Bharatiya Vidya Bhavan Library, Mumbai
Shri Bhagvad Bhakti Rasayanam
Front matter
- न च पुमर्थेषु प्रथमचरमयोरपायत्वातृतीयस्य नाशियेनानहत्वेऽपि तुरीयपर- तेवोक्तवाक्यानां वक्तव्येति सांप्रतम् ? माझचतुर्वर्गादिपदोपादानात्तस्याप्यनङ्गीकृति. स्फोरणाद न च मोक्षपदव्यपदेश्यानां नानात्वेन सायुज्यस्यैव तच्चतुष्टयवटकता; तदन्येपा- मुक्तवाक्यीयतात्पर्यविषयतेति वाच्यम् ? विशेषप्राहकामापादुक्तपाचोयुक्तरमामा- णिकत्वात, तस्मादुक्तजातीयवचनानां भगवत्प्रेमस्वरूपफलपरत्वमेव न्याय्यं, यच क चन माधनभक्तिपराणा ववसामपि पुमर्यचतुष्टयानामहित्वं तदपि साध्याभिप्राय- कतया सुयोजम् , एवं च तादृशप्रेम्णः पञ्चमपुरपार्थतोतिः सुसमजसैव श्रुतिस्मृ- त्यादिशास्त्रेपु, न च भगवत्प्रेम्णि मुक्तनान्तरीयतया तचतुष्टेनैवोपपत्तौ पुमर्थेषु पञ्चमसि- द्धान्तोऽनतिप्रयोजनक इति शक्यम् ? भगवत्प्रेमाणमुद्दिश्य साधने प्रवृत्तस्य पुंसस्तत्प्रेमत्वस्यैवोद्देश्यताऽवच्छेदकत्वं. युक्तं न चानुपनिकमुक्तित्वस्य; प्रधानेन व्यपदेशा भवन्तीति न्यायाद , एवं सिद्धे भगवत्प्रेम्णः पञ्चमपुरुषार्थत्वे तदधिगमोपायकुक्षिप्रविष्टाः कायिक- वाचिकमानसिकव्यापाराः सर्वेऽपि साधनभक्तिव्यवहार्याः, तथा च भक्तिशद्वो भजनं. भक्तिरिति व्युत्पत्या प्रेमवाचको भजत्यनयेति व्युत्पत्या श्रवणादिसाधनवाचकोति न किमप्यसौष्ठवम्, एवं च पुरुपेणार्यमाने धर्मार्थकाममोक्षप्रेमपञ्चके प्रथमद्वयं स्वरूपतः फलत' तातोयीक स्वरूपतः प्राकृतमत एवं नश्वरतया विवेकिभिहेंयपक्षे निक्षिप्तं, या धर्ममात्रस्य नेयं दशा प्रत्यवायप्रयोजकीभूताभावप्रतियोगिकर्मजन्यधर्मस्य स्वाश्रय शोधनविधया तुरीयपञ्चमपुमांधिगमप्रयोजकतयाऽत्यन्तमुपादेयत्वात; तथा तदितरस्मिन्तथाऽऽस्मतायामविवादाद, शिष्टौ द्वौ तु स्वरूपतोऽप्राकृतावपि प्राकृत वेव साधनेवायतेते। तानि च साधनानि कमांटागानभक्तियोगाश्चत्वारः- "प्रांगास्त्रयां मया प्रकिा नृणां श्रयविधित्सया । शानं कर्म च मक्ति नोपायोध्योऽनि कुन चि॥ इति श्रीमुलोत, यद्यपि समाहिकयाऽष्टाङ्गयोगोऽत्र नोक्तः; तथाऽपि झानान्त (३) गंतत्वेनोक्तप्राय एवेति के चिद, वस्तुतस्तु व्यज्जनलवणन्यायेनानुक्तोऽपि स नान्त- रीयकतयाऽवगम्यत एव, तत्रादौ नित्यकर्मानुष्ठानाद् विशुद्धेऽन्तःकरणे; वैराग्योपोदलिते चेतस्यद्रुतचि- त्तानां तत्वज्ञानोदयान्मुक्त्यधिगम., यद्वा-श्रवणादिसाधनसाहायकाद द्रुते चेतसि रुच्यादिक्रमेण भगवति प्रेमोदयः, इत्थमधिकारिभेदेन व्यवस्था निर्धारिता शास्त्रैः, एवं चामृतचित्तानां वत्मान्यन्यत्र प्रदय द्रुतचित्तानामेतत्प्रदिदर्शयिपुर्विपश्चि- दग्रेसरः श्रीमधुसूदनसरस्वतीयतिभंगवद्भक्तिरसायन ग्रन्थं निवघ्नन् संदर्भसौक- यात्र चिकीर्पितोल्लासनये; प्रथमे तावदुल्लासे स्वरूपभूमिकासाधनसहितं. भक्तिसामान्य प्रदर्श्य, द्वितीयेऽस्मिन् भक्तिविशेषानिरूप्य; तृतीये तस्मिन् सपरि- कर सोपपत्तिकं भक्तिरसं व्य अस्मिन्निबन्ध प्रधानतयोपपाद्यस्य भक्तिरसस्य संक्षेपतस्वच्चमवजिगमिपूणा- मुत्कण्ठाविनोदायैतत्संबद्धावश्यज्ञेयसकलनस्य प्रतुष्टूपया किंचिदुपरम्यते---- इह तावदरससंबद्धाः प्रश्नाःसक्षेपत्तश्चत्वारः समापतन्ति-रसः किंप्रमाणका? किमयोजनः ? किंवरूपः कथं चोपलब्धयः । इति, तत्र- "मानाधीना मेयसिद्धिर्मानसिद्धिश्च लक्षणाद"-- इत्यभियुक्तोक्कदिशा रसो येन प्रमित्सितव्यस्तदीये हि स्वरूपे यथार्थज्ञानसाधन- त्वात्मके फलतः सर्वसिद्धान्तरीत्या पर्यवसिते तत्संख्यायां तैर्थिकानां सगोलह- स्यानपेक्षगीयत्वेनोत्थापनानहत्वात् प्रकृताचा-नुमोदितानामेव प्रमाणानामुप- गन्तव्यतायां रसप्रस्थानिभिराचार्यः प्रत्यक्षानुमानागमा एव प्रमाणत्वेनोपैयन्त- इति वक्तुं युज्यते, यद्यपि प्रमेयविशेषनिरूपणप्रवणतावशंवदेन शास्त्रकारेण "परमतमप्रति- पिद्धमनुमतं भवतीति मयमनुरध्य; प्रकृतविषयकसयोक्तिपातस्यानुमत्तंव्यताप्र- । सक्तावपि रसनादाभिसतानिबन्धनसमानतन्त्रसिद्धान्तादरेण संगीतशास्त्रादि- तत्वप्रयुक्त, रसप्रत्यायनपूर्वहतयाऽत्याद्तव्यञ्जनायां यदुपज्ञताऽस्ति तेषां वैयार. णानां रादान्ते महाभारकारादिभिप्रबह तत्वायत्तं; चरमोपेयतया पारमार्थिव रूपप्रदर्शनपरायणानां महर्पिशाण्डिल्यादीनां मूत्राक्षरतो वा रन्धं वैविध्यमुक्त निष्टमेति प्रकृते निर्दिष्टा प्रमाणत्रय्येवेहानुमुद्यत इति पक्षः शक्यम्बीकरण, परेपामयान्तावादेननिकेणैव रस प्रमातय्य , यद्यपि रसस्य प्रकाशाभिन्न तया नापरेण प्रकाश्यताऽपेक्षा, तथाऽपि क्थमपेक्षेत्यादिकमुपरिष्टानिपुणतरमुपपा. दनीयम् , तत्र प्रत्यक्ष तावन्नाट्यदर्शिना सहृदयानामानुभविकमेवेति नेह किमपि विवक्षणीयम् , 'अनुमानमपि पक्षीतात्मनि "आत्मनस्तु कामाये"त्यादिमि श्रुतिभगवतीभि प्रमोपितेन निरतिशयप्रेमास्पदत्वेन हेतुना परमानन्दात्मकत्व साधकतया स्वभ्युपगममेव, निरतिशयानन्दस्य रसात्मकतयाऽऽत्मनश्च रसाभिन्नतया तभिन्नाभिन्नस्य तदात्मक्ताया औत्सर्गिकत्यादिकमपिस्वरूपविवेचने प्रतिपि पादयिष्यमाणम्, आगमस्तु "रसो वै स" इत्यादिरपिक्लिोपक्रमोपसहारा दिभिनिर्णीततत्परताको नैव तिरोहित इति प्रमाणसिद्धरसतत्त्वे न का चिद विमति , ततश्च निरतिशयानन्दसाक्षात्कार एवं प्रयोजन चेनावधार्यतेऽनेन्या- स्माकीन समय। -तथा प्रयोजने चेदमीये निश्चिकीर्पितव्येऽयमेव प्रयोजनात्मेति सिद्धान्त - हि प्रयोजन हि फल, तच्च मुख्यगौणरूपतया द्विविध फ्रान्तरेच्छाऽधीनेच्छाविषयत्वं गौण व, तदनधीनेच्छाऽऽस्पदत्व तु मुख्यत्वं, तत्व च सुख एव विश्राम्यतीत्यन नैव विवादो विश्वजनीनानुभवसिद्धत्वाद, यद्यपि रोके सुखत्वेन व्यवहियमाण न वस्तुन सुख, विनाशित्वेन दु खाधा यकत्वादु, यदाहुमहर्पिपतञ्जलिपादा –“परिणामतापसस्कारदु खैर्गुणवृत्तिविरो धाच सबमेव दु ख विकिन " अत एव दु खमिश्रित वेन मुखस्यापि मधुसट कगरलबद्धयत्यात्तदपि दिध्वसयिपितत्यमेति महर्षि गौतमपादा व्यवातिष्ठिपन्, तथाऽपि वास्तविकसुखमरभमाना ससारिणस्तदाभासेनैव कृतकृत्यमन्यमाना समवलोक्यन्ते, यस्तुत सुख च "आनन्द ब्रह्मणो विद्वान्" "तस्यैवानन्दस्यान्यमानामुपजी वन्तीत्यादिभिर्भगवतीमि श्रुतिभिरेवारगमित, तच्चात्मस्वरूपघटकनया परिणामा दिदु खकालुप्पासपृक्तमित्यात्मस्वरूपावगत्या स्वरगममोपनिषदप्रस्थानाध्नीने , अतएवेद विविश्यमान रसनत्त्व साहित्यदर्शनपरमजीगतुरूपात्मस्वरूपोपजीव्यत याऽऽश्रित्य चतुर्मुखादिमरतमुन्यन्ताचार्याणामापप्रमाणोपहित रसशास्त्रन्येन व्यव- देश्य न दर्शनान्तरैर्गनाथमाशदितव्यम्, L दर्शनान्तरेपु किल लोकायतिकसौगतानामान्मनः शाश्वतिकतैव दुर्लभेति निर्दिष्टपणं जागरूकमेर, विवसनसमये कयमपि नित्यत्वेऽपितस्यानन्दता शशविषाणायमानैव, नैयायिकवैशेपिकाणां मते तन्नित्यत्वेऽपि निरानन्दतैवैतस्य स्वरूपं, सानन्दता तु दुःसत्ताऽऽमृतैरैति न सिपाधयिपितसिद्धिः, कापिलपातञ्जलानामपि तथात्वेन तथा वमेवेति नाभीष्टपूतिः, अधरमीमांसाविदां नयेषु प्रायेणोक्तचयंदाशान्तिः छ चिन्मुक्तौ नित्यमुखा. भिव्यत्तयभ्युपगमेऽपि दुनिवाराऽन्तरता; मुक्तितः पूर्वं तदीयव्यक्तरसत्कल्पत्याल, अनयैर दिशाऽऽन्मनोऽनानन्दतावादिनामवशिष्टदर्शनानां मिद्धान्तेभ्योऽप्य- गतार्थता विक्तव्या, भौएनिएदसिद्धान्तिनम् दैतविशिस्तशुद्धस्तरदैलरवरदिर एसर- मामपि प्रस्थानेषु चात्मतत्वस्य नित्यतयाऽऽनन्दतया च महतः संवादस्म सत्त्वेऽपि न तथाऽऽनुकूल्यं यादृशप्रयोजनसंपिपादयिपयाऽऽचाय्यां रसशास्त्रमुपनिविभन्सव- एनदायिरबीमपन्, एतचानुपदमेव स्वरूपनिर्णये यश्यते । रसम्वरूपजिज्ञासायां तावदात्मैव रस इति रमदर्शनिनां राधान्त:-"रसो ये म" "भानन्दं ब्रह्मणो विद्वान् ॥ "आनन्दादध्येयेमानी तिश्रीतवचनानिम्मरूपतर- स्थरक्षणाभ्यामात्मानमेव लक्षयन्ति, आत्मा चान यद्यपि ब्रह्मपरमारमादिपर्यायो- भगगनेरोपक्रमोपसंहारादिभिनात्पर्यास्पदतयाऽवजिगमिपितम्तयाऽपि प्रतिविम्य- सया परिच्छियतया वस्तुतपा या "यथाऽग्नेविस्कुलिङ्गाः, "ममैवांशो जीरलोके" "शो नानाम्यपदेशाद इत्यादिश्रुतिस्मृतिग्रहामूरादिमियंस्थापितो जीवोऽपि तत्पशा मचिदानन्दारमा; परन्तु सिन्धोविन्दुरिर ताम्ममावः कमकरः मुतर्ग- तदुपानमरणितः सारा एय न नागो, नातो जगन्न्याधापभिर न रोक एम्मानि "जगदायापारमित्यादिप्रमाणान्युपोदस्यन्ति, भत एगाय सदीपतट- स्पारयारमनपा शास्त्र पहियदे। मचिदानन्यरूपम्य भगानः लि. नियः समयः शामिनाः पम्पानट. ग्यावदिरमागमामा सरमाणपायो पुननायस्यो भिदा: मंधिनीमंयिदहादिनी. नामिकाः, नपा पसरलो भापरमपमतालीपः मयंपा मदिनातीपयरितासो. पिगम: सन् जोर: मग्य नि गीने, एवं गोनम्मरूपी जोगेऽपि रमन ( ६ ) वाच्यता नाहंतीति न, न सलु रससमुद्रस्य विन्दु रसान्यो भवितुमर्हति, एतदेवामि- प्रेस्य रसशास्त्राचार्याः प्राकृनाप्राकृतभेदतो इविध्यं रसस्य संगिरमाणास्तथैवोपा- पीपदन् , मूलं चैतदीयमाग्नेयपुराणादिषु व्यक्त मेव, आचार्य मरतमुनिना तु यानुपचिकीपुंणा न्धयन्धि नाट्यशास्त्रं, ते क्लिानादिकालतो बम्भ्रम्यमाणप्रपत्र चक्रघमणताचणा; अपरिशीलितचरपरमपुमर्थप्रापक्पदत्तयः मुकुमारमतयो. द्विविधवासनागासितहृदयाः काव्यार्थचिन्तनालङ्कर्मीणयोग्यतापरिपचेलिमचातु- रीका विनेयाः; तानेनान् "असत्ये वर्मनि स्थित्वा ततः सत्यं समीहत- इत्यादिस्वरूपेण गुइब्रिहिकान्यायेन चरमगन्तव्यदिक्समुम्बीनीकर्तुकामेन परमरसास्वादमाधुरीसंपल्लेशोऽपि यदवधि नानुभवगोचरीकार्यत तदवधि कय- मिवादसीयमर्म स्पहृयालयोऽमी क्रियेरनिति विचिन्त्य दुपरमवृत्यास्पदानि निश्रे- यसप्रापणपटूनि श्रवणादीनि साधनान्प्रव्यापार्यापि निखिलानर्थनिदानाज्ञानमः- मुन्मूल्यापि चिरसंचितचरर्मक्लापानपरिप्लुप्यापि जनैर्यथा तादृश वस् वास्था- दपदवी नीयेत यादृशं तत् तान्यव्यापार्य, तदुन्मूल्य; तान् परिप्लुप्य मरिभिस्तथा क्रियते, स प्रकारो दिव्यज्ञानमन्दरेण निगमपयोधीप्रमथ्य नाट्याम्नायपी- यूपवपुराविरकारि, मुतरी प्रथमभूमिकारूढानामधिकारिणामुपकारः प्राकृतर- सपरिचयेन यथा सुस्रो, न तथाऽप्राकृतरसज्ञापनेने यधिकारानुरूपमुपदेष्टारः श्रद्धेयरचनाः फ्लेग्रहियनाश्च भवन्ति नापरथा, अतो मुनिनाऽस्यैव प्रबन्धो निर्व- धेमावन्धि नापरस्य, नैतावता स नास्त्यर नानुमत एव वैत्यवगन्तव्यं, क्थम- न्यथाऽऽत्मदर्शनासाधनतायामस्य शास्त्रस्य दर्शनता, क्थं चौपक्रम एव चतुर्वर्गा- सिप्रयोजकनोक्तिरस्य संगच्छंत क्थं च रसताऽपि जीवस्वरूपघटकानन्दस्य ? रसत तिपादिका हि भगवती श्रुतिः उपक्रमोपसंहारादिपरिचारकन्दसरिता खलु स्वेष्टमाप्नोति, न च नासधोचीनश्रुतितात्पर्य विषयाभिउत्पाजीवस्य नौकापत्तिरिति वाच्यम् ? तयोरभेदस्य याथातथ्यचिन्तायामुदस्यापि सप्रतिपन्नभेदकारेऽभेदोक्तेरनुपयुः सत्यात, प्रदर्शितविधया शास्त्रप्रवृत्त्युपजीव्यविरोधाच्च, एतेन ज्ञानकाण्टेन रसका. ण्डस्य गतार्थतया काण्द्वान्तरारम्भचर्चा मुधैति वदन्ती निरस्ता, प्रयोजनपार्थस्य हि प्रस्यानपार्थक्यं प्रयोजयति, तहिम्मामुमिकं वा, उन्कृष्टमपकृष्टं वांशतइत्यन्यदे- तद, इत्थ प रप. प्राकृतालम्बनकतया प्राकृत इति व्यवयिते, अप्राकृतालम्बन- चार्यभरतेनापि बहुशो धनितमन्यनधिकार्यत्वेन नाभिहित, तदेव पुनराग्नेयादी स्पष्टमुक्तं नेयता काऽपि क्षति । यत्तु प्राकृताप्राकृतौ रसौ क्रमेण रौकिकालौकिकावित्युच्येते इति तन्न समी- चीनम् , उभयोर पलौकिकत्त्वाद्, न हि जातु लौकिको रसोऽध्यात्मविद्याना प्रधान- स्वेन प्रतिपाद्यो भवितुमहति, स हि तृतीयपुमर्थगृह्योऽन्यथा प्रस्थानभेदानु- पपच्या बाभ्रव्यादिसहितानामानर्थक्यमापतेदित्यादिर्भूयानुपरव स्याद, अलौ- किक च चैनयोलोक्किमर्यादाऽतिशायित्वाद, दर्शयिष्यते चानुपदमेतद, माकृतत्व- च पादविभूतिविरासविजृम्भितत्व, त्रिपादवैभव चाप्राकृतमिति वस्तुस्थिति , अन-प्राकृतो रस उत्पते, अप्राकृतस्तु भाव इति नाट्यशास्त्रीया परिभाषा, वस्तुतस्त्वप्राकृतो भक्तिरस उच्यते-रसत्वव्यपदेशजीवातोस्तादशानन्दात्म- कताया उभयत्र सत्नादिति । रसोपलब्धिप्रकार वेष-वक्ष्यमाणरूपकैविभावानुभावसाचिरसचारिभिन्य- तो व्यक्तिविषयोकृत स्थाय्येव रसताभजतेऽयमर्थस्तु यावद्रसदर्शनिभिरनुमोदितोऽ. पि स्थायिस्वरूो तदव्यक्तीच प्रक्रियाभेदो मतमेदनिबन्धनोऽस्न्येर--आहकारिके चित्ते कारणविशेपोदबुद्धसरस्पेतरगुणावभिभूय प्रकाशमाने जातु चिदनुभूतर या दिस्थायिसस्कारोऽप्युदबुद्धीभूय प्रतीयमान उपचीयमान पुप्यमाणोऽभिन्नायमानने दिष्टचिच्छस्त्यात्मीयत्वेन भुज्यमानो रसव्यपदेशभागिति कापिली प्रक्रिया, परन्व सौ जडत्वपरप्रकाश्यत्वप्राकृतत्वादिमवादिनमेव वस्तु नास्मामीनो रस, भौतिके चित्त हेतुविशेद्रादुदितनदिमनि मुद्रितो रत्यादिस्थाय्याकार सस्कार स्वोदबोधक महिमतिरस्कृतातिकचिद्विशिष्टो रस इत्यौपनिषदेकदेशिना सरणि, अत्र पूर्वोक्त दोपासत्त्वेऽपि चितोऽङ्गवोत्तया श्रुतिस्शरस्यभङ्गोऽस्त्येव, एतद्दोष परिहत्तुकामै कैश्चित स्थाय्यवच्छितभन्नावरणचिदेव रस उक्त', किन्वेरमपि गौणत्वमानप्रयुक्ता स्वारस्ये समाहितेऽस्यव्यवहितोत्तरवाक्यसहितवाक्यैकवाक्यतास्वारस्यमजस्तदरस्य एव, तद पाश्य च-"रसं होवाय रस्वाऽऽनन्दीभवतीति, एतदवास्यचटकाय पदायकर्तृकगमम्मैव भवना रसत्वेन विवक्ष्यतेन स्पष्ट व स्वारस्पभयो भग्नावरणस्यैवाय पदार्यतया कर्तृकर्मणोरभेदापते ।
. - ( न च सावरणस्यैवायंत्वेनकतृतयाऽनावरणस्य कमतयोपाधिभेदेनाविरोधाग्न स्वारस्यभङ्ग इति वाच्यम् ? स्वप्रकारावादे क्लिावरणभङ्गमन्तरेणेतरस्यानपेक्षगादा. वरणमङ्गादेरानन्दीभवनप्राप्तः पूर्वाशयय॑स्य यन्त्रलेपायितत्यान, एतेन सावरणोऽयमनावरणं रसं लपेत्यादिवाचोयुक्तयः प्रत्युक्ता', सावरणोऽ- नावरणः सन्नित्यादिनैव भवदिष्टसिद्धेः, तस्मादखिलानि कण्टक्तिसंकीर्णवमान्यु- न्सृज्य परिष्कृतघण्टापथेन संचरिप्यूनां रसविदामेप सिद्धान्तः-सः प्रकृतः स्वरूपतटस्थरक्षणलक्षितो ब्रह्मपरमात्मपर्यायो भगवान्, वै= निश्चयेन, रसः- रसपदार्थ, तमेनं रसमेव = नापरं लब्ध्या हि = यतः, अयं = स्वल्पानन्दो जीव., आनन्दीभवति प्रशम्तानन्दो भवतीति, इत्थमेवोक्तौ प्रकृतशास्त्रस्य दर्शनताऽपि परमपुमर्थप्रापक्तया सगच्छते, न चावरणभङ्गवैशिष्ट्येऽपि परमपुमर्थसंपादक्त्वाक्षतिरिति वाच्यम् ? तथा सन्युत्तरमीमांसयैव गतार्थतायां भवन्मते शास्त्रस्यानारम्भणीयताऽऽपत्तेः, न चेष्टापत्ति , अन्यैर्भवदभिमतानारम्भगेऽपि तुल्ययुक्त्येष्टापत्ते. सुवचत्वाद, न चोत्तरमीमांसायामपि प्रस्थानान्तरे क्थकारं रसशास्त्रारम्भणीयतानिर्वाह- इति शडूयम् ' गुजिहिमान्यायेन तथोपेयप्रतिपत्त्यर्थी इत्यादिपूर्वोक्तयुक्त. सार्थक्यमभवाद, न चास्माभिरपि सार्थक्यमेवं सुसंपादमिति वक्तव्यम् ? अपारमार्थिकतापिशा- चीभयादेमुपगन्तुं भवतोऽसामति, प्रकृतशास्त्रकृदभिमतरसस्य भवन्मते चरमो- पेयस्वाभावाच, नथा च परमर्पिमरताचार्यसूत्रं-"विभागनुभाव यभिचारिसंयोगाद्सनिष्पत्ति" इति, भन्न विभाश्यन्नि आविर्भावयनि = उद्बोधयन्ति प्रसुप्तस्थायिनमिति विभावा आरम्बनानि उद्दीपनानि च, एवं च विषयतासंपन्धेन स्थायिविशिष्टमालम्बन, म्बोद्बोधजनस्तासरन्धेन स्थायिविशिष्टमुद्दीपन, स्थायिपोपरत्वे स यालम्बन- चेष्टारूपोऽनुभावः, भारम्बनाऽपच्छेदेनाविभूष्णुतिरोभूष्णु. स्थायिपोषरूपो व्यभि घारीति विवेचनीयं, सूत्रे पञ्चमी हेत्वर्या, हेनुत्यं नु कारकत्वज्ञापकत्वान्यतररूप, शापकायं च-तद्विषयम्ज्ञानजनकज्ञानविण्यस्वं, मान चान निविध-प्रत्यक्षम, अनुमितिः, शादधीश्व, प्रत्यक्षं तु द्विविध-ययाऽयमययाऽर्थ च, द्वितीय पुनद्विधा दोपजन्य प्रमत्वेन प्रसिद्धम, इच्छाजन्यम् आरोपन्येन ख्यातम् ।
एवं च-दमयन्यादिदर्शनजनलादिसमवेतरत्याधुबोधस्य सत्कार्यकटाक्षादि- सहचरितोत्कण्ठाऽऽदीनां चानुकाय्यनलादिनैव संबन्धात्तव रस उत्पन्नो; नटे तु तत्तदनुकृत्या सादृश्यमूलकारोप इति भट्टलोल्लादयः। के चन नाट्यादिपु प्रक्टविभाादिषु व्यञ्जनया नादौ दमयन्यादिरतौ ज्ञातायां भावनादोपेण कल्पितनलवाद्यरच्छिन्ने स्वस्मिन् समुत्पन्नोऽनिर्वचनीयो- दमयन्यादिविषयकरत्यादिरेव रस इति समगिरिपत। अन्ये तु व्यञ्जनाऽनिर्वचनीयख्यात्यनुपगमाद भावनादोपेणात्मनि नलाद्यभेद. ग्राही दमयन्त्यादिरतिमदभेदबोधो विषयासत्त्वेऽपिमानसोभ्रम एव रस इत्यास्थिपत। परे तु श्रीशङ्ककानुपायिनः नलस्पेन गृहोते नटात्मके पक्षेऽकृत्रिमत्वेन गृहीत. विभावादिहेतुभिर्नलादिगतरत्यादिरनुमीयमानो रस इत्युपागमन् । अरे च नाट्यादिना व्यक्तिविशेषटनित्यनिरूपिनत्वाभ्यां नितेऽपि स्थायि- ज्ञाने भावनया तयो प्रमोपाद रतित्त्वादिनैव प्रतीतरत्यादेः स्ववृत्तिरत्यादिसाजात्ये- नानुभूतचररत्यादिसंस्कारोबोधे ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वेन सत्त्वोद्रेकेणानन्दरूपो रसः शब्दस्य भोगारयतृतीयव्यापारेण साक्षात् क्रियत इत्यभ्युमागुर्भनायकानुवतिनः। इत्य स्वशेमुपीविकाससाहायकमघरम्भ्य, पारमपंसूरपटक्संयोगपञ्चमीनि. प्पत्यर्थविविधतयाऽभियुक्ताः स्वस्वमतानुरूप्येण रसतत्त्वं प्राचीकशन, परन्तु मुनि- संमतरहस्यानाकलाच्छास्वसिद्धान्तिनामननुमतान्येवाखिलान्येवोक्तमतानि तदनुसा- रोणीतराणि चानिर्दिष्टान्येकदेशिमतानि। इमानि चाश्रद्धाबीजानि संक्षेपतः प्रधानानि- तत्रप्रयमे तावद विप्रकृष्टत्वादलौकिकत्त्वात् काल्पनिकारोपविषयत्वादांन्तरता। द्वितीयस्मिन् विमतानिर्वचनीयत्वाद भ्रमविपत्वात्तथात्वम् । तृतीयेऽपि भ्रमासदत्वं तादृशमेव । तुरीये भेदप्रहेण बाधात् कथमपि भेदाग्रहेऽपि मलाद भैम्यादिरतिमहस्य सामाजिकमवृत्त्यनौपयित्वात्, भन्यस्थले पक्षधर्मताज्ञानविरहाचाभिमतरसपरिप- स्थिताऽनिवाया। पञ्चमे तु प्रमाणागोचरस्य शब्दनिष्टत्रमिकव्यापारत्रयस्यैवारन्तुदतेति । श्रीमदभिनवगुप्ताचार्यास्तु-विभावानुभावव्यभिचारिभि. संयोगाद= व्यञ्ज- नाद रसस्य =स्थाप्युपहितचिदानन्दात्मनः, निप्पत्तिः स्वरूपप्रकाश इति - (१०) सूत्रार्थ सिद्धान्तयन्ति स, फलपलकल्प्येन विभावादीना साधारणीकरणात्मना व्यापारेण सर्वथा हि विशपाशप्रमोपात् सामाजिकात्मनि स्थायी व्यज्यमानो रस', दशमस्त्वमसीत्यादिरीतित शब्दादप्यरोक्षज्ञानाभ्युपगमान पारोक्षप्रप्रयुक्तमपि वैर स्यम् , उक्तालौकिकव्यापारमहिना लौकिककारणकार्यभावाभावाद दुखजनकतया कृशेभ्योऽपि सुखोत्पत्ते सुरतक्षगपत्त्यंधरदशनादाविरानुभविरत्वादन्त करणा वृत्तित्वाचालौकिक व निष्प्रत्यूहमेव, कार्यत्वज्ञाप्यत्त्वाभावाद् भूतवत्तमानभविष्यत्व वैयुर्यात् सविकल्पफनिर्विकरएकवेद्यत्त्वविरहाच तादृशावं सुचच, नित्यत्वानन्दत्व स्वप्रकाशलादिक त्यात्मत्वादेव निर्विवादमेव, उत्पादविनाशिफादाचित्क-वादिव्य वहारा अपि चवणानिबन्धना भनितुमर्हन्ति, इत्येर निष्कर्ष तत्रभवन्मम्मटभट्टा समाद्रियन्ते स, अन्येऽपि रसशास्त्रनिबन्धार प्रायेणैनामे दिशमनुमसु । इयाँस्तु विशेष ~पमप्येतहिग्दर्शनविधया विनेयोन्मुसीकरणाय भरताचार्येण प्राकृतरसनिरूपणव्याजेन प्रदर्शितं, वास्तविकतयोद्देश्यभूतोऽप्राकृतरसस्तु श्रीभग चदारम्बनक एव तस्यैवाखिरशेषित्वेन चरमप्राप्यतया परमपुमर्थफलत्वेन चोपनि पास्मृतिपुराणादिपु व्यवस्थापितत्वेन निखिलशास्त्रदर्शनाना साक्षात्परम्परासाधार- ण्येन तन्निरूपणौपयिकभूय प्रकारानाश्रित्य तत्र पयवसानस्याखिलसमतत्वाद । एव च निसर्गतोऽलौकिक तस्मिन् यादूगरौक्किनासंपादनाय नाट्यादिपु तादू शानन्दानुभवानुगुणसाधारणीकरणोररीकरणमुपेयते तादृशत्वस्यौत्सर्गिक नयाss नन्दव्यक्तिप्रयोजकत्वाशे फलानुपधानेऽपि परत्रोपयोगि वेन नाप्रयाजकत्ताऽत एव प्रकारभदोन्नयनायाचाय्यरप भक्तिरसनाम्ना व्यपदिश्यते व्यतानि चायमितोऽपि हिष्टविधाभि श्रीकृष्णद्वैपायनादिभिराचायरिति न तिरोहित विशेष विदुपा,-- रसमात्रस्य चास्य गौणमुरयादिभेदा तत्प्रभेदा विभावादीना चातिभूमान प्राता विभेदप्रकारा प्रबन्धेन बहुषु नियन्येषु निरूपिता तत्तत्प्रकीर्णत्वादिरूपैस्तत्सर्व पुनरवसरे कदापि विज्ञसहइयेभ्य उपायनीकरिष्यते, यत्तूपहृत तजिप्सौजन्यग रिम्णा मरारचातुरीधुरीणा स्वपरविवेचनविधुरा नैरपेक्ष्यपवित्रमनसाऽङ्गीकुवन्त्यि- स्याशासानो विरमति मुधा विस्तराद। इदानी अन्यकृत्संग्र्द्ध यथाविदितमितिहासप्रियोकाना मुदे सूच्यते-अये हि भगवदभक्तिरमायनस्य कत्ता श्रीमधुसूदनसरस्वतीयति पूर्वबङ्गेषु फरीदपुरनगरा- भ्पणकोटालरीपाडाप्रामस्थवैदिकपिण्याझणरामचन्द्रभवाचाय्यवशज पुरन्दरमिश्र.
तनय कमलनयननामा श्रीनवद्वीपधामस्थाद हरिरामतर्कवागीशादधीतान्वीक्षिकीक. विश्वेश्वरसरस्वतीतोऽधिगतप्रवज्यासंस्कारमधुसूदनसरस्वत्याख्यो माधयसरस्वती. कृपयाचाप्तब्रह्मविद्योऽधिकाशि चिरमुवासेति, वृत्तं श्रीनवद्वीपस्थनव्यन्यायास- दध्यापफमहामहोपाध्यायपरमपूज्य श्रीयदुनाथशर्मनैयायिकसार्वभौममहायचरणे- भ्योऽध्ययनवेलायामेव प्रसङ्गतोऽस्माभिराकर्णि । काशीमधियसंधायं महाभागोऽनेकानन्तेवासिनोऽध्यापयन्, तदानी काशीस्थ. प्रतिष्ठितान्यवायिनं शेपोपाख्यगोविन्दनामानं छात्रमप्यध्यजीगपत, स खलु श्रीमच्छङ्काराचार्यपादनिबद्धस्य "सर्ववेदान्तसिद्धान्तरहम्याख्यग्रन्थस्य टीका निर्मायान्ते- "गुरुणा मधुसूदनेन यत्, करुणाऽऽपूरितचेतसोपदिष्ठम् । तदिद प्रकटीकृतं मयाऽस्मिन् भगवच्छंकरपूज्यपादमूले" पद्यमदो निबबन्ध, भयं च शेषगोविन्दपण्डितः" कंसवधपारिजातहरणचम्पूकतु शेषकृष्णविद्वद्ध- रस्य तनय. इत्यपि तद्दीकाऽवसाने चूर्णिकालेखत स्पष्टमेव मतीयते, शेपकृष्णमहोदयस्तु पेरुभहस्य विद्यागुरुरासीदिति सदानीन्तनभारतसम्राज' शाहजहाँनस्य विशिष्टप्रीतिकृपाऽऽसदतां भजमानस्य जगन्नाथपण्डितराजस्प रस गङ्गाधरारम्भपयाशत स्फुटमवगम्यते, सुतरामुक्तप्तम्राट्समयासनकालवयेव प्रकृतग्रन्थकार इति संभवमवलम्ब्य, पोडशी शताद्वी किटास्य समय इति निर्वि- चिकित्सम्, इदमियन्तया तु समयो नाधुनाऽप्यवरत । श्रीमधुसूदनसरस्वतीकृता नियन्धास्त्वेतावन्त समुपलभ्यन्ते- , अद्वैतसिद्धि। २ वेदान्तकल्पलता। ३ अद्वैततत्वरक्षणम् । ४ श्रीमदभागवतटोका। ५ श्रीभगवद्गोताव्याख्या गूढार्थदीपिका। ६ संक्षेपशारीरकव्यारया सारसंग्रहः।
(१२) ७ श्रीशकराचार्यपादकृताया "न भूमिनं तोयमिगत्यादिदशश्लोक्या व्याख्या "सिद्धान्तविन्दु" नामिका। ८ पुष्पदन्ताचार्यकृतस्य श्रीशिवमहिमतपस्य हरिहरपरा टीका। ९ चोपदेवकृतहरिलीराश्यप्रन्यस्य टीश। १० भगरनक्तिरसायनम् । एषु तुरीयादिनम्मान्ता निरन्धा व्यारयाऽऽत्मका , शिष्टाश्चत्वारस्तु स्वतन्त्रा, तुरीयमानं विहाय सर्व पूर्णा सुप्रापाश्च । प्रकृतस्प भगवद्भक्तिरसायनस्पोल्लासायटितस्य टीकाऽपि मूलकृतैयारब्धा परन्तु प्रथमोलासमा व्याख्यातुमपारि, परस्तादन्तरायाकुलतया नारचीति किं वदन्त्याभियुक्ती। सोऽय ग्रन्थ प्रौटिनोपयोगितयाऽनितरनौपलब्धप्रमाणतर्कयुक्त्युपष्टब्धत्वेन च जगत कियदुपकारालङ्कीणतामानक्ष्यतीति विचक्षणा सवपथीनशेमुपीका निर्म- सरा शास्त्रसिद्धान्तमर्मानुसधित्सव एवारोचनेनावगन्तारस्तदर्थमिह नायास्यते सामि । कतिपयाग्दत पूर्व पूर्वबङ्गान्तगतपावनाप्रान्तीयताडासायधीशेन राज्ञाऽस्म दीयशिष्येण भगदैकान्तिकभक्तिभाजा वनमालिदासमहोदयेन श्रीवृन्दावनसेविना श्रीभगदाधाविनोदविग्रह प्रतिष्ठाप्य, भक्तिकाण्डग्रन्थान् प्रचिकाशयिपुणाऽनेका नेनान् प्रकाशय्यैक्देषोऽपि ग्रन्थ , प्ररयातवरवैदुपीकैद्वतरहस्यप्रतिष्ठापकधुरीणैर्मा असप्रदायाचायरचनीयचरणैरस्सत्तातगोस्वामिश्रीगोपीलालमहाराजैर्महता यत्नेन सगृह्य पुरपनमायाते स्वेन वर्धिते च श्रीवृन्दावनस्थेऽस्मदीयश्रीमदनगोपालपुस्त कालये रक्षितस्तत्र विराजमानेभ्य सगीतागमपारदर्शिभ्यो माध्वसप्रदायाचार्य भ्य पूज्यपादासगुभ्रातृविद्याभूपणश्रीवनमारिलालमहाराजेभ्य भानीय तदानी- तत्सबद्धप्रबन्धकेन नित्यस्वरूपग्रह्मचारिणा परिचायितेन केनापि सशोधय्य मुद्रित किन्तु शोधकानवधानादिनाऽत्यन्तमशुद्धिपूर्ण एव मूल कृटीकाऽन्वित प्रथमोला सात्मक प्रकाशमलभत, नटे गले पर मुद्रणे शुद्धियहिनापूर्णस्य स्याल्कुशतामयबुध्य , पुनर स्य प्रकाशनमिच्छुभिरात्मीयैरनिवायांनुरोधैरवशिष्टोलासद्वयटीकापूर्तये भृशमनुरुभ्य- मानेन मया यथामति स्वरचितया प्रेमप्रपाऽऽख्यया टीकया विटीकोठासद्वयमटीकि, .
परन्वतदहेणापि जनेनैनेनानुष्टीयमानं साहसमेत क्षमिप्यन्ते सौजन्यधौरेया इति मत्वैव कश्मीरजमहावस्त्रे शणवासःखण्डस्यूतिः कृता । तदिदं पूर्णटीकया समं भक्तिरसायनं विषयसूच्यादिना सधीचीनं श्रीमता विद्याऽऽलयादिविविधानुकरणीयसत्कर्त्तव्यसार्थकीक्रियमाणकमलेन विज्ञवरेण विद्या. अनुरागिणा सौजन्यादिगुणशेवधिना भगवद्भक्तिभाजा श्रेष्ठिायण गोयनकोपाख्येन श्रीगौरीशंकरगुसमहोदयेन प्रकाश्यमानायामव्युतग्रन्थमालायां द्वितीयपुप्पत्येन काश्यां विकासितम्। अन्यस्यास्थ पुस्तकमेकं पूर्वोक्त मुद्रितमादिमोलासात्मकं सटीकं, द्वितीयं च मूलमा श्रीयन्दावनस्थमुक्तचरमस्मदीयं,तृतीयं तु नानानन्यसंग्रहैकरसिकस्य काशि- कस्य देशोपकारकत्वप्रसिद्धस्य बाबूधीशिवप्रसादगुप्तस्य प्रतिलिप्यान्मकं यत् किलानत्यविश्वविद्यालयेऽध्यापन श्रीमता एम्. ए. पदवीकेन महतोपनाम- केन पपिडतश्रीगङ्गाप्रसादशर्ममहोदयेन स्वयं विलियास्सभ्य दत्तम् , एवं भगवत्कृपया निर्विघ्नं समाप्तमुद्रणेऽस्मिनिरन्धरले कृतज्ञतापाशितोऽनेक- धन्यवादैरक्तमहलामहोदयमभिनन्दयन्, शेषे च येन सूचिपत्रादिसंपादनेन भूयानस्नदायासो विभज्यात्तः तं वम्तिमण्डलवास्तव्यं सरयूपारीणं पद्विपावना. न्य काशिकविश्वविद्याऽऽलयीयोचश्रेणावायुर्वेदमधीयानं स्वरिष्यं धीमाशंकर- शर्माणमप्याशिधयमानः, प्रकृतनिवन्धरसास्वादलोलुपानभिरूपरूपान् मानु- पकनान्तरीयदोपजारफुटीरपेक्ष्यैतदालोचनायानुरन्धननावश्यकविम्तरादुपरमन्; प्रीयतां चानेन पापारेण भगवान् श्रीराधिकारमणानुः श्रीगौरकृष्ण इति प्रार्थयते- श्रीममध्यसप्रदायचयंदार्शनिश्सभ माहित्यदर्शनाचार्य- पे०सं० १९८४ तकरयन्यायरव- श्रीरसन्तपशम्यां- गोस्वामिदामोदरशास्त्री। कारयाम् इति शम् । . 400 ... २५-१२ २५-१६ ... ... ... २६-१३ २६-१८ २६-२२ ... २७- २७-१२ ... २८-१७ ४१-८ विषयसंख्या, २२ तत्रैवानुमानम् २३ तत्रैव भाष्यवात्तिककारयोः सम्मति: २४ अत्रैव विद्याऽऽयमतम् २५ मानसवस्तुनो वहिर्भेदप्रतीतिः । २६ बाह्याभ्यन्तरभावयोमियो वैलक्षण्यान्तरम् २७ चित्तमारस्य विशेषनिरूपणोपक्रमः ... २८ चिरस्य भगवद्विपयकतायामेव कृतकृत्यता" २९ उपेक्षायाः प्रकृतानुपयोगित्वम् ३० शास्त्रनिर्दिष्टोपायश्चित्तस्य भगवद्विषयकतासम्पादनम् ३१ शास्त्रीयोपायानाम् भूमिकाभेदः ३२ प्रथमा भूमिका महत्सेवा... ३३ द्वितीया तद्दयापात्रता ३४ तृतीया तद्धर्मेपु श्रद्धा हरि गुणश्रुतिः रत्यरोत्पत्तिः स्वरूपाधिगतिः २८ सप्तमी प्रेमवृद्धिः परानन्दस्फुतिः ४. नवमी म्बतो भगपद्धर्मनिष्टा ४१ दशमी " तद्वगुणशालिता ४२ एकादशी, प्रेगः परा काटा १३ स्वरूपभूमिहासाधनसहितमनिमामान्यनिरूपणोपसंहार- पूर्वप्रथमोडामसमाधिः ४४ दिनीयोडासारम्मः १५ भक्तिविशेरनिरूपणारम्म. घिरातिभेदातिभेदः कामर चिचद्रावकरयोक्तिः " " .३५ चतुर्थी ३६ पञ्चमी ३० पष्टी ... " " ... ... ... ३९ मष्टमी " " " ... " ... ... ११-१२ ... ६९-१९ ...
२५-१२ २६-८ २६-१३ ... .. ... २६-२२ ... २७-४ २७-१२ २८-१७ ... ... " विषयसंख्या, २२ तत्रैवानुमानम् २३ तत्रैव भाप्ययात्तिककारयोः सम्मतिः २४ अव विद्याऽऽस्म्यमतम् २५ मानसवस्तुनो वहिर्भेदप्रतीतिः । २६ वायाभ्यन्तरभाषयोमियो वैलक्षण्यान्तरम २७ चितमारस्य विशेषनिरूपणोपक्रम २८ चिरास्य भगवद्विपयकतायामेव कृतकृत्यता २९ उपेक्षायाः प्रकृतानुपयोगित्वम् ... ३० शास्त्रनिर्दिष्टोपायश्चित्तस्य भगवद्विपयकतासम्पादनम् ३१ शास्त्रीयोपायानाम् भूमिकाभेदः ३२ प्रथमा भूमिका महत्सेवा... ३३ द्वितीया तद्दयापात्रता ३४ तृतीया तद्धर्मेपु श्रद्धा हरि गुणश्रुति. रत्यकुरोत्पत्तिः स्वरूपाधिगतिः २८ सप्तमी प्रेमवृद्धिः परानन्दस्कृतिः म्बतो भगपद्धर्मनिष्टा ४१ दशमी तद्गुणशालिता ५२ एकादशी. ४५ स्वरूपभूमिससाधनसहितमत्तिमामान्यनिरूपणोपसहार- पूर्वकमयमोठामसमाधिः ४४ द्वितीयोडासारम्मः १५ भक्तिविशेरनिरूपणारम्म, ५ घितिभेदतिभेद... # काम चिसदावकरयोक्तिः ... " " .३५ चतुर्थी ३६ पञ्चमी ३७ पष्टी ... " ... ... ... " ३९ भष्टमी ४. नवमी ... " " " प्रेग्ग. पराकाष्ठा " ४१-१२ ... ... A.. ... i111 ... ... 90-18 5 ... ... ... ९१-९ ९३-२३ ९४-३ ... ... ... ९४-२५ .. ९५-१२ ... ... ९५-२० ... ९७-१४ ... ९१-२४ ... ... ... १०३-२५ विषयसंख्या, ७५ भक्तिरसनिर्देशः ७६ अमिश्ररतिनिर्देशः ७० अमिश्ररतिस्थायिकरसाः ७८ मृङ्गाररसनिर्देशः ७९ रसानां पुनश्चातुर्विध्यम् '८० तेषां निरूपणम् ८. मनः प्रकारान्तराणि ८२ उक्तमकारेषु द्वयोरेव रतित्वम् १३ प्रकारान्तरेण भक्त. पुनस्वैविध्यम् '/उक्तत्रैविध्यविशदीकरणम् ८५ भक्तिम्प्रति द्रुतेः कारणत्वम् ८६ रतिप्रीत्योस्तादात्म्यम् ८७ रतेस्तारतम्यम् ८८ रतेः पुनरल्पाधिकरचे तत्वैविध्यञ्च ८९ उक्तवैविध्यस्य स्थलप्रदर्शनम् ९. उक्तविघ्याया भक्तेः पुनर्भेदाष्टकम् ९. समारोपजायां विशेषः ९२ उत्तमझः पुनद्वविध्यम् ९३ अनुपाधिभक्तिरेकैव ९४ मोपाधिमक्तिस्त्रिधा ९५ निरुपाधिमक्तिविवरणम् ९६ सव वैलक्षण्यम् ९७ साधनदिगुपदेशः ९८ गौणरतितो रसस्थितिः ९९ स्वरूपमाग्मतः स्वरूपम् १.०'मगवरक रमत्वस्थापनम् 1.1 नव प्रतिवन्दी ... ... १.४-२४ १०५-५ ... ... ... ... १०९-१३ १.९-१८ ... ... ... ... १११-२२ ... ११२-८ ... ..- १२-१३ ... १३-18 ... ११-९ ... ... ... ... ... ९४-३ ... ... ९४-२५ '.. ९५-१२ ... .. .. ... १५-२० ... ... ... ९८-५ ... ... विषयसख्या, ७५ भक्तिरसनिर्देश. ०६ अमिधरतिनिर्देश ७० अमिश्ररतिस्थायिकरसा ७८ ङ्गाररसनिर्देशः ७९ रसानां पुनश्चातुर्विध्यम् ८० तेषां निरूपणम् ८५ भक्त प्रकारान्तराणि ५२ उक्तप्रकारेषु द्वयोरेव रतित्वम् .३ प्रकारान्तरेण भक्त. पुनस्रविध्यम् १४ उक्तत्रैविध्यविशदीकरणम् ८५ भक्तिम्प्रति दुते कारणत्वम् ८६ रतिप्रीत्योस्तादात्म्यम् ८० रतेस्तारतम्यम् .८ रते पुनरल्पाधिकरवे तनैविध्यञ्च ८९ उक्त विध्यस्य स्थरप्रदर्शनम् ९. रविष्याया भत्ते पुनर्भेदाष्टकम् ९. समारोपजायां विशेष ९२ उसमस्तः पुनद्वविध्यम् ९३ अनुपाधिभक्तिरेकैव ९५ सोपाधिमसिस्त्रिधर ६५ निरुपाधिमक्तिविवरणम् ९६ सत्रैव वैरक्षण्यम् ९७ साधनदिगुपदेश ९८ गौपरतितो रसस्थिति ९९ स्वरूपमाग्मतेः स्वरूपम् १.०'मगरम रसत्वस्थापनम् 1.1 नय प्रतिबन्दी १०३-२५ १०४-२४ ... १०५-५ ... १०९-१८ ... ... ... ... ... ११२-१३ . ... ... १४५-८ १४५-1 विषयसंख्या, १२९ पुकदेशिमतनिराकरणम् १३० शब्दस नियोगपरत्वनियमभङ्गः १३. अत्रैवाद्वैतरादिनामप्यनुमोदनम् १३२ ग्रन्थस्योपसंहारः ..... १४६-१५ ग्रन्थान्ते सौकथि पार्थक्येन मूरकारिकापाठश्च । ... P-
..
...
१४५--८
...
१५५-१७
विपयसंख्या,
१२९ पुकदेशिमतनिराकरणम्
१३० शब्दस्य नियोगपरत्वनियमभङ्ग
१३. अमेवाद्वैतरादिनामप्यनुमोदनम्
१३२ ग्रन्थस्योपसंहार
ग्रन्थान्ते सौकर्थाथ पार्थक्येन मूरकारिकापाठश्च ।
.
..
१५६-१५
-
सटीके भक्तिरसायने- मन एकत्र संयुज्याज्जित चासो जितासनः । वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणमतन्द्रितः ।। [श्री. भा० ११।२] इत्यादिना तस्यापि व्युत्पादनात् । तत्र “गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मनामकरणान- प्राशनचौलोपनयनानि चखारि वेदव्रतानिस्तानं सहधर्मचारिणी- संयोगः पञ्चानां यज्ञानामनुष्ठानमष्टकाद्या पार्वणः श्राद्धं श्राव- एयाग्रहायणी चैव्याश्वयुजी चेति सप्त पाकयज्ञसंस्थाः, अग्न्याधेय- मग्निहोत्रं दर्शपौर्णमासौ चातुर्मास्यान्याग्रयणेष्टिः निरुढपशुवन्धः सौत्रामणी चेति सप्त हविर्यज्ञसंस्थाः, अग्निष्टोमोऽत्यनिष्टोम उक्थ्यः पोटशी वाजपेयोऽतिरात्रोऽसोर्यामइति सप्त सोमसंस्था” श्रेत्या- दिशास्त्रविहितो वर्णाश्रमधर्मरूपः कर्मयोगोऽन्तःकरणशुद्धिसा- धनत्वेन तावत्पर्यन्नमनुष्ठेयः। तावत् कर्माणि कुर्चीत नो निर्विघेत यावता । मत्कथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायते ।। [श्री० मा० ११।२० इति भगवद्वचनाद, निबिएणचित्तं ब्राह्मणं ब्रह्मिष्ठं गुरुमुपासीतेत्यादिश्रुतेश्च । अन्तःकरणशुद्धिसाघनत्वं च तस्य "धर्मेण पापमपनुदति तस्माद्धर्म परमं वदन्ति", "येन केन यज्ञेनापि वा दर्विहोमे नानुपहतमना एव भवती"त्यादिश्रुतिसिद्धम् । ततशतचित्तस्य निर्वेदपूर्वक तत्वज्ञानं द्रुतचित्तस्य तु भगवत्कयाश्रवणादिभागवतधर्मश्रद्धापूचिका भक्तिरित्यवधि- स्वेन द्वयमप्युपात्तम्, ततोऽन्तःकरणशुद्धयाऽटागयोगमनुष्ठाय तेल- धारावदविच्छिन्नभगवदेकापारमत्ययपरम्पराऽऽत्पर्ककाग्रतायोग्य- मनः सम्पादयेत् । .
, सटीके भक्तिरसायने- मन एकन संयुञ्ज्याजितश्वासो जितासनः । वैराग्याभ्यासयोगेन ध्रियमाणमतन्द्रितः ।। [श्री. भा० ११।२] इत्यादिना तस्यापि व्युत्पादनात् । तर "गर्भाधानपुंसवनसीमन्तोन्नयनजातकर्मनामकरणान- प्राशनचौलोपनयनानि चसारिदातानिस्तानं सहधर्मचारिणी संयोगः पश्चानां यज्ञानामनुष्ठानमष्टकाया पार्वणः श्राद्धं श्राव एयाग्रहायणी चैव्याश्वयुजी चेति सप्त पारुयज्ञसंस्थाः, अग्न्याधेय मग्निहोत्रं दर्शपौर्णमासौ चातुर्मास्यान्याग्रयणेष्टिः निरुढपशुवन्धः सौत्रामणी चेति सप्त हविर्यज्ञसंस्थाः, अग्निष्टोमोऽत्यनिष्टोम उक्थ्यः पोडशी वाजपेयोऽतिरात्रोऽप्तोर्यामइति सप्त सोमसंस्था" श्चेत्या दिशास्त्रविहितो वर्णाश्रमपर्मरूपः कर्मयोगोऽन्तःकरणशुद्धिसा धनत्वेन तावत्पर्यन्तमनुष्ठेयः। तावत् कर्माणि कुर्चीत नो निर्विद्येत यावता । मरकथाश्रवणादौ वा श्रद्धा यावन्न जायते ।। [श्री. भा० ११।२०] इति भगवचनाद, निन्निएणचित्त ब्राह्मणं ब्रह्मिष्ठं गुरुमुपासीतेत्यादिश्रुतेश्च । अन्तःकरणशुद्धिसाधनत्वं च तस्य "धर्मेण पापमपनुदति तस्माद्धर्म परमं वदन्ति", "येन पेन यज्ञेनापि वा दर्विहोमे नानुपहतमना एव भवती"त्यादिश्रुतिसिद्धम् । ततश्चातचित्तस्य निर्वेदपूर्वकं तत्वज्ञानं द्रुतचित्तस्य तु भगवत्क्याश्ररणादिभागवतधर्मश्रद्धापूचिका भक्तिरित्यवधि वेन द्वयमप्युपात्तम्, ततोऽन्त फरणशुद्धयाऽष्टागयोगमनुष्ठाय तेल. धारावदविच्छिन्नभगवदेफामाग्मत्ययपरम्पराऽऽत्मकाग्रतायोग्य- मनः सम्पादयेत् ।
४
सटीके मतिरसायने-
इत्यादिभगवद्वयनानुसारिण्या साधनभक्तिनिष्टया निसिल.
मपि प्रमाणं भगवाया प्रतिष्ठापयनः सकलविषयविमुसमनसो.
महाभागस्य कस्य चिद्भगवदगुणगग्मिग्रन्यनरूपग्रन्यश्रवण
जनितिरूपायां मनोरता सर्वसारनफलभूतायां गृहीत.
भगवदाकारायां विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगेन रसस्पतया
"विमावानुभावव्यभिचारिसयोगाद रसनिष्पत्तिरि"ति;
विभावो विविधः-यालम्बनविभाव उद्दीपनविभावय,
तवालम्बनविभावो भगवान् , उद्दीपनरिभावः तुलसीचन्द
नादिः, अनुभावो नेवविक्रियाऽऽदिः, व्यभिचारिणी भावा-
निर्वेदादयः, व्यक्तीभवद्भगवदारतारूपरसाख्यः स्थायी भावः
परमानन्दसाक्षात्कारात्मकः मादुर्भवति स एव भक्तियोग इति
तं परमं निरतिशयं पुरुपाय वदन्ति रसज्ञाः;
'तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनी चै मदात्मनः ।
न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रयो भवेदिह ।।
यत्कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् ।
योगेन दान पर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि ।।
सर्व मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेजसा ।
खर्गापवर्ग मद्धाम कश्चिद यदि वाञ्चति ।।
न मिञ्चित् सारवो धीरा भक्ता टेकान्तिनो मम ।
वाञ्चन्त्यपि मया दत्तं कैवल्यमपुनर्भवम् ।।
नरपेक्ष्यं परं पाहुनिःश्रेयसमनल्परम् ।
तस्मानिराशि भक्तिनिरपेक्षस्थ में भवेत् ।।
न मय्येकान्तभक्तानां गुणदीपोद्भवा गुणाः ।
साधूनां समविचानां बुद्धः परमुपेयुपाम् ।।
[श्री. मा० २०
M
सटी मतिरसायने-
इत्यादिभगवचनानुसारिएया सायनभक्तिनिष्टया निसिल
मपि प्रमाण भगायेर प्रतिष्ठापयनः सकलविषयविमुसमनसो.
महाभागस्य यस्य चिद्भगवदगुणगग्मिग्रन्यनस्पग्रन्यश्रवण
जनितिम्पाययं मनोरत्तो सर्पसारनपलभूतायां गृहीत
भगवदाकारायां विभावानुभाषव्यभिचारिसंयोगेन रसस्पतया
"विभावानुभावव्यभिचारिसयोगाद रसनिप्पत्तिरि"ति;
विभावो द्विविधः-यालम्बन विभाष दीपनरिभाषय)
तवालम्बनविभावो भगवान् , उद्दीपनविभावः तुलसीचन्द
नादिः, अनुभावो नेवविक्रियाऽऽदिः, व्यभिचारिणा भावा
निर्वेदादयः, व्यक्तीभवद्भगवदागरतारूपरसारयः स्थायी भावः
परमानन्दसाक्षात्कारात्मकः मादुर्भवति स एव भक्तियोग इति
तं परमं निरतिशयं पुस्पार्थं वदन्ति रसज्ञाः;
'तस्मान्मद्भक्तियुक्तस्य योगिनो वै मदात्मनः ।
न ज्ञानं न च वैराग्यं प्रायः श्रेयो भवेदिह ।।
यत्कर्मभिर्यत्तपसा ज्ञानवैराग्यतश्च यत् ।
योगेन दान पर्मेण श्रेयोभिरितरैरपि ।।
सर्व मद्भक्तियोगेन मद्भक्तो लभतेजसा ।
स्वर्गापवर्ग मद्धाम कश्चिद यदि वाञ्छति ।।
न मिश्चित् सारवो धीरा भक्ता झंकान्तिनी मम ।
वाञ्चन्त्यपि मया दत्तं कवल्यमपुनर्भवम् ।।
नरपेक्ष्यं परं पाहुनिःश्रेयसमनल्पवम् ।
तस्मानिराशिपो भक्तिनिरपेतस्य मे भवेत् ।।
न मय्येकान्तभक्तानां गुणदापाद्भवा गुणाः ।
साधूनां समविचानां बुद्धः परमुपेयुपाम् ।।
[श्री० मा० २०
.
, . सीके भक्तिरसायने- धर्मार्थकामानां स्वतःपुरपार्थत्वाभावात् तज्जन्यसुखस्यैव पुरुषार्थत्वे गौरवादननुगमाच, धर्मजन त्वादिविशेषणं परित्यज्य मुग्वमात्र पुरुषार्थ इति स्थिते समाधिसुखस्येव भक्तिसुखस्थापि खतन्यपुरुषार्थत्वात, तस्य मोक्षममीपवनितश मोक्षान्तर्भूतत्वे योगजधर्मजन्यतया धर्मान्तर्भूतत्वे वा; भक्तिमुग्वस्यापि भाग वतवर्मजन्यतया धर्मान्तर्भावस्य श्रद्धाजडान प्रनि वक्तुं शक्य- वाद भक्तस्य संमारमोक्षस्यावश्यकत्वाद मोक्षान्तर्गतो वा भक्तियोगः, तस्मात् पुरुषार्थवनुष्टयान्तर्गतत्वेन वा स्वातन्त्र्येण चाऽयं भक्तियोगः पुरुपार्थः परमानन्दरूपत्वादिनि निविवादम् । तस्य परमानन्दरूपतामुपपादयन्नवान्तरविभागमाह-- "नवरसमिलितं वा केवलं वे" ति, सष्टमेतदुपारष्टात् करि- प्यते। "मुकुन्द" इति भक्तियोगस्य विपयनिर्देशः सर्वान्तर्यामी सर्वेश्वर एव भक्तिरसालम्पनविभाव इति वदयते, ग्रन्थादी मङ्गलमाचरतां- सर्वदा सर्वकार्यपु नास्ति तेषाममङ्गलम् । येपां हृदि स्थितो साताद मङ्गलायतनं हरिः ॥ इति स्मृते, "तमहं व्यनज्मी"ति अभिधेयसम्बन्धनिर्देशा, "शास्त्रदृष्ट"त्यमूलत्वनिवारणम् , "अखिलतृष्टया"यिति प्रयो- जननिदंरा', साधूनां हि तुष्टिः स्वाभाविकी; अन्येपामप्येतद्- ग्रन्य"क्तयुक्तिभिरसम्भावनाविपरीतभावनाऽऽदिनित्याऽन्तःकर- पशुद्ध तोरित्यभिप्रायः। के पुनर्भक्तियोगस्य पुपर्थवादाः शृणु तान्- न हतोऽन्यः शिवः पन्या विशतः संसृताविह । चाहदेवे भगवति भक्तियागो यतो भवेत् ॥ [भी. भा. २।२ सटीके भक्तिरसायने- धर्मार्थकामानां स्वतःपुरपार्थत्वाभावात् तज्जन्यमुखस्यैव पुरुषार्थत्वे गौरवादननुगमाच, धर्मजन त्वादिविशेपणं परित्यज्य सुग्वपात्रं पुरुषार्थ इति स्थिते समाधिमुखस्यैव भक्तिसुखस्थापि खतन्त्र पुरुषार्थत्वात, तस्य मोक्षममीपवनितथा मोक्षान्तर्भूतत्वे योगजधर्मजन्यतया धर्मान्तर्भूतत्वे वा; भक्तिमुग्वस्यापि भाग वतवर्मजन्यतया धर्मान्तर्भावस्य श्रद्धाजडान पनि वक्तुं शक्य- स्वाद भक्तस्य संसारमोक्षस्यावश्यकत्वाद मोक्षान्तर्गतो वा भक्तियोगः, तस्मात् पुरुषार्थचतुष्टयान्तर्गतत्वेन वा स्वातन्त्र्येण वाऽयं भक्तियोगः पुरुषार्थः परमानन्दरूपत्वादिनि निर्विवादम् । तस्य परमानन्दरूपतामुपपादयन्नवान्तरविभागमाह- "नवरसमिलितं वा केवलं वे" ति, ससष्टमेतदुपारष्टात् करि- प्यते। "मुकुन्द" इति भक्तियोगस्य विपयनिर्देशः सबान्तर्यामी सर्वेश्वर एव भक्तिरसालम्बनविभाव इति वदयते, ग्रन्थादौ मङ्गलमाचरतां- सर्वदा सर्वकार्यपु नास्ति तेपाममद्गलम् । येपां हृदि स्थितो साताद मङ्गलायतनं हरिः ॥ इति स्मृतेः, “तमहं व्यनज्मी"ति अभिधेयसम्बन्धनिर्देशः, "शास्त्रदृष्ट"त्यमूलत्तनिवारणम् , “अखिलतृष्टया"यिति प्रयो- जननिदंश', साधूनां हि तुष्टिः स्वाभाविकी; अन्येपामप्येतद्- ग्रन्ध"क्तयुक्तिभिरसम्भावनाविपरीतभावनाऽऽदिनित्याऽन्तःकर- रणशुद्धहे तोरित्यभिमायः। के पुनर्भक्तियोगस्य पुपर्थवादाः १ शृणु तान् - न ह्यतोऽन्यः शिवः पन्या विशतः संस्ताविह । वासुदेरे भगवति भक्तियागो यतो भवेत् ॥ [ मी० भा. २।२] .
[श्री. भा०।३] [ श्री. भा० २।३] [श्री. मा०६।१] [१भ । ५५] सटोरे मतिरमायने- यासुदेरे भगति भक्तियोगः प्रयोजितः । जनयत्याशु पैराग्यं ज्ञानं यत्तद हेतुकम् ।। श्रमामः सर्वकामो वा मोक्षगम उदारधीः । तीत्रण भक्तियागेन यजेत पुस्पं परम् ।। के गित् केरलया भक्त्या वामृदेवपरायणाः । अघं धुन्वन्ति कारस् फैन नीहारमिव भासर. ॥ गीतासु च- भक्त्या मामभिजानाति यावान् यथास्मि तत्वतः । ततो मा तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ।। इत्यादयः। अनान्यसाधनत्वेन साक्षादपुरुपार्थत्वं स्पष्ट मेवोक्तम् ? अनोच्यते-फलसापनभेदेन भक्तिद्वैविध्योपपत्तेरदोपः, तथा हि-"भजन न्त करणस्य भगपदारतारूपं भक्ति"रिति भावव्युत्पत्त्या भक्तिशब्देन फलमभिधीयते, तस्य च निरतिशय पुमर्थत्वात् पूर्वोक्तवादाना प्रामाण्यमव्याहतम् , तथा "भज्यते सेव्यते भगवदाकारमन्त करणं क्रियतेऽनये"ति करणव्युत्पत्या भक्ति शब्देन श्रपए कीर्तनादि साधनमभिधीयते, तस्य च स्वयं पुरपार्थत्वाभावात् सापनत्ववादानामपि प्रामाण्यमविरुद्धम् यथा "विज्ञप्तिर्विज्ञान"मिति भावव्युत्पत्या 'विज्ञानमानन्दो ब्रह्म' [३ । । । २८ वृ० प्रा० उ० ] इत्यत्र विज्ञानशब्दो ब्रह्मणि वर्तते, "विज्ञायतेऽनेनेति फरणव्युत्पत्त्या 'विज्ञान यज्ञ तनुते' [ २ । ५ । १ । तैत्ति० उ०] इत्यादावन्तःकर पर्चते तदन् । एतच स्पष्टीकत मयुद्धन- . सटीक भक्तिरमायने- यासुदेये भगवति भक्तियोगः प्रयोजितः । जनयत्याशु वैराग्यं ज्ञानं यत्तदहेतुकम् ।। श्री. भा० ।।३] अकामः सर्वकामो वा मोक्षगम उदारधीः । तीण भक्तियोगेन यजेत पुरुपं परम् ।। .[श्री. भा० २।। के वित् केरलया भक्त्या वामदेवपरायणाः । अर्घ धुन्वन्ति कात्स्येन नीहारमिव भासरः ॥ [श्री. मा०६। गीतासु च- भक्त्या मामभिजानाति यावान् यथास्मि तत्वतः । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ।। [१८1५ इत्यादयः। अत्रान्यसाधनत्वेन साक्षादपुरुषार्थत्वं स मेवोक्तम् ? अत्रीच्यते-फलसाधनभेदेन भक्तिद्वैविध्योपपत्तरदोपः, हि-" भजन-न्तःकरणस्य भगवदाकारतारूपं भक्ति" भावव्युत्पत्त्या भक्तिशब्देन फलमभिधीयते, तस्य च निरति: पुमर्थत्वात् पूर्वोक्तवादानां प्रामाण्यमव्याहतम् , तथा "भर सेव्यते भगवदाफारमन्तःकरणं क्रियतेऽनये"ति करणव्युत्प भक्तिशब्देन श्रधए कीर्तनादि साधनमभिधीयते, तस्य च र पुरपार्थत्वाभावात् सायनत्ववादानामपि प्रामाण्यमविरुद्ध यथा "विज्ञप्तिर्विज्ञान"मिति भावव्युत्पत्या 'विज्ञानमान ब्रह्म' [३ । । । २८ वृ० प्रा० उ०] इत्यत्र विज्ञानश ब्रह्मणि वर्तते, "विज्ञायतेऽनेने"ति फरणव्युत्पत्या 'विर यज्ञं तनुते[२। ५ । १ । तैत्ति० उ०] इत्यादावन्तःय पते तदद । एतय स्पष्टीकृतं प्रयुद्धन-
सटीक भकिरसायने-
इदं हि पुंसस्तपसः श्रुतस्य वा
विष्टस्प सूक्तस्प च युद्धदत्तयोः ।
अविच्युतोऽर्थः कविभिनिरूपितो.
यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनम् ॥
[धी० मा० : स्क० ५०
भ.]
निवृत्ततर्परुपगीयमानाद
भवौषधाच्छोत्रमनोऽभिरामाद ।
फ उत्तमश्लोकगुणानुवादाद
पुमान् विरज्येत विना पशुनाद
[ श्री. भा० १० १० १०
अ.]
इत्यादौ साधनवचनं फलपरतया योजनीयम्, 'गोभिः श्रीणीत
मत्सर' मितिबद्ध, अत्र हि गोमभवैःक्षीरमत्सरंसोम मिश्रयेदित्यर्थः
स्थितः पूर्वतन्त्रे, उत्तरतन्त्रे च महतः परमव्यक्तमित्यत्राव्यक्त
शब्दस्तत्मभवशरीरमाचष्ट इति
स्थितमानुमानिकाधिकरणे
"सूक्ष्मन्तु तदर्थवादि" त्यत्र । एवमत्रापि गुणानुवर्णनगुणानु-
वादशब्दौ तज्जन्यमीतिपरतया योज्यौ, अन्यथा परमपुरुषार्थखा-
योगात् ।
ननु तर्हि नामान्तरेण ब्रह्मविद्यैव भगवद्भक्तिरित्युक्तं-
तथा हि-
तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति ।
यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन
[ ४ । ४ । २२ । वृ० आ० उ०]
इत्यादिश्रुत्या सर्वसुकृतसाध्यत्वेन ब्रह्मविद्या प्रतिपादिता
सर्यापेक्षाऽधिकरणे च तथैव निीता, इहापि पूर्वोदाहृतवचनैः
सर्चमुकतसाध्यत्वेन लक्षणेन भगवद्भक्तब्रह्मविद्यारूपतायाः प्रति-
पादनात् , तस्याश्च निरतिशयपुमर्थवस्य चतुर्लक्षणमीमांसया:-
१०
सटीफे भक्तिरसायने-
.
इदं हि घुसस्तपसः श्रुतस्य वा
खिष्टस्य सूक्तस्य च घुद्धदत्तयोः ।
अविच्युतोऽर्थः कविभिनिरूपितो.
यदुत्तमश्लोकगुणानुवर्णनम् ॥
[श्री० मा० ११० ५४०]
निवृत्ततपरुपगीयमानाद
भवीपधाच्छोत्रमनोऽभिरामाद ।
फ उत्तमश्लोकगुणानुवादाद
पुमान् विरज्येत विना पशुनाद
[श्री. भा० १० स्क. १० १०)
इत्यादौ साधनवचनं फलपरतया योजनीयम्, 'गोभिः श्रीणीत
मत्सर' मितिवद्ध, अत्र हि गोप्रभवःतीरैर्मत्सरसोमं मिश्रयेदित्यर्थ
स्थितः पूतन्त्रे, उत्तरतन्त्रे च महतः परमव्यक्तमित्यत्राव्यक्त
शब्दस्तत्मभवशरीरमाचष्ट इति स्थितमानुमानिकाधिकरणे
"सूक्ष्मन्तु तदर्थसादि” त्यत्र । एवमत्रापि गुणानुवर्णनगुणानु
वादशब्दौ तजन्यपीतिपरतया योज्यौ, अन्यथा परमपुरुषार्थवा
योगात् ।
ननु तर्हि नामान्तरेण ब्रह्मविद्यैव भगवद्भक्तिरित्युक्त
तथा हि-
तमेत वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिपन्ति ।
यज्ञेन दानेन तपसाऽनाशकेन
[१ । ४ । २२ । वृ. आ० उ०]
इत्यादिश्रुत्या सर्वसुकृतसाध्यत्वेन ब्रह्मविद्या प्रतिपादिता
सर्यापेक्षाऽधिकरणे च तथैव निर्णता, इडापि पूर्वोदाहृतवचनैः
सर्वसकृतसाध्यत्वेन लक्षणेन भगवद्भक्तब्रह्मविद्यारूपतायाः प्रति
पादनात् , तस्याश्च निरतिशयपुमर्थवस्य चतुर्लक्षणमीमांसया
सटीके भनिरसायने- हिसा स्वधर्म चरणाम्बुजं हरे- भजनपकोऽय पतेत्ततो यदि । यत्र क वाऽभद्रमभूदमुप्य किं. कोवार्थ प्राप्तोभजतांस्वधर्मतः॥ [श्री० मा० । स्क० ५०] न वै जनो जातु कथञ्चनाबजे. न्मुकुन्दसेन्यन्यवदङ्ग ! संसृतिम् । स्मरन्मुकुन्दाभ्युपगृहनं पुन- विहातुमिच्छेन्न रसग्रहो यतः ॥ [श्री० मा० . क. .] सकृन्मनः कृष्णपदारविन्दयो- निवेशितं तद्गुणरागि यैरिह । न ते यमं पाशभृतश्च तद्भटान्- स्वप्नेऽपि पश्यन्ति हिचीर्णनिष्कृताः।। [श्री. भा० ६ स्क० : अ.] इत्यादि । अत एवापत्तावपि दुःखासंस्पर्शिवप्रतिपादनाया- स्पृष्टदुःखमिति विशेषणमुपातम्, अत एव च न परिणतिबिर- सेन स्वर्गादिना साम्यम् , एनेन लौकिकरसवैलक्षण्यमपि व्या ख्यातम् । तस्यापि शास्त्राविदितत्वेन पापक्षयाहेतुत्वेनापत्ती दुःख- संस्पर्शित्वाव, भक्तस्तु दृष्टादृष्टफलतया महान् विशेपो वक्ष्यते । नन्वेवं सति भक्तिसुखाद्वैराग्यासम्भवेन मुमुनुखासम्भवा- सदधिकारिकचतुर्लक्षणमीमांसाऽऽरम्भो न स्यादिति चेत् ? सत्यम्। भक्तिमुखासक्तान् प्रति तस्या अनारम्भाद, भननीयस्ख- रूपनिर्णयार्थ भक्तानामपि तद्विचारस्यावश्यकसाच, भक्तिमुखा. द्वैराग्यं न स्यादिति सिष्टमेव; नापादितम् ।
सटीके भक्तिरसायने- हिला स्वधर्म चरणाम्बुजं हरे- भजन्नपकोऽथ पतेत्ततो यदि । यत्र क वाऽभद्रमभूदमुप्य किं कोवार्थ प्राप्तोभजतांस्वधर्मतः॥ [श्री० मा. स्क० ५०] न वै जनो जातु कथञ्चनानजे. न्मुकुन्दसेच्यन्यवदन ! संसृतिम् । स्मरन्मुकुन्दाभ्युपगृहनं पुन- विहातुमिच्छेन्न रसग्रहो यतः ॥ [श्री. मा० स्क० ५ ०] सकृन्मनः कृष्णपदारविन्दयो निवेशितं तद्गुणरागि यैरिह । न ते यमं पाशभृतश्च तदभवान् स्वमेऽपि पश्यन्ति हिचीर्णनिष्कृताः।। [ श्री. भा० ६ स्क० । अ०] इत्यादि । अत एवापचावपि दुःखासंस्पर्शिवप्रतिपादनाया स्पृष्टदुःखमिति विशेपणमुपाचम् , अत एव च न परिणतिबिर सेन स्वर्गादिना साम्यम्, एतेन लौकिकरसवैलक्षण्यमपि व्या ख्यातम् । तस्यापि शाखाविहितत्वेन पापक्षयाहेतृत्वेनापचौ दुःख संस्पर्शित्वात, भक्तस्तु दृष्टादृष्टफलतया महान् विशेषो वक्ष्यते । नन्वेवं सति भक्तिसुखाद्वैराग्यासम्भवेन मुमुनुलासम्भवा सदधिकारिकचतुर्लक्षणमीमांसाऽऽरम्भो न स्यादिति चेत् ? मत्यम्, भक्तिमुखासक्लान् प्रति तस्या अनारम्भाद्र, भजनीयर रूपनिर्णयार्थ भक्तानामपि तद्विचारस्यावश्यकलाच, भक्तिमुखा. वैराग्यं न स्यादिति सिष्टमेव; नापादितम् ।
सटीके भक्तिरसायने- " - तथा च शास्त्रम्- मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये। मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गगाम्भसोऽम्बुधौ ।' लक्षणं भक्ति योगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहतम् । [श्री. भा०३ स्क: २९ ०] अत्राविच्छिन्नेति धारावाहिकता दर्शिता, यथा- गगाम्भस- इति दृष्टान्तेन दार्शन्तिकेऽपि मनसि द्रवावस्था, मयि सर्वगुहा- शये मनोत्तिरिति सर्वेशाकारता, तेनावावस्थायां धारावाहि क्यपि वृत्तिवावस्थायामाशु विनाशिनी सा द्रवसधारावाहिक बप्रयुक्ताऽप्यसर्वेशविपया न भक्तिरित्युक्तम् ॥ ३ ॥ तदेव स्पष्टयितुं चित्तचेष्टितमाचष्टे-- चित्तद्रव्यं हि जतुवत् स्वभावात् कठिनात्मकम् । तापकेविपयैोंगे द्रवत्वं प्रतिपद्यते ॥४॥ जतुनो हि दहनात्मकतापकयोगमन्तरेण काठिन्यशान्तिन भवति; सौरालोकादियोगे तु शिथिलीभावमात्रं न द्रुतिरिति सर्वसिद्धम्, एवं चित्तस्यापि वक्ष्यमाणकामादिविषयात्मकतापक संयोगं विना न द्रवीभावो; विषयमान संयोगपाटवे तु शिथिली भावमात्रमिति तापकपदोपादानेन सूचितम् ॥ ४ ॥ तानेव तापकानाह- कामक्रोधभयस्नेहहर्षशोकदयाऽऽदयः । तापकाश्चित्तजतुनस्तच्छान्तो कठिनन्तु तत् ॥५॥ एपा प्रत्येकं लक्षणं भेदांश्च वत्यति, यद्विपये कामादीना मुद्रेकस्तदिपये चित्तस्य द्रवीभावः; पुनर्विपयान्तरसञ्चारादिन कामादितिरोभावे काठिन्यमेवेत्यर्थः ।। ५ ।।
१४ सटीके भक्तिरसायने- तथा च शास्त्रम्- मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये । मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गगाम्भसोऽम्युधौ ॥ लक्षणं भक्ति योगस्य निर्गुणस्य युदाहृतम् । . [श्री. भा०३ स्क: २९ भ०] h अत्राविच्छिन्नेति धारावाहिकता दर्शिता, यथा- गगाम्भस इति दृष्टान्तेन दान्तिफेऽपि मनसि वावस्था, मयि सर्वगुहा- शये मनोवृत्तिरिति सर्वेशाकारता, तेनावावस्थायां धारावाहि क्यपि वृत्तिवावस्थायामाशु विनाशिनी सा वसधारावाहिक- खमयुक्ताऽप्यसर्वेशविपया न भक्तिरित्युक्तम् ।। ३ ।। तदेव स्पष्टयितुं चित्तचेष्टितमाचष्टे- चित्तद्रव्यं हि जतुवत् स्वभावात् कठिनात्मकम् । तापकैविषयैोंगे द्रवत्वं प्रतिपद्यते ॥४॥ जतुनो हि दहनात्मकतापकयोगमन्तरेण काठिन्यशान्तिन भवति; सौरालोकादियोगे तु शिथिलीभावमात्रं न द्रुतिरिवि सर्चसिद्धम्, एवं चित्तस्यापि वक्ष्यमाणकामादिविषयात्मकतापक संयोगं विना न द्रवीभावो; विषयमात्र संयोगपाटवे तु शिथिली भावमात्रमिति तापकपदोपादानेन सूचितम् ॥ ४ ॥ तानेव तापकानाह- कामक्रोधभयस्नेहहर्पशोकदयाऽऽदयः । तापकाश्चित्तजतुनस्तच्छान्तौ कठिनन्तु तत् ।।५।। एपा प्रत्येक लक्षणं भेदांश्च वक्ष्यति, यदिपये कामादीना मुद्रेकस्तदिपये चित्तस्य द्रवीभावः; पुनर्विपयान्तरसञ्चारादिना कामादितिरोभावे काठिन्यमेवेत्यर्थः ।। ५ ।। - सटीके भक्तिरसायने- भगवदाकारता प्रविष्टा स सर्चदा तद्भानात् कृतकृत्यो भवती त्युक्तम् , सर्वभूतेषु यः पश्येद्भगवद्भावमात्मनः । भूतानि भगवत्यात्मन्येप भागवतोत्तमः ।। [श्री. भा. १, स्क० २ ०] इति सर्वभूतग्रहणसमयेऽपि द्रवावस्थामविष्टाया भगवदाका. रताया एव प्रकाशनाज्जतुरङ्गवत् सर्वभूते भगवद्भानोपपत्तिः स च भागवतोत्तमः, एतादृशमंस्कारस्याविनाशिखादिति भावः । अत एव ब्रह्मविदेवैतादृश इत्यपास्तम्, तस्य ब्रह्मविदो द्रवाद स्थाया अनपेक्षितत्वेनोचममध्यममाकृतभक्तप्वगणनीयवाद, अत्र तु द्रवावस्थापरिपुष्टौ "सर्वभूतेषु यः पश्ये" दित्यवस्थायां- भागवतोत्तमः उक्तः, ईपद्रवावस्थायान्तु वासनाऽऽभासेन- ईश्वरे तदधीनेषु वालिशेषु द्विपत्सु च । प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः ॥ [श्री.भा. ११ स्क० २ ०.) इत्युक्तम् , एतादृगवस्थावतोऽग्रे द्रवावस्थाया उत्पत्स्यमान- लादित्पर्यः। यस्य तु चित्ते न द्रवावस्था पुष्टा नापीपदुत्पन्ना किन्तु स्वयं तदर्थ भागवतधर्मान् श्रद्धयाऽनुतिष्ठति स काठि- न्यावस्थाविनाशसामग्यविशिष्टः- अर्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते । न तद्भक्तेषु चान्येषु स भक्तः प्राकृतास्मृतः ।। [श्री. भा० १, क. २ भ.] इत्युक्तम्, प्रकृतिरारम्भस्तस्यां वर्तमानः प्राकृतः, साम्मतं- पारधभक्तिसाधनानुष्ठान इत्यर्थः । इयमेव द्रवावस्था भणयानुरागस्नेहादिशन्दैरपि सड्डीय॑ते, - यथा-
सटीके भत्तिरसायने-
भगवदाकारता प्रविष्टा स सर्वदा तद्भानात् कृतकृत्यो भवती
त्युक्तम् ,
सर्चभूतेषु यः पश्येद्भगवद्भावमात्मनः ।
भूतानि भगवत्यात्मन्येप भागवतोत्तमः ।।
[श्री. भा. " स्क० २ ०]
इति सर्वभूतग्रहणसमयेऽपि द्रवावस्थामविष्टाया भगवदाका.
रताया एव प्रकाशनाज्जतुरङ्गवत् सर्वभूते भगवद्भानोपपत्तिः स
च भागवतोत्तमः, एतादृशमंस्कारस्याविनाशिखादिति भावः ।
अत एव ब्रह्मविदेवैतादृश इत्यपास्तम्, तस्य ब्रह्मविदो दवाव
स्थाया अनपेक्षितत्वेनोचममध्यममाकृतभक्तेष्वगणनीयसाद,
अत्र तु द्रवावस्थापरिपुष्टौ "सर्वभूतेषु यः पश्ये” दित्यवस्थायां
भागवतोत्तमः उक्तः, ईपद्रवावस्थायान्तु वासनाऽऽभासेन--
ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु विपत्सु च ।
भेममैत्रीपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः ॥
[ श्री. भा० ११ स्क० २ अ.]
इत्युक्तम् , एतादृगवस्थावतोऽग्रे द्रवावस्थाया उत्पत्स्यमान
खादित्यर्थः। यस्य तु चित्ते न द्रवावस्था पुष्टा नापीपदुत्पन्ना
फिन्तु स्वयं तदर्थ भागवतधर्मान् श्रद्धयाऽनुतिष्ठति स काठि
न्यावस्थाविनाशसामग्यविशिष्टः-
अर्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते ।
न तद्भक्तेषु चान्येपु स भक्तः प्राकृतःस्मृतः ॥
[श्री. भा. १, स्क. २ अ.]
इत्युक्तम्, प्रकृतिरारम्भस्तस्यां वर्तमानः प्राकृतः, साम्मतं
पारधभक्तिसाधनानुष्ठान इत्यर्थः ।
इयमेव दवावस्था मणयानुरागस्नेहादिशन्दैरपि सद्दीयते,
यथा-
सटीके भक्तिरसायने- प्रेमातिभारनिर्मिनपुलकांनोऽतिनिर्वृतः । श्रानन्दसम्लवे लीनो नापश्यमुभयं मुने ! ॥ भ.] [श्री. मा० । स्क० ६ भ. अननोत्तमो भागवतोत्तमः साधनाभ्यासपरिपाकेणोत्तम भूमिलामः ॥८॥ द्रवावस्थामविष्टविषयाकारस्यानपायित्वे स्थायिशब्दोऽपि तत्र मुख्य एव न पारिभाषिक इत्याह- स्थायिभावगिराऽतोऽसौ वस्त्वाकारोऽभिधीयते । व्यक्तश्च रसतामेति परानन्दतया पुनः ॥६॥ विभावानुभावब्यभिचारिसंयोगेनाभिव्यक्तः स्थायिभाव एवं सभ्याभिनेययोर्भेदतिरोधानेन सभ्यगत एव सन् परमानन्द साक्षात्काररूपेण रसतामामोतीति रसविदा मर्यादा । तदुक्तमाचार्यभरतेन- 'विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद रसनिप्पत्ति'रिति, अतो भक्तरपि रसतां वक्तुं स्थायिभावो निरूप्यत इति भावः ।।६।। स्थायिभावस्य रसखोपपत्तये परमानन्दरूपतामुपपादयति-- भगवान् परमानन्दस्वरूपः स्वयमेव हि ।' मनोगतस्तदाकाररसतामेति पुष्कलम् ॥१०॥ विम्बमेव झुपाघिनिष्टत्वेन प्रतीयमानं प्रतिविम्वमित्युच्यते, 'परमानन्दश्व भगवान् मनसि प्रतिविम्वितः स्थायिभावतामासाध रसतामापादयतीति भक्तिरसस्य परमानन्दरूपत्वं निविवादम् , नाप्यालम्बनविभावस्थायिभावयरिययं विम्बप्रतिविम्वभावत्वेन भेदम्य व्यवहारसिद्धसाद, शनीवयोरिच ॥१०॥ - १७ प्रथमोल्लासः। विसृजति हृदयं न यस्य साना- द्धरिश्वशाभिहितोऽप्यघौघनाशः । प्रणयरशनया घृताधिपद्मः- 'स भवति भागवतप्रधान उक्तः ॥ [श्री. भा० ११ स्क० २ ०] प्रणयो द्रवावस्था स एव रशना रज्जुबद् बन्धनसाधनं- तस्यां द्रवावस्थायां प्रविष्टस्य पुनर्निर्गमनाभावादित्यर्थः, द्रवा- वस्थामविष्टभगवत्स्वरूपभानस्य त्रिविधखादुत्तमभागवतोऽपि त्रिविधः, तत्रार्थ प्रपञ्चसत्यखभानसहितं यथा- खं वायुमग्नि सलिलं महीञ्च ज्योतीपि सत्त्वानि दिशोद्रुमादीन् । सरित्समुद्राँश्च हरेः शरीरं- यत् किञ्च भूतं प्रणमेदनन्यः ।। [श्री. भा० " स्क. २ भ. इत्यादि, अनेन प्राकृतो भागवतोचमः । द्वितीयं प्रपञ्च- मिथ्याखभानसहितं यया- तस्मादिदं जगदशेषमसत्स्वरूपं. स्वमाभमस्तधिपणं पुरुदुःखदुःखम् । खय्येव नित्यमुखबोधतनावनन्ते मायात उद्यदपि यत् सदिवावभाति ।। [श्री० भा०१० स्क० १४.] भनेन मध्यमो भागवतोत्तमः। तृतीयं प्रभारद्वयेनापि प्रपश्च- भानरहितं यथा- ध्यायतश्चरणाम्भोज भावनितचेतसा । भौरकाश्यात्रुकलातस्य हृद्यासीन्मे शमैर्हरिः ।। . -
२०
"
मटीके भक्तिरसायने-
सदज्ञातञ्च तद् ब्रह्म मेयं कान्ताऽदिमानतः ।
मायावृतितिरोधाने वृत्या सत्त्वस्थयाक्षणम् ||१२||
अज्ञातज्ञापकत्वेनैव हि सर्वेषां मानानां मानता, अन्यथा
स्मृतेरपि मानताऽऽपत्तेः, अज्ञातञ्च स्वप्रकाशतया भासमानचेत-
न्यमेव, न जडं तस्य भानाप्रसत्या तत्रावरणकृत्याभावाद, अतः
कान्ताऽऽदिगोचरमानानामज्ञातज्ञापकत्वेन प्रामाण्याय तत्तदवच्चि
नचैतन्यमेव विषयो वाच्यः, अन्यथा तदयोगात् , तथा
सात्विक्या प्रमाणजनितापरोक्षरयाऽऽवरणतिरोभावे सति तत्तः
द्विपयावच्छिन्नत्वेन भासते, वस्तुतः परमानन्दरूपविषयोपादान
चैतन्यावच्छिन्नचैतन्यस्वरूपाभानाच न सद्यो मुक्तिः स्वप्रकाश
भगो वा ॥ १२ ॥
ततः किमत आह-
अतस्तदाविर्भावित्वं मनसि प्रतिपद्यते।
किञ्चिन्न्यूनाच रसतां याति जाब्यविमिश्रणात्॥१३||
विपयावच्छिन्नचैतन्यमेव वावस्थमनोवृत्त्यारूढतयाऽऽधि-
भांवित्वं प्राप्य रसतां प्रामोतीति न लौकिकरसस्यापि परमान
ग्दरूपताऽनुपपत्तिः, अत एवानवच्छिन्नचिदानन्दघनस्य भगवतः
स्फुरणाद्भक्तिरसेऽत्यन्ताधिषयमानन्दस्य, लौकिकरसे तु विपया
वच्छिन्नस्यैव चिदानन्दांशस्य स्फुरणात् तत्रानन्दस्य न्यूनतव,
तस्माद्भक्तिरस एव लौकिकरसानुपेक्ष्य सेव्य इत्यर्थः ॥१३||
इति वेदान्तसिद्धान्तस्थापिना रसतोदिता ।
साङ्ख्यसिद्धान्तमाश्रित्याप्यधुना प्रतिपद्यते ॥१४॥
स्थायिनो रसतेत्यनुपनः ॥ १४ ॥
२० प्रतः मटीके भक्तिरसायने- सदज्ञातञ्च तद् ब्रह्म मेयं कान्ताऽदिमानतः । मायावृतितिरोधाने वृत्त्या सत्वस्थयाक्षणम् ||१२|| अज्ञातज्ञापकत्वेनैव हि सापां मानानां मानता, अन्यथा स्मृतेरपि मानताऽऽपत्तेः, अज्ञातञ्च स्वप्रकाशतया भासमानचैत- न्यमेव, न जडं तस्य भानापसत्या तत्रावरणकृत्याभावाद, कान्ताऽऽदिगोचरमानानामज्ञातज्ञापकत्वेन प्रामाण्याय तत्तदवच्चि नचैतन्यमेव विपयो वाच्यः, अन्यथा तदयोगात् , तथा च सात्त्विक्या प्रमाणजनितापरोतत्याऽऽवरणतिरोभावे सति तत्त द्विपयावच्छिन्नत्वेन भासते, वस्तुतः परमानन्दरूपविषयोपादान चैतन्यावच्छिन्नचैतन्यस्वरूपाभानाच न सद्यो मुक्तिः स्वप्रकाश भगो वा ॥ १२ ॥ ततः किमत आह- अतस्तदाविर्भावित्वं मनसि प्रतिपद्यते। किञ्चिन्न्यूनाञ्च रसतां याति जाब्यविमिश्रणात्॥१३|| विपयावच्छिन्नचैतन्यमेव द्रवावस्थमनोवृत्त्यारूढतयाऽऽपि भांवित्वं प्राप्य रसतां मामोतीति न लौकिकरसस्यापि परमान ग्दस्पताऽनुपपत्तिः, अत एवानवच्छिन्नचिदानन्दघनस्य भगवतः स्फुरणाद्भक्तिरसेऽत्यन्ताधिषयमानन्दस्य, लौकिकरसे तु विषया वच्छिन्नस्यैव चिदानन्दाशस्य स्फुरणात् तत्रानन्दस्य न्यूनतव, तस्माद्भक्तिरस एर लौकिकरसानुपेक्ष्य सेव्य इत्यर्थः ॥१३॥ इति वेदान्तसिद्धान्तस्थापिना रसतोदिता। साह्यसिद्धान्तमाश्रित्याप्यधुना प्रतिपद्यते ॥१॥ म्यायिनो रसतेत्यनुपनः ।। १४ ॥
૨૨ सटोंके भनिरसायने- त्रिगुणात्मकमेके वस्तु व्याकारमीच्यते । निजमानससङ्कल्पभेदेन पुरुपैस्त्रिभिः ॥१६॥ न तावदान्तरवाद्ययोस्तादात्म्यसम्भवः, याद्यानामेव मनः पतिविम्बितत्वेनान्तरखात्, नापि सर्वान् पति तुल्यभानप्रसङ्गः तत्तद्वासनास्पसहकारिभेदात् ।। १६ ।। एतदेवोदाहरति-- कामिन्याः सुखता भर्ता सपल्या दुःखरूपता । तदलाभात्तथाऽन्येन मोहत्वमनुभूयते ॥१७|| भर्तारं प्रति हि कामिन्याः सचांश एवोद्रिच्यते, सपनी प्रति तु रजोंऽश एव, तां कामयमानमन्यञ्च तामविन्दन्तं तमोऽश एव, अतः क्रमेण तेषु सुखदुःखविपादाः प्रादुर्भवन्त्यतो व्यव- स्थोपपचिः वासनाभेदेनैकस्मिन्नपि भानभेदो भट्टाचार्यरप्युक्त "परिवाटकामुकशुनामेकस्यां प्रमदातनौ । कुणपः कामिनी भक्ष्यमिति तिस्रो विकल्पना” इति ॥१६॥ फलितमाह- एवं सति सुखाकारः प्रविष्टो मानसे यदा । तदा स स्थायिभावत्वं प्रतिपद्य रसो भवेत् ॥१८॥ क्रोधादिभावस्यापि रजस्तमोऽमिश्रितखोद्रेकनिवन्धनचित्त द्रुतिफलितखात् सुखमयखमित्यभिप्रायः, द्रवीभावस्य सत्त्व धर्मवात्तं विना च स्थायिभावासम्भवात् सत्त्वगुणस्य च सुखः रूपलात् सर्वेषां भावानां मुखमयत्वेऽपि रजस्तमोऽशमिश्रणा- तारतम्यमवगन्तव्यम् , अतो न सचेषु रसेषु तुल्यसुखानुभवः । उपरिष्टाच्च स्पष्टीकरिप्यते ॥ १८ ॥ .
२२
सटोय भक्तिरसायने-
त्रिगुणात्मकमेकेक वस्तु व्याकारमीच्यते ।
निजमानससङ्कल्पभेदेन पुरुपैत्रिभिः ॥१६||
न तापदान्तरसाद्ययोस्तादात्म्यसम्भवः, पाद्यानामेव मन
पतिविम्बितत्वेनान्तरसात, नापि सर्लान् पति तुल्यभानमसा
तत्तद्वासनास्पसहकारिभेदात् ॥ १६ ॥
एतदेवोदाहरति-
कामिन्या. सुखता भर्ता सपन्या दु.खरूपता ।
तदलाभात्तथाऽन्येन मोहत्वमनुभूयते ॥१७||
भर्तार प्रति हि कामिन्याः सचाश एवोद्रिच्यते, सपनी
प्रति तु रजोऽश एव, ता कामयमानमन्यञ्च तामविन्दन्तं तमोऽश
एव, अत क्रमेण तेषु सुखदुःखविपादा. प्रादुर्भवन्त्यतो
स्थोपपत्ति' वासनाभेदेनकस्मिन्नपि भानभेदो भट्टाचार्यरप्युक्त
"परिनाटकामुकशुनामेकस्या प्रमदातनौ ।
कुरणपः कामिनी भक्ष्यमिति तिस्रो विकल्पना” इति ॥१६॥
फलितमाह-
एव सति सुखाकार प्रविष्टो मानसे यदा ।
तदा स स्थायिभावत्ल प्रतिपद्य रसो भवेत् ॥१८॥
जोधादिभावस्यापि रजस्तमोऽमिश्रितलोद्रेकनिवन्धनचित्त
द्रुतिफलितखात् सुखमयसमित्यभिप्राय , द्रवीभावस्य सत्त्व
धर्मवात्त विना च स्थायिभावासम्भवात् सत्त्वगुणस्य च सुख
रूपलात् सर्वेषा भावाना मुखमयत्वेऽपि रजस्तमोऽशमिश्रणा
तारतम्यमवगन्तव्यम् , अतो न सर्येषु रसेपु तुल्यसुखानुभवः ।
उपरिष्टाच्च स्पष्टीकरिप्यते ॥ १८ ॥
सटीके भक्तिरसायने- दुःखेच्याज्ञानादीनां तदाश्रयखाभ्युपगमात् , तेपाश्च सर्वशरीर- व्यापित्वेनोपलम्भात् , तदाश्रयस्य मनसोऽपि सर्वशरीरव्यापि- खाद अणुताभावे युगपत्सर्बेन्द्रियसम्बन्धसम्भवाद युगपन्नानाज्ञा नोत्पत्तिमसन इति चेदीन-एकनेन्द्रियेणेकदकमेव ज्ञानं जन्यत इति नियमस्तावदावयोः समः, अन्यथा युगपञ्चानुपनानद्वयोत्पत्ति किं न स्यात् ? नानेन्द्रियजन्यज्ञानानान्तु युगपदुत्पत्तिरिप्यत एव दीर्घा शप्कुली भक्षयतः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानां युग पदनुभवात्, सुपुप्त्यन्यथाऽनुपपत्त्या खड्मनःसंयोगजं ज्ञानमत्र कारणत्वेन खयाऽभ्युपगमाद रसनावच्छिन्नखड्मनःसंयुक्तस्य गुडस्य युगपद्रसस्पर्शोपलम्भस्तवापि दुर्निवारः, तस्मान्नाम- दभ्युपगते मनसि श्रुतिस्मृतिन्यायसिद्ध विमतिः सम्भवति, सम- नन्तरमत्ययस्त्वतिनियुक्तिकत्वादुपेक्षितः, विस्तरस्त्वस्मदीयवेदा- न्तकल्पलतायामनुसन्धेयः ॥१६॥ अतः स्वच्छस्वभावस्य सावयवस्य मनसो दर्पणादिवर विषयाकारग्राहकत्वं वेदान्तशास्त्र साट्यशास्त्रे च यन्निरूपित तत् प्रामाणिकलाद्देदान्ते समीचीनमेवेत्याह- गृह्णाति विषयाकारं मनो विपययोगतः। इति वेदान्तिभिः साङ्ख्यैरपि सम्यनिरूपितम्॥२०॥ यद्यपि सायानामाइड्कारिकं मनः; ब्रह्मवादिनान्तु मते भौतिफमिति महान् विशेपस्तयाऽपि विपयाकारग्राहकत्वं समान- मिति तुल्यवदुभयोरुपन्यासः ॥२०॥ द्रवीभावपूर्वकं चित्तस्य विपयाकारभजनमित्यत्र भाष्य फारवचनमुदाहरति- २४ सटीके भक्तिरसायने- दुःखैच्छाज्ञानादीनां तदाश्रयखाभ्युपगमात् , तेपाञ्च सर्वशरीर च्यापित्वेनोपलम्भात् , तदाश्रयस्य मनसोऽपि सर्वशरीरव्यापि- खादअणुताभावे युगपत्सर्बेन्द्रियसम्बन्धसम्भवाद् युगपन्नानाशा- , नोत्पत्तिप्रसङ्ग इति चेदीन-एकेनेन्द्रियेणेकदैकमेव ज्ञानं जन्पव इति नियमस्तावदावयोः समः, अन्यथा युगपञ्चाशुपतानयोत्पचिः किं न स्यात् ? नानेन्द्रियजन्यज्ञानानान्तु युगपदुत्पत्तिरिप्यत एव दीर्घा शप्कुली भक्षयतः शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानां युग पदनुभवात्, सुपुप्त्यन्यथाऽनुपपत्त्या खड्मनःसंयोगजं ज्ञानमत्र कारणत्वेन वयाऽभ्युपगमाद रसनावच्छिन्नखानःसंयुक्तस्य गुडस्य युगपद्रसस्पर्शोपलम्भस्तवापि दुर्निवारः, तस्मान्नाम- दभ्युपगते मनसि श्रुतिस्मृतिन्यायसिद्धे विमतिः सम्भवति, सम- नन्तरमत्ययस्त्वतिनियुक्तिकत्वादुपेक्षितः, विस्तरस्त्वस्मदीयवेदा- न्तकल्पलतायामनुसन्धेयः ॥१६॥ अतः स्वच्छस्वभावस्य सावयवस्य मनसो दर्पणादिवद्र विषयाकारग्राहकत्वं वेदान्तशास्त्र साट्यशास्त्रे च यनिरूपितं तत् प्रामाणिकलाद्वेदान्ते समीचीनमेवेत्याह- गृह्णाति विपयाकारं मनो विपययोगतः । इति वेदान्तिभिः साङ्ख्यैरपि सम्यनिरूपितम्।।२०॥ यद्यपि सायानामाहङ्कारिकं मनः; ब्रह्मवादिनान्तु मते भौतिफमिति महान् विशेपस्तयाऽपि विपयाकारग्राहकत्वं समान- मिति तुल्यबदुभयोरुपन्यासः ॥२०॥ द्रवीभावपूर्वकं चित्तस्य विपयाकारभजनमित्यत्र भाष्य- फारवचनमुदाहरति- सटीक भक्तिरसायन- स्याभिनिप्पचिर्भवति तच्च परिमाणविशेपात्मकं मानं निष्पन्न सच्चक्षुरादिद्वारा घटादिविषयपर्यन्तं गच्छति, शरीरावच्छिन्नम न्तःकरणमत्यजदेव कुल्याजलवद, ततश्च घटादिसम्वद्धं सद मेयाकारता मामोति, ततश्च तत्र चैतन्याभिव्यक्तया घटायुपलम्भ इति कारिकाऽर्थः। स चेयं प्रक्रियाऽस्माभिविस्तरेण सिद्धान्त विन्दो प्रतिपादिता, ग्रन्यगौरवमिया नोदाहियते ॥ २३ ॥ पञ्चदश्यां विद्यारएयरप्ययमयों दर्शितः, तमुपसंहारव्याजेनाह- अतो मांसमयी योपित् काचिदन्या मनोमयी । मांसमय्या अभेदेऽपि भिद्यतेऽत्र मनोमयी ॥२॥ पनोमयाकारभेदं विकस्मिन भौतिक पिण्डे भेटपत्यया योगात् ॥२४॥ भेदमतीतिमेव सर्वसिद्धामुदाहरति- भार्या स्नुपा ननान्दा च याता मानेत्यनेकधा ! जामाता श्वशुरः पुत्रः पितेत्यादि पुमानपि ॥२५॥ भिद्यत इत्यनुपगः ॥२५॥ एकानेकत्ववैधर्म्यमुक्त्वा विनाशित्वाविनाशित्ववैधा- न्तरमाह- बाह्यपिण्डस्य नाशेऽपि तिष्ठत्येव मनोमयः । अतः स्थायीति विद्भिरयमेव निरूपितः ॥२६|| अपिशब्दाद्वाह्यस्य देशकालादिना व्यवधानेऽपि मनोमयो- ऽव्यवहित एवेत्यर्थः ॥२६॥ एवं स्वभावतो भावस्वरूपमुपवर्णितम् । विशेषेण तु सर्वेषां लक्षणं वक्ष्यते पृथक् ।।२७।। मनोमणे विषयाकार एवाविनाशित्वात् स्थायीति फथि- सटीक भतिरसायन- स्याभिनिष्पतिर्भवति तय परिमाणविशेषात्मक मानं निप्पर सचक्षुरादिद्वारा घादिविषयपर्यन्तं गच्छति, शरीरावच्छिन्न न्तःकरणमत्यजदेव कुल्याजलवद, ततश्च घटादिसम्वद्धं स मेयाकारतां मामोति, ततश्च तत्र चैतन्याभिव्यक्तया घटाग्रुपलम इति कारिकाऽर्थः। सा चेयं प्रक्रियाऽस्माभिर्विस्तरेण सिद्धान बिन्दो प्रतिपादिता, ग्रन्थगौरवमिया नोदाहियते ॥ २३ ॥ पञ्चदश्यां विद्यारएयरप्ययमयों दर्शितः, तमुपसंहारव्याजेनाह- अतो मांसमयी योपित् काचिदन्या मनोमयी । मांसमय्या अभेदेऽपि भिद्यतेऽत्र मनोमयी ॥२४॥ पनोमयाकारभेदं विनकस्मिन् भौतिक पिण्डे भेटप्रत्यया योगात् ॥२४॥ भेदमतीतिपेव सर्वसिद्धामुदाहरति- भार्या स्नुपा ननान्दा च याता मातेत्यनेकधा । जामाता श्वशुरः पुत्रः पितेत्यादि पुमानपि ॥२५॥ भिद्यत इत्यनुपनः ।।२५॥ एकानेकत्ववैसर्गामुक्त्वा विनाशित्वाविनाशित्ववैधा- न्तरमाह- बाह्यपिण्डस्य नाशेऽपि तिष्ठत्येव मनोमयः । अतः स्थायीति विद्भिरयमेव निरूपितः ।।२६|| अपिशब्दाद्वाह्यस्य देशकालादिना व्यवधानेऽपि मनोमयो- ऽव्यवहित एवेत्पर्यः ॥२६॥ एवं स्वभावतो भावस्वरूपमुपवर्णितम् । विशेषेण तु सर्वेषां लक्षणं वक्ष्यते पृथक् ।।२७|| मनोमयो विषयाकार एवाविनाशित्वात् स्थायीति फथि- -- . क एतावान् भक्तिय यता चेतसा विना कयं स्यात् ? द्रवचितच कय "यन्न मुखसाधनं न दुःखसाधनं तदेवोपेक्षणीय"मिति मुखसाधने रागः संस्काग्देतृर्दुःखसायने द्वेपस्तथा तदुभयाभा सर्वेषां शास्त्राणां रहस्यभूतोऽर्थो यद विषयाकारतानिराकर णपूर्वकं चित्तस्य भगवादाकारतासम्पादनम् सर्वेषामणि सटाके भक्तिरसायने- रोमहर्षमानन्दात्रु विना जायत इत्यर्थः। स्तम्भस्वेदादीनामप्युलक्षणम् , यतो द्रवत्ताभावे चित्तं न वारपने तो बुधाः पण्डिताः कामक्रोधादिनाऽस्यन्दीभूतपाषाणादि प्रतिमतया ज्ञानमुपेक्षाज्ञानं संस्काराजनकमित्याहुः । तथा चाहुयायवातिकृतः- तु वित्तद्रवत्वाभावान जायते संस्कार इत्यर्थः, शास्त्राणापत्र च व्यापारभेदेन पर्यवसानात् ।।२।। नन्वनादिकाले द्रवचित्ते प्रविष्टतत्तदिष्टानिष्टविषयकोटिस कीर्णता चित्तस्य स्वभावभूना शीततेव तोयस्योप्णतेव दर नस्य मन्त्ररिगुतेव पचनस्य क्थं निवर्ततां धम्मिणि सत्यसति वा स्वभावानुपमर्दादित्यत आह- काठिन्यं विपये कुर्याद द्रग्वं भगवत्पदे । उपायैः शास्त्रनिर्दिप्रेग्नुक्षणमतो बुधः ॥३०॥ विपणकारता हि न चित्तस्य म्यभावभूता तस्या आगन्तु कहेतुनन्यसात, तया हि-स्थूलविषयाकारताहेतुरिन्द्रियसमि कादि जागरणे, मूक्ष्मविषयाकारताहेतर्मनोगतवासना स्वमे, तदुभयामा तु मुप्तिवनिविपयमेर चित्तं भवति, चित्तलपाभिधानं निविपयकत्वाभिमायमेव एतच भगवता मुकारणेर प्रदर्शितम्- "तदापतिः मंसारम्पपदेगान् (ब्रममा हाम्) अपीति मुपुप्ती वास्यने सर्वेषामरि भक्तिय द्रवता चेतसा विना कथं स्यात् ? वचितच कर्य "यन्न मुखसाधनं न दुःखसाधनं तदेवोपेक्षणीय"मिति मुखसाधने रागः संस्कारहेतृर्दुःखसाधने उपस्तथा तदुभयामा तु वित्तद्रवत्वाभावान्न जायते संस्कार इत्यथैः, एतावान् । सर्नेषां शास्त्राणां रहस्यभूतोऽर्थो यद विषयाकारतानिराकर सटोके भक्तिरसायने- रोमहर्पमानन्दात्रु विना जायत इत्यर्थः । स्तम्भस्वेदादीनामप्युलक्षणम् , यतो द्रवत्वाभावे चिर्तन तो बुधाः पण्डिताः कामक्रोधादिनाऽस्यन्दीभूतपाषाणादि प्रतिमतया ज्ञानमुपेताज्ञान संस्काराननकमित्याहुः । तथा चाहुायवार्तिककृतः- णपूर्वकं चित्तस्य भगवादाकारतासम्पादनम् शास्त्राणापत्र व व्यापारभेदेन पर्यवसानात् ।।२६।। नन्वनादिकाले द्रवचित्ते प्रविष्टतत्वादिष्टानिष्टविषयकोटिस- ड्कीर्णता चित्तस्य स्वभावभूता शीततेव तोयस्योप्यतेव दह नस्य मन्त्ररिप्णुतेव पचनस्य कथं निवर्ततां धम्मिणि सत्यसति वा स्वभावानुपमर्दादित्यत आह- काठिन्यं विपये कुर्याद द्रवं भगवत्पदे । उपायः शास्त्रनिदिष्टेरनुक्षणमतो वुधः ॥३०॥ विपगाकारता हि न चित्तस्य म्वभावभूता तस्या आगन्न फहेतुनन्यसाव, तथा हि-स्थूलविषयाकारताहेतुरिन्द्रिय सनि कांदि जागरणे, मूक्ष्मविषयाकारताहेतृमनोगतवासना स्वमे तदुभयामाचे तु मुषुप्तिवन्निविषयमेव चित्तं भवति, चित्तलपाभिधानं निविषयकत्वाभिमायमेव एतच भगवता पत्रकारणेव प्रदर्शितम्- "तदापीतेः मंसारव्यपदेशान् (ब्रह्ममाहाराम) अपीति सुपुत ३० मटीक भक्तिरसायन- ययाऽग्निना हेम मलं जहाति ध्मातं पुनः सम्भजते च रूपम् । आत्मा च कानुशयं विधूय मद्भक्तियोगेन भजत्यथो माम् ।। यथा यथाऽऽत्मा परिमृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानैः। तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्म- चक्षुर्यथैवाजनसम्प्रयुक्तम् ॥ विषयान् ध्यायतश्चित्तं विपयेषु विपज्जते । मामेव स्मरतश्चित्तं मय्येन प्रविलीयते ॥ तस्मादसदभिध्यानं यथा स्वममनोरथम् । हित्वा मयि समाधत्स्व मनो मद्भावभावितम् ।। (श्री. भा० ११ स्क. १४.) एतावान् योग आदिष्टो मच्छिप्यैः सनकादिभिः । सर्वतो मन श्राकृप्य मय्यद्धाऽऽवेश्यते यथा ।। (श्री० मा० 1 स्क० १३ १०) स च श्रीकपिलदेवेनोक्तः- अनिमित्तनिमित्तेन स्वधरणामलात्मना । तीनया मयि भक्त्या च श्रुतसम्भृतया चिरम् ।। झानेन दृष्टतत्त्वेन वैराग्येण बलीयसा । तपोयुक्तेन योगेन तीनेणात्मसमाधिना ।। प्रकृतिः पुरुपस्पेह दद्यमाना त्वदनिशम् । तिरोभवित्री शनरमेयोनिरियारणिः ।। (श्री• मा ... २.४.)
३० सटीक भक्तिरसायन- . माम् ॥ यथाऽग्निना हेम मलं जहाति ध्मात पुनः सम्भजते च रूपम् । आत्मा च कर्मानुशयं विधूय मद्भक्तियोगेन भजत्यथो यथा यथाऽऽत्मा परिमृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रवणभिधानैः। तथा तथा पश्यति वस्तु सूक्ष्म चक्षुर्यथैवाजनसम्पयुक्तम् ॥ विषयान् ध्यायतश्चित्तं विपयेषु विपन्जते । मामेव स्मरतश्चित्त मय्येा प्रविलीयते ॥ तस्मादसदभिध्यानं यथा स्वममनोरथम् । हित्वा मयि समाधत्स्व मनो मद्भावभावितम् ।। (श्री. भा० ११ स्क. १४.) एतावान् योग आदिएो मच्छिप्यैः सनकादिभिः । सर्चतो मन प्राकृप्य मय्यद्धाऽऽवेश्यते यथा । (प्रा. भा. " स्क. १३ १०) स च श्रीकपिलदेवेनोक्तः- अनिमित्त निमित्तेन स्वधर्मेणामलात्मना । तीरया मयि भक्त्या च श्रुतसम्भृतया चिरम् ।। झानेन दृष्टतत्वेन वैराग्येण बलीयसा । तपोयुक्तेन योगेन तीनेणात्मसमाधिना ।। प्रकृति पुरपस्पेह दद्यपाना त्यहर्निशम् । तिरोभवित्री शनररनोनिरिवारणि.॥ (भी• भा., १६० २०.) :-
३
"
३२
सटोके भक्तिरसायने-
एवं जिज्ञासयाऽपोह्य नानात्वभ्रममात्मनि ।
उपारमेत विरजं मनो मय्यर्य सर्चगे ।। इत्यादि।
[श्री. भा० ११ क. 10
श्रयमत्र निष्कपः-चित्तेप्वाकारसमर्पका विषयास्ते भग
वद्व्यतिरिक्ता न भवन्ति भगवत्यध्यस्तत्वाद् भगवत एव
सद्रूपतया घटः सन् पटः सन्नित्यादिसदाकारेणैव सर्वविष
याणां स्फुरणात् । “सर्व खल्विदं ब्रह्म" "तजलानि” वि
छान्दो० ३।१४।१ श्रुत्या भगवदेकोद्भवत्वभगवदेकस्थितत्वभगव
देकलयत्वेन मूद्वघटवदभेदयोधनात् स्वमादिप्रपञ्चवद्वाध्यत्वाचा
अत एव भगवदाकारस्फूर्या ते सधै निवर्तमाना सद्रूपाः
एव भवन्ति, अधिष्ठानज्ञाननिवर्त्यत्वादध्यस्तानाम् । एवं सति
विषयनिष्ठः सोऽपि प्रेमा भगवत्येवार्पितो भवति तयति
रिक्तास्फुरणादः एतादृशी चावस्था प्रह्लादेन माथिता-
या प्रीतिरविवेकानां विपयेवनपायिनी ।
त्वामनुस्मरतः सा मे हृदयान्मापसर्पतु ।। इति
(वि० पु. १ अंश २० अ०१५)
तस्मादेतादृशयुक्तयनुसन्धानेन सर्वाधिष्ठानसन्मात्रं परि-
पूर्णसच्चिदानन्दघनं भगवन्तमद्वयमात्मानं निश्चिन्यता स्वामिक
विपयेष्विव जाग्रदविपयेष्वप्यनुगतानुसन्धानेन वैराग्यं महदुप
जायते वीकाराख्यम् , एतच्च मूत्रितं भगवता पतञ्जलिना
"दृष्टानुश्रविकविपयविपणस्य वीकारसंज्ञा वैराग्यम्” इति
चतुबिधं हि वैराग्यं साध्यसाधनभानापन्नमागममसि
द्धम् । तत्र महता प्रयासेनापि चित्तदोषानवश्यं निराकरिष्या
मीत्यध्यवसायात्मकं प्रथमं यतमानसंज्ञा वैराग्यम् । ततो निर:
न्तरमुपायानुष्ठाने क्रियमाण एतावन्तो दोपा इदानी क्षीणा
(पान. सू.)
३२
एव भवन्ति, अधिष्ठानज्ञाननिवय॑त्वादध्यस्तानाम् । एवं सति
सटीक भक्तिरसायने-
एवं जिज्ञासयाऽपोह्य नानात्वभ्रममात्मनि ।
उपारमेत विरज मनो मग्यर्य सर्चगे ।। इत्यादि।
[श्री. ना. ११ क. 10)
अयमत्र निष्कपः-चित्तेप्याफारसमर्पका विषयास्ते भग
चद्व्यतिरिक्ता न भवन्ति भगवत्यभ्यस्तत्वाद भगवत एव
सद्रूपतया घटः मन् पटः सन्नित्यादिसदाकारेणैव सर्वविष
याणा स्फुरणात् । “सर्व खल्विदं ब्रह्म" "तज्जलानि" वि
छान्दो० ३।१४।१ श्रुत्या भगवदेकोद्भवत्वभगवदेकस्थितत्वभगव
देकलयत्वेन मृघटवदभेदवोधनात् स्वमादिमपञ्चवद्वा-यत्वाच ।
अत एव भगवदाकारस्फूर्या ते सधै निवर्तमाना सद्रूपा
-
विपयनिष्ठः सोऽपि प्रेमा भगवत्येवार्पितो भवति तद्यति
रिक्तास्फुरणाद् एतादृशी चावस्था प्रह्लादेन माथिता-
या प्रीतिरविवेकानां विपयेष्वनपायिनी ।
त्वामनुस्मरतः सा मे हृदयान्मापसर्पतु ।। इति
(वि० पु. १ अश २० अ० १९)
तस्मादेवाशयुक्तचनुसन्धानेन सर्वाधिष्ठानसन्मात्र परि
पूर्णसच्चिदानन्दघनं भगव-तमद्वयमात्मानं निश्चिन्वता स्वामिक
विषयेष्विव जाग्रदविषयप्वप्यनुगतानुसन्धानेन वैराग्य महदुष
जायते वीकाराख्यम् , एतच्च सूनितं भगवता पतञ्जलिना
"दृष्टानुअविकविषयविठप्णस्य पणीकारसज्ञा वैराग्यम्” इति
चतुर्विधं हि वैराग्य सा पसाधनभानापन्नमागमसि
दम् । तत्र महता प्रयासेनापि चित्तदोपानपश्य निराकरिष्या
मीत्यध्यवसायात्मकं प्रथम यतमानसमा पैराग्यम् । ततो निर
न्तरमुपायानुष्ठाने क्रियमाण एतापन्तो दोषा इदानी क्षीणा
(पान. सू.)
३४
ठेति न तदानीमेव कृतार्थता परवैराग्याभावेन भक्तिप्रकर्षा
सटीके भक्तिरसायने-
एतादृशदशायाञ्च भगवत्मेमाऽऽ नन्दपराकाष्ठामधिरोडवीति
त प्रति भगवतोक्तम्-
क्षात्रधर्मस्थितो जन्तूनवधीमगयाऽऽदिभिः ।
समाहितस्तत्तपसा जह्यघं मदपाश्रयः॥
जन्मन्यनन्तरे राजन् ! सर्वभूतसुहृत्तमः ।
भूला द्विजवरस्त्व वै मामन्ते ब्रह्म यास्यसि । इति ।
अपरवैराग्यश्च सूत्रितम् पतञ्जलिना-दृष्टानुश्रविधि
पवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम्” इति । तेन च न प्रेमका
[श्री. भा. . . स्क. ५१ ४०
परवैराग्यति
भावात् तस्यैव च कृतकृत्यताहेतुलादित्यर्थः ।
मोक्षपर्यन्तं सकलफलनिरपेक्षत्वं, यथा-
इमं लोकं तथैवामुमात्मानमुभयायिनम् ।
आत्मानमनु ये चेह ये रायः पशवो गृहाः।।
विसृज्य सर्वानन्यांश्च मामेवं विश्वतो मुखम् ।
भजन्त्यनन्यया भक्तथा तान् मृत्योरतिपारये ।।
[श्री. भा० ३ स्क. ३५ म०
सालोक्यसाप्टिसामीप्यसारूप्यकसमप्युत ।
दीयमानं न गृहन्ति विना मत्सेवनं जनाः ।।
[श्री. भा. ३ क. २९ भ.
नैकात्मता मे स्पृहयन्ति के चि
न्मत्पादसेवाऽभिरता मदीहाः ।
येन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य
सभाजयन्ते मम पौरुपाणि ॥
[श्री. भा.क. १५.
३४
अपरवैराग्यश्च मूत्रितम् पतञ्जलिना-"दृष्टानुश्रविकवि
सटीके भक्तिरसायने-
एतादृशदशायाश्च भगवत्प्रेमाऽऽ नन्दपराकाष्ठामधिरोहवी
त प्रति भगवतोक्तम्-
क्षात्रधर्मस्थितो जन्तूनवधीमंगयाऽऽदिभिः ।
समाहितस्तत्तपसा जाचं मदपाश्रयः॥
जन्मन्यनन्तरे राजन् ! सर्वभूतसुहृत्तमः ।
भूखा द्विजवरस्त्व वै मामन्ते ब्रह्म यास्यसि । इति ।
अ०]
[श्री. भा० .. स्क० ५. ५०
पवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम्" इति । तेन च न प्रेमका
ऐति न तदानीमेव कृतार्थता परवैराग्याभावेन भक्तिप्रकर्षा
भावात् तस्यैव च कृतकृत्यताहेतुखादित्यर्थः। परवैराग्यलि
मोक्षपर्यन्तं सकलफलनिरपेक्षत्वं, यथा-
इमं लोकं तथैवामुमात्मानमुभयायिनम् ।
आत्मानमनु ये चेह ये रायः पशवो गृहाः।।
विसृज्य सर्वानन्यांश्च मामेवं विश्वतो मुखम् ।
भजन्त्यनन्यया भक्तया तान् मृत्योरतिपारये ॥
[श्री. भा. ३ स्क. ३५ भ०]
सालोक्यसाष्टिसामीप्यसारूप्यकसमप्युत ।
दीयमान न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जनाः ।।
[श्री. भा. ३ का २९ भ.)
नैकात्मता मे स्पृहयन्ति के चि
न्मत्पादसेवाऽभिरता मदीहाः ।
येन्योन्यतो भागवताः प्रसज्य
सभाजयन्ते मम पौरुषाणि ॥
[श्री. भा.क. १५०
१५१०) सटीके भकिरसायन- तथा -यस्य भक्तिभगवति हरौ निःश्रेयसात्मनि । विक्रीडतोऽमृताम्भोधौ कि तुच्छ खातकोदकैः ।। [श्री. मा० ६ स्क. १२.] त्रः--न नाकपृष्ठं न च पारमेष्ठ्यं- न सान्वभौम न रसाऽधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा समञ्जस ! त्वां विरहय्य काइते ।। (श्री. भा० ६ क. श्रुतयः-दुरधिगमात्मतत्त्वनिगमाय तवात्ततनो- चरितमहामृताधिपरिवर्तपरिश्रमणाः । न परिलपन्ति के चिदपवर्गमपीश्वर ! ते चरणसरोजहंसकुलसङ्गविसष्टगृहाः ।। (श्री. भा. १० स्क० ८७ भ०) एवमन्यदप्यूहनीयम् । एतादृशमोतपर्यन्तसफलफलनिर- पेतस्वरूपे परवैराग्ये सति; फलान्तरे प्रेम्णोऽनुदयात् परमानन्द रूपे परमात्मन्येव प्रेमा परां काठामारोहति यथा त्रस्य- अजातपक्षा इव मातरं खगाः स्तन्यं यथा वत्सतराः क्षुधाऽऽर्ताः मियं प्रियेव व्युपितं विपरणा मनोऽरविन्दात ! दिक्षते बामिति ॥ [धी० भा० ६ स्क ..] अत एव ज्ञानं विना परवैराग्याभावस्तदृते च भगवत्प्रम- परकाष्ठाभावात्तदर्थ ज्ञानवैराग्ये दृढीकर्चव्ये, तदुक्तम्- श्रसेवयाऽयं प्रकृतेर्गुणानां- ज्ञानेन चैराग्पविजृम्भितेन । योगेन मय्यापतया च भस्या मां प्रत्यगात्मानमिहावरुन्थे ॥. [ मो. भा.३ टक. २५.] - ६ (श्री. ) सटीके भकिरसायने- था -यस्य भक्तिभगवति हरौ निःश्रेयसात्मनि । विक्रीडत्तोऽमृताम्भोधौ कि तुच्छः खातकोदकैः ।। [श्री. मा०६क. १२. स्त्र:-न नाकपृष्ठं न च पारमेष्ठ्यं- न सावभौम न रसाऽधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा समास ! त्वां विरहय्य काइते ।। • भा० ६.१०) श्रुतयः-दुरधिगमात्मतत्त्वनिगमाय तवात्ततनो- चरितमहामृताधिपरिवर्तपरिश्रमणाः। न परिलपन्ति के चिदपवर्गमपीश्वर ! ते चरणसरोजईसकुलसङ्गविसष्टटहाः॥ (श्री. भा. १० स्क० ८७ १० एवमन्यदप्यूडनीयम् । एतादृशमोक्षपर्यन्तसकलफलनिर- पेक्षस्वरूपे परवैराग्ये सति; फलान्तरे प्रेम्णोऽनुदयात् परमानन्द- रूपे परमात्मन्येव प्रेमा परां काष्ठामारोहति यथा त्रस्य--- अजातपक्षा इव मातर खगाः स्तन्यं यथा वत्सतराः क्षुधाऽऽर्ताः । प्रियं प्रियेव व्युपितं विपण्णा मनोऽरविन्दात ! दिहलते बामिति ॥ [धी. भा. ६ स्क ..] अत एव ज्ञानं विना परवैराग्याभावस्तहते च भगवत्प्रेम परकाष्ठाऽभावाचदर्थं ज्ञानवैराग्ये दृढीकर्चव्ये, तदुक्तम्- असेवयाऽयं प्रकृतेर्गुणानां- ज्ञानेन वैराग्पविजृम्भितेन । योगेन मय्यापतया च भत्त्या मां मत्यगात्मान मिहावरुन्थे। [ भी. भा.क. २५-] ३८ गीता ७ अ० सटीके भक्तिरसायने- चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः मुकृतिनोऽर्जुन ! | श्रा) जिज्ञासरार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ! ।। तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिप्यते । प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम मियः ।। उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् । अास्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥ बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ।। इति ।। वासुदेवातिरिक्त सर्व नास्ति मायिकत्वेन तुच्छलाद, वासुदेव एवात्मत्त्वात् प्रियतमः सत्यः स्थायिभाव इत्यर्थः । एतादृशज्ञानपूर्वकवैराग्यश्च दर्शितम्- श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं चतुष्टयम् । प्रमाणेष्वनवस्थानाद्विकल्पात् स विरज्यते ॥ कर्मणां परिणामिलादाचैरिश्चन्यादमङ्गलम् । विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत् । [श्री. भा.क. १९४०] फर्माएयारभमाणानां दुःखहत्यै सुखाय च । पश्येत् पाकविपर्यास मिथुनीचारिणां नृणाम् ॥ नित्यानिदेन वित्तेन दुर्लभेनात्ममृत्युना । गृहापत्याप्तपशुभिः का भीतिः साधितैश्चलैः।। एवं लोकं परं विद्यानश्वरं कर्मनिर्मितम् । सतुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ इति ।। [श्री. भा ...] कीदृशी भगवद्धर्मानुष्ठावानवैराग्पपूर्विका भगवति भक्ति- रुदेतीत्याकादायामुक्तम्- तथाऽन्यत्र-
३८
गीता ७ अ०
सटीके भक्तिरसायने-
चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ! ।
पार्हो जिज्ञामुरार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ! |
पां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।
प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम मियः ।।
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।
प्रास्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ।।
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान् मां प्रपद्यते ।
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ।। इति ।।
वासुदेवातिरिक्त सर्व नास्ति मायिकत्वेन तुच्छलाद,
वासुदेव एवात्मत्त्वात् प्रियतमः सत्यः स्थायिभाव इत्यर्थः ।
एतादृशज्ञानपूर्वकवैराग्यश्च दर्शितम्-
श्रुतिः प्रत्यक्षमैतिह्यमनुमानं चतुष्टयम् ।
प्रमाणेष्वनवस्थानाद्विकल्पात् स विरज्यते ।।
कर्मणां परिणामिलादाचैरिश्चचादमङ्गलम् ।
विपश्चिन्नश्वरं पश्येददृष्टमपि दृष्टवत् ।
[ श्री. भा. क. १९ ४०]
फर्माएयारममाणानां दुःखइत्यै सुखाय च ।
पश्येत् पाकविपर्यास मिथुनीचारिणां नृणाम् ।।
नित्यानिदेन वित्तेन दुर्लभेनात्ममृत्युना ।
गृहापत्याप्तपशुभिः का भीतिः साधितश्चलैः।।
एवं लोकं परं विद्यानश्वरं कर्मनिर्मितम् ।
सतुल्यातिशयध्वंसं यथा मण्डलवर्तिनाम् ॥ इति ।।
[श्री. भा
...]
कीदृशी भगवदर्मानुष्ठातुर्ज्ञानवैराग्पपूर्विका भगवति भक्ति-
रदेतीत्याकाट्दायामुक्तम्-
तथाऽन्यत्र--
४०
सटीके भक्तिरसायने-
सर्वतो मनसोऽसद्पादौ सद्गश्च साधुपु ।
दया मैत्री प्रथयञ्च भूतेप्वद्धा यथोचितम् ।।
शौचं तपस्तितिक्षां च मौनं स्वाध्यायमार्जवम् ।
ब्रह्मचर्यमहिसाश्च समत्वं द्वन्द्वसंज्ञयोः ।।
सर्वचारमेश्वरान्वीक्षां कैवल्यमनिकेतताम् ।
विविक्तं चीरवसनं सन्तोपं येन केन चित् ॥
श्रद्धा भागवते शास्त्र निन्दामन्यत्र चापि हि ।
मनोवाकायदण्डञ्च सत्यं शमदमावपि ।
श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भुतकर्मणः ।
जन्मकर्मगुणानाञ्च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ।।
इष्टं दत्तं तपो जतं वृत्तं यचात्मनः प्रियम् ।
दारान् सुतान् गृहान् पाणान् यत् परस्मै निवेदनम् ।।
एवं कृपणात्मनाथेपु मनुप्येषु च सौहृदम् ।
परिचर्या चोभयत्र महत्सु नृषु साधुपु ।।
परस्परानुकथनं पावनं भगवद्वयशः ।
मियो रतिर्मिथस्तुष्टिनितिर्मिय आत्मनः
स्मरन्तः स्मारयन्तथ मियोऽधौघहरं हरिम् ।
भक्त्या सञ्जातया भक्त्या विभ्रत्युत्पुलका तनुम् ।।
क चिद्रुदन्त्यच्युतचिन्तया क चि-
सन्ति नन्दन्ति वदन्त्यलौकिकाः ।
नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यज-
भवन्ति नूपणी परमेत्य निरीताः ।।
इति भागवतान् धर्मान् शिलेद्भया तदुत्यया ।
नारायणपरो मायामञ्जस्तरति दुस्तराम् ।। इति ।
[श्री. भा०1" म्क० ३
भस्मादेवंविधैः शास्त्रीयरुपायर्यनाशुद्धि सम्पादयेदित्यर्थः॥३०॥
सटीके भक्तिरसायने-
सर्वनो मनसोऽसइपादौ सदश्च साधुपु ।
दयां मैत्री प्रथयञ्च भूतेष्वद्धा यथोचितम् ॥
शौचं तपस्तितिक्षा व मौन स्वाध्यायमार्जवम् ।
ब्रह्मचर्यमहिंसाश्च समत्वं द्वन्दसंज्ञयोः ।।
सर्वघात्मेश्वरान्वीक्षा कैवल्यमनिकेतताम् ।
विविक्तं चीरवसनं सन्तोपं येन केन चित् ।।
श्रद्धा भागवते शास्त्र निन्दामन्यत्र चापि हि ।
मनोवाकायदण्डञ्च सत्यं शमटमावपि ।।
श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भुतकर्मणः ।
जन्मकर्मगुणानाञ्च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ।।
इष्टं दत्तं तपो जप्तं वृत्तं यच्चात्मनः मियम् ।
दारान् सुतान् गृहान् पाणान् यत् परस्मै निवेदनम् ॥
एवं कृष्णात्मनायेपु मनुष्येषु च सौहृदम् ।
परिचा चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ।।
परस्परानुकथनं पावनं भगवद्यशः ।
मियो रविर्मियस्तुष्टिनितिर्मिय आत्मनः
स्मरन्तः स्मारयन्तथ मिथोऽधौघहरं हरिम् ।
भक्त्या सातया भक्त्या विभ्रत्युत्पुलका तनुम् ।।
क चिदुदन्त्यच्युतचिन्तया क चि-
सन्ति नन्दन्ति वदन्त्यलौकिकाः।
नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यज-
भवन्ति तूपणी परमेत्य निर्दृताः ।।
इति भागवतान् धर्मान् शिलेद्भत्त्या तदुत्यया ।
नारायणपरो मायामञ्जस्तरति दुस्तराम् ।। इति ।
[श्री. भा० ।। स्क० ३४.]
मस्मादेवंविधैः शास्त्रीयरुपायर्यनःशुद्धि सम्पादयेदित्यर्थः॥३०॥
४२. सटीके भक्तिरसायने- एवं प्रत्तस्य विशुद्धचेतस- स्तदर्म एवात्मरुचिः प्रजायते ॥ तत्रान्वहं कृष्णकथाः प्रगायता. मनुग्रदेणाशृणवं मनोहराः। ताः श्रद्धया मेऽनुपदं विभृण्वतः मियश्रवस्यग ! ममामवहुचिः ।। तस्मिंस्तदा लब्धरुचेमहामते ! मियश्रवस्यस्खलिता मतिर्मम । ययाऽहमेतत् सदसत्स्वमायया पश्ये मयि ब्रह्मणि कल्पितं परे॥ इत्थं शरत्यापिकाटतू हरे- विशृण्वतो मेऽनुसर्व यशोऽमलम् । संकीर्त्यमानं मुनिभिर्महात्मभि- भक्तिः महत्ताऽऽत्मरजस्तमोऽपहा ॥ तस्यैवं मेऽनुरक्तस्य प्रश्रितस्य इतैनसः । श्रद्दधानस्य वालस्य दान्तस्यानुचरस्य च ॥ शानं गुह्यतमं यत्तत् साताद्भगवत्तोदितम् । अन्वयोचन गमिष्यन्तः कृपया दीनवत्सलाः ।। येनैवाई भगवतो वासुदेवस्य वेधसः । मायाऽनुभावमचिदं येन गच्छन्ति तत्पदम् ।। एतत् संसूचितं ब्राँस्त्वया यद्विचिकित्सितम् । यदीवरे भगवति कर्म ब्रह्मणि भावितम् ।। 'परफे यश्च भूलो मापले येन मुमत । तदेव ह्यामयं द्रव्यं न पुनाति चिकित्सितम् ।। एवं नृणां कियायोगाः सर्वे संसृतिदेतवः । त एवात्मविनाशाय कल्पन्ते कल्पिताः परे ॥
४२ सटीके भक्तिरसायने- एवं प्रत्तस्य विशुद्धचेतस- स्तद्धर्म एवात्मरुचिः मजायते ।। तनान्वहं कृष्णकथाः प्रगायता. मनुग्रहेणाभृणवं मनोहराः। ताः श्रद्धगा मैऽनुपदं विभृण्वतः मियश्रवस्यद्ग ! ममाभवद्रुचिः ।। तस्मिस्तदा लब्धरचेमहामते ! प्रियश्रवस्यस्खलिता मतिर्मम । ययाऽहमेतत् सदसत्स्वमायया पश्ये मयि ब्रह्मणि कल्पितं परे । इत्थं शरत्यापिकास्तू हरे विशृण्वतो मेऽनुसवं यशोऽमलम् । संकीर्त्यमानं मुनिभिर्महात्मभि भक्तिः प्रवृत्ताऽऽत्मरजस्तमोऽपहा ।। तस्यैवं मेऽनुरक्तस्य प्रश्रितस्य हतैनसः । श्रद्दधानस्य वालस्य दान्तस्यानुचरस्य च ॥ ज्ञानं गुह्यतम यत्तत् साक्षाद्भगवतोदितम् अन्ववोचन गमिष्यन्तः कृपया दीनवत्सलाः ॥ येनैवाह भगवतो वासुदेवस्य वेधसः। मायाऽनुभावमचिदं येन गच्छन्ति तत्पदम् ।। एतत् ससूचितं ब्राँस्त्वया यद्विचिकित्सितम् । यदीश्वरे भगवति कर्म ब्रह्मणि भावितम् ॥ आमयो यश्च भूताना जायते येन सुव्रत ! तदेव ह्यामय द्रव्यं न पुनाति चिकित्सितम् ।। एव नणां कियायोगाः सर्वे समृतिदेतवः । त एवात्मविनाशाय कल्पन्ते कल्पिताः परे ॥
मटीके भक्तिरसायने-
तितिक्षवः कारुणिकाः मुहृदः सर्वदेहिनाम् ।
अजातशत्रवः शान्ताः साधवः साधुभूपणाः ॥
मय्यनन्येन भावेन भक्ति कुर्वन्ति ये दृढाम् ।
मत्कृते त्यक्तफर्माणस्त्यक्तस्वजनवान्धवाः ।।
मदाश्रयाः कथामृष्टाः मृएवन्ति कथयन्ति च ।
तपन्ति विविधास्तापा नेतान् मद्गतचेतसः ।।
त एते साधवः साध्वि ! सर्वसङ्गविवर्जिताः ।
सहस्तेष्वय ते मार्थ्यः सङ्गदोपहरा हि ते ।।
[ श्री. भा० ३ १. २६ अ.]
तथा-
यत्पादसंश्रयाः मूत ! मुनयः प्रशमायनाः।
सद्यः पुनन्त्युपस्पृष्टाः स्वर्धन्यापोऽनुसेवया ।।
[श्री. भा. १ क १०
तुलयाम लवेनापि न स्वर्ग नापुनर्भवम् ।
भगवत्सगिसङ्गस्य मानां किमुताशिपः ॥
[ श्री. भा० : स्क. १८ भ०]
तथा-
दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभङ्गुरः ।
तत्रापि दुर्लभं मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम् ॥
अत आत्यन्तिकं क्षेमं पृच्छामो भवतोऽनघाः !
संसारेऽस्मिन् क्षणार्दोऽपि सत्सवः शेवधिणाम् ॥
(श्री. भा० ११ स्क० २ ४०)
तथा-
न रोधयति मां योगो न साहय धर्म उद्धव !
न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेष्टापूर्त न दक्षिणाः ।।
व्रतानि यज्ञारचन्दांसि तीर्थानि नियमा यमाः।
ययाऽवरुन्धे सत्सङ्गः सर्वसद्वापहो हि माम् ।।
४४
मटी भक्तिरसायने-
तितिक्षवः कारुणिकाः सुहृदः सर्वदेहिनाम् ।
अजातशत्रवः शान्ताः साधवः साधुभूपणाः ॥
मय्यनन्येन भावेन भक्ति कुर्वन्ति ये दृढाम् ।
मत्कृते त्यक्तकर्माणस्त्यक्तस्त्रजनवान्धवाः ।।
मदाश्रयाः कथामृष्टाः मृण्वन्ति कथयन्ति च ।
तपन्ति विविधास्तापा नैतान् मद्गतचेतसः ।।
त एते साधवः साध्वि ! सर्वसङ्गविवजिता ।
सगस्तेष्वय ते मार्थ्यः सगदोपहरा हि ते ।।
[श्री. भा० ३.० २. अ.
तथा-
यत्पादसश्रया. सूत ! मुनयः प्रशमायनाः।
सद्यः पुनन्त्युपस्पृष्टा स्वर्धन्यापोऽनुसेवया ।।
[श्रा० भा. १ क १०
तुलयाम लवेनापि न स्वर्ग नापुनर्भवम् ।
भगवत्सगिसङ्गस्य माना किमुताशिषः ॥
[ श्रा० भा० १ स्क. १८०]
तथा-
दुर्लभो मानुषो देहो देहिनां क्षणभड्गुरः ।
तत्रापि दुर्लभ मन्ये वैकुण्ठप्रियदर्शनम् ॥
अत आत्यन्तिक क्षेमं पृच्छामो भवतोऽनघाः !
संसारेऽस्मिन् क्षणार्दोऽपि सत्सवः शेवधिणाम् ॥
(श्री. भा० ११ स्क० २ भ०)
तथा-
न रोधयति मां योगो न साड्वय धर्म उद्धव !
न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो नेष्टापूर्त न दक्षिणाः ।।
व्रतानि यज्ञाश्छन्दासि तीर्थानि नियमा यमाः ।
ययाऽवरुन्धे सत्सङ्ग सर्वसझापहो हि माम् ।।
४६
-
.
सटीके भक्तिरसायने-
विद्यत एव फलतया भगवत्सङ्गापेक्षेति, व्याख्याता द्विविधा
महत्सेवा । तद्दयापात्रता ततः । तेषां महतां स्वविषयाद
स्वकीयैः सुशीलताऽऽदिगुणैर्भवति ते च गुणा भगवतोक्ताः-
कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षुः सर्वदेहिनाम् ।
सदासारोऽनवद्यात्मा समः सर्बोपकारकः ।।
कामरहतधीर्दान्तो मृदः शुचिरकिञ्चन ।
अनीहो मितभुक् शान्तः स्थिरो मच्छरणो मुनिः ॥
अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमान् जितपड्गुणः ।
अमानी मानदः कल्पो मैत्रः कारुणिकः कविः ।।
(श्री. भा. क. 11 भ.)
तथा-
मदभिक्षं गुरुं शान्तमुपासीत मदात्मकम् ।
अमानी मत्सरो दक्षो निर्ममो दृढ़सौहदः ।।
असत्वरोऽयजिज्ञामुरनसूयुरमोधवाक् ।
जायाऽपत्यगृहक्षेत्रस्वजनद्रविणादिपु ॥
उदासीनः समं पश्यन् सर्वेप्वर्थमिवात्मनः ।
[श्री. भा. क... भ.
इत्यादि । उदाहरणं महादो यया-
तस्य दैत्यपतेः पुत्राथत्वारः परमाद्भुताः ।
महादोऽभून्महांस्तेपां गुणेमहदुपासकः ॥
ब्रह्मण्यः शीलसम्पन्नः सत्यसन्यो जितेन्द्रियः ।
श्रात्मवत् सर्वभूतानामकः प्रियमुहत्तमः ।।
दासवत् संनतार्याद्धिः पिवत् दीनवत्सलः।
भ्राम्यत् सहशः निधी गुरुप्पीचरभावनः ।
विधाऽऽयम्पनन्मादयो मानदम्भ विवर्जितः ।।
]
,
)
सटीके भक्तिरसायने-
विद्यत एव फलतया भगवत्सङ्गापेक्षेति, व्याख्याता द्विविधा
महत्सेवा । तदयापात्रता ततः । तेषां महतां स्वविषयाद
स्वकीयैः मुशीलताऽऽदिगुणैर्भवति ते च गुणा भगवतोक्ताः-
कृपालुरकृतद्रोहस्तितिक्षुः सर्वदेहिनाम् ।
सदासारोऽनवद्यात्मा समः सर्बोपकारकः ।।
कामैरहतधोर्दान्तो मृदुः शुचिरकिश्चन ।
अनीहो मितभुक् शान्तः स्थिरो मच्छरणो मुनिः ।।
अप्रमत्तो गभीरात्मा धृतिमान् जितपड्गुणः ।
अमानी मानदः कल्पो मैत्रः कारुणिकः कविः ।।
(श्री. भा. ११ का ११०
तथा-
मदभिक्षं गुरुं शान्तमुपासीत मदात्मकम् ।
अमानी मत्सरो दक्षो निर्ममो दृढ़सौहृदः ।।
असत्वरोऽयजिज्ञामुरनसूपुरमोधवाक् ।
जायाऽपत्यगृहक्षेत्रस्वजनद्रविणादिपु ॥
उदासीनः समं पश्यन् सर्वेप्वर्थमिवात्मनः ।
[श्री. भा. " क... भ.
इत्यादि । उदाहरणं महादो यया-
तस्य दैत्यपतेः पुनाथत्वारः परमाइताः ।
पाहादोऽभून्महांस्तेषां गणैर्महदुपासकः ॥
ब्रह्मण्यः शीलसम्पन्नः सत्यसन्यो जितेन्द्रियः ।
श्रात्मवत् सर्वभूतानामेकः प्रियमुहत्तमः ।।
दासयत् संनतार्यानिः पितृवत् दीनवत्सलः ।
भ्राम्यत् सहशः निग्धा गुरुप्पीचरभाषनः ।
विशाऽऽयम्पनन्मादयो मानदम्भपिवर्जितः ।।
]
५. सटोके भक्तिरसायने-- इत्यनुक्रोशहृदयो भगवानाह ताञ्दिवः । बद्धाञ्जलीन् राजपुत्तान् नारायणपरो वचः ।। [भी. भा० ४ २५० २४ अ.] इत्यादी रुद्रमाचेतससंबादे, यथा वा ते मय्यपेताखिलचापलेभके। [श्री. भा० १ स्क० ५ अ.] इत्यत्र । स्वमयत्नापेक्षा यथा ध्रुवनारदसंवादे ध्रुवः- सोऽयं शमो भगवता सुखदुःखहतात्मनाम् । दर्शितः कृपया पुंसा दुर्दर्शोऽस्मद्विधैस्तु यः ।। अथापि मेऽबिनीतस्य ताच धर्ममुपेयुपः। मुरुच्या दुर्चचोवाणैर्न भिन्ने श्रयते हदि । पदं त्रिभुवनोत्कृष्टं जिगीपोः साधु वर्त्म मे । गृह्यस्मपितृभिर्ब्रह्मन्नन्यैरप्यनधिष्ठितम् ॥ नूनं भवान् भगवतो योऽङ्गजः परमेष्ठिनः । विनुदनटते वीणां हिताय जगतोऽर्कवत् ।। इत्युदीरितमाकर्ण्य भगवान् नारदस्तदा । भीतः प्रत्याह तं बालं सद्वाक्यमनुकम्पया ।। श्रीनारद उवाच- जनन्याऽभिहितः पन्थाः स वै निःश्रेयसस्य ते । भगवान् वासुदेवस्त्वं भज तत्मवरणात्मना ।। धर्मार्थकाममोक्षाख्यं य इच्छेच्छेय आत्मनः । एकं ह्येव हरेस्तत्र कारणं पादसेवनम् ॥ तत् तात ! गच्छ भद्रं ते यमुनायास्तटं शुचि। पुण्यं मधुवनं यत्र सांनिध्यं नित्यदा हरेः ।। [श्री. भा० ४ स्क. ८ . .]
सटोके भक्तिरसायने- - इत्यनुक्रोशहृदयो भगवानाह ताञ्छिवः । बद्धाञ्जलीन् राजपुत्तान् नारायणपरो वचः ।। [भी० भा० ४ १० २४ अ.] इत्यादी रुद्रमाचेतससंवादे, यथा वा ते मय्यपेताखिलचापले [श्री. भा. १ फ.५ अ.] इत्यत्र । स्वप्रयत्नापेक्षा यथा ब्रुवनारदसंवादे ध्रुवः- सोऽयं शमो भगवता सुखदुःखहतात्मनाम् । दर्शितः कृपया पुंसा दुईर्शोऽस्मद्विधैस्तु यः ।। अथापि मेऽविनीतस्य तात्त धर्ममुपेयुपः। मुरुच्या दुर्बचोवाणैर्न भिन्न श्रयते हदि ।। पदं त्रिभुवनोत्कृष्टं जिगीपोः साधु वम मे । बृह्यस्मपितृभिर्ब्रह्मन्नन्यैरप्यनधिष्ठितम् ।। नूनं भवान् भगवतो योऽङ्गजः परमेष्ठिनः । विनुदभटते वीणां हिताय जगतोऽवत् ।। इत्युदीरितमाकर्ण्य भगवान् नारदस्तदा । प्रीतः प्रत्याह तं बालं सद्वाक्यमनुकम्पया ॥ श्रीनारद उवाच- जनन्याऽभिहितः पन्थाः स वै निःश्रेयसस्य ते । भगवान् वासुदेवस्त्वं भज तत्प्रवणात्मना ।। धर्मार्थकाममोक्षाख्यं य इच्छेच्छेय श्रात्मनः । एकं ह्येव हरेस्तत्र कारणं पादसेवनम् ॥ तत् तात ! गच्छ भद्रं ते यमुनायास्तटं शुचि। पुण्यं मधुवनं यत्र सांनिध्यं नित्यदा हरेः ॥ [श्री. भा. 1 - २स्क. ३० १७ सटीके भक्तिरसायने- तथा परीक्षितः- नेपाऽतिदुःसहा चुन्मां त्यक्तोदमपि वाधते । पिवन्तं त्वन्मुखाम्भोजच्युतं हरिकथामृतम् ।। [श्री. भा० इत्यादि। भय वा शौनकादीनाम्- मायुर्हरति वै पुंसामुद्यन्नस्तश्च यन्नसौ । तस्यत्रं यः क्षणो नीत उत्तमश्लोकवार्तया ।। [ भा० २ स्क० ३ भ. विले बतोरुक्रमविक्रमान् ये न भूएवतः कर्णपुटे नरस्य । जिहाऽसती दारिकेव सूत ! न चोपगायत्युरुगायगाथाः॥ भारः परं पट्टकिरीटजुष्ट- मप्युत्तमाझं न नमेन्मुकुन्दम् । शायौ करी नो कुरुतः सपर्या- हरेलसत्काश्चनकङ्कणौ वा ॥ बर्हायिते ते नयने नराणां- लिङ्गानि विष्णोर्न निरीक्षतो ये । पादौ नृणां तौ द्रुमजन्मभाजी क्षेत्राणि नानुव्रजतो हरेयौं । जीवञ्चो भागवताहि रेणून न जानु पर्योऽभिलभेत यस्तु । श्रीविष्णुपद्या मनुजस्तुल स्पाः यसञ्छवो यस्तु न वेद गन्यम् ॥ सदश्मसारं हृदयं बतेदं- पद गृह्यमाणैर्हरिनामधेयः ।
पृ०
२स्क. ३०
सटीके भक्तिरसायने-
तथा परीतित:-
नेपाऽतिदुःसहा चुन्मां त्यक्तोदमपि बाधते ।
पिपन्तं त्वन्मुखाम्भोजच्युतं हरिकथामृतम् ।।
[श्री. भा०
इत्यादि। अथ वा शौनकादीनाम्-
भायुहरति वै पुंसामुद्यन्नस्तश्च यन्नसौ ।
तस्यः यः तणो नीत उत्तमश्लोकवार्तया ।
[ भा० २ स्क० ३ भ. १७)
विले यतोरुक्रमविक्रमान् ये
न भृण्वतः कर्णपुटे नरस्य ।
जिहाऽसती दाईरिकेच सूत !
न चोपगायत्युरुगायगाथाः॥
भारः परं पट्टकिरीटजुष्ट
मप्युत्तमान न नमेन्मुकुन्दम् ।
शावौ करो नो कुरुतः सपर्या-
हरेलसत्काञ्चनकङ्कणौ वा ॥
बर्हायिते ते नयने नराणां-
लिङ्गानि विष्णोर्न निरीक्षतो ये ।
पादौ नृणां तौ द्रुमजन्मभाजी
क्षेत्राणि नानुनजतो हरेया ॥
जीवञ्चो भागवताहि रेणून
न जातु मर्योऽभिलभेत यस्तु ।
श्रीविष्णुपद्या मनुजस्तुलस्पाः
श्वसञ्छवो यस्तु न वेद गन्यम् ॥
तदश्मसारं हृदयं यतेदं-
पद गृह्यमाणै ईरिनामधेयः।
५२ सटीक भक्तिरसायने- - वदन्ति तेऽन्योन्यमुपासितस्त्रियो-~ गृहेषु मैथुन्यपरेषु चाशिपः। यजन्त्यसृष्टान्नाविधानदक्षिण- वृत्त्य परं नन्ति पशूनतद्विदः॥ श्रिया विभूत्याऽभिजनेन विद्यया त्पागेन रूपेण पलेन कर्मणा जातस्मयेनान्धधियः सहेश्वरान् सतोऽवमन्यन्ति हरिप्रियान खलाः ।। सर्वेषु शश्वत् तनुभृत्स्ववस्थितं-~ यथा स्वमात्मानमभीष्टमीश्वरम् । वेदोपगीतञ्च न शृण्वतेऽबुधा- मनोरधानां प्रवदन्ति वार्तया ।। [श्री. भा० ११ स्क० ५४०] हित्वाऽत्यायासरविता गृहापत्यसुहृच्छ्रियः। तमो विशन्स्यनिच्छन्वो वासुदेवपराङ्मुखाः ।। [श्री. भा० ११० ५.) न भजति कुमनीपियां स इज्यां- हरिरधनात्मधनमियो रसज्ञः। श्रुतधनकुलकर्मणां मर्द विदधति पापमकिञ्चनेषु सत्सु ।। । श्री. भा० ४ स्क• ३, ४०] एवमन्पदप्यूहनीयम् । वस्माद्भगवदर्मश्रद्धा भवति तृतीया भूमिका । ततो हरिगुणश्रुतिः। इत्थ परस्य निजवमरिरचयाऽऽत्त- लीलातनोस्तदनुरूपविडम्बनानि । - यथा- ५२ - सटीके भक्तिरसायने- बदन्ति तेऽन्योन्यमुपासितस्त्रियो- गृहेषु मैथुन्यपरेपु चाशिपः।। यजन्त्यमष्टान्न विधानदक्षिणं- वृत्य परं नन्ति पशूनतद्विदः ॥ श्रिया विभूत्याऽभिजनेन विद्यया त्यागेन रूपेण पलेन कर्मणा । जातस्मयेनान्यधियः सहेश्वरान् सतोऽचमन्यन्ति हरिप्रियान् खलाः ॥ सन्चेषु शश्वत् तनुभृत्स्ववस्थितं- यथा स्वमात्मानमभीष्टमीश्वरम् । वेदोपगीतश्च न शृण्वतेऽबुधा- मनोरथानां प्रवदन्ति वार्तया ।। [श्री. भास्क५०] हित्वाऽत्यायासरचिता गृहापत्यसुहृच्छ्रियः । तमो विशन्त्यनिच्छन्तो वासुदेवपराङ्मुखाः ।। [श्री. भास्क५ ० न भजति कुमनोपिणां स इज्यां- इरिरचनात्मधनमियो रसज्ञः। श्रुतधनकुलकर्मणां मर्दै विदधति पापमकिश्चनेषु सत्सु ॥ | श्री. भा. ४ स्क...] एवमन्पदप्यूहनीयम् । तस्माद्भगवद्धर्मश्रद्धा भवति उत्तोपर भूमिका। तत्तो हरिगुणश्रुतिः। इत्थं परस्य निजवमरिरचयाऽऽत्त- लीलावनोस्तदनुरूपविडम्बनानि । - यथा- ૫૪ . - सटोके भक्तिरसायन- इति पुंसाऽपिता विष्णी भक्तिरचेन्नवलक्षणा । क्रियेत भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम् ॥ [ श्री. भा० ७ स्क० ५.] तदेवं संक्षिप्तम- तस्माद भारत ! सर्वात्मा भगवानीश्वरो हरिः । श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताऽभयम् ॥ [श्री. भा० २ स्क० . क्रमेणोदाहरणम्- सङ्कीय॑मानो भगवाननन्तः श्रुतानुभावो व्यसनं हि पुंसाम् । प्रविश्य चित्तं विधुनोत्पशेपं- यथा तमोऽर्कोऽभ्रमिवातिवातः ॥ Savan मृपागिरस्ता ह्यसतीरसत्कथा- न कथ्यते यद्भगवानधोऽक्षजः। तदेव सत्यं तदिदेव मगलं- तदेव पुण्यं भगवद्गुणोदयम् ॥ तदेव रम्यं रुचिरं नवं नवं- तदेव शश्वमनसो महोत्सवम् । तदेव शोकार्णवशोपणं नृणां- यदुत्तमश्लोकयशोऽनुगीयते ॥ न तद्चश्चित्रपदं हरेर्यशो- जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हि चित् । तद ध्वाक्षतीर्थ न तु हंससेवितं- यत्राच्युतस्तत्र हिसाधवोऽमलाः ॥ स वाग्विसर्गो जनताऽयसंतनो- यस्मिन् प्रतिश्लोकमवद्धवत्यपि ।
- . - सटाके भक्तिरसायन- इति पुंसाऽपिता विष्णौ भक्तिश्चेन्नवलक्षणा । क्रियेत भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम् ।। [श्री. भा० ७ स्क. ५०]] तदेवं संक्षिप्तम्- तस्माद भारत ! सर्वात्मा भगवानीश्वरो हरिः । श्रोतव्यः कीर्तितन्यश्च स्मर्तव्यश्चेच्छताऽभयम् ॥ [श्री. भा० २ स्क. भ.] क्रमेणोदाहरणम्- सकीय॑मानो भगवाननन्तः श्रुतानुभावो व्यसनं हि पुंसाम् । प्रविश्य चित्तं विधुनोत्यशेपं- यथा तमोऽर्कोऽभ्रमिवातिवातः ॥ मृपागिरस्ता ह्यसतीरसत्कथा- न कथ्यते यद्भगवानधोऽक्षजः। तदेव सत्यं तदिहैव मगलं- तदेव पुण्यं भगवद्गुणोदयम् ॥ तदेव रम्यं रुचिरं नवं नवं- तदेव शवन्मनसो महोत्सवम् । तदेव शोकार्णवशोपणं नृणा- यदुत्तमश्लोकयशोऽनुगीयते ।। न तद्वचश्चित्रपदं हरेर्यशो- जगत्पवित्रं प्रगृणीत कर्हि चित् । तद ध्वाक्षतीर्थ न तु हंससेवितं- यत्राच्युतस्तत्र हि.साधवोऽमलाः ॥ स वाग्विसर्गो जनताऽघसंतनो- यस्मिन् प्रतिश्लोकमबद्धवत्यपि । - - - सटीक भकिरसायने-- अहो वतयां किमकारि शोभनं- प्रसन्न एपां विदुत स्वयं हरिः । यैर्जन्म लब्धं नृषु भारताजिरे मुकुन्दसेवौपयिकं स्पृहा हि नः ॥ [श्री. भा. ५ स्क० १९ अ०1 याः सम्पर्यचरन् प्रेम्णा पादसंवाहनादिभिः । जगदगुरुं भबुद्ध्या तासां किं वयते तपः॥ [वि. पु.] वैदिकस्तात्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मखः । त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना मां समर्चयेत् ।। [थी. भा०, क. २७ १० ] एवं क्रियायोगपथैः पुमान् वैदिकतात्रिकैः । अर्चन्नुभयतः सिद्धि मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम् ।। [श्री. भा. " स्क: २७° *•] यत्पादयोरशठधीः सलिलं प्रदाय किरैरपि विधाय सती सपाम् । अप्युत्ता गतिमसौ भजते त्रिलोकी- दावानविलवमनाः कथमातिमृच्छेत् ।। [वि.पु.] अहो मणामाय कृतः समुघमः अपनभक्तार्थविधा समाहितः। यलोकपालस्वदनुग्रहोऽमर- रलब्धपूर्वोपसदे सरेर्पितः ।। [वि.पु.] तत्तेऽनुकम्पा मुसमीक्षमाणो- भुनान एवात्मकृतं विपाकम् ।
५६ सटीक भक्तिरसायने- अहो वतैषां किमकारि शोभनं- मसन्न एपा विदुत स्वयं हरिः। यैर्जन्म लब्ध नृषु भारताजिरे मुकुन्दसेवौपयिक स्पृहा हि नः॥ [श्री. भा ५ स्क. १९ अ० याः सम्पर्यचरन् प्रेम्णा पादसंवाहनादिभिः । जगद्गुरुं भबुद्धया तासा कि वएयते तपः ।। [वि. पु.] वैदिकस्तात्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मखः त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना मा समर्चयेत् ।। [था. भा१स्क० २०१० एवं क्रियायोगपयैः पुमान् वैदिकतात्रिकैः । अर्चन्नुभयतः सिद्धिं मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम् ।। [श्री. भा० . २०७०) यत्पादयोरशठयोः सलिलं प्रदाय दुर्वाङ्करैरपि विधाय सती सपर्याम् । अप्युत्ता गतिमसो भजते निलोकी- दावानविलवमनाः कथमार्तिमृच्छेत् ।। [वि.पु.] - अहो प्रणामाय कृत समुथमः प्रपन्नभक्तार्थविधी समाहितः। यतोकपालस्वदनुग्रहोऽमर- रलब्धपूर्वोपसदे मरेपित. ॥ तनेऽनुकम्पा मुसमीक्षमाणो- भान एवात्मकृत विपाकम् । [वि.पु.]
सटीक भकिरसायने-- अहो वतयां किमकारि शोभनं- प्रसन्न एपां विदुत स्वयं हरिः । यैर्जन्म लब्धं नृषु भारताजिरे मुकुन्दसेवौपयिकं स्पृहा हि नः ॥ [श्री. भा. ५ स्क० १९ अ०1 याः सम्पर्यचरन् प्रेम्णा पादसंवाहनादिभिः । जगदगुरुं भबुद्ध्या तासां किं वयते तपः॥ [वि. पु.] वैदिकस्तात्रिको मिश्र इति मे त्रिविधो मखः । त्रयाणामीप्सितेनैव विधिना मां समर्चयेत् ।। [थी. भा०, क. २७ १० ] एवं क्रियायोगपथैः पुमान् वैदिकतात्रिकैः । अर्चन्नुभयतः सिद्धि मत्तो विन्दत्यभीप्सिताम् ।। [श्री. भा. " स्क: २७° *•] यत्पादयोरशठधीः सलिलं प्रदाय किरैरपि विधाय सती सपाम् । अप्युत्ता गतिमसौ भजते त्रिलोकी- दावानविलवमनाः कथमातिमृच्छेत् ।। [वि.पु.] अहो मणामाय कृतः समुघमः अपनभक्तार्थविधा समाहितः। यलोकपालस्वदनुग्रहोऽमर- रलब्धपूर्वोपसदे सरेर्पितः ।। [वि.पु.] तत्तेऽनुकम्पा मुसमीक्षमाणो- भुनान एवात्मकृतं विपाकम् ।
६० सटीके भक्तिरसायने- कर्मभिर्धाम्यमाणानां यत्र कापीश्वरेच्छया । मद्गलाचरितैर्दानै रतिर्नः कृष्ण ईश्वरे ॥ [श्री. भा० १० फ० ४७ म. इयं पञ्चमी भूमिका भक्तः स्वरूपम् , एतस्या एव परिपाक- विशेपादन्याः पड़ भूमिकाः फलभूताः । स्वरूपाधिगतिस्ततः । प्रत्यगात्मस्वरूपस्य स्थूलसूक्ष्मदेह- द्वयातिरिक्तत्वेन साक्षात्कारः पष्ठी भूमिका । अन्यथा देहेन्द्रिया दिविक्षेपेण जाताया अपि रतेरनिर्वाहात् । तदुक्तम्- ज्ञानं निःश्रेयसार्थाय पुरुपस्यात्मदर्शनम् । यदाहुवर्णये तत्ते हृदयग्रन्थिभेदनम् ।। अनादिरात्मा पुरुपो निर्गुणः प्रकृतः परः । प्रत्यग्धामा स्वयंज्योतिर्विश्वं येन समन्वितम् ।। स एप प्रकृति सूक्ष्मां दैवी गुणमयीं विभुः यदृच्छयैवोपगतामभ्यपद्यत लीलया । गुणैर्विचित्राः सृजती स्वरूपाः प्रकृति प्रजाः । विलोक्य मुमुहे सद्यः स इह ज्ञानगृहया ।। [वि. पु.] एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृतेः पुमान् । कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैरात्मनि मन्यते ॥ तदस्य संमृतिर्वन्धः पारतत्रयञ्च तत्कृतम् । भवत्यकर्तरीशस्य साक्षिणो निळतात्मनः ।। [श्री. भा० ३ स्क. २६ भ.] तथा- आत्मा नित्योऽव्ययः शुद्ध एका क्षेत्रज्ञ प्रोश्रयः । अविक्रियः स्वगहेतुापकोऽसद्धनादृतः ।।
६०
सटीके भक्तिरसायने-
फर्मभिर्धाम्यमाणानां यत्र कापीश्वरेच्छया।
मद्गलाचरितैर्दाने रतिनः : कृष्ण ईश्वरे ॥
[श्री. भा० १० स्क० ५७ म.
इयं पञ्चमी भूमिका भक्तः स्वरूपम् , एतस्या एव परिपार
विशेपादन्याः पड़ भूमिकाः फलभूताः ।
स्वरूपाधिगतिस्ततः । प्रत्यगात्मस्वरूपस्य स्थूलसूक्ष्मदेह
यातिरिक्तत्वेन साक्षात्कारः पष्ठी भूमिका । अन्यथा देहेन्द्रिया
दिविक्षेपेण जाताया अपि रतेरनिर्वाहात् । तदुक्तम्-
ज्ञानं निःश्रेयसाय पुरपस्यात्मदर्शनम् ।
यहार्वर्णये तत्ते हृदयग्रन्धिभेदनम् ।।
अनादिरात्मा पुरुषो निर्गुणः प्रकृतेः परः ।
प्रत्यग्धामा स्वयंज्योतिर्विश्वं येन समन्वितम् ।।
स एप प्रकृति सूक्ष्मां दैवी गुणमयीं विभुः ।
यहच्छयैवोपगतामभ्यपयत लीलया ॥
गुणैर्विचित्राः सृजती स्वरूपा. प्रकृति प्रजाः ।
विलोक्य मुमुहे सद्यः स इह ज्ञानगृहया ।।
-
[वि. पु.]
एवं पराभिध्यानेन कर्तृत्वं प्रकृते. पुमान् ।
कर्मसु क्रियमाणेषु गुणैरात्मनि मन्यते ॥
तदस्य संमृतिर्वन्धः पारतत्रयञ्च तत्कृतम् ।
भवत्यकर्तरीशस्य साक्षिणो निर्वृतात्मनः ।।
[ श्री. भा. ३ क. २६ भ.]
तथा-
आत्मा नित्योऽव्ययः शुद्ध एका क्षेत्र ओश्रयः ।
अविक्रियः स्वगहेतुापकोऽसदाचनालत
सटीक भक्तिरसायने- नदति क चिदुत्कएठो विलज्जो नृत्यति क चित् । क चित् तद्भावनायुक्तस्तन्मयोऽनुचकार ह ॥ क चिदुत्पुलकस्तूष्णीमास्ते संस्पर्शनिदृतः । यस्पन्दमणयानन्दसलिलामीलितेक्षणः ॥ स उत्तमश्लोकपदारविन्दयो- निपेवयाऽकिञ्चनसद्गलब्धया। तन्वन् परां नितिमात्मनो मुद्द- ःसङ्गदीनस्य मनःशमं व्यधात् ।। म.] [प्रो० मा० ७ स्क० ४ भ. तथा- एवं निजितपवर्गः क्रियते भक्तिरीश्वरे । वासुदेवे भगवति यया संलभ्यते रतिः ।। निशम्य कर्माणि गुणांनतुल्यान् चीर्याणि लीलातनुभिः कृतानि । यदाऽतिहर्पोत्पुलकाश्रुगद्गदं- मोत्कण्ठ उद्गायति रौति नृत्यति ॥ यदा ग्रहग्रस्त इव क चिद्धस- त्याक्रन्दते ध्यायति वन्दते जनम् । मुहुः श्वसन् वक्ति हरे ! जगत्पते ! नारायणेत्यात्मगतिर्गतत्रपः॥ तदा पुमान् मुक्तसमस्तबन्धन- स्तद्भावभावानुकृताशयाकृतिः ।, निईग्धवीजानुशयो महीयसा भक्तिमयोगेण समेत्यधोक्षजम् ।। अधोक्षजालम्वमिहाशुभात्मनः शरीरिणः संमृतिचक्रशातनम् ।
तथा-
सटा भक्तिरसायने
नदति छ चिदुत्कण्ठो विलनो नृत्यति क चिन् ।
क चित् वन्दापनायुक्तस्तन्मयोऽनुचकार ह॥
क चिदुत्पुलकस्सूप्णीमास्ते संस्पर्णनिर्दृतः ।
अस्पन्दमणयानन्दसलिलामीलितेक्षणः ।।
स उत्तमश्लोरपदारविन्दयो-
निपेवयाऽकिञ्चनसद्गलन्धया।
तन्यन् परां नितिमात्मनो मुह
दुःसगदीनस्य मनःणम व्यधात् ।।
[श्री. मा० ७ स्क० ४ ०
एव निर्जितपड्वगः क्रियते भक्तिरीश्वरे ।
वासुदेवे भगवति यया संलभ्यते रतिः ।।
निशम्य कर्माणि गुणानतुल्यान्
वीर्याणि लीलातनुभिः कृतानि ।
यदाऽविहर्पोत्पुलकाश्रुगद्गदं-
मोत्कण्ठ उद्गायति रौति नृत्यति ॥
यदा ग्रहग्रस्त इव क चिद्धस
त्याक्रन्दते ध्यायति वन्दते जनम् ।
मुहुः श्वसन वक्ति हरे ! जगत्पते !
नारायणेत्यात्मगतिर्गतत्रपः॥
तदा पुमान् मुक्तसमस्तवन्धन
स्तद्भावभावानुकृताशयाकृतिः ।,
निर्दग्धवीजानुशयो महीयसा
भक्तिप्रयोगेण समेत्यधोऽक्षजम् ।।
अधोक्षजालम्वमिहाशुभात्मनः
शरीरिणः समृतिचशातनम् ।
६४ [वि. पु.] सटीक भक्तिरसायने- यझेशाच्युत ! गोविन्द ! माधवानन्त ! केशव ! कृष्ण ! विष्णो ! हपीकेशेत्याह राजास केवलम्॥ नान्यजगाद मैत्रेय ! किश्चित् स्वमान्तरेप्वपि । एतत्परं तदर्थश्च विना नान्यदचिन्तयत् ।। समित्पुष्पकुशादानं चक्र देवक्रियाकृते । नान्यानि चक्रे कर्माणि निःसङ्गो योगतापसः ॥ पृथिवीपतिर्भरतः । श्रीभागवते च- अम्बरीपो महाभागः सप्तद्वीपवती महीम् । अव्ययाञ्च श्रियं लब्ध्वा विभवञ्चातुलं भुवि ।। मेनेऽतिदुर्लभं पुंसां सर्व तत् स्वप्नसंस्तुतम् । विद्वान् विभननिर्वाणं तमो विशति यत् पुमान् ॥ वासुदेवे भगवति तद्भक्तेषु च साधुपु । प्राप्तो भावं परं विश्वं येनेदं लोष्टवत्स्मृतम् ॥ स वै मनः कृष्णपदारविन्दयो- वासि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेमन्दिरमार्जनादिषु श्रुति चकाराच्युतसत्कयोदये ॥ मुकुन्दलिनालयदर्शने दशौ तभृत्यगात्रस्पर्शेऽङ्गसङ्गमम् । घाणश्च तत्पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते ।। पादी हरेः क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हपीकेशपदाभिवन्दने । कामञ्च दास्ये न तु कामकाम्यया यदुत्तमश्लोकजनाश्रया रतिः ।। .
६४ [वि. पु.] सटीके भक्तिरसायने- यझेशाच्युत ! गोविन्द ! माधवानन्त ! केशव ! कृष्ण ! विष्णो ! हपीकेशेत्याह राजा स केवलम्।। नान्यजगाद मैत्रेय ! फिश्चित् स्वमान्तरेप्वपि । एतत्परं तदर्थञ्च विना नान्यदचिन्तयत् ।। समित्पुप्पकुशादानं चक्र देवक्रियाकृते । नान्यानि चक्रे कर्माणि निःसङ्गो योगतापसः ।। पृथिवीपतिर्भरतः । श्रीभागवते च- अम्बरीपो महाभागः सप्तद्वीपवती महीम् । अव्ययाञ्च श्रियं लब्ध्वा विभवश्चातुलं भुवि ।। मेनेऽतिदुर्लभं पुंसां सर्व तत् स्वमसंस्तृतम् । विद्वान् विभननिर्वाणं तमो विशति यत् पुमान् ॥ वासुदेवे भगवति तद्भक्तेषु च साधुपु । प्राप्तो भावं परं विश्वं येनेटं लोष्टवत्स्मृतम् ।। स वै मनः कृष्णपदारविन्दयो- वासि वैकुण्ठगुणानुवर्णने । करौ हरेमन्दिरमार्जनादिषु श्रुतिं चकाराच्युतसत्कयोदये ॥ मुकुन्दलिहालयदर्शने दशौ तभृत्यगात्रस्पर्शेऽङ्गसङ्गमम् । घाणश्च तत्पादसरोजसौरभे श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते ॥ पादौ हरेः क्षेत्रपदानुसर्पणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने । कामश्च दास्ये न तु कामकाम्यया यदुत्तमश्लोकजनाश्रया रतिः॥
सटीके भक्तिरसायने- , . यथा वा- वयन्त्विह महायोगिन् ! भ्रमन्तः कर्मवर्त्म । बदाःया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तमः ॥ [श्री. भा. " स्क० ६ ० ) खयोपमुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिताः । सच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेम हि ।। [श्री. भा० " स्क० ६ ०] एवमन्यदप्यूहनीयम् । भगवद्धर्मनिष्ठा प्रयत्नपूर्विका- साधनं, स्वतःसिद्धा तु भगवद्धर्मनिष्ठा भवति फलभूता नवमी भूमिका । स्वस्मिंस्तद्गुणशालिता, यथा- अथो विभूतिं मम मायया चिता- पैश्वर्य्यमष्टानमनुप्रवृत्तम् । श्रियं मागवती वा स्पृहयन्ति भद्रां- परस्य मे तेऽनुवते तु लोके ॥ [श्री. भा० ३ स्क० २५ भ०] न कर्हि चिन्मत्पराः शान्तरूपे नक्षयन्ति नो मेऽनिमिपो लेढि हेतिः । येपामहं प्रिय आत्मा मुतश्च सखा गुरुः मुहृदो दैवमिष्टम् ।। [श्री० भा० ३ क. २५ अ.] एवमविनश्वरभगवत्तुन्यगुणाविर्भावोभवति दशमी भूमिका । प्रेम्णोऽथ परमा काष्ठा प्राणपरित्यागावधिविरहासहि- प्णुतारूपा, यथा- गोपीनां परमानन्द पासीगोविन्ददर्शने । क्षणं युगशतमिव यासां येन विना भवत् ॥ । [श्री. मा... क. १९.] .
सटीके भक्तिरसायने-
यथा वा-
वयन्त्विह महायोगिन् ! भ्रमन्तः कर्मवम॑म् ।
सद्वार्चया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तमः ।।
[श्री. भा० । स्क० ६ भ.)
खयोपभुक्तस्रग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिताः ।
उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव माया जयेम हि ॥
[श्री. भा० " स्क० ६ भ.
एवमन्यदप्यूहनीयम् । भगवद्धर्मनिष्ठा प्रयत्नपूर्विका
साधनं, स्वतःसिद्धा तु भगवद्धर्मनिष्ठा भवति फलभूता नवमी
भूमिका । स्वस्मिंस्तद्गुणशालिता, यथा-
अथो विभूतिं मम मायया चिता
पैश्चर्यमष्टाङ्गमनुमतृत्वम् ।
श्रिय मागवती वा स्पृहयन्ति भद्रा-
परस्य मे तेऽनुवते तु लोके ॥
[श्री. भा० ३ १० २५ भ० ]
न कहि चिन्मत्पराः शान्तरूपे
नक्षयन्ति नो मेऽनिमिषो लेढि हेतिः ।
येपामह प्रिय आत्मा मुतश्च
सखा गुरु मुहृदो दैवमिष्टम् ।।
[श्री० भा० ३ स्क० २५ .]
एवमविनश्वरभगवत्तुन्यगुणाविर्भायो भवति दशमी भूमिका ।
प्रेम्णोऽय परमा काष्ठा प्राणपरित्यागावधिविरहासहि
पणुतारूपा, यथा-
गोपीना परमानन्द प्रासीगोविन्ददर्शने ।
क्षण युगशतमिव यासां येन विना भवत् ॥ ।
[श्री. मा... क. १९ भ.
•]
अथ श्रीमधुसूदनसरस्वतीविरचितभक्तिरसायनस्य
प्रेमप्रपासहितो-
भक्तिविशेषप्रतिपादको-
द्वितीयोल्लासः।
श्रीश्रीगौरकृष्णः शरणम् ।
सञ्चित्सौख्यात्मदेदे प्रकृतिगुणकणेनाप्यसंस्परूपे
शक्तित्रैविध्ययुक्तेऽनुपधिनिजकृपामात्रतो जीवलभ्ये ।।
दानाबद्ध जनन्या प्रणयरशनया गोपसीमन्तिनीभिः
कृपणे चैतन्यदेव निरवधिरमलप्रीतिरस्माकमास्ताम् ॥ १॥
यः श्रीवृन्दाविपिनवसति श्रीलगोपालभर्ट-
शालिग्रामात्प्रकटिततनुर्भक्तगीचातुरूपः ।।
श्रीमद्राधारमरणवपुषाऽऽयास्य विभ्राजमानोऽ-
द्याप्यस्त्येवाखिलनतजनाभीष्टपूर्ति विधातुम् ॥ २॥
श्रीमदानन्दतीर्थादितत्त्वारामान्तिमान गुरून् ।
श्रीमद्विद्यागुरून सर्वान् साञ्जलि प्रणमाम्यहम् ।। ३ ।।
यतिकुञ्जरमधुसूदनसरस्वतीचैदुपीसिद्ध ।
भगवद्भक्तिरसायनभक्तिरसायननिवन्धेऽस्मिन् ॥ ४ ॥
उल्लासत्रयशालिन्यायेऽस्मिन् मूलकट्टीका ॥
शिष्टद्वये पिटीकेऽपेक्षितटीके चिकीर्यते टीका ॥ ५ ॥
'निजयोग्यायोग्यत्वे न कृता चिन्ता मयोकहृदयेन ।।
भक्तिरसायनसेवनमाश्रयितुं तापतमेन ॥ ६ ॥
अथ श्रीमधुसूदनसरस्वतीविरचितभक्तिरसायनस्य प्रेमप्रपासहितो- भक्तिविशेषप्रतिपादको- द्वितीयोल्लासः। धीश्रीगौरकृष्णः शरणम् । सचित्सौख्यात्मदेहे प्रकृतिगुणकणेनाप्यसंसएरूपे शक्तित्रैविध्ययुक्तेऽनुपधिनिजकृपामावतो जीवलभ्ये ।। दानावद्ध जनन्या प्रणयरशनया गोपसीमन्तिनीभिः कृपणे चैतन्यदेवे निरवधिरमलप्रीतिरस्माकमास्ताम् ॥ १ ॥ यः श्रीवृन्दाविपिनवसति श्रीलगोपालभट्ट- शालिग्रामात्मकटिततनुर्भक्तगीचातुरूपः ॥ श्रीमद्राधारमणवपुषाऽऽश्वास्य विभ्राजमानोऽ-- द्याप्यस्त्येवाखिलनतजनाभीष्टपूर्ति विधातुम् ॥ २ ॥ श्रीमदानन्दतीर्थादितत्त्वारामान्तिमान् गुरून् । श्रीमद्विद्यागुरून सर्वान् साञ्जलि प्रणमाम्यहम् ।। ३ ।। यतिकुञ्जरमधुसूदनसरस्वतीवैदुपीसिद्ध । भगवद्भक्तिरसायनभक्तिरसायननिवन्धेऽस्मिन् ॥ ४॥ उल्लासत्रयशालिन्यायेऽस्मिन् मूलकट्टीका ॥ शिष्टद्वये पिटीकेऽपेक्षितटीके चिफोर्म्यते टीका ॥ ५ ॥ 'निजयोग्यायोग्यत्वे न कृता चिन्ता मयोत्कहृदयेन ।। भक्तिरसायनसेवनमाअयितुं तापतमेन ॥६॥ -
सटीक भक्तिरसायने-
तापकाश्चित्तजतुनः"....."
इत्यादिनोक्तैः कामादिभिधित्ते दुति नीयमाने
"द्रुते चित्ते विनितिप्तः स्वाकारो यस्तु वस्तुने"-
त्याधुक्तरीत्या प्रविष्टा या भगवदाकारता स्थिरेत्यनेनोक्ता
कारतायाः स्थायित्वं घोतितं; यथा तचैव-
"स्थायिभावगिराऽतोऽसौ वस्वाकारोऽभिधीयते"
इत्युक्ते, सा भक्तिरिति कथिता
"द्रुतस्य भगवद्धर्माद्धारावाहिकतां गता।
सर्वेशे मनसो वृत्तिभक्तिरित्यभिधीयते"
इति प्रतिपादितदिशा; अधुना-द्वितीयोल्लासे, विशेषा
भक्तिसामान्यस्यावान्तरभेदः प्रतिपाद्यते ॥१॥
प्रतिज्ञातविशेषस्य सकारणतां दर्शयति-चित्तटुतेरिति ।
चित्तद्रुतेः कारणानां भेदाद् भक्तिस्तु भिद्यते ॥
तान्युक्तानि तु संपाद व्याख्यायन्तेऽधुना स्फुटम् २॥
चित्तस्य मनसो द्रुतेचीभावस्य म्रदिन्न इति यावत् कार
णानाम् उत्पादकानां भदाह-वैलक्षण्याद, भक्तिरपि; तुरप्यर्थः,
भियते-पृथक्मकारा भवति, तानि-कारणानि संक्षेपादेव, उद्देश-
मानेणैव तुरेवार्थः, संक्षेपश्च नदीयलक्षणायनुक्तिरूपः, उक्तानि-
प्रथमोल्लासे कामक्रोधेत्यादिकारिकयेति शेपः, तान्येवात्रोल्लासे
लक्षणनिर्वचनादिना विशदीक्रियन्त इति तुरीयचरणार्थः ।।२।।
सतिप्पोकान् चित्तद्रावकान् विवरीतुं प्रथममुद्देशकमेण
स्वरूपलक्षणभेदैः कामं विपोति-काम इति ।
"
कामः शरीरसंबन्धविशेपः स्पृहयालुता ।।
संनिधानासंनिधानभेदेन स भवेद द्विधा ॥३॥
७० सटीके भक्तिरसायने- तापकाश्चित्तजतुनः इत्यादिनोक्तः कामादिभिश्चित्ते इति नीयमाने "द्रुते चित्ते विनितिप्तः खाकारो यस्तु वस्तुने"- त्याधुक्तरीत्या प्रविष्टा या भगवदाकारता स्थिरेत्यनेनोत्ता कारतायाः स्थायित्वं घोतितं; यथा तौव- "स्थायिभावगिराऽतोऽसौ वस्त्वाकारोऽभिधीयते" इत्युक्तेः, सा भक्तिरिति कथिता "द्रुतस्य भगवद्धर्माद्धारावाहिकतां गता। सर्वेणे मनसो वृत्तिर्भक्तिरित्यभिधीयते" इति प्रतिपादितदिशा; अधुना-द्वितीयोल्लासे, विशेषा- भक्तिसामान्यस्यावान्तरभेदः प्रतिपाद्यते ॥१॥ प्रतिज्ञातविशेषस्य सकारणकतां दर्शयति-चित्तद्रुतेरिति । चित्तद्रुतेः कारणानां भेदाद् भक्तिस्तु भिद्यते । तान्युक्तानि तु संक्षेपाद व्याख्यायन्तेऽधुना स्फुटम् २॥ चित्तस्य मनसो द्रुतेर्द्रवीभावस्य म्रदिन्न इति यावत् कार पानाम् उत्पादकानां भेदाद-वैलक्षण्याद, भक्तिरपि; नुरप्यर्थः, भिद्यते-पृथक्मकारा भवति, तानि-कारणानि सोपादेव, उद्देश- मात्रेणैव तुरेवार्थः, संक्षेपश्च तदीयलक्षणायनुक्तिरूपः, उक्तानि- प्रथमोल्लासे कामक्रोधेत्यादिकारिकयेति शेपः, तान्येवाप्रोल्लासे लक्षणनिर्वचनादिना विशदीनि यन्त इति तुरीयचरणार्थः ।।२।। सक्षिप्योक्तान् चित्तद्रावकान् विवरीतुं प्रथममुद्देशक्रमेण स्वरूपलक्षणभेदैः कामं विश्णोति-काम इति । कामः शरीरसंबन्धविशेषः स्पृहयालुता ॥ संनिधानासंनिधानभेदेन स भवेद द्विधा ॥शा ७२ सटीके भक्तिरसायने- नन्दघनात्मकतया रसत्वेनाविर्भावः प्रतिपिपादयिषितस्तथैवोक्त- च मूलकृता- "भगवान् परमानन्दस्वरूपः स्वयमेव हि ।। मनोगतस्तदाकाररसतामेति पुष्कलम्" इत्यादिना तथाऽपि यावद्रसस्वरूपतयाऽऽविर्भावरूपफलोपधायकता पूर्णतमत्वप्रकाशनेन विशिष्टधर्मिणि श्रीकृष्णाख्य एवेति रहस्य- मार्मिकभवरो मूलकारः श्रीकृष्णनामैवोद्दिष्टवान्, युक्तं चैतत् पादविभूतो नित्यप्रकटलीलायां शान्तदास्यसख्यवात्सल्यमाधु- ान्तमुख्यभक्तिरसनिर्यासरूपता यादशविशिष्टमकारैरभिव्य- ञ्जिता भगवता तादृशविशिष्टप्रकारैरेवोपासकैरास्वादनीयताम- हति सर्वथोपास्य नापरथेति, ध्वनितश्चायमों- ये यथा मां प्रपद्यन्ते ताँस्तथैव भजाम्यहमि-- त्यादिना, पराक्रान्तं चात्र मूरिभिर्भक्तयाचारन्यत्र भूरीति तत एवावधारणीयं नेह विस्तरभिया तत्प्रतायते । अत्र यद्यपि ग्रन्थान्तरेषु रसशास्त्रनिबन्धकैर्बहुभिर्व्यक्ति भजमानस्यैव रसविशेषस्य संपोषियोगविशेपाचुक्तौ तन्मूलं. चाचार्यभरतमहर्षेः "तस्य द्वे अधिष्ठाने संभोगो विप्रलम्भश्चे”. ति चूर्णकं प्रतिभाति; तथाऽपि प्रकृते मूलकारः संभोगविषयो- गाख्येत्यनेन रति व्यर्शिपदित्यत्र प्रमाणं खिदमेव यथा शृङ्गार रसस्थायिताऽवच्छेदकतयारतिवसामान्यसिद्धिस्तथा विप्रलम्भा- दिस्थायिताऽवच्छेदकतया तद्विशेपात्मकस्य रतिगतवैलक्षण्य- स्यापि सिद्धिं को नाम चारयितुमीटे, ध्वन्यते म्म चैपा पद्धतिरा- चार्यभरतमहपिपणीताद "दृश्यते हि भावेभ्यो रसानामभिनि- तिरि"त्यादिसूत्रतः, तस्मात्साधुरेव रतेरपि तादृशविशेपणी. कृतिमूलकत इति सर्वमनवद्यम् । एतयोरुदाहरण क्रमेण यया-- - .
सटीके भक्तिरसायने-- नन्दघनात्मकतया रसत्वेनाविर्भावः प्रतिपिपादयि पितस्तथैवोक्तं- च मूलकृताः "भगवान् परमानन्दस्वरूपः स्वयमेव हि ।। मनोगतस्तदाकाररसतामेति पुष्कलम्" इत्यादिना तथाऽपि याबद्रसस्वरूपतयाऽऽविर्भावरूपफलोपधायकता पूर्णतमत्त्वप्रकाशनेन विशिष्टधर्मिणि श्रीकृष्णाख्य एवेति रहस्य- मार्पिकमवरो मूलकारः श्रीकृष्णनामैवोद्दिष्टवान्, युक्तं चैतद पादविभूतौ नित्यप्रकटलीलायां शान्तदास्यसख्यवात्सल्यमाधु: ान्तमुख्यभक्तिरसनिर्यासरूपता याशविशिष्टप्रकारैरभिव्य ञ्जिता भगवता तादृशविशिष्टप्रकारैरेवोपासकैरास्वादनीयताम- ईति सर्वथोपास्ये नापस्येति, ध्वनितथायमर्यो- ये यथा मां प्रपद्यन्ते ताँस्तथैव भजाम्यहमि- त्यादिना, पराक्रान्तं चात्र मूरिभिर्भक्तयाचारन्यत्र भूरीति तत एवावधारणीयं नेह विस्तरभिया तत्प्रतायते । अत्र यद्यपि ग्रन्थान्तरेषु रसशाखनिबन्धकैर्बहुभिर्व्यक्ति- भजमानस्यैव रसविशेषस्य संयोगवियोगविशेषायुक्तौ; तन्मूल- चाचार्यभरतमहर्षेः "तस्य द्वे अधिष्ठाने संभोगो विप्रलम्भश्चे”. ति चूर्णकं प्रतिभाति; तथाऽपि प्रकृते मूलकारः संभोगविषयो- गाख्येत्यनेन रति व्यशिंपदित्यत्र प्रमाणं खिदमेव यथा शृङ्गार- रसस्थायिताऽवच्छेदकतयारतिवसामान्यसिद्धिस्तथा विमलम्भा- दिस्थायितावच्छेदफतया तद्विशेषात्मकस्य रतिगतवलक्षण्य- स्यापि सिद्धि को नाम वारयितुमीप्टे, ध्वन्यते स्म चैपा पद्धतिरा चार्यभरतमहर्षिभणीताद "दृश्यते दि भावेभ्यो रसानामभिनिई- तिरि"त्यादिसूत्रतः, तस्मात्साधुरेव रतेरपि तादृशविशेपणी. कृतिमूलकत इति सर्वमनवयम् । एतयोरुदाहरण क्रमेण यथा- सटीके भक्तिरसायने- नाशार्थकता लभ्यते, तदेवोक्तम्-"उपद्रावकनाशार्थमिति, कदा चिच चिचमीतयेऽपि तद्व्याकुलत्वं पर्यवस्यति, अत उक्तं- तस्मीत्यर्य चेति, उपपत्तिश्चैतदीयाऽनन्तरकारिकाविवरणे व्यक्ती- भाविनी ॥ ६॥ पूर्वोक्तं दैविध्यं विशदयति-तत्रेति । तत्राद्यं देप एव स्याद् द्वितीयं रतिशब्दभाक् ।। उपरिष्टात्तदुभयं मया स्पष्टीकरिष्यते ॥७॥ तत्र-तयोरुपद्रावकनाशार्थकतया तत्प्रीत्यर्थकतया च द्विवि- धयोाकुलखयोः, प्रथमं व्याकुलत्वं द्वेप उच्यते, द्वितीयं च रतिविशेषः, या रतिर्मानाख्यविप्रलम्भतां भजते, तत्र यद्यपि रतिरेव स्थायिभावः; तथापि किंचिदिमियदर्शनश्रवणादिप्रयु- क्ताकपायितत्वं विप्रलम्भविशेषतापयोजकतासमर्पकाभ्यामन्व- यव्यतिरेकाभ्यां वैशिष्टयं प्रत्याय्यमानं दुरपन्हवमिति रसमार्मि- का विदाकुर्वन्तु, उपरिष्टाद="ईजिभयजौ द्वैपो" "कामजे द्वे रती" इति वक्ष्यमाणाभ्यां कारिकाभ्याम् , उभयं दे॒परतिद्वयं- मया-कारिकारूपमूलकृता, स्पष्टीकरिष्यते विवरिष्यते । द्वेपे प्रत्युदाहरणं यथा- इत्थं निशम्य दमघोपसुतः स्वपीठा- दुत्थाय कृष्णगुणवर्णनजातमन्युः । उत्क्षिप्य वाहुमिदमाह सदस्यमपी संश्रावयन्भगवते परुपाण्यभीतः ॥ अत्र श्रीभगवद्विपयकर्ण्यया प्रदीप्तचेतसः शिशुपालस्य द्वेषः । [श्री. भा० क. १० भ०७४ ] प्रीतिप्रयोजकर्पोयामुदाहरणं यथा- राधामञ्जुलमन्दिरादुपगतश्चन्द्रावलीचिवान् .
- सटीके भक्तिरसायने- नाशार्थकता लभ्यते, तदेवोक्तम्- "उपद्रावकनाशार्थमिति, कदा चिच चिचमीतयेऽपि तदव्याकुलत्वं पर्यवस्थति, अत उक्तं-- तत्मीत्यर्थ चेति, उपपत्तिश्चैतदीयाऽनन्तरकारिकाविवरणे व्यक्ती भाविनी ॥६॥ पूर्वोक्तं दैविध्यं विशदयति-तत्रेति । तत्राद्यं देप एव स्याद् द्वितीयं रतिशब्दभाक् ॥ उपरिष्टात्तदुभयं मया स्पष्टीकरिष्यते ॥ ७ ॥ तत्र-तयोरुपद्रावकनाशार्थकतया तत्मीत्यर्थकतया च द्विवि धयोाकुलखयोः, प्रथमं व्याकुलत्वं द्वेप उच्यते, द्वितीयं च रतिविशेषः, या रतिर्मानाख्यविप्रलम्भतां भजते, तत्र यद्यपि रतिरेव स्थायिभावः, तथाऽपि किंचिदिप्रियदर्शनश्रवणादिप्रयु ताकपायितत्वं विप्रलम्भविशेषताप्रयोजकतासमर्पकाभ्यामन्त्र यव्यतिरेकाभ्यां वैशिष्टयं प्रत्याय्यमानं दुरपन्हवमिति रसमामि का विदाकुर्वन्तु, उपरिष्टाद="ईर्ष्याजभयजौ द्वेपो" "कामजे द्वे रती” इति वक्ष्यमाणाभ्या कारिकाभ्याम् , उभयं-द्वेपरतिद्वयं- मया-कारिकारूपमूलकृता, स्पष्टीकरिष्यते विवरिष्यते । द्वेपे प्रत्युदाहरणं यथा- इत्थं निशम्य दमघोपसुतः स्वपीठा- दुत्थाय कृष्णगुणवर्णनजातमन्युः । उत्क्षिप्य वाहुमिदमाह सदस्यमी संश्रावयन्भगवते परुपाण्यभीतः ॥ अत्र श्रीभगवद्विपयकर्ण्यया प्रदीप्तचेतसः शिशुपालस्य द्वेषः । [श्री. भा० स्क. १० ०७४ ] भीतिप्रयोजायामुदाहरणं यथा- राधामञ्जुलमन्दिरादुपगतश्चन्द्रापलीचिवान् सटीके भकिरसायने- स्नेहः पुत्रादिविषयः पाल्यपालकलक्षणः। सेव्यसेवकभावोऽन्यः सोऽप्युक्तस्त्रिविधो बुधैः ।।६।। सोऽपि-सेव्यसेवकभावरूपोऽपि, त्रिविधसमव्यवहितोत्तर- कारिकया वच्यते, स्पष्टमन्यत् ॥ ६॥ द्वितीयमकारकस्नेहस्योक्तं त्रैविध्यं पद्यान विभज्यस्नेह- विवृणोति सार्धपद्येन-भगवेति । भगवद्दास्यसख्याभ्यां मिश्रितं चापरं जगुः ॥ या कृष्णाकारता चित्ते तज्जन्यद्रुतिशालिनि ॥१०॥ पाल्यपालकभावेन सा वत्सलरतिर्भवेत् ॥ सेव्यसेवकभावेन प्रेयोरतिरितीर्यते ॥११॥ भगवनिरूपितं दास्यं तत्संपर्क सख्यं चेति द्वे, एनयो- मिश्रणे चैकमित्यं त्रिधा सेव्यसेवकभावमूचुः प्राचीना रसशास्त्रा चार्याः अत्र यद्यपि मूलकृतोक्ने सेव्यसेवकभावे विध्यप्रयो- जकं किमपि नासूचि तथाऽपि रसज्ञेप्चभियुक्ततमैःप्रीतिस्थायिको- दास्यरसः विश्रम्भस्थायिकः सख्यापरनामकः मेयान् रस इत्थं- दास्यसख्यरसद्वयी व्यवास्थापि सैवेहोपादेया परमतमप्रतिपिद्ध मनुमतमिति न्यायेन समानतन्त्रसिद्धान्तरीत्या चेति प्रभुताज्ञा ननिवन्धनसादरचाञ्चल्यात्मकसंभ्रमस्थायिकत्वेन, मुक्तसंभ्रम- गाइविश्वासमाणविश्रम्भस्थायिकत्वेन च दास्यसख्ययोर्भेद- इति बोध्यम् । एवं चोक्तसंभ्रमविशम्भमयुक्तद्रवशालिताया- चित्ते क्रमेण निविष्टा श्रीकृष्णाकारता संभ्रमरतिः विश्रम्भरति. थोपते, पाल्यपालकरूपे स्नेहे सति द्रुतचित्ते तदाकारता वात्सल्परतिर्भवति, सेव्यसेवकभावेन द्रुतचिचे तदाकारता प्रेया .. -- ७६ सटीके भक्तिरसायने- स्नेहः पुत्रादिविषयः पाल्यपालकलक्षणः । सेव्यसेवकभावोऽन्यः सोऽप्युक्तस्त्रिविधो बुधैः ।।६।। सोऽपि सेव्यसेवकभावरूपोऽपि, त्रिविधवमव्यवहितोत्तर- कारिकया पच्यत्ते, स्पष्टमन्यत् ।। ६ ।। द्वितीयप्रकारकस्नेहस्योक्तं विध्यं पद्यान विभज्य स्नेह- विवृणोति सार्धपोन-भगवेति । भगवद्दास्यसख्याभ्यां मिश्रितं चापरं जगुः ।। या कृष्णाकारता चित्ते तज्जन्यद्रुतिशालिनि ॥१०॥ पाल्यपालकभावेन सा वत्सलरतिभवेत् ॥ सेव्यसेवकभावेन प्रेयोरतिरितीर्यते ॥११॥ भगवन्निरूपितं दास्यं तत्संपर्क सख्यं चेति द्वे, एनयो- मिश्रणे चैकमित्यं त्रिधा सेव्यसेवकभावमूचुः प्राचीना रसशाखा चार्याः, अत्र यद्यपि मूलकृतोक्त सेव्यसेवकभावे विध्यप्रयो- जकं किमपि नासूचि तथाऽपि रसज्ञेप्यभियुक्ततमैःमीतिस्थायिको- दास्यरसः विश्रम्भस्थायिकः सख्यापरनामकः मेयान रस इत्थं- दास्यसख्यरसद्वयी व्यवास्थापि सैवेहोपादेया परमतमप्रतिपिद्ध मनुमतमिति न्यायेन समानतन्त्रसिद्धान्तरीत्या चेति प्रभुताज्ञा ननिबन्धनसादरचाञ्चल्यात्मकसंभ्रमस्यायिकत्वेन, मुक्तसंभ्रम- गाइविश्वासमाणविश्रम्भस्थायिकत्वेन च दास्यसख्ययोर्भेद- इति बोध्यम् । एवं चोक्तसंभ्रमविश्रम्भमयुक्तद्रवशालितायां- चित्ते क्रमेण निविष्टा श्रीकृष्णाकारता संभ्रमरतिः विश्रम्भरति- श्वोच्यते, पान्यपालरूरूपे स्नेहे सति द्रुतचित्ते तदाकारता पात्सम्परतिर्भवति, सेव्यसेवकभावेन द्रुतचित्ते तदाकारता मैया ७६ सटीके भक्तिरसायने- 1 पराभवस्तावदवोधजातो यावन्न जिज्ञासत आत्मतत्त्वम् । यावत् क्रियास्तावदिदं मनो वै कर्मात्मकं येन शरीरवन्धः॥ एवं मनः कर्मवशं प्रयुङ्क्ते अविद्ययाऽऽत्मन्युपधीयमाने । प्रीतिर्न यावन्मयि वासुदेवे न मुच्यते देहयोगेन तावद ।। इत्यादिना ॥१॥ [श्री भा० स्क० ५,०५ • हर्पस्य द्वितीयं प्रकारं दर्शयति-व्रीडेति । बीडाविकृतवाग्वेपचेष्टाऽऽदिजनितोऽपरः ॥ . ' तजन्यायां द्रुतौ चेतोविकासो हास उच्यते ॥१४॥ लज्जया विरुपैर्वाग्वेपचेष्टाऽऽदिभिरुत्पादितो द्वितीयविधो- हर्पः, चित्तस्यैतज्जन्ये द्रवे यो विकासो विस्तारः स हासः ॥१४॥ तस्यैव तृतीयं तं निरूपयति-लोकोत्तरेति । लोकोत्तरचमत्कारिखस्तुदर्शनजः परः॥ तजन्यायां द्रुतौ चेतो विकासो विस्मयोमतः॥१५॥ लोकोत्तरस्य अस्वाभाविकस्य, चमत्कारिणः सुखविशेष- जनकस्य वस्तुनो, दर्शनाद-ज्ञानाद, अत्र दृशिनिसामान्यपरः श्रवणादपि तादृशस्य तदुत्पत्तेः, जातो हर्पस्तृतीयभेदः, तेन जनितायां द्रुतौ चित्तस्य यो विकास उल्लासःस विस्मयः ॥१५॥ तदीयं तुरीयं प्रकारं कथयति-युद्धेति । युद्धादितापजनितो वीराणां जायतेः परः॥ जितचित्तस्य विस्तारो द्रुतस्योत्साह उच्यते ॥१६॥ युद्धादितो यस्तापः प्रज्वलनं ततो जनितो वीराणां शूरा- णां हर्षः परश्यर्थः, वीरेषु योधिपतियोधिनोः कतरीयोऽयमत- . " ७६ सटीके भक्तिरसायने- - . 1 पराभवस्तावदवोधजातो यावन्न जिज्ञासत अात्मतत्त्वम् । यावत् क्रियास्तावदिढ मनो वै कर्मात्मकं येन शरीरवन्धः ॥ एवं मनः कर्मवशं प्रयुक्त विद्ययाऽऽत्मन्युपधीयमाने । प्रीतिर्न यावन्मयि वासुदेवे न मुच्यते देहयोगेन तावद् ।। इत्यादिना ॥१३॥ [श्रा. भा० स्क० ५ ० ५] हर्पस्य द्वितीयं प्रकारं दर्शयति-बीटेति । ब्रीडाविकृतवागवेपचेष्टाऽऽदिजनितोऽपरः॥ तजन्यायां द्रुतौ चेतोविकासो हास उच्यते ॥१४॥ लज्जया विरुपैर्वाग्वेपचेष्टाऽऽदिभिरुत्पादितो द्वितीयविधी हपः, चित्तस्यैतज्जन्ये द्रवे यो विकासो विस्तारः स हासः ॥१४॥ तस्यैव तृतीय त निरूपयति-लोकोत्तरेति । लोकोत्तरचमत्कारिखस्तुदर्शनजः परः।। तजन्यायां द्रुतौ चेतो विकासो विस्मयो मतः॥१५॥ लोकोत्तरस्य-अस्वाभाविकस्य, चमत्कारिणः-मुखविशेष जनकस्य वस्तुनो, दर्शनाद ज्ञानाद, अत्र दृशिर्शानसामान्यपर' श्रवणादपि तादृशस्य तदुत्पत्तः, जातो हर्पस्तृतीयभेदः, तेन जनितायाद्रुतौ चित्तस्य यो विकास उल्लासःस विस्मयः ॥१५॥ तदीयं तुरीय प्रकार कथयति-युद्धेति युद्धादितापजनितों वीराणां जायतेः परः॥ जितचित्तस्य विस्तारो द्रुतस्योत्साह उच्यते ॥१६॥ युद्धादितो यस्तापः प्रज्वलन ततो जनितो वीराणां शूरा णां हपः परचतुर्थः, वीरेषु योधिप्रतियोधिनोः कतरीयोऽयमत . " CO . 4 सटीक भक्तिरसायने- का सा शुद्धा घृणा वाद्योपाधिसंपर्काभावाद, एपातु विवेकवै- धुर्यमयुक्ता, एवं दया त्रिविधा भवति ।। १६-२० ॥ मसद्गप्राप्तान् उत्साहविशेपान् लक्षयन पूर्व दयोत्साहं निर्दि- शति -या सिति । या तु शोच्यस्य रक्षाऽर्थ, प्रवृत्तिरनुकम्पया ॥ तया द्रुते तु मनसि दयोत्साहः स्मृतो बुधैः ॥२१॥ शोच्यस्य दयनीयस्य, रक्षाऽर्थ-दुःखमहाणार्थम् , अनुकः म्पया कृपया ,या मत्तिः चेष्टा तया मनसि द्रुते दयोत्साह उदेति ॥ २१ ॥ दानोत्साहं लक्षयति-सर्वेति ।। सर्वस्वमपि दास्यामि प्रार्थयेति च यो महान् ॥ उद्यमो द्रुतचित्तस्य दानोत्साहः स उच्यते ॥२२॥ 'हे. अर्थिन् ! त्वं प्रार्थय स्वाभीष्टं वस्तु यांचस्व, तुभ्यं सर्व- स्वमपिदास्यामि, इत्याकारो यो महान् प्रशंसनीयः, उद्यम:-उत्सा- हो दातुः स दानोत्साहः कथ्यते ।। २३ ।। धर्मोत्साहं ततयति-तथेति । तथा स्वधर्मरक्षाऽथ या प्रवृत्तिः प्रयत्नतः ॥ तया चित्तस्य विस्तारो धोत्साहो द्रुतौ भवेद् ।।२शा. एवं स्वधर्मस्य रक्षार्थ परिपालनाय, वास्तविकी या चेष्टा; तया द्रुते चित्ते य उत्साहो भवेत् स धर्मोत्साह उच्यते ॥२४॥ चित्तद्राक्कनिर्देशिकायों कारिकायामुक्तेनादिशब्देन ग्राह्य- शमं लक्षयति-वशीति । वशीकाराख्यवैराग्यंयत् कामास्पृहताऽऽत्मकम् ।। तेन द्रुतस्य चित्तस्य प्रकाशः शम उच्यते.॥२४|| " हर , सटीक भक्तिरसायने- का सा शुद्धा घृणा वाद्योपाधिसंपर्कामावाद, एपातु विवेक धुर्यमयुक्ता, एवं दया त्रिविधा भवति ।। १६-२० ।। प्रसद्मप्तिान् उत्साहविशेपान् लक्षयन् पूर्व दयोत्साहं निदि शति-या सिति । या तु शोच्यस्य रक्षाऽर्थ प्रवृत्तिरनुकम्पया ॥ तया द्रुते तु मनसि दयोत्साहः स्मृतो बुधैः ॥२१॥ शोच्यस्य दयनीयस्य, रक्षार्थ-दुःखप्रहाणार्थम् , अनुक म्पया कृपया ,या मवृत्तिः चेष्टा तया मनसि द्रुते दयोत्साह उदेति ॥ २१ ॥ दानोत्साहं लक्षयति-सर्वेति । सर्वस्वमपि दास्यामि प्रार्थयेति च यो महान् ॥, उद्यमो द्रुतचित्तस्य दानोत्साहः स उच्यते ॥२२॥ हे अर्थिन् ! त्व प्रार्थय=स्वाभीष्टं वस्तु याचस्व, तुभ्यं सर्व स्वमपिदास्यामि, इत्याकारो यो महान् प्रशसनीयः, उद्यम:-उत्सा हो दातुः स दानोत्साहः कथ्यते ।। २३ ।। धर्मोत्साह लक्षयति-तथेति । तथा स्वधर्मरक्षार्थ या प्रवृत्तिः प्रयत्नतः॥ तया चित्तस्य विस्तारो धर्मोत्साहो द्रुतौ भवेद् ॥२३॥. एव स्वधर्मस्य रक्षार्थ परिपालनाय, वास्तविकी या चेष्टा, तया द्रुते चित्ते य उत्साहो भवेत् स धर्मोत्साह उच्यते ॥२४॥ चित्तद्रावकनिर्देशिकायां कारिकायामुक्तनादिशब्देन ग्रान- शम लक्षयति-वशीति । वशीकाराख्यवैराग्यंयत् कामास्पृहताऽऽत्मकम् ॥ तेन द्रुतस्य चित्तस्य प्रकाशः शम उच्यते ॥२४॥ . .
८२ सटीके भक्तिरसायने- उक्तमेवान्वयमुखेन विशदयति-यावेति । यावत्यो द्धतयश्चित्ते भावास्तावन्त एव हि ॥ स्थायिनो, रसतां यान्तिं विभावादिसमाश्रयात् ॥२६॥ यद्यपि यावत्यो द्रुतयश्चित्ते तावन्त एच स्थायिशवा इत्या पाततः प्रतीयमानोऽप्यर्थो नासंगतस्तथापि प्रातिखिकरूपेण द्रुतिसमसंख्यकत्वे स्थायिनामानन्त्येनपामियत्ता दुरवधारणैव स्यात, न स्याच, नियमोऽपि किंजातीयस्थायिनः किजातीयदु तिका इत्यत्र, अतोऽनुगमकं रूपं किंचिद्ध वक्तमुचित, द्रावका णां कामादीनो परम्परयाऽनुगमकत्वे तेपामपि स्वतोऽननुगत त्वेन कथमिवापरानुगमकता मवेत्तस्माद् अनुगतैः कामसा दिभिः उपाधिताऽवच्छेदकैरनुगतीकृतैः कामादिभिरुपाधिभिरु पाहिताश्विचीया द्रुतयोऽप्यनुगमयितव्यतामासाद्य, स्वात्मकान् स्थायिनोऽनुगमयन्तीति चित्तद्रावकताऽवच्छेदकानां कामलादी , नामष्टत्वेन तदवच्छिन्नकामायुपाघिनिरूपितोपाधेयताऽवच्छेदका वच्छिन्नचित्तद्रुतीनामप्यष्टतया तदभिन्नाः स्थायिनोऽपि तावन्त एवेति स्वनुगमास्ते, नियमश्च तादृशस्तदीयः सुकर इत्यभिसधायैव मूलकृता “यावत्यो द्रुतय" इत्योद्युक्तमिति प्रतिभाति । अत्र तावन्त एव स्थायिन इत्युक्त्या ते सत्वेनाविर्भूष्णुताशालिन इति प्रत्ययस्य यद्यपि यादृश्या द्रुत्या स्थायित्वेनाभिमतया रसाविर्भा चौपयिकविभावादिसाकल्पसमवधानं कुतोऽपि प्रतिबन्धकाना सादितं तामादायाममात्वं दुर्वारमेव, न चोक्तमत्ययोऽमामाणिक एवेति वाच्यम्, "रसावस्थः परं भावः स्थायितां प्रतिपद्यते" इति सिद्धान्ताद यस्य भावस्य रसावस्थाऽवश्यं भाविनी तस्यैव स्थायित्वोपगमावः तथाऽपि रसाविर्भावस्वरूपयोग्यखस्यो क्तस्थलीयद्रुतावपि सत्त्वेनादोपात, तथा च रसत्वेनाविर्भावयो.
६२ सटीके भक्तिरसायने- उक्तमेवान्वयमुखेन विशदयति---यावेति । यावत्यो द्रुतयश्चित्ते भावास्तावन्त एव हि ॥ स्थायिनो, रसतां यान्ति विभावादिसमाश्रयात् ॥२६॥ यद्यपि यावत्यो द्रुतयश्चित्ते तावन्त एच स्थायिभावा इत्या पाततः प्रतीयमानोऽप्यों नासंगतस्तथापि प्रातिखिकरूपेण दुतिसमसंख्यकत्वे स्थायिनामानन्त्येनपामियत्ता दुरवधारणेच स्यात, न स्याच नियमोऽपि किंजातीयस्थायिनः किजातीय तिका इत्यत्र, अतोऽनुगमक रूपं किंचिद् वक्तुमुचितं, द्रावका णां कामादीनो परम्परयाऽनुगमकत्वे तेपामपि स्वतोऽननुगत त्वेन कथमिवापरानुगमकता मवेचस्माद अनुगतैः कामया दिभिः उपाधिताऽवच्छेदकैरनुगतीकृतैः कामादिभिरुपाधिभिरु पाहिताश्चिचीया द्रुतयोऽप्यनुगमयितव्यतामासाद्य; स्वात्मकान स्थायिनोऽनुगमयन्तीति चित्तद्रावकताऽवच्छेदकाना कामवादी नामष्टत्वेन तदवच्छिन्नकामाद्युपाधिनिरूपितोपाधेयताऽवच्छेदका वच्छिन्नचित्तद्रुतीनामप्यष्टतया तदभिन्नाः स्थायिनोऽपि तावन्त एवेति स्वनुगमास्ते, नियमश्च तादृशस्तदीयः सुकर इत्यभिसधायेव मूलकृता “यावत्यो द्रुतय" इत्योद्युक्तमिति प्रतिभाति । अत्र तावन्त एव स्थायिन इत्युक्त्या ते रसत्वेनाविभ॑ष्णुताशालिन इति प्रत्ययस्य यद्यपि यादृश्या द्रुत्या स्थायित्वेनाभिमतया रसाविर्भा चौपयिकविभावादिसाकल्पसमवधानं कुतोऽपि प्रतिबन्धकान्ना सादितं तामादायाममात्व दुरिमेव, न चोक्तमत्ययोऽमामाणिक एवेति वाच्यम्, "रसावस्था पर भावः स्थायितां प्रतिपद्यते" इति सिद्धान्ताद यस्य भावस्य रसावस्थाऽवश्य भाविनी तस्यैव स्थायित्वोपगमात्, तथाऽपि रसाविर्भावस्वरूपयोग्यखस्यो क्तस्थलीयद्रुतावपि सत्त्वेनादोपात, तथा च रसत्वेनाविर्भावयो .
सटीके भक्तिरसायने- अत्र महाराजयुधिष्ठिरस्योत्साहो धर्मविषयका, दयावीरो यथा- स वं मदीयेन शरीरवृत्ति देहेन निर्वर्तयितुं यतस्व । दिनावसानोत्सुकवालवत्सा विमुच्यतां धेनुरियं महर्षेः ॥ अत्र महाराजदिलीपस्योत्साहो धेनुविषयकदयाऽनुबन्धी, उद्वेगिन्या जुगुप्साया स्थायिन्या निरूपको बीभत्सो यथा- विकीर्णहरिचन्दनद्रविणि यंत्र लीलाऽलसा: निपेतुरतिचञ्चलाश्चतुरकामिनीदृष्टयः। तदेतदुपरिभ्रमन्निविडधजालं जनै- लुंठत्कृमि कलेवरं पिहितनासिकैर्वीक्ष्यते ।। क्षोभिण्या जुगुप्साया स्थायिन्या निरूपको वीमत्सो यथा- उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूच्छोधभूयांसि मांसा.. न्यंसस्फिक्पृष्ठपिएडाद्यवयव सुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा ॥ श्राः पर्यस्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कः करङ्का- दङ्कस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि-क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥ दुःखनियन्धनाया शुद्धजुगुप्सायाः स्थायिन्या निरूपको- वीभत्सो यथा- गात्रं संकुचितं गतिविगलिता भ्रष्टा च दन्तावलि- दृष्टिनश्यति वर्धते पधिरता चकत्रं च लावायते । धाक्यं नाद्रियते च यान्धवजनैर्भायर्या न शुश्रपते । हा कष्टं पुरुषस्य जीर्णवयसः पुत्रोऽप्यमित्रायते ।। थत्रायं विशेषः-अविवेकसमानाधिकरणायामेवास्यां घृ. णायां वीभत्सविशेषस्थायिता, तसामानाधिकरण्ये तु शान्त- निरूपिता संचारिता झेया । क +
४
"
सटीके भक्तिरसायने-
अत्र महाराजयुधिष्ठिरस्योत्साहो धर्मविषयका,
दयावीरो यथा-
स त्वं मदीयेन शरीरवृत्ति देहेन निवर्तयितुं यतस्व ।
दिनावसानोत्सुकवालवत्सा विमुच्यतां धेनुरियं महः ॥
अत्र महाराजदिलीपस्योत्साहो धेनुविषयकदयाऽनुवन्धी,
उद्वेगिन्या जुगुप्साया स्थायिन्या निरूपको बीभत्सो यथा-
विकीर्णहरिचन्दनद्रविणि यत्र लीलाऽलसा
निपेतुरतिचञ्चलाश्चतुरकामिनीदृष्टयः ।
तदेतदुपरिभ्रमन्निविड़गृध्रजाल जनै-
लुंठत्कृमि कलेवर पिहितनासिकैर्वीच्यते ।।-
क्षोभिण्या जुगुप्साया स्थायिन्या निरूपको वीभत्सो यथा-
उत्कृत्योत्कृत्य कृत्तिं प्रथममथ पृथूच्छोथभूयासि मांसा
न्यसस्फिक्पृष्ठपिएडाद्यवयव सुलभान्युग्रपूतीनि जग्ध्वा ।।
श्राः पर्यस्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरङ्कः करङ्का-
दस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रमपमव्यग्रमत्ति ।।
दुःखनिरन्धनाया शुद्धजुगुप्सायाः स्थायिन्या निरूपको
वीभत्सो यथा-
गात्र सकुचित गतिविगलिता भ्रष्टा च दन्तावलि
दृष्टिनश्यति वर्धते बधिरता चकत्र व लालायते ।
पाक्य नाद्रियते च बान्धवजनैर्भार्या न शुश्रूपते ।
हा कष्ट पुरुषस्य जीर्णवयसः पुत्रोऽप्यमित्रायते ॥
अत्राय विशेषः-अविवेकसमानाधिकरणायामेवास्यां धू
णायां वीभत्सविशेपस्थायिता, तत्सामानाधिकरण्ये तु शान्त
निरूपिता सचारिता क्षेया।
-
सटीके भक्तिरसायने- "ते शुद्धहृदयाः शान्तं पविभावविभावितम् ।। एकाग्रचेतसः सन्तोऽनुभवन्तीति युज्यते" "रतिहासशुचः श्रोधोत्साही भयजुगुप्मुते । विस्मयश्चाथ निर्वेदः स्थायिभावा नवेत्यमी" इत्यादिना नवरसीमभ्युपगच्छन्तो नव स्थायिनो व्यवा- 1. o - तिष्ठिपन् , न च संगीतशास्त्रे तथोक्तो प्रकृते किमायातमिति शङ्कनी. यम्, चरमोपेयरसप्रतिपादकत्वेन समानतन्त्रसिद्धान्तनयेन तदुक्ते- निर्विवादपादरणीयतमसाद, न चैवमपि मुनिवचनविरोधो दुष्परिहो निर्मूलकता चेति दोपद्वयमापततीति वाच्यम् , एतदेवाशय तंत्रच नृत्याध्याये-- "उद्दिश्य स्थायिनः प्राप्ते समये व्यभिचारिणाम् । श्रमङ्गलमपि ते पूर्व निर्वेदमेव यत्". ॥ मुनिर्मेनेऽस्प तन्ननं स्थायित्ताव्यभिचारित । पूर्वापरान्वयो ह्यस्य मध्यस्थस्यानुपगतः", इति समादधिरे ते, तथा च निर्वेदस्य स्थायिनामन्ते संचा- रिणामादायुल्लेखान्मध्यमणिन्यायेन देहलीदीपकन्यायेन वोभय- तैव महर्पनुमतेति फलप्यते, न च तदीयकल्पनायामपि किं मूलमिति चौद्यम् ? श्रीमदग्निपुराणे रसनिरूपणाध्याये- शृङ्गारहास्यकरणा रौद्रवीरभयानकाः । बीभत्सादभुतशान्ताख्या: इति वचनेन नवत्वं रसानां भगवच्छीकृष्णद्वैपायनपादा- अपि समनुमन्यन्ते स्म, श्रत एव पण्डितराजा अपि रसानां नवसस्थापने "मुनिव. चनं चात्र मानमि"ति समम्रसुचन्, तत्रत्यमुनिश नामिपुराण 1...
२६ सटीके भक्तिरसायने- "ते शुद्धहृदयाः शान्तं स्वविभावविभावितम् ।, एकाग्रचेतसः सन्तोऽनुभवन्तीति युज्यते" "रतिहासशुचः मोधोत्साहौ भयजुगुप्मुते । विस्मयथाथ निर्वेदः स्थायिभावा नवेत्यमी" इत्यादिना नवरसीमभ्युपगच्छन्तो नव स्थायिनो व्यवा . . रे तिष्ठिपन् , न च संगीतशाखे तथोक्तः प्रकृते किमायातमिति शङ्कनी- यम्, चरमोपेयरसप्रतिपादकत्वेन समानतन्त्रसिद्धान्तनयेन तदुक्त निर्विवादमादरणीयतमलाद, न चैवमपि मुनिवचनविरोधो दुष्परिहरो निर्मूलकता चेवि दोषयमापततीति वाच्यम् , एतदेवाशङच तत्रैव नृत्याध्याये- "उद्दिश्य स्थायिनः प्राप्ते समये व्यभिचारिणाम् । अपङ्गलमपि ब्रूते पूर्व निर्धेदमेव यत्" ।। मुनिर्मनेऽस्य तन्ननं स्थायिताव्यभिचारिते । पूर्वापरान्वयो ह्यस्य मध्यस्थस्यानुपगतः", इति समादधिरे ते, तथा च निर्वेदस्य स्थायिनामन्ते संचा- रिणामादानुल्लेखान्मध्यमणिन्यायेन देहलीदीपकन्यायेन बोभय- तैव महर्ण्यनुमतेति कल्प्यते, न च तदीयकल्पनापामपि किं मूलमिति चोचम् ? श्रीमदग्निपुराणे रसनिरूपणाध्याये- शृङ्गारहास्यकरणा रौद्रवीरभयानकाः । बीभत्सादभुतशान्ताख्या: इति वचनेन नवत्वं रसानां भगवच्छीकृष्णद्वैपायनपादा- अपि समनुमन्यन्ते स्म, अत एव पण्डितराजा श्रपि रसानां नवसस्थापने "मुनिव- चनं चात्र मानमिति समसुचन्, तत्रत्यमुनिश नामिपुराण CE सटीके भक्तिरसायने- अत्र मते जुगुप्सात्वोत्साहखशमत्वेषु शान्तीयस्थायिताऽबच्छेदक तायां व्यासण्यत्तिलस्योपगमात् ,परन्त्वेतत्सर्वमपि माकृताल- म्बनकतया प्राकृतरसाभिमायकं ज्ञातव्यम् , प्रकृते तु भक्तिरस- निरुपयितुं प्रस्तो मूलकारोऽमाकृतं भजनीयं भगवन्तमालम्ब माना ये स्थायिनो रसपदवीमध्यासितुमर्हन्ति त एव भक्तिरस- तामाजो भवन्तीति सिद्धान्तमनुसरन् शान्तस्यापि भक्तिरसता. पर्युदास्थत् । परमार्थतस्तु-रसतच्चाभिरूपतलजा भक्तिरसेपु मधुरा- न्तिमान् मुख्यान रसान् प्रतिपादयन्तः तेप्वादिम शान्तं मुख्य भक्तिरसं माहुः-उपपत्तिश्चात्यम्-भक्तिरसमात्र प्रति भग वद्विषया रतिः स्थायिभाव इति तु क्लुप्तमेव, तदुक्तं- "स्थायी भावोऽत्र स मोक्तः श्रीकृष्णविपया रतिः" इयं च रतिर्मुख्या गौणी चेति द्विधा, तत्र "शुद्धसत्त्वविशेपात्मा रतिर्मुख्येति कीर्तिता" . तथा "विभावोत्कर्षजो भावविशेषो.योऽनुगृह्यते । संकुचन्त्या स्वयं रत्या सा गौणी रतिरुच्यते," एवं मुख्यां गौणी.च रर्ति लक्षयिखा; "शुद्धी प्रीतिस्तथा सख्यं वात्सल्यं प्रियतेत्यसा"वि- त्यादिना मुख्यायाः पञ्चविधत्वमुपपाय "सामान्याऽसौ तथा स्वच्छा शान्तिश्चेत्यादिमा विधे"- त्यादिना शुद्धाया एव रतेर्विशेपः शान्तिरित्युक्तं, ततश्च "प्रायः शममधानानां ममतागन्धवर्जिता ।' परमात्मतया कृष्णे जाता शान्ती रतिर्मता'- इत्यादिना शान्य ब, एवं च शान्तिर-
सटीके भक्तिरसायने-
अत्र मते जुगुप्सात्वोत्साहलशमत्वेषु शान्तीयस्थायिताऽवच्छेदक
तायां व्यासज्यत्तिखस्योपगमात् ,परन्त्येतत्सर्वमपि प्राकृताल
म्बनकतया प्राकृतरसाभिमायकं ज्ञातव्यम् , प्रकृते तु भक्तिरसं
निस्पयितुं महत्तो मूलकारोऽमाकृतं भजनीयं भगवन्तमालम्ब
माना ये स्थायिनो रसपदवीम यासितुमईन्ति त एव भक्तिरस
तामाजो भवन्तीति सिद्धान्तमनुसरन् शान्तस्यापि भक्तिरसता
पर्युदास्यत् ।
परमार्थतस्तु-रसतत्वाभिरूपतल्लना भक्तिरसेपु मधुरा
न्तिमान् मुख्यान् रसान् प्रतिपादयन्तः तेप्वादिम शान्तं मुख्य
भक्तिरसं माहुः--उपपत्तिश्चानत्यम्-भक्तिरसमात्र प्रति भग
वद्विषया रतिः स्थायिभाव इति तु क्लुप्तमेव, तदुक्तं-
"स्थायी भावोऽत्र स प्रोक्तः श्रीकृष्णविपया रतिः"
इयं च रतिर्मुख्या गौणी चेति द्विधा, तत्र
"शुद्धसत्त्वविशेपात्मा रतिर्मुरयेति कीर्तिता"
"विभावोत्कर्षजो भावविशेषो योऽनुगृह्यते ।
संकुचन्त्या स्वयं रत्या सा गौणी रतिरुन्यते,"
एवं मुख्यां गौणी च रतिं लक्षयिखा;
"शुद्धा प्रीतिस्तथा सख्यं वात्सल्यं प्रियतेत्यसा"वि
त्यादिना मुख्यायाः पञ्चविधत्वमुपपाय
"सामान्याऽसौ तथा स्वच्छा शान्तिश्चेत्यादिमा विधे"-
त्यादिना शुद्धाया एव रतेर्विशेपः शान्तिरित्युक्तं, ततश्च
"प्रायः शममधानानां ममतागन्धवर्जिता ।
परमात्मतया कृष्णे जाता शान्ती रतिर्मती"
इत्यादिना शान्य
al. u- शान्तिर
तथा
तिस्यायिफः शान्तो
सटीके भक्तिरसायने- अयं भावः-यथा जुगुप्साऽऽदयो हि चित्तद्रावकाः सन्तो ऽपि भगवदनालम्बनकतया भक्तिरसवपदवी प्राप्तुं नोत्सहन्ते तथोक्तद्वेपद्यमपि भगवद्विषयकमपि चित्तद्रावकत्त्वाभावाद में क्तिरसीभवितुं न क्षमते, एवं च भगवद्विपयकत्वे सति चित्त द्रावकभावसमेव मूलकृन्मते भक्तिरसोदयसावच्छिन्नजन्यतानि रूपितजनकताऽवच्छेदकमितिनका चिदनुपपत्तिरापत्तिति॥२६ उक्तद्वेषयोः सत्वे भक्तानास्वाद्यतां सहेतुकमाह-शुद्धइति शुद्धो रौद्ररसस्तत्र तथा रौद्रभयानकः ॥ नास्वाद्यः सुधिया प्रीतिविरोधेन मनागपि ॥ ३०॥ शुद्ध ईजिनितक्रोधस्थायिको रौद्ररसः तथेजिन्य- द्वेपसंकीर्णभयस्थायिको रौद्रभयानकच यद्यपि परत्र रसौ भवतो. भक्तिरसत्वं तु तत्र नायाति, तत्र हेतुः प्रीतिविरोधेनेति, अयं भावः-अपर्यनुयोज्यो हि वस्तुस्वभावः तेन यद्विषयेा भवेन्न जातु तद्विषयिका प्रीतिरुदेति ततश्च भक्तिरसास्वादलिप्मुः मतिना किंचिदपि तत्रास्वादो न प्राप्यते ॥ ३० ॥ तर्हि के भावा भगवद्विपयीभावार्हा इत्याह-कामने इति । कामजे दे रती शोकः प्रीतिभीविस्मयास्तथा ॥ उत्साहो यदि दाने च भगवद्विपया अमी॥ ३१ ॥ कामजे द्वे रती-संभोगविमलम्भीये, शोकप्रीतिभीविस्मया. दानोत्साहश्य, एते भावा भगवद्विपया भवन्ति ॥ ३१ ॥ एतेषां रसत्वं भक्तिरसत्वं चाह-व्यामिति । व्यामिश्रभावरूपत्वं यान्त्येते क्षीरनीखत् ॥ विभावादिसमायोगे तथा भक्तिरसा अपि ॥ ३२॥ 1
सटीके भक्तिरसायने-
अयं भावः-यथा जुगुप्साऽऽदयो हि चित्तद्रावकाः सन्तो.
ऽपि भगवदनालम्बनकतया भक्तिरसलपदवी प्राप्तुं नोत्सहन्ते;
तथोक्तद्वेपद्यमपि भगवद्विषयकमपि चित्तद्रावकत्वाभावाद भ.
क्तिरसीभवितुं न क्षमते, एवं च भगवद्विषयकत्वे सति चित्त-
द्रावकमावखमेव मूलकृन्मते भक्तिरसोदयखावच्छिन्नजन्यतानि
रूपितजनकताऽवच्छेदकमिति न का चिदनुपपत्तिरापत्तिर्वति॥२६॥
उक्तद्वेषयोः सत्वे भक्तानास्वाद्यतां सहेतुकमाह-शुद्धइति ।
शुद्धो रौद्ररसस्तत्र तथा रौद्रभयानकः ॥
नास्वाद्यः सुधिया प्रीतिविरोधेन मनागपि ॥ ३०॥
शुद्ध ईजिनितक्रोधस्थायिको रौद्ररसः तथाजन्य-
द्वेपसंकीर्णभयस्थायिको रौद्रभयानकच यद्यपि परत्र रसौ भवतो-
भक्तिरसत्वं तु तत्र नायाति, तत्र हेतुः प्रीतिविरोधेनेति, अयं
भावः-अपर्यनुयोज्यो हि वस्तुस्वभावः तेन यद्विषयेा
भवेन जातु तद्विषयिका प्रीतिरुदेति ततश्च भक्तिरसास्वादलिप्मुः
मतिना किंचिदपि तत्रास्वादो न प्राप्यते ॥ ३० ॥
तर्हि के भावा भगवदिपयीभावार्हा इत्याह-कामजे इति ।
कामजे दे रती शोकः प्रीतिभीविस्मयास्तथा ॥
उत्साहो यदि दाने च भगवद्धिपया अमी॥ ३१ ॥
कामजे दे रती-संभोगविमलम्भीये, शोकशीविभीविस्मया
दानोत्साहय, एते भावा भगवद्विषया भवन्ति ॥ ३१ ॥
एतेषां रसत्वं भक्तिरसत्वं चाह-व्यामिश्रेति ।
'व्यामिश्रभावरूपत्वं यान्त्येते क्षीरनीरवत् ।।
विभावादिसमायोगे तथा भक्तिरसा अपि ॥ ३२॥
सटीक भक्तिरसायने- - - "पूर्वानुरागमानाख्यप्रवासकरुणात्मना । विप्रलम्भाभिधानोऽयं शृद्वारः स्याचतुर्विधः" इत्यंतचतुष्टं वदन्ति, रसशास्त्राचार्याभियुक्ततल्लजास्तु-पूर्व रागमानप्रवासमेमवैचित्यभेदात्तस्य चातुर्विध्यमुपगच्छन्ति, पूर्वमत- विरोधस्तु नोदभाव्यः-पूर्वरागेणाभिलापस्य, मानेनेायाः, प्रेमवैचित्त्यस्य विशेपेण विरहस्य, शापस्य च शप्तयोरैकाधिकर एये पाण्डुमाद्योरिव विरहेण वैयधिकरण्ये यशतकान्तयोरिख प्रवासेनान्तर्भावं प्रतिपादयन्ति, दिङ्मात्रेणोदाहियते-- अकस्मादेकस्मिन् पथि सखि मया यामुनतट- वजन्त्या दृष्टो यो नवजलधरश्यामलतनुः । स हम्मङ्गया किं वाऽकुरुत न हि जाने तत इदं- मनो मे व्यालोलंक चन गृहकृत्ये न लगति ।। अत्र पूर्वरागः। करुषो यथा- तं नागभोगपरिचीतमदृष्टचेष्ट- मालोक्य तत्प्रियसखाः पशुपा भृशार्चाः । कृष्णेऽर्पितात्ममुहृदर्थकलत्रकामा- दुःखाभिशोकभयमूढधियो निपेतुः ।। हास्यो यथा- यास्याम्यस्य न भीपणस्य सविधे जीर्णस्य शीर्णाकृते- मतिर्नेप्यति मां पिधाय कपटादाधारिकायामसौ । इत्युक्ता चकिताक्षमभुतशिशाबुद्वीतमाणे इरौ हास्यं तस्य निरन्धतोऽप्यतितरां व्यक्तं तदाऽऽसीन्मुनेः ।। दास्यनामा प्रीतियथा-. नवाम्बुधरपन्धुरः करयुगेन वस्त्राम्युजे निधाय मुरली स्फुरत्पुरटनिन्दिपट्टाम्बरः। .
६२ सटीक भक्तिरसायने- . - - "पूर्वानुरागमानाख्यप्रवासकरुणात्मना । विपलम्भाभिधानोऽयं शृङ्गारः स्याच्चतुर्विधः" इत्यंतचतुष्टं वदन्ति, रसशास्त्राचार्याभियुक्ततल्लजास्तु--पूर्व रागमानमवासप्रेमवैचित्यभेदात्तस्य चातुर्विध्यमुपगच्छन्ति, पूर्वमन- विरोधस्तु नोदभाव्यः-पूर्वरागेणामिलापस्य, मानेनेाया, प्रेमवैचित्त्यस्य विशेपेण विरहस्य, शापस्य च शप्तयोरैकाधिकर एये पाण्डुमायोरिव विरहेण वैयधिकरण्ये यत्ततत्कान्तयोरिख प्रवासेनान्तर्भावं प्रतिपादयन्ति, दिङ्मात्रेणोदाहियते- अकस्मादेकस्मिन् पथि सखि मया यामुनतट- वजन्त्या दृष्टो यो नवजलधरश्यामलतनुः । स हरभङ्गया किं वाऽकुरुत न हि जाने तत इदं- मनो मे व्यालोलंक चन गृहकृत्ये न लगति ।। अत्र पूर्वरागः। करुषो यथा- तं नागभोगपरिवीतमदृष्टचेष्ट- मालोक्य तत्प्रियसखाः पशुपा भृशार्ताः । कृष्णेऽपितात्ममूहदर्थकलत्रकामा- दुःखाभिशोकभयमूदधियो निपेतुः ॥ हास्यो यथा- यास्याम्यस्य न भीपणस्य सविधे जीर्णस्य शीर्णाकृते- तिर्नेप्यति मां पिधाय कपटादाधारिकायामसौ । इत्युक्खा चकिताक्षमभुतशिशाबुद्दीतमाणे हरी हास्यं तस्य निरन्धतोऽप्यतितरां व्यक्तं तदाऽऽसीन्मुनेः । दास्यनामा प्रीतियथा- नवाम्बुधरपन्धुरः करयुगेन वस्त्राम्पुजे निघाय मुरली स्फुरत्पुरटनिन्दिपट्टाम्बरः -- -
६४
सटीके भक्तिरसायने-
ते
स्पष्टैपा कारिका ॥३४॥
उक्तरतिस्थायिकान् रसानाह-विशुद्ध इति ।
विशुद्धो वत्सलःप्रेयानिति भक्तिरसास्त्रयः॥
रसान्तरामिश्रितास्ते भवन्ति परिपुष्कलाः ॥ ३५ ॥
इतिशब्दो हेतो, यतो रतिस्त्रिविधा ततो रसा अपि त्रयो-
भवन्ति, शुद्धरतिस्थायिको विशुद्धाख्यो, वत्सलरतिस्थायिको
वत्सलाभिधः, प्रेयोरतिस्थायिकः प्रेयोनामा, त्रिविधा रसाः,
रसा भावान्तरामिश्रितस्थायिकतयैव रसान्तरामिश्रिता अत-
एव परिपुष्कलाः निसर्गपूर्णस्वभावका इत्यर्थः ।
एपामुदाहरणानि यथा-
तत्र विशुद्धभक्तिरसः-
हरिवल्लभसेवया समन्तादपवर्गानुभवं किलावधीयं ।
घनसुन्दरमात्मनोऽप्यभीष्टं परमं ब्रह्म दिक्षते मनो मे ।।
वात्सल्यभक्तिरस:-
सुतमलिभिः सुतस्तनी चियुकाग्रे दधती दयाऽऽधीः ।
समलालयदालयात् पुरः स्थितिभाजं ब्रजराजगहिनी ॥
प्रयोभक्तिरसः-
श्रीदामदोविलसितेन कृतोऽपि काम-
दामोदर ! खमिह दर्पधुरादरिद्रः ।
सद्यस्वया तदपि कत्थनमेव कृता
देव्यै हिये त्रयमदायि जलाञ्जलीनाम् ॥३५।।
वैशिष्ट्यं विवक्षुः सिहावलोकितकेन पुनः शृङ्गारमाह-
शृङ्गेति।
शृङ्गारो मिश्रितत्वेऽपि सर्वेभ्यों वलवत्तरः। .
तीव्रतीव्रतस्त्वं तु रतेस्तत्रैव वीक्ष्यते ॥३६॥
सटीके भक्तिरसायने-
-
स्पष्टैषा कारिका ॥३४॥
उक्तरतिस्थायिकान् रसानाह-विशुद्ध इति ।
विशुद्धो वत्सलः प्रेयानिति भक्तिरसास्त्रयः ॥
रसान्तरामिश्रितास्ते भवन्ति परिपुष्कलाः ॥ ३५ ॥
इतिशब्दो हेतो, यतो रतित्रिविधा ततो रसा अपि त्रयो
भवन्ति, शुद्धरतिस्थाथिको विशुद्धाख्यो, वत्सलरतिस्थायिको
वत्सलाभिधः, प्रेयोरतिस्थायिकः प्रेयोनामा, त्रिविधा रसाः, ते
रसा भावान्तरामिश्रितस्थायिकतयैव रसान्तरामिश्रिता अत
एष परिपुष्फलाः निसर्गपूर्णस्वभावका इत्यर्थः ।
एपामुदाहरणानि यथा-
तत्र विशुद्धभक्तिरस:-
हरिवल्लभसेवया समन्तादपवर्गानुभवं किलावधीयं ।
घनमुन्दरमात्मनोऽप्यभीष्टं परमं ब्रह्म दिहत्तते मनो मे ।।
वात्सल्यभक्तिरस:--
मृतमगुलिभिः सुतस्तनी चिबुकाग्रे दधती दयाऽऽधीः ।
समलालयदालयात् पुरः स्थितिभाज प्रजराजगहिनी ॥
प्रेयोभक्तिरसः-
श्रीदामदोर्विलसितेन कृतोऽपि काम-
दामोदर ! खमिह दर्पधुरादरिद्रः।
सद्यस्वया तदपि कत्थनमेव कृता
देव्ये हिये त्रयमदायि जलाञ्जलीनाम् ।।३।।
वैशिष्ट्य विवनुः सिहावलोकितकेन पुनः शृङ्गारमाह--
शृङ्गेति।
शृङ्गारो मिश्रितत्वेऽपि सर्वेभ्यो बलवत्तरः ।
तीव्रतीव्रतरत्वं तु रतेस्तत्रैव वीच्यते ॥३॥
सटीके भक्तिरसायने- शुद्धास्त्रयः पुरैवोक्ताः संकीर्यन्ते न केन चित् । एवं निरूपिता भक्तिः संक्षेपादुच्यते पुनः ॥४०॥ तत्र क्रोधभयोत्साहजुगुप्सानिर्वेदसंयोगतः संकीर्णाः रौद्रा- दिशान्तान्ता उच्यन्ते, किन्त्वेतैरपि रसत्वेन सालम्बनकैर्भवित- व्यमेव, तथा च भगवदालम्बनकत्वे केवलमिश्रिताः, तद्भिन्ना- लम्बनकत्वे संकीर्णमिश्रिताः, भावान्तरासंयुक्ततादशायामेव भगवद्विपयाः शुद्धाः, एवं प्रभेदाद्यप्रदर्शनपूर्वककथनात्मकात् संक्षेपाद भक्तिरसो निरूपितः, पुनः कथ्यते प्रकारान्तरैरिति शेपः । एवं कारिकात्रयस्य वर्तुलार्थोऽत्र ज्ञेयः, उदाहरणानि च केवलमिश्रितानां शुद्धानां च प्रदर्शितान्येव, केवलसंकीर्णानां तु संकीर्णमिश्रितानामेवान्तर्गतानि, एपां तु प्रकृतानुपयोगिवया न दर्शितानि, भगद्भिन्नविषयकत्वेन मुज्ञानानि, बहुत्र बहुभिरुक्ता- न्येवातो जिज्ञामुभिस्तत एव ज्ञेयानि ॥३८-३६-४०॥ तान्येव भक्तः प्रकारान्तराणि द्वाभ्यामाह-राजसीति । राजसी तामसी शुद्धसात्त्विकी मिश्रिता च सा ।। ईर्ष्याजदेपजाऽऽद्या स्याद् भयजदेपजापरा ॥४१॥ हर्पजा शुद्धसत्त्वोत्था कामशोकादिजेतरा ॥ सत्त्वजत्वे तु सर्वासां गुणान्तस्कृता भिदा ॥ १२॥ पुनर्भक्तिः : चतुर्विधा-रजःप्रधाना, तमःप्रधाना, सत्त्वा- भिभूतरजस्तमाः, मिश्रिता च, तातो जाताद् द्वेपाज्जाता श्राद्या-राजसी, भयतो जाताद देपाजाता परां तामसी, हर्पतो जाता तृतीया, कामतः शोफतः आदिपदग्राह्येभ्यः ईजिनकभिन्नभयस्नेहहर्पदयाऽन्तेभ्यो जाता; इतरा-मिश्रिता, सटीके भक्तिरसायने- शुद्धात्रयः पुरैवोक्ताः संकीर्य्यन्ते न केन चित् । एवं निरूपिता भक्तिः संक्षेपादुच्यते पुनः ॥४०॥ तत्र क्रोधभयोत्साहजुगुप्सानिर्वेदसंयोगतः संकीर्णाः रौद्रा दिशान्तान्ता उच्यन्ते, किन्त्वेतैरपि रसत्वेन सालम्बनकैर्भवित व्यमेव, तथा च भगवदालम्बनकत्वे केवलमिश्रिताः, तद्भिन्ना लम्बनकत्वे सकीर्णमिश्रिताः, भावान्तरासंयुक्ततादशायामेव भगवदिपयाः शुद्धाः, एवं प्रभेदाथमदर्शनपूर्वककथनात्मका संक्षेपाद भक्तिरसो निरूपितः, पुनः कथ्यते प्रकारान्तरैरिति शेपः । एवं कारिकात्रयस्य वर्तलार्थोऽत्र ज्ञेयः, उदाहरणानि च केवलमिश्रितानां शुद्धाना च प्रदर्शितान्येव, केवलसकीर्णाना तु संकीर्ण मिश्रितानामेवान्तर्गतानि, एपा तु प्रकृतानुपयोगितया न दर्शितानि, भगद्भिन्नविपयकत्वेन सुज्ञानानि, बहुत्र बहुभिरुक्ता न्येवातो जिज्ञासुभिस्तत एव ज्ञेयानि ॥३८-३६-४०॥ तान्येव भक्तेः प्रकारान्तराणि द्वाभ्यामाह-राजसीति । राजसी तामसी शुद्धसात्त्विकी मिश्रिता च सा ॥ ईर्ष्याजद्धेपजाऽऽद्या स्याद् भयजपजापरा ॥४१॥ हर्पजा शुद्धसत्त्वोत्था कामशोकादिजेतरा ॥ सत्त्वजत्वे तु सर्वासां गुणान्तस्कृता भिदा ।। ४२॥ पुनर्भक्तिः चतुर्विधा-रजःप्रधाना, तम.प्रधाना, सत्या भिभूतरजस्तमाः, मिश्रिता च, तातो जाताद् द्वेपाज्जाता आया-राजसी, भयतो जाताद देपानाता परां तामसी, हर्पतो जाता तृतीया, कामतः शोकतः प्रादिपदग्राह्येभ्यः- ईजिनकभिन्नभयस्नेहहर्पदयाऽन्तेभ्यो जाता; इतरा-मिश्रिता, .
६. सटीके भक्तिरसायने- पूर्वोक्तचातुर्विध्याऽप्येपा भक्तिभंगवद्विपया सती स्थिरा चेद दृष्टादृष्टोभयफला, दृष्टमात्रफला, अष्टमात्रफला, एवं- त्रिधा भवेत् ॥ ४४॥ अविशिष्योक्तं वैविध्यं व्यवस्थापयितुमाह-राजसीति । राजसी तामसी भक्तिरदृष्टफलमात्रभाक् ॥ दृष्टादृष्टोभयफला मिश्रिता भक्तिरिष्यते ॥ ४५ ॥ पूर्वोक्तभक्तिचतुष्टये राजसीतामस्यौ भक्ती केवलमदृष्टफले, मिश्रिता च भक्तिदृष्टादृष्टोभयफला भवति ।। ४५ ।। उभयफलाया रूपान्तरं स्थलं च दर्शयन् दृष्टफलायाः पात्रमाह-शुद्धेति । शुद्धसत्त्वोद्भवाऽप्येवं साधकेष्वस्मदादिपु ॥ दृष्टमात्रफला सा तु सिद्धेषु सनकादिपु ॥ १६ ॥ दृष्टादृष्टोभयफला भक्तिः पूर्वोक्तामु शुद्धसत्वाऽपि भवति, सा चास्मदादिषु साधकेषु सुखरूपदृष्टफलस्य दुरितनिवृत्त्याय भ्युदयनिःश्रेयसादिरूपादृष्टफलस्य चोत्पादिका, दृष्टमात्रफला तु सा सिद्धेपु-निसर्गादाप्तकामेपु सनकादिपु कुमारयोगीन्द्रगहा- भागवतेपु; तेषामदृष्टफलोत्पत्तिक्षेत्रताविरहाद, न च तेपामाप्त कामत्वेन दृष्टफलयोग्यताऽपि न संभवतीति वाच्यम् ? प्राप्त- कामानामपि कर्मनिवन्धनवासनाधीनफलकामनाया अभावेऽपि भगवद्भक्तिरसानुयुभूपायां वाधकामावाद, यथोक्तं- आत्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे ।। कुर्वन्त्य हैतुफी भक्तिमित्यम्भूतगुणो हरिः ।। श्रयं भावः-बन्धप्रयोजककामना एवं हेयपने निक्षिप्ता. न तु बन्धविरोपिन्या, किं चाप्तकामा न माकृतवस्वभावेन प्रवर्तिताम्तत् कामयन्ते, परन्तु भजनीयभगवत्स्वरूप एव तादृशी सटीके भक्तिरसायने- पूर्वोक्तचातुर्विध्याऽप्येपा भक्तिभंगवद्विपया सती स्थिरा चेद् दृष्टादृष्टोभयफला, दृष्टमात्रफला, अष्टमात्रफला, एवं त्रिधा भवेत् ।। ४४ ॥ अविशिष्योक्तं त्रैविध्यं व्यवस्थापयितुमाह-राजसीति । राजसी तामसी भक्तिरदृष्टफलमात्रभाक् ॥ दृष्टादृष्टोभयफला मिश्रिता भक्तिरिष्यते ॥ ४५ ॥ पूर्वोक्तभक्तिचतुष्टये राजसीतामस्यौ भक्ती केवलमदृष्टफले, मिश्रिता च भक्तिदृष्टादृष्टोभयफला भवति ॥ ४५ ॥ उभयफलाया रूपान्तरं स्थलं च दर्शयन् दृष्टफलाया' पात्रमाह-शुद्धति । शुद्धसत्त्वोद्भवाऽप्येवं साधकेपस्मदादिषु ॥ दृष्टमात्रफला सा तु सिद्धेषु सनकादिषु ॥ १६ ॥ दृष्टादृष्टोभयफला भक्ति. पूर्वोक्तामु शुद्धसयाऽपि भवति, सा चास्मदादिपु साधकेषु सुखरूपदृष्टफलस्य दुरितनिवृत्याच भ्युदयनिःश्रेयसादिरूपादृष्टफलस्य चोत्पादिका, दृष्टमात्रफला तु सा सिद्धेपु-निसर्गादाप्तकामेपु सनकादिषु कुमारयोगीन्द्रगहा भागवतेपु; तेषामदृष्टफलोत्पत्तिक्षेत्रताविरहाद, न च तेपामाप्त कामत्वेन दृष्टफलयोग्यताऽपि न सभवतीति वाच्यम् ? प्राप्त कामानामपि कर्मनिवन्धनबासनाधीनफलकामनाया अभावेऽपि भगवद्भक्तिरसानुभूपायां वाधकामावाद, यथोक्तं- श्रात्मारामाश्च मुनयो निर्ग्रन्था अप्युरुक्रमे ।। कुर्वन्त्य हैतुकी भक्तिमित्यम्भूतगुणो हरिः ।। श्रयं भावः-वन्धप्रयोजककामना एवं हेयपक्षे निक्षिप्ता न तु बन्धविरोविन्यः, किं चातकामा न माकृतवस्वभावेन प्रवर्तिताम्तत् कामयन्ते, परन्तु भजनीयभगवत्स्वरूप एर तादृशी १०० - M मटीके भक्तिरसायने- दिति तात्पर्यम्, अदृष्टांशः = अदृष्टफलभागः, न तु हीयते नैव निरुध्यते, भाविशरीरावच्छेदेन भोक्ष्यमाणकर्मफलोपभोग- प्रति मारब्धकर्मणामप्रतिबन्धकलादिति भावः, तत्र दृष्टान्तः- शीतेत्यादि, यथा शीतवातादिभिरान्स्य गगामाने जन्यमान- सुखं प्रतिरुध्यते; न तु जनिप्यमाणमामुप्मिकमभ्युदयादिवं तधेत्यर्थः ॥४८॥ अष्टमात्रफलबिरोधः कुति दर्शयति-तथैवेति । तथैव जीवन्मुक्तानामदृष्टांशो,न विद्यते ।। स्नात्वा भुक्तवतां भूयो गङ्गायाँ क्रीडतां यथा ॥४६॥ यथा रजस्तमोऽभिभूतानां दृष्टांशः प्रतिवध्यते; तथैव जीव न्मुक्तानामदृष्टांशो न विद्यते = प्रतिबध्यते, तेपां चरमदेहकतया; चरमदेहध्वंसस्य भाविभोगे प्रतिवन्धकखाद, अथ वा-न विद्यते- नोत्पद्यते, कर्मफलभोगखावच्छिन्नं प्रति कर्मजन्यशरीरस्याव- च्छेदकतासंवन्धेन कारणखाद, अन्तिमदेहानां जीवन्मुक्तानां- तु प्रारब्धकर्माधीनदेहत्यागोत्तरं भोगाईदेहस्यैवाभाषाद, यद्वा समवायेन भोग प्रति समवायेनादृष्टस्य कारणतया; तेषामदृष्टा भावाददृष्टफलाभावः, अत्र दृष्टान्त: -स्नात्वेति । स्नातभुक्तवता गङ्गास्नानस्थावैधतयापूर्वजनकसाभावानादृष्टफलमयोजकता,दृष्ट- फलं वस्त्येव यथा; तथा प्रकृतेऽपि, न च भोजनाद्युत्तरमपि गङ्गास्नानस्योपरागादिप्रयुक्तत्वे वैधत्वं संभवतीति वाच्यम् ? क्रीडतामिति स्वातृविशेषणस्वारस्येन चिक्रीडिपानिवन्धन एव तत्तानेऽदृष्टफलानुत्पादकत्वे तात्पर्यादिति ॥ ४६॥ दृष्टादृष्टे स्वयं निते-वर्तमानेति । वर्तमानतनुप्राप्यं फलं दृष्टमुदाहृतम् ।। भाविदेहो ध्यत्तददृष्टमुदीरितम् ।।५०॥
सटीके भक्तिरसायने- दिति तात्पर्यम्, अदृष्टांशः = अदृष्टफलभागः, न तु हीयते - नैव निरुध्यते, भाविशरीरावच्छेदेन भोक्ष्यमाणकर्मफलोपभोग- प्रति भारब्धकर्मणामप्रतिवन्धकलादिति भावः, तत्र दृष्टान्तः शीतेत्यादि, यथा शीतवातादिभिरातस्य गगाम्नाने जन्यमानं- सुखं प्रतिरुध्यते; न तु जनिष्यमाणमामुप्मिकमभ्युदयादिप तथेत्यर्थः :॥४८॥ अष्टमात्रफलविरोधः कुति दर्शयति-तथैवेति । तथैव जीवन्मुक्तानामदृष्टांशो,न विद्यते ॥ स्नात्वा भुक्तवतां भूयो गङ्गायों क्रीडतां यथा ॥४॥ यथा रजस्तमोऽभिभूतानां दृष्टांशः प्रतिवध्यते; तथैव जीव न्मुक्तानामदृष्टांशो न विद्यते = प्रतिवध्यते, तेषां चरमदेहकतया; चरमदेहध्वंसस्य भाविभोगे प्रतिबन्धकवाद, अथ वा-न विद्यते- नोत्पद्यते, कर्मफलभोगतावच्छिन्नं प्रति कर्मजन्यशरीरस्याव- च्छेदकतासंवन्धेन कारणवाद, अन्तिमदेहानां जीवन्मुक्तानां- तु प्रारब्धकर्माधीनदेहत्यागोत्तरं भोगाईदेहस्यैवाभावाद, यद्वा समवायेन भोग प्रति समवायेनादृष्टस्य कारणतया; तेपामदृष्टा- भावाददृष्टफलाभावः, अत्र दृष्टान्तः-स्नात्वेति । स्नातभुक्तवतां. गङ्गास्नानस्यावैधतयापूर्वजनकलाभावानादृष्टफलप्रयोजकता,दृष्ट- फलं वस्त्येव यथा; तथा प्रकृतेऽपि, न च भोजनाद्युत्तरमपि गङ्गास्नानस्योपरागादिप्रयुक्तत्वे वैधत्वं संभवतीति वाच्यम् ? क्रीडतामिति स्लाविशेषणस्वारस्येन चिक्रीडिपानिवन्धन एव तत्स्लानेऽदृष्टफलानुत्पादकत्वे तात्पर्यादिति ॥ ४६ ।। दृष्टादृष्टे स्वयं निते-वर्तमानेति । वर्तमानतनुप्राप्यं फलं दृष्टमुदाहृतम् ।। भाविदेद्रो गनटटणादीरितम् ।।५०॥ .
मठो भक्तिरसायन- सैव- जातेन दंपेण मिश्रिता मनोत्तिरपि मुखाबहा न भवति यया कंसस्य- अासीनः संविशस्तिष्ठन् भुजानः पर्यटन्महीम् ।। चिन्तयानो दृषीकेशमपश्यत्तन्मयं जगत् ।। कंसो; हरेवरानुबन्धकदिति चानुस्यूते ।। ५४ ॥ एवं रजस्तमोऽभिभूतसत्त्वस्थले रतेष्टफलाभावं प्रदा- दृष्टफलं दर्शयति-नयोरिति । तयो विशरीरे तु प्रतिवन्धक्षये सति । सेव चित्तदतिर्भक्तिरसतां प्रतिपद्यते ॥५५॥ तयोः पयसयो, भाविशरीरे मगवद्धस्ततो निधन- सौभाग्यलाभोत्तरलब्धदिव्यदेहे, सति तु भतिबन्धक्षये शापा- दिमयुक्तनियतकालादिकहिकभोगोपयोगिदेहावसाने, अतिपूर्व लब्धा, चित्तद्रुतिः भगवदाकारताऽऽत्मा, स्पष्टमन्यद, अत्र प्रमाणं तु-"भूयो ममान्तिकमितां तदनुग्रहो मे" इत्या दि "ददर्श चक्रायुधमग्रतो यस्तदेव रूपं दुरवापमाप” इत्यादि च श्रीमदभागवतादिवचनानि द्रष्टव्यानीति ॥ ५५ ॥ प्रतिबद्धदृष्टफलकभक्तिकाः पूर्व चैयादय एवासनैवं योध्यं, किन्विदानीमपि तादृशा वर्तन्त इत्याह-अधुनेति । अधुनाऽपि भजन्तो ये देपात् पाशुपतादयः । तेपामप्येवमेव स्यादथ वाऽनेन तुल्यता ॥५६॥ अधुनाऽपि वर्तमानसमयेऽपि, ये भगवति देपवन्तः स्वस्खा- भी भजन्ते, पाशुपतपदं भगवत्मातिकूल्यमाचरतामखिला- नागपलता, आदिशदः सदृशपरः, तेषामपि भगवद्विवे- पिरगायपि, एवमेव भगवत्कृपया प्रतिबन्धनिरासे देहान्तर गवतजनकृपातो वा यथा + तिमवानमा मटीफे भक्तिरसायन- जातेन इंपेण मिश्रिता मनोत्तिरपि मुखावहा न भवति यया कंसस्य- आसीनः संविशस्तिष्ठन् भुजानः पर्यटन्महीम् ।। चिन्तयानो दृषीकेगमपश्यत्तन्मयं जगत् ।। कंसो; हरेवरानुग्न्यदिति चानुस्यूते ।। ५४ ॥ एवं रजस्तमोऽभिभूतसत्त्वस्थले रतेष्टफलाभाव प्रदा दृष्टफलं दर्शयति-नयोरिति । तयो विशरीरे तु प्रतिवन्धक्षये सनि । सैव चित्तदतिर्भक्तिरसतां प्रतिपद्यते ॥५५॥ तयोः चैद्यकंसयोः, भाविशरीरे-भगवद्धस्ततो निधन- सीमाग्यलाभोत्तरलब्धदिव्यदेहे, सति तु प्रतिवन्धतये-शापा- दिप्रयुक्तनियतकालादिकहिकभोगोपयोगिदेहावसाने, अतिपूर्व लब्धा, चित्ततिः भगवदाकारताऽऽत्मा, स्पष्टमन्यद, अन प्रमाणं तु-"भूयो ममान्तिकमितां तदनुग्रहो मे" इत्या दि "ददर्श चक्रायुधमग्रतो यस्तदेव रूपं दुरबापमाप” इत्यादि च श्रीमदभागवतादिवचनानि द्रष्टव्यानीति ॥ ५५ ॥ प्रतिवद्धदृष्टफलकभक्तिः पूर्व यादय एवासन्नैवं योध्यं, फिन्विदानीमपि तादृशा वर्तन्त इत्याह-अधुनेति । श्रधुनाऽपि भजन्तो ये देपात् पाशुपतादयः। तेपामप्येवमेव स्यादथ वाऽनेन तुल्यता ॥५६॥ अधुनाऽपि वर्तमानसमयेऽपि, ये भगवति द्वेषवन्तः स्वस्था- भीट भजन्ते, पाशुपतपदं भगवत्मातिकूल्यमाचरतामखिला नापलातणम्, आदिशः सहगपरः, तेषामपि भगवद्विवे- पिगापि, परमेष-भगवत्कृपया प्रतिबन्धनिरासे देहान्तर गवतजनकृपातो वा यथा सैव 4 पर भक्तिमयानु " . १०४ सटीक भक्तिरसायने- एवपदेन भावान्तरासंसृष्टस्य यो विकारः परिणामः, प्रिययो:- स्निग्धयोः-वस्त्यालम्बनतानिरूपकलस्ववृत्त्याश्रयतानिरूपकत्वै- तदन्यतरसंबन्धेन वस्तुविशिष्टेन स्नेहेनालम्बनताऽऽश्रयताऽन्यतः रसंवन्धेन विशिष्टयोरिति यावद; इत्थमनुक्तौ यत्किचिद्विषयक स्नेहाश्रययोरन्योन्यमुदासीनयोहणेऽतिप्रसङ्गः स्यात् ; तत्समवे- ताद अनिशम् धारावाहित्वेन, अत्यन्ताद-भावनीयेतरानवगा- हिनो, भावनात् सोत्कण्ठचिन्तनाद विरहस्य अभीष्टविष- यकप्रत्यक्षाभावज्ञानस्य, यद्यपि परत्र विरहशब्देनाभावो बुध्यते; किन्तु प्रकृते विशिष्टाभावज्ञानं विवक्ष्यते, ज्ञानानुक्तौ यत्र प्रेम वैचित्यादौ तादृशमत्यक्षसत्त्वेऽप्यभावबुद्धौ विरहोद्गारोऽनुभ- वसिद्धस्तत्रानुपपत्तेः, याऽसहिष्णुता परिहार्यसप्रकारकदुः- खविपयकज्ञानाभावः, तथा च तादृशदुःखकारणे व्यवहियमाणे सह्यासह्यत्वे भाक्त, तदात्मा-तत्मवृत्तिनिमित्तकः प्रीतिविशेषो. रतिः, एवं च-वस्तुविशिष्टस्नेहविशिष्टव्यक्तिसमवेतविषयान्त रानवगाहिधारावाहिसोत्कएठचिन्तनमयुक्तोऽभीष्टविषयकमत्यक्षा- भावपयोग्यपरिहार्यसप्रकारकदुःखविपयकज्ञानाभावविशिष्ट भावान्तरासंसृष्टस्नेहपरिणामप्रीतिविशेषो रतिरिति फलितम्, स्नेहे वैशिष्टयं च-स्ववृत्त्यालम्बनतानिरूपकलस्वत्याश्रय तानिरूपकत्वैतदन्यतरसंबन्धेन, व्यक्ती वैशिष्ट्यंच-पालम्बनता ऽऽश्रयताऽन्यतरसंवन्धेन,मीतिविशेपे तादृशाभाववैशिष्ट्यं च स्वा. अयसमवेतत्वस्वमतियोगिज्ञानविषयदुःखमयोजकाभावप्रतियोगि- प्रत्यक्षविपयाभीष्टविषयकत्वैतदुभयसंवन्धेनेति निष्कर्षः ॥५६) रजस्तमोऽपसरणानुसारेण रतेस्तारतम्पमाह-रजेति । रजस्तमःसमुच्छेदतारतम्येन गम्यते । तुल्येऽपि साधनाभ्यासे तारतम्यं रतेरपि ॥६०॥ . :
सटीके भकिरसायने- एवपदेन भावान्तरासंस्पस्य यो विकारः परिणामः, मिययो:- स्निग्धयोः-स्वत्यालम्बनतानिरूपकवस्ववृत्याश्रयतानिरूपकत्व तदन्यतरसंबन्धेन वस्तुविशिष्टेन स्नेहेनालम्बनताऽऽश्रयताऽन्यव रसंवन्धेन विशिष्टयोरिति यावदः इत्थमनुक्तौ यत्किचिद्विषयक स्नेहाश्रययोरन्योन्यमुदासीनयोग्रहणेऽतिप्रसङ्गः स्यात् । तत्समवे ताद अनिशम् धारावाहित्वेन, अत्यन्ताद-भावनीयेतरानवगा हिनो, भावनात्-सोत्कण्ठचिन्तनाद विरहस्य अभीष्टविप यकप्रत्यक्षाभावज्ञानस्य, यद्यपि परत्र विरहशब्देनाभावो बुध्यते, किन्तु प्रकृते विशिष्टाभावज्ञानं विवक्ष्यते, ज्ञानानुक्तौ यत्र प्रेम वैचित्यादौ तादृशप्रत्यक्षसत्त्वेऽप्यभावयुद्धौ विरहोद्गारोऽनुभ वसिद्धस्तत्रानुपपत्तेः, याऽसहिष्णुता परिहार्यसप्रकारकदुः खविषयकज्ञानाभावः, तथा च तादृशदुःखकारणे व्यवहियमाणे सह्यासह्यत्वे भाक्ते, तदात्मा तत्मवृत्तिनिमित्तकः प्रीतिविशेषो रतिः, एवं च-वस्तुविशिष्टस्नेहविशिष्टव्यक्तिसमवेतविषयान्त रानवगाहिधारावाहिसोत्कएठचिन्तनप्रयुक्तोऽभीष्टविषयकमत्यक्षा भावपयोध्यपरिहार्यप्रकारकदुःखविषयकज्ञानाभावविशिष्ट : भावान्तरासंसृष्टस्नेहपरिणाममीतिविशेपो रतिरिति फलितम्, स्नेहे वैशिष्टयं च-स्ववृत्त्यालम्बनतानिरूपकलस्वत्याश्रय तानिरूपकत्वैतदन्यतरसंबन्धेन, व्यक्तौ वैशिष्ट्यंच-आलम्बनता ऽऽश्रयताऽन्यतरसंवन्धेन,मीतिविशेपे तादृशाभाववैशिष्ट्यवस्था श्रयसमवेतत्त्वस्वमतियोगिज्ञानविषयदुःखप्रयोजकाभावमतियोगि प्रत्यक्षविपयाभीष्टविषयकत्वैतदुभयसंवन्धेनेति निष्कर्षः ॥५६) रजस्तमोऽपसरणानुसारेण रतेस्तारतम्यमाह -रजेति । रजस्तमःसमुच्छेदतारतम्येन गम्यते । तुल्येऽपि साधनाभ्यासे तारतम्यं रतेरपि ॥६० " . - , १०६ सटीके भक्तिरसायने- इत्युक्तलक्षणात्तस्माजाता, औपम्यजा-ौपम्यम्-उपमा- "यथा कथं चिदप्यस्य सादृश्यमुपमोदिता" इत्युक्तलक्षणादौपम्याजाता, अध्यात्मजा-एतस्या एव नामान्तरं खरूपजा, तदुक्तं- "अजन्यस्तु खतः सिद्धः स्वरूपं भाव उच्यते" अस्माज्जाताऽध्यात्मजा, अभियोगजा- "अभियोगो भवेद भावव्यक्तिः" इत्युक्ताभियोगजा, संप्रयोगजा- "संभोगे जायते या तु रतिः सा संप्रयोगजा" इत्युलक्षणसंप्रयोगजा, अभिमानजा- "सन्ति भूरीणि रम्याणि प्रार्थ्यं स्यादिदमेव में। इति यो निर्णयो धीरैरभिमानः स उच्यते" इत्युक्तरूपादभिमानाजाता, समारोपजा-इयं वैषयिकीना- नाऽपि व्यवह्रियते-तत्र "शब्दस्पर्शादयः पञ्च विषयाः किल विश्रुताः” इति मसिद्धेभ्यो विषयेभ्योजाता। श्रासामुदाहरणानि- तत्र निसर्गजायाः- अमुन्दरः सुन्दरशेखरो वा गुणैविहीनो गुणिनां घरो वा । द्वेषी मयि स्यात्करुणाऽम्बुधिर्वा कृष्णः स एवाय मायम् ॥ संपन्धजाया:- घीर्य कन्दु किवादिरूपमखिलक्ष्मामण्डले मण्डनं- जन्माभीरपुरन्दरस्य भवने पारपरार्धे गुणाः । लीला काऽपि जगञ्चमत्कृतिकरीत्येतस्य लोकोत्तरा वृत्तिणुधरस्य दुर्मुखि ! धृति कस्याः क्षणं रक्षति ।। - - - गतिर्म- नामान्तरं खरूपजा, . १०६ सटीके भक्तिरसायने- इत्युक्तलक्षणात्तस्माज्जाता, औपम्यजा-ौपम्यम्-उपमा "यथा कथं चिदप्यस्य सादृश्यमुपमोदिता" इत्युक्तलक्षणादौपम्याज्जाता, अध्यात्मजा-एतस्या एवं तदुक्तं- "अजन्यस्तु खतः सिद्धः स्वरूपं भाव उच्यते" अस्माज्जाताऽध्यात्मजा, अभियोगजा- "अभियोगो भवेद भावव्यक्तिः' इत्युक्ताभियोगजा, संप्रयोगजा- "संभोगे जायते या तु रतिः सा संप्रयोगजा" इत्युलक्षणसंप्रयोगजा, अभिमानजा- "सन्ति भूरीणि रम्याणि मार्य स्यादिदमेव मे । इति यो निर्णयो धीरैरभिमानः स उच्यते" इत्युक्तरूपादभिमानाजावा, समारोपजा-इयं वैषयिकीना नाऽपि व्यवहियते-तत्र "शब्दस्पर्शादयः पश्च विषयाः किल विश्रुताः" इति प्रसिद्धभ्यो विषयेभ्योजाता । प्रासामुदाहरणानि- तत्र निसर्गजाया:- अमुन्दरः सुन्दरशेखरो वा गुणविहीनो गुणिनां घरो वा पी मयि स्यात्करुणाधिर्वा कृपणः स एवाय गतिर्म मायम् ॥ संवन्धजाया:- चीर्य कन्दुकिवाद्रिरूपमखिलमामण्डले मण्डनं- जन्माभीरपुरन्दरस्य भवने पारपराध गुणाः। लीला काऽपि जगञ्चमत्कृतिकरीत्येतस्य लोकोत्तरा वृत्तिणुधरस्य दुर्मुलि ! ति फस्याः क्षणं रतति ।। - -
१०८
सटीके भक्तिरसायने-
स्पर्शे शब्दे तथा रूपे रसे गन्धे च केवले ।
समुचिते च सा तत्रेत्येकैका पड्विधा भवेत् ।।६४||
केवलात् स्पर्शादितः; समुदितात्तत्पञ्चकाच, तत्र-समा
रोपे, सा = मृदुतीबबादिभेदा, एकैका प्रत्येकमपि, पोढा ज्ञेया ॥
अस्याः क्रमादुदाहरणानि--
स्पर्शजायाः-
ब्रज मुष्टिग्राह्ये तमसि निगिरत्यङ्गमिह मे
सखि ! स्पर्श दैवाघदवधि पर कस्य चिदगात् ।।
गृहीता जागर्या तदवधि सहचानजगणैः
सशङ्खर्या पश्य क्षणमपि न साऽद्याप्युपरता ॥
शद्वजाया:-
एकस्य द्रुतमेव लुम्पति मतिं कृष्णेति नामातरं-
सान्द्रोन्मादपरम्परामुपनयत्यन्यस्य बंशीकलः ।।
एप स्निग्धघनद्युतिर्मनसि मे लग्नः सकृवीक्षणा-
स्कष्टं धिक् पुरुषत्रये रतिरभून्मन्ये मृतिः श्रेयसी ।।
रूपजाया:-
कृताकृष्टिक्रीडं किमपि तव रूपं मम सखी
सकृद्ध दृष्ट्वा दादहितहितबोधोभितमतिः।
हताशेयं प्रेमानलमनुविशन्ती सरभसं-
पतगीवात्मानं मुरहर ! मुहुर्दा हितवती ।।
रसजाया:-
पुलकयति यदहं सेवते गानभङ्गं-
वहति हृदि तरई सघ एवाय मुग्धा ।
तदघदमनवस्त्रोदगीर्णताम्बूलमन्पं-
स्फुटमविदितमास्ये न्यस्तमस्यास्सयाऽऽलि ! ॥
-
-
-
"
१०
सटीके भक्तिरसायने-
स्पर्शे शब्दे तथा रूपे रसे गन्धे च केवले ।
समुचिते च सा तत्रेत्येकैका पड्विधा भवेत् ।।६४||
केवलात् स्पर्शादितः; समुदितात्तत्पञ्चकाच, तत्र-समा
रोपे, सा = मृदुतीव्रसादिभेदा, एकका प्रत्येकमपि, पोढा ज्ञेया ॥
अस्याः क्रमादुदाहरणानि--
स्पर्शजायाः-
अर्ज मुष्टियाो तमसि निगिरत्पनामिह मे
सखि ! स्पर्श दैवाघदवधि पर कस्य चिदगात् ।।
गृहीता जागर्या तदवधि सहवागनगणैः
सशधैर्या पश्य क्षणमपि न साऽद्याप्युपरता ॥
शद्वजाया:-
एकस्य द्रुतमेव लुम्पति मतिं कृष्णेति नामातरं-
सान्द्रोन्मादपरम्परामुपनयत्यन्यस्य वंशीफलः ।।
एप स्निग्धघनद्युतिर्मनसि मे लग्नः सकृद्वीक्षणा-
कष्टं धिक् पुरुपत्रये रतिरभून्मन्ये मृतिः श्रेयसी ।
रूपजायाः-
कृताकृष्टिक्रीडं किमपि तव रूपं मम सखी
सकृद्ध दृष्ट्वा दादहितहितबोधोज्झितमतिः।
हताशेयं प्रेमानलमनुविशन्ती सरमसं-
पतगीवात्मानं मुरहर ! मुहुर्दाहितवती ।
रसजाया:-
पुलकयति यदहं सेवते गानभनं-
वहति हृदि तरङ्गं सथ एवाय मुग्धा ।
तदघदमनवोद्गीर्णताम्बूलमन्-
स्फुटमविदितमास्ये न्यस्तमस्यास्वयाऽऽलि !॥
-
-
सटीके मतिरसायने-
सोपाधि दर्शयनिरुपाधि विवृणोति-कामेति ।
कामसंवन्धभयतः सोपाधिस्त्रिविधा भवेत् ।।
विभावादिसमायोगे शुद्धभक्तिरसो भवेत् ॥ ६७॥
पूर्वार्धे स्पष्टमेव, यदा च भक्तिरसस्य विभावादयः समुदीयुः
किन्तु भक्तिरसस्थायिनी रतिराश्रयगतभावान्तरेण न संकी-
यंत तदा शुद्धा भक्तिर्भवेत् ॥ ६७ ॥
निरुपाधि विवृणोति कारिकादयेन-शृङ्गेत्यादिना ।
शृङ्गारमिश्रिता भक्तिः कामजा भक्तिरिष्यते ।
संवन्धजा रतिर्याति पूर्वोक्तां रसतां द्वयोः ॥६॥
एको वत्सलभक्तयाख्यः प्रेयोभक्तिस्तथाऽपरा ।।
भयजा.रतिरध्यास्ते रसं प्रीतिभयानकम् ।। ६६ ॥
अत्र कामना रतिः पूर्व दर्शिता, संवन्धजाऽपि सा द्वयोः-
वात्सल्यसख्ययोरसयोः, रसता यातीत्यपि दर्शितम्, प्रेयोभक्ति-
रसः सख्यम्, भयकारणजन्यचेतोद्रुत्यात्मा रतिः प्रीतिभया-
नकाख्यमिश्रितरसस्य स्थायिनी भवतीति भावः॥ ६८, ६६ ॥
तन्मिश्रणे सति वैलक्षण्यमाह-एकेति ।
एकदा यद्यपि व्यक्तमिदं रतिचतुष्टयम् ।।
तदा तु पानकरसन्यायेन परमो रसः ॥ ७॥
यदि तु कारणसामग्रीसमवधानाद एकदा कामसंबन्धद्वय
भयजानां रतीनां चतुष्टयमेकाश्रय एवोदीयात् तदा तु पानके=
समुचितलामरिचसंयुक्तसितामधुरतमीकृतपानीयविशेपे, रसस्य-
रसनाग्राह्यगुणविशेषस्य न्यायेन विलक्षणो रसोऽनुभूयते, तत्र
यया चित्ररसोऽत्रापि तथा चित्ररसोऽनुभवसिद्धो दुरपन्हव--
इति हार्दो भावः ॥ ७० ॥
सटीके भकिरसायने- सोपाधि दर्शयनिरुपाधि विकृणोति-कामेति । कामसंबन्धभयतः सोपाधिस्त्रिविधा भवेत् ॥ विभावादिसमायोगे शुद्धभक्तिरसो भवेत् ॥ ६७॥ पूर्वार्ध स्पष्टमेव, यदाच भक्तिरसस्य विभावादयः समुदीयुः किन्तु भक्तिरसस्थायिनी रतिराश्रयगतभावान्तरेण न संकी यंत तदा शुद्धा भक्तिर्भवेत् ।। ६७ ॥ निरुपाधि वितृणोति कारिकाद्वयन-शृङ्गेत्यादिना । शृङ्गारमिश्रिता भक्तिः कामजा भक्तिरिष्यते॥ संवन्धजा रतिर्याति पूर्वोक्तां रसतां द्वयोः ॥६॥ एको वत्सलभक्तव्याख्यः प्रेयोभक्तिस्तथाऽपरा ।। भयजा तिरध्यास्ते रसं प्रीतिभयानकम् ।। ६६ ।। अत्र कामजा रतिः पूर्व दशिता, संवन्धजाऽपि सा द्वयोः- वात्सल्यसख्ययोरसयोः, रसता यातीत्यपि दर्शितम्, रसः सख्यम्, भयकारणजन्यचेतोद्रुत्यात्मा रतिः प्रीतिभया- नकाख्यमिश्रितरसस्य स्थायिनी भवतीति भावः॥ ६८, ६६ ॥ तन्मिथणे सति वैलतण्यमाह-एकेति । एकदा यद्यपि व्यक्तमिदं रतिचतुष्टयम् ।। तदा तु पानकरसन्यायेन परमो रसः ॥ ७॥ यदि तु कारणसामग्रीसमवधानाद एकदा कामसंबन्धद्वय भयनानां रतीनां चतुष्टयमेकाश्रय एवोदीयात् तदा तु पानके- समुचितेलामरिचसंयुक्तसितामधुरतमीकृतपानीयविशेपे, रसस्य- रसनाग्राह्यगुणविशेपस्य न्यायेन विलक्षणो रसोऽनुभूयते, तत्र यया चित्ररसोऽत्रापि तथा चित्ररसोऽनुभवसिद्धो दुरपन्हव- इति हार्दो भावः ॥ ७० ॥ प्रेयोभक्ति-
११२
सटीके भक्तिरसायने-
सिपाधयिपुरणा तासां चिचमालम्ब्य कृते साधने ताशचित्त-
तामाप्तिस्वरूपयोग्यता शक्यसंपादना, न चैतदप्रमाणकमिति
भ्रमितव्यम् ? पातञ्जलदर्शने हि वीतरागचित्तालम्विनस्तादृश-
चित्तता सिद्धान्तिता, तुल्ययुक्त्या भगवद्रतिरजितचित्तालम्बनेन
तादृशचिचताऽपि निर्विवादा, ध्वनितश्चायमों "वीतरागवि-
पयं वा चित्तम्" अस्मिन् प्रकरणे तत्रेति ॥ ७२ ॥
अधुना गौणरतितो रसस्थितिमाह-रसेति ।
रसान्तरविभावादिसंकीर्णा भगवदतिः॥
चित्ररूपवदन्याग्रसतां प्रतिपद्यते ।। ७३ ॥
हास्यादिविभावादिसमवधाने भगवतिः चित्ररसतां भ-
जति, नानावर्णकसूत्रारब्धचित्रपटवदिति भावः ।।७३।।
अन्यविभावादिराहित्ये कीदृशो रसस्तमाह-रसान्तरेति ।
रसान्तरविभावादिराहित्ये तु स्वरूपभाक् ।।
दशमीमेति रसतां सनकादेखिाधिकाम् ॥७४ ॥
अत्र भगवदतिरित्यनुवर्तते, तथा च रसान्तरविभावादिरा-
हित्ये तु भगवदतिः खरूपभाक्-भगवत्खरूपभाक् सती सन-
कादीनां रतिरिवाधिकामत एव दशमी रसतां भजते, अत्र
माकृतरसेषु व्यवहियमाणं नवखमपेक्ष्यैवाधिकत्वं दशमत्वं ज्ञेयं,
न च शान्तेऽन्तर्भावात्कथमधिकसमिति शङ्कथम् ? शान्तस्य
निर्वेदस्थायिफताया एवान्यत्र प्रसिद्धसाद, यदि तु मुख्यरसेपु
शुद्धरतिस्थायिकः शान्तो गृह्येत, तदा दशमखोक्तिरसंगता स्यात् ,
प्रकृतकारिकायां विभावशब्देनोद्दीपनं ग्राह्य, भगवत मालम्ब
नस्य सर्वत्राद्वितीयतयाऽनुस्यूतला, तद्राहित्ये हि निरालम्बना
रतिरेव न स्याद दूरे रसताचर्चेति विवेचनीयम् ॥ ७४ ॥
सटीके भकिरसायने-
सिपाधयिपुणा तासां चिचमालम्ब्य कृते साधने तादशचित-
वामाप्तिस्वरूपयोग्यता शक्यसंपादना, न चैतदप्रमाणकमिति
भ्रमितव्यम् ? पातञ्जलदर्शने हि वीतरागचिचालम्विनस्तादृश
चित्तता सिद्धान्तिता, तुल्ययुक्त्या भगवद्रतिरजितचित्तालम्बनेन
ताशचित्तताऽपि निर्विवादा, ध्वनितश्चायमों "वीतरागवि
पयं वा चित्तम्" अस्मिन् प्रकरणे तत्रेति ।। ७२ ॥
अधुना गौणरतितो रसस्थितिमाह-रसेति ।
रसान्तरविभावादिसंकीर्णा भगवदतिः ॥
चित्ररूपवदन्याग्रसतां प्रतिपद्यते ॥ ७३ ॥
हास्यादिविभावादिसमवधाने भगवतिः चित्ररसता भ.
जति, नानावर्णकसूत्रारब्धचित्रपटव दिति भावः ॥७३।।
अन्यविभावादिराहित्ये कीदृशो रसस्तमाह-रसान्तरेति ।
रसान्तरविभावादिराहित्ये तु स्वरूपभाक् ।।
दशमीमेति रसतां सनकादेखिाधिकाम् ॥७४ ॥
अत्र भगवदतिरित्यनुवर्तते, तथा च रसान्तरविभावादिरा-
हित्ये तु भगवदतिः स्वरूपभाक्-भगवत्स्वरूपभाक् सती सन-
कादीनां रतिरिवाधिकामत एव दशमी रसतां भजते, अत्र
माकृतरसेषु व्यवहियमाणं नवखमपेक्ष्यैवाधिकत्वं दशमत्वं ज्ञेयं,
न च शान्तेऽन्तर्भावात्कथमधिकसमिति शङ्क यम् ? शान्तस्य
निर्वेदस्थायिफताया एवान्यत्र प्रसिद्धसाद, यदि तु मुख्यरसेपु
शुद्धरतिस्यायिकः शान्तो गृह्येत, तदा दशमलोक्तिरसंगता स्यात्,
प्रकृतकारिकायां विभावशब्देनोद्दीपनं ग्राह्य, भगवत-आलम्ब
नस्य सर्वनाद्वितीयतयाऽनुस्यूतलान्, तद्राहित्ये हि निरालम्बना
रतिरेव न स्याद् दूरे रसताचर्चेति विवेचनीयम् ॥ ७४ ॥
सटीके भक्तिरसायने- इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमधुसूदनसरस्वतीविर- चिते भगवद्भक्तिरसायने भक्तिविशेषप्रतिपादको नाम द्वितीयो. लासः । ये साक्षात् मुखमतिकूलाः क्रोधादयः, तेषां रसत्वं विभा- वादिव्यापारसाधारणीकरणानुभवगृह्यतयाऽभ्युपगतं यदि, तहि भगवतीनां श्रुतीनाम् "एतस्यैवानन्दस्यान्य अानन्दा मात्रामु पजीवन्ती"त्येवंजातीययथार्थानुभवसहस्रसिद्ध साम्यातिशय रहितपरिपूर्णानन्दरूपे भगवति रते रसता सहसाऽज्ञेनेव कुतो- निवार्यते रसज्ञमन्येन खया, तस्मादुक्तनिवारणमप्रामाणिकमिति भावः॥ ७९-८० ॥ इति श्रीमन्माध्यसंपदायाचार्यदार्शनिकसार्वभौमसाहित्यदर्श- भाद्याचार्यतर्करनन्यायरत्नगोस्वामिश्रीदामोदरशास्त्रि विरचितायां भक्तिरसायनव्याख्यायां प्रेम- प्रपायां भक्तिविशेषप्रतिपादको नाम द्वितीयोल्लासः सटीके भक्तिरसायने- इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमधुसूदनसरस्वतीविर- चिते भगवद्भक्तिरसायने भक्तिविशेषप्रतिपादको नाम द्वितीयो- लासः । ये साक्षात् मुखप्रतिकूलाः क्रोधादयः, तेषां रसत्वं विमा- धादिव्यापारसाधारणीकरणानुभवगृह्यतयाऽभ्युपगतं यदि, तर्हि भगवतीनां श्रुतीनाम् "एतस्यैवानन्दस्यान्य अानन्दा मात्रामु पजीवन्ती"त्येवंजातीययथार्थानुभवसहस्रसिद्ध साम्याविशय- रहितपरिपूर्णानन्दरूपे भगवति रते रसता सहसाऽज्ञेनेव कुतो- निवार्यते रसज्ञमन्येन खया, तस्मादुक्तनिवारणममामाणिकमिति भाव: ॥ ७९-८०॥ इति श्रीमन्माध्यसंप्रदायाचार्यदार्शनिकसार्वभौमसाहित्यदर्श- भाद्याचार्यतर्करनन्यायरत्नगोस्वामिश्रीदामोदरशास्त्रि- विरचितायां भक्तिरसायनव्याख्यायां प्रेम- प्रपायां भक्तिविशेषप्रतिपादको नाम द्वितीयोल्लासः सटीके भक्तिरसायने- "सजातीयैर्विजातीयैरतिरस्कृतमूर्तिमान् ।// यावसं वर्तमानः स्थायी भाव उदाहतः" ॥ अयमेव भावो विभावैरनुभावैर्व्यभिचारिभिः मुखरूपतया प्रतीयमानो रस उच्यते, तत्र विभावयति-वासनाऽऽत्मतथा स्थिता रतिमाखादाङ्करयोग्यतां नयति, इति विभाव पालम्बन- त्वेनोद्दीपनत्वेन द्विविधः, तदुक्तम्- "विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते । विभावो नाम स वैधाऽऽलम्बनोदीपनात्मक:" तत्रालम्बनो यथा-- अयं कम्युग्रीवः कमलकमनीयातिपटिमा तमालश्यामागद्युतिरतितरां छत्रितशिराः। दरश्रीवत्साङ्कः स्फुरदरिदराङ्कितकरः करोत्युच्चैर्मोदं मम मधुरमूतिर्मधुरिपुः ॥ उद्दीपनो यथा-V ध्यानं बलात् परमहंसकुलस्य भिन्दन निन्दन सुधामधुरिमाणमधीरधर्मा । कन्दर्पशासनधुरा मुहुरेव शंसन् वंशीध्वनिर्जयति कंसनिपूदनस्य ।। अनु पश्चात् स्थाय्युरोधानन्तरं भावयति स्थायिनमास्वा- दयतीत्यनुभावः, अयमपि स्वाभाविकलोपाधिकलाभ्यां द्विधा, तत्र पूर्वधर्माकान्ताः साचिका उच्यन्ते, परधर्माक्रान्ता अनुः भावा:-तदुक्तम्- "ते स्तम्भस्वेदरोमाञ्चाः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवएपमश्रु प्रलय इत्यष्टौ साचिकाः स्मृताः ।।
सटीके भक्तिरसायने- "सजातोयैर्विजातीयैरतिरस्कृतमूर्तिमान् / यावद्रसं वर्तमानः स्थायी भाव उदाहृतः॥ अयमेव भावो विभावैरनुभावैयभिचारिभिः सुखरूपतया प्रतीयमानो रस उच्यते, तत्र विभावयतिधासनाऽऽत्मतथा स्थिता रतिमाखादाकरयोग्यता नयति, इति विभाव पालम्बन- त्वेनोद्दीपनत्वेन द्विविधा, तदुक्तम्-- "विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र येन विभाव्यते । विभावो नाम स धाऽऽलम्बनोद्दीपनात्मका तवालम्बनो यथा- अयं कम्युग्रीवः कमलकमनीयातिपटिमा तपालश्यामागधुतिरतितरां छत्रितशिराः । दरश्रीवत्साङ्कः स्फुरदरिदराद्यङ्कितकर करोत्युचर्मोद मम मधुरमूतिर्मधुरिपुः ।। उद्दीपनो यथा-- ध्यानं वलात परमहंसकुलस्य भिन्दन् निन्दन् सुधामधुरिमाणमधीरधर्मा । कन्दर्पशासनधुरां मुहुरेव शंसन् वंशीध्वनिर्जयति कंसनिपूदनस्य ।। अनु पश्चात् स्थाय्युद्धोधानन्तरं भावयति स्थायिनमास्वा- दयतीत्यनुभावः, श्रयमपि स्वाभाविकलोपाधिकलाभ्यां द्विधा, तत्र पूर्वधर्माकान्ताः सात्त्विका उच्यन्ते, परधर्माक्रान्ता अनु. भावा:-तदुक्तम्- "ते स्तम्भस्वेदरोमाचाः स्वरभङ्गोऽध वेपथुः । वैवएपमश्रु अलप इत्यष्टौ साचिकाः स्मृताः ।। V
सटोके भकिरसायने-
तत्र निर्वेद:-
-
--
महातिविप्रयोगेयासद्विवेकादिकल्पितम् ।
स्वावमाननमेवात्र निर्वेद इति कथ्यते ।।
अत्र चिन्ताऽश्रुवैवरायंदैन्यनिश्वसितादयः ।
यथा-
भवतु माधवजल्पमशृण्वत्तोः
श्रषणयोरलमश्रवणिर्मम ।
तमविलोकयतोरविलोकनिः
सखि ! विलोकनयोस्तु किलानयोः ।।
ग्लानि:-
भोजः सोमात्मकं देहे बलपुष्टिकृदस्य तु ।
क्षयाच्छुमाधिरत्यायैग्लानिर्निमाणता मता ॥
कम्पागजाड्यवैवर्यकार्यहरभ्रमणादिकृत् ।
यथा--
गुम्फितुं निरुपमा वनजं-
चारुपुप्पपटलं विचिन्वत्ती।
दुर्गमे क्रमभरातिदुर्वला
कानने क्षणमभून्मृगेक्षणा ॥
शङ्का-
स्वीयचौर्यापराधादेः परक्रीयोदितस्तथा ।
स्वानिष्टोत्प्रेक्षणं यत्तु सा शङ्केत्यभिधीयते ।।
अवास्यशोपवैवार्य दिक पन्धरलीनताऽऽदयः ।
यथा-
सतर्ण डिम्भकदम्बकं हरन्
सदम्भमम्भोरुहसम्भवस्तदा ।
सटोके भक्तिरसायने-
तत्र निर्वेदः-
महातिविप्रयोगेासद्विवेकादिकल्पितम् ।
स्वावमाननमेवात्र निर्वेद इति कथ्यते ।
अत्र चिन्ताऽश्रुवैवरायंदैन्यनिश्वसितादयः।
यथा-
भवतु माधवजल्पमशृण्वतोः
श्रवणयोरलमश्रवणिर्मम ।
तमविलोकयतोरविलोकनिः
सखि ! विलोकनयोस्तु किलानयोः ।।
ग्लानि:-
ओजः सोमात्मकं देहे वलपुष्टिकृदस्य तु ।
तयाच्छमाधिरत्यायेग्लानिर्निमाणता मता ।।
कम्पागनाड्यवैवर्यकार्यदृग्भ्रमणादिकृत् ।
यथा-
गुम्फितुं निरुपमा वनजं-
चारुपुप्पपटलं विचिन्वती ।
दुर्गमे क्लमभरातिदुर्वला
कानने क्षणमभून्मृगेक्षणा ॥
शङ्का-
स्वीयचौर्यापराधादेः परक्रौर्यादितस्तथा ।
खानिष्टोत्सेक्षणं यत्तु सा शङ्केत्यभिधीयते ।।
अवास्यशोपवैवर्यदिक्प्रेक्षालीनताऽऽदयः ।
यथा-
सतर्णकं डिम्भकदम्बकं हरन्
सदम्भमम्मोरहसम्भवस्तदा ।
सटीके भक्तिरसायने- आलस्यम्- सामर्थ्यस्यापि सद्भावे क्रियाऽनुन्मुखता हि या। तृप्तिश्रमादिसंभूता तदालस्यमुदीर्यते ।। अत्रागभगो जुम्भा च क्रियाद्देषोऽतिमर्दनम् । शय्याऽऽसनकमियतातन्द्रानिद्राऽऽदयोऽपि च ।। यथा- मुष्ठ निःसइतनुः मुवलोऽभूत् प्रीतये मम विधाय नियुद्धम् । मोटयन्तमभितो निजमहं नाहवाय सहसाऽऽह्वयतामुम् । दैन्यम्- दुःखत्रासापराधारनौर्जित्यं तु दीनता । चाटुकन्मान्द्यमालिन्यचिन्ताऽऽङ्गजडिमादिकृत् ।। यथा- अभिवति मामीश ! शरस्तप्तायसः प्रभो ! । कामं दहनु मां नाथ ! मा मे गर्भो निपात्यताम् ।। चिन्ता- ध्यानं चिन्ता भवेदिष्टानाप्त्यनिष्टाप्तिनिर्मितम् । श्वासाघोमुख्यमूलेखवैवयोनिद्रता इह ।। बिलापोचापकृशता बाप्पदैन्यादयोऽपि च । यथा- कृत्वा मुख्यान्यवशुचः श्वसनेन शुप्य- दिम्वाधराणि चरणेन भुवं लिखन्त्यः । भनेरुपाचमपिभिः कुचकुट्नुमानि तस्थुम॒जन्त्य उरुदुःखभराः स्म तूष्णीम् ॥
सटीके भक्तिरसायने- आलस्यम्- सामर्थ्यस्यापि सद्भावे क्रियाऽनुन्मुखता हि या। तृप्तिश्रमादिसंभूता तदालस्यमुदीर्यते ।। अत्राङ्गभगो जृम्भा च क्रियाद्देपोऽतिमर्दनम् । शय्याऽऽसनेकप्रियतातन्द्रानिद्राऽऽदयोऽपि च ।। यथा- मुष्ठ निःसइतनुः सुवलोऽभूत् पीतये मम विधाय नियुद्धम् । मोटयन्तमभितो निजमझं नाहवाय सहसाऽऽद्वयतामुम् ॥ दैन्यम्- दुःखत्रासापराधाद्यैरनौर्जित्यं तु दीनता । चाटुकृन्मान्धमालिन्यचिन्ताऽऽङ्गजडिमादिकृत् ।। - यथा- अमिद्रवति मामीश ! शरस्तप्तायसः प्रभो!। कामं दहतु मां नाथ ! मा मे गर्भो निपात्यताम् ।। चिन्ता- ध्यानं चिन्ता भवेदिष्टानाप्त्यनिष्ठाप्तिनिर्मितम् । श्वासाघोमुख्यमूलेखवैवयोनिद्रता इह ।। विलापोत्तापकशता वाष्पदैन्पादयोऽपि च । यथा- कृत्वा मुख्यान्यवशुचः श्वसनेन शुप्य- द्विम्वाधराणि चरणेन भुवं लिखन्त्यः । अमरुपाचमपिभिः कृचकृट्टुमानि तस्थुर्मजन्त्य उरुदुःखभराः स तूष्णीम् ॥
१९२२
सटीके मकिरसायने-
यथा-
गोविन्दे स्वयमकरोः सरोजनेत्रे!
प्रेमान्धा वरवपुरर्पणंसखि । सम्
कार्पण्यं न कुरु दरावलोकदाने
विक्रीते करिणि किमङ्कुशे विवादः ।।
चपलता-
रागद्वेषादिमिश्चित्तलाघवं चापलं भवेत् ।
तत्राविचारपारुप्यखच्छन्दाचरणादयः ।।
यथा-
वो भाविनि समजितोदहने विदर्भान्
गुप्तः समेत्य पृतनापतिभिः परीतः ।
निर्मध्य चैद्यमगधेशबलं प्रसह्य
मां राक्षसेन विधिनोदह वीर्यशुल्काम् ।।
हर्प:-
प्रभोटेक्षणलामादिजाता चेतःमसन्नता ।
: स्याद; इह रोमाञ्चः स्वेदोऽश्रुमुखफुन्नता ।।
आवेगोन्मादजस्तास्तथा मोहादयोऽपि च ।
यथा---
तत्रैकोऽसगत बाहुं कृष्णस्योत्पलसौरभम् ।
चन्दनालिप्तमाघ्राय हृष्टरोमा चुचुम्व ह ।।
भावेग:-
चित्तस्य संभ्रमो यः स्यादावेगोंऽयं स चाटना ।
पियामियानलमरुदोत्पातगजारितः ॥
मियोत्ये पुलकः सान्त्वं चापन्याभ्युद्मादयः ।
हर्षः
१२२
सटीके भकिरसायने-
-
यथा-
गोविन्दे स्वयमकरोः सरोजनेत्रे !
प्रेमान्धा बरवपुरर्पणंसखि । सम्
कार्पण्यं न कुरु दरावलोकदाने
विक्रीते करिणि किमड्डुशे विवादः ॥
चपलता-
रागद्वेपादिमिश्चित्तलाघवं चापलं भवेत् ।
तत्राविचारपारुष्यस्वच्छन्दाचरणादयः ।।
यथा-
यो भाविनि बमजितोदहने विदर्भान्
गुप्तः समेत्य पृतनापतिभिः परीतः ।
निर्मध्य चैद्यमगधेशबलं प्रसह्य
मां राक्षसेन विधिनोदह वीर्यशुल्काम् ।।
हः-
अभीष्टेक्षणलामादिजाता चेतःप्रसन्नता।
हर्पः स्यादः इह रोमाञ्चः स्वेदोऽश्रुमुखफुन्नता ।।
आवेगोन्मादजडतास्तथा मोहादयोऽपि च ।
यथा-
तत्रैकोऽसगत याहुं कृष्णस्योत्पलसौरभम् ।
चन्दनालिप्तमाघ्राय हृष्टरोमा चुचुम्ब ह ।।
भाग:-
चित्तस्य संभ्रमो यः स्यादावेगोऽयं स चाटमा ।
पियामियानलमरुद्वर्षोत्पातगजारितः ।।
मियोत्ये पुलकः सान्त्वं चापच्याभ्युद्गमादयः ।
-
सटीके भक्तिरसायने- मायां वितत्येक्षितमात्मवैभर्च- ह्यहं कियानच्छमिवार्चिरनौ ।। औत्सुक्यम्- कालाक्षमखमौत्सुक्यमिष्टेक्षाऽऽप्तिस्पृहाऽऽदिभिः । मुखशोपत्वराचिन्तानिश्वासास्थिरताऽऽदिकृत् ।। यथा- प्राप्तं निशम्य नरलोचनपानपात्र- पौत्सुक्यविश्लथितकेशदुकूलवन्धाः । सद्यो विसृज्य गृहकर्म पतींश्च तल्पे- द्रष्टुं ययुयुवतयः स्म नरेन्द्रमार्गे ।। निद्रा- चिन्ताऽऽलस्यनिसर्गक्लमादिभिश्चित्तमीलनं निद्रा। तत्राङ्गभङ्गजृम्भाजाड्यश्वासाक्षिमीलनानि स्युः॥ यथा- संक्रान्तधातचित्रा मुरतान्ते सा नितान्ततान्ताऽद्य । वक्षसि निक्षिप्तानी हरेविशाखा ययौ निद्राम् ॥ अपस्मारः दुःखोत्यधातुवैपम्यादद्भुतश्चित्तविसवः । अपस्मारोऽत्र पतनं धावनास्फोटनभ्रमाः ।। कम्पः फेनसुति हुक्षेपविक्रोशनादयः । :- . यथा- फेनायते प्रतिपदं तिपते भुजोमि-- माघूर्णवे लुठवि कूजति लीयते च ।
१२४ सटीके भक्तिरसायने-- मायां वितत्येतितुमात्मवैभव- ह्यहं कियानच्छमिवाचिरनौ। औत्सुक्यम्- कालाक्षपसमौत्सुक्यमिष्टक्षाऽऽप्तिस्पृहाऽऽदिभिः । मुखशोपत्वराचिन्तानिश्वासास्थिरताऽऽदिकृत् ।। यथा-- प्राप्त निशम्य नरलोचनपानपात्र पौत्सुक्यविश्लथितकेशदुकूलबन्धाः । सयो विसृज्य गृहकर्म पतींश्च तल्पे द्रष्टुं ययुर्युवतयः स्म नरेन्द्रमार्गे ॥ निद्रा- चिन्ताऽऽलस्यनिसर्गलमादिभिश्चित्तमीलन निद्रा । तत्रागभङ्गजृम्भाजाड्यश्वासाक्षिमीलनानि स्युः ।। यथा- संक्रान्तधातचित्रा सुरतान्ते सा नितान्ततान्ताऽय । वक्षसि निक्षिप्तानी हरेविंशाखा ययौ निद्राम् ॥ अपस्मार:- दुःखोत्यधातुवैपम्यादद्भुतश्चिचविलवः । अपस्मारोऽत्र पतनं धावनास्फोटनभ्रमाः ।। कम्पः पेनसुति हुक्षेपवित्रोशनादयः । यथा- फेनायते प्रतिपदं तिपते भुजोमि- माघूर्णवे लुठति जति लीयते च ।
१२८ सटीके भक्तिरसायने- - , - त्रास:- त्रासः क्षोभो हृदि तदिघोरसत्त्वोग्रनिस्वनैः । पार्श्वस्थालम्बरोमाञ्चकम्पस्तम्भभ्रमादिकृत् ।। यथा- बाद निडिया सद्यस्तडिता ताडितेक्षणः । रक्ष कृष्णेति चुक्रोश कोऽपि गोपीस्तनन्धयः ॥ वितर्क:- विमर्शाद संशयादेश्च वितर्कस्तूह उच्यते । एष भूक्षेपणशिरोऽङ्गलिसंचालनादिकृत् ।। यथा- असौ किं तापिच्छो न हि यदमलश्रीरिह गतिः पयोदः किं वाऽयं न यदिह निरङ्को हिमकरः । जगन्मोहारम्भो गुरुमधुरवंशीध्वनिरितो- ध्रुवं मूर्धन्य।विधुमुखि ! मुकुन्दो विहरति ॥ इति । अत्र च "विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्ति" रिति पारमर्पसूत्रं प्रमाणमवगन्तव्यम् विस्तरस्वस्य "सरसः के चि" दित्यत्र प्रदर्शयिष्यते ॥२॥ संप्रति किनिष्ठो वेति द्वितीयमनमुत्तरयति-मुखेति । सुखस्यात्मस्वरूपत्वात्तदाधारो न विद्यते ॥ तद्व्यञ्जिकाया वृत्तेस्तु सामाजिकमनः प्रति ॥३॥ रसात्मकस्य मुखस्य "रसो वै सः" रसं होवायं लब्ध्वाड- नन्दीभवति" "एप ह्येवानन्दयाति" इत्यादयो भगवत्यः श्रुतयः परमात्मनो रसरूपत्वं संगिरन्ते, अतश्चात्मन एव जगदाधारता "कृतिस्थाखिलभुवनमि"त्यायागमैरवधारिता, वास्तविकस्यामसिद्धराह-"तदाधारो न विद्यते" इति - तदाधारस्य सटीके भक्तिरसायने- त्रास:- त्रासः क्षोभो हृदि नदियोरसत्त्वोग्रनिखनैः। पार्श्वस्थालम्बरोमाञ्चकम्पस्तम्भभ्रमादिकृत् ।। यथा- बाद निनिडया सद्यस्तडिता ताडितेक्षणः । रक्ष कृष्णेति चुक्रोश कोऽपि गोपीस्तनन्धयः ।। वितर्क:- विमर्शाद संशयादेच वितर्कस्तूह उच्यते । एष भूक्षेपणशिरोऽङ्गलिसंचालनादिकृत् ॥ यथा- असौ किं तापिच्छो न हि यदमलश्रीरिह गतिः पयोदः किं वाऽयं न यदिह निरङ्को हिमकरः । जगन्मोहारम्भो गुरुमधुरवंशीध्वनिरितो- ध्रुवं मूर्धन्यदेविंधुमुखि ! मुकुन्दो विहरति ।। इति । अत्र च "विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्ति" रिति पारमर्पसूत्रं प्रमाणमवगन्तव्यम् विस्तरस्वस्य “सरसः के चि" दित्यत्र प्रदर्शयिष्यते ॥२॥ संमति किनिष्ठो वेति द्वितीयमनमुत्तरयति-मुखेति । सुखस्यात्मस्वरूपत्वात्तदाधारो न विद्यते ॥ तव्यञ्जिकाया वृत्तेस्तु सामाजिकमनः प्रति ।।३।। रसात्मफस्य मुखस्य "रसो वैसः" रसं होचायं लब्ध्वाऽऽ- नन्दीभवति" "एप ह्येवानन्दयाति" इत्यादयो भगवत्यः श्रुतयः परमात्मनो रसरूपत्वं संगिरन्ते, अतश्चात्मन एव जगदाधारता "कुतिस्थाखिलभुवनमि"त्यायागमैरवधारिता, वास्तविकस्यामसिद्धराह-"तदाधारो न विद्यते" इति - तदाधारस्य
१३०
सटोके भक्तिरसायने-
भिनेतव्यनिष्ठाः; यथास्वं-मुखजननस्वभावाः सुखहेतवः; दुःख
जननस्वभावा दुःखहेतवो भवन्ति लोकनियमाक्रान्ततया न त
व्यभिचरन्तीत्यर्थः, सर्वेऽपि पुनः सामाजिकवृत्तयः केवलसुख
जनकाः, अयमत्राभिसंधिः-लोके हि पुत्रादेर्जन्मादीनां मुख
कारणत्वं तस्य मरणादीनां दुःखकारणत्वं च यदानुभविकं तन्न
पुत्रसामान्यस्य; किन्तु स्वनिरूपितत्वविशिष्टत्वेन ज्ञातस्यैव,
शत्रुपुत्रादेस्तेपा प्रत्युत व्यत्ययेन तथात्वदर्शनाद, काव्ये तु धर्मि-
ग्राहकमानसिद्धस्य व्यक्तिविशेषनिरूपितत्वादिप्रमोपणात्मकसा-
धारणीकरणण्यापारस्य महिम्ना दुःखप्रयोजकविशेषांशाभाना-
नैव
दुःखाधायकता, न च तुल्ययुक्तया सुखप्रयोजकविशेषांशा-
भानस्यापि प्रतिवन्धात्सुखाधायकताऽपि कथंकारं स्यादिति
वाच्यम्, प्रमोपस्य फलबलकल्प्यत्वेन दुःखाननुभवात्तत्प्रमोपः
कल्प्यते, सुखानुभवाद निधुवनसहचराधरक्षतादिवत् तत्पमोषा-
स्वीकाराद, अथ वा मा भूदेवान्तःकरणजं सुखं, साधारणीकर-
णव्यापृतित एव भग्नावरणचिदात्मकरसस्यैवानन्दात्मकतयोल्ला
सात्मुखसाक्षात्कृतेरवर्जनीयबाद, दुःखमत्ययस्तु कुतस्त्यः स्याद्र
विगलितवेद्यान्तरसंपर्कस्यापि रसेऽनुभवसिद्धतया तदभाना
योग्यत्वाचेति साधूक्तं मुखमात्रैकहेतव इति ॥ ५ ॥
उक्तमर्थ विशदयति-अत इति ।
अतो न करुणादीनां रसत्वं प्रतिहन्यते ।।
भावानां वोद्धृनिष्ठानां दुःखाहेतुत्वनिश्चयात् ||६||
सामाजिकनिष्ठानांभावानां स्थाय्यादीनां यतो दुःखजनका
भावस्य निश्चयोऽतः फरुणभयानकादीनां रसत्वं न विरुध्यते,
अन्यथा तेपामनुभवार्धं जनानां साग्रहा प्रवृत्तिर्नोपपद्यत; प्रत्ति-
प्रतीसाधनत्वज्ञानस्य कारणत्वादिति भावः ॥६॥
१३०
सटोके भक्तिरसायने-
भिनेतव्यनिष्ठाःयथास्वन्मुखजननस्वभावाः मुखहेतवः दुःख
जननस्वभावा दुःखहेतवो भवन्ति लोकनियमानान्ततया न त
व्यभिचरन्तीत्यर्थः, सर्वेऽपि पुनः सामाजिकदृत्तयः केवलमुख
जनकाः, अयमत्राभिसंधिः-लोके हि पुत्रादेर्जन्मादीनां मुख
कारणत्वं तस्य मरणादीनां दुःखकारणत्वं च यदानुभविकं तन्न
पुत्रसामान्यस्य; किन्तु स्वनिरूपितत्वविशिष्टत्वेन ज्ञातस्यैव,
शत्रुपुत्रादेस्तेषां प्रत्युत व्यत्ययेन तथात्वदर्शनाद, काव्ये तु धर्मि
ग्राहकमानसिद्धस्य व्यक्तिविशेषनिरूपितत्वादिममोपणात्मकसा.
धारणीकरणब्यापारस्य महिम्ना दुःखभयोजकविशेषांशाभाना
नैव दुःखाधायकता, न च तुल्ययुक्तया सुखप्रयोजकविशेषांशा
भानस्यापि प्रतिवन्धात्सुखाधायकताऽपि कथंकारं स्यादिति
वाच्यम्, प्रमोपस्य फलबलकल्प्यत्वेन दुःखाननुभवात्तत्ममोपः
कन्प्यते, सुखानुभवाद निधुवनसहचराधरक्षतादिवत् तत्ममोषा
स्वीकाराद, अथ वा मा भूदेवान्तःकरण सुखं, साधारणीकर-
रणव्यापृतित एव भग्नावरणचिदात्मकरसस्यैवानन्दात्मकतयोन्जा
सात्मुखसाक्षात्कृतेरवर्जनीयवाद, दुःखप्रत्ययस्तु कुतस्त्यः स्याद
विगलितवेद्यान्तरसंपर्कस्यापि रसेऽनुभवसिद्धतया नभाना
योग्यत्वाचेति
साधूक्त मुखमात्रैकहेतव इति ॥ ५॥
उक्तमर्थ विशदयति-अत इति ।
अतो न करुणादीनां रसत्वं प्रतिहन्यते ॥
भावानां वोद्धृनिष्ठानां दुःखाहेतुत्वनिश्चयात् ||६||
सामाजिकनिष्ठानांभावानां स्थाय्यादीनां यतो दुःखजनका
भावस्य निश्चयोऽतः फरुणमयानकादीनां रसत्वं न विरुध्यते,
अन्यथा तेपामनुभवाथै जनानां साग्रहा प्रवृत्तिर्नोपपद्यत; प्रति
प्रतीसाधनत्वज्ञानस्य कारणत्वादिति भावः ॥६॥
" १३२ सटोके भक्तिरसायने- उद्बोधे विभावानुभावव्यभिचारिणां त्रयं समुदितं कारणं भव- तीति ज्ञातव्यम् , अयं भावः-यद्यपि लोके रत्यादिकं प्रति कारणकार्यसहकारिताऽऽपन्नानि वस्तुनि; तथाऽपि काव्येषु पानकरसन्पायेनास्वादं प्रति कारणताभाजि संपद्यन्ते, पदार्थ- स्वभावस्य पर्यनुयोगानहलादिति तु तत्त्वम् ॥१०॥ उक्तालौकिकलबोधकलमेव भावानामुपपादयति-ज्ञातेति । ज्ञात स्वपरसंबन्धादन्ये साधारणात्मना ।। अलौकिकं बोधयन्ति भावं भावास्त्रयोऽप्यमी ॥ ११|| त्रयोप्यमी भावाः विभावानुभावव्यभिचार्याख्याः, ज्ञातः स्वस्य परस्य च संवन्धो निरूपितखाश्रयसादिको यस्य तादृशाद. लौकिकात् कारणादेः, अन्येऽलौकिकव्यापारसाधारणीकरणा- ख्यशालितयाऽलौकिकाः सन्तोऽलौकिक साधारणीभूत; भावं स्थायिनं बोधयन्ति ।। ११ ॥ ततः किं फलतीत्याह-भावेति । भावत्रितयसंसृष्टस्थायिभावावगाहिनी ॥ समूहालम्बनात्मैका जायते सात्त्विकी मतिः ॥१२॥ भावानां=विभावानुभावसंचारिणां त्रितयेन समुदायेन संस- यो यथायथमुवोधितः प्रत्यायितः परिपोषितो यः स्थायि- भावस्तद्विपयिका समूहालम्बनं नानापकारतानिरूपितनानावि- शेष्यतानिरूपकं यज्ज्ञानं तद्रूपा समुद्रिक्तसत्त्वकचेतःपरिणामा- त्मिका वृत्तिर्जायते, प्रपानकरसन्यायेनेति भावः ।।१२।। तया किं क्रियत इत्याह-सेति । सानन्तरक्षणेऽवश्यं व्यनक्ति सुखमुत्तमम् ॥ तद् रसः, के चिदाचार्यास्तामेव तु रसं विदुः॥१॥ .
१३२
सटोके भक्तिरसायने-
उद्बोधे विभावानुभावव्यभिचारिणां त्रयं समुदितं कारणं भव
तीति ज्ञातव्यम् , अयं भावः-यद्यपि लोके रत्यादिकं प्रति
कारणकार्यसहकारिताऽऽपन्नानि वस्तुनि; तथापि काव्येषु
पानकरसन्यायेनास्वादं प्रति कारणताभाझि संपद्यन्ते, पदार्य
स्वभावस्य पर्यनुयोगानहलादिति तु तत्वम् ॥१०॥
उक्तालौकिकसबोधकसमेव भावानामुपपादयति-ज्ञातेति ।
ज्ञातस्वपरसंबन्धादन्ये साधारणात्मना ।।
अलौकिकं बोधयन्ति भावं भावास्त्रयोऽप्यमी ॥ ११॥
त्रयोप्यमी भावाः विभावानुभावव्यभिचार्याख्याः, ज्ञातः
स्वस्य परस्य च सवन्धो निरूपितखाश्रयखादिको यस्य तादृशाद-
लौकिकात् कारणादेः, अन्येऽलौकिकव्यापारसाधारणीकरणा
ख्यशालितयाऽलौकिकाः सन्तोऽलौकिक साधारणीभूतं; भावं
स्थायिनं वोधयन्ति ।। ११ ॥
ततः किं फलतीत्याह-भावेति ।
भावत्रितयसंसृष्टस्थायिभावावगाहिनी ॥
समूहालम्बनात्मैका जायते सात्त्विकी मतिः ।।१२।।
भावानां=विभावानुभावसंचारिणां त्रितयेन-समुदायेन संस
यो यथायथमुवोधितः प्रत्यायितः परिपोषितो यः स्थायि
भावस्तद्विपयिका समूहालम्बनं नानामकारतानिरूपितनानावि
शेष्यतानिरूपकं यज्ज्ञान तद्रूपा समुद्रिक्तसत्त्वकचेतःपरिणामा
त्मिका चिायते, प्रपानकरसन्यायेनेति भावः ॥१२॥
तया किं क्रियत इत्याह-सेति ।
सानन्तरक्षणेऽवश्यं व्यनक्ति सुखमुत्तमम् ॥
तद् रसः, के चिदाचार्यास्तामेव तु रसं विदुः ॥१३॥
सटीके भक्तिरसायने- त्रिमत्वेन गृहीतैर्विभावादिहेतुभिर्नलादिगतरत्यादिनुमीयमानो- रस इत्यभ्युपागमन् । भनायकानुवर्तिनस्तु-नाट्यादिना व्यक्तिविशेषवृत्ति- निरूपितलाभ्यां जनितेऽपि स्थायिज्ञाने भावनया तयोः प्रमोपाद्र रतिवादिनैव प्रतीतरत्यादेः खत्तिरत्यादिसानात्येनानुभूतचरर त्यादिसंस्कारोवोधे ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वेन सत्वोद्रेकेणानन्दरूपो- रसःशब्दस्य भोगायतृतीयव्यापारेण साक्षात क्रियत इत्युपागुः । इत्थं स्वस्खशेमुपोविकाससाहायकमवलम्ब्य पारपर्पसूत्रघटक- पश्चमीनिष्पत्तिपदार्थवैविध्येनाभियुक्ताः स्वस्वमतानुसारेण रसः तत्त्वं प्रत्यपीपदन् , परन्तु मुनिसंमतरहस्यानाकलनाच्छास्त्र सिद्धान्तिनामश्रद्धयान्येवाखिलान्युक्तमतानि तदनुसारीणि परा- णि चानिर्दिष्टान्येकदेशिमतानि । तत्राश्रद्धावीजानि चेमानि संक्षेपतः प्रधानानि-प्रथमे तावद विमकृष्टखाल्लौकिकसात् काल्पनिकखादर्थान्तरता । द्वितीयस्मिन् विमतवादनिर्वचनीयस्य भ्रमविषयलाच तथाखम् । तृतीयेऽपि भ्रमास्पदत्वं तादृशमेव । तुरीये भेदग्रहेण वाधात् कथमपि भेदाग्रहेऽपि नलादौ भैम्यादिरतिग्रहस्य सामाजिकमवृत्त्यनौपयिकलात् श्रव्यस्थले पक्षधर्मताज्ञानविरहाचाभिमतरसपरिपन्थिताऽनिवार्या । पञ्चपे तु प्रमाणागोचरस्य शब्दनिष्ठन्क्रमिकव्यापारत्रयस्यैवा- रुन्नुदतेति । अभिनवगुप्ताचार्यमम्मटभट्टादयस्तु-साधारणीकृतिव्यापा- रपदिममनावरणचिद्विशिष्टस्थायी रस इति सिद्धान्तयन्ति स्म । एतदेव मतं मूलकारण के चिदित्यादिना सूचितम् । शखरसवीजं त्वत्र श्रुतिविरोध एव, श्रुतौ हि "रसो वै सः" १३४ सटीके भक्तिरसायने- त्रिमत्वेन गृहीतैर्विभावादिहेतुभिर्नलादिगतरत्यादिरनुमीयमानो रस इत्यभ्युपागमन् । भहनायकानुवर्तिनस्तु-नाट्यादिना व्यक्तिविशेपवृत्तिख- निरूपितलाभ्या जनितेऽपि स्थायिज्ञाने भावनया तयोः प्रमोपाद्र रतिसादिनैव प्रतीतरत्यादेः खवृत्तिरत्यादिसानात्येनानुभूतचरर त्यादिसस्कारोवोधे ज्ञानस्य स्वप्रकाशत्वेनसत्त्वोद्रेकेणानन्दरूपो रसःशब्दस्य भोगायतृतीयव्यापारेण साक्षात क्रियत इत्युपागु । इत्यं खखशेमुपीविकाससाहायकमवलम्ब्य पारमर्पसूत्रघटक पत्रमीनिष्पत्तिपदार्थवैविव्येनाभियुक्ताः स्वस्वमतानुसारेण रस तत्त्व प्रत्यपीपदन् , परन्तु मुनिसंमतरहस्यानाकलनाच्छास्त्र सिद्धान्तिनामश्रद्धेयान्येवाखिलान्युक्तमतानि तदनुसारीणि परा णि चानिद्दिष्टान्येकदेशिमतानि । तत्राश्रद्धावीजानि चेमानि सतेपतः प्रधानानि-प्रथमे तावद विमकृष्टखाल्लौकिकलात् काल्पनिकलादर्थान्तरता । द्वितीयस्मिन् विमतखादनिर्वचनीयस्य भ्रमविषयलाच तथालम् । तृतीयेऽपि भ्रमास्पदत्वं तादृशमेव । तुरीये भेदग्रहेण वाधात् कथमपि भेदाग्रहेऽपि नलादौ भैम्यादिरतिग्रहस्य सामाजिकमवृत्त्यनौपयिकलात् श्रव्यस्थले पक्षधर्मताज्ञानविरहाचाभिमतरसपरिपन्थिताऽनिवार्यो । पञ्चमे तु प्रमाणागोचरस्य शब्दनिष्ठक्रमिकव्यापारत्रयस्यैवा रन्तुदतेति । अभिनवगुप्ताचार्यमम्मटभट्टादयस्तु-साधारणीकृतिव्यापा रमहिमभग्नावरणचिद्विशिष्टस्थायी रस इति सिद्धान्तयन्ति स्म । एतदेव मत मूलकारेण के चिदित्यादिना सूचितम् । श्रखरसयीन त्वत्र श्रुतिविरोध एव, श्रुतौ हि "रसो वै स.
+ १३६ मटीको भक्तिरसायने- पि ध्वनिशब्दव्यवहार्यः, स चाभिधालक्षणाव्यापारयोरेकत. रस्याव्यवहितोचरं प्रसरतीत्यतोऽभिधामूला, लक्षणमूला च पूर्व द्विधोच्यते व्यञ्जना, इयं किल विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनि- रविवक्षितवाच्यध्वनिश्च क्रमेणोच्यते, तत्र मूलभूतलक्षणाया- अन्वयानुपपत्तितात्पर्यानुपपत्तिपयुक्ततया वैविध्येन; तन्मूलध्व- निरपि क्रमेणात्यन्ततिरस्कृतवाच्योऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यचोच्यते, तया विवक्षितान्यपरवाच्योऽभिधामूलोऽपि ध्वनिर्दिप्रकारो- व्यङ्ग्यप्रतीतिक्रमस्य लक्ष्यलालक्ष्यलाभ्यां, प्रथमः संलक्ष्य- क्रमोऽन्योऽसंलक्ष्यक्रमः, सोऽयं प्रकृतकारिकया प्रतिपादित- इति ॥१५॥ प्रसङ्गात्सलक्ष्यक्रमध्वनिमपि दर्शयति-व्यवेति । व्यवधानाक्रमो लच्यो वस्त्वलंकारयोर्ध्वनौ । लक्ष्यव्यङ्ग-यक्रम तस्माद् ध्वनिमेतं प्रचक्षते ॥१६॥ अयंभावः-वाच्यबोधोत्तरं व्यञ्जिजिपितप्रतीत्यौपयिक- सामग्रीसंधानेन व्यवधीयमाना भवति व्यङ्ग्यव्यक्तिरत आह- व्यवधानादिति, इदमिहावधेयं-पूर्वोक्ता व्यञ्जना प्रकारान्तरेण पुनर्द्विविधा-शादी तथाऽऽर्थी, तत्र- "अनेकार्थस्य शद्रस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते ।। संयोगाद्यैरवाच्यार्थधीकृद्ध व्यापृतिरजनम्" इत्युक्तमकारा शादी, तथा- "वक्तृबोधव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसंनिधेः ॥ प्रस्तावदेशकालादेवशिष्ट्यात् प्रतिभाजुपाम् ।। योऽर्थस्यान्यार्थधीहेतुर्व्यापारो व्यक्तिरेव सा" इत्युक्तरीत्या चार्थी, संयोगादयश्च--महाभाप्याद्वितीयमार्मिक- महावैयाकरणमहाकविमहायोगिमहाराजभर्तृहरिणा निर्दिष्टाः- मटोरे भक्तिरसायने- पि ध्वनिशन्दव्यवहार्यः, स चाभिधालक्षणाच्यापारयोरेकत रस्याव्यवडिवोचरं प्रसरतीत्यतोऽभिधामूला, लक्षणमूला व पूर्व द्विधोच्यते व्यञ्जना, इयं किल विवक्षितान्यपरवाच्यध्वनि- रविवक्षितवान्यचनिश्च क्रमेणोच्यते, तत्र मूलभूतलक्षणायाँ अन्वयानुपपत्तितात्पर्यानुपपत्तिपयुक्ततया दैविध्येन; तन्मूलध्व निरपि क्रमेणात्यन्ततिरस्कृतवाच्योऽर्थान्तरसंक्रमितवाच्यचोच्यते, तथा विवक्षितान्यपरवाच्योऽभिधामृलोऽपि ध्वनिर्द्विमकारो व्यङ्ग्यप्रतीतिक मस्य लक्ष्यखालक्ष्यवाभ्यां, प्रथमः संलक्ष्य- क्रमोऽन्योऽसंलक्ष्यक्रमः, सोऽयं प्रकृतकारिकया प्रतिपादित- इति ॥१५॥ प्रसङ्गात्सलक्ष्यक्रमध्वनिमपि दर्शयति-ध्यवेति । व्यवधानाक्रमो लच्यो वस्त्वलंकारयोर्ध्वनौ । लक्ष्यव्यङ्ग-यक्रमं तस्माद् ध्वनिमेतं प्रचक्षते ॥१६॥ अयंभावः-वाच्यबोधोत्तरं व्यञ्जिजिपितप्रतीत्यौपयिक सामग्रीसंधानेन व्यवधीयमाना भवति व्यङ्ग्यव्यक्तिरत आह-- व्यवधानादिति, इदमिहावयेयं-पूर्वोक्ता व्यन्जना प्रकारान्तरेण पुनर्द्विविधा-शादी तथाऽऽथी, तत्र- "अनेकार्थस्य शदस्य वाचकत्वे नियन्त्रिते ।। संयोगारवाच्यार्यघीकृद्ध व्यापृतिरज्जनम्" इत्युक्तमकारा शादी, तथा- "वक्तृयोद्धव्यकाकूनां वाक्यवाच्यान्यसंनिधेः ।। प्रस्तावदेशकालादेवशिष्टयात् प्रतिभाजुपाम् ।। योऽयस्यान्यावी हेतुापारो व्यक्तिरेव सा" इत्युक्तरीत्या चार्थी, संयोगादयश्च--महाभाप्याद्वितीयमार्मिक- महावैयाकरणमहाकविमहायोगिमहाराजभर्तृहरिणा निर्दिष्टाः- .
१३८ सटीके मतिरसायने- अबाध्वानं-बज-मा-अम्बरपयोधरेन्दुलेखारागादिपदैः स्वा- भिमायाविष्कृतिरूपं वस्तु व्यज्यते । एवं दिङ्मात्रमुदाहृतं विस्तरभियाऽर्थशक्युभयशक्युत्यभेद- तत्मभेदा न दर्शिताः ॥१६॥ असंलक्ष्यक्रमध्वनिविपयं विशदयति-रसेति । रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः॥ अनन्तरक्षणे यस्माद् व्यज्यतेऽवश्यमेव सः ॥१७॥ असंलक्ष्यक्रमव्यङ्ग्यो न केवलं योगरून्यनुगृहीतो रसः किन्तु योगाश्रयाद्रस्यत इति रसव्युत्पत्त्या रसो भावो रसाभासो भावा- भासो भावशान्तिर्भावोदयो भावसंधि वशवलत्वं चेत्यष्टावपि रसपदार्थाः । अन्यत्पूर्वमुक्तम् । एपामुदाहरणानि- तत्र रसो यथा- धृते पाणिद्वन्द्वे झटिति झणितं रनवलयै- हते नीवीग्रन्यौ मुखरितममन्दं रशनया । मियायाः स्वानन्दप्रतिहतधियः फिन्सपघनो- घनोचपणं कृष्णं प्रति समतनोतर्जनमिव । भावथ- "रविवादिविपया व्यभिचारी तयाऽञ्जितः" इत्युकरूपः- स यथा- दिवि वा भुवि वा ममास्तु वासो- नरफे वा नरकान्तक ! प्रकामम् । अरपोरिवशारदारविन्दी- चरणी ते मरणेऽपि चिन्तयामि ॥ - सटाकमाकरसायने- अबाध्वानं-ब्रज-मा अम्बरपयोधरेन्दुलेखारागादिपदैः खा भिमायाविष्कविरूपं वस्तु व्यज्यते । एवं दिमात्रमुदाहृतं विस्तरभियाऽर्थशन्युभयशव्युत्यभेद- तत्यभेदा न दर्शिताः ॥१६॥ असंलक्ष्यक्रमध्वनिविपयं विशदयति-रसेति । रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरक्रमः॥ अनन्तरक्षणे यस्माद् व्यज्यतेऽवश्यमेव सः ॥१७॥ असंलक्ष्यक्रमव्यद्यो न केवलं योगरूव्यनुगृहीतो रसःकिन्तु योगाश्रयाद्रस्यत इति रसव्युत्पत्त्या रसो भावो रसाभासो भावा भासो भावशान्तिर्भावोदयो भावसंधि वशवलत्वं चेत्यष्टावपि रसपदार्थाः । अन्यत्पूर्वमुक्तम् । एपामुदाहरणानि- तत्र रसो यया- धृते पाणिद्वन्द्वे झटिति झणितं रनवलयै- हते नीवीग्रन्यौ मुखरितममन्दं रशनया । मियायाः स्वानन्दप्रतिहतधियः फिन्सपघनो- घनोत्तृष्णं कृष्णं प्रति समतनोत्तर्जनमिव ॥ भावश्च- "रतिर्देवादिविपया व्यभिचारी तयाऽञ्जितः" इत्युकरूप:- स यथा- दिवि वा झवि वा ममास्तु वासो- नरके वा नरपान्तक ! प्रकामम् । भरपोरिवशारदारचिन्दी- चरणी ते मरणेऽपि चिन्तयामि ।।
१४०
सटीके भक्तिरसायने-
भावोदयो यथा-
प्रालीजनमण्डनकेलिकाले
विभूप्यमाणा नृपभानुपुत्री।
उरोगते नीलमणीन्दुहारे
खिन्ना सकम्पा पुलकाकुलाऽऽसीत् ।
अत्र हर्पस्योदयः।
भावसन्धिर्यथा-
मुचिरमनुचरीभिः पाठितां कृष्णगाथा-
सदसि शुकवधूभिः शृण्वती गीयमानाम् ।
प्रणयसदयमेकं तास विन्यस्यतीयं-
चकितचकितमन्यन्नेत्रमास्ये गुरूणाम् ॥
अत्रौत्सुक्यवासयोः संधिः।
भावशावल्यं यथा-
पतिरतिकुपितो मनः प्रमत्तं खलनिकरः किल दूषणाभिधायी।
मुररिपुरपि वेपपेशलोऽसौ भण विमले ! कमुपायमाश्रयामि !!
अत्र भयचपलताशङ्कौत्सुक्यानां शवलता। इति ॥१७॥
रसमसगाव तत्कारणेपुप्रदर्शनीयेपु वाधकैकसत्त्वे साधकस-
हस्रस्याप्यकिञ्चत्करखमिति न्यायेन तत्सामग्रीघटकं प्रतिबन्ध
काभा निर्देष्टुमभावज्ञानकारणीभूतप्रतियोगिज्ञानविपपमाह--
श्रुतीति ।
श्रुतिदुष्टादयो दोपा ये रसप्रतिवन्धकाः ।।
तदभावोऽपि सामग्रयां निविष्टोऽनिष्टहानिकृत् ॥१८॥
रसत्य प्रतिबन्धका विरोधिनो ये दोपाः श्रुतिदुष्टादयः
तेपाममावोऽपि रसन्यक्तिसंपादफसामग्रीघटकीकर्तव्यो, येना-
निष्टो रसप्रत्ययमतिरोधो न भवेदित्यर्थः ॥१८॥
१४०
सटीके भक्तिरसायने-
भावोदयो यथा--
पालीजनमण्डनकेलिकाले
विभूष्यमाणा वृषभानुपुत्री।
उरोगते नीलमणीन्दुहारे
खिन्ना सकम्पा पुलकाकुलाऽऽसीत् ॥
अत्र हर्षस्योदयः।
भावसन्धिर्यथा-
मुचिरमनुचरीभिः पाठित्ता कृष्णगाथा---
सदसि शुकवधूभिः भृएवत्ती गीयमानाम् ।
प्रणयसदयमेकं ता विन्यस्यत्तीयं-
चकितचकितमन्यन्नेत्रमास्ये
गुरूणाम् ॥
अत्रौत्सुक्षपासपोः संधिः।
भावशावल्पं यथा-
पतिरतिकुपितो मनः प्रमत्तं खलनिकरः किल दूषणाभिधायी ।
मुररिपुरपि वेपपेशलोऽसौ भण विमले ! कमुपायमाश्रयामि ॥
अत्र भयचपलताशकौत्सुक्यानां शवलता । इति ॥१७॥
रसमसगाव तत्कारणेपुप्रदर्शनीयेषु बाधकैकसत्त्वे साधकस
हस्रस्याप्यकिञ्चलरखमिति न्यायेन तत्सामग्रीघटकं प्रतिबन्ध
काभानं निर्देष्टुमभावज्ञानकारणीभूतमतियोगिज्ञानविपयमाह-
श्रुतीति ।
श्रुतिदुष्टादयो दोपा ये रसप्रतिवन्धकाः ।।
तदभावोऽपि सामग्रयां निविष्टोऽनिष्टहानिकृत् ॥१८॥
रसत्य प्रतिबन्धका विरोधिनो ये दोपाः श्रुतिदुष्टादया,
तेपामभावोऽपि रसव्यक्तिसंपादफसामग्रीपटफीफर्तव्पो, येना
नियो रसमत्ययप्रतिरोधो न भवेदित्यर्थः ॥१८॥
सटीके भक्तिरसायने- यावत् , तत्र निदर्शनं दशमेति-यथा "के चन दश जना ग्रामतो. गङ्गास्नानाद्यर्थं गताः स्नात्वेइ वृतमूले समुदित्य सर्वे वयं गमि- प्याप इति कृतसमयाः स्नातागतास्तत्रात्मानं विहाय स्वान् गणयन्तो नवत्वं प्रतीत्य सहचरवियोगभ्रमाद विक्रोशन्तः केनापि चतुरेणागत्य विक्रोशहेतुं पृष्टेभ्यस्तमाफर्य पुनर्गणना- यादिष्टेषु तेप्वन्यतमः पूर्ववत् स्वेतरान् यदा नवाजीगणचदैवैनेन दशमस्वमसीत्युक्ते तदीयवाक्यादात्मानं दशमत्वेन साक्षात्कुर्वति तस्मिन् सहर्षास्ते यथाऽऽगतं जग्मुः”, तथाऽत्रापि शब्दतोऽप- रोतज्ञानं निर्वाधमिति भावः ॥ २१ ॥ अधुना “प्रतीतिरपि कीदशी"ति तुरीयं प्रश्नं समाधातु- माह-नित्यमिति । नित्यं सुखमभिव्यक्तं "रसो वे स” इति श्रुतेः ॥ प्रतीतिः स्वप्रकाशस्य निर्विकल्पसुखात्मिका ॥२२॥ अयमभिसंधिः-सुखं द्विविधं प्रथममापामरगोचरताऽऽस्पदं- सत्त्वगुणपरिणामरूपं दुःखानुविद्धमतएव हेयकुतिनिक्षिप्त मपि सहजाभिनिवेशवशंवदैराग्रहेण सादरमुपादीयमानं जड़त- समुदयाप्ययशालि, चरमं तु नित्यचिदानन्दात्मस्वरूपं वस्तुतः मुखपदवाच्यं विवेकिधुरीणरुपेयं नित्यं परन्वविद्याऽऽततया तथात्वेनानिशमननुभूयमानमावरणभङ्गेऽभिव्यज्यमानं रसत्वेन साक्षात् क्रियते, प्रकृते चावरणभङ्गो न प्रपञ्चकारणाविद्या- निवृत्तिनिवन्धनस्तादृशस्य श्रवणमनननिदिध्यासनायत्तत्वात किन्तु विभावादिज्ञानप्रयुक्तसाधारणीकरणनिवन्धनस्तात्कालिक स्तन्निटत्ती तस्यापि निवृत्तिरेतावान् विशेषः, तादृशमुखस्य रसत्वे मानं भगवती श्रुतिरेव, तदाह-"रसो वै सः" प्रात्मलादेवास्य समकाशस्य-भकाशान्तरानधीनप्रकाशस्य मतीतिः साक्षात्कृति- " १४२ सटीके भक्तिरसायने- यावत् , तन निदर्शनं दशमेति-यथा "के चन दश जना ग्रामतो गशालानाद्यर्थ गताः सात्वेइ वृक्षमूले समुदित्य सर्वे वयं गमि प्याम इति कृतसमयाः स्नातागतास्तत्रात्मानं विहाय स्वान् गणयन्तो नवत्वं प्रतीत्य सहचरवियोगभ्रमाद विक्रोशन्तः केनापि चतुरेणागत्य विक्रोशहेतुं पृष्टेभ्यस्तमाकर्य पुनर्गणना यादिष्टेषु तेष्वन्यतमः पूर्ववत् स्वेतरान् यदा नबाजीगणत्तदैवैनेन दशमस्वमसीत्युक्ते तदीयवाक्यादात्मानं दशमत्वेन साक्षात्कुर्वति तस्मिन् सहस्ते यथाऽऽगतं जग्मुः”, तथाऽत्रापि शब्दतोऽप रोक्षज्ञानं निर्वाधमिति भावः ॥ २१ ॥ अधुना “प्रतीतिरपि कीदृशी"ति तुरीयं प्रश्नं समाधातु- माह-नित्यमिति । नित्यं सुखमभिव्यक्तं 'रसो वै स” इति श्रुतेः॥ प्रतीतिः स्वप्रकाशस्य निर्विकल्पसुखात्मिका ॥२२॥ अयमभिसंधिः-सुखं द्विविधं प्रथममापामरगोचरताऽऽस्पद सत्त्वगुणपरिणामरूपं दुःखानुविद्धमतएव हेयकुतिनिक्षिप्त मपि सहजाभिनिवेशवशंवदेराग्रहेण सादरमुपादीयमानं जड़त समुदयाप्ययशालि, चरमं तु नित्यचिदानन्दात्मस्वरूपं वस्तुत' मुखपदवाच्यं विवेकिधुरीणैरुपेयं नित्यं परन्वविद्याऽऽततया तथात्वेनानिशमननुभूयमानमावरणभद्देऽभिव्यज्यमानं रसत्वेन साक्षात् क्रियते, प्रकृते चावरणभगो न प्रपञ्चकारणाविद्या निवृत्तिनिवन्धनस्तादृशस्य श्रवणमनननिदिध्यासनायत्तत्त्वात, किन्तु विभावादिज्ञानप्रयुक्तसाधारणीकरणनिवन्धनस्तात्कालिक स्तनिटत्ती तस्यापि निवृत्तिरेतावान् विशेप', तादृशमुखस्य रसत्वे मानं भगवती श्रुतिरेव, तदाह-"रसोवै सः" प्रात्मलादेवास्य समाशस्य प्रकाशान्तरानधीनप्रकाशस्य मतीतिः साक्षात्कृति ' १४४ सटीके भक्तिरसायने- परमानन्द प्रात्मैव रस इत्याहुरागमाः ॥ शब्दतस्तदभिव्यक्तिप्रकारोऽयं प्रदर्शितः ॥ २४ ॥ यद्यप्यापाततो भग्नावरणचित्त्वेन जीवात्मा रसः प्रतीयते निर्दिष्टसूत्रण; तथापि रसप्रतिपादका आगमाः-"रसं ह्येवार्य- लब्ध्वाऽऽनन्दी भवति" "एप ह्येवानन्दयाति" "एतस्यैवानन्द स्यान्ये मात्रामुपजीवन्ती”त्यादयः, परमा साम्यातिशयशून्य- आनन्द आत्माऽर्थात् परमात्मैव रस इत्याहुः, उपक्रमोपसंहारादि. तात्पर्यनिर्णायकसमष्टिसधीचीना इति शेषः, परथा हिप्रामाण्य- तेषां दुरापं स्यादिति हृदयम्, उक्तमूत्रं तु गुडजिहिकान्यायेन लौकिकरसास्वादनत्यायनाय विनेयोन्मुखीकरणार्थ प्रवृत्तमपि न परमात्मनो रसकेन्द्रता वारयितुं प्रभवति, “यत्परः शब्दः स. शब्दार्थ" इति न्यायादुभयत्र तात्पर्यसत्वे वाक्यभेदप्रसङ्गाच, तत- श्वान्यतोऽवगमितं भगवतो रसत्वं शब्दतः खल्वभिव्यकंतुमयं- प्रकारो भक्तिरसास्वादनौपयिका प्रदर्शितः ।। २४ ॥ उक्तमकारेण सुखाभिव्यक्तिः शब्दतो न केवलमस्माभिरेवो. च्यते; किन्तु मीमांसकैरपि भङ्ग्यपाऽभ्युपगतेति दर्शयति-अर्थेति । अर्थवादाधिकरणे नवशैलादिवर्णनम् ।। श्रोतृणां सुखमात्रार्थमिति भट्टैरुदाहृतम् ॥२५॥ पूर्वमीमांसायाः प्रथमाध्यायगतद्विवीयपादस्थार्थवादाधिक- रणे "विधिना त्वेकवावयलात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः” इतिजै- मिनीयसिद्धान्तमूत्रीयशावरभाष्यव्याख्याने तन्त्रवार्तिके तत्रभवः स्कुमारिलभट्टपादैः "के चित् स्वयमेव कमभृतयः प्रीतिं जनयन्ति" इत्यादिना संदर्भेण यदुक्तं; तत् श्रोतृणां मुखमात्रार्थमेवातः स्पष्टै शब्दात्मुखव्यक्तिः ॥२५॥ श्रूयमाणगन्धमादनवर्ण-
१४४
सटीके भक्तिरसायने-
परमानन्द प्रात्मैव रस इत्याहुरागमाः ॥
शब्दतस्तदभिव्यक्तिप्रकारोऽयं प्रदर्शितः ॥ २४ ॥
यद्यप्यापाततो भग्नावरणचित्त्वेन जीवात्मा रसः प्रतीयते
निर्दिष्टसूनेण; तथापि रसपतिपादका आगमा "रसं होवार्य-
लम्चाऽऽनन्दी भवति' 'एप येवानन्दयाति” "एतस्यैवानन्द
स्यान्ये मात्रामुपजीवन्ती” त्यादयः; परमः साम्यातिशयशून्य
आनन्द आत्माऽर्थात् परमात्मैव रस इत्याहुः, उपक्रमोपसंहारादि.
तात्पर्य निर्णायकसमष्टिसधीचीना इति शेषः, परथा हिमामाण्यं
तेषां दुरापं स्यादिति हृदयम्, उक्तसूत्रं तु गुजिहिकान्यायेन
लौकिकरसास्वादनत्यायनाय विनेयोन्मुखीकरणार्थ प्रवृत्तमपि
न परमात्मनो रसकेन्द्रता वारयितुं प्रभवति, "यत्परः शब्दः स
शब्दार्थ" इति न्यायादुभयत्र तात्पर्यसत्वे वाक्यभेदप्रसङ्गाच, तत
शान्यतोऽवगमितं भगवतो रसत्वं शब्दतः खल्वभिव्यक्तुमर्य
प्रकारो भक्तिरसास्वादनौपयिकः प्रदर्शितः ॥ २४ ॥
उक्तप्रकारेण सुखाभिव्यक्तिः शब्दतो न केवलमस्माभिरेषो
च्यते; किन्तु मीमांसकैरपि भड्ग्यैपाऽभ्युपगतेति दर्शयति-अर्येति ।
अर्थवादाधिकरणे नवशैलादिवर्णनम् ।।
श्रोतृणां सुखमात्रार्थमिति भट्टैरुदाहृतम् ||२५||
पूर्वमीमांसायाः प्रथमाध्यायगवद्वितीयपादस्थार्थवादाधिक
रणे "विधिना त्वेकवावयवात् स्तुत्यर्थेन विधीनां स्युः” इतिनै
मिनीयसिद्धान्तमूत्रीयशावरभाष्यव्याख्याने तन्त्रवार्तिके तत्रभव
कुमारिलभट्टपादै. "के चित् स्वयमेव श्रूयमाणगन्धमादनवर्ण-
फमभृतयः प्रीतिं जनयन्ति' इत्यादिना संदर्भेण यदुक्तं; तत्
श्रोतॄणां मुखमानार्थमेवातः स्पष्टैव शब्दात्मुखव्यक्तिः ॥२५॥
सटीके भक्तिरसायने- इदानीमुक्ताचार्याशी प्रवृत्त्यगताऽऽपन्ना प्रमा व्यवहा रेऽनुमोदिता तादृशीं दर्शयति-देवतेति । देवताऽधिकृतिन्यायात् पदैरन्यपरैरपि ॥ प्रयोजनवदज्ञातावाधितार्थमतिर्भवेद् ॥२६॥ उत्तरमीमांसागः प्रथमाध्याये तृतीयपादे देवताऽधिकरणे "भावं तु बादरायणोऽस्ति हि", इति सिद्धान्तसूत्रेऽद्वैतभाष्य काराचार्याः-"विध्युदेशार्थवादयोस्वर्थवादस्थानि पदानि पृथ- गम्वयं वृत्तान्तविषयं प्रतिपद्यानन्तरं कैमर्थ्यवशेन कामं विधैः स्तावकत्वं प्रतिपद्यन्ते”,इत्यादिप्रबन्धेनान्यपरैः विधेयस्कृति तात्पर्यकैरपि पदैः अर्थवादघटकैः, फलवती मानान्तरान वाप्ता मानान्तराबाधिता च प्रमा, प्रवृत्त्यमिति शेषः, भवेद्र, इति सिद्धान्तयन्ति स्म, तथा चान्यपरैरपि पदैवोधो दुर्निवार इति फलितम् ।।२६॥ एवं च प्रकृतेऽपि नानुपपत्तिरित्याह-तस्मेति । तस्मादन्यपरत्वे वा स्वातन्त्र्ये वा पदानि नः॥ व्यञ्जयन्ति परानन्दं सहकार्यानुरूप्यतः ॥३०॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमधुसूदनसरस्वतीविरचिते श्रीभगवद्भक्तिरसायने भक्तिरसप्रतिपादको नाम तृतीयोल्लासः ॥ ग्रन्थश्व संपूर्णः। तस्माद-मर्थवादस्यलायुक्तमफाराद, ना भस्माकं भक्ति- रसास्वादममिलापुकाणां पदानि स्वघटितवाक्यमतिपाद्येवरताप सटीके भक्तिरसायने- इदानीमुक्ताचार्याशी प्रवृत्त्यगताऽऽपन्ना प्रमा व्यवहा रेऽनुमोदिता वादशी दर्शयति-देवतेति । देवताधिकृतिन्यायात् पदैरन्यपरैरपि । प्रयोजनवदज्ञातावाधितार्थमतिर्भवेद् ॥२६॥ उत्तरमीमांसागः प्रथमाध्याये तृतीयपादे देवताऽधिकरणे "भावं तु वादरायणोऽस्ति हि", इति सिद्धान्तमूत्रेऽद्वैतभाष्प काराचार्याः-"विध्युदेशार्थवादयोस्वर्थवादस्थानि पदानि पृथ गम्वयं वृत्तान्तविषयं प्रतिपद्यानन्तरं कैमर्थ्यवशेन कामं विधैः स्तावकत्वं प्रतिपद्यन्ते",इत्यादिप्रबन्धनान्यपः विधेयस्तृति तात्पर्यकैरपि पदैः-अर्थवादघटकैः, फलवती मानान्तरान वाप्ता मानान्तराबाधिता च प्रमा, प्रवृत्त्यद्गमिति शेषः, भवेद, इति सिद्धान्तयन्ति स्म, तथा चान्यपरैरपि पोधो दुर्निवार इति फलितम् ।।२६ एवं च प्रकृतेऽपि नानुपपचिरित्याह-तस्मेति । तस्मादन्यपरत्वे वा स्वातन्त्र्ये वा पदानि नः।। व्यञ्जयन्ति परानन्दं सहकार्यानुरूप्यतः ॥३०|| इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमधुसूदनसरस्वतीविरचिते श्रीभगवद्भक्तिरसायने भक्तिरसप्रतिपादको. नाम तृतीयोल्लासः ॥ ग्रन्थश्व संपूर्णः। क वसाद-मर्यवादस्यलायुक्तमफाराद, नामस्माकं भक्ति रसास्वादममिलापुका पदानि स्वघटितवाक्यमतिपाद्यतरतात्प
२
भक्तिरसायनम् ।
स्थायिभावगिराऽतोऽसौ वस्त्वाकारोऽभिधीयते ।।
व्यक्तश्च रसतामेति परानन्दतया पुनः ।।६।।
भगवान् परमानन्दस्वरूपः स्वयमेव हि ।।
मनोगतस्तदाकाररसतामेति पुष्कलम् ॥१०॥
कान्ताऽऽदिविपयेऽप्यस्ति कारणं सुखचिद्धनम् ॥
कार्याकारतया भेदेऽप्यातं मायया स्वतः ॥११॥
सदज्ञातञ्च तद् ब्रह्म मेयं कान्ताऽऽदिमानतः ।।
मायातितिरोधाने वृत्त्या सत्त्वस्थया क्षणम् ॥१२॥
अतस्तदावि वित्वं मनसि प्रतिपद्यते ॥
किश्चिन्यूनाञ्च रसतां याति जाड्यविमिश्रणात् ।।१३।।
इति वेदान्तसिद्धान्तस्थापिना रसतोदिता ।।
साट्थ्यसिद्धान्तमाथित्याप्यधुना प्रतिपथने ॥१४॥
तमोरजःसत्त्वगुणा मोहदुःखमुखात्मका ।।
तन्मयी प्रकृतिहेतुः, सर्व कार्यञ्च तन्मयम् ॥१५॥
त्रिगुणात्मकमेकै वस्तु व्याकारमीच्यते ।।
निजमानससङ्कल्पभेदेन पुरुपैत्रिभिः ॥१६॥
कामिन्याः सुखता भर्वा सपल्या दुःखरूपता ।।
तदलाभात्तथाऽन्येन मोहसमनुभूयते ॥१७॥
एवं सति मुखाकारः प्रविष्टो मानसे यदा॥
तदा स स्थायिभावत्वं मतिपद्य रसो भवेत् ॥१८॥
परमारवेकरूपन्तु चित्तं न विपयाकृति ।।
इत्यादिमतमन्येपामप्रामाण्यादुपेक्षितम् ॥१६॥
गृहाति विषयाकारं मनो विपययोगतः ।।
इति वेदान्तिभिः साहलयैरपि सम्पड निरूपितम् ।।२०।।
भूपासिक्तं यथा तानं तन्निभं जायते तथा ।
यादि व्याप्नुवचित्रं तन्निभं जागते ध्रुवम् ॥२१॥
भक्तिरसायनम् । भक्तिसामान्यनिरूपणनामकः प्रथम उल्लासः। नवरसमिलितं वा फेवलं वा पुपर्थ- परमपिह मुकुन्दे भक्तियोगं वदन्ति ।। निरुपममुखसंविद्रूपमस्पृष्टदुःख- तमहमखिलष्ट शास्त्रदृष्टया व्यनज्मि ॥१॥ मंसाररागेण बलीयसा चिरं निपीटितैस्तत्मशमेऽतिशिक्षितम् ॥ इदं भवद्भिर्बहुधा व्ययातिगं निपीयतां भक्तिरसायनं युधाः ।।२।। द्रुतस्य भगवद्धाद्धारावाहिकतां गता ।। सर्वेशे मनसो चिभक्तिरित्यभिधीयते ॥३॥ चिचद्रव्यं हि जतुवत् स्वभावात् फठिनात्मकम् ॥ तापपियोंगे द्रवत्वं प्रतिपद्यते ॥४॥ काममोघमपस्नेहसंशोकदयाऽऽदयः । तापकाविचजनुनस्तान्ता कठिनन्तु तत् ॥५॥ द्रुते चिचे विनिक्षिप्तः साकारो यस्तु वस्तुना ।। संसारकासनामारमारनाशदभापतौ ॥६॥ शिथिलीभाषमात्रन्तु मनो गन्उत्पतापकः ।। न रात्र वस्त्र विराति वासनालन किचन ॥७॥ द्रवतायां प्रविष्ट सद यत् काठिन्पदा गवम् ।। नेतः पुनी सत्यामपि तर मुश्चति ॥८ भक्तिरसायनम्। लक्षण भगवद्भक्तेः साधनं सोपपत्तिकम् ।। सभूपिकं स्वरूपञ्च यथायुद्धोह वर्णितम् ॥३॥ इति श्रीपरमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीमधुसूदनसरस्वतीविरचिते भगवद्भक्तिरसायने स्वरूपभूमिकासाधनसहितभक्तिपामान्यनिरूपणं नाम प्रथम उल्लासः समाप्तः। भक्तिविशेषप्रतिपादको- द्वितीय उल्लासः। द्रुतें चित्ते प्रविष्टा या गोविन्दाकारता स्थिरा ।। सा भक्तिरित्यभिहिता विशेपस्त्वधुनोच्यते ॥१॥ चित्तद्रुतेः कारणानां भेदाद भक्तिस्तु भिद्यते ।। तान्युक्तानि तु सोपाद व्याख्यायन्तेऽधुना स्फुटम् ॥२॥ कामः शरीरसंबन्धविशेषः स्पृहयालुता ।। संनिधानासंनिधानभेदेन स भवेद् द्विधा ॥३॥ वजन्यायां द्रुतौ वित्ते या स्याट्रीकपणनिष्ठता ।। संभोगविप्रयोगाख्या रतिः सा सा क्रमाद् भवेत् ॥४॥ क्रोध ईर्ष्यानिमित्तं तु चित्ताभिज्वलनं भवेद ।। तज्जन्यायां द्रुतौ सा तु द्वेपशब्देन गृह्यते ॥५॥ अत्र चेतोव्याकुलत्वं सोपद्रावकदर्शनात् ।। उपद्रावकनाशार्य तत्मीत्यर्थ च सद् द्विधा ।।६॥ तत्राचं टेप एव स्याद् द्वितीयं रतिशदभार ।। उपरिष्टाचदुमयं मया स्पष्टीकरिप्यते ॥७॥ देताहेतुः स्वमन्तृत्यं चक्रव्यं चित्तगं तु यत् ।। नजन्यायां तो पाऽऽस्ते रतिः सा भयमुच्यते ॥
३
प्रथम उल्लासः।
च्यडको वा यथाऽलोको व्यङ्मयस्याकारतापियात् ।।
सार्थव्यञ्जकखादीराकारा मदृश्यते ॥२२॥
भगवत्पूज्यपादानामियमुक्तिः सयुक्तिका ।।
तथा वार्तिककाररप्ययमों निरूपितः ॥२३॥
श्रतो मांसपी योपित् का चिदन्या मनोमयी ।।
मांसमय्या अभेदेऽपि भिद्यतेऽत्र मनोमयी ॥२४॥
भार्या
स्नुपा ननान्दा च याता मातत्यनेकया ।
जामाता पशुरः पुत्रः पितेत्यादि पुमानपि ॥२॥
बाह्यपिण्डस्य नाशेऽपि तिष्ठत्येव मनामयः ।।
अतः स्थायीति विद्वद्भिरयमेव निरूपितः ॥२६॥
एवं स्वमावतो मावखरूपमुपवर्णितम् ।।
विशेपेण तु सन्चपां लक्षणं वन्यते पृथक् ॥२७॥
भगवन्तं विभुं नित्यं पूर्ण योधमुखात्मकम् ।।
यद गृहाति द्रुतं चित्तं किमन्यदाशिष्यते ॥२८॥
करिना शिथिला वा घोर्न गृहाति न वास्यते ।।
उपेक्षाज्ञानमित्याहुस्तद पुपाः मस्तरादिषु ॥२६॥
काठिन्य विपये कुर्याद द्रवत्वं भगवत्पदे ।।
उपायः शासनिर्दिष्टग्नुतणमतो चुपः ॥३०॥
उपायाः मयपस्कन्धे नारदेनोपवरिताः॥
सहपाचानहं वक्ष्ये भूमिभेदविभागतः ॥३१॥
मयमं माता सेवा तयापात्रता ततः ।।
श्रदाऽप तेषां धर्मेषु ततो हरिगुणश्रुतिः ॥२॥
ततो रत्परोल्पचिः स्वरूपापिगतिस्ततः ॥
मंपवृदिः परानन्दे तस्याय स्फुरणे सनः ॥३३॥
भगवदर्मनिहातः सम्भिस्तदपुणगालिना।
मंगोऽय परसा काटेत्युदिता मतिमूपित ॥३॥
भक्तिरसायनम् ।
तथा स्वधर्मरक्षार्थ या मत्तिः प्रयत्नतः ॥
तया चित्तस्य विस्तारो धर्मोत्साहो द्रुतौ भवेद ॥२३॥
वशीकाराख्यवैराग्यं यत् कामास्पृहताऽऽत्मकम् ॥
तेन
द्रुतस्य
चित्तस्य प्रकाशः शम उच्यते ॥२४॥
इतोऽन्यथा तु चित्तस्य न द्रतिविद्यते क चित् ॥
तदभावात्तु भावो न निरुक्तान्योऽस्ति कश्चन ॥२५॥
यावत्यो द्रुतयश्चित्ते भावास्तावन्त एव हि ॥
स्थायिनो, रसतां यान्ति विभावादिसमाश्रयात् ॥२६॥
धर्मोत्साहो दयोत्साहो जुगुप्सा त्रिविधा शमः ।।
पडप्यतेन विपया भगवद्विपया न हि ॥२७॥
धर्मवीरो दयावीरो वीभत्सः शान्त इत्यमी ।।
अतो न भक्तिरसतां यान्ति भिन्नास्पदत्वतः ॥२८॥
ईर्ष्याजभयजद्वेषी भगवद्विपयावपि ।।
न भक्तिरसतां यातः साताद् द्रुतिविरोधतः ॥२६॥
शुद्धो रौद्ररसस्तत्र तथा रौद्रभयानकः ।।
नास्वाद्यः मुधिया प्रीतिविरोधेन मनागपि ॥३०॥
कामजे द्वे रती शोकः प्रीतिभीविस्मयास्तथा ।।
उत्साहो यदि दाने च भगवद्विपया अमी ॥३१॥
व्यामिश्रभावरूपत्वं यान्त्येते तीरनीरवत् ।।
विभावादिसमायोगे तथा भक्तिरसा अपि ॥३२॥
शृङ्गारः फरुणो हास्यस्तथा मीतिर्भयानकः ।।
अद्भुतो युद्धवीरश्च दानवीरश्च मिश्रिताः ॥३३॥
शुद्धा च वत्सलरतिः प्रेयोरतिरिति प्रयी ।।
भावान्तरामिश्रितत्वादमिश्रा रतिरुच्यते ॥३४ ॥
विशुद्धो वत्सलः मेयानिति भक्तिरसास्त्रयः ।।
रसान्तरामिश्रितास्ते भवन्ति परिपुष्कलाः ॥३॥
द्वितीय उल्लासः। स्नेहः पुत्रादिविषयः पाल्यपालकलक्षणः ॥ सेव्यसेवकभावोऽन्यः सोऽप्युक्तस्विविधो बुधैः ।।६।। भगवदास्यसख्याभ्यां मिश्रितं चापरं जगुः ।। या कृष्णाकारता चिचे तज्जन्यद्रुतिशालिनि ॥१०॥ पाल्यपालकभावेन सा वत्सलरतिभवेत् ।। सेव्यसेवकभावेन प्रेयोरतिरितीर्यते ॥११॥ हर्पश्चित्तसमुखासः कथ्यते स चतुर्विधः ।। एकः परानन्दमयः श्रीशमाहात्म्यकारणम् ॥१२॥ तजन्यायां द्रुतौ शुद्धा रतिर्गोविन्दगोवरा ।। एतदन्तं हि शास्त्रेषु साधनाम्नानमिष्यते ॥१३॥ ब्रीडाविकृतवागवेषचेष्टाऽऽदिजनितोऽपरः ।। तज्जन्यायां द्रुतौ चेतोविकासो हास उच्यते ॥१४॥ लोकोत्तरचमत्कारिवस्तुदर्शनजः परः ।। तज्जन्यायां द्रुतौ चेतोविकासो विस्मयो मतः॥१॥ युद्धादितापजनितो वीराणं जायते परः ।। जितचित्तस्य विस्तारो द्रुतस्योत्साह उच्यते ॥१६॥ श्ष्टविच्छेदननितो यश्चित्ते क्लिष्टतोदयः ।। तजन्यायां द्रुतौ विष्टा रतता शोक उच्यते ॥१७॥ दया घृणा स्याद्विपयतुच्छत्वज्ञानदीर्घिका ।। तया द्रुते तु मनसि जुगुप्सा जायते त्रिधा ॥१८॥ पूतिव्रणादिविपये कथितोदेगिनी पुधैः ।। श्मशानोत्यपिशाचादिविषया क्षोभिणी भये ।।१६।। देहेन्द्रियादिदुःखे सविधारणपुरःसरा ॥ घृणा शुदेति कविभिः सा जुगुप्सा प्रकोचिंता ॥२०॥ या तु शोच्यस्य रक्षाऽर्य प्रतिरनुकम्पया । सपा द्रुते तु मनसि दयोत्साहः स्मृती पुर्यः ॥२१॥ सवस्वमपि दास्यामि मार्ययेवि च यो महान् ॥ उपमो टुवचितस्प दानोत्साः स उच्यते ॥२॥ 4 २०
भक्तिरसायनम्।
तथैव जीवन्मुक्तानामदृष्टांशो न विद्यते ॥
स्नात्वा भुक्तवतां भूयो गङ्गायां क्रीडतां यया ॥४६॥
वर्तमानतनुमाप्यं फलं दृष्टमुदाहृतम् ।।
भाविदेहोपभोग्यं यत्तददृष्टमुदीरितम् ॥५०॥
रजस्तमामचण्डत्वे सुखव्यक्तिरसत्समा ।।
तीवायुविनिक्षिप्तदीपज्वालेव भासते ॥५१॥
तस्मात्स्वयंप्रभाऽऽनन्दाकाराऽपि मतिसंततिः ।।
प्रतिबन्धकवशान्न स्यात्मुखव्यक्तिपदास्पदम् ॥५२॥
रजामवलसत्वांशादीाजद्वेपमिश्रिता ।।
मनोवृत्तिः परानन्दे चैद्यस्य न मुखायते ॥५॥
तमामवलसत्त्वांशाद भीतिजपमिश्रिता ॥
मनोवृत्तिः परानन्दे कंसस्य न सुखायते ॥५४॥
'तयो विशरीरे तु प्रतिवन्धक्षये सति ॥
सैव चित्तद्रुतिर्भक्तिरसता प्रतिपद्यते ॥५॥
अधुनाऽपि भजन्तो ये द्वेषात् पाशुपतादयः ।।
तेपामप्येवमेव स्यादथ चाऽनेन तुल्यता ॥५६॥
द्रुतौ सत्यां भवेद भक्तिद्रुतौ तु न किं चन ॥
चित्ततेदुरभावेन चेनस्तु कतमोऽपि न ॥७॥
रजस्तमोविहीना तु भगद्विपया मतिः ।।
मुखाभिव्यञ्जकत्वेन रतिरित्यभिधीयते ॥५८||
स्नेहस्यैव विकारः प्रिययोरत्यन्तभावनादनिशम् ॥
विरहासहिष्णुताऽस्मा प्रीतिविशेपो रतिर्नाम ॥५६॥
रजस्तमासमुच्छेदतारतम्येन गम्यते ॥
तुन्येऽपि साधनाभ्यासे तारतम्य रतेरपि ॥६०॥
विरहे यादृशं दुःखं तादृशी हरपते रतिः ।।
मृदुमध्याधिपात्रत्वाद विशेपोऽत्रापि वीक्ष्यते ॥६॥
७ द्वितीय उल्लासः। शृङ्गारो मिश्रितत्वेऽपि सर्वेभ्यो बलवत्तरः ।। तीव्रतीव्रतरत्वं तु रतेस्तत्रैव वीच्यते ॥३६॥ के चित् केवलसंकीर्णाः के चित् संकीर्णमिश्रिताः ॥ के चित् केवलमियाश्च शुद्धाच स्युश्चतुर्विधाः ॥३७॥ तत्र केवलसंकीर्ण रौद्रो रौद्रभयानकः ।। धर्मवीरो दानवीरो बीभत्सः शान्त इत्यपि ॥३८॥ मिश्रा एवान्यविषयाः मोक्ताः संकीर्णमिश्रिताः ॥ भगद्विषयास्ते तु ख्याता: केवलमिश्रिताः ॥३६॥ शुद्धास्त्रयः पुरैवोक्ताः संकीर्य्यन्ते न केन चित् ।। एवं निरूपिता भक्तिः संक्षेपादुच्यते पुनः ॥४०॥ राजसी तामसी शुद्धसात्विकी मिश्रिता च सा ॥ ईयाजद्वेषजाड्या स्याद् भयजद्वेषजा परा ॥४१॥ हर्पजा शुद्धसत्वोत्था कामशोकादिजेतरा ॥ सत्त्वजत्वे तु सर्वासां गुणान्तरकृता भिदा ॥४२॥ तत्र ते रतितां नैव यातः सुखविरोधतः ॥ रतिशब्दं तु भजतः सुखमय्यौ परे द्रुती ॥४३॥ भक्तिचतुर्विधाऽप्येषा भगवद्विपया स्थिरा ॥ दृष्टादृष्टोभयैकैकफला भक्तिस्त्रिधा भवेत् ॥४४॥ राजसी तामसी भक्तिरदृष्टफलमात्रभार ।। दृष्टदृष्टोभयफला मिश्रिता भक्तिरिष्यते ॥४॥ शुद्धसचोदभवाऽप्येवं साधकेप्वस्पदादिपु ।। दृष्टमात्रफला सा तु सिद्धेषु सनकादिपु ॥४६॥ दृष्टादृष्टफला भक्तिः मुखव्यक्तर्विधेपि ॥ निदाघदूनदेहस्य गगास्नानक्रिया यथा ॥४७॥ रजस्तमोऽभिभूतस्य दृष्टांशः प्रतिवध्यते ।। शीतवातातुरस्येव नादृष्टांशस्त हीयते ।।४।।
. १० भक्तिरसायनम् । रतिर्देवादिविपया व्यभिचारी तथोजितः ॥ भावः प्रोक्तो रसो नेति यदुक्तं रसकोविदः ॥७॥ देवान्तरेषु जीवत्वात् परानन्दाप्रकाशनात् ।। तद्योज्यं परमानन्दरूपे न परमात्मनि ॥७६॥ कान्तादिविपया वा ये रसायास्तत्र नेदृशम् ॥ रसत्वं पुष्पते पूर्णसुखास्पर्शित्वकारणात् ॥७७॥ परिपूर्णरसा क्षुद्ररसेभ्यो भगवतिः ।। खद्योतेभ्य इवादित्यप्रभेव वलवत्तरा ।।७८॥ क्रोधशोकभयादीनां साक्षात् सुखविरोधिनाम् ।। रसत्वमभ्युपगतं तथाऽनुभवमात्रतः ॥७६॥ इहानुभवसिद्धेऽपि सहस्रगुणितो रसः ।। जडेनेव त्वया कस्मादकस्मादपलप्यते ॥८॥ इति श्रीपरमहंसपरिवाजकाचार्यश्रीमधुसूदनसरस्वतीविरचिते भगवद्भक्तिरसायने भक्तिविशेषप्रतिपादको नाम द्वितीयोल्लास. भक्तिरसप्रतिपादकः तृतीय उल्लासः। ननु कोऽयं रसो नाम किनिष्ठो वा भवेदसौ ।। अस्य प्रत्यायकः को वा प्रतीतिरति कीदृशी ॥१॥ विभावरनुभावैश्च व्यभिचारिभिरप्युत ॥ स्थायी भावः मुखत्वेन व्यज्यमानो रसः स्मृतः॥२॥ मुखस्यात्मस्वरूपत्वात्तदाधारो न विद्यते ॥ तव्यझिकाया वृत्तेस्तु सामाजिकमनः प्रति ॥३॥ फाव्यानिष्ठा रत्याद्याः स्थायिनः सन्ति लौकिकाः ।। तयोदधृनिष्ठास्त्वपरे तत्समा अप्पलौकिकाः ॥४॥ योध्यनिष्ठा यथास्वं ते मुखदुःखादिहेतवः ।। योधृनिष्ठास्तु सर्वेऽपि मुखमात्रैकहेतवः ॥शा 8 - द्वितीय उल्लासः। वैकुण्ठे द्वारकायां च श्रीपवृन्दावने तया ॥ मृदुतीवा मध्यतीवा तीव्रतीत्रा च सा क्रमात् ॥६॥ इयं निसर्गसंसौपम्याध्यात्माभियोगजा ॥ संप्रयोगाभिमानाभ्यां समारोपे स्थिता तथा ।।६३।। स्पर्शे शब्दे तथा रूपे रसे गन्धे च केवले ॥ समुचिते च सा तत्रेत्येकैका पड्विधा भवेत् ॥६॥ शुद्धा व्यामिश्रिता चेति पुनरेपा द्विधा भवेत् ।। तत्रानुपाधिः शुद्धा स्यात्सोपाधिर्मिश्रितोदिता ॥६५॥ अनुपाधिः परानन्दमहिमैकनिवन्धना ॥ भजनीयगुणानन्त्यादेकरूपैव सोच्यते ॥६६॥ कापसंबन्धभयतः सोपाधिस्त्रिविधा भवेत् ॥ विपावादिसमायोगे शुद्धभक्तिरसो भवेत् ॥६७।। शृङ्गारमिश्रिता भक्तिः कामजा भक्तिरिष्यते.॥ संबन्धजा रतिर्याति पूर्वोक्तां रसता द्वयोः ॥६॥ एको वत्सलभक्तयाख्यः प्रेयोभक्तिस्तथाऽपरा ॥ भयजा रतिरध्यास्ते रसं प्रीतिभयानकम् ॥६६॥ एकदा यद्यपि व्यक्तमिदं रतिचतुष्टयम् ।। तदा तु पानकरसन्यायेन परमो रसः ॥७॥ एकट्यादिरसव्यक्तिभेदाद्रसभिदा भवेत् ॥ तस्मात् क चित्तदभ्यासं कुर्याद्रतिचतृष्टये ॥७॥ बजदेवीपु च स्पष्टं दृष्टं रतिचतुष्टयम् ।। तचित्चालम्बनत्वेन स्वचिचं तादृशं भवेत् ॥७२|| रसान्तरविभावादिसंकीर्णा भगवतिः ।। चित्ररूपवदन्पाग्रसता मतिपयते ॥७३॥ रसान्तरविभावादिराहित्ये व स्वरूपभाक् ।। दशमीमेति रसता सनकारिवाधिकाम् ।।७४|| भक्तिरसायनम् । या रीतियो ये च गुणास्तज्ज्ञानमपि कारणम् ॥ अलंकाराश्च विज्ञाता भवन्ति परिपोषकाः ।।१६। गुणालंकाररीतीनां भावानां च निवेदकः ॥ तस्प प्रत्यायकः शब्दो वृत्या व्यञ्जनरूपया ॥२०॥ वृत्तिः कार्याऽपरोक्षाऽस्य शब्दस्य मुखगर्भिणी ।। दशमस्त्वमसीत्यादिवाक्योत्थमतित्तिवत् ।।२२॥ नित्यं सुखमभिव्यक्तं "रसो वै स" इति श्रुतेः ॥ प्रतीतिः * स्वप्रकाशस्य निर्विकल्पमुखात्मिका ॥२२॥ कार्यज्ञाप्यादिवैधयं यत्तु कैश्विनिरूपितम् तदप्येतेन मार्गेण योज्यं शास्त्राविरोधतः ॥२३॥ परमानन्द आत्मैव रस इत्याहुरागमाः ।। शब्दत्तस्तदभिव्यक्तिप्रकारोऽयं प्रदर्शितः ॥२४॥ अर्थवादाधिकरणे नवशैलादिवर्णनम् ॥ श्रोतणां मुखमात्रार्थमिति भट्टैरुदाहृतम् ॥२५॥ कार्यान्वितत्त्ववादेऽपि न विरोधोऽस्ति कश्चन ।। यस्मात् कृतीप्सितत्वेन कार्य सुखमपीष्यते ॥२६॥ अलौकिकनियोगे तु न किंचिन्मानमीक्ष्यते ।। लोके वाचां च सर्वेषां तत्परत्वं न गुज्यते ॥२७॥ प्रयोजनवदज्ञातज्ञापकत्वं च मानता ॥ शब्दस्य कार्यपरता वाचायरेव खण्डिता ॥२८॥ देवताऽधिकृतिन्यायात् पदैरन्यपरैरपि ।। प्रयोजनबदज्ञाताबाधितार्थमतिर्भवेद ॥२६॥ तस्मादन्यपरत्वे वा स्वातन्त्र्ये वा पदानि नः॥ व्यञ्जपन्ति परानन्दं सहकार्यानुरूप्यतः ॥३०॥ इति श्रीपरमहंसपरियाजकाचायधीमधुसूदनसरस्वतीविरचिते श्रीभगवति. रसापने भनिरसप्रतिपादको नाम तृतीयोसासः । मन्मथ सम्पूर्णः ।
तृतीय उल्लासः।
अतो न करुणादीनां रसत्वं प्रतिहन्यते ॥
भावानां बोधृनिष्ठानां दुःखाहेतुत्वनिश्चयात् ।।६।।
तत्र लौकिकरस्यादेः कारणं लौकिकं तु यत् ।।
काव्योपदर्शितं तत्तु विभाव इति कथ्यते ॥७॥
लौकिकस्यैव रत्यादेलोंके यत् कार्यमीक्षितम् ।।
काव्योपदर्शितं तत्स्यादनुभावपदास्पदम् ॥८॥
लौकिकस्यैव रत्यादेर्थे भावाः सहकारिणः ।।
काव्योपदर्शितास्ते तु कथ्यन्ते व्यभिचारिणः ॥६॥
अलौकिकस्य रत्यादेः सामाजिकनिवासिनः ।।
उद्योथे कारणं ज्ञेयं त्रयमेतत्समुचितम् ॥१०॥
ज्ञातस्वपरसंवन्धादन्ये साधारणात्मना ॥
अलौकिक बोधयन्ति भावं भावात्रयोऽप्यमी ॥११॥
भावत्रितयसंसृष्टस्थायिभावावगाहिनी ॥
समूहालम्वनात्मैका जायते सात्विकी मतिः ॥१२॥
साऽनन्तरतणेऽवश्यं व्यनक्ति सुखमुत्तमम् ।।
तद रसः, के चिदाचार्यास्तापेव तु रसं विदुः ।।१३।।
तेषां प्रत्येकविज्ञानं कारणत्वेन तैर्मतम् ।।
स्थायीभावो रस इति प्रयोगस्तूपचारतः ॥१४॥
एवमव्यवधानेन क्रमो यस्मान लक्ष्यते ।।
असंलक्ष्यक्रमव्यङ्गय ध्वनि तस्मादिमं विदुः ॥१५॥
व्यवधानात्नमो लक्ष्यो वस्त्वलंकारयोर्धनौ ।।
लक्ष्यव्यगायक्रम तस्माद ध्वनिमेतं मचतते ॥१६॥
रसभावतदाभासभावशान्त्यादिरनमः ।।
अनन्तरक्षणे यस्माद व्यज्यतेऽपश्यमेव सः ॥१७॥
श्रुतिदुष्टादयो दोपा ये रसपतिबन्यकाः ॥
तदभावोऽपि सामग्रयां निविष्टोऽनिष्टहानिकृत् ॥१८॥
कृष्णाष्टमी
सं० १९८५
मपम पार
प्रका
मूल्य).
श्रीः ३-10 नासङ्गा ५-१४ दशं ५-२१ दाय सटीकभक्तिरसायनस्य शुद्धिपत्रम्- पृ०प० अशुद्धयः पृ०प० शुद्धयः पृ०प० अशुद्धयः पृ०प०शुद्धयः ३-१० नासगा ५२-२३ ताया ५२-२३ तीया ४-२२ शिपा ४-२२ शिपो ५७-७लिता ७७-७लितो ५-१४ दर्श ६६-२१ कर ६०-२१ कर्तु ५-२१ दीय ६७-२१, ३५ ६-१८ निदशः निर्देशः ६९-७माज ६९-७माज ७-१५ वणि ७-१५ ह्मणि ६९-११ विपरी ६९-११ विवरी १४-४ भक्ति १४-४ भक्ति- ६९-१६ सप्त ६९-१६ पञ्च योगस्य योगस्य ७६-२३ प्रेया ७६-२३ प्रेयो 1४-१२चित्त १४-१२चित्त ८४-१ धाम ८४-१ धर्म १५-६शथि १५-६ शिथि ८६-१४वस ८६-१४ तन्नू ८७-२नुल ८७-२नुपल १५-६ जन्तु ८५-१ साहू ८९-१साद १७-३एता १०१-२३ सखा १.१-२३ सुखा १५-२० वमा १०२-५ हरेवै १०२-५हरे २२-११, १९ २२-१५, १७ १०९-१८ अन १०९-१८ अनु २३-१६ वर्दू ११६-२४ घण्य ११६-२४ वयं २३-१८ वत्येव २३-१८ वद्भिरेव ११७-७ गान्धर १७-७ गान्धर्व भूतार भूतैरार १७-२१ वय ११७-२१ क्य २३-२१ पह २३-२१ पह ११८-१६ पुष्प ११८-1६ पुष्प २.-२४ दम्पचक्षुव २३-२४ द्रव्य १९-१५ म्नम ११९-१५ भ्रम चक्षुर्व २१-४ान १२४-नि २७-४ पूर्ण २७-४ पूर्ण १२३-१२ सामा १२३-१२ सौभा २५-१३ प्रसरा २०-१३ मनरा १४१-८वरी ४१-८ यां ३०-२५ पदेव १७-२५ पादेव १४२-१७ स्यमु १४२-यमु ४९-२५ मन १४-१८ श्रोत १४४-१८ प्रोत ५.-२३ एस: ५.-२३ एस्राः भर १३५ पृष्ठे--नपी पतिः सप्तमपनिम्याने; तथा पोटगीसहदरवी पदको पगोरसदस्योः पद्नगः स्याने पटनीयाः । इति। १५-६ जन्त १७-३ घृता १७-२० बमा २३-१६ बन्द ४९-२५ मात्र
श्राद्वानम्
श्राहयामि महामान्यानाचार्यान् विबुधान् गुरुन्
सत्यसंधान् धर्मशीलान् सर्वभूतहिते रतान् ।।
आगच्छन्तु, महाभागाः विद्यावत तपोऽन्विताः ।
सातारो धर्मशास्त्राणां धर्मद्धिमभीप्सवः ॥
पालोड्य सर्वशास्त्राणि शान्त्या विमलया धिया ।
उद्धोपयन्तु तं धर्म यः सत्यः लोक शङ्करः ॥
मीना.पं.)
भक्तिवनि-
नं.
११
सनातनधर्म प्रदीपकः
मंत्र महिमा
सत्याधारः ज्ञानतैलः श्रद्धावर्तिसमन्वितः ।
प्रदीपकः भक्तिशिखः धर्म्य मार्ग प्रदर्शयेत् ।।
2015
मदनमोहन मालवीय
स्वीकृत हुआ था। किन्तु मैंने उसी समय सूचना दे दी थी कि मेरा दृढ़ निश्चय है कि ब्राह्मण से लेकर चाण्डाल पर्यंत सब जाति के पुरुष और स्त्रियों को समान रीति से ॐकार युक्त अष्टाक्षर मंत्र का और ॐकार युक्त पडतर मंत्र का (जो पञ्चाक्षर मंत्र के नाम से प्रसिद्ध है) उपदेश करना सर्वथा शास्त्र सम्मत है और मैं इस बात का पूरा प्रमाण छाप कर विद्वानों की सेवा में भेजूंगा और उसके उपरान्त सनातनधर्म महासभा के दूसरे अधिवेशन में प्रार्थना करूंगा कि इस यात पर फिर विचार कर अन्तिम निर्णय किया जाय । उसी प्रतिज्ञा की पूर्ति में मैं यह छोटा निबंध प्रकाशित करता हूँ॥ वेद सब धर्मों का मूल है जैसा महाभारत में लिखा है सत्य से बड़ा कोई धर्म नहीं । भूठ से बड़ा कोई पाप नहीं । वेद से बड़ा कोई शास्त्र नहीं । माता के समान कोई गुरू नहीं। यह बात सभी विद्वान् जानते हैं कि पृथ्वी मण्डल पर वेद के समान प्राचीन कोई ग्रन्थ नहीं है। हमारे विश्वासके अनुसार घेद सब धर्मो का मूल है और यह जगत के समस्त प्राणियों के हित के लिये है। यह विदित है कि वेद की चारो संहिताओं में एक २ अक्षर उच्चारण करने के उदात्त अनुदात्त स्वरित स्वर नियत हैं। प्राचीन मर्यादा के अनुसार विधिपूर्वक ब्रह्मचर्य के साथ शिक्षा कल्प व्याकरण निरुक्त छन्द और ज्योतिष इनछः अंगों के साथ स्वर संयुक्त वेद उन्हीं द्विजाति यालकों को पढ़ाया जाता था जिनका शास्त्र रोतिसे उपनयन संस्कार किया जाता था और जिनको कठोर नियमों का पालन कराया जाता था और न केवल शूद्रों को किन्तु ग्राह्मण क्षत्रिय वैश्य कन्याओं को भी अविद्यत्वात् ' विधान जानने के कारण घेद नहीं पढ़ाया जाता था। किन्तु ऋषियों को यह इए था कि सय प्राणियों को वेद के उपदेश का लाभ प्राप्त हो। इसलिये पियों ने वेदों का अर्थ पुराणों में प्रकाश करना सपना कर्तव्य समझा और महर्षि घेद व्यासजी ने लोक के हित के लिये एक घेद को ऋग्यजःसाम पर्व नाम चार विभाग में पटि कर पीछे घेद का अर्थ अपने समय की लोक भाषा संस्कृत में श्रीमन्महामारत में सय प्राणियों के हित के लिये, और विशेष कर 1 के .
त्वदीयं वस्तु गोविन्द तुभ्यमेव समर्पये ( 2 ) कि मैंने व्रत लेकर महाभारत के नाम से वेद का अर्थ भी प्रकाश कर दिया जिसमें स्त्री शुद्रादि भी सय लोग धर्म अर्थ काम मोक्ष चारों पदार्थों का उपदेश प्राप्त कर सकते हैं (देखिये ४, ५ पन्ने में )। महाभारत में, भागवत में, विष्णुपुराण में, शिवपुराण में तथा अन्य पुराणों में वेद का अर्थ विपुलता के साथ लिखा गया है। इतिहास पुराण वेद के समान हैं इसी कारण वाल्मीकीय रामायण और महाभारत तथा भागवत आदि पुराणों को पाँचवा वेद भी कहते है। छान्दोग्य उपनिपद् में लिखा है- ऋग्वेद यजुर्वेद सामवेद चौथा पाथर्वण वेद और इतिहास पुराण पाँचवाँ वेद है। भागवत में भी लिखा है- इतिहास पुराण को पाँचवा वेद कहते हैं। महाभारत के विषय में उसी में ऋपियों का वचन है कि यह कृष्णद्वैपायन व्यास रचित वेद है और उन्होंने इसको 'नाना शास्त्रो पहिता' 'वेदैश्चतुर्भिः संयुक्ता 'पुण्या' 'पापभयापहा' 'ब्राह्मी संहिता' अर्थात् अनेक शास्त्रों से बढ़ाई गई, चारों वेदों के अर्थ से युक्त, पुण्य बढ़ाने वाली, पाप और भय को दूर करने वाली, ब्राह्मी (घेद की) संहिता कह कर वर्णन किया है। इसी प्रकार से भागवत के विषय में लिखा है कि उसमें 'श्लोके श्लोके पदे पदे' घेद का अर्थ भरा है। ऊपर कह चुके हैं कि इतिहास पुराण चारो वणों के हित के लिये रचे गये । ऐसाही भविष्य पुराण में लिखा है। चतुर्णायपि वर्णानां यानि मोक्तानि श्रेयसे । धर्म शास्त्राणि राजेन्द्र शृणुतानि नृपोत्तम ॥ अष्टादश पुराणानि चरितं राघवस्य च । रामस्य कुरु शार्दूल धर्म कामार्थ सिद्धये ।। तथोक्तं भारतं वीर पाराशर्येण धीमता। पदार्थ सफलं योऽय धर्म शास्त्राणि च प्रभो ॥ ।
आह्वानम्
श्राहयामि महामान्यानाचार्यान् विबुधान् गुरुन् ।
सत्यसंधान् धर्मशीलान् सर्वभूतहिते रतान् ।।
आगच्छन्तु! महाभागाः विद्यावत तपोऽन्विताः ।
ज्ञातारो धर्मशास्त्राणां धर्मद्धिमभीप्सवः ॥
पालोड्य सर्वशास्त्राणि शान्त्या विमलया धिया ।
उद्धोपयन्तु तं धर्म यः सत्यः लोक शङ्करः ॥
कहा है कि जो कोई मुझ में भक्ति कर मेरे भक्तों के बीच में इसको (१०) महाभारत के शान्तिपर्व में विष्णु सहस्रनाम के अन्त में स्पष्ट कह दिया है कि जो मनुष्य इसको सुने और जो इसका पाठ करे उसको इस लोक में और परलोक में भी कोई अमंगल नहीं होगा। ब्राह्मण मुने या पढ़े तो वेदान्त का जानने वाला हो । क्षत्रिय सुने या पढ़े तो विजयी हो। वैश्य सुने या पढ़े तो धनसंपन्न हो । शूद्र मी सुने या पढ़े तो सुख पावे। (देखिये पन्ना १०) भगवद्गीता के अन्त में भगवान ने अपने श्रीमुख से अर्जुन से सुनावेगा और जो कोई मेरे और तुम्हारे इस धर्मयुक्त संवाद को पढ़ेगा उसने ज्ञान यज्ञ से मेरी पूजा की, ऐसा मैं मानता हूँ। भगवद्गीता के माहात्म्य में भी लिखा है कि इस गीता शास्त्र को जो कोई पुरुष पवित्र हो कर पढ़ेगा वह भय और शोक से रहित हो कर विष्णु के पद को पहुँचेगा। भीष्मस्तवराज के अन्त में लिखा है कि जो इस स्तोत्र को पढ़ेगा या सुनेगा वह सब पाप से मुक्त हो कर देह त्याग करने पर विष्णु भगवान में मिल जायगा ( देखिये पन्ना ११) अनुशासन पर्व के शिव सहस्रनाम के अन्त में भगवान कृष्ण का वचन है कि जो इंद्रियों को वश में रख पवित्र हो कर विना व्रतभंग नियम से एक महीना इस स्तोत्र का पाठ करेगा यह अश्वमेध यज्ञ का फल पायेगा। ब्राह्मण करे तो सब वेदों का ज्ञान पाये। क्षत्रिय करे तो पृथ्वी को जीते। वैश्य करे तो लाम और निपुणाई पावे । शूद्र करे तो यहां सुख और परलोक में सुगति पाये। श्रीमद्भागवत में लिखा है- ग्राह्मण भागवत पढ़े तो धुद्धि पाये। क्षत्रिय पढ़े तो सागर पयंत पृथ्वी पाये। वैश्य पढ़े तो यहुत धन पाये। राष्ट्र पढ़े तो पाप से शुद्ध हो जाय (देखिये पन्ना १७) इसी प्रकार से विष्णु पुराण, नारदीय पुराण, शिव पुराण, स्कंद पुगण,मार्कण्डेय पुराण, पायु पुराण, ब्रह्मपुराण, अनि पुराण, जानने के कारण घेद नहीं पढ़ाया जाता था। किन्तु ऋपियों स्वीकृत हुआ था। किन्तु मैंने उसी समय सूचना दे दी थी कि मेरा दृढ निश्चय है कि ब्राह्मण से लेकर चाण्डाल पयंत सब जाति के पुरुष और स्त्रियों को समान रीति से कार युक्त अष्टाक्षर मंत्र का और ॐकार युक्त पडतर मत्र का (जो पश्चाक्षर मत्र के नाम से प्रसिद्ध है) उपदेश करना सर्वथा शास्त्र सम्मत है और मैं इस बात का पूरा प्रमाण छाप कर विद्वानों की सेवा में भेजूगा और उसके उपरान्त सनातनधर्म महासभा के दूसरे अधिवेशन में प्रार्थना करूगा कि इस बात पर फिर विचार कर अन्तिम निर्णय किया जाय । उसी प्रतिज्ञा की पूर्ति में मैं यह छोटा निवध प्रकाशित करता हूँ वेद सब धर्मों का मूल है जैसा महाभारत में लिखा है सत्य से बड़ा कोई धर्म नहीं । झूठ से बड़ा कोई पाप नहीं। वेद से बड़ा कोई शास्त्र नहीं । माता के समान कोई गुरू नहीं । यह बात सभी विद्वान् जानते हैं कि पृथ्वी मण्डल पर वेद के समान प्राचीन कोई ग्रन्थ नहीं है। हमारे विश्वासके अनुसार घेद सब धर्मो का मूल है और वह जगत के समस्त प्राणियों के हित के लिये है। यह विदित है कि वेद की चारो सहिताओं में एक २ अक्षर के उश्चारण करने के उदात्त अनुदात्त स्वरित स्वर नियत हैं। प्राचीन मर्यादा के अनुसार विधिपूर्वक ब्रह्मचर्य के साथ शिक्षा कल्प व्याकरण निरुत्त छन्द और ज्योतिष इनछ अगों के साथ स्वरसयुक्त वेद उन्हीं द्विजाति यालकों को पढ़ाया जाता था जिनका शास्त्र रीतिसे उपनयन संस्कार किया जाता था और जिनको कठोर नियमों का पालन कराया जाता था। और न केवल शूद्रों को फिन्तु ग्राह्मण क्षत्रिय वैश्य कन्याओं को भी 'अविद्यत्वात् ' विधान को यह इए था कि सय प्राणियों को वेद के उपदेश का लाभ प्राप्त हो। इसलिये ऋषियों ने वेदों का अर्थ पुराणों में प्रकाश करना अपना कर्तव्य समझा और महषि घेद व्यास जी ने लोक के हित रे लिये एक येद को ऋग्यजु साम अधर्व नाम चार विभाग मे पोट पर पीछे घेद का अर्थ अपने समय की लोक भाषा सस्त में श्रीमन्महामारत मे सय प्राणियों के हित के लिये, और विशेष पर ( १२ ) प्रारम्भ में ॐ नमो भगवते वासुदेवाय यह मन्त्र गर्जता है। पाँचवें स्कंध में अनेक ॐकार सहित मन्त्र है-ॐ नमो भगवते उत्तमश्लोकाय इत्यादि। छठे स्कध में ॐ नमो भगवते घासुदेवाय ॐ नमो नारायणाय ये दोनों मन्त्र नारायण क्वच में आये है । उसी स्कंध ॐ नमो नारायणाय पुरुपाय महा त्मने विशुद्ध सत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि यह मन्त्र अाया है। उसी स्ध में स्त्रियों के पुसवन व्रत विधान में लिखा है कि जिस स्त्री को अच्छे पुन पाने की कामना हो वह पति की श्राशा लेकर पुसवनव्रत करें और उसमें प्रतिदिन नहा कर लदमी सहित विष्णु की पूजा इस मन्त्रसे करे- ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महा विभूति पतये सह महाविभूतिभिर्वलि मुपहराणि इति और ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महाविभूति पतये स्वाहा इस मन्त्र से आहुति दे। पाठये स्कध में भगवान कश्यप ने पयोव्रत के विधान में अदिति देवी को उपदेश दिया कि स्त्री ॐनमो नारायणाय इस मूल मन से होम करे। पद्मपुराण में वासुदेवाभिधान नाम स्तोत्र है जिसमें ॐ नमो भगवते वासुदेवाय इस मन्त्र की महिमा वर्णित है। उसमें लिखा है कि उस स्तान को जो ब्राह्मण पढ़ेगा उसकी सय इच्छा पूरी होगी, क्षत्रिय पढ़ेगा तो जय पायेगा, वैश्य पढेगा तो धन धान्य से भरेगा, शूद्र पढ़ेगा तो मुख पायेगा। विष्णुधर्मोत्तर में द्विजों को वैदिक पुरुष सूत और श्री सूक्त से हवन करने की विधि बताकर लिया है- एतत्मोक्तं द्विजातीनां स्त्री शूद्रेपु च यत् शृणु । द्वादशाष्टातरौ मंत्री तेषां प्रोक्तौ महात्मनाम् ।। हितो तो च द्विजातीनां मंत्र श्रेष्ठी नराधिप । तेभ्योप्यधिक मंत्रोऽपि विद्यते नहि कुत्रचित् ।। अर्थात् यह कि यह वैदिक विधि तो द्विजातियों के लिये कही गई, स्त्रियों और शूदों के लिये जो विधि है यह अय सुनो। उनके
( 2 )
कि मैंने व्रत लेकर महाभारत के नाम से वेद का अर्थ भी
प्रकाश कर दिया जिसमे स्त्री शुद्रादि भी सय लोग धर्म अर्थ काम
मोक्ष चारों पदार्थों का उपदेश प्राप्त कर सकते हैं (देखिये ४, ५
पन्ने में)। महाभारत में, भागवत में, विष्णुपुराण में, शिवपुराण में
तथा अन्य पुराणों में वेद का अर्थ विपुलता के साथ लिखा गया है।
इतिहास पुराण वेद के समान हैं
इसी कारण वाल्मीकीय रामायण और महाभारत तथा भागवत
आदि पुराणों को पॉचवा वेद भी कहते हैं।
छान्दोग्य उपनिषद् में लिखा है-
ऋग्वेद यजुर्वेद सामवेद चौथा प्राण वेद और इतिहास
पुराण पाँचवाँ वेद है।
भागवत में भी लिखा है-
इतिहास पुराण को पॉचवा वेद कहते है।
महाभारत के विषय में उसी में ऋषियों का वचन है कि यह
कृष्णद्वैपायन व्यास रचित वेद है और उन्होंने इसको 'नाना शास्त्रो
पहिता' 'वेदैश्चतुर्भिः सयुक्ता' 'पुण्या' 'पापभयापहा' 'ग्राही सहिता'
अर्थात् अनेक शास्त्रों से बढाई गई, चारों वेदो के अर्थ से युक्त, पुण्य
बढ़ाने वाली, पाप और भय को दूर करने वाली, ब्राह्मी (वेद को)
सहिता कह कर वर्णन किया है।
इसी प्रकार से भागवत के विषय में लिखा है कि उसमें 'श्लोके
श्लोके पदे पदे' चेद का अर्थ भरा हे ॥
ऊपर कह चुके हैं कि इतिहास पुराण चारो वणों के हित के
लिये रचे गये। ऐसाही भविष्य पुराण में लिखा है।
चतुर्णामपि वर्णानां यानि मोक्तानि श्रेयसे ।
धर्म शास्त्राणि राजेन्द्र शृणुतानि नृपोत्तम ।।
अष्टादश पुराणानि चरितं राघवस्य च ।
रामस्य कुरु शार्दूल धर्म कामार्थ सिद्धये ।।
तथोक्तं भारतं वीर पाराशर्येण धीमता ।
वेदार्थ सफलं योज्य धर्म शास्त्राणि च प्रभो ॥
( १४ ) या नदी वा जल के पास-भगवान विष्णु को मन मन्दिर में बिठाकर इस मंत्र को जपे- ॐ नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थ साधकः । भक्तानां जपतां तात स्वर्ग मोक्ष फल प्रदः ।। सर्व वेद रहस्येभ्यः सार एप समुदधृतः । विष्णुना वैष्णवानां हि हिवाय मनुजा पुरा ॥ एतत्सत्यं च धर्म्यश्च वेद श्रुति निदर्शनात् । एतसिद्धिकरं नृणां मन्त्र रूपं न संशयः ॥ अष्टाक्षर मिमं मंत्रं सर्व दुःख विनाशनम् । जप पुत्र महाबुद्धे यदि सिद्धि मभीप्ससि ॥ ॐ नमोनारायणाय यह मंत्र सय कामना को पूरा वाला है । जपने बालों को स्वर्ग और मोक्ष तक का देने वाला निश्चय करके वैष्णवों के और सब मनुष्य मात्र के हित के लिये प्राचीन काल में भगवान विष्णु ने सब वेदोपनिपदों में से दूध से मक्खन की भांति सार रूप इस मंत्र को निकाला। यह मंत्र निश्चय करके मनुष्य मात्र के लिये-नृणां- वाला और सब सिद्धि देने वाला है। हे मेरे महा बुद्धिमान पुत्र ! यदि तुम सिद्धि चाहते हो तो इस मंत्र को जपो॥ 'करने में -सब दुखों का नाश करने उनमः शिवाय इसी प्रकार ॐ नमः शिवाय इस मंत्र को जिसको श्रद्धा हो उसको जपने का अधिकार है। नमः शिवाय यह ६ अक्षर का मन्त्र है। इसी को लोक में पञ्चाक्षर मन्त्र कहते हैं । यह पात स्कंदपुराण शियपुराण लिन पुराण के वचनों से स्पष्ट है। स्कंदपुराण में लिखा है- शैवं पढतरं दिव्यं मन्त्रमाहुर्मदर्पयः । देवानां परमो देवो यथा वै त्रिपुरान्तकः । - महाभारत के शान्तिपर्व में विष्णु सहस्रनाम के अन्त में स्पष्ट कह दिया है कि जो मनुष्य इसको सुने और जो इसका पाठ करे उसको इस लोक में और परलोक में भी कोई अमगल नहीं होगा। ब्राह्मण मुने या पढ़े तो वेदान्त का जानने वाला हो । क्षत्रिय सुने या पढ़े तो विजयी हो। वैश्य सुने या पढ़े तो धनसपन्न हो । शूद्र भी सुने या पढ़े तो सुख पावे। ( देखिये पन्ना १०) भगवद्गीता के अन्त में भगवान ने अपने श्रीमुख से अर्जुन से कहा है कि जो कोई मुझ में भक्ति कर मेरे भक्तों के बीच में इसको सुनावेगा और जो कोई मेरे और तुम्हारे इस धर्मयुक्त सपाद को पढ़ेगा उसने ज्ञान यज्ञ से मेरी पूजा की, ऐसा में मानता हूँ । भगवद्गीता के माहात्म्य में भी लिखा है कि इस गीता शास्त्र को जो कोई पुरुष पवित्र हो कर पढेगा वह भय और शोक से रहित हो कर विष्णु के पद को पहुंचेगा। भीष्मस्तवराज के अन्त में लिखा है कि जो इस स्तोत्र को पढेगा या सुनेगा यह सब पाप से मुक्त हो कर देह त्याग करने पर विष्णु भगवान में मिल जायगा ( देखिये पन्ना ११) अनुशासन पर्व के शिव सहस्रनाम के अन्त में भगवान कृष्ण का वचन है कि जो इद्रियों को वश में रख पविन हो कर विना व्रतभग नियम से एक महीना इस स्तोत्र का पाठ करेगा यह अश्वमेध यज्ञ का फल पायेगा। ब्राह्मण करे ता सब वेदों का ज्ञान पाये। क्षत्रिय करे तो पृथ्वी को जीते। वैश्य करे तो लाम भोर निपुणाई पावे । शूद्र करे तो यहा सुख और परलोक में सुगति पाये। श्रीमद्भागवत में लिखा है- ब्राह्मण भागवत पढ़े तो धुद्धि पाये। क्षत्रिय पढ़े तो सागर पयंत पृथ्वी पाये। वैश्य पढ़े तो यहुत धन पाये। शुद्ध पढ़े तो पाप से शुद्ध हो जाय ( देखिये पन्ना १७) इसी प्रकार से विष्णु पुराण, नारदीय पुराण शिव पुराण स्पद पुगण, मार्पण्डेय पुराण, घायु पुराण, ब्रह्मपुराण, अनि पुराण, - सर्व मंत्राधिकश्वाय मोंकारायः पडतः । सर्वेपी शिव भक्तानामशेषार्थ प्रसाधकः ।। मंत्र मुखमुखोचार्य मशेपार्थ प्रसिद्धये । माहों नमः शिवायेति सर्वज्ञः सर्वदेहिनाम् ।। अन्त्यजो वाऽधमोवापि मूर्योवा पण्डितोऽपिवा । पञ्चाक्षर जपे निष्ठो मुच्यते पाप पञ्जरात् ॥ इत्युक्तं परमेशेन देव्या पृष्टेन शूलिना । हिताय सर्वमानां तिष्यजानां विशेषतः ॥ वेद और शैवशास्त्र दोनों में यह छः अक्षर का मन्त्र स्थित है और सय मन्त्रों में मुख्य है। लोक में इसी को पञ्चाक्षर कहते हैं। ॐकार है श्रादि में जिसके ऐसा यह मन्त्र सय मन्त्रों से बड़ा है और जिनको श्रादिदेव महादेव में भक्ति है, उनके सब अथों को पूरा करने वाला है। सर्व शिजी ने सब प्राणियों के सय अर्थ की सिद्धि के साधन ॐ नमः शिवाय इस मन्त्र को जिसको सब लोग सुख से उच्चारण कर सकते हैं, अपने श्रीमुख से कहा। अन्त्यज हो या नीच हो, मूर्ख हो या पण्डित हो जो पञ्चाक्षर का जप नित्य श्रद्धा से करता है वह पाप के पार से छूट जाता है । परमेश्वर शिवजी ने सब मनुष्यों के हित के लिये विशेष कर कलियुग में उत्पन्न प्राणियों के हित के लिये पार्वतीजी के पूछने पर ऊपर लिखा वचन कहा (देखिये पन्ना ३४, ३५)। शिव पार्वती संवाद का संक्षेप नीचे लिखते हैं। पार्वतीजी ने शिवजी से पूछा कि महाराज ! कलियुग में विक- राल काल के गाने पर जय पाप रूपी अन्धकार फैल जाय और लोग धर्म से विमुख हो जाय, जय वर्णाश्रम धर्म क्षीण हो जाय और पर्णसंकर यढ़ने लगे, जय लोगों को सयही धर्म विषयों में सन्देह होने लगे और गुरु और शिष्य के ग्राम से उपदेश देने का फ्रम न रहे तो मद्देश्यर ! श्राप के भक्त किस उपाय से पाप से छूटते है।
। (१२) प्रारम्भ में ॐ नमो भगवते वासुदेवाय यह मन्त्र गर्जता है। पाँचवें स्कध में अनेक ॐकार सहित मन्त्र है--ॐ नमो भगवते उत्तमश्लोकाय इत्यादि। छठे स्कध में ॐ नमो भगवते पासुदेवाय ॐ नमो नारायणाय ये दोनो मन्त्र नारायण श्वच में आये है । उसी स्कधर्म ॐ नमो नारायणाय पुरुपाय महा त्मने विशुद्ध सत्त्वधिष्ण्याय महाहंसाय धीमहि यह मन्त्र प्राया है। उसी रूप में स्त्रियों के पुसवन त विधान में लिखा है कि जिस स्त्री को अच्छे पुन पाने की कामना हो यह पति की श्राशा लेकर पुसवनव्रत करे और उसमें प्रतिदिन नहा कर लक्ष्मी सहित विष्णु की पूजा इस मन्त्रसे करे- ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महा. विभूति पतये सह महाविभूतिभिर्वलि मुपहराणि इति और ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महाविभूति पतपे स्वाहा इस मन्न से आहुति दे। पाठये स्कध में भगवान कश्यप ने पयोव्रत के विधान में अदिति देवी को उपदेश दिया कि स्त्री ॐ नमो नारायणाय इस मूल मन से होम करे। पद्मपुराण में वासुदेवाभिधान नाम स्तोत्र है जिसमें ॐ नमो भगवते वासुदेवाय इस मन्त्र की महिमा वर्णित है। उसमें लिखा है कि उस स्तान को जो ब्राह्मण पढ़ेगा उसकी सब इच्छा पूरी होगी क्षत्रिय पढ़ेगा तो जय पावेगा, वैश्य पढेगा तो धन धान्य से भरेगा, शुद पढ़ेगा तो सुख पायेगा। विष्णु धर्मोत्तर में द्विजों को वैदिक पुरुष सूक्त और श्री सूक्त से वन करने की विधि बताकर लिपा है एतत्मोक्त द्विजातीनां स्त्री शूद्रेपु च यत् भृणु । द्वादशाटातरौ मंत्री तेषां प्रोक्तो महात्मनाम् ।। हितो तो च द्विजातीनां मत्र श्रेष्ठौ नराधिप । तेभ्योप्यधिक मनोऽपि विद्यते नहि कुत्रचित् ।। अर्थात् यह कि यह वैदिक विधि तो द्विजातियों के लिये कही गई, त्रियों और शूद्रों के लिये जो विधि है यह अय सुनो। उनक . उपमन्यु ऋपिनेश्रीकृष्ण भगवान् से कहा कि इस प्रकारसे साक्षात् महादेवी पार्वतीजी से महादेव शिवजी ने सारे जगत के हित के लिये दस पञ्चाक्षर मन्त्र की विधि को कहा । (देखिये पना ३५ से ३७) स्कन्दपुराण अोर शिवपुराण के समान लिंगपुराण में भी पञ्चाक्षर की ऐसी ही महिमा वर्णित है। नमः शिवाय यह पञ्चाक्षर यजुर्वेद की शतरद्रीय अध्यायम पाया है, इसीलिये इस मन्त्र को वेद का सार कहते हैं। इस प्रसग में मार्कण्डेय मुनि को कही धर्मव्याध की श्रेष्ठ धर्म कथा को, जो महाभारत में वनपर्व की २०६ से२१६ अध्याय तक विस्तृत है, स्मरण रखना चाहिये, जिस में लिखा है कि कोशिक नाम वेदपाठी तपस्वी ब्राह्मण ने एक धर्मशील व्याध के पास जाकर उस से धर्म का तत्व पूछा और पाया । उस कथा को आज कल सब न्याय और धर्म के प्रेमी सनातनधर्मियों को सुनना भोर मुनाना चाहिये । ऊपर लिखे वचनों से यह स्पष्ट है कि श्रुतिस्मृति पुराण प्रतिपादित सनातन धर्म के अनुसार श्रेष्ठ से श्रेष्ठ ब्राह्मण से लेकर चाण्डाल पर्यन्त सव मनुष्यों को जिनको परमेश्वर में भति हा ॐ नमोनारायणाय ओर ॐ नम शिवाय इनमलों के जपने का और इनके द्वारा ईश्वर की उपासना करने का पूरा अधिकार है ।। यह परमेश्वर कौन है और इसका क्या स्वरूप है ? ससार में मिन भिन्न मत के असख्य प्राणी मिन भिन्न नाम और मिन २ रूप में ईश्वर का स्मरण करते हैं। किन्तु इनमें स कितने ऐसे प्राणी ह जिनमो ईश्वर के अस्तित्व का जीता जागता विश्वास है और ईश्वर के स्वरूप का ज्ञान है जब तक किसी प्राणी को ईश्वर के अस्तित्व का विश्वास न हो और उसके रूप का टोय ज्ञान न हो तब तक उसको धर्म का सचा प्रयल और अविचल मान नहीं हो सफ्ता। और तब तक उसको इन मत्रों के द्वारा या दूसरे मन्त्रों द्वारा ईश्वर का नाम जपने मे पूरी श्रद्धा नहीं हो सकती। और जिस काम में पूरी श्रद्धा नहीं होती उसका पूरा फल भी नहीं हाता । इसलिय मनुष्य की सबसे पहली बोर सयस घडी संवा यह है कि उसकोस यात का विश्वास करा दिया जाय दि जिसका हमश्यर परमश्वर परमात्मा परमा नारायण शिवराम ।
( १४ ) या नदी वा जल के पास-भगवान विष्णु को मन मन्दिर में बिठाकर इस मत्र को जपे- ॐ नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थ साधकः । भक्तानां जपतो तात स्वर्ग मोक्ष फल प्रदः ।। सर्व वेद रहस्येभ्यः सार एप समुद्धृतः। विष्णुना वैष्णवानां हि हिवाय मनुजा पुरा ॥ एतत्सत्यं च धर्म्यश्च वेद श्रुति निदर्शनात् । एतसिद्धिकरं नृणां मन्त्र रूपं न संशयः ॥ अष्टाक्षर मिमं मंत्रं सर्व दुःख विनाशनम् । जप पुत्र महाबुद्धे यदि सिद्धि मभीप्ससि ॥ ॐ नमोनारायणाय यह मत्र सय कामना को पूरा करने वाला है । जपने बालों को स्वा और मोक्ष तकका देने वाला है। निश्चय करके वेष्णवों के और सब मनुष्य मान के हित के लिये प्राचीन काल में भगवान विष्णु ने सब वेदोपनिषदों में से दूध में से मक्खन की भाति सार रूप इस मत्र को निकाला । यह मत्र निश्चय करके मनुष्य मात्र के लिये-नृणां- -सब दुखों का नाश करने वाला और सब सिद्धि देने वाला है। हे मेरे महा बुद्धिमान पुत्र ! यदि तुम सिद्धि चाहते हो तो इस मन को जपो॥ ॐ नमः शिवाय इसी प्रकार ॐ नमः शिवाय इस मन को जिसको श्रद्धा हो उसको जपने का अधिकार है। ॐ नमः शिवाय यह ६ अक्षर का मन्त्र है। इसी को लोक में पञ्चाक्षर मन्त्र कहते हैं । यह पात स्कदपुराण शिवपुराण लिन पुराण के वचनों से स्प है स्कंदपुराण में लिखा है- शैव पडतरं दिव्यं मन्त्रमाहुमहर्पयः । देवानां परमो देवो यथा वै त्रिपुरान्तकः । - से ( २० ) ऋग्वेद में लिखा है तम आसीत्तमसा गूळ्हमग्रेऽमकेतं सलिलं सर्वमाइदं । तुच्छ्येनाभ्वपिहितं यदासीत्तपसस्तन्महिना जायतकं ।। इसी वेद के अर्थ को मनु भगवान् ने लिखा है कि सृष्टि के पहले यह जगत् अन्धकारमय था। सब प्रकार से सोता हुआ सा दिखाई पड़ता था। उस समय जिनका किसी दूसरी शक्ति के द्वारा जन्म नहीं हुआ, जो आप अपनी शक्ति से अपनी महिमा में सदा वर्तमान हैं और रहेंगे, उन ज्ञानमय प्रकाशमय स्वयंभू ने अपने को आप प्रगट किया और उनके प्रगट होते ही अन्धकार मिट गया। मनुः ग्रासीदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रतर्यमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः ।। ततः स्वयंभूर्भगवानव्यक्तो व्यञ्जयन्निदम् । महाभूतादि वृत्तीजाः मादुरासीत्तमोनुदः ॥ योऽसावतींद्रिय ग्राह्यो सूक्ष्मोऽव्यक्तःसनातनः । सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एव स्वयमुद्धभौ ।। ऋग्वेद कहते हैं- हिरण्यगर्भः समवर्तताग्रे भूतस्यजातः पतिरेक श्रासीत् । स दाधार पृथिवीं चामुतेमा कस्मै देवाय हविषा विधेम ।। य इमा विश्वा भुवनानि जुद दृपिहोता न्यसीदव पिता नः । स प्राशिपा द्रविणमिच्छमानः प्रथमच्छदवराँ श्राविवेश ॥ विश्वतयनुरुत विश्वतोमुखो विश्वतो वाहुरुत विश्वतस्पात् । संबाहुभ्यां धमति संपतये_वा भूमी जनयं देव एकः ।। योनःपिताजनिता यो विधाताधामानि वेद भुवनानि विश्वा। यो देवानां नामधा एक एव तं संमश्नं भुवना यन्त्यन्या । और भी श्रुति कहती हैं- 'भात्मा वा इदमेक' एवाग्र बासीच' -
सर्व मंत्राधिकश्याय मोंकारायः पडतरः ।
सर्वेपा शिव भक्तानामशेषार्थ प्रसाधकः॥
मत्रं मुखमुखोचार्य मशेपार्थ प्रसिद्धये ।
पाहों नमः शिवायेति सर्वज्ञः सर्वदेहिनाम् ।।
अन्त्यजो वाऽधमोवापि मूोवा परिडतोऽपिवा ।
पञ्चाक्षर जपे निष्ठो मुच्यते पाप पञ्जरात् ॥
इत्युक्तं परमेशेन देव्या पृष्टेन शूलिना ।
हिताय सर्वमानां तिष्यजानां विशेषतः ॥
वेद और शैवशास्र दोनोंमें यह छ अक्षर का मन्त्र स्थित है
और सय मन्त्रों में मुख्य है। लोक में इसी को पञ्चाक्षर कहते हैं।
अकार है आदि में जिसके ऐसा हम सब मन्त्रों से बड़ा है
और जिनको श्रादिदेव महादेव में भक्ति है, उनके सब अथों को
पूरा करने वाला है। सर्वज्ञ शिवजी ने सब प्राणियों के सय अर्थ
की सिद्धि के साधन ॐ नमः शिवाय इस मन्त्र को जिसको
सब लोग सुख से उच्चारण कर सकते हैं, अपने श्रीमुख से कहा।
अन्त्यज हो या नीच हो, मूर्ख हो या पण्डित हो जो पञ्चादर का
जप नित्य श्रद्धा से करता है वह पाप के पार से छूट जाता है ।
परमेश्वर शिवजी ने सब मनुष्यों के हित के लिये विशेष कर
कलियुग में उत्पन्न प्राणियों के हित के लिये पार्वतीजी के पूछने पर
ऊपर लिखा वचन कहा (देखिये पन्ना ३४, ३५) ।
शिव पार्वती संवाद
का सक्षेप नीचे लिखते है।
पार्यतीजी ने शियनी से पूछा मि महाराज ! कलियुग में विक
राल काल के श्राने पर जय पाप रूपी अन्धकार ल जाय और
लोग धर्म से विमुख हो जाय, जय वर्णाश्रम धर्म क्षीण हो जाय और
पर्णसफर बढ़ने लगे, जय लोगों को सयही धर्म विषयों में सन्देश
होो लगे और गुरु और शियम उपदेश देने पाप्रम न रहे
ता महेश्वर ! आप भत्त विस उपाय से पाप से छूटते है।
न न ( २२ ) यह विश्वास कैसे हो कि ऐसा कोई परमात्मा है । जो घेद कहता है कि यह परमात्मा है वही यह कहता है कि उसको हम प्रॉसों से नहीं देख सकते । संदृशे तिष्ठति रूपमस्य चतुपा पश्यति कश्चनैनम् । ज्ञान प्रसादेन विशुद्ध सत्त्व. स्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ।। इसको कोई प्रॉखों से नहीं देख सकता किन्तु हममें से हर एक मन को पवित्र कर विमल बुद्धि से इसको देख सकता है (मुण्ड कोपनिषद्) । इस लिये जो लोग ईश्वर को मन की श्रॉखों (बुद्धि) से देखना चाहते ह उनको उचित है कि वे अपने शरीर और मन को पवित्र कर और बुद्धि को विमल कर ईश्वर की खोज करें। हम देखते क्या है ? हमारे सामने जन्म से लेकर शरीर छूटने के समय तक घडे २ चित्र विचित्र हश्य दिखाई देते ह जो हमारे मनों में इस बात के जानने की वडी उत्कठा उत्पन्न करते हैं कि वे से उपजते हैं और केसे विलीन होते हैं । हम प्रतिदिन देखते है कि प्रात काल पौफट होते ही सहस्र किरनों से विभूषित सूर्यमडल पूर्व की दिशा में प्रगट होता है और यामश मार्ग से विचरता सारे जगत को प्रकाश, गर्मी और जीवन पहुंचाता सायल पश्चिम दिशा में पहुंच कर अस्त हो जाता है। गणितशास्त्र के जानने वालों ने गणना कर यह निश्चय किया है कि यह मूर्य पृथिवी से ६,२८,३०,००० नी क्राड अट्ठाइस लाख तीस हजार मील की दूरीपर है। यह कितने अाश्चर्य की बात है कि यह इतनी दूरीसे इस पृथिरी के सब प्राणियों को प्रकाश, गर्मी और जीवन पहुंचाता है । मृतुऋतु में अपनी सहम फिरनों से पृथ्वी से जल को पींच कर सूर्य श्राकाश पर ले जाता है और वहाँ से मेघ का रूप यना पर फिर जल को पृथ्वी पर यरसा देता है और उसके द्वारा सवधास पत्ती वृक्ष अनेक प्रकार के अन्न और धान और समस्त जीवधारियों को प्रान और जीवन देता है। गणित शास्त्र यताता है कि जैसा यह एप मूर्य है ऐसे असत्य और है और इससे बहुत बड़े यड़ भी है जो सूर्य से भी अधिक दर होने के कारन हमयो छोटे छोटे तारों पे (१०) उपमन्यु ऋषि ने श्रीकृष्ण भगवान् से कहा कि इस प्रकारसे साक्षात् महादेवी पार्वतीजी से महादेव शिवजी ने सारे जगत के हित के लिये इस पञ्चाक्षर मन्त्र की विधि को कहा । (देखिये पन्ना ३५ से ३७ ) स्कन्दपुराण श्रोर शिवपुराण के समान लिंगपुराण में भी पञ्चाक्षर की ऐसी ही महिमा वर्णित है। नमः शिवाय यह पञ्चाक्षर यजुर्वेद की शतरद्रीय अध्यायमै श्राया है, इसीलिये इस मन्त्र को वेद का सार कहते हैं। इस प्रसंग में मार्कण्डेय मुनि की कही धर्मव्याध की श्रेष्ठ धर्म कथा को, जो महाभारत में वनपर्व की २०६ से२१६ अध्याय तक विस्तृत है, स्मरण रखना चाहिये, जिस में लिखा है कि कोशिक नाम वेदपाठी तपस्वी ब्राह्मण ने एक धर्मशील व्याध के पास जाकर उस से धर्म का तत्व पूछा और पाया । उस कथा को आज कल सब न्याय और धर्म के प्रेमी सनातनधर्मियों को सुनना और सुनाना चाहिये । ऊपर लिखे वचनों से यह स्पष्ट है कि श्रुतिस्मृति पुराण प्रतिपादित सनातन धर्म के अनुसार श्रेष्ठ से श्रेष्ठ ब्राह्मण से लेकर चाण्डाल पर्यन्त सव मनुष्यों को जिनको परमेश्वर में भक्ति हो ॐ नमोनारायणाय और ॐ नमः शिवाय इन मों के अपने का और इनके द्वारा ईश्वर को उपासना करने का पूरा अधिकार है । यह परमेश्वर कौन है और इसका क्या स्वरूप है ? संसार में भिन्न भिन्न मत के असंख्य प्राणी भिन्न भिन्न नाम और भिन्न प में ईश्वर का स्मरण करते है। किन्तु इनमें से कितने ऐसे प्राणी है जिनको ईश्वर के अस्तित्व का जीता जागता विश्वास है और ईश्वर के पान है ? जय तक किसी प्राणी को ईश्वर के अस्तित्व का विश्वास न हो और उसके रूप का टोय ज्ञान न हो तब तक उसको धर्म का सचा प्रयल और अविचल झान नहीं हो सकता। और तब तक उसको इन मंत्रों के द्वारा या दूसरे मन्त्रों द्वारा ईश्वर का नाम जपने मे पूरी श्रद्धा नहीं हो सकती ! और जिस काम में पूरी श्रद्धा नहीं होती उसका पूरा फल भी नहीं होता। इसलिये मनुष्य की सबसे पहली और सबसे बड़ी संवा यह है कि उसकोस यात का विश्वास करा दिया जाय दि जिसको हम ईयर परमेश्वर परमात्मा परमश नारायण शिव राम ( २५ ) जरायु से उत्पन्न होने वाले मनुष्य, सिंह, हाथी, घोडे, गो, आदि अडों से उत्पन्न होने वाले पक्षी, पसीने ओर मैल से पैदा होने वाले कीडे, पृथिवी को फोडकर उगने वाले वृक्ष, इन सब को उत्पत्ति रचना और इनका जीवन परम श्राश्चर्यमय है । नर और नारी का समागम होता है। उस समागम में नर का एक अत्यंत सूक्ष्म किंतु चैतन्य अंश गर्भ में प्रवेश कर नारी के एक अत्यंत सूक्ष्म सचेत अश से मिल जाता है । इससे हम जीव कहते है । वेद कहते ह कि- वालाग्र शतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते ॥ एक याल के आगे के भाग का सौवा भाग ध्यान कीजिये और उस सो में से एक का फिर सो टुकडा कीजिये और इसमें से एक टुकडा लीजिये तो आपको ध्यान में आवेगा कि वह जीव है। यह जीव गर्म में प्रवेश करने के समय से बरावर बढ़ता है। विज्ञान के जानने वाले विद्वानों ने अणुवीक्षण यन्त्र से देखकर यह बताया है कि मनुष्य के चीज में लाखों जीवाणु होते हैं और उनमें से एक ही गर्भ में प्रवेश पाकर टिकता ओर वृद्धि पाता है। नारो के शरीर में ऐसाप्रबध किया गया है कि यह जीव गर्भ में प्रवेश पाने के समय से एक नली के द्वारा श्राहार पावे-इसकी वृद्धि के साथ साथ नारी के गर्भ में एक जल से भरा थैला वनता जाता है जो गर्भ को चोट से बचाता है । इस सूक्ष्म से सूचम, अणु से अणु, वाल के आगे के भाग के दस हजार भाग के समान वस्तु में यह शक्ति कहां से आई है कि जिससे यह धीरे धीरे अपने माता या पिता के समान रूप रंग ओर सव अवयवों को धारण कर लेता है ? कौनसी शक्ति है जो गर्भ में इसका पालन करती और इसको बढाती है ? वह क्या अद्भुत रचना है जिस से यच्चे के उत्पन्न होने के कुछ पूर्व ही माता के स्तनों में दूध श्रा जाता है। कौन सी शक्ति है जो सब असरय प्राणवन्तों को, सब मनुष्यों पो, सय कीट पतगों को, सय पेड पल्लयों को पालती है और उनको समय से चारा और पानी पहुंचाती है ? कौन सी शक्ति है जिससे चीटियाँ दिन में भी और रात में भी सीधी भीत पर चढ़ती चली जाती है? कौन सी शक्ति है जिससे छोटे से छाटे और यह से यह पनी अनन्त अाकाश में दूर से दूर
( २० )
ऋग्वेद में लिखा है
तम आसीत्तमसा गूळ्हमग्रेऽमकेतं सलिलं सर्वमाइदं ।
तुच्छ्येनाभ्वपिहितं यदासीत्तपसस्तन्महिना जायतैकं ॥
इसी पेट के अर्थ को मनु भगवान् ने लिखा है कि सृषि के
पहले यह जगत् अन्धकारमय था । सब प्रकार से सोता हुअा सा
दिखाई पड़ता था। उस समय जिनका किसी दूसरी शक्ति के द्वारा
जन्म नहीं हुआ, जो आप अपनी शक्ति से अपनी महिमा में सदा से
वर्तमान हैं और रहेंगे, उन ज्ञानमय प्रकाशमय स्त्रयभू ने अपने का
आप प्रगट किया और उनके प्रगट होते ही अन्धकार मिट गया।
ग्रासीदिदं तमाभूतमप्रज्ञातमलतणम् ।
श्रमतर्यमविजेय
प्रमुप्तमिव
सर्वतः ।।
ततः स्वयभूभगवानव्यक्तो व्यञ्जयन्निदम् ।
महाभूतादि वृत्तीजाः मादुरासीत्तमोनुदः ।
योऽसावतींद्रिय ग्राह्यो सूक्ष्मोऽव्यक्तःसनातनः ।
सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एव स्वयमुद्भभौ ।।
ऋग्वेद कहते हैं-
हिरण्यगर्भः समवर्तताने भूतस्यजातः पतिरेक पासीत् ।
स दाधार पृथिवी चामुतेमां कस्मै देवाय हविषा विधेम ।।
य इमा विश्वा भुवनानि जुन दृपिहोता न्यसीदव पिता न ।
स आशिपा द्रविणमिच्छमानः प्रथमच्छदव श्राविवेश ॥
विश्वयनुरुत विश्वतोमुखा विश्वतो वाहुरुत विश्वतस्पात् ।
सपाहुभ्यां धमति सपतत्रैवा भूमी जनयं देव एकः ।।
योनः पिताजनिता या विधाता धामानि वेद भुवनानि विश्वा।
यो देवानां नामधा एक एव त संप्रश्नं भुवना यन्त्यन्या ।
और भी श्रुति फाती है-
'मात्मा वा इदमेक एवाग्र आसीत्'
वासुदेच, शिव, राम, कृष्ण, विष्णु मादि सहस्रों नामों से पुकारते है। । शक्तिमान ग्रन्थ लिखे हैं, कैसे कैसे काव्य किये हैं, क्या क्या विज्ञान निकाले भी हमको आश्चर्य में डुबा देती है । हम देखते हैं कि यह प्रयोजनवतो चली श्राई है, सर्वत्र व्याप्त है और अविनाशी है। हमारी बुद्धि विवश का कोई आदि, सनातन, अंज, अविनाशी, सत् चित् श्रानन्द स्वरूप अनिर्वचनीय शक्तिकोहम ईश्वर,परमेश्वर, परग्रह, नारायण, भगवान, ( २६ ) से सिर से पैर तक सब सों में पहुँच कर मनुष्य के सम्पूर्ण अंग को शक्ति, सुख और शोभा पहुँचाता है । भोजन का जो अंश शरीर के लिये श्रावश्यक नहीं है उसकी लिज्मो होकर बाहर जाने के लिये एक मार्ग बना हुआ है। दूध पानी या अन्य रस का जो अंश शरीर को पोसने के लिये श्रावश्यक नहीं है, उसके निकलने के लिये दूसरी नाली बनी हुई है। देखने के लिये हमारी दो आँखें, सुनने के लिये दो कान, सूंघने को नासिका के दो रन्ध्र और चलने फिरने के लिये हाथ पैर बने है । वंश की रक्षा के लिये जनन इन्द्रियां है। क्या यह परम श्राश्चर्यमय रचना केवल जड़ पदार्थों के संयोग से हुई है या इसके जन्म देने और वृद्धि में हमारे घर के रचयिता के समान किसी, किन्तु उससे अनन्तगुण अधिक ज्ञानवान , विवेकवान , आत्मा का प्रभाव है? हम अपने मन की ओर ध्यान देते है तो हम देखते हैं कि हमारा मन भी एक अत्यन्त आश्चर्यमय वस्तु है। इसकी, हमारे मनकी, विचार शक्ति, कल्पना शक्ति, गणना शक्ति, रचना शक्ति, स्मृति, धी', मेधा सय हमको चकित करती हैं। इन शकियों से मनुष्य ने क्या क्या हैं, क्या क्या आविष्कार किये हैं और कर रहा है, यह थोड़ा आश्चर्य नहीं उत्पन्न करता। हमारी बोलने को भोर गाने को शक्ति रचना सृष्टि में सर्वत्र दिखाई पड़ती है और यह रचना ऐसी है कि जिसके अन्त तथा श्रादि का पता नहीं लगता। इस रचना में एक एक जाति के शरीरियों के अवयव ऐसे नियम से बैठाये गये हैं कि सारी सृष्टि शोभा से पूर्ण है। हम देखते हैं कि सृष्टि के श्रादि से सारे जगत में एक कोई अद्भुत शक्ति काम कर रही है जो सदा से होकर इस बात को स्वीकार करती है कि ऐसी ज्ञानामिका रचना जगत व्यापफ अनन्त शक्ति सम्पन्न रचयिता है। उसी एक , न ( २२ ) यह विश्वास कैसे हो कि ऐसा कोई परमात्मा है । जो घेद कहता है कि यह परमात्मा है वही यह कहता है कि उसको हम आँखों से नहीं देख सकते । संदृशे तिष्ठति रूपमस्य चक्षुपा पश्यति कश्चनैनम् । ज्ञान प्रसादेन विशुद्ध सत्त्व स्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः ॥ इसको कोई आँखों से नहीं देख सकता किन्तु हममें से हर एक मन को पवित्र कर विमल बुद्धि से इसको देख सकता है (मुण्डः । कोपनिषद्) । इस लिये जो लोग ईश्वर को मन की आँखों (बुद्धि) से देखना चाहते हैं उनको उचित है कि वे अपने शरीर और मन को पवित्र कर और बुद्धि को विमल कर ईश्वर की खोज करें । हम देखते क्या हैं? हमारे सामने जन्म से लेकर शरीर छूटने के समय तक बड़े २ चित्र विचित्र दृश्य दिखाई देते हैं जो हमारे मनों में इस बात के जानने की बड़ी उत्कंठा उत्पन्न करते हैं कि वे कैसे उपजते हैं और कैसे विलीन होते हैं । हम प्रतिदिन देखते हैं कि प्रातःकाल पौफट होते ही सहस्र किरनों से विभूषित सूर्यमंडल पूर्व की दिशा में प्रगट होता है और याकाश मार्ग से विचरता सारे जगत को प्रकाश, गर्मी और जीवन पहुँचाता सायंकाल पश्चिम दिशा में पहुँच कर अस्त हो जाता है। गणित शास्त्र के जानने वालों ने गणना कर यह निश्चय किया है कि यह सूर्य पृथियी से ६,२८,३०,००० नौ करोड़ अट्ठाइस लाख तीस हजार मील की दूरीपर है। यह कितने अाश्चर्य की बात है कि यह इतनी दूरी से इस पृथिवी के सब प्राणियों को प्रकाश, गर्मी और जीयन पहुंचाता है । ऋतुऋतु में अपनी सहन किरनों से पृथ्वी से जल को खींच कर सूर्य श्राकाश पर ले जाता है और वहाँ से मेघ का रूप यना कर फिर जल को पृथ्वी पर यरसा देता है और उसके द्वारा सवधास पत्ती वृक्ष अनेक प्रकार के अन्न और धान और समस्त जीवधारियों को प्रान और जीवन देता है। गणित शास्त्र यताता है कि जैसा यह एक सूर्य है ऐसे असंख्य और है और इससे यहुत बड़े यई भी हैं जो सूर्य से भी अधिक दूर होने के कारन हमको छोटे छोटे तारों के
( २)
स्पष्ट है कि विष्णुसहस्रनाम और शिवसहस्रनाम तथा और ऐसे
स्तोत्र सब एक ही परमात्मा की स्तुति करते हैं।
उसी एक की तीन संज्ञा हैं।
ब्रह्मा, विष्णु, महेश ये उसी एक परमात्मा को तीन संज्ञा (नाम
हैं । विष्णुपुराण में लिखा है-
सृष्टि स्थित्यन्तकरणी ब्रह्म विष्णु शिवाभिधाम् ।
स संज्ञा याति भगवान् एक एव जनार्दनः ।।
यही बात बृहन्नारदीय पुराण में भी लिखी है-
नारायणाऽक्षरोऽनन्तः सर्वव्यापी निरञ्जनः ।
तेनेद मखिलं व्याप्तं जगत्स्थावर जंगमम् ।।
तमादि देव मजरं केचिदाहुः शिवाभिधम् ।
केचिहिष्णुं सदा सत्यं ब्रह्माणं केचिदुच्यते ॥
इसी प्रकार शिवपुराण में भी लिखा है-
स्वयं महेश्वर का वचन है-
विधा भिन्नोाहं विष्णो ब्रह्म विष्णु हराख्यया ।
सर्ग रक्षालयगुणैः निष्फलोऽयं सदा हरे ।
अहं भवानयं चैव रुद्रोऽयं यो भविष्यति ।
एकं रूपं न भेदोऽस्ति भेदे च पन्धनं भवेत् ।।
भागवत में भी स्वयं भगवान् का पचन है--
अहं ब्रह्मा च शश्व नगतः फारणं परम् ।
धात्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयं हगविशेषणः ।।
यात्ममायां समाविश्य सोऽहं गुण मयीं द्विग ।
सुजन् रक्षन हरन् विश्वं दधे संझ क्रियोचिताम् ।
इमलिये प्रहा, विष्णु, मांश रनको गित २ मानना भूल
ये एकही परमारमा की तीन संसा
दमी लिपे शिय पुगण में मी शिणा-
शिवो महेश्वरय म्द्रो विषणुः पिता !
1
( २५ ) जरायु से उत्पन्न होने वाले मनुष्य, सिंह, हाथी, घोडे, गो, आदि अडों से उत्पन होने वाले पक्षी, पसीने ओर मैल से पैदा होने वाले कीडे, पृथिवी को फाडकर उगने वाले वृक्ष, इन सब को उत्पत्ति रचना और इनका जीवन परम श्राश्चर्यमय है। नर और नारी का समागम होता है। उस समागम मे नर का एक अत्यत सूक्ष्म किंतु चैतन्य अश गर्भ में प्रवेश कर नारी के एक अत्यत सूक्ष्म सचेत अश से मिल जाता है । इसको हम जीव कहते हैं । वेद कहते है कि--- चालान शतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विज्ञेयः स चानन्त्याय कल्पते ॥ एक पाल क आगे के भाग का सौवा भाग ध्यान कीजिये और उस सो में से एक का फिर सो टुकडा कीजिये और इसमें से एक टुकडा लीजिये ता श्रापको ध्यान में आवेगा कि वह जीव है । यह जीव गर्म में प्रवेश करने के समय से घरावर बढता है। विज्ञान के जानने वाले विद्वानों ने अणुवीक्षण यन्त्र से देखकर यह बताया है कि मनुष्य के बीज में लाखों जीवाणु हाते हैं और उनमें स एक ही गर्भ में प्रवेश पाकर टिकता श्रोर वृद्धि पाता है। नारो के शरीर में ऐसाप्रबंध किया गया है कि यह जीव गर्भ में प्रवेश पाने के समय से एक नली क द्वारा श्राहार पावे-इसकी वृद्धि के साथ साथ नारी के गर्भ में एक जल से भरा थैला बनता जाता है जो गर्भ को चोट स बचाता है। इस सूदम से सूचम, अणु से अणु, वाल के आगे के भाग के दस हजारवं माग के समान वस्तु में यह शक्ति कहा से आई है कि जिससे यह धीरे धीरे अपने माता या पिता के समान रूप रग ओर सव अवययों का धारण कर लेता है ? कौनसी शक्ति है जो गर्भ में इसका पालन करती और इसको बढाती है ? यह क्या अद्भुत रचना है जिस से यश्चे के उत्पन्न होने के कुछ पूर्व ही माता स्तनों में दूध नाता है । कौन सी शक्ति है जा सब असरय प्राणयन्तों को, सब मनुष्यों का, सय कीट पतङ्गों का, सय पेड पल्लवों को पालती है और उनका समय स चारा और पानी पहुंचाती है ? कौन सी शक्ति है जिसस चीटियाँ दिन में भी और रात में भी सीधी भीत पर चढ़ती चली जाती है? कौन सी शक्ति है जिसस ट्राटे स छाटे और यह स यह पक्षी अनन्त श्राकाश में दूर से दूर १ जय "मै" यह महंमाय भी लीन हो जाता ६, उस समय जो निर्वि- प्रवृत्त होते है, उसी परम तत्व को नारायण जानो। जैसे चिनगा. रियां अग्नि में प्रवेश नहीं पा सकतीं, वैसे ही मन, वाणी, आखें में असमर्थ हैं और वहाँ तक पहुँच न सकने के कारण उसका जैसे प्राण एक है तो भी इन्द्रियों के भिन्न होने से आँख देखती ( ३० ) ब्रह्म का पूर्ण और अत्यन्त हृदयद्गम निरूपण-वेद उपनिषद और पुराणों का सारांश-भागवत के एकादश स्वन्ध के तीसरे अध्याय में दिया हुवा है। राजा जनक ने ऋषियों से कहा "हे ऋषिगण ! श्राप लोग ब्रह्मशानियों में श्रेष्ठ हैं, अतएव श्राप मुझे श्रय यह यताइये कि जिनको नारायण कहते हैं उन पर TRAIGHT का ठीक स्वरूप क्या है ? पिप्पलायन ऋषि ने कहा-हे नृप, जो इस विश्व के सृजन पालन और संहार का कारण है, परन्तु स्वयं जिसका कोई कारण नहीं है, जो स्वप्न, जागरण और गहरी नींद की दशाओं में भीतर जिससे संजीवित होकर अर्थात् प्राण पाकर अपने अपने कार्य में और बाहर भी वर्तमान रहता है, देह, इन्द्रिय, प्राण और हृदय आदि बुद्धि, प्राण और इन्द्रियाँ उस परमान ग्रहण करने निरूपण नहीं कर सकतीं। वह परमात्मा कभी जन्मा नहीं, न वह कभी मरेगा, न वह कभी बढ़ता है और न घटता है, जन्म मरण आदि से रहित बह सय यदलती हुई अवस्थाओं का साक्षी है, एवं सर्वत्र व्याप्त सब काल में रहा है और रहेगा, अविनाशी है और ज्ञान मात्र है। हैं, कान सुनते हैं, नाक सूंघती है, इत्यादि भावों के कारण-एक दूसरे से भिन्न प्रतीत होते हैं, ऐसे हो आत्मा एक होने पर भी भिन्न भिन्न देहों में अवस्थित होने के कारण भिन्न प्रतीत होता है । जितने जीव जरायु से उत्पन्न होते हैं मनुष्य, गो, घोड़े, हाथी, सिंह, कुत्ते, मह, यकरी आदि-जो पक्षो वर्ग अण्डों से उत्पन्न होते हैं, जो कीट वर्ग पसीने मैल आदि से उत्पन्न होते हैं और जो वृक्ष घर्ग (पेड़, विटप ) पृथियो को फोड़ कर उगते हैं, इन सयों में सम्पूर्ण सर्भि में-जहाँ जहाँ जोय में प्राण दौड़ता हुआ दिपाई देता है, यहाँ यहाँ ग्रह्म है। पार साक्षी रूप हमारे भीतर बैठा हुआ ध्यान में आता है और जय सय इन्द्रियाँ सो जाती है, अग किन्तु उससे अनन्तगुण अधिक ज्ञानवान , विवेकवान , शक्तिमान मधा सय हमको चकित करती है। इन शक्कियोसे मनुष्य ने क्या क्या ग्रन्थ लिखे है, कैसे कैसे काव्य किये हैं, क्या क्या विज्ञान निकाले भी हमको आश्चर्य में डुबा देती है । हम देखते हैं कि यह प्रयोजनवतो चली थाई है, सर्वत्र व्याप्त है श्रोर अविनाशी हे। हमारी बुद्धि विवश का कोई आदि, सनातन, श्रज, अविनाशी, सत् चित् श्रानन्द स्वरूप ( २६ ) से सिर से पैर तक सब सों में पहुँच कर मनुष्य के सम्पूर्ण को शक्ति, सुख और शोभा पहुंचाता है । भोजन का जो अश शरीर क लिये श्रावश्यक नहीं है उसकी लिज्मो होकर बाहर जाने के लिये एक मार्ग बना हुआ है। दूध पानी या अन्य रस का जो अश शरीर को पोसने के लिये श्रावश्यक नहीं है, उसके निक्लने के लिये दूसरी नाली बनी हुई है। देखने के लिये हमारी दो आँखें, सुनने के लिय दो कान, घने का नासिका के दो रन्ध्र और चलने फिरने के लिय हाथ पेर बने है । वश की रक्षा के लिये जनन इन्द्रिया है। क्या यह परम श्राश्चर्यमय रचना केवल जड पदार्थों के सयोग से हुई है या इसके जन्म देने और वृद्धि में हमारे घर के रचयिता के समान किसी आत्मा का प्रभाव है? हम अपने मन की ओर ध्यान देते है तो हम देखते है कि हमारा मन भी एक अत्यन्त श्राश्चर्यमय वस्तु है। इसकी, हमारे मनकी विचार शक्ति, करपना शक्ति, गणना शक्ति, रचना शक्ति स्मृति, धी है, क्या क्या प्राविधार किये हैं और कर रहा है, यह थोड़ा आश्चर्य नहीं उत्पन्न करता। हमारी घोलन को और गाने को शक्ति रचना सृति में सर्व दिखाई पड़ती है और यह रचना ऐसी है कि जिसके अन्त तथा श्रादि का पता नहीं लगता। इस रचना मे एक एक जाति के शरीरियों के अवयव ऐसे नियम से बैठाये गये है कि सारी सृषि शोभा से पूर्ण है। हम देखते है कि सृधि के श्रादि से सारे जगत में एक कोई अद्भुत शक्ति काम कर रही है जो सदा से होकर इस बात का स्वीकार करती है कि ऐसी ज्ञानामिका रचना जगत व्यापक अनन्त शक्ति सम्पन्न रचयिता है। उसी एक अनिर्वचनीय शक्ति कोहम ईश्वर,परमेश्वर, परग्रह, नारायण, यासुदेय, शिय, राम, रण, विष्णु प्रादि साम्रो नामों से पुशरते हैं। । भगवान, , . . ( ३२ ) कोई कारण नहीं । उसका कोई उत्पन्न करने वाला नहीं, न उसका कोई रक्षक है। तमीश्वराणां परमं महेश्वरम् तं देवतानां परम च दैवतम् । पति पतीनां परमं परस्ताद् विदाम देवं भुवनेशमीड्यम् । उस सब सामर्श और अधिकार रखनेवालों के सबसे बड़े परम ईश्वर, देवताओं के सबसे बड़े देवता, स्वामियों के सथ से बड़े स्वामी, सारे त्रिभुवन के स्वामी, परम पूजनीय देव को हम लोगों ने जाना है। गोस्वामी तुलसीदास जी कहते हैं:- सोइ सच्चिदानंद धन रामा । अज विज्ञान रूप वल धामा । व्यापक व्याप्य अखंड अनंता । अखिल अमोघ शक्ति भगवन्ता। अगुण अदभ्र गिरा गोतीता । समदर्शी अनवय अजीता । निर्मल निराकार निर्मोहा । नित्य निरंजन सुख संदोहा । प्रकृति पारप्रभु सब उर वासी । ब्रह्म निरीह विरज अविनाशी । इहां मोह कर कारण नाहीं । रवि सन्मुख तम कबहुँ कि जाही। सूरदासजी ने कहा है- जगत्पिता जगके अाधार । तुम सब के गुरु सब के स्वामी । तुम सबहिन के अन्तर्यामी । हम सेवक तुम जगत अधार । नमो नमो तुम्हें बारम्बार । सर्व शक्ति तुम सर्व अधार । तुम्हें भजे सो उतर पार । घट घट माहं तुम्हारो वास । सर्व गैर जिमि दीप प्रकाश । एहि विधि तुमको जाने जोई । भक्तरु ज्ञानी कहिये सोई । जगत पिता तुम ही हो ईश | याते हम यिनवत जगदीश । तुम सम द्वितिय और नहि पाहि । पटतर देहि नाथ हम काहि ॥ नाय कृपा अब हम पर कीजै । भक्ति आपनी हमको दीजै प्रेम भक्ति दिन कृपा न होइ । सर्व शास्त्र में देखे जोइ ॥
( २% )
स्पष्ट है कि विष्णुसहस्रनाम और शिवसहस्रनाम तथा और ऐसे
स्तोत्र सब एक ही परमात्मा की स्तुति करते हैं।
उसी एक की तीन संज्ञा हैं।
ब्रह्मा, विष्णु, महेश ये उसी एक परमात्मा की तीन संज्ञा (नाम)
है । विष्णुपुराण में लिखा है-
सृष्टि स्थित्यन्तकरणी ब्रह्म विष्णु शिवाभिधाम् ।
स संज्ञा याति भगवान् एक एव जनार्दनः ।।
यही बात बृहन्नारदीय पुराण में भी लिखी है-
नारायणाऽक्षरोऽनन्तः सर्वव्यापी निरञ्जनः।
तेनेद मखिलं व्याप्तं जगत्स्थावर जंगमम् ।।
तमादि देव मजरं केचिदाहुः शिवाभिधम् ।
केचिद्विष्णुं सदा सत्यं ब्रह्माणं केचिदुच्यते ॥
इसी प्रकार शिवपुराण में भी लिखा है-
स्वय महेश्वर का वचन है-
निधा भिन्नोहाहं विष्णो ब्रह्म विष्णु हराख्यया ।
सर्ग रक्षालयगुणैः निष्फलोऽयं सदा हरे ।।
अहं भवानयं चैव रुद्रोऽयं यो भविष्यति ।
एक रूपं न भेदोऽस्ति भेदे च पन्धनं भवेत् ।।
भागवत में भी स्वयं भगवान् का पचन है--
अहं ब्रह्मा च शश्च नगतः कारणं परम् ।
श्रात्मेश्वर
उपद्रष्टा स्वयं गविशेषणः
यात्ममायां समाविश्य सोऽहं गुण मयीं द्विग ।
एनन् रतन् परन् विश्वंदभ्रे संज्ञां नियोचिताम् ।।
इसलिये प्रसा, विष्णु, मशिनको भिन्न २ मानना भूल
ये एक ही परमारमा की तीन संसार
इसी लिपे शिय पुराण में मी शिणा-
गियो महेश्वरयेय ग्दो विष्णुः पितामहः !
है।
(३४) वेद व्यास जी कहते हैं- ज्योतिरात्मनि नान्यत्र समं तत्सर्व जन्तुपु । स्वयं च शक्यते द्रष्टुं सुसमाहित चेतसा ।। ब्रह्म की ज्योति अपने भीतर ही है, वह सब जीवधारियों में एक सम है, मनुष्य मन को अच्छी तरह प्रान्त और स्थिर कर उसी से उसको देख सकता है । गीता में स्वयं भगवान् का वचन है:- समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् । विनश्यत्स्व विनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ।। ज्योतिषामपि तज्योति स्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञान गम्यं हृदि सर्वस्यधिष्ठितम् ॥ वही पण्डित है जो विनाश होते हुए मनुष्यों के बीच में विनाश न होते हुए सब जीवधारियों में बैठे हुए परमेश्वर को देखता है । सब ज्योतियों की यह ज्योति, समस्त अन्धकार के परे चम फ्ता हुआ, शान स्वरूप, जानने के योग्य, जो ज्ञान से पहिचाना जाता है, ऐसा यह परमात्मा सब प्राणियों के हृदय में बेठा है । ( देखिये पन्ना से ५२ तक) सनातन धर्म का मूल भगवान् वासुदेवो हि सर्व भूतेष्ववस्थितः । एतज्ज्ञानं हि सर्वस्य मूलं धर्मस्य शाश्वतम् । यह ज्ञान कि भगवान वासुदेव सय प्राणियों के हृदय में स्थित हे सम्पूर्ण सनातन धर्म का सदा से चला पाता हुआ और सदा रहने वाला मूल है। इसी ज्ञान को भगवान ने अपने श्री मुख से कहा है-'समोऽहं- सर्व भूतेपु' मै सय प्राणी मात्र में एक समान हुँ । तथा यह कि- विद्या विनय सम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि | शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ।। विद्या और बिनय से युक्त ब्राह्मण में, गी घेल में, हाथो में, कुत्ते में और चाण्डाल में पंडित लोग समदर्श होते है, अर्थात् सुप दुःख के विषय में उनको समान भाव से देखते है। तथा यह भी कि- - -- . जिससे सजीवित होकर अर्थात् प्राण पाकर अपने अपने कार्य में में असमर्थ है और यहाँ तक पहुँच न सक्ने के कारण उसका दूसरे से भिन्न प्रतीत होते हैं, ऐसे हो आत्मा एक होने पर भी भिन्न ( ३० ) ब्रह्म का पूर्ण और अत्यन्त हृदयद्गम निरूपण-वेद उपनिषद और पुराणों का सारांश भागवत के एकादश सन्ध के तीसरे अध्याय में दिया हुवा है। राजा जनक ने ऋषियों से कहा "हे ऋषिगण! श्राप लोग ब्रह्मज्ञानियों में श्रेष्ठ हैं, अतएव श्राप मुझे अप यह यताइये कि जिनको नारायण कहते हैं उन पर मामा काठीक स्वरूप क्या है ? पिप्पलायन ऋषि ने कहा-हे नृप, जो इस विश्व के सृजन पालन और सहार का कारण है, परन्तु स्वय जिसका कोई कारण नहीं है, जो स्वप्न, जागरण और गहरी नींद की दशाओं में भीतर और बाहर भी वर्तमान रहता है, देह, इन्द्रिय, प्राण और हृदय आदि प्रवृत्त होते है, उसी पर म तत्त्व को नारायण जानो। जैसे चिनगा रिया अग्नि में प्रवेश नहीं पा सकती, वैसे ही मन, वाणी, श्राले बुद्धि, प्राण और इन्द्रियाँ उस परम तत्व का ज्ञान ग्रहण करने निरूपण नहीं कर सकतीं । वह परमात्मा कभी जमा नहीं, न वह कभी मरेगा, न वह कभी घढता है और न घटता है, जन्म मरण श्रादि से रहित यह सच यदलती हुई अवस्थाओं का साक्षी है, एव सर्वत्र व्याप्त सब काल में रहा है और रहेगा, अविनाशी हे और ज्ञान मात्र है। जैसे प्राण एक है तो भी इन्द्रियों के भिन्न होने से आँख देखती है, कान सुनते है, नाक सूंघती है, इत्यादि भावो के कारण-एक भिन्न देहों में श्रयस्थित होने के कारण भिन्न प्रतीत होता है । जितने जीव जरायु से उत्पन्न होते ह-मनुष्य, गौ, घोडे, हाथी, सिंह, कुत्ते, भेंड, वरी आदि जो पत्तो वर्ग अण्डों से उत्पन्न होते हैं, जो कोट'घर्ग पसीने मेल प्रादि से उत्पन्न होते हैं और जो वृक्ष घर्ग (पेड, पिटप ) पृथियों को पोड कर उगते हैं, इन सयों में सम्पूर्ण सुप्रिम-जहाँ जहाँ जीय मे प्राण दौडता हुआ दिपाई देता है, यहाँ यहाँ ग्रह है। जय सय इन्द्रियाँ सो जाती है, जप “" यह महमाय भी लीन हो जाता है, उस समय जो निर्वि पार साक्षी रूप हमारे भीतर पेठा हुआ ध्यान में प्राता है और .
( ३६ ) ऐसे लोग आततायी कहे जाते हैं। अपने या अपने किसी भाई या पहिन के प्राण धन धर्म मान की रक्षा के लिये ऐसे आततायी पुरुषों या जीवों का, श्रावश्यकता के अनुसार, आत्मरक्षा के सिद्धान्त पर बध करना धर्म है। निरपराधी अहिंसकजीवों की हिंसा करना अधर्म है। इसी सिद्धान्त पर वेद के समय से हिन्दू लोग सारी सृष्टि के निर्दोष जीवों के साथ सहानुभूति करते आये हैं। गौ को हिंदू लोकमाता कहते हैं क्योंकि वह मनुष्य जाति को दूध पिलाती है और सब प्रकार से उनका उपकार करती है। इसलिये उसकी रक्षा करना तो मनुष्यमात्र का विशेष कर्तव्य है । किन्तु किसी भी निर्दोष या निरपराध प्राणी को मारना, किसी का धन या प्राण हरना किसी के साथ अत्याचार करना, किसी को झूठ से ठगना, ऊपर लिखे धर्म के परम सिद्धान्त से कार्य अर्थात् न करने की बाते हैं । और अपने समान सुख दुःख का अनुभव करने वाले जीव धारियों की सेवा करना, उनका उपकार करना, यह सार्वलौकिक त्रिकाल में सत्य धर्म है। इसी मूल सिद्धान्त के अनुसार वेद धर्म के मानने वालों को उपदेश दिया गया है कि वे न केवल मनुष्यों को किन्तु पशु पक्षियों तथा समस्त जीवों को बलिवैश्वदेव के द्वारा नित्य कुछ आहार पहुँ, चाना अपना धर्म समझे। यह वात नीचे लिखे श्लोको से स्पर बलि वैश्वदेव के श्लोक। "ततोऽन्यदन्नमादाय भूमि भागे शुचौ पुनः । दद्यादशेप भूतेभ्यः स्वेच्छया तत्समाहितः । देवा • मनुष्याः पशवो वांसि सिद्धाः सयक्षोरग भूत संघाः । प्रेताः पिशाचा स्तरवः समस्ता ये चानमिच्छन्ति मया प्रदत्तम् ।। पिपीलिकाः कीट पतनकायाः युभुक्षिताः कर्म नियन्ध बद्धाः । मयान्तु ते तृप्तिमिदं मयानं . तेभ्यो विसष्टं मुखिनो भवन्तु । है ।
,
( ३२ )
कोई कारण नहीं । उसका कोई उत्पन करने वाला नहीं, न उसका
कोई रक्षक है।
तमीश्वराणां परमं महेश्वरम्
तं देवतानां परम च दैवतम् ।
पति पतीनां परमं परस्ताद
विदाम देव भुवनेशमीड्यम् ।।
उस सब सामर्श और अधिकार रखनेवालों के सबसे बड़े
परम ईश्वर, देवताओं के सबसे बड़े देवता, स्वामियों के सबसे
यडे स्वामी, सारे त्रिभुवन के स्वामी, परम पूजनीय देव को हम लागों
ने जाना है।
गोस्वामी तुलसीदास जी कहते है -
सोइ सचिदानद धन रामा । अज विज्ञान रूप बल धामा ।
व्यापक व्याप्य अखंड अनंता । अखिल अमोघ शक्ति भगवन्ता।
अगुण अदभ्र गिरा गोतीता । समदर्शी अनवर अजीता ।
निर्मल निराकार निर्मोहा । नित्य निरंजन सुख सदोहा ।
प्रकृति पारप्रभु सब उर वासी । ब्रह्म निरीह बिरज अविनाशी
इहां मोह कर कारण नाहीं । रवि सन्मुख तम कबहुँ कि जाही।
सूरदासजी ने कहा है-
जगत्पिता जगके आधार ।
तुम सब के गुरु सब के स्वामी । तुम सबहिन के अन्तर्यामी ।
हम सेवक तुम जगत अधार । नमो नमो तुम्हें बारम्बार ।
सर्व शक्ति तुम सर्व अधार । तुम्हें भजे सो उतरै पार ।
घट घट माह तुम्हारो वास । सर्व ठौर जिमि दीप प्रकाश ।
एहि विधि तुमको जानै जोई । भक्तरु ज्ञानी कहिये सोई ।
जगत पिता तुम ही हो ईश । याते हम यिनवत जगदीश ।
तुम सम द्वितिय और नहिं पाहि । पटतर देहि नाथ हम काहि ।।
नाय कृपा अब हम पर कीजै । भक्ति आपनी हमको दीन ।
प्रेम भक्ति दिन कृपा न होइ । सर्व शास्त्र में देखे जोइ ॥
से ( ३८ ) देवता, दैत्य, यक्ष, नाग, गन्धर्व, राक्षस, पिशाच, गुह्यक, सिख, कूष्माण्ड, वृक्ष वर्ग, पक्षी गण, जल में रहने वाले जीव, बिल में रहने वाले जीव, वायु के आधार पर रहने वाले जन्तु, ये सब मेरे दिये हुए जल से तृप्त हो। समस्त नरकों की यातना में जो प्राणी दुःख भोग रहे हैं, उनके दुःख शान्त करने की वाञ्छा मैं यह जल देता हूँ। जो मेरे वन्धु वान्धव रहे हो, और जो बान्धव न हो, और जो किसी और जन्म में मेरे बान्धव रहे हो, उनकी तृप्ति के लिये और उसकी भी तृप्ति के लिये जो मुझ से जल पाने की इच्छा रखता हो, मैं यह जल अर्पण करता हूँ। वैश्वदेव में जो अन्न कुत्ते और कौयों के लिये निकाला जाता है उसको छोड़ कर शेष वलि को मात्रा बहुत कम होती है इस लिये यह 'सर्व भूतेभ्यः' सब प्राणियों को पहुँच नहीं सकता । तथापि यह जानते हुए भी यलि वैश्वदेव का करना प्रत्येक गृहस्थ का कर्तव्य इस लिये माना गया है कि वह उस पवित्र उदार भाव को प्रगट करना है कि मनुष्य मानता है कि उसका सय जीवधारियों से भाईपन का सम्बन्ध है, और इस भाव को श्राँसुओं के समान प्रेम के जल से नित्य सींच कर जगत के श्राकाश में जोवधारी मात्र में परस्पर भाईपन का भाव स्थापित करने का उत्कृष्ट और प्रशंसनीय मार्ग है ॥ इस धर्म की उदारता की प्रशंसा कौन कर सकता है । इसको उदारता इस धर्म के बड़े से बड़े परम प्रजित श्राचार्य महर्षि वेदव्यास की, जो 'सर्वभूत हितेरतः' सय प्राणियों के हित में निरत रहते थे, इस प्रार्थना से भी प्रगट है कि सर्वे च मुखिनः सन्तु सर्वे सन्तु निरामयाः। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद्दुःख भाग भवेत् ।। सय प्राणी मुवी हो, सय नोरोग रहे, सय सुख सीमाप्य देखें, कोई दुग्नी न हो। उसी धर्म के प्राणाधार भगयान कृष्णचन्द्र ने सारे जगत् के प्राणियों को यह निमन्त्रण दे दिया है कि-"सब और धर्मों को पौड़ पर तुम मेरे एक की शरण में प्रायो। मैं तुम्हें सप पारों में मुरा लूंगा। मोय मत परो।
(३४) वेद व्यास जी कहते हैं- ज्योतिरात्मनि नान्यत्र समं तत्सर्व जन्तुपु । स्वयं च शक्यते द्रष्टुं सुसमाहित चेतसा ।। ब्रह्म को ज्योति अपने भीतर ही है, वह सब जीवधारियों में एक सम है, मनुष्य मन को अच्छी तरह प्रान्त और स्थिर कर उसी से उसको देख सकता है । गीता में स्वय भगवान् का वचन है सम सर्वेपु सर्वेषु भूतेपु तिष्ठन्त परमेश्वरम् । विनश्यत्स्व विनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ।। ज्योतिषामपि तज्योति स्तमसः परमुच्यते । ज्ञानं ज्ञेय ज्ञान गम्य हृदि सर्वस्यधिष्ठितम् ।। वही पण्डित है जो विनाश होते हुए मनुष्यों के बीच में विनाश न होते हुए सर जीवधारियों में बैठे हुए परमेश्वर को देखता है । सब ज्योतियों की यह ज्योति समस्त अन्धकार के परे चम फ्ता हुआ, शान स्वरूप, जानने के योग्य, जो ज्ञान से पहिचाना जाता है, ऐसा यह परमात्मा सय प्राणियों के हृदय में बैठा है । ( देखिये पन्नासे ५२ तक) ॥ सनातन धर्म का मूल भगवान् वासुदेवो हि सर्व भूतेष्ववस्थितः । एतज्ज्ञानं हि सर्वस्य मूल धर्मस्य शाश्वतम् यह ज्ञान कि भगवान घासुदेव सब प्राणियों के हृदय में स्थित है सम्पूर्ण सनातन धर्म का सदा से चला पाता हुआ नीर सदा रहने वाला मूल है। इसी शान को भगवान ने अपने श्री मुख से कहा है-'समोर सर्व भूतेपु' मै सय प्राणी मात्र में एक समान है । तथा यह कि- विद्या विनय सम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ विद्या और विनय स युक्त ब्राह्मण में, गो येल में, हाथो में, कुत्ते और चाण्डाल में पडित लोग समदर्शी होते है, अर्थात् सुप दु + विषय में उनको समान भाव स दपते है। तथा यह भी गि-- - - में (४०) विस्तार करें। जगत से अज्ञान को दूर करें, अन्याय और अत्या चार को रोके, और सत्य, न्याय और दया का प्रचार कर मनुष्यों मे परस्पर प्रीति, सुख और शान्ति यढावे । यह कलियुग है । इसके दोष प्रसिद्ध है। इसका गुण यह है कि जो सतयुग मे तप से होता था, त्रेता मे ज्ञान से, द्वापर यज्ञ से, वह कलियुग में केवल भगवद्भक्ति से होता है। नारदजी ने भक्ति से कहा था कि- 'कलियुग के समान कोई युग नहीं है । इस कलियुग में मैं तुझ को (भक्ति को) घर घर में और प्राणी प्राणी में स्थापन करूगा । और २ धर्मों को अलग रस ओर महोत्सवों को आगे रख जो मैं तुम को घर घर में न विठा दू तो मैं भगवान का दास नहीं। इस कलियुग में जिन प्राणियों के हृदय में भक्ति तू होगी, वे यदि पापो भी होंगे तो भा निडर हो कर विष्णु के मन्दिर में जायेंगे। म आशा करता हूँ कि जो कुछ इस पुस्तक में निवेदन किया गया है, उससे सव निष्पक्षपात विद्वानों को यह निश्चय हो जायगा कि प्रणवसहित अष्टाक्षर मन्त्र और प्रणवसहित पडक्षर मन्त्र (जिसको पञ्चाक्षर भी कहते हैं ) ब्राह्मण से लेकर चाण्डाल पर्यन्त सब के लिये विहित है। यदि ऐसा है तो मेरी प्रार्थना है कि सनातन धर्म की रक्षा और प्रचार चाहने वाले समस्त सापुरुष मिलकर भक्त शिरोमणि लाकसुहृद नारदजी की प्रतिज्ञा को पूर्ण करने का पूरा प्रयत्न करें। जो लोग यदिक दीक्षा पा चुके है उनको भी इन सार्वजनीन मनों का जप करना चाहिये और प्रत्येक हिन्दू सन्तान को इन परम कल्याण कारी मन्नों की दीक्षा लेकर नथा अपने शोर सद भाई और यहिनों को देकर या दिलाकर अपना और उनका धार्मिक जीवन पवित्र और प्रकाशमय करना चाहिये, जिससे धर्म में उनकी श्रद्धा बढ़े और द रहे वे अपने देश और समाज में मुप सन्मान और स्वतन्त्रता से रहें तथा दिन दिन ऊपर उटे और ससार के अन्य मतों के मानने वाली जातियों की दृष्टि में भी पावर योग्य हो इससे हमारा प्रामा मा प्रसन्न होगा और सारे जगत या पिता, सब का मुहद, सय को शरण देने घाला, घट घर व्यापी परमारमा भी प्रसन्न होगा। मदनमोहन मालवीय।
या निरपराध प्राणी को मारना, किसी का धन या प्राण हरना, किसी के साथ अत्याचार करना, किसी को झूठ से ठगना, ऊपर ( ३६ ) ऐसे लोग आततायी कहे जाते हैं। अपने या अपने किसी भाई या बहिन के प्राण धन धर्म मान की रक्षा के लिये ऐसे आततायी पुरषों या जीवों का, श्रावश्यकता के अनुसार, आत्मरक्षा के सिद्धान्त पर बध करना धर्म है। निरपराधी अहिंसक जीवों की हिंसा करना अधर्म हे। इसी सिद्धान्त पर वेद के समय से हिन्दू लोग सारी सृष्टि के निर्दोष जीवों के साथ सहानुभूति करते आये हैं। गौ को हिंदू लोकमाता कहते हैं क्योंकि वह मनुष्य जाति को दूध पिलाती है और सब प्रकार से उनका उपकार करती है। इसलिये उसकी रक्षा करना तो मनुष्यमान का विशेष कर्तव्य है । कि तु किसी भी निर्दोष । लिखे धर्म के परम सिद्धान्त से कार्य अर्थात् न करने की बातें हैं। और अपने समान सुख दु ख का अनुभव करने वाले जीव धारियों की सेवा करना, उनका उपकार करना, यह सार्वलौकिक त्रिकाल में सत्य धर्म हे। इसी मूल सिद्धान्त के अनुसार वेद धर्म के मानने वालों को उपदेश दिया गया है कि वे न काल मनुष्यों को कितु पशु पक्षियों तथा समस्त जीवों को बलिवैश्वदेव के द्वारा नित्य कुछ आहार पहुँ चाना अपना धर्म समझे। यह बात नीचे लिखे श्लोकों से स्पट है । बलि वैश्वदेव के श्लोक। "ततोऽन्यदन्नमादाय भूमि भागे शुचौ पुनः । दद्यादशेष भूतेभ्यः स्वेच्छया तत्समाहितः ॥ देवा • मनुष्याः पशवो वांसि सिद्धाः सयक्षोरग भूत संघाः । प्रेताः पिशाचा स्तरवः समस्ता ये चानमिच्छन्ति मया प्रदत्तम् ॥ पिपीलिकाः कीट पतग कायाः युमुतिताः कर्म नियन्ध बद्धाः । मयान्तु ते तृप्तिमिद मयानं तेभ्यो विसृष्टं मुखिनो भवन्तु ।।
सनातनधर्म प्रतिनिधि सभा के नाम से एक प्रान्तीय संस्था
रखने वाले सज्जनों से अनुरोध करती है कि वे सनातनधर्म
काम को नियम पूर्वक चलाने के लिये काशी में सनातनधर्म
है कि यह देश में धर्म के प्रचार और सगठन लिये इस समय
(४२)
४-मन्दिर, मठ, तीर्थ, धर्मशाला आदि धर्मस्थानों की रक्षा
और मुमबन्ध के उपाय करना ।
५-अनाथ विधवा और गौ की रक्षा के उपाय करना ।
६--जहाँ और जब आवश्यकता हो सनातनधर्म और समाज
के हित की रक्षा करना।
७–सनातनधर्म के विशेष कार्य के अतिरिक्त हिन्दू जाति के
सर्वसाधारण हित के कामों में और सब हिन्दुओं के
साथ मिल कर काम करना ।
८-देश में धर्म सम्बन्धी तितिक्षा बढ़ाना और भिन्न भिन्न धर्मों के
मानने वाले भाइयों में परस्पर प्रीति और सद्भाव बढ़ाना ।
(ख) इस महासभा की समनि में पंजाब की तरह हर प्रान्त में
की स्थापना आवश्यक है। यह महासभा सनातनधर्म से प्रेम
महासभा के नियमों के अनुसार अपने अपने प्रान्त में सना
तनधर्म की प्रांतीय सस्था स्थापित करने और प्रातीय
कार्यालय पोले जाने का शीघ्र से शीघ्र प्रबन्ध करें।
(ग) यह महासभा निर्णय करती है कि सनातनधर्म सङ्गठन
महासभा का प्रधान कार्यालय पोला जाय और उसका एक
शापा-कार्यालय दिल्ली मे खोला जाय ।
(घ) यह महासभा अपनी कार्यकारिणी समिति को अधिकार देती
कम से कम ५० योग्य उपदेशक और भजनीक नियुक्त पर।
मस्ताव २
यह महासमा सनातनधर्म सभाओं को आदेश करती है कि
पे इस पात का प्रयदा और प्रयध पर कि समान विज पालयों का
आता सार यदि ति से ही समय पर किया जाय और
हिन्द मन्नान मात्र को उपहात दो (नाल वन से पहले )
. ( ३८ ) देवता, देत्य, यक्ष, नाग, गन्धर्व, राक्षस, पिशाच, गुह्यक, सिस, कूष्माण्ड, वृक्ष धर्ग, पक्षी गण, जल में रहने वाले जीव, बिल मे रहने वाले जीव, वायु के आधार पर रहने वाले जन्तु, ये सब मेरे दिये हुए जल से तृप्त हो। समस्त नरकों की यातना मे जा प्राणी दु ख भोग रहे हैं, उनके दुख शान्त करने की वाञ्छा से में यह जल देता हूँ। जो मेरे बन्धु वान्धव रहे हो, और जो बान्धव न हो, और जो किसी और जन्म में मेरे बान्धव रहे हो, उनकी तृप्ति क लिये और उसकी भी तृप्ति के लिये जो मुझ से जल पाने की इच्छा रखता हो, मै यह जल अर्पण करता हूँ। वेश्वदेव मे जो अन्न कुत्ते और कौवों के लिये निकाला जाता है उसको छाड कर शेष बलि को माना बहुत कम होती है इस लिये यह 'सर्व भूतेभ्य' सर प्राणियों को पहुँच नहीं सकता । तथापि यह जानते हुए भी यलि वैश्वदेव का करना प्रत्येक गृहस्य का कर्तव्य इस लिये माना गया है कि वह उस पवित्र उदार भाव को प्रगर फरना है कि मनुष्य मानता है कि उस सब जीवधारियों से भाईपन का सम्बन्ध हे, और इस भाव को प्रॉसुत्रों के समान प्रेम के जल स नित्य सींच कर जगत के श्राकाश में जीवधारी मान में परस्पर भाईपन का भाव स्थापित करने का और प्रशसनीय मार्ग है ॥ इस धर्म की उदारता की प्रशसा कौन कर सकता है। इसको उदारता इस धर्म के पड़े से बडे परम पूजित श्राचार्य महर्षि वेदव्यास की, जो 'सर्वभूत हितेरत' सय प्राणियों के हित में निरत रहते थे, इस प्रार्थना से भी प्रगट है कि सर्वे च मुखिनः सन्तु सर्वे सन्तु निरामयाः । सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिद्दुःख भाग भवेत् ।। सय प्राणी मुग्यी हो, सय नोरोग रहे, सय मुख सीमाप्य देखें, कोई दुग्गी न हो। उसी धर्म पे प्राणाधार भगयान कृष्णचन्द्र ने सारे जगत् मारियों का यह निमन्त्रण ६ दिया है कि-"सप और धोका पोहपा तुम मेरे एक की शरण में प्रायो। मैं तुम्हें सप पापों में पुरासूगा । माय मत करो।
किया जाय।
धोकर सूर्य के सामने खड़े होकर सूर्य मण्डल में विराजमान सारे
मन्त्र को और सायंकाल 30 नमः शिवाय इस मंत्र को जपना
चाहिये और जप के उपरान्त परमात्मा का ध्यान कर नीचे लिखी
का विवाह उनका यारहवाँ वर्ष प्रारंभ होने से पहले कदापि न
प्रस्ताव
इस सनातनधर्म महासमा को संमति में जाति के यल और
धर्म की वृद्धि के लिए यह अत्यन्त आवश्यक है कि विवाह संस्कार
हो जाने पर भी स्त्रियों का पति-समागम १६ वर्ष के पूर्व न हो।
मेरा निवेदन ।
नित्य की उपासना
ध्येयः सदा सवित मंटल मध्यवर्ती
नारायणः सरसिजासन संनिविष्टः ।
प्रतिदिन सूर्य के उदय योर ग्रस्त होने के समय प्रत्येक पुरुष
और स्त्री को प्रातःकाल मान कर और सायंकाल हाथ मुंह पैर
जगत के प्राणियों के आधार परब्रह्म नारायण को ॐनमोनारायणाय
इस मंत्र से अर्ध देकर और जल न मिले तो याही हाथ जोड़ कर
मन को पवित्र और एकान कर श्रद्धा भक्तिपूर्वक
वार या कम से कम १० वार प्रातःकाल ॐ नमोनारायणाय इस
प्रार्थना करनी चाहिये।
ॐ नमो नारायणाय ।
सब देवन के देव प्रभु सब जग के आधार ।
दृढ़ राखौ मोहि धर्म में विनवौं
वारंवार ॥
चन्दा सूरज तुम रचे रचे सकल संसार ।
दृढ़ राखौ मोहि सत्प में विनवौं वारंवार ।
घट घट तुम प्रभु एक अज अविनाशी अविकार ।
अभय दान मोंहि दीजिये विनवौं पारंवार ॥
१०:वार या २८
( ४० ) विस्तार करें। जगत से ज्ञान को दूर करें, अन्याय और प्रत्या चार को रोके, और सत्य, न्यान और दया का प्रचार कर मनुष्यों मे परस्पर प्रीति, सुख और शान्ति यढावें। यह कलियुग है । इसके दोष प्रसिद्ध है। इसका गुण यह है कि जो सतयुग मे तप से होता था, त्रेता मे ज्ञान से, द्वापर में यज्ञ से, वह कलियुग में केवल भगवद्भक्ति से होता है। नारदजी ने भक्ति से कहा था कि- 'कलियुग के समान कोई युग नहीं है । इस कलियुग में मैं तुझ को (भक्ति को) घर घर में और प्राणी प्राणी में स्थापन करूगा । और २ धर्मों को अलग रस ओर महोत्सयों को आगे रख जो मैं तुझ को घर घर में न विठा दू तो मैं भगवान का दास नहीं । इस कलियुग में जिन प्राणियों के हृदय में भक्ति तू होगी, वे यदि पापो भी होंगे तो भा निडर हो कर विष्णु के मन्दिर में जावेंगे'। म आशा करता हूँ कि जो कुछ इस पुस्तक में निवेदन किया गया है, उससे सब निष्पक्षपात विद्वानों को यह निश्चय हो जायगा कि प्रणवसहित अष्टाक्षर मन्त्र और प्रणवसहित पडक्षर मन्त्र (जिसको पञ्चाक्षर भी कहते हैं ) ब्राह्मण से लेकर चाण्डाल पर्यन्त सब के लिये विहित है। यदि ऐसा है तो मेरी प्रार्थना है कि सनातन धर्म की रक्षा और प्रचार चाहने वाले समस्त सापुरुष मिलकर भक्त शिरोमणि लाकसुहृद नारदजी की प्रतिज्ञा को पूर्ण करने का पूरा प्रयत्न करें। जो लोग घदिक दीक्षा पा चुके है उनको भी इन सार्वजनीन मनों का जप करना चाहिये और प्रत्येक हिन्दू सन्तान का इन परम करयाण कारी मन्त्रों की दीक्षा लेकर तथा अपने अोर सद भाई और यहिनों को देकर या दिलाकर अपना और उनका धामिक जीवन पवित्र और प्रकाशमय करना चाहिये, जिससे धर्म में उनकी श्रद्धा बढ़े और द रहे वे अपने देश और समाज में मुप सन्मान और स्वतन्त्रता से रहें तथा दिन दिन ऊपर उटै और ससार के अन्य मतों के मानने वाली जातियों की दृष्टि में भी बादर योग्य हो । इससे हमारा श्रामा भी प्रसन्न होगा और सारे जगत का पिता, सब का मुहद, सब को शरण दने घाला, घट घट व्यापी परमारमा मी प्रसन्न होगा। मदनमोहन मालवीय।
होय पुत्र प्रभु राम सम अथवा कृपण समान ।
वीर धीर बुध धर्म दृढ जगहित करै महान ।।
जो पै पुत्री होय तो सीता सती समान ।
अथवा सावित्री सहम धर्म शक्ति गुन खान ।।
रक्षा होवे धर्म की वहै जाति को मान ।
देश पूर्ण गौरव लहै जय भारत सन्तान ||
मैं दुर्वल अति दीन प्रभु पै तुव शक्ति अपार ।
हरहु अशुभ शुभदृढ़ करहु विनवहुँ वारंवार |
जन्मसंस्कार
संतान का जन्म होते ही नालछेदन के पहिले हर एक यश्चे के
एक एक कान में तीन तीन बार परमात्मा का सबसे उत्तम नाम
'राम' इस महामन्त्रको कहकर उसको नीचे लिखे श्लोक या दोहों
से श्राशीर्वाद देना चाहिये और जब तकचा स्वयं राम राम कहने
न लगे तब तक माता को नित्य एक वार ऐसाही करना चाहिये।
श्लोक
रमते सर्वभूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ।
अन्तरात्म स्वरूपेण यो हि रामः प्रकीत्यते ।।
तस्यैवांशाऽसि जीव त्वं सच्चिदानन्दरूपिणः ।
देहे निरामये दीर्घ वस धर्मे दृढ़ो भव ।।
दोहा
यावर जगम जीव में घट घट रमता राम ।
सत चित आनंद घन प्रभू सब विधि पूरण काम ।।
अश उसी के जोव दो करो उसी से नेह ।
सदा रहो दृढ़ धर्म चिर यसो निरामय देह ।।
(राम मन्त्र को महिमा पन्ने ६ से १०६ तक में देखिये)
श्रीकृष्णार्पणमस्तु
, के रखने वाले सज्जनों से अनुरोध करती है कि वे सनातनधर्म तनधर्म की प्रातीय सस्था स्थापित करने और प्रातीय काम को नियम पूर्वक चलाने के लिये काशी में सनातनधर्म ( ४२ ) ४--मन्दिर, मठ, तीर्थ, धर्मशाला आदि धर्मस्थानों की रक्षा और मुमबन्ध के उपाय करना। ५-अनाथ विधवा और गौ की रक्षा के उपाय करना । ६--जहाँ और जब आवश्यकता हो सनातनधर्म और समाज के हित की रक्षा करना । ७-सनातनधर्म के विशेष कार्य के अतिरिक्त हिन्दू जाति के सर्वसाधारण हित के कामों में और सब हिन्दुओं साथ मिल कर काम करना । ८-देश में धर्म सम्बन्धी तितिक्षा बढ़ाना और भिन्न भिन्न धर्मों के मानने वाले भाइयों में परस्पर प्रीति और सद्भाव बढ़ाना (ख) इस महासभा की समनि में पजाय की तरह हर प्रान्त में सनातनधर्म प्रतिनिधि सभा के नाम से एक प्रान्तीय सस्था की स्थापना आवश्यक है। यह महासभा सनातनधर्म से प्रेम महासभा के नियमों के अनुसार अपने अपने प्रान्त में सना कार्यालय पोले जाने का शीघ्र से शीघ्र प्रवन्ध करें। (ग) यह महासभा निर्णय करती है कि सनातनधर्म सङ्गठन के महासभा का प्रधान कार्यालय पोला जाय और उसका एक शापा-कार्यालय दिल्ली में खोला जाय । (घ) यह महासभा अपनी कार्यकारिणी समिति को अधिकार देती है कि यह देश में धर्म के प्रचार और सगठन लिये इस समय कम से कम ५० योग्य उपदेश और भजनीक नियुक्त परे । मस्ताव २ यह महासमा सनातनधर्म सभाओं या आदेश करती है कि पास पात का प्रयत और प्रयध करें कि समस्त विज पालयों का जातकर्म सम्बार यदि ति से ठीक समय पर दिया जाय और दिन मनान मात्र का उत्पन्नात दो (नाल ऐवन से पहले ) वेद महिमा तत्र मनु पेदोऽपिसोधर्ममूलं स्मृतिशीलेच तदिदाम् । आचारश्चय साधूनामारमनस्तुएिरेय च ॥ थुतिस्तु पेदो यिनेयोधर्मशारत्रं तु ये स्मृतिः । ते सर्याप्यमीमांस्ये ताभ्यां धर्मो हि निर्यमी ॥ येदः स्मृतिः सदाचारः म्यम्य च भियमात्मनः । पतगतुर्यिधं प्राहुः साक्षासमंस्य लक्षणम् ॥ पित देष मनुष्याणां पश्यतुः सनातनम् । अशक्यं चाऽ प्रमेयश येद शारप्रमिति स्थितिः ॥ चातुर्वण्य प्रयोलोकाश्चत्वारश्चाश्रमाः पृथक् । भूतं भव्यं भविष्यं च सघं येदात्प्रसिद्धयति ।। पिमति सर्वभूतानि घेद शास्त्रं सनातनम् । तस्मादेतत्परं मन्ये यजन्तोरस्य साधनम् ॥ सेनापत्यश्च राज्यश्च दण्डनेतृत्वमेव च। सर्वलोकाधिपत्यश्च वेद शास्त्रविदर्हति ॥ अतः सर्वैदिजेर्वेदा अवश्यमेवाध्येतव्याः तथा च मनुः योऽनधीत्य द्विजो घेदानन्यत्र कुरुते श्रमम् । 'स जीवन्नेघ शूद्रत्वमाशुगच्छति सान्वंयः ॥ नाभिव्याहारयेद् ब्रह्म स्वधा निनयनाहते ॥ स शूद्रेण समस्तावद् यावद्वेदे न जायते ।। कृतोपनयनस्यास्य यतादेशन मिष्यते। ब्रह्मणो ग्रहणश्चैध क्रमेण विधि पूर्वकम् ॥ पत्रिंशदाब्दिकं चर्य गुरौ त्रैवेदिकं व्रतम् । तदर्धिक पादिकं घा ग्रहणान्तिकमेव वा ॥ वेदानधीस्य वेदौ या वेदं वापि यथाक्रमम् । अविप्लुत ब्रह्मचर्यो गृहस्थाश्रममाविशेत् ॥ तथा च योगि याज्ञवल्क्यः न घेदशास्त्राइन्यत्तु किचिच्छास्त्रं हि विद्यते । निःसृतं सर्वशास्त्रं तु वेदशास्त्रात्सनातनात् ।
किया जाय।
और स्त्री को प्रात काल स्नान कर और सायकाल हाथ मुह पैर
धोकर सूर्य के सामने खडे होकर सूर्य मण्डल में विराजमान सारे
मन्त्र को और सायकाल 30 नमः शिवाय इस मत्र को जपना
चाहिये और जप के उपरान्त परमात्मा का ध्यान कर नीचे लिखी
(४४)
का विवाह उनका यारहवाँ वर्ष प्रारंभ होने से पहले कदापि न
प्रस्ताव
इस सनातनधर्म महासमा को संमति में जाति के यल और
धर्म की वृद्धि के लिए यह अत्यन्त आवश्यक है कि विवाह संस्कार
हो जाने पर भी स्त्रियों का पति समागम १६ वर्ष के पूर्व न हो।
मेरा निवेदन ।
नित्य की उपासना
ध्येयः सदा सवित मंटल मध्यवर्ती
नारायणः सरसिजासन संनिविष्टः ।
प्रतिदिन सूर्य के उदय पोर अस्त होने के समय प्रत्यक पुरुष
जगत के प्राणियों के अाधार परब्रह्म नारायण को ॐनमोनारायणाय
इस मत्र से अर्घ देकर और जल न मिले तो योही हाथ जोड़ कर
मन को पनि ओर एकाग्र कर श्रद्धा भक्तिपूर्वक १०: यार या २८
वार या कम से कम १० वार प्रात काल ॐ नमोनारायणाय इस
प्रार्थना करनी चाहिये।
ॐ नमो नारायणाय ।
सब देवन के देव प्रभु सब जग के आधार ।
दृढ़ राखौ मोहि धर्म में विनवौं
वारंवार ॥
चन्दा सूरज तुम रचे रचे सकल ससार ।
दृढ़ राखौ मोहि सत्य में विनवौं वारंवार ॥
घट घट तुम मभु एक अज अविनाशी अविकार ।
अभय दान मोहि दीजिये विनवौं
पारवार।
- (४) धिकारः। हिजयालानां संगयापाया दिजस्त्रीणां तथा विजेतरेप संमिलिता संग्ग्या च महतरा । अतः सये च सुखिनः सन्तु सर्वे सन्तु निरामयः। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा फश्विप्नमाग्मवेत् ॥ इरयुक्तलक्षणयाप्राणिमात्राणायंसनतत्परयादयया परीनः सर्व भूतहितेरतो महाकामणिको मुनिः स हिताय महाभारतमररवत् तथाहि महाभारते श्रादि पर्वणि- तपसा ग्रह्मचर्येण प्यस्य येदं सनातनम् । इतिहासमिमं धन पुण्यं सत्यवती सुतः ॥ लोकानां च हिताय फारण्यान्मुनिसत्तमः । अनोपनिषदं पुण्या कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् ।। विद्वद्भिः कथ्यते लोके पुराणे फयिसत्तमः । भारताध्ययनं पुण्यमपि पादमधीयतः । धधानस्य पूयन्ते सर्यपामान्यशेषतः ॥ देवा देवर्षयो हान तथा ब्रह्मर्पयोऽमला. । कीर्यन्ते शुभकर्माणस्तथा यता महोरगाः ।। भगवान्या मुदेवश्च पीय॑तेऽत्र सनातनः । स हि सत्यमृतं चैव पवित्रं पुण्यमेघ च । शाश्वतं ब्रह्म परमं ध्रुवं ज्योतिः सनातनम् ॥ यस्य दिव्यानि कर्माणि फथयन्ति मनीषिणः । श्रसस्सस्सदमच्चैव यस्माद्विश्यं प्रयतते ॥ सन्ततिश्च प्रवृत्तिश्च जन्ममृत्युपुनर्भयाः । अध्यात्मं श्रूयते यत्र पञ्चभूतगुणात्मकम् ॥ भव्यक्तादि परं यच्च स एव परिगीयते ॥ यं ध्यायन्ति सदा मुक्ता ध्यानयोगवलान्विताः। प्रतिविम्बमियादर्श पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ॥ भ्रद्दधानः सदायुक्तः सदा धर्मपरायणः। आसे वलिममध्यायं पापात्प्रमुच्यते ॥ अनुक्रमणिकान्यायं भारतस्येममादितः। यास्तिकः सततं शृण्वन् न कृच्छ्रेप्यवसीदति ॥ . नरः
( ४६ )
होय पुत्र प्रभु राम सम अथवा कृष्ण समान ।
वीर धीर बुध धर्म दृढ जगहित करै महान ॥
जो पै पुत्री होय तो सीता सती समान ।
अथवा सावित्री सहम धर्म शक्तिगुन खान ।।
रक्षा होवै धर्म की वह जाति को मान ।
देश पूर्ण गौरव लहै जय भारत सन्तान ||
दुर्वल अति दीन प्रभु पै तुव शक्ति अपार |
हरहु अशुभ शुभ दृढ़ करहु बिनवहुँ वारवार ||
जन्मसंस्कार
सतान का जन्म होते ही नालछेदन के पहिले हर एक यश्चे के
एक एक कान में तीन तीन बार परमात्मा का सबसे उत्तम नाम
'राम' इस महामन्त्रको कहकर उसको नीचे लिखे श्लोक या दोहों
से आशीर्वाद देना चाहिये और जातक बच्चा स्वय राम राम कहने
न लगे तब तक माता को नित्य एक वार ऐसाही करना चाहिये।
श्लोक
रमते सर्वभूतेषु स्थावरेषु चरेषु च ।
अन्तरात्म स्वरूपेण यो हि रामः प्रकीत्यते ।।
तस्यैवांशाऽसि जीव त्वं सच्चिदानन्दरूपिणः ।
देहे निरामये दीर्घ वस धर्मे दृढ़ो भव ।।
दोरा
यावर जगम जीव में घट घट रमता राम ।
सत चित आनंद घन प्रभू सब विधि पूरण काम ||
प्रश उसी में जोव हो करो उसी से नेह ।
सदा रहो दृढ़ धर्म चिर यसो निरामय देह ॥
(राम मन्त्र की महिमा पन्ने है से १०६ तक में देपिये)
श्रीकृष्णार्पणमस्तु
इतिहास प्रदीपेन मोहायग्ण घातिना। लोक गर्म गृहंकारनं यथायरसं प्रकाशितम् ॥ इतिहासपुराणानि येदसंमितानि तत्र पान्दोग्ये- ऋग्वेदो यजयदः सामयेद प्रापर्यण- श्चतुर्थ इतिहासपुराणः पञ्चमो घेदानां येदः । तथा च भागवते- इतिहासपुराणं च पक्षमो येद उच्यते ॥ भचिप्ये च- फाणं च पंचमं घेदो यम्महामारतं स्मृतम् । भारते ऋपीणां पचनम् । दैपायनेन यत्प्रोक्तं पुराणं परमर्पिणा । सुरमादिभिश्चैव श्रुत्या यदमिपूजितम् ॥ तस्याण्यानयरिष्ठस्य विचित्रपदपर्वणः। सूक्ष्मार्थ न्याय युतम्य घेदार्थ पितस्य च ॥ भारतस्येनिहासम्य पुण्या ग्रन्थार्थसंयुताम् । संस्कारोपगतां माहीं नानाशास्त्रोपहिताम् ॥ येदैश्चतुर्भिः संयुक्तां व्यासायाभुतकर्मणः । संहितां श्रोतुमिच्छामः पुण्यां पापभयापहाम् । तथा च रामायणे- इदं पवित्र पापघ्नं पुण्यं दैश्च संमितम् । यः पठेद्रामचरितं सर्व पापैः प्रमुच्यते ॥ तथा च पद्मपुराणे भागवतमाहात्म्ये- नारद उवाच- वेद वेदान्त घोपैश्च गीतापाठः प्रयोधितम् । भक्ति ज्ञान विरागाणां नोदतिष्ठत् त्रिकं महत् ॥ श्रीमद्भागवतालापात् तत् कथं बोधमेष्यति । तत्कथासु तु वेदार्थः श्लोके श्लोके पदे पदे ॥ कुमारा ऊचुः- वेदोपनिषदां साराजाता भागवती कथा । अत्युत्तमा ततो भाति पृथग्भूता फलाकृतिः ॥
सनातन धर्म प्रदीपक
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय
यं सुरासुर गंधर्वाः सिद्धा ऋपि महोरगाः।
प्रयता नित्यमर्चन्ति परमं दुःखभेषजम् ॥
अनादि निधनं देवमात्मयोनि सनातनम् ।
अप्रेक्ष्यमनभिज्ञेयं हरि नारायणं प्रभुम् ॥
यं वै विश्वस्य फार जगतस्तस्थुपां पतिम् ।
वदन्ति जगतोऽभ्यतममरं परमं पदम् ॥
महतस्तमसः पारे पुरुषं हतितेजसम् ।
'यं ज्ञात्वा मृत्युमत्येति तस्मै शेयात्मने नमः ॥
यस्तनोति सतां सेतुमृतेनाऽमृतयोनिनो ।
धर्मार्थ व्यवहारास्तस्मै सत्यात्मने नमः ।।
यं पृथा धर्मचरणाः पृथग धर्म फलैपिणः ।
पृथग धर्मः समर्चन्ति तस्मै धर्मात्मने नमः ।।
अकुण्ठं सर्वकार्येषु धर्मकार्यार्थमुद्यतम् ।
वैकुण्ठस्य च तद्रूपं तस्मै कार्यात्मने नमः ॥
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत।
निर्ममे तमहं धन्दे विद्या तीथं महेश्वरम् n
नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे ।
ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य वृणे धमें दृढां मतिम् ॥ .
अथातो धर्म जिज्ञासा
तत्र भारते
सत्यान्नास्ति परो धर्मो नानृतात्पातकं परम् ।
न च वेदात्परं शास्त्रं नास्ति मात्र समो गुरु॥
.
तत्फल मोक्षमिच्छेत्सदा देखि सर्वथानन्ददायकम् ॥ अध्येतव्यानि पौराणं शास्त्रं तच्छूयते सदा। पापं संक्षीयते नित्यं धर्मश्चैव विवर्धते । क्रमाज झानफलावाप्ति नै संसारं प्रपद्यते । अत एव पुराणानि श्रोतव्यानि प्रयत्नतः। धर्मार्थ काम लाभाय मोक्ष' मार्गाप्तये तथा ॥ यदर्दानैस्तपोभिस्तु यत्फलं तीर्थसेवया । समवाप्नोति पुराणश्रवणानरः॥ न भवेयुः पुराणानि धर्ममार्गक्षणानि तु । यद्यत्र पद्धती स्यातामिह पारत्रकी कथम् ॥ घेदेन दृष्टो जगतां हि मार्गः पौराणधर्मो हि सदा वरिष्ठः। शास्त्रं विना सर्वमिदं विभाति सूर्येण हीनरित्यह जीवलोकः ॥ पत्रिंशतः पुराणानामत एकं शृणोति यः। पठेद्वा भक्ति युक्तस्तु ऋणु तस्यापि यत्फलम् ॥ अरण्ये योऽप्यधीयानश्चातुर्विद्यं फलं लभेत् । यज्ञैर्दानैस्तपोमिस्तु देवि तत्पठनादतः॥ एतत्ते कथितं देवि सुधावाप्तिफलं हि तत् । অর্নয়াস্ত্র हि श्रोतव्यं सर्वधर्मफलप्रदम् ॥ अतएव महर्षिणा व्यासेनोक्तम्- इतिहास पुराणाभ्यां वेदं समुपहयेत् । विभेत्यल्पश्रुतादो मामयं प्रतरिष्यति । काणं वेदमिमं विद्वान् श्रावयित्वार्थमनुते ॥ अतो हि- श्रुति स्मृति पुराण प्रतिपादितो धर्मः सनातनो धर्मः । तथा च याज्ञवल्क्य:- पुराण न्याय मीमांसा धर्मशास्त्रांगमिश्रिताः। पेदाः स्थानानि विद्यानां धर्मस्य च चतुश ॥ इति । , दुर्बोधं तु भवेद्यस्मादध्येतुं नैव. शक्यते । तस्मादुद्धृत्य सर्व हि शास्त्रं तु ऋषिभिः कृतम् ॥ कृतयुगे त्रेतायाच अनन्त एव वेदस्य शब्द विस्तर आसीत् 'अनन्ता थे वेदाः' इति श्रुतिः, । 'श्राद्यो वेदश्चतुष्पदः शत साहन संमितः' इति विष्णुपुराणे । "आद्यो वेदः वेदविभागात्पूर्व- कालिको वेदः चतुष्पादः ऋग्वेदादि चतुष्टय समूहरूपः शतसाहस्त्र संमितः-अनन्त संख्याक" इति तत्र महिदास कृता व्याक्या । . वेदविभागः द्वापरे समनु प्राप्ते तृतोये युग पर्यये । जातः पराशराद्योगी वासव्यां कलया हरेः॥ स कदाचित्सरस्वत्या उपस्पृश्य जलं शुचि । विविक्तदेश आसीन उदिते रविमण्डले ।। परायरशः स ऋषिः कालेनाव्यक्त रंहसा। युगधर्म व्यतिकरं प्राप्तं भुवि युगे युगे ॥ भौतिकानां च भावानां शक्तिहासं च तत्कृतम् । अश्रद्दधानान् निःसत्वान् दुर्मेधान् हसितायुपः । दुर्भगांश्च जनान् वीक्ष्य मुनिर्दिव्येन चतुपा । सर्व वर्णाश्रमाणां यद्दध्यौ हितममोघदृक् ॥ चातुर्होत्रं कर्म शुद्धं प्रजानां वीदय वैदिकम् । व्यदधाद्यश संतत्यै वेदमेकं चतुर्विधम् ॥ ऋग् यजुःसामाथख्या वेदाश्चत्वार उमृताः । एव वेदा दुर्मेधै ओर्यन्ते पुरुषैर्यथा। एवं चकार भगवान् व्यासः 'रुपणवत्सलः ॥ चक्रे घेद तरोः शाखां दृष्ट्वा पुंसोऽल्पमेधसः ॥ भागवते इतिहासपुराणानामावश्यकता पूर्वोकृत मनुषचनाऽनुसारेण घेदाध्ययने उपनीतार्ना प्रामण- क्षत्रिय वश्य यालकानामेवाधिकारो अनी तथा दाणां नास्स A
यः पठेत् स गन्छेत्परमां सिद्धिम् इति वचनेन सर्वेषां नराणां
( .१०)
एतदाख्यानमायुष्य' पठन रामायणं नरः।
स पुत्रपौत्रः सगणः प्रेत्य स्वर्ग महीयते ॥
पठन् दिजो वागृपभत्वमीयात्
स्यात् 'क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात् ।
पणिग् जनः । पएयफलत्यमीयात्
जनश्च शूद्रोऽपि महत्वमीयात् ॥
रामायणे अन्ते च
इद माख्यान मायुष्य सौभाग्यं पापनाशनं ।
रामायणं वेद समं श्राद्धपु श्रावयेद् युधः ॥
अपुत्रो लभते पुत्र मधनो लभते धनम् ।
सर्व पापैः प्रमुच्येत पादमप्यस्य यः पठेत् ॥
एतदाख्यान मायुष्यं पठन् रामायण
सपुत्र पौत्रो लोके स्मिन् प्रेत्य चेह महीयते ।।
तथा महाभारते श्रादिपर्वणि-
य इमं शुचिरध्यायं पठेत् पर्वणि पर्वणि ।
अधीतं भारतं तेन कृत्स्नं स्यादिति मे मतिः ॥
यश्चैनं शृणुयान्नित्यमापं श्रद्धा समन्वितः ।
स दीर्घमायुः कीर्तिश्च स्वर्गति चाप्नुयानर ॥
तथैव खर्गारोहण पर्वणि-
इदं भारतमाख्यान यः पठेत् सुसमाहितः।
स गच्छेत् परमां सिद्धिमिति मे नास्ति संशयः॥
नारीणां च भारतस्याऽध्ययनेऽधिकारः सूचितः। एष पयार्थः
शांतिपर्वणि विष्णुसहस्रनामान्ते विस्पष्टीकृतः ।
नरः।
-
तद्यथा-
य इदं शृणुयान्नित्यं यश्चापि परिकीर्तयेत् ।
नाऽशुभप्राप्नुयात् किञ्चित् सोऽमुनेहच मानयः॥
. . उभेसन्ध्ये जप किंचित् सद्यो मुच्येत किल्विपात् । अनुक्रमण्या यावत्स्यादद्वाराच्या च संचितम् ॥ भारतस्य वपुर्बेतत् सत्यं चामृतमेव च। नवनीतं यथा दनो द्विपदां ग्राह्मणो यथा। आरण्यकं च वेदेभ्य श्रोषधिभ्योऽमृतं यथा ॥ हृदानामुदधिः श्रेष्टो गौर्वरिष्टा चतुष्पदाम् । ययतानीतिहासानां तथा भारतमुच्यते ॥ यश्चनं श्राश्येच्छाद्ध प्राह्मणान्पादमन्ततः। अक्षय्यमन्नदानं वै तिस्तस्योपतिष्टते॥ इतिहास पुराणाभ्यां वेदं समुपयेत् । विभेत्यल्पश्रुतावदो मामयं प्रतरिष्यति ॥ काम्णं वेदमिमं विद्वा श्रावयित्वार्थमभुते । भ्रूणहत्यादिकं चापि पाएं जबादसंशयम् ॥ य इमं शुचिरध्यायं पठेत्पर्वणि पर्वणि। अधीतं भारतं तेन कृत्स्नं स्यादिति मे मतिः॥ यश्चैनं शृणुयान्नित्यमापं श्रद्धासमन्वितः ॥ स दोर्घमायुः कीर्ति च स्वर्गतिं चामुयानरः ॥ तथा च भागवते स्त्रीश द्विज बन्धूनां त्रयो न श्रुति गोषरा । कर्मधेयसि मूढानां श्रेय एवं भवेदिह । इति भारतमाग्यानं कृपया मुनिना कृत्तम् ।। तत्रैव स्वयमेवाह भगवान् व्यास:- धृत व्रतेन हि मया छन्दांसि गुरवोऽरयः। मानिता निय॑लीकेन गृहीतं चानुशासनम् ।। भारतव्यपदेशेन ह्याम्नायार्थश्च दर्शितः। दृश्यते यत्र धर्मादि स्रोशूद्रादिभिरप्युत ॥ तथा च भारते धर्मार्थ काम मोक्षार्थः समास व्यास कीर्तनः। तथा भारत सूर्येण नृणां विनिहितं तयः ।। पुराणपूर्णचन्द्रेण ध्रुतिज्योत्स्नाः प्रकाशिताः । नपुद्धि कैरवाणाञ्च कृतमेतत्प्रकाशनम् ।। 4
भक्त्यातु शङ्करे।
( १२ )
एवमेतत्पठन्ते य
एक
या गतिः सांख्ययोगानां व्रजन्त्येतां गतिं तदा ॥
स्तवमेतं प्रयत्नेन सदा रुद्रस्य सन्निधौ ।
अन्दमेकं चरेद्भकः प्राप्नुयादीप्सितं फलम् ।।
तढिपय एव युधिष्टिरं प्रति भीष्म वचनम्-
तथाप्यहममित्रघ्न स्तवं दद्यां विश्रुतम् ।
स्वर्यमारोग्यमायुष्यं धन्यं वेदेन संमतम् ।।
नास्य विघ्नं विकुर्वन्ति दानवा यक्षराक्षसाः।
पिशाचा यातुधाना वा गुह्यका भुजगा अपि ॥
यः पठेत शुचिः पार्थ ब्रह्मचारी जितेन्द्रियः ।
अभग्न योगो वर्पातु सोऽश्वमेध फलं लभेत् ॥
अस्यैव स्तघराजस्य विषये अनुशान पर्वणः १८ अध्याये
भगवतः श्रीकृष्णस्य वचनम्-
इमं स्तय सन्नियतेन्द्रियश्च भूत्वा शुचिर्यः पुरुषः पठेत ।
अभग्नयोगो नियतो मासमेकं संप्राप्नुयादश्वमेधे फलं यत् ॥
वेदान् कृत्स्नान् ब्राह्मणः प्राप्नुयात्तु
जयेनृप पार्थ महीं च कृत्स्नाम् ।
धैश्यो लाभ प्राप्नुयाग्नैपुणं
शुद्रो गति प्रेत्य तथा सुखं च ॥
स्तवराज मिमं फरया रुद्राय दधिरे मनः ।
सर्व दोपापहं पुण्यं पवित्रं च यशस्विनः ॥
अन्येषु च स्यलेप्यशेषाणां नराणां भारताऽध्ययनाऽधिकार
भारत पय स्पष्टः विस्तरमियाऽधाऽधिकं नोपन्यस्यते ।
समन्वयः
श्री यिष्णुसहस्रनाम स्तोत्रभाध्ये धीमच्छर भगवत्पाद.
येवान्तगोप्रालणः स्यादित्यादि लोकमाप्ये प्रतिपादितं "शुद्रः सुत
यथा दुग्धे स्थितं सपिर्न स्वादायोपकल्पते । पृथग्भूत हि तन्यं देवानां रस वर्धनम् ॥ इक्षणोमपि मध्यान्तं शर्करा व्याप्य तिष्ठति । पृथग्भूता च सा मिष्टा तथा भागवती कथा । भागवते च-- इन भागवतं नाम पुराणं प्रक्ष संमितम् । उत्तमन्श्लोक चरितं चकार भगवानृषिः॥ निःश्रेयसाय लोकस्य धन्यं वस्त्ययनं महत् । सर्व वेदेतिहासानां सारं सारं समुद्धृतम् ॥ अतो हि पुराणानां माहात्म्यम् नारदीये- वेदार्थादधिकं मन्ये पुराणायं वरानने । वेदाः प्रतिष्ठिता देवि पुराणे नात्र संशयः।। स्कान्दे प्रभास खण्डे च- वेदवन्निश्चलं मन्ये पुराणार्थ द्विजोत्तमाः। वेदाः प्रतिष्ठिताः सर्वे पुराणे नात्र संशयः ॥ विमेत्यल्पभुताद्वेदो मामयं चालयिष्यति । इतिहासपुराणैस्तु निश्चलोऽयं कृतः पुरा ॥ यन्न दृष्टं हि वेदेषु तद् दृष्टं स्मृतिषु द्विजाः । उभयोर्यन्न दृष्टं तत पुराणैः परिगीयते ।। पुराणप्रशंसा शिवपुराणे धर्मसंहितायां ४६ अध्याये । शङ्कर उवाच--- उत्तमाधम मध्या वा नोत्तमो बहुधा नृषु । आत्मश्रेयो न जानन्ति पश्यन्तोऽपि विचक्षुपः । स्थावराः पादमिच्छन्ति चतुष्पाद यकुमीप्सयः । मानवाः स्वर्गमिच्छन्ति मोक्षमिच्छन्ति देवताः। यनिस्तपोभिस्तु स्वर्गः संप्राप्यते किल । तनमा मोक्षमिच्छन्ति मानवा पतनाचतः।
। । ब्राह्मणेतरेपां क्षत्रियवैश्यशूद्राणां भारताध्ययनाधिकार न निवर्स शुभ कल्याणं स्वर्गापवादिफलं प्रामुयु.लमेरन् इति । पुनः प्रभवयम्" ( १४ ) प्राह्मणो जायमानो हि पृथिव्यामधिजायते । ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये ॥ धर्मशास्त्राध्ययन श्रयण माहात्म्यं ब्राह्मणाः विशेषतयाजानीयु । महत्या श्रद्धया च तच्छृणुयुः। अत एवोदितं भारते श्रादि पर्वणि । त्रिभिर्वर्षे महाभागः कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् । नित्योत्थितः शुचिः शक्तो महाभारतमादितः। तपो नियममास्थाय कृतमेतन्महर्पिणा। तस्मानियम संयुक्तः श्रोतव्य ब्राह्मणैरिदम् । सर्व श्रुतिसमूहोऽय श्रोतव्यो धर्मबुद्धिभिः ।। श्रत एव पूर्वोक्तं वचन वेदैः संमितं भारतं तन्महत्वविशेषज्ञान ब्राह्मणानप्रतः कृत्वा चतुरो वर्णान् श्रावयेदेतावन्तमर्थ प्रकटयति यति । भगवतो भाष्यस्यायमंशः महासस्य मूलधचनविरुधः । तथा च विष्णुसहस्रनाममाप्यपूर्वमागे अन्तभागे च स्वयं भी मद्भगवत्पादैः प्रकाशितायं संकोचयति । . युधिष्ठिरः अपृच्छत् किमेकं देतं लोके किं वाप्येकं परायणम् । स्तुयन्तः कं कमर्चन्तः प्राप्नुयुर्मानवाः शुभम् ॥ अयं ग्लोको भाष्ये श्रीमच्छङ्कराचार्यरित्यं व्याख्यातः-- “के कतमं देवं स्तुवन्तः गुणकारीनं कुर्वन्तः के कतमं देखें अर्चन्त. याह्यमाभ्यन्तरं वा अर्चनं बहुविधं कुर्वन्त मानवाः मनुसुता को धर्मः सर्वधर्माणां भवतः परमो मतः।। किं जपन्मुच्यते जन्तुसन्मसंसार य-धनात् ॥": अस्य श्लोकस्य भाष्यमित्य- "किं जप्यं जपन् उचोपांशुमानसलक्षणं जपं कुर्वन् जातः जननधर्मा । अनेन जन्तुशम्देन जपाचनतनादिषु यथायोग्य सर्व- माणिनामधिकार सूचयति" इति ।
इतिहासपुराणां श्रवणे तथा पठनेऽपि यथा विजानां
तथा स्त्रीशूद्राणामधिकारः।
-
यद्यपीतिहास पुराणानि चतुर्णामपि वर्णानां निःश्रेयसाय
तयाऽपि स्त्रीशूद्रद्विजयन्धूनां विशेषेण कल्याणकराणि । तथाहि
भविष्य पुराणे-
ब्राह्मणादिषु वर्णेषु त्रिषु वेदाः प्रतिष्ठिताः।
मन्यादीनि च शास्त्राणि तथानानि च सर्वशः।
शूद्रारचैव भृशं दीनाः प्रति भान्ति द्विज प्रभो।
धर्मार्थ काम मोतस्य शक्ताः स्युरखने कथम् ।
श्रागमेन विहीना हि अहो कष्टं मतं मम ॥
कश्चैपा मागमः प्रोक्तः पुरा द्विजमनीषिभिः।
त्रिवर्ग प्राप्तये ब्रह्म छेयसे च तथोभयोः ॥
सुमन्तु रवाच ।
साधु साधु महायाहो शृणु मे परम वचः।
चतुर्णामपि वर्णानां यानि प्रोक्तानि श्रेयसे ।
धर्मशास्त्राणि राजेन्द्र शृणु तानि नृपोत्तम ।।
विशेषतस्तु शूद्राणां पावनानि मनीषिभिः ।
अदिश पुराणानि चरितं राघवस्य च ॥
रामस्य कुरुशार्दूल धर्मकामार्थ सिद्धये ॥
तथोक्तं भारतं वीर पाराशर्येण धीमता।
वेदार्थ सकलं योज्य धर्मशास्त्राणि च प्रभो ॥
कृपालुना कृतं शास्त्र चतुर्णा मिह श्रेयसे ।
वर्णनां मवमग्नानां कृतं पोतो हानुत्तमम् ॥
पतेपामितिहास पुराणानां श्रवणे तया पठनेऽपि यथा द्विजाना.
मधिकारस्तथैव स्त्रीशद्रद्विजयन्धूनाम् ।
तथाहि रामायणे प्रथमाध्याये-
इदं पवित्रं पापन पुण्यं वेदैश्च संमितम् ।
यः पठेद् रामचरितं सर्वपापैः प्रमुच्यते ।
"इदं स्तवं इत्यादिना सहधशाखा ज्ञानेन सर्वशेन भगवता कृष्णद्वैपायनेन साक्षानारायणेन कृतमिति सर्वैरेव अर्थिभि ( १६ ). वैश्यस्तदा अस्थ श्रवणेन परिकीर्तनेन या धन समृद्धः स्यात् चेच्नस्तदा अस्य श्रवणेन परिकीर्तमेन वा सुखमयानुयात् । तदने च- भक्तिमान् यः सदोत्थाय शुचिस्तनतमानसः। सहस्र वासुदेवस्य नाम्नामेतत्प्रकीर्तयेत् ॥ दुर्गाण्यतितरत्याशु पुरुषः पुरुषोत्तमम् । स्तुवन्नामसहस्रेण नित्यं भक्तिसमन्वितः ॥ वासुदेयाश्रयो मयों वासुदेवपरायणः। सर्वपाप विशुद्धात्मा याति ब्रह्म सनातनम् ॥ इमं स्तवमधीयानः श्रद्धाभक्तिसमन्वितः। युज्येतात्मसुखक्षान्ति श्री धृतिस्मतिकीर्तिभिः ॥ इदं स्तवं भगवतो विष्णोासेन कीर्तितम् । पठेद्य इच्छेत्पुरुषः धेयः प्राप्नुं सुखानि च ॥ अत्र भगवद्पादानां भाष्यम् । , सादरं पठितव्यं सर्वफलसिद्धय इति दर्शयति ।" 'य:' 'पुरुष' 'मय: 'यः पुरुषःश्रेयः प्राप्तुं सुखानि च इच्छेव सः पठेत् इत्यादिभिः शब्दैः सपा मेवानामस्याध्ययने अधिकारी निनादितः। चार्यैः 'श्रावयेचतुरौं वर्णान्' इति चेतिहासपुराणाधिगमे चातुर्य गर्थ- तथाहि ब्रह्मसूत्रभाष्ये अपशूदाधिकरणेऽपि भगवत्पादैः शाप स्याधिकारस्मरणात् । चेदपूर्व कस्तु नास्त्यधिकारः शूद्राणामिति स्थितम् । इति प्रतिपादितः । अधिगमः यथा श्रवणात्तथैव पठनाद् भयति इति इतिहास पुराणान्येवोच्चैः घोषयन्ति। इति अग्रे पदयते । तत्रादौ श्रीमद्भागवतस्य महिमा विश्रुत एवास्ति- निम्नगानां यथा गद्गा देवानामच्युतो यथा । पप्णयानां यथा शम्भुः पुराणानामिदं तथा ॥
---- (११) वेदान्तगो ग्राहमणः स्यात् क्षत्रियो विजयी भवेत्। पैश्यो धनसमृद्धः स्यान्दः सुखमयाप्नुयात् ।। इति ।। पुनश्च तत्रैव- इमं स्तवं भगवतो विष्णोासेन कीर्तितम् । पठेघ इच्छेत्पुरुषः श्रेयः प्राप्तुं सुखानि च ॥ भगवद्गीतान्तेऽपि- य इदं परमं गुह्यं मद्भक्तप्वभिधास्यति । भक्ति मयि परां कृत्वा मामेवैष्यत्यसंशयः॥ अभ्येप्यते च य इमं धम्यं संवादमावयोः । झान यक्षेन तेनाहमिष्टः स्यामिति मे मतिः। भावाननसूयश्च शृणुयादपि यो नरः । सोऽपिमुक्तःशुभाँलोकान् प्राप्नुयात्पुण्य कर्मणाम्।। तथा भगवद्गीतामाहात्म्ये गीता शास्त्रमिद पुएवं यः पठेत्प्रयत पुमान् । विष्णोः पदमवाप्नोति भयशाकादि वर्जितः ।। भीष्मस्ववराजान्ते च- इति पठति च शार्ङ्गधन्वनः शृणोति वा यदुकुलनन्दनस्तवम् । स चक्रभृत् प्रतिहत सर्वकिल्विपो। जनार्दन प्रविशति देह सक्षये ॥ स्तवराजः समाप्तोऽयं विष्णोरद्भुत फर्मणः । गाड्नेयेन * पुरा गीतो महापातक नाशन ॥ इमं नरः स्तवराज मुमुनुः पठन शुचिः कलुपित कल्मपापहम् । अतीत्य लोकान् मलिनःसमागतान पदं सगच्छत्यमृतंमहात्मनः। एवमेव शिवसहस्रनामस्तवान्ते च-अनुशासन पर्वणि सप्तदशाऽध्याये- इदं पुण्यं पवित्रं च सर्घदा पाप नाशनम् । योगद मोक्षदं चैव स्वर्गदं तोयदं तथा । स्मरन् ( १८ ) मया प्रकाशित होतद्रहस्यं भुवि दुर्लभम् । चतुर्वर्गप्रद नृणां पठतां शृण्वतां सदा ।। विमे वेदनिधिर्भूयात् क्षत्रियो जयते महीम् । वैश्यो धन समृद्धः स्याच्छूद्रो मुच्येत दुःखतः ॥ इति ॥ शिवपुराणे विश्वेश्वरसहिताया शिवलिङ्गमहिमवर्णनावसरे- य इमं पठतेऽध्यायं यः शृणोति नरः सदा । शिवज्ञानं स लभते शिवस्य कृपया बुधाः ॥ तत्रैव शिवपुराणे सनत्कुमार संहितान्ते- इदं पुराणं परमं पवितं शुचिः पठेद्यः शृणुयाश्च यो नरः। स सर्व कामान्समवाप्य दुर्लभान् शिवस्य चान्ते पदमुत्तम व्रजेत् ॥ अधीते चास्य यः श्लोक श्लोकाध वा समाहितः । श्रद्धया भक्ति युक्तो वा तस्य प्रीतो भवेच्छिव ॥ तथा च स्कंद पुराणे एतच्छिव पुराण हि परमं शास्त्रमुत्तमम् । च्यणादस्य भक्तिमान्नरसत्तमः॥ सद्यः शिवपद प्राप्ति लभते सर्व साधनाम् । तस्मात्सर्व प्रयत्नेन कांक्षितं पठनं नृभिः । तथास्य श्रवणं प्रेम्णा सर्व काम फल प्रदम् ॥ पुराण श्रवणाच्छंभो निप्पापो जायते नरः॥ भुक्त्वा भोगान्सुविपुलान्छिव लोक मवाप्नुयात् ॥ चतुर्वर्ग प्रदं शैवं पुराणममलं परम् । श्रोतव्यं सर्वदा प्रीत्या पठितव्यं विशेषतः ॥ मार्कण्डेयपुराणान्ते घ पुण्यं पवित्रमायुप्पं सर्वकामार्थसिद्धिदम् । पठतां एयतां चापि सपा प्रमुच्यते ॥ पतान्सर्यान् मरः शएयन'पठनपि समासु च । पिधूय सर्वपापानि ब्रह्मण्येष लयं प्रजेत् । पठना - 1 , प्रवामुयात्। श्रवणेनैव न तु जपयशेन । 'तस्मान्द्रो यशे ऽनवक्तृप्तः' इति श्रुतेः। 'श्रावयेधतुरो वर्णान् कृत्वा ब्राह्मणममतः' इति भारते श्रवणमनुशायते । 'सुगतिमियाच्छवणाचशूद्रयोनिः' इति हरिवंशे । यः पदः शृणुयात्न सुखमवाप्नयात् इति व्यवहितेन सम्बन्धः त्रैवर्णिकानां कोर्तयेदित्यनेन ।" 'श्रवणेनैव न तु जपयशेन' इममर्थ पुष्टं कुर्वता भगवता तलाच्छूद्रो यक्षेऽनवक्लृप्तः इति श्रुतिप्रमाणमुपन्यत्तम् । केन्तु सा श्रुतिस्तु स्पष्टं श दस्य वैदिके यज्ञ अनधक्लप्ततां प्रकटयति न तु विष्णुसहस्रनामस्तोत्रपरिकीर्तने । अत्र तु परिकीर्तयेदिति दस्य स एवार्थः यः किं जपन्मुच्यते जन्तुरितिश्लोकमाप्ये उगवता प्रतिपादित । तद्यथा-किंजप्यं जपन उच्चोपांशुमानसलक्षणं पं कुर्वन् जन्तुः जननधर्मा जन्मसंसारबन्धनान्मुव्यत' इति । यच भगवताप्रतिपादित 'श्रावयेचतुरो घीनकृत्वाम्राह्मणमग्रत.' इति महाभारते श्रवणमनुज्ञायते' तत्तथ्यम् । इतिसाह पुराण कथाश्रवण विधि कथने पद्मपुराणे कथा मडपेम्वासन परिकल्पन विषये कथित- 'तेपु विमा विरक्ताश्च स्थापनीया प्रयत्नतः । पूर्व तेषा मासनानि कर्त्तव्यानि यथोत्तरम् ॥' तथा च भविष्य “शूद्राणां पुरतो वैश्यो वैश्यानां क्षत्रियः पर । क्षत्रियान्ते तथा विप्रा शृणुयुश्चाग्रत सदा ॥ धर्मकार्येषु ब्राह्मणानां प्रधानता स्थिता एव । वर्णानां ब्रामणो पुरः। तथा च मनुः उत्तमांगोद्भवायट्याग्रह्मणश्चेव धारणात् । सर्व स्यैशस्य सर्गस्य धर्मतो प्राण प्रभुः॥ भूतानां प्राणिनः श्रेष्ठाःप्राणिनां बुद्धिजीविन । बुद्धिमत्सु नरा श्रेष्ठा• नरेषु प्राधणा स्मृताः ॥ उत्पत्तिरेव विश्स्य मूर्तिधर्मस्य शाश्वती । स हि धर्मार्थ मुत्पन्नो प्रमभूयाय कल्पते ॥ .
( २० ) तस्माधिमवरः स्वधर्मनिरत संपरयेफमार्गेप्सुमि स्तद्वत्तत्रियपुगवस्तु नियतः श्रेयोऽर्थिभिः सर्वदा । वैश्यैश्चानुदिन विशुधकुलजैः शू द्वैस्तथा धार्मिकैः श्रोतव्यं त्विदमुत्तम यहुफलं धर्मार्थमोक्षपदम् ॥ तंव- धर्मेण राज्यं लभते मनुष्यः श्वगं च धर्मेण नरः प्रयाति । श्रायुश्व कीति च तपश्च धर्म धर्मेण मोक्ष लमते धोऽत्र माता पितरौ नरस्य धर्मः सखा चात्र परे च लोके। भ्राता च धर्मस्त्विह मोक्षदश्व धर्मारते नास्ति तु किंचिदेव ।। मनुष्य:॥ . तस्मिन्नेव पुराणे कराडोरुपाख्यानान्ते- श्रीभगवद्वचनम्-- भक्तोऽसि मे मुनिश्रेष्ठ मामाराधय नित्यशः । मत्प्रसादा व मोक्ष प्राप्स्यसि त्वं समीहितम् ॥ मद्भक्ताःक्षत्रिया वैश्याः स्त्रियःशदान्त्यजातिजाः। प्रामुवन्ति परां सिद्धिं किं पुनस्त्व द्विजोत्तम ॥ श्वपाकोऽपि च मद्भक्तः सम्यक् श्रद्धासमन्वितः। प्रामोत्यभिमतां सिद्धिमन्येषां तन का कथा । तत्र व्यास उवाच- यः पठेच्छृणुयाद्वापि कथां कण्डोर्महात्मनः । विमुक्तः सर्वपापेभ्य स्वर्गलोक स गच्छति ॥
.( १५ ) युधिष्ठिरप्रश्ने 'मानवाः' 'जन्तुः' अनयोः शब्दयोः प्रयोगेण गमेव मनुष्याणां हिताय प्रश्न इति स्पष्टीकृतम्। तेषां प्रधाना. पितामहेन भीमेण सर्वेपामेव नराणं हितमुपदिष्टम् । जगत्प्रभुं देवदेवमनन्तं पुरुषोत्तमम् । स्तुपन्नामसहस्रेण पुरुषः सततोत्थितः ॥ तमेव चार्चयनित्यं भत्त्या पुरुषमव्ययम् । ध्यायन् स्तुवन्नमस्यंश्च यजमानस्तमेव च । अनादिनिधनं विष्णुं सर्वलोकमहेश्वरम् । लोकाध्यक्ष स्तुवन्नित्यं सर्वदुःखाप्तिगो भवेत् ॥ पुरुष इति श्लोकत्रये साधारणः । इने च- एष मे सर्व धर्माणां धर्मोऽधिकतमो मतः। यद्भक्त्या पुण्डरीकादं स्तवैरर्चेन्नरः सदा । अत्र च शङ्करभगवत्पादभाष्यं स्पष्टम् । सर्वेपां धर्माणामेष धर्मः अधिकतम इति मे मतः अभिप्रेत:- भक्त्या तात्पर्येण पुण्डरीकाक्षं हत्पुण्डरीके प्रकाशमानं वासुदेवं । गुणसंकीर्तनस्तुतिमिः सदा अचेत् सन्कारपूर्वकमर्चनं करोति । मनुष्यः इति यत् एष धर्म इति सम्बन्धः।'.- 'मानवाः' इति शब्दो युधिष्ठिरप्रश्ने प्रयुक्तः, स एव शब्दो णुसहस्रनामस्तोत्रस्यान्ते भीष्मेण प्रयुकः । यथा- . य इदं शृणुयाग्नित्यं यश्चापि परिकीर्तयेत् । नाशुभं प्राप्नुयाम्किचित्सोऽमुह च मानवः ॥ मानव-प्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूदश्च । अतस्तेषु सर्वेष्वेव इदं स्तोत्रं शृणुयाद् यश्चापि परिकीर्तयेत् पठेत् स न केवलं नाशुभ नुयात् अपि तु स्ववर्णस्वभावाभिलापानुरूपं ज्ञानं विजयं धनं सुखं प्रामुयात्। यदि स मानयो ब्राह्मणो भवेत् तर्हि अस्य विष्णु. हस्रनामस्तोत्रस्य श्रवणेन परिकीर्णनेन पठनेन घा घेदान्तगः स्पा, चत्रियस्तदा अस्य श्रवणेन परिकीर्तनेन घा पिजयो भवेत्, चे
( २२ )
यस्त्विदं प्रायये नित्यं पटेठा सुसमाहितः ।
अनन्य भक्तिः श्रीशस्य जायते तस्य सर्वदा ॥
विद्यार्थी लभते विधां धर्मार्थी धर्म मामुयात् ।
मोक्षार्थी लमते मोक्षं कामार्थी लमते मुपम् ।
उमा महेश संघादे प्रोक्तं नाम सहस्रकम् ।
फैलासात्तत्समानीतं नारदनामजन्मना ।
लोकानां ब्राह्मणानां च क्षत्रियाणां विशेषतः ।
खो शदाणां विशेपेण. पठितव्यं समाहितः ॥
इदं पवित्रं परम पुण्य मायुष्य, धर्धनम् ।
पठितव्यं विशेपेण विष्णोः सायुज्य मामुयात् ।।
विष्णो नाम सहनं तत्पायनं भुवि विश्रुतम् ॥ "
.
भ्रांति निरसनम्
भहकमलाकरैः
शूद्रकमलाफरे शूद्राणां पुराणश्रवणेऽधिकार इत्यर्थ प्रति
पादयद्भिः-पठनद्विजो वागृपमत्वमायादस्मिन् श्लोके जनश्च शूद्रो
ऽपि महत्वमीयादित्यस्य स्थानेशृण्वंश्च शुदोऽपि महत्वमीयादितिपाठः
खीकृतः। स तु स्पष्टवाल्मीकिमुनिवचन विरुद्धः। अतो हेयः। भट्ट
महोदयानां मते "शद्राणां पुराणश्रवणमात्रेऽधिकारः। इदमपि विप्रादि
बारव । तत् सिद्धं शूद्रस्य विपद्वारा पुराणश्रवणेन मानमिति" तेषां
निर्णय -तथा च एवं पुराण विष्णुसहसूनाम चण्डीस्तोत्रादि पाठे
प्याधिकारः श्रिवणमात्रेऽधिकारण पाठाऽप्रसक्तः । तदुक्त हरिवो।
'सुगतिमियाच्छयणाश्च शूद्रजातिरिति । अतएव भारते विष्णुसह
स्रनामसु-
चेदान्तगो ब्राह्मणः स्यात् क्षत्रियो विजयी भवेत् ।
वैश्यो धनसमृद्धः स्यान्छूद्रः सुखमवाप्नुयात् ।
'इत्यत्र शुद्ध श्रवणेनैवेति शङ्कराचार्येण व्याख्यातम् । किं बहुना
शद्रकर्तृक स्नानदान श्राद्धादौ विप्रस्यैव पौराणमंत्रपाठः शदस्य तु
अयणमात्रम् पुराणपाठामावेन तन्मत्रेषु पाठाप्रसाश" इति । एतत
( १७ ) क्षेत्राणां चैव सर्वेषां यथा काशी ह्यनुत्तमा । तथा पुराणवातानां श्रीमद्भागवतं द्विजाः ॥ भागवते । तस्य च पठने अशेषाणां नराणामधिकारो वर्तते अस्मिन्नर्थे भागवतमेव प्रमाणम् । यथा- विमोऽधोत्याऽमुयात्मशां राजन्योदधिमेखलाम् । वैश्यो निधिपतित्वं च शूद्रःशुद्धयेतपातकात् ॥ . . तथा च- श्रीमद्भागवतं पुराणममलं यद्वैम्पवानां प्रियं यस्मिन् पारमहंस्यमेकममलं शामं परं गीयते । तत्र ज्ञान विरागभक्तिसहितं मैष्कर्म्यमाविकृतं तच्छृण्वन् विपठन विचारणपरो भच्या विमुच्येन्नरः ॥ भागवते ॥ भागवतान्तर्गत पृथुचरितस्यान्ते च-- . य इदं सुमहत्पुण्यं श्रद्धयावहितः पठेत् । श्राययेच्छृणुयादापि स पृथोः पदवीमियात् ॥ ब्राह्मणो ब्रह्म वर्चस्वी राजन्यों जगतीपतिः। वैश्यः पठन् विट्पतिः स्यात् शुद्ध. सत्तमतामियात् ॥ विष्णुपुराणान्ते च-- यत्रादौभगवॉश्चराचरगुरुर्मध्ये तथान्ते च सः ब्रह्मज्ञानमयोऽच्युतोऽखिल जगन्मध्यान्तसर्गप्रभुः । तच्छण्वन् पुरुषः पवित्रपरमं भक्त्या पठन् धारयन् प्रामोत्यस्ति न तत्समस्तभुवनेग्वेकान्तसिद्धिर्हरिः ॥ एवमेवान्येषु पुराणेषु शुदाणं पुराण पठने अधिकारः प्रति पादितः। यथा नारदीये उत्तर खंडे ८२ अध्याये । तदिदं भगवान्साक्षान्नारदोऽध्यात्मदर्शनः । वेदव्यासाय मुनये रहस्य निर्दिदेश ह॥ N ૨
थैव सर्वेपामपध्वंसजानां इतिहास पुराणानां पठने श्रयणे चाधिकार
( २४ )
व्यभिचारण वर्णानामवेद्यावेदनेन
स्वकर्मणाच, त्यागेन जायन्ते वर्णसंकराः ॥
प्रतिकूलं वर्त्तमाना बाह्या बाह्यतरान्पुन ।
होना हीनान्प्रसूयन्ते वर्णान् पञ्चदशैव तु ॥
अत्र मेधातिथि:
'एवं चतुर्वर्णानां, प्रत्येकं पञ्चदशधा भेदाः पष्टिः संपद्यन्ते
मुरयायत्वारो वर्णाः सा चतु-पष्टिर्भवंति। परस्परसंपर्कात् तेपा
मन्येऽनन्तभेदा भवन्ति । वर्णान् पञ्चदशैवेति 'नास्ति तु पञ्चम
(१०-४) इति पञ्चमस्य वर्णत्वाभावात् पञ्चदशसुवर्णत्वमुपवाराद्
द्रष्टव्यम्।
पुनरपि मनुः
स्वजातिजान तरजा पट सुता द्विजधर्मिणः ।
शूद्राणान्तु सधर्माणः सर्वेऽपध्वंसजा स्मृताः।
तत्र मेधातिथि:
खजातीयास्त्रैवर्णिफेभ्यः समानजातीयासु जातास्ते द्विज
धर्माण इति एतत्सिद्धमेवानुद्यते । अनन्तरजा अनुलोमा माल
णात् क्षत्रियावैश्ययोः तानियावश्यायां जातास्तेपि द्विजधर्माण
उपनेया इत्यर्थः । उपनीता द्विजातिधमः सर्वैरधिक्रियन्ते ।
ये पुनरपध्वंसजाः संकरजास्ते शुदाणां सधर्माणः समानाचारास्त
धर्मरधिकियन्त इत्यर्थः।
अतः यथा शूद्राणां इतिहास पुराणानां पठने धवणे चाधिकारस्त
इति सिध्यति ।
तथापि
भकमलांकरीः शूद्रकमलाकरे श्रथ शूद्रस्य मन्त्र विचार इति
प्रसन्यैव लिपितम्-तत्र अविद्यत्यादिमन्नाऽधिकारः। व्यासो.
ऽपि-
शुद्रो वर्णश्चतुर्थोऽपि वर्णन्याधर्ममर्हति ।
पेद मन्त्र स्वधा स्वाहा पपट कारादिभिर्विननि ।।
( १६ ) तथैव वायुपुराणान्ते- गयाख्यानमिदं पुण्यं यः पठेत्सततं नरः। शृणुयाया यस्तु स याति परमां गतिम् ॥ - ब्रह्मपुराणान्ते-- यज्येष्ठशुक्लद्वादश्यां स्नात्वा वै यमुनाजले। मथुरायां हरिं दृष्ट्वा प्राप्नोति पुरुषः फलम् ॥ तदामोति फलं सम्यक् समाधानेन कीर्तनात् । पुराणस्य हिते विमा केशवार्पितमानसः॥ यत्फलं नियमालोक्य पुरुषोऽथ लभेन्नरः । तत्फलं समवामोति यः पठेच्छृणुयादपि ॥ इदं यः श्रद्धया नित्यं पुराणं वेदसंमितम् । यः पठेच्छृणुयान्मर्त्यः स याति भुवनं हरेः॥ 'श्रावयेदं ब्राह्मणो यस्तु सदा पर्वसु संयतः। एकादश्यां द्वादश्यां च विष्णुलोकं स गच्छति ॥ इद यशस्यमायुष्यं सुखदं कीर्तिवर्द्धनम् । बलपुष्टिप्रद नृणां धन्यं दुःस्वप्ननाशनम् ॥ त्रिसन्ध्यं यः पठेहि द्वाम् श्रद्धया सुसमाहितः । इदं धरिष्ठ माख्यानं स सर्वमीप्सितं लभेत् ॥ रोगा! मुच्यते रोगावद्धो मुच्येत यन्धनात् । भयाद्विमुच्यते भीत श्रापदापन्न आपदः ।। जातिस्मरत्वं विद्यां च पुत्रान्मेधां पशूस्कृतिम् । धर्म चायं च कामं च मोक्षं तु लभते नरः॥ ग्रान् यान कामानभिप्रेत्य पठेत्प्रयतमानसः । तांस्तान्सर्वानवाप्नोति पुरुषो नात्र संशयः ।। यश्चेदं सततं टोति मनुजः स्वर्गस्वर्गप्रदं विष्णु लोकगुरुं प्रणम्य घरदं भक्त्येकचित्तःशुचिः। 'भुक्त्वा चात्र सुखं विमुक्तकलुपः स्वर्गे च दिव्यं सुखं पश्चाधाति हरेः पदं सुविमलं मुको गुणैः प्राकृतैः।।
निवेशिताः, यदा हि विष्णु शिव ब्राह्म पाद्मादीनि पुराणादीनि
अनेके मन्त्राः निवेशिताः, तदारभ्यैव पुराणेपु निवेशितस्योंकारस्यो
( २६ )
महर्पिणा व्यासेन
स्त्री शूद्र विज धन्धूनां प्रयी न श्रुतिगोचरा।
कर्म यसि मूढानां श्रेय एवं भवेदिह ।।
इति भारत माएयानं वेदैश्चतुभिः संयुक्त' 'सर्व श्रुति
समूह
'वेदार्थ पित' अतश्च 'वेदैः संमित रुपया प्रकाशितम् , यदा
'सर्व वेदेतिहासानां सारं सारं समुदत्य' महाभागवतं प्रकाशितम्
'यत्कथासु तु वेदार्थः श्लोफेश्लोके पदे पदे', यदाहि अन्येषु पुराणेषु च
सर्व वर्णानामुपकाराय स्वल्पमेय रूपान्तरं कृत्वा यययः श्रुतयः
प्रकाशितानि येपु यहुपु स्थानेषु योङ्कारः अथवा
श्रोङ्कार-संयुक्ता
सारणे स्त्रीणां शुद्राणा मधिकारः निर्विवादरूपेण स्थापितः ।
अत्र वहूनि उदाहरणानि
महर्षिणा व्यासेन विष्णु सहस्र नामान्ते सर्व
प्रहरणायुध अोमिति' शब्दः प्रयुक्तः। तस्य सहस्र नामस्तोत्रस्य
यथा श्रवणे तथैव परिकीर्तने शूद्राणामधिकारः स्पष्टमेव प्रति
पादितः 'शूद्रः सुखमयामुया दिति ।
श्रीमद्भागवतेच यस्य पठने शूद्राणामधिकारः तत्रैव प्रतिपा
दितः 'शूद्रः शुध्येत पातकात्' इति प्रायः प्रत्येक काधारस्मे ॐ नमो
भगवते वासुदेवायेति मन्त्री गर्जति ।
तत्रैव-पष्टस्कंधे नारायणवर्म कथने ।
धौतानि पाणिराचम्य सपवित्र उदड्मुखः ।
कृतवाङ्ग करण्यासो मन्त्राभ्यां वाग्यतः शुचिः ।।
नारायणमयं वर्म सन्नोद्भय भागते ।
पादयोर्जानुनोस्वोरुदरे हृद्यथोरसि ॥
तथा च अग्निपुराणे
अग्निनोक्तं पुराणं यदाग्नेयं ब्रह्म संमितम् ।
भुक्ति मुकि प्रदं दिव्यं पठतां शृण्वतां नृणाम् ॥
अ० ३.३ पठन्नाग्नेयकं नित्यं शृण्वन्यापि पुराणकम् ।
भको वशिष्ठ मनुजः सर्व पापै प्रमुच्यते ॥
शृण्वन्विप्रो वेदविस्या त्तत्रियः पृथिवीपति ।
ऋद्धि प्राप्नोति वैश्यश्च शूद्रंश्चारोग्य मृच्छति ॥
यः पठेच्छृणुया नित्यं समविष्णु मानसः ।
ब्रह्माग्नेय पुराणं स तेत्र नझ्यन्त्युपंद्रवाः ।।
स्कंदपुराणे प्रभास खण्डे
इदं पुराण मायुष्यं चतुर्वर्ण सुखप्रदम् ।
निर्मितं पणमुखेनेह नियतं सुमहात्मना ।
यो नरः शृणुयाद्भक्या दिनानि च कियन्ति वै
सर्वार्थ सिद्धो भवतिर्य एतत्पठते नरः ॥
शृण्वतः पठत इचैव सर्वकामप्रदो नृणाम् ।।
पुण्य श्रुत्वा पुरंरण वै दीर्घ मायुश्च विन्दति ॥
महीं विजयते राजा शत्रं श्चाप्यधितिष्ठति ।
वेदविध भवेद्विप्रः क्षत्रियो राज्य मानुयात् ॥
पद्मपुराणे भूमिखण्डे
द्वादशैव सहस्राणां पद्माख्या सातु संहिता।
कलौ युगे पठिष्यन्ति मानवा विष्णु तत्पराः ।।
तत्रैव
प्रथम सृष्टि खंडे
पुण्यं पवित्र मायुष्यं स पाप विनाशनम् ।
पुराण मेतत्कथितं तीर्थ श्राद्धानुवर्णनम् ॥
शृणोति यः पठेद्वापि श्रीमान्संजायते नरः ।
सर्व पाप विनिर्मुक्तः सलक्ष्मीकं हरिं लभेत् ।।
तत्रैव उत्तर खंडे
एतते सर्व माल्यात पुराणं वेद संमितम् ।
ब्रह्मणा कथितं रातन मनोः स्वायंभुवोऽन्तरे।
(२% ) शुक्ने मार्गशिरे पक्षे योपिद् भर्तुरनुक्षया । श्रारमेत प्रतमिदं सार्यकामिकमादितः। सात्वा रामदती शुझे वसीतालंहतांवर। पूजयेत्मातराशात्प्राग भगयन्तं धिया सह ॥ ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महानुभावाय महाविभूति पतये सह महाविभूतिमिलिमुपहराणीति ॥ अनेनाहरहमंत्रेण विष्णोरावाहनाऱ्यापाद्योपस्पर्शनम्नानवास उपवीत विभूषण गंधपुष्पधूपदीपोपहाराद्युपचारांश्च समाहित उपा हरेत् ॥ हविःशेपं तु जुहुयादनले द्वादशाहुतीः । ॐ नमो भगवते महापुरुषाय महाविभूतिपतये स्वाहेति । श्रियं विष्णुं च घरदायाशिपां प्रभवावुभौ । भत्तया संपूजयेन्नित्यं यदीच्छेत्सर्वसम्पदः ॥ प्रणमेदण्डवद् भूमौ भक्तिप्रवण चेतला । दशगारं जपेन्मत्रं ततः स्तोत्रमुदीरयेत् ॥ . श्रष्टमस्कधे पोडशाध्याये अदिति पयोव्रतकथायां च- शृतं पयसि नैवेद्यं शाल्यन्नं विभवे सति । ससर्पिः सगुडं दत्त्वा जुहुयान्मूलविद्यया ॥ इति भगवान् कश्यपः देवीमदिति मुपदिशतिस्म । मूल मन्त्रस्तु ऊँ नमो नारायणाय इति । पद्मपुराणे भूमिखंडे वासुदेवाभिधाननाम्नि स्तोत्रे- विज्यल उवाच- तवार्थे पृच्चितस्तातस्तेन मे कथित च यत् । तत्तेऽद्याहं प्रवक्ष्यामि शाश्वत शृणु सत्तम । ॐ अस्य श्री वासुदेवामिधानस्तोत्रस्यानुष्टुप् छन्दः । नारद ऋपिः । ॐकारो देवता । सर्वपातकनाशाय चतुर्वर्गसाधनायें च विनियोगः ॥
( २३ ) कमलाकरमतं रामायण महाभारत महाभागयत विष्णुपुराणादि पूर्वोवृतवचनमातविरुद्धमतो नादरणीयं विद्भिः॥ पुराणान्तर्गत मंत्राणामुचारणे सर्वेषां श्रद्धाभक्ति- समन्वितानामधिकारः। भट्टकमलाकरा अपि मन्यते यत्पुराण श्रवणविधानादेव तदन्त- ति वेदिक मन्त्रश्रवणेऽपि न दोषः । अत. यदि पूर्वोद्धृत रामायण महाभारत भागवत विष्णुपुराणादि पचसांप्रामाण्येन स्त्रीशुट द्विजवन्धूनां यथा पुराणश्रवणे तथैर पुराणाऽ. ध्ययनेऽप्यधिकारोऽस्तीति स्थितः तर्हि तदन्तर्गतानां मन्त्राणमुच्चारणे नेपामधिकार इति खत. सिद्ध्यति । अतएवोक्त श्रीमहकुमारिलेः मीमांसा तन्त्रवार्तिके। 'तानेव वैदिकान् वर्णन भारतादि निवेशितान् । स्वाध्यायनियम हिया लोक बुद्ध्या प्रयुञ्जते । इति * तथापि द्विजस्त्रीणां तथा शूद्राणां प्रणवसंयुनानां पौरा- पेकमंत्राणां ग्रहणेऽधिकारः इति अन्यैरपि प्रमाणैः ग्दर्यते। भादी स्मर्तव्य मेतत् यत् यस्य विरारपुरुषस्य मुरातो ग्रामणो जात याहुभ्यां क्षत्रियस्तथा। जोर्वेश्याध तस्यैव पद्भ्यां शद्रो राजायत । वर्णाश्वत्वार एव । तथाहि मनुः मामए सत्रियो पैश्यनयो या द्विज्ञातयः। चतुर्थ पपजातिरनु दो नास्ति तु पश्चम ॥ सर्ययएँषु तुल्यामु पतीम्पक्षतयोनिपु। प्रानुलोम्येन सम्भूता जाग्या मेयास्त पय ते॥ स्त्रीधनन्तरसासामु दिग्पादितान् सुनान् । যয়ে तागामायापयिगहितान् ।
(३०)
माकंडेय उवाच--
ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ।
ॐ नमो नारायणाय ।
एतौ मया व कथितौ पवित्री
मंत्राविमौ पापहरी धरण्याम ।
परायणौ सर्वतपस्विनां घरौ
वरस्य भूतौ भुवनेषु नित्यम् ॥
ब्रह्मपुराणे
एकषष्ठितमेऽध्याये विष्णुपूजन विधौ अष्टाक्षर विधानेन
विष्णुपूजनविधिः विपुलतया वर्णितः । एप पूर्णोऽध्यायः विशेषतया
पठनीयः।
संक्षेपतः-
अष्टाक्षरं ततो मंत्रं विन्यसेच यथोक्रमम् ।
'तेन व्यस्त नमस्तेन पूजनं परमं स्मृतम् ॥
एवं संपूज्य देवेशं मण्डलस्थं जनार्दनम् ।
लमेदमिमतान्कामानरो नाम्न्यत्र संशयः॥
ऊँकारादिसमायुक्तं नमः फारान्तदीपितम् ।
तनाम सर्यमत्यानां मंत्र इत्यभिधीयते ।
अनेनैव विधानेन गन्धपुष्पं निवेदयेत् ॥
एकैकस्य प्रकुर्वीत यथोदिएं क्रमेण तु ॥
जपं चैव प्रकुर्वीत मूलमंण मंत्रवित् ।
अर्चनं ये न जानन्ति हरमंत्रैर्यथोदितम् ।
ते तत्र मूलमंत्रेण पूजयनयच्युतं सदा
नृसिंहपुराणे ।
विषष्टितमेऽध्याय पुण्यसूक्तेन पिप्पोरचनविधिः प्रोत..
तदनन्तरं त्रिषष्टितमेऽध्याये
( २५ ) नृसिंह तापिनीये-"सावित्री प्रणवं यजुर्लक्ष्मी स्त्री शुदाय च्छति । पराशर भाप्येऽप्येवं । रामतापिनीये-सावित्री लक्ष्मी यजुः एवं यदि जानीयात् स्त्रो शूद्रः स मृतोऽधो गच्छति ।" इत्यादि केंतु एतत् वैदिक विधिनोचारितस्योङ्कारस्य विषय एव संघटते न तु स्मार्त मन्त्रस्थस्य । तथा युगपरिवर्तनात्केपुचिद्वार्मिकेपुव्यवहारेपु परिवर्तनं जायते । नदेवाह मनुः अन्ये कृत युगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे । अन्ये कलियुगे नृणां युगहासानुसारतः॥ तपः परं कृत युगे प्रेतायां झानमुच्यते । द्वापर यझमेवाहुनिमेक क्लो युगे॥ भागवते च- यत्फलं नास्ति तपसा न योगेन समाधिना । तत्फलं लभते सम्यक् कलौ केशव कीर्तनात् ॥ थतएव शुक्रनीती धर्मकामानां धर्माध्यक्षाणां परिहतानां कर्तव्यता दर्शिता । यथा- वर्तमानाच प्राचीना धर्माः के लोक संथिताः । शास्त्रेषु के समुद्दिष्टा विरुध्यन्ते च के धुना। लोकशास्त्र विरुवाकेपण्डितस्तान् विचिन्त्य च। नृपं सम्योधयेत्तै परह सुपपई. तथाहि याज्ञवल्क्यः। राजा रत्या पुरे म्यान प्रामाभ्यस्य तत्र नु। विपं सिमट प्रयाम्पयमः पाल्यतामिति । गिज धमायिराधेन यस्तु सामयिशे भये । सोऽपि पन्नेन संख्या पमा गजरतय यः रति तो हि यदा सर्य मन हितपिता समुदत । मागीमित्रोदगम्मानिसमका Tri" ओं नमो नारायणायेति मंत्रः सर्वार्थ साधक । भक्तानां जपतां तात स्वर्गमोक्षफल प्रदः। सर्घवेदरहस्येभ्यः सार विष्णुना वैष्णयानां हि हिताय मनुजां पुरा । पर शात्वा ततो विषः अष्टातरमिमं स्मरेत् । खात्या शुचिः शुची देशे जपेत्पाप यिगुरुये ॥ मान्या शुचिर्जयेद्यस्तु नमो नारायणं शतम् । मगन्छ स्परमं देय नारायणमनामयम् । गग्धपुप्पादिमिर्व गुमनेनाराग्य यो अपेत् । मदापातकयुक्तोऽपि मुख्यते नात्र संशयः॥ हदिएन्या हरि दे मप्रमेनं मु यो जपेत् । मपंपापयिगुवामा मगरदेपरमां गतिम् । पायुष्यं धनपुत्रांच पयन्यिवां मह पराः । धर्मार्थ वाम मोतांश्च समते जपरुपरः। एन स्मरयं न धन पश्यति निदगंगात् । एनरिमदि पर नगा मंत्र म मेशपः । प्रशसमिम मंत्र मयनुविनारगम् । जप पुत्र महा पुर पदि मिलिमीafre मन प्यम मुगाद गिनिः गत मात्रय पुरोगा पठति। पालगजा mornा मतगपानानि पादित पार नपामा मनु TIME E' RRIrrपाप मपि। जन Teanfranti TERTrugraat ( २७ ) मुखे शिरस्यानुपादोङ्कारादीनि विन्यसेत् । ॐ नमो नारायणायेति विपर्ययमथापि वा। करन्यासं ततः कुर्याद्वादशातर विद्यया ॥ 'इति स्पष्टम् । तस्यांते च 'य इदं शृणुयात्काले यो धारयति चाहतः' इतिवचोभ्यां द्वादशाक्षराष्टाक्षर पडक्षराः प्रणवयुताः मंत्राः सर्वेषां हिताय इति प्रतिपादितः । श्रीमद्भागवते चतुर्थ स्कन्धे भगवान् नारदः ध्रुवमुप- दिशनकथयत्- जप्यश्च परमो गुह्यः श्रूयतां मे नृपात्मज । यं सप्त रात्रं प्रपठन् पुमान् पश्यति खेचरान् ॥ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय- मन्प्रेणानेन देवस्य कुर्याद् द्रव्यमयीं युधः । सपयां विविधैव्यैदेश काल विभागनित् ।। पञ्चम स्कन्धे ॐकार युताः वहयः मन्त्राः शोभन्ते । तेभ्य एक एय मन्त्रोऽनोद्रियते। श्रीशुक उवाच । तत्रैव किंपुरुषे वर्षे भगवन्तमादिपुरुपं लक्ष्मणाग्रजं सीताभि- रामं रामं तचरणसनिकर्षामिरतः परमभागवतो हनुमान सह किंपुरुपैरविरतभक्तिरुपास्ते । स्वयं चेदं गायति । ॐ ममो भगवते उत्तमश्लोकाय नम श्रार्यलक्षणशील- मताय नम उपशितितात्मन उपासितलोकाय नमः साधुपादनिक. पणाय नमो ब्रह्मण्यदेवाय महापुरुषाय महाराजाय नम इति । पष्टस्कंधे पचमेऽश्याये च दक्षपुत्रा 'याराधयन् मंत्रमिमभ्यस्यन्त उस्पतिम्- ॐ नमो नारायणाय पुरगय महात्मने विशुद्धमत्वपिण्याय महादसाय धीमहि। पाठस्कंधे एकोनविंशतितमेऽध्याये ग्याणां घुमयनयतपने- घोशुक उवाच- ( ३८ ) किंतस्य बहुमिमंन्त्रैः किं तोथैः किं तपोऽध्वरैः । यस्यो नमः शिवायेति मन्त्रो हृदयगोचरः ॥ मन्त्राधिराजराजोऽयं सर्व वेदान्त शेखरः। सर्व ज्ञान निधानं च सोऽयं चैत्र पडक्षरः॥ तस्मात्सर्व प्रदोमन्त्रः सोऽयं पञ्चाक्षरः स्मृतः। स्त्रीभिःशूद्वैश्च संकीर्णैः धार्यते मुक्तिकांक्षिभिः ॥ तथा च शिवपुराणे वायवीय संहितायामुत्तरभागे द्वादशा- ध्याये श्रीकृष्ण उवाच- महर्षिवर सर्वज्ञ सर्वधान महोदधे । पश्चाक्षरस्य माहात्म्य श्रोतुमिच्छामि तत्वतः ॥ उपमन्युरुवाच। पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि । अशक्यं विस्तराद्वक्तं तस्मात्संक्षेपतः शृणु ॥ घेदे शिवागमे चायमुभयत्र पडक्षरः। मन्त्रः स्थितः सदा मुख्यो लोके पञ्चाक्षरः स्मृतः । सर्वमन्त्राधिकश्चायमोकाराद्यः पडक्षरः। सवां शिवभक्तानामशेषार्थप्रसाधकः । तदल्पाक्षरमन्त्राढ्यं वेदसारं विमुक्तिदम् । आशासिद्धमसन्दिग्धं वाक्यमेतलिचात्मकम् । नानासिद्धियुतं दिव्यं लोकचित्तानुरखकम् । सुनिश्चितार्थगम्भीरं वा तत्पारमेश्वरम् । सुखमुखोचार्यमशेषार्थ प्रसिद्धये। प्राहो नमः शिवायेति सर्वज्ञः सर्वदेहिनाम् । तद्वीजं सर्वविद्यानां मत्रमाद्यं पडक्षरम् । पतायत्तु शिवक्षानमेतावत्परम पदम् । यदानमः शिवायेति शिव वाक्यं पडक्षरम् । शिव ज्ञानानि यापन्ति विद्यास्थानानि यानि च । पडक्षरस्य सूत्रस्य तानि भाप्य समासतः ॥ मन्त्र । २९ ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । इति मत्रः। तदनन्तर स्तोत्रम्-तस्यान्ते चेद स्तोत्रफलम् । एवमुक्ते शुमे वाक्ये राजा केशरमनवीत् । इद स्तोत्रं महापुण्यं सफल कुरु केशव ॥ वासुरेष उवाच- सत्ये युगे महाराज यदा स्तोष्यति मानवः । तदा मोक्ष प्रदास्यामि तरक्षणान्नात्र संशयः ।। त्रेतायां मासमात्रेण मासपटकेन द्वापरे । वकेन कलो प्राप्ते ये जपन्ति च मानवाः ।। स्वर्ग यास्यन्ति राजेंद्र वैष्णव गतिदायकम् ।। त्रिकालमेककाल वा स्नातो जपति प्राए । य य तु वाञ्छते काम स स तस्य भविश्यति ॥ क्षत्रियो जयमाप्नोति धनधान्यैरतकृतः । वैश्यो भविष्यति भीमा शुद्रः सुखमवाप्नुयात् ॥ इति । विष्णुधर्मोत्तरे च द्वादशाक्षराष्टाक्षरमत्रयोःस्रोमोरधिकार इति घोषितम् । मार्कंडेय उवाच- तिलप्रस्थ तथा हुत्या सोपवासो जितेन्द्रियः। न दुर्गतिमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ तद्विष्णोः परमं नित्ये सोममंत्र. प्रकीर्तिता। पौरुषं च तथा सुस्तं श्रीसूक्तेन च संयुतम् ।। होम. कार्योऽथ राजेन्द्र साविन्या परमात्मनः । एसत्मोक्तं विनातीनां स्त्रीशूद्रेषु च यत् शृणु । द्वादशाष्टाक्षरी मंत्री तेषां प्रोक्तौ महात्मनाम् ॥ हितौ नौ च द्विजातीनां मंत्रश्रेष्ठौ नराधिप । वेभ्योऽप्यधिकमंत्रोऽपि विद्यते नहि कुत्र चित् ।। पन्न उवाच- द्वादशाटाक्षरी मंत्री कथयस्व ममानय । पुण्यो पविधी मागल्यौ सर्वपापमणाशनी ।।
प्रिये। मम भक्तो जितक्रोधो हालब्धो लब्ध एव वा। किमत्र यहुनोक्तेन भकाः सर्वेऽधिकारिणः । मम पञ्चाक्षरे मंत्रे तस्माच्छेप्टतरो हि सः ॥ रहस्यमन्यद्वक्ष्यामि गोपनीयमिदं न वाच्यं यस्य कस्यापि नास्तिकम्याथवा पशोः ॥ सदाचार विहीनस्य पतितस्यांतजस्य च । पश्चाक्षरात्परं नास्ति परित्राणं कलौ युगे । अन्त्यजस्यापि मूर्खस्य मूढस्य पतितस्य च । निर्मर्यादस्य नीचस्य मंत्रोऽयं न च निष्फलः ।। सर्वावस्यांगतस्यापि मयि भक्तिमत परम् । सिध्यत्येव न सन्देहो नापरस्य तु कस्यचित् ।। ये दोपा सर्वमन्त्राणां न तेऽस्मिन् सम्भवन्त्यपि । अस्य मन्त्रस्य जात्यादीननपेक्ष्य प्रवर्तनात् ।। तथापि नैव शुद्रपु फलेषु प्रतियोगिषु । सहसा विनियुञ्जीत यस्मादेप महाफल || 'नमः शिवाय' उपमन्युरुवाच- साक्षान्महादेव्यै महादेवेन शूलिना । हिताय जगतामुक्तः पञ्चाक्षर विधि यथा ।। इति ॥ अतः स्पष्टं लोके यः पञ्चाक्षरः स्मृतः स इति प्रोकार सहित पडक्षरः एव मन्त्रः। स च यथा द्विजै स्तथैव स्त्रीभिः शरैः तथा अन्त्यजैश्च धारयितुं शक्यः । इति 'मवपाशनियद्धानां देहिनां हित काम्यया । श्राहोनमः शिवायेति मंन्नेमाद्यं शिव स्वयम् ॥'. "हिताय सर्व मानां फलिजानां विशेषत.'। तयाच 'सदाचार विहीनस्य पतितस्यांत्यजस्य च । पञ्चाक्षरात्परं नास्ति परित्राणं पली युगे।'
. . ( ३१ ) सहस्रानीक उवाच- सत्यमुक्तं त्वया ब्रह्मन् वैदिकः परमो विधिः । विष्णोदेवादिदेवस्य पूजनं प्रति मेऽधुना । अनेन विधिना ब्रह्मन् पूज्यते मधुसूदनः । वेदरेव नान्यैस्तु तस्मात्सर्वहितं यद ।। श्री मार्कण्डेय उवाच- अष्टाक्षरेण देवेशं नरसिंहमनामयम् । गन्धपुष्पादिभिनित्यमर्चयेदच्युतं नरः॥ राजन्नष्टाक्षरो मंत्रः सर्वपापहरः समस्तयज्ञफलदः सर्वशान्तिकरः शुभः॥ मो नमो नारायणाय । गम्धपुष्पादि सकलमनेनैव निवेदयेत् ।। अनेनाभ्यर्चितो देव. प्रीता भयति तत्क्षणात् ॥ किं तस्य बहुभिमंत्रैः किं तस्य यहुभिर्वतैः । ॐ नमो नारायणायेति मंत्रः सर्वार्थसाधकः ।। इमं मंत्र जपेद्यस्तु शुचिर्भूत्वा समाहितः। सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुसायुज्यमाप्नुयात् ॥ नृसिंह पुराणेऽष्टादशाध्याये च- ओं नमो नारायणाय एप मंत्रः सपा मनुष्याणां हिताय भोक इति स्पष्टमभिहितं तद्यथा-- श्रीशुक उवाच- किं जपन्मुच्यते तात सततं विष्णुतत्परः। संसारदुःखात्सर्वेपां हिताय पद मे पितः॥ प्यास उवाच- ', अष्टाक्षरं प्रवक्ष्यामि मप्राणां मंत्रमुत्तमम् । यं जपन्मुच्यते मत्या जन्मसंसारयन्धनात् ॥ हत्पुण्डरीकमध्यस्थं शंखचक्र गदाधरम् । एकाप्रमनसा ध्यात्या विष्णु कुर्यानपं द्विजः॥ एकाम्ते निर्जनस्याने विप्पावने या जलान्तिके। अपेदशाक्षरं मंत्रं चित्ते विष्णुं निधाय ।
( ३०.) विवर्धिकाः मोक्षदायिन्यः कतिपय कथाश्च श्रशेपाणां नृणां हितायात्र प्रकाश्यन्ते। अस्यांशमपि नित्यं श्रद्धया भत्तया पठित्वा श्रुत्वा वा सर्वस्तरतु दुर्गाणि रु! भद्राणि पश्यतु । धर्म ज्ञानप्रचारेण प्रीयतां परमेश्वरः ।। कोऽयं वै परमेश्वरः। अस्ति किं कोऽपि ईश्वरः। अस्त्येव । एकमेवाद्वितीयम्-इति श्रुतिः आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनमाश्चर्यचत्कश्चिद्वदति तथैव चान्यः । आश्चर्यवचैनमन्यः शृणोति श्रुत्वा चैनं वेद न चैव कश्चित् ॥ अहरहः सहस्ररश्मिः सूर्य उदेति । अहरहः 'हिरण्ययेन सविता रथेन देवो याति भुवनानि पश्यन् ।' अस्तंगते च जगत तस्थुपश्च आत्मनि भगवति मरीचिमालिनि अहरहः लोकाहादकरः अमृतांशुः रात्रि ज्योतिष्मती कुर्वन् गगनपथमारूढ़ः सूर्यवत् पूर्वदिशातः श्राकाशमार्गेण पश्चिमां दिशमुपयाति । श्रायातायां यामिन्या वियत् दशदिशः प्रकाशयन्तीभिर्नक्षत्रताराग्रहाणां ज्योतिर्मिरनिर्वचनीयां शोभां धारयति। सर्व एव एते असंख्याताः नक्षत्रताराग्रहाः सूत्रैर्यद्धा गोलका इव अनिर्भधै रलंघनीयैर्नियमैः दिनादिन मासान्मासं वर्षाद्वषं निर्दिष्टान्मार्गाननुसरन्तः वियति सचरन्तः दृश्यते । अस्ति किं कोऽपि अस्य परमाश्चर्यमयगोलकमंडलस्य निर्माता नियंता च । अस्ति इति श्रुतिः। 'सूर्या चन्द्रमसौ धाता यथा पूर्वमकल्पयत् । दियश्च पृथिवी चान्तरिक्ष मयो स्वः।'. रचनानुपपत्तेश्च । अत्यद्भुत मिदं प्राणात्मकं चिदात्मकं जगत्-जरायुजाः अंडजाः स्वेदजाः उद्भिजा. सर्व एव प्राणवन्तः। परमाश्चर्यमयी चैतेषां रचना- 'संगत्या जठरे न्यस्तं रेतो विन्दुमचेतनम् । फेन यौन जोयन्तं गर्भस्थमिह पश्यसि ।'
( ३३ )
विष्णोरष्टाक्षरमत्रस्तु वेदक्षा वेदश साधारणः । तथाहि नृस्ि
पुराणे पोडशऋगात्मक पुरुषसूक्तस्य प्रत्यृचमावाहनादि पोडशोपच
रात्मके पूजाविधावुक्ते-
अनेन विधिना देवः पूज्यते मधुसूदनः।
वेदहरेव नान्यैस्तु तस्मात्सर्वहितं वद ॥
इति प्रश्नानन्तरमाह
अष्टाक्षरेण देवेशं नरसिंह मनामयम् ।
गधपुष्पादिभि नित्य मर्चयेदच्युतं नरः॥
गन्धेति पूर्वोत्कसकलोपचारोपलक्षणम् ।
एकान्तविजने स्थाने विएवग्रे घा जलान्तिके ।
जपेदष्टाक्षरं मंत्रं चित्ते विष्णुं निधाय चै ॥
आयुष्य धनपुत्रांश्च पन्विद्यां महद्यशः ।
धर्मार्थ काम मोक्षांश्च लभते जपतरः।" इति
ॐ नमः शिवाय
पषं
ॐ नमः, शिवायेति मंत्र विपयेऽपि प्यते
तत्रादौ स्मर्तव्यं विद्वद्भिः यत् यो मन्त्रः
लोके पञ्चाक्षरः स्मृतः स पडक्षरो मन्त्रः॥
तथाहि स्कन्दपुराणे
शैवं पडतरं दिव्यं मन्त्रमाहुमहर्पयः।
देवानां परमो देवो यथा चै त्रिपुरान्तकः ।
मन्त्राणां परमो मन्त्रस्तथा शैवः पडतः ।
एष पञ्चाक्षरो मन्त्रो जतणां मुक्तिदायकः ।
संसेव्यते. मुनिभ्रेप्टैरशेपैः सिद्धि कांक्षिभिः ॥
भव पाश निवद्धानां देहिनां हित काम्यया।
आहों नमः शिवायेति मन्त्रमाचं शिवः स्वयम् ॥
(४०) एक एय तदा रुद्रो न द्वितीयोऽस्ति कश्चन । संसृज्य विश्वं भुवनं गोप्तान्ते संचुकोच सः॥ विश्वतश्चनुरेवाय मुतायं विश्वतो मुखः। तथैव विश्वतो वाहु विश्वतः पाद संयुतः ॥ द्यावा भूमी च जनयन् देव एको महेश्वरः । स एव सर्व देवानां प्रभवश्चोद्भवस्तथा । सर्वानन शिरो ग्रीवः सर्वभूत गुहाशयः । सर्वव्यापी च भगवां स्तस्मात् सर्वगतः शिवः ॥ सर्वेन्द्रिय गुणाभासः सपेन्द्रियविवर्जितः । सर्वस्य प्रभुरीशानः सर्वस्य शरणं सुहृत् ॥ श्रचनुरपि यः पश्यत्यकोंऽपि शृणोति यः। सवं वेत्ति न वेत्तास्य तमाहुः पुरुषं परम् ॥ तथाच भागवते एकः स श्रात्मा पुरुषः पुराणः सत्यः स्वयोतिरनन्त श्राद्यः । नित्योऽक्षरोऽजन सुखो निरखनः पूर्णोऽद्वयो युक्त उपाधितोऽमृतः॥ विष्णौ च ज्ञानं विशुद्धं विमल विशोक मशेष लोभादि निरस्त संगम् । एकः सदैकः परमः परेशः स वासुदेवो न यतोऽन्यदस्ति । वदन्ति तत्तत्वविदः तत्त्वं यज्ज्ञानमद्वयम् । ब्रह्मति परमात्मेति भगवानिति शम्द्यते ।। एकं सत् विप्रा बहुधा वदन्ति । एक सन्तं यदुधा कल्पयन्ति । इति श्रुतिः सृष्टेः प्राक् श्रासीदिदं तमोभूत मप्रहातमलक्षणम् । अप्रतर्यमविशेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः॥ ततः स्वयंभूर्भगयानव्यतो व्यअनिदम् । महाभूतादि वृत्ताजाः प्रादुरासोत्तमोनुदः ॥ योऽसायतीन्द्रियग्राहः सूक्ष्मोऽव्यक्तः सनातनः । सर्यभूत मयोऽचिन्त्यः स एय स्वयमुद्रभो ॥ .
( ३५ )
कि तस्य बहुभिर्मन्त्रैः शास्त्रैर्वा बहु विस्तरै ।
यस्योनम शिवायेति मन्त्रोऽय हृदिसस्थित ॥
तेनाधीत श्रुत तेन छत सर्वमनुष्ठितम् ।
येनोनम शिवायेति मन्त्राभ्यास स्थिरीकृत ॥
नमस्कारादि सयुक्त शिवायेत्यक्षरत्रयम् ।
जिह्वाग्रे वर्तते यस्य सफल तस्य जीवितम् ॥
अन्त्यजो वाऽधमो चाऽपि मूखोवा पडितोऽपि वा।
पञ्चावर जपे निष्टो मुच्यते पापपजरात् ॥
इत्युक्त परमेशेन दे या पृऐन शूलिना ।
हिताय सर्व मर्याना तिव्यजानां विशेषत ॥
तस्मिन्नेव शिव पार्वती संवादे महेश्वर वचनम् ।
देवी उवाच
कलौ कलुपिते काले दुर्जये दुरतिक्रमे ।
अपुग्यतमसाच्छने लोक धर्म पराङ्मुखे ॥
क्षीण वर्णसमाचारे सङ्करे समुपस्थिते ।
सर्वाधिकार सन्दिग्धे निश्चिते वा विपर्यये ॥
तदोपदेशे विहते गुरुशिष्य क्रमे गते ।
केनोपायेन मुच्यन्ते भक्तास्तव महेश्वर ।।
महेश्वर उवाच
श्राश्रित्य परमां विद्या हृद्या पश्चाक्षरी मम ॥
भक्त्या च भागितात्मानो मुच्यते कलिजा नरा ।
मयेवमसकषि प्रतिज्ञात
धरातले।
पतितोऽपि विमुच्येत मद्भक्तो विद्ययाऽनया ॥
अरुद्रो वा सरुद्रो चा सकृत्पञ्चाक्षरेण य.।
पूजयेत्पतितो घाऽपि मूढो वा मुच्यते नर ॥
पडक्षरेण वा देवि तथा पञ्चाचरेण वा।
स ब्रह्मागेण मा भक्त्या पूजयेद्यदि मुच्यते ॥
पतितोऽपतितो पापि मन्त्रेणानेन पूजयेत् ।
. (४२) रुद्रा बहुशिरा वन॒ विश्वयोनिः शुचिश्रवाः । श्रादिदेवो महादेवो देवेशो देव भृद्गुरुः ॥ इत्यादि । तथा च भागवते अदितिपयोव्रतकथायां देवस्तुतौ। नमस्तुभ्यं भगवते पुरुषाय महीयसे। सर्वभून निवासाय वासुदेवाय साक्षिणे ॥ नमः शिवाय रुद्राय नमः शक्तिधराय च। सर्व विद्याधिपतये भूतनां पतये नमः ॥ भारत घसनात्सर्वभूतानां वसुत्वाद्देवयोनितः। वासुदेवस्ततो शेयो योगिभिस्तत्वदर्शिभिः । विष्णुपुगणे सर्वाणि तत्र भूतानि वसन्ति परमात्मनि । भूतेषु च सर्वात्मा वासुदेव स्ततो स्मृतः ॥ मनुः श्रापो नारा इति प्राका श्रापो 4 नर सूनवः ता यदस्यायनं पूर्व तेन नारायण. स्मृतः ।। भारते नराजानानि तत्वानि नाराणोति ततो विदुः । तान्येय चायनं तस्य तेन नारायणः स्मृतः॥ ब्रह्मवैवर्ते नराणामयनं यस्मात्तस्मानारायए: अन्तर्वहिश्च जगतो धाता व्याप्ता सनातनः । मटा नियन्ता शरणं विधाता विश्यमापनः ।। माता पिता सपा म्राता निवासश्च सुहगतिः । योऽसी धियः श्रीः परमस्तंन नारायणः स्मृतः॥ नराणां सर्य जगतामयनं शरणं हरित। तम्मानारायण पनि मुनिमिः संवीय॑ते । इति धारीतः। स्मृतः॥
(. ३७ ) 'श्ररुद्रो वा सरुद्रो वा सकृत्पञ्चाक्षरेण यः। पूजयेत्पतितो वापि मूढो वा मुच्यते नरः । पडक्षरेण वा देवि तथा पञ्चाक्षरेण वा ।' भगवद्वचनादेव स्थापितम् ।। अन्येषु च पुराणेषु यहुपु स्थलेषु श्रोङ्कार सयुक्तानां मन्नाणां निवेशः कृतः। पुराणान्तर्गतानां तेषामुञ्चारणे जपे वा न कस्यापि दोषः इत्यर्थमेव प्रतिपादयता भगवता कुमारिलेनोक्तं तत्र वार्तिके- तामेव वैदिकान् वर्णन भारतादि निवेशितान् । खाध्याय नियमं हित्वा लोक बुद्ध्या प्रयुजत इति यथा पूर्व - सूचितम् ॥ अन्यश्च ध्रवणं कोर्तनं चास्य स्मरणं महतां गतः । सेवेज्यावनतिर्दास्य सख्यमात्मसमर्पणम् ।। नृणामयं परोधर्मः सर्वे समुदाहृतः। विशलक्षण गन् राजन् सर्वात्मा येन तुष्यति ।। इति युधिष्ठिर प्रश्नोत्तरे सनातनान् धर्मान् कथयता भगवता नारदेन नवधा भक्ति साधने सपामेय नृणामधिकारो घोषितः॥ एतेषां मंत्राणां म्यरूपं तु निर्विवादम् । ॐ नमो भगवते यासुदे- याय इति द्वादशातरो मनः ॐ कारसहित एव द्वादशाक्षरः, ॐ नमो नारायणाय इति अपातरो मंत्रः ॐ फारसहित पब अष्टाक्षरः, नमः शिवाय इति शेयः पडतरो मत्रः यो हि लोके पंचासरः स्मृतः' ॐकारसहित एव पडक्षरः ॥ अपरं च ये प्रयरेतेषां मंत्राणां महिमा स्थापित. तेरेय स्पष्टं प्रतिपादितं यदेते प्रमा यया दिस्तया रनोभिः देय संकीर्णधोपासितम्याः । अनः असिन् विषये नास्त्यय. सरो सशयस्य। एपोऽर्थः पुराणान्तर्गतेषु यदुपु मापदारतः। ते माये दादशाक्षराष्टाक्षर पडसर पञ्चाक्षरस्परमायाः चतुमिरपि पण: सामान्यतयोपास्याः सवैगनोपारका अतस्लेगं मादाम्यं तत्तदि. पपकाः पापोकासानहराः पुण्यादाः पावनीः मान मदिः येराप ( ४४ ) तस्यैकस्यैव तिस्रः संज्ञाः तथा च विष्णुपुराणे सृष्टिस्थित्यंतकरणी ब्रह्मविष्णु शिवाभिधाम् । स संज्ञां याति भगवानेक एव जनार्दनः ।। वृहन्नारदीयपुराणे च वन्दे वृन्दावनासीनमिन्दिरानन्दमन्दिरम् । उपेन्द्रं सांदमारण्यं परानन्दं परात्परम् ॥ अन्तर्यामी जगद्-यापी सर्व साक्षो निरखनः। भिन्नाभिन स्वरूपेण स्थितो वै परमेश्वरः॥ यो ब्रह्मरूपी जगतां विधाता स एव पाता विजविष्णुरूपी । कल्पान्तरुद्वारयतनुः स देवः शेऽधिपानस्तमज भजामि ।। शिवस्वरूपी शिरभक्तिभाजां यो विष्णुरूपी हरिभावितानाम् । . संकल्प पूर्वात्मकदेह हेतुस्तमेव नित्यं शरणं प्रपद्ये ॥ नारायणोऽक्षरोऽनन्तः सर्वव्यापी निरसमः। तेनेदमसिल व्याप्त जगत्स्थावरजङ्गमम् ।। तमादिदेव मजरं फेचिदाहु. शिवराभिधम् । फेचिद्विष्णु सदा सत्यं ब्रह्माण पचिचिरे ॥ तथा च शिवपुराणे शान संहितायां अायाये मदेश्वर उपाय- विधा मिनाह विषयो प्रामविपणुहराया। सगरमालयगुग्ननियसोऽयं अहं भयानयत्रैप गदोऽयं यो मषिष्यति । एवं पं न मेदोऽति भेदं च पंधनं भयेत् । तथापीद मदीयं 4 गियर सनातनम् । मूलभूतं मदा प्रो. मन्यं सानमनन्तरम् । एवं जाग्या मदायं तस्य जिताए मारपया। मांगने पर गई मय तय परांना ( ३६ ) को गर्म पालयत्येनं कश्च संवर्धयत्यपि । जायमाने शिशौ मातुः स्तने स्तन्यं करोति कः॥ कया शक्तया च सृज्यन्ते प्राणिनश्च द्रुमास्तथा। पाल्यन्ते च कया सर्व पानभोजनसाधनैः। पिपीलिकाः कया भित्तिमधिरोहन्त्यहर्निशम् । निराधारं कयाऽकाश उड्डीयन्ते पतत्रिणः॥ नराणामथ नारीणां मनुष्याणां गवां तथा। सिंहानां हस्तिनाश्चैव संसृष्टिः पक्षिणां कथम् ।। मनुष्येभ्यो मनुष्या हि सिंहाः सिंहेभ्य एव च । अश्वेभ्यो वाजिनः गोभ्यो गावः स्युलॊकमातरः ॥ मयूरेभ्यो मयूरा हि हंसा हसेभ्य एव च । शुकाः शुकेभ्यश्चित्रेभ्यो कपोतेभ्यः कपोतकाः ॥ वोजेभ्योऽत्यल्पकायेभ्योऽचिन्त्यशक्ति प्रवर्धिता । वृक्षाः शश्वत्प्रजायन्ते पत्रपुष्पफलश्रियः॥ प्राणिनां वर्धयन् सौख्य श्वसन्ति बहुलाः समाः। वितरन्ति च स्वादुनि रसवन्ति फलानि च ॥ 'अण्डेषु पेशिषु तरुम्वविनिश्चितेषु प्राणो हि जीवमुपधावति यत्र यत्र।' अत्यद्भुतेयं रचना मनोहरा सुखप्रदा राजति तत्र तत्र ॥ यत्रेदशी ज्ञानात्मिका सार्वत्रिका समानावयवसंस्थाना सुशो. भना अनंता रचना तत्र विद्यत एव कोऽपि सत् चित् श्रानन्द स्वरूपः सदा सर्वत्र सर्वगः अनन्त शक्ति गुण संपन्नः रचयिता इति विषश. तया बुद्धिः स्वीकरोति । तथाहि शिवपुराणे वा० सं० पूर्व० ४ अध्याये- अस्तिकश्चिदपर्यन्त रमणीय गुणाधयः। पतिर्विश्वस्य निर्माता पशु पाश विमोक्षणः ॥ अभावे तस्य विश्वस्य सृष्टिरेपा कयं भवेत् । श्रचेतनत्वादशानादनयोः पशु पाशयोः॥ प्रधान परमाण्यादि यावत् किश्चिदचेतनम् । न तत्कर्तृ स्वयं दृष्टं पुद्धिमत्कारणं विना ॥ जगश वर्ट सापेक्ष कार्य सायययं यतः । 'तमारकार्यस्य कर्तृत्यं पन्युन पशु पाशयो।
-- ॥ M ॥ + ( ४६ ) महाभारते शांतिपर्वणि ३४१ अध्याये- श्रीभगवानुवाच- अहमात्मा हि लोकानां विश्वानां पाण्डुनन्दन । तस्मादात्मानमेवाग्रे रुद्र सपूजयाम्यहम्। यद्यह नार्चयेऽय वै ईशानं वरद शिवम् । श्रात्मानं नार्चयेत्कश्चिदितिमेभावितात्मनः ॥ मया प्रमाणं हि कृतं लोकः समनुवर्तते । पमाणानि हि पूज्यानि ततस्तं पूजयाम्यहम् ॥ यस्त वेत्ति स मां वेत्ति योऽनुत सहिमा मनु । रुद्रो नारायणश्चैव सत्वमेकं द्विधाकृतम् ॥ इति सचित्य मनसा पुराणं रुद्रमीश्वरम् । नार्थमाराधितवानहमात्मानमात्मना नहि विष्णु प्रणमति कस्मैचिद्विवुधाय च । ऋत श्रात्मानमेवेति ततो रुद्रं 'भजाम्यहम् ॥ सनलका सरुद्राश्च सेन्द्रा देवाः महर्षिभिः। अर्चयन्ति सुरश्रेष्ठं देव नारायणं हरिम् ॥ तथा हि महाभारते अनुशासन पर्वणि- नमस्त्वृषिभ्यः परम परेषां देवेषु देव घरद वरेण्यम् । सहन शीर्षाय नमः शिवाय सहस्रनामाय जनार्दनाय ॥ इति । अतो हि- ॐ नमो भगवते वासुदेवाय तथा ॐ नमो नारायणाय तथा ॐ नमः शिवाय इत्यादि मगाणां युगपद्धारणमुदाराणां स्मार्तवैष्णव शैवशास्त्राणामनुकूलम् । अतो हि यः शास्त्र विधिमुत्सृज्य वर्तते कामकारतः । न स सिद्धिमयामोति न सुख न परां गतिम् ।। तसाच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्य व्यवस्थिती। शारया शास्त्र विधानोक कर्म ,फर्तुमिहार्हसि । इति भगवतस्त्रिभुवनगुरोरनुशासनं समुचितमानपूर्वक मनसि निधाय सर्वभूतदयया सर्वेपामुपारायसः धर्मोन्नतिमभीप्सङ्गिः विज्ञः शास्त्रानुकलं मंत्राणां प्रचारः करणीयः ।।
प्रशासितारं सर्वेषामणीयांसमणोरपि । रुक्माम म्वनधी गम्यं विद्यात्तं पुरुपं परम् ।। पतमेके वदन्यग्निं मनु मन्ये प्रजापतिम् । इन्द्रमेके परं प्राण मपरे ब्रह्म शाश्वतम् ॥ इति मनु तथाहि विष्णुसहस्रनाम्नि युधिष्ठिरस्य प्रश्न: किमेकं दैवतं लोके किं वाप्येकं परायणम् । स्तुवन्तः कं कमर्चन्तः प्राप्नुयुर्मानघाः शुभम् ॥ तस्योत्तरे भीष्म वचनम् । जगत्प्रभु देव देवमनन्तं पुरुषोत्तमम् । स्तुवन्नाम सहस्रेण पुरुषः सततोस्थितः ॥ तमेव चार्चयनित्यं भरया पुरपमव्ययम् । ध्यायं स्तुवन्नमस्यंश्च यजमान स्तमेव च ॥ अनादि निधन विष्णु सर्वलोक महेश्वरम् । लोकाध्यदं स्तुनित्य सर्वदुःखातिगो भवेत् । ब्रह्मण्य सर्वधर्मशं लोकानां कीर्तिवर्धनम् । लोकनाथ महद्भूत सर्वभूतभवोद्भयम् ।। परम यो महत्तेजः परम यो महत्तयः। परमं यो महद्ब्रह्म परम यः परायणम् ॥ पवित्राणा पवित्र यो मगलानाञ्च मगलम्। देवतं देवतानां च भूतानां योऽन्यय. पिता ॥ तथा च विष्णुसहस्रनानि स्तोत्रे- पूतात्मा परमात्माच मुक्तानां परमा गतिः। अध्यय. पुरुषः साक्षी क्षेत्रशोऽक्षर एव च ।। योगो योगविदां नेता प्रधान पुरुपेश्वरः । नारसिंह धपुः श्रीमान् केशवः पुरुषोत्तमः। सर्वः शर्वः शिन स्थाणुर्भूतादिनिधिरध्यय.। स्वयंभूः शंभुरादित्यः पुष्परातो महाम्यनः । ईशान प्राणदः प्राणो ज्येष्ठ श्रेष्ठः प्रजापति.। हिरण्यगर्भो भूगर्मो माधयो मधुसूदन । - . (४८.) तथा श्वेताश्वतरोपनिषदि वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य च । भागो जीवः स विनेयः स चानन्याय कल्पते ॥ नैव स्त्री न पुमानेप न चैवार्य नपुंसकः। यद्यच्छरीरमादत्ते तेन तेन स युज्यते ॥ स्थूलानि सूक्ष्माणि यहूनि चैव रूपाणि देहो स्वगुणै वृणोति । क्रियागुणैरात्मगुणैश्च तेषां संयोग हेतु रपरोऽपि दृष्टः ॥ अनाधनन्तं कलिलस्य मध्ये विश्वस्य मष्टारमनेकरूपम् । विश्वस्यैकं परिवेष्टितारं ज्ञात्वा देवं मुध्यते सर्वपाशैः ।। भोवग्राह्य मनीडाख्यं भावाभावकर शिवम् । कला. सर्गकरं देवं ये विदुस्ते जहुस्तनुम् ॥ भागवते ११ स्कंधे ३ अध्याये । राजोवाच- नारायणाभिधानस्य ब्रह्मणः परमात्मनः। निष्ठामर्हथ नो वक्तुं यूयं हि ब्रह्मवित्तमाः ॥ पिप्पलायन उवाच- स्थित्युद्भव प्रलयहेतुरहेतुरस्य यत्स्वप्नजागर सुपुतिपु सदहिश्च । देहेन्द्रिया सुहृदयानि चरन्ति येन सञ्जीवितानि तदयेहि परं नरेन्द्र । नैतन्मनोविशतिवागुत चतुरात्मा प्राणेन्द्रियाणिचयथानलमर्चिपास्याः । शब्दोऽपियोधकनिषेधतयात्ममूलमर्थोक्तमाह यहते न निषेधसिमिः । सत्वं रजस्तम इति विवृदेकमादौ सूत्रं महानहमिति प्रबदन्ति जीयम् शान क्रियार्थ फलस्पतयोरुशक्ति प्रविमाति सदसथतयोः परं यत् । नात्माजजाननमरिष्यतिनैधतेऽसौनतीयतेसवनविद्व्यभिचारिणहि सर्वत्र शश्वदनपाय्युपलब्धिमानं प्राणो यथेन्द्रिययलेनविकल्पितंसत् । अएडेपु पेशिपु तरप्यविनिश्चितेपु प्राणोहि जीय मुपधावति तमतत्र सन्ने यदिन्द्रियगणेऽहमिच प्रमुने कूटस्थ आशयमृते तदनुस्मृतिनः । याजिनामचरणेपणयोरमत्या चेतोमलानि विधमेद्गुणकर्मजानि तस्मिन्यिशुद्धउपलभ्यतात्मतत्यंसाक्षाचथामलाशोः सपिप्रकाराः ।
शिवपुराणे
घन
रामतापनीये
शिवाय श्रीरामाय नम श्रीकृष्णाय नमः
अनादि मल सश्लप प्रागभाव स्वभावतः।
अत्यंतपरिशुद्धात्मे त्यतोऽयं शिव उच्यते ॥
अथवाऽशेषकल्याणगुणैक
ईश्वरः।
शिव इत्युच्यते सद्भिः शिव तत्त्वार्थ वेदिभिः ।
रमन्ते योगिनोऽनन्ते नित्यानंदे चिदात्मनि ।
'. इति रामपदे नासौ परं ब्रह्माभिधीयते ॥
रमते सर्व भूतेषु स्थावरेषु चरेपुच।
अन्तरात्म स्वरूपेण यच्च राम. प्रकीर्त्यते ॥
कृष्णाय वासुदेवाय हरये परमात्मने।
मणतः क्लेशनाशाय गोविंदाय नमो नमः॥
सच्चिदानंद
रूपाय विश्वोत्पत्यादिहेतवे।
तापनयविनाशाय श्रीकप्णाय वय नुम ॥
अतः ॐ नमो भगवते वासुदेवाय ॐ नमो नारायणाय ॐ नमः
पते मनाः गृण त्येकमद्वितीयमज विभुम् ।
विश्वोत्पत्यादि कर्तार सच्चिदानद रूपिणम् ॥
नारायणो वासुदेव रहो विष्णुः पितामह ।
राम. कृपणः शिवो ोकः म्त्यते बहुनामभिः ।
तथा च शिवपुराणे कैलास संहितायां अध्याये-
शिवो महेश्वरश्चेव रुद्री विष्णुः पितामहः ।
ससार वैद्य. सर्वश. परमात्मेति मुरयत ।
नामाष्टय मिदं नित्य शियस्य प्रतिपादकम् ॥
( ५० ) सर्घानन शिरोनीयः सर्वभूत गुहाशयः । सर्वव्यापी स भगवान् तस्मात्सर्व गतः शिवः ।। अपाणिपादो जवनो ग्रहीता पश्यत्यचतुः सणोत्यकर्णः । स घेत्ति वेद्यं न च तस्यास्ति वेत्ता तमाहुरग्रयं पुरुपं पुराणम् ।। अणो रणीयान्महतो महीयानात्मास्य जन्तो निहितं गुहायाम् । तमक्रतुः पश्यति वीतशोको धातुः प्रसादानमहिमान मीशम ॥ सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोऽतिशिरोमुखम् । सर्वतः श्रुतिमलोके सर्वमावृत्य तिष्ठति ।। सन्द्रिय गुणामासं सन्द्रिय विवर्जितम् । सर्वस्य प्रभुमीशानं सर्वस्य शरणं वृहत् ।। सूदमाति सूक्ष्म कलिलस्य मध्ये विश्वस्य महार मनेकरूपम् । विश्वस्यैक परिवेगितारं ज्ञात्वा शिवं शान्ति मत्यन्तमेति एप देवो विश्वकर्मा महात्मा सदा जनानां हृदये संनिविणः । हृदा मनीपी मनसाऽभिक्लुप्तो य पतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ अंगुष्ठमात्रः पुरुषोऽन्तरात्मा सदा जनानां हृदये संनियिष्टः । हृदा मनीपो मनसाऽभिक्लृप्तो य एतद्विदुरमृतास्ते भवन्ति ॥ न संशशे तिष्ठति रूपमस्य न चतुपा पश्यति कश्चनम् । हृदा हृदिस्थं मनसा य एन मेवं विदुरमृतास्ते भवन्ति । एको देव सर्वभूतेषु गूढः सर्वव्यापी सर्वभूतान्तरात्मा। कर्माध्यक्ष सर्वभूताऽधिवासः साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्व !! एको वशी निष्क्रियाणं बहूनामेकं बीजं बहुधा यः करोति । तमात्मस्थं येनुपश्यन्ति धीरास्तेषां सुखं शाश्वतं नेतरेषाम् ।। नित्यो नित्यानां चेतनश्चेतनाना मेको पहूनां विद्धाति कामान। तत्कारणं सांख्ययोगाऽधिगम्यं ज्ञात्वादेयं मुध्यते सर्वपाशेः ।। स वृक्षकालाकृतिमिः परोऽन्यो यस्मात्प्रपञ्चः परिवर्ततेऽयम् । धर्मावहं .पापनुदं भगेशं ज्ञात्वात्मस्थममृतं विश्वधाम ॥ तमीश्वराणां परमं महेश्वरं तं देवतानां परमं च दैवतम् । पति पतीनां परमं परस्ता द्विदाम देव भुवनेशमीडयम् ।। न तस्य कार्य करणं च विद्यते न तत्समश्चाभ्यधिकश्च दृश्यते। परास्य शक्ति विविधैव श्रूयते स्वाभाविकी शान यल क्रिया च ।। न तस्य कश्चित्पतिरस्ति लोके न चेशिता नैव च तस्य लिंगम् । स कारणं करणाधिपाधिपो न चास्य कश्चिननिता न चाधिपः ।।
( ४५ ) ममैव हृदये विष्णुः विष्णोश्च हृदये ह्यहम् । उभयोरन्तरं यो वे न जानाति मतो मम ॥ तत्रैव शिवपुराणे शा.सं.५ अध्याये विगुं प्रति महेश्वर उवाच- मम ध्येय भवांश्चैव तर ध्येयमहं पुनः । आवयोरन्तरं नैव ह्यणुमात्रं विचारतः ॥ त्वाञ्च समाश्रिता ये वै मामेर समुपाश्रिताः। अन्तरं यश्च जानाति निरये पतति ध्रुवम् ॥ श्रीहरिः-उवाच- ., शङ्कर श्रूयतां मत्तः, कृपासिन्धो जगत्पते । मम ध्येयः सदा त्वञ्च भविष्यसि न चान्यथा ॥ भवतः सर्वसामयं लब्धं चैव पुरा मया। क्षणमात्रमपि च ते ध्यानं वै परमात्मनः। चेतसो दूरतश्चैव मा गच्छतु कदाचन ॥ तथाचh भागवते ४ स्कं.७ अध्याये श्रीमगवानुवाच- अहं ब्रह्मा च शर्वश्च जगतः कारणं परम् । श्रात्मेश्वर उपद्रष्टा स्वयंगविशेषण प्रात्ममायां समाविश्य सोऽहं गुणमयीं द्विज । एजन् रक्षन् हरन् विश्वं दधेसंशां क्रियोचिताम् ॥ तस्मिन् ब्रह्मण्यद्वितीये केरले परमात्मनि । प्रल रुद्रो च भूतानि भेदेनाझोऽनुपश्यति । यथा पुमान स्वांगेपु शिरः पाण्यादिपु पचित् । पारस्यपुद्धिं कुरुते पर्व भूतेषु मत्परः। प्रयाणामेकमावानां यो न पश्यति पै भिदाम् । सर्वभूतात्मनां प्रान् स शान्तिमुपगच्छति।
( ५२ ) न चक्षुषा गृझते नापि वाचा नान्यदेवै स्तपसा कर्मणा वा। शान प्रसादेन विशुद्ध सत्य स्ततस्तु तं पश्यते निष्कलं ध्यायमानः । एपोऽणु रात्मा चेतसा वेदितव्यो यस्मिन्प्राणः पञ्चधा संविवेश । प्राणै श्चित्तंसर्वमोत प्रजानां यस्मिन्विशुद्ध विभवत्येप आत्मा । अत्र वै याज्ञवल्क्यः-- द्वासप्तति सहस्राणि हृदयादभिनिःसृताः। हिताऽहिता नाम माड्यस्तासांमध्ये शशिप्रभम् । मण्डलं तत्र मध्यस्थ श्रात्मादीप इवाचलः। सशेयस्तं विदित्वेह पुनराजायते न तु ॥ अनन्य विषयं कृत्वा मनोबुद्धिस्मृतीन्द्रियम् । ध्येय श्रात्मा स्थितो योऽसौहृदये दोपवत्प्रभुः।। भागवते- अधोक्षजालम्भमिहाऽशुभात्मनः शरीरिणः संसृति चक्रशातनम् । तद्ब्रह्मनिर्वाण सुखं विदुर्बुधास्ततो भजचं हृदये हृदीश्वरम् ॥ कोऽति प्रयासोऽसुर बालका हरे रुपासने स्वे हदिच्छिद्रवत्सतः । खस्यात्मनः सख्युरशेप देहिनां सामान्यतः किं विषयोपपादनैः ।। साकारध्यानम् भागवते- केचित्स्वदेहान्तर्हदयावकाशे प्रादेशमात्रं पुरुषं वसन्तम् । चतुर्भुजं कारथाङ्गराखं गदाधरं धारण्या स्मरन्ति ।। प्रसन्न वक्त्रनलिनायतेक्षणं कदंब किंजल्क पिशंगवाससम् । लसन् महारत्न हिरण्मयानंद स्फुरन् महारत्न किरीट कुण्डलम् ।। अदीन लीला हसितेक्षणोल्लसद् भ्रूभन्न संसूचित भूर्यनुग्रहम् । ईक्षेत चिन्तामय मेनमीश्वरं यावन्मनो धारणयावतिष्ठते ॥ एकैकशोऽगानिधियानुभावयेत्पादादि यावद्धसितं गदाभृतः। जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत्परं परं शुद्ध्यति धीर्यथा यथा । यावन्न जायेत परावरेऽस्मिन् विश्वेश्वरे धरि भक्तियोगः । तावस्थवीयः पुरुषस्य रूपं क्रियावसाने प्रयतः स्मरेत ।। भगवान् सर्वभूतेषु लक्षितः स्वात्मनाहरिः। दृश्यषुभ्यादिमिष्टा लक्षणैरनुमापकैः ॥ - - सच्चिदानंदरूपाय विश्वोत्पत्यादि हेतवे। तापत्रय विनाशाय श्रीकृष्णाय वयं नुमः । किं रूपं परमात्मनः। तत्रभागवते- • श्रात्मा नित्योऽन्ययः शुद एका क्षेत्र श्राधयः । अविकियः स्वग हेतु व्यापको ऽसंग्यनावृतः ॥ एकः शुद्धः स्वयंज्योतिर्निगुणोऽसौ गुणाथय । सर्वगोऽनावृतः साक्षो निरान्मात्मात्मन परः ।। शिवपुराणे घायवीयसंहितायां पूर्वभागे ४ अध्याय कृपय ऊचुः- घुचीन्द्रियशरोरेभ्यो व्यतिरिक्तस्य कस्यचित् । यात्मशब्दाभिधेयस्य वस्तुतोऽपि कुतः स्थिति.॥ युरुवाच- युद्धोन्द्रियशरोरेभ्यो व्यतिरितो विभुर्धय । अस्त्येव फश्चिदान्मेति हेतुम्तन मुदुर्गमः॥ धुलीन्द्रियशरीराणां नारमता सद्भिरिप्यते । स्मृते रनियतशाना दयावदेहवेदनाद । श्रतः स्मानुभूतानामशेषज्ञेयगोचरः। थन्तर्यामीति चेदेषु वेदान्तेषु च गीयते ॥ सर्व तत्र स सर्वत्र व्याप्य तिष्ठति शाश्वत.। तथापि धापि केनापि व्यक्तमेप न श्यते । प्राहो मापरिन्द्रियैरपि। मनमैव प्रदान महानामाऽयसीयते ॥ न च सोन पुमानेर मेघ चापि नपुंसरः। नयोना पितियं च नायम्तान पश्चन । अशरोर शरीरेषु चलेपु म्यागुमम्पपम् । सदा पश्यति तं धोरो नरः प्रत्ययमना । नयायं चतुरा ( ५ ) : नारद उवाच- धर्म मूलं हि भगवान सर्ववेदमयो हरिः । स्मृतं च तदिदां राजन् येन चात्माप्रसीदति ॥ सत्यं दया तपः शौचं तितिक्षा शमो दमः । अहिंसाब्रह्मचर्यचत्यागःस्वाध्याय आर्जवम् ।। सन्तोपः समदृक् सेवा ग्राम्येहोपरमः शनैः । नृणां विपर्यये हेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥ अन्नाद्यादेः संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हतः। तेवात्मदेवतावुद्धिः सुतरां नृपु पाण्डव ॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गतः। सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्म समर्पणम् ॥ नृणामयं परोधमः सर्वेषां समुदाहृतः । त्रिशल्लक्षणवान् राजन् सर्वात्मा येन तुष्यति ॥ अतश्च गीतायां- प्रात्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥ विद्याविनयसंपन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः । तथा च भागवते- नाति प्रसीदति तथोपकृतोपचारैराराधितः सुरगण ईदियद्धकामैः। यस्सर्वभूतदययाऽसदलभ्ययैको नानाजनेष्यवहितः सुहृदन्तरात्मा । श्रतएव महासस्य प्रार्थना साच मुखिनः सन्तु सर्वे सन्तु निरामयाः। सर्वे भद्राणि पश्यन्तु मा कश्चिदुःखमाग्भवेत् ॥ भगवतश्चरमोपदेशः सवधर्मापरित्यज्य मामेकं शरणं व्रज! miभ्यो मोक्षयिष्यामि माशुषः ।। . - अथ कथा भागः। पद्मपुराणे वासुदेवाभिधान स्तोत्रम् बादशाक्षरो मंत्रः सवर्जपनीयः । सुबाहुरुवाच वासुदेवाभिधानं यत्पूर्वमुक्तं हि ब्राह्मणैः । श्रोष्याम्यहं यदा भद्रगतिं स्यां प्राप्नुयां तदा ॥ पुण्यान्मना भाषित वै मुनिना संयतात्मना । तदाहं पातकान्मुक्तो भविष्यामि न सशयः । विज्वल उवाच- तवार्थे पृच्छितस्तातम्तेन मे कथित च यत् । तत्तेऽद्याहं प्रवक्ष्यामि शाश्वतं शृणु सत्तम । ॐ अस्य श्रीवासुदेवाभिधानस्तोत्रस्यानुष्टुप्छन्दः नारद ऋषि श्रोङ्कारो देवता सर्वपातकनाशाय चतुर्वर्गसाधनार्थे च विनियोगः ।। ॐ नमो भगवते वासुदेवाय इति मंत्रः। परमं पावनं पुण्य वेदश चेदमन्दिरम् । विद्याधार मखाधारं प्रणवं तं नमाम्यहम् । निरावासं निराकार सुप्रकाश महोदयम् । निर्गुण गुणकर्त्तार नमामि प्रणवं परम् ।। गायत्री साम गायन्तं गीतशं गीतसुभियम् । गन्धर्व गीत भोक्तार प्रणव तं नमाम्यहम् ॥ महाकान्तं महोत्साह महामोहविनाशनम् । थाचिन्यन्त जगत्सर्व गुणातीत नमाम्यहम् ॥ भाति सर्वत्र यो भूत्वा भूतानां भूतियर्द्धनः । समभागाय सद्धर्म नमामि प्रएर परम्॥ विचार घेदरूप तं यज्ञास्य यज्ञवल्लभम् । योनि सर्वस्य लोपस्य योद्वारं प्रणमाम्यहम् ।।
( ५१ ) न तत्र सर्यो भाति न चन्द्रतारकं नेमा विद्यतो भान्ति कुतोऽयमग्निः । तमेव भान्त मनुभाति सवं तस्य भासा सर्वमिद विभाति ।। बृहदारण्यके। स वा एप महानज आत्मा योऽय विज्ञानमय. प्राणेषु य एपो. ऽन्तर्हृदय आकाशस्तलिन्छेते सर्वस्य वशी सर्वस्येशानः सर्वस्या- धिपतिः। अयमात्मा सर्वेषां भूतानां मध्वस्यात्मन. सर्वाणि भूतानि मधु यश्चायमस्मिन्नात्मनि तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमात्मा तेजो- मयोऽमृतमयः पुरुषोऽयमेव स योऽयमात्मेदममृतमिद ब्रह्मेद सर्वम्॥ छान्दोग्ये । सवा अयमात्मा सर्वेषां भूताना मधिपतिः सर्वेषां भूतानां राजा तद्यथा रथनाभो च रथनेमौ चाराः सर्वे समर्पिता एवमेवारिसमा- रमनि सर्वाणि भूतानि सर्वे देवा. सर्वे लोकाः सर्वे प्राणा. सर्व एय पात्मनः समर्पिताः ।। य आत्मापहतपामा विजरो विमृत्यु विशोको विजिधरसो- ऽपिपास. सत्यकाम. सत्य सङ्कल्पः सोऽन्वेष्टव्यः स विजिशासितव्यः स सर्वाश्च लोकानाप्नोति सर्वाश्च कामान्यस्त मात्मान मनुविद्य विजनाति इति । तैत्तरीये। स य एपोऽन्तर्हृदय आकाशः। तसिनय पुरुषो मनोमयः। अमृतो हिरएमयः॥ मुण्डकोपनिषत् । 'माणो होप यः सर्वभूते विभाति विजानन्विद्वान्मवते नातियादी। प्रात्मकीड आत्मरतिः क्रियाया नेप ब्रह्मविदां वरिष्ठः॥ सत्येन लभ्यस्तपसा होष आत्मा सम्यग् ज्ञानेन ब्रह्मचर्येण नित्यम् । अन्तः शरीरे ज्योतिर्मयो हि शुम्रो यं पश्यन्ति यतयः तोणदोपाः॥ सत्यमेव जयते नानृतं सत्येन पथा विततो देवयान । परम निधानम् ॥ गृहच तहिव्यमचिन्त्य रूपं सूदमाश तत्सूदमतर विभाति । दूरात्सुदूरे तदिहान्तिके च पश्यरिखदेय निहित गुहायाम् ॥ येनाकमन्तृपयो ह्याप्तकामा यत्र तत्सत्यस्य ( ५ ) तेजःस्वरूपेण विमर्ति लोकान्सत्त्वान्समस्तान्सचराचरस्य । निप्केवलो ज्ञानमयः सुशुद्धस्तं वासुदेवं शरणं प्रपद्ये ॥ दैत्यान्तकं दुःखविनाशमूलं शान्तं परं शक्तिमयं विशालम् । संप्राप्य देवा विलयं प्रयान्ति तं वासुदेवं शरणं प्रपद्ये ॥ मुखं सुखाप्तं सुहृदं सुरेशं ज्ञानार्णवं तं मुहितं हितं च । सत्याश्रयं सत्यगुणोपविष्टं तं वासुदेवं शरणं प्रपद्ये ॥ यशस्वरूपं पुरुपार्थरूपं सत्यान्वितं मापतिमेय पुण्यम् । -विज्ञानमेत जगतां निवास त वासुदेवं शरणं प्रपद्ये ॥ अम्भोधिमध्ये शयनं हि यस्य नागागभोगे शयने विशाले । श्रीः पादपद्मद्वयमेव सेवते त वासुदेवं शरणं प्रपद्ये ॥ पुण्यान्वित शङ्करमेव नित्यं तीर्थरनेकैः परिसेव्यमानम् । तत्पादपद्मद्वयमेव तस्य श्रीवासुदेवस्य नमामि नित्यम् ॥ देवैः सुसिद्धैर्मुनिभिः सदैव नुतं सुभत्या उरगाधिपैश्च । तत्पादपद्धेरहमेव पुण्यं श्रीवासुदेवस्य नमामि नित्यम् ।। यस्यापिपादाम्भसि मजमानाः पूता दिवं यान्ति विकल्मषास्ते। मोक्ष लभन्ते मुनयः सुतुष्टास्त वासुदेवं शरणं प्रपद्ये ॥ पादोदकं तिष्ठति यत्र विष्णोर्गगादितीर्थानि सदैव तत्र । त्यजन्ति प्राणांश्च श्रपापदेहाः प्रयान्ति शुद्धाः सुगृहं मुरारेः ॥ पादोदकेनाप्यमिपिव्यमाना अत्युग्रपापैः परिलिप्तदेहाः। ते यान्ति मुक्ति परमेश्वरस्य तस्यैव पादौ सततं नमामि ॥ नैवेद्यमात्रेण सुभक्षितेन सुचक्रिणस्तस्य महात्मनश्च । ते वाजपेयस्य फलं लभते सर्वार्थयुक्ताश्च नरा भवन्ति । नारायणं दुःखविनाशन तं मायाविहीनं सकलं गुणम् । यं ध्यायमानाः सुगतिं व्रजन्ति तं वासुदेवं सततं नमामि ॥ यो वन्यस्त्वृषिसिद्धचारणगणैर्देवैः सदा पूज्यते । यो विश्वस्य हि सृष्टिहेतुकरणे ब्रह्मादिकानां प्रभुः। यः संसारमहार्णवे निपतितस्योद्धारको वत्सल- स्तस्यैवापि नमाम्यहं सुचरणौ भक्त्या घरी साधको । यो रष्टो निजमण्डपे मुरगणैः श्रीवामनः सामगः सामोद्गीतकुतूहलः मुरगणैत्रेलोक्य एकः प्रभुः । फुर्वस्तु ध्यनितः म्यर्गतमयान्यः पापमीतान् रणे तस्याहं चरणारविन्द युगलं घन्दे पर पायनम् ।।
( ५३ )
तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरिः सर्वत्र सर्वदा ।
श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान्नृणाम् ।।
तमेवात्मानमात्मस्थं सर्वभूतेष्वस्थितम् ।
पूजयध्व गृगन्तश्चध्यायन्त श्वासकृद्धरिम् ॥
तथा च गीतायाम्-
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्वरम् ।
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति ।
ज्योतिपामपि तज्योतिस्तमसःपरमुच्यते ।
शानं शेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्यधिष्ठितम् ॥
सनातन धर्म मूलम्
भगवान् वासुदेवो हि सर्वभूतेष्ववस्थितः ।
एतज्ज्ञानं हि सर्वस्य मूलं धर्मस्य शाश्वतम् ।
भतो हि महर्षिणा व्यासेनोक्तम्-
श्रूयतां धर्म सर्वस्वं श्रुत्वा चाप्यवधार्यताम् ।
आत्मनः प्रतिकूलानि परेपां न समाचरेत् ।।
यदन्यैर्विहितं नेच्छेदात्मनः कम पूरुपः ।
न तत्परेषु कुर्वीत जानन्नप्रियमात्मनः॥
जीवितुं यःस्वयं चेच्छेत्कथं सोऽन्यं प्रघातयेत् ।
यद्यदात्मनि चेच्छेत तत्परस्यापि चिन्तयेत् ॥
पुनरेव भारते-
एप धर्मो महायोगो दानं भूतदया तथा ।
ब्रह्मचर्य तथा सत्यमनुकोशो धृतिः तमा ।
धर्मस्य मूलमेतत्सनातनम् ॥
तथा श्रीमद्भागवते ७ स्कन्धे ११ अध्याये
सनातनधर्म निरूपणम्
युधिष्ठिर-उवाच ।
भगवन् श्रोतुमिच्छामि नृणां धर्म सनातनम् ।
वर्णाश्रमाचारयुतं यत्पुमान् विन्दते परम् ।।
सनातनस्य
चासुदेव उवाच- सत्ये युगे महाराज यदास्तोग्यति मानवः । तदा मोक्षं प्रदास्यामि तत्क्षणानात्र संशयः॥ प्रेतायां मासमात्रेण मासपटकेन द्वापरे । वकण कलो प्राप्ते ये जपन्ति च मानवाः।। स्वर्ग यास्यन्ति राजेन्द्र वैष्णवं गतिदायकम् । त्रिकालमेककालं वा सातो जपति ब्राह्मणः ॥ यं यं तु वाञ्छते कामं स स तस्य भविष्यति । क्षत्रियो जयमामोति धनधान्यैरलंकतः॥ वैश्योभविष्यति श्रीमान् शूद्रः सुखमयामुयात् । अथ यः श्रावयेत्स्तोत्रं पापान्मुक्तो भविष्यति ।। थावको नरकं घोरं कदाचिनैव पश्यति । मम स्तोत्र प्रसादाच सर्वसिद्धो भविष्यति ।। विषमे दुर्गसंस्थाने सिहव्याघ्रभयेपु च। चौराणां संकट प्राप्ते तत्र स्तोत्रमुदीरयेत् ॥ तत्राभयं महाराज स्तोत्रपाठाद् भविष्यति । अशेषेप्येय दुर्गेपु राजद्वारे गते नरे । क्ली युगेऽपि संप्राप्ते स्तोत्रे दास्यं प्रयाम्यति । येदमद्गमसन फस्य न दीयते॥ पुग्यो घायः स वै दाता पुत्रवान् हि भविष्यति । मम स्तोत्रं पटेयातु नाम कार्या विचारणा ।। इति श्रीमहापुराग पाने भूमिगी नयनयनितम्यायः ॥ यस्य दादशाष्टाक्षरमंत्रयोर्महिमा श्रीमद्भागयते-नारायणकयने राजोयाच- पया गुप्तः महप्रातः मादान frपुगनिशन् । पीडनिय विनिजिरय निगोषणा गुगु ध्रियम् ॥१॥ मगम्नम्ममायादि पर्म गागपनारमपम् । माननादिनः गान गुमाउसम्पग २.
( ५५ ) प्रतिज्ञा च समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः । येभजन्ति तुमांभक्त्या मयितेतेपु चाप्यहम् ॥ अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यम्यवसितोहि सः॥ क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छांति निगच्छति। कौन्तेय प्रति जानीहि न मे भक्तः प्रणस्यति ।। मांहि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपिस्युः पापयोनयः। स्त्रियो वैश्यस्तधा शुद्रास्तेलियांति परां गतिम् ।। इति भगवदुपदेशः सर्वेषु देशेषु प्रचारणीयः भगवतः प्रतिज्ञा च घोपणीया। अनुकूलं चास्य प्रयत्नस्यैप समयः । तययापद्मपुराणे भक्तिप्रति नारदवचनम्- फलिना सदृशः कोऽपि युगो नास्ति वरानने । तस्मिन्स्त्वां स्थापयिष्यामि गेहे गेहे जने जने ॥ अन्य धर्मानिस्तरस्कृत्य पुरस्कृत्य महोत्सयान् । तदा नाहं हरेसो यदि त्वां न प्रवर्तये ।। त्वदन्यिताथा ये जीवा मविष्यन्ति क्लाविद । पापिनोऽपि गमिप्यन्ति निर्भयं कृष्ण मन्दिरम् ॥ अतः अखिलेषु नरेषु नारोपुच शिया सर्वार्थ साधिका भंग. पति रुत्पादनीयासंघर्धनीयाच। लोकद्वयसाधःधर्मायहः पापनुत् अभ्युदय नि.यसफरः सनातनीधर्म. सिस्यसियोनिर्यिकार: मुक्तसगैरनहं यादिभिः धृत्युत्साहसमन्यितः सर्वपि धर्मचारिभिः मानिमिश्च प्रचारणीयः। सरपि सनातनस्य धर्मस्य परिमाने याचरणे प्रचार च अहरह. यः परपोषः। अनया रीत्याच सर्पमताऽधियासः सोपा मष्टा सर्वेषां पिता स गर मग मुहद परमात्मा परितोपतीयः॥ इतीयं ध्यासशिपम्प मारमाजम्य माना। पादयो रपिता रामोः भूपालापपगंगरी. धीरपणाएंगमग्नु ।
( ६२ )
धन्वन्तरिभगवान्पात्यपथ्याद् इन्द्वाद्याटपभो निर्जितात्मा ।
याश्च लोकादयताजनान्तादलो गणारोधयशादहीन्द्रः ॥१८॥
द्वैपायनो भगयानप्रबोधाद्बुद्धस्तु पाखण्ड
गपात्प्रमादात् ।
कल्किः कले
कालमलात्प्रपातु धर्मावनायोस्कृतावतारः ॥१६॥
मां केशयो गदया प्रातरव्यागोविन्द प्रासंगवमाचवेणुः ।
नारायणः प्राह उदाचशक्किमध्यंदिने विष्णुररीन्द्र पाणिः ॥२०॥
देवोऽपराहे मधुहोगधन्या साय विधामावतु माधयों माम् ।
दोपे हपोकेश उताराने निशीथ एकोऽवतु पद्मनाभः ॥२१॥
श्रीयत्सधामापररान ईश. प्रत्यूप ईशोऽसिधरोजनार्दन ।
दामोदरोऽन्यादनुसध्य प्रभाते विश्वेश्वरो भगवान कालमूर्तिः ॥२२॥
चक्र युगान्ताऽनलतिग्मनेमि भ्रमत्समन्ताद्भगवत्प्रयुक्तम् ।
दन्दग्धि दन्दग्ध्यरिसैन्यमाशु कक्ष यथा वातसखो हुताशः ॥२३॥
गदेऽशनिस्पर्शन यिस्फुलिङ्गे निपिढि निप्पिएटरजितप्रियासि ।
कूष्माण्ड वैनायक यक्षरक्षो भूतग्रहांश्चूर्णय चूर्णयारीन् ॥२४॥
त्वं यातुधान प्रमथप्रेतमातृ पिशाच विग्रह घोर दृष्टीन् ।
दरेन्द्र विद्रावय कृरणपूरितो भीमस्यनोऽरेर्हृदयानि कम्पयन् ॥२५॥
त्यं तिग्मधारासि परारिसैन्यमीशप्रयुक्ता मम चिन्धि छिन्धि ।
चक्षपि चर्मन् शतचन्द्र छादय द्विपामघोनां हर पापचनुपाम् ॥२६॥
यन्नो भय प्रहेभ्योऽभृत्केतुभ्यो नृभ्य एव च ।
सरीसृपेभ्यो दंष्ट्रिभ्यो भूतेभ्योऽहोभ्य एव या ॥२७॥
सण्येतानि भगवन्नामरूपास्त्रकीर्तनात् ।
प्रयान्तु संक्षयं सद्यो ये न. श्रेय. प्रतीपकाः ॥२८॥
गरूटो भगवान् स्तोत्रस्तोमः छन्दोमयः प्रभुः।
रक्षत्यशेषाच्नेभ्यो विपक्सेनः स्थनामभिः ॥२६॥
सर्यापद्भयोहरेनामरूपयानाऽयुधानि ना।
घुद्धीन्द्रियमनः प्राणान् पान्तु पार्षद भूपणा ॥३०॥
यथा हि भगवानेव यस्तुत सदसघ यत् ।
सत्येनानेन नः सधैं यान्तु नाशमुपद्रयाः ॥३१॥
यधैकारम्यानुमावनां विकल्प रहितः स्वयम् ।
भूषणायुध लिहाण्या धत्ते शत्तीः स्थमायया ॥३२॥
तेनैव सत्यमानन सर्यो भगवान् हरिः।
पातु सः स्यरूपैर्न सदा सर्वत्र सर्पग ॥३३॥
( ५७ ) तारकं सर्वलोकानां नौरूपेण विराजितम् । संसारार्णवमग्नानां नमामि प्रण हरिम् ।। चसते सर्वभूतेषु एकरूपेण नैकया। धामकैवल्यरूपेण नमामि घरदं सुखम् ॥ सूक्ष्मं सूक्ष्मतरं शुद्धं निर्गुणं गुणनायकम् । वर्जितं प्राकृतविदास्यं तं नमाम्यहम् ॥ देवदैत्ययियोगैश्व वर्जितं तुष्टिमिस्तथा । दैश्च योगिभिर्येयं तमोकारं नमाम्यहम् ॥ च्यापर्क विश्ववेत्तारं विज्ञान परम पदम् । शिवं शिरगुण शान्तं चन्द प्रएवमीश्वरम् ।। यस्य मायां प्रविष्टास्तु ब्रह्माद्याश्च सुरासुराः। न विन्दन्ति पर शुद्ध मोक्षद्वार नमाम्यहम् ॥ यानन्दफन्दाय च केवलाय शुद्धाय हंसाय परावराय । नमोऽस्तु तस्मै गुणनायकाय श्रीवासुदेवाय महाप्रभाय । थो पाञ्चजन्येन विराजमान रविप्रभेणापि सुदर्शनेन । गदास्यकेनापि विशोभमान विष्णु सदेपं शरण प्रपद्ये ॥ ये येदकोशं सुगुण गुणानामाधारभूतं सचराचरस्य। यं सूर्यवैश्वानर तुल्यतेजसं तं यासुदेयं शरणं प्रपये तमोबनानां निफरः प्रकाश परोति नित्यं यति धर्महेतुम। उधोतमान रवितेजसोद्घतं यासुदेवं शरणं प्रपये। सुधानिधानं विमलांशरूपमानन्दमानेन विराजमानम् । संमान्य जीवन्ति सुरादिलोकास्त' यासुदेव शरणं प्रप। यो भाति मप्र रिममाय: करोति शोर च रसं ददानि । यः माणिनामन्तरगः सयायुत यासुदेय शरणं प्रपये॥ ज्येष्ठस्तु रूपए म देयदयो विगति लोपामपनामदारमा । एपारे नौरिय यसते यहां थामुदेयं शपये। अन्तर्गनी लोमयः सईय भयम्पसी ANTIामानाम् । म्यादामुपा देयमुपस्य नुन पासुदेव शरणं प्रप र पुरापः समस्तु पुरम सम्पपगाविम सो। साधिपो नितनेजमेप संपामु गरएं माया मसपेय गायिनारदेनुः साधपः मनपः । बिना हरियाणात यामुरंग गए।
( ६४ ) श्रादिश त्वं द्विजभ्रेष्ट विधिं तदुपधावनम् । श्राशु तुष्यति मे देवः सीदन्त्याः सह पुत्रकैः ॥२३॥ कश्यप उवाच-- एतन्मे भगवान्पृष्टः प्रजाकामस्य पद्मजः। यदाह ते प्रवक्ष्यामि व्रतं केशवतोपणम् ॥२४॥ फाल्गुनस्यामले पक्षे द्वादशाहं पयोव्रतः। अर्चयेदरविन्दाक्षं भक्त्या परमयान्वितः ॥२५॥ सिनीवाल्यां मृदालिप्य मायाकोडविदीर्णया। यदि लभ्येत वे स्त्रोतस्येतं मन्त्रमुदीरयेत् ॥२६॥ स्वं देव्यादिवराहेण रसायाः स्थानमिच्छता । उद्धृतासि नमस्तुभ्यं पाप्मानं मे प्रणाशय ॥२॥ नियर्चितात्मनियमो देवमर्चेत्समाहितः। अर्चायां स्यण्डिले सूर्ये जले वक्षौ गुरावपि ॥२८॥ नमस्तुभ्यं भगवते पुरुपाय महीयसे। सर्वभूतनिवासाय वासुदेवाय साक्षिणे ॥६॥ नमोऽव्यक्ताय सूक्ष्माय प्रधानपुरुषाय च। चतुर्विशद्गुणशाय गुणसंख्यानहेतवे ॥३०॥ नमो द्विशीणे त्रिपदे चतुःशृङ्गाय तन्तये । सप्तहस्ताय यशाय त्रयीविद्यात्मने नमः ॥३१॥ नमः शिवाय रुद्राय नमः शक्ति धराय च । सर्वविद्याधिपतये भूतानां पतये . नमः ॥३२॥ नमो हिरण्यगर्भाय प्राणाय जगदात्मने । योगैश्वर्यशरीराय नमस्ते योगहेतवे ॥३३॥ नमस्ते श्रादिदेवाय साक्षिभूताय ऋषये नराय हरये नमः ॥३४ नमो मरफतश्यामवपुपेऽधिगतश्रिये । फेशवाय नमस्तुभ्यं नमस्ते पीतवाससे ॥३५॥ त्यं सर्ववरदः पुंसां परेण्य घरदर्षभ । अनस्ते श्रेयसे धीराः पादरेणुमुपासते ॥३६॥ अपयन्त यं देवाः श्रीश्चतत्पादपद्मयोः। स्पृहयात इयामोदं भगवान् मे प्रसीदताम् ॥३७॥ नारायणाय . ( ५६ ) राजन्तं निजमण्डले मखमुखे ब्रह्मश्रिया पूजितं दिव्येनापि स्वतेजसा फरमयं ये चन्द्रनीलोपमम् । देवानां हितकाम्यया सुतनुज वैरोचनस्यार्भकं दासत्वं मम दीयतां सुरपते वन्दे परं वामनम् ॥ तं हट रविमण्डले मुनिगणैः संप्राप्तवन्तं दिवं चन्द्राफों तु तपन्तमेवसहसा संप्राप्तयन्तौ सदा। तस्यैवापि सुचक्रिणः सुरगणाः प्रापुर्लयं साम्प्रतं काये विश्वविकोशके तमतुल नौमि प्रभु विषमम् ॥ इति श्रीमहापुराणे पामे गुरतीर्थे ऽष्टनवतितमोऽध्याय ॥ विष्णुरुपाच- स्तोत्रं पवित्रं परमं पुराणं पापापहं पुण्यमय शिव च । धन्यं सुसूक्तं परमं सुजाप्य निशम्य राजन स सुखी यभूव । गता सुतृष्णा जुधया समेता देवोपमो भूमिपतिर्यभूव । भार्या च राज्ञः सुभगा चमूब जातावुभो पापविमुक्त देहो । हरिस्तु देवः प्रभुराविरासोद् विप्रैः सुपुण्यैहरिभक्तियुक्तः । आगन्य भूपं गतफल्मयं तं श्रीशंखचक्रा-जगदासिधर्ता। हरियवाच- चासुदेवाभिधान यन्मदापातकनाशनम् । भवता विज्वलात्पुण्याच्युतं राजन्विश्ल्मपम् ॥ तेन त्वं मुविभागी च सजातो नात्र संशयः। मम लोके प्रभुत्व दिव्याभोगान्मनोऽनुगान् । x x x -- मुपाहुरवाच- यदि देव घरो देयो मां दीनाय न्यया। पिज्यलाय प्रपद वं प्रथमं पर मुत्तमम् । हरिण्याच- विवसस्य पिता पुण्यः यलो शान पगिदतः । यासुदेष महतोत्रं नियं अपति भूपते ।। पुश्च प्रियया य मर्मतो मां प्रपश्यति । यचयं जपति स्तोत्रं सस्य दाम्प महत्पमम् ॥ पपमुक्त गुभे पापपे रामा पेगामापीन् । समोर महापुण्यं मपर्म पुर पंग ।।
प्राचार्य ज्ञानसंपन्नं वस्त्राभरण हेतुभिः । तोपयेदृत्विजश्व तद्विद्ध्याराधनं हरेः ॥ मोजयेत्ता-गुणवता सदन्नन शुचिस्मिते। अन्यांश्व ब्राह्मणान् शचया ये च तत्र समागताः ॥५४॥ दक्षिणां गुरवेदद्यात्विग्भ्यश्च यथार्हतः। अन्नाद्यनाश्वपाकांश्च प्रीणयेत्समुपागतान् ॥५॥ भुक्तवत्सु च सर्वेषु दीनान्धकृपणेषु च । विष्णोस्तत्प्रीणनं विद्वान् भुखीत. सहवन्धुभिः॥५६॥ नृत्यवादित्रगीतैश्च स्तुतिभिः स्वस्तिवाचकैः । कारयेत्तत्कथाभिश्च पूजां भगवतोऽन्वहम् ॥५७॥ एतत्पयोव्रतं नाम पुरुपाराधनं परम् । पितामहेनाभिहितं मया ते समुदाहृतम् ॥५॥ त्वं चानेन महाभागे सम्यक् चीर्णे न केशवम् । प्रात्मना शुद्धभावेन नियतात्मा भजाव्ययम् ॥५६॥ अयं वै सर्वयज्ञास्यः सर्वव्रतमिति स्मृतम् । तपः सारमिदं भद्रे दानं चेभ्यरतर्पणम् ॥६०॥ त एव नियमाः सातात्त एव च यमोत्तमाः। तपो दानं व्रतं यज्ञो येन तुष्यत्यधोऽक्षजः ॥६॥ तस्मादेतद् व्रतं भद्रे प्रयता श्रद्धया चर। भगवान्परितुष्टस्ते वरानाशु विधास्यति ॥६॥ इति श्रीम० मा० अष्टमस्कन्धेदितिपयोव्रतनाम १६-१० ॥ द्वादशाष्टाक्षर मंत्री सर्वैरेव जपनीयौ इति विष्णुधर्मेतिलद्वादशीव्रत माहात्म्ये । वउवाच- एकामुपोप्य कृपणां यां द्वादशी विधिना नरः। महाफलमयामोति तन्ममाचक्ष्य भार्गव ॥ मार्कण्डेय उवाच- माघ्यां तु समतीतायां श्रवणन तु संयुता । द्वादशी या भवेत कृप्या मोक्का सा तिलद्वादशी।
भोशुक उवाच-
वृतः पुरोहितस्त्वाष्ट्रो महेन्द्रायानुच्छते।
नारायणाख्यं धर्माह तदिहैकमनाः शृणु ॥ ३॥
विश्वरूप उवाच-
धौताद्मिपाणिराचम्य सपवित्र उदङ्मुखः ।
कृतस्वान करन्यासो मन्त्राभ्यां वाग्यतः शुचिः॥४॥
नारायणमयं वर्म संनहद् भय भागते ।
पायोर्जानुनोसोरुदरे हृद्यथोरसि ॥५॥
मुखे शिरस्यानुपूादोबारादीनि विन्यसेत् ।
ॐ नमो नारायणायेति विपर्ययमथापि वा ॥ ६॥
करन्यास
ततः कुर्याद् द्वादशाक्षरविद्यया ।
प्रणवादि यकारान्तमगुल्यङ्गुष्ठपर्वसु ॥७॥
न्यसेद्धृदय श्रोङ्कारं विकारमनु मृर्द्धनि ।
पकारन्तु भूयोर्मध्ये णकारं शिखयादिशेत् ॥ ८॥
वेकारं नेत्रयोयुंज्यानकारं सर्वसन्धिषु ।
मकारमस्त्रमुद्दिश्य मन्त्रमूर्तिर्भवेद्बुधः ॥ ६॥
सचिर्सग फडन्तं तत्सर्वदितु विनिर्दिशेत् ।
विष्णवे
इति ॥१०॥
आत्मानं परम ध्यायेद्ध्येयं पटशक्तिभिर्युनम् ।
विद्या तेजस्तपोमूर्तिमिमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥११॥
ॐ हरिर्विदध्यान्मम सर्वरक्षां न्यस्ताडिघ्र पद्मः पतगेन्द्र पृष्ठे ।
दरारि चर्मासि गदेषु चाप पाशान्दधानोऽट गुणोऽष्टबाहुः ॥१२॥
जलेषु मां रक्षतु मत्स्यमूर्चिर्यादोगणेभ्यः वरुणस्य पाशात् ।
स्थलेषु मायावटुवामनोऽव्यात् त्रिविक्रमः खेऽवतु विश्वरूपः ॥१३॥
दुर्गप्पटव्याजिमुखादिषु प्रभुः पायान नृसिंहोऽसुरयूथपारिः।
विमुञ्चतो यस्य महाहहासं दिशो विनेदुर्व्यपतश्च गर्माः ॥१४॥
रक्षत्वसौ माध्यनि यज्ञकल्पः स्वदंष्ट्रयोनीतधरो घराहः ।
रामोऽद्रिकूटेप्यथविश्वासे सलदमणोऽव्यादरताऽग्रजोऽस्मान् ॥१५॥
मामुग्रधर्मादखिलात्प्रमादाशारायणः पातु नरश्च हासात् ।
दतस्त्वयोगादय योगनाथः पायाद्गुणेशः कपिलः कर्म बन्धात् ॥१६॥
सनत्कुमारोऽवतु कामदेवासयशीर्ण मां पथि देवहेलनात् ।
देवर्षियर्यः पुरुषार्चनान्तरात्मनॊ हरिमा निरयादशेषान् ॥१७॥
प्रत
( ६८ )
पुर विलिख्य भो विधास्तीरे तस्य महोदधे ।
मध्ये तन
लिखेत्पद्ममष्टपत्र सकर्णिकम् ।२॥
एर मण्डलमालिप्य पूजयेत्तर भो द्विजा ।
अतर विधानेन नारायणमज
विभुम् ॥३॥
पर प्रवक्ष्यामि कायशोधनमुत्तम् ।
अकार हृदये ध्यात्वा चक्ररेखासमन्वितम् ।।४।।
ज्वल त निशिख चैव दहन्तं पापनाशनम् ।
चन्द्रमण्डलमध्यस्थ राकार मूर्ध्नि चिन्तयेत् ॥५॥
शुक्रवणं
प्रवर्पन्तममृत
सापयन्महीम् ।
एव निधूतपापस्तु दिव्यदेहस्ततो भवेत् ॥ ६॥
अणक्षर ततो मन्न न्यसेदेवाऽत्मनो बुध ।
वामपाद समारभ्र क्रमशश्चैत्र वियसेत् ॥७॥
पञ्चाङ्ग वैष्णर चैव चतु-यूह तथैव च।
करशुद्धिं प्रकुर्वीत मूलमन्त्रेण
साधक ॥८॥
एकेक चैव वणं तु अङ्गुलीषु पृथक्पृथक् ।
ओंकार पृथिवी शुक्ला वामपादे तु विन्यसेत् ॥६॥
नकार शाभव श्यामो दक्षिणेतु व्यवस्थित ।
मोकार कालमेवाऽहुमक्ट्या निधापयेत् ॥१०॥
नाकार सर्ववीज तु दक्षिणस्या व्यवस्थित ।
राकारस्तेन इत्याहु भिदेशे व्यवस्थित ॥११॥
वाययोऽय यकारस्तु वामस्कन्धे समाश्रित ।
णाकार सर्वगो शेयो दक्षिणाशे व्यवस्थित ॥१२॥
यकाराऽय शिरस्थश्च यत लोका प्रतिष्ठिता ।
ॐ विष्णवेनम शिर 1ॐ ज्वलनाय नम शिखा । ॐ विष्णवेनम
क्यचम् । ॐ नियने नम स्फुरण दिशोव धाय । ॐ हुफटशस्त्रम्।
ॐ शिरसि शुझो वासुदेव इति । ॐ श्रा ललाटे रक्त सकर्षणो गरु
न्मा रहिस्तेज श्रादिस्तेज प्रादित्य इति । ॐ श्रा प्रीयाया पीत
प्रद्युम्नो वायुमेघ इनि ॥ श्रा हृदये कृष्णोऽनिरुद्ध सर्वशक्तिसमन्वित
नि । एर चतुर्दूहमात्मान हवा तत कर्म समाचरेत् ॥१३॥
ममानेऽवस्थितो विष्णु पृष्टतश्चापि पेशव ।
गायि दो दक्षिणे पाय घामे तु मधुसूदन ॥१॥
( ६३ )
विदिनु दिचूर्धमधः समन्तादन्तर्वहिर्भगवान्नारसिंहः ।
प्रहापयँल्लोकभयं स्वनेनस्वतेजसाग्रस्त समस्ततेजाः ॥३४॥
मघवनिदमाख्यातं धर्म नारायणात्मकम् ।
विजेण्यस्यजसा येन दंशिनोऽसुर यूथपान् ॥३५॥
एतयारयमाणस्तु यं यं पश्यति चतुषा।
पदा या संस्पृशेत्सद्यः साध्यसास विमुच्यते ॥३६॥
न कुतश्विद्भयं तस्य विद्यां धारयतो भवेत् ।
राजदस्युग्रहादिभ्यो व्याघ्रादिभ्यश्च कर्हिचित् ॥३७ ।
इमां विद्यां पुरा कश्चित् कौशिको धारयन् द्विजः।
योगधारणया स्वाझं जहौ स मरुधन्वनि ॥
तस्योपरि विमानेन गन्धर्वपतिरेकदा ।
ययौ चित्ररथस्त्रीभितो यत्र द्विजक्षयः ॥३६॥
गगनाध्यपतत्सद्यः सविमानो या शिराः ।
स यालखिल्य वचनादस्थीन्यादाय विस्मितः।
प्राश्य प्राची सरस्वत्यां स्नात्वा धाम स्वमन्वगात् ॥४०॥
धीशुक उवाच-
य इदं शृणुयात्काले यो धारयति चारतः।
तन्नमस्यंति भूतानि मुच्यते 'सर्वतो भयात् ॥४१॥
एतां विद्यामधिगतो विश्वरूपाच्छतकातुः।
घेलोक्यलक्ष्मी बुभुजे विनिर्जित्य मृधेऽसुरान् ॥४२॥
इति श्रीमहावत महापुराणे षष्टस्कन्धे नारायण वम कथनं नामाऽष्टमोऽध्यायः ॥
तत्रैव अदितिपयोव्रत कथायाञ्च ।
कश्यपउवाच-
मतिर्मम ॥२१॥
उपतिष्ठस पुरुपं भगवन्तं जनार्दनम् ।
सर्वभूतगुहावासं घासुदेवं जगद्गुरुम् ॥२०॥
स विधारयति ते कामान्हरिदीनानुकम्पनः ।
श्रमोघा
भगवद्भक्तिर्नेतरेति
अदितिरुवाच-
फेनाई विधिना प्रहनुपस्पास्ये जगत्पतिम्।
यथा में सत्यसंकल्पो थियोत्स मनोरथम् ॥२२॥
( ७० ) मधुपर्कमन्त्रः- मधुपर्क महादेव ब्रह्माद्यैः कल्पितं तव । मया निवेदितं भक्त्या गृहाण पुरुषोत्तम । श्रो नमो नारायणाय नमः ॥२८॥ नाचमनीय मन्त्र:- मन्दाकिन्याः सितं पारि सर्वपापहरं शिवम् । गृहाणाऽचम. नीयं त्वं मया भक्त्या निवेदितम् । श्री नमो नारायणाय नमः (Rel . स्नानमान:- त्वमापः पृथिवी चैव ज्योतिस्त्वं वायुरेवच । लोकेश वृत्तिमारेण पारिणा स्नापयाम्यहम् । ओं नमो नारायणाय नमः॥३०॥ यस्खमात्र:- देवतत्वसमायुक्त यशवर्णसमन्वित । स्वर्णवर्णप्रभे देव वाससी तव केशव । ओं नमो नारायणाय नमः ॥३१॥ विलेपनमन्त्रः- शरीरंते न जानामि चेष्टां चैव च केशव ! मया निवेदितो गन्धः प्रतिगृह्य विलिप्यताम् । ओं नमो नारायणाय नमः ॥३२॥ उपवीतमन्त्रः- ऋग्यजुः साममन्त्रेण त्रिवृत पद्मयोनिना। सावित्रीग्रन्थिसंयुक्त मुपवीतं तयार्पये । औं नमो नारायणाय नमः ॥३३॥ अलङ्कारमन्त्र:- दिव्यरत्नसमायुक्त यहिभानुसमप्रभ । गात्राणि तव शोभन्तु सालकाराणि माधव । श्रॉ नमो नारायणाय नमः। श्रो नम इति प्रत्यक्षर समस्तेन मूलमन्त्रेण वा पूजयेत् । धूपमन्त्रः- वनस्पतिरसो दिग्यो गन्धाढ्यः मुरमिश्च ते। मया निघेदितो भक्त्या धूपोऽयं प्रतिगृह्यताम् । श्री नमो नारायणाय नमः ॥३६॥ दीप मन्त्रः- सूर्यचन्द्रमसो ज्योतिर्विद्युदयोस्तथैव च । त्यमेव ज्योतिषां देव दीपोऽय प्रति गृह्यताम् । श्री नमो नारायणाय नमः ॥३७॥ नैवेद्यमन्त्रः- अन्नं चतुर्विध चैय रसैः पद्भिः समन्वितम् । अपस्या नैवेद्य नव केशव । श्रो नमो नारायणाय नमः ॥३॥ मया निवेदित गन्ध . ( ६५ ) पतैर्मन्त्रैर्हपीकेशमावाहन पुरस्कृतम्। अर्चयेच्छद्धया युक्तः पाद्योपस्पर्शनादिभिः ॥३८॥ अचित्वा गन्धमाल्याद्यैः पयसा नपयेद्विभुम् । वस्त्रोपवीताभरण पाद्योपस्पर्शनैस्ततः धूपादिभिधार्चेद्वादशाक्षरविद्यया ।।३।। शृतं पयसि नैवेद्य शाल्यन्नं विभवे सति । ससर्पिः सगुडं दत्त्वा जुहुयान्मूलविद्यया ॥४०॥ निवेदित तद् भकीय दद्याद् भुजति वा स्वयम् । दत्वाचमनमर्चित्वा ताम्बूलं च निवेदयेत् ॥४२॥ जपेदोत्तरशतं स्तुवीत स्तुतिभिः प्रभुम् । कृत्वा प्रदक्षिणं भूमौ प्रणमेद्दण्डवन मुदा ॥४२॥ कृत्वा शिरसि तच्छेषां देवमुहासयेत्ततः । ध्यवरान् भोजयेद्विप्रान् पायसेन यथोचितम् ॥४॥ भुजीत तैरनुज्ञातः शेषं सेप्टः सभाजितैः। ब्रह्मचार्यथतदात्यां श्वो भूते प्रथमेऽहनि ॥४॥ स्नातः शुचिर्यथोक्तेन विधिना सुसमाहितः । नापयित्वार्चेद्यावत समापनम् ॥४५॥ पयोभतो चतमिदं चरेद्विष्एपर्चनाहतः। पूर्ववज्जुहुयादग्निं ब्राह्मणांश्चापि भोजयेत् ॥४६॥ एवं त्वहरहः कुर्याद्वादशाहं पयोबतः। हरेराराधन होममहणं द्विजतर्पणम् ॥४॥ प्रतिपदिनमारभ्य यावच्छुकानयोदशी। ब्रह्मचर्यमधः स्वप्न खान पवणं चरेत् ॥४॥ वर्जयेदसदालाप भोगानुधावांस्तथा। अहिंस्रः सर्वभूतानां घासुदेवपरायणः ४६॥ प्रयोदश्यामथो विष्णोः सपनं पश्चर्यिमो.। कारवेच्यादृष्टेन विधिना विधिकोविदः ।। पूजा च महती कुर्याद्वित्तशाट्यविवर्जितः। चरं निरूप्य पयसि शिपिविष्टाय विष्णवे ॥५॥ तेन तेन पुरुष यजेत सुसमाहितः। नैवेद्य चातिगुणयद्यारपुरुषतुष्टिदम् ॥५२॥ पयसा 4 ( ७२ ) पद्म शहश्च श्रीवत्सो गदा गरुड एव च । चकं खड्गश्च शाईच अष्टौ मुद्रा प्रकीर्तिताः ॥ ५५ ॥ विसर्जनमन्त्रः- गच्छ गच्छ परं स्थानं पुराण पुरुषोत्तम । यत्र ब्रह्मादयो देवा विदन्ति परमं पदम् । अर्चनं ये न जानन्ति हरमन्त्रैर्यथोदितम् । ते तत्र मूलमन्त्रेण पूजयन्त्यच्युतं सदा ॥ ॐ नमो नारायणाय इति, अष्टाक्षरं मूलमंत्रम् । इति एकष्टितमोऽध्यायः ॥ ६१ ॥ अष्टाक्षर मंत्र महिमा। नरसिंह पुराणे ६२ अध्याये विष्णु पूजा विधि वर्णनम् मार्कण्डेय उवाच- वर्णानामाश्रमाणां च कथितं लक्षणं तव । भूयः कथय राजेन्द्र शुश्रूपा तव का नृप ।। सहस्रानीक उवाच- स्नात्वा वेश्मनि देवेशमर्चयेदच्युतं विति । त्वयोतं मम विप्रेन्द्र तत्कथं पूजनं भवेत् ।। यमन्त्रैरर्यते विष्णुः येषु स्थानेषु वै मुने । तानि स्थानानि तन्मन्त्रं त्वमाचक्ष्य महामुने ॥ श्रीमार्कण्डेय उवाच-~- अर्चनं सप्रवक्ष्यामि विष्णोरमिततेजसः। यत्कृत्वा मुनयः सर्वे परं निर्वाणमामुयुः ।। अग्नौ क्रियावता देवो हृदि देवो मनीपिणाम् । प्रतिमास्वल्पयुद्धीनां योगिनां हृदय हरिः। यश्चाग्नौ हृदये सूर्ये स्थण्डिले प्रतिमासु च । एतेषु च हरेः सम्यगञ्चन मुनिभिः स्मृतम् । तस्य सर्वमयत्वाञ्च स्थरिडले भावितात्मनः ॥ श्रानुष्टुमस्य सूक्तस्य विष्णुस्तस्य च देवताः । पुरुषो यो जगवीज पिनारायणः स्मृतः ।।
विशेषत । ( ६७ ) तिले स्नान तिलोम नैवेद्य तिलमोदके । दीपैश्च तिलतैलेन तथा देय तिलोदकम् ॥ तिलाश्च देया विप्रेषु तस्मिन्नहनि पार्थिव । उपवासदिने राजन् होतव्याश्च तथा तिला ॥ उपोषितेनापरेऽह्नि होतव्याश्च इन्धन च प्रदातव्य ग्राहणेषु तथाऽनध ॥ तिल प्रस्थ तथा हुत्वा सोपवासो जितेन्द्रिय । न दुर्गतिमवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा ॥ तद्विष्णो परमनित्ये सोम मन्त्र प्रकीर्तित । पौरुषच तथा सूक्त श्रीसूक्तेन च सयुतम् । होम कार्योऽथ राजेन्द्र साविश्या परमात्मन ॥ एतत्प्रोक्त द्विजातीना स्त्रीशूद्रेषु च यत् शृणु । द्वादशाक्षरौमत्रौ तेपा प्रोतो महात्मनाम् ।। हितौ तौ च द्विजातीना मन्त्रश्रेष्ठौ नराधिप । तेभ्योऽप्यधिक मन्नोऽपि विद्यते नहि कुत्रचित् ।। द्वादशाटारो मन्त्रो कथयस्व पुण्यो पवित्रौ मागल्यौ सर्व पापमणाशनौ ॥ मार्कण्डेय उवाच- ॐ नमो भगवते वासुदेवाय । ॐ नमो नारायणाय एतो मया व कथितो पवित्रौ मन्नाविमौ पापहरौ वरण्याम्। परायणौ सर्व तपखिना यसै वरस्यभूती भुरनेषु नित्यम् ॥ यथा तिथिस्ते श्रवणेन युक्ता माघस्य मासस्य तथा मयोगा। कार्या तथेय नृपतेविशेषाद् योगे पवित्रे सरिताहयस्य । इति विष्णुधर्मोक तिलद्वादशी व्रतम् । वन उवाच ममानघ। मझावाच- अष्टाक्षर मंत्र महिमा ब्रह्मपुराणे प्र० ६१ विष्णु पूजन विधौ । देवान्पितस्तथा चान्यानसताऽचम्य धाग्यत । हस्तमान चतुष्कोए चतुर सुशोमनम् ॥
( ७४ ) नृसिंह पुराणे ६३ अध्याये च नरः॥ सहस्त्रानीक उवाच- सत्यमुक्तं त्वया ब्रह्मन् वैदिकः परमो विधिः। विष्णोदेवादिदेवस्य पूजन प्रति मेऽधुना ॥ अनेन विधिना ब्रह्मन् पूज्यते मधुसूदनः । वेदहरेव नान्यैस्तु तस्मात्सर्वहितं वद ।। श्रीमार्कण्डेय उवाच- अष्टाक्षरेण देवेश नरसिंहमनामयम्। गन्धपुप्पादिभिर्नित्यमर्चयेदन्युत राजन्नष्टाक्षरो मन्त्रः सर्वपापहरः परः। समस्तयशफलदः सर्वशान्तिकरः शुभः॥ ॐ नमो नारायणाय गन्धपुष्पादि सकलमनेनैव निवेदयेत् । अनेनाभ्यर्चितो देवः प्रीतो भवति तत्क्षणात् ॥ किं तस्य बहुभिर्मन्त्रैः किं तस्य बहुभिर्वतैः । ॐ नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थ साधकः ।। इम मन्त्र जपेद्यस्तु शुचिर्भूया समाहितः। सर्व पापविनिर्मुक्तो विष्णु सायुज्यमाप्नुयात् ।। सर्वतीर्थफलं होतत्सर्वतीर्थवर हरेरर्चनमन्यन सर्वयशफलं नृप ।। तस्मारकुरु नृपश्रेष्ट प्रतिमादिपु चार्चनम् । दानानि विममुष्येभ्यः प्रयच्छ विधिना नृप । छते नृपश्रेष्ठ नरसिंहप्रसादतः । प्राप्नोति चैप्ण तेजो यत्काक्षन्ति मुमुक्षयः॥ नृसिंह पुगणे १८ अध्याये श्रीशुष उयाच- पिंजपन मुध्यते तात मतत विष्णु तत्परः। मंमार दुःपारसपां हिताय पद मे पितः ।। नृप।
नरसिंह कृता
( ६६ )
उपरिटात्तु वैकुण्ठो वाराहः पृथिवीतले ।
अवान्तरदिशो यास्तु तासु सर्वासु माधवः ॥१५॥
गच्छतस्तिष्ठतो वाऽपि जानतः स्वपतोऽपि वा।
गुप्तिर्वासुदेवमयो ह्यहम् ॥१६॥
एवं विष्णुमयो भूत्वा ततः कर्म समारभेत् ।
यथा देहे तथा देवे सर्वतत्वानि योजयेत् ॥१७॥
ततश्चैव प्रकुर्वीत प्रोक्षणं प्रणवेन तु ।
फटकारान्तं समुद्दिष्टं सर्वविघ्नहरं शुभम् ।।१८।।
तत्रार्कचन्द्रवहीनां मण्डलानि विचिन्तयेत् ।
पद्ममध्ये न्यसेद्विष्णुं पवनस्याम्बरस्य च ॥१६॥
ततो विचिन्त्य हृदय श्रोकारं ज्योतिरूपिणम् ।
कणिकायां स्वमासीनं ज्योतीरूपं सनातनम् ॥२०॥
अष्टाक्षरं ततो मन्नं विन्यसेच यथाक्रमम् ।
तेन व्यस्तसमस्तेन पूजनं परमं स्मृतम् ॥२१॥
द्वादशाक्षर मन्त्रेण यजेदेव सातनम् ।
ततोऽवधार्य हृदये कर्णिकायां यहिन्यसेत् ॥२२॥
चतुर्भुजं महासत्त्वं सूर्य कोटि समप्रभम् ।
चिन्तयित्वा महायोगं ज्योतीरूपं सनातनम् ॥२३॥
ततोऽवाहयेन्मन्नं क्रमेणाऽचिन्त्य मानसे ।
यावाहन मन्त्रः-
मीनरूपो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । श्रायातु देवो वरदो
मम नारायणोऽग्रतः। ॐ नमो नारायणाय नमः ॥२४॥
म्यापनमन्त्रः-
कर्णिकायां सुपीठेऽन पद्मकल्पितमासनम् । सर्वसत्वहितार्याय
तिष्ठ त्वं मधुसूदन । ओं नमो नारायणाय नमः ॥२५॥
अर्थमन्त्रः-
ॐ त्रैलोरपतीनां पतये देवदेवाय हषीकेशाय विष्णये नमः।
मो नमो नारायणाय नमः ॥२१॥
पाचमन्य:-
या पाच पादयोदय पमनाभ सनातन । रिया कमलराक्ष
रक्षाए मधुसूदन । यो नमो नारायणाय नमः ॥२७॥
( ७६ ) महापातकयुक्तोऽपि मुच्यते नात्र संशयः । हृदि कृत्वा हरिं देवं मन्नमेन तु यो जपेत् ॥ सर्वपापविशुद्धात्मा स गच्छेत् परमां गतिम् । प्रथमेन तु लक्षण आत्मशुद्धिर्भविष्यति ॥ द्वितीयेन तु लक्षण मनः शुद्धिमवाप्नुयात । तृतीयेन तु लक्षण स्वर्गलोकमवाप्नुयात् ।। चतुर्थेन तु लक्षण हरेः सामीप्यमामुयात् । पञ्चमेन तु लक्षण निर्मल शानमाप्नुयात ॥ तथा पप्ठेन लक्षण भवेद्विप्णो स्थिरा गतिः। सप्तमेन तु लक्षण स्वरूप प्रतिपद्यते॥ अष्टमेन तु लक्षण निर्वाणमधिगच्छति । म्व स्व धर्म समायुक्तो जप कुर्याद् द्विजोत्तमः ॥ पतत्सिद्धिकर मन्त्रमष्टाक्षरमतन्द्रितः। दुःस्वप्नातुरपैशाचा उरगा ब्रह्मराक्षसाः॥ जापितं नोपसर्पन्ति चौराः जुद्राधयस्तथा । एकाग्रमनसाऽन्यग्रो विष्णुभक्तो दृढव्रतः।। जपेन्नारायण मन्नमेष मृत्युभयाऽपहम् । मन्त्राणां परमो मन्नो देवताना च दैवतम् ।। गुह्यानां परमं गुह्यमोंकाराद्यक्षराष्टकम्। नायुप्यं धनपुनांश्च पशुविद्यां महद्यशः॥ धर्मार्थकाममोक्षांश्च लभते च जपन्नरः। एतत्सत्य च धर्म्य च वेदश्रुति निदर्शनात् ॥ एतत्सिद्धि करं नृणां मात्ररूप न संशयः। ऋपयः पितरो देवाः सिद्धास्वसुरराक्षसाः ।। एतदेव परं जप्त्वा परां सिद्धिमितो गता.। फाल शास्त्रांतरविधानतः ।। अन्तकाले जपनेति तद्विष्णोः परमं पदम् । नारायणाय इत्ययमेव संसार घोर विष संहरणाय मन्त्रः। एवन्तु भन्यमतयो मुदितास्वरागा। ওখবর मुपदिशाम्यहमूर्घयाहुः। भूत्वाम्ययाएरधाद्द सत्यपूर्व प्रचोम्यहम् ।। मात्या यस्त्वात्मन नम सत्य।
( ७१ ) पूर्व दले वासुदेवं याम्ये संकर्षणं न्यसेत् । प्रद्युम्नं पश्चिमे कुर्यादनिरुद्धं तथोत्तरे ॥ ३४॥ वाराह च तथाऽऽग्नेये नरसिंहं च नैऋते। वायन्ये माधवं चैव तथैशाने निविक्रमम् ॥ ४०॥ तथाऽक्षरदेवस्य गरुड पुरतो न्यसेत् । वामपाश्य तथा चक्र शङ्ख दक्षिणतो न्यसेत् ॥ ४१ ।। तथा महागदां चैव, न्यसेदेवस्य दक्षिणे। ततः शाङ्ग धनुर्विद्वान्यसेद्देवस्य वामतः ॥ ४२ ॥ दक्षिणेने पुधी दिव्ये खट् वामे च विन्यसेत् । श्रियं दक्षिणतः स्थाप्य पुष्टिमुत्तरतो न्यसेत् ॥ ४३ ॥ वनमालां च पुरतस्ततः श्रीवत्सकौस्तुभो। विन्यसेवृदयादीनि पूर्वादिषु चतुर्दिशम् ॥ ४४ ॥ ततोऽस्त्रं देवदेवस्य कोणे चैव तु पिन्यसेत् । इन्द्रग्नि यम चेच नैर्ऋत वरुण घायुं धनदमीशानमनन्त ब्रह्मा पूजयेत्तान्त्रिकर्मन्रधश्चोर्च तथैव एवं सपूज्य देवेश मण्डलस्थं जनार्दनम् । लभेदभिमनान्कामानरो नास्त्यत्र सशयः ॥ ४७ ।। अनेने विधानेन मण्डलस्थं जनार्दनम् । पूजित य. सपश्येत स विशेद्विष्णुमव्ययम् ॥ ४ ॥ समृदयचिंतो येन विधिनाऽनेन फेशकः । जन्ममृत्युजरां तीर्वा स विष्णोः पद्मामुयाः ॥ ४ ॥ यः स्मरेत्सततं भक्त्या नारायणमतन्द्रित । अवह तस्य वासाय श्वेतदीपः प्रशल्पितः ॥५०॥ आँशरादिसमायुक्त नमः फारान्तदीपितम् । तमाम सर्वसत्यानां मन्त्र इत्यभिधीयते ॥ ५॥ अनेनेय विधानेन गन्धपुष्पं निवेदयेत् । एकस्य प्रति ययोदिष्टं ममेपतु । ५२ मुदास्ततो नियनीयापयोतममोदिताः। अपं चैव मयुर्थीत मुलमन्त्रेण मत्यविद ॥ ५३॥ प्रशयिशनिमष्टी या शतमष्टोधर कामेषु च यथाशेनं ययाति समाहितः । ५. तथा॥४५॥ सह। च॥४६॥ तथा।
(U) सर्वेपामपि पुण्यांना सर्वेषां श्रेयसामपि । सर्वेपामपि यशानां जपयज्ञः परः स्मृतः ।। तत्रादी जपयज्ञस्य फलं स्वस्त्ययनं महत् । शैवं पडक्षरं दिव्यं मन्त्रमाहुमहर्षयः ।। देवानां परमो देवो यथा वै त्रिपुरान्तकः । मन्त्राणां परमो मन्त्रस्तथा शैवः पडक्षरः ॥ एप पञ्चाक्षरो मन्त्री जप्तॄणां मुक्तिदायकः । संसेव्यते मुनिश्रेष्ठरशेषैः सिद्धि कांक्षिभिः ॥ अस्यैवाक्षरमाहात्म्यं नालं वक्तुं चतुर्मुखः । श्रुतयो यत्र सिद्धान्तं गताः परमनिर्वृताः I . सर्वज्ञः परिपूर्णश्च सच्चिदानन्दलक्षणः । स शिवो यत्र रमते शैवे पश्चाक्षरे शुभे ॥ एतेन मन्त्रराजेन सापनिपदात्मना। लेभिरे मुनयः सर्वे परं ब्रह्म निरामयम् ॥ नमस्कारेण जीवत्वं शिवेऽत्र परमात्मनि । ऐक्यं गतमतो मन्त्रः परब्रह्ममयो ह्यसौ ॥ भवपाशनिवद्धानां देहिनां हितकाम्यया । श्राहानमः शिवायेति मन्त्रमाद्यं शिवः स्वयम् ॥ किं तस्य यहुभिर्मन्त्रैः किं तीर्थैः किं तपोऽध्वरः । यस्योनमः शिवायेति मन्त्रो हृदयगोचरः॥ तावभ्रमन्ति संसारे दारुणे दुःखसङ्कुले । यावनोच्चारयन्तीम मन्त्रं देहभृतः सकृत् ।, मन्त्राऽधिराजराजोऽयं सर्ववेदान्तशेखरः। सर्वज्ञाननिधानं च सोऽयं चैव पडक्षरः।। कैवल्यमार्गदीपोऽयमविद्यासिन्धुवाडवः महापातकदावाग्निः सोऽयं मन्त्रः पडक्षरः ॥ तस्मात्सर्वप्रदो मन्त्रः सोऽयं पञ्चाक्षर स्मृतः। स्त्रीभिः शुदैश्च संकीर्णंर्धायते मुक्तिकांक्षिभिः ॥ नास्य दीक्षा न होमश्च न संस्कारो न तर्पणम् । न फालो नोपदेशश्च सदा शुचिरयं मनुः । महापातकविच्छित्यै शिव इत्यक्षर द्वयम् । अलं नमस्त्रिया युक्तो मुक्तये परिफलप्यते ।। . .
( ७३ ) दद्यात्पुरुषसूक्तेन यः पुप्पाण्यप एव अर्चितं स्याजगत्सर्व तेन वै स चराचरम् ।। प्राद्ययावाहयेद्देवमृचा तु पुरुषोत्तमम् । द्वितीययासनं दद्यात्पायं दद्यात्तृतीयया ॥ चतुर्घिः प्रदातव्यः पञ्चम्याचमनीयकम् । पष्टया न्नान प्रकुर्वीत सप्तम्या वस्त्रमेव च ॥ यज्ञोपवीतमष्टम्या नवम्या गन्धमेव च। दशम्या पुष्पदान स्यात् एकादश्या च धूपक्म् ।। द्वादश्या च तथा दीपं प्रयोदश्यार्वनं तथा। चतुर्दश्या स्तुति कृत्या पञ्चदश्या प्रदक्षिणम् ॥ पोडश्योद्वासन कुर्यात् शेषकर्मणि पूर्ववत् । नानं वस्त्र च नैवेद्य दद्यादाचमनीयम्म् ।। पएमासासिद्धिमामोति देवदेवं समर्चयन् । संवत्सरेण तेनैव सायुज्यमधिगच्छति ॥ हविपाग्नौ जले पुष्पैः ध्यानेन हृदये हरिः। अर्चन्ति सुरयो नित्यं जपेन रविमण्डले ॥ आदित्यमण्डले दिव्यं देवदेवमनामयम् । शखचक्रगदापाणिं ध्यात्वा विष्णुमुपासते॥ ध्येयः सदासवितृमण्डलमध्यवर्ती नारायणः सरसिजासनसन्निविष्टः । केयूरवान् मफरफुण्डलवान किरीटी हारी हिरएमयवपुर्धतराह चक्रः ।। एतत्पठन् केवलमेव सूक्तं दिने दिने भायित विष्णुपुद्धिः । स सर्वपापं प्रविहाय वैरा प्रयात्यच्युततुष्टिरारः॥ पनेषु पुगेषु प्यमातलभ्ये सदय सत्म। भफ्स्येपलभ्ये, पुरुरे पुगरो मुपये किमयं प्रियते न यतः ॥ इत्येयमुनाः पुरुषम्य विस्ताराविधिनेच मया नृपेन्द। अनेन नियंदुर पिपरामा मातं तदिष्टं यदि यंग पदम् ।। इति श्री नरसिंहपुरारोपितोरनायिपि म द्विषष्टितमोऽध्यायः फलेषु तोये.
तव (०) क्वचित्प्रियेण भुक्तं यद्रोचते तु मनीषिणाम् । दम्पत्योः प्रीतयागेन संगमः प्रीति .वर्द्धनः ॥ प्रियं यदा मे जायेत तदा सगस्तु ते मयि । काप्रीतिः कि सुखं पुंसां बलाद्भोगेन योपिताम् ॥ अप्रीतां रोगिणीं नारीमन्तर्यनीं धृतवताम् रजस्वलामकामां च न कामेत बलात्पुमान् ॥ प्रीणनं पालनं पोपं रञ्जनं मार्दवं दयाम् । कृत्वा वधूमुपगमेद्युवतिं प्रेमवान्पतिः॥ युवतो कुसुमे चैवं विधेयं सुखमिच्छता ॥ इत्युक्त्वाऽपितयासाच्या स राजा स्मर विह्वलः । बलादाकृष्य तां हस्ते परिरेभे रिरंसया । तां स्पृष्टमात्रां सहसा तप्तायः पिण्ड सन्निभाम् । निर्दहन्तीमिवात्मान तत्याज भय विहलः ॥ राजोवाच- अहोसुमहदाश्चर्यमिदं दृष्टं प्रिये। कथमग्निसम जात वपुः पल्लवकोमलम् ॥ इत्थं सुविस्मितो राजा भीतः सा राजवनमा । प्रत्युवाच विहस्यैनं विनयेन शुचिस्मिता ॥ राश्युवाच- राजन्मम पुरा वाल्ये दुर्वासा मुनिपुगयः ।। शैवीं पञ्चाक्षरी विद्यां कारुण्येनोपदिष्टवान् ॥ तेन मन्त्राऽनुभावेन ममाझं कलुषोभितम् । स्पष्टुं न शक्यते पुम्भिः सपापैर्देववर्जितैः ।। त्वया राजन् प्रकृतिना कुलटा गणिकादयः। मदिरास्वादनिरता निव्यन्ते सदा त्रियः॥ न स्नानं क्रियते नित्यं न मन्त्रो जप्यते शुचिः । नाराध्यते त्वयेशानः कथ मां स्पष्टुमर्हसि !! राजोवाच- तां समाख्याहिसुश्रोणि शैवीं पञ्चाक्षरी शुभाम् । विद्यां विध्वस्तपापोऽहं त्वयेच्छामि रति प्रिये ॥ राप्युवाच-- नाहं तबोपदेशं चै कुर्या मम गुरभवान् । उपातिष्ठ गुरं राजन् गर्ग मन्त्रविदां घरम् ।।
( ७५ ) सि उवाच- अशतरं प्रवक्ष्यामि मन्त्राणां मन्त्रमुत्तमम्। यं अपन मुच्यते मत्या जन्मसंसारवन्धनात् ॥ हृत् पुण्डरीकमध्यस्थं शखचक्रगदाधरम् । एकाग्रमनसा ध्यात्वा विष्णं कुर्याजपं द्विजः एकान्ते निर्जनस्थाने विएयग्रे वा जलान्तिके। जपेदशाक्षर मन्त्र चित्ते विष्णुं निधाय वै ॥ अशाक्षरस्य मन्त्रस्य ऋपिर्नारायण स्वयम् । छन्दश्च देवी गायत्री परमात्मा च देवता। शुभवर्णञ्च ॐकारं नकार रक्तमुच्यते। मोकार वर्णत. कृष्णं नाकार रकमुच्यते ।। राकार कुङ्कुमाभ तु यकार पीतमुच्यते । रणकारमअनाम तु यकार यहुवर्णकम् ॥ ओं नमो नारायणायेति मन्त्रः सर्वार्थ साधकः । भक्तानां जपतां तात स्वर्गमोक्षफलप्रदः ।। वेदानां प्रणयेनैप सिद्धो मन्त्रः सनातनः । सर्वपाप हरः श्रीमान् सर्वमन्त्रेषु चोत्तमः ॥ एनमाक्षर जपन्नारायण स्मरेत् । सन्ध्यावसाने सतत सर्वपापै. प्रमुध्यते ॥ एव परो मन एप एये परं तपः। एप पर परो मोत एप स्वर्ग उदाहत.॥ सर्ववेदरहस्येभ्य. सार एप समुद्धृतः। विष्णुना वैष्णगनां हि हिताय मनुज्ञा पुरा ॥ एवं ज्ञात्वा ततो विप्रः अपातरमिमं स्मरेत् । स्नात्वा शुचि. शुचौ देशे जपेत्पापविशुद्धये ।। जपे दाने च होमे च गमने ध्यानपर्वसु । जपेन्नारायणं मन्त्र कर्मपूर्षे परे तया ॥ मासि मासितु द्वादश्यां विष्णुमतो द्विजोत्तमः । स्नात्वा शुचिर्जपेयस्तु नमो नारारायणं शतम्। स गच्छेत्परमं देखें नारायणमनामयम् । गन्धपुष्पादिभिर्विष्णुमनेनाराम्य यो जपेत् ।। मन्त्र च। ( २ ) शैवी पंचाक्षरी विद्या यदा ते हृदयं गता। अघानां कोटयस्त्वत्तः काकरूपेण निर्गताः ॥ प्रासंस्तवाद्य राजेन्द्र दग्धाः पातक कोटयः । अनया सह पूतात्मा विहरव यथासुखम् ॥ इत्याभाष्य मुनिश्रेष्ठस्तं मन्त्रमुपदिश्य ताभ्यां विस्मितचित्ताभ्यां सहितः स्वगृहं ययौ ॥ गुरुवर्य्यमनुशाप्य मुदिती तौ च दम्पती । ततः स्वभवन प्राप्य रेजतुः स महाद्युती'। राजा दृढं समाश्लिष्य पनी चन्दनशीतलाम् । संतोष परम लेभे निःस्वः प्राप्य यथा धनम् ॥ अरोपवेदोपनिषत्पुराणशास्त्रावतंसोऽयमघा-तकारी। पचाक्षरस्यैव महाप्रभावो मया समासाकथितो वरिष्ठः॥ इति श्रीरकन्द पुराणे ब्रहाखण्डान्तर्गत ब्रह्मोत्तर खण्डे प्रथमाध्यायः॥ पञ्चाक्षर माहात्म्यम् शिवपुराणे (वा० सं० उत्तरभागे १२ अध्याये) श्रीकृष्ण उवाच- महर्षियर सर्वज्ञ सर्वज्ञानमहोदधे। पञ्चाक्षरस्य माहात्म्यं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥ उपमन्युरुवाच- पाक्षरस्य माहात्म्यं वर्षकोटिशतैरपि । अशक्यं विस्तराद्वक्तुं तस्मात् संक्षेपतः शृणु ॥ वेदे शिवागमे चायमुभयन पडक्षरः। मन्त्रः स्थितः सदा मुख्यो लोके पश्चाक्षर स्मृतः ॥ सर्वमन्त्राधिकश्चायमोडाराधः पडक्षरः। सर्वेषां शिवभक्तानामशेपार्थप्रसाधकः ॥ तदल्पाक्षरमाव्य' घेदसारं विमुक्तिदम् । आशासिद्धमसन्दिग्धं वाक्यमेतच्छिवात्मकम् ॥ नानासिधियुतं दिव्यं लोकचित्तानुरसयम् । सुनिश्चितार्धगम्भीरं याक्यं तत् पारमेश्वरम् ।।
हे पुत्र शिष्याः शृणुत न मन्त्रोऽष्टाक्षरात्परः। सत्य सत्यं पुनः सत्यमुत्क्षिप्य भुजमुच्यते ॥ वेदाच्छास्त्रं परं नास्ति न देवः केशवात्परः। आलोच्य सर्वशास्राणि विचार्य च पुनः पुनः ।। इदमेकं सुनिष्पन्नं ध्येयो नारायणः सदा । इत्येतत् सकलं प्रोक्त शिष्याणां तव पुण्यदम् ।। कथाश्च विविधाः प्रोक्ता मया भज जनार्दनम् । अशाक्षरमिमं मन्त्रं सर्वदुःख विनाशनम् ॥ जप पुत्र महाबुद्धे यदि सिद्धिमभीप्ससि । इमं स्तवं व्यासमुखाद्विनिःसृतं संध्यानये ये पुरुषाः पठन्ति । तेधौतपाण्डुरपटाइव राजहंसाःसंसारसागरमपेतभयास्तरन्ति। अथ पञ्चाक्षर मंत्र माहात्म्यम् । तद्यथा स्कन्द पुराणे ब्रह्मखण्डान्तर्गत ब्रह्मोत्तर खएडे १ अध्याये ॐ नमः शिवाय । ज्योतिर्मात्र निर्मलज्ञानचनुपे। नमः शिवाय शान्ताय ब्रह्मणे लिगमूर्तये ॥ स्वरूपाय ऋपय ऊयु पाख्यातं भवता सूत विष्णोर्माहात्म्यमुत्तमम् । समस्ताघहरं पुण्यं समाप्तेन श्रुतं च नः । इदानीं श्रोतुमिच्छामो माहात्म्यं निपुरद्विपः । तद्भकानां च माहात्म्यमशेषाघहरं परम् ॥ तन्मन्त्राणां च माहात्म्यं तथैव द्विजसत्तम । तत्कथायाश्च तद्गतः प्रभारमनुवर्णय ॥ सत उवाच- पतावदेव मानां परं श्रेयः सनातनम् । यदीश्वरकथायां पै जाता भतिर हेतुकी ॥ अतस्तद्भक्तिलेशस्य माहात्म्यं ययंते मया। अपि परपायुपानालं यपतुं विस्तरतः पचित् ॥
एतावत् तु शिवशानमेतावत् परमं पदम् । यदोनमःशिवायेति शिववाक्यं पडक्षरम् ॥ विधियाक्यमिदं शैवं नार्थवादं शिवात्मकम् । यः सर्वज्ञः स सम्पूर्णः स्वभावविमलः शियः॥ लोकानुग्रहकर्ता च स मृपार्थ कथं वदेत् । यद् यथायस्थितं घस्तु गुणदोपैः स्वभावतः । यावत् फलञ्च यत् पुण्यं सर्वस्तु तथा वदेत् ॥ रागाशानादिभिर्दोषैर्ग्रस्तत्वादनृतं घदेत् । ते चेश्वरे न विद्यन्ते ब्रूयात् स कथमन्यथा । अजातदोपदोपेण सर्वन शिवेन यत् । प्रणीतममलं वाक्यं तत् प्रमाणं न संशयः॥ तस्मादीभ्यरवाक्यानि श्रद्धयानि विपश्चिता। यथार्थ पुण्यपापेषु तदधद्धो व्रजत्यधः ॥ स्वर्गापवर्गसिद्ध्यर्थ भाषितं यत् सुशोभनम् । वाक्यं मुनिवरैः शान्तैस्तद्विशेयं सुभाषितम् ।। राग-द्वपानृत-क्रोध-काम-तृष्णानुसारि यत् । वाक्यं निरयहेतुत्वात् तदुर्भाषितमुच्यते ॥ सत्कृतेनापि किं तेन मृदुना ललितेन वा। अविद्यारागवाक्येण संसारलेशहेतुना ॥ यच्छुत्या जायते श्रेयो रागादीनाञ्च संक्षयः । विरूपमपि तद्वाक्यं विज्ञेयमतिशोभनम् ॥ बहुत्येऽपि हि मन्त्राणां सर्वशेन शिवेन यत् । प्रणीतममलं मन्त्रं न तेन सदृशं क्वचित् ।। शिवज्ञानानि यायन्ति विद्यास्थानानि यानि च । पडक्षरस्य सूत्रस्य तानि भाप्यं समासतः॥ किं तस्य वहुभिर्मन्प्रैः शास्त्रैर्वा बहुविस्तरः । यम्यानमःशिवायेति मन्त्रोऽयं हृदि संस्थितः। तेनाधीतं श्रुतं तेन कृतं सर्वमनुष्टितम् । येनॉनमःशिवायेति मन्त्राभ्यासः स्थिरीकृतः॥ नमस्कारादिसंयुक्तं शिवायेत्यक्षरप्रयम्। जिहाने वर्तते यस्य सफलं तस्य जीवितम् ॥
. उपदिष्टः सद्गुरुणा जप्तः क्षेने च पाचने । सद्यो यथेप्सितां सिद्धिददातीति फिमद्भुतम् ॥ अतः सद्रुमाश्रित्य ग्राह्योऽय' मन्त्रनायकः । पुण्यक्षेत्रेषु जप्तन्य. सद्यः सिद्धिं प्रयच्छति ॥ गुरुवो निर्मलाः शान्ताः साधयो मितभापिणः । कामकोधविनिमुक्ताः सदाचारा जितेन्द्रियाः ॥ एतैः कारुण्यतो दत्तो मन्त्र. क्षिप्र प्रसिद्ध्यति । क्षेत्राणि जपयोग्यानि समासात्कथयाम्यहम् ॥ प्रयाग पुष्कर रम्य केदार सेतुबन्धनम् । गोकर्ण नैमिपारण्यं सद्य. सिद्धिकर नृणाम् ।। कलावती कथा। श्रत्रानुवर्यते सद्भिरितिहास. पुरातनः। असकृद्धा सकृद्वापि एवतां मङ्गलप्रदः॥ मथुरायां यदुश्रेष्ठो दाशार्ह इति विश्रुतः। पभूध राजा मतिमान महोत्साहो महारलः ॥ शास्त्रशो नयवाक् शूरो धैर्यवानमितद्युतिः । अमधृष्यः सुगम्भीरः सग्रामेप्पनिवर्तित.॥ महारथो महेप्यासो नानाशास्त्रार्थ कोविदः। वदान्यो रूपसम्पनो युवा लक्षणसयुतः। स काशिराजतनयामुपयेमे वराननाम्। कान्तां कलावती नाम रूपशीलगुणान्विताम् ।। कृतोद्वाहः स राजेन्द्रः संप्राप्य निजमन्दिरम् । रात्रौ ता शयनारुढा सगमाय समाहयत् ।। सा स्वमा समाहूता बहुश प्रार्थिता सती। न ववन्ध मनस्तस्मिन्न चागच्छत्तदन्तिकम् ॥ संगमाय यदाता नागता निजवल्लभा। येलादाहर्तुकामस्तामुदतिष्ठन्महीपतिः सायुवाच- मा मां स्पृश महाराज कारएशा प्रते सिताम् । धर्माधमों विजानासि मा कार्यों साहसं मयि ।। ॥
अमक्षा यायुभक्षाश्च ये चान्ये व्रतकर्शिताः। तेषामेतैर्नास्ति मम लोकसमागमः॥ भक्त्या पश्चातरेणैव यो हि मां सकदर्चयेत् । सोऽपिगच्छेन्मम स्थानं मन्त्रस्यास्यैव गौरवात्। तस्मात् तपांसि यज्ञाश्च व्रतानि नियमांस्तथा। पञ्चाक्षरार्चनस्यैते कोट्यंशेनापि नो समाः॥ बद्धो पाऽप्यथवा मुक्तः पाशात् पश्चातरेण यः। पूजयेन्मां स. मुच्येत नात्र कार्या विचारणा ॥ अरुद्रो वा सरुद्रो पा सकृत् पञ्चाक्षरेण यः। पूजयेत् पतितो वापि मूढो वा मुच्यते नरः॥ पडक्षरेण या देवि तथा पञ्चाक्षरेण वा। स ग्रहाद्गण मां भक्त्या पूजयेद् यदि मुच्यते ॥ पतितोऽपतितो वापि मन्त्रेणानेन पूजयेत् । मम भक्तो जितक्रोधो हलब्धो लब्ध एव वा ॥ अलब्धारलब्ध एवेह कोटिकोटिगुणाधिकः । तस्माल्लब्ध्वैव मां देवि मन्त्रेणानेन पूजयेत् ॥ लब्ध्या सम्पूजयेद् यस्तु मैत्र्यादिगुणसंयुतः । ब्रह्मचर्यरतो भक्त्या मत्सादृश्यमवामुयात् ॥ किमत्र बहनोक्तेन भक्ताः सर्वेऽधिकारिणः । मम पसाक्षरे मन्त्रे तस्मान्छेष्ठतरो हि सः॥ तस्मादनेन मन्त्रेण मनोवाकायभेदतः। आवयोरर्थनं कुर्याजपहोमादिकं तथा॥ यथाशं यथाश्रद्धं यथाकालं यथामति । यथाशक्ति यथासम्पद् यथायोगं यथारति ॥ यदा कदापि वा भवत्या यत्र कुत्रापि वा कृता। येन केनापि या देवि पूजा मुक्ति नयिष्यति ॥ भय्यासक्तेन मनसा यत् कृतं मम सुन्दरि । मत्प्रियञ्च शिवञ्चय फमेणाप्यक्रमेण या॥ तथापि मम भत्ता ये नात्यन्तयियशाः पुनः। तेषामचे तु शास्त्रेषु मर्यप नियमः कृतः।
( १ ) सूत उवाच- इति संभाषमाणौ तौ दम्पती गर्गसन्निधिम् ॥ प्राप्य तञ्चरणौ मूर्ना ववन्दाते कृताअली ॥ अथ राजा गुरुं प्रीतमभिपूज्य पुनः पुनः । समाचष्ट विनीतात्मा रहस्यात्ममनोरथम् ।। राजोवाच- कृतार्थ मां कुरु गुरो संप्राप्त करुणाधीः । शैवीं पञ्चाक्षरौं विद्यामुपदेष्टुं त्वमर्हसि ॥ अनाज्ञातं यदाज्ञातं यत्कृतं राजकर्मणा । तत्पापं येन शुद्ध्येत तन्मत्र देहि मे गुरो॥ एवमभ्यर्थितो राज्ञा गों ब्राह्मणपुङ्गवः। तौ निनाय महापुण्य कालिन्द्यास्तटमुत्तमम् ॥ तत्र पुण्यतरोर्मूले निषएणोऽथ गुरुः स्वयम् । पुण्यतीर्थजले स्नातं राजानं समुपोषितम् ॥ प्रामुखं चोपवेश्याऽथ नत्वा शिवपदाम्बुजमू । तन्मस्तके करं न्यस्य ददौ मन्त्र शिरात्मकम् ॥ तन्मन्त्रधारणादेव तद्गुरोर्हस्तसङ्गमात् । निर्ययुस्तस्य वपुषो वापसाः शतकोटयः॥ ते दग्धपक्षाः क्रोशन्तो निपतन्तो महीतले । भस्मीभूतास्ततः सर्वे दृश्यन्ते स्म सहस्रशः॥ दृष्ट्वा तद्वायसकुलं दह्यमान सुविस्मितौ। राजा च राजमहिषी त गुरु पर्यपृच्छताम् ॥ भगवन्निदमाश्चर्य शरीरत.। वायसानां कुल दृष्ट किमेतत्साधु भएयताम् ॥ भोगुररुवाच- राजन्भवसहस्रेषु परिधावता। संचितानि दुरन्तानि सन्ति पापान्यनेकशः ॥ तेषु जन्मसहस्रेषु यानि पुण्यानि सन्ति ते। तेषामाधिक्यतः छापि जायते पुण्ययोनिषु ॥ तथा पापीयसी योनि चित्पापेन गच्छति । साम्ये पुण्यानयोश्चैव मानुषी योनिमाप्तवान् । कथ जात A भवता ( 5 ) शिवश्चास्तु शुभश्चास्तु शोभनोऽस्तु प्रियोऽस्त्विति। एवं दद्याद्गुरुर्मन्धमाशाश्चैव ततः परम् ॥ जपविधिः एवं लब्ध्वा गुरोर्मन्त्रमाशाञ्चैव समाहितः। संकल्प्य च जपेन्नित्यं पुरश्चरणपूर्वकम् ॥ यावजीवं जपेनित्यमष्टोत्तरसहस्रकम् । अनन्यस्तत्परो भूत्वा स याति परमां गतिम् ॥ जपेदक्षरला चतुर्गुणितमादरात्। नताशी संयमी यः स पौरश्चरणिकास्मृतः॥ यः पुरश्चरणं कृत्वा नित्यजापी भवेत् पुनः । तस्य नास्तिसमोलोकेस सिद्धःसिद्धिदोभवेत् ॥ स्नानं कृत्वा शुचौ देशे बद्धा रुचिरमासनम् । त्वया मां हृदि सञ्चिन्त्य सञ्चिन्त्य स्वगुरुं ततः ॥ उदङ्मुखः प्राइमुखो वा मौनी चैकानमानसः । विशोध्य पशतवानि दहनप्लायनादिभिः॥ मन्प्रन्यासादिकं कृत्वा सकलीकृतविग्रहः। आवयोर्विग्रहं ध्यायन् प्राणापानौ नियम्य च ।। विद्यास्थानं स्वकं रुपमृपिं छन्दोऽधिदैवतम् । वीजं शक्ति तथा वाच्यं स्मृत्वा पञ्चाक्षरी जपेत् ॥ उत्तमं मानसं जाप्यमुपांशु मध्यमं विदुः । अधर्म वाचिक प्राहुरागमार्थविशारदाः ॥ यदुधनीचस्वरितः शब्दैः म्पष्टपदाधरः। मन्त्रमुचारयेद्वाचा याचिकोऽयं जपः स्मृतः॥ जितामात्रपरिस्पन्दादीपदुच्चारितोऽपि या । अपररथुतः किन्चिच्छुनो घोपांशुगच्यते ॥ धिया यदक्षरश्रेण्या वर्णादणं पदात् पदम् । शब्दार्थचिन्तनं भूयः कथ्यते मानसो जपः। याचिदम्येक पय स्यादुपांशु शनमुच्यते । माहस्रो मानसः प्रोकः सगर्भस्तु शताधिकः ।। भाणायामममायुक्तः सगमों जप उच्यते । आपातयोग्गाऽपि प्राणायामः प्रशस्यते ॥ .
मन्त्रं सुखमुखोचार्यमशेपार्थप्रसिखये। प्राहों नमः शिवायेति सर्वज्ञः सर्वदेहिनाम् ॥ तद्वीजं सर्वविद्यानां मन्त्रमाद्यं पडक्षरम् । अतिसूक्ष्मं महार्थञ्च शेयं तटबीजवत् ॥ देवो गुणत्रयातीतः सर्वशः सर्पकृत् प्रभुः । ओमित्येकाक्षरे मन्त्र स्थितः सर्वगतः शिवः ।। ईशानाद्यानि सूक्ष्माणि ब्रह्मारयेकाक्षराणि तु । मन्त्रे नमः शिवायेति संस्थितानि यथाक्रमम् ।। मन्त्रे पडक्षरे सूक्ष्मे पञ्चब्रह्मतनुः शिवः । याव्यवाचकभावेन स्थितः साक्षात् स्वभावतः ॥ याच्यः शिवः प्रमेयत्वान्मंत्रस्तद्वाचकः स्मृतः। वाच्यवाचकभावोऽयमनादिः संस्थितस्तयोः ॥ यथानादिः प्रवृत्तोऽयं घोरसंसारसागरः। शिवोऽपि हि तथानादिःसंसारान्मोचकःस्थितः ॥ व्याधीनां भेषजं यत् प्रतिपक्षः स्वभावतः । तद्वत् संसारदोषाणां प्रतिपक्षः शिवः स्मृतः ॥ असत्यलिन् अगन्नाथे तमोभूतमिदं भवेत् । श्रादित्येन यथा हीनं निरालोकमिदं जगत् ॥ अभावादीश्वरस्येयं जगत्सृष्टिः कथं भवेत् । अचेतनत्वात् प्रकृतेरक्षत्वात् पुरुषस्य च ॥ प्रधानपरमाएवादि यावत् किञ्चिदचेतनम् । न तत्कर्ट स्वयं दृष्टं बुद्धिमत् कारणं विना ॥ धर्माधर्मोपदेशश्च बन्धमोक्षविचारणा। न सर्वरं विना पुंसामादिसर्गे प्रसिध्यति ॥ वैधं विना निरानन्दाः विश्यन्ते रोगिणो यथा । शिवं विना निरानन्दं क्लिश्यते हि जगत् तथा । तस्मादनादिः सर्वज्ञः परिपूर्ण, सदा शिवः । अस्ति नाय. परित्राता पुंसां संसारसागरात् ।। आदिमध्यान्तनिर्मुक्तः स्वभावविमलः प्रभुः । सर्वशः परिपूर्णच शिवो शेयः शिवागमे । तस्याभिधानं मन्त्रोऽयमभिधेयच स स्मृतः । भभिधानाभिधेयत्वान्मन्नः सिदः परः शिवः ॥
. (१०) जपनियमाः उप्णीपी कञ्चुकी नमो मुक्तकेशो गलावृतः । अपवित्रकरोऽशुद्धो विलपन्न जपेत् क्वचित् ।। फ्रोधं मदं क्षुतं त्रीणि निष्ठीवनविजृम्भरणे । दर्शनश्च श्व-नीचानां वर्जयेजपकर्मणि ॥ प्राचामेत् सम्भवे तेषां स्मरेता मां त्वया सह । ज्योतीपि च प्रपश्यद्वा कुर्य्याद्वा प्राणसंयमम् ।। अनासनः शयानो वा गच्छन्नुत्थित एव वा। रथ्यायामशिवे स्थाने न जपेत् तिमिरान्तरे ॥ प्रसार्य न जपेत् पादौ कुक्कुटासन एवं वा । यान-शय्याधिरूढ़ो वा चिन्ताव्याकुलितोऽथवा ।। शक्तश्ोत् सर्वमेवैतदशक्तः शक्तितो जपेत् ॥ किमत्र बहुनोक्तेन समासेन घचः शृणु। सदाचारो जपन् शुद्धं ध्यायन् भद्रं समश्नुते ॥ श्राचारः परमो धर्म श्राचारः परमं धनम् । आचारः परमा विद्या प्राचारः परमा गतिः ।। आचारहीनः पुरुपो लोके भवति निन्दितः। परत्र च सुखी न स्यात् तस्मादाचारवान भवेत् ।। यस्य यद्विहितं कर्म घेदे शास्त्रे च वैदिकः । तस्य तेन समाचारः सदाचारो न चेतरः॥ सद्भिराचरितत्वाश सदाचारः स उच्यते । सदाचारस्य तस्याहुरास्तिक्यं मूलकारणम् ॥ नास्तिकश्चेत् प्रमादाद्यैः सदाचारादपि च्युतः। न दुप्यति नरो नित्यं तस्मादास्तिकतां व्रजेत् ॥ ययेहास्ति सुखं दुःप सुरुतैर्दुतरपि । चास्तीतिमतिरास्तियामुन्यते ॥ पञ्चाक्षरं परित्राणं पतितम्यानत्यजस्य च । रहम्यमन्यद्वक्ष्यामि गोपनीयमिदं प्रिये। नधान्यं यस्य फस्यापि नास्तिकम्याचयापशीः । मदाचारविहीनस्य पतितम्यास्यजस्य च। पचापरात् परं नास्ति परित्राणं फरली युगे ।। तथा परत्र अन्त्यजो वाऽधमो वापि मूर्यो वा पण्डितोऽपिवा। पञ्चाक्षरजपे निष्ठो मुच्यते पापपसरात् ।। इत्युक्त परमेशेन देव्या पृष्ठेन शूलिना। हिताय सर्वमाना तिष्यजाना विशेषत ॥ शिवपार्वती संवादः देवी-उवाच- कलौ कलुपिते काले दुर्जये दुरतिक्रमे। अपुण्यतमसाच्छन्ने लोके धर्मपराङ्मुखे ॥ क्षीणे वर्णसमाचारे सङ्करे समुपस्थिते । सर्वाधिकार सन्दिग्धे निश्चिते वा विपर्यये ॥ तदोपदेशे विहते गुरुशिष्यकमे गते। केनोपायेन मुच्यन्ते मक्तास्तव महेश्वर । महेश्वर उवाच- धाश्रित्य परमा विद्या हृद्या पश्चाक्षरी मम । मच्याच भावितात्मानो मुख्यन्ते कलिजा नरा ॥ मनोवाकायजैर्दोपैर्वत स्मर्तुमगोचरे। पिताना कृतघ्नाना नियाना खलात्मनाम् ।। लुब्धानां वक्रमनसामपि मत्प्रवणात्मनाम् । पञ्चाक्षरीविद्या ससारभयतारिणी॥ मयैवमसकृषि प्रतिज्ञात धरातले। पतितोऽपि विमुच्येत मद्भक्तो विद्ययानया । मम देवी उवाच- कायोग्यो भवेन्मर्त्य पतितो यदि सर्वथा । कायोग्येन यत् कर्म स्तच नरकाय हि। तत कथ विमुच्येत पतिता विद्ययानयाn उवाच- तथ्यमेतत् त्वया प्रोत तथा हि शृणु सुन्दरि। रहस्यमिति मत्वैतगोपित यन्मया पुरा। समन्त्रक मा पतित पूजयेद् यदि मोहित । नारकी स्याल सन्देहो मम पशातर विना ।
(१२) अथ पश्चाक्षर जपः शिवपुराणे विद्येश्वर संहितायां १५ अध्याये- सूत उवाच जप योगमथो वक्ष्ये गदतः शृणुत हिजाः । तपः कर्तुजपः प्रोक्तो यजपन् परिमार्जते ।। शिवनाम नमः पूर्व चतुर्थी पञ्चतत्त्वकम् । स्थूल प्रणव रूपं हि शिवपञ्चाक्षरं द्विजाः। पञ्चाक्षर जपेनैव सर्वसिद्धि लभेन्नरः । प्रणवेनादि संयुक्तं सदा पञ्चाक्षरं जपेत् ॥ गुरूपदेशं संगम्य सुखवासे सुभूतले । पूर्वपक्षे समारभ्य कृष्णाभूतावधि द्विजाः ॥ माघं भादं विशिष्टं तु सर्वकालोत्तमोत्तमम् । एकवारं मिताशी तु वाग्यतो नियतेन्द्रियः ।। स्वस्य राज्य पितृणाञ्च शुश्रूपणच नित्यशः । सहस्रजपमात्रेण भवेच्छुद्धोऽन्यथा ऋणी ॥ पञ्चाक्षरं पञ्चलक्षं जपेच्छिव मनुस्मरन् । पद्मासनस्थं शिवदं गहा चन्द्रकलान्वितम् ॥ वामोरुस्थित शक्तया च विराजन्तं महागणे । मृगटङ्कधर देवं घरदाभय पाणिकम् ॥ सदानुग्रहकर्तारं सदाशिवमनुस्मरन् । सम्पूज्य मनसापूर्व हृदये सूर्यमण्डले ॥ जपेत्पञ्चाक्षरी विद्या प्रामुखः ऊर्द्धयर्म कृत् । प्रातः कृष्ण चतुर्दश्यां नित्यकर्म समाप्य च ॥ मनोरमे शुचौ देशे नियतः शुद्धमानसः। पञ्चाक्षरस्य मन्त्रम्य सहन'द्वादशं जपेत् ।। इत्याधुक्का- एवं प्रमेण मुक्काः स्युना॑ह्मणा घे जितेन्द्रियाः । अन्येषां च फ्रमं पदये गदतः शृणुतादरात् ॥ गुरुपदेशारजाप्यं वै ब्राह्मणानां नमान्तयम् । पञ्चाक्षरं पञ्चलक्ष आयुष्यं प्रजयेद्विधिः ।। सत्रियः पञ्च लक्षण क्षप्रायमपनेष्यति । पुनध पश्चलक्षण क्षत्रियो ब्राह्मणो भयेत् ।।
( ८७ ) मंत्रग्रहणविधिः तत्रादौ सम्प्रवक्ष्यामि मन्त्रसंग्रहणं शुभम् । यद्विना निष्फलं जाप्यं येन वा सफलं भवेत् ॥ श्राशाहीनं क्रियाहीन श्रद्धाहीनं घरानने। आज्ञार्थ दक्षिणाहीनं सदा जप्तञ्च निष्फलम् ॥ प्राशासिद्धं कियासिद्धं श्रद्धासिद्धं मदात्मकम् । एवञ्चेद्दक्षिणायुक्तं मन्त्रसिद्ध महाफलम् ॥ उपगम्य गुरुं विप्रमाचाय्यं तत्त्ववेदिनम् । जापिनं सद्गुणोपेतं ध्यान-योगपरायणम् ।। तोपयेत् तं प्रयत्नेन भावशुद्धिसमन्वितः। वाचा च मनसा चैव कायेन द्रविणेन च । श्राचाय्यं पूजयेच्छिप्यः सर्वदा हि प्रयत्नतः। हस्त्यश्व-रथ-रत्नानि क्षेत्राणि च गृहाणि च ॥ भूपणानि च वासांसि धान्यानि च धनानि च । एतानि गुरवे दद्याद्रत्या च विभवे सति ।। वित्तशाट्यं न कुर्वीत यदीच्छेत् सिद्धिमात्मनः । पश्चानिवेदयेद्देवि स्वान्मानं सपरिच्छदम् ॥ एवं सम्पूज्य विधिवद् यथाशकि त्ववञ्चयन् । आददीत गुरोर्मन्त्रं ज्ञानञ्चैव क्रमेण तु ॥ एवं तुष्टो गुरुः शिष्यं पूजकं यत्सरोपितम् । शुश्रुषुमनहकारं स्नातं शुचिमुपोपितम् ॥ स्नापयित्वा विशुद्ध्यर्थं पूर्णकुम्भवृतेन वै। जलेन मन्त्रशुद्धन पुण्यद्रव्ययुतेन च ॥ अलङ्कृत्य सुयेपञ्च गन्धनग्यत्रभूपणैः। पुण्याहं वाचयित्वा च ब्राह्मणानभिपूज्य च ॥ समुद्रतीरे नद्याच गोष्ठे देवालयेऽपि वा। शुचौ देशे गृहे वापि काले सिद्धिफरे तिथौ । नक्षत्रे शुभयोगे सर्वदोष वियर्जिते। अनुगृह्य ततो दद्याज्ञानं मम यथाविधि ॥ स्वरेणोशारयेन् सम्यगेकान्तेऽतिप्रसन्नधोः। उद्याय्योधारयित्वा तमाश्योर्मन्प्रमुत्तमम् ।
( ४ ), प्रणवेन क्षिपेत्तेषु द्रव्याण्यालोक्य बुद्धिमान् । अरुद्रो वा सरुद्रोवा सकृत्पञ्चाक्षरेण यः ॥ पूजयेत्पतितो वापि मूढो वा मुच्यते नरः। पडक्षरेण वा देवि तथा पञ्चाक्षरेण वा ॥ सौर पुराणे ६५ १० पंचाक्षरेण मन्त्रेण पत्र पुष्पमथापि वा। यः प्रयच्छति शर्वाय तदनन्तफलं सरुत् ।। दीक्षितोऽदीक्षितोचाऽपि विधानादन्यथाऽपि वा। पञ्चाक्षरं जपेद्यस्तु शिवस्यानुचरो भवेत् ॥ पंचाक्षरेण मन्त्रेण बिल्वपत्रैः शिवार्चनम् । करोति श्रद्धया यस्तु स गच्छेदैश्वर पदम् ॥ स्कंदपुराणे व्र० उ० खं० १०३ अहो ईश्वरपूजायाः माहात्म्यं विस्मयावहम् । पत्रमाण संतुटो यो ददाति निजं पदम् ॥ पञ्चाक्षरं परममन्त्रमशेयवेद वेदान्तसारमतिशोभनमादरेण ।। अश्या सुराः प्रणवसंयुतमम्बिकेश दृष्ट्वा सभापतिमशेप गुरुं नतास्ते ॥ सज्जनानां अथ राम मंत्र महिमा । कल्याणानां निधानं कलिमलमथनं पावनं पावनानां पाथेयं यन्मुमुक्षोः सपदि परपद प्राप्तये प्रस्थितस्य । विश्रामस्थानमेकं कविवरवचसा जीवन यीजं धर्मदुमस्य प्रभवतु भवतां भूतये रामनाम ॥ कलिसंतरणोपनिषत् । हरिः ॐ । द्वापरान्ते नारदो ब्रह्माणं जगाम कथं भगवन् गां पर्यटन फलिं सन्तरेयमिति । सहोवाच ब्रह्मा साधु पृष्टोऽस्मि सर्प- श्रुतिरहस्यं गोप्यं तच्छृणु येन कलिसंसारं तरिष्यसि । भगवत आदि पुरुषस्य नारायणस्य नामोधारणमात्रेण निघूतकलियति । नारद पुनः पमच्छ तमाम किमिति । सहोयाच हिरण्यगर्भः हरे राम हरे राम राम राम हरे हरे॥ हरे कृष्ण हरे कृष्ण कृपण कृण हरे हरे॥
( ई. चत्वारिंशत्समावृत्ति प्राणानायम्य संस्मरेत् । मन्त्रमन्त्रार्थविद्धोमानशतः शक्तितो जपेत् ॥ पञ्चकं त्रिकमेकं वा प्राणायाम समाचरेत् । अगर्भ वा सगर्भ वा सगर्भस्तत्र शस्यते ॥ सगर्मादपि साहस्रः सध्यानो जप उच्यते । एपु पञ्चविधेवेकः कर्तव्यः शक्तितो जपः। जपमाला अगुल्या जपसंख्यानमेकमेकमुदाहृतम् । रेखयाप्टगुणं विद्यात् पुत्रजीवैर्दशाधिकम् ।। शतं स्याच्चलमणिभिः प्रवालैस्तु सहस्रकम् । स्फाटिकैर्दशसाहस्रं मोक्तिकैर्लक्षमुच्यते ॥ पद्मावैर्दशलक्षन्तु सोपणेः कोटिरुच्यते। कुशमन्थ्या च रद्राक्षरनन्तगुणित भवेत् ।। त्रिंशदक्षः कृता माला धनदा जपकर्मणि। सप्तविंशतिसंख्यातेरः पुष्टिप्रदा भवेत् ॥ पशविंशतिसंख्यातः कृता मुक्ति प्रयच्छति । अक्षस्तु पञ्चदशभिरभिचारफलप्रदा ॥ जपस्थानम् गृहे जप समं विद्यानोष्ठे शतगुणं विदुः। पुण्यारण्ये तथाराम सहस्रगुणमुच्यते ॥ अयुतं पर्वते पुगये नयां लक्षमुदाहतम् । कोटि देवालये प्राहुरनन्त मम समिधीn सूर्यम्यानेगुरोरिलोदीपस्य च जलस्य च । विप्राणा गयाय मनिधी शस्पते जपः ।। तत्पूर्वाभिमुष्प यश्य दक्षिणाभिचारकम् । पधिमं धनदं विवादीता शान्तिद भयंत् । सूप्योतिविन-देपानां गुरुणामपि मभिधी। अन्येपाच प्रगलानां मन्त्र म धिमुग जपन् ।
(६६) प्राब्रह्म वीजदोषाश्च नियमातिक्रमोद्भवाः स्त्रीणां च पुरुपाणां च मन्त्रेणानेन नाशिताः ॥ येषु येप्वपि देशेषु रामभद्र उपास्यते । दुर्भिक्षादि भयं तेषु न भवेत्तु कदाचन ॥ शान्तः प्रसन्नवदनो ह्यक्रोधो भक्तवत्सलः । सम्यगाराधितो रामः प्रसीदत्येव सत्वरम् । ददात्यायुष्यमैश्वयं मन्ये विष्णुपदं च यत् ॥ यथैव पटवीजस्थः प्रारुतश्च महान् द्रुमः॥ तथैव रामवीजस्थं जगदेतञ्चराचरम् ॥ श्री रामाय नमो ह्येष तारकब्रह्मनामकम् । नाम्नां विष्णोःसहस्राणां तुल्य एव महामनुः॥ भर्जनं भववीजानामर्जनं सर्वसम्पदाम् । तर्जनं यमदूतानां रामनामेति गर्जनम् । १ . राम मंत्र माहात्म्यम् । स्कंदपुराणे चातुर्मास्पमाहात्म्ये २४ अध्याये ततः सा विश्वजननी पार्वती प्राह शङ्करम् । महेश्वरी उवाच । इयं ते करमा नित्यमक्षमाला महेश्वर । त्वया किं जप्यते देव सन्देहयति मे मनः ॥ त्वमेकः सर्वभूतानामादिकृत्सकलेश्वरः । न माता न पिता वन्धुस्तव जातिर्न कश्चन ॥ अहं त्वत्तः परं किञ्चिद्वेद्मि नास्तीति किञ्चन । श्रमेण त्वं समायुक्तः भ्यासोच्छ्वासपरायणः ॥ जपन्नपि महाभत्तया दृश्यसे त्व मया सदा। त्यत्तः परतरं किञ्चिद्यत्वं ध्यायसि चेतसा ॥ तन्मे फथय देवेश यद्यहं दयिता तव । इति पृष्टस्तदा शम्भुरुवाच हरिसेवकः ॥ महेश्वर उवाच । हरेन म सहस्राणां सारं ध्यायामि नित्यशः। जपामि रामनामाङ्कमवतारं तु सत्तमम् ।
गच्छतस्तिष्ठतो चापि स्वेच्छया कर्म कुर्वतः । अशुचेर्वा शुवापि मन्त्रोऽयं न च निष्फलः॥ अनाचारवतां पुंसामविशुद्धपडध्वनाम् । अनादिष्टोऽपि गुरुणा मन्त्रोऽयं न च निष्फलः॥ अन्त्यजस्यापि मूर्खस्य मूढस्य पतितस्य च । निर्मर्यादस्य नीचस्य मन्त्रोयं न च निष्फलः ॥ सर्वावस्थां गतस्यापि मयि भक्तिमतः परम् । सिध्यत्येव न सन्देहो नापरस्य तु कस्यचित् ॥ लग्न-तिथि नक्षत्र चार योगादयः प्रिये । अस्यास्यन्तमवेक्ष्याः स्युनैप सुप्तः सदोदितः ॥ न कदाचिन कस्यापि रिपुरेप महामहः । सिद्धोवापि सिद्धोधासाध्योवापिभविष्यति ॥ सिद्धन गुरणादिष्टः सुसिद्ध इति कथ्यते । असिनापि वा दत्तः सिद्धः साध्यस्तु केवलः ॥ असाधितः साधितो चा सिध्यत्येव न संशयः। श्रद्धातिशययुक्तस्य मयि मन्त्र तथा गुरी॥ तस्मान्मन्त्रान्तस्त्यिका सापायानधिकारतः। श्राश्रयेत् परमां विद्या हृद्यां पंचातरी युधः ॥ मन्त्रान्तरेपु सिद्धेषु मन्न एप न सिध्यत्ति । सिरस्वस्मिन् महामन्त्रे ते च सिद्धाभवन्त्युत ।। यथा देवेयलन्धोऽस्मि लम्धेप्यपि महेश्वरि । मयि लम्धे तु ते लण्या मन्त्रप्वप समो विधिः॥ ये दोषा:सर्वमन्प्राणां न तेऽस्मिन् सम्भवन्यपि । अस्य मन्त्रस्य जात्याठीननपेक्ष्य प्रवर्तनात् ॥ तयापि नैव सुटेषु फलेषु प्रतियोगिपु! सहसा विनियुखीत यम्मादेष महाफलः ॥ उपमम्पुरवा एवं माक्षान्महादेव महादेयेन शूलिना। हिताय जगतामुनः যথাবিধি ॥ य इदं पीतयेन्या मुसुयादा समाहितः। सर्वपापविनिर्मुत: पानि परमां गनिम्। इति शीशे महापुराणे वापपीडिताणामुनाम पमानामा निस माम द्वार रामनाम माहात्म्यम् महारामायणे श्रीशिववाक्य श्रीपार्वती प्रति- शृणुष्व मुख्य नामानि वक्ष्ये भगवतः प्रिये । विष्णुर्नारायणः कृष्णो वासुदेवो हरिः स्मृतः ।। ब्रह्म विश्वम्भरोऽनंतो विश्वरूपः कलानिधिः । कल्मपन्नो दयामूर्तिः सर्वगः सर्वसेवितः ॥ परमेश्वरस्य नामानि संत्यनेकानि पार्वति । एकादेकं महत्स्वच्छमुच्चरन्मोक्षदायकम् ॥ नाम्नामेव च सर्वेयां रामनाम प्रकाशकः । ग्रहाणाञ्च यथा भानुनक्षत्राणां यथा शशी ॥ देवानांच यथा शक्रो नराणां भूपतिर्यथा । सर्व लोकेषु गोलोकः सरयूनिम्नगासुच । निर्जराणां यथानंतो भक्तानामजनीसुतः। शक्तीनां च यथा सीता रामो भगवतामपि ।। भूधराणां यथा मेरुः सरसां सागरो यथा । कामधेनुर्गयांमध्ये धन्विनां मन्मथो यथा ॥ पक्षिणां वैनतेयध तीर्थानां पुष्करो यथा । अहिंसा सर्वधर्माणां साधुत्वेऽपि दया यथा ॥ मेदिनी क्षमिणां मध्ये मणीनां कौस्तुभो यथा । धनुषां च यथा शाई खड्गानां नन्दको यथा ।। मानानां ब्रह्मानं च भक्तीनां प्रेमलक्षणा । प्रणवः सर्वमंत्राणां रुद्राणामहमेवच ॥ कल्पद्मश्च वृक्षाणां यथाऽयोध्या पुरीपु च । फर्मणां भगवत्कर्म अकारश्च स्वरेष्यपि ॥ फिमत्र पहुनोक्तेन सम्यग्भगवतः निये। नाम्नां तथा च सर्वपां राम नाम परं महत् ॥ अथ श्रीराम स्तुतिः नमो देवाधिदेवाय रघुनाथाय शाहिणे । चिन्मयानंदरूपाय सीतायाः पतयेनमः ॥
" भूपय ऊचु:- - (६३ ) वैश्यस्तु पञ्च लक्षण वैश्वत्वमपनेप्यति। पुनश्च पञ्चलक्षण मन्त्र क्षत्रिय उच्यते॥ पुनश्च पसलक्षण क्षत्रत्वमपनेप्यति। पुनश्च पञ्चलक्षण मन्त्रब्राह्मण उच्यते ॥ शुदश्चैव नमोन्तेन पञ्चविंशति लक्षतः। मन्त्र विप्रत्वमापद्य पश्चाच्छुद्धोभवेद्विजः ॥ नारीवाथ नरोवाथ ब्राह्मणो वाऽन्य एव वा। नमोऽन्तं वा नमः पूर्वमातुर सर्वदा जपेत् ॥ अथ शिवपूजन विधिः शिवपुराणे ७ अध्याये ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वेश्यैः शुदै वा शम्भु पूजनम कथं काय्यं तथा ब्रूहि यथा व्यासमुपाच्चैतन् तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां वचनं श्रुतिसम्मितम् । उवाच सकलं सत्र प्रश्नस्यानुक्रमेण तु ॥ स्त उवाच- सम्यक् पृष्ट भयनिश्च यद्रहस्य मुनीश्वराः। कथयाम्यद्य यथावुद्धि यथाश्रुतम् ।। यो चै मानुषमाश्रित्य सुससन्तानशामुकः । तेन पूज्यो महादेवः सर्वकामार्य साधकः ।। घ्राह्मणाःक्षप्रिया पैश्याः गदारच विविधम्मात् । प्रातः काले समुन्याय मुहर्ते ग्राह्मसंस।। विष्णोध स्मरण मृत्वा गुरोर्धवाऽथा पुनः। तीर्थानां स्मरण त्या प्यानन्य हरेरिति ।। देशालाविरोधेन सानं यार्य समन्त्रकम् । यथा योग्य विधि रुया पूनायिधिमयावरन् ।। प्राचामत्रितयं प्रन्या प्रशाल्प च पुन पुन । प्राणायाम अयं एत्या ध्यायेरे प्रियन्यम् ॥ सर्वत्र मायनेय पहान्यासमाचरेन। परयादिप्रयोगश ततः पूजां समाचरेत् ।।
। लमधर वसुधाके॥ (१००) सहस नाम सम सुनि शिव बानी । जपहिं जे पियके संग भवानी। हरपे हेतु हेरि हर ही को । किय भूपन तिय भूपन ती को । नाम प्रभाव जान शिव नीको । कालकूट फल दीन श्रमी को। वर्षा ऋतु रघुपति भगति तुलसी शालि सुदास । रामनाम घर घरनयुग सावन भादो मास ॥ आखर मधुर मनोहर दोऊ । वरन विलोचन जन जिय जोऊ । सुमिरत सुखद सुलभ सब काहू । लोक लाहु परलोक निबाहू ॥ कहत सुनत समुझत सुठि नोके । राम लखन सम प्रिय तुलसी के । घरनत बरन प्रीति विलगाती । ब्रह्म जीव सम सहज संघाती । नर नारायण सरिस सुभ्राता । जग पालक विशेष जन प्राता। भगति सुतिय कल करन विभूषन । जग हित हेतु विमल विधुपूषन । स्वाद तोप सम सुगति सुधाके । कमठ शेष जन मन कंज मंजु मधुकर से। जीह जसोमति हरि हलधर से ॥ एक छत्र एक मुकुटमनि सब घरननि पर जोउ । तुलसी रघुवर नाम के चरन विराजत दोउ । राम नाम मनि दीप धरु जीह देहरी द्वार। तुलसी भीतर वाहिरउ जो चाहसि उजियार ॥ नाम सप्रेम जपत अनयासा । भगत होहिं मुदमंगल वासा॥ राम एक तापस तिय तारी । नाम कोटि खल कुमति सुधारी ।। सवरी गीध सुसेवकनि सुगति दीन्ह रघुनाथ । नाम उधारे अमित खल वेद विदित गुन गाथ ।। नाम गरीव अनेक निवाजे । लोक वेद वर विरद विराजे " नाम लेत भवसिन्धु सुखाही । करहु विचार सुजन मन मांही । सेवक सुमिरत नाम सप्रीती । विनुश्रम प्रवल मोह दल जीती। ब्रह्म राम ते नाम बड़ वरदायक वर दानि । रामचरित शतकोटि मँह लिय महेश जिय जानि || नाम प्रसाद शम्भु अविनाशो । साजु अमंगल मगलराशी ॥ शुक सनकादि साधु मुनि जोगी । नाम प्रसाद ब्रह्मसुख भोगी। नारद जानेउ नाम प्रतापू । जग प्रिय हरि हरिहर प्रिय श्रापू॥ नाम जपत प्रभु कीन्ह प्रसादू । भगत शिरोमनि भे प्रहा। ध्रुय सगलानि जपेउ हरि नाऊँ । पायेउ अचल अनूपम ठाऊँ। सुमिरि पवनसुत पावन नाम् । अपने यस करि रासेउ रामू" (६५ ) इति पांडशकं नाम्नां कलिकल्मष नाशनम् ।। नातः परतरोपायः सर्ववेदेषु दृश्यते ॥ इति पोडश कलस्य जीवस्यावरण विनाशकम् ॥ ततः प्रकाशते परब्रह्म मेघापाये रविरश्मिमंडलीवेति । पुन नारदः पप्रच्छ भगवन् कोऽस्य विधिरिति । तं होवाच नास्य विधिरिति सर्वदा शुचिरशुचिर्वा पठन् ब्रह्मणः सलोकतां समीपतां सरूपतां सायुज्यतामेति । यदास्य पोडशीकस्य सार्धनिकोटीर्जपति तदा ब्रह्म हत्यां तरति वीरहत्याम् । स्वर्णस्तेयात् पूतो भवति । पितृदेवमनु- प्याणमपकारात् पूतो भवति। सर्वधर्मपरित्यागपापात् सद्य. शुचितामाप्नुयात् । सद्यो मुत्यते सद्यो मुच्यते इत्युपनिषत् । हरिः तत्सत् ॥ ॥ रामतापनी उपनियत् अथ हैनं भारद्वाजो याज्ञवल्क्यमुपसमेत्योवाच श्रीराममम्प्र- राजस्य माहात्म्यमनुव्रहीति । सहोयाच याज्ञवल्क्य. । स्वप्रकाश. पर ज्योतिः स्वानुभूत्यैक चिन्मयः ।। तदेय रामचन्द्रस्य मनोरायतरः स्मृतः॥१॥ श्रखडैकरसानन्दस्तारक्ब्रह्मवाचक. रामायेति सुविज्ञेयः सत्यानन्दचिदात्मकः ॥२॥ नमः पदं सुविशेय पूर्णानन्दकसारणम् ॥ सदा नमन्ति हृदये सर्वे देवा मुमुक्षरः ॥ इति ॥ य एतं मन्नराज श्रीरामचन्द्रपडक्षरं नित्यमधीते सोऽग्निपूतो भवति । स वायुपूतो भवति । स प्रादित्यपूतो भवति । स सोमपूतो मरति । स ब्रह्मपूतो भवति। स विष्णुपूतो भयति। स यद्रपूतो भवति । स सर्वदेवातो भवति । सर्वपतुमिरिएयान् भयति । तेनेति- हासपुराणानां रद्राणां शतसहस्राणि जतानि सफ्लानि भवन्ति । भीरामचन्द्रमनुस्मरणेन दशपूर्वान्दशोचरान पुनाति सपनि पायनों भयति । स महान् मरति । सोऽमृतन्यं च गव्यति । अत लोया भयन्ति । श्री रामाय नमः परतरोऽयं मन्त्र स्यारमाधोपनियारण । मात्ररात इति प्रोतः मर्यगमुत्तमोत्तमः॥
( १०२ ) कह नानक सोई नर सुखिया राम नाम गुन गावे। और सकल जग माइया निरभय पद नहिं पावै ॥ राम न जपहु प्रभाग तुम्हाग जुग दोता प्रभु राम हमारा। खिन महि राम नामि किलयिखि फाटे भये पवित्र शरीरा नानक राम नाम विस्तारा कञ्चन भरा मनूरा॥ पतित असंख्य पुनीत करि पुन पुन बलिहारि। नानक राम नाम जपि पावको क्लिविप दाहनहार ॥ राम नाम जपि हिरिदे माहीं नानक पति सेती घरि जाही। श्रण म गिया दानु दीजे दाते तेरी भगति भरी भण्डारा। राम नाम विनु मुकुति न होई नानक कहे विचारा॥ सवते ऊँच राम परगासा । निसि वासर जपु नानकदासा। राम किरिपा परि लेहु उगरे । जिमि उपकरी द्रोपदी यानि रही हरि लाज नियारे॥ शास्त्र वेद सोधि सोधि देसे मुनि नारद वचन प्रकारे। राम नाम पढहु गनि पाबहु सतसगति गुरु निस्तारे ॥ तनु धनु सम्पय मुस टीयो श्रम जिह नीके धाम । कहु नानक सुनु रे मना सिमिरत काहे न राम ॥ पतित उधारन भै हरन हरि अनाथ के नाथ । यह नानक तिह जानिऐ सदा वसतु तुम साथ ।। घटि घटि में हरिजू यस सातन कहियो पुयार। पहु नानक तिह भनु मना भउनिधि उतरहि पार ॥ जनम जनम भरमत पिरियो मिटियोगजमका प्रामु। का नानक हरि भजु मना निरौ पायदि पामु॥ पलु टुटियो यधनपरे पर न होतु उपाय। पहु नानक अप योर हरि गज जिउ होटु सहार।। सग सपा मम नजि गये कोउ न पियदिया साथ । पर नानर १६ पिपत्ति में टेक एप रघुनाथ । गम नाम उरि में दिया जाएं सम नहिं पाय। जिद मिमरत सपट मिटे दासु नुहाग दोय ॥ माता पर पियार्य मम विधि जादाशि नाम घन मनिए मा यि माथि चतुर्विशति संध्याकान् प्रादुर्भावान् हरेर्गुणान् । रामेति व्यक्षरजपः सर्वपापापनोदकः ॥ गच्छंस्तिष्ठञ्छयानो वा मनुजो रामकीर्तनात् । इह नितिमायाति प्रान्ते हरिगणो भवेत् ॥ रामेति क्ष्यक्षरो मन्त्री मन्त्रकोटिशताधिकः । सर्वासा प्रकृतीनां च कथितः पापनाशकः ॥ न रामादधिकं किञ्चित्पठनं जगतीतले। रामनामाश्रया ये वै न तेषां यमयातना ।। ये च दोपा विघ्नकरा मृतका विग्रहाश्च ये। रामनाम्नैव विलयं यान्ति नात्र विचारणा ॥ रमते सर्वभूतेषु स्थावरेपु चरेषु च । अन्तरात्मस्वरूपेण यच्च रामेति कथ्यते ॥ रामेति मन्त्रराजोऽयं भयव्याधिविपूदकः । रणे विजयदश्चापि सर्वकार्यार्थसाधकः ॥ सर्वतीर्थफलः प्रोक्तो विप्राणामपि कामदः । रामचन्द्रेति रामेति रामेति समुदाहृतः॥ यक्षरो मन्त्रराजोऽयं सर्वकार्यकरो भुवि । देवा अपि प्रगायन्ति रामनाम गुणाकरम् ॥ तस्मात्त्वमपि देवेशि रामनाम सदा पद। रामनाम जपेद्यो वै मुच्यते सर्वकिल्विषैः । सहस्रनामजं पुण्यं रामनाम्नैव जायते। चातुर्मास्ये विशेषेण तत्पुण्यं दशधोत्तरम् । हीनजातिप्रजातानां महद्दहति पातकम् ॥ रामो विश्वमिदं समग्रं वतेजसा जनान्तरात्मनः। पुनाति जन्मातरपातकानि स्थूलानि सूदमाणि दवा॥ ह्ययं व्याप्य क्षणाच कृत। ( १०४) गुरु रामदास समर्थ (दासबोध से) सकल जनामधे नाम । राम नाम उत्तमोत्तम । श्रम जाउनी विश्राम । चन्द्रमौली पावला॥ नामाचा महिमा थोर । रूप कैसे उत्तरोत्तर । परात्पर परमेश्वर । त्रयलोक्य धर्ता॥ यात्माराम चहुं कड़े। लोक धावडे जिकडे तिकडे । देहे पडे मृत्यु घडे । आत्मयाविण जीवात्मा शियात्मा परमात्मा । जगदात्मा विश्वात्मा गुप्तात्मा श्रात्मा अंतरात्मा सूक्षात्मा । देवदानव मानीं ॥ सकल मार्ग चालती बोलती । अवतार पंगतीची गती । श्रात्म्या करितां होत जातो। ब्रह्मादिक ॥ नादरूप जोतीरूप । साक्षरूप सत्तारूप । चैतन्यरूप सत्वरूप । दृष्टारूप जाणिजे ॥ नरोत्तम विरोत्तमु । पुरुषोत्तमु रघोत्तमु । सर्वोत्तमु उत्तमोत्तम । त्रयलोक्यवासी ॥ ॥ अनन्य भक्ति और प्रार्थना । तुलसी ग्रंथावली से एक भरोसो एक वल एक श्रास विस्वास । रामरूप स्वाती जलद चातक तुलसी दास ॥ नातो नाते राम के राम सनेह सनेहु । तुलसी माँगत जोरि कर जनम जनम सिव देहु ॥ सयसाधन को एफफल जेहि जान्यो मोह जान। ज्या त्यो मन मन्दिर वसहि राम धरे धनु धान ॥ रामचन्द्र मुख चन्द्रमा चित चकोर जय होस् । राम राज सय काज मुम समय मुहावन सोइ ॥ राम है मातु पिता गुरु बन्धु श्री संगी सखा सुत म्यामि सनेही । राम की सौह भरोसा है राम को राम ग्यो रुचि रान्यो न केही ।। जीयन राम मुये पुनि राम सदा रघुनाथहि की गति जेदी।। सोई जिये जग में तुलसी नतु डोलत और मुये धरि देही ।
(६६) सर्वलोकशरण्याय रामचन्द्राय वेधसे । ब्रह्मानंदैकरूपाय सीतायाः पतये नमः ॥ विशुद्ध शानदेहाय रघुनाथाय विष्णवे। अतःकरण संशुद्धिं देहि मे भक्तवत्सल ।। नमो नारायणानत श्रीराम करणानिधे। मामुद्धर जगन्नाथ घोर संसार सागरात् ।। रामचन्द्र महीपाल शरणागत तत्पर । मांत्राहि सर्वलोकेश तापत्रय महानलात् ।। थीकृष्ण श्रीकर श्रोश श्रीरामश्रीनिधेहरे। श्रीनाथ श्रीमहाविष्णो श्रीनृसिंह कृपानिधे ।। गर्भजन्मजराव्याधि घोर संसारसागरात् । जगन्नाथ कृपा विष्णो जनार्दन ॥ श्रीराम गोविन्दमुकुन्दकृपाश्रीनाथ विष्णो भगवन्मुरारे। श्रीवल्लभानन्त जगन्निवास श्रीरामराजेन्द्र नमो नमस्ते । नमोस्तु नारायण विश्वमूतॆ नमोस्तुते शाश्वत सर्वयोनये । त्वमेव विश्वं सचराचर च त्वयैव सर्व प्रवदंति सतः ॥ नमोस्तु ते कारण कारणाय नमोस्तु कैवल्य फलप्रदाय । नमोनमस्तेस्तु जगन्मयाय वेदांत वेद्याय नमोनमस्ते । नमो नमस्ते भरताग्रजाय नमोस्तु यज्ञप्रतिपालकाय । अनन्त विश्वेश हरे मुकुंद गोविन्द विष्णो भगवन्नमस्ते । श्रीवल्लभानत जगनिवास श्रीरामराजेन्द्र नमोनमस्ते । त्वया सनाथं कुरु मामनाथं नाथ प्रभो दीनदयालुमूर्ते ॥ मामुद्धर राम नाम महिमा तुलसीकृत रामायणे चन्दौं नाम राम रघुपर को। हेतु कृशान भानु हिमकर फो॥ विधि हरिहर मय येद मान सो। अणुन अनुपम गुन निधान सो॥ महामंत्र जो महेश । काशी मुकति हेतु उपदेशु ॥ महिमा जासु जान गनराऊ । प्रथम जियत नाम प्रभाऊ । जान आदि कवि नाम प्रताण भएउ शुद्ध करि उलटा जाए । जपत
( १०६)
जो भुशुण्डि मन मानस हंसा। सगुण गुण जेहि निगम प्रशसा ।
देखहि हम सा रूप भरिलोचन । कृपा करहु प्रणतारति मोचन ।
तुम ब्रह्मादि जनक जगस्वामी । ब्रह्म सकल उर अन्तरयामी ।
अस समुभत मन सशय होई । कहा जो प्रभु प्रमाण पुनि सोई ॥
ने निज भक्त नाथ तव अहई । जा सुख पाहिं जा गति लहई ॥
सोइ सुख सोइ गति सोइ भगति सोइ निजचरण सनेहु ।
सोइ विवेक सोह रहनि प्रभु मोहिं पाकरि देहु ॥
भागवते
नाम समीर्तन यस्य सर्वपाप प्रणाशनम् ।
प्रणामो दुख शमन स्त नमामि हरिं परम् ॥
कृपण रमण महाभाग मिश्यात्मन्विश्व भोवन ।
प्रपन्नं पाहि गोविद
नान्यत्तर पदामोजात् पश्यामि शरण नृणाम् ।
विभ्यतां मृत्यु ससारादीश्वरस्यापवर्गिकात् ॥
कृप्याय शुद्धाय ब्रह्मणे परमात्मने ।
योगेश्वराय योगाय त्वामह शरण गत।
म यवन सत्यपर निसत्य सत्यस्य योनि निहित च सत्ये ।
सत्यस्य सत्य मृतसत्यनेत्र सत्यात्मा त्वा शरण प्रपना ॥
त्वां प्रपन्नाय भक्ताय गतिमिण जिगीपरे।
यच्छेय पुडरीरात तक्ष्यायस सुरोत्तम ।।
शरणागत वत्सलत
नम
श्रीकृष्ण शरण मम।
श्रीकृष्णार्पणमस्तु ॥
उपत अजामिल गजु गनिकाउ । भए मुकत हरि नाम प्रभाउ ।। कहउँ कहाँ लगि नाम बड़ाई। राम न सकहिं नाम गुन गाई ।। नाम राम को फल्प तरु कलि कल्यान निवास । जो सुमिरत भव भांगते तुलसी तुलसी दास ॥ ध्यान प्रथम युग मख विधि दूजे । द्वापर परितोषत प्रभु पूजे ॥ कलि केवल मल मूल मलीना । पाप पयोनिधि जन मन मोना। नाम कामतरु काल कराला । सुमिरतसुखदसुलभसयकाला। राम नाम कलि अभिमत दाता । हित परलोक लोक पितु माता। नहिं कलिकरम नभगति विवेक् । राम नाम अवलम्बन एकू ॥ कालनेम कलि कपट निधान । नाम सुमति समरथ हनुमानू ॥ राम नाम नर केशरी कनक कशिपु कलि काल ॥ जापक जन प्रह्लाद जिमि पालिहिं दलि सुरसाल ॥ राम सच्चिदानन्द दिनेसा । नहिं तहँ मोह निसा लब लेसा ॥ सहज प्रकास रूप भगवाना । नहिं तह पुनि विज्ञान बिहाना ॥ हरय विपाद ज्ञान अशाना । जीव धरम अहमित अभिमाना॥ राम ब्रह्म व्यापक जग जाना । परमानद परेस जेहि इमि गावहिं वेद वुध जाहि धरहिं मुनि ध्यान । सोइ दसरथ सुत भगत हित कोसलपति भगवान ।। काली मरत जंतु अवलोकी । जासु नामवल करउँ विशोकी ॥ सोइ प्रभु मोर चराचर स्वामी । रघुवर सब उर अंतर जामी॥ चियसहु जासु नाम नर कहहीं । जनम अनेक संचित अध दहहीं ॥ सादर सुमिरन जे नर करहीं। भव वारिधि गोपद इस तरहीं। राम सो परमातमा भवानी। तहें भ्रमप्रति अधिहित तवयानी॥ श्रस ससय श्रानत उर माहीं । ज्ञान विराग सकल गुन जाहीं । पुराना । गुरु नानक कृत रामनाम महिमा । राम नाम जपु दिन रातो गुरुमुख हरि धनु जानु । सब सुख हरिरस भोगने सन्त सभी मिलि मान । नानक मन समुभाइये गुरुके सपदि सलाह । रति आमरुन मरमुति नाह। नाम
( १०८ )
इत्युक्त लक्षणा प्राणि दुःख ध्वंसन तत्परा।
दया बलवतां शोभा न त्याज्या धर्मचारिभिः॥
पुण्योऽयं भारतोवो हिन्दुस्थानः प्रकीर्तितः ।
वरिष्ठः सर्व देशानां धन धर्म सुखप्रद ॥
गायन्ति देवाः फिल गीतकानि धन्यास्तु ये भारत भूमि भागे।
स्वर्गापवर्गस्य च हेतु भूते भवन्ति भूयः पुरुषाः सुरत्वात् ॥
मातृभूमिः पितृभूमिः कर्मभूमिः सुजन्मनाम् ।
भक्ति मर्हति देशोऽयं सेव्यः प्राणे र्धनैरपि ॥
चातुर्मण्यं यत्र
सृष्ट गुणकर्म विभागशः।
चत्वार अाश्रमाः पुण्याः चतुर्वर्गस्य साधकाः॥
उत्तमः सर्वधर्माणां हिन्दू धर्मोऽयमुच्यते ।
रक्ष्यः प्रचारणीयश्च सर्वलोकहितैषिभिः॥
अनुवाद
परमेश्वर को प्रणाम कर सब प्राणियों के उपकार के लिये, बुरा
करने वालों को दायने और दण्ड देने के लिये, धर्मस्थापन के लिये
धर्म के अनुसार सङ्गठन मिलाप-कर गाँव गाँव में सभा करनी
चाहिये । गाँव गाँव में कथा विठानी चाहिये । गाँव गाँव में पाठः
शाला और अखाड़ा खोलना चाहिये।
और पर्व पर्व पर मिलकर महोत्सव मनाना चाहिये ।।
सब भाइयों को मिलकर अनाथ की, विधवाओं की, मन्दिरी को
और गौ माता को रक्षा करनी चाहिये, और इन सय कामों के लिये
दान देना चाहिये ।
त्रियों का सम्मान करना चाहिये ।
दुपियों पर दया करनी चाहिये ।
उन जीयों को नहीं मारना चाहिये जो किसी पर चोट नहीं
करते । मारना उनको चाहिये जोततायी हो, अर्थात् जो नियों
पर या किसी दूसरे के धन या प्राण पर पार करने हो या जो किसी
लीजे॥
( १०३ )
कबीरदास कृत रामनाम महिमा ।
तजि अभिमान लेहु मन मोलि राम नाम हिरदै महँ तोलि
अय क्हु राम भरासा तोरा त काहू का कोन निहोरा
कहै कधीर जो खोजहु जहाना राम समान न देखहु आना
कोइ गाथै कोई सुनै हरीनाम चितलाय ।
कह कबीर ससय नहीं अत परमगति पाय॥
राम जपहु जिन ऐसे ऐसे। ध्रव प्रहाद जपेड जिअ जेसे ।
राम राम जपि निरमल भए । जनम जनम के फिलिविप गए।
रमत राम सनम मरण निवारै । उचरत राम भव गर उतारै।
रसना राम गुण रमि रमि पीजे। गुणातीत निर्मूलक
निरगुन ब्रह्म जपो रे भाई । जेहि सुमिरत सुधियुधिसर पाई ॥
विष तजि राम नजपसि अभागे। का वूडे लालच के आगे ॥
ते सर तरे राम रस स्थाढी । कह कबीर वूडे यकवादी ॥
मनरे जरते राम कह्यो रे। फिरि कहिवे को कछु न रह्यो रे ।
का मो जोग जज्ञ जप दाना । जो तं राम नाम नहिं जाना ।
फाम क्रोध दोउ भारे । गुरुप्रसाद सब तारे ॥
कह कवीर भ्रम नाशो । राम मिले अविनाशी ॥
राम का नाम ससार में सार हे राम का नाम अमृत वानी।
राम के नाम ते कोटि पातक टरे राम का नाम निस्वास माना।
राम का नाम लै साधु सुमिरन करे राम का नाम लै भक्ति ठानी।
राम का नाम ले सूर सनमुख लरै पैठि सग्राम में युद्ध ठानी ॥
परम जोनि श्रोगुन निराकार हे, तासु को नाम निरकार मानी ।
रूप विन रेख विन निगम प्रस्तुति करे सत्त का राह अनक्य कहानी।
पानो केरा पूतला राखा
पवन मँचार।
नाना यानी चोलता जोति धरी करतार ॥
एक शब्द मे सब कहा सर हो अर्थ विचार।
भजिये निर्गुन नाम का तजिये रि रिकार।
दुःख को ( ११० ) हर एक को उचित है कि यह चाहे कि सब लोग सुखी र सब नीरोग रहें, सबका भला हो। कोई दुःख न पाये । प्राणियों करने में तत्पर यह दया यलवानों की शोभा है। धा के अनुसार चलने वालोंको कभी इसका त्याग नहीं करना चाहिये यह भारतवर्ष जो हिन्दुस्तान नाम से प्रसिद्ध है-बड़ा पविः देश है। धन धर्म और सुख का देने वाला यह देश सब देशों के उत्तम है। 'कहते हैं कि देवता लोग यह गीत गाते हैं कि ये लोग धन्य हैं जिनका जन्म इस भारत मूमि में होता है, जिसमें जन्म लेकर मनुष्य स्वर्ग का सुख और मोक्ष दोनों को पा सकता है । यह हमारी मातृ-भूमि है, यह हमारी पितृ-भूमि है। जो लोग सुजन्मा हैं-जिनके जीवन बहुत अच्छे हुये हैं', राम, कृष्ण, बुद्ध श्रादि महापुरुषों के, महात्माओं के, प्राचार्यों के, ब्रह्मर्षियों और राजपियों के, गुरुयों के, धर्मवीरों के, शूरवारोके, दानवीरों के, स्वतं. त्रता के प्रेमी देश भक्तों के उज्ज्वल कामों की यह कर्म भूमि है । इस देशमें हम को परम भक्ति करनी चाहिये और प्राणों से और धन से भी इसको सेवा करनी चाहिये । जिस धर्म में परमात्मा ने गुण और कर्म के विभाग से ब्राह्मण क्षत्री वैश्य शूद्र ये चार वर्ण उपजाये और जिसमें धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष इन चारों पुरुषार्थों के साधन में सहायक मनुष्य का जीवन पवित्र बनाने वाले ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ और संन्यास ये चार आश्रम स्थापित हैं। सब धर्मो से उत्तम इसी धर्म को हिन्दू धर्म कहते हैं । जो लोग सारे संसार का उपकार चाहते हैं उनको उचित है कि इस धर्म की रक्षा और इसका प्रचार करें। प्रीयतां पुरुषोत्तमः ॥
(१०५ ) ध्यान। राम ब्रह्म चिन्मय अविनासी । सर्व रहित सब उरपुर वासी ॥ श्रादि अन्त कोउ जासु न पाया । मति अनुमान निगम अस गावा ॥ विनु पद चलै सुने बिनु काना । कर विनु कर्म करै विधि नाना । आनन रहित सफल रस भोगी। विनु पाणी वका बड़ योगी ॥ तन विनु परस नयन विनु देखा । ग्रहै घाण विनु वास अशेखा ।। अस सयभाँति अलौकिक करणी । महिमा ताप्लु लाइ किमि चरणी ॥ । दो०-जेहि इमि गावहिं वेद बुध जाहि धरहिं मुनि ध्यान । सोइ दशरथ सुत्त भक्त हित कोशलपति भगवान ॥ अगुण अरूप अलख अज जाई । भक्त प्रेमवश सगुण सो होई ।। जो गुण रहित सगुण सो कैसे। जल हिम उपल बिलग नहिं जैसे ॥ जासु नाम भ्रम तिमिर पतझा । तिहि किमि कहिय विमोह प्रसंगा ।। सच्चिदानन्द दिनेशा । नहिं तहं मोह निशा लवलेशा॥ सहज प्रकाश रूप भगवाना । नहिं तहं पुनि विज्ञान विहाना ॥ यज्ञाना । जीवधर्म अहमित अभिमाना । राम बहा व्यापक जगजाना । परमानन्द परेश पुराना॥ दो-पुरुष प्रसिद्ध प्रकाश निधि प्रकट परावर रघुकुलमणि मम स्वामि सोइ कहि शिव नायउ माथ ॥ जय जय होइ धर्म की हानी । वाढहिं असुर अधम अभिमानी ।। करहिं अनीति जाइ नहिं चरणी । सीदहिं विप्र धेनु सुर धरणी॥ तब तब प्रभु धरि विविध शरीरा। हरहिं कृपानिधि सजन पीरा ॥ दो०-असुर मारि थापहिं सुरन राखहिं निजश्रुति सेतु । जग विस्तारहिं विशद यश राम जन्म कर हेतु ।। हर्ष विपाद नाथ। प्रार्थना श्रगुण अखण्ड अनन्त अनादी । जेहि चिन्नहि परमारथ वादी ।। तिनोति मोह बंद रिमारिदारद निरुपाधि आया।" सेवत सुलभ सफल सुखदायक । प्रणतपाल सचराचर नायक ॥ जो अनाथ हित हम पर नेह । तौ प्रसन्न है यह घर देह । जो स्वरूप यस शिव मन माँही । जेहि कारण मुनि यतन फराही ।
है। विद्यार्थियों को सहायता के लिए बहुत सी छात्रवृत्तियां दी करना श्रावश्यक रक्खा गया है और व्याख्यानों और कथाओं से धर्म का उपदेश दिया जाता है। जिन सज्जनों को और देवियों को ( ११२ ) छात्रवृत्तिदानमाहात्म्यम् । गाण्डे-छात्राणां भोजनाभ्यई वस्त्रं भिक्षामथापि वा। दत्वा प्राप्नोति पुरुषः सर्वकामान्न संशयः ॥ विवेकी जीवितं दीर्घ धर्मकामार्थमानुयात् । सर्वमेव भवेदत्त छात्राणां भोजने कृते ॥ यह्निपुराणे-या वृत्ति पठमानानां करोत्यनुदिनं नृप । स यशफलमादत्ते दानाच्छादनभोजनः ।। भारते--कुक्षो तिष्ठति यस्यान्नं विद्याभ्यासेन जीर्यति । गोत्राणि तारयेत्तस्य दश पूर्वान् दशापरान् ॥ विद्यागुरु विश्वनाथ जो के असीम अनुग्रह से हिन्दू राज्यों के अधिपतियों ने तथा अन्य धार्मिक धनवान श्रद्धावान हिन्दुओं ने मिल कर पवित्र काशीधाम में लोकपावनी गङ्गा जी के तट पर एक ऐसा विश्वविद्यालय स्थापित किया है जो हिन्दुओं कामान बढ़ाने वाला है। इस विश्वविद्यालय में चारो वेद और वेदाइ, व्याकरण, ज्योतिष, धर्मशास्त्र, इतिहास, पुराण, मीमांसा, न्याय, सांख्य योग, वेदान्त और मनुष्यों को सुख देने वाला आयुर्वेद तथा गान्धर्व वेद तथा नूतन धनुर्वेद बन्दूक चलाना श्रादि पढ़ाया और सिखाया जाता इसमें पश्चिम के देशों को अनेक विद्या तथा लोकयात्रा में उपकारी अनेक कला अर्थात् इञ्जिनियरिङ्ग और व्यापारिक रसायन तथा अनेक प्रकार के विज्ञान बहुत अच्छी रीति से प्रेम से पढ़ाये जाते जाती हैं। सब प्रान्त से पाये हुए विद्यार्थी यहां छात्रावास में रह कर पढ़ते है जैसे प्राचीन समय गुरुकुल में विद्यार्थी रहते थे। यहां विद्यार्थियोंको शारीरिक बल की वृद्धि के लिये व्यायाम हिन्दू नाम का अभिमान हो उनको उचित से दान से और प्रिय यचनों से इसकी सहायता करें।जा सजन विश्वविद्यालय या सहायता देना चाहे वे "मंत्री विश्वविद्यालय काशी" के नाम अपना दान भेजें। श्री विश्वनाथों जयतु। मदनमोहन मालघीयः।
हिन्दू धर्मोपदेशः। संघे शक्तिः कलौ युगे। हिनाय सर्वलोकानां निग्रहाय च दुष्कृताम् । धर्म संस्थापनार्थाय प्रणम्य परमेश्वरम् ।। ग्रामे ग्राम सभा कार्या ग्रामे ग्रामे कथा शुभा। पाठशाला मलशाला प्रतिपर्व महोत्सवः ॥ अनाथाः विधवाः रक्ष्याःमन्दिराणि तथाच गोः। धम्यं सइटनं कृत्वा देयं दान च तद्धितम् ॥ स्त्रीणां समादरः कार्यो दुःखितेपु दया तथा। अहिंसका न हन्नन्या आततायी वधाहणः॥ श्रमयं सत्य मस्तेयं ब्रह्मचर्य धृतिः क्षमा । सेव्याः सदाऽमृतमिव स्त्रीभिश्च पुरुष स्तथा । कर्मणां फल मस्तीति विस्मतेन्य न जातु चित् । भवेत्युनः पुनर्जन्म मोक्षस्तदनुसारतः॥ स्मर्तव्यः सततं विष्णुः सर्वभूतेप्यवस्थितः । एक एवाऽद्वितीयो यः शोरुपापहरः शियः॥ 'पवित्राणां पवित्रं यो मंगलानां च मगलम् । दैवतं देवतानां च लोकानां योऽन्ययः पिता' ॥ सनातनीयाःसामाजाःसिम्याःजैनाश्च सौगताः स्वे म्ये कर्मण्यभिरताः मात्रयेयुः परम्परम् ॥ विभ्वासे दृढता म्यीये परनिन्दा विवर्जनम् । तितिक्षा मतभेदेषु प्राणिमानेषु मित्रता । 'श्रूयतां धर्मसर्वस्वं श्रुत्या चाप्ययधार्यताम् । प्रात्मनः प्रतिक्लानि परेपां न समाचरेत् ॥ यदन्यैर्विहितं नेच्छेदात्मनः कर्म प्रयः । न तत्परस्म कुर्वीत जानम्नमिय मात्मनः ॥ न पदाचि विभेत्वन्यान्न पंचन विभीपयेत् । आर्य वृत्ति समातंव्य जीयेसजन जीवनम् ॥ सय च मुखिनः सन्तु सर्षे सन्तु निरामयाः। सर्वे मद्राणि पश्यन्तुमाकश्चिद्दुसमागमवेन।
प्रकाशक-ज्योतिषाचार्य रामन्यास पाण्डेय, हिन्दू विश्वविद्यालय, काशी ।
मुद्रक-माधव विष्णु पराडकर, ज्ञानमण्डल यन्त्रालय, काशी।
VIDYA
S N...
(१०६ ) के घर में आग लगाते हो । यदि ऐसे लोगों को मारे विना अपना या इसरों काप्राण याधन या धर्म नवच सके तो उनको मारना धर्म है | स्त्रियों को भी, पुरुषों को भी, निडरपन, सचाई, चोरी न करना ब्रह्मचर्य, धोरज और क्षमा का अमृत के समान सदा सेवन करना चाहिये ॥ । इस वान को कभी न भूलना चाहिये कि भले कर्मों का फल मला और बुरे कर्मों का फल युरा होता है, और कर्मों के अनुसार ही प्राणो को बार बार जन्म लेना पड़ता है या मोक्ष मिलता है । घट घट में बसने वाले भगवान् विष्णु का-सर्वव्यापी ईश्वर का सुमिरन सदा करना चाहिये, जिनके समान दूसरा कोई नहीं- जो कि एक ही अद्वितीय हैं, और जो दुःख और पाप के हरने वाले शिव स्वरूप हैं । जो सब पवित्र वस्तुओं से अधिक पवित्र, जो सय मंगल कामों के मंगल स्वरूप है, जो सब देवताओं के देवता हैं और जो समस्त संसार के श्रादि सनातन अज अविनाशी पिता है ॥ सनातनधर्मी, आर्यसमाजी, ब्रह्मसमाजी, सिक्ख, जैन और यौद्ध श्रादि सब हिन्दुओं को चाहिए कि अपने अपने विशेष धर्म का पालन करते हुए एक दूसरे के साथ प्रेम और श्रादर से वर्ते ॥ अपने विश्वासमें दृढ़ता, दूसरे की निन्दा का त्याग. मतभेद में (चाहे वह धर्म सम्बन्धी हो वा लोक सम्बन्धी ) सहनशीलता, और भाणीमात्र से मित्रता रखनी चाहिये । सुनो धर्म के सर्वस्व को और सुनकर इसके अनुसार आचरण फरो। जो काम अपने को बुरा या दुखदायी जान पड़े उसको दूसरे के साथ नहीं करना । मनुष्य को चाहिये कि जिस काम को यह नहीं चाहता है कि कोई दूसरा उसके साथ करे, उस काम को यह भी किसी दूसरे के मति न करे। क्योंकि यह जानता है कि यदि उसके साथ कोई ऐसी यात करता है जो उसको प्रिय नहीं है, तो जैसी पीड़ा पहुँचती है। चाहिये कि न कोई किसी से डरे, न किसी फो डर पहुँचाये । योमन्नगवनोता के उपदेश के अनुसार पार्य अर्थान् धेष्ठ पुरयों की पृत्ति में दृढ़ रहते हुए ऐसा जीवन जीये जैसा सजन को जीना चाहिये।
। ( ११० ) हर एक को उचित है कि यह चाहे कि सब लोग सुखी रहे, सब नीरोग रहें, सबका भला हो। कोई दुःख न पाये । प्राणियों के दुःख को दूर करने में तत्पर यह दया बलवानों की शोभा है । धर्म के अनुसार चलने वालों को कभी इसका त्याग नहीं करना चाहिये। यह भारतवर्ष जो हिन्दुस्तान नाम से प्रसिद्ध है-बड़ा पवित्र देश है। धन धर्म और सुख का देने वाला यह देश सब देशों से उत्तम है। 'कहते हैं कि देवता लोग यह गीत गाते हैं कि वे लोग धन्य हैं जिनका जन्म इस भारत मूमि में होता है, जिसमें जन्म लेकर मनुष्य स्वर्ग का सुख और मोक्ष दोनों को पा सकता है। यह हमारी मातृ-भूमि है, यह हमारी पितृ-भूमि है। जो लोग सुजन्मा हैं-जिनके जीवन बहुत अच्छे हुये हैं, राम, कृष्ण, बुद्ध श्रादि महापुरुषों के, महात्माओं के, प्राचार्यों के, ब्रह्मर्षियों और राजर्पियों के, गुरुयों के, धर्मवीरों के, शूरवारोंके, दानवीरों के, स्वतं- त्रता के प्रेमी देश भक्तों के उज्ज्वल कामों की यह कर्म-भूमि है । इस देशमें हम को परम भक्ति करनी चाहिये और प्राणों से और धन से भी इसको सेवा करनी चाहिये । जिस धर्म में परमात्मा ने गुण और कर्म के विभाग से ब्राह्मण क्षत्री वैश्य शूद्र ये चार वर्ण उपजाये और जिसमें धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष इन चारों पुरुषार्थों के साधन में सहायक मनुष्य का जीवन पवित्र बनाने वाले ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ और संभ्यास येचार आश्रम स्थापित हैं। सब धर्मो से उत्तम इसी धर्म को हिन्दू धर्म कहते हैं । जो लोग सारे संसार का उपकार चाहते हैं उनको उचित है कि इस धर्म की रक्षा और इसका प्रचार करें। - प्रीयतां पुरुपोत्तमः॥
-
काशी हिन्दू विश्वविद्यालयः।
प्रसादाद्विश्वनाथस्य काभ्यां भागीरथीतरे।
विश्वविद्यालय श्रेष्टो हिन्दनां मानवर्धनः ॥
हिन्दूराज्याधिपतिमिर्धनिकैर्धार्मिफैस्तया
मिलित्वा स्थापितः सद्भिर्विद्याधर्मविवृद्धये ॥
यत्र वेदाः सवेदांगाः धर्मशास्त्रं च पावनम् ।
इतिहासः पुराणच मीमांसा न्याय विस्तरः ॥
सांख्ययोगो च चेदान्त थायुर्वेदः सुपावहः ।
गांधर्ववेदो मधुरो धनुर्वेदश्च नूतनः ॥
श्राद्लं दण्डविधानज्ञ दायभागादि सयुतम् ।
पाश्चात्या विविधा विद्यास्तथा लोकहिताः फलाः ॥
पाठ्यन्ते विधिवत्प्रेम्णा विज्ञानानि यहनि च ।
साहाय्यार्थं च छाप्राणां दीयन्ते वृत्तयस्तथा ॥
सर्वप्रान्तसमायाताश्लामा विद्याभिलापिणः।
वसन्ति मुखिनो यन पुरा गुरुकुले यथा !!
नित्य निषेन्यते यत्र व्यायामः शक्तिवर्धनः ।
च्यारपान क्याभिध धर्मों योपदिश्यते ।
पोप्यः संयनीयश हिन्दुनामाभिमानिमिः।
खोमिध पुरस्सर्यः प्रेम्पा दानेन स्तिमिः।
विद्यागुरु विश्वनाथ जो के असीम अनुग्रह से हिन्दू राज्यों के यहां विद्यार्थियोको शारीरिक बल की वृद्धि के लिये व्यायाम धर्म का उपदेश दिया जाता है। जिन सज्जनों को श्रीर देवियों को हिन्दू नाम का अभिमान हो उनको उचित है कि प्रेमसे दान से और ( ११२ ) छात्रवृत्तिदानमाहात्म्यम् । गाण्डे-छात्राणां भोजनाभ्यङ्गं वस्त्रं भिक्षामथापि धा। दत्वा प्राप्नोति पुरुषः सर्वकामान संशयः॥ विवेकी जीवितं दीर्घ धर्मकामार्थमानुयात् । सर्वमेव भवेदत्तं छात्राणां भोजने कृते ॥ घह्निपुराणे-या वृत्ति पठमानानां करोत्यनुदिनं नृप । स यशफलमादत्ते दानाच्छादनभोजनैः ।। भारते-कुक्षौ तिष्ठति यस्यान्नं विद्याभ्यासेन जीर्यति । गोत्राणि तारयेत्तस्य दश पूर्वान् दशापरान् । अधिपतियों ने तथा अन्य धार्मिक धनवान श्रद्धावान् हिन्दुओं ने मिल कर पवित्र काशीधाम में लोकपावनी गला जी के तट पर एक ऐसा विश्वविद्यालय स्थापित किया है जो हिन्दुओं है। इस विश्वविद्यालय में चारो वेद और वेदाङ्ग, व्याकरण, धर्मशास्त्र, इतिहास, पुराण, मीमांसा, न्याय, सांख्य-योग, वेदान्त और मनुष्यों को सुख देने वाला श्रायुर्वेद तथा गान्धर्व वेद तथा नूतन धनुर्वेद वन्दूक चलाना आदि पढ़ाया श्रोर सिखाया जाता इसमें पश्चिम के देशों को अनेक विद्या तथा लोकयात्रा में उपकारी अनेक कला अर्थात् इञ्जिनियरिङ्ग और व्यापारिक रसायन तथा अनेक प्रकार के विज्ञान बहुत अच्छी रीति से प्रेम से पढ़ाये जाते हैं। विद्यार्थियों को सहायता के लिए बहुत सी छात्रवृत्तियां दी जाती हैं। सब प्रान्त से श्राये हुए विद्यार्थी यहां छात्रावास में रह कर पढ़ते हैं जैसे प्राचीन समय गुरुकुल में विद्यार्थी रहते थे। करना आवश्यक रक्खा गया है और व्याख्यानों और कथाओं से प्रिय यचनों से इसकी सहायता करें । जो सजन विश्वविद्यालय था सहायता देना चाहे वे "मंत्री विश्वविद्यालय काशी" के नाम अपना दान भेजें । श्री विश्वनाथो जयतु । । कामान बढ़ाने वाला ज्योतिष, मदनमोहन मालवीयः।
पुस्तक मिलने का पता
सनातनधर्म महासभा कार्यालय,
हिन्दू विश्वविद्यालय, फाशी।
प्रकाशक-ज्योतिषाचार्य रामव्यास पाण्डेय, हिन्दू विश्वविद्यालय, काशी।
मुद्रक-माधव विष्णु पराड़कर, ज्ञानमण्डल यन्त्रालय, काशी।