिति । तथा पतिशास नानाधान रोवत्यय | स्वाभायोद्देशेन अध्ययनसंचारविधि , किन्तु स्वाध्याय न कश्चितिरोधात् अनुशतु शकमोति , कर्मभेदे तु दानो कर्मकायैव अध्ययनस्यार्थज्ञान प्रति उपादीयमान यात् तीति । तदुत्तम्-अगले श्वेति । तया वस्याचित अनुदित स्वाभायस्यापि उपादेय वमिति नद्दतमेक । विवक्षित होम यतिन मे प्रायश्चित्तमामात चिर उदित मेवेति एव शाग सम्याध्ये प्रमाणमिति नाभ्यासात होगायनिममे । तदुचम्- प्रायधिचविदोषादिति । तदा गमभेद इनि । वेदा तरीप गावाऽध्ययन तु वचन सर्वत्र परस्परविरोधात यूपत्र अभवद्गुशादेव मेद 1 वशदेव । न चैव वेदान्तरीयशाम्बगतामिहोत्रादिEME বাঙ্গাব্যসত্য বামুণ্ডমৃতিবিমান { অ্যাপস, লাবন শা शामा लरेषु कमभेद एवेति । एव प्राप्ते , अमिमहे । भेदागते । नधादि, माग्योध प्रति तथापि उपादीय एफ या सयोगरुपचोदनारयाविशेपान् ॥९॥ मान एव ममुशीयते इयेर कर्मपयोग । तद्गनमाहित्यार्य अयमभिप्राय । भवदेर यदि प्रयभिज्ञानविद्धमत्र शिवदीमे रोवे एकस्मिन्य कर्मणि वेदभेदेन समुचया मक व न भवेत् । तथाहि , शाग्याइ नरेऽपि व संज्ञा, गमान् । एतेन प्रकरणा नरगुणयोरपि भेदक व प्रयुक्त गदेर हापौरतम्, ते ए३ गुणादय , देव न पलम् / मेष । कालादिसा तु न कमण, रितु क्ठेन म एक धा वर्षावन्दिरभावनाविषयविधि । तदेव पन्य मोक्तमिति वनानिमिता दिसा।1र्ग मो-पते , मिनासमूहसिद्ध कमेकबे यद्यपि विशिदधिक यून २॥ कि तहि । म य एव । मयतु बा क्मणा संज्ञा, तथापि प्रवीयेत , तथापि गोगईनि जाने लाइले या छिने प्रन्य उत्पत्तिसयोगिनी हि संशा मेदिया। तदुकम् । संश। मिशासिझमेकप नो मति तथानापीति । तदुक्तम् ‘सर्वर चौपत्तिसपोगात्' इति । न चैय नयेति न बमोनिका । प्रत्यभिज्ञानात् रानास्पगुणदिमि ! परकर्मत्य लिङ्गदर्शनानि नु सूत्रभाध्यातिकानुसारेण कमेंक वा पितान न शाग्वाम्बपगच्छति ||ति (वा शु. ६३५)।निरोधन गारयेयानि । वदुनम् 'तम्मानदेवेति मते न न चाम्गत् भेदकारणमस्ति । न बम्परम एवं भै मर्म मिन्न कथञ्चित्पतिशारयमिष्टम् । न पारण मि युक्तम् । मेवम् । एकेका टि गाना म्याथ्यायालयाच्या सप्तममति चान्यदतो योनेय तु भेदसिद्धि ॥' पति पुरुष व्यवस्थाप्य अध्ययनविनिना प्रमाणीता । इति । (वा १६४६) । प्रयोजनम् ---पूर्वपक्षे पथा प्रमाणी-नाने सक्य स प्रतीयमान फर्मास्यामतोमा यरियन जानुष्ट नम् । सिद्धा ते तुमगाया भिद्यते । न चोभा यास्यमेहम्य प्रमाणम्, | विहितानानुष्ठानमिति । सून तु--एकमेव मार येनानयक्यमिया ममि द्यान् । सुदुतम् 'स्वाध्याय | मयोगात् द्र यदेवतधा चयमामाविषयविधिसभाका महणेनेका स्वशासा परिगृह्यते । एकार्थाना | मविशेषात् प्रचमित पुर पादिन्यथ । तोता विकल्पश्च कर्मरत्वे भविष्यति ।' इति । (बाप नाम-रूप- धर्मयिशेप-पुनरति-पीन्दा- ६.ननु सामयत अपनानाथन याप्त स्वप्पाय अशक्ति ममामिवचन-प्रायश्चित्त-अवार्थदर्शनास दिय अध्ययन संस्कावियो एक वविधितमि पुष म्। शास्याऽन्तरे कर्मभेद स्यात् । २४॥ अत कथमे बस्मिन् पुष्पे ARIS नरम अप्र म म्य দূর্ন ন * যায়যায়সঙ্কলন मि पुज्यते । सादेव यदि भययावधे मा स्वाय गणि परकर्मभेदयानि प्रमाला युसनउत्तराधिकरणे स्वार्थ पायनिक्षपो भवेत् , रितु कनुमारेण शक्य अ या यदि काचित् भेदकारणानि आमाक्य far बघ मामम् । अध्ययनविविता उपारणता पयाधी। us I तत्र या तम्योभक पूर्यपट पत्रमिदम् । मपर अमिति म सदाशिकरोएर प्रशितम् । तेन तत्र नामभेदात् गमे । फाटक सकाएक लोकानुसारेण सर यावरणे बाते.पि उभारणता यम भयन् । तम्मानु काट कटनाशेषमहिौर बाराएका -वरेण साम्पायस्य अयपर बालियान सामध्यविनियुक्त महोशियान् । एस ये उमप विधानानस्थम् ।

·नामरूप २३१९ नामरूप - . रूपभेदान् कर्मभेदः । एकमा शापाया अमी समातिवचनभेदेन कर्मभेदः । मैत्रायणी याताया षोमीयमेकादशकपालमामनन्ति, अन्यम्मा द्वादशकशलम् | अग्निनयनमन्त्रसमाम्नाये अन्वारोहा नाम स्थण्डिला- एवं मिनरूपत्वात् कर्मणो भेदः । रोहणमन्त्रविशेषा अन्ते पटगन्ते । कचित् शासाया तु न धर्मविशेपात् फर्मभेदः। 'माझतमसि मरुतामोज.। | ते मन्त्राः सन्ति । रात्र अयेतारो याशिकाच इथं न्यप- इत्यादि कारीरेष्टिम-वाझण अधीयाना: तेचिरीया: बोधा- | दिशन्ति अन्धारोहेषु मैत्रायणीयानाममिः समाप्यते, एनमू-गानुशरिणः सूमो भोजनमावलि, बोधरणीमेरो इतरेषा र अन्यत्र समाप्पने इति । तस्मादपि कर्मभेदः । ऽन्ये तु सैत्तिरीयाः कारीरेष्टिमधीयाना अपि भूगिमोजा प्रायश्चित्तभेदात् कर्मभेदः । कंचित् उदितहोम- नाचरन्ति । तस्मादेतादृशात् धर्मविशेषात् धर्मभेदात् न्यतिरमे प्रायश्चिनमामनन्ति 'यस्याशिहोनमहुत कर्मापि भियते। सूर्यो:भ्युदियात्' इत्यादिना । एवं अनुदितशेमेऽपि । पुनरुक्तेः कर्मभेदः । अग्निहोत्रादि कर्म प्रतिशारत | युद्धले हि प्रायश्चिचम् । न च कमेकावे उभपथ | पृद्धि संभवति । तस्मात् कर्मभेदः । मनिपाद्यते । कर्मकन्वे तु इस प्रनिदाय पुनकि नोष पद्येन । तस्मात् पुनरुक्त्या अभ्यासेन कर्मभेदः सिध्यति । अथ अन्यार्थदर्शनं कर्म मेदकम् 1 या क्वचि. छायाया द्वादशाह श्रूयते ' यदि पुरा दिदीक्षाणा निन्दया कर्मभेद. । 'उदिते होतम्यम्' इति प्रस्तुते एनमें यह सामानमुपेयुः उपेतं होपा रथतरम् । अथ अनुदितहोमः निन्यने 'मात प्रातरन्न ते वदन्ति पुरो यदि अदिदीक्षाणा रयतरसामानमुपेयुः' इति । यदि दयाजुह्वति येऽग्निहोत्रम् ! दिवारी मदिवा पीयन्तः पुरा पूर्व दिदीक्षाणा: दीक्षावन्तः कृतम पममोमाः स्युः, पो ज्योतिः तदा ज्योतिरेयाग ।। ' इति गनुदिते सूर्ये । नदा एतमेव अतिरात्र बृह'सामान उपयुः । हि यस्मात् 'सयो ज्योतिर्णोनिः मूर्यः स्वाहा' इत्यभिधान अन्त | प्रयासोमे स्यतरमे गिः प्रयुक्तम् । यदि तु अदिदीभाणा: संपाते इत्यर्थः । अन्यस्या तु शारवाया अनुदिन- यकृतपथमनोमाः, नदा रयतरसामानमुपेयुः । “न होमप्रस्ताने उदिसोमो निन्द्यते ' यदुदिते मा रथतासामानमा या बुहत्यामानमाहरेत्' इति नियमात् । पातर्जुहुयात् । यथाऽनिथये पटुताय शून्यायावमथाया-तदिन मनिरामयमसोमानामपि दादशाहसत्रवचनं पति- हाय हान्ति । तागेय तत् । अस्थायम.- ' अग्निशारा कर्मभेदमगमपति । अथ द्वितीयमन्याथैदर्शनम् । पाद आदित्यः सायं प्रविशति । उद्य-त पाव आदित्य तैत्तिरीयके यूपैकादशि-या श्रूयते यत् पक्षसमिता अग्निग्न समारोहति' इति पूर्वमुक्तम् । अतो यजमानम्य | भिनुयात् कनीयास यशकतुमुपेयात् , पापीयसी अग्या मनः गृहे सूर्प' अग्निं प्रविष्टः रात्री वसति । उदयकाले तु प्रजा स्थात् । वेदिमिता मिनोति , ज्यापासमेर यशकतु. अग्निं विहाय गच्छति । ततश्च यथा अतिथये प्रदुताय गुपैति , नाम्यात्मन. पापीयसी प्रज्ञा भवति' इति । पक्षः चैमुरव्येन गृहात दूरान् गतोय आहार्यगन शून्धाय आग- | अग्निचयनवेदेय. पशः , त समशो दशधा विभज्य मध्ये सथाय अतिथिरहिते शून्ये गृहे सतभ्यर्षे चतुष्यौं । अपिए यूप पायोश्च पञ्चाश्य इति एकादशयूपपक्ति किंवा अतिथिगन्याय केवलायैव जवाय गृहाय दातव्यम् , यदि जिसने तथा कनीयासे अलतर यश प्राप्नुयात् , तादृक् स उदितहोम संपद्यते । इति । तस्मात् उभय- किच अस्य यजमानस्य आत्मनः सकाशात् पापीयसी निन्दया उदितानुदितहोमो मिली भक्तः । एव निन्दया दरिद्रतरा प्रजा भवति । तस्मात् वेदिसमिता अशिकवेदि- कर्मभेदः। पूर्वार्थनिर्यकममय दशमा गर्म निभन्य पूर्व यूपैश- अशक्त्या कर्मभेदः । गतगो वेदशासामु विहिताना | दशिनी मिनुयाल, नेन यज्ञादेः ज्याया वसिद्धि । मेयं भिन्न भिन्नानामझानामेस्सिन् कर्मणि उपसंहारे मनुष्यस्य पक्षसंमिताया: निदा, वेदिसमितायाध स्तुतिः शासान्तरे न शक्तिः । फर्मभेदे तु कचित् भवति । कर्ममेदं गमयति । अथ नृतीयम-पार्थदर्शनम्-ज्योति- .

·नामरूप २३२० नामरूप , - टोमानिराने 'द्वै संस्तुताना विराजोऽतिरिच्यते इति , | कर्मणो न मैदः । एव ज्योनिष्टोमादेखि अमेदो ज्ञेयः । शानान्तरे तु तिवः सन्तुवामा विराजोऽतिरिष्यन्ते' इति तया च सर्वगाग्वायत्ययमेक कर्म । भूभन्ते । सस्तुताः स्वोत्रियाः । विराट् इनि एकमने वा न नाम्ना स्यादचोदनाऽभिधानत्वात् । १० ॥ दाकं गृह्यते । सोऽय योन्तिममा वा अतिरेक गावा- यदुक्त पूर्वपक्षिणा काठककालापकादिनाममेदात् कर्म- न्वरेषु कर्मभेदे एकः भावि इति । अय चतुर्थम- { भेद इति तबाह सिदान्ती । मिनेनादि ईहरीन नाम्ना भ्यार्थदर्शनम्- सारस्वते सने भूयते 'ये पुरोडाशिनः ते } न कर्ममेरः स्यात् । भचोदनाऽभिधानवान्, चोदना अवसन्ति, ये सानारियनस्ते मार धारयन्ति' इति ।। कर्मोत्पत्तिवाक्यम् । तदतमभिधान नाम चोदना- ये यजमानाः पुरोडाशिनः अनिष्प्रयमसोमतया वेवले. भिधानम् । तावामात् काठकादिनाम्नः । उत्पत्ति- न्द्रामपुरोहाशद यादटिमन्तः । ये तु सामायिनः इष्ट वाक्यगता संज्ञा कर्म भिनत्ति । काठशादिमेशा तु प्रथमतोमाः, ते बरसान धारयन्ति मातृमकाशं न नोपतित्रायपगता । भो नसा कर्म भेतु शहोति । गमयन्ति दोहाय । तविद अनिएप्रथमसोमानामपि तयाच काठकादिनाना न कर्मभेदः । सारस्वतसश्रदर्शन कर्ममेदमवगमपति । अथ पञ्चमम् सपां चैकाम्यं स्यात् । ११ ।। उपहाये नाम सोमे अमिष्टोमो रथनरमामा, अश्या काठशादिनाम्ना न कर्मभेद इत्यत्र यन्तरमाह। सायो दक्षिणा' इत्ये करया शापामा श्रुतम् , शालान्तरे | यदि शब्दमेदात् मंदो भवेत् , ताई शब्दक्यान कमेक्य तु · उपहच्य उम्प्यो बह-सामा , अश्वः सेतो दक्षिणा' स्यात् । तथा कारकशब्दैक्शत् काठमोक्ताना सर्वेषा इति श्रुतम् । तच्च शासाभेदेन फर्ममेधे एवोपपद्यते, न | अशिविदर्शपूर्णमासज्योवियोमाना कर्मण ऐककम्ये मक्य । तदेव नामादिमिः कारणैः दारयाऽन्तरे मिनाम् स्यात । तथानिष्टम् । शापामु उताना कर्मणा मेद: स्यात् । कृतकं चाभिधानम् । १२॥ मकं था सयोगरूपचोदनाऽऽल्याऽपिदोपान् । पाउकादिनामभेदात् २ फर्मभेदः इत्यत्रैव हे यन्तर- माह मिद्वान्सी । काठकादि अभिधान तक इदानी. नामरूपधर्मविशेषादिभिः भगिदोषादिकमण मैदः तनम् । यत प्रभृति कठम्य प्रकृट बचन तत प्रभृति इति पूर्वपर याशन्दो न्यायिति । नामादिभेदन | फाउक इति नाम महत्तम् । न च मारेन अनादीन शापाऽपरेषु न फर्मभेटः । किन्तु मायाप्रत्ययं सर्वः कर्मणा भेद: काशपते । तस्मात् म नाम्ना भेः । माह्मणाप्रत्यय व एक कर्म योगस्य रूपस्य चोदनाया: एकत्वेऽपि परम् ! १३॥ आफया भविशेषात् अमेदात् । तत्र संयोगः रूपभेदात् वर्मभेदः पति यदुक तोरारमाह प्रयोजनम्य । एकम्य दासयो अनिशेश्य वर्मयो यन् । सियाग्दी । एकाधेऽपि कमेकावे मरि परमुत्ता कर्म- फलं स्वर्ग:, तदेव अन्यस्यामपि शासापामुहिएम् । एव. मेदकारण न पूर्वपक्षिणा उस संभवति । कमलेऽपि मेकप कल्यान् सर्वासु चापामु एपमेवामिदोत्र कति वनात् मोहियरत विकापेन अभीमीयस्य पुरे हायस्थ शायने । एवं छोपरमेन्द्रवारमादिट्रन्यदेवता मR Riएकादशपार द्वादशकार बरपत्तिः । तस्मान्न रूपम्य अमेमो भवति शारसामदेवि । एवं यजेत म्पदादापि कर्मभेद. । इति पावनुरत्त भावनारिमकायाः चौमाय: सर्व विद्यायां धर्मगानम् । १४ ॥ आगाम अविशेषः । योनिमादिसमाख्यायाध शाया भूमिभोजनादिधर्मविदोपरान् कर्मभेद इति यदुमा भेदेन विदोषः । तस्माद शामेदेऽपि योग-गि मोचरमा रिठान्दी । पद्यान्न कारीरी- रूपचोदनाल्पाना भेदाभावात् शापामेदेऽपि अमिहोनस पायाध्ययनसाले भूमिभोजनादिवतोश्देशक विद्यायाम , - ·नामरूप २३२१ नामरूप 1 । । न कर्मणि । अध्ययनधर्मः एषः न कर्मधर्म: । अतो न / सूत्रम् । 'अगला पौरस्त्यपरिक्षारार्धमेव समम् । तत्र तेन कर्मभेद: सेडुमईति । नाम पुनरुताना भवति , 27 पूर्वोत्तोऽर्थः नायव पुंसः आग्नेयवत् पुनर्वचनम् । १५ ॥ संनिहितो भवति । न तु इह शापाउन्तरगतस्य संनिधानं पुनरुक्त्या कर्मभेदः इनि यदुक्क तमोत्तरमाह इत्यपुनरुक्तता' इति वार्तिकम् । मिद्धान्ती । पुनर्वचन गारवाऽन्तरे विहितस्य साइस्य न चैकं प्रति शिष्यते । १९॥ ज्योतिष्टोमादेः कर्मणः अन्यम्या शापामा पुनरुक्तिः नशब्दः ममुच्चये। गासाभेदेषु एकस्यापि कर्मणः विद्यमानापि आग्नेयवत् न कर्मभेदिका । 'यदामेयोऽटा- पुनःपुनरुक्ते; कर्मभेदः इति यदुक्त पूर्वपश्चिणा तत् कपा मावास्याया भवति' इति पुनर्वचनं ऐन्द्राम-निरस्पति विधान्नरेण मिद्धान्ती । अग्निहोत्रादि कर्म स्तुत्यर्थलान् यथा न कर्मभेदस्य कारण तद्वत् । प्रनिशाग्य नैकमेव पुरुष प्रति शिष्यने विधीयते । किन्तु अर्विचनं वा श्रुतिसंयोगाविशेषात् ॥१६॥ अर्थिमा प्रति मर्वदारया विधीयमानं एकमेकं पुरुष- पुनरुपया कर्मभेदः इति यदुक्तं पूर्वपक्षिणा तर मुपतिष्ठने । तत्र एकस्य भनेकशावाषणात् पुनर्यननतः भग्यनारेणोत्तरमाह सिमान्ती । नागदः प्रकारान्त- प्रनिशागं कभेदे एकार्थयात् ममुच्चशानुपपत्तो विकल्पः रार्थः । अद्विवचा नेव तत् द्विवचनम् । नेय मा पुन म्यात् । नतो वर प्रत्यभिज्ञया कमक्ये मति शासनामेव एनिमः । एक पुरुष प्रात पुनःपुनः कथने म्यात पुन- पुरुष यवस्थया नदाश्रयणं इति एक्स्य अनैकशागा- कतिः । मिन्नं पुरुष प्रनि पुनर्वचने तु नैय मा पुन- श्ययनासं भगन् न पुनरुक्तिः । सनिनाम । श्रुति संयोगा निशेषात् मिनः पुरुषः सह समाप्तिवच संप्रेक्षा । २०॥ तत्तन्छाखायाः संयोगात् । अतिसयोगस्य मिन्नः पुरुषैः कर्मभेददेतु ममाप्तिवचन निरासार्थमेव सूत्रम् । नहि सह राराच्छाबायाः संयोगन्य विशेषत्वात् । तस्मात् तत- प्रतिमाएं साङ्गोपाङ्गमेकैकं कर्म पठित्तम् । चित् कालामु भमिहोत्रादिकर्मण, भिन्न पुरुषं प्रति उक्तिः न | कानिचिदङ्गानि अन्यत्र तनो न्यूनानि का अपिकानि वा दिर्वचनंग विरकिः न पुनरविः । रासात् पाडम्या पठयते । रात्र मन पावत् पठितम्, तनैन नकारनामा पुनरक्त्या न कर्मभेदः। तत् कर्म समापितम् । अप्रेक्षा उप्रेक्षा व्यपदेशोऽपि वाक्यासमवायात्। १७॥ 'अनास्माकं कर्म ममाप्यते' इत्येवरूपः तत्र भवति । अत्र वासिकम् “अत्रान्तरे भाष्यकारस्य सूत्र भ्रष्टम् न च तावता तानदेव तत फर्म इति नितम्यम् । ऐत- 'वाक्यासमवायात् ' इति । तदवं न्यान्येयम् , 'कस्मिन् रेयके द द्वादशाहगतानि होनुरेल नाण्युत्तानि न पुरुष शास्त्रानग्यास्य समवेति' इति तथा च पाक्यस्य मैनावरुणादीनाम । न च तावता मैषावरुणादीना शास्त्राणि शाजाऽन्तरयाक्पस्य एकस्मिन् पुरुपे अस मनायान् | नैव मन्तीति यर्नु युक्तम् । तथाच यथा समाति: अनि- संबन्धाभावान पौनक्सम् । तसात् पौनरुक्त्याभावादेव | यता तथा मप्रेमाऽपि अनियोति क्रमप्रासम् । गर्वथा- पूर्वपक्षिणा यदुक्तं पुनरकया कर्मभेद इति नन मूलचऽपि समाभिवत् संघेशाऽपि न कर्ममेदिकवि नि एव निरस्तम्। शस्यते । अत्र वार्तिकम्-असमाप्तिवत् पति वा पछे। अर्थासंनिधेश्च । १८॥ (न चैक प्रति शिम्यने ममातिवत् इति सूत्रमहिताया अर्यते प्रधानेन इति स्पर्धः अङ्गकाण्डम् । तम्य अकारपेणापि विच्छेदसंभव । इति मुधा.)। सर्वस्य अङ्गकाण्डस्य एफया शापायाम निधेः संनिधे. पकत्वेऽपि पराणि निन्दाऽशक्तिसमाप्ति- रभावात एकात्या सापाया केषाचिदेय अहाना वचनानि ।२१॥ विवानात् सर्वानुशासामु मिलिवा एकै कर्म उच्यते ! पूर्वपक्षिणा फर्ममैदकानि यानि उक्तानि तत्र निन्दा. इति सर्पशाखापत्ययमेक कर्ग । इति सिद्धान्ते हेयरपर | 55दित्रयं कर्मभेदाभेटयोः समानत्यात नाइत्व मेदयाफ- मी.को. २९१ ·नामरूप २३२२ नामरूप 7 . मित्याई सिद्धान्ती । पराणि पुनको: परस्तात् पठितानि । न्यापेन पुन समाति उपपादयति । समाति: मैत्रायणी- निदा च अशक्ति च ममातिश्चन चेति त्रीणि कर्मणा-याना अचारोहेषु अनिसमातिवचनम् , यथाहाते यावत् मेक वेऽपि उपपन्नानि इति न भेदसाधकानि । तयाहि पदार्थबात तन्छालायामानादम् , वद्विषयतया पतीयते । नहि निन्दा निन्द्य निन्दितु प्रयुज्यने कि ताई निन्दिता- पूर्ववत्वात् शब्दप्रयोगम्य तापर्यपूर्वकत्वात् । तात्पर्य चाम दितत् प्रशसिनुम् । राम न निन्दितस्य प्रतिषेधो गम्यते राधालाविहि पदार्थजातसमातिरायम् । इति कमैकाले किन्तु इसरस्य विधि. । नत्र एकस्मिन् अग्निहोत्रहोमे ऽपि न विरोध । 'समातिश्च सप्रेशा' (२. ) इत्यत्र प्राप्त कालीने दो कालो विहिनी सूर्योदयात् प्राक् पश्चा- | कर्मक्वे लिगमुश्वादिनम्, १६ तु कमन्वे विरोध चेति । वो विकल्प्यते । अतो न कश्चित् विरोध । तथा परिहत इत्यपोनस्पत्यम् । एकस्मिन्नति वेदे असमर्याना विहित कृस्नमहवास लिङ्गमविशिष्टं सर्वशेपत्यानहि तर कर्मचोदना, उपसद अक्तिः । समानां तु सर्पगालाम्योऽपि तस्माद् द्वादशहस्याहारव्यपदेश, स्यात् ।२५॥ आगमि तमधिकं विधि उपसंह शक्ति रस्तीति । तेन पूर्वपक्षोक्त प्रथम लिङ्गदर्शन निराचष्टे । मत लिङ्गमुक्त एकम-वेऽपि न विरुद्धमिति। वथा एकस्मिन्नपि कर्मणि अनिष्टपथमसोमानामपि द्वादशाहसमवननमिति , तत् किश्चिदस्तु ममाममिति कृचा समालिशन्द. प्रयुज्यते । अविशिष्ट ममेप वापि अपपनम् । कुत । सर्वशेष वात् यथा आवर्यवे समाते हो वा मतिते अनिष्टोम'माण्डके सर्वशारयागत योनिष्टोमानुवादेन प्राथम्यविधानात् । इति भवति। न च साता सोऽमिटोम ममासो भवति। नतम अण्डो अपरम्यादि प्योतिटस्य चोदना प्रायश्चित्तं निमिचेन ॥२२॥ उत्पत्तिरस्ति,येन नात्यज्योतिष्टोममाविषय मागम्यविषय निमित्तेन उदितानुदितकारपति कमेण या प्रापश्चित स्यात् । तस्मात् कर्मभेदपक्षेऽपि अनिष्टप्रथमसोमान मुक्त तेन कर्मभेद. सिध्यतीति यदुभ तम्य क परिवार द्वादशादे दर्शनस्य विरोधात् तपरिहारार्थम् 'यदि पुरा इति । आभाषान्त सूत्रम् । अथवा निमित्तेन निमित्त । दादशाहेन रिदीक्षाणा. , यदि पुरा बादशाहेन विशेषण प्रायचित भविष्यति । न च तावता कर्मभेद- | अदिदीक्षाणा.' इति नाप्याहारेण द्वादशाहस पक्षट्ये- सिदि., कर्मस्येऽपि संभवात् । इनि सामान्यपरिहारस्म । ऽपि आहारस्य अनुमानस्य •यपदेगः म्यात् । ट्रव्ये चाचोदितत्वाद् विधीनामव्यवस्था प्रक्रमाद्वा नियोगेन । २३ ॥ स्थात्, निर्देशाद् व्यवतिष्ठेत , तरमान्नित्यानुपादः पूर्वपक्षोतर्गदसाधकमा चित्तदेवो. विशेषस्येण स्यात् ।२६ ॥ निराएमाह सिद्धान्ती । बाराब्द उक्ततामापारिहार. द्वितीय लिङ्गदर्शन निराइ । ये चयनामिस्ये वैमण्या नियोगेन वैकहितका पदार्थाना प्रपोगादो वेदिमित दस्थ अयोकि रान चोदनाया अभावात् पक्ष. एकतानिरिगेनैव प्रयोगस्य प्रमात दपक्रमात् उदिते । ममितत्वस्य विधे. आर्थिक ऐन , वेदिमितत्वम्य विधे. होण्यामीति निर्धार्थ प्रक्रान्ले पातरमिदोत्रहोमे उदयात् स्तुनिमयनया कल्पितस्य , स्थावानरानन्धरप विषेध प्रागेशानुपिने सति दोर । एत अनुदिने होमामीति ओतत्वेन भयवस्था विधीनां श्याच संभा-येत । संभाव- प्रक्रम्य उदितोमप्रोगेऽपि । अब उभय याऽपि मायचित्त- माया लिड्। ननु स्याशान्तावास्याय ताई या ! विधान पैक वेऽपि उपपद्यते । तस्मात् प्रायश्चित्त बाद- निदेशात् मनमिचि ये मस्तोमाविकतो का विधानात् न फर्मभेद.। दशिया: निर्देशान् तत्र यिनिष्ठत । तप तद्वाक्यम्य ममाप्ति पूर्ववत्स्वान् यधाताने प्रतीवेद । २४ा ] मारत्या 1 लसात् वेदिममिव परयावान्तर योविहिल- 'एकावेऽपि पराणि 'इति सूरे (२१) पाणि इति सात् पश्चसमिताया. निन्यानुवादा ध्यान 'मारिन छापानमन. परिहाय वेन उरक्षितानि । सिंहाकवि-निवि तिवत् । - मिदम् ।

·नामरूप २३२३ नामरूप विहितप्रतिपेधातू पक्षेऽतिरेकः स्यात् । २७ ॥ पक्षी बने । अमतिमसः प्रतिप्रमवामावः पुनर्विधागा- द्विवस्तोत्रियातिरेफरूपं तृतीय लिङ्गदर्शनं निराचष्टे । नर्थस्य इति सिद्धान्ती ब्ने । अगिने विहिताय घोडशिप्रइम्य पुन: निषेधात् पक्षे गुणार्थी या पुनःश्रुतिः । ३०॥ ग्रहणपक्षे तिसृणाम् अग्रहणपक्षे च द्रयोः अतिरेका एवमाभाष्य उत्तरमाह माशब्दः शक्षानिकृत्यर्थः । रपात् । नपा च अतिराप्रकर्मणः अभेदेऽपि अतिरेन- पुन:श्रुति गुंगार्था स्यात् । यथा स्यंतरसामा तदा अश्वः भेदः संभवनि । तथाहि , पोडशिग्रहणपक्षे , महिपमाने श्यायो दक्षिणा, यदा बृहन्सामा तदा अश्वः श्वेतो गरम- नक स्तोत्रिया ऋना , चतुर्यु आज्यस्तोत्रेषु माध्यंदिने | ललाटः इति दक्षिणाविशेषरूपगुणार्या गुणविधानार्या पवमाने च पञ्चगस्तोमा वात् मिलिया पञ्चमानिः, पुनाश्रुतिः इति । पृष्टस्तोत्रेषु चतुर्यु, आर्भपे च परमाने मतदशरोम प्रत्ययं पापि दर्शयनि । ३१॥ कल्यात् पश्चाशीतिः , अनिष्टोमनोरे निशु उपथ्यपर्यायेषु मशाग्गप्रत्ययमेक कर्म इत्या प्रमाणमाह । चारि पोटशिनि च एकविंशातोमकावात् पश्चोत्तर शतम् , अपिच इति निरातसमुदायः पूर्वोत्त: प्रमाणैः समुच्यार्थः । अतिरामस्तोत्रेषु द्वादशम् पञ्चदशस्तोमकल्यात् अशीव्युत्तर | सखिपि दाबामु एकसौव कर्मणः प्रत्ययं विभा सतम्, रमंतरे ना | तत्र सपा मेल्ने (+५ | दर्शपति वेदः । मैत्रायणीयाना समियादयः प्रयाजा न +८५+१०५+१८०६९-४६३ ) निषष्टयुत्तरशतचतु- साम्नायन्ते गुगास्तु श्रूयन्ते 'मनमो वै प्रपाजा: समानीय योपजननात् दशकेर भागे दत्ते तिख' अवदिष्यन्ते । | होतन्या' इति । तथा येघा दाखिना 'कुटझरसि' इति फोशिनदणाभावपक्षे तु एकस्या: पोडनिहायर्याय: अरमादानमन्त्री नाम्नासः तेषामपि 'कुक्कुटोऽसि एकनिंगतेः भगणने विचवारिंशत्तरन:शतोपजननाद इयरमाननादत्त, चुटकरवि इनि या' इति । नरमादेव दहाकेन मागदाने द्वे अवशिष्यते इति । कर्म इनि प्रतीमः। सारस्यते विप्रतिपेधात् यदेति स्यात् । २८ ॥ अपिया क्रमसंयोगाद् विधिपृथक्त्यमेकस्यां अनिएप्रथमसोमानामपि सारस्वनसत्रदर्शनं इगि चतुर्थ व्यवतिष्ठेन । ३२॥ मन्यादर्शन उछिनति । मारवते सो मित्रावरुणयो अपिवाशब्दः पत्यवम्यानार्थ।। गावान्तरेषु कर्मभेद एव रयनाल्ये तिप्रतिमात्, मषेपामेष योनिष्टोमतिकाराणा | इति पूर्वपक्षी प्रतिपादयति । न प्रतिमा एकमेव कर्म । ऋतूना अशिष्टोमपूर्वकावेन 'ये पुरोडाशिनः । इति | विधिशब्द' कर्ग-युत्पत्त्या विधेयपरः, एकस्या इति पदे न पुगेडाशदर्शनविरोधस्य कॉमेदवादिमतेऽपि दुरित्वात् वीसा विवक्षिता । एकैकस्या शारसाया सर्वासु शापामु मवरष तयारमाय 'यदा' इति वदं अध्यातव्य इत्यर्थ । ममा कमेण संयोगात् मबन्धान विधिपुरका स्यात् । पदा पोर्णमास्या पुरोडाशिषः, या अमावास्याया। विधेयपृथकतं कर्मपृथकव यवति त । सर्वाोपमहारे सानाय्यिनः इत्ययों वक्तयः । तमा न नेदमन्यार्थदर्शन | क्रियमाणे नु क्रमकालपरिमाणभेदापत्तिः । मेदे तु ममेदसाधकम् । खशाताविदितानामेव भजागा पाठादिवोदितः क्रमः उपहव्ये प्रतिप्रसवः ॥ २९॥ पूर्वाहादिकालः अपरिमाण चानुगृहीत भवति । पवममन्यादर्शनं निरामाय सूनकारोऽनुवदति । विरोधिनां त्वसयोगादेककार्थे तत्सयोगाद् प्रनिप्रसवः अपनिप्रसनः पति उभयया छेदः । वार्तिकेन | विधीनां सर्वकर्मप्रत्ययः स्यात् । ३३ ॥ नसहितः पाठः सूचित इति सुधा. । प्रतिप्रमषः पुन नुगन्दा पूर्वपशु यावर्नयति । ऐकका सर्वशाप्तासु विधानम् । उपहाये रथंतरवृहमानोः मासाद्वयविहि- | एककर्म वे राति विधीना सर्वशावास्याना विधिपदोकाना तयोः प्रकृतिन' मा वान् कर्मभेदै रानच्छामास्थो रहन्ये विधेयानागनाना तसं शेगान् तेन एकेन कर्मणा रोगा- न्यस्थया मनासस्य मतिमसः पुनविधान इति पूर्व- | वगनः विधिना पूर्वपछोक्ताना फ्रमका परिमाणाना - ·नामलक्षणं २३२१ नामधेयस्य भसंयोगात् संयोगाभावात् मर्यप्रत्यय: सर्वशानारथा- पशुकामः' इति । वि. ११४१३. . नामवेयं चोदकात मनाना एककदित्वात्यय: स्यात् । तस्मात् सिद: पलीयः । कुतः । प्रत्यक्षवात् । प्रत्यहं नामधेयम्, शासाऽन्तरे उत्पत्तिपयोगमेदवत् विनियोगभेदोऽपि । चोदकं तु आनुमानिकम् । भा. ७४१२०१५ । ततश्च सर्वनामापत्ययमे कर्म इति सिद्धान्त: । के. नामधेयं धूपमाय लक्षणया शनोति इतिक मतामय- नामलक्षणम् 'येषामुत्पत्तो वे प्रयोग रूपोप- गमयिनुमात्मीयाम्।चोदकानु उपमितलचितमापणेन अब- सब्बिस्तानि नामानि ' ( सूत्रम् )। येपा शन्दानां गमयति । टुप्. . नामधैर्य दर्षिहोमशन्टः कर्मणः, न उत्पत्ती उच्चारणोत्पत्ती वे अर्थे प्रयुज्यमानानाम (न नु | गुणविधिः । भा. ८४|११,५-९, * नामधेयं दर्वि- लाणिकादीनाम् ) रूपमुपलभ्यते, यत् सकृदुःपन्नं काला- होमशब्दः जुहोतिन्चोदमानाम् , न तु यजतिचोदनानाम् । न्तर निति , न कियेक उत्पनमा विनम्यनि, तानि ८३४, * मामधेयं दक्षिोमशः स्मातामा रयाली नामानि द्रमाणहान्दा ! ... ते इयगुणशदा इति । पाकादीना वैदिकस्य च वास्तु होमादेः । ८।४।२-३. वक्तव्ये नानि नामानीति मूत्रितं अतो नामानीत्येषा नामवेयं धर्म प्रमाणम् । मणि.. १३. नामधेयं पर्यायदान्दः । भा. २४१४१॥३. ने 'आयोऽटाकपाल ' इति आनेयानिवाब्दा, किंतु नामशब्दः । सु. पृ. १३५. " नाम- गुणविघय वि. १६४७ . नामधे निरूद्धानिस्तावेन शब्दाः धानवश्य बहकः विदेश अर्थभेदेषु न्यस्थिता द्विविधम् । मु.४.४३०. मधे हिपमानाम्दः सदान्ते । तथा चोक्का भावतिगंतिकर्मा कम्बोजेवेव | नौबविशेषम्य । वि. १३.. नामधेय (तत्) विकारापन्नं आर्याः पयुझवे 'शवम्' इति मृत- पञ्च यज्ञमानतत्पुनादीना नासग्रहणम्, यथा मुब्रमण्याषी शरीराभिधानम् , इत्यादि । था ।९ पृ. २१७. 'देवदनो यनने ' इत्यादि। सन मन्त्रावा. २११९१३४ नामसंबन्धः पदश्यादिना नावकल्पते ।पा १, ४३७, नामधेयं यागस्य उद्दिादिशब्दाः उद्भिद् २११४ पृ. ७१.. चलमिद् विश्वजित् इति । वि. १४२, . नामधेयं • नामिनाम्नो. संबन्धः ओपत्तिक इयुक्तम् । भा. यागपरिच्छेदकनया धर्म प्रमाणम् । के. ११४११. ६८१.४५. *नामधेयं यागनिशेषम्य आधारवाद'बाधारमाधार * नामिक्य विभक्तय. पृथः वृक्षौ पूक्षा , गुल: | पति' भा. १४. . नामषेयं यागविशेषस्य शुरु शुक्ला. इत्येवमादपः । भा. ११॥३. श्वेनशब्दः । वि. A नाम क्षणया धर्माणा • नामय अमियोप्रशन्दः (१॥४॥३) पुनरुचार्य- | पाइकमकम् । भा. ७।३।२।५, • नामधे माणो धर्मातिदेशकः कुण्डपापिनामयने । या. १३१६१, पानपेयशब्दः यागविशेषम्य । वाजपेयाधिकरणम् । • नामपेप अमसिद्धार्थ भारम्यासरश भवेद । शा. ११४१५१६-८. * नामधे वैश्वदेवशन्दः चातुर्मायन ४।५११. " नामधेप अर्यवादामं न धनिदेशक प्रथमपर्वणः । वि. ११४११, * नाम संशशब्दा इत्यमे वश्यामः । रत्न ५५९२९-२५. * नामधेय यागविशेषस्य सदशेतामिवान् यजेत' । १४५. आज्यम्' इति स्नोत्रतिशेपस्य । के. शगस३. नागोयं ममित् तनूलपात् इत्यादयः शब्दाः । समि- गामधेप आदिनस्ताप आल्यातपरतन्त्रत्वात् भव दादिशब्दकत्वानु यजीना गमिटा दिशब्दा, वानकाः भेदाभेदयोग्याषियते । के.. नामधेय कमिद् बेदभागः (यागविदोषणा ) रुपपद्यन्ते' । भा. १।२।२०१६.. उद्द् िबलमिद् इत्यादि. १ के. नामयं गोशन्दः यायग्य रामधे स्तोगविशेषष्य पृषी वि. १४३. गानिमाणो यजेत वि. ५..नामधेष . नामवयस्यापि वेदत्वेन अश्यात पावसायात् । महविशेषयोः अदाभ्यागुशब्दो । के. २१३०९।२०.(विधि अर्धवादा मन्त्रः इत्यंशवयम् । तत्र कर्मपरिन्टेद- रामधेयं चित्रापदं यागविशेरस 'विश्या यजेत माया लियो अन्तभावा। सु. ३१४, मामधेस्य गुण ·नामधेयस्य २३२५ नामधेये कोपर योपोगिन अर्थचा भविष्यति (इति चेन्न), } न्येर उदाहत्य विचारयितुमुचितम्,नाजपेयोदाहरण कुतः विधित एव यागविशेषावधारसिद्धः गुणफोपबन्धोऽपि , सत्यम् । तान्यप्पत्रोदाहरणान्येवा किन्तु वाप्रपेयवाक्पमपि सेस्पति इति । पृ. ३९४. * नामधेषम्य विध्यंशे करणे परिशोधितं भवति इत्येतदर्थमुदाइत्तम् । तेन नामधेयन्वेन अन्तर्भावः । वि. २४११. ४ नामधेयानां कर्मभेदो सिद्धान्समिमतेषु पदेषु अवश्य कस्यचिबुद्भिदादिषु गुगफलीपबन्धः संपलायं च प्रयोजनम् । मणि. पृ. ५. / बाजपेयलणस्य गुणस्प श्रुतस्य अभदुत्त यायेन * नामधेयानो यार्थपरिच्छेदकतया अर्थवत्वम् । विधानमेव । इत्येवं प्राप्ते, अभिधीयते। मीन्या. ऐकशब्द्ये परार्थवत् । ८॥ नामधेय गुणनुतेः स्याद्विधानमिति चेत् । अपमिप्रायः । मवेदेवं यदि अनापि यजिपदा- १॥४॥६६॥ धृत्तिलक्षणो वाक्यभेदो न भवेत् । तथाहि, वाजपेयेन अस्ति वाजपेयो बाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजैतखारापकामो यजेन' इस्य ययपि यजिना गुणप्रधान- इति । सब गुणविधिः कर्मनामधेयमिति मंदेहः । उदिद. माधारणो यागरूपोऽर्यो: मिशितः , तथा न त विकरणे यौगिकशब्दानां मत्यर्थलक्षणादोषेण , चित्राऽधि. | वाक्यान्विषयोग्यम् । तेन याक्यार्यान्वषयोग्यं यद्रूपमस्य करणे च साविज्ञायिक शब्दानां चाक्यभेददोषेण नामधेयावे | तत्परत्वमेव यज्युच्चारणम्य वस्तव्यम् । तच्च रूप फरउ. शुपादिने यौगिकमातिज्ञायिकशब्दयोरेर उदाहरणविशेषेषु । सबन्धाय साधनत्वेन गुणरूपं सासदश्याभ्युपेतन्यम् । एवं अपवादमाशक्य तरूपतव्यपदेशाच्या तसिगकरणे | विधेयमुपादेयं च । न च तेन रूपेण गुणसंबन्धः संभवति, कृते , इदानी उद्भिदधिकरणनित्राधिकरणसिद्धान्तहेत्या. | गुणस्यापि साधनावेनान्वयात् । ततश्च गुणसैभन्धाय पण पुन. प्रत्यवतिष्ठते । अत्रार्य पूर्वपक्षिणोऽभिसंधिः । माध्यत्वेन प्रधानरूपमपि बक्तन्यम् । एवमुद्देश्यमनुबाये सामानाधिकरण्येन हि गुणविधाने मत्वर्थ लक्षणादोषो | चीन कोचारणस्य विरुद्धगुणप्रधानाागयपर संभवति मवति, न तु वैयधिकरण्येन । तेनेह 'बाजपेयेन । इति यजिपदोचारणावृत्तौ पदापत्तिलक्षणो वाक्यमेदो खाराज्यकामो यजेत' इति सन्बोचारितोऽयं यजि: 'यागेन दुष्परिहर एव । यत्र पुन, प्रधानरूपपर गुणरूपपर वा दारराज्य मारपेपेन तु यागम्' दलले सरत्स्यते , गलथे- एकमेवीचारण नानापदार्थसंवन्धयोग्यम् , ताबमाण- लक्षणा न न भविष्यति । तदुक्कम् ‘करणेपूपदिष्टेषु । विशेष वात् भवतु तन्त्रवमुद्यारणस्य । यथा । अगया याऽर्थात् साध्यन्वकल्पना । तस्यां गुणविधानेन | पिङ्गायकहायन्या सोमं कीणाति' इत्यत्र द्रयगुण- नास्ति मत्वर्थलक्षणा ॥' इति । (वा. पृ. ३३०)।न | संयन्धाय ऋषम्य प्रधाननैव गन्त्रोचारणम् । यथा च व एवं प्रति विरुद्धभिकन्यापत्तिलक्षणो बास्यभेदोडी । | 'दगापनि रेण गद समार्टि' इत्यत्र वामहमबन्धाय यतो गुणवेन प्रधानन्वेन चा एकपदोपात्तस्य पुनरुपादाने | ममार्गस्य गुणवेन तन्त्रोच्चारणमिति । तदुक्तम् 'वन्त्रत्व- पदावृनिक्षणो बाक्पभेदों भवति । इह तु गुणप्रधान- मैकरुप्येण भवेनुल्योपकारतः । उपफारान्यधात्वे माधारणरूपेण तन्त्रोच्चारितस्यैव उभयरूपमाप्त: न पदा- तु भवत्यावृत्तिलक्षणम् ।।' (वा. पृ. ३३८ ) इति । वृत्तिलक्षणो वाक्यभेदः। एवम् 'पशान्यायानि प्रसिस्थादयश्च नामधेयत्वेऽपि अदिशिष्टा एव । इन्यत्रापि तन्त्रोच्चारिताज्यपदोपनीतस्यायन्य स्तोत्र- | अतो वाजपेयादिपदानामनि नामधेयत्वमेवेति । प्रयोजन पञ्चदशसंख्याऽन्वयमहिष्णुल्लात् कुतो वास्यभेद ।।। पूर्व पक्षे वाजपेयशब्दस्य यमायूवचनावात् ओषधिद्वन्यावेन एवं च सवि उद्भिदधिकरणचिभाधिकरणोकामावलिश्चमा दापूर्णमासिकवि पन्तपवृत्तिः । सिमान्ते तु नामवेयवेन वाक्यभेदयोरसंभवान् प्रसिद्धिचलावेन प्रयोजनक्तया च दन्यदेवताऽभावात् अन्यक्तचोदनान् सौमिकपिभ्यन्त. प्रवृत्तिविशेषकर वेन च गुणविधियमेव युक्तम् । तदुच्छम् प्रवृत्तिरिति । भाष्यकारेण पुनः सर्वनामधेयानमेव 'करणेथूपदिषु' इति । ननु एवं सति उद्भिदादिवाक्या- 1 यशाय गुणफलोपबन्धः प्रयोजनमुलम् । तयुक्त भाष्प- - ·नामधेचे २३२६ नामधेयत्व फारेण 'नामधेयमपि गुणपोपमन्धनापेवत्' इति । माग वृद्धि गुणवत् । यथा अभिदोन इयेन; ज्योतिटोमः ( भा. १।४१२ पृ. ३२६) । नूनं तु-- ऐकशब्दथे । इति । एवं द्वादशाहः इति भावयेन नामधेयं नार्था- मुकदुचरितदाब्दाभिधेयये परार्थवत् परसंबन्धवत् उद्देश्य- मावेन । भा, १०६।१३।११. वमनूयमानावं प्रधानत्वं न स्वार्थत्वेन उपादेयन्त्र विधेयक • नामयाधिकरणे विधिस्तुतिस्मृतिवत् नाम- गुणन्वं चेनि विरुद्धानिकद्वयापत्तिोव सूनिता इति प्रति. । धेयत्वमपि प्रामाण्यवार भवति वा न वा इति चिन्त- पत्चन्यम् । नौता. यिष्यते । दिदधिकरणं हटन्यम् । सु. १. ११५. नामधेय गुणश्रुतेः स्याद् विधानमिति चेत्। - बार्तिककाराणा पदार्थोपस्थिवः पदाक्तिसाध्यात् १४१५६॥ तदर्थ सर्वत्र पदयाहारानीकारेऽपि नामधेयान्वये 'वाजपेयेन स्वाराज्यकामो यजेत' इति वाजपेपसन्दः । [युत्पत्यन्तराश्रपणमस्त्येव । तया च स्वयमेव म्युपादित कि गुणविधिः, कर्मनामधेयं वेति विचारे पूर्वपक्षमाद । नामधेयाधिकरणे । अद्वैत. २।२।६१०-६११ नामधेये नामधेयवेन संभावित बाजपेया दिशन्दे गुण- • नामधेयाधिकरण-सिद्धान्नानिधानार्थम्यापि श्रुतेः गुणस्य अन्नारव्यम्य बाजम्य श्रुते. तस्यैष विधान सूत्रम्ब आवृत्ता 'सतश्च अन्यथा क्रियाऽर्थवास भवात् स्थात् नुल्यत्वात् क्रिययोर्न । ७॥ पारिशेष्यात गुणविधिः । इत्यध्याहारेण एताधिकरणपूर्व- वाजपेयशब्दो गुणविधिः इति यद्वक्त पूर्वपक्षिणा तत् पक्षेऽपि योजना शक्या इन मका निरासार्थकेन नाकियो बाजपेपशब्दलभ्ययवाग्वादिद्रव्यापाः अस्या अपिवायो ग्याख्यातः । सु पृ. ४०२. • अान्याधि- वाजपेयक्रियायाः दर्शपूर्णमासक्रिपायाश्च तुस्य वात् नुव्य. करणोक्त- (नामधेयाधिकरणोक्त-) उत्पत्तिशिष्टगुण विधि-नामधेयाषरूपप्रकारद्वयस्य ( जैश्वानराधिकरणे) लसत् सप्तदशदीठो वाजपेयः' 'सप्तदशोपनाको वाजपेयः' इति दीक्षारसदान नादकल्पेत ( गुपाविधि- अपवादात् । को १॥॥१२॥१७. विपक्ष अप दोप. प्रमायेत । तस्मान गुणविधिः । • नामधेयत्वं गुणविपि वैन बाध्यते निरूटषु । . अपवा न गुणविधिः । कुतः ? क्रिययोः वाजपेय. वाल पृ. १४५. नामधेय च निमित्तचतुश्यात् । कियाया. ज्योतिष्टोनियायाश्च नुल्याबात् वाजपेये १ मवरक्षणाभयात् उनि सान्दो नामधेषम् 'उद्भिदा दीक्षाणामुपसदा न दर्शनमुपपद्यते । तस्मात् कर्म यजेत पशुमामः । २ वाक्यगेदभयात् चित्रागदो नामधेयम् । नामधेयम् ' चित्रया यजेन पशुकामः' १३ नाप- ऐकमब्दचे पार्थवत् । ८॥ मात्रा अमिहोन शब्दो नामयम् ' अमिहोत्र दोति' हेत्यन्तरेण गुणविविपक्ष निरस्यति । पूर्वधात नेति- ममियो यति' 1 ४ तद्-यपदेशात् येनशब्दो नाम- पदमनुवर्तने । 'यजेन' इति ऐक्शन्दये गति तस्य धेयम् । श्यनेनाभिचरन रजेत । उत्पत्तिगिगुण बन्ली- परार्थवत् उच्चारणं न युक्त इति सूत्राश्चरार्थः । यजेत इनि | यस्त्वात् 'वैश्वदेवेन यजैन इति वैश्वदेवान्दो नामधेयं अपूर्वविधित्वेन उपादेयत्वेन गुणवेन न अमितस्य इति पेचित् । के.. नागधेयव सन्मयशास्त्रात् । यागम्य, परार्थवत् गुगवि वाला वन अनुवादश्वन स्टेप- हि विधिसिनो गुणोऽन्यतः म अमिदेश्ता । खेन प्राधान्ये च मभिधानं न युक्त विज्ञविदय-मिभारनु- य. नान्दो मात्र कर्मणि यद्गुणसंपन्ध गोधपति, प्रसगात् इति भावः । तस्मान वाजगुणविधिः । किन्तु सचेत् सैरन्धः साम्रा-तरमतिपर, तदा तप शन्दप्य कर्मनाम पाजपेयछन्दः। के. तन्नामधेय तमख्यानात । तच शास्त्रा-तर विधि • सर्वेवेव कर्मनामवेयेषु अर्थसमन्वयन अनुवाद- अर्थवादो थाअमिहोत्रशन्दै विधिः । वैश्वदेवशब्दे भनी नामशब्दो वर्तते न रिकातिरस्कारेण परिमाया- चार्थवाद. । ज्योतिक्रमशम्देऽपि अर्थवाद एव । मीन्या.

·H नामधेयत्वेन २३२७ नारिष्ठहोमादीनां * नामधेयत्वेन गुणविधित्वं बाध्यते यौगिक-प्रसज यज्ञ यशियाः' इत्यादयस्ता मन्त्राः । वि. ०१. दाक्रभेद-वाप्रम्य वन्यपदेशेषु । बालपृ. १४५. * नारिष्ठहोमाः सर्वेष्टिषु सर्वपशुबन्वेषु , प्रवर्तमाना * घातुमासानाधिकरयं विना नामधेयत्वायोगः । दृशाः । मा, ८१४:५४१८, * नारिष्ठहोमेभ्यः पराशः सु पृ. ३९६. उपदोमा नक्षवेष्टिपु । ५।२।९।१९, * नारिष्टहोमेऽपि हि नामधेयन्याय. ! नामधेयप्रामाण्याधिकरणम् । जुहोनिचोदना 'मारिष्ठान जुहोति' इति । ८१४।५।१९, उशिदधिकरण दरम्यम् । भा. १४१५ वर्णकं १,२. . नारिष्ठहोमेपु प्रकरणेन वषटवारः पामोति तन्मन्ध. ७ नामधेयपादः नाम पगमाध्यायम्य ननुर्थः | पदैरैकवाक्य वात् स्वाहासागः । वाक्यं च प्रकरणात पादः । के. नामधेयपादे ( १ ) नामधेयाना | बलीयः । ८।४।५।१७. "धर्मप्रमोपयोगोऽस्ति न या इति इह विचारायः । नारिष्ठहोमादीनां आतिदेशिकानां नभन्ने समिश्य च एपा विध्यादिषयान्यतमान्त पातोऽस्ति , प्यादौ उपदिष्टैरुपहोमादिभिः समुच्चयः ।। उत नेति चिन्तनीयम् । सु.2. २९३. बायेऽधिकरणे प्रकृतिलिगासंयोगार कर्मसंस्कार विकृता- (नामधेयप्रामाण्याधिकरणे ) गुणविधित्वनामपेयत्व | बधिकं स्यात् । १०१४।१११॥ रूपान्यतरप्रकारेण मपामुपपदाना प्रामार्ग साधितम । भाष्यम- अस्ति अभि: 'य एवं विद्वान् अनि को. ॥४॥८॥१० पृ. २३४. चिनुते ' इति । तन्न नक्षत्रेष्टिः 'व्यमये कनिक भ्यः नामधेयबलीयस्त्वं चोदकनामधेययोर्विरीपे पुरोद्धाशमष्टाकपाल निपेत् , सोऽम जुहोति अग्नये सिद्धान्तित सतमान्तये । मु. पु. ४८१. खादा , कृत्तिकाम्यः स्वाहा, अम्बाय स्वाहा, नितन्य नामधेयभेदात् कर्मभेदः । के. २।११११. स्ताहा, अभ्रयन्यै स्वाहा, वर्षयन्त्यै अपूर्वनामधेयसयोगो मेहेतुः । मु पृ १४५. | स्वाहा , चुपुणोकायै स्वाहा' इति । सन्ति तु प्रकृती ** नायनशक्तिः अङ्गुलिमिन्ना एकमपि मिन्नमिव नारिवहोमा: 'मारिठान होमान जुहोति इति । तत्र हानि ( नन्द्रादिकम् ) । वृहती. पृ. २२८. संशय: कि नारिहोमाना निवृत्तिः , अथवा अनिवृत्तिः नारिकेलजालन्याय. । नारिकेले जल कथमायानं समुच्चय इति । इति न ज्ञाय नदत् । संग्रहः. वा श्येने श्रूयते 'मोहितोष्णीपा लोहिरवसना नारिकेलफलाम्युन्यायः यथा दृढायपत्रस्योम | निवीता विना प्रचरन्ति' इति । अस्ति प्रती वति नारियलफले कथ उलमायानमिति न तगोचर- निचीत मनुष्पागाम्, प्राचीनावीनं पितृणाम् , उपवीतं तामेति , तया आगता लक्ष्मीनैव लक्ष्यते । उनं च देवानाम् , उपन्ययते देवलक्ष्ममेव तत् कुरते' इति । 'आगता लक्ष्यते नैव नारिफेलफासम्वत्' इति । तदिह चोदकेन प्राप्तम् । तत्र संशयः किमुपनीनस्य रश्मीरिति शेषः । साहसी. २६८. निवृचिः , उत अनिपूति गमुच्चय इति । * नारिष्ठाधिकरणप्रतिपाद्यः न्यायः आगनुका तमा पृछी पहे अयते ' मध्यायेत् मृत ना' नामन्त निवेशः' इति । के. ५।२।९।२७-२०. इति । अस्तितु प्रकोपयो वतं ब्राह्मणस्य, यवागू नारिष्ठन्यायः । उपहोमन्यायः इति बिन्दी द्रष्टव्यम्। राजन्यम्य , आमिया वैश्यस्य' इति । तदिह रोदकैन के. ५।२।९।१७-२०, ३. अभिपेचनीये चोदकपात- | प्राप्तम् । तत्र संशयः, कि तस्य निवृत्तिः उतानिवृत्तिः मगजात नारिष्टन्यायेन प्रथम समाप्य पश्चान् विदेव- ममुमः इति । किं प्राप्तम् । तस्य नितिरिति । नादयः तम्याः इति पूनः पश्चः । वि. ५।२।१०, प्रत्यक्षश्रुना उपहोमादयः चोदकपाताना आनुमानिकाना * नारिष्ठहोम. प्रकृती प्रधानहोमाई विहितः । निवर्नका इति । अपिच प्रतिलिगायोगो भवति नारिछान होगान् नहोति झयुगासन् "दशा तनुको ! होति, निवीता. प्रवान्ति, आशयेत् इति 1 पया गेषयन्त्यै स्वाहा, . - । - ·. - । । । नारिष्ठहोमादीनां २३२८ नारिष्टोमादीनां 'शरम वाभिवति' इति, श शान नियन्ति । न पापन्त, ए नारिहमानपि म माघेरन् । भान एवं प्राप्ने , धूमः । मनिवृत्तिः समुघय इति । कुनः । एवं जावीयक क्मसंस्कार वितो अधिक स्यादिति । प्रकृतिलिशासयोगात् । प्राकृतेन लिन कायेंग संयोगः टुप्-“निधीला ऋत्विजः' इत्येतदनुदाहरणम् । एमुरहोमादीना गास्ति । स हि प्रत्यक्षदर्शनेन या कथम् । ज्योतिष्टोमे उपपीनाभावात् । न (दि) प्रत्यक्षेग, भवति यथा - नेवारश्या' इति । अगावे विधानेन वा न (अपि) बोदवन ज्योतिष्टोमे उपपीतम् ( अस्ति । भवति पथा 'जुदूपा या एतहि नाग नाति , यहि । यस्य निवीतेन प्राथासमुच्यो चिन्त्येयाताम् ) 1 ताप्रति- पृष्टयः पदहः पतियते , न बहु यदेव , नान्यं पृच्छेत् श्च श्येनः, न दर्शपूर्णमासप्रतिकः । ( ननु अगानि मान्य प्रतियात् , मध्वाशयेत् घृत ना' इति । विकारेण | ऐष्टिकानि, तेषु उपवीत प्राप्नोति , निवीतमपि तेषु वा या *तबर खावयूनागम्' इति । खशन्देन प्रधानादवतीणम् । इति युक्ता चिन्ता, अत आह-) ना भवति यथा परिधो पशु नियुञ्जीत ' इति । लगानस्यात् तदङ्गेषु' इति समोर मास्ति (येन प्रतिवेयेन या भवति यथा 'न गिरागिरेति ब्रूयात, भड्गेषु नितीतमवतरेत) । प्रयाने हि असमान यद गिरागिरेति अपात् आमानं तदु गिरेत, ऐर (धर्म.) अङ्गे अर्थात् क्रियते । मभवति चात्र प्रधान कायोद्यम् ' इति । भन्येन वा येनारगम्यते प्रति कार्य एव निवीतम् । तस्मात् भिन्नविषयायात निपीतोपपीतयो- अमिनित यति इति । तदिह न किञ्चिदपि अस्ति।यवस्था (न बाधः समुच्चयो या ) । तत् (तमान ) न चैतावता नियनि:, इद पन्यश्वभुतमिद नोदकेन प्रास- | अनुदाहरणमिदम् । उपदोमायेव (तु) उदाहरणम् । ननु मिनि । प्रतिलि संयोगे निइनिर्भवति नान्यथा ननु | उपहोमाना प्रत्यक्षतिधानातु चोदक एक नास्ति नक्षत्रष्टौ इदानीमेवोक्त भयतीह प्रमानिसयोगः जुहोति , यथा गृहमेथीयस्य आभागयो. प्रत्यज्ञाम्नानात् । यपा नित्रीताः प्रचान्ति, आशयेत् इति । उच्यते 1 पाहतानाच सोमस्य प्रत्यक्षविधानात् । उच्यते । सरिय विकृतियु जुहोत्यादीना जुहोत्याद्यन्तरराणि इमानि निधीयन्ते । तर उपमानेन धर्माशि. { न च सोमम्य देनचित् तावत् जोतिः अदृष्टायः, कयमसो गम्येत प्रास्तस्यायें (धर्मवता कर्मणा ) सादृश्यमस्ति । तस्मान् सोमे वर्तते इति । तथा उपवीत अदृष्टार्थे कथ तस्य का निवीतं ये एक धर्मा विधीयन्ते , वे एव भवन्ति , नान्ये इति । वर्तते इति गम्यते । तथा ध्र वृत्पर्यम् , मध्नदान नशष्टायपि (तुशदा अपिशब्द.) प्रथम नावत् धृन्मशन च तस्मिन] वर्तते इत्येतत् न शायते एव ।। उपकारापेक्षा मानि , तन, सादृश्येन धर्ममाभिः । न च तमासान्ति प्रकृतिलिगायोग. । अयोच्यते , कोप- अपूर्वमन उपकारपत् एम् । साय चाया. आग्नेयेन होमा होत्य-तरम् , पाने होमे मन्यो विधीयते इति । ( अस्ति ) 1 तन प्रकारा अन-तराः ( अत्यहिनाः) तय न । विधायकन्याभावात् । 'सोन होनि' पति आगेये विद्यन्ते । तेच उपकारमन्तरेण न संभवन्ति । पारसमासे वाक्ये केरलस्य मन्त्रस्य भानानम्, नास्ति ) तस्मात प्रारादनन्तर उपकारा विद्यन्ते । तान रजाति वचन एवं दौतीति । भिनान्येतानि वाक्यानि, 'सोन विकृतिः । इमे चोपडोमा नोपकारपूर्वकाः । तस्मात अधोति' इति विविवाक्यम्, अग्नये स्वाहा, कृत्तिकाम्य: प्राकृतमजात प्रवर्तते । गृहमेधोये तु होपकारी आय स्वाहा' इत्येवमादीनि मनचास्यानि । तस्मात् न भागो पुन येते , नौ शतुत गृहमेधीयं निराकामी मन्त्रविधाना होते. पुन श्रवणम् । होमविधानाधै | पर्तुम् । न च उपहोमाना भुत्याद्यभावाद स उपकार भुतिविधायिका माति, मन्त्रविधाने वाक्यम् । तस्मादपि शक्यते कसयितम् । ननु श्रुत्यायभावात अननत्वमेव नमनिधानम् । अरः समुच्चरः । उभयमपि प्रमाणेन | उपदोमाना सामोति । उच्यते । स भुत्यायमान, मातम्, प्रत्यक्षश्रवणं प्रमाणम् , चौदकोऽपि प्रमाणम् । ( भुत्यादिवयाभावः), किन्तु ( प्राकृताग-) दशो- नानाकार्य बात नैतयोविरोधः । तम्मान् यया पयाजादीन । पमहेण तेरा यहशम् । (स्थादि , पूर्वेऽपि पदार्थाः ·, पागम्, , नारिष्ठहोमादीनां २३२९ नारिठहोमादीनां भाकृताः श्रूयन्ने , ( तथा ) परेऽसि ( प्राकृताः ) मध्ये होमाना येन बाधेरन् । प्राकृतं येन वा केनचिन् इति उपोमाः तस्मात् तेषाम् ( अपि आकारपैय ) ग्रहणम् । निरूपयन्ति ( भाग्यमूले तु 'अन्येन वा येन अवगम्यते (यवापि संदशामावः, तत्रापि क्रमादेव मनावमिति)। [मान कार्यमभिनिर्धयनि' इति पङ्क्तिः । तस्या (पूर्वपक्षमाह-) जुहोतिशब्दसामान्यात् स्थान- | अपमनुवादी वार्तिके ) इति कोऽय ग्रन्थः ! ( पञ्चका. सामान्याच (ति पनिलिमया ) नारिया || तिरिक्तकार्यापत्तिममाणा गवात् अनादरोक्तेन तु भा पम् । उच्यते । नात्र बाध. 1 कुतः । कार्यापत्यभावात् । अथ नेद होमान्तरम् , माझते एव तु होमे मन्वनिधानं प्रत्यक्षेण तावत् कार्यापचिनास्ति यथा बारश्वरः इति इगुच्यते , अत आह-) न च होमानुवादेन मन्त्र- नाहीणा कार्ये नीषारा वर्तन्ते । ननु चान्देनेय कार्यापत्तिः | विधानम् । शुद्ध एव हि होमो विधीयते अन पाक्पेन (कथं प्रत्यक्षेणेत्युच्यते ।), नहि, (कथम ) नीवारप्रानि- / ' सोऽत्र जुहोति ' इति ( न तु अत्र मन्नग्रहणम् ) । पदिक नीयारान् ब्रवीति , तदितो विकारम् , चशब्दः | द्वितीयेन तु ( पाक्येन ) माना: ( केवला. पहिताः ) चरुप, वृक्षरपति शम्दः तस्य देवतापग-गम् । न फैनचि- अग्रये ( स्वाहा ), कृतिकाभ्यः ( स्वाहा ) इत्यादिना । उन्देन(वीहि-) कार्यापचिर्गम्यते । प्रत्यक्षेण वगम्यते । तयोः (मायो.) सेबन्धः प्रकरगेन ( भवति ) न (तपाहि ) प्रीहया पुरोदाश नियन्ति, पुरोडागो वाक्येन । वस्मात् नारिशेपहोमयो, समुचयः । एवं नीवारा: वॐ साधयन्ति , चरुश्च यागमिति चोदनालिगसंयोगे तद्विकार. प्रतीयेन प्रकृति- (उभयेशामपि हविनितका प्रत्यक्षम्)नच अनुमानेन संनिधानात् । २॥ कार्यापत्तिः यथा नवाबपूताना चर. इति । तर तुषकण भाग्यम्-अग पदुतम् 'शरमयं भिनतिपति चिमोक हवा फन्नम, नन सावघातमायें वर्तते (नाग-)| यथा दारा: कुशान् निवर्तयन्ति एवमिहापीति । अत्रो- भयपधन मिति ( अवहन्यते अनेन इत्यवघात उलूपयल-न्यते । युक्तं शरगये । भवति हि तत्र प्रकृतिलिन मुमलम् । अवपूयते अनेन इति अवपवन नसा.)। संयोग, बहि.शब्देन एपविशिष्ट वा बहिर्भवति, भरा था न च प्रतिषेधेन कार्यापत्तिरनुमीयते यथा 'न गिरा ! बर्दिषः कायें वर्तन्ते इति । इद मु प्रकृति लिनासयोगः । गिरेति লুবু '। ननु परस्परनिराकास ( इदम् ) तस्मात् विषम बहिनि । धाक्यदय विधायक-- (द्रय-) मद्रावात् 'याद, शा-'मति प्राकृतकार्यत्वे भवेद् धाधो न उन्पम् ' इति ( अन: कयमिह एकस्य कायें अपरस्य चान्ति तत् । साधारण न होमत्वं तस्योपस्थापन- निधानमिति) । उच्यते । एय सनि यास्यभेद प्राप्नोति, क्षमम् ॥' सर्वसाधारण हि होमल्य न नारिठकार्य विधायकशक्तिकल्पना र एक कस्य (स्यात् ) । तस्मात् | उपस्थापयितुमहति । तसादुमयेषा अग्युञ्चय । गिरापदस्य प्रतिषियमानग्य या सार ( माधनाकाम् ) वि-धुपहोमादिनपिन्देनिवर्तकः । समुचिनो लक्ष्यते, नत्र इरापदं विधीयते । तसान कार्यलक्षणार्थे । वा, कार्यकादायो, लो, पूर्वभेदत ॥' गिरापदमुच्चार्यते, न प्रनिषेधार्थ पास्यभेदानिदोषान् । भाट-- 'अग्नये कृतिकाभ्यः पुगेडाशमशकपाल न च (अपि ) लक्षितरक्षणया कार्यापत्तिः यथा 'पृष्यः | निर्वपेत् ' इति नहिं विधाय उपदोमा समामा पटद्धः सतिष्ठते ' इति । अन हि अमाव, मेस्सा । ( तेन मोऽत्र जुहोति, अमये स्वाहा, कृत्तिकाम्यः स्वाहा, च) अमावेन (संस्थाशम्दाभिधेयेन) प्रतिको मरणया गम्गायै स्वाहा , दुरायै स्वाहा , नितल्यै स्वाहा, अन- गम्पते, प्रतिषेधेन ( च ) या कार्यम् ( गम्यते । यम्य साहा, मेघयन्त्यै स्वाहा, वर्षयन्यै स्वाहा, चुपुणी- कार्य ( च ) मश्वमानतादाने (विवीयेते ) । नापि कार्य स्वाहा' इति । प्रकृतितश्व 'नारिष्ठान जुहोति' इति स्वशब्देन कार्यापत्ति; यथा परिघो पशु नियुञ्जन्ति' मारिष्टहोमाः प्राताः । ते कि उपहोमर्वाप्यन्तै उन मम्- इति । तस्मात् पञ्चप्रकाराऽपि कार्याति नास्ति उप थीयते इति चिन्तायाम् । नारिठहोमाना प्रकृती भानो- मी.को, २९२ ·, नारिष्टहोमादीनां २३३० निकायः शरकालमात् अत्र शन्दरलेन धानोनामाविनामे तदस अष्टार्थादे भावादार प्राचीनावीवेन मह থানথাসান ইকনা: বিদ্যাঃ গৰীৱন্ত মুয়ায়: খাদিগনৰৱংস্থা- नारिटहोमाना अनिदिष्टाना शरबत् बाधः इति प्राहे। पवीतधारणाभिवप्रसार विशेषम्य उपवीताप निवीन वादे शरा हि बदिशन्दलधिते विदिता। गुरु यन् | तत्ताहतया विदितम्य समुच्चपास भवात् उपेक्षितम् । तापमान प्रापमान बाधिन्ते , उपोमास्तु यदपि 'सेस्थिते २हे मनाशयेत् 'ति विहित- नारियोमकार्यापना इत्यत्र न किनित प्रमाणमस्ति , मनशन प्राकृतम्योततस तस्मिनहनि निवृत्तिमाशवप प्रत्यवादेस्तावत् अवार्येषु भत्तेः । न च समान- अदृष्टार्थवादेव समुञ्चर इत्युक्तम् । तत् गवानस्य स्थानकचात् एक्कावावगतिः, उपहोमवाक्ये अतिदेश-दत्यनाईत्वेन पयोजना मारियानुपपत्तेः पूर्वपश्यो. भाषितनारिष्टकार्यग्य उपस्थापकरदाभावेन अनुद्देश्यमान न्यानाभावात् मुत्याया पयोवताभावाच्न उपेक्षितम् । सदुदेशेन अरोमविध्यमती: अतिदेशेन कार्य मावेन । अस्तु वा तदपि इहोदाहरणम् । नारिठानामपि प्राप्नुपपनो शल्यायोचण्येन समान मण्डन-- 'उपहोमा न यान्ते ।' नारियहोमान् । स्थानकापमात्र4 अप्रयोजकवात् नि च उप होमवाक्ये शंकर-- उपहोमेन गारिया अभ्याः । कर्मा-तरविधावेव प्रमाणाभाव., नारिष्ठानुपादेनैव म-र- नारिष्टहोमपूर्वकत्वं बाहोमानाम् । भा. दा! विधानारपत्ते, इति वाच्यम् । मासमानुपादेन अनेक- ५/२०. मन्त्रविधी बाल्यभेदापादकगुणस्पेव भेदक वान् । एक हीद वाक्य इतिकरणेन तेचिरायशानामातेन मन्त्राणा * गावगीतं आयम् । पुरागतनयो यौन जोतादेव अ-पप्रतीते: । अन एक म्बाहामागताना नीतजन्यत्वे समानेवसे योगस्दया नूतनमेव - गलाणा लिङ्गादेव नारिए होगे विनियोगप्रमो पुन- नीतम्' इति न्याहिपते । वि. १।४।१०. विनियोगान्तरवैय-पंप्रमद्गादपि कर्मान्नरम् , नच एक- 'नाश: कारणलयः' इति न्यायेन प्रलयेऽरी याक्योपादानावगतम्याहाकाग-तमन्त्रसमुचपलेन अनेक | प्रपञ्चम्य महामावेन स्थित्युपदेशात् । श्रीर. २१२॥ आवृत्त वा इत्यन्यदेनन् । न च वयादि उपदिशोहोमेरेव | २७ असू. विकृत: निशका वात् अतिदेशकश्यकताभावेन नारिता. नाशाधिकरणम् । ६१४२/३ ।। इसमधिकरणम् प्रामिः । उपदोमा) अशोपकारकनया उपकारका- 'दर्शपूर्णमामादौ स्विष्टकदादिदोषकापयिषवत्तस्य द्रन्यस्य काझिण्या विकृया प्रथम मानिदेशिकम्यैव ग्रहणेन | नारे शेषकार्यरोपः' इत्या (मीको. पृ. २०७३) मारिनाना प्राप्त्युपपते । अत एव उसकोमादीना वैताना यम् । বরাদ্ভূষণ प्रहण अनुपस्थितपयन्ताकराने * 'यस्य पुरोडाशी धायत: इन्यन एकदेवधाणे तु गौरवात् । अत एव यन कामोपकारक्याला पुन:- प्राक्तमनाशाधिकरणन्यायेन (६४२) आज्येन नयण वितिप्रकरणे, या हमेधीपायभागावर दग्पावशिष्टेन का प्रयोगममाप्ति मात्रम् । भादृ.६४४५. विकृते. निगावापादनेन अतिदेशोप, । यत्र धा नास्तिकः अग्रिहोत्रं यो वेदाखिदण्ड भस्म- सनिपत्योपकारकानसामग्रीवोपयम । न तु अन गुपठनम् । बुद्धिपौवषहीनाना जी विवेय वृहस्पति ।।' यमप्यस्ति । अतः उपहोम. नाविधाना न बाधः । इति अग्निहोत्रादीना दृष्यार्धधमुतम् । सु.पृ. १३५. मनु अत्र भाप्यवारेण श्येने निकीता कुन्धिन, निकान्त, नितरा वान्त. नितान्तं मिया यास- प्रति स्यामातेन प्रपोगमकारकेण लियीन निकान्ता दि पराव.' के २३६१६-१७. अनिदेशपातम्य सर्वकर्मायावेन विहितम्य चोपवीतम्य नियायः इति संघात. ओबरायणास्थित घाघमायक्य अथार्थ गात समुचय इति सिद्धान्तितम् । उच्यते । ये ते निकायिनः । यषा साहसाः .

·निगदो वो निकायः , । सायस्काः । भा, श१२।११, निकाय: एकेन * निखननं यूपधर्मः, औदुम्बरीधर्मक्ष । के. शम्देन युगपदुपादानलक्षणः संघः । सु. पृ. ८६०, निगदः। नितरा गद्यमानत्वानिगदो ह्येष गयते।' निकायिनां च पूर्वस्योत्तरेषु प्रवृत्तिः स्यात् (तच्च परप्रत्यायनार्थ वात् उच्चैष्ट्वम् ) । वा. ६॥ (८1१।१२।१९) इसाष्टमिकन्यायात् अति दिष्ट- | ५।१२ पृ. ७६२, पूर्वामिष्टुमेकयागा-तरम्य पर्थमनुष्ठान इति सिद्धान्ते निगदो वा चतुर्थ स्याद्धर्मविशेपात् ।२।१॥ प्रयोजनम् । कस्तूरि. २।२।१२२२६. १४॥३८॥ निकायिनां च पूर्वम्योत्तरेषु प्रवृत्तिः स्यात् । अय निगदा नाम कि यपि १ उव यजुर्योऽन्ये ? ८१।१२।१९॥ इनि सामयजु,शब्दपदार्थेषु निरूपितेगु निगदानामनु- निकायः इति मेयात उच्यते । ए येषा ते निकायिनः प्रमहगेनैव — उच्चर्निगदेन ' इत्येवमादिवेदनाक्यगत साहसा: सायलाश्च । तम निकायिना मध्ये पूर्वस्य पूर्व निगदपदार्थो निरूप्यते । अनायं पूर्वपक्षिणोऽभिसेधिः पठितस्य प्रति उत्तरेषु निकायिषु स्यात् । निकायित्व | उपाशु यजमा' इति यजुषामुपाशुधर्मगालिव प्रतीयते । सामान्यात् । पुनरपि साहसाणा सहसदक्षिणासामान्यात् अम्य च 'उच्चैर्निगदेन ' इति विशेषः श्रूयते । साद्य-काणा च सद्यस्करणसामान्यात् । ततश्व प्रथमः | चास्य यजुम्वे नोपपद्यते , विभ्यनुवादयौरसभवात् । साहस उत्तरमाहरहाणाम् , मयमः सायकच उत्तर-विधि मति उपाशु गणुपा' इति तामागशालपाप्त- साद्य काणा प्रकृतिः । के. मुपायुत्या 'उच्चनिगदेन' इति विशेषशास्त्रेण बाधनीयम् । * निकायिना च पूर्वष्योत्तरेषु प्रनिः स्यात् । बाधध गन्य-तरासंभवे भवेत् । तेन 'ब्राह्मणेभ्यो दथि साथम्काः सादसाः इति च एकेन शब्देन युगपदु- | दीयता तकं कौण्डिन्याय ' इत्यत्र कौण्डिन्यगतवाह्मण यस्य पादानलक्षणसघारूपनिकायक्ता अग्निष्टुदादीनामेकाहाना प्रमाणान्तरसिद्धत्वात् भवतु गत्यन्तरासंभपेन बाधा , निकायि-धावान्तरसामान्येन सुसदृशान्यात् पूर्वम्याग्निातों यजुष्टयम्य प्रमाणा-सरसिचवान् शेषे गजु:शब्दः' इति विध्यन्त. रेयत्यादि योगेषु उत्तरेषु प्रवर्तने इति अष्टमे | प्रचणस्य ऋवसामनिगदशेषपरत्वेनापि संभवात् निभ्योऽ- 'निकायिनाम् ' इत्या वक्ष्यमाणत्वात् नदीवधर्मप्राप्तिः । न्यत्वेनेय उपपतेर्न बाधसंभवः । न च यजुष्टोऽपि परसंबोधरूप-वेन निगदाना अर्थमातमुच्चेष्ट्यम् 'उच्चै. * निकायित्वं सोमप्रकृतिलिङ्गम् । बाल पृ. ११९. गिदेन ' इत्यनूद्यते । यजष्ट्वे सति वाननियनोपागुत्वेन * निकृन्तनं नयाना ज्योतियोमे संस्कारो न फल- | अर्थप्राप्तत्य ठच्चेष्टान्य बाधित वान् अनुवादासंभवात् । प्रयुकः । तत्र फ्लश्रुतिस्र्थवादः । तच्च मध्य पजमाना- | फिश्च, न्यपदेशभेदश्वापि अभियुक्ताना दृश्यने 'निगदा थम् । के. ४१३।१।१-.. वर्तन्ते न यपि, अथ यपि न नियदाः' इति । अतो सुब्रह्मणः प्रधानावे अप्रधानावे वा नव फलपदं । न यषि निगदाः, किन्तु चतुर्थमेव निगदा प्रति इति श्रुते रूपपत्तौ सत्या 'निकृष्टे उत्कृष्टदृष्टि, कर्तव्या' मन्त्रजातमिति । एवं प्राप्ते , अभिधीयते । इति लौकिको न्यायो न बाघनीय. । आभरणम् यपि या तद्रूपत्वात् । ४०॥ ४२४५ वा. अयममिमायः, भवेदेव यदि उच्चैर्निगदेन' इत्यत्र निष्टष्टिोत्कृष्टे इति लौकिको न्याय । अनुवादो न संभवेत् । न च यजुवे सति अर्यपाम- आदित्यादिदृष्टयो ब्रह्मण्येत कन्याः, न तु ब्रह्मदृष्टि. मुच्चैष्टव उपायु वविधिना बाधितस्यात् नान्यते इति रादित्यादिषु । न चैविधे अवधृते गात्रा निकृष्ट.... वाच्यम् । आयत्वविवेर्निगदेषु प्रवृत्य भवात् । तथाहि न्यायोऽपवादाय प्रभवति, आगमविरोवेन रायैवापो- 'दमीन विइ बहिस्तृगाह' इत्येवरूपा हि निगदाः। दिसवात् । भामती. ४५ वसू. ते च परबोधनार्यावन प्रयोगेपूच्चापमाणेषु सकार्यक्षमा सु-पृ. ८६० ।

·निगदाधिकरणं २३३१ निगदाधिकरणं 1 . अर्थाय । १२॥ लिगम् , प्राधिरुभ्यतामिति । अपादयो पदतियतते , भाष्यम्-- अस्ति च त पुरुषान्तरे। प्रत्यायित: अपादयही हि गद्य इत्युच्यते । प्रयोजनम् । नाचार्यमाणाः पुरुषान्तर प्रत्याययेयुः । पा-- न तावदतिप्रसन्नोऽस्ति , निगद निन्दित्या तस्मात् धर्मविशेषोऽयवान् । यानि च यपि उधेश्याचो विधानात् । नदि तमेव लिन्दिया तस्यैव विधिय. यन्ते , ते निगदा । अतः । निन्दः प्रकर्षम्य यता । परपते । न च म्यभिचारित्वम् । गदतियदोन यजुष्ट्ये यथा मकण रक्त नितरा रक्तमित्युच्यते । गतिर्गदनार्थ: । पति धर्मविशेषम्य न्यपदेशमेदनिमित्तन्यात् । पाठवनन. । एए एव हि प्रकर्षः, यदुवायच्छिन्न सोम- प्रयोजन तु यजुट्ये यजुर्मैपप्रायश्चित्तम् वम् । ननु वाचनिको गुणो यनुपामुपाशुन्यम् । नेति । 'सर्वागि यपि' इति पाच: स्तोमे पारिशसने विनि- म. { गुणो नाम रा भरति , 2. स्वकार्य युर्वतामुपदारे । पोगध । यजुदे तु न तदुभयमिति । सूनाधस्तु-- बनते । न च पर शेघनाना मजुषामुपाशु व साहाय्ये निगदचतुर्थ मन्त्रजातं स्यादेव उच्चस्वरूपधर्मविशेषात् पर्वले । दि स्वरमंत्रियाविशतं क्योति । तेन पुरुषा- इति । न्तरसंबोधनामुम्चेश्य गुण. । श्राप तु वचन वि- 'प्रोक्षणीरामाश्येति निगदनिविषाद् बहिः । मविध्यति । इनानि यानि यपि न परसोयनानि , यनुर्वोच्चत्वधर्मस्य भेदादस्य नतुर्थता ॥, परमस्या- वेपु आशु निवेश्यते । यनार्थवादुत्व यनुरेव स. । धणेन युयात् घा- अशिच 'अमीत अग्रीन विहर' इत्यादि विध्यामिनि मुस्थितम् ।।' बचनेन अर्थ. अन्यथा अनुशनानुपपत्तेरिति धर्मविशेष माह- निगदकामा मन्त्राणा संज्ञामेदात शाप्ति । तया च निगदशब्दावयवम्युत्पत्तिसिद्धि. । 'उपाशुपनुपए । उनिगदेन' इति विपतिप्रियभेदाच याचनिकमपि च उपाशु बमनुपकारत्वेन अनबाव भेदो यनुये । इति प्राप्ते, 'फनः सामानि यपि ' निगदम्यतिरिक्त पविषय विज्ञायते । इति पेदे नयाणा मेन मन्त्रमेदाना संकीर्तनात् 'मन गुणार्थों व्यपदेश. १ ४३ ॥ एक सवय निरादभूनो भवति तस्माय.' (पना. भाष्यम्- अय यदुक्त •पपदेश इति, स चैकत्वे. | २-२ ) इति च लिजन्तु निगदाना य एवमेव । संशा तु माझणपरियाजकन्यायेन अमैदेऽप्युपपना । निगदत्य ऽपि गुणको भवति । यमा, तो ब्राह्मणा भोज्यन्ताम् च यजुष्ट्यावान्तरधर्म । न तु नितरामुगास्यरातिरिक्त इत परिमाजका: ' इति । एवमुचे स्वेन गुणेन तान्येव स्वरेण गवमानापम् । 'नमः प्रबको' इत्यादि निगदेषु , यघि म्यपदिश्यन्ते निमदा इति । . उपाशु पटयमानेष्वभ्याले. 17 च धर्मभेदात् भेदः, या-- साक्षणपरिवाजमवत् गुणेन न्यपदेश मेद । विशेषविहिन उसवेन सामान्यपिहितस उपायु- मपामिति चेत् । ४४॥ व्यस्य स यपरत्वाइमायात् ।' उपार यजुषा ' इत्यस्य माप्यम् -- यदि य उम्पैर्गयो स निगद , गरि । वेदोपरगानुरोमैन पदविदितममा उपाशग्यविधाय- निगदः प्राप्नोति। कन्यस्य वयमाग वेन भव-मतेऽपि संकोचस्थायरपक- या-- अतिमानवारण गुणस्य •पपदेशानिमिचता वाच्च । न चैवमुपश्मरशेन यज पदे वेदल्चणायन न्यभिचारपति। निगदपदेऽपि पावदर क्षणापत्ते. एकस्मिन् मणि धर्मस्य- न, ऋग्व्यपदेशात् । ४५॥ विक्यापति , 'वायोर्यनुद.' इयुपशम यनु.पदे माप्यम्-- ऋचो निगदा पति •यपदिश्यते । एव रक्षणातात्पग्राहस्यात् । अन्यथा वायोनिगवेक्ष' 'अयाज्य निगा चैव रजन्ति' इति पृथक्त्व- इसपि नाश्यत् । अत उच्चैमिगदेन ' इति निमित्ता हि यपदेशा मयति । उच्यते । यपदेशो खत एव निरर्थवादकोऽयमुच्चरशीयमविधि. विशेष- . , ·निगदाधिकरणं २३३५ निगमनं विहितानिरिक्तनिगदोदेशेन । तेषु हि परमत्यायनरूपकाई द्वादः, १६ ' अमिहोत्रणेदं इविरजुषत' इति गाई वशेन उपाशुन्य निनावपि म-दायने कस्वरप्राप्ती उन्- | पत्यवाद, १७ विष्टकद्याव्यानिगदे ' अयाडग्निरमे:' निरमो नानुपएमः । अतो निगदपेऽपि यजुभंपनिमिच- इति गाईपत्यस्यैव वाद., १८ ' अनिदेवो रोना देवान् प्रायश्रित्तम् । आश्विनादौ पारितषशसनं वा । १४, यक्षत्' इति आहवनीयवादः, १९ अग्निहोता वेत्तु' मण्डन- ' यनुर्विशेषो निगदो न भिन्न !' इति सुगादापननिगदे आदरनीयवाद । इत्यधिकरण- शीर्षकागि । के. शंकर-- निगदाना गजुध्वं स्यात् ।' १६. • निगदरूपा गन्चास्नु यजुपि अन्तर्भवन्ति पर- निगदाधिकरणे नियमविधिलापवानुमारात् 'पाशु | संबोधनरूपा. 1 वाल पृ ५८. यजुषा' इति वाक्य निगदातिरिक्तयजुर्विषय इत्यही * निगमाः अर्थज्ञानोपायः । सु. पृ. २११. कृतम् । रसायनम्.ए.७५. "निगमा: दर्शपूर्णमामयोः । 'अपातपिरग्नेः पिया ४ नयनिवेके वेदोपकमाधिकरणविषययाक्पात निगदा- | पामानि' इत्यादि अयाट-निगमः, 'समिमा भा धिकरणविषयवाक्यमेदोऽभ्युपगत. । पराक्रम , १८।२। वह' इत्यादिः आवाहन निगमः, ' अमेहमुनितिमनू. यत्रानिपमेनोपाशुल पानम् , तत्र नियममात्रम् 'उपाशु पनेपन' इत्यादिः उडिजति निगमः, अशिरिद दवि पजया' इत्यनेन क्रियते निगद पतिरके देव च यजुयु | रजुरत' इत्यादिः जोपणनिगम', 'स्वाहाग्निं स्वाहा येनकेनचित् स्वरेण कार्यसि उपाशुपानियमप्रति इति | सोमम् ' इल्लादि. स्वाहाफारनिगम. । वि १०।४।१४,२७. तविषयमेव इद बननं ( उनिगदेन इति ) अनुवाद निगमा निघण्टव: शब्दकोशाः । के. शश, मात्रम्। ४०१२. • निगमाः पौरपेया: वेदमूलत्यात प्रमाणम् । वि.११३७ *निगदपादः संक ४।२।१-१९ । न १ मामि * निगमानां शोकमूलपदार्थज्ञान प्रयोजनम् । मु. धैनीषु श्रीस्तुचाउनुपात्' इति निसिरुके प्रथमो तमें | पृ. १२९, १ निगमेपु भपाटकारे उजिया स्वाहाकारे को तृवो, 'भाभा याहि ' इत्यादिव्य नृतीयः, न देवतानिर्देगः विधिगताम्दैन । यथा 'आमेयो. २ मामिधेनीषु सर्वाणि च्छ-दासि अनुयात् ' इति । शाकपान.' इन्यन्न अग्निशब्देनैव , न तु शुन्यादिशब्देन । गायत्रीमिनुजगन्य एव सणि च्छन्दाति , ३ बहुयाजी के १०१४।१२।२३-२४. निगमेषु अवभृषे खिष्ट- नाम सोमयाजी एवं, ४ निविदामनवानन्य वाचनिक- | कृयागीयेषु विष्टकद्गुण काग्नीवरुणपोरभिधानम् । भा. मेव, म संतानः, ५ वरणधः कशु चादिः होतुरेव न १०1१७१३४-३५, निगमेषु भानुग-गमनम्पति - राधामविजाम, ६ प्रवर. होतरेय पूर्व अवोत्तर | यागयो। पिविगतोलारनीयदायामेच दन्यदेयनयो- ७ श्राबादन निगदे 'भावह देवान् ' इति ऊपमानाना भिधानम् । १०।४।१६।३२-३३, सर्वदेवानामेव वाद., ८ 'अग्निमग्न आवद्द ' इति निगमनिरुकव्याकरणानो नयावना भविष्यति, संबो योऽति: आहनीय,, ९ । अमि शेयान यत्र म्लेरप्यवगन शब्दार्थ: । अपि च निगमादि. इत्युत्तोऽमि: आहवनीयाद-पः, १. अग्नि. विष्टका | भिरथे कल्प्यमाने अभ्यरस्थितः शब्दों भवेत् । भा. गाई पत्याधिष्ठाता देवाविशेष एष, ११ अमे स्विष्टात.) १३५॥ २२७. आवाहन हन्यवनार्थमेवेशि वय 'अग्निं होशय' इति * निगमनं च मनिझाया हेतोच पुनर्वचनम् । मा. निगदः, १२ र्य महिमानमायद ' इनि गार्हपत्य वादा, 1 ॥१॥१२, * निगमनम् । भक्ता. राः, तेजी १३ अन्र्ती होना नर्णियबाट' इति श्रावनौयाद', वे घृतम्' इत्यत्र असनमामान्येन वाक्यस्योपक्रमः,, १४ आदयनीयवाद, ' आ चामे देवान वह' इति | घृतेन विशेषेण निगमनम् । योपक्रम च निगमयिन-य- माप्रे, १५ स्वाहाऽग्नि होभाग्नुपाणा' इति इविष्क- | मेकस्मिन् वाक्ये । १।४।१३।२४.. . . . । - ·। - निगमनत्वं २३३६ निस निगमनत्व ग्यासिविशिष्टपैशिष्टयहेतुकाध- उत्पादनार्थः सर्मकः (कु २।११२॥२. ( या. २०१॥ शिशिष्टपतिपादकवाक्याला । यथा वहिन्याप्यभूमर- ११ पृ. ३७७ य एव हि प्रवृत्तभवन: संभावित- वात् वहिमान् इति । मणि, पृ. ४०, भवनो वा अन्येन प्रयुज्यते, स एव क्रियमाणावैन अव- निग्रह., अपराधिन, 'शारीरो निनो यत्र तत्र | पाईते नान्यः । तथा च न कश्चित् खपुष्पमाका मा प्रत्येक भिन्नता' न समुदाये समाति: । या. ३।२।६।१२ | कुर्वन्नुपरम्यते । ।, इति न्याय लोकार्थः ।) • नित्यं नैमित्तिकेन वाध्यते , प्राप्तभाधोऽत्र । या. प्रकृतं दूपयितुं अशक्नुवतः afसन्तान्तरपणे ३१३१७११४ पृ. ८६७., नित्यं नैमित्तिकेन मायढे, निग्रहस्सानमापद्यते असाधक-वात्। स हि वक्ष्यति 'दुष्पतु | यथा दर्शपूर्णमायो: मिनीपाश्चद नित्यं वैश्य- पदि दुष्यति , कि वेन दुष्टेन अष्टन वा प्रकृनं त्वया निमित्तन साप्तदश्येन वैदयक्त के प्रयोगे । पाल.. माधित भवति ? मदीयो वा पक्षो दूषितो मति १ पृ. १३१. नित्यं ( तत् ), यत् सत् अकारणं इति इति । भा. ११११५४५ पृ. ५१. सिद्धान्तान्तरदूषण- लोनप्रसिद्ध यमा गगन आत्मा इत्यादि । मजु, स्यात् निग्रहस्थानम् । वा. ३३११६१२४ ६९४. [इतः पर नित्लशब्दस्य मयंमान्तस्य द्वितीपान्तस्य च नित्यं विशिष्ट एवार्थे प्रत्ययो यत् प्रवं. नपुंराकम्य प्रथमं निदेशः, ततस्तादेशस्य पुंरिहस्य , ततः । तते । तत् पूर्वतरविशावप्रत्यर्थविशेषणात् ।।' लिशभरिचार्य तृतीयाऽऽदिसतमीविरस्त्य-तम्य , तार इत्यनेन न्यायेन, स्तिमिशने ति पनि सीरिङ्गस्य , तत: समासघटकनित्य शब्दस्य निदेश, इति | प्रत्यय प्रकृतिवरमने, पृढमयोगरूपास आनाराह, फमा यः । के.] स्वाभिधाने प्रतिप्रत्ययक्रमस्य नित्यं विधिमन्याच. • नित्वमान्छादनं वाजपेये 'दर्भमय वासी भवति । गतेः, अवर्जनीया विशिष्टा निगतिः । मु. पृ. ७०८. इति विद्यमानेऽपि मूत्रमये यामसि । मा. ६८।२८. निय सामान्यरूपतया माशावेन च दुर्यनम् , नियमृणश्यापाझरम बामपनि वि.नमिति तु विशेष परिकाम्याम्या प्रकम् । ६RI... नित्यमेय नैमित्तिक या संयोगपृषावम्, तस्मात् वैशनिमित्त सायं निराम्य पाश्चदश्यम्प अमिोहोम एषि, भायोमीयपशोपे र सादिः । साधकम् । नि. पा नियं सोम-विवा- इति । के. ३३६-८, नत्य में वर्णितन्य | भा. ६।२।१२।३०. नित्यानि अग्नि- भमिहोत्र पसंपूर्णमास) इत्यादि । तच यथाशक्ति अनु- सोमादीति कर्माणि । वानि परि निमित्त विपीयन्ते, येय प्रभवे सफागमेर, असंभवे तु विवराष्ट्रपि । नियन्वमेका पाइन्येव । तत्र निन्यायचोदना यावानी क-यम् । वि. ६३६१. कनिय देशमन्त्रस्य योऽस्मान् विकाचा उपयरन् । ११११११११ पृ. २०९८. पंच सय मिटर पर •लिदस्तु या सवय लावा ) अपमाण भापि कुर्यात् । भा. ६८२८. निग्य ! १८ ॥ शादी मिल्प म्यात् , नम्य उपत्यादिदर्शनस्य न अपराये (योगाग्वादि ) पत योनियो । के. पावात् पनि विषयवान् स्यर्थ. ( मणि. घ. १७०, १८९२९. लिया तावत् भस्य ( भारोत्य. विप्रो योनिटोगे । भा. ४१४१५३४-११ प्रागसि आयान्तरेणापि मुलभयान । पा. नित्यः वापूर्णमानयोः प्रेम ! पोधपोरसादए । भइत्यादि २८, • निन्यः न श्वानरोप. नित्यं न मयनं नित्ये पापिन सपने, कील नैमिचि: //६१-१२, भाता न तस्य क्रियमाग गपुष्पाराशयोरिच ॥ नियः न पदिति अमि, पी विवि. १४ इति न्यायात् कर्म नमानमेव माति पोलिस | १४-१८, निगमितिवादन्यः । तस्मात् तत्रगान .

·. नित्यः २३३७ नित्यानुवादः अन्यत् नैमित्तिकात निमः । ४।३।२४, नित्यः | मिच्छति प्रथाजवत् (इष्टयानो प्रयानवदावनेताऽऽ. पगौ संशतहोम, 'यत् पशुओयुमकृतोरो पा पन्निराहते। रम्भणीया ९।१।३४ ) इतिहातोपादानात् सिद्धयदगावं अग्नि तस्मादेनको विश्वासात् पा इस 11' इति । दर्शयति । या. ३।३।११२. " नित्ये पर्मणि यथाशक्य- मन्त्रण कार्यः पशुमा मायादी कृते अकृतेऽपि । नुा तुरपि अधिकारः । यथाशस्त्यधिकरणम् । भा. ६।३। घास।२८, निन्यो भक्षो ज्योतिष्टोमे विद्यारानेऽपि | स१-७, नित्ये न फलसाधनन्वेन विधिः, किन्तु अन्यस्मिन् भोजने । 'पयो व्रतं ब्राह्माणस्य , यवागू जीवनरूपनिमित्तसयोगेन । वि.६२, नित्ये राजन्यस्य ; आमिक्षा बैदास्य ' इति । ६८।८।२८, (प्रयोगे एकदेशेनापि अधिक्रियते । काम्ये तु कृना. अनित्यः शब्दः | ११||६-२३, * नित्यः सोपक्रय: मितिकन्यता यई शोति कर्तुम्, सोऽविक्रियने इति •पयोतिष्टोमे स्वीयसोमवतोऽपि । ६८७।२६-२७ पष्ठे ( तृतीयपादै प्रथम द्वितीयाधिकरणयोः ) स्थितम् । 'नित्याः शब्दार्थसंबन्धा यथाऽवस्थित दुप्, ११।१।२।११. नित्ये (कर्मणि) विथिसह- गामिन.' इत्यनेन न्यायेन (वा, २१३।२।३ पृ. | कानिमिक्षाठिसप्रत्यवायजनकाकरणपतियोगिल्रशाने भाते- ५८२) नित्यानित्यसंयोगबिरोधपरिहारार्थ राज्यशब्दम्य ऽपि नागान्वयः , अनपेक्षितत्वात् । अपितु तदुत्तर राजवि हितकर्मवाचितमा अभ्युपगन्तव्यत्वात् । सु. पृ. प्रधानकरणकभाषनाया: भाण्यापेक्षाया पूर्वकृत्तपापक्षयस्य भाव्याचे अवगते (अङ्गान्वयः ) । भाट्ट, शर नित्यम विकन्य निविशते काम्यो गुणः श्रूय-. २५०. नित्येषु अालोपसेमवेऽपि काम्येषु अङ्ग- भागः । भा. ३।६।१५।४२ पृ १०६५, *नित्येन लोपो न सोनु शनमः । वि. ६३२, * नित्याना अनित्यम्य न संघ-धः । न चामित्यस्य कामस्य निन्यै । (कर्मणाम् ) आहिनामिना यस्तुमशक्यत्वात् इंघदलो रग्न्याविकर्मभिः । कश्चिदपि संबन्ध: साध्यसाधन- | सोयाऽपि नित्येषु अधिकारोऽस्ति । ६।१।१०. रूपतः ।।' या. २१३३१२५. नित्यन मैमित्तिक नित्यां चिकीर्षा नैमित्तिकी विकीर्घा बाधते असमानविधानम् । भा. ३१६/१४१३७. ॐ नित्येन भा. १२।।१३।३३. सबभ्यते इतिकर्तव्यता , काम्ये तु अति देशेन । के. नित्याकरणे प्रन्ययाय: मायश्चित्तं च । वि.वाशर, ३।६।१६।४३. * नित्यस्य उख्यम्याग्नेनित्यधारणा नित्याग्निहोत्रस्य काम्येन अग्निहोत्रंग प्रस- भावः । भा १२।४११०१३०-३१, नित्यस्य सिद्धिः। बाल. प. १२२. उपन्यानेः काम्येन भ्राष्टायमिना बाधः । १४॥ नियाग्निहोत्रधर्माः मासानिये अतिदिश्यन्ते । १५-२५, नित्यस्म "मनुकालामनम्य पितृभक्त्या के.७३।१।१. नाचतमहणार नमिसिकेन च प्रोन बाधाद 'धर्म नित्यानित्सयोर्नित्सविधिलयानिति न्यायः । मानार्थमई मायो परिणेष्यामि' इति परिभाष्य कृतावसहि नित्यम् । तद्विपरीतमनित्यम् । अत एव परिणीतायामगमनेऽपि अदोषः । ( भीष्मस्य ) । सु. 'दति' इत्यादी पराट पि गुपात निलावात शप्रत्ययाः पृ. १९२, . नियस्य स्वरूपपोपस्य फलावश्यम्भाव. | दिर्भवति । एव रोऽपि व्यवहारः । साहसी ६३, इति नियमः । मयि. पृ. १५. ॐ काम्यनैमित्तिकाभ्या - 'नित्यानित्ययोधिनः संबन्धः । भा. kolel हि तथा नित्यम्य पोधनम् ' 1 मा. २१६११. पृ. | १५१३९. * नियामिन्ययोः संयोगाभावात् । पा.२॥३॥ १०३३. ने फायुक्तस्पधा नित्यरंथ भवितुमईन्ति । २१३ ४. ५८३. मा. ६४५.नित्ये कर्मणि भाष्यकारः फलमिच्छति असति प्रमों पविषेषो नित्यानुवादः ( यथा 'प्रधानादिदमन्यत् फलम् , एकदेशायुक्तात् प्रधानात् न पियामि येवम्यो नान्तरिक्षे न दिवि' इति), फल भविष्यति' इति वदन् । मूत्रकारो निन्ये इनिकत-पया- भा.रा.नियमाप्तानुगदोध्या 'नान्तरि न मी.को. २१३ " 4 पी T ·0 नित्यानुवादः २३३८ नित्यकाम्यविवेकः दिदि अभिनन्या इविन त्या गती नित्यानुसादः । प्रतिपाद्यते।।' १ ॥ फेभित मिल नाम्य नित्यकाम्य. के. यो निषेधः पाति नापेक्षते, किन्तु स्वत.सिद्धव यौषम्म उभयत्रापि सकलाझोरमहारात् इति मन्यन्ते । निघपता शम्देन बोप्यते स नित्यानुवादः, यथा । एकदेशिभिश्व कैश्चित् अनतिप्रयत्नेन दुर्बलत्यमिधानात 'नान्तरिक्षे न दिवि' अशिशेतन्यः इति, यथा वा न तेषामेव पर: सिरीकृत । 'उभयेपी निगसेन सोम आयनाभिधारयति । इति । के, " यत्र अर्थ- मन्यद् न्यायः प्रदश्यते । येन सिध्येन् सुटो वादस्वेन प्रतिवेध. तर नित्यानुसादो भवति । टुप्, ७३ | भेद. फर्मणोः काम्यनिन्ययोः ॥ २॥ नन पूर्वपक्षा। २९ पृ. १५५९. * यथा सोमे गोऽश्वाश्वतरादीना | ' अधिवाये हि सर्वत्र विनियोगानुसारतः । देयाना मन:मिसानोन वाम गीयते न वायो न अन्यथा ह्यनिचार्या त्याच्छादेरप्यधिक्रिया ॥३॥ हिरण्यम्' इति यात्रिदेव निषेधः इतरदे यदान पलायति सर्वघ, न केवलं काम्ये अपितु नियेऽपीत्यर्थ । यस्मिन् इनि पूर्वपक्षः । नत्रौचरमुकम् ‘नित्यानुवादोन कल्पक' कर्मणि यत् अङ्गजात धुन्यादिभिः स्मृत्या भाचारेण इति । के. १२१११. वचननामधेयचोदनालिननिमित्तातिदेशेन च प्रापितम् , * निन्दनीय नि धनिपप नित्यानुपादत्वार- तदुपसंहाररातियुपारीर तत्रापिकारः सी गिधि- गतिः । सु. पृ. ११८. फरणे (R) पापितम् । सामग्-पधीनन्नात नित्यकर्मणः विहिताकरणजन्यधन्यवायपाPIRIT. | फलसिद्धः इनियतायुक्त येव च कारणस्य तरवात परिपालमा निरस्य विधिकलात् पापक्षय एव फलंकरणत्वात् ) ममुचितानामशाना उपसंप्रदयात् , काप्यते इनि सरस्थारितं सर्वशत्यधिकरणे (६१३१२) अन्यथा हि अष्टविधीपनिदानविकरमापते: विहिपतम्य प्टीकातन्त्र नयोः । न्यायसुधारतातु नित्यकर्मणः च अननुष्यगत्वात् बुतो यथाशक्तिप्रयोगसिदिः । यदि पापडयो न फलम् , किन्तु विहिताकरणजम्पप्रत्यवाय- च पतिपयाहोपसंहारेऽपि फर सिद्धिः ध्यात्, साम्येऽपि भागभापरिपालनमेव कामियाहुः । मोम, २४. स्यात् अविशेषात् । ननु पावडीपादिवास्येषु निसिर- • नित्यकर्मणां विधिः यानिमिचं नियतानुमनं भुत्या तस्मिद् सति १३३पत पवावगमात् भरणेन नियत पर विना अनुपातमिति अकाग्यमानमपि पलं तदियोभान बदलेन अङ्गहीनम्यापि फरसाधनन्यायगमान अनुमन्यते । याल. प. १७४, नित्यकर्मणि भास्या-नवानुष्ठीयते । काम्ये तु एवं पिरोपाभावात् सर्वानोप- अन्याय र स्थापितः । १. १५७, नित्यकर्ममु सदारेण अनुशानम् । इति चैन । निमित्तामा नास्यनध्यायः। के. १२/१८-१९. आश्यकतभ्यन्वं अधिकारिण एवं । सशक्तियुक्तमा •नित्यकाम्ययो. पोपियनमितिकन्यायेन पूर्व अधिकारी, नान्यः । मित्ताप गामधिकाराTRICT बाथ, । ( यया पारविशत्यवचनयोः । दुम् | तदनुसारेण अहोरसहारा ! 'यो यान्ति उपसेहत समयः, ६५११५४ तम्य ठावद्धिरेश पाठमितिः' इति यी उच्येत , ARE निवपाभ्यकर्मणोः श्रुतम्य नीमादिद्र ययापचारे कान्येऽपि मर्गकाममात्रस्य अधिकाराबगते: तयमानुमान । सामान्दारभ्य बारविनुमाया तामामान्य परि-प्रसयदि पतिपित्तरलेन भणपोष, यात्, नत. विशेष पर्यवम्यति इति प्रमाणावामान अस्तिपनिनिधिदस्य अनाहिताने. आहिनामीन विद्यावादि वि. ३४. समयनिरिसाशासानातिकालिनापति अधिकार या ! • निलाम्यनमित्तिकानि कर्माणि ययोरपति-नसात् सनियमित आधिकारिविदोषणमिति । अत एप कामानिमा, १॥शयर, पवमायायात् पर अधिकारनिरूपणम्, सत्यपेड-वार- .नित्यराम्यविवेक । 'दृष्टया यातिमारम्य विकास, रोष शाक्यरूगनुयाधीमनिरूपणमात्, विशेषः पाम्यनित्ययोः । अहसावत्यकन्यलक्षणः नय र अध्यापन अपारणात् । तदुनम् 'का ·नित्यकाम्यविवेकः २३३९ नित्यकाम्यविवेक - । - शाते ऽधिकारः स्यात् । इति । एतेन शायज्ञापकभाव | मावार्थः, तस्यैव स्वरूपेण तसंबन्धिायात् । न सल्लु सेबन्ध निराकृत्य अवसरलक्षणं अधिकारस्य आचक्षाणा: अलमपाकादिभावार्थविषयः पयानो लोके दृश्यते । कचिच निरस्ता वेदितव्याः। तत् उभयत्रापि (नित्ये काम्ये | शन्दवगेन द्-यदेवतासंब-धादि: भावार्थ निर्वाहितप्रयत्न- च) मर्गकोपसंहारः इति । संबन्धः अवच्छेदको मवति । तदेवं कार्यस्य कृत्यश्विन- फेचित्तु विषयीभाव: करणीभावपूर्वकः । वात् , कृतेश्च भावार्यायवच्छेदकमन्तरेण अश्वीते: काम्ये तेनाझमाकल्यमाहुर्नित्ये विपर्ययम् ॥ ४॥ कृतिप्रणाडिकया कार्यश्य भवति भावार्थादि: अवच्छेदकः । 'कार्यरूपं तापदपूर्व प्रधानवाक्यार्थः' इति स्थितम् । अवच्छेदकश्य विषय: इ.युच्यने । प्रतीत्यनुबन्धो हि नच कलधौनामलाभम , ऋतिक एपिपैषु पुरणप्रयत्न | वित्रयः । अनवछिन्न च कार्य प्रायेनुमयक्यमिति एव । स च चेतने करमपेक्षते । तस्य च गर्तृत्व- तदवच्छेदकं तफ्तीत्यनुबन्धितया भवति विघय । स च मधि कागपेशम् । यो हि 'मदर्थमिद कर्म, अहमन भावार्थ: कामनाऽनुगुणस्य कार्यम्य विषयाभावात् पुरस्कृत- खामी ' इति विजानाति , स नत् अनुतिपति नान्य. | स | कामोपायभाव; शक्यः अमिगनुमिति उपाय वेन रूपेण च अधिकृतः इत्युच्यते । अधिकारश्च एवंविधेषु | विश्पीभवति । तदुपायता च निखिलाङ्गयामसपादितोप- नियोज्यताऽपेक्षातद्धि कर्म तस स्व भवति , या यस्स | फारस , इति भगानुपङ्ग-यतिक्रमे समस्ताङ्गजन्यानोप- कार्य साधयति । तेन 'ममेदं कार्यम्' इत्येवं कार्यमपेक्ष्य | कारस्य असंपत्तेः उपायवाभावे विषयवाभावात् विपयि- तसाधने कर्मणि पुरुषस्म अधिकारावगमः । यथ कार्य मोऽपि कार्यम्य अप्रतीतेः न नरेन हीनाङ्गकर्मानुशनं स्वकीयत्वेन ब्रुष्यते , स नियोज्यः । न च अपूर्व कार्ये | भवेत् 1 नित्ये तु नायं प्रकार: संगवति । नहि तत्र मुग्दु परिहारयन् कम्पचित् इच्छागोचरः । यत, | फलकामो नियोज्यः, येन अनुपाय कार्य कार्यलया न प्राणान्तरेणेव तदर्थिनः कार्यवायगमारसाधने कर्मणि | नुप्येव । सिद्धविशेषणविशिष्टस्तु भावार्यावछिन्नमेन अधिकारः स्यात् । अतो वचनेय 'अन्येद मार्यम्' कार्य प्रथममगच्छति । प्रवीवविषयकार्यस्नु कृति विना इनि प्रतिपादयितव्यम् । तदेव नियोज्यापेक्ष कार्यम् , म | कार्यामावात् कृनेश्च अकरणिकाया अभिवात् करण- च अनुपादेय विशेषणविशिष्टः । नच ( अनुपादेय- मपेक्षमाण. संनिहितस्य भावार्थस्य विषयीभूतस्य करणता- विशेषण ) फलनिमित्तमैदेन द्विविधम् । तत्र फलमनु पर्स | मुफ्कल्पयति । कथं पुनः कृति निवर्स एव भावार्थ: ना न स्वरूयेश विदोषीभवितुमईनि इति स्वकागनामुखेन | प्रति करण इति चेत् , तदच्छिन्नायास्तस्यय: तदपूर्व नियोज्य विशिनष्टि । फरकामश्च स उच्यते , य: फर- विशेषकृषि वात् तथाविधस्य च लोके करणस्वासिद्धेः । मामनः साधयितुमिच्छति । स च तदेव कार्य बुध्यते, | तथाति , यथा छेत्तुः उद्यमनिपातनलक्षणया क्रियया यत् स्वकामनाऽनुगुणामिति । ( 'ननु अपूर्वस्य फल प्रति परशुः म्यापमानोऽपि तामेन प्रति करणम्, तद्विषया- जनक देन अन्वये विशेषगताSSERT नियोगः एव यास्तस्याः वैधीभावफलयाना नहि लेटविषये उयमन- प्रधान पाक्यार्थः इति सिद्धान्तासिद्धिः इति । अत | निपातने वैधीभावं फलत: [फनति फलतः ] एवं यद्यपि आह-नियोगस्येति । प्रधान म्यापि नियोगस्य स्वमित्यर्थों | कन्या भावार्थो स्याप्यने, तथापि अपूर्वविशेषकृति तस्याः य: फटकामनातिशिष्ट नियोग्येन वनः, तदर्थे फागनु- विषयस्वाधीन इति युक्त एव करणभाशे भागर्यस्य । चूल्यमा स्वीकार्यमित्यर्थः । उत्तरसम्मन्य अपूर्पन न उद्देश्यस्यात् कामीयम् । तदेव नित्ये विषमी. टिप्पणी-के.) नियोज्यस्य (नियोगस्य ) फलानुल्य | भूनम्य भावार्थस्य पश्चात् करणच इतिकर्तव्यतासाहित्य प्रधानस्यापि स्वसिद्धयर्थ विशिष्ट नियोग्यसंचभार्थमास्यम्। च तम्य प्रवीयते , पति नागलपेऽपि विषयाभावः, ततम्य तब कार्य प्रयानमैपाया , प्रयानस्य अनवच्छिन्नम्य | विषपाधीनमतीतेः कार्यस विषयाविरुष्ये अविल्यान् अनिरूप मात् तदवच्छेदकापेक्षते । अवच्छेदक प्रायेन तसाधने कर्मणि अशिरारमतीते. तबलेन झीना कमाथि . - ·निलकाम्यविवेकः २३४० नित्यकाम्यविवेकः - . कर्म अनुपापयति नियोग: वैकृतः स प्रत्याम्नातप्रति । तस्मात् यथा निन्येषु भावार्थमात्रै विषयीभूने पश्चात् विदनााङ्ग पनिरिक्ताङ्गानुन इनि सिद्धः काम्य करणव इतिस्तन्यता तु पश्चात् प्रदीयते , तथा नित्यविशेषः। काम्येष्वपि । ' श्रुत्या भावार्थमावस विषयत्वे तदेतद् आपातकल्याणं सूक्ष्मन्यायदृष्टया निपुगं | निरूपिते । पश्चात् फलादिसंबन्धो पाक्यादेः निस्प्यमाणं आरक्टायते । कथम् । फलम्य विप्र- | संप्रतीयते ॥ ७ ॥ कृष्टत्यादपूर्यानभिधानतः । प्राधान्यपहाण्या च एवं पदान्तरोपादानरचणस्तापर एको विप्रायः विषयत्योपपत्तितः ॥५॥ समप्रधानभावेन लगा निमित्तश्वापरः। तथाहि न स्वर्गकामशब्देन स्वर्गख्य स्वरूपस्यानपायतः । अप्रयोजकभावेन जातेष्टौ । साध्यामभिधीयते । कामसंबन्धात्तु स्वर्गस्य साध्यन्व- च प्रमगत. ॥ ६॥ विप्रष्ट हे पदान्तरोपाच मनुमाय ततः स्वर्गसाधनत्वं यागस्य निरूपयित-य हवि फलं भावार्थस्य , संनिकृष्ट तु सपदोपात्तमपूर्वम् । तर विमापः । एष च दन्यदेवतासंबधी नियोगविषयः तत्र বিমইন সর্ম গলফ অব বিকৃত বাকযু- | বয় কাল্পনিষাল মুকী সুনয় বিধবা न्तगेशरः मध्य तदन्धितेन रूपेण स्वपदपनिपाद्य- | नुपपलेः एवं वक्तन्यम् 'करणीभनयागपाद्यो दव्यदेवता- मपूर्व य पादछिनति इति क भूनिरामय बलाबलशः | संबन्धी नियोगस्य विषयः, अङ्गामा व पाणीभूतयागा- अभिक्ष्यीत ! यद्यपि कामोपायम्य कार्यस्य विषयीभवतो भावात् त संगद्रव्यदेवतासभन्याभावेन विषयविल्यः भावार्यस्य तत्साधन वमवश्यम्भावि , नथापि न तत् । इति । वनश्च न्यदेवतासंबन्धन यागमनुमाय दम्य च प्रथर रिस्पयित पम् । मदि येन विना यद् बन्नु । करण परिक्रप्प तत्समद्यदन्यदेवतासंबन्धस्य विषयत्व- नोपपद्यते, निकरणपुरःपरमेव तत् घस्तु प्रत्येतन्यम्, निरूपणमिति विप्रा । विश्वनिदादो ध न पलामो प्रतिपत्रेऽपि च वानुनि तदुपपादकं वस्तु पवादपि प्रतीयते । नियोयो न यवे , नत्र नियोऽयं कलपिन्ला तसंबधे एव भूमे इव धूमावजः तेन प्रगमे पदभुन्या मावार्थमात्र- | यागम्य करणत्वं परिकरप्य तादृशम्य विषयाचं निरूपाय- विषयमपूर्व प्रतिपय पक्षात् फलोपायभूतकाविषयावा. तन्य या विश्व कि नियोग्यापरिकलने क्यथाऽनुपपाया सायनमा दुपपत्तये च भगान्वयः | निमित्त तावत् न नियोगः , नस्य अपतिपचन्यान् । नहि प्रदीयते इति नास्ति भङ्गले विषयविलेपनि । यदि अनिय कल्पक कल्पनाय कल्पते। पतिपत्नयात्रा च विषापमाणक चरमनिरपणमपि माघनावमार्ग नियोग., विषयानिरूपणा अविषयकामनीत्यनुपपत्ते, 1 मनति इति पन्ना रिपयको निगेन, ततो निवेऽपि करणीभूतो हि पागो नियोगविपर. 1 न प अकपिरो विपपीमाया त करण पावश्या माशन , अहोना च नियोग्य फलामे करणीभून रागसिदिः । ससिद्धी घ तायात क्षेत्र विषय इति अवाभावे विश्पविलय: नियोगसिदिः, तभीना २ परणीभूतगासिदिः इति चकमपनि धितमापत 1 तेन स प भाषा- पान याति नाव माये नियोपिश्यप तकरण मात्रविषयमपूर्व वीन्य तो नियोग्यत्वादिका रति अरणभूतस्यापि नार्थम्प नियोगविषयमादिति , अगोपविषयाविलपात् यथाशतिप्रयोगप्रसन्नः । किश्य, समय: बाम्पनियोगविषयमापि नास्तिके फरमरण. सोमादिषु सामनेषु स्वाक्येषु भूषमाणेष्वपि त माय- सम, म्यदेवतामकरम्य भकरणभूतम्यापि सोपादि-हरेण विषय-वमायुपाय परप्रवरटेन समापन- पारयेषु विश्पन्चदर्शनादिति । स चेदेश्भुव: प्रतिपात रम्य विपनि अभिः मानानुरागः अतीवादि- शरभुतोऽपि द्रश्यक्तायः विनात, तेन पनः । मनु पान्तरेर पल्पदे विशेषः । तद. रूपेग विसः' इति, प्रतिपादन एवं समस्यापि सद- धोनसिनियमिति चैम , म्याचा नात् । म्यादेवन् । फन. बिना मतम्य मे पेग विषय वमिति तल्या सर्वामिनियोग्यमबन्धबलेन हे पागम्म त मामन बानुपपरया असायन ।

·नित्यकाम्यविवेकः २३४१ नित्यकाम्यविवेक: . । तातिरिक्त मपूर्व सिध्यत् तदानुल्येन सिध्यतीत्यवश्य | सत्यपि प्रधान कार्याभिमानमाश्रयेत् । तेनापूर्षस्य प्राधान्य तद्विषयस्य तसाधन-तेन भवितव्यमि यस्ति पदातरेभ्यः | विडीयते इति । किञ्च, उपपद्यने एव यागम्म अकरणभूत- फनपदस्म विशेषः । सन्न, पाघातात् । यस्मान् क्षणिकस्य | स्यापि विषय पम् । नियोगो दि फलसाधनम् , तम्य यागः यागम्य फसाधनन्य नोपपद्यते । तस्मात् फलफामी न | स्वरूपेणेव विषय, इनि कि नोपपद्यते । यान्येत सत्यमपूर्व तकार्यतया बुध्यते , अपितु फलसाधनभूलपागविषयमपूर्व फलसाधनम् , तनु न स्वरूपेण स्मृति गोचरम् , भावार्थ- चुपते इति कथमिद परस्पर घाहनं बुद्धिमन्तः अमि गोचरया तु तया माध्यम् , तथैव च कृला तद्रोचश्या दधौरन् । कश्चित्तु निपुण मन्य: प्रभाक्रदर्शन शिश्चयन् । अपूर्वद्वारेण फलमपि साम्यते । तेन एकयैव कृत्या एक- पद ग्रहानमुत्सृजति — नेय भावार्थम्य फलकरणभूतम्य | भावार्थगोवस्या अपूर्व फतं च साध्यते इति अपूर्व- 'विषयत्वम्, कि ताई फलकामम्य यत् कार्य तत् तत्माम- | विषयम्य भावार्थग्थ फलकरणावमवश्यम्भावीति । सत्यमेय ग्न्ययन्छिन्त्रमेव तेन इत्येतव्यम् । सामग्री न करणेति- | किन्तु अपूर्वकरणलनिरूपणपुरोगाने एत सति फल- कतेभ्यतारूपा तेन इतिकर्त यतागेरे विषयविलयः इति । करगारमुक्त भवति , तस्करणस्वं विषयपुरःसरमिनि न चै यागस्य अविश्यत्त्वम् , सामग्न्यच्छिन्नस्यापि | विषयभूतस्य करणत्वममा । अवश्यं न अपूर्यकाण घ- तद्विशेपापरिज्ञाने माका सत्यात् । तेन सपदावगतो नियोगः | पुरःसरमेव क्रियायाः फलकरणाव निरूपयितव्यम् , पथात् यागेनापच्छियते , न तु याग एवं फन्वितः अन्यथा कय क्षणिकायास्तस्या. कालान्तरमाविनि फले आयच्छेटमः' इति । तस्यापि तइस्त्र अयमेन ब्रह्माण्डो गाधनत्व संभाग्येरा । ननु अन्धे द्वारे मा नाम संभूत् , -अमवे फलस्य विप्रकृष्ट वात् ' इति । न पलु पदा-नरो- रब्धे तु किमिति न संभवति । किपत्र द्वार लब्धम् । कि पानफलाविनाभाय तीता तत्सामग्री खपदस्थात् यागात् तदपूर्ण तत्वान्तर या तत्वावरत्वे तावत् तत एष यागम्य 'पूर्वमेव अपूर्वमवच्छेत्त पारयति । यथा न यागः अपूर्व करणत्वोपपत्तेः देयजलाञ्जलि अपूर्व प्रसज्येत । अपूर्णद्वारेण विहाय फलेम प्रयमं संबध्यते । नथा अपूर्वमपि याग तु फलमा वनत्व अपूर्वसाधनन्वनिरूपणाधीननिरूपणम् । निहाय फलसामन्या निश्कर्षस नुरूप-वादित्यलगनेन । म प द्वारगुच्यते यन् खफलोदेशप्रवृत्तेन प्रसिद्ध एव मागे दूषणान्तरमुरुयते । यदि च करणीभूतो | तमिद्धयर्थ अन्तरा माध्यते । नदेव सत्यपि यया करणी- पागो विषयः ततो नियोगस्य विषयाधीननिरूपम बात | भूनस्य विषयत्वमुच्यते , ततः फरकरण वाधीन नियोग- अनिरूपिते च विषये नदधीननिरूपणाः, नियोग- | विषयावम् , तदधीन न नियोग प्रति करणत्वम् , तदधीन प्रतिपत्तः पूर्वमेव फलसाधन यागस निरूपयितव्यम् । च फलफरणत्वमिति चक्रक आपद्येत । किव एवमष्ट्र- निरूपिने तसाधनभाव च याग फलकागी कार्यनया | लोपे विषपविश्य हुवाण: प्रष्टव्यः किमगा विशिष्रय बोद्धमलमेव इति न नियोज्यसंपन्धानुपपत्या क्रियाति- | वियत्वम्, उत तदुपलशितस्येति । फिश्चातः यदि ताब- रिक्त कार्याभिधानकल्पनाबीज लिडादीना सिध्यवीति सर्व ) दङ्गविशिष्टष्य, ततः मर्वेषामेव प्रयाजादीनामा यादीना भवदीयसिद्धान्तकोशसारभूतं अपूर्वाभिधानम् सनमकथं न समाधान्यं प्रमज्येत, गुणाविकारवत् । यथा हि दरि- जातम् । सिभ्यतु वा अभिधानम्, न पुन: साधान्य | विशिष्टहोमत्य इन्द्रियकामापूर्बसाधनत्वे दधिहोमयौरपि भवति परार्थभूतवाक्पार्थविषयागत् अङ्गप्रधानोपनि- समाधा-यम्, न गुणप्रधानभाव', नदिदापि स्यात् । नियोगवन् । यो हि साधिकारवाश्ये प्रधानभूतकाभिः अथ अलोपलचितस्य यागस्वरूपस्य, तर्हि पुरोडारा- पाणिवेन प्रगातानामपि लिखादीना प्राजादिवाक्ये योपलक्षितस्य३ अन्तरालकालस्य अङ्गोमेऽपि एक- विनियुक्तविषयतया प्राधान्य विषय सक्षपया गुणभूव- पुगेडाशापायेऽपि अनपायान् नाति अगोपे विषय- कार्याविधानमाभयनि, म काम यत्र अविदितपमानकारी- विलय । किन्च एवं अपूर्वमयुक्तिः अपूर्वप्रहगं च भिषाकीनामेव अधिकारवाक्येषु विनिमुक्तपिरत्वे | भगाना न स्यान् साधिकारो विधिपतिपत्रः सन् स्व- ।

·नित्यकाम्यविवेकः २३४२ नित्यकाम्यविवेकः । सनिधिसमानातान् प्रयाजादीन् स्वस्वानुवादशहानिरुद्ध- दमतितुच्छ म निसारणमपि प्रयोजयति । तयाहि , नियोगान्तर विषयभावात् स्वार्थतया गृहीत्वा स्वगृहीतेश्येव मदिराम्बादैन संपाचं तु प्रमाणान्तरेण कार्य विदितमपि ग्रीवादिषु द्वारमतेषु स्वरूपातिकमेणैव स्वतापनविशेषरूपे अकार्यमुच्यने वचनैन । तगा स्वर्गसुगमपि इति विनियुको । अनमन्धान प्राक् विषयामावेन अप्रति- नोच्यते । प्रमाणान्तर हि क्षिप्रमेव अग्रहणतया पाख्या- पचे नियोगे सर्वमिदं अजातपुत्रनीडनकमापद्यते । फलं | यते । तस्मात् अगेष्वपि अायोजकत्वमनिमेव । तन्न करण वा भयोजक स्पादनानाम् । आपयेत अगाविशिष्टस विषयत्वे । आइ-- * मर्स 'भयोजकमावन' इत्यस्य (पोकरूपदम्य ) / अपविशिष्टस्य विषयावे समाधान्य अप्रयोजक च अपरा पाल्पा- फरसायनरूपे भाषा नियोगेन संशष्य स्यात् । न तु नविशिष्टो विषयः, करणीरातन विषयः । माने 'अमिधानकर्म च ' (११११११२६ ) इत्यनेन तास अगलेपे तुप्यात् इति अशोपे विषयविपः माये तुपोप पनत् पारस अश्योनक सानप इत्युच्यने, न तु अनोपे तम्यैव विषयलम् । मात् यागस्य अपूर्व प्रसज्येत । ननु इ2मेव कान्येषु विधेय अदोषः' इति । नैतागम् । यदि अगलेप करणत्वं योजकन्यम् । मत एव दयेनम अविधेयनादमय वा । नास्ति, नित्येऽपि aff हीनाङ्गस्य पारणत्वं नास्ति इति यद्यपि स्वविधिसिद्धपधमनुमीयेत , तथापि न विधेयत्वम् । अननुपान पात् ! अगर विधिना यावत् अङ्ग पस्य विधि, स्वसिद्धयर्थ अनुदानमालिपति , तत्प्राप्यते , तदुपेतस्या करणापं भवति । तदितरत्रापि क्यि- विधेयम्, न तु विधिष्ठाधनमात्रम् । काम्येषु तु परत भिर रुपेतस्य परणत्व इत्यनषगमात् विधिगृहीतानामेष एव मनुष्ठीपमान कम विधिमपि साधयति इति न विधयं बगाना समात् यानि भङ्गानि विधिना प्राप्यन्ते , इति । (अम अपरा व्यापा समाति भाति । तथापि तदुपेतरपेव परगल भवति इति नास्ति अड्गलोपे विनार्यम् ) किमिदानी बडेषु धप्रयोज्ञको विधिरिष्यते । विषयविरुय. । पिच जातेको सेवलिताधिकाराभ्युर- सागस्य हि फरसाधनस्य विषयस्योपगमे तादास्यैव पल गमात् करणीभूतस्यैव विषष व इति न ययाति प्रयोगः प्रयुत्तस्य उपजीरनार मामशेजको शिघ. मद्रामपि स्यात् । ततस्य भासंपत्यमेव उवर्षस्य वस्तु शक्य. स्पात सब अमीनोमी महिला विधेयवाभावात् निषेध- व रोपिक्रोिधेन निमिनसभावभनाय भागमा गोचर, अन स्यात् । अन्न कश्चित् यात्यादेवमाइ-परणमनर्मक ग्यान् । ननु तब निमित्तश्रवणरात अज- मा मृत भगाना विधेय-यम् । म चेतायता अायोमीयादैः । हान स्यात् , न. भुतेऽपि निमित्त नैमित्तिकमेव कर्तव्यम् , निषेधप्रा. विविधस्यापि निषेपप समावनीय वात नान्यत् । परपीभूतभावार्य विषयं न कार्य मितिक इनि धादि विकिपरोदेशेन अनुष्ठीयमान में विध्यो दुत. अमीरशम्यानुठानम् । इत्परमनन करणीभूतनिधय- परपर्यन्त वा साधनमात्रार्यवसान पा 1 सपया गुपयन । 'तदेवत् मसिद्धान्तकोशसारधन इत् । मारास्वादअसक्त ए प्रिप्यते नानेन मुखमबास- यो दि गारनिधि पात्र म्यगृहे, स्थापयेत कार्य एत-माय मुममिनि । कति साधनमात्र स्वयम् ॥'८॥ तस्मात् मर्यः नित्ये काम्ये च मियदे , तथा रोगा। तदुपशमा तदुपकारके निविद्रोपदार इति । एव भेषभरपा मवर्तमानो Aरिभ्यते 'मेव कापी., अनामिधीयते । “लिमिननयणानित्यं यथागतिः नेदं भग्योधमापनम् ' सजि । पत्र न यावद अग्नी प्रयुज्यते । सम्यं च गदभापेन निग्विाहसम. योगीये पन्दवर्ष ते निघसमय । स्वगाय मशतिशय- न्यितम् ॥ ९॥rtaire होति' मुपवर बायं न सर्वजनविदितस्य अकार्यवामिषाने इति यावादानुस् धात् जौचन होमनिमिग वेन समाधिसङ्गान् । मारी साधन निषेधः गम्यने । निमित्तम्य मन पम्, समर पचनविरोध ! तस्मात् । निषेध मिति । तदिति मिनिसायम् । मिदमपश्य कार्य- म्या, 1 ·नित्यकाम्यविवेकः २३४३ नित्यकाम्यविवेकः मिति १ अरश्ययेव कार अभिमेतेन फलेन योग- प्रकृतमनुसरामः । तदेव विश्वजिति तावत् स्वर्गः फल यतीत्यर्थः । यथा नेतदेव कार्यन्वम्, तथा प्रतिपादित | गावग्जीवादिषु आवश्यकाबात् पापाय इयुक्तम् । यत्तु विधि विवेके । अत एव एष सर्वेषामभिमतः प्रत्यवाय. | वियुनादीनामपि आवश्यकर्व सफलत्वादिनि, तन, परिहारः प्रयोजनमवकल्पते । यदि हि अन्यथालक्षणं फल आवस्यकाना पापक्षयः फलमुच्यते, न तत्फलाना आवश्य- स्याद , ततः सपा कलसाधनत्यं श्रुत्तमुपश्येत । ननु च । कत्यमिति । कः पुनरनयोविशेषः ! अयमस्ति विशेषः, सर्वेषामभिमतः स्वर्गः किमिति न कल्प्यते ! न, तस्य । यत् फलमवश्यमेव माधयति , तदावश्यक नैमित्तिकं च मुमुक्षुभिरमार्थितत्वात् । प्रत्यायपरिहारस्तु तेरपीप्यते । नथा ! वियुनादि तु मावश्यं फलं साधयतीति शब्दोऽस्ति, एव । कयं तर्हि 'म वर्गः स्यान् सर्वान् प्रत्यविशिष्ट निमित्तात्रणात् । पातु सर्वेषामिदं नाम भवतु, कठ- वात्' इति , नन्वेयं विश्वजित्यपि प्रत्यापपरिहार एप साधन यावश्यम्भावच अइसकोचनिसिचमिति न गमा. फलं स्यात् । पापक्षयार्थस्य च नित्यत्वे वियुनकत्रिका-शक्ति प्रयोगप्रसङ्ग इति गभीरोऽयं न्यायमाहद. । आइ, दीनामपि पापक्षयार्थाना निन्याय स्यात् । तथा च यथा । कथं पुनरखसम्भावात् मासंकोच इति । उच्यते , शक्तिपशेगः स्यात् । उच्यते । न तावत् विश्वजिति । अवश्यमेव अस्मिन् सति इइ कृतं फलं साबपति इनि प्रन्यायपरिहारः फल पमज्यते गौरवात् । प्रत्यवायो हि प्रतीयते । यदि तु अगालोपे न साधयेत् अवश्यसाधनाव न तायत् स्वरूपेग फलम् , अपुरुषार्थलात् । न च विरुष्पेत । ननु अधिकारिणा कृत अवश्य जाधयनि तम्यागभाषा, तस्य स्वयमेन सिद्धल्यात् । न सवसः, इति वक्तव्यम् , इतरया शूदादिकृतमपि साधयेत् , अकाले उत्पन्नस्य दुःखस्य खयमेष विशरणात् । तेन प्रत्यवाय च । सद्रितश्च अधिकारी , इति अन्यादृशेन कृत हेतुभूनादृष्टमध्वंस: फलं कल्पयितव्यम् । ता प्रत्याया- | अमाधनमिति । तदुच्यते । न तावत् शक्ति: अधि. वञ्छिनं तदेतं निरूप तदभाषः फलं कल्पयित-३ इति | कारिविशेषण संश्रूयते । सा अनुष्ठानोपदेशान्ययाऽनुप. गौखम् । सुरस्य तु स्वयमेव साध्या सुकल्पमिनि | RN अशातय तदुपदेशास भवात् फाप्यते । तम यावत् सामयम् । तेन मुखरूपे तावर साध्ये कल्पयिन पशु- प्रयोगविधि श्रुत्यर्थादा अनुवाप्यते, तन्छक्तिः पुत्रादिसुराविशेषापेक्षया अनवच्छिन्नतरूपम्य स्वर्गस्य अधिकारिविशेषणम् । सा च स्ववाक्यनिमित्ताविरोधि सर्वान् प्रति व्यविशिष्टत्वादिति विशेष उच्यते । येऽपि | अङ्गमनुष्ठापयति , इति यायन्नि अङ्गानि यदा अनुपातु जीवधिकार प्रयुक्तिकानामगात् अनिच्या कामा- शक्यन्ते , तावन्ति तदा अनुष्ठापयति । न चैवं अनोरा पिकारपिछन्ति , तैरपि प्रत्यायनिवृत्ति कर पगु-मन्य धानपरित्यागाभ्या वैमप्य प्रमज्यते , 'यथाशक्ति कुर्यात्' वर्गकामकल्पने अयगेव न्यायः समाप्रयितव्यः । विद्यन्ते । इत्येवविधैकरूपयैव चोभनमा उभयसिद्धः । एतच हि तेषामपि दर्शने शय्यधिकरणसिमान्तात् फेचित् । प्रयोगविभ्यनुष्ठाप्येषु अङ्गेषु उच्यते । यदि कुर्शन' प्रत्यवायकरा निपिद्धा अपुपगम्य एतदुच्यते , न तु | इत्युच्यते , तत् 'ययादाक्ति' इत्युपपद्यते 1 यानि तु जीयने अधिकारविशेषण किचित् गौरवम् । ननु | स्वभावसिद्धानि विध्यन्तरसिद्धानि च उपजीभ्यन्ते , यथा निमिचाधिकारे विधेः प्रयोजकत्वं कल्पयितव्यमिति | लोके अर्थार्जनादि , वेदे कानो विद्या भग्निश्च, तेपा स्व. रापि विधैः फलमापन व कल्पयितम्यम् , इत्यविशेषः ) रुपेणे अधिकारि विशेषणव अमावास्यासंबन्धी दन्यवान प्रत्युत प्रयोजकत्वमेव विधेः स्वाभाविक अप्रयोजकल तु विशावान अमिमानिति । एतदुक्तं भवति , अज हि नाम अपवादः । किञ्च भाख्यानाधिनाभावमतीतकर्नुलवत्वे. विधिसंबन्धात् उपादीयते , निमित्तानुरोधान न्यन्यने का नैव अजीयतस्तदनुपपत्ते: जीवनं मतिपत्रम्। तस्याधिकारि. ) उभयानुग्रहाथै वा शक्त प्रति उपादीयते , अशक्त प्रति विशेषण वमेव केवल कम्यम्, इतरत्र फलकामनावमप-ययते इति, ना-या गतिरस्ति । तत्र उभयानुग्रहस्तावत् मेर अन्यत: अप्रतिपनं कल्पमिनि महाविशेष इति ।। माघीपान, यदि संभवति । भवन उपादेयेपु बड़े - -- , ·नित्यकाम्यविवेक २३४४ नित्यकाम्यविवेकः । , . 'यथाशक्ति नीहीन संपादयेत् यथाशक्ति या अवहन्यात् । कोच इति । ' यस्य नामत्तिक कर्म विफलं तस्य इति । आहवनीयादिस्वरूपं नु न अनेन विधिना उपा. तादश । अनुष्ठानं कुतः सिध्येयथाशक्ति कुन- दीयते । यद्यपि होम प्रत्युषादीयते खरूपं तु नोपादीयते, स्तराम् ॥ १० ॥ नत्र यदि शाहिनाभिः आहवनीये जुहुयाह, इतरश्च या कार्यस्य किन पसापेक्षाऽस्ति खरव कारूप- वाचित इति विचीयते , ततो वैरूप्यं प्रसज्येतानच 'यथा-वात् । विश्वजिदादापि न फलापेक्षपा स्वर्ग: परस्यने , शक्ति भाइपनीयं संपा। जुहुयात् ' इति उभयसाधा. किन्तु कार्यरंप कृत्यधीनत्वात् , तेश्च कर्तृत्वाधिकारिल- रण्येन विधान भवति , आइयनीयादिसंपादनस्य भना- | प्रणाडिकया नियोज्यापेक्षवात् , तस्प च अविशिष्टस्य यादपि श्रीवादिौपादनयत् विधानात् । तेन आइवनीय- अनुपपतेः तद्विशेषणापेशामा स्वर्गः तविशेषणतया मनाहायैव होममात्रमनुष्याप्येत , आइवनीयबन्नं वा कहप्यते , न फललया। तथाविधस्य च तस्य तादाधि- अधिकृल्प आइयनीय होमः । तत्रानादरे सति आवकरणपायेन फलस्यं संपास्यते । नैमिचिकेषु तु निमिन- नीयविधे: अत्यन्तवापसगात् । यावजीवशन्दस्य तदीय-स्यैव नियोग्यविशेषणस्य लब्धायान्न तद्विशेषणतया पल- जीनेऽपि कतार्थत्वेन अत्यन्तपीडाऽभावात् , 'अग्निमान | सिदिः । न च फलतया, अनपेक्षितत्वात् । भावनाया हि जीवन जुहुयात्' इत्येवमाश्रीयते । अनेन कालविद्यादयो बाल्यार्थत्व स्यात् मायापेधा । मायनोपसर्जनस्य तु मान्य. ग्यारवाजा ननु एवं भगान्तरेऽपि किमिति जीरनं नोप- रूपस्यापूर्वस्य वाक्यार्थायेन फलापेक्षा नास्तीति मैमित्तिकं सहियते 'तन्छक्तिमान् जीवन्' इति , शम्यपेक्षयाऽपि | झमं विफलम्, इति यस्य दानम् , तस्य मते ताहान्तस्य उपसंहारे पामत्यन्त विरोधाभावात् । तत्र निमित्तं वा विफलस्य कर्मणः अनुष्ठानमेव न सिध्यति, प्रागेव अङ्गानुरोपेन किञ्चित् पाप्यते, भङ्गानि या निमित्तानुरोपेन तु यथाशत्तपनुष्टानम् । कार्यावगमा प्रवृत्तिः, न पलम. (बाध्यन्ते) इति चिन्तायाम् , प्रधानवाक्ये भ्रनत्वेन निमित्तं | पेक्षते इति चेन्न, फलवावाहते कार्य वस्पैच असंभवात् । प्रथम प्रधानमनुरुप प्रधानातिरोधेन भङ्गानि संवन्ध- | कृतिप्रधान दि कार्यमुच्यते । न च सुगदुरापरिहार- पन्ति । काम्ये तु निमित्तवाक्यम्य कश्चित् विरोपो नास्ति | साधनन्यनिरिक्त वृतेः प्रधान मपितुमईति । ननु इति अनानि अपेचितानि उपसहियन्ते इति मिसिला दमनुमान आगमविरुद्ध मुनीपतुमईति ! आगमेन हि युक्तायैव प्रयोगः । नित्ये तु ययोन न्यायेन विनि- | अपूर्वस्य कार्यवमुच्यने । नत् कथमनुमानेन निक्रियते । काल्यर्थेयरमपरित्यागेन अन्येरामशाना यया शक्युप- सत्यम्, पत्त एवागमोऽनुमाने निरद्धि, यतिरेव संहारः इति सिद्ध, काम्पनि यविशेषः । आइ , भवेदेयं तु पदार्थयोग्यत्वाधीना ने च असुतस्य अत-साधनस्य यदि निमित्तानन्तो नमित्तिपेन अवश्यं भविनायम्, वा अपूर्वस्य कृति प्रति प्राधान्य योग्यताऽस्ति । एक- न तु तदग्नि । कारणपर्यायो हि निमित्तान्दः । शन्दवाच्य शत् अश्शेिष इति चेत्र, न्युत्पत्तिविरोधात् । चापश्य कारणानि कान्नि, सत्यपि कारणे सहकारि- यदि मन्येत एकेन हि प्रत्ययेन कृतिस्त प्रधान व कार्य- पपेइमा पाविलम्मदर्शनात् । तदुच्यते । पारणसन्द-मुच्यते , अतस्तव योग्यत्वमकारणम् । यत्र तु मनन्वितो स्तावत् अनेफेषु अनेकविधेषु च भावेषु कार्यजन स्मृतो पवादन्तिो अभिधेयो , तत्र योग्यच कारणमिति । AAHप्रवर्तमानो न सातिपनिनुमइति । न पलु वन्न,युत्पतिविरोधान् । अन्वयायोग्ययोर अयोरनेनेर उसएलज पुरं सविशमाचक्षते । यानु अत्यपि । शन्देन अन्विनी अभिधेशविवि म्युत्तिरेव असमाव- गमिण्टे गटकारण यपदेशः, सरयेवि द्रव्यम् 17 नीया सेन अयोग्यता मिशन्दवास्यो भन्वयं निरणदि। घ यापजीवादिदशन्दस्य साकारणमातीनि मुख्यमेव | चन्दयाभ्ययोस्तु अनुपचिमा । युत्परयासरे नास्ति जीनादीना निमित्त वम्, तान आर्यायभिचारीवि अयोग्य मिति घेछ , तानापि प्रसमान । म्यादेतत् । मत्येव नामिविकास अवश्यम्भाव इति युक्त एव अ- 1 कामाविशारे हि अपूर्वम्याभिधेय निरूप्यते । तत्र व । , ·नित्यकाम्यविवेकः २३४५ नित्यधारणे फलानुकूलत्वादप्त्येव कृतिप्राधान्ययोग्यस्य अपूर्वस्येति । | किन्न इदमनित्यत्वं त्रिविधं मैसर्गानिसले परिणामानिसलं तन्न , एवं सति मैमित्तिकेऽपि फलं प्रमज्येत । यदा हि प्रमानित्यत्व वेति । तत्र स्फटिकस्य साक्षाऽऽयुषधाने कामाधिकार कायस्य निर्वाह करवेन फलवत्वमङ्गीतम् , स्वरूपतिरोधानेन पररूपामासः , उपधानापगमे खरूप- तदा नैमित्तिकेऽपि कार्यावाभ्युपगमेन तनिर्वाहकं फल- मतिभामा परिणामाभावः इति सेमर्गानित्यत्यम् । यया वयमपि निशेज्यवदनीकर्तव्यम् । तदमावे नियोज्यन्या-च इदरीफलस्य पामतातिरोभावे लौहित्ययाविर्भायः भाष १२ कार्यत्वम्यैव प्रक्रियात् नानुष्ठान सिध्यति | इति परिणामानित्यत्वम् । यथा च सर्वात्मना विनाश इति नतम यथाशक्त्यनुष्ठानम् । इत्यास्ता तावत् । मध्यसानित्यवमिति । एतत् विविधानियलमतिक्षेपण ननु च 'निमित्तफलसंबन्ध एकवाक्येन युज्यते। निस्यता प्रतिपादयितुं पतञ्जलिगह-'ध्रुवं कूटस्थ अधि- उद्देश्यद्वयसंबन्धे चाक्यभेदः प्रसज्यते ॥ ११॥ वालि अनपायोपजनविकारि अनुत्पत्ति अवद्धि अत्यय- निमित्तफलयोहि द्वयोकद्देश्ययोः एकवाक्यबिन्धासमवात् । योगि यत् , तत् नित्यम्' इति । तत्र ध्रुवं कूटस्थमिति प्रत्युद्द वाक्यपरिसमातेः निमित्तवाक्ये दुरभ्युपगम संसर्गानित्यता परिहता । अपिचालि इति परिणामानित्यता पल्लमिति । उच्यते । 'द्वाभ्यां विधेयसंबन्धे वाक्य- | परिहता । अनपायेत्यादिना अध्वंसानियला परिहता । भेदः प्रसज्यते । उद्देश्येन निमित्तेन विधेयम्य न अथवा तदपि नित्यम् , यस्मिन् हत्त्वं न बिइम्यते । संगतिः ॥ १२॥ विधेयस्य हि द्वाभ्यामुद्देश्याभ्या | पुनसत्वम् । तदावस्तत्त्वमिति । विच प्रत्यवाय- सब पे वाक्यभेदो भवति , न चेह तथा, विधेयस्य जनकी मूलभावप्रतियोगित्यं नित्सत्यम् , यथा एकादया. कर्मणः फलेन संबन्धात् , सत्कर्सयतायाश्च निमिलेन । | मुपोषणं नित्यमिति । किञ्च ध्वंमप्रागमावाप्रतियोगित्यं चैवं सति वाक्यभेदो मवति , साकाङ्क्षवात् । मवात हि | नित्यत्वम्, यथा गगन नियम् । किञ्च अहरहर्जायमान- अस्मिन् सति इदं कुर्यात् इत्युक्ते किमर्थमित्याकासा। त्वमपि नित्यत्वम् , यथा 'नित्यं कुमारा: फ्रीरन्ति' तर एतदमिन सबम्यमान फलम्, न बास्थ भित्ति ।। इति । साहली. ६३. समान जातीय हि उद्देश्यदर्य वाक्यं भिनत्ति नित्यत्वाचानित्यनास्ति संबन्धः । ६४ विजातीयम् । यया 'यस्य पिता पितामहः सोम न पिवेन्' इति निमित्ततयार या महाकाय: पशुकाम:' अनियशन्दः यारावालपर्यनमारय पश्चात् प्रयोग इनि फलव्यम् । तस्मानास्ति वाक्यभेद इति । यतु । कदाचित् प्रास्यमानस्य धनस्य निर्देशः । विश्वजिति यागे भगवता मादनाचार्येण निमित्तम्य उद्देश्या वाक्यमेद- यया अश्वा न देयाः तथा अनित्यान्यपि देयतया न परिहाराय निरालम् , तत् विवेयं प्रति उद्देश्यमावामि- संकल्पयितव्यानि इति चावार्थ: । विद्यमानीवदानस्थ शयम, बार्तिके बहुश्शे निमित्तस्य उद्देश्यावाभिधानात् मियामात् अवश्यकर्तध्यान उक्ताचा अनित्य यः इत्यलमत्तिविस्तरेण । तस्मात् सिद्धः काम्यनित्यविशेष इति । | यागकाले नास्ति देय देन मैदन्यः । कदाचित्तु नैव 'पार्थसारधिना सम्यग्विशेष: काग्यनित्ययो । नभन्ने । ससात् गविष्यकाले लफ्यमाला मान्य- आचार्यगतमाश्रित्य न्यायलेशात्प्रदर्शितः॥' १३॥ मान नाद्यदेवत्वेन संकल्पयितुं शक्यते । विद्यमान तू इति श्रीयनात्मसूरिसुनपार्थसारथिसूरिविरचित्तायां अशक्य वर्जयिया सर्व स्वं देय इति सिद्धान्तः । के न्यायरत्नमालायां नित्यकाम्यविवेकः।। नित्यद्रव्यविशेषगुणः द्रयान्तरसंयोगासमवाय- *नित्यत्वमनित्यत्वं । कताकृनप्रमणि नित्यम्, कारणकः । मणि, पृ. १९. तद्विपरीनमनित्यम् । अत एव तुदति इत्यादी पगदपि नित्यधारणे विकल्पो नाफरमान् प्रतिषेधः गुणात नित्याया शरत्ययादिवति । किन बमाप्रति- स्यात् । १२।४।१०॥३०॥ योगि नित्यत्वम् , ध्वंसप्रतियोगित्वमनित्यत्वमिति । नित्यधारणे उत्यस्यामः नित्यं धारणे विकासात् मी.को. २९४ न .

·नित्यधारणे २३४६ निनयनन्यायः । . - घायों का न वेति । अकस्मात् विना कारण प्राप्त मारणे | मामभक्तिरभिधीयते । पा. २२२११३१२८ पृ. ५६३, विना 'न प्रतिसमिध्येत्, यत् प्रतिनिध्यति मातृम्य. - निधनं उद्गातृप्रस्तोतप्रतिहर्तृभिः सर्गातयः अन्तिमः मस्से जनयति' इति श्रुत्या कृतः प्रतिमेपो नहि नैव । सामावः । के निधनं नाम पञ्चयिः सममिर्वा स्यात् । प्रतिषेधान धारणमप्यतीति गम्यते । तत्माए भागैरुपेतस्य साम्नः अन्तिमो मागः | दि २॥२॥३. नित्यधारणाधारणयोरिया गान् इति पूर्षः पक्षः । • निधानार्थता पुरोहायाकलादीनाम् । ज्योति- नित्यधारणाद्या प्रतिषेधो गतश्रियः । ३१ ॥ टोमे पुरोडाशशक्ल ऐन्द्रवायास्य पाने निदधाति , पाना गतप्रियः नित्यधारणात् 'धायों गतनिष पाइननीयः आश्विनपारे, पयस्या मैत्रावणाने' { अब पुरोडाशा- इति शुन्या गाभिषः नित्यधारणविधानात् धारण प्राप्तम् । दया मना एष प्राशा । भा. १८१८:३४, एवं सति 'न प्रतिममिध्येत्' इति शुन्या प्रतिषेध *निनयनमन्तदि , मणीमानामपा न प्रयोजनम्, उपपद्यते । ततो निधारण पृपगनुमेयम् । सामान किन्तु प्रतिपत्तिः । यानं तु पनस्य प्रयोजनम् । विकल्प: किन्नु नित्यत्वेन अधारणमेव । इति सिद्धान्तः।। के १२५११४-१५. • अभिधारणस्य केवलदनि:संस्कारार्थत्वात निनयन- * नित्यनैमित्कियोः न गमानविधित्वम् । सोम- कालीनपुरोडाशकपालन्यायेन (१९२६) धर्मालमानविधिमाधिकरण द्रष्टव्यम् । मा. ३१६६९/३६. / शेषो यादमाप्रयोजक वेऽपि धारणपयोजकत्वोपपत्ति (पुरो- • नित्यनैमिनिकयोः पौर्वापर्यनैमित्तियायेन पूर्वाधः । डाकपालन्सार एकराय निनयनका नेति अविवक्षितम्-- टुप. ६।५।१९१५४. के.)। भा. ४।२।१४. * नित्यनैमित्तिकोभयार्थ दयादि, 'दना जुहोति' निनयनन्यायः दर्शपूर्णमासयोः प्रणीतानिनयनं 'दनेन्द्रियकामस्य जुहुयात् ', ' खादिरे पशु बध्नाति । प्रतिपचिकर्म ।। खादिरं वीर्यकामस्य यूपं कुर्यात्' इति । मा. ४।३। उत्पत्त्यसंयोगात् प्रणीनानामाग्यपद् विभागः २१५- स्यात् । १२/५॥१४॥ - नित्यप्रयुक्त्यं नैमिचिकाना नाति । मा. १२१ भाष्यम्-~दपूर्णमासयोराम्नायते, 'प. प्रा. २४. यति आपो भद्धामेवाडलम्य यजले इति । • निसप्रयोगम्य काम्वे अन्तर्गत वात् 1.वा. उभयत्र न प्रणीतानामुत्पबाना व्यापार: श्रूयते , 'प्रणीता- ६४३१११.१४०७. मिईवापि यौति' इति तथा अन्तदि प्रणीता *नित्यस्थले पापशवथैव भाय वम् धर्मेण पाप-निनयति इति। तत्र संदेह किमुभयमासा प्रयोजक संयवन मपनुदति' इत्यादिवाक्येभ्यः प्रतीयते । भाट्ट. ६३४१ मिनयनं च, उत सययनार्याना निनष प्रतिपक्षिरिति । • निशानं अलेदरम्य । न न कस्याचित् वैद्यक- कि प्राप्तम् ! उत्पत्तिसपोगो नामा फेनचित् मयोजनेन । मेदिताया किकः अश्वपनि यदा निदान अवते, नापि उभाभ्यामुत्पन्नानो संयोगः । तस्मान्न गम्यते विदोषः । प्रत्यक्षानुपानादिभिर्गम्यते । वा. ३११२९१.९६२, अगम्यमाने विशेष, उभयानां विभागोऽपम , निश निद्रष्य मनसो दोस्यात् । अचेतयन्नेष चिदिमाग, सेयो , कश्चिनिनयने इति । आयवत् । हि मुपुम इत्युच्यते । मा सार १२.. यथा सर्वस्मै वा एतद् यज्ञाय गृह्यते यद् भुवाया. निधनम् । 'ज्योनिशेमे सीमरमुक्यारा रामाय माग्यम्' इति । (माझगाच्छसिनः साम) विहितम् ।...(नत्र ) ही टुप्---शुद्धाः (केनचिदरसे प्रपोबनेन भयुकाः) इति दृष्टिकामाय निधन कुर्यात, ऊई इत्यन्नाद्यकामाय, प्रणीता उत्पमाः केराभिलापिने वाक्यस्येन ॐ हरीि वर्गामाय' इति 1 निधनमिते चान्या 'प्रणीतामिवाघि संयोति अन्तदि प्रणीता . . ।

·निनगनन्यायः २३१७ मिनयनन्यायः , निनयति' इति) [ संययननिनयने प्रयोजने प्रति शा- 'तनोत्पत्तासंयोगात् फैमर्थ्यम्यामि- नीयन्ते । तेन ( उमयावेन ) उभयप्रयुक्ता। इति , लापिणीः । स्वीकुर्याते उभे तस्मादुभयाास्तद्- ननु सयधने तृतीयानिर्देशात् गुणमान: ( अतस्तदेव च्यते ॥ हरि संयरने वामां गुणभावस्तृतीयया । प्रणीताना प्रयोजकम् ) निनयने तु द्वितीयानिर्देशात् द्वितीयया निनयनं प्रतिपत्तिर्विधीयते ॥' प्राधान्यम् (इति भयोजकं निनयनम्)। उच्यते । सोम-शासाया उपयुकत्वात् प्रहरणम्य प्रति- वचनान्तरेण ( अन्यत्र पूर्णम् ) शेषभावे अवगते पत्तियेऽपि लिनीयमानानामपा अन्यत्रोपयुक्त वाभावात (मति , पश्चात् ) अन्यत्र सयोगे (मति ) भवति प्रति- निनयनं न प्रतिपत्तिः इति प्रत्यवस्यानात् संगतिः । पनि । यथा स्विकृत् । (विश्व केल-) संपवना-सूबार्थस्तु - उपती माविशेषासयोगात् प्रणीतान) यता न तावनीनामेव प्राण प्राप्नोति , यावनी मिः मौवाज्यन्येव अनेकन विमज्य विनियोग. स्यादिति । संयवनं निष्पवते, कुतोऽन्यत्र प्रसङ्गः । उभषप्रयुत्ताभिस्नु वि-'प्रणीतामिस्तु संशैनि वेद्या निनयतीति उभय निर्वते पितम्यम् (तस्मादुभयप्रयुक्ताः इति । ननु, किम् । अपामारके किया हविःयवनं तया ॥, भौवाज्यवत् सर्वाधब गम्यते , तत् कपमुमपास्वमुच्यते, ( अपः प्रणयतीन्युक्त समत्वानुभयार्थता ।, श्रुत्या संयवना- सवाद- ) वा इनि पक्षो न कृतः, निष्प्राणकत्वात् ।। पास्ता; निनीतेः प्रतिपनिता ।। श्रुतवाक्येन ( अङ्गाइगित्वे ) मबन्धविशेषे अवगते भाद- तत्रैव अपः प्रगयति । इत्यनेन विहित- प्रकरणात् सर्वार्थ वम ( कल्पम् । तचायुक्तम् )। प्रणयनसम्कृतानामपाम् ' प्रणीतामिवापि प्रयोति' इति करप्यमानेऽपि प्रकरणसंबन्धात् तत्र च अन्यत्र च प्रामाः, वचनेन संयवनान्वयत् अन्ते 'अन्नदि प्रणीता पुनः ( सयवननिनयनयो:-) वचनात् ( अन्येभ्यः ) निनयति' इति निनयना येनापि विनियोगादुमय- परिसंख्यायेग्न् । तस्मात् सर्वार्थ (4)पक्षो दु. लिटः ।। प्रयुक्त वम् । न च निनवनवाक्येऽपि द्वितीयानिर्देशाए संययनार्थाना वा प्रतिपत्तिरितरासा तप्रधान. | प्रतिपत्तिवाराहा, कुसलेनापर्युणा यावरयननोपयोगि- त्वात् । १५॥ नामेवामा प्रश्नेन शेषाभावात् प्रतिपत्तित्यानुपपत्तेः । अतः सकुयायेन निनगनस्य अर्थकर्मत्यात प्रयोजक- भाष्यम्-- सैयवनार्याः प्रणीताः । कुन: १ तृतीपा- स्वम् । इति प्राप्ते, द्वितीयासंयोगादाकीर्णकराणा प्रति- निर्देशात् । संययने मपा गुणभावः, द्वितीयानिर्देशाच पत्तियेयम् । न च शेषाभावः, तस्यावर्जनीयत्वात् । निनयने प्राधान्यम् । चिन्तायाः प्रयोजन पुरोडाशाभावे अन्यथासिद्धप्रतिपचेरेव धारणपयोजकत्वाच । अतः प्रणीतानामभावः यथा पयस्यायाम् । संययनमेय प्रयोजनम् । अत्रच आग्नेयादिविषः पाक इप्-- तृतीयासामय्यान संयनार्थतेष (लिनयनं वेग सपनौद्देश्यता । तेन चर्वादायपि प्रणीता तु प्रतिपत्तिः । यत्तु ताबनी नामेव प्रक्षण मामोति हागु- / भव-येर । अत एर अम्युदिनेछौ दधिपषसोरपि प्रणीता कम् । माइ-) न ताव मात्र शक्यमुपकल्पयितुम् ।। वक्ष्यन्ते । वस्तुना पाठ प्रति म्बोमजन्यपाक-वैनेव सूक्ष्ममिद द्रभ्याम् ( अवश्या ) अतिरिव्यते । तस्मात् | पिण्डमययनत्वेनैव उद्देश्यता , अतिप्राक्तधर्मेण नदीकारे अतिरिक्तस्य प्रतिपत्तिः, न तु अतिरेचयितम्य इति प्रमाणामापात् । दधिपयसो प्रणीताधर्मासु कृ.वाचिन्तया। शास्त्रमरित । अतिरेफम भवयम्भावी । (कुनः ) याशिकारतु चर्वादावपि मणीना कुर्नन्ति । प्रयोजनम्- अल्पे हि गृह्यमाणे संपवनम्य अकृतत्वात (पिष्ट- यवनोत्तर प्रणी तानाशे निनयनाय तदनुत्पत्तिः । सैपवनम्य अकृत वसंभपात ) पुन. प्रणीतानी संस्कारः भण्डन- 'अपा निनीतिः प्रतिपचिरेव ' कम्प. इति गौरवमपि । नमभ्रषाच प्रायश्चित्तम् शंकर - 'प्रपोतानिनये तथा ।' ग्रासावर प्रति- (प्रसज्येत)। पाचवम् । . .

·। - , निनयनन्यायः २३४८ निमित्तस • अवघाते निनयनन्यायस्तु प्रतिपत्तिवामावादेव . ५५. • निमन्त्रण आवश्यक भाद्धादी नियोग- अनाशक्यः । को. २०११. करणम् । ( आवश्पके भादभोजनादो दोहित्रादेः * निन्दा । या तामात्रपर्यवसापिनी सा निपेपाल प्रवर्तनम् इनि सि. चौमुदी । लिडः) मणि. भवति । विधिपरा तु स्तुत्यर्या जायेत, तदुपपादनस्य । पृ. ११७, दृष्टार्थत्वात् । या. ११२।१।११. निन्दायाः कस्या निमित्तमनुपादेयं तस्य कर्मभेदकत्वम् , उदाहरण बित् तदितरस्तुतौ पर्षवसानम्, कस्याचित् विधिस्तुति- तु 'सत्यार्य विश्वजिता यजेन । 'साम्युत्थाने पूर्वकनिन्दाया अपि महेव विपिस्तुतियामितरस्तुती विधनित् ' इत्यादि । या. २।३।१२।२५ पृ. ६१५, पर्यवसानम् १ यथा 'देवदत्चस्तावदलीय विद्वान्' इत्युका निमिचमुच्यते सतम्या वा पत्चेन वा यदिशब्देन 'न नस्य वृहस्पतिरपि समानः' इति न स्तुत्वा सोऽपि वा । टुप्. ४।४।५।११. * निमित्त च नाम तदुच्यते, यज्ञदत्तमपेक्ष्य भविद्राद' इत्युक्तेः सर्वभ्या अपि पस्मिनु मति नैमित्तिक भवत्येव । फणिका. पृ. ३३३. यशदत्तस्तुती पर्यवसानम् । पराक्रमः. ४९१२, निमित्त देशः काल. फल सहकार्य इत्मनु- * निन्दाऽर्थवादः नियरूपविश्यकवाक्यत्वात् । सु. पादेयपनकम् । वाल. पृ. ८८. निमित्त सातम्यन्ते. नोच्यते गथा मित्र दौति' इति । यवृत्तेन का • निन्दापदवाच्य अप्राशरूप नाम बलबदनिष्शनु. 'ययोभरम ( हविरातिमाच्छति ) इति 1 टुप् ११॥ चन्धियोग्यता । अथवादेणु । भाइ. १२२।१ पृ. २२, ११.२०१८.. अनुपादीयमानं हि निमित्तं * निपातः अर्थद्योतकः ।' उपसर्गनिपातयोः ॥ तयो. इत्युच्यते । यदि हि विघीयेत , मित्चमेव तन स्यात् । राभिषाने हि पापा नेव विद्यते । यदर्यद्योतको तो | यदि च यस्यापि निमित्तम्, सोऽप्युद्दिश्येन , तत्र यो तु वाचकः स विचायते ॥' या. ११३१९६३३ पृ. ३०६. | कद्दिश्यमानयोः सबभः एव न स्यात् । भा, ६१४३४११३. - लिपात, पाचक, इन्पेकः पा घोतक इत्यपरः । • यश्च भावप्रत्ययार्थः, स प्रातिपदिकस्य विशेष्ये चौतापक्षेऽपि विनियोजकश्रुतिवाविधात: 1 याल, पृ. । वर्तमानस्य निमित्तम् । यच निमित्तं तत् विशेषणवाए ४१. • निपातन नि निपातामिहितकर्तृवमन्वय | मुख्यममिया, राषणिक विशेष्यम् । या. १६२ पथमा । रहस्य, पृ. ६४-६६. निपातस्य उपपदा-... - निमित्तेन पूग भरितम्य उत्तरेण विपश्युत्पत्तिः सिद्धा। भाट्ट ७३४. नैमिनिकन इति नेतियोगतः । भवति हि भविष्य- • निपावातिरिक्तनापार्याशातार्ययोः मैदान्वया- 1 दपि दि निमिनम् । यश वर्षियतीति कविग्रहकर्मा- रोमन मणि. पृ. ११२. नुदानम् । भा. सारा२ पृ. ५७७. . निमित्तस्य -निपातोपमर्गयो। 'झियले (अर्थनिर्णयः) अनुपकवानोदेश्यन्वेऽपि ईप्सित वायोदेवस्या- संपाय पसलियासयोयोरमियाने हि मान्न यागस्य निमित्तानन्दम् । माह. १२, विवार्यते ॥' (निपातशब्दो द्रष्टन्य.पा. १३९३१ | निमित्तख क्रियान्दविनोऽपि कारकत्या माशत् नाममा निपानोपमर्गाणां खतवाामि वाय- पत्निः । २. निमित्तम्य दर्शपूर्णमासाभ्यां संबन्धो भावाभावा । सु. प. १२१, कनिएलोपसर्गेपु लिग-विधीपते , न कर्मान्तरम् ' यावज्जीव दरांपूर्ण मामाच्या संख्याराहि य कारवाहित्य च । १४:. यजेत' इति वि. २१३१३, गिमिसम्य नानु. निमन्त्रणं अनिष्टजनवीयताकरणपतियोगिवानु मापकत्व ( नैमिचिके कर्मणि ) अपितु विधियोषितस्येव मारकमानकेन्छा । यथा धाद्वादी दौहित्रादे. प्रवर्तनम्। अनुशानस्य आवश्यकता बोधकाबमात्रम् । तद्बोधस्य च जन्म प्रमाणातरेणाभोज्ने प्रत्यवायावामात् । इम्य, पल नैमित्तिकाकरणम्य प्रत्यवायजनकपोध: । भा. पृ. १०..निमन्त्रण आज्ञापन नीचस प्रवर्तनम्। बाल ६३.२५., . निमित्त विनियोगविधी ·निमित्तस्य २३४९ निमित्तजन्यदोप एषान्धपः । ६।३।१ पृ. २५०, * निमित्तस्य विनियो- । मृत्कार्यभूतो घटो मृयया । इदं सर्व नौव ब्रह्मण्यारो. गान्वयिावं यावग्जीयापिकरणे स्थापितम् । ६५९ | पितत्वात् , शुक्तिरजनवदित्यादियुक्तिभिर्मदादिष्टान्तश्च 2. २८४, यमबन्धाश्च भाक् निमितवगेर नोपजायते , सम्पग्विचापमाणे सर्व मलयास्तीत्येवं श्रुतिस्मृतियुक्ति- भवति तत् निमित्तस्यापि विशेषणम्, यथा आप दृष्टान्तानुभवैर्जगतो ब्रदमानवे सिद्ध जगतः कार्यवं धिकरणे वक्ष्यते- मृयामहे हविषा विशेषणं इति । वा. निवृत्तम् । ननिकृत्या ब्रह्मणोऽपि निमित्तापायेति न्यायेन २।३।१।१ पृ. ५७१. निमित्तानामनेकेषा युगपत् । कारण व निवृत्तमेव भश्चीति कश्चिद्वादी । साहस्री. संनिपाते नैमित्तिकसाहित्य युक्तम् । यथा- युगपत् । ५३०. अनेकवण्डाला दिस्पर्शादी नैमित्तिकम्य मन्त्रेण सकृद निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायः। यथा ज्योति टोमे गुमानम , यथा वा युगपदनेकगृहदाहादौ । भाट्ट. ५।२।२, ( ग्यंतरपृष्ठत्वे उपती प्रतिपत् , इत्पृष्टत्वे ने अगियवती * निमिचाना सर्वेषा शातानामेष नैमित्तिकप्रयोजकत्वं प्रतिपत् । गोमवसंसवयोग्नु पृ उभाग्यामेव निष्पद्यते विज्ञानेश्वरादिभिः निरूपितम्। समयमयूरयः, स निमित्ते | वन उपवल्यमियवत्योभयोरप्यायः । के, १०५।१६। "माले नैमित्तिक कर्तव्यं मयति । भा. ६।४।१०,१२.५९-६१. न च शक्य निमिते मरि नैमिचिगन मविनम् । ध निमिनाभानारैमित्तिकस्याप्यभारः इति भा. शरा॥२ पृ.७४६. न्यायेन आत्मतत्त्वज्ञानवतो न कर्मविषिप्रतिपत्तिः । निमित्तानन्तरमेव नैमित्तिकमिति न्यायः । उप.साहस्री. पा, १।१७ रामतीर्थः, ननु , ( स्पष्टोऽर्थः )। साहस्री ५६८. मोक्षार्षिनः ज्ञानेन प्रयोजनमस्ति , कृतफर्मणा समार- • निमित्तानुरोधेन अग्निहोमादिकर्मणा आवृत्तिः । निमित्तानां फल्मोगानन्तरनाशे सति निमिना भावः' भा.६/२८२७-२८. इति न्यायात् अयमलभ्यत्वा-मोक्षस्य । पा. ११५ • निमित्तापनये तमाम अपनीयते यदपनेतुं शक्यते । रामतीर्णः, अन्यत्र च योजयितुम् । या ३१५११८।४६. * निमित्ताक्षिप्त--प्रत्यवायजनकाकरणप्रतियोगिावे *निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायः । अनन्यूहाः प्रधाने एख, न तु साट्ने । भाद्र. ६३१ पृ. २५०. पाणिनीयाः इति परिभाषायाः कैवटमोन तात्पर्य मिदम् । • निमित्तानुपूाच नैमित्ति कानुपू क्रमानु- लोकन्यायसिद्धश्वायमः । शाहि, लोके निमितं द्विविधं रोषः । भा. ३१५॥१३॥३९, दृष्टम् , कार्यसितो नियामक नदनियामकं च । आगा * निमित्तावृत्तौ बर्यानां नैमित्तिकानामावृत्तिः । यथा स्यायनये अपेक्षाधुद्धिः, तमाशे दिन्वनाशाभ्युप- भा ६।२।९।२९, * निमित्तातो गुवनममनादीना- गमात् । वेदान्तिनये मारपस्य निक्षेपस्थिति नियामक मावृत्तिः । ६११३०. निमित्ताने मिति च प्रसिद्धगेन । द्वितीयं यथा , दादादि । ननाशेऽपि | कस्पाप्यावृनिः । यथा- यावशीवाग्निहोने, यावजीवदर्श. घटनाशादर्शनात् । शान्ये लध्यानुरोधान पवस्था !! पूर्णमासयोश्च , 'मिन्ने जुहोति ने जहोति । प, शेखर. पू. २२७. इत्यादौ च । वि. ६।२८-९, निमित्तजन्यदोष- निमित्तापाये नैमित्तिकस्याप्यपायः इति नाशफलसेवलिलपुरुषाधाधिकार विधिः प्रत्यक्षविधिर्विविधा न्याय. । (नमित्तामाये नैमित्तिकन्या प्रभाव इति विहिवाति क्रमानिमित्तकः लिपिद्धाचरणनिमित्त श्रेति । न्यायः ) । यथा- 'विदीदं मर्वम् , सद्धीदं सर्वम , तत्राद्यो यया 'योऽमावास्यां पौर्णमासी माऽनिपातयेत् सर्व रविदं ब्रह्म , बझै वेदं सर्वम्' इत्यादिश्रुतिभिः | अमये पथिकते अष्टाकसार निपेत्' इत्यादि । निषिद्धा. 'हरिरेव जगजगदेव दरिहरितोऽपि अगलहि भिनतनु' चरणनिमित्तको पथा 'यद्येके सूरमुपरदोत् एप से इत्याचासोक्तिभिश्व इदं सर्व नव , नाकार्यपात् ।। गायो इति भूयात् 'पादिः बाल, पृ. १४, * निमिच- .

·निमित्ततः २३५० निमित्तविशेषणानां - अन्यदोरनादोतरपटविलितपुरुषार्थाघिसारविधिः वैवा • निमित्तनैमित्तिकमावस्तु अनादित्वेऽपि शन्दार्थ- नर द्वादशकपालं निपेत् पुत्रे जाते' इत्यारम्य । योरिय इह (सब-घेऽपि) अविरुद्धः । वा. ३३६६६१३. यलिन नाते एतामिष्टिं निरंपति पूर्व एव तेजस्वी' निमित्तफलयोरेककार भवात् । कथमेशामवः । इत्याद्यन्तः जातेष्टिविधिः । पृ. १५, निमित्त योरनुपादेगावात ते मनिकम: उपाीयते । निमिततः. वाचनिको ग्यवस्थितविकल्पो था तत्र अन्यतरोपादाने कृतार्थावात एक प्रति आदीयते । 'दन्तजाते एकाहः, अनुजात अपत्यं यस्मानादृशे श्याः, उपयोपादाने वास्यभेदः । निमित्तस्य श्रुनत्वात् तापनि कृतन्ढे चतुरदा, उपनीते दशादः' इति विरोधि- उपादीयते । वा. ६१ पृ. १४०८. फरणे घातिकतोक्त. 1 याल, पृ. १६०, " निमित्ततः निमित्तभावश्च नैव वचनात् भविष्यतीति । वाचनिकों -पवस्थितविक्सो यथा 'दशा शावमाशौच यदि येन प्रयुज्यते , भवति तत् तस्य निमित्तम्, पया सपिण्डेषु विधीयते । अर्थात् संचयनादस्प्ना व्यहमेकाह- आरामपोपक्स भारामो वेतनदाने पोजको निमित्तं च । मेष वा ॥' पृ. १६०, • निमित्ततः वाचनिकी आरामे सति तस्मै वेतनं दीयते वेतनेन समर्पो भवति स्ययस्था यथा 'यदि रपतरसामा सोमः स्यादेष्ट- बाराम रक्षितुम् । भा. १।९।१११ नणंक ३. कायबापान अहान् गृहीयात् , यदि भासामा शुक्रामा । •निमित्तभेदाच नमित्तिकभेदसिदिः । या. ३१७ इति । स्मातेंऽपि 'नृणामकृतचूहानामशुद्धिनेंशिकी | ९।२४. स्मृता । निचचूड़काना तु निरात्राच्छुशिरिष्यते ।' • निमित्तरूपोदेश्यविशेषणापि ईप्सितोद्देश इति मनु: । पृ. ११, • निमित्ततः विशेषाहण विशेषणस्येव प्रहे करवाधिकरणन्यायेन अविवक्षा । भा. वैष्यनिमित्तकासदश्येन नित्यपाचवदयस्य प्रसङ्गासिनी।। ६४१६. पृ. १४७, निमित्ततः ययस्यारूप: प्रतिको यथा • निमित्तविधिः मन्नः नास्येव । बाल..६५. सातवर्मपरित्यागो राहोरपत्र सून के' इति । ५. ३५. * निमित्तविधिमरूप. अर्थवाद: यां वा मवर्युश्य • यच यत् प्रतीत्य उपजायते तत्र तत्य निमित्तत्वं पत्यं दभिग्रह गृहाति शमय येवैनाम् ' 1 घाल. पृ. ५५: यजमानध देवतामन्तरित: नया आपश्च्यते यत् पाज1-- इत्यवधार्यते । या शरा१५ पृ. ३९२. निमित्तत्वशरकावाभावेऽपि अनुष्यपत्य सत्यात् • 'पञ्चदश सामिगीरनुयात् ' सदरा श्या' इति उमयनापि सामानाधिकरण्यादेपाक्यले ते भावनाऽन्यय. । मणि पृ. २१३. विनियोर सही निमित्तविशेपसंयोगान् सासदस्य . निमित्तत्वप्रयोजकत्ययोः सिद्धमाध्यरूपता । | बडीयो भवति । वा. ३।३।७।१४ पृ. ८४०, निमित्त सिदं श्योनका साप्पम् । यस्मिन् । विद्यमाने *निमित्तविशेषणविवक्षितम् पस्योभयं हविराति- मति क्रियते , तनिमित्तम् । यस्य सिद्धयर्थं क्रियते , तन् । मारोन् । इन्यत्रैव उभपात्रम्। आधारमयूर. पृ ५८. प्रयोजाम् पि. १०१ वर्णकं ३. • निमित्तनिशेषणमविक्षितम् , 'यथा अम्युदयेष्टी • प्राम् सिद्धि विना निमित्तत्यायोगात् । मु. निम्मं विरश्युदेति' इयनेत निकमह विविशिटन द्रोदयो निमित्तमुनम, तन निपि पियोपणम्, तदविवक्षितम् , निमित्तनैमित्तिकावृत्तिन्यायः । यावली निशात् गपि चन्द्रोदये सति अभ्युदयेष्टिः पर्वम्या दर्यपूर्णमामाग्यो यजेत' यावच्छन्दः मामय बदन । भवति । यथा वा- 'यस्य सर्वाणि हवीघि नयेयुः ... निनिसलाक्षे पतित: निमित्त न्यायेन' जीवनमत- भाग्येन... यजे' अत्र सर्व गविवक्षितम्, सच- सामरत्यय नैमित्तिकबन्धिवेन प्रामवात खासदको मात्रम्य नामोऽपि आग्यम् । के. ६१६३ भवति । पो.MAR . १.१. (विस्तरे द्रष्टयम् ). निमित्त विशेषणानामधिषधा , ·निमित्तसंपातो २३५१ नियमस्तु इति हविरा-पंधिफरणे (६९।२८-२९) विडम् ।। इति ( २१४१६१२) भा. ८१।१३।२१, नियमः .६.५।३।१३. कर्तव्यत्योपदिश्यते । यश्च कर्ग-य: स कल्याणोदयः । यो निमित्तसंपातो यत्र भवति तत्र किं अन्य- न कर्त-प. स पापोदयः । ६।२।५।२७. निमित्तको मक्ष समुच्चीपने अध विकरूपते अथवा पायने g नियमस्तु दक्षिणाभिः श्रुतिसंयोगात ( वि. इति विचारः । समुच्चयः सिद्धान्तः । वा. ३१५।१२।३३. ३१७/१७) इति न्याय. | ऋत्विग्वास्येन शुद्धवरणनिधी * निमित्तसंयोगो विशेषः प्रारणं सामान्यम् । अस्विकादानर्थस्यापत्ते: एफेनैव च परीतन्येन नैराका- विशेषविधिना चाविशेषविविध्यते । भा, ३१६३३११००, क्षात् विकरूपेनं अध्यां दिवाक्याना परोक्यसमक- * निमित्तसूत्रम्। प्रथमपदार्थप्रतिज्ञा 'तस्य निमित्त- । त्यापत्तेः प्रविग्यिशिविभौ तु 'नियमस्तु' इति न्यायेन परीष्टि:'(२॥१॥३॥३) इति मूण कियते 1 ग्रन्थकारपवे तु | अध्वर्यादीनामेव अन्त्रिकबाधधारणात् यरीतन्यविशेष- (शा.) निमितमूषस्य रातीय प्रयोजनम् । सोम. १२११ | ज्ञानसिद्धेः । सु. ३१७ पृ. २३. पृ. २. * पेन विना निमिनश्चीनिन पर्षयस्यति तदेव नियमस्तु दक्षिणाभिः श्रुतिसंयोगात् । निमित्तस्वरूपान्तर्गतम् , इतरच प्रथमावगतमपि अन- | ३१७११७३६ ॥ पेशिनावात् अविवक्षितम् । मोम. ६४.६ पृ. ४८५. ज्योतिटोमे ऋत्विगः सप्तदश इति समधिगसं मारू । निम्नगाप्रपाहन्यायः । अन्यत्र प्रवृत्तस्य जन्मा- | इदानीं कतमे ने सप्तदश इति चिन्त्यते । सप्तविंशती ये- स्तरीय पानादिरूपचित्तमवाहस्य निम्नगाभवान्यायेन वोचित् महादश इति उत्सूपरा पूर्वपक्षस्य निरागार्थः अन्यन्न नयने अतिक्लेशः । संग्रहः. तुशब्दः । न भनियमा किन्तु नियम एव । सनु • निसगावान्यायः । यथा नदीप्रवाहपतिताः । पश्चिमाभिः स भुतीनां अमीदादिशब्दाना संयोगार कीटाद्या आवर्तादायन्निग्माश प्रजन्तः दार्म न लभन्ते , | सामानाधिकरण्यरूपात् बन्धात् अवगन्तापः । 'द्वादश- माजन्मतो जन्म वजन्ती जीवाः स्वकर्मभान्ताः मुख शतं दक्षिणा' इति प्रतुत्य ऋतियो दक्षिण ने लभन्ते । उक्त च पश्चदपाम् कुर्वते धर्म भोगाय | ददाति, प्रथमममी ददाति , तनो प्राणे, ततो हो । फर्म ४ च भुजते । मद्या कीटा वावर्तादावर्तान्तर- इत्यादिना प्रतिहने भन्नतः' इति दक्षिणावाक्ये माशु ने जन्नो जन्मनो जन्म लभन्ते नेय नितिम् । ऋविम्यः' इत्यनेन अग्नीचे ब्रह्मणे, इत्यादीनां सामा- सत्कर्मपरिपाका ने करुणानिधितोमृता. I माप्य तीरतरू-नाधिकरण्य श्रूयने । तेन चमाध्वर्युवर्जिताः समदर्शन छाया विश्राम्यन्ति यथासुसम्॥ इति । साहस्री. १५१. दक्षिणाभिः संबद्धाः श्रुताः । स्मात् ते एव मप्तदश निम्बत्वक् चन्दनगन्यस्यैव अमि यक्षिका, न तु ऋन्धिनो गाम । भाधान्तराणाम् । कु. ११६९३. उक्त्या च यजमानत्वं तेषां दीक्षाविधानात् । * नियतनिमित्तक नैमित्तिक, वैदिक कर्म, यथा | ३७॥ ' यावचीवमग्निहोत्र जुहोति' 'यमन्तेवमन्ते ज्योनिषा सिद्धान्ने हैबन्नरप्रतिपादनार्थ सूत्रम् । सने ये यजेत 'बाल, पृ ८५, नियतनिमित्तक नैमित्तिक-ऋलिजने यजमानाः' इति ऋविनामेय यामान- पुरुषाधिकारविधिः याव जीवमिदोन गुहुयात् ' इति । ) मुक्या तेषाम् अध्वर्गदपति दीक्षमिला नहाणं टीश- १४. थति, तन उदातारम् , तनो होतारम्, वनस्ल प्रतिपस्याता ॥ नियतपदक्रमा हि मन्मा मन्ति । भा. ११२।४1 | दीपिका अर्षिनो दीशयाने , ब्राह्मणान्छसिने नमः, ३१-२. मस्तोतारमुद्रात, मैत्रवर्ण होगुः । तनम्न ने दीश- नियमोऽपि (सावजीविकाम्यावरूप:) न कर्म-या तृतीयिनो दोश्यति , अग्नी, ब्रह्मणः, प्रतिहार- धर्म., कंधो सौ इयुनम् का प्रतियोगात् ' | मदातुः, अन्यवाई होन: । तवस्तमुनेता टीमयि वा ~ - क १ - , ·नियम. दर्श २३५२ नियमाथी 1 दृफर पादिनी दीक्षपति , पोतार असणः, सुनहाध्यमुद्रातुः, परिसंख्याविधिः इमामगृभ्णन् रशनामृतस्यैत्यश्वाभिधानी. प्रायानुतं होतुः । ततस्त्रमन्यो ब्राह्मणो दीक्षपनि ब्रह्मचारी | मादत्ते' । पृ. २६. नियमस्य भन्याश्रितस्य अन्या. वा प्राचार्यप्रेषितः' इति याश्येन दीक्षायाः विधानान् ] 'सादिरं वीर्यवामस्य यूपं कुर्यात् ' युदाहरणम् । तयामेव मनित्वमगम्यते । तस्मात् चगमा वर्ष- सु. पृ. ३२१. * नियमम्य अमिष्यत्तस्योत्सगे आचार- वर्जिमा बनादयः ऋविजः सप्तदशेव । चागे हेत्वन्तर- विरोध: स्यात् । भा १९१२६।१४, • नियमस्य शाय- समुपयार्थः । के. जीविकत्वस्य दार्शपौर्णमासिकस्य सौर्यादी नातिदेशः । •नियम: दर्शपूर्णमासतम्त्रातदेवलायतमदेवतायाः ।।१३।२०-२२, उपाशुपाने । भा. १०८१६४९-५०. * 'नियमः • नियमांशे अपूर्व अपघातम्य, स्वयं मु परिसंख्या या न यावल्याट् विनष्पते । नित्यतामात्र-कत्वान्नापूर्वजनकता । वि. २११॥३. कारी त नियम: किन लभ्यते ।' था. १३८२७ * नियमादृष्टम् । 'हाटे सत्यपि सर्वत्र नियमा- प. २८२. मिष्यते । अजय पुरशय च तत्संयोगपृयक्रवत. ॥' ४ नियमो बहुदेयते , विकारः स्यात् । ९॥३॥ या, ११३६८।२७ पृ. २८३, १३४२॥ • नियमादृष्टार्थेन अत्यन्तादृष्टार्थ बाथ्यते , अप्राप्त ' एतान् पान् आदित्येम्या कामापालभवे । बाधः । या ३३१७१४ ८६.. 'वैश्वदेवं धूसमालभेत' इत्यादयो बहुदेवत्या, पशयः । • नियमापूर्व निपारतं न माति । वा. २६१।१।१ भगीपोमीये प्रकृतिपयौ अधिगुपे मेश्पतिशन्दा ! पृ. ३७१. नियमापूर्यम् । नियमम्य हुएफटकत्वा- एकवचनान्तो दिवचनान्तश्च । मेधपतिभ्या मेधम' मावात् तम्जन्यमपूर्वमेव कापनीयम् । अवपातनियम- * मेधपतये धम् इति । तौ च बहुदेवोऽपि चौददैन । अन्य यया । के. २१२॥३. प्रातो । सत्र कि द्विवचनान्त. ( 'मेधपतिम्यो • नियमायः एष वादा ' यदाहवनीये जुहोति ' मैधम् ' इनि) बहुवचनान्तत्वेन रुहितायः एकवचना- इति । अन्तरेगापि च वचन आहवनीये होमः भन्यम न्तस्तु निबनते, किंवा उमावपि विक्स्पेन निविशेवे | च प्राप्तः । तदेतत् नियमशासनम् । भा. १२।२।।३. प्रति विचारे पूर्वपक्षमाइ । बहुदेवते पनौ दिवचनान्तयेष-नियमाः कचिरिधि (१२।१५)। 'सकलसोम- अतिदेश, इति नियमः। तम च विकारः बहुवचनान्तावेन पौडेभपे विकतान सोमधर्मानुत्पादयेत् पूतीकरतान' इनि ।वश्वति है 'नियमार्थ 'दति । या. १६११५४०, विकल्पो पा, प्रकृनिषत् ॥४३॥ नियमार्थः तृतीयसपने व्यापारणे आज्यविपिः । पूर्वपश वाशब्देन शावर्तयन् सिदान्तमाह । सत्यं संपर्प, स१८. . अमातो विधीयमानी न द्विवचनातो मेधपतिशम्मः अदित-यः । एरवचनान्त-नियमार्थो स्वति । या. ३. नियमार्थाः म्यापि तु प्राविका प्रस्तो इव विरुसः स्यात् , सोऽपि । स्तृदेशका विषयः । भा ४१२६९।२३-२४. विकल्पेन प्रवतेतागण मिपाये एक्वचन न विस्म्यते । लियमार्था गुणश्रुतिः । ३२३१५/४०॥ वस्मात् दापनि विकल्पेन मचत इति सिद्धान्तः। के. अमिष्टोमे 'यदि सोम न विन्देश पूतीकानमिपुणु . नियमः वैदिक्म्य वैदिकमेव ममिच इति । यात्' इति सोमम्य पतिनिधिः पूतीको नाम साक्षात् अभय धामवस्यादी गमिनाए । पराक्रमः, २२२२. भुत एव । स पूतीक तिं सोमेन समानविधानो * नियमाध मानस कर्म । भा. २८.नी विचारे नेति पूर्वपके उस पार सिमानासूत्र- नियमेन उपसंहास्य उपसंहारविषये प्राप्ती उपसंहारः | मिदम् । गुणम्य यागगुणस्य पूतीकस्य चुनि नियमार्या । विधि, । वाल पृ. १७, नियमेन वत्र वान्यन च मातो मेमाभावे शोगो अनेकसिन द्रव्ये प्राप्से पूरीय ·नियमार्था २३५३ नियमविधिविवेचन । नियमः कृतः, पूतीक एव सोपस्टगो ग्राहो नान्य इति । । कचिदिकृतौ निगमा भूयते 1 बाल, पृ. २४, स च पूनीका गोमावेनैव प्रतिनिधीयते न यागद्र-य-वेन । नियमविधि अवधातादिसरकारविधिःमा. ४ाश तस्मात् सोमेन समाननिधानः पूर्तीकः । सर्ये सोमध ११२६, नियाविधिः कर्तृदेशकालविधिः । अग्नि- क्रयादय. चोदकेन निनन आदित एव पूतीकस्य विधी-होत्रस्प यशकतोरेक ऋषि दर्शपूर्णभाययोर्यज्ञ. य इत्यर्थः । गुणाक्षुतिः इन्य पुनःश्रुतिरिति कुतूहले कतोश्चवार ऋविक्षः . 'चातुर्मास्याना यशातूनों पाः । अस्तु स एव । के. पश्च भवनः' 'पशुबधस्य यशकतोः पद्' विजः' * नियमार्था श्रुतिरिति चेन, श्रुतिप्रासाना नियमेन 'सौम्यस्याध्वरस्प यजकतो. सप्तदश ऋविजः । निमगितुमशक्यत्वात् । सर्व एव नायत् नियमः अन्य इनि । 'राम दर्गपूर्णमाम्या यजेत' प्राचीनप्रपणे व्यावृत्तिफ्लाय दन्याय्यः । तथापि तु या अक्षिता वैभदेवेन यवत' इति । 'पोर्णमाम्या पोर्णमाम्या वस्थानि वस्वन्तराणि भवन्ति तत्र एकथवणवदोन इजर- पजेत' 'अमावास्यायाममावाम्यया यजेत' इति । भा. निवर्सलें । बा २१२।१६।२८ पृ. ५६४. नियमार्था । ४१२।२।२३-२४ ४ नियमविधि-यस्य सोमेन यजेत' श्रुतिभविष्यति । कोऽयं नियम: ? अनियतस्स नियमता । इति । वि ४।२।१. नियमविधि । नियमः पाक्षिके भा, ४।२।९।२४ । यपक्षे विधिमन्तरेण प्राप्नोति तत् । सति ' यत्र तु मागवचनात् पाक्षिकी प्राप्तिः संभाज्यते , भूयमाण अनियता प्रविशत् नियमोऽभिधीयते । दुप्, नत्र अप्राठिपक्ष पूरया यो विधिः प्रवर्तते , स नियन्त- * नियमपरिसंख्ययो. इनापरिवजनाविशेषे ऽसि | स्यात् निया इन्युच्यते यथा 'प्रीहीनरहन्ति' इति । यत्र प्रयोगे समादेरपामि. (ममे यजेत ) तथापि पापणतण्डुलनिष्पत्याक्षेपादेन तमिद्धेर्न न प्राप्तिमा विधेः शास्त्रेण अकरणे विध्याक्षेपात् प्राप्नुयतो विषमादेः फलम् , फि तर्हि अमाताशपूरणम । वदप्राप्तिपक्षे न बनागमेन प्रथमोपासत वात् विधेयममादिगततया | मण्डुलैपायान्तराणि आक्षिप्यैरन् । पूरणे तु पति या प्रत्यासन्नत्वात् भावरूपत्वेन रघुगरीर वाच अप्रामा- | सैषा निवृत्तिः अमी अर्थात् न वाक्यात न च तद्वारण परिपूरणय फलम्, विषमादिनिवृत्तिन्नु तोपगत्यात् नियमः ! वा. ११२।३।४ पृ. १५२. * नियमविधिः अमाप्ताशपरिपूरणरूपनियमानुनिष्पादित्याच न फलम्, प्रतिप्रसविधिना बाध्यने । बाल, पृ. १४४, * नियम- परिसख्याया नु उपयोगपि निगमारलेन सप्ताशपरि-निधिर्यन्टीयान् । पराना। ४.१२. नियमनिषि: यया पूरणस्य फल वार्मभवात् इनरपरिणजेनमेन फलम् , एवं बाजपेय यशुर्युक रगमध्यर्यवे ददाति ' पत्र अध्वर्यचे च मे एक यजेत' इनि एवमरेण फलविवरणं । एवेति । वि. १०३२०. नियमविधिः बाजपेपादि- भयोग यवच्छेदार्थम् , न तु परिसख्यायामिव अन्ययोग- विकृतौ वैकल्पिकाना प्राकृताना मध्ये अन्यतमपुन. श्रुतौ । म्यवच्छेदार्म गिनि नियमपरिसंख्ययोः पलभेदात् भवर्ज-मा.११११६५१-५७.७ निगमविधिः वाय-यपसौ श्वेत- नीयः तृतीयो विधिप्रकार। सोम ४।२।९, गुणस्य पाय-य-वेतमालमेन' वि.४२।१०, नियम- * नियमपरिसंख्याविधी प्रायेण निनियोगविषया-विधिना अपूर्वविवि ध्यते । यथा 'उपांशु या इति विगदेषु अर्वविधि.सपने यजुरनरेषु नियमविधिरेव । * नियमविधानार्थी द्रव्येषु गुणश्रुति. 1 'बायभ्यं वाल. पृ. १४३, * नियमविधिना परिसंग्ग्याविधिर्वायते, श्वेतमाम्मेन' 'सोमारौद्र चई नियंपेन शुक्लाना ) यथा 'ऋतौ भार्थामुपे पात्' इति । ५. १४३. मीहीणाम् ' मैं नरं निर्वयेत् कृष्णाना नीहीणाम्' • नियमविधिभेदाः म ।' विधिरपि द्विविधः' इत्यादी।भा राहार५. इति बिन्दौ पाल्मीयासाप्रकाशे द्रष्टव्यम् । के, नियमनिधिः अष्टार्थ ल । यथा- प्रकृती मनियमविधिविवेचनं मणिमतग' विधि, विविधा वैकल्पिकयो. वृदयंतरयो: अायोः अन्यतरस्य इति वि-दौ मणिम ये दृष्टयम् । के. भी.को, २९५ . देव । महिपृ ९१.

·नियमविधिसमवे २३५४ नियोगस्य - - है * नियमविधिसंभवे अपूर्व विध्वयोगान् । सोग. | तिरेकि मानान्तरावेद्यमेव रिसादयः पार्यमभिदधति । ६.७९, तय मानान्तरापूर्व-तात् अपूर्वमित्युच्यते । ननु तम्यादि • नियमशासनं यत्र अनियमप्रसनः , तद्विषयो । कार्यश्य कुन: सिधिः । यागादेरिति चेत्, अनन्तर- विशायते भा. १२१२९॥३. माविता नदि फलम्य प्रसदा, निशऽनन्तरमाविनस्तम्स * नियमसंभवे भनियमानुपपत्तिः । सु. पृ. ५२५. कन्टहेनुस्यात् । उच्यते । अनन्तामावित्वेऽपि तम्य न फार- ॥ नियामकं न मानन्तर्यम् । भा. ३।१।१४ मनन्तरं भविपति, सहकारि-पपेक्षया विलम्पनोपपत्तेः । २४-२५. न च सहकारियपेक्षाय कारणभावहानिः । किं तन् नियुत्वद्वाक्यम्य नियुनत्वगुणकवायुदेवताक- सहकारि इति चेत्, देशकालादिकमिति नमः । श्वेनद्रव्याकर्मान्तरविधिपरायम् ( एकमेव रान्त वायवे | तम्य विशेषज्ञानमन्तरेण किञ्चिदुष्यति । म च फलजनक- नियुत्पने आलमेत इति ) । सोम. १।११ पृ ५. तया गुणभावात् अपूर्वभय वागाय-वहानि:, स्वानुगुण- नियोग. कार्याभिधायी लिडादिः । आचार्या- नियोयल्लभाय फगताललाऽवलम्बनात् । सपा आगन दिवाक्येयु ' देवदत्त समिघमाहर' इत्यादिषु' प्रवर्तमाने | ए संविधान स्वामी गर्भदासस्योरोति , देवदत्ते पायल एक्श्वधारयनि 'बुद्धिपूर्वियमस्य | दपि । ततश्च अन्विताभिधाने सिते कार्याभिधायिता प्रवृत्ति., यद्याइ बुद्ध्या प्रवृत्तम्तयमपि मदविशेषात् , अई. लोके नियोगस्य लिहादेवगतेति । ऋजु पृ. २८७-८८. चन कियामारात प्रवृत्तः, नाम फरमात्रावगमात्, नामि • नियोगः नियुज्यते अनेन इति नाश नियोग- मानावावयमात् , रिनु वार्यावगमात् । सनरानादि- शब्दाभियो लिहादि: 1 अनु. पृ. ९६. नियोग: काऽपि किया यावन्मया कार्वतया नायगता, तावरन विधिःप्रेरणा शन्दभावना इत्येकोऽर्थः । याल, पृ. ७५. प्रवृतः । न च वापःसाधनता से कार्यना । श्रेयः प्रति • एकश्याप नियोगः अनुमन्धभेदात् भियते । बृहती. सापानामन्यत्, अरश्च कृति पुरुषप्रधान प्रति प्राधान्य पृ. ९९.नच सामाधिकारे नियोगो यागस्य कन्यता साश्यावलक्षण कार्यवम्, फ्लेशात्मनस्तु कर्मणः फल. परत एवं कर्तव्यतासि । जु. पृ. २९, गाधन-धानुविधाविनी कार्यता, इति म-दान मेदं पति- • यस्मिन्न पुरुषो नियुज्यते म विषमः इति नैव पपरन्त तथा मुरम्य फरमानता विना कार्यावयनि- कशिरकतया विषयिभावः faहिं कणि रस्ति , अत: फरापनाऽतिरिक्तशोधात् प्रवृत्तिमम इति देवदत्तोऽपि तदवगमादेव प्रवर्तते इनि कम्पति ।। पुपो नियुज्यते कार्य योप्यते इति । क्योधनमेप हि पुरुषस्य नियोजनम् । एतदुक्तं भवति , कर्मणि यागादी दगमधास्य शब्दानन्तर भान् शनिबन्धन एवेति कार्याभिषाथिया लिङ्शन्दग्य क्लयनि । तव का कार्यभूतो नियोगः प्रतीयते, न पुनः कर्मण्येय प्रेरयति । अविनमभिधे जति स्पिते अमिहोत्रं पृ.३... विधानियोगोऽपि ब्रह्मचारिणोऽनुचितः । काम: ' इत्यादिषु धाक्ये पायलद्धान्तानुभारेण स्वर्ग- कामपदेन नियोज्यनया सर्गकामः समर्पणीयः इनि 'नियोगेन विकल्पेन द्वे या सह समुचिते । स्थितम् । रागनुपने स निमोसा सामन्य संवन्धः समुदागो वा पिशिधा कोतरा ।' (या. चमिव पार्षे मोद्धृतया अयदेव तम्य १९३९१३० १ २९३ ) इत्यनेन न्यायेन बटुपवारा. काम्यमानसाधननामनुभवितुं समते । न च क्रिया क्षण-क्वायतीराय । सु, पृ. ७४२. महिनी पाताभानिनि ले हेतुर्भवति 1 वेब सा नियोगय । प्रमाणानामाडीमहि तरिके- पार्वतया निगोन्येन सह नागीयते , मनु कारान्तरस्थापि) नेव नियोगम्य माध्यमाधनसिदयपेक्षा असीपते । पारम्, तदेर तेग छ भन्न गतुमईति , इति क्रिया- | बृहती. पृ. १५८, पति, पात् स्वर्ग + , ·, नियोगवाक्यार्य २३५६ नियोगवास्याय रोक्किप्रयोगाविरोधात् । अपूर्व यतायास्तु शैकिक-विरहिगो; तदनुपपत्तेः । एवं च नैमित्तिकनिषेधापूर्वयोः कियामतानान्तरीयकावानुएलव्ये. वेपरोत्यानुफ्पत्तेः । मापूर्व सिद्धिलिडाशैनाम् । निमित्तातो निविष्यमान. अत्यन्तप्रयोगाम्यासात् राहाणपस्यापि चानकमामि कियाक्र्नुथ सिद्धविशेषणायच्छिन्नम्य नियोज्यस्य किया- मानात् अपूर्वाभिधाननियोगसिद्धिरिति चेत् । ननु । कन्यताऽवगमाविरोधात् । प्रधानाधमाम भारस्य अनेकार्थलमन्याय्य इत्येतदेव कुन: ? अनेक शक्तियना- अशब्दार्थमनकलितापूर्वद्वारेमाप उपपचे. । अपिच गौरवात् इति चेन् । ननु अपूर्वमपि विषप्रधानाण- यापस्वनिशिोऽपि नियोन्यः करमात रिपागेत्र नाति वर्ति नाननि कयमका लिटा कृतिशयतायाः प्रवृत्ति- कन्याम् , तम्या शुतरविनाशिनीत्वेन तदनुालवा- निर्मितस्य सर्वप्राविशेषात रूपभेवेऽपि अपूर्माणागेक- भापात् । तधि सन्यादानुन परिपत्र सादि पदुगरते , शक्तिरस्या लि. एकदायन्यादिशब्दवदिति चेत् । हन्त नासति । न च भामुस्मिक स्वर्गादि सति कर्मणि भवति झोरखारिख-या निपपा निमाराद्धम् ? यम्मा गर्न गता- | निरविन । तस्मिस्तदुपपतेरिति चेत् ? लिमिदानी- रूपाया अभियानाय कः पनिरिव लिदादिः शक्यतर- मामेयादिष्यापि न साधनत्वमधिकारापूर्वस्य , मानो वा मुल्कोच रोचयने । शब्दमाम्येऽपि क-यनामैदान अय- | साधनमावस्याम् १ नहि तस्य मातत्वे इतितम्यता- मदीप इति चेत् । न । भेदाभावात् । संबन्धो घट। न जानु उपचरितमहिमावो माणको यदि मन्येत, पयपि वर्तभ्यतासन्दसाम्यं तथापि दाहपाक्योपयुज्यते । तेषा च विपययमेकम् , नाना च कृति प्रति ईप्सिततमता वर्तव्यन अपूर्वस्य ददुद्देशेन | फरणावं मद्भिरभ्युपैयते । वयोन्निप्रस्थानोपथारूयात्रात् । पुरुरुपयलष्यति कृतेः प्रवृत्तः । सेव न लिदादिप्रकृति- प्रतिपरयनुबनो हि विषयो यथापतीति व्यवतिष्ठते । तत्रो- निमितम् । न चैयरूपा किया पता, तस्या दुनया चारिताश्च आग्नेयादयः दांपूर्णमाणाम्या सर्गकामो यनेत सा प्रति प्रधानभावानुपपतेः । ओदनाऽऽधर्यप्रवृत्तकृति- इति मकृदयाते: मयदे विषयमावमनुभवन्ति इत्येकमेव ग्याप्यतालक्षणोदनादिदेतोः तस्या, कन यता , सा तु एषामपि सरापूर्व प्रति विषयत्वम् । उत्पत्त्यन मन्यस्त अन्यस्वाल शक्त्यन्तरमन्तरेण रिदियोचर इति । तन्न। करण वम् । स च स्वरूपाधीनः, न प्रतिपयधीनः । स्वरूप विशेपाभावात् क्रियाकर्तव्यतायाः । न प अपूर्वमुदिदर कामावादीमाम् ‘पदामेोऽटाकपाल. ' इत्यादिभ्यो फुति: मवर्तितुमईनि । सावि पुरुषप्रयत्नः । स च इडा- अभिनभावमवगतमिति तदनुवर्तिनी साधनताऽपि नुशायीति नदेवोदिरयेर । यदिष्ठार्म तदेव च तस्या क्यै भित्र । न चैव अन्योन्यनिरपेशाणामुरायमानः । गणा- यासुबम, मुगानुशयि वादिच्छायाः । न च अपूर्व मार- श्रुतरणाधीनसिद्धिनात् परमापूर्वस्य । बहूनि च अस्य मिति कथमिष्टम् ! अनिए चेत्, फषं तदुदेदोन कृतेः फरणानि भूयन्ते , इनि रोपायसाध्यता भवितुम हवि । मवृत्तिसदाचपावते अगुग्यमपि अनिष्टमी अपूर्व अनेककरणसाध्य च एकरया अपि क्रियाया सेवेऽपि वृति मविप्रधानमिति चेत् । तरिक राम्दा अगमयतीति । दृएमेवया अश्वेन दीपिकया राजपाणिमिरमरैः अनामिप्यरतु धूम. १ भानन्दम्यभावं का विज्ञानम् , संचरते राजा प्रदोपे इति । अमान्तरन्यापारमेदार वादीना 'पिशानमानन्दम्' इति श्रुतेः । प्रमाणान्तरविरोमान्नैन- माधनाना मेद इति चेत् । हापि उपयपूर्वाये अपा. मिति नेत! नापि तस्य साध्यात् । समिदादि-न्ताम्यापाराः । ते च प्रत्यामेयादिभियन्ते इति समानम् । विषयस अपूर्वम्य भननुछेयस अनुष्पाधिकारापूर्व एवं आन्यौपधयानाम्येषु न से करो धर्माणाम्। परमापूर्व- पावेन कम्यिनाचायुपगसनात् । स्वर्गाद्यनुकूमावात प्रगुकन्वेऽपि वान्तर यापारोपायपूर्वभेदेन माधनमावस्य अपूर्वय अमुनस्यापि माविषयावमिति चुनो माना- | भेदात् अपूर्वमाधननिवेशितत्वात् च तेपाम् । अन्यथा न्तरविरोध इति चेत्न क्रियायामा समाहित. दभेदे करपलान् । तस्मान् यथैव अधिकारपूर्वोपति- माधनताया: तपामावात् ।मितिकनिषेधापूर्वयोश्च का. सम्ये थामेगादीनाममतामो शन्दागताधनभायान ·नियोगवाक्यार्थ २३५६ नियोगाभ्यार्थ लौरिकप्रयोगाविरोधात् । अपूर्वक्तंग्यतायास्तु लौकिक- पिरहिणोः तदनुपपत्तेः । एवं च नैमित्तिय निषेधापूर्वयोः कियारीपनानान्तरीयकवानुपम धेः परीत्यानुपपत्तेः । नापूर्वनिदिल्दिादीनाम् । निमितवती निषिध्यमान- अत्यन्तप्रोगाम्यामात् णिस्यापि याचक गाभिक्रियाकर्तुश्च सिद्ध विशेषगावच्छिन्नस्य नियोग्यस्य क्रिया- मानात अपूर्वाभिधाननियोगसिद्धिरिति चैन् । ननु ) न यताऽयगमाविरोधात । प्रधानामयामम्द मावस्य अनेकार्थत्वमन्याय्य इत्येतदेय स्तः १ अनेकानिकल्पना- अशब्दार्थभूतबपितापूर्वद्वारेणापि उरपत्ते. । अपिच गौरवात इति चेत् १ ननु अपूर्वगपि नै कविप्रधानाध्यस्वर्गविशिष्टोऽपि नियोमा कस्मात् नियामेन नाति वति नाति कथमकाय लिहतियाभ्यताया. प्रवृत्ति- कर्तव्याम् ! तम्या, आशुतरविनाशिनीयेन तनुपरवा- निमित्तम्म सर्वत्राविशेषात् रूपमेदेऽपि अपूर्वाणामे - भावात् । नदि तदुत्पादानुका यस्मिन सनि यदुत्पदने , शक्तिरस्या रिड. एकहायन्यादिनददिति चेत् । इन्तजामति । न च आमुस्मिक स्वर्गादि मति कर्मणि भवति भोरतपसि-या पिया निमपदम् ! यदस्या नयना- विरविनले । तसिम्सदुपपत्तेरिति चेत् मिदानी- रूपायो अभिधानाय कः पतिरिय लिडादिः शस्यन्तर. मानेयादिवपि न साधनामधिकारापूर्वस्य, भातो वा मुत्कोच रोचयते । शन्दसाम्येsh -यतामैदान अय- साधन भास्ते पार ? नहि तस्य मातवे इतिकर्तभ्यता- मदोप इति चेत् न। भेदाभावात् । मन्धो पटते । न जानु उपचरितहिमायो माणवको यदि मन्येत, यद्यपि तम्यता गन्दसाम्य तयापि । दाहपाक्योपयुज्यते । तेषां च विषयारमेकम्, नाना च कृति पनि दैप्सिततमता कता अपूर्वस्य तद्देशन करणत्व भवद्भिर युपेपते। तपोर्मिनस्यानोपचारूप-धात् । पुरुषप्रयत्नस्येति कृतेः प्रवृत्तेः । सेव सिंहादिप्रवृत्ति प्रतिपयतुम धो हि विषयो यथाप्रतीति व्यवतियते । तरो- निमित्तम् । न चैवरूपा क्रियाकर्तभ्यता , तम्या दुःपतया | शरिताश्य आयादयः 'दर्शपूर्णमासाम्या सर्गकामो मजेत' ताप्रति प्रधानमाषानुपपत्तः । भोदनाऽऽद्यर्थमवृत्तति-ति सदवगतेः तथैव विषयमावमनुभवन्ति इत्येकमेव स्यास्पताल मौदनादिहेतोः तम्या. पतन्यता , साषामधिकारापूर्ये प्रति विषयत्वम् । उत्पश्यनुशन्या अन्यत्वान्न शक्त्यन्तरमन्तरेण रिडादिगोनर इति । तन्न। रणवम् । स च सरूपाधीनः, न प्रतिपत्त्यधीनः । स्वरूप विशेपामावा क्रियाकम्यताया: 1 न पल्ट अपूर्वमुद्दिश्य चेपामामेयादीनाम् । यदायोऽटाकपाल. ' इत्यादिभ्यो कृतिः प्रवर्तिनुमईनि । सा हि पुरुषप्रपन सच इच्छा- अमिनभावमभगतमिति सदनुपर्तिनी साधनताऽपि नुरायोति तदेयोहिश्येत । यदिच्छार्म तदेव च तस्याः कर्म | मिथैव । न चैव अन्यो.यनिापेक्षाणामुपायभावः । यथा- यसुषम्, मुग्धानुशायि वादिच्छायाः । न च अपूर्व मुप- भूनकरणाधीन सिद्धिारान् पामापूर्वस्य । बहूनि व अन्य मिति कामिष्टम् ! भनिष्ट नेत्, पर्थ नदुहेरोन कृतेः करणानि भूयन्ते , इति नैवोपायसाध्यता भवितुमर्हति प्रवृनि । शन्दारा थापगते असुसमपि अनियमपि अपूर्व अनेककरणसाच प्रकरया अपि क्रियाया रोकेऽपि कृति प्रति प्रधाममिति चेत् । सरिक शब्दः अवगमयदीति रमेव । यथा अश्वेन दी ऐकणा मङ्गपाणिमिरही। मनमिप्यस्तु घूम. १ आनन्दस्वभावं ना विज्ञानम्, चरते राजा प्रदोपे इति । अवानरपापारमेदादचार 'विज्ञानगानन्दम्' इति भुते । प्रमाणान्तरविरोधात-साधनानां भेद इति चेत् । दापि उपापपूर्वाण्येय अगा मिति चयन हापि तस्य साम्यात् । समिदादि न्तरण्यापारासेच प्रन्यानेयादि भिद्यन्ते इति समानम् । विषयस्य अपूर्वस्य अननुरेयस्य अनुयाधिकारापूर्व । एवं आयौषधसानाय्येषु न करो घर्माणाम् । परमापूर्व. परावेन कन्यता वाभ्युपगमनात् । मर्गायनुकूल वान् प्रयुक्तन्वेऽपि पा-तरच्यापारोपण्यपूर्वभेदेन मापनमावस्य भपूर्वम्य अमुरास्यापि इम्यादिपरवमिति कुनो माना- मेन अगाधननिवेशियन च तेषाम् । अन्यथा कारविरोध इति चेत् ! न । किषायामपि उमी हित- तदभेदै सरप्रकाशात् । उभात ययंत्र अधिकारापूर्वो पत्ति- सामनाया समाभारत् । नैमित्तिकनिषेधायदेशेश्व का समये अमेयादीनामस्नायपि शब्दालामावान - ·नियोगवाक्यार्थ नियोगविधिवादः । उत्पत्यपूर्वाणि अवान्तरन्यापाराः शक्तयो का वधा, फल | भाषः, तथा ममापि अपूर्वावान्तरन्यापाराया एव क्रियाया प्रति अवगतमाधन भावाया: क्रियायाः अवान्तरन्यापारः अपि स्वर्गानुकूलतेति साम्पस्वर्गविशिष्टो-पि शत एष शकिर्या अपूर्व भविष्यति । कथमन्यसमवेता अन्यस्य क्रियाकर्तव्यतामवबोचुम् । न च मे पक्कामः स शतिः, अति वा व्यापारवती । अवान्तरल्यापार इति तदुपायमेव कार्यमति, नानुपाय इत्यस्य ऐकान्तिकायमिति चेत् १ आयादीनामपि परमापूर्वसाधनाकामवान्तर- | निवेदविध्यते । दर्शिदं व भावनाविवके । समी. ग्यापारेषु शक्ति वा उत्पत्यपूर्वेषु तुल्ययात् पर्यनुयोगस्य । हिनोपायस्य कर्त यताज्ञानासम्बनताया फले चामना अनपैशम्दावगतसाधनभावाना आमयादीना असहभुवा-युपरिटानिवेदयिष्यते । तस्मान स्वर्गकामादिसंबन्धात् मन्पसारवेतान्यपि अामानरामान्यपि उत्पत्यपूर्वाणि मानान्तरापूर्वाभिधागसिद्धिलिंदादीनाम् । व्यापारा: सामर्थं घेति चेत् ? तत् किम् ‘दर्शपूर्ण नापि लोके 'माणवक ! मध्यामुपाख' इत्याचार्य- मामाम्या म्वर्गकामो यजेत' इति लोकानुसारतः माध्य- | वचनानन्तरं माणवकम्य प्रवृत्तिमुपलभ्य तस्याय पायांव- स्वर्गवैशिष्टयन निषा कार्या नावगम्यते , खविशेषणं या गमाधीनस्वात् संध्योपासनकर्मणश्च दुःसतया नदनुपपत्तेः साभ्यरूपं प्रत्ययस्थानानुकूल्यम्, येन तद्घटनाय अक्षा- तदतिरिक्त कार्ये मानान्तरावेये लिहादेः संगतिमहः इति न्यापार: सामथ्र्य या क्रियाया गापूर्वमास्थीयेत । चतुरम्मम् । किगाया एन फर्तन्मतोपपतेः । दुःसतया फसाधनसाधनं न फलसाचन क्रियेत्यपि मिथ्या, फल- | अनुपचिरिति चेत् ! एव हि परं सम्या एक हिता- प्रयुनाया पर तस्यास्त साधनायात् । यषा परमापूर्व-हितसामिपरिक्षारयोरन्यतरेपास्तापरिकपनम् , ताया माघनानानामामेयादीनां उपन्यपूर्वसाभनस्तम्, सया- एव तम्या मामनि प्रवृत्तिहेनोपलब्धेः । तदेतदपि गमोदेदोन प्रवृत्तस्येव कृषिकर्मणो भूपाटनादिसाघनावम् । अतिपेलवम् । तस्मात् मानान्तराविषयत्वेन अपदार्य- न च परमापूर्व प्रति उत्पत्यपूर्वाणा मेव साधनत्यम् , स्वाच नैव चापायव नियोगमापूर्वस्येति मिय। नामयादीनामिति साइतम् । नहि 'दर्शपूर्णमासाभ्याम् 'कणिका. . ५२-५३, ५५-६.. इति च 'पत' इति चोपस्यपूर्वाणामभिधानम् , अपि नियोगविधिः । गुरुनियोगात् अतिः अपत्य. तु पण्णामानयादीना काल विशेषसंबन्धेनोपन्नानां अनू-लिप्मुः देवगत् गुररितात अनुमती इयात्' इत्यागमः । दिनाना समुदायिनाम् । न चैपामुत्पत्तिाक्यान्येय यथारवं वा. १॥३॥३॥० पृ. २०८, • नियोगविषेरपि एका- उपत्यपूर्वाणि प्रति कारणस्यमधिगमयितुमीगते । अधिः पत्यविषयत्वात अनेकोत्पादनानौचित्यम् । मु. पृ. १८५. कारवारपसनिधितमानातान तदुःपत्तियारपाना अधि. •नियोगविधिबादः । उद्धात भूतमन्चिताभिधाने झारापूर्वप्रत्यभिज्ञाशकपा शिव अपूर्माताप्रत्यय नन- प्राय अपूर्ण कार्य थेटवाक पानामतीति हायिनाम: नात् । उत्पशानूदिना तु पश्चादरम्यादीनामधिकारापूर्व । पूर्वर चाबदाइ-'ननु व्युत्पत्त्यपेक्षेषु शन्देप्पयामि- प्रति अधिगसविषयारणभावानरमपरस्पर भरता वदनु- धायिषु । कथं मानान्नरावेद्यं कार्यमादुर्लिदादयः॥' पपत्ते: । तसिद्धयर्यमुस्वरपपूर्वागि करितानि प्रयप- अपूर्वाधिकरणे लिहायर्य: अपूर्वमित्युक्तम् । प्रमाणान्तरा- पाच्चान्यपि कार्यरूपायपि नामेयादीना साधनानां प्रधानं योग्य चापूर्वनिष्यने । यच प्रमाणान्तरयोग्य तम संबन्ध- प्रति वरणनामापादयितुमईन्ति । तैरामेयादिभिः | महामास्यम् , संबन्धिग्रहणपूर्वपत्वात् 1 तस्य विशिष्टा- परापूर्व जनयितन्ये मातरम्यापारतया तक्त्तनात् । र्थन्यवहारदर्शनेन एतदिपया अन्रशक्तिरनुमीयते । तदेव तथैव च लिवन्यपरसानात् पाधान्यानुरपः, प्रधान ! च संन्यप्राणम् । यच न प्रवीको नरियो यार: दपविधायकत्र दुरपिगमत्वात् । वसायमा तय अवसौपते , तदनवसापेन च तदिषपा युधिरनुगीयने , आमियादीनामुपदपूशन्तरग्यापारामा परमार्य फलं तदनुमाने च युनः शग्दम्य शक्ति: काप्यते । अपूर्वन न म एकानिकर्म समा दिनई सायं प्रदेश २ क- मागान्टरपोनरः । न च शब्दादेव तदवगम्य बन्धा- ·- । . . नियोगविधिवादः २३५८ नियोगविधियादा वधारणम् , इतौनराशययात् । असितमक्तेरेव योपर- प्रतिभूना, तत् सम्माने शन्देन योध्यने, मद्राये मात्, अयोधक पाक्षेत्र (प) शस्ययगमात् । स्यान्मतम्, पति अगगमात् । मम तु गानान्तरण गद् योग्यते इयर- लिदादेः गन्दम्याय महिमा, यदनयमिततिरपि मारयोविशेषः । येन यत् युदपा प्रवृत्तिमम , तदमानेन म्वार्थमवगमपतीनि । नदिदमप्रमाणम् । बिरामाय- गन्देन योध्या इति शब्दम्य प्रवृत्तिदनुभूताया बोधक- पार्यावनोधकानीकारेण लिंबादेनोस्तो म्युरित्तिसंभवे तामधारयति । शब्दान्त वैपक्षायेन अगदीनबन्धस्यैव याचकवकना- अनुपते. घेदवाक्यात अर्यकार्यागतोयं करप्यते इति पुना फोडतो प्रवृत्तिनुभूतोऽर्थः अन्दामिवेयः चेन । तम्या एवासिदानात किये। कार्यतया पैशाक्य-नि निर्धारयितु म्यामिनि प्रतिपन्न प्रवृत्तिहेतुभूनमर्थ मनु- भ्योऽवगम्यत इनि यु परिवलेग प्रामाणिकम् , मनोरण- संवत्ते- 'नत्र युद्ध्या प्रत्तोऽहं कि नापत् गानविधिगतं तु अपूर पाय प्रतीयते इति । तस्माद- म्ययमन्यदा ।।' दाद निरपेश: ग्वयमदं प्रमानः कि एहीतच धो लिदादिः कथमपूर्ण कार्यमभिधत्ते । नया च बुद्धा प्रवृत्त. इति विशामने । अन्यदेत्यनेन प्यु पनिता कय वाक्यार्थः । अभियेय पर बर्थोऽभिमति (1) मागास्योच्यते । अयुगन्नेन थालेग यत् आमनि ५.३म् शन्दान्तराण्यपि कथं तेनादृष्टेन कुनचित् । प्रनीतिकारणतया प्रीतम् , तदेव व्युत्पनम्यार लेन पदिप्यन्यन्वितं स्वार्य व्युत्पत्तिपथदूरगम् ॥' करूयते, नान्यदित्यर्थः । तेन 'गन्द एव प्रनिहेतुभूतो तस्मिन्नप्रतीयमाने तदन्यित याप्रतीते. सूर्यमभावभार गा. विपिनद्यापारो वा' पनि निरस्तं भवति । तयोबाने- नुपपत्ते दूरनिरस्त शन्दा-तरापा तदन्तिवार्यबोधक- नापनि प्रवृत्तिताणन्वेन टांगात् । अतिमन्द नया चेमो समिति। पौ न माझादुपन्यम्य निरम्ती । तथाहि । निराति- रद्धान्तमुपकमते 'अत्रोच्यते यदा नाम वृद्धेने- गन्दम्वरूपम्य प्रवर्तकरये गये एव केन भापिते । जल चैत्राहरस्वेति चेत्र आहरते प्रश्तेरन् चैवं दृश्यते , पम्पचित पदाचित यहा। तदा व्युन्पिसमानोऽन्यतवमवगच्छति ।। प्रवृत्तिः । लिडादियापारम्प तु मनिहेतु सानपण देवा बुद्धिपूर्वा मनिरियमीहशी । रिडादियुक्तवाक्ययात् प्रतिपयन्ताम् । पिगितचापो मानुपा वर्ष नेपती प्रमाण- प्रपोज्यमृद्धम्य विशिष्टार्थविषया प्रवृति दृष्ट्या न्युपिस- | भूमिगवगादितुं धमा. । सदभावना निदिन्यापाररुया मानो बाल. एक्माकलयति , 'येय स्वाधीना अन्य पुरुषप्रवृत्तिभवनानुनला म्पशा पितकाणिश अथवादोदिन- प्रवृत्ति सा मबुद्धिपूर्विका' इति । पुनश्च तम्याय प्राशयाक्षणा इतिकर्ज पनायौगिनी प्रेरणाऽऽमिका विमझे जायते 'अई बुवा प्रवृत्तो यत् तदेषोऽपि , करण्यते । स्वाध्यायाप्ययनविधिना विधारका. यस्या. प्रतेनुभूता दुदिः, सा यदिषा सती मम स्वाध्यायशब्दवाच्या स्वा.मा च नियुज्यग्ने भावयेदिति । प्रवृत्ति हेनु. , तद्विपयवास्यापि ' इति युपिसोग्नुमा । तत्र विमिन्यपेशामा पुरुषप्रवृत्तिः संनष्यने । केने न्यावादापा भाषते । वदेवमनुमानद्वयमेतत् 'वृद्धस्य मन्त्रा प्रति. लिविज्ञानमेव योग्यतया करणन्लेन अनीमियते । शाना घर्मिणी, बुद्धिपूर्विका इति गाभ्यो धर्मः । स्वतन्त्रप्रवृत्ति- हि गन्दभावना प्रवृत्ति प्रमते, योग्यतया एव अर्थवाद- स्वात् मदीयम्वतन्त्रप्रवृत्तियत्' इति । तथा 'वृक्षस्य | रामुपमाशम्यज्ञानं इविन ताशे सिवियते । श्रवसी- प्रवृत्तिहेतुभूता बुद्धिः पर्मियो , यद्विपया नुद्धिमम प्रवृत्ति- दो हि विधिशक्ति. प्राशस्त्यशानेन उत्तग्यते इति हेतुभूना , तद्विपयवासापीति साध्यो धर्म । प्रवृत्तिहेतु तस्याः पुरुषव्यापारम्परवर्गादिशापापसिना भावार्थ- भूतादित्वात् मदीयप्रवृत्तिहेतुभूतबुद्धिवत् ' । पुनश्च करणिका श्रौतस्मा चारप्राप्तपदार्थावगमजनिनकरणोप- न्याय निमर्ग. प्रवर्गवे । पदस्य (यदश ) तु शन्देन । कावनी अभावमा समानम गयवाच्या विषयमता । योध्यले अनेन मम, मानान्तरेण तु यदिपया सा बुद्धिः तत्र लिादेस्तादृशो व्यापारी विद्यते इत्यप न किया वडाविश नियन . न ·नियोगविधियादः नियोगविधिवादः . . विधिभाषनयोश्चैकप्रत्ययप्राह्यता पुतः । धात्व- । यद्यच्येत । तर्हि क्रियेवास वाच्या किमसाबुपाधिकोटौ र्थात् प्रथमं तावत् संवन्धोऽध्ययसीयते ।।' इति । निवेश्यते । एवं हि उपाधिसमाश्रपणगौरवमेव परिहनं तन्न । प्रत्ययस्य भावनाऽभिधानमरिमपक्षे दुर्घटं यतः। भवति । अपिच वृस्यवहारात शब्दार्प निर्णयः । न ननु च सवस्पिाताना मायनावचनता करोतिसामानाधि-चाख्याताना भावनावचनत्यमन्तरेण स्यचित् वृद्ध- करण्यात् अध्यवसीयते । तथाहि भवत्यर्थस्य कर्तुः मो-यवहारस्यानुपपत्तिः । प्रश्नोत्तरे तु संबन्धशानोत्तरसाल- मायापारी भावना ) देव व कृति: 1 मा-यमानस | भाविनी ! अतो न तदशेन सेवा-धनिरूपणा । कदि- क्रियमाणत्वात् तस्य कृतिकर्मावात् । 'रिमकादिक्षीत, | संख्यामात्रवाचितया आख्यातप्रयोगोपपत्तो नाधिक वाच्यं किरोनि पचति , किं करिष्यति पश्यति' इति प्रभोचर-शा कल्पषितुम् । अपिच पा करोति देवस्न, इत्यत्र दर्शनात् । फरीत्यर्य: सरिदातरमिधीयते इति गम्यते । तावत् पच्यर्थ पाकशब्दो ब्रवीति , तदनुगुणं प्रयानं अन्यथा कगेयर्थविषयपश्च तदुत्तरानुपपत्तिः । तथापि कतिराचष्टे । माल्यात तु केवलपर्तृमस्या वक्तीति सिन सन्यामपि प्रात्तो घमन्तादिषु करोत्यर्थानवबोधात् , तमात्रवाचित्वम् । अत. अन्यभापि नव वर्तते इति आल्यात प्रत्यानिधाने च तदवगमात् आख्यातानामेव | युक्तम् , एवं च 'पचति देवदत्तः' इत्यस्य यत् विपरणं सोऽर्थ इनि निश्चीयते । तदमत् । किं करोती त्यस्य , पाऊं करोतीति , तदप्यनुपपन्नम् । पचतीत्यत्र यः पुरुष प्रभस्य यद्ययम“यत् करोनि सत् किम् । इति वत्र चेत् प्रयानो यन्संबन्धेन पच्यर्थः माध्यभूना,तं करोनिमा प्रकृति- पचव युवर स्यात्, बदा पार करोधीति स्यात् तस्मिायें भूतेनोपादाय विवरणोपपत्तिः । पारि प्रयोग: 'गमने पचतीति वर्तते । तथा च सिध्येत् आयाताना करोय- | क्रोति' इति न प्रयत्नः अपोऽस्ति, तत्रापि गमनस्य यंता व चैतदेवम् । अनगते दि धानुअच्ये न्यापारविशेष | साया दर्शपित गौण कोतिश्योगो द्रष्टव्यः, पक्षद्रयेऽपि तविशेषः एव एस पृच्छयते , तर पचतीन्युनरम् । नुत्पत्यात् । यस्तु देवदत्त ओदनं पचतीत्यादी वृद्ध- तया च न सिध्यति धावतिरिक्तकोत्यर्यवचनना न्यवहारे एव पल्यतिरिक्त मरने प्रयोगात् भाषा- आल्यातानाम् । सर्वधा- वध कस्यचित् अभूतम्य भवने | ताना तदर्थतामाइ । स इत्थं शियितम्य. बस किन अनुलता भजन्त, रोत्यर्यतामापन्नाः परोलिना मटुं पेसि अनन्यलभ्यः शब्दार्थः' इति । इह च हत्या- निषु च शक्यते इति तदिपप्रमोनर एवैते । यि, गालि प्रानतिपायुपपत्तेनं शक्यते तवाचकता शानुवाच्यापारविशेषविषयत्वेनापि प्रभौनरोपपत्ती आख्यानानामापिनुमिति । ननु माभावरा अपि भावना- ततिरिकालो अर्थमाचाता भास्पाताना 7 पते वाचतो कपणास्पानमत्यपान्छन्ति । उच्यते । सा- यत्तुम् । रिच सपरलनिषेषु देवदनादियु म्यास्भेद- स्वातप्रत्ययानो मानावननत्वमभ्युपेमः, किन्तु कार्या- ममत्रात घटेता प्रश्रोतरे यतिरिक्तरीत्यर्थविषये, 'कि भिधायिनो लिदादयः कार्यस्य अन्यथा अनभिधानात करोति' इति मे गम्यतीति बोतरे गमनानिरिक्त कन्यभिधायि मन्ते । कृतिसंवधि हि कार्य कल्पन- म्यापागभावान भजपपचिरेच म्यात् । घाव विशेष. मिधानेनाभिहित स्यात् । नाति सेमरः पृषिध नानि- लिपय दे सत्राप्युपपत्तिः । अथ संयोगनिभागो धावणे, धीपते काय च नामि (भमि) धौगने इति । अथ मतम् । परिप-स्नु विमान्यर्थ पति , तत्रापि यावर्थ-यतिरिका यथा दण्डीन्यत्र पययेग दण्हो नाभिधीपत्रे , अथ च यापारसंभवात् गानुपपत्तिः । तन्न । परिसदस्यैव तद्विशिष्ट पुरुषप्रतीतिः । इत्येवमिज्ञापि भवेदिति । तन्न । गमिवायत्यात पेयले सेयोग विभागे वा गमेः प्रयोग:, तत्रापि अतीते दण्डे न नानि प्रत्ययः । व्यस्ति च तत्र साको म्येनेन वियुक्ने संयुक्त वा अपयोगात् । नामिनि मतो दददः, स च तस्य पयाययिता । न यो, उपस निपतित श्यने स्थायी प्रयोगमानात 1 येह तथा रोमानि , प्रवृतीना पुरुषम्यापाराभिधान. एकक्रियागधन्यो शेयविभागो गमिराध्यापिति नियमात् । पुको हि चेतना कार्य तिरिभिरमा ·प्रयत्न । नियोगायधियादः नियोगविधिवादः चामी प्रकृतिसन्धि स्वयं कार्य योद्धमा मिति तदीय- | प्रवर्तनाम् ॥ कर्वरिष्टाभ्युपाये हि कर्तव्यमिति कृत्यभिवानमेपित यम् । तस्य च कृतिः प्रयनरूपा , न लोकधी । विपरीत स्वकर्तव्यमिति तद्विपये ततः ॥' च संबन्ध्यननुभने तदभिपायिनः ( अनुभवः ) इति न (इति) [ तन तावदिदमेन बक-यम् । अतीतस्य दण्डिन्यायस्यायं विषयः । स्यान्मतम् 1 यथा लिड वर्तमानम्य च स्टसाधनताऽस्ति न च त कार्यतरा वश्व- (निडा ) कादिसंख्यामाप्रबचनता क्रियाऽऽशेपेण च सीपने , नेनान्या कार्यता अन्या चेएसाधनतेति । तया कदिीना प्रतीतिः, नयेहापि किया प्रयत्नमाधिपनि मा च प्रवृत्तिरपि तम्मावावगमायचा में भवतीति । उपेक्ष्येष भूतस्य लिबाच्यतेति । तदसत् । यद्यपि प्रत्यर्थ | तावत् त फलसाधनताकार्यतयोमेद विनिर्दिशति । फल- भूनया. क्रिपया आश्चिप्पते । नथापि, सापनमा मासा, मानेच च प.पा । 'कार्यता तदायत्त सिद्धिकृनया कामपूर्व गगते । प्रयत्नाभिधाने | कृनिसाध्यन्यम् , फलसाधनना पुन. । करणत्वम् , तदवच्छिन्नतया अभिधीयमानं तदायत्तसिद्धिकमवगम्यते, फलोत्पादे भियते ते परस्परम् ।।' यद्यपि एक- मा.पा । न च कृत्याािन स्वरूपमारण पूर्वमभि- वस्तुनियेशिना द्वयोः, तथापि स्वरूपभेदोऽस्त्येष । तदेष हित कतिमाक्षेप्तमम् । अवगतसबन्ध दि वस्तु आक्षि- हि वन्नु फल प्रति उपायमावात् फलमाधनगिरपुच्यते , प्यते । न च शब्दमन्तरेण अपूर्वस्य प्रयत्नमय-धावगमे कृन्यधीनामलाभतया च कार्यमिति । किमिति इटाम्यु- कारणान्तरमस्ति । अत, कथ तन् प्रथानमाक्षिमेन् । पायेयेर फर्त यताऽवगमोऽ-4 नेति, तपाइ 'किन्तु तस्माइपूर्ण कार्याभिधायिना प्रप नामिधान अवग्याअप- स्वयं केशरुपं फर्म यत्कार्यतां व्रजेत् । फलसाधनता गोयामिति विषयकरणीये निपुणतरमुपपादिता, | सब कारण तेन कार्यना ।। सद्भावभाविनी नित्यं इगलमनिरसङ्गेन । म न मियामात्र ताक्दा युवा नदात्मेय प्रतीयते ।' स्वभानेन हि कर्माणि दु.तो न नापि फलमात्रकम्, न कियाफ्लसभन्ध- पादहेतुभूतानि । तेषु कार्य वागमः फलसामनताऽवगम- मात्र या । कियाफ्योमाध्यसाधनताऽयगमे ऽपि न | निबन्धनः । कार्यता दिन कृत्यधीन सिरिमावरूपा, किन्तु प्रनिरुपपद्यते । तिनो मने अतीते वर्तमाने वा कृति प्रति प्रधानभूतं सत् यत्, तदधीनसशाक सत् कार्य- अनिमविष्यत्यपि समाधने सामुट्विदाप्याते यामुच्यते । तचे कृते: प्रधानम् , यत् अधिकृत्य प्रतिः घामावात् । पुषधाशयावगमन्तु प्रवृत्तिहेतुतया नाश-प्रवर्तते । न न दुःष दु.सद्देनुमतं वा अधिकन्य तितोऽपि , वरप्रवृत्ती पिसोई सारितल्यात् ।। कनेत्तिवपपन्न नारि अदुःश्र अदुःपहेत या । किन्तु जिन्तु कार्यता बुवा प्रवृत्तो मगेट कार्यमिति प्रतीत्य अहं सुरव सुपहेतु वा । तर न तावत् स्वयं मुग्यरूपं फर्म । सर्षन मत्तः । तथाहि आतां नावत् किया लोके सुनसाधनमपि चेन स्यात्, न राम्य पति प्रति प्राधान्या- गमनागमनादिफा । अन्तत. स्तनपानादिस्तृप्तिकार्यपि गुपयो घटते । मर्मगु कार्यवावगम: पाचन- या किया ।(कारी पिसा यायनमम कार्येयमिति | ताऽवगमनिबन्धन., इति आपकोटिनिविधा परसायन वायधार्यते । तावत् कदाऽपि मे पत्र प्रवृत्ति- | कार्यता अनुरुपने , म लसी थामेर | वा य रमयन हि ।' असाधनस्यापि मुगस्येवासित कार्यता । मुग हि सर्व कार्य- अनापर आह । सत्य कार्यावगमादेव प्रवृत्तिः । सपा अवैति , न तस्य परमाधमतामयते । तेन साधन- मानव तु कार्यता, न परा काचिद । मेव प्रति- | नोनीगंमागमेन मे प्रसूतिरिनि निधिय म्युपिन्स- हेविधिकच्यते तदाह 'अपेक्षितोपायतेव शिधिरिटरे मान चैम प्रतिमा इटवाऽनमिनी, नेत्रोऽपि कार्य- मनीपिभिः । मतो घध्यवसायादिया करमानाभि- योधात प्रवर्तते इति । चैनम्य प्रनिर्मिणी पाशेधन- धानराः ॥ 'पुंसां नेष्टाभ्युपायत्वात् पूर्विवनि साम्शे धर्मः । युरिपूर्वगन्दे मति मतियात क्रियास्वन्यः प्रवर्तकः । प्रवृत्तिनु धर्म च प्रयदन्ति | मदीयात्तिवदिति । लिगम प्राचिनभूनामि- मी.को. २१६ प्रवृत्त . - । तया ·नियोगविधिवादः २३६२ नियोगविधिवादः धादिनः कार्यमेवामिदवते , तस्यैव अवगतम्य प्रायः पन्नश्च कृतिः । स च मानसपत्यवेदः, इति विशिष्ट नन्तरकाणायात् । इच्छा यद्यपि प्रवृत्तिहेतुः, तथापि मामयोजनाऽपि प्रयानम्य प्रयववेदैर वेन प्रत्यशानुमाना- लिटा दिवाच्या न यवति , तदधगमम्य प्रवृत्ती अनपेष्ठिन- म्यामवमन्यते । यथा न भौदनः पाकग्येनि न वात् ! उपना हि सा प्रवृत्तिकारण नागता । ननु मिचिदनुपपन्नम् । टपमंहति एवं कार्यात्मफेडायर्षे एवमपि का लिादीना कार्य गुन्पत्तिरिति , अव आह | व्युत्पद्यन्ते लिडादयः । वदन्वितेषु स्वार्थेषु तथा शशब्दान्तराणि स्वार्थेषु व्युत्पद्यन्ते यथैव हि । } शब्दान्तराग्यपि ।।' आरोद्वापभेदेन तथा कार्य लिहादयः ॥'रिटा. एमपि कथं मानान्तवेद्यावारिता तिवारीना- दियुक्त.वाक्यप्रवणे तनावमा विन्या प्रवृत्या विशिष्ट कार्या. | मियादाय मीमामामततारयति 'संप्रधार्यमिदं त्वत्र वगनिमनुमाय वास्यस्य नावत् हेतुवागध्यवस्यति । तत्रापि तत् कार्य किं क्रियात्मकम् । यद्वा वयति- कोऽयभाग: केन सदाशनामिहिनः इति विवेचने | रेफीति ।।' को नु निर्णय इन्गमाह 'तत्र लोकानु- लिहायारामेन काश्मितिदमनात् , तद्धारे चादर्शनात् । सारतः । प्रमाणान्तरविजेया क्रिया कार्येति यद्यपि । ते एक माविगत दुर्वन्तीति प्रदान्तरवत् लिहादीमा प्रतिभाति-।' लोके हि रिटादियुक्तवापरणे भावाचक वायु पत्तिसिद्धिः। विशिष्ट क्रियाऽनुष्ठानदर्शनानु तद्विपया कार्यानिलिंटा. ननु लोकन्यवहारात लिहायो वाचकतया न्युपाय- दिमिः क्रियते इति युक्तम्, अवगति प्रत्यारेक विषय- माना: पारिष्वेव पाचकतया न्यु-पत्तिमहन्ति , तत्रैव वात् । नहि अन्यत् कार्यतया अवगम्य अन्यत्र बाल: नेपा योगदर्शनादिति । कार्यमेव हि कर्ता ज्यायः । प्रस्तते । किच कियामा कार्यभूताया रिटादियुक्त यास्य- समफनीयसाम्। प्रवृत्त्यापेक्षया (त्यपे) भेदात् प्रेपा- प्रतिपाद्यमानाया शक्तिवरूपनालापय स्यादेव । तथाहि , दिव्यपदेशभाक् ।।' प्रवर्त्यपुष्पापेक्षया ज्यावसा वक्त्रा | घातुरेत कार्यभूतं वार्भ नवीन । तया भूतार्थनामिनस्तु प्रतिवमान का 'प्रेषः' इति पदिश्यते । समेन धातो. परे रिटायो मानीत्यापताम् । लिडादिभरणे आमन्त्रणम् , हीनेन अध्यप्रणामिति । मैपादिप्रतिपादका तु तथाभूतातया धातुः प्रयुक्त: न्यगम्य कार्यभूत- अपि च लिहादपः । कार्यमेव हि सर्वत्र प्रवृना-पाययगमः संपद्यते । यथा रिशादिभ्यो मर्तमानाद- पैकारणम् । प्रवृत्त्यव्यभिचारित्याहिंडायों- प्यार: । तेनापि वर्तमाने वर्तमारामतोडिन्सर उपधार्यते ॥' प्रवृत्तिहि बालन स्वारमनिकायोगमः सूत्रार्थः । दिसंख्यामानाचिवमेव फेल हादीना- पूरिका प्रतिपमा इति सर्थ पुरुषामपि प्रवर्तमान दृष्ट्वा मित्र लिलादीनामाश्य इति क्रिदेव कार्यनया येदेऽपि कारिगरमेव (पाश्मिममेव ) सार रूपस्तीति अगर इति थरि विवेकसमर्थानामनिर्भत । पादीमा प्रवृत्ति. योगमनिवन्धनेति । प-य-तथा वेदे, मिद्धान्तेऽस्थिते सति । स्वर्गकामा- मेव हि अगादि पदेहायोगीनि सिद्धम् । मानुन मेघा- दयः कायों (का) नियोग्यत्वेन रागताः । वर्ग- दीनामपि प्रचियमिमारित्वात , पास्य न प्रसिधु | सामादयः शन्देवतच्या इलरन्धितम्।' पठाये येत- सर्वात भावान् भेदादिश्यपि लिइादी) कामेवा दुक्तम् । लिडादिप्रयोगे सावा पार्शतिरस्तीति निवि- इति नियोक्ने । फेन पुनः प्रमाणेन बाला स्वत्र कार्य यादम् । इनिमाय न कार्य मातिराति करियामा मानि यःमत पनि अव आह. विसाध्य साम: । क्लेरामश्व समधिकारियोथे मनि मनि, प्रधानं यत् तत् पार्यमयसीयो । न माना-माना न यद्यपि लेशमारेण क्रियाया एव कार्य- स्तरेणापि धमोदनपाययत् ।।' तो मत्या २ मया पोषमानाश याक्यागित् तदन्यमिवाय इतरे. भावारक-यो चामासानु मानत पनि माध्य1 पद-परिति, पदार्शनी कारवाया कुते चान्यम्य पिया गम्यने । यदकिय कृतिः प्रवर्तते , सन समधानम् । विवाभवाव मोदितोरणापन्या7 (1216) विशेषण- - ·नियोगविधिवादः नियोगविधियादः भूतम्बाकामनारमणपरवया कविशेषण वेन स्वर्ग | हि उत्रदेशसंयोगोदयापवर्गी इति आशुतरविनाश । कामश्यान्वयोऽवगम्यने , नथापि स्वसन्धिकार्यबोडावेन वर्गध नियनदेशा-तरकालान्तरमोग. । ननु भीतिमान- एयान्वयो वर्णनीय इति नियो-यमा कायमेव आश्रीयने | वरनः स्वर्ग (स्वर्गशब्दः) इति पठाये साधतम् , इति । एवमपि विमित्याह 'नियोज्य. सर्वकार्ये य | प्रीतिमाधनेषु द्रन्येषु वर्गशब्दप्रयोगात् । न च तेषु स्वकीयत्वेन बुध्यते । तथापि किमित्याह 'स्वर्गादिः म्वरूपनिर-धन एष तःप्रयोग:, प्रीत्यपगमे तदभावात् । कामयोगा साध्यत्वेनैव गम्यते ।' साध्यविगया न च तसागवचनता तदनमिधाने घटते । तदमि- एक दि सर्वत्र कामना भवति , ते। तेन तासंबन्धात् । भानान्युपगमें न तहाचक्ता एष , वणया साधने माध्यभूतं स्वर्गादि काम्पमाननया पुरुष विशिनशिप्रयोगोपपत्तेः, तत्र शक्तिकरूपनापरिचयात् । अण्ड- 'तेन साध्यन्यपर्यन्तम्वादीच्छाविशेपित । तदेव गन्दनया च दण्डियायस्यासंभवात् , तदन्तर्गतम्य दण्ड- शस्नुयात् कार्य बोद्धं यत् कान्यसाधकम् ॥' शब्दम्य दण्डप्रन्यायकावस भवान् । प्रीतेश्च कर्मानन्धर- अत्र कश्चिदाह । यद्यपि कामगायोगात साध्यता भाविषमपि संभवत्येव । उच्यते, न प्रीतिमानपचनतया वर्गादीनामवगम्यते , तथापि प्रकृतकार्यमाध्या वावगयो । ज्योतिटोमादिचोदना म्वर्गशब्दस्य प्रयोगोऽयगम्यते , नियमाणक एव , अन्यसाध्यस्यापि साध्यासमयात् । न | अर्धवादेषु दुःपास मिन्नचिरतगेपभोग्याभिषोपने पवीति. व यत् काम्यने , तम्यावश्य साधनमस्ति । मनोरथपरपरा-श्वगात् । तत्र यदि विध्युद्देशगतः स्वर्गसन्द, तथा. हतचेतमो हि तन्नाम्ति , यन्न कामनाविषयीभवति 1) विधप्रीतिपरप्रयोगतया वयते , नदा अतिपरीक्षार्यवाद- नच तम्य मर्यस्य माधनं भवति । सर्वज्ञ रमपि केचि-पदाना मृत्तिराटता न भवेदिति तदानुगुण्येन तादृश्यमेव कामयन्ते न न तम्योपायसंभवः । अथ तदिच्छावत / प्रीती स्वर्गशन्दः प्रयुक्त पनि निश्चीयते । तयाऽवस्था बतमापने कर्तृना नोपाते । तन्न । दृश्यन्ने हि सामा नियतमेव देशान्तरमोग्या । अरे न कर्मानन्तरमादि- भिगमनकामा हि यादृच्छिकी क्रिया प्रवर्तमाना। नीति नगणः आशुतरविनाशिनः साधनता अब- गपिन गर्योऽयुपत्यागी त गुरुप , तापिताया. काश्ते । यस्मिन् हि पूर्ववर्तिनि यत् निष्पाद्यते तत् तम्य तद्विरोधित इन्द्रियार्थेषु प्रवर्तमामा दृश्यन्ते । अत्रो माघनमिति लोक्प्रतीतिः । अत एव च विनम्यापि च्यते । खर्गादिक मामयमानम्य तदेव कार्यनया बोद्ध कर्मणः शास्त्रेग साधनाय शेष्यते इति ये मुक्ते तेऽपि मवकल्पते । यदेव तम्य काम्यमानस्य सिद्धयनुगुणम् । निरस्ता । पर्व चासौ आशुतरविनाशिनी क्रिया स्वर्ग- अन्यथा दि तामिगा सदा ताकातया अगबबुदं कामेना नियोज्येन सह कार्यतया संबन्धु माईति , सर्ग स्यात् । अपरियकस.कामनामेबन्यो हित-साधन कार्य पनि साधन बानुपपरे । 'तरमान्नियोग्यसंवन्धसमर्थ वयाऽनुष्यते । तस्मात् य कामिनो यत् कार्यतया उपविधिवाचिभिः । कार्य कालन्तररथायि कियातो दिश्यते तत् तस्य काम्यस्य साधकमिनि नियोग्य कार्या. भिन्नमुच्यते ।।' वयानुपपरव गम्यते । एक मति % फल मित्याह । ननु किय कार्यतयोयनाम् । अस्तु सेव , वर्ग- लिडादिस्ता कार्य चेत् क्रियामेवावधियेत् । मायन1 कथमवर म्बिध्यते । उन्यते । र तम्या एव समन्ययो नियोज्येन तदानीमेव हीयते ॥' कथमि-तनुरपश्या निस्तरावसापिताना, म पुनः अन्या- साह किया हि क्षणिकत्वेन न कालान्तरमाविन। भुत्म्य तरतिरेषिणोऽर्थाय कल्पना | यदि क्मंग एप स्वर्गादेः साप्यमानस्य न शषा जननं प्रति ॥शजियामिनीत्ययुगम्यताम् । तदिदमुभयगपि एप्टस्याजनिशा सा च नियोज्येन पल्यर्थिना 1 प्रमाणान्तरविरोधान क्सनामहनि । अविरोपि तिची- पार्यन्वेन च संन्धमहति क्षणभगिनी ॥ विसिप फल्पयितु शक्यम् । कर्मणानापिन: पार्यविरोधि कोत प्रमाणा नरसिग । परिस्पन्दो | चिरतरावस्थापिता प्रमाणान्तर निरस्ता । शक्तिमति . ।

·* नियोगविधियादः । २३६४ नियोगरिधिपादः -- चावीते शतिरप्यतीतेति प्रमाणान्तसिद्धमिनि न साथि | यस्योरपादकम् । न च रियाजन्येनान्येन समन पेन स्थायिनी क्या पहायितुम् | अपि च श्राश्रये निवृचे | कसिन क्रियायाः साधनतोपादिता भी । नहि किमाश्रया शक्तिवनिनाम् । अस्तु सेर स्वर्गमाधन- माघनसाधनं तम्य साधनं भवति । अवान्तरण्यामागे का माभितेति चेत् , नास्पदीया शक्तिरन्या वर्तने, प्रमाणा- शक्ति माधनता निर्वाहयति । व्यापारयोगितयेप स्तरविरोधादेव । किन शक्तिमति अमति माति: किमता मानता गतः । न च भामममाथि अयो- न युक्त ग । शक्तिमत् दि माधनाम, न यत्तिः, अन्यान्तर कर्मशास-तर यापारी नापि शक्तिरिति ननम्यार्या- शक्ति न स्यात् । ननु यागादिक्रिया देवनागधनो. पत्तिगम्यता युक्ता । रिन्तु अन्विताभिधाने स्थिते पायभूता गती कार्यनया उन्यताम् , सात प्रयागत्तिद्वारेण नियोज्यानुगुण्यात् गन्दवाच्यतेच चिता इति सूनम् । यारान्तरेऽपि फलं जनयितुममेव । देवता फापानममर्या नियोज्यबन्धमपर्षकालान्तरस्यायि कार्य कियाऽतिरिक्त कर्मभिराप्यते । सा आराधिता प्रसीदनि , प्रमना लिादिमिरेवोच्यो' इति । कर्तन कालान्तरपि फ्लेन योजयन्येव । नेवदेवम् । अपा प्रक्रिया चोदनामी कार्यातया प्रतिपादिता। सागादीना देवताऽऽसपनहेतु वे प्रमाणाभावात् । नहि पाय तस्यैव कार्यम्य स्वसंवन्धितया बोध्यः स्वर्गशमादि- देवताऽऽराधनोपायहेतुभूतो याग इत्पत्र विचित् प्रमाण नियोग्य इति न्युन्पादितम् । तम्य च मान्य नियोय. मस्ति । ननु देवापूनार्थ एव यवि. स्मयते । पूजा च विशेषणीभूतकाम्योत्पत्तिहेतुत्वमिति चादर्यधिकरणे राधा- सर्वा पुज्यमानार्या इन्यवगतम् । उच्यते । न स्मृतिः तितम् । तच तथाभूतं मियारूप न भवति , तम्या. प्रमाणम्, स्मृतित्वादेव । प्रमाणान्तरापेक्षा च स्मृतीना- | फलाधन वायोगात, देवताऽऽराधनमुखेन तावत् फर- मर्यवर्णनम्, तदनुवर्तिवान सामाम् । न च प्रमाान्तरेण साधनता नातीनि देनताधिकरणे युपादितम् । देवताऽऽराधनोपायता यागम्ये युक्तम् । अतो देवतोडेशेन पुरुषमझारमुखेन नास्तीति 'कर्मण्यारम्भमा धन्यात् ' दव्यत्यागो पागः इति गोप देवतापूजात्मकाय अवगम- इत्यतम् । र्मशस्वच्छतेको स्थायिता नेवीति च यितव्यम् , पूजा अपि पून्पोद्देशेनैव हि प्रवर्तते इनि । अपूर्राधिकरणे । नियोज्यान्यपमुखेन मानान्तरा भपूर्ष- अपिच सा कर्म निगराध्यते , या मारायनं प्रतिपद्यते। मामप्तमवायि कार्य लिडादिमिरमिधीयते इति अने:- मानादेशगामिना पुरवेश अनुीयमानयागा मकपूनाऽव- न्यायसायम् । कार्य च कृति साम्यम् । कृतिय पुमा गमश्च देवनाया इति प्रमाणान्तरविरुद्धमेव, तथाादि-प्रय न एर । न चासो भावार्थमर्यमन्तरेणास्तीति खानुपपत्तेः । देवताऽपिकाणे च प्ररञ्चेनायं प्रन्यो निरस तसंबन्ध(पानियोग एलोच्यते इनि मार्याधिकरणे इति मालीव यतिसम्यम् । अथापि स्यात् पुरुपरस्कार- सितम् । स च भावार्थ, संरपमानसमानिनीति हेनतेव प्रिया बान्देन कार्यतयोच्यते । तस्याश्च स्वर्ग- शब्दान्ताधिक्षणे निर्मातम् । विषयभूतश्च भावार्थ: कामादिपुरुषसंबन्धान पुषसंस्कागदेव कालान्तरै फलं करणीमातीनि बाधिकरणे एवोत्तम् । स्वकार्यमाधने भविष्यतीति । तन्न । पुरुषसरकारले प्रमाणामागत् । भावाचे पुरुषस्य ऐश्वर्यमिति तोपोक्तम्। नहि प्रमाणान्तात. शब्दतो घा पुरुपईस्कार हेतुवा सतरावस्यायिनः काम्य नियोन्यान्वयण्यता. पागादीनामनसीयते इति कर्मधारम्ममापापात् (१९६५ माइ-तद्धि पात्यन्तरस्थानाध्यक्तं स्वर्गादिसिद्धये । ४२०) इत्यत्रोक्तम् । ननु वियव कार्यनयोच्यताम्, संनन्धोऽप्युपपद्येत नियो-येनास्य कामिना । फ्ल्साधनता च तस्या एवाधीयताम्, मदन्यथानुपपत्या ननु 'भाग्यकार, प्रययातया अपूर्वमित्याह न क्रिया- तु किञ्चिदपि अपरं तन्जन्य पोदयानगुपं कालन्तररथापिssदिभिन्न कार्यमिति ' यो मन्यते त प्रयाइ- "किया- आमाश्य परिकहरताम्, मा भूतु तस्य लिलादि- दिमिन्नं यत् कार्य चेचं मानान्तरैर्न नत् । अतो चाच्यतेति । उच्यते । तद्धि तदनुपपत्या करप्यने, यत् | गानान्तरापूर्वमपूर्वमिति गीयते ।। नन्वेवमपि अपूर्व ·- । - नियोगविधियादः २३६५ नियोगविधिवादः वाक्यार्थः स्यात् , न नियोगः । नियोगध वाश्यार्थ | तिशिष्टमुपपादयति , तच प्रयोजनाकासितया प्रपोजनी- इति प्रामाकगणामुलाप इत्यत्राह - 'कार्यत्वेन नियोज्यं मतेन साधिकारेण नियोगेनान्वीयते इति अधिकार- च स्वात्मनि प्रेरयन्नसौ । नियोज्य इति मीमांमा- वाक्यगत एव निशब्दः तदन्धित स्वार्थपभिधचे । स निष्णातैरमिधीयते ॥' एवमपि कथं वाक्यार्थल- नान्वयः पयाजादीनामैदमर्थ्यमात्रेण ग्राहकग्रहणमित्युच्यते । मित्याह- ‘कार्यत्यैव प्रधानत्याद्वाक्यान्यं च करणोपकाराकाट्सस्य च अपूर्वम्य यत् करणोपकारकाव- युज्यते । वाक्यं तदेव हि प्राह नियोज्यविफ्या- परिकल्पन स प्रकरणयापार इति तत्र यत्तेपा करणोप- वितम् ॥' उक्तं ह्येतत् यत् प्रधानतया प्रतिपाद्यते , तत् कारजाकस्यकल्पनम् , तदोपादानिकम् । नास्ति :- नाक्याथै इति, कार्य च प्रधानतयोच्यते इनि इह तस्यैव प्रयाजादिपु नियोगान्तरण । न न नास्ति क्षणिकाना तेषा वाक्यार्थत्यम् । नियोज्यान्विताभिधानं च प्रायिक आधा- | सेभ्येतिन यतावानुपपत्तिः, नियोगान्तरस्यावश्याश्य- लाप्पयनागमपानो पनिः , नियोगाना नियोज्यान्याना | णीय पान् । योऽनो लिडादिः प्रागनुमानार्थतया शङ्कितः, गिधानाभ्युपगमात् । विवरणकारा हि आधान स इदानी नियोगान्तरमभिधत्त । अत एव च अमाता- विषयमपि नियोगान्तरमिच्छन्ति । नुनियोगपत्यभिशाना- दिवदेषा राज्यादिशब्दानामेव अशापयगतानामनि- भावात् , असे निधाने हि तनियोगप्रत्यभिज्ञानं नोपपद्यते। कारनियोगानिस्तस्वार्थाभिधान नाम्युपगम्पते । तथाहि नापि वर्णनादिविधिवत् अन्पभिचरितकतुबन्धात् । सति उत्पत्ती एव अगतया अङ्गखरूपम्यान्यतिरश्चीनत्वात् तन्तुखेन प्रत्यभिज्ञोपपत्तिः, प्रागाधानात् आहवनीयादि- नियोगान्तर विषयता न स्यात् । उत्पत्तिदशाया तु अनन्य. शब्दाना अर्यापत्तिाने ऋतुसंबन्धानवगमात् । जुला-निष्ठतयाऽभिधानात् युक्त नियोगान्तरविषयावम् । करमा- दीना तु आकृतियचनस्वात् प्रागेव विनियोगात् प्रत्यभिज्ञा- | स्पुनरन्यतिर धीगम्य नियोगान्तराविषयत्वम् , कार्यदप- संभवः । ननु माीनामपि साध्यापात् सा पदयं कंग- सदभावगमानुपपत्तेः । नहोऊ वस्तु युगपद कार्यदर- मेकस्मिन् याक्ये गन्धीयते । उन्यते । नियोग एव संबन्धि शक्यमतगन्तुम् । यच तत् नियोगान्तर प्रयाजा- सत्रापि प्रधानं साप्यम् । अनीस्मितकर्मना तु अग्नीनां | दिषु, तत् पश्चादभिधीयमान अधिकार नियोगाङ्गतयैव अनीप्सितकर्म वेऽपि तत्तदाधानजन्यं फल्पनिसमवायि शब्देनामिधीयते । अन्यथा विषादयविनियोगविरोधात् । तद्योगिनि आइवनीयादिगन्दे प्रयोगात्, आहवनीयादीनां | इत्यलमतिप्रसनेन । च झपयोगि वात्, सिद्धपतपैर पुरुपयत्युपपत्तः ननु नियोगम्य काग्यमानफलमानन्वाभ्युपगमार अनुष्ठानन्टामात मलं प्रयोज्याभिधानेनेति । नया अभ फलस्यैव प्राधान्यात् तस्यैव वाक्यार्थत्वमित्यत आइ- यनविधी अपि आचार्यकरण विधिप्रयुक्त्या एव अनु. आमसिद्धयनुकूलस्य नियोग्यग्य प्रसिद्धगे । सानलाभात् नियोज्यशून्याभिधानमिति स्थितम् । प्रधानो- | कुर्वन स्वर्गादिकमपि प्रधान कार्यमेव नः ।। यत्तद- यतिनियोगा अधिकार नियोगाक्षिप्तसविषयानुष्ठानेनैव पूर्व कार्यम्, गम्य नियोज्यान्वयं विना कार्यावानुपपत्तिः, लम्भविदयः, इति न नत्र निपोयाभिधानान्वेषणम् । अनुष्ठानं विना तदभवत् , कर्या च विना तदनुपपनेः । भनो पत्तिनियोगा मपि विनियुक्तप्रवाजादिविषय वात् । अधिकारिणां च विना कर्तुरभायात, नियोग्य विना अधिसरनियोगा एव सिध्यन्तीति कि तेषु नियोग्या- | उदयोगाद असमसाधने च नियोगानवगमात् स्याम- विनाभिधानेन । कयं पुन: प्राजादिनिधीना विनियुक्त- | सिद्धयर्थमेव नियोग: साम्यमानफसिदिहेतापमयसम्पते विषयत्वम् उच्यते । हाधिनगरनियोग निधी स्वामिवत् । यथा भान्मन एवं मंविदधानः स्वामी भया जादियाक्यानि थुतानि, न ताका स्वागविषयः गर्भवास योपपरोति, तथा योगोऽपि नियोज्यरयेति न नियोगान्तरमागमयितुमीशने । अवघातादिवानुवाद- प्राधान्यादपन्युतिः ननु नियोगस्य पटसाधनागान् तस्य करसंभवात् मिनु स्वरूपमात्रने योगस्य पदार्थ. |च सेनि कर्त-पताकरणनिवन्धनविदिल्यान् गानुपातान. - . . .

·. नियोगश देन २३६८ निरालम्बनमाद -- पृत्तिरिय शालिक्नेय ॥ इति श्रीशासियाय-निमित्त तु प्रायश्चित्त भर देव अमीयोमीये पो । मिश्रकृताय) वाक्यार्थमानुपायर्या द्वितीय परिच्छेद ४१२७ (नियोगविधियाद नाम , प्रकरणपचिया पृ २५-२७, निरस्तपादपे देशे एरण्टोऽपि दूमायते इति १७२-१९६)। न्याय । पा बहुशसम्जनदुर्लभ अस्पशादरतनाय नियोगशब्देन त्रियान्यतिरिक्तमपूर्व कार्यतया प्रवर्तते । उक्तम्-'यय विवजनी नास्ति मान्यतत्रा- आ मनि पुरुष नियुञ्जानमुच्यते । ऋजु ११२१२५ सधीरपि । निरस्तपादप देश एरण्डोsपि द्रुमायते ।।" पृ २८८ इति । साहसी ६४५ नियोजन उपाकरणान तरमेव इति यथाप्रति * निराम्रण युक्तितो पाधनम् । ऋजु १०२ प्रा नपत्यय गुपु अनुदानम् । भाट्ट ५।२१, नियो निगाह्मस्व विधै उपसंहारमावस्येन संकोचो जनम् ( भनीपोमीयम्य पशो विस्तौ) औदुम्मरे | न युक्त ! पराम्म ४३२, ४ निराकाक्षम्य विधे श्रूयते । वैवले च पादिरे प्रस्तौ 'सादिरे बध्नाति मलिनानुसारेण संकोच इनपीमाधिकरणे निराकृत । १०11९८६३ नियोजन पश) ४३१ उत्तरवेद्रिस्थे स्थविष्ठे परिधी सौमिकेषु चातुर्मास्येषु । • निरापारा बुद्धि इनि भीमासका साकारा परिघो पा नियुञ्जीत' । गुणविधिरय न कर्मातरम्। इति पौडा । के वि १०९३३ - नियोजन प्राकृनमनूय लिहितेन • निरालम्बनवाद । भाप्यम्,, ननु मर्थ एक परिधिना प्रारतस्य यूपस्य माय मामिरे चातुर्मास्येयु। निरालयन बमका प्रत्यय । प्रत्ययस्य हि निशल के १०।३।३।१८-२२ : नियोजन यूपे पशुधर्म । म्बनता समाव उपलशित स्वप्ने । जाग्रतोऽपि सम्भ भा३४९/१८ इति या फुड्य इति या प्रत्यय एव भवति , तस्मात् सोऽपि • नियोजनादय उत्तरे संस्कारा उपाकरणे निरालम्बन । उच्यते । स्तम्भ इति जाग्रतो दुद्धि सुपरि वीकृतेन मैगैव कर्नया न व्यगासेन , वाजपेये निश्चिता कय नियासिवीरि स्वमेऽपि एवमेव मुरि माज पन्पपशु सोऽय प्रवृत्तिका के ५११५८-१२ निश्चिता भासीत प्राक् प्रबोधानान्, न त कश्चित ॐ निरङ्कुशा कवय इति न्याय । अभियुक्तो. विशेष इति । न । स्वप्न विपर्ययदशनात् । अविषयाच निरूपोऽय स्पष्ट । माइली ६२४ हतरसिन् । न सामा यादितग्वापि भविष्यति इति चेत् । निरसराशेन सावकाश वाम्यते प्रासवाघोडा । परि प्रत्यक बात सप्तप्रत्ययस्य गिप्याभाय , जार प्रत्यय या ३३१४१४ ८६० स्थापि तथा वितुमईति । अथ प्रतीति तथाभावम्य निरखदानम् । रिमिद निरवदानमिति निकृष्ण हेतु , २ गते र यथ बात् अयमन्य इति वक्तुम तसादात सरदान निरादानम् , द्विरबद्यनीति । भा (चदिनु इति बृहतीपाठ ) | अ यतस्तु स्वप्नप ययस्य २०1७२६ मिथ्यामा जिपर्ययादवगत [कृत इति चेन, मनिद्रस्य *निरवसित वर्गाथमाचाररहित । ( भोजन मनसो दौर्बल्यात, निद्रा मियाभावस्य हेतु स्वप्नादौ, पात्र त् बहिष्कृत , यस्य भोजनपाने द्विजो न भुइत समाते च सुषुमन्याभाव एव । अचेनयन्नेव हि मुफुप्त निरवसिन इत्यन्यत्रोक्तम् ) सु पृ १७२ युध्यते । नस्सात् जाग्रत प्रययो नमिप्येति । ननु "निरमन नलोहितादिप्रपोजका हित निरम्यान बायतोऽपि करणदोष स्यात् । यदि स्यादवगम्येत । इति द्वितीयया तम्य प्रतिपनि वावगमान, कितु पदर्शनकालेऽपि नावगम्यते इति चेत् , तत्र प्रबुद्धो प्रतिपत्ति भगोषोमीये पयो । के ||१२|२४, यशच्छति निद्राऽऽकान में मन आसीरिति । •निरसनरय लोष लोहिनलाभाचे नाशे वालेप ।

·निरालम्बनवादः निरालम्बनवादः २३६९ - बृहती- 'मनु मर्व एव निरालम्बा: स्वप्नवत् | जालं इति तत्वविदिकदितम् । (न्यामोहः अर्गन-पावं प्रत्ययः' कुनः तसंप्रयुक्त य अवर्गप्रयुक्त वा, येन | मिथ्याप यषस्म हेतुः । बागनातो गामोड:, व्यामोहात् -विशेषेण प्रत्यक्षाप्रत्यक्षयोविशेष अदम्येन । पृ ५३. पानना इति अनादिलान् बीजाड कुरवत् अदोपः ) ऋजु- यदि परमार्थतः अर्थ: स्यात् तदा मे ! (सिद्धान्तमुपक्रमते-) ननु परिदृतमेतत् 'सरामीति योगज प्रत्यक्षं इति शक्यते वक्तुम् । मर्यम वयाना तु | ज्ञानशून्यानि स्मृतिशानान्येतानि । ननु न स्मृतेः निरालाबाले पारमार्थिकाभाने नेदं सिध्यति इति प्र.क्ष. उद्बोधकारणामावान् नैतन् मैभवति इत्युक्तम् । तदसिद्धम् । लक्षणाक्षेपेण संगति रियर्थ । स्वप्नादायपि हि निन्ताऽदशदिसंभवात् । खप्नेऽपि हि वृहती-कर्म पुन: सर्व एव निरालम्बन: प्रत्ययः १ मुन्वदुःपमनुभूयते । सुखदुःश्वहेतु व अदृष्टम् । अतः 'प्रायपम्य हि निरालायनता स्वभावः उपलचिन: | अदृष्टहेतुकमेव स्वमादिज्ञानम् , किञ्चिचिन्ता दिहेतुक स्वने । ननु च मुक्तिकापां रजनज्ञानम् , स्मगनीति इत्युपपन्नं शुक्तिका दिज्ञानतुल्यावं स्वप्नविज्ञानस्य । तविद- प्रमोपात् स्मृतिज्ञानमुक्तम् । युक्तं रंजनादिषु । तत्र हि | मुक्तम् ( यदिदमस्माभिरुच्यते अग्रहणागक: प्रमोषो शुक्तिकाया यत् भाम्बर रूप चक्षुषा परिच्छिन्नम्, सन् | मिध्यान्वहेतुरिति तदेव भाष्यकारेणोक्तम् ) 'साम इति रजतामनेरुद्धोधर्फ इत्युपपदोतापि । स्वप्नादिषु पुन: | जामतो बुद्धिः सुपरिनिश्चिता कयं विपर्यसिष्यति ।। कस्यचित् अग्रहणात् अर्थान्तरे स्मृयुरोधपरिहारः । कथगनेन इदमुक्तम् ! ( इत्यगुक्तं ) निश्चित अवच्छिन्न- शक्य, इव प्रतिभाति । तस्मात् वासनानि रन्धनमेवेदं मिन्यर्थः । कथ अवच्छिन्नोऽर्थ. अमवच्छिन्नो भाति ! ज्ञानजाल इति प्रतिपद्यामरे | राशदर्शनात् महशे ( ननु अग्रहणान्मिथ्याचे सर्वज्ञानानि मिय्या म्युः , भर्यान्तरे स्मृतेरोपः । स्वप्ने पुनः कस्यचिदग्रहणा दि- | मर्वामिना भर्थस्य केनचित् ज्ञानेन अग्रहणात् पति न्युक्तम् । नस्सात् वामनेव निमित्त इति लप्पी कल्पना, पृच्चति-) कथं साई प्रबुद्धो मिय्येगि जानाति ? अमानेः । अनः कुन्यादिश्वपि । (उत्तर) उक्तम् , पारामीति स्मृति प्रगोपान (स्मृतिया- ज्ञानं वामनानिमिचमेव, न कुल्याद्यर्थ निमित्तं इति परामर्गात ) प्रत्यक्षमित तन् । प्रति मुडम्य च अपैति मितिः। उच्यते । कार्यसिद्धयर्थ हि कारण वरुप्यो, न प्रत्यक्षाभिमानः (इन्द्रियदौर्बल्ये निश्चिते प्रत्यक्षानुपपत्ते: पुन: कार्यविनाशाय । स्वजादिषु चहिग्वभासा संवित , रमनित्यनियः) । अमवाय ( अग्रहणामको भ्रम सा च वाह्यार्थमन्तरेण न संभवति । येन व विना इनि ) स्पष्टीकरोति- 'अब प्रतीतिस्वथामावस्य हेतः, यन्न सभवति नत् नस्य कारणम् । ससान अर्थ एव न शक्यते प्रत्ययादयमन्य इति पवितुम्' । यदि कारण इति युवं कल्पयितुम् । निलम्बनता तु नैव | प्रत्ययस्यात् ' इति च । नावगति मिथ्येति मन्यते । मंवेयते प्रत्यक्षात्रोधेन । तस्मात् अक्षज ज्ञानं न 'अन्यतो हि स्वानज्ञानस्य मिग्यामावः' इति प्रमोष. वासनानिमित इ-युक्तम् । ननु स्वप्नोपर, मिथ्या निमिनता दर्शयति । कुतः । इन्द्रियदौर्बल्योपन्यासान् इति प्रतिबुद्धम्य ज्ञानमुपद्यते । न च मियाभावम्य पीद्राकान्त मे मनः' इत्यादिना । दौरूपं च कार्या- कारण कराना युक्ता । ननु च अकारणस्य मिथ्या-क्षमत्वम् , न कार्यान्तरो पनिपल इन्युक्तम् । (पृ. प्रत्ययस्यापि उत्पादोन घटते 1 मत्यं न मटने, न 3 ५२-५७) अगन्यनुगुग नत् । तदानुगुण्ये दि मियाज्ञानंतर न श्लोया--( उत्तरग्रन्थम्य प्रयोजनमाह) 'प्रमाण- स्यात् । ( यचपि शानोत्पादाय कारण कन्यनीयं तथापि त्याप्रमाणत्वे , पुण्यपापादि, तत्फलम् । विध्यर्थ- अर्थ एव न प्यः , किन्न वासनामात्रम् ) तस्मान् | यादमन्त्रार्थनामधेयादिकल्पना ॥१॥ सर्वेषु सामोहदेतवो मिथ्याप्रत्ययाः । न्यामोह नियन्भनाश्च | लक्षणेष्वेवं स्वप्रमाणगणैः सितिः । पचनव्यक्ति- पासारिक्यो वामनाः । अतो वामनाविन्धनमेवेदं ज्ञान- भेदेन पूर्वसिद्धान्तपक्षता ॥२॥ कर्मभ्यः फल- मी.को. २९७ नार्थान्ताश्रयणम् , ·नियोगविधिवादः नियोगविधियाद । 1 न्तर नियोगसिद्ध फन् सिद्धिः स्यात् , अथानन्तर नियोगो । 'एवं कामाधिकारार्थपर्यालोचनयोत्थिता व्युत्पत्तिः विपद्यते, बर्हि निषायामतीमाया कुना मिसिरियाह- सर्यवाक्यार्थप्रतिपत्निनियन्धनम् ॥' उत्तमिदमन्याय- 'विषयानुष्ठितौ सत्यां सिद्धो नहि विधिः फलम् । धानेवार्थ-वमिति । नेन सामाधिकारे सिद्धे अपूर्वकार्या- तदानीमेय कुस्ते सहकारिव्यपेक्ष्या ॥' एषा | भिधायकन्वे नियादिनापि स एला? विरोधामावादा. अन्न दर्शनसिविः प्रधानोतिषियोगा अङ्गो पति- श्रीयो । नित्याधिकारानुगुण्येन तु क्रियाकावाभिधानं नियोगाश्च यथायर्य सनिपत्योपकागायुक्तस्तविषयमात्रानुः । काम्य अनुपपन्न मिति सर्यशापूर्वमेव वाक्यार्थः । नन्वेवं नेने सिन्ति । तत्र पान्यायोगि , तानि सभूय । घेदादेव म्युनिः स्पिना स्याद् याशय आइ- प्रधानोपन्यपूर्वेषु उपर्यात , तसाच्च परमापूर्व ! 'व्युत्पत्चिरिद कार्येऽर्थे व्यवहारानुसारिणी । निष्पद्यते । यान्यपि चाङ्गापूर्वाणि दीक्षणीयादीना नेपापि | किन्तु निर्धारणामारं वेदयास्यविमर्शनम् ॥' त. आगदुपारकातिदेसिकाङ्गभाज्ञा एकमुत्पत्यपूर्वम् नदेव तावत् ववव्या न केवल वेदै यहादेव अपमप्यहपूर्व प्रधाननन वैदिन गमिति । भनपा दिशा शब्दाविधारणम्, किन्तु मसिद्धार्थपदसंबन्धादपि पटाय सकहनीयम् । इत्थं यद्यपि कर्मानुरासनन्तरमेव | न्तरात्यययोग्यार्थाभिधायकत्वे स्थिते तदनुरूपाय मि- विनियोगसिदिः, तथापि य फरम्यानन्तगभवन तत् उर- पायकता निर्गीयते २२ । एतच यवहाधिरणे पक्या पपरो, अस्वि निश्चिद् अपेक्षणीयमपरम् , | म्यु-पादितम 1 ( 4 ) यहारत एष संबन्धावधारणा यदमनि फानोपद्यते इति । नन्वेयं मति फलहेतुता | दुभपथाऽपि स्यपदारदर्शनात् मा विप्रतिपनिरिति पूर्वः अपूर्वस्य बाध्यतेति अाह ‘महकारिन्यपेक्षा च पक्षः । पदान्तर र दपि पदा-ताध्ययसान भर येर, कारणन्यं न बाधते । मा या वाधिष्ट सर्वत्र पायें | नेन वैदिकवासशेषाम्बयाई ताऽऽगननेन दीर्घनादर्य- पाकादिय यथा ॥' मयेयर्थः । अत: पुरुपवारश्च | मेवेति राधान्त; । तया विएब्दे यूगदएनीवादिषु देवं च फलसाधनम्।' इत्याचार्याः, देवमामपेक्षणीय | NF धारणात् जोवेऽपि नाई न्यवहारो बटुल्नुपरभाने । सहकारि च पुरुषारपवे धम् । नन्वेव भवतु काम्येषु तथा न मति वैदिकनियोज्या वयोग्यतया लिहादीना अकायभिधान लिहादीनाम्, नित्यनैमित्तिकनिषेधा. अपूर्वकार्याभिधायकवनिर्णो मानुषः । अयं चारो धिकारे का ते पोदय प्राभारा अनुमन्य ते । नहि | विदोचो यत् निशादियुक्ताना वाक्याना कार्यालय फल तयावीपते , किन अधिकारियोषणायनतारवयवहार एव सिद्धम् , जिन्तु लिडादित व पानां लन्धे तु जीवनादी आधिकारिविशेषणे पग-वेषणेन । | यद्वाचकता, नशापूर्वमिन्येतावमा दिकपटर-धाद- गरम-नरेण प्रवृत्यमभन., समधिकाश्गिममायगीयते इति । एदेशिनमधुना निराक मग यस्यति । पत्तावात प्रवृतेः । निरपेक्ष. मात् पामन्तरेणापि 'व्यपहारत पवाहुर्युपनिमपरे पुन । पार्ये वस्त्रयायोगमः, मच गेले प्रवृति मानान्तराधे कियाऽऽदिध्यालिरेकिणि ॥ हेतुगमात् । कार्यागमोपामायव पश्युनते । मयार्थ. । केचिन् एषमाः । लिदादियुकवासभत्रणे इत्युतम् । ननु पया सन्दाकार्यावति तथा निपल प्रवृत्तिदर्शनात् कार्यावगति निबन्धन यात्मने, पाई- स्वानुमानेन अकायनातीतिरपि इति कर पायु मारमेव पाम पियादिरूपना, सम्पादाब्दम्य पतिः । न । आगमविधेिन अनुमानाय मा मलमा- प्रत्यनुपयोगितात् ति प्रिशानिपटायां विभागिता माम् । एतासन प्रमाणभ्यापारः । यत् प्रवृत्तियोपार्थ गौकिक महारादेव नीयने इति । तदिदमयुगी दर्शनम् । अन्यथा यदि कथित् परिपते पले नाते, निजानीने । 'सितेतर इव खेप पक्षचिन न दक तेन फोदशनम्युगमे च यमाया. वर्षति । चन्द्रातपायलन्यायप्रयाममलिनीपतः ॥' संभानु म गारिपु भपूर्वमायामिधानममाणम्, दयाह । यमि पाह- कार्यमानान्नपरयः पार्थस्वसनियन्य. - - - ·नियोगविधिवादः २३६७ नियोगविधियाद , नम् । व्यवहार कथकारं शब्दात् प्रागवुध्यताम् ॥ | कार्यम् ! उपसंहरति 'तम्मालोकानुसारेण व्युत्पत्तिः व्यवहारमविज्ञाय तन्निबन्धनतद्गता प्रनिपत्ति. कथं कार्यमाबके । तस्य त्वपूर्वरूपत्वं वेदवाक्यानु- ज्ञेया शब्दशक्ति. कथन्तराम् ॥ इदम्त्राक्तम् । यद्यपि | सारतः ॥ कार्यमात्रमेव प्रवृत्युपयोगीति तावन्मानमेव शब्दार्थः , एवमपूर्वाभिधायित्वे सिद्ध चोदयनि । 'ननु तथापि तम्य लोके क्रियागतम्येय प्रवर्तक पदर्शनात् शक्यते | लोकविरोधित्वं पक्षेऽस्मिन्नपि दृश्यते । सर्वदैव यतो क्रियाश्रितता प्रत्येतुम् । यथा कृतिमात्रम्य शब्दार्थ वेऽपि लोके निया कार्यव गम्यते ॥' परिहरति । भवेदेवं यस्यामितताऽपि न प्रतिधियते , तमा मिपाश्रिनाय विरुध्येते कार्येऽपूर्वेऽपि लौकिके । प्रतिपत्तिवियोगी प्रमाणा-नरममित न प्रति क्षेपमानि ! तेन कियाऽतिरिक- चेत् क्रियाकार्यत्वगोचरौ ॥' यदि क्रिशलायंव- कार्याभिधायिन प्रसिद्धम् । यदि पर तत्रिय-धनन्यवहार- गोचरी लौकिकत्वपतिपत्तिप्रयोगो अपूर्व कार्याभिधायित्व- दर्शनमेव म्यात् , तदा तदर्शनात् तद्धेतुभूतप्रतिपयन्यथा. पक्षानीकारे विरुभ्येने , नतो लोकविरुद्धाय स्यात् अस्म- सुपपाया अनुमानेन शब्दस्य वाचकवाध्यवमान भवेत् । पक्षस्य । न चैनदस्तीन्याह- अपूर्व हि कियासाध्यं न तदस्ति, रास्य शब्दादन्यतः प्रागनवगमात् | साधिता साधनं किया । तम्मादपूर्वसाध्यत्वं क्रिया- तभिमन्यवदागप्रतिपत्ति । वदप्रतिपत्नी व तद्धेनुभून- साध्यन्वसंगतम् ॥ प्रमाणान्तरगम्यं हि लोकः प्रतिपरपगुमानान शक्तिकल्पनोपपतिः । तत्राकून विवृणोति शब्दैविवक्षति । क्रियाकार्यत्य एघातः प्रयोगो 'कार्यप्रतीतिमानं च प्रवृत्तेरनुमीयताम् । किन्तु लक्षणाऽन्यित. ।।' प्रतिपत्तिप्रयोगो हिनावश्य भौत- कायर्या क्रियेवेह लोकदृष्टयाऽवसीयते ।।' लोकातीत धृत्यनुमारिणावेव , लक्षणयाऽपि लोके दर्शनात् । तेन क्रियारूपत्व च न दाक्यते अपहोर्नु इति कार्यमानार्थावे । यद्यपि उत्तेन न्यायेन अपूर्वमेव कार्य विद्रादीनाममि. क्रिया कार्यतया लिवाटायः इति निश्चीयते , पुन: | धेयम् , तथापि तस्य क्रियाकार्य वान्यभिचारात सत्र ममाणान्तरात् अपूर्वमिति । अन्ये पुनर्गदार्थबोध करूयार्थ- | लक्षणया तयोनानुपपत्तिः । क्रियासाध्य तु अपूर्वम , बना निबन्धन प्रवृत्तिदर्शनेन अतीन्द्रिये कार्य लिद्वादयो | मानिता च मती किया साधन भवतीत्यपूर्वेण राह किया. न्यु पद्यन्ते इत्यादुः । यदि आचार्यवचनादपि क्रियेव । कार्यत्व निपसमिति शस्यते तत् रक्षयितुम् । यनु कार्यतयाऽवगम्यते , तदा तस्याः स्वय दु गरूपत्वात् श्रीवपदार्थे लोके लिंदादि न प्रयुज्यते इति , तत्तणा- पुरुषार्थान्तरानुबन्धन विना प्रवृत्त्यसमवान् नियमन पन्मिन. प्रमाणा-तराप्रतीतापात् प्रतीतविषयलाच सुपार्थिनः प्रवृत्ति स्माद, ततव संध्योपासनाऽऽदी किरप्रयोगग । योषा लक्षणा किमिति नदि को पुरुषार्गोऽस्ति । तस्मात् कियाऽतिरिक्त कार्य आचार्य नावगछतीत्याह 'लक्षणाऽनभिमानं तु मुख्यार्थानव- चचनेभ्योऽवगम्पते इति । तान प्रत्याह 'वेदार्थाचार्य- | धारणात् । यतु मुख्यार्थकुशल्दास्तेपा लाक्षणि- चाक्येपु प्रवृत्तियोऽपि दृश्यते । तत्राप्येपैव कन्वधी ॥' इति । मुरूपमर्यमति दिव्या साक्षणिक- सरन्धपरिज्ञानविधा भवेत् ॥' आचार्यवाक्पश्ररणा- मपि अर्थ श्रौतमित्र मन्यते । म्लेच्छा इव यश्वरावा. दपि शिष्याणा या संध्योपासनादी प्रवृति, तमापि वर्षम् । मुस्पार्यविकिना तु परीक्षकाणा लाक्षणिक-वधी- बाल सपिषयनिरूपित किपाकायानगममेव कारणावेन | रिति । उपमहरनि 'तस्मान्मानान्तरायेा कार्यमा- परिकल्पयेत् । फल विना च तदनुपपत्तेः फलावगममपि न्तरान्वितम् । वेदवाक्यं ब्रवीनीति सक्षेपोऽयमु. संभावयेत् । युत्पत्यनुमारेप वेदार्यमपि प्रतिपद्यमानो दाहृत ॥'अ-थस्य कर्तुश्च संज्ञा प्रयोजन चाइ वाक्यार्थ- नित्यनैमिनिकाधिकारयोर पि फल कल्पयेत् । स एव बाल्य- मातृकेयं प्रभाकरगुरुदर्शनानुसारेण । अनम्यु- मामा यु-पन्न, स्वपमाचार्यपदवीमारूढो वेदारी प्रवीत्य योधनार्य शालिस्नान समथिता ॥रचिता सच्च- शिष्येभ्य उपदिशन कियामेव कार्यतया प्रतिपादयेत् नापूर्व | रितानामनुप्रहं कर्तुकामेन । वास्यार्थमा काया - ·नियोगशन्देन २३६८ निरालम्बनमादः । वृत्तिरिय शालिवेनेव ॥' इति श्रीशालिकमाय- निमित्तं तु प्रायश्चित्तं मर अग्नीषोमीये पछौ । मिश्रावाया वाक्यार्थमातृका द्वितीयः परिरछेदः ४९।१२।२७. (नियोगविधिवादः नाम, प्रकरणपञ्चिका १.२५-२५, निरस्तपादपे देशे एरण्डोऽपि मायते इति १७२-१९६)1 न्यायः । या बहुसज्जनदुर्लमत्वे अस्पज्ञादरस्तत्राय नियोगशब्देन नियाग्यतिरिक्तमपूर्वे कार्यतया | प्रवर्तते । उक्तम्-'यत्र विदऊन नो नास्ति साध्यस्तत्रा- आमनि पुरुपं नियुञानमुच्यते । प्राजु. १।२।१२५ | लपीररि । निरसाशदमे देशे एरण्डोऽपि टुमायो ।' पृ.२८८. इति । साहनी ६४५. • नियोजन उपाकरणानन्तरमेव इति यथाप्रकृति • निरापरणं युतितो बाधनम् । ऋजु पृ. १०२. भाजापत्यपशुपु अनुशनम् । भाट्ट. ५।२।१. नियो • निराकाङ्क्षस्य विधे. उपसंहारपानन्येन सोचो जनम् ( अग्नीषोमीयस्य पशोः विकृती ) औदुम्बरे न युक्तः । पराक्रमः, ४३।२, निराकाक्षम्य विधेः भूयते । फेवले च पादिरै मनौ 'पादिरे यनानि' मन्त्रलिङ्गानुसारेण संकोचः इद्रपीताधिकरणे निराकृतः । इति । भा. १७१८०६३. - नियोजनं पशोः ४३१. उनरवेदिथे स्थविहे परिभो मौमिकेषु चातुर्मास्येषु । निराकार युधिः इति मीमासकाः । सातारा परियो पशु नियुचीत' । गुणविधिरय न कर्मान्तरम् ।। इति चौद्धा, । के. वि. १०३१३, • नियोजन प्रारमनूध विहितेन * निरालम्बनवाद. । भाप्यम् ननु सर्व एव परिबिना प्राकृतन्य यूपन्य साथ. होमिकेषु चातुर्मान्येपु। निरामम्वनः स्वागत् प्रत्ययः । प्रहरपस्य हि निशल. के. १०।३।३।१८-२२. • नियोजन यूपे पशुधर्मः । म्भनता स्वभाव उपलक्षितः स्वप्ने । जामतोऽपि स्तम्भ भा.३२६७१८. इति वा कुड्य इति वा प्रन्यत्र एव भवति , तस्मात् सोऽपि * नियोजनादयः उत्तरे संस्काराः उपाकरणे निरालम्पनः । उच्यते । वाम इति ज्ञापतो बुद्धिः सुपरि- स्वीकृतेन मेणेव वृत्त या; न पत्यासेन , वाजपेये निश्चिता क्यं विपर्यसिष्यतीति स्वप्रेऽपि एवमेव सुगरि- पाजापन्यपशुधु सोऽय प्रवृत्तिमाके. ५।१।१८-१२. | मिथिता आसीत् माक् प्रबोधानान् , न त कश्चित् र निरश कवयः इति न्याय. । अभियुको विशेष इति । न ! स्वप्ने विपर्वयदर्शनात् । अविपर्ष याच्च तिम्पोऽय म्पष्टः । साहस्त्री ६२४, इतास्मिन् | तसामान्यादितस्त्रापि भविष्यति इति चेत् । * निराशेन माया बायते माप्सराबोड़ा। यदि मत्स्यबाट मात्र ययय मिथ्याभावः, जामन्प्रत्यय- या ३३१७११४ पृ.८६०, स्थापि तथा भवितुमईति । अथ प्रवीति तथाभावस्य निरवदानम् । किमिद निवदाममिति ! निष्कृष्ण | हेतुः, न शक्यते प्रत्ययावत् अयमाय इति वक्तुम्. वसादनात अगदान निग्यदानम् , द्विश्वद्यतीति । भा. ( यदि इति वृहतीपाठ )। अन्यतस्तु खप्ना ययम्य २०१७/२१६. मियाभावो विपर्ययादवगतः । कुर प्रति घेद , सनिद्रव्य • निरवमित वर्गाश्रमाचाररहिन । (भोजन- मनमो दौर्बल्यान् , निद्रा मियाभावम्य हेतुः स्वप्नादौ, पात्रात् पहिष्कृतः, यस्य भोजनपावै दिनो न भड़ो सम्पपान्ते च मुघुमस्याभाव एव । अचैतपलेव हि सुषुम निरवसितः इत्यन्यत्रोक्तम्)सु. १. १७२. इन्युच्यने । तम्मात जात. मापपो म मिप्येति । ननु निरमन नलोहितादिप्रयोजकम लोहित निश्स्यति जातोऽपि करगदोषः स्यात् । यदि स्मादवगम्येत । भी द्वितीयया तम्य पतिपचिवाषरामात्, किन्तु | स्पप्रदर्शनकालेऽपि नावगम्यते इति चेत् , तत्र प्रधुशो प्रतिपत्ति: अमीषोमीये पछौ । के ४।१।१२।२५, खगच्छति निदाऽऽकान्तं मे मन आसौदिति । निरसनस्य लेपः रोहितस्याभावे नाशे बारोप-पू. २८-३०. - ·निरालम्बनवादः निरालम्वनवादः बृहती- ननु सर्प एव निरालम्बनः स्वप्नवत् | जालं इति तत्वविदिदितम् । (न्यामोहः गर्गशू-पन्न प्रत्ययः कुतः वसंप्रयुक्त भत्तसेपयुक्तत्वं या, येन | मिध्याप्रययन्य हेतु: । वाममानो न्यामोहः, व्यामोहात् - विदोपण प्रत्यक्षामायक्षयोविशेष उपलभ्येत । पृ ५३. वामना इति अनादिलान् वीजाहपुरयत् अदोषः ) ऋजु- यदि परमार्थतः अर्थः सात् तदा संभ ( सिद्धान्तमुपक्रमने-) ननु परिहामेतत् 'स्मरामीति योगज प्रत्यक्षं इति शक्यते यतुम् ! मर्यप्रत्ययाना तु शानशून्यानि स्मृतिज्ञानान्येनानि । ननु च स्मनः निरालम्बनावे पारमार्थिकामा नेदं सिध्यति इति प्र.यश- उद्धोध कारणाभावान् नैतत् मभवति इत्युक्तम् । तदसिद्धम् । लक्षणाक्षपेण संगतिरित्यर्थः । स्वप्नादायपि हि चिन्ताऽदशदिमभवात् । स्वप्नेऽपि हि वृहती-कथं पुनः म एव निरालम्बनः प्रत्ययः ? | सुखदुःखमनुभूयते । मुखदुःवहेतुश्च अदृष्टम् । अतः 'गगम्य हि निगलावनता खमान: उपलक्षितः | अदृष्टहेतुकमेन खम्नादिजानम् , किश्चिचिन्नादिहेतुक स्वप्ननु च शुनिकाया रजतज्ञानम् , स्मरागीति । इत्युपपनं शुक्तिका दिज्ञानतुल्यावं स्वप्नविज्ञानस्य । तदिद- प्रमोषात् स्मृतिज्ञानमुक्तम् । युक्त रजतादिषु । तत्र हि मुकम् ( यदिदमरमा मिरच्यते अग्नहगारगकः प्रपोषो शुक्तिकाया यत् मास्वर रूप चक्षुषा परिच्छिन्नम् , नन्, मिथ्यात्वहेतुरिति तदेव भाष्यकारेणोक्तम् ) स्तम्भ इति रजतममृते ववधर्क इत्युपपद्येतापि । स्वग्नादिषु पुनः | मानतो बुद्धिः सुपरिनिभिता कथं विपर्य सिध्यति । कस्यचिन अग्रहणात् अर्थान्तरे स्मृ युद्दोधपरिहारः कथानेन इदमुकम् ! (इस्थमुक्त ) निश्चितं भवच्छिन्न- शकर,-इन प्रतिभाति । तस्मान् वाममानिबन्धनमेवेद् | पित्यर्थः । कय अवच्छिन्नोऽर्थः अनवच्छिमो भवति ! गान जाल इति प्रतिपद्यामळे । यहादर्शनात् सदशे ( ननु अमहणा मिय्याचे सर्वज्ञानानि मि' या स्युः , अर्थान्तरे स्मृतेकोषः । रबग्ने पुनः कणचिदग्रहणादि- ममना अर्थस्य केनचित् ज्ञानेन अग्रहणात् प्रति न्युफम । तस्मात् वासवानिमित्तं इनि माती कल्पना, पृच्छति-) कथ नदि प्रबुद्धो गियर जानाति । नार्थानराश्रयणम्, अन्याने: । अतः कुझ्याविष्यपि (उत्तर) उक्तम् , सरामीति स्मृतिप्रमोपात् (स्मृनिवा- शानं वामनानिमित्तमेव , न कुडगाद्यर्थ निमित्त इनि परामर्शान ) प्रत्यक्षममित सत् । प्रतिबुद्धम्म न अपैति सितिः । उच्यते । कार्यसिद्धयर्य हि कारण कायने, न प्रत्यक्षा निमान: (इन्द्रियदौर्बल्गे निश्चिते प्रत्यक्षानुपपत्ते। पुन: कार्यविनाशाय । स्वप्नादिपु बहिरनभामा संविर, स्मृतित्वनिश्वरः) । अमुमेवाथै ( अग्रहणान्मको भ्रम सा च बाद्यार्थमन्तरेण न संभवति । येन च बिना इति ) स्पष्टीकरोति- 'अथ प्रतीतिस्तथाभावम्य हेत:, यच समवति तत् तम्य कारणम् । तस्मात् अर्थ एव न शक्यते प्रत्ययाटयमन्य इति यदितुम् । यदि कारण इति युक्तं कापयितुम् । निरालम्बनता तु नैष पन्ययत्वात् ' इति च । नायगति भिष्यति मन्यने । संवेद्यते प्रत्यक्षायवोधेन । तस्मात् अशज शानं न 'अन्यतो हि बग्नशाम्य मिथ्याभावः' इति प्रमोप- वामनानिमित्तं इ-युक्ताम् । ननु स्वानीपटन्ध मिथ्या मित्तना दर्शयति । कुतः । इन्द्रियदोमल्योपन्यासान इति प्रतिबुद्धस्य ज्ञानमुपद्यते । न च मिथ्याभावम्य | "निद्राकान्त मे मनः ' इत्यादिना । दौत्य व कार्या- कारणकलाना युक्ता । ननु च अकारणम्य मिथ्या-क्षमस्वम् , न कार्यानरो पत्तिसमर्थ य इत्युक्तम् । (पृ प्रत्ययस्यापि उत्पादो न घटने । सत्यं न घटते , न तु ५३-५७) अगत्यनुगुण तत् । तदानुगुज्ये ६ मिशज्ञानर न सोवा-( उत्तरम-गम्य प्रयोजनमाह) 'प्रमाण- स्यात् ।। यद्यपि शानो-पादाप कारण कमी तथापि त्याप्रमाणत्वे , पुण्यपापादि , नत्रून्यम् । विध्यर्थ- अर्थ एव व प्यः, किन्तु वासनामाम् ) रासात् वादमन्त्रार्थनामधेयादिकल्पना ॥१॥ सर्वेषु व्यामोहतको मिथ्याप ययाः । ज्यामोहनियन्धनाश्व लक्षणेप्वेचं स्वप्रमाणगङ्ग, स्थितिः । वचनव्यक्ति- घोसारियो वासनाः । यतो वामनानिवन्धनमेवेदं शान | भेदेन पूर्वसिद्धान्तपक्षता ॥२॥ कर्मभ्यः फल- मी.को. २९७ ·निरालम्ननवादः २३७० निरुणेन . संवन्धः पारलौक्यैहलौकिके । सर्वमिसाद्ययुक्तं वात् ज्ञानापहवम्य च तन्मूलस्य तन्निराकाणेनैव स्यादर्थशून्यातु बुद्धिषु ।।३॥ तस्माद्धर्मार्थिभिः | निराकरणसिद्धेः तदेव निराक्रियते इति । नार. पूर्व प्रमाणैर्लोसमते । अर्थस्य सदसद्भाये यत्नः निरालायनवाद. २१७-२२१, कार्य क्रिया प्रति ॥४॥ * निरारम्बनसादे बायो विषयोऽपि नास्ति रलाकर:- यदि मा बुद्धयो गाझा याः स्वाश । विगा नीतागाकारा अपि न सन्ति । बाल पृ. ६. पर्यवसायियो भवेयु , नको योऽय (न्यवहार), चोदना * निरालम्बननादनिरासेन बारमार्थ सद्भावः भोप धर्म प्रमाणम्, अन्यदप्रमाणम् , तसंयोगजे प्रत्यक्षम्, तिकसूने एव माध्ये उक्त. । वाल, पृ. ६. भत मयोगजमानामा, ज्योतिष्टोमादि पुण्यम् , सहयादि “निरालम्बनरादिन. सर्वाणि बाह्यघटादिविषय- पापम् , तदुभयविलक्षण अभ्युदयपत्य वाया मा तेषा आणि सविकासकशानानि मिथ्यार्थ विषयमणि बाह्यांर्थ- फलम् , विधेरथं प्रवर्तनम्, अर्थशादम्य प्ररोचनमर्थ., | विषयक ज्ञानवान स्वशपत्यपनन् । स्वमज्ञानाना हि मन्त्रागारमनुषप्रशासनम् , नाम शना गुणपनविधानार्थ- बाघटादाकारेण परिणत शानमेष विषय. , न पटादि, विचार आदिवान्दोपाचश्च स्मृन्यानारप्रामाण्या- तदानीमभावात् , मन प्रन्यायगावात , सशिरश्छेद- पामा पविचार , तथा सन्मान्तरश्रुतिविनश्रुत्सानिमि नादीनामसभाय । अतस्तत्र ज्ञानपारमेर विषयः । कर्मभेदशेषल्वममनियमाः, वचनन्यत्ति भेदेन वाक्यार्थ- एव सर्वज्ञानाना इति दृष्टान्तेन न किञ्चिदपि शानं प्रमा चिन्ता, कर्माणि कानिचित आमुर्णिमायाकानि , हयाहुः । वन्न । स्वमाययाना आमविषपशवासिया कानिचित् अनियनफलानि , कानिचित् ऐहिमवृष्टयादि-या-तासिद्ध । किञ्च नीलोऽयम् । इत्यादि सविकल्प. फलानि इन्यादि • •यवहार स रायं चोदनादीनामभावत् काना आत्मविषयका नीलोऽहम्' इत्या कारवा. अयुक्त स्यात् । अत. अवश्य धर्मादिभिः पुरुषः पतिः । अत दर्द बादाविपयकम् । बाधकाभावेन च सुगनाशीविपीपसृण्माहायानिक विचिकिमया बाह्याथ-प्रमेव । मणि पृ २३-२४. सद्भावे लोक्सेमतप्रमागादी वाचनेन य.न. पतन्य । निरिष्टयम् । इष्टाग्निर्मला: निरिष्टाः, कुत्सिता किया ति अनुमसिद्धयर्यमित्यर्थ 1 पृ २१७-२१८, मिरिष्टा. निरिटका | पुन प्रयोगान इत्यर्थ. । वि. शोचा- 'स्वमादिभोगपच्चापि चोपभोगत्व । ११ । नितरामिष्टमने इति निरिष्टं निरिष्टगेष फापना र तन्नियुत्त्यर्थमेरेह परमार्थे प्रयत्यते ॥ निरिटकम, एकस्मिन् कर्मशि उपयुक्त मित्यर्थः । निधि- ११ ॥ नहि स्वप्नमुखाद्यर्थ धर्षे कश्चित् प्रवर्तते । कानामपि ऋतिजा देशम्य च पुनपादानं शिष्टा न याच्छिकचात् स्वप्नस्य तूष्णीमारयेत पण्डिो ॥ निवत पन्ति । सोम, निरिष्टकेन पुन नियां शिष्टा १२॥ परमार्थफलायानिमिच्छद्भिस्तेन यत्नत । नाचरन्ति । निरिटरेन शिष्टा यागं नाचरन्ति । भा प्रतिपत्तिम्धिातव्या युक्तिभिर्वाशवस्तुपु ।। १३ ॥ ११॥३॥१२॥३३. तत्रार्थशून्य विज्ञानं योग्यचार समाश्रिता । -निरिष्टयोपदेश । निष्का ने इट इन्छा विनि. तस्याप्यभावमिच्छन्ति ये माध्यमिक्पादिन ॥१४॥ पोगाकासा यामात् तत् निरिएकम् । उपयुक्तमिति तत्र बावार्थशून्यत्वं नुल्य तापद् द्वयोरपि । नि-यापत् । एकोपानम् अ यत्रोपयोगविपि. निरिष्ट- त्याऽस्य, तनो ज्ञाने तद्वत् सहतिकल्पना ॥१५॥ोपदेश ! कु २९. तग्मात् साधारणत्वेन तन्मूलवेन चाप्यगम् । -निरतं वेदाङ्गम् । पौषेयमपि अतिग्निपार वाद्यार्थसदसद्भावे यलो भाष्यस्ता छन ॥१६) पर्यगानुवर्तनात् वेदमून कत्याच प्रमाणम् । वि. ३. शानापहना दिनोऽपि प्रयग अर्थमात्य निविपयशाना निकद घेदार्थाधिगमोगय पासपू. १५६ नुपपते. सामावडे । तेन अर्यापन पताधारण • निरत्तेन सावत् लोकन्यवहारप्रसिधान्येन पानि . ।

·तस्मात् मैत्रावरुणांस्काग निरकस निर्गुणं तदतक्रियानिमित्तान्दप्रयोगभावेन निरुच्यन्ते । ॥३॥ निरूढादिप्यपि शालामुखीयो भवनि ।। ५।१० पृ. २२८. . निरुत्तस्य लोकमूलपदानानं वरुणप्रयासेषु मागहितादेव उत्तरपैदेः प्रणयनवत् प्रयोजनम् । सु. पृ. १२९. " निगमनिरुक पाकरण- | निस्दमशावपि सभतान शालामुखीयो भवेत् । इनि वशेन धाततोऽर्थः स्पयितन्य: यया सण्येव जमरा प्राप्ते , प्रस्तो गालामुखीये मौभिस्य कस्यापि कापस्या. इत्यादी। मा, १।२।४।४१. भावात् पाशुककार्यार्थमेव तदुपादानेन पश्ववत्यामोदय- निरुते स्यात्, तत्संयोगान् । ६।५।३।१२।। लब्धः शालामुखीयो निरूढादिष्वपि म्यादेव । संकर्ष. चन्द्राभ्युदितेष्टिः, इविषि निक्ले स्यात् हतिर्निवापा- २३१२२. नन्तर बद्रोदये मति स्यात् । वासंयोगाव । ' यस्य इवि 9 निरुटपशुः आर्मागोमीय विकारः । सत्यापाद. निरन पुरस्तात् चन्द्रमा अभ्युदेति' इति निर्वापसंयोगेन | सूत्रे तु परीय म्बी हनम् 1 के • निरूढपशी घटेक्तत्यात इति पूर्व: पक्ष 1 असन्यपि दीक्षिते दण्डपादनस्य दण्डदान प्रयोजकम् । प्रवृत्ने वा, पापणानिमित्नस्य । १३ ।। इदानमर्थकर्म । वि. पूर्वपक्ष मूमेण प्राप्त काशब्देन निरन्थन् सिद्धान्त ४१२१६. गाह । अकाले कर्मणि प्रकृने एप चन्द्रोदये मनि इष्टि * निरूढपश्चादौ दीक्षासोमपाभाव:पि दण्डदाना- रेपा स्यात् । निमित्तम्य चन्द्रोदयस्य प्रापणान प्राप्तत्वात् । नुन तस्य प्रेमानुपचनप्रयुक्त नान् नानुपपनम् । भाट्ट. चन्द्रोदयो हि निमिनमा तच्चेत् निर्वापात् प्राक् जातम, रा. निरूटपक्ष्यादिपु आग्नीषोमीपादिविकारेषु तदा निमिरसत्तात् नैमिनिक कर्तव्यमेव । वेदि.) फर्न या । वा, १७४।९. लक्षणमात्रमितरत् । १४ ॥ निरूढपमुबन्धे होतृमत्रावरुणयोयोर्षरणम्।। गदि नितान् प्रागपि मत्तमा दर्शकमलिनन्द्रो. द्वितीयमभ्याभावयति बोवन होतागे होता च दये मति अभ्युदयेष्टिः स्यात् तदा 'यम्य हविनिरुतम् इति निर्वापसंयोगः किमर्थमिति चेत् , आह सिमान्ती । मैत्रावरुण श्व' इति देक्षेऽहत्येव भुतं उत्तन्यायेन दयोरेवेदं वरणातर मोमधर्मः । इति प्राप्ते , दाविन्यनेन इतरत् निरुतमिम पदमरक्षगमानं कमरम्भस्य । फारम लक्षपति नियमिति परम् । काम | तृतीयहोत्रभावस्य हेनुकरणात् अतिपदेन योग्यतया निरूदपशुबन्धः एवोच्यते इनि तत्र अलोकपः । निर्वाचन प्रोव भवति । संकर्ष ३४|१३. तथा चान्यार्थदर्शनम् । १५॥ तथाच निर्वापात् प्रागपि प्रवृत्तमा दर्शकर्मणि चन्द्रो * निरूढा लक्षणा निरुदशक्तिनुरूपयोगक्षेमावानन दये सति अभ्युदितेष्टिः स्यात् इत्यत्र अन्यार्थदर्शनं भवति । मुख्याथै नापर्यानुपपत्तिमतिरोधानमपेक्षने । कु ३॥ 'स यदि अगृहीत हविर दियात् तदा एपेव बनवर्या' ६।१२ पृ. २५७, 'निरूढा लक्षणाः काभित् इति । तस्मात् प्रवृत्तमाने वर्मगि चन्द्रोदये सति अभ्यु- सामध्यादभिधानवत् ।' इइ केपुचिदर्येषु अभिधान- दिनेष्टिः इति मिद्धान्तः । अगृहीत हविः अभिनय , वदेय लक्षणाशक्तिरपि अनादिकालप्रवृत्तत्वेन ( प्रवृत्ति- स चन्द्रः यदि उदिपात् , तदा निर्वापोत्तर या वतचर्या को। इति कुतूहले पृ. २५७ पाठः ) निरुताः यथा उthi, एवैध कन्या इति भूत्यर्थः । के. शलादिषु वा. ३१११६१२ पृ. ६८३. निरूढानि नाम पदानि साविज्ञायिकानि इत्यु. * निस्टलक्षणया अनिरुद्धदक्षणा बाध्यते , उदा- न्यन्ते , तेपण मिन्ता तद्यपदेशाधिकरणे 1 के. हरण मृग्यम् । बाल, १४३. निरुदादयः पशव; सोमात् प्रागपि नयाः । निगुणं पुनर्वचनं परिसंख्यापकं भवति । भा, रत्न. ५१४५८२५. , ११।१२४५१.

·निर्णेजक २३७२ निर्देशानु ॥ निर्णेजकधीतराभादवनपरिधान अनाचार: नानगत्यात । ३०॥ उदीच्याना दाक्षिणात्याना च । वा. १६६३३१७ पृ. २०४. यत् पूर्वपक्षिणा उनम्, तर ! अनजन्यात् रादिर- * कम्मलनिर्णजनयत् एतद्भविष्यति । निगेंजनं हि संकल्पयुक्त प्रयोगे वैकल्पिकस्य पन्नाशादे. अजवाभावात् उमय करोति कम्वल्शुद्धिं पाइयोश्च निर्मलताम् । न तस्य माखना । विन्नु पदिरसदृश एव दरो प्रहः । मा. शरारस२५ पृ. ५४५. सदसम्म साक्षात् मुख्पदान्दावाच्या नि गोण्या कृत्या * निर्देिस्य हि मति निर्देशक सर्वनाम । सर्वनाम- मुख्यमहश: मुख्पगब्देन योध्यने एव । नस्मात प्रसि. पातिपदिकस्य निर्दिएप्रविनिर्देशक पवनिः । दुप्. २२॥ निषिः मुख्यमहदा एव, न करिषक द्वन्यम् । को. निर्देशानु विकृतावपूर्वस्यानधिकारः । ३१८१ १६॥३२॥ * निर्देशः दांपूर्णमामयोः चतुर्थाशतस्याग्नेयपुरो- अमीयोगीय पो बर्दिया यूपावटमवस्तृणानि' इति हाशम्य 'इदं ब्रह्मणः' इत्यादिना क्रियते । पृगलेषु तु । आज्येन यूपमनति' इति न धुतम् । तत्र রঙ্গ হন যমগীঘষান্ন নইকরল, যুৱকােন নাম: ঘুখঞ্জনই য আওয- विभागोऽपि सत्र नास्त्येवेति । के १२२. धर्म कर्तव्याः इति पूर्वपछे दामूचे प्रामे सिद्धम्तयनि । 'आप्तीना जपति' इति स्त्रीलिङ्गपदसममि-सन्देन पूर्वपक्षयावृत्तिः । निदेशात विकृती भारत- ध्यारेण " निर्देशादन्यः' इनिन्यागेन बाधित अवयु- कार्यमुखेनैव धर्माया भतिदेशात् विकृती अायोमीये कर्तृ कन्योनर्ग., ताक्पदा मागत गर्गरस्य चिलें पिपर पो अर्वस्य अप्राकृतस्य यूरावटन्तरणबाई ए. यूपा- इत्यत्र अनुवर्तते । पैजयन्ती. १९१२५. अनाज्यस्य च यः संस्कारः, तम् अनधिकारः, न अधि. निर्देशानु विकल्पे यत् प्रवृतम्। ६३।१२। कारः, नातुवृत्तिः, मातिदेशः । तथा चात्र लोरिक २८॥ असंस्कृतमेव हि मान्यच माय इति सिद्धान्तः। के. अग्नीषोमीये पो पादिरः पालाशो रोहितकश्च यूपो • निर्देशात्तु विकृती (३।८।१६।३२) इत्यधिकरण- न्यायस वरूपम् 'एलमोपकारकासमरे रस्पना विकल्पेन भुतः । रादिरगुणकश्च प्रयोगः भारधः । वय च गौरवापादकावलमोपकारकागाना नाकाहा' इति । सु. मदिरो विनः । एमतिपदिरस्य प्रतिनिधिह्य । मच पदिरमहश एवं अन्वेष्टव्यः । विकल्पे सति यन् पृ.६३४, निर्देशानु विकृतो श्यत्र बहिराव्याधिकरणम्य (१०) प्रपोजगं स्पष्टीकरिप्पो । पृ. १६५, भगृतम्, यमुदिश्य पयोगः प्रवृत्तः वत्मा एक प्रति- • निर्देशानु विकृतो इन्धन पहिया यूगबदमवस्तृगाति' निधिरुपादेयः, न तु वैकल्पिक द प्रनिनिधिभवति निशान मुख्यद्र पवाचकशन्देन मुरपमहशम्यापि पति- इनि अप्राकृत्यूपारयस्तरणाव्यशार्थचरित्वं प्रारनामा बधिमाग अम्ति नास्तीति चिन्तायाः प्रातरेकना- पशवयवानुत्तिवारा निर्दिष्टवाद निर्देशसंभदात् । वैकल्पिकस्य तु न तथा निर्देशः शक्यः । तस्मान् पदिरा- योग सप्तमदशमाये निषस्यमानत्वेन तदभिप्रायपूर्वपक्षा- प्रामिपोधिचि जाधीन वात् धर्ममारण्यशास्त्रातिदेश- पसरे कदर नाम भेतवदिशा, प्रीह्मपचारे नीवाराध योगात, प्रत्यक्षावेन पावै कामपातः पवादतिदिश्य- प्रायाः इति सिद्धान्त मानेन ' बनिति' इत्यादिशास्त्रेण सर्वप्रास्त्तत- अशब्दमिति चेत् ॥२९॥ पहिरनुवादेन सनादिधर्मविधिसंभवात् यूपारयस्तरण- पूर्वपक्षी यदि ध्यान अशद परिसदृशं शन्दबावात बहिपोऽपि धावता इति पूर्वपक्षिते तोपकाराजर्ममवे वैकस्किमेव माझं इति । नास्ति प्रतिसदका सदो यस्य | कल्पनागौरवासदावहलोपकारमानाकामान् विस्तो तत् अशब्द इति बमोहिः । इति चेत् । प्रानानामगाना पूर्वनिर्देशात् गापूर्वस धैरवस्य ।

·निर्देशद्वा . निर्देशाच्छेप यूपावटस्तरणचहिप: प्राकृतधर्मविधौ अधिकारः इति । युमिति भावः । मः इडादिमर्वभौः ऋषिज. युज्यन्ते सिद्धान्तो वक्ष्यते । तेग माकुतानामसाना घेनेभ्यः प्राक, इति पूरणीयम् । समवायान् ककरवेन संबन्धात् हत्ति पामिः खाकी ६२४, मुमोधिनी । यः इत्यस्य स्थाने गर्थे ति कुताले पाठः। निर्देशाद्वाऽन्यदागमवेत् (६४।१।२) इति । सधैं भनणं प्रविम्भिरेय कर्तव्य म्यात् । समनाया सिद्धान्तपने प्रक्षेपात् प्राक् झवदानम्य नागदोपापहारेण यागे तेषामेव कटप्स वात् इति तदर्थः । पुरोसशन्तपादन नपने । मु. पृ. १५३३. निर्देशस्य गुणार्थत्यम् ॥ ६॥ " निर्देशाद्वाऽन्यदागमपेत् । यदि च निर्वापवेलायागेव 'यजमानपश्चमा इदा भक्षयन्ति' इति निर्देश: पागनि ईत्तिभवेत् , तथा सति तदुत्तरकालं नागदोषा- इडाभिन्नभक्षपरिसंख्याः इति यत् पूर्वपक्षिणा उक्तम् , पहारेषु द्र यान्तर नोपादीयेन , तन निर्देशादा०' इलादि । तापरिहारा सिद्धान्नसूत्रम् । यजमा-गरूपो यो यागम्य নিয়ন । था. ३१४११४१४१ पृ. ९८३. गुणः तम्य भक्षे प्राप्त्यर्थः निर्देगः, न परिसंरल्यार्थः । • "निर्देशादा वैदिकानां स्यात्' (१२।२।११३) निर्देशस्य गुणार्थ वम् , निर्देशो गुणार्थः न परिसंख्याथैः । इत्यत्र वक्ष्यमाणेन भनीना लौकिकौदिकमर्थित्यः । गुणार्थत्वात् इति पञ्चम्पन्तः पाठा कुतूहले । निरासन्यायेन द्रढयति । सु. ३७ पृ. ४.. - निर्देशादा प्रधाने श्रुतिलक्षणम् । ७ ॥ वैदिकाना स्यात् । यदि तावत् पुरुषार्या अपि (अग्नयः) पूर्वपक्षिणा प्रधानयत् इति धान 3: । दै. इत्यभिप्रायः, सक्रवर्थवादयुक्तः । तथा द्वादशे वक्ष्यति | लक्षण्यप्रदर्शनार्य सिद्धान्तमूत्रम् । प्रवाने यत् अवदान * निर्देशाद्वा०' इति । या. ३२७॥१९॥३९ पृ. ११०२ मा निर्दिश्यते, सन् श्रुतिलक्षणं अनन्यथासिद्धायदान- यदि व लौकिककार्थापेक्षपा सर्वायत्वमभिधीपत , ततो वाक्यममाणकम् । तस्मात् तत् स्यात् परिसंख्यार्थम् । 'निदारो०(१२।२।१११) इत्युक्ता निर्देशाद्वा०' राजमानपत्रमा दश मन्ति'ति नननं तु गक्षे (३) इत्यत्र निर्णतावादविचार्यग 1 2. ११०३. पजमानस्य अप्रासापात् विधानार्थमेव । अतो न तत् र निर्देशाच्छेपमक्षोऽन्यः, प्रधानमन् । ६।४। परिसंस्पार्थम् । ३१४॥ अश्ववदिति चेत् । ८॥ दर्शपूर्ण मागयोः शेषस्य यागावशिष्टस्य दविषः भक्ष. पूर्वपक्षी शङ्कते । अश्ववत् अश्वमेधयत् । अधमेपे पाशित्र-नर्धाकरण-शयुबाककालीनः अन्यैः स्याम्यो । रहवात् पशूना मर्वशेषभवणे ऋखियो वियेरन् , भिन्नैः कर्तव्यः । इडामक्षे एवं यजमानपञ्चमाना तस्मान्न तत्र सर्वशेषभक्षणम् । तद्वदन्यत्रापि न सर्वशेष- अविजाम् 'यजमानपयमा । भश्यन्ति ' इति मक्षनियमः इति चेत् पूर्वपक्षी पात् । अत्र अर्थ- निगात् । इतरमक्षेषु ते परिसरूपाताः । गस्सात् भन्यैः । बत् इति , पूर्ववत् इति च पारः । तस्यापि अश्ववत् भक्षो भापितव्यः । प्रधानवत् यमा यवदानमाशे अन्यः । इत्येवार्थः । पुगेडाशः प्रधानार्थः, तथा इसायमक्षे ऋषियोऽन्ये न, चोदनाविरोधान् । ९॥ स्युः । इति पूर्वः पक्षः। सिद्धान्ती आहान अश्वमेधे सर्व मक्षयिष्यन्ति । तन सा, समवायात् स्यात् १५॥ पटना बहुत्यात् सर्वभक्षणे ऋविजो निरन् । ततय पूर्वमझ लेग माप्त पाशब्देन व्यायन | अश्वमेथेन यजेत' इति नोदना निरोधः स्यात् । सिद्धान्तमाद । सबै प्रकृतैरेव ऋषिपजमानः भो विमरणे अश्वमेधममारभावाद । सात अश्वमेगे भो भक्षणीय: स्यात् , नान्यैः । समयायात् । सर्वमशणामागो युक्तः । दर्यपूर्णमासयोग्नु वाशशेषा- मते कर्मणि यजमानपसमानामेव ऋविजो ममरात् स शेषशा विग्भिरेस भवनीयाः नाम समवायाव संपन्यान् । यागाचदानां यागीपभवणं न इति सिझन्न । के .

·निर्यनस्याप्यधियारो २३७४ निर्मनल्याविरण । । - • निर्धनम्याप्पधिकारी यागे ! के. ६१८ | निवृत्तौ चरितार्थः सन् निर्मन्ध्योऽभिनयः कथम्॥' शैके मालक्षणम् ' ( ११५१४२६ ) इति निर्धनमनोरथन्याय, 1 अपग्रेनोपनिषदः । भगनानानि पहात् भवेत् अचिरनिदग्धन- यथा 'उन्नग्योलम्य तत्रैव निधनाना मनोरया । हृदये- पीति; । सवैधतानां च गबनीतविकारत्वात् पुन धुवे: प्वेव लीयन्ते विधधात्रीस्तनाविव ॥' इति । साहसी. अनिरनिग्धनवनीतायंता स्यात् । स तु आम्दममाण के अन्धक्रियाजमिननिवृत्तिमात्रचरितार्क निर्मम्पदान्दः नियन्तः निःशेष पियन्तः । के, चिरविशेषोपादानासमर्थः कवगविरनिमायतविषय • निधारणं जातिगुणक्रिया शामिः समुदायान ! फरुप्यते । नहि अब अविरत्वमपि योगे अन्तर्गतम् , एकदेशस्य गृपकरणम् । रहस्य. १. १५५. प्रियायोगमानिमित्तस्यात् । तामादसदेवत् । नेप दोषः। • निर्गन्ध्य. अशिचयनगतेष्टापाका मन्धनBाध्य; । पाकेनामेरुपात्तत्यान् पिरोपणपण श्रुतिः । तत्र शास्त्रीयधर्मरहिव: लौकियोऽग्निः । के. १।४।९।१२, पारागभूलन्यात् तद्देशादौ परिप्यते ॥' यथेक • निर्म.या अमीनोमीयाशुगतः सभर्मक, जालीय- लोहिलोणीपादिविधिषु विशेष्याणा प्रामस्वात् विशेषण- संस्कारमहितोऽमि: १९. निमन्ध्या, अप्रपा परवम् , एमिहापि विशेष्यानुवादेन विशेषगभूता सोमे च वारः । संकर्प. ३।४।१६. 'तिमध्येन हियर पाराशन विधीयते । भगानां च प्रधानेन एक- इष्टका: पचन्ति' इति निर्मथ्याग्दः पङ्कजा- देश मालक वश्यते ( १९९२।१ ) । तेन अचिर- दिशब्दवत् पोगन्द्रः । अग्निचयन सय एव लौकिक- निमंधितेन अदूरनिमंधितेन अनन्यकर्तृनिर्गनिन पति "मपनेन जात. अचिरनिर्मपितः । तेन इएका: पच्यन्ते । वक्तव्ये प्रदर्शनार्यमचिरग्रहणम् । वि. ११४११... निर्मन्ध्ययो. अमिवधनगतेष्टका- सोम-रो प्रोणाविदति यासदार्थः । पाकार्थस्य अग्नीषोमीवपशुगतस्य च प्रकृतिविकारमानो वि--'दिगो योगरूनि निर्मण्यम्य पर्व- नारित इति नाति धातिदेशः। के. ७३७११९ निर्मन्ध्याधिकरणम् । अभिवपने पठितः | नम् । पायौ पूर्वर, दन्त्योऽचिरजावेनावनीतवत् ॥' निमध्येनेष्ट का पचन्ति' इति निर्मन्स्यगन्दो यौगिक.। भाह- 'निगेन्म्येनेष्टमा नमन्ति' इत्यब निर्मव्य- (निम-ए-पायस्तु एतद्विवार्यकः ॥ शब्दस्य पूर्ववत् सेवारवाचिये निर्म-पमान तथा निर्मध्ये । ११४।९।१२।। पश्याम. तिलोकिप्रयोगेण निरस्ते , मनमवस्य माप्यम् - अशिचयने 'निर्मथ्येने का पचन्ति' पाकसाधनीभूनामी अमावेन मगनायो यता पाक इति उस्कृते ददर्शनात् संस्कारयन्दो निम.म्य इति । नवनीतादापि सस्वेन अतिप्रमाणात अरणियोग्यानिवा यसकारेऽपि दृश्यते । निर्मप्प आय औदन ज्याप्य जानिवानि प्राप्ति, मधनप्रयोज्यत्वयोगेनैव उप- पक्ष्यामः' इति । निर्मन्थनयोगात् पूर्ववत् यौगिक इति पत्तो ढिकसने प्रमागरमागत् अतिमहल पाका- संशितम् । प्रयोजनम् , स्कारनिमिचे सग्कृतेन का दावपि प्राचीन प्रयोगामानव अमोधकत्वोपपत्तः निगर्नु पतन्याः । जातिशब्द यथोपनेन । यौगिके अचिशय वात् नवनीने वाच्यत्वयामि वक्तुं दास्य राय निर्मपिवेन । यथा ' नावनीतेन मुइक्ते ' इति चिर- | पौगिक एव निर्म पशब्द, । एवं २ 'निम-ध्येनेष्टका: निर्दभेन इति गम्पते। नन्ति इति अग्ने, पाकसामदेिव प्राप्तवात् मयन- चा-~ निमन्पि प्राधिकरणवत मानिसकार- | पाप्रविधि इनि तम्यादि प्रोगमध्ये करण सिद्धान्ते निमित्तपक्षी उदाय अनन्तरेग यौगिक साधनीयम् ।। पयोजनम् । वैद्युतादमामियानोत्य- सूर्यकान्तादिजन्मनाम् । मण्टन- 'निर्मन्ये योगनियमः ।। N ·निर्मष्यादिषु निर्वपणलवन -यौशिकम् । १०. 'आज्येन पशु- शंकर--- निर्मथ्यमपि तदा स्यात् ।। पदं | गवस्तृणाति' इत्यत्र बहिर्धी लवनादयः एगो चोदक प्राप्ताः अनमशानमाधारणा अपि अप्राकृतकार्यवान निर्मथ्यादिषु चैवम् । ७७११९॥ भवन्ति इयुक्तम् । इह तु पर्दिःशब्दम्य आतिदेश- अमीयोमीथे पशी भगान् निर्मन्थ्योऽनिराम्जातः । कल्या भावात् । धर्मान भवन्ति इत्युच्यते इति विधेकः । असिनाने निर्मन्येनेकाः पचति' इत्यानातम् । वि- 'निमन्थ्येनेष्टकापाके यहिपाऽयसंस्कृत) । तथा दोपूर्णभागयोः बहिः आगं व सधर्मम्माम्नानम्, ) अति देशो न वा, यो धार्थ , तत्र पूर्ववत् ॥ पौ च पहिया यूपाक्टमयस्तृणाति ' इति 'आज्येन । पूर्वाधिकरणोतवणवशब्दवत् जातिदेदाः । यूपमनक्ति' इति च निहितम् । तत्र अधिकरणानि भाट्ट-अनोनिर्मन्यनेष्टकाः पचन्ति ' इति । देशमाह । यथा वेगवशन्दे न धर्मातिदेशकता , एवं ! पशौ ' बादश यूपावटमबस्नृणास्ति' निर्गन्ध्यादिषु निर्मध्य-पशिज्पशन्देश्यपि न धर्मानि- मनति' इति च भुतम् । ततः पूर्वपदेष निमन्पशब्दो देशकता । अभिवगनिमेव्याः पशुगननिर्मथ्य मन्चनक्रियाविधायक वेन गोगायोगात न पाशुकाना गान् न गृह्णाति । पशुपती बहिराज्यदान्दो दर्शपूर्ण | मनधर्माणो अतिदेशार्थः । बहिरामशब्दो न दन्य. मागगवादिराज्यधर्मान न पृहीतः । ततश्च मध्य- | विपित्यान न दार्मापूर्णमासिकवदिराज्यघातिदेशायौँ । चर्हिराउपशब्दाः न धर्मातिदेशका इति सिद्धान्तः । न च पिकपारस्य नामानिदेशेन धर्मप्रात्यभावेऽपि चमार, पूर्व सिमान्तसाहसपोषः । के. ऐठिकधर्मातिदेशेन निराकास याद न कोणत्या गोकारः, निर्मयन्यायः । अप्रिनयनादिप्रकरणरया । प्रकृते तु धर्माकाङ्क्षयेय गौणत्यागीकारात नामाति- निमन्व्यादिदादाः अग्रीगोमीयादिगतनिर्मन्पादिधर्माणों देशोपपत्तिः इति वाच्यम् । लोकोऽपि गयनादिधर्म- नग्राहकाः। लाभेन भुत्यर्थत्यागे प्रमाणाभावात् । ६. निर्मथ्यादिषु चैयम् । ७३१७१९॥ मण्डन--(निर्मन्थ्यशब्दोऽप्यनिदेशको न ।' भाप्यम् - पगौ अमीषोमीये धर्मवान् निर्मथ्यो शंकर--निर्मन्ये नातियेशः स्यात् ।' गिरानातः साध्या वै वेवाः' इत्यारभ्य । मो भूयने निर्मन्ध्यशब्दः अग्निचयन गतः पशुगतः पशुगत- निर्मन्येनेटकाः पचन्ति । इनि । तया दर्शपूर्णमासयोः । निर्मन्थ्यधर्मान न गृह्णाति । के, ७।३।७११९, बहिराज्ये धर्मवती, पशौ श्रूपते 'बाईपा यूपावटमय नियुक्तिकप्रवादस्य हेयावात् । मणि. पृ. १२. शृणाति' इनि, 'आज्येन यूपमनक्ति' इति । ३१ संदेह निर्वपणं प्रोक्षणं अबदननं इयेरमादय, औषध- विनिमन्च्यादयः शब्दाः धर्माग] आइका, नेति । तर धर्मा । भा, ३१११७. * निर्वपणे प्रपोजन दपि. अधिकरणातिदेवाः क्रियते । निर्मथ्यादिषु चैवं यमा व्यागामायापनम् । भा. १९१४१२४/४४, चैणपगब्दे । अपि अयं गौगिको निर्मध्यात मद्यो निर्दपणादयः ब्रीदीपात्र घा, उन्परनादयः निर्मथितममिमाह । तया मदिः आय इति द्र-यशब्दो। आज्यस्यैव, दोहनादय मानाय्यम्यैव इति धर्माणा ते योऽपि खार्थ विधाय कृनायाँ भवन्ति, धर्मान् । व्यवस्था । के. ३।१।४।७-१०, ग्रहीतुं न शक्नुवन्ति । नस्सात् न ग्राहकाः । निर्बपणलपनस्तरणाऽऽज्यप्राणेषु चैकद्रव्य- सोम-- पूर्वन्यायातिदेशात् संगतिः । पशौ यत् प्रयोजनकत्वात् । १११११४॥४७॥ 'अनिवमसि इगभिमन्यन शकलं निदधाति' इत्या.' दर्शपूर्णमासयोः 'चतुरो मुष्टीनिपति' मति निर्वाणे दिना निर्मपथ पर्मा आम्नानाः । तथा दर्शपूर्ण- देवस्य वा' इति मन्त्रः, धर्माण पने छेदने मातयो। भाग्यम्य उपवनादयः बहिषश्व धनादयो धर्ना दिवसदनं दानि ' इति मन्त्रः, वेद्या गहिरणे आम्नाताः । तृवीये ( ३८१६) 'बर्हिवा यूगावर 'उम्रिो वा' इति मना, आध्यमहणे धरम. . , ·निर्मपणलयन २३७६ निर्वापे . नामासि' इति गमः, तस्य कि महत्प्रयोगः, दत मानिः । गाईपन्यान् पश्चिमे देवो अमि नाम शटे मनो। •ति विचारे पूर्वपक्षमाह । निर्वाणं निर्वा:, लय योनिटोमेऽपि ऐहिश निया: तत्र कागः, न दभांग छेदनम् , स्तरणम् , भाग्यमहतं च ते एक- हविनायटयोः । वि. १२।१।७. निर्माप. चतु:- द्र पवत् नीहिप्विय मन्त्रम्य सत् प्रयोगाम्यात् । योज- संन्यानिटि एक पदार्य: 1 के.५।२।३४. निर्याप: नेकपात् फलम्य एकायात् । मिर्षपणे हविष्याणा मीहीणां दर्शपूर्णमासयोः चतुर्मिष्टिभिभवति 'चागे मुटीन, सूर्षे आवार फलम् । लयो वेदितरणयोग्यम्य बाईपा निर्वति' इनि विधेः वाजपेये मतदारारे चरीत संपादनम् । स्तरणे वेद्याच्छादनम् । याज्यमदणे चतुर्भिः युद्धवैः शरावपूरण कार्यम् । वस्तुतस्तु गौरव यागयोग्यस्य आज्यस्योपादानम् । एवं फलकावात् मन्त्रस्य साक्षात् समामिनि पर्त यस्तथैर अशात् । फे. सकृपयोग: स्यात् इति । १०।२।२८।६५-६८. निरोपः पशुपुरोडाशय - द्रव्यान्तरपद् वा स्यात् तन्सकारात् । ४८11 नीयपुरोशाना सौम्यनरोध हविर्धान शाटाय। भिन्ने सिद्धा-तगाद | द्रशान्तयत् नामावीजात् स्यात् ।।टे, न त विर्धानशकटयोरन्यतस्मिन् । मा, १२॥ प्रतिमुरि प्रतिलपनं प्रत्यास्तरणं प्रत्या पाहणं च तसं. १७१४-१६, निर्वाः प्रात कालिकस्य यागतस्य सकारात् तत्त सहकारार्थं मन्यस्य मावृत्तिः स्यात् इति । | अवरक्लायाम् 'पुरा वाचः प्रवदितोनिपेत्' । के. २११२४११९, ० निवाप: हनीम्य एष देवताय निर्वपणशब्देन पेटिको विध्यन्तो नियापते | अम्युदिनेष्टी दीप्रत्युत्तर निर्वापात् भागपि चन्द्रा- 'सोय च निर्वपेत् ' इत्यत्र । भा. १०३।१४१५६. म्युदये । भा. १३५४४६-१७, निति: मनिषत्यो- निर्वयतिनोदना दिलक्षणभूना । वि.१०।२।१५. / मारी । १९४४१४।४५, निर्वापं उदयनी पमधिन * निर्मपतिरदेव प्रतिलिङ्गसारपेन माकनपरि- प्रति प्रायणोपनिष्कामो गुणभूतः । निष्कासे निर्वाः । • पाणानिदेशसिधै अस्मिन् ( मानीययूपस्य ) परि- ज्योतियोमे । १११२।१६।६७-६९. ० निर्वापेण अगि- माणे निवृत्तानुसदः । भा. ४१४१९. होत्रहवणी बाध्यते पयमानेष्टिषु । अन अब प्रधानेन • निर्बपतिशब्दः भगमाणो दर्शपूर्णमासविध्यन् बाध्यते । थाल. पृ. १६२, • निर्वापान भागपि नियमयनि पुनःअशात् । टुप्. १०७।९।२५. १ दर्शमवृत्युचर चन्द्रोदये सम्पुदितेष्टयनुष्ठानम् । भा. -निर्वपतिशब्देन दासपोर्णमासिझविष्यन्तमयोगिना | ६।५।३।१२, निर्वापन्य चतुर्मुटिसमुदायमानुसमय । निड्रेन वदीयो निभ्यन्त. सध्यने 'सौर्य चर निपति' ५।२३।४-५, निपिम्य देशः , 'अपरेण गाई पत्यं श्यनाभा.दा११२१२. शीष अनः अवस्थित भावि , तस्य दक्षिण मारमा निर्यापः भनीपोगीमपुरा हाराइम पूर्व भार्थ: ) अनोऽपि निपति' इति । १२।१७।१. निर्धापरल पश्चात् उपाश गाजाज्यनियंप., पोर्णमास्या पाठक्रमस्प न बाध, पधमानेटिषु भनिहोत्रहवल्यभावेऽपि । गुगलोर- मुख्यकमान मटीयस्वात् । के. ५११८१५, १ न्यायः । के. १०१२।२७६४, • निर्वाययो. आयेया- * निप: अध्वरकापाया पूर्व वाहपयस्य घरोधमाः, मीपोगीथयो: पदाथांनुममयः दर्शपूर्णमासयोः । ५।२।२६ औपदेशिकमरूपकमापेक्षया | ४-५, : निर्वापे अंशत, कृते ततश्च द्रोदयज्ञाने, शेप- बानिदेशिवपाठकमाय बलवत्तात् १९१३ ११०१७-१८/ निर्वाप: तूष्णीमेव कर्तभ्यो न प्राकृतीभ्यो देवताभ्यो नामि * निपिः अवरकपाया प्रथम आगावैश्णवस्य ततो वैकृतीय. । ६।५।५।१८-२०, • नियंपे अमीयोमा- घाईस्पत्यपरोः, वैजतमुल्यक्रमानुरोधात् । माह. ५४१॥ भ्याम्' इत्यत्र 'देवय 410' इत्यादे. 'जुष्टं निर्यपामि' १७, निर्शः अवशिष्टः तूष्णी क-यः अर्धनिराप्त हत्यम्म च अग्निमन्त्रस्यपूर्वोत्तर मायोरनुगमः कतैय', चन्द्राग्युट्ये सति । भा. १।५।५।१८-२०, नियः वेन मनाक्यपुरण भवति । २।।१६४८.निवपि । सारस्वतस्थाज्यस्य ·निर्ग निर्वापन्यायः , 43 सिमुदायः एकः पदार्थः इति समुदायानुसममः । • निर्वापकाले 'अग्नये दास्ये' इति यजमानस्ल भा. ५।२।३।५-५.५ निवारे दर्शपूर्णमामादौ 'चतुसे । मन्त्रोचारण नु देवतोदेशेन त्यक्ष्यमा यस कल्पनात् यथेष्ट- मुष्टीन निर्वपति मात्र प्रतिमुधि अग्नये जुएं निपामि विनियोज्य वलक्षण-सातानिवृत्तिम्पत्यागात्मकपागार्थम् । इति मन्त्रावृत्तिः । के. ११।४।१४।४४, सुधातात्पर्यम्. पृ. १५३४. निर्वापे मुष्टिपरिमाणं अध्ययोरेष ॥ निर्यापन्यायः।निर्यापमन्यन्यायः । दर्शपूर्णमायोः निपि चतुर्मुष्टिपरिमाणस्यापि अनियमेन सम्यकप- निर्वाप-- पहिलवन-वेदितरण-आज्यग्रहणेषु प्रति निर्वा- चित् मुटौ प्राप्ते, अस्माताशेर्मुष्टिमाइखेति प्रेरितम्य पादि तन-मन्त्रस्यावृत्तिः ।। चैत्रादेः स्वमुष्टिपरिमितस्यैव आदानदर्शनात् अधोरेव टिः । संकर्ष. रा११. निर्दपणलयतस्तरणाऽऽस्यग्रहणेषु चैकद्रव्यवत् • निर्याप वाजपेये ने वारस्य सप्तदशगरावस्य चरो. प्रयोजनकत्वात् । १।४।१४।४७॥ निनां चतु सल्यानमा मुष्टियपश्व कम्पः ( फुटवा- माप्यम् - दर्शपूर्णमासयोः , चतुरो मुटीनिर्बपति विभिश्चतुर्भिः शराब पूरयिका निवांप: एवं सप्तदश- इति । तस्स ममः देवस्या' इति । तमेव चनाणा बारम् ) 1के. १२२८६४-६७, लवनमन्त्रः 'नदिदेवसदनं दामि' इति । तथा स्तरणमन्त्रः निर्वापानुष्ठान आधाने यवमाने शिशु अग्निहोत्र- 'ऊर्गाघ्रदर्भ त्वा स्तुणागि' इनि । आयग्रहणानः, हष्णालोपेऽपि फेनचित् पाश्रेण । भा. १०१२।२७१६३. धामनामास' इति । ते संदेहः किं मन्त्रस्य ५ निर्वापापघातायः पुरोडाशवर्गाः वि,५१८. मकृप्रयोगः, अगवा मतिमुष्टि प्रतिदान प्रतिधातु पति- • निर्यापादिधर्माः चित्रापागे चतुर्थपञ्चायो विषोः | ग्रहण च भागृत्तिरिति । किं प्राप्तम् । निषेपणलवन- सारस्वतयोर्मध्ये सरस्वत्याः प्रथमं ततः सरस्वती, हो ग्तरणाज्यग्रहणेषु चेकद्रव्यवत् प्रयोजनकचात् । निर्वपणा. देवी' इति स्वीदेवताया यापाऽगुवामपयोः प्रथम होय- दिपु एकद्र यवन स्थात, सकृयोग इत्यर्थः । कुतः । काण्डे पाठात् । पीपिवान सास्वत.' इति पुदेवतायाः । प्रयोजनकत्वात् । नत्रतत्र एक प्रयोजनम् । निर्वपणे पश्चात् पाठात् । वि. ५१९१७. * नियोपादिधर्माणा | नावत् हविष्याणा आवापनम् । लबने वेदिस्तरणयोग्यस्य ग्यवस्थितविषयता ! सा च दृष्टार्थेषु प्रयोण अदृष्टार्थेषु | बर्हिष उपसादनम् , स्तरणे वेद्याच्छादनम् । आज्यपाहणे तु श्रुत्या । उत्पवनादयः आध्यत्यैव धर्माः न प्रीहिधर्माः, यागयोग्यस्य आज्यम्योपादानम् । पावना प्रयोजनं तम् अवपातायो धीहीणामेव धीः नाज्यम्येति । के. ३१॥ चिकीर्षितम् , तदर्थो मन्त्र इत्युक्तम् । ४७-१.. दुव्यान्तरवा स्यात् , तसंस्कारान् । ४८॥ * निर्वा पालम्भन्याय.। आलम्भनिर्धापन्यायः भाष्यम्- शयान्तरवत् पा स्यात् , नैकापयत् । द्राय: । यदि विशेषणमिष्यते ततो दार्शवीर्णमासिक भेदः स्यादित्यर्थः । कुनः एनसकारात् । थे श्रीया निवांपालम्भन्यायेन कर्तव्यतावचनेन लिन विशेष्यम् । एकेन मुहिना निमारते मेस्कृताः। संनिपत्योपकारित्वान नद्धि अफमांगभूनेभ्यो दाशवयेभ्यः ( मात्रैया ) निर्वापस्य । द्वितीयो मुष्टिरपि अन्यान् मीहीन मैस्करोति । निवृनम्, अत एव विशेषणम् ।(आग्नेय्या आजीन- तब यदि मो न प्रयुज्येत, मन्त्रकृतेन संस्कारेण तेषा मुपनिष्ठतें' इसादौ । वा. शराबार १ पृ. ७७५. वर्जन स्यात् । एवं सर्वत्र । तस्मात्तत्रतन मन्त्रस्यावृत्तिः । निर्यापोत्तरं अध्वर्युगा प्रचरणीक्षमादयः अमो सोम--- पूर्वस्य प्रत्युदाहरणमात्रग्वेन पूर्वतरशेषावात् पात् प्राक्तनाः सीमिकाः पदार्या: आदी न कर्तव्याः, तेन संगतिः । सूनार्थस्तु- निर्वपणादिपु एकद्रय. किन्तु आदी पेटिका: पोचणादयः अफरणात् पाकृतना कविधातयत् सकृत् प्रयोगः स्थान चतुर्मुष्टि निवापादेः फातम्या..सता सीमिकाः । के. ५।१११३१२५-२६. एरुपयोजातया मुगपत् चिकीर्पितवाद इति । मो. को. २९८ , .

·निर्वापन्यायः २३७८ निर्वापमन्त्रार्थः - 9 वि-- • निर्वापादिषु तन्मन्त्रा. सद् मैदेग वा अहिपोऽपि संस्कायवादस्ति रतरणेऽपि सरकार्यमेवः । न ऽनिमः । द्र-एक्यतो , मैसंस्काररुप पृगावतः।।' प्रत्यम्पा संस्कार्यभेदेऽपि सहपठितमन्त्रजन्यम्मृतेर. भाट्ट- दर्शपर्णमासयोश्चतुष्टिपरिमितस्य विहित. विच्छेदात् अश्यातमन्ववत् अनावृत्यापत्तिः । उनमन्त्रेषु निर्वावस्य 'देवस्य वा इत्यादिमन्त्रः । तथा 'अयुमा- सर्वत्र युमाउदमैजुत्यादिश्रागेन लिसाचारामगाड्या गुहान मुष्टीन् लुनातिति विहितस्य लवनय बाहि. भपूर्वतापनीभनयुष्मदर्थविषयनिपादि-प्राशनाथै वैन स्वसदन दामि' इति । तया 'विघातु पञ्जयातु वा मन्त्रविषयगतेः, तादृशस्मृन्या युष्मदर्याविषयीभूत- वेदिं स्तृणानि । इति विहितस्य तरणस्य 'ऊणाप्रद । निर्वाणादिविषयसंस्काराजननाता मनस्तत्र मन्त्रावृचिरेय । न्या स्तृणामि' इति । 'चतुर्नुहा ग्रहाति' इति विहितस्य । एवं च खरणे बहिषी गुणत्वेऽपि मन्त्रस्य विशेषणी- व्याज्यप्राणस्य 'शुक्र वा शुक्रायाम्' इति मन्त्र भूठयुष्मदर्शभूत धातुप्रकाशनार्यवेन विनियोगात् मन्त्रा- समानात. ते कि प्रतिमुष्पादि निर्वापायाहत्ती भार- । वृत्चिरित्यपि शक्यं वक्तुम् । तेन्ते, न वा इति चिन्तायाम्, न ताक्दा निर्माणादि. मण्डन - निर्वापादौ पृषड्मपा । १५. भेदः मेषायाः मुष्टयादिवृत्ति देन प्रतीते, अन्यायमान शंकर- प्रतिमुटि म नि ।' स मन्त्रः । १५. नु निसपादेः । अनच अवधतमयवदनावृत्तिः । इति वादिनिर्देशरम आत्मन एर कण्डूजनितचिच- प्राप्ते , युगमषाने संस्कार्यद्रव्ययकत्वात् ते एव हि निक्षेपनिवृत्तिद्वारा संस्कार्यत्वात् तम्य चैकन्वेन निर्धाप. घीयः प्रतिहारमवान्यन्ते , यमाता सहदेव युक्तो ग्यायानुपपत्ते । भा. ११।४।१६. मन्त्र । प्रहते तु संस्कापट यमैदान सत्यपि निर्वापादि निर्यापयर्हिर्लयनवेदितरणाज्यग्रहणेषु प्रतिनिपिादि कर्मवये प्रत्यम्पास मन्त्रभेदः । न न निवपणलतना. उत्तन्मन्त्रस्यावृत्तिः दर्शपूर्णमासयोः । के. १९४११४४४. ज्यप्रणादिषु संस्कार्यमेदेऽपि स्तरणस्म द्वितीयया • निर्मापमन्त्रे 'अमये जुष्टम्' इत्यत्र सौर्यादिविकृती पेदिसंस्काराचे वात् यहिपतिना च तम गुगभूत वेम कथं 'सूर्याय जुम्' 'इन्दामिन्यां पुष्टम्' इत्यायूहा कन्या, संस्कार्यमैदः । शनपथब्राह्मणे 'बई: नृणाति' इति | कर्मसमवेतदेवनावाचावात् । वि. ११।१३. - निर्वाप- विधौ महिषोऽपि स्तरणसंस्कापावावगते पहिला पहिथि । मन्त्रे ऐन्द्रामकादशकपाले ऐन्दामपदरयो । के. ९१३११॥ हवीपासादमति' इति पचनेन इविरामादने उपयुग-1-6, निषिमन्ने विप्रेष्टिगते तदेवतापदोह, : ९॥३॥ याच ! रतु 'वैया वा यासादयति' इति वचना, ११-८, निर्वापम 'देवरराइत्यादौ ऐन्द्रामादि- नन् घेदेरपि परपरया हविगवारत्वात् नानुपपनम् । न विकृताचारि सवितृ-अश्वि-पूषशन्देपु नौद: किंतु तत्र च वेदिदिपोनिकपाशका, 'बेदिासि महिपे वा भविकृत एव मन्त्रः { ९।१।१२।३६-३०, निरोप- स्वाति मात्रवर्णेन वेदे: बहिरवम्य अवगमेन | मधे सापदणीय निदेवपदोहः । ९:३५॥१-८, विकरपापादक शादधारता विधायक चानुपपत्तेः । अत एवं निर्यापमन्नार्यः । देवस्य सविता प्रादे-देवेन विधान पच धातु या इयत्र पहिय एव मकार्यता । सविना यजमानेन प्रमने उदिते वा सवितरि । अश्विनी वेदिमिति सप्ताय । भातु वा प्रयोगपृथवा रात् सरणस्य | बोदुन्या परिशयमनिय यजमानशेपत्यो हुभ्याम् । अहि.संस्कारकत्वात् वेदिसस्तारक यमपि , वेदिवायोच अश्विनी हि तो अराधेय अश्वदानेन, अशिनत दो वा परम्प साकारे परस्परमवम्यासि मसात् विपा- Yमराते । तबाहू तिम्रो याहू पदिशति । संभवत 'वेद्या वयासादयति' त्यस्य परंपरासरमा. देवनापरावी अभिनो. तो बाडू इति । पूषण त नुवादकाम् । वेदेगुण वाच 'दिरसिइति मत्रवर्ण. यजमानमेव पन्य पुणाते. । भा. १११११११३७. स्योगपतिः । स्कार्य वाच 'पोपा ३ दिः वामनमा •निधिमात्रार्थ: । 'निर्वाचन आये सेबनाई यथा मति परोति' इति रतरगार्थवादग्यापि उपपत्ति: 1 मईया | संथा दान रोमि' इति । सु. १ १५२६. , ·निपमन्त्रन्यायः २३७९ निविदामनवानत्वं * निर्यापमन्त्रन्यायः । निपिन्यायः द्रष्टव्य: । के नहि सामान्यशस्विस्य निशेष विषयावमिदानी १९६४।१४. पदा तु एक्काले एक एकाने का विषय | कल्यम् 'निर्विशेप न सामान्यम्' इति न्यायेन कम्यनम् , सदा स्मृत्यविच्छेदान् (म.प्रम्य ) अना- विशेषविषयावरपापि क्रममत्वात् । सोम. १३१२१. २३, ऋतिः । न च तदाऽपि त्यापदयुकयात निर्यापमन्त्र * नियापारस्य कर्मवायोगात् । सु. पृ. ५५७, न्यायेन (१११११४१४७-४८ ) क्तदामेदेन निर्यापारम्य प्रयोज्य बायोगात् । पृ. ५३२, आवृत्तिः, अङ्गानामुपयुक्तन्नाभावेनासकार्य वात् वा *निलीयतेः दर्शना गागानुकूल क्रिया अर्थ: । मणि. पदेन तनिर्देशानुपपत्तेः । भाट्ट. ११४१६, पृ.१४०. निर्यापमन्त्रस्थोऽमिशब्दः समवेतवचनो निवर्तना निघ. प्रनिषेधः इत्येकोऽर्थः । तत्र विकृतौ कहितव्यः ॥ इदमविकरणं । उहः अशि- नो निवर्तनाया शक्तिरता तद्भूताधिकरणवार्तिके शब्दमा विश्तो निर्यापमन्त्रे' (मीको, भाग ३ | "विधापकैरसंयुक्तो नहि नम् भविषेधकः ।' पू. ३०८ ६ पृ.१२२५-२६ ) इत्यत्र द्रष्टव्यम् । विधिना युज्यते यमन हन्यात् न पिवेदिति । * निर्वापवेलाया एतस्य दारयामि' इत्येतावन्मानं ३१४ । नाभावार्थता ने स्वयं पुंहो दि हि। संकल्प्य त्यागः केवलः क्रियते न याग: 1 वा. ३१४१९४१ नअटीकाया तु (न सुरा पिवेत् इति नपिचरणपरे ३१५ । ' इति । अत्र नो निवर्तनाया शक्तिरुक्ता । ४५.९८३. वार्तिके ११३१२१७ पृ. २१२-२१३) 'प्रतिषेध- • निर्विकल्पक ज्ञानम् । प्रकारताविशेभ्यताऽऽदि-बधिरो हि विपापकः' इत्यादी प्रत्ययावृत्तिलक्षण- विषमतााहितं ज्ञानं निर्विकासकम् । तत् विशेषणविशेभ्यः । वामभेदप्रमशः' इत्यते मन्थे (वा,पृ. २१२।८-१०) भादानापन्नघटपटवादितिषयकम् । इन्द्रियसंयोगानन्तरे विधायकपदेन लिड व प्रतिषेधार्थता इत्यपि पश्च उक्त. । अवि वित्तमामान्यायविभागय व्यक्तिमागोतरशानाय बाल.ए. ७८. जायमानस्लाद। "तच मत्यक्षम्। 'फिधिदासते' इति * निवर्तनात्वमाचा मते निवृत्तिजनक सापार वादि प्रतीतः, 'अधोऽयय न तथा पूर्व प्रतीतः' इति । रूपं भि मोध्यम् । रहस्य. १, १५. प्रतीतेश्च" इति केचित् । विशिष्टज्ञानरूपस विकसकस्य निवानस्थितदीपन्याय, | यथा निवातस्थले विशेषणज्ञानं विना उत्पत्यसंभवात् अनुमानगम्यं इसन्ये। स्थापितो दीपो निश्चलो भवति , तथा शमप्राप्त चित्तमापि विशेष्यविशेषणेन्द्रियनिकर्षस्य विशिष्टज्ञानहेनिया निश्चलं मदतीत्यर्थ.। उक्तं च वाद सुधायाम-निर्विकल्यः विशेषणानरूप विशिष्ठशाने न हेतुत्व इति फेचित् । तत् समाधिमारियास्थितदीपवत्' इति श्रीमद्भगवकीताया- सिद्धं घटत्वनीलपीतादिनानाधर्मविषयकं निर्विकल्पम् । मपि 'यथा दीपो निवातस्तो नेते मोपमा मृता । मणि, पृ. २०-२१. * निर्विकल्पकेन यत् स्वलक्षणं योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥' इति पामार्थस्य प्रतीयते , नत् विकरप्रत्ययस्य परिच्छेद्य न(मगी, ६।११)। साहस्री. ६३५, भवति । आलम्बनं तु भवति इनि बौद्धः । ऋजु. •नियारणारूपा मावना 'प्रतिषेधारख्यगन्द- निर्विकल्पकस्य भ्रमपोभत्रहित वमेव मायनानिरूपणम्' इति विदो टपा । के. आकरे व्यक्तम् । अ चा तस्यापि प्रमान्दम् । मणि. निविदामनवानत्यं वाचनिकमेव, न सनानः ।। सामिन्युत्तर एउथमानाना निविदामपि अगि ममि. निर्विमर्श हि भीरम. इति न्याय. । भीरप.घनार्थयात् मतानविधि. प्रवृत्सा कार्यापरया च तथापि भयगीला. पुमाखो निर्विमः निर्विचाराः भवन्ति परि-प्रवर्तने ! सामिधेनीनां स्वरूपे सन्तानस्यानपक्यात गाममनिचार्य का कुर्वन्ति इति भावः । साइली,७३०. अनियमिन्धनद्वारा दाशिकापूर्वधावन वस्य उद्देश्यताऽय. ६.४०, ·निविदामनयानत्वं २३८० निवीतमिति . . अपरा वक्षः। छेरकत्वाच । अत एव 'दूय या सर्व उन्दरकन स प्रायात् कर्मधर्मः स्यात् । ४॥ चाछन्दस्कृतं व तेन मणाशि स्तावान' इति भुत्या 'निवीनं मनुष्यधर्म:' अयं विधिर्भवतु, परन्तु चामना चैकधर्मावच्छिन्नन्य बोध्यते । तेन यदेषु न मनुष्पधर्म:, किन्तु कर्मधर्मः स्पात् । प्रायान् । मोक्षणमिव नियिम्यपि संतान, स्यात् । इति प्राते, प्रकृत्यैव कर्मपायेषु घर्मेषु उन्यमानेषु एतदमिधीयते । समकानयामिकायाः प्रवृनः इह अपचेः एकप्रकरणे तस्मात् विधिः सन् कर्मधर्म. दापर्णमासयमः इति कार्यापत्यभावात् 'सामिनी मिरिष्टवा निविद्भिपस्तुत्य भन्या पक्षः । इति रामेदाणा, मुसरे का पवित्रादित वास्यशेषात् ॥ ५॥ गुणभेदेन रयंतरवृहतोरिष स्तुतिलक्षण्यैन द्वाग्भेदात् , 'निवीत मनुष्यधर्मः । इत्यस्य वाक्यदोष: आधर्यवं 'ar पदानि समस्याश्स्येत् अथ चत्वार्य चत्वारि ति समाया । तस्मात् कर्मघमंत्वेऽपि अर्पणा इत्येवं प्रतिनियनिर्देशेन धर्ममेदविधानाच न निविदा निदीतं कर्तव्यम् । आध्वयंवं इति धास्वशेषात् । इति संतानः। संकर्ष.२४. -निविदां सामिधेन्युत्तरं पश्यमानाना संतानो न कार्यः । संकर्स, VIRY. प्रकरणे यत्, तसंयुक्तमविप्रतिषेधात् । ६॥ *निधीतं आचार्याति ब्यादिमनुण्यविषये कर्मणि। तमकरणे तयोः दर्शपूर्णमासयोः प्रकरणे यत् मनुष्य- के. ३।४१. धर्मत्वेन संभवति अन्याहार्यकमांदि, तसंयुक्तं तेन पर्मणा ऐमुक्त जिवीवं स्पाद । एवं प्रकरणेन मावगेन च गति- निवीतमिति मनुष्यधर्मः , शब्दस्य तत्र- प्रतिषेधात् प्रतिषेधाभावात् उपपन्नम् । इति भन्यः पधः। धानत्वात् ३४॥ ‘निधीतं मनुमणाम् ' इति दपूर्णमासमकरणगतं उत्प्रधाने या, तुल्यमानसंख्यानादितरस्य तवर्ष- वापर । निमीतं हति' निवीत मनु पाणा इति मनुष्य रशन्। धर्मः स्यात् । शम्दाप उत्तवापाय तप्रधानत्वात् ‘निवीतं मनुष्पाणाम्' इति न प्रकरणे निविशते , मनुपप्रधानन्यान् । सूत्रमशोषवीकार करप या वनात्मकस्य | किन्तु त मधाने मनुष्यप्रधाने कर्मणि रिवीतं स्यात् । या निवीत कण्ठन्यस्चिततया धारण मनुष्याणा कर्मणि तुस्पबत् । पतिः स्वार्थे । तस्य प्रस्थानात् भागनात् । उपकारक विधीपते । इति पूर्वः १९ः । 'उपवीतं देवानाम्' इति देवे फर्मणि मरने दर्शपूर्ण- अपदेशो वा,ऽर्थस्य विद्यमानन्यान् । २॥ मासयो: उषी विदधाति, 'प्राचीनावीतं पिताम्' 'निवीतं मनुष्पाणाम् ' ति मनुषधर्मावेन विधि. इति पितृपयाने मिति प्राचीनाधीत विद्धाति , 'निवीन पति पूर्व प्रेग प्राप्त पाचन्देश यातपन सिद्धान्त- मनुष्याणाम् ' स्यपि मनुष्याने आतिपादो in मा । अपदेशः शायमानस्य बचभामिद अनुवाद, निवीदं विधाम्यते । इनरस्य मनुष्यमणस्य नदचात् न विधिः । अर्यम्य मनुष्पायों का विवीतस्य विनवीतसंबन्धात् नेनेव सह एपरास्यता विपति मानात् सिद्धत्वात् । नातेन तस्मात् प्रकरण प्राधिका आतिथ्ये निविशते विधिस्त्यपूर्ववस्वान् म्यान् । ३॥ निवीतम् । इनस्य निवीत वापस्य अनिधिपूजादि. 'निरा मनुष्यागाम्' इत्ययं नार्थवादः न रूपमनुष्यमधानकवि पूर्ववास्पदयात्' इति पुन- विधिः | अपूर्व वाशत् यत् निरमैन निपातम्यमिति इलम् । 'तरम्प प्राचीनावीराय उरवीनस्य च तदर्थ- रमो विधीपते । भनुवादः पूर्वतान् भवति , भर्प नचात् पितृदेवन्यदेवदेवन्यमर्थित्वात् निवीतम् पारि मनुम्य- म पूर्वमान् । पूर्व निधीतं न विहितम् । अपूर्वरत्वान् । देवयार्थ व इति पारिरह्माचार्याः। इतरस्य मनुष्या. विधिः पादशी पुनः पूर्वशः। शानिति यापन्तस्य वर्ष-वान प्रारमारिनिरपेशमानुप- - ·निवीतमिति २३८१ निमीताधिकरणं . इत्यत्र निधिपक्षं , - कर्मप्रधानार्थत्वात् इति मुबोधिनी। निवीतमिति मनुष्यधर्मः, शब्दस्य तत्प्रधान- अर्थवादो वा, प्रफरणात् । ८॥ त्वात् । ३थशा बागन्दः 'निपीत मनुष्याणाम् भाष्यम्-- दर्शपूर्णमासयोराम्नासा 'निवीन मनु- ग्यावर्नयनि । निधीसवाक्यम् । उपपयते । इत्यस्य विधेः | पाणाम् , प्राचीनावीन पितृणाम् , उपवीतं देवानाम् , अर्थवादः ( प्रकरणात् दार्शपूर्ण मामिकोप-यानविष्पर्थवादव उपाययते देवलममेष तत् कुस्ते' इति सत्येव प्रकरणानुमहात् । अप्रकरणात् इति वा छेदः । 'निवीतं मनुम्यागाम्' इत्या संदेहः किमयं विधि: अप्रकरणं बुद्धी अपारवृत्तिः । आतिप्यादिकर्मणः अत्र । उतार्थवादः इति । यदा विधिः, तदा किमयं पुरुषधर्मः, ध्रुयादिप्रमाणपटकासंस्पर्शन बुद्धो अनारोहात् इयर्थः । उत कर्मधर्मः १ अयं यत् प्रकरणे मनुष्याणम्, तप विधिना चैकवाक्यत्वात् ।९॥ विधिः , उत मनुप्पण्याने कर्मणि निविशने इति । कि 'निवीत मनुष्याणाम् ' इति न विधिः । उपन्ययते । प्राप्तम् ! विविः मृष्यधर्मति । यदि विधिः, एवम- पूर्वमथै विदधत् अर्थवान भवति , इतरथा अर्थवादमान- देयलक्ष्ममेव तत् कुरुते' इत्यनेन विधिना एकवाक्य-मनर्थकम् । निधिधेन पुरुषधर्मः । 'निवीतं मनुष्या- वात् । निवीतं अयोग्यं देवकर्मगि, मनुष्याणा हि तत् । गाम् ' इति पुरुषप्रधानो निर्देशः । कथमवगम्यते ? प्राचीनावीन पितॄणाम, न देवाना मगि । उपवीतं देव- नात्र मनुष्या विधीयन्ते । मनुष्याणा निवीतं विधीयते 'कर्मणि योग्यम् , तस्मात उपम्यातम्यम् । इनि बानील- न चविहितमदं भवति । यदि मनु या अपि विधी- सत्यर्थः निवीतप्राचीनावीनयोरनुवादः । तस्मात् निवीन- येग्न् , बाक्यं भियत । तस्मानिधीतं मनुष्याणामुपार. चाक्यं उपवीन विधेरर्थवादः इति सिदान्तः। के. कम् । ननु प्रकरणात् दर्शपूर्णमासयोरुपकारकम् , प्रकर- नियीत केचित् गत्रवेणिकाबन्धं स्मरन्ति केचित् गाद्धि वाक्यं बलवनाम् । अपिच गुणभूनेषु मनुष्येषु पुनः परिकरबन्धम् । तत्र गठयेणिकाबन्धो युद्धादत्यत्र न कारकसंन्यस्य विधिवत्यात् वृवीया भवेत् । पाठी भानोनि, परिकारन्धस्तु सर्वकर्मसु अन्यग्रताकरत्यात वेश संबन्धलक्षणा । सत्र गुणभूतेषु मनुष्येषु मनुष्यग्रहण शमः । या. ३११२. * ' निवीतं मनुष्याणाम्नेष कर्तव्य स्यात् । मनुष्यैरेव तत् क्रियमाणं शियेत । इत्यत्र प्रतीयमानं निपीतं वासोविषयम् , न तु त्रिसूत्र- मनुष्पप्रधानपक्षे तु फनभ्यम् । विषयम् । वस्त्रस्य च निधीतं सौकर्याय प्राप्तम् । वि, वा--- एक (प्रासादिकानन्तरचिन्तायेन असंगति- ३।४।१, निधीतं मनुष्याणा प्राचीनावीनं पितृणा- शानिरासार्थप्रासलि कामगाया य: प्रकृतो इबिस्थी- मुपवीतं देवानाम् इदं लिवीतं प्राचीनावीतं च उपवीता-कृनः स स एय' इत्युक्तः । शुद्धमनुष्याति प्यानव- र्थवादः न उकृष्य विधिः । ३४१, * निधीतं | पक्षयो प्रकरणात उत्कर्षात पक्षान्तरेषु च अनुमति श्येने ऋल्पिजा सपा निहितम् ‘निवीना मलिजः | उकर्षानु करफल व ' एवं ' इत्यनेनोक्तम् ) अत्यादि. प्रचलि' १०४|१. ४ निवीतं हि मनुष्याः प्रायशः वितन्य प्रकरणेन सह विरोधाविरोधविचारः । वन स्वार्थ कुर्वन्ति । भा. ३।४।२,'निवीता ऋविनः निवीतं मनुष्याणाम् ' इत्यनेने पक्षा भवन्ति , किमय मचरन्ति' इति अन्विग्विशेषाभावात् , सर्वेषां व शुदमनुष्णधर्म. फर्मयुक्तमनुष्यधर्मः अथवा शुद्धवर्मधर्मः, सनिधानात्, सर्व विजो निवीता भवन्ति इयेने । अथवा मकरणे यन्मनुष्पप्रधानं फर्म अन्वाहार्यपननादि , १११११३।१६. निधीतेन उपदिष्टेन प्रतिदिरम्य धर्मः, उतापरणे या मनुष्रपूजाऽऽतिशामका , उपबीतम समुच्चयः श्येने वि. १, तस्था निदेशः इति । यौन विध्यर्थवादपो, तो शेप- लिपीचाधिकरणम् । दशपर्णमासप्रकरणे भुतं च अनौपायको प्रमाणलक्षणविषयत्वात् विधिवनि- (नवीतमाचीनावी तवाय उपवीनविधेरथैवादः॥ गदावादगाणे व निसि नादिह नवोपन्यसनीयौ । यस्तु ·निपीताधिकरण २३८२ निचीताधिकरण भाष्यकारेगोपन्यासः कृतः, , स कृत्वा चिन्तान्यायेनेति - या- सति विधिवे कर्मधर्मप्रायप्रदेशलानात् कर्ष- ग्यम् । नहि विधियमनम्युपेत्य मनुष्यधर्मादिषश्च उप. मावस्पर्शात् कर्मपर्मः । पद्य इति । विधिरिति कृत्या प्रथमं प्रस्तुत पश्चात चास्यशेपत्वात् ॥५॥ लक्षणानुरूपं विचार्य अन्ते पूर्वावस्थितमेव अर्थवादस्य भाप्यम्-- निपीतं मनुष्यागामित्यम्य वाक्यकोषः गुपसंहरिष्यति । परेपपि अधिकरणेषु एतयथासंभव समाख्या , आप्वयंवमिति । यदि दपूर्णमासयो, शेषः योजयितव्यम् । वम विधि; म्यादपूर्वयादादमा / ततोऽधयुग कायम् । तत्र समारल्या अनुग्रहीष्यते । धनकम्' इत्यनेनैव तापतिषिः । अहीनाधिकरण. चा-घा संभवे ताही प्रमाणगतिरामपणीपा, न्यायेन च पष्ठीभृत्या मनुष्यधर्मः । तेषा खत्वेन तपती- या प्रमाणान्तर न बाधते । यजुर्वेदाग्नानाच तिवीतादे. यते , म मनुष्यास्तदनाकेन । गुणविभक्तिनिर्देशामावा । आप्ययममाख्योपत्र वाक्यम् । तर यदि फर्मधर्मो. अर्थादेय च त प्राप्ती सत्या नैर अनुष्यमरणं कियेत 1 ऽयम् , ततः कर्तविदोपापेक्षाया पत्या समाख्यया कृतं चैतत् । अतोऽपि मनुष्यधर्म इत्यषगच्छामः । अवयुनियमात समाख्या अर्थवती भविष्यति । मनुष्य- अपदेशो वाऽर्थस्य विद्यमानत्वात् ॥२॥ धर्माणातुन समाल्या नियामिति वक्ष्यामः । तत्रासो भाष्यम्-~~ अपदेश इति शायमानस्य वचनम् । स पाध्येत । इतरया अनुग्रहीप्यते । तस्मादपि कर्मधर्मः । एष न विधिः, अनुवाद एस.। कुतः १ अर्थस्य विद्या तत्प्रकरणे यत्, सत्संयुत्मविनविपेधात् । ६ ॥ मानवात् । प्राप्त एवार्यः, यनिवीत मनुष्याणाम् । भाप्यम्- उच्यते । प्रकरणात् समाख्यानाच कर्म. निधीत हि मनुष्याः प्रायशः स्वार्थ कुर्वन्ति । तस्सादनु- धमों विज्ञायते । यास्यात् गतष्पर्मः । तसादुलप- वाद। महति । नेति बमः । प्रकरणे एवाभिनिविशमानस वा-- निर्वत केचित् गल्वेणिकावधि सन्ति। मनुष्यप्रधानता अवकस्मिध्यने । काम ! यत् दर्शपूर्ण- केचित्पुनः परिकरबन्धम् । तत्र गलवेणिकाबन्धो युद्धा- माश्योर्मनुष्यप्रधानम्, म निवेपते अन्वाहार्यकर्मणि । दन्यत्र प्राप्नोति । परिकरबन्धस्तु सर्वकर्मसु प्रकरण नैवमनुमीप्यते , वाक्यं च । अन्यप्रताकरपात प्राप्त इति तदाश्रयणेनानुवादमाह । वा--प्रथम वारत् मनुष्यपर्मबलीयस्त्वेन कर्मधर्मत्य स तु किपयोजन इत्युत्तरत्र वक्ष्यते । निगरोनि | तयाहि सुख सूचितः पक्षः परिग्रहीयते । विधिरत्वपूर्ववत्वात् स्यात् । ३॥ भुत्या हिरणसमाप वापिका मनुष्पधर्म एप माप्यम्- विपिरेप भवेत, या प्रयोगमवान् । पामोति । अदुल्यते । रार्वानुमहामय पोऽ। इतरमा वादमामनर्थकम् । पूर्व वाननुवादो भवति ।। मनुष्याणामिनि तत्पधानकर्म यतिरेक्जनिता पछी न भयंपूर्वः . यमियमेन नि यातव्यमिति । निवीत राहानि । तदपि न प्रकरणात भ-वादादानादि वा--विधिरेवायम् । कुत ' पूर्यकाक्षात् हि अनुवादो प्रतीयते नान्यत् । अत एप वाक्यार्थ. 'यदिइ मनुष्याणा भवेत् अत्यन्तप्रासावित्यर्थः । न चाय अत्यन्तधामः। कर्म, तम नि-यात यम्' इति । तेन विनाऽपि अन्यमताया. शक्यत्वात् | कण्ठबन्ध, पुनः तत्प्रधाने या, तुल्यवत्मसस्यानादितरस्य तदर्थ- प्रायेण अप्राप्त एवेत्यस्ति नियमविधेरवकाशः। त्वात् । ७॥ म प्रायात् कर्मधर्म, सात् । ४।। भाप्यम्-नेतदस्ति, प्ररणे निवेशः इति । भाष्यम्- यदुक्तं विधिरिति , एतद् राह्यते । यत्तु मनुष्यपाने क्मणि निवीत स्वादातिप्दै । अतः । मनुष्यधर्म इति , समानुमतम् । अनुपोऽ प्रारणात् ।। तुल्यवाप्रमख्यानात् ! यानि चैतानि प्रसव्यायन्ते । प्रपत्र हि कर्मप्रायेषु धर्मपूच्यमानेषु एतदभिधीयते । यत्तानत् 'उपवीत देवानामुपव्ययते' इति , तत् प्ररत. तसात् कर्मधर्म, सोदेर्शपूर्णमासपोपवीतं विदधाति । यद, प्राचीनावीत ·निपीताधिकरण २३८३ निवीताधिकरण १ , -- पितृणामिति , तत् , पितृप्रधाने कर्मणि प्राचीनावीत | फ कल्पनीयम् । आतियकर्गणा तु अनिर्दिष्टन अप्र- विदधानि । यदप्येतत् , नितीतं मनुष्पाणामिति , तदपि कृतेन अनुमेयेन संबध्येत । तर को दोप, ! पारगा. आतिथ्ये निरपेक्षं विदधाति । कथं गम्यते मनुष्यपधाने दुकृप्येत संभवता । कय मय इति चेत् । अर्थवाद विदधातीति , मनुष्पाणामिति पाठयन्तेन संबन्धात् , एषः । स प्रकृतं स्तुवन् प्रकरणे से भविष्यति, विधि: मनुष्याणामेय प्राप्नोति , न मनुष्यपक्षाने । उच्यते । सन् उकृष्येत । तस्मान्न विभिमनुष्णमधाने कमेपोति । मनुष्याला कल्म्यमाने कल अल्पनीयम् । मनुष्यप्रमाने था- सर्यथा नान एकोऽपि पक्षो निदोषः । पुनः पठी भविष्यति , संबन्धवमयकल्पिच्यते, फूलं चैवं प्रकरणबन्धे वामबन्धबाधा, अन्याहार्यादिधे में कल्पनीयम् । तदुक्कम, समेतु वाक्यभेदा स्यादिति । वाक्यभेदात् प्रकरणम्य न विशेषकत्वानुपपत्तेः आतिथ्या "तु मनुष्यपधानेन सह एकवाक्यता प्राप्तम् , पुनः । दिसंबन्धोऽपि अन्यन्तनिर्मूल एव । पड्मिरपि श्रुत्पादि- शनाया दर्शपूर्णमासाम्यामेकवाक्यता वासति । नहि मिरसम्पत् िमनुष्यबन्धेन नदनुमीयते, तय न युक्तम्, दौ मन्धी एकस्मिन् वाक्ये विधीयते । मिद्येत हि था | तसा अपि पया निधीतपदवेबन्धि यतिरेकजनितन्य- याक्रम । इतरम्य मनुष्यप्राणस्य निवीतसंबन्धार्थत्वात् पटीने।। नहि अनुपात्तबन्धिन्यतिरेकः ( अनुपाताः सेष सह कवाक्यता भविष्यति प्रत्यक्षेण शन्देन । तदेक- संबन्धिनो येषा संबधाख्याना यतिरेकाणाम् , से इति बाक्यतया चाकावे सात न प्रवेनैकवाक्यता अव-विग्रह:) विमक्तयः उत्पद्यते । तस्मात् मनुप्पार्थतेक अस्पते । तस्मात् प्रकरण बापिल्ला भातिथ्ये निवेक्ष्यते पामोनि । तत्रापि च प्रकरणमगाण्याबायफलकल्पना- इनि । प्रसकी। सति च गत्यन्तरे न युक्तं तदाश्रयणम् । अस्ति या-मकरणरहित मनुष्यप्रधानो वा स्यात् । कुतः १ च औदुम्बराधिकरणसिद्धमर्थवादावं गतिः । 'तुख्याति प्रख्या दृश्यतेऽस्मिन्निधित्रये | तमानर विधिना चैकवाक्यत्वात् । ९॥ प्रशाने स्यात् पितृदेवप्रधानवत् ॥' यथैव उपवीन भाष्यम् -- इसच म विधिः । कुतः विपिनक- देवानाम् ' "प्राचीनागीनं पितृणाम् ' इति च परम्पर- बास्यत्वात् ' उपन्ययते देवलपममेव तत्कुते' इत्येष निग्पेशदेवपितृमधानकर्मण्णेष निति. एव तबुदयतु विधिः । भोगारस राह एकवाक्यता भवति । यदीतरोऽपि वृत्तमनुष्यामामिन्यपि तप्रधानकर्म मयेध्यारः । कथं विधि, म्यान पाल्य भिद्येन । नहि विधेर्विघेव एक- गम्यते इति पृष्टे मनुष्याणामिवि पष्टचन्तेन वास्ता भवति , वचन पक्तिभेदात् । तत्रैकनास्पता- संबन्धात्-- इत्येतावनि उत्तरे दत्ते मनुष्याणामेव | रूप बाध्येत । किमेकाक्यतारूपम् । निवीत मनुष्याणा मानोति इति पुनश्वोदयति । अथवा समस्त एव नैकः मिति प्रातानुवाद. 1 माहस किमर्गन पुनर्वचनम् । उप- प्रम । सत्यमेव मामोति । फलपनापस गौरवात्तु | बीतस्तुत्यर्थेन । कथमुफ्तीवन्तुति: १ निवीतमयोग्य देय. परित्यज्यने । तरमा नदीयाम पतिरेकादेव पटी। कर्मपि दापूर्णमासशके , मनुष्याणा हि तत् । तथा तासंबद्धम्य निवीतस्य नासंबद्धफलकल्पना भविष्यति । प्राचीनावीत पितृगाम् , न देवकर्माणि । उपवीन नु तन मनुष्वाहणं न तप्रधान कर्मप्रतिपयर्थमिति नानुपाच-1 योग्यम् । तम्मादुप-यातायमिति । यथा यादृशोऽस्य सेवधापत्तिः । न च नस्मिन् सनि मकवाक्यता वेषस्तादृशो नदानाम् , यागो देवदत्तम्य तादृशो बाझगा- नामिति देवदत्वेषप्रशसार्थमितरवेपरोकीर्तनम् । एव- अर्थवादो वा, प्रकरणात् । ८॥ मिहाल उपन्यानस्तुत्यन निधीवस कीर्तनम् । नास्यत्र भाग्यम् ~~ नैतान्ति, विधि., स च मनुष्यप्रधाने विधायकः सन्दौ निवीन मनुष्याशा कर्तव्यमिति । कर्मणौनि । मनुष्याणामिति गनुपसंबन्धोऽथ अयते , न आतिप्पप्रयोगवचनं तम्य कर्तव्यताविधायकमिति चेत्, गनुस्पषमानेन फर्ममा चन्भः । मनुष्यमाधान्ये व सति | नवदेवम् । प्रत्यर्थेन अर्पवावे मति न शयं फल- - . . घटने।

·निर्वानाविकरणं २३८४ निवीताधिपरणं - पद्भवति । 1 . यितुम् । परोक्षं हि तदानयंक्यपरिनिहीपया कल्प्येठ । मातु प्रायेणेतस्य दर्शनात् ।, उपवीत विघावेकवाक्यावा- परिवते तु आनर्यक्ये इइ पुनर्न किंचित् कल्पनीयम् । दर्थवादता ।' तस्मादर्थवाः । एवं च वास्येन अविरुद्ध प्रारणमर्थ भा-- दशंपूर्णमासयो: ' निवीतं मनुष्याणां प्राची. नावी पितृणामुपवीत देवानामुपव्ययते देवरुषममेव तत् या-' उपन्यपते ' इन्यनेन च विधिता एक- कुस्ते ' इति श्रुतम् । नत्र सर्वोऽप्ययम् ' उपन्यपते' वाक्पत्व निवीतपाचीनावीनयोदश्यते । चानुवादद्वारेण | इन्यस्य उपदीपिपे. शेपः, न तु म्मतन्त्री विपिरिन्पोछ स्तुती सत्यामरस्पो न विधौ । नहि अङ्गाङ्गिविरहितयो- राधिकरणेनैव स्थितम् । यदा विधि., तदा वा-- स्मयो. स्वतन्त्रयोः परम्परासंबद्धयोतिषीयमानयोरेक चिन्तया निवीत वास्ये विचारः । तत्र प्रकरणात् शुर- चाक्पना भवति, पचनस्यक्ति मेदात् । अन्या हि प्रधानाधर्मः , मनुष्पग्रहण तु संबन्धसामान्यया चिन्या पठया विस्तायामाकोपहारिणी सरन यतिः, भन्या रस्तुतेः । अग्रासनत्वाख्यसरन्धानुवादारविरुद्ध मिति आध. परागभावानुगतरूपा । न चात्र विधायको दृश्यते । स पक्ष. 1 मनुष्यप्रदणम्य वैयपिचेः पतया अङ्गाङ्गिमाव- यदि या अप्पाहर्तन्यः अपवा आतिथ्यादिगतस्यापि संबन्धपर वारसायात निवीतस्य मनुष्यामिल्लवितफल जन- भनन्याय परिकल्प्येत । न च तत्वरूपन युगम् , कत्वानीकारात् शुभमनुष्यधर्म. घटीभुत्या प्रकरणराधा- भवि हितस्थानगत्वात् , अनङ्गस्य च प्रोगवचनेनाग्रह दिति द्वितीय । अबाधेनोपपती बापायोगात्, फल- मात् । यश्यति हि न चाविहितमः भवति' इति । कल्पनाऽऽपत्तेश्च, सनित्योपकारकत्वलाभाच, प्रकरणसा- तम भगवान विधिः , विधेच अगर रस्त हतीतरे- कृया तथा जञ्जन्यमानमभवत् मयुक्तपुरुषर्ग इस- तराभयत प्राप्तीनीति । प्रत्यक्षेण च विधिना ययाप- परः । अत्र पूर्वपक्षश्रमो मूले अन्यथाक्तोऽपि अनु. विदेयाश्यतामा समान्या न परोक्षेपास्यता युक्ता । जिसहयादुपेशित । सिद्धान्तरतु प्राचीनावीतपण्यापतेः तया मति च अनेकारकपना स्यात् । तस्मादौवियन सममिन्याहारामकवाक्यानुरोधात् पट्याः मनुष्य स्तुतिः । यथा निवीनप्राचीनायीते मनुष्याणा पितृणा च संपदानापावरणिकान्दाहादापाका दिपदार्थोपकारकन्य प्रयते, तपोवीत देपानानिति । लोकेऽपि व पते रूपपपर वायसायात वनविधान पेन मनुष्पार्थत्वम् । यथा यसिम्याइन्भवी, या साक्षम्य रोहिणी, यथा संभवति हि पारीनवीस्थान पिलदेवत्याकरणिकप्रोक्षणी- नरम्य दमय ती , तया देवदत्तम्प यशदति । विपर्ययेण शेषनिनयनस वात् पिनुदेश्ययाकरणिककशिवम् । या स्तुनिरिति । तयो. पितृमनुष्यविषय वेन देवान् पति भठस्त सममियादारात यस्यापि नन् । एषच मारवर्षव. अयोग्य वात् उपवीतमेव देवानी प्रशस्तम् । मतम समान्याऽपि अनुगृहीता भाति । इसरया तस्या, गुग- देमी दर्शपूर्णमामारल्ये सदेव क्यमिति । भूतक्तपासावेव नियामक यम्प वक्ष्यमाणावात् अनुयुक्त- शा--गचिलेपम् । पुणधर्म-धे तदनुपपतेः । न भव मतेऽपि दानस्य मोम-पद्यपि अापि प्रकरणम्य श्रुत्यादिविरोधा-याजमान वान् को समायोपपत्तिः, निवीतस्य आरा. निरोनिचार एय क्रियते , थाप मात्र भरणेन द्वाकार वेन अवकनाशी तेन दोपकार- मानव प्राण प्रतिपायठे ही पादान्तास्वमित्याहुः । सिदा पाकाचर्थ पमेय या अनीमियतामिति न दो । सूधार्थरनु- 'निधीत मनुष्याणाम् । इति वाक्ये निवीन | अत, सर्वप्रभागाचाघात् पारसिकमनुष्यो समान- मनुष्यों विधायने, पातमनुप्यादय त पाधा या- | मि येव सिद्धान्त । अनु मूले पठात सिदा-त येन शामायारितिक वन्यस्तम्, तपादि पादय गुस्मनु प्रधान- विनीत मनुराग विधियोऽपादकः । कातिथ्या दिक्माहतया विधि.17 घ उदुपस्थापका. अपूर्व नान प्रारमान मौर्या विधीयते ॥ मा निधी भा., मनुष्परम्परा सनकादिमपपर धेन ·. निवीताधिकरणं निशीष्टिन्यायः सावधानकम्य हन्तपारातिथ्यादेपपस्थितीभवात् । अक्त निशीट्रिन्यायः । निशिशे अमावास्या रोग एर न फलकल्पनाऽपि' इति तत् वास्यावावमा प्रसङ्ग सिद्धि ! असा मतेऽपि उपयादिनस्वाद, सनकादिपर यह तेन निशियशे प्रारनरयाप(प्र)युत्तिः सार प्रत्यक्ष- च अनिष्याग्रुपस्थिते; अंयमिनस्तित्याभावेन वनुमः शिष्टत्वात् । १२।२।५।१४ ॥ शक्यत्वात, प्रकरणसमाख्ययोगांचे प्रमाणाभायात् , कावा. भाष्यम्--१२ श्रूयते 'अमय रक्षोऽशाकपालं चिन्ता वेन च सिद्धान्तनियमस्य अनावस्यवान् अस्य निर्वपेन् , यो रो विमीयात्' इति । पुनरपि तय पक्षम्य मार्तिककृता विश्वामिधानाञ्च उपेक्षितम् । अत. 'अमावास्याया निशि यजेत' इति । तस्मिन् कि माकरणिकमनुष्यप्रधानफकहि वमेन सिद्धान्तः । यस्तु. अमावास्यातन्यं प्रसज्यते , स नैनि चिन्तायाम् , पशः तन्तु नाय विधिः वाक्यमेटापनः, अपितु उपवीत- परिगृगा। , निशिषचे प्राकृवष्य अप( म तिरिति । विधिरेय शेषः प्राचीनायीलवत् । यया च निवीत- अस्मिन निशियों प्रारुनग्य अमावास्यानन्त्रस्य अप (प)- Mचीन-रीते तत्त प्रधानमा बरोध-पेन मनुष्यपिबन्निती पत्ति. न प्रसपते । कुतः ! प्रत्यक्षशिवात् , मत्या- अविते , तथा उपवीतमपि देनसमधिनया , भतस्तदेव शिष्टा इमिष्टिः, “भमये रखोगेाकपा निर्वत, दशेपूर्णमाषयोः प्रशसमिति स्तुतिः । अथवा वे सातत्र यो रोयो विभीयात्' इति । किमत: । ततः एवं २५पमाणवचनात् प्रशस्ते , अन तु देवत्वादुपत्रीतमेवेति | विज्ञायते स्वतन्त्रा इयम पन्ना न कस्यचित् कर्मणनाम- स्तुतिः। मध्ये । यथा पशुपुरोहाश. 'अमीयोमीयम्य पया मण्डन-- • स्तुतिनिधीन विहितोपचीनेः।। प्रच, अशीयोमीय पशुपुगेडाशमेसदशकपास निपति' शंकर- ' निधीतं न विधेयं स्यात् । १. 'विधौ इति । यथा च वैष्णवो वैषदेवस्य यदधोऽयभूपेद पथ नाव पुप्रधान के । '२. रम्य आश्लिष्यत् , तद् विष्णव उरुक्रमायावयेत्' इति । निधीतोपवीतयोः समुच्चयः श्येने । के. १ ( अयदानकाले सुचः Rधोभाये या अपगदित कलम ४११-२ वर्ग.. म्यात यन् किश्चित् म्पये आट स्यात्, तत् विष्य • निवीतपादः तृतीयाध्यायस्य चतुर्पः पादः । इत्यादि इत्यर्थः ) ननु ' अमावास्यायाम् ' इति आमा. कु.११४८, बास्यस्य क्मणो मध्ये भुता, न अमावास्यान्टा कर्म- निवीतसंकीर्तनं नियीतवाक्ये उपवीतस्तुस्पर्थम् । वचन , कि तर्हि ! फालयचनः । काले भुनिः कर्मणि के. ३१४/१1८. लक्षणा, श्रुतिश्च रक्षणाको न्याग्यान नेत् कम्यचित् • निवृत्तिः निषेधसिद्धा । मु.पृ.४, निवृत्तिा, क्मणो मध्ये भूयते , फस्य बन्न महीष्यते । तस्मान् कर्मभेदात् । ( ८1१1१४.२४ ) यथा तु विकूनो स्वतन्ना । चमम एस भविष्पति (न गोदोदनम् ) तया अहमे फाल्यास्यभेदाय सन्त्रभेदः स्यात् । १५॥ पति 'निपुत्तिर्वा' इति वा. ३३६/३१.१०३७. भाप्यम्- कातभेदात् वास्यमैदाय माल्द- - निवृत्तेः निषेधार्या या प्रवृत्तिपूर्वकनिया सावत् अमावासायो रामो निशियाः, प्रतिपदि भनि सु.पृ.१.४१. भामाशयम् । पाल्देन गुण्या नामावापान •नियेशन. संगमनः इति गाल: गाईपन्योपल्याने निशिशस्य उमार्नुमईति । कश्च साई पाक पचनात् विनियोक्तम्या, न तु लिङ्गात् इन्द्रोपस्पाने । डिसि पयो क्रियमाणाः सन्ता, तरय पुटारपोर- ऐन्द्रीन्यायः भा. शरा३-४. पुर्वन्ति ! उस पार न पाय गुगामामा- निशब्द. कम्य Aal सा प्रतिसिति । इस पुनः आनामावामा समान निठ समन्युयो। भा. शारे, भर्याय सवम कम्पम् । यास्यभेदार मिसदेरी मो.को. २१९ ·निशीष्टिन्याय २३८६ निशीष्टिन्यायः । काल ठसत्ता, चैते वाक्ये 'भमावास्याया पजेत 'अमावास्याया निशि वास्यान-नं निशीघय साधयतीति, न खलु मा- यजेन । इति । एक दर्शपूर्णमासकरणे, एक काम्या | दिन साधयेत् । कुतः ! वैगुण्यात् । इमा अमि- Yि 1 किमनः ! यदि समानदेशे साताम् , तन: मिन्धना: स प्रतिपदि आहत: अमावास्याया निशि 'अमावास्या यजेत' इति योऽसौ आमावास्ये कर्मणि वर्तमानम्य निशियज्ञम्य अभिमिन्धन न साधयेत् । तस्मिन्नेव च निशियज्ञः चोदित , इति । रिपि वेदिकतरणार्थम् । ते यदि प्रसन्येयाताम्, विगुणो गभ्येत ! उन अमावास्यातन्त्रमध्ये एव विहितः स्यात् । निशियज्ञ: स्यात् । तस्मात् भेदेन ते कर्तव्ये । अय पुनदेशभेदे सति यथा 'अमावास्थाया यजेत' अन्यन्वाधानं च यदि देवताऽर्थम् । यदि देवतापरिहार्य इत्यात काल. उपादेयन्येन चौद्यते , एयमिहापि । अन्यन्यापानम् , तमपि भेदेन कर्तव्यम् । मावेन च तुपसावे प्रसङ्गो मति यया चकन्यः इष्टय: आय-वाघानेन अमावास्यादेवताः परिगृहीता, न च दर्शपूर्ण मासान्या तुरपकाला अपि न दाशवीर्ण- रक्षोनोऽनि: ( रक्षोहाऽग्नि.) 1 तरिग्रहामपि अग्नि- मासिक तन्त्रमुपजीवन्ति । बलात् तन्त्रभेदः । धारणार्थम् , ततः प्राकृवेनैव धारित वात् अंग., न वेशुद्धननव्रत विप्रतिषेधान् नदेव स्यात् ।१६॥ क्त-यम् । देवनापरिग्रहार्यता वाक्य शेये श्रय में 'ममा भाष्यम् - किमैप एबोत्सर्ग. सर्व तन्त्रं मिनम् ! ! विहवैध्वस्तु' इति पूर्वनिं परिगृहाति , देवता न खलु । शुद्धननं न च स्यात् तदेव यत् दर्शाय एव तत्पूर्वपुः परिगृहीताः, श्वोभूते यजते इति । वेदेबद्धननं कृतार, वेन उद्धनाया पुनरूदनने नहि सोम- सरनीयपसो. एवनीयपुरोटाशनाच एक- किचित कार्य मस्ति, केवलं कृतदूषण भवेत् । न च मोमिक्मयोगवचनपरिग्रहीनत्वात् शुक्स्य पुरोडाशेषु उपेतमनु सटे पुनरुपैनुमशकपम् । उपेयमान २ पिट- सगसंगवेऽपि गिलपयोगवचनग्राद्यनिशीट न दार्शिका. पेपणरत् अकिचि र स्यात् । तस्मान् एतदुभवमपि प्रसङ्ग इत्युत्थितेः संगति. । ननु भाधानानन्तर तदेव प्रमज्यते। यदा पोगमायाः पूर्नमेय अमावस्या पाप्नोति , तदा तन्त्रमध्ये विधानाद् वा तत्तत्रा, सपनीयवत् । तस्य न दर्शतन्त्रप्रवृत्ति, दर्शपूर्णमासयो पूर्णमासो- पक्रमन्न नदा दो कर्मानुवानानुषपचे. । नतम भाष्यम्--तचया वा निशौष्टि लात् । अमा तस्या निग्रीष्टयनुष्वानसभवात् निशीष्टिकारस्य प्रवृत्ता- चाम्यान ना इयम् , न स्वताका । युतः । तन्त्रमपे | मावास्यानम्नवनियमः अनुपनः । न च प्रकृत्य. विधानात् । अमावास्यान-धमध्ये इय विहिता अमा नाम्मे निमित्ता दिवशात् आपत-त्या विकतरपि अननु- वारपायो निशि निर्वपेन्' इति । ननु कालवचनोऽयं धान इत्या प्रमागमस्ति, ये निशष्टियनुमान दर्शपूर्ण- अमावास्यान्दो न कर्मवचन इयुक्तम् । सत्यं बाल-मासोरक्रमा पूर्व न ममवेत, तथा सति मोमा पूर्व वचन , म नु कालमतन्त्रमध्ये । तत्र विधीयमाना तर सोनाच्याशीषोमीयरूपप्रन्यनुपानामावादेव तदिनाराणा- मध्ये विहिठा भवति मरनीयवत् । तया सक्नीयः | मननशने मति सोमावर्नमेष तेषामनभानसिके। पुरोदाशा; न नावन् पशुकर्म उद्दिश्य विधौषन्ते , अघ तसिद्धयर्यस्य मानाय्यानीचोमीयविकारा जय सोमात व पशुत्रमध्ये विहिता भवन्ति । यसिन् स्थाने प्रतिवतु ' इनि पाश्चमिकाधिकरणम्य (५।८।२५) विहिता तन एकानं पहननमध्ये इति । समपि तन्त्र याप्रमात । इति चेम्, एतमपि दर्शपूर्णमासोर- मध्ये पनिता चेत् सबनीस्वदेव न स्वतन्त्रा मविनुमईति।। क्रमानन्तर यदा विद्यारयनुशनम्, वदा तन्त्रमणराव- चैगुण्यादिमापनि साधयेदान्यन्यायानं च नियमावश्यम्भाः । न च एवं एकस्या एव निशीष्टेः गदि देवताऽर्थम् | १८ ॥ दर्यपूर्णमासमा पूर्व क्रिमणायाः श्रियम् , भाष्यम्-- अनार, वियप एकोसर्गः सर्वममा- तदनन्तर क्रिषमाया. नित्यमिति रूप्यं स्यात् इति - 1 ·निशीष्टिन्यायः २३८७ निशियज्ञे धाच्यम् । नित्यायाः प्रकृतेः रानिया एस काम्पमि- | ननै विकृत्यन्तरणामपि मौपादीता दर्शायर्यान्वाधानक निकवि कृतिसंनिपाले सति प्रमनित्यम्य वश्यमाणावेन | प्रातरेव कृतत्वेन हत्तन्त्रमध्यपानावसम्माता प्रसङ्गा. उक्तरूप्यम्य अदोषत्वार इत्याहुः । पतिः, नौदिमघानेषु आतिदेशिकस्यापि प्रातःकालम्प वि--'निशियने दर्शत नोतायेत, न दर्शगे। मन अङ्गगुणविरोधन्यायेम गाभानुपपत्ते: दर्शाया- तन्त्रमध्ये विध्यमाया, दस्त्यर्थात् तद्विधानतः॥' धाने एव द्वाधयाचित्येन धिकृतिकरणोत्तरमेब दर्शपूर्ण- भाट्ट- काम्येष्टिकाण्डे 'भाये रक्षोप्ने पुरोडाश- मासारम्भात् प्राङ्गानापत्तेः । न च एवमपि पत्र साक- प्राकपाल निर्वपेत् यो रक्षोभ्यो विभीयात् ' इति याग , मेधादी आयेयेव अभिप्रणयनं कृतम् , ततोष्टपादो विधाय तस्य ' अमावास्यायो निशि यजेत' इत्यनेन मयानादिप्रसङ्गापतिः, सन पूर्वेष्टियोगम्य ममासायपि कालो विहितः । सालपविशिष्टप्रयोगविधागाच न नाम्य- वजनान् नेवनाशिपु उनरेटिकरणेऽपि सानपत्तेः । भेदः । तदिह निशीठो दार्मिक सन्त्रं प्रसज्यते न केनि भत एष तारापले उत्तरे टिषु प्रणयनस्य बाधा एवं। चिन्तायाम् , पशुपुरोडावत् तन्त्रमध्ये पाठाभावान्न | वनोपायनं तु तत्र सर्वत्र मयेकमेन, तरथा प्रतविसर्गस्य मरुङ्गः । नहि अत्र प्रकरणमस्ति , येन तन्त्रमध्यपाठः समन्त्रस्य विहितम्य मन्तेि करणेन आयेष्टिपरमा- शयेत । नाप्यमाषाशाशब्दस्य फर्मष चनावादागने व पूर्वस्यापि सर्वान्ते एवोत्पत्तौ पयाजादिजन्यापूर्याणां चेन तन्त्रमध्यपान:, तम्य ' अमावास्यायामपराहे' इदिवत् उत्तरेशिपु सेवा प्रापले: । कल्पसूत्रकारारतु माहौ कालगाचि वेन कर्मलक्षणानुपपः । न च शब्देन तन्त्र- वनोपायनमन्ते च ततविसगै कुर्वन्ति । सयपासाननगमेऽपि दर्शप्रयोगस्य नियमेन दिवाऽम्व मण्डन- 'निशीटिदर्शन-मा स्यात् सामिपेन्यादिक वात रायो क्रियमाणाया अस्यास्तन्ममध्यपानावश्याभावः, विना ।' अपरालपर्षप्रतिपासधी रात्रिकालीनामावाम्यायामन्यापान शंकर-निशीटिश्च महिनी।' पूर्वदिने शियमरणाया अम्यानत्तनमध्यपानावश्यम्भाब- निशीष्टयर्थस्य भागिदेशिकस्य पानादः दर्श- नियमाभावात् । अतोवश्वं साहाया पर प्रयोगविधाना- गैन औपदेशिन प्रयाजादिना मा । ( दार्शिक- RIया मसः । इति प्राप्त , तन्त्रमण्यपातनियमाभावेऽपि ! प्रयागाद्यनुदानात् निशीष्टयर्षमयाजा धनुष्ठान पृथक्कर्तव्य- 'सर्वन प्रकृती विकृती चा अनविषिषु अन्यत उपकास- मिन्यर्थः) । वाल पृ. १३३. गमे महानि कुर्यात् । इत्येवमेव लाघवेन विविकल्पात निशीष्ट्रिन्यायोऽप्यत्र नास्ति । तद्विप्रान्ते निशीष्टायपि यदेव नामध्यरातस्तदेव शमशः । न च दो कतिपयैः पदार्थ: फ्रने, सनि निमिरे मित्ति- एवम निष्टिौ पूर्वकतान्याधानादिपदार्थप्रसझेऽपि की टिपतति । मामि तामध्ये पनायेय । टुप. करिष्पमाणप्रपाजादिजन्योपकारस्य अन्यतः अलामात्तदेशे १शस१२।३०, न हो याचिति याच्यम् । निशीयर्य निशियज्ञस्य गन तस्य भगायापालेय क्रियमाणपजादिजन्यापूर्वाणां नपरापूर्वेणैव तद्राक्षण-पसिद्धिः निशि क्रिपमाणस्य दर्शकमतन्भमाति- सर्पगाले उत्पन्नेन नाशारश्यम्भावन रेपरीत्यापनाउनुप-यात् । ततध व्रतोपापन-भगिप्रणयन-वेगुदननादीनां पनेः । अतो दर्शप्रयोगविभानादयश्यानुवाप्यानो तयामेवो- मनः । यानि तु इध्माबाई प्रभृतीनि अशक्यपगहानि , पोवनेन निशीरिमयोगविधिलाघवेन दर्शमा झणतपंणान्त तानि भावर्तन्ते १२ । भाइ. १२१२१५. एप मपरमापूर्वो पतिपनुमन्यते । अतश्य दुत एवं निशियझे प्रावस्याप्रवृत्तिः स्यात्, प्रत्यक्ष- तय कादाविन्योऽपि सः । आवश्यकश्रायमग्निप्रशयन- शिष्टत्वात् । १२।२२५॥१४॥ मोपायनाम्नाधानाचशे भरतोsपि यानि तु मा- 'अन्नधे रक्षोऽशका निवपत् यो रोम्यो चर्हि प्रभूतानि अयस्यपानि, वानि वसन्त एव । बिमी मात्' इति 'अमापायां निशि पत' इति न .

·निशियज्ञ २३८८ निपादस्थपतेः . भूतम् । अस्मिन् निशिय प्राकृतस्य अमावास्यात त्रस्य | निशियशम्य अनियमिन्धनं न छायेत् । वेदिसतरणार्थ अप्रवृत्तिः प्रवृजिन स्यात् । प्रत्यक्षशिष्टायात् निशियशस्य पहिरप्येयम् । तस्माचे भेदेन कर्तव्ये, अन्यया वैगुण्यात स्वात-येष विधानात् । तस्मात् स्वतन्त्रा निशीष्टिः । निशिजस्स चैगुष्पमा । अन्यत्वाधानं च यदि इति पूर्व: पक्षः । अपत्तिः इति वा पाउः । तत्र अप.। देवताऽयं देवतापरिग्रहार्थं स्यात् , तदा तदपि भेदेनैव वृत्तिः निवृत्तिः इन्पात् अमवृत्तिः इत्येव तापम् । कार्यम् । यदि तु अन्यन्वाधान अग्निधारगार्थमेव , भापुस्तके तु मूले 'अपवृधिः न प्रसन्यते' इति ततो न भेदेन कार्यम् । तस्मान् सामान्यतः निशीष्टी मुदितम् । तत्र न प्राज्यते । इयुस्त्या अप्रवृत्तिः, अमावास्यानन्य प्राज्यते । वैधुनिनु अशेषु माहि. इत्येव पाठः स्पो भवति । रादिषु भेटः इति सिद्धान्तः । के, फाल्याक्यभेदाच तन्त्रभेदः स्यात् । १५ ॥ *निशियजे सागियोऽपि सन्ति । संकर्प, २।४।३, कालवाक्यभेदात् अमावास्यातन्त्रात् निशीष्टितन्त्रस्य *निशियजाधिकरणम् । निशीहिन्यायः दन्यः । भेदः स्यात् । कालभेदसावत् अमावास्याया गत्री निशि- के. यशः प्रतिपदि महान समाचारमायागः । वाक्पभेदोऽपि * निश्चयश्च 'अयमेव ' इति सावधारणोऽनुभवः । मिनदेशे ने पाक्पे ' अमावास्यायों पजेत' अमा- ऋजु. पृ. ९४. . निश्चयस्य समानकारकस्यैव वास्पाया निधि यजेत' इति । तस्मात् नत्रभेदः रयात् । संशयादिविरोधि कम् । मणि. प. २८, वे[द्धननव्रतं विप्रतिपेधात् तदेव स्यात् । १६ ॥ निपादस्य पनि काय संभवति । के. (३५२. यद्यपि अमावास्यापागतन्त्र निशीष्टितन्त्र च भिनमेव, . निपादानाम् , कृट ( मृगबन्धनयन्त्रम् ) गं तथापि वेद्युमननं द्या उद्धनन व्रतं च तदेय म्यात् । तेषामेवोपकारकम् । स्वमेव तनिषादानाम् । भा. ६॥ सयौन भेदः । पुनः करणे विप्रतिषेधात् । तसात् अमा- १३१५२. वास्याऽयं कृताम्या तान्या निशीशो प्रसङ्गसिदिः, इतरत्तु • निपादेयाम् 'कूट दक्षिणा' इति विहिते सर्व मित्रम् । इति पूर्व: पक्ष । ये एतेन पादरन्ति , तेभ्य एवार्यतत्त्वं शामा दीयते । वन्त्रमध्ये विधानाद्वा तत्तन्ना सपनीयपत् । के. ६११३५२. निपादरथकारयोरपि आयवरणमरित । निशीष्टि. तसभा तस्या अमावस्यायाः तन्यमेव निपादस्थपते. रथकारस्य च करजातित्वेन ऋषि- तनं यस्याः सा तत्तन्त्र स्थान न स्वतन्त्रा । नन्द्रमभ्ये संतति वाभावात् नायवरणम् । इति प्राप्ते , साक्षाद अमावास्यापास्तन्मस्य मध्ये निशीः विधानात् 'अमा- कम्पपत्य वस्य त्रैवर्णिकेचप्यमायात परपररा नबन्धे माम्यायो निशि निषेपेव ' इति । सबनीयबद यथा च अविभिन्नपारपरिकतत्तदंश्यविन्यतिरिक्तप्रमाणा- सबनीयाः पुरोहाशाः न पशुर्म उद्दिश्य विधीयन्ते, भारात् तम्याध तेष्वपि मविशिष्टवान् सर्वस्येव जगतः नयापि पचतन्त्रमध्ये विहिता भवन्ति इन्ति नत्तत्रास्ते ऋषिवश्वनाया. पुराणेषु कथनास स्पादेव तेषामपि तात् । तस्मान् निशीष्टिः न पृथक्तः । इति । आपररणम् । संकर्प, ३४१६. सिद्धान्तः। निपादस्थपनिः नवनिर: किन्तु पनिको चैगुण्यादिधमाहिने साधयेद्ग्न्यन्याधानं च निपाः । तम्य च तात्कालिकाचार्योपदेशादिना विद्या यदि देवताऽर्थम् । १८॥ सेपाय शैयागारिकार: । के. ६१४१३५१-५२. निशीटि: यद्यपि न खन-शाकिन्तु अमावास्यातना, • निपादस्यपतेरपि भायवरणम् । सर्वस्यैच जगतः तथापि इमादिः न साधयेत् । अमावास्यापागार्थ: ऋपिवश्यतायाः पुराणेषु कथनात् । संकर्प, ३४]६. प्रतिपदि मानः ध्मः अमावास्या निशि पर्वमानस्स | * निपादस्खपतेः रोदेयागेवाधिकारस, साऽपि शैक्षिक ·निपादस्थपत्यधिकरण २३८९ निपादस्थपतीप्टिः sो, स्थकारम्य च आधानमात्रे अधिकार: नोत्तरकमैमुनिपादकन्यायेन कर्मधारयाश्रयणेन प्रन्ययग्रहणपरिभाषया इति मीमामकाः 1 के ६१०१२-१३।४४-५२. नद-तविधी सुच-तदाद्यमिन्नो योऽन्तः , स पदसंहको • निपादस्यपत्यधिकरणम् । निषादस्यातिन्याय. माति इत्यर्थ. । भूति.. पृ. ११९, द्रष्टव्यः । के, निपादस्थपत्यधिकरणे लक्षणा55 * निपादस्थपत्यधिकरणन्यायस्य स्वरूप तु पत्त्या तःपुरुषापेश्चया कर्मधारयस्य प्रारूपमुक्तम् । मणि. 'त पुरुषान् कर्मधारयो बलीयान्' इति । पाल, १ ९३. पृ १४९. ५० पष्ठीसमासाद् कर्मधारयो बलीरान इति प्रयापशेषन्यायेन योन्या गायति इत्यादिमसम्या: निपादस्थपत्राधिकरणे वश्यते । वि. ३।३२१६. प्राधान्यरक्षणा इत्यपास्तम् । निपादस्थापत्यधिकरण- निपादस्थपत्यधिकरणन्यायेन अदृष्टवल्पनादे. न्यायविरोधेन प्राचीनमयाजशेषन्यायम्यापभ्रशित वात् । फन्दमुम्बन्चात् । भाट्ट. ४।१।१४, * निरादस्थपत्यधि- भाट्ट ९१२।२. ५ वैशिन् तृतीयागा एष (प्रयाजशेपेण करण यायेन भदृष्टार्थ वापत्तानपि लक्षणाया अन्याय- हास्यभिषारयति ) द्वितीया लक्षणामीकृत्य विजाती (वात् । १०१५॥८, * निषाद न्यायेन कान्टलक्षणापेक्षया मानेकोद्देश्यकत्याच न वाक्यमेद' इत्युक्तम्, नदपि न परिसंख्याया अदोषयात् । इति माते । । ०६४. | निघादस्थपत्यधिकरणविरोधस्व तादवप्प्यात् । भाइ. * निषाद न्यायेन फलमुनगौरव यादोप-यात् । शब्दको. | ४१।१४. इकोगुणवृद्धी, निपाद न्यायेन लक्षणाऽपेक्षया कर्मान्तर. निपादस्थपत्यादौ सामानाधिकरण्यात त्या विधेरैल -याय्य वात् , पूषा प्रविष्टभाग इत्पन । भाह. रक्षणा वाध्यते । याल. पृ १४१. ३१३३१३, * निषाद पायेन श्रयमाणवाक्ये नास्यभेदा हनिपादस्थपतीष्टि. सैकिकेपनिपु स्यात् , मावेन पाउगम्यानेकवाक्यकानयादोषत्वात् । ५११, | न संस्कृतेषु ।। • गुदेनोपयजति इति तृतीयया गुदस्य करणस्वावगमान स्थपतीष्टि प्रगाजबदग्न्याघेयं प्रयोजयेत् निपाद० न्यायेन लक्षणाऽनुपपत्ते उपयाजानामकर्म- तादाचापवृज्येत । घाटा३।२०॥ वायसायान् इत्यादि पारो । १२१४४, . ' दीर्घसोमे भाध्यम्-- अस्ति स्थपतीहिः 'एतया निगद- संतुद्येत्' इत्यत्र निषाद न्यायेन' कर्मधारयस्यैव याय्य. स्थपति याजयेत्' इति । तत्र संदेश. किमाधान म्हते. गात दीर्घवासी सोमश्व इति कर्मधारप एवानीक्रियते इति । ध्वग्नि म्यात् , उत लौकिकेरिपति । किं प्रामम् ! संस्क. मामे । ३२११, पार्थवावश्यक वे निषाद न्यायेन विनि । कथम् । यदाननीये जुहोति' इत्येवमादि- सतमीश्रुत्या प्रकरणाय तदीपनिर्वापानुवादेन पुरोदारा-मनात् । मनु शूद्रस्य आहबनीयाभावानास्ति तस्य कालवत् पायणीयनिष्कामो विधीयते । ११॥२०१५,.. श्रुतिरिति । उम्पते । सा हि भाहनीय प्रयोजयेत् । च पनिपत्यपेक्ष वात् दृष्टार्थ चलाभाय 'तेनावमय यन्ति' यया प्रयाजान भुतान् प्रपोजयति । एवं चोदकमामा. इत्या द्वितीयाऽर्धतक्षणायामपि न दोषः, निपाद न्यायेन दिति । तादर्याचापवृज्येत । म्पतीय च आहिता क्षणाऽनुपपत्ते, । १२८, . यदि सोमं न पिन्देत अग्नयः । तस्यामपनायाँ भान्येरन् । धारण हि तेषा पूतीकाामिषुणुयात् ' इत्यादौ कि सोमाभावे पूर्णकल्वेन एकार्यमाम्नातम्, भतिक्रान्ते का न स्यादिनि । रूपेण प्तीकाना विधानम् , उत प्रतिनिधिविधया प्रतीक टुप्- (भाष्यकारेण चोदक. सामान् गाह- गततोययन नियम इति चिन्तायाम, प्रतिनिधिनियम | पनीय प्रयुक्ते , तर स्यपदीटिः युगम् ) अत्र गोद- पूतीकपदस्य सद्गत सोमावयवे रक्षणाऽऽपरमादे विधिरे- यन्ति । नोदकेन ममयः संताजपा प्राप्यरन, कप पापम् । न च नियमविधिनापपानुरोधेन तस्वीकरणमपि (चोदक.) यत् तम्याम् (श्री) न विद्यते ( नोर. भदोषः, निपाद न्यायेन अपूर्वविधिगौरवस्य फरमुष-दिश्यते ) तत् (एव) प्रीि, विद्वन्ते च प्रयः चात् । ६२११. . 'मुसिडन्तं पदम्' इत्यत्र ( मदेशेनव ' पदाइसनीय होति' इति । प्रतः । - ·निपादस्थपतीष्टिः निपासपतीष्टि बोदकामात इति भाष्योकमयुत्तम् । परिदरनि-1 टुप्- आधान बनणावात ( दाविनावाद ) 'याहवनीये' इत्यनारम्यवादः प्रत्यर्थः रादिस्वात् , चोदयन प्राप्यते , न च स्थपतीष्टिप्रकरणे आम्नायते । न पर्थि । मादिरता (हि) सुपस्य विधीयते । अतो गौवदेशिरम्, नातिदेशिकम् । शैषिकस्तु अमिः (स्य कृतावैध उपदिष्टः । आइननीयोऽपि शेमो. ( आई मानि ) । स च न्यावारत: प्राप्नोति । देशेन पहनावेव उदिष्टः इति स्थपती चोदनेव । तस्मिन् गृह्माणि' (इति गौतमस्मरणात् ५८ ) प्राप्नुपान इति युक्त मेव माध्यमिति ) वनिताना येषु गृहाय हिनानि इत्यर्थः (गृहशब्दय दपत्योर्वतते । कर्मसु अधिकारस, न तेनु गाहवनीयादिनिधियुक्ति। अतस्तदधिकार कर्म गृह्यमुच्यते । नत्र येषु नाइननीया, स्मात् ! अमिमत्वात् तेपाम् ( त्रैवर्णिकानाम् ) ते सर्वेषु लोकिोऽमिरहम् । तस्मिन गृहानि इत्यादि- सामदिग्निमत्वम् । वामश्रुतयः तेषामाधानश्रुति हा त्या त-मरत्नमिति मादीपिका)। यन्ति ( भन्यथाऽनुपपरपा) । वियते हि नेपामापान सोम-(सपायने आधानासंभवेऽपि ) वह आधान श्रुतय , (यामिः अन्यथाऽनुपपत्ति. हीयते) । तच | गभनि रति पूर्वप्रायेण प्रत्यवरसानाम् संगतिः । (माधानम् ) अभिप्रयुजम, न अनुप्रयुक्तम् । एवं तु । सूत्रार्थस्तु- स्थपतीष्टिः यथा प्रशाजं प्रयोजपति, ( प्रति स्थायिक विपदमपादित-) अगिमनो एवमान्यायमपि प्रयोगयेन् । एवं पति अमिमचाद निपादस्यपतेरभावात् ( वय च ) अमिसाव्यानात् । इतरेवपि कर्ममु अधिकार. म्यात इति इम्यचित् शङ्कर अमिं प्रयुक्ते , भमयोऽपि आघान सामर्यात् । स्यात् इति म गा आह-- तादाचापस्न्येत इति । ( प्रयुनने ) अत इदमाधान स्यपतीष्टिपयुक्तम् । तेन आशात्रम्य संस्कारापमान अग्निमत्ताभावात् न भवतदर्थम् । सा ते आपातन अमिमिश्च तची कर्मान्तरेष्वधिवार इति । इतरण माघानेन वामगादयो नित्य अमिम-न, । (तदेव वि- स्थपतीपिदिकेऽसौ लोरिके वा, 550 स्थपतीय-ययाऽनुपपत्या वसन्ता दिवाक्यविहिताधान- आक्षिपेत् । आपानमिष्टि , स्त्यः स्यादवैधनाथ- पतिरिक्त भाशना-वर स्वायगेर प्रयुडो । ) अत- संम्ब्नेः ।। स्तदपागं अपवृज्येत । ( मिमिदमपयाभिधानम्, भा-निपाटे दर्शपूर्णमासविकृतिवादति देंगीन उदाह-) यदि तादानायवृज्येत , अग्रिमस्वान् आहवनीयादि प्राप्ती नेपामाधानाधीनत्वात् अमत्यपि तस्य (स्पतिः ) एमपैः ति कति मैमिः अधिकार स्वप्राधान विधो निषादेशिय अम्याधान प्रयोजयेत् । स्यात् ( इति मन्दषियः संभावयेयुः, उद्धमापनुत्तये | इनि प्राप्त , सत्यपि तम्य अग्निजनाकावे जनगीत. अपवर्गामिधानम)। स्याधानस्य बामणादिक्तक वेनैव उ पन्नत्वात् निशदते- अपिया लेकिफेडो म्यादाधानस्यामईशेप- नाग्निनिष्पत्ती प्रमाणा भावात प्रकृतीपरप्रयुक्ताग्न्युपजीवनेन हाइननीय दिमाप्तीवाभावाच न ठेपु सा । विद्यामानु पार1२१॥ तद्यतिरेरेप निपादेप्टेरेन असंभवाचदुपायस्य गोविमरवेम भाष्यम् - अपिवेति पक्ष यादृचि, शैक्वैिश्वमिषु आक्षेोपनिरिनि वैषभ्यम् । नेन आहवनीयाद्यनाडेप- मात् , म संरकृतेषु । पुत. १ आधारसासर्वशेषावात् । स्व.पि यस पचन होष्यन् स्यात् पञ्चभूसंस्कारान् कृत्यो सर्वमंदोषभूता अग्नयः । तदनमाधानम्, न कर्मालम् । शेविका प्रतिष्ठाश्येत्' इति स्मृति वचनेन अग्-पन्तरा- अल्लादीनाममावात् न कर्मप्युनता आधानस्य , भावे होममात्रौदेशेन लौकिकातिनिधानात् तमेव तो वारसामन्यांच अमिप्रयुक्ततम् । यच दर्शपूर्ण- सापथिका विधि: कार्या। यतु 'तस्मिन् गृयामिति माहमयुनम् , योदयेन प्राप्यते, न गन्यमयुक्तम् । गौतमवचन लविकाग्निप्रापकत्वेन तत्राने उदाहतम् , वाझविवेष्वपिषु स्वपती शिरिदि । तव गौतमस्तो बन्चन्देन सातारेव परामात ·- निपादस्थपतीष्ट यादी निपादस्थपतिन्यायः निपादेश्य गृहवामाबानुपेचितम् । नहि गड्यन्दवाच्य- | द्वितीया व विमतिः सलेण उभाभ्या संबध्यते । रोन दंपन्योहितमिति न्युपत्या अस्यापि गृह्मपदयाच्यम् , द्विती पानिर्दिष्टो निषादो गम्यते । तर पाठय कारयन् अभियुक्तप्रनिदया गृह्मपदम्य गृह्यसूत्रोक्तकर्मम्वर रूढ- अश्रुतं गृह्णीयात् । तासात निषाद एव स्थपतिः वेन योरपायोजकत्वात् । इतर था गृयावापत्तेः । स्यात् 1 मण्डन-'यागं कुर्यालौकिके यो निषादः । ४. टुप्- (सिद्धान्तमाद-) कर्मधारयोऽयम्, न शंकर-स्थपतीविस्तथैव म्याद ।' तथैव उपनीति- पठीतापुरुषः । ( कुराः !) एवं (द सति ) पद- यत् शैकिकैमो । ४. द्वयम् ( अपि) स्वार्थवृत्तम् ( भवति), ताया निपादस्थपतीयादी आहितामित्वस्य अननि घष्ठीसमासे ) निषादृशन्दो स्थगया स्वपतो अभ्या- देशः । राजावादेस्तु कर्तृविशेषण वात् , तस्य च प्रकृतौ रोपितः स्यात् (फिमिनि लक्षणा इत्यत माद--) सामा. अन पात् विकृती अतिदेशः इe एय । भाह. ८।१४ गाधिकरण्यामायप्रतिपयर्थम् । (नीलोपलसमासेऽपि ) उत्पाद तदेयाधिकरणम. (प्रतिपाद्यम् ) मील. र निपादस्थपतिन्यायः । पेद्रे चरी निषाद- | शब्दस्यापि ( नदेव ) भवः (ऐकाधिकरण्यात एकार्थी. जाली पप स्परधिकारः॥ भाषलक्षणम्) सामर्थम् (सिप्पवि), सामर्याच समासः । स्वपतिर्निपादः स्वाच्छब्दसामर्थ्यात् । ६३१) पष्ठीसमारो च ( ऐकाधिकरण्यसिद्धयर्थम् ) लक्षणा १३१५१॥ ( आश्रथितन्या) । अन्यथा ( यदि च निषादशब्देन भाष्यम्- सास्तुमध्ये रौद्रं नर निर्षपेत् , पत्र निषाद एवोव्यते, सपतिशम्देन च स्वातिरेव अर्या- रुद्रः प्रमाः गमयेत्' इत्येतामिा प्रकृत्य उच्यते 'एतया नरभूत उन्एते, ततः ) मिनाधिकरणात्यत् सामर्या- निपादस्थपति पाजयेत्' इति । निषादस्थतिं प्रति ] मायः, मामाभावाच समागाभारः । तस्मात् (TRIE. देवः अधिकताना अन्यतमः, उत अन्य पवेनि सिद्धयर्थम् ) निषादशमेन पति यावत् गतयं इत्येषा अन्यतमः इति बमः । स हि समर्थः विद्वात् अशि लक्षणा । न चान १४ी विद्यते , अनुपलम्यमानाचात् । मनाच । अन्यः अपिशावात अनभिवात् असमर्थः । एप्ता (पनी विद्यते ) इति चेत् , ठच्यते । यदि अत्र इति 1 ननु निगादयति शन्दः राय नोरपद्यते । अणेन (कारणेन ) लोपः (पक्ष्याः कल्प्यते , ततः) उच्यते । न नपरते, निषादा स्पातिः इति । स्यादयः ( शन्दाः ) ना. इति किमिति न पहन्यते TURIसो भविष्यनि भेडो निषादानाम् । तस्मात् अधि. ( अश्रवणाविरोपात ) । तरमा लैपे नास्ति प्रमाणम् । नाधिकार पराग्छास्त्रमिति । एवं प्राप्ते , मूमः । निषादः | नो राजपुरुष इत्यत्रापि राजा पाणी पुरुषश्च तीयो एव स्वातिमविनुमईनि । करमात् मन्दसामान विमदः कर्तव्यः । तत्रापि परी अयगादेव नास्ति । निगाह निपादनः मनोति मदितु भवणेनेव । मिन्नु खत्यामिम बन्धात् ( रामपुरुषयोः, राजसन्दे) निपादाना तु साति या अपात् । अतिताणा- | पयर्यमभ्यारोप्य तदा (पीमासवेणयाम् ) समासो विराय च भुतियास्या , न लक्षमा । अयोच्यो, नेप भवति । राज्ञः पुरः इति (विग्रह-) धास्पं अर्म- दोप: । निपादान्दो निषादवचन एव । पठी संबन्धस्य प्रदर्शनार्थम् (सीकरणामिति सार) । तस्मात पापियामि । नन्न । घरभरणात् । मात्र पठी गणुमः । स्वरविशद या (दितीया- विमन्तिः, ख इनाम आइ, सोसामा पार्थोऽवगम्यते इति । सत्यमव- (A) अनुपम्पवे (निपाई सति वि) गम्यो । न छोपेन केन त ! निपादाद मायन्याः (पञ्याः) अमरणान् । भया पापा रसगा। तयास दौर युनाम् । समानाधिकरम-(समस्तात् निपावरविशम्दा) इरम मातु (दितीपा रामाय पीयान् तर दिग्या समोडी भरवः । विनैर अनुपगेग) उमति -1(मा.

·निपादस्थपतिन्यायः २३९२ निपादस्थपनिन्यायः नान्यो निपादार्थात् स्यपतिलक्षगाभपात् । भवेनिषाद । विशिष्टाशक्तिकरना प्रामाणिकी मयापि कर्मधारये एवासी सपतिः शब्दशक्तिवः ॥') अभेदस्ये३ एष्ठीतत्पुरुष्णदावपि स्वस्वामिभावादिमेद- लिङ्गदर्शनाच १५२॥ संबन्धम्य मानिध्य मानोपपः लक्षायामनुपपत्य- भाप्यम्-- लिनं दृश्यते 'कूटं दक्षिणा' इति भाषः । न च नैयायिकवत् अस्माकं नामायोरमेदान्वय निषादम्य द्रणं दर्शयति । क्टं हि निषादामामेव ठप. एव इत्यत्र प्रमाणमस्ति । राना पुरुषोऽस्ति इत्यादौ सर्वत्र कार मार्शगाम् । एवं स्वमेव तत् निषादानामिति । नामार्थस्य विभक्त्य, तस्य च आख्याता अन्वयानी- 'ऐन्द्र वास्तुमयं च नियंपेन्' इनि प्रकग कारेण परस्परान्वयन्य समसतिरिके कापि अमक्त- भूयते 'एतया निषादम्याति याजयेत्' इति । तत्र वात् । अत समासे एव प्रसक्तस्य तस्य संसर्गविधव पक्षद्वयेऽपि शब्दोऽयं योगादेव प्रवर्तते । तत्र भानोपपतेः न लक्षणा । इति प्राप्ते, समानाधिकरणपदशले पष्ठीसमामले विदुप: स्यादधिक्रिया ॥ आहिता. राजा पुरुषोऽस्ति इत्यादौ कियाऽन्वयोत्तर पाठिकान्वयस्थ मेय , यदि तु कर्मधारय इष्यते । अनाहिवामेरजस्य । अमेदसब-धेनवानुभवात् रम्हः पुरुयोऽस्ति इत्यादी प्रमज्येताधिकारिता ।। तेन पष्टीसमासोऽयमिनि यविकरणपदस्थले व मेदन नैर अनुभवात् सापवेन प्रानेऽभिधीयते । निपाइपदमेवं तु स्थपतो लक्षण नामप्रयोज्यतदर्यान्वयबोघम्य अभेदविषयकत्वमेव इति प्रजेत् ॥ नहि पष्टी श्रुता, येन तत्संबन्धी विधि- भवेत् । निपादपदमेवात. पश्चर्य लक्षयेदिदम् ।। नियमकल्पनात् बम्वामिभावादिसंव-धम्य पटीतत्पुरुषादी संसर्गविधया मानानुपपत्ते. भवस्य पूर्वरदे स्वासबन्धि- कर्मधारयपदे तु न काचिदपि लक्षणा । नियाद लक्षपामौवन्य तस्य तापदाये अमेदेनान्वयः इत्यत्री. एय स्थपतिात. श्रुन्या प्रतीयते ॥ तेन श्रुतिवटा- कार्यम् । अत एव नामप्रयोज्यनामा विशेष्यसनामा- दशोऽनाहितामिश्च सन्नपि । निपाद् एव स्वपतिः प्रकारकामेदसाक्शेषत्वावछिन्न प्रति एकाधिकरण- कर्मण्यत्राधिकारभार ।' चिप्रातिपदिकार्यताऽवच्छेदककनामदयसममियाहारस्य सोम--पूर्ववैषम्यैप प्रत्यवधानात् संगनिः । निपादो दभियनामद्यममभिव्याहागय घा तपाई इत्यपि नाम बामगार प्रदायामुन्पन्न । स तु शुदधर्मयुक्तः । मा एय आपस्तम्बाचार्यः । इविकृदापाव इन | योध्यम् । तेन पवारदिशै, नील्घटी इत्यादी नाभेदबोध गम्य' त्त्य निपाद एस रदशन्देश परहता। एक इत्यपि ओप्पम् । म चै ममारो संवन्धिना अभेदेन च गयाजनम्य निपिशावात् अतिप्रान्तनिषेधानामेव भन्षात् विग्रहे व रामः पुरुष 3 पबधाप यानक बोध्यम् । भेदेनान्वयात् पृत्तिवाययोः भिन्नावारते पक. वि.-'दः स्वसियो वा, दिनः पनीममा विधानेन इनरनित्यनापती विभाषासूत्रयापत्तिः सतः ।, कर्मधारय मुगयन्वामिपादो गेद्रयागन् ।' इति वाच्यम् । एकतरसोधे इनाबोधय आवश्यक वेन भा--'गेद्र धानुमध्ये ध निर्वत्' इति व मक्यानिमाया | भर पछीतापुको RSSपने: 'या निगदसति याजयेत् । इनि भुतम् । ३ निवादधामो सनिय पनि गर्मधारय प्यायम । तेन यद्यपि नपादः सपनि यस्य प्रति बहुमोदी पदयेऽपितादिषये वयामाथिप अनाहिताशी विवादस्यैवा- अपपदाला इति स नाभीते । तयारि मिशदानो शिर: एप 'टं दक्षिा स्वं हि तनिशानाम्' सति विपीन पुरुष सदभावात् , विवाशक्ति- इनि रिमसिंगल्यते । तत्र च परमयुनौपजीविन्यात् बनानिषा फर्मधारयाही कारण है एवाश्रीपरे । न २ आइवनीपादनासेरेऽपि 'यत्र पचन होपन स्यात्म सारि पूर्वपदे निपादधिनि लक्षणा, रामाशापरव-भू-) मारान मला सौतियामि मति. यद्यपि दिवसावयायोगेनैव उसपी न समारो । पयेत्' इति वचनेन भयन्तामा होममायोदयोग ·रोटेटौं। । निपादस्शपतिन्यायः २३९३ निषेधेपु लौकिकाशिनिभानाद तमेव उपदेशे लापयिया सस्मिन् । जातीयो पनिकः सः । तत्पुरुषाच कर्मधारयः बलः । इटिः कर्तभ्या इति ध्येयम् । नभा च निपादजागीयन्यैव रोदयाधिकार । के. मण्डन-- 'खपतिस्तु निपाद: स्यात् । ६।१।१३५१-५२. शंकर-- । स्थपतेश्च निपादस्य ।' अधिक्रिया * निपिद्धम्य मतिपतषविधिः, पथा महणे सन में- ऽपि शविधिः 'सार्नकर्मपरित्यागो राहोर मम सूत' अत्र 'वानुमन्ये रौद्र चरुम्' इति भाष्यम् । ऐन्द्रं इति अय स्मात. । श्रोतोऽपि न हिंस्यात् सर्वभूतानि' वास्तुमयं चरम्' इति शा. 'वास्तुगय वास्तुशाकवीब-इति निविद्धस्य अनीशेमीयं पशाभेव' या प्रकृतिकम' इति सोम. । वास्तुशाकः वास्तुकं शेतमालभव' इति । वाल. पृ. १६. चन्दनथुआ (इति उत्तरापथे) चन्दनबटवा ( इति दक्षिणापथे ) इति अमरटीकायाम् । 'वास्तुमय रौद्र * निपिद्धाचरणजन्यपशवगुग्यपरिहारार्यम् ' भूर्भुवः स्वः ख हेन्याहवनीये जुहुयात् । वि. १२१३५. नम्' इति , बातुशब्दः किश्चि प्रकृतिस्दीशेष- माह' इति न विस्तरः। निपिद्धद्रव्यत्य प्रतिनिधित्याभाषः । भा. • चान्देन नहालोक इत्यत्र निपादस्थपतिन्यायोऽपि ! ६१३।६।२०. कर्मधा यसमासमहणे सूचितः । श्रीका १/३/१५ अम्.., निषेधः अकर्तव्यप्रतिपादनामः। मु. ८, * निपादस्थपनिन्यायेन शूद्रग औपनिषदाह्मवाक्य • निषेध । धननूदितनिधायोगः1 ए १९८०.५ निषेपः प्रवणाविकारोऽम्तीत्याशय निराकरोति । १।३३३६ बसू. भनृतवदनन्य कतुशेषः दर्शपूर्णमासयोः । वि ३८. • “ऊकाल.' इत्यत्र निपादस्थपनिन्यायेन क्लुप्त- * निषः जतिलयवाग्वादेः पोहोमविध्यर्थवादः । अमि- समाहारहवें अपरनिमित्तकन्वेन अन्तरङ्गत्वम्य बाधकल-दोत्रे मा १०1८1४10. निप, मयस्य अनूचान- कल्पनापामेव दीर्थनिर्देश: उपपद्यते । भूतिः. पृ १७०. अतिरिक्त के अमिष्टोगमयमयोगे एए । यि ३३११७. चन शूदानामपि पुराणश्रवणादिना शानोपने निषाद *निषेधा- अननिर्मणः सकाशात पुरुषस्य नियुत्ति सनिन्यायेन महापास्यग्रहणाधिकारम भवान् । श्रीकर. करत्वेन पुरुषार्गानुवन्धिनः। मीन्या. निपेन खविषये १॥३॥३४ बसू... यत्तु नीहित्याचवरिछनोदशेनेव अनिष्टसाधन वापः क्रियते । भाइ. २२४१८ पृ. ३१८, प्रोक्षणादि विधि, शादजीधे लक्षणाया अनङ्गीकारातनिषेधस्य अन्याश्रितस्य , अन्या-वे 'तदह- पधातु निषादस्वपतिन्यायेन प्रोक्षणादिविशिष्टमीहीगा मोममैथुने वर्जयेत्' इति दर्शपूर्णमासप्रकरणाधीतो निषेध वाक्पान्तरकल्पनाया अपूर्थिकत्वकल्पन इयुक्त तन। उदाहरणम् । सु १ ३२१, मिषस्यापि विधिवत भार. ९१६१, . श्रीयादीना आनर्गक्परिकारावाक्यास्पा भाषा विषय एल, सु भारपश्येय प्रोषणादिविशिष्टनीहीणामे कहितवाक्यारेण यागार्थ- विषयिणी १२.१, निपंधष्य मातविषय नियमः । समय अपूर्वावस्यैव ना बोधोपपत्ती निपाइस्थप जिन्यायेन पृ. १.४१, निघस्य प्राप्त्यर्पधन्वान दुर्ब गया अपि गीतिपदे यवा दिसाधारण्येन अपूसाधन वक्षणाया प्राप्त निषेधेन अन्यन्त मापायोगदशमाधिकरणापूर्वपक्ष- प्रमाणामावद। ९1१1१. स्ने पक्ष्यते (१.८११)। पृ. १३१८, निरेघरप निपादस्यपतिपदे त पुरुपपहुचीदापेक्षया रणा- 1 फर निपानियासयोगः । १. २६४, मात्र यपुरुषार्य- मायराघवेन फर्मधारयः अङ्गीकृत | अङ्गीकृत वायो.दयोरपि पौवम्य निषेधस्य मनुगुष्परिकार मुख अध्ययनमयुक्त गौरवं इत्याहु मणि.१ १५२, ! फ्लायम् ! पृ. १३:५. • निषेधेपु नरसायाधि- • निपारस्पतिशब्दस्य गठीतपुरपे हते योनि- फारः, द स्वर्गकामिनः । पि. ६२५. ० मिवधेषु कोपि संभाति साय1 फर्मधारये ते तु निषाद-निवसना पाक्पार्भमीन्या. मी.पो. ३०० - ·निपेशानिम्म २३९१ निष्कामगायो . . निषेधातिकमे पुरुषस्य प्रत्यायः । गुल्यायः मन्ति' वाणी आमिक्षा । वि.स.निसाय: दरम्यः । के. पा.-२१. यणघालायभूये , अर्थमंगा दास्य गुणभूतम्य मेयोगो निषेधानुमितस्य अभ्रुतमयोगाय विरोपिशाते । भा, १११२११५१६५. निवेशः । संकर्ष, १९. निप्यासमायभूये तदेकदेशन्यान् पशुरन् निधानुबादः पार्यावचित्रमाणम् । पाल. प. ८. प्रदानविप्रकपः स्यात् । ११२।१५।६।। निषेधफलदर्शनमात्रेय संचम्यने न विधि. यागप्रशमेषु 'यारण्या निस्कासेन तुपेच अवभूष- पामपदोपपन्य अपेक्षते । नहिं पश्चिन् सत्यता- मन्यतयन्ति ' इति भयो । यारणी वरुणदेवताका स्यमयं कामयते । या. १४६६१७. आमिधा, तस्याः निष्कास: मादलितो मागः । एत. निषेधफलविधिः अर्थ वादा ' तस्माद् मायाप नावगुरेत ' इति निषेधे यो ब्रह्मायावगुरेन । शतेन / चनोन्तस्य अवये निकामन्य प्रदानविप्रार्थ: स्यात् । आयाम्याने आमिवाय एको भागः सपिलमपमेष- यातपात सुनीये संत चिाल. ५३. • निषेधविध्यर्थवादो यथा पतोयबाटाणे हिरण्य- हितः प्रदचः । निष्काशरूपस्य ३ भागस्य विनवण याशिपावासीन गानटे' इति होतृत कम्य क्रावर्यम्य | समियमय विहार एव प्रदान कर्तभ्यम् । अनभूष. पुत्रकामा हाप्याग्यापयेरन्' इति न पुरुषार्थस्य योगः- सम्दात भक्ता अनुगदमामम् । निषासम्य तस्या मामिशाया एव एकदेशलात । पशुवन् । 'मपया प्रात:.' शेपारपान विधेः वाक्यरोपे नियोक्तार न लिनिदुः' पवने चरन्ति, पुरोहामेन मध्यंदिने, अग्ने तृतीयसपने' 'विगसितारन विविदु.' इति शामित्रलाभोक्त्या इति पयो गाना या कालतो कियों भवति तत् । मन्नमयर शते ४८ अहमेग विश सिपानि' इति र गेभात् प्रवृत्युक्त्या शामित्रे दीपावगतेः निन्दगा इति पूर्व. पक्ष:1 सरिधः कल्पने । यद्यपि चान 'न हिंस्यात् ' हति अपनयो या प्रसिद्धनाभिसंयोगान् । ६४ ॥ सामान्य निषेधः ऋतिजा म्वाधिकारिक: पराधिकारिवण सिद्धान्तमा: । बागमा पूर्वपश्चन्यावृत्यर्थः । निष्का- मा०यानिन फवाAAR विनः स्पृशताऽ सम्य पूर्वस्मात् कर्मण. सकाशान् अपनप. वर्तयः । अगावित, मनोऽस्ति । अत एव तृतीये ( ३१॥ अनभ्याएये अपू एवं कर्मणि निष्कासय विनियोगः २८-२९) 'शमिता च शब्दभेदात् ' इत्यधिकरणे म्ान् । सिदेन अबभूयशन्देन निकामस्य अमि. वातिकतर उसस् 'अन एताविषयं नि-दति' इनि, संयोगान् सेबन्धात् , तासबन्धन्य वचनैनोक्तवान् । नपापि विशेषनिषेधः दोषविशेषाविन अर्थवाने तया च निकासादे न प्रदानविप्रकर्षः किन्तु कर्मान्तरो. इति । पाल. पृ.५५ पदेशोऽयम् । निषेभ्योगाद्विनिषेध्याध इति न्यायः । प्रतिपत्तिरिति चेन् । ६५॥ निपेभ्यशानानियध्यम्य बापो भवति , नान्यवेत्यर्थ- पूर्वपशी शते । निझामस्य आमिशाशेपवात उप- विषयेऽस्य प्रचार इति विनथे । साहस्री. ८९३. युनरोपवान् भनषगग पनिपति म्यात् , नार्थ • निवासः नाम भामिझाया. पालित: किया- इति चेत् । बित भाग. म्यादी स्थितः बोदनस्य मागव (सरपुड़ी न, फर्मसंयोगात् ॥६६॥ इति भाषायाम् )। के, निष्काए, पानमः शेष,। सिद्धान्ती उत्तरमाह, न प्रतिपत्ति । कुतः । कर्म- सोम. Mitr •निष्कामप्रायणीयस्य उदयनीय प्रयोगात् अर्थ कर्मणा हि अस्य गुणभूतम्य निकासभ्य निशियः ज्योतियोमे । भा. ११२१६६६-६८. योगात् संयोगविज्ञानात निगासेन इति तृतीयासाम- * निकास. लेप: । बारमा निकामेन तुपैश्यायमृथ- पाव । सात् कर्मा-तरोपदेशः इति सिद्धान्तः । के. . -- ·निाकामायभृथाधिकरणं निष्कयः 1 . निष्कासावभूधाधिकरणम् । अवमृधधर्म: शा- 'अपूर्वकर्मविधिनाऽनेकेषामपि चोद- क्रमां-तरस्य , (मीको. भाग: २ पृ. ७०३-७०५) नात् । अन्यथा तुपनिष्कासपदानर्धक्यदोपतः ।। इन्यत्र द्रष्टयम् । के. ११११५।६३-६६. तद्विशिष्टविधिस्तेन पुरोडाशस्य बाधनम् । श्रुत्या निष्कासावभूथन्यायः । अवभृथस्य वरुण, हि तुपनिष्कासं विशेपेण च चोद्यते ॥ गधामगतस्य तुषनिष्कासन्यकालम् ।। अभ्याम्देन तु गोणेन सावभ्यधर्ममाधारणेन च द्रव्यादेशे तद्र्व्यः श्रुतिसंयोगात् पुरोडाश- | पुरोडाशस्य प्राप्ति , तस्मात्तला बाधः । स्त्वनादेश तत्प्राकृतित्वात् । ७।३।५।१७ ॥ सोम-पूर्वोतकर्मान्तरप्रसङ्गात् इदम् । तुष- भाग्यम् - वारणमायासिकोऽवमृषः सौमिकात् । निमामशब्दम्य मुल्य वाद विशेषविषयत्वेन निरवनाश अभिषात् धर्माणा ग्राहकः इत्युक्तम् । तनेद चिन्यने । मात्, गौणेन धर्मा-तरे साकाशेन अपशब्देन कि पुरोडाशयकोऽसौ , उन तपनि कासद्रश्यक इति । मासस्य पुरोडाशम्य बाधात् तस्य द्रव्य वम् । सूत्रा- प्राप्तम् ? पुरोडाशदायक इति । कुतः १ नाम्मा र्थस्तु- द्रग्यस्। नुर निष्कासस्य आदेतो तदेव व माझं पुरोडास. प्राप्यते । ननु प्रगश भुत तुपनिष्कासम् । सत्यं श्रुतिर्मयोगात् । द्रव्योपदेशाभावे हि सौमिकावमृषप्रकृति- प्रत्यक्षश्रुतम् , म न शक्यते विधातुम् । अवभूयोऽत्र वात् ततः पुरोहासमामि. इति । विधीयते अवभृथ यन्ति ' इति । यदि तुनिष्कामे वि-मद्र पुरोडाशस्तुपविकासकायत ।, अपर विधीयेन , ततो वाक्यं मिथेन, अवभृथं पन्ति, मासोऽवभृभाम्देन पुरोडायोऽति देशतः ।। निकास- नन्य तुनिष्कासेन इति । मनिकासवणमिदानी पोरन साक्षायुपदेशनः । अतिदेशप्रापितस्य पुरोदारात किमर्थम् ! अनर्थकर , सब-याभावात् । एवं प्राप्ते , बाधनम् ॥' म. । दयायो सद्दारः । द्वन्यादेशे एतस्मिन् 'तुप भाह-अतिदेशेऽपि च न तदीयद्न्यस्य एक. निकायेन अभ्यं यन्ति' इति ,सद-य: स्यात् दूष- रूपालस्य अतिदेश: औपदेशिन विशेषविहिवनच निकासद्रयः । कुना ? अनि योगात् । सुनिष्कास तुनिष्कासद येण लाक्षणिकस्य सामान्यविहिताय अति- प्रत्यक्ष श्रुतम् , पुडाश भानुमानिक: अतिदेशेन देशातस्य द्रव्यस्य बाधात् । (७१२-१६ प्राप्यते । ननु पुरोदरशोऽपि प्रत्यश्च भुतो नाम्ना । यद्यपि इत्यत्रैव एतदन्तर्भूतमन्ते । सामान्येन प्राप्यते । तुपनिष्कासं तु विशेषण । बापने च सामान्य विशेषेण । अपि मण्डन- 'सावाछुत हत्यामा प्रदेयम् ।' शंकर- 'तद्धन्य न पोडाशः।' लक्षणया पुरोडाशो गम्यते, भुत्या तुषनिकासम् । श्रुति- लगयोश्च श्रुतियाग्या । तस्मात् तुयनिष्कामद्रव्यक • अनुपटवारयागम्य प्रतिनिर्मित्वेऽपि निष्का- प्रति । अथ यदुकान सेबध्यते अपभृयेन तुनिष्कासम्, सावभृथवाजिनयागन्यापेन इतिपत यतामाया गोमअन्ययाग वसाहश्येन अरिदेशोरपतेः। पो. ३१२१ यावयभेदप्रामादिति । तन्न ब्रूमः । यदि अभ्य विहाय तुमनाम विघीयेत सतो वास्यभेदः स्यात् । १६३८ पृ. २९७. निकासन्यकोऽपूर्वः अपभूयम्मोद्यते । तथा मगुग- निप्पासशदः शेषवरन एप, या उगमापोलम कर्मविधानमविरुदम् । अविधीयमाने व तुपनिका सदननोच्यते । भा. ११।२६१६६६७. ब्दमागमार्थकमेव स्यात् । तस्मात् पनि रसद पकः । निफेवल्यं सति इति नं प्रधानमं न गुण- पुगेडाशस्तु अनादेशे समानियात् । यदि अत्र श्य- धर्मभा. रा५१३-२९. भृतं गमय म्याग तन, पुरोगास प्रतियात् स्यात् । • निष्पयः पापीयस्य दास मूस्यागेन भागम- मग तु प्रयत्रभुत निकाम, मान पुरोधारः। प्रत्यभूतः, ·, निष्टान्ले २३९६ नृपनापितपुन्नन्यायः निष्टान्ते पुनास्ति भावना । वा. ९/११२२. * नीलीरोगा पदतेन्द्रियस्य चक्षुरस्त्येवेति पौ. • निष्पकं शिरसि प्रक्षेप्तुं ईपदिलीनं नानीनम् । दृश्यते , परेण तु नीयमानमुपलम्प न पश्यतीति ज्ञायते । वि, ३२४७. बा. शरा४३११४५. •निष्प्रयोजनं समोजनेन वाध्यते यथा निगदेषु • नीवायः प्रतिनिधिभूताः प्रीहिभिः समान- उचर वेन ' उपाहा यजुधा' इनि प्राप्तमुपाशुत्वम् । याल. विधानाः ( भा. ३६१४३७-३८. *नोवारायदा इन्द्राय मरते नेवारमे सदाकपालं निपेत् ' इत्यादी * निष्परत्वं काम्यस्य अहवैकल्ये । वि. ६३२. भनिद्र यावेनैव विहिताः, तदा सदनकरणमन्ले 'नीहीणा नीरक्षीरन्यायः । यत्र सत्यासत्यविवेचन तथास्य } मेध ' इन्यत्र 'नीचाराणा मेध' इत्यूहः कसैन्यः । प्रत्तिः । यथा जल्दुग्धे समिप्रितेक भवीयेते , तथा नीचाराणा प्रतिनिधि तु नोइः इति नवमेऽविकरणे तयं ब्रह्म , विन मिप्याभूतमशानादि , ते च सम्यह: । वक्ष्यते । के, ९॥३॥॥१-२. " नीवारा: नीहीगा मिलिने सादाम्य प्रा स्तोन पनीयते । प्रथा समिभिते प्रतिनिधि, वि. १.. नीवारेरपि भामेयो- जीरक्षीरे हि इदं नीरमिदं धीरमिति पृथक केऽपि पक्षिणी टाकपाल इति इ चोदना संपादयितु शक्यते । वा. विना दस न पावन्ति , तथा चेदं तम्पमिदमतप्प. (६३४१५. नीवार. (मीहिस्थानीयः ) योऽपि यागं मिनि शातु निवेकज्ञ परमहंस निना न कोऽपि शक्रोनि कुर्यात् नेनापि चौदितमेव स्तम् । भा. ६॥३॥३।१२, पण्डित इति भाषः । उसंच 'क्षीर बझ जगच नीर. नीचाराणां ब्रीहीणाचन प्रकृतिविकारमावः। श६) मुभयं वयोगमभ्याइ हुदै चितरेतरं चिरनरं मम्म. १४१३९. नीबाराणा प्रीहिरतिनिधि सदनकरण. विमान्तीकृतम् । येनामशेष विशेषदोपलहरीमासे दुषर्षी शेमुपा गन्ने नीदिशब्दस्यान्हः । वि. ९३९, * नीयारेषु सोऽयं शीलवता पुनाति पामो सो द्विजात्यप्रणीः ॥'जातितो नीदिशब्दार्यलाभावेऽपि साकारतो धीहि. माहसी, १२५. शब्दार्थनेन प्रेवणाघातादिविधयः साक्षादेव नीवारे • नीलमुत्पलम् । कर्थ नदि भा या गेम्पो नील-प्रवर्तन्ते । शा१४.. मीपारेषु प्रतीहियानापोष मुत्पमिति ! उच्यते। गाति न तु भुतिरक्षणः, किन्तु । हिकामनुपानम् । प्रास्तप्रीयादिस्थानापने वाक्यलगः । उत्पादन निभाने तदपेशी नीटशब्दः इयत्राधिकरणम् । भा. ९९२११२१३९, . नीवारेषु तेने कायनाम युपगच्छत अजयस्वार्थवृत्तिः उप-हितेन परिस्छिन्ना बीहिन्यतयः सन्ति, साक्षामन विशेषाभिधानपर: उचार्यमाणा संवन्धमन्युपैति । भा. (मीहिधर्मा. क्रियन्ते । श६१४३८, ३३४६१२.६८८. • नीयारादिप्रतिनिधिप्यपि मुख्यधर्मानुष्ठान दर्श- नीलेन्दीवरन्यायः । यथा • नीलेन्दीवर शङ्का पूर्णमामादौ । फे ३।६।११।१७-३१. गानोर्बन्धून बुद्धयाऽपरे पाणी पअथिया मधूपवुनुमा 'नृणाम हतचूहानामदिनशिरीरमा भ्रानया नया गण्टयोः । सीपन्ते चरीषु गान्धरना-मित्ततो याचनिकी पपस्या माती । वाल. पृ. ११. शमोहमताला दुर्वारा मधुश; किरन्ति तषि स्थानानि नृपनापितउत्रन्यायः । यत्र अतिनिवेऽपि रक्षिष्यति ।' इति । साहसी. २०९. स्वकीये भनिरम्पताधुद्धिविया तत्रायमरतरतीतिषिया, 'नीलोपटरनेप्नच परन्तबारसरवाः । नील-यहि फिल विकी गाथा-कस्यचिन्नुपम्य भयो कोदोयर्सघीता: प्रनत्यन्तीव कादम्बा ॥' पुस्पकता पद- नापित भासी, स कदाचित प्रतिमत्थाय सर्वे पुरमधि- मापोऽयम् । ( 'रामाः कौशेयसवीताः पादम्बा इडयातीय मु-दरी गाने में दर्शनाप स्वया मानेर गोमनाः' इयुनराई न्यापरनमालायाम् ) 1 मा. १११ पति नृपेणा शप्त , स तु नापितो राष्ट्र भुत्ला असिछ. पुरमन्विष्य वाऽपि च तत्रतत्रातिरम्पान् बालान् स्वमुत- ।

·नृपनामिनपुत्रन्यायः २३९७ नैमित्तिकं हूत्तरात्य तुल्यान्न मत्वा तानपहाय स्वमुतमेव उपशान्तानलागाराम याद ' इत्यनेन द्विरुक्त्यापादक विध्ययोगपद्यमेव विय- कार्ण सत्बाट कृशहनाजधं स्थललम्बोदरे गज- क्षितम् । रसायनम्. पृ. १५६. वेश्मनि नीरा रा निवेदयामास राजन् आनीतोऽयं T नैमित्तिकमतुल्यत्वादसमानविधानं स्यात् । अनिरम्यनमो बान्धः 1 हना न कुरूपं नापिवपुर्य । ३३६३१३६३६|| राजा अदास मयि कृतवानयं पल पनि मत्या कोप, क्षत्रियस्य वैश्यस्य न अमिष्टोमे पत्रमानस्य सोम उआन च- ओ मूर्ख किमिदमिति । नापित व कुपित | चममस्यान फलनमतः एव भवति । ये तु मा फ्रायः राजा मया कृता अलिपुटो पोशाच, राजेन्दभोले 1 उपाचारणं अमिषषः इत्यादयः धोमधर्माः, तेषाम कि तव चरणमुपलभ, नायमुहास: किन्तु मे मनसोल्यमेव | फारममार्थेषु नयमोपादिफलेश्यपि सगानमेष विधानम् , निश्रयः- मन्पुनममो सम्पत्रिलोक्यामपि नास्ति , तव | उत चोदकेनैव प्रामिः इति संदेहे सिद्धान्तमूत्रमिदम् । नगरस्य का क्येति । राजा च सत्यमीदृश्येव रागग्रह- नैमित्तिक गबन्यवैश्यनिमित्तेन निवृत्तं फलवमसट्रन्य ग्रहीतचित्तदशेति को सत्याजेति । तमा, यथा शनि- सोमेन असमानविधानं स्यात् सोमेन सह समान विधान कुरूपेऽपि स्नसुने रागातिशयपशानापितस्य सर्वोत्तम- यस्य , तादृशं न स्यात् । अयादीनां धर्माणां विधान रिधीः तथा फेपाधिदाधुनिकपापण्डिमतानुयागिमन्दधिया सोमस्यैव फलचमतस्य साक्षात् न स्मात् । कुनः ! माक्तनजन्मकुसंस्कार प्रयुक्तरागातिशप्रक्या मिचिदति- अल्पत्यात, फलवमस्य सोमेन तुल्यावाभाशत् मोमो क्षुद्रेऽपि मने सर्वोत्तमवधीः परिहत्य च सनातनश्रीन नियः , फलचसो नैमित्तिकः । अतो धर्मा अपि यादयः स्मातपौराणिकोत्तममतानीति न्यायसंगतिरिति । साहसी, सोमे नित्याः, फरवमसे तु न तथा किन्तु बोदकेन . , th नेत्रे समील्य हसति , मुलं पादाप स्वपिति इति • ननु फल चमसे सोमवाभावात् कथमनुरिया उपसरूपानात् समानकर्तृत्वमापाचवं क्वाप्रत्ययस्य । भवतीति । वैष दोषः, स्थानापस्या सोमधर्मलाभान् । ३३पति हि नैमित्तिकमतुल्यत्वादमानविधानं स्पात नेत्रद्याअनं सागमेकपदार्थः । तेन अनेक-दति । या. ३।५।२०५३ १. १-२४. यजमानके अहीने एकत्र नेहयेऽपि अनं कृपा मितिकमेव नित्यमपि शचित् पर संयौपाने यजमानान्तरे तत् कार्यम् । भा. ५।२।३. अमिहोपोमे दघि अमीरोमीयपशोपे सादिरस्य । भा. • नेमाधिकरणम् । पिकनेमाधिकरगन् । भा. ४१३३५-७. नैमित्तिक-तूतत्वमानन्तर्यात् प्रतीयेत । नेमशब्दः अर्धवाची अनार्यप्रसिद्धरेव । के. ९१२१५॥२३॥ ११३५.१०. अमिठोगे 'योन्या गापति तदुत्तरयोगपति 'sa • नेष्टा नाम माविक अयो। पुरुषः । तृतीय- श्यने । २१ योनिभूनाया नएचः परमात् तम्सन्दा वर्गोऽयम् । अयं तवीपी वृतीयांशमा चासो गाः पय केचिन् रे पावो गृहीचा बापमाने सुचे साम लभते । वि. ३१७१७. गेयम् , उा उत्तरानामको यो प्रायः छन्दोगामा प्रतियः, नेष्ट्रीया इति समापानात् धर्म शायते । भा. सन्न परिना का उत्तरा नागा एवं च उत्तरामागे १२.11. पठित्तयोद्रयोः नोः योनियन् गेप इति विचारे नेचाशर नाम नगरम् । भा. २४३1-1. सिद्धान्तमा । नैमित्तिकम् 'तद्योन्या तत्तापोती' • नैमित्तिफमतुल्यत्यात् (६३२३६) इति वचनमा उत्तरार्थ भागन्तयदि उत्तरारमन्य. इति नैमितिकारिणसिरसम्देन 'मम-पाठेन भन्यवदितयोः अनन्तरागात् मनीयत पाच ·नमित्तिक नृत्तरत्व २३९८ नैमिनिकानि , - * उत्तग्यो यति ' इति उत्तराशन्दः संख्यावाचकः इति । तस्मात् गोदौनि विलव प्रती एव निविगेते न पूर्वपक्षी मन्यते , तब | किन्तु उत्तरामनगपठिने योने विकृती । के, उत्तरभूते एर ऋचौ उतरावदेन माये इनि सिद्धान्तः । * नैमित्तिक नित्येन अमानविधानम् । भा. २६) ऐकााच तभ्यासः ॥ २४ ॥ १३६३६. . नैमित्तिकं नियात् प्रबलम् । 'असंजात. विरोवहि नियंधर्व विधीयते । नैमित्तिक तु तद्भात- भमिष्टोने । उत्तग्योपनि । इति उत्तराशन्देन विषयत्वाद्विरुध्यते "विशप्रयोगसामान्ये नित्य सर्व उचा-यपठिते एव ई ऋचौ माझे । तादृशे एव च विधीयते । नैमिचि विदीये तु तस्मात् तद् अलपत- तृचे ताप रयतरादियानः अभ्यासः तदन्यास: स्यात् । तृघराब्दस्य ऐकार्यात् एकार्यविस्य उपपनत्वात् । रम् ॥ ' वा. ३।६।२१. . १०३३. नैमित्तिक प्रकृती निविशते । मा. ३१६।११.. एकग्रन्याटिने ऋन्यये तूनशब्दः समासो भवति । न तु अन्यत्रा-यत्र पठितासु तिस्पु ऋभु । तस्मात् उत्तरा- • नैमित्तिकं या कर्तृमंयोगालिङ्गस्य तन्निमित्त- पन्देन उच समन्मपटितयोरेव माणं इति सिद्धान्तः । के त्वात् । ३१३११२३३३॥ ससन्दः पूर्वोक्ताय हेतो प्रतिज्ञायाथ न्यावृत्त्यय:मितिकशन्द: प्रथममयोग- नैमित्तिकं तु प्रकृतौ वद्विकारः संयोग- निमित्त्वसिद्धान्तपतिक्षार्थः । कतप्रयोगात् इत्यस्य प्रथम- विशपात्' (२६३१. ने.) इत्यनेन न्यायेन काभ्योऽभिनित्यस्य विकारको भविष्यति । भा. १२१ यशसामानाविकरण्यारयाय सिङ्गाप इत्यर्थः । तधि- सदस्य प्रयोगे एव कर्तृभयोगोपपते इत्यर्थः । लिमयेति ७१७. मित्तल्लात् प्रथममयोगनिमित्तकालात इत्यर्यः । ( इति व मैमित्तिकं तु प्रकृतौ तद्विकारः सयोग- मुधासंक्षेपः प्रकृनसूत्रगतः) । विशेपात् । ३२२॥१०॥ • नैमिनिकं हि म स्वरूपमा न समति, पूर्वोकापवादस्यापवादोऽयम् । दर्शपूर्णमासप्रकरणे परिमन प्रयोगे नमिताजमित तस्मिन्नेव प्रयोगे । ततध * गोदानेन पशुकामस्य येत्' इति , अमीयोमागे । प्रयोमान्तरे जिएमाणे नास्ति साद्गुष्पम्। सोम.६१५४१८. पशी यूपं प्रकृन्य स्वो ब्रझवसकामस्य' इति च नैमित्तिकानि न नित्यत्वप्रयुत्तानि ।। यते । निन्पामिहोना) दौं मानाय्यार्थं च यस्मिन् पाने नैमिनिक विक्षरयात् . ऋतुप्रधानमन्यत् गोई नाते तत् पात्रं गोदोदन नाम | तन गोदोइन विवध स्यात् । ४५३२४ कि प्राती निविदाते, विनो पा पनि सोहे प्रते. भाष्यम्- अस्ति योनिष्टोमे नैमितिक्म 'बाद- नमसाव्या पापण रादिरादिना निकाल्वात् । द्विर ब्राह्मणस्य बहाणाम कुर्यात् , पाथुरश्मं गजन्यम्य , अन्यरहितपूर्वग न्यायेन विवृत्ती नियेश: इति उसूत्रे सयोराजीय वैश्वय' इति । नपा अमो नैमितिकम् पूर्वपक्ष प्रा मिसान्तयति पूधम् । तदादा अपवादस्या 'साहनं प्रथमं चिन्वानचिन्वीत, दिमास दितीयं , पवादगचकः । नैमित्तिक पशुकामेन निगिन निधून विसाहसं नतीयम्' इति । तथा संपूर्णमासयोः भूपते गोमोहन मानौ दर्शपूर्ण मामयोः तद्विकारः नमस विकार: 'गोदोदनेन पशुकामस्य प्रशयेन् , कास्येन ब्रावस मममस्य बाधक स्यात् । मेयोगविशेषात् नित्यनैमित्तिक कापत्य, मानियन प्रतिष्ठाकासम्य' इत्येतानि नैमिति- मंगभेदात् सामान्यतिरोपसयोगमेदाश्च । चमसो निल्लापानि । तेषु संदेहः विमतान्येव नैमितिकानि निन्याय, गोदोहन नमित्तिनम् । सरगं सामान्यम्, निमित्तं २ उत अन्यत् तः नित्याधै , इति । विशेष:। नैमित्तिन नित्यं विशेषेण च सामान्य चाप्यते। कि प्रासम् । एतान्येवेति । कुतः । अत्र बहा- पघ पो अपि पे पादिरपालासहिताः Bामा-मामानिमिरवाय भवितव्यम् । नोरितानि ६ तानि , पोका, विल्लो विशेषविहित काम्य-याच मिनिस्य निहिता साधनानि आमाहस्तिन गो मन्ति ·नैमित्तिकानि २३९९ नैमित्तिकानि - विचितानि सायनानि । समीपत नैमित्तिकानि उप- पास्येन गोदोहनमपि मापित न शक्यमुनष्टुम् , निपतन्नि । तैः प्रकनैः सनिहितरेतानि निराकाक्षी- कारगादविषधित कल्पयितुम् । द्विरं हि तभवतीति । क्रियन्ते इपेतन्याय्यम् । कथम् ! नैमित्तिकं हि सनि- | उच्यते । कारणाविवक्षितम् । कि कारणम् ! नहीद हिसं शक्यादवगम्यते , नान्यत् श्रमते । यावांश्च श्रुत- | युगपद्रवति, परिपूर्णेन चार्यानिधानं भवान्तरवाक्येन योसमें दोषः तावानेव अभुतकर पनायाम् | NT, ननु । नेति । गा ! प्रणपतीनि पो गयौ विपिविभक्तिः निमित्तामानि तानि प्रकृतानि । उच्यते । नेप दोषः। वरदगतमयं श्रुत्या विदधाति । प्रणयनादिसंबन्धादि अन्यार्थमपि प्रकृतान्येन संरभ्यते । यया शात्यर्थे । गोदोदनादि · श्रुत्या , वाक्येन च । यस्तु फलम्य कुल्याः प्रणीयने, नायब सनी पौषते , उपरदस्तै गोदोहनादेश्व संपन्धः स हित्वा प्रत्यर्थ केवलेन २। एमिदापि द्रष्टव्यम् । अथा अन्त्यवान मबा- वाक्येन । अथ प्रणश्नस्य गोदोहनादिसंबन्धम्, गोदोह- सरयापम् । श्या गोदोहनेन मणये , इति । काम-नादेश फलेन सेवन्धं विदधातीयुच्यते । तन्न । मेबद्ध गोदोहनेन प्रणायनं पयति । न च स्यं श्रुत- हाभिधानात् भिगेत नित याक्यम् । न मासपुम् । योऽम्पयं परमरमध्येति शब्दा, स पशुकाम- चैवम्याच्यम् । यत्तु श्वेतो धावतीत्येवमादि , भवेत्ता गन्धं शक्नुवाद कर्तुम् , नावानर वाक्यस्पार्य गिवार- विशेषानरममादुभाविगतिः । इह तु गम्यते विशेषः किम् 1 च गायमानं विना कारणे अविशक्षित- कमिदोधारणम् । सइइ भोतो गन्पेत । यदि गोदोह- मिति शक्यं पदिनु । मन्ति द्विधानि वाक्यानि । नादेः क्रिया बन्धो विषयने , फमिपदं प्रमानो भवेत् । यथा कोतो भाननि , अलग्नु साना गातेति । तस्मात् मनाय प्रमादः। न नावान्तरमानपा निष्क्षिते फमि- नैमित्तिकान्येव नित्याय भविनुमहन्तीति । एवं प्राप्ते, पदसंबन्धोऽवकापते । तसान्न द्विष्ठं वाक्यम् । गोदोद- ब्रूमः । नैमित्तिके धूयमाणे कवर्थमन्यत् स्यादिति । नादिकमिसंबन्ध एर अत्राभिधीयते , न नित्यवायें कुन: ? विकारस्वात् । विशेषे श्रुतत्वादित्यर्थ. । विशेष । भवितुमईतीति । एवं सर्वत्र । हि न नैमित्तिक भूयते 1 तदसति तस्मिन् विशेषे , न टुप्-~- फलानि चमसादीनि अदृष्ट्या पूर्वः पश्चः । भनिगुमर्हति । दुमवरपकर्त पानीति । नैप दोपः । सेविच आहुः फम्बममममाटोच्य (अनादृत्य) पूर्वपक्ष: अवश्य कर्तव्यावाकरिष्यन्ते । यत्तु नान्यदेपा विहितं (कुल्वाचितेत्यर्थः । पूर्वपक्षमाइ-) यद्यपि गोदोहना- साधनामिति , सामान्यविहित भविष्यतीति न दोषः । किं | दीनि फलानि (भूतानि ) तथापि (निहित वात) सन् १ अभीवा प्रासाम , बादशमन्त्रगतोऽग्निः, वारणं विपरिवर्तमानाति , तान्पेव ( अनुपलेप संबध्यमानानि) मशयनपानम् । यदुक्तम् , निहित. प्रकृते | फावन्यपि । अपवा (विनय अनुपनेर) यसरणेन समितिरक्षाराामादीनि ममा पन्चे इति । नेति नमः । गृहन्ते । (विनाऽपि कृत्यागिन्यमा नयनमपि ध्येय नहि माईदिरादीना प्रकरणम् । अथोन्येव, प्रकृतः पुनः पूर्वपश्यमाह-)'या गोदोरने मायेत्' स्तोत्रादिमिः सवपन्ते इति । एतदपि नोपश्यते । इति 'गोदोइने पशुकामस्य ' इति (7) यापार यद्यपि प्रतानि नित्यानि स्तोत्रादीनि, पापि वाक्येन | ( उभयम्मात् ) दापि अों गम्मेवे फलता पुस्पा- निमित्त योगै भूपन्त नाईन्द्रिादीनि । याक्य च प्रक यंता च । अथरा पशुकामपदाविपश्या गोदोहना रणालीय, भगोत्' वि भुत्यनुग्रहेण पूर्वः पक्ष. । एवं प्रामे , अमः यदुकम्, निधानात् नाक्यादतगतोऽयमर्थ इति समितिक विकारत्वात् इति । यत् पसिन् विहारे नेयंगातोपको पाचार्यः सामान्यपदार्थ बागि महति । ( विशेष इति मुद्रित पाठः) भूगते , तत् तस्मिग निमित्तसपोगे हि याहंदिरादीनामवत्ता । तस्मान् वतन सयेर मचिनुमानि (नानि ) मनो विना पन न अन्यनैमिरिका नित्य इति । भर यदुनम्- अवान्तर-युवन्ति च बसादीनि (फादिभिः) भर- ·नमित्तिकानि २४०० नैमित्तिशत् - भुक्तानि तानि (प्रणयनादेः माधनानि ) मविष्यन्ति । | मायोन ज्योतिष्टोगिकन्य निरस्तम् ) बाईगिरादि नैमि- कामपदत्यागात् है ( माता) ध्रुप योऽनुगृह्यते । नासो | तिकं च निमित्तामा अनुलोमाधिकारके प्रयोगो न परमार्थ अत्यर्थः । ' नैवंजातीयको वाफ्यार्थः माद्यम् , मिमिनामावेऽप्यनुशने निमित्तबन्धस्य मामान्यपदार्थ बाधितुमर्हति (इति गाय याचष्टे-) वैयर्यापत्तै । न च कामाभावे तसाधनानुष्ठाने फलानु- • अप. प्रणयति' इत्यस्य सामान्येन या पात्राकासा, न पत्तावपि ऋतुसाद्गुण्योपपचेनं कश्चिद्विरोम इति वाच्यम्। ता गोदोहनवाक्यं समय निवर्तयितुम् । कपम् ? फल तस्स कत्यर्थेरवे प्रमामाभावेन तदनुमानयत्ये प्रमाणा- साधन वेन निराश गोदोहन कप तस्य पानाकाहा) भावात् । पेशायाध अांशिमयत्किञ्चि साधनपदणे- निवर्तयेत् । तस्मात् सामान्याकाक्षाया अबाध्य ऽपि निवृत्युपपचे. । अन एवं प्रवल्पमाणेनाहर मानाया चमसेन स ( मणपनम् ) मनायते । न च अवगतेऽपि प्राकृताशाना वियनायवदस्याप्ति नित्य- द्विष्ठानि ( प नि ) वाक्यानि , (किन्तु ) एक एवार्थो प्रयोगार्थ पमित्यपान्तम् । यदा तु कामानिमित्त बञ्चरहित वाक्यम्य । ( यास्तु श्वेतो भापति इत्यादौ-) एकम्य | दारणामीयानातमेव, तदा है. पमन' साम्य- (पु.) क्षिा श्वेतगुणो धाति ( श्वेतगुणो निणे- नैमित्ति महणस्य । य न नाम्नातम् , प्रार्माधिस्य जको धावनि ) निर्गक्ति ( वामासि इति ) अपरस्य | यम्यकश्यचित् महणम् । सिद्धी प्ययमर्यः प्रयोज्यत्व- विवक्षा श्वा इतो पावति (द्रुततरं गच्छति ) इति । रूपयोजन कथनार्थमुच्यते इति न विरोध । चाईदिरादीनि द्वादशाहिकानि होदाहरणम् । (भाष्य मण्टन- नित्य गोदोदन नहि।' कारेण तु ज्योतिष्टोमिक्रानि माईद्विरादीनि उदाहनानि, शंकर-- 'काम्यनैमित्ति नित्ये' (न इत्यनु- स्तु मानादरोत्तम्। ज्योतिष्टोमे हिनौपनं प्रदानाम-)। वर्वते )। शा-- 'प्रामणेन निमित्तेन चाईद्विामिति • नैमित्तिमानि । नित्यकाम्पनैमित्तिकानि कर्माणि श्रुतम् । मृन्मयं च प्रतिक्षायां नित्ये स्यातामतो न ययोपपनिकालानि । तेषा वमन्ते आहितेनामिना कार्यम् । ते॥' तस्मात् अन्यत् नित्यार्थम् । भाराशरा२. सोम- पनार्थ त्वेऽपि कवर्थ वात् पर्णताऽऽदे. • नमिचियोऽर्थ. निमिचे प्राहे संन्यो भवति । फलभुतिरथैवाद. ५ युक्त मयुक्तं ति मन्यवस्थानात भा पारामा२८, नमित्तिको देवताऽपनय दर्श- ( भाशेरिकी ) सनि । रावार्थस्तु--- निमिते मति । ऽग्युदिदेशो । ६१५१-९, नैमिनिक फचमस', ततोऽन्यदेव प्रत्यर्थ स्याए । नैमित्तिकप किरायावर सोमवार हानि । २६१२६ - नैमितिको विशेपश्रुत वात् असति विशेष तदयोगात् इति । यो काम्पो वा नियम विकृय निविशते । १० समित्तिामण व न्यापसाच्यात् काम्यस्यायुपरक्षण | ५३२, • नैमितिको पा नित्यो वा नित्यमय विश्त्य पि-मये गयेत् कामी नित्येऽप्येतदुनेलग्ना, निविशने । यथा असमय मुद्रौदनभोजनं नियत शरया आपाझा संनिविरित उस्मानियेऽपि मृगयम् , चेनि । १०१५।२४१८१, नैमितिक. वैश्वानरो द्वादय कामात्यायोग्याप सामान्यविदितेन न । आगमाया कालवयने , न नित्य । ४।४।६।१२-१३, नमि- मित चाग्निन्यायमितर मवेत् ॥' तिक गन् अदोषनिर्धातार्थ १ वर्थ, अधिकारविधिः, भाह- पाम्य गोदोहनारि कामामा नियमयोगे | स्या- अतिप्रहेष्टि जम्ममानमत्रोक्तिश्च । पाल उपस्थित थेऽपि न प्रायम् । तथा बाहंदिर प्राणस्य पृ. १४, नैमिनिन नियम्य पाप , नRI , पारदम राजन्य, यौवायं सामिरेदी मादाय पावसम्या ए. १३२.मि. पापी माहागाधिकारको निमिचे बादशाह निकात् काम्यं च यत् 'भागमपुरुषार्थ वात् विप्रर- संधिया मामस्तोत्रीरोन विहितम् (दाहपदेन फात् गा! मापन भीमारित्वान् साम्य मिति यथा वैश्यम्य ·नैमितिकात् २४०१ नैमित्तिके पुनरापाने कादपि ॥ ' वा. ३६६३।१० पृ. १०३३. * नैमिति मित्तिके नु कार्य वात् प्रकृते म्यात्तदापत्तः' झासियं दुर्बलम् । वि. ३।६।३. नैमित्तिकात नित्यार्य- | इत्यधिकरणे वाय-यादिपशी उपदिष्टश्वेतगुणस्य प्राकृता. म.रत् । भा. शरा, नैमित्तिकस्य काम्येन बाधः | जादिजातेश्व समुच्चय उक्तः । पाल, पृ. १७७. वैश्यमामिनीखासदश्यप एकविंशवेन प्रतिष्ठान । नैमित्तिके तु प्रकृती तद्विकारः संप्रयोग- धाल, पृ. १३३. * नैमिनिकम्य निस्यस्य च न विशेषात् । ( ३१९१३।१०) इति तृतीया पिकरण- ममानविचिवम् । मा. ३।६।१३।३६, नैमित्तिकम्य वश्यमाणन्यायमाह-( 'पुरुषार्गसमासः काम्प नित्यस्य निरवसा नित्यबाधक यक्ष्यते । माटू. ६.५९ | बाधम् ' पुरुषार्थसिक्यों हि सर्यः प्रयामः इति । पृ. २८७. * नैमित्तिस्य फापेक्षा न माति । यथा यह. | तस्य वामन वस्तु वरीयो मवति । वा. १९२९)। दाइनिमित्तिकाया इष्टः। यथा वा सपसमापननिमित्तकस्य सु. पृ. ४८४, पृष्ठशमनीयम्य । के. १०२११२१८०-४१,. सिकानामनित्यार्थत्वम् । वि. १२२, नैमित्तिकाना- नैमित्तिके पुनराधाने भुतदक्षिणया सामान्य- मपि कामपचनेन पुनविधाने झान्यताऽपि । संकर्प, विहिनेकादिदक्षिणाया वाघः ।। ३।१११६, नैमितिमा प्रवाना निमित्तावृत्ती अग्न्याधेयस्य नैमित्तिके गुणविकारे दक्षिणा- भापति । भा. ६२९४३०, नैमित्तिकाना निय- दानमधिकं न्यान, याक्यसंयोगात् १०१३॥५॥३०॥ प्रयुक्तत्वं नास्ति । यथा ज्योतिष्टोमे पादिरं ब्राह्मणस्य भाष्यम्--- अस्ति पुनराधानम्, निमित्ते श्यने । ब्रह्मासात, पाथुर शशं राजन्यम्य , रायौवाजीय वैश्यस्य माग्यपाश्रीकामाना पुनरादधीत । योऽमीनाधाय भाग्य- इति नैमित्तिकमेव ! अग्नौ च प्रथमं साहस द्वितीय व्यानि पुत्रज्यानि वा जीयेत , स पुनरादधीत इति । तत्र द्विपादनं तृतीय विवाह विवीतेनि मितिमेव । भूयते ' पुन करयूतं वासो दक्षिणा, पुनरु सृष्टोऽनड्या' दर्शपूर्णमासे च 'गोदोहनेन पशुकामस्य प्रणयेत्, इति । तया, आषाने दक्षिणा- 'एका देपा पड़ देया कारयेन ब्रह्मपसभामाय, मानिकेन प्रतिष्ठाकामरय' इति द्वादश देवाविंशतिदेयाः शतं देयं सहस देव नैमित्तिकमेव । ४३२. मित्तानो पाथिता-परिमित देयम्' इति । नभ संसर: कि पुनराधारेडमा- पीना फर्मणा निमित्तानुसारेणानुपानम्, न तत्र पाठक्रमो धानदक्षिणानामनिवृत्तिः, समुचयः अथान्याय- नियामकः । सोम. ५।३।१२. नेमिनिकाना प्राय- दक्षिणानां निवृचिरिति । कि पारम् । अग्याघेपम्प चिताना यथानिमित्रं समुधयः । के. १२१३०६।१७. नैमिति पुनगधेये दक्षिणादानमधिकं स्यात् । प्रकृतीना- र नैमित्तिके तु कार्यत्वात् प्रकृतेः स्यात् तदा- मनिवृत्तिः , समुघय इति । कुतः ! एफरिमन पाक्ये पत्तेः । १०११३०१७॥ उभरपो दृश्यन्ते । 'उभयीददाति , आग्न्यायिकीय 'वाय-य शेतमालमेन भूतिकामः' इति भूयते । पुनरावेविशीच पनि । सलादनिवृत्तिः, समुपय इति । अत्र श्वेतगुगकः कश्चिदारधन्यः उकः, स क; इनि शिष्टत्यावेतपसां यथास्थानम् । ३१॥ विचारे सिद्धान्तमाह । नैमित्तिके गुणनिमित्तके श्वेतान्दे भूपगाणे प्रातः कागात पाय मजायव पशो: भाष्यम्-- इदं पदोनर ममा । कथं चोदा रमा । कार्यस्यात् अजे एस श्वेतगुण संपादयितु प्रत्यक्षश्रुतम्य ममुचशे भविष्यति । अशेष्यने । शिर- शस्य गन् । बाप ताप मजा नगुणेन परि-स्वादिनामाम् , प्रवीना चनामापा यथास्थान छेयायोरपतेः । तस्मात पायामः वेनः अजए! नान्यः ममुखी भविपतीति । प्रत्यक्ष हीदं शायनम्, भाग्या- पाः पति सिद्धान्तः । पूर्वये अजमिनः यह विकास पुनरापेश्मिीदशतीति । तमाम प्राय: अत्र सुभ योग्यते इति पूर्व क्षेपम्याध्यायः । फे, मातीना समुधरी। मी.को.३०१ ।

·, नैमित्तिके पुनराधाने २४०२ नैमित्तिो पुनराधाने विकारस्त्यप्रकरणे हि काम्यानि १३२॥ धेयिवी: अग्न्याये , पुनरापेथिस्यः पुनराधेयै । तस्मात् भाष्यम् -- शन्दः पई न्यावर्त पति, न समुचयः, प्राकृतीनां निवृत्तिरिति । विकार इति । कुन: १ काम्यं होतत् पुनराधेयं श्रूयते । मोम--पूर्वत्र पया सादर होति' इति वचना- तदसति प्राकृने प्रकरणे, आम्नानमवकल्पते , न सति । | नुसारेण गमुन्च, एमिहापि यचनादे। समुच्चयः यत्तत्रोच्यते वैरतम् , नत् प्राकृत बाधते इत्यर्थः । काग्यो | इयुपितेः संगतिः। सूनार्थस्तु-अग्न्याधेयस्य नैमिति के वा नैमित्तिकी वाऽयों नित्यमय विकृत्य निवियते । । गुणाविकार पुनरावैयदक्षिणादानम् ' उभयीददाति' इति यथा अश्यामये मुद्गौदनभोजन निवातशया चेी, वाक्यसयोगात् प्राकृतीप्यः अपिकम्, न तु निस्तके निय गया भोजन व विकरोति । प्रययं हि इति । (तसाग पुनराधये पुनरापेमिस्र म दक्षिणा देगा। वैकृतम् । आनुमानिक च प्राकृतम् । तस्मात् वैकृतेन | अम्याधैविक्यरतु प्रथमाधाने एवेति माया दिग्रन्थ- माध्यते । अथ गझम् , पचनामाण्यात् प्राकृन्यो सिधान्तः) । भविष्यतीति । अयोच्यते । ता उमपीईदातीनि मात्र वि- 'एकादिना ममुचयं पुनर्नियन इन्यदः । विधिविभक्तिरस्ति । वर्तमानापदेशोऽयम । प्रमाणान्तर बाधर्क वा, समुच्चेयरमयीरिन्युदीरणार ।।, आधाग- मादाय अपम मापितः । उभयौदक्षिणा ददाति, दणिोपेतमुभवीरित्सनूयते । ददातीसविधायित्यात् आ यायिती पोनराधेयितीश्च । अराधेये आपल्या कार्यक्याद् अाधकं भवेत् ।।' ('उपदिष्ट अति दिरस्य धेपिणी:, पुनराधेये पोनराधयिकी: । तदेनन् भूतानुवाद बाधकम् ' इत्यावरणस्य न्याया)। मात्रम् । तस्मात् प्रास्तीना निनिरिनि । भाट्ट-- 'भाग्यश्रीकामाना पुनधीत 'ति दुप्-- (सिद्धान्तमाह-) पुनासोऽनड्नान | श्रुतम् । तथा 'योऽमीनाधाय मग्यमा पुग्नानि वा इत्येतामात् वाक्यात् ममुच्चयो न गायते, ममुख्यादा- जीयेत , स पुनरादधीत' इति च । अन प्रकरणात भावान् (तस्मात् बाभः) । ननु 'का उम्मीददाति' इति पुनशम्दयोगाइ बाधा नाननाए, अपितु नयेर पुन:. समुचय. भूपते । उन्यते । अर्षवादोऽयम (न विधि प्रयोग: काम्यो नैमित्तिकश्च । तत्र काम्यवास्ये नमो. 'अपहरणे दि काम्यानि' इयस सूचारयरस्य थप | पारमात् मयुयजमानी सावं यच्छता' इति- (माय-) म.पः, तत् ( कार पाम्मानम् ) अमनि बनाने कोद्देश्यता ) नैमितिकवाक्ये तु जानिशमोहानि. प्राकृते भरणे पुनरु समानानं यदि भवेत् , ततो नपर: जीयेत प्राप्नुयात् इत्यर्थः । अनुषङ्गेण वाय. साधेन बाधानदष्ठिणाम् , अफ्रकरणान्तरसात् ( उभयो-पाटगीकारेऽपि न दोषः । पुरायोपान्तरमारणे च रपि तुल्यप्रकरण धेन पाधासभा)अनि तु आधान. 'पुनह स्यूतं चासो दक्षिगा, पुनरु यशोऽनवम्' इति प्राणाम्नाने यन् नत्र नैमित्तिकम् ( पुनम सृष्टादि) श्रुतम् । ममापि पासवक्षियानुवादेन अनेकविधानानु- विधीयते तत् प्राव नियं पापमानमेत निविश्ते पपत्तेर्वाक्यमेद इष्ट एव । पुनरुत्स्यूतं पारितं सीवनेन काम्याग्नानम् । (अन सानन्दाश्रमीयात् भ्यान् कृतमधानम् , पुनरुत्सप्टः भाग. सन् वृनसभामा । मैदा)। अनयोश्च फायतो विकल्पे पारो कचनादिना समय शाहते व नियोरुभयत्वं दि भूपते । ३३ ।। इनि पेयम् । ततस्तु अनिदेशामः पूर्वमेव अनेक. भाष्यम्-- इतम माइनीना निवृत्तिः । एतः। विशिटे कदक्षिणाविधानाय विदोषः। आधाने च एका निहलानादर्शनात् , राहते हि नियनेरिति गम्यते । | देया घट देयाः' इत्यादिना रनिगाजामाता। कथम् १ उमयन्त्र है भयने । यदैवतीदंदाति दक्षिा तदिह काम्यनैमितिकप्रयोगविशेषपुरस्कारेण पिहिनया उमयोऽपि तेन दलिगाः प्रचा भवन्ति । ननु उमापोऽपिया मामान्यविहिताया एकादिधिगाया भाष: ने प्रदीपत्ते, या उमापोऽपि प्रता भवन्तीत्या । अग्न्या-च' दशमः झीणाति दवित् । उमपीददाति ·नैमित्तिके पुनराधाने २४०३ नयायिका. अरपारिकी. पुनराधेषिकीय इति वचनेन समुच्चय- * नैमिनिकी पठी चिति, प्रतिष्ठा ४४१७१४-१८. निघानादसधः, अस्प पुनस्यूनादिवास्यशेषतया तस्ता * नैमित्तिकीनामिष्टीनामनुषाने पाठकमो न नियामकः, वकत्वेन समुच्चयविधायकरवे वाक्यभेदात् । न च यथानिमित्तानुष्ठानम् । वि. ५५३)१२. 'उरि हि देनेभ्यो धारयति 'इतिवन् सिद्धवनिदेशा • नैमित्तिकाधिकरणं वेनाधिकरणं बा) १०॥२॥ न्यथाऽनुपपत्यैर विध्यन्नरकल्पना । कश्चिदपि पासि-१३०६९ । अमत्यो न्यायानु 'यत्र साधारण गुणवचना, सत्वे 'गजोपबीती दि देवेभ्यो दोहयनि । इनियन कल्प तन्न चोदको न बाध्यते ' इति । इदम् ' भनदा ययोः' कवानुपपने । अस्ति ६ आयेडयापैयप्रयोगे तात! | 47 द्रश्यम् । टुप्. १०।२।२९।६८. (नैमित्तिक- नामिनिकादी नान्यास दानेनोभयोः प्रयोगभेदेन समुच्चय मतुल्यत्वात् । ३४६/१३१३६ इदमपि नैमितिकाधिकरण प्रामि । अवस्तदादायैव स्तु-युपत्तेर्दिध्यन्तगकानात् रसायने रयोगवात् । ५ १५६.)। बाम एष युक्तः । 'दामि. कोणाति' इत्यादौ तु * नैमित्तिकार्य नित्यार्थ र दयाहै। दमा होति, नैमिति विशेषः । अत ए५ यकृतीददाति उभयो- दप्नेन्द्रियकामन्य जुहुयात् ' 'रादिरे बमाति, वादिर रपि नेर दक्षिणा पता भवति' इति चिन्तमप्युपपगते । वीर्यकामाय यूपं कुर्वीत ' । संगोगगनगाणः । भा. मण्टन -- 'भादक्षिणा नो पुनरादधाती।' ४३३५-७ शंकर--'पुनर्मिलन एव च ।' रयः दक्षिणा । नैमित्तिकपद्धशरावयागो दशभिः। मा. ६४॥ नैमित्तिके विकारत्वात् ऋतुप्रधानमन्यत् । २०३०-३१. स्यान्। ४१३२/४॥ मित्तिकप्रतिपदोः । युन दिय: स्वपंती इति दशंपूर्णमासयो: ' गोदोइनेन पशुकामस्य प्रयेन् । दयोर्यजमानयोः प्रतिपदं कुर्यात् , एचे अमिन्दध; इति ' कारन मक्षवर्चसकामस्य ' इत्यादिना अप प्रणयनाद) । बहुम्यो पजमानेभ्यः' इति बमोतिष्टोमात् कुन्नयाटो गोदोहनादिपाय नैमित्तिक श्रूयते । किमिद नैमित्तिक | उत्कर्षः । मा ३३।९।१७-१९. निवार्थेऽपि स्यात्, उत निपा अन्यत् इति विचारे • नैमित्तिकप्रायश्विनानां समुद्ययः । वि. १२१३१६, दं मिचिव नित्याथै स्यात् इति उत्म पूर्वपचे नैमित्तिकयागा: 'भाये पविकृते पुरोडाश. सिद्धान्तमूत्रमिदम् । मिनिके पश्वादिफनिमित्तये । मष्टा कपाल निर्वपेत् , यो दापूर्णमालपानी सन् अमा- गादोहनादो भूयमाणे सति प्रध्यन काल मिय- वाया था पौर्णमासी यातिपातयेत् ' इत्यादयः । तत्र मिपर्यः, मन्यत् वारणमल पात्र स्वात् । मोटो पाउमामापेमेव नास्ति । निमिनजनने तौमितिक नादेनैमितिकस्य चमारवाद । तमा गोदनादि कायम । वि ५१३१२. कामनानिमित्त नित्यम् | गुरधान इत्यत्र प्रनुसाधने नैमित्तिकशास्त्राणि नियशास्त्रप्रवृत्पनन्तरमाचीनि । प्रति कुतूहले पाः । स च पाचीनपुस्तम्स्याक्षरवाचन | रसायनम्, पृ. १५६. ० नैमित्तिकशास्त्राणां दि भेदात् जातः सन उपरकार पाठभेद एय सपन. अयमर्थ; निमिनोपजनमान पाक् म-यथा नै योऽपि के. ऋतुः, निमित मनि अन्यथा कर्नयः' इति 1 शा. मितिफी चिकीनिया चित्रीया बाधते । सपा हि नित्याया सामयति । अतामामामा यो नमित्तिकमानदयादेः मास्मना । मा. ३।६। पयते । यदि न पायेत अनर्थक स्यात् यह विधान ४१११-१३ १०३७. भा. १२१२११३३३३, नैमितिकी शानरेटि: चयने । . नैयायिका अनुमाननिरूपणा जगनिमात. 'यो ये संघसा सस्यमभवा ममि चिनुते...पैश्वानर पुरधौरेयनिधि प्रयोजनानिमी बदन्ति । जन्पन्यजन्य द्वादशकपाल पुस्तानिपैन् । इति । ४४६१२-१३, अणुझे सबक कार्पयात् इन्धनुमानेन सिसिरिति । .

·नैमित्तिके पुनराधाने २४०२ नैमित्तिके पुनराधाने विकारस्त्यप्रकरणे हि काम्यानि 1 ३२॥ धेथिती: अन्याये , पुनराधेसिक्यः पुनराधेये । तस्मात भाप्यम्-- तुशब्द. पक्ष यावर्नयति, न समुचय., प्राकृतीना निवृत्तिरिति । विकार इनि । कुत, १ काय ह्येतत् पुनराधेय भूपते । सोम-- पूर्वर यथा 'दादश जुरेति' इति वचना. तदसति पाने करणे, आम्नानगरकल्पते , न सति ।। नुमारेण ममुच्चयः, पथमिहापि वचनादेश समुच्चय, यत्तयोच्यते वैकृतम् , तन् प्राकृत गवते इत्यर्थः । काम्यो । युधिने संगति । सूनार्थस्तु-आयाधेयस्य नैमित्ति के षा नैमित्तिको याऽयों नित्यमर्थ विकृत्य निविगते । । गुणविकारे पुनराधैयदक्षिणादानम्, 'उभयोर्ददाति र इति यथा अपापये मुद्गीदनभोजन निवातशय्या चेनि वाक्यसयोगात् मान्य. अधिकम्, न तु निस्तके नित्य शय्यासन भोजन व विकशेति । प्रयश हि इति । (तसात् पुनराये पुनराधेषिक्य एव दक्षिणा देगा। वैनम् । आनुमानिक न प्राप्तम् । तस्मात् कृतेन | अन्यावेविषयस्तु प्रथमाधाने एवेनि भाग्यादिग्रन्थ बाध्यते । अय यदुक्तम् , बचनप्रामाण्यात प्रन्यो । सिद्धान्त.)। भविष्यन्तीति । अयोग्यते । ता उमयीददातीनि नाय वि-- दिना समुचेय पुननिवृत इत्यदः । विधिविनियमित । वर्तमानापदेशोऽयम् । प्रमाणान्तर बाधक था, समुन्धेयमुभयोरित्युदोरणात् ॥ , आधाग- मादाय भरम प्रापित. । उभयर्दिशिगा ददाति, दक्षिणोपेतमुभवीरित्यन्द्यते । ददातीत्यविधायिवान् आर यायिकी पोनराधेक्षिीय भागाधेये प्राया- कायस्याद् याधक मवेत् ।।' (' उपदि अतिदिस्य घेपित्री, पुनराधेये पोनराधेषिती । तदेनन् भूतावाद बाघम' इत्यधिमणाप न्याय )। मात्रम् । तस्मान प्राकृतीना निवृत्तिरिति । भाट्ट-- 'भाग्ययश श्रीकामाना पुनराधीन इति टुप्-- (सिद्धातमाह-) पुनह सोऽनड्वान् । श्रुतम् । तया ' योऽग्रीनाधाय भाग्पनानि पुषनाम या अन्तमान् वास्यात् समुथयो न गायते, माचपान्दा- जीयेन , म पुनरादधीत' इति च । मग प्रकरणात भावान (तस्मात् बाध.) । ननु ता उभपीददाति' इति पुन राम्दोगाच नावानानन्तरम् , अपितु तस्यैा पुन समुचपा अपने । उच्यते । अयंत्रादौडसम ( विधि प्रयोग, काम्पो नमितिकश्य । तत्र काम्यवाक्य हुन्दी- करणे हि काम्यानि' इत्यस्य सूत्रावयास अय पात पात् 'अपर्युयजमानो याचं यच्छत (भाय-) , तत् (काम्यामानम्) असति बनाने को देखता । गितिकशाक्ये तु मानिदो हानि- प्रारते प्रकरणे पुनय सानानं यर भरे, तो न पर, जीयेत प्राप्नु पात् इत्यर्थ । अनुषहरोण वाक्य. बाधेत अाधानणाम, अपरणान्तात् ( उपयो-दगादगीकारे:पि र दोष । पुन,प्रयोगारपरणे च रपि तुत्यप्रकरणावेन साधासंभवात् अमति तु अाधान. 'पुनरु स्यूतं वामो दक्षिणा, पुनरु सोनवान्' इति प्रमाण माने यत् तत्र नैमित्तिकम् ( पुनः सृष्टवादि) श्रुतम् । अवापि प्रारदक्षिणानुबाजेन अनेकविधानानु- विधीयते तत् प्रान नियं बाधमानमेव निषितते पपने क्रिभेद ट प ) पुनरूस्यूत पारितं सोचनेन काम्याम्नानम् । (अत्र भागन्दाभनीयान् भूयान् | तसंधानम् , पुनर मष्टः मम सन् तसंधान । अनयोश्च पितो विकल्ये प्रासे पचनादिना समय शहते च निवृत्तेरुभयत्वं हि श्रूयते । ३३ ।। इति ध्येयम् । वस्तुतस्तु भतिदेशशः पूर्वमेव अनेक. भाष्यम्-- इतश्च पातीनां नितिः । कुन.! विसिरविणाविधानान कादोप. आधाने च एका मारावादर्शनात् , शहते हि निकृनेरिति गायते । देया बट् देया ' इत्यादिना दक्षिणाऽन्तरमामातम् । *पम् ! उभयच हि श्रूयते । यदैवतीददानि दक्षिणा तदिह वाम्यनैमितिकमयोगविशेषपुरस्कारेण विडिनया उमरयोऽपि तेन दक्षिणा पत्ता मन्तिाना उमम्मोतीगिया सामान्यपिहिताया एकादिदक्षिणाया बाध न मीयते, पत उमयोऽपि पत्ता मयन्तीत्या ! अग्न्या 'दशभिः प्रोणावि' इतिवत् । उमयीदंदाति - ·नैयायिकाः २४०३ नैमित्तिके पुनराधाने भा-याधेरिकी: पुनराधेयिकीश्च' इति वचनेन समुच्चय- नमितिकी पट्टी चितिः प्रनिष्ठार्था ४१४७।१४-१८. विधानादबाधा, अस्य पुनकम्यूतादिवास्यशेषतया त-स्ता- * नैमित्तिकीनामिटीनामनुपाने पाठकगो न नियामकः, वकावेन ममुच्चयविधायकत्वे वाक्यभेदात् । न यानिमित्तमनुष्ठानम् । वि. ५।३।१२. 'उपरि दि देवेन्यो पास्यति' इतिवत् सिद्धवनिर्देशा नैमित्तिकाधिकरणं श्वेनाधिकरणं वा । १.१२॥ म्यगाइनुपपत्र विध्यन्तरकल्पना | कञ्चिदपि माति- ३०६९ 1 अगत्यो न्यायस्तु 'यन साधारपगुणवचनः, सत्वे 'यज्ञोपवीती हि देवेभ्यो दोहयति' इतिवत् कल्प सत्र चोट को न बाध्यते । इति । इदम् 'अश्वदाभ्ययोः' कल्वानुपपनः । अस्ति हि आधेऽल्यापेयप्रयोगे तामा इत्यत्र द्रष्टव्यम् । टुप्. १०२९/६८, (नैमित्तिक- नमित्तिादौ चान्यासा दानेनोगयोः प्रयोगभेदेन समुच्चप- मनुस्म-वात् । ३।६।१३।३६ इदमपि नैमित्तिकाधिकाणे माति: । अतस्तदादायैव स्तु-युग्पयिन्तराकल्पनात् | रसायने तयोक्त वात् । पृ १५६.) । बाध एव युक्तः । 'दशभिः क्रीणाति' इत्यादौ तु * नैमितिकार्थ नित्यार्थं च दध्यादि। दना जुहोति, नैमिति विशेषः । अत एव यकृतीददानि उभयो- | दभेन्द्रिय कामम्य जुहुयात् ' 'सादिरे बनाति, पादिर रपि तेन दक्षिणाः प्रत्ता भवन्ति' इति लिङ्गमप्युपपद्यते। | वीर्यामग्य पूर्व फुर्वीन' । संयोगपृषकत्वन्यायः । भा. मण्डन- 'पारदक्षिणा नो पनरादधाती।' ४॥शश५-७ शंकर--- 'पुननिष्कृत एव च ।' ग्य: दक्षिणा | नैमित्तिकपतरावयागो दाङ्गिः। भा. ६४ नैमित्तिके विकारस्वान् ऋतुप्रधानमन्यत १०.३०-३१. स्यात् । ४।३।२।४॥ * नैमित्तिकप्रतिपदोः 'युब हि सः स्वर्पती पति दर्शपूर्णमासयोः 'गोदोहनेन पशुकामम्य प्रणयेत् दयोर्यजमानयोः प्रतिपद कुर्यात् , एते असूप्रमिन्दवः पति 'कास्येन ब्रह्मवर्चसकामस्य ' इत्यादिना अपा प्रणयनादौ । बहुम्यो यजमानेभ्यः' इति ज्योतिष्टोमात् कुन्नयादी गोदोहनादिमा मित्तिक श्रूयते । किमिद नैमिनिक ) उग्कर्षः । भा. शशा१७-१९. मिलाऽपि गान, उत नित्याथै अन्यत् इनि विचारे मित्तिकप्रायश्चित्तानां समुचपः।वि. १२२६, इदं नैमित्तिकमेन नित्याथै स्यात् इति उसने पूर्वपशे गित्तिकयागाः 'समये पपिकते पुरोडाश- सिदान्तम्यमिदम् । नैमित्ति पवादिफनिमित्तके महाकपालं निपेत् , यो दर्शपूर्णगातयानी सन् अमा- गादोहनादी भूयासाणे प्रति मनुषधाने फवयं नित्य- । बास्यां वा पौर्णमामी वाऽतिपातयेत् ' इत्यादयः । तत्र मियर्यः , अन्यत् धारण चमसरूप पा स्यात् । गोदो - | पाठकमापेक्षव नास्ति । निमित्त जनने तौमिति नादेमितिकस्य चमसविकारत्वात् । तस्मात् गोहनादि, पति यम् । यि ५।३।१२. कामनानिमित्त न नित्यम् । कनुमान इत्या तुमाधनं नैमितिकशास्त्राणि नित्यशास्त्रमत्यनन्तरमावीनि। इति कुनूहले पाठः । स च प्राचीनपुस्तकस्वाक्षरवाचन रमायनम् . पृ. १५६. ० नैमित्तिषशाषाणां दि मैदान सजाता सन् उत्तरकालं पाठभेद एव संपन्न । अयमर्थ. निमितोरजननात प्राक् अन्यथा वर्त-योऽपि अतः, निमित्ते सति अन्यथा कर्नयः' इति । शा. नैमित्तिकी चिकी निया चिरी बाधये स-पांदि निगाया सा भवति । अतामाधमाना यो नैमिनिस्नातल्यादे. प्रत्यर्पता 1भा. श६। पद्यते । यदि नवा येत अन स्वात् वैश्न विधानम्।।११-१३ १०३५. मा. १९२३३, नैमितितीवानरेटि. पने। . नैयायिराः अनुमाननिरूपगल बगनिमान- 'गोने वाम उपमन्या अगिं चिनुते...ये धानर पुरुषधोरेगसिदिः मयोजननिति वदन्ति । वन्यकन्य जन्य द्वादशाकराल पुरस्तासिर्षपेत् । पति | ||१२-१३, म काक कापस्यात् इत्यनुमानेन तसिद्धिरिति ।

·नैयायिकाः २४०४ न्यग्रोधस्तिमीः - मणि. पृ. ४२-४३. नैयायिकास्तु गाय शक्यतस्ययोः । निर्वापः । एव सतदशनारम् ) यानये । मा. १०१२ उमयोरपि प्राधान्यम् ' काकै यो दधि रक्ष्यताम्' इत्यत्र) २८१६४-६७, तनैव अजहवा लक्षणा इत्याहु. 1 याल . १४२. *मेवारचरोः चितो उपधानार्थता । चरूपधाना- * नयायिका । प्रमाया गुण. अमे दोषय कारणम् । विवरणम् । भा. २३११८..नैयारचरी पतिभूत- प्रामाण्यं अप्रामाण्य च परत. उत्पाने एव शानान्तरेण | नीवारेषु दाशिस्त्रीहिधर्माणा प्रोक्षणादीनामूहः कर्नरः । गते । अर्थशियाविशानेषु अगत्या खतः प्रामावि. ९।२।१२. गृह्मते न्यौकियते । मणि, पृ. १४, नेपायिका: • नैष्ठिकब्रह्मचारिणा अपत्योत्पादनं अनाचारः । प्रमाणपोयोदयोः सामग्यो. एकविषयस्येन विरोधे या. ११३३७ पृ. २०३. अन्योन्यतिबन्धात् प्रमाणमनन एवं ज्ञानानुत्पत्तिरवणः नोपसर्जनन्यायः । • प्रधान यन् प्रनं इति वदन्ति । थाल. पृ. १३४. नैयायिका: शक्ति: । तदेव सर्वनम्म पराशनि नोपसर्जनम् ' इति नोसर्जन- अरमात् पदात् अपार्थो शेदमः श्यामारिका न्याय. 1 परिमल. शरार सू., • जनु नोप- ईश्वरेच्छा' इति वदन्ति । मणि. प ७४, * नैयायिकाः सर्जनन्यायो न गर्वगाम्ना परापर्टी प्रवर्तते । 'अध संसर्ग. विशेषणविशेषयमि-पाहारगम्यत्वात् परार्ग- गम्दानुगामन वेषा शब्दानाम्' इति महाभा-पदर्य मर्यादया लब्धः इति मन्यन्ते । पृ. १७३, ५ नैयायिक | नात्, 'सर्वनाम्नाऽनुसंधिवृत्तिानस्य' इति बामन- प्राचीनः वायुमयाभावेऽसि तनिष्ठापस्य प्रन्यवत्व सूनाच्च इति पते । ३ नम्. . उपलक्षणे हि अङ्गीकृतम् । १. १६. नोपसर्जनन्यायाधः स्यात् । कल्पनरु:. ३।३।११. नेयायिकमते समगौ वाक्यार्थ. । बाल ७३. नौपस साम 'त को दस्म मृगीयहरति तूचे • नीतं च नावाषपूतानाम् ' इति राजसूये। गीयदै । वि. १४३, नौपस ETम बृहदीपति रूप- नखेषु मुसुलू वसाधर्मः प्रचणा कनैग्यम् । वि. / ऋरयामके सूने प्रयनेन तवामके गीयते, बच 'नेस च निर्धयेत् कृष्णाना मोहीणाम् ' इत्यत्र | माध्यंदिने पृष्ठम्होत्रेषु तृतीयम् । ९।२।६ वर्षक २. कृष्णवर्णय लिपि, नानुबादः भा. रा११२५. हनौनाविकन्यायः । यथा मोहालो दाहकमाव- *नते चरी कृष्णाना प्रीहीमा नवनिर्मिनाला 'स्तत्राय पानते । न चेहशस्पले अन्योन्याश्रयदोषोऽव. इनि नखेलपि अस्ति प्रोक्षगोद , अपूर्यस्य प्रयोजक वात्। तावीति । ( उदा नौ, उशहक: नाविकः । उदाहत्या- वि. ९।११२. * नैर्ऋतीषु दशकासु चयने इष्ट काधम न | पेशमुद्रादकत्वम्, उदाहकापेक्ष चौडाह्यन्यम् ) । साहसी कर्ता, सण्डिलनिवर्तकावाभावात्। सकर्प. २।१।११. २१९. • नेत्तयरुपिहिमाणनीहिमि. प्राकृनयव. न्यग्रोवक्षेत्रन्यायः । न्यग्रोधः क्षेत्र इति । भा. बाधः । मा १०९६४-७१, ११३८ प्रकृतिरिय (स्त्रगावडर) लोके श्य- • 'नेशरं चामुपदति ( अग्निचयने ) इत्यस्य ! न्यग्रोधरले स्थान यम् इति प्रथमे एव न्यो यतिरते। सण्डिलनित्योपथिकययाभुतकरूपधानविनेन निरा-टुप्. काय 'ररूपतेर्वा सदन यन्नीवारा.' इत्युपधानरूप. न्यप्रोपवीजन्याप, स्वल्पमपि सूक्ष्ममापि वस्तु गुगकर्मान वरिदेवमा इन्धतिसादक -वास्यशेशानुसारेण मुरातनं यत्र बहुशो विस्तृतं भवेत्तत्रा पाने । यथा यागविधायक व नाट्रीक्रियते संयुक्तम्यर्थगन्देन (२॥३॥ ययोधबीच स्तोकमपि मुक्षेये उतं सन् बहुविस्तीर्णat १८) इयधिकरणे । पराक्रमः ४४३५. नेवारन्य पानि, या प्रादेऽपि । साहस्री ९.३. महादशशरावर घरोमिपि चतु अग्न्यानुमहः मुहि. • न्यग्रोधस्तिथी.-न्यमोघाद्दुरान् न्यग्रोधालानि तोप (चतुर्भिः कुहवादिभिः शरावं पूयित्वा याक्षत्रियसोमे परचमसाथमाहरन्ति । पा.१५/ १७. - 0 - ·ज्यमोधस्तिभिनी २४०५ न्यायगम्यः । यथा • न्यग्रोधम्तिमिनी । न्यग्रोपमुकुलम् (नयमोधं | संभाराणाम् , दर्शपूर्णमासयोध परिधीनाम् । ' संख्या- फल) राजन्यवैश्ययोः, मोमस्य साने न्यग्रोधस्ति भिन्यो ) युक्तेषु तु समुच्चयः ( १२।३।१४) इत्ति न्यायो. प्रामाः । वि. २१५४१९. । गुणयोथा अरुणयक्हायन्या इत्पन मारुण्यरुप न्यकुसारिणी बृहती । पादेषु अक्षाणि | एकदायन्येकसंख्यापाश्च अन्योन्यनियमान् : 'ऐकका ८।१२।८/८ उदा. 'ईनानमिद् यौ' (कर्म, १० नियमः स्यात् ।। ३१६ ) इत्यरुणान्यायोऽभ । १३२१)। के. क्रिययोर्यथा दर्शपूर्णमायोः प्रमानानुयाजादीनाम् । . न्यायः आगमस्रोिधे कार्यममो न भवतिया अनाना तु शन्दभेदात् ' (१२) इति न्यायः । ३।४।४।१३ पृ. ९३८. न्यायध स्मृतितो दुर्वलः। एवं सनिपातिकयसमुच्चयः । अभ' करणेषु तु. सोम. ९१२।८. न्यायस्तु कञ्चित् चिदाश्रीयने (१२४३) इति न्यायः । एवं नैमित्तिक कल्पग- ( कचिनाधीयते चेत्यर्थः) । फैपट.. ६।११९०२. प्रायश्चित्रक्रियासमुच्चयः । भन्न समुच्यावशेष. . न्यायः नीयने प्राप्यने अनेन इति । कु. ११३१ (१०६ ) इति न्या: । जातिक ८।१४ । नीयते इति न्यायः कर्मणि घम् । एकहायनी पिशादीशब्दाभ्यामुक्तम्य दयस्य गोपदोक्ताया पिनमन्ता: पुति' (लिङ्गानुशासनम् ) इति नित्य- जातेश्च । अ अक्षणाधिकरणन्याय: । जातिगुणयोः पुलिजता । १।३।९।२३, न्यायः पाख्याप्रकार: । सु.) यथा - अरुणया गवा कोणाति ' इत्यत्र गोवारुपययोः । १. १४२६. गृहीतग्यासिको न्यायः । अाहीतम्याति- अत्र अण्णाविकरणम्यायः । जातिक्रिययोथा (निर्म- कश्च दृष्टान्तः इति मैदः । तत्त्वप्रकाशिका शेखर भूनि-प्येनेष्टका: पचति' इत्यत्र मधमक्रियाया: पाकाक्षिसा- दीका । पृ. २२७. . न्याया. नाम जैमिनिप्रोक्तानि याश्चाग्निवजानैः । म अरुणान्याय एव । द्रव्यगुणयो. धर्माधर्मनिर्णयकानि अभिकरणानि । वि. प्रस्तावना | यथा एकदापनी पिलाधीशब्दोक्त अस्य आरुण्यम्य । लो. ६. . न्यायाः । सर्वे लौकिका दृष्टान्त : लौकिक्यः) अरुणान्यायोऽत्र । द्रव्यस्यियोर्यथा निशन्दोक्त- कथा ( दामपाल कटाद्याः ) त्वेन उदातुं । त्यस्य मयनक्रियामा । अषणान्याय एवान । गुण- शरपन्ते । संग्रहः, . न्यायेन (कपसानकन्यायेन) | क्रिययोया मोहितययना ऋस्विनः प्रचरन्ति' या समाहित कैस्थित् , तन मङ्गलम्य विकासाभियोजक- वरानशन्दोक्तपरिधानक्रियायाः नोदित्यस्य गुगम्य च । पस अनुमित थुपादियोधित वेऽपि आमनामोचारण अषणान्पाय एव । जानिद्रव्यगुणानां पया गो र जानि- नन्यदुरितपंसपोजकाचम्य भप्रातः इति । भूति... एक्वायनीदन्य-भारण्यगुणानाम् । अरुणान्याय। (अप पृ. २. ॥ शैकिग न्यायेन भावनातः प्राप्त वात् गाविद पनि भरणा जातिगुणनिधागा दामगुणनिधागा (गः) कारकानभिधानमवगतम् , तदपि अनुगत | जाति-पगुमक्रियागा चोदाहरणानि म विष्पति ।या, ३४|४|१३ पृ. ९२६. न्यायस्य | एते न्यायगाममुखपमेदा; पचदा ऋयर्थ जान्यादि सयमममाणता मर्यापत्तिफाप्याचनापेशवम् । सु. विषया उगा; 1 अप पुरुषार्थ जायारितिपयागि पञ्चाशो- १७ पृ. १०.० न्यायगन्य. सणं तु दाहरणानि उदन्ते--(१)जान्योः पुरुषार्पयो, न्याय- 'माझवस्थानपतिनपदार्थान्तरमायत: । प्रपोगो गम्य समुदयो यथा-निलेमारियांपिलेन निकृन ऊपमानतयोदितः । इति माधवीपनवगाये। कार्य-या । दलेन मास श्रीयन्ते विविध पितरो नृणाम् मुप कारः । कार्यतः उपकारार्थ इत्यर्थः । पाल. पृ. १२६, २२६७ । अत्र मीडिया प्रति दोगतं ममुपितं जातिवर्ष यापगम्पः जात्योः गमुच्चयो यथा- सोगये मानवादाभिन पने विधीयते । एवं मनी । गयानादीनाम् । 'पशेष विकाशत् (२) द्रव्ययोपा- 'मभोपा म. राम ( १२४१३) इति न्यायोऽन । द्रव्ययोथा मामाने | सोमदद मा दीर भासिओ . ऊमानि) .

·न्यायगम्यः २४०६ न्यायसिद्ध गणाम् ' ( मार्कण्डेयः) । भर द्रव्यागामेव द्वोपाचन अपातो न भवसि इति । तथा च पायः भांचरणमा, पत्तभाद्धाधिताना समुचय उक्तः । (३) गुणयो- रीतिः, पतिः इत्यर्थः । के. * पायपदार्थः । थंया-नामुणं च यो दद्यादग्निष्टोमपलं लभेत् तम्याय सर्वगामि तलमायायात् प्रतीपते । ति इति वायुपुराणे । (४) किययोर्यथा- 'दर्शपूर्ण| बार्तिकम् ( ११३१८) । अत्र सुधा- तस्मिन् धर्व-- मासान्या वर्गमामो यजेत ' अन यनिरूपे कशोश- गामित्वे न्याप; युक्ति: यस्याः शक्रस्ति सा नन्न्याया दानात् आपैयादीना साहित्य फ्ले बिवधिनम् । अत्र हावरतल्याय- इति ! पृ. २.७ । एतेन न्यायः मायः एकादायमधिकरणम् । (५) जानिद्रव्ययो- सुतिः इत्यर्थ. | मीमांसासूत्रेप्पपि अनेकवार न्याय गन्दः यथा- “रो घर तथा ग-यं पयः पायसमेव च । इति प्रयुक्तः । तत्र च सर्वत्र युक्तिः हायेरा: प्रतीयते । पद्मपुराणे । अत्र एकवाक्योपादानं न्यायः । (६) जाति-न्यायपदार्थ. । न्यायो नाम निर्णयः, निर्णयार्थ प्राङ्- गुणयोगथा- 'सादिर वीर्यकारस्य यू कुति' सत्र विवाद ! पानुमानायकप्रतिज्ञादिपञ्चक्मेष न्याय. सादिर जानिः एकवं च गुणः । एकपदोगदान | पदार्थः । स एम् च. प्राइविवादस्य निर्णयपत्रं नाम । न्यारः । (७) जातिरित्ययो. उदाहरण माम् । यास्तु विशेष: २९ न्याये शरीरलायनं सूत्रा मकब २ । (८) द्रव्यगुणयोः यथा- 'गोदोहनैन पशुकाममा निर्णयपणे तु शरीरगौरव मापात्मकन्वं चेति । परंतु भगायेन् ' इत्यत्र गोदोउनद्रव्यस्य एकावागन्य च समुच्चयः। न्याय: निर्णयः प्रतिज्ञादिपक इति पर्याया । रीतिः, एकपदोपादानन्यायोऽत्र (6) द्रव्यक्रिययोः उदा--प्रकार प्रययमपि न्यायवदम्मायः । के. • न्यायपदार्थः हरणं मुन्यम् । (१०) गुणक्रिययो यथा- 'ज्योति- “वृपाकपः तन्न्यायमेति । ऐवा. ३१६।५ । अत्र टोमेन वर्गकामो यजेत' अत्र पागस्य एकत्वस्य च। एक सापण.-'वृषाकपे. एतन्नामकम्य सूक्तस्य न्याय प्रकार बायोपत्ता यायोऽत्र (११-१५) इतरोदाहरणानि पनि सानोति । विद एवार सन्या इति । एतेन अन्वेध्याणि । एवं न्यायगम्या: समुश्श्याः त्रिशत उक्ताः । न्यायः रीतिः, पदतिः इत्यर्थः । पृ.१६६-१७०, न्यायगग्या ज्यवस्थितविकल्पः यथा • न्यायप्राप्तयाधस्त्वेनोपपत्रस्य वास्यम्य 'झुणावदति, स्वधितिनावदति, इम्तेनावदति ' इति । तनिषेदवावलम् । श्राद्धमयूखः, पृ. ७३. भत्र न्यानो मायोका 'मर्यादा कल्पनादेशात' * न्यायविदः योगजधर्मप्रशासत्तिं तृतीयामाहुः । इत्यत । स्मार्ने च प्रतिवेदं ब्रह्मचर्य द्वादशान्दानि पञ्च चा। यहा तकम्' इति । भारनिनादे पाकिस्ता तनु योगिषु मानामापेन असु-दाम । मणि. पृ. २९. उक्त । वेदामधीत्य वेदो दा वेदं वापि यथाक्रमम् । 'न्यायविद्भिरिदै नोक्त धर्मादी बुद्धिमाश्रिते। सामच्या श्रमयोगामी कन्येतदुच्यते ॥ इति । म्यवहारोऽनुमानादेः कल्प्यते न बहि खिते ।।' १६८ ॥ भोवा, निरालम्बने. * न्यायगन्या. विक्रमेदाः निकाशब्दे द्रष्टन्या: । बाल. ११५८.. न्यायगस्या समुच्या मुयशन्वे * न्यायविस्तरस्य धर्मज्ञानोपयोगिवं मनुनाड- द्रपया । फे, (बाल १६८) प्युक्तम् । मु. १३० न्यायनिरूपणामिया मीमामा । याल. पृ २. न्यायव्युत्पादनं अनुशनार्थम् । सु. १५०६, • न्यायपदार्थ. क इनि नेत् । अत्र ऐतरेयाहाण न्यायशाने ( मीमामा । पूर्वपशाशका विना मुदाहियते । ए होवाच गुन शेषः (अजीगतम्) य. सकृत प्रयुदाहरणानपधापत्ति.। पृ ९५९. पायकं कुर्यात कुर्यादेनचतोऽपरम् । नरपागा शोदान्या 'न्यायमिद्धं न सर्वत्र' इनि न्यायः। यासंघय स्वाति इति ।३३।९।४ सायण चौदात् भापक सिद्ध न सर्वत्र इत्या शापति न्यायस्याध्युप- न्यायाद भी जाति संवन्धिनः भादामाद नापागा | क्षणम् । न्यायशपसिद्धानामर केयाचित् कप . न .

·२४७ न्यूनस्य - परि० १२५० अन्येषाम नित्यत्वबोधनाय । प० शेखर, पृ. ३३६ । ३४०" एतावत पठिया रेवती; भयया हि बखः 'इते पादशेष पठेत् इति । अन ' आपो' इत्य- * न्यूद्धाः प्रणवाः । शस्त्रविशेषे तेषा पाठः । सात् परस्तात् 'रेवती; ' इत्यस्मात् प्राक् यत् पठ्यते स तय च लेखमेव । वि. १२१८ वर्णक ३. 6 न्यूसाः । सर्वः न्यूडायः नाम । तथा च विशिष्टपद्धत्या एउधमानः दास्येषु गन्नविशेषाः । भाट्ट. ११७ वर्णक ३ । षोडशनासकासमुदाय: न्यूडलः के. न्यूझस्वरूप आश्वलायन आह -- 'द्वितीय स्वर ओहार त्रिमात्रभुदान नि । ७।११।२ । तस्यतस्य • न्यूनस्य মলিনিযঘশ্বান গীসহীহ चोपरिष्टात अपारमितान् पक्ष वा अध/कारान् अनु- इत्यमोदाहरणम् 'मुटीरुपदधाति । 'प्राशन उप- दात्तान् । ३ ।। उदात्तस्य तु त्रीन् । ४ ।। अध्याथैः, प्रथमादेः | दधाति ' इति । अन्न सुष्ट्यादिशब्दवत एव मन्त्रा मसमपादस्य द्वितीय स्परं मोकार कुर्यात् त्रिवारम् । उच्यते इति न्यूनस्य गौण्श अस्ट्रया दिशब्दवतागरि प्रत्येकं च मोकारं त्रिनमा उदात्तं च कुर्यात् । तस्यतस्य च । मन्त्राणां महणेन अधिकायाले गौणनं दोषः । सनु ओकारस्य उपरिशत् अपरिमितान् पाशिकपद्धस्या पधैव | अगत्या अङ्गीक्रियते । बाल. पृ. ३, ७ न्यूनग्य अधि- चा अर्धमात्रिकान् अनुदात्तान् ओकारान् कुर्यात् । परन्तु | कार्यविषयत्वकल्पने लक्षणा इत्यत्रोदाहरणम् सिमेन ना उत्तमस्य नृतीयम्य ओकारस्य उपरिष्टात् त्रीनेव यजेत' इति । ( अन्न शोमान्दा सोमद्रव्यमानाचन: भोजरान् अनुदाचान् यत् । इति । सोऽयमेळावान छन् ' लोकता' इति मत्यर्थमधिकं टशपति ) । ६. १, घोडशोकारसमुदापरूपः एको न्यूड्सः । उदाहरण च । न्युनस्य अधिकार्थविषयत्वकलाने वाक्यभेदमसन तत्रैव यथा, ' आपो रेवतीः क्षयथा हि वस्वः' इति । इत्यत्र 'सौर्य वर निर्वयेत् ब्रह्मपसकामः' इत्युदा- फारूपाद: प्रथमः प्रातरनुवावस्यः । तत्र पडदस्य चतुर्थे। हरणम् । अत्र हि पूर्व पक्षानुसारेण वर्ग कारपदाच्याहारे अहनि प्रातरनुवाके एवं न्यूर्त:, " आषोsss . ब्रह्मवर्चसस्य स्वर्गस्य चोभयविधाने वाक्यभेदमाः । 3* * *, ओsss . * * ३०१, ओsss .. . - --