·TANTRIK TEXTS
:
EDITED BY
ARTHUR AVALON
VOL. II
SHATCHAKRANİRUPANA
AND.
PADUKĀPANCHAKA
EDITED BY
TĀRĀNĀTHA VIDYARATNA
CALCUTTA
SANSKRIT PRESS DEPOSITORY
30, CORNWALLIS STREET
LONDOV
LUZAC & CO
46, GREAT RUSSEL STREET, W.C
1913

·INTRODUCTION. ; This volume commences with the Shal-chakra-nirūpana, of Purnāganda Svāmī which forms the sixth chapter of the hitherto unpublished work of that author entitled Shrītattvachintāmani. The latter is a voluminous treatise in Twenty-five Chapters. The MSS. in the library of the Asiatic Society of Bengal covers some 400 pages of close writing on paper larger than foolscap. The first Chapter deals with Tattvabodha ; the Second with the necessity of and different modes of Diksha ; the Third Chapter gives directions regarding the selection of the place of Dilesta, Kūrm.machakra, Vástuyāga and Vighnanāshaka Mandala (danger destroying circle): also as to the appropriate sacrifices and Mantras of the Devatās to be worshipped in the Mandala ; the Fourth Chapter is devoted to the rules relating to the erection of the Mandapa ; the Fifth Chapter speaks of the auxiliary. Devatās and their places in Diksha ; and the rules relating to their Pūjā ; of the kumbha (jar); of the metals to be used in its making and its size and shape. The sixth chapter of it here published contains a description of the six centres, the so-called Mülādhāra, Svādishthāna, Manipura, Anāhata, Vishuddha, and Ajnā Chakras or Lotuses (padma) a knowledge of which is essential for the understanding of the Yoga method dealt with in the 'Tantras. To this work there is a commentary, apparently written by Kālī-charana. Though there is no direct statement of such authorship yet the commentaries on the Shat-chakra and the Pādukā-panchaka are written in the same style, and under v, 43 of the Shat-chakra the Commentator says that he has made clear, the matter there referred to in the commentary (which was written by Kālicharana) on the Pădukā-panchaka-stotra (pādukā panchaka stotre spashti-krītam). Kalicharana begins his commentary on ·ii the Pādukāpanchaka by saying that it is composed by himself (Kālicharanah prakāshayer). To the commentary of Kālicharana are added notes by the Commentator Shangkara, who appears to have used a text slightly different from that of Kālicharana. The variant readings have been here noted. This work and its commentaries are followed by the Pădukā-panchaka with the commentary of Kālicharana already referred to. The latter is a careful commentator, who has dealt with his subject in a thorough manner but the difficulties of both the text and his commentary are such that the reader will be glad to avail himself of the notes from the third commentary here referred to, by Vishvanātha on the second Patala of the Kaivalya-kalikā Tantra, which, (though so far as I am aware not now available) dealt, in this portion of it with the same subject and much on the same lines as Pūrutānanda's Shat-chakra. Rather, it should be said that, as the Kaivalyakalikā is held to have been an original Tantra, it is not unlikely that Purnānanda was indebted to it for his own work. Io some matters, Vishvanātha has explained things in his own way, simply and in a manner which goes straight to the point. The Shat-chakra contains fifty fives verses. To these is added another, here numbered 31 (1) and located at the end of the volume which though not noticed, by either Käli-charana or Shangkara, is given by Baladeva's text. The work may be conveniently divided into eight sections, namely, (1) verses i to 3 which leal with the Nádis, (2) verses 4 to 13 treating of the Mülādhāra Padma, (3) verses 14 to 18, which deal with the Svādishthāna, (4) verses 19 to 21 with Manipūra, (5) verses 22 10 27 with Anahata, (6) verses 28 to 31 with Vishuddha, (7) verses 32 to 38 with Ajnā, (8) verses 39 to 49 with the Sahasrāra, and (9) verses 50 to 54 with the passage of Kundalini from the Múlādhāra to Sāhasrãra piercing on her way thither the six chakras-a Tántrika Yoga process known as Shat-chakra-bheda or as some call it Bhūtashuddhi.

·jii It is not necessary to deal further with the subject matter here, as I have, in preparation for publication, an English trans- Jation of the text now given. The Shat-chakra-nirupana and the Pādukā-panchaka with notes of Kalicharana were first published in Shakābda, 1778 (A. D. 1858) by the Suchāru Press, Cālcutta, under the editorship of the late Anandachandra Vedāntavägīsha. This edition which is rare having been long out of print, has been used in the preparation of this volume. In 1276 (A.D. 1869) another edition of the Shat-chakra with the commentary of Rāmavallabha was published by Kálidas Bhattacharyya, along with the Pādukā.panchaka and its commentary by Kālī-charana. Kālīprasanna Vidyāratna in 1294 (A.D. 1887) published the Shat-chakra together with a number of other books on Yoga. This edition of the Shat-chakra contained the commentary of Rāma-vallabha though it is not acknowledged as such by the editor. There have been several other cheap publications on Yoga which contain the Shat. chakra nirūpana. Some are provided with Bengali translations but none with notes. The commentaries of Vishvanātha and the notes from Shangkara are published for the first time, CALCUTTA ARTHUR AVALON. January 1913 ·षट्चकुनिरूपणम्। कालीचरणतया शोकार्थपरिष्कारिया टीकया शङ्करक्ततया पट्- चक्रभेदटिप्पन्या विखनाथक्कतया पट्चाविशत्याख्यया टोकया च समेतम्। पादुकापञ्चकम्। कालीचरणतया अमलाख्यटीकया सहितम् । श्रीआरएवेलनेन प्रवर्तितं पर्यवेक्षितञ्च । श्रोतारानाथविद्यारत्नेन सम्पादितम् । कलिकातानगर्दा संस्कृतयन्ले श्रीउपेन्द्रनाथचक्रवर्तिना मुद्रितम् । लण्डनराजधान्यां लुज्याक् एण्ड को कर्तृकेण प्रकाशितम् । फलिकातानगयो ३० नं, कर्णपोयालिसष्ट्रीटस्थसंस्कृतप्रेम- डिपजिटरीभवने प्राप्तय्यम् । पः १९१३।

·शुद्धिपत्रम् । सा देर्या सा देवी अशुद्धम् शुद्धम् पृ:- अशुद्धम् शुहम् सुपस्तिकेयम् सुपुस्तिकेयम् १-१४ वृषभ वृषभ ३६-६ नाटोपरि नादोपरि ११-१८ / विभूपित विभूषितः पदे पाठे १२-१५ / मुमुखसदने सुसुखसादने ४८-१ राकिनी राकिणी १३-११ अतिप्रयत्नः अतिप्रयत्नतः ५५- १३-२२ ] भूलभूतात् मूलभूतात् कणिका कर्णिका १४-१६ / उम्पनी उन्मनी ५८-२५ निवास विलास १०-११ वयाख्या- वजाख्यां ११२-१६ विद्यपी विद्युच्छ्रेणी १८-२० नाडीमा नाड़ीमाह নজিলী तरङ्गिणी वैवानर १२०-१८ नानादिन्दुः नादाहिन्दुः २२-८ शाकिन्यथ-) शाकिन्यथे- प्रभिन्नपितं अभिलसितं २७-४ १२२-१६ हापि २०-२२ स मनोन्मनी समनोन्मनी १३१-८ प्रकष्टोहाम- प्रकष्टोदाम- ३२-२४ मश्रियः यियः दुःखजाल-) दुःखनाल. १४१-६ पूषन्दुना पूर्णेन्दुना ३०-२४ मइल ) साल २०-१४ बैश्यानर हापि १२२ ·षट्चक्रनिरूपणम्। अथ तन्वानुसारेण षट्चनादिक्रमोद्गतः । उच्चत परमानन्दनिवहिप्रथमाधुरः ॥ * ॥ महायोग़ज्ञानात् परिचितषडम्भोजविभवः, स एवान्तस्तत्त्वप्रकटनसमर्थो न हि परः। बुधश्रेष्ठो व्येष्ठोऽप्यमिलितकपानाथकरुणः, पडनान्तस्तत्त्वं पसहविभवं प्रस्फुटयितम् ॥ अथ दुःखपवमग्नं जगदुहिधीपुः परमकारुणिक: पूर्णानन्दस्वामी मुक्तिसम्पादकतत्त्वज्ञानसिद्दये पटच के कुण्डलिनीयोग बक्तु- मिच्छन् साधकावधानाय प्रतिजानौते अथेति। अथानन्तरं सततचीतत्त्व. 'चिन्तामण्यां षट्चक्रनिरूपनात् ,पूर्वप्रदर्शिततत्तत्कम्मकथनानन्तरमित्यर्थः । अस्यार्थः परमानन्दनिर्वाहप्रथमाकुरः उच्यते इत्यन्वयः । परमानन्दो, ब्रह्म, "नित्यं विनानमानन्दं ब्रह्म" इति श्रुतेः । तस्य निर्वाहस्तसाक्षात्काररूप- 1ो नमः परमदेवतायै। मणम्य शैलाधिपकन्यकायाः, पदाअमनासननिए पूज्यम् । प्रतम्यते वीवुतगहरेण, घट चक्रटीकास्यसुपस्तिकेयम् । .*. गधेत्यादि । यद्यप्यथगन्दो मनलानाद्यर्थे वर्तते, नचापि यानन्तर्यार्थ एव ग्रहते, यदुपन्यीयस्तारस्तव्यस्तावस्याननस्वाद । मङ्गलार्थोऽयमिति केचित् । तन्त्रानुसारेण शिवोकतन्त्रीयामागहमारेपोत्यर्थः। पटनकादिक्रमेण उष्ट्रतो योर्थ इत्यर्थः। प्रवादियदेन महसदन पद्मादिकमुध्यते। परमानन्दो निरञ्जनजमिन् यो नि हो नानप्राप्तिस्तस्य प्रथमा. हर रति यावत् ।

·२ पट्चक्रनिरूपणम् । मेरोर्बाह्यप्रदेश शशिमिहिरशिरे सव्यदक्षे निपगो, मध्ये नाड़ी सुपुम्ना वितयगुणमयो चन्द्रसूयाग्निरूपा। धूम्तूरस्मेरपुष्पग्रथिततमवपुः कन्दमध्याछिरःस्था, वजाख्या मेदेशाछिरसि परिगता मध्यमे स्याज्ज्वलन्ती ॥१॥ निष्पत्तिः तस्मै प्रथमाझुरस्तत्कारणभूतप्रथमप्रकाशमानकम्वरूपः मया पूर्णानन्देनोच्यते इत्यर्थः । मोऽङ्करः किम्भूतः ? तन्वानुमारण पट्चक्रादि- क्रमोहत इति तन्त्रानुसारेण तन्वमतेन पट्चकादीनां मूलाधार-स्वाधिष्ठान- मणिपूरकानाहत-विशुद्धाज्ञाख्यानाम् प्रादिना तत्सम्बन्धिनाडोलिङ्गव्योम- पञ्चकशिवगत्यादीनाञ्च यः क्रमः, तचिन्तनकुण्डलिन्युत्यापनब्रह्मपद्मगमना. गमनशिवशक्तिमेलनादिविधानानुपूर्विकरूपः क्रमः, तेन उद्गतः प्राप्तः योग- साधनाद्यभिन्नः इत्यर्थः । ततथ तन्त्रविहितपटचक्रघटितयोगसाधनाभित्र; ब्रह्मभाक्षात्कारादिकारणीभूतकम्मस्वरूपोऽङ्गुरो मया उच्यते इति समुदया- नुगततात्पयार्यः ॥ * ॥ अथ तादृशवक्ष्यमाणयोग: पट्चक्रनायो नं विना न सम्भवतीत्यतः प्रथमं तदुपयुक्तनाद्यो निरूप्यन्ते मैरीरित्यादिविभिः शोकः। मेरोमेरु- स च दण्डो मूलावधिग्रीवापर्यन्तव्यापकपृष्ठास्थि इति स्फुटो- करिष्यामः। तहाघदेश शशिमिहिरशिरे इति। शशी चन्द्रः, मिहिरः (1) मेरोरिति-मेरो हि स्थाने गणिमिहिरथिरे इडापिङ्गलाध्ये स्तः रति। मयदा वामदक्षिणयोः नल पाण्यत्वात् ममाहार। निपस्से सुरति यावत् । मध्ये मेरोरिति सम्बन्ध नीयम् । वितयगुणमयी सत्तरतसमोगुणमयी। वितय इति अग्यगर्थे तयट । यतचन्द्र- पोम्निमा यझियापभयो। कन्दमध्यान भूभाधारादिति यावत् । गिरःस्था गिरe- स्थिता। तदेव धूनूरपुण्यस्फुटितस्येव प्रचिततमं प्रष्ट मसिई वपुर्यस्याः। एतेन-उभयतो धनरानिीति फलिता। अपरा पासा मथे दध्वानाम्नी नाड़ी, मा त भेद्देशात् शिरसि परिसता सामायाः पिश्चित् पर्या सहस्रदठपहननास्थयोत्पर्य धोभावेन सम्मुट- वात्। ज्यननी देतोप्यमाना।

·पट्चक्रनिरूपणम् । सूर्यः, शिरा नाड़ी ततश्च चन्द्रसूर्यस्वरूपिण्यौ हे नाद्यौ इडापिङ्गलाख्ये सव्यदक्ष वामदक्षिणे निषणे स्थिते इत्यर्थः । तदाह भूतशुद्धितन्ने,- मेरो मे इड़ा दक्षे पिङ्गला चं स्थिते उभे ॥ इति ॥ अनयोचन्द्रसूर्यस्वरूपत्वमाह सम्मोहनतन्त्र- वामगा या इड़ा नाड़ी शुक्ला चन्द्रस्वरूपिणी । शक्तिरूपा हि सा देवी साक्षादमृतविग्रहा। दक्षे तु पिङ्गला नाम पुरुषा सूर्यविग्रहा। रौद्रामिका महादेवी दाडिमोकेशरप्रभा ॥ इति । इमे नाद्यौ मूलादृजुरूपेणाज्ञाचक्रान्तं प्राप्य नासारन्ध्रगते । तदुक्तं यामले-- इड़ा च पिङ्गला चैव तस्य वामे च दक्षिणे। ऋज्वीभूते शिरे ते च वामदक्षिणभेदतः । सर्बपद्मानि संवेध्य नासारन्ध्रगत शुभे । अत्र "शिरे ते च” इत्यत्र "च"कारो "वा” र्थः, तेन सर्वपद्मानि संवेश्य “वामदक्षिणभेदतः” वामदक्षिणभेदेन वेणीबन्धक्रमेय सर्वपद्मानि संवेध्य वा नासारन्ध्रगते इत्यर्थः । एतेनानयोः स्थित्यां विविध: कल्पो दर्शितः। अन्य. वानयोर्धनराकारेण स्थितिरुता । तद्यथा- विहि ते धनुराकार नाड़ीड़ापिङ्गले परे ॥ इति । धनुराकारप्रकारमाह- । वाममुष्कसम्बन्धा सा नियन्ती सुषुम्नया। दक्षिणं जत्रुमाथित्य धनुर्वका हदि स्थिता। वामांशजवन्तरगा दक्षिणां नासिकामियात् ॥ इति । जत्रु स्कन्धभुजयो: सन्धिः । तथा दक्षिणमुष्कोत्या नासाया वामरन्धगा । इति । वामदक्षिणमुकोरियते ते भूमध्यपर्यन्तं प्राप्य तत्र इडापिङ्गलासुपुम्ना- नाडीत्रयाणां त्रिवेणीरूपेण अन्यिभावमापन्ने नासारन्ध्रमिलिते इत्यर्थः । या ·४ पटचक्रनिरूपणम् । तदुक्तम्-दूड़ायां यमुना देवी पिङ्गलायां सरस्वती। सुषुम्नायां वसेदगङ्गा तासां योगस्विधा भवेत् ॥ सद्भता ध्वजमूले च विमुक्ता भूवियोगतः । त्रिवेणीयोगः सा प्रोमा तन स्रानं महाफलम् ॥ इति । मध्ये इति मेरुदण्डमध्यरन्त्रे इत्यर्थः। तदुक्तं- "मेरुमध्ये स्थिता या तु मूलादाब्रह्मरन्ध्रगे" त्यादि । तथा त्रिपुरासारसमुच्चये-“या मुण्डाधारदण्डानारवियरगते” त्यादि । अत्र यद्यपि-- मेरोब्बामे स्थिता नाड़ी इड़ा चन्द्रामृता शिवे । दक्षिणे सूर्यसंयुक्ता पिगला नाम नामतः । तहाह्ये तु तयोर्मध्ये सुषुम्ना वह्निसंयुता ॥ इति तन्त्रचूड़ामणिवचने सुपुत्राया मेरोवाध्यस्थितिः प्रतीयते, तथापि तहचनं मतभेदैन, अन्य कारमते तु "सकलसरसिजान् मेरुमध्यान्तरस्थान्" इत्युत्तरलोके पट्पद्मानां मेरुमध्यरन्ध्रस्थत्वकथनेन तदाधारभूताया: सुषुम्नाया मेरमध्यरन्ध्रस्थत्वम् । त्रितयगुणमयोति वितयं गुणं सुषुम्ना वज्रा चित्रिणीति रूपभेदेन विसूचरूपं तदामिकेत्यर्थः । अथवा वितयगुणं सुपुम्नादिनाडौनयमपेक्ष्य इयमेकेयमकेयमेकैति वितयावर्तनं यत्र, सा वितयगुणा तन्मयीत्यर्थः । यहा वितयगुणाः सत्त्वरजस्तमोगुणा यस्त्रां तन्मयीत्यर्थः। ततथ चित्रिणी सत्त्वगुणमयी, वजा रजोगुणमयी, सुपुमा तमोगुणमयोति । चन्द्रसूर्या- ग्निरूपेति। चित्रिणी चन्द्ररूपा, तेन शुक्लवर्णा, वचिणी सूर्यरूपा, तेन दाडिमोके गरप्रभा, सुषुमा दतिरूपिणी तेन रहावर्णा इति । एतविविध- व्याख्यानममाणमाह सुयुनालवणमभिधाय भूतशुद्धी- तदन्ताहुलीडे तु ववाख्या चिविशी तया । अत: सुपुरा विगुणा ललन्ती ललना यथा ॥ सत्त्वादिविगुग्णाधारा चन्द्रसूयाग्निरूपिणी ॥ इति । . - .

·पट्चक्रनिरूपणम् । कन्दमध्याछिरस्था इति कन्दः सर्वनाडीनां मूलं तलक्षणमाह। गुदात्तु हाङ्गलादूई मेवात्तु हाङ्गलादधः । चतुरङ्गल विस्तार कन्दमूलं खगाण्डवत् । नाधस्तस्मात् समुत्पन्नाः सहस्राणां हिसप्ततिः ॥ इति । तद्रूपकन्दमारभ्य शिरःस्था शिरःस्थिताधोमुखसहस्रदलकमलकर्णिकावत्ति- हादशदलपङ्कजाध:पर्यन्तस्थितेत्यर्थः । "कुण्डलीविवरकाण्डमण्डितं, हाद- शार्ण सरसोरहं भजे” इति गुरुपादुकास्तोवस्मरणात् कुण्डली विवरकाण्ड- रूपायाचित्रिणीनाद्याः तदवधिकले तदधिकरणसुषुम्नाया अपि तटवधि- कत्वम् । अन्यथा सहस्रदलोईपर्यन्तस्थायित्वे सहस्रदलपद्मस्य चत्वारिंशत्- . श्लोक “शून्यदेशे प्रकाशमि" त्यनेन शून्यदेश स्थायित्वानुपपत्तेः। सुपुम्मा- वृतत्वे शून्यदेयत्वाभावात् । अत्र केचित्-“मेरोमध्यपृष्ठगतास्तिस्रो नाद्यः प्रकीर्तिता" इति निगमतत्त्वसारवचनं प्रमाणं दर्शयित्वा इडापिङ्गलासुपुम्नेति तिमृणां नाडोना मेरुमध्यस्थिति वदन्ति । तन्न इडापिङ्गलयोमेरुवहिःस्थितः 'सर्व्वतन्ववचनसिद्धत्वात् ग्रन्यकारेणापि मेरोवाह्यप्रदेशे इत्यनेन तयो- बहि:स्थितेः स्पष्टमुखेनाभिधानाच। किञ्च इडापिङ्गलयोमेरुमध्यस्थले धनु- राकारभया हृदयात् जत्रुसंलग्नत्वं न सम्भवति । निगमतत्त्वसारवचने तिस्रो नाय इति सुपुमा बचा चित्रिणीति तिस्रः, न विड़ापिङ्गलयोस्तदन्तर्भाव: । अत्र सुपुम्नायां मूलादिमस्तकपर्यन्तस्थिति- प्रकारमाह- सुषुम्ना चव्यवल्लीव मेरुमिष्टा पुरोगता। ग्रोवान्तं प्राप्य गलिता तिर्यग्भूता वरानने । शाहिनीनालमालम्बा गता सा ब्रह्मसादनम् ॥ इति । तथान्यत्र- चापाकारे स्थिते चान्ये सुयुम्ना प्रणवाकतिः।' पृष्ठास्थिघुण्टितो भिवा तिर्यग्भूता ललाटगा। भूमध्ये कुण्डली लग्ना मुखेन ब्रह्मरन्ध्रगा । इति ।

·पट्चक्रनिरूपणम् ।
गलिता मेरुदण्डानिःसृता । तथा घुरिटती भित्रा इत्यस्याप्ययमर्थः ।
एतेन मेरुदण्डस्य ग्रीवापय॑न्तस्थितिः प्रतीयते ।
शसिनीनालमालम्बाति । शलिनीलक्षणमाह ।
ईखर उवाच 1--
सरखती कुहुश्चैव सुघुनापार्खयोः स्थिते ।
गान्धारी हस्तिजिवा च दड़ायाः पूर्वपार्खयोः ॥
तथा-
गान्धारायाः सरस्वत्या मध्ये प्रोता च शालिनी।
पहिनी नाम सा नाड़ी सव्यकर्णान्तमिप्यते ।
तथान्यत्र-
वक्र-
शसिनी कण्ठविवरात् तिर्यग्भूता ललाटगा।
चित्रिणीसङ्गतालिष्टा यावच्छिरसमम्बिके ॥ इति ॥
ततथ सरस्वतीगान्धार्योमध्ये कन्दमूलमारभ्य कण्ठपर्यन्तं गता
गत्या एकाग्रेण वामकर्णरन्ध्रमिलिता, अपराग्रेण मस्तकान्तं प्राति ।
अत्र केचित् -
पादादिवह्मरन्धान्तं यदस्थि कीलकोपमम् ।
चतुर्दशानां लोकानां मेरुदण्डः प्रचक्षते ।।
इनि निगमतत्वमारवचनं प्रमाणे दर्शयित्वा पदादिब्रह्मरन्धपर्यन्तं मेरु-
दण्डस्य स्थितिमाहुस्तचिन्त्यम् । यः पृष्ठदण्डः स एव मेरुदण्डस्तस्य मूल-
कन्दादूविधि ग्रीवापर्यन्तस्थिते: प्रत्यक्षसिहत्वेन प्रत्यक्षसिद्धवस्तुनो वचन.
मन्यथा कर्तुं न मनोति । किञ्चाखण्डकास्थो मेरुदण्डस्य पादादिस्थितत्वे
पादयोराकुञ्चनप्रसारणादिक्रिया न स्यात, तस्मान्मूलोविधिरेव मेरुदण्डः ।
निगमतत्वमारवचनस्य त्वयमर्थः । पादादिनद्वारन्धपर्यन्तं शरीरमधिकृत्य
यदस्यि कोलकोपमं कोलकवहारकमिति मेढ़देशान्मूलकन्दाहागुली(वधि ।
तदुक्तं भूतही-
तन्मध्ये बङ्गलाई त बजाख्या चित्रिणी तथा ॥ इति ॥ १ ॥

·पटचक्रानिरूपणम् । तन्मध्ये चिविणी सा प्रणवविलसिता योगिनां योगगम्या, लूतातन्तूपमेया सकलसरसिजान् मेरुमध्यान्तरस्थान् । भित्त्वा देदीप्यते तद्ग्रथनरचनया शुद्धवोधखरूपा, तन्मध्ये ब्रह्मनाड़ी हरमुखकुहरादादिदेवान्तसंस्था ॥ २ ॥ तन्मध्ये इति वज्वामध्ये इत्यर्थः । प्रणवविलसिता आज्ञाचक्रावच्छेदे तन्मध्ये प्रणवप्रकाशन प्रकष्टोद्दीप्यमाना ; अतएव अन्य कारण सप्तविंशत्- लोके "तदनु च नवीनार्कबहुलप्रकाशं ज्योतिर्वा गगनधरणीमध्यमिलित- मि"त्युक्तम्। लूतातन्तूपमेया मर्कटसून तुल्यसूक्ष्मा तटुग्रयनरचनया भित्त्वा देदीप्यते इत्यर्थः। यत्तु- चित्रिणीशून्यविवरे संजाताम्भोरुहाणि पट् । तत् पत्रेषु महादेवी भुजङ्गी विहरन्ति च । इति कल्पसूत्रचतुर्थकाण्डीयवचनं तत् एकवचनान्तभुजङ्गोकत्रया वहुवच- नान्तविहरन्तिक्रियान्वयायोगादमूलम् । समूलत्वेऽपि तस्यायमर्थ:-विह- रन्तीति शिवीतत्वात् एकवचनार्थे वहुवचनम् । चित्रिणीरन्धविवरे इति कर- णार्थविषयाधारे सप्तमी। ततश्च भुजगी कुण्डलिनी महादेवी चित्रिणीशून्ये चित्रिणीनाद्या मध्यरन्ध्र यत् विवरम् इतस्ततो वहिर्गमनपथः, तेन पथा चक्रभेदक्रमेण यड़म्भोरुहाणि संजाता सम्माता सती तत्यवेघु विहरति दीप्यते यदा यानि पड़म्भोरहानि सुषुम्नान्तराले विहरन्ति प्रकाशन्ते, इत्यर्थः। (२) सन्मध्ये इति। तन्मध्ये धनामध्ये पिविण्याख्यनाड़ी प्रसिद्धवेन विलसति । प्रपद एव विससिता प्रदीप्ता। योगिनां योगगम्या ( अतिसूक्ष्मवात् ) अतएव लूतातन्तपमेया। सकलसरसिजान् मूलाधारादोन् । मेरुमधे सुषुम्नानानाद्यो तयोरन्नरस्थान मध्यस्थान- भिवा तेषां पयानो प्रथनरचनया देदीप्यते भृशं दीप्तिं कुर्चतीत्यर्थः। एतस्या मध्यवर्तिनी बझनाड़ो कन्दस्यहरमुष्ट्रिात परमशिवानरस्थिता मध्ये यात्रिता उबुद्धीनां बोधी ज्ञानं यसाः ।

·पट्चकनिरूपणम् । विद्यान्मालाविलासा मुनिमनसि लसत्तन्तुरूपा सुसूक्ष्मा, शुद्धज्ञानप्रबोधा सकलसुखमयो शुद्धबोधखभावा । ब्रह्मदारं तदास्ये प्रविलसति सुधाधारगम्यप्रदेश, ग्रन्थिस्थानं तदेतहदनमिति मुघुमाख्यनाद्या लपन्ति ॥ ३ ॥ भुजगी चित्रिणीरन्धविवरेण तत्पवेषु संजाता संस्थिता सती अनन्तरं . सहस्रदले विहरतीति । न तु तवचनात् परपद्मानां चित्रिणीविवरे स्थितिः प्रतीयत । तन्मध्ये चित्रिणीमध्ये । ब्रह्मानाड़ीति पत्र नडगताविति धातो. नद्यते गम्यतेऽनया पदव्या इति नाड़ी पदवी, ब्रह्मणी नाडीति व्युत्पत्त्या ब्रह्मनाड़ी ब्रह्मपदवी शदनामरूपायाः कुण्डलिन्याः परमशिवसविधि- गमनपथरूपचिविणीनाम्यन्तर्गतशून्यभाग इति यावत्। न तु चित्रिणीमध्ये भाधन्तरमम्तीति निष्कर्षः । हरमुखकुहरात् स्वयम्भुलिङ्गच्छिद्रात् आदिदेवः सहस्रदलकमलकर्णिकामध्यस्थपरं विन्दुरन्यत् सुगमम् ॥ २॥ लोकान्तरेण तां विशेषयति विद्युन्मालेति । लसत्तन्तुरूपेति । लसन्ती दीप्यमाना तन्तुरूपिणी अनतन्तुमदृयो कुण्डलिनी यव मेत्यर्थः । मकलसुखमयी सर्वानन्दमयीत्यर्थः। शुडवोधस्वभावति शहबोधाय तत्त्व- मानाय स्वम्य पात्मनो भावो भावना यवेत्यर्थः। तदास्ये धनाद्याः प्रास्य परमुखकुहरे अधदारं कुण्डलिन्याः गिवसविधिगमनाय प्रवेशनिर्गम- पधरूपमित्यर्थः। सुधाधारगम्यप्रदेगमिति । सुधाधारः परमशिवशक्ति- ·षट्चक्रनिरूपणम् । ८ अथाधारपद्मं सुषुम्नास्यलग्नं ध्वजाधो गुदोड्द्रं चतुःशोणपवम् । अधोवत्वामुद्यत्सुवर्णाभवणे- वकारादिसान्तैर्युतं वेदवणैः ॥४॥ सामरस्यनिःसृतामृतधारो गम्यते मूलाधारस्थशिवशक्तिभ्यां लभ्यते येन हारेण तद्रूपप्रदेशमित्यर्थः। तदेतदिति तस्य हारस्य एतत्समीपवर्तिप्रदेशं सुपुत्राया ग्रन्थिस्थानं कन्दसुपुम्मयोः सन्धिस्थानं सुषुम्नाया वदनञ्च इति लपन्ति आगमना वदन्ति इति समुदायार्थः ॥ ३ ॥ * ॥ नाड़ी निरूम्य अङ्गप्रत्यङ्गादिसहितं मूलाधार चक्रं निरूप्यते अथाधार- पद्ममिति नवभिः श्लोकैः। सुपुम्नास्यलग्नं चतुष्पाखें कन्दसुषुम्नयोः सन्धि- स्थानसंलग्नपत्रमित्यर्थः । ध्वजांधो गुदोई लिङ्गमूलादधोऽवधि सुषुम्नापर्यन्तं इत्यर्थः। चतुःशोणपत्र रक्तवर्णचतुईलम् । वकारादिसान्तैः व श ष स इति वेदवणेयुतम् । अत्र पट्चक्रेषु पद्माना दलावच्छेदे दक्षिणावर्तेन वर्ण योग- चिन्तनीयः । तदुक्तं विश्वसारतन्वे- सञ्चवर्णात्मकं पत्रं पद्मानां परिकीर्तितम् । दक्षिणावर्गयोगेन लिखनं चिन्तयेडिया ॥ इति ॥ ४ ॥ (8) अथाधार इति। नाड़ीप्रस्तावनानन्तरं षट्पद्मानां यथाक्रमं मूलतः सङ्गतिः कथ्यते । यथाधारपद्मं पच्छे इति सम्बन्धः। सुषम्नाया अास्ये संजग्नं ध्वजायो गुटगन्दोऽयं गुदयो? पानस्थाने तत्पद्मस्य अवस्थितिः। चतुःयोणपात्रं चत्वारि रक्ताकारपवाणि यस्य । अधःस्थितं पां कपिकादिर्यस्येति । उद्यत् सुवर्णस्य या याभा तस्या र वर्ण यस्य। एवम्भूतरन्नस्थोय. पकाराधैर्दलः सकारान्त चतुर्वणैर्युतम् । एतेन एतदर्थोपलक्षितदलान्यस्य वक्ष्यमाणखदनान्त रासमध्याति तदभूतवर्षवात् ।

·१०
षट्चक्रनिरुपणम् ।
अमुमिन् धरायाचतुष्कोणचक्र
समुदासि शूलाष्टकैरावृतं तत् ।
लसत्पीतवर्ण तडित्कोमलाङ्गं
तदङ्के समास्ते धरायाः स्ववीजम् ॥ ५॥
अमुमिन् धरायाचतुष्कोणचक्रमिति। एतत्पद्मकर्णिकायां चतुष्कोण-
रूपं पृथ्वीमण्डलं समास्ते इत्यर्थः। मण्डलं विशेषयति समुद्रासीत्यादिना ।
तस्य मण्डलस्याष्टदिक्षु प्रकाशमानाष्टशूलैर्युतां एतन्मण्डलं पीतवर्ण, स्पष्टमाह।
मूलाधार धराचक्र चतुष्कोणं प्रियस्वदे।
पीतवर्ण परिहतचाष्टशूलैः कुलाचलैः ॥ इति ॥
शूलैः कीदृशैः कुलाचलैरिति कामिन्याः स्तनसदृशायरित्यर्थः ।
-कुलाचतरिति ।
नौलाचलं मन्दरश्च पर्वतं चन्द्रशेखरम् ।
हिमालय सुवेलच्च मलयञ्च सुपर्वतम् ।
चतुष्कोणे वसेवि एतत् ससकुलाचलम् ॥
इति निर्वाणतन्त्रवचनात् यथा पृथ्वीमध्ये सप्तकुलाचनास्तथापाष्टशूलानि
कुलाचलममानि इति भाषः। तदन्ते इति तस्य धरामण्डलस्य अन्त मध्ये
धरायाः स्ववोज लकार: समान्ते । एतद्दीजमपि पीतवर्ण तयथा-
योज तन्मध्यतयेन्द्रं पीतवर्णं चतुर्भुजम् ।
वजहस्तं महावाहुमैरावतगजस्थितम् ॥ इति ॥
तेन समस्यीतवर्णमिल्युमयसम्बन्धः ॥ ५ ॥

·पट्चक्रनिरूपणम् । चतुर्बाहुभूषं गजेन्द्राधिरूढ़ तदझे नवीनार्कतुल्यप्रकाशः । शिशुः सृष्टिकारी लसदेदवाहु- भर्मुखाम्भोजलक्ष्मीचतुर्भागभेदः ॥ ६ ॥ धरावीजध्यानमाह. चतुरित्यादि। यदेव धरावीजं तदेवेन्द्रवीजमित्य- विरुद्धम् । तद इति धरावीजस्याङ्क सृष्टिकारी ब्रह्मा वसेदित्यन्वयः। तद धरावीजस्य विन्दुमध्ये इति बोध्यम् । तदुक्तं- मूलाधारे धरावीजं तदिन्दी ब्रह्मणः स्थितिः । तद शिशुरूपस्य गजारूढ़ोऽमराधिपः ॥ इति ॥ शिशरूपस्य बद्रणः स्थितिरित्यन्वयः । तद धरावीजकोड़े अमराधिय इति त मतान्तरम् । स्वमते धरायोजेन्द्रवीजयोरभेदात् “मन्यार्णा देवता प्रीता देवता मन्त्र- रूपिणी" इति वचनाच तयोरभेदयर्णनम् । निबाणतन्ने- ऐन्द्रवीजं वरारोह लिङ्गस्य वामदेयके । सुसिहं बधसदनं नादोपरि ससुन्दरम् । तव निवसेनामा सृष्टिकर्ता प्रजापतिः । इति । { भूमिति। बोजस विषय वाचारो पारो भूपा बमहाराख यम। गजेन्द्र धिरई गन्यापडेम्बाटिस्वात् परि। तो तसार पोजारमूरो मानःबाबोगपूतन्यहोति परिवारो पिपिरानते। मरवारो गरो यम्पा भगा. भोजोपर्भागो दो दस वर्षात् पद परिधिमा रवः । बासमते "नांगो rasis:

·१२ पट्चक्रनिरूपणम् । अत्र धरावीजस्यो? नादोपरि ब्रह्मस्थितिकथने नादोर्दै विन्दुमध्ये स्थितिरवगम्यते । लिङ्गस्य वामदेशके इति मतान्तरम् । अतएव सारदायां- आधारांश विदुस्तव मतभेदादनेकधा । इत्युताम् । स किम्भूत: ? लसद्देदवाहुरिति । अत्र केचित् ब्रह्मणो डिभुजदानेन लस- शाहुवेदाः सामवेदादयो वाही यस्येति व्युत्पत्तिं कृत्वा तदेव संस्थापयन्ति । तब ब्रह्मणो इस्ताभ्यां वेदधारणस्य कुत्राप्यदर्शनात् । किन्वत्र ब्रह्मा चतु- (जत्वेनैव ध्येयः । तथा स्पष्टमाइ भूतशुद्धी- तदङ्के च चतुर्बाहुं रक्तवर्ण शिशुं शिवे । चतुर्वकं हंसपृष्ठे ब्रह्माणं विद्धि पार्वति ॥ इति ॥ मुखाम्भोजस्तक्ष्मीयतर्भागभेदः इति अस्य ब्रह्मासतभिर्भागैर्यो भेदः अवय- वेषु विशेष: सैव मुखाम्मोजलक्ष्मोरित्यर्थात् ब्रह्मणयतर्मुखत्वमायातम् । यहा - मुखे प्रभोजलक्ष्मीर्यस्य तया चतुर्भािगैः अर्थात् मुखावच्छेदे भेदो यस्येति विशेषणद्दयम् । “चतुर्भागवैद” इति पदे अभेदरूपेण पूर्वप्रकारार्थः । अत्र वद्धगो हस्तास्वानसिधातऽपि- दगडकमण्डलुधरां अक्षसूत्राभयन्तथा । ध्यायेत्ता रतवर्गाश्च ब्रामों कृष्णाजिनोज्वलाम् ॥ इति विनमारतन्त्रोक्तवाधीध्याने वाशक्तिहस्ते दण्ड कमण्डत्वक्षमूत्रा- भयदगंनादवापि नया कपाते “यस्य देवस्य यद्रूपं” इत्यादिना सप्तशतीस्तोत्रे गिवगन्योरेकामादर्शनात् इति वदन्ति । वनसम्- अभयवरदहम्तं कुण्डिकामतमालाम् । दधतममनभूपं चिन्तयेदादिमृतिम् । रति याममोजकमान्तरोयध्यानप्राप्ताभयवरादीनि ध्येयानि । मन्यत् ॥ म्पट- ·पटवक्रनिरूपणम् । १३ वसैदव देवी च डाकिन्वमिस्या लसहेदवाहज्ज्वला. रक्तनेवा। समानोदितानेकसूर्यप्रकाशा प्रकाशं वहन्ती सदा शुद्धवुद्धेः ॥७॥ आधारपद्मे डाकिनीशक्तिस्थितिमाह वसेदिति। प्रत पद्मे डाकिनी नानी देवी वसेदित्यन्वयः। सा किम्भूता ? सदा सर्चस्मिन् काले शुद्धबुद्देस्तत्त्व- ज्ञानस्य प्रकाशं वहन्ती तत्वज्ञानसम्पाद दयित्रीत्यर्थः । तथाच योगाङ्गत्वेनात्र तां ध्यात्वा तत्त्वज्ञानमाप्नोति इति भावः । इयं देवो चकाधिष्ठात्री तदुक्तां- वन यशपसोपेतं डाकिन्या समधिष्ठितम् ॥ इति । तथा डाकिनी राकिनी चैव लाकिनी काकिनी तथा । शाकिनी हाकिनी चैव क्रमात् पट्पङ्कजाधिपाः ॥ इति ॥ अस्या ध्यानविशेषमाहान्यत्र- रताची रतवां पशुजनभयकत् शून्नखट्वाङ्ग हस्तां वामे खरं दधानां चपकमपि सुधापूरितं चैकयताम् । प्रत्युपामुग्रदंष्ट्रामरिकुलमयनी पायसाने प्रमतां मूलाधारेऽमृतायें परिहतवपुषां डाकिनी चिन्तयेत्ताम् ॥ इति । तथा- मिन्दूरमिनकोद्दीप्तामञ्चनावितलोचनाम् । कृष्णाम्बरपरोधानां नानाभरणभूषिताम् । - 10} मेरोनि च भिया माम यम्मामा रमेन । अभियानाम- गोभयो. यमराममदिवापिडभिज्यमा रमाबारनेच सा दे। ममानो. तिति; एकहानीनोरितार्मा भोवतनामित RHIT उरयो दमाः मागचा। मदा पारोगा मानो परमाविषयोभूना मा भिाग्यन्नो नागविताना मानव रहानाम्य .

·१४ षट्चक्र निरूपणम् । वञ्चास्याववदेश विलसति सततं कर्णिकामध्यसंस्थं कोणं तत् पुराव्यं तडिदिव विलसत्कोमलं कामरूपम् । कान्दो नाम वायुर्निवसति सततं तस्य मध्ये समन्तात् जौवेशो वधुनीवप्रकरमभिहसन् कोटिसूर्यप्रकाशः ॥ ८॥ दत्यादि कमान्तरोक्तडाकिनीध्याने प्राप्त कृष्णाम्बरं ध्येयमिति । ब्रह्मादीनां पट्चक्रस्थसकलदेवानां भावभेदेनोोधीवक्ता स्थितिचिन्तनमाह शान्तानन्दतरद्भिणीतमायातन्त्रे- 'पार्वत्युवाच । अधोवनस्थितिस्तव अधोभागे कथं भवेत् । इति प्रश्ने, महादेव उवाच। तसवें पहज देवि सर्वतोमुखमेव च । प्रत्तिभावचिन्तायामधोवस्त्राणि चिन्तयेत्। निवृत्तिभावमार्गेषु सर्देवो मुखानि च ॥ इति । अन्यत् सुगमम् ॥७॥ मूनचक्रकर्णिकायां विकोणं निरूप्यते वजास्यावक्रदेश इति । सुपुनाया प्रास्यात् धदुलो निगमूनादधी वधावनम् । तत्तु मूनाधारकमलकणिका. मध्यस्थगतरान्तर्वति तत्र विकोयं विलसति इत्यन्वयः। त्रिकोणं कीदृशं ? वेपुरात्यमिति । त्रिकोणगर्भस्थकामवीजघटककारमधे त्रिपुरसुन्दय्य.

·पट्चक्रनिरूपणम् । १५ । धिष्ठानात् पुराख्यमिति तात्पर्य्यम् । तदुक्तं शाक्तानन्दतरङ्गिण्यां ककार- तत्त्वकथनमुपनाम्य- तेषां मध्ये स्थिता देवी सुन्दरी परदेवता । इति । कोमलं सुस्निग्धम् । तथा कामरूपं कामं निरूप्यतेऽनुभूयते येन तादृशं मदनांगारात्मकमित्यर्थः । अतएव- त्रिकोणं तत्तु विज्ञेयं शक्तिपीठं मनोहरम् । इत्युक्तम् । एतत् त्रिकोणं धरावीजस्योद्धे तदुक्तं सम्मोहने धरावीजमधिकृत्य- रामा' ज्येष्ठा तथा रौद्री विरेखा च तदूईतः । इति । तचिकोणमध्ये कन्दर्पवायुस्थितिमाह कन्दर्प इति । समन्तात् त्रिकोण- व्यापकरूपेणत्यर्थः । जीवेश इति अस्य जीवधारकत्वाजीवेश इत्युक्तम् । तथा हि- कन्ददेश वसेत् प्राणो धपानो गुदमण्डले । इत्यादिवचने गुदमण्डलस्थवायोरपानत्वाभिधानात् तादृशगुदमण्डलस्य- कन्दर्पवायोरप्यपानांशः । ततथ- अपान: कर्षति प्राणं प्राणोऽपानच कर्षति । रज्जुबद्धो यथा श्येनो गतोऽभ्यावष्यते पुनः । तथा चैतौ विषम्बादे सम्बादे सन्त्यजेदिमम् ॥ इति ॥ विषम्वादे परस्परवैपरीत्यगमने एती प्राणापानवायू तया कर्षाकर्षिणौ सम्बाद अविरोधिगमने इमं देहं सन्त्यजेदित्ययकतवचने कन्दर्पावान्तरनामकापान- वायोः प्राणाकर्षकत्वेन देहधारणत्वाज्जीवधारकत्वं प्रतीयते अतो जौवेश इत्युतिरिति भावः । अतएव ग्रन्यकता दशमलोके वासोच्छासविभजनेन जगतां जीवो यया धार्यते” इत्यनेन श्वासोच्छ्रासरूपयोः प्राणापानयोर्जीव- धारकत्वं स्वयमेवोताम् । स्पष्टमन्यत् ॥ ८॥ । “रामा" त्यालामा ति पाठानरम्। ११ अमानव विधानात्" इति वा श।

·पटचक्र निरूपणम् । तन्मध्ये लिङ्गरूपी दुतकनककलाकोमलः पश्चिमास्यो जानध्यानप्रकाशः प्रथमकिशलयाकाररूप: स्वयम्भुः विद्युत्पूर्णेन्दुविम्वप्रकरकरचयस्निग्धसन्तानहासी काशीवासी विलासी विलसति सरिदावर्तरूपप्रकारः ॥ ६ ॥ द्रुतकनककला- विकोणमध्ये स्वयम्भुग्लिङ्गस्थितिमाह तन्मध्य इति । त्रिकोणमध्ये लिङ्ग- रूपी स्वयम्भुः स्वयम्भुनामकशिवलिङ्गं विलसतीत्यन्वयः । कोमल: तप्तकाञ्चनावयव इव स्निग्धभाव इत्यर्थः। पथिमास्योऽधोमुखः तदुक्तं कालीकुलामते- तत्र स्थितो महालिङ्गः स्वयम्भुः सर्वदा सुखी। अधोमुखः क्रियावांय कामवीजेन चालितः ॥ इति ॥ जानध्यानप्रकाश इति ज्ञानध्यानाभ्यां प्रकाशो यस्य तादृश इत्यर्थः । तथा च ज्ञानेन निर्गुणरूपप्रकाश: ध्यानेन सगुणरूपप्रकाशो यस्य स एवायं स्वयम्भुरिति भावः। दृष्टान्तेन विशेषयति प्रथमकियलयाकाररूप इति अचिरीत्पन्नपनाहर पत् प्राकाररूपं यस्य तेन स्थूलमूलात मूक्ष्मानपर्यन्तं चम्पककुसममध्यस्थित- गलाकावदुयतः म्यामवर्णरेत्यर्थः । तदुक्तं गातानन्दतनिष्याम्-- स्वयम्भुम्लिङ्गं तन्मध्ये मरन्धं पथिमाननम् । ध्यायेंच परमेगानि गिवं श्यामन्नमुन्दरम् । इति ।

·पट्चक्रनिरूपणम् । यत्तु- मूलाधारे सारेहिव्यं विकोणमतिसुन्दरम् । तस्यास्तिरेखामानीय प्रधाईयवस्थिताम् । नोलतोयदमध्यस्थां तडिकोटिममप्रभाम् । पति यामलवचन कुण्डलिन्या नीलतोयदमध्यस्थविगेपणेन खयम्भुलिङ्गस्य नीलयर्गत्वमायातं तबौलश्यामयोरेकप-यत्वाय विरुदम् । विद्युत्पूर्णेन्दुविम्वप्रकरकरचयनिग्धमन्तानहामीति। विद्युत्पूर्णचन्द्रविम्ययो- यः प्रकष्टकरः उत्तापरहितकिरणः तत्तुन्यकिरणसमूहेन मृदुभवाहविशिष्ट- प्रकाशोऽस्यास्तीत्यर्थः । काशीवासी विलासीति अव कागौवामतुल्यवास- विशिष्टः सन् विलासीत्यर्थः तेन यथा कागीवासे सुखं भुनति तहदवापीति अथवा निवास उल्लास: कामप्रफुल्लभाव इति यावत् तदिशिष्ट इत्ययः । “कामवीजेन चालित" इति वचनात् अयं स्वयम्भुः काशीवासी एतेनास्य विखेखरत्वं सूचितं इति । सरिदावर्तरूपप्रकार इति सरिदावर्ते यद्रूपन्त प्रकारः ततय यया भाम्यमाणनदीजले मध्यनिम्नस्तन्मध्ये किञ्चि- दुव्रतं गड्डमध्योव्रतवदिति भावः । अयं स्वयम्भुः कामवीजोपरिस्थितः तदाह कालीकुलामृते- किझल्कोपरि शृङ्गाटः सरन्धः सुमनोहरः। तत्र स्थितो महालिङ्गः स्वयम्भुः सर्वदा सुखी। अधोमुखः क्रियावांध कामवीजेन चालित: ॥ इति । भावः। तथान्यत्र-- पूर्वोक्ता डाकिनी तत्र कर्णिकायां त्रिकोणकम् । यन्मध्ये विवरं सूक्ष्म रक्ताभं कामवीजकम् । सब स्वयम्भुलिङ्गाधोमुखालतकममम् ॥ इति मतान्तरम् ॥ ८॥ ३ ·पटवकनिरूपणम् । तस्योई विसतन्तुसोदरलसत्सूक्ष्मा जगन्मोहिनी ब्रह्महारमुख मुखेन मधुरं संछादयन्ती खयम् । शङ्कावर्तनिभा नवीनचपलामालाविलासास्पदा मुप्ता सर्पसमा शिवोपरि लसत्साईविवृत्ताकृतिः ॥ १० ॥ कूजन्ती कुलकुण्डली च मधुरं मत्तालिमालास्फुटं वाचः कोमलकाव्यवधरचनाभेदातिभेदक्रमः श्वासोच्छासविभञ्जनेन जगतां नीबो यया धार्यते सा मूलाम्वुजगह्वर विलसति प्रोद्दामदीप्तावलिः ॥ ११ ॥ स्त्रयम्भुन्निद्रे कुण्डलिनीगतिस्थितिमाह तस्योड़े इति हाभ्याम् । अनयो- रथः । यहा कुगनिन्या वासोच्छासविभन्ननेन प्रवर्तनेन जगता जीवो जीवात्मा धार्यते देहावच्छेदे स्थाप्यते सा देवी ,मत्तालिमालास्फुटं यथा स्यात्तयातिः एवं वक्ष्यमाणक्रनैब्वाचम् अर्थात् जनयन्ती सती अम्बुज- गहरे भूनाधारकमनकर्णिकामध्यत्रिकोणगहरे तस्य स्वयम्भुलिङ्गस्यो - भाग विनमतोति सोकहयस्य विगिटान्वितार्थः । विसनन्तुमोदरलमत्सूक्ष्मा मृणाल वतन्य मूक्ष्मा इत्ययः । जगन्मोहिनी जगतां मायारूपिणीत्यर्य:।

·१८ पटन क्रनिरूपणम् । ब्रह्महारमुखं स्वयम्भुलिङ्गच्छिद्रं मधुरं मृदु यथा स्यात्तथा स्वमुखेन संछादयति इत्यर्थः । नवीनचपलामालाविलासास्पदेति सोपा नवीन प्रकाशाधिक्यदर्श- नादत्र नवीनोत्कीर्तनमधिकप्रकाशप्राप्त्यर्थम् । ततशातिप्रकाशितविद्युन्मालानां विलासस्य स्थिरतरकौतूहलवामस्यास्पद इत्यर्थात् स्थिरतरातिप्रकाशित विद्युत्स- मूहप्रकाशतुल्य प्रकाशितवतीति पर्यवसितम् । वाक्यजननक्रममाह कोमलकाव्यबन्धरचनाभेदातिभेदकमैरिति । कोमल- काव्यं मृदुशब्दघटितरूपगुणरसादिवर्णनात्मकवाक्यम् । बन्धः पद्मबन्धाश्वबन्धा- दिचित्रकाव्यम् । रचना तदतिरिक्तगद्यपद्यात्मकवाक्यम् । भेदस्तेषां विशेषः । अतिभेदस्तदितरसंस्कृतप्राकृतवाक्य समुदायः । तयोर्य: क्रमः शास्त्रव्यवहारानुरू- परोतिः । तादृशीमोरीतिभिर्वाचं जनयन्तीति परिष्कृतार्थः । कुण्डलिन्या: संस्कृतप्राकृतविशेषाविशेषयावहाक्यजनयित्रीत्वात् । तदाह सारदायाम्- भिद्यमानात् परादिन्दोरव्यतात्मा रवोऽभवत् । तत्प्राप्य कुण्डलीरूपं प्राणिनां देहमध्यगम् । वर्षात्मनाविर्भवति गद्यपद्यादिभेदतः ॥ इति । गद्यपद्यादीत्यादिपदात् यावद्दास्यं ग्राह्यते । व्यक्तमाह काटिमते- स्वात्मेच्छाशक्तिघातेन प्राणवायुखरूपतः । मूलाधार समुत्पन्नः पराख्यो नाद उत्तमः ॥ स एव चोईतां नीत: स्वाधिष्ठानविजृम्भितः । पश्यन्त्याख्यामवाप्नोति तदेवोट् शनैः शनैः । अनाहते बुद्धितत्त्वसमेतो मध्यमोऽभिधः । तथा तयोरुद्धंगतो विशुद्धौ कण्ठदेशतः ॥ कोमलकायबन्ध पधनाया यो भेदो नानाप्रबन्धः गौड़ी वैदर्भी पाश्चाती करितारीतिकभः तस्य भेदस्स हारादिकररमबन्धेन योऽतिभेदसत्क्रमः। भत्तमनमालेत्र स्फुटं यथा स्यात्तथा वाचन कूजन्नो सस्य एक वैखरोत्यम् यायामिति । यया देशा घ श्वासोच्छामभिननेन जगतां लोगो धार्यते सामूनाधारपद्मकुहरे प्रकाशते । मोहामहोपावनियमाः दीनमिति मावे मः।

·२० षट्चक्रनिरूपणम् । वैखयाख्यस्ततः कण्ठशीपतालोष्ठदन्तगः । जिह्वामूलाग्रपृष्ठस्थस्तथा नासाग्रतः क्रमात् ॥ कराठताल्चोठकण्ठस्थः कण्ठोष्ठयतस्तथा । समुत्पन्नाग्यक्षराणि क्रमादादिक्षकावधि ॥ इति । अलं विस्तरेण । कुण्डलिनोध्यानान्तरमाह अन्यत्र- ध्यायेत् कुण्डलिनी देवी स्वयम्भुलिङ्गवेष्टिनीम् । श्यामां सूक्ष्मा सृष्टिरूपां सृष्टिस्थितिलयामिकाम् । विश्वातीतां ज्ञानरूपां चिन्तयेदूर्द्धवाहिनीम् ॥ तथा- ध्यायेत् कुण्डलिनी देवीमिष्टदेवस्वरूपिणीम् । सदा पीडशवर्षीयां पीनोव्रतपयोधराम् । नवयौवनसम्पन्नां सवाभरणभूषिताम् । पूर्णचन्द्रप्रभा रक्तां सदा चञ्चललोचनाम् ॥ इति ॥ रक्षामिति सुन्दरीविषये शेयमिति शाक्तानन्दतरङ्गिनीकारः । वस्तुतस्तु मवेदेवताविषये एव कुगडलिनी रक्तवर्णत्वेन ध्येया न तु श्यामवर्णवेन प्रायः सर्वतन्चे मधसंग्रह च कुण्डलिन्यास्तड़िदाकारत्वकथनात् । श्यामामित्यनेन-- गीतकाले भवेटुपणा चोपणकाले च शीतला। प्रतप्तकाञ्चनामामा श्यामा स्त्री परिकीर्तिता इत्येतहचनाकान्तत्वं भापितम्। न तु श्यामवर्णवमत: सर्वशास्त्र- मामश्नस्थमिति। धमभेदनात् पूर्व वादारमध्ये कुण्डलीध्यानमाह कानमानिन्याम्- कोटिचन्द्रप्रतीकागां परंपररूपिणीम् । चतुर्भुजां विनवाञ्च वराभयकरास्तथा । तथा पुस्तकवीणाच धारिणी सिंहवाहिनीम् । गयी सासनं भीमा नानाप्पधराभिकाम् । इति १०-११॥ ॥

·पट्चक्रनिरूपणम् । तन्मध्ये परमा कलातिकुशला सूक्ष्मातिसूक्ष्मापरा नित्यानन्दपरम्परातिविगलत्पीयूषधाराधरा। ब्रह्माण्डादिकटाहमेव सकलं यद्भासयां भासते सेयं श्रीपरमेश्वरी विजयते नित्यप्रवोधोदया ॥ १२ ॥ - स्वयम्भुलिङ्ग वेष्टितकुण्डलिन्यूड़े समसूत्रपातन्यायेन दण्डाकारेण लिङ्गाग्र- पर्यन्तस्थितां परशक्तिमाह तन्मध्ये इति। अस्यार्थः यद्भासया यस्याः शत्या दौत्या ब्रह्माण्डादि तत्कटाहश्च भासते प्रकाशते सेयं श्रीपरमेश्वरी तन्मध्ये स्वयम्भुलिङ्गे कुण्डलिनीवेष्टनोड़े विजयते सर्वान् वशवर्तिनः कला तिठती- त्यर्थः । सा किम्भूता? परमा अघटनघटनपटीयसी माया कलानादशक्तिरूपा कुण्डलिन्यभेदशरीरिणी। तदुक्तं शातानन्दतरङ्गिण्याम्- कला कुण्डलिनो सेव नादशक्ति: शिवोदिता । । तथान्यत्र- तस्योपरि मनो ध्यायेत् चित्कला ई-समाथिताम् । प्रदीपकलिकाकारां कुण्डल्यभेदरूपिणीम् ॥ इति ॥ तथा कालिकाश्रुती- तस्याः शिखाया मध्ये तु अध अव्यवस्थिताम् । स ब्रह्मा स शिवः शूरः स एव परमेश्वरः ॥ स एव विष्णुः म प्राण: स कालाग्निः स चन्द्रमाः । इति कुण्डलिनी ध्यात्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ इति । (३०) तन्मध्ये इति। तस्याः कुण्डलिन्या मध्ये परमा कला ग्रास्ते परं परमात्मानं मीयते अनया इति परमा। धन्यय कुशलं यतः सातिकुशला। सूक्ष्मा यतस्तस्या मध्ये परा पायनी, मध्यमा वैखरी समाधिरूपा नित्यं यानन्दपरम्परा यखाः सा तथा। व्यत्यर्थविद्युन्मादेव नमत् मकायत होधितिलेजो यस्याः ब्रह्माण्डर ब्यादिबटाइपर्यन्नं वसा कसाया भामया सकलं भासते । यहा शरीरस्थापि ब्रह्माण्डाशा-ब्रह्माण्डे ये गुणाः सन्ति ते हिमनि कनेवरे इति मामापिकीलपात् । सेयं त्रीपरमेशरी विजयते मयतीत्यर्थः। निन्य ज्ञानसोल्यो यतः।

·। २२ पट्चक्रनिरूपणम् । ध्यात्वतन्मूलचक्रान्तरविवरलसत्कोटिसूर्यप्रकाशा वाचामीशो नरेन्द्रः स भवति सहसा सर्चविद्याविनोदी। आरोग्यं तस्य नित्यं निरवधि च महानन्दचित्तान्तरात्मा वाक्यैः काव्यप्रवन्धैः सकलसुरगुरून् सेवते शुद्धशीलः ॥ १३ ॥ तस्याः शिखाया मध्ये त्रिवलयस्योड्ढे व्यवस्थितां परमां कलां नादरूपा. मित्यर्थः । इति ललितारहस्य कारः। अतिकुशला सृष्टिसम्पादनयोग्यता• रूपकौशलवतीत्यर्थः । नित्यानन्दपरम्परेति। नित्यानन्दात् परम्परा पर- परक्रममम्बन्धो यस्या इत्यर्थः । ततश्च नित्यानन्दो निर्गुण ब्रह्मा तम्मात् सगुणाविर्भावः मगुणात् शक्ति: शक्तर्नादः नानाहिन्दुः विन्दोः कुण्डलिनी कुगइलिन्यवान्तररुपैयं चित्कलेत्येवंप्रकारेण नित्यानन्दपरम्परेति भावः । यहा नित्यानन्दपरम्परातिविगलत्पीयूषधाराधरेत्येक विशेषणम । नित्या- नन्दात्परम्परया नित्यानन्दात् परं विन्दः तत्परमाज्ञा चक्र तत्परं विशुद्धचक्र एवं क्रमेण मूलाधारपर्यन्तं अतिविगलती या पीयूषधारा सा ध्रियते ग्टह्यते यया मेत्यर्थ: म्प टमन्यत् ॥ १२ ॥ मूलाधारे कुण्डलिनीचिन्तनफनगाह ध्यात्वेतदिति । मूलचक्रति “मून- माधारपटकानां मूलाधारं ततो विदुः” इति वचनात् मूलाधार चक तस्यान्तरे मध्ये यदिवरं गधरं तम्मिन् लमत्कोटिमर्यप्रकागामित्यर्थः। मकलसुरगुरू- निति । “मिंहगाईलनागाद्याः पुंसि श्रेष्ठार्थवाचकाः” इत्यमरोतया सुरगुरु- यर्तिन: गुरुगदेन सुरयेष्ठा ग्रह्मविष्णुगिवादयः प्रतीयन्ते । ततच तदादि- देयान् मेवते स्तवादिवावम्तीपयतीत्यर्थः । स्पष्टमन्यत ॥ १३ ॥ ७ ॥ .

·२३ . कर्णिका- पट्चक्रनिरूपणम्। सिन्दूरपूरमचिरामग्णपद्ममन्यत् सौषुम्नमध्यघटितं ध्वजमूलदेश । अङ्गच्छदैः परिवृतं तडिदाभवणे - ह्योः सविन्दुलसितैश्च पुरन्दरान्तः ॥ १४ ॥ तदयं महावाक्यार्थनिर्णयः । मूलाधारचक्र चतूईलं रक्तवर्ण वगषस इति स्वर्णाभचतूवर्णयुक्तदलकर्णिकायां धरामण्डल चतुष्कोणं अष्टशूलाह पीतवर्ण तन्मध्याधोधरावीजं चतुर्भुजं ऐरावतारूढ़ पीतवर्ण वजहस्तं चतु- र्भुजम् । धरावीजविन्दुमध्ये शिरारूपनद्या रक्तवर्ण: चतुर्भुजः दण्डकमण्ड- वक्षसूत्राभयहस्त: चतुर्मुखः। तत्कर्णिकायां रमपद्मोपरि चमाधिष्ठात्री : डाकिनीगति: रतावर्णा चतुर्भुजा शून्नखट्वानखद्भचषकहस्ता। मध्ये विदादाकारविकोणं तन्मध्ये कामयायुः कामवीजच्च रक्तवर्णम् । तदुपरि स्वयमुलिङ्गः श्यामवर्णः। तस्योड़े कुण्डलिनीति: साईविवलयाकारा । तटू लिङ्गाग्रे चिरकला दण्डाकारण स्थितेति ॥ इति प्रथमप्रकरणम् ॥ ७ ॥ मूलाधारचक्र निरूप्य स्वाधिष्ठानचक्र निरूपयति सिन्दूरपूरेत्यादि पञ्चभिः । प्रयमस्यायमर्थः। ध्वजमूनदेशे लिङ्गमूम्नस्थाने अन्यत् प्राधारचक्र भित्र सिन्दूरपूररुचिरागणपनं सिन्दूरस्य पूरणेन यथा मनोहररतवणे तहद्रताया- प- पाम्ते इति क्रियासमाहारेणान्वयः । पनं विशेषयति मौषुम्नमध्यघटित- मिति। सुपुमानाडीमध्ये निम्मितं तया पङ्गच्छदैः परिहतं पट्पन युनम् । पुरन्दराम्तैरिति। पुरन्दरो नकारः तदन्तवादम्तेिन यभमयरले ति पढ़ मिः तडिदाभवणंदनवपरितः तेन दसापच्छेटे वयोग: प्रतीतः । वर्णान् (1) मिन्ट्रोति । यत् सानिमा निम्नसमदेणे थाने छानामध्यघटीमन पाषामन्दाग सान निवेषिण। नासुतम् एवाया र समाधान पनामाव पण हिन्दररितमारा थापापम् । पुरा पमितम् । मानगिभापों मेघा गयो पुरम्हरो सकारतरः पिदमा मिहिनेरिकी। एeite माविकायाम् । - - ·२४ पट्चक्रनिरूपणम् । तस्यान्तरे प्रविलसद्विशदप्रकाश- मम्भोजमण्डलमथो वरुणस्य तस्य । अईन्दुरुपलसितं शरदिन्दुशुभं वकारवौजममलं मकराधिरूढ़म् ॥ १५ ॥ तस्य विशेषयति सविन्दुलसितैरिति । विन्दुना सह वर्तमानाः सविन्दवः लसिताः प्रकाशिताः। सविन्दवश्व ते लसितायेति तैरित्यर्थः। ततश्चात्र विशेष्य- विशेषणभावकल्पने विशेषणीभूतविन्दौ लसितत्वकारणत्वम् प्रतीयते । । "सुरापः पतती” त्यत्र कर्तृविगेषणसुरापाने पतनकर्तृत्ववदिति । यहा विन्दूना लसितं विन्दुलसितं विन्दुप्रकाशः तेन सह वर्तमाणैः वाद्यैरित्यर्थः ॥ १४ ॥ एतत्पद्मकर्णिकायामम्भोजर जमण्डलस्थितिमाह तस्यान्तरे इति । पद्मस्य अन्तरे मध्ये अम्भोजमण्डलम् अम्भोजाकारमण्डलं प्रविलसत् प्रकाश- मानम् । तत् किम्भूतं ? विशदप्रकाशं शक्लवर्णम् । पुन: किम्भूतम् ? अईन्दुरूप- लसितम् अई चन्द्रयुक्तमित्यर्थः । इदं जलमण्डलं तदाह सारदायाम्- अम्भोजमम्भसी भूमेयतुरस्रं सवचकम् । इत्यादि । एतन्मण्डललक्षणमाह राघवभः । अहं चन्द्रं कृत्वा तदुभयभागे सरोज- इयं कुर्यात् सदुतमाचार्यः । अनोपेताडेंन्दुमहिम्बमिति । मण्डलमध्ये वरुणवोजस्थितिमाह अथो इति। तस्ये ति जलाधिष्ठात्लेन प्रसिहस्येत्यर्थः । मकराधिरूढ़मिति । पाशहस्तञ्च तदाह - तस्यानरे रनि। तम्य पनस्य मध्ये थम्भमि नातं वरुणम्य मगाममाते । अथो पन्दः मामायाम् ?ष विषम निम्नप्रकाशो यस्य तत्तथा तस्यैव परणस्य चन्द दपेन पक्षितं भगोत्रम् यतया महाकोशम् चमनं निर्मनगरचन्द्र र एमम् । मकराधि- महरो बन्नयिषा सोहार रतियारसपिरि, चार चम्मोजमगडम बात समपि भविपूरे रति शारारार्थनोरम्य मोशारे या नुपनि त पावलि मनिध्यातम्यम् । दन्तम याममतदा व्यायामः।

·पट्चक्रनिरूपणम् । 'तस्याइदेशकलितो हरिरेव पायात् नौलप्रकाशरुचिरथियमादधानः । पीताम्बरः प्रथमयौवनगर्चधारी श्रीवत्सकौस्तुभधरो धृतवेदवाहुः ॥ १६ ॥ तदन्तर्वारुणं वौज खेतं मकरवाहनम् । पाशहस्तं तदईञ्च हरिं श्यामं चतुर्भुजम् ॥ इति । अयं वरुणवीजस्वरूपो वकारो यवर्गीय: कुलाकुलचक्रे भूतलिपिमन्वे च तहकारस्यैव यलवर्णत्वेनाभिधानात् । स्पष्टमन्यत् ॥ १५ ॥ वरुणवीजस्याङ्के विष्णु स्थितिमाह तस्याङ्ग इति। अझे वोजमस्तकस्य विन्दु- मध्ये धरावोजविन्दौ ब्रह्मणः स्थितिदर्शनादवापि तथा दृष्टपरिकल्पनान्यायात् एवं वक्ष्यमाणं सर्वत्र बोध्यम् । कलितः स्थित इत्यर्थः । नीलप्रकागरुचिरयियमा- दधान इति । नीलज्योतिपां या मनोना शोभा तां दधानः इत्यर्थः तेन नील- तेजःपुञ्जशरीरीति यावत् । श्रीवत्सकौस्तुभधर इति, तयानमाह गौतमीये- कौस्तुभं हृदये रत्नं सूर्यायुतसमप्रभम् । तदधी वनमालाच चन्द्रायुतसमप्रभाम् । कौस्तुभोहें च श्रीवत्सचन्द्रायुतसमप्रभम् ॥ इति । हरिहस्ते अस्त्रमाई तन्त्रान्तरे- पाशहस्तं तदक्षे च हरि श्याम चतुर्भुजम् । गडाचक्रगदापद्मधारिणं पीतवाससम् ॥ इति । पायहस्तं “वरुणम्” इति पूर्वेणान्वयः। अन्यत्र “पीताम्बरं शान्तमूत्ति पनमालाविभूषितम्” इति मूलाधारे हंसपृष्ठे ब्रह्मणः स्थितिदर्शनादव गरुड़ो- 'परि विष्णुचिन्तनीयः । १६ । - १६) साह इति । तस्य योजस क्रोडदेशसितः हरिविष्णुः रिभुवन पावात् । कोदशा ? मोसप्रश्शायां मनोज शान्तिम् साधत्ते । मोतवता, प्रथमयौरमाधम् उट्टे पर्नु सोनमय सपोज चोरविहौस्तुभच रथातीत्यर्थः। तारवारोबायो येन स तदा । ४ ·षट्चक्रनिरूपणम् । अत्रैव भाति सततं खलु राकिणी सा नीलाम्बुजोदरसहोदरकान्तिशोभा । नानायुधोद्यतकरैलसिताङ्गलक्ष्मी- दिव्याम्बराभरणभूषितमत्तचित्ता ॥१७॥ स्वाधिष्ठानाख्यमेतत् सरसिजममलं चिन्तयेद्यो मनुष्य- स्तस्याहवारदीपादिकसकलरिपुः चीयते तत्क्षणेन । योगौशः सोऽपि मोहाद्भुततिमिरचये भानुतुल्यप्रकाशो- गद्यैः पोः प्रवन्धैर्बिरचयति सुधावाक्यसन्दोहलक्ष्मीः ॥१८॥ एतत्पद्मे राकिग्वीशक्ति स्थितिमाह। अवैवेति स्पष्टम् । राकिणीध्यान. विशेषमाह--- म्यामां शूलालहस्तां डमरुकरयुतां तीक्ष्ण्टचं वहन्ली- भुग्रां रक्तविना कुटिलसविलसद्दन्तदंष्ट्रप्रभाभिः । दीप्तां तां देवदेवों हितयकमलगां रताधारकनासा शकाने सप्तचित्तामभिमतफलदां राकिणों चिन्तयेत्ताम् ॥ अव पनान्तर राकिया: स्थितिदर्शनात् सर्वत्र रसपान्तरोपरि पर गतीनां स्थितिरिति बोध्यम् । १७॥ स्वाधिष्ठानपदादिचिन्तनफलमा स्वाधिष्ठानास्यमिति । तदुलं-- बगदेन परं निझं स्वाधिठानं ततो विदुः ॥ इति । Hat पर्वमेलि अौर परे परिचित मदेश्य प्रशिक्षा राहिली चाले। भीमा चोररम्पपीमा यथाः मामाधोधन प्रशासभामा गोमा यसाः मा तथा । दियाथरा नाराभ्यां भूषिताम सिया सारक्षितचा। (1) माधिमेति। एत साधना परमि को हमीदारनमे सातारादि- रोपमा प्रामाणिवत्यहत्वात असावरिपश्चिमः तत्वावधीपा भवतीति।

·पट्चक्रनिरूपणम् । तस्यो? नाभिमूले दशदललसिते पूर्णमेघप्रकाश नौलाम्भोजप्रकाशैरुपहितजठरे डादिफान्तैः सचन्द्रैः । ध्यायवैश्वानरस्यारुणमिहिरसमं मण्डलं तत् विकोणं सहाये स्वस्तिकास्यैस्विभिरभिलषितं तत्र वझेः स्ववीनम् ॥१६॥ अहवारदोषादीत्यादिना कामक्रोधादयो यद्यन्ते तेन कामादिपपिवः जीयन्ते इत्यर्थः । मोहाद्भुततिमिरचये इति दुनिवार्यमोहान्धकारसमूी इत्यर्थः । ततथ मायामोहरूपान्धकारनाशाय ज्ञानरूपसूर्यमाप्नोतीति भावः । स्पष्टमन्यत् ॥ १॥ तदयं महावाक्यार्थनिर्णयः । स्वाधिष्ठानचक्र सिन्दूरवर्ग:पड्दलं तडिदाभसविन्दु व भ म य र ल इति षड्वर्णयुक्तदलम् । तत्कर्णिकायां मध्य- स्थतार्दचन्द्रयुक्तादलपद्माकारमम्भोजमण्डन्नं एकवर्गम् । तन्मध्ये वं इति वरण- वीज मकराधिरुटं पागहस्तं तत्कोड़े विष्णुर्गरुड़ोपरिस्थितयतुर्भुजः शङ्खचक्र- गदापद्मधारी पीताम्बरः वनमालायीवत्सकौस्तुभधारी युवरूपः । पद्मकर्णिकायां रतापनोपरि राकिपी गति: श्यामवर्णा चतुर्भुजा शूलाबडमराटधरा बिनता कुटिलदंष्ठा भयडरी शलाबरतधाराभिलापिणीति ॥ इति द्वितीयप्रकरणम्॥५॥ मणिपूरचक्रं निरूपयति तस्योट् इत्यादिविभिः। तस्य म्बाधिष्ठान- पन कोडयम् ? अमर्म निम्नम् । म योगोगर भाति । मोडाइनान्धवारपये भातवलमशाग भाति । भर गौः तया वाचा पोः सोमवन्धः नागारादिभिः यसलायमानाम- समूहविये रियति। (1) तमोरहि । स एसो गाभिमूले दायकमसे मनित ममो पूर्ण क्षेत्र र प्रणामो दस एगो भने पेशामरस : वि भण्डन भ्याटेगो कोयम् पर्ययो. मुल्यम् । वीर नहाये विशेष विभिससिवायरभिपित, सबै पति भएकोमरोजम् पाशे। सातुसारो रेस रति। शो विभतीमाभोजर प्रहायो देशाम् एषः स मराटिपारापरतटरे एमोतिन सित- मरवारमते राति पाठः।

·पट्चक्रनिरूपणम् । ध्यावन्मेषाधिरूढं नवतपननिभं वेदवाहज्ज्वलाङ्गं तस्नोड़े रुद्रमूर्त्तिनिवसति सततं शुद्धसिन्दूररागः । भस्मालिप्ताङ्गभूपाभरणसितवपुर्बुद्धरूपी त्रिनेत्रो लोकानामिष्टदाताभयलसितकरः सृष्टिसंहारकारी ॥२०॥ - स्येत्यर्थः । दशदललमिते इति दगदलनसिते प्रकाशिते पझे इति शेपः । पद्म किम्भूते १ पूर्णमेघप्रकाश कृष्णवर्णे। तथा डादिफान्तः ड ढ ण त थ द ध न प फेति दशवर्णरुपहितं युक्तं जठरं मध्वं यस्य तद्रूपे इत्यर्थः । सचन्द्र- रिति । चन्द्रोऽईचन्द्रः युगलाध्ववाहित्वाइिन्टुथ ताभ्यां सह वर्तमानणे- रित्ययः। वैवानरस्य वरु:। अरुणमिहिरसमं वालार्कसमित्यर्थः । स्वस्तिकास्वैरिति “स्वस्तिकं नाम मध्यमूई विदिग्गतचतुर्वक्त्रं रेखाइयमिति राघवभट्टोक्तं तत्प्रकारस्थिभिः स्वस्तिकः त्रिकोणावळदे अभिन्लपितमित्यर्थः । अव वनिमण्डले वडिवीज ॥ १८ ॥ ध्यायेदिति । भस्मालितानभूपाभरणसितवपुरिति । भस्मलेपनागभूषा- भरणाभ्यां गलीकृतदेह इत्यर्थः । ध्यायेन्मेपेति । ध्याने विशेषमाहान्यत्र- मेषम्य मानमूत्रञ्च गलिहम्तं स्मरेत्ततः ॥ इति ॥ विगेपानभिधानादन्यहस्तहये वराभयो चिन्तनीयौ ध्यानान्तरे तथा दर्गनात् । नीकाना ता वरदातत्वयः। अभयनमितकरस्तेन परामय- धाराति भावः। प्रवषोपरि रुद्रो ध्धेयः । स्पष्टमन्यत् ॥ २०॥ - ·२८ पटवक्रनिरूपणम् । अत्रास्तै लाकिनी सा सकलशुभकरी वेदवाइजुलाङ्गी श्यामा पीताम्बरायैर्विविधविरचनालङ्कता मत्तचित्ता । ध्यात्वतन्नाभिपद्मं प्रभवति नितरां संहृतौ पालने वा वागी तस्याननाजे निवसति सततं ज्ञानसन्दोहलदीः ॥ २१ ॥ अवास्ते इति । विविधरचनेति विविधन मणिमुक्तादियोगेन चित्रविचित्र घटनेन विरचना यत्र तादृशमलहन्तं यस्या इत्ययः। यहा विविधविरचनया- अलसतं अलङ्कारो धार्यते यत्रत्वर्यः। अव लाकिनीध्यानविशेपमाह- नीला देवी विवता विनयनलसितां दंष्ट्रिणीमुग्ररूपां ‘वच्छ शनि दधानामभयवरकरां दक्षवामे क्रमेण । ध्यात्वा नाभिस्थपने दशदलविलसत्कर्णिके लाकिनी तां मांसामों गौररशासकदयवती चिन्तयेत् साधकेन्द्रः ॥ नाभिपद्मचिन्तनमा ध्यात्वैतदित्यादि। नाभिप- मणिपूगस्यम् । “तत्पझं मपियहि मणिपूरं तयोयते” इति गौतमीयात् । पन्यत् स्पष्टम् । २१ ॥ तदयं महावाक्यार्थनिर्णयः। नाभिपन मेघवर्णदशदलं तहलेपु नीलामसविन्दु ड ण त थ द ध न प फ इति दशवर्णयुक्त तत्कर्णिकायां त्रिकोणाकारं त्रिकोणयहिः स्वस्तिकायुक्त रलवर्ण वडिमण्डलम् । तन्मध्ये र इति यडिवीजं वळवणे मेपाधिरुद्रं चतुर्भुज वजगन्निवराभयधरम् । तत्क्रोड़े रुद्रः हपारूदी रतवर्णी हिभुजी पराभयधारी भम्मले पनशलाभरणाभ्यां (माने तिचा नेपाममिता पाविमो चामे। मोमामे परी। परिवारमाया तामा नागारिना नया चरता। मvिi या मापा। एमागापूरमध्यामा रयाने र प्रभातिभम तिमालाममा मनतमे गोपियति । बोरसोरामा मशहम्दो ताम्द।।

·३०
पट्चक्रनिरूपणम् ।
तस्योः हृदि पवाज सुललितं बबूककान्युचलं
काद्यैादशवर्णकैरुपहितं सिन्दूररागान्वितैः ।
नाम्नानाहतसंजकं मुरतमं वाञ्छातिरिक्तप्रदं
वायोर्मण्डलमत्र धूमसदृशं पट्कोगशोभान्वितम् ॥ २२ ॥
शक्तीकृतदेहः हहरूपः । पद्मकर्णिकायां रक्तपद्मोपरि लाकिनीशतिः नीलवर्ण
विवक्षा विनेवा चतुर्भुजा वज्रशक्त्यभयवरकरा धोरदंष्ट्रा रतयुक्तखेचरान-
मांमामिलापिणीति ॥ इति तीयप्रकरणम् ॥
इदि पहाज निरूपयति तस्योडे इत्यादि पड्भिः । इदि पवजमिति ।
एवम्भूतं पङ्कजं इदि ध्यायेदिति क्रियाध्याहारणान्वयः। सुललितं मुनिग्ध-
मित्यर्थः। कारिति। क ख ग घ ङ च छ ज झ न ट ठ इति द्वादश-
वर्णकैरिति बोध्यम् । तैरुपहितं युक्तमित्यर्थः । नाम्रानाहतमंचकमिति ।
शरदब्रह्ममयः शब्दोऽनाइतम्तव दृश्यते ।
अनाहतास्यं पद्मं तत् मुनिभिः परिकीर्तितम् ।
इति वचनादनाइतनामपमिति तात्पर्यम् । यत: सुरतरं कल्पतर-
म्ररूपमती धान्यातिरिलफलप्रदमिति ईतगर्भविगेपणमिति भावः । तत्पन-
कर्णिकायां वायुमण्डलस्थितिमाह वायोरिति ॥ २२ ॥

·. पट्चकनिरूपणम् । तन्मध्ये पवनाक्षरञ्च मधुरं धूमावलीधूसरं ध्यायेत्पाणिचतुष्टयेन लसितं कृपणाधिरूढ़ परम् । तन्मध्ये करुणानिधानममलं हंसाभमौशाभिधं पाणिभ्यामभयं वरच विदधल्लोकवयाणामपि ॥ २३ ॥ अवास्ते खलु काकिनी नवतडित्पीता विनेचा शुभा सालझरणान्विता हितकरी सम्यग् जनानां मुदा । हस्तैः पाशकपालशोभनवरांन् संविधती चाभयं मत्ता पूर्णसुधारसाहृदया कसालमालाधरा ॥ २४ ॥ वायुमण्डलमध्ये वायुवीजमाह तन्मध्य इति । पवनाक्षरं यं इति वीनं मधुरं मनोहरम् । धूमावलीधूमरमिति । धूमयेण्यामृतदेहत्वात् धूमधूम्रवर्ण- मिति भावः । कृणाधिरूढ़मिति कृष्णसाराधिरूढ़मित्यर्थः। वरुणहस्ते पागदर्शनादव वायुइम्तेऽहुमो ध्येयः । वायुवीजमध्ये ईशस्थितिमाह तन्मध्य इति स्पष्टम्। सर्वत्र गिवस्य विनवं शिवस्य त्रिनेत्रत्वादयं विनेत्रः । एवं "अवेयाङ्गदहारनपुरयुतं धौमाम्बरं चिन्तयेत्” इत्यादिकमान्तरोतध्यानप्रास- चौमाम्वरत्वमोगस्य । एवं “कान्तं कान्तयारकोटिकिरणं प्रोद्यस्कप - चलम् । इति ॥ २३ ॥ पत्र कर्णिकायां काकिनीगतिस्थितिमाह अवास्ते इति । मत्ता ht) तन्मय रहि। तय मरहमस्य माथे परमापर शायुगलम् । अथरपदेन योज. सयते। एतत् प्रसार यए मतम तसा योगामीत रसवात् । रयम मधुरं इत्यङ्गमम् । उमा बोयम् ! कोपामिनासारं बोगसम्पम्धिनी या धूमामी तवा परम् । पापिसेर पमित पाशिक्षा प्रदाय एकमती याग। सनायुमासे र रा. शिवा नाम पर एन पाराशेरयम् । एषापारिधिमदभम् समन मिन सारा योगायला पुन: पीयम् पारिश परषायां भरतमोरमाला- भर दिला तर भूमिमानिमिति। 1 बारे रति! र प पनु मिनि गरिकी गे सा! विदुरित ·पटचक्रनिरूपणम् । एतन्नीरजकर्णिकान्तरलसच्छतिस्विकोगाभिधा विद्युत्कोटिसमानकोमलवपुः सास्ते तदन्तर्गतः । वाणाख्यः शिवलिङ्गकोऽपि कनकाकाराङ्गरागोन्ज़लो- मौलौ सूक्ष्मविभेदयुङ्मणिरिव प्रोल्लासलक्ष्माालयः ॥२५॥ अस्वभावस्या सवलितभावा । पूर्णसुधारमा हृदयेति । पूर्णः सम्पूर्णः प्ति- जनको य: सुधारसस्तेना, परोपकाराभिमतकोमलं हृदयं चित्तं यस्या इत्यर्थः । यहा पूर्ण: पूर्णानन्दजनको यः सहस्रदलकमलान्तविगलितपरमा- मृतरसम्तेनादें परमानन्दीतफुलशिथिलं हृदयं यस्या इत्यर्थः । अन्यत् स्पष्टम् । कृष्णाम्बरपरीधानां नानाभरणभूपिताम् । ध्यायेत् शशिमुखों नित्यो काकिनी मन्त्रसिहये । इति ध्यानप्राप्त कृष्णाम्वरत्वमस्या बोध्यम् ॥ २४ ॥ एतत्पनकर्णिकामध्ये त्रिकोणं निरूपयति एतदिति । त्रिकोणाभिधा त्रिकोणाकारा शक्तिरित्वनेन त्रिकोणस्याधीमुखत्वं ज्ञापितम् । सा पास्ते इत्यन्वयः । एतचिकोणं वायुवीजस्याधीदेगे । तदाछान्यत्र- तत्कोड़े ईशं तदधस्त्रिकोणे वालिङ्गकम् । इति ॥ वाणायलिङ्गं विशेषयति मौलौ सूक्ष्मविभेदः। शिवलिङ्गमस्तकऽई- ·पट्चक्रनिरूपणम् । ध्यायेद्यो हृदि पङ्कजं सुरतरं शव॑स्य पीठालयं देवस्यानिलहीनदीपकलिकाहंसन संशोभितम् । भानोर्मण्डलमण्डितान्तरलसत्किञ्जलशोभाधर वाचामीश्वर ईश्वरोऽपि जगतां रक्षाविनाशे क्षमः ॥ २६ ॥ चन्द्रविन्दुयोगात् तहिन्दुमध्ये शून्यरूपो विभेदछिद्रं तेन युक्त इत्यर्थः तदाह यहा- विकोणान्तवाग्यलिङ्ग कनकाभरणैर्युतम् । चन्द्रार्दमस्तकं देवं मध्ये रक्ताम्बुजं परम् ॥ इति ॥ मध्ये रक्षाम्बुजमिति इत्पद्मस्य कर्णिकाधोदेगे आईमुखरसावष्टदलपद्म- मित्ययः । एतत्पद्मोपरि मानसपूजा कार्या। तदुक्तं यथा-~ तममध्येऽटदल रक्तं तव कल्पतरं तथा । घटदेवासनं चारुचन्द्रातपविराजितम् । तथा- नानापुष्पफलयुर मञ्चुवापचिगोभितम् । इत्याभिधाय तब ध्यायेदिष्टदेवं तत्तत्कल्पोतमार्गतः । इति । मनं विस्तरेण प्रकृतमनुसरामः। वाणसिद्गमस्तके विन्दुमकागदृष्टान्तमाए मपिरिवति। यथा सरभ्रमपिप्रकागस्तया गिनिशोपरि, विन्दुमकाग इति भावः। प्रोमासनमालय इति मोनामः कामोद्रमः तच्छोभायुक्त प्रत्ययः । २५॥ इस्पपिसनफनमार ध्यायेदित्यादिशाभ्याम् । पस्यार्थ: यो अनी उदि {10 दारिता व महापरिभादे I - कोपरगपतियम्ब बनतामोगरामा पनि बदामात्र

·३४
पटच क्रनिरूपणम् ।
पङ्कजं ध्यायेत् स जनो वाचामोखरो वृहस्पतिसमो भवति एवं सम्वत्र ईश्वर
इत्यादिप्रथमान्तेन भवति क्रियान्वयो बोध्यः ।
अत्र पद्मकर्णिकायां हंसरूपजीवात्मस्थितिमाह अनिलहीनदीपकलिका-
हंसेन संशोभितमिति। वायुरहिता या दीपकलिका तत्सदृशहसेन संशो-
भितमित्यर्थः। ततच पद्मकर्णिकायां वाताहतिरहितस्थिरतरदीपशिखा-
कारहंसरूपः जीवामा वर्तते इति भावः ।
एतत्कर्णिकायां सूर्यमण्डलस्थितिं ज्ञापयति । भानीमण्डलमण्डि-
तान्तरलमकिचल्कशोभाधरमिति । भानोमण्डलेन मण्डिता भूपिता
ये अन्तरलसन्तः कर्णिकामध्ये प्रकाशमाना: किचल्काः केशरा: अथवा
याः किअल्कयोमास्ताधारयतीत्यर्थः । अत्र भानुमण्डलमण्डितत्वं किन-
ल्कविणेपणं नवन्तरविशेषणं तथाले सर्वस्मिन् पद्मे किजल्कशोभाधर-
त्वादत्र विशेषोपादानं व्यथं स्यात् । भानोम्मण्डलमण्डितत्वविशेषण;
विशिष्टत्वे तादृगविशिष्टकिनल्कानामन्यवासत्त्वात् तदुपादान सार्थकमिति ।
एवञ्च भानोमण्डलस्य कर्णिकारूपकत्वे तत्तेजसा सर्वेषां किजल्कानां
शोभाधिक्यरूपमण्डितत्वं सम्भवति न त्वेकदेशस्थितत्वे ।
सतय तत्कर्णिकायामादो कर्णिकाव्यापकं वायुमण्डलं तदुपरि तथा
सूर्यमण्डलम् । तदुपरि वायुवोजविकोगादिकं ध्येयम् । युक्तञ्चतत् मान-
सार्थनायां "मं वनिमण्डलाय दशकलात्मने नमः” इत्यादिना पूजायाम्
उपर्युपरिक्रमेण वडार्कचन्द्रमण्डलस्थितिदर्शनात् दृष्टपरिकल्पनान्यायावता-
रात्। अलमति विस्तरेण ।
इंग्जर इति गृष्टिकर्ता इत्यर्थः । रसाविनाश क्षम: स्थितिप्रलयका
इत्ययः । सेन म जनः गृष्टिस्थितिप्रनयकति तात्पर्ययार्थः ॥ २६ ॥

·पटचक्रनिरूपणम् । योगीशो भवति प्रियात् प्रियतमः कान्ताकुलस्यानिशं जानीशोऽपि कृती जितेन्द्रियगणो ध्यानावधानक्षमः । । गद्यैः पद्यपदादिभिश्च सततं काव्याम्बुधारावहो लक्ष्मीरङ्गणदैवतः परपुरे शक्तः प्रवेष्टुं क्षणात् ॥ २७ ॥ त्यर्थः। योगीश इति । प्रियात् प्रियतमः कान्ताकुलस्येति योषिवर्गस्य कम- कुशलः । जितेन्द्रियगण इति जितेन्द्रियाणां मध्ये गण्यते तुल्यत्वेन रहते प्रस ध्यानावधानक्षमः ध्याने ब्रह्मचिन्तने अवधानाय स्थिरमंनों- ऽभिनिवेशं कत्तुं नम: समर्थ इत्यर्थः । काव्याम्बुधारावह इति काव्यरूपाम्बूनां धारा अविच्छेदनिःसरणम् उद्यते धार्यते येन तादृशो भवतीति । लक्ष्मीरङ्गणदेवतः । विष्णुसदृश इत्यर्थः । यहा लक्ष्मीः सम्पत्तिः रङ्ग- णम् आनन्दानुभव: देवम् अष्टं तत्समूहो देवता जनतावत् ततय लक्ष्मी- भौरङ्गणाय देवता यस्येति बहुव्रीह्यर्थे गप्रत्ययेन तत्पदं सिद्धम् । अत- एवोक्तम् । इह भुक्ता वरान् भोगानन्ते मुक्तिपदं व्रजेत् ॥ इति । परपुरे शक्तः प्रवेष्टुं क्षणादिति दुर्गहारपालादिना दुर्गमौकतायामपि परपुऱ्या प्रवेष्टुं शत: प्रवेशकारणभूतादर्शनाकाशगमनादियोग्यतापनी भव- तीत्यर्थ: । अत्र केचित् दैवतमिति विन्दन्तं पठित्वा यद्यपि जनविशेषणतया (10) योगीश रति । एतम्पनजध्यानपरोजनः एवम्भवति । योगीशः कान्ताकुलस्य सर्व स्त्रीणां प्रियात् खामिनोऽपि प्रियतमो भवति । जानीशा ती च मवति। जितं रन्द्रियं मनो येन म तथा । ध्यानेनावधाने क्षमो भवति। गोः संस्कृतवाक्यः पद्यपदादिभिः श्लोकादिप्राधः गद्यपद्यरूपाम्बुधारात्रहो भवति । अत्यन्तवर्षणशीलः नेघरूपो भवति इति यावत् । लक्ष्मीतत्- कुलदेवतमिति प्रशस्तलक्ष्मयाचयः कुलश्रेय भवति इत्यर्थः । यहा लक्ष्मोविशिष्टा कुल देवता यस्य सः तथा स सत्कुलीनो भवतीति यावत् । देवमिति खार्थे यण । एवं मः तपादेव परपुरे चन्दयरोरे प्रवेषु समर्थो भवति। कुमारीतन्बे परपुरप्रवे यथार्थतत्पमध्यानफनालेनाभि- धानात् । एतन्मते "उगोताकुन हैरतम्” इति पाठः], 1 ·पट्चक्रनिरूपणम् । विशुद्धाख्यं कण्ठे सरसिजममलं धूमधूमावभासं खरैः सर्वैः शोणेईलपरिलसितैर्दीपितं दीप्तवुद्धेः । समास्ते पूर्णेन्दुप्रथिततमनभोमण्डलं वृत्तरूपं हिमछायानागोपरि लसिततनोः शुक्लवर्णाम्बरस्य ॥ २८ ॥ देवतमित्यस्य पुंस्त्वं भवितुं पार्यते तथाप्यजहल्लिगवानपुंसकत्वमिति वदन्ति । तन्न “वन्दारका देवतानि पुंसि वा देवता स्त्रियाम्” इत्यमरकोपे दैवतशब्दस्य पुंनपुंसकत्वकंथनात् दैवत इति विसर्गान्तपाठोऽपि साधुः । प्रदर्शितार्थे तु सुतरां तथेति । स्पष्टमन्यत् ॥ २७ ॥ * ॥ तदयं महावाल्यार्थनिर्णयः । हृत्पद्मं वधूकाभं सिन्दूराभसविन्दु क ख ग घ ङ च छ ज झ ञ ट ठ इति द्वादशवर्णयुक्त हादशदलम् । तत्कर्णिकायां पट्कोणाकारवायुमण्डलं धूमाभम् । तदुपरि सूर्यमण्डलम् । तम्मध्ये विद्युत्कोटिनिभत्रिकोणम् । तदूर्ल्ड वायुवीजं कृष्णसाराधिरूढं धूमधूम्राभं चतुर्भुजम् अङ्गशहस्तम् । तत्कोड़े ईसाभ ईशः हिभुजः वराभयकरः विनेयः। अव कर्णिकायां रक्तपद्मोपरि काकिनी शक्तिः पीतवर्णा चतुर्भुजा पागकपान्नयराभयकरा पीतवस्त्रा सालद्धरणान्विता सुधादया कशाल- मानाधरा। मध्यविकोणे यापलिङ्ग शिवः अर्वचन्द्रविन्दुरूपमस्तकः स्वर्णवर्णः कामोहमोस मितः । तदधः स्थिरतरदीपकलिकाकारहंसरूपी जीवात्मा । एतत्कर्णिकाधोरतवर्णोई मुखाष्टदलपद्मम् । तत्र कल्पवृक्षरबवेदीचन्द्रातप. पताकाचन्द मानमपूजास्थानम् ॥ इति चतुर्थप्रकरणम् ॥1 इदानी कण्ठदेशे विशुहचळं निरूपयति विशवास्यमित्यादिचतुर्भि- बिरादास्यमिति।

·षट्चक्रनिरूपणम् । विशुद्धिं तनुते यस्मानीवस्य हंसलोकनात् । विशुद्ध पद्ममाख्यातम् आकाशाख्यं महत् परम् ॥ इति । अस्यार्थः कण्ठे विशुद्धाख्यं विशुद्धनामकं सरसिज समास्ते इत्यन्वयः । पद्मं विशेषयति अमलमिति तेजोमयत्वात् मलरहितमित्यर्थः । स्वरैः सबै प्रकारादिविसर्गान्तः षोडशवरैर्दीप्तवुढेः निरन्तरयोगाभ्यासेन विषया- नुरागरूपमलरहितत्वेन प्रकाशितबुडेः साधकस्य सम्बन्धे दौपितं प्रकाशित- मित्यर्थः । स्वरैः कीदृशैः ? दलपरिलसितैरिति । एतेन स्वराणां पोड़शत्वादे- तत् पद्मं षोड़शदलमिति सूचितम् । व्यक्तमाहान्यत्र- तटूडे पोड़गदलं पङ्कज धूम्रवर्णकम् । युक्तं शोण: षोड़शभिः स्वरबिन्दुविभूषितः । भारतकिअल्कयुतं व्योममण्डलमण्डितम् ॥ इति ॥ तथा पूर्णेन्दुप्रयिततमनभोमण्डलं पूर्णचन्द्रमण्डलवत् सम्पूर्ण शक्लवर्णन अतएव "तत्तद्भूतसमाभानि मण्डलानि विदुर्बुधा” इति सारदोतवचनेन मण्डलानां तत्तद्देवतभूतसमानवर्णविधानात् नमसः शक्लवर्णत्वात्तन्मण्डल- स्यापि शुक्लवर्णवं प्रतीयते । नभोमण्डल वृत्तरूपं समास्ते एतत्पद्मकर्णि- कायामिति शेषः। शुक्लवर्णाखरस्येति नभोमण्डलस्य मध्ये शक्लवर्णस्याम्बर- स्थाकाशस्याङ्के "सदापूर्बोदेवः शिव इति च समाख्यानसिहः" सदाशिवनाना- ख्यातो देवः सततं निवसतीति हितोयलोकेनान्वय: । अम्बरस्य कीदृशस्य ? हिमच्छायानागोपरि लसिततनोः हिमच्छायया नागः हिमच्छायानाग: इति टतीयान्ततत्पुरुषेण हिमोपमाविशिष्टनाग इत्यर्थः । यहा हिमच्छाया- तुल्यो नाग इति शाकपार्थिवादित्वात् मध्यपदलोपे तत्पदसिहरा शक्लवर्ण नाग इत्यर्थः । अत्र नागो हस्ती ध्यतमाह भूतशुद्धी- तदन्तोमवीजच शलं हैमगजस्थितम् । इति । R वर्णाम्बरधरस्य विष्णोः पूर्णेन्दुरिव पिततम यात प्रभोमण्डल समाते। यहा पूणन्दुना- साततमम् । “वियविष्णु पदम्" इत्यमरः। विष्णोः शिम्भूतस्य ? हिमामानिर्विमा यस एवम्भूतस्य मागसोपरि उमिता ननयम्य ।

·पट्चक्रनिरूपणम् । भुजैः पाशाभौल्यकुशवरलसितैः शोभिताङ्गस्य तस्य मनोरखे नित्यं निवसति गिरिजाभिन्नदेहो हिमामः । बिनेवः पञ्चास्यो ललितदशभुजो व्याघ्रचर्ममाम्बराव्यः सदा पूर्बोदेवः शिव इति च समाख्यानसिद्धः प्रसिद्धः ॥२६॥ हैमेति हिमस्यायमितीदमर्थतद्वितप्रत्ययेन हैमगजः शलहस्ती इत्यर्थः । ततय शक्लहस्त्युपरि परिलसिता प्रकाशमाना तनुर्य्यस्य तादृशस्येत्यर्थः ॥ २८ ॥ भुजैरिति । पुनः कीदृशस्य ? भुजैः पाशामौत्यमुशवरलसितैः शोभिताङ्ग- स्वैति पागाइशवराभयहस्तस्येति फलितार्थः । पुनः कीदृशस्य ? मनोरिति । इत्याकाशवीजं तदात्मकस्येत्यर्थः। तेनात्र कर्णिकान्तरे नभोवीजं स्थितं सत्तु उत्तरूपेण चिन्तनीयमिति तात्पर्यम् । सदाशिवं विशेषयति गिरिजाभिन्नदेह इति अईनारीखर इत्यर्थः । हिमाभ: शुक्लवर्ण: नतथाईनारीखरवाहामाईदेई सुवर्णाभं दक्षिणा शुलम् व्यतामाह- शुलाम्बरेण संवीतं तत्र देवं मदाशिवम् । गिरिजामिनदेहाई रौप्य हेमगरीरकम् ॥ इति । तव नभोवीजकोड़े इत्यर्थः। तया मदा सुधास्राविचन्द्रममः कला- धोमुग्लान्वितम् इति । इति।

·३८ घट्चकनिरूपणम् । सुधासिन्धीः शुद्धा निवसति कमले शाकिनी पीतवस्त्रा शरं चापं पाशं शृणिमपि दधती हस्तपद्मश्चतुर्भिः । सुधांशोः सम्पूर्ण शशपरिरहितं मण्डलं कर्णिकायां महामोक्षदारं श्रियमभिमतशीलस्य शुद्धेन्द्रियस्य ॥ ३० ॥ निर्वाणतन्वे विशुद्धचक्राधिकारे- यन्त्रमध्ये च वपमं महासिंहासनन्ततः । तस्योपरि सदा गौरी दक्षभागे सदाशिव: ॥ विनेत्रः पञ्चवक्तश्च प्रतिवके विलोचनम् । विभूतिभूपिताङ्गस्थ रजताचलसोदरः । व्याघ्रचम्मधरो देवो फणिमालाविभूषित ॥ इत्यादि ! "तस्योपरि सदा गौरी” इति शिवस्याङ्गरूपेण स्थितेति । व्यक्तमाह तत्रैव- या गौरी लोकमाता च शम्भोर शहारिणी ॥ इति ! ललितदशभुज इति। लावण्येन प्रशंसिनदशहस्तयुक्त इत्यर्थः । अत्र देवस्य दशभुजेप्वस्त्रविशेषानभिधानात्-- शूलं टकपाणवजदहनानागेन्द्रघण्टाकुशान् पाशाभीतिहरं दधानममिताकल्पोज्वलाङ्गं भजे । इति ध्यानान्तरे यान्यस्तायुक्तानि तान्यस्य भुजेषु चिन्तनीयानीति ध्येयम् । प्रसिद्ध इति प्राधान्येन ख्यात प्रत्यर्थः । अन्यत् सुगमम् ॥ २८॥ एतत्पद्मकर्णिकायां शाकिनीशक्तिस्थितिमाइ सुधासिन्ध्रोरिल्यादि। कमले विशुद्धचक्रकणिकायां शाकिनीनाम्रो शक्तिनिवसति इत्यन्चयः । तां विशेष- (१०) सुधामिन्योरिति । तल कमते पीतवर्णा माकिनी निवसति। कोशी? सुधामिन्यो- चन्द्रात् राइसम्बन्धोययामृतधारया एज इति यावत् । पतभिहसपद्मः परं पापं पा एलिमपि दधती तस्स पनस कर्णिकावा सुधांशोयन्द्रख शारिरहित सम्पूर्ण मण्डनम् चामे।

·४० पट्चक्रनिरूपणम् । यति सुधासिन्धोः शुद्धा इति। सुधासमुद्रसदृशशुक्लवर्णा तथाच यथा सुधा- सिन्धोरमृतमय सुशीतल शुलवं तथा ज्योतिःस्वरूपायाः शाकिन्या उत्तापर- हितगुलकिरण इति भावः। ध्यानान्तरे शाकिनों विशेषयति- देवी ज्योतिःस्वरूपां त्रिनयनलसितां पञ्चवक्ताभिरामां हस्तै: पद्मथ पाशं शृणिमपि दधती पुस्तकं ज्ञानमुद्राम् । ध्यायेत् कण्ठस्थपने निखिलपशुजनोन्मादिनीमस्थिसंस्था दुग्धान्ने प्रीतियुक्तां मधुमदमुदितां शाकिनी साधकेन्द्रः ॥ इति । ज्योतिःस्वरूपां ज्योतिषां स्वभावतः शुक्लवर्णत्वेनयं शुक्लवर्णा । ध्यानद्दये दिविधास्त्रदर्शनादिच्छाविकल्पः । इयं देवी कर्णिकान्तचन्द्रमण्डले वर्तते । तदाह प्रेमयोगतरङ्गिण्याम्- सवाम्ते शाकिनी शक्तिः शुधांगोम्मण्डले शुभे ॥ इति ॥ एतत्कर्णिकायां शुधांशीचन्द्रस्य शशपरिरहितं निष्कलङ्घ सम्पूर्ण मण्डल- मपि विलसतीति पूर्व क्रियायामन्वयः । मण्डलं विशेषणेन प्रशंसति महा- मोक्षेत्यादि । एतन्मण्डलं शुद्धेन्द्रियस्य जितेन्द्रियस्य महामोक्षदारं निर्वाण- मुतिमाहुः । एतचिन्तनादियोगमार्गमवलम्बा मुक्तिमाप्नोतीति भावः । थियमभिमतशीलस्येति। थियं योगलक्ष्मीमभिमन्यते प्राकाहतीति थिय- मभिमतम् । तादृशं गोलं म्वभावो यस्य तद्रूपस्य शुडेन्द्रियस्येति विशिष्टार्थः । 'पत्र कर्णिकायां चन्द्रमण्डलादिस्थितिप्रकारस्तु आदी कर्णिकान्त भीमण्डल तमध्ये त्रिकोणं तदन्तयन्द्रमण्डलं तन्मध्ये नभोवीजादिकमिति । सदृयथा- कर्णिकायां विकोणस्थं पूर्णचन्द्रन्त चिन्तयेत् । हैमाभं गजमारूदमाकाशं तव चिन्तयेत् । एकाम्बरेण संवीतं तव देवः सदाशियः ॥ इति । एकापरेण संवोत्तमाकामिति:२०॥ ।

·पटवक्रनिरूपणम् । इह स्थाने चित्तं निरवधि विनिधायात्मसम्पूर्णयोगः कविर्वाग्मी जानौ स भवति नितरां साधकः शान्तचेताः। त्रिकालानां दर्शी सकलहितकरी रोगशोकप्रमुक्त- श्चिरञ्जीवी जीवी निरवधि विपदां ध्वंसहंसप्रकाश: ॥ ३१ ॥ विशुद्धचक्रचिन्तनफलमाह इह स्थाने इति। आत्मसम्पूर्णयोग इति आत्मनि ब्रह्मणि सम्पूर्णो सर्वव्यापकत्वेन परिपूर्णो योगो ज्ञानं यस्य तादृशः । आत्तसम्पूर्णयोग इति पाठे आत्तः प्राप्तः सम्पूर्णयोगो येनेत्यर्थः । अतएवोक्त श्रीमदाचार्येय-"पूर्णबोधात्मना तिष्ठेत् पूर्णाचलसमुद्रवत्" इति। ततश यः साधक इह स्थाने निरवधि चित्तं विनिधाय आत्मसम्पूर्णयोगो भवति, स ज्ञानी उपदेशं विना सर्वशास्त्रार्थवेत्ता शान्तचित्तः शान्तिगुणाव- लखिचित्तः। दया भूतेष्वलोलुधमाईवं हीरचापलम् । तेजः क्षमा तिः शौचमद्रोहोऽनभिमानिता । इत्यादिगुणोपहितचित्त इति यावत् । त्रिकालानां दीति । अत्र केचित् ज्ञानलक्षणामकाः लौकिकसविकर्षरूपयोगधर्मेण सव्वं पश्यन्तीति । अन्ये तु तादृशजनस्यात्मप्रत्यक्षे तत्र भासमानसर्चममेयवस्तूनां प्रत्यक्षो भवतीति • पदन्ति । रोगयोकप्रमुक्तः सिद्धसन्त्रत्वाद्रोगमुक्तशिरजीवी छिन्नमायापाशत्वात् गोकरहित इत्यर्थः । स जीवी जन: नितरामतिशयकविर्भवति एवं सर्वत्र भवति क्रियान्वयः । निरवधि विपदां ध्वंस इति । अवधिः सीमा तद्रहित- विपनिरवधिविपत् प्रादिना पापपुण्यरूपकम्मबन्धे नानाविपत्तिरिति यावत् । तेषां ध्वंसाय विपत्तिप्रागभावासमानकालीनविपत्तिनाथाय फलती मोचाय - (३) रह स्थाने रति। विराडे पो चित्तं यो निधायात तय सम्पूर्ण योगविषये ज्ञान भवतीत्यर्थः। यथा तत्समेर सम्पूर्णयोगवेनोपरि तदेगा क्रमेण । करिः स मनः करि वाग्मोत्यादि। निरवधि नित्यमेव रिपमानानां वाले सूर्य स तेजसो भाति।

·४२ पट्चक्रनिरूपणम् । आज्ञानामाम्खुजन्तहिमकरसदृशं ध्यानधामप्रकाश हक्षाभ्यो वै कलाभ्यां परिलसितलपुर्नवपत्रं सुशुभम् । तन्मध्ये हाकिनी सा शशिसमधवला वषटकं दधाना विद्यां मुद्रां कपालं डमरुजपवटी विभ्रती शुद्धचित्ता ॥ ३२ ॥ हंसस्य सहस्रदलकमलकर्णिकान्तर्गतहसरूपान्तरात्मनः प्रकाशो यस्य तादृशो भवतीति । सष्टमन्यत् ॥ ३१ ॥ * ॥ तदयं महावाक्यार्थनिर्णयः। कण्ठमूले विशुद्ध चक्र पोड़शदलं धूमधूम्ररूपम् भारताकेगरं रतवर्णविन्दुकपोडशस्वरयुक्तम् । कर्णिकायां नभोमाइल छत्तरूपं शक्लवर्णम् । तन्मध्ये त्रिकोणं तत्र चन्द्रमण्डलम् । तदुः परि हं इति नभोवीजं शक्कवणं शक्लाम्बरपरीधानं शुक्लगजारूढ़े चतुर्भुजं पाशा- दुगवराभयधरम् । तत्कोड़े हपभोपरि स्थितमहासिंहासने सदाशिवः श्रर्द- नारीखरखादाङ्गसुवर्णाभादीशलामः पञ्चवक्त्रः त्रिनेत्रः दशभुजः शूलटक- खवधदहननागेन्द्रघण्टाङ्गपाशाभययुक्तदशहस्तः व्याघ्रचर्माम्बर: भालिप्त- सर्वाङ्गः नागहारगोभित; सुधास्राअधोमुखाई चन्द्रशेखरः । एतत्कर्णिकायां चन्द्रमण्डनमध्ये अत्युपरि स्थिता शाकिनी शक्तिः शक्लवर्ण चतुर्भुजा पागा दुगधनुःगरकरा पीताम्बरा पञ्चवक्त्रा बिनेति ॥ इति पञ्चमप्रकरणम् ॥१॥ इदानीं भूमध्यस्थितानाचक्रं निरूपयति प्राज्ञानामाम्युजमित्यादि मभिः । “आन्नासंक्रमणं तव भुवोरान्नेति कोक्तितम्” । प्रानानामति पत्र भुवोराशामक्रमणादाशानाम । ततय तन्नामकं तसिहमम्बुजमास्ते इति क्रियाध्याद्वारेणान्वयः । एतत् पद्म भूमध्ये स्थितम् ।

·पट्चक्रनिरूपणम् । ४३ सदयधा- तालुकण्ठं प्रविश्योड़े भूयुगान्ते सितं शुभम् । हिदलं हक्षवर्णाभ्यां मनोऽधिष्ठितमम्बुजम् ॥ इति ॥ पनं विशेषयति हिमकरसदृशमिति चन्द्रवच्छुलवर्णमित्यर्थः । तथा ध्यान- धामप्रकाशं ध्यानस्य धाम्ना तेजसा तेजोकपणत्या प्रकायो यस्येत्यर्थः । अत्र ध्यानशक्त्या धामवत् प्रकाशितावयवमित्यर्थः । वर्णानां कलावोजलात्तत्र कलापदप्रयोगः । नेत्रपत्रं द्विदलम् । सुशुभम् इति इक्षाभ्यां सुशुममित्यर्थः । तथाच स्वभावशु हतवर्णयोगनातिशुभमिति भावः । एतेन हचवर्णयोरपि शलत्वं सूचितं शक्लयोगेणेव शलस्यातिशय्यसम्भवात् । यहा आज्ञाचक्र.हिम- करसदृशं चन्द्रस्यामृतमयशोतकिरणवत् शीतकिरणं तथा सुशचन्च । हक्षाभ्यां कर्बरवर्णाभ्यामिति बोहव्यम् । तदाह ईखरकार्तिकेयसम्वादे- आज्ञाचक्र तटूढे तु शक्तं द्विदलमण्डितम् । कईरहक्षलसितं मनोऽधिष्ठितरञ्जितम् ॥ इति ॥ एतत्कर्णिकायां हाकिनीशक्तिस्थितिमाह तन्मध्ये इति । सा हाकिनी नानी प्रसिद्धा। विद्यां पुस्तकमुद्रां वराभयरूपां तेनास्या भुजेषु पविधायुध- दर्शनात पड्भुजेयम् । , केचित्तु विद्यामुद्रामित्ये कविभक्त्यन्तं पठित्वा विद्यायै मुद्रां विद्या मुद्रा व्याख्यामुद्रामिति व्याख्यया प्रस्यायतुर्भुजत्वं वदन्ति । किन्तु नानापुस्तके पृथग्विभत्यन्तपाठो दृश्यते इति सुधीभिर्विवेच्यम् । ध्यानान्तरण हाकिनी विशेषयति- चक्रस्यां शक्लवर्ण डमरकरयुताम् अक्षसूत्र कपाल विद्यां मुद्रां दधानां विनयनविलसद्रतपड्ववयुक्ताम् । हारिट्राने प्रसतां मधुमदमुदितां शुक्मनं सुरुढ़ां देवी देवेन्द्ररत्नाकरमधुमुदितां भावयेत् हाकिनी ताम् ॥ इति ॥ स्पष्टमन्यत् ॥ ३२॥ इमरजपपटीरिति चित्तं यथाः सा तया! [ एतन्मते “कलाभ्याम् रत्यय दलाम्याम्" रति पाट.. ।

·४४ पट्चक्रनिरूपणम् । एतत्पद्मान्तराले निवसति च मनः सूक्ष्मरूपं प्रसिद्ध योनी तत्कर्णिकायामितरशिवपदं लिङ्गचिह्नप्रकाशम् । विद्युन्मालाविलासं परमकुलपदं ब्रह्मसूत्रप्रवोधं वेदानामादिवीजं स्थिरतरहृदयचिन्तयेत्तत् क्रमेण ॥३३॥ एतत्पद्मे मनःस्थितिमाह एतत्पद्मान्तराले इति। सूक्ष्मरूपमतीन्द्रिय- मित्यर्थः। ननु मनसोऽतीन्द्रियत्वात् तत्सत्तायां किं प्रमाणमित्याह प्रसिद्ध मिति । अनादिपुरुषपरम्पराप्राप्तप्रत्यक्षकरणत्वेन प्रसिद्धम् । तया- मङ्कल्पञ्च विकल्पञ्च कुर्बाणा तु मनो भवेत् । इत्यादिगाम्नप्रमाणमिञ्च । अन मानसस्थानं वक्ष्यमाणवेदादिवीजस्योर्द्ध- देशे वक्ष्यमाणवचनात् । अतएव शिवलिङ्गस्थितिमाह योनी तत्कर्णिकायामिति कर्णिकान्त- त्रिकोणे इतरशिवपदं इतरनामकशवरूपं वस्तु निवसतीति पूर्वक्रिया- न्वयः । निचिकागं लिड्नरूपेष भासमानमित्यर्थः । इदं लिङ्ग शुक्लवणे तदाह भूतण्डी- तदन्तस्थेतरं निझं स्फटिकाभं विनोचनम् ॥ इति । नि विगेषयति विद्युमालाविनाममिति । अव प्रणवम्यितिमा परमेत्यादि। कणिकायां वेदादिवीजं प्रणवोऽपि वमतीत्यन्वयः। वीजं विगैपयति परमकुन्तपदमिति। कुलं शनिम्तदव विकोपाकारपदं म्यानं परमं विद्युदाकारादिना उत्कृष्टं कुलं पदं यम्य तादृग- मित्यर्थः । तथा च तदीजं विकोणमध्यवर्तीति पर्यवस्यति । (i) पतदिति। एतत्यपूगदपेश पनि मनो मिति। तस्य पनवरिंकायो या योपित महावितरायः शिवाय सामभिद: किन प्रशायो वस।

·पट्चक्रनिरूपणम्। ४५ " व्यक्तमाह- कर्णिकायां त्रिकोणस्यमामानं प्रणवाकृतिम् । न्चलद्दीपनिभञ्चोई नादरूपं मनोहरम् । विन्दुम्मकाररूपञ्च तदूई मानसालयः ॥ इति ॥ नन्वत्र परमकुलपदस्य प्रणवाधारत्वेनापृथकत्वे- मूलाधारं खाधिष्ठानं मणिपूरमनाहतम् । विशुद्धमाज्ञाचक्रच्च विन्दुर्भूयः कलापदम् । निदोधिका तथाडेंन्दु दो नादान्त एव च । उन्मनी विशुचकच ध्रुवमण्डलिकः शिवः । - इत्येतत् षोड़शाधारं कथितं योगिदुर्लभम् । इति वचने पोडशाधारगणनायां कलापदस्य पृथगभिधानं कथं सङ्गच्छते ? इति चेन। तत्कलापद नाज्ञाचक्रस्थं किन्तु वक्ष्यमाणमहानादोद्धे शून्यदेश स्थितमित्येतन्महानादप्रस्ताव स्फुटीकरिष्यामः ! वह्मसूत्रप्रबोधमिति । ब्रह्मसूत्रं चित्रिणो नाड़ी तस्याः प्रबोधः प्रकाशी अतएव पूर्वमुक्तं "प्रणवविलसिता" इति। तदिति प्रदर्शिता हाकिनीमनइतरलिङ्ग वेदादिवोजरूपं तत्सर्च स्थिरतरहृदयः सन् क्रमेण चिन्तयेदित्यर्थ.। क्रमोऽत्र न ग्रन्थकारोक्तपाठक्रमः किन्तु पाठक्रमाच्छाब्दक्रमस्य बलवत्त्वात् प्रदर्शितशाब्दक्रमो गृह्यते । एवञ्च पद्मकर्णिकायां हाकिनी शक्तिस्तदूर्द्ध त्रिकोणे इतरलिङ्गं तदुढे त्रिकोणे प्रणवस्तद्रूडें मन इत्येवं क्रमेण चिन्तये- दिति ॥ ३३ ॥ येनेत्यर्थः। कोहणम् ? विद्युन्माता रस प्रशाणे यस तत्तथा । परमञ्च तत् कुबवेति परमकुर्त मूनाधारपानं नदेश पदं स्थानानरं वस । ब्रह्मस्वस्थ प्रमोधो यमाव । तन्मनोनिवासभूतं प्रधानाडोपस्थित ताना शेषामेव तमामानं भवतीत्यर्थ ।

·घट्चक्रनिरूपणम् ।
ध्यानात्मा साधकेन्द्रो भवति परपुरे शीघ्रगामी मुनीन्द्रः
सर्वज्ञः सर्वदर्शी सकलहितकर: सर्व शास्त्रार्थवेता।
अद्वैताचारवादी विलसति परमापूर्वसिद्धिप्रसिदो
दीर्घायुः सोऽपि कर्त्ता त्रिभुवनभवने संहृतौ पालने च ॥३४॥
.
एतयानस्य फलमाह ध्यानात्मेति । उक्तरूपेण ध्यानपरायण: साधकेन्द्रः
परपुरे शोघ्रगामी भवतीति सर्वत्र क्रियान्वयः। मुनीन्द्रः मुनिर्धान-
योगादिसम्पन्नस्तदिन्द्रस्तत्थेष्ठः । सर्वतः पूर्वोक्तरूपेण सर्वदर्शी शास्त-
व्यवहाररीत्यनुरूपविवेकबुद्दया पूर्वापरदर्शी ।
प्रताचारवादीति-
पादोऽस्य विखा भूतानीति तदिदं सव्वं ब्रह्म।
इत्यादिश्रुतिवाक्येन
पहं देवो न चान्योऽस्मि ब्रह्मवास्मि न शोकभाक् ।
प्रत्यादिवाक्येन च ब्रह्मवैकं सहस्त तदन्यदसत् प्रपश्वसमुदायस्त ब्रह्मभास.
तया भामते इत्यवधारणमद्दतम् । तादृशज्ञानेन यथाचार: जीवात्मपरमात्मनी-
रेक्यचिन्तनादिरूपयोगस्तहादी तत्कथनगील: स
जन: अताचारवादी
भवतीति फलितायः। परमापूर्वसिदिमहासिदिस्तया प्रसिद्धः प्राधान्येन
प्यात इत्यर्थः । सोऽपि को त्रिभुवनभवने संहतौ पालने चेति प्रशंसापरम् ।
अयया तागमाधकस्य देहान्ते परमात्मनि लयात् यः सृष्टिस्थितिप्रलयकत्ती
म एवायं भवतीति तात्पर्यम् ॥ ३४ ॥

·. पटक्क्रनिरूपणम् । तदन्तश्चक्रेऽस्मिनिवसति सततं शुद्धवृद्धान्तरात्मा प्रदीपामज्योतिः प्रणवविरचनारूपवर्णप्रकाशः । तदूर्द्ध चन्द्राईस्तदुपरि विलसहिन्दुरूपी मकार-. स्तटूढे नादोऽसौ बलधवलसुधाधारसन्तानहासी ॥ ३५ ॥ तदाज्ञाचके प्रणवयोगं विवक्षुरादौ प्रणवं विशेषयति तदन्तरिति । अस्यार्थः अस्मिन् चक्रे तदन्तस्तस्य पूर्वोक्तविकोणस्य अन्तम्मध्ये यः प्रगाव- विरचनारूपवर्णप्रकाशः प्रणवस्य विरचनारूपेण अकारोकारयोः सन्धियोगेन यस्त्रयोदशस्वरसदृशवर्णप्रकाशः सततं निवसति स शुद्दबुद्धान्तरात्मा इत्यन्वयः । तं विशेषयति प्रदीपामन्योतिरिति । ननु तर्हि किं वयोदशस्वरमहशवर्ण- मात्र शुद्धबुद्दान्तरात्मा ? इत्याह तदूई चन्द्राईस्तदुपरि लसहिन्दुरूपी मकार इति । तेन तादृशवोपरि अर्दचन्द्रविन्दुयोगेन प्रकृतप्रणवस्वरूप: पय॑वस्यति । तदूर्ल्ड नादोऽसाविति प्रणवीड़े अवान्तरनादोऽस्तीति । स तु बलधवल- सुधाधारसन्तानहासी बलदेवस्य धवलं सुधाधारसन्तानच्च उपहसितुं शौलं यस्येत्यर्थात् अतिशयशक्लवर्णो नादः । केचित्तु तदाये नादोऽसाविति पठन्ति तदाद्ये विन्दुरूपी मकारस्याये इति व्याख्यायन्ति च । तदसत् । तदुपरि विलसहिन्दुरूपी मकार इत्यनेन मकाराचे नादप्राप्तौ पुनस्तदुपादानं व्यथं स्यात् । परन्वसौ नादः प्रणव- घटकीभूतनादातिरिक्तो भिद्यमानपरविन्दोरवयवविशेषः प्रणवोर्ल्ड वर्तते। यदि तु विशिष्टप्रणवनिरूपणे तदद्गप्रत्यङ्गमेव वक्तुमुचितं कथं तदतिरिक्तनादो- (२५) तदनरिति । तदूर्व स्मिन् पके सततमेर मणविरपना प्रयाई रिचयति येन योकारेण तद्रूपाक्षरप्रज्ञायो निवसति। कोडयः १ गडबुद्धीनां चन्तरात्मस्वरूपः । यहा प जंनैरवगत अन्तरात्मा अस्सा तथा प्रदीपथ याभार ज्योतिर्यख तय थोकारस्योपरि चन्द्राई तदुपरि प्रकाश हिन्दुरूपो भकारः। एतेन वाचास्यपद्मयोपरि प्रषवाकारमिनिसोपरि अभी भादो वकाशतिः। बोहयः जसस जसषय धपसामवत्रेणिरित हासो दोपियोतिस तपा। [एतन्ाते. जनसुधापारमन्नानहामः" इति पाटः]।

·पट्चक्रनिरूपणम् । इह स्थाने लौने सुमुखसदने चेतसि पुरं निरालम्वां बद्धा परमगुरुसेवासुविदिताम् । तदभ्यासाद्योगी पवनमुहृदां पश्यति कणान् ततस्तन्मध्यान्तः प्रविलसितरूपानपि सदा ॥ ३६ ॥ - . इप्रस्तुत: प्रस्तू यते इति चेत्तहिं तदाद्ये नादोऽसाविति पाठोऽभिमन्यते । किन्तु तस्थायमर्यः । तदादी विन्दुरूपिमकाराये प्रदर्शितोऽसौ नादः बलधवल- सुधाधारसन्तानहासोति पूर्वोक्तनादमनद्य बलधवलेत्यादिविशेषणं विधीयते । “न तु विशिष्टस्य विधानम्" प्रतो न पौनरुक्तिदोपः ॥ ३५ ॥ प्रणवं निरूप्य इदानों तदयोगं निरूपयति इह स्थाने इति । अस्यार्थः योगी जनः पुरं बड्या कुतुकेनान्तःपुरं संरुध्य तत्प्रकारेणान्तःपुररोधकावनी- भूतयोनिमुद्रां बडा इति यावत्। तेन पुःशब्देन योनिमुद्रा लक्ष्यते । तमुद्रां बड़ा इह स्थाने आज्ञाचक्रे तदभ्यासात् तस्य प्रणवस्य पुनः पुन- चिन्तनात् तव चेतसि प्रणव चतुर्दिक्षु लीने सति ततस्तदनन्तरं तन्मध्यान्तः- प्रणवाधारविकोणमध्ये अन्तरन्तरीक्षे पवनसुध्दा वडीनां कणान् वह्निकणाव• आयोतिःस्फुलिङ्गान् पश्यति तेषां मानसप्रत्यक्षो भवति इत्यर्थः । पुरयन्धनं विना मनस: शहस्थैय्यं न सम्भवतीत्वत: पुरं बवेत्युक्तम् । पुरबन्धन- कारपयोनिमुद्रालचमाह- ततो गधे वामपादपार्णिन्त विनिवेशयेत् । तस्योपरि महादेवि दचपाणि निवेशयेत् । ऋजुकागिरोग्रीवहाकचक्षुपुटेन च । प्राकारेण वहिायुं जठरं परिपूरयेत् ।

·पिट्चक्रनिरूपणम्। अङ्गुलीभिट्ट बड्डा करणानि समाहितः । अङ्गुष्ठाभ्यामुभ योत्रे तर्जनीभ्यां विलोचने ॥ नासारन्ध्रे च मध्याभ्यामन्याभिवंदनं दृढम् । बड्डा में प्राणमनसामेकत्वं तन्मन स्मरन् ।' धारयेन्मारुतं सम्यक् योगोऽयं योगिघल्लभः ॥ इति । एवं मुद्रया वायुरोधे मनसः स्थैर्यमाह श्रुतिः । एवं हंसवशान्मनो विच- यते इतस्ततो विषयेषु भ्रमति तसंयमेन मन:संयमो जायते इत्यर्थः । अथवा पुरं खेचरीमुद्रां बड्डा इत्यर्थः । तयापि मनःस्थैय्यं भवति । तदाह चित्तचरति खे यस्मात् जिद्वा चरति खे यतः । तेनेयं खेचरी मूद्रा सर्वसिदिनमस्कृता ॥ इति । अंत्र चित्तस्य खेचरत्वाम्मनःसंयोगाभावेन विषयज्ञानरहितत्वादुम्मनी भवति । अतएवोक्तम्- उन्मन्या सहितो योगी न योगी उन्मनों पिना ॥ इति । मणवस्य ज्योतिःस्फुलिङ्ग वेष्टितत्वं स्पष्टमाहान्यत्र- तदूर्द्ध प्रषवाकारमात्मानं दीपसनिभम् । स्फुलिङ्गज्योतिरिङ्गाभेष्टितं परित: शुभम् ॥ इति ॥ स्थाने कोशे ? सुसुखसदने निरवच्छित्रसुखस्य सदनं यत्र ताशे। पुरं किम्भूतां निरालम्बा निर्गतोऽवलम्बो मनसो विषयसम्बन्धों यया तादृशी- मित्यर्थः । तथा परमगुरुसेवासुविदितामिति परमः गुरुपरम्परामाप्तयोगा- भ्यासनिपुणः तादृशगुरुः तस्य सेवाभिजातकप्रयोपदेशेन मुविहितामिति फलितार्थः । अतएवोक्तम्- गुरूपदेशात्तहम्यं नान्यथा शास्तकोटिभिः॥ इति। फणान् किम्भूतान् ? प्रविलमितरूपान् प्रष्टरूपेण भासमानान् इति ॥.३६ । पश्यति । व्यस्य स्थानस्य चेतोलीनतम धापर्य महः यदि भवति तदैव निरालम्बा मुद्रा भवति। बदतमको वोगिभिरेष ज्ञायते । ततस्तमाथेऽम्बरे पदान् म्थवान् हपान् परसति । 1 ७ ·५० घट्चक्रनिरूपणम् । चलद्दीपाकार तदनु च नवीनार्कबहुल- प्रकाशं ज्योतिळ गगनधरणीमध्यमिलितम् । इह स्थाने साक्षाद्भवति भगवान् पूर्णविभवो- ऽव्ययः साक्षी वक्तेः शशिमिहिरयोर्मण्डल इव ॥ ३० ॥ तादृशयोगिनां वडिकणावान्तरप्रकारदर्शनमपि भवतीत्याह ज्वल- होपाकारमिति । तदनु वह्निकणादर्शनमनु दर्शनान्तरं ज्योतिः पश्यतीत्यर्थः । न्योतिर्विशेषयति बलहीपेत्यादि गगनधरणीमध्यमिलितमिति। गगनं "तदूचे गड्डिन्या निवसति शिखरे शून्यदेशे विकाशम्" इत्यनेन प्रदर्शितशहिनी- नाधू शून्यरूपगगनं धरणी मूलाधारस्थधरामण्डलं तदुभयोम्मध्यमिलितं मूलाधारादिसहस्रारपर्यन्तव्यातं ज्योतिरिति विशिष्टार्थः। वेति वाशब्दः समुच्चयार्थः। प्राज्ञाचक्रे सहस्रारवत् परमशिवस्थितिमाह इह स्थाने इति । भगवान् घरमशिवः इह स्थाने साक्षाद्भवति स्वयं वर्तते इत्यर्थः। भगवन्तं विशेषयति पूर्णविभव इत्यादि। पूर्ण: स्वामनि परिपूर्णः सृष्टिकर्तृत्वाद्यशेषयोग्यता- रूपविभवो यस्ये चर्यः। अथवा विभवोऽनन्तसृष्टिप्रपञ्चसमुदाय: पूर्णः सर्चयापकत्वेन स्थित: तागविभवो यस्मादित्यर्थः। “यतो वा पूमानि भूतानि जायन्ते येन जातानि जीवन्ति यत् प्रयन्त्यभिसंविशन्ति" इति श्रुतेः। यहा विभवो विभुत्वं पूर्ण: मर्चव्यापकत्वेन स्थितस्तादृशः विभवी यस्येत्ययः । यहा पूर्णत्वं फलानुपहितयिषयितानास्पदेच्छाकत्वं तादृशी विभवो ·पट्चक्रनिरूपणम् । यस्येति निगूढम् । पात्मातिरिक्तवस्तूनामनित्यत्वादाकाशादीनां विभुत्वं न सर्वकालव्यापकमिति विशेषः । अत्र परमशिवस्थितिं विशेषण व्यनक्ति निर्बाणतन्त्रे-- एतत्पद्मस्यो देशे ज्ञानपमं सुदुर्लभम् । पत्रहयसमायुक्तं पूर्णचन्द्रस्य मण्डलम् । तथा- शम्भुवीज हि तन्मध्ये साकारं हंसरूपकम् । तधा- एवं हंसो मणिहीपे तस्य कोड़े परः शिवः । वामभाग सिद्धकाली सदानन्दस्वरूपिणो ॥ इति । तस्य कोड़े हंसः इत्यस्य विन्दु इयरूपविसर्गमध्ये। तदाह सहस्रारमुपक्रम्य- विन्दुहयन्तु तन्मध्ये विसर्गरूपमव्ययम्। सम्मध्ये शून्यदेशे तु शिव: परमसंद्धकः ॥ इति ॥ एवं सहस्रार दर्शनादत्राप्याकाझायां तथा इति । अत्रानयोः शिवशक्त्यो- मायावधनाच्छादनेन मकारात्मरूपपरविन्दुरूपेण स्थितिर्बोध्या । तदुक्तं प्राज्ञाचक्रमुपक्रम्य- उत्कलादिमतेऽव चणकाकाररूपिणी । सृष्टिं करोति भूतानि अत्र स्थित्वा सनातनी ॥ इति । पत्र चणकाकाररूपः परमशिवः सदा वर्त्तते। उत्कलादिमते तु अत्ल स्थित्वा सृष्टिं करोतीत्वयः । दृष्टान्तमाइ बढेरित्यादि । यथावान्दग्नि- मण्डले भगवान् वर्तते तथानाप्रीत्यर्थः। अर्कादिमण्डले भगवतोऽवस्थान प्रसिद्धम् । यहा पनिशशिमिहिरमण्डले सहस्रकमलस्थान्दग्निमएइले यथा चणकाकारेण भगवान् वर्त्तते तहदनापीति। सहस्रदले केन्दग्नि- मण्डलानि प्रदर्शयिष्यन्ते । अतएव पीठपूजायामकेन्दग्निमण्डलोपरि परमात्म- जानात्मनोः पूजा विधीयते । परमात्मा परमशिव: जानात्मा मानशति- स्तदुभयाभिनशिययन्त्यात्मकराग्यकाकारविन्दुरिति ध्येयम् ॥ ३७. ॥

·५२ पटचक्रनिरूपणम् । दह स्थाने विष्णोरतुलपरमामोदमधुरे समारोप्य प्राणं प्रमुदितमनाः प्राणनिधने । परं नित्यं देवं पुरुषमजमाद्यं त्रिजगताम् पुराणं योगीन्द्रः प्रविशति च वेदान्तविदितम् ॥ ३८ ॥ . श्राज्ञाचक्रे योगेन प्राप्पत्यागफलमाह इह स्थाने इति । अस्यार्थ: योगीन्द्रो जन: प्राणनिधने प्राणवियोगकाले प्रमुदितमनाः प्रात्मानन्देन दृष्टचित्तः सन् इह आज्ञाचक्रे विणोर्भगवतः स्याने उपदर्शितविन्दुरूपे प्राणं समारोग्य अथवा तहिन्दी प्राणं समारोप्य प्राणनिधने सति परं पुरुष प्रविशतीत्यन्वि- तायः। पुरुपं विशेषयति नित्यमविनाशिनम् । देवं सृष्टिस्थितिप्रलयैः क्रीड़न्तम् । अजं जन्मरहितम् । विजगतामाद्यं अनेन सर्वेषां पूर्ववर्त्तित्वात् सर्वकारणत्वं सूचितम् । पुराणं पुराणपुरुष इति कृत्वा यो निगद्यते स एवायमिति भावः । वेदान्तो ब्रह्मनिरूपक युतिवाक्यादिः तज्ज्ञानज्ञाप्यमित्यर्थः ॥ ३८ ॥ * ॥ तदयं विष्णोः स्थाने प्राणारोपणप्रकारः । प्राणवियोगकालं ज्ञात्वा ब्रह्मणि लीनो भवतीत्यानन्दितमना: योगासनमासीन: सन् कुम्भकेन वायं संगध्य दिस्य जीवात्मानं मूनाधारमानीय गुदमाकुचा यथोक्ल विधानेन कुण्डलिनीमुत्याप्य मूनादिवद्धारन्ध्रान्तं तडिदाकारमानन्दं कुण्डलिनीमयं स्वरूपं नादं ध्यात्वा प्राणरूपरवामपरमात्मकं ईस तयादे विलाप्य जीवन. मह चक्रभेदक्रमेधाज्ञाचक्रमानीय तव स्थितायां कुण्डलिन्यां स्थूलमूक्ष्मकमात् पृथियादिप्रपञ्चममुदाय विनाप्य तां पुनर्जीवामना सह नत्र स्थितशिवलि- ·षट्चक्रनिरूपणम् । ५३ + लयस्थानं वायोस्तदुपरि च महानादरूपं शिवाई : सिराकारं शान्तं वरदमभयं शुद्धबुद्धिप्रकाशम् । यदा योगी पश्येद्गुरुचरणयुगाम्भोजसेवासुशील- स्तदा वाचां सिद्धिः करकमलतले तस्य भूयात् सदैव ॥३६॥ मयविन्दुनैकोभावमापाद्य तिष्ठेत् । ततो ब्रह्मरन्ध्रभेदेन देहं त्यक्ता ब्रह्माणि लीनो भवेदिति ॥ * ॥ तदयं महावाक्यार्थनिर्णयः । श्राज्ञाचक्रं द्विदलं शुक्लवर्ण कबूर- वर्णहक्षययुक्तापत्रम् । कर्णिकायां चक्राधिष्ठात्री हाकिनी शक्तिः शलवा रक्ता- पड़वत्रा विनेगा पडूभुजा वराभयाक्षमालाकपालडमरपुस्तकधरा शक्लपद्मो- परि स्थिता। तदुद्धे त्रिकोणे इतर लिङ्गः शक्लवर्णः विद्युदाकारः। तदुईत्रिकोणे प्रणवालतिरन्तरामा प्रदीपाभज्योतिः । तस्य चतुर्हिक्षु अन्तरीक्षे ज्योति:- स्फुलिङ्गविम्बर्वेष्टित: व्वलद्दीपसदृशेन वतेजसा भूलादिब्रह्मरन्ध्रान्तप्रका. शकः। तदू. सूक्ष्मरूपं मनः । तदू? चन्द्रमण्डले हंसकोड़े परमशिवः सशक्तिक इति । इति पाठप्रकरणम् ॥ * ॥ इदानीमाजाचक्रो. सहस्रदलकमलाधःस्थानवर्तिकारणावान्तरशरीरं निरूपयितुमिच्छवाह लयस्थानं वायोरिति । प्रस्यार्थः यटा यस्मिन् काले योगी जन: गुरुचरणयुगाम्भोजसेवासुशीलः गुरुचरणयुगाम्भोजस्य सेवया सुशोभनं दृढ़तरेकाग्रमनोऽभिनिवेशेन साङ्गसुन्दरं शीलं योगानुष्ठानरूप- सहत्तं यस्य तादृशः सन् तदुपरि आज्ञाचकोड़े महानादरूपं महानादस्य रूपं पश्येत् तदा सस्य योगिनः करकमलतले सदा सर्वस्मिन् काले वाचा मिहिः वाक्यसिधि यादेवेत्यन्वितार्थः । (२६) लयस्थाममिति। एता स्थानं वायोर्धिरामभूतम् । तदुपरि महानारूप योगी जनो यदा पोत तदा तस्य द्वामितिरपि करपद्मत सदर भूयात् । कोयम् ? शिवो इकार: मदाकारं शिवदेव्योरङ्गिाखरूपं यस्य हरगोर्यात्मक वात् । गान सौम्यमूर्तिम् । वरान् ददाति व्यमयमपि । राजीनां प्रकायो यस्मात् । थेगो कोटयः ? गुरुचरण पापील इति गुरुपरण- खतपदेश इत्यर्थः ।, .

·पट्चक्रनिरूपणम् ।
नादं विशेषयति लयस्थानं वायोरिति । अत्र महानादे वायोलवः
यमादुस्पत्तिः तव लयनियमात् । यद्यपि भूतशद्यादौ स्पर्शतले वायोर्लयस्तस्य
च व्योनि लयो दृश्यते तथापि कदाचित् नादेऽपि वायोलयो भवतीति । अत्र
"पृथिवीकाराट्रसवती रसादजायत
ककारात् सर्वाणि जलानि
तीर्थानि रेफाइङ्गितत्त्वं नादाहायुः सर्वप्राणमयः विन्दोगगनं सर्वशून्यं शब्द-
मयं तेभ्यः पञ्चविंशतिगुणमयतत्त्वं सर्वमिदं विखं ब्रह्माण्डं कालिकामयम्"
इति श्रुतिवाक्येन कालीमन्ववर्णस्य सूक्ष्मे संहरणकाले नाद वायोलयो
भवतीति ध्येयम् । शिवाई मिति । शिवस्याईनारीश्वरत्वात् तदई शक्तिस्तद्रूपं
नादमित्यर्थः । सिराकारमिति दन्त्यादिसिरोलाङ्गलस्तदाकारमित्यर्थः ।
तदूड़े त महानादो लाङ्गलाकतिरुवलः ।
इति कार्तिकेयेखरसम्बादवाक्यात् । यद्यपि “कृषिको लाशलं हलं गोदा.
रणचसौरथ" इत्यमरकोपे लाङ्गलवाचकसौरशब्दस्य चतुर्थस्वरयोगिलं तथाप्यत्र
वचनान्तरकवाक्यतानुरोधेन हतीयस्वरयुक्तसिरः पदैनापि लागलः प्रतीयते
इति । अथवा शिवाकारमिति तेन शिवशक्तिमयोऽयं नादः ।
तदुक्तं प्रपञ्चसार-
नादात्मना प्रबुडा सा निरामयपदोन्मुखी।
गिवोन्मुखी यदा गति: पुंरूपा सा तदा स्मृता ॥ इति ॥
अतएव "तस्या एव गतिर्नादविन्दूपृषत्युपयोग्यरूपो" इति राघवभट्टेमा-
प्युलम् ।
अन्यत्र-
मासत्यसंसा चिन्मावा ज्योतिषः मविधेम्तथा ।
यिचिकीर्षुधनीभूय कचिदम्येति विन्दुताम् । इति ।
भथा योमदावार्यवाक्यम् । “नाद एव घनीभूमः कचिदभ्येति विन्दुलाम्"
मानव पनपर्यानोचनया शक्तिरेव नादविन्दुरूपेणावि.
भूमा सवर्णफुगमनमिव । नादविन्दुः पुनरेकाकारव इति निष्कर्षः। वरदातार-
मिस्य:॥२८॥

·पटवक्रनिरूपणम्। सटूढे शहिन्या निवसति शिखरे शून्यदेशे प्रकाश विसर्गाध: पद्म दशशतदलं पूर्णचन्द्रातिशुभम् । अधोवतं कान्तं तरुणरविकलाकान्तिकिझल्कपुञ्ज ललाटायेवणैः प्रविलसितवपुः केवलानन्दरूपम् ॥४०॥ प्रय समाधिरूपयोगानुशीलनसाधकानां समाधिकालात् प्रागेवं विचि. न्त्यातिप्रयत्नः स्थूलसूक्ष्मकमात् सर्व चिदामनि विलापयेदित्याचार्यवचनेन समाधे: पूर्व स्थूलसूक्ष्मरूपरष्टिप्रपञ्चसमुदायचिन्तनविधानात् तज्ज्ञानस्या- वश्यकत्वादव वदन्ति । तत्र तावत् पृथिव्यादि पञ्च स्थूलरूपाणि मूलादि- विशद्धान्तचक्रे उतानि तदाथितत्वात् मूलाधार भूमण्डले पादघाणेन्द्रिय- गन्धतत्त्वेति विः । जलमण्डले पाणिरसनेन्द्रियरसतत्त्वेति विः। वह्निमण्डले पायुचक्षुरिन्द्रियरूपतत्त्वेति विः । वायुमण्डले उपस्थलगिन्द्रियस्पर्शतत्त्वेति त्रिः। नभोमण्डले वाक्योवेन्द्रियशब्दतत्त्वेति विरिति समुदायेन पञ्चदश- तत्त्वानि वर्त्तन्ते। पृथिव्यादिना मिलिला विंशतितत्त्वानि स्थूलानि बोद्ध- व्यानि । इदानीं सूत्मरूपाणि विधीयन्ते। तबाजाचक्रे सूक्ष्मरूयं मनः स्वयं प्रदर्शितम् । अपराण्याह कहालमालिनीतन्त्र पाजाचक्रमुपक्रम्य- मनशान सदा भाति हाकिनोक्तिरक्षितम् । बुद्धिप्रवत्यहवारालाङ्गतं तेजसं परम् ॥ इति । अब बुद्धिप्रकृत्यहङ्कारामकसूक्ष्मरूपत्रयाणां स्थितिः प्रतीयते । तबाहकारस्थ न पाठक्रमात् स्थिति: मूलाधारादि सर्वत्र पृथिव्यादिजनकस्य तत्तद्दिलया- धारस्य च जन्यविलाप्ययोरध:स्थितिदर्शनात् पाठक्रमाच्छाब्दक्रमस्य बल- वत्त्वाचानापि तथा स्थिति: कल्पाते। लेन “अहङ्कारे हरेव्योम सशब्द (४०) तदुः इति । तथ महानादस्य ब. महाविन्याच शिखरसमदेशे शून्यनिरालम्बे विसर्गस्याधः प्रकाशरूपं सहस्रदलपद्मं निवसति। अत्यर्थपूर्णचन्द्र इत्र रावं अधीवलं कानं तरुणरविकला व कान्न किनकपुझं यस्य। ललाटाद्यैर्नलाटादिपिन्यानरकारदिवारह- विशतिप्राकारेण परिलक्षिततः केवलानन्दसरूपमिति । ।

·पटवक्रनिरूपणम् । तन्महत्यपि” इति वचनात् व्योमो विलयाथें तहिलयाधिकरणस्याहङ्कारस्थ प्रथमोपस्थितं तदादावहङ्कारस्तदूई बुद्धिप्रकृत्योः स्थितिः । एतेषां जन्यजनक- भावमाह सारदायाम्--- भूलभूतात्ततोऽव्यक्तात् विकतात् परवस्तुनः । पासीत् किल महत्तत्त्वं गुणान्त:करणात्मकम् । अभूत्तस्मादहवारस्त्रिविधः सृष्टिभदतः ॥ इति ॥ विकतादिति इदं परवस्तुनः प्रतिविम्बत्वेन विशतिरूपं महत्तत्वादीनां प्रकृतित्वात् प्रवतिनामकञ्च। अतएवोक्तम्- प्रक्ततिः परमा शक्तिविशतिः प्रतिविम्बता ॥ इति ।। तथा परंवारमप्रकृतिप्रतिविम्बस्वरूपिणोति प्रागुपदर्शितम् । सारदा- वचने महत्तत्त्वमिति । यदेव महत्तत्त्वं सेव बुद्धिः । तदाह ईशानशिवेन-- बोदव्य नुक्षणा सैव प्रततिः शनिम्भिता । बुदितत्त्वं भवेद्वरतं सात्त्विकं गुणमाथिता। सैव बुहिम्महवाम तत्त्वं सांख्य प्रगीयते । इति । महत्तवन्त गुणान्तःकरणात्मकम् । गुणाः सत्त्वरजस्तमोरूपाः । मन्तः- करणमाह सारदायाम् "अन्तःकरप्पमामनः मनोबुहिरहशारथित्तच परि. कीर्तितम्” इति । एतत्समुदायात्मकं महत्तत्त्वम् । ननु मनसो महसत्त्वान्त- र्गतत्वे तदन्तयक्रेऽस्मिन् प्रविलसति मन: सूत्मरूपमित्यनेन पृथगभिधानं कयं सदच्छते रति चेव तन्मनो न महत्तवान्तर्गतं किन्तु तदधार- जन्यमतिरिनाम् । सटाह- “यतोऽपरं मनस्तत्वं समहम्पविकल्पकम् । तेजमादेव सातम्” रति राघवमः। एवधानाचक्रम्यमन:पर्यन्तानां समेण शितबिहिसवात् तदूर- बारादीनां स्थितियोध्या । समयाना हाकिनी इतरलिजाणवममो- पारहिमतीनामध्यवहितीहार्दिक्रमेण स्थितिनिरूपणात स्थानविशेषा- मभिरितस्य पूर्यर्णितचन्द्रमवस्य नेपामूर स्थितिरिति । मनु नेपामधः ·--- पट्चक्रनिरूपणम्। कथं न स्वीयते इति चेन्न । "इन्दुललाटदेशे च तद्हें वोधिनी स्वयम्” इति सम्मोहनतन्त्रवचनेन वक्ष्यमाशाज्ञाचक्रोईवर्तिन्योः समनियतयोरिन्दुबोधिन्धी- रघोभारी स्थितिबोधनात् तयोरव्यवधानाय सर्बोढे एव तस्य स्थितिरिति । प्रथानाचको कारणरूपमाह सम्मोहनतले- इन्दुललाटदेगे च तदूई बोधिनी स्वयम् । तदूढे भाति नादोऽसावईचन्द्राशतिः परः । तद्हें च महानादो लाङ्गलाकृतिराज्यलः । तदूई च कला प्रोता आनीति योगिवनमा। उम्मनी त तदूई च यद्गत्वा न निवर्तते ॥ इति । नदूई बोधिनीत्यव तदूई ललाटोड़ें भाजाचक्रोद्धे इति यावत् । घोधिन्यधास्थले बिन्दुस्थितिमाह भूतहितन्चे- विन्दुम्मानाईतो देवि तई नादसंज्ञितम् । सयस्थानं तथा वायोमहानादं तदूईतः ॥ इति । मावार्दा शतिः। वान सूर्यप्रतीकागमामीहिन्दुमदनरम् । तदू धामावा सु गान्धाररागमाथिता। रति हचिविफममहितापचनेनार्दमावायाः गलियाचकलतीरी:। प्योर्वचनयोरकवाक्यतया यामावा संघ घोधिनीति बोध्यम् । पिन्दु- पोधिमीनादेति पयं विन्दुमयपरणले स्पपिरोपः । सदाह मारदायाम- मचिदानन्दविमवार मकनात् परमगरात् । पामीसिम्सतो नादी मादादिममुमः। परमिय: मानापियामी मिद पुन:। शिन्दगादी पीजमिति तप्य भेदा: ममोरिताः । पिदुर्गाटामसी पो गहिनाटतयोदिया। मागप: ममाहात: ममांगरिमारना C ·पटचक्रनिरूपणम् । परशक्तिमयः परः शिवस्तेन शिवशक्तिमयो विन्दुः । अयं ललाटोड्ढे स्थिती विन्दुर्नादात्मकः शिवात्मकः। वीज शक्तिर्वोधिनीरूपमित्यर्थः । नादस्तयोः समवायः सम्बन्धः क्षोभ्य- क्षोभकरूपस्तेनाय क्रियाक्तिरूपः एतचयोद्धे महानादः पूर्वोपदर्शितः । तटूढे च कला प्रोक्ता इति। कला पंक्तिः । आनौति तिर्यक् रेखारूप- मात्राकारा इत्यर्थः । इयं शक्ति: सूध्यादौ आविर्भूता । तदुक्तं पञ्चरात्रे- एवमालोक्य सर्गादौ सच्चिदानन्दरूपिणीम् । समस्ततत्वसंघातां सूध्यधिष्ठावरूपिणीम् । व्यक्तां करीति नित्यां तां प्रकति परमः पुमान् ॥ इति ॥ अन्यत्र- शिवशक्तिसमायोगादश्यक्तात् परमेखरात् । आद्या भगवती देवी सैव त्रिपुरसुन्दरौ। वासोच्छक्तिस्ततो नादो नादाहिन्दुसमुद्भवः ॥ इति । उन्मनी तु तदूर्द्ध चेति। तलक्षणमाह- यत्र गत्वा त मनसो मनस्त्वं नैव विद्यते। उन्मनी सा समाख्याता सर्चतन्वेषु गोपिता ॥ इति ॥ ततय मनोत्तिमहिषयावलम्बनचेष्टाकालीनविषयावलम्बनसामान्याभाव- सम्पादनं तत्वमुन्मनीत्वमिति । सा च द्विविधा सहस्राराधारा निर्वाण- कुलारूपा एतत्स्थानस्थिता वर्षापलीरूपा। तथा च कालमालिनीतन्वे- सहसारकर्णिकायां चन्द्रमण्डलमध्यगा। मसरस्परहिता कला सादगी भवेत् । उन्मनी नाम तस्या हि भवपागनिशन्तनी एलि सथा- उग्मनीच मानावण मरणात् मोक्षदायिनी ॥ इति । मानावणं वांवनीरूपमित्यर्थः।

·पटचक्रनिरूपणम् । उन्मन्यधः समनीमाह भूतशुद्धी- ततो हि व्यापिका शक्तिराजीति यां विदुर्जनाः। समनीमूईतस्तस्या उन्मनीन्तु तद्वत: ॥ इति ॥ इदमपि परशक्तरवान्तररूपम्। ततयाजाचको हितीयविन्दुः शिव- स्वरूपः। तदूर्दै अमावाकारा बोधिनीशक्तिस्तदूर्द्ध शिवशक्तिसमवायरूपाऽई- चन्द्राक्कतिर्नादस्तदूढ़े लाङ्गलाकृतिमहानादस्तदूचे आञ्जीरूपा व्यापिका. शनिः तदूर्द्ध समनी तटूढे उन्मनीति क्रमेण समकारणरूपाणि वर्तन्ते । अलमतिविस्तरेण प्रकृतमनुसरामः । सहस्रदलपमं निरूपयन्नाह तदूई इति दशभिः। तदूई प्रागुपदर्शितसञ्चेपामूळे पूर्योपदर्शितशशिनीनायाः शिखरे मस्तके शून्यदेशे नायनावृतस्थाने तेन सुपुमाया अपि अड़े इति सूचितम् । विसर्गस्याधः दशशतदलं सहस्रदलं पद्मं निवसति इत्यन्वयः । विसर्गन्तु ब्रह्मरन्ध्रस्योईभाग- तस्मिन् रन्ध्र विसर्गच नित्यानन्द निरज्जनम् ॥ इत्यादि वक्ष्यमाणवचनात् । पद्मं विशेषयति पूर्णचन्द्रेत्यादि । ल-काराद्यैर्ऋण: प्रविलसितवपुरिति । पत्र ल-कारग्रहणं न विलोमेन वर्णचिन्तनाथ किन्तु ल-कारग्रहणं क्ष-कार- परित्यागार्थम् । तत्रत्यागवीज हि वर्णानां सहस्रदले स्थितिरावर्त्तनेणैय घटते । एवञ्च क्ष-कारसहितकपशाशपर्णानां विंगत्यावर्तने विंशत्यधिक- सहस्रसंख्या भवन्ति। जनविंगत्यावर्त्तने त एकत्रिंशयूनसहस्रसंख्या भवन्ति । अतः क्ष-कारपरित्यागेन तत् समाधीयते । तेन प-कारादिल-का- रान्तपश्चाशहर्णा अनुनोमेन विंगत्यावर्त्तनेन सहस्रदले चिन्तनीया इति ध्येयम् । अनुलोमेन वर्णचिन्तनं व्यतामा कहालमालिनीतन्वे- महस्रारं महापद्मं रामवर्णमधोमुखम् । प.कारादि-कारान्तः स्फुरहविराजितम् ॥ इति । पत्र प-कारान्तरित्यवान्तगम्दस्यावसामार्थकत्वात् स-कारोऽन्तेऽयमाने यति बहुव्रीहिणा इ-कारं विहाय स-कारान्तपमागदर्णयोगः । पथया नकारा..

·पट्चक्रनिरूपणम् । समास्तै तस्यान्त: शशपरिरहितः शुद्धसम्पूर्णचन्द्रः स्फुरज्जयोत्स्नाजालः परमरसचयस्निग्धसन्तानहासी। विकोणं तस्यान्तः स्फुरति च सततं विद्युदाकाररूपं तदन्तःशून्यं तत् सकलसुरगणैः सेवितं चातिगुप्तम् ॥४१॥ .. दोरिति लकार-क्षकारान्तपञ्चाशदर्णानामकथादिविरेखावहामावर्तेन यथा- योग्यावर्तनेन विन्यासः । कङ्गालमालिनीवचनन्तु दक्षिणावर्तेन वर्णविन्यास- विधायकम् इति वचनदयोरविरोधः । अव पञ्चाशदर्णानां रूपविशेषा. नभिधानात्तवर्णमय्या माटकाया: शक्लवर्णत्वदर्शनात्तेऽम्यत्र शलत्वेनैव चिन्तनीया इति ध्येयम् । ललाटायेळणेरिति पाठे तु ललाटशब्देन माळका. न्यासोक्तललाटवर्ण: अकारस्तदाद्यैर्वर्णेरित्यर्थः । एतत्पचे लकारं विहाय अकारादिक्षकारान्तं पञ्चाशहर्णयोगी बोध्यः । सर्वत्र पञ्चाशवर्णग्रहणे अन्यलकारत्यागदर्शनात् । अब केचित् प्रविलसिततनुरिति पठन्ति । तब “वा पुंसि पद्मम्" इति दर्शनात् मि विशिष्टस्य पद्ममित्वस्य विशेषणतया तनुरित्यस्यापि पुंस्व- मिनि व्याख्यायन्ति च । तन्त्र एतत्झोकस्यनिवसतिक्रियायाः कर्तृत्वेन पद्ममिति विन्दन्तनिहगात् कीवलिङ्गप्रयोग एव प्रतीयते न त पुंलिङ्गप्रयोग- तथाले यिमर्गान्तो भयितुमर्हति अतम्तदिगेपणस्य तनुशदस्य लीवत्वमय वायं तथाले विन्दन्तता न भवति निर्विन्दुत्वे छन्दःपातस्तस्मादपुरित्येय म्पाटमन्यम् ॥ ४०॥ महमदनकमनवागिंकायां चन्द्रमण्डलस्थितिमाह ममाम्ते इति । पाठः।

·पट्चकानिरूपणम्। तस्थान्तः तत्र पझे अन्तम्मध्ये शुद्धः निमालोदयविशिष्टः। चन्द्रं विशेषयति स्फुरदित्यादि परमरसचयनिग्धसन्तानहासौ इति । . निग्ध: आईसदृश- भावस्तस्य सन्तानो विस्तारो यंत्र इत्यर्थः। ततय परमामृतरसचयेन उत्ताप. हीनतया निग्धसन्तानयुक्तो हासवदानन्दमयकिरणविशिष्ट इत्यर्थः । अथ चन्द्रमण्डलस्याधं जड़े अन्तरात्मादीनां स्थितिमाह कङ्कालमालिनीतन्त्रे सहस्रारमुपक्रम्य- तत्कणिकायां देवेशि अन्तरामा ततो गुरुः । सूर्यस्य मण्डलञ्चैव चन्द्रमण्डलमेव च ॥ ततो वायुम्हानामा ब्रह्मरन्धं ततः स्मृतम् । तस्मिन् रन्ध्र विसर्गच नित्यानन्दं निरञ्जनम् । तः गहिनी देवी सृष्टिस्थित्यन्तकारिणी ॥ इति । सवारत: चन्द्रमण्डलमध्ये सततं निरन्तरं. विद्यदाकाररूपं त्रिकोणं स्फुरतीति । तदन्तःशून्य मिति । अन्तमध्ये शून्यं यस्य तदन्तःशून्यं परं विन्दुशरीरं तस्मिन् त्रिकोणे अन्तःशून्यं तदन्तःशून्यं विकोणमध्यवर्ति परविन्दुरूपं शून्य स्फुरतीति क्रियान्वयः। यहा तदन्तस्त्रिकोणमध्ये शून्ये परं विन्दुरुप स्फुरति । अतएवोतं तोड़लतन्त्र पाठोलामे- निराकारं परं ज्योतिबिन्दुचाव्ययसंन्चकम् । विन्दुगदेन शून्यं स्यात् तया च गुणसूचकम् । इति । पब माहारनिहारविहारयोगाः, समंवता: धम्म विदा काया” इति वचनात् योगस्य गोपनेनानुष्ठानविधानात् मदन्तःशून्यमतिगुन यया स्यातया सकनसुरगणे: मेवितम् पाराधितमिलयः । ४१ : परमाणासमोन पथविधाको रोमियम नाम व विजोन मोर कति गिराधार या निधोमानगो लग सदाचार मिनिमाम्। सगरमा ·पट्चक्रनिरूपणम् । सुगुप्तं तदयत्नादतिशयपरमामोदसन्तानराशेः परं कन्दं सूक्ष्म सकलशशिकलाशुद्धरूपप्रकाशम् । इह स्थाने देवः परमशिवसमाख्यानसिद्धः प्रसिद्धः खरूपी सर्वात्मा रसविरसमितो जानमोहान्वहंसः ॥४२॥ सुगुप्समिति । अस्थायमर्थः वक्ष्यमाणकशानकोटिभागकरूपत्वादतिगुप्तं तत् शून्यं यत्नात् चिरनिरन्तरध्यानाद्यनुष्ठानात् सकलशशिकलाशुद्धरूप- प्रकाशं काना निवाणकला तया सह वर्तमाना या शशिनयन्द्रस्य पीडशी कला तया निम्मतरूपप्रकाशो यस्य तदित्यर्थः। तथा चातिसूक्ष्म- मपि विकोपान्तचर्चामाकलानिर्वाणकलासहितपरं विन्दुरूपान्त:शून्यं ध्यानेन प्रकागितं भवतीति भावः । परमामोदसन्तानराशेर्मोक्षस्य परं कन्दं प्रधान मूलमित्यर्थः । मुगुप्तमित्यन्न सुगोप्यमिति पाठे यत्नादित्यस्य उभयत्रान्वय इति ध्येयम् । केचित्तु त्रिकोणान्त:शून्यं शून्यस्थानं तत्तु कीदृशम् ? सकलशशि- कलाशहरूपप्रकाशम् । शशिनयन्द्रस्य सकलकताः समस्तकला: पोड़श- कनाः तत् गई शक्तं यदूषं तदेव प्रकाशो यस्य तादृशपूर्णचन्द्रप्रकाशमित्यर्थ: इति व्याण्यायन्ति तश्चिन्त्यम्। तत्रिकोणस्य पूर्णचन्द्रमण्डलमध्यवर्तित्व- कथनेनेय विकोणमध्यस्थानम्य पूर्णचन्द्रतल्यनकाशप्राप्तौ पुनस्तत्कयनं ध्यर्थे स्यात् । किञ्च मकन सुरगणै: मेवितमित्यनेन शून्यस्थानस्य सेवन न युज्यते किन्तु विकोणान्तबिन्दोरव मेव्यत्वमिति । यदि तु तत् शून्यस्थानस्य परं विन्दोरधिष्ठानात् मेव्यसमित्युचते तदा त नत्शून्यस्थानस्य परं विन्दोरधि- ·पट्चक्रनिरूपणम् । सुधाधारासारं निरवधि विमुञ्चन्नतितरां यतेः स्वात्मज्ञानं दिशति भगवान् निर्मलमतेः । समास्ते सर्वेशः सकलमुखसन्तानलहरी- परीवाहो हंसः परम इति नाम्ना परिचितः ॥ ४३ ॥ स्थानि. छानात् सेव्यत्वमित्युच्यते तदा तत् शून्यस्थानमेव नो भवतीति सुधीभि- र्भाव्यम्। सहस्रदलकर्णिकायां परमशिवस्थितिमाह इह स्थान इति । कर्णिकायामित्यर्थः परमशिवसमाख्यानमिद्धः परमशिवनामा ख्यातो देवो वर्तते इति शेपः। देवं विशेषयति स्वरूपोति ब्रह्मरूपी ब्रह्ममयमिति यावत् । सर्बात्मा सर्वेषां जीवानाम् अामा जीवात्मस्वरूप: जीवात्मपरमात्मनोवस्तुतो भेदाभावात् य प्रात्मा स एव जीव: अलएवोक्त. मध्यात्मरामायणे-- जीवात्मा परमामा च पयायो नाव भेदधीः । प्राचार्यशास्त्रोपदेशादैक्यज्ञानं यटा भवेत् । प्रात्मनोर्जीवपरयो मूला विद्या तदैव तु ॥ इत्युक्तम्। श्रुतिरपि “तत्त्वमनि" इति वाक्येन तत्त्वंपदयोरेकार्थत्वं दर्श- यति । रसविरसमित इति रसः परमानन्दरसः विरसस्त लक्षणेन शिव- शक्तियोगजन्यसामरस्यानन्दरूपः। तदुभयरसमितः प्रातः इत्यर्थः । अथवा रसः प्रथमोपस्थितलेन विषयरसस्तस्मिन् विरसा हेयताहिन रसेन म परमानन्दरसस्तम्मित इत्यर्थः । अज्ञानमोहान्धहंसः अन्जानमोहान्धकार- नायकबात् इंसः सूर्यरूप इत्यर्थः ॥ ४२ ॥ सुधाधारासारं निरवधि विमुञ्चतितरामिति । निरवधि निरन्तरम् साधारासारमिति । स भगान् शिवः निलमतेर्योगिनो ननस यात्मविषयम्स परमात्ममि मा हिपति! कोडसम् ! धाधारापारम् चमतराया पापारमिः । यहा ·पट्चक्रानिरूपणम् । अतितरामतिशयं यथा स्यात्तथा सुधाधारारूपसारं वस्तु विमुञ्च- नित्यर्थः। अथवा सुधाया प्राधारयन्द्रस्तस्मादासियतें नि:स्रियते यत् तत् सुधा- धारासारं शुक्लवर्णामृतकिरणं विमुञ्चन् प्रकाशयन्नित्यर्थः। एतविशेषणेन विशेष्यस्य चन्द्रवत् शुक्लवर्णवं सूचितम् । यहा आसायते नि:सार्यते उच्चार्यते इति यावत् तहाक्यं सुधाधारया सह प्रासारं सुधाधारासारं सुधामयवाक्यमित्यर्थः । ततश्च निरवधि सर्व्वस्मिन् काले प्रतितरां मोहनाशायातिप्रवलतरां सुधामयवाक्यं विमुञ्चन् उच्चरन् सन् यतेरुपास्यदेवतायां नियतमनसः स्वात्मज्ञानं स्वञ्जीवात्मा तेन सह प्रात्मा परमात्मा ज्ञायतेऽनेनेति । अत्रापृथक्साहित्येन जीवात्माभेदेन परमात्म ज्ञान- कारणं तारकब्रह्ममन्त्रम् उपदिशतीति समुदायार्थः । अथवा सुधा कपामृतं तदारया युक्तं सारं ब्रह्ममन्त्रात्मकसारवाक्यमुच्चरन् स्वामनानं दिशतीत्यर्थः। एतविशेषणेन तारकमन्त्रीपदेशकत्वज्ञापनात्तु विशेष्यगुरुत्वं सूचितम् । एवञ्चैतहिशेषणं पूर्वनोकोक्तपरमशिवस्यैव गुरुत्वात्। अतएव ललितारहस्ये गुरुतत्त्वनिरूपणे- ख्यातीऽयं पुरुषथेष्ठः सर्वदात्मरतिप्रिय । इत्यादिना गुरु वर्णयित्वा तजोरूपा प्रिया तस्य ब्रह्मवर्मसुदुलभा । परमं ब्रा यत्पादपजातिवैभवम् ॥ रत्युतया शोभाधिक्येन पदपहजयोः परवचारूपपरमगिवस्य इत्यादिति ध्यास्यातम् । जोरूपगुरुप्रियायाः पादहयारोहणं गुरुह्रदय एष न लन्य- पुरुषस्येति। अतो यः परमशिवः स एव गुरुरिति तात्पर्यम् ।

·पट्चक्रनिरूपणम्। १५ गिवाणतन्वेऽपि- शिरःपने महादेवस्तथैव परमो गुरुः। तमो नास्ति देवेशि पूज्चो हि भुवनवये। तदंश चिन्तयेदृषि वाये गुरुचतुष्टयम् ॥ इति ॥ अयं परमशिवः कणिकान्तस्त्रिकोणस्य वहिरधः कथ्यमानहंसः इत्य- स्योपरि वर्तते । पूर्वोत्ताकद्वानमालिनीतन्त्रवचने-- तत्कर्णिकायां देवेशि अन्तरात्मा ततो गुरुः । सूर्यस्य मण्डलं तत्र चन्द्रमण्डलमेव च । इत्यादिना क्रमेण महाशहिनीशक्तिपर्यन्तस्थितिमभिधाय तस्याधस्ताच्च देवेशि चन्द्रमण्डलमध्यगम् । त्रिकोणं तत्र सञ्चिन्त्य क्षयहीनामिका कला । सन्मध्ये कुटिला निवाणाख्यसप्तदशी कला ॥ इति वचमेन चन्द्रमण्डलान्तस्त्रिकोणेऽमाकलादीनामेव स्थितरुक्तत्वात् । गुरोस्तु तदधोऽन्तरात्मन उपरि स्थितिरुवाच । ननु कङ्कालमालिनीवचने- ऽन्तरात्मन उपरि गुरोः स्थितिरुता तत्कथं हंसस्य जड़ें गुरोः स्थितिरुच्यते इति चेत्र हंसान्तरात्मनोरेकार्थत्वात् । तथा हि कड्वानमालिनीतन्त्रे गुरुध्यानं यथा- सहस्रदलमध्यस्थमन्तरात्मानमुत्तमम् । तस्योपरि नादविन्दोम्मध्ये सिंहासनोज्ज्वलम् । तस्मिन् निजगुरु नित्यमित्यादि। तथाऽन्यत्र- इंसपीठे मन्त्रमये स्वगुरुं शिवरूपिणम् । अमुकानन्दनाथान्तं स्मरेत्तनामपूर्वकम् ॥ इति ।। सथानदाकल्पे- शिरः पद्मेशले दशशतदले केगरगते पतवीणा तस्पे परमशिवरूपं निजगुरुम् ॥ इति । e ·पटच क्रनिरूपणम् । एतेषां वचनानां पालोचनया इंसान्तरामनोरमदः प्रतीयते । एवं परमभिवरूपं निजगुरुमित्यनेन परमशिव एव गुरुरिति भाष्यम् । यत्तु सहस्रदलमुपक्रम्य- तमध्ये त त्रिकोणं स्थाहिद्युदाकाररूपकम् । विन्दुहयञ्च तन्मध्ये विसर्गरूपमव्ययम् । तमध्ये शून्यदेशे तु शिव: परमसंन्नकः । इति वचनं परमशिवस्य विकोणमध्ये स्थितिबीधकम् तम्मतभेदेन सहस्र. दलकमलाभिन्नतत्कर्णिकाधोवर्ध्वईसुखदादशदलकर्णिकान्तस्त्रिकोणे गुरु- स्थितिबोधकम् एतत्पादुकापञ्चकस्तोत्रे स्पष्टीकृतम्। न तूईसहस्रदलकर्णिका- त्रिकोणे गुरुस्थितिबोधकम् । मध्यत्रिकोणस्याधस्तनविकोणान्तर तटूपेष स्थितः। अन्यथा कङ्कालमालिनीतन्त्रवचनविरोधात् । समास्ते सर्वेश इति । पत्र कर्णिकायां सर्वपामीखरः समास्ते इत्यर्थः । नन्वत्र परमशिवस्थितिकथनेनैव ईखरस्थितिकता तत्कथं पुनः सवेश- स्थितिरुचते इत्यतः सर्वेशं विशेषयति हंस इति । अयं सर्वेशी हंस हंस इत्यानुपूर्यिकमन्त्राकारः। तदुक्तं प्रपञ्चसारे- मा तत्वसंज्ञा चिम्मावा ज्योतिषः सविधस्ततः । विचिकीर्षुधणीभूय कचिदभ्येति विन्दुताम् । कालेग भिवमानस्तु स विन्दुर्भवति हिधा। विन्दक्षिणभागय वामभागो विसर्गकः ॥ तेन दक्षिणवामाख्यो भागौ पुं-स्त्रीविशेषिती। हहारी विन्दुरित्युत्तो विसर्गः स इति स्मृतः । विन्दुः पुमप इत्युखी विसर्गः प्रतिः स्मृतः । पुं-प्रत्याभको इंसस्तदामकमिदं जगत् । रति ॥ सप्यातमा महाकालीत प्रथमपटसे- महसारातर शून्ये दिष्यतोरणमीमित। पन्द्रमा समयसवर्षयोपरि। - ·षट्पनिरूपणम् । शिवस्थानं शैवाः परमपुरुषं वैष्णवगणा लपन्तौति प्रायो हरिहरपदं केचिदपरे । परं देव्या देवीचरणयुगलाम्भोजरसिका मुनीन्द्रा अप्यन्ये प्रकृतिपुरुषस्थानममलम् ॥४४॥ -- ar -शुद्धस्फटिकससाशं शुद्धक्षौमविराजितम् ॥ इत्यादि । अन इंसवर्णहयोपरीति सुव्यतम् । अथवा हंसः परम इति नाम्ना परिचितः हंस इति नाना परम इति नामा च परिचितो. विख्यात इत्यर्थः । अतएव अन्यकारेण जनपञ्चाशच्छोके केचिइंसाख्यमेतदित्यनेन हंसनामकत्वं स्वयमुक्तम् । यद्दा हंसोऽन्ते यस्य स हंसोऽन्तः सोऽन्तबासौ परमति की- धारयेण भाकपार्थिवादित्वात् मध्यपदलोपे हंसःपरम इति सिंहम् । तेन परमहंस इति नामा परिचित इत्यर्थः। अतएवोतम् भागमकल्पगुमे- असी परमहंसाख्यो युनास्थावरजङ्गमः ॥ इति ॥ सकलसुखसन्तानलहरीपरीवाह इति । सर्वप्रकारसुखं सकलसुखं तस्य सन्तानी विस्तारः स एव लहरी श्रेणी परि सर्वतोभावेनोद्यते उत्तरोत्तर- कालस्थायित्वेन प्रकाश्यते यस्मिन् इत्यर्थः । ततय थेण्याकारण सर्व व्यापकसमकारसुखविशिष्ट इति यावत् । अयं हंसः परमशिवस्याधीवर्तीत्युक्त प्राक् ॥४३॥ एतत् कर्णिकायां सर्वदेवतामयहंसादीनामधिष्ठानात् शैवशातादि- सकलोपासकानामुपास्यदेवतास्थानमित्याह । शिवस्थानमिति । शैवाः शिवो- (sg• पिवस्थान रति। एतत् परमशिरसानं शैवा जनाः शिवस्याममिति सपन्नि । देणाः परमपुरुषं परा प्रहामा लक्ष्मीर्यस्य एवम्भूतपुरुष वदन्ति । अपरे केचित् प्रायो हरि- हरपदमिति सपन्नि। धन्ये देवीचरणयुगलानन्दरसिका देव्याः पदं सपन्नि। वस्तुतस्तु मानामधारभावमाया एत्रो निरअर एवं निर्वाच्यः बतएव मनुकुटिल नानापपत्रुषां गया- मेको गम्य" रति पुनरन्नोळं साधु संगच्यते। .. - ·पट्चक्रनिरूपणम्। इदं स्थानं ज्ञात्वा नियतनिचित्तो नरवरो : न भूयात् संसारे पुनरपि न वइस्त्रिभुवने । समग्रा शक्तिः स्यान्नियममनसस्तस्य कृतिनः सदा कत्तुं हत्तुं खगतिरपि वाणी सुविमला ॥ ४५ ॥ पासका एतत्पनं शिवस्थानं लपन्ति वदन्तीत्यर्थः। परमपुरुष परमपुरुषस्य विष्णोः स्थानं दमयंतडितप्रत्ययेन सिद्धम् । केचिदिति ये हरिहरोपा- सकास्ते शैवा वैष्णवाय ते केचित् अपरे केवलशिवविष्णूपासकेतरा हरिहरपदं लपन्ति । अतः सर्वे पौवा वैष्णवाः केवलशिवस्यानं केवलविष्णुस्थानं न वदन्ति इत्यभिप्रायेण इत्युक्तम् । अन्ये युगलभजनशीला: यहा अन्ये इंसमन्त्रीयासका- मुनीन्द्राः प्रकृतिपुरुषस्थानं हंसस्य प्रकृतिपुरुषोभयरूपत्वात् तदधिष्ठितस्थान लपन्तीत्यर्थः । एतप्रदर्शनमात्र तत्स्थाने सर्वदेवतामयपरविन्दोरधिष्ठानात् यो यद्दवतोपासकः स तदेवतास्थानं वदतीति बोध्यम् ॥ ४४॥ सहस्रारज्ञानफलमाह इदं स्थानमिति। साङ्गोपाङ्गरूपेणैतत्स्थाननानं भवतीति भावः । नियतनिचित्त इति नियतं तत्र नियुक्त निजचित्तं येन न भूयात् संसारे मुतो भवतीति भाव: यतः क्वचिदपि न बहस्त्रि- भुवने प्रति हेतुगर्भविशेषणम् । बहः पुण्यपापरूपमायापाशबदः। तदुर भागवते-- कम्मणि क्रियमाणे त गुणैरामनि मन्यते । सदस्य संमृति_न्धः पारतन्याच तत् स्मृतम् ॥ इति ॥ भगवडीसायामपि- सभापजन कौतय निरः स्खेन कम्मणा । इति । इत्यर्थः । (10 रासाविति। ए मा एम्पा नियतं भय जिषिदेन परमाधिमारोबारबारेभवात कkिfasो भनि वाममा ·तस्य षट्वन निरूपणम् । ततय पुण्यपापभोगार्थ शरीरधारणात् बन्धः। स च स्वर्गे पुण्यभोगार्थ पाताले पापभोगार्थ सत्ये उभयभोगाथै भवतीति । तत्त्वज्ञानिनान्तु बन्ध- हेतुभूतपुण्यपापानुदयात् सञ्चितपुण्यपापक्षयाच क्वचिदपि कस्मिन् कालेऽपि चिभुवने स्वर्गमयंपाताले न बदः न शरीरी भवति । सोऽयं प्रारब्धकम- भोगपर्यन्तं जोवमुक्तः सन् तिष्ठति देहान्ते मुक्तो भवतीति भावः । पुण्यपापानुदयमा कुलार्णवे- अश्वमेधशतेनापि व्रह्महत्याशतेन च । पुण्यपापन लिप्यन्ते येषा ब्रह्म हदि स्थितम् ॥ इति ।। तथा भगवडीतायाम्- नैव तस्य कृते नार्थी नातते नेह कथन । न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाथयः ॥ इति । तस्य प्रक्रान्ततत्त्वज्ञानिनः कृतेन कम्प्रणा पुण्यं नास्ति न चाहतेन नित्य- कम्मेणा कथन प्रत्यवायोऽस्तीति सुबोधिनीव्याख्यानम् । सञ्चितपुण्यपापक्षयमाह श्रुति:- तस्मिन् मनसि लौने गते सङ्कल्पविकल्पे दग्धे पुखपापे सदाशिव: शत्यात्मा शान्त इति । भगवहीतायामपि- ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात् कुरुते तथा ॥ इति । तस्य समग्रा सर्व कार्यसाधिका शक्तिः स्यात् । शक्तिकार्य दर्शयति सदा कर्तुमिति अभीष्ट कार्य कर्नु तथा इर्तुम् अनिष्टं का संहत्तुं च शक्तिः खगतिराकाशपथगमनं सुविमला मधुरगद्यपद्यमयी वाणी स्यादिति सर्ववान्वयः ॥ ४५॥ . - स्तस्य कृतिन समता पतिः स्यात् । तदेह सदैव कषुहर्नुहमो भवति । शातिराकार. गतिरपि भवति। अाप काणो सर्वाहादिनी विमरयनिकमा भरतीति।

·पट्चक्रनिरूपणम्।
अवास्ते शिशुसूर्यसोदरकला चन्द्रस्य सा षोडशी
शुद्धा नीरजसूक्ष्मतन्तुशतधाभागैकरूपा परा।
विद्युत्कोटिसमानकोमलतनूर्विद्योतिताऽधोमुखी
पूर्णानन्दपरम्परातिविगलत्पीयूषधाराधरा ॥ ४६॥ .
अथात्र पूर्व तदन्तःशून्यन्तदित्यनेन सकलशिकलाराहरूपप्रकाश-
मित्यनेन च सहस्रारकर्णिकान्तस्त्रिकोणे प्रमाकलानिणिकलापरविन्दू-
नामधिष्ठानं लेनाभिहितम् । इदानी तेषां स्वरूपण इतरभेदक विशेषणेन
च स्परयितुमिच्छवादावमाकलास्वरूपमाह अवास्ते इति । शिशसूर्य-
सोदरमित्यनेन कलाया रसवर्णत्वं नापितम्। चन्द्रस्य या पोडशोत्यनेनेय.
ममा कलेति नापितम् । नीरजतन्तर्पणानसूवं तस्य शतभागी दीर्घफाले-
नेति बोध्यम् । राहा कलहरहिता परा चिच्छतिरूपा चिच्छतोरेवेदं
रूपम् । अतएवोकं प्रभासखण्डे-
संस्थिता परमा माया देहिनां देहधारिणी।
इति प्रमाविशेषणम् । नित्यानन्दपरम्परेति ब्रह्मपरम्परोस्पदा इत्यर्थः ।
प्रतिविगलत् पीयूपधाराधरा अतिशयामृतस्राविणीत्यर्थः। यहा नित्या-
नन्दपरम्परातिविगलस्पीयूषधाराधरेत्येकविशेषणम् । पस्यार्थः परं विन्दु-
रूपं शिवः परा प्रकृतिः पतिः मानन्देन समरसानन्देन परम्पराभ्यां शिव-
गतिभ्यामतिविगतम्ती या पीयूषधारा परामृतधारा नित्यं निरन्तरं
ताराधारामिव धारां धारयतीत्यर्थः । स्पष्टमन्यत् ॥ ४॥

·पट्चक्रनिरूपणम् । निर्वाणाख्यकला परा परतरा सास्ते तदन्तर्गता केशाग्रस्य सहस्रधा विभजितस्यैकांशरूपा सती। भूतानामधिदैवतं भगवती नित्यप्रवोधोदया चन्द्राहाङ्गसमानभङ्गुरवती सर्कितुल्यप्रभा ॥ ४७ ॥ एतस्या मध्यदेशे विलसति परमापूर्वनिचाणशक्तिः कोट्यादित्यप्रकाशा त्रिभुवनजननी कोटिभागैकरूपा। केशाग्रस्यातिसूक्ष्मा निरवधि विगलनेमधाराधरा सा सर्वेषां जौवभूता मुनिमनसि मुदा तत्त्ववोधं वहन्ती ॥४८॥ निर्वाणकलास्वरूपमाह निर्बीणाख्यकलेति। सा परा परतरा परमा कला अस्या अपि परतरा श्रेष्ठा। परादिति पाठे सर्वयेष्ठा इत्यर्थः । नदन्तर्गता प्रमाकलाया: क्रोड़े स्थिता। "तन्मध्ये कुटिला निर्वाणाख्य- समदशी कला" इति पूर्वोतवचनात् । केशाग्रस्येत्यादि केशाग्रस्य सहस्र- भागेकमागरूपसूक्ष्मा सती प्रास्ते इत्यन्वयः। भूतानां सर्वप्राणिनामधिदैवतं हाईचैतन्यस्वरूपा इत्यर्थः । नित्यप्रबोधोदया तत्त्वज्ञानसम्पादयित्री । चन्द्रा- हङ्गसमानमगुरवती चन्द्रागिरूपामाकलावत् कुटिलाकारेत्यर्थः । सर्वार्क- तुल्यप्रभा एकदा हादशसूर्योदये यादृक्प्रकाशः तादृशप्रकाशमाना रक्तवर्णा च॥४७॥ परं विन्दुखरूपमाह एतस्या इति । एतस्या निर्वाणकलाया: मध्यदेशे क्रोड़े अपूर्वा स्टेरादावाविभूतत्वात् किशिदपि नास्ति पूर्व स्वासाशी। (१७) निर्माणाख्येति। सा निर्वाणनाम्नी कचा अमाकनान्तर्गता सती बाते। कोहयो ? परा प्रासादपि प्रयतरा। सहस्रमकारण विभजितस्य केशापस एकापमा सती गोभना । पुनः कीडगी ? भूतानामधिदेवतासरूपा भगवतीसहपा । नित्यः दोधोदयो यस्थामा तपा। चन्द्रलेखेव भगुर वक्राकारं वपुर्य स्थाः सा तथा हादशादित्यप्रभा रन्यर्थः । (४८) एतस्या इति। एतस्याः बनाया मध्यदेशे परमापूर्षनिष्वाणनिर्विवति । कोरपोरोचादित्य र प्रशाशी वखाः । विधवजनमी सषां आधारभूतत्वात्। केशाय- ·७२ घट्चक्रनिरूपणम् । परमा परंवनतिरूपा निर्वाणशक्तिविलसतीत्यर्थः । निर्वाणशतिं विशेषयति कोव्यादित्यप्रकाशति। त्रिभुवनजननी स्वर्गमर्चपातालादि- प्रपञ्चसमुदायस्योत्पत्तिस्यानरूपेत्यर्थः । यतः केशाग्रस्य कोटिभागेकभागरूपा प्रतोऽतिसूक्ष्मा । निरवधिविगलप्रेमधाराधरति प्रेम अानन्दाभावप्रफुन्नता । सामरस्थानदाईभावप्रफुन्नताजनिता या परामृतधारा निरवधि निरन्तरं विगलन्ती तादृशधारां धारयतीत्यर्थः। सपा जीवभूतति । एतस्य अंग एव जीवः तदुनं यथा- बलदम्नेर्यथा देवि स्फुरन्ति विस्फुलिङ्गकाः । तस्यायुतं पर विन्दुर्यदा भूमौ पतत्वधि। तदेव सहसा देवि संज्ञायुक्तो भवत्यपि । इति । तस्या: शिवमयामकपरविन्दन्तर्गतगत्याः संन्नायुक्ती जीवनामा भवती- त्यर्थः । स्पमन्यत् । इयं निर्वाणशक्ति: निर्वाणाकलाध:खाने नादरूप- नियोधिकोपरि वर्त्तते । तद यथा- निर्वाणाम्यन्तरगता वह्निरूपा निवाधिका । नादाव्यता तदुपरि कोय्यादित्यसमनभा । निवाणगतिः परमा सञ्चेषां योनिरूपिणी । तस्यां गली शिव जयं निर्विकार निरननम् । प्रवेव कुण्डली गतिविहरेत् परमात्मना । इति । नियोधिकाऽव्यसनादाभिका वडिरूपा। तथा हि नादस्य विविधावस्या "समोगुणाधियन केवलध्वन्यामकोऽध्यक्तनादः । रज प्राधिकोम किञ्चिवर्ण- यहन्यामामकः । मताधिक्येन विन्दुरूप” इति राघवभEः । ततस नादपिन्दु- नियोधिकाः पन्दुहरूपाः जानधाक्रियामानी वडीन्दस्वरूपिणः" इति मारदावनात्। तस्मादव वहिपनियोधिकोपरि स्थितिकथनात ·पट्चक्रनिरूपणम् । तस्था मध्यान्तराले शिवपदममलं शाश्वतं योगिगम्य नित्यानन्दाभिधानं सकलमुखमयं शुद्धबोधस्वरूपम् । केचिद्माभिधानं पदमिति सुधियो वैधावं तलपन्ति केचिइंसाख्यमेतत् किमपि सुकृतिनो मोक्षमात्मप्रवोधम् ॥४६॥ सूर्यचन्द्रवगिमण्डलोपरि निर्वाणशक्त: स्थितिरिति सुधीभिर्भाव्यम् । व्यक्त- माह कुलार्णवोतपरंब्रह्मध्यान- विन्दुरूपं परं ब्रह्म सहस्रदलसंस्थितम् । इत्युपक्रम्य-- कर्णिकान्तस्त्रिकोणान्तम्मएडलत्रयमण्डितम् ॥ इति । मण्डलत्रयेण सूर्यचन्द्रवह्निमण्डलेन मण्डितमित्यर्थः। इयं निर्वाण- शक्तिः परविन्दुरूपैति स्फुटौकरिष्यामः ॥ ४८ ॥ निर्वाणशक्तिमध्ये परब्रह्मस्थानमाह सस्था मध्यान्तराले इति । तस्थाः परविन्दुरूपनिर्वाणशक्त्याः मध्यान्तराले मध्यस्थशून्ये अमल मायामलरहितं शिवपदं ब्रह्मस्थानं लपन्ति तत्त्वज्ञा इति शेषः । योगिगम्यं सूक्ष्मातिसूक्ष्म- तमत्वात् वामनसीरगोचरत्वाच योगिनां ज्ञानमात्रगम्यमिति भावः । le) अस्या इति। अस्याः शक्तमध्यदेशानराले निर्मवं शिपदमास्ते। नित्यानन्द पावतम् अत्यन्तासनत्वात् । योगं प्राप्य अत्यन्त ज्ञानसाध्यत्वात् सकलानां सुखमयं यथा सकलं कलया सह वर्तमानं तत् सुखमयति तत् तथा| Vबुद्धीना प्रबोधो ज्ञान यस्मात् । एतत् पर्ट केषित परवक्षाभिधानमिति वदन्ति। चन्छे सुधियो वैष्ए पद नपान्त। केचित् राधियो मोक्षमोक्षस्वरूप हंसात्यमिति वदन्ति । एतेन बक्षरिणशिवलिषरूपं तत्पदभिन्यायातं माख्यत्वात् । तथाच ज्ञानावे- प्रकारे पिन्दुरूपेण ब्रह्माणं विद्धि पार्वति । सहारे सविन्दुभ्या हरियाई महेश्वरि। विमामारसम्बन्धात् लोके हरिहरामिति ।

·७४ पट्चकनिरूपणम्। केचित् वेदान्तिका ब्रह्माभिधानं ब्रह्मेति नाना लपन्ति अथवा हंसायं हंसनामकमिति यथाश्रुतार्थः। अन्ये मुलतिनः किमपि अनिर्वचनीयम् पात्मप्रबोधम् आत्मसाचात्कारस्थानं लपन्तीत्यर्थः। मोक्षमिति मुच्यते मायाप्रपञ्चाबहिर्भूयते यत्र तन्मोक्षरूपमित्यर्थः । अत्रेदमवधीयताम् । सहस्रदलकर्णिकान्तस्त्रिकोणे मायावन्धनच्छादितप्रकतिपुरुषामकपरविन्दुः । तदुताम्--- सत्यलोके निराकारा महाज्योतिःस्वरूपिणी । माययाच्छादितात्मानं चणकाकाररूपिणी ॥ हस्तपादादिरहिता चन्द्रसूर्याग्निरूपिणी । मायावन्धनमुत्सृज्य विधा भित्वा यदोन्मुखी। शिवशक्तिविभागन जायते सृष्टिकल्पना ॥ इति । सत्यलोके सहस्रार इत्यर्थः । तथा- 4 A निर्गुणो विन्दुरूपय सिडिकारणमेव हि । केचिद्वदन्ति स बद्धा कैयित् विष्णुः प्रकथ्यते ॥ कैयित् रुद्री महापूर्ण एको देवो निरञ्जनः । आधा तिर्यती देवयणकाकाररूपकः । इति ॥ अस्य विन्दोः कमायकोटिभागेकभागरूपसूक्ष्मतेजोऽशी निवाणशक्षिा- मध्यशून्यभागी अघ्रपदमिति अन्यकारमतम् । तथान्यव- तन्मध्ये परविन्दुश्च सष्टिस्थितियात्मकम् । शून्य गिवः साक्षात् विन्दुः परमकुण्डली में परमा शारिवभपायवान् हिरपिताल भरा। कोयम् ! चाममा परमात्मा मोरपानतिन ·पट्चक्रनिरूपणम् । तथा- वृत्तः कुण्डलिनीशक्तिर्गुणवयसमन्वितः । शून्यभागं महेशानि शिवशक्त्यात्मकं प्रिये ॥ इति ॥ अयं विन्दुः सर्वकारणरूप ईखर इति केचित् । पौराणिकास्तु महाविष्णु- रूपोऽयमिति वदन्ति । अन्ये तु ब्रह्मपुरुषोऽयम् । तदाह- नाही नराविन वियन्न पृथ्वी नासोत्तमो ज्योतिरभूत्रवान्यत् । थोत्रादिबुद्ध्यानुपलभ्यमेकं प्राधानिकं ब्रह्म पुमांस्तदासीत् ॥ इति । निर्गुण; सगुणथेति शिवो जेयः सनातनः । निर्गुण: प्रकृतेरन्यः सगुणः सकतः स्मृतः । इति सारदावचनात्तन्मध्येऽयं सगुणब्रह्मरूपः । वस्तुतस्त्वेकमेव मतभेदा. बानाविधनाम्ना गायन्तीत्यलं विस्तरेण ॥ ४८ ॥ * तदयं महावाक्यार्थनिर्णयः। सुपुमानायूद्धे सहस्रदलपझं शक्त- वर्णमधोमुखं रक्तकिचल्कशोभितम् पकारादिलकारान्तपञ्चाशदणैः शलाभै- वियत्यावर्त्तनेन सहस्रसंख्यकैयुक्तसहस्रदलम् । एतत्कर्णिकायां इंस: सत: परमशिवरूपगुरुः। ततः सूर्यमण्डलं चन्द्रमण्डलं ततो महावायुः । ततो ब्रह्मरन्ध्रम् । ततो महाविनी चन्द्रमण्डले विद्युदाकारविकोणम्। तन्मध्ये मृणालसूत्रशतभागेकभागरूपसूक्ष्मा चन्द्रस्य पोड़नी कलाऽधोमुखी रतवर्षा । नकोड़े केशामसहस्रभागेकभागक्ष्यसूक्ष्मा नियकला रतराजधोमुखी। तदधस्तात् अव्यक्तनादात्मकनिबोधिकास्यवह्निः। तदुपरि निधाणकला- फोड़े परविन्दुः शिवणयामकः । प्रस्य केशाप्रकोटिभागकभागरूपसम- तेजोईसरूपा निर्वाणशति: प्रस्था हंसो जीव: विन्दोमध्ये शून्यं प्रापद- मिति। पागमकल्पद्रुमपञ्चशाखादिमते सहस्रदलपनकर्णिकामध्ये चन्द्र- मगइले प्रकथादिषिकोणं तन्मध्ये विकोणसमीप त्रिविन्दुः तस्याधी विन्दु.

·पटच क्रनिरूपणम्। हकारः पुरुषात्मकः । ऊईविन्दुहवरूपविसर्गः सकारः प्रकृतिरूपः। एत. दुभयात्मको इंसस्त्रिविन्दुरुपेण प्रकाशते । तन्मध्ये अमाकला तत्कीड़े निर्वाण- शक्तिः तस्या मध्यशून्चं परंव्रह्म इति । तयथा-- अथ शभ्रमहनारे पूर्णेन्दुमध्यविस्फुरत् । विकोई तडिदाभासमकथादिहलक्षयुक्॥ तदन्तर परं शून्यं विसर्गाधो व्यवस्थितम् । बालादित्यप्रभा तव कला पोड़वधीमुखी ॥ सवन्ती सौधधारां वै चन्द्राङ्गिविभङ्गुरा। तदन्तर परा शतिः कोव्यादित्यप्रभामयो। विसतन्तुसहस्रांशभागरूपा चिदामिका। तदन्तः सच्चिदानन्दो वेदातीतो निरञ्जनः । विन्दुः पुरुष इत्युक्तो विसर्गः प्रकृतिम्मतः । पुं-प्रकृत्यात्मको हमः स्वप्रकाशन भासते ॥ इति । एतन्मतमायित्व परविन्दोरूड़े हंसघटकविसगोपरि गुरुस्थितिरिति वदन्ति । तन ममीचीनन् । निर्वाणतन्वे परंविन्दुरूपशक्तिसमीपे तस्याः पूजाध्यान- परायणस्य निजगुरोः स्थितिकथनात् । पूजार्थोपवेशनन्तु अधःस्यले सम्मुख एव युज्यते न तूईस्थले पचादेश । तयथा। निर्वाणे- सत्यलोके वोजकोपे चिन्तामणिग्रहे शुभे । ध्यायेविरजनां देवों रजसिंहासनोपरि। तस्यान्तिके निजगुरु पूजाध्यानपरायणम् । इत्यादि । कि पूर्थप्रदर्गित महाकालीतन्त्रवचने हंसवर्णहयोपरि गुरुस्थितिः प्रव मूलादिसहस्रदलपर्यन्तोलाकारविपरीतकारबोधकानि तया सदतिरिक्षयोधनानि च यानि वचनानि दृश्यन्ते तानि मतभेदन मकारान्तरविधायकानि इति बोध्यम् इति सप्तमप्रकरणम् ** - मुव्यता।

·७७ षट्चक्रनिरूपणम् । हजारेणैव देवी यमनियमसमभ्यासशीलः सुशीलो ज्ञात्वा श्रीनाधवत्वात् क्रममिति च महामोक्षवमप्रकाशम् । ब्रह्मद्वारस्य मध्ये विरचयति स तां शुद्धबुद्धिखभावो भित्त्वा तल्लिनरूपं पवनदहनयोराक्रमेणैव गुप्तम् ॥ ५० ॥ अथेदानी सहस्रदलपर्यन्तं चक्र निरूप्य तत्र कुण्डलिनीयोगं कथयिष्य- बादी कुण्डलिन्युत्यापन प्रकारमाह इकारणेति। अस्यायमर्थः । योगित्वेन प्रसिद्धो जन: गुरुवतात् क्रम ज्ञाला येन क्रमेण प्रकारेण दाद्या- कुञ्चनादिपवनदहनयोराक्रम; कुण्डलिन्युत्थापनादिकं भवति तत्प्रकारक्रम श्रीनाथस्य गुरोर्वक्वात् ज्ञात्वा पवनदहनयोराक्रमेण हमिति कूर्चवीजो- ञ्चारणेन च कुण्डलिनीमुत्थाप्य तलिङ्गरूपं भित्त्वा स्वयम्भुलिङ्गच्छिद्रं प्रस्फोट- यित्वा तां देवी कुण्डलिनों ब्रह्मद्वारस्य मध्ये चित्रिणीनाडीमुखमध्ये विर- चयति प्रापयतीत्यर्थः। हमारेणेति । ततो हंसमुपस्मृत्य शनैराकुचयेत् गुदम् । इत्याद्यागमकल्पद्रुमवचने हंसमन्त्रस्थोच्चारणेन कुण्डलिनीचालनविधानात् । स (५०) इकारेणेति । इदानी भूतराद्धिः कथ्यते । तां देवीं कुण्डलिनी यमनियमसमभ्यासयोल: স্ব লনঃ শীঘক্লান্ যুবা মামীলঘমা জন্ধু রাশো জন্ধালৈ বন্ লিঃ भित्ता बझदारस्य मध्ये विरचयति । मनः शोशः शोभनं शीलं यस्य स तथा। राजइबेहतः प्रभावशे यस स तथा । नन्वत्र सुनां तां कोटकप्रकारेणाक्रम्य नयति ? इत्याइ पानदहनयोरिति तयोराक्रमणेन अर्थात् पवनयोगेन दहनस्य कईगतिस्ततः मबुवा साक्षतिः सा अर्द्धगतिर्भवत्येव । तथाच- मूलाधारे खरेद्दियं विकोथं जसो निधिम् । तस्याग्निरेखामानीय अध लाई व्यवस्थिताम् । न्यूनिायवचना। प्रन्दलहुनगाभारा पद्मतन्तुनिभा रामा। सर्वेषां जननी प्रोता सूर्यकोटिसमप्रमा। मध्य वड़ियोगेन मासामन्यता हता। सूचीड गुणमाराय नजल्यूई मधुम्नया।

·- पट्चक्रानिरूपणम् ! हूं इंस इति मन्त्रः कुण्डलिनीचालने विनियुक्त प्रति ललितारहस्य कारः । किन्तु इंसस्मरणपूर्वकतदाकुञ्चनविधानात् इंस इति मनुमनुस्मृत्य जीवा- मानं हृदयस्थं दीपकलिकाकारं मूलाधारमानीय तेन साई कुण्डलिनी चालयेदित्यभिप्रायः। अतएवागमकल्पद्रुमे- भारीभ्यारोप्य शक्ति कमलजनिलयादामना साधकेन्द्रः । इति परवचने आत्मना जीवात्मना सा चालनमुक्तम् । कालीकुलामृतेऽपि- हृदयाईसमनुना नीत्वा जीवं मुखाम्बुजे । इवारेण समुत्थाप्य कुण्डली परदेवताम् ॥ इति । कालमालिनीतन्त्रे- श्रावष्य प्रणवेणैव जीवात्मानं नगेन्द्र जे । कुण्डलिन्या सह प्राणं गन्धमादाय साधकः । सोऽहन्तु मनुना देवी स्वाधिष्ठाने प्रवेशयेत् ॥ इति ॥ ततथ ईसेन प्रणवेन वा हृदयाज्जीवं मूलाधारमानीय केवलकूवीजेन कुण्डलिनी मुस्थापयेत् इति सुघोभिर्भाव्यत् । स जनः कीदृशः ? यमनियमसमभ्यासशील: यमनियम इति योगपति- बन्धक कामक्रोधादिनाशकतदनुकूलशरीरान्तर्वायुरेचनमनःस्थैर्यादिसाधकाङ्ग- गप्रदर्शक तेरेव प्रकृतयोगनिष्पत्ते: न त केवलयमनियममात्रेण । अन्य कता चतुःपञ्चागच्योके 'योगी यमाधैर्युत' इत्यत्र यमाद्यैरिति बहुवच- नान्तत्वेन प्रयुक्तम् । प्रयन्तु यमाद्यभ्यासः कामाद्याकुलितचित्तानामेव । यदि तु जन्मान्तरीयादृष्टवणात् स्वभावतो वा क्रोधकामादिरहितः तदा तदयोगा- भ्या विनापि प्रकृतयोगे शती भवतीति बोध्यम् । अतएव उहाटयेत काट यथा कुश्विनया ठान् । कएहरिया तथा योगी मोचार प्रदेत। रति गोरसंहितोमवार। [एतम्यते "एपरिषभाः" रति पाडा, ·पट्चक्रनिरूपणम् । ७८ ॥ सुशील इति यतः यमाद्यभ्यासगोलः अतएव सुशील इति। श्रीनाथ- घकादिति । गुरूपदेशं विना क्रमज्ञानं न भवतीति भावः ! अतएवोलम्- गुरूपदेशतो यं न तु शास्त्रार्थकोटिभिः ॥ इति ॥ कामं विशेषयति महामोक्षवर्मप्रकाशमिति। मोक्षवर्म चित्रिणी- नाडीमध्यच्छिद्ररूपवर्म तस्य प्रकाशः प्रस्फोटनं येन मेणेत्यर्थः । शुद्धबुद्धि- खभाव इति शुबुद्दो ब्रह्मणि स्वभावो यस्य अथवा शुडबुड्या स्वस्मिन् आत्मनि भावी यस्येत्यर्थः । सुगुप्तं यथा स्यात्तथेति क्रियाविशेषणम् । अथवा तल्लिङ्गरूपं सुगुप्तं मुद्रितमुखत्वेनाव्यतम् अप्रकाशितमुखमिति यावत् । अथाव कुण्डलिन्युत्यापनप्रकारं विशेषेणाह । आगमकल्पद्रुमपञ्चमशाखायाम्- पद्मासने निवेश्याः ततः पाणिहयं न्यसेत् । ततो हंसमुपस्मृत्य गनैः सङ्कोचयेहुदम् ॥ वायुमुत्तोलयेत्तेन वर्मना स पुनः पुनः । उत्तोल्य भेदयेच्चकं तस्यानुष्ठानमुच्यते ॥ मूलाधारमरोजे त विकोणमतिसुन्दरम् । कामो भवति तन्मध्ये बालार्ककोटिसन्निभम् । सदूः कुण्डलीशति स्वयम्भूलिवेष्टिनीम् ॥ तथा- कामाग्निना कूछयोगात् परं इंसाभिलापिनीम् ॥ इति । सथा भूतरही- द्वदिस्यां कुश्विको कला गखा तदुदरे गिवे । कण्ठाय समनुप्राय द्वारं कुश्चिकया हठात् । उदाव्य परमेयानि पवनेन प्रदीपयेत् । सामनप्रसप्तांत तापेन भशमूई ताम् ॥

·पटनक्रानिरूपणम् । भित्त्वा लिङ्गवयं तत्परमरसशिवे सूक्ष्मधानि प्रदीप सा देवी शुद्धसत्ता तडिदिव विलसत्तन्तुरूपखरूपा । ब्रह्माख्यायाः शिरायाः सकलसरसिज प्राप्य देदीप्यते त- न्मोक्षाख्यानन्दरूपं घटयति सहसा सूक्ष्मतालक्षणेन ॥५१॥ प्रसुप्तां नागिनों लिङ्गे योनिवक्ते प्रबोधयेत् । ततः प्रचालयेहायुं यावन्नाम्यन्तरेषु च ॥ गुरुदृष्टेन मार्गेण स कला कुम्भकेन वै। आक्रम्यैवं ततो जीवं मुगुप्तेन पथा भृशम् ॥ अच्छासैरूई मुखान् कारयेत् पसजान् शिवे । प्रबोधयन् शनैर्भानु मेरुशृङ्गं नयेत् सुधीः ॥ इति ॥ तदयं सकलवचनपालोचनसिद्धः क्रमोऽवधीयताम्। योगी जनः विहितासने उपविश्य स्वावे उत्तानो करौ कृत्वा खेचरीमुद्रया स्थिरचित्तः मन् देहान्तायुमापूर्य कुम्भकं कृत्वा हृदयमाकुञ्जयेत् । तेन अझैच्छवासीत: सरणनित्तिः । ततो देहान्तरस्थवायोरुदरकण्ठादिव्यापकतया नाड़ी- छिद्रप्रस्फोटनेनाधीगमनमनुभूय गुदमाकुच्चापानं संरुध्य वायुमुत्तोल्य मूलाधारकमन्तकर्णिकान्तस्त्रिकोणस्थ काम वाममावर्तयेत् । तेनोद्दीप्लेन तत्र स्थितेन कामाग्निनोत्ततां कुण्डलिनी हरारेण चेतयित्वा परमशिव- भामरस्याभिन्नापिणी तां स्वयम्भूलिङ्गमुखं स्फोटयित्वा तच्छिद्रेण चित्रिणी- नाड़ीमुखमध्यं प्रापयेदिति समुदितार्थः ॥ ५० ॥ इदानी कुण्डलिनीयोगप्रकारमा भित्तेति। संरक्षवर्मनि वर्मकरणं भेदः । पस्यार्थः सा देवी कुण्डलिनी तमिवयं स्वयम्भूवाणेतराख्यलिङ्गनयं (५१) रित्तेति। रानी तथा गतिप्रकारमा सा देशी तमिल लयम्भूपात राख्य- मिजान भिता अनायसाधाः महारसिजान प्राभ्य परमरमपिवे देदोथो भश दीक्षि जयंती पहा प्रमाणे भोपानन्दरसं घटयति थर्थात् विधिस। या कीटयो ?

·षट्चक्रनिरूपणम् । मिला लिङ्गः संरुडवर्मनि वस्म कला ब्रह्माख्यायाः शिरावाः चित्रिणीनाड़ी- सम्बन्धि तदग्रथितमिति यावत् । अघितं तत्सकलसरसिज प्राप्य तत्र देदीप्यते ततः सूक्ष्मतालक्षणेन सूक्ष्मभावस्वरूपेण सूक्ष्मभावनेति यावत् । तेन भावन विलसत्तन्तुरूपस्त्ररूपा सती परमरसशिवे परमरस: परमानन्दः तन्मये शिवे सहस्रदलकर्णिकास्थपरविन्दुरूपशिवसमीपे अर्थाहत्वा मोक्षास्थानन्दरूपम् अर्थात् साधकस्य नित्यानन्दरूपमुक्तिं सहसा घटयतीत्यर्थः । लिङ्गवयमिति तत्यूर्वोतं षट्चक्र पञ्चशिवञ्चेति चतुर्दशग्रन्योन् भित्त्वेति बोध्यम् । तदुक्तं गातानन्दतरङ्गिण्याम्-- गच्छन्तों ब्रह्मरन्ध्रण भित्त्या अन्यौंथतुर्दश ॥ इति । तत्र लिङ्गगिवयोभैदप्रकारमाह स्वतन्त्रतन्वे- पट्चक्रस्थान् शिवान् भित्त्वा देवो गच्छति निष्कलम् । चकाधिष्ठानतो रूयं कृत्वा तत्तन्मनोहरम् ॥ मोहयित्वा महेशानमानन्दानुतविग्रहम् । रमित्वा तत्र तत्रैव यावत् प्राप्नोति शाश्वतम् । मोहितः परया यस्मात्तस्मानिन्न उदाहतः ॥ इति. तथा मायातन्त्रे- भिवा लिङ्गवयं देवी शक्तिमार्गेण गच्छति। तत्तद्रूपेण चक्रेषु निष्कलं प्राप्य निर्वता ॥ इति । तत्तद्रूपेणेति वैखरी मध्यमा पश्यन्तीभावेन । तदुतम्- प्रथमे वैखरीभावो मध्यमा हृदये स्थिता। भूमध्ये पश्यन्तीभावः पराभावस्तहिन्दुनि अस्यार्थः परा पश्यन्ती मध्यमा वैखरीति चतसः शब्दोत्यादिकाः गलयः कुण्डलिन्यभेदरूपाः । ततः महसारे कुण्डलिनीगमनकाले प्रयमे स्वयम्भू- पासका चढधिलितवसम्वन्या। पुनः कोटयो । विद्युदिक्ष प्रचामतन्तपति बप यथाः जाना। शिविते ? भूमधानि मे धाम यसा महो महादीनिकर्षति ।

·८२ पट्चक्रनिरूपणम् । लिङ्गसमीपे वैखरीभावेन तं मोहयित्वा एवं हृदये वाणलिङ्ग मध्यमाभाविनं भूमध्ये इतरलिङ्गं पश्यन्तीभावेन मोयित्वा परविन्दुनिकटे पराभाष- मानोतीत्यर्थः। चक्रभेदप्रकारमाह- चित्रिणीविवर रक्तमेदपकसमुद्भवान् । सव्यदक्षपायोच नालस्थान् वाहयेञ्च तान् । पद्मावाडीमध्यवर्मरोधितान् परमेश्वरि । नालं वामम्बिशेत् पद्मन्तेन भेदः प्रजायते ॥ यथा शिल्पवर्ती रश्मिवाहों लाययति प्रभुः । भेदयित्वा तथा चक्र पड्जीवन नयेच ताम् । इति ॥ तथा- पट्चक्रसन्धिमार्गेण सुषुनावमना तथा । हंमेन मनुना देवीं सहस्रारं समानयेत् ॥ इति । परमरसशिवं विशेषयति। सूक्ष्मधानि प्रदीप इति। सूक्ष्मधाम निबाणशत्यामकपरविन्दोस्तेजी हंसः तन्मध्ये दीप्यमाने इत्यर्थः । देवों विशेषयति । शुद्धसत्त्वेति । सत्त्वातिमत्त्वपरमसत्त्व राधसत्त्वविरुद्ध सत्त्वेति पञ्चविधं शरीरावच्छिवचैतन्यमुत्तरोत्तरप्रकष्टं तत्रेयं शुद्धसत्वा तरीयेति यावत् । केन प्रकारेण मोक्षाख्यानन्द घटयतीत्याकाक्षायामुच्यते । परमिन्दी तां कुण्डलिनी विलाम्य पाश्चित् साधकानां शिवात्मनोरभेदन तहिन्दुचिन्तनेन केपाञ्चित् तथा अत्यामकचिन्तनेन केपाश्चित् परमपुरुष- मयचिन्तनेन तया केपाश्चित् केवल शिवयक्तिसामरस्यचिन्तनेन सा देवी मोतं घटयतीति । मदु मायातन्ने- ऐक्यं जीवात्मनोराहुर्योग योगविशारदाः । गिवामनोरभेदेन प्रतिपतिं परे विदुः । तत्र ·षट्चक्रनिरूपणम् । शत्यात्मक तथा ज्ञान जगुरागमवादिनः । पुराणपुरुषस्यान्ये ज्ञानमाहुविशारदाः ॥ शिवशक्त्योः सामरस्यात्मकं प्रकृतिनोऽपर ॥ इति ॥ ऐक्यं जीवात्मनोरिति समाधिविषयम्। योगमिति युज्यते परमात्मना एकीभूयते अनेनासो योगः। तं योगमित्यर्थः । समाधिमुक्ता ध्याने योग- भेदमाह । शिवात्मनोरित्यादि । सामरस्थात्मकमिति । स्त्रीपुंयोगे तु यत् सौख्यं सामरस्यं प्रकीर्तितम् । सञ्चिन्तनप्रकारमाह हहच्छ्रीक्रम-- कला कलङ्करहितां चिदानन्दमुप्रेयुपीम् । विम्बरूपनिदानञ्च शुद्धस्फटिकसत्रिभम् । पराविराजिवामोरुमदालसवपुःस्त्रियम् । नादोपरि महादेवं पश्यन्ति ज्ञानचक्षुषा .इति । कला कुण्डलिनीम् । चिदानन्दं विन्दुरूपशिवमुपैयुपी प्राप्तवतीमित्यर्थः । विम्वरूपनिदानं परशिवम् । तथान्यत्र- शून्यरूपं परशिवं प्रापयित्वा तु कुण्डलीम् । ततः सामरसोभूतां पाययित्वा परामृतम्.. पुनस्तेन पया देवी प्रापयेत् कुलगह्वरम् ॥ इति ॥ यथा- -- साङ्गत्यन्तु तयोः कृत्वा सामरस्यं विभाव्य च । तदुद्भूतरसेनैव तर्पयेहेहदेवताम् ॥ इति । प्रकारान्तरमाह गन्धर्वमालिकायाम् - सहस्रारं शिवपुरं रम्यं दुःखविवर्जितम् । सर्वतोऽलङ्कतहिव्यं नित्यपुष्पफलट्ठमः। सदाशिवपुरं रम्यं कलपक्षमुशोभितम् । पञ्चभूतात्मकं हवं गुणत्रयसमन्वितम् ।

·८४
घट्चक्रनिरूपणम् ।
चतुव्दधातुःशाखानित्यपुष्पसमन्वितम् ।
पीतं खेत तथा क्षणं रक्तपुष्पच पार्वति ।
हरितक्ष विचित्रच नानापुष्पमनोहरम् ।
एवं कल्पद्रुमं ध्यात्वा तदधी रत्नवेदिकम् ॥
तत्रोपरि सुपयेझं नानावस्तीपयोभितम् ।
मन्दारयुध्यसहितं नानागवानुमोदितम् ॥
सवोपरि महादेवः सदा तिष्ठति सुन्दरि ।
ध्यायेत् सदाशिवं देवं शइस्फटिकसन्निभम् ॥
बदरनसमाकोणे दीर्घबाहुं मनोहरम् ।
सुखप्रसन्नवदनं स्मेरास्यं सततं प्रिये ।
श्रवणे कुण्डलोपेतं रनहारेण शोभितम् ।
गले पनसहस्रेण मालया शोभितं वपुः ।
अष्टबाई त्रिनयनं शिवं पद्मदलेक्षणम् ।
पादयोनूपुरं रम्यं शब्दब्रह्ममयं वपुः ।।
एवं स्थूलदपुस्तम्य भावयेत् कमलेक्षण ।
पद्ममध्ये स्थितं देवं निरीहं शवरूपवत् ।
गवरूपो महादेवः सत्यं नास्ति कदाचन ।।
तथा-
ध्यायेत् कुण्डलिनी देवी स्वयम्भूलिङ्गवेष्टिनीम् ।
हरीन मनुना देवों सहस्रारं समानयेत् ॥
सदाशिवो महादेवो यत्रास्ते परमेश्वरि ।
देवी रूपवती कामममुलामविहारिणीम् ॥
मुखारविन्दगन्धेन मोदितं परमं शिवम् ।
प्रबोध्य परमेगानि तवैवोपषित प्रिये,
शिवस्य मुखपन हि धुधुये कुण्डली शिवे ।
मदागिन देवेगि क्षणमात्र रमत् प्रिये।

·घट्चक्रनिरूपणम् । नीत्वा ता कुलकुण्डली लयवशात् जीवन साई सुधी- मौजे धामनि शुद्धपद्मसदने शैवे परे खामिनि । ध्यायेदिष्टफलप्रदां भगवती चैतन्यरूपां पर योगीन्द्रो गुरुपादपद्मयुगलालम्बी समाधी यतः ॥ ५२ ॥ . अमृतं जायते देवि तत्क्षणात् परमेश्वरि । तदुद्भवामृतं देवि लाचारमसमायुतम् । तेनामृतेन देवेशि तर्पयेत् परदेवताम् । षट्चकदेवतास्तव सन्तामृतधारया । भानयेत्तेन मार्गेण मूलाधारं पुनः सुधीः । यातायातक्रमेणैव तत्र कुऱ्यान्मनोलयम् ॥ एवमभ्यस्यमानस्तु अहन्यहनि पार्वति। जरामरणदुःखाद्यैर्मुचते भवबन्धनात् ॥ एवम्प्रकारान्तरस्तन्वान्तरे अनुसन्धेयः ॥ ५१ ॥ कुण्डलिनीध्यानयोगमुना समाधियोगमाह नीखेति। अस्थायमर्थः । समाधौ यत: योगीन्द्रः सुधीः तां पूर्वोत्तोत्थापनक्रमेण ब्रह्महारं प्रामवर्ती भगवती कुण्डलिनी जीवन साई लयवशात् लयक्रमेण शुद्धपद्मसदने सहस्रार- मध्ये परे परविन्दुरूपे शिवे शिवपदे स्वामिनि स्वामिनिकटे नोवा इटफल. प्रदाम् इष्टदेवतारूपां तां स्वामिरूपपरविन्दुना सहकीभावं प्रापयित्वा परां . - (५२) नोत्येति । तस्यास्तु साधकाय अोमित्या नोवेति । सुधीः जनः तां कुल कहलिनी मोरेन जीवात्मना साई नयागात लीनां झवा रे पियसम्बन्धोयमोटे धामनि नीत्या ध्याये- दिति। "पानः कर्षति माणं प्रापोम्पामश्च वर्षति" रत्येतदक्रमेण यदा पापो जीरम शाकप- यति नदेव जोशात्मना साईतस्था, यानमाम् । कोरपने साक्षारपणे सहमं स्थान ·। पट्चक्रनिरूपणम् । परविन्दुःस्वरूपां ध्यायेत् । चैतन्यरूपामिति । तदनन्तरं परविन्दुमपि तन्मध्य- शून्यमध्ये चिदात्मनि विलाप्य शुद्धचैतन्यरूपां ध्यायेदिति समुदायार्थः । ततः सोऽहम्भावेन जीवामनोरक्यं ज्ञात्वा तत्र चित्तं विलाम्य सर्वव्यापक- सम्पूर्णचानात्मना स्थिरचित्तः सन् तिष्ठेदिति शेषः । तदुक्तं श्रीसदाचार्य स्वामिना- मकारं कारणं प्राजचिदात्मनि विलापयेत् । चिदारमाहं नित्यशद्धबुद्धमुक्तसदहयः ॥ परमानन्दसन्दोहं वासुदेवोऽहमोमिति । जात्वा विवेचक चित्तं तत्साक्षिणि विलापयेत् ॥ चिदात्मनि विलीनचेतञ्चित्तं नैव चालयेत् । पूर्णबोधात्मना तिठेत् पूर्णाचलसमुद्रवत् ॥ इति । मकारमिति प्रणवपक्षे। अन कारणं परबिन्दुः । वासुदेवोऽहमिति "वैष्णवं तलपन्ति" इत्यनेनैकवाक्यतया वैष्णवपक्षे । तेन यो यहेवतोपासकः, स मोऽहमिति जाला । ॐ इति प्रणवोपासनायाम् । अन्यत्र तत्तनमन्तमय- कुरडलिनीखरूपं जावा इति बोध्यम् । तन्त्रान्तरे- किरणस्यं तदग्निस्थं चन्द्रभास्करमध्यगम् । महामूल्यमयं कवा पूर्ण स्तिष्ठति योगिराट् ॥ इति । जीवेन साई नोवेति पूर्वप्रदर्शितवचनात् हंस इति जीवात्मानं हदयस्थ दीपकन्निकाकारं इंस इति मन्त्रेण मूलाधारमानीय तेन साई कुण्डलिनी 4 नयेत् ।

·पट्चक्रनिरूपणम् । लयवशादिति । लयक्रममाह- त्रिकोणाख्ये तु देवेशि लङ्कारं चिन्तयेत्ततः । ब्रह्माणतन्त्र सञ्चिन्त्य कामदेवश्च चिन्तयेत् । जीवंतत्रैव निथित्य प्रणवोच्चारणेन च । यदे च गमनं यत्यो विसर्गनाशकामिनी । घ्राणं सञ्चिन्त्य देवेशि महेशि. प्राणवल्लभ । डाकिनी परमाराध्यां शतिन भावयेत्ततः ॥ एतानि गिरिजे मातः पृथ्वों नोखा गणेखरि ॥ तथा- ततश्च पृथिवीं धन्यां गन्ध नीत्वा महेखरि। आवष्य प्रणवेनैव जीवात्मानं नगेन्द्रजे ॥ कुण्डलिन्या सह प्राणं गन्धमादाय साधकः । सोऽहं तु मनुना देवि खाधिहाने प्रवेशयेत् ।। तथा-- तत्कर्णिकायां वरुणं तत्रापि भावयेत् हरिम् । पुराणकारिणी शक्तिं चिन्तयित्वा वरानने । एतानि गन्धञ्च शिवे रसं नीत्वा वरानने । जीवात्मानं कुण्डलिनी रसच मणिपूरके । तथा- तत्कर्णिकायां सुशोणि वह्नि सश्चिन्त्य साधकः । तत्र रुद्रः स्वयं का संहार सकलस्य च ॥ लाकिनीमतिसंयुक्त भावयेतं मनोहरम् । सतयक्षुरिन्द्रियञ्च ध्यात्वा तेजोमयं शिवे, एतद्रयानि सुभगे रुपं नीत्वा महामगे। जीवात्मानं कुण्डलिनी रूपशानाहसे नयेत, ·८८ पटननिरूपणम् । तथा तकर्णिकायां वायु जीवस्थाननिवासिनम् । तत्र योनिमण्डलच वाणलिङ्गविराजितम् ॥ राकिणीशक्तिसंयुमा तन वायुवगिन्द्रियम् । एतानि रूपं संयुज्य स्पर्भ त्वमलकारिणि । जीवं कुण्डलिनी स्पर्श विशुद्ध स्थापयेत्ततः ॥ तथा- सत्कर्णिकायामाकाशं शिवञ्च शाकिनीयुतम् । वाचः श्रोत्रञ्च पाका संस्थाप्य नगनन्दिनि। एतानि स्पर्श शब्द वै नीत्वा शहरि मप्रिये । जीवं कुण्डलिनी शब्दशाज्ञाचक्रे निधापयेत् ॥ इत्यन्तं कशालमालिन्याम् । त्रिकोणाख्ये प्रक्रान्तमूलाधारत्रिकोणे । तनमध्ये लक्षारचिन्तन मिति । एवं प्रभावीचारणेन जीवानयनमिति मतान्तरम् । विसर्गनाशकामिनौति । विसर्ग उपसर्गः कामोहेग इति यावत् । तन्नाशयितुं गोलं यस्याः सा कुण्डलिनी पत्यो पदे सहस्रदलकमलस्थविन्दुमयशिवे गमनं साधकेन काध्यति शेपः। एतानि लद्धारबद्यकामदेवडाकिनीशक्ति- घाणेन्द्रियाणि पृथ्वों नौवा पृथ्वयां विलाप्य पृथिवीं गन्धतत्त्वे विलाप्य जीवारमानं कुण्डलिनों गन्धतत्वं प्रणवेनावष्य सोऽहंमन्वेषण स्वाधिष्ठाने समानयेत् इति शेषः । एवं सर्वत्र बोध्यम् । जीवं कुण्डलिनी शब्दतत्त्व- माजाचक्र नीला शब्दतत्त्वं तत्रस्थाहारे बहसारं महत्तत्त्वे महत्तत्त्वं हिरण्य- गर्भाख्यमूक्ष्मप्रकृती प्रकृतिं परविन्दौ विस्तापयेत् । सदुन मन्वतन्त्रप्रकाये- प्रहारहरेशीम सशब्दं तम्मइत्यपि। मइन सबमलीनामव्य कारणे परे ॥ सचिदानन्दरूपं यत् वैष्णुयं कारणं परम् । पृथिव्यादिकमात् सर्व तव लोनं विचिन्तयेत् ॥ इति ।

·पटवन निरूपणम् । सर्वशक्तिमव्यक्त हिरण्यगर्भाख्यसूक्ष्मप्रकृती महहरेत् प्रकृतिञ्च पर पर- विन्दुरूपकारणे हरीदित्यर्थः । अत्र- 'समाधिकालात् प्रागेवं विचिन्त्यातिप्रयत्नतः । स्थूलसूक्ष्मक्रमात् सर्वं विदामनि विलापयेत् । इत्याचार्यविधानात् स्थूलानां सूक्ष्मे लयः। पृथिव्यादिकमनाहतपर्यन्तं तेषामुक्त क्रमेण लये पृथिव्याश्रितत्वेन पादत्राणेन्द्रिययोः पृथिवीप्रपञ्चसमुदा- यस्य च पृथिवीस्थाने विलापनम् । एवं जलस्थाने पाणिरसनेन्द्रियजलप्रपञ्चानां वन्तिस्थाने पायुचक्षुरिन्द्रियवनिप्रपञ्चानां वायुस्थाने उपस्थत्वगिन्द्रियवायु- प्रपञ्चानाम् पाकाशस्थाने वाक्योवेन्द्रियाकाशप्रपञ्चानां लयः। श्राज्ञाचके सूक्ष्ममहदहङ्कारादिक नेपामुक्तकमेण कारणे लयः । रान्तवर्णान् विलोमेन विलाप्य स्थूलसूक्ष्मक्रमात् सर्वमित्यत्र सर्वमित्युपादा- नात् बद्ममावावस्थितये पानाचकोईस्थितपूर्वोपदर्शितविन्दुबोधिन्यादिसकल- कारणशरीरमपि विलोमेनादिकारणे परविन्दौ विलापयेदिति । 'तप्रकारमाह-- सङ्कल्पावं ततो न्यासस्थानादणांय संहरेत् । प्रतिलोमे लक्षलयो लकारस्य हकारके ।। इलयय सकारे च मलयश्च पकारके। कमेवमपर्यन्तं लयमुत्याय यनतः ॥ इति । ततः क्षकाराप्रकार- - सदों संहरीहिन्दी कलायान्तं नियोजयेत् । तां नादेनान्तरं नादं नादान्ते संहरेत् पुनः । तमुम्मन्यां समायोज्य विष्णुपके नयेच ताम् । तं पुनर्गुरुष के तुं योजयेत् साधकोत्तमः । ततय योजयेविलयेत् परमे शिवे ॥ इति । विष्णुप विन्दौ। सूर्यविन्दुर्मुखं प्रोलमधस्तादिन्दुपावको । इत्यादि। १२ ·पट्चक्रनिरूपणम् । विन्दुः पुरुप इत्युक्तो विसर्ग: प्रकृतिः स्मृतः । इत्यादिवचनयोरेकवाक्यतया तस्यैव वनात्वात्। नोवा तां पुंसि विन्दात्मनि तमय परात्मन्ययो कालतत्त्वे तह शक्ती चिदामन्यपि च नयतु तां कैवले धाम्नि शान्ते । इति केशवाचार्यवचनकवाक्यत्वाच । अव स्वस्वकारणे संहरणदर्शनात् नादान्तस्य व्यापकती तामुन्मन्यां तां समन्यां तां विष्णुयक्त इति बोध्यम् । एवंप्रकारेण वर्णानां संहरणे पट्चक्राणां संहारः पद्मदलानां वर्णमयत्वात् । तदुक्तं विश्वसार- पादिवर्णात्मक पत्नं पद्मानां परिकीर्तितम् ॥ इति । प्रय वर्णपद्मोभयसंहरप्रकारमाह सम्मोहनतन्चे- वादिसान्तान् दलस्थार्णान् संहरेत् कमलासने । तं पटपत्रमचे पझे बादिलान्ताक्षरान्विते । म्वाधिष्ठाने समायोज्य बोधयेदाचया गुरोः ॥ इत्यादि । हिपोहचलमित योजयित्वा ततः सुधीः। तदर्थों संहर हिन्दौ तं कलायां नियोजयेत् ॥ इत्यन्तवचनम् । ततश मूलकमले चतुर्वणे संहत्य तत्पनं स्वाधिष्ठाने महरेत् । एवं- क्रमेयाज्ञाचकस्थहक्षपर्यन्तं संहत्य तत्प- विन्दौ विन्दु बोधिन्याम् एवं पूर्ववत् सच्चे परविन्दो चिलापयेदिति । एवञ्चाज्ञाचक्रमहरणे तत्कर्णिकास्थ- हाकिनीतरलिङ्गप्रणवादीनां निराधारस्थित्यसम्भवात् प्रकृतिपर्यन्तसंहरणा- नन्तर तानपि परविन्दौ संहरेत् । शुद्धपद्मसदने किम्भूते १ मोक्षे धामनि मुतिसम्पादक स्थान इत्यर्थः । योगीन्द्रं विशेषर्यात गुरुपादपप्रयुगलालम्बीति । गुरूपदेगेनैव सबसिद्धिरित्यत्तस्तस्पदायित: सविति भावः । समाधौ यत इति । समाधिलक्षणमाह कुलार्णवे- यदव नाच निर्भामः स्तिमितीदधिवत् स्मृतम् । स्वरूपशून्यं ययानं तत् ममाधिबिधीयते ।

·८१ पट्चक्रनिरूपणम् । लाक्षामं परमामृतं परशिवात् पौत्वा पुन: कुण्डली नित्यानन्दमहोदयात् कुलपयान्मूले विशेत् सुन्दरी। तद्दिव्यामृतधारया स्थिरमतिः सन्तर्पयदैवतं योगी योगपरम्पराविदितया ब्रह्माण्डभाण्डस्थितम् ॥ ५३ ॥ तथान्यत्र-- समत्वभावना नित्यं जीवात्मपरमात्मनोः । समाधिमाहुर्भुनयः प्रोक्तमष्टाङ्ग लक्षणम् ॥ इति ॥ “योगश्चित्तात्तिनिरोधः" इति पातञ्जलसूत्रम्। तस्मिन् यतः तदभ्यास- युक्त इत्यर्थः ॥ ५२॥ उक्त प्रकारसकलयोगचिन्तनानन्तरं यत्कर्तव्यं तदाह लाक्षाममिति। अस्यार्थः । कुण्डलिनी सुन्दरी परशिवात् परमामृतं पीत्वा नित्यानन्दमहो- दयानिःसृत्य कुलपयात चित्रिणीनाडीमध्यस्थब्रह्मपथं प्राप्य मूले मूलाधार पुनः प्रविशेदित्यन्वयः । पीत्वेति पूर्वोक्ततत्तदानानन्तरं शिवशक्तयोः सामरस्यं विभाव्य सामरस्यानन्देन परशिवादुत्पन्नपरमामृतेन कुण्डलिनी तर्पयेत् । तत्तणामृतं पीत्वेत्यर्थः । साङ्गत्यन्तु तयोः करवा पाययित्वा परामृतम् ॥ इति पूर्वोक्तवचने पाययिवेत्यनेन पानकायंप्रेरणबोधनात् । धमतं विशेषयति लाक्षाममिति। अलतारसवताममित्यर्थः । नित्यार नन्दमहोदयादिति नित्यानन्दस्य महोदयो महाप्रकाशो यत्र तस्मादित्यर्थः । मूले विशेदिति । येन प्रकारणोत्ताननं पुनस्तेन प्रकारेण मूलाधारे पान- यनम् । तेन यदा लिङ्गादिभेदकमेणोद्धं गच्छति तदा तद्रूपेणेव पुनराधार- मायाति। (१४) लाक्षाममिति। दानीमया वागमभ स्वस्थाने रति दाइ हा कुइलिनी पूजा- मन्दस्य महान् सक्ष्यो यथातथात परमपिताल मदागिबात परमामतं पीत्या ना कुचपन ·८२ पट्चक्रनिरूपणम् । तदुत्वं श्रीमदाचार्य स्वामिना- सुधाधारासारथरणयुगलान्तविगलितः प्रपञ्चं मिश्चन्तो पुनरपि रसानायमहसा। अवाप्य स्वां भूमि भुजगनिभमध्युष्टवलयं स्वमात्मानं कृत्वा स्वपिपि कुलकुण्डे कूहरिणी ॥ इति ॥. अव श्लोके रसाम्रायमहति । प्रास्रायते कथ्यते विधीयत इति यावत् । तेनानायो विधानम् । महः प्रकाश: पुनरित्यनेन पूर्वरूपरस- विधानप्रकाशन स्वां भूमिं मूलाधारमवाप्य इत्यर्थात्तथा प्रतीयते । लय क्रमेण गमने तु पुनः सृष्टिक्रमेणागमनम् । तदुत यथा-- ततः सा कुण्डली शक्तिर्मुद्राकारा सुरेश्वरी। पुनस्तेन प्रकारेण गच्छत्याधारपसजे ॥ इति ॥ तथा भूतादिप्रकरणे - परात्मनः पृथिव्यादितहत्तत्त्वानि च क्रमात् । जीवं कुगइलिनी चापि स्वस्थानं प्रापयेत् क्रमात् ॥ इति । विशेषस्तु- प्रकाशमाना प्रथमप्रयाणे प्रतिप्रयाणेऽप्यमतायमाना। इति । तदनन्तरं तद्दिव्यामृतधारया पूर्वदर्शितशिवशतिसामरस्थोत्पन्नपरमा- मृतस्य ब्रह्मरधान्मूलाधारपर्यन्तगन्नितधारया। अतएवोक्तं तृतीयश्लोके-- "वधवार तदास्ये प्रविलसति सुधाधारगम्यप्रदेशम्” इति । स्थिरमतिः म योगो देवतम् इदैवतं षट्चक्रस्पडाकिन्धादिदैवतञ्च मन्तयेदित्यर्थः । तेनामृतेन देवेशि तर्पयेत् परदेवताम् । पट्चक्रदेवताम्सव मन्तामृतधारया । मूमे भूनाधारपये। मा कोटयो ? सन्दरी। नमतं कीडनम् ? भाक्षाभं रजःसम्बन्धात् पाशी मारकमा महान्योन्यात्। अतो योगो ध्यानपरम्पराक्रमेण भातया दिव्या सवारया सिरमति अन् बझाएमागस्थितं मर्मतं मनायेत् ।।

·पट्चक्रनिरूपणम् । ज्ञात्वैतत् क्रममुत्तमं यतमना योगी यमाद्यैर्युतः श्रीदौलागुरुपादपद्मयुगलामोदनवाहोदयात् । संसारे न हि जन्यते न हि कदा संघीयते संनये नित्यानन्दपरम्परांप्रमुदितः शान्तः सतामग्रणीः ॥ ५४॥ -- इति पूर्वोक्तवचनात् । अमृतधारां विशेषयति। योगपरम्पराविदितयेति । योगस्य गुरूपदेशपरम्पराप्राप्तत्वात् योगपरम्परेत्युक्तिरिति भावः । तन गुरूपदेशपरम्पराविदितयेति फलितार्थः। अमृतं विशेषयति ब्रह्माण्ड - भाण्डस्थिमिति ब्रह्माण्डस्य भाण्डं आधारपात्रं कुण्डलिनी तस्याः सर्वेषां योनिरूपत्वात् । तत्र स्थितं कुण्डलिनीपावस्थितमित्यर्थः ॥ ५३ ॥ उत्तयोगक्रमनानफलमाह ज्ञात्वैतदिति । थोदीक्षागुरुपादपद्मयुगला- मोदप्रवाहोदयादिति ।। आमोद प्रानन्दः तस्य प्रवाहोऽविच्छिनोत्तरो- त्तरसम्बन्धस्तेन नित्यानन्द इति यावत् तस्योदयो यस्मात्ताशपादपद्म- युगलाज्ञात्वेत्यर्थः । दीक्षागुरुरिति प्रथमोपस्थितत्वेन गौरवातिगयेन च तहणम् । तदभाव अन्यगुरोरपि भानव्यम् । अतएवोत्तम्- मधुलुब्धो यथा भृङ्गः पुष्पात् पुष्यान्तरं ब्रजेत् । जानलुब्धस्तथा शिष्यो गुरोर्गुबन्तरं व्रजेत् ॥ इति । नित्यानन्दपरम्पराप्रमुदित इति । नित्यानन्दधारारूपहर्षयुक्त इत्वर्यः । सतां योगिरूपप्रशस्तजनानामग्रगण्य इत्यर्थः । ५४ ॥ (५४) चाचतत। एतत् उत्तम भजात्या संदतमनाः सन् योगी : यमाद्यभ्यालेषु योदोचागुरपारपायुगामोदनवाहोदयात् संहारे हिनम्यते । संघीयते प्रलयपि न यो मातीत्यर्थः । सः यः१ पूर्णानन्दपरम्परया सहित सान्न यस्य सः तथा| मतामपदीरपि भवति। [यक्ष मते "पलानन्दपरम्परामादितखाना" इति पाठ:10 - ·८४ पट्चक्रनिरूपणम्। योऽधीते निशि सध्ययोरथ दिवा योगी स्वभावस्थितो मोक्षज्ञाननिदानमेतदमलं शुद्धञ्च गुप्तं परम् । श्रीमत् थीगुरुपादपद्मयुगलालम्बी यतान्तर्मना- स्तस्यावश्यमभीरदैवतपद तो नरीनृत्यते ॥ ५५ ॥ पट्चक्रमोकाध्ययनफलमाह। योऽधीत इति । स्वभावे स्थित प्राम- भावे नियुक्त इत्यर्थः । यतान्तम्मना इति यतं योगाभ्यासेन स्थिरीकृतम् अन्तरामनि मनो येन तादृश इत्यर्थः। स्पष्टमन्यत् ॥ ५५ ॥ * ॥ इति श्रीपूर्णानन्दयतिविरचितथीतत्त्वचिन्तामण्यन्तर्गत- पट्चक्रविवरणश्लोकार्थपरिष्कारिण्याम् अष्टमं प्रकरणं समाप्तम् ॥2॥ . १९५) योधीते रनि। अर्थतत् सगुनक्रम यः स्वीयभादस्थितः सन् निशि सन्ध्ययोः दिवा धोते तम्यागसमे अभीदेवतादे चित्तं मुडत्यति। यतं नियनम् यन्ननो यस्य म तति। रहि परचक्रभेटिभनी समाना।

·पादुकापञ्चकम्। शिवीतम् । ब्रह्मरन्धसरसोरुहोदरे नित्यलग्नमवदातमङ्गुतम् । कुण्डलीविवरकाण्डमण्डितं हादशार्णसरसीरुहं भजे ॥१॥ पञ्चवक्ता कृतपञ्चपादुकास्तोत्रमंहसमुदायनाशकम् । तस्य रोचिरमलाख्यटीकया कोऽपि कालीचरण. प्रकाशयेत् ॥ अथ त्रिलोकोद्दारकर्ता सदाशिवः स्तोत्ररूपेण श्रीगुरुध्यानयोग कथयिष्यन् तदर्थ प्रथमतो गुरोरधिवासस्थानं निरूपयति ब्रह्मरन्ध्रति । अस्यार्थ. ब्रह्मरन्ध्रसरसोरुहस्य ब्रह्मरन्ध्रविशिष्टं यत् सरसोरुह सहस्रदल. कमलं तस्योदरी सन्मध्ये तत्कर्णिकायामिति यावत् । द्वादशाएं सरसोरुई हादशवर्णविशिष्टं पद्म भजे मेवे इत्यर्थः । अत्र भजे इति क्रियया अस्मत्कः लोपस्थितः शिववाक्यात शिवेन स्वीयभजनीयत्व दर्शयता सोपा शिवोक्त- मन्वोपासकाना भजनीयत्व सूचितम् । एवं सर्वव बोध्यम् । ब्रह्मरन्ध्रस्थानमाह कवालमालिनीतन्त्रे सहस्रदलपद्ममुपक्रम्य- तत्कर्णिकाया देवेशि पन्तरामा ततो गुरुः । सूर्यस्य मण्डलं तव चन्द्रमण्डलमेव च। ततो वायुमहानामा बधारन्ध्र सतः स्मृतम् इति ।

·. - पाटुकपञ्चकम् । केचित्तु तादृशपद्मोदरे तत्कर्णिकास्वत्रिकोणोदरै इति वदन्ति । तन्न प्रबोदरशदस्य मध्यवाचकत्वात् पद्ममध्यं कर्णिकैव प्रतीयते न तु कर्णिका- मध्यविकोणमध्यम् अनुपस्थितेः। व्यक्तमाह श्यामासपातवचनम्- शिरःपने सहसारे शलवणे वधोमुखे। तरुणारुणाकिजल्के सन्चवर्णविभूषिते । कर्णिकान्तःपुटे तत्र हादगार्णसरोरुहे ॥ इत्यादि ॥ अब कर्णिकान्तःपुटे इति सुव्यक्तम् । हादशाणेति हादशवर्णा: सह- खफे हसक्षमलवरयम् इति गुरुमन्त्रात्मकहादशवर्णाः तहिशिष्टपद्ममिति तन्त्रजाः । केचित्तु दादशवर्णो वाग्भववीजं तयुक्तपद्ममिति वदन्ति । तन्द्र तथाले- कर्णिकान्तःपुटे तव हादगार्णसरोरहे। तेजोमये कर्णिकान्तयन्द्रमण्डलमध्यगे । प्रक्रयादिविरेखीये हलचत्रयभूपिते । हंसपीठ मन्त्रमये स्वगुरु शिवरूपिणम् ।। इति वचने मन्त्रमये वाग्भववीजरूपगुरुमन्त्रमये इत्यनेन हादशाणेत्यस्य पौनरलयापत्तेः। हादगाणेति हादश प्रर्णाः वर्णाः यत्र तदिति व्युत्पत्त्या सरोकह द्वादशवर्ण योग: प्रतीयते । यद्यम्यत्र हादशवर्णानां विशेषाभिधान तयोगस्थानच नाभिहितं तथापि- हमाभ्यां परिहत्तपत्रकमले दिव्यैर्जगत्कारणे- दिखातीर्थमनेकदेहनिलयं स्वच्छन्दमामेछया। इति गुरुगीतायां हमाभ्यां परिहत्तपत्रेयनेन ताशसरोरुहस्य हंसयुक्त पत्रं प्रतीयते। तयोरेय पड़ावृत्त्या हादशवर्णा भवन्ति तयुक्तं पत्रम् । पायदे वर्ण योगकथनात् पत्रस्यापि हादगमख्यकत्वं व्यतीभूतमिति सुधीभिभाव्यम् । हादगार्णमरोग विशेषर्याप्त नित्येति । नित्य लग्नमधिना- भावमम्मलेन महस्रदलपग्रेन मिलितम् पवदातं रामवर्णमद्भुतं वनतिजो- मयत्वादिनात्यार्यम् । कुगइमीविवरकाइमस्तिमिति। कुण्डस्या वियरं ·पादुकापञ्चकम् । तस्य कन्दलितकर्णिकापुटे कृप्तरेखमकथादिरेखया। कोलक्षितहलक्षमण्डली- भावलक्ष्यमवलालयं भजे ॥२॥ पटे इति । सहस्रदलकमलकर्णिकास्यशिवसमीये कुण्डलीगमनपथरूपं छिद्रम् । तद- धिकरणभूतकागड़ नान चित्रिणी नाडी तेन भूषितम् । यया मृणालोपरि पद्मस्थितिस्तहत् चित्रिणीनाडीरूपमृणालभूषितमित्यर्थः ॥ १ ॥ उक्तपद्मकर्णिकायामकथा दित्रिकोणमध्ये गुरुचिन्तनीय. अतस्तज्ज्ञा- नार्थ विकोण निरूपयिष्यन्नाह तस्येति । अस्यार्थ' कन्दलितकर्णिका- कन्दल परस्पराक्रमणपूर्वकं वाग्विवाद. । अत्र लक्षित- लक्षणया परस्पराक्रमणमात्र गृह्यते। पुटम् आधारभूतस्थानम् । ततश्च तस्य पूर्वोत्तसहस्रदलकमलहादशदलकमलोभयस्य कन्दनित परस्पराक्रान्ते कर्णिकापुटे कर्णिकामकाधारस्थाने अवलालय भजे सेवे इत्यन्वय' । केचित्तु तस्य द्वादशदलस्येति व्याख्यायन्ति। तब तथाले श्रीनाथस्य सहस्रदलकमल- द्वादशदलकमलोभयस्थले स्थितिविधायकवक्ष्यमाणवचनानामसङ्गत्यापत्ते. । प्रवला शक्तिः सा चाम विन्दुनयाकुरभूतरामाज्येष्ठारौद्रीनामक- विशक्तिरूपरेखावयमिलितत्रिकोणरूपा कामकला तद्रूपालयमित्यर्थ । कामकलायास्तद्रूपत्वमाह यामले- पथ कामकला वक्ष्ये तद्देवतामरूपकम् । इत्युपक्रम्य- विविन्दु. मा त्रिशक्तिः सा विमूर्ति. सा सनातमी । इत्याधुलाम् । सा कामकला पूर्वदर्शितविशतिरुया इत्ययः । .

·८८ . 4 पादुकापश्वकम्। पवलालयं विशेषयति सप्तरेखमकथादिरखयेति। अकारादिपोडशखर रामा रेखा ककारादिपोड़शवन्येष्ठा रेखा थकारादिषोड़गभी रौद्री रेखा इति रेखात्रयेण कृमा चिहिता रेखा यत्र तादृशावलालयमित्यर्थः । तदुक्तं हाच्छीक्रमे कामकलाप्रकरण- विन्दोरडुरभावेन वर्णावयवरूपिणी ॥ इति । पुन: किम्भूतम् ? कोणलक्षितहलक्षमण्डलीभावलक्ष्यमिति। कोणेषु उत्तत्रिकोणस्यान्तरालेषु सम्मुखदक्षिणवामकोणेषु लक्षितः प्रकाशितः इलक्ष- वर्ग: मण्डलीभावेन तत्तहस्तिस्थानरूपेण लक्ष्यते जायते असौ तादृश- मित्यर्थः। अत्र विकोणस्य विशेषन्नानं विना सम्यग्ध्यानं न भवतीत्यतः प्रमाणान्तरेण त्रिकोणं विशेषयति । अत्र त्रिकोणं वामावत्तेन लेख- नीयम् । तदुम् मालानन्दतरङ्गिण्याम्- वामावत्तेन विलिखेदकथादिपिकोणकम् ॥ इति ॥ कास्यूमिाये- विविन्दं परम तत्त्वं ब्रह्मविष्णुशिवामकम् । वर्षमय त्रिकोणन्तु जायते विन्दुतत्त्वतः ॥ इति ॥ तथा- प्रकारादिविसर्गान्ता ब्रह्मरेखा प्रजापतिः । ककारादितकारान्ता विष्णुरेखा परात्परा । यकारादिप्रकारान्ता शिवरेखा विविन्दुतः ॥ सन्वजीवने- रजामखतमोरेखा योनिमण्डलमण्डिता। तथा- परिष्टात् सत्तरेखा रजीरेखा खवामतः । तमोरेखा दक्षभागे रेखात्रयमुदाहतम् । एतदचनपयालोधनयावि प्रकथादीनां वामावर्तत्वमायातम् ।

·पादुकापञ्चकम्। तत्पुटे पटुतड़ित्कड़ारिम- स्पईमानमणिपाटलप्रभम् । चिन्तयामि हृदि चिन्मयं वपु- दिविन्दुमणिपीठमण्डलम् ॥ ३ ॥ स्वतन्वतन्त्रे- प्रकथादित्रिपंक्त्या त हलक्षमध्यमण्डितम् ॥ इति ॥ एतेन इलक्षवर्णानां विकोणमध्ये स्थितिरित्युक्तम् । अलं विस्तरेण ॥ २ ॥ उक्तविकोणमध्ये मणिपीठोपरि गुरुस्थितिरित्यतस्तत्र मणिपीठं वर्ण- यति तत्पुट इति । अयमर्थः। तत्पुटे उक्त विकोणमध्ये नादविन्दुमणि- पीठमण्डलं इदि मनसि चिन्तयामौत्यन्वयः। नादविन्दुमणिपीठमण्डल- मिति। नादविन्दुभ्यां 'सह मणिपीठमण्डलम् अथवा नादश्च विन्दुथ मणिपीठमण्डलञ्च तदित्यर्थः। केचित्तु नादविन्दुरूपमणिपीठमण्डलमिति वदन्ति । तब तथाले नादस्य शक्लवर्णत्वात् विन्दो रतवर्णत्वात् पटुतड़ित्कड़ा- रिमेत्यादिविशेषणस्यासंलग्नापत्तेः । तथाहि- परशक्तिमयः साचाचिधासौ भिद्यते पुनः । विन्दुर्नादो वीजमिति तस्य भेदाः समीरिताः ॥ इति सारदावचनस्य परशक्तिमयो विन्दुः ते वीजनादविन्दवः बहीन्दक- खरूपिणः इत्यर्थकले नादस्य चन्द्रखरूपत्वात् शक्लत्वं विन्दोः सूर्यस्वरूपत्वात् रतत्वमायातम् । व्यक्तमाह षट्चक्रवर्णने पूर्णानन्दः- तदू नादोऽसौ बलधवलसुधाधारसन्तानहासी ॥ इति । छोक्रम- वालसूर्यप्रतीकाममासीहिन्दुमदक्षरम् ॥ इति ।

·पादुकापञ्चकम् । 1. जईमस्य हुतभुशिखात्रयं तहिलासपरिहणास्पदम् । विश्वघस्मरमहोच्चिदोत्कटं व्यामृपामि युगमादिहंसयोः ॥ ४ ॥ थतः 1 एवञ्च तयोः शक्लरतत्वे मणिपाटलप्रमत्वं सर्वथाऽसम्भवम् ।. प्रदर्शितार्थ एव साधीयान् । एवञ्चाधो नादः जड़ें विन्दुः मध्ये मणिपीठमण्डलं चित्तनीयमिति व्यवस्था। व्यलमाह कवालमालिनीतन्त्र गुरुध्यान- सहस्रदलपस्यमन्तरात्मानमुत्तमम् । तस्योपरि नादविन्दोम्मध्ये सिंहासनोज्वलम् ॥ तस्मिन्निजगुरुं नित्यं रजताचलसन्निभम् ॥ इत्यादि । मणिपीठमण्डलं विशेषयति पटुतडित्कड़ारिमस्सर्वमानमणिपाटलप्रभ- मिति । स्वकार्यसम्पादनयोग्यत्वं पटुत्वम् । ततश स्वप्रकाशरूपस्वकार्य-, मुसम्पादनविरोधिदोपराहित्येन सर्वव्यापकातिप्रकाशमानानां तड़िता कड़ारिमा मशकड़ारिमा पिङ्गलवर्णेन स्पर्दमानमणिभिः पाटलप्रभ. मित्यर्थः मणिपीठस्य मणिमयसाङ्गत्वात् । अस्य नादविन्दुमणिपीठमण्डलस्य वपुचिन्मयं ज्ञानमयमित्यर्थः । अन्ये तु चिन्मयं वपुः हादशवरस्वरूपं वाग्भव. वोनं गुरुमन्वं वचिन्तयामीति वदन्ति । तन्मन्दम् गुरोः शुक्लवर्णत्वात् तहीजस्थापि शकलेन मणिपाटलप्रभवविशेषणं न सङ्गच्छते ॥ ३ ॥ ईमपीठोपरि नादविन्दुमध्यस्थमणिपीठोई विकोणे गुरोरधिवासः । प्रत- स्तयोर्मानार्थ इंमतिकोणयोः स्वरूपं झापयिष्यवाह गर्द्धमिति । अस्यार्थः । अहम् आदिमयोयुगं व्यामृयामि । एयमस्य मणिपीठस्योड़ हुतभुक- गिलावयं व्यापामि । तहिलामेन हुतभुशिखात्रयस्थ सुप्रकाग्रेन परिणाम्पदम् उदियमानमणिपीठरूपाम्प्रद व्यापामीति तन्प्रति- - ·१०१ पादुकापञ्चकम्। बन्धकविषयचिन्तादित्यागेन ‘स्वस्वस्थाने स्थिरतरं भावयामीति प्रत्येक क्रियान्वयः। मरु- हुतभुशिखात्रयमिति। हुतभुक्शिखादित्रयं हुतभुशिखात्यम् । शाकपार्थिवादित्वात् मध्यपदलोपे तत्पदसिद्धिः । हुतभुक् वह्निस्तच्छिखा वद्भिविन्दोरझुरभूतदक्षिणादीशपर्यन्तगता रामा रेखा। आदिना ईशान, कोणस्य चन्द्रविन्दोरडुरभूतेशानादिमरुकोणपर्यन्तगता ज्येष्ठा रेखा । कोणस्यसूर्यविन्दोरहुरभूततदादिवहिविन्दुसङ्गता रौद्री रेखा । एवं त्रिविन्दु- विरेखामिलितत्रिकोणं कामकलारूपम् । तदुक्तं वृहच्छीक्रमे-- विन्दोरकुरभावेन वर्णावयवरूपिणी। विन्डग्रे कुटिलीभूता यस्मादीशानमागता ॥ मनोरमा शक्तिरूपा सा शिखा चित्कला परा। शक्तीशानगता रेखा प्रत्यगाम्नेयमावगा ॥ ज्येष्ठा सा परमेशानी त्रिपुरा परमेश्वरि । व्यक्तीभूय पुनवामे प्रथमाझुरमागता । इच्छया नादसलग्ना रौद्री शृङ्गाटमागता ॥ इति ॥ सा शिखेति आग्नेयमावगा वह्निसम्बन्धिनी मात्रा सा शिखा वह्नि- . शिखेत्यर्थः। माहेखरीसंहितायाम्- सूर्यचन्द्रस्तथा वह्निरिति विन्दुत्रयं भवेत् । ब्रह्मा विष्णुस्तथा शम्भुरिति रेखावयं मतम् ॥ इति । एतविकोणमध्ये गुरुस्थिति स्पष्टमाह प्रेमयोगतरङ्गिणीतवचनम् सहस्रदलमुपक्रम्य- तन्मध्ये तु त्रिकोणन्तु विद्युदाकारमुत्तमम् । विन्दुइयञ्च तन्मध्ये विसर्गरूपमव्ययम् । तन्मध्ये शून्यदेशे च शिव: परमसंजकः ॥ इति .

·- पादुकापञ्चकम् । अतएव शङ्कराचार्ये पापि आनन्दलहयाम् । इदं मुव्यक्तमभिहितम् । श्रीनाथस्य विसरूदत्वात् इति ललितारहस्य कारणोतच । विसर्गस्तु त्रिको- णीवत्तिचन्द्रसूर्यरूपविन्दुइयमिति । पादिहंसयोर्युगमित्यवादिनान्तरामसंतकपरमहंस एव च्यते न तु दीपकलिकाकारजीवामहंसः । अयं हंसः प्रकृतिपुरुषरूपः। तदुप्सामागमकल्पद्गुमे पञ्चशाखायाम- हतारो विन्दुरित्युत्तो विसर्गः स इति स्मृतः विन्दुः पुरुष इत्युक्तो विसर्गः प्रततिः स्मृतः । पुंप्रकृत्यात्मको इंसस्तदामकमिदं जगत् ॥ इति ।। केचित्तु अस्य मणिपीठस्योईम् प्रादिहंसयोयुगं व्यामधामीति व्याख्यायन्ति । तन्मन्दं पूर्वोतकालमालिनीवचनबोधित इंसीडें नाद- विन्दुमध्यस्थमणिपीठे नादविन्दोरधःस्यहमस्थितेः सर्ववासम्भवात् । एतेन हुतभुकशिखासखंमिति केयाचित् कल्पितपाठो निरस्तः । तथाले आई- मस्येत्यस्य वैयपित्तः । यदा अस्य मणिपीठमण्डलस्यो आदिहंस- योर्युगं व्यापामि । कट्वालमालिनीवचने नादविन्दुमध्यस्थितमणि- पीठाधःस्थले हंस्थितिः प्राप्ता । अत्र मणिपीठोई स्थितिकथने महान् विरोधः अंतस्तयोरविवादाय हंसं विशेषयति हुतभुकशिखात्रयमिति । सतयाधः- स्थले हंस इत्यानुपूर्वि कस्य स्थितिः। जड़े पूर्वोक्तत्रिकोणाकारकामकला- रूपेण परिणतस्य तस्य स्थितिरित्यविरीध: कामकलाया हंसरचित- मूर्तिकत्वात् । पुनर्विषयति विश्वधरमहोचिदोत्कटमिति । डभलघसी चाथ धसिङक्षरणे ध्युसक् । तथाच- देञ्याचे चिदिधादे दीमो युदकनुदिच्छिदि वा। इति धातुपाठात् घसधातीभक्षणार्यखम्। घिदोर्दीस्यर्थस्वम्। सतय ।

·पादुकापञ्चकम् । तब नाथचरणारविन्दयोः कुगुमासवपरीमरन्दयोः । इन्द्रमिन्दुमकरन्दशीतलं मानसं स्मरति मङ्गलास्पदम् ॥ ५ ॥ -- विखानां घमरा भक्षिका अर्थात् संहारिका या महोञ्चिन् महाप्रकाशस्तया उत्कटं दूरतरं सर्वाधिकबलवदित्यर्थः ॥ ४ ॥ ' थीमाथचरणारविन्दचिन्तनाधिकरणपीठं निरूप्येदानी तयानयोग सूचयंस्तौति तत्रेति द्वाभ्याम् । अस्यार्थः तत्र मणिपीठस्थत्रिकोणमध्ये नाथचरणारविन्दयोईन्दं मानसं स्मरति ध्यायते इत्यन्वयः । चरणहन्दं विशेषयति कुडुमासंवपरीमरन्दयोरिति । वीसेस्थम्भावचिप तेषु भागे परिपती॥ रति वोपदेवीयात् परेर्भागार्थत्वम् । ततय कुडुमासवानां लाधा- रसाभपरमामृतानां यः परिर्भागः स एव मरन्दो मकरन्दो ययोस्ताशयो. रित्ययः। "झरीमरन्दयोः” इति पाठे झरी झरणं नि:सरणमिति यावत् । सतय "कदाभिहितभावो द्रव्यवत् प्रकागते' इत्युलोः कुडुमासवानों झरी अर्थात् झरणाययकुटुमासको मरन्दो ययोरित्यर्थः । हन्दं कीदृशम् । इन्दुमकरन्दगीसम्मम् इन्दोयन्द्रस्य यो मकरन्दः पमत. किरणरूपः तहत् मोतलम् । यथा धन्दामृतकिरपन उत्तापनि तिम्तया पदहम्हसे मनेन दुःपतापगान्तिरिति भावः । मगनास्पदम् पमिप्रेतार्यमिहिस्यानम्। तचरणस्याने मनोभिनियो भर्माभीष्टमिरिरिति तात्पर्यम् ।।

·पादुकापञ्चकम्। निशकमणिपाटुकानियमिताघकोलाहलं स्फुरत्किशलयारुणं नखसमुजसच्चन्द्रकम् । परामृतसरोवरोदितसरोजसद्रोचिष भजामि शिरसि स्थितं गुरुपदारविन्दहयम् ॥ ६ ॥ निशतेति । अस्याः अहं शिरसि स्थितं पूर्वोक्तपीठोपरिस्थितं गुरु- पदारविन्दद्वयं भजामि ध्याये इत्यन्वयः । पदारविन्दयं विशेषयति । निशक्तमणिपादुकानिर्योमताघकोलाहलमिति । निशलमणिपादुकया सेवितमणिपादुकाहारा नियमित: निरस्तीकृत: अघकोलाहलः पापानां प्रादु- भीवो येन तादृशमित्यर्थः । यहा निशक्तो निबदो मणियंत्र पादुकायां मा मणिपीठमण्डलरूपपाटुका नया नियमितः प्रचकोलाहल: येनेत्यर्थः तत्पा- दुकोपरि गुरुचरणचिन्तनेन पापनागात् । अथवा निशक्त आरुडो मणिगुरु- घरणरूपचिन्तामपिर्यासु पञ्चपादुकासु तामिनियमिताघकोलाहलमित्यर्थः । ततय पञ्चपादुकाध्यानपूर्वकं तदुपरि गुरुचरणचिन्तनेनैव पापनाशात पापनागे पञ्चपाटुकानां ध्यानरूपव्यापारमाध्यत्वेन हारत्वमिति । स्फुरत्कियलयारणम् । स्फुरतां किशलयानां पलयानामगणतुल्यमरुणं यवेति । पाम्रकेन्टुकादिपलयानां प्रथमोहमे रतवर्णत्वात् तत्रैव दृष्टान्तः । नवममुझमचन्द्रक नाला एष समुमसचन्द्राः निम्मलप्रकाशमान चन्द्र स्वरूपा यत्ययः । परामतमरोवरोदितमरोजमद्रीविषम परामृतमरोवरे उदिसं यत्- मरोज प तहत् मट्रोधिपं निम्न प्रकामी यस्येति । पयम्भावः श्रीनाथस्य परणाभ्यां निरन्तरं परमागत निःमरति । पतएवो पूर्णानन्देन- उधाधारामारं निरवधि विमुश्चतितरा यतः सामनाम दिगति भगवाचिमनमतः । इति ।

·पादुकापञ्चकम्। एवं परामृतं सरोवरस्वरूपं तदुपरिस्थितं चरणं पद्मवत् प्रकाशते इति। ननु उत्तपद्मवयक कर्णिकापुटे गुरुस्थितिर्विधीयते । तत्किमधःस्थितहग्दर्श दलकमलकर्णिकायां किंवा जईस्थसहस्रदलकर्णिकायामित्याकाकायामन वदन्ति । वृहकोक्रम- सर्वोपरि ततो ध्यायेत् पश्चिमाननपजम् । सवन्तममृतं दिव्यं देव्यङ्ग कमलान्तर ॥ इति । देव्यङ्गे गुरुशक्त्य। यामले- छवं मूर्ति सहस्रपत्र कमलं रक्तं सुधावर्पिणम् ॥ इति ॥ गुरुगीतायाम्- हंसाभ्यां परिवृत्तपत्रकमले दिव्यजगत्कारणे- बिखोत्तीर्णमनेकदेवनिलयं स्वच्छन्दमात्मेच्छया। तत्तयोग्यतया स्वदेशिकतर्नु भाकदीपासरं प्रत्यक्षाक्षरविग्रहं गुरुपदं ध्यायेद्दिवाई गुरुम् ॥ इति ॥ श्यामासपयातवचनम्- शिर:पद्मे सहस्रारे शलवणे बधीमुखे । तरुणारुणकिचल्क सबवर्णविभूषिते ॥ कर्णिकान्तःपुटे तत्र हादशाणसरोरहे। नोमये कर्णिकान्तयन्द्रमण्डलमध्यगे । यकथादित्रिरेखीये हलक्षवयमण्डिते । हंसपीठे मन्त्रमये स्वगुरु शिवरूपिणम् ॥ इति ॥ एवमादिवचनेादशदलकमलकर्णिकायां गुरोरधिष्ठानं विहितम् । कालमालिनीतन्त्र-- सहस्रदलयमस्थमन्तरात्मानमुत्तमम् । तस्योपरि नादविन्दीमध्ये सिंहासनीज्वलम् । तस्मिनिजगुरु नित्यं रजताचलसदिभम् । इत्यादि । , ·पादुकापञ्चकम् । -- यामले- सहस्रदलपवाजे सकलगीतरश्मिप्रभ वराभयकराम्बुजम्--इत्यादि। पुरशरणरसोल्लासे- श्रीमहादेव उवाच सहस्रार ततो नित्ये पजे परमाहुते । पद्मस्य बीजकोपे तु भावयेत् स्वगुरु' सदा । श्रीपार्वत्युवाच सहस्रार महापने सदा चाधोमुखे प्रभो। गुरुस्थितिः कथं देव सततं वद निययम् । श्रीमहादेव उवाच मृणु प्रिये प्रवक्ष्यामि यदेतत् पृष्टमुत्तमम् । सहस्रारं महापद्मं सहस्रदलसंयुतम् । सदाशिवपुरं तेत्तु नित्यानन्दमयं सदा। नानागन्धयुतं पद्म सहजानन्दमन्दिरम् ॥ सदा चाधोमुर्ख पचं वीजमूईमुखं सदा । विकोणाकाररूपेण कुण्डलीसंयुतेन च ॥ इत्यादि। बालाविनामतन्त्र- योदक्षिणामूर्तिरुयाच प्रातमत्याय धपले महसारे गुरु मरेत् । अधोमुख महापग्ने मर्चवर्णविभूयिते । पकवादिमिरेषाध्यइनचययभूपित । तदन्तराद्रपिम्पस्थईमपीठ मिताननम् । योदययाप पधोमु गुमम्तष कथं तिष्ठति च प्रभो। - ·पादुकायञ्चकम् । पाटुकापञ्चकस्तोत्रं पञ्चवक्त्वादिनिर्गतम् । षडाम्नायफलप्राप्तं प्रपञ्चे चातिटुलभम् ॥ ७ ॥ श्रीदक्षिणामूतिरुवाच अधोमुखस्य पद्मस्य कर्णिकामध्यमस्थितम् । चन्द्रविम्बच्चोईवक्त्रं तव हंसस्तत: स्थितिः ॥ इति ॥ एतदादिभिर्वचनैः सहस्रदलकर्णिकाया गुरोरवस्थितिविधीयते । एव- शोभयकल्ये विहिते श्रीनाथस्य प्रान्नया तयोरेकतरम् अवधार्यानुष्ठातव्यमिति सिद्धान्तः । अतएवोक्तं कुलार्णवे एकादशोल्लासे- पारम्प-गमानायं मन्त्राचारादिकं प्रिये। सर्वं गुरुमुखालब्धं सफलं स्थान चान्यथा ॥ इति ॥ ६ ॥ स्तोत्रफलश्रुतिमाह। पादुकापक्षकस्तोत्रमिति । पदरक्षणाधारः पाटुका तासां पञ्चकम् । पद्मम् ॥ १ ॥ तत्कर्णिकास्थले अकथादिविकोणम् ॥ २ ॥ तदन्तर्नादविन्दुमणिपीठमण्डलम् ॥ ३॥ तदधःस्थहंसः ॥ ४ ॥ पोठोपरि त्रिकोणम् ॥ ५॥ समुदायेन पञ्चसंख्यकम् । अथवा पद्मम् ॥ १॥ त्रिकोणम् ॥ २॥ नादविन्दु ॥ ३ ॥ मणिपीठमण्ड- लम् ॥ ४॥ तटूई स्वत्रिकोणाकारकामकलारूपेण परिणतो हंसः ॥ ५ ॥ इति पञ्चसंख्यकम् । तस्य स्तोत्रम् । फलतिसहितसप्तशोकात्मकमित्यर्थः । বিবিসিনি। शिवस्य पञ्चवक्त्राणि यथा लिङ्गार्चनतन्त्रे- सद्योजातं परिमे तु वामदेवं तथोत्तरे । अधोरं दक्षिणे नेयं पूर्वे तत्पुरुष स्मृतम् । ईशानं मध्यतो ध्येयं चिन्तयेतितत्परः ॥ इति । तेभ्यो विनिर्गतं तैरुताम् ।

·१०६ पादुकापञ्चकम् । पड़ाम्नायफलप्राप्समिति । षड्मुखानि यथा पूर्वोत्तानि पञ्च । पठवतन्तु पूर्ववक्त्रस्याधस्तात् गुप्तं तामसम् । एतत्तु शिवतन्वे सद्योजातादिषड्वत्र- न्यासे “ॐ हं ह्रीं औं हों तामसाय स्वाहा” इत्यनेन तत्रोक्तध्यान "नील- कण्ठमधीवक्त्रं कालकूटस्वरूपिणम्" इत्यनेन च प्रकटितम् । मिलित्वा पड्वत्राणि भवन्ति। एभिः षड्वचौरामायते कथ्यतेऽसौ इति षड़ानायः शिवोक्तस्तोत्रसमुदायः। तस्य फलं तत्तन्मन्त्रसमुदायविहितकम्मफलं प्राप्यते येनेत्यर्थः। प्रपञ्चे लिङ्गाद्याब्रह्मपर्यन्तमायाप्रकटितसंसारे । अतिदुर्लभमिति अति- दुःखेन लभ्यते यत्तदतिदुर्लभं तल्लाभकरणपुण्यपुष्नजनकजन्मान्सरीयतपसः लेशखरूपत्वात् दुःखलभ्यत्वमिति भावः ॥ ७ ॥ इति श्रीकालीचरणकता पादुकापञ्चकस्तोत्रस्य अमलानामटिप्पनी समाप्ता। ॥ * ॥ ॐ तत् सत् ॥ * ॥

·षट्चकृविवृतिः। - (विश्वनाथकता।) ॐ श्रीगुरवे नमः। टीका शीविश्वनाथेन नत्वा सन्तन्यतेऽम्बिकाम् । कैवल्यकलिकातन्वद्वितीयपटलस्य च ॥ हदरूपी परमेश्वरः वशिष्ठाय कुलभावमुक्का कुलाचारं विना तस्मिन् नाधिकारः अतस्तदुपदेष्टुं गुरुसम्मानपूर्वकमाह यज्ञातेनेत्यादि । तथाच कालिकापुराणे- यः पूजयेद्वान्यभावेन तस्य ऋणशोधनम् । पिटदेवनरादीनां जायते न कदाचन ॥ सोऽभ्यस्य योग तेन योगेन संयुतः । जायते यदि सुप्राजस्तदा मोक्षमवाप्नुयात् ॥ त्रिपुरायोगं कुण्डलिनीयोगं कुण्डलिन्याः सर्वदेवात्मकत्वात् । उक्त "सर्वदेवमयी सा हि" इति ॥॥ मेरोमेरुदण्डस्य बाह्यप्रदेश कोड़े शशिमिहिरगिरे इडापिङ्गलानाद्यौ। "मेरुदण्डवहिपाखें चन्द्रसूर्यामके” इति मायातन्त्रात् । तयोः स्थिति- प्रकारमाह टीकाकारततन्त्र- वाममुकात्तु सम्भूता नाड़ी दक्षिणगामिनी। मुपुम्नाकलिता जाता वामभागं समाश्रिता ।

·पट्चक्रविहतिः । हहता दक्षभागस्था जत्रुमध्यं समाथिता । वामन्तु नासिकाहारं प्राप्नोति गिरिजेऽसले ।। नाड़ी दक्षिणमुष्कात्तु सजातोत्तरगामिनी। सुपुमाकलिता जाता भागं दक्षिणमायिता। हता वामभागस्था जत्रुमभ्यं समाश्रिता। दक्षिणं नासिकाहारं प्राप्नोति गिरिजेऽमले ॥ चापाकतिर्भूत्वा दक्षिणगामिनी उत्तरगामिनीति ध्येयम् । मध्ये नाड़ी सुपुति । मध्ये मेरुदण्डस्य मध्यस्थ विवरे । मेरुदण्डवहिःपाखें चन्द्रसूयामिक शिरे । मध्ये सुयुम्मा-इति मायातन्त्रात् । स्पष्टमाह सारसमुच्चये- या मुण्डाधारदण्डान्तरविवरगता हारनीहारगौरी सौधौं धारा नभोम्भोरहकुहरविधी: संसवन्तीं वहन्ती । तस्या वजाख्यानाद्या खगमुदरदरीमध्यमं यो विदध्यात् तस्या ब्रह्माण्डभाण्डप्रलयमपघनं स्याधनं मृत्युमृत्योः । मा कोशो ? हारनौहारगौरी मुक्ताहारनौहारगौरी। "गोरोऽरुणे मिते पोते इत्यमरः । एतेन सुपुम्नान्तर्गतायाः वजाया मेरुदण्डान्त- विवरगतात्वकथनेन सुषुम्राया [अपि मेरुदण्डान्तर्विधरगतात्वसिद्धिः । यहा या मुण्डाधारदण्डे यदन्तरं विवरं तव विवरगता अर्थात् सुयुनाया विवरगता। पसरं अवकागावधिपरिधानान्तहिमेदतादध्यें । छिद्रामीय विना यहिरवसरमध्ये अन्तरामनि च ॥ इत्यमरः। एपच सुपुमाकलिता इति परम्परया प्रायिता इत्यर्थः । तय स्थाने मगद भित्वा सपुग्नाकमिता इत्यर्थः । गीतमोयेऽपि- विसं गरीरमित्युवं पचभूतामकं भुने। चन्द्राग्मितेजोभि वय मारूपकम् । यदा सत्र

·पट्चक्रविशतिः।
तिनः कोट्यस्तदर्डेन शरीरे नाड़यो मताः ।
तासु मुख्या दशप्रोक्तास्तासु तिस्रो व्यवस्थिताः ॥
प्रधाना मेरुदण्डेऽत्र चन्द्रसूर्याग्निरूपिणी।
इडावाम स्थिता नाड़ी शक्ला चन्द्रवरूपिणी ॥
शक्तिरूपा त सा नाड़ी साचादमृतविग्रहा।
दक्षिणे या पिङ्ग लाख्या पुंरूपा सूर्यविग्रहा।
सर्वतेजोमयी सा तु सुषुम्रा वडिरूपिणी ॥
मेरुदण्डे मेरुदण्डान्तरविवरे। सारदायामपि--
पणवत्यनुलायाम शरीरमुभयात्मकम् ।
गुदध्वजान्तरे कन्दमुत्सेवाहाङ्गलं विदुः ॥
तस्माद्विगुणविस्तारं वृत्तरूपेण शोभितम् ।
तत्र नाडाः समुत्पदा मुख्यास्तिस्रः प्रकीर्तिताः ॥
इडावामे स्थिता.नाड़ी दक्षिणे पिङ्गला मता।
तयोर्मध्यगता नाड़ी सुपुमा वंशमाथिता ।
पादाङ्गुष्ठदयं याता शिफाभ्यां शिरसा पुनः ।
ब्रह्मस्थानं समापना चन्द्रसूर्याग्निरूपिणी ॥
भाः शिफाभ्यां मूलाभ्याम् । शिरसा अग्रभागेन । वंशं पृष्ठवंशम्
पाश्रित्य । विवरगतासमुन्नम्। या मुण्डाधारदण्डान्तरविवरगतेत्यनेनाहुः ।
तन्त्रान्तरे तु-
व्योम प्रोद्भिद्य नासाग्रे गतौ चन्द्रदिवाकरो।
अधोवनं महापमं क्रोड़ीकृत्य सुपुम्रया ॥
व्याधुट्य नासिकामध्यं गतं चित्रा तु तहता।
जई भित्त्वा तु लिङ्गं वे इतरान् पुष्करान् तथा ।
वहिरुशमनाकाज्ञाकाझिनी मोक्षदायिनी।
जीये नाहतसम्बन्धात् स्थिता सप्तमसंविधौ ।
तहता सुपुत्राव सात तत्समदेशं गता लिखिष्यामः न विरोधात् ।
a

·कुतः पट्चक्रविकृतिः। अतएव सप्तमसंविधौ इत्युक्तम् । नासिकामध्यं नासिकायमध्यस्थानं न तु नासिकायमध्यं गता तत्र इडापिङ्गले गते । अतएव “कुम्भयेच्च सुषुम्नया" इति सङ्गच्छते। त्रितयेति । यतः सोमसूर्याग्निरूपा प्रतस्त्रितयगुणमयी। सुषुम्रा कीदृशी ? स्मेरं प्रस्फुटितं तथाच प्रस्फुटितकनकधूस्तूरपुष्यमिव अथितं वपुर्यस्याः सा तथा। यथा कनकधूस्तूरपुष्यस्य मध्ये अन्यत् पुष्यम् एवम्भूत- ग्रथिततमवपुरिति भावः। केचित्तु प्रथिततमवपुरिति पाठमाहुः । सुपुम्ना उत्पत्वा तदाह कन्दमध्यादिति । कन्दरूपमाह सारदायाम्- गुदध्वजान्तरे कन्दमुत्सेधाद्दयङ्गलं विदुः । तस्य दिगुणविस्तारं उत्तरूपेण शोभितम् ॥ तव नायः समुत्पन्नाः । इत्यादि । गोरक्षसंहितायान्तु- जई मेढ़ादधो नामः कन्दयोनिः खगाण्डवत् । तव नाबः समुत्पवाः सहस्राणां हिसप्ततिः ॥ इत्युक्तम् । कन्दयोनिः कन्दरूपोत्पत्तिस्थानम् नाडीनामित्यर्थः । बजा. ख्यानाडीमाह वाख्येति। मेदेशात् लिङ्गमूलात् शिरःपर्यन्ता इत्यर्थः । कुत्र मा ? तदाह। अस्या मध्ये मुयुधायामध्ये ज्वलन्ती उज्ज्वलन्तीत्यर्थः । "मध्यमचावलग्नच मध्योऽस्त्री" इत्यमरः। मायातन्वेऽपि- मध्ये सुपुमा तन्मध्ये वयाख्या लिङ्गमूलतः ॥ इति ॥ *H चिवानाडीमाह तम्मध्य इत्यादिना । तम्मध्ये वजामध्ये । पिलसिता पानाचक्रस्यप्राणवाधारत्वात्। मा कोशी? मकलसरसिजान् भिवा एतत् पन पथनरचनया देदीप्यते । पनं किम्भूतम् ? मेरुमध्यान्तरस्य मेहमध्ये यदन्तरं विवर्ष परम्परया तत्म्यम् । मध्ये सुपुया तन्मध्ये वयाप्या लिनमूनतः । सम्मध्ये चितिषी सुमा विसतन्त सहोदरा। मूममूनात सहस्रारस्तदन्तर्यघमाहिका । प्रगाव- ·पट्चकविहतिः । ११३ तथा- मूलादिपटसरोजातं चित्रिणीग्रथितं प्रिये । सिद्धाधोईनाभियुककण्ठभूमध्यदेशजम् ॥ इति मायातन्त्रात् । मूलमूलात् सहस्रारस्तन्मूलाधारमूलात् सहस्रार इति । तथाच सहस्रारं चित्रिख्या प्रथितम् । अव च--- सस्या मध्ये विचित्राख्या अमृतस्राविणी शुभा। सर्वतेजोमयी सा तु योगिनीहृदयङ्गमा । विसर्गादिन्दुपर्यन्तं व्याप्य तिठति तत्त्वतः ।। इति गौतमौयवचनस्य विन्दुपयन्तं इन्दुपर्यन्तमिति वा पाठः । ललाटस्थ- विन्दुपर्यन्तं इन्दुपयन्तं वा व्याम्य सहस्राराधोदेशपयन्तगा तद्दतीत्यर्थो बोध्यः । केन चित्रायां पद्मानि सन्ति तदाह तन्वचूडामणी- तयैव प्रथितं पद्मं मूलादिपद्मपञ्चकम् । कलिकाकाररूपेण डाकिन्याद्यवलम्बितम् । तयैव चित्रयेव पनं मूलादिपडिति शेषः। पद्मपञ्चकं स्वाधिष्ठानादि- पञ्चक कलिकाकाररूपेण ग्रथितमिति सामान्यत उल्ला विशेषरूपेणोक्तम् । एतेन मूलाधारपद्म विकसितं एवं समस्तपद्मान्यधोमुखान्येव । तदुक्तं कौलिकतन्त्र ताराकल्पे-- सप्तपनं मयैवोक्तं सुषुम्नाग्रथितं प्रिये । अधोवत्रादिमान्तञ्च नाख्येयं यस्य कस्यचित् । येन तस्याचित्रात्वं तदाह श्रीकमे- तस्याशान्तर्गता तिष्ठेत निवारया योगिबन्नमा । पन्नवर्णोज्वला देवि पञ्चभूतप्रकाशिनी । पञ्चदेवाः पर्चलग्नाः सप्तान्या नाडयो मताः । अन्यत्रापि- : ब्रह्मा जनाईनो रुद्र ईखरश सदाशिवः । चित्राख्यनाबन्तरस्थाः पञ्चभूताधिदेवताः । - ·+ ११४ पट्चक्रवितिः। अत्र पञ्चभूतानां पञ्चाधिदेवता उक्ताः। भूमध्ये तु परशिवोऽस्ति लिखियमानवचनात् ॥ ब्रह्मनाडीमाह तस्यान्तरिति । तस्यां चित्रायां तद्द्यानाड़ी प्रसिद्ध- अदनाड़ी। हरमुखकुहरात् मूलाधारस्थस्वयम्भूलिङ्गसुखविवरात्। प्रादि- देवान्तसंस्था ब्रह्मपर्यन्ता। मायातन्त्रेऽपि “शिरा स्यात् ब्रह्मापर्यन्तम्" इत्यादि । विद्युन्मालेव विलासो यस्याः सा। पद्मसूत्रतुल्या प्रतः सूक्ष्मा। शदनानिनः प्रबुध्यन्ते जायन्ते यया सा तथा। अमृतस्राविणीत्वात् सकल- सुखयुता। भावो मनोधमः स्वभावः प्रात्मधम्मः शुद्धो भावः स्वभावो यस्याः सा इति पञ्चम्यन्तबहुव्रीहिः। "भावो हि मानसो धमः" इत्युक्तः। येन द्वारेण कुण्डलिन्या ब्रह्मणि गमनं तत् हारमाह ब्रह्महारमिति । तदास्य ब्रह्मनाद्या पास्ये । मूलाधारात् सहस्रारस्तदन्तब्रह्मनाडिका । गिरा स्यात् ब्रह्मपर्यन्तं तदन्तारमुत्तमम् ॥ इति मायातन्त्रात् । ब्रह्मदारमुखं नित्यं मुखेनाहत्य तिष्ठति । येन द्वारण गन्तव्यं ब्रह्मस्थानं निरामयम् । मुखेनाच्छाद्य सहारं प्रसुप्ता परमेखरी ॥ इति गोराधर्महितावचनाच । सुधेति सुधाकणामुप्तिप्रदेशं ग्रन्थिस्थानम् एतदारं सुपुमाया नाघा वदनं धीरा यदन्ति ॥ माधारपनमाह पयेत्यादिना । पम्मवत्यगुलायाम गरीरमुभयात्मकम् । गुदध्वजास्तरे कन्दमुसेधारानं विदुः । तम्य हिगुणविम्तारं उत्तरूपेण गोभितम् ॥ इति मारदोत्खकन्द एव मुख्यनाड़ी एव पन्धिस्तदू धजाध: सुपुत्रास्य- ·घट्चक्रवितिः। - तथा च मायातन्त्र- मुख्यनाडीत्रयं ग्रन्थरूई वन्वाध ईखरि!। रक्तपर्णी वेदवर्णो मूलाधारोऽप्यवाङ्मुखः ॥ इति ॥ उद्यत् प्रस्फुटितम् । तयैव ग्रथितं पद्मं मूलादिपद्मपञ्चकम् । कलिकाकाररूपेण डाकिन्याद्यवलम्बितम् ॥ इति वचनात् । पूर्वमेव व्याख्यातं तत् । सुवर्णाभवणेरिति । तथाच दक्षिणामूतों- आधार स्वर्णवर्णेऽस्मिन् वादिसान्तानि संस्मरेत् । द्रुतमौवर्णवर्णानि वर्णानि परमेश्वरि ॥ इति ॥ सारसमुच्चये षट्स पछेषु वर्णाः विन्दुयुक्ता उता ग्रन्यगौरव भिया नात्र प्रकटिताः । चतुष्कोणचक्रमिति । तथाच मायातन्वे- तत्कणिकान्तरे पृथ्वी चतुष्कोणा सुपीतमा ॥ इति । तथा तन्त्रान्तरे- भूग्रहं चतुरस्र स्यादम्भोवजविभूषितम् ॥ इति । धरायाः खवीजमिति। तथाच सारदायाम्- वृत्तं दिवस्तत् पविन्दुलाछितं मातरिश्मनः । त्रिकोणं स्वस्तिकोपेतं वङ्गेरडेंन्दुसंयुतम् ॥ अम्भोजमम्भम्रो भूमेचतुरस्रं सवचकम् । तत्तद्भूतसमामानि मण्डलानि विदुर्बुधाः । वर्ग: खैरजितान्यासन् स्वखनामाहतान्यपि । तत्तद्भूतसमवर्णानि मण्डलानि तथा खैर्वर्णेः ह य र वन वर्णयुक्तानि । तथा स्वखनामाहतानि पृथिव्यादीनां स्वस्त्रनामाहतानीत्यर्थः । एतदनुसारेण सर्वेषु पत्रेषु स्वखवीजानि सेनानि . . चतुर्बाहुः इति। अत्र पने ब्रह्मास्तीत्याह तददइत्यादिना । नवीनार्क.

·,
षट्चक्रविशतिः।
तुल्यप्रकाश: रतवर्णः सृष्टिकारी ब्रह्मा चतुर्बाहयुक्तः। चतुर्भागवेदी
मुखाम्भीजलक्ष्मीर्यस्य स तथा *
अत्र डाकिनी शक्तिरस्ति इत्याह वसेदति ।
तथाच महततन्वे-
मूलाधारं ब्रह्मस्थानमेतत् सौवर्णाभं डाकिनी देवी सत्रेति । एमा डाकिनी
अनेकसूर्यप्रकाशा। अतिशयरता इत्यर्थः । तन्त्रान्तरे--
रतां रक्षत्रिनेत्रां पशुजनभयकच्छूलखट्वाङ्ग हस्तां
वामे चैकं दधानां चषकमपि सुधापूरितं चेकवताम् । इति ।
शुद्धबुद्धेः प्रकाश वहन्तीत्यन्वयः ॥ * ॥
मध्ये अवान्तरदेवतादिकमभिधाय प्रक्कतमाह वजाख्येति । वच्चाख्याया
वक्तदेशे सामीप्ये सप्तमी अधोभागे इति यावत् ।
मुख्यनाडीवयं ग्रन्येरूद्धं वचाध ईखरि।
इति मायातन्वात् । कर्णिकामध्यसंस्थं वैपुराख्यं त्रिकोणं एतत् काम
रूपाख्यं त्रिकोणं तत् कामरूपाख्यं कन्दो वह्निः समन्तात् भ्रमति ।
नाम प्रकर्षे जोवेशी वायुय निवसति । तथाच मायातन्वे-
तकर्णिकान्तर पृथी चतुष्कोणा सुपीतमा।
सम्मध्ये योनिमध्ये च वङ्गिवायोः समाश्रये ॥ इति ।
थोकमऽपि
कर्णिकायां स्थिता योनिः कामाख्या परमेश्वरी ।
अपानाख्यं हि कन्दर्पम् प्राधारे तत्रिकोणके ।
स्वयम्भूनि तन्मध्ये पथिमाभिमुखं प्रिये ।
रुद्रयामलेऽपि-
भादयोनिगतं ध्यायेत् कामं बन्धकसविभम् ।
वनस्कामानक्षप्रयं ताहिकोटिममप्रभम् ।
तदेवाइ जीयेग इत्यादिना । धन्धूफपुष्पसमूहमभिहसन् तदधिकरतवर्ष
इति भावः। “बन्धकः बन्धुजीवकः' इत्यमरः । "प्राधार तत्रिकोपके",
इन्युनत्यात् ।

·पटचक्र विष्टतिः। तथा-- मूलाधारे त्रिकोणाख्ये इच्छाजानक्रियाग्मिके । मध्ये स्वयम्भूलिङ्गस्त कोटिसूर्यसमप्रभः । इति गौतमीयात् । तथा- अधोमुखो लिङ्गरूपी हेमाभी भ्रमणे रतः ॥ इति॥ पुनरपि मायातन्वाचाह तन्मध्ये इति। त्रिकोणमध्ये लिङ्गरूपि खयम्भूलिङ्गम् । द्रुतमुवर्णकला इति कोमल: सुवर्णवर्णयोगित्वात् कोमलत्वाच तथाभिहितम् । पश्चिमास्यः अधोमुखः । ज्ञानध्यानाभ्या प्रकाश्यते यः स तथा । प्रथमकिसलयाकाररूप: नूतनपल्लवामुराकारः भिद्यते इति। तथाच पूर्ण- चन्द्रादधिकरससमूह इत्यर्थः । निग्धं सन्तानं निग्धसमूह हसतीति निग्ध- सन्तानहासी काशीवासीत्यादिविशेषणम्। सरितां प्रावतः चक्रवत् जलानां भ्रमणं तद्रूपप्रकायो यस्य स तथा। "स्यादावर्तोऽम्भसा भ्रमः" इत्यमरः ॥2॥ तलिङ्ग साईविवनयेनावेष्ट्य कुण्डलिनी शक्तिरस्ति इत्याह तस्योद्धे इत्यादिना। विसतन्तुमोदरतुल्या सा चासौ कला प्रतियेति सा तथा । अत. सूक्ष्मा। नवीनचपलामाला तस्या विलासनशोभया सह प्रास्पदं पास्पो यस्याः सा तथा! "तडित् सौदामिनी विद्युत् चश्चला चपलायि च" इत्यमर.। सुप्ता निद्रिता शिवोपरि लसत् साईविवृत्ता प्राकृतिः शरीरं यस्याः सा तथा। सा त बधीवक्ता। यथा श्रीक्रम- अधोवता स्थिता देवी मई पुच्छातियोभना । अत्र विद्युल्लताकारा कुण्डली परदेवता । परिस्फुरति सर्बामा सुप्ता हि भजगारूति. । ब्रह्मदारमुखं नित्य मुखेनावत्य तिष्ठति में येन हारण गन्तव्यं ब्रह्मदार मनोमयम् । मुखेनाकाद्य तदारं प्रसुप्ता परमेखरी।

·।
११०
पट्चक्रविशति ।
मस्तके मणिवद्भिन्ना स्वयम्भूलिङ्गवेटिनी ।
योगान्तरेऽपि-
मुखेनाच्छाद्य तहारं कुण्डलीशतिरुवला।
निद्रावशगता देवी प्रसप्तभुजगोपमा ।
तथा मायातन्वेऽपि.-
साईत्रिवलयानन्दा नन्दिता भास्करममा ॥ इति ॥ * ॥
कूजन्तीति। उत्थिता सतीति शेषः। तथा च तन्वान्तरे-
झिलीराव्यक्तमधुरा:कूजन्ती सततोत्थिता ॥ इति..
कोमलवाक्याचं कूजन्तीत्यर्थः ।
तत् प्राप्य कुण्डलीरूपं प्राणिनां देहमध्यगम् ।
वन्तराविर्भवति गद्यपद्यादिभेदतः ॥
इति:सारदीतः तत् चैतन्यम् । खासोच्छासविभचनेन वायुना पया
जगतां जीवः जीवारमा हंसः धार्यते ।
विभर्ति कुण्डली शक्तिरामानं खं समाथिता ।।
इंसः प्राणाययो नित्यं प्राणो माडीपथाययः ॥
प्राधारादुहतो वायुर्यथावत् सर्वदेहिनाम् ।
देहं प्राप्य स्वनाडीभिः प्रयाणं कुरुते यदिः ।
धादयानलमानेन तस्मात् प्राण इतीरितः ॥
भहा: कुण्डली पात्मानं परमात्मानं विभर्ति तद्योगिभामिनीत्यर्थः ।
फोहगी ? खं जीवामानम् भाविता जीवाधिष्ठाना मतीत्यर्थः । हंस: माणा.
ययः प्राणवायुममाययः प्राण: नाड़ोपचाययः। कथं प्राणस्य नाड़ीपथा.
ययत्वम् । यत पाह पाधारेति। प्रयाएं कुरुत इति माण: शक्ति
माणपदव्युत्पत्तिरपि दनित्यन्तेनाः ।
दक्षिणामूतों -
उछामे प निम्नामे ईस इत्यावरच्यम् ।
तमात् पापसाय पाप्माकारेण मंरिग्रसः ।
।

·.
पट्चक्र वितिः।
घट्शतान्यधिकान्यत्र सहस्राकविंशतिः।
-अहोरात्र चरेसायुः स जपो मोक्षदायकः ।।
अन्यत्रापि-
स:कारेण वहिर्याति हंकारेण विशेत् पुनः ॥ इति ॥
प्रौद्दामदीप्तणी ॥ * ॥
तस्याः कुण्डलिन्या मध्ये परमा नाम्नी शकिरुयते तन्मध्ये इत्यादिना ।
परमा उत्कृष्टा परापरानाम्ना अतिसुक्ष्मो ।
तथाच भकृततन्चे-
सूक्ष्मा कुण्डलिनीमध्ये ज्योतिम्माया परा मता । इति ।
सा एव परमातास्वरूपा। तथा च श्रुतिः-
तस्याः.शिखाया मध्ये तु परमा सा व्यवस्थिता । इति ।
नित्या ध्वंसमागभावरहिता। आनन्दपरम्परा आनन्दसमूहयुक्ता। अति.
• चपलायमाना विद्युल्लता इव लसत् दीधितिर्दीप्तिर्यस्याः सा तया। यस्याः
कलायाः प्रभया ब्रह्माण्डादिकटाहान्तं जगत् शरीरं भासते सा विजयते ।
नित्य ज्ञानस्य उदयो यस्यां सा। काव्यबन्धेर्वाक्यैः वृहस्पतीन् सेवते गौरव
बहुवचनम् ॥ * ॥
स्वाधिष्ठानाख्यपद्ममाह सिन्दूरेत्यादिमा। अगच्छदैः षट्पनैः विद्युत्-
प्रकारवाद्यैः पुरन्दर लान्तः सविन्दुक परिहतं पाम् । तथा च
मायातन्त्रे-
तदूद्धे तु महेशानि स्वाधिष्ठानमृतुच्छदम् ।
रतवर्ण कशिपापमपन्दुरपुरम्म् ।'
मण्डल वारणं देवि तदूडें मणिपूरकम् ॥ इति ।
दक्षिणामूतों---
खाधिष्ठाने विट्ठमाझे वादिनान्तानि सस्मरेत् ।
विद्युत्पुग्नसमाभानि विद्युङ्गासिसमस्तके ॥ इत्यादि ।
सारदायां विशदमकाणं शक्तवर्ण तत्तभूतसमाभानीति मागुतम् ।
-
*

·पटपक्राविति । अभी पडूदंलप- अईचन्द्रयुतम् । व वीज मकराधिरूढ़ स्वाधिष्ठान विष्णुगेहं प्रदिष्टम् । बालाभि राकिणी देवताव । इति वचनात् ॥ * ॥ तस्याङ्के इत्यादि । नीलातिरूपो मनोजश्रियं शोभाम् पादधानः । गौतमीग्रे- स्वशब्देन परं लिङ्ग खाधिष्ठानं ततो विदुः । नीलाम्बुजे देवसशकमनीयता शोभा यस्याः सा! नानायुधेति । तदुत सन्वान्तरे- : श्यामां शूलालहस्तां डमरुकसहित तीक्ष्ण्ट वहन्तीम् देवी रविनवां हितयदललसइंष्ट्रदन्तप्रभाभिः । इति । भ मोहातान्धकारसमूहे भानुतुल्यः तबाशकी भवतीति । सुधेति प्रहहत्तुल्यकाव्यसमूहसम्पत्तिं भजन्ते। अत्र पश्यन्ती शक्तिरस्ति प्रमाणे विशडपपव्याख्याने लिखिष्यते ॥ * ॥. मणिपूरपामाइ तस्त्रो. इत्यादिना । मणिवद्भिनं तत् पद्मं मणिपूरं तथोच्यते । भीलवणे नीलवर्णडादिफान्तवर्णयु को । तथा च दक्षिणामूर्ती- सुनीले मणिपूरके उफान्तानि महानीलमभानि परिचिन्तयेत् । वडेमण्डलं धोनं चाह वेश्यानरस्येत्यादिना। वैश्यानरस्य वमएडलं रतवर्ण त्रिकोएं सदा विभिः खम्तिकोई काराकारंयुतम् । मायासन्ने - दगपत्रं पयोजातं कर्णिकायां महखरि। पाळयं मण्डलं र त्रिकोणं स्वस्तिकान्वितम् ॥ बधीज रेफ: । "वर्णः खे रनितान्यासन्" इति मागुल्ले: प्रातःसूर्यमम- रजवर्णम् । मणिपूरम् नो रुद्रस्थान माकिनी देवतावेति यवनात् । सामान रुद्रमूर्तिरित्यादिना। राहसिन्दूररागः पतिगयरहावर्षः। येद- - मान्चिमाहीत्यादि।

·षट्चक्र विततिः। तदुक्तं तन्वे- कृष्णां देवीं त्रिवनां विनयनसहितां कुलिनीमुग्ररूपा वचं शक्ति सदण्डामभयवरकरां दक्षवामे दधानाम् । इत्यादि। जानेति । ज्ञानसमूहेन सह लक्ष्मीस्ताम् ॥ * ॥ अनाहतपद्ममाह तस्योड़ें इत्यादि। बन्धकपुष्पकान्तिखरूपरतवर्ण कादिठान्तैः दादशवर्णैः सिन्दूरवर्णैः युक्तम् । तथाच दक्षिणामूत्तौ- पिङ्गवणे महावनिकलिकामानि संस्मरेत् । कादिठान्तानि वर्णानि चतुर्थेऽनाहते प्रिये ॥ तन्मध्ये पट्कोणपद्मं वायुमण्डलम् । तथाच मायातन्बे- अनाहतं हादशारं रक्ताभं हृदि सुव्रते। तन्मध्ये पावनं पद्म पट्कोणं धूम्रवर्णकम् ॥ * ॥ वायुबीजमाह तन्मध्ये इत्यादिना। पवनाक्षरं यं । प्रमाणं आधारपद्म- व्याख्याने उक्तम् । धूमरं ईपत् पाण्डुरम् । हस्त चतुष्टययुक्त कृष्णसाराधिरूढ़म् । रक्तमनाहतमोखरगहन्तु काकिन्यपीहोता इति वचनात् । तदेवाह तन्मध्ये करुणनिधानमित्यादिना। ईखराभिधं ईखरनामानम् । हंसाभं सूर्यप्रभम् । अभयवरदपाणिहययुक्तम् । तत्र काकिनी नवतडित्पीता गौरवर्णा त्रिनेत्रा। पागकपालवराभयान् चतुर्मि जै: विभ्रती । कङ्काल इति अस्थिमालाधरा । “स्थात् शरीरास्थिकङ्कालः" इत्यमरः । तथाच तन्वे- काकिनी मेघसंस्थाम् पाशं शूलं कपालं डमरुमपि करैर्धारिणी पोसवणी दश्यते सतरित ववश्वनामित शरुरीमतचितरम् । शूलडमरुस्थान वराभय तथा अस्थिमाला तन्त्रान्तरे उक्तम् । वाणलिङ्गं तु तन्मध्ये धोमुखे शतिक इति । विस्त्रिकोणयुक्ते इति क्रमात् । तथा- तन्मध्ये बाणलिनन्तु सूर्यायुतसमप्रभम् । शब्दब्रममयः शम्दो न हेतस्तदहेतुकः ।

·২২ षट्चक्रविततिः। अनाहताख्यं तत्पमं पुरुषाधिष्ठितं परम् । पुरुषेण जीवात्मना इति गौतमीयाच। त्रिकोणं बाणलिङ्ग जीवात्मान- नाह एतबोरजे इत्यादिना। कनकं बन्धूकपुष्पसदृशं बन्धूकः पुष्पविशेषः तहदङ्गरागोज्वलः । हेमबन्धूककुसमथरचन्द्रनिभानि च । इति योगिन्येकवाक्यत्वात्। स्वयम्भूबाणलिङ्गेतरलिङ्गविशेषणं हेमादि । मौलौ मस्तके सूक्ष्मविभेदयुक्तो विवरयुक्तो मणिरिव दीप्तचिह्नालयः । शवस्य देवस्य पीठालयं निवातदीपशिखाकारहंसेन जीवात्मना शोभितम् । माया- तन्वेऽपि-~"आत्मा तत्र प्रदीपाम:” इति । भानोरित्यस्य मण्डलपदेनकदेशेन सहान्वयः । तेन मण्डलमण्डितं अन्तरं मध्यं यस्य स चामौ लसकिञ्जस्कोति स तथा । तस्य शोभाधरम् । “किञ्जल्कः केशरोऽस्त्रियाम्” इत्यमरः ॥ * ॥ विशुद्दपद्ममाह विशुद्दाख्यमिति । हिमच्छायायुक्तस्योपरिलसितशरीरस्य चतुर्भिर्भुजैः पागामुशादिलसितैः शोभितशरीरस्य दीप्तबुद्धेः उद्दीमज्ञानस्य । हिमामः शक्तः सदाशिव इत्याख्यायुक्ताः सिद्धः प्रसिद्धः । तथा तन्त्रान्तरेऽपि- सदाशिवस्थानमिदं विशदं गाकिन्यथहापि च धूम्रवर्णा । सुधामिन्धोः शुधा शुक्ला । तयाच तन्त्रान्तरे- देवों न्योतिःस्वरूपां विनयनविलसत्पञ्चवका सुदंष्ट्रीं हस्ताम्भोजेपु चापं शूलमपि दधती पुस्तकं ज्ञानमुद्राम् । इति । पुस्तकज्ञानमुद्रामिति गरं पाशम् इति तन्वान्तरे उलम् । सुधांगोयन्द्रस्य मगइलम् । तथाच स्वच्छन्दसंग्रहे- अमृताद्यास्तथाका चन्द्रविन्दं तदूईतः । कण्ठो परमेगानि लम्यिका चतुरमुले । मतिमीनस्य भानगीनयुलस्य राष्ट्रियस्य जनस्य महामोचदारमम्पत्ति दधत् मण्डलमित्यर्थः। स जीपी विपदा अन्धकारसरूपाणां ध्यससूर्य. प्रकागः। पत्र येणुरी गतिरमित । - ·पटचक्रविशतिः। १२२ 1 तथाच भवततन्त्रे- सूक्ष्मा कुण्डलिनीमध्ये ज्योतिम्मावा परा मता। अयोबविषयात् तस्मात् किञ्चिदेवोर्द्धगामिनी ।। स्वयंप्रकाशा पश्यन्ती सुपुम्नानाभिमाथिता । सैव हत्पङ्कजं प्राप्य मध्यमा नादरूपिणी । तत: संजल्पमावा स्यादविभक्तोई गामिनी। सवोरकण्ठतालुस्था शिरोघ्राणवदाथिता ॥ जिह्वामूलोष्ठनिता कतवर्णपरिग्रहा। शब्दप्रपञ्चजननी थोत्र ग्राह्या तु वैखरी ॥ * ॥ आज्ञाचक्रमाह आज्ञानामत्यादिना। गौतमीये-"आज्ञासंक्रमणं तत्र गुरोराजेति कीर्तितम् ।” चन्द्रतुल्यक्लेदजनकं ध्यानस्थानं प्रकाशखरूपम् । हवाभ्यां विशुद्धाभ्यां कलाभ्याम् अक्षराभ्यां युक्तं विपत्रम् अतीवशुभम् । मायातन्तेऽपि--"अाज्ञावं हिदलं शुभम्” इति । दक्षिणामूर्तावपि- प्राज्ञायां विद्युदाभायां शुभ्री हक्षौ विचिन्तयेत् । हाकिनोति । तन्वान्तरेऽपि- पानापुरं शारदचन्द्रशम्भं हाकिन्यथोक्ता शिवगैहमेतत् । विद्या पुस्तकम्। मुद्रा ज्ञानमुद्रा अङ्गुष्ठतर्जनौमिलिता। तन्त्र- पानास्था शुलवणों डमरुकसहितामक्षसूत्र कपालं विद्यां मुद्रां दधानां बिनयनविलसटुक्तपटकोपयुक्ताम् । इति । सूक्ष्मञ्च तत्प्रकाशस्वरूपञ्चेति तत् तथा । मायातन्वेऽपि पानाख्यं द्विदलं शुभ कर्णिकायां मनोलयम् । इति । सिहं नित्यं सिहशब्दो नित्यार्थः इति वैयाकरणाः । इतरशिवपदं कालं तरति इति इतरं शिवस्य परशिवस्य पदं इतरच तत् शिवपदश्चेति तत् । ।

·१२४ पट्चक्रविष्ठति। लिङ्गचिड्रेन लिङ्गाकारेण प्रकाशो यस्य तत् । विद्युन्मालेव प्रकाशी यस्य तत्। योगिनोहदये- इतरच पुनस्तथा शरच्चन्द्रनिभं सदा । इति । आनन्दलहयामपि- तवान्नाचक्रस्थं तपनगशिकोटिद्युतिधरं परं शम्भुं वन्दे परिमिलितपाच परचिता। तारापीढ़ान्यासाधिकारतन्त्रे- ब्रह्मा विष्णुथ रुदय देखरय सदाशिवः । ततः परशिवी देवि पट् शिवाः परिकीर्तिताः ॥ मूलाधारादिविशुद्धपोयु पञ्चशिवन्यासमभिधाय- पानाचके च देवेशि इचवर्णसमन्वितम् । परं शिवं ब्रह्मरूपं हाकिनीसहितं न्यसेत् ॥ इत्युक्तम् । स च सहमारनिर्गुणपरशिवस्यांशस्वरूपी अपरः शिवो ज्ञेयः । ब्रह्माशिवत्वात् ब्रह्मखरूपमित्युक्तम् । न तु ब्रह्म इत्युक्तम् । परमकुलपदम् एतत् पर्यन्तं परमकुलपदमित्युपसंहारेणोलम् । तथाच थीमते- ततहक्षिणं पटकमात्रापूर्व कुलोद्भवम् । इति । आनन्दलहयामपि- महीं मूलाधारे कमपि मणिपूरे हुतवई स्थितं स्वाधिष्ठाने दि मरुतमाकाशमुपरि । मनोऽपि भूमध्ये सकतमपि भित्वा कुलपथं महनारे पनं सद रमि पत्या विदरमि। प्रम के अनं खाधिष्ठाने मणिपूरे हुतवहमिति व्यत्ययेनान्वयः। वन- स्वेति यन्त्र मुत्रप्य ब्रमनायाः प्रयोधी यस्मात् तत् । मैदानामादियोर्ज प्रणय: सदव चिन्तयेत् । विममितपरमी पूर्वमिहमिहो यस्य पवान्तरामा पशोत्याद गाइबुहेत्यादिना। राहवुः सभा: स धामी अतएव ·पट्चक्रविहतिः।। १२५ अन्तरात्मा चेति सः। प्रदीपस्येव भाभा दीप्तिर्यस्य ज्योतिषः एवम्भूत ज्योति:प्रणवाभ्यां विरचितौ स्वरूपवौँ यस्य स वर्णशब्दः । शोकमेऽपि- भूमध्ये अन्तरात्मानमरूपं सर्वकारणम् । ॐकारज्योतीरूपन्तु प्रदीपासं जगन्मयम् ॥ अतएव प्रकाश: क्योतिःखरूपः। तदूचे पूर्वोतान्तरात्मोड्ढे अर्द्धचन्द्रः चन्द्रा विन्दुरूपी मकारः तदुपरिनाद इति व्यत्ययेनान्वयः। एवं नाद- प्राग्वोधिनी लिखिष्यमाणयोगिनोहदयात् ज्ञेया। असी नादः अतीव शल इत्याह वनेत्यादिना । वनं जल तहत् धवलवर्णः यस पीयूवाधारयन्द्रः तत्- समूहहासी तदधिकशत इति भावः । योगिनीहृदयेऽपि- इन्दौ तदहें बोधिन्या नाद नादान्त एव च । इति । इन्दी विन्दौ तद प्रदचन्द्र। खच्छन्दसंग्रहऽपि- तव विन्दोर्यथा विन्द्वावरणे स तदूर्खतः । सूर्यकोटिप्रतीकाशम् प्रतिहप्तं महदगुणम् ॥ तन्मध्ये दशकोटीनां संख्या योजनपञ्चकम् । तत्कर्णिकायामासीन: शान्त्यतीतेखरः प्रभुः ॥ पञ्चवक्त्रो दशभुजो विद्युत्युननिभाततिः । नित्तिश्च प्रतिष्ठा च विद्या शान्तिरनुक्रमात् ॥ परिवार्य स्थिताथिवाः शान्त्यतीतेखरस्य च । वामभागे समासीना शान्यतीता मनोमनी । पञ्चवक्त्रधराः सी दशवाद्विन्दुभूषणाः। विन्दुतत्वं समाख्यातं कोव्यर्बुदशतैर्वृतम् । अड़चन्द्रं तदूईन्तु वोधिनी तस्य चोपरि । ज्योत्मा ज्योत्स्रावती कान्तिः सुप्रभा विमलापि च ।

·पटचक्रवितिः ।
अईचन्द्रोत्थिता होताः कलाः पञ्च प्रकीर्तिताः।
वन्धती बोधिनी बीधा ज्ञानबोधा तमोपहा ।
निबोधिता: कलाः पञ्च कण्ठिताः सुरसुन्दरि।
बद्धादिपरमेयानां परप्राप्तिनिबोधनात् ।
निबोधिकेति सा प्रोता तस्या भेदाइरानने ।
बोधिन्याख्यं यदुन ते नादस्तस्योपरिस्थितः ।
पन्नकिनकसाय: कोटिसूर्यसमप्रभः ॥
पुरैः परित्तोऽसंख्य म्मध्ये पञ्चकलाकृतः ।
इन्धिका दीपिका चैव रेतिका मोचिका तथा ॥
जीगा मध्यगा वासा पञ्चमी परमा कला ।
चन्द्रकोटिसमप्रख्यं तन्मध्येऽव॒दयोजनम् ॥
पनामध्ये समासीनमूई गामिनमीश्वरम् ।
चन्द्रायुतप्रतीकाशं पञ्चवक्त्रं त्रिलोचनम् ॥
ऐन्दवादोराहतं च शूलपाणिं जटाधरम् ।
तस्योत्सङ्गगतामूर्खगामिनी परमां कलाम् ॥
ध्यायेदिति शेषः । निरालस्वामिति तहक्ष्यमाणात् । टीकाकारततन्त्र--
त्यजेत् शैथिल्यमझानां नासाग्रे रोपयेहशी ।
मुखं विष्णयात् किञ्चित् दन्तै ईन्तान् न संस्पृशेत् ॥
रसनामन्तरा कुर्यादन धारयेग्मनः ।
इयं सा परमा मुद्रा निरालम्येति पञ्चमी॥
४ स्थाने एवं मुद्रा बहा भदाभ्यामात् तपवनात पवनसुध्दा वहीनां
कलाः पश्यति। तदनन्तरं तन्मध्यान्त:पविलसितरूपान् ज्वलहीपाकारान्
पश्यति ।
पयात् नवीन सूर्यप्रकाशाकारं गगनभूमध्यमिलितं पश्यति ।
१६ स्थाने भगवान माचारकारविषयो भवति ।
नगु मष्यापित्वात् अपरिचिवस्य बिरस्य कर्य परिशित्तिस्थाने
अभिप्यायरित्यत पार राहुरिति। यया भम्परगतो राहुन हश्यते किन्तु
.

·पटचंक्रवितिः। अभिसूर्ययोगाइलमेव दृश्यते तथायं चिदामा एवम्भूतकमविशेषकरणात् अत्रैव साधावति । प्राणनिधने मरणकाले इह स्याने प्राणान् वायून अर्द्ध- गामिन्या नाद्या समारोप्य वेदान्तविदितं "नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्मा" इति श्रुतिविदितं परं नित्यं देवमित्यादिविशेषितं पुरुष प्रविशति । तथा गौतायामपि- प्रयाणकाले मनसाचलेन भक्त्या युक्तो योगवलेन चैव। भुवोमध्ये प्राणमावैश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् । इति ।* लयस्थानं वायोरिति। तदुपरि पूर्वोत्तानादोपरि चकारात् नादस्थापि लयस्थानम् । यत्र वायुर्नादय अथैनं जगदधरीकृत्य ब्रह्मरन्ध्रस्यादिस्थाने प्रलीयते तत् वायोर्नादस्यापि लयस्थानं नादान्तमिति यावत् १. अत्र अईनारीखरो- ऽस्तीत्याह महानन्दमित्यादिना । महान् प्रानन्दो यत्र तं महानन्दस्वरूपम् । शिवाई भिवाया अडे शिवस्याकारम् पर्दनारीखरमित्यर्थः । तथा च श्रीक्रमे-- चेतसा संप्रपश्यन्ति नादान्ते कृषभध्वजम् । तमईदेहं वरदं कारणत्रयमातरम् । पुटहयविनिष्क्रान्तो वायुयंत्र प्रलीयते । स्वच्छन्दसंग्रहऽपि- हलाकारस्तु नादान्ते भित्त्वा सर्वमिदं जगत् । प्रधःशक्या विनिर्भेद्य अर्डगत्यवसानकम् ॥ माद्या ब्रह्माविले लीनस्वष्यती ध्वनिलक्षणः । अतो ब्रह्मविल सेयं रुद्रकोव्यर्बुदर्युतम् । तव प्रधशिवो जेयः शाशतसविभः । মাছুলি বঙ্গম: मधाणी स्वपरा यति ब्रहप्पोसनगामिनी । हारं सम्मोक्षमार्गस्य रोधयित्वा व्यवस्थिता।

·१२८ पट्चक्रविशतिः। हलाकारी लाङ्गलसदृशः। देवीस्थानं सहस्रारं प्रविशेदकुलं पिये। इति श्रीक्रमादकुलाख्यसहस्रारपद्ममाह तदूझैं इत्यादिना। মন্ত্রিা नाद्याः शिखरे अग्रे शून्यदेशे चित्रिख्या मेरुदण्डस्य च शून्यदेशे तेन सहस्रारं न मेरुदण्डस्य मध्ये न चित्रिया अथितम् । मायातन्त्रेऽपि- मूलादिषटसरोजातं चित्रिणीग्रथितं प्रिये । লিঙ্গধীৱনাধিষঃযমুন্নগুইমস্ ॥ पतएच स्वच्छन्दसंग्रहे- हादशाणं ललाटोई रूपेणावसानकम् । घाङ्गलोईगिरोदेशं परं व्योम प्रकीर्तितम् ।। श्रीक्रम- पासव्यकर्णात् देवेशि भट्टिनी च शिरोपरि। इलायनन्तरम् । गहिनीनालं संप्राप्य चास्थिशून्यं विभर्ति यः । अमृतं यत् निकूटस्थं परमानन्दलक्षणम् ॥ सहस्रारं महापनं रत्ता किन्नकशोभितम् । द्रुतहेमाम्बुजं जातधारपातप्रवर्षणम । विसर्गाध: पद्ममिति सर्ग: शक्लिनिशाकः ॥ इति ॥ नारदोलन विमर्गस्य सहसारपप्रधारिण्या अर्द्धस्थितायाः गोरध:- पपम्। निर्वाणपदत्यामपि- कुम्लरूप भवेत् मति: विसर्गमएइस प्रिये । मुसार महापालिकगोभितम् । सारसमुच्येऽपि "सहस्रारपद्म विसर्गादधस्तात्” । पूर्णपूर्णेन्दुश, पूर्ण पीयपपूर्ण तच्च पूर्णेन्दुरामधेति तत्। पालस्यरश्मिसमकेशरसमूहो यस तत्। पमन्त रातपर्णम् । .

·पट्चक्र विकृतिः। यथा मायातन्त्रे- महाशून्य सहस्रारं निशाकरसहोदरम् । .अधोवकं कर्णिकायाः चन्द्रो शक्तिरूपिणी । ललाटारिकाराद्यैः समस्तमाकाक्षरः युताम् । तन्मध्ये पूर्णचन्द्रः स्निग्ध- सन्तानं इसतीति निग्धसन्तानहामी। तस्यान्तयन्द्रमण्डलस्य मध्ये त्रिकोणं तत्तु अकयादिविरेखात्मकं तचिकोणे हलक्षवर्णवयम् । तदन्तस्त्रिकोणमध्ये शून्यं परलिङ्गं परलिङ्गस्य तेजोवर्णत्वात् शून्यं शून्याकारमिति यावत् । ; तथाच गौतमोये- सहस्रार हिमनिभे सर्ववर्णविभूषिते । अकथादित्रिरेखाम हलक्षत्रयभूपिते । तन्मध्ये परविन्दुञ्च सृष्टिस्थितिलयामकम् । योगिनीहृदये- सूक्षारूपं समन्तात्तु तं परमलिन कम् । विन्दुरूपं परानन्दकन्दं नित्यं पदोदितम् ॥ व्याख्यातच अमृतानन्दस्वामिना यथा परलिङ्गस्य तेजोवर्णः हादशवों हंस: अतः सूक्ष्मरूपम् अतएव विन्दुरूपं नित्यच्च माटकात्वादुत्पत्तिविनाश- रहितम् । पदात् पदं प्राप्य उदितं प्रकाशितम् । तदेवाह परमामोद- सन्तानराशेः परं कन्दं सूक्ष्ममिति। शथिसमस्तकलाशुद्धरूपम् । “नित्यं विधानमानन्दं ब्रह्म" इति श्रुतिबोधितो यः परशिवः स विधा भूत्वा परम- शिवाख्यः सगुणः शिवः प्रकाशात्मा मन परविन्दुचक्रे निवसति इत्याह यह स्थाने इत्यादिना। परशिवसमाख्यानसिप्रसिदं यस्य सः । तदुक्तं सतपदत्याम्- अकारः सर्ववर्णाग्रे प्रकाशः परमः शिवः । हकारी नित्यकला प्रोमो विमाख्यः प्रकीर्तितः। अनयो: सामरस्यं यत् परस्मिन् महसि स्फुटम् । तत्र अमृतानन्दस्वामिनः भ इति प्रदत्या पकारयायः परगिव:

·१३० पट्चक्रविवतिः । तस्यांशिवेन परमशिवोऽप्यकारवाच्यः प्रकाशरूपब्रह्मांशिवात् । विमाख्यः विमर्पिणी सशक्तिरित्यन्तेनाहुः "सामा पुरुष एवेदं सव्वं यद्भूतं यच्च भाव्यम्" इति श्रुतः । रमो द्रव्यविशेषः पर इति प्रसिहस्तस्य विसरः समूहस्तद. वत्सित: शुलः। “सन्दीहविसरव्रजाः" इत्यमरः। अन्जानमोहान्धस्य हंसः मूर्यः सुधाधारासारं अतितरां विमुञ्चन् यते: खामज्ञानं स्वस्य शिवा दज्ञानं दिशति । भगवान् ऐश्वयादियुक्तः स परमशिवः परमहंस इत्याह समास्ते इत्यादिना । सकलसुखसमूहस्य लहरी तरङ्गः तस्य परीवाहः। “जलो. छासाः परीवाहाः" इत्यमरः। परम इति नाना समुचितः परमहंस इत्यर्थः । सच मायावच्छिनः । तथाच तन्त्रान्तरे- सरोरुहमधोमुखं प्रविलयत् सहस्त्रच्छदं क्रमादरुणकेशरप्रकरभाखरनिम्मलम् । तदन्तरपि चिन्तयेदमृतरीचिषो मण्डले पुराणपुरुषं परं परिगतं महामायया ॥ इति ॥ मायोपाधिविनिर्मुक्तं शुइमित्यभिधीयते । मायासम्बन्धतशो जीवोऽविद्यावभस्तथा । इति वेदान्तीतः। शिव इत्यादि स्पष्टम् । परमपुरुपमिति भारते- अव्यक्तं मन इत्याह शरीरं परमुयते । अध्यक्तके पुरे शेते पुरुषसेन चोयते ॥ खुगतिः खेचरः स्यात् । यहा से ब्राणि गति: स्यात् । “खं ब्रह्म" इत्या- युपनिषत्। कईगतिरूपो कलामाह तवास्ते इत्यादिना। प्रातःसूर्य- तल्या चन्द्रस्य पोड़गकता पमानाम्रीति यावत् । प्रभा पोड़गभागेन देवि प्रोता महाकला। मस्थिता परमा माया देहिनां देहधारिणी। इति वचनात्। सूक्ष्मत्वात् यतधाविमलमृणालतन्तुभागेकल्पा क्षयी. दयरहितत्वामित्या पधोमुखी गयुग्मुखी। पूर्णानन्दसमूहो यस्याम् । या पभिगमपीयपधारा तस्या धरा। + ·पटचक्रावितिः। स्वच्छन्दसंग्रहे- प्रमाणी त्वपराशक्ति: ब्रह्मणोत्सङ्गगामिनी । हारं ममोक्षमार्गस्य रोधयित्वा व्यवस्थिता ॥ तां मित्त्वा तु वरारोहे अर्द्धशक्तिं परां शिवाम् । शक्तितत्त्वात्मिकां देवी प्रसप्तभुजगाकतिम् ॥ शक्तितत्वं समाख्यातं भुवनैराथितं महत् । शक्ति तत्वामिकामूर्द्धशक्तरुपरि संस्थिताम् ॥ योगिनीहदयेऽपि- भक्तौ पुनर्वगापिकायां स मनोन्मनीगोचर ॥ इति ॥ व्यापिनीतत्त्वं शक्तितत्वखरूपमाह निर्वाणाख्य इत्यादिना। सूक्ष्मत्वात् सहस्रधाविभजितस्य केशभागस्यैकभागतुल्या आईचन्द्रवत् कुटिला सवार्क- तुल्यप्रभा द्वादशादित्यप्रमा। परात् षोडश्या: कलायाः परतः। तदन्तर्गता चन्द्रमण्डलान्तर्गता न तु षोड़श्याः कलाया: अन्तर्गता। यथा सारसमुच्चये पोडशों कलामभिप्रेत्य- एतस्याः परतः स्थिता भगवती भूताधिदेवाधिप्रा निबाणायकलाई चन्द्र कुटिला सा घोड़शान्तर्गता। वालाग्रस्य सहस्रधा विगलितस्यैकेन भागेन या सूक्ष्मवात् सदृशी त्रिलोकजननी या बादशार्कप्रभा ॥ इति । स्वच्छन्दसंग्रह- पोड़शान्तमिति ख्यातं व्योमस्थानन्दुमण्डलम् ॥ इति ।। तव-- आधारं भावनानाच प्रवक्ष्यामि समासतः । सूक्ष्मा चैव मुमुक्ष्मा च सथाचैव मृतामृता ॥ चर्दिक्षु स्थितास्तासां मध्यस्था व्यापिनी स्मृता । पञ्चवक्ता विनता च सतेजास्या च पञ्चमी ।। इति । समनापदमाह एतया इत्यादिना । पर उत्तरकालं मातीति परमा ·पट्चक्रविशतिः। ध्वंसरहिता नित्येत्यर्थः। सूक्ष्मत्वात् केशाग्रस्य कोटिभागकभांगरूपा अत: अतिगुद्या। निरवधि विलसन्ती या अमृतधारा तथा धरा। मुनिमनसि लसिततत्त्वबोध शिवाभेदनानं वहन्ती। इदन्ते तु तयोरक्य मिति विद्या निगद्यते ॥ इति परापश्चशिकावचनात् ब्रह्मणोऽतिनैकव्येन तथोलम् । तथा-- समनान्तवरारोहे पाशजालमनन्तकम् । इति वचनात् प्रवापि पाशजालम् । एतस्या निर्वाणकलायाः मध्यदेश इति सामीप्ये सप्तमी। तथाच मध्यदेशसमीपे किच्चिदुपरीत्यर्थः । तथाच स्वच्छन्दसंग्रहे- चिदानन्दस्वरूपा त परा शक्तिस्तदूर्धतः । समना नाम सा शक्तिः सर्वकारणकारणम् ॥ सव्वान्तानि विभौयं शिवन समधिष्ठिता। अव रूढ़ः स भवने शिवः परमकारणम् । शिवः सवस्य कत्तयं शक्ति: कारणमुच्यते । उन्मनीपदमाह तस्या मध्यान्तराले इत्यादिना । तस्याः समनायाः मध्या- न्तराले अन मामीप्ये सप्तमी। शिवपदं शिवतनुमाप्तिस्थानम् उम्मनीति यावत् । - स्वच्छन्दसंग्रहे- शिवतनुं समाख्यातं तद्द्धं गलितनुतः । इति । तथा तनैव- · , शिवगतिदयश्चैव गिवतन प्रकीर्तितम् । सूक्ष्मार्थ शवयवच्छिवं गिवतमुमित्यर्थः । सयाच तव- यावर मा समना गल्लिम्सद्हें उमनी मृता। नाव कालकानाभानं न तन्नपदेवता: । पनिर्वाणं परं राहं रुद्रव तदुपति । নিবমলিমি গ্রানা বিধিল সিম্বল ।

·दशते नियमाः प्रोता योगशास्त्र विशारदः। ति. पट्चक्रविष्वतिः। तत्त्वातीतं वरारोहे- इत्यादि अग्रे लिखिष्यते । मनःसहितत्वात् समना। "यतो वाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सह" इति श्रुत्या मनोऽतीतत्वान्मना इत्यमृतानन्दस्वामिनः । शक्तिमध्यगतो नादः समनान्तं प्रसपंति । इति खच्छन्दसंग्रहात नाव कालकलांशस्य भानम् । परमकुलपदमिति परं उन्मन्याः परं अकुलपदम् अकुलाख्यपरशिवात्मकपदं विखस्य विनाम- स्थानत्वात्। पदमिति अमलं सत्त्वादिविगुणयुक्तम् । शाखतं नित्यम् । योगेन प्राप्तं नित्यानन्दमभिधानं यस्य तत्। “नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" इति श्रुतेः। शहबोधस्य शुद्धज्ञानस्य प्रकाशो यस्मात् । तथाच टीका. कारततन्त्र “उन्मन्यन्ते परशिवः” इति। स्वच्छन्दसंग्रहे उन्मनीमभिधाय- तत्त्वातीतं वरारोहे वाड्मनो नैव गोचरम् । “यतो वाचो निवर्तन्ते” इत्यादि श्रुतेः । तत्त्वं “तत्त्वमसि" इति श्रुतेः।. स्वाभाविक परे धानि विवरं तत्त्वसंज्ञकम् ॥ इति शिवतन्त्रात् । श्रीमते- प्रकुलेश्वरदेवस्य सम्बन्धः प्रथमः स्थितः । रूपातीतः परो विन्दुः शत्या वेष्टितमाखरः। अतो नादो विरोधी च प्रईचन्द्रसमुत्क्रमात् ॥ एतत्तु पञ्चमप्रोतं ज्ञानरत्नं महोदयम् । तत्र तहक्षिणं षट्कमाजापूर्व कुलोद्भवम् ॥ इति ॥ नियतनिजचित्त इति । गौतमोये- अहिंसा सत्यमस्तेयं वनचर्य दयाभवम् । क्षमा तिर्मिताहारः शौचञ्चेति यमा दश। तपः सन्तोपमास्तिक्यं दानं देवस्य पूजनम् । सिद्धान्तयवणचैव डीम्मतिय तपो हुतम् ।

·- 'पट्चक्र विष्वतिः। तथाच एतइयाभ्यासशील: श्रीनाथवतात् गुरुवनात् मोघवर्मप्रकाशं कामं जावा हुङ्कारेण मूलाधारस्थितवहिपवनयोराक्रमेण तप्तां कुण्डलिनी कला निद्रितां तो बोध्य तल्लिनं खयम्भूलिङ्गं भित्त्वा कुण्डलिनीवेष्टनस्य भेदं कृत्वा ब्रह्महारस्य मध्ये तां रचयति। रुद्रयामले- हुङ्कारेण समुत्याय्य भक्तिं स्वाधारसंस्थिताम् । ततः सा प्रबोधिता तलिङ्गवयं स्वयम्भूवाणेतरलिनवयं भित्त्वा भेदं कला तच्छिद्रेण ब्रह्माख्याया इति ल्यवलोपे पञ्चमी ब्रह्मनाडीमारुह्य सकल- सदनं प्राप्य परमरमयुक्त शिवे परमशिवे प्रदीपाभे देदीप्यते। ततः मा एखमाया सूक्ष्मतालक्षणेन तडिदिव तत्तन्तुरूपा तन्मोक्षानन्द घटयति । नयवशात् नीतिवशात् । समाधौ यतो योगीश: ता कुलकुण्डलिनी जीवामना साई मोक्षधानि परमशिव सच्चिदानन्दरूप भगवती चैतन्यरूपां ध्यायेत् । तन्त्रान्तरे- यै चिन्तायां स्मृतो धातचिन्तातत्त्वेन निथला । एतद्ध्यानमिह प्रोक्तं सगुणं निर्गुणं द्विधा । सगुणं वर्णभेदेन निर्गुणं केवलं तथा ॥ अन्यत्रापि- मनीवमहागोरक्यं सोऽहं स्यादिति वेदनम् । तमिर्गुणमिदम् । इत्यादि। ततो लाक्षाभं रतयणं परमामतं कुण्डलिनी पीत्वा पूर्णानन्दमहोदयात् परभिवात् शिवसकागात् प्राक्पादितोन्मन्यादिष्टिमार्गेण कुलपयात् कुन्त- पयमानध ब्रह्म गध मूलाधार स्वस्थाने प्रविगेत् । ततो योगी तहिव्यामृत- धारया योगपरम्परामाया प्रधाइस्थितं शरीरस्थ देवतं डाकिन्यादिक तर्पयेत् मोण्येत् । योनाधवक्रादिति यदुवं तत् गोरसंहितादौ स्पष्टीकृतम् । यथा- प्राविनियोगेन मनमा मारुता हुता। । शुचीय शुनमादाय प्रजत्यूह सुपुरया।

·पट्चक्रवितिः।
ज्वलन्ती भुजगाकारा पद्मतन्तुनिभा शुभा।
उहाटयेत् कवाटञ्च यथा कुश्चिकया दृढम् ।
कुण्डलिन्या तथा योगी ब्रह्महारं प्रभेदयेत् ॥
कृत्वा संपुटिती करी दृढ़तरं बड्डा तु पद्मासनं
गार्ह वक्षस मनिधाय शिवुकं ध्यानच तचेतसि ।
वारंवारमयानमूद्धमनिशं प्रोत्सारयन् पूरयन्
- प्राणं मुञ्चति मोक्षमेति शनकः शतिप्रभावात् यतः ।
कुचिकया कुलुपकारीत्याख्यया। निवाणपदत्यामपि-
प्रादौ पूरकयोगेन स्वाधार योजयेन्मनः ।
गुदमेदान्तरे योनिस्तामाकुचा प्रबोधयेत् ॥
धमयोनिगतं ध्यायेत् कामं वन्धूकमविभम् ।
ज्वलत्कालानलप्रख्यं तडिकोटिसमप्रभम् ॥
तः तु शिखा सूक्ष्मा चिद्रूपा परमा कला।
तया सहितमामानमेकीभूतं विचिन्तयेत् ॥
गच्छन्ती ब्रममार्गेण लिङ्गभंदक्रमेण त ।
अमृतं यविसर्गस्थ परमानन्दलक्षणम् ।
द्रुतरक्तं सतेजाचं धारापासप्रवर्षणम् ।
पोवा कुलामृतरसं मुनरेव कुलं विशेत् ।
सा च प्राणः समाख्यातस्तन्वेऽस्मिन् परमेश्वरि ।
एवमभ्यस्यमानस्य अहर्निशनिबन्धनात् ।
चतुर्विधात या साटिरस्या योनी प्रजायते ।
पुनः प्रलीयते तस्यां कालाग्बादिशिवान्तिकम् ।
योनिमुद्रा परा सा तुबन्धम्तस्याः प्रकीर्तितः
चतुर्विधेति नैयायिकमते पुरुयात्। सांस्यमते प्रकृतिपुरपाम्याम ।
पातञ्जलमते प्रतितः। मौमामामते मदृष्टात् सृष्टिः। तव योगी
विविधः।

·पट्चक्रेवितिः। यथा सारदायाम- पिण्डं भवेतः कुण्डलिनी शिवामा पदच्च हंसः सकलान्तरात्मा। रूपं भवेत् विन्दुरमन्दकान्तिरतीतरूपं शिवसामरस्यम् ॥ पिण्डादियोग शिवसामरस्यात सवीजयोग प्रवदन्ति सन्तः । शिवे लयं नित्यगुणाभियुक्त निर्वीजयोगं फलमव्यपेक्षम् ॥ इति ॥ तथान्यव- दिकालादिविवर्जिते परशिवे चैतन्यमानात्मिक । इत्यादि। स्वच्छन्दसंग्रहेपि-~ पिण्ई कुण्डलिनी शक्तिः पदं हंसः प्रकीर्तितः । रूपं विन्दुरिति ख्यातं रूपातीतस्तु चिन्मयः ॥ तवान्तरेऽपि- पिण्डे युक्ताः पदे युक्ता रूपे युक्ताः पड़ानन । रूपातीते तु ये युक्तास्ते मुक्ता नाव मंशयः । मतभेद पनेकानि पद्मान्याह स्वच्छन्दसंग्रह-- पधयो सुपुमायाः सहस्रदलसंयुतम् । रक्त खेतञ्च साहस्रदलस्थं शक्तिसंयुतम् ।। अधिो मुखमूलन्त कर्णिकाकेगरान्वितम् । गतिरूपं महादेवि कुम्लाकुलमयं शुभम् । पहजयमीयानि स्थितं शाखतमध्ययम् । तयोमध्ये सुपुमान्त स्त्रिंगदाधारपजम् ॥ गतिरूप गिवाकारं माध्यामे निजालयम् । नोवेति गेपः। तया कियत् कियदूहें पडजानि । संदाह संव- पाधारपदमस्या साईबाहुनकोपरि। जसं माटपन पोतकर्णिकया युतम् ।

·..
पट्चक्रवितिः।
१३०
हल्लेखा कर्णिकामध्ये स्थिता लिङ्गादिदेवता।
एतस्मात् गुलस्योडे खाधिष्ठानं पड़स्रकम् ॥ .
प्राप्यञ्च राकिणीशक्तिः पूर्वाभि: शक्तिभिर्युतम् ।
ततश्च भावयेद्देवि नाभिमष्टाङ्गुलोपरि ॥
तत्पमं मणिपूरच दशपत्रं सुशोभितम् ।
लाकिनीमध्यगं तच तामादाभिरावृतम् ॥
चतुर्दशाङ्गलादूई मणिपूराख्यपङ्कजात् ।
पशजं काकिनीमध्यं वायव्यं हादशारकम् ॥
तवस्थकालरावयादिशतिभिय समातम् ।
तत्रस्थसूर्यविम्बे च नादो यानादिपीठकम् ।।
एकादशाङ्गुलादूई विशुद्धं पोड़गच्छदम् ।
मध्यगा शाकिनी वाद्यपचेषु परमेश्वरि ॥
अमृताद्यक्षरान्तस्था चन्द्रविम्वं तदूचगा।
कण्ठोड्ढे परमेशानि लम्बिका चतुरङ्गुली ॥
प्राज्ञाचक्र हिपना हक्षहिदलसंयुतम् ।
हंसवती क्षमा पाखंहये मध्ये तु हाकिनी ॥ * ॥
तन्त्रान्तरे ब्रह्मण: खाधिष्ठानमुक्तं यथा--
खाधिष्ठानं पदलोपेतमुद्यतविद्युत्प्रेक्षं वादिलान्तैय वर्णैः। .
युक्तं सावित्रीसहितं विरिञ्चिं ध्यायेदस्मिन् राकिणों देवताश्च ।
योगिनीहृदये- .
एतायतस्रः शत्यस्त का पूजा तु इति क्रमात् ।
पौठाकन्दे पदे रूपे रूपातीते क्रमाद्विदुः ।
एतास्तत्र पूर्वोता अम्बिकादयः चतस्रः कामरूपादिपीठत्वेन परिणताः ।
तथा च मूलाधारे कामरूपं इदि पूर्णगिरिः भूमध्ये जालन्धरः सहसारे
उड्डीयानः । न च "एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म" इत्यादि युत्या ब्रह्मण एकत्वमभि-
हितम् । शक्तिस्तावत् केति चेत् तदशिवशतिसामरस्यपरत्वमेव ।
१६

·१३८ पट्चक्रेवितिः 4 - -- . यथा कुलार्णवे- प्रति केचिदिच्छन्ति तमिच्छन्ति चापरे । मम तत्त्वं न जानन्ति हैताद्वैतविवर्जितम् ॥ स्वच्छन्दसंग्रहपि- अनयोः सामरस्यं यत् परस्मिन् महसि ध्रुवम् । कूम्मपुराणे ईश्वरगीतायां शिववाक्यम् - एकया मम सायुज्यमनादिनिधनस्फुटम् । पुंसोऽभूदन्यया भूतिमंन्यया तत्तिरोहितम् ॥ एकया मायात्मिकया शक्त्या विशिष्टस्य मम अनादिनिधनं सायुज्यं सहयोगं अहनारीखरात्मकमभूत् । अन्यया प्राद्यया जानामिकयेति यावत् विशिष्टपुंसो भूति उत्पत्तिं जानीहि भन्यया चित्शक्त्या तत् तिरोहितम् । तयैव क्षणे तिरोहितम् । ब्रह्माविनाभूतम् । अतएव तैत्तिरीयवाक्यम्--- यत्तु मे निष्कलं रूपं चिन्मानं केवलं शिवम् । सर्बोपाधिविनिर्मुलामनन्तमपरं परम् ॥ कालिकापुराणेऽपि--- चितिमति विनाकारां परं वदावरूपिणीम्। भन्मखण्डे राधिका प्रति कष्णवाक्यम्- यदा तेमाखरूपोऽहं तेजोरूपासि त्वं तदा । न शरीरी यदाइष्ट तदा त्वमपरीरिणी। तोऽपि- न शिवेन विना यमितः न शत्तया रहितः शिवः । प्रतम्तयोरभेदय चन्द्रन्ट्रिकयोरिव । वेदान्तपि “चिच्यविधायिसा।" तया- मायोपाधिविनिमुक एहमित्यभिधीयते । मायासम्बन्धतगो जीयोऽविद्यावमस्तथा । -

·पंचक्रविष्ठतिः।
१३९
इत्युक्तम् । तदेव सामरस्यं परं ब्रह्म सगुणशिवं शत्यादिनानारूपेण
परिणमते। यथा विश्वसारे-
कालेन प्रेरयेन्मायां सृष्टेरुत्पत्तिहेतवे ।
या मूलप्रकृतिः प्रोक्ता सा माया परिकीर्तिता॥
योऽयं सदाशिवः प्रोक्तः स एव पुरुषः परः ।
एक ब्रह्मा विधा भूत्वा सृष्टिरेषा विधीयते ।
अन वनिता भूत्वा अडेन पुरुषस्तथा ।
तावुभौ च समौ कृत्वा सृष्टिव्यति नयेत् सुधीः ।
मायावच्छिन्नेश्वरस्य पड़ङ्गायाह कूम्मपुराणादौ-
सर्वत्रता तिरनादिवोधः स्वतन्त्रता नित्यमलुप्तशतिः ।
पनन्तशत्तिय विभोर्विधिनाः पड़ाहुरङ्गाणि महेखरस्य ॥ * * ॥
नारायणो.वैदिकय भट्टाचार्यः. समीरितः
तस्यात्मजो वामदेवभट्टाचार्यस्तथैव च ।
तस्यात्मजो विखनाथस्तेनेयं रचिता सदा ।
इति पट्चक्रषिक्षतिटीका
सम्पूर्णा ।।

·: [ १४० ]
वलदेवटीकाकारतः पट्चक्रनिरूपणस्याधिकः श्लोकः ।
इह स्थाने चित्तं निरवधि निधायात्तपवनी
यदि क्रुद्धो योगी चलयति समस्तं विभुवनम् ।
न च ब्रह्मा विष्णुनं च हरिहरी नैव खमणि-
स्तदीयं सामर्थ्य शमयितुमलं नापि गणपः ॥ ३१ ॥ (१)
इह स्थान इति। इहस्थाने विशदाख्यपझे निरवधि प्रतिक्षणं चित्तं
मनो निधाय सम्बध्य आत्तपवनः गृहीतवायुः सन् कुम्भकं कृत्वेति यावत् ।
योगी जन: यदि क्रु हो भवति तदा समस्तं त्रिभुवनं चलयति । तदीयं
सामयं योगेन एतादृयत्रिभुवनचालनबलं शमयितुं ब्रह्मा सृष्टिकर्ता विष्णुः
पालनकर्ता हरिहरः हरिहरात्मक देखरः खमषिः सूर्यय: गणपः गणेशः एते
नालं न समर्था इत्यर्थः ॥

·१४१ ] ॐ श्रीश्रीगुरवे नमः। सरोजमधु सादरं सरसि मानसे सर्वदा यथाददति षट्पदा नतु कदापि शैवालकम् । तथैव गुणिनो बुधा वचसि दूषणत्यागती ममाददतु साम्प्रतं यदि गुणस्तमित्वर्धये ॥ इह खलु दुःखजालसालसंसारलब्धजनुपां परमपुरुषध्याने कनिष्ठचेतसा- मपि मानुपाणां स्वाभ्यन्तरवर्तिषट्चक्रनिरूपणभेदादिज्ञानं विना मोचीपाय: कोऽपि नास्तीति परमकारुणिको भगवान् परमेखरः दुःखसमवायात्तातु- हिधीर्युः पर्वतराजपुचीप्रश्नानुसारेण स्वप्रोक्ततन्त्रशास्त्रमहोदधीनन्तरान्तरा पट्चकनिरूपणं तद्भेदादिसतञ्च उयदिदेश । किन्तु तदुपदिष्टतन्त्र- शास्त्राणामतीव बाहुल्यादशक्यबोधवाचाधुनिकाः स्वल्पायुषो जनाः परम- पुरुषप्रोतातन्त्रशास्त्राणां सारांशमायत्तीकर्तुमनीथाः सन्तो नियतं निरयमेव गच्छन्तीति परपरित्राणपरायणः परमपुरुषसमाहितचेताः श्रीमत्पूर्णानन्द- यतिः निखिलतन्त्रशास्त्रसारमदृत्य तदर्थाविरोधिभिः स्वकल्पितपञ्चपञ्चाश. च्लोकः षट्चक्रस्थितिस्थाननिरूपणत दस तसन्दर्भितं पट्चक्रनिरूपणं स्व- रचित श्रीतत्त्वचिन्तामण्यां कृतवान् । तस्य च पूर्वापेक्षया सहअबोधगम्यत्वेऽपि सारांशप्रकाशकटीकाया अमावात् अशक्यार्थबोधोऽयं अन्य इति प्रायश एव उपेक्षित प्रासीत् । इदानीन्त्वस्माभिस्तत्परिजिहीर्षया' प्रचुरतरार्थव्ययेन साधनासिबोधविहद- ग्रगण्य थीमत्कालीचरणप्रणीता निगूढार्थप्रकाशिनी कापि टीका संग्टन पण्डितमाइलीपरिगोधिता लत्वा पुस्तकेऽस्मिविवेगिता। साम्पतन्वनया

·: [ १४० ].
बलदेवटीकाकारतः पट्चक्रनिरूपणस्याधिकः लोकः ।
दूह स्थान चित्तं निरवधि निधायात्तपवनी
यदि क्रुद्धी योगी चलयति समस्तं विभुवनम् ।
न च ब्रह्मा विपणुन व हरिहरो नैव खमणि-
स्तदीयं सामर्थ्य शमयितुमलं नापि गणपः ॥ ३१ ॥ (१)
इह स्थान इति । इहस्थाने विशहाख्यपझे निरवधि प्रतिक्षणं चित्तं
मनो निधाय सम्बध्य प्रात्तपवनः ग्टहीतवायुः सन् कुम्भकं सत्वेति यावत् ।
योगी जनः यदि क्रुद्दो भवति तदा समस्तं विभुवनं चलयति । तदीयं
सामथ्र्य योगेन एतादृयत्रिभुवनचालनवलं शमयितुं ब्रह्मा सृष्टिकर्ता विष्णुः
पालनकर्ता हरिहरः हरिहरात्मक ईखरः खमणिः सूर्य: गणपः गणेशः एते
नालं न समर्या इत्यर्थः ।

·[ १४१ ] . ॐ श्रीयोगुरवे नमः। सरोजमधु सादरं सरसि मानसे सर्वदा- यथाददति षट्पदा नतु कदापि शैवालकम् । तथैव गुणिनो बुधा वचसि दूषणत्यागती ममाददतु साम्प्रतं यदि गुणस्तमित्यर्थये । इह खलु दुःखजालसङ्कलसंसारलब्धजनुषां परमपुरुषध्यानकनिष्ठचेतसा- मपि मानुषाणां स्वाभ्यन्तरवर्तिषट्चक्रनिरूपणभेदादिज्ञानं विना मोचोपायः कोऽपि नास्तीति परमकारुणिको भगवान् परमेखरः दुःखसमवायात्तानु- विधीयुः पर्वतरांजपुचीप्रश्नानुसारेण स्वपोजतन्त्रशास्त्रमहोदधीनन्तरान्तरा षट्चक्रनिरूपणं तझेदादिसङ्केतच्च उपदिदेश । किन्तु तदुपदिष्टतन्त्र- शास्त्राणामतीव बाहुल्यादशक्यबोधत्वाचाधुनिकाः स्वल्पायुषो जनाः परम- पुरुषप्रोततन्त्रशास्त्राणां सारांशमायत्तीकर्तुमनीशाः सन्तो नियतं निरयमेव गच्छन्तीति परपरित्राणपरायणः परमपुरुषसमाहितचेताः श्रीमत्पूर्णानन्द- यति: निखिलतन्त्रशास्त्रसारमुहृत्य तदर्थाविरोधिभिः खकल्पितपञ्चपञ्चाश- च्लोकः षट्चक्रस्थितिस्थाननिरूपणत दस तसन्दर्भितं षट्चक्रनिरूपणं स्व- रचित श्रीतत्त्वचिन्तामण्यां कृतवान् । तस्य च पूर्वीपेक्षया सहजबोधगम्यत्वेऽपि सारांशप्रकाशकटीकाया प्रभावात् अशक्यार्थबोधोऽयं ग्रन्य इति प्रायश एव उपेक्षित पासीत् । इदानीन्त्वम्माभिस्तत्परिजिहीर्षया प्रचुरतरायव्ययेन साधनासिडबोधविद्वद- प्रगण्ययीमत्कालीचरणप्रणीता निगूढार्थप्रकाशिनी कापि टीका संग्टद्य पण्डितमण्डलीपरिशोधिता जत्वा पुस्तकेऽस्मिनिवेगिता। साम्प्रतन्वनया ·[ १४२ ] विहांसो यदि कथञ्चिदयानुकूल्यभागिनो भवन्ति तदैवास्माकमर्थव्ययं परि- यमच सफलं मन्यामहे । किञ्च बहुलविस्तृतयीकालीचरणप्रणीतटोकावलोकनेन कियदपि काल- क्षयं का मनीशानां विषयासनचेतसां झटिति मूलवृत्तान्तपरिज्ञानार्थ विद्वत्कुलचूडामणिशहरविरचिता मूलतत्त्वार्थविधतिकारिकाऽपरापि टीका सनिवेशिता यस्त एह स्थाने चित्तं निरवधि निधायातपवनी यदि क्रुही योगी चलयति समस्तं विभुवनम् । 'न च ब्रह्मा विष्णुन च हरिहरी नैव खमणि- स्तदीयं सामय शमयितुमलं नापि गणपः । इति मोक: विहत्कुम्नशिरोभूषणयोमहलदेवविद्याभूपणवतटीकासम्ब- सितमुद्रितपट्चक्रनिरूपणनामकपुस्तकान्तरे एकत्रिंगलोकात् परमधिको हायरी स स अस्मदुपजीव्ययीमत्कालीचरणशराभ्यामुपेचितवात् नैव पुस्तकाइत्वेन निवेशितः किन्तु पुस्तकस्य समात्यनन्तरं श्रीमहलदेवविद्या. भूषणविरचितया टीकया मह सनिवेशित इति । पपरच विखोत्तारणकारणयोममगरवदनपहजविनिर्गतकैवल्य कलि- कामामधेयतम्यस्य पट्यनिरूपणामकरितीयपटनेन सा सिहाचार्यवय- श्रीमत्पूर्णानन्दयतिविरचितपट्चक्रनिरूपणामकसोकसमुहाना प्राययो- भिवत्वेऽपि सचित् कचित् पाठवेपम्यस्य कैवल्यकलिकासम्वहितीयपटल. टोपासक्रोमविनायरिवानानुमीयमानयात् सन्प्रतीतपटचक्रविष्टत्या- यया टीकयापि पुस्तकमिदमसाएतकलेपरमासीत् ।

·[ १४३ ] किन्तु दुःखं पुनरेतदनुभूयते यहहुतरार्थव्ययं परिश्रमञ्च खोकुळ शिः कुवापि कैवत्यकलिकातन्वं नोपलव्धं नापि दृष्टं सुतरामेव केवल्यकालका- तन्त्रमलभमानेरनन्योपायरस्माभिः कैवल्य कलिकातन्त्रेण श्रीमत्पूर्णानन्दयति- विरचितस्य षट्चक्रनिरूपणामकलोकसमूहस्य पाठादिषेषम्यं परिदयितु- मनीशकैर्भूयते इति । अन्यच्च आर्यधर्मावलम्बिनां सर्वेषामेव श्रीगुरुराराधनीय इति पूर्व- पूर्वाचायशिष्टाचारपरम्पराप्राप्तत्वात् जगद्गुरुरपोखरः वीगुरुपादुकापञ्चक- स्तोवव्याजेन श्रीगुरोः स्वीयाराध्यतां दर्शयन् सर्वानुपदेष्टुं पादुकापञ्चकं नाम स्तोत्रमकार्षीत् तदपि विद्वत्प्रवरयीमत्कालीचरणविरचितया गूढभावार्थ- प्रकाशिकया अमलाख्यटीकया षट्चक्र विवृतेः प्राक् ग्रन्थेऽस्मिन् मत्रिवेशित- मिति। गम्पादकस्य निवेदनम् ।

·सूचीपतम्। -es- विषयः। अ। ७४। ८,१८॥ पृष्ठायां। पंक्ली। विपयः । पृष्ठायां । पंकी। आत्मप्रवोधः ७३,७४। अकथादिविकोणम् ७६,८७,८८. आत्मसाक्षात्कारस्थानं ७४। भकुन्न पदम् "ग्रामा तत्र प्रदीपाभः” १३३ । १२२। अनाहतपनं ३०,३३-३६,१२१,१२२ । आत्मानं प्रणवाकातिं नादरूपं४५,४८। अन्तरात्मा आदिदेवः ६१,१२४। ७,८। अपरागतिः पादिहंसयोर्युगं १३१॥ १००,१०२। आद्याशक्तिः अपान: १५,११६ । अमाकलादीनां अधिष्ठानं ६२,७० । आधारपा अमृतानन्दस्वामिनः परलिङ्गस्य इ। व्याख्या १२८,१३० । इच्छा १०१,११७॥ अम्भोजमण्डल २४॥ छड़ा ३,४,५,१०८। अन्दग्निमण्डलानि.. इतरलिङ्गं इतरशिवपदं प्रदचन्द्रः १२५ अनारीश्वरः ३८,३८,१२७ । इतरपदस्य व्याख्या अमाचा अन्दुः ४५, ईशः ईश्वरः ५१। ४५,५६,८०। ४४॥ ... --- १२३ ॥ ५७। इन्धिका पवलालयः अहहार: ३१ । ५,१२१ । उ। ४५,४८,५७,५८,५८, उन्मनी भान्जाचक्र ४२,४३,४१,१२३, २२ । पाखीकला ५७,५८1 १३२,१३३ ।

·विषयः । पृष्ठायां । पंतो। पृष्ठायां। पंक्ती विषयः । उन्मन्चन्ते परशिवः १३३ ।। कौस्तुभः ऊ। महंगा १२६ । । "खं ब्रह्म" १३० है। खेचरीमुद्रा ४८,८०॥ का। ५७॥ ऐन्द्रवीज ११॥ ग! गान्धाररागः गान्धारी कन्दम् ११२॥ गुरुः कन्दमध्यं ६१,६५,६६,७६,८७,८८, २,५॥ कन्दो नाम वायुः १००,१०१,१०५,१०६ । १४॥ कला ५०,४८,६५,७६,१२५,१२६ । गुरुचरणाभ्याम् परमामृतं निःसरति कलापदं (भूयः) १०४,१०५। ४५। काकिनी गुरुध्यानयोगः ३१,१२१ । काकिनीध्यानं १३४ । ३२,१२१ । गुरुवतात् ब्रह्मन्नानं कान्ति: १२५। कामरूपं १४,१५,११६ । चक्रभेदप्रकार: ८२॥ कामकता ८७,१०१,१०२। चणकाकाररूप: ५१,७४। कारणावान्तरगरीरम् ५२,१२५,१२६ । ' चन्द्रमण्डल ६०,६१,५५,०३। कुण्डलिनी १,०,१८,२०,२१,२२,२३, चन्द्रविन्दुः ७४,७५,००,०८,८०,८२,८५,८६, चन्द्रस्य पोड़ग कलाः ६२॥ ८१,८२,१०८,११०,११८, ११८, चित् कला १२३,१३४,१३५,१३६ । चित् गतिः कुण्डनीविरं ८६,८०॥ चिवा ११२॥ । चिविणी ३,५,७,४५,७०,९८,८१, करस्यामिकासव टीका १.८1 20 ·विपयः। ११८॥ १.८॥ पृष्ठायां। पंहौ।। विषयः । पृष्ठायां। पंतो। वासा न। त्रिकोणं जीवः १४,६०,६५,११७॥ त्रिकोणशक्तिः ३२॥ जीवन्मुक्तः . ६८। त्रिपुरसुन्दरी ५८. लीवात्मना मह कुण्डलिनीनयनं१३४॥ त्रिपुरा १०१। जीयामा (दीपकनिका- विपुरायोगः कारः) ७८,११८॥ विविन्दुः जीवात्मनः मूलाधारे पानयनं ७८ । वैपुराख्यं कोणं १४॥ जीवामनोरवयं ८३,८६। जोयेन साई कुण्डलिनीचालनं ६ । मानयोधा १२८ । दगमतदलपत्रं ५८॥ মালালা-মানালি: ५१ । दीपकनिकाईमः मानेच्या क्रियात्मानः नादबिन्दु दीपिका मियोधिका: ०२ । सदगार्षप ८५। ज्येष्ठा १५,८०,१०१। ज्योत्पा धरायायतुप्फोपर्क ज्योत्पावती বীম ध्यान (मगुरं निर्गुपच) १२४॥ বি। १५,१११।भरममा अधिमाधान न। ममीममम् ०१। माडीसपाना पोरमसमयम् ।। मा: ०१ मारः "RMR. १५३। नापिन्द्र ही ध। १२५॥ ४५॥ १४,५२,1८1८,२१२८॥ (१,७,८८....।

·10 नियमा दग . - विपयः। पृष्ठायां। पंजौ। विषयः । पृष्ठायां । पहो। नादान्तः ४५1 परं विन्दुरूप:शिवः ८५. "नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म" १३३ । परमकुन्नपदं ४४। नित्यागन्दः = निर्गुणब्रह्म २२ । परमकुगदली ७४। १३३ । | परमःपुमान् ५८। निचापकान्ता६२,७०,०१,७५,१३१ १ परमः पुरुपः नियोगगक्तिः ७१,०२,७३ || परमरमशिवः ८०.८१. निरालम्ब पुरं ४८,४८ परमवहा ७०,७३1 निरालम्बा मुद्रा १२६ । | परमशिवः १२४॥ निमोधिका ४५,७२,१२६ । परमशिवस्थितिः निवृत्तिः १२५1 (निव्वापतन्त्रोक्ता) परमहंसः १०२। प। परमा १२६ । पञ्चभूताधिदेवतानां परमात्मा = परशिवः चिवान्तरस्थ त्वम् परमात्मज्ञानात्मनो:पूजा ५१. पञ्चवक्त्राणि परमागतिः ११५॥ पञ्चविधं चैतन्यम् ८२. परमेश्वरः ५८। पमानां अवामुखत्वं ११५1 परविन्दुः ७४। पद्मानां स्थानानि १३६,१३७॥ परशति २१,५८॥ पद्मानां पत्रं वमक परशिवः ५१,६२,६५,६६,८३ | परवन्तु १८,२१,१२३ ॥ परं कन्दं ६२1 परलिङ्गम् १२८,१३०॥ परं न्योतिः पराशक्तिः परं देव्याः पदं १८,२१,८१,१२३ । परं दिई १२.1 पशिमास्यः परं विन्दुः ६१,६२,७०,७४,०२,८०1। पादुकानां पञ्चक ६॥ पश्यन्ती ·110 विप्रयः। विषय: 1. पादुकापञ्चकस्तोत्रं पिङ्गला पुराणपुरुषस्थानं २१ । पौराणिकमतम् प्रततिः प्रकृतिपुरुषः प्रजापतिः भ। पृष्ठायां। पंजौ। पृष्ठायां । पंक्ती ८५,१०७१ ब्रह्मपर्ट ७४॥ ३,४,१०८। ब्रह्मरन्ध्र १३०। ब्रह्मा २३,७३॥ पृथ्वी चतुष्कोणा पीताभा ११५।। ब्रह्माणी १२७,१३१ । ७५ । ब्रह्माण्डादिकटाहः ५५,५६,५८ । ब्राह्मीध्यानं. १२॥ ६०,६८,७४। ११। भगवत्साक्षात्कारस्थान १२४। भानुमण्डलम् ३३,३४! भुजङ्गी १२५। भूतशुद्धिः ७०,७८ । १५॥ म। मणिपीठमण्डलं २,५,७,११०,११२ । मणिपूरं (वैश्वानरस्य मण्डलं वा) २०,१२.. ६८ मध्यका १२६ । मध्यमा ५५,५६ । मनोन्मनो प्रणवः प्रणवाकृतिः प्रतिष्ठा ८८,१०० ! व। बच्चा बडः १२६ ! ८१,१२३ । १२५ ४२,५५,५६ । वन्धः बचती बुद्धिः बुदितत्त्वं घोधा योधिनी मनः १२६ । मम्वमिहिः ५७,५८,५८,१२६ । मन्वा देवता मोला ग्रमण: स्वाधिष्ठानं महशवं अग्रवारमुखं मनहार (सुपुमाया बदन) ८८1 महानादरूपम् ५६ । महानादः (लाइनारुतिः) ५८ । ५३,५४ ।

·विषयः। विषयः । महावायुः महामहिनीशक्तिः मावादी शक्तिः मालावर्णः १२६ । मुक्तापुरुषा: मूलचक्रध्यानफलं मूलाधार: मूलाम्बुजगारं मेरुः मो मोचिका पृष्ठायां। पंजौ। पृष्ठायां। पंक्ती। ६१ रुपातीतः परोविन्दुः १३३,१३६ । ६५। रेतिका ५७।। रौद्री ५८। ६८,१३६ । लकारादिवर्णः २२॥ ५८॥ लयक्रमः ८७,८८,८८। ललाटादिवर्णः १८। लाकिनी २,४,६। २८,१२०,१२१ । लाकिनीध्यानम् ७३,७४। २८॥ लिङ्गवयं ८.। १२६ । ५१। य। वरणवीजं (वं) यमा दश २४,२५ । योगः वर्णसंहरणप्रकारः ८२,८१1 योगन्नानफलं वडिकणा ४८॥ ८२॥ योगस्य गोपनेनानुष्ठान वङ्गिवीज (रं) योगभेदः वह्निविन्दुः ८२,३. योनिमुद्रा वदि शशिमिहिरमण्डलानि ४८॥ योनिमुद्रातक्षणं ४८1 वाक्यहिः ५३॥ वाणलिङ्गम् ३२,८०,१२१ । वायुमण्डलं ३०। राकिणी २६,१२० । वायुवीज (यं) राकिणीध्यानम् वायोः लयस्थानं ५३,५७,१२७॥ रामा १५,८७,१०१ विततिः = प्रतिविम्वता २८1 विद्या ४२,१२५ ·विषयः। शिवगैहम् पृष्ठायां । पंकी। विषयः । पृष्ठायां। पंक्ती। ४५,५७,५८,६१,७४,७५, शब्दब्रह्म ८,१२१ । ७६,११८। शब्दोत्पादिकाः शक्तयः ८१. १२५ । शाकिनी ३०,१२२ । १२५ । । शाकिनीध्यानं ४०,१२२ । .१२५। शान्तिः १२५। ५८॥ शान्त्यतीतेश्वरः १२५। ३६,३०,३८।। शिवः ४५,७४ । ४५॥ ११३ । ८८।। शिवपदम् ६८,१२३ । शिवश्य पक्षवत्राणि ५२,६८। शिवस्थान ५५,५८,६१,६५,६६, शिवा १२०॥ ५७,५८,५८।। शून्यं ११,१२,७४,०५,१२८ । हत्त: कुण्डलिनीति वेदानामादियोज ४४,१२४,१२५ । श्यामा २०,२१,१२३ । पटपमानां चितिषीपयितत्वम् ११३॥ विन्दुः विन्दुतत्त्वम् विन्दुरूपी मकारः विमला विन्दुसमुद्भवः दिशः विष्णुचक्र विष्णोः वो विन्दुः विसर्गः वीज २५॥ येवरी प। प्यापिका ८४ । प्यापिनोगत मानाड़ी १.८॥ वियोः स्थान प्राणारोपणप्रकारः शूनाटक २०॥ . यीवासः ४५। १३१। पटकीपम् पटचकनीकाध्ययनफन ग। ५०,५८,५८, पढ़ापाय: অফিশিয়া ५। पोड़गाधारा: गोमा पदपरमाधिपत्वत् १५ घोड़गीकमा गरिमा ममय पोठामय ५,५५,६१,१२८॥ मकमोपामामा दशनाम्यान, ·1. . । १६,८०॥ विषयः । पृष्ठायां । पंक्तो। विषयः । पृष्ठायां। पंको सगुणाविर्भाव: २२। सूर्यविन्दुः १०१॥ सच्चिदानन्दः ७६ सृरिःचतुविधा १३५। सदाशिवः ३८,१२२ । सोऽहं ८६,१३४ ॥ सप्तदश कलाः ५८। स्थूलानां सूक्ष्मे लयः समनापदम् १३१,१३२,१३३ । स्वगुरुमिवरूप: समनी ५८,१३२। वयम्भूः समाधिः ८०,८१1 | स्वाधिष्ठानं १८,२३,२६,११८। समनोन्मनीगोचरे १३१ । सरस्वती हंसः १२,६२,६३.६५,६६,७३,७४, सर्वदेवतामयः परं विन्दुः ७६,७८,११८,११८। सववर्यात्मक पत्र हसपीठः सवात्मा ६२,६३ ।। हंसः प्रकतिपुरुषरूपः २०२। सञ्चेशः ६६।। हंसमन्वं सहस्रदलं ७,५८ । हरमुखकुहरं ११४। मुहस्त्रारः ७०,८५,१२८। सामरस्य चिगुणप्रकार: ८३,८४,८५॥ हरिः मिराकारं शिवाकारं वा ५४1 हरिहरपदं सुप्रभा १२५ | हस्तिजिता सुपुम्ना ७,५८,११०,१११, | हाकिनी ४२,१२३ ११४॥ हाकिनीध्यानान्तरं ४३॥ सुपुत्राया: त्रिगुणात्मकत्वम् ४॥ हुतभुक् शिखावयं १००,१०१ । सूर्यमण्डलम् ६१,६५,७०।। इवार: ७७। सूचीपवं सम्पूर्णम् ।