·भारतीय विद्या प्रस्थाव लि, ग्रन्थाङ्क ८
अल्लराज-विरचिता
रसरत्नप्रदीपिका
(रसतत्त्वप्रकाशिका काव्यशास्त्रसम्बन्धिनी सुपाख्यग्रन्थपद्धतिः।)
विस्तृतालप्रस्तावना-विविधपाठान्तर-परिशिष्टादिभिः समन्विता
प्राध्यापक-श्री रा. ना. दांडेकर, एम्. ए., पीएच्. डी.,
सम्पादिता
भारतीय विद्या भवन, मुंबई
द्वारा प्रकाशं प्राप्ता
BHARATIYA VIDYA SERIES; No.8
RASARATNAPRADĪPIKĀ
OF
ALLARĀJA
(A work dealing with the Rasa-theory in Sanskrit rhetoric)
For the first time critically edited with introduction,
notes and appendices,
BY
R. N. DANDEKAR, H. A., Ph. D.,
(Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona)
PUBLISHED BY
BHARATIYA VIDYA BHAVAN
A.D. 1945]
BOMBAY [Price Rs. 2-12-1

·भारतीय विद्या ग्रन्थावलि
[ग्रन्थाङ्क ८]
अल्लराज-विरचिता
रसरत्नप्रदीपिका
(रसतत्त्वप्रकाशिका काव्यशास्त्रसम्बन्धिनी सुपाठ्यग्रन्थपद्धतिः।)
विस्तृताङ्ग्लप्रस्तावना-विविधपाठान्तर-परिशिष्टादिभिः समन्विता
प्राध्यापक-श्री रा. ना. दांडेकर, एम्. ए., पीएच्. डी.,
विद्वद्वरेण सम्पादिता
मुंबई - स्थित
भारतीय विद्याभवन
द्वारा प्रकाशं नीता
विक्रमाब्द २००२]
मूल्यं रू.२-१२-०
[ १९४५ खीस्ताब्द

·BHARATIYA VIDYA SERIES
[ Critical editions of rare and important texts, treatises and
translations on Indological subjects ]
FOUNDER
SHRI K, M, MUNSHI
45
GENERAL EDITORS
8
ACHARYA JINA VIJAYA MUNI
DR. A. D. PUSALKER
30793
BOMBAY
BHARATIYA VIDYA BHAVAN
VOLUME EIGHT
Price Rs. 2/12]
First Ddition 1945 1
* All Rights Reserved *
[ 500 Copics

·RASARATNAPRADIPIKA
OF
ALLARĀJA
(A work dealing with the Rasa-theory in Sanskrit rhetoric)
For the first time critically edited with introduction,
notes and appendices,
BY
R. N. DANDEKAR, M. A., Ph. D.,
Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona
PUBLISHED BY
JAYANTAKRISHNA H. DAVE, M. A, LL, B,
HONORARY REGISTRAR
BHARATIYA VIDYA BHAVA
BOMBAY
V. S. 2002 ]
[A. D. 1945

·By the same Author 1. Der vedische Mensch. 2. A History of the Guptas 3. Vedic Mythological Tracts fi) Savitr (ii) Asura Varuna iii) Vişnu (iv) Pūşan (1) Yama lic Psychological Studies (i) Somatism of Vedic Psychology 5. Twenty-five Years of Vedic Studies 1917-1942: A Survey. 6. Jñānadīpikā (Devabodha's Commentary on the Adiparvan of the Mahābhārata, edited for the first time ). 7. Vedic Bibliography (Being a comprehensive and analytical register of all work done since 1930 in the field of Vedic Studies and allied anti-

·CONTENTS
Page No,
1) General Editor's Preface
6
7
2) Editor's Preface
3) Introduction
1-19
१-४४
Analysis of Contents
The Author of the RRP: ALLARĀJA
Critical Apparatus
4) Rasaratnapradīpikā - Vişayānukramanikā २१-२४
5) Rasaratnapradipikā : Text
6) Notes
45-49
7) Appendix I: Works and Authors mentioned
by name in the RRP
50-52
8) Appendix II : Concordance
53-54
9) Appendix III : Index of Stanzas quoted
in the RRP
55-58

·General Editor's Preface In issuing Rasaratnapradīpikā of Allarāja, which is being critically edited for the first time, as No. 8 in the Bhāratīya Vidyā Series, I am particularly happy, as by this publication, the Bhavan launches on a new and interesting branch of Sanskrit Poetics, viz. Rasa-theory. The Rasaratnapradipikā is a small book dealing methodically with the main topics on Rasa in brief. On account of its brevity, systematic arrangement and avoidance of controversial points, the Rasaratnapradipikā will be found to be a good text-book for a beginner. The Editor has considered the problem of the date of the Rasaratnapradipikä on the basis both of literary and historical evidence, and has placed the Rasárainapradīpika in the early 14th century, identifying Hammīra, the father of Allarāja, the author, with Hammīra, the Chauhan King of Ranathambor, whose regnal period was 1283-1301 A. D. I entirely agree with the conclusions of the learned Editor. · Dr. R. N. Dandekar, who has edited the work, is already well-known to orientalists in several capacities, as the Honorary Secretary of the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona; as the Genaral Secretary of the All-India Oriental Conference; as the Professor of Sanskrit and Ancient Indian Culture at the Fergusson College, Poona; as the Editor of the Salyaparvan of the Mahābhārata. He has already made a name for himself as a Vedist and epic scholar, Dr. Dandekar has edited the work with thorough precision and care, and the various useful Appendices and Introduction testify to the amount of labour spent by him on this work. I have no doubt the present work will enhance his reputation as a critical Editor of classical texts. On behalf of the Bharatiya Vidya Bhavan I thank Dr. Dandekar for presenting such excellent work for publication in our Series. BOMBAY, 21st December 1945. } MUNI JINA VIJAYA ·PREFACE Some time ago my friend, Professor P. K. GODE, brought to my notice two MSS. of the Rasaratnapradipikā from the Government collection of MSS. deposited at the Bhandarkar Oriental Research Institute, Poona. The obvious historical connections of the author of that work, and the apparently popular treatment of an important topic in Sanskrit rhetoric attempted by him attracted my attention. I therefore undertook to edit that small work. In addition to the two MSS. at the Bhandarkar Oriental Research Institute, there were two other MSS. of the work available in India-one in the Baroda Central Library and the other in the Tanjore Sarasvathi Mahal Library. The Director of the Oriental Institute, Baroda, very kindly lent me the MS. in his charge, and I got a transcript of the Tanjore MS. prepared for me by a Pandit over there. The present edition of the Rasaratnapradipika is thus based on these four MSS., which are the only ones known so far. My thanks are due to the authorities of the Bhandarkar Oriental Research Institute, the Baroda Oriental Institute, and the Tanjore Sarasvathi Mahal Library for making the MSS. available to me. While editing the text and preparing the introduction of this small work I had to correspond with several friends, includ. ing Dr. S. K. DE, Dr. V. RAGHAVAN, and MM. Pandit Bishweshwar Nath Rev. I have to gratefully' mention that they very kindly responded to my queries. I must also not forget to thank sincerely my colleagues in Poona, particularly Professor C. R. Devdhar and Professor P. K. Gode, who take personal interest in all my work. The publication of the Rasaratnapradīpikā, which is being edited and published for the first time, in the Bhāratīya Vidyā Series is due entirely to the kindness of my friend, Professor Dr. A. D. Pusalker, and of Acārya S'ri Muni Jinavijayaji, the Honorary Director of the Bharatiya Vidya Bhavana, Bombay. should like to record here my respectful appreciation of the valuable contributions made by S'ri Muniji to Indological studies, in several ways, during the last so many years. Bhandarkar Oriental Research Institute, POONA 4. R. N. DANDEKAR 75th November 1925. I

·No text on this page.

·more INTRODUCTION Several kings of ancient India were not only patrons of learning but were themselves authors and scholars. One such king, Allarāja (Alla.) by name, claims to be the author of the Rasaratnapradīpikā (RRP), which is a handy manual dealing with the much-discussed topic in Sanskrit poetics, namely, that of rasa. This work is divided into six paricchedas or chapters and consists of both prose and verse. Every definition or theoretical maxim in the RRP is, as is common in all works of this type, illustrated by means of one or stanzas often taken from the writings of well-known authors. A brief analysis of the contents of each chapter is given below: Analysis of Contents: The first chapter opens with a mangala-sloka offering homage to the Lord in the form of rasa (rasarūpine bhagavate). This is followed by some information regarding the author himself. There lived formerly, we are told, a renowned king by name Śrī Hammīra, who had conquered the country of Konkaņa, who was the foremost among all monarchs of his time, and who had overpowered the three worlds by means of his prowess. His son was Allarāja, who was an intrepid leader and a conqueror of heroes. Alla. was well-versed in several branches of knowledge and was a great patron of poets. He had made a deep study of many well-known ancient texts on dramaturgy composed by such great masters as Kāśyapa, Kohala, Nārada, Arjuna, Bharata, Anandavardhana and others, and, for the sake of the rasikas, he presented the essence of that science, particularly of the rasa-theory, which is its most important theme, in the form of the RRP. After this formal introduction, the author begins with the discussion of the basic question: What is pleasure? and what is sorrow? Pleasure, he tells us, is of two kinds, nitya and anitya. The pleasure or bliss derived from the knowledge of Brahman is nitya or eternal; but it can be secured only by yogins and is therefore generally denied to common people. The pleasure derived from objects of senses, on the other hand, ·though a matter of popular experience, is anitya or impermanent and fleeting and indeed leads ultimately to sorrow. The pleasure derived from rasa, which is intermediate between the two, and which is described by ancient writers as anirvācya (indescribable), is the real pleasure for all and sundry, and should therefore be regarded as the very essence (sāra) of this otherwise valueless (asāra ) life (saṁsāra). The dramatie art in general is then glorified and an enumeration is made, in the traditional fashion, of the presiding deities of the several rasas. The author concludes this chapter with the remark that, just as the principal fruit of charity is punya, while fame is only its incidental fruit, so also the principal fruit of rasa is punya, since, through rasa, the divinities residing in rasa are propitiated, and pleasure is but its incidental fruit. In support of this he quotes Bharata's dictum: dharmādisādhanam nātyam. In the second chapter the author of the RRP starts by defining bhāra, which is, according to him, the fundamental factor in the rasc-theory. The basic equilibrium of the mind, he explains, is sattva, and the initial slight mutation caused in it is called bhāva. He further goes on to say that it is called bhāva because it expresses or gives external form to (bahir bhāvayan) the inner thought or meaning (antargata bhāva) of the poet. The mutation in the mental equilibrium, which is basically of the nature of pleasure, is fourfold: manifestation (vikāsa), expansion (vistara), agitation (kşobha), and distraction (viksepa). In the case of bhāva, this mutation is slight, while in rasa it is distinct. The sthāyibhāva is then defined as the bhāva which remains unbroken by other contrary or similar bhāvas, and which, on the other hand, forces on other bhāvas its own character. It may be pointed out, in this context, that Alla. has borrowed this and many other definitions in the RRP verbatim from the Dasarūpaka (DR) without acknowledgement. In a large number of cases even the illustrative stanzas given in the RRP seem to have been borrowed from Dhanika's commentary on the DR, called Avaloka. All the same it must be said in fairness to Alla, that most of such illustrative stanzas are the common property of Sanskrit rhetoricians. Alla. also quotes, in the RRP, several kārikās from the Nātyasāstra (NS) of Bharata; but, in all such cases, he acknowledges ·O. 6 or less the same condizione his debt with the words : tathāha Bharataḥ. The eight sthāyibhāvas are then enumerated with the additional remark that in love (rati) and mirth (hāsa), the form of mutation is manifestation; in energy (utsäha) and astonishment (vismaya), it is expansion; in fear (bhaya) and disgust (jugupsita), there is agitation; and in anger (krodha) and sorrow (soka), there is distraction. The definitions of the sthūyibhāvas given by Alla., in this chapter, are his own and not borrowed from any other ancient text. Each definition is followed by an illustrative stanza. Even here we find that Alla's illustrations are quite unique. The stanzas composed by Kavikankaņa as well as those taken from the drama, Candakausika, which are given by the author, for instance, are rarely found quoted in other works of this type. In the concluding portion of this chapter, the author posits the following question: bhāva is said to be slight' mutation; it is so in love etc. But in anger the mutation is extensive. Why is then anger called bhāva? He answers the question by suggesting that 'slight' and extensive' are relative terms. In comparison with raudra rasa, the mutation in anger is slight- The third chapter is devoted to the consideration of vibhāvas (determinants) and anubhāvas (consequents) of the eight rasas. Except for the definitions of vibhāva and anubhāva, which are Alla.'s own, most of this chapter is merely a reproduction, in an abridged form, of NS VI. 47–76. Vibhāvas are defined by Allarāja as conditions which create (bhāvayanti ) the rasa in a special manner (viseşena), while anubhāvas are conditions which make the rasa liable to being experienced (anubhavagocara). Attention may be drawn in this connection to the conceptions of anubhāva as understood by Bharata and by Alla. The conditions which are mentioned by Alla. as anubhāvas are those by means of which a particular rasa is experienced (cf. etaiḥ karunarasaḥ anubhtyate). In support of this, he quotes a kārika from NS (tathaha Bharataḥ) enumerating more be mentioned by Bharata as go governing the gesticulation on the some confusion as to whether these conditions are rasikagata or natagata or both. This chapter ends with the enumeration of eight sättvika bhāvas (involuntary.states) and their definitions, followed ·by a few illustrations. According to the author, sattva is extremely-sympathetic-mindedness in states of sorrow, pleasure etc. of others. It is the majestic composure of the mind. The eight sättvika bhāvas, like stambha ( stupor), sveda (sweating) etc., have sattva as their basis and are therefore called sättvika. This explanation of the term sättvika given by Alla. is different from the one given by several other Sanskrit rhetoricians, who understand sattva merely in the sense of body'. Dhanika however, in his Avaloka, explains sattva in almost the same words as Alla. Dhanika's commentary seems therefore to have been the source of the RRP in this case. At the same time Dhanika himself appears to be giving this part of his commentary as a quotation from another text. The fourth chapter of the RRP, which deals with the vyabhicāribhāvas, is almost a verbatim copy of DR IV. 7-33. Even the illustrations are mostly the same as those given by Dhanika in his Avaloka. Two things however may be noticed in this connection. In stanzas 2 to 4 of this chapter, Alla. enumerates the vyabhicāribhāvas following an order which is different from the one followed in the DR. Secondly though the definitions, which are naturally given in a different order, are borrowed word for word from the DR, in most cases, only the first halves of the stanzas in the DR, which give the definitions proper, are here reproduced, while the second halves of the same stanzas, which norr ormally mention the external effects of the vyabhicãribhāvas are dropped (see the definitions of nirveda, glāni etc. in the RRP and the DR). While enumerating the vyabhicāribhāvas of the different rasas, Alla. has drawn upon NS VII. 99–109. He further deals with some irregularity (oyabhicāra) concerning the sättvika, vyabhicāri, and sthāyi bhāvas by pointing out that fear and energy which are sthāyibhāvas are sometimes mentioned as vyabhicāri; that moha, āvega, and ālasya, which are vyabhicāri, give rise to other subordinate bhāvas, namely, mūrcchā, sambhrama, and tandrā respectively, and that the sättvikabhāva, svarabheda, produces a variety called gadgadatva. The fourth chapter is concluded with the clarification of the distinction between alasya (indolence) and tandrá (lassitude); sambhrama (consternation) and āvega (agitation); nidrā (sleep), supta (sound sleep), and svapna (dreaming); and svarabheda (broken articulation) ·and gadgadatā (faltering). According to the author, in ālasya there is contact with knowledge (consciousness), while in tandrā that contact exists but in a slight degree. Sambhrama is just a particular type of avega and indicates the state of alarm caused by the sudden sight of favourable or unfavourable objects. Svapna is intermediate between nidrā and supta, since it is more deep than the former but less so than the latter. In svarabheda some letters are dropped, while gadgadatā means only indistinct articulation of words. In the beginning of the fifth chapter, Alla., following the DR, makes the statement that a rasa results when sthāyibhāva, through the operation of the vibhāvas (determinants), the anubhāvas (consequents), the sättvikabhāvas (involuntary states ), and the vyabhicāribhāvas (transitory states), produces a pleasurable sensation. This entire chapter is devoted to the treatment, more or less in a conventional manner, of the eight rasas and their several varieties. The definitions of rasas are again borrowed from the DR. It may be mentioned that this chapter abounds in illustrations drawn from varied sources. Among these, the stanzas composed by Kavikankaņa and Bherijhānkāra, and those taken from the dramas, Candakausika and Udārarāghava are peculiar to the RRP. It has not been possible to trace to their original sources some of the stanzas cited by Alla. A few of these (e. g. V. 36, 37, 52, 53) refer to the story of Rāma and appear to have been taken from a Rāma-play. The sixth and the last chapter of the RRP hardly contains any verbatim borrowings from earlier texts. All the definitions are Alla's own, The DR (II. 30 ff) speaks of twenty natural graces of the heroine, three of which, namely, bhāva (feeling), hāva (emotion), and helā (passion) are physical. In addition to these three, the DR enumerates seven qualities like sobhā etc., which arise without effort, and ten qualities like lilā etc., which originate from one's disposition. Thus the number twenty is made up. This usual distinction between bhāva, hāva, and helā is however not made in the RRP. Alla. takes into consideration, at the beginning of this chapter, only ten hāvas, which are peculiar to women. Moreover the RRP differs from the DR in that the former has described the ten conditions, like līlā, viläsa, etc., as the hāvas, while ·same the latter describes the same as svabhāvaja bhāvas (natural qualities). After the enumeration, definitions, and illustrations of the ten hāvas, Alla. takes up for discussion certain general questions connected with the rasa-theory. He begins by defining hrdaya as the buddhi (mind), which is characterised by ancient impressions (vāsanās ) and refined by knowledge complete in all parts. He then goes on to say that in the mind of the sahrdaya ( possessor of hrdaya), who is happy and composed, rasa necessarily exists in the form of latent impression. The becomes patent and pleasurable through the agency of the bhāvas, which are expressed by people ( actors) and which thus awaken the seed ( of the rasa). This conception of the two forms of raso-vāsanārūpa and zyakta-is explained in detail by Abhinavagupta and Jagannātha Pandita. Alla.'s enumeration of the different rasas and explanation of the term rasa are quite conventional. Equally conventional is his reference to four rasas as the causes and the remaining four as their effects. Alla. adds that this rule regarding the causal relationship among the rasas is liable to vary in accordance with the peculiar context of the story as well as the intention of the poet. Then follows the consideration of rasas which are antagonistic to one another. Alla, says in this connection that two inimical rasas occurring in the same context invariably spoil the main sentiment. It is therefore not desirable to introduce, in contact with one rasa, its opposite-or its vibhāva, samcāribhāva and anubhāva. If, however, two inimical rasas are mentioned together but as being quite subordinate to a third principal rasa, they do not spoil the effect, just as, in the presence of the king, the routual opposition of two opponents becomes quite ineffective. Alla. then quotes the principle enunciated in the Dhvanyāloka (III. p. 145), namely, that there is no other cause for the interruption of a sentiment than the lack of propriety, and illustrates it by pointing out that there can be real sentiment of love between two young persons only. Rāvana's passion for Sītā is therefore to be regarded as a mere semblance of rasa. So too there is rasābhāsa when love is only onesided, or when one woman has several lovers, or when one man has several lady-loves. By way of an exception, however, the author tells us that there does exist proper rasa even when one man is brought in contact with several women only if a clear indication is given of his love for one particular woman. The next ·question briefly tackled by Alla. is the relation of 'principal' and "subordinate' among rasa, bhāva and alamkāra. The author then goes on to consider the problem of the s'ānta rasa. Tranquil people are those who are not liable to any mutation in their mental equilibrium. Therefore Bharata does not recognise the possibility of any such sentiment as the sentiment of quietism., Others opine that s'ānta rasa is based on nirreda (dissatisfaction or self-disparagement caused by the knowledge of the Real), which is often mentioned as one of the vyabhicāribhāvas, but which may be regarded as the sthāyibhāva of this rasa. Tranquility is the result of the indifference to the worldly objects, which, in its turn, results from nirveda. Alla. accepts the sānta rasa and mentions its anubhāvas. It may be pointed out here that the conception of the sānta rasa appears to be a negative conception since it indicates merely a state of annulinent of all sorrows in the world, It consists of the cessation of all pains and is compared by our author with the happiness of a man who is released from a prison. As regards the vatsala rasa, which has been accepted by certain rhetoricians, Alla. says that it should be regarded merely as an aspect of rati. Vätsalya, according to him, is the feeling of attachment which is generated in the parents as the result of an embrace of their child. The last question which has been dealt with by Alla. in this chapter is: How can karuna (pathos) and bībhatsu (odious sentiment) be at all regarded as rasas? Are not these sentiments fundamentally of the nature of pain ? The author answers these questions in the conventional manner which is common in all such works. Even a thing basically of the nature of sorrow and pain, he tells us, can become a source of joy and pleasure, just as a playful stroke, or the biting of the lip, or the nail-marks on the breast, in the course of amorous sport, does produce joy. The foregoing analysis of the main contents of the work would clearly show that the RRP cannot lay any claim to originality either in the subject-matter or in its treatment. It will be seen from the notes that a considerable portion of the RRP is merely a verbatim copy of passages from the NS and the DR. Even the illustrative stanzas are mostly taken from the commentary on the DR by Dhanika. It may be mentioned, in this connection, that Alla. does not seem to have consulted ·any important works on the rasa-theory other than the NS and the DR. The main purpose of the author is evidently to prepare a small hand-book on the subject of rasa. The main topics only are therefore systematically arranged and briefly dealt with, while discussion of controversial points is scrupulously avoided. This will be quite clear from the analysis of contents given above. An exhaustive treatment of this important branch of Sanskrit rhetoric does not seem to have been intended by the author, The kārikās composed by Alla, himself do not show any very high merit on the part of the author. They are however simple and to the point. Brevity, methodical treatment of the subject, and absence of unnecessary diffuseness render this work quite suitable for a beginner. One does feel, all the same, that the author would have done better by elucidating more thoroughly the topics discussed by him at the end of the work. The Author of the RRP: Allarāja Inspite of his apparently historical connections, very few details regarding the age and career of Alla. Alla. can be gleaned from this work or from other sources. In the introductory stanzas of the RRP, the author tells us that he is the son of King Hammīra, among whose vassals the ruler of Konkaņa is prominently mentioned. Thus the name Hammīra and his conquest of Konkaņa are the only two obvious historical facts which may be of some help to us in reconstructing the career of Alla. There is also another approach to this question. From the works quoted in the RRP it is possible to fix up the earliest limit of the author's date. Apart from the traditionally known ancient works on Sanskrit dramaturgy and rhetoric by Bharata, Arjuna, Kohala, Kāśyapa, Nārada, etc., Alla. mentions or quotes, by name, from the following authors and works, whose dates are more or less definite: Sūkuntala, Meghadīta, Mālavikāgnimitra (by Kālidāsa, 4th cent. A. D.); Kirātārjunīya (by Bhāravi, 634 A. D. ?); Kādambarī (by Bāņa, first half of 7th cent. A. D.); Ratnāvali (by Śrī Harsa, 604-647 A. D.); Sisupālavadha (by Māgha, latter half of 7th cent. A. D. ?); Mālatīmādhava (by Bhavabhūti, close of 7th cent. A. D.); Nātyārņava (by Nandikeśvara, before 8th cent. A. D.); Candakausika ( by Kșemīśvara, ·9th cent. A. D. ?); Venīsamvarana (by Bhatta Nārāyaṇa, circa. 840 A. D.); Anandavardhana (middle of 9th cent. A. D.); Hanumannātaka (by Dāmodara, 10th cent. A. D.); Nātyälocana (by Abhinavagupta, circa. 1013 A. D.); Prabodhacandrodaya (by Krşņamiśra, 1097–1165 A. D.); and Bhāvaprakāšana (by Śāradātanaya, 1175-1250 A, D.). It is therefore clear that the RRP could not have been written before 1175. A. D. It may also be pointed out, in support of this, that, though the Dasarūpaka is never mentioned by name in the RRP, Allarāja has borrowed considerably from that work. In fact, already in Alla 's time, the DR must have established its fame as a very popular work on dramatic art and science. The date of the DR lies between 974 A. D. and 995 A. D. (cf. The Dasarūpa, ed. G. C. O. HAAS, Columbia Univ. Press 1912. Introd. xxii). There is also enough evidence to show that Dhanika's Avaloka on the DR was known to Alla. But this fact does not make much difference since Dhananjaya and Dhanika are regarded to have been contemporaries, or brothers, or even as one and the same person (ibid. xxxiv). The earliest limit of Alla.'s date may therefore be taken as circa 1150 A. D. We shall now see if we can also fix up the terminus ad quem of his date. The RRP is cited as a work on poetics in the Sārasamuccaya, which is a commentary on Mammața's Kāvyaprakāśa, written by one Ratnakantha' Ratnakanthaa was the son of Sankarakantha of the Dhaumyāyana Gotra of f Kashmir. He is said to have been an excellent scribe in Sāradā script, and several MSS. in his hand are preserved at Srinagar. His eulogy of Sūrya is contained in Ratnasataka or Citrabhānusataka composed in 1680–81 A. D. He wrote commentaries on Ratnākara's Harivijaya in 1681-82, on Vāsudeva's Yudhisthiravijaya in 1671-72, on Jagaddhara's Stutikusumāñjali in 1680–81, and on Yaśaskara’s Devistotra. His commentary on Mammața's Kävyaprakāśa is called Sārasamuccaya and contains a resume of the Jayanti and other earlier expositions. In that commentary a reference is made to the RRP. This would give circa. 1650 as the latest limit of Alla's date. But the mention of the RRP in Bhānudatta's 1 Peterson ii, 17. 2 KRISHNAMACBARIAR, Classical Sanskrit Literature, p. 759. 2 ·.. known in Bhānudatta's Rasatarangini takes this terminus still farther back. In the first chapter of his work, which deals with the sthāyibhāvas, Bhanudatta. makes the following remark: तथा च यूनोरेकतरस्मिन्मृते प्रलापः करुणरसः । जीवतोर्विश्लिष्टयोः प्रलापः शृङ्गारः । अत एव रसरत्नदीपिकायां करुणरसोदा- हरणम्। अयि जीवितनाथ जीवसीयभिधायोत्थितया तया पुरः । ददृशे पुरुषाकृति क्षितौ हरकोपानलभस्म केवलम् ॥ इति' It thus appears that the RRP was a work sufficiently well- Rasaratnadīpikā is immaterial since the stanza se ofrecare etc. is found quoted as an illustration of the karuna rasa in our RRP: Of course Of course Bhanudatta does not mention the name of the author of the RRP. The date of Bhānudatta has been fixed by scholars between 1300 A, D. and 1350 A. D.* From literary evidence it is therefore possible to fix the earliest limit of the date of the RRP as between 1175 and 1250 A, D. (=date of Bhāvaprakāšana', which is mentioned in the RRP) and the latest limit as between 1300 and 1350 A. D. (=date of Bhānudatta, who cites the RRP in his Rasatarangini) We shall now pass on to the historical evidence. As pointed out elsewhere only two facts are mentioned in this connection by Alla., namely, that he was the son of a king called Hammīra, and that the ruler of Konkaņa was a vassal of that Hammīra. History knows of four kings by name Hammīra. 1) Hammīra of the Harauti branch of the Chohan family. He was a protege of Pșthvīrāja and was not very well-known. He was killed in 1193 A. D. 2) Hammira, the Chohan king of Ranathambhor, who ruled from 1283 A. D. to 1301 A. D. 3) Hammira I of Mewar, 1301-1365 A, D. 4) Hammira II of Mewar, 1 Bhānudatta: Rasataranginī (in Grantharatnamālā), p. 3. 2 RRP V. 50. 3 KRISHNAMACHARIAR, in his.CSL (p. 773), mentions that Bhānudatta's father, Gañanātha or Gaņeśvara of Videha (?) wrote the Rasaratnadāpikā, from which quotations are found in Bhānudatta's Rasatarangiņi. This is obviously incorrect. 4 For different views regarding Bhānudatta's date see: P. V. KANE, SD, Intro., p. CXVIII; S. K. DE, Sanskrit Poetics, Vol. I, p. 249; KRISHNAMACHARIAR, CSL, p. 774; 3. K. DE, ABORI XVII, p. 297; H. D. SARMA, ABORI XVII, p. 243-258; P. K. Gode, IC III, 751-756. 5 Bhāvaprakāšana, ed. Yadugiri YATIRĀJASVĀMIN, GOS, intro. p. 72 ff.

·1761-1778 A. D. Out of these the fourth, namely, Hammira II of Mewar, who was born on 13–6–1761, came to the throne on 11-3–1773, and died on 6–1–1778, could not have been the father of the author of the RRP, since his date falls after the latest limit of the RRP, which has been determined on the strength of literary evidence. If the first, namely, Hammīra of the Harauti branch of the Chohan family, were to be identified with the Hammīra mentioned in the RRP, Alla, will have to be regarded more or less as a contemporary of Sāradātanaya (1175-1250 A. D.), the author of the Bhāvaprakāsana. However from the manner in which Bhāvaprakāśana is cited in the RRP, it appears that, in Alla.'s times, the Bhāvaprakāśana had already established itself as an ancient authoritative work on dramaturgy. Considerable time must therefore be taken to have elapsed between the Bhāvaprakāšana and the RRP. Moreover this Hammīra, who was a protege of Pșthvīrāja, was not a very well-known prince and could not therefore be regarded as the hero of the several exploits described in the RRP. Hammīra I of Mewar was a very renowned sovereign of Rajputana and had many exploits to his credit. Todº gives a more or less detailed account of Hammīra's career. Allauddin of Delhi (A.) was preparing to invade Chitor in 1290 A. D. when Lakhamasi (Lakşmaņasimha) was ruling there. Seeing that there was little chance of success, Lakhamasi and his followers got ready for the final battle and the women-folk of the Rajput warriors of Chitor, including Padmini, burnt themselves on a pyre. Lakhamasi and his eleven, out of twelve, sons were killed in battle and A. became the master of the fort of Chitor, which, however, was forlorn and devastated before he actually reached it. This happened in 1303. A. D.3 While returning to Delhi, 1 J. S. GAELOT, (ygara ant saETH, p. 269. 2 Colonel Tod, The Annals and Antiquities of Rajasthana, Vol. I, PP. 280 ff. 3 Recent investigations would however show that, when Allauddin 'invaded Mewar in 1303 A. D., Ratnasimha was ruling at Chitor. During the siege of Chitor, which continued for about six months, Ratnasimha was killed. Thereafter Lakşmanasimha, who belonged to the family of Ratnasimha, and who was the Samanta of Sisode, became the leader of the Rajput forces. Lakşmanasimha and his seven sons were ultimately killed in the battle. Padmini, who had attracted Allauddin to Chitor, was the queen of Ratnasimha, ·A. appointed Māladeva of Jhaler as his representative at Chitor. In the meanwhile one of the sons of Lakhamasi, named Ajayasimha, who had survived, was living in Kelwada. He knew that a son of his elder brother, Urasing, was living at his maternal uncle's house. Ajayasimha called back the young boy and formally made him the Rana of Mewar. This boy was the famous Hammīra. Tod gives' an interesting story about Hammira's birth. Urasing, while hunting in forest, once met, an obscure maiden of Chandana Rajput family, was attracted by her bold and graceful demeanour, and ultimately married her. Their son was Hammīra, who lived at his maternal uncle's house until he was recalled by his uncle, Ajayasimha, and was made king. Hammīra began his career with some minor exploits, which he achieved through the active help of his Bhil followers. He soon became a powerful leader, having under his control large territory round about Kelwada, which was the centre of his activity. In course of time he married the daughter of Māladeva, A.'s deputy at Chitor, and with her co-operation soon occupied the fort of Chitor. Māladeva went over to Mahmud Khilji, who had succeeded A. at Delhi, and complained about these atrocities of Hammira. Mahmud therefore undertook an invasion of Chitor; but he was decisively defeated, at Singoli, by Hammira, who was supported in this battle by the neighbouring Hindu princes. Mahmud was taken prisoner and was released only after a treaty, as the result of which Hammīra secured the regions round about Ajmer, Ranathambhor, Nagor, Suisopur etc. Thereafter, as Maharana of Mewar, Hammīra set out on à Vijayayātrā. The Thakurs of Bundi, Gwalior, Chanderi, Rayasahan, Sikri, Kalpi, Abu etc. became his vassals and with their help, Hammīra conquered the territory up to Delhi, Saurāştra and Nagor in Marwar. Hammīra died in 1365 A. D. He had four sons, named Kşetrasimha (Khetsi), Lūņā, Khangāra and Bairīsāla. The eldest son, Khetsi (I), succeeded his father at Chitor and ruled for 18 years. J.S. GAHLOT gives more or less a similar account. According to him, Hammīra was the son of Arisimha, the Sāmanta of Sisode. He was determined to recover, from the Muslims and Songar Chohans, 1 According to Tod her first husband was dead. 2 J. S. GAALOT, Crayat an laeth, p. 202.

·bis paternal kingdom and carried out bold plans in that connection. He married the daughter of Māladeva, Rao of Chitor, and the deputy of A., and, with her help, occupied the fort of Chitor in 1327 A. D. The Sisodias thus reestablished themselves in Mewar and have been ruling there since that time. The country prospered under the benign rule of Hammīra, who died in 1365 A. D., having left behind four sons', the eldest among whom, Kșetrasimha, succeeded him. Though the date of Hammīra I of Mewar, namely, 1301-1365 A. D., is such as can well be the date of the father of the author of the RRP, two considerations seem to go against the assumption that this Hammīra is the one mentioned in the RRP. Firstly the name of Hammīra's successor in Mewar is clearly mentioned in the genealogy of Mewar rulers, which is preserved more or less intact. There is also no evidence to show that any of the four sons of Hammīra was called Alla. Secondly, among the several exploits of Hammīra, not one refers to the conquest of Konkaņa, or, for the matter of that, of the Deccan. His exploits are all mainly restricted to Rajputana and the neighbouring territory. It may be further pointed out that if Hammīra mentioned in the RRP were to be identified with Hammīra I of Mewar, Alla. (after 1365 A. D.) will have to be regarded perhaps as a junior contemporary of Bhānudatta (1300-1350 A. D.). In that case, Bhānudatta's reference to the RRP as a work of some standing cannot 1 2 The names of Hammīra's sons were: Kşetrasimha (Khetsi), Lūņā, Khangāra, and Bairīsāla. Of course in one of the two complete Mss of the RRP, viz, in P, the second introductory stanza reads āsīd garvitabhūmipāla" instead of āsīt koňkanabhūmipala”. The first reading would then be interpreted as a reference of a very general character and may be made to apply to Hammira I of Mewar, who had nothing to do with Korkaņa. The reading koňkaņabhūmipäla' is given in B, which is the best of all the four Mss, that are available. As indicated elsewhere, the Mss, T and p, are more or less exact copies of B, and therefore, though the first folios of these two Mss, T and p, are lost, it may be safely inferred that the reading in those Mss must also have been similar to that of B, namely, āsīt kunkanabhūmipāla'. That is why this reading is accepted in the constituted text. The change of that reading to āsīd garvitabhūmipālaº was probably due to the inability on the part of some copyist to understand why the conquest of Konkana was so prominently mentioned.

·the RRP could not have been any one of the following three, be adequately explained, since the RRP must have been written only after Alla. had become a mahīpati, that is, after 1365 A, D. We have thus seen that the Hammīra mentioned in namely: Hammīra of Harauti branch of the Chohan family (who died in 1193 A. D.), Hammīra I of Mewar (1301-1365 A. D.) and Hammira II of Mewar (1761–1778 A. D.). There now remains only one possibility and that is that the author of the RRP was the son of Hammīra, the Chohan king of Ranathambhor. Hammira of Ranathambhor (Ranastambhapura) is the hero of the Hammira-Mahākāvya (HMK) composed by Nayacandra Sūri (1486 A. D.). According to that poem, Hammīra was a son of Jaitrasimha. In Samvat 1339 (= 1283 A. D.), J., after having imparted excellent advice, to his son, Hammīra, in the matter of the proper administration of the kingdom, handed over the charge of the state to him, and himself went to live in the forest (HMK, VIII. 56). Immediately after this, Hammīra, being endowed with six guņas and three saktis, set out on an expedition of conquest. In the ninth sarga of the HMK, a long description has been given of Hammīra's several exploits (st. 15 ff.). Starting with king Arjuna of Bhimarasa, he conquered, in a series, Mandala, Dhārā, Ujjayini, Chitrakūta (Chitor), Medapāta (Mewar), Arbuda Adri (Mount Abu), Vardhanapura, Cangā, Puşkara, śākambhari, Mahārāştra, Khanddilla, Campā and Kakarāla. Several other episodes in the career of Hammīra are described in the HMK in the true epic style, the last of these being his battle with Sultan Allauddin (A.). In this siege of Raņastambhapura, Hammīra, pierced with numerous shafts,' was the last hero to fall. According to the HMK, 'disdaining to fall with anything like life into the enemy's hands, Hammīra severed, with one last effort, his head from his body with his own hands, and so terminated his existence. This sad event happened in the 18th year of his reign (= 1301 A. D.), in the month of Śrāvaņa". The Tarikh-i-Alai of Amir Khusru gives the date as 3rd Zi-l-kada 1 HMK, edited by N. J. KIRTANE, Bombay 1879. 2 N. J, KIRTANE, HMK, introd. p. 47.

·that a Konkaņa king was a vassal of Hammīra in such a way as labārāştra, which may have is that All A. H. 70 ( = July, 1301 A. D.); the siege began in Rajab, four months previously?. It will.be seen that if we accept 1301 A. D. as the date of Hammira's death, it would fit well with the earliest and the latest limits. which we have been able to fix, on the strength of literary evidence, of the age of Allarāja, who claims to be Hammira's son. It is indeed quite likely that Alla. was a senior contemporary of Bhānudatta, the author of Rasatarangini.? There are however two significant points to which a reference has to be made in this connection. The RRP mentions the fact to imply that the conquest of Konkaņa was a particularly prominent achievement of Hammīra. From the description of Hammīra's digvijaya (HMK, IX), however, this does not seem to have been the case. Konkaņa is not mentioned by name among the kingdoms conquered by Hammīra. But Hammira had, according to the HMK, gone to the Deccan in the course of included Konkaņa. Of course it is not clear why this should have been regarded as the prominent exploit of Hammīra, as has been suggested in the RRP. The second fact which appears as a discrepancy in the assumption that Hammīra, the hero of the HMK, is the father of the author of the RRP, of fact, according to Farishta, the Chohan rule ceased to continue at Ranathambhor after the death of Hammīra, in a battle with Sultan Allauddin. That explains why no reference is made to the successors of this Hammira in any history of Rajputana. Why is it then that Alla., who claims to be the son of Hammira, calls himself a mahīpati ? For want of any definite evidence only a surmise may be hazarded in this connection. Though Hammira was killed in the battle with A. and though the Chohan rule at Ranathambhor practically came 1 ELLIOT and Dawson, History, Vol. III, pp. 75, 179, 549. According to Farishta the Chohan rule ceased to continue at Ranathambhor after the death of Hammira in a battle with Sultan Allauddin, in 1300 A. D. 2 This fact may have lod some scholars to suggest that the author of the RRP was the father of Bhānudatta. 3. RRP, I. 4.

·to an end thereafter, it is likely that, when A. returned to Delhi, after having occupied the fort of Chitor in the same expedition, in circa. 1303 A. D., the principality of Ranathambhor was temporarily revived and that Allarāja, the son of Hammīra of Ranathambhor, assumed charge of it. Those years in the history of Rajputana were characterised by considerable political turmoil. The great fort of Chitor was devastated and there was then hardly any Rajput Rana, who was strong enough to consolidate the Rajput power. This sorry state of things must have continued for some years until Hammīra I of Mewar established his power at Chitor in 1327 A. D. Through his great and many exploits, Hammīra challenged Mahmud, the successor of A., who had died in the meanwhile, and ultimately defeated him in the battle of Singoli. It must have been during this short period of upheaval in the political history of Rajputana that Alla. ruled temporarily at Ranathambhor. As seen elsewhere, Ranathambhor passed into the hands of Hammīra of Mewar as the result of a treaty with Mahmud. It is even more likely that Alla. was appointed at Ranathambhor by A. himself, as his deputy, after the conquest of that fort from Alla.'s father, Hammīra, just as Māladeva was appointed by him, as his deputy at Chitor, when that fort was conquered by him from Lakşmaņasimha (Lakhamsi) in 1303 A. D. It is to be noted that the name Allarāja, as a son of Hammīra, does not occur in the genealogical list of any Rajput royal family? Can it be that, though the original name of the son of Hammīra, the Chohan king of Ranathambhor, was something different, he called himself Allarāja, after Allauddin of Delhi, in grateful remembrance of the good turn done to him .by the Sultan, in allowing him to remain the mahipati of Ranathambhor, even after the defeat of his father, Hammīra? Allarāja does not seem to have been an important sovereign from the political point of view. His name is known 1 In a letter dated 25th July 1944, MM. Pandit Bishweshwar Nath Reu, the Director of Archaeology at Jodhpur, informs me: "An inscription dated Vikram Samvat 1525 found at the village Nani Umaran in Gujrat gives the genealogy of the descendants of Hammir (of Ranathambhor) ag under:-Hammir, Ramdeva, Changdevas Somdeva, Palhansimha, Jitkarna, Kumpu Raval, Virdhaval, Shivraj, Raghavdeva, Tryambak, Gangrajeshwar and Rajadhiraj Jayasimha.

·only from this literary work, the RRP, of which he claims to be the author. That is all that we know of the author of the RRP. Critical Apparatus: The present edition of the Rasaratnapradāpikā (RRP) by Allarāja ( Alla.)' is based on the four MSS. described below, which are the only ones known so far: P - This is a complete MS. of the work, in Devanāgarī script, from the Government collection of MSS. deposited at the Bhandarkar Oriental Research Institute (No. 19 of 1874–75). It is described in the Descriptive . Catalogue of MSS., Vol. XII ( Alamkāra, Sangita, and Nātya), compiled by P. K. GODE (published in 1936). Its number therein is 239. The MS. (size 81" x 3") contains 51 folios, each folio normally containing 7 lines, and each line about 21 letters. Folio 23a is blank. The MS. is written in one uniform hand, and is sufficiently legible and well preserved. At the end of the MS., the following stanza, giving the date, is to be found: वत्सरे बहुधान्याख्ये नारायणसुधीरिमां । लिलेखाश्विनषष्ठयां हि रसरत्नप्रदी(पि)काम् ॥ १॥छ । Though it is not possible to fix the date of the MS. from this reference, it certainly appears to be quite old. On the last page of the MS. are given the following two stanzas, which are not found in any other MS. of the work and which do not seem to belong to the text proper, though there is a clear entry made that the page on which they are written is Rasaratnapradipikāpatra, a page from the RRP. The stanzas are written in an obviously different hand. यस्मादत्र निमग्नबाहुज..... प्रारब्धरंभोर्वशी- रंभाहादनिवांतनंदनवनक्रीडादराडंबरे । 1 This work is also called Rasarcinadāpikā or Rasaratnapradāpa. The name of the author is given (wrongly) as Mallarāja by Buehler (Rep. 1874-75), and as Lallarāja (Tanj, IX, 4073). 3 ·. द्वैप्येरिविघातजास्रतटिनीपूरेण संपूरिते श्रीमत्कृष्णकटारिकाजलनिधौ मजति सर्वे द्विषः ॥ यदुकुलतिलका वंशकेतुं गुणगणभूषणभूषितं नितान्तं ।। चिबुधज मनोहरं त्वां पुरुषवरं प्रणतोऽस्मि सुन्दरोऽहम् ॥ p This Devanāgarī MS. (size 101" x 5") also belongs to the Government collection of MSS. deposited at the Bhandarkar 0. R. Institute (No. 533 of 1884–87). It is described in the Descriptive Catalogue of MSS., Vol. XII, wherein its number is 240. This is an incomplete MS. containing 8 folios, each folio normally containing 12 lines and each line between 50 and 53 letters. The MS. is "much mutilated, particularly the right-hand ends of the folios are badly torn. The hand-writing is on the whole uniform and quite legible. The available portion of the MS: begins .......afraiUTTET Alfapt care teafarerar tirar: (p. 23) and ends......qzale EfHATTE परामपरामनुगच्छति वामां । यदि पुनर्बहुषु (p. 41 ). Though no indication about the date of the MS. is given anywhere, the MS. appears to be old. B – This undated MS. belongs to the Central Library, Baroda, Sanskrit Section (Acc. No. 11330). It is a complete MS. (size 12" x 5") containing 14 folios, each folio normally containing 16 lines, and each line about 44 letters. The script is Devanāgarī and the hand-writing is uniform and quite good. This is by far the best-preserved MS. from among the four available ones. At the beginning of the MS., in the middle of a blank page, there is an entry, पुस्तकमिदं विष्णुदत्तशर्मणां तत्पत्राणि १४, apparently in the same hand-writing as the text. T - This is a transcript of an incomplete Devanagari MS. in the Tanjore Maharaja Sarfoji Sarasvathi Mahal Library (No. 5287). It was prepared at Tanjore for the B. O. R. Institute. The following portions are lost from the MS.: a) From the beginning up to TETTHIEAFART HAITEIT: (p. 5). b) From मुखशोभान्यथाभा (p. 10) up to उदाहरणे यथा । पश्यतु भवंतस्ताटकां (p. 21). c) From पश्यति सस्मितचारु परामपरामनुगच्छति वामां ।

·efę go(p. 41) up to the end. The original MS. is
noted in Burnell's Catalogue (No. 4850) where
the name of the work is given as Rasaratnadīpikā.
It contains 18 sheets and has 10 to 14 lines to a page.
The extent is 324 granthas and the MS. is in fairly
good condition.
A comparison of these MSS. shows that they clearly fall
into two groups: 1) P, and 2) BTp. The relationship between
T and
P
is
very
close. The fact that, in both T and p, the text
after a fe goalego (p. 41) is lost, is also significant. Both
these MSS. agree substantially with B. There are the same
scribal errors in these three MSS. The readings of BTp are
often better than those of P.

·No text on this page.

·रसरत्नप्रदीपिका-विषयानुक्रमणिका । श्लोकः ३ 3 विषयः श्लोकः । विषयः प्रथमः परिच्छेदः। तृतीयः परिच्छेदः। विभावलक्षणम् मंगलाचरणम् शृंगाररसविभावाः श्रीहम्मीरनृपतिवर्णनम् हास्यरसविभावाः श्रीमदल्लराजवर्णनम् करुणरसाविभावाः पूर्वाचार्यवर्णनम् रौद्रसविभावाः सुखदुःखस्वरूपविचारः वीररसविभावाः रसमाहाल्यम् भयानकरसविभावाः रसदैवतानि २०-२१ बीभत्सरसविभावाः रसफलम् अद्भुतरसविभावाः द्वितीयः परिच्छेदः। अनुभावलक्षणम् भावलक्षणम् शृंगाररसानुभावाः भावसंज्ञा हास्यरसानुभावाः भावप्रकाराः करुणरसानुभावा: ३ स्थायिभावलक्षणम् रौद्ररसानुभावाः स्थायिभावभेदाः ५-९ वीररसानुभावाः रतिलक्षणम् भयानकरसानुभावाः तदुदाहरणम् बीभत्सरसानुभावाः हासलक्षणम् अद्भुतरसानुभावाः अटो साविकभावाः तदुदाहरणम् तेषां लक्षणानि बोकलक्षणम् सात्विकशब्दव्युत्पत्तिः तदुदाहरणम् क्रोधलक्षणम् उदाहरणानि तदुदाहरणम् चतुर्थः परिच्छेदः। उत्साहलक्षणम् १८ व्यभिचारिभावलक्षणम् तदुदाहरणम् १९ तेषां नामानि भयलक्षणम् २० निर्वेदः तदुदाहरणम् २१ । तदुदाहरणानि जुगुप्सालक्षणम् २२ ग्लानिः तदुदाहरणम् २३ / तदुदाहरणम् शंका तदुदाहरणम् २५ तदुदाहरणे क्रोधादीनां कथं भावत्वम् असूया २२-२६ विस्मयलक्षणम् CHER ·विषयः श्लोकः 1 विषयः श्लोकः .. ११-१३ | विबोधः तदुदाहरणम् १४ अमर्षः : तदुदाहरणानि मदः तदुदाहरणम् श्रमः तदुदाहरणम् आलस्यम् तदुदाहरणम् दैन्यम् तदुदाहरणम् चिन्ता तदुदाहरणम् मोहः तदुदाहरणानि स्मृतिः तदुदाहरणानि धृतिः तदुदाहरणे ब्रीडा तदुदाहरणे चपलता तदुदाहरणालि हर्षः तदुदाहरणम् आवेगः तदुदाहरणम् जडता तदुदाहरणे गर्वः तदुदाहरणानि विषादः तदुदाहरणम् औत्सुक्यम् तदुदाहरणम् निद्रा तदुदाहरणम् अपस्मार: तदुदाहरणम् सुप्तम् तदुदाहरणम् तदुदाहरणे १५ | अवाहित्था तदुदाहरणम् उग्रता तदुदाहरणानि मतिः तदुदाहरणम् व्याधिः तदुदाहरणे १९-२३ उन्मादः तदुदाहरणम् मरणं सुप्रसिद्धं तदुदाहरणमात्रम् २७-२८ शृंगारे मरणं न वक्तव्यम् शृंगारेऽपि मरणं कदा वक्तव्यम् २९-३० उदाहरणम् त्रासः ३१-३३ तदुदाहरणम् ६२ वितर्कः ३४ तदुदाहरणम् शृंगारे व्यभिचारिणः हास्ये व्यभिचारिणः करणे व्याभिचारिणः रौद्रे व्यभिचारिणः ३८-४१ वीरे व्यभिचारिणः ४२ भये व्यभिचारिणः ७२-७३ ४३ बीभत्से व्यभिचारिणः अद्भुते व्यभिचारिणः ४४ एकचत्वारिंशद्भावाः सात्विकव्यभिचारिभावानां व्यभिचारः आलस्यतन्द्राविवेकः ४६ / संभ्रमावेगविवेकः निद्रासुप्तस्वमविवेकः ४७ । स्वरभेदगद्दताविवेकः ·विषयः श्लोकः विषयः श्लोकः पञ्चमः परिच्छेदः। १६ ६ रसलक्षणम् रसनामानि शृंगारलक्षणम् संभोगशृंगारलक्षणम् तस्य भेदाः स्थानविभावजोर दाहरणम् कालविभावजोदाहरणम्. कलाविभावजोदाहरणम् अनुभावजोदाहरणे व्यभिचारिभेदोदाहरणम् भन्योन्यावलोकनोदाहरणम् अन्योन्याश्लेषोदाहरणम् सुरतान्तोदाहरणम् मानग्रहोदाहरणम् मानपरित्यागोदाहरणम् उपालम्भभाषणोदाहरणम् भधमस्त्रीकोपोदाहरणम् बालाकोपोदाहरणम् बालाचित्तार्जनोदाहरणम् अभिनवाभिसारिकोदाहरणम् कृष्णाभिसारिकोदाहरणम् शुक्लाभिसारिकोदाहरणम् उद्दामाभिसारिकोदाहरणम् बालासुरतोदाहरणम् विपरीतसुरतोदाहरणम् विप्रलम्भशृंगारलक्षणम् तस्य भेदाः भभिलाषादसंप्राप्तरदाहरणे विरहोदाहरणानि गुरुवाक्यतो देशान्तरगतेरुदाहरणे ईर्ष्याकरणोदाहरणम् शापोदाहरणं मेघदूतकाव्यम् दैवकृतादिभेदोदाहरणे हास्यलक्षणम् तस्य भेदाः षट् सितम् हसितम् विहसितम् उपह सितम् अपहसितम् अतिहसितम् आत्मस्थहास्योदाहरणम् परस्थहास्योदाहरणम् करुणलक्षणम् इष्टनाशोदाहरणम् अनिष्टावायुदाहरणानि रौद्रलक्षणम् वैरिणो विकृतेरुदाहरणम् ११ मात्सर्योदाहरणम् १२ वीरलक्षणम् १३ तस्य त्रयो भेदाः १४ दयावीरोदाहरणम् १५ युद्धवीरोदाहरणम् दानवीरोदाहरणम् १७ प्रतापविनयजोदाहरणम् अध्यवसायजोदाहरणम् भयानकलक्षणम् २० विकृतस्वनोदाहरणम् २१ विकृतसत्त्वोदाहरणे २२ बीभत्सलक्षणम् २३ तदुदाहरणे २४ अद्भुतलक्षणम् २५ तदुदाहरणम् षष्ठः परिच्छेदः। हावलक्षणनामानि २८-२९ लीला ३ तदुदाहरणम् ३३-३४ विलासः ३५ तदुदाहरणे L . विच्छित्तिः ३६-३७ तदुदाहरणम् २८ विनमः ३९-४०० तदुदाहरणम् ४३ | किलकिञ्चितस्. ४२. तदुदाहरणम् १३ ·विषयः मोट्टायितम् तदुदाहरणम् कुट्टमितम् तदुदाहरणम् बिब्बोकः तदुदाहरणम् ललितम् तदुदाहरणम् विहृतम् तदुदाहरणे रसचिवेका हृदयम् सहृदयानां वासनारूपो रसः श्लोकः विषयः श्लोकः १४ वैरिरसाः एकत्र वैरिणौ रसहानेः कारणम् ५६ उदाहरणानि १७ वैरिभावेऽपि कदा न रसहानिः ? १८ उदाहरणम् अनौचित्यं रसभङ्गकारणम् २० रसाभासोदाहरणानि कदा नरसाभासः २२ उदाहरणम् २३-२४ / रसभावालंकाराणां मुख्यताभिव्यक्तिः ४९-५० र लमुख्यतोदाहरणम् २५ अलंकारमुख्यतोदाहरणम् २६ | भावमुख्यतोदाहरणम् २७ शान्तरसविषयको विचारः २८-२९ शान्ताभिधेयो नवमो रसः, तस्य वर्णनम् ३०-३५ सदुदाहरणम् ३२ वत्सलरसविचारः ३३ करुणबीभत्सयोः कथं रसत्वम् ३४ उपसंहार: ६७ व्यक्तो रसः रसवर्णाः रसानां रससंज्ञा कथम् कारणरूपाः कार्यरूपाश्च रसाः तेषां जन्यजनकरचव्यभिचार: तस्योदाहरणम्

·श्रीमदल्लराजप्रणीता
रस रत्न प्रदीपिका।
श्रीगणपतये नमः।
आनन्दाय निरन्तराय महते ज्ञानाय विश्वात्मने
नित्यायाक्षततेजसे सुमहतां गम्याय वै योगिनाम् ।
नानाकारविधायिनेऽप्यविकृताकाराय चित्तान्तरे
प्रोन्मीलद्रसरूपिणे भगवते तस्मै परस्मै नमः॥१
आसीत् कोकणभूमिपालमुकुटब्याकीर्णरत्नावली-
ज्योत्स्नाविच्छुरितांघ्रिपद्मयुगल मापालचूडामणिः ।
प्रोस्फूर्जप्रबलप्रतापतपनप्रक्रान्तलोकत्रयः
श्रीहम्मीरमहीपतिर्वितरणप्रख्यातकीर्तिः सदा ॥२
शास्त्राणां पारदृश्वा प्रबलभुजबलोरिक्षप्तवैरीन्द्रवृन्दः
शश्वन्माणिक्यमुक्ताकनकवितरणैः पूरिताशः कवीनाम् ।
दिक्पान्तख्यातकीतिः सकलगुणनिधिः प्रौढकन्दर्पमूर्ति-
नारीणां चित्तजन्मा नृपमुकुटमणिः शुद्धवंशप्रदीपः ॥३
लक्ष्मीकेलिनिकेतनं च विदुषां विश्रामभूमिः परा
वाग्देवीसुहृदालयं सुविपुलं धर्मस्य मुख्यायनम् ।
नानाकौतुककारणं रसतरो/जं कलाजन्मभू-
स्तस्मादल्लमहीपतिः समभवद् धीराग्रणी:रहा ॥४
काश्यप कोहलं चैव मतङ्गं दन्तिलं तथा ।
विशाखिलं च माहेशं नान्यं गिरिसुतामतम् ॥ ५
नारदं तुंबरं चैव अर्जुनं रावणोदितम् ।
पूर्वाचार्यविरचितं नादयार्णवमथापि च ॥६
नाव्यालोचनमानन्दवर्धनं भरतोदयम् ।
भावप्रकाशनं चैव तथा शृङ्गारसागरम् ॥ ७
४Pमतिलं.
१P आसीद्गर्वितभूमि. २ P विस्फूर्जप्रबल'. ३ P दिक्षु प्रख्यात.
५P विशाखिनं. ६ Mss नाद्यं (). P तौबरं. ८P आर्जुनं.

·इत्थमालोक्य शास्त्राणि विविधानि सुबुद्धिमान् ।
करोति रसिकस्यार्थे रसरत्नप्रदीपिकाम् ॥ ८
संसारेऽसिन् सुखं ग्राह्य दुःखं हेयमिति स्थितिः ।
अतस्तु सुखमूलं हि दुःखमिच्छन्ति नेतरत् ॥९
सुखं द्विधेव कथितं नित्यानित्यविभेदतः।
नित्यं ब्रह्मस्वरूपं हि अनित्यं विषयोद्धवम् ॥१०
केवलं योगिभिर्गम्यं ब्रह्मानन्दमयं विदुः।
प्रचारो विरलस्तस्य लोकेऽसिन् विषयोन्मुखे ॥ ११
यत्सुखं विषयोत्थं हि नानारुचिसमाश्रयम् ।
तदेव बहुधा भिन्न प्रान्ते नैवातिसुन्दरम् ॥ १२
रसरूपं सुखं यत्तु तद् द्वयोरपि मध्यमम् ।
अनिर्वाच्यतया यत्तु पूर्वाचायनिरूपितम् ॥ १३
तस्मादसारे संसारे साररूपो रसो मतः ।
यत्र प्रीतिः सुविपुला वर्धते च दिने दिने ॥ १४
प्रत्यक्षा इव दृश्यन्ते यत्र रामादयोऽपि च ।
पारिजाततरुच्छायामास्थिता: किंनरस्त्रियः॥ १५
सुरखाराङ्गना यत्र नृत्यन्ते भावभूषिताः।
विजृम्भमाणकिरणविस्फुरद्रत्नभूमयः ॥ १६
एवं नियुद्धं सुचिरं शरपातभयंकरम् ।
असत्प्रत्यक्षतामेति संस्रवच्छोणिताकुलम् ॥ १७
इत्थं विचित्रा भावास्तु हर्षोत्कर्षप्रदायिनः ।
निमजयन्ति मनुजान् निस्सीमसुखसागरे ॥ १८
रसस्य फलमिच्छन्ति मुनयः पुण्यमेव च ।
यतो रसेन तृप्यन्ति रसस्था देवताः शुभाः॥ १९
शृङ्गारो विष्णुदेवः स्याद् हास्यः प्रमथदैवतः ।
रौद्रो रुद्राधिदेवस्तु करुणो यमदैवतः ॥२०
बीभत्सश्च महाकाल कालदेवो भयानकः ।
वीरो महेन्द्रदेवः स्यादद्भुतो ब्रह्मदेवतः ॥ २१
१P इमान्यालोक्य. २ P पुण्यमि'. ३ P °च्छायासंश्रिताः. ४ P युद्धं च. ५.P सवन्त्यः
शोणिताकुलाः. ६P हृदयं निस्सीम . ७ Mss read बीभत्सस्य.

·तृप्ते तु परमे पुंसि पुण्यमिष्टं प्रजायते । आरब्धे तु रसे यत्तु सुखं तत्रानुषंगिकम् ॥ २२ दाने मुख्यं फलं पुण्यं कीर्तिस्तत्रानुषंगिकी। यथा तथा रसे पुण्यं मुख्यं प्रासंगिकं सुखम् ॥ २३ नाट्यारूडै रसैरेतैस्तृप्तिर्भवति चाक्षुषी। देवानां यज्ञतस्तृप्ती रसनेन्द्रियगोचरा ॥ २४ तथाह भरत:। धर्मादिसाधनं नाट्यं सर्वदुःखापनोदकम् । अनुसेवध्वमृषयस्तस्साधूयं तु नाटकम् ॥ २५ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीहम्मीरराजात्मजश्रीमदल्लराजविरचितायां रसरत्नप्रदीपिकायां रसप्रशंसा नाम प्रथमः परिच्छेदः ॥ १ ॥ अथ प्रतिपद्यमाने रसे भावस्य मुख्यतया प्रथमतो भावस्य लक्षणमाह । चित्तस्याविकृतिः सत्वं विकृतेः कारणे सति । ततोऽल्पा विकृतिर्भावो वीजस्यादिविकारवत् ॥१ विकृतेः कारणं भावस्याभिव्यक्तिः । नन्वस्य भावसंज्ञा कथमित्याह । वागङ्गसुखरागेण सान्त्वनाभिनयेन च । कवेरन्तर्गत भावं भावयन्भाव उच्यते ॥२ अन्तर्गत भावं बहिर्भावयन् सदूपतामानयन्" इति । अन्तर्भावशब्दोऽभि- प्रायवाची। भावयन् इति भावशब्दः सत्तावाची । ननु चित्तस्य विकृतिर्भाव इत्युक्तम् । सा विकृतिः किंविधा कतिप्रकारेत्याह । आनन्दरूपा विकृतिः सा चतुर्धा निगद्यते । विकासविस्तरक्षोभविक्षेपैः किंचिदुत्थितैः ॥ ३ आनन्दरूपा इति । काव्यनाटकादिसमुद्भूतैव आनन्दरूपा । किंचिदुत्थितः३ इति । विकासविस्तरक्षोभविक्षेपा भावे किंचिदुत्थिता भवन्ति रसे पुनः सम्यक् । १P पुण्यमित्थं. २ B रसेनेन्द्रिय. ३ B°दुःखापनोदकृत, ४ Pषयस्तस्योत्थानं. ५P Bom श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीहम्मीरराजात्मज . ६ B om श्रीमदल्लराजविरचितायां. <P B read वाग्भिरङ्गैर्मुखरसैः यः सत्त्वाभिनयेन च. ९ B om from अन्तर्गतं up to सत्तावाची. १०P तद्रूपता, ११ B किंप्रकारे . १२ B विकासविस्तर १३ P°दुच्छ्रितः. १४P °दुच्छ्रिता.

·अथ स्थायिभावस्य सामान्यलक्षणमाह । विरुद्धैरविरुद्धैर्वा भावैर्विच्छिद्यते न यः। आत्मभावं नयत्यन्यान् स स्थायी लवणाकरः॥४ यथा मालतीमाधवे माधवस्य मालतीरते श्मशानांकप्रतिपादितेन विरुद्धेनापि बीभत्सरसेन विच्छेदो न स्यात् । अथ स्थायिभावमेदानाह। रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा । जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावा प्रकीर्तिताः॥५ एषु शृङ्गारादयो रसा वक्ष्यन्ते । यावन्तश्च रसाः प्रोक्ताः तावन्तः स्थायिनो मताः । शान्ताभावात् स्थायिभावो भरते कथितो न हि ॥६ नाटकेभिनयो नास्ति शान्तस्य व्यभिचारिभिः। अन्येषां तु कुतः शक्तिः शान्तस्य परिपोषणे ॥७ अङ्गीकुर्वन्ति चेत् केचिद्रसं शान्तं मनीषिणः । करिष्ये कथनं तस्य रसानां प्रविचारणे ॥८ रत्यां हासे विकासः स्याद् विस्तारः कथितः पुनः। उत्साहे विस्मये क्षोभो भये चैव जुगुप्सिते । विक्षेपः कथितः क्रोधे शोके च सुविचक्षणैः ॥९ अथ रत्यादीनां प्रत्येकं लक्षणमाह । स्मृते दृष्टे श्रुते खल्पा या चित्ते विकृतिर्भवेत् । अभीष्टे वस्तुनि प्रायः सा रतिः परिकीर्तिता ॥१० यथा विक्रमोर्वश्यां सखीदर्शनसमुत्सुकामुर्वशी प्रति पुरूरवसो वचनम् । यदृच्छया त्वं सकृदयवन्ध्ययोः पथि स्थिता सुन्दरि यस्य नेत्रयोः। त्वया विना सोऽपि भवेत्समुत्सुक: सखीजनस्ते किमु रूढसौहृदः॥११ इत्यादि खयमुत्प्रेक्ष्यम् ॥ अथ हासस लक्षणमाह । बालकादिवचोवेषवैषम्यजनिता हि या चेतसो विकृतिः स्वल्पा स हासः कथितः खलु ॥ १२ १ After this Pins stanza no. 9, numbering it 6; in P, sb. यावन्तश्च etc. is numbered 7, नाटकेऽभिनयो etc. 8, and अङ्गीकुर्वन्ति etc. 9. २B वेषां. ३P 'मुत्प्रेक्ष्य.

·यथा कविकंकणस्य । अव्यक्तवर्णानि मनोहराणि निरर्थकानि क्षणविस्मृतानि । ध्रुवं शिशूनामसमञ्जसानि वचांसि हासं जनयन्ति पुंसाम् ॥ १३ अथ शोकस्य लक्षणमाह। इष्टवस्तुवियोगेन या खल्पा विकृतिर्भवेत् । चेतसो भावतत्त्वज्ञैः स शोक इति कीर्तितः ॥ १४ यथा चण्डकौशिके हरिश्चन्द्रस्य। किं शोचामि मदेकबान्धवतया सम्प्रत्यनाथा: प्रजाः किं बन्धूनतिवत्सलानशरणान् किं मौलिभृत्यानहम् । किं दासी द्विजसद्मनि प्रियतमा हा वत्स किं त्वां शिशु किं चण्डालभुजिष्यतामुपगतः पापानिज जीवितम् ॥ १५ अथ क्रोधस्य लक्षणमाह। अवज्ञादिकृता चिचे विकृतियां भवेत्खलु । स्वल्पा स च भवेत्क्रोधो भावविद्भिरुदाहृतः ॥ १६ यथा चण्डकौशिके दक्षिणाधनमलभमानस्य क्रुद्धस्य विश्वामित्रस्य वचनम् । प्रणाशाद्विद्यानां करतलगतानामुपचितो निरुद्धो दुर्बुद्धविनयमसृणैस्तस्य वचनैः। शिखी वेगादन्तज्वलितधनशुष्कन्धनगतो हविर्धारासितं विपिनमिव मन्युर्दहति माम् ॥ १७ अथ उत्साहस्य लक्षणमाह । शौर्यत्यागकपावेशाञ्चित्ते या विकृतिर्भवेत् । खल्पा सूरिभिराख्याता उत्साह इति नामतः ॥१८ यथा कविकंकणस्य। आकर्ण्य संगरंमहार्णवचेष्टितानि गोष्ठीरसाहृतजनस्य मनोविकारः। अङ्गे करोति पुलकं नयने विकाश कान्ति च कामपि मुखे स्फुरणं च बाह्वोः ॥ १९ १P संशितः. २P हरिश्चन्द्रः. ३P प्राप्तो निजं. ४ P चरणैः. ५ Bधनपुष्पेन्धन. ६P बहिर्धारा. ७ P 'त्यागकृतावेशा. ८P मानतः. P. संगम.. १०B रसाह- वरतस्य.

·अथ भयस्य लक्षणमाह। अपराधादिना या च चित्ते स्वल्पापि जायते। विकृतिर्भावतत्त्वज्ञैर्भयं तत्कथितं खलु ॥२० यथा किरातार्जुनीये। प्रविततशरजालच्छन्नविश्वान्तराले विधुवति धनुराविमण्डलं पाण्डुसूनौ । कथमपि जयलक्ष्मीभीतभीता विहातुं विषमनयनसेनापक्षपातं विषेहे ॥२१ अथ जुगुप्साया लक्षणमाह । अहृद्यवस्तुश्रवणाद् दर्शनाद्वापि जायते । या चित्ते विकृतिः स्वल्पो जुगुप्सा सा निवेदिता ॥ २२ यथा। तेन्यैर्वान्तं समश्नन्ति परोत्सर्ग च भुञ्जते । इतरार्थग्रहे येषां कवीनां स्यात्प्रवर्तनम् ॥ २३ अथ विस्मयस्य लक्षणमाह। चमत्कारि च यत्कर्म तस्य श्रवणदर्शनैः । चित्ते या विकृतिः स्वल्पा स विस्मय उदाहृतः ॥२४ यथा माघे आकाशादवतरन्तं नारदं प्रति । गतं तिरश्चीनमनूरुसारथेः प्रसिद्धमूर्ध्वज्वलनं हविर्भुजः। पतत्यधो धाम विसार सर्वतः किमेतदित्याकुलमीक्षितं जनैः ॥ २५ ननु खल्पा विकृतिर्भाव इत्युक्तम् । रत्यादिषु सा विकृतिः स्वल्पा दृश्यते । क्रोधादिषु च महती दृश्यते । तत्कथं क्रोधादीनां भावत्वं इति वाच्यम् । रौद्रादिरसापेक्षया क्रोधादीनां विकृतिः खल्यैव ॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीहम्मीरराजात्मजश्रीमदल्लराजविरचितायां रसरत्न- प्रदीपिकायां स्थायिभावलक्षणं नाम द्वितीयः परिच्छेदः॥२॥ १B तद्विप्रकीर्तितं. २ After this P adds युद्धे...३.P अविरतशर... ४P दर्शना- दफि. ५ BT चेतसो ( for या चित्ते). ६ BT स्मरणदर्शनैः. ७ T इत्युक्ता..... PT om from क्रोधादिषु up to दृश्यते. ९ B नैवम्. T मैवम्, १० BT क्रोधादिषु विकृति- रल्पैवास्ति.

·अथ विभावानां लक्षणमाह । भावयन्ति विशेषेण ये रसान् वै मनोहरान् । ते विभावास्तु कथ्यन्ते नाट्यशास्त्रविशारदैः ॥१ विशेषेण भावयन्ति उत्पादयन्ति ये रसान् ते विभावाः कथ्यन्ते ॥ अथ शृङ्गाररसस्य विभावानाह । आलंबनविभाव उद्दीपनविभावश्चेति । तत्र आलंबनविभावः कामिनी । उद्दीपनविभावाः चन्द्रचन्दनादयः । एभ्यो यथा रसानामुत्पत्तिः तद्रसप्रस्तावे उदाहरिष्यते ॥ तथाह भरतः। ऋतुमाल्यालंकारः प्रियजनगान्धर्वकाव्यसेवाभिः । उपवनगमनविहारैः 'शृङ्गाररसः समुद्भवति ॥२ अथ हास्यरसस्य विभावानाह । विकृतवेषावलोकनं व्यङ्गदर्शनं विकृतालाप- श्रवणं असत्प्रलापकुहकाभिनयादयः विभावा भवन्ति । एतेभ्यो हास्यरस उत्पद्यते ॥ तथाह भरतः । विपरीतालंकारैर्विकृताचाराभिधानवेषैश्च । विकृतैरथं विशेषैहसतीति रसः स्मृतो हास्यः ॥३ अथ करुणरसस्य विभावानाह । इष्टजननाशा शाप: क्लेशः बन्धनं व्यसनं इत्यादयो विभावा भवन्ति । एतेभ्यो करुणरसो जायते ॥ तथाह भरतः । इष्टवघदर्शनाद्वा विप्रियवचनस्य संश्रयाद्वापि। एभिर्मावविशेषैः करुणरसो नाम संभवति ॥४ अथ रौद्ररसस्स विभावानाह । अपघातः निर्भर्त्सनं वाक्पारुष्यं वैरिदर्शनं वैरिवर्णनं संग्रामकर्म इत्यादयो विभावा भवन्ति । एतेभ्यो रौद्ररसो जायते ॥ तथाह भरतः। युद्धप्रहारपातनविकृतच्छेदनविदारणैश्चैव । संग्रामसंभ्रमाद्यैरेभिः संजायते रौद्रः॥५ अथ वीररसस्य विभावानाह । असंमोहः अध्यवसायः विनयः बलं पराक्रमः शक्तिः प्रतापः प्रभावा इत्यादयो विभावा भवन्ति । एतेभ्यो वीररसो जायते ॥ तथाह भरतः। १P om आलंबनविभाव उद्दीपन विभावश्चेति. २ After this P adds एवं आलम्बन- मुद्दीपनतया (°म्बनोद्दीप ?) द्विविधो विभावो भवति. ३ P om विभावा भवन्ति. ४P B इष्टजनस्य विनाशात् ५ B शापात्लेशाच्च बन्धनव्यसनात्. T°वचनसंश्रवाद्वापि. ६ BT om वैरिवर्णनं. ७ P आयुधखगाभिघाताद् वैकृतिमेदेन विदारणाच्चैव । संग्रामसंभावनाद्यैः B आयुधखगाभिभवाद्वैकृतभेदेन विदारणैश्चैव । संग्रामसंभावार्थैः...... Tआयुधखगाभिपातन- वैकृतमेदनविदारणैश्चैव । संग्रामसंभावार्थैः । ......"

·उत्साहाथ्यवसायादविषादित्वादविस्मयान्मोहात् । विविधादर्थविशेषाद्वीररसो नाम संभवति ॥६ अथ भयानकरसस्य विभावानाह । विकृतरवश्रवणं विकृतसत्त्वदर्शनं शून्या. गारारण्यश्मशानदर्शनं स्वजनबन्धनश्रवणदर्शनं इत्यादयो विभावा भवन्ति । एतेभ्यो भयानकरस उत्पद्यते ॥ तथाह भरतः । विकृतरवसत्त्वदर्शनसंग्रामारण्यशून्यगृहगमनात् । गुरुनृपयोरपराधात्कृतकश्च भयानको शेयः॥ ७ अथ बीभत्सरसस्य विभावानाह । अहृद्यवस्त्ववलोकनं अहद्यवस्तुश्रवणं इत्यादयो विभावा भवन्ति । एतेभ्यो बीभत्सरस उत्पद्यते ॥ तथाह भरतः । अनभिमतदर्शनेन च गन्धरसस्पर्शदोषैश्च । उद्वेजनैश्च बहुभिः बीभत्सरसः समुद्भवति ॥८ अथ अद्भुतरसस्य विभावानाह । दिव्यवस्तुदर्शनं वाञ्छितार्थलाभः अत्यु- स्कृष्टवस्त्ववलोकनं माया इन्द्रजालं इत्यादयो विभावा भवन्ति । एतेभ्योऽद्भुत- रसो जायते ॥ तथाह भरतः । यत्त्वतिशयार्थयुक्तं वाक्यं शिल्पं च कर्म रूपं च । एभिस्त्वर्थविशेषः रसोऽद्भुतो नाम विशेयः॥९ अर्थतेषां रसानां अनुभावानां लक्षणमाह । क्रियन्ते यै रसाः सम्यग् लोकानुभवगोचराः। तेऽनुभावास्तु कथ्यन्ते नाव्यशास्त्रविशारदैः ॥१०॥ अनुभावयन्ति अनुभवगोचरतां नयन्ति रसान् इति अनुभावाः ॥ अथ शृंगाररसस्य अनुभावानाह । कटाक्षसंवलनं ललितमधुरांगरागः मधुर- भाषणं प्राशस्त्यं औजवल्यम् इत्यादयो अनुभावा भवन्ति । एतैः शृंगाररसोग्नु- भूयते ॥ तथाह भरतः। नयनवदनप्रसादैः स्मितमधुरवचोधृतिप्रमोदैश्च । मधुरैश्चांगविकारस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः॥ ११ अथ हास्यरसस्य अनुभावानाह । ओष्ठविवरणं वदननासाकपोलस्पन्दनं दृष्टिव्याकोशाकुंचनं खेदः आसरागः पार्श्वग्रहणं इत्यादयोऽनुभावा भवन्ति । एतैहास्यरसोऽनुभूयते ॥ तथाह भरतः। 3 B खजनवधश्रवण° २ BT एभ्यो भयानकस्य रंसस्य प्रादुर्भावः स्यात्. ३ BT भया- नको नाम संभवति. ४ BT एभ्यो बीभत्सरसस्य प्रादुर्भावः स्यात्. ५ BT बीभत्सरसो नाम संभवति. ६ BT एभ्योऽद्भुतरसस्य प्रादुर्भावो भवति. ७ P°मधुरांगहारः ८ BT श्वांगविहारै. ९P दशननासा. १०BF स्युः.

·विकृताकारैर्वाक्यैरङ्गविकारैश्च विकृतवेषैश्च । हास्यं जनयेद्यस्मात्तस्माज्ञयो रसो हास्यः ॥ १२ अथ करुणरसस्य अनुभावानाह । अश्रुपातः परिदेवनं मुखशोषः वैवयं प्रलापः शून्यता निश्वासः स्मृतिलोपादयः अनुभावा भवन्ति । एतैः करुण- रसोऽनुभूयते ॥ तथाह भरतः। श्वसनविरुदितैर्मोहागमैश्च परिदेवितैर्विलपितैश्च । अभिनेयः करुणरसो देहायासाभिघातैश्च ॥ १३ अथ रौद्ररसस्स अनुभावानाह । ताडनं पीउन छेदः' प्रहारः शस्त्रसंपात: रतनयनता भृकुटीदंतोष्ठपीडनं गंडस्फुरणं हस्ताग्रनिष्पेषणं इत्यादयोऽनुभावा भवन्ति । एतै रौद्रो रसोऽनुभूयते ॥ तथाह भरतः। नानाप्रहरणसंकुलशिरसः कम्पैः कराननिष्पेषैः। पभिस्त्वर्थविशेषैरस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः॥ १४ अथ वीररसस्स अनुभावानाह । स्थैर्य धैर्य शौर्य त्यागः इत्यादयोऽनुभावा भवन्ति । एतैर्वीररसोऽनुभूयते ॥ तथाह भरतः । स्थितिधैर्यशौर्यवीर्यैरुत्साहपराक्रमप्रभावैश्च । वाक्यैश्चाक्षेपकतैवीररसः सम्यगभिनेयः ॥१५ अथ भयानकरसस्य अनुभावानाह । कंपितकं करचरणनयनचलन पुलका मुखवैवर्ण्य स्वरभेदः इत्यादयोऽनुभावा भवन्ति । एतैर्भयानकरसोऽनुभूयते ।। तथाह भरता। करचरणनेत्रमस्तकसर्वाङ्गेषु प्रकम्पनैश्चैव । शुष्कोष्ठतालुकण्ठैर्भयानको नित्यमभिनेयः॥ १६ अथ बीभत्सरसस्य अनुभावानाह । सर्वाङ्गोपसंहारः मुखनयनविकूणनं निष्ठीवनं उद्वेगः इत्यादयोऽनुभावा भवन्ति । एतैर्बीभत्सरसोऽनुभूयते ॥ तथाह भरता। मुखनेत्रविकूणनलोचननासामुखाच्छादनेनैव । अव्यक्तपादपतनैर्बीभत्सः सम्यगभिनेयः॥ १७ अथ अद्भुतरसस्य अनुभावानाह । नयनविस्तारः अनिमेषप्रेक्षणं रोमाच: अश्रु खेदः साधुवचनं इत्यादयोऽनुभावा भवन्ति । एतैरद्धतरसोऽनुभूयते ।। तथाह भरतः। १ B निःश्वसितेन च रुदितैर्महाप्रलापपरिदेवनैश्चैव. T श्वसनरुदितैर्महाप्रलापः (१) परि Pom विलपिते. २P करुणाख्यो. ३P BT देहाघाताभिघातैश्च. ४P पाटनं. ५ After this BT add भेदः. ६P वीररसस्याभिनयः. ७P सर्वाङ्गसंहारः. P मन- विकूणनं. T मुखनयनविधननं. ९ B आनननेत्रविकूणन, ·वेपथुगद्गदवचनैः खेदाद्यैरभिनयस्तस्य ॥१८ ॥ इत्यनुभावलक्षणम् ॥ अथ साविकानाह। स्तंभः खेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमच प्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः स्मृताः ॥ १९ स्तंभो गतिनिरोधः स्यात् खेदः खिन्नांगता मतः । रोमाञ्चो रोमहर्षः स्यात्स्वरभेदस्तु संज्ञितः ॥२० गद्गदत्वं वेपथुश्च कंपनं तु विवर्णता मुखशोभान्यथा भावस्त्वच नेत्राम्बुशब्दितम् ॥ सर्वथा नष्टचेष्टत्वं प्रलयः कथितो बुधैः ॥ २१ यद्यपि एते यथासंभवं सर्वेषु रसेषु व्यभिचरन्ति तथापि व्यमिचारित्वमना- दृत्य सत्त्वमात्रसंभवा भवन्ति' इति साचिका इति भिन्नतया गणिताः। तच सत्त्वं परगतदुःखादिभावनायां अत्यन्तानुकूलान्तःकरणत्वं' मनाप्रभावः । तेन सत्वेन वृत्ताः साचिकाः॥ धुना दिग्मात्रमुदाहियते । यथा । आयातासि विमुञ्च वेपथुभरं दृष्टासि कि केनचित् नीलं चोलममुं विमुञ्च हरतु खेदं निशीथानिलः । इत्युक्ते भयसन्नकण्ठमसकृद्यामीति तल्पं गता जल्पन्ती परिरभ्यते सुकृतिना खैरं नवखैरिणी ॥ २२ पष्टव्या दयितेति लोचनयुगं बाष्पांबुभिः प्लावित गन्तव्यं सहसा तदन्तिकमिति स्तम्भन रुद्धा गतिः प्राप्तव्यः परिरम्भसंभ्रम इति प्रौढप्रकम्पो भुजौ विघ्नैरन्तरितानि हन्त जगति श्रेयांसि सर्वांण्यपि॥: सरबाणलांगलाप्रैः कृष्टे भूयः कलेवरे क्षेत्रे । रोमाञ्चसस्थवृन्दे बीजं तन्व्याः समाश्लेषः ॥ २४ कयाचित्कामिन्या कोऽपि कामी वञ्जुलतरुमध्ये संगमार्थमाहूतस्तत्र ताम- दृष्ट्वा तस्या अभिज्ञानार्थ मञ्जरीमादाय तगृहमार्गेण गतवान् । Thas ग्रंथपात from मुखशोभान्यथाभा....."up to उदाहरणे यथा. २ After freads इति सात्त्विकतया गणिताः. ३ After this B ins नाम. Bom ५B आयाता सखि मुञ्च.. ६P चैलममुं. ७ B च मुञ्च, ८ B अशोकतरुसमूहमध्ये, ९ Bom मञ्जरीमादाय, Anirmirkestra न ·प्रामतरणं तरुण्या नववजुलमञ्जरीसनाथकरं । पश्यन्या भवति मुहुर्मलिना नितरां मुखच्छाया ॥ २५ द्रष्टुं न क्षमते न च प्रियतमं वक्तुं न तावद्भिरः श्रोतुं नैव विवर्तितुं प्रियतमा मुग्धा तदा केवलम् । संमूढेन्द्रियवर्गवृत्तिविधुरा क्रीडागृहे सुन्दरी मित्तौ निर्मितपुत्रिकेव मदनव्यासक्तचित्ता स्थिता ॥ २६ एवमन्येऽपि सात्त्विका भावाः स्वयमूहनीयाः॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीहम्मीरराजात्मजश्रीमदल्लराजविरचितायां रसरत्नप्रदीपि- कायां विभावानुभावसाचिकलक्षणं नाम तृतीयः परिच्छेदः ॥ ३ ॥ Foke- अथ व्यभिचारिणां लक्षणमाह । रसे चैव तथा भावे स्वेच्छया नियम विना । चरन्तः कथिताः पूर्वैर्भावास्तु व्यभिचारिणः ॥ १ अथ तेषां नामानि । निर्वेदग्लानिर्शकाख्यास्तथास्यामदश्रमाः। आलयं च तथा दैन्यं चिन्ता मोहः स्मृतिधृतिः ॥२ ब्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा । गर्यो विषाद औत्सुक्यं निद्रापसार एव च ॥३ सुप्त विवोधोऽमर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता। मतियाधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च । त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः ॥४ एतेषां क्रमेण लक्षणान्याह । तत्त्वज्ञानापदीर्षादेनिर्वेदः स्वावमाननम् । तत्र तत्त्वज्ञानजन्यनिर्वेदो यथा । प्राप्ताः श्रियः सकलकामदुधास्ततः किं दत्तं पदं शिरसि विद्विषतां ततः किम् । सुप्रीणिताः प्रणयिनो विभवैस्ततः किं कल्पं स्थितं तनुभृतां तनुभिस्ततः किम् ॥ ५ तत्रापजनितो यथा। राज्ञो विपद्वन्धुवियोगदुःखं देशच्युतिर्दुर्गममार्गसेवा । आखाद्यतेऽस्याः खलु निष्फलायाः फलं ममैतचिरजीवितायाः॥६ १P न वा तद्विरः. २P रसेष्वेव. ३ B सर्वे भावास्तु. ४P चैव दैन्यं च. ५ P सुप्तिः ६ B प्रबोधो . . P ज्ञानापदीया॑भिः. B खापमानिता. १B संत्रीणिता.. १.P विपजनितो. ३ ·न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदरयस्तत्राप्यसौ तापसः सोऽप्यत्रैव निहन्ति राक्षसकुलं जीवस्यहो रावणः । घिग्धिक शनजितं प्रबोधितवता किं कुम्भकर्णेन वा खग्रामटिकाविलुण्ठनवृथोच्छ्नैः किमेभिर्भुजैः॥ ७ अथ ग्लानेर्लक्षणमाह । रत्याद्यायासवृक्षुद्भिग्लानिनिष्प्राणता मता । यथा। लुलितनयनताराः क्षामवक्वेन्दुबिम्बा रजनय इव निद्राक्लान्तनीलोत्पलाक्ष्यः। तिमिरमिव धानाः संसिनः केशपाशा- नवनिपतिगृहेभ्यो यान्त्यमूर्वारवध्वः॥ ८ "अथ शंकालक्षणमाह । अनर्थप्रतिभा शङ्का परक्रौर्यात्वदुर्नयात् । परक्रौर्याचथा। दूराहवीयान्धरणीधराभं यस्ताटकेयं तृणवजधान । हंता सुबाहोरपि ताटकारिः स राजपुत्रो हृदि बाधते माम् ॥ ६ स्वदुर्नयाद्यथा । रत्नावल्यां सागरिकां प्रति राजा चिन्तयति । हिया सर्वस्यासौ हरति विदितास्मीति वदनं द्वयोईष्वाऽऽलापं कलयति कथामात्मविषयाम् । सखीषु मेरासु प्रकटयति वैलक्ष्यमधिक प्रिया प्रायेणास्ते हृदयनिहितातङ्कविधुरा ॥ १० असूयालक्षणमाह। परोत्कर्षाक्षमास्या गर्वदौर्जन्यमन्युजा । तत्र गर्वजा' यथा । रावणस्य दूतो वदति । अर्थित्वे प्रकटीकृतेऽपि न फलप्राप्तिःप्रभोःप्रत्युत द्रुह्यन्दाशरथिविरुद्धचरितो युक्तस्तया कन्यया। उत्कर्ष च परस्य मानयशसोर्विसंसनं चात्मनः स्त्रीरत्नं च जगत्पतिर्दशमुखो देवः कथं मृष्यते ॥ ११ दौर्जन्यजा यथा । यदि परगुणा न क्षम्यन्ते यतख तदर्जने न हि परयशो निन्दाव्याजैरलं परिमार्जितुम् । १ B ग्याससंक्षुद्भिः २P राजर्षिः ज्ञापयति. ३ B गर्वाद्. नै ·विरमसि न चेदिच्छाद्वेषप्रसक्तमनोरथो दिनकरकरान्पाणिच्छत्रैर्नुदन श्रममेष्यसि ॥ १२ मन्युजा यथा। अशानेन पराड्युखी परिभवादाक्लिष्य मां दु:खितां किं लब्धं शठ दुर्नयेन नयता सौभाग्यमेतां दशाम् । पश्यैतहयितारतिव्यतिकरोन्मृष्टांगरागारुणं वक्षस्ते मलतैलपंकशवलैवेणीपदैरक्षितम् ॥ १३ अथ मदस लक्षणमाह। हर्षोत्कर्षान्मदः पानात्स्खलदंगवचोगतिः। यथा। हावहारि हसितं वचनानां कौशलं दृशि विकारविशेषाः। चक्रिरे भृशमृजोरपि वध्वाः कामिनेव तरुणेन मदेन ॥ १४ अथ श्रमस्य लक्षणमाह । श्रमः खेदोऽध्वगत्यादिनितः श्लथदेहवान् । यथा। अलसललितमुग्धान्यध्वसंपातखेदा- दशिथिलपरिरम्भैर्दत्तसंवाहनानि । परिमृदितमृणालीदुर्बलान्यंगकानि त्वमुरसि मम कृत्वा यत्र निद्रामवाता॥ १५ अथालयस लक्षणमाह । आलस्सं नाम गर्भाधैर्जेहयं स्तंभासनादिमत् । यथा। चलति कथंचित्पृष्टा यच्छति वचनं कथंचिदालीनां । आसितुमेव हि मनुते गुरुगर्भमरालसा सुतनुः ॥ १६ अथ दैन्यस्य लक्षणमाह। दौर्गत्यादेरनौजसं दैन्यं कार्ष्यामृजादिमत् । यथा। वृद्धोऽन्धः पतिरेष मंचकगतः स्थूणावशेष गृह कालोऽभ्यर्णजलागमः कुशलिनी पुत्रस्य वार्तापि नो। यत्नात्संचिततैलबिन्दुघटिका भनेति पर्याकुला दृष्ट्वा गर्भभरालसा सुतवधू श्वश्रूश्चिरं रोदिति ॥ १७ अथ चिन्ताया लक्षणमाह । ध्यानं चिन्तेहितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकृत् । १Buगेयादि. २P क्षामदेह. ३ B भासना.

·पक्ष्मानप्रथिताश्रुबिन्दुनिकरैर्मुक्ताफलस्पर्षिभिः कुर्वन्त्या हरहासहारिहृदये हारावलीभूषणम् । बाले बालमृणालनालवलयालंकारकान्ते करे विन्यस्याननमायताक्षि सुकृती कोऽयं त्वया सर्यते ॥ १८ अथ मोहस्य लक्षणमाह। मोहो विचित्तता भीतिदुःखावेगानुचिन्तनैः । तत्र भयाद्यथा। प्राताटीभयात्काचित्परित्यक्तांबराबजत् । उत्थाय शयनाद्वेगात्राश्लिष्टकुचद्वया ॥ १९ दुःखाद्यथा। तीवाभिषंगप्रभवेन वृत्ति मोहेन संस्तंभयतेन्द्रियाण अज्ञानभर्तृव्यसना मुहूर्त कृतोपकारेव रतिर्बभूव ॥ आवेगाधथा। विनिश्चेतुं शक्यो न सुखमिति वा दुःख मिति वा प्रमादो निद्रा वा किमु विषविसर्पः किमु मदः । तव स्पर्श स्पर्शे मम हि परिमूढेन्द्रियगणो विकारः कोऽप्यंतर्जडयति च तापं च कुरुते ॥ २१ यथा वा। धन्यासि या कथयसि प्रियसंगमेऽपि विश्नब्धचाटुकशतानि रतान्तरेषु। नीवि प्रति प्रणिहिते च करे प्रियेण सख्यः शपामि यदि किंचिदपि स्मरामि ॥ २२ अनुचिन्तनाग्रथा । स्थाणुमालिङ्गति खप्ने पतिबुद्ध्या नितं विनी। पश्यन्ती तन्मयं सर्वमनुध्यानपरायणा ॥ २३ अथ स्मृतेर्लक्षणमाह। सदृशज्ञानचिन्ताद्यैः संस्कारात्स्मृतिरत्र च । तत्र सदृशज्ञानाद्यथा। मैनाकः किमयं रुणद्धि गगने मन्मार्गमव्याहतं शक्तिस्तस्य कुतः स वज्रपतनाभीतो महेन्द्रादपि । तायः सोऽपि समं निजेन विभुना जानाति मां रावणं आ ज्ञातं स जटायुरेव जरसा क्लिष्टो बधं वाञ्छति ॥२४ संस्काराद्यथा। १P प्रात टा. २B शयनात्काचित्क. ३P अथापि च. ४ B गमने, ५ प्रत्येति.

·मर्यते स हि वामोर यश्चयुतो हृदयावहिः। मच्चित्तभित्तौ सततं शालभंजीव राजसै ॥ २५ चिन्ताया यथा। निरानन्दः कौन्दे मधुनि विधुरो बालबकुले रसाले सालम्बो लवमपि लवंगे न रमते । प्रियंगौ नासंग रचयति न चूतेऽपि रमते सरन्लक्ष्मीलीलाकमलमधुपानं मधुकरः ॥ २६ अथ धृतेर्लक्षणमाह। संतोषो ज्ञानशक्त्यादे तिरव्यग्रभोगकृत् । ज्ञानाद्यथा। वयमिह परितुष्टा वल्कलैस्त्वं च लक्ष्म्या सममपि परितोषे निर्विशेषो विशेषः । स तु भवतु दरिद्रो यस्य तृष्णा विशाला मनसि च परितुष्टे कोऽर्थवान्को दरिद्रः ॥ २७ शक्तितो यथा । रत्नावल्यां राजा। राज्यं निर्जितशत्रु योग्यसचिवे न्यस्ता समस्तो भरः सम्यक्पालनलालिताः प्रशमिताशेषोपसर्गाः प्रज प्रद्योतस्य सुता वसन्तसमयस्त्वं चेति नाना धृति कामः काममुपैत्वयं मम पुनर्मन्ये महानुत्सवः॥ अथ ब्रीडाया लक्षणमाह । दुराचारादिभित्रीडा धार्थ्याभावः समीरितः । यथा। तीक्ष्णाक्षिप्तशरामभिन्नहृदयस्यासृग्भरं मुञ्चतो निन्दाकर्कशवर्णमुञ्चकरणं श्रुत्वा वचो वालिनः । ब्रीडानम्रशिरोधरः श्लथभुजो व्यासक्तचापांचलः सद्यः संकुचिताननोऽवतु सदा रामाभिधः श्रीपतिः ॥ २९ आदिशब्दात्सुरतेरपि । पटालने पत्यो नमयति मुखं जातविनया हठाश्लेषं वाञ्छत्यपहरति गात्राणि च भृशम् । न शक्नोत्याख्यातुं सितमुखसखीदत्तनयना ह्रिया ताम्यत्यन्तः प्रथमपरिभोगे नववधूः ॥ ३० अथ चपलताया लक्षणमाहं । रागमात्सर्यविद्वेषैश्चापलं त्वनवस्थितिः। 4P भवती.. २P राजते. ५B प्रथमपरिहासे.. ३.PB कुरुते. ४ B गात्राणि विधूता (निभृतं?).

·तत्र रागावथा। अन्यासु तावदतिमर्दसहासु ,ग लोल विनोदय मनः सुमनोलतासु। मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले व्यर्थ कदर्थयसि कि नवमल्लिकायाः ॥ ३१ मात्सर्यायथा। विनिकषणरणत्कठोरदंष्ट्राक्रकच विशङ्कटकन्दरोदराणि । अहमहमिकया पतन्तु कोपात्सममधुनैव किमत्र मन्मुखानि ॥ ३२ द्वेषाधथा। मालतीमाधवे माधवेन हते अघोरघंटे कपालकुंडला वदति । शान्तिः कुतस्तस्य भुजंगशत्रोयस्मिन्नमुक्तानुशया भुजंगी। जागर्ति दंशाय निशातदंष्ट्राकोटिर्विषोद्वारगुरुर्भुजङ्गी ॥ ३३ अथ हर्षस्य लक्षणमाह । प्राशस्त्यमुत्सवादिभ्यो हर्षोऽश्रुखेदगद्गदैः। प्रियागमनपुत्रजननोत्सवादिविभावैश्वेतःप्रसादो हर्षः । तत्र व अधुस्वेद- गगदादयोऽनुभावाः । यथा। आयाते दयिते मरुस्थलभुवामुत्प्रेक्ष्य दुर्लक्यता गहिन्या परितोषबाष्पकलिलामासज्य दृष्टिं मुखे। दत्त्वा पीलुशमीकरीरकवलान्खेनाञ्चलेनादरा- दुन्मृष्टं करभस्य केसरसटाभारामलग्नं रजः॥ ३४ अथावेगस्य लक्षणमाह आवेगः संभ्रमः प्रोक्तो विद्रवादिसमुद्भवः । यथा। आगच्छागच्छ सज कुरु वरतुरगं संनिधेहि द्रुतं मे खगः कासौ कृपाणीमुपनय धनुषा किं किमङ्गप्रविष्टम् । संरमोनिद्रितानां क्षितिभूति गहनोऽन्योन्यमेवं प्रवीच्छन् वादः खनाभिदृष्टं त्वयि चकितदृशां विद्विषामाविरासीत् ॥ ३५ अथ जड़ताया लक्षणमाह । अप्रतिपत्तिर्जडता स्वादिष्टानिष्टदर्शनश्रुतिभिः । तत्रेष्टदर्शनाद्यथा । एवमालि निगृहीतसाध्वसं शंकरो रहसि सेव्यतामिति । सा सखीभिरुपदिष्टमाकुला नास्सरत्प्रमुखवर्तिनि प्रिये ॥ ३६ १ Bom from माधवेन up to वदति. २P विषाहारगुरु. ३Bom from प्रियागमन° up to °योऽनुभावाः.४ B पुरःस्थल. ५P B°बाष्पकलितामासाथ. PB दरात्संमृष्ट, PB शतं. PB नादः (१). PB सुप्तालिष्टे, ·अनिष्टदर्शनाद्यथा । मालतीमाधवे कपालकुंडलया हतायां मालत्या मकरन्दः । न यत्र प्रत्याशामनुवसति'नो वा रहयति प्रतिक्षुप्तं चेतः प्रविशति च मोहान्धतमसम् । अकिंचित्कुर्वाणाः पशव इव तस्यां वयमहो विधातुर्व्यापाराद्विपदि परिवर्तामह इमे ॥ ३७ अथ गर्वस्य लक्षणमाह । गर्वोऽभिजनलावण्यबलैश्वर्यादिभिर्मदः। तत्र कुलाद्यथा। गौडं राष्ट्रमनुत्तमं निरुपमा तत्रापि राढापुरी भूरिश्रेष्ठिकनाम धाम परमं तत्रोत्तमो नः पिता। तत्पुत्राश्च महाकुला न विदिताः कस्यात्र तेषामपि प्रज्ञाशीलविवेकधैर्यविनयाचाररहं चोत्तमः॥ ३८ लावण्याघथा। लावण्यनिर्जितसमस्तवधूसमूह- गर्वावधीरितजगत्रयरूपसृष्टिः । सख्यः किल प्रणयलोलकटाक्षजालै- श्चेतोभुवः प्रचुरराज्यमुरीकरोमि ॥ ३९ बलाघथा । उदारराघवें सीता दीयतामिति मंदोदरीवचनमनुमोदमानं सारणं मंत्रिणं प्रति रावणः । सारण सारण त्वयाप्यहं विस्मृतः। विलोलचरणस्खलन्मुखरशृंखलानूपुरा: कराहतपयोधरोच्छ्लदसृग्वमत्कुंकुमा:। हठग्रहविलंबिताकुलकुचांतलीलांशुकाः कृताभिनवमंडना न विधृताः सुराणां स्त्रियः ॥ ४० ऐश्वर्याधथा। मेरौ सन्ति कियन्ति हेमशकलान्युच्चैः पयोधौ पुन- माणिक्यानि च मौक्तिकानि विपुलाकाराणि रम्याणि च । यक्षाणामधिपस्य वेश्मनि सखे द्रव्यं कियद्वर्तते सर्व तुच्छतरं भवत्यनुदिनं मन्मंदिरं पश्यतः ॥ ४१ ९ ६ १B °मनुपतति. २P B°भिर्मतः. ३ B नगरं. ४P प्रकटराज्य. ५Pom बलायथा. P reads लावण्याद्यथा उदारराघवे; Pins the stanza लावण्यनिर्जित' etc after the stanza विलोलचरण etc. ७ Bom मन्त्रिणं. ८ B °चरणोल्लसन्मुखर SP नीलांशुकाः. १०B धृताभिनव. ११P नवकृताः (2).

·अथवषादस्य लक्षणमाह । प्रारब्धकार्यासिद्ध्यादेविषादः सत्त्वसंक्षयः । निश्वासोच्छ्वासहृत्तापसहायान्वेषणादिकृत् ॥ ४२ यथा। न भिक्षा दुर्भिक्षे पतति दुरवस्थाः कथमृणं लभन्ते कर्माणि द्विजपरिवृढान्कारयति कः। अदत्त्वापि ग्रासं दिनपतिरसावस्तमयते क यामः किं कुर्मो गृहिणि गहनो जीवनविधिः॥४३ अथौत्सुक्यस्य लक्षणमाह। औत्सुक्यं वांछितार्थस्य लामे कालासहिष्णुता । यथा रत्नावल्यां सागरिकासमागमोत्सुको राजा । तीवः सरसंतापो न तथादौ बाधते यथा प्राप्ते। तपति प्रावृषि सुतरामभ्यर्णजलागमो दिवसः॥ ४४ अथ निद्राया लक्षणमाह। मनःसंमीलनं निद्रा चिन्तालस्यश्रमादिभिः । यथा । निद्रानिमीलितदृशो मदमन्थराणि नाप्यर्थवन्ति न च यानि निरर्थकानि । द्यापि मे मृगहशो मधुराणि तस्याः तान्यक्षराणि हृदये किमपि ध्वनन्ति ॥ ४५ अथापरमारलक्षणमाह। आवेशो ग्रहदोषाधैरपस्मारो यथाविधि । । यथा। आश्लिष्टभूमि रसितारमुश्चर्लोलद्भुजाकारवृहत्तरंगं । फेनायमानं पतिमापगानामसावपस्मारिणमाशशंके ॥ ४६ अथ सुप्तस्य लक्षणमाह। सुप्तं निद्रोद्भवं तच्च श्वासोच्छ्वासक्रियापरम् । यथा। अनुनयमगृहीत्वा व्याजसुप्ता पराची रुतमथ कृकवाकोस्तारमाकर्ण्य कल्ये। कथमपि परिवृत्ता निद्रयांधा किल स्त्री मुकुलितनयनैवाश्लिष्यति प्राणनाथम् ॥ ४७ B from प्रारब्ध° up to °षणादिकृत्. २P परिदृढान्का , ३ B कविनो (१). ४ P°समागमे उत्सुकः. ५ B यथासन्नः. ५ B यथासन्नः. ६P B °लस्यक्रमादिभिः, ७P तात्पर्यवन्ति. ८ B मधुराक्षराणि. ९ B न्यस्ताक्षराणि. १०P तत्र. १ om ·.. अथ विबोधलक्षणमाह । विबोधः परिणामादेस्तत्र जृम्भाक्षिमदने । स्वमान्तनिद्राच्छेदाभ्यामाहारपरिणामतः । शब्दस्पर्शादिकैश्वान्यैः स्मृतेर्वा जाग्रति स्थितैः ॥ ४८ यथा। चिररतिपरिखेदप्राप्तनिद्रासुखानां चरममपि शयित्वा पूर्वमेव प्रबुद्धाः। अपरिचलितगात्राः कुर्वते न प्रियाणा- मशिथिलभुजचक्राश्लेषभेदं तरुण्यः॥ ४९ अथामर्षस्य लक्षणमाह। अधिक्षेपापमानादेरैमर्षोभिनिविष्टता । अधिक्षेपायथा । अयं पापो यावन्न निधनमुपेयादरिशरैः परित्यक्तं तावत्प्रियमपि मयास्त्रं रणमुखे। बलानां नाशेऽस्मिन्परिकुपितभीमार्जुनभये समुत्पन्ने राजन्प्रियसखवलं वेत्सि समरे ॥ ५० वेणीसंवरणनाटके कर्णकलहावसरे दुर्योधनं प्रति अश्वत्थामा कथयति अयं पापेति। अपमानाद्यथा। युष्मच्छासनलंघनांभसि मया मग्नेन नाम स्थित प्राप्ता नाम विगर्हणा स्थितिमतां मध्येऽनुजानामपि । क्रोधोल्लासितशोणितारुणगदस्योच्छिन्दतः कौरवा- नधैकं दिवसं ममापि न गुरुर्नाहं विधेयस्तव ॥ ५१ अथावहित्थाया लक्षणमाह । लज्जाद्यैर्विक्रियागुप्ताववाहित्थेत्यविक्रिया । यथा। एवंवादिनि देवर्षों पार्श्व पितुरधोमुखी । लीलाकमलपत्राणि गणयामास पार्वती ॥ ५२ यथा वा रत्नावल्यां सागरिका सुसंगतां प्रियसखीं दृष्ट्वालिखितराजरूपं चित्रफलकमाच्छाद्याकारसंवृतिं कृतवती ।। १ B तत्र जृम्भाङ्गमर्दनम्. २ B om from स्वप्नान्त° up to स्थितैः. ३ B क्षेपा. बमाना. ४ Bom अधिक्षेपान. ५ Bom from वेणीसंवरण° up to अपमानाद्यथा and reads only यथा वा. After this P ins पद्येन (?). UP om प्रियसखी. ८P राजरूपचित्रकमासाद्याका. ६ ·दुष्टेऽपराधदौर्मुख्यचौर्यश्चण्डत्वमुग्रता । यथा कृतधनुर्भङ्गराम परशुरामो वदति । उत्कृत्योत्कृत्य गर्भानपि शकलयतः क्षत्रसंतानरोषा-. दुद्दामस्यैकविंशत्यवधि विशसतः सर्वतो राजवंश्यान् । पित्र्यं तद्रक्तपूर्णहदसवनमहानन्दमन्दायमान- क्रोधाग्नेः कुर्वतो मे न खलु न विदितः सर्वभूतैः स्वभावः ॥ ५३ विरुद्धवचनाद्यथा। एतैस्त्वं परुषाक्षरैश्च वचनैौमुख्यमापादय- नुद्वेगं जनयञ्जनस्य नितरां प्राप्तोऽसि मत्संनिधिम् । तीव्राघातचपेटदारितमुखं सम्यङ् महीमण्डले मूर्छाविश्लथकायकांडविकलं त्वां पातयिष्याम्यहम् ॥ ५४ चौर्याधथा। अरे सीताचोर त्रिदशवनितानामपहृतेः सगर्व प्रागल्भ्यं जहिहि खलु सौमित्रिपुरतः। यदेतैर्नर्दद्भिः कवलितदिगन्तैर्मम शरै- रिदानी ज्ञातव्यं प्रचुरतरपापस्य च फलम् ॥ ५५ अथ मतेलक्षणमाह । भ्रान्तिच्छेदोपदेशेन शास्त्रादेस्तत्त्वधीमतिः । यथा किरातार्जुनीये। सहसा विदधीत न क्रियामविवेकः परमापदां पदम्। . वृणुते हि विमृश्यकारिणं गुणलुब्धाः स्वयमेव संपदः ॥५६ अथ व्याधेलक्षणमाह । व्याधयः सन्निपाताधास्तेषामन्यत्र विस्तरः। यथा। अच्छिन्नं नयनाम्बु बन्धुषु कृतं चिन्ता गुरुभ्योऽर्पिता दत्तं दैन्यमशेषतः परिजने तापः सखीष्वाहितः। अद्य श्वः परिनिर्वृति व्रजति सा श्वासैः परं खिद्यते विश्रब्धो भव विप्रयोगजनितं दुःखं विभक्तं तया ॥ ५७ यथा वा। पाण्डुक्षामं वदनं हृदयं सरसं तवालसंच वपुः। आवेदयति नितान्तं क्षेत्रियरोगं सखि हृदन्तः ॥ ५८ १P खगर्भ( 4 )प्रागल्भ्यं. २ P निर्यद्भिः. ३ P प्रचुरकृतपापस्य. ४ Pom रातार्जुनीये. ५P सोच्छ्वासैः. ६ P अथ. ७ P om वदनं. ८P तथालसं..

·अथोन्मादस्य लक्षणमाह। अप्रेक्ष्यकारितोन्मादः सनिपातग्रहादिभिः। यथा विक्रमोर्वश्यां पुरुरवा मेधं विलोक्य सक्रोधम् । अरे रे रक्षस्तिष्ठ तिष्ठ । क मे प्रियतमामादाय गच्छसि। (पुनर्विचार्य आहे.) नवजलधरः सन्नद्धोऽयं न हप्तनिशाचर: सुरधनुरिदं दूराकृष्टं न नाम शरासनम् । अयमपि पटुर्धारासारों न बाणपरम्परा कनकनिकषस्निग्धा विद्युत्प्रिया न ममोर्वशी ॥ ५९ अथ मरणं सुप्रसिद्धमिति लक्षणं नोच्यते उदाहरणमात्रम् । यथा । पश्यन्तु भवन्तस्ताटकाम् । हुन्मर्मभेदिपतदुत्कटकंकपत्र- संवेगतत्क्षणकृतस्फुटदंगभंगा। नासाकुटीरकुहरद्वयतुल्यनिर्य: दुबुद्बुध्वनदसृक्प्रसरा मृतैव ॥ ६० एतत्तु शृङ्गारे न वक्तव्यम् । यत्र पुनर्जीवनसंभावना तत्र शृंगारप वक्त- व्यम् । यथा कादंबया पुण्डरीकस्य मरणम् । यदि शंगारेऽपि वक्तव्यं तदा मरणव्यवसायमात्रमभिप्रायं वर्णयेत् । यथा रत्नावल्यां सागरिकाया उद्धन्धन- व्यवसाय एवं वर्णितः॥ यथावा। संप्राप्तेऽवधिवासरे क्षणममुं त्वन्मार्गवातायन वारंवारमुपेत्य निःकृपतया निःश्वस्य किंचिच्चिरम् । संप्रत्येव निवेद्य केलिकुररी सायं सखीभ्यः शिशो. मधिव्याः सहकारकेण करुणः पाणिग्रहो निर्मितः॥ ६१ अवधिदिवसान्ते समागतस्य" नायकस्य पुरतो नायिकासखीजनवचन- मेतत् ॥ अथ त्रासस्य लक्षणमाह। त्रासस्तु कथितश्चित्ते क्षोभो घोरखनादिभिः । १B अप्रैक्षिकारि . २ Bom आह. ३ B दुष्ट'. ४ B च दुर्धारासारो. ५ B उदाहरणं. T उदाहरणे. ६Tीवनसंभावेन. ७ After this P adds यत्र जीवनमस्ति तन्मरणं शृंगारेऽपि वक्तव्यम्. ८P पुण्डरीकमरणम्. ९B T यदि वा शृंगारे. १० B वर्जनीयम् (१). T वर्णनीयम् (१). ११ P बुद्धं (1) निधनव्यवसायः १२ P अथ. १४ P °कुररीः, १५ B °दिवससमागतस्य. १६ B नायिकावचन. T नाथपुरतो नायिकासखीवचनं. १३T तन्मार्गः.

·आकर्ण्य गर्जितं घोरं जलदानां समागमे । बाला विधूतलजेव सत्रासंश्लिष्यति प्रियम् ॥ ६२ अथ वितर्कस्य लक्षणमाह। तको विचारः संदेहाद्' भूशिरश्चालनादिभिः । यथा। किं लोमेन विलंधितः स भरतस्तेनैतदेवं कृतं सद्यः स्त्रीलघुतां गता किमथवा मातैव मे मध्यमा। मिथ्यैतन्मम चिन्तितं द्वितयमप्यार्योऽनुजोऽसौ गुरुः माता तातकलत्रमित्यनुचितं शंके विधात्रा कृतम् ॥ ६३ अथैतेषां सात्त्विकानां च व्यभिचारमाह । आलस्यौग्यजुगुप्साश्च वाः संभोगनामनि । शृंगारे विप्रलम्भे च निवेदो ग्लानिरेव च ॥ ६४. शंका श्रमस्तथौत्सुक्यं निद्रा स्वमस्तथैव च । सुप्त विबोधो व्याधिश्च उन्मादो मरणं तथा ॥ ६५ अपस्मारस्तथा जाड्यमसूया व्यभिचारिणः । अवहित्थं तथालयं निद्रा स्वमं प्रबोधनम् ॥ ६६ असूया च ततस्तंद्रा हास्ये स्युर्व्यभिचारिणः । औत्सुक्यं च तथा ग्लानिर्मोहनिर्वेददीनता । जडता च विषादश्च श्रमस्तस्माद्भयं परम् ॥ ६७ अपस्मारस्तथोन्मादो व्याध्यालये स्मृतिस्तथा । वेपथुः स्तंभवैवये" खरभेदोऽश्रु तत्परम् ॥ ६८ करुणे" कथिताः सद्भिः रसे तु व्यभिचारिणः । उत्साहः स्मृतिरावेगः खेदामौ च चापलम् ॥ ६९ उग्रत्वं वेपथुश्चैव रोमाञ्चः स्वरभिन्नता। रौद्रे रसे तु कथिता विद्वद्भिर्व्यभिचारिणः ॥ ७० P' सुप्तिः. १Pजलागमे. २P धियाम् (). ३ B संदेहो. ४ T चिन्तकं. ५P om च. T reads सात्त्विके (for सात्त्विकानां). ६P भोगना. ७ BT श्रममथौत्सुक्यं. ८B T खप्नमथैव. १. B अपस्मारमथो. 99 BT om from अवहित्थं up to हास्यै स्युर्व्यभिचारिणः. १२ P मोहो निर्वेददीनता (१). १३P भ्रमः Tक्लमः, १४ P °वैवयं. १५ BT करुणाः (१). १६P एते. १७ T.om from उत्साहः up to व्यभिचारिणः, १८P गणिताः, ·धृातमातश्च गवश्च आवगश्च स्मातस्तथा । अमर्षीरये च रोमाञ्चो वीरे स्युः व्यभिचारिणः ॥ ७१ स्तंभः खेदो गद्गदत्वं रोमांचो वेपथुस्तथा । खरभेदोऽथ वैवयं शंका मोहस्तु दीनता ॥ ७२ आवेगश्चैव चापल्यं त्रासोऽपस्मार एव च । मरणं मूर्छनं चैव भये स्युर्व्यभिचारिणः ॥ ७३ अपस्मारो मतियाधिर्मोहावेगौ विवर्णता । कथिता रसभावः बीभत्से व्यभिचारिणः ॥ ७४ स्तंभः खेदो गद्गदत्वमश्रुरोमाञ्चविभ्रमाः । आवेगो जडता प्रोक्तास्त्वद्भुते व्यभिचारिणः ॥७५ शेषास्त्वन्येऽपि सर्वेषु चरन्ते व्यभिचारिणः । ऊहनीयाः प्रयत्नेन नाट्यशास्त्रविशारदः ॥ ७६ प्रयस्त्रिंशद् व्यभिचारिणश्चाष्टौ सात्त्विका इत्येकचत्वारिंशद्भावा" गणिताः । एषां च व्यभिचारिणामन्येषां व्यभिचारो दृश्यते । तर्हि ते तावत्कुतो निष्पन्नाः कानि नामानीत्याशंक्याह । स्थायिनौ च भयोत्साहौ व्यभिचारे प्रकीर्तितौ । मोहान्मूर्छा तथालस्यात् तन्द्रा च कथिता स्फुटम् ॥ ७७ आवेगात्संभ्रमः प्रोक्तः सुप्तात्स्वमस्तथैव च । स्वरभेदागद्गदत्वं ज्ञेयं नाट्यविचक्षणैः ॥ ७८ आलस्यतन्द्रयोलक्षणं पृथग्विविच्यते" । आलस्ये ज्ञानसंबंधोऽस्ति । तन्द्रा- यामत्यल्पत्वेन ज्ञानसंबन्धः । अत एव आलस्यभेदस्तन्द्रा । इष्टानिष्टदर्शनाद् झटिति व्याकुलत्वं संभ्रमः । स च आवेगस्य भेदः । निद्रासुप्तयोर्मध्ये स्वमः । निद्राया अधिक सुप्तादूनः । सुप्तस्य भेदः स्वमः । सात्त्विकानां मध्ये स्वरभेदः अस्ति । तत्र" स्वरस्य लोपः। स्वरभेदस्य भेदो गद्गदता । अस्यां अव्यक्तवर्णत्वं भवति । इति व्यभिचारिणां व्यभिचारिणः ॥ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीहम्मीरराजात्मजश्रीमदल्लराजविरचितायां रसरत्नप्रदीपिकायां व्यभिचारिणां चतुर्थः परिच्छेदः ॥ ४ ॥ - १ Bom from अमष्यौँ° up to व्यभिचारिणः, २ T read अमोग्यं सरोनीचं (3) P अमर्षीय्यं सरोमाञ्चं. ३ B om from स्तंभः up to वेपथुस्तथा. ४P मूञ्छितं. ५B मृति . T महा ६ BT संभ्रमाः. ७ BT सर्वत्र. ८P चरन्तो. ९ B विचक्षणैः. १.P द्वित्रिंशद् (2). ११ BT p इत्येवं चत्वारिंशद्भावा. १२P एषां व्यभिचारेप्य....B Tp °व्यभिचारिण्यन्येषां. १३ P om तर्हि. १४ B T p व्यभिचारि (2) च कीर्तितो. १५P पृथग्विरच्यते. १६ BT p ज्ञान प्रबोधोऽस्ति. १७ P निद्रायामल्पलेन. १८ BT दर्शनखाद्, 98 Pom from an up to 19:30 BT pom from BRİ up to व्यभिचारिणः ·विभावैरनुभावश्च सात्त्विकैर्व्यभिचारिभिः । आनीयमानः स्वादुत्वं स्थायीभावो रसः स्मृतः॥१ एतैर्मिलितः स्थायीभावः स्वायताचळमाणरूपतामानीयते' । कुत्रचि- द्विभावानुभावाभ्यामेव । कुत्रचिद्विभावेन । कुत्रचिदनुभावेन वा । कुत्रचिद् व्यभिचारिणा वा साविकेन वा । एवमेकेन द्वाभ्यां बहुभिर्वेत्यर्थः । अयमस्या- भिप्रायः । विभावादिभिर्मिलितैरेव रसः समुत्पद्यते । परन्तु यत्र येन रसः समुत्पद्यते तत्र तस्य मुख्यत्वम् । अन्ये गम्या भवन्ति ।। ते कियन्त इत्यत आह । शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरंभयानक-। बीभत्साद्भुतसंज्ञाश्चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ॥२ अथ रसानां क्रमेण लक्षणमाह । तत्र रसप्रधानतया प्रथमं तावत्" शृंगार- रसस्य लक्षणमाह। रम्यदेशकलाकालवेषभोगादिसेवनैः । प्रमोदात्मा रतिः सैव यूनोरन्योन्यरक्तयोः । प्रकृष्यमाणा" शृङ्गारो रसो नाम हि जायते ॥३ अन्योन्यरक्तयोरिति । यत्र अन्योन्यं अनुरागः तत्रैव रसः । केवलं पुंसः केवलं वा स्त्रियः" अनुरागे रसाभास एव । यूनोरिति" नान्ययोः । एतेन मित्रभ्रातृबन्धुसुहृद्गुरुमुनिदेवतादिषु रतिरेव । अस्य शृङ्गाररसस्य द्वौ भेदौ भवतः" । संभोगो विप्रलम्भश्च इति । तत्र संभोगस्य लक्षणमाह । अनुकूलौ निषेवेते यत्रान्योन्यं विलासिनौ । दर्शनस्पर्शनादीनि स संभोग इति स्मृतः ॥ ४ ३ ११P १P आस्वाद्यतां. २ B °मानीयमानः. T P मानीयतां. P. p om वा. ४ T अथ रसस्याभि° (2). ५ P om रसः. ६ P om from परन्तु up to मुख्यत्वम् ; and reads तत्र रसमुख्यत्वम् (१). ७ All mss read °वीरभयानकाः (१). ८ P नाट्येष्वेते (for अष्टौ नाट्ये). ९ P प्रतिपाद्यते (for आह). १०P om रसप्रधानतया. om तावत्. १२ P रम्ये देशे कलाकालवेषभोगादिसंवनैः. १३ P प्रमोदात्मरतिः. B प्रमोदात्मा रसः (१). p T प्रसादात्मरतिः. १४ BT p °न्योन्यसक्तयोः. १५PB T °माणः, p प्रत्यक्षमाणः (१). १६ BT p °सक्तयो. १७ B T_p स्त्रिया (१). १८ B Tp अनुरागो. १९ P om from यूनोरिति up to रतिरेव. २०P अथ. २१P शृंगारस्य. २२ BT p om भवतः, २३ B संयोगो. २४ B Tp om s इति, २५ B संयोगस्य, २६ Bp निषेवेतां.

·अस्यापि बहवो मेदा भवन्ति । अन्योन्यावलोकनम् । अन्योन्यसंभाषणम् । अन्योन्यस्पर्शनम् । अन्योन्योपालंभादिभिः । तत्रापि विभावजोऽनुभावजो व्यभिचारिजः सात्त्विकजश्चेति । तत्रापि नायकनायिकयोरुत्तममध्यमाधम- मेदेन । तत्रापि अवस्थाभेदेन । बाला' युवती प्रौढा वृद्धा । तत्रापि कामावस्था- भेदेन । तत्रापि अष्टनायिकाभेदेन । यथासंभवं बहवो भेदा भवन्ति । दिङ्- मात्रमुदाहियते ॥ तत्र स्थानविभावजों यथा । यः कौमारहरः स एव हिवरः ता एव चैत्रक्षपाः ते चोन्मीलितमालतीसुरभयः प्रौढाः कदम्बानिला। सा चैवामि तथापि तत्र सुरतव्यापारलीलाविधौं रेवारोधसि वेतसीतरुतले चेतः समुत्कंठते ॥५ तत्र कालविभावजो यथा। त्यजत मानमलं बत विग्रहैन पुनरेति गतं चतुरं वयः। परभृताभिरितीव निवेदिते मरमते रमते स्म वधूजनः॥६ तत्र कलाविभावजो यथा। अङ्गैरन्तर्निहितवचनैः सूचितः सम्यगर्थः पादन्यासो लयमनुगतस्तन्मयत्वं रसेषु । शाखायोनिर्मदुरभिनयस्तद्विकल्पानुवृत्ती भावो भावं' नुदति विषयाद्रागवन्धः स एव ॥ ७ मालविकाग्निमित्रनवनाटके" नर्तकीवर्णनमेतेन ॥ अनुभावजो यथा । चेलांचलं न्यस्य कुचांचले मामालोकयन्ती नयनांचलेन । इतो गता वा क गता न जाने गेहं गता वा हृदयं गता वा ॥ ८ अथ वा इदं उदाहरणम् । ईषद्धक्रितपक्षमपंक्तिभिरनाकूतस्मितैर्वीक्षितैः एतैरेव तवाद्य सुन्दरि करकोडे जगद्वर्तते । अन्तःपांसुलहेमकेतकिदलेंद्रोणीदुरापश्रियो दोर्मूलस्य निवेदनादिह पुनः क्रूरे किमाकांक्षसि ॥ ९ १P अन्योन्यं उपा. २P व्यभिचारी सात्त्विकश्च. ३P B नायकयोरुत्तम. ४P 'धमयोः प्रकृति मेदेन. ५Pom from बाला up to वृद्धा. ६P स्थानभावजो. ७p विधेराखारोधसि. cp om from an up to qua:. ९ Mss read कालविभावजो (for कला). १०BT शान्तो योनि ११BT भावान्. १२ B T p om from मालविका up to °मेतेन. १३ P कुचांचलेन (8) T कुचस्थले मा. १४ BTp read यथा वा. १५P °रनाकृष्टस्मिते. १६P तथाद्य. १७T p°केतक ·किं.११ व्यामचारिभदायथा रत्नावल्याम् । औत्सुक्येन कृतत्वरा सहभुवा व्यावर्तमाना हिया तैस्तैबन्धुर्वधूजनस्य वचनैर्नीताभिमुख्यं पुनः। दृष्टाने वरमात्तसाध्वसरसा गौरी नवे सङ्गमे संरोहत्पुलका हरेण हसता श्लिष्टा शिवायास्तु वः ॥१ अन्योन्यावलोकनं यथा । मेरास्यां स्मरफुल्लगण्डफलकामौत्सुक्यमातन्वती नीलेन्दीवरदामदृष्टिसुभगां रम्ये वसन्तोत्सवे । खिद्यत्पाणिसरोरुहां सपुलकस्तंभाभिभूतां पुरो दृष्टा हन्त मनो मनोभवशतैराकान्तमासीन्मम ॥ १ अन्योन्याश्लेषो यथा । गाढालिङ्गनवामनीकृतकुचप्रोद्भूतरोमोगमा सान्द्रस्नेहरसातिरेकविगलच्छीमन्नितम्बाम्बरा। मा मा मानद मामिमामलमिति क्षामाक्षरोल्लापिनी सुप्ता किं नु मृतानु मनसि मे लीना विलीना नु किम् ॥ १२ तत्र सुरतान्तो" यथा। शान्ते मन्मथसंगरे रणभृतां सत्कारमातन्वती वासोदाजघनस्य पीनकुचयोरिं श्रुतेर्मण्डनम् । बिम्बोष्ठस्य च वीटिकां सुनयना पाण्यो रणकंकणे१३ पृष्ठालंबिनि केशाँशनिचये युक्तो हि बन्धक्रमः५ ॥ १३ तत्र मानग्रहो यथा। इंदीवरेण नयनं मुखमंबुजेन कुन्देन दन्तमधरं नवपल्लवेन । अङ्गानि चम्पकदलैश्च विधाय वेधाः कान्ते कथं रचितवानुपलेन चेतः॥ १४ तत्र मानपरित्यागो यथा। सुतनु जहिहि मौनं पश्य पादानतं मां न खलु तव कदाचित्कोप एवंविधोऽभूत्। इति निगदति नाथे तिर्यगामीलिताक्ष्या नयनजलमनल्पं मुक्तमुक्तं न किंचित् ॥ १५ १२ व्यभिचारिमेदो यथा. B व्यभिचारिजमेदाद्यथा. २ P यातैर्बन्धु. ३P सहिता (१) ४P स्मेराभ्यां (१) ५P मालम्बतीं. P सपुलकां. स्तंभा. v BT postale ८P विलसच्छ्री. ९ PT p मातिमामल. १० B लिखिता (for नु मृता ११ Tp स्थिता (for नु किं). १२ T p सुखान्तो. १३ T रणकंकणं. १४T °लंबित- केश. १५.P बन्धः कृतः. १६p प्रविधाय. B स विधाय. १७ BT p मानत्यागो. १८ P विजहि. १९p T कोपं. ६ द्यथा.

·तत्रोपालम्भभाषणं यथा। पुरासीदस्माकं प्रथममविभक्ता तनुरियं ततोऽसि त्वं प्रेयानहमपि हताशा प्रियतमा। इदानी नाथस्त्वं वयमपि कलत्रं किमपरं हतानां प्राणानां कुलिशकठिनानां फलमिदम् ॥१६ तत्राधमस्त्रीकोपो यथा। सालककेन नवपल्लवकोमलेन पादेन नूपुरवता मदनालसेन । यस्ताव्यते दयितया प्रणयापराधे सोऽङ्गीकृतो भगवता मकरध्वजेन ॥ १७ तत्र बालाकोपो यथा । सा प्रत्युः प्रथमापराधसमये सख्योपदेशं विना नो जानाति सविभ्रमांगवलनं वक्रोक्तिसंसूचनम् । खच्छरच्छकपोलमूलगलितैः पर्यस्तनेत्रोत्पला बाला केवलमेव रोदिति लुठल्लोलालकैरश्रुभिः ॥ १८ तत्र प्रथमसमागमे बालाचित्तार्जनं यथा कविकङ्कणस्य । नायस्तासि महीभृता सुरतरोः काण्डेन नोत्पीडिता' नैवोच्चैःश्रवसः खुरेण कलिता नो वा विषेणार्दिता । पायाद्विश्वमिदं हरिः कुतुकिनी लज्जावनम्राननां 'लक्ष्मीमङ्कगतां विधाय मधुरं कर्णोपकण्ठे वदन् ॥ १९ तत्राभिनवाभिसारिका अथा। विरचय कुचयोर्निचोलबन्धं वितर लघूनि कियंतिचित्पदानि । निजपतिपरिभोगपातकानां प्रशमनतीर्थ सिदं पुरो निकुञ्जः ॥ २० तत्र कृष्णाभिसारिका यथा । मंदं निधेहि चरणौ परिधेहि वासो नील पिधेहि वलयावलिमंचलेन । मा जल्प साहसिनि शारदचन्द्रकान्त-१४ दन्तांशवस्तव तमांसि शमं नयन्ति५ ॥ २१ शुक्लाभिसारिका यथा। सुसितवसनालंकारायां कदाचन कौमुदी- महसि सुदृशि खैरं यान्त्या गतोऽस्तसभूद्विधुः। १P मवभिन्ना. T p भविभिन्ना. २ BT p प्रथमापराधे. ३ B सख्युः (2) p प्रथमेऽपराध. ५ p°लालोत्कटै'. B लुलल्लोलोत्कटै'. T लुठल्लोलत्कटै. ६T चित्ता- ७P om कविकंकणस्य. ८PT नो पीडिता. ८PT नो पीडिता. ९ B विषाणा° (१) १०P B त्राभिनवसारिका. ११P निमज. १२ P नीरं. १३ p °मंचकेन (१) P मंचतेन (1) १४ P शाकर'. १५P समापयन्ति. वर्जनं.

·है प्रियतममगान्मुक्तातका क नासि शुभप्रदः ॥ २२ तत्रोदामाभिसारिका यथा। उरसि निहितस्तारो हारः कृता जघने घने कलकलवती' कांची पादौ रणन्मणिनूपुरौ। प्रियमभिसरस्येवं मुग्धे समाहितडिण्डिमा किमपरमतत्रासोत्कंपा दिशः समुदीक्षसे तत्र बालासुरतं यथा। अंसाकृष्टदुकूलया सरभसं गूढौ भुजाभ्यां स्तना- वाकृष्टे जघनांशुके कृतमधः संसक्तमूरुद्वयम् । नाभीमूलनिबद्धचक्षुषि मयि ब्रीडानतांग्या तया दीपः फूत्कृतिवातवेपितशिखः कर्णोत्पलेनाहतः॥२ तत्र विपरीतसुरतं यथा । चलत्कुचं व्याकुलकेशपाशं खिद्यन्मुखं स्वीकृतमंदहासा पुण्यातिरेकात्पुरुषा लभन्ते पुंभावमभोरुहलोचनानाम् । एवं शृङ्गाररससंभोगभेदाः स्वयमूहनीयाः ॥ अथ विप्रलम्भस्य लक्षणमाह । भावो यदा रतिर्नाम' प्रकर्षमधिगच्छति । नाधिगच्छति चाभीष्टं विप्रलम्भस्तदोच्यते ॥ २६ अथ तस्य भेदानाह। अभिलापादसंप्राप्तेविरहाद्गुरुवाक्यतः । देशांतरगतेश्चैव तर्ध्याकरणादपि । शापादपि च विज्ञेयो विप्रलम्भस्तु पंचधा ॥ २७ अभिलाषादसंप्राप्तेर्यथा। किंचिद्वक्रितकंठकंदलदलत्पीनस्तनावर्जन- व्यायामांचितकंचुकं मृगदृशस्तस्यास्तदालोकितम् । वाचस्ताश्च विदग्धमुग्धमधुराः स्फारीभवन्मन्मथा हं हो मानस किं स्मरस्यभिमताः सिध्यन्ति पुण्यैः क्रियाः ॥ २८ १P प्रियगृह.° २ B तत्र दिनाभि (2) T तत्रोद्दम्माभि. ३ P कलरव. Tp वमाहित. ५P किमपरमितस्त्रासोत्कंपं T °सोत्कंपं. P अंगाकृष्ट. . ७ B संत्रासमूरु. : BT रीतरतं. p om from एवं to स्वयमूहनीयाः. १०P भावो पतिर्यदा नाम. T यदि (for यदा). ११P देशांतरागते. १२ P यामाचिकुचुक. १३ Tp °दालोकनम्. BT ६ up ·Preads रामवियोगदुःखितायाः सीताया वचनम् ७ BT विश्लेष.० ८P अथ. यथावा। मरमयनदीपूरेणोढा मुहुर्गुरुसेतुभिः यदपि विधृता दुःखं तिष्ठन्त्यपूर्णमनोरथाः। तदपि लिखितप्रख्यैरङ्गैः परस्परमुन्मुखै- नयननलिनीनालानीतं पिबंति रस प्रियाः॥ २९ विरहाधथा। अन्यत्र व्रजतीति का खलु कथा नाप्यस्य ताइक्सखा यो मां नेच्छति नागतश्च ह ह हा कोऽयं विधेः प्रक्रमः। इत्यल्पेतरकल्पनाकवलितखांता निशांतांतरे बाला वृत्तविवर्तनव्यतिकरा नामोति निद्रां निशि ॥ ३० यथा वा सीतावियोगदुःखितस्य श्रीरामस्य वचनम् । हारो नारोपितः कण्ठे मया विरहभीरुणा । इदानीमंतरे जाताः सरित्सागरपर्वताः ॥ ३१ यथा वा माल्यवंतपर्वते श्रीरामो जलदागमं विलोक्य विरहाकुलो ब्रूते । स्निग्धश्यामलकांतिलिप्तवियतो वेल्लद्वलाका घना० वाताः शीकरिणः पयोदसुहृदामानन्दकेकाकुलाः । कामं सन्तु दृढं कठोरहृदयो रामोऽस्मि सर्वसहो वैदेही तु कथं भविष्यति ह हा हा देवि धीरा भव१३ ॥ ३२ गुरुवाक्यतो देशान्तरगतेर्यथा"। धीरं वारिधरस्य वारि किरतः श्रुत्वा निशीथे ध्वनि दीर्घोच्छासमुदश्रुणा विरहिणी वाला चिरं ध्यायता। ध्वन्येन विमुक्तकंठकरुणं रात्रौ तथा क्रन्दितं ग्रामीणैः पुनरध्वगस्य वसतिमे निषिद्धा यथा ॥ ३३ यथा वा। वसंतप्रारंमे चिरविरहखिन्ना सहचरी यदि प्राणान्मुंचेत्तदिह वधभागी भवति कः। वयो वा स्नेहो वा कुसुमविशिखो वेति विमृशन् तुहीति प्रव्यक्तं पिकनिकरझंकारमैशृणोत् ॥ ३४ १P अथ. २ B P अन्यस्यां, T अन्यैः संसृज. ३P नाथस्य. ४ P सहसा. ५P अथ. ६ ९P गमनं. १०B°लाको घनो. ११P मानन्दकोलाहलाः. . १२ P वैदेहीति (2) १३ B हहा रामोऽस्मि सर्वसहः. T हहाहाहेति घोरं वचः. १४ B°तरगतो यथा. १५ Tp कंठमखिलां रात्रि. १६ p व्रजने जनस्य. १७P अथ. १८P वसंताग्नौ मना. वद(?)भागी. २०T p भवतु. २१ Pp विषमविशिखो (षो). २२ P तुही चेति व्यक्तं. p तुही वेति. २३ Pp °निकरहुंकार. . १९P ·लिखन्नास्ते भूमि बहिरवनतः प्राणदयितो निराहाराः सख्यः सततरुदिताच्छ्न्यनयनाः । परित्यक्तं सर्व हसितपठितं पारशुकै- स्तवावस्था चेयं विसृज कठिने मानमधुना ॥ ३५ शापादपि इति तत्र मेघदूतकाव्यमुदाहरणम् ॥ अन्येषां तु मते दैवकृतादयो बहवो भेदाः संभवंति । ते चास्माभिरसिन्ग्रंथे विस्तरभयानोक्ताः । तथापि दिमात्रमुदाहियते । यथा रामः। हं हो मारुतनन्दनादिश विमो दृष्टा त्वया जानकी दृष्टा जीवति जीवति प्रियतमा मां शोचते शोचते। मद्विच्छेदकृशा कृशा वदति किं हा राम हा लक्ष्मणा- भिज्ञानं प्रहितं किमस्ति सुतरामास्ते स चूडामणिः ॥ ३॥ यथा वा। देव्याः संततबाष्पवारिपटलच्छन्नेक्षणायाः कर चूडारनसमर्पणाय बहुशो जातं वृथैवान्यतः। भ्राम्यन्तं पतदश्रुपूरितदृशो दृष्ट्वा ममाप्येकत.' स्तत्रत्यैश्च निशाचरैरपि निजस्वामी चिरं निन्दितः॥ ३७ हि विरहाधनन्ता भेदाः स्वयमूहनीयाः॥ अथ हास्यस्य लक्षणमाह। विकृताकृतिवाग्वेषरात्मनो वा परस्य वा । हासस्य परिपोषः स्याद्धास्यस्त्रिप्रकृतिः स्मृतः ॥ ३८ आत्मस्थान्विकृतवेषादी परस्थान्या विभाव्य परिपोषात्मा स हास्यरसो व्यधिष्ठान त्रिप्रकृतिस्थो भवति । उत्तममध्यमाधमप्रकृतिभेदात् । एवं षड् भेदा भवन्ति । तथाह भरतः। सितमथ हसितं३ विहसितमुपहसितं चापहसितमतिहसितम् । द्वौ द्वौ भेदौ स्यातामुत्तममध्यमाधमप्रकृतिस्थौ ॥ ३९ सितहसिते ज्येष्ठानां मध्यानां विहसितोपहसिते च । अधमानामपहसितं तथातिहसितं च विज्ञेयम् ॥ ४० हु सन्ति. १ BT.p रुदितोच्छून्यं (2) २P काव्योदाह. ३ P reads दैवकृतादयो मेदा ४ P तदत्रास्माभिः ग्रंथविस्तर. T_p यदत्रास्माभिः ग्रन्थे विस्तर. ५T त्वद्विश्लेष (१) ६P अथ. ७P मया.. ८P आत्मनश्च परस्य च. ९Bहासः सपरितो(पो)षः. १०P कृताकृतिवाग्वेषान्पर, ११ BT p परितोषात्मा. १२BTp अधिकस्थानः. १३ P स्मितं हसितं. B स्मितहसितविहसित..

·अथ प्रत्येकस्य लक्षणमाह । उत्तमानाम् । ईपद्विकसितैर्गण्डैः कटाक्षः सौष्ठवान्वितैः । अलक्षितद्विजं धीरमुत्तमानां सितं भवेत् ॥ ४१ उत्फुल्लानननेत्रं तु गंडैविकसितैस्तथा । किंचिल्लक्षितदंतं हि हसितं तद्विधीयते ॥ ४२ अथ मध्यमानाम् । आकुंचिताक्षिगंडं यत्सुस्वनं मधुरं तथा । कालागतं सास्यरागं तद्वै विहसितं भवेत् ॥ ४३ उत्फुल्लनासिकं यत्तु जिलदृष्टिनिरीक्षणम् । निकुंचितांसकशिरस्तच्चोपहसितं भवेत् ॥ ४४ अथाधमानाम् । अत्यंतहसितं यत्तु साश्रुनेत्रं तथैव च । उत्कंपितशिरश्चैव तचापहसितं भवेत् ॥ ४५ संरब्धसाश्रुनेत्रं च विकृष्टस्वरमुद्धतम् । करावगूढपार्श्व च तचातिहसितं भवेत् ॥ ४६ तत्र" आत्मस्थो यथा । सीतापहरणाय" कृततपस्विवेपो रावणः । जातं मे परुषेण भस्मरजसा तच्चन्दनोभूलनं हारो वक्षसि यज्ञसूत्रमुचितं क्लिष्टा जटाः कुन्तलाः। रुद्राक्षैर्मणिभूषणानि मृदुलं चित्रांशुकं वल्कलं सीतालोकनहारि कल्पितमहो रम्यं वपुः कामिना ॥ ४७ वत्र परस्थो यथा। भिक्षो कंथा श्लथा ते ननु शफरवधे जालमनासि मत्स्यां- स्तेऽमी मद्योपदंशा पिबसि मधु समं वेश्यया यासि वेश्याम् दत्त्वारीणां गलैंत्रिं क्व च तव रिपवो भित्तिमेत्तासि येषां चौरोऽसि द्यूतहेतोस्त्वयि सकलमिदं नास्ति नष्टे विचारः॥६ [भिक्षा मांसनिषेवणं प्रकुरुषे किं तेन मधं विना मद्यं चापि तव प्रियं प्रियमहो वेश्याङ्गनाभिः समम् । १P reads इत्थं षड्विधस्य हास्यस्य प्रत्येकं लक्षणमाह. २Bom उत्तमानाम्. ३T नननेत्रांबु. ४T सास्यरागं 'विधीयते. ५P p ou अथ मध्यमानाम्. T स्वरं. ७p यथा. ९P यच्च. १०P निकुंचितं सर्वशिर.. ११P मतम्. १२ B T p संरब्धं साश्रु. १३ B°रावगाढ.. १४ P तथा. १५ B T p om सीतापहरणाय and ins सीताहरणाय after रावणः. १६ B T श्लिष्टा. १७ BT कामिनाम्. १८P om तत्र. १९ BTp give this stanza. gives this stanza. ६ N........... ८ B मतम्. २०P ·वेश्या द्रव्यरुचिः कुतस्तव धनं द्यूतेन चौर्येण वा चौर्यधूतपरिग्रहोऽस्ति भवतो भ्रष्टस्य कान्या गतिः॥ ४८] उत्तमाधममध्यमेषु ये हास्यभेदाः कथिता एवं मुख्यतया षड्भेदाः । अन्ये भेदाः स्वयमूहनीयाः॥ अथ करुणरसस्य लक्षणमाह। इष्टनाशादनिष्टस्य प्राप्तेः शोकस्तु' यो भवेत् । तत्पोषस्तु विनिर्दिष्टो विद्वद्भिः करुणः खलु ॥ ४९ इष्टनाशाद्यथा। अयि जीवितनाथ जीवसीत्यभिधायोत्थितया तया पुरः। ददृशे पुरुषाकृति क्षितौ हरकोपानलभस्म केवलम् ॥ ५० अनिष्टावाप्तेर्यथा । चंडकौशिके श्मशानवासी हरिश्चन्द्रो ब्राह्मणाय विक्रीत पुत्रं स्मृत्वा । धात्रीजनांकशतदुर्ललितः कथं नु भूमौ चिरं लुठसि वत्स विरूढ निद्रः। स्वामद्य पार्थिवशतैरभिनन्दिताश- माज्ञापयंति बटवः श्रुतिद१रूढाः ॥ ५१ यथा वा । शक्त्यके शक्तिभिन्नं लक्ष्मणं दृष्ट्वा रामः । गतप्राया रात्रिर्हिमवति गिरी द्रोणशिखरं गता वत्सस्यैते गलकनलके किंचिदसवः। हनूमानप्यायः क्षितिनिहितगात्रः किमपरं. विधिर्वामारंभस्तदपि च मनो वांछति सुखम् ॥ ५२ पुनरंजलिं बद्धा रामः। मातर्यामिनि संनिधेहि करुणं दीर्घाभवाभ्यर्थये भ्रातः संतमस स्थिरीभव चिरं ज्योतींषि खे नन्दताम् । मा यासीरुदयं दयां कुरु रवे त्राता त्वमस्मत्कुले वत्सो जीवतु लक्ष्मणोऽरुण मनाङ् मन्दं नय स्यन्दनम् ॥ ५३ अथ रौद्रस्य लक्षणमाह । वैरिणो विकृतेश्चैव मात्सर्यादपि जायते । यः क्रोधस्तस्य पोषस्तु रसो रौद्र उदाहृतः ॥ ५४ १P हास्यस्य भेदाः. २ B p करुणलक्षण.° ३ P शोकश्च. ४ P reads पोषस्तस्य तु विद्वद्भिः करुणः कथ्यते खलु. ५ T ब्राह्मणयज्ञविक्रीतं. ६P°दुर्ललितं. P °दुर्ललितं. ७ B श्रुतदुर्विरूढाः. P श्रुतदुर्गरूढाः ८Bom शक्त्यंके, ९ B °स्यैके. १० T p °विधेहि. ११P नन्दतः (त). १२ B मा यासीः सदयं. P मायासी हृदयं (१) १३ P लक्षणो गुरु (1) १४P पोषः स रसो रौद्र उच्यते.

·वैरिणो विकृतेर्यथा । वेणीसंवरणे भीमः । लाक्षागृहानलविषानसभाप्रवेशैः प्राणेषु वित्तनिचयेषु च नः प्रहत्य । आकृष्य पाण्डववधूपरिधानकेशा- न्खस्था भवन्तु मयि जीवति धार्तराष्ट्राः ॥ ५५ मात्सर्याद्यथा । प्रबोधचन्द्रोदये क्षपणककृतां स्वधर्मनिन्दामाकर्ण्य क्रुद्धा कापालिकः। तन्न मर्षणीयमस्य दौरात्म्यम् । (इति खड्गमाकृष्य) एतत्करालकरवाल निकृत्तकण्ठ- नालोच्छलद्वहलबुद्रुदफेनिलौघैः । सार्ध डमड्डमरुडांकृतिहूतभूत- वर्गेण भर्गगृहिणी रुधिर्धिनोमि ॥ ५६ अथ वीररसस्य लक्षणमाह । उत्साहो यः समुत्पन्नः प्रतापविनयादिभिः । तस्य पोषस्तु कथितो रसों वीरो विचक्षणैः ॥५॥ दयायां समरे चैव तथा दानविधावपि । स च त्रिधैव कथितो मुनिभिर्भरतादिभिः ॥ ५८ दयावारा यथा । कविकंकणस्य । अकरोत्तणमिव जीवं पूर्व जीमूतवाहनः कृपया। तृणमपि जीवं कुरुते लोकः सत्त्वात्परिभ्रष्टः ॥ ५९ युद्धवीरों यथा । हनुमन्नाटके शक्रजिद्वदति। क्षुद्राः संत्रासमेनं विजहत हरयो भिन्नशक्रेभकुंभाः युष्मद्गात्रेषु लज्जां दधति परममी सायका निःपतंतः । सौमित्रे तिष्ठ पात्रं त्वमसि न हि रुषां नन्वहं मेघनादः किंचिभ्रूभंगलीलानियमितजलधि राममन्वेषयामि ॥ ६० दानवीरो यथा। लक्ष्मीपयोधरोत्सङ्गकुंकुमारुणितो हरेः। बलिरेव स येनास्य भिक्षापात्रीकृतः५ करः ॥ ६१ १P om वेणीसंवरणे भीमः, २ BT p विकृतिभयेषु. ३P रुद्धः ४Pमर्षयेऽस्य. ५P°बहलफेनिलबुद्धदौघैः. & B T p om from th up to feat. · BTP om युद्धवीरो. ८ After this BT p ins वा. ९ P om हनुमन्नाटके शक्रजिद्वदति. १०P °मेते. ११ P देहेषु. १२ B T दधत (१) १३ T p संपतंतः... D#ast- भलीला. १५P स एव स्याद्भिक्षापात्रे कृतः.

·प्रतापविनयादिभिः इत्यादिशब्दात् प्रतापविनयजो यथा । अयं कण्ठः कुठारस्ते कुरु राम यथोचितम् । गवाग्रजन्मनां तात न शूरा रघुवंशजाः ॥ ६२ अध्यवसायजो यथा। पृथ्वि स्थिरा भव भुजंगम धारयैनां त्वं कूर्मराज तदिदं द्वितयं दधीथाः। दिक्कुंजराः कुरुत तत्त्रितये दिधीर्षा रामः करोति हरकार्मुकमाततज्यम् ॥ ६३ मन्यदनुसतव्यम् ॥ अथ भयानकस्य लक्षणमाह । विकृतवनसत्त्वादेर्भयपोषो भयानकः । सर्वाङ्गवेपथुखेदशोषवैवर्ण्यलक्षणः ॥ ६४ विकृतस्वनाद्यथा । भेरीझांकारस्य । कोशान्सौधेषु मुश्चन्पथि करितुरगान्बान्धवानर्धमा दुर्गेष्वन्तःपुराणि प्रतिरवचकिताः पर्वतेभ्यो नि यस्योद्योगे भ्रमन्तः समसमयसमारंभगंभीरभेरी- झांकाराकीर्णकर्णज्वरभरतरलप्रेक्षिताशाः क्षितीशाः ॥ ६५ विकृतसत्त्वाद्यथा । रत्नावल्याम् । नष्टं वर्षधरैर्मनुष्यगणनाभावादपास्य त्रपा- मंतः कंचुकिकंचुकस्य विशति त्रासादयं वामनः। पर्यताश्रयिभिर्निजेन सदृशं नाना किरातैः कृतं कुब्जा नीचतयैव यान्ति शनकैरात्मेक्षणाशंकिनः ॥ ६६ यथा वा" शाकुन्तले। ग्रीवाभंगाभिरामं मुहुरनुपतति स्यन्दने दत्तदृष्टिः पश्चार्धन प्रविष्टः शरपतनभयाद्भूयसा पूर्वकायम् । राष्पैरर्धावलीढैः श्रमविवृतमुखभ्रंशिभिः कीर्णवा पश्योदग्रप्लुतत्वाद्वियति बहुतरं स्तोकमुळ प्रयानि ॥ अथ बीभत्सस्य लक्षणमाह । पूतिमांसास्थिदुगंधजनिता या भवेत्पुनः । जुगुप्सा कथितः" पोषस्तस्या वीभत्ससंज्ञकः ।। ६८ १P इतिशब्दात्.- २ PT p रघवो वयम्, ३ p स्थिरीभव. ४ B द्वितीयं (1) ५. मनुसतव्यम्, ६ P कोशानधेषु. T सौधोष्ठमुंचन् (४) p °न्सौधेष्वमुं. Pारा कर्णकीर्णज्वर.-८P प्रेक्षितास्ते. ९P र्निजस्य. १०P नाम्नः. ११P च, १२ Tp दभैरर्धा. १३T p बीभत्सरसस्य. १४ T कृत्तिमासा. १५ BT p कथिता (१). १६P ।

·यथा मालतीमाधवे। उत्कृत्योत्कृत्य कृति प्रथममथपृथूच्छोफभूयांसि मांसा- न्यंसस्फिक्पृष्ठपिण्डायवयवसुलभान्युअपूतीनि जग्ध्वा । अन्तः पर्यस्तनेत्रः प्रकटितदशनः प्रेतरंकः करंका- दंकस्थादस्थिसंस्थं स्थपुटगतमपि क्रव्यमव्यग्रमत्ति ॥ ६९ यथा वा चण्डकौशिके हरिश्चन्द्रेण शववर्णनं कृतम् । भिनत्यक्ष्णोर्मुद्रां शिरसि चरणं न्यस्य करटः शिवा सृक्वोपांते असति रसनानं विलुलितम् । भिनत्ति श्वा मेद्रं प्रथयति च गृध्रोऽत्र विवरं यथेष्टव्यापारस्त्वयि कुणपक श्वापदगण:०॥ ७० एवमुद्वेगदायि अतिशयनिन्धं च यत्सर्व तत्स्वयमुत्प्रेक्षणीयम् ॥ अथाद्भुतस्य लक्षणमाह । लोकोत्तरैश्च चरितैविस्मयों योऽभिजायते । तस्य पोषस्तु कथितो रसो ह्यद्भुतसंज्ञकः ॥ ७१ यथा। दोर्दण्डाञ्चितचन्द्रशेखरधनुर्दण्डावभङ्गोद्यत- इंकारध्वनिरार्यबालचरितप्रस्तावनाडिण्डिमः। द्राक्पर्याप्तकपालसंपुटमिलब्रह्मांडभाँडोदर- भ्राम्यत्पिण्डितचण्डिमा कथमहो नाद्यापि विश्राम्यति ॥ ७: इत्यद्भुतस्य लक्षणम् । इत्येतानि सर्वेषां रसानां लक्षणानि ।। इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीहम्मीरराजात्मजश्रीमदल्लराजविरचितायां रसरत्न- प्रदीपिकायां रसलक्षणं नाम पंचमः परिच्छेदः ॥ ५॥ अथ हावस्य लक्षणमाह। शृंगारभावजा चेष्टा हावस्तु कथितो बुधैः । तत्र स्त्रीणाम् । लीला विलासो विच्छित्तिः विश्रमः किलकिञ्चितम् ॥ १ १BT सुलभान्यत्ति जग्ध्वाथ तानि. २P आतः, ३ T B खतनुगतमपि. ४ P om वा. ५P om from हरिश्चन्द्रेण up to कृतम्. ६ P शुष्कोवांते (१) B T p चेष्टोपांते. ७ P विलुठितम्. ८P छिनत्ति. ९P व्यापारास्वयि. १०० कुणप यच्छ्वापदगणाः. ११ P reads एवमुद्वेगदायी अतिशयनिंद्यः स्वयमुत्प्रेक्ष्यः. १२ T pद्भुतरसस्य. १३ P लोकांतरैस्वरचिते (१) १४ P यो विजायते (१) १५P रसस्त्वद्भुत'. B रस अद्भुत° (2) १६ P द्राक्पर्यस्तकपालसंपुटमितब्रह्मांड'. १७ Pom from इत्यद्भुतस्य up to लक्षणानि.

·मोट्टायितं कुट्टमितं बिब्बोको ललितं तथा । विहृतं चेति विज्ञेया दश हावास्तु योषिताम् ॥२ तत्र लीलालक्षणमाह। वाग्विभूषणचेष्टाभिः प्रियस्यानुकृतिस्तु या । सा लीलेति परिज्ञेया स्त्रीणां भावविचक्षणैः ॥३ यथा कविकंकणस्य। लीलापङ्कजमादधाति रुचिरे गम्भीरनाभ्यन्तरे कस्तूरिद्रवचर्चितं वपुरपि श्यामीकरोत्यादरात्। ताटंकं च करे करोति कुतुकाच्चक्रानुकारं तथा लक्ष्मीः क्रीडति पीतवस्त्रकलिता सित्वा सखीनां पुरः॥४ अथ विलासस्य लक्षणमाह । यानस्थानासनादीनां नेत्रवक्त्रादिकर्मणाम् । उत्पद्यते विशेषो यः स विलासः प्रियान्तिके ॥ ५ यथा । यद्यपि गुरुजनपुरतः सततं विनिवार्यते हिया चक्षुः। प्रियमुखदर्शनलुब्धं तदपि सलीलं बलाबलति ॥६ यथा वा कविकंकणस्य । हित्वा नर्मकथां सखीविरचितां क्षित्वा दृशं व्यायता- मेणाक्ष्या सहसा विलुंठनपदं किंचित्पुरः सारितम् । उत्थायेक्षणपल्लवेन शनकैर्मा च स्पृशेत्या तया किंचिद्वक्रितदेहभंगसुभगं तन्व्या ममाग्रे स्थितम् ॥ ७ अथ विच्छित्तेर्लक्षणमाह । अनादरेण विन्यासो मंडनाभरणस्रजाम् । कृतः करोति सौभाग्यं सा विच्छित्तिरुदाहृता ॥ ८ यथा कविकंकणय। माल्यं स्कन्धविलम्बितं च निहितं केशे दृशोरंजन स्थूलप्रांतविनिर्मित च हृदये हारस्तु तिर्यग्धृतः। कूर्यासस्य च बीटिकांगुलिमुखैायोजिता यद्यपि प्रायोऽस्यास्तदपि स्फुरत्यभिनवा शोभैव लोकोत्तख ॥९ १Bबिब्बोकं. p विलोकं. २ After this P ins स्त्रीणां. B reads only तंत्र लीला. ३P लीला सेति. ४P om यथा. ५P गिरा. p भिया. T om हिया. ७BT ८p °त्पुरः स्मारितम्, ९ B अत्यादरेण. १०P क्षतः (१) ११P स्थूलं प्रीतविनि. ११P स्थूलं प्रीतविनि. १२PT p खे! योजिता. ६B हसता. p विलुंठनपरं.

·अथ विभ्रमस्य लक्षणमाह । वागंगभूषणानां यः काले स्थानविपर्ययः । प्रमदामदरागोत्थः स सतां विभ्रमो मतः॥१० यथा। श्रुत्वाऽऽयात बहिः कान्तमसमानविभूषया । भालेऽञ्जनं दृशोर्लाक्षा कपोले तिलकः कृतः ॥ ११ अथ किलकिश्चितस्य लक्षणमाह । श्रमाभिलाषगर्वाणां मितहर्षभयक्रुधाम् । असकृत्संकरः प्राज्ञैर्विज्ञेयं किलकिञ्चितम् ॥ १२ यथा। पाणिपल्लवविधूननमन्तःसीत्कृतानि नयनार्धनिमेषाः । योषितां रहसि गद्गदवाचामत्रतामुपययुर्मदनस्य ॥ १३ अथ मोट्टायितस्य लक्षणमाह । प्रियानुरागवार्तायां हेलालीलानिदर्शने । तद्भावभावनोद्भूतं स्मृतं मोट्टायितं बुधैः ॥ १४ यथा। तव सा कथासु परिघट्टयति श्रवणं यदङ्गुलिमुखेन मुहुः । घनतां ध्रुवं नयति तेन भवगुणपूगपूरितमतृप्ततया ॥ १५ अथ कुट्टमितस्य लक्षणमाह । सानंदा तु मृषा कुप्येत्कुचकेशाधरग्रहै । दुःखेऽपि सुखदा चेष्टा ज्ञेयं कुट्टमितं हि तत् ॥ १६ यथा कविकंकणस्य। आकुंच्या नखविलिखने पश्यति भ्रूविभङ्गया गाढाश्लेषे वदति च ह हा मुञ्च मुञ्चेति वाचम् । केशाकृष्टावरुणनयना ताडने साश्रुनेत्रा नानाभावं श्रयति तरुणी नाटके मन्मथस्य ॥ १७ अथ बिब्बोकस्य लक्षणमाह । गर्वाभिमानसंभूतों विकारोऽनादरात्मकः । यः स्यात्प्राणाधिनाथेऽपि स विब्बोक इति स्मृतः ॥ १८ XB Tp १BTp कालस्थान. २P प्रमदामंदरागोत्थः. ३P om यथा. दृष्ट्वायांतं. ५P°लाषवर्गाणां. ६ p °वर्तयति. ७P ह. ८P संतापो.. ९ BT p यस्मात्प्राणा ·यथा। निर्विभुज्य दशनच्छदं ततो वाचि भर्तुरवधीरणापरा। शैलराजतनया समीपगामाललाप विजयामहेतुकम् ॥ १९ अथ ललितस्य लक्षणमाह । करांगचरणन्यासः सुकुमारतया कृतः। भ्रूनेत्राधरसंचारमसृणो ललितं स्मृतम् ॥ २० यथा। गुरुतरकलनूपुरानुनादं सललितनर्तितवामपादपना। इतरदनतिलोलमादधाना पदमथ मन्मथमंथरं जगाम ॥ २१ अथ विहृतस्य लक्षणमाह। व्याजखभावलज्जाभ्यो भाषणावसरेऽपि यत् । स्त्रीणामभाषणं प्राज्ञैर्विहृतं तदुदाहृतम् ॥ २२ व्याजाधथा। एकत्रासनसंस्थितिः परिहृता प्रत्यद्गमाहरत-' स्तांबूलानयनच्छलेन रभसाऽऽश्लेषोऽपि संविनितः। आलापोऽपि न मिश्रितः परिजनं व्यापारयंत्या तया धूर्त प्रत्युपचारतश्चतुरया कोपः कृतार्थीकृतः॥ २३ लजया यथा। पत्युः शिरश्चन्द्रकलामनेन स्पृशेति सख्या परिहासपूर्वम् । सारंजयित्वा चरणौ कृताशीर्माल्येन तां निर्वचनं जघान ॥ २४ अथ रसविवेकः क्रियते । प्राचीनवासनायुक्ताप्यंगविद्याभिराश्रिता । बुद्धिर्या हृदयं तां च कथयन्ति विचक्षणाः ॥ २५ एवं सहृदयानां च सुखीनां स्थिरचेतसां । नियतं वासनारूपो रसस्तिष्ठति मानसे ॥ २६ तद्धीजबोधकान्भावानधिगम्य जनैः कृतान् । आखाद्यमानो मधुरो रसो व्यक्तः प्रजायते ॥ २७ अथ रसानां वर्णानाह। शृंगारः श्यामवर्णः सात्सितो हास्यः प्रकीर्तितः। कपोतवर्णः करुणो रक्तो रौद्रः प्रकीर्तितः ॥ २८ १.P सुललितं. २P °दनतिलोक. ३ B T p तज्जैविहृतं समुदाहृतम्. ४T 'सनसंगतिः. ५p पत्युद्गमे दूरत. ६ P हरणच्छलेन. ७ P रयंत्यान्तिके. ८B अथ विवेकः क्रियते. P रसविवेकक्रिया. ९BT p नाम तद्वदन्ति. p ·गौरो वीरस्तु विज्ञेयः कृष्णश्चैव भयानका । नीलवर्णस्तु बीभत्सः पीतश्चैवाद्भुतः स्मृतः ॥ २९ अथ रसानां रससंज्ञा कथमित्याह । यथा च द्रव्यसंयुक्तव्यंजनैहुभिर्युतम् । आखादयंति भुंजाना भक्तं भक्तविदो जनाः ॥३० भावाभिनयसंबद्धान् स्थायिभावांस्तथा नराः। आस्वादयंति मनसा तस्मानाट्ये रसाः स्मृताः ॥ ३१ एतेषु रसेषु चत्वारः कारणरूपाश्चत्वारः कार्यरूपा भवन्ति । तथाह। शृंगारात्तु भवेद्धास्यो रौद्राच करुणो रसः । वीराच्चैवाद्भुतोत्पतिर्बीभत्साच्च भयानकः ॥ ३२ एवं सत्यपि एतेषां जन्यजनकत्वव्यभिचारो दृश्यते । तथाह। कथानुग्रहयोगार्थ विवक्षावशतः कवेः। अन्योन्यजन्यजनका रसा भावा भवन्त्यमी ॥ ३३ अस्थायमर्थः । कुत्रचित्प्रबंधारूढकथाप्रसंगात्" कवेर्विवक्षावशतश्च व्यभि- चारिषु ब्यभिचार्यतरं दृश्यते । रत्यादिषु भावेषु भावांतरं रसेषु रसांतरं च । प्रबंधारूढकथाप्रसंगाद्यथा । कादंबयों महाश्वेतापुंडरीकयोः अन्योन्यदर्शन- विप्रलंभशृंगारकरसे" पुंडरीकमरणान्मित्रस्य करुणः"। कवेर्विवक्षावशतो यथा। शृंगारः कलकूजितेषु करुणो दैन्ये वे विस्मयो रौद्रो हुंकरणे स्मितं पतिमुखे निश्चेष्टतायां भयम् वीरस्तीक्ष्णनखार्पणे श्लथजवे कुत्सा प्रशान्तः सुखे तन्वंग्या सुरतोत्सवे नव रसाः सान्निध्यमातन्वते ॥ ३४ इत्यादौ शृंगाररसे रसांतराविर्भावः । एवं भावेषु भावान्तरं स्वयमूहनीयम् ॥ अथैतेषां विरोधानाह। शृङ्गारवीभत्सरसौ तथा वीरभयानको । रौद्राद्भुतौ तथा हास्यकरुणौ वैरिणौ मिथः ॥ ३५ १ Tp यथावद्व्यसंयुक्त . २ P विदुः (१) ३ After this Pins च. तथा हि. ५ B Tp शृंगाराच. P वीरात्स्यादद्भुतो. ७ Bp सति. 8 B.Tp कथानुयोगाच. ११ BTp अस्यार्थः. प्रसंगेन. १३ B महासेनपुंड'. १४ P°दर्शनाधिगतविप्रलंभशृंगार. १५P मरणान्मित्र- शापात् कपिजलस्य करुणा. P om अथ. BT p एषां (for एतेषां). विरोधमाह. १८P om तथा. ६ १०B जनकरसा. ४ BTp CB तथा. १२ B TP: ० १६ १७P ·.. एकत्र वारणा सम्यग्रसहानश्च कारणम् । प्रतिपाद्यो यस्तु रसस्तमेव परिपोषयेत् ॥ ३६ न तु वैरिरसं ब्रूयाद्वैरिणां नानुभावकम् । न विभावं च संचारिभावं नैव कदाचन ॥ ३७ यथा। राममन्मथशरेण ताडिता दुःसहेन हृदये निशाचरी। गन्धवद्रुधिरचन्दनोक्षिता जीवितेशवसतिं जगाम सा ॥ ३८ अत्र शृङ्गारवीभत्सरसौ मिथो वैरिणी एकत्र प्रतिपादितौ रसहानिमेव अन्यच्च रसवैरस्योत्पादकं वचनं तु यत् । न वाच्यं रसभावनिर्नाट्यशास्त्रविशारदैः ॥ ३९ यथा । विमुंचामुं मानं सफलय वचः साधु सुहृदा मुधा संतापेन ग्लपयसि किमंगं स्मरभुवा। प्रियं पादप्रांतप्रणतमधुना मानय भृशं न मुग्धे प्रत्येतुं प्रभवति गतः कालहरिणः॥ ४० अत्र गता दिवसाः पुनरपि नायास्यन्ति इति निर्वेदं व्यक्तीकुर्वद्वचनं वैरस्य- मापादयति इति । एवंप्रायं शृङ्गारवरस्थवचनं रसहानिकारणं न वाच्यम् । एवं सर्वेषु भावेघूहनीयम् ॥ वैरिणौ चांगरूपेण" तिष्ठतोऽन्यस्य कस्यचित् । रसस्य तत्र नो हानिर्ज्ञातव्या सुविचक्षणैः ॥ ४१ यथा राजसमीपे तिष्ठतोयोर्वैरिणोविरोधो न प्रवर्तते तथान्यस्यांगभूतयो. रसयोः। यथा। शंगारी गिरिजानने सकरुणो रत्यां प्रवीरः स्मरे बीभत्सोऽस्थिभिरुत्फणी च भयकृन्मूाद्भुतस्तुंगया। रौद्रो दक्षविमर्दने च" हसकृन्ननः प्रशांतः शमा- दित्थं सर्वरसात्मकः पशुपतिर्भूयात्सतां भूतये ॥ ४२ ६ १P हानेस्तु. २P नाम भावकं. ३P °भावे (8) ४P बीभत्सौ. ५Pom मिथो: Brp read मिथो वैरिणौ after एकत्र. P हानि. ७ B चापि स वैरस्यो P तथा. p यथा. ९ P विचक्षणैः. १० B Tp यथा वा. ११P प्रोते 'प्रणत १२ Mss - कुर्वन्वचनं. १३ Pom शंगारवैरस्य'. १४ P रसेपू. १५ P वैरिणोरंग. १६Pप्रभवति. १७ Bp दक्षविमर्दनेन. १८P शांतश्चिरा.

·। अत्र सज्जनानां रतेरंगतया विहिता ईश्वररतिः । तस्या अंगतया रसाः। इत्थं खयमूहनीयाः॥ अनौचित्याहते नान्यद्रसभंगस्य कारणं । प्रसिद्धौचित्यबन्धस्तु रसस्योपनिषत्पुरा ॥ ४३ इति पुराणाचार्याः पठन्ति । अस्यायमर्थः । यत्रौचित्यं वर्तते कविसमय- स्वीकृतं तदेव रसपोषं कुरुते । अन्यथा रसवरस्य मेव । एतेन द्वयोयूनोर्यत्र रतिस्तत्रैव रसः । अन्यथा रसाभास एव । यथा सीतायां रावणस्यानुरागवर्णनं रसाभास एव भवति । यथा । ब्रह्मन्नध्ययनस्य नैष समयस्तूष्णीं बहिः स्थीयतां खल्पं जल्प बृहस्पते जडमते नैषा सभा वनिणः। वीणां संहर नारद स्तुतिकथालापरलं तुम्वरो सीतारल्लुकभल्लभग्नहृदयः १५ स्वस्थो न लंकेश्वरः ॥ ४४ केवलं योषिदनुरागाद्यथा। गते प्रेमावन्धे प्रणयबहुमाने विगलिते निवृत्ते सद्भावे जन इव जने गच्छति पुरः। तदुत्प्रेक्ष्योत्प्रेक्ष्य प्रियसखि गतांस्तांश्च दिवसा- न जाने को हेतुर्दलति शतधा यन्न हृदयम् ॥ ४५ एवं एकस्याः कामिन्या अनेककामुकविषया रतिः रसाभास एव । यथा । स्तुमः कं वामाक्षि क्षणमपि विना यं न रमले विलेमे कः प्राणान् रणमखमुखे यं मृगयसे । सुलग्ने को जातः शशिमुखि यमालिङ्गसि बलात् तपाश्रीः कस्यैषा मदननगरि ध्यायसि तु यम् ॥ ४६ एवं एकस्य पुरुषस्य अनेकासु कामिनीषु अनुरागः रसाभास एव । यथा । लिष्यति कामपि चुंबति कामपि कामपि रमयति रामां। पश्यति सस्मितचारु परमपरामनुगच्छति वामाम् ॥ ४७ यदि पुनर्बहुषु कामिनीषु एकस्य पुरुषस्योपभोगे' प्रतिपाद्यमाने एकस्यामनु- रागो ध्वन्यते तदा रस एवं स्यात् । यथा । अद्य राज्ञा का उपभोक्तव्या इति केनापि पृष्टः कञ्चकी तमाह । १BTp read ईश्वररचितस्यांगतया. २Pom इत्थं. ३P लक्षणं. ४ BP 'चित्यवद्वस्तु. ५P रसहर्षो हि जायते(?) ६P पुराचार्या वदन्ति. ७ BT p अस्यार्थः ८P अत्रौ. ९ Bp °समये स्वीकृतं. १० वरस्यमेव. ११ P द्वयोरेव यूनो. १२P रसाभाव. १३ B T p om भवति. 98 After this p repeats the sentence सीतायां रावणस्य etc. १५ P सीतामन्मथवाणभिन्न १६ P केवलयोषिदनुरागे. १७ B यं न रमसे. p येन रमसे. १८ P pT सस्मितचारुतराम. १९ B om पुरुषस्य. २० B एवैकः. रस०प्र०६ ·३ खाता तष्ठात कुन्तलम्वरमुतापाताल छूते रात्रिरियं जिता कमलया देवी प्रसाद्याद्य च । इत्यंतःपुरसुन्दरीः प्रति मया विज्ञाय विज्ञापिते देवेनाप्रतिपत्तिशून्यमनसा द्वित्राः स्थितं नाडिकाः॥ ४८ अत्रान्यासु व्यवहारमात्रप्रतीतेः' तविजितरात्रौ' कमलायामनुरागो व्यज्यते इति रसः॥ अधुना रसभावालंकाराणां मुख्यताभिव्यक्तिः क्रियते । मुख्यो रसस्तु सर्वत्र तत्र भावस्य मुख्यता । रसो यत्र तदंगं स्याद्विवक्षावशतः खलु ॥ ४९ अलंकारे सुरुचिरे चिचनितिकारिणि । अलंकारस्य मुख्यत्वं गौणयो रसभावयोः ॥ ५० रसप्रकरणे यान्युदाहरणानि दर्शितानि तेषु सर्वेषु सत्यपि भावालंकारे रसो मुख्यः। सति रसे भावस्य मुख्यता । यथा । मल्लैः शैलेन्द्रकल्पः शिशुरितरजनैः पुष्पचापोऽङ्गनाभिः गोपालैः प्राकृतात्मा दिवि कुलिशभृता विश्वरूपोऽप्रमेयः । क्रुद्धः कंसेन कालो भयचकितहशा योगिभिर्येयमूर्ति- दृष्टो रंगावतारे सुररिपुरमरानन्दनः पातु युष्मान् ॥ ५१ अत्र रसाः कविगतरतिभावस्यांगतयार स्थिताः । मल्लैः पर्वततुल्यो दृष्टा इत्यत्र वीरो रसः। योगिभिरित्यत्र शान्तो रसः॥ सत्यपि रसभावेऽलंकारस्य" मुख्यता । यथा । अवाप्तः प्रागल्भ्य५ परिणतरुचः शैलतनये कलंको नैवायं विलसति शशांकस्य वपुषि। अमुष्येयं मन्ये विगलदमृतस्यंदशिशिरे१६ रतश्रान्ता शेते रज निरमणी गाढमुरसि ॥ ५२ अत्र स्थितेऽपि शृंगाररसे अपहृतेरलंकारस्य चित्तविश्रांतिहेतुत्वान्मुख्यता ॥ यथा वा । रसापेक्षया अलंकारय मुख्यत्वे तदलंकारापेक्षया भावस्य मुख्य- त्वोदाहरणम् । मेवानु. ७B मुख्यत्वम् १ B विज्ञापितं कैतवात. २P०प्रतिपत्तेः. ३ P द्यूतजितायां रात्रौ. ४P कमलाया- ५P विद्यते. ६ B om from अधुना up to क्रियते. ८B विश्रान्तकारिणि. ९P गोपैश्च. १०P विश्वकायो. ११P हरिरमरजनानन्दनः १२ B कवेराजगतिरति. १३ B om from मल्लैः to शान्तो रसः. १४ B भावे- लंकारस्य. १५ B अवाप्तप्रागल्भ्या. १६ B संदि. १७ Bखे उदाह. : up ·: आलान जयकुंजरस्य विदुषां सेतुर्विपद्वारिधेः पूर्वाद्रिः करवालचंडमहसो लीलोपधानं श्रियः। संग्रामामृतसागरप्रमथनक्रीडाविधौ मंदरो राजन राजति वैरिवीरवनितावैधव्यदस्ते भुजः॥५३ अत्र रतिभावस्यांगतया रूपकालंकारः तदंगतया वीरो रसः॥ शान्तं रसं च नवमं केचिदिच्छन्ति साधवः । न तं च केचिदिच्छन्ति शून्यत्वात्तस्य सर्वथा ॥ ५४ नीरसा ये जना लोके ते च शान्ता इति स्मृताः । रसत्वं नास्ति शान्तस्य तस्मादेवं मुनेर्मतम् ॥ ५५ मुनिना भरतेन अष्टावेव रसा गणिताः । केचिदेनं हि निर्वेदं वदन्ति व्यभिचारिणं । वैराग्यादेव निष्पत्तिः रसमायो भवेद्यतः ॥ ५६ तथा हि । नानाविषयदोषदर्शनेनानेकधासमुद्विग्नदुःखितचित्तनिर्वापकशम- परिपोषरूपः शान्तो रसः । यत्रानन्दाश्रुबिंदवो भवन्ति । पुलकपटलांकिताशेष शरीरं कदंबमुकुलमनुकुरुते । हर्षगद्दवचनं प्रतिक्षणमभिजायते । पुण्यस्थाना- वलोकनैनॆत्रोत्सवः कमप्यानन्दान्तरमापादयति । एवंविधैरशेषैः कर्मभिरा- नंदातिशयो जायते । अतः सर्वसंसारदुःखनिवृत्तिरूपः शान्ताभिधेयोऽस्ति' नवमो रसः । यथा । अहो वा हारे वा कुसुमशयने वा दशदि वा मणौ वा लोष्टे वा बलवति रिपौवा सुहृदि वा। हणे वास्तीर्ण वा मम समहशो यान्तु दिवसाः कचित्पुण्यारण्ये शिव शिव शिवेति प्रलपतः ॥ ५७ एवं क्लेशप्रशान्तिरूप एव कारागृहविमुक्तजनसुखवत् शान्तो रसः ॥ वत्सलं तु रसं प्राहुरन्ये" सा रतिरेव हि । यथा। अपत्यालिंगने भावो यः पित्रोरुपजायते । सा रतिः कथिता तज्ज्ञैर्वात्सल्यं तच्च कीर्तितम् ॥ ५८ रसत्वं करुणस्येव कथं वा जायते ध्रुवं । बीभत्सो दुःखरूपो हि रसत्वं कथमश्नुते ॥ ५९ १B नीलो. २B राज विचारवैरिवनिता. ३ B om रूपकालंकारः तदंगतया. ४ B om from शान्तं up to ते च (in st. 55 ). ५P reads अष्टावरे (for अष्टावेव रसाः). ६ B निवेदस्तस्मात्प्रायो. ७ P विषयसमुत्थदोष. ८P प्रतिलक्षण. कमप्युत्सवांतर. १०P शान्तोऽस्ति. ११ B वत्सलेन तु संप्राहु. १२ B तत्प्रकी. १३ B धृतम्. ९B ·तत्राह । सुखं हि सुखसामग्र्याजायते सत्यमेव हि । कुत्रचिदुःखसामग्र्यात्सुखमुत्पद्यते ध्रुवम् ॥ ६० प्रहारो दुःखमूलं हि क्रीडासमयकल्पितः । जायते च सुखायैव तद्वत् चरणकुट्टनम् ॥ ६१ खंडनं वाधरस्यैव नखांकानि कुचस्थले। इत्थं यत्सुखरूपेण नरो गृह्णाति चेतसा ॥ ६२ जायते च सुखायैव तदुःखं तद्वदेव हि । सुखं तदेव हि सुखं जायते सुनिरन्तरम् ॥ ६३ सुखं तदेव कथितं नरो यत्र प्रवर्तते । दुःखं तदेव कथितं नरो यस्मान्निवर्तते ॥ ६४ अतस्तु लौकिकं यत्तु तदेव दुःखवर्धनं । रसरूपं यदेतच सर्व हि सुखसुन्दरम् । बीभत्सेपि रसे तज्ज्ञैरेवं ज्ञेयं न चान्यथा ॥ ६५ रसनीयं च यद्वस्तु सर्वं तत्सुखमेव च । लौकिकं विषयोत्थं हि दुःखेनैव विमिश्रितम् ॥ ६६ तस्मादनंतसुखदं पुण्यकीर्तिप्रवर्धन । भजन्तु सरसा लोका रसं संसारसौख्यदम् ॥ ६७ इति श्रीमन्महाराजाधिराजश्रीहम्मीरराजात्मजश्रीमदल्लराजविरचितायां रसरत्नप्रदीपिकायां रसविवेको नाम षष्ठः परिच्छेदः ॥ ६॥ ॥ समाता चेयं रसरत्नप्रदीपिका ॥ १ B तथा हि. २ B दुःखं. ३ P चरणकूजने. ४ P om from जायते up to तद्वदेव हि. ५ B om सुखं तदेव हि. ६ P हि निरन्तरम्. B om from gre up to निवर्तते. ८ B वदेत्तद्दुःखं. ९B बीभत्सोऽपि रसः. १० B तदुःखमेव हि. ११ B सुखेनैव. १२ B °विवर्धनं. १३ P om समाप्ता etc. १४ At the end P adds: वत्सरे बहुधान्याख्ये नारायणसुधीरिमां । लिलेखाश्विनषष्ठ्यां हि रसरत्नप्रदीपिकाम् ॥ १॥ छ । On the last page P reads the following: tatagal1971 यस्मादत्र निमग्नबाहुज"प्रारब्धरंभोर्वशी- रंभालादनिवांतनंदनवनक्रीडादराडंबरे । द्वैप्ये रिविधातजास्रतटिनीपूरेण(?)संपूरिते श्रीमत्कृष्णकटारिकाजलनिधौ मजति सर्वे द्विषः ।। यदुकुलतिलका...... वंशकेतुं । गुणगणभूषणभूषितं नितान्तं ॥ विबुधजन मनोहरं खां । पुरुषवरं प्रणतोऽस्मि सुन्दरोऽहम् ॥

·NOTES [Nātyasāstra of Bharata (Nirnayasagar Press, Bombay 1894)=NS; Dasarūpaka of Dhanamjaya (Gujarati Printing Press, Bombay 1927)=DR; Avaloka on DR by Dhanika (Gujarati Printing Press, Bombay 1929)= DRA; Kāvyaprakāśca of Mammața (BORI, Poona 1933)=KP; Sāhityadarpana of Viśvanātha (Nirnayasagar Press, Bombay 1931 )= SD.] प्रथमः परिच्छेदः St. 5-7-For information about the writers and works mentioned in these stanzas, see Appendix I; also for other works & writers cited in RRP. St. 20-21 = NS VI. 44-45; NS reads bibhatsasca where MSS. give bibhatsasya; NS reads Kāmadevo bhayānakaḥ while the MSS. give Kāladeoo bhayānakaḥ. St. 25 = NS. द्वितीयः परिच्छेदः St. 1-cf. NS VII. 1. maalgat TTSPRECATHTÀ treat वागङ्गसत्त्वाभिनयैः : स भाव इति संज्ञितः ॥ DR IV. 4. सुखदुःखादिकैर्भावैर्भावस्तद्भावभावनम् । SD III. 93. निर्विकारात्मके चित्ते भावः प्रथमविक्रिया। also KP IV. 36. St. 2= NS VII. 2. St. 3of. DR IV. 43. St. 4= DR IV. 34; cf. NS VII. 8; SD III. 174. St. 5 = NS VI. 17; KP IV. 30; cf. DR IV, 35; SD III. 175. St. 8-The author of the RRP considers the problem of Santa . rasa later in ch. VI. 54 ff. He accepts that rasa. St. 9-The Dhvanyaloka (pp. 79-80) and Abhinava Gupta in Locanā (p. 80) mention vikaīsa, dīpti and druti as the three forms of mutation, and connect them with the rasas and bhāvas. St. 10-24-NS deals with the eight sthayibhüvas in VII. 7 ff. St. 10_cf. SD III. 176a). St. 12-cf. SD III. 176d. St. 14-cf, SD III. 1779).

·St. 14-cf. NS VI. 65. St. 16-cf. SI 111. 177º. St. 18-cf. SD III. 17 gab. St. 20cf. SD III. 178°«. St. 22cf. SD III. 179. St. 23-One wonders whether the moral of this stanza can be at all favourable to Allarāja, the author of the RRP, who has borrowed so much from DR without acknowledgement. St. 24_cf. SD III. 180. तृतीयः परिच्छेदः St. 1-cf. DR IV. 2; SD III. 29. St. 2=NS VI. 47. St. 3=NS VI. 49; NS reads fagachat: (for Ozeazta: ). St. 4=NS VI. 62; NS reads #natello (for #2771°). St. 5 = NS VI. 64. St. 6 = NS VI. 67. St. 7=NS VI. 69. St. 8 = NS VI. 73. St. gab = NS VI, 75a6. St. 10--cf. DR IV. 3; SD III. 1320d -133ab. St. 11=NS VI. 48. St. 12= NS VI. 50. St. 13 = NS VI. 63. St. 15=NS VI. 67. St. 16-cf. NS VI. 72. St 17 = NS VI. 74. St. 18=NS VI. 76. St. 19 = NS VI. 22; SD III. 135€4--136a6. cf. DR IV. 5-6. St. 20–21-cf. SD III, 136-140. St. 25-KP quotes this stanza to illustrate STATERT THOUT YHT g #HH (I. 5). चतुर्थः परिच्छेदः St. 1-of. DR IV. 7; SD III, 140. St. 2-4=NS VI. 18-21; cf. DR IV. 8; SD III. 141. NS deals with the 33 vyabhicāribhāvas in ch. VII. 23-84. marçague = DR IV. gab; SD III. 142a6. St. 5-7-DRA gives these illustrations. SIASHTÆ= DR IV. 1048; cf. SD III. 170. St. 8-DRA gives this illustration, .

·; 17TUTET = DRIV. 11"; cf. SD 111, 161. St. 9-10-DRA gives these illustrations, BESH = DRIV. 179b; cf. SD III. 166. St. 11-12-DRA gives these illustrations. HSRUTH = DR IV. 2104 ; cf. SD III. 146–47. St. 14-DRA gives this illustration. SYASETUTE cf. DR IV. 1226; SD III. 146. St. 15-DRA gives this illustration. 377SRIJETTA-cf. DR IV. 27°4; SD III. 155cd. St. 16-DRA gives this illustration.. Fun= DR IV. 140d ; cf. SD III. 145€4. St. 17-DRA and SD gives this illustration, Fararseu= DR IV. 164%; cf. SD III. 171ab. St. 18--DRA gives this illustration. HIESTUÆ = DR IV. 26a8; SD III. 150a6. St. 20-DRA and SD give this illustration. St. 21-DRA gives this illustration. FRESET = DR IV. 2006; cf. SD III. 162. St. 24-DRÀ gives this illustration. STUH = DR IV. 12¢d; cf. SD III. 168. St. 27-28-DRA gives these illustrations. alterug = DR IV, 2448; cf. SD III. 165a6. St. 30-DRA gives this illustration. .79941-cf, DR IV. 33; SD III. 169. St. 31-DRA and SD give this illustration. St. 32-DRA gives this illustration. Empf. DR IV. 1440; SD III. 165cd. St. 34-DRA gives this illustration. STEETTH=DR IV. 1346; SD III. 148að. St. 36-DRA gives this illustration. Jei = DR IV. 1998; cf. SD III, 154. famigosauÆ= DRIV. 31; cf. SD III. 167. sig cf. DR IV. 32; SD III. 159. fastsat =DRIV. 2398; cf. SD III. 157. St. 45—DRA gives this illustration. 8TTF1TSETTE=DR IV. 25a0 cf. SD III. 153. St. 46-DRA and SD give this illustration. gyer=DR IV. 22°« ; cf. SD III. 152 (svapnaḥ). PaalaFTUĦO DR IV. 24a8; cf. SD III, 151. St. 49-DRA and SD give this illustration. 3H TEMA = DR IV. 1840; cf. SD III. 156.

·; St. 51DRA gives this illustration. 3aRECETTEGETUTH = DR IV. 2948; cf. SD III. 158. St. 52-DRA and SD give this illustration. GATEUÆ = DR IV. 15a6; cf. SD III. 149. St. 53-DRA gives this illustration. HageUr=DR IV. 27ab; cf. SD III. 163. St. 56-DRA gives this illustration. TETTE = DR IV. 29°4; SD III. 164ab. St. 57-DRA gives this illustration. JAHTERUTH = DR IV. 30–4; cf. SD III. 160. St. 59—DRA gives this illustration. 374T HTUT etc.--cf. DR IV. 2147; SD III. 155a8. St. 60-61-DRA gives these illustrations, FIFTH-Cf. DR IV. 16º4; SD III. 1644. agenta-cf. DR IV. 29ab; SD III. 171º4. St. 63-DRA gives this illustration. (KP VII. 196). St. 64-76-cf. NS VII. 99-109. GET EGEAra etc.--for sambhrama as a kind of ūvega, see DR IV, 28 and SD III. 143. पञ्चमः परिच्छेदः St. 1 = DRIV.1; cf. SD III. 1. NS na @Harghi92fIRBTITIE - निष्पत्तिः । St. 2= NS VI. 15; KP IV 29; cf. SD III, 182 which adds to the list the ninth rasa, S'ānta. 379 THAİ FAUT etc.-NS VI deals in detail with the eight rasas. Cf. DR IV. 48 ff.; SD III. 182 ff. St. 3 = DR IV. 48; cf. SD III. 183 ff. - St. 4=DR IV. 69. St. 38--cf. DR IV. 75; SD III. 214 ff. St. 39-46 = NS VI. 52-59; cf. DR IV. 76-77. St. 49--cf. DR IV. 81-83; SD III. 222 ff. St. 50-DRA gives this illustration. St. 54-cf. DR IV. 74; SD III. 227 ff. St. 55—DRA gives this illustration. St. 57-58-cf, DR IV. 72; SD III. 232 St. 61-DRA gives this illustration. St. 64 = DR IV. 80; cf. SD III. 235 ff. St. 66--DRA and SD give this illustration. St. 68--cf, DR IV. 73; SD III. 239 ff. St. 69-DRA and SD give this illustration, ;

·. ; St. 71-cf. DR IV. 7844_79; SD III. 242 ff. St. 72-DRA and SD give this illustration. षष्ठः परिच्छेदः NS XXII. 12 ff., DR II. 34 ff., SD III, 94 ff. deal with hāva and its verieties. St. 1-2= NS XXII. 12–13. St. 3.--cf. NS XXII. 14; DR II. 374d; SD III. 97cd_99ab. St. 5-cf. NS XXII, 15; DR II, 3840; SD III. 9940–10046. St. 8--cf. NS XXII. 16; DR II. 3864; SD III. 100°. St. 10-cf. NS XXII. 17; DR II. 3990; SD III. 104. St. 11—DRA and SD give this illustration. St. 12-cf. NS XXII. 18; DR II. 39d; SD III. 101. St. 14--cf. NS XXII. 19; DR II. 4098; SD III. 102. St. 16-cf, NS XXII. 20; DR II. 4004; SD III. 103. St. 18-cf. NS XXII. 21; DR II. 41a0; SD III. 100°r. St. 20-cf. NS XXII. 22; DR II. 41c4; SD III. 10500 St. 21-SD gives this illustration. St. 22-cf. NS XXII. 23; DR II. 42a0; SD III. 10698. St. 25-27-cf. Abhinavabhārati (p. 281); KP IV. 28 ff. ; Rasagangādhara (p. 22). St. 28-29= NS VI. 42–43. St. 30–31-cf. NS VI. 33-34. St. 32=NS VI. 39; cf. DR IV. 44-45. St. 35-cf. SD III. 25404. St. 43 = Dhvanyāloka III (p. 145 ); cf. SD III. 262ed. St. 54 ff. cf. DR IV. 45; SD III. 245 ff. St. 59 ff. cf. SD III. 4-7. ;

·in prose by Bāņa; first half of the seventh century APPENDIX I रसरत्नप्रदीपिकायां नामतो निर्दिष्टा ग्रन्था ग्रन्थकारश्च [Works and authors mentioned by name in the RRP) (References within rectangular brackets are to the RRP). FOTO- 9. Earztraa [IV. 40 ]-Two works of this name are known: 1) a poem on Rāmāyaṇa by Caņdīsūryakavi; 2) a poem on the life of Rāma by Śākalyamalla, otherwise known as Mallayārya and Kavimalla (cir. 1330 A.D.). The stanza cited in the RRP is not traced in this work. From the manner in which the stanza is cited there, it would appear that it has been borrowed from some Sanskrit play, by name Udārarāghava. The work is not available. 8. Flera [after IV. 60; after VI. 331A well-known romance ; A. D. 7. Agrargiaigh [.II. 21; IV. 56)-A Mahākāvya in 18 sargas by Bhāravi; cir. 634 A. D. 7. FUESTRA [II. 15; II. 17; V. 51; V, 70]-A drama in five acts, depicting the story of Hariscandra and Viśvāmitra, by Kșemīśvara ; 9th-10th century A. D. 4. Fleuia [I. 6)-A work on dramaturgy, by Nandikeśvara, extending over 4000 stanzas; referred to by Dāmodaragupta (8th cent. A. D.) in his Kuțţinīmata. &. atalina [I. 77Commentary on Bharata's Nātyaśāstra, by Abhinayagupta; 1013 A. D. v. salamaica [IV. 38; V. 56)-An allegorical play by Krşņamisra; 1097-1165 A. D. c. Hra4212 [I. 7 ]-A work on dramatic theory by Sāradātanaya; 1175-1250 A. D. S. Heat 12a [I. 4; IV. 33; IV. 37; V. 69 )A romantic play by Bhavabhūti (close of 7th century A. D.). 90. Freema [V.7]-A drama by Kālidāsa-5th century A.D. 99.9997 [after V. 351-A lyrical poem by Kālidāsa. 93. talaest (IV. 10; IV. 28; IV. 44; after IV. 60; V. 10; V.66] -A romantic play by Sri Harșa ; 604-647 A. D.

·2) the other, which 93. fanlaraft [II. 11; IV. 597-A drama by Kālidāsa. 98. avtagur [IV. 50; V. 551-A play based on Mahābhārata by Bhatta Nārāyaṇa; cir. 840 A. D. 94. strictes [V. 677–A drama by Kālidāsa. 96. ELATTART [I. 7]—No details are known about this work. 96. 47112* [V. 601-Also called Mahānāțaka based on Rāmāyaņa; exists in two recensions: 1) one by Dāmodara, in ten acts; this is earlier and belongs to 10th 9 acts, by Madhusādana. ग्रन्थकर्तारः- 9. 2009 [I. 6 ]—Arjunabharatam is a name borne by several works on dramaturgy; the name indicates that the author was Arjuna. A work of that name, composed by one Nāgārjuna, is now available only in fragments and treats of music only. R. 377cata [1. 7]-Author of Dhvanyaloka; belongs to the middle of the ninth century A. D. 2. Oferu (II. 13; II, 19; IV. 62; V. 19; V. 59; VI. 4; VI. 7; VI. 9; VI. 17 ] -His works Mrgānkaśataka and Manovalambikā are known from DC XX. 8008. 8. 351779 [I. 5]-A sage quoted by Abhinavagupta and other writers as an authority on Sangita. Hrdayamgama, a commentary on Daņdin's Kāvyādarsa, mentions, Kāśyapa and Vararuci as ancient writers on Alaṁkāra. 4. Sleds [I. 51Immediate disciple of Bharata; Kohala enlarged the eleven subjects of Bharata into thirteen. Even Nātyasõstra refers to Kohala : आत्मोपदेशसिद्धं हि नाट्यं प्रोक्तं स्वयंभुवा । शेष प्रस्तारतन्त्रण कोहलः कथयिष्यते ॥ Kohala's work is lost; only one fragment, Tālādhyāya, is available. He seems to have improved upon Bharata in details of classification. Abhinayaśāstram attributed to Kohala may be part of his work or a later abridgement of it. Two epitomes on Kohala's work are known: Dantilakohaliyam (narrated by K. to Dantila) and Kohalarahasyam (narrated by K. to Matanga). Kohala's work appears to be narration by K. to śārdūla. Angar (I. 57-An epitome of Bharatārnava purports to be a dialogue between Nandin and Pārvatī (Girisutā).

·on ܘ ܝ v. gara [I. 6]-A mythical sage and a companion of Nārada. calati (1. 57-A devout immediate follower of Bharata. Like Kohala, Dantila seems to have written several treatises. His work embraced music and dancing. A commentary on his work, called Prayogastabaka, is known. 8. afecten (I. 5?]-First to receive initiation into the science of music from Śiva. With his name are associated works on Kāmaśāstra and Sangita. Bharatārņava ( Nātyārnava), containing 4000 verses, purports to be a narration of the principles by Nandin to Sumati, an actor of Indra's stage. 90. area [ 1. 6)-Divine bard represented to be playing Viņā. Two works, Nāradopanisad and Nāradīyasikşā (Śikṣā of Sāmaveda), are often mentioned. Nātyaśāstra mentions that Bharata took Nārada and Svāti with him when he was permitted by Brahmā to stage his first performance at Dhuajamaha. 99. Ha [I. 7; I. 25; II. 6; III. 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 181–The ancient sage, the author of the Nātyaśāstra, which is said to be the earliest work on music, dancing and drama. It is placed between 2nd century B. C. and 2nd century A. D. 92. HAFTETT (V. 65 )Nothing is known about the work of this author. 93. HAK-Author of Brhaddesī, which primarily deals with desī music. The extant portion of the work, in six chapters, treats of Srutis and Svaras. The Tamil epic Silappadhikaram mentions Matanga. There is a tradition that M. was the father of Kohala and Dantilla 98, HET [I. 5 ]—God Siva, from whom has originated the science of dancing and drama. 94. Ale (II. 25-Author of S'iśupālavadha, a Mahākāvya in twenty cantos; belonged to the latter half of the 7th century A. D. 9€. Traut (I. 6}He is mentioned for his views on music and dancing by later writers on the subject. 90, fantenas LI. 53-A writer on music referred to by Abhinavagupta in his Abhinavabhārati.

·APPENDIX II Illustrative stanzas from the RRP which are also found in DRA, KP and SD. The context in these works is indicated within rectangular brackets. Many of the concordances are shown also in the notes. IV. RRP IV.5 IV.7 11 IV. 22 IV.44 IV.56 IV. 58 IV. 59 IV.63 V.5 V.7 V.10 V.12 V.14 V. 15 V.18 V. 22 KP VII. 271 [एकभङ्गिनिर्दिष्टोऽनेकार्थः]. KP VII. 183 [वाक्यगतमविमृष्टविधेयांशत्वम् ]. KP VII. 277 [साकांक्षमर्थमुदाहरति]. KP IV. 61 [संभविना वस्तुना अलंकारस्य व्यक्तिमुदाहरति]. DRA I. 39° ['क्रम'-सन्ध्यङ्गोदाहरणम्]. SD VII. (p. 416) [पुनरुक्तत्वम् ]. KP X. 460 [तुल्ययोगिता]; SD III. 192°° [व्याधि]. KP VII. 163 and SD VII. (p. 387) [अविमृष्टविधेयांशत्वम् ]. KP VII. 195[समासेऽप्यनेकपदगतत्वेनास्य वाक्यदोषत्वम् इति तदुदाहरति]. KP I. 1 [स्फुटालंकारविरहविशिष्टं काव्यमुदाहरति]; SD I (p. 15) [क्वचिदस्फुटालंकारत्वे उदाहृतम्]. DR.A IV. 48 [कलाविभावः]. DRA III. 4 [रङ्गं प्रसाद्य मधुरैः etc.]; KP VII. 330 [न दोषः खपदेनोक्तावपि संचारिणः क्वचित् ]; SD VII. 29 [कचिदुक्तौ स्वशब्देन न दोषो व्यभिचारिणः]. KP VII. 310 and SD VII. 26 [न्यूनपदं क्वचिद् गुणः]. DRA IV. 61 [साम]. SD III. 267 [भावशान्ति]. KP IV. 34 [ईव्हेतुकम्]; SD III. 58 [माने मृदुः]. KP VII. 266 [लोकविरुद्धस्यापि कविप्रसिद्धत्वेन न विरुद्धत्वम् ] ; KP X. 479 [सामान्येन विशेषस्य समर्थनं साधये॒णोदाहरणम् ]. DRA II. 27 [अभिसारिका]. DRA II. 16 [कामवती]. KP IV. 33 [विरहहेतुकमुदाहरति]. KP IV. 112 [अनुग्राह्यानुप्राहकैकव्यञ्जकानुप्रवेशरूपयोः संकरयोरुदाहरणम्]; SD II. 11 [लक्षणा]. KP IV. 100 [विप्रलम्भशृङ्गार]. DRA IV. 75 [आत्मस्थो हास्यः]. DRA IV. 75 [परस्थो हास्यः]; SD VI. 259 [वाकेलि]. DRA III. 9-10 [कथोद्धात]; DRA IV. 74 [रौद्ररस]; SD VI. 830 [उपक्षेप]. . V.23 V.29 V.30 V. 32 V.35 V.47 V.48 V.55

·V.60
V.63
V.66
V.67
V.69
VI.23
VI.24
VI. 38
KP IV. 40 [वीररस].
SD X. 61-62 [कारणसाधर्म्यण कार्यसमर्थनम् ].
DRA II. 590d [अवपात]; SD III. 44 [अन्तःपुरसहायाः]; SD
III. 235 भयानकरस].
KP IV. 41 [भयानकरस].
KP IV. 42 [बीभत्सरस] ; SD VII. 16 [रौद्रे रसे दुःश्रुत्वोदाहरणम् ].
DRA II. 19 [रतो सावहित्थादरा] ; SD III. 62°d-630 [उदासीनस्त्री].
DRA II. 50 [वचोहास्यनर्म].
KP VII. 254 [अमतपरार्थता]; SD III. 1550 [मरण] ; SD
VII. 7 [अमतपरार्थता].
KP IV. 48 [रसाभास].
DRA II. 7 [अनेकासु नायिकास्खपि न स्नेहानुपपत्तिः]; SD III. 35cd
[अनेकासु नायिकासु तुल्यानुरागो दक्षिणनायकः].
KP X. 430 [शाब्दी अपह्नुतिं उदाहरति].
KP X. 426 [ अश्लिष्टं मालारूपं परंपरितं रूपकमुदाहरति].
KP IV. 44 [शान्तरस].
VI.46
VI. 48
..
VI.52
VI.53
VI.57

·IV. APPENDIX III रसरत्नप्रदीपिकायामुदाहृतानां पद्यानां सूचिः RRP मूलम् अंसाकृष्टदुकूलया V.24 कर्णोत्पलस्य [शार्ङ्गधर. ३६७४] V.59 अकरोत्तृणमिव जीवं कविकंकणस्य अझैरन्तर्निहितवचनैः V.7 मालविकाग्निमित्र २८ अच्छिन्नं नयनांबु -IV.57 अमरु. ११० अज्ञानेन पराङ्मुखी IV. 13 अमरु. १७ अनुनयमगृहीत्वा व्याजसुप्ता IV. 47 शिशुपालवध १११९ अन्यत्र व्रजतीति का V.30 [का. प्र. ४।३४] अन्यासु तावदतिमर्द IV.31 विकटनितम्बायाः अयं कण्ठः कुठारस्ते V.62 हनुमन्नाटक ११३९ अयं पापो यावन्न IV.50 वेणीसंवरण ३२४५ अयि जीवितनाथ जीवसी० V.50 कुमारसंभव ४३ अरे सीताचोर त्रिदश० IV.55 अर्थित्वे प्रकटीकृते IV. 11 महावीरचरित २९ अलसललित मुग्धा 15 उत्तररामचरित १।२४ अवाप्तः प्रागल्भ्यं परिणत. VI. 52 [का. प्र. १०॥४३०] अव्यक्तवर्णानि मनोहराणि II. 13 कविकंकणस्य अहो वा हारे वा VI.57 वैराग्यशतक १०९ आकर्ण्य गर्जितं घोरं IV.62 कविकंकणस्य आकर्ण्य संगरमहार्णव० II. 19 कविकंकणस्य आकुंच्या नखविलिखने VI.17 कविकंकणस्य आगच्छागच्छ सज्जं कुरु IV.35 धनिकस्य द. रू. अ. ४।२८ आयातासि विमुच्च III.22 सु. र. भा. ४७१३५३ आयाते दयिते मरुस्थल. IV.34 अद्भुतपुण्यस्य आलानं जयकुञ्जरस्य VI.53 [का. प्र. १०।४२६] आश्लिष्टभूमि रसितारमुच्चै० IV.46 शिशुपालवध ३७२ इंदीवरेण नयनं V. 14 श्रृंगारतिलक ३ ईषद्वक्रितपक्ष्मपंक्तिभि० V.9 उत्कृत्योत्कृत्य कृत्ति V.69 मालतीमाधव ५।१६ उत्कृत्योत्कृत्य गर्भानपि IV.53 महावीरचरित २१४७ उरसि निहितस्तारः V.23 अमरु.३१ एकत्रासनसंस्थितिः परिहृता VI.23 अमरु. २३ एतत्करालकरवालनिकृत्त V.56 प्रबोधचन्द्रोदय ३।१३ एतैस्त्वं परुषाक्षरैः IV.54 एवमालि निगृहीतसाध्वसं. IV. 36 कुमारसंभव ८५ 0 ·० एवंवादिनि देवों औत्सुक्येन कृतत्वरा किंचिद्वक्रितकंठकंदल. किं लोभन विलंधितः किं शोचामि मदेकबान्धव० कोशान्सौधेषु मुञ्चन्. क्षुद्राः संत्रासमेनं विजहत गतप्राया रात्रिहिमवति गते प्रेमाबन्धे प्रणय गतं तिरश्चीनमनूरु० गाढालिङ्गनवामनीकृत गुरुतरकलनूपुरानुनादं गौडं राष्ट्रमनुत्तमं निरुपमा ग्रामतरुणं तरुण्याः ग्रीवाभङ्गाभिरामं मुहु० चलति कथंचित्पृष्टा चलत्कुचं व्याकुल चिररतिपरिखेदप्राप्त चैलांचलं न्यस्य कुचांचलेन जातं मे परुषेण भस्म तव सा कथासु परिव तीक्ष्णाक्षिप्तशराबभिन्न तीव्राभिषंगप्रभवेन तीव्रः स्मरसंतापः तेऽन्यैर्वान्तं समश्नन्ति त्यजत मानमलं बत दूरादवीयो धरणीधराभं देव्याः संततबाष्पवारि० दोर्दण्डाञ्चितचन्द्रशेखर द्रष्टव्या दयितेति द्रष्टुं न क्षमते न च प्रिय० धन्यासि या कथयसि धात्रीजनांकशतदुर्ललितं धीरं वारिधरस्य वारि० न भिक्षा दुर्भिक्षे मिलति न यत्र प्रत्याशामनु० नवजलधरः सन्नद्धोयं नष्टं वर्षधरैर्मनुष्य नायास्तासि महीभृता निद्रानिमीलतदृशो मद० निरानन्दः कौन्दे मधुनि IV.52 कुमारसंभव ६१८४ V. 10 रत्नावली १२ V.28 श्रृंगारतिलक १२६ IV.63 [द. रु. ४।२९] II. 15 चण्डकौशिक ४२ V.65 भेरीझाङ्कारस्य V.60 हनुमन्नाटक १२।२ V.52 VI.45 अमरु.४३ II.25 शिशुपालवध १२ V.12 अमरु. ४० VI.21 शिशुपालवध ७।१८ IV.38 प्रबोधचन्द्रोदय २७ III.25 [का. प्र. १।३] V.67 शाकुन्तल १७ IV. 16 धनिकस्य-द. रू. अ. ४।२७ V. 25 [शार्ङ्गधर. ३६९८] [सु.र.भा.३२०८] IV.49 शिशुपालवध ११।१३ V.8 V. 47 [द. रू. ४।१०८] 15 शिशुपालवध ९।६४ IV. 29 IV. 20 कुमारसंभव ३१७३ IV.44 रत्नावली ४१२३ II. 23 V.6 रघुवंश ९१४७ IV.9 महावीरचरित २११ V. 37 V.72 महावीरचरित ११५४ III. 23 III. 26 IV.22 विज्जिकायाः [सा. द. ३।६० V.51 चण्डकौशिक ५४ V.38 अमरु. १३ IV. 43 IV.37 मालतीमाधव ९८ IV.59 विक्रमोर्वशीय ४१ V.66 रत्नावली २१३ V. 19 IV.45 बिल्हणस्य (द. रू. ४८५) IV. 26 सु.र.भा. ९४२२३ VI. 0 ·कुमारसंभव ८१४९ हनुमन्नाटक १४१६ (द. रू. ४।८२) अमरु. ४१ कुमारसंभव ७११९ किरातार्जुनीय ९५० [का. प्र. १०।४६०] अमरु. ६९ हनुमन्नाटक १।२१; बालरामायण ११४८ चण्डकौशिक ३।१२ किरातार्जुनीय १४१६५ वैराग्यशतक ६७ हनुमन्नाटक ८।४५ [शार्ङ्गधर. ४०६१] [द. रू. ४।७५] चण्डकौशिक ३९ [शार्ङ्गधर. ३६२०] [सु.र.भा.२९८।१५] सु. र. भा. २६।१९४ निर्विभुज्य दशनच्छदं न्यकारो ह्ययमेव पक्ष्मायग्रथिताश्रुबिन्दु. पटालने पत्यौ नमयति पत्युः शिरश्चन्द्रकलामतेन पाणिपल्लवविधूननमन्तः पाण्डुक्षामं वदनं हृदयं पुरासीदस्माकं पृथ्वि स्थिरा भव भुजंगम प्रणाशाद्विद्यानां प्रविततशरजालच्छन्न. प्रातर्धाटीभयात्काचित् प्राप्ताः श्रियः सकलकाम० ब्रह्मन्नध्ययनस्य नैष विषयः भिक्षो कथा श्लथा ते [भिक्षो मांसनिषेवणं] भिनत्त्यक्ष्णोर्मुद्रां शिरसि मन्दं निधेहि चरणौ मल्लैः शैलेन्द्रकल्पः मातर्यामिनि संनिधेहि माल्यं स्कन्धविलम्बितं मेरौ संति कियन्ति मैनाकः किमयं रुणद्धि यदि परगुणा न क्षम्यन्ते यदृच्छया त्वं सकृदप्य० यद्यपि गुरुजनपुरतः युष्मच्छासनलंघनांभसि यः कौमारहरः स एव राज्ञो विपद्धन्धुवियोग० राज्यं निर्जितशत्रु योग्य. राममन्मथशरेण ताडिता लक्ष्मीपयोधरोत्संगकुंकुमा० लाक्षागृहानलविषान्न लावण्यनिर्जितसमस्तवधू० लिखन्नास्ते भूमि. लीलापङ्कजमादधाति लुलितनयनताराः क्षाम० वयमिह परितुष्टा वल्कलैः वसन्तप्रारंभे चिरविरह विनिकषणरणत्कठोर० VI. 19 IV.7 IV. 18 IV.30 VI. 24 VI.13 IV.58 V. 16 -V.63 II. 17. II. 21 IV. 19 IV.5 VI. 44 V. 48 [V. 48]] V.70 V. 21 VI.51 V.53 VI.9 IV.41 IV. 24 IV. 12 II. 11 VI.6 IV.51 V.5 IV.6 IV. 28 'VI. 38 V.61 V.55 IV.39 V.35 VI. 4 IV.8 IV. 27 V.34 IV.32 कविकंकणस्य हनुमन्नाटक ४९ सु.र.भा. २१२२५ विक्रमोर्वशीय १।११ वेणीसंवरण १।१२ शीलभट्टारिकायाः प्रियदर्शिका १४ रत्नावली ११० रघुवंश ११।२० धनिकस्य-द. रू. अ. ४।७२ वेणीसंवरण १८ ० अमरु. ७ कविकंकणस्य शिशुपालवध ११।२० वैराग्यशतक ५३ सु. र. भा. १४०॥३३५- [द. रू. ४।९० ·उत्तररामचरित ११३५ चन्द्रकस्य [शार्ङ्गधर. ३५६५] [भोजप्रबन्ध २५५] मालतीमाधव ६१ [शार्ङ्गधर. ३७०३] शृङ्गारतिलक ११ विनिश्चेतुं शक्यो न विमुंचामुं मानं सफलय विरचय कुचयोः विलोलचरणस्खलन्मुखर० वृद्धोऽन्धः पतिरेष शान्तिः : कुतस्तस्य शान्ते मन्मथसंगरे शृङ्गारी गिरिजानने शृङ्गारः कलकूजितेषु श्रुत्वाऽऽयातं बहिः श्लिष्यति कामपि चुम्बति संप्राप्तेवधिवासरे क्षणममुं सहसा विदधीत न कियां सा पत्युः प्रथमापराध० सालक्तकेन नवपल्लव० सुतनु विजहि मौनं सुसितवसनालंकरायां स्तुमः कं वामाक्षि स्थाणुमालिङ्गति स्वप्ने स्नाता तिष्ठति कुन्तलेश्वर० स्निग्धश्यामलकान्तिलिप्त० स्मरबाणलांगलाप्रैः स्मरमयनदीपूरेणोढा स्मर्यते स हि वामोरु IV.21 VI. 40 V.20 IV.40 IV. 17 IV. 33 V.13. VI. 42 VI.34 VI. 11 VI.47 IV. 61 IV. 56 V.18 V.17 V.15 V.22 VI.46 IV. 23 VI. 48 V.32 III.24 V.29 IV.25 V. 11 V.31 IV. 14 VI.7 IV.60 V.36 IV. 10 धनिकस्य-द. रू. अ. २३. गीतगोविन्द ११४७ सु. र. भा. ७५।२९० किरातार्जुनीय २।३० अमरु. २९ अमरु. ११६ अमरु.३९ [का. प्र. ७।२६६] [का. प्र. ४।४८] [द. रू. २१७] [का. प्र. ४।११२] अमरु. १०४ स्मेरास्यां स्मरफुल्लगण्ड. ० हारो नारोपितः कण्ठे हावहारि हसितं हित्वा नर्मकथां सखी हृन्मर्मभेदिपतदुत्कटकंक० हं हो मारुतनन्दनादिश ह्निया सर्वस्यासौ हनुमन्नाटक ५/२५ शिशुपालवध १०.१३ कविकंकणस्य महावीरचरित ११३९ महानाटक ६५ रत्नावली ३१४

·भारतीय विद्या ग्रन्थावलि
१२-०-०
- प्रकाशित ग्रन्थसूचि
१ विसुद्धिमग्ग-बुद्धघोषाचार्यकृत पालीभाषामय महाग्रन्थ
संपादक-अध्यापक श्रीयुत धर्मानन्द कोसंबी
२ भरतेश्वर बाहुबली रास-गुजराती भाषाग्रथित प्राचीनतम पद्यकृति
संपापक-आचार्य श्री जिनविजय मुनि
३ ज्ञानदीपिका-देवबोधाचार्यकृत महाभारत उद्योगपर्वव्याख्या
संपादक-डॉ. के. दे, एम्. ए. पीएच्. डी. ढाका युनिवर्सिटी
४ भगवद्गीता भारतीयदर्शनानि च-भगवद्गीता सम्बन्ध विषयक
षड्दर्शन स्वरूप निरूपक १० संस्कृत व्याख्यान
व्याख्याता-म० म० अनन्त कृष्णशास्त्री, कलकत्ता युनिवर्सिटी
५ गुजराती खरव्यञ्जनप्रक्रिया-प्रो. एल. टर्नरकृत आंग्लभाषा निबन्धा-
नुवाद (गूर्जरभाषा, नागरी लिपि
अनुवादक-अध्यापक श्रीयुत केशवराम का. शास्त्री
६ चन्द्रलेखा-रुद्रदास कविकृत अभिनव सट्टक ग्रन्थ
संपादक-डॉ. ए. एन्. उपाध्ये, एम्. ए. डी. लिट्.
७ वेदवादद्वात्रिंशिका-सिद्धसेन दिवाकर कृत, महार्थपूर्ण प्रौढ काव्यकृति
संपादक एवं विवेचक-पं० सुखलालजी शास्त्री.
२-१२-०
भारतीय विद्या
[ भारतीय पुरातन साहित्य, इतिहास, स्थापत्य, तत्त्वज्ञान, भाषाशास्त्रादि विविधविषयक
प्रौढ संशोधनात्मक निबन्धप्रकाशिका हिन्दी-गुजराती त्रैमासिक पत्रिका ]
संपादक-आचार्य श्री जिनविजय मुनि
१ प्रथम भाग (संवत् १९९६-९७ पृष्ठ सं० ४६०)
२ द्वितीय भाग (संवत् १९९८-९९ पृष्ठ सं० ५००)
३ तृतीय भाग (संवत् १०००-२००१ पृष्ठ सं० ४५०)
[ख० बाबू श्रीबहादुर सिंहजी सिंघी स्मृति ग्रन्थ ]
मू. ५-०-०
मू. ५-०-०

·सिंघी जैन ग्रन्थमाला 2 अद्यावधि मुद्रित ग्रन्थ ३-१२-० ३-१२-० १ प्रबन्धचिन्तामणि, मेरुतुङ्गाचार्य विरचित. २ पुरातन प्रवन्ध संग्रह. (संस्कृतभाषामय, अज्ञातकर्तृक, ऐतिह्य तथ्यपूर्ण) ३ प्रबन्धकोश, राजशेखरसूरिरचित. ४ विविधतीर्थकल्प, जिनप्रभसूरिकृत. ५ देवानन्दमहाकाव्य, मेघविजयोपाध्यायविरचित. ६ जैनतर्कभाषा, यशोविजयोपाध्यायकृत. ७ प्रमाणमीमांसा, हेमचन्द्राचार्यकृत. ८ अकलङ्कग्रन्थत्रयी, भट्टाकलङ्कदेवकृत. ९ प्रबन्धचिन्तामणि, संपूर्ण एवं उत्तम हिन्दी भाषान्तर. १० प्रभावकचरित, प्रभाचन्द्रसूरिरचित. ११ भानुचन्द्रगणिचरित, सिद्धिचन्द्रोपाध्यायरचित. १२ ज्ञानबिन्दुप्रकरण, यशोविजयोपाध्यायविरचित. १३ बृहत् कथाकोश, हरिषेणाचार्यकृत. १४ जैनपुस्तकप्रशस्तिसंग्रह, प्रथम भाग. उसनयलिखित ताडपत्रीय पुस्तकोंकी अपूर्व ऐतिहासिक प्रशस्तियोंका अभिनव संग्रह १५ धूर्ताख्यान, हरिभद्रसूरिरचित. १६ दिगविजयमहाकाव्य, मेघविजयोपाध्यायविरचित. १७ रिष्टसमुच्चय, दुर्गदेवकृत. १८ सन्देशरासक, कवि अब्दुल रहमानकृत. ( अपभ्रंशभाषामय विप्रलम्भशृङ्गारविषयक अपूर्व रासा काव्य) १२-०-० ६-८-० ५-८-० ५-१२-० प्राप्तिस्थान भारतीय विद्या भवन चोपाटी रोड, बंबई ७.