·No text on this page.

·5
;S
5
9
ܘ
-

·BT 98
V.
16091

·BIBLIOTHECA INDICA: COLLECTION OF ORIENTAL WORKS PUBLISHED BY THE ASIATIC SOCIETY OF BENGAL THE TATTVA-CHINTÁMAŅI BY GANGESA UPADHYAYA. - PART II. ANUMANA KHAŅDA' FROM ANUMITI TO BẠDP- FROM THE COMMENTARIES OF. MATHURANATHA TARKAYAGISA EDITED BY PANDIT KAMAKHYX NATUA TARKAVAGISA PROFESSOR, SANSKRIT COLLEGE, CALCUTT. Uploat: 8817 TA AT MISSION PRESS,

91No text on this page.

·तत्त्वचिन्तामणी अनुमानखण्डं अनुमित्यादिवाधान्त। श्रीमद्ग शोपाध्यायविरचितं । श्रीमथुरानाथ-तर्कवागौणविरचित-रहस्यनामकटौकासहितं । आसियाटौक-मोसाइटौ-समाजानुमत्या संस्कृतविद्यालयाध्यापक- श्रीकामाख्यानाथरावागौशेन परिशोधितम् । कलिकाताराजधान्यां स्थानिक मानव को मुक्ति । शाकान्दाः १८१४ । १८८२ ।

·No text on this page.

·शुद्धिपत्र। एडं। शुद्ध। परामों.. निश्चये परामशों निश्चयो २ साध्यभाव .. २ साध्यासामान्यौय तदस्तित्व भदेना, घटाद्यमावत्येव करोत्यन्ता साध्याभाव साध्यसामान्यौव.. १ तहदयत्तित्व ४० भेदेना 80 घटाद्यभावस्यैव.. करोत्यत्यन्ता १०५ रहस्ये .. १२१ योजनाभावे .. साधन . रहस्य योजाभावे. .. सान . च कास्तौति.. १० चकारतोति वद्या तदा । .. ....२ १८८ २ मा भूत् .. उपाधी.. माभूत उपधी.. विद्यमान संसायहो.. .. १६६ २०. विद्यमानः संसर्गाग्रहो शाकपाकजव.. •घाशपाते पाकशाकशतक २०४ धावते," २३१ ..

·( २ ) एई। . पतिः। ३ .. . बाशयतेचेति व्याधातनिहश्या अथिवी ततदुभाभ्यां.. सत्यर्थः तत्पुषीय घटकल्यैव मध्यत्वच त्याशक्यते च," इति २२२ व्याधातनिवा. २३३ एथिवी २३७ स्तदुभाभ्यां २४० सत्येत्यर्थः २५९ तत्पुरधीय મ घटकतयैव १६ २१ . २७ १७ भगवज २६ २७ .. भावत्वन .. ३३३ ३३५ १० रहस्य भिचारस्य पाधित्वा साध्यत्वञ्च भगवज् भावत्वेन रहस्ये व्यभिचारस्य उपाधित्वा न्येषा यंदेत्यर्थकः, वच्छे- ३५० १६ ३५ .. .. .. ३६० ३७१ १ न्यवा यदेत्यर्थक वच्छ गुणाप्यत्वे निरूपयितुं GS गुणाव्याप्यत्वे 808 . বিদ্য १६ ४६३ प्रमामानु ध्याप्ति सारणा तदानी ४७२ १२ ४७० १ .. बसधारणं प्रमानु व्याप्तिस्मरणा तदानौं असाधारणं कथं बानुमि .. केवलान्वयि 8७६ ५९४ ५२० 'वा दुमि केवलम्वयि " ·(१) विषयः। एवं। ७४ .. ८९६ २३ .. .. .. २५ .. .. २६ .. . ८३२ .. हेत्वाभाससामान्यलक्षणं सव्यभिचारपूर्वपक्षः सयभिचारसिद्धान्तः বাঘাযমূলম साधारणसिद्धान्तः असाधारणपूर्वपक्षः साधारणसिद्धान्तः अनुपसंहारिपूर्वपक्षः चनुपसंहारिसिद्धान्तः विण्डपूर्वपक्षः विरहसिद्धान्तः বনিমদাদুল सत्प्रतिपक्षसिद्धान्तः असिद्धिपूर्वपक्षः .. धसिडिसिद्धान्त बाधपूर्व पक्षः बाधसिद्धान्त .. २ .. ५५ .. ८७१ E६७ . .. ६६० ३ .. ..

·No text on this page.

·शुद्ध। एछ। पनि काशान्ता प्रतित्वात् वहादि और काशात्यन्ता पद प्रतियोगित्वात् .. ५७६ वयादि. ५८६ श्रीमद .. ३ प्रनायक प्रामाण्यक ०३ ११ परमान्य परमारव •. ६०५ ६०५ परमानु परमाणु उद्भूत परमाणु .. ६०८ १२ पराण নিয়ম विपोष .. ध्यरत्ता व्याछत्ता.. नागत्या नायत्या .. ६४७ .. प्रमाणति प्रमाणेति ६६. .. ६७५ १२ मापाद्य मधापत्तिः मुपपाद्य भर्थापत्तिः १७

·No text on this page.

·एई। . ४०७ .. ४३२ ०४२ Y ४८९) .. . .. ५७२ .. (१) विषयः। उपाधिदूषकतावीजपूर्वपक्षः उपाधिदूषकतावीजसिद्धान्तः उपाध्यामासनिरूपणं पक्षतापूर्वपक्षः पक्षतासिद्धान्तः । पमर्शपूर्वपक्षः परामर्श सिद्धान्तः केवजान्वय्यनुमानपूर्वपक्षः केवलान्वय्यनुमानसिद्धान्तः केवलव्यतिरेक्यनुमानपूर्वपक्षः .. केवलव्यतिरेक्यनुमानसिद्धान्तः संशयकरणकाापत्तिपूर्वपक्ष संशयकरणकर्थािपत्तिसिद्धासः अनुययत्तिकरणकार्थापत्तिः अवयव विभागः न्यायलक्षणं अवयवलक्षणं মনিকাল हेतुलक्षणं बन्वयिहेतुलक्षणं व्यतिरेकि हेतुलक्षणं उदाहरणसामान्यलक्षणं उदाहरणविशेषलक्षणं उपमयसामान्यविशेषणक्षणानि निगमनलक्षणं ५२ १०७ ६७५ .. .. १६५ .. .. :: .. .. ७२५ .. ७३० .. .. 980 ७४१ .. •. .. पूर ·तत्वचिन्तामणी अनुमानखण्डे अनुमित्यादि- बाधान्तभागस्य सूचीपत्र। विषयः। एवं। २ २९ .. १० अनुमित्यनुमानलक्षणं धनुमानप्रामाण्यं याप्तियक सिंह-व्याघ्रयासिलक्षणं व्यधिकरखधम्मावच्छिवाभावः व्याप्तिपूर्वपक्षः व्याप्तिसिद्धान्तलक्षणं 82 .. सामान्यामावर १२४ .. .. .. •. .. १०४ २९. २१९ .. .. विशेषयाप्तिः अतरव चतुश्यं 'याप्तिग्रहोपायपूर्वपक्षः व्याप्तिग्रहोपायसिद्धान्तः सर्कनिरूपणं व्यायनुगमः सामान्यलक्षणापूर्वपक्षः सामान्यपक्षणासिद्धान्त 'उपाधिवादपूर्वपक्षा उपाधिवादसिद्वान्तः उपाधिविमामः .. .. .. .. .. .. .. ८ .. ३७० ·ॐनमः शिवाय। तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानाख्यद्वितीयखण्डम् । प्रत्यक्षोपजीवकत्वात् प्रत्यक्षानन्तरं बहुवादिसम्म- तत्वादुपमानात् प्रागनुमानं निरूप्यते । अनुमानाइतीयखण्डरहस्यम् ! न्यायाम्बुधिष्तसेतुं हेतुं श्रीराममखिलसम्पत्तेः । तातं त्रिभुवनगीतं तालङ्कारमादराबत्वा । श्रीमता मथुरानाथ-तर्कवागौशधौमता । विभदौछत्य दर्शन्ते द्वितीयमणिफक्किकाः ॥ प्राविधिकौपण्डितम डलौषु सत्ताण्डवैरध्ययनं विनापि। मदुक्रमेतत् परिचिय धीराः निःशकमध्यापनमातनुध्वम् ॥ यद्यपीदं बहुभिर्बहुषु बहुधा चर्चितं जायते च केचित् मामा- आहेत्वाभामान्तं, तथापि तमानास्थानविततमशेषाप्रकाशकं बज- ·तत्त्वचिन्तामणे तर्थ यातिविशिष्ट-पक्षधर्मताज्ञानजन्यं ज्ञानमनु- मितिस्तत्करणमनुमानं तञ्च लिङ्गपरामरौं न तु परा- मृष्यमाणं लिङ्गमिति वक्ष्यते। तरकुतर्कसम्वलितममाम्प्रदायिकश्चातो व्यामोहायैव केवलं सर्वेषां भवतौति मार्थजिक्षया गत्तर्कमामूलव्याख्याय वैशद्याय च ममात्र परं निर्बन्धः । प्रत्यक्ष निरूपितभिदानौं अनुमानं निरूप- पौयमतः शिथावधानाय(१) प्रतिजानौते(२), 'प्रत्यक्षानन्तरमित्या- दिना, अन्यथा(२) अरण्यरुदितं स्थादिति भावः(४) । 'प्रत्यक्षानन्तरं' प्रत्यक्षनिरूपणानन्तरं, 'उपमानात् प्राक्' उपमाननिरूपणात् प्राक, 'अनुमानं निरूयते' इत्यन्वयः, 'निरूप्यते' लक्षण-खरूप-प्रामाण्या- दिभिप्यते, लक्षण-खरूप-प्रामाण्यादिप्रकारकज्ञानानुकूलव्यापा- रविषयोऽनुमानमित्यर्थः । व्यापारः शब्दप्रयोग एव, तद्विष- यता व्यापारानुबन्धिन्येव। प्रत्यक्षग्रन्थानुमानग्रन्थयोरेकवाक्यताप्रति- -- (१) शिष्यशुश्रूषायै इत्यर्थः । (२) प्रतिज्ञा च अव्यवहितोत्तरकाचकत्तयत्वप्रकारकबोधानुकूल पारः, तादृश्यापारश्च प्रत्यक्षानन्तरमियादि निरूप्यते इयन्तं व वर्तमानसामीप्यविहितगटा निष्पन्नेन निरूप्यते इति वाक्येन प्रयोगा करणकालाव्यवहितोत्तरकालीनत्वेन निरूपणबोधनात् । (३) निरूपणस्य प्रतिज्ञापूर्वकत्वाभावे । (७) अरण्यरोदनं यचा निष्पालं तथा तानिरूपा स्यात् ।

·बनुमितिनिरूपणं। पत्तये प्रत्यक्षानुमानयोः मङ्गतिवरूपेण मङ्गतिमपि दर्शयति, 'प्रत्य- चोपजीकालादिति अनुमानस्य प्रत्यक्षकार्यवादित्यर्थः । भवति हि व्याप्तिज्ञानात्मकमनुमानमिन्द्रियात्मकप्रत्यक्षफलमिति भावः। अत्र ज्ञानजन्यजिज्ञासाप्रयोज्यत्वं पञ्चम्यर्थः, अन्वयश्चास्य प्रत्यक्षामन्तर- निरूपणे, तथाच प्रत्यक्षोपजीवकत्वज्ञानजन्यजिज्ञासाप्रयोज्यप्रत्य- ज्ञानन्तरनिरूपणविषयोऽनुमानमित्यर्थः । एतेन सङ्गतित्वरूपेण सङ्गतिर्दर्भिता, अनन्तराभिधानप्रयोजकजिज्ञासाजनकज्ञानविषयत्वं हि मङ्गतिलं, तथाचानन्तराभिधाने प्रत्यक्षकार्यवज्ञानजन्यजिज्ञासा- प्रयोज्यत्वग्रह प्रत्यक्षकार्य त्वेऽपि अनन्तराभिधानप्रयोजकजिज्ञासा- जनकज्ञानविषयत्वग्रहात् तुल्यवित्तिवेद्यत्वेन उत्तरकालं मानसबोध- सभवात् । एकवाक्यत्वञ्च एकप्रयोजनप्रयोजनकप्रतिपत्तिविषयार्थकावं, पूर्वग्रन्थार्थप्रतिपत्तिप्रयोजनायोजनकप्रतिपत्तिविषधार्थकलमिति यावत् प्रयोजमन्तु परम्परया मुक्तिरेव । एकवाक्यताप्रतिपत्तौ च मजातिप्रदर्शनं लिङ्गज्ञानविधया हेतः, यत् यत्मङ्गतिमत्प्रतिपादक- 'वाक्यं भवति तत्तत्प्रतिपादकग्रन्थेनैकवाक्यं भवति यथा मन्त्रिकर्षादि- अन्य एव प्रत्यक्षकार्यत्वैककार्यकारित्वादिसङ्गतिमत्प्रतिपादकवाक्यं - भवति प्रत्यक्षप्रदिपादकग्रन्थमैकवाक्यमपि भवतीति व्याप्तेः । न चैता- दृकवाक्यताप्रतिपन्तिन प्रकृतोपयोगिनौति वाच्यम्। तत्प्रतिपत्तेः प्रत्यक्षग्रन्थप्रयोज्यफलेच्छावतोऽनुमानग्रन्थप्रवृत्तावुपयोगिवाह । मन्च- नुमाने प्रत्यक्षोपजीवकत्ववञ्चक्षुराद्यात्मके प्रत्यक्षेऽप्यनुमानोपजीवकाम- स्थाविशिष्टतया अनुमाननिरूपणानन्तरं प्रत्यक्षनिरूपणपत्तिः । भवति हि कार्यमानेऽदृष्टस्य हेततया चचुरादावष्यदृष्टं हेतुः तथादृष्टं ·तत्वचिन्तामणी दीपदानादी प्रवृत्त्या, तत्प्रवृत्तिश्च दीपदानादौ खेष्टसाधनताद्यनुमा- मादित्यदृष्टवारा चक्षुरादिकमनुमानोपजीवकान चादृष्टाद्वारकोप- बौवकलमेव मातिरिति वाच्यम् । खेष्टमाधमतानुमितिहेतुका- वृत्यादिक्रमेण घर्षणदिजनितायां खण्डचक्षुरादिव्यतावदृष्टद्वारापि परम्परवानुमानोपजीवकत्वसत्त्वात् । न च प्रवृत्त्यदारकं जन्यत्वरूपं वा(१) उपजीवकत्वमेव मङ्गतिरिति वाच्यम् । मनमोऽनुमानत्वनये श्रात्म- मनःसंयोगस्य निर्विकल्पादिद्वारा प्रत्यक्षामितिकरणत्वेन प्रत्यक्ष- प्रमाणरूपस्य साक्षान्मनोरूपानुमानजन्यत्वेन तादृशानुमानोपनी- वकवस्थापि प्रत्यक्षे मत्त्वात् । एतेन यत्किञ्चित्ममितिविभाजको- पाध्यवरिवनिरूपितफलोपधानात्मककरणवावच्छेदेन उपजीवकत्व- मेव मङ्गतिः तच्चानुमान एवास्ति न तु इन्द्रियात्मकप्रत्यक्षप्रमाणे मनः-अवण्योरजन्यत्वात् फलोपधानात्मकलविवक्षणदौश्वरौयव्याप्ति- शामस्थामदाद्यनुमितिखरूपयोग्यकरणत्वेऽपि(२) अनुमाननिष्ठप्रत्य- चोपजीवकत्वस्य न मङ्गतिपहानिरित्यपि प्रत्युक्तम् । मनमोऽनुमिति- करणत्वनयेऽनुमितिकरणत्वावच्छेदेनापि प्रत्यक्षोपजीवकत्वाभावात् तादृशोपजीवकलस्यैव मङ्गतित्वे शब्दे उपमानोपजीवकत्वस्याप्यसङ्गति- लापाताच व्यवहारादितोऽपि शक्तियहान् शाब्दधीकरणत्वावच्छेदे- मोपमानोपजीवकलाभावादिति चेत् । न । प्रत्यक्षानुमानयोः परस्परं उपजीवकत्वाविशेषेऽपि यत् यदुपजीवकं तत् तविरूपणानन्तरनिरूप्य- मिति नियमाभावादेव अनुमाननिरूपणानन्तरं प्रत्यक्षनिरूपण- (१) परम्परयोपजीवकावं न साक्षाजन्यत्वमपि तु प्रयोज्यत्वमेव । (२) बरूपयोग्यत्वपीलिखा।

·अनुमितिनिरूम। प्रमाविरशत् प्रत्यक्षानन्तरमेव अनुमानं निरूपितं, में खनुमा- मानन्तरं प्रत्यक्षमिति पत्र खतन्त्रकस्येति न्यायेम(१) दूछाया- एव वौजवादिति दिक् । अनुमानग्रन्थोपमानग्रन्थयोरेकवाक्यताप्रतिपत्तयेऽनुमानोपमान- योरपि मातिमत्रैव दर्शयति, 'बहुवादौति। न चैतत्प्रदर्शनमनुमान- निरूपणावसर एवोचितमिति वाच्यम् । खतन्त्रेच्छस्य नियन्तु- मशक्यत्वात् । न च तथाप्यनुमानस्य बड़वादिसम्मतत्वोत्कीर्तनात् कथमुपमाने मङ्गतिलाभ इति वाच्यम् । 'बड़वादिसम्बतखादित्य- स्थीपमाने बहुवादिममतानुमानोपजीवकत्वादित्यर्थात् । भवति च गोमदृशो गवयपदवाच्च इत्यतिदेशवाक्यार्थज्ञानात्मकोपमाने गवा- दिपद कियाहकानुमानोपजीवकत्वमिति भावः । अत्रापि ज्ञान- जन्यजिज्ञासाप्रयोज्यत्वं पञ्चम्यर्थः, अन्वयस्तव्य 'उपमानादित्यत्र उप- मानपदार्थ उपमाननिरूपणे ।। दौधितिकृतस्तु बडवादिसम्मतलोत्कीर्तनेनावमरस्थ मतित्वं सूथते, तथा हि अनुमानस्य बड़वादिसमतत्वेन निरसनौयाल्प- वादिविप्रतिपत्तिकतथा बहुतरदुःखाजनकप्रतिपत्तिकवादत्रैव प्रथम युस्थित्मार्जिजामा न तु अपमाने तस्यास्पवादिसम्मतत्वेन निरसनी- बड़वादिविप्रतिपत्तिकतया बडतरदुःखानुबन्धिप्रतिपत्तिकत्वात्, तथाच अनुमाने प्रथमं प्रतिबन्धकौभूतशिव्यजिज्ञासोत्पनीर) तबि- (१) खतम्वेवस्य पर्यनुयोगानईखमिति न्यायेनेत्यर्थः । (२) उपमाननिरूपणप्रतिबन्धकीबशिष्यजिज्ञासोत्पत्तौ इवः ।

·तविधितामयी रूपणे च() तमित्येवावसरसङ्गत्या उपमाननिरूपणमिति भावः इत्याड:(२) तवये ज्ञानप्रयोज्यप्राथमिकजिज्ञासाप्रयोज्यत्वमत्र पञ्च- म्यर्थः, अन्वयथास्य उपमानात् प्राङ्गिरूपणे एवञ्च बहुवादिसम्म- तत्वज्ञानप्रयोज्यप्राथमिकजिज्ञामाप्रयोज्योपमानप्राङ्गिरूपणविषयोऽ- नुमानमित्यन्वय इति ध्येयम् । मिश्रास्तु प्रत्यक्षोपजीवकवादित्यादिः 'निरूप्यत इत्यन्तग्रन्थोऽत्र कखचित् कल्पितो न तु वास्तविकः पाठः । 'अथानुमानं निरू- प्यते' इत्येव पाठोवास्तविकः, तावतैव सिद्ध-माध्यममभिव्याहार- बललभ्यस्य हेतु-हेतुमद्भावस्थ प्रतिबन्धकोभूत जिज्ञासानिवर्तक- सिद्धत्वकथनेनावसरस्य च मङ्गतित्वलाभसम्भवात्, अन्यथा शब्दखण्डे- युपमानोपजीवकत्वात् उपमानानन्तरं शब्दोनिरूप्यते इत्यस्य वाव्य- लापातादित्याः। अनुमिते. प्रत्यचादिप्रमितिभिन्नत्वज्ञान विना अनुमितिकरण- त्वेन अनुमानस्य दूतरभिन्नत्व ज्ञानं न सम्भवति अनुमिति-प्रत्यक्ष- थोरभेदग्रहात् प्रत्यक्षादिप्रमितिकरणे व्यभिचारज्ञानापत्तेः, श्रतः प्रथमतोऽनुमितेरितरभेदानुमापकमाह, 'तत्रेति, अतोनार्थान्न- रावकाशः । केचित्तु अनुमितिकरणत्वमनुमानलक्षणं करणीयं, तज्ज्ञा- मच नानुमितिज्ञानं विना सम्भवति तस्य तहटितमूर्तिकत्वा- (१) अनुमाननिरूपणे इत्यर्थः, नबिबंधने इति ख.। (२) इति वदन्तीति स. म.।।

·धनुमितिनिरूपणम् । दतः प्रथमतोऽनुमितिं ज्ञापयति, तति, अतोनार्थान्तरावकाश- दूत्या 'तत्र' कर्त्तव्ये लक्षणादिप्रकारकानुमाननिरूपणे, सप्तम्यर्थी- विशेषणता, अषयचास्यानुमितिरित्यनेन, तथाच कर्तव्यलक्षणा- दिप्रकारकानुमाननिरूपणविशेषणोभता अनुमितिरौदृशं ज्ञान- मित्यन्वयः । “व्याप्तिविशिष्टेति व्यातिविशिष्टश्च तत् पक्षधर्माताजा- नञ्चेति कर्मधारयः समासः, तथाच 'व्याप्तिविशिष्टं' व्याप्तिप्रकारक, यत् 'पक्षधर्माताज्ञान' हेतोः पने सम्बन्धज्ञानं, तब्जन्यज्ञानमनुमिति- रित्यर्थः। भवति च पर्वतोवहिमान् इत्याद्यनुमितिद्धझिव्याप्यधूम- वान् पर्वत इत्यादिव्याप्तिप्रकारक-पक्षनिष्ठहेतुसम्बन्धज्ञानजन्येति लक्षणसमन्वयः । अत्र धूमवान् पर्वत इत्यादिकेवलपक्षधर्मताज्ञानजन्ये तदनुव्यवसाये धूमवत्पर्वतवान् देश इत्यादिविशिष्टवैभिध्यबोधादी पातिव्याप्तिवारणाय 'याप्तिप्रकारकेति। न च पक्षविशेष्यकहेतुसम्बन्ध- ज्ञानलेन हेतुत्वविवक्षणेऽप्येतदोषवारणसम्भव इति वाच्यम् । असम्भ- वापत्तेः अनुमितावपि तेन रूपेण हेतुत्वात् । वझिव्याप्योधूम इत्यादि- केवलव्याप्तिप्रकारकज्ञानजन्ये वहिव्याप्यधूमवान् पर्वत इत्यादिज्ञाने- ऽतिव्याप्तिवारणाय ‘पक्षधर्मतेति। वहिव्यायधूमवान् पर्वत इत्यादि- परामर्थजन्ये संस्कारेऽतिव्याप्तिवारणाय चरमज्ञानपदं । मनु तथापि वभिव्यायधूमवमहानमसदृशः पर्वतपदवाय इत्यतिदेशवाक्यार्थ- मानजन्यायामयं पर्वतपदवाच्य इत्युपमितावनिव्याप्तिः तजनकी- भूतस्यातिदेशवाक्यार्थज्ञानस्यायं वडिव्यायधूमवन्म हानसमदृशः इति मादृश्यप्रत्यक्षस्य च व्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मताचानत्वात् । ईश्वरीय- ।

·तादृमज्ञानमादाय घटादिनाम्दबोधादौ पातियाग्निः। मरया- निप्रकारक-पक्षधर्मताजानजन्यत्वमत्र तादृशनिषयत्वावशिवजनक- ताप्रतियोगिकजन्यत्वमिति नोपमित्यादावतिव्याप्तिः तत्र तादृशनि- सबवेना हेतुत्वादिति वाच्यम् । असम्भवापत्तेः वझिव्याप्योधूमः श्रा- लोकवान् पर्वतः वझिव्यायोधूमः धूमवान् पर्वत इत्यादि ज्ञानाद- प्यन मितिप्रसादनुमितावपि तेन रूपेण हेतुत्वात् । न च व्याप्ति- प्रकारकपक्षधर्माताज्ञानजन्यत्वं पक्षविशेष्यकसम्बन्धावगाहितांचे व्या- प्तिप्रकारकनिषयत्वावचिनजन्यत्वं, पक्षविशेष्यकसम्बन्धावगाहितांश व्याप्तिप्रकारकत्वञ्च विशिष्टवैशिष्टावगाहित्वपर्यवसबमिति नासम्भवः, वकिव्याप्योधूम श्राखोकवान् पर्वत इत्यादिचानस्थ व्याप्तिविशिष्ट- वैशिष्शावगाहित्याभावादनुमितो तेन रूपेण हेतुत्वे बाधकभावा- दिति वाचं। व्याप्नेः सामानाधिकरण्यानतिरेकितया वक्रिसमामा- धिकरणधूमवान् पर्वत इत्यादिज्ञानादप्यनुमितिप्रसङ्गादनुमिता तेन रूपेणा हेतुत्वादिति चेत्। न । हेतराधिकरणे प्रकारः, अधिकरणं वृत्तित्वे, वृत्तित्वमभावे, प्रभावः प्रतियोगितायां, प्रतियोगित्व- मवच्छेदके, अवच्छेदकमन्योन्याभावे, अन्योन्यभावश्च माध्यताक्छे दके, तच माथे, माध्यमधिकरणे, अधिकरणं वृत्तिवे, वृतित्वं हेती, हेतु: पक्षे इत्याकारकविलक्षणविषयताकनिधयत्वावनि- जनकताप्रतियोगिकजन्यताया विवक्षितत्वात्। अत एव प्रथमज्ञान- पदमपि सार्थक संशयान्यतादृशविलक्षणविषयताकत्वेन हेतुत्वावे. असम्भवापत्तेः रशदितोऽपि अनुमित्युत्यादप्रजात) अनुमितावपि (१) अनुमित्यनुत्पादादिति क, ख.।

·अनुमितिनिरूपणं। . तेन रूपेणाहेतुत्लात् । न चानुमितावाट होताप्रामाण्यकतानिक- यत्वेनैव हेतुत्वादसम्भव इति वाच्यम्। विशेषण-विशेष्यभावे विनि- ममकाभावेनाप्रामाण्यग्रहाभावस्थ पृथगेव हेतुतथा कारखतावच्छेदक तस्थाप्रवेशात् तस्य प्रवेशेऽपि अधिकखिति न्यायेन तादृशनिवपाल कारणतावच्छेदकवानपायाच्च।अथ तथापि वहिव्यायंधूमवत्पर्मतका देश स्थादिविशिष्ट-वैशिश्चप्रत्यचे तादृशविशिष्ट-वैभिष्वभावबोधे चासिंयाप्तिः दण्डोरको नवेति संभाये रकदण्डवानिति ज्ञानानुदैवान् तत्तविशिष्टवैशिष्यज्ञानं प्रति तत्तविशेषणतावच्छेदकप्रकारक-तत्तदि- भेषणनिश्चयत्वेनैव कारणतया तत्रापि यथोकनिश्चयत्वेन हेतुत्वादिति ।न। प्रभावाविषयकलेन प्रतियोगित्वाविषयकवेन वा परम- ज्ञानविशेषणात् यथोकविशिष्ट-वैशिष्यप्रत्यक्षादेश्व(१) व्याप्तिघटकतथा प्रभावादिविषयसवात् । न चैवं पक्षध तापदवैयर्थं तादृप्रविण- . वणव्याप्तिप्रकारताकनिश्चयत्वावछिनकारणताप्रतियोगिककार्यता- भावभावाविषयक ज्ञानत्वस्यैव सम्यक्त्वात् वझिव्याप्योधूम इत्या- दिकेवलव्याप्तिप्रकारकज्ञानजन्यस्य वहिव्याप्यधूमवान् पर्वत इत्या- दिधानस्य. व्याप्तिघटकतया(१) अभावादिविषयकत्वेनैव वारणा- दिति वाचं। असम्भवापत्तः अनुमिति प्रत्यपि तेन रूपेणाइतु- मात् . तादृप्रन्याप्तिप्रकारिताकमिययत्वमपेच्य खाधवेन शामण मनखेन वानुमिति प्रति करणत्वात् परामर्श हेतुतयैवातिप्रमाभ- (१) यथोतविशि-वैशियबोधादेरिति खः । (२) व्यायामात्मवतयेविक।

·सावचिन्तामो मात् । अतएव स्थानुन वेति संशयोत्सरं जायमानऽयं खानुरिति प्रत्यचे इदं न रजतमिति भ्रमोत्तरं जायमाने इदं रजतमि व्यादिप्रत्यक्षे स्वातन्व्येण विशेषणज्ञानविधया वा स्थानुव- व्यायवाकोटरादिमान रजतत्वव्याप्यचाकचक्यविशेषवामित्यादिवि- भेषदर्शनस्य व्याप्तिप्रकारक-पक्षधर्मतानिशयात्मकस्य जनकत्वेऽपि नातिव्याप्तिः विशेषदर्शनस्य विपरीतविषयविरोधित्वेन विशेषणक्षा- मलेन वा हेतुतया एतादृशनिश्चयत्वेनाकारणत्वात् तत्र व्याप्तेरुप- नौतभानसामग्रीसत्त्वेन याप्तिघटकतया प्रभावादिविषयकवाच, न वा तमानयेत्यादौ तच्छम्देन व्याप्यादिविशिष्टोपस्थितिबारा अनिते वशिव्यायधूमवत्पर्वतमानयेत्यादिशाब्दबोधे महावाक्यार्थज्ञानस्य पदार्थापस्थितिविधया श्रवान्तरवाक्यार्थज्ञानजन्यतयोपनर्यार्थज्ञान- अन्ये न्यायार्थज्ञाने वातिव्याप्तिः पदार्थापस्थितेः कारणतावच्छेदके- ऽतिरिकस्य पदंज्ञानजन्यत्वस्य प्रक्टितया निश्चयवस्थाप्रविष्टतया च तत्रापि तादृप्रनिश्चयत्वेनाकारणत्वात् व्याप्तिघटकतथा प्रभावार दिविषयकवाच्च। नापि परामर्शानुव्यवसाये वहिव्याप्योधूमः धूमवान् पर्वतः वहिन्याप्योधूमः पालोकवान् पर्वत इत्यादिज्ञानानुव्यवसाधे वा विषयविधया परामर्शस्य तादृशज्ञानस्य च हेतुत्वेऽप्यतिव्यान्तिः अनुष्यवसायं प्रति परामर्यादेविषयत्वेन सत्तड्यक्तित्वेन वा हेतुतयां तत्रापि यथोक्तनिश्चयत्वेनाकारणवात् याप्तिघटकतथा प्रभावादि- विषयकवाच्च । एवमनुमितिवदापत्तावपि परामर्मस्य हेदत्वेऽप्या- पत्तौ नातिव्याप्तिः तत्राप्रामाण्यवानास्वन्दितयथोकनियत्वेन देततया कारणतावच्छेदकऽतिरिकस्याप्रामाणसानाखन्दितलय .

·अमितिनिरूपणं ११ प्रवेशात् व्याप्तरुपनौतभानसामग्रीसत्वेन व्याप्तिघटकतया तथाथमा- वादिविषयकत्वाच्च । न वा वहिव्याप्यधूमवान् पर्वत इत्यादिविशिष्ट- स्मरणे तादृभविशिष्टानुभवस्य हेतुत्वेऽपि अतिव्याप्तिः, तस्य याप्तिघट- कतया प्रभावादिविषयकत्वात् तत्र तादृशविलक्षणविषयताकचानलेन ज्ञानत्वेन(१) वा तादृशविशिष्टानुभवस्य हेतुतया तादृशविलक्षणविषय- ताकनिषयत्वेनाजमकत्वाच्च। न चैवं तादृप्रसंशयात् स्मृत्यापत्तिः,संस्का- राभावादेव ततः स्मरणानुत्पत्तेः संस्कारं प्रति तादृशनिश्चयलेनैव देतत्वात् । न च विनिगमकाभावः, संशयस्थले संस्कारादिकल्पमा- गौरवस्यैव विनिगमकवादिति द्रष्टव्य(र) न चाभावाद्यविषयकत्वेन परमज्ञानविशेषणेऽभावादिविषयकानुमितौ अव्याप्तिः साध्य-हेखा- देरननुगमात् एकोपादानेऽन्यानुमितावव्याप्तिः व्यतिरेक्यनुमितो चायाप्तिः तत्र यथोक्तविलक्षणविषयताकनिश्चयत्वेनाइतत्वादिति. वाच्यम् । तादृशकार्य्यतावदभावाद्यविषयकज्ञानवृत्तिप्रत्यशासमवेत- धर्मसमवायित्वस्य विवक्षितत्वात्, इत्थश्च पर्वता वहिमान् घटः सत्तावानित्याद्यन्वयव्याग्निजानजन्याभावाद्यविषयकानुमितिव्यतिमा- दार्यवाभावादिविषयकानुमितौ अन्यसाध्यकानुमितौ यतिरेक्य- सुमितौ च लक्षणसमन्वयः तवृत्तितादृशधर्मस्थानुमितित्वस्य सर्वच सत्त्वात् । अत्र सत्ता-गुणत्य-ज्ञानलानुभवत्वमादायातिव्याप्तिवारणाय (३) मरणं प्रति विलक्षणसंसारस्य हेतुतयैवाविप्रसङ्गवार सम्म-. वतीति भावः। (२) संखारं प्रति ज्ञानत्वेन हेतुत्वे संशयोत्तरं संस्कारापत्तिरिति भावः ।

·तापितामो समवेतेति, काषिकसम्बन्धनानुमिनिलयांपि प्रत्यक्ति वादतियाप्तिवारणय समवायित्वमिति। न चैवं परमज्ञानपदं व्यर्थं परामर्शजन्यसंस्कारय व्याप्तिघटकतया प्रभावादिविषयकत्वेनैव वार- शदिति वाच्यम्। समवायेन तादृशकार्यतावदभावाविपयकज्ञान- अमिताशाभाय तदुपादानादन्यथा जन्यमात्रस्य कालोपाधितया काधिकसम्बन्धन संस्कारत्व-घटत्वादेरप्यनुमितिकृत्तितया अतिव्या- सापत। वस्तुतस्तु नादृप्रकार्य्यताश्रयज्ञानसमवेत-प्रत्यक्षासमवेतधर्म- समवायित्वमेव काव्यं न त्वभावाद्यविषयकत्वेन तज्ज्ञानं विशेषणीयम्। दण्डोरको न वेति संयोत्तरमपि रसात्व-तदभाववद्दण्डवानिति रकत्वां संशयाकारस्थ रक्तत्व-तदभावविभिष्टवैभिव्यविषयताकज्ञान- सानुभवमिट्टतया लाघवात् तप्तविशेषणतावच्छेदकप्रकारकतत्तदि- प्रशानवेनैव विशिष्टवैशिष्यवोधं प्रति हेतृतथा वहिव्यायधूमवत्- पर्वतवान्देश इत्यादिविभिष्ट-वैशिवशाब्दबोधे प्रतियाप्तिविरहात् तस कारणतावच्छेदके निश्चयत्वस्याप्रवेशात् हेतुतावच्छेदकादिरूपेरू हेलादिभिवविषयकभ्रमरूपपरामादण्यनुमित्युत्पत्त्या अनुमितेः कारशावच्छेदके देवादेर्न प्रवेशः, विशिष्टवैभिकाबोधस्य कारणता- मोदके च लेनादेरवयं प्रवेशः हेतुतावच्छेदकादिरूपेण हेवा दिभिन्नविषयकनिश्चयात् हेतुतावच्छेदकरूपेण हेत्वादिविषयक- विशिष्टवैभिव्यबोधानुत्पत्तेरतोनिश्यत्वस्य तत्कारणतावच्छेदके प्रवे- शेऽपतिष्याप्तिविरहाच अनुमिति प्रति येन रूपेण परामस्थ कारणता तदवच्छिनकारणताया एव लक्षणघटकत्वात् , अापत्तेच कारतायचेदके प्रामासज्ञानांस्कन्दिनवस्थाधिकस्य प्रवेशादेव वार- ·बबुमितिविरुपये। मात् प्रत्यक्षासमवेतत्यनेनैव परणाद, रत्यक्ष परामजन्यवंसार- वारणथैव परमजानपदं। न चाभावाद्यविषयकवविशेषणानुपा- दाने या विषयविशेषे नियमतोवडिव्यायधूमवत्पर्वतनिधय एवो- बोधकविधया हेतुः तादृशविषयविशेष सतित्वमादाय स्पतिमा प्रतिष्थाप्तिः तच लाघवात् सामान्यतोवकिव्याप्यचूंमंवत्पर्वतनिवक बेनैव अबोधकविधया हेतत्वादिति वा । परमज्ञानपदखानु- भवपरत्वात् तथाच तादृशविलक्षणविषयताकनिश्चयत्वावचित्रकार- एयताप्रतियोगिककार्यताश्रयानुभवसमवेतप्रत्यक्षासमवेतधर्मसमवाधि बमिति लक्षणं फखितमतो न कोऽपि दोष इति सम्प्रदायविदः । नदसत् अनुमिति-परामर्शयोस्तत्तयक्तित्वेन हेतु-तमलावनये - नुमितावपि(१) तादृशनिवयत्वेनाइतवादसम्भवापत्तेः(२) । (१) हेतु-हेतुमद्भावाद मिताक्योति कः । (२) एतदनन्तरं ख-चिकितपुस्तके अधिकः पाठो वर्तते बथा, हेतुभेदेन हेतुतावच्छेदकसम्बन्धभेदेन वानन्तकार्य-कारणभावापत्या परा. मर्शोनामिविहेतुः, किन्तु यलिङ्गकपरामानन्तरं तत्तत्पक्षक- तत्तत्माध्यकानुमितिरनुभवसिद्ध तत्तलिङ्गकपारामीभावकूटविशिष्ठात्म- . त्वमेव तत्तत्पक्षक-तत्तत्साध्यकानुमितौ समवायसम्बन्धेन प्रतिबन्धकं प्रवि- बन्धकता च सामान्यतलकिपरामीभावकूटविशिष्छन्वेन न तु विशि- स्थामवादः प्रवेशः गौरवात् तेन सत्तादिमादाय न विभिगमनाविरतः । गच क्यापि परामर्शाभावकूटानां परस्परं विशेषण-विशेष्यभावे विनिग- मकामावेन गुहतरानाकार्य-कारणभावापत्तेखारत्वादिति वाय। परा- मशेमावामा परस्पर विशेष्यस्थामावदिशि विशेषवाघटिवक्षया मामले ·१४ तत्त्वचिन्तामणे 'मव्यास्तु. येन परांपर्धनाव्यवहितोतरमनुमितिरेव जनिता न दूपमित्यादि तादृधपरामर्शविशेषपरं व्याप्तिप्रकारक-पक्षधर्मता- ज्ञानपदमिति न क्वाप्यतिव्याप्तिः । जन्यत्वञ्च एकात्मावच्छेदेनायवहि तोत्तरवर्त्तित्वम्। अन्यथा तादृप्रनिश्चयत्वावच्छिनकारणत्वनिरू- पितजन्यत्वप्रवेणे उकरीत्या असम्भवापत्तेः, जन्यतासामान्यनिवेभे ज्ञानत्वेन कार्यवेन विशेषण ज्ञानत्वेन विशिष्टबुद्धिवेनेत्यादिरूपेण कार्य-कारणभावमादाय शाब्दबोधादेरपि तादृशपरामर्शविशेष- अन्यत्वेनातियाण्यापत्तेः । न चैवं परामर्थान्तरजन्यानुमितावव्याप्ति- रिति वाच्यम् । तादृशज्ञानवृत्ति-प्रत्यक्षासमवेतधर्मसमवायित्वस्य विवञ्चितत्वात् समवायेन तदृत्तितालाभाय चरमज्ञामपदं । न चैवं यां काञ्चित् अनुमितिव्यक्तिमुपादाय तड्यक्रिसमवेतप्रत्यक्षासमवेत- .धर्मसमवायित्वमेव खक्षणमस्विति वाच्यम् । तस्थापि खक्षणामार- खात्, प्रहते च तस्याप्रवेशेन वैयर्थाभावात् । इत्थञ्च व्याप्तिविशिष्टस्य याप्तिविशिष्टे वा पक्षधर्मता व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मतेति षष्ठी-सप्तमी- तत्पुरषाभ्यां व्याप्तिविशिष्टत्तिर्या पक्षधर्मता तज्ज्ञानजन्यज्ञानमनु- मितिरित्याऽपि सम्भवति, धूमवान् पर्वत इति ज्ञानजन्यानुव्यवसा- यादावतिव्याने निपदस्य ज्ञानविशेषपरत्वेनैव वारणत् इदोवति- च समवायटित तया परामीभावात्मत्वयोः विशेषणता समवायोमयघटि- অনাম্বিয় মনীষি ঋধুাহিনি অবিষ্ময়-ৰিয়ালৰা- नापनानां परामर्शामावकूटानां यमपदात्मत्वांश एवं विशेषणत्वोपगमादिति खतसमतेऽपि तादृशजनकत्वस्य भक्षयघटकत्वे सम्भवापत्ते इति ।

·धनुमितिनिरूपणम् । मान् इत्यादिधमानुमितेर्वहिव्याप्यजलवान् पर्वतइत्यादिधमजन्य- पर्वतावझिमानित्यादिप्रमानुमितेश तादृशधर्मघटमयैव संग्रहात् । एवं व्याप्तिविशिष्टश्चासौ पक्षधर्मश्चेति व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मः तस्य भावः व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मति कर्मधारयोत्तरभावप्रत्ययेन याप्ति- विशिष्टत्वसमानाधिकरणपक्षधर्मतायाः ज्ञानजन्यं ज्ञानमनुमितिरि- त्यर्थाऽपि सम्भवति, भ्रमामुमित्यव्याप्यादेर्यथोकरूपेणैव वारणत् । एवं व्याप्तिविशिष्टय पक्षधर्मश्च व्याप्तिविशिष्ट-पक्षधर्मी तयोर्भावः तथा तज्ज्ञानजन्यज्ञानमिमि इन्होत्तरतल्प्रत्ययेन व्याप्तिविशिष्टत्व- पक्षधर्मवोभयविषयकज्ञानजन्यं ज्ञानमनुमितिरित्यर्थाऽपि सम्भवति, धूमो वहिव्याप्यः पालोकवान् पर्वत इति ज्ञानजन्ये धूमोवहिव्यायः धूमवान्पर्वत इति ज्ञानजन्ये चातिव्याप्तिः ज्ञानपदस्य ज्ञानविशेष- परत्वेनैव वारणादिति प्राडः। केचित्तु व्याप्तिप्रकारकपचधर्मताज्ञानजन्यत्वमेव लक्षणं जन्यवञ्च परामर्मवावछिनकारणताप्रतियोगिक ग्राह्यं, परामर्शत्वच अनु- मितित्वावच्छिनकारणतावच्छेदकतया सिद्धोमानसत्वयाप्यजातिवि- शेषः, सर्वत्र मानसपरामर्शादेवानुमितिरित्यभ्युपगमात् क्षणविलास प्रपथनिर्णयत्वात् । एवञ्च न काप्यतिप्रसङ्गः अन्यत्र तादृशजातिवि- विशेषेण हेतुत्वात्। इत्यच तादृभधर्मघटनापि न कर्तव्या वझिया- यधूमवान्पर्वत इति मिश्यस्य परामर्थत्वावच्छिनकारणतानिरूपि- तामुमितिलावच्छिन्नजन्यताया अनुमितिमात्र एव सत्त्वात्, भापत्तेच कारणतावच्छेदके अप्रामाण्यज्ञानास्वन्दितत्वस्थाधिकस्य प्रवेशादेव वारणात् श्रापत्तीतरत्वेन वा चरमशानं विशेषयमित्याः । 16691 ·नाचिन्तामनी 'तस्करणमिति तत्पदं.धनुमितिकशातिविशेषविशिष्टपरं तथा- चानुमितेः करणमनुमानमित्यर्थः । ननु तस्करणमित्यच तचन्दस्या- मुमितिबजातिविशेषविशिष्टपरत्वेऽनुमानमित्यच पानुपूर्बमाधातमा- प्यनुमितित्वजातिविशेषविभिष्टस्य प्रत्यायनात् करणल्यूटा च करणा- त्यायनारनुमितिकरणमनुमितिकरणतावदित्यनुमितिकरणयविधि- शेऽनुमितिकरणत्वविशिष्टस्थाभेदसंसर्गणान्चयो वाच्यः तथाचोद्देश्थता- वोदक-विधेयतावच्छेदकयोरभेदाद् घटोघट इति वत् पुनरुक्रिः । नर अव्यय-निपातातिरिकनामार्थयोभैदान्वयस्थाव्युत्पन्नतया तत्कर- पमित्यस्थानुमितिसम्बन्ध्यभिन्नमनुमितिकरणमित्यर्थः, तच्छब्दस्यानु- मिनिवजातिविशेषविशिष्टमम्बन्धिपरत्वात् करणतायाः कार्यघटित- लेन करणपदस्थानमितिकरणपरत्वात् अभिन्नत्वस्य च संमगत्वात् धनु- मानमित्यच तु धात्वर्थस्थानुमितेः ल्युट: प्रत्ययतया तदर्थेऽनुमितिक- रणे करबतासम्बन्धनवाग्वयादनुमितिमदनुमिनिकरणमित्यर्थः, कर- एतायाः कार्यघटितत्वेन अनुमितिकरणस्य विशिष्टस्यैव स्युउर्थत्वात्। नथाचानुमितिसम्बन्धिमदमुमितिकरणं अनुमितिमदमुमितिकरणा- भिवमित्येवान्वयवोधात् विधेयतावच्छेदकतापर्यस्यधिकरणधर्मवयस्य उद्देश्यवाचकपदादखाभेन घटोनौसंघटः नौलमधर्मा घटोनौलघट रब्बादाविव न पौनरुत्यमिति वाच्य। तथापि करणपद-युगादिप दयोः करणताघटकपदार्थेषु अधिकरण-तदृत्तित्वादिषु खण्डपक्रिनये पौनतावस्य दुरित्वात् खपक्रिनये अनुमानमित्यत्र धावस्थानु मितेः चाश्रयतासम्बन्धन ल्युडर्थेऽधिकरणेऽवयवत् तत्करणमित्यचापि ततुपदार्थस्थानुमितेः करमपदाधिकरखे पाश्रयत्वेवाववादिनि IPH 0 ·धनुमितिनिरूपणं। पत्। न । तत्पदार्थस्यांचयपद-निपातपदाधतिरिक्रमामार्यतया ना- मार्थस्य भेदेनान्वयस्थाव्युत्पन्नतथा तत्पदार्थस्थानुमितेराश्रयतासन्य- धन करणपदार्थ यथासम्भवात् । अन्यथा मकरणवं संककिलमि- वादापि तदीयकरणवादिप्रत्ययापत्तेः । न चैवं घटकरण दण्ड- इत्यादौ खण्डशकिन घटववृत्त्यभावप्रतियोगितामयच्छेदकत्वबाट- नया) घटकरत्वस्याप्रत्ययप्रसङ्गः करणंपदादधिकरण-तसिवादे- रुपस्थिततेऽपि घटस्थ ततोऽनुपस्थितेरिति वाच्यम् ।' करणादिपदस्थ खण्डमनिमयेऽपि कार्यवत्वहंपेण कायंवदंशेऽप्यवायं मतिरपगमात् । अन्यथां केवलकरणादिपदात् तात्पर्यधीसत्वेऽपि विना कार्यवार- कपदाध्याहारं घटादिकरणप्रत्ययापतेः। कार्यवद्वत्यभावप्रति- योगितानवच्छेदकघटितकरणवे गौरवादधिकरणवेनाधिकरण- प्रवेशाधिकरण कार्यातिरिकस्थाप्रकारतयो कार्यवावरूपेणेव . कार्याधिकरण करणदिपदस्य शंकरावश्यकत्वाच । अन्यथा' पदा- बिर्विकल्पकोपस्थितेरमभ्युपगमेनाधिकरणस्यं ततोऽनुपखितिष जात् । न कार्यवाचघटादिपदस्यैव कार्यवति लक्षण करणा- दिपदस्य केवलत्तिवादिष्वेव भक्रिः कार्यवतो निरूपकतासम्म वेन वृत्तित्वेऽन्वयाच्च विशिष्टलाभ इति वाच्यम्। तहि साधवात् करणदिपदस्य केवलधर्मवस्येव प्रत्यापत्तेः इत्तरांस्य कार्यवाचक- घटादिपद लक्षणयैव' लामसम्मवात् । एतेन खण्डगतिमय करणा- दिपदस्थ नानात्वेऽपि तदर्थानां थथा भेदेन परस्परमवाव्युत्पत्ति- (१) घटयइत्यभावप्रतियोगितामवच्छेदकवदितस्येति क०, ग। 3 160१!

·तत्त्वचिन्तामणे वैचिचात् तथा करणदिपदसमभिव्याहतषष्ठ्यादौंतरविभक्तिशून्यत- दादिपदार्थस्यापि करणपदार्थे भेदान्वयो युत्पत्तिवैचित्र्यादिति कस्यचित् प्रखपितमप्यपास्तम्। खण्डाफिनयेऽपि कार्यवदंगे शत- रावश्यकत्वे व्युत्पत्तिसङ्कोचे प्रमाणभावात् तदादिपदस्य कार्यम- बन्धिपरतया तादात्म्यसम्बन्धेनैवान्वयबोधसम्भवात् । न च खण्डशक्ति- नये कार्यवदंगे पतरावश्यकत्वे कार्यभेदेन प्रक्रिभेदस्थाविशिष्टतया विशिष्टशक्तिपक्षमपेक्ष्य खण्डशक्रिपक्षे किं लाघवमिति वाच्यं । वैशिष्यांश शयकल्पनादेव तत्र लाघवसम्भवात् । इत्यञ्च खण्डश- किपचेऽपि प्रकतेऽनुमितिसम्बन्धिमदनुमितिकरणं अनुमितिमंदन- मितिकरणभिनमित्यन्वयबोधाव पुनरुक्तिः । केचित्तु तत्पदं न स्वरूपतोऽनुमितित्वजातिविशेषविशिष्टपरं .किन्तु व्याप्तिप्रकारक-पक्षधर्माताजानजन्यज्ञानवृत्तिप्रत्यक्षासमवेतध- बारूपेण नादृशधर्मसमवायिपरं, तथाच तादृशधर्मसमवाधिकरण- मनुमानमित्यर्थः, अतो न पुनरुकिशङ्कापि । नन्वेवं तादृशधर्म- समवायिकरणवेन इतरभेदसाधने व्यर्थविशेषणत्वं तहटकस्य व्याप्ति- जानत्वस्यैव हेतुत्वसम्भवात् । न च व्याप्तिज्ञानत्वेन व्याप्तिधानत्वं न प्रविष्टमिति न वैयर्थमिति वाच्यम्। तथापि तादाम्येन याप्तिज्ञानस्यैव गमकत्वसम्भवात् । न च व्याप्तेरननुगमेन एकत- रथाप्तिधामस्य हेतुले अनुमितिकरणमावस्य पञ्चत्वात् भागामि- द्विरततादृशधर्मसमवायिकारणत्वं सर्वसाधारणं इतरिति वाचं । अधिकस्य भागामिद्धिवारकत्वेऽपि व्याप्तियज्ञनुपयुक्ततया वैयर्थ्या- ال، و {۱ ·अनुमितिनिरूपणं। १९ दिति चेत् । म। भिषधर्भिकतया धूमप्रागभाववदवैयर्थात्() करणत्वनिष्टव्याप्तेयाप्तिज्ञानवानवच्छेद्यत्वादित्याहः । लक्षणमुक्का स्वरूपमाह, 'तञ्चेति अनुमानश्चेत्यर्थः, 'खिापरा- मर्गः' व्याप्तिज्ञानं, परामर्शस्यं व्यापाराभावेनाकरणवात् । अन्ये तु नन्वेतावता अनुमितिकरणवमनुमानखक्षणमुक्तं भवति तित् कथं स्थात् ज्ञायमानलिङ्गास्थानुमितिकरणत्वेन अनुमानेतरा- प्रसिया इतरभेदानुमापकत्वाभावात् इतरभेदानुमापकत्वस्यैव । पक्षणपदार्थत्वादित्यत अाह, 'तचेतौति प्राइः । 'वक्ष्यत इति, परामृश्यमानलिङ्ग स्थानुमितिकरणत्वे अतौता- नागतलिंङ्गादनुमितिन स्यादिति भावः । लक्षणं निरूपित(२) दूदानों प्रामाण्यं निरूपयितुं प्रथमतचा- किमतमाशङ्कते, 'अथेति,। 'न-प्रमाणं' न प्रमितिकरणं, मनु . यदि चानुमानमनुमितिकरणं न प्रमाणमित्यर्थः तदापयामितिः तन्मतेऽनुमितिकरणस्याप्रसिद्धेः, यद्यनुमानं धूमांदिन प्रमाणमित्यर्थः तदा सिद्धसाधनं व्याप्तिज्ञानस्यैव नैयायिकैः प्रमाणलोपगमादिति चेत् । न । अनुमानमित्यस्य व्याप्तिज्ञानमित्यर्थात् । न च तथा- प्याश्रयासिद्धिः तन्मते सर्वत्र व्यभिचारसंभयसत्त्वेन व्याप्तिनिश्चया- मुत्पादादिति वाच्यं । तन्मते संशयात्मकस्य प्रमिद्धेः। म चांशतः सिद्धसाधनं, पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन माध्यमिकरुहेश्यत्वात् । नर (१) वथाच व्यर्थविशेषणत्वघटकसामानाधिकरण्यविरहान दोष इति भावः। (९) माधणमुकमिव ख.।

·तमिलायौ मिर्भिकल्पकचारा खप्रत्यक्षात्मकमितिं प्रति किरणबादाध इनि वाचं । निर्विकल्पकं प्रति करणलाभावात् विशिष्टजामस्य तु नाते असहिषयकबेमाप्रमिनित्वाच्च । श्रम र प्रमाजनकताव दकरूपशून्यत्वादिति इतरूयः, तच नाते इहियलं असमते यातिनित्यवादिकमपि । ननु अयं हेतुः खरूपामिद्धः तादृशव्या- प्तिनिश्चयवस्यैव सर्वच मत्वादिस्यत आह, 'योग्योपाधौनामिति माधव्यापकतथा ग्टहीतानामिन्धनादिलक्षणयोग्यधर्माणामिनर्थः, 'योग्यानुपलब्या' योग्यतामहितया अनुपलव्या, 'अभावनिमयेऽपोति प्रत्यक्ताव्यभिचारितासम्बन्धेन इन्भन्नत्वादिरूपेण अभावस्य भूमादौ होतो निश्चयेऽपौत्यर्थः, तेनोपाधित्वस्य अतौयित्वेन तदवचित्रा- भावस्य लौकिकप्रत्यक्षागम्यत्वेऽपि न तिः । न च व्यभिचारिक- सातौन्द्रियघटिततया तत्सम्बन्धेन इन्धनबाद्यवच्छिवाभावोऽपि कथं बौकिकप्रत्यक्षगन्य इति वाच्यम् । माध्याभावक्यस्किन्नियोग्मव्यकि- तिलरूपव्यभिचारिताविशेषसम्बन्धेन तदभावस्य प्रत्यासावादिति भावः । 'अयोग्योपाधिपायेति मायव्यापकनया रहौतय मनोवा- वादिलक्षणयोग्यधर्मास्य व्यभिचारितासम्बन्धेन धूमादौ हेतौ शाह- अत्यर्थः। यहा मायबापकलरूपायोग्याप्रकारेण साध्यात्यापको- भास्य व्यभिचारितामामान्यसम्बन्धेन धमादौ हेतौ शयेत्यर्थः, 'व्यभिचारसंशयादिति सर्वन इतौ साध्ययभिचारसंशयादित्यर्थः, यभिचारसंभये च व्याप्तिनिवयस्यैवासम्भवात् कथं तत्र व्याप्तिनिव- बत्वमिति भावः। मनु भूयः साध-साधनसहचारज्ञानय यभिचा- जानप्रतिववकतया ताबालितत व्यभिचारवंगवामयन पाप्ति- ·अनुमिनिनिरूपणं। अथानुमान ज मसाणं योग्बोमाधीनां योला- साभावनिकायययोस्रोपाधिशल्या गाभिचार- संख्यात् शतसहचरिनयारति व्यभिचारोफ्लोष खोके धूमादिदर्शनानन्तरं बह्यादिव्यवहारश्च सम्भा- निश्चयसम्भव इत्यत आह, 'तश इनि(१) प्रतयः सहचरितत्वेन ज्ञातयोईयोरपौत्यर्थः,(२) तथाच भूयः सहचारज्ञानस्य व्यभिचार- जानप्रतिबन्धकत्वमेवामिद्धमिति भावः। नन्वेवं वक्रिमधिकर्ष- पव॑तविशेष्यकवकिप्रकारकसंस्काराद्यभावदशायामपि धूमदर्शनान- तरं पर्वतोवहिमान् इत्यादिप्रयोगोऽनुभूयते स कथं स्थात् ना- शब्दप्रयोगं प्रति पर्चतविशेष्यक-वकिप्रकारकबुद्धे ईसुवादित्यत-. चाह, 'लोक इति लोकानामित्यर्थः, 'धूमादौति, वौद्रियम- विकर्ष-पर्वतविशेष्यक-वकिप्रकारकसंस्काराचंभावदमायामित्यादि, वयादियवहारश्च' पर्वतोवक्रिमानित्यादिशब्दप्रयोगः । केचित्तु ‘बयादिव्यवहारः' पर्वतविशेष्यक-वहिप्रकारकप्रहक्ति- रित्याः। तदसत् वडिप्रकारिका पर्वते प्रवृत्तिहि माध्यतया, उद्देश्यतथा वा, उपादानतया वा, नाचौ वक्रिमत्पर्चतस्य छि- (१) शतशः सहचरितयारितीति ख• । (२) एतदनन्तरं क-चिहितएलके अधिः पाठी वर्तते सया, बभिचारोबायोरिति बचा जोडलेल्या पार्थिववयोहोरके व इति ।

·सत्त्वचिन्तामो वनामाषात् संवादेन च प्रामाण्याभिमानादिति नाम- त्यवं प्रमाणमिति, न, अप्रमाणसाधयेणाप्रामाण्य- साधने दृष्टसाधम्यस्यानुमानत्वात् एतद्दाक्यस्य सन्दिग्ध- . . त्वात्, नाक्यः उपादानगोचरलौकिकसाक्षात्कारस्यैव प्रवृत्तिहेतु- तया न्यायनयेऽप्यनुमित्यात्मकज्ञानात्तदसम्भवादिति मन्तव्यं । 'सम्भावनेति, 'सम्भावना' पर्वते वयसंसर्गाग्रहोवळे पर्वतस्य च ज्ञानम् । न च लाघवाद्यवहारं प्रति विशिष्टधिय एव हेतुत्वं न तु असंसर्गायहादेौरवादिति वाच्यं । न हि वयमसंसर्गायहादे- यवहारकारणत्वं ब्रूमः, किन्तु तदुपलक्षितवयादिज्ञानादौनामेव कुर्ध्वद्रूपत्वेन धर्मविशेषेण, अनन्तानुमितिकल्पनापेक्षया कुर्बद्रूपत्वक- मनाया एव लघुवादिति भावः । ननु धूमदर्शनानन्तरं वयादि- व्यवहारजनिका ने सम्भावना “ तब्बनकौभूतज्ञानस्य वझिमति वभिप्रकारकानुभवत्वेनानुभवादित्यत पाह, 'संवादेनेति, संवादेन' संवादादिव्यवहारजनकत्वादिरूपसाधारणधर्मदर्शनेन दोषेण च, 'प्रामाण्यं वझिमति वहिप्रकारानुभवत्वं, 'अभिमानः' पुनरग्टहौता- संसर्गकं ज्ञानदयमेकमेव ज्ञानं वेत्यन्यदेतत् । उपसंहरति, 'इतीति, 'इति' अतो हेतोः, 'नाप्रत्यक्षमिति प्रत्यक्षातिरिक्तं न प्रमाणमित्यर्थः, अनुमानाप्रामाण्ये तेन घटपदं घटे भतं श्रमति वृत्यन्तरे उद्धेस्तच प्रयुज्यमानवादित्यादिना प्रकारेण भक्रिग्रहे एव शब्दः प्रमाणं स्यादिति शब्दो न प्रमाणं, मन्दस्थापामाथे तेनानिदेशवाक्यार्थज्ञान- एवं उपमानं प्रमाणं थादित्युपमानमपि न प्रमाणमिति भावः । म ·अनुमितिनिरूपणम् । विपर्यास्तान्यतरं प्रत्यर्थवश्वात् तयोश्च परकीययोर- प्रत्यक्षत्वात् अनुमानमप्रमाणमिति वाक्यस्य प्रामा- च प्रत्यचातिरिकस्याप्रामाण्ये कथमतौन्द्रियपदार्थसिद्धिरिति वाच्यं । औरतौन्द्रियपदार्थानभ्युपगमादिति भावः । ननूपंक्रमोपसंहारवि- रोधः येन रूपेण प्रतिज्ञा क्रियते तेनैव रूपेण निगमनमपौति कलकथकसम्प्रदायमिद्धत्वात्, अत्र च अनुमानं न प्रमाणमित्य- योपक्रमत्वात् नाप्रत्यक्ष प्रमाणमित्यस्य चौपसंहारत्वादिति चेत्, अब मित्राः नाप्रत्यक्षं प्रमाणमित्युपक्रमः अनुमानं न प्रमाणमित्या- दिकन्तु हेतुरिति प्राडः । भव्यास्तु नाप्रत्यक्ष प्रमाणमित्यपि प्रतिज्ञान्तरं न तु अनुमान न प्रमाणमित्यस्योपसंहारः, तथाच यतोऽनुमानं न प्रमाणं श्रतः . प्रत्यक्षातिरिक शब्दोपमानमपि म प्रमाणमित्यर्थ इत्याडः। वस्तुतस्तु नाप्रत्यक्ष प्रमाणमित्यपि नोपसंहारः अनुमान म प्रमाणमित्यपि नोपक्रमः उपक्रमोपसंहारयोः प्रतिज्ञा-निगमनयोस्त- नौकारात्, किन्तु खरूपकौतनमानमित्येव तत्त्वं । अथानुमानस्थाप्रामाण्यं केन प्रकारेण 'माध्यते, किं प्रमाप्रयो- जिकतावदकरूपशून्यत्वलिङ्गकेनानुमानेन, किं वा अनुमानं न प्रमाणमिति शब्देन, तपाद्ये श्राह, 'प्रमाणेति, 'अप्रमाणसाथ- हुम्यंग' अप्रमाणवव्याप्येन प्रमाजनक्रतावच्छेदकरूपशून्यत्वेम(१) 'दृष्ट- माधर्म्यय' साधर्म्यदनस्य अप्रमाणत्वव्याप्यदर्शनस्थेति यावत् । (२) प्रमावताप्रयोजकरूपशून्यत्वेनेति ख.।

·तान्तिामों ख्यामामाख्ययोधाताच । 'अपियामानामामारखे प्रत्यक्षस्याप्यत्रमाणत्वायत्तेः प्रामाण्यस्मनुमेयत्वात् स्व- तश्च प्रामाण्यग्रहे तत्संशयानुपपत्तेः। व्याप्तिग्रहो- पायश्च वक्ष्यते। इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तावचिन्तामणौ अनुमानखण्डे अनुर्मितिनिरूपणं । अन्ये पाह, 'एतदाक्यस्येति अनुमानं न प्रमाणमितिवाक्यस्येत्यर्थः, 'अर्थवत्वात्' प्रयोजनवाचात् न तु खं प्रतीत्यर्थः, 'तयोः' मन्दोर- विपर्याययोः, अयमर्थः अनुमानं प्रमाणं न वेति संशयस्य अनुमान अप्रमाणमेवेति विपर्यायस्थ वा निरामसाधमताज्ञानादेतद्वाक्य- प्रयोगे तव प्रवृत्तिः तच ज्ञानं कथं स्यात् परकीयसंशय-विपर्य- ययोरप्रत्यक्षत्वात् अतोऽनुमानं प्रमाणं अवश्योपेयमिति । 'प्रामा- थापामाथयोरिति प्रामाश्ये प्रामाण्ये चेत्यर्थः, 'याघातात्' प्रत्यक्षा- तिरिकास श्रमामाण्यव्याघातात्, अनुमानमप्रामाण्थमिति वाक्यस्य प्रामाये हि पायातं प्रत्यक्षातिरिकास्य शब्दस्य साचादेव प्रामार्थ, मामाये च प्रामाण्यवमजनकत्वमिति। अनुमानेऽप्रामाश्यस्य भ्रम एव जननीयः, धमत्वच ज्ञानस्य विषयबाधाधीनमेवेत्यनु- मानापामाचे बाध एवेति भावः। ननु धमजमकत्वलक्षवं अप्रा- माचं शब्दस्य मोचते येन धमत्वस्य विषयवाधाधीनतथा प्रत्य- चातिरिकवानुमानय प्रामाथस्वीकारापति, परन्तु प्रमाकर- पवयतिरेकडचणमित्यस्वरसादार; 'अपि चेति, 'प्रत्यवस्थापि' ·अनुमितिनिरूपणं। '२५ ध्यक्षस्थापि, 'अप्रमाणत्वापत्तरिति प्रमावाभावापत्तरित्यर्थः, प्रमावे माणभावादिति भावः । कथं प्रमाणं नास्ति तदाह, 'प्रामाण्य- अति प्रमावस्येत्यर्थः । ननु प्रत्यक्षप्रमालं खेनैव ग्रहाते इति स्वय- मेव स्वप्रमाले प्रमाणमतो न तवानुमानापेनेत्यत श्राह, 'खत रति, 'तत्संशयेति प्रमात्वसंशयेत्यर्थः । अयं घट इत्यादिज्ञानानन्तरं बतौयक्षणे(१) दूदं ज्ञानं प्रमा न वेति संयोजायते, भवन्मते तब वात् खेनैव स्वप्रमावस्य निश्चितत्वादिति भावः। एतचापाततः अयं बट इत्यादिसविकल्पकज्ञानस्य हि हतौयक्षणे प्रमावसंशयः तेन च तन्मयेऽपि न खस्मिन् प्रामाण्यं ग्रह्यते तस्यासन्मात्रविषयत्वेन प्रमावस्यैव तवाभावात् किन्तु पारमार्थिकव्यक्तिमात्रविषयकनिवि- कल्पकज्ञानमेव तन्मते प्रमा तेनैव स्वस्मिन् प्रामाण्यं खेन राते तत्र हतीयवणे प्रामाण्यसंभयोऽसिद्धः। किञ्च तन्मते मंशयं प्रत्यपि . कुलद्रूपत्वेनैव निश्यस्य प्रतिबन्धकलात् निश्चयसत्त्वेऽपि संभयोत्पत्ती विरोधाभावः । कुर्चद्रूपत्वस्य फलबलकल्यत्वेन . यदुत्तरं संभयो जायते तत्र तदभावात् । वस्तुतस्तु अनुमानस्याप्रामाण्ये निर्विकल्प- कज्ञानस्यैवामदविषयकत्व-खविषयकत्व-प्रामाण्यावगाहित्वसिद्धिः कथं स्यात् मदिषयकवादिहेतुकानुमानेनैव अमदविषयकत्वस्थ ज्ञान- त्वहेतुकानुमानेनैव खविषयकत्वस्य खेतराग्राह्यप्रामाण्यकले मति पाचप्रामाण्यकत्व इतकानुमानेनैव प्रामाण्यावगाहित्वस्य सिद्धेः । न प तदपि खेनैव ग्टह्यत इति वाच्यं । विषयानवस्थाभिया प्रामाण्य- ।। (१) सर्वत्र 'हनीयक्षणे इत्यत्र 'हितीयक्ष इति ख-विहितपुस्तक- पाठः॥ 4 ·तत्त्वचिन्तामणौ नघटकपदार्थाचतिरिक्रधर्मस्य खतोग्राह्यत्वानन्धुपगमात् । अपि च धूमदर्शनानन्तरं जायमाने वयादिव्यवहारजनके ज्ञाने अनु- मितित्वजातिविशेषस्थानुमिनोमौत्यबाधितानुव्यवसायमिद्धतया अप- लापासम्भवः अनुमितित्वरूपजातिविशेषस्य सिद्धले तदवच्छिन्नं प्रति व्याप्तिज्ञानादेः करणत्वमप्यावश्यकं, अन्यथा तदवच्छिनोत्य- त्तिनियमानुपपत्तेः । न चास्तु अनुमितिरूपोज्ञानविशेषः अस्तु च तत्र व्याप्तिज्ञानादेः करणत्वं तथापि तादृशज्ञानविशेषस्य सविकल्प- करूपलेनाममात्रविषयकतया प्रमावाभावान तत्करणस्य प्रमा- पात्वमिति वाच्यम् । मविकल्पकविज्ञानस्यासन्मात्रविषयकवामिद्धेः अनुमितिविषयीभूतानां पर्वतत्व-वहिवादौनां सर्वेषां पारमार्थि- कत्वादित्येव दूषणं सारं। ननु व्याप्तिनिश्चयस्थ स्वोत्पत्तावेव प्रामाचं सम्भवति मैव न सम्भवति उपायाभावादित्यत बाह, 'व्याप्तियहोपाय- वेति । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागीशविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनु- मानखण्डे अनुमितिनिरूपणरहस्यम् । (२) व्याप्तिग्रहोपाय इति का ख ·अथ व्याप्तिवादः। नन्वनुमितिहेतुव्याप्तिज्ञाने का व्याप्तिः न तावद- व्यभिचरितत्वं तड्वि न साध्याभाववत्तित्वम् साध्य- अथ व्याप्तिवादरहस्यं । अनुमानप्रामाण्यं निरूप्य व्याप्तिखरूपनिरूपणमारभते, 'नन्धि- त्यादिना, 'अनुमितिहेखित्यस्य अनुमाननिष्ठप्रामाण्यानुमितिहेलि- त्यर्थः, 'याप्तिज्ञान इत्यत्र च विषयत्वं मप्तम्यर्थः, तथाचानुमान- निष्ठप्रमाण्यानुमितिहेतव्याप्तिज्ञानविषयौभूता व्याप्तिः केत्यर्थः, अनुमाननिष्ठप्रामाण्यानुमितिहेवित्यनेन याप्तेरनुमानप्रामाण्योप- पादकत्वकथनादनुमानप्रामाण्यनिरूपणानन्तरं व्याप्तिनिरूपणे उपो- हात एव सङ्गतिरिति सूचितं। उपपादकत्वचाच ज्ञापकत्वं । केचित्तु अनुमितिपदं अनुमितिनिष्ठेतरभेदानुमितिपरं, लथाचानुमितिनिष्ठेतरभेदानुमितौ योहेतुः• प्रागुकव्याप्तिप्रकारक- प्रवधर्मताज्ञानजन्यत्वरूपः, तहटकं ययाप्तिज्ञानं तदं विशेषणै- भूता व्याप्तिः केत्यर्थः, घटकत्वार्थकसप्तमौतत्पुरुषसमासात्(१) तथा मागुतानुमितिलक्षणोपोहात एव सङ्गतिरनेन सूचिता इत्याङः । (१) धनुमितिहेवी व्याप्तिशानं बमुमितिहेतुव्याप्तिवानमिति मतमो- सत्पुरुषक्षमासादित्यर्थः।

·तवचिन्तामणे 'न तावदिति, 'तावत्' वाक्यालङ्कारे, 'अव्यभिचरितवं' अव्य- भिचरितत्वपदप्रतिपाद्यं, तब हेतमाह, 'तद्धीत्यादि, 'हि' यस्मात्, 'तत्' अव्यभिचरितत्वपदप्रतिपाद्यं, 'नेति, सर्वस्मिन्नेव लक्षणे सम्ब- थते, तथाच व्याप्तिर्यतः साध्याभाववंदवृत्तित्वादिरूपाव्यभिचरित- बशब्दप्रतिपाद्यखरूया न अतोऽव्यभिचरितत्वशब्दप्रतिपाद्यखरूपा नेत्यर्थ: पर्यवसितः, विशेषाभावकूटस्थ सामान्याभावहेतता च प्रसि- द्वैवेति, अतः एतबद्धयोपादानं न निरर्थकम् । “माथाभाव- वदवृत्तित्वमिति, 'वृत्तं' वृत्तिः, भावे निष्ठाप्रत्ययात्, वृत्तस्था- भावः 'श्रवृत्तं' वृत्त्यभाव इति यावत्, साध्याभाववतोऽवृत्तं 'माध्या- भाववदवृत्त' माथाभावववृत्त्वभाव इति यावत्, तद्यचास्ति साध्या- भाववदवृत्ती मत्वर्थों येन्प्रत्ययात् तस्य भावः ‘माध्याभाववदवृत्तित्व' तथाच साध्याभाववत्त्यभाववत्त्वमिति फलितमिति प्राचः, तदसत् न कर्मधारयाभ्यत्वर्थीयो बहुमोहिश्चेदर्थप्रतिपत्तिकर इत्यनुमा- सनविरोधात् तत्र कर्मधारयपदस्य बडबौहौतरसमासपरत्वात्() (१) बन कर्मधारयपदस्य समासमात्रपरत्वे साध्याभाववदत्तिवमि- बन साध्याभाववत्पदस्य साधुत्वानुपपत्तिः साध्यस्थाभावः साध्याभाव इति समासोत्तरमतुष्प्रत्ययस्य धनुशासनविण्डत्वात् व्यतः बाबीहीतरसमास- परत्वमावश्यक तथाच साध्यं व्यभावो यस्य स साध्याभावः इति बडबीद्यु तरं मतुष्प्रत्यये नानुशासनविरोधः। वडश्रीविश्वेदर्थप्रतिपत्तिकर इत्य- नुक्तौ कृष्णसर्पववल्मीकमित्यादिप्रयोगस्य साधुत्वानुपपत्तिः कृष्णसर्पति पदस्य नित्यसमासतया तदुत्तरं मतुष्प्रत्यये अनुशासनविरोधः, कृष्णाः सो यत्र इति विग्रहस्य विलक्षणवैजात्यावच्छिन्नसर्पवत्ववोधकावासम्भवेन बडनीहरर्थपतिपत्तिकरत्वाभावात् नास्माकं तादृशप्रयोगासाधुत्वम् ।

·व्याप्तिवादः। तञ्चागुणवत्त्वमिति । साधर्म्यव्याख्यानावसरे, गुणप्रकाशरहस्ये नदी- धितिरहस्ये च स्फुटं, अव्ययीभावममामोत्तरपदार्थन समं तत्म- मासानिविष्टपदार्थान्तरान्वयस्थाव्युत्पन्नत्वाञ्च(१) भूतखोपकुम्भं भूत- लाघटमित्यादौ भूतलत्तिंघटसमौप-तदत्यन्ताभावयोरप्रतीतेः । एतेन वृत्तेरभावोऽवृत्तीत्यव्ययीभावानन्तरं माध्यांमाववतोऽक्ति- धति बहुनौहिरित्यपि प्रत्युक्तं वृत्तौ साध्याभाववतोऽनन्वयापत्तेः अव्ययीभावसमासस्थाव्ययतया तेन समं समासान्तरासम्भवाच्च न - पाध्यादिरूपाव्ययविशेषाणमेव समस्यमानत्वेन परिगणितत्वात्(१) । वस्तुतस्तु माध्याभाववतो न वृत्तिर्यच इति त्रिपदव्यधिकरणबहु- बौद्युत्तरं त्वप्रत्ययः माध्याभाववत इत्यत्र निरूपितत्वं षष्ठ्यर्थः, अन्वयश्चास्य वृत्तौ, तथाच माध्याभावाधिकरणनिरूपितवृत्त्यभाव- (२) अव्ययीभावसमासोत्तरपदार्थेन समं वत्ममासानिविष्ठपदार्थान्तर- स्यान्वयस्यायत्पन्नत्वादित्यत्र अन्तरपदमनकमिति नाशनीयं उपकुम्भ- मित्यादावपि तत्समासानिविध-समीयादिपदप्रतिपाद्यसामीप्याद्यर्थ बम- चयप्रसङ्गात् अधिकस्य अन्तरपदस्य दाने तु तत्समासनिविष्ठपदापति- गद्यार्थान्वयबोधस्याव्युत्पन्नत्वादित्यर्थकत्वसम्भवान नानुपपत्तिगन्धोऽपि इति ध्येयम् । तत्ममासानिविष्ठपदार्थान्वयस्थाश्युत्पनत्वादित्येव ग-चिड़ितपुस्तक- पाठः। (२) ननु भूतलोपकुम्भं भूतलाघटमित्यादिप्रयोगदर्शनात् कथमेतादृश- नियमोयुक्तिसह इति चेत्, म, नपाध्याद्यथयविशेषाणं समस्यमानवेन परिगणितत्वात् इत्यत्र आदिपदेन उपकुम्भादेरपि परिग्रहाबासङ्गति- रिति।

·तत्त्वचिन्तामणौ वहिवसाध्याभाववदत्तित्वं साध्यवत्प्रतियोगिकान्यो- न्याभावासामानाधिकरण्यं सकलसाध्याभाववनिष्ठा- वत्वमव्यभिचरितत्वमिति फलितं । म च यधिकरणबहुनौहिः सर्वच न माधुरिति वाचं । अयं हेतः माध्याभाववदवृत्तिरित्यादौ यधिकरणबडबौहिं विमा गत्यन्तराभावेनात्रापि व्यधिकरणबड़- नौहे. माधुत्वात् । माध्याभावाधिकरणवृत्तित्वाभावश्च तादृशवृत्ति- सामान्याभावोबोध्यः। तेन धूमवान् वहेरित्यादौ धूमाभाववजल- हदादिवृत्तित्वाभावस्य धूमाभाववदृत्तित्व-जलयोभयत्वाद्यवछिना- भावस्य च वह्नौ सत्त्वेऽपि नातिव्याप्तिः । माध्याभावववृत्तिश्च हेतुताव- केदकसम्बन्धेन विवक्षणोया तेन वङ्ग्यभाववति धूमावयवे जल- इदादौ समवायेन कालिकविशेषणतया धूमस्य वृत्तावपिन चतिः । 'भाध्याभावश्च माध्यतावच्छेदकसम्बन्धन माध्यतावच्छेदकावछिनपति- योगिताकोबोध्यः तेन वद्धिमान् धूमादित्यादौ समवायादिसम्ब- वेन वहिसामान्याभाववति संयोगसम्बन्धेन, तत्तदमित्व-वनि-जलो- भयत्वाद्यवच्छिन्नाभाववति च पर्वतादौ संयोगेन धूमस्य. वृत्तावपि नवतिः(२)। तादृशमा भाववत्त्वञ्च अभावौयविशेषणताविशेषेण बोध्थं (१) धूमावयवं परित्यज्य जलङ्गदादिपय॑न्तामुधावनं प्रसिद्धविपक्षस्थल. मादायाव्यातिसम्भवे तदप्रदर्शने न्यूनताभङ्गायेति। (२) मनु साध्याभावपदस्य प्रथमोपस्थिततया तदंशे विशेषयोभूतस्य बाध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वपदस्य यावृत्ति दर्शयित्वैव श्रेषदलोपात- ·व्याप्तिवादः भावप्रतियोगित्वं साध्यवदन्यात्तित्वं वा केवलान्व- यिन्यभावात् । तेन गुणत्ववान् ज्ञानत्वात् सत्तावान् जातेरित्यादौ विषयित्वाच्याष्य- वादिसम्बन्धेन(ए) तादृशमाध्यभाववति ज्ञानादौ ज्ञानव-जात्यादेत्ता- यपि माव्याप्तिः। जात्यत्यन्ताभाव-तबदन्योन्याभावयोरत्यन्ताभावो न प्रतियोगि-प्रतियोगितावच्छेदकखरूपः किन्वतिरिक्तः तेन घट- वात्यन्ताभाववान् घटान्योन्याभाववान् वां पटत्वात् इत्यादौ वि- शेषणताविशेषसम्बन्धेन माध्याभावाधिकरणस्याप्रमिया नाव्याप्तिः। अत्यन्ताभावादेरत्यन्ताभावस्य प्रतियोग्यादिखरूपत्वनये तु माध्यता- पच्छेदकसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकमाध्याभाववृत्तिसाध्यासामान्यो- घप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन साध्याभावाधिकरणवं वक्रव्यम्(१) । बत्तित्वाभावाद्यंशे विशेषणीभूतस्य हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्य था- लिदानं पश्चादेवोचितमिति व्युत्क्रमेण व्यारत्तिदाने न्यनता स्यादिति चेत्, में, प्रथमं वृत्तित्वसामान्याभावानुक्तौ साध्याभाषांशे साध्यतावच्छेदकधर्म- सम्बन्धावच्छिन्नस्वस्थ व्यायत्तिदानं न सम्भवतीति व्युत्क्रमेण व्यारत्तिदानं । (५) व्याप्यत्वस्य हत्यनियामकतया तत्सम्बन्धमादायाव्याप्तिन सम्भवती- बत पादिपदं चादिपदेन कालिकसम्बन्धपरिग्रह, जन्यमानस्य कालो- बाधित्वे मानाभावेन वद्धिमान् धूमादित्यादौ नाथाप्तिसम्भावनेति प्रसिद्धो- दाहरणं परित्यक्तं बतएव ज्ञानवहेतुं परित्यज्य जाने हेतुत्वमुक्त्वं तत्र चाध्याभाववति महाकाले जातेवर्तमानत्वादयाप्तिदुरिवेति ध्येयम् । (२) ननु तथापि गुणत्ववान् ज्ञानत्वात् सत्तावान् जातेरियादौ विध- यित्वाच्याप्यत्वादिसम्बन्धेन सादृशसाध्यामाववति शानादौ शानव-जाबाद- ·१९ तत्वचिन्तामणी वृत्त्यन्त प्रतियोगिताविशेषणं, तादृशसम्बन्धश्च वकिमान् धूमा- दित्यादिभावसाध्यकस्थले विशेषणताविशेषएव, घटत्वाभाववान् पटवादित्याद्यभावसाध्यकस्थले त समवायादिरेव, समवाय-विषयि- वादिसम्बन्धेन(?) प्रमेयादिमायके ज्ञानत्वादिहेतौ माध्यतावच्छेदक- समवायादिसम्बन्धावच्छिवप्रमेयाधभावस्य कालिकादिसम्बन्धेन यो- भावः मोऽपि प्रमेयतया माध्यान्तर्गतस्तदीयप्रतियोगितावच्छेद- ककालिकादिसम्बन्धेन साध्याभावाधिकरणे ज्ञानवादेइत्तेरव्या- तिवारणाय सामान्यपदोपादानं, माध्यसामान्यौयत्वञ्च यावत्माध्य- निरूपितवं वानिरूपकसायकभिन्नत्वमिति यावत् । अस्यैकोकि- मात्रतया गौरवस्थादोषत्वात् कारणतावच्छेदके च भावसाध्यकस्थले वर्तमानत्वादव्याप्तिः । न च साध्याभावाधिकरणत्वमभावीयविशेषणतावि- शेषेण विवक्षितमिति वाच्यम् । तथा सति घटत्वात्यन्ताभाववान् घटा- न्योन्याभाववान् वर पठत्वादित्यादौ साध्याभावस्य घटत्वादेविशेषणतावि- शेषसम्बन्धेनाधिकरणत्वापसिद्ध्या अत्याप्तिरिति चेत् । न । साध्यतावच्छे. दकसम्बन्धावच्छिवसाध्याभावरत्तिसाध्यसामान्योयप्रतियोगितावच्छेदकसम्ब- धेग साध्याभाषाधिकरणवस्य विवक्षिलत्वादिति ख. ग. (१) साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तिमत्साध्यीयप्रतियोगिताविवक्षणेस- मवायसम्बन्धन प्रामेयसाध्यकहेतौ अयातिवारणं सम्भवति पतः विध- यित्वसम्बन्धानुसरणमिति भावः । (२) पत्रानुगमस्तु साध्यतावच्छेश्कसमानाधिकरणभेदप्रतियोगितानव- छेदकत्वं भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वञ्च निरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्न ग्राह्य- मिति ·थाप्तिवाद। प्रभावौयविशेषणतांविशेषेण साथाभावाधिकरणत्वं प्रभावसायकवले च यथायथं समवायादिसम्बन्धेन साध्याभावाधिकरणत्वमुपादेयं माध्यभेदेन कार्य-कारणभावभेदात् । न च तथापि घटान्योन्या- भाववान् पटवादित्यवान्योन्याभावसायकस्थले घटत्वादिरूपे मा- ध्याभावे न माध्यप्रतियोगित्वं न वा समवायादिसम्बन्धस्तदवच्छे- दकः तादात्मस्यैव तदवच्छेदकत्वादित्यव्याप्तिस्तदवस्थेति वाच्यम् । अत्यन्ताभावाभावस्य प्रतियोगिरूपत्वेन घटभेदस्य घटभेदात्यन्ता- भावत्वावच्छिन्नाभावरूपतया घटभेदात्यन्ताभावरूपस्य घटभेद- प्रतियोगितावच्छेदकोभूतघटत्वस्थापि समवायसम्बन्धेन घटभेद- प्रतियोगित्वात् । न चान्यत्रात्यन्ताभावाभावस्य प्रतियोगिरूपत्वेऽपि घटादिभेदात्यन्ताभावाभावो न घटादिभेदखरूपः किन्तु तत्प्रति- योगितावच्छेदकौभूतघटत्वात्यन्ताभावखरूप 'एवेति सिद्धान्तदति यथा हि घटत्वावच्छिनघटवत्ताग्रहे घंटात्यन्ताभावा- यहात् घटात्यन्ताभावाभावव्यवहाराच्च घटात्यन्ताभावाभावोघट- खरूपः तथा घटभेदवत्ताग्रहे घटभेदात्यन्ताभावायहात् घट- भेदात्यन्ताभावाभावव्यवहाराच्च घटभेद एव तदत्यन्ताभावत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभाव इति तत्सिद्धान्तः(१) न युनिसहः । विनिगम- काभावेनापि घटत्वत्वावच्छिनप्रतियोगिताकात्यन्ताभाववहटभेद- स्थापि घटभेदात्यन्ताभावाभाववसिद्धेरप्रत्यूहत्वाच्च । अत एव ताडु- वायं । । (२) घटान्योन्याभावाबन्ताभावाभावस्य घटत्वात्यन्ताभावखरूपत्वरूप- सिद्धास इत्यर्थः ।

·बचचिन्तामो अविद्वान्तागोपाध्यायसवानः, अत एव चाभावविरहात्मवं वसनः प्रतियोगितेत्याचार्याः, अन्यथा घटभेदात्यनाभावप्रतियोगिनि घटभेदे तलक्षणव्याण्यापत्तेः अन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदक- घटस्वास्थन्ताभावे तलक्षणस्यातिव्यायापत्तेच(१) । न चैवं घटबला- वषिषप्रतियोगिताकघटत्वात्यन्ताभावस्थापि घटभेदखरूपत्वापति- रिति वायं। तदत्यन्ताभावत्वावशिवप्रतियोगिताकाभावस्यैव वखरूपत्वाभ्युपगमात् तदत्ताग्रहे तादृशतदत्यन्ताभावाभावस्यैव व्यवहारात् । उपाध्यायैर्घटत्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकघटत्वात्यन्ता- भावस्थापि घटभेदखरूपत्वाभ्युपगमाच्च । न चैवं साध्यसामान्यौय- प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेनैव माथाभावाधिकरणत्वं विवक्ष्यतां किं माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावछिनमाध्याभाववृत्तित्वस्य प्रतियोगि- नाविशेषणवेनेति वाध्यम् । कालिकसम्बन्धावच्छिमात्मवप्रकारक- प्रमाविशेष्यत्वाभावस्य(२) विशेषणताविशेषेण माध्यत्वे पात्मत्वादिहेता- (१) सन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदके तलक्षणस्यातियात्यायनेवि स.म.। अयमपि पाठः समीचीनः यतः घटत्वात्वन्ताभावस्य घटभेदा- खरूपत्वे घटावं व घटमेदप्रतियोगिवणक्षमणश्यं तदभावस्य घटभेदाखरूप- वात्, घटत्वात्यन्ताभावस्य घटभेदखरूपत्वे तु घटत्वं घटभेदप्रतियोगित्व- नक्षलश्यमेव सदचन्ताभावस्थ घटभेदखरूपत्वादिति । (२) पथात्र साध्यवामान्चीयप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धसामान्येन सा- ध्यामावाधिकरण, बघ वा प्रत्येकं साध्यसामान्यीयप्रतियोगितावच्छेदको सेवा सम्बन्धमत्तसम्बन्धेन बाध्यामावाधिकारवावं इत्याशवाइयो तब शिवीयाशयां प्रमाविशेष्यत्वाभावमाध्यके यातिन सम्भववि मन्यामा- ·बातिवाद बयाण्यापते कालिकसम्बन्धावचिवमाध्याभावस्य विशेषताविशेष सम्बन्धेन योऽभावस्तस्यापि साध्यरूपतया कालिकसम्बन्धवविशेषण- ताविशेषोऽपि सायौयप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धस्तन सम्बन्धेना- त्मत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वरूपमाध्याभाववति अात्मनि हेतोरात्म- वस्थ वृत्तेः(९) । प्रतियोगितावच्छेदकवत् प्रतियोग्यपि अन्योन्या- भावाभाव:(२) तेन तादात्मसम्बन्धेन माध्यतायां माध्यतावच्छेदकसम्ब- मेव तादृशकालिक-खरूपामयसम्बन्धेन साध्याभावाधिकरणत्वात् उक्तस्थले तु तादृशोमयसम्बन्धेन साध्याभावाधिकरणत्वाप्रसिया याग्निः सम्भवति इत्युभयाथाप्तिदानार्थं चात्मत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावसाध्यकानुसरणं । (१) पच साध्याभावः साध्यतावच्छेदकावच्छिमप्रतियोगिताको बोध्या, एवल्लाभायैव साध्यपदमिति भावः। तेग पूर्वकात्तित्वविशिष्मसाध्या- भाववृत्तिपूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टसाध्याभावाभावरूपसाध्यीयप्रतियोगिता- वच्छेदकीभूतखरूपसम्बन्धेन साध्याभाववति हेतावृतित्वेऽपि पूर्वोक्तस्थले नाथाप्तिः। न च कपिसंयोग्येतत्त्वादित्यत्राथाप्तिवारणाय निरवच्छिन्न- साध्याभावाधिकरणत्वे निवेशयितथे कालिकसम्बन्धन निरवच्छिमसाध्या- भावाधिकरणत्वाप्रसिौवोक्तविशेषणदानेऽपि उक्तस्थले पश्यातेरपरीहारेर वादृशस्थले अव्याप्तिवारणाय तत्ववेशोऽनुचित इति वाचं। बन्योन्या. मावस्थ कालिकसम्बन्धेग योऽभावः तस्य विशेषताविशेषसम्बन्धेन साध. तायां चात्मत्वादिहेतावव्यायापत्तः, बन्योन्याभावरूपसाध्याभावस्य का लिकसम्बन्धेन थाप्यत्तितया निरवरिमसाध्याभावाधिकरबत्वप्रविड्या उक्तविशेषणदाने बचाव्याप्तिपरीहार सम्भवत्येवेति भावः । (२) बथैतत्वाकये घटमित्रं कपालवादित्यत्राथाप्तिः वाइसमवाय- सम्बन्धेन घटखरूपसाध्याभावाधिकरणे कपाले हतोत्तरिति चेत्, क, .

·तत्त्वचिन्तामो धावच्छिन्नमाध्याभाववृत्तिमाध्यौयप्रतियोगित्वस्य नामिद्धिः। इत्थ- चात्यन्ताभावत्वनिरूपितत्वेनापि साध्यसामान्यौयप्रतियोगिता विशे- पणीया अन्यथा घटान्योन्याभाववान् घटत्ववादित्यादावव्यायापत्तेः तादात्मसम्बन्धस्थापि साध्याभाववृत्तिमायौयप्रतियोगितावदक- त्वात् । यद्दा माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नसाध्याभाववृत्तिमाघ- मामान्यौयप्रतियोगित्व-तदवच्छेदकत्वान्यतरावच्छेदकसम्बन्धेनैव मा- ध्याभावाधिकरणवं विवक्षणीयं वृत्त्यन्तमन्यतरविशेषणं, एवञ्च घटान्योन्याभाववान् पटवादित्यादौ साध्याभावस्य घटत्वादेः मा- ध्यप्रतियोगित्वविरहेऽपि न क्षतिः तादृशान्यतरस्थ प्रतियोगिताव- केदकत्वस्यैव तत्र सत्त्वात्। न च तथापि कपिसंयोग्येतदृक्षवा- दित्याद्यव्यायवृत्तिसाध्यकमद्धेतावव्याप्तिरिति वाच्यम् । निरुक्तमा- ध्याभावत्वविशिष्टनिरूपिता या .. निरुतसम्बन्धसंसर्गकनिरवच्छिन्ना- धिकरणवा तदाश्रयावृत्तित्वस्य विवक्षितत्वात् । गुण-कर्मान्य- बविभिष्टमत्वाभाववान् गुणवादित्यादौ मत्त्वात्मकसाध्याभावाधि- करणत्वस्य गुणदिवृत्तित्वेऽपि साध्याभावत्वविशिष्टनिरूपिताधिकर- यत्वस्य गुणाद्यवृत्तित्वाचाव्याप्तिः। न चैवं कपिसंयोगाभाववान् सावच्छेदकसम्बन्धावच्छिनत्य-खाश्रयनिरूपितत्वाभयसम्बन्धेन ताशप्रति- योगिताविशियसाध्याभावाधिकरणत्वस्य विवक्षितत्वात् खपदं निरुक्त- प्रतियोगितापरं। नच नियतप्रतियोगितायां अत्यन्ताभावत्वनिरूपित. त्वनिवेशो व्यर्थ इति वाच्यं । तविक्षाया अत्रैव तात्पात् । (१) वधाच वादाम्येन घटवखरूपसाध्याभावाधिकरणे घटवे हेतो. तिवादयाप्तिरिति भावः।

·व्याप्तिवादः। . सत्वात् इत्यादौ निरंवछिन्नसाध्याभावाधिकरणवामिद्याव्याप्तिरिति वाच्यम् । केवलान्वयिन्यभावादित्यनेन ग्रन्धकतैवास्य दोषस्य वक्ष्य- माणत्वात्। न च तथापि संयोगिभिन्नं गुणत्वादित्यादौ निरव- छिनाध्याभावाधिकरणत्वाप्रमियायाप्तिः अन्योन्याभावस्य व्याय- वृत्तित्वनियमवादिनये तस्य केवलान्वय्यनन्तर्गतत्वादिति वाच्यम् । अन्योन्याभावस्य व्याप्यवृत्तितानियमवादिनये अन्योन्याभावान्तरा- त्यन्ताभावस्थ प्रतियोगितावच्छेदकखरूपत्वेऽप्यव्याप्यवृत्तिमदन्योन्या- भावाभावस्य व्याप्यवृत्तिखरूपस्यातिरिक्तस्याभ्युपगमात् तच्चाग्रे स्फुटौ- भविष्यति । मनु तथापि समवायादिना गगनादिहेतुके इदं वह्निमद्- गगनादित्यादावतिव्याप्तिः वयभाववति हेततावच्छेदकसमवाया- दिसम्बन्धेन गगनादेरवृत्तेः। न च तलक्ष्यमेव हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन पक्षधर्मावाभावाचासद्धेतत्वव्यवहार' इति वाच्यम् । तत्रापि व्याप्ति- भ्रमेणैवानुमितेरनुभवसिद्धत्वात्, अन्यथा धूमवान्. वहेरित्यादेरपि लक्ष्यत्वस्य सुवचत्वात्। एवं द्रव्यं गुण-कर्मान्यतविभिष्टमत्त्वादित्यादाव- व्याप्तिः विशिष्ट सत्त्वस्य केवलमत्त्वानतिरेकितया द्रव्यत्वाभाववत्यपि गुणादौ तस्य वृत्तेः गुणे गुण-कर्मान्यत्वविशिष्टसत्तेति प्रतौतेः सर्वसिद्ध- खात्। सत्तावान् द्रव्यवादित्यादावव्याप्तिश्च सत्ताभाववति सामान्यादौ हेतुतावच्छेदकसमवायसम्बन्धेन वृत्तेरप्रसिद्धेरिति चेत्।न। हेतुता- वच्छेदकावच्छिन्नईवधिकरणताप्रतियोगिक-हेतुतावच्छेदकसम्बन्धा- वकिनाधेयतानिरूपितविशेषणताविशेषसम्बन्धेन निरुतमाध्याभाव- बविशिष्टनिरूपितनिरुतासम्बन्धसंसर्गकनिरवविवाधिकरणताया- ·तत्वचिन्तामो तिवसामान्याभावस्य विवक्षितत्वात्, वृत्तिवचन तुतावच्छेदक- सम्बन्धेन विवक्षणयं, अस्ति च सत्तावान् द्रव्यवादित्यादौ सत्ता- भावाधिकरणताश्रयवृत्तित्वस्य हेतुतावच्छेदकसमवायसम्बन्धावधि- माधेयतानिरूपितविशेषणताविशेषसम्बन्धेन सामान्याभावो द्रव्यवादी, समवायसम्बन्धावच्छिबाधेयतानिरूपितविशेषणताविशेषसम्बन्धावच्छि- अप्रतियोगिताकसत्ताभावाधिकरणत्वाश्रयत्तित्वाभावस्य व्यधिकरण- सम्बन्धावच्छिवाभावतया संयोगसम्बन्धावच्छिन्नगुणाभावादेरिव केव- चावथित्वात्। द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ च द्रव्यत्वाभावाधिकरणगुणदि- वृत्तित्वस्यैव समवायसम्बन्धावच्छिवाधेयतानिरूपितविशेषणतासम्बन सत्तार्या सत्त्वाचातिव्याप्तिः। द्रव्यं विशिष्ट सत्त्वादित्यादावव्याप्तिवारण- प प्रतियोगिकान्तमाधेयताविशेषणं। वस्तुतस्त एतलक्षणकर्डनये विधि- हमाचं विशिष्टनिरूपिताधारतासम्बन्धेनैव द्रव्यवव्याप्यं न तु समवाय- सम्बन्धेन, सथाचं प्रतियोगिकान्तमाधेयताविशेषणमनुपादेयमेव, तदु- पादाने हेतुतावच्छेदकभेदेन कार्य-कारणभावभेदापत्तेः। हेतुता- वच्छेदकसम्बन्धेन सम्बन्धित्वे सतीत्यनेनापि विशेषणाभिमान् गगनादित्यादौ नातिव्याप्तिः। ननु तथापि उभयत्वमुभयवेव पर्याप्तं मतु एकवेति सिद्धानादरे) घटत्ववान् घटख-तदभाववदुभय- बादित्यादौ पर्याप्याख्यसम्बन्धेन हेतुत्वेऽतिव्याप्तिः घटवाभाववति शेततावच्छेदकपर्याप्याख्यसम्बन्धेन हेतोरहतेः घटो घट-पटोभय- (१) प्रत्येकमसतो धर्मस्य उभयत्रापि सत्ताया अयोगात् “उभयत्व- मुमयचैव पर्याप्तं न तु एकावं" इति सिद्धान्तस्यान सर्बजनसम्मवत्वं पक- ड"इवि सिद्धान्तादरे" इति ।

·यामिवादः। मितिवत् घटोपटल-तदभाववदुभवमित्यप्रतीतेरिति चेत्। न । तादृसिद्धान्तादरे हेतावच्छेदकसम्बन्धेन साध्यसमानाधिकरणले सतीत्यनेनैव विशेषणीयत्वादिति । अत एव निवियतां वा वृत्ति मत्वं माध्यममानाधिकरणत्वं वेंति केवलान्वयिग्रन्थे दौधितिकतः । केचितु निरुतसाध्याभावत्वविभिष्टनिरूपिता या विशेषणतासम्म- धेन यथोक्रसम्बन्धेन वा निरवच्छिनाधिकरणता तदाश्यव्याव- वर्तमानं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छित्रयविच्छिनाधिकरणवसा- मान्यं तद्धर्मवत्त्वं विवक्षितं । धूमवान् वक्रेरित्यादौ पर्वतादिनिष्ठ- वयधिकरणताव्यक्तधूमाभावाधिकरणादृत्तित्वेऽपि अयोगोलकनिष्ट- बाधिकरणताव्यरतथावानातिव्याप्तिरित्याः । अन्ये तु हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नहेतुतावच्छेदकावच्छिन- खाधिकरणताश्रयवृत्तियविरवच्छिमाधिकरणावं तदत्तिमिरुक- माध्याभावत्व विभिष्टनिरूपितयथोक्तसम्बन्धावच्छिन्चाधिकरणलालकल- मिति विशेषण-विशेष्यभावव्यात्यासे तात्पर्य, खपदं हेतुपरं, इत्थव कपिसंयोगाभाववान् सत्वात् कपिसंयोगिभिन्न गुणवादित्यादावपि माव्याप्तिरित्याहुरिति मझेपः। वक्षणान्तरमाह, ‘माध्यवङ्गिति साध्यवभिन्नो यः माथाभाव- बान् तदत्तित्वमित्यर्थः । . कपिमयोगी एतदृक्षवादित्यायव्याप्य- वृत्तिमाध्यकाव्याप्तिवारणय 'माध्यवद्भिवेति साधाभाववतो विशे- षणमिति प्राचः। तदमत् ‘माध्याभाववदित्यस्य व्यर्थत्वापत्तेः माध्य- बनिबारत्तित्वस्यैव सम्यकत्वात् ।। (२) साध्यविनासित्वमित्वस्यैक यातित्वादिवि का।

·सत्चचिन्तामो नयास्तु साध्यवडिवे यः साध्याभावः साध्यवशिनमाध्यामावः सदरतिलमिति सप्तमौतत्पुरुषोत्तरं मतुप्प्रत्ययः तथाच माध्य- वनिवत्तिय: माध्याभावस्तबदवृत्तित्वमित्यर्थः । एवञ्च माध्यवनि- भवृत्तीत्यनुक्तौ संयोगी द्रव्यत्वादित्यादावव्याप्तिः संयोगाभाववति द्रव्ये द्रव्यत्वस्य वृत्तेः, तदुपादाने च संयोगवभिनत्तिः संयोगा- भावो गुणादिवृत्तिः संयोगाभाव एव अधिकरणभेदेनाभावभेदात् नवदवृत्तित्वाचाव्याप्तिः। न च तथापि माध्यवभिन्नावृत्तित्वमित्ये- वास्तु किं माथाभाववदित्यनेनेति वाच्यम् । यथोकलक्षणे तस्था- प्रवेशेन वैयर्थाभावात् १) तस्यापि लक्षणान्तरत्वात्। न च तथापि माध्यवभिनवृत्तिर्यस्तबदवृत्तित्वमेवास्तु किं माध्याभावपदेनेति वाच्य। तादृशद्रव्यत्वादिमदृत्तित्वादसम्भवापत्तेः। माध्याभावेत्यत्र माध्यपद- मप्यत एव द्रव्यवादेरपि द्रव्यत्वाभावाभावत्वात् भावरूपाभावस्य चा- धिकरणनेदेन भेदाभावात् । ननु तथापि घटाकाशसंयोग-घटत्वान्यतराभाववान् गगनवा- दित्यच घटानधिकरणदेशावच्छेदेन घटाकाशसंयोगाभावस्य गगने सत्त्वात् मद्धेततयाव्याप्तिः माध्यवभिने घटे वर्तमानस्य माध्याभावस्थ घटाकाशसंयोगरूपस्य गंगनेऽपि सत्त्वात् तच च हेतोरीत्तेः। न च माध्य- वनिववृत्तित्वविशिष्टसाध्यभाववत्त्वं विवचितमिति वाच्यम् । माया- भावपदवेयर्थ्यांपत्तेः । माथवनिवृत्तिलविशिष्टवदवृत्तित्वस्यैव सन्ध- (२) खसमानाधिकरणल्याप्यतावच्छेदकधर्मान्तरघटितत्वस्यैव व्यर्थविशे- अणघटितवरूपत्वात् साध्यवद्विवत्तिसाध्याभाषवदत्तिवत्वस्य साध्यव- शिवात्तित्ववाघटितत्वेन गोखलक्षणं थर्थविशेषणघटितमिति भावः ।

·बाप्तिबादः। '११ क्वादिति चेत् । न। अभावाभावस्थातिरिकत्वमतेनैताक्षण- करणत् तथाच अधिकरणभेदेनाभावभेदात् माधवनिने घटे वर्तमानस्य साधाभावस्य प्रतियोगिव्यधिकरणस्य प्रतियोगिमति गगनेऽसत्त्वादव्याप्तेरभावात् । न चैवं माध्याभावेत्या माध्यपदवैयर्थं प्रभावाभावस्थातिरिकत्वेन द्रव्यत्वादेरभावत्वाभावात् माध्यवदिन- वृत्तिघटाभावादेस्तु हेतमत्यसत्त्वात् अधिकरणभेदेनाभावभेदादिति वायं। यत्र प्रतियोगिसमानाधिकरणत्व-प्रतियोगिव्यधिकरणत्व- लक्षणविरुद्धधर्याध्यासस्तत्रैवाधिकरणभेदेन प्रभावभेदाभ्युपगमो न तु सर्वत्र, तथाच माध्यवभिनवृत्तिघटाभावादेहेतमत्यपि सत्त्वात् असम्भववारणय माध्यपदोपादानात् । यहा घटाकाशसंयोग-घटत्वान्यतराभावाभावोऽतिरिकः घटा- काशसंयोग-घटत्वादौनामननुगततया तथात्वस्य वकुमशक्यलात् । घटत्व-द्रव्यत्वाद्यभावाभावस्तु नातिरिक्तः घटव-द्रष्यत्वादीनामप्य- नुगतत्वात् तथाच द्रव्यत्वादिकमादायासम्भववारणयैव माध्यपदमिति प्राऊरित्यास्ता(५) विस्तरः। (१) ननु घटत्व-घटाकाशतमयोगान्यतराभाववान् गगनत्वात् इत्यत्रा- स्थाप्तिदुबारव घटख-घटाकाशतत्संयोगस्यानुगततया वत्र सादृशान्यवरा- भावाभावत्वकल्पने बाधकामावात् सप्तानां वथात्वकल्पनसम्भवे पतिरिक्त तथात्वकल्पनानौचित्थात् इति चेत् । न । यहेति वाकारस्थानास्थासूचक- वात् । वस्तुतस्तु घटत्व-घटाकाशवसंयोगान्यतराभावाभावस्य घटे या. प्यरतिवेन निरवभिनत्तिकतया घटे किचिदवच्छेदेन सादृशान्यतरा. भावो नातीति प्रतीतेरप्रामाणिकत्वं परन्तु तादृशान्यतराभावाभावसा 6 ·सावचिन्तामणौ 'भाध्यवत्प्रतियोगिकान्योन्याभावेति हेतौ साध्यवप्रतियोगिका- न्योन्याभावाधिकरणवृत्तित्वाभाव रत्यर्थः । अन्योन्याभावश्च प्रतियो- ग्यत्तित्वेन विशेषणीयः, तेन साथवतोव्यासज्यवत्तिावचित्र- प्रतियोगिकान्योन्याभाववति हेतोर्टतावपि नासम्भव:(१) । नम्वेवमपि मानाधिकरणकसायके वहिमान् धूमादित्यादौ मायाधिकरण- भूततत्तयक्तिवावच्छिनप्रतियोगिकान्योन्याभाववति इतोत्तरव्या- तिर्छारा, प्रतियोग्यवृत्तित्वमपहाय माध्यवत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- कान्योन्याभावविवक्षणे तु पञ्चमेन सह पौनरुत्वमिति चेत् । न । वक्ष्यमाणकेवलान्वय्यव्याप्तिवदस्थाप्यत्र दोषत्वात् । न च तथापि तादृशान्यतरखरूपत्वे नादृशान्यतरान्तर्गतघटाकाशतत्संयोगस्य भवच्छिन्न- त्तिकतया तत्पतीवेः प्रामाणिकत्वापत्तेः। अतिरिक्तवपक्षे घटे ताहः शाभावस्य व्याप्यत्तित्वेन निरवच्छिन्नत्तिकतया तबतीतेन प्रामागि कत्वम्। घटाकाशसंयोगाभावत्वेन साध्यत्वे तादृशसाध्यस्य केवलान्वयि- तया भेदस्य व्याप्यत्तितया. तहमित्वस्याप्रसिद्धत्वेनाव्याप्तरशक्यमरोहार- स्वादतोऽन्यतराभावः साध्यीकृत इति ध्येयम् । (१) अधात्र खप्रतियोग्यत्तित्वविशेषणदाने अन्योन्यपदं व्यर्थं वाध. ववतियोमिकात्यन्ताभावस्य खप्रतियोगित्तित्वात् इति चेत् । न । धर्मि- भेदस्य धर्मात्यन्ताभावानतिरिक्तत्वेन खप्रतियोग्यरतिमायवत्प्रतियोगि- कामावाप्रसिद्धेः बन्योन्यपदनिवेशे व धन्योन्याभावत्वनिरूपकप्रतियोगि- ताश्रयात्तित्वलाभात् गाभावाप्रविद्धिरिति । वस्तुतस्तु अन्योन्याभावत्वस्थ पखण्डोपाधितया बन्योन्याभावत्वनिवेशे वभावत्यापेक्षया गौरवानवका- शादिति ध्येयम्।

·शामिवादः। साध्यवत्प्रतियोगिकान्योन्याभावमात्रस्यैव एतखचणघटकले वच्यमाण- केवखाधय्यव्याप्तिरवामाता केवखापयिसाध्योऽपि मायाधिकरण- भूततत्तव्यनित्वावच्छिन्नान्योन्याभावस्य प्रमिद्धत्वादिति वाचं । प्रचापि तादृशान्योन्याभावस्य प्रमित्वेऽपि तद्दति हेतोईसरेवा- व्याप्तेढुवारत्वात्। या माध्यवत्प्रतियोगिकान्योन्याभावपदेन साध्यवत्त्वावच्छिव- प्रतियोगिताकान्योन्याभाव एव विवक्षितः। न चैवं पञ्चमाभेदः, तत्र माध्यवत्त्वावच्छिन्त्रप्रतियोगिकान्योन्याभाववत्त्वेन प्रवेशः अत्र तु तादृ- भान्योन्याभावाधिकरणत्वेनेत्यधिकरणवप्रवेशाप्रवेशाभ्यामेव भेदात् । अखण्डाभावघटकतया च नाधिकरणवांशस्थ वैयर्थमिति न कोऽपि दोष इति दिक्। ‘‘मकलेति' माकल्यं माथाभाववतोविशेषणं तथाच यावन्नि माध्याभावाधिकरणनि तनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं हेतौ व्याप्तिरि- त्यर्थः । धूमाघभाववष्वलहूदादिनिष्ठाभावप्रतियोगित्वाइयादावति- व्याप्तिरिति यावदिति माध्याभाववतोविशेषणं, माध्याभावविशेषणवे तत्तद्दावृत्तित्वादिरूपेण यो वयाघभावस्तस्थापि सकलमध्ये : प्रवेशात् तावदधिकरणप्रमिद्या असम्भवपत्तेः(१)। न च द्रव्यं (१) सकलस्य साध्याभावविशेषणत्वे तत्तदाक्तिवाद्यवच्छिनाभाव- कूटाधिकरणाप्रसिद्ध्या मथुरानानासम्भवो दत्तः। जगदीशेन तवाया- निर्दत्ता पचायमाशयः खप्रतियोििमत्ताग्रहविरोधिताघटकसम्बन्धेन सा- ध्यामावववनिवेशो मथुरानाधायिः: वयाच तत्तादादत्तिवाद्यव- ·तापचिवामी सन्चादित्यादौ व्यवाभाववति गुणदौ मत्वादेविशिष्टामावादि- मत्वादतिव्याप्तिरिति वाच्यं । तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकहेत- तावच्छेदकवत्त्वस्येह विवक्षितत्वात्। प्रतियोगिता व हेतुतावच्छेदक- सम्बन्धावच्छिना गाया तेन द्रव्यत्वाभाववति गुणादौ सत्तादेः संयोगादिसम्बन्धावच्छिन्नाभावसत्वेऽपि नातिव्याप्तिः । माध्याभावश्च माध्यतावच्छेदकावच्छिन-माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगि- ताको बोध्यः, अन्यथा पर्वतादावपि वढ्यादेविशिष्टाभावादिसत्त्वेन समवायादिसम्बन्धावच्छिववयादिसामान्याभावसत्त्वेन च यावदन्त- र्गततया तनिष्ठाभावप्रतियोगित्वाभावात् धूमस्यासम्भवः स्यात्। न च कपिसंयोगौ एतदृक्षत्वात् इत्यादौ एतदृक्षस्यापि तादृप्रसाध्या- भाववत्वेन यावदन्तर्गततया तविष्ठाभावप्रतियोगित्वाभावादेतदृतत्व- स्थाव्याप्तिरिति वाच्यम्। किविदनवछिवायाः माध्याभावाधि- छिनामावस्य प्रतियोगिमत्तायहविरोधिताघटकसम्बन्धन साध्यामा- वाधिकरणाप्रविडत्वादसम्भवसङ्गतिः, साध्यवत्ताग्रहविरोधिताघटकसम्ब- न्धेन साध्यामावववनिवेशो जगदीशाभिप्रेतः वथाच कालिकसम्बन्धा- बचिनप्रतियोगिताकघटायामावखाध्यक-धात्मत्वादिहेतौ बक्षणसमन्वयः साध्यवत्ताग्रहविरोधिताघटककालिकसम्बन्धेन साध्यामावकूटस्य काते प्रसिद्धत्वात् जगदीशेगाव्याप्तिदत्ता। ननु गगनत्वाभाववान् पटत्वादित्यत्र अक्षयगमनात् कथमसम्भवः गगनत्वाभावाभावकूटाधिकरणत्वस्य गगने प्रतिइत्यादिति चेत् । । । घटभिन्नत्वंप्रकारकप्रमाविशेष्य-गगनत्योभयत्वा- बरिमामावमादाय वदोषवादवस्थयात, सदभावटितकूटाधिकरणापसिद्धे- रिदि।

·चामिवादः। 11 करणताचा दर विवचितत्वात्, इत्यच. किचिदमवछिनायाः कपिसंयोगाभावाधिकरणताथा गुणदावेव सत्यातच चहेतोरणभाव- सवाचाव्याप्तिः। न च कपिसंयोगाभाववान् सत्त्वादित्यादौ साध्या- भावस्य कपिसंयोगादेर्निरवचित्राधिकरणत्वाप्रमियाव्याप्तिरिति वाचं। केवलान्वयिन्यभावादित्यनेन ग्रन्थकतैव एतद्दोषस्य वक्ष्यमाण- लात्। न च पृथिवौ कपिसंयोगादित्यादौ पृथिवौत्वाभाववति अलादौ यावत्येव कपिसंयोगाभावमत्वादतिव्याप्तिरिति वाय। नविष्ठपदेन तत्र निरवच्छिन्नत्तिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात्, इत्यञ्च पृथिवौत्वाभावाधिकरणे अखादौ थावदन्तर्गते निरवच्छिनवृत्ति- मानभावोन कपिसंयोगाभावः किन्तु घटत्वाद्यभाव एव तत्प्रतियो- गित्वस्य हेतावसत्त्वावातिव्याप्तिः। न चैवमन्योन्याभावस्य व्याप्यत्ति- तानियमनये द्रव्यत्वाभाववान् संयोगवद्भिवलादित्यादेरपि मद्धेततया तत्राव्याप्तिः संयोगवशिवत्वाभावस्य संयोगरूपस्य निरवच्छिनटर- प्रसिद्धेरिति वाच्याअन्योन्याभावस्य व्यायवृत्तितानियमनयेऽन्योन्या- भावस्थाभावो म प्रतियोगितावच्छेदकखरूपः किन्वतिरिको व्याप्यत्तिरन्यथा मूलावच्छेदेन कपिसंयोगिभेदाभावभानानुपपत्ते रिति संयोगवशिवत्वाभावस्थापि निरवच्छिन्नवृत्तिमत्त्वात्। वस्तुतस्तु सकलपर्दमत्राशेषपरं न वनेकपरं एतहटवाभाववान् पटवादित्याये- कानविपक्षके माध्याभावाधिकरणस्य यावत्वाप्रमिड्याव्यायापत्तः, तथाच किश्चिदनवच्छिन्नाया निरुतसाध्याभावाधिकरणताचा व्याप- कौमृतो योऽभावः हेतूतावच्छेदकसम्बन्धावछिन-तप्रतियोगिताव- छेदकहेततावच्छेदकवचं लक्षणार्थः । न च सत्त्वादिसामान्याभा- ·तत्वचिन्तामो वस्थापि प्रमेयत्वादिना, निरुतमाथाभावाधिकरणताव्यापकत्वात् द्रश्चं सावादित्यादावतिव्याप्तिः। तइबिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगिता- मवच्छेदकत्वं व्यापकलमित्युक्तौ तु निर्धमन्ववान् निर्वशिलादि- त्यादावव्याप्तिः निर्वशित्वाभावानां वहिव्यकौनां सर्वासामेव चाख- नोन्यायेन निधूमत्वाभावाधिकरणतावनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगिता- वच्छेदकत्वादिति वाच्छ । तादृशाभावाधिकरणताव्यापकतावच्छेदक हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न-यद्धर्भावच्छिवाभावत्वं तद्धर्मवत्तस्य विवक्षितत्वात् व्यापकतावच्छेदकत्वन्तु तदनिष्ठात्यन्ताभाक्प्रतियो- गितानवच्छेदकत्वं न तु तद्दविष्ठप्रतियोगिव्यधिकरणभावप्रतियोगि- तानवच्छेदकत्वं तद्दति निरवच्छिवत्तिमान् योऽभावस्तत्प्रतियोगि- तानवच्छेदकत्वं वा, प्रकृते व्यापकतायां प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य निरवचित्रत्वस्य वा प्रवेशे प्रयोजनविरहात् तेन पृथिवी कपि- संयोगादित्यादौ नातिव्याप्तिः कपिसंयोगाभावत्वस्य निरुकव्यापक- तावच्छेदकत्वविरहादित्येव परमार्थः । 'माध्यवदन्येति प्रचापि प्रथमलक्षणोकरीत्या हेतौ साध्यव- दन्यवृत्तित्वाभाव इत्यर्थः । तादृशवृत्तित्वाभावश्च तादृशवृत्तित्व- सामान्याभावो बोध्या तेन धूमवान् वक्रेरित्यादौ धूमवदन्यजल- हुदादित्तिवाभावस्य धूमवदन्यत्तिव-जखत्वोभयाभावस्थ चहेती मत्त्वेऽपि नातिव्याप्तिः। माध्यवदन्यत्वच अन्योन्याभाववनिरूपित- माध्यवत्वावच्छित्रप्रतियोगिताकाभाववत्वं तेन वहिमान् धूमादि- त्यादौ तत्तदहिमदन्यस्मिन्धमादेई तावपि नाव्याप्तिः, न वा वकि- माचावछिनप्रतियोगिकात्यनाभावस्य खावविवाभिवभेदरूपथा- ·धातिवादः। धिकरणे(१) पर्वतादौ धूमय वृत्तावष्यव्याप्तिः(२) तस्य माध्यवत्वावधि बप्रतियोगिताया अत्यन्ताभावत्वनिरूपितत्वेन अन्योन्याभावत्वनिरू- पितषविरहात् । अन्योन्याभावत्वनिरूपितत्वच्च तादात्म्यसम्बन्धाक्- छिनत्वमेव, माध्यवत्त्वञ्च माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन बोध्थं तेन वहिमान् धूमादित्यादौ वहिमत्त्वावच्छिनप्रतियोगिताकस्य समवायेन वकि- मतोऽन्योन्याभावस्थाधिकरणे पर्वतादौ धूमादेईत्तावपि नाव्याप्तिः । सर्वमन्यत् प्रथमलक्षणोक्कदिशावसेयं) । यथा चास्य न हतीय- लक्षणभेदस्तथोक तचैवेति समासः । सर्वाण्येव लक्षणनि केवलाय- व्यव्याया दूषयति, 'केवलान्वयिन्यभावादिति पञ्चामामेव सक्षणानां इदं वाचं ज्ञेयत्वादित्यादिव्याप्यवृत्तिकेवलान्वयिसायके कपिसंयो- (२) खावच्छिन्नभिन्नभेदस्य वखरूपानतिरिक्तत्वमिति भावः । (२) नन्वत्र सर्वत्रासम्भवसम्भवे कंथमव्याप्तिदानं सङ्गतमिति चेत् । न । शब्दवान् गगनवादित्यादौ लक्षणगमनसम्भवात् तत्र साध्यवदत्यन्ता- भावस्य केवलान्वयितया सदवच्छिमभिन्नाप्रसिद्धेरिति । (३) पत्र तादाम्यसमधेन गगनसाध्यक-साक्तित्वहेतो लक्षणगमनाना- सम्भवः॥ (8) प्रथमलक्षणरीत्याक्सेयमिति ख०। प्रथमलक्षणे यथा साध्या- भावाधिकरणत्वं सम्बन्धविशेषेण विवक्षितं पत्रापि तथा साध्यवझेदाधि- करणत्वं सम्बन्धविशेषेण वक्तव्यं, प्रथमलक्षणे यथा हेतुतावच्छेदकावच्छिना. धिकरणताप्रतियोगिक-हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाधेयताप्रतियोगिकख- रूपसम्बन्धेन साध्याभाववत्तित्वाभावो विवक्षितः तथा पत्रायि साध्य- वदन्यत्तित्वाभावो विवक्षणीयः बन्यथा प्रागुकदोधाणाम पत्राप्यवकाशः १. स्यात् इति।

·तत्वचिन्तामणी इति श्रीमहशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे व्याप्तिवादे व्याप्तिपञ्चकं । गाभाववान् सत्वादित्याद्यव्याप्यत्तिकेवलान्वयिसाध्यकऽपि चाभावा- दित्यर्थः, माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिव-साध्यतावच्छेदकावच्छिन- प्रतियोगिताकसाध्याभावस्य माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन माध्यवत्त्वाव- छिनप्रतियोगिताकान्योन्याभावस्य चामसिद्धत्वात् कपिसंयोगा- भाववान् सत्वादित्यादौ निरवच्छिन्नमाथाभावाधिकरणवस्थाप्रसिद्ध- बाच इति भावः । हतोयलक्षणस्य केवलान्वयिसाध्यकासत्त्वञ्च तड्याख्यानावसर एव प्रपञ्चितम् । एतचोपलक्षणं द्वितीये कपि- संयोगौ एतदृक्षलादित्यादावव्याप्तिः अधिकरणभदेनाभावभेदे मा- नाभावेन कपिसंयोगवद्भिनत्तिकपिसंयोगाभावोऽपि द्रव्यक्तिः कपिसंयोगाभाव एव तबृत्तित्वातदृक्षत्वस्य । न च माध्यवशिष- वृत्तित्वविशिष्टसाध्याभाववदवृत्तित्वं वक्रव्यं एवञ्च वृक्षस्य विभिष्टाधि- करणत्वाभावाचाव्याप्तिरिति वाच्य। माशभावपदवैयर्थ्यापत्तः । माध्यवद्भिनत्तित्वविभिष्टवदवृत्तित्वस्यैव सम्यक्त्वात्।मद्धेतौ इवधि- करणे विशिष्टाधिकरणवाभावादेवासम्भवाभावात् । हतीये माय- वत्प्रतियोगिताकान्योन्याभावमात्रस्य घटकवे चालनौन्यायेनान्योन्या- भावमादाय नानाधिकरणकमायके वकिमान् धूमादित्यादाव- व्याप्तियेत्यपि बोध्यम्। इति श्रीमथुरानाथतर्कवागीशविरचिते तत्त्वचिन्तामपिरहस्ये पनुमानखडे व्याप्तिवादरहस्ये व्याप्तिपञ्चकरहस्यं । ८ ·पथ सिंह-यात्रोक्तव्याप्तिलक्षणरहस्यम् । नापि साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वं साध्य- वैयधिकरण्यानधिकरणत्वं वा, तदुभयमपि साध्यान- अथ सिंह-व्याघ्रोक्तव्याप्तिलक्षणरहस्यं । 'नापीति, अब 'माध्यामामानाधिकरणं न साध्याधिकरण- तिवाभावः, द्रव्यं सत्त्वादित्यादावतिव्यायापत्तेः द्रव्यत्वाधिकरण- वृत्तिवाभावानधिकरणयात् सत्तायाः । नापि साध्यवबित्तित्वध द्वितीयेन पौनरुत्वापत्तेः । किन्तु, मायाधिकरणवाभावववृत्तिलं तदनधिकरणलं तदनिवत्वं अधिकरणवप्रवेशे प्रयोजनविरहात, तथाच माथाधिकरणलाभाववत्तिभिन्नत्वं हेतावश्यभिचारिखमिति फलितं, अध्याप्यवृत्तिसाध्यकमडूतावव्याप्तिवारणयाधिकरणवप्रवेशः, अध्याप्यवृत्तेरधिकरणता तु नाव्याप्यवृत्तिः), माध्याधिकरणबच्च ৰাখনাৰাবলি-বাঘনালাবন্সি अन्यथा 'गुणकान्यत्वविशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादौ सत्ताथा एव बाथलेन साध्याधिकरणवाभाववत्मामान्यादिवृत्तिभित्रबाबाते- रित्यतिव्याप्तिः स्यात् । स्थाच समवायेन वयादौ साथे संयोगेन (१) याप्यत्तिरिति । 7 ·सचिन्तामो धिकरणानधिकरणत्वं तच तब यत्किश्चित्साध्यानधि- करणाधिकरणे धूमे चासितम्। धमादिहेतावतियाग्निः९) वयधिकरणलाभाववलसाड्दाऽव तद- वृत्तित्वात् धूमादेः । इत्यञ्च माध्यतावच्छेदकसमवायसम्बधावछिन- वयधिकरणवाभाववत् पर्वताद्यपि धूमस्य तदृत्तित्वाबातिव्याप्तिः। वृत्तिस हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन बोध्या तेन तादृशवयधिकरणत्वा- भाववति धूमावयवे समवायेन धूमस्य वृत्तावपि न पतिः। न चैवं सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादावव्याप्तिः सत्ताधिकरणवाभाववति मामा- न्यादौ हेतुतावच्छेदकसमवायसम्बन्धेन वृत्तेरप्रमिद्धेरिति वाच्यम् । तादृशमाध्याधिकरणलाभावव्यापकान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदक- वमिति विवक्षितत्वात्, मायाधिकरणवाभावसमानाधिकरणेत्युको धूमवान् बहेरित्यादौ धूमाधिकरणत्वाभाववति जलहूदादौ वकि- मदन्योन्याभावसत्त्वादतियाप्तिरिति व्यापकवानुधावनं । अन्योन्या- भावप्रतियोगितावच्छेदकावं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन हेतुनाव- वेदकावचित्रच पाचं अन्यथा वद्धिमान् धूमादित्यादौ वयधि- करणवाभाववति धूमावयवे धूमवदन्योन्याभावासत्त्वादव्याप्तिः स्थान, याच द्रव्यं जातेरित्यादौ घटव-पटत्वादितत्तवातिमतोऽन्योन्या- भावस्य द्रव्यत्वाधिकरणवाभावव्यापकत्वेनातिव्याप्तिः। अध्याप्यवृत्ति- (१) वधिमान् धूमादित्यादौ च समवायेन वो बाध्यत्वे संयोगेण धूमा- वावविद्यामिरिति ।

·वातिवादः। मतोऽन्योन्यामाक्स मायावृत्तिरिति प्रथिवी संचोवादित्वादाव- व्याप्यवृत्तिहेतुके व्यभिचारिणि नातिव्याप्तिरिति संक्षेपः 'साध्यवैयधिकरण्येति, 'साध्यवैयधिकरणं' माध्यवद्भिवृत्तित्वं, साध्यवदत्तिवपरत्वे द्रव्यं सत्त्वादित्यादावतिव्याप्तिः, अन्याय- वृत्तिमतोऽन्योन्याभावत नाव्याप्यवृत्तिरित्यव्याप्यवृत्तिमाध्यकमद्धेतौ नाव्याप्तिः, अनधिकरणवमित्यत्राधिकरणवांशस्य प्रवेशाब माध्य- वदन्यावृत्तित्वमित्यनेन यथाश्रुतस्य पौनसावं, अखण्डाभावघटकतथा चाधिकरणलांशस्थ न वैयर्थम् । माध्यवशिवत्वञ्च माध्यतावचे दकसम्बन्धावच्छिन्न-माध्यतावच्छेदकावचिनप्रतियोगितावच्छेदकता- कभेदवचं बोध्यं तेन वहिमान् धूमादित्यादौ धूमस्य समवायेन वझिमतोभिने यत्किञ्चित्माध्यवद्भिन्ने र पर्वतादौ वृत्तिवेऽपि नवतिः तादृशमाध्यवशिवत्वष्यापकान्योन्याभावातियोगितावच्छेद- कत्वमिति तु समुदायार्थनिष्कर्षः, अन्यथा पूर्ववत् माध्यवद्भिव- वृत्तित्वमित्यत्र वृत्ते ईतुतावच्छेदकसम्बन्धेनैव वाच्यतया जातिमान् व्यवादित्यादावव्याप्यापत्तेः(१) शेषं पूर्ववत् । सक्षणदयमेकदैव दूषयति, तदुभयमपौनि, 'माथामधिकरणामधिकरणत्वं' साध्या- पधिकरणानधिकरणबनियतं साधानधिकरणत्तित्वव्याप्यमिति पावत्, "तच' व्यापकौभूतं साधानधिकरणवृत्तित्वच, 'त केवखाचविसाध्यके, 'प्रसिद्धमित्यन्वयः माध्यानधिकरणत्वस्य माथा- धिकरणवावछिनप्रतियोगिताकभेदवत्वस तथाप्रसिद्धः, 'यत्- कधिदिति यदि माध्यानधिकरणत्वं न तसामान्यभेदः किन्तु (१) सत्तावान् भव्यत्वादिबादावप्रसिद्ध्यापत्तेरिति ख.।

·तत्वचिन्तामो इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणी अनुमानखण्डे सिंह-थाप्रोक्तव्याप्तिलक्षणम् । मायाधिकरणप्रतियोगिकभेदमाचं तदा वकिमान् धूमादित्यप यत्किञ्चिद्वयनधिकरणे पर्वतादौ वर्तमाने धूमेऽप्यसिद्धमित्यर्थः । अप्यर्थकचकारात् केवखाचयिसमुच्चयः, तथाच थापकाभावाड्- थायीभूतं तदुभयलक्षणमपि तदुभयचामिद्धमिति भावः । ‘साधा- मधिकरणनधिकरणत्वमिति यथाश्रुतन्तु न माछते यथोक्यचए- इयस तल्लरूपत्वाभावादिति ध्येया) । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौणविरचिते तत्त्वचिन्तामणिराये अनुमानखडे व्याप्तिवादे सिंह-याघ्रोकव्याप्तिलक्षणरहस्यम् । (१) भट्टाचार्यानुयायिनस्तु तदुभयमपि तदुभयपक्षणवाक्यमपि, 'वा. ध्यानधिकरणानधिकरणत्वं' साध्यानधिकरणागधिकरणत्वबोधजनक, सा. ध्याधिकरसत्वसामान्यामावत्तिखामाव-साध्यवसामान्यमिबत्तित्वाभावा- ववरणोधननकमिति यावत्, 'तच' वादृशान्यवरामाववत्त्वञ्च, 'तत्र' केव- नान्वयिताध्यके, 'पसिमित्यन्वयः, साध्याधिकरणत्वसामान्याभावापति. डत्वादिति भावः। ननु तदुभयवाक्यं च यथोक्लान्यवरामावबोधजनक, बपि तु साध्याधिकरणत्वप्रतियोगिकाभाववत्तित्वसामान्धाभाव-साध्य- बपतियोगिकभेदवत्तित्वसामान्यामावान्यतरपोधजनकमेव साध्याधिक रखत्वप्रतियोगिवाभाव-साध्यवतियोगिकभेदौ च केवलान्वयिनि नाम- सिद्भावित पार, 'यविचिदिति, शेवं पूर्ववदिति पाउः । इति सचि- शिलाजवेषिकः पाठः।

·अथ व्यधिकरणधर्मावच्छिवाभावः । अथेदं वाचं जेयत्वादित्यत्र समवायितया वाच्यत्वा- भावोघट एव प्रसिद्ध व्यधिकरणधावच्छिन्नप्रतियो- गिताकाभावस्य केवलान्वयित्वात् । नचैवं घट एव व्य- भिचारः,साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमतियोगिताकाभा- अथ व्यधिकरणधर्मावच्छिवाभावरहस्यं । थधिकरणावचिनप्रतियोगिताकाभाववादिनोऽन्यथाख्यात्य- खौकारिणः सोन्दडस्य मतमादाय 'साध्यात्यन्ताभाववदवृत्तित्व- मिति प्रथमलक्षणे केवखापयिन्यव्याप्तिमुद्धरति, 'अथिति, 'ममवा- थितयेति समवायित्वादिरूपेण वाच्यत्वावृत्तिधोणेव्यर्थः । श्रादि- पदात् समवेतत्व-घटब-पटत्वादेवाच्यत्वावृत्तिधर्ममावस्य परिग्रहः, 'घट एव प्रसिद्ध इति एवकारोऽप्यर्थ घटेऽपि प्रसिद्ध इत्यर्थः, अन्यथा नादृधाभावस्य पदार्थमात्र प्रसिद्धवादवधारणसङ्गतेः । ननु प्रति- योगिनां मममभावस्ख विरोधावाच्यत्ववति घटे कथं तदभाव इत्यत- पाए, 'यधिकरणधर्मावशिवाभावस्थेति खाधिकरणावृत्तिधोक शिवप्रतियोगिताकाभावस्थेत्यर्थः, खपदं प्रतियोगितापरं, 'कवला- मथित्वात्' सर्वच सत्वात्, प्रतियोगिमत्यप्रतियोगिमति च मलादिति वित्, प्रभावख प्रतियोगितावच्छेदकावशिवप्रतियोगिनेव समं ·तत्त्वचिन्तामो वववृत्तित्वं हि व्यभिचार,नच वाच्यत्वाभावस्ताहो- घटे, इंति चेत्तई ताहशसाध्याभावसामानाधिकर- ख्याभावाव्याप्तिः। तथाचाप्रसिद्धिः प्रतियोग्यत्तिश्च धों न प्रतियोगितावच्छेदकः तहिशिष्टज्ञानस्याभाव- विरोधी नतु प्रतियोगिमाण व्यधिकरणधर्मावच्छिमाति- योगौच क्वचिदप्यस्ति प्रसिद्धत्वादतः सर्वचैव तदवचिवा- भावः । न र वाचवमीश्वरेका तत्र च गुणवेच्छावादिसमवायित्व- भगवदात्मसमवेतवयोः सत्येन समवायित्वं समवेतवं वा कुतोवाच- वनिष्ठप्रतियोगिताब्यधिकरणमिति वा । वाच्यत्वं न ईश्वरेश- मा कि तविषयत्वमित्यभ्युपगमादिति भावः । 'समवाचित- येत्यख घटादिसमवायितयेत्यर्थः इत्यप्यन्ये । यद्यपि समवाचि- लादिना व्यधिकरणधर्षण वाचलाभावस्थ प्रसिद्धवावपि तत्तत्साध्या- भाव-विशिष्टाभावोभयाभावादिकमादायासम्भववारणाय साध्यताव- छेदकावछिनप्रतियोगिताकसाध्याभावस्यैव लक्षणघटकवाला. शाभावस्य च वाचलादिमायके प्रसिद्धवादव्याप्तिारैव । नच माध्यप्रतियोगिताकाभावमा लक्षणघटकमिति धमादियमागति वाचं । तथा सति विभिष्टाभावोभयाभावादिरूपं समानाधिकरण धावधिनाभावमादायैव प्रसिद्धिसम्भवेन व्यधिकरणविधिक प्रतियोगिताकाभावपर्यन्तानुधावनवैफल्यात्। न च वैशिष-प्यासन्ध- वृत्तिधनवचिनप्रतियोगिताकसाध्याभावमा बक्षणघटकमिति भनेर पमाण्डेति वाचं । दणावशिवपुरुषाभावमेव सम- ·छातिवादः। . धीहेतुत्वात् अन्यथा निर्विकल्यादपि घटानास्तीति प्रतीत्यापत्तेः, गवि शशशृङ्गं नास्तीतिप्रतीतेरप्रसिह शशशृङ्ग नास्तीति च शशे शृङ्गाभावइत्यर्वः। इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्ड व्याप्तिवादे व्यधिकरणधमावच्छिन्ना- भावः॥ पाथिलावच्छिमवाच्यत्वाभावस्थापि विशिष्टाभावत्वात् समवाय- समवायित्वयोर्वैशिष्टयावच्छेदकोभूतधर्मघटकत्वात् । तथापि माथा- भावपदेन माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावचिन-माध्यतावच्छेदकावचिव- प्रतियोगिताकसाध्याभावो न विवक्षणीयः किन साध्यतावशेद- कसम्बन्धेन माध्यतावच्छेदकावच्छिमाध्यसमानाधिकरणल-यधिकर- पर्यावछिनप्रतियोगिताकाभावव्यकिभिन्नत्वोभयाभाववदभावमा विवषय, तावतैव तत्तत्माश्थव्यवभाव-विशिष्टाभावादेारणसम्भवात् तादृशोभयाभाववत्त्वस्य तच विरहात्। संयोगी द्रव्यत्वादिव्यादौ हव्यात्वत्व-गुणासमवेतत्वावशिवप्रतियोगिताकाभावो यधिकरणा- पशिवप्रतियोगिताकसाधाभावच तादृशाभावः मुखभः, कपिसंयो- बमाबवाब सत्यादिदं वाचं शेववादित्यादिकेवखावयिसायके व पधिकरणधर्मावच्छिवाभाव एव नथा। नच केवखापविवि व्यधिक साधावच्छिवाभावमादायैव प्रमियुपपादने साध्याभावपदेन मा- यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन-माध्यतावच्छेदकावचिवपनियोगिता- ·नाधिकाममै -- काभाव एव विवशता किं तादृशोभवाभाववदभावविवषणेन सेवा अवपिनि सरपसम्बन्धन वाचवलेन घटाचभाबलेव तादृश्य प्रमिलादिति वाचम्। प्रमेयसाधक बधिकरणवर्षावषिषा- भावमादायापि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन-माध्यतावच्छेदकाक- शिवप्रतियोगिताकाभावप्रमियमम्भवात्, न हि प्रमेयत्वं कवधि- इधिकरणधर्मः, प्रमेयत्वेन घटाभावादिरूपसमानाधिकरणधर्माव- विवाभावे च मामाभावादिति पूर्वपक्षिणां निगूढाभिप्रायः, भेष- मनुपदं वच्यामः । न चैवमिति, ‘एवं' खव्यधिकरणधावछिन- प्रतियोगिताकाभावाभ्युपगमे, 'व्यभिचार इति शेयत्वस्य वाच्यत्वष्यनि- पारिवमित्यर्थः, वाच्यत्वत्वेन व्यधिकरणधर्मण स्वरूपसम्बन्धावछिन- यत्वाधभावस्य माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन-माध्यतावच्छेदकार- विषप्रतियोगिताकखाधिकरणे घटे यत्वस्य वृत्तरिति भावः । कप प्रतियोमितावच्छेदकावविवप्रतियोगियधिकरणतादृशाभावः बदृत्तिलमेव व्यभिचारः अन्यथा संयोगसाध्यकसद्धेतावतिव्याप्तिरिति) कपमियमाघति वाचम् । व्याप्यवृत्तिर्या माध्यतावच्छेदकसाब- भावछिनमाध्यतावच्छेदकावछिनप्रतियोगिताकाभावाधिकरणमा नदापतित्वं व्यभिचार इत्यभिप्रायेणनात्, व्यायत्तिलनु गिरवचिमत्व। 'माध्यतेति माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावविवाथता- बच्छेदकावछिनप्रतियोगिताकसाध्याभाववत्तिलमित्यर्थः, वाच- बन बांधकरणधर्मण सरूपसम्बन्धावचिनायेयवाभावस्त साथ- हाथमिचारिववचनस्यासियामिरिबर्थः सडेवोभिचारिक्षण बलात्वादिति भावः।

·याप्तिवादः। "तावच्छेदकावच्छिषप्रतियोगिताकोऽपि म. माध्याभाव इति भावः । 'तादृशः' माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन-साध्यतावच्छेदकावशिव- प्रतियोगिताकः । तौति माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिा-माध्यता- विच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभाववत्तित्वस्य व्यभिचारले इत्यर्थः, 'तादृशमाध्याभावेति माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन-माध्य- तावच्छेदकावच्छिनप्रतियोगिताकसाध्याभाववदृत्तित्वाधाव एवं व्या- तिर्न तु निरुतोभयाभाववदभाववदवृत्तिवरूपेत्यर्थः, अव्यभिचरित- वपदार्थस्यैव व्याप्तित्वात् अव्यभिचरितवपदार्थस्य च व्यभिचरितत्वस्था- भावोऽव्यभिचरितत्वमिति व्युत्पत्त्या व्यभिचारसामान्याभावरूपत्वा- दिति भावः । 'अप्रसिद्धिरिति, वाच्यत्वत्वावच्छिवप्रतियोगिताकवा- व्यवाभावस्थाप्रसिद्धत्वादिति भावः । ननु अव्यभिचरितवपदं न यौ- गिकं किन्तु निरुतोभयाभाववान् योऽभावस्तइदत्तिवरूपे प्राथ- मिकलक्षणवाक्याथै पारिभाषिकमखण्डपदमेव, अथ एतस्याव्यभिष- रितत्वपदार्थवे असम्भव एव वहिमान् धूमादिदं वायं ज्ञेयवादि- त्यादौ व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकवहि-वाच्यत्वाधभाव- वति पर्वत-घटादौ धूम-ज्ञेयत्वादेत्तेः । न च तदृत्तित्वस्था- पि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभाव-विशिष्ठाभावोभयाभावादिमादायैव सर्वच क्षणसमन्वय इति वाच्यम्। तथा मति धूमवान् वके- रित्यादावपि तादृशोभयाभाववदभाववत्तिवस्य यधिकरण- धर्मावच्छिवाभाव-विभिष्टाभावोभयाभावादे:(९) वयादौ सवा- (२) थधिकरणधम्मावशिमाभाव-तत्तयक्तित्वावच्छिनामाव-विशिक्षा- मावोभयाभावादेरिति ख..

·सत्यचिन्तामगौ यभिचारिमाचेऽतिव्याप्तेरिति चेत्। न । तददवृत्तिलपदेन तदबिष्ट- तसजातीयव्याप्यरत्त्यभावप्रतियोगित्वस्य विवक्षणात्, इत्थञ्च पति- मान् धूमादित्यादौ व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नवद्भयाद्यभाववति पर्व- तादौ तत्मजातीयस्य धूमादेयंधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावस्य सत्त्वा- बासम्भवः, धूमवान् बहेरित्यादौ च तादृशोभयाभाववदभा- वोव्यभिचारनिरूपकतत्तदधिकरणव्यवत्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- कतत्तदधिकरणव्यक्त्यवृत्त्यभावः तदधिकरणे तत्तदधिकरणष्यको तत्तत्मजातीयस्य वयादेरभावस्थासत्त्वावातिव्याप्तिः । साजात्यञ्च न यथाकञ्चिद्रूपेण व्यावर्तकत्वाभावात्, नापि खसमानाधिकरणध- विच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व-खासमानाधिकरणधर्मावच्छिनप्रतियो- गिताकत्वान्यतररूपेण प्रभावभेदेन प्रतियोगिताया भिन्नत्वात् माध्याभावनिष्ठसमानाधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वादेहत्व- भावावृत्तित्वादसम्भवापत्तेः, किन्तु खत्यधिकरणधर्मावच्छिनप्रति- योगिताकान्यतमत्व-खव्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदकूट- वत्त्वान्यतररूपेण(१), खपददयं प्रतियोगितापरं, धूमवान् वके- रित्यादौ व्यभिचारनिरूपकतत्तदधिकरणव्यत्यत्तिसामान्याभा- वाधिकरणे तत्तदधिकरणव्यकावपि तत्तत्मजातीयस्य वयादेशिय- व्यामज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नाभावस्य समवायादिसम्बन्धावच्छिवाभावस्थ च सत्त्वादतियाप्तितादवस्थ्यमतो व्याप्यवृतित्वमभावविशेषणं, व्याप्य- (१) 'खयधिकरणधर्ममावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदकूटवत्त्वं' खव्यधिकर- गधामावछिनप्रतियोगिताकायायो ऽभावस्तत्तइक्तित्वावच्छिनप्रतियोगि- ताकभेदकूटवत्त्वमित्यर्थः।

·ध्यामिवादः। , वृत्तित्वच हेततावच्छेदकसम्बन्धेन हेतुतावच्छेदकावछिनसमानाधि करणव-यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावरतिभित्रलोभयाभाववत्त्वं तेन न तद्दोषतादवस्थं। द्रव्यं मंयोगादित्याचव्याप्य तिहेतुके द्रव्यमाच- समवेताभाव-गुण-कर्माद्यरत्त्यभावादेरन्ततः सर्वत्र विशेषणताविशेषण माध्यप्रकारकप्रमाविशेष्यत्व-साधनान्यतराभावादेश्च तादृशस्य सुरक- भत्वान्नाच्याप्तिः। इदं वाचं प्रमेयादित्यादौ घटत्वेन पटाभाव-पर- वेन घटाभावादिमादाय प्रमेयमानस्यैव तादृशाभावप्रतियोगित्वाना- ध्याप्तिः। न च विशिष्टाभावादिवारणय तदनिष्ठतत्मजातौयाभाव- निरूपितहेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्त्रप्रतियोगितावच्छेदकहेतुता- वच्छेदकवत्वमेव विवक्ष्यतां किं यथोकव्याप्यवृत्तित्वेनाभावविशेषणेन इदं वाच्यं जेयत्वादिकेवलान्वयिहेतुके च ज्ञेयत्ववादिना घटाद्य- भावमादायैव लक्षणसम्भवादिति वाच्यं। पृथिवी संयोगादित्याद्यव्या- पवृत्तिहेतुके व्यभिचारिण्यतिव्याप्तेः ददं वाच्यं प्रमेयादित्यादौ तादृ- भाभावाप्रसिद्धेश्व। एवं द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ व्यभिचारनिरूपकतत्तद- धिकरणावृत्तिसामान्याभावस्थापि सजातीयोऽभावः सत्तावादिना सत्ताधभाव एव तत्प्रतियोगित्वस्य सत्त्वादौ मत्त्वादतिव्याप्तिताद- वस्थ्यं अतस्तदनिठेति। न च तयापि धूमवान् वहेरित्यादौ तादृ- शोभयाभाववदभावोधूमवादिना धूमाद्यभाव एव तद्दति जलहूदादौ सत्सजातीयस्य वयभावस्य मत्त्वादेवं तादृशाभावोद्रव्यत्वत्वादिना धूमाघभावः तदति यावत्येव तत्सृजातीयस्थ घड्यादेधिकरणा- विच्छिन्नाभावस्थ मत्त्वाचातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । थावत्वेन प्रथमा- भावविशेषणात्, तथाच तत्तदयोगोलकादिरूपव्यभिचारस्थलावृत्त्य- ·सवचिन्तामग्री भावोऽपि तादृशोभयाभाववत्तया यावदन्तर्गतस्तत्तदधिकरणे तस- दयोगोखकादौ तत्तत्मजातौयस्य वयादेरभावस्थामवाबातिव्याप्तिः, इत्यञ्च यावन्तस्तादृशोभयाभाववन्तोऽभावाः प्रत्येकं तत्तड्यातीनां मजातौषस्य समानाधिकरणस्य व्यायवृत्तरभावस्य प्रतियोगिलम- यभिचारित्वमिति समुदितार्थनिष्कर्ष इति न कोऽपि दोषः इत्य- खरमा दाह, 'प्रतियोग्यवृत्तियेति तदवृत्तिधी न नविष्ठप्रतियो- गिताया अवच्छेदक इत्यर्थः, तथाच व्यधिकरणधर्मावच्छिनप्र- तियोगिताकामावस्यैवाप्रसिद्धवाद्यथोकमव्यभिचरितवमप्रसिद्धमिति भावः। सजवस्तु केवलापयिनि साध्यस्थाभाव एवाप्रसिद्ध इत्यव्याप्ति- रभिहितेति भ्रमेण तत्र यथाकथञ्चिद्रूपेण साध्याभावस्थ प्रसिद्धिं दर्शयति, 'प्रथेति, समवायित्येति समवायित्वादिरूपेण वाच्य- वातिधर्मणेत्यर्थः । श्रादिपदासमवेतव-घटत्व-पटत्वादेर्खाच्यत्वा- वृत्तिधर्ममात्रस्य परियहः। ददमुपलक्षणं वैशिष्य-व्यासज्यवृत्ति- धर्मावछिन्नवाच्यत्वाभावोऽपि द्रष्टव्यः। भ्रमं निराहत्य दूषयति, 'नौति माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभावववृत्तित्वं यदि व्यभिचारस्तदेत्यर्थः, 'तादृशसाध्याभावेति माध्यतावच्छेदकाव- चित्रप्रतियोगिताकसाध्याभावववृत्तित्वत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकता- दृस्तित्वाभाव एवं व्याप्तिः न तु माध्याभावववृत्तित्वप्रतियोगिता- काभावमाचमित्यर्थः साधाभाववत्तित्वमाचस्य व्यभिचारत्वे मद्धता- बतिव्याप्तिरतः साध्याभाववदृत्तित्वप्रतियोगिताकाभावमाचस्य व्याप्ति- बेऽपि व्यभिचारियतिव्याप्यापत्तेस्तौख्यात्माध्याभाववदृत्तित्वमामा- ·व्याप्निवादा। न्याभावस्य व्याप्तिले चासम्भवात् व्यधिकरणधर्मावच्छिन्वय वैशिष्य व्यामज्यत्तिधर्मावछिनस्य च साध्याभावस्थाधिकरणे हेतोत्तेरिति भावः । किञ्च वैशिय-थामज्यत्तिधर्मावच्छिन्नमाथाभावमादायैव देवलापयिनि साध्याभावप्रसिद्धिसम्भवेऽपि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न- साध्याभावमादाय प्रमियभिधानमत्यन्तममङ्गतमेव तस्यैवाप्रसिद्ध- वादित्यभिप्रायेण दूषणन्तरमाह, 'प्रतियोग्यवृत्तिश्चेति, सर्वमन्यत्यू- ववदित्याहुः । तदवृत्तिधर्मस्य तनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकत्वे मानाभावे हेतु- माह, 'तविशिष्टेति प्रसिद्धरित्यन्तमेकोग्रन्थः, 'तदिशिष्टज्ञानस्य' प्र- तियोगिनि प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य, प्रभावधौडेतत्वात्' अभावलौकिकप्रत्यक्षहेतुत्वात्, 'गवि शशटङ्ग नास्तौति प्रतीतेरसिद्धे- रिति योजना, तव नयेऽपि शशीयत्वे गोत्तिष्टङ्गाभावप्रतियोगिता- वच्छेदकलप्रत्ययामिद्धेरित्यर्थ:(१), टने शशीयत्वस्य बाधितलेन समी- यत्वप्रकारकश्रङ्गज्ञानासम्भवादन्यथा अन्यथाख्यात्यापत्तेरिति भावः । मनु प्रभावलौकिकप्रत्यक्ष प्रति प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकप्रतियो- गिज्ञानवेन न हेतुत्वं किन्तु प्रतियोगितावच्छेदक-प्रतियोगिनोनि- विरहदशायर्या नेत्याकारकाभावप्रत्यक्षवारणाय प्रतियोगितावच्छेदक- प्रतियोग्युभयविषयकज्ञानत्वेनैव हेतुत्वं लाघवात् तच्च प्रकृतेऽप्यस्ति शशीयत्व-दङ्गयोरपि खण्डमः समूहालम्बनज्ञानसम्भवात् । न तथापि टङ्गे अमौयत्वस्य बाधादेव माझं नास्तौति प्रत्यक्षस्य (९) गोत्तिष्ट्रङ्गाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वप्रत्यक्षासिझेरित्यर्थ इति ख.,ग.।

·. तत्वचिन्तामणौ यो मौयत्वप्रकारकस्य असम्भव इति वाच्यम् । बाधात्तादृश- प्रत्यक्षासम्भवेऽपि शमीयत्वेन टङ्ग नास्तीत्याकारकप्रत्याचे खावच्छि- अप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनाभावे स्वातन्त्र्येण शौयत्वप्रकारले बाध- काभावात् तत्र टङ्गे शशीयवस्थाप्रकारत्वात् । न च तादृशप्रत्यया- भ्युपगमे “प्रभावप्रत्ययो हि विशिष्टवैशिष्यबोधमर्यादा नातिशेते" इति सिद्धान्तव्याघातः, 'अभावप्रत्ययः' अभावलौकिकमाचात्कारः, 'विशिष्टवैभिव्यमर्यादा प्रभावे प्रतियोगितावच्छेदकविशिष्टप्रतियो- गिनः प्रतियोगिताख्यवैशिष्यविषयितां, 'नातिशेते' न जहाति, इति तदर्थादिति वाच्यम् । तत्र 'विशिष्टवैशिष्यमर्यादामित्यस्य प्रति- योगितायां यत्किञ्चिद्धर्मविशिष्टस्य वैशिध्यविषयितामित्यर्थादित्यत- पाह, 'अन्यथेति यदि प्रतियोगितावच्छेदक-प्रतियोगिनोनिमेवा- भावप्रत्यक्षतर्न तु तत्प्रकारकप्रतियोगिज्ञानं तदेत्यर्थः, निर्विकल्य- कादपौति घट-घटत्वयोनिर्विकल्पकमात्रानन्तरमपौत्यर्थः,माषपदा- मिरप्रकारकज्ञानव्यवच्छेदः, 'घटोनास्तीतौति विशेषणतावच्छेद- कप्रकारकविशेषणज्ञानस्य विशिष्टवैशिष्यधौहेतुतया विशिष्टवैशिष्य- बोधात्मकस्य घटोनास्तौति प्रत्यक्षस्य तदानौमसम्भवेऽपि केवलविशिष्ये विशेषणमिति न्यायेन घटोनास्तौति प्रत्यक्षस्थापत्तेरित्यर्थः, न हि "प्रभावप्रत्ययोहौतिसिद्धान्ततिभिया सामग्री कार्य मार्जयेत्, प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य हेतुल्वे तदभावादेव तदानों न तादृशं प्रत्यक्ष तमत्वस्थले तु विशिष्टवैशिष्यधीसामग्रीसत्त्वादर्थसमाज सिद्धमेव विशिष्टवैशियबोधात्मकत्वं । न चैतदतिप्रसङ्गवारणाय प्रति- योगितावच्छेदकप्रकारकचानत्वेनैव हेतुत्वमस्तु लाघवात् किं प्रति- ·व्यामिवादः। योगिविशेष्यकत्वप्रवेशेन, तादृशच ज्ञानं प्रकतेऽपि सम्भवति शमी- यत्वप्रकारेण लोमादेरेव ज्ञानसत्त्वात् पूर्वपक्षिणः . अन्यथाख्या- त्यनभ्युपगमेन रजतत्वप्रकारकशक्तिज्ञानाद्रजताभावप्रत्यक्षापादमस्या- सम्भवादिति वाच्यम् । तथापि प्रशौयत्वेन टङ्ग नास्तीति प्रत्यक्षा- सम्भवात् श्रभावसाक्षात्कारोहि प्रतियोगिनि तद्धर्मविशिष्टमवगाह- मान एव तद्धर्मस्य अवच्छेदकत्वमवगाहते नान्यथेति नियमात्, अन्यथाख्यात्यनभ्युपगमेन रङ्गे शौयत्ववैशिष्यावगाहनस्य च अस- भवादिति भावः । इदमापाततः न्यायनये टङ्गे शौयत्वस्य बाधि- तत्वेऽपि बाधाप्रतिसन्धानदशायां टङ्गो शशौयत्वप्रकारकज्ञानस्य भ्रमरूपस्यैव सम्भवेन शशश्टङ्ग नास्तीत्याकारकप्रत्यक्षे बाधकाभावात्। बाधप्रतिसन्धानदशायामपि शशीयवां निर्धर्मितावच्छेदकादेकत्र यमिति न्यायेन मशीयत्व-टङ्गत्वोभयप्रकारकज्ञानाच्छनीयवांभे निर्धर्मितावच्छेदकस्य एकत्र दयमिति न्यायेन शशौयत्व-श्टङ्गखोभय- विशिष्टवैभिश्चबोधात्मकस्य अशष्टङ्गं मास्तौति प्रत्यक्षस्थ सम्भवाच्च । न हि प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकप्रतियोगिप्रमात्वेन हेतुत्वं, गौर- वात् किन्तु तादृशनिश्चयत्वेन। एतेन ग्टने न शशौयत्वमिति बाधनिश्चये सत्यपि प्रगटङ्ग नास्तौति प्रतौतेरनुभवसिद्धतया समो- पवरूपव्यधिकरणधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकाभावे शशीयवावच्छि- अप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन मशीयत्वेन रूपेण टङ्गं नाच प्रकारः किन्नु परे गोवृत्तिकाभावः गोवृत्तिटो शशौयत्वाभावो वा तद्धि- षयः। म बाधप्रतिसन्धामदभायां तथाविषयत्वेऽपि तदप्रति- मधामदशायो प्रमौयत्वावछिनप्रतियोगिताकश्टङ्गाभाव एव य- ·सत्यचिन्तामबी थोकप्रकारेण विषय इति वाच्यम् । प्रतोते. 'समानाकारकत्वेऽपि पुरुषावस्थावैचित्र्येण विषयवैचिव्यस्य काप्यदर्शनात् । न च तथापि प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकप्रतियोगिज्ञानस्थ खातव्येणभावप्रत्यक्षं प्रति हेतुत्वानङ्गोकर्तृणां नव्यानां नये टङ्ग न शौयत्वमिति बाध- प्रतिसन्धानदशायामपि मशीयत्वेन टङ्गं नास्तौति प्रत्यचमभवात् तदेव व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नाभावे मानं तत्र खावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकत्वसम्बन्धेन शौयत्वस्य प्रतियोगितासम्बन्धेन जल चाभावे प्रकारतया बाधबुद्धेरप्रतिबन्धकत्वादिति वाच्यम्। प्रभाव- लौकिकसाक्षात्कारोहि तद्धर्मविभिष्टस्य प्रतियोगिनोऽभावे प्रतियो- गिताख्यवैशिष्यमवगाहमान एव तद्धर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकलमव- माहते न तु तदनवगाह्य इति नियमेन तादृशमतौतेरसम्भवात् अन्यथा घटत्वेन कम्बुबौवादिमानास्तौत्यपि प्रत्यचं स्यात् । न चेष्टा- पत्तिः, घटोनास्ति घटेलेन घटोनास्तीत्यादिप्रत्यक्षस्यैव सर्वसिद्धत्वा- दिति कस्यचित् प्रलपितमप्यपास्तं । टों न भौयत्वमिति बाध- प्रतिसन्धानदशायामपि शटङ्ग नास्तौति प्रतीतेः एकत्र इयमिति न्यायेन मशीयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकटङ्गाभावविषयकत्वसम्भवात् । घटत्वेन कम्बुगौवादिमानास्तीत्यादिप्रत्यक्षाभावस्य विवादग्रस्ततया यथोक्ततियमस्यापि विवादग्रस्तत्वाच । वस्तुतस्तु गवि" प्रम- ट नास्ति भौयत्वेन टङ्गं नास्तीत्यादिप्रतीतौ मानाभाव. एव, प्रमाणसत्वेऽपि शमीयत्वावछिनप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनाभावे हास्य वावच्छिनप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन श्याभावे प्रशौयत्वस्थ धमएव अतिरिकाव्यधिकरणधर्मावशिवप्रतियोगिताकाभावा- ·व्याप्तिवादा। भ्युपगमे तत् प्रत्यक्षं प्रत्यनन्ततत्तत्प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारक- प्रतियोगिज्ञानस्य प्राचाबये हेतुत्वकल्पने अतिरिक्ताभाव-तत्पति- योगित्व-तदवच्छेदकत्वादिकल्पने गौरवात् । न च तादृशप्रतीतीनां तत्तदं प्रमात्वमपि सर्वानुभवसिद्धमिति वाचं। अप्रसिद्ध, अन्यथा एतौ रजतत्वज्ञानेऽपि प्रमावानुभवस्य सुवचतथा एकरपि रजतलापत्तः इत्येव तत्त्वं । प्राश्वस्त प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोग्याहार्यारोपः संसर्गाभावबुद्धौ कारणं अन्यथा दादौ संयोगादियत्किञ्चित्सम्ब- धावच्छिन्नवयादिसामान्याभावग्रहदशायां समवाय-खरूपादिसम्ब- धान्तरावच्छिन्नतदभावानां सर्वेषामेव नियतं ग्रहापत्तेः। आरोपस्त्र हेतवे तु तत्तत्सम्बन्धेन प्रतियोप्यारोपविलम्बादेव विलम्बसम्भवात्, एवञ्च गवि स्थाबाधितखेनारोपाभावात् जभौयत्वेन टङ्गाभाव- प्रत्ययस्तव कथं स्यात् येन तत्प्रमाणं भवेदित्याजः । तदसत् श्रारोपस्थ हेतु मानाभावात् । न हि हदे वडिमारोप्यैव वहिास्तीत्यनु- भवः, दादौ संयोगादियत्किञ्चित्सम्बन्धेन वयादिसामान्याभाव- यहदशायावियतं समवाय-खरूपादिमम्बन्धान्तरावच्छिवाभावग्रहस्य सत्यसंसर्गाय इष्टत्वात् सर्वचैव वहिर्नास्तीत्येवाकारात् समवायेन वहिनस्तिोत्याद्याकारस्य च समवायत्वादिना समवायाधुपस्थिति- (विलम्बेनैव विलम्बसम्भवात् । अन्यथा प्रतियोग्यारोपो नाभावधीमा इतरभावभ्रमे व्यभिचारात् । नापि तत्प्रमायां, पाकरमघटे यामा- भावप्रत्ययात् नत्र च ध्यामारोपासम्भवात् भ्रम प्रमासाधारणाहार्य- जानमात्रस्यैव हेतुत्वे च प्रकृतेऽपि सम्भवात् गौरवाच । किच .

·वत्वचिन्तामणौ प्रतियोम्यारोपय कारणवे हि गुणदौ गुणाद्यन्यत्वविभिष्टमत्वाथ- भावप्रत्ययो न स्यात् तत्प्रतियोगिनः सत्त्वादेरारोपाभावात् किन्तु प्रतियोगितावच्छेदकावछिनप्रतियोगिताकप्रतियोग्यभाववति प्रति- योगितावच्छेदकप्रकारकप्रतियोगिज्ञानं प्रतियोग्यारोपः स एव कारणं तच्च प्रवतेऽपि अक्षतमेव शौथत्वावच्छिवटङ्गाभाववति गवि समीयत्वप्रकारकटङ्गप्रतीतेः सम्भवात् । अपि चैवमपि गवि अमङ्गं नास्तौतिप्रत्ययो मास्तु अश्वे प्रशाश्टर नास्तीति प्रतीतो न कोपि विरोधः। तत्र ङ्गारोपस्थापि सम्भवात् अस्यैव व्यधिकरणधर्मावच्छिवाभावे प्रमाणवस्य सुवचत्वादिति कृतं पल- वितेन । मनु व्यधिकरणधर्मस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वानभ्युपगमे प्रम- एवं नास्तीत्यादौ · कौदृशान्वयबोधः । समीयत्न-ध्ङ्गत्वोभय- बावछिन्नप्रतियोगिताकवस्थाप्रमिद्धतया तेन सम्बन्धन अभावे भनौयत्वावच्छिनटङ्गप्रकारकान्वयबोधस्य शशीयवांगे भ्रमात्मकस्या- सम्भवात् । न च प्रतियोगितामावसम्बन्धेमाभावे शशौयत्वावच्छिन- टङ्गस्यान्वयः तादृशव्यवहारस्य सार्वत्रिकत्वेनातिप्रसङ्गविरहादिति वाच्यं । ननाचर्थेऽभावेऽवयितावच्छेदकावच्छिवप्रतियोगिताकत्वम- बन्धेनैव प्रतियोगिनोऽन्वयस्य व्युत्पनखादित्यत पाह, 'प्रति, इति चेति इत्यस्य चेत्यर्थः, गवि प्रशश्टङ्ग नास्तोत्यादौ च गोनिस्ट गौयत्वाभाववत् शौयत्वं गोवृत्तिश्टङ्गतिवाभाववदिति वार्थ:(१) । (१) प्रशष्ट गोवत्तिस्वाभाववदित्वाद्यन्वयबोध इति ।

·याप्तिवादः इदमापाततः मटनं नास्तीत्यादिवाक्यश्रवणानन्तरं मनः टक- वान् दङ्गाभावो न प्रवृत्तिरित्यादिधभानुदयापत्तेः। एतेन एवं शशीयत्वाभाववत् इत्यपि मार्थः, तादृश्यवाक्यश्रवणमन्तर टङ्ग भौयमितिधमानुपपत्तेः । वस्तुतस्तु नत्राद्यर्थेऽभावे प्रतियोगिनो- वये अवयितावच्छेदकावच्छिनप्रतियोगिताकत्वं विशिष्टधर्मः संसर्ग- इति न व्युत्पत्तिः, किन्तु परस्परविशेष्य-विशेषणभावेनापयिताव- छेदकमवच्छिनत्वं खनिष्ठप्रतियोगिता चेति त्रयं संसर्ग इत्येव व्युत्पत्तिः, तथाच प्रचते प्रशौयत्वस्य टङ्गत्वस्यावच्छिन्नत्वस्य टङ्ग- निष्ठप्रतियोगित्वस्य च खण्डशः प्रसिद्धत्वात् परस्परविशेष्य-विशेषण-- भावेन तच्चतुष्टयसंमर्गकः संसगांशे भ्रमात्मकोऽभावे शशीयत्वावच्छि- अश्यङ्गप्रकारकावयबोधः। एवं पौतः मङ्खो नास्तीत्यादावपि, अत- एव गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वनयेऽमि कम्बुयौवादिमात्रा- स्तोत्यादिबुद्धौ नान्वयबोधानुपपन्तिः कम्बुग्रौवादिमत्त्वस्थावच्छिन्नत्वस्य कम्बुयौवादिमड्यक्तिनिष्ठप्रतियोगित्वस्य च खण्डशः प्रसिद्धलात् परस्परं विशेष्य-विशेषणभावेन(१) एतचितयमंसर्गकस्य संमी भ्रमात्मकस्यैव कम्बुयौवादिमड्यक्तिप्रकारकाभावविभिष्यकान्वयबोधस्थ सम्भवात् । अश्टङ्गवत्पौतङ्खवदित्यादिविशिष्टबुद्धिं प्रति प्रतिबन्धकत्वमपि परस्परविशश्य-विशेषणभावेन तादृशचतुष्टयसंसर्गस्थाभावे शशौयत्व- पौतत्वाधवच्छिनष्टा-शङ्खादिप्रकारकस्य निययस्यैवेति तत्त्वं । केचित्तु अन्वयितावच्छेदकमवछिनत्वं खनिष्प्रतियोगिलति (२) विशेषय विशेष्यभावेनेति ख. ग.।

·( सावचिन्तामो पचं खपमा संसर्गः सम्बधता र व्यासव्यतिरित्येव व्युत्पत्तिरिति नकाप्यनुपपत्तिरित्याः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौगविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानास्यदितीयखण्डे व्याप्तिवादे व्यधिकरणधर्मावशिवाभाव- रहस्यं ।

·अथ पूर्वपक्षः। अथ साध्यासामानाधिकरण्यानधिकरणत्वे सति साधिकरणत्वं व्याप्तिः केवलान्वयिनि साध्यासामाना- धिकरण्यं निरधिकरणे आकाशादा प्रसिद्धमिति चेत्। अथ पूर्वपक्षरहस्य। केषाच्चिस्तक्षणं दूषयितमागते', 'अथेति, मनु किमिह असामानाधिकरण्यं तदधिकरणवृत्तित्वाभावः तदनधिकरणवृत्ति- त्वम् वा, श्राद्ये व्यभिचारिणतिव्याप्तिः माध्यसमानाधिकरणत्वे मतौ- त्यस्यैव सम्यके प्रभावइयघटनायो गौरवं 'माधिकरणवमित्यस्य वैयर्थच । द्वितीये समवायादिना श्राकाशादिहेतके वक्रिमाना- काशादित्यादावतिव्याप्तिवारणाय हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन सम्बन्धि- वार्थकस्य साधिकरणपदस्य मार्थकत्वेऽपि केवलापयिन्यव्याप्तिः केव- खापथिमि साध्यासामानाधिकरणं हि निरधिकरणे चाकामादौ मिमिति मूलविरोधच । मैवं 'साध्यासामानाधिकरणेत्या माधण्यासामानाधिकरणं येषु तानि साध्यासामानाधिकरण्यानौति बजनौषिः तेषाममधिकरणलं सदभाववस्वं तस्मिन् मति माधि- करणत्वं तदवछियाधिकरणताकावं मतिमतम्या अवोदकालबोध- । (१) केषाषिक्षक्षणमायते इति ख ग ।

·तत्त्वचिन्तामो न। साध्यासामानाधिकरण्यं हि न साध्यानधिकरणा- धिकरणत्वं साध्याधिकरणानधिकरणत्वं वा केवलान्य- यिनि यत्किञ्चित्साध्याधिकरणानधिकरणे धूमे चा- मात् अवच्छेदकत्वचाचान्यूनवृत्तित्वं तथाच माध्यवदवृत्तिसकलपदा- र्थाभाववत्त्वं यदधिकरणताया अन्यूनवृत्ति तत्त्वमित्यर्थः, यत्पदं हेतु- परं, अन्यूनवृत्तित्वं व्यापकनं, तच्च तत्समानाधिकरणान्योन्याभावप्रति- योगितानवच्छेदकत्वं, अभावश्च माध्यवदवृत्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- कोबोध्यः तेन वैशिष्य-व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नाभावं जलादिलक्ष- एतादृशतत्तत्पदार्थविशेषाभावश्चादाय नातिव्याप्तिः। हेत्वधिकरणता पहेततावच्छेदकसम्बन्धेन बोया तेन धूमावयवादिमादाय माव्याप्तिः। मच यस्थान्यूमवृत्ति तत्वमित्येवमेवास्तु किमधिकरणताप्रवेशेनेति वाचं । यथा मनिवेशे वैयर्थाभावात्। न च द्रव्यं सत्त्वादित्या- दावतिव्याप्तिः ‘वृत्तिमन्माचस्यैव कालिक-दैशिकविशेषणताभ्य साध्यवमहाकाल-दिगादिवृत्तिवेन द्रव्यखवदवृत्तिरवृत्तिरेवा, तदभावस्य सत्ताधिकरणताव्यापकत्वात् । यदि चाहत्तरपि काल- दिग्दृत्तित्वं तदा द्रव्यं पृथिवौत्वादित्यादावव्याप्तिः द्रव्यववदत्तेर प्रसिद्धेरिति वाच्यं । विशेषणताविशेषेण माध्यवदवृत्तीनां विशेष- शताविशेषेणभावस्थ विवचितत्वात् एतच्चानुगतमपौति दिक् । मनु केवलावयिनि माध्यवदवृत्तित्वं कुत्र प्रसिद्धमित्यत श्रा (१) प्रयत्ववत्तित्वेन तदत्तिरतिरेवेति गः ।

·थापिवादः। तः। नापि स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रति- गिसाध्यसामानाधिकरण्यं पर्वतीयवहेर्महानसीय- मसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित्वात् द्रव्यत्वा- हरव्याप्यवृत्त्यव्याप्यतापत्तेश्च । न च प्रतियोगिविरो- 'केवलावयिनौति यथाश्रुतं, यथासम्भवं विकल्य दूषयति, ‘माध्या- सामानाधिकरणं हौति, 'साध्यानधिकरणधिकरणत्वं' माध्यानधि- करणत्तित्वं, 'माध्याधिकरणनधिकरणत्वं माध्याधिकरणवृत्तित्वा- भावः, केवलापयिनौति श्राद्ये इत्यर्थः, साध्यानधिकरणस्थाप्रमिद्धेरि- त्यर्थः। द्वितीये वाह, 'यत्किञ्चिदिति मायाधिकरणविशेषणमेतत्, 'अनधिकरणे' वृत्तित्वाभाववति, माध्याधिकरणवृत्तित्वसामान्यामा- वोकौ च द्रव्यं सत्त्वादित्यादावतिव्याप्तिरिति भावः । प्रकारान्तरेणा- व्यभिचारित्वमाशा निराकरोति, 'नापीति, 'खं साधनं, एवञ्च विलापयिन्यपि नाव्याप्तिः ज्ञेयत्वादिसमानाधिकरणघटाभावादिप्र- तियोगित्वाभावस्य वाच्यत्वादौ सत्त्वादिति भावः। 'पर्वतीयवरिति, एवं महामसीयव:(१) पर्वतीयधूमसमानाधिकरणभावप्रतियोगि- वात् कुचापि वक्रौ न तादृशाभावाप्रतियोगित्वमित्यर्थः । नवप्रति- योगिपदेन प्रतियोगितानवच्छेदकमाध्यतावच्छेदकावच्छिवं काव्य- मित्यखरमादाह, 'द्रव्यत्वादेरिति, 'श्रव्याप्यरत्तौति संयोगादौत्यर्थः, प्रतियोगिविरोधिस्वमिति प्रतियोग्यधिकरणावृत्तिवमित्यर्थः, प्रति- योग्यनधिकरणवृत्तित्वोको उकाव्याप्तितादवस्थ्यात् श्रये संयोगी (१) रवमपर्वतीयवरिति ख०म० ।

·. सत्त्वचिन्तामो धित्वं व्याप्यत्तित्वं वा अमावविशेषणं देयं, संयोगादा साध्ये सत्वादेरनैकान्तिकत्वाभावप्रसङ्घात् । न हि प्रतियोगिविरोधी संयोगादेरपरोऽत्यन्ताभावोऽस्ति, अधिकरणभेदेनाभावभेदाभावात् । नापि साधनव- विष्ठान्योन्याभावाप्रतियोगिसाध्यवकत्वं व्याप्तिः मूले सत्वादित्यत्रातिव्याप्यभिधानामङ्गतेश्च । 'व्याप्येति स्वसमानाधिकर- णात्याभावप्रतियोगितानवच्छेदको य एकथ्यक्रिमावत्तिधर्मस्तत्त्वं व्याप्यक्तित्वं, प्रमेयत्वादिमादाय संयोगाभावादेरपि व्याप्यत्तित्व- वारणय एकव्यक्तिमात्रवृत्तौति, कालिकविशेषणत्व-दैशिकविशेषण- ताविशेषातिरिकासम्बन्धेनावच्छिन्नवृत्तिको यस्तदन्यत्वं वा व्याय- तित्व) यतिरेकिधर्ममात्रस्यैव काले दिगुपाधौ चाव्यायवृत्तितया अवचित्रवृत्तिकत्वात् बतौयान्तं वृत्तिविशेषणं, व्याप्यवृत्तिवन किञ्चिदवचित्रा, न तु अनवछिन्नतिमत्त्व(२) व्याप्यत्तित्वं उमा- व्याप्तेस्तादवस्थात् अग्रे संयोगौ मत्वादित्यत्रातिव्याप्यभिधानामा- तेच संयोगाभावस्थापि गुणदौ निरवच्छिन्नवृत्तिमत्त्वात् । केषित्तु खसमानाधिकरणत्यन्नाभावाप्रतियोगित्वं व्याप्यरतिवं प्रतियोगिता वैशिय-व्यासव्यत्तिधानवधिवत्वेन विशेषणीया तेन नाप्रसिद्धिरित्याः। (१) पत्रदेशिकविशेषणसापदेन दिक्तविशेषणता पाया। (२) निरवछिनतिमत्त्वमिति ख.।

·व्यातिवादः। . कपिसंयोगवान्नेत्यबाधितप्रतीतेः तदन्योन्याभाव- यापि तब सत्वात्। न चैवं भेदाभेदः, अवच्छेदकभेदेन 'अनेकान्तिकवेति व्यभिचरितत्वेत्यर्थः, मत्तासमानाधिकरण- योगादेरभावः प्रतियोग्यसमानाधिकरणो व्याप्यत्तिश्च न भवत्येव ट्रव्ये तस्य संयोगसमानाधिकरणत्वात् किन्तु घटत्वादेरभाव एव तादृशस्तदप्रतियोगित्वात् संयोगस्येति भावः। ननु सत्ताधिकरण- गुणदिनिष्ठसंयोगाभावो द्रव्यदृत्तिसंयोगाभावादतिरिक्तः स र प्रतियोग्यममानाधिकरणो व्याप्यवृत्तिश्च तत्प्रतियोगित्वात् संयोगस्य मातिव्याप्तिरित्यत आह, 'न हौति, 'अधिकरणेति, गौरवात् मानाभावाच्चेति भावः। स्वाधिकरणे निरवच्छिन्नन्तिमत्त्वं यदि खममानाधिकरणत्वमुच्यते तदातुन कोऽपि दोष इत्यवधेयं । 'तद- न्योन्याभावस्थ' कपिसंयोगवदन्योन्याभावस्थ, 'तच' वृहे, तथाच कपि- गोगौ एतदृक्षवादित्यादावव्याप्तिरिति भावः, 'भेदाभेद इति भेद- हितोऽभेद इत्यर्थः, मध्यपदलोपिसमासात्, साहित्यं मामानाधि- हरयं। यदा 'म चैवमित्यनन्तरं वृक्ष इतिशेषः, 'भेदाभेद इत्यत्र भेदा- दौ अस्य स्तः इत्यर्थः, “अ-दुको मत्वर्थ" इत्यनेनाप्रत्ययः, यथा जयन्ती अस्मिन् तिष्ठतौति वैजयन्तो विष्णुः, वैजयनो' वनमाला, चाच वृक्षो भेदाभेदवान् इत्यर्थः। तत्मत्त्वेति तयोरेका सत्त्वेत्यर्थः । च्च तत्रेत्यादौ चादिप्रत्ययेन सप्तम्यादिरिव माधनसमानाधिकर- न्योन्याभावाप्रतियोगिसाध्यवत्कवमित्यत्र बहुप्रौद्युत्तरककारेण माप्मत्ययादिः स्मर्यते तेन च व्याप्यत्वरूपसम्बन्धात्रयः वायव्या- ·নন্দিনী तत्सत्वाभ्युपगमात् साधनविष्ठान्योन्याभावाप्रति- योगि साध्यवधस्येति षधर्थव्याप्य-व्यापकभावानिरू- पणात् साध्य-साधनयाOप्तिनिरूप्यत्वात् वहिमत्यर्व- तस्य धूमवमहानसनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगित्वाच प्यत्वरूपसम्बन्धाश्रयो वा मर्यते, विग्रहवाक्यम्थषच्या अर्थवतो बड बौद्युत्तरककारस्मारितमतवाद्यर्थत्वनियमात् तत्र प्रथमे तदेकदों थाप्यत्वे निरूपितत्वसम्बन्धेन माध्यवतोऽषयः, दितीये तदेकदेशे सा प्राधेयतासम्बन्धेन भाध्यवतोऽन्यथा, तथाच साधनसमानाधिकरणा न्योन्याभावाप्रतियोगिमाध्यवबिरूपितव्याप्यत्वं साधनसमानाधिक रणन्योन्याभावापलियोगिसाध्यववृत्तिमाध्यव्याप्यत्वं वा लक्षणवाक्यार्थः, मच दुयः घटकौमतव्याप्यत्वस्वैवाज्ञानादित्याह, 'साधनेति, इति वध्यति इत्यप विग्रहवाक्ये था षष्ठीतदर्थस्य व्याप्यवस्थाचानादित्यर्थः तथाच तदज्ञाने तहत एव प्रकृतलक्षणवाक्यस्थककारमारितमतवा पर्थवनियमेन प्रकृतलक्षणवाक्यार्थस्थापि दुयत्वमिति भावः। ना विग्रहवाक्यस्थषष्ठ्याः संयोगत्वादिरूपेण संयोगादिरूपहेतुतावच्छेद सम्बन्ध एवार्थो न तु व्याप्यत्वादिरित्यखरमादाह, माथ-साधनयोरि भावप्रधानो निर्देशः माध्यत्व-साधनत्वयोरित्यर्थः, 'स्थाप्तिनिरूप्यवादि याप्तिज्ञानाधौनज्ञानविषयवादित्यर्थः । माध्यत्वं हि व्याप्तिप्रतिर गिलं, साधनवं व्यायनुयोगिवं तथाचात्माश्रय रति भावः ।। माध्यत्वं बाधमत्वं न प्रवेशनीयं धूमत्व-वहिलादिनैव विभिव्य व्या ·व्याप्तिवादाः । विशेषाभावकटादेवाभावव्यवहारोपपत्तो सामान्या- भावे मानाभावात् । नापि साधनसमानाधिकरण- यावधर्मनिरूपितवैयधिकरण्यानधिकरणसाध्यसामा- निवाच्या प्रतो दूषणान्तरमाह, वहिमपर्वतस्येति। मनु यत्समाना- धिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितासामान्यं यद्धविछिनपताव- छेदकताकं न भवति तद्धर्मावच्छिनेन मह तस्य सामानाधिकरण- मित्येव तस्यार्थः, एवञ्च धूमसमानाधिकरणंन्योन्याभावप्रतियोगित्वं न बमिहत्वावछिनावच्छेद्यमिति नाव्याप्तिरित्यत आह, 'विशेषाभावेति, त्रिभावयवहारेति हुदो वक्रिमामान्याभाववामित्यादिवहिवादि- सामान्यधावछिनप्रतियोगिताकाभावप्रकारकप्रतीत्युपपरित्यर्थः, मामान्याभाव इति सामान्याभावस्थातिरिक्रस्य सामान्यावच्छिन्नप्रति- योगिताकत्वे मानाभावादित्यर्थ:(१) किन्तु विशेषाभावम्यैव वहित्यादि- सामान्यधर्मः प्रतियोगितावच्छेदकः, तथाच धूमसमानाधिकरणानां रत्येकं तत्तदभिमदन्योन्याभावानामेव प्रतियोगितावच्छेदको पति- एकच्छिबोवझिरित्यव्याप्तिस्तदवस्थैव । न चैवं धूमवान् वमिमामा- भाभाववान् इत्यादिप्रत्ययस्थापि प्रमावापत्तिः वहिलावछिनपति- अगिताकस्य तत्तदृयभावस्य धूमवति मत्वादिति वाचं । वकिला- सामान्यधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकलं तादृशप्रतियोगिताकालसम्म नवझिवावशिषो वा व्यासज्यवृत्तिः तच विशेषाभावकूट एव पर्या- सामान्यधम्मावचिनप्रतियोगिताबले (१) विशेषाभावातिरितस्य नाभावादिवर्ष इति साग।

·सत्यचिन्तामयो नाधिकरण्यं साधनसमानाधिकरणस्य प्रमेयत्वादे- वैयधिकरण्याप्रसिद्ध समवायितया बह्नि-वह्निमतोरत्यन्तान्योन्याभावयाः सत्वात् धूमा- महानसादा मोति न तु प्रत्येकाभाव इति, द्रव्यं द्रव्यत्व-गुणत्वोभयवदिति प्रत्यक्ष- वत्तपतौतेरप्रमावादिति पदयं । 'साधनेति साधनसमानाधिक- रण यावन्तोधास्तेषां वैयधिकरण्यस्थानधिकरणं यत्माध्यं तत्मामा- नाधिकरण्यमित्यर्थः । अत्र साधनवैयधिकरण्यानधिकरणेत्युक्तौ द्रव्यं सत्त्वादित्यादावतियाप्तिरतः ‘साधनसमानाधिकरणधर्षेति, धूम- वान् वहेरित्यादावपि धूमादेर्वयादिसमानाधिकरणद्रव्यत्वादि- वैयधिकरण्यामधिकरणवादतिव्याप्तिरतः ‘यावदिति, वैयधिकरण्यच तदनधिकरणवृत्तित्वं, न तु तदधिकरणावृत्तित्वं, 'प्रमेयत्वादेवैय- धिकरण्यापसिद्धरित्युत्तरग्रन्थासङ्गतेः । न च साधनसमानाधिकरण- यावद्धर्माधिकरणप्रसिद्या तदनधिकरणमप्यप्रसिद्धमिति वाच्यं । प्रत्येकनिरूपितवैयधिकरण्यस्थोकत्वात्। नन्वेवं वहिमान् धूमादिा' त्यादौ वधूमसमानाधिकरणमहामसत्वाद्यनधिकरणयःपिण्डादि वृत्तिवाधिकरणतया अव्याप्तिः। न च वैयधिकरण्यपदेन तदरे मधिकरणमाचवृत्तिवं वक्रव्यमिति) वाचं। रूपवान् पृथिवाद खादित्यादावव्याप्तेः पटरूपस्य पृथिवौत्वसमामाधिकरणयावद्धमतेक मार्गतघटलानधिकरणमात्रवृत्तित्वात् घटीयरूपस्य पृथिवीत्वसमाना : या। (१) तदनधिकरणमात्रत्तित्वमुक्तमितीति ख० ।

·व्यामिवादः। विप्युक्तलक्षणाभावाच । श्रथानोपाधिका सम्बन्धो- व्याप्तिः उपाधिश्च साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापक, व्यापकत्वन्तु तहनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं, व्यभि- चारे चावश्यमुपाधिः, प्रतियोगित्वं न विरोधित्वं सहा- धिकरणयावदन्तर्गतपटत्वानधिकरणमात्रवृत्तित्वादिक्रमेण कस्यापि रूपस्य माधनसमानाधिकरणयावद्धर्मप्रत्ोकनिरूपितवैयधिकरण्या- मधिकरणत्वाभावात् गुणन्यत्वविशिष्टसत्तावान् जातेरित्यादावति- व्याप्तेश्च विशिष्टस्यानतिरिक्रत्वादिति चेत् । न । माधनसमानाधि- करण यावन्तो धर्मास्तत्प्रत्येकानधिकरणमात्रवृत्ति यद्धर्मावच्छि- बाधिकरणत्वं तादृशधर्मभिवं यत्साध्यतावच्छेदकं तदवच्छिन्नमा- मानाधिकरण्यस्य विवक्षितत्वादिति दिक् । ननु व्यतिरेकित्वेन धर्मा विशेषणैयः, यदा यावत्पदं तादृ- प्रस्थ कस्थापि धर्मस्य अनधिकरणमात्रवृत्तौतिस्फोरणय, तथाच साधनसमानाधिकरणयत्किञ्चिद्धनिधिकरणमात्रवृत्ति यद्धर्माव- छत्राधिकरणलं तद्धर्मभिन्नं यत्माध्यतावच्छेदकं तदवच्छिन्नमामा- प्राधिकरण्यं इति(ए) पर्यवसितमिति नायं दोष इत्यखरसादाह, महानसादाविति, 'धूमादावपोति, अत्र तदनधिकरणपदेन तद- (१) साधनसमानाधिकरणयत्किञ्चिदम्माधिकरणवृत्ति ययामाव- छिनाधिकरणत्वं तत्तद्धर्मभिन्नं यत् साध्यतावच्छेदकं तत्तदवच्छिन- सामानाधिकरएमितीति ख.। .

·तत्वचिन्तामो नवस्थाननियमलक्षणं गोत्वाश्वत्वयोरतथात्वात् भन्यो- ग्याभावप्रतियोगिन्यसत्त्वाच्च । किन्तु यथाधिकरणा- भावयाःवरूपविशेषः सम्बन्धः तथा प्रतियोगित्वमनु- भावाधिकरणं तदनियत्वञ्च वक्तव्यमुभयथापि धूमसमानाधिकरण- यत्किञ्चिद्धी वहिरेव समवायेन तदभावाधिकरणं तद्भिनवच्च महानसादावेव तदृत्तित्वादहित्वावच्छिनाधिकरणताया अव्याप्ति- रिति भावः । मिश्रास्तु अच वैयधिकरण्यं तदनधिकरणवृत्तित्वं तदधिकरणा- वृत्तिलं वा श्राधे श्राह, 'प्रमेयत्वादेरिति, द्वितीयमपि तनिष्ठा- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वं, तदनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं वा इथमप्ययुक्तमित्याह, 'महानमादावितीत्याहुः । प्राचार्योयलक्षणमाशङ्कते, 'अथेति, 'अनौपाधिकः सम्बन्ध इति उपाध्यभावविशिष्टं माध्यमामानाधिकरण्यमित्यर्थः। वैशिष्यवेकाधि- करणस्तित्वं, उपाध्यभावय सम्बन्धसामान्येम गायः(१) अन्यधा द्रव्यं सत्यादित्यादौ गुणवत्त्वाधुपाधेरभावस्य सत्त्वादौ सत्त्वादतिव्याप्यापन:, न तु व्यभिचारितासम्बन्धेन माधनाव्यापकत्वदलवैयापत्त:(२) । (१) सम्बन्धत्वावच्छिनसंसर्गताकप्रतियोगिताक इत्वों, सडेतो कस्या प्युपाधित्वाभावात् नाथाप्तिसम्भावगा। (२) यभिचारित्वसंसर्गावच्छिमप्रतियोगिताकस्य उपाध्यमावस्य व्याप्ति- लक्षणघटकत्वे सर्वत्र साध्यव्यापकत्वमेव उपाधिलक्षणं न तु वत्र साधनाव्यापकत्वप्रवेशा, सडेती साध्यव्यापकस्य उपाधित्वेऽपि ·स्वातिवाद। योगित्वमपि, अभावविरहात्मत्वं वेति चेत्, यत्किषि- साध्यव्यापक-साधनाव्यापकधर्मनिषेधो न धूमादी, प्रकृतसाध्यव्यापक-साधनाव्यापकधर्मश्च सिद्यसिडिभ्यां न निषेधुं शक्यः यावत्साध्यव्यापके प्रमेयत्वादा साध- केचित्तु उपाध्यभावः उपाधितावच्छेदकसम्बन्धेन उपाधिसामान्या. भाव एव ग्राह्यः, द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ च सत्त्वादावुपाधितावच्छेदक- धम्बन्धेन द्रव्य-सत्त्वान्यतरत्याधुपाधेरेवाभावस्थासत्त्वाचातिव्याप्तिः। न व तादात्मनेतदहिहेतुके संयोगेन धूमभाध्यके व्यभिचारिणति- च्याप्तिः तत्र साधमत्तेधर्मस्य साधनव्यापकवनियमेनोपाधित्वा- सम्भवादिति वाचम् । तस्य विरुद्धवेन साध्यसामानाधिकरणदले- नैव वारणदित्याः। सदसत् प्रमेयत्वान्यत् प्रमेयत्वात् घटाभावान्यो घटाभावा- दित्यादौ व्यभिचारिण्यतिव्याप्तेः तत्र साधनारत्तिधर्मस्यैव उपाधि- बसम्भवादिति) दिक्। व्यभिचरितत्वसम्बन्धेन तदमावस्य हेतौ सत्वान कोऽपि दोषः पदमा. दधाति व्याप्यस्य व्यायकाभिचरितत्वेन व्यापकव्यापकस्याप्ययभिच. रितत्वमिति । अत्र साधनान्तर्भावेशव साधनस्य व्यमिचरिततया साधनत्तिधर्म- माघस्य साधनाध्यापकत्वविहेब उपाधित्वासम्भवादिति भावः।

·तत्वचिन्तामो नाव्यापकत्वं यावत्साधनाव्यापके च घटत्वादा साध्य- व्यापकत्वं निषिध्यत इति चेत्।न। व्यधिकरणत्वात् या वत्साधनाव्यापकमव्यापकं यत्साध्यस्य, यावत्साध्यव्या- पकं व्यापकं वा यस्य तत्वं तदिति चेत् । न।सोपाधेरपि मनु उपाधित्वं साध्यसमव्याप्तत्वे मति() साधनाव्यापकत्वं सम- थाप्तत्वच व्याप्तिघटितं तच्च व्याप्यवमनौपाधिकलान्तररूपमित्यनव- स्थेत्यत आह, 'उपाधिश्चेति । ननु तथापि व्यापकत्वं व्याप्तिनिरूपकत्वं तञ्च व्याप्यत्वमनौपाधिकत्वान्तररूपमित्यनवस्था तदवस्थैवेत्यत बाह, 'व्यापकवन्विति। नन्वेवं यत्र व्यभिचारिणि नोपाधिसम्भवस्तत्राति- व्याप्तिरित्यत बाह, 'व्यभिचारे चेति । ननु प्रतियोगिलं विरोधि विरोधिवच नियतमहानवस्थानं नियतमहानवस्थानञ्च तदभावव्या- प्यत्वं तदपि च व्याप्यत्वमनौपाधिकत्वान्तररूपमित्यनवस्येत्यत आह, 'प्रतियोगित्वञ्चेति प्रतियोगित्वं महानवस्थाननियमलक्षणं विरोधित्वं नेत्यन्षयः, 'तथात्वात्' प्रतियोग्यनुयोगिभावानापनत्वात् । . (२) तथाचोक्त आचार्यैः “समासमाविनाभावौ एकत्र तो यदा यद- समेन यदि नो व्याप्तसयोहीनाऽप्रयोजक इति, 'यदा यदा यमिन् यस्मिन् समये, 'एकत्र' एकधर्मिणि, 'समासमाविनाभाई स्त' साध्यस्य समव्याप्तवं हेतोः समव्याप्तत्वाभावश्च वर्तते, तदार उपाधिरिति शेषः, 'समेन यदि नो व्याप्त यदि साध्यसमध्याप्तमः भावः, ताईतयोनिः' 'तयो: साध्यसमथातत्व हेत्वसमव्यास हीनी एकतरेण विरहिता, 'पप्रयोजका' व्यभिचाराननुमा ·वातिवादः। नवात्वात, तथाहि साधनस्य व रव्यापकं यावदाढ़ें- धनन्तत् प्रत्येकमव्यापकं साध्यधूमस्य, द्वितीये साध्य- भूमस्य व्यापकमान्धनं तत् व्यापकं महानसीयवहे। 'अन्योन्येति(१) । इदमापाततः येन सम्बन्धनाभावस्तेनैव सम्बन्धन याप्यत्वं महामवस्थाननियमपदेनावश्यं व्यकव्यम्, अन्यथा समवा- पादिसम्बन्धावच्छिन्नवग्याधभाववति महानसादौ संयोगेन वयादे- तेरव्याण्यापत्तः, तथाचान्योन्याभावप्रतियोगिनि नाव्याप्तिः बन्यो- गभावस्य तादाम्यसम्बन्धावछिनप्रतियोगिताकतया देम सम्बन्धन गभावस्थ प्रतियोगिनः तदभावव्याप्यत्वात्, किन्तु संयोगादिसम्बन्धावछिनम- ताद्यभावप्रतियोगिन्यव्याप्तिः तेन सम्बन्धन प्रतियोगिसत्तादेखदभावा- याप्यत्वात् घटत्वादेष्यत्वाद्यभावप्रतियोगित्वापत्तिश्च । स्वाभावविरो- धित्वमित्युक्तौ च खाभाव इत्यत्र षष्ठ्यर्थस्य दुर्घचत्वमित्येव दूपर्ण परं । 'तथा प्रतियोगित्वमपौति, प्रतियोग्यभावयोः स्वरूपसम्बन्ध- षि इति शेषः । 'प्रभावविरहात्मत्वं वेति यस्थाभावस्थाभावो यो तिस तस्याभावस्य प्रतियोगी भवतीत्यर्थः। भवति च घटा- विस्य प्रतियोगी घटी घटाभावस्थाभावः, तदभावत्वं तत्प्रतियोगि- (१) द्रव्यत्व-गुणयोः परस्परं सहामवस्थाननियमलक्षणविरोधित्वाभावे- ऽपि प्रयत्वं न गुबइति प्रतीत्या बन्योन्याभावप्रतियोगित्वं वसंत- एवेति भावः। 11 ·सावचिन्तामणौ नापि साध्यं यावद्व्यभिचारि तदव्यभिचारित्व- मनीपाधिकान्यं, साध्यव्यभिचारित्वस्यैव गमवावसम- बात, तच दूषितम्। बमिति तु निष्कर्षः, घटाभावस्थापि घटप्रतियोगित्वात् । प्रति- योगितावच्छेदकस्येव तादात्म्यसम्बन्धेन प्रतियोगिनोऽप्यन्योन्याभावा- भावतया नान्योन्याभावप्रतियोगिन्यव्याप्तिः, न वा अन्योन्याभाव- प्रतियोगितावच्छेदकेऽतिव्याप्तिः, अत्यन्ताभावाभावस्य प्रतियोगि- रूपत्वेन घटादिभेदस्य घटादिभेदात्यन्ताभावाभावरूपतया घटादि- भेदात्यन्ताभावरूपस्य घटत्वादेः प्रतियोगितावच्छेदकधर्मस्थापि घटायन्योन्याभावप्रतियोगित्वात् . विवेचितश्चेदं 'साध्याभाववदवृत्ति- बमिति प्रथमलक्षणव्याख्यानावसरे। न च तथापि मंयोगादिसम्बन्धा; वचिंचगुणाद्यभावरूपव्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रतियोगिन्य- , व्याप्तिः तादृशव्यधिकरणसम्बन्धावछिन्नाभावस्य केवलान्वयितया तद:- भाववस्य तत्प्रतियोगिन्यभावादिति वाच्यम् । श्राकागाधभाव, केवलान्वयित्वेऽपि प्रतियोगित्वव्यवहारान्यथानुपपत्त्या कामाद तदभावत्वस्येव व्यधिकरणसम्बन्धावच्छिवाभावस्य वेवसायित्वे तदभावस्वस्थ तत्प्रतियोगिन्यन्धुपगमात्। केवसाधयिलक्षणे प्रतियो- ग्यधिकरणानिरूपितवृत्तिमत्त्वस्यात्यन्ताभावविशेषणतया च न केवल बावयित्वानुपपत्तिः । न चैवं समवायसम्बन्धेन गुणदिमति घ. तादृशगुणाभावाभावप्रत्ययापत्तिरिति वाचं । प्रतियोमिवावछे ·शातिवादः। नापि कायेन सम्बन्धी व्याप्तिः एकवतिके सदभावात् मानाव्यक्तिकेऽपि सकलधूमसम्बन्धस्य प्र- त्येकवहावभावात्। अत एव न बार्थेन साध्येम सम्बन्धी व्याप्तिः विषमव्याप्ते तदभावाच्च । न च या- वत्साधनाश्रयाश्रितसाध्यसम्बन्धः, साधनाश्रये महा- नसादा सकले प्रत्येकवहेराश्रितत्वाभावात्। दकसम्बन्धन प्रतियोगिमत्त्वस्यैवाभावाभावप्रत्ययनियामकत्वं, अन्यथा समवायेन घटादिमति कपाले मंयोगसम्बन्धावच्छिनघटात्यन्ताभावा- भावप्रत्ययापः । एवं प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोगि- त्तिावच्छेदककालमादायैवात्यन्ताभावाभावप्रत्ययः, अन्यथोत्पत्ति- खेऽपि संयोगसम्बन्धावच्छिन्नेतद्घटात्यन्ताभावो नास्तौति प्रत्य- पत्तः । अतो गुणादिमत्यपि कालादौ न तादृशगुणाद्यभावाभाव- त्यय इति मणिकतामाशयः । केचित्त नेदं प्रतियोगितासामान्यनिर्वचन(९) तस्य स्वरूपसम्बन्ध- शेषरूपत्वात्, किन्तु प्रकृतलझणघटकप्रतियोगितामापनिर्वचन- तेनान्योन्याभावस्य व्यधिकरणसम्बन्धावविवाभावस्य च प्रति- गिन्यव्याप्तिः(२) अन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकेऽतिव्याप्तिय न (१) प्रतियोगितासामान्यलक्षमित्यर्थः । (२) तेनान्योन्बामाव-व्यधिकरणसम्बन्धावहिवामावतियोगिनोरथा- रिति ख. ग.।

·तत्त्वचिन्तामो मापि साधनसमानाधिकरणयावहम्मेसमानाधि- करणसाध्यसामानाधिकरण्यं, यावद्धर्मसामानाधिक- रख्यं हि यावत्तहमाधिकरणाधिकरणत्वं तचाप्रसिई साधनसमानाधिकरणसकलमहानसत्वाद्यधिकरणा- प्रतीतेः। - . दोषायेति भावः। न चैवं प्रकृतक्षक्षणेऽत्यन्ताभावपदवैवर्ण्य मिति वाच्यम् । तस्य स्वरूपकीर्तनमाचत्वादित्याहुः । तदमत् प्राचार्य- रभावविरहात्मत्वं वस्तुनः प्रतियोगितेत्यनेन प्रतियोगितासामान्य- स्यैव निर्वचनात् तस्योकाभिप्रायेणैवोपपादने प्रकृतेऽपि प्रतियो- गितासामान्यलक्षणत्वे चतिविरहात् । 'प्रभावविर हेत्यच षष्ठीतत्पुरुषममामात् षष्ठ्यर्थः प्रतियोगिवर) अब स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपमेव वाच्यम् तथाच लाघवादावश्यकत्वाच नदेव प्रतियोगित्वं न तु प्रभावविरहात्मत्वं गौरवादित्यखरम 'वाशब्देन सूचितः। 'यत्किञ्चिदिति यत्किश्चित्साध्यव्यापक यत्किचिसाधनाव्यापकधाभाव इत्यर्थः, गुणवत्त्वादिसाध्यव्यापक प्रमेयत्वादिसाधनाव्यापकस्य द्रव्यवाद मादौ मन्वादिति भावा 'प्रकृतेति प्रकृतसाध्यव्यापक-प्रकृतसाधनाध्यापकधर्मवेत्यर्थः। 'निगेर मिति प्रकृतसाधननिष्ठनिषेधप्रतियोगित्वेन ज्ञातुमणक्य इत्यर्थः, मारने, 'यावदिति, निषिध्यत रति अनौपाधिकलपदेन निषेध (१) पातया प्रतियोगित्वं घटकमिति ख०, म ।

·खातिवादः। मापि स्वाभाविका सम्बन्धी व्याप्तिः, स्वभावजन्यत्वे तदाश्रितत्वादा वा अव्याश्यतिव्याप्तः। नाप्यविनाभावः, केवलायिन्यभावात्। प्रतियोगितया बोध्यत इत्यर्थः, यावत्साध्यव्यापके माधनाध्यापकत्वा- भावो यावत्साधनाध्यापके साध्यव्यापकत्वाभावो वा अनौपाधिकत्व- पदार्थ इति भावः । 'व्यधिकरणत्वादिति निरुतनिषेधस्य हेतु- निष्ठमाध्यमामानाधिकरण्यव्यधिकरणवादित्यर्थः, तथाच तादृशा- नौपाधिकवविशिष्टं माध्यसामानाधिकरण्यं सर्वच हेतौ नास्तीत्य- याप्तिरिति भावः । वैयधिकरण्यमुद्धरति, 'यावदिति, 'यसाध्यस्थ सत्साधनसमानाधिकरणमाध्यस्य, 'यस्य' साधनस्य, 'तत्' अनौपा- धिकत्वं, तथाच यावत्वाव्यापकायापकसाध्यकत्वं, यावत्माथ- आपकाव्यापकत्वं वाऽनौपाधिकत्वमित्यर्थः। 'तथाहीत्यादि, ददच थाश्रताभिप्रायेण, यत्साधनाव्यापकतावच्छेदकं यावत् माध्यता- छेदकावच्छिवाव्यापकतावच्छेदकं तत्चं, माध्यतावच्छेदकावछिन- पापकतावच्छेदकं यावत् यद्धर्मावच्छिवव्यापकतावच्छेदकं नहा- विचलं वा अनौपाधिकवं इत्यर्थ तु(५) न कोपि दोष इत्यवधेषं। 'नापौति, माध्यं यावतामव्यभिचारि यावदभाववदवृत्ति ताव- मिव्यभिचारित्वं तावदभाववदवृत्तित्वं माधनम्यानौपाधिकत्वमि- पर्थः । मौपाधौ तु माध्यमुपाधेरेवाव्यभिचारि न च माधनं तद- (१) इबुझे तु इति ग.।

·सचिन्तामणे अथ सम्बन्धमा व्याप्तिः व्यभिचारिसम्बन्ध स्थापि केनचित् सह व्याप्तित्वात, धूमादिव्याप्तिस्तु विशिष्यैव निर्बक्तव्येति, तन्त्र, लिङ्गपरामर्शविषयव्याप्तिस्वरूप यभिचारोति तड्यावच्छेद इति भावः । तर्हि लाघवात् माध्याव्यभि- चरितत्वमेव तदखित्याह, 'माथेति, अष्टापत्तेराह, 'तश्चेति केवलान्धव्यव्याप्तरिति भावः । मनु नहि केवलाम्वयिमंग्रहार्थमेर गुरुशरीरस्थाप्युशलक्षणस्थादरोऽस्विति चेत् । न । प्रचापि केवला. वय्यसंग्रहतादवस्थात् तब हि माध्यस्य प्रमेयत्वादेर्यदन्ताभाववद हतिवं तादृशधाप्रसिद्धेरिति इदयम् । लोलावतौकारमतमामड्य(१) निराकरोति, 'नापौति, 'का- मीनेति, विशेषणे हतीया, तथाच कान कार्यविशिष्टो मःणेति थावत् । अत्र काला माधनस्य माध्यस्थ माधनायक माधनसमानाधिकरणधर्मस्य वा विवक्षितम् । श्राधे कत्लेन माध नेन साध्यस्य मामानाधिकरयमित्यर्थः, नकव्यक्तिहेतुकखले ना सौत्याह, 'एकव्यक्षिक रति, अनेकाशेषत्वरूपस्य कालाथाभावा दिति भावः । अचैव पक्षे दूषणान्तरमाह, 'नानेति। न च त्वेषु साध्यसम्बन्ध इत्यर्थः रति वाच्छ । तथाप्येकव्यक्तिहेतुकस्थलेऽव्यानेः पृथिवी पृषि बौलव्यापकजातेरित्यादावतियानेच । अर्थाभिधानपुरःसरं हितों (१) जीवावतीकारक्षमाशयति ख., म.।

·वाभिवादः। निरूपणमस्ता लक्षणाभिधानस्यार्थान्तरत्वात् । न च सम्बन्धमाचं तथा, तबोधादनुमित्यनुत्पत्तेः। -रस्थति , अत एवेति एकव्यक्तिसाध्यकाव्याप्तेरेवेत्यर्थः, 'विषमव्याप्त- ति वहिमान् धूमादित्यादावित्यर्थः, अयोगोलकौयवतिमामाना- प्रधिकरण्यस्य धूमेऽभावादिति भावः । इदमुपलक्षणं मङ्ख्यावान् परि- 'माणदित्यादिसमव्याप्तेऽप्यव्याप्नेः मकलसङ्ख्यासम्बन्धस्य कुत्रापि परि- माणेऽभावादित्यपि बोध्यं। अर्थपरिष्कारपूर्वकं बतौयं निरस्थति, न चेति, 'प्रत्येकवहेरिति, ददमुपलक्षणं एकमात्रवृत्तिमायकेऽव्या- निश्चेत्यपि बोध्य(१) । अर्थपरिष्कारपूर्वकं चतुर्थं निरस्थति, 'मापति, यावद्धर्माधिकरणेति यावत्साधनसमानाधिकरणधर्माधिकरण- त्तिवमित्यर्थः, 'अप्रतौतेरिति । न च माधनममानाधिकरण- गवन्तो धर्मास्तेषां प्रत्येकनिरूपितं सामानाधिकरण्यं विवक्षणीय- मिति वाच्यं। धूमसमानाधिकरणानां यावद्धर्माणां महानसत्वादीनां त्येकनिरूपितमामानाधिकरण्यस्यापि कुचापि वहावभावादिति गावः । रदश्च यथाश्रुताभिप्रायेण, यदि तु यद्यविच्छिन्नमामा- राधिकरण्यत्वेन साधनसामानाधिकरण्यव्यापकत्वं तद्धर्माछिनमा- ज्ञानाधिकरणमिति विवक्ष्यते तदा मायं दोष इत्यवधेयं । टीकाकारलक्षणं घाइते, 'नापौति खाभाविकं साध्यामाना- (१) शब्दवान् गगनलादित्यादौ यावत्साधनाश्रयाप्रखिजवादबाप्ति- रति भावः।

·ct तत्वषिसामग्री नापि व्याप्तिपदप्रतिनिमित्तमिदं सम्बन्धज्ञानेऽपि व्याप्तिपदाप्रयोगात्। धिकरण्यमित्यर्थः, व्यभिचारिणि तु माध्यमामानाधिकरण्यमोप- धिकमिति भावः । स्वाभाविकवं हि हेतुखरूपजन्यत्वं, हेतुखरूपा श्रितवं वा, श्राद्ये द्रव्यं पृथिवौत्वादित्यादौ पृथिवौत्वादिनिष्ठद्रव्य- बादिसामानाधिकरण्यस्य नित्यतया(१) अव्याप्तिः, द्वितीये द्रव मत्त्वादित्यादौ व्यभिचारिण्यतिव्याप्तिरित्याह, 'स्वभावेति, ‘स्वभाव- जन्यत्वे' इतस्वरूपजन्यत्वे, 'तदाश्रितत्वादौ वा,' खाभाविकपदार्थः। इति शेषः, 'अव्याप्यतिव्याप्तेरिति अव्याप्तिसहितातिव्याप्तेरित्यर्थः मध्यपदलोपिसमामात्, अन्यथा इन्ददैवियेन द्विवचन-नपुंसकलिङ्ग- नयोरन्यतरापत्तेः(२) 'तदाश्रितत्कादावित्यादिपदादमारोपितवपरि- यहः, तचापि ;यं मत्त्वादित्यादावतिव्याप्ति/ध्या । सत्तायां व्यत्व सामानाधिकरण्यस्थानारोपितत्वात् । 'अविनेति, 'विना' माध्येन विना माथाभाववति, भावः' रत्ति यस्य तद्भिवः साध्याभाववदृत्तिभिन्न इति यावत्, व्याप्य इति शेष " (२) साध्यसामानाधिकरण्यपदेन अवश्यं हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावमिक्ष साध्यसामानाधिकरण्यस्य विवक्षणीयतया समवायसम्बन्धावच्छिमसाम नाधिकरण्यस्य समवायसम्बन्धखरूपत्वात् समवायस्य नित्यत्वेन तस्या निबत्वमिति भावः। (২) দুনইয়াহু ভিষন অনাস্থা লবণ মত येतेति भावः।

·बामियादा वेवसायिनि केवलावविधर्मसम्बन्धी व्यतिरे- किणि साध्यवदन्यात्तित्वं व्याप्तिः एतयारनुमिति- विशेषजनकावं अनुमितिमाचे पक्षधर्मातैव प्रयोजिका। सा अत्यनाभावान्योन्याभावभेदेन च भेदात्र प्राथमिकाध्यभिचारित्वेन सौनक केचित्तु 'अविनाभावः' हेत्वभावे माध्यविनाभावस्य माथाभाव- विष्ठाभावस्य प्रतियोगितासम्बन्धेनाभावः माध्याभावव्यापकवमिति वित् । तथाच हेतोः माध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगिवं व्याप्ति- रात फलितं। न चैवं मकलमाध्याभाववबिष्ठाभावप्रतियोगिय- मति पूर्वाकेन पौनरुत्यं तत्रापि साकस्यस्य व्यापकवरूपत्वादिति वाय। तत्र व्यापकत्वं माध्याभाववनिष्ठाभावाप्रतियोगित्वमा पकत्वं माध्याभाववविष्ठाभावस्थ प्रतियोगितासम्बन्धेनाभाववामिति दादित्याः । 'अथेति, 'सम्बन्धमात्र' माध्यमामानाधिकरणमा, तानसामा- धिकरण्यं तत्र तस्थ व्याप्तिरिति यावत्। नन्वेवं द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ मानिष्ठद्रव्यत्वसामानाधिकरण्यस्यापि मतानिष्ट्रव्यवव्याप्तिबाप- जरित्या दृष्टापतिमाह, 'यभिचारौति व्यभिचारितुनिमाथ- (१) प्राथमिकाव्यभिचरितत्वपदार्थस्य साध्यामाववनिवाबन्ताभाव- भावं, पविनामावपदार्थस्य तु साध्यामावववृत्तिभेदगर्भवं चतो ग पौन- मिति भावः। 12 ·वापिसामगे नपातिप्रसाः, विशेषसामग्रीसहिताया एव सामान्य- सामग्याः कार्यजनकत्वनियमादिति केचित्, तदपि न. साध्यवदन्यात्तित्वस्य धूमेऽसत्त्वात् वह्निमत्पव्वतान्य '. सामानाधिकरण्यस्थापौत्यर्थः, 'केनचित् महेति किश्चिद्रूपावच्छिन्ने नमाध्येन महेत्यर्थः, द्रव्यत्वादेरपि जातिवादिना सत्तादिव्यापकत्वा दिति भावः। यथाश्रुते द्र्व्यव-सत्तासामानाधिकरण्यस्थान्येन म यानिवासम्भवादमातेः, 'धूमादिव्याप्तिस्विति धूमलाद्यवच्छिा निठवक्रित्वाद्यवछिन्नव्याप्तिस्वित्यर्थः, 'विशिव्यैवेति धूमवावपिर्थ- वक्रित्वावछिन्नमामानाधिकरण्यं धूमत्वावच्छिन्ने वशित्वावच्छिक याप्तिः, द्रव्या विच्छिवे सत्तावावछिनसामानाधिकरणं द्रव्यवत्व- वधिचे सत्ता विचित्रव्याप्तिरिति विशिथैव निर्वक्रव्येत्यर्थः, न त नविछिन तद्धर्भावच्छिवसामानाधिकरणं तर्भावच्छिा नावच्छिवव्याप्तिरिति सामान्यतो यत्तभ्यामेकोक्त्या निर्वकार तेन व्यभिचारिणि नातिव्याप्तिरिति भावः । इदं व्यानलक्षणं, न वा अनुमितिकारणभूतपरामर्थविषयतावच्छेदकं, व्याप्तिपदी तिनिमित्तं वा, वाद्ये आह, 'लिङ्गोति, दितीये लाह, 'नचे 'मम्बन्धमा साध्यसामानाधिकरण्यदावछिनमात्र, 'तथा' अधि तिहेनुपरामविषयः, 'तबोधादिति अव्यभिचारांशाज्ञानदशा वायव्यभिचार्यभाववान् पर्वतः वयव्यभिचार्यभावव्याप्यवान् इत्या । ज्ञानदाय वा वसिमानाधिकरणधूमकान् पर्वत इति सामान्य भिकरणविशिष्टपरामोदनुमित्यनुदयात् इत्यर्थः। न पर ·14 मिन् धूमसत्यात् । न च सकलसाध्यवदन्यारतिव, हिमता प्रत्येकं तवात्वात् । सर्वच लक्षणे साध्यत्व- साधनत्व-तदभिमतत्वानां व्याप्तिनिरूप्यत्वेमात्माश्रयः, भिचारांशाजामदशायां अनुमित्यनुत्पादोऽसिद्धः तथा वायव्यभि- चार्यभाववान् पर्वत इत्यादिशामदशायामपि, अस्तु वा पचे माथा- व्यभिचार्यभावादिचानाभावोऽप्यनुमितिहेतुरिति वाच्च। सर्वजना- मुभवबाधितत्वात् मायाव्यभिचार्यभाव-तयाप्यादिजानानामनु मि- मितिबन्धकत्वकल्पने महागौरवाञ्चेति भावः। बतौये अर्थानारे वाह, 'नापति। केषाश्चिन्मतमाह, 'केवलापयिनौति वसावधित्वग्रहदशाया- त्यर्थः। 'केवावविधर्मसम्बन्ध इति(१) केवलापयिमाध्यमामा- धिकरण्यमित्यर्थः, माध्यस्य केवलापयित्वाऽभावे साध्यसामाना- थियऽप्यनुमित्यनुदयात् केवलावयित्वं साध्यविशेषणं, तथा- भावप्रतियोगितामवच्छेदकत्वं, तथाचान्योन्याभावप्रतियोगि- छेदकसाध्यसामानाधिकरण्यमित्यर्थः । ननु तथापि इदं वाचं बादित्यादावसम्भवः घटवादिविशिष्टवाच्यत्वादिमतोऽन्योन्या- वमतियोगितावच्छेदकवादाचत्वादेर्षिभिष्टस्यावच्छेदकवे विशे- याप्यवच्छेदकालात्। न चानवच्छेदकत्वं पर्यायास्यसम्बन्धनावरेद- बाशून्यत्वं इति वाच्च । घटवविशिष्टवाचलवान् शेयखादित्यादा- (१) 'कवणापयिसम्बन्ध इतीति स., म.।

·पिनाम साथ हिम सिद्रिकर्मत्वं, सिषाधयिषाविषयत्वं का महानसीयवौ तदभावात्। सामान्यतो- व्यायवगमोऽस्येव परस्य कथमन्यथा दूषणेनासाध- वतिव्याः वाच्यत्वस्य पाण्याख्यसम्बन्धेनावच्छेदकतान्यतया घटल- विभिष्टवाव्यवस्थापि तथात्वात् विशिष्टवाच्यत्वस्य वाच्यत्वानतिरिका- लादिति चेत् । म। अन्योन्याभावप्रतियोगितामामान्ये या- বলিষাবৰূলালামানিসিলািধিকাৰ विवचितत्वात् पविष्ठपर्याप्तावच्छेदकत्वाभावस्तत्मामानाधिकरचमि- त्युतौ इदं वाच्यं शेयत्वादित्यादौ वाच्यत्वादेः स्वरूपतोऽभाद तियोगितामवच्छेदकावेन वाचलादिनिष्ठपर्याप्तावच्छेदकत्वाप्रसिद्ध थानापत्तिरतोऽपिवानुसरणं न च तथापि वाच्यत्वादः का कसम्बन्धनान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वादसम्भव इति वार साधतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिषलेगावच्छेदकताया विशेषणत्। वादिनिहवरूपसम्बन्धावचित्रावच्छेदकताकलन्तु संयोगादिम वाचादेरत्यन्नाभावप्रतियोगितायामेव प्रमिहूं। माध्यतावच्छेदक अभेदेन व्याप्ने दात्तादाम्यसम्बन्धेन प्रमेयादिमायके पुनरन्योन्या वमतियोगितासामान्ये चहर्मनिष्पाप्तावरेदकलाभावलागि अवामानाधिकरचमित्येव वाव्यं शकस्खानुपादेयत्वात्, बर्म साधनावोदकपरं । अवचेदकता माध्यतावच्छेदकतावद सम्बन्धावविवेन विशेषणैया तेग प्रमेयत्वादेः कालिकसम्म मान्योन्याभावप्रतियोगितावदकत्वेऽपि तादाम्यसम्बन्धन प्रमे ·वामिवार कतां साधयेदिति वाचं । स्वार्थानुमानोपयोगिव्याप्ति- स्वरूपनिरूपणं विना कथायामप्रवेशादिति । इति श्रीमद्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्ता- मणौ अनुमामाख्यद्वितीयखण्डे पूर्वपक्षः । क्षिाध्यके नासम्भवः । तद्धर्मविच्छिन्नमामानाधिकरण्यञ्च माध्यता- काछेदकसम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्नस्य सम्बन्धिनि या हेतुतावच्छेदक- मानन्धावच्छिना सम्बन्धिता तस्विरूपकतावच्छेदक हेतुतावच्छेदक- तेन सम्बन्धान्तरण साध्यसामानाधिकरण्यजानेऽपि नानु- कतिः, न वा इदं वाचं गगमादित्यादौ समवायादिसम्बन्धेन समादिहेतुके, इदं वाचं घटत्व-पटत्वोभयस्मादित्यादौ समवाया- सम्वन्धेन विरुद्धोभयादिहेतुके चातिव्याप्तिरिति भावः । तिरेकिङ्गति व्यतिरेकित्वग्रहदशायामित्यर्थः, 'थाप्तिः' परा- वियतयानुमितियोजिका व्याप्तिः । मन्वेवं परस्परं व्यभिचार- चत पाह, 'एतयोरिति, 'जनकत्वं' परामर्शविषयतया जमकता- विदकत्वं, कोवलावधिसाध्यकानुमितौ निरुताकेवलावधिसाध्व- मानाधिकरणविशिष्टवत्तापरामर्शः, व्यतिरेकिसाभ्यकानुमितौ माधवदन्यावत्तिमाचपरामर्णी इतरित्यर्थः । कवस्तापषिसाथ- ·तवचिन्तामो कलञ्च निरुताकेवलावयिमाध्यमामानाधिकरण्यविशिष्टवत्तापरा- माव्यवहितोत्सरोत्पन्नत्वमेव, तेनेदं वाचं शेयवादित्यादावपि व्यतिरेकिवभ्रमदभायां माध्यवदन्यावृत्तित्वमाचपरामर्शदनुमित्यु- त्पादेऽपि न व्यभिचारस्तदवस्थः। म च कृप्तकारणबाधान भवत्येव तत्र तदानौमनुमितिरिति वाच्यम्। अनुभवविरोधात् तथापि हेतुतावच्छेदकसम्बन्धादिभेदेन निरुतमामानाधिकरणस्य विभिन- तथा परस्परं यभिचारस्थ दुर्वारलाच । एवं माध्यवदन्यावृत्ति- मत्तापरामर्शाव्यवहितोत्तरोत्पन्नानुमितित्वमेव व्यतिरेकिसाध्यक तेन व्यतिरेकिमायके केवलावयित्वभ्रमदशायां निरुककेवलान्वयि- माध्यमामानाधिकरण्यमात्रपरामर्शदनुमित्युत्पादेऽपि न व्यभिचार स्तदवस्थः, नापि हेतुतावच्छेदकसम्बन्धादिभेदेन माध्यवदन्यावृत्तित्व स्थापि विभिन्नतया परस्परं व्यभिचारश्चेति भावः । ननु तनुमितिमामान्ये किं प्रयोजनमित्यत आह, मितिमात्र इति, 'पक्षधर्मतैव' पर्वतादिमिरूपितमांसर्गिकविषयने निरूपितान्तं स्वरूपकथनं तनिवेशे अननुगमापत्तेः, 'प्रयोषिक ज्ञाननिष्ठतया कारणतावकेदिका, तथाचानुमितित्वावच्छिन मा सामान्यतो विशिष्टज्ञानलेनैव तत्वमिति भावः। ज्ञानलेनैव देव खमिति वस्तुगतिः, विशिष्टत्वप्रवेशे प्रयोजनविरक्षात् गौरवा प्रकारित्व-विशेव्थित्वमादाय विभिगमनाविरहेण कार्य-कारणभाव जयप्रभास । मषेवं निरकव्याप्तियज्ञानविरहदशायामपि धूमवा पर्वत इत्यादिपराधीताज्ञानादनुमितिसामान्योत्पत्यापतिः सामा न्यसामगौसलादित्य पाह, 'म चेति, 'विशेषसामग्रौति, वेवसाच ·. बामिवादः। , विशाध्यकानुमितिमामयी व्यतिरेकिसाध्यकानुमितिसामग्रौ च प्रक्षते विशेषसामग्रौति भावः । 'सकलेति यावन्ति साध्यवमि तदन्या- वृत्तित्वमित्यर्थः, माथे माकल्यविशेषणे यावत्माध्याधिकरणाप्रमिद्धेः), 'तथात्वादिति यावत्माध्यवतोऽन्यत्वादित्यर्थः, यावत्त्वावछिनप्रतियो- गिताकान्योन्याभावस्य केवलान्वयित्वादिति भावः। इदमापाततः माध्यवत्त्वावच्छित्रप्रतियोगिताकान्योन्याभाववदवृत्तित्वं वक्रव्य,सामा- न्याभावानभ्युपगमेऽपि माध्यवत्त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकान्योन्याभाव- वटाधिकरणवृत्तित्वमेव वक्तव्यमित्युकदोषाभावात् । वस्तुतस्तु सर्व- चैव माध्ये केवलान्वयित्व-व्यतिरेकित्वग्रहदशाभेदेन कार्य-कारण- भावइयकल्पनमपेक्ष्य लाघवात् हेतुसमानाधिकरणान्योन्याभावे- त्यादिवच्यमाणव्याप्तिज्ञानमेव सर्वच हेतरुचितस्तस्योभयदशाया- मेव सम्भवात् । न च हेतमापानाधिकरण्यप्रवेशे एकस्मिन्नेव ध्य-हेतुतावच्छेदकभेदेनानन्तकार्य-कारणभावापत्त्या तदपेक्ष्य कार्य-कारणभावइयमेव लध्विति वाच्यं। उक्रक्रमेण निरुतव्याप्तिदय- यापि हेतुतावच्छेदकघटिततया हेतुतावच्छेदकभेदेन कार्य-कारण- दस्थाविशिष्टखात्। न च तथापि यत्र विषयविशेषे व्यतिरेकिल- इदशायां कदापि अनुमितिात्पना तच लाघवात् केवचाबवि- धिमामानाधिकरथज्ञानस्यैव हेतुत्वं युक्रमिति(२) वाच्यं । तत्राण- जावे हेतुसामानाधिकरण्यानुपस्थितिदशायामनुमित्यनुदयात् हेतु- (१) वडिमान् धूमादित्यादौ यावतां वकीनामधिकरवत्वं न एकमिन् खि वर्तत इति भावः । (२) वलथमिसीति म..

·. सावचिन्तामबी मानाभाव इति वाच्यम्। सर्वत्र विभिद्यानुभव एव विशेषज्ञान हेतरिति सम्प्रदायमतेनैतदभिधानात्। यहा पर्वतीयवझिकल्पने लाघवं तदन्यवझिकल्पने र गौर- वमिति ज्ञानस्य पर्वतीयवयतिरिक्रमिको प्रतिबन्धकतया तत्माल- दशायामेव मामान्यपरामादपि पर्वतीयवभिमाषविषयकानु- मितिसम्भवः । केचित् तु यत्र वशिव्याप्यधूमवान् पर्वतो वक्रिमानिति सिद्धा- मकपरामर्शः ततः पर्वते पर्वतीयवयनुमितिर्जायतामिति मिpyri यिषा तचैव मामान्यपरामादपि पर्वतीयवझिमात्रविधेय मितिसम्भवः सिद्धेः प्रतिबन्धकतया वड्यन्तरभानासम्भवादित। सजवस्तु यदा वहिव्याप्यधूमवान् पर्वत इति परामर्शः पर्वतः प तौयवक्रौतरवड्यभाववान् इति बाधज्ञानञ्च वर्त्तते तदा पर्वती वहिवेन न पर्वतौयवर्भानमनुमितेर्व्यापकतावच्छेदकप्रकारक नियमादपि तु वहिवरूपेणैव पर्वतीयवभिमात्रभानमिति वच्छिन्नेतरबाधज्ञानस्य भिन्नप्रकारकत्वेऽपि सामान्यरूपेण वच्छिन्नेतरविधेयकानुमितित्वावच्छिवं प्रत्यतिरिकप्रतिबन्न मादिति प्राचीनमतमभिप्रत्यैवेदं दूषणमित्याहुः । तादृ मतविचारश्चास्मशतमिद्धान्तरहस्येऽनुसन्धयः । इदन्त्ववधेयं तादृशानुमितिषु महानसौयवद्यादेरमा मिष्टापत्तेः सुकरत्वान्मलोकमिदममंगतमिति दिक् । तटस्थः भारते, 'न चेति, सामान्यतः व्याप्तिपदवायला 'परस्य' मन्वनुमितिहेव्याप्तिज्ञाने का व्याप्तिरिति ·चातिवादः। . परस, 'दूषणेन' प्रथाप्यादिलक्षणदूषणेन, 'असाधकता' अनुमित्व- प्रयोजकता, उक्तव्याप्तीनामिति भेषः। तथाच किं व्याप्तिनिरूपणे- नेति भावः। 'वार्थति खस्मिन् स्खौये शिष्यादौ अर्थः प्रयोजन पख तादृशं यदनुमानं व्याप्तिकानं शिष्यादेाप्तिज्ञानमिति यावत्, तड्पषोगि यदिदं व्याप्तिखरूपनिरूपणं तद्विनेत्यर्थः, "कथायामिति शिष्यादेरित्यादिः, 'कथा' विचारः, 'अप्रवेशात्' प्रवेशा- त, व्याप्तिनिरूपणं विना शिष्यादेाप्तिज्ञानासम्भवेन सङ्केतु- तुत्वपरिचयस्यैवाशक्यतया हेवदाहरणप्रयोगस्यैवासम्भवादि- मह परप्रसमाधिमया व्याप्तिनिरूपण- व्याप्तिस्वरूपजानं विना कथायां प्रवेशो न सम्भवतीत्येतदर्थमपौति भावः । ति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागीशविरचिते तत्त्वचिन्नामपिरहये चास्यदितौयखण्डरहस्ये यातिवादे पूर्वपवरहस्यम् । तथापन तु शिष्या' ·अथ सिद्धान्तलक्षणम् । अत्रोच्यते। प्रतियोग्यसमानाधिकरणयत्समानाधि- करणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न भवति तेन समं तस्य सामानाधिकरण्यं व्याप्तिः । इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्त अनुमानास्यदितीयखण्डे सिद्धान्तलक्षणम् । अथ सिद्धान्तलक्षणरहस्यम्। ७ 'प्रतियोग्यसमानाधिकरणेति, 'यत्पदं हेतुत्वेनाभिर द्वितीययत्पदं माध्यतावच्छेदकपरं, 'प्रतियोगितावच्छेदकार प्रतियोगितावच्छेदकखरूपं, यन्त्र भवति','तेन समं सामाना तदवच्छिन्नेन समं सामानाधिकरण्यं, 'तस्य' हेतोः, 'व्याप्ति जना, तद्धावच्छिब्रेन सह तस्य हैतोर्याप्तिरित्यर्थः। भवति माम् धूमादित्यादौ धूमसमानाधिकरणत्यन्नाभावप्रतियों छेदकं वशित्वं तदवच्छिन्नसमानाधिकरणे धूमः, धूमवा त्यादौ वझिसमानाधिकरणत्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेद समिति नातिप्रसङ्गः। प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नेत्यादि पपाश्रुतन्त नमकते वद्धिमान् धूमादित्यादौ सर्वेषामेव वकीनां हेतुसमा न- ·यातिवादः। १५ नाधिकरणभावप्रतियोगितावच्छेदकतत्तदलि-वकि-जलोभयत्वा- धवच्चित्वादसम्भवापसः। न चैवमपि वझिसमानाधिकरणत्यन्ता- भावप्रतियोगितानवच्छेदकं प्रमेयत्वं तदवच्छिन्नधूमसमानाधिकरण वििरत्यतिव्याप्तिरिति वाच्य। व्यभिचारिणोऽपि वह्यादेःप्रमेयवा- दिरूपेण धूमादेाण्यत्वाभ्युपगमात् धूमत्वेनैवधूमो न वहिव्यापकःप्रमे- यावादिना तु व्यापको भवत्येव । अत्र सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यादिव्यति- रेकिसाध्यके ) माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्त्रप्रतियोगिकमाध्यमा- भावमादायाव्याप्तिवारणय हेतुसमानाधिकरणवमत्यन्ताभाव- णं, तच्च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन हेतुतावच्छेदकावछिनडेतार्य- करणं तत्र येन केनापि सम्बन्धेन वर्तमानत्वं, अन्यथा इदंगगनं त्वप्रकारकप्रमात इत्यादौ विशेष्यतासम्बन्धेन हेतुतायां समवाय- धन हेत्वधिकरणे श्रात्मनि वर्तमानस्य मगनवसामान्याभावस्य गितावच्छेदकमेव गगनत्वत्वमित्यव्याप्तिः स्यात् स्थाञ्च द्रव्यं गुण- यत्वविशिष्टमत्त्वादित्यादौ हेतुभूतसत्ताधिकरणे गुणे वर्तमानस्य मान्याभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकमेव द्रव्यत्वत्वमित्यव्याप्तिः। इतौ साध्यसामान्याभावस्य प्रतियोग्यसामानाधिकरणविरहात् केवलान्वयिसाध्यके साध्यसामान्याभावाप्रसिद्ध्या तमादाय तत्रा- याप्तिन सम्भवतीत्यव उक्तं व्यतिरेकिसाध्य के इति । वद्धिमान् धूमादि. बादौ प्रवितस्थले संयोगेन बकरण्याप्यत्तितया हेतुसमानाधिकरणत्व. शिवोऽपि पव्याप्तापरीहाराव् सत्तावान् इयत्वादित्यादिश्याप्यत्तिसाध्य- स्वजानुसरणं। समवायेन साध्यतायामुक्तस्थलस्य प्रसिद्धस्थलवमिति ·१ सत्यचिन्तामो प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वस्य हेताविशेषणत्वेनैव मैतदव्याप्तिदयाव- काश इति वाच्यम् । प्रथमे प्रात्मरूपहेत्वधिकरणमादाय द्वितीये गुणादिमादाय वक्ष्यमाणक्रमेण वक्ष्यमाणद्विविधप्रतियोग्यसामा- नाधिकरण्यस्यैव माध्याभावस्थ() हेतौ सत्त्वात् तच्चानुपदं स्फुटौभवि- व्यति । अधिकरणत्वञ्च सम्बन्धिखमात्रं तेन तादात्म्यादिवृत्त्यनियामक- सम्बन्धेन हेतुतायां हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन हेत्वधिकरणबाप्रसिद्धा- वपि नाव्याप्तिः। सम्बन्धित्वञ्च धर्मित्वं तच्च वृत्तिनियामकानियामक- सम्बन्धमात्रनिरूपितसम्बन्धिमाचसाधारण धर्म-धर्थिभावाख्यः सम्बन्धविशेषः, न त्वाधारमात्रवृत्तिः। अत एवाग्रहीतासंसर्गका धर्मिभावगोचरैकज्ञानत्वं विशिष्टज्ञानवमिति मौमांसकाः, घटस्य जानं चैत्रस्य धनमित्यादिविषयित्व-खत्वादिवृत्त्यनिया सम्बन्धसंसर्गकविशिष्टप्रत्यचादौ तलक्षणव्याप्यापत्तेः(२)। एतेन तावच्छेदकसम्बन्धेन हेतुतावच्छेदकावच्छिनतोरधिकरण वृत्यनियामकसम्बन्धेन हेतुतायामव्याप्तिः तादृशहेतोः सम्ब माषविवक्षणे च द्रव्यं विशिष्टमत्त्वादित्यादौ व्याप्तिस्तदवस्था विशिष्टनिरूपिताधारताविरहेऽपि तत्सम्बन्धितायाः सत्वारि निरस्तं । विशिष्टनिरूपिताधारतावदिभिष्टनिरूपिताया धर्मितापर- (१) साध्याभावस्य प्रतियोग्यसामानाधिकरणस्यैवेति योजना। (२) धर्म-धर्मिभावाख्खरूपसम्बन्धविशेषस्य पाधारमावसतिष घटस्य ज्ञानं चैत्रस्य धनमित्यादिविशिउपत्यक्षे विषयित्व-खत्वरूपया नियामकसम्बन्धावविनाधारत्वाप्रतिया धर्म-धभिभावगोचरत्वविरहेग धर्म-धर्मिमोचरैवाचानस्वरूपविशिखचानवक्षनाथायापचिरिति भात ·वातिवाद नाम्न्याः सम्बन्धिताया अपि विलक्षणतया गुणादावसत्त्वात् । सत्यवान् द्रव्यत्वादित्यादौ द्रव्यत्वाद्यधिकरणे महाकालादौ कालिकविथे- षणतादिना वर्तमानस्य मत्त्वादिसामान्याभावस्य प्रतियोगिताव- छेदकमेव मत्त्वत्वमित्यव्याप्तिः, एवं कपिसंयोगौ एतत्त्वादित्याचव्याय- वृत्तिमायकेऽव्याप्तिश्च माध्यसामान्याभावस्थापि निरुतहेतुमामानाधि- करण्यादतः 'प्रतियोग्यसमानाधिकरणेति यत्पदार्थस्य हेतोर्विशेषणं, तथाच स्वप्रतियोग्यसमानाधिकरणस्य हेतुतावच्छेदकावच्छिवहेतो- हैततावच्छेदकसम्बन्धेम सम्बन्धिनि येन केनापि सम्बन्धेन वर्तमानो योऽभावस्तत्प्रतियोगितानवच्छेदकं यदित्यर्थः, स्वपदमभावपरम्। न च माध्य-साधनभेदेन व्याप्तिभेदात् व्याप्यवृत्तिमायके नेदं विशेषणं सफलं श्रभावीयविशेषणताविशेषसम्बन्धेन साध्याभाववृत्तिमाध्यौयप्र- तियोगित्व-तदवच्छेदकत्वान्यतरावच्छेदकसम्बन्धन वा(१) हेत्वधिकरण- वृत्तित्वविवक्षणादेव माध्याभावस्य यथाकथञ्चित्सम्बन्धेनं हेत्वधिकरण- रत्तितामादाय व्याप्यत्तिव्यतिरेकिमाध्यकमात्राव्याप्ारणसम्भवा- (१) बभावीयविशेषणताविशेषसम्बन्धेन हेत्वधिकरणरत्तित्वोक्तौ ध्या स्वाभाववान् सत्त्वादित्यादौ अतिव्याप्तिः द्रव्यत्वरूपसाध्याभावस्य अभावीय- विशेषणताविशेषसम्बन्धमावर्तमानत्वात् अतः साध्यामावरत्तीत्यादि, इत्याच साध्यादिभेदेन व्याप्त दात् भावसाध्यकस्थले प्रभावीयविशेषणताविशेष- सम्बन्धेनैव हेत्वधिकरणत्तित्वं, अभावसाध्यकस्थले यथायथं संयोग-सम- वायादिसम्बन्धेनैव हेवधिकरणवृत्तित्वं प्रब्दैक्यस्यानुपादेयत्वात् । न तु साध्याभावत्तिसाध्यीयप्रतियोगित्व-तदवच्छेदकत्वान्यवरावच्छेदकसम्बन्धत्वेन वावृशसम्बन्धस्य व्याप्तिलक्षणघटकत्वं प्रतियोग्य सामानाधिकरप्यनिवेशा- पेक्षया महागौरवापत् इति तात्पर्यम् ।

·तत्वचिन्तामो दिति वाच्यं । तचाप्येतविशेषणानुपादाने साध्याभावस्थाव्याप्यवृत्तित्व- धमेण इतमामानाधिकरण्यभ्रमेऽनुमित्यमुदयापत्तः, हेतुममामाधि- करणभावप्रतियोगितायां साध्यतावच्छेदकावच्छेद्यत्वग्रहे तादृधपति- योगितासामान्ये साध्यतावच्छेदकावच्छेद्यत्वाभावग्रहासम्भवात् प्रशत- लक्षणे वक्ष्यमाणयुक्त्या तथैव विवक्षणीयत्वात् इति भावः। खप्रतियो- ग्यसमानाधिकरणत्वञ्च न स्वप्रतियोग्यधिकरणे केनापि सम्बन्धेन वर्तते यत्तदन्यत्वं संयोगी सत्त्वादित्यादावतिव्याप्तेः सत्ताया द्रव्ये संयोगा- भावस्य प्रतियोगिसमानाधिकरणत्वात्, किन्तु स्वप्रतियोग्यधिकरणे केनापि सम्बन्धेन वर्तमानत्वसामान्याभावः, तथाच मामानाधिकरण- स्थाव्याप्यत्तितया सत्ताया गुणदावेव मंयोगसामानाधिकरण्याभाव- वत्त्वमतो नातिव्याप्तिः। एतेन इदं वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादौ तादृशा- भाव एवाप्रसिद्धः यदभावप्रतियोग्यसमानाधिकरणं जेयत्व मित्यपि निरस्तं । सामानाधिकरणस्थाव्याप्यवृत्तितया सामान्यत्वाधभावस्यैव तादृश्यस्य प्रसिद्धत्वात्। न चैवं वहेरव्याप्यवृत्तितया वकिमान् धूमा- दित्यादावव्याप्तिः हेतुसमानाधिकरणस्य माध्यमामान्याभावस्थापि धूमावयवावच्छेदेन प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावस्य धूमादौ सत्त्वा- दिति वाच्यं । खप्रतियोग्यधिकरणे वर्त्तमामत्वमामान्याभावविशिष्ट- हेतुतावच्छेदकावछिनडेतोईततावच्छेदकसम्बन्धेनाधिकरणवस्य वि- वञ्चितत्वात्। इत्थच्च वझिमान् धूमादित्यादौ वयादिसामान्याभा- वस्य प्रतियोग्यधिकरणवृत्तित्वाभावविशिष्ट हेतुतावच्छेदकावछिन- हेतोईतुतावच्छेदकसम्बन्धेनाधिकरणमेवाप्रसिद्धमतः प्रभावान्तरस्यैव लक्षणघटकलावाव्याप्तिः।

·खातिवाद। १५ केचित्तु प्रतियोग्यममानाधिकरणेत्यन्ताभावविशेषणं । नवं कपिसंयोगौ एतदृक्षवादित्यादावव्याप्तिस्तदवस्था संयोगौ सत्त्वादि- त्यादावतिव्याप्तिवारणाय सामानाधिकरण्यस्याव्याप्यवृत्तिवान्युपग- मावश्यकतथा हेतुसमानाधिकरणकपिसंयोगाभावस्थापि गुणदौ प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वादिति वाच्यं । वप्रतियोग्यसामानाधि- करण्यविशिष्टेऽभावे हेत्वधिकरणवृत्तिताया विवक्षितलादित्याः। तदसत् विशिष्टस्यानतिरिक्ततया गुणाद्यन्यत्वविशिष्टसत्ताया गुणादि- वृत्तित्ववप्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावविशिष्टकपिसंयोगाभाव- स्थापि एतदृक्षवृत्तित्वात् । न च हेत्वधिकरणवच्छेदेन प्रतियोगि- मामानाधिकरण्यसामान्याभाववत्त्वं विवक्षितमेतलाभायैव च हेत- समानाधिकरणमिति वाच्छं। कुसृष्टिकल्पनापत्तेः । वस्तुतस्तु प्रति- योग्यसमानाधिकरणवं न प्रतियोग्यधिकरणवृत्तिवाभावः सत्तायां गुणे न संयोगाभावप्रतियोगिसामानाधिकरण्यमिति प्रतौतेर्गुणदौ मत्तानिष्ठतादृशसमानाधिकरणवस्थावच्छेदकतासम्बन्धेनाभावविषयक- तथा मामानाधिकरण्यस्थाव्याप्यवृत्तिवे मानाभावेन संयोगौ सत्वादि- त्यादावतिव्याप्तः, किन्तु प्रतियोग्यनधिकरणे येन केनापि सम्बन्धन वर्तमामत्वं तदपि हेतुविशेषणं न तु अभावविशेषणं कपिमयोगी एतदृहवादित्यादावव्याप्नेस्तादवस्थ्यात् हेतुसमानाधिकरणकपिसं- योगाभावस्थापि प्रतियोग्यनधिकरणगुणादिवृत्तित्वात्, विशिष्टया- नतिरिकतथा प्रतियोग्यमधिकरणकृत्तित्वविशिष्टस्वाभावस्य हेवधि- करणवृत्तिताविवक्षणेऽप्यऽनिस्तारात्। न च निरुतप्रतियोग्यमधिकर- णयत्तित्वस्य हेतुविशेषणत्वेऽपि वरव्याप्यत्तितया वकिमान् धूमा- ·१० तत्वचिन्तामणौ दित्यादावव्याप्तिः धूमादे मादिसमानाधिकरणवयादिसामान्या- भावस्थापि प्रतियोग्यमधिकरणे धूमावयवादौ वृत्तः, कपिसंयोगी एतदृक्षत्वविशिष्टसत्त्वादित्यादावव्याप्तिः निकाहेतसमानाधिकरणो- भावः कपिसंयोगसामान्याभावः विशिष्टस्यानतिरिक्ततया तत्पति- योग्यनधिकरणगुणदिवृत्तिरपि हेतुतावच्छेदकविशिष्ट हेतः तत्प्रति- योगितावच्छेदकत्वात् कपिसंयोगवस्थेति वाच्यं । निरुतप्रतियोग्य- नधिकरणवृत्तित्वविशिष्ट हेतुतावच्छेदकावच्छिवहेतोईततावच्छेदक- सम्बन्धनाधिकरणत्वस्य विवक्षितत्वात्। एवञ्च वहिमान् धूमात् कपिसंयोगौ एतदृत्त्वविशिष्टमत्त्वादित्यादौ १) वकि-कपिसंयोगादि- सामान्याभावस्य प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वविशिष्ट हेतुतावच्छेदक- विशिष्ट हेताहततावच्छेदकसम्बन्धेनाधिकरणमेवाप्रसिद्धमित्यभावा- न्तरस्यैव लक्षणघटकत्वान्नाव्याप्तिः । इत्थञ्च प्रतियोग्यमधिकरणं यद्धेतूतावच्छेदकसम्बन्धेन • हेतुतावच्छेदकविशिष्ट हेत्वधिकरणं तत्र येन केनापि सम्बन्धेन वर्तमानो योऽभाव इत्यभावान्तार्थनिष्कर्षः प्रतियोग्यनधिकरणहेत्वधिकरणस्यैव प्रतियोग्यमधिकरणवृत्तिव- विशिष्ट हेवधिकरणतया दृत्तिवपर्यन्तप्रवेशे गौरवात् प्रयोजना- भावाच। पत्र प्रतियोग्यनधिकरणत्वं प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन यत्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्त्रप्रतियोगिसम्बन्धि तदन्यत्वं, अन्यथा ज्ञानवान् द्रव्यत्वात् वझिमान् धूमादित्यादौ समवायेन चान- वढ्यादेः माध्यतायामिदं वार्च शेयवादित्यादौ कालिकसम्बन्धेन वाच्यवादः साध्यतायाञ्चातिव्याप्यापत्तेः हेतुसमानाधिकरणस्य (१) रतत्वविशिवसवादित्वादाविति का।

·थापिवादः। १० समवायसम्बन्धावच्छिवज्ञान-वयाधभावस्य कालिकसम्बन्धावशिव- वाच्यत्वाधभावस्य च विषयत्व-संयोग-विशेषणताविशेषसम्बन्धन प्रति- योग्यधिकरणमेव हेत्वधिकरणमित्यभावान्तरा एव तादृशाः तत्प्रति- योगितानवच्छेदकत्वात् ज्ञानव-वहिव-वाच्यत्वत्वादेः । गुण-कर्मान्य- वविशिष्टमन्तावान् जातेः भूतत्व-मूर्त्तखोभयवान् मूर्तत्वादित्यादाव- तिव्याप्यापत्तेश्च हेतममानाधिकरणस्य विशिष्टमत्तात्वावच्छिवाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन प्रतियोग्यधिकरणमेव हेवधिकरण- मित्यभावान्तर एव तादृशः तत्प्रतियोगितानवच्छेदकलादिशिष्ट- सत्तावादः। विषयितादिवृत्त्यनियामकसम्बन्धेन घटादेः माध्यतायां जानवादिहेतौ विषयितादिसम्बन्धावच्छिनघटाद्यभावस्य प्रतियो- गितावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोग्यधिकरणप्रमियाऽतिव्याण्यापति- रतोऽधिकरणत्वमपहाय सम्बन्धित्वानुधावनम् । केचित प्रतियोग्यनधिकरणत्वं माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन यत्र- तियोगितावच्छेदकावच्छिन्नस्य सम्बन्धि तदन्यत्वं तावतापि ज्ञान- वान् द्रव्यवादित्यादावतिव्याप्तिवारणसम्भवादित्याजः। तदसत् विष- यित्व-कालिकविशेषणवादिसम्बन्धेन(१) घटादेः साध्यतायां नित्यशा- नत्व-महाकालवादिहेतावव्यायापत्तेः हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन हेत्व- धिकरणस्य माध्यतावच्छेदकविषयित्वादिसम्बन्धेनाभावमावस्यैव प्रति- (१) विषयित्वादेः संसर्गत्वानभ्युपगमे षव्याप्तिदानार्थं कालिकसम्बन्धानु- सरणं कालो हिजगदाधार इति प्रतीत्यनुरोधेन कालिकसम्बन्धस्य संवर्गलमवण्यमयुपेयमिति ।

·१. तत्वचितामो योगिसम्बन्धितथा तादृमाभावाप्रमिद्धेः प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन तथालाभिधाने च सम्बन्धान्तरावच्छिवाभावमादायैव प्रसिद्धिरि- त्यनुपदं वक्ष्यामः। प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिववश्व प्रतियोगितावच्छेदकता- छेदकसम्बन्धेन बोध्यं तेन गुण-कर्मान्यत्वविशिष्टसत्तावान् सत्त्वा- दित्यादौ हेत्वधिकरणस्य गुण-कर्मादेः स्वरूपसम्बन्धेन गुण-कर्मा- न्यत्ववतः सत्त्वादेः समवायसम्बन्धेनाधिकरणत्वेऽपि(१) नातिव्याप्तिः। मनु तथापि प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनासम्बन्धित्वं किं प्रति- योगितावच्छेदकावच्छिन्नस्य यस्य कस्यचिदसम्बन्धित्वं, प्रतियोगि- तावच्छेदकावच्छिवसामान्यासम्बन्धित्वं वा, प्रतियोगितावच्छेकयत्- किञ्चिदवच्छिन्नसामान्यासम्बन्धित्वं वा, श्राधे कपिसंयोगौ एतद्- वृक्षवादित्यादावव्याप्तिः कपिसंयोगत्वावछिन्नयत्किञ्चित्कपिसंयोगा- सम्बन्धित्वादेतदृक्षस्य, द्वितीये वहिमान् धूमादित्यादावसम्भवः यतः एवमभावो नास्ति यस्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नसामान्यासम्बन्धी हेतुसम्बन्धी पर्वतादिः, जलवाद्यभावनिष्ठस्याकाशाभावादिभेदस्था- भावाधिकरणकाभावत्वेनाधिकरणखरूपतया श्राकामाभावादिरपि जलवाद्यभावप्रतियोगी तत्सम्बन्धित्वात् पर्वतादेः। न च द्रव्यत्वा- यात्मकभावरूपाभाव एव तादृशः प्रसिद्ध इति वाच्यं । भाव- स्थापि स्वसमानाधिकरणान्योन्याभावभिन्नत्वात्त दस्थ चाधि- करणवरूपानतिरेकितया अन्योन्याभावरूपप्रतियोगिसम्बन्धिहेत- () सामाणाधिकरण्यसम्बन्धेन गुण-कम्मान्यत्वविशिवसत्ताधिकरणत्वस्यैव विशिडाधिकरणतात्वमिति भावः।

·थातिवादः। सम्बन्धिकलात्, अन्योन्याभावान्तरस्थाधिकरणातिरिकात्यापि अन्योन्या- भावान्योन्याभावस्थाधिकरणखरूपानतिरिकत्वात्) । म च नव्यनये अभावाधिकरणकाभावस्थान्योन्याभावान्योन्याभावस्य चाधिकरणबह- पत्वाभावादत्यन्ताभावत्वनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकावछिन्नमामा- न्यासम्बन्धित्वस्य विवक्षितवादा(१) नाप्रमिद्धिरिति वाच्यं । तथापि सर्वेषामेवभावरूपाणामभावरूपाणां वा प्रभावानां पूर्वक्षणदियकि- श्चिदृक्तित्वविशिष्टखाभावात्यन्ताभावात्मकत्वस्य सर्वसिद्धतया तादृश- खाभावरूपप्रतियोग्यधिकरणमेव हेत्वधिकरणमित्यप्रमिद्धेर्दुवारत्वात् पूर्वक्षणादिवृत्तित्वविशिष्टानां घटादिवृत्तित्वविशिष्टानां वा जल- वाभावादीनामभावाभावस्य विशिष्टजसत्वाभावादेः केवलजलवा- भावाद्यनतिरिकत्वात्। हतीये घटत्वाभावो घटत्वाभाववादित्यादौ तादाम्यसम्बन्धन प्रभावसायकेऽव्याप्तिः गोलादिरूपयत्किञ्चित्प्रति- योगितावच्छेदकावछिनासम्बन्धित सम्बन्धिनिष्ठस्य गवादिभेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकलाहटवाभाववादः, प्राचा मतेऽभावाधि- करणकाभावप्रतियोगिकाभावस्थाधिकरणखरूपानतिरेकितया गवा- दिभेदे वर्तमानस्य घटत्वाभावादिभेदस्य गवादिभेदखरूपत्वात् । (१) बन्योन्याभावान्योन्याभावस्यातिरिक्तत्वे तदन्योन्याभावस्याप्यतिरिक्त- त्वमित्यनवस्था स्यादतः बन्योन्याभावान्योन्याभावस्थाधिकरणखरूप- त्वमिति तात्पर्य्यम्। बाकाशाभावादिनिजलवाभावीयप्रतियोगित्वं अन्योन्याभावत्वनि- रूपितं न त्वबाभाववनिरूपिवमिति न दोषः।

·१९० तत्वचितामग कपिसंयोगाभावे(१) माध्ये अात्मत्व-द्रव्यत्वादिहेतावव्याप्तिय श्रा- त्मत्वादिसमानाधिकरणकपिसंयोगाभावाभावस्य कपिसंयोगस्य गु- सामान्याभावत्व-समवेतसामान्याभाववरूपयत्किञ्चित्प्रतियोगिताव- छेदकावच्छिन्नसामान्यासम्बन्धित्वादात्मादेरिति । मैवं, स्वावच्छेदक- सम्बन्धेन स्वावच्छेदकावच्छिनसामान्यासम्बन्धिनिरुकहेतुसम्बन्धिनि- छाभावनिरूपिता या या प्रतियोगिता तदमवच्छेदकत्वस्य विवक्षि- तत्वात्, स्वपदं प्रतियोगितापरं । इत्यञ्च वहिमान् धूमादित्यादौ जलवाद्यभावस्य जलवादिनिष्ठजस्लत्वत्वाद्यवछिनप्रतियोगितात्याय- एव तादृश्यः प्रसिद्धवाः, प्रतियोगितावच्छेदकभेदेन प्रतियोगिताभे- दात्, तदवच्छेदकञ्च न वशित्वादिकमिति नासम्भवः । घटवाभावो घटवाभाववादित्यादौ च घटत्वाभावत्वावछिना घटत्वाभावनिष्ठा गादिभेदनिरूपिता प्रतियोगिताव्यतिर्न तादृशौ, किन्तु गवा- दिनिष्ठगोत्वावच्छिनतदौयप्रतियोगिताव्यक्तिरेव तादृशौ तद- नवच्छेदकमेव घटाभावत्वमिति मायाप्तिः। एवं कपिसंयोगा- भाववान् आत्मत्वादित्यादावपि कपिसंयोगाभावत्वावच्छिवा कपि- संयोगाभावनिष्ठा कपिसंयोगनिरूपिता प्रतियोगितात्यक्रिन ता. दृशौ, किन्तु गुणदिसामान्याभावनिष्ठगुणसामान्याभावत्वाद्यव- छिन्त्रतदौयप्रतियोगितात्यक्तिरेव तादृशौ तदमवच्छेदकमेव कपि- संयोगाभावत्वमिति नाव्याप्तिः । (१) चमावाधिकरणकाभावप्रतियोगिकामावस्यधिकरबखत्मवान भ्युपगमे पचातिमाह कपिलंयोगाभाव इति ।

·क्यापिवादः। २२१ वस्तुतस्तु स्वावच्छेदकसम्बन्धेन खावच्छेदकावछिनसामान्या- सम्बन्धिनिरुक्क हेतुसम्बन्धिका या या प्रतियोगिता तदनवच्छेदक यदित्येव विवक्षणीयं, अभावनिवेशे प्रयोजनविरहादिति तत्त्वम्(१) । नादृशौ या या प्रतियोगिता तदनाश्रयो यत्तेन समं मामा- नाधिकरण्यमित्युक्तावसम्भवः वहिमान् धूमादित्यादौ सर्वेषामेव वहौमां तत्तहिलोभयत्वाद्यवच्छिन्त्रप्रतियोगितायास्तादृश्या श्रा- श्रयत्वादतोऽवच्छेदकानुधावनं। नन्वेवमपि वहिमान् धूमादि- ज्यादावसम्भवः वहिवादेर्महानसौयत्वविशिष्टवहिवाधवच्छिन्न- प्रतियोगितायास्तादृश्या अवच्छेदकत्वात् विशिष्टस्यावच्छेदकले तह- टकतया विशेष्यस्थाप्यवच्छेदकत्वात् । अथानवच्छेदकत्वं पर्याया- ख्यसम्बन्धेनावच्छेदकताशून्यत्वं तथाच वहिवादिकं केवलं न महानमोयत्वविशिष्टवहिवाधवच्छिन्नप्रतियोगिताया अवच्छेदकता- पर्यायधिकरणमतो नासम्भवः । न च तथापि दण्डिमान् दण्डि- (१) अनुगसप्रणाली च हेत्वधिकरणरत्तिप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यता- वच्छेदकावच्छिन्नसामानाधिकरण्यमित्यादिरूपा, प्रतियोगितायांहे. -वधिकरणत्तित्वं खविशियाधिकरणत्वसम्बन्धावच्छिनखनिष्ठावच्छे- दकताकमेदवत्वसम्बन्धेन अधिकरणत्वे खवैशिध्यं खावच्छेदकसम्ब- न्धावच्छिन्नत्व-खावच्छेदकधर्मावच्छिन्नत्योभयसम्बन्धेन इति, विधि- জগুলিসনিমীনিলজ্জল নয়মনিষীনিবন্ধ त्वसामान्याभावस्य विवक्षणात् धूमवान् बरित्यादौ धूमत्वस्य यविचिवतियोगितानवच्छेदकत्वेऽपि नातियातिरिति ।

·तापितामबी संयोगादित्यादिनानाव्यशिसाध्यतावच्छेदकखले यातिः() साध्यता- बछेदकोभूतानां स मामेव दण्डव्यकौनां चालगोन्यायेन दण्डि- संयोगवनिष्ठ-तत्तद्दण्डावछिन्न-प्रतियोगिताक-तत्तहण्यभावप्रति- योगितायास्तादृश्या अवच्छेदकतापर्याप्यधिकरणत्वादिति वाच्यं । जात्यखण्डोपाध्यतिरिक्रपदार्थस्य स्वरूपतोऽभावप्रतियोगितानव- केदकतया दण्डव्यकौनां पर्याप्याख्यसम्बन्धमाव केदकतावत्त्वविरहात् तत्त्व-दण्डत्वयोरयवश्यमवच्छेदककोटिप्रविष्टत्वादिति(२) चेत्। न। तथा मति महानसौयत्वविशिष्टवकिमान् धूमादित्यादावतिव्याप्तिः वशित्वस्य पाण्याख्यसम्बन्धेनावच्छेदकताशून्यतया महामसौयत्व- विशिष्टवहिवस्थापि तथावात् महानसौयत्वविशिष्टवशित्वस्य वहि- बानतिरिकत्वात्, तद्दण्डिमान् दण्डिमंयोगादित्यादावतिव्याप्तिय जात्यखण्डोपाध्यतिरिकपदार्थस्य खरूपतोऽभावप्रतियोगितानवच्छेद- कतथा माध्यतावच्छेदकीभूत-तत्तद्दण्डव्योरपि पर्याप्याख्यतादृश- प्रतियोगितावच्छेदकताशून्यत्वादिति । मैवं, खावच्छेदकसम्बन्धेन खावच्छेदकावच्छिन्नसामान्यासम्बन्धिनिराहेतुसम्बन्धिका या या (१) दण्डिसंयोगादित्यत्र दखिसंयोगपदेन दहिप्रतियोगिकवविशिछ- संयोगस्य विवक्षितत्वं तेन संयोगस्य निष्ठसया दहियोगस्य दण्डिनि सत्त्वेऽपि न सहेतुख्याधातः, तत्प्रतियोगितात्वविशिरस्य संयोगस्य तस्मिन्ननभ्युपगमादिति । (२) अवच्छेदकतावच्छेदकसाधारगावच्छेदकत्वमतेनेदं, तथाच सहसा- मावपतियोगितावच्छेदकावं वाड इव तत्व-दसवयोरपि पान तु सहयष्यतिमाचे इति का इति भावः ।

·व्याप्तिवादः। १९९ प्रतियोगिता तत्तत्प्रतियोमितावामान्थे यद्धर्मपर्याप्तावच्छेदकता- कत्वाभावस्तविच्छिन्नमामानाधिकरण्यस्य विवक्षितस्यात् । येन रूपेण माध्यतावच्छेदकत्वं तच तेन रूपेण तदेव यद्धर्मपदेन पावं, इत्थच वन्मिान् धूमादित्यादौ धूमवशिष्ठमहामभौयव- हिलावच्छिनप्रतियोगिताकाभावप्रतियोगितायाः महानमोयत्ववि- शिष्टवहित्वपर्याप्तावच्छेदकताकवेऽपि शुद्धवशित्वस्यैव माध्यताव- छेदकतया उद्धवहिवपर्याप्तावच्छेदकताकवविरहानासम्भवः । महानसौयत्वविशिष्टवधिमान् धूमादित्यादौ च धूमवविष्टमहान- सौयवहिवावशिवप्रतियोगिताकाभावप्रतियोगिताधास्तादृशाति- योगिताम्तर्गतायाः माध्यतावच्छेदकोभूतमहानमोयत्वविभिष्टवहिल- पर्याप्तावच्छेदकताकत्वाबातिव्याप्तिः । एवं तद्दण्डिमान् दण्डिसंयो- मादित्यादौ दण्डिसंयोगवशिष्ठतदण्ड्यभावप्रतियोगितायास्तादृध- प्रतियोगितान्तर्गतायाः सतहण्डल्यक्रिपर्याप्तावच्छेदकताकवाभाव- वोऽपि तहण्डत्वविभिष्टव्यतरेव साध्यतावच्छेदकतया तादृयतहण्ड- यतिपर्याप्तावच्छेदकताकत्वाबातिव्याप्तिः। एतेन द्रव्यत्वव्याप्यजातिम- त्वान् द्रव्यसमवायित्वादित्यादिनानाजातिमाध्यतावच्छेदकखलेऽव्याप्तिः माश्यतावच्छेदकौभूतानां सर्वासा द्रव्यलव्याप्यजातीनां चालनौन्यायेन व्यसमवायिनि वर्तमानस्य खरूपतः पृथिवीव-जलवादिरूपद्रव्य- वव्याप्यतसव्वास्यवशिवप्रतियोगिताकाभावस्य प्रतियोगितावच्छ- दकतापर्य्यायधिकरणत्वात् जात्यखण्डोपाध्यतिरिक्रपदार्थस्यैव खर- पतोऽवच्छेदकतानभ्युपगमादित्यपि परास्तं । महानसौयत्वविशिष्ट- पकिमान् धूमात् तहडिमान् दण्डिसंयोगादित्यादावतिव्याप्तिवार- 15 ·१९ तत्वचिन्तामणी गाय यथोकविवक्षाया . आवश्यकत्वे तत एवाचायव्याप्तेनिरामात्, खरूपतः पृथिवौत्व-अलवाद्यवचित्रप्रतियोगिताया द्रव्यत्वव्याप्यजा- तित्वविशिष्टपर्याप्तावच्छेदकताकवाभावात् । न चैवं विवक्षणे घाण- ग्राह्यगुणवान् पृथिवौत्खादित्यादौ लधुसमनियतगुरुरूपेण साध्य- तायामव्याप्तिः खरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वस्य सम्भवति लघुधर्म गुरावभावेन घाणग्राह्यगुणत्वनिष्ठावच्छेदकत्वाप्रसिद्धेः लाघवानन्धत्व- स्यैव प्रतियोगितावच्छेदकत्वात्। अतिरिक्तदृत्तिवरूपावच्छेदकत्व- प्रवेशे सत्तावान् नाते रित्यादावव्याप्तिः विशिष्टमत्तावाद्यवच्छिवप्रति- योगिताया श्रमतिरिक्रवृत्तित्वात् सत्तावादेरिति वाच्यं । लघुसम- नियतगुरुधर्माण माध्यतायामलक्ष्यत्वात् ।। अतएव गुरुधर्मान का- रणतावच्छेदकः तन्निष्ठपर्याप्तावच्छेदकत्वाप्रसिद्ध्या तेन रूपेण व्याप- कत्वविरहात् यथोकव्यापकतायाश्च कारणताघटकत्वात् । अन्यथा गुरुधर्मणपि - व्यापकत्वे कार्याव्यवहितपूर्खत्वव्यापकतावच्छेदका- न्यथासियनिरूपकधर्मास्यैव कारणतावच्छेदकतया गुरुधर्मास्यापि कारणतावच्छेदकत्वापत्तेः। गुरुधर्मस्य कारणतानवच्छेदकत्वन्नु नवटितव्यापकत्वस्य गौरवेण कारणतापदार्थत्वविरहात् । वस्तुतस्तु सघुसमनियतगुरुधर्मस्य शक्यताधनवच्छेदकत्वेऽपि कम्यु- पौवादिमाखास्तीत्याद्यबाधितप्रतीतेः प्रतियोगिताया अवच्छेदक- समस्येव, न हि तत्प्रतीतेस्तत्प्रतियोगिकाभावमात्र विषयः, तथाविध- (१) मधुसमनियतगुरुधर्मावच्छिन्नविधेयकानुमितिस्तु मधुधर्मावच्छिने व्यापकत्वज्ञानादेव भवतीत्यभिप्रायेणैतदुक्तमिति ।

·व्याप्तिवादः। पत्किचियक्रिसत्त्वेऽपि तादृशप्रतीत्यापत्तेः । गुरुधर्मस्य का- रणतानवच्छेदकत्वचावश्यक्तृप्तनियतपूर्ववर्तिसहभावादिवगौरवस्थापि खातन्त्र्येणन्यथामिद्धिसम्पादकत्वात्(१) । यदा कार्याव्यवहितपूर्ववरूपव्यापकतावच्छेदकान्यथासियनिरू- पकधर्मस्यैव न कारणतावच्छेदकत्वमपि तु तादृशधर्मत्वरूपस्थाति- रिकाखण्डपदार्थरूपस्य वा कारणत्वस्य स्वरूपसम्बन्धविशेषरूपाव- च्छेदकत्ववत एव कारणतावच्छेदकत्वं तथाच लघुममनियतगुरु- धर्मस्य प्रतीतिबलादभावप्रतियोगितायाः स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छे- दकत्वेऽपि यथोकरूपायाः कारणतायाः स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छे- दकत्वविरहादेव न कारणतावच्छेदकत्वं । न चैवं दण्डत्वादे- लघुधर्मस्यापि कारणतायास्तादृशावच्छेदकत्वे मानाभावः कार- णतावच्छेदकधर्मवत्त्वस्यैव कारणतारूपत्वेन दण्डनस्यैव कारणतारूप- तया स्वस्यैव स्वावच्छेदकत्वासम्भवश्चेति वाच्यं । दण्डवेन घटकार- णत्वमित्यादिप्रतौतेरेव मानत्वात् प्रतौतिबलात् स्वस्थापि धर्मा- मतरविशिष्टस्वावच्छेदकत्वाचेत्येव तत्त्वं । ननु तथाप्यसम्भवः वहिमान् धूमादित्यादौ धूमादिस- मानाधिकरणवह्याद्यन्योन्याभावप्रतियोगितायाः तादृशसमवायादि- यक्रिश्चित्सम्बन्धावच्छिन्नवयादिसामान्यात्यन्ताभावप्रतियोगितायाख सादृशप्रतियोगितान्तर्गताया वशित्वाद्यवच्छेद्यत्वात् । न च माध्यता- (१) यथावश्यकृतनियतपूर्ववर्तिसहभावादेः अन्यथासिद्धिसम्पादकत्वं तथा गौरवस्थापि .खातहोणान्यथासिडिसम्पादकत्वं चतो गराध- भावचिनस्यान्यथासिद्धत्वं न तु कारणवमिति समुदिततात्पर्य्यम् ।

·ia सावचिन्तामो बच्छेदकसम्बन्धावचित्रवेन प्रतियोगिताब्यायोविशेषणेयाः खाव- छेदकसम्बन्धेनेतिस्थाने माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेनेति वा वाव्यमिति वायं। तथा मति काखिकसम्बन्धेन घटादेः माध्यले कालपरि- माणदिहेतावव्यायापत्तेः तत्र खांवच्छेदकसम्बन्धेन खावच्छेद- कावच्छिनासम्बन्धिनिरुकतसम्बन्धिकायाः माध्यतावच्छेदककालि कसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगितायाः माध्यतावच्छेदककालिकसम्बधेन खावच्छेदकावच्छिनासम्बन्धिनिरकहेतुसम्बन्धिकायाः प्रतियोगिता- वाचाममिद्धत्वात् निरुतहेतुसम्बन्धिनो महाकालस्य कालिक- सम्बन्धेन वृत्तिवमानस्यैवाधारत्वात् । म काशिकसम्बन्धाव- छिनगगणाधभावप्रतियोगितैव तादृशौ प्रसिद्धा तस्याच खावच्छे- दककालिकसम्बन्धन खावच्छेदकगगणवाद्यवच्छिनासम्बन्धित्वस्य हेत- सम्बन्धिनि महाकाले मत्त्वात्। महाकालस्य गगणाघसम्बन्धिला- दिति वाच्यं । कालिकसम्बन्धेन मगणदेवत्तिमत्त्वे महाकाले कालि- कसम्बन्धेन गगणादेरपि सम्बन्धित्वात् तेन सम्बन्धेन गगणादेर- वृत्तिवे तु तेन सम्बन्धेन गगणवाद्यवछिनसम्बन्धिन एवाप्रसिद्धव- मित्युभयचापि कालिकसम्बन्धावच्छित्रगगणाधभावप्रतियोगिता- मादाय प्रमियमम्भवात् । किञ्च घटवान् नित्यज्ञानवादित्यादौ विषधितासम्बन्धेन घटादिमायके विषयितासम्बन्धावच्छिकगग- साधभावप्रतियोगितामादायापि न प्रसिद्धिसम्भवः विषयितया गगणदेरपि नित्यजाने सत्वादिति। मैवं। खावच्छेदकसम्बन्धेन स्वा- पदकावचिनसामान्यासम्बन्धिनिराहतसम्बन्धिकप्रतियोगिता- सामान्य माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावशिवत्व-धर्षनिहपर्याप्तामोद- ।

·शाप्तिवादः। ܘܲܟܟ कताकत्वोभयाभावस्तद्धर्मावछिनमामानाधिकरणय विवक्षितलात्। इत्थश्च घटवान् कालपरिमाणदित्यादौ समवायादिसम्बन्धान छिमघटाद्यभावप्रतियोगितामादायैव प्रसिद्धिः। एतेन घटत्वाभाव- वान् पटवादित्यादावव्याप्तिः पटवसमानाधिकरणस्य गोत्वाभावा- देर्घटत्वाभावमिष्ठप्रतियोगिताया घटवाभावत्वावच्छेद्यलात् प्रभा- बाधिकरणकाभावप्रतियोगिकाभावस्थाधिकरणखरूपानतिरेकितया गोवाभावादिनिष्ठघटत्वाभावभेदस्य गोलाभावादिरूपत्वेन घटत्वा- भावस्थापि गोत्वाभावादिप्रतियोगित्वात् तत्प्रतियोगिताव्यात स्वाव- छेदकतादात्म्यसम्बन्धन खावच्छेदकावच्छिनासम्बन्धित्वस्थापि हेतु- सम्बन्धिनि मत्वाञ्चेति प्राचां दूषणमप्यपास्तं। तत्प्रतियोगिताव्यत: घटवाभावत्वाधवच्छेद्यत्वेऽपि साध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिचलाभावे- मोभयाभाववत्त्वात् । अथैवमपि घटवान् नित्यज्ञानवात् इत्यादौ वृत्य- नियामकविषयितादिसम्बन्धेन माध्यतायामव्याप्तिस्तादाम्यातिरिक- स्थनियामकसम्बन्धमात्रस्थाभावप्रतियोगितानवच्छेदकावन(१) तत्र मा- ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावछिनत्वस्थाप्रसिद्धत्वात्। यदि च कृत्यनियामक- विषयिदादिसम्बन्धस्थाभावप्रतियोगितानवच्छेदकवेऽपि घटत्वज्ञाना- चित्यन्ताभावादेः प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकमस्येवेत्यभावप्रति- योगितावच्छेदकतायामेव तदवच्छिवलं प्रसिद्धमित्युचते, तदापि । १) तादात्म्यस्य सत्यनियामकन्वेऽपि.तत्सम्बन्धावच्छिनप्रतियोगित्वमवाय- मभ्युपेयमन्यथा तादाम्यसम्बन्धावच्छिमप्रतियोगिताकाभावत्ववक्षया- न्योन्याभावत्वस दुर्वचत्वापत्तिरिति तात्पर्यम् ।

·१९८ तत्त्वचिन्तामो वृत्यनियामकविषयतादिसम्बन्धेन माध्यतायां घटवज्ञानवादित्या- दावतिव्याप्तिः कृत्यनियामकसम्बन्धस्य प्रभावप्रतियोगितानवच्छेद- कत्वेन ज्ञानवसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितायां विषयितादिस- म्बन्धावच्छिन्नव-घटत्वाद्यवच्छिन्नत्वोभयाभावसत्त्वादिति चेत् । म। वृत्तिनियामकसम्बन्धवत् वृत्त्यनियानकसम्बन्धस्याप्यभावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वात्। न चैवमपि तादात्म्यसम्बन्धेन माध्यतायां घटो द्रव्यत्वादित्यादावतिव्याप्तिः मूलोकलक्षणवाक्येऽत्यन्ताभावपदसत्त्वेन अत्यन्ताभावनिरूपितप्रतियोगिताया एव लक्षणघटकतया तादृश- प्रतियोगितामामान्ये तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नत्व-घटत्वाद्यवच्छेद्यलो- भयाभावसत्त्वादिति वाच्यम् । अत्यन्ताभावस्थात्र प्रयोजनविरहे- णानुपादेयत्वात् । न च तथापि संयोगादिसम्बन्धेन द्रव्यत्वादिमायके ट्रव्यं पृथिवौलादित्यादावतिसप्तिः संयोगसम्बन्धावच्छिन्नद्रव्यत्वा- भावनिरूपितप्रतियोगिताव्यतः .खावच्छेदकसम्बन्धेन स्वावच्छेदका- वछिनसम्बन्धिन एवाप्रसिद्धत्वं किनवभावान्नरोयप्रतियोगिता- व्याय एव तथा तत्र संयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्व-द्रव्यत्वावच्छिनावो- भयाभावसत्त्वादिति वाच्यम् । तदवछिन्नमामानाधिकरण्यदलेनेव तविरामात् माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन तदवच्छिनसम्बन्धिनि हेतु- तावच्छेदकसम्बन्धेन सम्बन्धित्वस्य तदर्थत्वात्(१) माध्यतावचेदक- हेतुतावच्छेदकसम्बन्धघटितमाध्यमामामाधिकरण्याज्ञाने नारेण माध्यसामानाधिकरण्यज्ञाने वानमित्यनुदयात् । तादा- सम्बन्धा- (२) तदचिनसामानाधिकरण्यदनार्थत्वादित्यर्थः ।

·याप्तिवादः। म्यादिवृत्त्यनियामकसम्बन्धन साध्यत्वे हेतुत्वे चाव्याप्तिवारणाय अधि- करणत्वं वृत्तित्वमपहाय सम्बन्धित्वप्रवेशः । न च तथापि व्यापक- तालक्षणमतिव्याप्तमेव स्वावच्छेदकसम्बन्धेन खावच्छेदकावच्छिन्न- मामान्यासम्बन्धिनिरुकहेतुसम्वन्धिकप्रतियोगितामामान्ये साध्यता- वच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्व-यद्धर्मपर्याप्तावच्छेदकताकवोभयाभावः त- विच्छिवत्वं व्यापकत्वमित्यस्यैव व्यापकतालक्षणत्वात् खपदं प्रति- योगितापरमिति वाच्य। माध्यतावच्छेदकसम्बन्धन सम्बन्धित्वे मतो- त्यनेनापि व्यापकतालक्षणे विशेषणीयत्वात्, माध्यतावच्छेदकसम्बन्धा- अयत्तित्वेन व्यापकतावच्छेदकधी वा विशेषणीयः तेन द्रव्यवाद: संयोगसम्बन्धेन प्रमेयत्वादिरूपेण पृथिवौत्वादिव्यापकताभ्युपगमेऽपि न पतिः। न च प्रतियोग्यसामानाधिकरण्य-हेतुसामानाधिकरण्य-माध्य- सामानाधिकरण्यदलेषु सर्वत्रैव सम्बधित्वप्रवेशेऽधिकरणत्व-वृत्तित्वयोः काप्यप्रवेशात् संयोगेन गगणादे व्यलादिव्याप्यत्वं, पृथिवीत्वादेः संयो- गेन गगणदिव्याप्यत्वञ्च स्थात् पृथिवीत्वाधिकरणे संयोगेन गगणा- भावसत्त्वेऽपि तस्य संयोगेन तदीयप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्न- सम्बन्धित्वादिति वाच्यं। इष्टत्वात्। नन्वेतावता धूमादिव्यापकतावच्छे- कवहिवाद्यवच्छिन्नमयोगियोगित्वादेरेव व्याप्तित्वे पर्यवमिते दृशमंयोगित्वस्य समवायसम्बन्धेन रामभादौ व्यभिचारिण्यपि नाद्रासभादौ समवायसम्बन्धेन तद्वत्तापरामर्शामव्यापकवकि- सानाधिकरणरासभवान् पर्वत इत्याकारकादपि वड्यनुमित्यापत्तिः यमये धूमवधर्मितानवच्छेदककव्याप्यत्वपरामस्थापि अनुमि- हेतुत्वात्। न चेष्टापत्तिः, रामभलिङ्गकवयनुमितेः व्याप्यं ·वचिसामबौ धमपरामर्शजन्यावनियमादिति(१) चेत् । न । तादृधमंयोगित्वादि- रूपव्याप्तेः स्वघटकौभूतधूमत्वादिसम्बन्धेनैव ज्ञानमनुमिनिहेतुः मतु समवायादिमाक्षात्मम्बन्धेनेत्यभ्युपगमान, धूमत्वादेस्तासम्बन्धता च तदात्रयवृत्तित्वसम्बन्धेन, रामभन्वावच्छिन्ने धूमत्वसम्बन्धेन तदत्ता- भ्रमादनुमितिरिष्यत एव । केचिन(२) तादृधसंयोगिवृत्तिधूमत्वादिकमेव व्याप्तिः न तु तादृशम्योगिवादिमानं, तादृशमयोगिवृत्तिधूमत्ववदासभवान् पर्व- ततिभ्रमपरामर्शदनुमितिरिष्यत एवेत्याजः। तदमत् । लाघ- वाडूमत्वादिसम्बन्धेन तादृशसंयोगित्वादेरेव व्याप्तित्वस्योचितत्वात्(९) । मनु तथापि कपिसंयोगि एतत्वादित्याद्यव्याप्यक्तिसाध्यो- ऽव्याप्तिस्मादवथा समवायसम्बन्धावच्छिमकपिसंयोगत्वावविपति- योगिताथा अपि. तादृश्यप्रतियोगितासामान्यान्तर्गतत्वेन च मा- ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावशिवत्व-कपिसंयोगवाद्यवच्छेद्यत्वोभयाभाववि- (१) धूमव्यापकवहिसमानाधिकरणरासमवान् पर्वत इति ज्ञानस्य था- ध्यं प्रमावेन एतादृश ज्ञानात् कहानुमितिस्वीकारे रासमलिङ्गक- वहानुमितेयंशे भमजन्यत्वनियमो न स्यादिति भावः । (२) केचित्त्वित्यादिना दीधितिकृन्मतमुख्यापितं तेन तदोषवारणाय सामानाधिकरण्यविशिवधूमत्वस्य व्याप्तित्वमङ्गीकृतं सन्मते तादृश- धूमवस्य प्रकारविधया भानं, रहस्यकामते तु संसर्गविधया इत्येता- वान् विशेषः । (३) धुमत्वस्य प्रकारविधया भाने तस्य संसर्गमानमवश्यमभ्युपेयं संसर्ग- विधया भाने तु संसर्गस्य संसर्गभावानभ्युपगमात् न तदीयसंसर्ग- मानमिति नाघवमनुसन्धेयम् ।

·१२९ रशत् नपसमवायावछिन-कपिमंयोगत्वावछिनप्रतियोगितामाः खावच्छेदकसमवायसम्बन्धन खावच्छेदककपिसंयोगत्वावच्छिनसम्ब- धिभित्रमेव न हेत्वधिकरणमेतदृक्ष इति कुतस्तस्याः तादृशप्रति- योगिताम्तर्गतस्वमिति वाच्य। कपिसंयोगस्याव्याप्यवृत्तितया तद- त्याभावस्येव तदभिनवस्थापि मूलावच्छेदेन वृचे सत्त्वात् अव्याप्य- दृक्तिमतोऽन्योन्याभावस्थाव्याप्यत्तित्वादिति चेत्। न । कपिसंयोगा- देरष्याप्यत्तित्वेऽपि तत्सम्बन्धिता नाव्याप्यवृत्तिरतः कपिसंयोगवा- वच्छिनसम्बन्धिभिन्नत्वं नैतदृक्ष इति ग्रन्थकतोऽभिप्रायात्, अव्याय- वृरत्यन्ताभावस्थाव्याप्यत्तित्वेऽपि तद्वदन्योन्याभावो नात्यायप्ति- रित्यभिप्रायादा । “न चान्योन्याभावस्थाव्याप्यत्तित्व" इत्यये वक्ष्य- माणत्वात् इति मूलं चतुरखें। स्वतन्त्रास्तु खावच्छेदकसम्बन्धन खावच्छेदकावचिनसम्बन्धि- भिन्नत्वेन हेतुसम्बन्धिनो न विशेषणैयाः, किन्तु निरुतहेतु- सम्बन्धिनि निरवंच्छिन्नत्तिमान् योऽभावः तत्प्रतियोगितासा- मान्ये माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्व-यद्ध पर्याप्तावच्छेदकताक- वोभयाभावस्तदूर्मावच्छित्रसामानाधिकरण्यमेव व्याप्तिक्रिया, इत्य- वाध्यायत्तिसम्बन्धिवाव्याप्यवृत्तिमदन्योन्याभावयोरव्याप्यवृत्तिवेऽपि म तिः। वृत्तिचाभावौयविशेषणताविशेषसम्बन्धेन वक्तव्या, तेन सत्तावान् जातेरित्यादौ समवायसम्बन्धावच्छिन्नसत्तासामान्याभावा- देविषयित्वाच्याप्यत्वादिसम्बन्धेन हेत्वधिकरणे ज्ञानादौ वर्तमानले- ऽपि न तिः। प्रत्याभावान्योन्याभावयोरभावस्तु न प्रतियो- गि-तत्वावच्छेदकसरूपः, किन्वतिरिकस्तेन घटत्वात्यन्ताभाववान् 16 ·तवचिन्तामो घटान्योन्याभाववान् वा इव्यवादित्यादौ नातियाप्तिः। माषप्रतियो- गिकाभाववृत्तिमायौयप्रतियोगित्व-तदवच्छेदकवायतरावच्छेदकर- म्बन्धेन वा वृत्तिवनव्या, वृत्त्यन्तमन्यतरविशेषणं । न चैवं सम- वायसम्बन्धावविवसत्ताभावादौ साध्ये जातिवादिहेतावण्याप्तिः पा समवायसम्बन्धस्यैव तादृशान्यतरावच्छेदकसम्बन्धतया तेन सम्बन्धन हेवधिकरणकृत्तित्वाप्रसिद्धेरिति वाचं । तर विशेषणताविशेषसम्बन्ध- स्थापि कातिकसम्बन्धावच्छिन्नतादृशमत्ताभाव-जातित्वोभयाभावादि- रूपसाधप्रतियोगिकाभाववृत्तिमाध्यौयप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्ध लात्। एतेन केवलावयिसाधाभावस्थाप्रसिद्या तबिमाधीय- प्रतियोगिवस्थाप्यप्रसिद्धौ श्रव्याप्तिरित्यपि निरस्तं। तचापि कालि- कादियत्किञ्चित्सम्बन्धावच्छिन्नमाध्याभावस्य वैशिष्-यासपत्ति- धर्यावशिवप्रतियोगिताकसाध्या भावस्थ च प्रमिद्धत्वात् । यहा निरुतहेतुसम्बन्धिनि खावच्छेदकसम्बन्धन खावच्छेदकावचिव- सम्बन्ध्यनिरूपितत्तिमविरूपितप्रतियोगितामामान्ये (१) साधताव- छेदकसम्बन्धावशिवत्व-पद्धविरेचनोभयाभावताहर्यावविवा- मानाधिकरखं व्याप्तिः खपदं प्रतियोगितापर, प्रथममतन्यन्तं (१) खावच्छेदकसम्बन्धेन खावच्छेदकावपिनासम्बन्धिनिरुपितं सत् रेतु- सम्बन्धिनिरूपितं यत्तित्वं तबदभावप्रतियोगितासामान्ये इति पलितार्थः, सत्तावान् जातेरित्यादौ समवायावविनसत्तामावस्य विषयितासम्बन्धन हेत्वधिकरण ज्ञानादौ वृत्तिवेऽपि नाशरतिवं न सत्तामावतियोगिवावश्यकावधिमासम्बन्धिविरूपितमतो, होमः।

·वृत्तिविशेषणं, इत्यच सम्बन्धविशेषेण वृत्यविवरणेऽपि न तिरिति प्राइरिति कृतं पल्लवितेन । इति श्रीमपुरानाथ-तर्कवागौशविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्य अनुमानाख्यदितीयखण्डरहस्ये सिद्धान्तलक्षणरहस्यम् ।

·अथ सामान्याभावः। अन्धनिष्ठबङ्गेधूमवत्पर्बतहत्यत्यन्ताभावप्रतियोगि- वापि तत्प्रतियोगिता न वह्नित्वेनावच्छिद्यते, धूमवति वह्निर्नास्तीत्यप्रतीतेः सामान्यावच्छिन्नप्रतियोगिता- काभावः पृथगेव, अन्यथा सकलप्रसिद्धरूपाभावे प्रसि- बरूपवदन्यत्वे चावगते वायौ रूपं न वा वायूरूपवार वेति संशयो न स्यात् विशेषाभावकटस्य निश्चितत्वात् इति श्रीमहशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानास्यद्वितीयखण्डे सामान्याभावः ॥ अथ सामान्याभावरहस्यं । वहिमान् धूमादित्यच तत्तदयभावमादाय पूर्वपचपन्बोजाम- व्याप्तिमुद्धरति, 'अन्यनिष्ठेति, एतेनावच्छेदकानुधावनस्य याक्तिः छलतो दर्मिता। मनु विशेषाभावानां विशेषधावविश्वप्रतियोगि- तानामवच्छेदकं सामान्यरूपमन्यथा श्रभावप्रतियोगितावोदकमेव तब स्वादभावान्तरे प्रतियोगितान्तरे चमानाभावात्। न चेष्टापत्तिः, वहिर्नास्तीत्यादिप्रत्ययेन वक्रित्वादः प्रतियोगितावदकत्वावगा- नात्, तथाच वक्रिमान् धूमादित्यादावव्याप्तिः सुदृढा संबोगसम्म- भावश्वि-तत्तइकिलावविप्रतियोगिताब्यौनामेव ताम्रपति- ·बोगितामामान्यान्तर्गतानां माध्यतावच्छेदकसंयोगसम्बन्धावसिमाव- वशिवायवच्छेचत्योभयवश्वात्। म च वझिवस्थापि तत्तइकिवाय- छिनप्रतियोगिताव्यकौनामवच्छेदकले तत्प्रतियोगिताव्यतायो न तादृशप्रतियोगितामामान्यान्तर्गताः हेतुसम्बन्धिनः पर्वतादेरात्मा- कामादेश्च तदवच्छेदकवक्रित्वावछिनसम्बन्धित्वादपि तु विष- थिल-काल-दिनिरूपितविशेषणत्वादिसम्बन्धावछिनप्रतियोगिता- कवमि-घटायभावप्रतियोगितैव तादृशप्रतियोगितासामान्यान्तर्गता तत्र च माध्यतावच्छेदकसंयोगसम्बन्धावशिवत्व-वशित्वावच्छेयत्वो- भयाभावस्य सत्त्वान्नाव्याप्तिरिति वायं। विशेषप्रतियोगितामामेव सामान्यधर्मस्थावच्छेदकले खावच्छेदकसम्बन्धेन खावच्छेदकयत्कि- चिद्धावच्छिवासम्बन्धित्वमेव हेतुसम्बन्धिनो विशेषणं वष्यमन्यथा धूमवान् वक्रेरित्यादावतिव्याप्तिः" संयोगसम्बन्धावछिन-धूमत्वा- वनिप्रतियोगितायतीनां स्वावच्छेदकसंयोगसम्बन्धेन खावच्छेद- कद्रव्यत्व-सत्तारूपसामान्यधावच्छिन्नसम्बन्ध्येव निखिलतसम्बन्धि किन्तु विषयित्वादिसम्बन्धावसिषधूम-घटायभावप्रतियोगिताव्यतो- नामेव स्वावच्छेदकसम्बन्धेन खावच्छेदकावच्छिनासम्बन्धि हेतुसम्म- न्धि तत्र साथतावच्छेदकर्मयोगसम्बन्धावच्छिन्नत्व-धूमत्वावच्छेद्यखो- भवाभावस्य सत्वात् । इत्यच वकिमान् धूमादित्यादौ तनशिला- वचिनप्रतियोगितायतीनामपि तत्सदहिवरूपयत्किधितखावरे दकावपिनासम्बन्धौ भवत्येव धूमसम्बन्धीत्यव्याप्तिारा इत्यत- धार, धूमवतीति 'पृथगेवेत्यरमेको ग्रन्थः, 'दत्यप्रतीतेरिति वकिला- बशिवप्रतियोगिताकामावलविशेषतावरेदकक-धूमवदृत्तिलप्रका- ·तवपिनामी रकपनौतेः धूमवदृत्तिव-पशिवावशिवप्रतियोगिताकालभांज- एव यथार्थवाधमलयोरापत्तरित्यर्थः, पहिलावशिवातियोनि- ताकानां तत्तदहित्वावच्छिन्नाभावानां सर्वेषामेव धूमबत्तिला- दिति भावः। 'सामान्यावच्छिवप्रतियोगिताकः' वशित्वावशिवप्र- तियोगिताकः, 'पृथगेव' तत्तहिलावच्छिवप्रतियोगिताकादति- रिक एव । न तत्प्रतीतो पर्यावविशेषाभावो विशेष रति भमत्वमप्रमालच्चेति वाच्यं । तथापि यावद्रूपं द्रव्यक्त्तौतिमतौतिवन् प्रमावाचमत्वापत्तेढुारत्वात्(२) । एतेन वावशिवप्रतियोगिताक- बसम्बन्धेन वशित्वं वमिहत्वावछिनप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन वहिवा व्यासव्यक्ति तच तेन सम्बन्धन विशेषाभावकूट एव पर्यानोति न तु प्रत्येकाभाव रति तत्प्रतीतर्धमलमप्रमावधेत्यपि निरां । तथापि यावचस्य यायव्यवृत्तितापि() थावद्रूपं व्यवृत्तौतिप्रतीतेः प्रमाखाचमत्ववत् तत्पनौतेः प्रमालाधमलापोवारत्वात् । कार्यावविशेषाभावाधिकरणवृतित्वविभिटाभावस ना विशेष- तथा भ्रमलमप्रमावधेति वाचं। विशिष्टानस तवानुमेशात नदु- खेपि विशिष्ट स्थानतिरिकतया गुणे गुण-कर्यान्यनविशिष्टपति (१) सामान्यावशिवप्रतियोगिताकामाव इति । (२) यथा याचबूपस्य एकस्मिन् द्रव्ये असत्येऽपि यावद्रूपं जबरनीति प्रतीतेः प्रामाण्यं तथा यावदजिविशेषाभावस्य एकमिन् धूमवति असावेऽपि वाभावो धूमवरतीति प्रतीतेः प्रामाण्यापत्तिदुपार. वेति भावः। (पावरतिवेऽपि रवालानशिपातकापावर्ष।

·प्रतौतिवत्प्रमालाधमत्तापर्दुवारत्वात् । एतेन वा विभिला- याः सन्तानतिरिकत्वेऽपि विशिष्टमत्तालावछिनाधारता न गुणादौ नपा तत्तबज्यभावानामेव वशित्वावछिनप्रतियोगिताकत्वेऽपि वकि- बावधिवप्रतियोगिताकासावछियानां तेषामाधारता न धूमवतीति तत्प्रतीतः धमलमप्रमानश्चेत्यपि निरस्तं । तथापि गुणे गुण-कर्मान्य- बविभिहमति विभिष्टमत्तायां गुणाधेयतावगाधिपतौतेः प्रमा- त्यादिवत् धूमवति वक्रिनास्तीति धूमवदाधेयतावगाहितोतः प्रमालाचाफ्तर्दुवारत्वात् । न च स्वावच्छिन-तत्तत्प्रतियोगिताकाल- सम्बन्वेण वशिवं वक्रित्वावछिमतत्तत्प्रतियोगिताकवसम्बन्धन वशिवा अव्यायवृत्ति तच जखडूदाद्यवच्छेदेनैव विशेषाभावेषु वर्मते नतु धूमाधिकरणवच्छेदेनेति न तत्प्रतीतेः प्रमालमिति वाचं। तावतापि धूमवति वक्रित्वादेरवादकत्वावगापितोतेरप्रमाखोप- पादनेऽपि विशेषणताविशेषावछिराधेयतासम्बन्धेन धूमवत्प्रकारक- वशिलावचिनतत्प्रतियोगिताकाभावविशेषकयथोक्तप्रतीतः प्रमा- बापत्तेढुंवारत्मात् । अन्यथा गुणादेः सत्तानिष्ट्रव्याप्तवानवचे- दकतया द्रव्यवृत्तिसत्ता गुणे इति प्रतीतेरपि अप्रमावापत्तः। नए यथा गुण-कर्मान्धत्वविशिष्टमतावान् गुण इतिप्रतीतिर्न प्रमा विशि- हमत्तायाः सत्तामतिरिकत्वेऽपि विशिष्टसत्तावावशिवाधारताथाः गुणादौ बिरसात् गुणे गुण-कर्यान्यस्वविशिष्टमत्तेति बाधेयतोषि- प्रतौतिय ममैव तहापि धूमवान् वकिसामान्याभाववान् इति प्रतौतिन प्रमा ततभावानामेव वकिलावशिवप्रतियोगिताक- निपि तेषां नदपरिवाधारनाया धूमवति विरहात धमवति वशि- ·वाचचिन्तामणी नातीत्याधेयतोखिमतौतिः प्रमेव नतु भ्रम इति वाचा बनुभवा- पक्षापात् । एवमनुभवापलापे एकस्यैवाभावस्य घट-पट-गोवाश्वत्व- सकलप्रतियोगिकवस्य सुवचतथा प्रभावमाषभेदविलोपापःघटवान् घटसामान्याभाववानिति प्रतौतिन प्रमा घटवति घटसामान्याभाव- बावविनाधारताविरहात् घटवति घटो नास्तीत्याधेयतोलेखि- प्रतौतिश्च प्रमा भवत्येवेति क्रमेणनुभवापलापस्य सर्वत्र सुकरवा- दिति भावः। सामान्याभावस्थातिरिकत्वे प्रशष्टतमा युक्तिमभिधाय युवाभामानरमाइ, 'अन्यथेति यदि खाधवात् तत्तदहित्वावच्छिन्न- तियोगिताकाभाव एव वशित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्तदेत्यर्थः, तख्यात्वा तत्तद्रूपत्वावच्छिनप्रतियोगिताकाभावानामेव रूपत्वाव- शिवप्रतियोगिताकतयेति शेषः, 'सकलप्रमिकरूपाभाव रति वायुः पृथिवीरूपत्वावच्छिन्त्रप्रतियोगिताकाभाववान् जस्लरूपत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकाभाववान् तेजोरूपत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावा- बेति सकलप्रसिद्धरूपात्यन्ताभावानां निर्णये, वायुः पृथिवीरूपवत्त्वा- वच्छिनप्रतियोगिताकान्योन्याभाववान् जलरूपवत्त्वावछिनप्रतियो- गिताकान्योन्याभाववान् तेजोरूपवत्त्वावच्छिनप्रतियोगिताकान्योन्या- भाववाचति मकवप्रसिद्धरूपवदन्योन्याभावानां निर्णये चेत्यर्थः, 'वायाविति, अयच्च रूप-तदभावविशेष्यको वायुविशेषणकः, विरुङ्क- योरेकर्षिसम्बन्धावगाविधानस्यैव संशयत्वास तु विरुद्धोभयप्रका- रितापि नियता । द्वितीयस्तु रूपवत्-तबदन्योन्याभावकोटिको वायुविष्यक इति नाभेदः, 'निधितखादिति निश्चितत्वेन संभचको- दिलासंभवादतिरिकासामान्याभावस्य वामौकारादित्यर्थः, तथा- ·धातिवादः। चातिरिक्रमामान्याभावानभ्युपगमे संशयविषयोऽभाव एव दुर्लभ- इति भावः । यद्यपि वायौ रूपं न वेति मंशयं प्रति रूपाभावनिखयो - विरोधी किन्तु रूप-तदभावान्यतरविशेष्यकाधेयतासम्बन्धा- वच्छिन्नवाय्वभावनिश्चय एव विरोधी, तथाप्यधिकरणे तत्सद- भावान्यतरनिश्चयोऽपि तत्तदभावोभयविशेष्यकाधिकरणप्रकारक- संशयविरोधी इत्यभिप्रायः, वायूरूपवान् तदभाववान् वेति वायु- विशेष्यकमंशय एव वास्य तात्पर्य । एतचापाततः विशेषाभावानां तत्तद्रूपत्वावच्छिन्त्रप्रतियोगिताकाभावत्वेन निश्चितत्वेऽपि रूपत्वा- वच्छिनप्रतियोगिताकाभावत्वप्रकारेण संशयविषयत्वसम्भवात् तेनापि रूपेण विशेषाभावानां निर्णये तथा संशयस्य सामान्याभावाति- रिकत्ववादिनामप्यसिद्धत्वादिति ध्येयं । शेषमस्मत्कृतसिद्धान्तरहस्से- ऽनुसन्धेयं । इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागौणविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्यदितीयखण्डरहस्ये सामान्याभावरहस्यं ।

·विशेषव्याप्तिः। यहा प्रतियोगिव्यधिकरणस्वसमानाधिकरणात्यन्ता- भावाप्रतियोगिना सामानाधिकरण्यं, यत्समानाधि- अथ विशेषव्याप्तिरहस्यं । 'यवेत्यादि, खपदं त्वभिमतपरं, कपिसंयोगौ एतदृञ्चत्वादित्या- दावच्याप्तिवारणय 'प्रतियोगिव्यधिकरणेति खपदार्थस्य हेतोर्वि- शेषणं, तदर्थव प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वं। ननु तथापि वझिमान् धूमान् रूपवान् पृथिवौत्वादित्यादौ नानाव्यतिमाध्यकेऽथाप्तिः चालनौन्यायेन सर्वेषामेव वयादीनां हेतुसमानाधिकरणात्यन्ता- भावप्रतियोगित्वात्, सत्तावान् द्रव्यत्वादित्यायेकव्यक्तिमायकेऽय- व्याप्तिश्च हेतुसमानाधिकरणविभिष्टाभाव-दित्वाद्यवलिंबाभावप्रति- योगित्वात् सत्तादेः, गुण-कर्मान्यत्वविशिष्टमतावान् जातेः भूतत्व- मूतत्वोभयवान् मूर्त्तवादित्यादावतिव्याप्तिवारणय प्रतियोगिव्य- धिकरणपदेन प्रतियोगितावच्छेदकावछिन्नव्यधिकरणत्वस्यावश्यं विव- चणीयबादिति चेत् । नानाप्रतियोगिपदस्य तादृशप्रतियोगिता- नवच्छेदकमाध्यतावच्छेदकावच्छिवपरत्वात् । नवं पूर्वमादभेदः, ताजप्रतियोगितानवच्छेदकावचिनयत्किञ्चिदभिसामानाधिकरणं वहिवामान्य-धूमसामान्ययोाप्तिः, अत एव वकिलरूपेण प्रयोगोष- ·चामिवादः करणान्योन्याभावप्रतियोगि यह भवति तेन सम तस्य सामानाधिकरण्यं वा, स्वसमानाधिकरणान्योन्या- कौयवहेरपि धूमो व्याप्य इत्युक्त, इदानीन्तु तादृमप्रतियोगितानव- छेदकावछिनतत्तदहिना समं तत्त तत्तद्भूमसामानाधिकरण्यं वहिल- धूमलरूपेण तत्तदङ्गि-तत्तद्भूमयोरेव व्याप्तिः, वक्रित्वरूपेणयोगी- लकौयवझिव्याप्यो न धूम इत्युच्यते इत्येव विशेषादन्यत् सव्वं पूर्व- वदिति दिक् । मवेतलक्षणयपक्षे द्रव्यत्वत्वाधवच्छिन्नविधेयिका घटो द्रव्यत्ववा- मित्यादिरूपैवानुमितिः सर्वत्र स्थात् न तु कदाचिदपि खरूपतोद्रव्य- वादिविधेयिका घटो द्रव्यमित्याकारिका एतयोईयोरेव साध्यताव- छेदकघटितत्वात् । न च माध्यतावच्छेदकघटितत्वेऽपि एतयोरेव ज्ञानं द्रष्यत्वत्वावच्छिचविधेयकानुमितिवत् खरूपतोद्रव्यत्वादिविधेयकानु- मितावपि हेतव्यत्वत्वाधतिरिकानवच्छिनद्रव्यत्वादिविधेयकानुमि- तित्वस्यैव(१) कार्य्यतावच्छेदकत्वादिति वाच्यं। तथा मति द्रव्यत्वाद्यनु- (१) सरूपतः सत्ता-घटखादिविधेयताकामितिवारणाथै विधेयतायो प्रयत्वादिनिष्ठत्वनिवेशः। अथ तथा सति द्रव्यत्वत्वादिना घटत्वादिविधे- यताकानुमितेरसंग्रहः घटवादिनिष्ठविधेयतायां द्रव्यत्वत्वाद्यतिरिक्षधमा- नवचिनत्वेऽपि द्रव्यत्वाद्यत्तित्वात् इति चेत् । न । द्रव्यत्वाद्यवृत्तिया नि- रवच्छिन्नविधेयता बनिविधेयतायां द्रव्यत्वत्वाद्यतिरिक्तधम्मानवच्छिन्नत्व निवेशाभिप्रायादिति न कोऽपि दोषः। अथवा निरवपिनत्वविशिष्ट अवत्तित्वामाववाव-प्रयत्वत्थानवमिषोभयाभाववविधेवताकामितिल.. मित्वर्थकरवान कोऽपि दोषः ।

·तापितामयी भावाप्रतियोगियइत्कत्वं वा। अन्यत्तिवहि-तहतोर- ग्यत्तिधूमवनिष्ठात्यन्ताभावान्योन्याभावप्रतियोगि- मितेनियमतो विविधविषयत्वापत्न द्रव्यत्वत्वादिघटकतया(१) स्वरूपतो द्रव्यत्वादिविभिष्टबुद्धेर्जनकौमतस्य खरूपतो द्रव्यवादिज्ञानस्यापि सर्वच सत्वादिति चेत्। न। स्वरूपतो द्रव्यत्वादिविधेयकानुमितेरमिद्धेः घटो द्रव्यत्ववान् इत्यादिरूपाया एव द्रव्यत्वत्वावछिन्नविधेयकानु- मितेः सर्वचाभ्युपगमात् । एतदखरसेनैव वा अन्योन्याभावगर्भ ल- क्षणामारमाह, 'यसमानाधिकरणेति, यत्पदं हेत्वभिमतपर, 'यवन भवति' यदधिकरणं न भवति, यत्पदं माध्यपरं, वहिमाम् धूमात्म- तावान् द्रव्यत्वात् इत्यादौ व्यतिरेकिसाध्य के माध्यशून्ये सामान्यादौ वर्तमानं माध्यवदन्योन्याभावमादायाव्यानिवारणाय हेतुसमानाधि- करणत्वं अन्योन्याभावविशेषणं, 'तच हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन यद्धे- तुतावच्छेदकावच्छिन्नतसम्बन्धि तत्र वर्तमानत्वं, तेन वहिमान् धूमादित्यादौ हेत्वधिकरणधूमावयवादौ वङ्ग्यादिमतोऽन्योन्याभावस्य वृतावपि नाव्याप्तिः, न वा द्रव्यं गुण-कर्मान्यत्वविशिष्टमत्त्वादित्यादौ सत्ताधधिकरणगुणादौ द्रव्यत्वादिमतोऽन्योन्याभावस्य सत्त्वेऽपि अ- व्याप्तिः। तादाम्यादिवृत्त्यनियामकसम्बन्धन हेतुतायामव्याप्तिवार- णयाधिकरणत्वमपहाय सम्बन्धित्वप्रवेशः। वर्तमाणत्वच विशेषणता- । (१) द्रव्येतरावृत्तित्वविशिएसकलद्रव्यत्तित्वल्पस्य द्रव्यवत्वस्य ज्ञाने इतरत्वप्रतियोग्यंशे इथे द्रव्यत्वस्य खरूपतोभानाव खरूपतो द्रव्यत्वज्ञा- मस्थ प्रचावलशाननियतत्वमिति ।

·बाभिवादः। त्यावधिकरणवड़ि-धूमयोर्न व्याप्तिः, किन्तु तत्तडूमस्य समानाधिकरणतत्तदहिना। नचैवं धूममात्रे न व्याप्ति- विशेषसम्पन्न साध्यप्रतियोगिकाभाववृत्तिसाध्यौयप्रतियोगिल-तद- वच्छेदकत्वान्यतरावच्छेदकसम्बन्धेन वा ग्राछार) तेन भत्तावान् जाते- रित्यादौ हेत्वधिकरणे ज्ञानादौ विषयित्व-कालिकविशेषणत्वाव्याप्य- बादिसम्बन्धेन सत्तादिमदन्योन्याभावस्य च वृत्तावपि नायाप्तिः । यदिच वक्ष्यमाणयुक्त्या प्रतियोगिभिवत्वं निरुतहेतुसम्बन्धिनः प्रतियोग्यनिरूपितत्वं । तदर्तमानत्वस्य विशेषणमुपादीयते तदा वर्तमानत्वं येन केनापि सम्बन्धेन ग्राह्यं न तु सम्बन्धविशेषो निवे- शनीयः । वधिमान् धूमादिदं वाच्यं ज्ञेयत्वादित्यादौ वयादि- मतः संयोगादिसम्बन्धेनात्यन्ताभावस्य धूमसमानाधिकरणत्वात् अस- भववारणयान्योन्याभावनिरूपितप्रतियोगितालाभार्थं अन्योन्याभा- वपदं) यथाश्रुतेऽत्यन्ताभावस्थापि स्वावच्छिन्नभिन्नभेदात्मक- तया अन्योन्याभावत्वेन तद्दोषतादवस्थ्यात् । ननु तथापि वशि- (१) घटान्योन्याभाववान् द्रव्यत्वादित्यादौ व्यभिचारिणि घटत्वरूपम्य घटमिनभेदस्य विशेषणताविशेषसम्बन्धेनावर्तमानत्वेन तत्समानाधि- करणान्योन्याभावपदेन धर्तुमशक्यत्वादविव्याप्तिवारणाय पूर्वकल्यं परित्यज्यतत्काल्यानुसरणमिति । (२) पन्चोन्धपदमिति ख• ग• ।

·रिति वाच्छ। सर्वधूमव्यक्तस्तवात्वेन धूममाचस्व था- मान् धूमादित्यादौ सर्वेषामेव माध्यवयतीनां चालनौन्यायेन निरुतहेतुसमानाधिकरणस्थ तव्यक्तित्वावच्छिनप्रतियोगिताका- न्योन्याभावस्थ प्रतियोगित्वात् तादृशव्यामबत्तिधर्मावनिक- प्रतियोगिताकान्योन्याभावस्य प्रतियोगित्वाचासम्भवः । न च निरक- हेतुसमानाधिकरणन्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकं यत्साधं तेन ममं मामानाधिकरण्यं विवचितमिति वाच्यम् । तथापि वहि- मान् धूमात् सत्तावान् जातिमत्त्वादित्यादौ वयादेनिकहेतुसमा- नाधिकरणस्य तत्तदधिकरणवृत्तित्वविशिष्टवयादिमत्त्वावच्छिन- प्रतियोगिताकान्योन्याभावस्य वनि-घटोभयाद्यवछिनप्रतियोगिता- कान्योन्याभावस्य . च प्रतियोगितावच्छेदकत्वेनासम्भवतादवस्थ्यात् । अथानवच्छेदकत्वं पर्याप्तिसम्बन्धेनावकेदकताशून्यत्वं(९) । म च तथापि वहिमान् धूमादित्यादौ चालनोन्यायेन सर्वासामेव माध्ययकीनां साधनसमानाधिकरणन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्यधि- करणत्वात् अव्याप्तिटुक्रेति वाच्य। जात्यखण्डोपाध्यतिरिक्तपदा- र्थस्य स्वरूपतोऽभावप्रतियोगितामवच्छेदकतया(१) वयादरवच्छेदक- तापर्याप्यधिकरणवाभावात् इति चेत् । न। सत्ताव्याप्यजातिमा जा- तिमत्त्वादित्यादौ तथाप्यव्याप्तेः सामामेव सत्ताव्याप्यजातीनां सह- पतः साधनसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकताप-- (१) पर्याप्तताख्यसम्बन्धेनावच्छेदकताशून्यत्वमिति ख• ग.। (२) एतच्चावचेदकतावच्छेदकसाधारणावरेदकालमभ्युपेत्य ।

·बातिवाद प्यत्वात्। धूमसम्बन्धिवहिस्तयाप्य एव, युगपदुत्पत्र- यधिकरणलात् । गुण-कर्मान्य त्वविशिष्टमतावान् जातेरित्यादावति- थानेच सत्तायाः पाण्याख्यसम्बन्धेन तादृशावच्छेदकतान्यतया विशिष्टताया अपि तथात्वात् विशिष्टमत्तायाः मत्तानतिरिकत्वात् महानसोचवकिमान् धूमादित्यादावतिव्याप्तिश्च जात्यखण्डोपाध्यति- रिझपदार्थस्य स्वरूपतोऽभवच्छेदकतया महानसौयवद्यादेरपि पर्या- प्याख्यसम्बन्धेन तादृशावच्छेदकताशून्यत्वात्। एतेन निरुतहेतुसमा- नाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकतायाः पर्या- प्यमधिकरणं यत् माध्यतावच्छेदकं तदवछिन्नमामानाधिकरणं विव- चितमिति नासम्भवः मद्धेतौ वक्रित्वादेः माध्यतावच्छेदकस्य पर्या- याख्यसम्बन्धेन साधनसमानाधिकरणान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छे दकतावच्छेदकलवावस्य कदाचिदपि असम्भवात् सत्ताव्याप्यजाति- मान् जातिमत्त्वादित्यादौ मर्कामामेव सत्ताव्याप्यजातीनां खरूपतः साधनसमानाधिकरणन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि माध्य- नावच्छेदकौमतमताव्याप्यजातित्वरूपेणानवच्छेदकवादित्यपि निरस्त । व्यावशायजातिमत्त्वान् द्रव्यममवायित्वादित्यादौ नानाजातिमाथ- तावच्छेदकस्थलेऽव्याप्तेढुङरवात् माध्यतावच्छेदकौभूतानां मामा- मेव पृथिवौल-जलवादिरूपाणं द्रव्यत्वव्याप्यजातीनां चालनौन्यायेन माधनसमानाधिकरणथिवी--जलादिमदन्योन्याभावप्रतियोगिताव- छेदकतावच्छेदकतापर्याप्यधिकरणत्वात् । गुण-कर्मान्यत्वविशिष्टम- तावान् जातेरित्यादावतिव्याप्तेश्च सत्तात्वस्य पाण्याख्यसम्बन्धेन ताड·i सांवचिन्तामणे विनयोश्च यातिरेव । कर्मणि च संयोगाभावः प्रतियोग्यसमानाधिकरणः। शप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकत्वशून्यतया माध्यतावच्छेदकस्य वि- शिष्टमत्तात्वस्य तथात्वात् विशिष्टमत्तात्वस्य सत्तावानतिरिकत्वात् । महानमौयत्वविशिष्टवहिमान् धूमादित्यादावतिव्याप्तेश्च वशिवस्य पर्यायाख्यसम्बन्धेन तादृशप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकत्वशून्यतया माध्यतावच्छेदकस्य महानमीयत्वविशिष्टवहिवस्थापि तथात्वात् वि- भिष्टवहिवस्य वहिवानतिरिकत्वात् । तदण्डिमान् दण्डिसंयो- गादित्यादावतिव्याप्तेश्च जात्यतिरिक्रपदार्थस्य खरूपतोऽनवच्छेद- कतया माध्यतावच्छेदकौभूततद्दण्डव्यक्तः पर्यायाख्यसम्बन्धेन ता- दृशप्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकत्वशून्यत्वात् । प्रस्थापि साध्यताव- छेदकघटितत्वेन स्वरूपतो द्रव्यत्वादिविधेयकानुमितेरेतज्ज्ञानादप्य- सम्भवापत्तेच। मैवं। यत्र हि स्वरूपतोद्रव्यत्वादेः माध्यत्वं न तु माध्यतावच्छेदकं किमप्यस्ति तत्र निरकहेतुसमानाधिकरणौयान्यो- न्याभावत्वनिरूपितप्रतियोगितामामान्ये यदधिकरणत्वनिष्ठपर्याय- वच्छेदकताकवाभावस्तत्मामानाधिकरण्यं स्वरूपतस्तस्य व्याप्तिरिति विवक्षणीयं यत्पदं खरूपतः माधव्यक्तिपरं । वकिमान धूमात् (१) जातेः समवायेनेव निरूपितत्वसम्बन्धेनापि खरूपतोभागाभ्युपगमात् दव्यत्वत्वधानमन्तरेणापि निरूपितत्वसम्बन्धेन खरूपतोव्यात्वावगाहिनि. बलाव्यानिधानसम्भवेन खरूपतो द्रव्यत्वविधेयकानुमित्वपपत्तिरिति तात्- पर्यम्।

·बालिवादा। १५० रूपवान् पृथिवीलादित्यादिकिचिदवचिवसायकवाल्यानध्यमेव मात्यखण्डोपाध्यतिरिकपदार्थस्य स्वरूपतो व्याप्यनभ्युपगमादिति नाव्याप्तिः। न च तथापि गुण-कर्मान्यत्वविशिष्टसत्तावान् जाते- रित्यादावतिव्याप्तिः विशिष्टसत्तायाः मत्तानतिरिकत्वेन मत्ताषा एव माध्यतया तदधिकरणस्वनिष्ठपर्याप्तावच्छेदकताकवाभावस्य जा- तिमधिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितामामान्ये सत्त्वादिति वाच्यं। जा- त्यादौ विशिष्टसत्तात्वरूपेण विशिष्टमत्ताया व्याप्यत्वानन्धुपगमेऽपि स्वरूपतो विशिष्टमत्ताव्याप्यत्वस्य सर्वसम्मतत्वात्(१)। किश्चिदवच्छिन- भाध्यकस्थले तु निरुकतुममानाधिकरणान्योन्याभावत्वनिरूपित- प्रतियोगितामामान्ये यद्धविच्छिन्नाधिकरणत्वनिष्ठपर्याप्तावच्छेदक- ताकवाभावः तद्धविच्छिन्नमामानाधिकरण्यं तद्धर्मावच्छित्रस्य व्याप्तिरिति विवक्षणीयं, यत्र येन रूपेण यस्य माध्यतावच्छेदकलं तत्र तेन रूपेण तदेव यद्धर्मपदेन ग्राह्यं इत्थश्च वहिमान् धूमा- दित्यादौ वशित्वादेः स्वरूपत एव माध्यतावच्छेदकतया खरूपतो- वहित्यादिकमेव यद्धर्मपदेन ग्राह्यं, महानसौयत्वविशिष्टवकि- मान् धूमादित्यादौ महानमौयत्वादिविभिष्टत्वेन वकिलादेः साथ- तावच्छेदकतथा तद्विशिष्टवशित्वादिकमेव यद्धर्मपदेन ग्राह्य, द्रव्यत्व- व्याप्यजातिमत्त्वान् द्रव्यसमवायित्वादित्यादौ पृथिवौत्व-जलवादौना व्यवस्थाप्यजातीनां द्रव्यत्वव्याप्यजातित्वरूपेणैव साध्यतावच्छेदकतया तादृशजातित्वविशिष्टमेव यद्धर्मपदेन याचं, न तु स्वरूपतः पृथिवीव-जलवादिकमित्यादि स्वयमूछ । (१) सर्वसिद्धत्वादिति ख० ग० । 18 ·16 तापचिन्तामो पचाधिकरणांप्रस्थानतिप्रयोजनकतया तदपहाय लक्षणान्तर- माह, 'खसमानाधिकरणेति, 'खपदं इबभिमतपरं, यदकत्वमिति यदृत्तित्वमित्यर्थः, यस्य तस्य तड्याप्यत्वमिति शेषः। तथाच यत्र खरूपतो द्रव्यत्वादेः साध्यत्वं तर हेतुममानाधिकरणौयान्योन्या- भावत्वनिरूपितप्रतियोगितासामान्ये यविष्ठपर्याप्तावच्छेदकताकखा- भावस्तत्मामानाधिकरण्यं स्वरूपतस्तस्य व्याप्तिरिति वक्तव्यं, 'यत्पदं स्वरूपतः साध्यव्यक्तिपरं। किञ्चिदवच्छिवसाध्यकस्थले तु तादृश्य- प्रतियोगितामामान्ये यद्यविच्छिन्ननिष्ठपर्याप्तावच्छेदकताकवाभाव- स्तद्धर्मावच्छिन्नसामानाधिकरण्यं तद्धर्मावच्छिन्नस्य व्याप्तिरिति वाव्यं । ननु तथापि द्रव्यं पृथिवीत्वात् वद्धिमान् धूमादित्यादौ कालिकविशेषणत्व-समवायादिसम्बन्धेन साध्यवतोऽन्योन्याभावस्य हेत्वधिकरणे मत्त्वादसम्भवः । न च प्रतियोगिता माध्यतावच्छेदक- मम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकत्वेनं विशेषणोया इति वाचं। घटवान् कालपरिमाणात् घटवानित्यज्ञानवादित्यादौ तादृश्यप्रतियोगिला- प्रमिद्धेरिति चेत् । न । माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिनत्वेनावच्छेद- कताया विशेषणत्, केवलावयिनि वाच्यत्वादिपर्याप्तखरूप- सम्बन्धावच्छिन्नावच्छेदकताकत्वं संयोगादिसम्बन्धेन वाच्यत्लादिमद- त्यन्ताभावप्रतियोगितायामेव प्रसिद्धं। माध्यतावच्छेदकसम्बन्धभेदेन व्याप्ने दात् यत्र तादाम्यसम्बन्धेन किञ्चिदवच्छिन्नस्य माध्यत्वं तत्र तादृशान्योन्याभावत्वनिरूपितप्रतियोगितामामान्ये यदर्थपर्याप्ताव- छेदकताकत्वाभावस्तद्धविछिनमामानाधिकरणं वाव्यं धर्मपदं माथतावचेदकपरं । अवच्छेदकता व माध्यतावच्छेदकताघटकसम्ब- ·बातिवादः। १८ । धावच्छिनत्वेन विवक्षणैया(१) सर्वमन्यत् अत्यन्ताभावगर्भप्रथमखा- एवदवसेयमिति संक्षेपः। ननु अत्यन्ताभावघटितद्वितीयलक्षणपक्षे व्यधिकरणधूमस्य वकि- वरूपेण व्यधिकरणवक्रिव्याप्यत्वं कथं स्यात् मामानाधिकरण्यविर- हात् इत्यत आह, 'अन्येति, 'प्रतियोगित्वादिति, परस्परमामा- नाधिकरण्यविरहेणेति शेषः । यथाश्रुते नानाव्यक्किसाध्यकानुरोधे- नानवच्छेदकत्वपर्यन्तानुधावनस्यावश्यकत्वेन .तादृशप्रतियोगित्वस्था- किञ्चित्करत्वात् (२), इत्थश्च परस्परसामानाधिकरण्यविरह एव तस्य हेतुत्वात्। न चैवमन्यवृत्तिवहेरन्यवृत्तिधूमवनिष्ठात्यताभावप्रति- योगिखादित्यस्यैव सम्यकया तदतोऽन्योन्याभावप्रतियोगित्वादिति व्यर्थमिति वाच्यं। अन्यवृत्तिवहेरन्यनिष्ठधूमवनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियो- गित्वेऽपि द्रव्यस्थाप्याप्यत्तितानये सामानाधिकरणं सम्भवतीत्यनुशयन तदुपादानादिति। न चैवमिति, 'न व्याप्तिः' नैका व्याप्तिरित्यर्थः, तथाच धूमत्वं व्याप्यतावच्छेदकं न स्यात् व्याप्तेः प्रतिधूम(२) भिन्नत्वेन धूमवस्यातिप्रमकत्वादिति भावः। 'तथात्वेन' व्याप्याश्रयत्वेन, 'धूममात्र- स्थेति, तथाच व्याप्तेः प्रतिधूमं भेदेऽपि वहिव्याप्तित्वावकिवस्था- नतिप्रसनत्वात् धूमत्वमवच्छेदकं, यथा प्रतियोगितायाः प्रतिव्यक्ति- भिन्नत्वेऽपि तत्तदभावप्रतियोगितात्वावच्छिन्त्रस्थानतिप्रसक्तत्वात् घट- (१) साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्धावछिनत्वेन विशेषणीयेति ख ग.। (२) थाप्यवाभावेषप्रयोजकत्वादित्यर्थः । (२) सर्वत्र प्रतिधूम.' इत्यत्र प्रतिसमिति खग.।

·१० तावनाम एवं युगपदुत्पत्र-विनश्यति वाहिकमवोदकमिति भावः। ननु सर्वमिव करणे धूमनमा- नाधिकरणवहिरपि धूमव्याप्यः स्यात् बपोरपि कालिकसमव्याप्तिः स्थादित्यच इष्टापत्तिमार, 'धमेत्यादि, 'थाप्तिरेव' कालिकसमव्याप्तिरेव, दैशिकसमव्याप्यतायां समदेशस्यैव तम्लत्वात् उत्पाद-विनाशयो-गपद्याभिधानमसातं स्यात् श्रतः का- शिकवानुधावनं, एकस्य कालिकव्याप्यतायां उत्पाद-विनामयोरन्य- तरयोगपद्यस्यैव तन्त्रत्वादुभयोयौंगपचाभिधानममजतं स्यात् अतः समव्यापलानुधावनं । भनु प्रतियोग्यसामानाधिकरणघटितप्रथम- बक्षणे संयोगी सत्त्वादित्यादौ यद्यपि नातिव्याप्तिः सत्तायां गुणाध- पदेन संयोगसामानाधिकरणाभावसत्त्वेन प्रतियोग्यसमानाधि- करणमत्तायाः समानाधिकरणभावः संयोगाभाव एव तत्प्रतियो- गितावच्छेदकत्वात् संयोगवस्य, तथापि संयोगवान् संयोगाभावादि- त्यादावतियाप्तिः संयोगाभावे हेतौ संयोगसामानाधिकरण्याभावा- भवेन प्रतियोग्यसमामाधिकरणहेतोः समानाधिकरणाभावो न संयोगाभावः किन्तु अभावान्तर एव तादृशप्रतियोगितानवोदक- बात् संयोगवस्य । न च सत्तावत् संयोगाभावे हेतावपि वच्छेदेन संयोगसामानाधिकरण्याभावोऽस्त्येव इति वाच्यं । तथा मति प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धन प्रतियोगितावच्छेदकावछिन- प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभाववदभावस्यैव व्याप्यवृत्त्यभावतया सं- योगाभावस्थापि व्याप्यत्यभावत्वापत्तेः इत्यत बाह, 'कर्मणि चेति, 'संयोगाभावः' संयोगवान् तदभावादित्यादौ साधनौमतः संयोगा- भावः, प्रतियोग्यसमानाधिकरण: मंयोगरूपप्रतियोगितामानाधि- गुणध- ·करवाभावाश्रयः, संयोगाभावे कर्मादौ म योमसामानाधि- करणमितिप्रतीतेः। न चैवं तस्य व्याप्यवृत्त्यभाववापत्तिरिति वाच्च। निताप्रतियोमिसमानाधिकरणभिवाभावस्य विशेषणताविशेषेणव- चित्तिमहिनाभावस्यैव वा व्याप्यरत्यभावलादिति भावः। यदा मनु प्रतियोग्यसमानाधिकरणवघटितप्रथमलक्षणे संयोगी मत्त्वादि- ज्यादावतियाप्तिः हेतोः संयोगाभावौयप्रतियोगिसमानाधिकरण- तथा खपतियोग्यसमानाधिकरणहेतोः समानाधिकरणे न मंयो- गाभावः किन्तु अन्यात्यन्ताभाव एव तत्प्रतियोगितावच्छेदकता न संयोगवस्येत्यत आह, 'कर्मणि चेति, 'संयोगाभावः' संयोगाभाव- रुपः माथाभावः, 'प्रतियोग्यसमानाधिकरण इति प्रतियोगिनी- ऽसमानं प्रतियोग्यधिकरणवृत्तित्वशन्यं धत्साधनं तदधिकरणकस्त- दधिकरणनिष्ठ इत्यर्थः, तस्थाधिकरणं यस्येत्यधिकरणर्थकषष्ठ्यन्ता- न्यपदार्थयधिकरणबहुनौहिसमासस्यं तदधिकरणमधिकरणं यस्येति मध्यपदलोपिसमासस्य वा श्राश्रयणत् । मत्तायां कर्मणि संयोगसामानाधिकरण्यमित्यादिप्रतीत्या सामानाधिकरण्यस्थाध्याय- वृत्तित्वेन सत्तादावपि कर्मावच्छेदेन संयोगमामानाधिकरण्याभाव- सत्यादिति भाव:(१) मनु सामानाधिकरणं नाव्याप्यवृत्ति संयोगिवृत्तिवाभावो म सत्तावृत्तिरित्यादिप्रतीत्यनुपपत्तेः सत्तायां कर्मादौ न संयोगमामा- माधिकरणमित्यादिपतौतेय कर्मादाववच्छेदकत्वसम्बन्धेन मता- (१) यदेबादिपाठ ख•म• पुखबरये मालि।

·१९ तत्वचिन्तामो यहा प्रतियोगिवैयधिकरख्यावच्छेदकावछिन्नत्व- मत्यन्ताभावविशेषणं कर्मणि च संयोगाभावस्य प्रति- योगिवैयधिकरण्यावच्छेदकावच्छिन्नत्वमेव । न चा- न्योन्याभावस्याव्याप्यत्तित्वम्, अभेदस्याबाधितप्रत्य- निष्ठमामानाधिकरण्याभाव एव विषयः तथाच प्रथमलक्षणे संयोगौ सत्वात् संयोगवान् तदभावादित्यादावतिव्याप्तिर्दुबारेत्यखरमा- दाह, 'यबेति, 'प्रतियोगिवैयधिकरण्येति, 'प्रतियोगिवैयधिकरण्यं' प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वं, 'अवच्छेदक' विशेषणं यत्र हेतौ तदव- छिनत्वं सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन तदिशिष्टत्वं तत्समानाधिकरणव- मिति यावत्, प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यमपहाय प्रतियोग्यमधिक- रणवृत्तित्वं हेतु विशेषणं वक्रव्यमिति तु तदर्थः । यद्दा ननु प्रथमलक्षणे प्रतियोग्यसमानाधिकरणत्वस्यात्यन्ताभावविशेषणत्वमेवोपादौयतां कि तस्थ हेतुविशेषणत्वेनेत्यत आह, 'कर्मणि चेति, तथाचात्यन्ता- भावविशेषणत्वे संयोगी द्रव्यत्वादित्यादावेवाव्याप्तिः विशिष्ट स्थान- तिरिकतया प्रतियोगिसामानाधिकरण्याभावविशिष्टः' मन् हेल- धिकरणवृत्तियोऽभाव इति विवक्षायामध्यप्रतीकारादिति भावः । इदमुपलक्षणं द्वितीयलक्षणेऽपि प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्थात्यन्ताभाव- विशेषणवे तत्रैवाव्याप्तिः कर्मादौ मंयोगाभावस्य प्रतियोग्यमधि- करणवृत्तिलात् विशिष्टयानतिरिकतया प्रतियोग्यमधिकरणत्तित्व- विशिष्टः 'मन् हेत्वधिकरणवृत्तियोऽभाव रति विवक्षायामप्रती- कारादिति यं। ननु सामानाधिकरणं माथाप्यत्ति तथाच ·चामिवादः। अत्यनाभावविशेषणवेऽपि नाव्याप्तिः, अतिव्याप्तिच हेलभावयोईयो- विशेषणव एव योगी सत्त्वादित्यादौ सामानाधिकरण्यस्य व्याप्यत्ति- तथा सत्तायां संयोगाभावे च मंयोगाभावीयप्रतियोग्यसामानाधि- करण्यविरक्षात् इत्यत बाह, 'यति अर्थस्तु पूर्ववत् । वस्तुतस्तु प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वस्य, यदवच्छेदकं निरूपकं हेत्वधिकरणं, प्रतियोग्यनधिकरणं हेवधि- करणमिति यावत्, तदवछिनत्वं तदृत्तित्वं अत्यन्ताभावविशेषण- मित्येवार्थः । केचित्तु प्रतियोगिवैयधिकरण्यं प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तिवरूपं यदवच्छेदकं विशेषणं तदवच्छिन्नत्वं तदिशिष्टत्वमत्यन्ताभावविशे- षणमित्यर्थः, प्रतियोग्यसामानाधिकरण्यं विहाय प्रतियोग्यनधि- करणवृत्तित्वमत्यन्ताभावविशेषणं वक्रव्यमिति भावः । न चैवं कपि- संयोगौ एतदृक्षवादित्यादावव्याप्तिः एतदृक्षत्वसमानाधिकरणकपि- मंयोगाभावस्थापि प्रतियोग्यनधिकरणगणादिवृत्तित्वादिति वाच्यं । हेवधिकरणे प्रतियोग्यनधिकरणवृत्तित्वस्य विवक्षणीयत्वात् एत- लाभायैव च हेतुसामानाधिकरण्यपदमतो न तद्वैयर्थं, प्रति- योग्यनधिकरणत्तित्वविशिष्टखाधिकरणहेत्वधिकरणकाभाव इति वा अंभावान्तनिष्कर्ष इत्याहुः । तदसत् बहुतरकुसृष्टिकल्पनापत्ते- रिति ध्येयं। मनु मूले वृक्षः कपिसंयोगौ न इत्यबाधितप्रतौतेः कपिमंयोगा- दिमत्यपि वृक्षे मूलाधवच्छेदेन कपिसंयोगादिमतोऽन्योन्याभावख सत्त्वात् अन्योन्याभावघटितलक्षणं कपिसंयोगौ एतत्त्वादित्याध- ·तापिताम ऽयाप्पतिवाष्योऽयातमित्यत पाह, नति, 'अन्योन्याभावख कपिसंयोगादिमदन्योन्याभावस्थ, 'अध्यायत्तिर्व' कपिमंयोगादि- मत्यपि वृचे मूलाधवच्छेदेन सत्वं, 'अभेदस्थेति मूले वृक्षः कपिसं- योग्यभिन्न इति मूखावच्छेदेनापि कपिसंयोगिभेदाभावस्य कपि- संयोगिभिन्नभेदस्य र यथार्थप्रतौतेरित्यर्थः। न हि व्याप्यवृत्ति- मोरत्यन्ताभाव-तत्प्रतियोगिनोरन्योन्याभाव-तत्प्रतियोगितावच्छेदक- चोरेकावच्छेदेन सत्त्वं, विरोधात् । न च कपिमंयोगिभेदाभावस्थ कपिसंयोगिभित्रभेदस्य च कपिसंयोगरूपतया मूलावच्छेदेन कथं तत्तौतिरिति वाच्यम् । अन्यत्रान्योन्याभावाभावस्थान्योन्याभाव- बर्दस्य च प्रतियोगितावच्छेदकखरूपत्वेऽप्यव्याप्यवृत्तिस्थले तइद- न्योन्याभावात्यन्ताभावस्य तद्दशिबभेदस्य चातिरिकास्य व्याप्यत्तिख- रूपस्योकरूपप्रतीत्यन्यथानुपपत्त्याभ्युपगमात्। न चैवं मूले वृक्षः कपि- मयोगी नेत्यांबाधितप्रतीतेः का गतिरिति वाच्य। विशेषभूतस्य कपिमंयोगादेरत्यन्ताभावस्यैव तविषयत्वात्। न च तर कपिसंयोग्य- न्योन्याभावविषयकत्वमप्यनुभवसिद्धमिति वाच्च। तथानुव्यवसाय ध- मत्वात्। अथैवं गुणदावपि संयोगवदन्योन्याभावोऽपि प्रयोगोलकादौ धूमवदन्योन्याभावोऽपि च न सिद्येत् तत्रापि गुणो न संयोगी प्रयोगोलकं न धूमवत् इत्यादिप्रतौतेविषोभतस्य संयोग- धूमादेरत्यन्ताभावविषयतायाः सुवचत्वात् इति चेत् । न । तत्र वाधका- करनानुव्यवसायानां धमत्वे मानाभावात्। प्रहते च यधोकाभेद- विशिरेत बाधकतया अनुव्यवसायस्य धमतायाः प्रमाणपिहवा- कारादितिः । इदमापाततः मूले वृषः कपिसंयोग्यभिष इत्यवास्ति- । .

·भिनानात् । व्याप्य-व्यापकभावाचानेऽपि वस्तुसतस्त- वात्वेनाजायमानस्य सम्बन्धवेनैव भातस्य षषर्थत्वं । प्रतीतेरसिद्धेः कपिसंयोगिभेदाभावस्य कपिसंयोगादिमविभेदय चातिरिकास्य कल्पने गौरवात् । न च कपिसंयोगिभेदाभावः कपि- संयोगिभिवभेदब न कपिसंयोगरूपो न वातिरिकः किन्तु तत्तय- शिवरूपस्तादाम्यसम्बन्धन तत्तद्दतिखरूपो वा इति वाच्यम् । तथापि मूलस्य तवानवच्छेदकत्वात् तत्प्रतीतेः प्रमावासम्भवात् तत्प्रतौतेर्यथा. र्थवे मामाभावाच । न च तथापि वृक्षः कपिसंयोग्यभित्र इति यथार्थ- प्रतीतिरेवान्योन्याभावस्थाच्याप्यत्तिले बाधिकेति वाच्यं । वृक्षे कपि- संयोगिभेदस्याव्याप्यवृत्तित्वे तोदात्यलाभावस्य तबिभेदस्य र सुतरां वृक्षायावच्छेदेन मत्वात् तादृशप्रतीतेरनुपपत्तिविरक्षात् । न च कपि- संयोगिभेदाभावस वृक्षावृत्तिवज्ञानं बाधकमिति वाच्यं । तदपि- द्वे, प्रत्युत तहत्तित्वस्यैव ग्रहात्। वस्तुतस्तु अन्योन्याभावस्थ व्याय- तितानियमनयेऽपि कपिसंयोगौ एतहशत्वादित्यादौ कपिसंयोगिभे- दयाव्याप्यक्तित्वधमेण इतमामानाधिकरण्यधने नियमतोऽनुमि- व्यमुदयापत्त्या निरवच्छिनवं खप्रतियोग्यनिरूपितवं वा हेवधि- करणवृत्तित्वस्य स्खप्रतियोगिभिनवं हेवधिकरणस्य वा विशेषणमा- वश्यकं खपदमभावपरं, तथाच तत एव कपिसंयोगादिमसिमावस्या- याप्यत्तित्वेऽपि कपिसंयोगौ एतत्वादित्यादौ नाव्याप्तिः मूले वृक्षः कपिमयोगी नेत्यवाधितप्रतीतावपि वृक्षः कपिसंयोग्यन्योन्याभाव- 19 ·14 तावपिनाम नचैवमननुगमो दोषाय, कस्य का व्याप्तिरित्यननु: गतस्यैव लक्ष्यत्वात् । अथ धूमवति वहि-इदा न प्रतियोगी नेत्यप्रत्ययेन(१) स्वप्रतियोगित्वावच्छिनप्रतियोगिताकभेद- वत्वस्य हेत्वधिकरणे विरहादित्येव तत्वं । केचित्तु कपिसंयोगिभिन्नत्वस्थाव्याप्यवृत्तित्वधमे तत्पमायां वा हेतुसामानाधिकरण्यग्रहे नियमतोऽनुमित्यनुत्पादवारणाय प्रतियो- ग्यवृत्तिलेनान्योन्याभावो विशेषणीयः । न चैवं कपिसंयोगी मत्वा- दित्यादावतिव्याप्तिरिति वाच्यं। मामानाधिकरण्यस्थाव्याप्यत्तितथा कपिसंयोगवदन्योन्याभावस्थापि गुणादौ प्रतियोग्यवृत्तित्वात् । हेत्व- धिकरणावच्छेदेन प्रतियोग्यवृत्तित्वं विवक्षितं एतलाभायैव च हेतु- समानाधिकरणपदं, तेन संयोगौ द्रव्यवादित्यादौ नाव्याप्तिस्तद- वस्था । हेतुरेव वा प्रतियोग्यवृत्तित्वेन विशेषणीयः इत्याहुः । तदसत् गौरवात् सम्बन्धविशेषेणैव प्रतियोग्यत्तित्वस्य वक्तव्यतया(१) स्वप्रति- (१) अव्याप्यत्तिधर्मावछिनप्रतियोगिताकभेदस्यैवाव्याप्यत्तित्वं न तु व्याप्यतिधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकभेदस्य अतः प्रतियोगित्वस्य व्याप्यत्तिधर्मतया तदवनिप्रतियोगिताकभेदस्य नाथाप्यवत्तिव- मिति भावः। (२) प्रतियोग्यत्तित्वम्य सम्बन्धविशेषानियन्वितत्वे धूमवान् बरित्वादा- वतियाप्तिः तत्र धूमवढ्नेदस्य प्रतियोगिनि धूमवति कालिकसम्बन्धेन वर्तमानत्वात् प्रतियोग्यरत्तिभेदो गगनादिभेद रव तस्य प्रतियोगिनि गगनादौ केनापि सम्बन्धेगावतमानत्वात् तदप्रतियोगित्वात् धूम- वदादेः । सम्बन्धविशेषच खप्रतियोगितावच्छेदकवत्तायाविरोधिता- घटपसम्बन्धरूपः, सपदं बन्योन्याभावपरम् ।

·धातिवाद १० स्तः धूमवान् वहिमदा न भवतीतिप्रतीतेासज्य- हत्तिप्रतियोगिकी वहि-वहिमतारत्यन्तान्योन्याभावी योग्यनिरूपितत्वापेक्षया गुरुत्वात् प्रतियोग्यवृत्तित्वस्याच्याप्यवृत्तित्वे मानाभावाचेति दिक् । ननु तचेत्यादौ सप्तम्याद्युत्तरचादिप्रत्ययेन सप्तम्यादेरिव स्वस- मानाधिकरणान्योन्याभावाप्रतियोगियइत्कवमित्यत्र सम्बन्धिबोधक- बौद्युत्तरककारेण मतुप्प्रत्ययादिः अर्थते तेन च व्याप्यत्व- रूपसम्बन्धाश्रयः साध्यव्याप्यत्वरूपसम्बन्धाश्रयो वा स्मर्यते विग्रहवा- क्यस्थषष्ट्याद्यर्थवतो बडबौद्युत्तरककारस्मारितमतवाद्यर्थत्वनियमात् तत्र प्रथमे तदेकदेशे व्याप्यत्वे निरूपितस्वसम्बन्धेन यवत्पदार्थस्य मायाधिकरणस्यान्वयः, द्वितीये तदेकदेशे माथे प्राधेयतासम्बन्धन तदन्धयः, यदा यत्पदोत्तरमतप्प्रत्ययस्यैवाधिकरणव्याप्योऽधिकरण- वृत्तिसाध्यव्याप्यो वा अर्थः विग्रहवाक्यस्थषष्ठ्याद्यर्थवतो बहुनौहेबर- मपदार्थवनियमात्, तदेकदेशे चाधिकरणे प्रतियोग्यन्तस्य यत्पदार्थ- माध्यस्य चान्चयः, ककारस्तात्पर्य्यग्राहकः, तथाच खसमानाधिकणा- न्योन्याभावाप्रतियोगिमायाधिकरणव्यायलं खसमानाधिकरणन्यो- न्याभावाप्रतियोगिमायाधिकरणत्तिमाध्यव्याप्य त्वं वा लक्षणवायार्थः उभयथैव व्याप्यत्वं तद्घटकं तदेव च व्याप्यत्वं न ज्ञायते इत्यत पार, 'याप्येति, व्याप्य-व्यापकभावाज्ञानेऽपि' माध्यवतो व्याप्यत्वज्ञानं विना- ऽपि, 'सम्बन्धत्वेनैव भातस्य' संयोगवादिनैव प्रशतथाप्तिशानविषयस्य, 'वस्तुसतः तथालनाचाबमानस' वस्तुसतोयाप्तिलेन प्रतध्यातिज्ञा- ·तापितामगे धूमपति विद्यते इति कथमेते लक्षणे इति चेत् । म। नाहशभावानभ्युपगमात् अभ्युपगमे वा तप तदुभव प्रतियोगिन वहि-वहिमन्ती। माविषयस्य, 'पठ्यर्थत्वं वियहवाक्यस्थषष्ठ्यर्थत्वमिति योजना, 'वस्तु- सतः' वस्तुनि फलीभूतानुमितौ विधेयतासम्बन्धन मतः माध्यस्थेति थावत्, तथाच संयोगत्वादिरूपेण संयोगादिरूपहेतुतावच्छेदक- सम्बन्धस्यैव विग्रहवाक्यस्थषष्ठ्यर्थतया ककारस्मारितमत्वादेरपि संयो- गत्वादिरूपेण संयोगादिरेवार्थो न तु व्याप्यत्वादिरूपसम्बन्धवानिति भावः। न चैवमिति, ‘एवं खपदार्थ-यत्पदार्थघटितलक्षणे, 'अननु- गतस्यैवेति, लक्ष्यस्थानुगतत्वे लक्षणस्याननुगतत्वएव परस्पराव्याप्ति- रूपदोषसम्भवादिति भावः। 'धूमवान् वनिमद्दौ न भवतीत्येव पाठः, 'न भवत इति पाठस्तु प्रामादिकः() । 'व्यासज्येति व्यामज्य- वृत्तिधर्मावशिवप्रतियोगिकावित्यर्थः, 'धूमवति' वहि-दोभयत्वा- वछिबानधिकरणे धूमवति, 'कथमेते लक्षणे इति, ‘एते' अत्यन्ताभा- वान्योन्याभावगर्भसक्षणे, प्रतियोगियधिकरणत्वस्य प्रतियोगितावच्छे- दकावशिवव्यधिकरणस्वरूपतया वशि-दोभयत्वावविवाभाव- स्थापि तथात्वादिति भावः, 'तादृशाभावेति व्यासव्यक्तिधाव- शिवप्रतियोगिताकाभावानभ्युपगमादित्यर्थः । न चैवं वकि-दौ १५) मास मेशवाचकपदोत्तरवर्तिवचनसमातीपवचनकालनियमा- दिविषः।

·समवादः। अथवानोपाधिकात्वं व्याप्तिः तत्र यावखसमाना- धिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितापच्छेदकावच्छिन्नं यत् मस्त रत्यादिप्रतीतेः को विषय इति वाच्यं। ट्रदाधिकरणे तादृश- प्रत्ययय बहिवामान्याभावो विषयः वझिमति तादृशप्राययस्य ट्रद- सामान्याभावो विषयः तदुभयशून्ये च तादृशप्रत्ययस्य तादृशाभाव- इयमेव विषय इत्यभ्युपगमात्। न चैवं दिखस्य प्रतियोगितावच्छेदक- बोलेखोऽनुपपत्र इति वाच्यं । साघवात् कृप्तप्रकारोभूतवशित्व-हद- खादिरूपततर्भावछिनप्रतियोगिताकाभावानामेव हित्वावविध- प्रतियोगिताकत्वकल्पनात् । अथेवं लक्षणाव्याप्तिस्तदवस्था धूमममा- नाधिकरणहदसामान्याभावस्य हुदत्वावच्छिवहदमात्रवृत्तिप्रतियो- गिताव्यर्वहावसत्त्वेऽपि वक्रि-हदोभयत्वावच्छिन्नतत्प्रतियोगिताब्य- मोरभयसाधारणतया वझावपि मत्वात् द्रव्यसामान्यांभावो वशि- प्रतियोगिकः इति वत् छदसामान्याभावो वहिप्रतियोगिक इत्यपि प्रत्ययापतिः इदसामान्याभावो न वझिप्रतियोगिक इति प्रत्यथानुप पत्तिय दसामान्याभावस्य द्वित्वावछिनप्रतियोगिताव्यर्वनिनि- हत्लादिति चेत्। न । वक्रिमामान्याभाव-दसामान्याभावादः बहिष- इदबावविवकि-दमात्रवृत्तिप्रतियोगिताव्याबोरेव वहि-दो- भयत्नावचित्रवान्युपगमात् उभयसाधारणप्रतियोगितान्तरे माना- भावात् । नवं पर्वते वकि-दौ मम इति प्रतौतेः प्रतियोगिता- कलसम्बन्धनाभावे वकि-दयोरभयोः प्रकारलानुपपक्तिहरमामा- बाभावे वकिनिष्प्रतियोगिताकलविरदिति वाचा दवाषि ·१९७ तापचितामयी तत्पतियोगिकात्यन्ताभावसमानाधिकरणं यत् तेन समं सामानाधिकरण्यम् । नवं सोपाधिः, तब बदमात्रवृत्तिप्रतियोगिताध्यकईदसम्बन्धत्ववक्रिसम्बन्धत्वस्थाप्यन्धु- पगमात् । न च तदसम्बद्धस्य कथं तत्सम्बन्धवमिति वाच्या तदृत्तिधर्मा- वच्छिनत्वसम्बन्धेन तस्थापि तत्सम्बद्धत्वात् तत्र निष्ठतासम्बन्धेन प्रतियो- गित्वस्योभयसम्बद्धवे मानाभावात्। अथ वहि-दौ न स्तः घट-पटौ नस्त इत्यादिप्रतौतेः प्रकारौभूततत्तद्धर्मयावच्छिनप्रतियोगिताका- भावविषयत्वेनोपपत्तावपि घटौ न स्तः पटौ न स्तः इत्यादि प्रतोते कृप्ताभावविषयत्वेनोपपत्तिः घटादिसामान्याभावस्य तद्दिषयत्वे एकैक- घटादिमति तादृशप्रतीत्यनुपपत्तिः यत्किञ्चिद्घटाद्यभावस्य तदि- षयत्वे घटबयादिमत्यपि तादृशप्रतीत्यापत्तिः श्रतो घटइयत्व-पटइय- बावच्छिनप्रतियोगिताकाभावस्थातिरिक्तस्यावश्यकत्वमिति चेत् । म। नावता घटौ न स्तः पटौ न स्त इत्यादिप्रतीतिबलाद्घटइयत्व-पट- इयत्वावच्छिनप्रतियोगिताकाभावस्थातिरिक्तस्य सिद्धावपि घट-पटो- भयत्वावचिन-वकि-दोभयत्वावच्छिवाभावादेरतिरिकत्वे माना- भावात् । यावत्यो घटव्यायः प्रातिविकरूपेण तनहटव्यक्रिभित्रघट- वावनिप्रतियोगिताकाभावेष्वेव प्रत्येकं घटइयत्वावशिवप्रति- चोगिताकत्वकल्पमात् यत्किञ्चिद्घटभिवघटाभावादेव घटौ न त इति प्रतीत्युपपत्तेः घटइयत्वावच्छित्रप्रतियोगिताकाभावेऽपि माना- गाव यत्किश्चिद्घटइयवति घटेतरघटस्यैव साचात् न तथा धौः। पाननाभावेषु पटव्यत्वावशिवप्रतियोगिताकालसम्बन्धकल्पना- ·चातिवाद साधनसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिन आदें- धनववादेरुपाधेर्योऽत्यन्ताभावस्तेन समं साध्यस्य मपेक्ष्य लाघवादेक एव तत्सम्बद्धातिरिकाभावः मिद्यतौति वाच्यं । अनन्ताधिकरणेषु अतिरिक्ताभावसम्बन्धकल्पनामपेक्ष्य तृप्तानन्ता- धिकरणसम्बन्धेवेवानन्ताभावेषु घटइयत्वावछिनप्रतियोगिताकत्व- सम्बन्धकल्पनाया एव लघुत्वादिति भावः। एतेन त्रित्वाद्यवछिना- भावये पि व्याख्यातः । ननु घट-पटौ न स्तः घटौ न स्तः वडि-ह्रदौ न स्तः बहीन स्त इत्यादिप्रतीतेः श्रधिकरणभेदेन नानाभावविषयकत्व- मनुभवविरुद्धमेकाभावविषयकस्वस्थानुभवसिद्धत्वात् तादृशानुभवाप- लापे अधिकरणतिरिकाभावस्थामियापत्तेः इत्यखरसादाह, 'अभ्युप- गमे वेति, 'तदुभयं प्रतियोगि' द्वित्वव्यावर्तकं तत्तद्धर्भदयं द्वित्वञ्च तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकं, 'न वहि-वक्रिमन्तौ' न वशित्व- वहिमत्त्वे, तथाच हेतुसमानाधिकरणवकि-दोभयाभावस्य वमिहत्व- इदत्वमुभयत्वं चितयं प्रतियोगितावच्छेदकं अवच्छेदकता च व्यासज्य- वृत्तिः न तु वहिलमवच्छेदकतापर्यायधिकरणं, एवं वकिमद्- दोभयान्योन्याभावस्य वझिमत्त्वं ट्रदत्वमुभयत्वञ्च चितयं प्रति- योगितावच्छेदकं अवच्छेदकता च व्यासज्यवृत्तिः न तु वक्रिमावं अवच्छेदकताप-प्यधिकरणं श्रतो नाव्याप्तिः प्रागुतयुक्त्या सर्वेषा- मेव लक्षणानां अवच्छेदकतापर्य्यायधिकरणवघटितवादिति भावः । 'तदुभयं प्रतियोगीत्यादि यथाश्रुतन्तु न माछते उभयोः प्रति- योगिले एकचापि प्रतियोगिवानपायात् । न च व्यासयतिधर्याव- ·नामपिताम धूमादेः सामानाधिकरख्याभावात् उपायः साथ- व्यापकत्वात् । एतदेव यावखव्यभिधारिष्यभिचारि- साध्यसामानाधिकरण्यमनोपाधिकत्वं गीयते । re विवाभावस्य प्रतियोगितापि यासज्यवृत्तिरिति वाच्यं । घटो घट-पटोभयाभावप्रतियोगौत्यप्रत्ययापत्तेः घटो म घट-पटोभया- भावप्रतियोगौति प्रत्ययापत्तेव इति ध्येयं केचित्तु 'तदुभयं प्रतियोगि' दित्वव्यावर्तकतत्तावा कब- मात्रवृत्तिपर्याप्यधिकरणत्वसम्बन्धेन तदुभयत्वं तादृशाभावप्रतियो- गितावच्छेदकं, 'न तु वहि-वह्निमन्तौ' न वशित्व-मझिमचे, तथाच वकि-दोभयाभावादेर्वकि- दमात्रवृत्तिपर्याप्यधिकरणत्वादिसम्ब- न्धेन द्वित्वं प्रतियोगिताव छेदकं न तु वशिलादि। न चैवं वकि- दौ न स्त इत्यादावश्वयितावच्छेदकावचिनप्रतियोगिताकत्वब्यु- त्पत्तिभङ्गप्रसङ्गः केववदित्वस्यान्वयितामवच्छेदकलादिति वाचं। त- युत्पत्रच सोचात् इत्याडः। प्रावस्तु घट-पटोभयाभावादेर्घट-पटोभयवृत्तिदित्वत्वेन तादृश- दित्वमेव प्रतियोगितावच्छेदकं प्रचयितावच्छेदकावविप्रतियोगि- ताकत्वव्युत्पत्तेचात्र सोच एव इत्याङः। तदमत् घट-पटोभयवृत्ति- खाद्यनुपस्थितावपि घट-पटौ न तः इति प्रत्ययात्। न च तदानौं तादृधप्रत्ययोऽसिद्ध इति वाच्यं । तदानीमपि नाशप्रत्ययस्यैव दीधितिकता लिखितवादिति दिक् ।

·बातिवादः। यहा यावत्समानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगि- "प्राचार्यलक्षणं परिष्करोति 'अथ वेति, यथाश्रुते प्रकृतसाध्य- व्यापकत्वे मति माधनाव्यापको यस्तदनावयापरूपमनोगाधिकत्वमिति, मद्धेतौ सिद्यसिद्धिव्याघातादाह, “तच्चेति अनौपाधिकासचेत्यर्थः, 'यावदिति, यावन्ति खसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगित दकानि तदवछिनप्रतियोगिताकात्यन्ताभावसमाना। साध्यं तेन समं सामानाधिकरण्यमित्यर्थः, 'खपदं हेत्वभिम वक्रिमान् धूमादित्यादौ धूमसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियो गितावच्छेदकानि यावन्ति जलवादौनि तदवच्छिन्नप्रतियोगिता- काभावसमानाधिकरण एव वहिः व्याप्यसमानाधिकरणात्यन्ताभाव- प्रतियोगिनो व्यापकवति सुतरां अत्यन्ताभावादिति लक्षणसमन्वयः । धूमवान् वहेरित्यादौ चवसिमानाधिकरणत्यनाभावप्रतियोगिता- वच्छेदकमार्दैन्धनत्व-धूमत्वादि तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकात्यन्ताभाव- समानाधिकरणश्च म धूमादि:() बान्धनादेधूमव्यापकत्वादिति मा- तिव्याप्तिः । वसिमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकंज- लबादि तदवचित्रप्रतियोगिताकाभावसमानाधिकरणोधूम इत्यति- यानिवारणय 'यावदिति। ननु सर्वच तादृशावच्छेदकैर्घटत्व-पटत्व- गोत्वादिभिर्यावद्भिरवचित्रत्वस्य कुचाप्यभावादसिद्धिः। न च यावन्ति नादृयावच्छेदकानि तत्प्रत्येकावविप्रतियोगिताकाभावेति विव- (१) तदवच्छिनप्रतियोगिताकात्यन्ताभावासमानाधिकरणच • धूमादि- रिति ख. ।

·तापिताम प्रतियागिकात्यन्ताभावासामानाधिकरणं यस्य तस्य तदेवानीपाधिकत्वं नपाधौ तु साध्यवनिष्ठात्यन्ताभा- चितमिति अध। हि चित्रपदस्थाश्रयार्थकतया तत्प्रत्येकाच- प्रतियोगितामाभाव-विशिष्टाभावादिकमादायातिव्यायापः । न मला स्वस्य विशेषणं तथाच तादृशावच्छेदकावच्छिनानि प्रतियोगिताकाभावेत्यर्थः, अवच्छिन्नपदमाश्रयार्थकमिति तथापि यावत्त्वावच्छित्रप्रतियोगिकात्यन्ताभावमादायाति- प्तितादवस्याप्रतियोगियधिकरणत्वेनाभावविशेषणत्वेऽप्रसिद्धिः । न च तादृशावच्छेदकानि यावन्ति तत्प्रत्येकावच्छिनप्रतियोगिका- त्यन्ताभावसमानाधिकरणं यत्साध्यं विवक्षितं इति अवधिवत्वच खरूपसम्बन्धविशेषः, इत्यच विमिष्टाभावोभयाभावमादाय नाति- व्याप्तिरिति वाय। रूपवान् पृथिवौवादित्यादावव्याप्यापत्तेः पृधि- वौलसमानाधिकरणत्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकानि घटवाव- पटत्वत्वादौनि यावनि तत्प्रत्येकावनिप्रतियोगिकाभावमामा- नाधिकरण्यस्य कापि रूपेऽसत्वात् घटीयरूपे घटवत्वावचिनप्रति- योगिकात्यनाभावसामानाधिकरणविरहात् पटौयरूपे पटवत्वा- वछिनप्रतियोगिकात्यन्ताभावसामानाधिकरणविरहात्। विशिष्ट- मत्तावान् जातेरित्यादावतियाण्यापत्तेष जातिसमानाधिकरणा- त्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकानि यावन्ति तत्प्रत्येकावचिवपति- बोगिताकाभावामानाधिकरण्यस्यैव विशिष्टसत्वे मत्तानतिरिक मलादिति। मे। हेतुसमानाधिकरणात्यनाभावप्रतियोगितावडे ·वातिवाद । १७ वाप्रतियोगिन उपार्योऽत्यन्ताभावस्तेम समं हेतोः सामानाधिकरण्यम् उपाधेः साधनाव्यापकत्वात् । दका यावन्तो धर्मा यद्यविचिवसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रति- योगितावच्छेदकास्तद्धावच्छिन्नमामानाधिकरणस्य विवक्षितत्वात् । बर्षपदं माध्यतावच्छेदकपरंपच परमप्रतियोगिता विशेषणतावि- शेषसम्बन्धावचित्रत्वेन विशेषणौथा, तेन धूमवान् वक्रेरित्यादौ वकि- समानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेदकस्थान्धनवादः सर्व- चैव धूमत्वावच्छिवसमानाधिकरणसमवायादिसम्बन्धावचिनाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपिधूमप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वत्वादेः(१) तादृशा. वच्छेदकयावदनार्गतस्य धूमसमानाधिकरणभावौविशेषणताविशे- पावछिनप्रतियोगितावच्छेदकवविरहाबातियाप्तिः। एवं प्रथम- प्रतियोगितापि विशेषणताविशेषसम्बन्धावशिवत्वेन विशेषणीया, तेन वक्रिमा धूमादित्यादौ धमसमानाधिकरण-संयोग-समवायादिसम्ब- धावविवाभावप्रतियोगितावच्छेदकस्य वकिप्रकारकप्रमाविशेष्यत्व- त्वादेर्यावदन्तर्गतस्य वझिसमानाधिकरणभावीयविशेषणताविशेषा- वचित्रप्रतियोगितावच्छेदकलविरहेऽपि न तिरिति दिक् । यथा- (१) पयापिखेऽपि धूमप्रकारकममात्मकज्ञानविशेष्यत्वसत्त्वात् धूम- प्रकारकज्ञानविशेष्यत्ववादः वसिमानाधिकरणाभावप्रतियोगि. सावशेदवावं न सम्भवतोबत उकं धूमप्रकारकममाविशेषताबाद- रिदि।

·सावचिन्तामयी यहा यत्सम्बन्धितावच्छेदकरूपवावं यस्य तस्य सा व्याप्तिः। तथाहि धूमस्य वह्निसम्बन्धित्वे धूमत्वम- श्रुताभिप्रायेणामद्धेतौ लक्षणसत्त्वं प्रतिपादयति, 'न ह्येवमिति, 'अत्यन्ताभावप्रतियोगिनः' प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नस्य, उपाधेः पाईन्धनवत्त्वाधुपाधे:(१) । ननु तस्थानौपाधिकत्वरूपत्वे “यावत्खव्यभि- चारियभिचारिमाध्यमामामाधिकरण्यमनौपाधिकवं" इति प्राची- नग्रन्थविरोध इत्यत आह, 'एतदेवेति मया यबिरुतमेतदेवेत्यर्थः, 'अनौपाधिकवमित्यनन्तरमिति पूरणीयं, 'गौयते' प्राचीनैरुचते, 'खव्यभिचारिपदस्य खसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितावच्छेद- कावछिनार्थकतया, द्वितीयव्यभिचारिपदस्य च तत्प्रतियोगिताका- त्यन्ताभावसमानाधिकरणार्थकतया तस्याप्ययमेवार्थः इति भावः । प्रकारान्तरेणानौपाधिकवं निर्वनि, 'यति यावतो यत्म- मानाधिकरणत्यन्ताभावाप्रतियोगिनस्ताप्रतियोगिकात्यन्ताभावासा- मानाधिकरण्यं यस्य तस्य तत्वमेव तदनौपाधिकवमित्यर्थः, प्रथम- यत्पदं माध्यपरं यस्येत्यत्र यत्पदं हेतुपरं, वद्धिमान् धूमादित्यादौ वझिसमानाधिकरणभावाप्रतियोगिनामिन्धनादौनां सर्वेषामेवा- (१) बमत्संरहौतादर्भमूलपुस्तकेषु सर्वत्र 'चान्धनवत्वादेशपाधेः' इति पाठो वर्तते परन्तु टीकाकारण्याख्यानुसारेण कस्मिंश्चिन्मूल- पुलके 'चान्धनवाचादेखपाधेः' इवा 'उपाधेः' इत्येतावमात्रमाठो बनते इत्यनुमीयते ।

·खामिवादः। १७ विच्छेदकं धूममावस्य वह्निसम्बन्धित्वात, वस्तु धूम- सम्बन्धे न वह्नित्वमवच्छेदकं धूमासम्बन्धिनि गतत्वात्, भावेन समं धूमस्य न मामानाधिकरण्यं व्यापकव्यापकस्य सुतरां व्याप्यव्यापकत्वादिति लक्षणसमन्वयः, धूमवान् वहेरित्यादौ धूम- समानाधिकरणभावाप्रतियोगिमामा धनादौनामेवाभावेन ममं वयादेः सामानाधिकरण्याबातिव्याप्तिः । .धूमसमानाधिकरणा- भावाप्रतियोगिनों द्रव्यत्वादेरभावेन मममसामानाधिकरणस्य वकी सत्वादतिव्याप्तिवारणाय 'यावदिति। ननु सर्वच माध्यसमानाधिक- रणभावाप्रतियोग्येवाप्रसिद्धं तादृप्रविमिष्टाभावोभयाभावप्रतियोगि- त्वस्य केवलापयित्वात्। न चाप्रतियोगिपदं विशेषणताविशेषा- वच्छिनप्रतियोगितानवच्छेदकावच्छिनपरं व्यधिकरणसम्बन्धावच्छि- बतादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य सर्वत्र सत्त्वात् तादृशप्रतियो- गितानवच्छेदकस्याप्रमिद्धिरिति विशेषणतांविशेषावच्छिन्वेति प्रति- योगिताविशेषणमिति वाचं । तथापि वहिमान् धूमादित्यादा- वसम्भवात् वसिमानाधिकरणाभावीयविशेषणताविशेषावचिन- प्रतियोगितामवच्छेदकावच्छिन्नयावत्प्रतियोगिकेन यावत्त्वावछिन- प्रतियोगिकाभावेन ममं मामानाधिकरण्यस्य धूमे सत्त्वात् । न च साध्यसमानाधिकरणाभावौयविशेषणताविशेषावच्छिन्नप्रतियोगितान- वच्छेदकं यावत् सत्प्रत्येकावछिनविशेषणताविशेषावछिनप्रतियो- गिकाभावेन सममसामानाधिकरणं विवचितं संयोग-समवायादि- सम्बन्धावश्विप्रतियोगिकाभावमादायासम्भववारणाय विशेषता- ·१६ चिन्तामग नप्रतिप्रसक्तमवच्छेदक, संयोगादी तथास्वादर्शनात् । किन्तु वहावा न्धनप्रभवहिवं धूमसम्बन्धितावच्छे- दकं, ताहशच व्याप्यमेव । विशेषावविवेति परमप्रतियोगिताविशेषणमिति वाच्यं। प्रमेयत्व- बादेरपि तादृश्यप्रतियोगितानवच्छेदकयावदन्तर्गततया तदवछिन्न- विशेषणताविशेषावछिनप्रतियोगिकाभावाप्रमिशा असम्भवतादव- स्यात्। न च व्यतिरेकितावच्छेदकत्वेन(१) तादृनप्रतियोगितान- बरेदकं विशेषणैयमिति वाच्छ । तथापि केवलापयिन्यव्याप्तेः तष तादृमप्रतियोगितानवच्छेदकव्यतिरेकितावच्छेदकधर्माप्रसिद्धेः द्रव्यं विशिष्टसत्त्वादित्यादावव्याप्तेश्च विभिष्टस्थानतिरेकात् । अथ था- वावं दितीयात्यन्ताभावविशेषणं, तथाच माध्यममानाधिकरणाभावी- चविशेषणताविशेषावच्छिनप्रतियोगितानवच्छेदकावछिनविशेषण- ताविशेषावछिनप्रतियोगिकयावदभावासामानाधिकरयमित्यर्थः । न चायमात्मा ज्ञामादित्यादौ तादृश्यावदभावान्तर्गतामा रूपादि- सामान्याभावाभावानां सकलरूपादिव्यतीनां अधिधारणप्रसिद्धिः तामयावदभावप्रत्येकासामानाधिकरयोकावपि तादृश्यावदभावा- मार्गतस्याकाशादेरधिकरणप्रमिया असम्भवः द्रव्यं विशिष्टसत्यादि- त्यादौ अध्याप्तिब विशिष्टसत्त्वानतिरिक्तत्वात् इति वाच्च। सप्तमौतत्- पुरुषात्रवणत् तादृप्रयावदभावे असामानाधिकरखं यह वकि- (१) पभावप्रतियोगितामहकायेनेवः ·खातिवाद। अथवा यत्सामानाधिकरण्यावच्छेदकावछिन्नं यस्य अस्य नर्मवत्वं तदनौपाधिकत्वमित्यस्य विवक्षितत्वात् त्राकामादा- पि इतमामानाधिकरण्याभावसत्त्वात् न दोष इति चेत् । म। द्रव्यं पृथिवौत्वादित्यादावव्याप्तेः तादृशप्रतियोगितामवच्छेदकद्रव्यान्यव- विशिष्टमत्त्वाभावत्वाचवच्छिनप्रतियोगिताकाभावस्य सत्तादेः पृथिवी- बादिममानाधिकरणवादाकाशाभावादेरभावे. मानाभावेन केवला- चयिस्थलेऽपि तादृशाभावाप्रसिद्धेश्चेति । मैवं । माध्यममानाधि- करणभावौयविशेषणताविशेषावच्छिनप्रतियोगितानवच्छेदका या- वन्तो धर्मा यथावछिनसमानाधिकरणभावौयविशेषणताविशेषा- पच्छित्रप्रतियोगितामवच्छेदकास्तद्धर्मवत्त्वमनौपाधिकवमिति विव- क्षितत्वादिति दिक् । मोपाधौ यथाश्रुताभिप्रायिण लक्षणभावं दर्शयति, 'मोपाधाविति । 'यति, 'मा' तत्सम्बन्धिता, सम्बन्धिता च सामानाधिकरणं, तथाच यत्सामानाधिकरण्यावच्छेदकरूपवत्त्वं यस्य तस्य तमामानाधिकरणमित्यर्थः, प्रथमयत्पदं साध्यत्वेनाभिमत- परं। न च द्रव्यं सत्वादित्यादावतिव्याप्तिः सत्ताया व्यवसामाना- धिकरण्यावच्छेदकगुणाद्यन्यत्वविशिष्टमत्वत्वावच्छिनत्वात् थस्येत्या- बेयर्थचाव्यावर्तकत्वात् इति वाच्यं । यत्सम्बन्धितावच्छेदकं यद्रूपवत्त्वं यस्य तस्य तत्मामानाधिकरण्यं तद्रूपेण तस्य व्याप्यत्वमित्यभिप्रायात् । इत्यच बर्वहिवरूपेण धूमव्याप्यत्ववारणय यस्येत्यन्तं, तथाच माध्यमामानाधिकरणावच्छेदकवत्वे सति माध्यमामानाधिकरणं स्याप्तिरिति फलितं । प माध्यमामानाधिकरण्यावशेदकत्वं न ·तापचिन्तामणे खरूपं तत्तस्य व्याप्यं वहिसामानाधिकरण्यं हि धूमे धूमन्वेनावच्छिद्यते सौपाधी तूपाधिना। खरूपसम्बन्धविशेषः, लघुसमनियतगुरुरूपेण हेतुतायामव्याप्यापत्तेः(१) धमत्वादेर्वहिसामानाधिकरण्यस्य स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वे माना- भावाच्च । नापि माध्यसामानाधिकरण्यान्यनवृत्तित्वं वझिमान् प्रमे- यात् इत्यादावतिव्याप्यापत्तेः वहिमान् धूमादित्यादावव्याप्यापत्तेश्च(२) मापि तदन्यूनानतिरिक्तवृत्तित्वं, वहिमान् धूमादित्यादावेवाव्याप्तेः । नापि तदनतिरिकवृत्तित्वं, द्रव्यं सत्त्वादित्यादावतिव्याप्यापत्तेः। किन्तु पारिभाषिकं, तच्च स्खविशिष्टाधिकरणात्तियावत्साध्यासमानाधि- करणकत्वं, स्वपदं हेतुतावच्छेदकपरं। न चैवं वक्रिमान् नौल- धूमादित्यादौ व्यर्थविशेषणेऽतिव्याप्तिः निरुतावच्छेदकत्वस्य नौलधूम- त्वादावपि मत्वादिति वाच्यं। तस्यापि लक्ष्यत्वात् व्यर्थविशेषणोड़ा- वने वादिनोऽधिकेन नियह इत्येव व्यर्थविशेषणताया दूषकतावौज- वात्। तत्र साध्यासमानाधिकरणवं माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन मा- ध्यतावच्छेदकावच्छिनाधिकरणे दैशिकविशेषणताविशेषेणवृत्तित्वं, तेन समवायेन वद्यादौ साध्ये वझिमान् धूमादित्यादौ गुणाद्यन्य- (२) सम्भवति लधौ धर्मे गुरौ तदभावादिति नियमादिति शेषः । (२) धन्यूमत्तित्वपदस्य व्यापकत्वार्थकतया प्रमेयत्वस्य वहिसामानाधि- करण्यव्यापकतया वहिमान् प्रमेयादिन्यादावविव्याप्तिः । वझिसामा- नाधिकरण्यस्य रासभादिसाधारणतया धूमत्वस्य सदश्यापकतया बडिमान् धूमादित्यादावण्याप्तिश्चेति भावः ।

·वासिवादः। वविशिष्टतावान् नातेरित्यादौ च नातियाप्तिः, न वा गमनादेः कालिकसम्बन्धेनावृत्तित्वमते द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ द्रव्यत्वाधिकरणका- लावृत्तिवस्यावृत्तिमाचे सत्त्वेऽपि अतिव्याप्तिः, गगनादेस्तेन सम्बन्धेन वृत्तित्वमते द्रव्यं गुणदित्यादौ द्रव्यत्ववदत्तिवस्याप्रसिद्याव्याप्तिः, खविशिष्टाधिकरणावृत्तित्वमपि हेतुतावच्छेदकसम्बन्धन खविशि- धाधिकरणे दैशिकविशेषणताविशेषणवर्तमानत्वं, तेन वहिमान् धूमादित्यादौ वयसमानाधिकरणधूमावयवत्वादेर्दैशिकविशेषणता- विशेषेण वन्यसमानाधिकरणद्रव्यत्वादेव धूमसमानाधिकरणत्वेऽपि माव्याप्तिरिति संक्षेपः । मधेवसवोर्लक्षणमत्वासचमुपपादयति, 'तथाहौति, 'वकि- सम्बन्धित्वे' वक्रिमामानाधिकरणे, एवं सर्वप, 'म अतिप्रसामिति न हि साध्यसामानाधिकरण्यातिप्रसकं निरक्रमाध्यसामानाधिकरणा- वच्छेदकत्ववदित्यर्थः, 'संयोगादौ' संयुक्रत्वादो, 'पादिना प्रमेयत्वा- दिपरियहः, 'तथालादर्शनादिति यथोकधूमादिमामानाधिकरणा- नवच्छेदकवादित्यर्थः, माध्यमामानाधिकरण्यातिप्रमकस्यापि निरु- कमाध्यमामानाधिकरण्यावच्छेदकलाश्रयत्वे संयुकत्व-प्रमेयत्वादेरपि तामधूमादिसामानाधिकरण्यावच्छेदकलापातादिति भावः । अष माध्यमामानाधिकरयांशस्थातिरिकस्य प्रवेमे प्रयोजनविरहात् गौर- वाच तत्परित्यज्य लक्षणान्तरमाह, 'अथ वेति 'यत्पदं माध्यपरं, प्रचापि यत्सम्बन्धितावच्छेदकयङ्कविकिवं यत् तत् सर्मरूपेण तख व्याप्यमित्यर्थः, अन्यथा द्रव्यं सत्यादित्यादावपि सत्ताया द्रव्यत्व- मामानाधिकरण्यावच्छेदकविभिष्टमत्तालावचिचखादतिव्यायापत्तो, 21 ·तपरिणाम तथार माध्यमामानाधिकरण्यावच्छेदकहेतावकेदकवावं व्याप्ति- रिति पर्यवसितं अन्यत्सवं पूर्ववत् । मद्धत्वसद्धेलोक्षणमत्वासावमुपपादयति, विक्रिमामानाधिकर- थमित्यादिना , 'मोपाधौ तु उपाधिनेति उपाधिना तु मोपाधा- विति योजना, तथाच 'मोपाधौ' माध्यव्यभिचारिखविशिष्टसाधने), 'उपाधिनैव माध्यसम्बन्धोऽवच्छिद्यत इत्यर्थः, 'तुशब्दस्य इतरव्यवच्छे दकत्वात् () । न चोपाधेः साधनावृत्तित्वात् कथं माधननिष्ठमाध्यम- म्बन्धितावच्छेदकवमिति वाचं । सर्वत्र साधनसमव्याप्तोपाधेः सामा- नाधिकरणसम्बन्धेनैव साधननिष्ठमाध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वस- भवादिति भावः। यथाश्रुतन्तु न मङ्गच्छते साधनतावच्छेदकानव- क्षेदकत्वप्रतिपादनस्यैव (२) प्रचतोपयोगितया तदलाभात(४) । यद्यपि धूमवान् वहेरित्यादौ पाईन्धनप्रभववन्हित्वादेपाधिभित्रथाप्यव- वेदकत्वात् अवधारणमनुपपत्र। न चान्धमप्रभववरपि संयो- गसम्बन्धेन धूमसम्बन्धितया "सधै माध्यसमानाधिकरणः सदुपा- धयो हेतोरेकाये येषां ख-साध्यव्यभिचारिता" इति न्यायेनाई- धनप्रभववशित्वादिकमप्युपाधिरिति(५) वाय। एवमपि वेहवत् (१) सायव्यभिचारिणति ख.। (२) इतरव्यवच्छेदार्थत्वादिति ख.। (३) साधमतावच्छेदके साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वप्रतिपादनस्यैवे. बर्षः। (0) खोपाधौ उपाधिना तु इति योगामारे सा न तावरेदके साध्य- सामागाधिकरणानवच्छेदकत्वस्य प्रतिपादयितुमशक्यत्वमिति भावः । (१) खाश्रयान्धनप्रभवधिमत्वसम्बन्धेनोपाधिरिति तात्पर्यम् ।

·धातिवाद मर्यादित्यवानुपाधिनापि गौतत्वेन साध्यसामानाधिकरणावरदा- दवधारणामतेः। न च खेहवत् स्पर्शादित्यादौ शौतत्वादिरपि खात्रयीभूतशीतस्वादिसम्बन्धेन उपाधिरेवेति वा । तथा मति पदार्थमावस्येव यथाकथञ्चित्सम्बन्धेनोपाधित्वादुपाधिभिवस्थाप्रमिद्या व्यवच्छेचापसिद्धेधूमवान् बहेरित्यादौ साधनतावच्छेदकस्यापि वकि- वादेरान्धनप्रभववयादिसम्बन्धेनोपाधित्वात् साधनतावच्छेदकष्यव- छेदाप्राप्तेः । न चोपाधिपदं साधनतावच्छेदकभित्रपरमिति वाचं। इदं दधि दन इत्यत्र साधनतावच्छेदकदधित्वस्थापि सामानाधि- करण्यसम्बन्धेनावच्छेदकतया नियमाङ्गातितादवसथ्यात्() । तथापि सामान्यत उपाधिभित्रव्यवच्छेद्यत्वं न नियमव्यवच्छेद्यं, अपितु सा- धनतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन साधनतावच्छेदकावछिनत्वमात्र- मिति न कोऽपि दोषः। पिहचरणस्त उपाधिपदमुपाधित्तिधर्मपरं तथाचीपाधि- त्तिधर्मणेवेत्यर्थः, भवति धूमवान् बकरित्यादौ पाईन्धनप्रभव. (१) इदं दधि दाइत्यत्र दधित्वस्य सभवायेन साध्यत्वं दा समवायेग हेतुत्वं, अव्यवस्थाप्यथाप्यजातेः परमाणुवृत्तित्वानभ्युपगमेन परमा. एवन्तर्भावेण दधित्वसाध्यकदध्यात्मकरतोयभिचारित्वं । न च दधि- त्वस्य समवायेनाप्यवच्छेदकत्वं सम्भवति कथं तत् परित्यज्य सामा. माधिकरण्यसम्बन्धानुधावनमिति वाचम् । दधित्वसामानाधिकरण्य- शून्ये परके समवायेन दधित्वस्य वर्तमानत्वेनातिप्रसक्लत्वात्, सामा- माधिकरण्यसम्बन्धेन दधित्वन्तु न घणुकात्मके दधि वर्तमानमतो. नतिप्रसतावेगावच्छेदकमिति ।

·१० तावचिन्तामो वशिलादिकं माध्यमामानाधिकरण्यावच्छेदकमुपाधित्ति, तथा- प यथाश्रुतनियमेऽपि न व्यभिचारः, सर्वच व्यभिचारिणि किञ्चिद्- विशिष्टसाधनस्योपाधित्वात्। न च तथापि इदं वेहाभाववत् स्पर्शा- दित्यादिसाध्याव्यापकसाधनस्थले एव व्यभिचारः शौतान्यस्पर्शरूपो- पाध्यत्तिर्यस्यैव तत्र माध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्वादिति वाच्छ । गौतान्यस्पर्शादेरपि साधनावचिनसाध्यव्यापकत्वेनोपाधितया नौ- तान्यस्पर्शत्वादेरप्युपाधिवृत्तित्वादित्याः। तदसत् तथापि माध- नतावच्छेदकस्थानवच्छेदत्वालाभेन प्रकृतानुपयोगात् व्यभिचारिणि किचिदिशिष्टमाधनस्यैव उपाधित्वेन साधनतावच्छेदकस्याप्युपाधि- वृत्तिवादिति धेयम्।

·अतएव चतुष्टयं । अतएव साधमतावच्छेदकभिन्न येन साधनताभि- मते साध्यसम्बन्धोऽवच्छिद्यते स एव तच साधने विशे- षणमुपाधिरिति वदन्ति । अतएव च तच साधनाव्या- पकत्वे सति साधनावच्छिन्नसाध्यव्यापकत्वं लक्षणं ध्रुवं, व्यभिचारिणि साधने एकच साध्य-तदभावयोर्विरो- धेनावच्छेदकभेदं विना तदुभयसम्बन्धाभावादवश्यं अतएव चतुष्टयरहस्यं । सोपाधौ साधनतावच्छेदकं न माध्यसम्बन्धितावच्छेदकं इत्यच प्राभाकरसम्मतिमाह, 'श्रत एवेति यत एव मोपाधौ माधनता- छेदकं न माध्यमम्बन्धितावच्छेदकं श्रत एवेत्यर्थः, 'साधनता- केदकभिनेनेति माधनतावच्छेदकच तत् भिवञ्चेति कर्मधारयः, भित्रपदच्च माध्यमम्बन्धितावच्छेदकभिवपरं, वैशिष्यच हतीयार्थः, अवयवाय 'साधनताभिमत इत्यनेन, तथाच माध्यसम्बन्धिताव- छेदकभिन्न साधनतावच्छेदकेन विशिष्टे साधनमाभिमते वर्त्तते यः माध्यसम्बन्धः स येन धर्मणवच्छिद्यते स एव विशेषणं' म एव प्रास्ता साधने उपाधिरिति नियमं प्राभाकरा बदनौत्यर्थः, अन्यथा जोपाधौ साधनतावच्छेदकस्यापि माध्यसम्बन्धितावादकत्वे पत्र ·तान्तिामो साध्यसम्बन्धितावच्छेदकमस्ति, तदेव च साधनाव- विसाध्यव्यापकं साधनाध्यापकं सोपाधिः, अतरव व्यभिचारे चावश्यमुपाधिरिति सङ्गछते। अन्यथा व्यभिचारादेव तवागमकत्वेन व्यभिचारित्वेन न तदनु- मानमप्रयोजकत्वात् । अतएव च तस्य साध्यसम्बन्धि- यभिचारिणि माधनतावच्छेदकं साध्यसम्बन्धितावच्छेदकं तत्र भोपा- वेव तके तषियमो व्यभिचारौ स्यात् तप साधनतावच्छेदकस्य साध्यसम्बन्धितावच्छेदकभिन्नत्वविरहादिति भावः । न चाईन्धनप्रभव- बयादाषेव तदुक्के तत्रियमो व्यभिचारौ तस्य साधननिष्ठमाध्यमा- मानाधिकरण्यष्यधिकरणत्वेन तदनवच्छेदकलादिति वाच्यं । मामाना- धिकरणसम्बन अवच्छेदकत्वस्योकत्वात् । अवच्छेदकत्वञ्च न खरूप- सम्बन्धविशेषः, पाईन्धनौयवयादः तादृशावच्छेदकत्वे मानाभावेना- व्यायापत्तेः । नाप्यनतिरिकवृत्तित्वं, धूमवान् बहेरित्यादौ पाईन्धन- प्रभववकिसामानाधिकरणस्थापौन्धनादौ वझिविष्टधूममामानाधि- करण्यातिरिकवत्तिवादसम्भवापत्तेः, किन्तु अन्यूमवृत्तिलं व्यापकल- मिति थावत्, इत्यञ्च माध्यसम्बन्धितानवच्छेदकमाधमतावच्छेदका- वशिषसाधननिष्ठमाध्यसम्बन्धितायाः सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन व्याप- को यः स एव उपाधिरिति फलितं। प्रत्यक्षं उतरूपादित्यत्र प्रत्यवत्वसामानाधिकरणस्य सुखत्व त्व-रूपवादौ सत्वात् तत्र महत्वमा- मानाधिकरण्याभावात् महत्त्वेऽव्याप्तिवारणाय निष्ठा माध्यसम्बन्धि- नाविशेषणं, तथापि साधनावचिवसाध्यापकलेनोपाधित्वात्।

·पातिवादः। तावच्छेदकरूपलक्षणा व्याप्तिः साधनताभिमते कास्तीति स्फटिके जवाकुसुमवदुपाधिरसावुच्यते । लक्षणन्तु साध्य-साधनसम्बन्धव्यापकत्वे सति साधना- व्यापकत्वं, विषमव्याप्तस्तु नोपाधिपदवाच्या प्रवृत्ति- निमित्ताभावात् । दूषकता च तस्य व्यभिचारोबाय- M तथापि अयं चाक्षुषो जातिमत्त्वादित्यत्र पक्षधर्मद्रव्यत्वावच्छिन्नसाध्य- याप्रकोपाधावुद्भूतरूपेऽव्याप्यापत्तिः विषमव्यापकस्योपाधित्वानभ्युप- गमे च महत्त्वेऽव्याप्तिवारणाय निष्ठास्तविशेषणवेयर्थं वक्ष्यमाणपक्ष- धूमवान् बहेरित्यादावाईन्धनादौ द्रव्यं कर्मान्यले मति त्त्वात् प्रत्यक्षमुद्भूतरूपात् महाननित्यद्रव्यवादित्यादौ गुणन्यत्व- महत्त्वानित्यसमवेतत्वादिषु अतिव्याप्यापत्तिश्चेति वांछ। साधमाव- छिन्नमाध्यव्यापकस्यैव एतन्मते उपाधितया उकस्थले उद्भूतरूपस्यानु- पाधित्वात् । न च तथापि सत्त्वाद्यकव्यक्तिहेतुके द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ माध्यव्याप्ये(१) घटत्वादावतिव्याप्तिर्द्वारा सामानाधिककरण्यसम्बन्धन तस्थापि साधननिष्ठमाध्यमामानाधिकरण्यव्यापकत्वादिति वाचापरे- पाबेदमुपाधिलक्षणं अपि तु एतादृमविशिष्टधर्मास्योपाधित्वव्यापकत्व- मेव तेषामभिभतं तथाचोपाधिलक्षणतिव्याप्नेः व्यभिचारसंपादकत- पा(दोपलेऽपि व्यापकतातिप्रसङ्गस्थादोषतयातिव्याप्तेरदोषत्वात् । न वितस्य व्यापकधर्मरूपत्वे साध्यसम्बन्धितानवच्छेदकसाधनतावच्छेदका- (१) घटत्वस्य उपाधिस्वाभावसूचनार्थं साध्ययाप्ये इति विशेषणम् । (२) तथापासम्भवाब्यायोर्थमिचारसम्पादकातयेति ख., ग.।

·तापितामगै कतया। नत्र व्यभिचारोबायकत्वमेवोपाधि अायोजकसाध्यव्यापकव्यभिचरिणोरप्युपाधित्वापत्ते- रिति । इति श्रीमहशोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणौ अनुमानास्यहितीयखण्डे विशेषव्याप्तिः। समाप्तच व्याप्तिवादः। वच्छिन्नेतिसाधनविशेषणवैयर्थं व्यापकतातिप्रसङ्गस्यादोषतया माध्यमामानाधिकरण्यावच्छेदकेऽतिप्रमङ्गस्थाप्यदोषत्वादिति वाच्या गुरुधर्मवविशिष्टधर्मस्यापि व्यापकत्वेन व्यापके व्यर्थ विशेषणताया भदोषत्वादिति दिक् । नन्वेतादृधधर्मस्य(२) गोखवान् अश्वत्वादिव्या दिविरुद्धस्थलीयमाखावत्त्वाद्युपाधावभावात् कथमुपाधित्व मित्यत- पाह,(३) अत एवेति यत एव तन्मते तत्र तस्या नोपाधित्वमत एवेत्यर्थः, 'तत्र' तन्मते, 'माधनावच्छित्रेति साधनविशिरेत्यर्थः, 'ध्रुवं' निर्दोषं, अन्यथा साधनविशिष्टसाध्यापसिया तचैव(४) च लक्षणमव्याप्तं स्थादिति (१) साध्यव्यापकातिव्यानरप्यदोषत्वादितौति ख-चिकितपुस्तकपाठः, प. रन्दे तादृपयाठे 'साध्ययापकाविष्थाप्ले' इत्यस्य साध्यसामानाधिक- रण्ययापकातिव्याप्तरित्येवायः, पतोनासहतिः । (२ 'एतादृशधर्मस्य' साधननिछसाध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वस्खे- त्यर्थः। (২) বা ঘনিষ্টকাৰানামান্ধিয়ামলিন মুন বা धनानियसाध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकत्वमप्रसिद्धमिति भावः । (७) गोवावान् पश्चत्वादिबादौ विण्डस्थक्षे रवेत्यर्थः ·बामियादा। १५ भवः । अप वकिमान् धूमादित्यादौ साध्यादेपाधितावारणाय मत्यन्तं, तथैव महानमत्वादिवारणय विशेष्यदल। म स्यामोमिचा- तनयत्वादित्यादौ शाकपाकजवादावव्याप्तिवारणाय 'माधनावधि- बेति । म चायं चाक्षुषः प्रमेयत्वादित्यादौ पक्षधर्मद्रव्यत्वावच्छिन- भाध्यव्यापके उद्भूतरूपेऽव्याप्तिरिति वाचं। माधनावच्छिन्नसाथ- यापकस्यैव तन्मते उपाधितया तस्यालक्ष्यत्वात् । द्रव्यं सत्वादि- त्यादौ रूपान्यत्व-गुणान्यत्वादिकञ्च लक्ष्यमेवातो न तचातिव्याप्तिः । केचित्तु साध्याभावविशिष्टसाधनवदवृत्तेरेव एतन्मते लक्ष्यवान् अयं चाक्षुषोमेयत्वादित्यादौ उद्भूतरूपादौ नाव्याप्तिः, एवञ्च द्रष्यं इत्यादित्यादौ रूपान्यत्व-गुणन्यत्वादेरपि अलक्ष्यतया तचातिव्याप्ति- कारणय 'साधनाव्यापकत्वमिह साध्याभावविशिष्टसाधनव्यापकौ- भूताभावप्रतियोगित्वं निर्वाच्य, धूमवान् व द्रव्यं प्रमेयखादित्यादौ तत्तदयोगोलकान्यत्व-सत्त्वादिकञ्च न लक्ष्यं तो नतचाध्याप्ति- रित्याः । नवतस्य उपाधिलक्षणवे व्यभिचारे चावण्यमुपाधिनियमोऽसङ्गतः यत्र व्यभिचारिणि हेतौ एतादृशमी नास्ति तस्यैव निरुपाधिला- दित्यत आह, 'यभिचारिणति, 'मङ्गच्छते' दूत्यन्तमेकोग्रन्थः, व्यभिचारित्वञ्च माध्य-तदभावसमानाधिकरणत्वं, 'तदुभयसम्बन्धाभा- वात्' तदुभयसामानाधिकरण्यासम्भवात्, ‘माध्यसम्बन्धितावच्छेदक- मस्तौति अधिकरणविधया माध्यसम्बन्धितावच्छेदकमतीत्यर्थः, 'तदेव' साधननिष्ठमाध्यमम्बन्धितावच्छेदकमधिकरणमेव, साधन- निष्ठमाध्यसम्बन्धितावच्छेदकल्वरूपेण तादाम्यसम्बन्धेनेति श्रेषः । 22 ·. तन्तिान 'नोपाभिः' भन्नतमाचोपाधिः, ननु साथ-सदभावयोर्विरोधेऽपि तदुभयसामानाधिकरण्ययोरविरोधात् कथं तनावच्छेदकभेदापेचे- त्यत पार, अन्यथेति माध्य-तदभावसामानाधिकरण्ययोर्विरोधाभाव- इत्यर्थः, 'त' व्यभिचारितो, 'गमकावेन' प्रयाप्यत्वसम्भवेन, 'व्यभिचारित्वेनेति अयं हेतः मोपाधिर्यभिचारित्वादिति व्यभि- चारित्वेन हेतुना, उपाध्यनुमान अप्रयोजकं स्थादनुकूलतर्का- भावादित्यर्थः, माध्य-तदभावसामानाधिकरण्ययोर्विरोधे तु अवच्छे- दकविधया विरोधभञ्जनमेवानुकूलतर्कः, माधननिष्ठमाध्यमामाना- धिकरण्यावच्छेदकौभूतस्याधिकरणस्यैव तादाम्यसम्बन्धेन तादृशा- वच्छेदकत्वरूपेण माध्याधिकरणवादिरूपेण वोपाधित्वादिति भावः । मोपाधौ साधनतावच्छेदकस्य न साधननिष्ठमाध्यसम्बन्धितावच्छेद- कालमित्यत्र प्राभाकरसंवादमका प्राचार्यसंवादमाह, 'श्रत एवेति यत एव सोपाधौ साधनतावच्छेदकं केवलं न माध्यमम्बन्धितावच्छे दकमत एवेत्यर्थः, 'तस्य' समव्याप्तधर्मास्य, 'माधमाभिमते च कास्तीति माधनताभिमतांचे प्रकारोभते साधमतावच्छेदके तादात्म्यसम्बन्धेन विशेषोभय भ्रमविषयोभवतीत्यर्थः, 'इतौति इत्यतो इतोरित्यर्थः, उप समोपचे प्रादधाति माहात्परम्परया वा खनिष्ठधर्म प्रकारक धमं जनयतौति उपाधिपदव्युत्पत्त्येति शेषः, 'स्फटिके जवाकुसु- (पदिति यथा जवाकुसुमं स्फटिके स्वमिहलौचित्यभ्रमजनकतथा इसौहित्यप्रकारकलोहिताभेदभ्रमजनकतथा वा स्फटिके उपा- (२) नेत्यर्थः, 'उपाधिरसाबुचत इति, 'अमौ' माध्यसमव्याप्नोधर्मः, (8) गोवईवाच्यत्वेनाचार्येभ्यत इत्यर्थः, अन्यथा सोपाधावपि वेवस ·बातिवाद १०५ साधनतावशेदकस साधसम्बन्धितावच्छेदकाले तप सनिडापार समन्धितावदकरूपात्मिकाथा व्याप्तेस्तादाम्यसम्बन्धेन साधन- ववेदक विशेषणौभय भ्रमविषयखनिबन्धनं साध्यसमध्यातवर्षस पाधिपदवाच्यताभिधानममङ्गतं स्यात् तत्सम्बन्धेन तद्यविच्छिा- तियोगिताकाभाववति तत्सम्बन्धेन तावच्छिनप्रकारकज्ञानदेव मतया माधमतावच्छेदके तादाम्यसम्बन्धेन उपाधिनिष्ठमाध्यमम्ब- आतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य भ्रमत्वासम्भवादिति भावः । एतच गधसम्बन्धितावच्छेदकत्वं सर्वसाधारणमनुगतं खरूपसम्बन्धरूपं पक्षणघटकमित्यभिमानेन, अन्यथा माधानतावच्छेदकस्य माध्यमब- स्वतावच्छेदकावेऽपि साधनतावच्छेदके उपाधिनिष्ठमाध्यमम्बन्धिता- च्छेदकाभेदबुद्धेर्ययोजचमत्वसम्भवात्, अत एव प्राचार्यैरपि व्याप्य- परमपहाय साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपवत्त्वलक्षणव्याप्तिसंक्रामकत्वमेव गार्थोऽभिहितः, स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकवघटितत्वेनं तस्य सर्व- गोलघुलमित्यभिमानादिति ध्येयं । नन्षेवमाचार्यनये धूमवान् बड़े- रत्यादौ महानसत्वादौ उपाधिव्यवहारः स्यात् योगार्थ सत्यात् । । “मचे माध्यममानाधिकरण इति न्यायेन रष्टापत्तिरिति छ । प्राचार्यः माध्यममव्याप्तस्योपाधित्वाभ्युपगमादित्यत पार, लक्षणनिषति रूल्यर्थतावच्छेदकन्वित्यर्थः, तथाचोपाधिपदस्य योग- ढत्वात् महानसबादौ योगार्थसत्त्वेऽपि रूयर्थाभावाबोपाधिपद- योग(१) रति भावः। 'साथ-साधनेति माध्यव्यापकले सतीत्यर्थः, अन्य- (२) उपाधियवहार इवि., म.।

·२ तत्ववितामयी वाचं। था गोत्ववान् अश्वत्वादित्यादिविरुद्धस्थले माखावत्वादेरुपाधिपदावा- यत्वप्रसङ्गात् । न चैवं सम्यामोमिचानतयत्वादित्यत्र भाकपाकजवा- दावव्याप्तिर्दुवारैवेति वाच्या प्राचार्य्यमते माध्यसमध्याप्तस्योपाधितया तथानुपाधित्वात्। ननु तथाप्यत्र विशेष्यदलं व्यर्थं तदसत्त्वेऽपि सङ्केतो साधनयापके साध्यव्याप्यत्वस्य योगसभ्यार्थस्थामावादेवातिप्रसङ्गभङ्गात् । न र सङ्केतौ साध्यसमव्यानेऽतिव्याप्तिवारणाय तदावश्यकमिति तब हेततावच्छेदकस्यापि साध्यसम्बन्धितावच्छेदकतया खनिष्ठमाध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपव्याप्तिसंक्रामकत्वस्य खनिष्ठतादृश- व्याप्तिप्रकारकडेततावच्छेदकधमजनकत्वरूपस्य खघुतयाचा-भिम- तयोगार्थस्याभावादेवातिप्रसङ्गविरहात् । न च तच माध्यव्यभिचारि- हेत्वारे खनिष्ठतादृशव्याप्तिसंक्रामकत्वसम्भवात् अतिप्रसङ्गमम्भव इति वाच्य। खनिष्ठतादृप्रध्याप्यभिन्नतया यद्धेततावच्छेदकसंक्रामकर तद्धेततावच्छेदकावच्छिन्ने स उपाधिरिति विवक्षयैव तदतिप्रमावा- रणसम्भवादिति । मैवं वहिमान् धूमादित्यादिमद्धेतौ हेतुतावच्छे- दकसम्बन्धभित्रसम्बन्धेन माध्यममव्याप्ये वहिप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वा- दावव्याप्तिवारणय विशेष्यदलस्यावश्यकत्वात् सम्बन्धभेदेन साध्यसम्ब- धित्वस्य विभिवतया नदवच्छेदकत्वस्थापि विभिवत्वेन तर मिरुतता- दृशव्याप्तिसंक्रामकत्वस्य योगार्थस्य सम्भवात् । न च इतनावच्छेद- कसम्बन्धेन या खनिष्ठव्याप्तिः तत्संक्रामकत्वविवश्यैव तत्प्रतीकार- इति वाच्यं । धूमवान्वक्रेरित्यादौ धूमप्रकारकप्रमाविशेष्यलादेर- संग्रहापरिति भावः । नन्वेवं विषमव्याप्तोऽपि तन्मते उपाधिप- दबाया स्यात् इवार्थस्य सत्यादित्यत पाए, 'विषमेति, प्रकृति- ·बातिवाद। निमित्ताभावादिति घोगार्थाभावादित्यर्थः, यथा खलपन पर- जपदवाच्यमिति भावः । इदमापाततः यौगिकप्रवृत्तिनिमित्ताभा- बेऽपि केवखरूयर्थमादाय उपाधिपदवाच्यत्वस्य दुर्वारत्वात्, नहि योगार्थविभिष्टोकव्यर्थः प्रवृत्तिनिमित्तः । न चैवं स्थलपद्मस्थापि पहजपदवायत्वापत्तिरिति वाच्यं । यदि च तव्यावर्तकं वैजात्यं न रूबर्थतावच्छेदकं तदा तस्यापि दुर्वारत्वात् । अतएव प्रामा- णिकाः तदारसं तत्र रूत्यर्थतावच्छेदकमामनन्ति । नन्वेवं विषम- व्याप्तस्योपाधिपदावाच्यत्वे दूषकतापि तस्य न स्थादित्यत पाह, 'दूषकता चेति, 'तस्य' विषमव्याप्तस्य, 'यभिचारोबायकतयेति व्यभिचारित्वसम्बन्धन तत्तया माध्यव्यभिचारानुमानसम्भवादित्यर्थः, 'उपाधितेति उपाधिपदवाचतेत्यर्थः, तादाम्यसम्बन्धेन तयोरपि साध्यष्यभिचारानुमापकत्वादिति भावः। 'अप्रयोजक-साध्यव्यापकव्य- भिचारिणोः' अप्रयोजकत्व-साध्यव्यापकव्यभिचारित्वयोरित्यर्थः, इति केचित्। म च खव्यभिचारित्वेन साध्यव्यभिचारानुमापकत्वमेव तथास्तु अप्रयोजकत्वादिकन्तु न तथेति वाच्यं । योगार्थापेक्षया तस्थ गुरुत्लादिति दिक् । इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागीशविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्से अनुमानास्यद्वितीयखण्डरहस्ये विशेषव्याप्तिरहस्यं, सम्पर्णश्च व्याप्तिवा- दरहस्यं(१)। (९) पतरव चतुष्टयरहस्यस्य विशेषव्याप्तिरहस्यान्तर्गतत्वेन बाद- पुलकघु एथनिर्देशेऽपि पत्र न एघनिर्देशः अपि तु भदन्तर्गत बवति।

·भन्न व्याप्तिग्रहोपायः। सेयं व्याप्तिन भूयोदर्शनगम्या दर्शनाना प्रत्येक- महेतुत्वात् श्राशुविनाशिनां क्रमिकाणं मेलकाभा- वात्। न च तावदर्शनजन्यसंस्कारा इन्द्रियसहकता व्याप्तिधीहेतवः प्रत्यभिज्ञायामिन्द्रियस्य तथात्व- अथ व्याप्तिग्रहोपायरहस्यम्। व्याप्तिस्वरूपं निरूय परमतनिराकरणपूर्वकं खमतेन तद्ग्रहो- पायमभिधातुं प्रथमं प्राभाकरमतमुपदर्शयति, 'सेयमित्यादिना 'मैवमित्यन्तेन, 'मा' अनुमितिकारणभूतज्ञानविषयोभूता, 'यं अनुपदनिरुका, तथाच भूयोदर्शनं न तदेतद्व्याप्तिप्रत्यक्षे कारणमि- त्यर्थः, न तु मेयं व्याप्तिन भूयोदर्शनजन्यप्रत्यचविषय इत्यर्थः, प्राभाकरनये उपनौतभानस्य विभिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानहेतुत्वस्य चानभ्युपगमेन ज्ञानस्य स्वप्रकाशतया ज्ञानप्रत्यक्षं प्रति चामत्वेन हेतुत्वानभ्युपगमेन तादृशप्रत्यचामिद्या प्रतियोग्यप्रमिद्धेः, विशेष पतावच्छेदकप्रकारकज्ञानविधया तबन्यत्वमादाय प्रमियभिधार सहचारविशिष्टवैशिष्टबोधात्मकप्रत्यक्षमादाय बाधापत्तेः। न । प्राभाकरनये महाद्दर्शनस्य व्याप्तिग्राहकतया भूयोदर्शनमपि व्याप्ति ग्राहकमेत भूयोदर्शनस्य महद्दर्शनानतिरिकत्वादिति तवापि बाधी दुार इति वाचं । प्राभाकरनये मकानयापि व्याययाहकल ·बामियोवः। १ कल्पनादिति वाच। समानविषये. स्मरणे प्रत्यभि- साने च संस्कारोहेतुरतः कथं संस्कारेण व्याप्तिवानं जन्येत, अन्यथातिप्रसनः । किश्च सम्बन्धभूयोदर्शनं इति । न चैवं "तस्मात् महाद्दर्शनगम्या मेत्युपसंहारविरोध इति । तर हि मकदर्शनगम्यत्वं न सहमजन्यप्रत्यक्षविषयवं अपि तु निखिलसाध्य-साधनसम्बन्धग्रहविषयत्वमिति तत्रैव स्फुटौ- भविष्यति इति भावः। भूयोदर्शनानां माथ-साधनसहचारदर्शनत्वेन जनकत्वं, भूयस्वविशेषितेन वा, नाथ इत्याह, 'दर्शनानामिति, 'अहेतुखादिति फलानुपधायकत्वादित्यर्थः, तथाचान्वयव्यभिचार- इति भावः। मान्य इत्याह, 'पाशविनाशिनामिति बतौयक्षण- वृत्तिध्वंसप्रतियोगिनामित्यर्थः, 'क्रमिकाणं' विभिन्नसमयोत्पत्ति- कानां, 'मेलकाभावादिति एकक्षणवृत्तिकवाभावादित्यर्थः, तथाच व्यतिरेकव्यभिचारः, सर्वचापेक्षाबुयात्मकभूयोदर्शने मानाभावा- दिति भावः ।क्रमिका घट-पटादौनां मिलनमस्तीत्यतः 'आशु- भिनामित्यु, शशविनाशिनामपि युगपदुत्पत्रानां विभि- पौयज्ञानादौनां मिलनमस्तौत्यतः 'क्रमिकाणमित्युक्तं, पाशु- शिनोः क्रमिकयोरपि ज्ञानदयोर्मिलनमस्तीत्यतोबहुवचनं है। इत्यच्च भूयोदर्शनं म व्याप्तिप्रत्यक्षमात्रवृत्तिधर्मावच्छिन्न- ताप्रतियोगिककारणताश्रयः तादृशकारणतावच्छेदकरूपशून्य- ति फलितं। विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य कार्यता तु दृशधर्मावचिना तादृशकार्यताप्रतियोगिककारणवच विषय- ।

·१०८ तापितामगै भूयासु स्थानेषु भूयसा वा दर्शनं भूयासि वा दर्श- नानि न यथा एकच रूप-रसयोव्यत्व-घटत्वयोच व्याप्तिग्रहात् एकत्रैव धारावाहिके सहीप्रसङ्गात् । विधया व्याप्तावेव प्रसिद्धं । न च माध्याविशेषः कारणतावच्छेदक- धर्मवत्त्वस्यैव कारणतारूपत्वादिति वाच्यं। अन्योन्याभावात्यन्ताभाव- भेदेम(१) भेदादिति ध्येयं। अब स्वरूपामिद्धिमाशङ्कते, 'न चेति, 'तावदर्शनेति भूयसां दर्शनानां जन्या भूयःसंस्कारा इत्यर्थः। तथाच भूयस्वविशिष्टसहचारदर्शनत्वमेव जनकतावच्छेदकं संस्कारच व्यापार इति भावः । 'तथावकन्यमादिति संस्कारसहकारित्वकल्पनादि- त्यर्थः । 'समानविषयति तविशेष्यक-तत्प्रकारकस्मरणे तविशेषक- तत्प्रकारकः संस्कारो हेतुः तद्विशेष्यक-तत्प्रकारकमत्यभिज्ञाने तविशेष्यक-तत्प्रकारकसंस्कारो हेतरित्यर्थः, यो यत्र विशिष्य-पूर्व- मवगतः स एव तत्र संस्कारवशात् प्रत्यभिज्ञाने भासत रति नियमात्, अत एव केवलदण्डादिगोचरसंस्कारादयं दण्डोत्यादि- प्रत्यभिज्ञानं न जायत इति मौमांसकाभिप्रायः, एतच्चोपनौतभान- मभ्युपेत्य । 'व्याप्तिज्ञानमिति, सहचारगोचरसंस्कारस्य धूमादिवि- शेष्यक-खव्यापकमाध्यमामानाधिकरण्यात्मकव्याप्तिप्रकारकत्वाभावा- दिति भावः । 'अन्यथेति एकविषयकसंस्कारस्थापि अन्यविषयक ज्ञानजमकवे इत्यर्थः, 'अतिप्रसङ्ग' घटादिगोचरसंस्कारादापनि (२) सधार्थ साध्यघटकनपदस्य अन्योन्याभावपरत्वं हेतुघटकभून्य- पदस्थात्यन्ताभावपरत्वमतः साध्य हेत्वोवैजक्षण्यं ।

·बामियोपायः। १०० भूयत्वस्य पि-चतुरादित्वेनाननुगमार। अपि । पार्थिवत्व-शाहस्थत्यादौ शतमा दर्शमेऽपि शाथ- ग्रहात्, तर्कसहसतं तथेति चेत्, सहि सहचारदर्शन- . पटादिगोचरशानजननप्रसङ्ग इत्यर्थः । किं बहुना सम्बन्धभयो- दर्शनमपि दुनिरूपमित्यभिप्रायेण पृच्छति, 'किचेति, 'किंगमः प्रने, 'चकारो वाथै, यत्सम्बन्धभयोदर्शनं मंस्कारद्वारा इतरुचते तदेव सम्बन्धभूयोदर्शनं वा किमित्यर्थः । ननु सम्बन्धभूयोदर्शन- पदेन भूयःसु स्थानेषु माध्य-साधनसम्बन्धभयोदर्शनं, भूयसां वा माध्य-साधनानां सम्बन्धभूयोदर्शनं, भूयासि वा माध्य-साधनयोः सम्बन्धदर्शनानौति वक्तव्यमित्याह, 'भूयःखिति, 'दर्शन' भूया- ध्य-साधनसहचारदर्शनं, तथाचाधिकरणदर्शनयोरुभयो यसमिति भावः । 'भूयसां वेति भूयसां माध्य-साधनानां भूयःसहचारदर्शन- मित्यर्थः, तथाच माध्य-साधन-दर्शनानां त्रयाणां भूयस्वमित्यर्थः, 'भूषांसौति, 'दर्शनानि' साथ-साधनसम्बन्धदर्शनानि, तथाच दर्ग- ममात्रस्य भूयस्वमित्यर्थः, 'म तथा' न व्याप्तियाहक, श्राद्ये 'एकेति एकवस्थितरूप-रण्योरित्यर्थः, एतद्घटवृत्तिरूपवान् एतद्घटवृति- मादित्यवेति भावः, न वेतद्रूपवान् एतद्रमादित्यच, तथा मति सोयेऽयचैव दोषसम्भवे स्खलान्तरानुधावनप्रयासस्य व्यर्थतापत्तरिति । न च भूयास्थानेषु व्यतिरेकसहचारदर्शनं तचापि सम्भवतीति । तदभावेऽपि व्याप्यनुभवात् । द्वितीये पार, 'द्रव्यखेति, एका ·१७८ तावचिन्तामो सहशतः स एव व्याप्तिग्राहकोऽस्तु अावश्यकत्वात् किं भूयोदर्शनेन। न च तेन विना तर्क एव नावत- रति, प्रथमदर्शने व्युत्पन्नस्य तर्कसम्भवात् । न चैवमे- घट एव पाकजरूप-रसानां भूयस्वादुक्तस्थलमुपेचितं। बतौये वाह, 'एकत्रैवेति एकस्मिन्नेव महानसे धारावाहिकसहचारज्ञाने इत्यर्थः, संस्कारद्वारा भूयसां दर्शनानां सत्त्वादिति भावः । कदाचिदष्टा- पत्तिसम्भवादाह, भूयस्वस्येति, 'त्रि-चतरादित्वेनेति त्रित्व-चतुवा- दिरूपत्वेमेत्यर्थः । ननु बहुत्वमेव भूयस्वं त्रित्वमेव वा चतुरादिद- भनेऽपि चिकदर्शनसत्त्वेन व्यभिचाराभावादित्यत आह, 'अपि चेति, तथाचान्वयव्यभिचार इति भावः । “तर्कसहकृतमिति तर्कमहकतं भूयोदर्शनं मंस्कारद्वारा व्यभिचारज्ञानं निवर्त्य व्याप्तिधौहेत- रित्यर्थः, 'म एव' तर्क एव, 'भूयोदर्शनेनेति भूयस्वघटितकारण- तावच्छेदकेनेत्यर्थः । भूयोदर्शनस्य तर्कप्रयोजकत्वमाशय निराक- रांति, 'न चेति, 'कुत्पन्नस्येति शब्दादितस्तर्कमूलौभतापाद्यापादक- व्याप्तिज्ञानवत इत्यर्थः । दृष्टापत्तिमाशङ्कते, 'न चैत्रमेवेति व्यभि- चारादर्शन-सहचारदर्शनमहवतः तर्क एव व्याप्तिग्राहकोऽस्वित्यर्थः । प्राङ्गते, 'जातमावस्येति स्तनपानं सुखसाधनं तदनन्यथासिद्धाग्यय- व्यतिरेकानुविधायित्वात् यत् यदनन्यथामिद्धवान्वय-व्यतिरेकानुवि- धायि तत् तत्मासाधनमितौष्टमाधनतानुमितिजनकव्याप्तिज्ञानमि- त्यर्थः, 'तर्क विनेवेति 'दुवाब्दः मादृश्यार्थः, तथाच तत्तयाप्तिज्ञानं यथा तक विना तथा सर्वचेव मूलीभूतयत्किचित्तजनकौमत- ·थानियहरोमायः। वास्तु, सर्कस्य व्याप्तिमामूलकत्वेनानवस्थामात् । जात- मापस्य प्रवृत्ति-निवृत्तिहेत्वनुमितिजनकव्याप्तिज्ञानं तर्क विनेवातोनानवस्थेति, चेत्,९) तर्हि व्यभिचारात । व्याप्तिप्रत्यक्षं तक विनतातो नानवस्था इत्यर्थः । यथाश्रुते जातमात्र- बालकौयव्याप्तिस्मरणस्य विमा तर्कमुत्पादेऽपि तन्मूलभूतजन्मा- मारोथव्याप्यनुभवस्य तर्कसापेक्षत्वात् अनवस्थातादवस्यात् अचानव- स्थापरौहारेऽपि वड़ि-धूमादिव्याप्तिग्रहस्थले २) अमवस्थातादवस्थ्यात् (१) 'विनेवेत्यत्र 'विनैवेति कस्यचित् मूलपुलकस्य पाठः ! (२) वह्निमान् धूमादित्यादौ व्याप्तिग्रस्यले इति ख० । 'सेयं व्याप्ति- नभूयोदर्शनगम्येत्यादिमूलं मथुरानाथेन यव्याख्यातं तत्रेदं विवेचनीयं । मेयं व्याप्तिर्न भूयोदनिगम्या इति भूयोदर्शनं न तदेतद्याप्तिप्रत्यक्ष कारणमित्यर्थः, न तु सेयं व्याप्तिन भूयोदनजन्यप्रत्यक्षविषय इत्यर्थः विशे- घणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानविधया तज्जन्यत्वमादाय प्रसिद्यभिधाने सह- चारविशिष्टवैशिष्यबोधात्मकप्रत्यक्षमादाय बाधापत्तेरिति मथुरानाथः । मनु भूयोदर्शनजन्यप्रत्यक्षविषयो न इत्यत्र विषयत्वपदेन मुख्यविशेष्य- स्वमेव वक्तव्यं तथा व्याप्तौ धर्मिणि तादृशप्रत्यक्षीयमुख्य विशेष्यत्वाभाव- सत्त्वात् कथं बाधापत्तिरित्युक्तां, मुख्यविशेष्यत्वच प्रकारवान्यविषयत्वं, तथाच पर्वतादौ तत्प्रसिद्धिः । न च वह्निसमानाधिकरणधूभवान् पर्वतः धूमधायकवतिसामानाधिकरण्यच धूमवृत्ति इति समूहालम्बनतादृश- बोधात्मकप्रत्यक्षमादाय बाधापत्तिसङ्गतिः धूमथापकवह्निसामानाधिक- रण्यरूपयानेधमत्तित्वांचे मुख्यविशिष्यविधयैव भामात् इति वाचं। भूयोदर्शनजन्यप्रत्यक्षविषयो न इत्यनेन भूयोदनिजन्यप्रत्यक्षीयमुख्य विशे ·तापविनाम 1. इति समूहाजम्बन- शतानिरूपितप्रकारत्वामावस्य विवक्षणीयत्वात् तपाच वाहसमूहाल. बनप्रत्यक्षीयमुख्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारचं धूमनिकं धूमत्तित्वनिष्ठल तदभावस्य व्याप्तौ सत्त्वात् न बाधः । न च तथापि वशिसमानाधिकरण- धूमवान् पर्वतः धूमव्यापकवसिमानाधिकरणच धूम मादाय धूमनिष्ठमुख्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारत्वस्य सामानाधिकरणेऽपि सवाझ्याधापत्तेनीसतिरिति वाच्या भूयोदर्शनजन्यतावच्छेदेवीभूतमुख्यवि. शेव्यतानिरूपितप्रकारवाभावस्य न भूयोदर्शनजन्यप्रत्यक्षविषयत्वमित्यनेन विवक्षितत्वात् तथाच भूयोदर्शनजन्यतावच्छेदकं वह्निसामानाधिकरण्य- विशिष्टधूमप्रकारकबुद्धित्वं निरूपकत्वसम्बन्धेन सहचारविशिधूमनिष्ठा- कारतापि ज्ञानजन्यतावच्छेदिका जन्यतावच्छेदकतायाः पात्यविवक्षणात्, एवञ्च मूयोदर्शनअन्यतावच्छेदकमुख्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारता धूमादे- रेव तदभावस्य व्याप्तौ सत्त्वान्न बाधः इति चेत् । न । सहचारविहिपका- रकबुद्धिवं न सहचारप्रकारकज्ञानजन्यतावच्छेदकं पर्वते धूमः धूमे घ बहिसामानाधिकरण्यमिति विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या जायमानम्य वसिमानाधिकरणधूमवान् पर्वत इति प्रत्यक्षस्य धूमधर्मिकसामानाधि- करण्यप्रकार कज्ञानं विनापि उत्पादेन व्यभिचारापत्तेः, किन्तु वहिसमाधि- करणधूमवान् पर्वत इति विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिबुद्धौ धूमविशेषणताप- भवडिसामानाधिकरण्यमपि खावच्छिन्न प्रतियोगिताकसंयोगवत्तासम्बन्धन पर्वतांचे भासते उक्तविशेष्ये विशेषणमिति रोया बोधे च तादृशसम्बन्धेन सामानाधिकरण्यं न भासते इति धूमविशेषयतापनसामानाधिकरण्यनि- छोक्तपरम्परासम्बन्धावच्छिन्न प्रकारताकवुद्धित्वमेव जन्यतावच्छेदक संघाघ न थभिचारः, एवञ्च भूयोदर्शनजन्यतावच्छेदिका उलपरम्परासम्बन्धापछि मधूमनिरूपितविशेषणतापनसामानाधिकरण्यनिठप्रकारता सा च पर्वत- निष्ठमुख्यविशेष्यतानिरूपितापि इति तादृशप्रकारवाभावस्य व्याप्तावसत्वेन बाधः सुस्थिर एन । इत्याच भूयोदर्शनं न व्याप्तिप्रत्यक्षमात्र रत्तिधधम्मावनिवार्यतानि- ·यामियोपायः। বিনন্ধানাে নায়ক্সানাহুবহুসসুন্মলা হলি কাবিন इति मथुरानाथः। न च यातिप्रत्यक्षमापत्तिकार्यतानिलपितका- रणतानाश्रयतादृशकायंतानिरूपितकारणतावच्छेदकल्पशून्यत्वादित्यस्यैव सम्यकत्ये हेतु-साध्ययोर्धभावचिमत्वदलं विपणमिति वाच्च। साचा. रविशिलवैशिट्यावगाहिबुद्धिवावशिवकार्यताया नानावे धूमधापकवधि- समानाधिकरणधुमवान् इति सहचारविशिश्वैशिध्यावगाहियोधात्मक- व्याप्तिप्रत्यक्षमावत्तिकार्यतानिरूपितकारणतावच्छेदकरूपस्य पत्ति- तया तादृशकार्यतानिमितकारणतावच्छेदकल्पशून्यत्वस्य पक्षेऽसत्त्वात् खल्यासिब्यापत्तेः बतो वंशे धावच्छिनषदणं सफल, साध्यांचे च तादृशसहचारविशिष्ठवैशिघ्यावगाहियोधात्मकव्याप्तिप्रत्यक्षमात्रवृत्ति- कार्यतानिरूपितकारणताश्रयभिन्नत्वस्य पक्षेऽसत्त्वाइवाधापत्तिरतो धमा- वपिनत्वदलं निवेशनीयं । धावच्छिनत्वदलनिवेशे तु तादृशधर्म- पदेन व्याप्तिप्रत्यक्षत्वमेव लभ्यते न .तु सहचारविशिरवैशिघ्यावगा. दिबुद्धिवं । तस्य व्याप्तिप्रत्यक्षतरत् यत् वसिमानाधिकरणधूमवान् इत्याकारकप्रत्यक्षादिकं तत्र वृत्तित्वात् । न च मात्रपदनिवेशो विफल- इति वाच्छ । सहचारविशिवैशिघ्यावगाहियोधात्मकव्याप्तिप्रत्यक्षवृत्ति यत् सहधारविशिलवैशिघ्यावगाहिबुद्धित्वं तद्धावच्छिन्नकार्यतानिरू- पितकारतावच्छेदकरूपशून्यत्वस्य पक्षावृत्तित्वेन खरूपासिद्धेस्तादवस्थ्यात् साध्यांश मात्रपदानिवेशे तु तादृशविशिववैशिघ्यावगाहिबुद्धित्वावच्छि. बकार्यतानिरूपितकारणताश्रयभिन्नत्वस्य पक्षात्तित्वेन बाधापत्तिरत उभ- यत्रैव मात्रपदमवश्यं निवेशनीयं, तथाच सहचारविशिष्वैशिघ्यावगाह बुद्धित्वन्तु न तथा तस्य व्याप्तिप्रत्यक्षतरद्यत् वहिसमानाधिकरणधूमवान् इत्यादि प्रत्यक्षादिकं तत्र वृत्तित्वात् । न चैवमपि हेतु-साध्ययोः व्याप्तिपदं व्यर्थमिति वाच्यं । मौमांसकनये ज्ञानस्य खप्रकाशतया धूमव्यापकवक्षित- मानाधिकरणधूमवान् पर्वतः वसिमानाधिकरणत्वेन धूममहं जानामि লাফাক্সমুখমলনায় অনুৰাৰবিৰিন্থিৰমাৰি ·९८२ तत्वचिन्तामो द्वित्वस्य प्रत्यक्षमावन्नितया तनावच्छिनकार्यतानिरूपितकारबता. वच्छेदकरूपशून्यत्वस्य पक्षावृत्तित्वेन खरूपासियापत्ते, साध्यांशे सद- निवेशे चोक्तरीत्या तादृशधर्मपदेन सहचारविशिष्टवैशिष्यावगाहिबुद्धि- स्वस्य ग्राद्यतया तावच्छिमकार्यतानिरूपितकारणताश्रयभिन्नत्वस्य पक्षावृत्तितया बाधापत्तिरिति व्याप्तिपदनिवेशः सपल इति प्रत्यवतो. भिप्रायः । अत्रेयमापतिः। भूयोदर्शनं न तदेतदव्याप्तिप्रत्यक्षे कारणमि- क्युक्तौ यथाश्रुतं कार्यतावच्छेदकविधया व्याप्तिप्रत्यक्षत्वमेव भासते तथाच याप्तिप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न कार्यतानिरूपित कारणतानाश्रयत्वस्य साध्यत्वे जरनै. यायिकमतनिराससम्भवात् कथं व्याप्तिप्रत्यक्षमात्रवृत्तिधर्मावनिवेन कार्य्यता विशेषौयेति । अत्र केचित् व्याप्तिप्रत्यक्षमात्रवृत्तिधावच्छिन्ने- त्यादिना व्याप्तिप्रत्यक्षरत्तिवेजात्यावच्छिन्न कार्यतायाः परिग्रहः तयाच व्याप्तिप्रत्यक्षदत्तिवैनात्यावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणतानाश्रयत्वस्थापि संग्रह इति प्राहः। पपरे तु व्याप्तिप्रत्यक्षत्वं व्याप्तिविषयकत्वविशिवप्रत्यक्षत्वं तथाच व्याप्ति- মনস্থিক্লাইনালিমিনাহয়নানামল বাঘ মল- विशिछष्याप्तिविषयकत्वावच्छिन्नं प्रति भूयोदर्शनं हेतुरिति जरनैयायि- कमतस्य निराकरणायोगात् । व्याप्तिप्रत्यक्षमावत्तिधर्मावच्छिन्नकार्य- नानिरूपितकारणतानिवेशे तु प्रत्यक्षत्वविशियव्याप्तिविषयकवस्थापि प्रत्यक्षमात्रत्तितया सदवच्छिन्न कार्यतानिरूपितकारणताश्रयभिन्नत्वमपि लभ्यत इति स्थितं । गयास्त व्याप्तित्वस्यैकस्याभावात् अत्र सा इत्यनेन व्यापकसामानाधिक- रण्यरूपव्याप्तित्वेन निवेशे तस्मात् सकृद्दर्शनगम्या सा इत्युपसंहारेऽपि सा इत्यनेन तस्यैव परामर्शन तथा [पाध्यभावो व्याप्तिरित्यनेन उपाध्य- भावरूपयानेः सवदर्शनगम्यत्वोपादामविरोधः, उपाध्यभावरूपश्याप्तित्वेन प्रवेशे नन्वनौषधिकत्वज्ञानं व्याप्ति ज्ञानहेतुरिति मूविरोधः उपाध्यमा- वरुपयातिप्रवक्षं प्रति उपाध्यभावधानकारणवस्य केनाप्यनङ्गीकारात्, - ·बामियोपायः। ܘܳܢ किन्तु पमितिणनकतावच्छेदकतापर्यायधिकरणतया व्याप्त प्रवेशः, एवं सति उपक्रमोपसंहारस्य एकधम्मावच्छिन्नपक्षकत्वनियमोऽपि सङ्गच्छते । সঘাত না সঞ্জয়লা বা হল না তুলল অনুমিনিগলকা- तावच्छेदकतापर्यायधिकरणत्वेन मीमांशकाभिमतायाः उपाध्यभावरूप- यानः परामर्शात्तथाापाध्यभावोयाप्तिरिति विवरणमपि सङ्गच्छते, सेयं व्यातिनं भूयोदर्मनगम्येत्यत्र सा इत्यनेन धनुमितिजनकतावच्छे- दकतापर्यायधिकरणवरूपेण व्यापकसामानाधिकरण्यव्याप्तेः परामर्थात् नन्वनौयाधिकत्वज्ञानं यातिज्ञाने हेतुरिति मूलमपि सङ्गच्छते। एवञ्चहानु- मितिजनकतावच्छेदकतापर्यायधिकरणविषयकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नकार्यतानि- रूपितकारणतानाश्रयत्वस्य साध्यत्वं वलयं तच न सम्भवति जरनैयायि- कमतेऽपि व्यापकसामानाधिकरण्यविषयकप्रत्यक्षत्वमेव भूयोदर्शनजन्यता- वच्छेदकं म वनुमितिजनकतावच्छेदकतापात्यधिकरणविषयकप्रत्यक्षत्वं प्रमेयत्वादिना व्याप्तिग्रहे व्यभिचारापत्तेः भूयोदर्शनपदार्थस्य साध्य-साध- नभेदेन भिन्नतया चालोकधार्मिकव्याप्तिग्रहस्यापि अनुमितिजनकतावच्छेद- कतापर्यायधिकरणविधकतया तत्र वड़ि-धूमसहचारग्रहात्मकभूयोदर्श- नविरहेण व्यभिचारापत्तेच, तथाच अनुमितिजनकतावच्छेदकतापर्याय- धिकरणविषयकपत्यक्षत्वावच्छिन्न कार्यतानिरूपितकारणताप्रवेशेऽप्रसिद्धिः अनुमितिजमकतावच्छेदकतापात्यधिकरणविषयकप्रत्यक्षमात्रवृत्तित्वप्रवेश तु व्यापकसामानाधिकरण्यविषयकप्रत्यक्षत्वस्य तादृशप्रत्यक्षमात्रवत्तिवा- नाप्रसिद्धिरित्यभिप्रायेणैव मात्रवृत्तीत्युक्त इति भावः । ननु व्याप्तिप्रत्यक्षत्वं व्याप्तिविषयकत्वविशिषप्रत्यक्षत्वं तस्य च प्रत्यक्षत्वानतिरिक्ततया घटप्रत्य- दोऽपि वृत्तित्वेन व्याप्तिप्रत्यक्षमात्रवृत्तित्वाभावादेव व्याप्तिप्रत्यक्षमावत्ति- धम्मावच्छिन्न कार्यतानिरूपितकारणत्वाभावसाधने प्रतियोग्यप्रसिया इद- मसङ्गतं । पत्रेदमुत्तरं । व्याप्तिविषयकत्वविशिछप्रत्यक्षत्वावच्छिनभेदव्यापक- भदप्रतियोगितावछेदक व्याप्तिप्रत्यक्षमात्रवृत्तिधर्मपदेन विवक्षितमतो काप्यनुपपतिरिति ।

·१८० तापितामी तादृशकार्यतानिरूपितकारणत्वच विषयविधया व्याप्तावेव प्रसिडमिति मथरानाथः । इदच विषयतासम्बन्धेग प्रत्यक्षत्वावच्छिनं प्रति बादाम्येने व्याप्तिहतुरित्यभिप्रायेण | ननु जरनैयायिकमते समवायसम्बन्धन याति- प्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रति समवायसम्बन्धेनं भूयोदर्शनस्य हेतुत्वात् भूयोदी- नधर्मिकतत्सम्बन्धावच्छिन्न कारणत्वाभावसाधनहारा सम्मानिरासमिच्छता मौमांसकेन कथं तादात्म्यसम्बन्धावच्छिवस्य व्याप्तिप्रत्यक्षमात्रत्तिधम्मा- वच्छिन्न कार्यतानिरूपितकारणत्वस्य व्याप्तौ प्रसिद्धिः कता । न चैवं तादा- म्यसम्बन्धावच्छिनकारणत्वाभाव रख साध्य इति वाचं । तादाम्यसम्ब. न्धावच्छिन्न कारणत्वाभावस्य जरनैयायिकमतेऽपि भूयोदर्शने सत्चात् सिद्ध. साधनापत्तेः । न च व्याप्तिप्रत्यक्षमावत्तिधर्मावच्छिन्नकार्यतानिरूपितका- रणतानाश्रय इत्यनेन सम्बन्धसामान्येन कारणवसामान्यभाव एव साध्य- तथाच यत्किञ्चित्सम्बन्धेन यत्किञ्चित्वारणतापसिदिसम्भवात् तत्सम्भवा, नापि सिद्धसाधनावलारः जरनैयायिकेन सम्बन्धसामान्येन कारणवसामा. न्यामावस्य साधयितुमशक्यत्वात् तन्मते भूयोदर्शने यत्किञ्चित्समवायसम्ब- न्धेन यत्किञ्चित्कार णतायाः सत्त्वात् इति वाच्यं । कारणतायाः कार- शतावच्छेदकखरूपत्वमवश्यं वक्तव्यं अन्यथा हेतु-साध्ययोविभिन्नतया साध्या- विशेषभिया अत्यन्ताभावान्योन्याभावभेदेन भिन्नत्वमिति यदुक्कं मधुराना- थेन सहि फलं स्यात्, तथाच तादृशकारणत्वच कार्याव्यवहितप्राक्क्षवा- वच्छेदेन कार्यतावच्छेदकसम्बन्धन कार्याधिकरणबत्त्यभावीयकारणतावच्छे- दकसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्त्वं तस्य च सम्बन्धभेदेन मिन्नतया विषयतासम्बन्धेन व्याप्तिप्रत्यक्षाधिकरणत्तिभेदीयतादाम्यसम्ब. न्धावञ्चिनप्रतियोगितामवच्छेदकधर्मवत्त्वं जरनैयायिकमते तु समवायस- म्बन्धेन व्याप्तिप्रत्यक्षाधिकरणस्यत्यन्ताभावीयसमवायसम्बन्धावशिवप्रति- योगितानवच्छेदकधर्मवत्त्वरूपं तथाचैतदुभयसाधारणानुगतकारखवा- स्वासिद्धिः। बदमुत्तरं। निशक्तोभयरूपकारवायां धन्यतरवमनु- गौत्य सम्बन्धसामान्येन अन्यथासियनिरूपकतादृशान्यवरत्वावशिम ·बानियहोपाव प्रतियोगिताकान्यवरसामान्याभाव एव साध्यते, तथाचान्यतरस्य यत्- किचित्तादात्म्यसम्बन्धावच्छिनत्वसम्भवेनापि तत्सम्भव इति, गापि सिद्ध- साधनमिति जरनैयायिकेन एतदन्यतरवावच्छिनप्रतियोगिताकामावः साधयितुं न शक्यते भूयोदर्शने तादृशान्यतरीभूतत्वस्य समवायसम्बन्धाव- छिनकारणसत्त्वादिति ध्येयं । तादृशकारणत्वञ्च विषयतया व्याप्तावेव प्रसिद्धमिति, इदन्तु विषयता- सम्बन्धेन व्याप्तिप्रत्यक्षं प्रति तादाम्येन व्याप्तिहेतु रित्यभिप्रायेणोक्तं । ननु धूमव्यापकवसिमानाधिकरणो धूम इत्याकारकव्याप्तिप्रत्यक्षस्य व्याप्तिघट. कप्रत्येकपदार्थधूमादावपि विषयतासम्बन्धेन जायमानतया तत्र मादाम्येन व्याप्रभावाभिचारापत्तिः तस्माद्याप्तिनिष्ठविषयतासम्बन्धेन व्याप्तिप्रत्यक्ष- त्वावच्छिन्नं प्रति तादात्म्ये न व्यानेतुत्वं वाच्यं, तथाच तादृशधूमादौ तादृश- सम्बन्धेन व्याप्तियहानुत्पादान व्यभिचारः, एवं सति कार्यकारणभावे व्याप्तिप्रत्यक्षमित्यत्र व्याप्तिपदं विहायतादृशसम्बन्धेन प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति तादात्म्येन हेतुत्वं वक्तव्यं, तथा सति व्याप्तिप्रत्यक्षमात्रवृत्तिधावच्छिन- कार्यतानिरूपितकारणत्वाभावसाधने प्रतियोग्यप्रसिद्धिस्तदवस्थेवेति ताह- शासम्बन्धेन प्रत्यक्षत्वस्य कार्यतावच्छेदकतया तस्य व्याप्तिप्रत्यक्षतरघटादि- प्रत्यक्षत्तितया व्याप्तिप्रत्यक्षमात्रयत्तित्वविरहात् व्याप्तिप्रत्यक्षमात्रत्ति. धर्मावच्छिन्न कार्यतानिरूपितकारणत्वाप्रसिद्धे। पत्रेदं सिद्धान्तितं । विषय- तासम्बन्धेन व्याप्तिप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति तादात्म्येन व्याप्नईतुत्वं वाच्यं । न । तादृशधूमादौ विषयतया व्याप्तिप्रत्यक्षं जायते येन तत्र तादात्म्य न व्यानर. भावात् व्यभिचारावकाश इति वाच्यं । व्याप्तिप्रत्यक्षत्वस्य व्यामिविषयकव- विशिवप्रत्यक्षत्वात्मकतया विषयतया तहम्मावच्छिन्नाधिकरणताया पति. रिक्तत्वात् विषयतया तादृशच व्याप्तावेव जायते न तु धूमादाविति स्थितं । स्तनपानं सुखसाधनं सखागन्यथासिद्धत्वे सति सखान्वयव्यतिरेकानुविधा- यित्वात् यद्यदनन्ययासिद्धान्वयथतिरेकानुविधायि सत्तत्साधनमिति व्याले 24 ·१४ वामितामयी जाने तकीपेक्षाविरहानवस्था निराधता | बच सुखानन्यथासिद्धत्वच न सुखान्यथासिद्धत्वावचिन्नप्रतियोगिताकभेदः यावत्सखान्यथासिइसाधार- सासखान्यथासिद्धत्वस्थानुगतस्याभावातू, किन्तु सुखान्वयव्यतिरेकानुविधा- यितावच्छेदकीभूतयद्यद्धम्मावच्छिन्ने सखस्याकारणत्वयवहारः प्रामाणिकानां तत्तद्धावच्छिन्नं यद्यत् तत्तहाक्तिभिन्नत्वं, सुखान्धय-व्यतिरेकाननुविधायि- घटादौनां विशेष्यदलेनैव वारणसम्भवात्तेषां तत्तयक्तित्वावच्छिनप्रतियो- गिताकानन्तभेदनिवेशेन वारणे गौरवमतो यद्यडर्मेऽवच्छेदकान्तं । विशे. व्यदणार्थस्तु खाव्यवहितपूर्वकालवृत्तित्वे सति अवच्छेदकतासम्बन्धन खाधि- करणदेशावच्छेदेन खाव्यवहितपूर्वकालावृत्त्यभावप्रतियोगितावच्छेदकधर्म- वक्त्वं न तु सुखाव्यवहितपूर्वकालवृत्तित्वे सति सुखाधिकरणीभूतदेशावच्छे. देन सुखावहितपूर्वकालमृत्यभावप्रतियोगितामवच्छेदकधर्मवश्वमर्थः, सथा सति साध्याविशेषापतिरिति । खपदं सुखपर, यथाश्रतमुखान्वय- व्यतिरेकानुविधायित्वस्य स्तनपाने सत्त्वात् स्वरूपासियापत्तिः, एवञ्च सत्ता- भरोरत्यादिनात्यामपि विशेष्यदलसत्त्वात् तत्र सुखसाधनत्वासत्वेन व्यभि- चारः चतोऽनन्यथासिद्धत्वान्त, प्रलयादौनामभावस्य सुखाचवहितपूर्वकाले व्याप्यत्तितया न सुखाधिकरणदेशः अवच्छेदक इति खाधिकरणदेशाव- छेदेन खाव्यवहितपूर्वकालवृत्तिर्यस्तदन्यत्वं प्रजयामावस्याक्षतमिति तत्- प्रतियोगितावच्छेदकप्रलयत्वमादाय प्रलये अतिप्रसनः यतो विशेष्यदन- घटकीभूतसत्यन्त, सुखाव्यवहितपूर्वकालत्तिघटादिष थभिचारधारणाय विशेष्यदलघटकविशेष्यदलं, तथाच खाव्यवहितपूर्वकालेऽवच्छेदकतासम्ब- न्धन खाधिकरणशरीरावच्छेदेन घटाभावस्य सत्त्वान व्यभिचारः। सन- पानामावस्यापि खाव्यवहितपूर्वकान्ने देशान्तरावच्छेदेन सत्वात् न तत्र विशेष्यदलघटकविशेष्यनिर्वाहः अतः खाधिकरणदेशावच्छेदे नेति । खा. धिकरणत्वञ्च यवच्छेदकतासम्बन्धेन, सुखं प्रति स्तनपानस्य हेतुतायां कार्य- सावच्छेदकत्वं कारणस्य तु समवायः प्रत्यासत्तिरिति ध्येयं । बलतः तदन. -- ·सानियतोपायः। सोऽपि न व्याप्तिग्रहे हेतुः। न च तदुद्धाववान्तर- मातिरस्ति, सामान्यमत्यासत्या सर्वोपसंहारादविना- भावग्रहः, सामान्यरूपता.च सतदर्शनगम्येति भूयो- दर्शनापेक्षेति चेत्। न। सामान्यस्य हि प्रत्यासत्तित्वं खाघवात् म तु सामान्यतया ज्ञातस्य तदनभ्युपगमाञ्च 'तर्हि व्यभिचारादित्याद्यपिमग्रन्थासङ्गतेश्व व्याप्तिप्रत्यक्षं प्रत्येव तर्कस्य हेतुतया जातमात्रवालकोयव्याप्तिज्ञानस्य स्मरणरूपतया व्यभिचा- रासम्भवात् । न 'विनैवेतिपाठेऽपि एवशब्द वाथै, तथाच पूर्वोक एवार्थ इति वायं। एवशब्दस्य वार्थकत्वे पूर्ववरविलोपा- पत्तेः “एवे इवार्थ” रति परिशिष्टानुशासनात्, दुवार्थोऽवधारणेत- रार्थः, "एवेऽनवधारणे” इति व्याकरणान्तरौयानुशासनैकवाक्यत्वात् । तीति यत्किञ्चित्तजनकौभूतव्याप्तिप्रत्यक्षस्य तर्फ विनाप्युत्पाद- इत्यर्थः, 'मोऽपि' तोऽपौत्यर्थः, अनादित्वेनैतत्परिहारथाग्रे वक्ष्यते। नु तर्कजन्यव्याप्तिबुद्धिषु वैजात्यं वर्तते तदेव तर्कजन्यतावच्छेदकं । | चाक्षुषत्वादिना सङ्करः, चाक्षुषत्वादियायनानाजातिखौका- रात् कार्यतावच्छेदकस्थाननुगमस्थादोषत्वादित्यत श्राह, 'न चेति, यथासिद्धान्वय व्यतिरेकानुविधायित्वमित्यस्य खान्वयप्रयोजकान्वयप्रतियो- गत्ये सति खानुत्पादप्रयोगकोभूताभावप्रतियोगित्वमिति समुदायदलस्य नेम्वयार्थः । बन्धयप्रयोजकत्वं खरूपसम्बन्धविशेषा, बथाच प्रछते खग- नादौ मुखाबाद विरकानुविधायित्वमक्षतमेवेति ।

·तत्वचिन्तामणे म काकतालीयत्वादिशहाव्युदासाय हितीयादि- दर्शनापेक्षेति वाच्च। हितीयादिदर्शनेऽपि शहाताद- वस्थ्यात्। नन्वनौपाधिकत्वज्ञानं व्याप्तिवाने हेतुः तहे- श-काल-तपावस्थितघटादीनां उपाधित्वशानिरा- सः कस्यचित् साधनव्यापकत्वज्ञानेन कस्यचित साध्या- व्यापकत्वज्ञानेन स्यात् तच्च भूयोदर्शनं विना नावत- 'तदुद्वौ' तन्नन्यव्याप्तिबुद्धौ, 'जातिरस्तौति, मानाभावात् तस्य हेतुत्सामिद्धिरिति भावः । माभूत् भूयोदर्शनं कारणं तथापि कचिदुपयुज्यत एवेत्यभिप्रायेण शरते, 'सामान्येति, एवमुत्तरच सर्वचापि, ‘मयापमं हारादिति सर्वेषां माध्यामां साधनानां ज्ञाना- दित्यर्थः, सामान्यरूपतेति, सामान्यत्व स्थानेकवृत्तिवरूपत्वादिति भावः। इदच्च सामान्यत्वेन ज्ञातं प्रत्यासत्तिरित्यभिप्रायेण । न चेतावनापि अनेकव्यकौमां धूमादौनां ज्ञानस्यापेक्षा सिद्धा न तु सहचारभूयोदर्शनापेरेति वाच्यं । सामान्यतोऽस्थानेकदर्शनमाचा- पेशाव्यवस्थापकासात् एवमुत्तरचापि । 'सामान्यस्य' सामान्यज्ञानस्य, 'तदिति सामान्यलक्षणप्रत्यासत्यनभ्युपगमाञ्चेत्यर्थः । 'काकतालीय- बादिशा' माध्य-माधनसहचारस्यैतन्मात्रस्थलीयत्वास, 'पादिप- दात् विस्खलौयत्वादिपरिग्रहः । 'अनौपाधिकवज्ञान' उपाध्यभाव- (१) देश-काल-तत्रास्थित घटादीनामित्वत्र ततिपदंषथयं, तदेश काल तत्तदवस्थितघटादौनामित्येव ममोपीनः पाठो भवितुमाईति।

·वामियोपावः। १८ रतोति चेत्। ना अयोग्योपाधिव्यतिरेकस्यानुमाना- धीनधानत्वेनानवस्थापातात्। अथ साध्य-साधनसह- परितधमान्तराणामुपाधित्वसंशये न व्याप्तिग्रहः अतस्तेषामनुपाधित्वज्ञानं भूयोदर्शनाधीनसाध्याव्या- पकत्वज्ञाने सतीत्येतदर्थ भूयोदर्शनापेक्षा, अत एव निश्चयः, 'तश्चेति माध्यवदृत्तौ माध्याव्यापकत्वज्ञानञ्च न तकून्य- माध्याधिकरणान्तरजानं विनेत्यर्थः । 'अयोग्येति, तथाच अनौपा- धिकत्वज्ञानं न व्याप्तिधौहेतुरिति भावः । ननु मात् अनौपा- धिकत्वनिश्चयो हेतुः उपाधित्वशताविरहच हेतुरेव तावतैव भूयो- दर्शनापेक्षा सिद्धेत्यागहते, 'अथेति, 'श्रत इति अनुपाधिकत्व- ज्ञानं विना सन्देहानिवृत्तिरिति भावः । 'यावतेति अनुपा- धित्वनिधायकदर्शनलेन हेतुत्वमिति भावः । ननु उपाधित्वमझायाः प्रतिबन्धकवे हि अनुपाधित्वनिययापेक्षा स्यात्तदेव च न विरोध- विषयकत्वात् इत्याह, 'यद्यपि चेति, 'तदाहितः' तब्जन्यः । यद्यप्येवमपि तब स्वतः सिद्ध उपाधिशहाविरहस्तच भूयोदर्शनस्था- पेक्षा स्थैव तथापि स्फुटत्वादिदमुपेक्ष्य दूषणान्तरमाह, 'अयोग्येति, तथाच तसंशयत्याप्रतिबन्धकत्वमेवावश्यं वाचमिति भावः। 'म नेति, भूयोदर्शनेऽपि अयोग्योपाधिमातादवस्थादनुमानस्य चान- वस्थाबस्तत्वादिति भावः । किच भूयोदर्शनजन्यसंस्कारस्य मानसे- तरथातिप्रत्ययावं कार्यतापोदकं सामान्यतो बाप्तिप्रत्यय बेति ·k यावता दर्शनेन तविषयमावड्योदर्शमं हेतुरिति न वारसंस्थानियमो न वाननुगमः। यद्यपि पायस्थ साध्यव्यापकत्व-साधनाण्यायकत्वसंशयो नान्यचाप्ति- प्रहप्रतिबन्धकस्तथापि तदाहितयभिचारसंशयः प्रति- विकल्य दूषयति 'अपि चेति, 'न वहिरिन्द्रियसहकारौ' म पनि रिन्द्रियमाषसहकारौं, न मानसेतरव्याप्तिप्रत्यक्षवावशिवं प्रति जमक इति यावत् । 'नयापार विमापौति भयोदर्शनजन्यसंस्का- ररूपण्यापारं विनापौत्यर्थः, 'व्याप्तियहात्' मानमव्याप्तियाप्रम- मात् । 'नापि', 'मनमः' मनसोऽपि, मानसप्रत्यक्षं प्रत्यपीति यावत्, बनक इत्यनुषच्यते । संस्कारजन्यत्वे व्याप्तिप्रत्यक्षस्य मतिबापने: संस्कारस्य नब न हेतुत्वं किन्नु तबन्यस्मरणस्येत्यपि मतं दूष- यितुमाइ, 'तजन्यस्मरणस्य वेति, प्रमाणारत्वापोः' यदमाधारणं सहकार्यामाघ मनोवहिर्गाचरां प्रमा जनयति तस्य प्रमाणमर- वादिति भावः । न च प्रमाणन्तरत्वं प्रत्यक्षादिभिवप्रमाणत्वं तचा- प्रथि, मिति वाचं। मानसजानाकरणले मति प्रमाकरणबापारि- त्यर्थात् प्राभाकरमतमुपसंहरनि. 'तमादिति भयविशिष्ट- माथ-साधनसहचारजानत्वस्य व्याप्तिप्रत्यक्षकारणतानववेदकवादि- त्यर्थः, 'परिषेणेति, 'सा' याप्तिः । यद्यपि समवन्यप्रत्यय (५) मानसहानगरबत्वातिरिकाप्रमाकरखनापोरिति मिना ।

·वाशिमशेवावः। बन्धक इतितरिवूननमावस्यकमिति-चेन। ना भयो- ग्योपाधिसंशयाधीनव्यभिचारसंशयस्य तथाप्यनुच्छे- दात् स च न भूयोदर्शनावाप्यनुमानादित्युक्तम् । अपि च भूयोदर्शनाहितसंस्कारो न बहिरिन्द्रियसह- विषयत्वरूपस्य महानगम्यत्वस्य माध्यत्वे मौमांसकनये बाधः(१) तन्मते माध्य-माधनसम्बन्धज्ञानस्यैव व्याप्तिज्ञानत्वेन तस्य तबन्यत्वा- भावात्। न च माध्य-साधनसम्बश्वविशिष्टप्रत्यक्षस्य साध्य-साधनसम्ब- बज्ञानजन्यवान बाध इति वायं। तन्मते विशिष्टयुद्धौ विशेषण- जामस्याहेतुत्वात् नव्यनैयायिकमते मिद्धमाधनाच्च तन्मतेऽपि व्यभि- चारज्ञानानवतारे प्रथमदर्भनेनापि व्याप्तिग्रहात् । तथापि माध- माधनसम्बन्धमाक्षात्कारत्वव्यापकविषयिताकत्वं माध्यं ।। न च न्याय- (९) न च सन्मते भूयोदर्शनजन्यप्रत्यक्षाप्रसिद्या भूयोदर्शनजन्यमबक्ष- विषयवाभावसाधने पूर्व यथा साध्यासिनिता तथानापि सादर्शन- जन्यप्रत्यक्षासिया साध्याप्रसिद्धिः सम्भवति कथं सनोला पाच उता. इति वाच्यम् । , पर्ववदिशापि यदि सदनं पक्षीवच स्थानिय क्षकारणत्वं मौमांसः साध्यते तदा वाप्तिप्रवक्षकारणवस्य दिन रतवा यानी सिदिसम्भवात् न साधाप्रसिद्धिरतो बाधः उक्तः । (२) विशिवैशिचावगापिबुद्धि प्रति विशेषयतावच्छेदकप्रकारक- शामस्य वारसतावादिनैयायिकमते साध्यसामानाधिकरणविशिवैशि- वावगाषिोधात्मकसदनिजन्यायक्षविषयत्वस्य थाप्तौ सत्वेन बाधा. भावेऽपि नबनेगायिवमते अभिचारधावागवतारे सहारनपन्चवक्षवि. षयत्वस्य याप्तौ तत्त्वात् विइसाधनापत्तेरतः साध्य-साधनसम्बन्धवाक्षाव- ·१४५ वाभिमान मोऽपि याः साधनतावादकानतिरेकितवा भावसामानाभि- करवानतिरेकिता वा सिद्धसाधममिति वाथ। मणिकनेव कारवयापकाविषयिताकत्वं व्याप्तो साधितं । यद्यपि साध्य-साधनसम्बन्ध साक्षात्कारत्वसमानाधिकरणवियिताकत्वं व्याप्तौ साध्यते तदा धूमण्या- पकवझिसमानाधिकरणो धूम इत्याकारकसाध्य साधनसम्बन्धसाक्षात्का. रविषयत्वस्य व्याप्तौ मय्यनैयायिकमते सत्वात् सिइसाधनतादवस्थामतः साध्य-साधनसम्बन्धसाक्षात्कारत्वथापकवियिताकावं निवेशितं, तथाच धूमो वसिमानाधिकरण इति साक्षात्कारेऽपि तादृशसाक्षात्कारत्वस्य सवात् तत्र विशिष्वहिसामानाधिकरण्यरूपयायिकमससियाप्तिवि. घयताया षसत्वान्न दोषः। ननु व्याप्तियार वच्चरे, इति प्रतिज्ञा मक्षिका. रेण कृता यतो व्याप्तिग्रहस्य कारणकथनमेव प्रकृतोपयुक्तमिति साध्य - साधनसम्बन्धसाक्षात्कारत्वध्यापकवियिताकत्वसाधगमर्यान्तरणस्तमिति । यदि च साध्य-साधनसम्बन्धसाक्षात्कारवयापकविषयिताकालस्य थानो सत्वे साध्य-साधनसम्बन्धग्राहक यत्तदेव व्याप्तिग्राहकमिति सभ्यते तदा साध्य-साधनसम्बन्धयाइकत्वचापकग्राहकताकवल्पविशेषतोयांनी काय- मेन व्याप्तियहोपायः क इति विज्ञासानिहत साध्य-साधनसम्बन्धमहत्व- व्यापकवियिताकत्वसाधनं निष्पानमिति चेत् । न । सर्वमिदं सति व्याप्ति- निश्चये स रब तुम सम्भवति उपायाभावादिवादिग्रत्येक व्याप्पियासारखा भावेन व्याग्निनिययस्थासम्भवात् अनुमानप्रामाण्यवस्थापन सम्भवतीति चाबाकपर्बपक्षप्रतिपादनात्साध्य-साधनसम्बन्धग्राहकत्वचापखयाहक- त्वस्य हेतुत्वक धनेन व्याप्तियास्य कारकं प्रतिपादितं, निरासादागिन- म्यवसाधनेन च साध्य-साधनसम्बन्धसाक्षात्कारस्य थालिमिचयरूपता प्रतिपादिता, तशाच तस्यैवानमितिकारखवं सम्भवतीवि वर्ष मुखमा ·थालियोपावः कारी तद्यापार विनापि च साचारादिशानवतो व्याप्तिमहात् । नापि मनसः इन्द्रियादिवडूयोदर्शन- जन्यसंस्कारस्य तजन्यस्मरणस्य वा प्रमाणन्तरत्वापत्ते, तस्मात् परिशेषेण सकदर्शनगम्या सा, तथाधुपाध्य- भावोव्याप्तिः प्रभावश्च केवलाधिकरणं तत्कालसम्ब- 'किच्चेत्यादिना अनुपदमेव तहोषस्य वध्यमाणत्वात् । परिषस्य न खप्रत्यक्षाकारणभूयोदर्शनकावे मति सहचारदर्भनयानत्वं खरूपा- सियापत्तेः माध्य-शुधनसम्बन्धज्ञानस्येव तन्मते व्याप्तिज्ञानत्वात् । न च सहचारदर्भनग्रानात्वं सहचारदर्भनविषयत्वं, समूहासम्बनधा- नमादाय घट-पटादो व्यभिचारापत्तेः, किन्तु साथ-साधनसम्ब- वग्राहकसामग्रौत्वव्यापकखग्राहकसामग्रौत्वकस्वमिति इतमुपपाद- यति, 'तथाहौति, 'उपाध्यभाव इति उपाध्यभाववाचे सति साथ- सामानाधिकरणमित्यर्थः, तेन तबये विरुद्ध हेतावुपाधिविरहेऽपि नातिव्याप्तिः । 'केवलाधिकरणमिति, तच्च साधर्म धूमादिरे- पेति भावः । नवं प्रतियोगिकालेऽपि तदधिकरणमत्येव कथं वा प्रधिकरणभावयोराधाराधेयभावप्रतौतिरित्यत पाह, 'तत्कालेति पत्कासन प्रतियोग्यमधिकरणकालेगाधिकरणस्य सम्बन्ध रत्यर्थः, मिते कालय पडिन्द्रियवेद्यबादेव तस प्रत्यवत्वं । सर्वच हेतुसम- धभाने काखभानावश्यमावाभावादाह, 'स्वप्रकामेति, 'तञ्चानमिति प्रधिकरणशानमित्यर्थः, 'खाकाम इत्यनेन प्रथमदर्शनगम्यत्वमुप- 25 ·वापिसामग धीवा स्वप्रकाशरूपं तज्ज्ञानं वा तब प्रथमदर्शनेनाव. गतमेव चक्षुरादिना, न चाधिकस्तदभावोऽस्ति, ना प्रतियोगिज्ञानमधिकरणादिवानजनकं येनोपाधि- जानं विना तन्न स्यात्, एवमुपाध्यभाये जाते किषित्र चातुमवशिष्यते उपाध्यभावव्यवहारस्तु तडियमपेक्षते दीर्घत्वादिव्यवहार इवावधिज्ञान। न चैवं रासभसम्ब- पादितं । न च प्रतियोगिसत्वकालौनाधिकरणज्ञानस्थाभाववाभावेन प्रतियोग्यसाधकालौनाधिकरणशानमेवाभावस्तथाच माधनज्ञानमात्र- श्योपाध्यभावत्वाभावात् कथं साध्य-साधनसम्बन्धमाक्षात्कारत्वव्यापक- विषयिताकत्वमिति वाचं । —सद्धेतस्थले सर्वदैव उपाध्यमावेन माधमज्ञानमावस्यैव उपाध्यभावत्वात् । 'तश्चेति, तच्च पधुरादिना प्रथमसम्बन्धदर्शनेऽवगतमेव विषयौभूतमेवेत्य चयः, 'प्रथममम्बन्धद- नेनेति हतौयान्तपाठे 'अवगतं' विषयौहतं । मनु अधिकरणा- दियोऽतिरिक एवाभावः तमज्ञानं विनापि च साधनं रचत रत्थत- श्राइ, 'न चेति, अतिरिकाभावकम्पने गौरवादिति भावः । नन्वेता- दृशमानगम्यत्वमिडावपि भूयोदर्शनापेक्षावश्यको प्रभावज्ञानस्य प्रतियोगितामाधीनत्वेन उपाधिज्ञानार्थ भयोदर्शनावशकावान् उपाधित्वस्य माध्ययापकत्वादिषटितवादित्यत पार, प्रतियोगौति, 'एवमिति प्रभावबुद्धौ प्रतियोगितानबाहेतुत्वे, (१) प्रथमसम्बन्धदनेऽवमसमेवेवि छ ।

·स्वतुल्यवद्धि-धूमसम्बन्धचामादेवानुमितिः स्यादिति वाचम्। उपाधिस्मरणे सत्युपाधि-तड्याप्येतरसकलतदु- पसम्भकसमवधाने चोपाध्यनुपलम्भसाहितस्य केवला- धिकरणज्ञानस्यानुमितिहेतुत्वात् तड्यवहारहेतुत्वाची)। नम्वेवं प्रथमदर्शनेन व्याप्तिनिश्चयाविशेषदर्शने सति रासभादिसंशयवत् तत्संशयो म स्यादिति चेत्, व्याप्ति- ज्ञानानन्तरं किं विद्यमान एवोपाधिर्मयोपाधित्वेन 'उपाध्यभाव रति, घटकावं सप्तम्यर्थः, तस्य 'किञ्चिदित्यनेनावयः, 'अवशिष्यत इति, येन तज्ज्ञानार्थं भूयोदर्शनापेक्षा स्थादिति भावः । नम्वेवं प्रतियोगिज्ञानं विनापि प्रभावप्रत्यये ) तब्जन्यव्य- वहारोऽपि स्थादित्यत आह, 'उपाध्यभावव्यवहारखिति उपाधि- नास्तीति मम्दप्रयोग इत्यर्थः, तस्योपाध्यभावत्वप्रकारकज्ञानसाध्यवा- दिति भावः । 'दीर्घवेति, यथा दीर्घत्वपरिमाणस्य द्रव्यमाचात्का- रमामयौयानतया दौर्घत्वज्ञाने नावधिजानापेक्षा किन्तु अयममा- हौर्घइति व्यवहार एवावधिज्ञामापेक्षेति भावः । 'रामभसम्बन्ध- तुस्येति वकि-रामभसम्बन्धातुख्यत्यर्थः, तुल्यता च अनुमित्यजनक- तया, तथाच वभि-रामभसम्बन्धज्ञानं यथा अनुमित्यजनक तथा वस्तुगत्या अनुमित्यजनकं यदमि-धूमसम्बन्धज्ञानं तस्मादेव भवन्मते- ऽनुमितिः स्वादित्यर्थः । 'उपाधिसरण इति सरणवमविवक्षित (१) बहारोतुत्वाचेति । (२) पभावावच विस., म.।

·१५ सलचितामयी न ज्ञात इतिशल्या गृहीतव्याप्तावपि संशयः पतस्तष भूयोदर्शनेनोपाधिनिरासद्वारा व्यायभावशज्ञापनी- यते।यहा ज्ञानप्रामाण्यसंशयाव्याप्तिसंशयः यथाघट- ज्ञानसामग्र सत्यां घटजाने सति तत्मामास्यसंशया- उपाधिज्ञाने सतीत्यर्थः, 'उपाधि-तड्याप्येतरेति उपाधिरपाधिण्या- योय उपधौन्द्रियसत्रिकर्षादिस्तदितरोपाधिविशिष्टप्रत्यक्षजनकका- रणकलापे सतीत्यर्थः, 'उपाध्यनुपलभसहितस्येति उपाधिमत्ता- ज्ञानाभावसहितस्येत्यर्थः। नन्वेवं धूमे व्यभिचारधमेऽपि ततो- ऽनुमितिः स्यात् उकरूपमकल हेतमत्त्वात् भ्रमस्त जानदयमेकजान वेत्यन्यदेतत् । न च तत्र भ्रमरूपोपाधिविशिष्टयुद्धेरप्युत्पत्तेः उपा- धनुपलम्भ एव • नास्तीति वायं। तैरन्यथाख्यात्यनङ्गौकारात् यभिचारज्ञाने उपाधिज्ञानानियमाञ्च रति चेत् । न । व्यभिचा- रज्ञानाभावस्थापि महकारित्वात् । अथैवमप्यमनिहादिहेतुका- नुमितिर्न स्थात् उपाधिविमिष्टोपलभककारणकलापविरहादिति चेत् । न। उपाध्यनुपलम्भकादिकं नानुमितिहेतुः किन्तु उपाध्य- भावत्वेन जानं, तबामविरुष्टस्यलेऽपि सम्भवति, 'उपाधिस्मरणे' इत्यादिकन्तु लौकिकप्रत्यचात्मकोपाध्यभावत्वप्रकारकजानस्य कार- एमात्रप्रदर्शनं इति । न चैवं उपाध्यभावत्वप्रकारकव्याप्तिमानस्य उपाधिज्ञानाद्यधोनत्वेन निकामहदर्शन गम्यत्व-निदापरिषवाच- पोला .बाध रनि वाचं। थापिनस्पतीतावितरापेवाविर- पादेव तयोमा भवादिनि । न केवबाधिकरणानारनु- ·बामियातोपायः। हितस्तत्संशयो न त्वग्रिमसंशयानुरोधेन तर घट- जानमेव न सत्तमिति कल्याते तथहाप्युपाध्यभावस्ख व्याप्तित्वात् तस्य चकेवलाधिकरणरूपस्य प्रथमदर्शने- ऽपि निश्चितत्वात् व्याप्तिमाएकान्तरस्थाभावाच परि- मितिर्न भवतु उपाधिज्ञानं विना केवशाधिकरणचानमाचदमा- यामुपाध्यभावव्यवहारस्तु जायतामित्यत पाए, 'तावहारेति(१) उपाध्यभावयवहार हेतुत्वाचेत्यर्थः । केचिक्नु नम्वेवममभिष्टादिहेत कानुमितिर्न स्थानादृयोपाधि- विभिष्टप्रत्यक्षजनककारणकलापविरहादित्यस्वरमादाह, 'सावहा- रेति तस्य व्यवहारो यस्मादिति युत्पत्या अनुमितेरुपाध्यमावयव- हारहेतु इतकत्वाचेत्यर्थः, 'चकारः वार्थ, उपाध्यभावव्यवहारहेतच परोक्षापोरवसाधारणं उपाध्यभावत्वप्रकारकज्ञानमामिति प्राडः। 'मन्वमिति, ‘एवं' थाप्तिग्रहस्य साधमयाहकातिरिमान- हवेर), 'प्रथमेति प्राथमिकधूमादौद्रियमविरेत्यर्थः, 'थानि- निस्यादिनि, विशेषणज्ञानस्य विशिष्टबुद्धावहेतुलेन धूमादौ खात्मकन्याप्तिप्रकारकनिमये वाधकाभावादिति भावः । विशेष- दर्शने मतौति यथा वयदायत्वस्य विशेषदर्शने सति रामभादौ न बनियाप्यत्वसंशयः तथेत्यर्थः, 'तसंशय रति धूमादौ वशि- (२) यवहारतीति ख• ग.। (२) साध्य-साधनसम्बन्धमाकातिरिकानपेक्षवेदिक ·पितामणे शेषेण सनदर्शनस्य व्याप्तिाहकत्वात् तनिश्चये प्रामा. ख्यसंशयादेव तत्संशयः। न चैवं रासभेऽपि प्रथमं व्याप्ति- परिच्छेदः) स्यादिति वाच। तब व्याप्तेरभावात् प्रत्य- क्षजाने विषयस्य हेतुत्वान, कचिदसंसर्गाग्रहात् तथा व्याप्यत्वसंशय इत्यर्थः, तव इति श्रेषः, अत एवाये मयेति सङ्ग- छते, व्याप्तिस्वरूपप्रतीतावपि उपाध्यभावत्वरूपेण उपाध्यभावात्मक- व्याप्तिप्रकारकनिषयाभावासप्रकारकसंभयो नानुपपन्नः, बदा नवि- वये प्रामाणसंशयाध्याप्तिसंभय इति समाधानइयं क्रमेणा, 'याप्ति- ज्ञानानन्तरमिति धूमादिसत्रिकर्षानारमित्यर्थः, ज्ञायते अमेमेति युत्पत्तेः।। 'किमिति पत्र किंशब्दोऽयिमयदत्यपेक्षया विकन्ये, 'विद्यमानेति, 'विद्यमाने' साथमाने धूमादौ, उपाधित्वेन उपा- धिरेव मथा न ज्ञात इत्यर्थः, न तु उपाधभावत्वेन उपाय- भावोऽपि निश्चितइति शेषः, 'इति स्था' अतः महासामग्री- मत्तया, 'ग्टहीतल्याप्तावपि रखौतयाप्तिसस्पेऽपि, 'संशयः' उपा- धभावत्वप्रकारेण उपाध्यभावात्मकण्याप्तिसंचयः, समानप्रकारक- निक्षयस्यैव विरोधित्वादिति भावः । 'उपाधिनिरामेति उपाधभा- वात्सप्रकारकनिषयबारेत्यर्थ: । (१) वाप्तिनिश्चय इति ग.। (२) कातिधामपदस्य शायते बनेनेतिवारमखुत्पाचा वासिधानमनक मादिखनिकर्षपरवमिति मावः।

·पापियोषावः। १८८ व्यवहारो दोषमाशयात्।न चाचापि तथा, भारोपे सति निमित्तानुसरणं न तु निमित्तमस्तीत्यारोप- इत्यभ्युपगमात्। । चजवस्त पूर्वपचे सवेति नाथाहार्य, 'व्याप्तिज्ञानानकमारमिति पाप्तिनित्यानन्तरमित्यर्थः । 'किं विद्यमान इति किमत्र उपा- धिरेव विद्यमान वर्तमानः मया उपाधित्वेन न शातत्यर्थः, कंवा उपाधिरेव न वर्तने, 'रति माया' इति महासत्सया, ग्टहीतव्याप्तावपि निथितायां व्याप्तावपि मंशय इत्यर्थः। एतादृश्य- भावना विरहविशिष्टव्याप्तिनिवयस्यैव प्रतिबन्धकत्वादिति भावः । मनु लाघवायाप्तिनिध्यत्वेनैव प्रतिबन्धकलात्तादृशसंभावनाया उने- कवे मानाभाव इत्यखरसादाह, 'यबेति, इति प्राडः । ननु मध्ये प्रामाण्यमंशयकल्पने गौरवाविषय एवं व्याप्ते वृत्त- त्येव कल्पयितुं युक्रमित्यत पाए, 'यथेति, 'घटज्ञान इति षट- नेवय इत्यर्थः । न चैवमिति, ‘एवं साधनयाहकातिरिकानपेक्षने, सभेऽपि धूमसमानाधिकरणे रामभेऽपि, 'व्याप्तिनिवथः स्यात् (२) रुपतो व्याप्तिमकारकनिमयः स्यात्, विशेषणशानस्य तन्मते ३) (१) तावहार इति ग.। (२) 'यातिपरिच्छेदः स्यात्' इत्यत्र 'याप्तिनिश्चयः स्यात् इति कस्य- लव मूगपुस्तकस्य पाठममुखतवन्तो रहस्यवतः । (२) तवेति ख.।

·. লিশী केचित्तु साधनवनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्य- सामानाधिकरण्यं साधनवनिष्ठान्योन्याभावाप्रति- योगिसाध्यवत्कत्वं वा व्याप्तिस्तदुभयमपि योग्बा) प्रत्यक्षेण वहि-धूमसम्बन्धानुभवेन प्रथममवगतमेव । विभिष्टबुद्धावहेतुत्वादिति भावः। विषयस्य विशेष्य-विशेषणसम्बन्धस्य, विशिष्टप्रत्यक्षत्वस्य तत्कार्यतावच्छेदकतया न प्रमाया गुणजन्यत्य- मिति भावः । नन्वेवं कुचापि व्यायभाववति व्याप्यत्वव्यवहारोन स्थात् तस्य तविषयाधीनत्वात् इत्यत पाह, 'कपिदिति, 'दोषमा- हाम्यादिति, व्याप्तिस्मरणपुरोवर्तिज्ञानमहतोयाप्यत्वासंसर्गाग्रहस- स्मानयवहार इत्यन्वयः । 'न चाचापौनि सर्वच रामभादावित्यर्थः, 'तथेति दोषमरहान्यायाप्तिस्मरण पुरोवर्तिज्ञानमहिनच्याप्यत्वामस- गाग्रहोभवत्वित्यर्थः, 'भारोपे' पुरोवर्तिताज्ञान-तदसौतासंसर्गक- विशेषणज्ञाने, 'मतौति प्रामाणिके इत्यर्थः, 'निमित्तेति, 'निमित्तस्य दोषस्य, 'अनुसरणं' कल्पनमित्यर्थः, फसवलादिति भावः । 'न विति न तु सर्बवेव दोषाचं निमित्तमस्ति, 'रत्यारोपः' येना- रोपः येन भवाग्रहीतासमर्गकव्याप्तिज्ञानमिति यावत् । नदेवं उपाध्यभावरूपाया यानेः महानगम्यत्वमुपपार मौमा- मकः नैयायिकभिट्टाया एव व्याप्तेः ता येण मदर्शनगम्यत्वं खेक- देभिमतं दूषयितुमुपन्यथति, 'कैषिविनि, 'प्रत्यशेष' पधुरा- दिना, 'अवगतं विवयौवतं, 'महानव इति एकडूमवतीत्यर्थः, (२) योग्यत्वादिवि स., ग.

·: चामियोपायः। महानसे योऽत्यन्ताभावोऽन्योन्याभावावावगतस्तस्य प्रतियोगीन वहिन वा बडिमानित्यमुभवात्, रासमे सवावगमेऽप्यग्रेस बाध्यत इति, तब,एवं तत् तहहि-स- 'अवगतः' वर्तमानः, 'अनुभवादिति प्राथमिकवभि-धूमसम्बन्धयह- कालेऽनुभवादित्यर्थः । न च पिशाचाद्यतौन्द्रियाभावस्याप्येतडूम- समानाधिकरणभावत्वादिना निविष्टत्वात् कथं साथ-साधनसम्बन्धा- नुभवकाले अवश्यं तदनुभव इति वायं। गुरुमते प्रभावस्थाधिकरण- खरूपतया पिशाचाभाववादिरूपधर्मस्येवायोग्यत्वात् न तु तदभावस, अत्र तु अभावत्वेनैव तहानात्। न च तथापि तादृशप्रतियोगिता- भावत्वेन कथं तादृमप्रतियोगित्वाभावयहः महानमत्तिपिशाचाच- भावप्रतियोगित्वस्थातौन्द्रियस्थापि तत्प्रतियोगिकुधिनिःक्षिप्तत्वेन ता- दृभाभावत्वस्यायोग्यत्वादिति वाच्छं। यत्किञ्चित्प्रतियोगियोग्य- खेनेवाभावस्य योग्यतया तादृशप्रतियोगित्वसामान्याभावबस चोग्य- स्वात् अप्रतियोगिवस्य प्रतियोग्यन्योन्याभावरूपतया प्रतियोगि- योग्यवस्थातमत्वाचेति भावः(१)। नन्वेवमिन्द्रियमविष्टे यधिकर- परासभेऽपि तादृशप्रतियोगित्वाभावयहापत्तिम्तव नये माथ-साथ- नसहचारग्रहन तामपतियोगित्वाभावग्रहाहेतुत्वादित्यत आह, (१) बचन्ताभावग्रहे प्रतियोगियोग्यत्वस्य तत्वेऽपि बन्योचामाव ग्रहे प्रतियोगियोग्यत्वं न त, अन्यथा घटादौ पिशाचाद्यतौन्द्रियपदा. न्योन्यामावस्याप्रत्यक्षापत्तेरिति भावः । 26 ·धामणे दूमयोरेव व्याप्तिः स्यात् न तुधूमाव-वहित्यावच्छेदैन। मच तदनुमानोपयोगि, पहित्वं वह्निमा वान प्रति- बोगितावच्छेदकमिति प्रथमतो ज्ञातुमशकामेवेति। मैवं । प्रकृतसाध्यव्यापकसाधनाव्यापकोवा साधनस्या- 'रामभ इति मनिहाटे यधिकरणरामभे इत्यर्थः, 'तथावगमेऽपि प्रथमं तादृधप्रतियोगिवाभावावगमेऽपि, 'ये' एतमवति रामभा- भावपहानन्तरं, 'वायते' अप्रमावेन ज्ञायते, एवं तदिति लुप्तमथ- मान्न, महर्शनविषयोभतं तादृप्रात्यकाभावाप्रतियोगित्लादिक- मित्यर्थः, 'स्थात्' भवति, न तु धूमवेति धूमवावशिने वकि- बावच्छिन्नस्य थाप्तिरित्यर्थः। न च तदिति तदजि-तमयो- यित्वं, अनुमानोपयोगि' धूमसामान्धे न वत्रि-सामान्यानुमा- मोपयोगौत्यर्थः । ननु धमत्वावचिवमानाधिकरणत्यनाभाव- प्रतियोगितामव छेदकवम्हित्वावविवसामानाधिकरणं तादृशान्यो- न्याभावप्रतियोगितानववेदकवकिसामानाधिकरणं या धूमसामा- बोतकवयनुमानोपयोगि तदपि महानयामित्यत पार, 'बहिलमिति, 'न प्रतियोगितावच्छेदकमिति() न भूमत्वावधि बसमानाधिकरणात्यनाभावस तादृशान्योन्याभावस वा मतियो- (१) प्रतियोगितागवदयामिति ...।

·वामियोपायः। भिमतेन समं प्रक्षतसाध्यसम्बन्धितावचेदेवं विशेष बोपाधिः उभयवापि तदभावो न थाप्तिः सिद्ध- सिवितविषेषानुपपन, किन्तु यावखव्यभिचारि- व्यभिचारिसाध्यसामानाधिकरख्यमनौपाधिकावं तस्व प्रथमं चातुमशक्यत्वात् । किचन वस्तुगत्या व्याप्ते- गितासामान्यावदकमित्यर्थ:(१), 'ज्ञातुमशक्यमेवेति ताम्रपति- योगितानवोदकत्वमोऽप्यभावदेशविप्रकर्षादिना अनुपचनसभा नापत्निगर्भयोग्यानुपसधिविरहादिति भावः । बद्यपि तानप्रति- योगितावोदकवाभावोऽवधिकरणदिरूप एवेति तज्जानमपि प्रथमदर्शने सावत्येव पधिकरणदिवाने योग्यानुपसन्धेरशेतत्वात् । नर प्रतियोगितावच्छेदकलाभावत्वप्रकारेण ज्ञानं प्रथमतो न सब- पति तल प्रतियोगितावच्छेदकवज्ञानाधीनत्वाचोग्यानुपमयीन- वाचेति वा । उपाधभावरूपव्याप्तिप्रत्यारेऽपि उपाधभावनप्रका- रकज्ञानस्य प्रथमतोऽसभवात् उपाधिज्ञानाधीनत्वात् । तपाणुक रूपव्याप्तिवेनोकपत्याने महानगम्बत्वोकदेवभिप्रेतवावेतहोषा- मातिरिति धे। (९) पत्र सामान्बपदं पातिनिधामिपावसार प्रतियोगिता- मवशेदवमिवस्य प्रतियोगितापवतापायधिकरवामावबातमी तेन महापावावमाराव वशिवस्य प्रतियोमितावोवार वधिमान् धूमादिबादौ नाबाप्तिः।

·तावचिन्तामो नि हेतुः किन्तु थप्तित्वेन तव उपाध्यभावत्वं । म उपाधेरबाने तदभावत्वेन शान सम्भवति, विशेषख- ज्ञानसाध्यत्वादिशिष्टज्ञानस्य । नच नियमतः प्रथममु- पाधिधीरस्ति। यच्चोक्तं प्रतियोगिज्ञान व्यवहारहेतुः तदेवं व्याप्ति भूयोदर्शनगम्या किन्तु महानगम्येवेति मौमां- सकमने च निहढे तदूषयति(') 'मैवमिति, 'प्रहनेति न्यायनये, 'साधनवेति मौमांसकमये, साधनवाभिमतेन ममं या प्रछतमाध्य- सम्बन्धिता तदवोदकले मति यदिशेषणं तस्वमित्यर्थः। बावच्छे दकलमन्यनवृत्तित्व माधननिहसाध्यसम्बन्धितावच्छेदकौमताधिकर- पनिठाभावाप्रतियोगित्वमिति यावत् । स श्यामोमिपातनयत्वात् प्रत्यक्षं उतरूपादित्यादौ पाकशाकजन-महत्वादावव्याप्तिवारणाय भाधननिहेति माध्यसम्बन्धिताविशेषणं, असम्भववारणय माध्यान- भावः । तथाच साधनविशिष्टसाध्ययापकपमिति सत्यन्तस्य पति- तार्थ: । विरुद्धय चेतनये नोपाधिलमतोगोखवान् असत्यादित्यादौ साधनविशिष्टसाध्यामिद्या मावावत्यादौ नायाप्तिः। न तवायचं (१) नि! तपदूपयोति ख, ग । (२) तथा शामो मिजातनयत्वारिया शावपाकनावोषाधेः सामाविवश्यामवाव-बोविनायतर्मावर प्रबधं उबलूतरूपादिजादौ महायोषा गबाधतर्मावेश वाध्ययापकत्वमपि साधविशिडसाध्य- चापबालमनवमेवेति मावः। - ·यानियहोपाया। माभावाने इति, भस्तु तावदेवं तबापि तदभावो मा व्यवहारि उपाध्यभावज्ञानाधीनानुमितिः स्यादेव उपाधिज्ञानं विनापि, न चैवं । वस्तुतस्तु विशेषादर्शने पाचुपः प्रमेयत्नादित्यादौ पचधर्मद्रव्यलावच्छिन्नमाध्यव्यापके उद्भूत- हपादावव्याप्तिरिति वाचं। साधनावच्छिषमाध्यव्यापकस्यैवैतन्मते उपाधितया तस्यालक्ष्यत्वात् । मद्धेतौ माध्यादेपाधितावारणव विशेषणमिति विशेषणत्वं यत्किश्चित्साधनाधिकरणायावर्तकत्वं धनाव्यापकत्वमिति यावत् । निःखेहं स्पात् द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ करकान्यत्व-रूपान्यत्वादिकमपि लक्ष्यमेवेति न तचातियाप्तिः । बेचित्तु मद्धेतौ मायादे:(१) माध्याभावविशिष्टसाधनवदवृत्तेरेव तन्मते लक्ष्यतया निवेस्पात् द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ करकान्यत्व- हपान्यत्वादेवोपाधितावारणय 'विशेषणमिति, विशेषणत्वच माथा- नावविशिष्टसाधनाधिकरणसामान्यायावर्तकत्वं माथाभावविशिष्ट- राधनव्यापकौभताभावप्रतियोगित्वमिति यावत् । धूमवान् वः यं प्रमेयत्वादित्यादौ तत्सदयोगोखकान्यत्व-मनादिकच न लक्ष्य प्रतो न तवायातिरित्याः। 'तंदभाव इति सम्बन्धमामान्यावविषप्रतियोगिताकतदभाव- त्यर्थः, 'मिद्यसिद्धियामिति प्रतियोगिप्रसिद्यसिद्धिन्यामित्यर्थः, विषेधानुपपत्तेरिति तदभावस्य महेतावनुपपत्तेरित्यर्थः । 'वाव- (१) साध्यादेः उपाधितावारमाय इत्यग्रिमेबान्वयः।

·बातचिन्तामगे साचारादिसाधारणधर्मदर्शनायभिचारसंशयात् प्र- बमदर्शने म व्याप्तिनिश्चयः। पय व्यभिचारसंशयो मायभिचारनिश्चयप्रतिबन्धकः प्राधसंशयस्य निच- खेति खं धावतां यभिचारि खाथापकं यावदिति पावत, तावता यभिचारि यत्माध्यं तमामानाधिकरणरूपमनौपाधिकावमित्यर्थः, याप्तिरित्यनुषव्यते, 'नस प्रथममिति तस्य गाथ-साधनसम्बन्धमा- पात्कारत्वव्यापकविषयिताकत्वासम्भवादित्यर्थः। ननु उपाध्यभाववतः माध्यस्थ मामानाधिकरणरूपमनौपाधिकायमेव थाप्तिः उपाध्यमा- वय थायतासम्बन्धन प्रातसाधनाथापकाभावः साधिकरण- भतमाध्यखरूपतया महादर्शनगन्य रत्यसरमादार, "किञ्चेति, 'उपाध्यभावत्वं' उपाधभावत्वघटितं । 'विशेषणशानेति रदं नैयायि- कमतानुसारेण, मौमांमकमते विशेषज्ञानमाभयौमाध्यत्वादिति थे। 'प्रथममिति प्रथमदर्शनकास इत्यर्थः, तथा येन रूपेण शाता व्याप्तिरनुमित्यहं तद्रूपविशिष्टच साचारदर्भनविषयलनियमो बाधित एव, याप्तिखरूप मचावन्नु मयापि न निवार्यते विधि- सामानाधिकरणस्य सामानाधिकरथानतिरेकिवादिति परिश- पानुमाने हिसाधनमिति भावः । मनु बस्तगत्या उपाध्यभावस्य शानमेव कारखं वायं तप तु नोपाविज्ञानं हेतुः प्रतियोगिज्ञा- मस तसदभावलाकारकमानहारा तत्तदभावत्वप्रकारकव्यवहारं (e) प्रथमदर्शनेति ·थानियशोपायः। याप्रतिबन्धकत्वात् प्रन्यवा संशयोत्तर कापि निथयो म स्वादिति चेतामा व्यभिचारसंशयः प्रतिबन्धक इति भूमः, किन्तु विशेषादर्शने सति साचारादिसाधारण- प्रत्येव हेतुत्लादित्यत पा(ए), 'पञ्चेति, 'प्रयियोगिवान', 'प्रतियो- गिनः' उपाधेः, 'सानं, 'व्यवहारतः' उपाधभाववप्रकारकउपाय- भावव्यवहारप्रयोजकं, 'नाभावसाने' न खरूपेणपाध्यभावज्ञाने, 'तदभाव इति, उपाधिज्ञानं विनेत्यादिः, 'उपाध्यभावज्ञानेति, 'उपाधिज्ञानं विनापि', भवाते खापत उपाध्यभाववत्ताज्ञान- सम्भवात् उपाधभावत्वप्रकारकशानं प्रत्येव उपाधिस्मरण-योग्या- नुपलमयोहेतुत्वस्य पूर्वमुकवादिति भावः । न चैवमिति केदः, उपाधिज्ञान विनाप्यनुमितिर्भवतौति न चेत्यर्थः । ननु उपाध्यभा- वत्वरूपयामित्वप्रकारेण यानेः सहचारदर्शनविषयत्वमिवमो मास्त तथापि उपाधिस्मरण-योग्यानुपलधिमालतं प्रथमदर्शनमेव तद्रूपेर व्याप्तियहे इतरलियत पार, 'वस्तुततिति, 'यभिचारसंशया- दिति उपाधिमंगवादित्यर्थः । परमते या याप्तिस्सदभावखेव व्यभिचारवात 'प्रथमदर्शन रति उपाधिस्मरणदिमहतप्रथमदर्भ नेऽपौत्यर्थ:(२), 'न थातिनिय रति न उपाधभावत्वपथानि- (९) हेतुत्वमित्तात्वादिवत पाहेति ख, ग । (২) ময়মনীতি ওমাধিৰিমঘনবীজী इति ख., ग.।

·নবিলাসী धर्मदर्शनात् संशयः स्यात् न तु संशयसामग्रीतोनि- बयइति । किञ्च यहीसामग्री या प्रतिबन्धिका विशे. पादर्शने तब तहोरपोति व्यभिचारसंशयोऽपि प्रति- । त्वप्रकारेण व्यानिनिसय रत्यर्थः । इदमापाततः कोटियोपस्थि- तेरनावश्यकत्वादुपाधिसंशयस्यामार्वचिकत्वादिति थेयो) । 'यभि- चारसंशयः' उपाधिसंशयः, 'अव्यभिचारनिययेति उपाध्यभावनि- बयेत्यर्थः । परमते उपाध्यभाव एव व्याप्तिः स एवाव्यभिचार इति भावः । 'कापौति, भवति र स्थान वेति संशयानन्तरं विशेषदर्शने सति प्रथं स्थाणुरिति निश्श्यः पर्वतो वहिमात्र वेत्यादिसंश- थानन्तरं पर्वतो वहिमानित्याद्यनुमितिः माब्दादिवेति भावः । 'नेति 'बूमरत्यनेनान्वयः, 'मंशयः स्यादिति उभयकोटिप्रकारकशा- मसामगैसत्त्वादिति भावः । 'संभयसामयौन इति मंजयमामय्यां मत्यामित्यर्थः, 'निमय रति एककोटिमाचप्रकारकवानमित्यर्थः । संभयसामग्याः निश्यप्रतिबन्धकत्वमन्युपेत्य संशयस्यापि प्रतिबन्धकतां यवस्थापयति, 'किति, मंगयानन्तरं कापि निखयो न स्यात् प्रतिबन्धकवसत्त्वादत उ 'विशेषादर्शने मतीति । ननु अनुमि- तिसामयी प्रत्यचे प्रतिबन्धिका नानुमितिः प्रत्यक्षप्रतिबन्धिकेति व्यभिचार इति चेत् । न 'यडीत्यनेन विरोधवगाहिधिय- (१) इति बोध्यमिति क.

·चातिग्रहापाया। बन्धक एवं भूयोदर्शनमपि संशयकं तत्त्वनवस्वा- ग्रस्त एवेति कवं व्याप्तिग्रहः। इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तवचिन्तामणौं अनुमानास्थहितीयखण्डे व्याप्तिग्रहोपायपूर्वपक्षः । उतत्वात्, तथाच मीमांसकमतं दुष्टं, इदानों नेयायिकमते मौमां- मकः(९) मारते, ‘एवमिति, 'संगायकमिति, साधारणधर्मदर्शनादिति भावः । ननु तर्क एव महाविरोधीत्यताह, 'तर्क इति, 'कचं याप्तियह इति भवन्ते कथं व्याप्तियह इत्यर्थः । इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागौणविरचिते तत्वचिन्तामणिरहने अनुमानास्यदितीषखण्डरहस्ये व्याप्तियहोपायपूर्वपक्षरावं । (१) सयाचेन्यादिः मौमांसक इत्वनाः पाठः ख-चिकितपुलके नास्ति। 27 ·अथ व्याप्तिग्रहोपायसिद्धान्तः । 'पचोचते व्यभिचारपानविरसहकतंसाचारदर्शन व्यतिग्राहक, ज्ञानं निश्चयः, शहा च सा च क्वचिदु- अथ व्याप्तिग्रहोपायसिवान्तरणस्यं । अव समाधानमाह, 'पोथत इति, 'यभिचारमानविर- हेति व्यभिचारचानविरह सहचारज्ञानच व्याप्तिबहे हेतरित्यर्थः । मर व्यभिचारवानाभावस्य कुतो व्याप्तिग्रह हेतुत्वमिति वाचं नजानस तदभावज्ञानप्रतिबन्धकतया सति यभिचारज्ञाने अव्य- भिचारघटितव्याप्तियहासम्भवेन तदभावहेतत्वावश्यकत्वादिति भावः । मनु तदभावस्य हेतुत्वेऽपि व्यभिचारचानसाले व्याप्तियहो दुार एव व्यभिचारचानस्थाच्याप्यतितया व्यभिचाराने मत्यपि घटाधव- वेदनात्मनि तदभावसत्वात् । न समवायसम्बन्धावसिषपति- योगिताकव्यभिचारजानाभावस्थात्मनिष्ठतया न हेतुत्वं अपित अवच्छेदकतासम्बन्धावशिवप्रतियोगिताकव्यभिचारचानाभावः - रोरनिही हेतः यथावच्छेदकतासम्बन्धन व्याप्तिग्रहस्तष विशेषणता- विशेषमानधनावशेदकतासम्बन्धावधिवप्रतियोगिताकव्यभिचारजा- माभाव इति सामानाधिकरणं प्रत्यापतिरिति वाचं। पूर्व- ·योतिग्रहापायः। पाधिसन्देहात कंचिदिशेषादर्शनसहितसाधारणधर्म- दर्शनात् । तहिरव कविहिपक्षवाधकतर्कात् कचित् शरीरावयवावच्छेदेनोत्पद्यमानव्यभिचारज्ञानोत्पत्तिक्षणोत्पत्तिक - खण्डशरीरावच्छेदेन मति यभिचारज्ञाने व्याप्तियहस्य दुर्वारत्वात् अन्यं ज्ञान प्रति चेष्टावत्वेनेव भरीरस्य हेतुतया) महाशरीरमाशानि- मक्षणे व्यभिचारचानोत्पत्तौ बाधकाभावात् चेष्टावतः गरौरा- क्यवस्यैव तत्र सत्त्वादिति चेत् । न । व्यभिचारज्ञानस्याव्याप्यवृत्तिवे- ऽपि तदिशिष्टात्मवस्य व्यायप्सितया तदभावस्यैवात्मनिष्ठतया हेतु- त्वात् प्रात्मत्वन्तु तत्र न निविभते किन्तु समवायसम्बन्धावछिन्नव्य- भिचारज्ञानविशिष्टाभावत्वेन हेतुत्वम् । एतेन द्रव्यत्वादिमादाय विनिगमनाविरहोऽपि प्रत्युतः(१) । एवं तदत्यनाभान्व-तददन्योन्या- भाव-सदभावस्थाप्यादिनिर्णयखले तदिभिष्टात्मत्वमेव प्रतिबन्धक राख्ययुक्त:(२) । (९) तथाच पेटावदक्यावयविवरूपशरोरवघटकायावयवित्वं प्रयोग- गविरहेड जन्धधावलावशिवायंतानिरूपितकारखतावच्छेदकबोटौ न निवेनौयमिति भावः। (২) অসিত্মালবিয়িস্তাবাদাষ কাল বিসিবি। व्यभिचारशानविशिकाव्यवाभावस्थापि हेतुत्वापत्तिः षात्मत्व-प्रयत्वयोईयो. रेव जातिवाविशेषादिति समुदिततात्पर्यम् । (३) तताइहिं पति तदत्वन्ताभावादिनिश्चयमात्रस्य प्रतिबन्धकाचे सदत्यन्ताभावादिनिचयकालेऽपि घटाधवरेदेन वाशनियामावतावाद ·२२ तवचिन्तामगै स्वतः सिद्ध एव, तकस्य व्यत्तिग्रहमूलकावेनानवस्थेति चेत्, न, यावदाशई तर्कानुसरणत्। यसप व्याघातेन शव नावतरति तप तर्क विनैव व्याप्तिग्रहः । इति श्रीमहशोपाध्यायविरचिते तावचिन्तामणौ अनुमानास्यदितीयखण्डे व्याप्तिग्रहोपायसिद्धान्तः । केचित्तु नदत्यन्ताभावनिर्णयादिखले सर्वच प्रतिबन्धकतावच्छे- दककोटौ श्रात्मत्वे तद्वैशियनिवेशापेक्षया लाघवान् जन्यज्ञानं प्रत्येव चेष्टावदन्यावयवित्वेन हेतुत्वमतो महाशरीरमामाग्रिमक्षणे व्यभिचारादिजानासम्भवाबोक्रातिप्रमाः । अन्यावयवित्वञ्च समवा- यादिसम्बन्धेन द्रव्यवभिनत्वं । तथापि महाधरौरनाशोत्पत्ति- क्षणे व्यभिचारादिवानोत्पत्तौ बाधकाभावेन तदयिमक्षणोत्पत्र- खण्डारौरावच्छेदेन मति व्यभिचारादिजाने व्याप्यादिग्रहोदार- इति वाच्यम्। तत्र व्यायादिपहयेष्टत्वात् क्षणेकविलम्वेन तत्र थाप्यादिग्रहस्य तवापि मयतत्वात्। अस्तु वा शरीरस्य उकरूपेण कार्यसहवर्तितया जन्यज्ञानहेतुत्वं तस्मात् ममानावच्छेदकात्यप्रत्या- मत्येव व्यभिचारजान-बायजानादेः प्रतिवध्य-प्रतिवन्धकभावः । म वं यत्र परपुरप्रवेशाधीनमात्मदयोरकं परौरं तकस्मिनात्मनि तरसाबुद्धिप्रसाः बतः तसत्ताबुद्धिप्रति तदवसामावादिनिश्चयविशिया- मावस्यैव प्रतिबन्धकात्वं न तु तादृशनियमावस्येति भावः ।

·बानियहोपाय। २११ तकरीरावच्छेदेन यभिचार-बाधादिधानसत्वेऽन्यस्मिनात्मन्यपि त- छरीरावच्छेदेन व्यायादिचान न स्यादिति वाच्यम्। समवाय- घटितमामामाधिकरण्यप्रत्यासत्या प्रतिवध्य-प्रतिबन्धकभावेऽपि यत्र कायव्यूहाधीनं एकस्यैवात्मनो नानाभरौरं तत्र एकशरीरावच्छेदेन तदात्मनि व्यभिचारादिवानेऽन्यथरीरावच्छेदेनापि तदात्मनि या- प्यादिवानं न स्यादित्यस्य दुखहरत्वात् इष्टापत्तेचोभयच तुधवा- दिया। नव्यास खण्डनरौरोत्पत्तिकालोत्पत्तिकव्यभिचारादिज्ञानस्याय- छेदकतासम्बन्धेन खण्डारौरे वृत्तौ बाधकाभावात्रोकापत्तेः प्रसङ्ग:(१)। म चावच्छेदकतासम्बन्धेन ज्ञानोत्पत्ती तादाम्येन सम्बन्धेन गरौरस्य हेतुत्वात् खण्डारीरावच्छेदेनाव्यवहितपूर्वकाले तादाम्यसम्बन्धन परौरविरहात् कथं शरौरोत्पत्ति कालोत्पत्तिकव्यभिचारादिज्ञानं खण्डारौरे स्थादिति वाच्यम्। अवच्छेदकतासम्बन्धावछिनोत्पने- रेव कार्यतावच्छेदकसम्बन्धतया ममामकाखोत्पत्रव्यभिचारादिशा- नस्य खण्डनरौरेऽवशेदकतासम्बन्धेनोत्पत्त्यसमावेऽपि तेन सम्बन्धेन स्थितौ बाधकाभावात् दण्डादिशून्यदेशे संयोगेन घटादिमत्त्ववत् परपुरप्रवेशस्थल पौष्टापतिरेवेति प्राडः। नवस्तु थभिचारज्ञानाभावस्य हेतुत्वं तथापि सहचारवानस्य हेतुत्वे मानाभावः। न च थानः सहचारपटितलेन विशेषणशानतया तत् हेतुरिति वाघम् । व्याप्तिविशेष्यकव्याप्तियहे सहचारस्य विशेष- (१) नोजातिप्रति ख., ग• ।

·सावचिन्तामो ११० लात्। न खतवान्वय-स्थतिरेकाभ्यां तदपि खातमध्येण हेतरिति वाच्यं । स्वतन्त्रावय-व्यतिरेकामुविधानस्यैवाप्रमिद्धेः । न हि इतरका- रणसमवधाने सहचारदर्शनविलम्बन कचियाप्तियहविलम्बमौवामहे। अथ विरुद्धस्थले सहचारचमेण थापकत्वधमजननात् सामान्यतः व्यापकतायहत्वावच्छिन्न प्रति सहचारवानख हेतुत्वं कल्यते खापवान् अतएव व्याप्तिविशेष्यकग्रहस्थोऽपि सहचारचानमावस्यकमिति चेत्। ना विरुद्धस्थले सहचारधमस्य व्यापकत्वभ्रमजनकवामिद्धः पौा- पर्यभावस्थ र मामग्रौपौर्वाप-धीमत्वात् । अत एव व्यतिरेकसह- पारशानेनान्वयव्याप्तिज्ञानजममात् लाघवात् सामान्यत एव सह- चारचानं व्याप्तिज्ञानत्वावच्छिन्न प्रति हेतुरित्यपि परास्तं तस्यैवा- सिद्धेः । अन्षय-व्यतिरेकसहचारजाननिष्ठानुगतकारणतावच्छेदकस्य निमशक्यत्वेन सामान्यतः कारणत्वासम्भवाचेति । मैवम् । सह- पारदर्शनपदस्य दृश्यतेऽनेनेति व्युत्पत्या सहचारेन्द्रियमधिकर्षपर- खात्, तदेतत्वाभिधानच याप्तिप्रत्यचाभिप्रायेण। यद्दा सहचारदर्शन माचारचानमेव तद्धेतत्वाभिधानच व्याप्तेरुपनौनशानाभिप्रायेण(१।। तब उपनयविधया तस्य हेतुत्वात्। न चैवं यातिप्रत्यये सहचारे- न्द्रियमन्त्रिक दिवद्याप्तिघटकपदार्थान्तरेद्रियमनिकादिरपि हेतुः म कथं नोक इति वाच्च। स्वतन्वेच्छस्य पर्यनुयोगानहत्वात् । धन्यथा व्यभिचारज्ञानविररावाप्तिघटकपदार्यानतराभावज्ञानवि- रणे हेत: स कथं मोक इत्यपि पर्यनुयोगापोरिति । (१) याप्रपनौतमानामिप्रायोति ख, ग.।

·बामियामायः। नयास्तु साचारपदमच रेल्वभावयोः सहचारपरं, नशामध विशेषज्ञानविषया व्याप्तिधानमाचे हेतुरिति प्राडः । मिश्राख व्याप्तिाहकमित्वस्य व्याप्तिप्रकारकज्ञानजनकमित्यर्थः, तथाच सहचारचानं विशेषणवानविधया हेतरित्याः । भट्टाचार्यात धूमादिव्यापकवसिमानाधिकरणवृत्तिधूमवादिकं व्याप्तिः तादृमसामानाधिकरणमात्रस्य रामभादिसाधारण्यात् । तथाच व्याप्तिग्रहमात्र एव सहचारशानं विशेषणज्ञानविधया हेतु- रिति() मणिकतोऽभिप्राय इति प्रायः। मनु 'व्यभिचारज्ञानविरइत्यत्र ज्ञानं निखयः महा वा नायः यभिचारमन्देहसत्त्वेऽपि व्याप्तिनिश्चयापत्तेः(२), नान्यः व्यभिचारनिक- यसत्त्वे व्याप्तिनियोत्पत्यापरित्यत आह, 'ज्ञानमिति, तथा व्यभिचारज्ञानसामान्याभावोऽतरिति भावः । न प.संशवणधारक- यभिचारशामाभावस्य हेतुत्वे साधाभावां मन्दताकारभिचार- ज्ञानसत्त्वेऽपि व्याप्तिमान न स्यादिष्टापत्तौ च पक्षे माध्यमददगावां व्यायग्रहापत्तिरिति वाचं। साध्याभावां निलयात्मक-वृत्तिलांजे सन्देश-मिवयसाधारणवभिचारज्ञानवामान्याभावस हेतुत्लान।) रदप प्राचीनमतानुसारेण । (१) हेतुल्यापकसाध्यसमानाधिकरबत्तिहेतुतावच्छेदकस्य व्याप्तित्वे था- मिविशेष्यकामानेऽपि साथसामानाधिकरण्यस्य विशेषवतयैव भावाद सबंध यातिचाने विशेषजधानविधया साचारानं हेतुरिति तात्पर्य । (२) व्याप्तिनियमानुदयादिति स., म.। (९) सचाच साधतावरेदबावनिप्रकारावानिपिता या साधा.

·तापितामग वस्तुतस्तु पाचशयस्थाप्रतिवन्धकबाड्यभिचारनिर्णवाभाव ए हेतुः । न चैवं यभिचारमन्देहसावेऽपि व्याप्तियहापत्तिरिति वाच। मन्देशात्मकच्याप्तिग्रहे इष्टापत्तेः सन्देहस्यवोभयकोयुपश्चितिरूपतया उभयकोटिविशिष्टबुद्धिमामयीसत्वेन तदभावाप्रकारकतत्प्रकारकज्ञा. मरूपस्य तविषयस्थानुत्परः। न या व्यभिचारसंशयोत्पत्ति- क्षणे तद्दितौयक्षणे वा दोषनाशस्तष व्यभिचारसंशयसत्येऽपि व्याप्ति- निश्चयापत्तिः दोषाभावेनोभयकोटिविशिष्टधौमामयौविरहादिति वाच्यम्। तादृशस्थले मानाभावात्, विषयानरमधारादेविशे- षदर्शनादेश्व विरहे सन्देहोत्तरं धारावाहिकसन्देहनियमस्य सबै रेव खौकारादिति तत्त्वं । ‘मा च महा ,' 'माधारणधर्षति उभय- कोटिसहचरितधर्मत्यर्थः। तहिरहवेति महाया अनुत्पत्तिवेत्यर्थः, उत्पनशायाः खोत्तरोत्यवगुणादेव नाशसम्भवेन तर तर्कस्यापे- साभावात्। 'विपचेति, 'विपचे' व्यभिचारग्रहे, 'बाधकात्' प्रति- बन्धकात्तादित्यर्थः। स प धूमो यदि वहिव्यभिचारौ स्यादति- बन्यो न स्यात् इत्यादिरूपः, प्रतिवथ प्रतिबन्धकमावस फलब- लाहिरोधिविषयत्वासम्भवेनापि तदापादककापत्तिवेन तरिशिष्ट- बुद्धिवेन, तदापादककापत्तित्वन्तु धूमलिकत्वादिवनिर्वाञ्चमिनि भावत्वावश्विप्रकारतानिरूपित विशेष्यता तदभिना या निरूपितत्वसम्म याविच्छिमप्रकारता तमिरूपिता या रत्तितावावचिनविशेष्यता तद. শিল্পায়নালিমিন। যা ইনাবাহিমিনা ৱিমিয়- शामाभावस्य हेतुत्वमिति भावः ।

·वातियशेयायः। । २१. बोयं । 'सतः सिद्ध रति तक विना अन्येन प्रवुक इत्यर्थः, अन्यत्र मंशयजनकदोषाभावतर्कातिरिको वक्ष्यमाणप्रतिबन्धकोत्यन्यदेतत् । केपितु 'खतः सिद्ध इति कोटिदयोपखित्यभावप्रयुक्त इत्यर्थः। नच व्याप्तियहसमये व्यभिचार-तदभावोभयकोयुपखितिरावश्यकी अव्यभिचारस्य विशेषणत्वेन तज्ज्ञानस्थावश्यकतया तस्यैवोभयकोटि- ज्ञानवादभावबुद्धेः प्रतियोगिविषयकत्वात् स्वतन्त्रविशेषण ज्ञान- कारणत्वस्य दूर एव निरामादिति) वाच्यं । प्राचीननये साधा- रणधर्मादिदर्शनजन्यकोव्युपस्थितेरेव संभयजनकत्वात् न तु कोचुप- स्थितिमावस्येत्याडः। ननु यत्र तर्केण शहानिवृत्तिः तवानवस्था तर्कमूलीभूतथाप्ति- ज्ञाने शानिवृत्तये तर्कान्तरस्य एवं तन्मूलभूतव्याप्तिज्ञानेऽप्यपरथार) अपेक्षौयत्वादित्यागरते, 'तर्कस्थेति, 'याप्तिग्रहमूखकत्वेन' व्याप्ति- ग्रहजन्यत्वेन, 'यावदामहमिति तोभावेतरसकलशंशाकारणं यावत्तावस्कालं, 'तर्कानुसरणत्' यत्तर्कपूर्व तदिघटकनहायात- काभावेतरमकलकारणसम्पत्तिमात्तर्कपूर्वमेव तर्कान्तराभ्युपगमादिति यावत् । 'यत्र चेति यस्थ र तर्कस्य चेत्यर्थः, पूर्वमिति शेषः, 'व्याघातेन' व्याघातादेव तर्काभावातिरिसकारणप्रतियोगिकाभा- (१) निराकसवादितौति ख, ग, घ | (२) तर्क प्रति पापायचाप्यापादकवत्तानिधयत्वेन कारणत्वात् पापादके चापायथाप्तिसंशयनिहवर्ष तकान्तरं पपेक्षयोयं एवं तत्र समापो. बनवस्येति भावः।

·नाचिन्तामगे वादेवेति(१) थावत्, सञ्चानिरिक संभवजनकदोषो वक्ष्यमाणपति- बन्धकारभावक, 'गाईव नावारति' तरिषटकमामाचं नावतरति, वतर्कपूर्वं तरिषटकमहासामान्याभावसभावातिरिककारणपति- योगिकाभावप्रयुको न तु तर्कप्रयुक्त इति तु समुदितार्थः, 'तत्र' तक, 'तर्क विनव थाप्तिग्रह इति, जनक इति श्रेषः, तर्क विनव याप्तियहस्तत्तजनक इत्यर्थः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागीशविरचिते तत्त्वचिन्तामपिरहस्से अनुमानास्यदितीयखण्डरहस्ये व्याप्तियहोपायरहस्यं ॥ ॥ (१) तकीमावातिरिकं यत् संयमन बदमायादेवेवर्षः।

·अथ तर्कः तथाहि धूमो यदि वश्वसमवहितान्यत्वे सति बहिसमवहिताजन्यः स्थानोत्पन्नः स्थादित्या कि अथ तर्करहस्यं । इति धूमो यत्त विषटकमडासामान्यं तर्काभावातिरिकप्रतियोगिकाभा- वादेव पूर्व नावतरति तं तर्कमाह, 'तथाहौति, 'धूम यदि वयसमवहितजन्यभिवत्वविभिष्ट-वकिसमवहितमन्यभिन्नत्ववान् स्यात् उत्पनत्वाभाववान् स्यादित्यर्थः, विशिष्टान्नं दिनौवभिन्नत्व- विशेषणं । जन्यं हि जगति वस्तुदयं वयसमवहितजन्यं तत्समव- शितजन्यं च तचायधेदुभवजन्य एव न स्थासदा जन्य एव न स्थादिति भावः। ननु नायं वजि-धूमव्याप्तियहोपयोगी वहिव्यभिचारित्वापा- दककतर्कस्यैव तथावात् । न चातयात्वेऽपि चतिविरह इति वाय। तादृअवनि-धूमष्याप्तियाहकतर्क एव अमवस्थाप्रदर्शनादिति(१) चेत्। ना तश्चापि परम्परया वकि-धूमथानियहोपयोगिवान्, तथापि (५) अवधारावादिवोविन।

·तापचिन्तामो भूमोऽव रेव भविष्यति कचिडि विनापि भवि- धूमो यदि वहिव्यभिचारी स्थात् वक्रिजन्यो न स्यादिति वकि- धूमथाप्तियाहस्तकस्तत्र र वक्रिजन्यवरूपाद्यव्यतिरेकनिमयः । देवः बाधबुद्धेस्तार्किकबुद्धौर) हेतुत्वात् तस्मिंशावय-व्यतिरेकाभ्यां प्रत्यक्षतो वकिजन्यत्वनिर्णये वक्रिजन्यत्वारा विरोधिनी संशय- मामग्रौसम्पादकत्वात्(१) तच्छदाविरोधी चायं तर्क रति, अत्र च वकिशन्यत्वदशायां वझिमद्देशोत्पन्ने घटादौ मूलगैथिस्यवारणाय', विभिष्टान्त द्वितीयभिनवविशेषणं, तत्प्रतियोगिविशेषणत्वे तद्दोष- तादवस्थात्, वक्रि विनानुत्पद्यमानत्वं तदर्थः,(४) स्वसमानाधिकरण- वहिमदन्यखाव्यवहितपूर्वक्षणकं यद्यपदन्यत्वमिति तु निष्कर्षः, खपदमन्यत्वप्रतियोगिपरं, अन्यथा(१) इदानीम्समघटादेः सामग्रौ. (१) वहिन्यवाभावरूपापाद्याभावस्य वकिमन्यत्वात्मकस्य निश्चय इत्यर्थः । (२) तार्किकबुद्धौ तात्मक बुद्धौ इत्यर्थः । (३) मनु संशयनाशोत्तरं वद्धिजन्यत्वनिश्चय इत्यत पाह संशयसामग्रौति संशयस्य संशयसामग्रौसम्पादकत्वादिति तदर्थः तथाच यावत् ती दिरूपप्रतिबन्धकसमवधानं न भवति तावत् संशयधारैव उत्पत्स्यत- इति भावः। (8) 'भूष' यातिः, तस्याः 'शैचिस्वं' व्यभिचार, तदारणायेत्यर्थः । (५) 'तदर्थ सत्यतार्थ इवः । (६) 'माया' वामानाधिकरखानिवडे।

·ध्यति अहेतुक एव वोत्पत्यत इति शङ्का स्यात् सर्वच कालेऽपि कुनचित् देशे वक्तिमत्त्वेन मूलगेथिस्यतादवस्थ्यान महाप्रलये मानाभावात्(९) खण्डप्रलयेऽपि ब्रह्माण्डान्तरे वकि- मत्त्वात् मामयौमात्रस्यैव वयधिकरणक्षणवृत्तित्वेनाप्रसिद्धिप्रसङ्गाच्च । न तु वयघटितमामय्यजन्यत्वं तत् धूमे प्राक् तदनिध्यात् पापाद्याभावेनापादकाभावमाधने विशेष्यविरहप्रकारकमिार्थं त- विश्वयस्थापेक्षितत्वात् । वयसमवहिताजन्ये वझिजन्यालोकादौ मूलशैथिल्यवारणय विशेष्यदलं । न च चरमसमवहितपदं व्यर्थ वझिजन्यत्वाभावस्यैव सम्यक्त्वादिति वाच्यं । वयजन्ये वहिममव- धाननियतोत्पत्तिके घटादिविशेषे मूलशैथिल्यापत्तेः । वहिसमव- हितजन्यत्वञ्च वझिकालौनसामग्रौजन्यत्वं खममानाधिकरणवकि- मत्स्याव्यवहितपूर्वक्षणकत्वं इति तु निष्कर्षः । अन्यथा इदानी- मानजन्यमाचस्यैव वयधिकरणक्षणवृत्तिसामग्रौजन्यतया पक्षीभूत- धूमेऽपिर) तादृशमामग्रौजन्यत्वनिमयसत्त्वेन तर्कवैफल्यापत्तेः । म तु वशिघटितसामग्रौजन्यत्वं तत् तथा मति वन्यजन्ये वक्रिसमवधान- नियतोत्पत्तिकघटादिविशेषे मूलथिव्यापत्तेः। वझिममानाधि- करणले मतौत्यमेन चापाचप्रतियोगि विशेषणयन्तेन वक्रियधि- । (१) महापचयानीबारे तु परमवसे तादृशाम्यत्वप्रतियोगिलं सम्भव- तौति भावः। (२) धूमे नाहशसामग्रोजन बहिनन्यावसरूममेवेवभिप्राया।

·तापचिन्तामणी २१९ खनियाव्याघातः स्यात्, यदि हि रहीतान्वय-बति- करणे वझिजन्यरूपादौ पक्रियधिकरणे घटादौ च मूलश- विख्यं । न च पचतावच्छेदकविमिष्टे पापाद्याभावेनापादका- भावसाधने नियमतो यद्धर्मावच्छिवं सियति तद्धर्मावछिना- भावकोटिकसंशयं प्रत्येव ती विरोधौति नियमः प्रचते तु धूमे उत्पन्नत्वाभावाभावेनोत्पनत्वेन वयसमवहितजन्यभिन्नत्ववि- शिवलिममवहितजन्यभिन्नत्वयापादकौमतस्याभावसाधने वझिज- न्यभिन्नत्वाभावरूपस्य विशेष्याभावस्य न सिद्धिः(१) विशिष्टाभावस्था- तिरिक्तस्यैव सिद्धेः तथाच कथमस्य वक्रिजन्यत्वाभावकोटिकमंशय- विरोधित्वमिति वाचं। विशिष्टाभावस्य विशेषण-विशेष्याभावान- तिरिकतया वझिजन्यभिन्नत्वाभावरूपस्य विशेष्याभावस्य मिद्धेः । अथ तथापि न वझिजन्यभिन्नत्वाभावत्वरूपेण वझिवन्यत्वस्य मिद्धिरनुमितेापकतावच्छेदकप्रकारकत्वनियमेन विशिष्टाभावत्वेनैव तमिद्धेः। न च विशेषणभावबाधनिस यसहकाराड्यापकतामवच्छेद- केनापि विशेष्याभावत्वेन तसिद्धिरिति वाचं। तथापि पचे विप- Mयानुमाने) पूर्व विशेषणभावबाधप्रतिसन्धानानावश्यकतया निय- मतस्तेन रूपेणसिद्धेरिति चेत् । मा वयसमवहितामन्यावेन पक्षस्थापि (१) वकिमन्यमिन्नत्वाभावत्वावमिवकिनन्यवन्य न सिद्धिरिति ख., ग०,०1 (२) पापाद्याभावेनापादकाभावानुमाने इत्यर्थः ।

·रेक हेतुं विना कार्योत्पत्तिं शहेत तदा स्वयमेव विशेषणीयखात् तथाच पचतावच्छेदकावचित्रे विपर्यायानुमाने पूर्व विशेषणाभावबाधप्रतिसन्धानस्यावश्यकतया नियमतो वकि- जन्यभिन्नत्वाभाववरूपेण वझिजन्यत्वसिद्धिरप्रत्यूहेति सम्प्रदायविदः । तदमत् वझिसमवहितजन्य भिन्नत्वस्यैव विशेष्यतया बाधसहकारेण तदभावत्वेन तदभावस्य वसिमवहितजन्यत्वरूपस्य सिद्धावपि वहि- जन्यभिवत्वाभाववरूपेण वहिजन्यभित्रत्वाभावस्य वहिजन्यत्वरूप- स्थामिद्धेयजन्यस्थापि वशिनान्तरोयकस्या) घटादेः वक्रिमम- वहितजन्यतया वक्रिसमवहितजन्यत्व-वजिन्यत्वयोरत्यन्तं भेदात् वशिजन्यत्वामिद्धौ च कुतोऽस्य वझिजन्यत्वसंशयप्रतिबन्धकत्वं । न च धूमो यदि संयोगसम्बन्धावच्छिनोत्पत्तिसम्बन्धेन . वझिव्यभिचारी स्थात् वनिममवहितजन्यो न स्थादिति तो वहि-धूमव्याप्तिग्रहो- पयोगी तत्र च बाधनिश्चयविधया वक्रिसमवहितजन्यत्वनिश्चयो हेतस्तविषयविरोधिनो वझिममवहितजन्यत्वसंशयस्य निवर्तकतये- वास्य वड़ि-धूमव्याप्तियहोपयोगित्वसम्भवेन वहिजन्यत्वमंशयाप्रतिव- वकत्वेऽपि न तिरिति वाच्यं । स्वसमानाधिकरणवझिमत्वाव्यव- हितपूर्वक्षणकत्वरूपस्य वझिममवहितजन्यत्वस्य धूमे निश्चितत्वेन तत्संशयनिवृत्यर्थं तर्कवैफल्यात् धूमे तविषयासत्त्वे तु वय वय- व्यतिरेकानुविधायित्वनिमयस्य मत्यन्तदखसंशयप्रतिबन्धकत्वस्थ वक्ष्य- माणस्थासङ्गतत्वापत्तेः निरुकवक्रिसमवहितजन्यत्वस्यैव वयषय-यति- (१) वड़िसमवधामनियतोत्पत्तिकस्येवः ।

·२२४ सावचितामगै धूमार्च व तायव भोजनस्व परप्रतिपत्त्यव शब्दस्य चोपादानं नियमतः कथं कुर्यात् । रेकामुविधायित्वरूपत्वात् । किञ्च पचतावच्छेदकविशिष्टे पापाचा- भावनापादकाभावसाधने बर्ममानविधेयतावच्छेदककसिद्धिर्भवति तद्धर्मावविवाभावकोटिकसंशयं प्रत्येव तर्को विरोधीत्येव नियमः, अन्यथा महत्त्व-दीर्घत्वेतरपरिमाणभाववान् घटोयदि परिमाणवान स्थात् द्रव्यं न स्यादित्यस्यापि घटो महान वेत्यादिसंशयप्रतिबन्धक- बापत्तिः । बाधसहकारेण विपर्ययानुमाने महत्त्वत्वावच्छिन्नस्य दीर्घत्वत्वावच्छिन्नस्थ च सिद्धेः, तथाच प्रकृते बाधसहकारेण व्यापक- तानवच्छदकोभतेन विशेष्याभावत्वेन सिद्धावपि न तन्माचप्रका- रेण सिद्धिः व्यापकतावच्छेदकौभूतेन विशिष्टाभावत्वेनापि विशेष- वाभाव-विशेष्याभावयोः मिडौ बाधकामावादिति वझिममवक्षित- जन्यत्वसंशयं प्रत्येव कुतोऽस्य प्रतिबन्धकत्वं । नव्यास्तु वहिसमवहिताजन्यः स्थादित्यच वझिसमवदितजन्यत्वं वहिजन्यत्वमेव वक्रव्यं, सत्याच थापाद्यकोटिप्रतियोगिविशेषणं वक्रव्यं, तथाच धूमो यदि वझिजन्यवाभाववान् स्थात् वयसमवधि- ताजन्यत्वविशिष्टस्योत्पन्नत्वस्याभाववान् स्थादित्याकारकस्तर्कः, पत्र घटादौ मूलशैथिल्यवारणयापाये विमिष्टान्न प्रतियोगिविशेषणं न त्वभावविशेषणं घटादौ मूखमैथिल्यतादवस्यापते:(१) तदर्थश (१) पापादके पापाद्यामावयत्तित्वरूपस्य व्यभिचारस्य सादवस्थापत्ते रित्यर्थः।

·२२५ उक एव, न तु वहिमशिनदेशोत्पत्तिकान्यत्वं तत्(९) वझिमति व पूर्वमुत्पने रामभादौ व्यभिचारापत्तेः । अजन्ये मूखमैथिल्य- धारणय विशेष्य(१) । न च वन्यजन्ये वहिममवधाननियतोत्पत्तिके घटादिविशेषे मूलभेथित्यमिति वाच्यं । उत्पन्नत्वं हि वयमम- वहितवहि-तत्संयोमेतरयावत्कारणधिकरणक्षणकत्वं, नान्तरोयके उनमूलभेथिल्यवारणाय वयसमवहितेति क्षणविशेषणं खसमाना- धिकरणवमिदन्यत्वं तदर्थः, वहिनान्तरोयकस्य यावत्कारणा- धिकरणक्षणस्तु न वहिमदन्यः तथा मति वहिं विनापि तदुत्प- स्यापत्तेः, न हि वावत्कारणमत्त्वे कार्यविलम्बः, पक्षीभूते धमे शपत्तेः महाप्रलये मानाभावात् खण्डप्रलयेऽपि ब्रह्माण्डान्तरे वकिसत्त्वादमिद्धेरिणय स्वसमानाधिकरणेति वहिविशेषणं, वय- समवहिताजन्यत्वविशिष्टस्य वयसमवहितयावत्कारणाधिकरणक्ष- एकत्वस्याप्रसिद्धलादहि-तत्संयोगेतरेति यावत्कारणविशेषणं, इत्यञ्च धूमे एव प्रसिद्धिः, दण्डादियत्किञ्चित्कारणधिकरणक्षणस्य वयम- मवहितत्वाबान्तरोयकघटविशेषादौ मूलगैथिल्यतादवस्यात् याव- दिति। न च वयजन्ये वयभिघातजाततण्डुलादिकर्मणि पाक- प्ररूपादिनाशे च व्यभिचार इति वाच्यं । संयोगेन वसमानाधि- करणस्य उत्पनत्वघटकवयसमवहितत्वघटकतया भेदकूटस्थापाद्यस्य (१) वकासमहिताजन्यत्वमित्यर्थः (२) उत्पनत्वमिति तदर्थः, वकासमवहितजन्य भिन्नत्वविशिधाभावनि- वेश तादृशभिन्नत्वविशिष्गगनवादिकमादाय व्यभिचार:.स्थादव- उत्पनत्वपदमिति भावः । 29 ·वाधिनामयी नापि सत्वात्। ननु तथापि पापाचप्रतियोगिनो विशिष्टस्या- प्रसिद्धिः धूमावयव-तदुभयसंयोग-धूमप्रागभावघटिततमौथथावत्- कारण्य धूमोत्पत्त्यव्यवहितप्राक्क्षण एव सत्त्व न तदानौं बरपि कारणतया आवश्यकत्वेन धूमौयवहि-तत्संयोगेतरयावस्कारण- धिकरणक्षणस्थापि वयसमवहितत्वाभावामेऽपि विभिष्टप्रमिय- सम्भवात् । न च वशिविर हेऽपि तदुत्पअधूमयणुकानामेव परस्प- रसंयोगक्रमेण धूमोत्पादसम्भवात् न तदानौं वरावश्यकलं धूमनिष्ठजातिविशेषस्यैव वहि-तसंयोगजन्यतावच्छेदकतथा धूम प्रति तयोभिचाराभावात्तथाच तादृशधूम एव प्रसिद्धिरिति वाचं। तादृप्रधूमस्य घटादितल्यतया तत्र मत्यन्तदलाभावेनैव विशिष्टप्रमियसम्भवात् । न च यावत्कारणपदेन संयोगसम्बन्धाव- शिवखनिष्ठजन्यताप्रतियोगिककारणताश्रयो यावान् विवक्षणैयः भेदकूटचापाचं तथाच धमे एव प्रसिद्धिरिति वाचं। थस्थ मातरोधकस्य घटविशेषादेः संयोगसम्बन्धावशिवजन्यताप्रतियो- गिककारणताश्रयो दण्डादिर्यावान् वयमधिकरणकाले वर्तते केव- समवयवसंयोगमाचं वयधिकरण एव काले जातं तादृशमानमरोयके व्यभिचारापत्तिरिति । मैवं । यत्र धूमावववइयोत्पत्तिर्वांशश्चे- त्येकः कालः ततो धूमावयवदयसंयोगः तदनन्तरं न वजिन्य नावशेदकाकानाधूमोत्पत्तिः तत्र वहि-तत्संयोगयोः साचात् हेतुत्वेन तरिक्षात् अपि तु वानरोत्पत्तिस्ततस्तत्संयोगोत्पति- (९) विशियस्याप्रसिद्धिरिति गा।

·- स्वतः पूर्वोत्पवधूमावयवदयसंयोगाइझिजन्यविलक्षणधूमोत्पत्तिा- चैव धूमव्यक्तिविशेषे विभिष्टप्रसिद्धिसम्भवात् धूमावयवदयसंयोगो- त्पशिक्षणस्यैव नदौयतादृशयावत्कारणाधिकरणत्वेन तदानौं वाय- भावस्य सत्त्वात् उत्पत्तिमाकक्षणे च वक्रमत्वात् । न च तव विशिष्टप्रसिद्धौ धूममात्रस्य पक्षवात् धमान्तरे अंशत दृष्टापति- रिति वाचं । पक्षतावच्छेदकावच्छेदेनापत्रुहेश्यवादिति प्राहुरिति संक्षेपः । 'अवहेरेवेति न विद्यते वहिर्यचेति व्युत्पत्त्या खसमानाधिकरण- वहिमशिनात् क्षणदेवेत्यर्थः, अव्यवहितोत्तरत्वं पञ्चम्यर्थः, 'वधि- इहिं विनापौति किं धूमः क्वचिदव्यवहितपूर्वं स्वसमानाधिक- रणवक्रि विनापि भविष्यतीत्यर्थः, 'अहेतुक इति किं धूमो निहतक एवोत्पत्स्यते इत्यर्थः, 'इति शङ्का स्थादिति इति महा विरोधिनौ स्थादित्यर्थः । श्राधमादयस्थ सम्प्रदायमते निरुक्रवय- समवहिताजन्यत्वरूपपक्षविशेषणभावविषयकतया तर्कजनकपरामर्श- विघटकत्वेन तर्कविरोधित्वात् पक्षतावच्छेदकांशेऽनाहार्यपरामर्शयव तर्कजनकत्वात्। नव्यमते तु निरुकवय समवहिताजन्यत्वरूपापाद्य- प्रतियोगिविशेषणभावविषयकतया तर्कजनकापाद्यव्यतिरेकनिर्णय- विघटकलेन तर्कविरोधित्वात् । हतीयायास्तु सम्प्रदायमते व्याप्यमं- प्रयविधया श्रापाद्याभाववत्तया निश्चिते पक्षे श्रापादकसंशयात्म- कानाहार्यव्यभिचारसंशयाधायकतया तर्कविरोधित्वात् । मव्यमते श्राश्रये च पक्षे त्रापाद्यप्रतियोगिकोटिविशेष्यविरोधित्वेन तर्कजन- कापाद्यव्यतिरेकनिश्चयविघटकतया तर्कविरोधित्वादिति भावः ।

·तत्वचिन्तामो न वाद्ययोः शश्योरभेद इति वाच्छं। प्रथमा धूमलावच्छेदेन, द्वितीया धूमत्वसामानाधिकरण्येनेति भेदात् । न चैवं धूमवसा- मानाधिकरण्येन वयसमवहिताजन्यवधत्त्वेऽपि धूमत्वसामानाधिक- रथेन वयसमवहिताजन्यत्वनिधये बाधकाभावात् द्वितीयसंगचस्व बुतमार्कविरोधित्वमिति वाच्यं। विशेष्यतावच्छेदकसामानाधिकर- येन बाधनिश्चयस्य विशेष्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन विशिष्ट- बुद्धप्रतिबन्धकत्वेऽपि(') विशेष्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन बाध- मंशयस्य संशयमामग्रीसम्पादकतथा विशेष्यतावच्छेदकसामानाधिक- रमेन विशिष्टनिश्चयं प्रत्यपि प्रतिबन्धकलात् । 'सर्वचेति षष्ठ्यर्थे सप्तमी सर्वस्याः शनाया इत्यर्थः, 'खक्रियाव्याघात इति, 'खं तर्क- प्रयोका पुरुषः(२) तस्य या "क्रिया' वयषय-व्यतिरेकानुविधायित्व- जानं, क्रियते प्रवर्ततेऽनेनेति व्युत्पत्तः, तेन 'याघातः' तत्प्रयुकोऽनु- न्याद इत्यर्थः, अषय-व्यतिरेकाभ्यां प्रत्यक्षतो वझिजन्यत्वनिश्चय- एवैतत्तस्य महकारितया वड्यन्वय-व्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानस्य अवश्यं पूर्व सत्त्वादिति भावः । अन्वय-व्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानस्थ नादृपमहानुत्पादप्रयोजकले मानमार, 'यदि हौति, सौता- वयेति तदन्वय-व्यतिरेकानुविधायिलज्ञानसत्त्वेऽपि तदसमवहित- जन्यावं सामान्यतोऽहेतुकत्वं वा शङ्क्षतेत्यर्थः, 'परप्रतिपत्त्यर्थं' परकी- (१) अवच्छेदावच्छेदेन विशिशबुद्धि प्रति सामानाधिकरण्येन बाधनिश्च- यस्य प्रतिबन्धकत्वमिति भावः (२) तर्कवत्युरुष इति क।

·२२९ तेन विनापि तत्सम्भवात् तस्मात्तत्तदुपादानमेव ताह- यशाब्दबोधार्थ, 'उपादान' प्रयत्नः, 'नियमतः' अन्वय-व्यतिरेकाम्या प्रत्यक्षेण धूमादिरूपेष्टमाधमतानिश्चयतः, न हि धूमादौ वयाय- ममवहितोत्पत्तिकत्वस्याइतकत्वस्य वा ग्रहस्य सामय्यां मत्यां वज़्यादौ धूमादिरूपेष्टसाधनतानिश्चयः सम्भवतीत्याह, 'तेनेति तादृशग्रहमामग्रीसमवधानेनेत्यर्थः, 'विनापि' विनव, 'तत्सम्भवात्' वङ्ग्यादौ धूमादिरूपेष्टमाधमतानिर्णयसम्भवात् । ननु कार्यानुत्पादस्य कारणविरहमाचप्रयुक्रत्वात् कथं तादृशशङ्कानुत्पादस्य खक्रिया- प्रयुकत्वमत-बाह, 'तस्मादिति, प्रयत्नान्यथानुपपत्त्येति शेषः, 'तदुपादानमेवेति वङ्ग्युपादानमित्यर्थः, उपादामञ्च(१) उपादप्ते प्रवर्ततेऽनेनेति करणव्युत्पत्त्या प्रवृत्तिप्रयोजकौभत्ताचय-व्यतिरे- कानुविधायित्वज्ञानपरं। यत्तु भावयुत्पत्त्या उपादानं प्रवृत्तिः पूर्वमपि खक्रियापदं तत्परमिति । तत्र। प्रवृत्तेः शङ्काप्रतिबन्धकत्वे मानाभावात् प्रकृतेः कारणताग्रहोत्तरकालीनत्वेन तत्पूर्ववर्तिप्रकाप्रतिबन्धकत्वासम्भ- केचित्तु करणव्युत्पत्या उपादानपदं धूमादिसाधनतानिश्चयपरं पूर्वमपि वक्रियापदं तत्परमित्याः । तदसत् । धूमादिसा- (१) उपादानच उपादानपदवेत्यर्थः ।

·२१. तत्वचिन्तामो शशक्षाप्रतिबन्धकं शङ्कायां न नियतोपादानं निय- धनतानिश्चयस्य तर्कोत्तरकालौनत्वेन तत्पूर्ववर्तिशाप्रतिबन्धकव्वा- भावात्। तस्य शङ्काप्रतिबन्धकतायामवय-व्यतिरेको दर्शयति, 'भा- यामिति, यतः इत्यादि, यतः शङ्कायामुत्पद्यमानायां 'न निय- तोपादान' मान्षय-व्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानं, 'नियतोपादाने ष' अवय-व्यतिरेकानुविधायित्वज्ञाने च, 'न शङ्का' इत्यर्थः, नियतमु- पादानं यस्येति व्युत्पत्त्या नियतोपदानपदस्यान्वय-व्यतिरेकानुविधा- यित्वज्ञानपरत्वात्। न च वयन्वय-व्यतिरेकानुविधायित्वस्य वहि- मत्वे उत्पद्यमानत्वे मति वहिं विनानुत्पाद्यमानत्वरूपतया निरुत- वयसमवहितअन्यत्वाभावघटितत्वेन तनिश्चयस्य बाधनिश्चयतया प्रथमसंशयप्रतिवन्धकत्वसम्भवेऽपि विरोध्यविषयकतया कथं रतीय- महाप्रतिबन्धकवं कथं वा द्वितीयप्रकाप्रतिबन्धकलमपि अंशतो बाधनिश्चयस्य विशेष्यतावच्छेदकमामानाधिकरण्येन संशयाप्रतिष- वकतया बाधनिययविधया द्वितीयशाप्रतिबन्धकत्वासम्भवादिति वायं । वयन्वय-व्यतिरेकानुविधायित्वावच्छेदेन वहिजन्यालोकादौ नान्तरीयवडिके घटादौ च वयसमवहिताजन्यत्व-सहेतुकवनिश्च- यायावर्तकधर्मदर्शनविधयेव तस्य तादृशमहायामपि प्रतिबन्धकलात्। न चांगतोबाधनिश्चयवदंशतो व्यावर्तकधर्मदर्शनमपि न विशे- ध्यतावच्छेदकमामानाधिकरण्येन संशयनिवर्त्तकमिति वाथं। बाध- निश्चयस्थले तथा नियमेऽपि व्यावर्त्तकधर्मदर्शनादिखले तथा ·तोपादाने च न शका, तदिदमुक्तं “तदेव धाशयते', नियमविरहात्। न चैवं वयवय-व्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानं व्यावर्तकधर्मदर्शनविधया वजिन्यत्वसंशयं प्रत्येव प्रतिबन्धकमस्तु किमुक्तकणेति वाच्यं। अनन्यथासिद्धलाविशेषितस्थ वयन्वय- व्यतिरेकानुविधायित्वस्य नान्तरोयकवहिके घटादौ वशिजन्य- बव्यभिचारितया(१) वहिजन्यवाभावव्यावर्तकत्वाभावात् तदिशे- षितस्य(९) वड्यन्वय-व्यतिरेकानुविधायित्वस्य च वझिजन्यवानति- रिकत्वात् उपायान्तरस्थोपायान्तरादूषकत्वाच । न च सर्वच धूमे वयषय-व्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानविरहाचच तादृशज्ञानं तच वयसमवहितअन्यत्वादिसंशयासम्भवेऽपि धूमान्तरे तसंशये किं बाध- कमिति वाच्यं । समानधर्मितावच्छेदककव्यावर्त्तकधर्मदर्शनस्यैव प्रतिबन्धकतया धूमवरूपेण यत्किञ्चिद्भूमे वयचय-व्यतिरेका- नुविधायित्वज्ञानसत्त्वे धूमान्तरेऽपि तेन रूपेण वयसमहितज- न्यत्वसंशयायोगात् ग्टहीतान्वय-व्यतिरेकधूमव्यक्तिविशेषस्यैव वा धूम- त्वरूपेण तर्के पक्षतया धूमाकरे तत्संशयेऽपि चतिविरहात्। न चैतावता वयसमवहितजन्यत्वादिसंभयस्य तर्कतरप्रतिबन्धकवशा- निवृत्तावपि व्यभिचारसंशयनिवृत्यर्थमवश्यं तर्कान्तरापेक्षा पचभिवे आपाधाभावविरहेऽपि आपाधाभावांशे भ्रमात्मकस्य पचभिचे (९) सर्वत्र तदव्यभिचरितधर्मस्यैव तदभावव्यावर्तकत्वमिति भाल। (२) बमन्यथासिद्धत्वविशेषितस्येत्यर्थः ·२१२ तत्वचिन्तामो यस्मिन्बाशयमाने स्वक्रियाव्याघातो न भवतीति। न हि सम्भवति स्वयं वह्यादिकं धूमादिकार्यार्थं निय- मत उपादत्ते तत्कारणं तन्नेत्याशयते चेति । एतेन व्याघातो विरोधः स च सहानवस्थाननियम इति तबाप्यनवस्थेति निरस्तं । स्वक्रियाया एव शङ्काप्रति- बन्धकत्वात् । व्यभिचारसंशयस्य सम्भवादिति वाच्यं । अनायत्या व्यभिचारसंशयं प्रत्यपि तत्तदषय-व्यतिरेकानुविधायित्वज्ञानव्यक्तर्विरोध्यविषयकत्वे- ऽपि प्रतिबन्धकत्वोपगमात् एवं क्रमेण वशिजन्यवादिसंशयं प्रत्येव तस्य प्रतिबन्धकत्वसम्भवेऽप्युपायान्तरस्योपायान्तरादूषकत्वात्र तर्कवैयर्थ्यमि- ति भावः । 'खोके प्राचां संवादमाह, 'तदिदमुकमिति, 'तदेवे- त्यादि प्राशयते चेत्यन्तं प्राचीनग्रन्थः, 'भाशयते' प्रवृत्तिपूर्व शङ्काविषयो भवति, 'श्राशयमाने' प्रवृत्तिपूर्व सन्देहविषये मति, 'खक्रियेति, 'स्खक्रियायाः' खप्रहत्ते, 'व्याघातो न भवति' इत्यर्थः । मनु धूमोऽवहेरेव भविष्यतीत्यादिसंशयेऽपि प्रवृत्तिर्नानुपपन्नेत्यत- शाह, 'न हौति, 'नियमतः' धूमादिरूपेष्टसाधनतानिर्णयतः, 'उपा- दत्ने प्रयत्नविषयं कुरुते, 'तत्कारणमिति तदव्यवहितपूर्ववर्ति तन्ने- त्यर्थः, धूमोऽवहेरेव भविष्यतीत्यादिसंशयस्यैव प्रतिबन्धकत्वात् । 'एतेनेति 'निरस्तमित्यनेनान्वयः, 'तत्रापि तज्ज्ञानेऽपि, खक्रियायाः (२) प्रचतत्वादिति ख, ग, घ ।

·२६ अत एव "व्याघातो यदि शास्ति न देच्छा सतस्तराम्। व्याघातावधिराशा तकः शशावधिः कुतः ॥ इतिखण्डनकारमतमप्यपास्तम्। न हि व्याघातः शशाश्रितः, किन्तु स्वक्रियैव शङ्काप्रतिबन्धि- केति, न वा विशेषदर्शनात् क्वचित् शङ्कानिहत्तिरेवं स्यात्। न चैतादृशतावतारो भूयोदर्शनं विनेति भूयोदर्शनादरम्, न तु स स्वतएव प्रयोजकः। अत एव तदाहितसंस्कारो न मानान्तरं तर्कस्याप्रमात्वात, तच्च व्याघातज्ञान प्रतिबन्धकमुक्त, व्याघातच विरोधः, विरोधश्च स्वक्रि- यायास्तादृशसंशयेन महानवस्थाननियमः(१), नियमच व्याप्तिरेवेति, तज्ज्ञानेऽपि व्यभिचारशङ्का विरोधिनौ, तबित्तिश्च तर्कान्तरादि- त्यनवस्थेत्यर्थः । 'स्वक्रियाया इति खस्य क्रिया प्रवृत्तियंस्था इति व्युत्पत्त्या खक्रियाप्रयोजकीभूतनियताषय-व्यतिरेकानुविधायित्वबु- द्धेरित्यर्थः । 'व्याघातोयदौति व्याघातो यद्यस्ति तदा शहाप्यवश्यम- स्तीत्यर्थः, खक्रियाप्रवृत्तिमकाप्रतियोगिकविरोधरूपस्य व्याघातस्य प्रतियोगिनों ग्रां विना स्थात्मशक्यवादित्यभिमानः । चेदिति न घेयाघातस्तदा, 'ततः' प्रतिबन्धकाभावतः, 'तरां' सुतरां मत्यर्थः, 'थाघातावधिरिति, तथाचेत्यादि, 'थापा- नावधिः' व्याघातनिवृत्त्या व्याघातप्रतिबध्या, 'श्रामका', 'तर्कष, न (१) नियतसहानवस्थानमिति ख०, ग• । 30 ----- ·तत्वचिन्तामो प्रत्यक्षव्याप्तिज्ञाने हेतुः सदभावेऽपि शब्दानुमानाभ्यां तद्ग्रहात्। ननु सहचारदर्शन-व्यभिचारादर्शनव- यभिचारशकाविरहानुकुलतर्कयोनि व्यभिचारि- साधारणमिति न ततोऽपि व्यतिनिश्चय इति चेत्। न। स्वरूपसतारेव नयााप्तिग्राहकत्वात् । सत्तकोयाप्ति- प्रमा सदाभासात्तदनमा विशेषदर्शनसत्यत्वासत्यत्वाभ्यां पुरुषज्ञानमिव। 'प्रावधिः' शानिवर्तकः कुत इत्यर्थः, व्याघातमत्त्वे शङ्कायाः आवश्यकत्वेन व्याघातस्य शानिवर्तकत्वासम्भवात्, व्याघातस्य मानिवर्तकलाभावे शपया तर्कस्यैवानवतारेण तर्कस्यापि शङ्का- निवर्त्तकवाभावादिति भावः । 'इत्यपास्तमिति खण्डमकारमत- मपास्तं, कचित्तथैव पाठः । 'शङ्काश्रितः' शङ्काप्रतियोगिकः, प्रतिबन्धक इति शेषः। 'खक्रियेवेति स्वस्य क्रिया प्रवृत्तिर्यस्था- इति व्युत्पत्या खक्रियाप्रयोजकौभूतनियतान्वय-व्यतिरेकानुविधा- यित्वधौरेवेत्यर्थः । गङ्गाप्रतियोगिकविरोधस्य , प्रतिबन्धकत्वेऽपि न चतिरित्यभिप्रायेणह, 'न वेति, 'विशेषदर्शनात्' विरो- धिभूतादर्शनात्, या प्रकानिवृत्तिः माप्येवं न स्यात् विरोध- प्रतियोगिनौं शतां विना तद्विरोधाश्रयदर्शनस्य स्थात्मशक्यत्वादि- त्यर्थः । यदि च विरोधप्रतियोगिनो यदाकदाचित् यच कुत्रचित्() (२) 'यत्र कुत्रचित्' इति माठः ३० पुस्तके नास्ति ।

·२१५ अपरे तु यत्र तर्के व्याप्त्यनुभवो मूलं तत्र तान्तरा- पेक्षा, यब तु व्याप्तिस्मरणं हेतुः तब न तकन्तिरा- पेक्षेति नानवस्था, अस्ति च जातमाचाणामिष्टानिष्ट- साधनतानुमितिहेतुव्याप्तिस्मरणं, तदानीं व्याप्यनु- भावकाभावात्, तन्मूलानुभवमूला चाग्रेऽपि व्याप्ति- स्मरणपरम्परेति। सत्त्वमात्रमपेक्षितं न तु तदा तत्र तदुत्तरं तत्मत्त्वमिति) विभाव्यते तदा तुल्यं प्रकृतेऽपौति भावः । नन्वेवं व्याप्तिज्ञानं भूयो- दर्शनादिति सिद्धान्तः कथं सङ्गच्छते(१) इत्यपेक्षायामाह, 'न चेति, वजि-धूमयोर्भूयःमहचार निश्चयं विना धूमे वयसमवहितमामय्य- जन्यत्वनिश्चयासम्भवात् अयमेव धूमोवहिपूर्वक एतदन्यस्तु न, एवं एतद्देमदयमेव वहिपूर्वकं न त्वेतदन्य इत्यादिशङ्कासम्भवादिति भावः । 'भूयोदर्शनादरः' कदाचित् कुत्रचित्तदुपयोगः, 'म विति, 'मः' भूयासहचारग्रहः, 'खत एव' साचादेव, 'प्रयोजक इति व्याप्ति- ग्रहप्रयोजक इत्यर्थः । भूयोदर्शनस्थ संस्कारद्वारा स्थाप्तिग्राहकले तदाहितसंस्कारस्य मानान्तरत्वापत्तिः यदसाधारणं सहकार्यासाद्य मनोवहिौचरां प्रमां जनयति तदेव प्रमाणन्तरमिति पूर्वपक्षो दूषयति, 'श्रत एवेति यत एव भूयोदर्शनजन्यसंस्कारस्तर्क एव (१) न तु तदुत्तरं सत्र सत्त्वमितीति ग, घ । (२) संगच्छतामिति ग०, घ•।

·तत्वचिन्तामो 'यवनादिसिद्धकार्य-कारणभावविरोधादिमूला केचित्तम् इति। तन्न । तत्र प्रमाणानुयोगेऽनुमान- एव पर्यवसानात् । न च.व्याप्तिग्रहान्यथानुपपत्त्यैव सर्कस्यानादिसिवव्याप्तिकत्वज्ञानमिति वाच्यम् । अनु- पपत्तरप्यनुमानत्वात्। प्रयोजकः न तु व्याप्तिग्रहे अत एवेत्यर्थः, 'अप्रमावादिति, बदमापाततः तस्याप्यंशतः प्रमावात् । वस्तुतस्तर्कस्य प्रामावेपि तं प्रति संस्कारो न जनकः किन्तु प्रयोजक एवेति न प्रमाणन्तरत्व- मित्येव तत्त्वं । 'तचेति व्यभिचारसन्देहाभाववत्त्वञ्चेत्यर्थः, 'तदभावे- ऽपि' व्यभिचारमन्देहाभावाभावेऽपि व्यभिचारसन्देहेऽपौति यावत्, यभिचारमन्देहस्य योग्यतादिमन्दहरूपतया शब्दादिनार्थनिर्णये- ऽविरोधिवादिति भावः। भ्रान्तोदेशयति, 'नन्विति, 'व्यभि- पारादर्शनवदिति व्यभिचारनिर्णयाभाववदित्यर्थ:(१), यथा व्यभि- पारनिययाभाव-सहचारदर्शनं न व्याप्तिग्राहकं अन्यथा यत्र यभिचारमंथयो वर्तते तत्र व्याप्तिग्रहापत्तेः तत्रापि व्यभिचारनिश्व- थाभाव-सहचारदर्शनयोः सत्त्वात्तथा व्यभिचारसंभयाभाव-तर्कयो- निं न व्याप्तियाहकं शङ्कामत्त्वदमायामपि व्यभिचारणाविरहा- सुकूलतर्कयोनिमम्भवात् तत्र व्याप्तिग्रहापत्तेरिति(२) । 'यभिचारौति (१) व्यभिचारानिश्चयवदित्यर्थ इति ग०, घ० | (२) यथेत्यादिः व्याप्तिग्रहापत्तेरितीत्यन्तः पाठाग पुस्तके नालि ।

·सर्क। 'अन्ये तु विपक्षबाधकतर्कादनौपाधिकत्वग्रह एव तदधीना व्याप्तिग्रह इति, तदपि न, तर्कस्याप्रमाण- त्वात्। व्यभिचारादिशानिरासहारा प्रत्यक्षादिसह- कारी स इति चेत् । न । अनवस्थाभयेन तर्क विना मन्दिग्धव्यभिचारीत्यर्थः । 'व्याप्तियाहकलात्' याप्तिग्रहे प्रयोजक- वात् । ननु तथापि व्यभिचारज्ञानविरहानुकूलतयोभिचारि- यपि सत्वात् कथं प्रमा-भ्रमविभाग इत्यत आह, 'मत्सर्कादिति, यद्यपि तर्कस्य सत्त्वं मूलशैथिल्यादिदोषरहितत्वं, तदिशिष्टत्वमेव(१) आभासलं तच्च न प्रामाण्याप्रामाण्यप्रयोजक वस्तुगत्या व्याप्तिमत्त्वे तादृशदोषविशिष्टाद्भूमोयदि वहिव्यभिचारौ स्यात् प्रथिवी न स्थादित्यादितर्कादपि प्रमा-धमयोरुत्पादानुत्पादाभ्यां व्यभिचारात्। एवं विशेषदर्शने मत्यत्वासत्यत्वमपि न प्रामाण्यादिप्रयोजक विषय- स्थाबाधितत्वेऽसत्यादपि विशेषदर्शनात् प्रमा-धमयोरुत्पादानुत्पा- दाभ्यां व्यभिचारात् । न च तर्कस्य सत्त्वं वस्तुगत्या व्याप्तिमदि- षयकत्वं, आभासत्वञ्च वस्तुगत्या व्यायभाववद्विषयकत्वं, एवं विशेषदर्शनस्य सत्यत्वं वस्तुगत्या पुरुषत्ववदिषयकत्वं, वस्तुगत्या तदभाववदिषयकबच्चासत्यत्वमिति वाचं। तस्यापि स्वतःसिद्धश- साविरहस्थले तर्क विनैव व्याप्तिग्रहेण व्यभिचारात्तस्य प्रमा- भ्रमप्रयोजकवासम्भवात् । तथापि 'सत्तात्' सत्यव्याप्तिज्ञानात्, (१) मूलशैघिल्यादिदोषविशिष्ठत्वमेवेत्यर्थः । .

·२१ तत्वचिन्तामणौ व्याघातात् "यष शङ्काविरहस्तच व्याप्तिग्रहे तकस्य व्यभिचारात्। यक्तु योग्यामामुपाधीनां योग्यानुपलब्धाभावग्रहः अयोग्यानान्तु साध्याव्यापकत्व-साधनव्यापकत्वसाध- 'तदाभामात्' तदभावात्, तथाच व्याप्तिप्रमावावच्छिन्न प्रति व्याप्तिप्रमावेन हेतुत्वं ममानविष्यत्वं प्रत्यासत्तिः। व्याप्तिभ्रम- त्वावच्छिन्न प्रति विशेष्यतासम्बन्धावच्छिन्वव्याप्तिप्रमाविरहत्वेन हेतुत्वं विशेषणताविशेष-विशेष्यताभ्यां सामानाधिकरण्यं प्रत्यासत्तिः। सर्व- चान्नतोभगवड्याप्तिप्रमैव पूर्व सुलभेति भावः । 'विशेषदर्शनसत्य- वासत्यत्वाभ्यां' सत्यविशेषणज्ञान-तदिरहाभ्यां, पुरुषत्वप्रमा-तदिर- हाभ्यामिति यावत्, 'पुरुषज्ञानमिव' पुरुषत्वप्रमा-भ्रम दव, तर्कस्य नामावनिवर्तकत्वाद्यत्र खतः सिद्धः शङ्काविरहस्तत्र तर्क विनैव व्याप्तिग्रहः इति नानवस्थेति खयमुक्त । प्रावस्तु तर्कस्य व्याप्तियारकत्वमभ्युपेत्य प्रकारान्तरेणानवस्था परिहरन्ति तदेवाह, 'अपरे विति, 'यत्र तु व्याप्तिस्मरणमिति, व्याप्यनुभवं प्रत्येव तर्कस्य हेतुत्वादिति भावः । व्याप्तिस्मरणे तर्का- पेक्षा नास्तीत्यत्र हेतुमाह, 'अस्ति चेति भवति चेत्यर्थः, 'चः' हेतो, 'व्याप्तिस्मरणमिति, तक विनैवेति शेषः, 'व्याप्यनुभावकाभावादिति तर्काभावादित्यर्थः, यहा ननु जातमात्रस्य व्याप्तिज्ञानं स्मरणमेव न किन्तु अनुभवरूपमित्यत श्राह, 'तदानौमिति। ननु तथापि विनानुभवं स्मरणयोगात् जन्मान्तरोणो व्याप्यनुभवो हेतुवाच्यस्तत्र ·सका। २३ नादभावग्रह इत्यनोपाधिकत्वं सुग्रहमिति। तत्तुच्छम्। अनुमानेन तत्साधने नवस्थानात् प्रमाणान्तरस्याभा- वात्। च ती हेतुस्तच च तर्के व्याप्यनुभवाम्मरं हेतरिति क्रमेणानवस्था तदवस्थैवेत्यत बाह, 'तम्मूलेति व्याप्तिस्मरणमूलकोयः प्राग्भवौयो व्याप्यनुभवस्तन्मूलिका, 'अग्रे' भाविजन्मनि, व्याप्तिस्मरणपरम्परेत्यर्थः, तथाच जन्मान्तरौयव्याप्तिस्मरणमूलौभूतव्याप्यनुभवमूलीभूततर्के व्या- प्यनुभवो न हेतुः किन्तु व्याप्तिस्मरणमिति नानवस्था कदाचित् अन्तरान्तरा व्याप्तिस्मरणेन विच्छेदात् तर्कधाराया अविरललनवा- भावादिति प्राचामाशयः । अत्रेदमखरमवीजं, न हि कदाचिदन- रान्तराविच्छेद एवानवस्थापरिहारः, किन्तु श्रात्यन्तिकंविच्छेद- एवेति मकलसम्प्रदायसिद्धमिति । कार्य-कारणभावविरोधादौनामनादिप्रसिद्धिविषयत्वनिश्चय एव कुत्रचित्तकै संशयनिवर्त्तक इति केचिद्वदन्ति तन्मतमाशय निराकरोति, 'यत्त्विति, 'अनादिमिद्धेति कार्यकारणभावविरो- धादौनां विशेषणं, तथाच 'अनादित्वेन अनादिप्रसिद्धिविषयत्वेन, 'सिद्धाः' निश्चिताः, कार्य-कारणभावादयः कचित्त संशयनिवर्तका इति नानवस्थेत्यर्थः, यथाश्रुते कार्य-कारणभावे विरोधे चाना- दिवस्य दुर्चचत्वात्, 'पादिना व्याप्तिपरिग्रहः। 'तति कार्य-कार- भावादीनामनादिप्रसिद्धविषयत्वे इत्यर्थः, 'प्रमाणनुयोगे' प्रमा- ·सत्यचिन्तामयी ये चानुकलतर्क विनय सहचारादिदर्शनमात्रेण व्याप्तिग्रहं वदन्ति, तेषां पक्षेतरत्वस्य साध्यव्यापकत्व- एप्रने(१), 'अनुमान एवेति प्रत्यक्षस्य तत्रासम्भवादित्यर्थः, तथाच तचाप्यनुमाने तर्कापेक्षावश्यकौत्यनवस्था तदवस्थेति भावः। व्याप्ति- ग्राहकतर्कमूलभूतव्याप्तिग्रहो न तर्कान्तरादपि तु व्याप्तिग्रहान्यथा- मुपपत्तिग्रहादेव इत्याह, 'न चेति, 'अनुमानलात्' व्याप्तिनिश्चया- धौनप्रवृत्तिकत्वात्, यथाश्रुतासङ्गतेः परेरापत्तेरनुमानत्वानभ्युप- गमात्, तथाच तचापि तकीपेक्षावश्यकौत्यनवस्था तदवस्थेवेति भावः। तदेवं व्यभिचारादर्शनमहकृतं सहचारज्ञानं व्याप्तियाहक तर्कः शहानुत्पत्तौ प्रयोजक इति व्यवस्थाप्य तर्कादनौपाधिकत्वग्रहस्त- तदुभाभ्यां मिलिला व्याप्तिग्रह इत्येकदेशिमतमाशय दूषयति, 'अन्ये वेति, 'तदधीन इति तयोरधीन इत्यर्थः। अनौपाधिकत्वयहे व्याप्तिग्रहे च तर्कः खतन्यो हेतुः, प्रमाणसहकारी वा, नाथ- इत्याह, 'तर्कस्येति तथाच प्रमाणस्य स्वतन्त्रतया अनकत्वनियमन तर्कस्य प्रमाणत्वासम्भवात् जनकत्वाभाव इत्यर्थः, दितीयमागते, 'यभिचारादौति, आदिपदादुपाधिपरिग्रहः । 'व्याघातात्' तर्का- भावातिरिक्तकारणान्तराभावात्, 'विरहः' अनुत्पादः । 'व्याप्तियहे' अनौपाधिकत्लगहे। (१) 'प्रमाणानुयोगे' प्रमाणपत्रे, इत्ययं पाठः ख, ग, घ पुस्तकेषु नास्ति।

·सकी। २४१ प्रहेऽनुमानमाचमुच्छिद्येत, अनुमानमाषोच्छेदकत्वा- देव पधेतरो नोपाधिरिति चेत्, भ्रान्तोऽसि, नहि वयमुपाधित्वेन तस्य दोषत्वमाचक्षहे, साध्यव्यापकत्वेन तड्यतिरेकात् पधे साध्यव्यावर्तकतया व्यापकव्यतिरेके व्याप्यव्यतिरेकस्य वजलेपाच । अपि च कर-वहिसं- योगः शत्यतिरिक्तातीन्द्रियधर्मसमवायी जनकत्वा- अनौपाधिकत्वज्ञानं व्याप्तिधीजनकं तन्मतमाशय निराकरोति, 'यत्त्विति, 'माधनादिति अनुमानादित्यर्थः, 'अनौपाधिकत्वं सुग्रह- मिति, तथाच तोहतकमेवानौपाधिकल ज्ञानं व्याप्तिधौहेतुरिति भावः । 'अनवस्थानादिति तदनुमानमूलीभूतथ्याप्तिज्ञानेऽप्यनौपा- धिकवनिश्चयस्य हेतुत्वादिति भावः । व्याप्तिग्रहे परम्परयापि कुत्रचित्र तर्कोपयोग इति मौमांसकैक- देशिमतं निराचष्टे, 'ये चेति, व्यभिचारसंशयस्य तत्मामय्याश्चा- प्रतिबन्धकवादिति शेषः । 'अनुकूलेति व्यभिचारशङ्कानुत्पादानु- कूलेत्यर्थः, 'महचारादौत्यादिना सम्बन्धिनः साध्यादेः परिग्रहः, 'व्याप्तिग्रह' सर्वत्र व्याप्तिनिश्चयं, 'माध्यव्यापकत्वग्रहे' साध्यव्यापकत्व- निश्चये, 'अनुमानमात्रमिति मन्दिग्धसाध्यपक्षकानुमानमात्रमुच्छि- घेतेत्यर्थः, यथाश्रुते निर्णैतमायके व्यभिचारनिश्चयसत्त्वेन पछेतरत्वस्य माध्यव्यापकत्वनिश्चयासम्भवादनुमानमाचोच्छेदाभावात् । अस्माकम् पचे माध्यस्य संशयमत्त्वे साध्ये पक्षेतरत्वव्यभिचारसंशयमचादनुकूल- तर्क विमा न माध्ययापकवनिश्चयसम्भव इति भावः। 'अनुमान- 31 ·तान्तिामयी २०५ दित्यपाप्रयोजकत्वाब साधकं तत्र व्याप्तस्य पक्षधर्मत्व किमप्रयोगकं नाम तस्माद्विपक्षबाधकतर्कामा- वाव तब व्याप्तिग्रह इत्यप्रयोजकत्वमिति । इति श्रीमहोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणौ अनुमानखण्डे तर्कनिरूपणं। माचेति तादृशानुमानमात्रोच्छेदकत्वज्ञानखक्षणप्रतिकूलतर्कादित्यर्थः, 'मोपाधिः' न खव्यभिचारण माध्यव्यभिचारोबायकः, 'उपाधित्वेनेति व्यभिचारोबायकवेनेत्यर्थः । 'माध्ययापकलेन' तषिश्चयेन, 'व्यापक- यतिरेके व्यापकव्यतिरेकज्ञाने, 'व्याप्यव्यतिरेकस्य' व्याप्यव्यतिरेक- ज्ञानस्य । ननु तादृशानुमानमाचोच्छेदकत्वज्ञानमेव तत्र माध्य- व्यापकताज्ञानविरोधीत्यखरसादाह, 'अपि चेति, 'भक्त्यतिरिकेति । न पास्मन्मते माध्यामिद्धिः, पररौत्यैव परं प्रत्यभिधानात्, खमते तु भवतिरिक्तत्ववहिर्भावेन माध्यं बोध्यं, 'न माधक' न लिङ्ग, 'व्याप्तस्य' व्याप्यत्वेन निश्चितस्य, 'पक्षधर्मवे' पक्षधर्मवनिर्णये, तति यभिचारसंशयसामग्रीसत्त्वेन न त व्याप्तिनिश्चय इत्यर्थः । - इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागौगविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहर अनुमानायद्वितीयखण्डरहस्से तकरावं ।

·अथ व्याश्यनुगमः। उक्तव्याप्तिप्रकारेवन्योन्याभावगभैव व्याप्तिरतु- मितिहेतुलाघवात् । अतो नाननुगमः । अथ व्याश्यनुगमरहस्यं । ननूकव्याप्तौनां ज्ञानसमुच्चयो न हेतुरसम्भवात् न प्रत्येकं अन- नुगमात् कस्यचिदेव जानं तथेत्यच तु विनिगमकाभाव इत्यत साह, 'उतति, 'अनुमितिहेतुरिति ज्ञानविषयतयाऽनुमितिहेतुतावच्छे- दिका इत्यर्थः, 'वाघवादिति प्रतियोगितावच्छेदकतावच्छेदकसम्बन्भेन यत्प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिवं प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धेन तह- शिवत्वस्य त्वधिकरणविशेषणवेनात्यन्ताभावगर्भमपेक्ष्यापि साध- वादित्यर्थः। अथ अन्योन्याभावगर्भशक्षणेऽपि प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धन प्रतियोगिमनिवत्वं विधिकरणविशेषणमावश्यकमन्यथा संयोगादिमदन्योन्याभावस्थाव्याप्यत्तितामये संयोगी व्यवादित्य- व्याप्यवृत्तिसाध्यकोव्याः, अन्योन्याभावस्य व्याप्यत्तितानियमनयेऽपि संयोगादिमझेदस्याव्याप्यत्तिताधमेण हेतमामानाधिकरण्यधमेण तत्रानुमित्यनुत्पादापत्तः, तथाच क लाघवं। न चान्योन्याभाव- गर्भलक्षणे हेवधिकरणवृतित्वमेव निरवचिचत्वेन विशेषौयं न ·तत्वचिन्तामो सुपथोकप्रतियोगिमशिवलेन हवधिकरणमतोलाघवमिति वाचं । तथा मत्यत्यन्ताभावगर्भलक्षणेऽपि तथैव सुवचतया तत्रापि गौर- वाभावादिति चेत्। न। अन्योन्याभावगर्भस्वक्षणे तादृशप्रतियो- गिमशिवलेन हेत्वधिकरणविशेषणेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकताव- छेदकसम्बन्ध प्रतियोगितावच्छेदकयोरप्रवेशादेव लाघवात्। वस्तु- तोऽन्योन्याभावगर्भलक्षणे प्रतियोगिभित्रलं हेत्वधिकरणस्य प्रतियो- ग्यनिरूपितवं वा हेत्वधिकरणवृत्तित्वस्य विशेषणं न तु यथोकं गौरवातथाचात्यन्ताभावगर्भमपेक्ष्यातीव लाघवमिति भावः । नव्याः अन्योन्याभावगर्भव्यापकताघटितव्याप्तिज्ञानमपि नानुमितिहेतः, किन माध्याभाववदवृत्तित्वरूपव्याप्तिज्ञानमेवानु- मितिहेतुरिति साधवात् । तत्परिष्कारस्तु प्रागेवाभिहितः,() केवलावयिनि । भ्रमरूपव्याप्तिज्ञानादेव सर्वदानुमितिः, मद्धतौ भ्रमभिनव्याप्तिज्ञानादेवानुमितिरिति नियमे च मानाभावः, भ्रम- जनकदोषरहितस्य केवलान्वय्यनुमितिरप्रमिद्धेव । एवं द्रव्यं विभि- हमचादित्यादावपि भ्रमरूपव्याप्तिधानादेवानमितिः(२) । म च - (१) 'नाघवात्' साधनभेदेन कार्यकारणभावभेदाकल्पनरूपलाधवादि- त्यर्थः। (२) व्याप्तिपचकरस्येऽभिषित इत्यर्थः । (३) विशिवसत्वस्य सत्वानतिरिक्ततया विशिवसत्वे अथवाभाववदह- तिवरूपयाताभावात् तत्र तादृशव्याप्तिज्ञानं भमरूपमेवेति । न च साध्यामावाधिकरणत्तितानवच्छेदकहेतुतावच्छेदकवत्वमेव व्या- नि तथा विशिवसत्त्वे द्रव्यत्वामावाधिकरणरत्सित्येऽपि विशिष्ठ ·व्याप्तामुममः। २४५ साधाभाववदवृतित्वज्ञानस्यैव सर्वनानुमितिहेतवे पृथियामितर- भेदः दे धूमाभाव इत्याद्यप्रसिद्धसाध्यकानुमितिर्न स्थात् साध्य- स्थाप्रमिया तदभाववदत्तित्वज्ञानस्थासम्भवादिति वाच्छ । पृथिवीतरत्व-धूमादेरेव माध्याभावतया पृथिवीतरत्ववदवृत्तिव-धूम- वदवृत्तित्वज्ञानस्यैवानुमितिहेतत्वात् अन्यथा तवापि साध्यस्याममिया माध्याभावव्यापकौभूताभावप्रतियोगित्वरूपव्यतिरेकव्यायादिज्ञानस्य तत्रासम्भवात् । मनु साध्याभाववदवृत्तिवज्ञानस्यैवानुमितिहेतले वाद्यवादौ वयादौ वा केवलान्वयित्वग्रहदशायामनुमितिर्न स्थात् विशेषदर्शनसत्त्वेन प्रभाव माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नमाध्यतावच्छे- दकावधिवप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन माध्यवत्त्वज्ञानासम्भवात् व्याप- कसामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिज्ञानस्य हेतुत्वे तु तदानौमप्यनुमित्यु- त्पादात् । न च केवलान्वयित्वग्रहो न तावत् साध्याभाषवान- भाव इत्याकारकोऽभावत्वावच्छेदेन माध्यतावच्छेदकावछिनप्रति- योगिताकत्वसम्बन्धावच्छिमस्य माध्याभावस्य निश्चयः तादृशनिश्चयस्य निर्वभिः पर्वतोवङ्गिमान् इत्यादिज्ञानवदाहाय॑धमरूपत्वेनापति- बन्धकत्वात्(१) । नापि तादृशकारकोऽभावत्वसामानाधिकरण्येन सत्तात्वे द्रव्यत्वाभावाधिकरणत्तित्वानवच्छेदकत्वस्य सत्त्वेन तत्र वाह- शव्याप्तिज्ञानस्य कथं चमत्वमिति वाच्यं । व्याप्त हेतुतावच्छेदकघटि- तत्वे साधनभेदेन कार्य-कारणभावभेदाकल्पनरूपलाधवासम्भवादि. वि हृदयं। (१) अभावः साध्याभाववान् इत्याकारकाभावत्वावच्छेदेन साध्यतावच्छेद- कावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धावच्छिन्नसाध्याभावावगाहिंज्ञाने ·सत्चचिन्तामयी २४ माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावश्विप्रतियोगिताकाभावे माध्यतावच्छेद- कावचिनप्रतिधोगिताकत्वसम्बन्धावछिनमाथाभावस्य मिचयः, न- सोऽपि प्रभावस्वसामानाधिकरणेलाभावे माध्यतावच्छेदकसम्बन्धा- वरिष-माध्यतावच्छेदकावछिनप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन साध्या- कारकस्य साध्याभाववदवृत्तित्वज्ञानस्योत्पत्तौ बाधकाभावात् अंशतो बाधस्य विशेष्यतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन विशेषणसिद्यविरो- भिखादिति वाच्यम् । साधात्यन्ताभाववानभाव इत्याकारक- स्थाभावत्वावच्छेदेनाभावे तादृशसम्बन्धावच्छिवसाध्यात्यन्ताभावनि- सयरूपस्य माध्यवनिमोऽभाव इत्याकारकस्थाभावलावच्छेदेनाभावे माध्यवदन्योन्याभावनिमयरूपस्य वा केवलावयित्वग्रहस्थानाचार्य स्थापि सम्भवात्(१) अत्यन्ताभावत्वान्योन्याभावत्वादेरखण्डधर्मविशेष- रूपत्वेनाभाववाघटितत्वात्(२) वाच्यत्वाभाववान् प्रभाव इत्यकारक- स्थाभावत्वावच्छेदेन वाच्यत्वत्वावच्छिनप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धावछि- ब-प्रतियोगिताकवाच्यत्वाभाववत्त्वज्ञानस्थानाहार्यस्थासम्भवेऽपि तादृ: शाकारकस्याभावत्वावच्छेदेन स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्त्रप्रतियोगिताकत्वस- विशेषोभूतसाध्याभावकोटौ अमावाशे साध्यतावच्छेदकावच्छिमप तियोगिताकत्वसम्बन्धेन साध्यस्य नियमतोभागात् तादृशज्ञानस विराडोभयप्रकारकावरूपमाहार्यत्वमिति तात्ययं । (१) समानधर्मितावच्छेदककज्ञानस्यैव विरोधित्वादिति भावः । (२) बन्यथा अत्यन्ताभावत्वस्य सदातनसंसर्गाभावस्वरूपत्वे बन्योन्याभावत्व स्य तादात्म्यसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकाभाववरूपत्वे अभावत्व 'घटितत्वेन पुनलदोषतादयस्था स्यादिति भावः ।

·व्यातानुगमः। २४ बन्धावनिप्रतियोगिताकवाच्यवाभाववातावानस्थानाहार्थयापिए) मम्भवाति चेत्। न । तादृशवेवलावयित्वग्रहदशायामनुमितेर- प्रमिद अन्योन्याभावत्वावच्छेदेन, हेतुसामानाधिकरण्याभावग्रहद- मायामनुमित्यमुत्पादस्य खयापि वाच्यत्वेन कस्यचित् फलस्या- पखापस्थाविशेषात् । वस्तुतस्तु माध्याभाववदत्तिवरूपव्याप्तिज्ञान:- तुताथामभावत्वं न निविश्यते गौरवात् प्रयोजनाभावाच किन्तु माध्यौयवदवृत्तित्वज्ञानमेव हेतुः, तच्च यथोक्तकेवलाम्वथियहदशा- यामपि सम्भवति सार्धा निर्धर्मितावच्छेदकत्वात् । मनु तथापि साध्याभाववदवृत्तिलज्ञानस्यैवानुमितिहेतुत्वे घटो- द्रव्यमित्यादिरूपा खरूपतो द्रव्यत्वादिविधेयकानुमितिः कदा- चिदपि न स्यात् साध्याभाववदत्तिवस्य द्रव्यत्वत्लादिरूपमाध्यता- वच्छेदकघटितत्वेन द्रव्यत्वत्वाधवच्छिवविधेयकानुमितित्वस्यैव तबुद्धे कार्यतावच्छेदकत्वात्, अन्यथातिप्रसङ्गात्, द्रव्यवत्वाचतिरिकानव- छिन्नद्रव्यवादिविधेयताकानुमितिलस्य कार्यतावच्छेदकले व्यत्वा- धनुमितेर्नियमतो विविधविषयताकलप्रसङ्गात्(२) । न च यत्र (१) सघाच व्याप्तिबुद्धौ खल्पसम्बन्धावशिवप्रतियोगिकविशिव- वाच्यत्वत्वावच्छिनप्रतियोगिताकत्वस्याप्रतिड्या खरूपसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वेन वाध्यत्वत्वावच्छिनप्रतियोगिताकत्वेन च सम्बन्धेना- भावाशे वाथत्वस्य प्रकारत्वात् एतादृशकेवलान्वयित्वरहस्य प्रवि- बन्धकत्वमिति भावः। (२) साध्याभाववदत्तित्वज्ञानस्यैवानुमितिशेतुत्वे व्यं पृथिवीत्वादित्या- दौ खरूपतो घटोयं इत्याकारकानुमितेरनुपपत्तिः व्याप्तिबुद्धौ ·तत्त्वचिन्तामो साध्याभाववदवृत्तिवरूपण्याप्तियहे माध्यतावच्छेदकद्रव्यसखाधवधि- अप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन माध्यस्य द्रव्यत्वादः स्वरूपतोऽभावे प्रका- रकत्वं तत्र स्वरूपतोद्रव्यत्वादिविधेयकानुमितिय र तय हे तादृशसम्बन्धेन द्रव्यवत्वादिरूपेण साध्यस्थ द्रव्यवादेः प्रकारकर तत्र द्रव्यत्ववाद्यवच्छिन्नविधेयिकेति कार्य-कारणभावभेदात् न नियमतो दिविधविषयकवमिति वाच्यम्। प्रभावप्रत्ययो हि प्रतियोगिनि तद्धर्मवैशियमवगाहमान एव तद्धर्षस्थावच्छेदकलमव- यडूपेण साध्यमभावे भासते तद्रूपेण साध्यानुमितिरिति नियमात्, अन्यथा अभावांपो द्रव्यवत्वेन प्रयत्वावगाहियाप्तिबुद्धे घटोजातिमा- नित्याकारकजातित्वप्रकारकद्रव्यत्वानुमित्यापत्ति हत्याराङ्य समाधत्ते अध्यत्ववाझतिरिक्तोत्यादिना । तथाच द्रव्यत्वत्वाद्यतिरिक्तधभानव- निद्रव्यत्वादिनिठविधेयताकानुमितित्वं तत्कार्यतावच्छेदकमिति समाधानं । अत्र तादृशविधेयतायामनवच्छिन्नान्तविशेषणानुपादाने जातिवेम द्रव्यत्वानुमित्यापत्तिः। एवं द्रव्यवनिष्ठत्वानुपादाने सत्ता- साध्यक घटः सन् इत्याकारकानुमित्यापत्तिरतस्तत्र उभयोयादानं । पत्रेयमनुपपत्तिः, तथा हि प्रयत्वत्वेन घटत्वाद्यनुमित्यसम्भवः तादृ- शुभमानुमितेः द्रव्यत्वनिष्ठविधेयताकत्वासम्भवात् । बनेदं समाधान प्रव्यत्ववाद्यतिरितधानवच्छिन्द्रव्यत्वादिनिठविधेयताकानुमिति- वपदेन किञ्चिद्धमानवच्छिन्नद्रव्यत्वात्तिविधेयताभिन्नद्रव्यत्ववाद्यति- रितधमानवच्छिवद्रव्यत्वादिनिष्ठविधेयताकानुमितत्वस्य विवक्षितत्वे पथ वा निरवच्छिनास्वविशिदव्यत्वावृत्तित्व-द्रव्यत्वत्वामवच्छिनायो- भयामावविधेयताकानुमितित्वस्य विवक्षितत्वे न काप्यनुपपत्तिरिति विभावनौयं।

·बाप्तगुनमः। २४८ चनीपाधिकत्वन्तु नखक्षणं। नन्वेवमुपाधिरसिधुप- जीव्यत्वेन व्यभिचारवत् हेत्वाभासान्तरं स्यात् न तु व्यात्यभावत्वेनासिद्धिरिति चेत्, तज्ज्ञानमुपजीव्यमपि गाहते म तु तदनवगा ति नियमात् द्रव्यवत्वाधवच्छिनप्रतियो- गिताकत्वसम्बन्धन खरूपतो द्रव्यत्वादेरभावे प्रकारत्वासम्भवादिति चेत् । न । खरूपतो द्रव्यत्वादिविधेयकानुमितेरसिद्धः अभाव- प्रत्ययोहोत्यादिनियमस्यैव वा अमिद्धेश्च। यदि च तादृशानुमि- तिरपि प्रामाणिको तबियमोऽपि च प्रामाणिकः तदान्यत्र माया- भाववदवृत्तित्वज्ञानमेव हेतुस्तादृशानुमितौ च द्रव्यान्यावृत्तिवादि- रूपव्याप्तिज्ञानं हेतुरिति(१) प्राडः । ननु अन्योन्याभावगर्भव्याप्तिज्ञानस्यैवानुमितिहेतुत्वेऽनौपाधिक- बजानं अनुमितिजनक रति प्रामाणिकप्रवादः कथमत आह,(२) 'अनौपाधिकन्विति, तलक्षणमिति लिङ्गविधया अन्योन्याभावगर्भ- व्याप्तिचापकमित्यर्थः, तथाच प्रामाणिकप्रवादे जनकपदं(२) प्रयोज- कपरनिति भावः । (१) तथाच अभावांशे द्रष्यत्वत्वेन द्रव्यत्वावगायित्वाभाववदत्तिव- रूपयाप्तिज्ञानस्य कार्यतावच्छेदक द्रव्यवत्वावच्छिन्नविधेयताकानुमि- तिवं, भेदांशे खरूपतो द्रव्यत्वेन प्रस्थावगाहियान्यात्तिवरूपथा- तिज्ञानस्य कार्य्यतावच्छेदकं खरूपतो अव्यवविधेयताकानुमितित्व- मिति न नियमतोऽनुमितेदिविधविषयकत्वमिति तात्पर्य । (२) अनुमिति हेतुरिति प्रामाणिकप्रवादविरोध इत्यत बाहेति ग•। (३) हेतुपदमिति ग। 82 ·तत्त्वचिन्ताम मस्वतोदूषकं । मह्यन्यस्य साध्यव्यापकत्व-साधमाव्याप- कत्वज्ञानमन्यस्य साध्यव्याप्यत्वज्ञाने प्रतिबन्धकमतिम- सतो, व्यभिचाराधानस्य नहेतुत्वात्, तहौस्तथा। म मनु यद्यप्यनौपाधिकत्वं व्याप्तिज्ञानविषयतया अनुमितिकारण- तावच्छेदकं स्यात्तदा तदभाव उपाधिरसिद्धावेव प्रवियेत् अनुमि- तिजनकतावच्छेदकव्याप्तेरभावस्यैव व्याप्यत्वामित्वात्, यदि नैवं तदा उपाधिहत्वाभासान्तरं स्थादित्यामते), 'नम्वेवमिति, ‘एवं' अनौपाधिकत्वरूपव्याप्ति ज्ञानस्थानुमितेरहेतुत्वे, 'अमिछुपजौथवेनेति व्याप्यनिश्चयप्रयोजकज्ञानविषयत्वेनेत्यर्थः, ददश्च हेत्वाभासत्वे हेतुर्न त हेवाभासान्तरत्वे, 'हेत्वाभासान्तरं स्यात्' व्याप्यवामिद्धिभिवाहेत्वा- भामः स्थात्,• 'व्याप्यभावत्वेन' अनुमितिहेतज्ञानविषयतावच्छेद- कव्यायभावत्वेन,(२) 'सिद्धिः' व्याप्यत्वामिद्धिः, 'उपजीव्यमपौति (१) ननु यद्यप्यचौपाधिकात्वं लिङ्गाविषयतया धनुमितिकारणतावच्छे. दकं स्यात् तदा तदभाव उपाधिाप्यत्वासिद्धिभिन्नहेत्वाभासः स्यात् अनुमितिजनकतावच्छेदकव्याप्तानिश्चयप्रयोजकज्ञानविषयत्वेन व्यभि. चारवत् हेवाभासत्वस्यावश्यकत्वात् अनुमितिजनकतावच्छेदकश्याप्ता- भाववाभावेन व्याप्यवासिद्धिवासम्भवात् पनुमितिजनकतावच्छेद- कयामेरभावस्य व्याप्यत्वासिद्धित्वनियमात् इत्याशयते, 'नन्वेवमिति, इति पाठान्तरम्। (२) याताभावत्वेनेत्वत्र वैशिट्य तौयार्थः, तथाच व्याप्ताभावत्वविधि- वासिद्धिरित्यर्थः ।

·चामुगमः। २५१ चानापाधिकत्वज्ञानं व्याप्तिज्ञानहेतुरित्युक्तम्। तथाच व्यभिचारज्ञानहारा स दूषकः, एवञ्च परमुखनिरौ- क्षकतया सिद्धसाधनवन पृथक् न चैवमव्यभिचारस्य व्याप्तित्वे व्यभिचारस्तदभावत्वेनासिद्धिः स्यादिति परम्परया व्यायनिर्णयोपजीव्यमपौत्यर्थः, 'खतो दूषकमिति अनु- मिति-सत्कारणपरामर्शान्यतरं प्रति साक्षात् प्रतिबन्धकमित्यर्थः, तयोरन्यतरं प्रति साक्षात्प्रतिबन्धकं यज्ञानं तद्विषय एव हेवाभास इति भावः । एतदेव स्पष्टयति, 'न ह्यन्यस्येति, 'तहेतु- त्वात्' व्याप्तिधौ हेतुत्वात्, 'तद्धीः' व्यभिचारधीः, 'तथा' स्वतः प्रतिबन्धिका। नव्यास्तु मन्वेवमपि व्यभिचारस्य कथं हेलाभासत्वमत पाह, 'व्यभिचाराज्ञानस्येति समानधर्मिकव्यभिचारज्ञानाभावस्येत्यर्थः, नद्धे- तत्वात्' व्याप्तिधौतत्वात्, व्यभिचारधौः माहात् प्रतिबन्धिकेति ममुदितार्थः इत्याहु:(१) । 'अनौपाधिकत्वज्ञानमिति उपाधिमत्त्वज्ञानाभाव इत्यर्थः, येन उपाधिजानं व्यभिचारज्ञानवत्वतः प्रतिबन्धकं स्यादिति भावः । नत् किमुपाधिर्दूषणमेव न इत्यत पाह, 'तथाचेति, उपसंहरति, 'एवञ्चेति, 'परमुखनिरीक्षकतयेति अनुमिति-तत्कारणपराम- न्यतरप्रतिबन्धकज्ञानाविषयतयेत्यर्थः, 'मिद्धमाधनवदिति पक्षविशे- (१) नयास्वित्यादिः चारित्वन्तः पाठः क. पुस्तके नास्ति ।

·सावचिन्तामयी वाचम् । साध्याभाववत्तित्वं हि व्यभिचार तदभा- बश्च नाव्यभिचारः केवलान्ययिन्यभावात् । किन्तु वसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगिसामानाधि- करण्यं । न चानयोः परस्परविरहत्वमिति । इति श्रीमहङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्तचिन्तामणो अनुमानखण्डे व्याप्त्यनुगमरहस्य, समाप्तश्च व्याप्तिग्र- होपायः॥ श्यक-माध्यनिषयवदित्यर्थः, हेलाभासत्वाभावेनेति मेषः, 'म पृथक्' न पृथक्हेत्वाभासः, अन्यथा अनौपाधिकत्व ज्ञानस्थानुमितिहेतुत्व- पक्षेप्युपाधेहेत्वाभामान्तरत्वस्य दुवारत्वात, अनौपाधिकत्वस्य पारि- भाषिकत्वैव निर्वचनात् उपाधेस्तदभाववाभावेन व्यायवामिद्धाव- मार्भावासम्भवादिति भावः । 'सिद्धसाधनवदिति बहेवाभासत्वा- भावमाचे दृष्टान्तः, न तु परमुखनिरौचकतायां, तत्र यथोकपर- मुखनिरीक्षकत्वादिति ध्येयं । 'किन्विति, पत्राव्यभिचार इत्यनु- बन्यते, 'अनयोरिति साध्याभाववत्तित्व-खसमानाधिकरणभा- वाप्रतियोगिताध्यमामानाधिकरण्ययोरित्यर्थः । । रति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागौणविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमामाख्यदितीयखण्डरहस्ये व्याप्यनुगमरहस्यं, समाप्तच व्याप्तिय- होपायरहस्यं ।

·अथ सामान्यलक्षणा। 'व्याप्तिग्रहश्च सामान्यलक्षणाप्रत्यासत्त्या सकलधूमा- अथ सामान्यलक्षणारहस्यं । । प्रसङ्गमगत्या(१) सामान्यलक्षणायाः प्रत्यामत्तित्वं व्यवस्थापयित्- माछ, 'व्याप्तिग्रहश्चेनि महानसादौ जायमानो धूमवरूपेण मत्रिक- धूमे वहिवरूपेण मविकटवाप्तिमाक्षात्कारश्चेत्यर्थः । ‘मामा- न्यलचणप्रत्यासत्त्येति धूमल-वमित्व-सामानाधिकरण्यत्वरूपसामान्य- लक्षणप्रत्यासत्यर्थः, 'सकलधूमादौति, 'आदिपदात् सकलवति- धूमवृत्तिमकलतमामानाधिकरण्यपरिग्रहः, 'कथमन्यथेति, 'अन्यथा' तस्य सकलधूमाद्यविषयकत्वे, ‘पर्वतीयधूम इति पर्वते धूमवरूपेण पर्वतीयधूमवत्तानियस्य पर्वतीयधूमे व्याप्तिप्रकारकत्वासम्भवेनेत्य- र्थः, विशिष्टवैभिव्यबुद्धौ विशेषणतावच्छेदकप्रकारकविशेषणनिश्चयस्य हेतृतथा व्याप्तिप्रकारेण पर्वतीयधूमज्ञानं विना पर्वते व्याप्तिवि- (१) केचित्तु समानाधिकरणयोरेव व्याप्तिरिति पक्षे पर्वतीयधूमे बधि- व्याप्तिविशिधीन पर्वतीयवडिव्याप्तिग्रहं विना स च न सामान्य- लक्षणां विनेति कथितव्याप्तिविशिरेत्यादिलक्षणोपोहातोऽपौत्वाड- रिति दीधितिकृतः।

·सवचिन्तामो दिविषयक, कथमन्यथा पर्वतीयधूमे व्याप्त्यग्रहे तस्मा- शिष्टपर्वतीयधूमवैशिष्वज्ञानासम्भवादिति भावः । तस्मादनुमिति- रिति पर्वते धूमवरूपेण तदत्त्वनिश्चयादनुमितिरित्यर्थः, व्याप्तिवि- मिष्टवैशिष्यावगाहिनिश्चयस्यैव खाघवादनुमिति हेतुत्वादिति भावः । मनु मा किं संयोगादिखाणषोढ़ाप्रत्यासत्यतर्गता तदतिरिका बेत्यत पाह, 'मा चेति, 'इन्द्रियसम्बद्धेति खजन्यज्ञानप्रकारवरूपे- द्रियसम्बन्धात्रयस्य सामान्यस्य व्यक्तिषु धर्मिताख्यखरूपसम्बन्धरू- पेत्यर्थः, खमिन्द्रियं, तथाच सामान्य लक्षणं निरूपकं यस्या इति युत्पत्त्या “चक्षुरादिजन्यज्ञानप्रकारौभतधूमत्वादिसामान्यनिरूपिता पर्धिनाख्यविशेषणतैव सामान्यलक्षण, मा चाभावादिग्राहकचचु:- संयुक्तविशेषणतादिवदिशेषणताप्रत्यासत्त्यन्तर्गतैव । न चैवं धूम- बादिप्रकारकमाब्दबोध-स्मत्यादितः सकलधूमादिगोचरो मानो बोधो न स्यान्मनोजन्यज्ञानविरहादिति वायं। शाब्दादेरपि मनोजन्यत्वात्। न प तथापि धमत्वादिप्रकारकशाब्दबोधादितो निखिखधूमगोचरचाक्षुषादिर्ष स्यादिति वाच्च। इष्टत्वात् प्राचीनस्त- बकारकचाक्षुषादित एव सकलतदाश्रयचाक्षुषाधुपगमात् इति भावः । अत्र धूमलादिमामान्यनिरूपितधर्मितामात्रस्य प्रत्यासत्तित्वे धूमवादेरशानदशायां निर्विकल्पकतज्ज्ञानदशायां विशेष्यतया तज्ज्ञानदशायाश्च() तत्प्रकारेण तदाश्रयमकलप्रत्यक्षापत्तिः समवा- बाधेकसम्बन्धेन धमत्वादिप्रकारकज्ञानदभायां कालिकादिसम्बन्धेन (१) प्रमेयमित्याकारकधूमत्वविषयक ज्ञानदशायामित्यर्थः ·सामान्यलक्षणा। दनुमितिः,सा चेन्द्रियसम्बदविशेषणता अतिरिक्तववा, सकसनदाथसाक्षात्कारापत्तियातो भूतान्तं सामान्यविशेषणं, एवच यत्सम्बन्धेन तस्य जाने प्रकारत्वं तत्सम्बन्धावच्छिना तदीया धर्मिता तत्सम्बन्धेन तदाश्रयस्य प्रत्यचे हेतुरिति नोकातिप्रमशः । एतेन इन्द्रियलौकिकमधिकर्षाश्रयवृत्तित्वमेवेन्द्रियसम्बन्धोऽभिधीयतां इत्य- पि निरस् । यथोक्रातिप्रसङ्गानां दुर्खारतापत्तेः धूमादौ धूमला- दिप्रकारकशाब्दादिज्ञानानन्तरं सकलधूमादिगोचरमानसप्रत्यक्षा- नुदयापत्तेश्च धूमत्वादेर्मनोलौकिकसधिवष्टावृत्तित्वात् चचुरादिन- निकटधूलोपटले धूमत्वभ्रमेण सकलधूमसाक्षात्कारानुदयापत्तेच धूमत्वस्येन्द्रियसविकष्टात्तित्वात् । धूमत्वादिप्रकारकस्मरणदितो. ऽपि चक्षुरादिवहिरिन्द्रियजन्यमकलतदायसाक्षात्कारवारणय ता- दृशपरम्पराया इन्द्रियसम्बन्धत्वसम्पादनाय च(१) पचुरादिजन्येति ज्ञानविशेषणं, तच न कार्य-कारणभावप्रविष्टं चक्षुरादिवहिरि- न्द्रियस्थले चक्षुरादिजन्यत्वनियतचाचुपवादिजातेर्थनःस्थले तु जन्य- ज्ञानमात्रस्य मनोजन्यतया ज्ञानवमात्रस्य कारणतावच्छेदकघटक- खात् लाघवात्, तथाच वहिरिन्द्रियस्थले तत्पुरुषोयचाक्षुषविभि- धूमत्वविशिष्टधर्मितात्वेन कारणता तत्पुरुषोयधूमत्वप्रकारकधूमत्वा• अयमुख्यविशेष्यकचाक्षुषत्वेन कार्य्यता इत्यादिक्रमेण, मनास्थले तु तत्पुरुषोयज्ञानविशिष्टधूमलविशिष्टधर्मितावेन कारणता तत्पुषौ- (१) उक्लपरम्पराया इन्द्रियाघटितत्वे इन्द्रियसम्बन्धत्वं न सम्भवतीति भावः।

·सावचिन्तामो तहिशेष्यकप्रत्यक्षे तदिन्द्रियविकर्षस्य हेतुत्वेनानाग- यमवप्रकारकधूमत्वाश्रयमुख्यविशेष्यकमानसत्वेन कार्यतेत्यादिक्रमेण कार्य-कारणभावः, प्रथमवैशियं प्रकारतासम्बन्धन, दितीयवैशि- बच निरूपितलसम्बन्धेन, विभिष्टपूर्वसत्त्वस्यापेक्षिततया चन काखान्तरौयचाचुषादिमादायातिप्रसङ्गः, कालिकसामानाधिकर- वमाषच प्रत्यासत्तिर्न तु विशेष्यत्वाश्रयत्वघटितदैशिकसामानाधि- करण्यमपि धूमत्वादिप्रकारकज्ञानानन्तरं निरुतधर्मितारूपमामा- न्यस्खक्षणाप्रत्यासत्त्वातीतानागतधूमादौ कदाचित् समूहालम्बनवि- धया धूलोपटलादौ च धूमत्वादिप्रत्यचोदयात्तत्र च तदानीं तादृप्रधर्मिताविरहाव्यभिचारापत्तेः । न च यावत्त्वस्य कार्यताव- छेदकाघटकतया तादृशधर्मितारूपसामान्यलक्षणप्रत्यासत्या कुतो- तोतानागतसकमधूमत्वाश्रयप्रत्यक्षमिति वाचं। थावत्त्वस्य कार्य- तावच्छेदकाघटकत्वेऽपि विनिगमनाविरहेण सकलमत्वाश्रयभाना- दिति निगर्भ:(१) । न च यत्र विनश्यदवस्थचक्षुःसंयोगेन यत्किवियतो धूमल- प्रकारकचाक्षुषोत्पत्तिकाल एव चचुषोनिमौलनं तच तदनन्तरं निमौलितनयनस्थापि तादृप्रधर्मिताप्रत्यासत्या धूमलप्रकारकनि- खिलधूमत्वाश्रयचाक्षुषापत्तिः विनश्यदवस्थाखोकसमवधानजन्यधूमत्व- प्रकारकयत्किञ्चिद्धमचाक्षुषादन्धतममेऽपि तादृशधर्मिताप्रत्यासत्या (१) सर्वत्र 'गिगर्भः' इत्यत्र 'निगर्वः' इति ग० पुस्तकपाठः ।

·सामान्यलक्षणा। २५७ धूमवप्रकारकनिखिलधूमचाक्षुषापत्तिः, एवं यत्र धूमलप्रकारकय- त्किञ्चिडूमव्यकिचाक्षुषोत्पत्तिकाले धूमलप्रकारकलौकिकचाचुध- प्रतिबन्धकदोषोत्पत्तिस्तत्र तदनन्तरं दोषसत्त्वेऽपि तादृशधर्मितास- त्रिकर्षण धूमत्वप्रकारकनिखिलधूमलाश्रयचाक्षुषापत्तिरिति वाच्य। बहिरिन्द्रियजनिनसामान्यलक्षणजन्यसाक्षात्कारस्य सामान्यांशे विशे- यीभूतयत्किञ्चियत्यंशे च लौकिकबनियमावहिरिन्द्रियेण तादृ- शमाक्षात्कारजनने सामान्याश्रये तदनाश्रये वा यत्किञ्चिद्धर्मिणि लौकिकविशेष्यतया सामान्यप्रकारकतदिन्द्रियकरणकप्रत्यक्षोत्पत्ति- मामय्या अपि सहकारित्वस्य मव्यानव्यमकलतान्त्रिकमिद्धत्वात् । अन्यथा वक्ष्यमाणकल्पेऽप्यनिस्तारादिति निगर्भः । नन्वेवं ज्ञानप्रकारोभूततनिरूपितधर्मितायास्तत्प्रकारकतदाश्रय- प्रत्यक्ष एव हेतुतया घटत्वरूपेण एकघटव्यक्रिमाचप्रकारकज्ञानानन्तरं पटवावच्छिनप्रकारेण घटान्तराश्यप्रत्यक्षं न स्याहटान्तराश्रयस्य ज्ञा- प्रकारौद्भुतघटव्यतराश्रयत्वाभावात् । न च सामान्यतस्तत्पुरुषोय- चुषादिविशिष्टघटविशिष्टधर्मितात्वेन तत्पुरुषोयघटप्रकारकघटा- यमुख्यविशेष्यकचाक्षुषत्वेन कालिकमामानाधिकरण्यमाचप्रत्यासत्त्या मार्य-कारणभावात् ज्ञानप्रकारौभतयत्किञ्चिहटव्यक्तिनिरूपितध- तैव स्वानधिकरणीभूतघटान्तराश्रयप्रत्यक्षेऽपि हेतरिति वाच्यं । या मति तयक्रित्वरूपेणैव तहटमात्रप्रकारकज्ञानवदशायामपि(१) अन्तराश्रयप्रत्यक्षापत्तिरिति । मैवं । घटत्वावच्छिन्नघटप्रकारक- पुरुषोयघटाश्रयमुख्यविशेष्यकचाक्षुषं प्रति घटत्वावच्छिमप्रका- १) वयक्तित्वरूपेणकव्यक्तिघटमात्रप्रकारकज्ञानानन्तरमपीति ख०, ग 33 ·२५८ तत्वचिन्तामो रतासम्बन्धेन तत्पुरुषोयघटायचाचुषविशिष्टेन यत्किञ्चिहटेन विशि- टाया धर्मिताया एव हेतत्वात् तड्यक्तित्वरूपेण ताक्रिप्रकारकना- नस्य तड्यक्रित्वावच्छिनतव्यक्किप्रकारक-तत्तड्यात्याश्रयप्रत्यक्षं प्रत्येक हेतुत्वात् एवमेव सर्वच सखण्डसामान्यस्थले बोध्यं सामान्य भेदन कार्य-कारणभावभेदादिति निगर्भ:(१) मन्यत्र धर्मिताप्रवेभोव्यर्थस्तादृप्रविशिष्टधूमल्क्वादिनैव हेतुत्वस्थ सुवचत्वात्, किञ्चैवं यत्रातीतमनागतं वा मामान्यं तत्र तविरू- पितधर्मिताया अप्यतोतानागततया तत्मामान्यप्रकारलज्ञानानन्तरं । तत्सामान्यप्रकारकनिखिलतत्मामान्याश्रयसाक्षात्कारोन स्थात् ज्ञान- प्रकारीभूतस्य तत्मामान्यस्य तबिरूपितधर्मितायाश्च प्रयवहित- पूर्वमभावात् । अथातौतानागतमामान्यप्रकारकज्ञानानन्तरं तादृ- असामान्यप्रकारकतादृशसामान्यायसाशात्कारोऽसिद्धः यचोकका- र्य-कारणभावस्य व्यभिचारापत्या तथैव कल्पनात्, किन्तु तत्र अतीतानागतमामान्यप्रकारकज्ञाने भाममानं मातात्परम्परया वा तत्मामान्यनिष्ठमवश्यं नित्यधर्मान्तरमप्यस्ति परम्परासम्बन्धेनावच्छि- बतादृशनित्यधर्मनिरूपितधर्मिताप्रत्यासत्या परम्परासम्बन्धेन तादृ- शनित्यधर्मप्रकारकमेव तमामान्याश्रयप्रत्यक्षं जायते । नादृशनित्यधर्मस्य परम्परासम्बन्धेन ज्ञानाप्रकारतथा कथं तषि- रूपितधर्मिताप्रत्यासत्त्या परम्परासम्बन्धेन तादृप्रनित्यधर्मप्रकारकमेव नसामान्यायप्रत्यचमिति वा । यत्किञ्चिविशेोऽतीताना- (१) म च यत्र विनश्यदवस्थचक्षुःसंयोगेनेत्यादिः निगर्भ इत्वतः पाठः क्रोडपत्रस्य इति ।

·सामान्यलक्षणा। २५ गतसामान्यप्रकारकशानदशायामन्ततो निर्धर्मितावच्छेदकस्थापि तस्मिन् विशेथे परम्परासम्बन्धेन तत्मामान्यवृत्तितादृशनित्यधर्म- प्रकारकान्यक्षस्य सम्भवात्, यत्र सभाब्दबोधादिरूपमतीतानागत- सामान्यप्रकारकं ज्ञानं तत्रापि तदुत्तरं परम्परासम्बन्धेन तवृत्ति- तादृशधर्मप्रकारकमानसबोधकल्पनादिति चेत् । न । अनुभवापखा- पादतौतानागतसामान्यप्रकारकज्ञामानन्तरमतौतामागतसामान्य कारकस्थापि निखिलतदाश्रयमाक्षात्कारस्य सकसनैयायिकानुभव- सिद्धत्वात् परम्परासम्बन्धेनातौतामागतमामान्यवृत्तितादृशधर्मप्रका- रकज्ञानं विनाप्यतीतानागतसामान्यप्रकारकशाब्दादितः सकलतदा- श्रयसाक्षात्कारस्थ सकलनैयायिकानुभवसिद्धत्वाञ्च। अन्यथा अतीता- नागतमामान्यप्रकारकज्ञानानन्तरं निखिलतदाश्रयमाक्षात्कार एवाप- लप्यता किमेतावत्कुसृष्या । अपिच पक्षुरादिजन्यज्ञानप्रकारौ- भूतसामान्यनिरूपितधर्मितायास्तादृशसामान्यस्य वा प्रत्यांमत्तित्वे इन्द्रियभेदेन पुरुषभेदेन च कार्यकारणभावभेदादनन्तकार्य-का- (भावप्रमशः कारणतावच्छेदकशरोरगौरवञ्चेत्यखरमादाह, अति- रक्तव वेति संयोगादिलक्षणप्रत्यामन्तिघटकादतिरितीव वेत्यर्थः, चातिरिक्तं धूमवादिरूपमामान्यप्रकारकज्ञानमाचं, घोड़ा परिग- मन्तु लौकिकसत्रिकर्षाभिप्रायं, सामान्यलक्षणपदस्य च सामान्य क्षणं विषयतया निरूपकं यस्याः मा सामान्यलक्षणेति व्युत्पत्तिः, मत्वादिप्रकारकशाब्द-स्मत्यादितोऽपि मानससकसधूमादिसाक्षा- कारवचक्षुरादिवहिरिन्द्रियजन्यनिखिलधूमादिसाक्षात्कारोऽपौष्यत- व नातोवहिरिन्द्रियस्थलेऽपि चक्षुरादिभेदेन कार्य-कारणभाव- ·सत्वचिन्तामो भेदः, समवायसम्बन्धेनात्मनिष्ठतया हेतुतया च न पुरुषभेदेन कार्य-कारणभावभेद इति भावः। अत्र सामान्यमात्रस्य प्रत्या- मत्तित्वेऽतौतामागतमामान्यप्रकारकज्ञानानन्तरं तत्प्रकारकनिखिल- तदाश्रयसाक्षात्कारानुपपत्तिः कारणत्वेनाभिमतस्य सामान्यस्या- व्यवहितपूर्वमभावादतोज्ञानप्रवेशः । नम्वेतावता अनित्यसामान्यस्थले घटत्वादिनित्यसामान्यस्थले च सामान्यज्ञानं प्रत्यामत्तिरस्तु घटत्वत्वा- दिना कारणत्वकल्पनामपेक्ष्य घटत्वादिज्ञानत्वेन हेतुताया खघुवात्, परममहत्त्वादिनित्यगुणाद्यात्मकसामान्यस्थले घटात्यन्ताभावादिनि- त्याभावात्मकसामान्यस्थले च कथं ज्ञामानर्भावः सामान्यभेदेन कार्य-कारणभावभेदात्तत्र स्वरूपमतः परममहत्त्वादेरेव लाघवेन प्रत्यासत्तित्वौचित्यात् । न चैवं परममहत्त्वाद्यज्ञानदशायामपि तत्- प्रत्यासत्त्या निखिलतदाश्रयसाक्षात्कारापत्तिरिति वाच्यं। परममह- वादिप्रकारकपरममहत्त्वाश्रयप्रत्यक्षत्वस्य कार्य्यतावच्छेदकतया विशे- पणज्ञानरूपविशिष्टबुद्धिसामान्यकारणभावादेव(१) तत्र कार्याभावा- दिति चेत् । न । परममहत्त्वत्वादिनिर्विकल्पकानन्तरमाद्यविशिष्ट- ज्ञानोत्पत्तिसमय एव परममहत्त्वादिप्रकारेण निखिलतदाश्रयसा- शात्कारापत्तेः(२) परममहत्त्वादिविशेष्यकज्ञानादपि(३) सकलतदाश्रय- (१) विशिशबुद्धिसामान्यं प्रति विशेषणज्ञानस्य खातनलोण कारणत्व- मिति भावः। (২) লিলিকানীযুষ হব না কালিম सानुभवसिद्धतया निर्विकल्पकहितीयक्षणे तादृशप्रत्यक्षापति- रिति समुदिततात्ययं । (३) विशिबुद्धिसामान्य प्रति विशेषणज्ञानस्य विशेषणविषयकत्वेनैव कारणत्वमिति विशेषणविशेष्यकज्ञानस्यापि तत्कारणत्वं सुवचमिति।

·सामान्यलाहा। साक्षात्कारापत्तेचान चेष्टापत्तिः, अनुभवविरोधात्। एवं समवायादि- यत्किञ्चित्सम्बन्धेन परममहत्वादिप्रकारकज्ञाने तत्प्रत्यासत्या जगत- एव प्रत्यक्षापत्तिः जगत एव येन केनचित् सम्बन्धन परममहत्त्वा- द्याश्रयत्वात्, विना कारणतावच्छेदकप्रकारताप्रवेशं सम्बन्धभेदोपा- दानस्थाशक्यत्वात् । न चेष्टापत्तिः, अनुभवविरोधात् परममहत्वादे- नित्यतया तदभावेन कार्याभावस्थ क्वाप्यभावात् स्वरूपसत्तस्थ कार- पत्वे मानाभावाच । न च तथापि लाघवादिच्छादिसाधारण- मामान्यप्रकारकमेव प्रत्यासत्तिरस्तु किं ज्ञानान्तर्भावेनेति वाच्यं । घटत्वादिनिर्विकल्पकात्मकस्य घटत्वादिविशेष्यकज्ञानात्मकस्य वा विशेषणज्ञानस्य सत्त्वे(३) घटत्वादिप्रकारकेच्छादितो घटत्वादिप्रका- रकानुदुद्धसंस्कारादितश्च निखिलघटत्वाद्याश्रयसाक्षात्कारापत्तेः । न च सामान्यप्रकारकज्ञानस्यैव सामान्यलक्षणत्वे ज्ञानलक्षणा-सामा- न्यवक्षणयोः कार्य-कारणभावे को भेद इति वाच्यं । कारणताव- छेदकभेदेन कार्य्यतावच्छेदकभेदेन च भेदात्, सामान्यलक्षणायाः कार्य-कारणभावस्तु तत्तत्सम्बन्धावच्छिन्न-घटत्वादिप्रकारताशालि- ज्ञानत्वेन स्वरूपतस्तत्तत्सम्बन्धावच्छिन्नघटत्वादिप्रकारिताक-तत्तत्सम्ब- धावच्छिन्न-घटत्वाद्याश्रयताशालिमुख्यविशेष्यकप्रत्यक्षवेन, यावत्त्वस्य कार्यतावच्छेदकाघटकत्वेऽपि विनिगमनाविरहेण सकलघटज्ञान(२) । (१) रतेन विशिष्टबुद्धिसामान्यकारणस्य विशेषण ज्ञानस्य सत्त्वं सूचित- मिति । (२) सामान्यलक्षणाया हि तत्तत्सम्बन्धावच्छिन्न घटत्वादिप्रकारिताशा- लिज्ञानत्वं कारणतावच्छेदकं, घटत्वादिप्रकारकतत्तत्सम्बन्धावच्छिन्न- घटत्वाद्याश्रयताशालिमुख्यविशेष्यकप्रत्यक्षत्वच्च कार्यतावच्छेदकं, एकसम्बन्धेन घटत्वादिप्रकारकज्ञाने सम्बन्धान्तरेण घटत्वाद्याश्रयस्य प्रत्यक्षानुदयात् तत्तत्सम्बन्धावचिनेति इति ग.।

·१९ तचिन्तामो समवायसम्बन्धेन घटत्वप्रकारकजानानन्तरं कालिकादिसम्बन्धेन घटत्वप्रकारकनिखिलघटविषयकप्रत्यक्षस्य समवायसम्बन्धेन घटत्व- प्रकारेण घटत्ववतः कालादेः प्रत्यक्षस्य च वारणाय सम्बन्धातर्भावः । घटत्वादिप्रकारकशानं विनापि द्रव्यत्वादिसामान्यलक्षणया जाय- माने द्रव्यत्वादिप्रकारकघटादिमुख्य विशेष्यकप्रत्यचे व्यभिचारवार- पाय कार्यतावच्छेदके घटवप्रकारिताकेति । प्रकारित्वचालौकिक पाय(१) तेन घटखप्रकारकज्ञानं विनापि द्रव्यवादिविशिष्टबुद्यात्मक- (१) अथ प्रकारतायामलौकिकत्वनिवेशनं व्यर्थ घटत्वाद्याश्रयताशालि. নিৰিঘুনাযা অৰি অলীজিল্যান্ত নিলীয়না নাৰিষ্মঘনায় ঘলেমানালিমিনালিষনৰ লিকা- भिचारवारणसम्भवात् तथाहि निराशाज्ञानस्य सबिवरघटविशेष्यक- घटत्वप्रकारकस्य घटत्वप्रकारतानिरूपिता घटनिछलौकिकमुख्यवि- शेष्यता या तु पौकिकविशेष्यता सा न घटस्वप्रकारतानिरूपिता किन्तु द्रव्यत्वप्रकारतानिरूपितेति, पावश्यकच विशेष्यतायां प्रका- रतानिरूपितत्वनिवेशनं अन्यथा कालिकसम्बन्धावछिन्नघटत्वप्रका- रताकसमवायसम्बन्धावच्छिन्नद्रव्यत्वप्रकारताकज्ञानानन्तरं घटांश लौकिकत्रिकर्षानन्तरच जायमाने अव्यत्वप्रकारतानिरूपितघटनि- স্যালীন্ধিৰিঘনা-সুনিলীািন্ধীজিকীনযানালি- रूपितलौकिकविशेष्यताकप्रत्यक्षे व्यभिचारापत्तेः । न च तादृशप्र- त्यक्षं नेष्यत एवेति वाच्यं । कार्य-कारणभावस्य माधवसत्त्वे उभय- बालौकिकवनिवेशेन गौरवस्यान्याय्यतया पलापलापस्थान्याय्यत्वात् इति चेत् । न । तत्रापि यथा लौकिकसन्निकर्षमादया सन्निकट. घटे घटवस्य भानं तथा असनियघटेऽपि । न चासनिकरघटे सनिक भावात् कथं तस्य भानमिति वाच्यं । पसग्निघटे द्रव्य- ·सामान्यलक्षणा। स्वसामान्यलक्षणया यथा द्रव्यत्वं भासते तथा घटत्वमपि, लौकिक- सनिवरघटस्वस्य व्यवसामान्यलक्षणासनिकरघटे भानस्य केनाप्य- লিখীলা নাগ মহর্মিনাল দলমানালিমিনা यावद्रव्यनिष्ठालौकिकविशेष्यता रका, पन्या च घटत्वप्रकारतानि- रूपिता घटनिछालौकिकी विशेष्यता, अपरा च घटस्वप्रकारवानि- रूपिता सनिवरघटनिष्ठा लौकिकी विशेष्यता इति भवत्येव घट- स्वप्रकारकज्ञानस्य कार्यतावच्छेदकावच्छिन्नं तादृशज्ञानं तस्य घटत्व- মানালিনিনম্বলােনায়ুবিলিষ্ঠালীজিম্বৰিঘুনাজ- स्वादिति सब्ब मुसमञ्जसमित्यमगुरुचरणाः । केचित्तु तत्प्रकारतानिरूपितविशेष्यताकत्व-विशेष्यतामिरूपित- तत्कारताकत्वयोईयोर्विनिगमनाविरहेण निवेश कार्यकारणभाव- इयापत्तिरिति लाघवेन वत्यकारताकत्व-तविशेष्यकत्वयोईयोरेकष इयमिति रीत्या निवेशे न कार्यकारणभाव दयापत्तिन वा निरक्तस्थले फलामलाप इति न व्यभिचारः इति । न च व्यासज्यत्तिकायंता- वच्छेदकत्वस्यापसिद्धान्ततया तत्यकारकत्वविशियदिशेयकत्व-तदि- प्रोष्यकत्वविशिष्तत्यकारकत्वयोः परस्पर विनिगमनाभावेन कार्य-कारणभावदयापत्तिर्मवतामपौति वाच्यं । व्यासज्यरतिकार्य- तावच्छेदकत्वमंत एव तझ्यन्थनिर्वधनात् । वस्तुतस्तु उक्तस्थले फला- मलापस्यान्याय्यतया विशेष्यतायां तत्यकारतानिरूपित्वं निवेश्यं अलौ- किकत्वं प्रकारतायां न देयं भट्टाचार्येणापि तथैव लिखितमिति माथं । यदि पाणौकिकमुख्यविश्येष्यतायां लौकिकप्रकारमानिरू- पितत्वखोकारे तु प्रकारतायामलौकिकत्वं अवश्यं देयं, अन्यथा घट- वनिर्विकल्पकात्मकसमवायावच्छिन्नद्रव्यत्वप्रकारक ज्ञानोत्तरं जाय- माने एकत्र व्यमिति रीत्या घटोडव्यमित्याकारकवाने व्यभिचारः। ল আখীন্ধিবিনায়া বীজিন্ধমানালিথিনীহ্মাই मानाभाव इति वाचं। मुख्य विशेष्यतायां बलौकिकात्वनिवेशना- ·খিলামী घटवनिर्विकल्पकोत्तरं द्रव्यवसामान्यलक्षणया जायमाने यावद्घट- मुख्थविशेष्यकप्रत्यक्षे लौकिकसत्रिकर्षमादया घटत्वप्रकारके न व्यभिचारः। न च तथापि कालिकादिसम्बन्धेन खरूपतो घटवादि- प्रकारकबुद्यात्मकगवादिविशेष्यकसमवायसंमर्गकद्रव्यत्वप्रकारकस्मर- णोत्तरं द्रव्यत्वसामान्यलक्षणया जायमाने यावद्घटमुख्यविशेष्यक- प्रत्यचे उपनयमर्यादया समवायसम्बन्धेन स्वरूपतो घटत्वप्रकारके थभिचार इति वाच्यं । यथोककार्य-कारणभावस्यैव बाधकवेन तत्र समवायसम्बन्धेन घटत्वस्याप्रकारत्वात्। अत्र घटत्वप्रकारकज्ञानं विनापि जातिवरूपेण गोलादिजात्यन्तरप्रकारकज्ञानाजायमाने जातिवरूपेण घटत्वादिनिखिलजातिप्रकारकनिखिलजात्याश्रयप्रत्यचे व्यभिचारवारणाय स्वरूपत इति घटत्वादिप्रकारिता विशेषणं, यथोक- कार्य-कारणभावस्यैव बाधकत्वेन तत्र स्वरूपतो घटत्वादेरप्रकारत्वात्। अत्र घटत्वादिविशेष्यकस्मरणदितो जायमाने विशेष्ये विशेषणमिति रौत्या समवायसम्बन्धेन खरूपतो घटत्वादिप्रकारक-घटवदिदमित्या- धुपनौतभाने व्यभिचारवारणय मुख्य विशेष्यत्वप्रवेशः, उपनौतभाने च याजौकिकप्रकारतानिरूपितत्वस्थालौकिकविशेष्यतायां मथुराना- थेन खौलततया तुल्ययतया लौकिकप्रकारतानिरूपितत्वस्यालौकिक- विशेष्यतायां खीकारस्य न्याय्यत्वादिन्युचते, तदा न कोऽपि दोषः । न च कालिकादिसम्बन्धन द्रव्यमित्याकारक ज्ञानोत्तरं एकत्र इयमिति रौया भायमाने समवायसम्बन्धेन घटत्वप्रकारक-घटोद्रव्यमित्याका- एकज्ञाने व्यभिचार इति वाच्यं । एतादृश कार्य-कारणभावबाधक बलादेव तादृशज्ञानस्यैवासम्भवात् इति निगर्भः . :।

·सामान्यलक्षणा। २६५ घटोन मुख्य विशेष्यः वहिरिन्द्रियस्थले उपनौतं विशेषणतयैव भासते, इति नियमात् । मुख्य विशेष्यत्वमयलौकिकरूपं ग्राह्यं तेन कालि- कादिसम्बन्धेन खरूपतो घटत्वम्मरण-लौकिकसत्रिकर्षाभ्यां जाय- माने लौकिकालौकिकोभयघटत्वप्रकारितामालिनि अयं घट रति मुख्य विशेष्यकलौकिकप्रत्यक्षे न व्यभिचारः । अथ तथापि कालि- कादिसम्बन्धेन खरूपतो घटत्वप्रकारक-घटविशेयकम्मरणाब्वायमाने समवायसम्बन्धेन घटत्वप्रकारक-घटमुख्यविशेष्यकमानसोपनौतभाने व्यभिचारः मानसे उपनीतं विशेषणतयैव भामते इति नियमा- भावात्, तत्र कालिकादिसम्बन्धेनैव घटत्वप्रकारकघटप्रत्यक्षं न तु समवायसम्बन्धेनेत्युक्तावपि घटवदितिघटत्वादिस्मरणेत्तरं जाय- माने परम्परासम्बन्धेन घटप्रकारकमानसोपनौतभाने व्यभिचारो दुर्वारः तदनभ्युपगमे तादृशस्मरणेत्तरं निखिलघटाश्रयसाक्षात्का- रानुपपत्तेः द्रव्यप्रकारकज्ञानस्थाप्रत्यासत्तित्वादिति चेत्। ना लाघवा- द्यथोक्ररूपेण सामान्यलक्षणायाः कार्य-कारणभावकल्पने यथोक- मानसे घटादिर्न मुख्यविशेष्यः किन्तु चक्रव्यूहवत् घटत्वपुटितो भवत्रेव भासते इत्येव कल्प्यते यथोककार्य-कारणभावस्येव बाधकत्वात् तत्तद- नन्तोपनौतभानान्यत्वप्रवेशे गौरवात् सर्वत्रैव मानसोपनौतभाने च उपनौतमवश्यं मुख्यविशेष्यतया भासत इति नियमे मानाभावात्, असति बाधक एव मानसोपनौतभाने उपनौतस्य प्रकारत्व-मुख्यविशे- व्यत्वलक्षणदिविधविषयत्वाभ्युपगमात्, एवं खण्डशो दण्ड-पुरुषोभय- विषयकसमूहालम्बनस्मरणोत्तरं जायमाने दण्डप्रकारकदण्डाश्रयपुरू- षप्रत्यक्षेऽपि पुरुषो न दण्डांश मुख्यविशेष्यतया भामते अपि तु चक्र- 31 ·नावचिन्ताममै यूषवत् दण्डपुटितः पुरुषः पुरुषपुटितय दण्डो भासते रति कल्यते। तथापि योगजविशिष्टज्ञाने विशेषणबामस्थाइतुत्वनये सामा- बचानं विनापि जायमाने सामान्यप्रकारकसामान्यायमुख्य विशेष्य- कात्यो व्यभिचारः, योगजविशिष्टज्ञानं प्रत्यपि विशेषज्ञानस्य हेतु- लगयेऽपि योगजधर्मेण सामान्य-तदाश्रयोभयनिर्विकल्पकं जनयित्वा अनिते सामान्यप्रकारक-सामान्याश्रयमुख्यविभेव्यकप्रत्यो व्यभिचार- इति वाचं। योगजधर्मजन्यतावच्छेदकतत्तनात्यवछिनान्यत्वेन प्रत्यचविशेषणत् तादृप्रयोगजधर्मज्ञानेऽपि मामान्याश्रयमुख्यविशेष्य- या भाने मामाभावाच । अपि तु चक्रव्यूहवत् खप्रकारोभूते सामान्ये प्रकारोभूयैव भासते खाघवात् तथैव कल्पनात्, अत एव कालिकादिसम्बन्धेन खरूपतो घटत्वादिप्रकारकस्मरणोत्तरं विशेष्ये विशेषामिति रौत्या कालिकादिसम्बन्धेनैव घटत्वादिप्रकारक घटवदिदमित्युपनौतभानं जायते न तु समवायसम्बन्धन घटत्व- प्रकारकमित्युवावेव व्यभिचारवारणसम्भवात् किं जात्यादिसामान्य- बाणायाः कार्यतावच्छेदके खरूपतः प्रकारताघटितमुख्यविशेष्य- स्वप्रवेशेन । बर तथाप्यत्र घटबमिति समवायसम्बन्धेन घटलविशेष्य- कसारणोत्तरं जायमाने विशेष्ये विशेषणमिति रौत्या घटत्वप्रकारके घटवदिदमित्याधुपनौतभाने व्यभिचारवारणाय तदवश्यं निवेशनीय- मिति वाचं। खरूपतो घटवविशिष्टबुद्धिं प्रति स्वरूपतो विशेषणो- भनघटवविषयकवानस्य हेततया तादृशमरणोत्तरं तादृशोपनौत- भानाभवात् घटवखधटकतवैव स्वरूपतो घटवज्ञानाभ्युपगमे (१) (१) पठायलख घटेवरामित्वविशिवसबमघटवशित्वरूपतया घटल.

·सामान्यलक्षणा। २६० व्यभिचारस्यापि विरहादित्यसत्पूर्वपक्षोऽपि · निरस्तः घटवदिति स्मरणोत्तरं जायमाने परम्परासम्बन्धेन घटवप्रकारकमानसोप- नौतभाने यथोकरीत्या योगजधर्मजन्ये घटत्वप्रकारकपटविजे- व्यकप्रत्यक्षे च व्यभिचारवारणाय तत्प्रवेशस्थावश्यकत्वात् । एतेना- भाववाद्यखण्डोपाधिरूपमामान्यलक्षणायाः कार्य-कारणभावो था- ख्यातः, जात्यखण्डोपाध्यतिरिकपदार्थज्ञानञ्च प्रत्यासतिरेव नेति सामान्यपदार्थनिर्वचन एव प्रतिपादितं । नवंरूपेण कार्य-कारण- भावे जातिवरूपेणैव जातिव्यतिमात्रप्रकारकज्ञानानन्तरं जाति- वावच्छिन्नजातिमत्त्वप्रकारेण निखिलजात्यायप्रत्यक्षं कथं स्थान जात्यन्तराश्रयस्य ज्ञानप्रकारौभूतजातिव्याराश्रयवाभावात् वह- पतो घटत्वादिप्रकारकत्वस्य कार्य्यतावच्छेदकत्वाचेति चेत्। न। जातिवरूपेण जातिप्रकारकलौकिकप्रत्यक्षदशायामन्ततो निर्द्धर्मि- तावच्छेदकस्यापि परम्परासम्बन्धेन जातिवघटकनित्यत्वादिषटको- भूतध्वंसत्वाद्यखण्डोपाधिप्रकारकशानस्यावश्यकतया १) तत एव मामा- न्यज्ञानाजातिवावचिनजातिमत्त्वरूपेण निखिलजात्याश्रयस्य मा- शास्कारात् जात्याराश्रयस्थापि परम्परासम्बन्धन तदाश्रयत्वात् । वधानस्य इतरत्वप्रतियोग्यंशे खरूपतो घटवावगाहित्यनियम- इति भावः। (९) जातित्वस्य नित्यानेकसमवेतत्वरूपस्य घटकोभूतनित्यत्वस्य प्रागभा- वाप्रतियोगित्वविशिध्वंसाप्रतियोगित्वरूपतया नित्यत्वस्य जातिव- घटकत्वं ध्वंसत्वस्य नित्यत्वघटक त्वचेति भावः ।

·तत्वचिन्तामो २८ थप जातिवरूपेण यत्किषिजातिमाचप्रकारकशाब्द-स्मत्यादिधी- स्तत्रापि मधे परम्परासम्बन्धेन ध्वंसवादिप्रकारकमानसोपनौतभाना- मारमेव, जातिमतः सर्वस्य प्रत्यक्षाभ्युपगमात् क्षणविलम्बे क्षतिविर- हात् । न च परम्परासम्बन्धेन ध्वंसत्वप्रकारकवानस्यैव तत्र प्रत्या- सत्तिवे ध्वंस इत्यादिरेव तत्फलं स्थात्(१) न तु जातिमदिति मामा न्यप्रकारकज्ञानस्य मुख्य विशेष्ये सामान्यप्रकारकज्ञानजनकत्वनियमा- दिति वाच्य। विशेषणज्ञानार्थं जातित्वसामान्यलक्षणया मध्ये सकल- जातिमुस्थविशेष्यकज्ञानस्थावश्यकत्वात् ज्ञानलक्षणयेव जातिमदिति फलस्थापि सम्भवात् विविधविषयत्वस्येष्टलात्, एवं तद्व्यक्तित्वरूपेण घटत्वादिप्रकारकज्ञानानन्तरं जायमाने तड्यक्तित्वरूपेण घटत्वादिप्र- कारक-तदाश्रयप्रत्यक्षेऽपि परम्परासम्बन्धेन तत्तयक्रित्वप्रकारकज्ञान- मेव प्रत्यामन्तिरतोऽपि घटत्वादिसामान्यलक्षणायाः कार्यदिशि नदसंग्रहोऽपि न दोषायेति भट्टाचार्यानुयायिनः । सम्प्रदायविदस्तु खरूपतोघटवादिप्रकारकनिखिलघटत्वाद्या- अयप्रत्यक्षं प्रति घटत्वादिसामान्यलक्षणया यथोक्ररूपेणैव कार्य- कारणभावः जातिवादिरूपेण घटत्वादिप्रकारकनिखिलघटत्वा- अयप्रत्यक्षं प्रति तु जातिवरूपेण यत्किञ्चिजातिप्रकारकज्ञानमेव हेतुः किं परम्परासम्बन्धेन जातिवादिघटकध्वंसवादिप्रकारकज्ञा- नकल्पनया फलीभूतसाक्षात्कारस्य विविधविषयत्वकल्पनया वा। ज्ञानलक्षणायाः कारणतावच्छेदकन्तु सामान्यतः संसर्गावच्छिन्नघट- वादिविषयताशालिज्ञानत्वं घटवादिप्रकारकज्ञामादिव घटखादि- (१) ध्वंसत्ववदित्यादिरेव तत्र भानं स्यादिति घ० ।

·सामान्यलक्षणा। २६६ विशेष्यकज्ञानादपि घटत्वादिप्रकारकोपनौतभानोदयात् विमध्यद- वस्थलौकिकमधिकर्षजन्यघटत्वादिनिर्विकल्पकानन्तरमपि घटत्वादि- प्रकारकप्रत्यक्षापत्तिवारणय संसर्गावच्छिन्नेति विषयताविशेषणं । केचित्तु(९) ज्ञानलक्षणायाः सप्रकारकघटत्वादिजानत्वं कारण- तावच्छेदकं । न चैवं विनग्यदवस्थलौकिकसन्निकर्षजन्यट्रव्यत्वा- दिविशिष्टबुझात्मक-घट-घटत्वादिनिर्विकल्पादपि घटत्वादिप्रत्य- शापत्तिरिति वाच्छं। इष्टत्वात् मा निर्विकल्पकास्य प्रत्यासत्ति- त्वानभ्युपगमादित्याहुः । तदसत्(९) तथा मति मागे निर्विक- ल्पकादपि दृष्टापत्तेः सुकरतया सप्रकारत्वोपादानस्थापि कारणताव- छेदके व्यर्थत्वापत्तेः सविशेष्यकत्वसांसर्गिकविषयताशामित्वमादाय विनिगमनाविरहेण कार्य-कारणभावत्रयापत्तेश्च । ज्ञानलक्षणायाः कार्यतावच्छेदकञ्च घटवादिप्रकारकप्रत्यवत्वं, घटत्वादिज्ञानं वि- नापि जायमाने प्रमेयत्वादिसामान्यलक्षणजन्यघटत्वादिमुख्यवि- गोष्यकप्रत्यक्ष व्यभिचारवारणय विषयित्वमपहाय प्रकारिताप्रवेशः, कारिता अलौकिको ग्राह्या तेन निर्जिकल्पकजन्यप्राथमिकतद्विशि- एलौकिकप्रत्यक्षे न व्यभिचारः । न चैवं यत्र ज्ञानलक्षणसन्निकर्षी शौकिकमन्त्रिकर्षश्च दयमेव वर्तते तत्र कौदृक्ज्ञानं स्थादिति वाच्यं । वि लौकिकालौकिकोभयप्रकारिताकस्यैकस्यैव प्रत्यक्षस्यैवोत्पत्तेः विष- येतायाः साकर्यस्थादोषत्वात्(२) । न च तत्प्रकारकज्ञानं विनापि (९) उच्छुसलास्विति घ०। (२) तत्तुच्छमिति घ। (३) लौकिकालौकिकविषयत्वयोर्मियः सामानाधिकरण्यस्यादोषत्वादि- त्यर्थः।

·२७० तत्त्वचिन्तामणौ आयमाने योगजधर्मजन्यतत्प्रकारकप्रत्यक्षे व्यभिचार इति वाच्छं। योगजधर्मजन्यतावच्छेदकतत्तनात्यवछिन्नान्यत्वेन प्रत्यक्षादिविशे- पणत्। न चैवं तत्प्रकारकप्रत्यक्ष एव तज्ज्ञानस्य हेततया इदंरजत- मिति शक्तिमुख्य विशेष्यकमानमभ्रमे शक्तिज्ञानस्याहेततया शुक्रि- ज्ञानं विनापि तादृशधमापत्तिरिति वाच्छं। इदं रजतमिति शक्तिमुख्यविशेष्यकमानमभ्रमस्यापि शुक्रिज्ञानात्मकशक्रिविशिष्ट- धौकारणसत्वेन यत्र कुत्रचित् धर्मिणि शक्तिप्रकारकत्वनियमात् शुक्रिज्ञानविरहस्थले शुक्रिप्रकारकज्ञानसामान्यकारणविरहादेव तदभावात् विशेषसामग्रीसहिताया एव सामान्यमामय्याः फलोपधा- चकत्वात्। न चेदं रजतमिति शक्रिमुख्यविशेष्यकमानसश्रमस्य न क्रिप्रकारकत्वनियमः शक्तिप्रकारकज्ञानप्रतिबन्धकदोषसत्त्वे तत्र तस्थाप्रकारवादिति वाच्छं। एनिमुख्यविशेष्यकतादृशमानसभ्रम- स्थले तादृशदोषे मानाभावात् लाघवात् यथोक्तरूपेण ज्ञानलक्ष- णायाः कार्य-कारणभावकल्पने फलबलेन तथैव कल्पनात् । न चैवं मानसोपनौतभाने उपनौतस्य मुख्य विशेष्यतया भाने माना- भावः मुख्यविशेष्यत्वस्य कार्य्यतानवच्छेदकतया सामय्यास्तथानिय- मकवात्तादृशमानसत्वासम्भवादिति वाच्यं। मुख्य विशेष्यकत्वस्य इतर- कारण नियम्यतया बाधकासत्त्व एव मुख्यविशेष्यतया भानावश्यक- लात् । न चैवं मानसोपनौतवदहिरिन्द्रियजोपनौतभानेऽप्युपनौतस्य प्रकारब-मुख्यविशेष्यत्वलक्षणविविधविषयतापत्तिरिति वाच्यं । मा- मान्यशक्षणा-लौकिकमविकर्षजन्यातिरिक्रस्य बहिरिन्द्रियजतत्त- मुख्यविशेष्यकप्रत्यक्षस्थानुभवासिद्धवेनालौकतया यावद्विशेषमामग्री- ·सामान्य इक्षणा। २७१ सादा संयोगादेरभावादिति बदन्ति, तदपरेन मन्यन्ते, तथाहि धूमत्वावच्छिन्ना व्याप्तिः सन्निकृष्टधूमविषये धूमत्वेन प्रत्यक्षेण ज्ञायते ततः स्मृता सा तृतीयलिङ्ग- परामर्श पक्षनिष्ठधूमवृत्तितया ज्ञायते ततोऽनुमितिः तदनभ्युपगमेऽपि सनिष्टधूमविषये धूमत्वेन धूमा- बाधादेव तहाधात्, मानसस्य तु तदतिरिक्तस्यापि इदं रजतमित्या- थुपनौतविशेष्यकश्चमस्य उपनौतरत्यादिमुख्यविशेष्यत्वमनुभवसिद्ध- मतो नालौकत्वं। न च तथापि घट-घटत्वनिर्विकल्पकोत्तरं जाय. मानेऽयं घट इत्यादिविशिष्टप्रत्यक्षे घटत्वादेर्मुख्यविशेष्यत्वापत्तिः लौकिकमत्रिकर्षरूपविशेषसामग्रौमत्त्वादिति वाच्यं । तचाप्यमति बाधके घटाद्यं घटत्वादेः प्रकारत्ववन्मुख्यविशेष्यत्वस्यापौष्टत्वात् इति। केचित्तु संसर्गावच्छिन-तद्विषयतामालिज्ञानत्वेन कारणता योगजधर्माजन्यसामान्यप्रत्यासत्त्यजन्यतविषयकप्रत्यक्षत्वेन कार्यता, तद्विषयिता चालौकिकी ग्राह्या, तेन तलौकिकप्रत्यक्षे न व्यभि- चारः, एवञ्च(१) तद्विषयकप्रत्यक्षत्वमात्रस्य कार्य्यतावच्छेदकतया इदं रजतमिति शक्तिविशेष्यकमानमभ्रमोऽपि न शुक्रिज्ञानं विना(२) इत्याइरिति संक्षेपः। विस्तरस्त अस्मत्कृतसिद्धान्तरहस्येऽनुसन्धयः । (१) वथाचेति ग, घ। (२) पत्र “वहिरिन्द्रयजोपनीतभाने उपनौतस्य मुख्य विशेष्यत्वनिरासश्च उक्लकमेण" इत्यधिकः पाठः घ.चिन्हित पुस्तके वर्तते ।

·सत्त्वचित्तामणी २७२ मनु महानमादौ वजि-धूमव्याप्तिप्रत्यक्षदशायां महामनौवधू- मादिनिष्ठलौकिकसन्त्रिकर्षादेव पर्वतीयधूमांगेऽपि लौकिकसाक्षा- कारात्मकोव्याप्तिग्रहः स्यात् किं सामान्यलक्षणयाः प्रत्यासत्तित्वेन इत्यत बाह, 'तविशेषकप्रत्यक्ष इति तलौकिकप्रत्यक्ष इत्यर्थः, 'तदिन्द्रियसन्त्रिकर्षस्येति तनिष्टलौकिकसत्रिकर्षस्येत्यर्थः, 'अनागता- दाविति अनागतादिरूपे पर्वतीयधूम इत्यर्थः, 'आदिपदात् व्यव- हितातौतपरिग्रहः, 'संयोगादेः' महानसौयधूमादिमिष्ठचचुःसंयो- गादेः, 'आदिपदात् संयुक्रसमवायादेः परिग्रहः, 'प्रभावात्' लौकिकप्रत्यक्षजनकत्वासम्भवात्, तथाच लौकिकमन्त्रिकर्षस्य विषय- घटितसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्त्या हेतुतया) अन्यनिष्ठलौकिकस- त्रिकर्षतो न पर्वतीयधूमलौकिकप्रत्यक्षसम्भव इति भावः। 'इति वदन्ति' इति नैयायिका वदन्तीत्यर्थः । 'तत्' नैयायिकवचनं, "अपरे' मौमांसकाः, 'न मन्यन्ते न प्रमाणत्वेन मन्यन्ते, 'तथाहौति तन्मते होत्यर्थः, धमत्वावच्छिवा' सामानाधिकर'यसम्बन्धन धूमत्वविशिष्टा धूमनिष्ठेति यावत्, 'व्याप्तिः' वहिव्याप्तिः, रूपादि- निष्ठवहिव्याप्तेः मनिष्टधूमे प्रत्यक्षाभ्युपगमेऽन्यथाख्यात्यापत्तिरत- स्तावच्छेदाय धूमविष्ठेत्युक्तं, 'मविवधूमविषय इति सनिष्ट- धूमरूप एव विशेथे इत्यर्थः, 'धमत्वेन' धमत्वप्रकारेण, 'ततः' तदनन्तरं, 'स्मता मेति धूमवरूपेण सनिष्टधूम एव स्मता मेत्यर्थः, (१) विषयघटितसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या' विषयान्तर्भावेण सामा- नाधिकरण्यप्रत्यासत्येत्यर्थः तथाच विषयतासंसर्गेश लौकिक प्रत्यक्षं प्रति यथायथं समवायादिसंसर्गेण सन्निकर्षस्य हेतुत्वमिति भावः । .

·सामान्यलक्षणा। २७३ वहिव्याप्य इत्यनुभवस्तथैव व्याप्तिस्मरणं ततोधूमवान- यमिति व्याप्तिस्मृतिप्रकारेण धूमत्वेन पक्षतिधूम- सामादनुमितिः व्याश्यनुभव-तत्स्मरण-पक्षधर्माताजा- 'हतोयलिङ्गपरामर्थ इति पक्षविशेष्यकव्याप्तिविशिष्टवैशिघ्यावगाहि- प्रत्यक्ष इत्यर्थः, तस्य सनिष्टधूमविशेष्यकव्याप्तिप्रत्यक्षापेक्षया हतीयत्वात्, ‘पक्षनिष्ठधूमवृत्तितया ज्ञायत इति लौकिकमधिक- धमर्यादया पक्षविशेषणत्वेन भासमानस्य पक्षनिष्ठधूमस्य विशेषणतया भामत इत्यर्थः, विशेषणतावच्छेदकांशे सधर्मितावच्छेदककविशिष्ट- वैशिष्यबोधं प्रति तद्धर्मितावच्छेदकप्रकारेण यत्किञ्चिद्धर्मिणि विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चय एव हेतुन तु तद्धर्मितावच्छेदक- प्रकारेण विशेषणौभूतव्यको विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चय एव सर्वच हेतुर्गौरवादिति भावः। यद्यप्येवमपि व्याप्तेः मामानाधिकर- स्वरूपतया तस्य च प्रतिव्यक्तिभिन्नतया मनिष्टधूमे साक्षात्कृतव्याप्तः कथं पक्षवृत्तिधूमे भानं तस्यास्तत्र बाधितत्वात् अन्यथाख्यातिप्र- मनाच्च । तथापि व्याः सामानाधिकरण्यरूपत्वेऽपि सिद्धान्तलक्ष- णोकयुक्त्या व्याप्यतावच्छेदकौमृतधूमत्वादिसम्बन्धेनैव हेतौ तप- कारकं ज्ञानमनुमितिहेतुर्न तु साक्षात्सम्बन्धेन, तथाच महान- यधूमवृत्तिमामानाधिकरण्यस्थापि धूमत्वसम्बन्धेन पक्षनिष्ठधूमे सत्वात् म बाध इत्यभिप्रायः, लाघवात् साध्यवदन्याक्तित्वमेव व्याप्तिः मा च पर्वतीयधूमसाधारण एकैवेत्यभिप्रायो वा। ननु 35 ·२०७ सत्त्वचिन्तामो मामामेकप्रकारकत्येमानुमितिरेतुत्वात् । गवादिपदे. धपि शक्त्यनुभव-तत्स्मरण-वाक्यार्थानुभवानामेकप्रका- रकत्वेन हेतु-हेतुमद्भाव इत्यपूर्वे वक्ष्यते, तच योग्य- मौमांसकैरपनौतभानानभ्युपगमादुतरूपेण तत्रये प्रत्यक्षतो वि- मिष्टपरामसम्भव इत्यत आह, “तदनभ्युपगमेऽपौति सक्रारूपेण प्रत्यक्षतो विशिष्टपरामर्शानन्धुपगमेऽपौत्यर्थः, 'तथैव' धूमवरूपेण मनिटधूम एव, पक्षवृत्तिधूमज्ञानात् पक्षविशेष्यकधूमज्ञानात् । मनु यातिविभिटवैभियावगाविज्ञानस्यैवानुमितिदेतत्वात् कथं मादृज्ञानदयादनुमितिरित्यत आह, 'याप्यनुभव-तत्मरणेति मरणानुभवसाधारण्याप्तिज्ञानसामान्येत्यर्थः, यथाश्रुते स्मृतिज- मकौभूतव्याप्यनुभवस्य पृथगहेतुतया पृथक् तदुत्कीर्तनानौधि- त्यादिति ध्येयं। 'एकप्रकारकत्वेनेति यद्धविच्छिन्नविशेष्यताक- व्याप्तिज्ञानं तद्धर्मप्रकारेण हेतोः पक्षधर्मताज्ञानस्यैवानुमिति हेतुत्वा- दित्यर्थः, न तु नियमतो व्याप्तिविशिष्टवैशिष्यावगाहिज्ञानमेव का- रणमिति भावः । मनु सामान्यलक्षणयाः प्रत्यासत्सित्वानभ्युपगमे गोवरूपेण सबिष्टगोव्यक्ति पञ्चयित्वा व्यवहारविषयत्वेन हेतुना भक्तिसम्बन्धेन गोपदवतासाधने व्यक्त्यन्तरेषु मत्रिकर्षाभावेन परा- मर्थाभावादनुमित्यनुत्पादाङ्गोपदश्रवणनन्तरं व्यवनारावयबोधी नयात् तत्र शक्तिसम्बन्धेन गोपदवत्तावामाभावात्। न च परा- मानमित्योः समानप्रकारकत्वेनैव कार्य-कारणभावात् गोवरूपेण ·सामान्यलक्ष्या। तादिवसादपूर्वव्यक्तिलाभोऽनुमाने तु पक्षमताब- लात्') धूमावहिव्याप्य इत्यनुभवो न तु सोधूम- वहिव्याप्य इति येन सर्वभानार्थ तत्वीकारः। मनिष्टगोव्यक्तिविशेष्यकपरामदेव व्यक्त्यन्तरेवपि अनुमितिरिति वायं। तथा मति द्रव्यत्वरूपेण पर्वते वझिव्याप्यवत्तावानात् जलेऽपि वयनुमित्यापत्त्यान्यथाख्यात्यापत्तेः । किच सामान्यखक- पायाः प्रत्यासत्तित्वानभ्युपगमे यस्य पुरुषस्यानुमानादिना गोला- दिना सकलगवाननुभवः तत्पुरुषस्य गोपदश्रवणानन्तरं दौपाना- रौयगवादेरम्बयबोधो न स्यात् तगोचरसंस्काराभावेन गोपदात् तस्य स्मरणासम्भवात्, सामान्यलक्षणभ्युपगमे तु भविष्टगोव्यक्तिषु द्वितीयादिविशिष्टप्रत्यक्षदशायामेव गोत्वसामान्यलक्षणप्रत्यासत्त्या सकलगवानुभवेन सकलगोगोचरसंस्कारसम्भव इत्यत आह गवादि- पदेवपीति गवादिपदोच्चारणेबपौत्यर्थः, जायमानानामिति शेषः, 'प्रत्यनुभवेति शक्तिशानेत्यर्थः, 'तत्मरणेति तस्मात् स्मरणमिति व्युत्पत्त्या तब्वन्यपदार्थस्मरणेत्यर्थः, यथाश्रुते प्रत्यनुभव-भकिम्मर- भयोः पृथगततया पृथक् तदुत्कीर्तनस्थामजतत्वापत्तेः स्मरणानु- भवयोरपि समानप्रकारकत्वेनैव हेतु-हेतुमद्भावे स्मतेरग्रहीतया- हिलेन प्रामाण्यापनेव। 'एकप्रकारकत्वेनेति गवादिपदस्य जाता- वेव शकतया गोपदविशेष्यकपक्रिसंसर्गक-गोवप्रकारकज्ञानं गोव- प्रकारक-गोविशेयकसमवायसंसर्गकस्मरणे हेतुः समवायसंसर्गक- (१) पक्षधर्मावशादिति ख.।

·नावचिन्तामयो चय पहिमानयमित्यनुमितिर्षिशेषखज्ञानसाध्या विशिष्टधानत्वादिति पर्वतीयवडिभानार्थ तत्कल्पने धूमेऽपि तथा क्वचिडूमस्यापि व्यापकत्वादिति चेत् । गोत्वप्रकारकम्मरणं समवायसंसर्गक-गोवप्रकारकगोशाब्दबोधे हेत- रिति क्रमेण हेत-हेतुमहावो न तु गोत्वप्रकारक-तड्यक्तिविशेष्यक- मोपदविज्ञानं गोलप्रकारक-तयक्तिविशेष्यकस्मरणे हेतुः गोवा- कारक-तातिविशेष्यकस्मरणं गोलप्रकारक-तयक्तिविशेष्यकभाब्द- बोधे इतरिति ममानविशेष्यकत्व-समानप्रकारकत्वोभयान्तर्भावण कार्य-कारणभाव इत्यर्थः, तथाच व्यक्त्यन्तरे गोपदप्रत्यनुमित्य- भावेऽपि गोपदविशेष्यकगोत्वप्रतिज्ञानादेव मधिकृष्टव्यक्तिवयत्यन्त रखापि शाब्दबोधः, एवं दौपान्तरोयगवादेः संस्काराभावेन स्मरणसमयेऽपि गोत्वप्रकारेण मविष्टगोव्यकौनां मरणदेव दौपान्तरौयगवादीनामपि शाब्दबोधः इति भावः । 'दत्यपूर्व वक्ष्यत इति इत्यत्र विनिगमकमपूर्ववादे वक्ष्यत इत्यर्थः । लाघ- वात् समानप्रकारकत्वस्यावश्यकत्वाचेति भावः । बदमुपखवणं भवादिपदस्य गोलादिजातादेव शकतया व्यक्तौ शकिविरहेण समिधामस्य समानविशेष्यकत्वेन हेतुत्वासम्भवाच । बेचितु 'एकप्रकारकत्वेन हेतु-हेतुमद्भाव इत्यस्य गोलाव- विचविशेश्यकशकिज्ञानं गोखप्रकारक-गोविशेष्यक-समवायसंसर्ग- कारणे हेतुः समवायसंसर्गक-गोत्वप्रकारकस्मरणं समवायसंसर्गक- गोवप्रकारकगोशाब्दबोधे हेतुरिति क्रमेण हेतु-हेतुमहावो न तु ·सामान्यज्ञाया। न। विशिष्टवैशिघ्यज्ञाने विशेषणतावच्छेदकप्रकारक- ज्ञानस्यावश्यकत्वेन हेतुत्वात, तच वृत्तमेव न तु विशे- पणज्ञानमपि तथा गौरवात्। गौरयमिति विशिष्ट- यथोक्रक्रमेण समानविशेष्यकत्वस्याप्यन्तर्भाव इत्याऊः। नदमत् । परनये व्यको प्रत्यभ्युपगमे जातिशकिवादविरोध: तदनभ्युपगमे चान्यथाख्यात्यापत्त्या गोत्वावच्छिन्नविशेष्यकशक्तिज्ञानस्यैवासम्भवात् कथं तादृशानिज्ञानस्य हेतुत्वाभ्युपगम इत्युभयथैवामङ्गतत्वापत्तेः। न च परनयेऽपि जातौ व्यकौ च शक्तिः परन्तु गोवजातिप्रकारेण यत्किचिङ्गोव्यक्तिनिष्ठभक्रिज्ञानादेव व्यक्त्यन्तरस्थापि स्मरणमनुभव- शेत्येव जातिशक्तिवादार्थ इति वाच्छं। लाघवात् • गवादिपदस्थ गोवादिजातादेव निरवच्छिन्नशक्तिः शक्तिशब्देन खरूपतो गोवा- दिजातिप्रकारक-गोपदादिविशेष्यकज्ञानमेव गोवादिजातिप्रका- रकव्यक्तिस्मरणे तादृशव्यक्त्यनुभवे च हेतरित्यस्यैव जातिपक्रिवादार्थ- बेन सन्दपरिच्छेदोभिधानादिति । ननु पदानुपस्थितस्य अर्थस्य न भाष्दबोधविषयत्वमिति नियमादस्मतव्यको कथं भाब्दबोधे भानमित्यत आह, 'तषेति गवादिपदजन्यशाब्दबोधरत्यर्थः, 'योग्यतादिवमादिति(१) 'आदि- पदात् तात्पर्य्यपरियहः, 'अपूर्वव्यकौति पदात् पूर्वानुपखि- (१) 'योग्यतादिवशादित्यपि कस्यचिमूलमुक्षकस्य पाठः ।

·तचिन्तामयी जाने युगपद्विशेष्ये विशेषणे सन्निकर्ष एव कारणं न तु निर्विकल्पकं मानाभावात्। विशिष्टज्ञानत्वमेव मान- मिति चेत्। न। दृष्टान्ताभावात् दण्डौ पुरुष इत्यत्र ताया अपि व्यक्त नमित्यर्थः । 'अनुमाने विति, 'तुः' एवार्थ, यथा व्यापकतावच्छेदकलेनाग्रहीतस्य धर्मस्य नानुमितिविधेय- तावच्छेदकत्वमिति नियमं परिभूय बाधसहकारात्(१) व्यापकता- वच्छेदकत्वेनाग्रहौतस्थानुमितौ विधेयतावच्छेदकत्वं तथेहापि यथो- नियमं परिभूय पदानुपस्थितस्यापि शाब्दबोधविषयत्वमि- त्यर्थः । मनु महानसादौ वहि-धूमव्याप्तिप्रत्यक्षदशायां साधूमो वडिव्याप्य इत्यनुभवो जायतेऽतः सर्वधूमभानार्थमवश्यं धूमत्व- सामान्यलक्षणायाः प्रत्यासत्तित्वं खौकरणौयमित्यत बाह, धूम इति, 'सर्वभानार्थं सर्वधूमभानार्थं, 'तल्खौकारः' धूमवसामान्यशक्षणायाः प्रत्याशिवखौकारः। धमत्वसामान्यलक्षणयाः प्रत्यासत्तित्वे मानमारते, 'वशिमा- नयमितीति, विशेषण ज्ञानसाध्या' पर्वतीयवकिज्ञानसाध्या, यथाश्रुते पक्षतावच्छेदक-माध्यतावच्छेदकज्ञानजन्यतया सिद्धसाधनापत्तः, मध्यवच अव्यवहितोत्तरवर्तिवं तेन ज्ञानवादिना कार्यवावछिवं प्रति खरूपयोग्यत्वमादाय नार्थान्तरं, पर्वतीयवभिशामवावछिन- . इतरवाधसहकारादिति च।

·सामान्यलक्षमा। विशेषणधौजन्यत्वानभ्युपगमात् विशिष्टवैशिष्ट्यज्ञान- त्वात्। अपि च प्रमेयत्वेन व्याप्तिं परिच्छिन्दन् सर्वशः स्यात्, तथाच परकीय ज्ञानविषये घटत्वं न वेति कारणकत्वस्य माध्यत्वेऽप्रमिद्यापत्तेः, पर्वतीयवहिलिङ्गकानुमिति प्रत्यपि पर्वतीयवझिविषयकव्याप्तिज्ञानत्वेन ज्ञानवेनैव वा हेतुत्वा- दिति ध्येयं । 'विशिष्टज्ञानत्वात्' पर्वतीयवहिविशिष्टज्ञानत्वात्, पर्वतीयवहिमान् इत्यनुमितिर्दृष्टान्तः, 'तत्कल्पन इति वहिल- ज्ञानस्य सामान्यतः सामान्यलक्षणत्वेन प्रत्यासत्तित्वकल्पने इत्यर्थः, 'तथा' धूमत्वज्ञानस्य प्रत्यासत्तित्वं बोध्यं, सामान्यतः सामान्यप्र- कारकजानत्वेन कारणत्वं सामान्याश्रयमुख्यविशेष्यकप्रत्यवत्वावच्छिवं प्रति, तथाच धमत्वादिप्रकारकज्ञानस्थापि प्रत्यासत्तित्वमाधानमिति भावः। ननु तथापि सामान्यलक्षणत्वं न प्रत्यासत्तित्वावच्छेदकं सामान्याश्रयत्वस्य केवलान्वयितया एकस्य सामान्यस्य ज्ञाने जगत एव प्रत्यक्षापत्तेः अतो विशिष्यैव मा वाथा तथाच वम्हित्वसामान्य- लक्षणयाः प्रत्याभत्तिलसिद्धावपि धमत्वसामान्यलक्षणयाः प्रत्यास- त्तिले मानाभावः इत्यस्चेराह, 'कचिदिति, 'व्यापकत्वात्' माध्यत्वात्, तथाच पर्वतो धूमवानित्यमनिष्टधूममाध्यकानुमितेर्विशेषणज्ञान- जन्यत्वानुरोधेन धूमत्वसामान्यलक्षणयाः प्रत्यासत्तित्वमावश्यकमिति भावः । नमूक्तानुमाने नियमग्राहकानुकूलतर्कस्तावविशिष्टवैशिष्यवान प्रति विशेषणतावच्छेदकप्रकारकविशेषणज्ञानत्वेन हेतुताग्रह एव ·तत्वचिन्तामयी संशयोन स्यात् प्रमेयत्वेन तदन्यतरनिश्चयात् । प्रमेय- वेन घर्ट जानात्येव घटत्वं तस्य न जानाति इति चेत्। न। तत् किं घटत्वं न प्रमेयं येन तब जानीयात् सक- लघटत्तिधर्मस्य प्रमेयत्वेन तदज्ञानासम्भवात् । वाचः स एव नास्तीत्याह, 'विशिष्टवैशिष्येति वशित्व-धूमल- विशिष्टवैशिष्वज्ञाने वहिल-धूमलप्रकारकचानस्यैवेत्यर्थः, 'विशेषण- ज्ञानमपि' पर्वतीयवनि-पर्वतीयधूमज्ञानमपि, 'तथा' पर्वतीय- वनि-पर्वतीयधूमविशिष्टबुद्धौ हेतः, गौरवादिति, तथाचोकानु- मानमप्रयोजकमिति भावः । ननु गौरवात् पर्वतो वहिमान् इत्याचनुमिते. पर्वतीयाहिज्ञानजन्यमान युपगमे गौरयमिति विशिप्रयोऽपि गोलज्ञानस्या हेतुत्वापत्तिस्तथाच नायातं निर्वि- कल्पकन तबेष्टापत्तिमार, 'गौरयमितौति, 'मानाभावात्' मध्ये निर्विकल्पके मानाभावात्, क्षणविलम्पस्य अपथनिर्णेयत्वादिप्ति भावः। पूर्वोक्तगौरवमश्रुत्वैव तटस्थः शङ्कने, 'विशिष्टज्ञानत्वमेवेति मोत्वविशिष्टज्ञानत्वमेवेत्यर्थः, 'मान' निर्विकल्पके मानं, गौरयमिति प्राथमिकविशिष्टधीः गोवज्ञानत्वावनिकारणताप्रतियोगिनी गोखविभिष्टज्ञानवादित्यनुमामात् प्राथमिकविशिष्टज्ञानात् पूर्व गोत्वज्ञानं मिळू पक्षधर्मताबलात् निर्विकल्पकरूपमेव सियति तत्पूर्वमपि विशेषणज्ञानाभावेन विशिष्टबुझात्मकस्य तस्यासम्भवा- दिति भावः । 'दृष्टान्नाभावादिति, द्वितीयविशिष्टज्ञानेऽपि ·सामान्यजनबा। २०१ अज्ञानस्य हेतुखामिद्धेः गोवलिङ्गक-गोत्वसाध्यकानुमितावपि गोवविषयकव्याप्तिजामखेन ज्ञानवेनैव वा कारणतया(१)उभयथापि(२) गोवज्ञानत्वेन हेतुत्वामिद्धेच, तथाच माध्याप्रसिद्धिरिति भावः । ननु यत् यदिशिष्टजानं तत् तज्ज्ञानत्वावच्छिन्नकारणताप्रतियोगौति मामान्यतो दण्डौ पुरुष इति ज्ञानं दृष्टान्तः स्थादित्यत श्राह, 'दण्डौ पुरुष इति, विशेषणधौति दण्ड-दण्डत्वादिज्ञामत्वेन कारणतानन्यु- पगमादित्यर्थः, 'विशिष्टवैशिष्येति दण्डलविशिष्टवैभिव्यज्ञामत्वादि- त्यर्थ:(२) । न च गोवज्ञानाव्यवहितोत्तरवर्तित्वमेव माध्थं तथाच गोत्व माध्यकानुमितिरेव दृष्टान्त इति वाचं । तथाप्यप्रयोजकत्वात् गोव- विशिष्टबुद्धौ गोत्वज्ञानत्वेन हेतुत्वस्य गौरवेण मामाभावेन चामिक- बादिति भावः । सामान्यलक्षणयाः प्रत्यासक्तित्वे माधकाभावमुक्का बाधकमप्याह, अपिचेति, प्रमेयत्वेनेति संयोगादिसम्बन्धन प्रमेयहेतुके पर्वतः कपिसंयोगाभाववान् प्रमेयादित्यादौ महानसादिषु सबिष्ट- प्रमेये प्रमेयत्वरूपेण व्याप्तिप्रत्यचदशायां प्रमेयत्वसामान्यलक्षणप्रत्या- मत्त्या पक्षवृत्तिप्रमेयेऽपि व्याप्तिं ग्रझन् पुरुष इत्यर्थः, 'सर्वज्ञः स्थादिति . (१)- परामर्शस्य कारणतयैव व्याप्तिज्ञानासत्त्वे अनुमित्यापत्तिवारण- सम्भवे परामर्शस्य व्यापारतारक्षार्थं व्याप्तिज्ञानम्य ज्ञानत्वेनैव कार- यात्वं न तु तत्र व्याप्तिविषयका कारणतावच्छेदकमिति भावः। (२) सत्रापोति ख, ग । (২) নখ বিষ্মিীয়িত্ৰী বিঘাযনাৰহ্মসন্ধান हेतुरित्यभिप्रायः । 36 ·तावचिन्तामणी इति श्रीमहङ्गेधोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणौ अनुमानास्थहितीयखण्ड सामान्यलक्षणापूर्वपक्षः । खखतिसकलधर्माप्रकारेण सर्वेषां पदार्थानां ज्ञानवान् स्यादित्यर्थः, प्रमेयत्वसामान्यलक्षणप्रत्यासत्या पक्षवृत्तिप्रमेये व्याप्तिप्रत्यक्षदशायां तया प्रत्यासत्या प्रमेयमानस्यैव ज्ञानात्तदनन्तरं प्रमेयं प्रमेयवदित्या- कारकसकलपदार्थविशेष्यक-खखवृत्तिमकलधर्मप्रकारकोपनौतभाने बाधकाभावादिति भावः। नन्वस्तु सर्वज्ञत्वं किं मछिनमित्यत आह, 'तथाचेति, 'परकीयज्ञानविषये विशिष्य वज्ञानाविषये, स्वस्थ ख- रूपतो घटवप्रकारकेदग्वधर्मितावच्छेदकज्ञानाविषय इति यावत्, 'तस्य' पुरुषस्य(५), 'तदन्यतरेति घटत्व-तदभावयोरन्यतरनिश्चयादि- त्यर्थः, एतच ममानविषयकनिर्णयमात्रस्यैव विरोधित्वमित्यभि- मानेन । गते, 'प्रमेयत्वेनेति, 'तदज्ञानेति घटत्वाचामत्यर्थः । इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागौशविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानास्यदितीयखण्डरहस्ये सामान्यलक्षणपूर्वपक्षरहस्यं । '(8) "तथाच परकीयज्ञानविषये घटत्वं वर्त्तते न वेति तस्य संपायो न स्थात्" इति कस्यचिन्मूलपुस्तकस्य पाठमनुसृत्य 'तस्येति मूलपाठो तो व्याख्यानच रहस्य कति ।

·अथ सामान्यलक्षणासिद्धान्तः। उच्यते यदि सामान्यलक्षणा नास्ति तदानुकल- तर्कादिकं विना धूमादौ व्यभिचारसंशयो न स्यात् अथ सामान्यलक्षणासिद्धान्तरहस्यं । 'यदीति, 'मामान्यलक्षणा नास्तौति सामान्यलक्षणायाः प्रत्यामत्ति- ता नास्तीत्यर्थः, अनुकूलतर्कादिकं विनेति व्यभिचारज्ञानप्रतिबन्धक- वाद्यभावदशायामित्यर्थः, 'व्यभिचारमंशयः' धूमो वहिव्यभिचारी न वेत्यादिव्यभिचारसंशयः, 'प्रसिद्धधूमे' मकललौकिकंसविकष्टधूमे, वभिहसम्बन्धज्ञानात्' (१)वहिव्याप्यत्वनिश्चयात्, 'मानाभावेन' सबि- कर्षाभावेन, 'प्रज्ञानादिति संशये विशेष्यतया भानासम्भवादित्यर्थः, परनये नव्यनैयायिकमये च धर्मिज्ञानस्य संशयाहेतुत्वेऽपि संभयस्य धम्शे प्रत्यक्षरूपतया धर्मीन्द्रियमधिकर्षस्थावण्यं हेतुत्वादिति भावः । सामान्येन त्' धूमत्वसामान्यशक्षणसत्रिकर्षण तु, 'सकस्खधमोपस्थितौ' सकलधूमप्रत्यक्षखौकारे, 'धूमान्तरे' कालान्तरोय-देशानरौय- (९) 'वह्निसम्बन्धज्ञानात्' इति टीकाकारस्य पाठधारणेन कस्यचिन्मूल- पुस्तकस्य 'वहिसम्बन्धास्थामात्' इत्यत्र विक्रिसम्बन्धज्ञानादिति पाठोऽनुमौयते ।

·सत्यचिन्तामो प्रसिधूमे वह्निसम्बन्धावगमात् कालान्तरीय-देशान्त- रीयधूमस्य मानाभावेनाज्ञानात् सामान्धेन तु सकल- धूमापस्थितौ धूमान्तरे विशेषादर्शनेन संशयो युञ्चते। धूमे, 'विशेषादर्शनेन' व्याप्यत्वानिश्चयेन। एतचापाततः प्रसिद्धधूमे धूमत्वेन व्याप्तिनिश्चयः तमत्वेन वा आधे सामान्यलक्षणाखौ- कारेऽपि मंशयोऽसिद्ध एव समानधर्मितावच्छेदककभित्रधर्मिक- निश्चयस्थापि प्रतिबन्धकत्वात् । द्वितीये धमन्वप्रकारेण तचैव संशयः स्थात् समानप्रकारकनिश्चयस्यैव विरोधात्(१) । न च मास्तु संशया- न्यथानुपपल्या सामान्यखक्षणायाः प्रत्यासत्तित्वस्वीकारः तथापि यत्किञ्चिद्धमादौ धूमवादिप्रकारकज्ञामानन्तरं धूमत्वप्रकारेण सक- सधूमविषयकप्रत्यक्षमनुभवसिद्धमिति तदनुरोधादवण्यं सामान्यसम- णा खौकरणौवेति वाच्यं । तादृशानुभवस्यैवामिद्धेः तादृशानुभवस्य प्रामाणिकावे विवादस्यैवापर्याप्तः () इति संक्षेपः । विस्तरस्तु अस्म- तमिवान्तरहस्येऽनुसन्धेयः । सौखावतौकारमतमाशङ्कते, 'यत्त्विति, सामान्यलक्षणाया: प्रत्यामत्तिवानभ्युपगम इति शेषः, 'पाकादौ चिकौर्षति पा- कादिविशेष्यकवर्तमानखतिसाध्यत्वप्रकारकेछेत्यर्थः, 'सुखादावि- छेति सुखादिविशेष्थक-सुखत्वादिप्रकारकेच्छेत्यर्थः, 'रशविर- (१) विरोधित्वादिति ख• | संशयविरोधित्वादिति ग.। (२) विवादस्यैवाप्रसक्तरित्यर्थः, कचित्तथैव पाठः ।

·सामान्यतया। यत्तु पाकादौ चिकीर्षा सुखादौ पच्छा न स्यात् सिई इच्छाविरहात् असिखस्याज्ञानात् तस्मात् सुखत्वादिना हात्' छोत्पादासम्भवात्, 'असिद्धस्थाज्ञानादिति, तविषयक- छायां तविषयकज्ञानस्य हेतुतया ज्ञानं विना इच्छाया असम्भवा- दिति भावः। 'सुखवादिना' सुखत्वादिज्ञानस्वरूपमामान्यलक्षण- प्रत्यासत्या। 'इच्छा-प्रवृत्तिखाभाव्यादिति इच्छाव-प्रवृत्तित्वावच्छिवं प्रति सामान्यतोज्ञानत्वेनैव कारणत्वादित्यर्थः । 'अतिप्रमङ्ग इति घटत्वप्रकारकघटज्ञानात् पटवप्रकारकपटेच्छा-प्रवृत्तिप्रसङ्ग इत्यर्थः, 'ममानप्रकारकत्वेन' समानप्रकारकत्वसम्बन्धेन । ननु ममानप्रकारकत्वं सम्बन्धः समानविशेष्यकत्वं वा इत्यत्र विनिगमकाभावेन इयोरेव- सम्बन्धलादसिद्धस्थाज्ञाने कथममिद्धे इच्छेत्यत पाह, 'न तु ममा- नविषयत्वेनापौति न तु ममानविशेष्यकत्वसम्बन्धेनापौत्यर्थः । न्यवाकल्पनेऽपि सुखत्वादिप्रकारकसुखादिज्ञानात् सुखत्वादि- प्रकारक-सुखादीकोत्पत्तिस्थल एव विनिगमकाभावात्तस्य सम्ब- वत्वं कल्पनौयं इत्यत आह, 'समामविषयत्वे सत्यपौति, 'इच्छा- कृत्योरभावादिति गुणत्वादिप्रकारक-सुखादिज्ञानात् सुखत्वादि- प्रकारकसुखादिगोचरेछा-कृत्योरभावादित्यर्थः । न च घटत्वप्रका- रक-यत्किचिटज्ञानाहटवप्रकारेण घटामारे इच्छोत्पादवारणय समानविषयकलमप्यावश्यकमिति वाच्यं। प्रकृतवत्तस्थापौष्टत्वात्। न च तथापि पाकवप्रकारक-सिद्धपाकज्ञानात् कथमसिद्धे पाके चिकौर्षा वर्तमानखतिमाध्यत्वस्य सिद्धपाके बाधितत्वेनान्यथा- ·तावचिन्तामयी चातेषु सर्वेषु सिहं विहायासिझे इच्छा भवतीत्यभ्युपेयं । तब। 'असिहस्याचानेऽपि सिद्धगोचरज्ञानादेव इच्छा- प्रतिस्वाभाव्यादसिद्धे तयोरुत्पत्तेः । न चातिप्रसङ्गः, ख्यात्यापत्त्या तत्र तत्प्रकारकज्ञानासम्भवादसिद्धपाके च मत्रिकर्षाभावेन तत्प्रकारकज्ञानासम्भवादिति वाच्या पाकादौ वर्तमानखकतिमाध्यता- प्रकारकज्ञानं हि नेन्द्रियेण तस्यातीन्द्रियत्वात् किन्तु अनुमानेन, तथाच पाकत्वप्रकारक-सिद्धपाकज्ञानादेव पाकत्वप्रकारेणमिद्धपाके यथाकथञ्चित्प्रसिद्धस्य वर्तमानवकृतिमाध्यत्वस्थानुमानं पक्षधर्मताजा- नानुमित्योरपि ममानप्रकारकत्वेनैव कार्य-कारणभावात्। न च वर्तमानखतिव्यतिरेकप्रयुक्रव्यतिरेकप्रतियोगित्वादिरूपस्य वर्त- मानवकृतिसाध्यत्वानुमापकलिङ्गस्य मिद्धपाके बाधादसिद्धपाके च विना सामान्यलक्षणां ज्ञातमशक्यत्वात् परामर्शासम्भवेन कथमनु- मितिरपौति वाच्यं । स्वाश्यवृत्तिपाकत्ववत्तात्मकपरम्परामम्बन्धेन पाकवप्रकारेण सिद्धपाक एव तादृशलिङ्गवत्तापरामर्शसम्भवात् परामर्शानुमित्योरपि ममानविशेष्यतावच्छेदकत्वेनैव कार्य-कारण- भावात्, येन सम्बन्धेन व्याप्यताग्रहः तेनैव सम्बन्धेन हेतमत्ता- ज्ञानमनुमितिहेतुरिति नियमच परेषामसिद्धः किन्तु येन सम्बन्धेन व्याप्यताग्रहस्तेन सम्बन्धन हेतमत्ताज्ञानमिव येन सम्बन्धेन थाप्यता- यहस्तेन सम्बन्धेन यत्खाधिकरणं तदृत्तिपक्षतावच्छेदकवावसम्बन्धेन (१) सबोपपत्तेरिति ख., ग० ।

·सामान्यवक्षना। २०० समानप्रकारकत्वेन जानेच्छा-कृतीनां कार्य-कारण- भावात् न तु समानविषयत्वेनापि कचिदप्यकल्पनात् हेतमत्ताज्ञानमपि अनुमितिहेतुःस्वपदं हेतुपरं। न चैवं संयोगादि- सम्बन्धेन वयादिव्याप्यतया सहौतस्य धूमादेः खाश्रयवृत्तिव्यस्व- सम्बन्धेन द्रव्यत्वरूपेण हुदादौ परामर्शात् तादृशधूमादेः संयोगसम्बन्धन द्रव्यत्वरूपेण पर्वते परामर्शाच द्रव्यत्वरूपेण दादौ वयाद्यनुमित्या- पत्त्यान्यथाख्यात्यापत्तिः परामर्शानुमित्योः ममानविशेष्यतावच्छेदकत्वे- नैव कार्य-कारणभावादिति वाच्यं। न्यायनये प्रमामामान्यं प्रति जन- कस्य विषयाबाधस्य परनये लाघवादिशिष्टबुद्धिसामान्यं प्रत्येव जनक- तया दादौ वयाद्यनुमित्यनुत्पादात्। अतएव परनये साध्यताव- छेदकरूपेण यत्किञ्चित्माध्यव्याप्तिज्ञानादेव माध्यतावच्छेदकरूपेणा- प्रसिद्धसाध्यस्यापि भानाभ्युपगमेऽपि वहिव्याप्यधूमवान् पर्वत इति परामर्शान वहिवरूपेण पर्वते महानमौयवयादेर्भानं, कार्य-कारण- भावस्तु मतदय एव ज्ञानत्वेन तद्दाधाभावलेन, न्यायनये यत्र तहविष्ठ- विशेष्यतासम्बन्धेन ज्ञानोत्पत्तिस्तत्र विशेषणताविशेषसम्बन्धेन तहाधा- भाव इति विशेष्यघटितमामानाधिकरण्यं प्रत्यासत्तिः, परनये च यत्र तनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन ज्ञानोत्पत्तिस्तत्र विशेषणताविशेषसम्बन्धेन तहाधाभाव इति विशेष्याघटितमामाना- धिकरयमेव प्रत्यासत्तिाघवात् भ्रमानुपगमेन व्यभिचारविरहात्, नातो विषयाबाधस्य परनयेऽपि गुणत्वं तदनिष्ठविशेष्यतासम्बद्धावच्छि- अकार्यतानिरूपितकारणतात्रयवस्यैव गुणलरूपत्वात्। न च न्याय- ·तत्वचिन्तामयी समानविषयकवे सत्यपि समान प्रकारकज्ञानाभावेने- छा-कृत्योरभावात् तस्यावश्यकत्वेन गौरवाचेति पर- नये परनये वा कथं विषयवाधाभावस्य विषयरूपस्य निमाविशे- व्यवघटितसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या जमकत्वं पाकरकपटादौ ग्यामादिप्रमायामुपनौतभानानुमित्यादिरूपायां व्यभिचारादिति वायं । विषयबाधस्य हि निरवछिनाधारतासम्बन्धनाभावः(१) न विषयरूपः किनवतिरिक: विषयस्यातीतलादिदमायामपि विषय- वति तत्मत्त्वात् । म तथापि केवलाम्वविधर्मप्रमायां विषयबाध- स्थाप्रसिद्भूतया तदभावस्य जनकत्वासम्भव इति वाच्यं। तप तस्था- जनकत्वेऽपि चतिविरहात् तदभाववतोऽप्रसिद्धत्वेनापतिविरहात् । अस्तु वा विषयाबाधस्य विषयबाधाभावत्वेन न जनकत्वमपि तु मामान्यतोऽभावत्वेन, यत्र तबबिष्ठविशेष्यतासम्बन्धेन तविष्प्रकार- तानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन वा ज्ञानोत्पत्तिः तत्र तषिष्ठविशे. पणतासम्बन्धमाभाव इति सामानाधिकरणं प्रत्यासक्तिः। न च भावत्वमादाय विनिगमनाविरहः, भावत्वस्याभावभिवत्वादिरूपतथा गुरुत्वात् । न च संयोग-समवावादिमम्बन्धेन घटादिप्रमायो द्रव्यत्व- गुणत्वादिमादाय विनिगममाविरह इति वाचं। अतीतानागता- धिकरणेषु संयोगादिसम्बन्धेन घटादिप्रमायां व्यभिचारात् अतीत- बादिदशायां प्रतीताधिकरणे द्रव्यादिमत्त्वविरहात् अभाववत्वस्य (१) निरवछिनविशेषणतासम्बन्धनाभाव इति ।

·सामान्यतनगा। तु तदानीमपि तत्र मत्त्वात्। अतएव न्यायमये चमं प्रत्यपि विषयबाधस्य न विषयबाधवेन जनकत्वं अतीताधिकरणे घटा- भावादिभ्रमे व्यभिचारात् किन्वभावत्वेन, यत्र विशेष्यतासम्बन्धेन . तमस्तच तद्ददवृत्तिविशेषणतासम्बन्धनाभाव इति सामानाधिकरणं प्रत्यासत्तिः। न च तथायधिकरणतात्व-प्रतियोगितात्वादेरखण्डा- तिरिक्रपदार्थत्वनये तमादाय विनिगमनाविरह इति वाच्यं । तस्थाखण्डातिरिक्तपदार्थत्वनये तेनापि रूपेण कारणत्वस्येष्टत्वात् धर्मत्रय-चतुष्टयानामेव तादृशानां सम्भवेनानन्तकार्य-कारणभावा- भावात्। वस्तुतस्तु न्यायनये प्रमासामान्य प्रति ज्ञानसामान्यमेव गुण: तदनिष्ठविषयतासम्बन्धेन सामानाधिकरण्यं प्रत्यासत्तिः, वस्तुपदा- दिजन्यवस्तुमात्रविषयकशाब्दबोध-वस्तुत्वादिप्रकारकवस्तुमात्रविषय- कानुमिति-वस्तुत्वादिप्रकारकवस्तुमात्रविषयकस्मरणादिरूपस्य यत्कि- श्चिज्ञानस्थानन्तसंसारेऽवश्यं कस्यचित् पुरुषस्य सर्वच सर्वदा विष- यतासम्बन्धेन सत्त्वेन अन्ततो भगवजज्ञानस्यैव तेन सम्बन्धेन सर्वच सर्वदा सत्वेन च व्यभिचाराभावात् तदेव च लाघवात्, परनयेऽपि तया प्रत्यासत्त्या विशिष्टबुद्धिसामान्य प्रति हेतः यत्र तनिष्ठप्रकार- तानिरूपितविशेष्यतासम्बन्धेन ज्ञानोत्पत्तिः तत्र तदनिष्ठविशेष्यता- सम्बन्धेन ज्ञानमिति सामानाधिकरण्यं प्रत्यासत्तिः भ्रमानभ्युपगमेन तत्र व्यभिचारविरहात्। भगवदनभ्युपगमेऽपि संसारस्थानादितया सदैव सर्वत्र विशेष्यतासम्बन्धेनावश्यं कस्यचित् पुरुषस्य वस्तुपदादि- जन्यवस्तुत्वादिप्रकारकवस्तुमात्रविषयकग्राब्दबोधादिसत्त्वेनाधप्रमाया- मपि यभिचारविरहाच । 'ननु तथापि परनये ममामप्रकारकत्वेन 37 ·तत्वचिन्तामो सिद्धान्तात्। न च सर्वज्ञत्वे संशया न स्यादिति दोषः, घटः स इति घटत्वप्रकारकं हि ज्ञानं संशयविरोधि जानेछयोः कार्य-कारणभावे सुखत्वादिप्रकारक-सिद्धसुखादि- जानादमुपस्थितासिद्धसुखादाविवानुपस्थिते पदार्थान्तरेऽपि सुख- लादिप्रकारकेछापत्तिः । न च पदार्थान्तरे सुखत्वाद्यसंसर्गाग्रहासत्त्वाब तोछति वाच्यं। अनुपस्थितेऽसंसर्गाग्रहस्य सुतरां मत्वात् । न च सत्प्रकारकज्ञानत्वेन तत्प्रकारकतदाश्रयविषयकेच्छात्वेन कार्य-कार- भावो न तु ममामप्रकारकत्वं प्रत्यासत्तिरिति वाच्छं। रजतत्वा- दिप्रकारकज्ञानामुमस्थले शक्त्यादौ रजतत्वादिप्रकारकेच्छानुपपत्तेः । न च परस्य तच्छानुपपत्तिः, शकौ रजतार्थिप्रवृत्त्यनुरोधेन । तेनापि तदङ्गोकारात् तस्मादनुपस्थिते उपस्थितेष्टभेदाग्रहादिच्छति परेणाभ्युपेयं । अतएव इदन्वादिना उपस्थिते शुत्यादौ रजतत्वे- नेच्छा तथाच भाविनि विषये ज्ञात एवेच्छेति तदर्थमवश्यं सामान्यलक्षण खौकरणैयेति चेत्। न। समानप्रकारकत्वप्रत्यासत्या ज्ञानवेनेच्छालेन समवायघटितमामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या तत्प्र- कारकज्ञानत्वेन तत्प्रकारकेच्छाखेनैव सामान्यकार्य-कारणभावः, विशेषतस्तु रजते रजतत्यप्रकारकेच्छायां दोषाभावः, अरजते रजतत्वप्रकारकेच्छायाञ्च रजतेन सममग्टहीतभेदस्थारजतस्य ज्ञान तरिति(१) परसिद्धान्तात् । न च तथापि परसिद्धान्तो यथा (१) रजतेन समं भेदायह एव हेतुरितीति घ० ।

·सामान्यलक्षखा। तच नहतं स्वसामग्रीविरहात, अता. घटत्वादिसकल- विशेषज्ञानेऽपि स घटो न वेति संशय इति । तथास्तु खमते भेदाग्रहमपेक्ष्य लाघवात्तविशेष्यक-तत्प्रकारक- ज्ञानस्य तविशेषक-तत्प्रकारकेच्छां प्रति हेततया सुखत्वादि- रूपेणामिद्धसुखादाविच्छानुरोधेन सामान्यलक्षणावश्यकौति वाच्यं । खमतेऽपि सुखत्वादिरूपेण सिद्धसुखादावेवेच्छोत्पद्यते असिद्धसुखे इच्छानुत्पादेऽपि चतिविरहात् । एवं चिकौर्षापि पाकत्वादिरूपेण वर्तमानखकृतिमाध्यत्वभ्रमात् सिद्धपाकादावोत्पद्यते नासिद्धपाके चिकौर्षाया अयथार्थत्वेऽपि(१) सतिविरहात् तत्तत्याकवरूपेणैव विशेषदर्शनसत्त्वेन भ्रमोत्पत्तावपि बाधकाभावाचेत्यस्य सुवचत्वात् । न च नत्र सिद्धत्वज्ञानं विरोधौति वाच्यं। तदवच्छेदेनाभिद्धत्वज्ञानस्यैव तत्प्रकारकेच्छां प्रति विरोधित्वात् । न च सुखत्वाद्यवच्छेदेनं सिद्धत्व- ज्ञानं, प्रकते तत्मत्त्वे इच्छोत्पत्तेः केनाप्यनङ्गोकारात्। वस्तुतस्तु मामा- न्यलक्षणां विनापि अयं कालः सुखोत्पादकालीनध्वंसप्रतियोगी अयं कालः पाकोत्पादकालौनध्वंसप्रतियोगी सृष्टिकालवादित्याद्य- नुमानात् पक्षधर्मताबलेनामिद्धसुखादेरसिद्धपाकादेव ज्ञानसम्भवः सामान्यलक्षणमभ्युपगमे विशिष्टबुद्धिसामान्यं प्रति विशेषणज्ञानस्था- पि हेतुत्वानभ्युपगमेन पक्षधर्मताबललभ्यासिद्धसुखादेनिविरहेऽपि चतिविरहात् ज्ञाते च सिद्धपाके ज्ञानलक्षणाप्रत्यासत्त्यैव तत्र समते (१) अनुत्पादेऽपीति का।

·२९२ सावचिन्तामो मनसा वर्तमानखतिमाध्यवज्ञानसम्भवेन चिकीर्षासम्भवात् मामा- न्यलक्षणयाः प्रत्यायत्तित्वानन्धुपगमेऽपि चामलक्षणयाः खमते प्रत्याभत्तित्वावश्यकत्वादित्यास्तां विस्तरः। 'न चेति, सामान्यलक्षणायाः प्रत्यासत्तित्वखौकार रति भेषः, 'संभयविरोधीति घटो न वेति मंशयविरोधीत्यर्थः, समानाकारो हि निश्यः संभयविरोधी श्रत एव जातिमानित्यादिनिययेऽपि घटो न वेति संशयः, प्रज्ञते तु घटो न वेति मंशयः कोटितावच्छेदकघटत्वां निष्पकारकः, प्रमेयवन्त- रति सामान्यलक्षणाजन्यप्रत्ययस्तु न तथेति भावः । 'खमामग्रौवि- रहादिति, घटत्वांभे, निष्पकारका) घटत्वविशिष्टज्ञानं प्रति घट- वांगे मिष्यकारकर) ज्ञानमेव हेतुः अन्यथा जातिवादिरूपेण घटत्व- प्रकारकघटज्ञानेऽपि भूतलं घटवदिति घटत्वांगे अन्याप्रकारक- घटत्वप्रकारकवटत्वविशिष्टबुयापत्तेः जातिवरूपेण घटत्वज्ञानेऽप्ययं घट इति विभिष्टबुड्यापत्तेश्च तादृशविलक्षणविषयताया भूतलं घटाभाववदिति बाधनिश्चयाभावस्थायं न घट इति भेदग्रहाभावस्थ च कार्यतावच्छेदकत्वेन सामान्यसामग्रीमर्यादयैव तदवच्छिन्नापाद- नसम्भवात् । न च तदानौं घटत्वांशे जातित्वप्रकारकज्ञानस्यापि सामग्रौमत्वान्न घट इति घटत्वां निष्पकारक) ज्ञानमिति वायं। जातिवादिप्रकारकज्ञानसामग्र्यास्तादृशविलक्षणविषयताभा- विज्ञानं प्रत्यप्रतिबन्धकत्वेन तदुत्पत्तावपि बाधकाभावात्, अन्यथा । (१) निर्विकल्पकात्मक इति ग. ध । (२) निर्विकल्पकात्मकमिति ग. ०। (३) निर्विकल्पकमिति घ० ।

·सामान्यलक्षणा। २६३ इति श्रीमहङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानास्यदितीयखण्डे सामान्यलक्षणासिद्धान्तः । जातिमान् घट इति विविधविषयताशालिज्ञानानुपपत्तेः तदानों जातिवप्रकारेण ज्ञानसामय्या आवश्यकत्वात्, एवञ्च प्रकृते प्रमेयत्व- सामान्यलक्षणाजन्यघटत्वज्ञानस्य घटवांश प्रमेयत्वप्रकारकवनियमात्र ततो घटः म इति धौसम्भव इति दिक(९) । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमामाख्यद्वितीयखण्डरहस्ये(२) सामान्यलक्षणारहस्यं । (१) इति भावः इति दिगिति ग०, घ। (९) महामहोपाध्यायोलश्रीमथुरानाथतर्कवागीशभट्टाचार्यविरचित- ममुमागरहस्ये सामान्यलक्षणारहस्यं सम्पूर्णमिति क.। सामान्य- लक्षणारहस्यं इति ग०। इति महामहोपाध्यायश्रीमथुरानाथ- तर्कवागीशभट्टाचार्यविरचितानुमानान्तर्गतसामान्य लक्षणाटिष्यनी समाप्नेवि घ.।

·अथोपाधिवादः। उपाधिज्ञानायभिचारजाने सति न व्याप्तिनिश्चय- इत्युपाधिर्निरूप्यते। तोपाधिः साध्यत्वाभिमतव्यापकत्वे सति साध- अथोपाधिवादरहस्यं । प्रसङ्गमङ्गत्या उपाधिं निरूपयितुं निरूपणप्रयोजनं दर्शयन् पिथावधानाय प्रतिजानौते(१) 'उपाधौति, तथाच परस्थापनायां(२) याप्तिनिश्चयप्रतिबन्धाय उपाधिनाथः खस्थापनायां व्याप्ति- निषयाय उपाधिर्निरस्यः स च उपाधिज्ञानं विना न सम्भवतीति तविरूपणमिति भावः। पिढचरणास्तु व्याप्तिग्रहोपायनिरूपणनन्तरं उपाधि निरूपयितुं व्याप्तिग्रहोपायेन सहेककार्यानुकूखत्वसङ्गतिं दर्शयन् शिष्यावधानाय प्रतिजानौते 'उपाधिज्ञानादिति परप्रयुकहेतावुपायुद्धावने उपाधि- (१) पत्र प्रतिज्ञा षष्यवहितोत्तरकालकर्तव्यत्वप्रकारकयोधाभुजो व्या- पारः, सच 'उपाधिधागादिवादिः 'निरुप्यते' इन्वन्तो मूलग्रन्थः, .. नियत इवत्र वर्तमानसामीप्यार्थकणटप्रत्ययेन निरूपणस्य वर्त- मानकालाचवहितोत्तरकाशीनत्वेन प्रतीयमामत्वादिति भावः। (२) परकीयहेताविति ग.।

·उपाधिवाद। २६५ नत्वाभिमताव्यापकः, अनौपाधिकत्वज्ञानच नव्याप्ति- जाने हेतुरता व्यापकत्वादिनाने नान्योन्याश्रयः। ज्ञानादित्यर्थः, तथाच यथा खौयहेतौ व्याप्तियहोपायसत्त्वे व्याप्ति- निश्चयादिजयः, तथा परप्रयुकहेतावुपायुद्धावनेऽपि उपाधिज्ञाना- विजय इति विजयलक्षणेककार्यानुकूलत्वमेव मजतिरिति भाव- इति प्राः । मिश्रास्तु व्याप्तिग्रहोपायोपपादकत्वलक्षणोपोहात एव याप्ति- ग्रहोपायनिरूपणानन्तरं उपाधिनिरूपणे मङ्गतिः, उपाधे ने तद- भावज्ञानं तदभावज्ञाने च तद्व्याप्यस्य व्यभिचारस्थाभावज्ञानं तज्ज्ञाने च प्रतिबन्धकसत्त्वाब व्यभिचारज्ञानमिति क्रमेणोपाधेाप्तियहो- पायव्यभिचारज्ञानविरहं प्रत्युपपादकत्वात्, तथाच मूले उपाधि- ज्ञानात्र व्यभिचारज्ञाने व्याप्तिनिश्चय इति योजना, 'न व्यभिचार- ज्ञान इत्यस्य व्यभिचारज्ञानाभावे सतीत्यर्थः । न च नर्थ अभावे प्रतियोगितया प्रथमेतरविभक्त्यन्तार्थस्य नाग्चय इति युत्पत्त्या सप्त- म्यन्तार्थस्य व्यभिचारज्ञानस्य कथं नर्थन्वय इति वाच्यं । तादृश- व्युत्पत्ती मामाभावात्, “तेषां मोहः पापीयानामूढस्येतरोत्पत्ते- रिति न्यायसूत्रे पञ्चम्यन्तार्थस्याप्युत्पादस्य नवर्यान्वयदर्शनात्, 'तेषां' राग-द्वेष-मोहाना त्रयाणं मध्ये, 'मोहः पापौयान्' मोहः श्रेष्ठ- समोदोषः, 'अमूढस्य' मोहरहितस्य पुरुषस्य, 'इतरयोः रागद्देषयो- रुत्पत्तेरभावादिति तदर्थादिति प्राङः । 'त' करणैये निरूपणे, विषयत्वं सप्तम्यर्थः, तथाच निरूपण- ·तत्त्वचिन्तामो यहा व्यापकत्वं तदनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं, तत्पतियोगित्वश्चाव्यापकत्वं, प्रतियोगित्वच तदधिकर- विषयौद्भुत उपाधिरोदृशो धर्म इत्यन्वयः। 'माध्यवाभिमतेति अत्र सत्यन्तदलानुपादाने वक्रिमान् धूमादित्यादौ पर्वतत्वादा- वतिव्याप्तिरिति तदुपादानं, तन्मात्रीपादाने च द्रव्यत्वादावति- प्रमङ्ग इति विशेष्यदलं, साध्यत्व-साधनवे व्यापकत्व-व्याप्यत्वे मोपाधौ वस्तुतो न स्त इत्युभयत्राभिमतपदं। ननु माध्यव्यापकत्वं माध्यनिष्ठ- व्याप्तिनिरूपकत्वं तच्च माध्ये उपाधिव्याप्तौ रहौतायामेव ग्राह्य मा चानौपाधिकत्वज्ञानादेव ग्राह्या अनौपाधिकत्वञ्च प्रहते साध्यस्थ यावदुपाधिव्यापकव्यापकत्वं उपाधिव्यापकेषु यावत्सु माध्यनिष्ठ- व्याप्तिनिरूपकत्वं पर्यावमितं तथाच माध्ये उपाधिव्याप्तौ चौताया- मेव उपाधौ माध्यनिष्ठव्याप्तिनिरूपकत्वज्ञानं उपाधिव्यापकयाव- दन्तर्गते उपाधौ माध्यनिष्ठव्याप्तिनिरूपकत्वज्ञाने च माध्ये उपाधि- व्याप्तिज्ञानं तस्थानौपाधिकवघटकवादित्यन्योन्याश्रयः । म माध्योपाध्योरन्योन्याभावाद्येकतरगर्भव्याप्तिधानं प्रति अत्यन्ताभावा- धेकतरगर्भयाप्तिपटितानौपाधिकत्वज्ञानं कारणमतो मान्योन्या- श्रय इति वाच्यं। तथासत्यनवस्थापत्या तथा वकुमशक्यत्वादित्यत- पाह, 'अनौपाधिकवेति, 'व्यापकत्वादौत्यादिपदेन साधननिष्ठ- व्याप्तिनिरूपकवाभावरूपसाधनाव्यापकत्वपरिग्रहः । व्याप्तिनिरूपकत्वापेक्षया लाघवादाइ, “यति, तथाच साथ- वनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वे मति माधमवधिष्ठात्यनाभावप्रति- ·उपाधिवादः। धोगित्वमुपाधित्वमिति फलितं ) । नन्वेवं धूमवान् वहेरित्यादा- वाईन्धनादावव्याप्तिः तादृशाप्रतियोगित्वस्यैवामिद्धेः । न च तादृध- प्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्त्वे मतीति सत्यनार्थ इति वाचं । वहिमान् धूमादित्यादौ वहिसामग्रौन्धनादौ तादृशप्रमेयस्खादि- मत्त्वेन महानसत्वादौ चातिव्याप्तेरिति चेत् । न । माध्यवरिष्ठाभाव- प्रतियोगितानवच्छेदकः सन् यः साधनवनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि- तावच्छेदको धर्मस्तद्वत्त्वं तेन रूपेण उपाधिसमित्युक्त्वात्। एवं प्रतियोगितयोः उपाधितावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वमपि बोध्यं तेन धूमवान् वहेरित्यादावा!न्धनवादः समवायादिना धूमवनिष्ठा- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि न क्षतिः न वा वहिमान् धूमादि- त्यादौ माध्यव्यापकतावच्छेदकस्य वशित्व-वक्रिमामग्रौत्वादेः समवा- यादिना माधनवनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽषतिव्याप्तिः । नन्वेवं द्रव्यं मत्त्वादित्यादावव्याप्यवृत्तिसंयोगाधुपाधावव्याप्तिः तस्य यथोक्रसाध्यव्यापकत्वविरहात्, एवं गुणः सत्त्वादित्यादौ संयोगा- भावादावतिव्याप्तिस्तस्थापि यथोतसाधनाव्यापकत्वात् इत्यत आह, 'प्रतियोगित्वञ्चेति प्रतियोगित्वञ्च प्रतियोगिनोः निष्ठताप्रतियोगिनो: माध्यवत्-साधनवतोधर्मच माध्यवत्-माधनवतोर्विशेषणश्चेति यावत्, 'तदधिकरणेति, 'तदधिकरणं प्रतियोगितावच्छेदकस्याधिकरणं प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिनमिति यावत्, तदनधिकरणबमित्यर्थः, पूर्वमप्रमियादिवारणय प्रतियोगित्वपदस्य प्रतियोगितावच्छेदक- परत्वावश्यकतया तच्छब्देन तस्यैव परामर्शात् । प्रतियोगितावच्छेद- (१) निमिति ग.। 38 ·२९० तत्त्वचिन्तामयौ कावच्छिन्नेत्युपादनात. द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ विशिष्टसचे मायाप्तिः नवा सत्तावान् जातेरित्यादौ विशिष्टसत्त्वे अतिव्याप्तिरिति भावः । वस्तुतस्तु ननु वस्तुमावस्यैव वैशिक्ष्य-व्यामज्यवृत्तिधर्मवच्छिन्नाभावस्य माध्यवति मत्त्वेन तदबिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वस्थानमिद्धत्वात् कथं तस्य माध्यव्यापकत्वरूपत्वमिति यथाश्रुतलक्षणोपरि मायामाह, 'प्रतियोगित्वञ्चेति तदधिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वचेत्यर्थः, 'तदधि- करणामधिकरणत्वं' तदधिकरणनधिकरणकलं खानधिकरणतद- धिकरणकत्वमिति यावत्, 'तत्पदं माध्यपरं, तथाच खानधिकरण- माध्याधिकरणकं पद्यत्तदन्यत्वं साध्यव्यापकत्वमिति फलितं, एवं साधनवषिष्ठाभावप्रतियोगित्वमपि खानधिकरणमाधनाधिकरणकत्वं वतव्यं, अन्यथा वन्मिान् धूमादित्यादावपि माध्यव्यापकस्य ट्रव्यवादेधूमवनिष्ठोभयाभाव-वैशियाद्यवच्छिन्नाभावप्रतियोगित्वाद- पाधितापत्तेः । न चैवं धूमवान् वहेरित्यादावयोगोलकभेदादिरूपै- कव्यत्युपाधौ सक्षणसम्भवेऽप्याईन्धनादिरूपनानाव्यक्त्युपाधावव्याप्तिः । चालनौन्यायेन मामामेवाईन्धनव्यकोनां खानधिकरणमाध्याधि- करणकतया माध्यव्यापकत्वविरहादिति वाच्यं । खावच्छिवानधि- करणमाध्याधिकरणकं यद्यत्तदन्यत्वे मति स्वावच्छिन्नानधिकरण- माधनाधिकरणको यो धर्मस्तहत्त्वं तेन रूपेण उपाधित्वमिति विवक्षितत्वात, प्रथमखपदं अन्यत्वप्रतियोगिपर, द्वितीयञ्चोपाधि- तावच्छेदकपरं, अतएव द्रव्यं सत्त्वात् गुणः सत्त्वादित्यादौ संयोग- तदभावयोरपि नाच्याप्यतिव्याप्यवकाश इत्येव तत्त्वं । प्रावस्तु तदधिकरणनधिकरणवमित्यत्र 'तत्पपदं प्रभावपरं, ·उपाधिवादा। णानधिकरणत्वमिति वदन्ति तिव। साधन-पक्षधर्मा- वच्छिन्नसाध्यव्यापकोपाध्यव्याप्तेः । न च तयोरनुपा- तथाचात्र प्रतियोगित्वं न स्वरूपसम्बन्धविशेषः किन्तु अभावाधि- करणत्तित्वं, अतो न द्रव्यं सत्त्वात् गुणः सत्त्वादित्यादौ संयोग- तदभावयोरव्याप्यतिव्याप्यवकाश इति भाव इत्याहुः। तदसत् । तादृशप्रतियोगित्वं यापकतादलमात्रे विवक्ष्यते माधनाव्यापकत्वदल- मात्रे वा उभयदल एव वा, प्राधे माध्यवबिष्ठाभावाधिकरणवृत्तिभि- नत्वं माध्यव्यापकत्वं फखितं तथाच वहिमान् धूमादित्यादिमद्धेता- वपि माधनाव्यापके घटादावतिष्याप्तिः तस्यापि साध्यवनिष्ठजलवाद्य- भावाधिकरणत्तितया साध्यव्यापकत्वात्, द्वितीये साधनवनिष्ठा- भाषाधिकरणावृत्तित्वं माधनाव्यापकत्वं फलितं तथाचामभवः धूमवान् वक्रेरित्यादावयोगोलकान्यत्वादेरपि साधनवनिष्ठजस्तत्वाद्यभावाधि- करण्यत्तितथा साधनाव्यापकत्वविरहात्, अतएव न बतीयोऽपि। मच माध्यवबिष्ठखाभावाधिकरणात्तियद्यत्तदन्यत्वं साध्यव्यापकत्वं विवक्षितमिति वायं। श्रव्यापकत्वदले प्रतियोगित्वस्य स्वरूपसम्बन्ध- विशेषरूपत्वे द्रयं पृथिवौत्वादित्यादौ संयोगादौ अतिव्याप्तिः, यदिच साधमाव्यापकत्वमपि साधनवनिष्ठखाभावाधिकरणारत्तिवं तदा द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ संयोगादौ श्रव्याप्तिः तस्य सत्तावविष्ठखा- भावाधिकरणद्रव्यत्तितया साधनाध्यापकत्वविरहात् । न च माधव्या- पकत्वं माध्यवषिष्ठस्वाभावाधिकरणात्तिभिन्नत्वं, साधनाव्यापकत्वञ्च माधनवनिष्ठयत्किञ्चिदभावाधिकरणत्तित्वं श्रतो न द्रव्यं मत्त्वा- ·तत्वचिन्तामणे धित्वं, दूषकतावीजसाम्यात्। मिवात नयत्वेन श्याम- त्वसाधने शाकपाकजत्वस्य प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वेन वायोः प्रत्यक्षत्वे साध्ये उद्भूतरूपवावस्य च शास्त्रे प्रयोजकत्वे- दित्यादौ संयोगादावव्याप्तिः द्रव्यं पृथिवौलादित्यादौ संयोगादा- वतिव्याप्तिर्वा इति वाचं । तथापि द्रव्यं पृथिवीत्वादित्यादौ त- तत्मयोगव्यक्तावतिव्याप्तेढुंचारत्वादिति दिक् । 'साधन-पक्षधर्मति वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षविषयाश्रयत्वादित्यादौ पक्षधर्मवहिव्यत्वावछिनप्रत्यक्षवव्यापके उद्भूतरूपवत्त्वे काकः श्यामो मित्रातनयत्वादित्यादौ साधनावच्छिन्नमाध्यव्यापके शाकपाकजले चाव्याप्तिरित्यर्थः, तयोः माध्यवविष्ठाभावाप्रतियोगित्वाभावादिति भावः। 'तयो' पक्षधर्म-साधनावच्छिन्नमाध्यव्यापकयोः, 'दूषकतेति, वक्ष्यमाणरीत्या उभयचैव व्यभिचारोन्नायकत्वसत्त्वादिति भावः । तयोरुपाधित्वामङ्गोकारे सिद्धान्तविरोधमप्यार, 'मिति, काका- देरित्यादि, 'प्रत्यक्षस्पर्णाश्रयत्वेनेति प्रत्यक्षस्य स्पर्श: विषयतारूपः सम्पन्धः यति व्युत्पत्त्या प्रत्यचविषयाश्रयत्वेनेत्यर्थः, नथाचाये साधनावच्छिवसाध्यव्यापकत्वं द्वितीये पक्षधर्मावच्छिन्नमाध्यव्यापक- बमिति भेदेनोदाहरणयमिति ध्येयं(१) । 'प्रयोजकत्वेन' व्यभि- चारानुमानप्रयोजकत्वेन, ‘पचेतर इति पर्वतो धूमवान् वहेरि- त्यादौ पर्वतेतरादावित्यर्थः। न च पतरस्य प्रमेयत्वादेः सर्वत्र सत्त्वेन साधनव्यापकतया कथमतिव्याप्तिरिति वाच्यं। तादात्म- (९) इति भाव इति ख, ग ।

·उपाधिवादः । भोपाधित्वस्वीकाराश्च पक्षेतरेऽतिव्याप्तेश्च। न च व्यति- रेके पर्वतेतरान्यत्वादित्यच इतरान्यत्वस्यासिद्धिवार- सम्मन्धेन तस्थ साधनाव्यापकत्वात्। न च तथापि पक्षे तादात्मसम्मन्धेन साध्याव्यापकतया कथमतिव्याप्तिरिति वाच्यं । 'अतिव्याप्तेरित्यस्य उक्रदूषणोपयिकत्वरूपज्ञानस्य अतिप्रसक्तरित्यर्थात् पक्षातिरिक एव माध्यव्यापकत्वस्य ग्राह्यत्वादन्यथा साध्यसन्देहदशायामुपाधित्वग्रहः कुचापि न स्यादिति भावः । न चेतरशब्दस्य सर्वनामतया मर्च- नामकाऱ्यांपत्तिरिति वाच्यं । पक्ष दूतरो यस्मादिति बहुब्रीहि- समासात् “न वहुनौहावित्यनेन सर्वनामकार्यनिषेधात् । 'व्यतिरेक- इति साध्यव्यतिरेके साध्य इत्यर्थः, 'दत्यच' हेतौ, 'इतरान्यत्वस्थति, वस्तुमात्रस्यैव किञ्चिदपेक्षया इतरत्वादिति भावः ।• 'व्यतिरेके व्यर्थविशेषणत्वादिति खव्यतिरेकेण साध्यव्यतिरेके साध्ये व्यभिचारा- वारकविशेषणवादित्यर्थः, 'न स इति, तथाच येन रूपेण माध्य- व्यापकता तद्रूपावच्छिन्नखाभावेन साध्याभावसाधने व्यभिचारा- वारकविशेषणशून्यत्वे सतौति विशेषणं देयमिति भावः । 'बाधोत्रौतस्येति बाधोबीतत्वं 'बाधेन पक्षे माध्यबाधेन, माध्य- व्यापकतया प्रमितत्वं, वहिरनुष्णः कृतकलादित्यादौ वहौतरत्व- स्येत्यर्थः, 'न चेष्टापत्तिरिति, व्यभिचारावारकविशेषणत्वेन व्यर्थ- विशेषणतया सत्प्रतिपशोबायकत्वस्योपाधेर्दूषकतावौजस्थ तचाभावा- दिति भावः । 'विशेषणं विनेति वयादिविशेषणं विनेत्यर्थः, 'व्याप्यग्रहेणेति व्याप्तियहासम्भवेनेत्यर्थः, 'तत्मार्थकत्वादिति वया- ·तत्वचिसामो णार्थ पर्वतपदं विशेषणमिति व्यतिरेके व्यर्थविशेषण- त्वाच स उपाधिः, बाधोनीतस्याप्यनुपाधितापत्तेः। दिविशेषणे दूषणावहस्य व्याप्तिग्रहानुपयुक्त्वरूपवैयर्थस्थाभावादि- त्यर्थः, तथाच उपाधिलक्षणघटकतया बदभिमतस्य वैयर्थाभावस्य तचासत्वेऽपि दूषणावहस्य वैयर्थ्यस्थाभावात् सत्प्रतिपक्षोन्नयनसम्भवेन तस्थानुपाधित्वे इष्टापत्त्यसम्भव इति भावः । श्राशयमविदित्वा शकते, 'वस्तुगत्येति, पर्वतो धूमवान् वहेरित्यादौ पर्वतेतरश्च न तथेति भावः । भावमुद्दाटयति, 'पक्षातिरिक इति, सहचारज्ञानेनेति श्रेषः, 'तच्च' तादृशसाध्यव्यापकताज्ञानञ्च, 'तत्रापति बाधानुचौत- पचेतरत्वेऽपौत्यर्थः, इति साम्प्रदायिकाः । नव्यास्तु अत्र साध्यव्यापकत्वं पचेतरौयत्वावच्छिन्नमाध्यनिरूपित- मुकं साध्यसामान्यनिरूपितं वा, श्राद्ये बाह, ‘पचेतर इति, दूद- मुपलक्षणं पचमात्रवृत्तिमाध्यकव्याप्तेरित्यपि द्रष्टव्यं, अन्त्यमाशङ्कते, 'वस्तुगत्येति, इति ग्रन्थं योजयन्ति । ननु पक्षे माध्यसन्देहसत्त्वे व्यभिचारसंशयसत्त्वात् पचातिरिक्त- खले सहचारज्ञानमात्रात् साध्यव्यापकत्वग्रहः तत्र कथं स्थादित्यत- श्राह, 'अन्यथेति, 'अनुपाधित्व इति साध्यव्यापकताया अनिश्चय- इत्यर्थः, 'उपाधिमात्रमिति पचे माध्यसन्देहदभायां पक्षायत्तित्वेन गृहीतस्य उपाधिमात्रस्य माध्यव्यापकत्वनिश्चय उच्छिद्यतेत्यर्थः, यथाश्रुते पचत्तिखेन निवितानामेवोपाधौनां पक्षे माध्यसन्देह- ·उपाधिवादः। ३०१ न चेष्टापत्तिः, इतरान्यत्वस्याप्रसिद्ध्या विशेषणं विना व्यात्यग्रहेण तत्सार्थकत्वात् । 'वस्तुगत्या साध्यव्यापकः पक्षेतर उपाधिरिति चेत्, अस्तु तथा, तथापि पक्षा- सत्त्वेऽपि साध्यव्यापकत्वनिश्चयसम्भवात् असङ्गतेः । तथाच पचे माध्यसन्देहस्तदाहितव्यभिचारसंशयो वा न माध्यव्यापकतानिश्चय- परिपन्थीति त्वयाप्येष्टव्यमिति भावः । 'विपक्षाव्यावतकेति 'वि- पक्षः' माध्याभाववान्, तदव्यावर्तकं तनिष्ठाभावप्रतियोगिताव- छेदकत्वासम्पादकं यदिशेषणं सम्बन्धसामान्येन तच्छून्यत्वं माध्य- यापकत्वं माधनाव्यापकतावच्छेदके विशेषणमित्यर्थः । तथाच विप- घनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वासम्पादकविशेषणशून्यसाध्यव्याप- कतावच्छेदकसाधनाव्यापकतावच्छेदकधर्मवत्त्वमुपाधित्वमिति भावः । सम्पादकत्वञ्चास्यैतनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेतदधौनमिति प्रतीतिसिद्धः स्वरूपसम्बन्धविशेषः, विपक्षव्यावर्त्तकविशेषणवद्यत्मा- ध्यव्यापकतावच्छेदकं साधनाव्यापकतावच्छेदकं तदत्त्वमित्युको - देतरत्वविशिष्टपर्वतेतरत्व-पर्वतेतरत्वविशिष्ट देतरत्वादावतिप्रसङ्ग- इत्यतो निषेधदयगर्भता, 'बाधोनौतेति वहिरनुष्णः कृतकलादि- त्यन वहौतरत्वस्य परिग्रह इत्यर्थः, 'पक्षस्यैव विपक्षत्वादिति, पक्षस्यैव विपक्षतया वहिविशेषणस्येतरत्वनिष्ठविपक्षनिष्ठाभावप्रतियो- गितावच्छेदकत्वसम्पादकत्वादिति भावः। न तु पर्वतेतरत्वादेरिति म त पर्वता वहिमान् धूमादित्यादौ पर्वतेतरत्वादेः परियह इत्यर्थः, तत्र पर्वतविशेषणस्येतरत्वे पर्वतनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस- ·तत्वचिन्तामणौ तिरिक्त साध्यव्यापकताग्रहादुपाधेर्दूषकत्वं, तञ्च तथा- प्यस्ति, अन्यथा पक्षे साध्यसन्देहादनुपाधित्वे उया- धिमाबमुच्छिद्येत। विपक्षाव्यावर्तकविशेषणशून्यत्वं म्पादकत्वेन विपक्षनिष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वासम्पादकत्वादिति भावः । श्रादिपदात् पर्वतावयववृत्त्यन्यत्व-पर्वतेतरट्रव्यत्व-द-पर्वत- संयोगानाधारत्व-हूदेतरत्नविभिष्टपर्वतेतरत्व-पर्वतेतरत्वविशिष्टादे- तरत्वादेः परिग्रहः । 'न हौति, 'वस्तिति प्रथमान्नं 'शून्यमित्यन्वयि, 'तत्र' विपचाव्यावर्तकविशेषणे, 'उपात्तेतीति खघटकौभूतविशेषणे इत्यर्थः, स्वपदं उपाधितावच्छेदकपरं,तथाच स्वघटकौभूतविपचाया- वर्तकविशेषणशून्यं यत्माध्यव्यापकत्व-साधनाव्यापकत्वावच्छेदकं तद्वत्त्व- मुपाधित्वमिति फलितमिति भावः । 'मियसिद्धौति खघटकौ- भूततादृशविशेषणं प्रसिद्धमप्रसिद्धं वा उभयथापि तादृशविशेषण- शून्यत्वस्योपाधितावच्छेदके व्याघात इत्यर्थः । ननु तादृभविशेषण- घटितं यत्माध्यव्यापकतावच्छेदक-साधनाच्यापतावच्छेदकं तद्वत्त्वं तादृभविशेषणनवच्छिन्नसाधनसमानाधिकरणभावप्रतियोगिताया- अवच्छेदकं यत्माध्यममानाधिकरणभावप्रतियोगिताया अनवच्छेदक तइत्वं वा उपाधित्वं विवक्षितमित्यखरमाहूषणान्तरमाह, 'तथापि चेति, साध्यव्यापकत्व-साधनाव्यापकत्व इति माध्यव्यापकत्व-साधना- व्यापकत्वज्ञाने इत्यर्थः, 'तत्र' पोतरत्वे, 'तड्यावृत्त्या' तयारत्तिज्ञानेन, 'पड़े हेतमति पचे, 'साध्यव्यावृत्तिः' माध्यव्यावृत्तिनिश्चयः, 'व्यभि- पारएवेति. व्यभिचारज्ञानमेवेत्यर्थः, 'यभिचारे चेति व्यभिचार जाने .

·उपाधिवाद। . विशेषणं तेन बाधोनीतपक्षेतरस्य परिग्रहः, तब पक्ष- स्यैव विपक्षवात, न तु पर्वतेतरत्वादेरिति चेत्। न । न हि वस्तु विपक्षाव्यावर्तकविशेषणशून्यं, सर्वच प्रमेयत्वादेः सत्वात्। तत्रोपात्तेतिविशेषणे सिद्यसि- विव्याघातः । तथापि च साध्यव्यापकत्व-साधनाव्या- पकत्वे तब स्त इति तयारत्त्या पक्षे साध्यव्यात्तिरता हेतार्यभिचार एव 'व्यभिचारे चावश्यमुपाधिरिति पक्षेतर एव तत्रोपाधिः स्यात् तावन्मावस्यैव दूषक- चेत्यर्थः, 'अवश्यमुपाधिरिति अवश्यं पचेतर उपाधिः, व्यभिचारो- बायकत्वस्य उपाधेर्दूषकतावौजस्य सत्त्वादित्यर्थः, तथाच लथा पछेतरो नोपाधिरपेयत इति मयातिव्याप्तिरापादिता । वस्तुतो दूषक- तावौजसत्त्वेन तदुपाधिर्भवत्येवेति भक्तस्तबानुपाधिताभ्युपगमोऽयुक्ता- इति भावः । किच विशेषणमपि व्यर्थमित्याह, 'परेतर एवेति पतरतत्रोपाधिः स्यादेवेत्यर्थः, अत इति श्रेषः, 'तावन्माचखेति साध्यव्यापकतामात्रस्येत्यर्थः, माचपदादुक्तविशेषणव्यवच्छेदः, 'दूषक- वाचेति दोषोनयनोपयोगित्वाचेत्यर्थः, 'चकारः 'व्यर्थ विशेषण- मित्यनन्तरं योव्यः। न च न देयमेव विशेषणमिति वाच्यं । भक्त- स्वस्थानुपाधिताभ्युपगमेन विशेषणदाने अतिव्याप्यापत्तरिति भावः । 'अनुमानमाति अनिश्चितमाध्यकानुमानमात्रीच्छेदकतयेत्यर्थः, 'जातिवादिति नात्युत्तरकलादित्यर्थः, उपाधिव्यभिचारेण माध्य- 39 ·सावचिन्तामो त्याच व्यर्थ विशेषणम्। अतरवानुमानमात्रोछेदक- तया जातिवाद पक्षेतर उपाधिरित्यपास्तं दृषण- समर्थत्वेन जातिवाभावात् । एतेन पक्षेतरव्याहत्त्यर्थ प्रकारान्तरमपि निरस्तम् उपाधित्वाभावेऽपि दूषण- समर्थत्वात् । अथोपाधिः स्वव्यतिरेकेण सत्प्रतिपक्ष- तया दूषणं पधेतरत्वव्यतिरेकश्च न साध्याभावसाध- व्यभिचारानुमाने कर्तव्येऽपि पचेतरस्थोपाधित्वेनोद्भावनौयतया "खव्याघातकमुत्तरं जातिरिति जातिलक्षणमत्वादिति भावः । 'म पचेतर इति, तथाच विशेषणं मार्थकमेवेति भावः । 'दूषणसमर्थति दूषणसमर्थमुत्तरं जातिरित्यस्यैव जातिलक्षणत्वात्, पचेतरस्त व्यभिचारोबयनसमर्थ एवेति भावः । 'प्रकारान्तरमिति बाधानुनौतपक्षेतरभिवत्वादिकमित्यर्थः, 'उपाधित्वाभावेऽपौति वया उपाधित्वानङ्गीकारेऽपौत्यर्थः, तथाच व्यर्थविशेषणमिति भावः । दूषकतावौजसत्त्वे एव तस्थानुपाधित्वाभ्युपगमस्तद्वारणय विशेषण- प्रक्षेपश्चानुचितस्तदेव च नास्तीत्यभिप्रायेण भागकते, 'अथेति, 'सत्प्रतिपक्षतया' माथाभावसाधकतया, 'असाधारणत्वादिति सपक्ष- विपक्षव्यावृत्तवादित्यर्थः। ननु व्यभिचारानुमापकतया उपाधि षः तर नासाधारयमित्याच निराकरोति, 'न लिति, 'उपाध्य- व्याप्यतयेति उपाधिव्यभिचारितयेत्यर्थः, 'मायाव्याप्यत्वं माध्यव्यभिचा- रित्वं, अनुमेयमिति शेषः, 'म माध्यव्यापकत्वमिति माध्यव्यापकत्वाभा- वोऽपि सिदोदित्यर्थः, हेतावुपाधिव्यभिचारित्वे शायमाने उपाधावपि .

·उपाधिवादः। ३०७ कोऽसाधारणत्वात, 'न तु व्यभिचरोबायकतया दूषणं यथाहि साध्यव्यापकोपाध्यव्याप्यतया हेतोः साध्या- व्याप्यत्वं तथा तथा साध्यव्याप्य हेत्वव्यापकतयोपाधेर्न साध्यव्यापकत्वमपि सिध्येत् व्याप्तिग्राहकस्योभयचापि साम्येन विनिगमकविरहात् । तस्माद्यथा साध्यव्या- प्येन हेतुना साध्यं साधनौयं तथा साध्यव्यापकोपा- धिव्यावृत्त्या साध्याभावोऽपि साधनीया घ्याप्तिग्रह- तौल्यादिति दृषकतावोज। सेोऽयं सत्प्रतिपक्षरवेति हेत्वव्यापकत्वज्ञानस्थावश्यकत्वात् समानसविसंवेद्यत्वादिति भावः । ननु हेतावुपाधिव्यभिचारित्वग्रहदशायां उपाधावपि हेवव्यापकत्व- ज्ञानस्थावश्यकत्वेऽपि हेतौ साध्यव्याप्तिनिश्चयाभावात्र तदव्यापकत्वेन माध्यव्यापकत्वज्ञानं, उपाधौ तु माध्यव्यापकतानिश्चयसत्त्वेन तयभि- चारित्वेन माध्यव्यभिचारित्वग्रह इत्यत आह, 'व्याप्तौति यथा माध्यस्य उपाधिष्याप्यताग्राहकव्यभिचारादर्शन-सहचारदर्शने स्तः तथा हेता- वपि साध्यव्याप्यताग्राहके ते स्त इत्यर्थः, न हि तदानौं हेतौ माध्य- व्यभिचारज्ञानमप्यस्ति, स्फुटे व्यभिचारे उपाध्युपन्यासस्य वैयादिति भावः । इदमापाततः यदा उपाधौ माध्यव्यापकताग्रहेऽनुकूलतर्का- वतारादुपाधौ साध्यव्यापकतानिश्चयो जातः हेतौ तु माध्यव्याप्यतामहे अनुकूलतर्कानवतारात्तत्र साध्यव्याप्यतानिश्चयो न जातः तदैव व्यभि- चारानुमानसम्भवात् । 'तस्मादिति । म च माध्यव्याप्य हेत्वव्यापक- नयोपाधेः माध्याव्यापकत्वज्ञानात् कथं तयतिरेकेण सत्प्रतिपक्षस्यैव ·तचिन्तामो चेत्। मैवावं हि सत्प्रतिपचे उपाध्यद्भावनं न स्यात् सत्प्रतिपक्षान्तरवत् । किच्चैवं बाधाबीताऽपि पतरो नोपाधिः स्यात् व्यतिरेकेऽसाधारण्यात् । ननु बाधे नोपाधिनियमः धूमेन इदे हिसाधने सदभावात् न तु हेतुमति पक्षे बाधे पखेतरोपाधिनियमः प्रत्यक्षे मभव इति वाच्यं । सत्प्रतिपक्षोत्रायकतया दूषकत्वपचे हेतौ उपा- विष्यभिचारित्वज्ञानस्यानपेक्षितवेन तुस्थवित्तिवेद्यतया उपाधी साधनाव्यापकत्वज्ञानस्थाप्यनावश्यकत्वात्, यदा उपाधौ हेवव्यापकता- ज्ञानं भास्ति तदेव सत्प्रतिपक्षसम्भवादिति भावः । “सत्प्रतिपञ्चान्तरव- दिति, यथा मन्प्रतिपक्षे सत्प्रतिपक्षान्तरं मोद्भाव्यते तच एकेनापि भूयसां प्रतिबन्धात् मन्प्रतिपक्षवाजण्यस्याप्रयोजकत्वात् तथा सत्प्रति- पचे उपायुतावनमपि न स्यात् भवन्मते उपाधिमुहाव्य सत्प्रतिपक्षा- मारस्यैव करणौथत्वात् तस्य चाप्रयोजकत्वादिति भावः । दूषणानार- माह, 'किश्चेति, ‘एवं मप्रतिपक्षोत्रायकतया दोषत्वे, 'बाधोत्री- तोऽपौतिवकिरनुष्णः इतकत्वादित्यत्र बटौतरोऽपौत्यर्थः, 'यतिरे- के साधारयादिति साध्याभावमाधने तड्यतिरेकस्यामाधारणत्वादि- त्यर्थः, पक्षमात्रवृत्तितरमाधारण इत्यभिमानेनेदं । ननु मातु बाधो- बौतपतरोऽयुपाधिरित्याभयनाशते, 'नम्पिति, 'नोपाधिनियम- इति न पचेतरोपाधिनियम इत्यर्थः, यथाश्रुते तादृयामान्यनियम- बपि पचेतरखोपाधिलानावमाकलात् तमिराकरणयामुपयुकत्व- ·उपाधिवादः। बही कृतकवेनानुष्णत्वे साध्येऽतेजत्वादेरपाधित्वसम्भ- वादिति चेत् । न। तेनामावपक्षत्वेऽतेजस्वं विना- प्रसङ्गात्। अत एवाये ‘पतरोपाधिनियम इत्यपि मङ्गच्छते । 'हेत- मतौति माध्यममानाधिकरणहेतुमतीत्यर्थः, तेन समवायादिसम्बन्धेन घटो गगनवान्द्रव्यत्वादित्यादौ न व्यभिचारः। न चाव्याप्यवृत्तिमाय- कमद्धेतौ व्यभिचार इति वाच्यं। निरवछिन्नमाध्याभावाधिकरणत्वस्य बाधपदार्थत्वात्। न च तथाप्येतद्गन्धप्रागभावकालौनेतघटोगन्धवान् पृथिवौत्वादित्यादावसङ्कीर्णबाधस्थले व्यभिचारस्तत्र पक्षतावच्छेदके एतगन्धप्रागभावकालावच्छिन्नत्वविशिष्टममवायावच्छिनप्रतियोगिता- कसाध्याभावस्य निरवच्छिन्नाधिकरणत्वस्यापि पचे सत्त्वादिति वाच्य। तेन सम्बन्धेन माध्यत्वे तत्रापिपतरस्योपाधित्वादिति भावः। तादृश- नियममन्युपेत्यैवाह, 'प्रत्यक्ष इति, 'अतेजस्खादेरिति धर्मिपरो निर्देशः नेजसामान्येतरादिरूपस्यैव पक्षेतरस्येत्यर्थः, नयतिरेकस्य माध्याभाव- माधनेऽसाधारण्याभावात् मपचे सौरालोकादावपि वृत्तेरिति भावः । तथाच वहौतरत्वेन वहौतरस्यानुपाधित्वेऽपि तादृशनियमो नानुपप- बदति हदयं, हेतुमतीत्यादिनियमाभ्युपगमेनैव दूषयति, तेजोमाचेति तेजोऽनुष्णं कृतकलादित्यचेत्यर्थः, 'तेजस्वं विनेति धर्मिपरो निर्देशः तेजःसामान्येतरादिकं विनेत्यर्थः, श्रादिना भाखररूपवदितरवको- तरादेः परियहः, 'अन्यस्येति, पतरस्येति भेषः, तेजःसामान्येतरा- दिव्यतिरेकच माध्याभावसाधनेऽसाधारणं द्रव्येतरादिकञ्च न माथ- यापकमिति भावः। 'पन्यस्योपाधेरभावादिति यथाश्रुतस्तु न संज- ·तत्वचिन्तामणौ ग्यस्य उपाधेरभावात् । किञ्च पर्वतावयववृत्त्यन्यत्वं पर्वतेतरद्रव्यत्वं हद-पर्वतसंयोगानाधारत्वं इद-पर्व- तान्यत्वादिकमुपाधिः स्यादेव व्यतिरेके साधारण्या- भावात् व्यतिरेकिणा सत्प्रतिपक्षसम्भवाच्च । न चासा- छते व्यतिरेकेसारण्याभाववतोऽपि गुरुत्वादेरूपवत्त्वावच्छिन्नमाध्य- यापकतयोपाधित्वात्। भट्टाचार्यास्तु 'तेजस्वं विना' तेजस्वसमग्रौलं विना, असा- धारणव्यतिरेकप्रतियोगिनं विनेति यावत्, तेन भाखररूपवदितर- वझौतरादेः परिग्रहः, 'अन्यस्योपाधेरभावादिति अन्यस्य शुद्धसाथ- व्यापकस्योपाधेरभावादित्यर्थः, तेन विशिष्टसाध्यव्यापकस्योपाधेः सत्वेऽपि न नतिरित्याहुः । ननु पक्षमात्रवृत्तित्वं नासाधारण्यं किन्नु यावत्मपर-विपक्ष- यावृत्तत्वं तेजःसामान्येतरादिव्यतिरेकश्चानुष्णवाभावे साध्ये न तथा पक्षे माध्यामिद्धौ सपक्षाभावात् माध्यसिद्धौ तु तत्रैव पक्षे वर्तमानत्वा- दित्यवरमादाह, 'किञ्चेति, 'हूदेति, ह्रदर्मयोगिपर्वते यत्र वन्तिः माध्यते तत्रायमुपाधिोध्यः अन्यथा माधनव्यापकत्वादनुपाधि- तापत्तेः । 'द-पर्वतान्यत्वेति देतरत्वविशिष्टपर्वतेतरत्वादिक- मित्यर्थः, 'व्यतिरेक इति, उतोपाधीनां व्यतिरेकस्य पर्वतावयव- वृत्तिगुणदौ द्रव्यान्यपदार्थमात्र इदे च विपक्षे यथाक्रमं वृत्तेः तथाच बाधानुनौतपक्षेतरवारणय विपक्षाव्यावर्तकेत्यादिविशेषण- दाने तत्रैवाव्याप्तिरिति भावः। हेतोः सपक्ष-विपक्षव्यावृत्तलम- ·उपाधिवादः। १९ धारण्यं, तस्यापि सत्यतिपात्यापकतया देोष- त्वात्। तस्मादुभयोरपि व्याप्तिग्राहकसाम्ये विरोधान व्याप्तिनिश्चयः, किन्तूभयत्र व्यभिचारसंशयः, तथाच माधारण्यं तत्र मपक्षव्यावृत्तत्वांशज्ञानं हेतौ माध्याभावव्यतिरेक- सहचारज्ञानरूपतया हेतौ माध्यव्यापकौभूताभावप्रतियोगिवरूप- माध्याभावव्यतिरेकव्याप्तिज्ञानजनकं, विपक्षव्यावृत्तत्वांशज्ञानजनकञ्च हेतौ माध्यव्यतिरेकमहचारज्ञानरूपतया हेतौ माध्याभावव्यापकी- भूताभावप्रतियोगित्वरूपसाध्यव्यतिरेकव्याप्तिज्ञानजनकं, तयाचा- साधारण्य ज्ञान साध्य-तदभावोभयव्याप्यप्रकृतहेतुमत्तापरामर्शरूप- सत्प्रतिपक्षद्वारानुमितावेव प्रतिबन्धकमिति खमतेन दूषणन्तर- माह, 'व्यतिरेकिणेति, 'व्यतिरेकिण' पर्वतेतरादिनिष्ठव्यतिरेक- प्रतियोगिनापि, पर्वतेतरान्यत्वादिनेति शेषः । 'न चामाधा- रण्यमिति, मत्प्रतिपचे प्रतिबन्धकमिति शेषः । 'तस्थापि' सपक्ष- विपक्षव्यावृत्तवरूपासाधारण्यज्ञानस्थापि, 'मत्प्रतिपक्षोत्थापकतयेति साध्यव्यापकौभूताभावप्रतियोगित्वरूपसाध्याभावव्यतिरेकव्याप्ति-मा- ध्याभावव्यापकौभूताभावप्रतियोगित्वरूपसाध्यव्यतिरेकव्यायोग्रहद्वारा माध्य-तदभावोभयव्याप्यप्रकृतहेतु मत्तापरामर्शरूपमत्प्रतिपक्षजनकत- येत्यर्थः, 'दोषत्वादिति अनुमितावेव प्रतिबन्धकवादित्यर्थः, तथा- चासाधारण्येऽपि मत्प्रतिपक्षसम्भवात् पचेतरोऽप्युपाधिरेवेति तस्या- नुपाधितानभ्युपगमः वारणय तस्य विशेषणोपादानञ्च इयमप्ययुक- मिति भावः।

·नावचिन्तामो व्यभिचारसंशयाधायकत्वेनोपाधेषकत्वं, तब पक्षेतरे- प्यस्ति, तदुक्तमुपाधेरेव व्यभिचारशकेति । भवतु वोक्तान्यायेन सकलानुमानभाभिया पक्षेतरोऽनुपाधिः, तथापि लक्षणमतिव्यापकम् । 'नापि साध्यसमव्याप्तत्वे सति साधनाव्यापकत्वमुपाधित्वं, दूषकतावोजस्य व्य- केचित्तु 'यतिरेकिण, व्यतिरेकव्याप्या, पर्वतेतरान्यत्वादि- नापीति शेषः । न चामाधारण्यमिति, व्यतिरेकव्याप्या सत्पति- पोऽपि प्रतिबन्धकमिति शेषः । 'तस्थापि, अमाधारण्य ज्ञानस्थापि, 'सत्प्रतिपक्षोत्थापकतयेति अवयसहचारग्रहप्रतिबन्धकतया वेति मेषः । 'दोषत्वादिति अनुमितावन्वयव्याप्तियई वा प्रतिबन्धक- लादित्यर्थः, यदि सपक्ष-विपक्षव्यात्तत्वं असाधारण्यं तदा तज्ज्ञान- मुसक्रमेणं मत्प्रतिपक्षजनकतयानुमितावेव प्रतिबन्धकं, यदि हेतोः माधवदवृत्तित्वमसाधारणं तदा तज्ज्ञानं अन्वयसहचार- पप्रतिबन्धकदारा अवयव्याप्तिग्रह एव प्रतिबन्धकं न कदा- चिदपि व्यतिरेकव्याप्या मत्प्रतिपक्षे प्रतिबन्धकमिति भाव इति व्याचकः। मम् व्यभिचारोबायकतया दूषकत्वं मया प्रागेव दूषितं यदि सत्प्रतिपक्षतया दोषत्वमपि त्वया दूषितं तदा या हेदपाध्याप्ति- ग्राहकमाम्यं तर कथमुपाधिदोष इत्यत आर, 'तस्मादिति, 'उभयोः' माध्य-साधनयोः माध्योपाध्योः, 'विरोधादिति विरोधः मायाप्यत्व-माध्यव्यापकाव्याप्यवयोः साध्यव्यापकत्व-साध्यच्याप्याव्या- ·उपाधिवादः।- भिचारोवयनस्य सत्प्रतिपक्षस्य वा साम्येन व्याप्तस्याप्युपाधित्वात् तथा दूषकतायां साध्यव्याप्यत्व- स्याप्रयोजकत्वाच । अथ साध्यप्रयोजको धर्म उपाधि: प्रयोजकत्वच न न्यूनाधिकदेशकृत्तेः तस्मिन् सत्य- भवतस्तेन विनापि भवतस्तदप्रयोकजत्वात्, अन्यथा । पकत्वयोश्चेत्यर्थः । उपाधेय॑भिचारशकाधायकत्वेन दोषत्वे प्राचार्य- संवादमाह, 'तदुक्तमिति, 'उपाधेरेवेति, एवकारः भित्रक्रमे उपाधेयभिचारवेत्यर्थः, यत्रोभयव्याप्तियाहकमाम्यं तत्रेत्यादि- सकलानुमानोच्छेदापत्तिभयेन पचेतरस्थोपाधित्वं परनिरस्यते तदन्युपेत्य पूर्वपक्षमाइ, 'भवतु वेति, 'तथापौलि । न विपक्षाव्यावर्त्तकविशेषणानवच्छितिविशेषणदानादेव नातिव्याप्ति- रिति वाचं । तथापि जन्याणवः मकर्डकाः कार्यवादित्या- दावणुभिबादौ पक्षेतरेऽतिव्याप्नेः तत्राणुविशेषणेन विपक्षस्य परमाणोरपि व्यावर्त्तमादिति भावः । आचार्यलक्षणं दूषयति, 'नापौति, पचेतरस्त साथविषमव्यापकत्वानोपाधिरिति भावः । अवच्छिन्नमाध्यव्यापकोपाधावयाप्तौ मत्यामेव दूषणन्तरमाह, 'दूषकतेति, 'विषमव्याप्तस्थापौति, तथाच तपाव्याप्तिरिति भावः । 'तथा दूषकतायामिति खव्यभिचारेण साध्ययभिचारोबाधक- तया खव्यतिरेकेण माध्यव्यतिरेकोबायकतया वा दूषकताथामित्यर्थः, माध्यव्यापकतादलस्यानुकूलतर्कविधयैवोपयोगादिति भावः। प्रथा- ·पोतरस्याप्युपाधित्वासन रति चेत्। न। दूषणापयिक हि.प्रथानकावमिह विधक्षितं तच्च साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वमेवेति, तदेव प्रयोजक न त्वधिक व्यर्थत्वात्। ननूपाधिः स उच्यते यबमोऽन्यच प्रति- प्तिनिरासाय विषमव्याप्तस्यालक्ष्यत्वे विनिगमकमाइ, 'अथेति, माध्य- प्रयोजको धर्मः'.माध्यप्रयोजकौभूतधर्म एव, 'उपाधिः' शास्त्रीयो- पाधिव्यवहारविषयः, माध्यप्रयोजकधर्मत्वं शास्त्रीयोपाधिव्यवहार- विषयत्वव्यापकं. इति यावत्र(र) लक्षणपक्षे मद्धेतावपि माध्यममव्याप्तेऽ- तिव्याप्लापप्तेः, 'प्रयोजकत्वञ्चेति, माध्यान्वय-व्यतिरेकोबायकाम्बय- थतिरेकप्रतियोगित्वस्य प्रयोजकतारूपत्वादिति भावः । 'प्रभवतः' असतः, 'भवतः' मतः, 'तदप्रयोज्यत्वादिति(१) तदन्वय-यतिरेकोबा- थकान्वय-व्यतिरेकाप्रतियोगित्वादित्यर्थः, तथाच विषमव्याप्तेदूषकता- वौजसत्त्वेऽपि शास्त्रीयोपाधियवहाराभावाब लक्ष्यत्वमिति भावः । 'अन्यथेति न्यूनाधिकदेशवृत्तेरपि प्रयोजकत्वे इत्यर्थः, 'उपाधित्व- प्रसङ्गः' प्रास्त्रे उपाधिव्यवहारप्रसङ्ग इत्यर्थ:(४), 'दह' उपाधिव्यव- (२) अथोपाधिरिति क.। (२) इति भाव इति ख.। (b) 'तदप्रयोज्यत्वात्' इत्यत्र 'तदयोजकत्वात्' इति कस्यचिमणपुस्तकस्य . पाठा परन्तु तादृशपाठस्थापि रहस्यवद्याख्यातार्थ वार्य इति । 10) भाले उपाधियवहारविषयत्वमा इनि म ।

·उपाधिवादा (१५ विम्बते यथा अवाकुसुमं स्फटिकलौहित्य उपाधिः, तथाचापाधिरत्तिव्याप्यत्वं हेतुत्वाभिमते चकास्ति तेनासावुपाधिः। न च व्याप्यत्वमाचेण दूषकत्वमिति, साध्यव्यापकतापौष्यते, तथाच समव्याप्त एवोपाधि- हारविषयताव्यापकौभूतधर्म, 'तञ्च' दूषणोपयिकञ्च, 'प्रयोजक प्रयोजकत्वं, 'न त्वधिक' न तु व्याप्यत्वपर्यन्तं, 'व्यर्थत्वादिति । न चैवं पक्षेतरेऽतिप्रसङ्गः, तवापि पक्षेतरत्वविशिष्टसाध्यवत्त्वादावति- प्रसङ्गादिति भावः। विषमव्याप्तस्याखध्यत्वे विनिगमकान्तरमाशरते, 'नन्विति, 'प्रतिविम्बते' धमविषयो भवति, उप समीपे पाद- धाति खनिष्ठधर्म संक्रामयतीत्युपाधिपदावयवव्युत्पत्तेरिति भावः । 'स्फटिकलौहित्य इति खौहित्यधमविषयौभूतस्फटिक इत्यर्थः, 'व्याप्यत्वं माध्यव्याप्यत्वं, 'चकास्ति' धमविषयो भवति, 'प्रमा- वुपाधिः' असावेव उपाधिपदवाच्यः, साध्यव्याप्य एव उपाधिपद- वाच्य इति थावत् । नन्वेवं धूमवान् करित्यादौ महानसत्वादेर- प्युपाधिपदवायत्वापत्तिरित्यत पार, 'न चेति, 'व्यत इति रूयर्थतया व्यत इत्यर्थः, 'समव्याप्त एवोपाधिरिति समव्याप्त एव उपाधिपदवाथ इत्यर्थः, उपाधिपदस्य योगरूड़तया विषमव्याने रूयर्थसत्त्वेऽपि योगार्थाभावादिति भावः । यद्यप्यन्यनिष्ठधमविषयौ- भूतधर्माश्रयलमाचमुपाधिपदप्रवृत्तिनिवृत्तं न तु स्थाप्तिरूपधर्म संक्रामकलं जवाहसमादावभावात् तच्च विषमव्याप्तेऽपि सम्भवति ·तापिनाम रिति चेत्, तत् किं विषमव्याप्तस्य दृषकताबीजा- भावाकोपाधिशब्दवाच्यत्वं समात्वेप्युपाधिपदप्रत्ति- निमित्ताभावाडा, नाद्यः तस्यापि व्यभिचाराघुबाय- कत्वात, नापरः नाहिलोके समव्याप्त रवान्यच स्वधर्म- प्रतिविम्बजनक एवोपाधिपदप्रयोगः, लाभाधुपाधिना खनिष्ठमाध्यव्याप्यत्वासंक्रामकवेऽपि दोषवशात् खनिष्ठधर्मान्तरसं- कामकत्वसम्भवात् तथापि उपाधिपदस्य सामान्यतोऽन्यनिष्ठभमवि- षयौभूतधर्माश्रयत्वरूपं नैकं प्रवृत्तिनिमित्तं ताद्र्येणप्रत्यायनात्, परन्तु विशिष्य स्फटिकनिष्ठभ्रमविषयीभूतलौहित्याश्रयत्व-साधन- निष्ठभ्रमविषयोभूतमाध्यव्याप्याश्रयत्वादिरूपं नानैव प्रवृत्तिनिमित्तं, बद्धर्मवाचकसप्तम्यन्तपदसमभिव्याहारविशेषेणोपाधिपदं प्रयुज्यते त- दूर्मसंक्रामकत्वमेव बोधयतौति समभिव्याहार विशेष प्रतीतो नियामकः, अत एव स्फटिकलौहित्ये जवाकुसुममुपाधिरिति- वाक्यात् सौहित्यरूपधर्मसंक्रामकत्वमेव प्रतीयते, एवं साधनस्य माध्यव्याप्यत्वेऽयमुपाधिरित्यत्रापि खनिष्व्याप्तिरूपधर्मसंक्रामकत्वमेव लभ्यत इति, तथाच विषमव्याप्तस्य स्वनिष्ठधर्मान्तरसंक्रामकवेऽपि नादृशधर्मान्तरसंक्रामकत्वमादाय कुषायुपाधिपदाप्रयोगात् नाम- धर्मान्तरसंक्रामकत्वस्य उपाधिपदाप्रवृत्तिनिमित्तवात् विषमव्याप्तो मोपाधिपदवाय त्याचाऱ्यांनामामथः । 'प्रवृत्तिनिमित्ताभावाति पौगिकप्रवृत्तिनिमित्ताभावादेत्यर्थः । 'समव्याप्त इति खनिष्ठमाध्य- ·उपाधिवादा। कृतमित्यादौ लाभादावप्युपाधिपदप्रयोगात्। किचन शास्त्रे लौकिकव्यवहारार्थमुपाधिपदव्युत्पादनं किमय- नुमानदूषणार्थ, तच्च साध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्याप- कत्वमात्रमिति शास्त्रे तथैव(१) उपाधिपदप्रयोगः। 'अन्ये तु यदभावो व्यभिचारविरोधी स उपाधिः। न च विषमव्याप्तस्याभावो व्यभिचार विरुणडि, तस्या- व्याप्तिसंक्रामक इत्यर्थः, 'खधर्मप्रतिविम्बेति खनिष्ठधर्मान्तरपति- विम्बजनक एवेत्यर्थः, 'लाभादावपीति तचोपाधिपदस्य प्रयोजनार्थ- कत्वादित्यर्थः, तथा च तत्र यथा योगार्थनवापेक्ष्येणापि उपाधि- पदवाच्यत्वं तथा विषमव्यापकेऽपि केवलरूव्यर्थमादायैव उपाधि- पदवाच्यत्वसम्भवः, न हि योगार्थविशिष्टोरूयर्थः प्रवृत्तिनिमित्तः, इति इदयं। चौकिकव्यवहारार्थमिति लोकानामुपाधिखरूपज्ञा- मार्थमित्यर्थः, 'उपाधिपदव्युत्पादनमिति परोकानुमानदूषणप्रस्तावे प्रचायमुपाधिरिति उपाधिपदप्रयोग इत्यर्थः, 'अनुमानदूषणार्थ- मिति उपाधित्वेन उपाधिज्ञानद्वारा वा व्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धार्थ- मित्यर्थः, 'तच्चेति अनुमानदूषणोपयिकरूपञ्चेत्यर्थः, 'तथैव' माध्य- व्यापकत्व-साधनाव्यापकत्वमात्रेणेव । विषमव्याप्तस्यालक्ष्यत्वे विनिगमकान्तरमाशङ्करते, 'अन्ये विति, 'यदभावः' यद्धर्मावछिनाव्याप्यत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकोयद- (१) तत्रैवेति क, ख ।

·वचिन्तामयी भावेऽपि व्यभिचारात् । अस्ति अनित्यत्वव्यापकं प्रमे- यत्वं तयाप्यच गुणत्वं। न चानित्यत्व-गुणत्वयोर्याप्ति- भावः, 'माध्यव्यभिचारविरोधी (१) माध्ययभिचाराभावसमनियतः, माध्यव्यभिचार्यत्तिले मति माध्ययभिचाराभावव्यापक इति यावत्, ' उपाधिः' तर्मवत्त्वेन म उपाधिरित्यर्थ:(२), भवति चान्धन- प्रभववः साध्यसमव्याप्तस्थाव्याप्यतासम्बन्धावछिनप्रतियोगिताका- भावः आन्धनप्रभववयादिव्याप्यमावनिष्ठतथा धूमादियभिचारा- भावसमनियतः, आन्धनादेः माध्यविषमव्याप्तस्थास्याप्यत्वसम्बन्धाव- छिनाभावस्तु न तथा तस्याईन्धनादावपि सत्त्वेन तत्र माध्य- व्यभिचाराभावासत्यादिति भावः । अत्र यदभावपदस्य उपाधिता- वच्छेदकसम्बन्धावविनयदभावपरत्वे धान्धनप्रभववयादावव्याप्तिः, सामान्यतो यदभावपरत्वे द्रव्यं पृथिवौलात् मत्त्वाहा इत्यादौ वरूपसम्बन्धेन माध्ययभिचारित्वादेरप्युपाधितापत्तिः खरूपसम्बन्धेन सदभावस्थापि साध्यव्यभिचारविरोधित्वादतः प्रतियोगिताकान्तम- भावविशेषणं। न चैवमव्याप्यत्वसम्बन्धस्य वृत्यनियामकत्वेनाभाव- प्रतियोगितामवच्छेदकत्वादसम्भव इति वाच्यं। इस चेतावुपाधि- मस्तिौतिप्रतीतिबलात् वृत्त्यनियामकत्वेऽपि तस्य प्रतियोगिताव- (२) 'यभिचारविरोधी' इत्यत्र 'साध्ययभिचारविरोधी' इति कस्य चिमणपुलकस्य पाठः तममुखत्व रहस्यकता तादृशपाठो धृतः । (२) नर्मचापक उपाधिरित्यय इति ग ·उपाधिबाद। रस्ति, समव्याप्तिकस्य च ध्यतिरेकस्तया, नहि.साध्य- ध्यापकव्याप्यीभूतस्य व्याप्यं यत्तन् साध्यं व्यभिचरति, छेदकलात्(१) दूइ हेतावुपाधिरिति प्रतौतेत्तिनियामकवस्थापि तत्र सत्त्वाच । साध्यव्यभिचारविरोधित्वपदेन च माध्यव्यभिचार्य- तित्वमात्रोको वझिमान् धूमादित्यादौ महानसत्वादावतिव्याप्तिः प्रयाप्यत्वसम्बन्धावच्छिवमहानसत्वाभावस्य महानसत्वव्याप्यमाचमिष्ठस्य वहिव्यभिचार्यत्तित्वात्, माध्यव्यभिचाराभावव्यापकत्वमाचोकौ धम- वान् बहेरित्यादौ विषमव्यापके आन्धनादावतिव्याप्तिः, माध्य- व्यभिचाराभाववदृत्तित्वोकावपि तथा वहिमान् धूमादित्यादौ महानमत्वादावतिव्याप्तिश्च अतः माध्यव्यभिचाराभावसमनियत- त्वपर्यन्तं । यद्धर्मावच्छिवायाप्यत्वं माध्यव्यभिचारित्वञ्च विशेष- णताविशेषसम्बन्धेन बोध्यं तच्च विशेषणताविशेषसम्बन्धेन तद्धर्मा- वच्छिन्नवदन्यत्तित्वं माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नसाध्याभाववति विशे- षणताविशेषेण वर्तमानत्वञ्च, न तु हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वक्रव्य धूमवान् बहेरित्यादौ धूमवत्मामान्यान्यतरत्वादौ विषमव्यापके अतिव्याप्यापत्तेः धूमवसामान्यान्यतरान्यासंयुकवस्थापि असंयुक्त-धम- (१) ननु इह हेताबुमाधिनास्तीतिप्रतीतिरपाधौ अथाप्यत्वसम्बन्धावधि- महेतुत्तित्वाभावं अवगाइते न तु हेतो व्याप्यत्वसम्बन्धावछिन- प्रतियोगिताकोपाध्यभावं, अतः कथं त्यनियामकस्याव्याप्यत्वसम्ब. न्धस्य भावप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धवे तादृशप्रतीतेर्बलत्वमित्यत. पाहाबावुमाधिरितीति । .. .

·तत्वचिन्तामो व्यभिचारे चान्ततःसाध्यमेवोपाधिः, अभेदेऽपि व्याप्य- व्यापकत्वात् साधनाध्यापकत्वाचेति स्वीचक्रुः । तन्न । वाचसंयुकोभयमाननिष्ठतथा धमाभाववत्संयुकवाभावसमनियत- बात्। ननु तथापि वहिमान् धूमादित्यादौ वहिमामय्यादौ माधनध्यापकेऽतिव्याप्तिः अव्याप्यत्वसम्बन्धेन तदभावस्थापि वझिव्यभि- चाराभावसमनियतत्वात्। न च माधनावृत्तिवेन यदभावो विशेष- य इति वाच्च। धूमवान् बरित्यादौ पाईन्धनप्रभववढ्यादा- वयाण्यापत्तेः विशेषणताविशेषसम्बन्धन प्रान्धमप्रभववहिमदन्य- वृत्तिवरूपस्याईन्धमप्रभववयव्याप्यत्वस्य वनावसत्त्वेन तत्सम्बन्धाव- चिनाईन्धनप्रभववयभावस्य साधनौभूतवशिवृत्तित्वात् । यदि चाव्याप्यत्वं व्याप्यत्वाभावः व्याप्यत्वञ्च विशेषणताविशेषसम्बन्धन तह- दन्यावृत्तिवे मति विशेषणताविशेषेण तहत्तित्वं तत्सम्बन्धावच्छि- बान्धनप्रभववड्यभावश्च न वझिवृत्तिरित्युच्यते, तदा वहिमा- मय्यादावयतिव्याप्तिर्द्वारा तादृशाव्याप्यत्वसम्बन्धावच्छिन्नवहिमा- मय्यभावस्थापि साधनौभूतधूमावृत्तित्वादिति चेत्। न। साधना- धिकरणवृत्तित्वेन यदभावविशेषणात् । भट्टाचार्यास्तु वको माध्ये वहिमामय्यपि उपाधिर्भवत्येव(।) कृतं विशेषणप्रक्षेपेण । न चैवं वहौ साध्ये धूमे इतौ वहिसाम- युपाधिरित्यपि व्यवहारापत्तिरिति वाच्यं। अध्याप्यत्वसम्बन्धेन तदृत्तित्वस्यैव तत्र हेतावुपाधित्वव्यवहारनियामकत्वात् अत एव वह्नौ (१) वयादौ साध्ये वनिसामयाधुपाधिर्भवत्येवेति गर, ध.।

·'उपाधिवादः। १२१ तवापि व्यभिचारे साध्यव्याप्यव्याप्यत्वं तन्त्रमावश्य- कत्वालाघवाच न साध्यव्यापकव्याप्यत्वमपि भवतैव व्यभिचारस्य दर्शितत्वात्। न च साध्यव्याप्यव्याप्यत्वमे- वानोपाधिकत्वं, साध्यव्याप्यमित्यचापि धनोपाधिकत्वं माथे धूमः सोपाधिरित्यपि न व्यवहारः अव्याप्यत्वसम्बन्धेन यथोक्त- धर्मवत्त्वस्यैव तादृशव्यवहार नियामकत्वादिति प्राहुरिति संक्षेपः। 'प्रभावः' अव्याप्यतासम्बन्धावच्छिन्नाभावः, 'तस्याभावेऽपौति अव्याप्यतासम्बन्धेनाभावसत्त्वेपौत्यर्थः, 'यभिचारात्' माध्यव्यभिचार- सत्त्वात्, एतदेव शब्दोऽनित्योगुणत्वादित्यत्र विषमव्यापके प्रमेयत्वे ग्राहयति, 'अस्ति हौति भवति होत्यर्थः, 'अनित्यत्वव्यापक अनित्यत्वविषमव्यापकं, 'प्रमेयत्वं' अनित्य-गुणावितिप्रमाविशेष्यत्वं, 'तयाप्यञ्चेति अव्याप्यतासम्बन्धेन तदभाववच्चेत्यर्थः। 'न चानित्यत्व- गुणत्वयोरिति न च गुणत्वेऽनित्यत्वव्यभिचाराभावोऽस्तीत्यर्थः, 'प्रमे- यत्वमितियथाश्रुतन्तु न मङ्गछते तबदन्यवृत्तित्वरूपाव्याप्यत्वस्यैव लाघवादनुगतत्वाचात्र घटकतया केवलान्वयिनः प्रमेयत्वस्य तद- प्रसिद्धेः। न च तथापि 'न च गुणवेऽनित्यत्वव्यभिचाराभावो- ऽस्तीत्यसंगतं विशेषणताविशेषसम्बन्धेन माध्यव्यभिचारित्वस्यैव लक्षण- घटकतया गुणत्वजातौ तादृशानित्यत्वव्यभिचाराभावस्य सत्त्वादिति वाच्य। 'गुणवपदस्य गुणपदवाच्यत्वपरत्वादिति ध्येयं । 'यतिरेकः' अव्याप्यतासम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताकव्यतिरेकः, तथा' साध्य- 41 ·३२९ तत्वचिन्तामो () तदेव वाच्यं तथाचानवस्थेति, अनौपाधिकत्वे व्याप्तिलक्षणे यावदिति पदं साध्यव्यापकत्वे विशेषणं दत्तमेव। किञ्च यस्मिन् सत्यनुमितिनं भवति तदेव तब दूषणं न तु यद्यतिरेके भवत्येवेत्येत) विरुजत्वा- व्यभिचाराभावसमनियतः, 'माध्यव्यापकेति साध्यव्यापकं सत् यत्मा- ध्यव्याप्योभूतं तस्य माध्यसमव्याप्तस्येति यावत्, 'व्याप्यं व्याप्यता- सम्बन्धेनाभाववत् । ननु यदि समव्याप्त एव उपाधिस्तदा 'व्यभिचारे चावण्यमुपाधिरिति नियमो भज्येत, न हि सर्वत्र व्यभिचारिणि माध्यममव्याप्तेन स्थातव्यं, इत्यत आह, 'व्यभिचारे चेति, 'अन्तत. इत्यनेन माध्यमामय्यादौनां वहनामेव उपाधित्वं सम्भवतीति सूचितं । ननु खस्मिन् स्वसमव्याप्यत्वाभावात् कथं साध्यस्य उपाधि- वमित्यत शाह, 'अभेदेऽपौति। ननु तथापि कथं तद्धेतौ मोपा- धित्वव्यवहारः व्यभिचारितासम्बन्धन उपाधिमत्त्वस्यैव तन्नियाम- कवादित्यत-बाह, 'साधनाव्यापकत्वाचेति। माध्यव्यभिचारविरो- धित्वं माध्शव्यभिचाराभावव्याप्यत्वमात्रमिति यथाश्रुताभिप्रायेण माध्य- व्यापके महानमत्वादावतियाप्तिमार, 'तवापौति, 'अव्यभिचारे' साध्यव्यभिचाराभावे, षष्ठ्यर्थ सप्तमी, 'माध्यव्याप्यव्याप्यत्वमिति साध्य- व्याप्यस्य महामसत्वादेरव्याप्यतासम्बन्धेनाभावोऽपौत्यर्थः, 'तन्त्र व्याप्यं, 'श्रावण्यकत्वादिति साध्यव्याप्यमहानमत्वादेरव्याप्यतासम्बन्धेनाभाव- (२) साध्ययापक इति ख. ।

·उपाधिवादः। देरप्यदोषत्वापसे। नापि पक्षधर्मावच्छिन्नसाध्यव्याप- कत्वे सति साधनाव्यापकत्वमुपाधित्वं साधनावच्छिन्न- साध्यव्यापकोषाध्यव्यापनात्। शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वा- दित्यचाश्रावणत्वस्योपाधित्वापत्तेश्च शब्दधर्मगुणत्वाव- वति माध्यव्यभिचाराभावस्यावश्यकवादित्यर्थः, 'लाघवाञ्चेति व्यर्थ- विशेषणत्वादिरहितत्वाच्चेत्यर्थः, दूदच्च व्यर्थविशेषणतास्थले व्याप्तिरेव न तिष्ठतौतिप्राचीनमतानुरोधेन, ‘माध्यव्यापकव्याप्यत्वमपौति श्रव्या- प्यतासम्बन्धेन साध्यव्यापकत्वस्याभाव एवेत्यर्थः, 'दर्शितत्वादिति 'अस्ति होत्यादिना दर्भितत्वादित्यर्थः,(१) 'भवन्मते विषमव्यापके- ऽतिव्याप्तेश्चेत्यपि बोध्यं । 'ननु भवतु माध्यव्यापकोऽपि महानसत्वा- दिरुपाधिः को दोषः तर्हि सद्धेतावपि भोपाधितापत्तिरिति चेत्, न हि यत्किञ्चिदुपाधिसत्त्वेनैव मोपाधिता, किन्तु यत्किञ्चित्मा- ध्यव्याप्यव्याप्यत्वमेवानौपाधिकत्वमिति साध्यव्याप्यव्याप्यत्वसामान्याभाव- एव सोपाधित्वमित्यत-शाह, 'न चेति, 'माध्यव्याप्यव्याप्यत्वं', तथाच यद्युतस्वरूपमनौपाधिकत्वं तदा उक्तस्वरूपं सोपाधित्वं स्थात् न चैवमिति भावः । 'माध्यव्याप्यमित्यत्रापि हौति, साध्यव्याप्यत्वग्रा- हकमिति शेषः। नन्वेवमनौपाधिकत्वं व्याप्तिग्रहे तन्त्रमेव न स्यात्, न हि साध्यव्यापकव्यापकत्वं तत् अतिप्रसङ्गादित्यत-बाह, 'अनौ- पाधिकत्व इति, 'व्याप्तिलक्षणे' व्याप्तिग्राहके, 'साध्यव्यापकले साध्य- (१) दर्शितत्वादिति भाव इति ग० ।

·३२८ तवचिन्तामो ध्यव्यभिचारः केवलसाध्यव्यतिरेको वा साधनीयस्तथा चान्तरं केवलसाध्ये हि विवादो न तु विशिष्टे । अथ प्रकृतसाध्यव्यभिचारसिद्ध्यर्थं विशिष्टसाध्यव्यभि- चारः साध्य इति चेत् । न। अप्राप्तकालत्वात् । काभावववृत्तिलं वयवच्छिनधूमसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियो- गितानवच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववदृत्तित्वमिति या- वत्, तत्र वयवच्छिन्नधूमसमानाधिकरणभावप्रतियोगितावच्छे- दकलाभाव-धूमसमानाधिकरणभावप्रतियोगितावच्छेदकलाभावयो- भैदाभावेन(१) वयवच्छिन्नेत्यस्य वैयर्थप्रसङ्गात् । ननु तादृशाभा- वयोर्भदाभावेऽपि यथामनिवेशे(२) न वैयर्थं अन्यथा तवापि माध्यव्यापकव्यभिचारित्वादित्यत्र साध्यव्यापकेति व्यर्थं माध्यव्यभि- चारित्वादित्येतस्यैव सम्यक्त्वात् माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियो- गिताकाभावस्थापि साध्यव्यापकतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिता- (१) धममात्रस्य वझिशून्यदेशत्तित्वविरहात् वावच्छिन्नधूमस्य शुद्ध- धूमम्य च समदेशत्तित्वात् वावच्छिन्नधूमसमानाधिकरणाभा- वप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभाव-धूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगिता- वच्छेदकत्वाभावयोः समनियतत्वेनाभेद इति भावः । (२) तादृशाभावयोरभेदेऽपि अवच्छेदकताभेदात् वावच्छिन्नत्वटिवयाव- दुम्मनिष्ठावच्छेदकताकप्रतियोगिताकाभावविषयकप्रतीतो वहाव- छिनत्वाघटितयावद्धर्मनिछावच्छेदकताकप्रतियोगिताकामावस्यावि- षयौकरणात् यथासनिवेशे न वैयर्थमिति भावः ।

·उपाधिवादः। प्रथम साध्यव्यभिचार एवोगाव्यस्तपासिद्धाधुपा- . काभावतया तस्थापि साध्ययापकव्यभिचारित्वघटकत्वात् । वस्तुतस्त पाईन्धनाव्याप्यवादित्यादिप्रातिखिकरूपेणैवासाधकवं माध्यते नातु सामान्यतः माधनावच्छिन्नमाध्यव्यापकव्यभिचारित्वेनेति क वैचर्य- सम्भावनेत्यखरमादाह, 'किचेति, ‘पक्षदयेऽपौति खक्षणदयेऽपौत्यर्थः, 'प्रसाध्येति उपाधिव्यभिचारेण उपाधिव्यतिरेकेण वा प्रसाध्येत्यर्थः, 'साधनौय इति विशेषणाव्यभिचारित्वे सति विशिष्टसाध्यव्यभिचा- रित्वेन विशेषणवति विशिष्टसाध्याभाववत्वेन वा हेतुना साधनौय- इत्यर्थः, उपाधेः शुद्धमाध्यव्यापकताचानाभावेन तयभिचारेण नयतिरेकेण वा साध्यव्यभिचारस्य शुद्धसाध्यव्यतिरेकस्य वा साधनासम्भवात् अनुकूलतभावादिति भावः । परम्परया प्रशतोपयोगाचार्यान्सरमित्यागते, 'अथेति, 'प्रप्राप्तकालवा- दिति, प्रथमं विशिष्टमाध्यव्यभिचारस्थानाकासितस्थाभिधानादिति भाव:(१) । प्राभाकरोपाध्यायमतमागते, 'प्रथमेति, 'उहाव्यः' विशेष. णाव्यभिचारिखे अति विशिष्टसाध्यव्यभिचारेण साधनौषः, 'तचा- मिहाविति न विशिष्टसाध्यव्यभिचारे अमिहाबुद्भावितार्या तसिद्धये उपाधिः उद्भाव्य इत्यर्थः, 'प्रचतेति, प्रकतानुमानवि- रोधिराइसाध्ययभिचारासाधकत्वादिति भावः । मनु विशिष्टमा- ध्यापकवज्ञानेनापि विशेषणवति उपाधिव्यभिचारित्वेन इतना (१) इत्वर्थ इति ग, घ । 42 ·सावधितामो धिरिति चेत्, ताई प्रकृतानुमाने नोपाधिदूषणं स्यात् । किञ्च साध्यव्यभिचारहेतुत्वेन पक्षधावच्छि- बसाध्यव्यापकव्यभिचार एवोपन्यसनीयो नोपाधिः । . एमाध्यव्यभिचारानुमानं सम्भवति विशेषणवति विशिष्टव्यापक- व्यभिचारिने विशेष्यव्यभिचारित्वस्यावश्यकवादित्यताह, 'किश्चेति, 'पक्षधति साधनस्थाप्युपलक्षकं पक्षधर्मसाधनावच्छिन्नमाध्यव्याप- कथोपाधेर्यभिचार एव उपन्यमितमुचित इत्यर्थः, 'नोपाधिः' न केवलोपाधिः, न चेष्टापत्तिः, कथकसम्प्रदायविरोधात्, दह हेतावुपाधिः अयं हेतुः सोपाधिः इत्येव सकलकथकैरुदाव- नादिति भावः । इदश्च दूषणं सर्वत्र बोध्यं न केवलमिह । यद्यपि व्यभिचारित्लादिसम्बन्धेन उपाधिरपि साचाद्धेतः सम्भवति तथाप्यस्य समाधानस्य 'यद्दति कृत्वा गन्यकृतेवाये खयं वक्ष्यमाणवाबासंगतिः। व्यभिचारित्वादिसम्बन्धस्य वृत्यनियामकतया न व्याप्यतावच्छेदकत्व- प्रभव इत्यभिमानेन इदमित्यपि केचित् । रबकोषकारमतमाशयते), 'स्थादेतदिति, एतलक्षणपक्षे सत्य- तिपचोबायकवं दूषकतावौजमेव साधनाध्यापकत्वविशिष्टं मलच्य- तानियामकं न तु व्यभिचारोबायकवं पक्षधर्मतावललभ्यसाध्यव्य- भिचारज्ञानस्य प्रकृतानुमानमूलभूतमाध्यतावच्छेदकावछिन्नमाध्य- ध्याप्तिधानाविरोधितया अकिञ्चित्करत्वादिति ध्येयम् । 'अनित्य- . बातिरिक्रति अनित्यत्वातिरिको य: शब्दधर्मस्तदतिरिक्तो यो- (२) रत्नकोषकारलक्षणमाइत इति ग०, ध।

·उपाधिवादः। स्यादेतत्पर्यवसितसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्या- पकउपाधिः, पर्यवसितं साध्यं पक्षधर्माताबलखभ्य यथा शब्दानित्यत्वातिरिक्तशब्दधातिरिक्तधर्मवान मेयत्वादित्यत्र पर्यावसितं यत्साध्यम् अनित्यत्वं तस्य धर्मस्तदानित्यर्थः, पर्यावमितं यत्माध्यमनित्यत्वमिति, नित्यत्वातिरिको यः भब्दधर्मस्तदतिरिकं विशिष्टाभावत्वादुभयं शब्दधर्मातिरिकं घट- खादिकमनित्यत्वञ्च तत्रादौ बाधादनित्यत्वस्यैव पक्षधर्मताबलेन मिद्ध- त्वादिति भावः । 'तस्य व्यापकमिति प्राद्धसाध्यस्य केवलावयितया नयापकत्वासम्भवादिति भावः। न चेदं सदनुमानमेवेति कथमत्रो- पाधिरिति वाच्यं। मौमांसकमतेनाभिधानात् तैः शब्दस्य नित्यत्वा- जौकारात्। यहा शब्दपदवयं शब्दत्वपरं तथाच शब्दवं अनित्य- त्वातिरिकशब्दत्वधर्मातिरिक्तधर्मवत् मेयत्वादित्यचेत्यर्थः, उदाहर- णन्तरमाह, 'यदि चेति, 'तथैवेति शब्दत्वं कृतकलातिरिक्त- शब्दत्वधर्मातिरिक्रधर्मवत् मेयत्वादितिक्रमणेत्यर्थः, 'तदा अनित्यत्व- मिति, पक्षधर्मताबललभ्यस्य कृतकत्वस्य व्यापकत्वादिति भावः । म चैवं पर्वतो वद्धिमान् धमादित्यादौ पर्वतीयवहिव्यापकत्वात् पर्वतत्व-पाषाणमयत्वायवतिव्याप्तिरिति वाच्यं। पक्षावृत्तित्वेन विशे- षणीयत्वादिति(१) इदयं। पक्षधर्मताबललभ्यसाध्यव्यापकस्य उपाधित्वे प्राचां संवादमाह, 'तदुक्रमिति, 'वाद्युक्रसाध्येति वाधुकं साध्य (1) पक्षावत्तिये सतीत्यनेन विशेषयीयवादितौति ग, घ.।

·सत्यचिन्तामणे व्यापक कृतकत्वमुपाधिः। यदि प तथैव कृतकत्वमपि शब्दे साध्यते तदा अनित्यत्वमुपाधिः। तदुक्तं “वायु- तसाध्यनियमच्युतोऽपि कथकरुपाधिरुद्भाव्यः पर्यव- सितं नियमयन् दूषकतावौजसाम्राज्यात्" इति । माध्यतावच्छेदकावच्छिवं माध्यमेव, तत्रियमच्युतोऽपि नयापक- तारहितोऽपि(१) 'पर्यवसितं नियमयन्' उपाधिः पक्षधर्मताब- समभ्यं व्याप्यं कुर्बन, उपाधिः कथकरुनान्य इत्यर्थः, उद्भावने हेतुमाह, 'दूषकतेति सत्प्रतिपक्षोत्रायकत्वस्य दूषकतावौजस्य तत्र सत्तादित्यर्थः । ‘एवं होत्यादि, पक्षधर्मताबलेन नित्यद्रव्यसमवेतत्व- पिद्धये असमवेतत्व-द्रव्यासमवेतवयोर्बाधस्कोरणय 'भावयवत्व इति द्रव्यसमवायिकारणकत्वे सिद्धे इत्यर्थः, 'जन्यमहत्त्वेति पत्र द्रव्यत्वमा- पस्य हेतुत्वे घटादौ यभिचार इत्यनधिकरणान्तं, तावमावस्य पादौ व्यभिचार इति द्रव्यत्वोपादानं, जन्यामधिकरणद्रव्यत्वस्या- प्रसिद्धत्वात्(९) महात्वेति, परमाखसिद्धिदशायां प्राकामादावश्चय- व्याप्तियहाय जन्येति, अखण्डाभाववान वैयर्थमिति थेयं, 'उपाधिः स्यात्' उपाधित्वेन ज्ञातः स्थादित्यर्थः, पक्षे पर्यवमितमाध्याव्याप- (१) वायुक्तसाध्ये नियमः व्यवीयस्येति बडीक्षिणा साध्यतावच्छेदका. वचिनसाध्यापकताराहिवरूपपर्यवसितार्थनामः। (२) अन्यस्य संयोगादो सम्बंच सवादपसिद्धिरिति भावः ।

·उपाधिवादान अनेन पक्षधर्मसाधनावच्छिन्नसाध्ययापकोपाधिः सं- राधते तादृशसाध्यस्य पर्यवसितत्वादिति, तब, रवं विद्यणुकस्य सावयवत्वे सिद्धे घणुकमनित्यद्रव्यासम- कत्वेन वस्खतिव्याप्नेरभावात् अत्र समवेतत्वमात्रस्य पक्षावृत्तिलाभा- वात् ' निद्रव्येति, पर्यवसितमाध्यममव्याप्त एव उपाधिरिति यदि परो ब्रूयात्तदायतिव्याप्तिरिति दर्शनाय 'द्रव्येति, 'तस्य व्यापक- मिति पदातिरिके तस्य व्यापकतया रहौतमित्यर्थ:(१) । न च प्रकते नित्यद्रव्यसमवेतत्वं पक्षधर्मताबसलभ्यमेव न भवति प्रभावमात्रगते- मानित्यद्रव्यसमवेतवाभावत्वन व्यापकतावच्छेदकेनानाकान्तत्वात् बा- धसहकारात् व्यापकतावच्छेदकप्रकारेण व्यापकतावच्छेदकाश्रयस्यै- वानुमितिनियमादिति वाच्यं । तादृशनियमे मानाभावात् । न चैवं घटेतरवयभाववानितिबाधसहकारेण वहिव्याप्यधूमवान् पर्वत- इति परामाद्घटादेरप्यनुमित्यापत्तिरिति वाच्यं। बाधभेदेन कार्य-कारणभावभेदात् तादृशबाधस्था हेतुत्वात् अनुभवानुरोधि- वात् कल्पनायाः । न च तथापि घटेतरद्रव्याभाववानित्यादिवा- धमहकारेण वहिव्याप्यवत्तापरामर्शाघटादेरनुमित्यापत्तिर्दुवारा तादृम्बाधदशायां द्रव्यादिव्याप्यवत्तापरामाद्घटानुमित्युत्पत्त्या तादृश्याधस्य घटानुमितौ हेतुत्वादिति वाच्च। द्रव्यादिव्याप्यवत्ताप- रामर्शजन्यातिरिकाथास्तादृशयाधजन्यघटानुमितेरलोकतया द्रव्या- (अयासिरियापकतया सिमित्यर्थः इति का।

·तत्वचिन्तामो बेतं जन्यमहत्वानधिकरणद्रव्यत्वादित्य निस्पर्शद्रव्य- समवेतत्वमुपाधिः स्यात, भवति हि नित्यद्रव्यसमवे- नत्वं पर्यवसितं साध्यं तस्य व्यापकं साधनाव्यापकच । किञ्च पक्षधर्मताबललभ्यसाध्यसिद्धौ निष्फल उपाधिः दिव्याप्यवत्तापरामर्शविरहादेव तादृशबाधसत्वेऽपि वहिव्यायवत्ता- परामर्शतदनुत्पत्तेः अन्यथा उनियमाभ्युपगमेऽपि उक्रापत्तेर्दुवीर- वात्। न हि नियमव्यभिचारभिया मामग्रौ कार्य ना यति, इति भावः । एतदखरसेनेवाह, 'किञ्चेति, इत्यपि केचित्। वस्तुतस्तु ननु भवन्मतेऽपि स्पर्शवदसमवेतत्वस्य उपाधित्वेन ज्ञानापत्तिः पक्षातिरिक्त प्रामाध्यव्यापकताज्ञानसम्भवात् पचे माधनाव्यापकत्वज्ञानसम्भवाच, चाँद चावदवानवस्थाप्रसङ्गरूपविपक्षबाधकतर्कण कस्थचिबिरवयवस्य खर्भवतः सिद्धौ तत्समवेतद्रव्ये माथाव्यापकत्वज्ञानान्न तथा तदा ममापि तुष्यमित्यवरमादाह, 'किश्चेति, 'पक्षधर्मताबललभ्येति पक्षधर्मताबलनन्यायाः माध्ययको सिद्धावित्यर्थः, 'निष्फल उपाधि- रिति निष्कालमुपाधिवेन ज्ञानमित्यर्थः, 'कस्थ व्यापक इति कस्ख ध्यापकत्वेन यह इत्यर्थः, तज्ज्ञानं विमा तड्यापकत्वग्रहायोगादिति भावः । मनु प्रकृतानुमानेन तत् यहोवा उपाधौ तयापकत्वग्रहो यदि तदेव सिध्यसिद्धिव्याघातः किन्तु अनुमानान्तरात् प्रमाणान्तरेण वा तदरहौवा उपाधौ तड्यापकत्वग्रहः स्थादित्यत पाह, 'न हौति न वेत्यर्थः, 'मोपाधौ' मोपाधितया जाते, 'यस्य व्यापक इति, तथाच सोपाधी साध्यस्य परधर्मताबललभ्यत्वमेवामिद्धमिति भावः ।

·उपाधिवादः। ३९५ तदसिद्वौ च कस्य व्यापकः, न हि सोपाधी पक्षधर्म- ताबलात् साध्यं सिध्यति यस्य व्यापक उपाधिः स्थादिति। इति श्रीमह शोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणे अनुमानास्थहितीयखण्डे उपाधिवादपूर्वपक्षः । रदमुपलक्षणं वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वादित्यादावुद्भूतरूप- वत्त्वादावव्याप्तिः, न हि तत्र वहिव्यत्वावच्छिन्नपत्यक्षत्वादिकं पक्ष- धर्मताबललभ्यं, न च पक्षधर्मताबललभ्यत्वं यदा कदाचिद्यस्य कस्य- चित् पक्षधर्मताबललभ्यत्वं अत एवोद्भूतरूपवत्त्वादावपि माव्याप्तिः विशिष्टे लाघवज्ञानादिसहकारेण वहिव्यत्वावच्छिन्नप्रत्यजत्वादा- वपि कदाचित् पक्षधर्मतावललभ्यत्वादिति वाच्यं । प्रसिद्धानुमाने महानसत्वादेरप्युपाधितापत्तेः महानसीयवयादेरपि कदाचित पक्षधर्मताबललभ्यत्वेन तयापकत्वादित्यास्तां विस्तरः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौम-विरचिते तत्वचिन्तामणिरहस्य अनुमामाख्यद्वितीयखण्डरहस्ये उपाधिवादपूर्वपक्षरहस्यं ।

·[ २८ ] अयोपाधिवादसिद्धान्तः। अबोच्यते यद्यभिचारित्वेन साधनस्य साध्यव्यभि- चारित्वं स उपाधिः, लक्षणन्तु पर्यावसितसाध्यव्यापकत्वे सति साधनाव्यापकत्वं, यहावच्छेदेन साध्यं प्रसिहं अथोपाधिवादसिद्धान्तरहस्यं । प्रथमतो सध्यतानियामकं सत्यतावच्छेकं निर्वकि, 'यदिति, प्रस्थ भक्षणपने पक्षणवित्ययिमयन्धासङ्गतः । यद्यभिचारित्वेनेत्यत्र वै- भिवं बतौयार्थः, अन्वयश्चास्य माध्ययभिचारित्वेन, तथाच या- भिचारित्वविशिष्टं माध्ययभिचारिखं 'साधनस्य' माधनवृत्ते, उपाधिरिति यथाश्रुतोऽर्थः, वैशिष्यश्च विशेषणताविशेषसम्बन्धेनैका- धिकरणत्तित्वं, वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षपाश्रयत्वात् प्रमेयत्वादेत्यादौ विशिष्टमाध्यव्यापकोपाधौना उद्भूतरूपवत्वादीनां व्यभिचारित्वेन विभिडं माध्ययभिचारित्वमपि साधनवृत्ति भवत्येवेति न तत्रा- व्याप्तिः, वकिमान् धूमात् द्रव्यं पृथिवोबादित्यादिमद्धेतौ माध्य- थापके वहिमामयीमत्त्व-गुणवाचादावतिव्याप्तिवारणय साधन- वृत्तिवप्रवेशः, साधनपदश्च माधनतावच्छेदकावचित्राधिकरणवपरं, तेन न द्रव्यं विशिष्टमवादित्यादौ विशिष्टस्यानतिरिकत्वेऽपि गुणवालादावतियाप्तिः, वकिमान् धूमात् द्रव्यं पृथिवौवादित्यादि- महेतौ माध्ययाप्यस्य महानसत्व-घटत्वादेवारणय 'माध्ययभिचा- ·उपाधिवादः। ११७ रित्वप्रवेशः। यत्मामानाधिकरण्यविशिष्टं माध्यव्यभिचारित्वमित्युको धूमवान् वः रूपवान् द्रव्यत्वादित्यादौ साधनव्यापके वहिमाम- गौमत्व-द्रव्यत्वादावतिव्याप्तिरतो 'यद्यभिचारिखविशिष्टमिति, यय- भिचारित्वं माध्यव्यभिचारित्वञ्च साधनतावच्छेदकावच्छिन्नाधिकरण- तासौत्युको पर्वतो धूमवान् बहेरित्यादौ पर्वतेतरत्व-महानसे- तरत्वादेरिदं गुरु रूपादित्यादौ पृथिवौत्वाभाव-घटत्वाभावादेखो- पाधितापत्तिः अतो विशिष्टत्वप्रवेशः, तेषां व्यभिचारित्वविशिष्ट- साध्यव्यभिचारित्वञ्च न कुत्रापि हेतुव्यक्तौ तदधिकरणसाव्यको वेति तड्युदासः तृप्ततत्तद्दशित्व-तत्तद्रूपत्वाद्यवच्छिन्नाधिकरणतयैव वहित्व-रूपत्वाद्यवच्छिन्नाधिकरणताबुड्युपपत्तौ सकलवग्यधिकरण- रूपाधिकरणमाधारणतिरिक्तैकतदवच्छिन्नाधिकरणत्वकल्पने गौर- वामानाभावाच। अत एव रूपवान् द्रव्यत्वात् द्रव्यं सत्त्वादित्यादा- वपि पृथिवीवाभाव-घटत्वाभावादौ नातिव्याप्तिः हेतौ पृथिवौत्वा- भावादिष्यभिचारित्वविशिष्टसाध्यव्यभिचारित्वसत्त्वेऽपि कुत्रापि हेव- धिकरणताव्यक्तौ तद्विमिष्टमाध्यव्यभिचारित्वविरहात् अवश्यक्तृप्तपथि- वौत्व-जलत्वादिविशिष्टद्रव्यत्वत्व-सत्तावावच्छिनाधिकरणतयैव द्रव्य- त्वत्व-सत्तावाद्यवच्छिन्नाधिकरणताबुड्युपपत्तौ पृथिव्यादिनवकमाधा- रणतिरिक्तैकद्रव्यत्वत्वावच्छिन्नाधिकरणतायाः गुणादित्रयसाधारण- तिरिकैकसत्तावाद्यवच्छिन्नाधिकरणतायाः कल्पने गौरवात् माना- भावाच। जलत्वविशिष्टद्रव्यवाधिकरणत्वं न पृथिवीवृत्तौतिप्रत्ययवत् द्रव्यत्वत्वावच्छिनाधिकरणत्वं न पृथिवीपत्तौति प्रत्ययस्थापि यकि- चिदधिकरणताव्यतिमादाय प्रमावस्य इष्टत्वात्, अन्यथा तत्तदधि- 43 ·वचिन्तामणे करणतायतीनां द्रव्यत्ववानवच्छिववेन पृथिवौन्तिद्रव्यवाधिकरणावं गद्रव्यत्वत्वावशिषमितिप्रतीतेरपि चकिचिदधिकरणतायकि- मादाय प्रमावापत्तेः । अस्तु वा अवच्छेदकतासम्बन्धेन एकाधि- करणत्तिवरूपं वैशियमेव बतौयार्थः, तथाच वडिल-रूपाव- द्रव्यत्वलावच्छिबाधिकरणत्वस्थ मकखतदवविवाधिकरणनिष्ठस्यै- कत्वेऽपि न तिः पर्वतेतरत्वादियभिचारित्वस्य माध्ययभिचारित्वे नादृप्रवैशिष्यस्थाप्रमिद्धत्वादेवातिव्याप्तिविरहात्। इत्यञ्च यद्धर्मा- बलिषयभिचारित्वविशिष्टसाध्ययभिचारिबाधिकरणं साधनताव- छेदकावच्छिषमाधनाधिकरणत्वं माध्यममानाधिकरणवृत्ति तडूम- वावमुपाधित्वमिति निष्कर्षः, तेन धूमवान् बहेरित्यादावा:न्धनं न द्रव्यत्वादिरूपेणोपाधिः । धूमवान् वरित्यादौ विरुद्धस्य जल- लोदेपाधितावारणाय वृत्यन्तं नर्मविशेषणं, सायाधिकरण- निडाधारतानिरूपिताधेयतावच्छेदकं तदर्थः, तेन द्रव्यं प्रमे- चलादित्यच द्रव्यान्यत्वविशिष्टसत्त्वं द्रव्यं सत्त्वादित्यच द्रव्यभेद- विभिष्टगुणभेदश्च नोपाधिः, यडूमावच्छिन्नव्यभिचारित्वञ्च पद्धा- वछिन्नवदन्यवृत्तित्वं यद्धर्मावच्छिन्नाभावीयनिरवछिन्नाधिकरण- तावत्तिवं वा सेन गन्धवान् द्रव्यत्वादित्यादौ साधनव्यायके संयोगादौ पातिव्याप्तिः द्रव्यत्वाभाववान् सन्चादित्या खाभाववद्- वृत्तिवरूपस्वव्यभिचारित्वेन हेतौ माध्यव्यभिचारानुमानसमर्थोऽपि मंयोगाभावादिन संग्रायः वक्ष्यमाणशक्षणाभाकान्तवादतो न तचा- व्याप्तिः। न च तथापि धूमवान् वहेरित्यादौ माध्यव्याप्यमहानस- बादावतियाप्तिः तयभिचारिबविशिष्टसाध्ययभिचारित्वखापि - ·उपाधिवाद। बधिकरणतावृत्तिवादिति वाच्यं । तच तस्य सक्ष्यत्वात् महान- मायोगोलकान्यतरत्वावच्छिनधूमव्यापकत्वे सति तदवच्छिन्नवयव्या- पकत्वेन वक्ष्यमाणलक्षणाकान्तवात् “सङ्घ साध्यसमानाधिकरणः सदु- पाधयः हेतावेकाश्रये येषां ख-साध्यव्यभिचारिता" इति सिद्धान्ताच, येषां खव्यभिचारिता साध्यव्यभिचारिता च एकाश्रये एकस्मिनधि- करणे हेताविति तदुत्तरार्द्धार्थः, एकस्मिन्त्रधिकरणे इत्युपादानात् पर्वतो धूमवान् वहेरित्यादौ पर्वतेतरत्व-महानसेतरत्वादेः इदं गुरु रूपादित्यादौ पृथिवौत्वाभाव-घटत्वाभावादेव न संग्रहः । न च तत्र तेषामपि संग्राह्यत्वमस्विति वाचं । व्याप्ति-पक्षधर्मतयोरेकतरभङ्ग- स्थावश्यकतया तत्र तयभिचारित्वेनाविशेषितेन विशेषितेन वा माध्य- व्यभिचारित्वानुमानासम्भवात् रूपवान् द्रव्यत्वात् द्रव्यं सत्त्वादित्यादा- वपि पृथिवौवाभाव-घटत्वाभावादिर्न मंग्राह्यः जलसमवेलनित्यत्वा- दिविशेषितेन तत्तयभिचारित्वेन तत्र माध्यव्यभिचारानुमानसम्भवेऽपि सद्यभिचारित्व-माध्यव्यभिचारित्वयोरेकस्मिवधिकरणे हेतावसम्भ- वात् तत्र तदनुपाधित्वस्य उपाध्याथादिमकलतान्त्रिकसमतत्वादिति सब चतुरसम् । केचित्तु हेतावेकाश्रये हेतुरूपे एकस्मिन्त्रधिकरणे एकस्यां हेतु- व्यसाविति यावत्, तेन रूपवान् द्रव्यत्वात् द्रव्यं सत्त्वादित्यादौ पृथिवी- वाभाव-घटत्वाभावादिरपि संग्रायः, इदं गुरु रूपादित्यादौ तु मन संग्रायः एकस्या एव वक्रिव्यकोरयोगोखक-पर्वताधुभयवृत्तिवसम्भवे धूमवान् वक्रेरित्यत्र पर्वतेतरत्व-महानमेतरत्वादेरपि संग्रहानच तत्र अब तेषां संपावत्वेन वक्ष्यमाणलक्षणस्य तपाध्यायापत्तिरिति वाच्यं ।

·सावचिन्तामयी समक्षणस्यापि तत्साधारणतया अग्रे व्याख्यास्यमानत्वात्। न च तत्र तेषां संपायवे श्राधेयव्यारेकत्वेऽप्युकयुक्त्या अधिकरणयक्रिभेदेन अधि- करणताव्यक्तिभेदात् प्रकृतलक्ष्यतावच्छेदकस्य तत्राव्याण्यापत्तिः उक्त- युक्त्यनादरे रूपत्वावच्छिन्नाधिकरणत्वस्याप्यविशेषेण सकलरूपाधिक- रणमाधारणस्वैकस्य सुवचत्वात् इदं गुरु रूपादित्यादौ पृथिवौत्वार भावादावतिव्याप्तिः तत्र तदलक्ष्यतायाः सर्वसम्मतत्वादिति वाच्यं। यद्यभिचारित्वेन यविष्ठाव्यापकताकत्वेन विशिष्टं साध्यव्यभिचारित्वं माध्यनिष्ठाव्यापकताकलं साधनस्य माधनतावच्छेदकावच्छिन्नमाध- नवृत्ति स उपाधिरित्यर्थात्। तथाच माधनतावच्छेदकावच्छिन्न- यत्साधनव्यक्त्यव्यापकतावच्छेदकं माध्यतावच्छेदकं साधनतावच्छेदका- वच्छिवतत्साधनव्यक्त्यव्यापकतावच्छेदको यो धर्मः माध्यममानाधि- करण्यक्तितद्धर्मवत्त्वमुपाधित्वमिति फलितमिति न कोऽपि दोष- इत्याडः। तदसत् रूपवान् द्रव्यत्वादित्यादौ पृथिवीलादेपाधित्वस्य उपाध्यायादिमकलतान्त्रिकासम्मतत्वात् । अन्ये तु यद्धर्मावछिन्नवदन्यत्वेन विशिष्टसाधनाधिकरणे माध्य- वदन्यत्वं वर्त्तते तद्धर्मावच्छिन्नत्वमुपाधित्वमिति लक्ष्यतावच्छेदक ला- घवात्, तथाच द्रव्यत्वत्वावच्छिन्त्राधिकरणत्वस्य सकलाधिकरणमा- धारणस्य एकत्वमतेऽपि रूपवान द्रव्यत्वादित्यादौ पृथिवौत्वाभावादौ नातिव्याप्तिः । न वा रूपत्वावच्छिन्नाधिकरणत्वस्यैकत्वेऽपि इदं गुरु रूपादित्यादौ तबातिव्याप्तिः, इत्यञ्च ययभिचारित्वेन यद्धर्माव- छिन्नवदन्यत्वेन साधनस्य माधनाधिकरणस्य माध्यव्यभिचारित्वं साध्यवभिनत्वं स उपाधिः तद्धर्मावच्छिन्नमुपाधिरित्यर्थः, हतीयार्थस्य ·उपाधिवादा। २.१. तदवच्छिन्नं पर्यवसितं साध्यं, स च धर्मः कचित् साधनमेव, क्वचिद्व्यत्वादि, क्वचिन्महानसत्वादि, वैशियस्य माधनाधिकरणेऽन्वयः, निरुक्कसाध्यममानाधिकरणलेन च तद्धमी विशेषणीयः तेन साध्यविरुद्धधर्म नातिव्याप्तिरिति लक्ष्य- तावच्छेदकं परिष्कुर्वन्ति । तदसत् उदक्षरत्वादिति समासः । श्रच स्वक्ष्यतावच्छेदकस्यैव लक्षणत्वसम्भवेऽपि येन रूपेण शा- तस्य उपाधेर्दोषत्वं तादृशं लक्षणमाह, 'लक्षणन्वित्यादिना, पर्याव- मितपदार्थमाह, 'यद्धमति, 'यद्धविच्छेदेन' यद्धर्मवति, 'माध्य प्रसिद्धं माध्यं वर्तमानं, 'तदवच्छिन' सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन नादृशयत्किञ्चिद्धर्मविशिष्टमित्यर्थः, यथाश्रुतेऽवच्छेदकत्वं नाचान्यन- वृत्तित्वं न वानतिरिक्तत्तिवं मित्रातनयत्वादीनां तदसम्भवाना न वा स्वरूपसम्बन्धविशेषः मित्रातनयत्वादीनां तथात्वे मानाभावादि- त्यसङ्गतत्वापत्तेः। अच व्यधिकरणयत्किञ्चिद्धर्मविशिष्टस्य माध्यस्य पर्यवसितपदार्थत्वे अप्रसियापत्तिरतो धर्मविशेषपरिचयाय प्रसि- द्धान्तं न तु लक्षणघटकं, "लक्षणन्तु सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन यत्किञ्चिद्धर्मविशिष्टसाध्यव्यापकले मति साधनाव्यापकत्वमेव । केचित्तु 'प्रसिद्धं निश्चितं, एतच पर्यवसितपदार्थतया स्वरूप- कथनमित्याः। 'कचित् साधनमेवेति काकः व्यामो मित्रातनयवादित्यादा- वित्यर्थः, 'क्वचित् द्रव्यत्वादौति वायुर्वहिरिन्द्रियप्रत्यक्षः प्रमेयत्वा- दित्यादावित्यर्थः, 'कचिन्महानमत्यादौति धूमवान् बहेरित्यादा- ·२४२ सावचिन्तामणी वित्यर्थः । न च तपाईन्धनादेः शुद्धमाध्यव्यापकत्वस्यैव सम्भवात् अव- चिनसाध्यव्यापकवं अतोऽभ्युपेयमिति वायं। एमाध्यव्यापकने- ऽपि विशिष्टसाध्यव्यापकवानपायात्, परन्तु व्यर्थविशेषणतया वि- शिष्ठं व्याप्यतावच्छेदकं भवतु न वेत्यन्यदेतत् । मनु सामानाधि- करण्यसंसर्गण यत्किञ्चिद्धर्मविशिष्टस्य माध्यस्य व्यायकले सति माधनाव्यापकत्वस्य लक्षणवे वद्धिमान् धूमादित्यादिमङ्केतावपि सपबैकदेशवृत्तिधर्मस्य व्यञ्जनवत्त्वादेरुपाधिताप्रमाः महानमत्वाद्य- वच्छिववयादिव्यापकत्वादिति चेदचोपाध्यायाः पद्धर्मविशिष्टमा- यव्यापकत्वं तद्धर्मविशिष्टसाधनाव्यापकत्वस्यैव विवक्षितत्वात् । न वं 'कपिमहानसत्वादौति मूलमसङ्गतं तद्विशिष्टसाधनाव्यापकत्वस्य आन्धनादावभावादिति वाचं । धूमानधिकरणवयधिकरणस्थापि महानदस्य सत्त्वात् । तदिशिष्टत्वञ्च मामानाधिकरणसम्बन्धेन तेन रूपवान् पृथिवीलादित्यादौ तद्घटोत्पत्तिकालौनत्वविशिष्टरूपव्या- पकस्य तद्घटे तविशिष्टपृथिवौत्वाव्यापकस्य तद्घटान्यत्वस्थ भोपा- धित्वप्रसङ्गः, साध्यपदश्च माध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यपरं, तेन गुण- कर्मान्यत्वादिविशिष्टमत्तावान् प्रमेयत्वादित्यादौ द्रव्य-कर्मान्यत्वादि- विशिष्टसत्ताव्यापके तादृश्यप्रमेयत्वायापके च गुणत्वादौ नातियाप्तिः। साधनपदमपि माधनतावच्छेदकावच्छित्रसाधनपरं, तेन द्रव्यं गुण- कर्मान्यत्वविभिष्टमचादित्यादौ द्रव्य-गुणान्यतरत्वविशिष्टद्रव्यत्वव्यापक तादृशशद्धमत्ताया अव्यापके च गुणन्यत्वे नातिव्याप्तिः, इदं गुरु पादित्यादौ पृथिवौत्वाभावादिरिव रूपवान् द्रव्यत्वात् महा- काखान्यो घटादित्यादावपि पृथिवौलाधभाव-वकासभेदादिन ·उपाधिबादः। सध्य इति न तपाथाप्तिरिति भावः । रूपवान् द्रव्यत्वादित्यादौ पृथिवौत्वाभावादेर्लक्ष्यतापक्षे तु 'यद्धविच्छेदे' रति सप्तमौ पडूर्म- विशिष्ट इत्यर्थः, साधनाधिकरण इति शेषः, 'मशब्दश्च निषेधार्थकः, 'प्रसिद्ध वर्तमानं, तथाच माध्यानधिकरणसाधनाधिकरणकृति- धर्मावछिनमाध्यव्यापकतावच्छेदकत्वे मति माधनाव्यापकतावच्छेदको यो धर्मस्तत्त्वमुपाधिसमिति फलितं, विशिष्टसाध्यव्यापकोपाधा- वव्याप्तिवारणयावच्छिनातं माध्यविशेषणं, रूपवान् द्रव्यत्वादित्यादौ माध्यानधिकरणं साधनाधिकरणं वाय्वादि तवृत्तिधर्मी वायु- जलान्यतरलादिस्तद्धर्मावच्छिन्नमाध्यव्यापक एव पृथिवीवाभावादि- रिति तचापि लक्षणसमन्वयः । यत्किञ्चिद्धावच्छिन्नमाध्यव्याप- कत्वस्य साधनाधिकरणवृत्तिधर्मावच्छिवसाध्यव्यापकत्वस्य वाभि- धाने वझिमान् धूमादित्यादिमखेतावपि साध्यव्याप्यमहानसत्व- व्यञ्चनवत्त्वादेरप्युपाधितापत्तिरिति माध्यामधिकरणमाधनाधिक- रणवृत्तिवं धर्मविशेषणं, माध्यानधिकरणसाधनाधिकरणच मद्धेता- वप्रसिद्धमतो न तद्दोषतादवस्यम् । महानसत्वव्यञ्जनवत्त्वादेरपि महानस-जलहदान्यतरवादिविशिष्टसाध्यव्यापकतया तद्दोषतादव- स्यवारणाय साधनाधिकरणप्रवेशः, साधनाधिकरणत्वच्च माधन- तावच्छेदकविभिष्टाधिकरणत्वं, तेन द्रव्यं गुण-कर्मान्यत्वविभिष्ट- सत्वादित्यत्र माध्यानधिकरणमाधनाधिकरणवृत्तिरूप-घटान्यतर- त्वावच्छिन्नसाध्यव्यापके(१) पृथिवीत्वादौ नातिव्याप्तिः । (१) साध्यानधिकरणसत्ताधिकरणत्तिरूप-घटान्यतरत्वावछिन्नसाध्य- थापक इति ख.. ग.। साध्या- ·सचिन्तामो मधिकरणमाधनतावच्छेदकविशिष्टसाधनाधिकरणप्रसिद्धेः साध्या- मधिकरणलमपि माध्यतावच्छेदकविमिष्टानधिकरणत्वं, तेन गुण- कान्यत्वविशिष्टसत्तावान् जातेरित्यत्र मत्तानधिकरणजात्यधिकरणा- प्रसिद्धावपि द्रव्यत्वादी माव्याप्तिः । न चैवमुपाधिभरौरभान एव माध्यव्यभिचारभानादुपाधिव्यभिचारेण पुनर्व्यभिचारानुमानमफलं स्थादिति वाच्यं । हेतविशेष्यकसाध्यव्यभिचारप्रकारकज्ञानार्थं तदनुमानस्थावश्यकत्वात् तादृशज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकत्वात् यत्रोपा- धित्वज्ञानात् पूर्व साधनाधिकरणस्य न माध्यामधिकरणत्वज्ञान तब निश्चितोपाधित्वाभावस्थापौष्टत्वात् । माध्यव्यापकत्वमपि माध्यता- वच्छेदकविशिष्टसाध्यव्यापकत्वं बोध्यं, अन्यथा गुण-कर्मान्यत्वविशिष्ट- सत्तावान् जातेरित्यत्र यत्वादावव्याप्यापत्तेः तत्र द्रव्य-गुणन्य- तरत्वेन्द्रव्य कर्मान्यतरत्वादिरूपतादृशधर्मावच्छिन्नविशिष्टसत्ताव्याप- कत्वेऽपि तादृशद्धमत्ताव्यापकत्वविरहात्। न च निरुतमाध्यामधि- करणनिरुक्तसाधनाधिकरणवृत्तिधर्मावच्छिन्ननिस्कसाध्यसमानाधि- करणवृत्तिवे सतीत्येवास्तु किं व्यापकतावच्छेदकत्वपर्यन्तानुस- रणेन तादृशमाध्यममानाधिकरणवृत्तित्वञ्च तादृशमाध्याधिकरणनि- रूपिताधेयतावच्छेदकत्वं तेन द्रव्यं सत्त्वादित्यत्र द्रव्यान्यत्वविशिष्टमत्वे नातिव्याप्तिरिति वाचं । व्यापकत्वाप्रवेशे उपाधिशरीरभानस्य उपाधिव्यभिचारित्वनिष्ठमाध्यव्यभिचारित्वव्याप्पिग्रहोपयोगित्वासम्भ- वात् यथामनिवेशे वैयर्थाभावात् । धूमवान् वक्रेरित्यादौ माध- नव्यापकस्य प्रमेयत्वादेवारणय साधनाव्यापकतावच्छेदकत्वप्रवेशः, माधनपदश्च माधनतावच्छेदकावच्छिन्नसाधनपरं, तेन द्रव्यं गुणान्य- ·उपाधिवादः। মাছি समव्याप्तस्य विषमव्याप्तस्य का साध्यव्यापकस्य व्यभिचारेण साधनस्य साध्यव्यभिचारः स्फुट एव व्यापकव्यभिचारिणस्तद्याप्यव्यभिचारनियमात्, साध- नावच्छिन्न-पक्षधावच्छिन्नसाध्यव्यापकयोार्यभिचारि- बविशिष्टमत्त्वादित्यत्र द्रव्य-कर्मान्यतरत्वादिरूपतादृशधर्मावच्छिन- माध्यव्यापके गुणन्यत्वे नातिव्याप्तिः। न चैवं इदं गुरु रूपादिया- दावपि अल-तेजोन्यतरत्वादिरूपतादृभधर्मविशिष्टसाध्यव्यापकतया पृथिवौत्तिरूपाव्यापकतया च पृथिवीवाभावादेरुपाधितापत्तिः पृथिवीलाभावव्यभिचारिरूपव्यतः पृथिवीमात्रनिष्ठतया माध्यव्यभि- चारित्वाभावात्तत्र तदनुपाधित्वस्य सर्वसम्मतत्वादिति वाच्यं। पूर्व- दलप्रविष्टा या साधनव्यक्तिः साधनतावच्छेदकविशिष्तसावन- व्यक्तवव्यापकत्वस्थ विवक्षितत्वात्, द्रव्यत्वाभाववान् मत्त्वादित्यत्र खाभाव- वहृत्तित्वरूपखव्यभिचारित्वेन साध्यव्यभिचारानुमानममर्थोऽपि संयो- गाभावादिन संग्राह्यः, तेन उपाध्यायमतेऽत्र मते च न तत्रा- व्याप्तिरिति समासः । ददानौं प्रसङ्गादुपाधिव्यभिचारेण माध्ययभिचारामुमितेः प्रकारं व्युत्पादयति, ‘तथा हौति, 'समव्याप्तस्थ' माध्यव्याप्यस्य, 'विषमव्याप्तस्य' साध्याव्याप्यस्य, यथाश्रुतेऽये 'माध्यव्यापकस्येत्यस्य वैय- पित्तेः, 'साध्यव्यभिचारः' माध्यव्यभिचारग्रहः, 'स्फुट एव' स्फुटतरं सम्भवत्येव, 'यभिचारित्वेन' व्यभिचारित्वेनापि, 'साधनस्य माध्यय- भिचारित्वमेव' माधनस्य माध्ययभिचारित्वग्रहः सम्भवत्येव, 44 ·२०८ सावचिन्तामो वेन साधनस्य साध्यव्यभिचारित्वमेव, यथाध्वंसस्या- नित्यत्वे साध्ये भावत्वस्य, वायोः प्रत्यक्षत्वे साध्ये उद्भूत- रूपवत्वस्य च, विशेषणाव्यभिचारिणि साधने विशिष्ट- विशिष्टसाध्यव्यापकव्यभिचारित्वेन विशिष्टसाध्यव्यभिचारित्वग्रह एव सम्भवति मतु शद्धसाध्यव्यभिचारग्रहदूत्यत आह, 'विशेषणेति, 'विशेष्येति विशेष्यव्यभिचारित्वरूपतानियमादित्यर्थः । न च विभि- छाभाव-विशेष्याभावयो देन व्यभिचारभेदात् कथं विशिष्टव्य- भिचारो विशेष्यव्यभिचारात्मक एवेति वाच्यं। विशिष्टाभावो विशेष्य- विशेषणाभावाभ्यां नातिरिच्यत इत्यभिप्रायात्,(१) विशिष्टाभावस्था- तिरिकवेऽपि विशेष्याभावाधिकरणस्य विशिष्टाभावाधिकरणत्व- निगमेन विशेष्वाभावाधिकरणवृत्तित्वस्य विविष्टाभावाधिकरण- वृत्तिवरूपत्वाच। श्रतएवेति यतएव विशेषणव्यभिचारिणि साधने 'विभिटमाध्यव्यभिचारो विशेष्यीभूतशुद्धसाध्यव्यभिचारखरूपोऽतएवे- त्यर्थः, 'नार्थाभारमिति वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वादित्यादावुद्भूत- रुपवत्तव्यभिचारित्वेन विशिष्टसाध्यव्यभिचारमाधने नार्थान्तरमित्यर्थः, 'विशेषणेति, यत इत्यादिः, ‘पचधर्मताबलादिति विशेष्यव्यभिचारित्वे- तरविशिष्टसाध्यव्यभिचारित्वस्य बाधयहसहकारादित्यर्थः, विशेषणा- व्यभिचारिमाधने विशिष्टसाध्यष्यभिचारस्य विशेष्योभूतशद्धसाध्यव्य- भिचारखरूपत्वेन विभेष्योभतशुद्धसाध्यव्यभिचारस्यापि व्यापकतावच्छे (१) तथाच विशेषयवति विशिकामावो विशेष्याभावरूपः, विशेष्य- बवि विशेषवामावरूपश्चेति भावः ।

·उपाधिवादः। भ ध्यभिचारस्य विशेष्यव्यभिचारित्वनियमात् । अतरव नार्थान्तरं विषणाव्यभिचारित्वेन जाते साधने विशि- ष्टव्यभिचारः सिध्यन् विशेष्यसाध्याव्यभिचारमादायैव दकावच्छिचत्वादिति भावः। न च तस्थ व्यापकतावच्छेदकावछिन- वेऽप्यनुमितेापकतावच्छेदकप्रकारकबनियमादिशिष्टसाध्यव्यभिचा- रित्वप्रकारिकैव धौः स्यात् तथाचार्थान्तरमेव शद्धसाध्यव्यभिचारिख- प्रकारकबुद्धेरेव कारणीभूतव्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकत्वेनोद्देश्यत्वादिति वायं। दूतरकोटिबाधसहकारेण व्यापकतानवच्छेदकरूपेणापि व्याप- कतावच्छेदकावच्छिन्नानुमितिखौकारात्। 'अन्यथा' विशेष्यव्यभिचा- रित्वाविषयकत्वे, 'अपर्यवसानात्' अपर्यवसानप्रसङ्गात् अम्मालास- जादिति यावत्, विशेषणव्यभिचारित्वस्य तत्र बाधितलादिति भावः । ननु तथापि अनुमितेापकतावच्छेदकप्रकारकत्वनियमे पक्षधर्म- ताबलादपि शुद्धसाध्यव्यभिचारित्वप्रकारिका धौर्न सम्भवतीत्यखरमा- दाह, यद्देति, 'द्रव्यप्रत्यक्षत्वेति द्रव्यत्वावच्छिन्नप्रत्यक्षत्वेत्यर्थः, महत्ववत्' चक्षुरादिनिष्ठमहत्ववत्, तेन घटादिवृत्तिमहत्त्वस्य माध्य-माधनविक- लत्वेऽपि न पतिः। ददश्चानुमानं प्रत्यक्षपरिमाणवत्त्वाद्युपाध्यभिप्रायेण न त उद्भूतरूपवत्त्वोपाध्यभिप्रायेण तस्यात्मनि व्यभिचारेण द्रव्यत्वा- वच्छिन्नप्रत्यक्षत्वाव्यापकत्वात्, तद्व्यभिचारित्वस्य सुखादौ प्रत्यक्षत- व्यभिचारित्वव्यभिचाराच्च इत्यपि द्रष्टव्यं। न च 'द्रव्यप्रत्यक्षवव्यापकत्यप द्रव्यपदवैयर्थमिति वाच्यं । प्रत्यक्षपरिमाणववादियभिचारिलस्यैव ·तत्वचिन्तामो सिध्यति पक्षधर्मसाबलात् अन्यथा प्रतोतेरपर्यवसा- नात् । न च पक्षधर्मताबलात् प्रकृतसिद्धावान्तरम् । यहा प्रत्यक्षस्पर्शाश्रयत्वं प्रत्यक्षत्वव्यभिचारिद्रव्यत्वाव्य- हेतुत्वात्, द्रव्यप्रत्यक्षवव्यापकत्वोपन्यासस्त तर्कप्रदर्शनायेति,(१) 'स्याम- मिनातमयत्वेति मिषातमयत्वावच्छिनध्यामवेत्यर्थः, प्रचापि भाकपा- कजलव्यभिचारित्नादित्येव हेतः, व्यापकलोपन्यासस्तु तर्कप्रदर्शनायेति ध्येयं । 'अघटत्ववदिति, मनु अघटत्वं घटभेदः स च नान्वयेन दृष्टान्तः सत्यन्तविशेषणभावेन साधनविकलत्वात्, नापि व्यतिरेकेण, माध्यस्य तन सत्त्वादिति चेत् अत्रास्मगुरुचरणा:(१) यथाहि धूमवविशिष्टप्रमे- थत्वं वयव्यभिचारि तथा मिवातनयत्वादिविशिष्टं मदघटखमपि मित्रीतनयमाव्यभिचार्यवेति भावः। मनु मित्रातमयत्वाव्यभिचारित्वं मिचातभयवाभाववदत्तिवंतच मित्रातनयत्वविभिष्टे घटत्वेऽपि नास्ति विशिष्ट स्थानतिरिक्ततया गुणाद्यन्यत्वविशिष्टमत्ताया गुणदिवृत्तित्वव- भिवातनयत्वादिविशिष्टाघटवस्थापि मित्रातनयभिने सत्त्वावड्यभा- वववृत्तित्वरूपवयव्यभिचारित्वमपि न धूमलविशिष्टप्रमेयत्वे तथाच (१) पत्र “यो यद्यापकव्यभिचारी स्यात् स ताभिचारी स्थादिति स्थापकचभिचारिणो व्यभिचारित्वनियमादस्याप्रयोजकत्वशवायशसकतर्क- शामनायेत्यर्थः, तकस्तु यदि साध्ययापकभिचारः साध्ययभिचारव्याप्यो म स्थात् तदा साधनतिर्न स्यात्" इत्यधिकः पाठः ख-चिकितपुस्तके परते। (२) पनामपिटवरणाः इति ख०, ग• ।

·उपाधिवादः। ३४ भिचारित्वे सति द्रव्यप्रत्यक्षत्वव्यापकव्यभिचारित्वान्म- इत्ववत्, तथा मित्रातनयत्वं श्यामत्वव्यभिचारि मिया- - साधनविकलो दृष्टान्तः इत्यतोव्यापकलरूपमन्यभिचारं निर्ध्वनि, 'श्रव्य- भिचारश्चेति,'तत्समानाधिकरणेति तत् मिचातनयत्वं समानाधिकर- णात्यन्ताभावाप्रतियोगि यस्येति वडग्रीहिः, खसमानाधिकरणात्य- न्ताभावाप्रतियोगिमित्रातनयत्वकत्वमित्यर्थः । यथाश्रुते मिचातनयन- व्यापकत्वस्यैव फलतो मित्रातनयत्वाव्यभिचारित्वरूपतया भाकपाकजत्व- व्यभिचारित्वरूपाय विशेष्यदलस्य वैयर्थापत्तः। न च भिवधर्मिकत्वाब वैयर्यमिति(वाच्य। तथापि भाकपाकजवव्यभिचारित्वस्य माकपाक- जवाभाववति वर्तमानवरूपतया भाकपाकजवाभाववदंभवैयर्थापत्ते- दुारत्वात् मिचातनयत्वव्यापकत्वे सति वर्तमानत्वस्यैव मन्यनत्वात् । 'अभेदे पौति विशिष्टस्य केवलादनतिरिकत्वेऽपौत्यर्थः, विशिष्टस्यान- तिरिक्रत्वेऽपि तबिरूपिताधारताया मिचातनयभिषेऽभावादिति भावः । यद्यप्येवं श्यामत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वादावेव व्यभिचारः तस्थापि मिचातनयत्वादिविशिष्टीभूय मिचातनयत्वाव्यभिचारित्वात् माकपाकजवाभाववहृत्तित्वरूपशाकपाकजत्वव्यभिचारित्वाच्च, तथापि माकपाकजत्वव्यभिचारित्वमपि खसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियो- गिशाकपाकजत्वकत्वं तथाच खसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियो- (१) तथाच खसमानाधिकरणब्याप्यतावच्छेदकधम्मान्तरघटितत्वस्यैव व्यर्थविशेषणघटितवरूपतया भिन्नम्मिकत्वे खसमानाधिकरणत्वविरहा- देव न व्यर्थविशेषणघटितत्वसम्भव इति भावः ।

·तावचिन्तामगै तमयत्वाव्यभिचारित्वे सति श्याममिचातनयत्वव्या- पकव्यभिचारित्वात् अघटत्ववत्, अव्यभिचारश्च तत्स- गिमित्रातमयत्वकले मति खममानाधिकरणात्यन्ताभावपतियोगि- शाकपाकजत्वकत्वादिति फलितं, स्वपददयञ्च एकधर्मावच्छिन्नबोध- कमतो न कोपि दोष इत्याः। नव्यास्तु अघटत्वं व्यतिरेकेणैव दृष्टान्तः, मिपातनयत्वस्य मित्राज- न्यत्वविशिष्टपुस्खाख्यावयवविशेषरूपस्य समवेतत्वसम्बन्धेनैव स्थापनानु- माने हेततया समवेतत्वमम्बन्धेन श्यामत्वव्यभिचारस्यैवात्र माध्यत्वेन माथाभावस्थापि तत्र सत्त्वात्। यदि च मित्रातनयत्वं प्रकृते मिचा- जन्यतावच्छेदकधर्मवत्वमात्रमधिकस्य व्यर्थत्वात्, तथापि तादृशधर्मस्य जातिविशेषरूपतया समवायसम्बन्धन ज्यामव्यभिचारस्यैवात्र माध्य- वेन साध्याभावस्य सुतरां तत्र सत्वादिति भावः। ननु मित्रातनय- बायभित्वारित्वं कुतो मित्रातमयत्वेऽभिचारस्य भेदगर्भवादतो हेत: खरूपासिद्ध इत्यत शाह, 'अव्यभिचारश्चेति, 'तत्समानाधिकरणेति पूर्ववद्यौषिः, तथाच मित्रातनयत्वाभाववदवृत्तित्वं फलितं, यथा- श्रुते देतायुक्तरीत्या विशेष्थदसघटकशाकपाकजवाभाववदंभवैयर्था- पत्ते, 'तचाभेदेपोति, तस्य भेदाग त्वादिति भाव इति पाहुः । मित्रास्तु अघट इति गौरमिजातनयसंज्ञाभेदः, तथाच गौर- मित्रातमयवृत्तिधर्मान्वयेनैव दृष्टान्त इत्या, तम्मते 'अव्यभिचार- त्यादिग्रन्थस्तु नव्यमतवद्योजनौयः। भट्टाचार्यास्त मनु अघटलं घटभेदः स चावयेन न दृष्टानाः माध- ·उपाधिवादः। मानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं तचाभेदेपि। यहा यः साधनव्यभिचारी साध्यव्यभिचारोन्नायकः गविकलवात् अधिकरणभेदेन घटभेदस्य भेदाभावात्। नापि व्यति- रेकेण, मिचातनयत्वं न मित्राजन्यतावच्छेदकधर्मवत्त्वमाचं तस्य तनय- बाखरूपत्वात्, अत एव न मिचाजन्यत्वविशिष्टपुस्खाख्यावयवविशेषः प्राचां नये वृत्त्वनियामकसम्बन्धस्य शक्यतावच्छेदकतानवच्छेदकतया तस्थापि तमयत्वाखरूपत्वात्, अपि तु मिचाजन्यत्वविशिष्टपुंस्खा- ख्यावयवविशेषसमवेतत्वं, छिनलिङ्गखण्डशरीरंतु नपुंसकवन पुत्रः, नथाप खरूपसम्बन्धेनैव तस्य स्थापनानुमाने हेतुतया सरूपसम्ब- धेन स्यामत्वव्यभिचारस्यैवाच माध्यत्वेनाघटत्वे साध्याभावविरहादि- त्याशझायामाह, 'अव्यभिचारश्चेति, 'तत्समानाधिकरणेति मित्रा- तम्यवाधिकरणीभूतयत्किञ्चिद्यक्तिनिष्ठेत्यर्थः, तेन मिजातनयत्व- समानाधिकरणत्वं फलितं, यथाश्रुते हेतावुक्तरीत्या व्यर्थविशेषणत्वा- पत्तेः, 'तच्चेति, 'अभेदेऽपि' घटभेदस्याधिकरणभेदेन भेदाभावेऽपि, तपास्तौति भेषः। न चैवं श्यामवादावेव व्यभिचारः तस्यापि मित्रा- तनयत्वसमानाधिकरणत्वात् शाकपाकजत्वव्यभिचारित्वाच्च इति वाच्य। यस्मिवधिकरणे मित्रातनयत्वसामानाधिकरण्यं तत्र शाक- पाकजलव्यभिचारित्वस्य विवक्षितत्वात् मित्रातनये भाकपाकजल- व्यभिचारित्वादिति तु फलितार्थ इत्याहुः । मम्वेवं माध्यव्यभिचारानुमापकत्वेनोपाधिव्यभिचारस्यैव दोषतया स एव उपन्यमितमुचितो नोपाधिरिति प्रागुकदोषो दुबार ·तत्वचिन्तामयी स उपाधिः तत्वच साक्षात् परम्परया वेति नाथी- तरम्। किच्च अर्थान्तरस्य पुरुषदोषत्वादाभासान्त- न खरसादाह, 'यद्दति, ‘यः माधनव्यभिचारोति यः साधमव्यभिचारी म उपाधिः माध्यव्यभिचारोबायकः स स्वयमेव साधने साध्यव्यभि- पारोबायकः इति योजना, स्वरूपसम्बन्धन तयभिचारस्येव तस्थापि, व्यभिचारितासम्बन्धेन माधनवृत्तित्वात् साध्यव्यभि तथाच वहिधूमव्यभिचारौ आन्धनवत्त्वादित्यादिरेव नुमानप्रयोगः। न च व्यभिचारितादिसम्बन्धस्य वृत्त्या म व्याप्यतावच्छेदकत्वसम्भव इति वाच्यं । वृत्त्यनियामक भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वानभ्युपगमात् व्यापकतावच्छेद ऽपि व्याप्यतावच्छेदकत्वे बाधकामावादिह हेतायुए प्रतीत्या व्यभिचारितासम्बन्धस्थापि वृत्तिनियमकत्वाञ्चेति करका पृथिवी कठिनसंयोगवत्वादित्यादौ साधनव्यापक गौतस्पर्णवत्त्वाधुपार्विशेषदर्शिनां माधने साध्यव्यभिचारानुमा सम्भवात् व्यभिचार्यन्तमुपाधिविशेषणं, माधनं व्यभिचारि व्युत्पत्या साधनाव्यापकत्वं तदर्थः, 'तत्त्वञ्चेति विविष्टसाध्यव्यापकोपाधे- स्तत्त्ववेत्यर्थः, साक्षात्' प्रागुक्तरीत्या विशेषणव्यभिचारित्वादिविशेषण- सहकारेण साक्षात्, परम्परया वा' पूर्वपक्षग्रन्थोक्रक्रमेण शुद्धसाध्य- व्यभिचारानुमापकविशिष्टसाध्यव्यभिचारानुमितिद्वारा वा, 'नार्था- (१) व्यापकत्वान्तर्गताप्रतियोगित्वघटकप्रतियोगित्वस्य व्यापकताघटक- छिनत्वेन विशेषितत्वादिति भावः ।

·उपाधिवादः। रस्य तबाभावादुपाधिरेव भावत्वादिकं दोषः। न चैवं शब्दोऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यवाश्रावणत्वं जलं प्रमेयं सवत्त्वादित्यच पृथिवीत्वमुपाधिः स्यात्, केवलान्वयि- नारमिति ध्वंसो विनाशौ जन्यत्वादित्यादौ विशिष्टसाध्यव्यापक- भावत्वाद्युद्भावने नार्थान्तरमित्यर्थः । न च तस्थापि ‘परम्परया वेति पचे प्रथमं तदुद्भावनेऽप्राप्तकालत्वमस्त्येव अन्यथा उपाधिसाधक- तत्साधकादिपरम्परया अयुद्धावने प्राप्तकालत्वं न स्यादिति वाच्यं । प्रथमं शुद्धसाध्यव्यभिचार एव उद्भाव्यः, तत्र कथन्तायां तद्धेतस्पेन विशेषणाव्यभिचारित्वे मति विशिष्टसाध्यव्यभिचारित्वमुद्भाव्यं, तप विशेषकथन्तायां तद्धेतत्वेन विशिष्टमाध्यव्यापकोपाधिरुद्भाव्यः, इत्य- प्राप्तकालत्वविरहात्। न च तथापि साक्षात् शुद्धसाध्यव्यभिचा- रानुमापकत्वात् विशिष्टसाध्यव्यापकोपाधेर्दोषत्वं न स्यादिति वाय। माक्षात्परम्परामाधारणव्यभिचारानुमापकत्वस्यैव दोषतायां तन्त्रत्वा- दिति भावः। केचित्तु प्राकारान्तरेण लक्ष्यतावच्छेदकं निर्वक्ति, 'यद्देति, 'यः साधनव्यभिचारी' साधननिष्ठो ययभिचारः, 'साध्यव्यभिचारो- बायकः' माध्ययभिचारानुमितिखरूपयोग्यः, माध्यव्यभिचारसमा- नाधिकरण इति यावत्, म उपाधिरित्यर्थः, द्रव्यं पृथिवौखादि- त्यादिसद्धेतौ माध्यव्यापकस्य गुणवत्त्वादेः माध्ययाप्यस्य घटलादेश्वोपा- (९) एथिवीवमुपाधिः स्यादिति वाच्यं इति ख• । 45 ·लामो वसाधकप्रमाणेन तव साध्यसिद्धरुपाधेविशिष्टाव्याप- कत्वात् । न प पतरे स्वव्याघातकत्वेनानुपाधावति, धितावारणाय निष्ठान्तं व्यभिचारविशेषणं, तथाच साधनतावच्छेद- कावचिनसाधनाधिकरणत्ववृत्तित्वविशिष्टयधर्मावच्छिनव्यभिचारि- बनिरूपिताधिकरणत्वं माध्यव्यभिचारसमानाधिकरणं तद्धर्मवत्त्व- मुपाधिरिति फलितं । द्रव्यं विशिष्टमत्त्वादित्यादौ विशिष्टयान- तिरिकत्वेऽपि गुणवत्त्वादौ नातिव्याप्तिः, न वा आश्रयभेदेऽपि एकधर्मावच्छिवव्यभिचारस्यैकत्वनये द्रव्यं पृथिवीवादित्यादौ घट- वादावतिव्याप्तिस्तदवस्था पृथिवौत्वाधिकरणत्वनिष्ठघटवव्यभिचारस्थ मत्ताधिकरणववृत्तिवेऽपि पृथिवौत्साधिकरणत्ववृत्तित्वविशिष्टघ- टवव्यभिचारित्वनिरूपिताधिकरणत्वस्य पृथिवीत्वाधिकरणत्व एव सत्त्वात्तत्र साध्यव्यभिचारित्वविरहात् । न च तदारणय व्याप्यत्वमेव खरूपयोग्यत्वं विवक्ष्यतामिति वाच्यं। विशिष्टव्यापकोपाधावव्या- यापत्तेः तयभिचारस्य साधनाधिकरणत्वनिष्ठत्वेऽपि साध्यव्यभिचा- राधाप्यत्वात् पाश्रयभेदेन व्यभिचारभेदाभावात् पूर्ववन्धिस्कसाध्य- समानाधिकरणवृत्तित्वेनापि तद्धी विशेषणैयः तेन धमवान् वरित्यादौ माध्यविरुद्धे जलवादौ नातियाप्तिः उक्वैिचियाञ्च पूर्वमात् भेदः। रूपवान् द्रव्यत्वादिदं गुरु रूपादित्यादौ पृथि- वौवाभाव-घटत्वाभावादावतिव्याप्तिवारणन्तु पूर्ववत् । 'तत्त्वञ्चेति व्यभिचारानुमित्युपाधायकत्वञ्चेत्यर्थः, 'साक्षात्परम्परया वेति शुद्ध- माध्ययापकसले साक्षात्, विशिष्टमाथव्यापकसले । पूर्वपशोक- ·व्याप्तिः तानुकूलताभावेन साध्यव्यापकत्वानिया- यात् सहचारदर्शनादेस्तेन विना संशयकत्वादित्युक्त। बाधाबीते चानुकूलतोऽत्येवेति, एवं पर्वतावयबह- त्यन्यत्वादेरपि नेपाधित्वं पक्षमाषव्यावर्तकविशेष- क्रमेण शसाध्ययभिचारासुमापकविशिष्टसाध्यव्यभिचारामुमिनि- द्वारा इत्यर्थः, 'मार्थान्तरमिति ध्वंशोविनाशी जन्यलादित्यादौ विशिष्टसाध्यव्यापकभावलायुद्भावने नार्थान्तरमित्यर्थः, एतच्च प्रशान खरूपकथनं, न तु लक्ष्यतावच्छेदकघटकतयैव तदभिधानं तर खरूपयोग्यताया एव घटकवादित्याः । अन्धुपगमवादेनाह, 'किञ्चेति, 'पुरुषदोषत्वादिति उद्भावकाश पुरुषस्य निग्रहस्थानमात्रत्वादित्यर्थः, मात्रपदादुपाधिलिङ्गनाथमिचा- रानुमितिप्रतिबन्धकत्वव्यवच्छेदः, श्राभासान्तरस्य व्यभिचारानुमिति- प्रतिबन्धकान्तरस्थ, 'त' व्यभिचारानुमितिपूर्वदशाया, 'उपाधिरेवेति तत्र ध्वंसो विनाशौ जन्यत्वादित्यादौ भाववादिकमुपाधिषि एवेति योजना, तेनापि परम्परया व्यभिचारानुमितिनिर्वाहेण परोतसाध्य- मिद्धिप्रतिबन्धस्य उद्देश्यस्य निर्वाहादिति भावः। न चैवमिति, एवं अवच्छिवसाध्यव्यापकस्थापि दोषनाप्रयोजकले, 'अश्रावणवमिति, तत्र पक्षधर्मगुणत्वावच्छिन्नमाधव्यापकत्वाचानसम्भवादिति भावः । 'पृथिवौत्वमिति, तत्र परधर्मवत्त्वावचिनमाध्यव्यापकत्वज्ञानसा- वादिति भावः । 'उपाधिः स्यात्' दोषः स्यात्, 'त' अम्ब-जलयोः 'विभिष्टाव्यापकत्वादिति परधर्मगुणत्वावशिषमाध्यव्यापकलानिध- ·सावचिन्तामयौ सवत्त्वात्। अतरव धूमे श्राāन्धनप्रभववह्निमत्त्वं, पादित्यर्थः । केवलान्वयित्वसाधकमानाभावे तु() तस्य तथाबुद्धि- रपि दोषो भवत्येवेति भावः । 'खव्याघातकत्वेनेति उपाधि- मात्रस्य दूषकत्वव्याघातकत्वेनेत्यर्थः, पक्षेतरस्योपाधित्वे सर्वचैव तादृ- शोपाधिसम्भवेनानुमानमात्रोछेदे व्यभिचारानुमानाधीनस्योपाधे- Vषकत्वस्थासम्भवादिति भावः । 'अतिव्याप्तिः' उतरूपज्ञानस्यदोष- बापत्तिः, द्रव्यत्वाचवच्छिन्नमाध्यव्यापकत्व-तदवछिनमाधनाव्यापक- बचानस्य तत्रापि सम्भवादिति भावः । 'साध्यव्यापकत्वानिश्चया- दिति यद्धविच्छिन्नसाधनाव्यापकत्वं तद्धविच्छिन्नमाध्यव्यापक- खानिखयादित्यर्थः, यदा तु तनिश्चयो भवति तदा बाधोत्रौत- पचेतरे विषयव तविष्ठतविश्वयोऽपि भवत्येव दोष इति भावः । 'मंगायकत्वात्' व्यभिचारसन्देहाधायकत्वात् । 'अनुकूल- तोऽत्येवेति उपाध्यभाववति पक्षे माध्याभावनिश्चयस्यैव व्यभिचार- संध्यप्रतिबन्धकत्वेनानुकूलतर्कत्वादिति भावः। 'नोपाधित्वं' नोपाधि- खनिश्चयः, 'पक्षमाति, यद्यपि पर्वतावयवरूपादेरपि व्यावर्तनाव पक्षमाचव्यावर्तकविशेषणवत्त्वं उपाधित्वानिधये प्रयोजक तथापि तुथार्थकवतिप्रत्ययोत्तरत्वप्रत्ययात्पक्षमात्रव्यावर्तकं विशेषणं यत्र पतरे तत्तुल्यत्वादित्यर्थः, तथाच तत्र यथानुकूलतर्काभावेन न तादृप्रसाध्यव्यापकतानिययः तथात्रापौति भावः । 'श्रतएवेति व्यापकतायाहकानुकूलतर्कसत्वादेवेत्यर्थः, 'उपाधिः' उपाधिवेन (१) केरवान्वयित्वबाधकामावावयवारे विवि खन।

·उपाधिवादः। શહી द्रव्यवहिरिन्द्रियप्रत्यक्षत्वे उद्भूतरूपवत्त्वं, मिधातनय- श्यामत्वे शाकपाकजत्वं, जन्यानित्यत्वे भावत्वमुपाधिः, तदुत्कर्षेण साध्योत्कर्षात्, अनन्यथासिद्धान्वयव्यतिरे- कता वैद्यकात् कारणतावगमेन घटोन्मज्जनप्रसङ्गेन साध्यव्यापकतानिश्चयात्, तत् किं कार्य-कारणयोरेव व्याप्तिः तथाच बहु व्याकुली स्यादिति(९) चेत् । न । निश्चितः, यथासंख्यमनुकूलतर्कमाह, 'तदुत्कर्षणेति पाईन्धनप्रभ- ववङ्ग्युत्कर्षण धूमोत्कर्षादित्यर्थः, द्वितीये तर्कमाइ, 'अनन्यथेति द्रव्यवहिरिन्द्रियप्रत्यक्षं प्रति उद्भूतरूपस्थानन्यथासिद्धान्वयव्यतिरेका- दित्यर्थः), हतीये तर्कमाह, 'वैद्यकादिति, वैद्यकेन नरौयण्यामत्वं प्रति भाकपाकस्य जनकत्वकथनादिति भावः । 'कारणतावगमेनेति आन्धनप्रभववद्यादौनां धूमादिकं प्रति कारणतानिश्चयेनेत्यर्थः, चतुर्थे तर्कमाह, 'घटोन्मज्जनेति ध्वंसस्थापि ध्वंसप्रतियोगित्वे ध्वंस- प्रतियोगिनो घटस्य पुनः परावृत्तिप्रसङ्गेनेत्यर्थः, ध्वंस-प्रागभावान- धिकरणकालस्य प्रतियोग्यधिकरणत्वनियमादिति भावः । इदमा- पाततः प्रतियोगिनो ध्वंमेऽपि यथा प्रागभावध्वंसस्तथा ध्वंमस्थ ध्वंसोऽपि प्रतियोगिनो ध्वंस इत्युक्तावेव घटोन्मजमप्रसङ्गवारणम- म्भवात्। वस्तुतस्तु अप्रामाणिकानन्तध्वंसप्रतियोगिनिष्ठतत्कारणत्व- कल्पनामपेक्ष्य ध्वंसानन्तत्वकल्पनैव लघौयसौति लाघवमेवानुकू- (१) बहुधा व्याकुली स्यादिति क०, ख० | (२) वायोः स्पार्शनप्रत्यक्षमपि न भवतीतिमतेनेदं ।

·तत्वचिन्तामने तदुपजीव्यान्यषामप्यनुक्कलतर्केण व्याप्तिग्रहात, या च साध्योपाध्यातु-साध्ययोर्खा व्याप्तिप्राहकसाम्या- बैकच व्याप्तिनिश्चयस्तव सन्दिग्धोपाधित्वं व्यभिचा- रसंशयोपधायकत्वात् । यदा च तादृश्येकषानुकूलत- कवितारस्तदा हेतुत्वमुपाधित्वं वा निश्चितं पक्षेतरस्य स्वव्याघातकन्वेन न हेतुव्यभिचारसंशयकत्वमता न सन्दिग्योपाधिरपि सः। सतर्क इति तत्वं । 'कार्य-कारणयोः' कार्य-कारणभावग्राहक- प्रमाणविषयौभूतयोः, यथाश्रुते कारणीभूतस्यापि भाकपाकज- बादेापलालकथनादाशङ्कानुत्थितः। वह व्याकुलौति जनबादिना द्रव्यत्वाद्यनुमान न स्यादित्यर्थः। तदुपजीव्येति 'तत्' कार्य-कारण- भावज्ञानं, तदुपजीव्येत्यर्थः, द्रव्यत्व-जलत्वादिस्खलेऽपि जलत्वं यदि द्रव्यत्वव्यभिचारि स्यात् तदा संयोगव्यभिचारि स्थात् संयोगत्वाव- छिवं प्रति द्रव्यत्वेन समवायिकारणत्वादिति परम्परया संयोग- बावच्छिन-द्रव्यत्वावच्छिन्नकार्य-कारणभावग्रहोपजीवी तर्क एव व्याप्तियाहक इति भावः। नन्वेवं हेतु-माध्धयोः माधोपाध्याय सहचारदर्शन-यभिचारानिश्चयमात्रं व्याप्तियाहकं वर्तते भानुकूल- तर्कः तत्रोपाधौ साध्यव्यापकत्वानिश्चयादुपाधित्वज्ञानं दोषो न स्थादित्यत आह, 'यत्र चेति, 'तत्र मधिग्धोपाधित्वमिति तत्रो- पाधिसन्देहो दोष इत्यर्थः। तदा हेतुलमिति तदा 'हेतुत्वं हेतौ ·यत्तु पतरस्य यथा साध्यव्यापकत्वं तथा साध्या- भावव्यापकत्वमपि ग्राहकसाम्यात्, तथाचोभयव्यापक- मित्या साध्य-तदभावाभ्यां पक्षे निवर्तितव्यम् नचैवं, माध्यव्याप्यत्वं, 'उपाधित्वं' उपाधौ साध्यव्यापकत्वमित्यर्थः, यदा इतौ तर्कावतारस्तदा हेतौ माध्यव्याप्यत्वनिश्चयः, यदा माये तर्कावतारस्तदा उपाधौ साध्यव्यापकत्वनिश्चय इति भावः । मन्वेवं पचेतरस्य उपाधिस्वनिश्चयाभावेऽप्युपाधित्वसन्देहोऽस्वित्यत- पाह, 'पशेतरस्येति, 'खव्याघातकत्वेन' उपाधिमात्रस्य दूषकत्वव्या- घातप्रसङ्गन, 'मन्दिग्धोपाधिरपि मः, तस्योपाधित्वसन्देहोऽपि न दोषः । इदमापाततः उपाध्यन्तरस्य उपाधित्वसन्देहवत्यचेतरस्यो- पाधिस्वसन्देहेनापि व्यभिचारसंशयजनने बाधकाभावात्, न हि प्रयोजमतिभिया मामग्री कार्य नार्जयति, न वा प्रयोजन- शतिः पदा यथाकथञ्चिदनुकूलतर्कण पक्षेतरे साध्यव्यापकत्वं निधित्य तदनुकूलतर्कात् पक्षेतरत्वव्यभिचारित्वे साध्यव्यभिचा- रिवव्याप्यवनिश्चयो जातस्तदैव व्यभिचारानुमाने परंतरान्तरस्य उपाधिस्वसंशयासम्भवेन व्यभिचारानुमानसम्भवात् । न च पक्षे- तरथोपाधिस्वसन्देहातिव्यभिचारशङ्का पक्षीयव्यभिचारसंशयवत्र प्रतिवन्धिकेति वाच्छं । म हि व्यभिचारज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकतामते पचेतरत्वनिष्ठोपाधित्वज्ञानाजन्यत्वं पचौयव्यभिचारसंशयान्यत्वं वा प्रतिवन्धकतावच्छेदोऽनुप्रवेग्यं, गौरवान्मानाभावाच्च । विशेषादर्शनदशायां उपाध्यन्तरस्योपाधित्वसन्देहवत् यदा पचेतर- ·सत्यचिन्तामो तथा पंक्षतरः साध्यव्यापकतासंशयेन सन्दिग्धः कथं परं दूषयेदिति, तन्न, तथाहि साध्यव्यापकतापक्ष- मालम्ब्य हेतुव्यभिचारसंशयाधायकत्वेन दूषणं स्या- देव । ननु यत्रोपाधिस्तत्रानुकूलतर्कोयदि नास्ति तदा तदभावेनैव व्याप्तेरग्रहः, प्रथास्ति तदा साध्यव्याप्या- स्योपाधित्वसन्देहस्तदापि व्याप्तिग्रहो न भवत्येव परन्तु कथक- सम्प्रदायानुरोधात् कथायां सन्दिग्धोपाधित्वेन पचेतरो नोभाव्यते इत्येव तत्त्वं । 'यत्त्विति, 'यथाशब्दो यदेत्यर्थकः' 'साध्यव्यापकत्वं माध्यव्याप- कवनिश्चयः, 'तथा' तदा, 'साध्याभावव्यापकत्वमपीति, निश्चिनुया- दिति शेषः, 'ग्राहकमाम्यादिति पञ्चातिरिक्त सहचारज्ञानव्यभिचा- रज्ञानरूपयोहकयोः साम्यादित्यर्थः, 'उभयव्यापकनिवृत्त्येति उभ- यव्यापकत्वेन निशितस्य तस्य निवृत्त्या हेतुनेत्यर्थः, 'पचे निवर्तितव्यं पचविशेष्यकानुमितिखरूपयोग्यनिवृत्ति प्रतियोगिभ्यां भूयेत, तड़े- तुकानुमितिखरूपयोग्यत्वच्च तद्व्यापकतानिश्चयत्वं, तथाच माध्य- तदभावयोरुभयचैव पक्षेतरत्वाभावव्यापकतानिश्चयः स्यादिति फलितं, 'न चैवमिति छेदः, न च साध्य-तदभावयोविरुद्धयोरेकधर्मव्याप- कतानिश्चयइत्यर्थः, मत्प्रतिपक्षस्थले च हेतुभेदेनैव तदभ्युपगमात् अतएवासाधारणस्य व्यापकताग्रहप्रतिबन्ध एव दूषकतावोजमिति भावः। 'साध्यव्यापकतासंशयेनेति माध्यव्यापकतासंशयस्यैव विषय- . (९) तथापि होति क० । लथापौति ग।

·उपाधिवाद। व्यापकत्वेनोपाधिः साध्याव्यापकत्वनिश्चयानोपाधि- रित्युभयवापि नोपाधिदूषणं । नत्र व्याप्ताभावव्याप्य- मुभयमत उपाधिरपि तदभावोवयमेन दोष इति बेमेत्यर्थः, 'मन्दिग्धः' माध्यष्यभिचारव्याप्यनेन सन्धिग्धः, 'पर' हेतुनिष्ठव्याप्तिग्रहं, 'दूषयेत्' विघटयेत्। 'माध्ययापकतापक्षमा- लम्ब्य' साध्यव्यापकताकोटिमालख्य साध्यव्यापकताकोटिसन्देहवि- षयोभूयेति थावत्, 'दूषणं स्थादेवेति, यदि मदुकगति नुसरणी- येति भावः । 'यत्रोपाधिः' यत्रोपाधित्वज्ञानं दोषः, 'साध्यव्याप्येति माध्य- व्याप्याव्यापकत्वज्ञानेनेत्यर्थः, अनुकूलतर्कण हेतौ साध्यव्याप्यस्ख- निश्चयादिति भावः । 'नोपाधिः' नोपाधित्वज्ञानं, 'नोपाधिर्दूषणं मोपाधित्वज्ञानं दूषणं। शकते, 'थाप्यभावेति, 'उभयमिति उपाधिरनुकूलतर्काभावश्चेत्यर्थः, 'तदभावोबयनेन' व्याप्यभावोषय- नेन, 'धात्मलाभार्थमिति माध्यव्यापकताज्ञानलाभार्थमित्यर्थः, हेतौ माध्यष्याप्तियाहकानुकूलतर्कसत्त्वे तत्र साध्यव्याप्यवनिश्चयात् तद- व्यापकवज्ञानेन साध्यव्यापकत्वज्ञानं न स्यादिति भावः । 'सोपा- धाविति माध-तदभावसहचरिते मोपाधावित्यर्थः, 'एकत्रेति, अवच्छेदकभेदं विना इति शेषः, 'उपाधिरवश्यं वाच्य इति(९) . (१) 'उपाधिरावश्यकः' इत्यत्र 'उपाधिरवश्यं वाच्यः' इति कस्यचिन्म पुस्तकस्य पाठमनुसृत्य 'उपाधिरवश्यं वाच्यः' इति पाठोधतोमथुरानाधे- नेति सम्भाव्यते। 46 ·सावचिन्तामो वाच। उपाधेरात्मलाभार्थमनुकूलतर्काभावोपजीव- कत्वेन तस्यैव दोषत्वादिति चेत् । न । सोपाधावेकत्र साध्य तदभावसम्बन्धस्य विरुद्धत्वादवच्छेदभेदेन तदु- मामानाधिकरणसंसर्गण उपाधिरवज्यं वाच्यः इत्यर्थः, एकव्यक्तिक- व्यभिचारिइतकस्थले सामानाधिकरण्यसंसर्गेण उपाधेरवच्छेदकलं विनान्यस्थावच्छेदकताया दुर्वचत्वात् धूमवान् वहेरियादौ च नैक- व्यक्ति माध्य-तदभावसमानाधिकरण। न च द्रव्यं सत्त्वादित्यादा- वपि गुणान्यत्वविशिष्टमत्तात्व-द्रव्यदृत्तित्वादिकमेवावच्छेदकं भवि- व्यतीति वाच्च। मामानाधिकरण्यसम्बन्धेन गुणान्यत्व-द्रव्यत्वाधपेक्षया तस्य गुरुत्वात् । न च घटनादिकं सामानाधिकरण्यसंसर्गेणव- वेदक भविष्यतीति वाचं । सामानाधिकरण्यसंसर्गेण तविशिष्टस्य साधनस्य साध्यन्यूनवृत्तित्वादिति भावः(९) । 'आवश्यक इति, तं विना साध्यव्यापकत्वज्ञानासम्भवात् इति भावः । 'विनिगमका- भावादिति, इदमापाततः साध्यसम्बन्धितावच्छेदकत्वेन उपाधिख- रुपस्थावस्यकत्वेऽपि तस्य उपाधित्वज्ञानं कथं दोषः स्यात् उपजीव्य- वेनानुकूलतर्काभावस्यैव दोषत्वसम्भवात् । वस्तुतस्तु उपाधित्वज्ञाना- नुकूलतर्काभावयोरुपजीव्योजौवकभावो न कार्य-कारणभावः अस- भवात्, न वा व्याप्य-व्यापकभावः तस्य प्रतिबन्धकतायामविनि- गमकलात् तवेतोरेवेत्यादिनियमस्य कारणतायामेव विनिग- (१) पतिप्रसक्तम्येव न्यूनवृत्तेर पि नावच्छेदकत्वमिति भावः ।

·उपाधिबादः। भयसम्बन्धो वाच्यः, तथाच साधने साध्यसम्बन्धिता- वच्छेदकं रूपं उपाधिरावश्यकः(१) तथानुकूलतर्का- मकलात्, अतएव परम्परया यथाकथञ्चिदुपयोगित्वमपि न तथा । न च उपजीयोपजीवकभावविरहेऽपि अनुकूलतर्कस्यावश्यं व्याप्तिग्राहकत्वात् तदभावादेव व्याप्तेरग्रहोपपत्तौ किमुपाधित्वज्ञान- स्य दोषत्वेनेति वाच्यं । अनुकूलतर्कस्य व्याप्तिग्रहं प्रत्यहेतुत्वेन यदानु- कूलतर्कस्फुर्ति स्ति प्रकारान्तरेण च व्यभिचारग्रहोऽपि नास्ति अथच उपाधित्वज्ञानं वर्त्तते तदापि व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धेन तद्दोष- ताया श्रावश्यकत्वादित्येव तत्त्वं । 'ययावृत्त्येति, वैशिष्यं बतौयार्थः, 'साधनस्येत्यमन्तरं अधिकरण- इति पूरणोयं, तथाच ययावृत्तिविशिष्टस्य यद्धविच्छित्रप्रतियो- गिताकाभावविशिष्टस्य यस्य माधनस्याधिकरणे 'माध्यं निवर्तते' माथाभावो वर्त्तते तद्धर्मावच्छिन्नत्वं तत्र हेतावुपाधिनमित्यर्थः, उद्भूतरूपवत्त्वाद्यभावविशिष्टस्य माधनस्याधिकरणे वाय्वादौ प्रत्यक्ष-. बाधभावस्य सत्त्वान्न विशिष्टसाध्यव्यापकेऽव्याप्तिः, एवञ्च यदुर्भाव- छिनप्रतियोगिताकाभावाधिकरणीभूतं माधनतावच्छेदकावच्छि- बाधिकरणं साध्याभावाधिकरणं तद्धविच्छिवलमुपाधित्वमिति फलितं, तेन द्रव्यं विशिष्टमत्त्वादित्यादौ विशिष्टस्थानतिरिकत्वे- (१) साधने साध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपमनुकूलतकाभावोपजीवनमन्चरे- योपाधिरावश्यक इति मुद्रित पुस्तकपाठः परत्वयं न समोचीनः ।

·सपनामी भावोऽप्यावश्यक रति उभयोरपि विनिगमकाभावो- एषवादात्। ऽपि गुरुवचादौ नातिव्याप्तिः, रूपवान् द्रव्यत्वादित्यादौ प्रथिवी- -घटत्वाधभावस्तु न सत्यः, तथा महाकाखान्यो घटादित्यादौ समकालभेदादिरपि न लक्ष्यः, वहिमान् धूमादित्यादौ महा- मसलाखभाषाधिकरणस अलहदादेः साध्याभावाधिकरणलेऽपि नद- धिकरणमतस्य(१) माधनाधिकरणस्य साध्याभावानधिकरणवाब महानसलादावनियाप्तिः। न चैवं द्रव्यस्खाभाववान्प्रमेयत्वादित्यादौ माधनव्यापकसंयोगाभावादावतियाप्तिः संयोगाभावाभावस्य संयोग- खाधिकरणे साधनवनि द्रव्ये द्रव्यत्वाभावाभावस्य सत्यादिति वाच्यं । अधिकारपदेन निरवछियाधिकरणताश्रयस्य विवचितत्वात्। चापि साधसमानाधिकरणवृत्तिलेन तद्धी विशेषणीयः तेन धूमवान् बडेरित्यादौ इदबाघभावाधिकरणे योगोखकादौ धूमा- धभावसत्त्वेऽपि दबादौ नातियाप्तिरिति मझेपः । अन्यत्रैवं व्यभिचारोबायकवेन दूषकतापले स्वध्यतावकेदकमुक्का सबतिपदोबारकलेन दूषकवनये वक्ष्यतावच्छेदकमाह, ‘स चेति सवेत्यर्थः, 'धर्म इत्यमन्तरं 'उपाधिरित्वनुषज्यते, 'यस्थाभावादिति (२) 'तदधिकरणीभूतस्य' महानसत्वाद्यभावाधिकरणीभूतस्येत्यर्थः, 'तद- भाकाधिकरणीभूतस्य' इति काचित्का पाठः, तादृशपाठे तत्पदेन महाममवाद। परामपूर्ण ·उपाभिवाद। 'अन्धे तु यड्याहत्त्या यस्य साधनस्य साध्यं निवते स धर्मस्तच हेतावुपाधिः, स च धर्मीयस्याभावान् पचे यस्थाभावात्पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन वर्तमानात् धस्थाभावात्, 'साथ-साधनसम्बन्धाभाव इति योजना, प्रयोजकत्वं पञ्चम्यर्थः तच व्यापकत्वमेव, तथाच पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन वर्तमानस्य यदभावस्य व्यापकः साधनविशिष्टस्य साध्यस्थाभाव इत्यर्थः, 'माधमपदं पक्षवृत्तिधर्मपरन्तेनाश्वो गौरश्वत्वादित्यादिविरुद्धस्थलीयमाखावत्वा- धुपाधौ वायुः प्रत्यक्षः प्रमेयत्वादित्यादौ पक्षधर्मावच्छिन्नमाध्य- व्यापके उद्भूतरूपादौ च नाव्याप्तिः तदभावस्थापि द्रव्यत्व-वहि- द्रव्यत्वादिरूपयत्किञ्चित्पक्षवृत्तिधर्मविशिष्टसाध्याभावव्याप्यत्वात् पक्ष- तावच्छेदकावच्छेदेन वर्तमानत्वाच्च । एवमग्रेऽपि सर्वच माधनपदं पक्षधर्मपरं, एवञ्च यद्धर्मावच्छिन्नाभावः पक्षवृत्तिधर्मावचिवसाध्या- भावव्याप्यः पचतावच्छेदकावच्छेदेन वर्तमानश्च तद्धर्मावच्छिन्नत्वमु- पाधित्वमिति फलितं, वायुः प्रत्यक्षः प्रमेयत्वात् गौरमिवातनयः श्यामः मित्रातनयत्वादित्यादौ शुद्धसाध्याव्यापके उद्भूतरूपवत्त्व-शाक- पाकजलादावल्याप्तिवारणयावच्छिन्वान्तं माध्यविशेषणं, पर्वतो वकिमान् धूमात्पर्वतो धूमवान् वहेरित्यादौ महानसत्वादावति- व्याण्यापत्त्या यत्किञ्चिद्धर्मेति विहाय पक्षवृत्तिधर्मत्यभिहितं, पक्ष- तिधर्मत्वच पक्षतावच्छेदकव्यापकधर्मलं तेन न पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादौ निझिपर्वत-महानमाद्यन्यतरत्वादिविशिष्टवडिव्या- पके महानसत्वादावतियाप्तिः । तथाप्ययोगोलकं धूमवत् ·तावचिन्तामणे पधे साध्य-साधनसम्बन्धाभावः यथा श्राद्रधनवावं, व्यावर्तते हि तयावृत्त्या धूमवत्वमयोगालके। अतएव पर्वतो वहिमान् धूमान् बहरित्यादौ महानसत्वादावतियाप्तिः तदभावस्थापि महानसायो- गोखकान्यतरत्वादिरूपपक्षधर्मावच्छिवसाध्याभावव्याप्यत्वादिति वाच्या तत्र तस्य लक्ष्यत्वात् महानसायोगोलकान्यतरत्वादिरूपपत्तिध- विचिवमाध्यव्यापकत्वे मति पक्षावृत्तितया वक्ष्यमाणलक्षणाका- नावात् “मर्चे माध्यसमानाधिकरणः सदुपाधयः । पचे सर्वाश्रये येषां स्व-माध्यव्यतिरेकिता" ॥ इति सिद्धान्ताच्च ‘पचे सर्वाश्रये' पवरूपसर्वाश्रये सर्वस्मिन् पक्षतावच्छेदकाश्रये इति यावत्, पक्ष- तावच्छेदकावच्छेदेन वर्तमानलोपपादनात् द्रव्यं वझिमद्धमादित्यादौ वहिमामय्यादेवुदासः । इदो वहिमान् धूमादित्यादौ वहिमामय्यादिश्च संग्राह्य एव सत्प्रतिपक्षोत्रायकत्वेन दूषकतामते साधनव्यापकस्यापि पक्षावृत्तेपाधित्वात्, अबाधितमा- ध्यकस्थलीय उपाधिवन संग्राह्य इति पर्वतो धूमवान् वहेरित्यादौ पाईन्धनादौ नाव्याप्तिरिति भावः। न चैवं यद्धमावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकाभावविशिष्टसाध्याभावः सकसपत्रवृत्तिस्तद्धर्मावच्छिन्नत्वमुपा- धित्वमित्येव लक्ष्यतावच्छेदकमस्तु लाघवादिति वाच्यं। तस्यापि सक्ष्यतावच्छेदकान्तरत्वात् लक्ष्यतावच्छेदकान्तरसम्भवस्य लक्ष्यताव- छेदकादोषत्वात् लक्ष्यतावच्छेदकगौरवस्थाकिञ्चित्करत्वात् । एतदेव सध्यतावच्छेदकदयं श्रयोगोलकं धूमवदहेरित्या माध्यथा- पकाईन्धने क्रमेण मामयति, 'यथेति, 'यावर्तते हौति, धूमवावं ·उपाधिवादः। तप साध्य-साधनसम्बन्धाभावः पक्षे एवं भावत्वव्या- वृत्त्या ध्वंसे जन्यत्वानित्यत्वयोः सम्बन्धोनिवर्तमानः पक्षधर्माताबलादनित्यत्वाभावमादाय सिध्यति, तथा तयावृत्त्यायोगोलके इति योजना, 'तड्यावृत्त्येत्यचापि वैशिष्य हतौ- यार्थः, तथाच 'हि' यस्मात्, 'तड्यावृत्तिविशिष्टे प्रयोगोलके' माधना- धिकरणे, 'धूमवत्त्वं व्यावर्त्तते' धूमस्याभावो वर्तत इत्यर्थः, एतेन प्रथमलक्ष्यतावच्छेदकमुपपादितं। ननु तथापि व्याप्यत्वगर्भ द्विती- यलक्ष्यतावच्छेदकं तत्राईन्धनेऽव्याप्तमेव तदभावाधिकरणे पचौभूते- ऽयोगोलके द्धसाध्याभावसत्त्वेऽपि पचत्तिधर्मस्य विशेषणस्य सत्त्वेन तविशिष्टसाध्याभावासत्त्वादित्यत आह, 'श्रत एवेति माथाभाव- सत्त्वादेवेत्यर्थः, 'तत्रेति, 'माध्य-साधनसम्बन्धाभावस्तत्र पक्ष इति योजना, ‘माध्य-साधनसम्बन्धाभावः' साधनविशिष्टसाध्याभावः महा- नसायोगोलकान्यतरत्वादिरूपपक्षवृत्तिधर्मविशिष्टसाध्याभाव इति यावत्, 'तत्र पक्षे' अयोगोलकरूपपने, तत्र शुद्धसाध्याभावसत्त्वे विशेषणसत्त्वेऽपि विशेष्याभावकृतस्य विशिष्टमाध्याभावस्थावश्यकला- दिति भावः(१) । ननु तथापि ध्वंसो न नित्यो जन्यवादित्यत्र(२) (१) बयोगोलकरूपपक्षे महानसायोगालकान्यतरत्वरूपविशेषणस्य सत्त्वे- ऽपि विशेष्योभूतस्य धूमस्याभावात् विशिसाध्याभावः विशेषणा- भावस्येव विशेष्याभावस्य विशिधाभावप्रयोजकत्वादिति भावः । (२) न नित्य इत्यत्र नित्यत्वं ध्वंसाप्रतियोगित्वविशिएप्रागभावाप्रतियो- गित्वं, जन्यत्वादित्यत्र जन्यत्वं प्रागभावप्रतियोगित्वमात्र न तु नित्यत्वाभावः यतो न साध्याविशेषः।

·- এগিদালী वावाबुद्भूतरूपवावं निवर्तमान वहिव्यत्वे सति प्रत्यक्षत्वं निवर्तयत् प्रत्यक्षत्वाभावमादाय सिद्ध्यति तथाचोभयचापि पधे साध्याभावसिया साध्य-साधन- सम्बन्धाभावोऽस्तौति। अतएव वाधानुनौतपतर- जन्यस्वरूपसाधनावच्छिषमाध्यव्यापके भावत्वे प्रथमवध्यतावच्छे- दकस्याव्याप्तिः तत्र साधनाधिकरणे ध्वंसे जन्यवरूपपक्षधर्मविशि- ष्टानित्यवाभावस्य ध्वंसो न जन्यत्वे सत्यनित्यः भावत्वाभावादित्यनु- मानसिद्धत्वेऽप्यनित्यत्वमामान्याभावरूपस्य पद्धसाध्याभावस्य साधना- धिकरणे सत्त्वे मानाभावादेवं वायुर्वहिरिन्द्रियप्रत्यक्षः प्रत्यक्ष- पर्याश्रयत्वादित्यच द्रव्यवरूपपक्षधर्मावच्छिन्नमाध्यव्यापके उद्भूत- रूपवत्त्वे तस्याव्याप्तिः तत्रापि साधनाधिकरणे वाबादौ द्रव्यत्व- रूपपक्षधर्मविशिष्टवहिरिन्द्रियप्रत्यञ्चत्वाभावस्य वायुर्न द्रव्यत्वे मति वहिरिन्द्रियप्रत्यक्ष उद्भूतरूपवत्त्वाभावादित्यनुमानसिद्धत्वेऽपि वहि- रिद्रियजन्यप्रत्यक्षत्वाभावरूपस्य शुद्धसाध्याभावस्य माधनाधिकरणे सचे मानाभावादित्यत आह, 'एवमिति, 'धंसे' पचौभते ध्वंसे, 'जन्यवामित्यत्वयोः', 'सम्बन्धः' अन्यत्वरूपपक्षधर्मविशिष्टो नित्य- बाभावः, 'निवर्तमानः' निवृत्तिप्रतियोगित्वेन सिद्धिविषयो भवन्, 'पक्षधर्मताबलादिति जन्यत्वरूपस्य विशेषणस्य पत्तित्वनिश्चय- सहकारादित्यर्थः, 'अनित्यत्वाभाव' अनित्यत्वाभावरूपं शद्धसाध्या- भावं, 'तथेति, निवर्तमान निवृत्तिप्रतियोगित्वेन ज्ञायमानं, 'द्रव्यले मतौति द्रव्यवविशिष्टवहिरिन्द्रियप्रत्यवत्वमित्यर्थः, 'निव- ·उपाधिवादः। स्यानुपाधित्वं स्वव्याघातकत्वेन तद्यतिरेकस्य साध्या- व्यावर्तकत्वादिति । यतूपाधिमावस्य लक्षणं व्यतिकिधर्मत्वं पक्षेतरो- ऽपि कचिदुपाधिः, तत्तदुपाधेस्तु तत्तत्साध्यव्यापकत्वे , तयत्' निवृत्तिप्रतियोगित्वेनानुमापयत्, 'प्रत्यक्षाभावमादायेति वहिरिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षवाभावरूपं भाद्धसाध्याभावमादायेत्यर्थः, 'सिहाति' द्रव्यत्वविशिष्टवहिरिन्द्रियजन्यप्रत्यक्षत्वनिवृत्तिः सिद्यति, 'तथाचेति, 'साध्याभावसिया' शुद्धमाध्याभावमिया, 'माध्य-माध- नसम्बन्धाभावोऽस्तौति साधनाधिकरणे शुद्धमायाभावोऽस्तीत्यर्थः, प्रकृते पक्षस्यैव साधनाधिकरणत्वादिति भावः। 'स्वव्याघातकत्वेन' 'खं' माध्याभावः, तयाघातकत्वेन तदभावसाधकत्वेन साध्याभावा- भावव्याप्यत्वेनेति यावत्, 'माध्याव्यावर्त्तकत्वादिति साधनाधिकरणे माध्याभावासमानाधिकरणवादित्यर्थः, पक्षवृत्तिधर्मविशिष्टसाध्या- भावाव्याप्यत्वाञ्चेत्यपि बोध्यं, अयोगोलकं धूमवद्यरित्यत्र पक्षतरत्व- स्योपाधित्वमस्त्येवेति भावः । साम्प्रदायिकास्तु 'अत्रीच्यत इति कृत्वा व्यभिचारोबायकत्वेन दूषकतापक्षे लक्ष्यतावच्छेदकमुक्त्वा मत्प्रतिपक्षोन्नायकत्वेन उपाधेर्दूष- कत्वं ये वर्णयन्ति १) तन्मते लक्ष्यतावच्छेदकमाह, 'अन्ये विति, 'ययावृत्त्येति यस्य माधनस्य यड्यावृत्त्येति योजना, सर्वस्मिन् पक्ष- इति शेषः, 'यस्य माधनस्येत्यत्र येन केनचित् सम्बन्धन मम्बन्धित्वं (१) वदन्तौति ख. ग.। 147 ·तत्वचित्तामयो सति तत्तत्साधनाध्यापकत्वं । नच धूम-डिसम्बन्धो- पाधिः पक्षेतरत्वं स्यादिति वाच्यम्। पापाद्याप्रसिद्दे- षष्ठ्यर्थः, अवयवास्थ 'यदित्यत्र, बतौथा च महाथै, तथाच येन केनापि सम्बन्धेन यत्साधनसम्बन्धिनो यस्य व्यावृत्त्या सह सर्वस्मिन् पचे मार्थ निवर्त्तते साध्याभावो वर्तते स तच हेताबुपाधिरित्यर्थः, उद्भूतरूपाधभावेन सहापि प्रत्यक्षबाघभावः सर्वस्मिन् पचे वर्तत- एवेति म विशिष्टसाध्यव्यापकेऽव्याप्तिः । येन केनापि सम्बन्धन यथोकधर्मसम्बन्धित्वमेव सोपाधित्वव्यवहारप्रयोजकमिति बोधनाय 'सम्बन्धिन इत्यन्तं 'यस्थेत्यस्य विशेषणं न तु तलक्षणघटक, परन्तु यद्धविछिनप्रतियोगिताकाभावविशिष्टस्य माध्याभावस्थाधिकरणं सकलपक्षतावच्छेदकाधिकरणं तद्धर्मवत्त्वमुपाधित्वमित्येव लक्षणं, पर्वतो वक्रिमान् धूमादित्यादौ महानसलाद्यभावविशिष्टस्य माया- भावस्थाधिकरणं न पच इति न तवातिव्याप्तिः, प्रयोगोलकं धम- वदहेरित्यत्र महानसत्वादिकञ्च लक्ष्यमेव, द्रव्यं वहिमझूमादित्यादौ वक्रिमामय्याघभावविशिष्टस्य माध्याभावस्य पनवृत्तिवेऽपि न सकल- पनवृत्तिवं अतो न तत्रातिव्याप्तिः, सत्प्रतिपक्षोत्रायकवेन दूषक- तापचे साधनव्यापकस्यापि पचहत्तेरुपाधित्वात् माध्यव्यापक-माध- नाथापकस्यापि पक्षवृत्तेरनुपाधित्वान्न जलहूदो वहिमान् धूमादि- त्यादौ वहिमामय्यादावतियाप्तिः, पर्वतो धूमवान् बहेरित्याध- बाधितस्थले बान्धमादावयाप्तिा, माध्यममानाधिकरणवृत्तित्वेन च तही विशेषणेयः तेनायोगोलकं धूमवदरित्यादौ साध्यविरुद्धे ·उपाधिवादः। २७१ रिति। तन्न। अनुमितिप्रतिबन्धकज्ञानविषयतावच्छे जसलादौ मातिव्याप्तिरिति न कोपि दोषः। लक्ष्यतावच्छेदकमुक्का लक्षणमाह, 'म च धर्म इति, 'यथाभावादिति पूर्ववड्याख्येयं । लक्ष्य- तावच्छेदक लक्षणञ्च अयोगोलकं धूमवदहेरित्यत्र आन्धने योज- यति, 'यथेति, 'व्यावर्त्तते हौति, 'हि' यस्मात्, तयावृत्त्या सह पक्षी- भूतेऽयोगोलके साधनाधिकरणे धूमवत्वं व्यावर्त्तते धूमाभावो वर्त्तते इति योजना, तेन लक्ष्यतावच्छेदकं योजितं । ननु तथापि व्याप्यत्व- गर्भतया लक्षणं तत्राव्याप्तमेव तदभावाधिकरणे पक्षौभृतेऽयोगोलके पचवृत्तिधर्मस्य विशेषणस्य सत्वेन तदिशिष्टमाध्याभावामत्त्वादित्यत- आह, 'श्रतएवेति, अर्थस्तु पूर्ववत् । ननु तथापि ध्वंसो न नित्यो अन्यत्वादित्यत्र साधनावच्छिवमाध्यव्यापके भावत्वे वायुर्वहिरिन्द्रिय- प्रत्यक्षः प्रत्यक्षपाश्रयत्वादित्यत्र द्रव्यत्वस्वरूपपक्षधर्मावच्छिन्नमाध्य- व्यापके उद्भूतरूपवत्त्वे च लक्ष्यतावच्छेदकस्याव्याप्तिः तदुभयत्र पक्षे पद्धसाध्याभावसत्त्वे मानाभावादित्यत आह, “एवमिति, अर्थस्तु पूर्ववत् । तथाचेति, 'साध्याभावसिद्ध्यति सहाथै हतीया, 'माध्य- साधनेति माधनविशिष्टसाध्याभावग्रहो भवतीत्यर्थः, अतो लक्ष्यता- वच्छेदकस्य न तत्राव्याप्तिरिति शेषः । 'माध्याव्यावर्त्तकत्वादिति पचे माध्याभावासमानाधिकरणवादित्यर्थः, 'स्वव्याघातत्वञ्च पूर्वनिरुक- मेवेत्याः। अन्ये तु 'ययावृत्त्येत्यच पूरणं विनैव सर्वं ग्रन्थं सम्यक् योजयन्ति, तथाहि यस्य हेतोर्ययावृत्त्या हेतुना 'साधनस्य माध्यं निवर्त्तते' ।

·तत्वचिन्तामो माधमसम्बन्धिसाध्याभावः साधयितुं शक्यते माधनविशिष्टसाध्याभावः माधयितुं शक्यते इति यावत्, 'यस्य हेतोरित्यत्र येन केनचित् सम्बन्धेन सम्बन्धित्वं षष्ठ्यर्थः, अन्वयश्चास्य 'यदित्यत्र तथाच येन केनापि सम्बन्धेन यद्धेतुसम्बन्धिमो यस्य धर्मस्य व्यावृत्त्या इतना साध- नविशिष्टसाध्याभावः साधयितुं शक्यते स धर्मस्तत्र हेतावुपाधि- रित्यर्थः, 'सम्बन्धिन इत्यस्य प्रयोजनं पूर्ववत् न तु तलक्षणघटकं, परन्तु यद्धर्मव्यावृत्तिः साधनविशिष्टमाध्याभावसिद्धिखरूपयोग्या स धर्म उपाधिरिति लक्षणं, वायुः प्रत्यक्षः प्रत्यक्षपाश्रयत्वात् गौरमिचातनयः सामो मिचातनयत्वादित्यादौ शुद्धसाध्याव्यापके उद्भूतरूपवत्त्व-भाकपाकजत्वादावव्याप्तिवारणय(१) माधनविशिष्टत्वं साध्यविशेषणं, साधनपदश्च पचत्तिधर्मपरं, तेन विरुद्धस्थलीयोपाधौ वायुः प्रत्यक्षः प्रमेयत्वादित्यादौ उद्भूतरूपवत्त्वादौ च माव्याप्तिः। नग्धवं पर्वतो वकिमान् धमादित्यादावपि वक्रिमामय्यादेपाधि- वापत्तिः तदभावस्थापि हुदादौ तादृशमाध्याभावसिद्धिखरूपयो- ग्यत्वादित्यतः खरूपयोग्यत्वमेव छलतो निकि, 'म चेति, यस्याभा- वादिति पूर्ववड्याख्येयं, तथाच साधनविशिष्टसाध्याभावव्याप्यत्वे मति पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन वर्तमानत्वमेव खरूपयोग्यत्वमिति भावः । माधमपदं पत्तिधर्मपरं, लक्षणनिष्कर्षस्तु(२) पूर्ववत् । अयोगोलक (१) प्रत्यक्षत्वस्य गुणादौ श्यामत्वस्य काक-कोकिलादौ वर्तमानत्वेन तत्र उद्भूतरूपवत्त्वम्य शाकयाकनत्वस्य धावर्तमानत्वात् शुद्धसाध्याश्याप- कत्वमिति भावः । (२) सर्वत्र लक्षणनिम्कर्षस्विति ख। एवं सर्वत्र लक्षणनिष्कर्ष स्विति ·उपाधिवादः। ३७३ धूमवद्यक्रेरित्यचा धनेलक्षणं योजयति, 'यथेति । नन्वाईन्धनाभावस्य कथं माधनविशिष्टसाध्याभावव्याप्यत्वमित्यत आह, 'यावर्त्तते हौति, 'हि' यस्मात्, 'व्यावर्त्तते' व्यावृत्तिप्रतियोगित्वेनानुमौयते, 'प्रयोगो- सके पचौभूते प्रयोगोलके। नम्वेतावता तदभावस्य शद्धधूमाभावव्या- प्यत्वेऽपि पजवृत्तिधर्मविशिष्टसाध्याभावव्याप्यत्वं न सम्भवति तदभाववति पक्षे प्राद्धसाध्याभावसत्त्वेऽपि विशेषणासत्त्वेन तादृशविशिष्टसाध्याभावा- सच्चादित्यत आह, 'श्रतएवेति, अर्थस्तु पूर्ववत् । ननु ध्वंसो न नित्यो जन्यत्वात् वायुर्वहिरिन्द्रियप्रत्यक्षः प्रमेयत्वादित्यादौ भावत्वोद्भूतरूप- वत्त्वाधुपाधेरभावस्य जन्यत्व-द्रव्यत्वादिरूपपक्षधर्मविशिष्टसाध्याभाव- व्याप्यत्वज्ञानात्तदभावेन हेतुना तादृशविशिष्टसाध्याभावानुमिति- र्भवतु शुद्धसाध्याभावानुमितिश्च कथं स्यात् । न च तदनुमिति- विरहेऽपि न तिरिति वाच्य। निरुतोपाधित्वज्ञानस्य पचे शुद्ध- माध्याभावानुमितिद्वारैव दूषकत्वस्याभ्युपेयत्वात् विभिष्टमाध्याभा- वानुमितेः शुद्धसाध्यानुमितावप्रतिबन्धकवादित्यत आह, 'एवमिति, 'एवं निरुतस्योपाधित्वरूपत्वे इत्यर्थः, तज्ज्ञानादिति शेषः। यद्दा 'एव- मित्यस्य यथायोगोलकं धूमवदहेरित्यत्राधनाभावस्य द्रव्यत्वादि- रूपपक्षधर्मविशिष्टसाध्याभावव्याप्यत्वज्ञानानन्तरं तदभावेन हेतुना पक्षे तादृशविशिष्टसाध्याभावः सिद्ध्यति न द्रव्यत्वादेः पक्षवृत्तित्वनि- सयबलात् शुद्धसाध्याभावः सियति तथेत्यर्थः, अन्यथा तत्राप्येतदा- शवासम्भवादिति भावः । 'भावत्वव्यावृत्त्येत्यस्य जन्यत्वविशिष्टनित्यत्वा- भावाभावव्याप्यत्वज्ञानानन्तरमित्यादि, अयेऽपि तथेत्यस्य द्रव्यत्ववि- शिष्टवहिरिन्द्रियप्रत्यक्षवाभावव्याप्यत्वज्ञानानन्तरमिति शेषः, 'तथा- ·३७४ तवचिन्सामगै दकमुपाधित्वमिह निरूप्यं तच्च न व्यतिरेकित्वमतिप्र- सङ्गात् विशेष लक्षणे वह्नि-धूमसम्बन्धे पक्षेतरस्योपाधि- त्वप्रसङ्गाच्च। चेत्यादिग्रन्थस्तु साम्प्रदायिकवयोजनौयः। 'साध्यव्यावर्तकत्वादित्यस्य तु निरुतमाध्याभावसिद्धिखरूपयोग्यत्वाभावादित्यर्थः, इति कृतं पल्लवितेन। 'व्यतिरेकधर्मत्वमिति, केवलान्वयिनः प्रमेयत्वादेः खरूप- सम्बन्धेन कुत्रापि नोपाधित्वमिति व्यतिरेकित्वोपादानं, तथाच तत्सम्बन्धन खप्रतियोग्यमधिकरणे वर्तमानस्थाभावस्य प्रतियोगि- तावच्छेदको यो धर्मस्तद्वत्वं तेन रूपेण तत्सम्बन्धेनोपाधित्वमिति फलितं, तेन प्रमेयत्वादेः समवायसम्बन्धनाभावप्रतियोगित्वेऽपि न खरूपसम्बन्धेनोपाधित्वं, न वा स्वरूपसम्बन्धेन संयोगाभावादेरुपाधित्वं तेन सम्बन्धेन तदनधिकरणप्रसिद्धेः(१) सम्बन्धविशेषलाभायैव धर्मपद- मिति भावः। 'तत्तदुपाधेरिति तत्तत्माध्यक-तत्तङ्केतकोपाधेरित्यर्थः, लक्षणमित्यनुषज्यते, 'धूम-वझिसम्बन्धोपाधिरिति धूमाव्यापकत्वे सति वहिव्यापकत्वरूपधूम-वजिसम्बन्धावच्छिन्नत्वेनाभिमतोपाधिपदवाच्य- नाश्रय इत्यर्थः, व्यतिरेकिधर्मत्वावच्छिनोपाधिपदवाच्यत्वाश्रयवा- रणयाभिमतान्तं वाच्यताविशेषणं । यद्यपि धूमाव्यापकत्वे मति (१) वरूपसम्बन्धेन संयोगाभावाभावस्य संयोगस्य रक्षादौ सम्वेऽपि संयोगरूपाभावप्रतियोगिनः संयोगामावस्यामधिकरण न रक्षादे. रतोन संयोगाभावादेशपाधिस्वमिति भावः ।

·उपाधिवादः। ३७५ 'केचित्तु साधनव्यापकोऽप्युपाधिः क्वचिद्यच पक्षा- त्तिहेतुः यथा करका पृथिवी कठिनसंयोगात् इत्यत्रा- नुष्णाशीतस्पर्शवत्वं । नच तत्र स्वरूपासिद्धिरेव दोषः, सर्वोपार्दूषणान्तरसङ्करादित्याहुः । वझिव्यापकत्वं यदि उपाधिपदवाच्यतावच्छेदकं स्यात् तदा तदव- छिनोपाधिपदवाच्यताश्रयः पतरः स्यादित्यापादने वैयधिकरण्यं, तथापि उपाधिपदवाच्यतावच्छेदकत्वं यदि धूमाव्यापकत्वे मति वहिव्यापकतासामान्यनिष्ठं स्यात्तदा पटेतरनिष्ठधूमाव्यापकत्वविशि- एवशिव्यापकतानिष्ठमपि स्यादित्यापादने तात्पर्य । 'श्रापाति धूमाव्यापकत्वविशिष्टवडिव्यापकत्वाप्रसिया तद्घटितापाद्याप्रसिद्धे- रित्यर्थः, तद्घटितापादकाप्रसिद्धेश्चेत्यपि बोध्यं । ननु सामान्यलक- णमितरभेदकं तत्तत्माध्यक-तत्तद्धेतकोपाधिलक्षणन्तु दूषणोपथिक तच्च यत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नतत्तत्माध्यव्यापकत्वे सति तत्तत्माधना- व्यापकत्वं तेन विशिष्टसाध्यव्यापकोपाधौ नाव्याप्तिरित्यत आह, 'विशेषलक्षण इति यत्किञ्चिद्धर्मावच्छिन्नतत्तत्साध्यव्यापकत्वे मति तत्तत्माधनाव्यापकत्वरूपे तत्तत्माध्यक-तत्तद्धेतकोपाधिलक्षण इत्यर्थः, दूषणोपयिक इति शेषः। 'वहि-धूमसम्बन्धे' वकि-धूमसम्बन्ध ज्ञाने वनि-धूमव्याप्तिज्ञान इति यावत्, 'पक्षेतरस्येति पचेतरनिष्ठतद्रूप- ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः, न चेष्टापत्तिः, पचेतरत्वादिनिष्ठ- माध्यव्यापकत्वे मति माधनाव्यापकत्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकतायाः सर्व- । .

·तत्वचिन्तामणौ साध्यच्च नोपाधिः व्यभिचारसाधने साध्याविशिष्ट- त्वात् अनुमितिमाचोच्छेदप्रसङ्गाच। इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानास्यद्वितीयखण्डे उपाधिसामान्यलक्षणं । मिद्धत्वेऽपि तनिष्ठयत्किञ्चिद्धर्भावच्छिन्नमाध्यव्यापकत्वे सति साधना- व्यापकताज्ञानस्य प्रतिबन्धकतायाः केनाप्यनभ्युपगमादिति भावः । 'ननु खव्यतिरेकेण पचे पाध्याभावोबायकत्वस्य लक्ष्यतानिया- मकत्वमते हुदो वहिमान् धूमादित्यादौ साधनव्यापकस्यापि वनि- मामय्यादेरुपाधित्वापत्तिरित्याशङ्कायामिष्टापत्तिमाह, 'केचित्त्विति खव्यतिरेके पक्षे साध्यव्यतिरेकोबायकत्वस्य लक्ष्यतानियामकत्ववादि- नस्वित्यर्थः, 'यत्रेति, साधनस्य पचत्तित्वे तयापकधर्मस्थापि पक्ष- वृत्तित्वावश्यकतया तस्योपाधित्वासम्भवात् यथोक्रस्य लक्ष्यतानियाम- कत्वमते पचवृत्तिधर्मावच्छिवसाध्ययापकले मति पक्षावृत्तित्वस्य उपा- धिलक्षणवादिति भावः । अत्र दृष्टान्तमाह, 'यथेति, 'तवेति पक्षा- वृत्तिहेतावित्यर्थः । मनु उपाधेर्यथोक्रलक्षणस्य माध्येऽपि सत्त्वात् परार्थस्थले माध्य- स्थापि माध्यतावच्छेदकरूपेण उपाधितयोद्भावनापत्तिरित्यत पाह, 'माध्यति, 'नोपाधिः' माध्यतावच्छेदकरूपेण उपाधितया नोभाव्यः, 'यभिचारसाधने' तव्यभिचारादिरूपसाधने, श्रादिपदात् तदभाव- परिग्रहः, 'माध्याविशिष्टत्वादिति माध्ययभिचारादिरूपस्य माध्यस्था- ·उपाधिबाद। विशेषादित्यर्थः, तथाच साधनादिरूपे पवे तयाभिचारादेरनिश्चये निधये चोभयथैव तयभिचारादिना हेतुना साध्यव्यभिचारानुमि- त्यसम्भवात् न तस्योपाधित्वेन उद्भावनमिति भावः। ननु तथापि मन्दिग्धोगाधित्वेन तस्थोद्भावनापत्तिरित्यत श्राह, 'अनुमितिमाचेति परार्थानुमितिमाचेत्यर्थः, एतच्चापाततः यत्र न तदुद्भावनं तत्रैव परानुमितिसम्भवात्, परन्तु कथकसम्प्रदायनिषिद्धत्वान्न तदुगाव- नमित्येव तत्त्वं । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागीश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानास्यद्वितीयखण्डरहस्ये उपाधिसामान्यलक्षणरहस्यं ।

·अयोपाधिविभागः। स चाय विविधः निश्चितः सन्दिग्धश्च, साध्यव्याप- कत्वेन साधनाव्यापकत्वेन च निश्चिताव्यभिचारनि- श्चयाधायकत्वेन निश्चितोपाधिः यथा वह्निमात्वेन धूमवत्त्वे साध्ये आर्दैन्धनप्रभवह्निमत्वं, यच साधना- व्यापकत्वसन्देहः साध्यव्यापकत्वसंशयो वा तदुभयस- न्देहो वा तच हेतुव्यभिचारसंशायकत्वेन संदिग्धो- उपाधिविभागरहस्यं । उपाधिलक्षणं लक्षयित्वा विशेषलक्षण) विभजते, 'म ति, 'हेतव्यभिचारसंशायकत्वेनेति(१) माधनाव्यापकत्वमन्देहे साधने माध्य- व्यापकव्यभिचारस्य माध्यव्यभिचारव्याप्यस्य सन्देहात् माध्यव्यभि- चारमन्देहः, माध्यव्यापकत्वसन्देहे तु माधनाव्यापकव्याप्यत्वस्य माधना- ध्यापकत्वव्याप्यस्य सन्देहात् माध्ये माधनाव्यापकत्वसन्देह व्याप्यमंशयस्य यापकमंशयहेतुत्वादिति भावः। 'मन्दिग्धोपाधिः' मन्दिग्धोपाधित्वं, तेन तवेत्यत्र सप्तम्यर्थस्य मानवयः। प्रथमस्थोदाहरणमाह, 'यथेनि, 'माकाद्याहारपरिणतिजत्वमिति भाकादिसंयोगघटितभाकपाका- (१) हेतुष्यभिचारसंशयाधायकत्वेनेतीवि प.।

·उपाधिवादा। पाधिः यया मित्रासमयत्वेन श्यामत्वे साध्ये शाका- चाहारपरिणतिजत्वं । न च तेनैव हेतुना शाकपाक- अत्वमपि साध्यं, तत्र श्यामत्वस्योपाधित्वादुभयस्यापि साधने अर्थान्तरं श्यामत्वमाचे हि विवादो न तूभ- पष। न चैवं धूमाइयनुमानेऽपि वड़िसामग्रुउपाधिः स्यात, तच वहिनेव तत्सामग्रापि समं धूमस्याना- स्यामसामयीमत्त्वमित्यर्थः, तेन नायिमग्रन्थासङ्गतिः। परार्थस्थलाभि- पायेण शकते, 'न चेति, 'तेनैव' मित्रातनयत्वेनैव, तदपि (१) तादृश- मामयौमत्त्वमपि, 'साध्यमिति पक्षमत्त्वशनाधीनसाधनाव्यापकत्वसन्दे- इनिरासाय वादिना माधनौयमित्यर्थः, 'उपाधित्वात्' मन्दिग्धो- पाधित्वेन उद्भाव्यत्वादित्यर्थः। ननु मित्रातनयत्वेन हेतुना युगप- देवोभयं साधनौयं तच च स्यामत्वादे!पाधित्वेनोद्भावमसम्भवः साध्य- स्थोपाधित्वेनानुद्भाव्यवनियमादित्यत शाह, 'उभयस्थापौति, 'श्याम- त्वमाचे हौति, ददमुपलक्षणं युगपदुभयस्य माधनेऽप्येकांशेऽपरस्यो- पाधिल्वेनोद्भावने बाधकाभावात् व्यभिचाराद्यनुमाने साध्याविधि- तथा खस्मिन् साध्य एव खस्योपाधित्वेनानुद्भाव्यत्वनियमादिति ध्येयं । 'न चैवमिति, ‘एवं' माध्यमामय्या अप्युपाधित्वयहविषयत्वे, ‘वानु- मानेऽपि' वयनुमित्युपधानस्थलेऽपि, 'उपाधिः स्यात्' उपाधिया- (१) 'शाकापाकजस्वमपि' इत्यत्र 'तदपि' इति कस्यचिन्मूलपुस्तकास्य पाठः .तममुहानाहापाठोधतो रहस्यकवि सम्भाचते।

·चिन्तामो पाधिकत्वनिश्चयात्, अब तु मियातनयत्वव्याप्यश्या- मसामग्रमा स्थातव्यमित्यच कार्य-कारणभावादीनां ध्याप्तिग्राहकाणामभावात्। अत एव साध्यसामग्रया सह हेतारपि यच व्याप्तिग्राहकमस्ति तच सामग्री नोपाधिः, यच तु तन्नास्ति तब साप्युपाधिरित्यभि- सन्धाय सामग्री च क्वचिदोपाधिन तु सर्वच इत्युक्त, विषयः स्यात्, इष्टापत्तौ चानुमित्यसम्भवादिति भावः । 'अनौपा- धिकलनिश्चयादिति व्याप्यत्वनिश्चयादित्यर्थः, माध्यसामय्या युपा- धिग्रहविषयत्वे प्राचार्यसंवादमाह, 'श्रत एवेति साध्यसामय्या ऋष्य- पाधित्वग्रहविषयत्वादेवेत्यर्थः, 'नोपाधिः' नोपाधित्वग्रहविषयः, 'उपाधिः' उपाधित्वग्रहविषयः, 'वचित्रोपाधिः' नोपाधित्वग्रह- विषयः, 'न तु सर्वत्रेति, नोपाधित्वग्रहविषय इति शेषः। द्वितीयमु- दाहरति, 'यथेति, 'तुल्येति माधनीभूतकार्यात्वनिष्ठ माध्यौभूतसकल- कत्वव्याप्यताग्राहकसहचारग्रह-माधनीभूतकार्यताव्यापकशरोरजन्य- त्वादिनिष्ठमाध्यौतमकर्तृकत्वव्यापकताग्राहकसहचारग्रहरूपयोर्योग- रनुकूलतासमवहितत्वेन तुल्ययोः सतोरित्यर्थः, 'उपाधेरिति कार्यत्वरूपसाधनाव्यापकीभूतशरोरजन्यवादः साध्यव्यापकतासन्देह- इत्यर्थः, तथाच चितिः सकलका कार्यात्वादित्यत्र यदा माधने माध्यव्याप्यतानिधायकः साधनाध्यापकसरीरजन्यवादौ माध्यापक- सानिधायकस तो मावतीर्णः सदा परीरजलादिकं शय- ·उपाधिवादा। यथा तुल्ययोगक्षेमयोरुपाधापकतासन्देहे ईश्वरानु- माने शरीरजन्यत्वाणुत्वादिः, यथा च शाकपाकजत्वस्य साध्यव्यापकतासन्देहे मित्रातनयत्वे। यत्तु उपाधिसन्देहो नोपाधिन वा हेत्वाभासान्त- रमिति तदुद्भावने निरनयोज्यानयोग इति । तन्न। यापकतासन्देहात् मन्दिग्धोपाधिरित्यर्थः । न च तस्य सद्धेततया कथं तत्रोपाधिरिति वाच्यं । मद्धेतोरपि दशाविशेषे सन्दिग्धोपाधि- कल्वे बाधकाभावादिति भावः। हतीयमुदाहरति, 'यथा चेति, 'शाकपाकजत्वस्येति साधनाव्यापकतया मन्दिग्धस्य शाकपाकजवसे- त्यर्थः, 'मिवातनयत्वे मित्रातनयत्वे हेतो, प्राकपाक.जत्वमिति प्रेषः। 'न वा हेत्वाभासान्तरं न वा हेत्वाभासः, "निरनुयोज्यति, तथाच परार्थानुमान एव उपाधिमन्देहो दूषणं न तु स्वार्थानुमानेऽपीति भावः । 'सन्दिग्धानेकान्तिकवदिति अनैकान्तिकत्वसन्देहवदित्यर्थः, एतच्च दूषकत्वमात्रे दृष्टान्तः, तेन व्यभिचारसंशयाधायकवाभावे- ऽप्यस्य न क्षतिः। 'दूषकत्वात्' उपाधिसन्देहस्य दूषकत्वात्, 'उपाधे- रिव' उपाधित्वनिश्चयसेव, 'नियाधायकतया' व्यभिचारनिश्चया- धायकतया(१) । न च तथापि उपाधित्वसन्देहः वरूपसव (1) 'व्यभिचार निश्चयाधायक तया' इत्यत्र 'नियाधायकतया' इति कस्य- चिन्मूलपुलकस्य पाठो वर्तते तमनुस्त्येव व्यभिचार निश्चयाधायक- तया इति व्याख्यातं मथुरामाथेनेत्यनुमीयते ।

·सन्दिग्धामैकान्तिकवड्यभिचारसंशयापायकत्वेन दुवक- स्वादुपाधेरिव व्यभिचारनिश्चयाधायकतया। इति श्रीमहङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानास्यदितीयखण्डे उपाधिविभागः। यभिचारसंशयद्वारा दूषको मत तज्ज्ञानमिति तज्ज्ञानार्थं तदु- दावनमफलं अर्थान्तरापादकच्चेति वाच्च। तथामत्यनकाकि- कलसन्देहोपाधित्वनिषथयोरयुद्धावनस्य तथात्वापत्तेः। यदि चान- कान्तिकत्वसन्देहादिमा मम व्याप्तिग्रहो मा भूत् इतिज्ञापनाय तदुद्भावनं कथकसम्प्रदायसिद्धं, तदा उपाधित्वसन्देहान्मम थाप्तिग्रहो मा भूदितिज्ञापमाय उपाधित्वसन्देहोडावनमपि कथकसम्प्रदाय सिद्धमिति तुल्यत्वादिति भावः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौन-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमामाख्यदितीयखण्डरहस्ये उपाधिविभागरहस्यं ।

·अथोपार्दूषकतावीजपूर्वपक्षः। । इदानीमुपाधेर्दूषकतावीज चिन्त्यते ।) नाप्यस्य स्वव्यतिरेकडारा सत्यतिपक्षत्वेन दूषकत्वं, अथोपार्दूषकतावौजपूर्वपश्वरहस्यं । प्रसङ्गादपाधेर्दूषकतावीजं निरूपयितुं शिष्यावधानाय प्रतिजा- नौते, 'दानौमिति उपाधिविभागानन्तरमित्यर्थः, 'दूषकतावौज' दोषप्रयोजकताखरूपं, अनुमिति-तत्प्रयोजकान्यतरप्रतिबन्धकज्ञानं दोषः, 'चिन्यते' ज्ञाप्यते। केचित्तु 'दूषकतावौज' दूषकव्यवहारविषयतावच्छेदकं, दूषक- शब्दोपाधिशब्दयोः पव्यतापत्त्या दूषकमब्दस्य पारिभाषिकता- पत्या च यथोक्रलक्षणस्य तदिषयतावच्छेदकलासम्भवादिति भावः इत्याहुः । तदसत् । 'मत्प्रतिपचे उपाध्यद्भावनं न स्थादित्याद्यनि- मपन्थामतेः। 'खव्यतिरेकेति लिङ्गतावच्छेदकविधया स्वव्यतिरेकलिङ्गक- पविशेयकमाध्याभावानुमितिप्रयोजकतयेत्यर्थः, हतीयार्थोऽभेदः, तथाच तादृशानुमितिप्रयोजकत्वं नास्थ दूषकमिति फलितं । 'मत्रm (१) निरूप्यते इति क.।

·एज वाचचिन्तामो 'तदा हि सत्प्रतिपक्षे सत्प्रतिपक्षान्तावदुपाषेरुङ्गाव न स्यात्। न च प्रतिपक्षबाहुल्येनाधिकबलार्थ मुद्भावनं, तिपक्षे स्वयं माध्यसाधकहेतोरुपन्यामानन्तरं वादिना साध्याभाव- साधकहेतावुपन्यस्ते, ‘सत्प्रतिपक्षान्तरवदिति माध्यसाधकहेत्वन्तरस्य यथा नोद्भावनं तथा उपाधेरप्युद्भावमं न स्यादित्यर्थः, साध्याभावसा- धकहेतमत्ताज्ञानात्मकप्रतिबन्धकमद्भावादुपाधेस्तच यथोक्रदूषकत्वा- सम्भवेन व्यर्थत्वादिति भावः । 'मत्प्रतिपक्षबाहुल्येनेति माध्यमा- धकामेकहेतजानसत्त्वेनेत्यर्थः, माध्याभावसाधक हेतुमत्ताज्ञानसत्त्वेऽपि साध्यानु मितेरुत्पादादिति शेषः, 'अधिकबलार्थमिति साध्याभावसा- धकानुमितिप्रतिबन्धकसाध्यानुमित्यर्थमेवेत्यर्थः । न चैवं मत्प्रति- पक्षान्तरस्याप्युद्भावनापत्तिः, इष्टत्वादिति भावः। 'मतमपौति, 'न्यायात्' तान्त्रिकप्रवादात्, तथाच साध्याभावसाधकहेतज्ञानसत्त्वे माध्यमाधकानेकहेतुज्ञानात् साध्यानु मित्युत्पादे प्रवादव्याघातः, 'अन्धानां' माध्याभावमाधकहेतमत्ताज्ञाननिष्ठाप्रामाण्यज्ञानाधभाव- विशिष्टज्ञानविषयाणं माध्यसाधकहेना, 'मतमपि', 'न पश्यति' न माध्याभावसाधकैकहतमत्ताज्ञानसत्त्वे माध्यानुमिति जनयतौति तदर्थादिति भावः । ननु तन्यायोऽप्रमाणं इत्यत आह, 'एकेनापौति तदभावसाधकैकहेतुमत्ताज्ञानेनापि, 'बहनां' तत्साधकानेकहेतम- ताज्ञानानां, ‘फलप्रतिबन्धात्(१), फलप्रतिबन्धस्यानुभवसिद्धत्वाचे- (२) रतेन 'प्रविबन्धादित्यत्र 'फनप्रतिबन्धादिति कस्यचिन्मूलए तकस्य पाठोऽनुमोयते।

·उपाधिवादः। २५ शतमप्यन्धानां न पश्यतौति न्यायात् एकेनापि बहना प्रतिबन्धाच, व्याप्ति-पक्षधर्माते हि बलं तच्च तुल्यमेव, न त्यर्थः । मन्विदमसम्भवि तदत्ताज्ञानं प्रति तदभावव्याप्यभूयोधर्मव- ताज्ञानत्वेनैव प्रतिबन्धकवादित्यत आह, 'व्याप्तौति, 'बलं ज्ञान- विषयतया प्रतिबन्धकतावच्छेदकं, 'तच' तादृशप्रतिबन्धकतावच्छेद- कञ्च, 'तख्यमेवेति तदभावव्याप्यभूयोधर्मवत्ताज्ञान व तदभाव- व्याप्यैकधर्मवत्ताज्ञानेऽप्यविशिष्टमेवेत्यर्थः, 'न त भूयस्त्वमपि न तु व्याप्यनिष्ठभूयस्खमपौत्यर्थः, 'बलमित्यनुषज्यते, प्रतिबन्धकतावच्छे- दकमिति तदर्थः, अत्र हेतुमाह, 'एकस्मादपौति यत्र तत्तदभाव- योरुभयोरेकधर्मिण्येकस्यैव व्याप्यधर्मस्य ज्ञान(१) तचैकव्याप्यधर्मवत्ता- शामादपौत्यर्थः, 'अन्वमितेरिति सवकारः पाठः(२) 'अनु' पश्चात्, 'अमितेः' विशिष्टमितिविरहात् इत्यर्थः, 'अनुमितेरित्युकारसम्ब- लितपाठेऽपि 'अनु' पश्चात्, 'मितेः' विशिष्टबुद्ध्यभावस्य प्रमितेरि- त्यर्थः । ननु सत्प्रतिपक्षे नानुमानदूषणार्थमुपाध्यूगावनमपि तु बडषु व्याप्तिपक्षधर्मतान्यतरभङ्गकल्पनमपेक्ष्य एकत्र तत्कन्पनैव लघीय- मौति लाघवतर्कसहातप्रमाणत् प्रतिपक्षहेतुमत्तापरामर्श प्रामा- एयग्रहार्थमेव तदुगावनं, अत एवास्माकं न्यायाः सम्यञ्चो बहवञ्चेति प्रमाणटीकापि, किञ्च यत्र वादि-प्रतिवादिभ्यां माध्यसाधक-तद- (२) यत्र तत्तदभावयोरभयोरेव धर्मिण्यकैकस्यैव व्याप्यधर्मस्यैव ज्ञान- मिति ग० । (९) 'सवत्वः पाठः' इति आदर्शपुस्तकेषु वर्तते परनवयं न समीचीनः । 49 ·सावचिन्तामणे तु सूयत्वमपि, एकस्मादप्यन्वमित) सन्दिग्धोपाधे- रदूषकतापाताच तयतिरेकस्य सन्दिग्धत्वात्। अपि भावसाधकन्यायमात्रं प्रयुकं मध्यस्थस्य चैकत्रापि हेतावमुकूलतर्का- सूा व्याप्तिनिश्चयो न जातस्तचैवोपायुद्धावनमफलमन्यत्र च तदु- द्भावनं निष्फलमेव अन्यथा व्यभिचाराद्युत्थापकतया दूषकतावादि- नामप्येतद्दोषस्य दुरुद्धरत्वात् व्याप्तिनिश्चयसत्त्वेन व्यभिचारादिवान- स्थाप्यसम्भवादित्यखरमादाह, 'सन्धिग्धोपाधेरिति उपाधित्वसन्देह- दशायामुपाधेरदूषकतापत्तेश्चेत्यर्थः, 'तड्यतिरेकस्य सन्धिग्धत्वादिति पाठः तयतिरेकस्य तदानौं माध्याभावव्याप्यतया सन्धिग्धवादि- त्यर्थः, क्वचित्तु 'तद्व्यतिरेकस्य पक्षे सन्दिग्धत्वादिति पाठः, तत्र 'मन्धिग्धोपाधेरित्यस्य पक्षवृत्तितासन्देहदशायामुपाधेरित्यर्थः, पये 'पचत्तिरित्यस्य पनवृत्तितया निश्चितश्चेत्यर्थः । ननु सत्प्रतिपक्ष- तया उपाधेर्दूषकत्ववादिनये उपाधित्वादिसन्देहदशायां उपाधेर- दूषकले दृष्टापत्तिरेवेत्यत पाइ, 'अपि चेति, 'उपाधित्वं न स्यात्' उपाधेर्दूषकत्वं न स्यात्, 'व्यतिरेक इति नयतिरेकस्यामा- धारणवादित्यर्थः, पक्षमात्रवृत्तिवस्थामाधारण्यरूपत्वादिति भावः । (१) 'धनुमितिदर्शनात्' इति पाठः बहुषु पादर्शपुस्तकेषु वर्तते पर. न्वयं न समीचीनः, 'अनुमितिदर्शनात्' इत्यत्र 'बन्धमितेः' अथवा 'अनुमितेः' इति पाठइयमेव पूर्वापरयस्थपर्थ्यानोचने समीचीनवेन प्रतिभातं रहस्यक्षता घ्याख्यातच । (३) तातिरेकस्य पक्ष सन्दिग्धत्वादिति पा।

·उपाधिवादा। ३० पैवं 'बापाबौतपधेतरस्योपाधिन्वं न स्यात् बतिरे- केसाधारण्यात् पक्षष्टत्तिश्च (१) उपाधिर्न स्यात् यथा घटेोऽनित्यो द्रव्यत्वादित्यत्र कार्यत्वं अन्धकारो द्रव्यं ननु पक्षमात्रवृत्तित्वरूपामाधारण्यज्ञानं नानुमितिविरोधि किन्तु यावत्मपक्षव्यावृत्तत्वरूपतज्ज्ञानमेव तथा तश्च तत्र नास्ति पञ्च- स्यैव सपक्षवादित्यत आह, 'पक्षवृत्तिश्चेति पक्षवृत्तिताज्ञानदशायां उपाधिVषको न स्यादित्यर्थः, 'खातन्त्रेणेति खाश्रयविषयकलौकिक- साक्षात्कारविषयान्यत्वे मति लौकिकसाक्षात्कारविषयत्वादित्यर्थः, जसरेणुरात्मा चात्र दृष्टान्तः व्यभिचारश्च गन्धादौर), 'अश्रावणव- (१) पक्षधर्मश्चेति कगः । (२) प्रसरेणोराश्रयस्य घणुकस्य महत्वाभावात् यात्मनस्वाश्रयाप्रसिद्ध्या असरेगोरात्मनि च खाश्रयविषयकलौकिकसाक्षात्कारविषयान्यवं उपपद्यते । न च खाश्रयविषयकलौकिकसाक्षात्कार एवाप्रसिद्धः कथं तद्विषयान्यत्वं सम्भवति इति वाच्यम् । खाश्रयविषयकलौकिक- साक्षात्कारविषयान्यत्वपदेन खाश्रयविषयकलौकिकसाक्षात्कार- विषयो यो यस्तदन्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । अन्धकारप्रत्यक्षे चालोक- संयोगनिरपेक्ष चक्षुषः कारणत्वेऽपि तदाश्रयप्रत्यक्षे चालोकसंयोग- सापेक्षस्यैव चक्षुषः कारणत्वात् यन्धकारस्य खात्रयविषयकलौकिक- साक्षात्कारविषयान्यत्वं । गन्धाश्रयस्य बाणेनाग्रहणात् गन्धे खाश्रय- বিলীশিহ্মাহৰিমালতিম্ভিলীঘিালাবি- घयत्वं वर्तते किन्तु द्रव्यत्वं न वर्तत इति व्यभिचारः स्फुट एवेति समुदितवात्पर्थम् । ।

·२८ सावचिन्तामो . स्वातन्त्र्येण प्रतीयमानत्वादित्यपाश्रावणत्वं नातिरेकस्य पक्षात्तित्वात, न नायमुपाधिः, समक्षणसत्यात् अन्यथा दूषकत्वसम्भवाच । किञ्च साध्यव्याप्याव्यापकत्वेनोपाधेः (१) साध्याव्या- पकत्वे तद्यतिरेकेण कथं सत्प्रतिपक्षः, न व्यापक- मिति, शब्दे चास्थ साधमायापकत्वं, 'पक्षावृत्तित्वादिति पत्ति- बाग्रहादित्यर्थः । 'तलक्षणेति माध्यव्यापकत्वे मति साधनाव्यापकत्व- रूपस्य उपाधिलवणस्य मत्त्वादित्यर्थः, 'अन्यथापौति पचवृत्तित्वं विनापौत्यर्थः, पक्षवृत्तिताधमेणेति शेषः, 'दूषकत्वसम्भवादिति कदाचिद्रूषकत्वसम्भवात्, दूषकतातिप्रसङ्गास्थादोषत्वादिति भावः । केचित्तु ननु, तन्नोपाधिलक्षणं अपि तु पक्षवृत्तिधर्मावच्छि- बमाध्यव्यापकत्वे मति पचावृत्तित्वमेव लक्षणं तच्च तत्र नास्ति यथोकस्य दूषकतारूपत्वान्यथानुपपत्त्या तथैव कल्पनादित्यत शाह, 'अन्यथापौति यथोक्तरूपभिन्नस्यापि दूषकत्वसम्भवाञ्चेत्यर्थः, तथाच किं सकलप्रामाणिकोपाधिव्यहारविषयस्य तस्थानुपाधित्वाभ्युपगमे- नेति भावः इत्याः । ननु सत्प्रतिपक्षोखायकत्वेन दूषकतावादिनो मम पक्षवृत्तित्व- ग्रहदशायां उपाधेरदूषकत्वे इष्टापत्तिरेवेत्यत शाह, 'किञ्चेति, 'माध्यव्याप्येति साध्ययाप्यतया निथितस्य माधनस्थाव्यापकताजाने- (२) साध्ययापकव्याप्यत्वेनोयाधेरिति कधिहित पुलकयाठः परन्धयं न समीधीनः।

·उपाधिवाद। व्यतिरेकादव्याप्यव्यतिरेकः ।नापि व्याप्तिविरहरूपतया, असिद्धत्वेनानौपाधिकत्वस्य व्याप्तित्वनिरासात्। नाप्य- नौपाधित्वज्ञानस्य व्याप्तिधौहेतुत्वस्य तत्त्वेन व्याप्ति- जानकारणविघटकतया व्याप्यत्वासिबेरन्तर्भावः, न धन्यस्य साध्यव्यापकत्व-साधनाव्यापकत्वज्ञानं अन्यस्य व्याप्तिज्ञाने स्वतः प्रतिबन्धकमित्युक्तम् । न च साध्य- । मोपाधे: माध्याव्यापकत्वज्ञाने इत्यर्थः, 'सत्प्रतिपक्षः' माध्याभावग्रहः, 'अव्यापकव्यतिरेकादिति श्रव्यापकतया ग्टहीतस्य व्यतिरेकादव्याप्य- तया रहौतस्य व्यतिरेकग्रह इत्यर्थः । 'असिद्धत्वेनेति हेतुविशे- व्यकव्याप्यभावप्रकारकज्ञानस्थानुमितिकारणीभूतव्याप्तिज्ञानप्रतिब- न्धकस्य विशेषणविधया प्रयोजकत्वेनेत्यर्थः, 'दूषकत्वमित्यनुषज्यते, बतौयार्थश्च पूर्ववत्, उपाध्यभावस्य व्याप्तित्वे हि उपाधियायभाव- रूपतया दूषकः स्यात्तदेव च सिधमिद्धिव्याघातानिराकृतमि- त्याह, 'अनौपाधिकवेति । उपाधिन दूषकः किन्तु व्याप्यत्वामि- द्विरूपहेत्वाभासान्तर्गतएव स इति कस्यचिन्मतं दूषयति, 'नापति, 'अनौपाधिकत्वज्ञानस्य' उपाधित्वप्रकारकोपाधिज्ञानाभावस्थ, व्याप्ति- ज्ञानकारणविघटकतयेति(१) व्याप्तिज्ञानकारणीभूताभावप्रतियोगि- ज्ञानविषयतयेत्यर्थः, 'याप्यवासिद्धेः' व्याप्यत्वामिद्धौ, साधारण्या- दिभित्रव्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकज्ञानविषयस्यैव व्याप्यत्वामिद्धित्वादिति (१) व्याप्तिधामकारशेतीति क• ख० ।

·तत्वविनाम व्यापकाव्याप्यत्वज्ञाने विद्यमाने साधनस्य साध्यव्या- . प्यत्वज्ञानं नोत्पत्तुमईतौति वाच्यं । न हि साध्यया- पकव्याप्यत्वज्ञानं व्याप्तिज्ञानकारणं येन तत्यतिबन्धक स्यात्, किन्तु साध्यव्यापकव्यभिचारित्वेन साध्यव्यभि- भावः । दूषयति, 'न हौति, 'अन्यस्य' साधनभित्रस्य, 'अन्यस्य व्याप्तिज्ञाने' साधनभिन्नान्यस्य व्याप्तिज्ञाने, साधनस्य व्याप्तिज्ञान- इति यावत्, ‘खतः प्रतिबन्धकमिति माचाप्रतिबन्धकमित्यर्थः, भिवधर्मिकत्वादिति भावः। तथाचानुमिति-तत्कारणान्यतरं प्रति साक्षात्प्रतिबन्धकज्ञानविषयस्यैव हेत्वाभासतया कथमस्य हेत्वाभासे-. ऽन्तर्भाव इति पदयं । भिवधर्मिकत्वं परिहरबाह, 'न चेति, 'माध्यव्यापवेति प्राप्यतासम्बन्धेन साध्यव्यापकवत्ताज्ञान इत्यर्थः, तथाच तद्विषयतयैव उपाधिाप्यवामियान्तर्गत इति भावः । 'माध्यव्यापकेति व्याप्यतासम्बन्धेन साध्ययापकाभाववत्ताज्ञानमि- त्यर्थः, 'येनेति, जनकौभूतं ज्ञानं विघटयत एवं ग्राह्याभावाधन- वगाहिनो ज्ञानस्य प्रतिबन्धकवनियमादिति भावः । तत्किमव्या- प्यतासम्बन्धेन उपाधिमत्ताज्ञानं व्याप्तिज्ञानविषटकमेव न भवती- त्यत पाह, 'किन्विति, 'माध्यापकेति व्याप्यतासम्बन्धेन साध्य- व्यापकोपाधिमत्ताज्ञानेनेत्यर्थः, 'माध्यव्यभिचारित्वेति, व्याविज्ञान विघटथत इति शेषः, एतच्च समाधिमौकर्यादुकं, वस्तुतोऽव्याप्यता- सम्बन्धन हेतावुपाधिमत्तानिध्यस्य प्रतिवन्धकत्वेऽप्युपाधेनं व्याप्यवा- ·उपाधिवाहा चारित्वज्ञानदारा। मापि व्यभिचारोबायकत्वेन, यथा हि साध्यव्यापकव्यभिचारितया साधनस्य साध्यव्यभि- चारित्वमनुमेयं तथा साध्यव्याप्यव्यभिचारित्वेन साध्य- व्यभिचारित्वमुपाधेरप्यनुमेयं व्याप्तिग्राहकसाम्यात् । सिद्धित्वसम्भवः उपाधिविशिष्ट हेतु निरूपितविषयित्वस्यैव व्याप्तिग्रह- प्रतिबन्धकतानियततया (२) तदिशिष्टहेतोरेव तथात्वसम्भवादन्यथा व्याप्यत्वासियतर्गतसाध्यादेरपि प्रत्येकं व्याप्यत्वासिद्धित्वापत्तेरिति हेत्वाभासे सुव्यक्तं । ननूपाधिर्दूषक एव दूषकत्वन्तु तस्य खव्यभि चारलिङ्गक-साधनपक्षक-माध्यव्यभिचारानुमितिप्रयोजकत्वेनेति मतं दूषयति, 'नापौति, दूषकत्वमित्यनुषज्यते, हतौयार्थस्तु पूर्ववत्, साध्य व्यापकव्यभिचारित्वेनेति साध्यव्यापकोपाधिव्यभिचारित्वेन इत्यर्थः, 'तथेति, तत्पूर्वमिति शेषः । 'माध्यव्याप्येति साध्यव्याप्यमाधनाव्या- पकवेनेत्यर्थः, 'माध्ययभिचारित्वं माध्यव्यापकत्वं, 'व्याप्तिग्राहकेति उपाधिनिष्ठमाध्यव्यापकताग्राहकसहचारादिग्रह-हेतुनिष्ठमाध्यव्याप्ति- ग्राहकसहचारादिग्रहयोस्तुत्यवादित्यर्थः । 'साध्यव्यापकाव्याप्यत्वेनेति माध्यध्यापकाव्याप्यवलिङ्गनेत्यर्थः, 'व्याप्तिविरहेति साधनपक्षकसाध्य- व्याप्तिविरहानुमितिप्रयोजकतयेत्यर्थः, 'दूषकत्वमित्यनुषज्यते, माध्य- व्याप्येति माध्यव्याप्यसाधनेत्यर्थः, 'उपाधिहत्वाभासाम्मरमिति अाभा- (१) व्याप्तियाइकतौल्यादिति ग०। (२) व्यामिग्रहप्रतिबन्धकतानतिरिक्तरतितयेत्यर्थः ।

·तान्तिामो नापि साध्यव्यापकाच्याप्यत्वेन व्याप्तिविरहाबायक- तया, साध्यव्याप्याव्यापकत्वेनेोपाधेरेव साध्याव्यापकत्व- साधनात, तस्मादुपाधिहेत्वाभासान्तरमिति। इति श्रीमहशोपाध्यायविरचिते तवचिन्तामणौ अनुमानास्थहितीयखण्डे उपाधिदूषकतावोजपूर्व- - पक्षः। मस्थ दोषस्थ यो हेतुः प्रयोजकः तस्मादन्तरमिति व्युत्पत्त्या उपाधि- रदूषक इत्यर्थः, राजदन्तादित्वात् षष्ठीतत्पुरुषसमामेऽपि हेतुशब्दस्य पूर्वनिपातः । केचित्तु 'हेत्वाभामान्तरमिति बाध-सत्प्रतिपक्षाचतिरिकानु- मितिमाक्षात्प्रतिबन्धकज्ञानविषयो हेत्वाभास इत्याहुः । तदमत् । जनकज्ञानविघटकतया ग्राह्याभावाद्यनवगाहितया चानुमितिं प्रत्यपि माचात्प्रतिबन्धकत्वासम्भवादिति ध्येयं । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्यद्वितीयखण्डरहस्ये उपाधिदूषकतावौजपूर्वपचरहस्यं ।

·[२९] अथोपाधिदूषकतावीजसिद्धान्तः। उच्यते बा.न्धनवत्त्वादेस्तर्कादिना साध्यव्यापकत्व- साधनाव्यापकत्वे निश्चिते दूषकतावौजचिन्तनं। यदि च साध्य-साधनसहचारदर्शनेनोपाधौ साध्यव्यापक- तानिश्चय एव नास्ति तदोपाधित्वनिश्चयाभावात् दूष- - अथोपाधिदूषकतावोजसिडान्सरहस्यं । 'तीदिनैति माध्यव्यापकत्वादिनिश्चयसामग्र्यादिमेत्यर्थः, 'श्रादि- पदात् तत्संशयसामग्रौपरिग्रहः, 'निश्चिते' जाते, 'दूषकतावीजचि- तनं दूषकत्वस्य धर्मिणः सत्त्वं, 'यदि चेति यदा चेत्यर्थः, ‘माध्य-माध- नसहचारदर्शनेन' माध्य-साधनयोर्नियतसहचारदर्शनेन, साध्य-साध- नयोाप्यत्वनिश्चयेनेति यावत्, माध्यव्याप्यसाधनाव्यापकतया साध्या- व्यापकत्वनिश्चयादिति(१) शेषः। 'निश्चय एव' ज्ञानमेव, 'उपाधित्व- निश्चयाभावात्' उपाधित्वज्ञानाभावात्, ‘दूषकतैव' दूषकताधर्म एव, 'क वहि वेति कुतस्तत्कालौनदूषकतायां अनुमितिकारणप्रतिब- (१) साध्यव्यापकत्वानिश्चयादितीति क । 50 ·२९० सावचिन्तामनी कतैव नास्तौति व वहिर्भावान्तर्भावचिन्ता। किश्च 'सत्प्रतिपक्षतया व्याप्यत्वासितया स्वातन्त्रेण वा यदि दोषत्वं सर्वथा साध्यव्यापकतानिश्चयोवक्तव्यः तेन विना तेषामभावात्। तस्मादुपाधिनिश्चयायभिचा- भकशानप्रयोजकतारूपत्व-माचादनुमितिप्रतिबन्धकज्ञानप्रयोजकता- रूपत्वचिन्तनमित्यर्थः। 'किञ्चेति यत इत्यर्थे, 'मत्प्रतिपक्षतयेति खव्यतिरेकलिङ्गकसाध्याभावानुमितिप्रयोजकतयेत्यर्थः, 'याप्यलासि- इतयेति व्याप्तिविरहरूपत्वेन विशेषणविधया हेतुविशेष्यकव्याय- भावप्रकारकज्ञानप्रयोजकतयेत्यर्थः, 'खातग्व्येण वेति तदितररूपेण वेत्यर्थः, तच्च रूपं खाव्याप्यवलिङ्गक-हेतुपक्षक-माध्यव्याप्तिविरहा- नुमितिप्रयोजकत्वं वक्ष्यमाणव्यभिचारज्ञानप्रयोजकत्वञ्चेति भावः। 'माध्यव्यापकतानिश्चयः' तद्ग्रहः, 'वक्रव्यः' अपेक्षणीयः, 'यभिचा- रज्ञानदारेति मानमव्यभिचारप्रत्यक्षप्रयोजकतयेत्यर्थः, तो नायि- मेण पौनरुत्यं, मानमव्यभिचारनिश्चये उपाधिज्ञानस्य विशेषद- नितया उपयोगिवेन तद्विषयतया उपाधेरपि तत्र प्रयोजकत्वादिति भावः । 'माध्यव्यापकाच्याप्यत्वेनेति खनिष्ठमाध्यव्यापकतावच्छेदकरूपा- वछिनाव्याप्यत्वेन हेतुना हेतौ साध्यव्याप्तिविरहानुमितिप्रयोजक- तया वेत्यर्थः, एतच्च उपाधित्वनिश्चयमधिकृत्य, उपाधित्वसंशयस्य च साध्ययभिचारवत्साध्यव्याप्तिविरहस्यापि संभयं प्रत्येव क्वचित् प्रयोज- कलं । अत्र माध्यव्याप्तिविरहपदं माध्यवदन्यावृत्तित्वविशिष्टसाध्य- ·उपाधिवाद। निश्चयः तत्संशयात्तत्संशय इति · व्यभिचारज्ञान- द्वारा साध्यव्यापकाव्याप्यत्वेन व्याप्तिविरहानायकतया बापाघेर्दूषकत्वम्। 'यहा साध्यव्यापकाभाववदृत्तितया साध्यव्यभिचा- वत्तिवरूपव्याप्तिविरहपरं, न तु खव्यापकसाध्यमामानाधिकरण्य- रूपव्याप्तिपरं, खत्वस्थानुगतस्याभावेन पक्षौभूतमायव्यक्तिपर्यवमन्नतया माध्याप्रमिद्धेः। एतेन स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगिसाध्य- कलं माध्यव्याप्तिविरह इत्यपि निरस्तं, खत्वस्थानुगतस्थाभावेन पक्षीभूतसाधनव्यक्तिपर्यवसाने माध्यप्रसिद्धिमात्रेणेव कृतार्थतया हेतौ तदनुमानवैफल्यापत्तेरिति ध्येयं । कालभेदेन व्यवस्थितविकल्पमाह, 'यति, ‘माध्यव्यापकेति माध्यव्यापकोपाध्यभाववत्तित्वेनेत्यर्थः, 'उनेयं' हेतावनुमेयं, तथाच क्वचित्साध्यव्यभिचारानुमितिप्रयोजकतयाप्युपाधेर्दूषकत्वमिति भावः । एतदपि निशयदशामधिकृत्य, इदच्च पर्यावसितसाध्यापकत्वे सति माधनाव्यापकत्वरूपोपाधित्वज्ञानस्य दूषकतावोजमुक्त, पक्षक्तिध- मावछिन्नमाध्यव्यापकले सति पक्षावृत्तिवरूपोपाधित्वज्ञानस्य तु सत्प्रतिपचोबायकत्वं क्वचित् बाधोत्रायकत्वञ्च दूषकतावौज बोध्यं, मत्प्रतिपक्षोनायकत्वञ्च पचे साध्याभावव्याप्योपाध्यभाववत्तानिश्चय- प्रयोजकत्वं, बाधोबायकवच पक्षे माध्याभावानुमितिप्रयोजकत्वं, तच्च पचे तुषसमाध्यव्याप्यतुमनानिधयविरदायां पचे माध्याभा- Pr'.AMAT ·तापितामही रित्वमुषेयं । न. च साधमाभाववत्तित्वमुपाधिरिति वाच्यम्। उपाधिमाचोच्छेदमसकार सत्प्रतिपक्षे पूर्व- साधनव्यतिरेकवत् अत्तिगगनादौ साध्याव्यापकत्वात् । संयोगादौ हेतौ साधनव्यापकत्वाच । वव्याप्योपाध्यभाववत्तानिश्चयद्वारावमेयं । व्याप्तिविरहानुमाने व्यभि- चारानुमाने च उपाधिमाशङ्कते, 'न चेति पचौभूतसाधनाभाववद्- वृत्तिलमित्यर्थः, व्यभिचारास्फुटतादशायामेव उपाधिना व्याप्तिवि- रहाधनुमानात् यचाधिकरणे हेतोः साध्यव्यभिचारिलं तदीयध- मणास माध्याव्यापकत्वग्रह इति भावः । 'उपाधिमाचेति व्यतिरे- किसाधनकोपाधिव्यभिचारमात्रस्य तादृशोपाध्यव्याप्यत्वमात्रख प निरुपाधित्वोच्छेदप्रसङ्गादित्यर्थः। केवलान्वयिनि साधने पचौभूते पचौभूतसाधनाभावस्थाप्रमिया तबत्तित्वस्थ उपाधित्वासम्भवेऽपि सदतिरिक्त पक्षोभते सर्वत्रैव तदुपाधितायाः सुवचत्वादिति भावः । 'मत्प्रतिपक्ष इति यथा मत्प्रतिपक्षे पूर्वसाधमव्यतिरेकस्य उपाधित्व- नियमे सत्प्रतिपक्षमात्रस्य निरुपाधित्वोच्छेदप्रसङ्ग इत्यर्थः, 'प्रच- सौति, व्याप्तिबिरहसाधनाभिप्रायेणेदं, माधनाव्याप्यत्वस्य तत्रोपा- धित्लाभिधाने तु नैतदोष इति ध्येयं । 'संयोगादाविति, एतच्च साधनाभाववत्तित्वं यथाश्रुतमभिप्रेत्य, साधनाभावीयनिर- वविवाधिकरणतावत्तिलयोपाधिस्वाभिधाने तु मायं दोष- रतिया ·उपाधिवादः। इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्ता- मणो अनुमानास्वदितीयखले उपाधिदृषकतावीज- सिद्धान्तः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानास्यद्वितीयखण्डरहस्ये उपाधिदूषकतावीजसिद्धान्तरहस्यं ।

·अथोपाध्याभासनिरूपणं । अथोपाध्याभासाः। असाधारणविपर्ययः, यथा- ग्वयव्यतिरेकिणि साध्ये बाधाबौतान्यपक्षेतरत्वम्। अप्रसिद्धसाध्यविपर्ययः, यथा केवलान्वयिनि साध्ये पधेतरत्वादिः। बाधितसाध्यविपर्ययः, यथा वहिरु- अथोपाध्याभासनिरूपणरहस्यं । उपाधिं निरूप्य तदाभामान् गणयितुं भिण्यावधानाय प्रतिजा- मौते, 'अथेति उपाधिनिरूपणनन्तरमित्यर्थः, 'उपाध्याभामा इति, निरूप्यन्ते इति भेषः । 'असाधारणविपर्याय इति असाधारण: विपर्ययो व्यतिरेको यस्येति बहुब्रीहिः, साधाभावे माध्य इति चादौ पूरणयं, तथाच यदभावः माध्याभावे साध्ये साधारण भवति स उपाध्याभास इत्यर्थः, असाधारण्यमिह सबसपचव्या- वृत्तत्वमात्र माध्याभावरूपसाध्यवदवृत्तित्वमिति यावत् तथाच यद- भावः साध्याभाववदवृत्तिः म उपाध्याभास इति फलितं, तस्य माध्यव्यापकत्वाभावेनामदुपाधित्वादिति भावः । तस्य उदाहरण- माए, 'यथेति, केवलान्वयिसाध्ये माध्याभावस्थाप्रमिया 'अषय- व्यतिरेकिणेत्युक्त, 'अन्वयः' माध्यतावच्छेदकसम्बन्धः, नदक्षिण- .

·उपाधिवादः। प्यास्तेजस्वादित्यचारतकत्वम् । पक्षाव्यापकविपर्ययः, यथा भित्यादिकं सकर्टकं कार्यत्वादित्यवाणुव्यतिरि- तत्वम्। अवाणुव्यतिरिक्तत्वव्यतिरेकस्य क्षित्यादेरेक- देशकृत्या भागासिद्धेः। पूर्वसाधनव्यतिरेकः, यथा प्रतियोगिताकव्यतिरेकप्रतियोगिनौत्यर्थः, जसहदो वकिमान् द्रव्यत्वादित्यादौ देतरत्वादेर्व्यतिरेकस्य माध्याभाववदवृत्तित्व- विरहात् 'बाधोत्रौतान्येति पचविशेषणं माध्याभाववत्तया प्रमिता- न्येत्यर्थः, तथाच पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादौ पर्वतेतरत्वा- दिकमिति भावः। प्रावस्तु माध्याभावे माध्य इत्यादौ न पूरणैयं, असाधारणत्वञ्च मर्चमपक्ष-विपक्षव्यात्तत्वं, प्रकृतमाध्यवत्तया निश्चितत्वमेव सपक्षत्वं, तदभाववत्तया निश्चितत्वञ्च विपक्षत्वं, तथाच यदभावः सकलमाध्य- वत्तानिश्वितव्याहत्त्वे मति सकलमाध्याभाववत्ता निश्चितव्यावृत्तः म उपाध्याभास इत्यर्थः, अतएव उदाहरणे केवलव्यतिरेकिणि सपक्षस्य केवलान्वयिनि च विपक्षस्याप्रमिया तत्रत्यपरेतरत्ववारणय 'अन्वय- व्यतिरेकिणोत्युनं, वहिरनुष्णः शतकवादित्यादौ पक्षस्यैव विपक्ष- तया वहीतरत्वस्य तयावृत्तवाभावात् तदारणय 'बाधोचौतान्ये त्युक्त माध्याभाववत्तया निश्चितान्येति तदर्थः। इदमुपलक्षणं भूनित्या गन्धवत्वात् भूरमित्या भूभिन्नभिन्नत्वादित्यादौ च केवल-. व्यतिरेकिण्यपि पक्षेतरत्वं उदाहरणं बोध्यं तत्र सपक्षस्य प्रमित्या- ·ताभिसामी शर्करारसोऽनित्योऽनित्यत्तिगुणत्वात्। स निया) रसनेन्द्रियजन्यनिर्विकल्पकविषयत्वात् रसत्यवदि- त्यादौ। पूर्वसाधनतायाः प्रयोगानुरोधिन्वेनाध्यव- स्थितत्वात् कदाचिन्नित्यत्वसाधनव्यतिरेकस्योपाधि कदाचिदनित्यत्वसाधानव्यतिरेकित्वस्येति वस्तुव्यवस्था दित्याहुः। तदसत्। वहिरनुष्णः कृतकत्वादित्यादौ बाधोबीतपक्षे- तरत्वेऽतिव्याप्तिवारणाय विपशव्याहत्तत्वदलस्यावश्यकत्वेऽपि सपशव्या- वृत्तवदलस्य व्यर्थत्वात्, पृथिवौ इतरेभ्यो भिद्यते द्रव्यत्वादित्यादौ केवलव्यतिरेकिण्यपि पक्षेतरवस्थोपायाभामतया तडारणस्थायुक्त- बात् । किञ्चैवं वहिरनुष्णः कृतकवादित्यादौ बाधिते यदा मौ- रालोकादावेव साधाभावनिश्चयो न तु पक्षे नदा पचेतरत्वस्य उपा- ध्याभासत्वापत्तिः, एवं धूमवान् वहेरित्यादावपि यदा आन्धना- घधिकरण एव माध्य-तदभावयोर्विश्वयो न तु तदनधिकरणे तदा तचाप्याईन्धनादेशपाध्याभासतापत्तिः। न चेष्टापत्तिः, माध्यव्यापक- लादेस्सदानीमपि सत्वेनाभासतायां वौजाभावात्। न च यमते उपाधित्वज्ञानस्य पक्षे माथाभावव्याप्योपाध्यभाववत्ताज्ञानद्वारा अनु- मितिप्रतिबन्धकवं तन्मते तदानौं तेषामभावे माध्याभावव्याप्य- बज्ञानासम्भव एव उपाध्याभासवे वौजमिति वाथं । असाधारण्य- ज्ञानस्थानुमितिं प्रत्येव प्रतिवन्धकतया तत्सत्त्वेऽपि माथाभावव्या- (१) रसो निव इति क०, ख• ।

·उपाधिवादः न स्यात् उपाधेर्नित्यदोषत्वात् । न हि यद्येन सोपा- धिसम्बई तत्तेनानुपाधित्वसम्बई सम्भवति, न तु सत्य- तिपक्षाच्छेदः पूर्वसाधनव्यतिरेकस्यानुपाधित्वे वौज, स्थापनाया यवाभासत्वं तत्र पूर्वसाधनव्यतिरेकस्य प्यत्वज्ञाने बाधकाभावात् असाधारण्य ज्ञानस्यान्वयसहचारयहप्रति- बन्धकतया व्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धकत्वपशेऽप्यन्वयव्याप्तिज्ञानं प्रत्येव प्रति- बन्धकतया तत्सत्त्वेऽपि साध्याभावव्यतिरेकव्याप्तिज्ञाने बाधकाभावा- बेति ध्येयं। 'अप्रसिद्धसाध्यविपर्ययः' यदृत्तिमाध्यस्थ साध्यतावच्छेदकरूपे- णाभावोऽलौकः अत्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकमाध्यतावच्छेद- कावच्छिवसाध्याश्रय इति यावत्, ‘पक्षेतरत्वादिरिति, आदि- पदात्पनेतरत्वातिरिकवस्तुमापरिग्रहः, केवलान्वयिसाध्ये कुत्रधि- माध्यव्यापकत्वस्य कुत्रचित्साधनाव्यापकत्वस्य विरहात् वस्तुमावस्यैव उपाध्याभासत्वादिति भावः। 'बाधितेति व्याप्यतासम्बन्धेन बाधितः साध्यविपर्ययो यत्रेति व्युत्पत्त्या साध्याभावव्याप्य इत्यर्थः, 'प्रकृतकत्व- मिति न विद्यते कृतकं कायं यचेति व्युत्पत्त्या जन्यधर्मानाश्रयत्वमि- त्यर्थः, 'पक्षाव्यापकेति, 'पक्षः' साधनवान्, तदवृत्तिविपर्ययक इत्यर्थः, कपिच ‘पक्षव्यावतकेति पाठः तस्थाप्ययमेवार्थः, 'चित्यादिकमिति पृथिव्यादिकमित्यर्थः, 'अणुव्यतिरिक्तत्वं' परमाणुभिन्नत्वं, अस्योपाध्या- भासत्वे वौजमार, 'अत्रेति परमाणुव्यतिरिकत्व इत्यर्थः, 'अणुव्यति- 51 ·तापितामो साध्याधापकत्वेमानुपाधित्वात् । न च पूर्वनोलत- स्वासाधकत्वात् सत्प्रतिपक्षवेवयं सति वाचम्। अचमाणविशेषदशायां सतप्रतिपक्षसम्भवात्। पूर्व- रिकत्वव्यतिरेकस्य' परमाणुव्यतिरिक्तत्वष्यतिरेकस्य, 'एकदेववृत्त्या' एकदेश एव वृत्त्या मित्यथिव्यादावेव वृत्त्येति धावत्, ‘भागापिढे- रिति उपाधिलक्षणान्तर्गतस्य माधनाव्यापकल्लभागस्थामिद्धेरित्यर्थः । केचित्तु सर्वमतसाधारण्येन उपाध्याभामान् गणयित्वा पक्षवृत्ति- धर्मावच्छिवमाध्यव्यापकत्वे मति पक्षावृत्तिरेवोपाधिरिति मते उपाध्याभासान् गणयति, 'बाधितेति यत्ममानाधिकरणमायस्थ माध्यतावच्छेदकरूपेणाभावः पक्षे बाधित इत्यर्थः, 'प्रतकावं, अकार्यत्वं, तर पनवृत्तिधर्मावच्छिवमाध्यस्य पचेऽपि सत्त्वेन तादृ- असाध्यव्यापकत्वविरहादिति भावः । इदमुपलक्षणं पर्वतो धूमवान् करित्यादावाईन्धनादिकमपि बोध्यं । 'पचाव्यापकेति(१), पचैकदे- भावतीत्यर्थः, 'चित्यादिकं' पार्थिवड्यणुकादिकं, अणुव्यतिरिकत्वस्य पक्षाव्यापकविपर्ययकत्वमुपपादयति(र), 'अचेति चित्यादिकं सक- हकं कार्यवादित्यवेत्यर्थः, 'एकदेशवृत्त्या' एकदेशड्यणुक एव वृत्या, ‘भागामिद्धेः' पवैकदेशावृत्तेः। यद्दा अणुव्यतिरिकत्वस्थ उपाध्याभासत्वे बौजमाह, 'अचेति अणुव्यतिरिकत्व इत्यर्थः, 'भागा- . (१) पक्षयावर्तकेतीति गः। (२) पक्षल्यावर्तकविपर्यायकत्वमुपपादयतीति ग० ।

·उमाधिवादा साधनव्यायव्यतिरेक, यथा अकार्नुकत्वानुमाने निव- वादिः। पक्ष-विपक्षान्यतरायः, यथा प्रसिहानुमाने मिद्धेरिति उपाधिलक्षणतर्गतस्य पक्षावृत्तिवभागस्यासिद्धेरित्यर्थः, इत्याजः। सत्यतिपक्षे मर्वत्रैव पूर्वसाधनव्यतिरेकः मदुपाधिरिति मत खमते(१) निराकर्तुमाह, 'पूर्वमाधमव्यतिरेक इति पूर्वसाधनव्यतिरे- कोऽपौत्यर्थः, क्वचिदुपाथाभास इति शेषः । एतेन पूर्वसाधाव्यतिरे- कित्वस्य उपाध्याभासत्वनियतवे बाईन्धनाभावेन धूमामावस्य स्थाप- नायां प्रतिहेतौ वहावाईन्धनस्थ उपाधित्वं न स्थादिति पूर्वपक्षो- निरस्तः । 'रसनेन्द्रियजन्येति गुणन्यले सति रसनेन्द्रियजन्यनिर्विक- पकविषयत्वादित्यर्थः, थथाश्रुते घटादिवृत्तिरसे व्यभिचारापत्त: पूर्वसाधनव्यतिरेकस्थामदुपाधितया उदाहरणत्वासनतेच। शर्क- राधा रस इत्युपनौतभानविषये शर्करायां व्यभिचारवारणाय निर्वि- कल्पकत्वेन उपादानं, निर्विकल्पकावं मप्रकारकभिवत्वं तेनाधिक- निर्विकल्पकलमादाय न तहोषतादवस्यं । पूर्वसाधनव्यतिरेकस महु- पाधित्वनियमे बाधकमाह, 'पूर्वसाधनताथा इति, पूर्वसाधनव्यतिरे- कस्य मदुपाधित्वनियमे इत्यादिः, 'अव्यवस्थितत्वादिति करिनित्य- खसाधकोशातौ कचिदनित्यत्वसाधकोकडेतौ च सवारियर्थः, 'कदाचिदिति शर्करोवर नित्यः गुणम्यत्वे पति रस्मेन्द्रियबन्ध- (१) खत इति ग.। पनव इति घ.।

·सावचिन्तामो पर्वत-जलहदान्यतरान्यत्वम् । पतरसाध्याभावः, यथाव पर्वतेतरानिमाय । न चाप व्यर्थविशेषणत्वं निर्विकल्पकविषयत्वादिति नित्यत्वसाधकहेतोः पूर्वं प्रयोगदमाया- मित्यर्थः, 'नित्यत्वसाधनेति नित्यत्वसाध्यक-गुणाप्यत्वे मतौति इतौ नित्यवसाधकहेतोरभावस्थेत्यर्थः, 'उपाधिस्वं' मदुपाधित्वं स्थादि- त्यर्थः, 'कदाचिदिति शर्करारमोऽनित्यः अनित्यत्तिगुणवादित्य- नित्यत्वसाधकईतोः पूर्वं प्रयोगदभायामित्यर्थः, 'अनित्यत्वसाधनेति अनित्यत्वसाधकानित्यवत्तिगुणत्वरूपहेतोरभावस्येत्यर्थः, उपाधित्वं स्यादिति शेषः, 'वस्तुव्यवस्थेति तदुभयहेतौ वस्तुगत्या माध्यया- प्यवस्थावस्थानं न स्यादित्यर्थः, व्यानेनिरुपाधित्वनियतत्वादिति भावः । ननु दशाविशेषे निरुपाधित्वं तत्रास्त्येवेत्यत बाह, 'उपाधेरिति, 'नित्यदोषत्वात्' सदातनदोषत्वात् व्याप्यत्तित्वादिति यावत्। 'योन सोपाधिसम्बद्धमिति यत्माध्यकसोपाधित्वसम्बद्ध- मित्यर्थः, तत्तेमानुपाधित्वसम्बद्धमिति तत्माध्यकानुपाधित्वसम्बद्धमि- त्यर्थः, पूर्वसाधनव्यतिरेकस्य सदुपाधित्वानियमे केनचिदुकं वौजमा- मा निराकरोति, 'न विति, 'अनुपाधित्वे' मदुपाधित्वानियम पूर्वसाधनव्यतिरेकस्य मदुपाधित्वनियमेऽपि तस्योपाधित्वाप्रतिसन्धान- दशायां मत्प्रतिपक्षसम्भवादिति भावः । स्थानान्तरे पूर्वसाधनव्यति- रेक स्य उपाधाभासत्वं दर्शयति, 'स्थापनाया इति तमावस्याए- मायाः, 'वधाभासवं व्यभिचारिसमित्यर्थः, 'त' तथापि, 'माथा- ·उपाधिवाद। दूषणं, तत्त्वेऽप्युपाधेराभासत्वात् । तत्तुल्यच, यथाव पर्वतेतरेन्धनवत्वम् । एवं वह्निसामग्रमादिकमूद्यम्। थापकलेनेति तदभावसाधनप्रतिस्थापनायाः साध्यस्थाव्यापकत्वेने- त्यर्थः, 'अनुपाधित्वात्' उपाध्याभासत्वात्, 'ततएवेति व्यभिचारि- खादेवेत्यर्थः। 'अग्टह्यमाणेति स्थापनाया व्यभिचाराग्रहदशाया- मित्यर्थः, 'पूर्वसाधनव्याप्यव्यतिरेक इति, उपाध्याभास इति शेषः । 'यथेति, कादाचित्कत्वेन सकलकत्वस्य स्थापनायामिति शेषः, 'अकलकत्वानुमान इति अकर्डकल्वसाधके प्रतिहेतावजन्यत्व इत्यर्थः, 'मित्यत्वादौति, ध्वंसाप्रतियोगिवरूपस्य नित्यत्वस्य प्रागभावे माध्य- व्यापकत्वाद्धेतौ माध्यव्यभिचारविरहाच्चायमुपाध्याभास इति भावः । 'पक्षेति भावप्रधानो निईशः पक्ष-विपक्षान्यतरान्यत्वमित्यर्थः, क्वचिदु- पाध्याभास इति शेषः, तेनायोगोलकं धूमवदहेरित्यादावयोगोलक- इदान्यतरान्यत्वस्य मदुपाधित्वेऽपि न क्षतिः, 'पतरेति पचेतर- खविशिष्टसाध्याधारत्वमित्यर्थः, क्वचिदुपाध्याभास इति शेषः, तेनायो- गोलकं धूमवदहेरित्यादाबयोगोलकेतरत्वविशिष्टधूमवत्त्वादेः सदु- पाधित्वेऽपि न पतिः। 'अञ्चैव' प्रसिद्धानुमान एव, 'आभासत्वात्' धाभासत्वानपायात्, 'तत्तुल्यश्चेति पचेतरवघटितत्वेन तत्तुल्योधर्मा- रोऽपौत्यर्थः, क्वचिदुपाध्याभास इति शेषः । 'अत्रैव' प्रसिद्धानु- मान एव, 'जामिति पर्वतो वकिमान् धूमादित्यादावुपायाभास- बमोमित्यर्थः ।

·इति श्रीमहोपाध्यायविरचित तचिन्तामणौ अनुमानास्थहितीयखण्डे उपायाभासनिरूपणं, समा- तोऽयमुपाधिवादः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिराखे अनुमानाख्यदितीयखण्डरहस्ये उपाध्याभासनिरूपणरहस्यं,समाप्तमिदं उपाधिवादरखं ।

·अथ पक्षतापूर्वपक्षः। व्यात्यनन्तरं पक्षधर्माता निरूप्यते। तब न तावत् सन्दिग्धसाध्यधर्मत्वं पक्षत्वम्, सन्देही अथ पश्चतापूर्वपक्षरहस्यं । उपाधि निरूप्य पक्षधर्मतां निरूपयितुं शिव्यावधामाय प्रतिजा- नौते, 'व्याप्यनन्तरमिति व्याप्तिनिरूपणानन्तरमित्यर्थः, कचित्तथैव पाठः, पक्षधर्मता' परधर्मः पचपदस्य शास्त्रकारीयपरिभाषाविषयता- वच्छेदकोऽनुमितिजनको धर्म इति यावत्, भावार्थस्थाविवक्षितत्वात्, एतेन व्याप्ति-पक्षधर्मतयोरनुमित्यात्मकैककार्यानुकूलवमेव सङ्गति- रितिसूचित(१) अनुकूलत्वञ्च कारण-कारणतावच्छेदकसाधारणं प्रयो- जकत्वं, तच्च कारणतावच्छेदकव्यावृत्तान्यथामिद्धिचतुष्टयरहितत्वे(२) (१) सथाचात्र थातिज्ञामजन्याचा अनुमितेः किमन्यत् कारणमिति जिज्ञासामादाय एककार्यानुकूलत्वस्य सङ्गतिवमिति भावः । (२) नाच कारयतावच्छेदकस्यारतान्यासिडिसामान्यामावनिवेशव सामनथे चतुश्यपदं वमिति बाचं । धन्यथासिडिवस्यानुगत- स्थाभावात् तत्तदन्यासियभावकूटनिवेशस्थावश्यकतया कूटलाघ- वार्थमेव तदुपादागा। एतेन सादृशान्यथासिडिराहियमाषकथ- मेष नामजस्य निवलपूर्वावल्पविशेष्यदल थर्थमिति पूर्वपक्षो- ऽपि निरता, बनियतपूर्ववलिंगावयासियभावटितकूटनिवेशे । कूटस्य गणरतबा महागौरखापत्तरिति ।

·तत्वचिन्तामो हिन विशेषणं परामर्शपूर्व लिङ्गदर्शन-व्याप्तिस्मरणा. दिना तस्य नाशात्। नोपलक्षणम् अव्यावर्तकतापते। मति नियतपूर्ववर्त्तित्वं, तेन व्याप्तेः अनुमित्यजनकत्वेऽपि न तिः, व्या- विषयतासम्बन्धेन परामर्शनिष्ठकारणतावच्छेदकतया यथोकप्रयोज- कत्वस्य तत्र सत्त्वात् । न चातौतानागतव्याप्तेः परामर्यादयनुमित्युदयात् नियतपूर्ववर्तित्वघटितयथोक्तायोजकत्वमपि तत्र नास्तौति वाच्यं । याप्तिमामान्ये तादृशप्रयोजकत्वस्थासत्त्वेऽपि सत्तावान् द्रव्यवादित्यादौ नित्यसम्बन्धघटितव्याप्तिषु तत्सम्भवात् । न हि लिखितव्याप्या समं मातिरपेचिता । वस्तुतस्तु व्याप्तिप्रयोज्यानुमितिजनकत्वमेव पक्ष- तायां व्याप्तः मङ्गतिः, व्याप्तिप्रयोज्यत्वञ्च व्यायवछिनकारणताप्रतियो- गिक-कार्य्यताश्रयत्व) । उपाधि-पक्षतयोरयुद्भावनद्वारा विजयल- क्षणेककार्यानुकूलत्वमेव मङ्गतिः, यथा परकीयहेतावुपायुद्धावने विजयस्तथा स्वौयहेतौ पचतोद्भावनेऽपि विजयादिति भावः। 'तचेति, तच्छब्दो निरूपणपरः, विषयत्वं सप्तम्यर्थः, अन्वयश्चास्य पक्षत्वमित्यनेन, (९) तथाच निखिलयातया समं सरतेरपेक्षितत्वेऽपि न क्षतिरिति भावः। (१) पक्षतानिरूपणे थातिनिरूपणानन्तर्यामिव उपाधिनिरूपणानन्त- यमपि वर्तते, पतः पक्षतायां व्याप्तिनिरूपितसङ्गातिरिव उपाधि- বিভিননিধি ৰূমৰ নহমবল লযিহ্মায় লুলনা परिजिहीर्षः मथुरानाथः 'उपाधि निरूपयितुं' इत्यभिहितवान्, इदानों पक्षतायां यातिनिरूपितसप्रति सहमय्य उपाधिनिरूपित सहति सङ्गमयति, 'उपाधि-पक्षनगरप्युद्धावनहारेति ।

·पक्षता। तथाच निरूपणविषयोभूतं पक्षवमिदं नेत्यर्थ:(१) पक्षवं पक्षपदपरि- भाषाविषयतावच्छेदकोऽनुमितिजनको धर्मः, एवं सर्वत्र। 'सन्दिग्धमा- ध्यधर्मत्वमिति मन्दिग्धं साध्यं येन रूपेण तत्मन्दिग्धसाध्यं सन्देह-- विशेष्यतावच्छेदकमिति यावत्, तादृशधर्मत्वमित्यर्थः, तथाच विशे- स्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन माध्यसन्देहवचं पक्षत्वमिति फलितं()। न चैवं (१) पक्षावमिदं नेत्यन्वय इति ग० । (२) अत्र पर्वतो वह्निमान्न वा भूतलं घटवन्न वेति क्रमिकसंशयोत्तर पर्वको वह्निमान् भूतलं घटवदिति समूहालम्बनानुमितेविशेष्यता- वच्छेदकतासम्बन्धेन भूतलत्वे सत्त्वेन व्यभिचारवारणाय साध्यतावच्छे- दकावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित विशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन वहानु- मिति प्रति वहिवावच्छिनकोटिताख्यप्रकारतानिरूपितविशेष्य- तावच्छेदकतासम्बन्धेन वहिसंपूायस्य कारणत्वं, अथवा वहित्वाव- চ্ছিন্নৰিঘনালৰিঘিষানুমিনি মনি মাৰিনাৰ- छेदकताप्रत्यासत्या कारणात्वं वाच्छ । अथ सामाधिकरण्येन वकि- साध्यकस्थले सामानाधिकरण्येन वहाभावकोटिकावच्छेदावच्छेदेन वहिकोटिकसंशयस्य पक्षतात्वापत्तिरिति चेत् । न । सामान करण्येन वहानुमितिं प्रति वहाभावत्वावच्छिन्नप्रका सांसर्गिकविधयतानिरूपित-निरुपकत्वविषयतानि त्वविषयतानिरूपित-वहाभावविषयतानिरूपिट पित-प्रतियोगित्वविषयतानिरूपिताभाववि विषयतानिरूपिताधिकरणविषयतानिए कनिकविषयता सामानाधिकरण वच्छेदकता तत्सम्बन्धेन पक्षता 52 . ते ·মসিহী पक्षतायाः पक्षतावच्छेदकनिष्ठत्वमेव वृत्तं न तु पक्षनिष्ठत्वमिति वाय। अनुमितिकारणीभूतपक्षपदपरिभाषाविषयतावच्छेदकधर्म- स्थास्य पचपदप्रवृत्तिनिमित्तवाभावेन पचतावच्छेदक-पक्षयोः सत्वास- बेऽपि क्षतिविरहात्, अनुमित्युद्देश्यत्वस्यैव पक्षपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वात्। मच तथापि ममानविशेष्यतावच्छेदकत्वप्रत्यासत्या माध्यसन्देहवत्त्वस्या- नुमितिहेतुत्वे माध्यं पक्षे न वेति माध्यविशेष्यकसन्देहस्थासङ्ग्रह इति वार्थ। प्रमिद्धमायकानुमितेः पचविशेष्यकत्वनियमेनानुमितिसमा- नविशेष्यतावच्छेदकतया पक्षतावच्छेदकावछिन्नविशेष्यकमाध्यमन्देह- वत्वस्यैव तत्रानुमितिहेतुत्वेन तादृशमन्देहस्थामशाहस्यैवोचितत्वात् । न चैवं केवखापयिसाध्यके माध्याभावाप्रमिया पक्षतावच्छेदकावच्छि- अविशेष्यकसाध्यसन्देहासम्भवात् अनुमितिर्न स्थादिति वाच्यं । त- चापि खण्डः प्रमिद्या प्रभावान्तरे प्रतियोगितासम्बन्धेन माध्यप्रका- रकस्य माध्यसन्देहस्य पक्षे सम्भवात् । न च तथापि पृथिव्यामितरभेद- चापि पर्वतो बडिमान् इत्यनुमितौ जातिमान् वद्धिमान वेति य पक्षतावापत्तिर्विशेष्यतावच्छेदककतासन्धन्धेन पर्वतत्वेऽपि स्य सत्त्वादिति चेत् । न । विशेष्यतावच्छेदकतापामा- दकत्वसम्बन्धेनानुमिति प्रति तादृशावच्छेदकत्वपर्या- कत्वसम्बन्धेन कारणत्वस्य विवक्षितत्वात् । न च न वेति संशयसत्त्वे दण्डरक्तवान् बडिमानि- । बुद्धिविषयत्वरूपस्यैव समुदायत्वस्यानु- बुद्धिभेदेन भिन्नत्वाबानुपपत्तिरिति ·७११ पक्षता। इत्याद्यप्रसिद्धसाध्यविशेष्यकानुमितिस्थले पचविशेष्यकमाध्यसन्देहा- सम्भवः इतरत् पृथिवौनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगि न वेति सन्देहख पक्षविशेव्यकसाध्यसन्देहत्वाभावादिति वाच्यं । माध्यविशेष्यकामुमि- तौ साध्यज्ञानाभावस्थैव पक्षतात्वात्, अत एव उच्छृङ्खलमाध्यज्ञान- सत्त्वेऽपि न माध्यविशेष्यकानुमितिः किन्तु माध्यप्रकारिकैवेति न काप्यनुपपत्तिः। भट्टाचार्यास्तु सन्दिग्धः साध्यरूपो धर्मों यस्य पुरुषस्य तत्त्व- मिति बहुबौहिः, धर्मपदश्च स्वरूपकथनं, तथाच समवाय- मम्बन्धेन माध्यसन्देहवत्त्वं पक्षत्वमित्यर्थः, अनुमितिजनकस्थास्य पक्षपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वाभावेन पक्षानिष्ठत्वेऽपि क्षतिविरहात्, साथ- मन्देहपदश्च पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेय्यक-माध्यतावच्छेदकसम्बन्ध- संसर्गक-माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रकारकनिर्णयनिवर्तनीयसंशयपरं, तेन पक्षः माध्यवान्न वा, माध्यं पचे न वा, साध्यं पचवृत्ति नस माध्यं पक्षनिष्ठाभावप्रतियोगि न वेत्यादीनां सर्वेषां सन्देहान्वयि प्रसिद्धसाध्यकस्थले इतरत् पृथिवी निष्ठान्योन्याभावप्रतियोति वेत्यादिमाध्यप्रतियोगिविशेष्यकसन्देहानाञ्च सङ्ग्रहः, नावादिनामेतदन्यतममन्देहादेवानुमितिखौकारात् पचे न वेत्यादिसंशयो न तादृशनिर्णयनिवर निर्णयस्यैव प्रतिवन्धकत्वादिति कुतस्तेषां सङ्का हपचतावादिनां प्राचां भिनप्रकारकनिर्ण माध्यतावच्छेदकसम्बन्धसंसर्गकेत्युपादा निर्णयदभायां सम्बन्धान्तरेण ·११२ तत्त्वचिन्तामणौ निवत्तेनीयत्वञ्च तादृशनिर्णयत्वावच्छिन्नप्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिब- ध्यत्वं, तेन पर्वतोवहिमान् घटवांश्चेति निर्णयनिवर्त्यस्य पर्वतो घट- वान वेति संशयम्य, पर्वतो वकिमान् वीरूपवांश्चेति समूहालम्बन- निर्णयनिवर्त्यस्य वह्नौरूपवान्न वेति सन्देहस्थ वा(१) पर्वतो वद्धिमान् इत्याद्यनुमितौ न पक्षतात्वं, प्रतिबध्यत्वञ्च पचतावच्छेदकाघटकतया या माध्यतावच्छेदकविशिष्टविषयिता तड्याप्यं ग्राह्यं, तेन पर्वतो वहि- व्याप्यधूमवान् पर्वतो वयभावव्याप्यजलत्ववान् इत्याद्यनुमितौ पर्वतो वकिमान वेति संशयस्य न पक्षतावं, वहिव्याप्यधूमकालीनः पर्वतो व- हिव्याप्यधूमवान् इत्यनुमितौ वहिव्याप्यधूमकालीनः पर्वतो वहिमान वेति संशयस्य पक्षतात्ववारणाय पक्षतावच्छेदकाघटकतयेति विषयि- नाविशेषण(२), संशयत्वेनोपादानञ्च बाधनिश्चयस्थापि पचविशेष्यकमा- . तादृशनिर्णयनिवर्त्यत्वे सति साध्यविषयकसंशयत्वं पक्षतात्वमिन्युक्तो पर्बतो हिमानित्यनुमितो पर्वतो घटवान्न वेति संप्रायस्थ पक्ष- त्विवारणसम्भवात् स्थलान्तरानुसरणमिति तात्पर्ययं परत् एथिवीनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगि न वेति संशयस्या- नत्यतिबध्यतायाः साध्यतावच्छेदकविशिरविषयिताव्याप्यत्व- ल चेतरभेदादिसाध्यकपक्षतालक्षणे तन्न निवेश्यमिति यापकाभाव इत्यनुमितौ दो धूमवान्न वेति संश. एतद्दोषवारणाय धूमव्यापकाभावरूपाप्रसिद्ध- यविषयिताव्याप्यत्वनिवेशे धमव्यापकं कद- संशयस्यासंग्रहापत्ते पीत् । न । विच्छेदकविशिविषयिकाप्यत्व- ·पक्षवा। ४१२ .. दलेन बाधनिखयप्रतिवध्यतावच्छेदकविषयिताव्याप्यत्वस्य विवक्ष- गात् । न च संशयमावस्यासंग्रहः तादृशप्रतिबध्यत्वस्य बाधनिय- येऽपि सत्यात् तत्र बाधनिश्चयप्रतिवध्यतावच्छेदकविषयिताविरहा- अदिति वाच्यं। विरोधिविधयकनिश्चयान्यज्ञानत्तित्वविशिषप्रति- सध्यतायं व्याप्यत्वनिवेशात् । न च तथपि धूमाभावादिसाध्यक- मस्थले तादृशज्ञानत्तित्वविशिरप्रतिबध्यत्वस्य महानसीयधूमवान्न वेति संशयसाधारणत्वात् तत्र बाधनिश्चयप्रतिबध्यतावच्छेदकविषयितावि- रहादसंग्रह इति वाच्यं । विरोधिविषयकनिश्चयभेदकूटरूपविरोधि. विषयकनिश्चयान्यत्वशरीरे धूमसामान्याभावाप्रकारकत्वे सति धूम- त्वनिष्ठावच्छेदकताकप्रकारतानिरूपकत्वरूपनिश्चयत्वनिवेशात् तादृ- शनिश्चयत्वावच्छिन्नभेदस्य तथासत्त्वात् । नव्यास्तु साध्यविषयतापदेन साध्यतावच्छेदकविशिष्टविषयताया विवक्षणात् वैशियच खावच्छि- बत्व-खाश्रयीभूताभावप्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नत्वान्यवरसम्बन्धेन, तथाच न इतरत् पृथिवीनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगि न वेत्यादि- संशयासमाहः उक्तसंशयीयेतरत्वावच्छिन्नविषयताया उक्तान्यता न्धेन साध्यतावच्छेदकविशित्वात् साध्यतावच्छेदकविशिकी व्याप्यत्वस्य प्रतिबध्यतायां अक्षतेः इत्याहुः । व्यथ पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविपोष्यतानिरूपिता कावच्छिन्नप्रकारत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपित संशयत्वनिवेनैव सामञ्जस्ये प्रतिबन्धकताया त्वनिवेशः पर्वतो वह्निमानित्यनुमिती, সমুৰাৰ সন্ধানাবন্ধন वद्धिमत्यवतवन्न वेति संयस्य. ঘনবিনৰ নৱাযা पंशयस्य संग्रहापत्ति ·१४ तत्त्वचितामयौ निवेशात् इति चेत् । । पर्वतो वक्रिमानित्यनुमितौ वड़ि-घटोमयवान् न वेति संशयस्य पक्षताखापत्ते पर्वतो वति भयाभाववानिति बुद्धि प्रति पर्बतो वह्निघटोभयवानितिज्ञ एकत्र यमिति रौत्या पर्वतो वहि-घटवान् इति ज्ञानस्यापि बन्धकावं तत्र च तादृशबुद्धिवावच्छिन्न प्रति तादृशज्ञानदयस्य वात् हित्वावच्छिन्न प्रकारतानिरूपित-पर्वतत्वावच्छिन्नविषय हर्षित-घटत्वावच्छिन्नप्रकारताशालिनिश्चयत्वेनैकरूपेण पनि कात्वकल्पनात् । न च साध्यतावच्छेदकावच्छिन्न प्रकारवानि • विशेष्यतायां निवेश्यं इति वाच्यं । महागौरवापत्तेरिति ध्येयम् । अत्र पक्षतावच्छेदकाघट कत्वं पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नमुख्यविज्ञ सावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वरूपं, अब कावच निरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्नं ग्राह्यं यतो न प्रमेयपक्षक तादृशभेदाप्रसिद्धिः, मुख्यविशेष्यतानिवेशनन्तु वहिर्वहिमानित्य मिती पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयितावद्धेदप्रतियोगितामवच्छेदव साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविषयत्वाप्रसिया वहिर्वहिमान वेति संश यस्य पक्षतावानुपपत्तिवारणाय इति यदि वायं तदा वजियाप्यो 'हिव्याप्यवानिमितो वाभावः वजियाप्ये न वेति संशयस्य पत्तिः, अतः पक्षतावच्छेदकविशिरवैशिष्टावगाहिबुद्धिवाव- 'निरूपित-अनकतावच्छेदकप्रकारताभिन्नत्वरूपं । न च 'प्यो वहिव्याप्यवानित्यनुमितौ वहिव्याप्यो वहिमान यहापत्तिः वझिव्याप्यत्वावच्छिन्नविशेष्यतायाः 'ति वाच्यं। खभिन्नत्व-खसामानाधिकर- वच्छिन्नविषयताविशिरं यत् साध्य- 'त्वस्यैव प्रकृते निवेशात् । न घ बेति संशयस्या- , ·४१५ i- संग्रहापतिः एकरूयावच्छिन्नप्रतिवध्यत्वस्य प्रतिबध्यभेदेऽप्यक्षमते भूतलं वाभाववमिन वेति ज्ञानेऽपि सत्यतिबध्यतासत्त्वेन तत्र पक्षतावच्छेदकाघटकसाध्यतावच्छेदकविशियविषयिताया असत्त्वेन थाप्यत्वविरहादिति वाच्छं। खावच्छिन्नत्व-खसामानाधिकरण्योमय- सम्बन्धन मुख्यविशेष्यताविशिरं यत्यतिबध्यत्वं तत्रैव व्याप्यत्वनि- विशात् पत्र तु विशिशाधिकरणतामभ्युपगमादित्यवधेयं । रतेन साध्यतावच्छेदकवियिताया व्याप्यत्वं कथं न निवेशनीयं इति पूर्व- मक्षोऽपि निरस्तः । वहिर्वजिमानित्यनु नुमितौ वहिर्वहिमानं वेति संशयस्थासंग्रहापत्तेः तदीयसाध्यतावच्छेदकविधयतायाः पक्षतावच्छे- दकघटकत्वादिति। वस्तुतस्तु साध्यतावच्छेदकविशिरविषयित्वपदे- नात्र साध्यतावच्छेदकतावच्छेदकावच्छिन्नविषयित्व-साध्यतावच्छेदका- वच्छिन्नविषयित्वान्यतरमेव विवक्षीयं अन्यथा दण्डिमान् दहि- संयोगादित्यत्र दण्डिमान्न वेति संशयस्थासंग्रहापत्तिः तयतिवध्य- त्वस्य दण्डत्वेन घटाद्यवगाहिदण्ड्यभाववानिति ज्ञानसाधारणतया तत्र च साध्यतावच्छेदकविशिष्शविषयिताया असत्त्वेन व्याप्यत्व- विरहात्, साध्यतावच्छेदक विशिविषयितापदस्य तत्रैव वात्या मिति। पत्र साध्यविषयित्वावच्छिन्नत्वमनिवेश्य साध्यविष निवेशनन्तु वहिव्याप्यसाध्यकस्थले वह्निमान वेंति संग वारणाय, तथाहि वहिव्याप्यवत्तानिश्चयस्य वा वेन प्रतिबध्यत्वं वाभावप्रकारकयावजज्ञाने वात् न तु प्रतिवध्यभेदेन प्रतिबध्यताया । मकवाभाववान् इति ज्ञाने वर्ग साध्यविषयित्वावच्छिन्नत्वादतिया यिताया एव वहिव्याप्यत्वापूर्ण ·पणापतामणा ध्यनिर्णयप्रतिबध्यत्वात्तस्य पचतात्ववारणय। न च बाधनिर्णयर तात्वेऽपि सामान्यतो विशिष्टबुद्धिमात्र प्रति बाधनिश्चयस्य प्रतिब बादेव तत्मत्त्वेऽप्यनुमित्यभावोपपत्तिरिति वाच्यं। बाधनिश्चये ताव्यवहाराभावात् सन्धिग्धाप्रामाण्यकबाधनिश्चयसत्त्वे मिया परामर्शदनुमित्यापत्तेश्च । अग्टहौताप्रामाण्यकत्वेन तादृशनि निवर्थविशेषणे मन्दिग्धाप्रामाण्यकमाध्यसन्देहादनुमित्यनुत्पादा न च सामान्यतः संशयत्वेनोपादानेऽपि वयभाववान् पर्वतो घट वेति घटादिसन्देहात्मकबाधनिश्चयस्थ पर्वतो वहिमानित्यनु पक्षतावापत्तिः साध्यसन्देहत्वेनोपादाने च नोकसंशयानां म. इति वाच्यं । संशयपदेन पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षविशेष्यक-स. तावच्छेदकविशिष्टसाध्यवत्त्वग्रहत्वावच्छिन्नविरोधिविषयकनिश्चयान ज्ञानस्य विवक्षितत्वात्(१) । न चैवं तादृशनिर्णयप्रतिबध्यताया अ. भाववानिति ज्ञानेऽपि प्रतिबध्यतायाः सत्त्वात् तत्र साध्यविषयित विरहेण नोक्तातिव्याप्तिः। केचित्त यत्र क्षेत्र विशेषस्य व्यङ्कर विशेष पन्यस्य पक्षत्वं व्यङ्घरविशेषस्य साध्यत्वं तदनुराभाववत् तत्क्षेत्रमिति पि भ्रमोन जातः तत्र विषयितासम्बन्धेन तदवाराभाववत्तत् 'यज्ञानत्वेनैव प्रतिबध्यत्वात् तत्र साध्यवियित्वावच्छिन्न सिद्ध्या तत्क्षेत्रं तवरवन्न वेति संशये व्ययाप्तिः, अस्म- पविधयिताव्याप्यत्वसत्त्वान्नाव्याप्तिः। अतएव जग- कृत्यैव साध्यविषयित्वावच्छिन्नत्वं प्रतिबध्यतायां पत्वं पक्षतावच्छेदकविशियपक्षविशेष्य- 'त्ताग्रहत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यवानिरू.

·पक्षता। ०१७ पित प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयिताविशिष्ठान्यज्ञानत्वं, वैशिष ভ্রাবন্নিমনিন্দ্রনালিনিমনিৰনাৰহৰিষযিনাসুলুল- खनिरूपकत्वोभयसम्बन्धेन । न चैवं अवच्छेदावच्छेदेन वः साध्यत्वे सामानाधिकरण्येन सन्दिग्धाप्रामाण्यकवाधनिश्चयात्मकस्य सामा- नाधिकरण्येन वझिकोटिकस्य अवच्छेदावच्छेदेन वहाभावकोटिकस्य संशयस्यासंग्रहः निशक्तोभयसम्बन्धेन वह्निमत्त्वग्रहप्रतिबन्धकतावच्छे- दकं यत् सामानाधिकरण्येन वाभाववियित्वं तहत्त्वस्य सत्त्वा- दिति वाच्यं । खावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकवावच्छेदक- वियित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपित प्रतिवध्यतावच्छेदकविषयि- ताशून्यत्व-खावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपित प्रतिबन्धकतावच्छेदकविष- यितावत्त्वोभयसम्बन्धन साध्यवत्वग्रहत्ववत्त्वस्यैव तादृशग्रहविरोधि- विषयकनिश्चयत्वपदेन विवक्षणीयत्वात् उक्तसंपूये धवच्छेदावच्छेदेन वडामावविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रतिबध्यतावच्छेद- कविषयित्वस्यैव सत्त्वेन साध्यवत्वग्रहत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यतानिरूपित- प्रतिबन्धकतावच्छेदकविषयित्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपितप्रविब- ध्यतावच्छेदकवियिताशून्यत्वविरहान तत्रायाप्तिः । न च पर्व वधिमानित्यत्र वहाभाववत्पर्वतवान् न वेति संशयस्य पक्षताल, तादृश संशयस्य साध्यवत्त्वग्रहप्रतिबन्धकतावच्छेदको वत्यवताभावत्वावच्छिन्नविषयतान्तःपातिवाभावत्वार, खावच्छिन्न प्रतिबन्धकतानिरूपित-वहाभाववत्पर्य छिन्नप्रतिबध्यतायाः सत्त्वेन यथोक्तविरो। मानतेरिति वाच्यं। तादृशग्रहत्वावच्छिा লালিসিন-সন্ধানাবাঞ্ছি न्यत्वस्य विवक्षणीयत्वात् वैषि तात्वावच्छिन्नावच्छेदकतानि 53 ·१८ तावचिन्तामणौ बच्छेदकवियिताशून्यत्वोमयसम्बन्धेन, तथाच वाभाववत्पर्वता वत्वावच्छिन्नविषयतान्तःपातिवाभावत्वावच्छिन्नविषयतायाः स वत्पक्षग्रहप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वेऽपि तादृशावच्छेदकत्वं न प्रक तात्वावच्छिन्नमपि तु धवच्छेदकतात्वावच्छिन्नमेवेति नोक्तसंपूर पक्षतात्यापत्तिः। न च अवच्छदाक्च्छदेन वशिसाध्यकस्थले च. प्यत्तित्वज्ञानकाले अनाहार्यस्य सामानाधिकरण्येन वहावग वच्छेदावच्छेदेन वयभावावगाहिसमुच्चये अतिव्याप्तिरिति साध्य-तदभावान्यतरधम्मिकाव्याप्यत्तित्वज्ञानविशिष्टान्यत्वस्य तन्त्रोण विशेषणात् उक्तसमुच्चयस्य वारणसम्भवात्, व्यव्याप्यन त्वज्ञानवैशियाच खविशिक्षणोत्यत्तिकत्व-खसामानाधिकरण्यो सम्बन्धन खवैशिष्यञ्च खाव्यवहितोत्तरत्व-खाश्रयत्वान्यतरसम्म संशय-समुच्चययोलक्षण्याय संशये संसर्गाशे विरोधभानस्य भ चार्यसम्मतत्वात् अव्याप्यत्तित्वज्ञानकाले संशयोत्पादासम्भव संशयस्याच्याप्यत्तित्वज्ञानविशिछान्यत्वं न तु समुच्चयस्येति न को दोष इति सधौभिर्विभावनीयं । विरोधिविषयताशून्यत्वमात्रा वेशे भट्टाचार्यमते संशयासंग्रहः स्यादतो विरोधिविधयकनिश्च यित्वपय॑न्तानुसरणं। पक्षविशेष्यक-साध्यप्रकारकनिश्चयो भव गरेछायाः पक्षतात्ववारणाय चरमं ज्ञानपदमिति । एव निश्चयधर्मिकाप्रामाण्यसंशयाभावव्यक्तीनां कारणताव बध निवेशनैव सन्दिग्धाप्रामाण्यकबाधनिश्चयवारणसम्भवाते रथ्यकनिश्चयान्यत्वनिवेशेनेति चेत् । न । यद्यदप्रामा पविध्यवत्तानिश्चयनिवर्तनीयसंशयसत्त्वे नानुमिति लानां पक्षताघटकतया बाधनिश्चयधर्मिका- पोषपक्षताघटत्वमपेक्ष्य लाघवात् निशक्तवि. “यहोवौचित्यात् इति विभावनौयं ।

·पक्षता। ११६ स्वेऽतेरपि पक्षतावापत्तिरिति वाच्यं । सन्देहपक्षतावादिनामनु- मानौ सिद्धेरप्रतिबन्धकत्वात् यथोक्तनिश्चयान्यप्रत्यक्षं वा संशयपदेन याक्षिणीयमतो न काप्यनुपपत्तिरित्याहुः । -केचित्तु मन्दिग्धं साध्यं येन रूपेण इत्युक्तव्युत्पत्त्या यत्माध्यसन्देहवि- एं तावच्छेदकं तदेव धर्मो यस्य इति बहुबौहिण माध्यसन्देहविशेष्य- विवाच्छेदकधर्मवत्त्वमित्यर्थः, यदा मन्दिग्धं माध्यं धर्मो यस्येति व्युत्प- स्थान मन्दिग्धमाध्यवत्त्वमित्यर्थः, इत्थञ्च पक्षपदप्रवृत्तिनिमित्तत्वेऽपि त्वात न पक्षतावच्छेदक-पक्षयोरतिप्रसक्त्यप्रसकी इत्याहुः । तदसत् श्राधे नेश्नतत्वादिरूपेण यत्र महानसादेः पचत्वं तत्राव्याण्यापत्तेः, पक्षताया- मिडमितिजनकत्वेनातीतादौ पक्षे(१) अनुमित्यभावापत्तेश्च । द्वितीये सम्बंदो वहिमान् धूमादित्यादौ बाधितेऽव्याप्यापत्तेः अतीतादौ माध्ये वमित्यभावापत्तेश्च । वा अन्ये तु मन्दिग्धः साध्यरूपोधी यत्र तत्त्वमित्यर्थः, यदा ििन्दग्धं माध्यं यत्र तादृशधर्मत्वमित्यर्थः, मतदय एव धर्मण धरूपकथनं न तु विवचितं प्रयोजनाभावात् आकाशादे: पचवे चाव्याप्यापत्तेच, तथाच विशेष्यतासम्बन्धेन सा पक्षत्वमिति तु फलितमित्याहुः । तदसत् विशेष्या सन्देहस्यानुमितिहेतुत्वे पर्वतत्वरूपेण यत्किरि तेन रूपेण पर्वतान्तरेऽनुमित्यनुदयापत्ते निर्णीतरूपेणाप्यनुमित्यापत्तेश्च । । माध्यसन्देहानन्तरं स्मरणादिर (१) बतीतादौ पक्षतावर ·सवचिन्तामणै. नापि साधक-बाधकप्रमाणाभावः, उभयाभावस्य प्रतः । पतिः, मननादिस्थले माध्यनिश्चयदशायां सिषाधयिषयाप्यनुमित मुदधापत्तिय, तथापि तदुपेक्ष्य स्फुटतरं दोषमाह, 'सन्दे हौति, 'न विशेषणमिति न तत्तत्पुरुषोयत्वविशेषितः मन् समा विशेष्यतावच्छेदकताप्रत्यासत्त्या अनुमितिकारणमित्यर्थः, भट्टाचा मते 'न विशेषणं' न समवायघटितसामानाधिकरण्यप्रत्यासत्या रणमित्यर्थः, 'परामर्शपूर्वमिति, लिङ्गविशेष्यकव्याप्तिप्रकारकज्ञा त्पत्तिसमय रति शेषः, 'लिङ्गदर्शनेति लिङ्गेन्द्रियमग्निकर्षणे 'त्रादिपदात् तत्समानकालोत्पन्नसंशयजन्यकोटितावच्छेदकप्रका कसंस्कारादिपरिग्रहः, 'तस्य नाशादिति तस्य क्वचिनाशादि तेन यत्र संशयाव्यवहितोत्तरमेव स्मरणद्यात्मकोविशिष्टपरामर्श परामर्थक्षणे सन्देहमत्त्वमम्भवेऽपि नासङ्गतिः। न च परामर्शद मन्देहस्यासत्वेऽनुमितिरपि नोत्पद्यत इति वाच्छं। अनुभवविर भादिति भावः । 'नोपलक्षणमिति न तु तत्पुरुषोयत्वाद्यविशेषि पब्बलविरुतात्यासत्त्या अनुमितिजनकमित्यर्थः, भट्टाचार्य्यमते च 'नो पार गला कालिकसामानाधिकरण्यमात्रात्यासत्त्या कारणमित्यर्थः पौत्तेरिति पक्षे माध्यनिश्चयदशायामनुमितेरव्यावर्त तिबध्ये दानीमपि पुरुषान्तरोयसाध्यसन्देहसम्भवादिति परासन्दिग्धमायकस्थले परामर्शपूर्वं तदुत्प नदोषानुमित्यनुदयापत्तिश्च तत्र पुरुषान्तरौय- ५. तर 'पकान ' विध्यं । संशय पक्षे माध्यनिश्चयः बाधकप्र- ·स पक्षता। सत्त्वेऽति सत्वात्। नाप्यभावद्दयं तथा, बाधकप्रमा- भावस्य व्यर्थत्वात् इदादेः पक्षवेऽपि बाध-हेत्व- झादेरावश्यकत्वेनानुमित्यनुत्पादात्। नापि साध- णं पचे माध्याभावनिश्चयः तदभाव इत्यर्थः, न तु वुणप्रत्यया- विवक्षितः, तथा मति सर्वत्रानुमित्यात्मकसाध्यनिश्चयजनकप्रमा- त्यानुमानस्य साध्य-तदाधनिश्चयजनकप्रमाणस्थात्ममनः गादेव वात् अनुमित्यनुत्पादापत्तेः । न च केवलान्वयिनि साध्याभाव- निश्चयाप्रमिद्या तदभावस्य हेतुत्वासम्भव इति वाच्यं । खण्डशः मेया अभावान्तरे साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्व- इम्बन्धेम माध्यभ्रमरूपस्य साध्याभावनिश्चयस्थ तचापि सम्भवात् । न ३ तथापि बाधकप्रमाणपदस्य पचविशेष्यकमाध्याभावनिययरूप- बाधनिश्चयपरत्वे माध्यं पक्षनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगौति बाध- निश्चयस्थासंग्रह इति वाच्यं । तस्य भिन्नप्रकारकतया अनुमित्य, प्रतिबन्धकत्वात् प्रसंग्रहस्यैवोचितत्वात्, तत्मत्त्वे क्वचिदनुमित्या दस्य तदुत्तरं पक्षविशेष्यक-माध्याभावनिश्चयस्याप्युत्पादक वात् भिन्नप्रकारकस्य तस्य प्रतिबन्धकत्वनयेऽपि चादिनिश्चयवत्तदसंग्रहे चतिविरहाच्च । न हि भावः पचतायां निवेनौयः । केचित्तु 'बाधकप्रमाणपदं यथोकर प्रतिबन्धकाभावकूटस्य हेतुत्वेन क्षतावच्छेदकविशिष्टविशेष ·सावचिन्तामो प्रत कप्रमाणाभावः, “श्रोतव्यो मन्तव्य इतिश्रुत्या" सम नविषयक श्रवणानन्तरं मननबोधनात् प्रत्यक्षदृष्टे नुमानदर्शनात् एकलिङ्गावगतेऽपि लिङ्गान्तरेण तदमन्दे धमा रोधिनिश्चयत्वेन वा अनुगमनीयं बाधनिश्चयाभाववत् माध्याभा । व्याप्यवत्तादिनिश्चयाभावस्थापि पचतायान्निवेशे क्षतिविरहात्, तह, वृत्त्या वा विरोधिता निवेशनौया इत्याहुः । 'माधक-बाधक-मानाभावपदेन तदुभयत्वावच्छिन्नप्रतियोगित, काभावो विवक्षितः, प्रत्येकधर्भावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावदयं वो विवक्षितं, तत्र नाद्य इत्याह, ‘तदुभयेति, तथाच केवलसिद्धिमत्वेऽ बाधकाभावमादाय पक्षतामत्त्वादनुमित्यापत्तेरिति भावः । नान्य दत्याह, 'नापौति, 'व्यर्थत्वादिति अनुमितित्वावच्छिन्न प्रति जना कताकल्पनाया व्यर्थत्वादित्यर्थः । ननु. हृदो वजिमान् धूमादि त्यादावनुमितिवारणायानुमितिलावच्छिन्न प्रति तज्जनकत्वमावश्यक 7 श्राह, 'हूदादेः पक्षत्वेऽपौति हृदादेर्यत्र पक्षत्वं तबापौत्यर्थः, 'पदिति साध्य हेत्वादिविशिष्टबुद्धिसामान्यं प्रति अवश्य- है रयते, छात्मा वारे द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्यो निदिध्या- यः । अस्या अर्थः मुमुक्षुणा यात्मा मुमुक्षोराम- यावत्, यात्मदर्शनोपायः क हत्याह, श्रोतव्य- गाब्दक्रमस्त्यको भवति अग्निहोत्रं जुहोति 'पाच श्रवण-मनन-निदिध्यासनानि तत्त्व- पम्मत।

·पक्षता। ४२३ मानाच्च मन्तव्यश्चोपपत्तिभिरिति सारणात्(९) । अथ सिपाधयिषितसाध्यधमा धम्मो पक्षः तथाहि मुमुक्षाः शब्द मावगमेऽपि मननस्य मोक्षोपायत्वेन सिवि- कृप्तप्रतिबन्धकवादित्यर्थः, ‘हेत्वसियादेरित्यादिपदात् धूमवान् बड़े- रित्यदौ व्यभिचार-व्याप्यत्वाभियादेः परिग्रहः, 'नापौति, 'साधक- माणं' पक्षे साध्यनिश्चयः, प्रागुकयुक्तः, 'समानविषयकेति प्रात्म- शेयकात्मेतरभेदप्रकारकशाब्दबोचा वानन्तरमित्यर्थः, (द... आत्मामा नाध्यकानुमितिबोधनादित्यर्थः। दू । न्तरमाह(२), 'प्रत्यक्षदृष्टेऽपौति प्रत्यक्षतो निश्चितेऽपौत्यर्थः, 'अर नदर्शनात्' अनुमित्सया अनुमितिदर्शनात्, 'तदनुमानाञ्चेति । धयिषया तदनुमानाच्चेत्यर्थः । नन्वेकलिङ्गावगतस्य लिङ्गान्तरे। मितिरमिद्धेत्यत आह, ‘मन्तव्यश्चेति श्रात्मन्यात्मेतरभेदोऽनु व्यश्चेत्यर्थः, 'उपपत्तिभिः' बहुभिहेतुभिरित्यर्थः, अन्यथा बड़ा नुपपत्तेरिति भावः। 'मिषाधयिषितेति सिषाधयिषितः। धर्मा यस्य पुरुषस्य स सिषाधयिषितसाध्यधर्मा धर्मन्निति धर्मशब्दस्य धर्मवादेशात् एवम्भूतः पक्षतावान् इत्यर्थः, धर्मपदश्च स्वरूपकथा (१) श्रोतव्यः श्रुतिवाक्येभ्यो मन्तव्या एते दानहेतवः॥ इति स (२) प्रात्यक्षिकसियभावमा ·विशेषानुमिता मानमानस, गतव प्रत्यक्षरि- नुमान मसान्त सबरशिक, नति वाणिनिमित्तलाभावे पपचानिहलेऽपि प्रतिविरक, तमा त्यिक मापक तत्पुरुषोया मितिगोपरेका तत्पुरुषीय साधकानुमिती पक्षतः नान्यसाधकानुमितौशमा तत्पुरुषलीयोनानुमितियों प्रन्यपुरुषोयतादृशानुमितिविषयकैतत्पुरुषोयेच्छामादाय नाति धिकरणतादृशेच्छामादाय नातिप्रसङ्गकार्य 'रणभ प्राञ्चस्तु सिषाधयिषितं साध्यं धो यस्य एवम्भूतो धर्मों पक्ष इत्यर्थः, गच सिषाधयिषितमाध्यवत्त्वं पचत्वमिति फलितं, अत्र पक्षपदप्र- तनिमित्तत्वेऽपि अस्य न चतिरित्याः। तदमत्मपऽतिव्याप्तेः धितमायके व्याप्तेश्च पचताया अनुमितिकारणत्वेन अतौतादौ ऽनुमितेरभावापत्तेश्च । 'पब जे पूर्वीकाव्याप्तिं निरस्थति, 'तथा हौति तथाचेत्यर्थः, श्रात्मन्यात्मेतरभेदनिश्चयेऽपि, ‘मननस्य' श्रात्म- क्षेदज्ञानस्य, 'मोक्षोपायत्वेन' मोक्षोपायत्वज्ञा- * सम्पादितं, 'सिद्धिविशेषेति अनुमितिवि- त्मनि अात्मेतरभेदानुमानं, 'श्रत एवेति एव वाचस्पतिवचनयोरविरोध इत्य- वार 'त् T इत्यर्थः।

·दष्टे चौकारेण तमनु ममतऽनुमातार. हात न्ते' · जानन्ति, सन्प्रत्ययार्थस्थाविवक्षितत्वात् तदर्थय रोधासम्भवात्(१) । 'त' करिणं, 'अविरोध दति, अन्यथा कलितमित्यनेन प्रत्यक्षकलितस्थाप्यर्थस्थानुमितिरित्युक्, 'न हि वचनगतविरोधस्तु विरुद्धार्थप्रतिपादकत्वं, अत्र वाचस्पतिवचनयोः प्रत्यक्षविषयत्वविशिषरूपैकम्मिणि अनुमितिविषयत्व-अनुतिवि. रूपयोर्विरडयोरर्थयोः प्रतिपादकत्वेनैव विशइत्वं सङ्ग- ५५त, सन्प्रत्ययार्थस्य विवक्षितत्वे सनः खतन्तकमतावादिमते बुमुत्सन्त इत्यनेन अनुमितीच्छावन्त इत्यर्थः, 'अनुमिमत इत्यने नानुमितिमन्त इत्यर्थी लभ्यते तथाच प्रत्यक्षविषयत्वविशिक अनुमितीच्छाविषयत्व-अनुमितिविषयत्वाभावरूपयोरविरुद्धार्थ प्रतिपादनेन विरुद्धार्थप्रतिपादकत्वरूपो विरोधो न घटते यात खतन्त्रकम्मतावादिमतमनुसृत्य मथुरानाथेन सन्प्रत्ययार्थ तर वक्षितत्वमुक्तं । जगदीशेन तु सनो न खतन्त्रकम्मत्वं अपित धातोः कम्मत्वमेव सनः कर्मत्वं इति वादिमतमनुसृत्य सन् विवक्षितः, तन्मते सनः खतन्त्रकर्मत्वाभावेन अनुमिति नुमित्माविषयत्वं तथाच प्रत्यक्षविषयत्वविशि अनुमितिविषयत्वाभावरूपयोविरुद्धार्थयोचार र्थस्य विवक्षितत्वेऽपि न विरोधयात्रा दिभिः गगनं दिदृक्षते एई, सु मूलधातोः कर्मत्वमेव पन्तनीयं ।

·मारस्पतिवचनयोरविरोधः अनुमिमा दुपपत्तेरिति चेत् । न। सन्देहवत्परामर्श करिणि दृष्टे इत्यनेन प्रत्यक्षकलितस्थार्थस्य नानुमिति वचनदयस्य विरोधः स्यादिति भावः । श्रविरोधमुपपादय। 'अनुमित्मेति, 'तदिरहः' सिषाधयिषाविरहः, 'तदुपपत्तेनि बचनयोरुपपत्तेरित्यर्थः, अनुमित्मामत्त्वदशायां 'प्रत्यक्षकलितमित्व अनुमित्माविरहदशायां 'न हि कारणैत्युक्तमिति विशेषादि भावः । “सिषाधयिषाया इति मिषाधयिषाया प्रभावादित्यर्थः, यत्रादौ सिषाधयिषा ततो व्याप्तिस्मरणदि तितो व्याप्तिप्रकारकलिङ्गज्ञानं ततः परामर्शः ततोऽनुमितिस्तति । ननु सिषाधयिषायोग्यता पक्षता वाया मा च मिषाधयिषा- घेतमा यस्तीत्यत आह, 'योग्यताया इति, 'अनिरूपणात्' निरूपयितु- हुनुमितेरभः । ननु तत्रापि परामर्शोत्तरमनुमितौष्टसाधनताज्ञा- ने पूंममा ततः परामर्शान्तरं ततोऽनुमितिः, अथ वा पराम. 'णात्मकानुमितौष्टमाधनताविषयकपरान्तरं ततोऽनु- एनमितिरिति फलबलात्कल्पनौयमित्यत आह, 'सिषाध- में सम्परामर्शस्तस्य कारणं यो व्याप्तिस्मरणादिस्सद 'मनि श्रावुभुत्सितशत्रुसम्पदादेरित्यर्थः, तथा तस्विर वार . एव वाचरस्याः कारणवसम्भवः, न चख र इत्यर्थः ठिः ख. ग.

·पाविरहेऽपि घनगजितेन मेधानुमाना Mishra त्पचक-तत्माध्यक-नलिङ्गक तत्पुरुषौवानुनितीकामात्र सावतादृशानुमितौ पचता वाच्या, तथाच भगवदि कामादायैव यतिरिति वाच्यं। तथा सति भगवदिच्छाया मित्यावेन त्यामपि पक्षताप्रसङ्गात । नन् सियुत्तराभुमितिलमाः च्छेदकमतो नोक्तम्यले व्यतिरेकभिचारः तत्र सिद्धिवि सिय नरानुमितित्वञ्च स्वममानाधिकरणत्वे सनि पाव्या त्वसम्बन्धेन मिद्धिमदनभितित्वं, म्वाव्यवड़ितो क्षण धारणं, तच प्राधिकरणमुखहत्तिवे रनि वत्तिमागभावति- गत्वं अधिकरणतं वृत्तिवदयन कालिकांपोषणतया बोधं तेन. गोयत्तिक्षणोत्पन्नानुमितेरपि भंयक्षः, संसारला नसलन तिक्षप यावश्यं कुत्रचित्मुखोत्यादात्मुख क्षणहयमात्रस्थापितवा सितिरजातानुमितेने मंग्रहः, न च स्थापि सिवाय माया अननु लतया न कारणलमम्भवः, थादृशयादृशेच्छासवे हत्त्वेऽनुमितिस्तत्तदिच्छाभावकटवावच्छिन्नाभावलेन कार चैवं निषाधयिषाभत्त्वे सिझमचेऽपि भिड्युनगमित्या पौमत्त्वादिति वाच्यं । मिड्युत्तरानुमिति (0.धाम सिमाधयिषायाः सत्य नुमितिशपारितो तत्कार बमाभावर व ·PR दृतीयलिङ्गपरामर्शवलेन मानदर्शनास बस्तुतस्तु भियुत्तरानुमितित्वं न कार्यतावच्छेदकं अपितु दिशाभावकूटत्वावछिन्नाभावोत्तरानु मितिलमेव कार्यताव पदवच्छिनञ्च नच आयत एव इति नापत्तिः। न च तथापि विषाधयिषा नास्ति मिद्धिश्च वर्तते तत्र सिधाधयिषाभावकूट पावच्छिवाभावोत्तरानुमितेरनुत्पादेऽपि अनुमितिसामान्यापत्निई- वारा सामान्यसामग्रीमत्त्वात् तदनुत्तरानुमितो सामय्यन्तरकल्पना दिति वाच्च। तदनुत्तरानुमितावपि मिहाभावस्य तत्वकलामादि- लिए । मेवं । गुरुतरकार्य-कारणभावद्वयप्रमात सुख-दुःखेच्छा-देष- एकविधानुमिल्यवानुमितिापते व तदिच्छायलिन वाया: प्रवेशदनगततया तादृशेच्छावने व हेतुतया तव सिद्दामात्त्वदशायां सिड्युत्तरानुमितिरापादिता । वस्ततस्तु यत्रादौ वशिक्याम्यवान् वाहिर स्थाप्यथाप्यवञ्चेित्याकार का पागमः ततोऽनुमितिह विनाभि- दीश सतो वहानुमित्यात्मकवहिवाप्यानुमितिः त महानुमिब- सारं तत्र प्रथमानुमितिसमये मित्तरानुमित्याया : सिद्धिसत्त्वे मानमितिगमनात् तदिच्छाव्यतः कारंशत्यस्यायं वाय. मतौ सिधाधविषयाः, सिड्यनुसरानुमितो मियभावस्य भानुमितिभिवत्वे सनि सिड्यनुत्तरानुमितिभिनाया काव्यतानिरूपितकारतावच्छदिका या नसत्त्वस्य खोत्यत्ती नियामकाला 'কানাগলিখিনি বিশাল ·यस्य काय्यतावच्छेदकतापक्ष खवादिघटिव्यवति हामों मनानामेव जणदयभावावस्यायितथा नामेवोत्तरत्वानुत्तरत्वघटकलेन चतुर्दशकार्थ- न च खध्वंमाधिकरणसमयचंसानधिकरणव(२) करणसमगवंसाधिकरणले सति सानिमसमय क्षणोत्पत्तिकत्वमेवायवहितोत्तरलं तेन केवलपरा त-सिद्धिनाश क्षणोत्तनानुमियोः यथा शुलताना सति निरतध्वंसाधित्वस्पायवहितोसर न क्षतिः : ययात्र मादिघटित त्तत्वमनु रोड़पा कारणभावा सामादयिता काम भावा इति । न । अथवाहतोत्तम नाया TIME मुखादिधदित व्यवहितोत्तत्यापेक्षया गुरुतय समय STAN । नचाव्यवहितोत्तरत्वमम्बन्येन सिद्धिविनवस्य का दक तायः कथं तनिश इति वाधं । सिडिमोदयलेरेका मात्र यातयन कार्यतादिकतवा वतियोगितावच्छेदमसम्म मौरय पाकिश्चित्व र त्यान् । सिट्वैिशियस्य नानात्वात् वह का सारा छेद यात्वस्थ वक्त में त्वादिल । वस्तुगत भावच्छेदकताटक.वं खीभियने, सामव विtal AT Irप समच्छ ने, काभाषपतियोगिताको पन्य न लौकिय ते तथाच सादिन सिदिमशेदप्रतियोगिताको एक देटिव्यवहितोत्तरत्व एक त्वचा पवन सिद्धिमद्ध ·इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरक्षित अनुमानादितोयखगहे पक्षमापूर मसि बाधिकरणममयध्वंमाधिकरणत्वमेवायतोतारखं व मम मुखारस्तिमिति वाशे। तथापि प्रत्यसवादिघटित समादाय विनिगमकामावन कार्य कार भारत्वात् गरोरगौरवस्थाधिकवादितिनगर्वः। श्रीमथुगनायतर्कवागौश-तिरचिते न सन्तामणिरा अद्धि गैयार मा ५ पक्षरम् । चितवन । 14 कर सति स्वसाधिकरमावर याव्यवहितोपरत्व मामनन्य स्वधिमा माधिकरणदपर्यानविय काय st: । चेत् । लेकिन समिती नियमानस्य : पाकर | गोतावर कोसा नाय काव्यरितात सम्बन क्षशिलामो . प य क्रममा सिलाधायापेक्षानह्या या माम मातशः तवानमितिन स्थान तमिले- हतोता सम्बन्धन सिाइविशियान्यत्वेन महाभाव नौ । जान्हवान्, सम.न्मते तु उहानुमिति वक्तेः ला तुम गवटिनाथानोत्तरत्वमम्बन्ध मिद्धिति एय कारद काकान्तवमिति नानु पत्तिः । पर्थताच्छेदकसिमनुत्तरस्टकोत्तर त्वदितत्वेऽपि सिर धयिषाला नसत्व तिसामा ·अथ पक्षतासिद्धान्त उच्यते सिधाधयिषाविरहसहतसाधकप्रमाणा- बाली यनास्ति स पश, तेन मिपायपाविरहसतं साधकप्रमग यत्रास्ति स न पक्षः, यव साधकपर यूथ यामिहानरम्य । 'मिषायात, "Pिाधयिषाकिर हम हात माधान मानश्यः, महमादायक पुस्कल ई पञ्चः पचपदी परिभाषाविषयतावईदकानामति जी तथाच विषमता विषमसन्धेन ममायमश्वतावा खन्नfa ताकनिकसायनियाभाववत्वं अनुमिनिजनक पक्ष अमिति : रिना अनुभितिज न कमान्य पचपदप्रतिनिमित्तलामात्रेन प्रात्यनिष्ठले हतिविरहाल, यक्षपदप्रतिनिमित्तत्वसतेऽपि स्वरूपामधन वृत्तिलिमित्तलामावास्वपसम्बन्धन प्रानिक्षलेपि कार्यावच्छ कोतवनविभो यः बनवा साम् अस्यात् इति घं। तथा सस धिक रसस्वघटितांसयतमत्वादाना, कल कारसत्वात खमते सात fe Anावचिक मानमिति विसावनौर " ·त्यसति या सिषायिया यच कोम विशिष्टाभावात् पन्नावं । यद्यपि पक्षातम्य थित्वात् नास्य भेदकावं, तथापि पक्षपदाहरिमर मिक्तगुक्तम् । इति श्रीमहशोपाध्यायविरचिते तत्या यहितोयख पशतासिद्धान्तः भविशति । शमनिटत्वाभिमानादि बटिक माना गयपत्यामाया तिलयोध- स. अथाद र मन्त्र को तथा मनि मायकमा निहित मगले. पूर्व मन्यात हाक लि. अन्य भतिने स्मात् । में पान मयतारिजन काभानो बार. मुंमित्यननरपि पजतापाता। न च माधझमा नया निश्चयमाद' पोरं पायदानात मा Harad तर माध्यनियानावरिति वाच। दृष्टयात, -4 'क्षतामा सका . पिचकतया अनुदात् । पर विन प्रत्यक्ष छ। कायदर्शनादलो मक प्रत्यार ऐयाययं पति अनुमितिमामा': प्रतिक बम्मल मंयोजएं व्याप्य भयो स्थाणुवादित्यः सपबनाया: स. गाँ ·पक्षता। ४३१ अदर्शनस्थ संजयोत्तरप्रत्यचनिश्चय हेतुताया बहुधा निराकृतत्वात् इत्येव नाच । वैशिष्यञ्च एककालावच्छेदेन एकात्मवृत्तित्वं, विशिष्टा- भावासाइतपूर्वसत्तायाः अपेक्षितत्वेन कालान्तरोयसिषाधयिषा- परमादाय सिषाधयिषासत्त्वेऽपि सिद्धिसत्त्वे नानुमित्यनुदयप्रसङ्गः। AAP विशिष्टाभावो मननस्थले मिषाधयिषाविरहरूपविशेषणाभा- पात् धनमर्जितेन मेघानुमानादौ साध्यनिश्चयरूपविशेष्याभावादे- बेन लामा निः । यत्रानुमित्मानन्तरं माध्यनिर्णयात्मकः परामर्श- स्ततोगभितिः तत्र पक्षतासम्पत्तये विशिष्टान्तं साधकमानविशेषणं, चयनिदो पक्षतासम्पत्तये विशेष्यदलं। सिषाधयिषा च तत्माध्यfafu विषयकत्वाकारिकानुमितिविषयिनौच्छा ग्राह्या य- बिहारज्ञानं जायतामितीच्छायामपि(२) सिद्धिसत्त्वेऽनुमित्य- ना। अनुमितित्वाप्रकारिकायामपि प्रत्यक्षाद्यतिरिकं पर्वते व नातं आयतामितीच्छायां सिद्धिसत्त्वेऽनुमित्युत्पादाच । एवं . (१) किचन द्रव्यगोचरज्ञानं जायतामितीच्छायामपोलार्थः, तेन ज्ञानं सामितीच्छोत्तरं सिद्ध्युत्यादे विषयसियनुपहितत्वविशेषणस्य . यं निवेशनीयत्वादेव तदिच्छावारणं सिद्युत्तरन्तु तादृशेच्छा न अम्बति ज्ञानमात्रस्यैव ज्ञानत्वप्रकार केच्छाविरोधित्वादिति नास- । न च ज्ञानं जायतामितीच्छव कथमुत्पद्यते इच्छां प्रति गृभाधनताज्ञानस्य कारणत्वेन इच्छायाः पूर्व साधनताज्ञानस्य वायापेक्षणीयत्वेन ज्ञानत्वप्रकार केच्छाप्रतिधकसझावादिति वायं। समिकेएसाधनताशानादिव तदभावधा. मकवेषादपि तदिच्छो- त्पादस्य सर्वानुभवसिद्धतया ज्ञानाभावधर्मिक देषात् ज्ञानत्वप्रकार- के जोत्यादसम्भवादितिः।

·तत्वचिन्तामो यादृप्रथादृशेच्छासत्वे मिट्टी मत्थामनुमितिसदियाभावसमुदाब- एवावच्छेदक:(१) । साध्यनिश्चयवानमितिसमानाकारो ग्राधः तेन पाषाएमयवादिना पर्वते तेजखादिना च बळ मिहावपि पर्वतत्वेन पर्वते पहित्यादिना वयानुमितिरिति भावः । परमिषा- धयिषाविरहकूटादौनां परस्परं विशेषण विशेष्यभावे विनिगमका- गर्य-कारणभावापत्तिः तदिपरोतज्ञानादेः प्रतिबन्धक- अस्मत्यतसिद्धान्त रहस्योतदिशा निराकरणैया(२) । भार --- लक्षणं चिडिधर्मिकययदप्रामाण्यवानसत्त्वे सिद्धिदशा- मितिस्तत्तदप्रामाण्यवानाभावसमुदायस्यापि सिद्धौ विशेषणवं ध्यं तेनाप्रामाण्य ज्ञानाखन्दितसिद्धिसत्वे नानुमित्यनुदयप्रसाः। एवं यादृशयादृशेशसत्त्वे इत्यत्र ययदिच्छासत्त्वे इत्येव वक्तव्यं, अन्यथा यादृशयादृशेत्यनेनानुगतरूपेणेछाया उत्तेजकावे यत्र सिंड्या- त्मको वहिमाचपरामर्शः तत्रानुमितिनीयतामितौछायामपि वड़ा- नुमित्युत्पादात् अनुमितित्वप्रकारकेच्छाखेन उत्तेजकतया यत्र सिया- मको पहिसाध्यकपरामर्श एव द्रव्यत्वादिसायकसिझनात्मकपरा. मर्शरूपत्तत्राप्यनुमितिर्जायतामितीच्छायां वहानुमित्यापत्ति प्रका- रान्तरेणासम्भवत्सविषयसिद्धिकानुमित्माया एव निषिताधगोचर- शानजनकत्वनियमाव तत्र वानुमित्युत्पादस्य सानुभवविरा- वादिति । (२) तथाच खले कपोतन्यायेन तत्तदिच्छाविरहव्यक्तीनां युगपदेव सिद्धि विशेषणत्वात् नेविरहश्यक्तीनां विशेष्य-विशेषणसावे विनिगम- माविरहादनन्त कार्य-कारणभावः, खले कपोतन्यायक्त "बडा यवागः शिवा कपोताः खले यथामी युगपत्पतन्ति । तथा तथामी युगपत् पदार्थाः परस्परेशान्वयनो भवन्ति इति । - - ·पाता। ०१५ h4 मन्यस्य विशिष्टाभावस्थानुमितिजनकले किमानमित्यतोऽन्वय-थति- रेको तत्र प्रमाणयति, 'तेनेति प्रस्थानुमितिजमकत्वेनेत्यर्थः, 'मन पक्षः' म न पचपदपरिभाषाविषयतावच्छेदकानुमितिजनकधर्मवानि त्यर्थः । व्यतिरेकं दर्शयित्वावयं दर्शयति, 'यति, 'माधकप्रमाणे साध्यनिखये, 'उभयाभावः' सिषाधयिषा-माध्यमिययोरभावः, चिति, प्रथमे केवलविशेषणभावकतो द्वितीये विशेषण-विशेष्योभ- याभाववतस्ततौये च केवलविशेष्याभावकतो विशिष्टाभाव इति 'पञ्चत्वं' अनुमितिमत्त्वं, 'पक्षत्वस्य' पक्षपदवाच्यत्वस्थ, 'भेदकत्वं' पक्षपदवाच्येतरभेदमाधकत्वं, तदितराप्रमिद्धेरिति भावः । 'पक्षपद- प्रवृत्तिरिति पक्षपदप्रवृत्तेरनुमित्युत्पत्तेनिमित्तं कारणमित्यर्थः । यदा पक्षपदस्य प्रवृत्तिः शक्तिर्यन रूपेण इति व्युत्पत्त्या 'पक्षपद- प्रवृत्तिः' पक्षपदशक्यतावच्छेदिकानुमितिः, उद्देश्यतासम्बन्धेनानुमि- तिमत्त्वमेव पचपदशक्यतावच्छेदकं, तत्र निमित्तं कारणमित्यर्थः, तथाच नेदमितरभेदसाधकं अपितु अनुमितिकारणमिति भावः । अथ वा पक्षपदप्रवृत्तिनिमित्तं शास्त्रकारीयपक्षपदपरिभाषाविषय- तावच्छेदको धर्म इत्यर्थः । प्राञ्चस्तु ‘पक्षपदप्रवृत्तिनिमित्तं' पक्षपदशक्यतावच्छेदकमित्यर्थः, पक्षपदस्य नानार्थतया माध्य-पक्षभेदेन सिषाधयिषा-माध्यनिषय- योर्भदादपि न तिः। न चैवं पर्वतो वझिमानित्यनुमितौ घटा- देरपि पक्षव्यवहारप्रसङ्ग इति वाचं। निश्चयनिष्ठविशेष्यतासम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छदकत्वस्य शक्यतावच्छेदकतानियामकसम्बन्धत्वेनाति- प्रमाविरहादित्या।

·बातचिन्तामणौ अब प्राभाकराः प्रत्यक्षादिवदनुमितावपि पक्षता न देत: गौरवामानाभावाच्च विषयान्तरमञ्चारादिविरहे परामर्यादिसत्त्वे च धारावाहिकप्रत्यक्षवदनुमितिधाराप्युत्पद्यत एव किन्तु परार्थानुमान- एव सिद्धसाधनमर्थान्तरविधया दूषणं। न चैवं लिङ्गोपहितलैङ्गिक- भाननयेऽनुमित्यनुव्यवसायानुपपत्तिः अनुमितिमामय्या बखवत्त्वेन ९) अनुमितिधाराया एव उत्पस्यमानत्वात् इति वाच्य। लिङ्गोपहितलै- निकभानस्य मानाभावेन सुदूरपराहतत्वात् । अथ तथापि मिद्धेरपति- बन्धकत्वेऽविनम्यदवस्थतत्तत्परामर्शदुत्पन्नानुमितिव्यक्तयः पुनः कथं नोत्पद्यन्ने(२) । न च तत्तदनुमितिव्यक्ति प्रति तत्तत्प्रागभावव्यकौना विशिष्य हेततया तत्तदनुमितियक्रौनां विशिष्य प्रतिबन्धकतया. वा उत्पन्नानां न तासां पुनरुत्पाद इति वाचं। अनन्तकार्य- कारणभावकल्पनामपेक्ष्य लाघवात् सिद्धेः प्रतिबन्धकत्वस्यैव युत- त्वात्। न च सिद्धेः प्रतिबन्धकवेऽपि मिषाधयिषाविरहवैशिष्यस्य तत्र. विशेषणत्वावश्यकतया यत्र सिषाधयिषा ततोऽनुमित्यात्मकमिद्ध्या- त्मकः परामर्मस्तत्र तदनुमितिव्यतः पुनरुत्पादप्रसङ्गो दुर्वार इति वायं । सिषाधयिषा-परामणेभयकालौनानुमितिव्यनिषु तत्तत्प्राग- । (१) भिन्नविषये अनुमितिसामग्राः प्रत्यक्षसामग्रीतो बलवत्त्वमिति भावः। (२) तथाच यो यत्सामग्रीमान् क्षणः स तदुत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकध्वंस- प्रतियोगी इति नियमात् तत्तदनुमित्युत्पत्तिक्षणो यदि वत्तदनुमिति- सामग्रीमान् स्यात् तदा तत्तदनुमित्युत्पत्तिक्षणोत्पत्तिकध्वंसप्रतियो- गौ स्थादित्यापत्तिरिति समुदिततात्पर्य ।

·पक्षता। भावव्यतौना विशिष्य हेतुत्वस्य तत्तदनुमितिव्यकौनां विशिष्य प्रति- बन्धकत्वस्य वास्माभिरभ्युपगमात्()। न चैवं सिद्धेः प्रतिबन्धकवे किं (२) चात्र तदिच्छाव्यरत्तेजकत्वाकल्पनादेव न तस्याः पुनरुत्यादप्रसा- इति वाच्यं। नदिच्छाव्यक्तरनुत्तेजकत्वे अनुमित्यात्मकपरामर्श स्यैवा. नुत्पादप्रसङ्गात् तत्कारणीभूतस्य परामर्शस्य सियात्मकत्वात् तस्य सियभात्मकावे सिपायिषाकाले तदनुमितेरत्पादप्रसङ्गात् । न च तथापि पूर्वोत्पन्नपरामर्शविशिकृतदिच्छाव्यक्तः उत्तेजकत्वं कल्य- मिति वाच्यं । अनुमितिइयं गायतामितीच्छाशक्तः तादूप्येण उत्ते. जकत्वासम्भवात् । रतेमात्र खविषयसियनुपहितत्वविशिशताह- शेच्छाविरविशिरसिद्धेः सत्वात् न तत्र पुनरुत्पादप्रसङ्ग इत्यपि निरस्त। अथात्र अनुमित्यात्मकपरामर्शव्यक्तः साध्यस्य साध्यव्या- प्यस्य चानुमितिरूपतया सत्कारणीभूतस्य साध्ययाप्यवत्वनिक्षयरूप. परामर्शस्य विरहादेव म तदनुमितेः पुनरुत्पादप्रसङ्ग इति । न च सिपाधयिषापूर्वोत्पन्नपरामर्श एवापेक्षाबुद्धिरूपः तत्र तत्परा- मर्शस्य क्षात्रयस्थायितया अनुभित्यात्मकपरामर्थात्पत्तिसमयेऽपि सत्वेन अनुमितेः पुनरत्यादप्रसङ्ग इति वाच्यं । उक्तस्थले तादृशपरा- मर्श चतुर्थक्षणे धनुमिवेखत्पादेन तादृशपरामर्शस्यापेक्षाबुद्धिरूपत्वे मानाभावात् चतुर्थक्षणे दित्वादिप्रत्यक्षानुरोधेव क्षणत्रयस्थायित्व- रूपापेक्षावखौकारात्, एवं तादृशबुद्धेरपेक्षाबुद्धिरूपत्वे धनुमितेः परामर्शत्वोत्कीर्तनवैपल्यापत्तेः। एतेन ज्ञानेच्छयोर्योगपद्यखीकारे यत्र सिपाधयिषोत्पत्तिक्षणोत्पन्नपरामर्शीदनुमित्यात्मकसिड्यात्मक परामर्शः तत्रैव तदनुमितेः पुनसत्पादापरित्वमि निरतं । इति चेदत्राऊः यत्रादौ वहिव्याप्येतरवाभाववान् पर्वतो वजियाप्यधूम- वान् इत्याकारकः परामर्शः ततः सिधाधयिषा तवो वकिंथाप्ये- ·ए तावचिन्तामणा लाधवमिति वाच्या सिषाधयिषाविरहकालौनाविनश्यदवस्थपरामर्श- जन्यानुमितिव्यक्तिषु तत्प्रागभावव्यतीनां कारणत्वाधकल्पनादेव महा- लाधवादिति चेत् । न । मिद्धेः प्रतिबन्धकत्वाभ्युपगमेऽपि स्व-स्वान- धिकरणेषु पात्मस तत्तदनुमितियकीनां उत्पादवारणाय पूर्व-पूर्वा- नुमितिव्यत्युत्पत्तिसमकावं भाव्यनुमितिव्यकौना उत्तरोत्तरानुमि- तिव्यत्युत्पत्तिसमकालञ्च अतौतानुमितिव्यकौना उत्पादवारणय च तत्तदनुमितिव्यनिषु पूर्व-पूर्वोत्पत्रतत्तत्परामर्शव्यकौना विशिष्य हेतुत्वावश्यकतया तस्या एव उत्पत्तिसम्बन्धेन कारणत्वाभ्युपगमादेव उत्पन्नपुनरुत्पादवारणसम्भवात् । अथ तथापि यविषयविशेषपक्षक- यहिषयविशेषमाध्यिका एकैकानुमितिरेव एकैकपुरुषस्य जाता न तु तत्पूर्व तत्परतो वा तत्पक्षक-तत्माध्यकः परामर्शः अविनश्यद- वस्थपरामर्शजन्यतत्पक्षक-तत्माध्यकानुमितिव्यकौना उत्पन्नपुनरु- त्पादवारणाय साधवात् तत्पक्षक-तत्माध्यकानुमितिं प्रति तादृश- मिद्धेः प्रतिबन्धकत्वमेव कल्पयितं युकं तत्रापि तत्तदनुमितिव्यक्ति प्रत्युत्पत्तिसम्बन्धेन तत्तत्परामर्शादिव्यतविशिष्य हेतृत्वकल्पनेऽनन- कार्य-कारणभावप्रसङ्गादिति। न च ख-खानधिकरणेषु अात्मस तत्तदनुमितियकीनां उत्पादवारणाय तत्रापि तत्तत्परामर्शव्यकौनां। विशिष्य हेतुत्वमावण्यकमिति वाचं। क्रिया-संयोगकार्य-कारणभा- .. सरवडामाववान् पर्वतो वहिथाप्यवडिमान् इत्याकारानुमितिः तस्याः परामरूपतया तदनन्तरं तस्याः पुनरत्पादप्रसासम्भव. इति परिचिन्तनीयं।

·पजता। ४३९ बोकयुक्त्या समवाधिकारणयकोना स्वखसमवेतमामान्यं प्रति समय- मित्वेन हेतुत्वावश्यकत्वादेव ख-खानधिकरणेषु श्रात्मस तत्ताकौनां उत्पादासम्भवादिति चेत् । न । तादृशविषयविशेषे मामाभावात् अन्यथा यविषयविशेषविशेष्यक-यविषयविशेषप्रकारिका एकैकप्रत्य- शव्यकिरेव एकैकपुरुषस्य जाता न तु सत्पूर्व तत्परतो वा तविषय- विशेषयोः मत्रिकर्षादिः तद्विषयविशेष्यक-तद्विषयप्रकरकप्रत्यक्षव्य- कौना उत्पत्रिपुनरुत्पादवारणाय सत्तद्विशेष्यक-तत्तत्यकारकप्रत्य प्रत्यपि तत्तदिशेयक-तत्तत्प्रकारकमिद्धेः सामान्यतः प्रतिबन्धकत्वप्रम- जास् तचेष्टापत्तौ प्रचापि दृष्टापत्तेः सम्भवात्, तादृशविषयविशेषा- नुमितौ पक्षताया हेतुत्वमिडावप्यन्यत्र तस्यास्तदसिद्धेछ । वस्तुतस्तु प्रत्यक्षादौनामप्युत्पत्रपुनरुत्पादवारणय सामान्यतस्तादाम्यसम्बन्धेन कार्यत्वावच्छिनोत्पत्तिं प्रति सत्तावच्छिनोत्पत्तिं प्रत्येव वा विशेष- णताविशेषसम्बन्धेन कार्यमवर्तितया समयसम्बन्धनाशवेन नाशवे- नेव वा प्रतिबन्धकलं नातं ज्ञानादिनाशस्य विषयवृत्तिवे मामा- भावात् अधिकरणस्याविद्यमानतादमायामपि तत्र विशेषणतावि. शेषसम्बन्धेन तदभावो वर्तत एवेति न तद्दोषतादवस्थ्यं तथाच तत- (१) सर्वत्र कारणत्वं यदि कार्याव्यवहितप्राक्क्षणावच्छेदेन कार्याधि- करणवृत्त्यभावाप्रतियोगित्वल्पं तदा श्येन-शैलसंयोगरूपका-धि- करणे शैने क्रियाया अभावात् क्रिया-संयोगकार्य कारणभावे व्यमि- चारः यतः यथा सत्र कार्यतावच्छेदकावच्छिना यावत्यः व्यक्तयः सत्यवेकाधिकरणयत्किञ्चिदशक्तिवत्यभावाप्रतियोगित्वरूपं कारणत्वं . विवक्षणीयं तथा पत्रापोति न कुत्रापि व्यभिचार इति ध्येयं ।

·सावचिन्तामनी एवं उत्पश्चानुमितेरपि पुनरुत्पादासम्भवः । एतेन तत्परामर्यादिश्च- केरनम्मकार्य कारणभावेषु उत्पत्तेः सम्बन्धवकल्पनामपेच्य सिद्धेर- तिरिक्तकप्रतिबन्धकत्वकल्पनैव लघीयसौत्यग्रिमो प्रत्युतमित्याः । सदमत् मिद्धेरप्रतिबन्धकवे परामर्शनिष्ठापामावग्रहाभावस्य पृथग- नमितिहेतुत्वमते मियात्मकपरामर्श निष्ठतत्तज्ज्ञानत्वधर्मितावच्छेद- ककाप्रामाण्यग्रहाभावानामपि पृथक् हेतुत्वावश्यकत्वेन महागौरवा- पत्तेः। अन्यथा इदंज्ञानं व्याप्यत्वाद्यंशेऽअमेत्यप्रामाण्यग्रहात्मक-मिया- त्मकपरामर्शदनुमित्यापत्तेः। न च तथापि यत्साध्यमिद्धिकालीन- परामशेषु म तत्तव्बानत्वधर्षितावच्छेदककाप्रामाण्यज्ञानं तत्र सिद्धेः प्रतिबन्धकवे मानाभाव इति वाच्यं । तत्रापि सिद्धेरप्रतिवन्धकवे विमाप्यनुमित्मा स्मरणदिरूपमिड्यात्मकपरामर्शानन्तरमनुमित्या- पत्तेः। न चेष्टापत्तिः, अनुव्यवसायविरहात् अनुव्यवसायस्थापि खौकारे अनुभवापलापात् अन्यथा शाब्दबोधादिकं प्रति श्राकासादिज्ञानख अनुमिति प्रति परामर्शादेव गौरवादकारणलप्रसङ्गात् निराकाङ्क्षा- दिस्यलेऽपि शाब्दबोधादौ तदनुव्यवसाये च दृष्टापत्तेः सुवचत्वात् विशिष्टज्ञानं प्रत्यपि बाधादेः प्रतिबन्धकवविलोपप्रसङ्गाच्च । न च वहिव्याप्यधूमवान् वहिव्यायधूमव्याप्यवान् वहियाप्यधूमव्याप्यव्याप्य- वान् इति समूहालम्बमपरामर्शानन्तरं परामर्शानुमितिप्रवाहस्य प्राभाकरनये अनुभवसाक्षिकत्वात् भवन्मतेऽपि कुत्रचिदनुभवापला- पस्तुल्य एव गौरवं पुनरतिरिचते इति वाच्यं। तत्र स्थलविशेषे- ऽनुमिनिधारायाः प्रामाणिकत्वे सिषाधयिषावत् तत्तत्यरामर्शष्य- कौना उत्तेजकमध्ये प्रवेशे क्षतिविरहात्। किञ्च मियात्मकपरामर्म- ·पक्षता। १ स्खले विनम्यदवस्थपरामर्शजन्यानुमितिखले चाप्रामाणिकानन्तानु- मिति-तत्यागभाव-तइंसानां कार्य-कारणभावकल्पनामपेक्ष्य साथ- वात् पक्षताया एव हेतुत्वं कल्यते, प्रत्यक्षादिस्थले र धारावा- हिकसाक्षात्कारादौनां प्रमाणसिद्धत्वात् गौरवमप्यास्यीयते। नर विषयान्तरसञ्चारादिविरहे(१) भवन्मतेऽपि अनुमित्यनन्तरमनुमिति- समानाकारमानमोपनौतभानोत्पत्तौ बाधकाभावात्रातिरिकव्यकि- कल्पना ममापि अनुमितेस्तत्स्थलाभिषिकत्वादिषयान्तरमधारादि- सत्त्वे च तत एव ममाप्यनुमित्यनुत्पत्तेरिति वाच्यं। अनुमित्युत्तर- मनुमितिनिर्विकल्पकव्यक्तस्तदनुष्यवसायव्यरेव वोपनौतभानाना- त्मिकाया उत्पत्तेरतिरिककल्पमाभावात् निर्विकल्पकादियकर्भव- तापि खौकारादित्यास्तां विस्तरः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानायद्वितीयखण्डरहस्ये पक्षतामिद्धान्तरहस्यं, ममाप्तमिदं पक्षतारहस्य। (१) मनसः मानसप्रतिबन्धकीभूत ज्ञानादिसामग्रीसमवहितत्वविरा. इत्यर्थः ।

·पश्च परामर्शपूर्वपक्षरहस्यं । 'पक्षधर्मस्य व्याप्तिविशिष्टज्ञानमनुमितिहेतुः। ननु 'व्याप्यत्वावच्छेदकप्रकारेण व्याप्तिस्मरणं पक्षधर्माता- ज्ञान तथा लाघवात् परामर्श हेतुत्वेनावश्यकत्वाच एवञ्च धूमो वहिव्याप्यो धूमवांश्चायमिति ज्ञानदया- देवानुमितिरस्तु। न चानुमितिं प्रति व्याप्यत्वज्ञान- मेव हेतुाघवात् उपजीव्यत्वाञ्चेति वाच्यं। तस्यानु- मितेः पूर्वमसिहौ युगपदुपस्थित्यभावात् । अथ परामर्शपूर्वपक्षरहस्यं । अनुमितिलक्षणेककार्यानुकूलत्वसङ्गत्या(१) पक्षधर्मतानिरूपणान- नारं अनुमितिहेतुत्वेन परामर्थं निरूपयति, 'पक्षधर्मस्येति, 'पक्षध- बख' पक्षसम्बन्धस्य, 'याप्तिविशिष्टजान' व्याप्तिविशिष्टे ज्ञानं पक्ष- यातिविशिष्टोभयवैभियावगाविधानमिति यावत्, तदेवानुमिति- हेतुरित्यर्थः, तेन पचविशेष्यकपरामर्श-लिङ्गविशेष्यकपरामर्शयोरुभ- पोरेवोपसंग्रहः, वशिव्याप्यो धूमः धमांच पर्वत इति ज्ञानस्य मीमांसकनये अनुमितिजनकस्थासंग्रहय। पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न- विषयतानिरूपितसाध्यव्याप्यत्वावच्छिन्नविषयताशालिज्ञानमेवानुमि- (१) पनुमितिरूपैककार्यकारित्वसङ्गत्येति ख ग ।

·সময়। নিৰিনি ও খনিজৰ:৫২), নত্ব নামৰিমনায়ি- (१) पर्वतधर्मिकवानुमिति प्रति वजियाप्यधूमवान् पर्वत इति पर्वत ভিয়ঙ্কা-মদ্যিাধুলসহ্মান্ধলিয়ঃ ৰচ্চিাদ্যৗধুনঃ অৰব বুলি আধ- অবদান অনসন্ধা-বঙ্কিামুৰিঘুঘনিষই নীবি অভিঘঘ-বমিসহ্মান্ধলিশন বসিধুমৰিহ্মা- ৪ঘনালাচ্ছিল্প-অবনমান্ধবিমলল ই বুথ থে হ্মাণ নহ বিৰিন্ধামত্মাহুন্থিনীলিশী অভিযায়- মালিয়াড়ি জাযেৰল অমিথা, হৰ সৰিয়-আয়- মাথাঘুগন্যালুমিনী লিলিহানত্মসি জাল অমিথ্যা নঃ অৰিহ্মঘাঘমাহলিখালিখি মনি নানয়ৰৰ ফাহ, যন্ত্র আবিষ্মকা-গামহ্মাহলি- যীদানিনি মৰি আহৰিহ্ম- অমানিলন জাল বা, নয়া আৰহৰূজী জাহাঙ্গীতী আয়- মানালিনিনগৰিমনা মানালিমিনাবিলা- আ খানকা মণ ইনি মীনী আঘাচ্ছিলিনা- বিনিমনাৰাচ্ছিন্নবিষনায়ালিলিথীহামিনি মৰি ব্যাথারিবিয়নালিমিনাষান্নিবিষবায়ালি খুন হনুলিনি, অন হল আত্ম-বীময়িষ্টাৰমাহি লিলাবলিজায়নামনিৗনিজহ্মানাধতিনমিনি বী শ্রীনিছনা দ্বীন। ল এ যীশান্নিবিল Bীব- धूमस्य समवायेग धूमावयवे परामर्शात् संयोगेन धूमावयवे बकेरनुमि- त्यनुत्पादात् तत्सम्बन्धावच्छिमं यत् वडियाप्यत्वं तदवच्छिन्नतत्सम्बन्धा- বচ্ছিন্নৰিমনালিনি-নাৰাৰন্নিবিষযনালি-নিয়ন জালমন বন্ধ, অন্য ব্যক্তিমুল অব এনি মহালক্ষ্মীয়- ·सावचिन्तामो वहिव्याप्यधूमत्वावच्छिन्नविशेष्यताया थाप्यतावच्छेदकीभूतसंयोगसम्बन्धा. वनित्वविरहात् कथं पक्षविशेष्यकपरामर्श-निविशेष्यकपरामर्शयो। रेकरूपेण हेतुबमिति वाच्यम् । हेतुतावच्छेदकसम्बन्धानवच्छिमप्रकारता- भिमा या व्याप्यत्वावच्छिनविषयता तबिपिता या हेतुतावच्छेदकसम्बन्धा- परिमाधेयत्वसम्बन्धानवशिवप्रकारताभिवपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयता बाविषयताशालिनिश्चयत्वेन धनुमिति प्रति हेतुत्वात् नोक्तदोषावसरः । वडिव्याप्यधूमवान् पर्वत इति ज्ञानीयकाक्षिकसम्बन्धावधिमप्रका. रताया हेतुतावच्छेदकसम्बन्धानवनिप्रकारतात्वेन जियायधूमा पर्वत- वान् इति ज्ञानीयकाशिकसम्बन्धावछिनपर्वतप्रकारतायाः संयोगसम्बन्धा. शिवाधेयत्वसम्बन्धानवच्छिनप्रकारतावेन निगमधानयोः वादृशानुगत- धर्मानाक्रान्तत्वेन न सादृशज्ञामयादभुमित्यापत्तिः संयोगसम्बन्धेन वनि- व्यायधूमप्रकारक-पर्वतविशेष्यका ज्ञानीयपर्वतनिठविशेष्यतायाः हेतुतावच्छे- हकसम्बन्धावच्छिनाधेयत्वसम्बन्धानवमित्वेऽपि प्रकारमावविरहेण हेतुता- बच्छेदकसम्बन्धावच्छिनाधयत्वसम्बन्धानवछिनप्रकारताभिन्नत्वमक्षतमेक, एवं वहिव्याप्यधूमः पर्वते इति जागीयधूमनिठविशेष्यतायाः हेतुतावच्छेदक- লালশল্পিগুলি মাৰি মৰিঘুন্ধানত্ম-নিবিষ্য- व्यकपरामर्शयोः सङ्गः । न चैवमपि वडियाप्यधूमवत्पर्वतवान् देशू- বুলি আশীলিঙ্কা-বিঘুঘলীল নাম্বলা- बच्चिाधेयत्वसम्बन्धानवच्छिमप्रकारतात्वस्य तादृशानीयपर्वतनिठविश व्यतायां सायात् तादृशज्ञानस्थानुगमानाकान्तवेन तादृशज्ञानादमुमिन्धनु- पपत्तिरिति वा । अन्तरा भासमानपदार्थनिष्ठप्रकारता विशेष्यतयोरैको पजियाप्यधूमवत्यर्वतधान् इति चानीयवशिव्याप्यधूम-यवतत्वेतदुभषध- मावविपर्वतनिकप्रकारताया एव वडिव्याप्यधूमप्रकारतानिरूपितवि. ध्यतावेन पर्वतावनिप्रकारतानिरूपितत्वेन च पर्वतवाकारतानिक विवक्रियाप्यधूमावच्छिन्नविशेष्यतात्यापत्तिः, एवं पर्वतत्वप्रकारतानिक- ·परामर्श १५ पितपर्वतत्वावशिवविशेष्यतावापत्तिःवडिव्याप्यधूमप्रकारतानिरूपितवड़ि- व्याप्यधूमावचिनविशेष्यतात्यापत्तिय, अता अवच्छेदकतानात्मकवजियाप्य- धूमप्रकारतानिरूपिता पर्वतवाहिना एका विशेष्यता चपराच तादृश- विशेष्यत्वावच्छिन्ना वडिव्याप्यधूम-पर्वतत्वोमयधम्मावच्छिना प्रकारला खौ. कर्तव्येति तजधानीयपर्वतनिष्ठविशेष्यतायाः हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावछि. माधेयत्वसमन्धानवच्छिन्न प्रकारतामिनत्वेन तादृशज्ञानादनुमितिनिष्प्रत्यू हैव। वस्तुतः पक्षमुख्थविशेष्यकपरामर्शदेवानुमितिः न तु व्याप्यविशेष्यक-पक्ष- प्रकारकादिवि मताभिप्रायेणेदं । रतेन वहिव्याप्यधूमवत्पर्खतवान् देश- বুনি মাগীয়অনলিবিষযনাথ বক্তিয়ানমন্ধানালিমিন पर्बतत्वावच्छिन्नत्वं न तु वजियाप्य धूमप्रकारतानिरूपितविशेष्यतात्वेन वश्थिाप्यधूमावच्छिमत्वं किन्तु प्रकारतात्वनैव उभयधम्मावच्छिन्नत्वमिति मतानुसारेण प्रकारता-विशेष्यतयोरेकोऽपि न खस्य खधर्मितावच्छेद- कत्वापत्तिनिबन्धनदोष इति नियमानुगमे तादृशज्ञानस्थासंग्रहो दुर्बार- रवेति प्रत्युक्तम्। केचित्तु हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावहिनथाप्यप्रकारवानिरूपिता या हेतु- तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नाधेयत्वसम्बन्धानवच्छिमा प्रक. ता तदन्यत्वस्य प. क्षविषयतायां निवेशात् वहिव्याप्यधूमवत्पद्धतवान् देश इति ज्ञानस्यान्तरा भासमानपदार्थनिष्ठप्रकारता-विशेष्यतयोरक्येऽपि नासंग्रहः तदीयपळत- मिष्ठप्रकारतायाः संयोगसम्बन्धावच्छिन्नथाप्यप्रकारतानिरूपितत्वेन हेतु- तावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नव्याप्यप्रकारवानिरूपिता या प्रकारता तदन्य. स्वस्य ताक्षतत्वात्, एवं व्याप्यत्वावच्छिन्नविषयतायामपि हेतुतावच्छेदक- सम्बन्धावच्छिवाधेयत्वसम्बन्धावनिपक्षप्रकारवानिरूपिता या हेतुनाव- छेदकसम्बन्धागवच्छिना प्रकारता तदन्यत्वं निवेशनीयं धन्यथा संयोगसम्ब- धावच्छिनाधेयत्वसम्बन्धेन व्याप्यांशे पक्षप्रकारकस्य पच्चवद्याप्यवान् काम- इति ज्ञानस्य नासंग्रहः हत्या।

·सावचिन्तामणे ननु पर्वतो वलियाप्यधूमवान्न वेति संशयात् धनुमितिवारवाय पर्व- बवायच्छेदेन वशिव्याप्यधूभाभावाप्रकारकत्वे पति पर्वतधर्मिकवरियाय- धूमप्रकारकत्वरूपं निश्चयत्वं चनुमितिजगकतावच्छेदकं वाचं, एवं वझिव्याप्यो धूमः पर्वते न वा इति संशयादनुमितिवारणाय व्याप्यधर्मिकपक्षाभावाप्रक- रकत्वे सति थाप्यधर्मिकपक्षप्रकारकत्वमनुमितिनकतावच्छेदकं वसायं तथाच कथं पक्षविशेष्यक-लिङ्गविशेष्यकपरामर्शयोरेकरूपेण हेतुत्वं । पच पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन व्याप्याभावाप्रकारकावविशिक सत्याप्यवि- शेयकाधेयतासम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकपक्षाभावाप्रकारकं यशाप्यत्वाव. छिन्नविषयतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावछिन्नविषयताशानि ज्ञान सवेन हेतुत्वानोक्षसंशयादमित्यापत्तिरिति वाचं । रवमपि पर्वतस्वसामाधिक- रोन वशिष्याप्यधूमामावावगाहिनः पर्वतत्वावच्छेदेन बलियाप्यधूमावगा- शिनच पर्वतो वडियायधूमवान्न वेति संशयादनुमित्यापत्तिः सादृशसंशय- स्थापि पर्वतत्वावच्छेदेन वशिव्याप्यधूमाभावाप्रकारकत्वात् । न च पर्वतध- मिकड़ियाप्यधूमाभावाप्रकारकत्वमेव पाने निवेशनीयं तथाच पर्वतत्ववा- मानाधिकरणेन वशिष्याप्यधूमावगाशिनि पर्वतत्वावच्छेदेन वलिव्याप्यधूमा- वगाहिनि च संशये पर्वतधर्मिकवडिव्याप्यधूमाभावाप्रकारकत्वविरहात न तादृशसंगयादमित्यापत्तिरिति वाच्यं। रवंसति पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन बझियाप्यधूमावगाहिनः पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन वशिव्याप्यधूमाभावाव- गाहिनिश्चयादनुमित्यनुपपत्तिः तस्य पर्वतधर्मिकवहिव्याप्यघूमाभावाप्रकार- कावविरहात् इति चेदत्रोच्यते पर्ववत्वावच्छेदेन कानुमिति प्रति पर्वतया- वच्छेदेनेव वडिव्याप्यघूमवत्ता निश्चयः कारणं पर्वतस्वसामानाधिकरण्येन वणियाप्यधूमपरामर्शात् पर्वतत्वावच्छेदेन वकानुमितेरखौकारात् पर्वतत्व. सामानाधिकरण्येग वकानुमिति प्रति तु पर्वतत्वसामानाधिकरणबांड- स्थाप्यधूमवत्तानिश्चयः कारणं, एवञ्च पर्वतत्वावछेदेन वकानुमिति प्रति पब- तथापक-वझियाप्यधूमप्रतियोगिक-संयोगसम्बन्धामचिन्नप्रकारताभिन्न- ·परामर्णः 880 . स्थाप्यत्वावच्छिन्नविधयतानिरूपित पर्वतवव्यापकवहिव्याप्यधूमप्रतियोगिक- संयोगसम्बन्धावचिनाधेयत्वसम्बन्धामवच्छिन्न प्रकारताभिन्न पक्षतावच्छेदकाव. छिमविषयताशालिनिश्चयनिछकारणतायां पर्वतत्वावच्छेदेन वहिव्याप्यधूमा- भावाप्रकारकत्वं षवच्छेदक, एवं वझियाप्यत्वावच्छेदेन तादृशाधेयतासम्बन्धा. छिनपर्वताभावाप्रकारकत्वमप्यवच्छेदक, पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन वकानु- मिति प्रति पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन वहिव्याप्यधूमवत्ताज्ञानकारणता- यान्त पर्वतत्वावच्छेदेन वक्रियाप्यधूमाभावाप्रकारकत्वमवच्छेदकं इति न पर्वतत्वसामानाधिकरण्येन वडिव्याप्यधूम-तदभावावगाहिनिश्चयादनुमित्व- नुपपत्तिः। न च वहिव्याप्यो धूमः पर्वते वडियाध्यधूमाभावांश्च पर्वत- इति समूहालम्बनधानस्य पर्वतत्वावच्छेदेन वहिव्याप्यधूमाभावप्रकारकत्वेन निश्चयवानुपपत्तिरिति तादृशपरामर्शदशायां अनुमित्यनुपपत्तिरिति वार्थ। प्राचीनमते पर्वतत्वावच्छेदेन वशिथाप्यधूमामाववत्ताबुद्धि प्रति वडिव्याप्यधर्मिकस्य संयोगसम्बन्धावसिनाधेयत्वसम्बन्धन पर्वतप्रकारक- निश्चयस्यापि कार्यसहभावेन प्रतिबन्धकतया तादृशज्ञानस्थाहाय्यत्वेन অমিনিগলজনাৰবন্ধী নালাললাহ্মাননা নয়আনা- मित्वनुपपत्तिविरहात् इति । केषित्तु हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिमाधेयतासम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिता- कपक्षाभावप्रकारवानिरूपिता या व्याप्यत्वावच्छिन्नविषयता तनिरूपिता या हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिमव्याप्याभावप्रकारत्वानिरूपितपक्षतावच्छे- दकावचिनविषयता तच्छालिज्ञानत्वेन कारणत्वं संशये प्रकारताहयनिरू- पिता रकैव विशेष्यता तथाच पर्वतो वझियाप्यधूमवान्न वेति संशये या पक्षतावच्छेदकावछिन्नविषयता सा न थाप्याभावप्रकारत्वानिरूपिता, वडिव्याप्यधूमः पक्षे मवेति संशये च या तादृशधूमत्वावछिन्नविषयता सा न पक्षाभावप्रकारवानिरूपितेति तादृशसंशययो निश्चयत्वं इत्याः ।

·8g तत्वचिन्तामो मनु पर्वतो वडिव्याप्यधुमवान् इदं ज्ञानं पहियाप्यधूमाभावयति वडिया- प्यधूमप्रकारकमित्वप्रामाण्यवानासन्दितपरामर्शात् पर्वते वानुमितिवार. हाय रवं वरिथाप्यो धूमः पर्वते इदं ज्ञानं बाधेयतासम्बन्धाबविपति- योगिताकपर्वताभाववति तेग सम्बन्धन पर्वतप्रकारकमित्वप्रामाण्यवानाखा. न्दितस्थाप्यविशेष्यकपरामर्शदनुमितिवारणाय च तादृशापामाण्यज्ञागा. भावड्यं व्याप्यत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयता- शालिनिश्चयनिछकारणतायां पवच्छेदकं अवश्यं वक्लवं, तथाच योर्विशेष्य- विशेषणभावेन विनिगमनाविरहात् गुरुतरकार्य-कारणभावइयमावश्यक, स्वं पर्वतोवडिव्याप्यधूमवानिदंशानं बाधेयतासम्बन्धावचिनप्रतियोगिता- पपर्वताभावववि तेन सम्बन्धन पर्वतप्रकारकमित्यप्रामाण्यवानासन्दितप- रामात् वजियाप्योधूमः पर्वते इदं ज्ञानं वडिव्यायामाववति वहिव्याप्य प्रकारकमित्वप्रामाण्यवानासन्दितपरामर्शाच सर्वानुमवसिद्धाया धनुमि. तेरपजायमसङ्गः । न च यद्यदप्रामाण्यवानसत्त्वे पर्वतधर्मिकवानुमिते- रनुत्पादः तत्तदप्रामाण्य ज्ञानामावानामेव कारणतावच्छेदकतया नियताप्रा. माण्यशानामावानां कारमतावच्छेदककोटौ अप्रविछत्वास तत्रानुपपत्तिः इति वाच्यं । यत्र वजियाप्यधूमवान् पर्वत इदं शानं बाधेयतासम्बन्धाव- शिवप्रतियोगिताकपर्वताभाववति तेन सम्बन्धन पर्वतप्रकारकं भाविज्ञान सादृशं एवं भाविधानच वाभाववति वहिप्रकारकत्वचाप्यवदिदं शामष वडिव्याप्यधूमामावति वहिव्याप्यधूमप्रकारकत्वयाप्यवत् वडिल्याप्यधूम पर्वतश्चाप्यवानिति समूहालम्बनपरामर्शः तदुत्तरं पर्वतो वडिमान् वड़ि- चाप्यो धूमश्च पर्वते तज्ज्ञान वहिव्याप्यधूमाभाववति धूमप्रकारकं वका- भाववति वकिप्रकारकं इति समूहालम्बनानुमितिः तदुत्तरं पुनर्वकानुमि- तिप्रसङ्गः एतादृशस्थलीयपूर्वपरामर्शधर्मिकाप्रामाण्यज्ञानस्य उत्तेजकत्वे पप्रामाण्यवानासन्दितवकानुमित्वनुपपत्तिः पतस्तस्यानुत्तेजकत्वमवश्यं वालथं इत्यग्रिमक्षणे वक्रानुमितेरापत्तिनिष्पत्य हैव । न च पर्वतधर्मिक- ·परामर्शः। कानुमिति प्रति सिद्धेः प्रतिबन्धकतायां सिद्धिखरूपानुमितिर्मिकसद माण्य ज्ञानव्यक्तोगत्तेजकत्वाखौकारात् सिद्धिरूपप्रतिबन्धकवशादेव नोत्त- पक्षणेऽनुमित्यापत्तिरिति वाच्यं । एवं सति वहिव्याप्यधूमधर्मिकपर्वतप. कारकपरामर्शर्मिकतादृशपरामर्शपूर्वोत्पन्नाप्रामाण्य ज्ञाननाशात् तादृश परामर्शवतीयक्षणेऽनुमितिन स्यात् इति चेत्। न । बहियाप्याभाववदिशेष्य- कात्वावशिवशिव्याप्यप्रकारकत्वप्रकारतानिरूपितोभयात्तिधम्मावच्छिा- बाननिष्ठविशेष्यताकचानाभावविशिष्याप्यत्वावछिनविषयसानिरूपिता या पक्षामावद्विशेष्यकत्वावच्छिन्नपक्षप्रकारताकत्वप्रकारतानिरूपितोम- यावृत्तिधावच्छिन्न-ज्ञाननिष्ठविशेष्यताक-ज्ञानामावविशिष्पक्षतावच्छेद कावच्छिन्नविषयता तादृशविषयताशालिज्ञानत्वेन हेतुत्वस्योकत्वात्, था- प्यत्वावच्छिनविषयतायां तादृशाभावश्च खविशेष्यताश्रयनिरूपितत्वं खी. यविशेष्यतानिरूपितप्रकारताकत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितव्याप्यत्वावच्छिन- विषयतानिरूपित-व्याप्तित्वावछिन्नविषयतानिरूपित-विषयतावच्छेदकवधि- त्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितव्याप्तित्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिता सती या पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिताप्रकारता तत्वच एतदुभयसम्ब. न्धावच्छिनप्रतियोगिताका, एवं पक्षविशेष्यतायां तादृशक्षानामावः खोय- विशेष्यतामयनिरूपितत्वं खौयप्रकारकत्वत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपिवविध- यतावच्छेदकं यत्पक्षतावच्छेदकं तदवच्छिनत्वे सति साध्यव्याप्यत्वावछिन- विशेष्यतानिरूपितप्रकारतात्वञ्च एतदुभयसम्बन्धावचिनप्रतियोगिताका, एवष वडिथाप्योधूमः पर्वते इदं ज्ञानं वशिष्थाप्यामावति वड़ि- व्याप्यप्रकारकं इत्यप्रामाण्यशानाखन्दितपरामशीदनुमितिः निबंहवि तथाहि तादृशाप्रामाण्यवानस्य विशेष्यीभूतं यह शिव्याप्यो धूमः पर्बते इत्याकारकज्ञानं तनिरूपितत्वस्य तज्ज्ञानीयथाप्यत्वावशिमविशेष्यतायां বলছি নামমাত্মঘালীমাতাচ্ছিল্পবিনালিমিন- स्थाप्यत्वावछिनविषयतानिरूपितधाप्तित्वावचिनविषयतानिरूपितविषय. 57 ·सवचिन्तामो तावच्छेदकोतवजिवावच्छिाविषयतानिरूपितव्याप्तित्वावच्छिन्नविषयतानि रूपितप्रकारतात्वस्य तत्र विरहात् गिवतोभयसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगि साकगिलाप्रामाण्यज्ञानाभाववत्त्वं तत्राक्षवमेव, शानभेदेन च विषयवार दमते अयं परिष्कारः न तु समानाकारकज्ञा ज्ञानस्यैकविषयतावादिमते, तथा सति वहिव्याप्यधूमवान् पर्वत इदं ज्ञानं वडिथाप्यधूमाभाववति वरिष्याप्यधूमप्रकारकं इन्धप्रामाण्यवानाखन्दितपरामर्शाया या विषयता सस्था एव अप्रामाण्यज्ञानानाखन्दिततादृशपरामर्शीयतया पप्रामाण्य. ज्ञानानाखान्दितमानौयल्याप्यत्वावछिनविषयतायामपि नियताप्रामाण्य- चामविशेष्योभूतपरामर्णनिरूपितत्वघटितोभयसम्बन्धेग पप्रामाण्यवान- साचात् पप्रामाण्य ज्ञागानाखन्दितपरामर्शदनुमित्यभावापत्तेः एवं प्रका- रेण इदं ज्ञान पक्षाभाववति पक्षप्रकारकमित्यप्रामाण्य ज्ञानाखान्दितव- हिव्याप्यधमप्रकारक-पर्चतविशेष्यकपरामर्शत् धनुमितिनिर्वाहा। च खविशेष्याभूत ज्ञाननिरूपितत्व-खौयप्रकारत्वत्वावच्छिन्नविषयताप्रयोभू. মালিকানৱমলাচ্ছিন্নমনিযৗনিনান্ধামান্না भाववैशियमेव व्याप्यत्वाचनविषयतायां निवेश्यता किं गुरुतरोतव. मन्धावशिमप्रतियोगिताकामावनिवेशेनेति वाच्यं । एवं सति वहिव्याप्य- धूमवान् पर्वत इदं ज्ञानं वशिव्याप्यधूमाभाववति वजिथाप्यधूमप्रकारक- मित्यप्रामाण्यज्ञानमेव वशिव्याप्यत्वावशिवनिरूपितप्रकारितात्वेन ज्ञाना- नारीयप्रकारितामवगाह्य वृत्तं सादृशापामाण्यवानाखन्दितपरामात् सानुभवसिद्धानुमित्यनुत्पादस्थापणामप्रसङ्गात् सादृशज्ञागीयप्रकारिता- वावच्छिाप्रकारिताश्रयीभूतज्ञानान्तरीयप्रकारितानिरूपकत्वस्य वादृशप- रामर्शायविषयतायां विरहात् । एवमिदं ज्ञानं पक्षाभाववति पक्ष प्रबारकमित्यप्रामाण्यज्ञानामावस्यापि उक्तगुरुतरसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियो. गिताकत्वव्यावृत्तिः खयमूहनीया । पत्रेदमवधेयं वशिव्याप्यधूमत्वाशिम विषयतानिरूपितपर्वतत्वावच्छिन विषयताशानिनिश्चयोत्तरपतर्मिकव- ·परामर्शः। समिति प्रति तादृशनिश्चयत्वेन हेतुत्वे वजियाप्यधूमप्रकारकपर्वतवि- शिष्यवनियोत्तरानुमिति यतामिवीछातः पर्वते बड़ेः सिजिवाले तादृशापरामर्शदेव पर्वते वकानुमिसिर्जायते न तु पहिचाप्यविशेष्यकाम- बंतप्रकारकनियादिति नियमानुपपत्तिः, तथाहि तादृशेच्छाविरवि- शिसियभावस्थ कार्यतावच्छेदकं यदि पर्वतधर्मिकवशिव्याप्यधूमप्रका- रकनिश्चयोत्तरानुमितित्वं तदा यदा वहिव्याप्यधूमः पर्वते इति निच. योऽलि नियतसियभावश्च वर्तते न पुनर्वडिव्याप्यघूमवान् पर्वत इति परामर्शः सदापि पर्वतधर्मिकवहिव्याप्यधूमवत्तानिश्चयोत्तरानुमिति. লাচ্ছিল লিৰিক্সাৰামন্থনাহ্মাৰ লিংলা- व, यदि च पर्वतधर्मिकवतियाप्यधूमवत्तानिश्चयोत्तरपर्चसधर्मिक- बानुमितित्वावच्छिन्नं प्रति पर्वतधर्मिकवहिव्याप्यधूमवत्तानिश्चयोत्तरानु. मिति यतामित्याकारकेशाविरविधिपतधर्मिकवक्रिमचनिया- भावत्वेन कारणत्वं वहिल्याप्यधर्मिकाधेयतासम्बन्धन पर्वतप्रकारक निचयोत्तरपर्वतधर्मिकवानुमिति प्रति तादृशनिश्चयोत्तरानुमितिल. प्रकारकेच्छाविरहविशिषसियभावत्वेन कारणत्वं सदा यदा केवलं वत्रि- व्याप्यधूमवान् पर्वत इति परामर्णी व सिद्धिच नास्ति तदोल- पक्षताइयसत्त्वात् पक्षताकार्यतावच्छेदकीभूतवडिव्याप्यधूमवत्तानिश्चयो- सरानुमितित्वावछिमस्येव व्याप्यधर्मिकपक्षप्रकारकनिश्चयोत्तरानुमिति- वावच्छिन्नस्थाप्यापत्तिः दुवारैव तादृशपक्षतादयस्य सत्त्वात् तत्काSता. वच्छेदकावछिनापादनस्य सुघटत्वात् । पतरव सिझुत्तरानुमिति प्रवि सिधाधयिषायाः कारणत्वे यत्र सिषाधयिषा वर्तते सिद्धिांति वच सिषाधयिषारूपकारणबलात् सियत्तरानुमितित्वावच्छिनापत्तिः मथरा- माथेन पक्षताग्रन्थे दत्ता सिधुतरानुमितिं प्रति सिद्धेरपि हेतुत्वमुखा तादृशापत्तिारिता, रवच पक्षताया इव परामर्शस्थापि पर्वतम कवकिव्याप्यधूमवत्तानिश्चयोत्तरामुमितित्वावच्छिन्न प्रति ताहशामिचयालेन ·पूर सावचिन्तामो एकं हेतुत्वं व्याप्यधर्मिकपक्षप्रकारकनिषयोत्तरानुमिति प्रति तादृशों विषयत्वेनापरं हेतुत्वं, रववेकविधपरामर्शतत्त्वे बन्यपक्षतावलात् नान्य विधानुमितित्वावच्छिनापत्तिः एकविधपक्षतायाः बन्यविधपरामर्शस्यास, कारिवात, एवच मथुरानाथेन यद्याप्यत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपित- पक्षतावच्छेदकावछिन्नविषयताशालिनिश्चयोत्तरानुमितित्वावछिमं प्रति तादृशनिश्चयत्वेनैकरूपेण कारणत्वमुक्त तत्पक्षता गुरुणामिव नव्यानामपि मते नानुमिति हेतुरिति केवलान्वयिग्रन्थोक्तलिखनानुसारेणेति । नैयायिकमते व्याप्यत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्न- विषयताशाणिनिश्चयत्वेग कारणत्वं मीमांसकमते तु हेतुतावच्छेदकावच्छे- देन यामिनिश्चयत्व हेतुतावच्छेदकल्पेण पक्षधर्मतानिश्चयत्वच दण्डत्व-चक्र- वादिवत् कारणतावच्छेदक, रतम्भते कारणतावच्छेदकलाघवासम्भवेऽपि यत्र वशिव्याप्यो धूमः धूमवान् पर्वतः इति ज्ञानं तदुत्तरक्षणे सियादि- प्रतिबन्धकवशात् न पर्वतो बडिमानिधनुमितिः किन्तु वहिव्याप्यधूमवान् पर्वत इति परामर्शः तत्र मीमांसकमतसिडकारणतावच्छेदकदयस्य खप्र. काशवादिगुरुमते प्रथमोपस्थितत्वल्पलाघवसम्भवात् इति मधुरानाथे. गोल, पत्रेदं चिन्यते स्वप्रकाशवादिगुगमते वडिव्याप्योधूम इति धानकाले धूमे वडिव्याप्ति जानामि इत्यनुव्यवसायो नियमतोजायते विषयग्राहकसामयाः विषयपुरस्कारेण ज्ञानग्राहकवनियमात् न तु वादृशज्ञानकाले धूमे वर्षि निस्विनामीत्याकारकानुव्यवसायः व्यास्यभावा- प्रकारकत्वविशिष्यामिप्रकारक ज्ञानत्वपर्यावसनस्य व्याप्तिमिस्त्रयत्वस्य ज्ञाने व्याप्तिप्रकारकत्वे व्यास्यभावाप्रकारकत्ववैशिष्ग्राहकसामग्रा अतिरिक्ताया- अपेक्षणीयत्वात्, तथाच यत्र व्यास्यभावाप्रकारकत्ववैशिष्टग्राहकसामग्री गालि किन्तु व्याप्याभावाप्रकारकत्ववैशिरगाहकसामग्री वर्तते तत्र वहि- व्याणधूमवान् पर्वत इति शानकाचे पर्वते वशिल्याप्यं निचिनोमि हवे. वानुव्यवसायो जायते न तु धूमे वहिव्याप्ति निचिनोमौत्यनुष्यवसाया, ·परामर्श ५९ वियत्वमेवामितिकारणतावच्छेदकमिति भावः । यहा 'पक्षध- ' पक्षतावच्छेदकस्य, व्याप्तिविशिष्टज्ञान' व्याप्यवछिनविषय- शालिज्ञानं, पक्षतावच्छेदकस्येत्यत्र खावच्छिन्नविषयतानिरूपितवं ध्यर्थः, तस्य च व्याप्यवछिनविषयतायामन्वयः, तथाच पक्षता- वच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपित-व्याप्यवछिनविषयताशालिजा- ममेवानुमितिहेतुरिति पूर्वाक एव शब्दार्थः । यत्तु ‘पक्षधर्मस्य' पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नस्य, सप्तम्यर्थे षष्ठी, 'व्याप्तिविशिष्टज्ञान' व्याप्तिविशिष्ट प्रकारकज्ञानं, पक्षतावच्छेदकाव- छिन्ने व्याप्तिविशिष्टवैशिष्यावगाविज्ञानमिति यावत्, तदेवानुमि- तिहेतुरित्यर्थः, नव्यनये पक्षतावच्छेदकावच्छिनविशेष्यकव्याप्ति- विभिष्टवैशिष्यावगाहिज्ञानस्यैवानुमितिहेतुत्वादिति वदन्ति । तद- मत् । अये व्यायविशेष्यकपरामर्शस्थापि हेतुत्वेन वक्रव्यत्वात्तदसङ्ग- त्यापत्तेः ।. भट्टाचार्यास्तु मनु प्राचां नये पक्ष-व्याप्तिविभिष्टोभयवैशिष्या- वगाहिनिश्चयत्वावच्छिन्नकारणताप्रतियोगिक-कार्य्यताघटितमनुमि- तिलक्षणं प्रागुनं तच्चासम्भवि वहिव्याप्यो धूमः धूमवान् पर्वत इति जानादप्यनुमित्युत्पत्तेः तेन रूपेणानुमित्यहेतुत्वादित्यत शाह, 'पक्षधर्मस्थेति, अर्थस्तु पूर्ववत्, इत्यनुमितिलक्षणोपोद्दातसङ्गत्या प्रकृतयन्यमवतारयन्ति । 'गुरुः प्रत्यवतिष्ठते, 'मन्विति, 'व्याप्यतावच्छेदकप्रकारेण' तथाच गुरमतेऽपि नैयायिकमतसिद्धकारणतावच्छेदकस्य प्रथमोपस्थि- तत्वरूपलाघवं सम्भवतीति ।

·५४ तत्वचिन्तामणी धूमवादिप्रकारेण, 'याप्तिस्मरणं' व्याप्तिनित्यत्वं, व्याप्तिस्मरण प्रवेधे व्याप्यनुभवादनुमित्यमुत्पादापत्तेः, 'पक्षधर्मतावान' व्याप्यता वच्छेदकप्रकारेण पक्षधर्मतानिश्चयत्वं, धूमवाद्यवछिन्नविषयतानि इपित-पक्षतावच्छेदकावच्छिनविषयताशालिनिश्चयवमिति चाय, 'नथा' धूमत्वाचवच्छिन्नलिनकानुमिति प्रति कारणतावच्छेदक, तथाच धमत्वाद्यवच्छिन्नलिङ्गकानुमितिं प्रति धूमलावच्छिवविशेष्य- नाकव्याप्तिनिश्चयत्वं धूमवाद्यवच्छिन्नविषयतानिरूपितपक्षतावच्छेद- कावचिनविषयतामालिनिश्चयत्नश्च इयं दण्डव-चक्रत्ववस्कारणताव- छेदकं, लिविशेषणकं व्याप्तिशामञ्च(५) नानुमितिहेतः, मध्येरपि तस्मादनुमित्यनभ्युपगमात् इति भावः । 'लाघवादिति नैयायिका- भिमतनिरुतविषयताशालिनिश्चयत्वरूपकारणतावच्छेदकमपेक्ष्यास्म- कुतत्कारणतावच्छेदकइयस्य कुत्रचित् प्राथमिकप्रत्यशोपस्थितत्वरू- पलाघवादित्यर्थः, यत्र प्रथमं वकिव्याप्योधूमः धमवान्. पर्वत इति जानं ततः सियादिप्रतिबन्धकवणेन नानुमितिः सामग्रोविरहात् किन्तु वहिव्यायधूमवान् पर्वत इति विशिष्टपरामर्शस्तत्रैव(२) खप्रकाशवादिनां गुरूणं मते तदभिमतस्य कारणतावच्छेद- कदयस्य नैयायिकाभिमतकारणतावच्छेदकमपेक्ष्य प्रथमं साक्षात्- छतत्वात् तदाश्रयात्मकस्य (३) तत्प्रत्यक्षस्यैव प्रथममुत्पन्नत्वात् । म चैवं यत्र प्रथमत एव वझिव्याप्यधूमवान् पर्वत इति स्मरण- (१) व्याप्तिधूमे इत्याकारकज्ञानश्चेत्यर्थः । (२) सियादिप्रतिबन्धकवशेनानुमितिसामग्रौविरहात् वहिव्याप्यधूम- वान् पर्वत इति विशिलपरामर्शसवेति क• ख। (३) कारणतावच्छेदकाश्रयात्मकम्येत्यर्थः ।

·परामर्शः। १५५ चात्मको विशिष्टपरामर्थस्तव नैयायिकसिद्धकारणतावच्छेदकस्यापि खमकामवादिनां गुरूणां नये प्राथमिकप्रत्यक्षविषयत्वमिति वाचं। न्यायमतसिङ्ककारणतावच्छेदकस्य गुरुमतमिथकारणतावच्छेदकइय- व्याप्यतया स्वप्रकाशमर्यादया तत्प्रत्यचदभायां गुरुमतमिडूकारण- सावच्छेदकइयस्थावण्यं प्रत्यक्षोत्पत्तेरित्यभिमान:(१), यदा कदाचि- प्राथमिकप्रत्यचविषयत्वस्य कारणतावच्छेदकतायामविनिगमकवान कल्पनालाघवं विनिगमकमाह, परामर्शहेतत्वेनेति न्यायनये वशि- स्थाप्यधूमवान् पर्वत इत्यादिविशिष्टपरामर्शस्थानुमितिहेतुत्वेनेत्यर्थः, 'आवश्यकत्वादिति अस्मदुतकारणतावच्छेदकइयस्य अनुमित्यव्य- वहितपूर्ववर्तितावच्छेदकत्वेन उभयवादिसिद्धानुमितिनियतपूर्वव- र्तितावच्छेदकताकवादित्यर्थः, नैयायिकसिद्धयथोकविशिष्टपराम- संस्थाप्यस्मदुक्ककारणतावच्छेदकद्दयाक्रान्तत्वात्, तथाच नैयायिकमिद्धे कारणतावच्छेदके अन्यथासियनिरूपकव-नियतपूर्ववर्तितावच्छेद- कलयोईयोः कल्पनामपेक्ष्य नियतपूर्ववर्तित्वावच्छेदकत्वेनोभयवादि- सिद्धस्थास्मदुक्ककारणतावच्छेदकद्दयस्य अन्यथामिद्यनिरूपकलमान- कल्पनालाघवादिति भावः। यद्यपि न्यायनये वहिव्याप्यवानयं इति वहिव्याप्यतावच्छेदकाप्रकारकपरामर्शाद्यत्रानुमितिस्तत्र व्याप्यता- वच्छेदकप्रकारकव्याप्तिनिश्चयाद्यभावेन मीमांसकाभिमतकारणता- वच्छेदकदयस्याप्युभयवादिमिद्धनियतपूर्ववर्त्तितावच्छेदकतया दयोः कल्पनमविशिष्टं तथाप्यस्य दोषस्य ग्रन्थकतैवाये वक्ष्यमाणवानामतिः। (१) धूमत्वसामानाधिकरण्येग वहिव्यात्यवगाहिनि वजिथाप्यधुमवान् पर्वत इति ज्ञान एव व्यभिचारान व्याप्यत्वमित्याशयेनोवंबभिमान ति ।

·प्रावस्तु 'परामदेवत्वेनेति थाप्यतावच्छेदकमकारकव्याप्ति- । निश्चय-याप्यतावच्छेदकप्रकारकपषधर्मतानिश्चययोः वझिव्याप्यधूम- वान् पर्वत इत्यादिनैयायिकाभिमतानुमितिकारणैभूतविशिष्ट- परामर्श प्रति जनकत्वेनेत्यर्थः, 'आवश्यकत्वादिति अस्मदुक्ककारणताव- छेदकइयस्थ उभयवादिसिद्धानुमितिनियतपूर्ववर्त्तितावच्छेदकता- कवादित्यर्थ:(१)। न च वहिव्याप्योधूम इत्यादिव्याप्यतावच्छेदक- प्रकारकव्याप्तिनिश्चयस्य विशेषणतावच्छेदकादिप्रकारकज्ञानविधया विशिष्टपरामर्शजनकत्वेऽपि(२) धमवान् पर्वत इत्यादिव्याप्यताव- छेदकप्रकारकपचधर्मतानिश्चयस्य न विभिष्टपरामर्शजनकत्वमिति वाचं । तस्यापि पक्षतावच्छेदकादिप्रकारकज्ञानविधया विशिष्टप- रामर्शजनकलादिति(२) व्याचक्रुः । तदमत् । तथापि पने लिङ्गवैशि- साविषयवान वेणाजनकतया तदवच्छिन्नस्य नियतपूर्ववर्त्तित्वा- सिद्धः वहिव्याप्यो धूमः पर्वतश्च इत्यादिकेवलपर्वतत्वादिप्रकार- कज्ञानादपि वकिव्याप्यधूमवान् पर्वत इत्यादिविभिष्टपरामर्शसम्भ- (१) उभयवासिनियतपूर्ववर्तितानवच्छेदकतयेवि क । (२) परामर्शस्य साध्यव्याप्तिविशिकहेतुमिच्यावगाहित्यनियमेन परा- मर्थ प्रति हेतुविशेष्यक-साध्यव्याप्तिप्रकारकनिश्चयस्य विशेषणतावच्छेदक- प्रकारकनिश्चयविधया जनकत्वात् तादृशनिश्चयस्य धनुमितिनियतपूर्व- वर्तिवावश्यकत्वापि पक्षविशेष्यक हेतुप्रकारकनिश्चयस्थानावश्यकावेन बनु. मितिनियतपूर्ववर्तित्वमसिद्धमिति भावः । (२) विशिवबुद्धि प्रति विशेषणचानस्य सामान्यतो हेतुत्वेन हेतुमान् पक्ष दृत्याकारकज्ञानस्यापि पक्षतावच्छेदकादिविशिष्टबुड्यात्मकपरामर्श प्रति विषयाज्ञानविधया नमकत्वमिति भावः ।

·परामर्श वादिति ध्येयं । नवस्तु तदुभयरूपेण कारणत्वं किनन्छिवामित्यत- भाइ, 'एवधेति, 'ज्ञानदयादेवेत्येवकारोऽव्यर्थ, नैचापिकमिद्धवि- मिष्टपरामर्थस्य धूमो वकिव्याप्यो धूमवांश्च पर्वत इति समूहा- खम्बनज्ञानस्य च यथोककारणतावच्छेदकद्दयाकान्ततयावधारणा- मजतेः, अत्र यथोकव्याय-पक्षोभयवैभिवावगाशिनिश्चयत्वमनुमि- निजनकतावच्छेदकं न वा तादृशनिश्चयासमानकालीनं वहिव्यायो धूमो धूमवान् पर्वत इति ज्ञानमनुमित्युपधायकं न वेत्यादयो विप्रतिपत्तयः, व्याप्तिविशिष्टवैशिष्यावगाशिनिश्चयस्यैवानुमितिजन- कवमिति भये(१) व्याप्तिविशिष्टवैशिश्यावगादिनिश्चयत्वं अनुमि- तिजनकतावच्छेदकत्र वा इत्यपि विप्रतिपत्तिः सम्भवति, वझिया- प्यधूमवानयं इति ज्ञानं अनुमित्युपधायकन वेति न विपति- पतिः परनयेऽपि तादृशज्ञानादनुमित्युत्पत्तेरिति ध्येयं । 'व्याय- बज्ञानमेवेति व्याप्यत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितपक्षतावच्छेदकाव- शिवविषयतामालिनिश्चय एवेत्यर्थः, 'लाघवात्' कारणतावच्छे- दकलाधवात्, 'आवश्यकत्वाचेति परनयेऽपि तादृशविभिष्टविषय- नामालिनिश्चयस्यानुमितिहेतुत्वावश्यकलाश्चेत्यर्थः, 'उपजीव्यवाञ्चेति कचित् पाठः तत्र तादृशविषयतामालिनिश्चयस्य परनयेऽप्यनुमिति प्रति कारणत्वाचेत्यर्थः । अनुमित्युत्पत्त्यव्यवहितपूर्वं तादृशविशिष्ट- विषयताशाखिनिश्चयः क्वापि नास्तीति भ्रमेण दूषयति, 'तस्येति ताविभिष्टविषयतामालिनिश्चयस्येत्यर्थः, 'अनुमितेः पूर्व अनु- (१) नयनये इत्यर्थः । 58 ·१५० सावचिन्तामो तथा मित्यव्यवहितपूर्षे, 'अमिछौ' असावेन, 'थुगपदुपस्थित्यभावादिति एकस्मिन् क्षणेऽव्यवहितपूर्वल-कालिकविशेषणताभ्यामनुमिति-तार- • भविषयताशालिविशिष्टपरामर्थयोरुपस्थित्यभावादित्यर्थः, पदा अव्यवहितपूर्वत्वसम्बन्धेन कार्य सदा कालिकसम्बन्धेन कारण- नावच्छेदकावच्छिनमित्यन्षयसहचारचानस्य कारणतापाहकस्याभा- बान् कारणताग्रहासम्भव रति भावः । केचिनु 'याप्थत्वज्ञानमेवेति व्याप्तिप्रकारकज्ञानमेवेत्यर्थः,(१) एवकारात् व्याप्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितत्वस्य व्याप्ति- प्रकारताविशेषणस्य व्यवच्छेदः, 'साघवादिति याप्यतावच्छेदकाव- छिनविशेष्यतानिरूपितव्याप्तिप्रकारतामालिनिश्चयत्वमपेक्ष्य व्याप्ति- प्रकारकनिश्चयत्वस्थावच्छेदकस्य सघुवादित्यर्थः, कल्पनालाघवमार, 'आवश्यकखाचेति याप्यतावच्छेदकावचिनविशेष्यतानिरूपितया- प्तिप्रकारतामालिनिवयत्वावशिवस्य नियतपूर्ववर्तित्वेन व्याप्ति- प्रकारकनिश्यत्वावच्छिन्नस्य नियतपूर्ववर्तिताया आवश्यकलाचे- व्यर्थः, 'उपजीव्यत्वाच्चेति पाठे व्याप्तिप्रकारकनिश्चयत्वावशिवस्थ स्थायतावच्छेदकावच्छिन्न-विशेष्यतानिरूपितव्याप्तिप्रकारताशालिनि- यथत्वावचित्रव्यापकत्वाचेत्यर्थः, तथाच नियतपूर्ववर्तिलमुभयवादि- मिमिति भावः, इत्याः । तदमत् । 'तस्येत्यादिदूषणसङ्गतः, अनुमितेः पूर्व व्याप्तिप्रकारकज्ञानस्य उभयवादिसिद्धलादिति ध्येयं । (१) व्यानिशानस्य करणविधया कारणत्वं न तु परामर्शात्मकव्यापार. विधया इति केषाधिदभिप्रायः। '- ·परामई। BY अथ यथा तत्ताविशिष्टस्मरणे सतीन्द्रियसबिष्टे स एवायमित्यभेदप्रत्ययो भवति तथेन्द्रिय सनिष्टे धूमे वहिव्याप्यधुमस्मरणे धूमत्वासाधारणधर्मदर्शनाचा- प्योऽयमित्यभेदप्रत्ययः स्यात् सामग्या हत्तत्वादिति स एवानुमितिहेतुरिति चेत् । न। प्रत्यक्षसानौताऽनु- अनुमित्यव्यवहितपूर्व तादृशविभिष्टविषयताशालिनिययस्या- मिद्धिं परिहरति, 'अथेति, 'वहिव्यायधूमस्मरण इति, धूमवान् पर्वत इति ज्ञाने चेति शेषः, 'धूमत्वामाधारणेति धूमवरूपव्याय- धर्मदर्शमात् इत्यर्थः, एतच्च संभयोत्तरं प्रत्यक्षाभिप्रायेण, 'याप्यो- ऽयमितौति अनुमित्यव्यवहितपूर्वं वझिव्याप्योऽयं पर्वते इत्या- कारकनिरुक्तविषयताशालिनिश्चयात्मकः समूहालम्बनाभेदप्रत्ययः स्यादित्यर्थः, 'मामय्या वृत्तवादिति अभेदप्रत्ययसामग्रौहत्तत्वा- साइविषयतामालिनिश्चयस्यापि मामय्या वर्तमानवादित्यर्थः, 'म एवानुमितिहेतरिति एवकारोऽप्यर्थे मोऽप्यनुमित्यव्यवहितपूर्व- वर्तीत्यर्थः। यदा एवकारोभित्रक्रमेण मोऽनुमित्यव्यवहितपूर्व- वायवेत्यर्थः, 'व्याप्याभेदप्रत्यय इति तादृशविषयतामालिनिध्यात्म- काभेदप्रत्यय इत्यर्थः, 'अन्यथा' अनुमितिमामय्या बलवत्त्वाभावे, 'तव नैयाधिकस्य । 'मरत इति, पर्वत इत्युक्खग्लज्ञानवत इति श्रेषः, 'प्रथमत एवेति अनुमित्यव्यवहितपूर्वमेवेत्यर्थः, 'भासते. पर्वतां विशेषणोभते धूमे भासते, 'बाप्तवाक्यादिति, पति- व्याप्यधूमवान् पर्वत इति स्मरणं वेत्यपि बोध्यं । 'तपोभयनाति, ·सत्त्वचिन्तामयी मितिसामग्या बलवत्वात् अनुमितिरेवोत्पद्यते न तु व्याप्याभेदप्रत्ययः, अन्यथा तवापि परामर्शानन्तरं परामर्शान्तरम् तदनुव्यवसायो वा भवेन्न त्वनुमितिः। अथ धूमो पहिव्याप्य इति स्मरतः पर्वतीयधूम- न्द्रियसन्निकर्षे प्रथमत एव व्याप्ति-धूमत्वयोवैशिष्टं यत्र अव्यवहितपूर्वव-कालिकविशेषणतान्या अनुमिति-तादृशविषयता- शाखिनिश्चययोरन्वयसहचारज्ञानादिसत्वादिति भावः । 'लाधवा- दिति अवच्छेदकलाघवादित्यर्थः, न्यायनये च वडिव्याप्यवानयमि- त्यादिव्याप्यतावच्छेदकाप्रकारकशाब्दादिपरामदेव यत्रानुमिति- स्तत्र व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकण्याप्तिमिवयाद्यभावेन बदभिमतका- रणतावच्छेदकदयस्थाप्युभयवाद्यसिद्धनियतपूर्ववर्त्तितावच्छेदकताक- तया) कल्पनागौरवविरहाचेत्यपि बोध्यं, एतत्सूचनायैव यत्र चाप्तवाक्यादिति पूर्वमुक्त, 'पक्षधर्मव्याप्यत्वज्ञानस्येति पक्षतावच्छेद- कावच्छिन्नविषयतानिरूपितयाप्यत्वावछिनविषयताशालिनिश्चयत्व- खेत्यर्थः, 'हेतुत्वकल्पनात्' हेतुतावच्छेदकत्वकल्पमात्, 'अन्यत्रापौति वहिव्याप्यो धूमः धूमवान् पर्वत इति ज्ञानोत्तरं यत्रानुमितिस्त- भापौत्यर्थः, 'तथेति अनुमितिमामय्यभावेन तादृशज्ञानाव्यवहि- तोत्तरीत्यवस्थ तादृशविषयताशालिनिश्च यस्यैवानुमित्युपधायकाल- मित्यर्थः, “लिङ्ग लिङ्ग-पक्षोभयस्मिन्, 'प्रत्यक्षविशिष्टज्ञानेति (२) उभयवादिसिद्धनियतपूर्ववर्तितानवच्छेदकतयेति का।

·पराम। भासते विशेषणानस्य पूर्व वृत्तत्वात् तच; यच चाप्त- वाक्याइहिव्याप्यवानमिति जानं तपोभयचापि ला- घवात् पक्षधर्मव्याप्यत्वज्ञानस्य हेतुत्वकल्पनादन्य- पापि तथेति चेत् । न। इन्द्रियासविष्टेऽतीन्द्रियेप लिङ्गे प्रत्यक्षविशिष्टज्ञानसामग्रीविरहात्तेन विनानु- मित्यनुत्पादापत्तेः अस्मदुक्तसामग्याश्च तचापि सत्वात् । माध्यव्याप्यो हेतुईतमाम पर्वत इति ज्ञानोत्तरप्रात्यक्षिकतादृश- विषयताशालिनिश्चयसामग्रौविरहादित्यर्थः, 'तेन विना' तादृश- विषयताशालिनिश्चयेन विमा, 'अनुमित्यनुत्पादेति, इष्टापत्ती अनुभवविरोधादिति भावः । 'अनुमानादिति पक्षीयधूमो वकि- प्यायो धूमत्वात् इत्यनुमानादिनेत्यर्थः, आदिपदाच्छाब्द-संस्का- रादिपरिग्रहः, 'परामर्श:' साध्यव्याप्यो हेतईतमाच पक्ष इति जानाव्यवहितोत्तरं तादृशविषयतामालिनिश्चयः, 'अनवस्थानादिति याप्तिप्रकारकचानादेखदानोमनवस्थानान(१) इत्यर्थः । केचित्तु 'अनवस्थानादिति तदानौं धूममात्रामविष्टत्वेन धूमवस्थाप्यमनिष्टतया विनाप्यनुमानं विशिष्टपरामसम्भवेवा- भवस्थाप्रसङ्गादित्यर्थ इत्याः। 'वहिरखतन्त्रेणापौति वहिरिन्द्रियासहकारेण था वहिविषय- (२) तदानीमसवादित्यर्थः ।

·सावचिन्तामणे न चानुमानात् तत्र परामर्शः, अनवस्थानात् । अथ यथा स देवदत्तो गौरो न वा परमाणूरूपाधिकरणं न वेति संशयो वहिरस्वतन्त्रेणापि मनसा कोटि- स्मरण-विशेषादर्शनादिसहकारिवशाजन्यते, यथा वा निद्रासहकारेण वास्वप्नानुभवः तथेहापि ज्ञानान्त- रोपनीतविशेष्ये व्याप्तिस्मरणसहकृतेन मनसा परा- कलौकिकप्रत्यक्षजनकता तदनाश्रयेणेत्यर्थः, सहकारित्वस्य भेदगर्भ- तया) घ्राणदेरेव तादृशजनकता प्रसिद्धा, प्राणदेरपि मनःसह- कारेण तादृशजनकत्वादप्रसिद्धिवारणाय वहिवं इन्द्रियविशेषणं, मनमोऽपि वहिरिन्द्रियासहकारेण सुखादिप्रत्यक्षजनकत्वादहिर्विष- यकत्वं प्रत्यचविशेषणं, 'निद्रेति, मेध्या-मनःसंयोगः 'निद्रा', 'तथे- हापौति इन्द्रियासनिकष्टातौन्द्रियलिङ्गपक्षस्थले पौत्यर्थः, साध्य- थायो हेतुः हेतुमान् पक्ष इति ज्ञानानन्तरमिति प्रेषः, 'ज्ञाना- मारोपनौतेति हेतुमान् पक्ष इति ज्ञानान्तरोपनौतविशेष्य इत्यर्थः, 'याप्तिमारणेति माध्यव्याप्योहेतुरितिव्याप्तिस्मरणेत्यर्थः, 'परामर्थ:: माध्यव्याप्यतमान् पचति निरुक्रविषयताशालिमाममनिमयः, 'तदनन्तरमिति साध्यव्याप्यहेतुमान् पक्ष इत्यादिनिश्चयानन्तरमि- त्यर्थः, 'याप्तिस्मरणादेः' इन्द्रियामबिष्टलिङ्गविशेष्यकप्रकृतव्या- प्तिस्मरणदेः, 'प्रमाणासरतापत्तेरिति पचविशेष्यक-तादृशलिङ्ग- (१) तत्सहकारित्वच तद्भिवले सति तब्जन्यपनजनकत्वमिति भावः ।

·परामः। मर्श जन्यते तदनन्तरमनुमितिदर्शनादिति चेत्। न। व्याप्तिस्मरणादेः प्रमाणान्तरतापत्ते, तदेव हि प्रमाणा- न्तरं यदसाधारणं सहकारि समासाद्य मनोवहिौ- प्रकारकमानमान्यप्रमायाः करणत्वापत्तेरित्यर्थः, अन्तरपदस्थ खा- पार्थकत्वात् एवमयेऽपि, एतेन(९) प्रामाणन्तरत्वं न प्रत्यवादिप्रमा- बचतुष्टयभित्रप्रमाणत्वं, अमिद्धेः, नापि तचतुष्टयभिन्नत्वमात्र, वक्ष्यमाणपादकस्य इन्द्रियादौ मूलशैथिल्यापत्तेः, नापि प्रमाण- न्तरत्वं प्रमाणत्वमेव, व्याप्तिज्ञानस्यानुमानात्मकत्वादिष्टापत्तेः, प्रमा- जनकत्वोकावपि विशिष्टपरामर्शात्मकप्रत्यक्षप्रमामानुमित्यात्मकप्रमा- चादायेष्टापत्तेः। अत एव मानसातिरिकप्रमितिकरणत्वमपि न तत्, अनुमितिमादाय इष्टापत्तेः, नापि मानसप्रमित्यजनकत्वं, नियतव्यापाराभावेन प्रमायामकरणवादित्यग्रिमसिद्धान्तामङ्गतेरिति प्रत्युक्तं । आपत्तिवौजभूतां व्याप्तिं दर्शयति, 'तदेवहौति, 'हि' यस्मात्, यदसाधारणं सहकाऱ्यांसाद्य ममः 'वहिगौचरा' यदा- धार्थविशेष्यक-यत्कारिका, 'प्रमां' प्रत्यक्षप्रमिति, जनयति तत्म तदर्थविशेष्यक-तत्प्रकारकमानमान्यप्रमायाः करणं भवतीति योजना, एवकारस्य साकल्यार्थकत्वात्, तथाच यवाह्यार्थविशेष्यक-यदर्थप्रका- रकप्रत्यक्षमितेर्मनोन्यासाधारणकारणं यगवति तत्तदर्थविशेष्यक- (१) बनारपदस्य खरूपार्थकत्वेनेत्यर्थः ।

·०६७ तत्त्वचिन्तामणौ घरां प्रमा जनयति यथेन्द्रियादि, संशय-खनौ तु न ममे इति न निद्रादेः प्रमाणन्तरत्वम् । नच तवापि तत्यकारकप्रमायाः करणं भवतीति व्याप्तिशरोरं१), सहकारित्वस्य (१) यहाह्यार्थविशेष्यक यदर्थप्रकारक-प्रत्यक्षमितियत्यनुभवत्वयाप्य- भाववच्छिन्नकार्यतानिरूपित-तादाम्यसम्बन्धामवछिनकारणताश्रयत्वे सति खभिनमनोमिनप्रमाणन्यत्तिप्रत्यक्षवव्याप्यजात्यवच्छिन्न कार्यतानिरूपि- तकारणतानाश्रयीभूतं यद्भवति तत्तहाघार्थविशेष्यक-तदर्थप्रकारकप्रमाया करवं भवतीति व्यानिशरीरं, दृष्टान्तच चक्षुरादिः, तथाच घटविशेष्यक- घटत्व प्रकारकप्रमितित्तिर्या अनुभवत्वयाप्यजातिश्चाक्षुषत्वं तदवच्छिन्नका- यंतानिरूपिततादात्मसम्बन्धानवच्छिनचक्षुष्टवावच्छिनकारणत्वं चक्षुषि वर्तते एवं चक्षुर्भिबभनोमिनप्रमाणं यत् प्राणेन्द्रियं तजन्यवृत्तिप्रत्यक्षत्वयाप्यं यत् प्राशनत्वं तदवच्छिन्न कार्यतानिरूपित-कारणतानाश्रयत्वं तत्र स्थित सत्र घटविशेष्यक-घटत्वप्रकारकप्रमायाः करमावास्ति । व्याप्पिसारणरू- पोपनयस्य यदि व्यातिप्रकारकप्रत्यक्षवावच्छिन्न प्रति कारणत्वं नैयायिक सोक्रियते तदा थाप्तिस्मरणेऽपि पर्वतविशेष्यकवहिव्याप्यधूमप्रकार- जानक्षामिविश्स्यनुभवत्वयाप्यप्रत्यक्षवरूपजात्यवछिनकार्यतानिरूपित- कारबताश्रयत्वघटितापादकसत्त्वेग तत्र पर्बतविशेष्यक-वडिव्याप्यधूम- प्रकारकप्रमायाः करणत्वापत्तिः । चत्र प्रमाकरणत्वमात्रस्यापाद्यत्वे पर्वत- विशेष्यक-वकिप्रकारकानुमित्यात्मकप्रमामादाय व्याप्तिसरये प्रमा-करण- त्वस्येशापत्तिसम्मवात् सहामार्थविशेष्यक तदर्थप्रकारकामाकरणत्वस्या- पाचवमनुसृतं । न च पर्वतोवडिव्याप्यधूकवान् पर्वतश्च वकिमान् इति समूहाणबनानुर्मितिरूपप्रमाकरणत्वस्य पक्षीभूतव्याप्तिमारणे सत्यात् ·परामर्श वाशार्थविशेष्यकेत्याधुपादानेऽयोछापत्तिारयितुं न शक्यते । न च तदाहा- विशेष्यक-तदर्थप्रकारकप्रमायाः फलोपहितकरणत्वमेवापादनौयं तथा धूमोवडिव्याप्योधूमवान्मतः इति मरणोत्तरं यत्र वशिव्याप्यधूमवानिति मानसपरामः तदनन्तरं पर्वतो वह्निमान इत्यनुमितिः तत्स्थलीयव्याप्ति- सरणस्य पक्षवया तत्र नियतासमूहालम्ब नानुमितेः पलोपहितकरण- वाभावात् नेवापत्तिसम्भावनेति वाच्छं। रवं सति घटविशेष्यक-घटत्व- प्रकारकप्रमितिवृत्त्यनुभवत्वव्याप्यचाक्षुषत्वावच्छिन्न कार्यतानिरूिपितचा- रूपखरूपयोग्यत्वकरणत्वस्य घटचाक्षुषानुपधायकोभूत चक्षुष्यपि सत्यात् सत्र घटविशेष्यक-घटत्वप्रकारक प्रमायाः फलोपहितकरणवाभावात् व्यभि. धारापत्तिरिति चेत् । न । सात्तित्व-खनिरूपितत्वैतदुभयसम्बन्धेन तदि. प्रेष्यक-तत्यकारकप्रमाविशिएं यत्कारणत्वं तदाश्रयस्य खात्तिव-खनि- रूपितत्तदुभयसम्बन्धेन विमिदं यत्कारणत्वं तस्यैव तदिशेष्यकतव- कारकप्रमाकरणत्वपदार्थत्वात् । न च प्रकृतव्याप्तिस्मरणादौ तस्येवापत्तिः, तथाहि पर्वतोवडिव्याप्यधूमवान् पर्वतश्च वह्निमानियाकारिका या धनु- मितिखरूपप्रमा खारत्तित्व-खनिरूपितत्वोमयसम्बन्धेन तहिशिया न এনজি-ফিন্যানমাৰলিয়াৰচ্ছিন্না জানা কিন্তু तादृशसमूहासम्बनानुमितिपूर्ववर्ति-परामर्शनिछताक्तित्वावच्छिन्न कारण- सैव तदाश्रयीभूततत्तत्परामर्शव्यक्त निगतोभयसम्बन्धेन वैशिष्टस्य प्रसव ध्याप्तिस्मरणत्तिकारणतायां विरहात् नेशापत्तिसम्भावना। घटविशे- व्यक-घटत्वप्रकारकचाक्षुषस्य निशक्तोभयसम्बन्धेनाधिकरणीभूतं यचक्षुर- संयोगत्वावछिन्नकारणत्वं तदाश्रयस्य निशक्तोभयसम्बन्धेनाधिकरण चक्षुष्यावच्छिनकारणतायामस्ति तत्वरणत्वस्य चक्षुषि सत्त्वात् न पापि वृतान्ताविडिः। पर्वतो वह्निमानियाकारिका पव्वंतविशेष्यिका या प्रमा निवलोमयसम्बन्धेन तदाश्रयीभूता या पर्वतपक्षक-वडियाप्यधूमत्वावशि- प्रकारकनिधयत्वावविना कारणता सदाश्रयीभूतस्य मानसपरामर्शमा 59 ·तावचिन्तामणी मिनोमयसम्बन्धेनाधिकरणीभूता या मानसपरामर्शनिष्ठतहालित्वाव. মোনালিনিসিলিন্তনঘনিবন্ধিানে না श्रयत्वस्थ प्रकृतव्याप्तिमारणे नैयायिकः इछापत्तिः कतुं शक्यतया वदर्थप्रकारकत्वोपादानं, महानसं वजियाप्यधूमवत्पर्बतच बडिमान् हाथाकारकसमूहालम्बनानुमितिप्रमायाः निमलोभयसमन्धेनाधिकरणीभूत यस्पर्बतधर्मिकवानुमितित्वावच्छिन्न कार्यतानिरूपित-पतधर्मिकवाड़ थाप्यधुमप्रकारकनिश्चयवावच्छिमकारणत्वं तदाश्रयस्य मानसपरामर्शस्य विगतोमयसम्बन्धनाश्रयीभूतं यत्तशक्तिवावच्छिन्नथाप्तिमरणनिष्ठकार. यत्वं सहाश्रयत्वस्य नैयायिकामते प्रवतव्याप्तिमरणे इष्कृत्वात् यहाह्यार्थवि. शेष्यकत्वोपादानं, रवञ्च पर्वतोवहिव्याप्यधूमवान् पर्वतोवहिमांश्च इति समूहाजम्बनानुमिलिप्रमायाः निरूपितत्वस्य पर्वतधम्मिक-वडिथाप्यधूम. प्रकारकवियत्वावच्छिन्नकारणतायां सत्त्वेऽपि न तादृशसमूहालम्बनानु. मिवत्तिवं इति निमतोमयसम्बन्धेन न तादृशसमूहालम्बनप्रमामादाय इवापत्तिः। पत्र पर्वतोवहिचाप्यवानियाकारकानुमितिप्रमायाः खाद- तित्वसम्बन्धेनाधिकरणीभूतं यत्पर्वतोवधिमानित्यनुमितिनिष्ठतदनुमिति. লাশল্পিক্ষাঘলিমিষ-মানালিগুনবিহিরা गावं बदायीभूतपरामस्य निवलोमयसम्बन्धेनाश्रयोभूतकारबताया- बातिमरखे सावादिधापत्तिरतः खनिरूपितत्वं प्रथमसम्बन्धरयघटक. मिति । न च वप्रियाप्यधूमविशिवपरीतत्वावशिमविशेष्यकप्रमायाः बिह- सोमवसम्बन्धमाधिकरणीभूतं यत्वारसत्वं तदाश्रयस्य निवतोमयसम्बन्धेन विशिडं यवारणत्वं तदेवापाद्यतां किं पर्वतावावछिन्नविशेष्यक-बहि অহনামৰন্থি লিয়ন অবস্থিলিয়ালৰ বুৰ सोनियत सार्थकत्वसम्भवात् इति वाय। एवं सति वशिव्याप्यधूम- रख पर्ववत्वस्य धर्मितावच्छेदेकतया यत्रानुमितौ भासते वादृशं यदति- बाप्यभूमवान् पर्वत इत्याकारकपर्वतोवक्रिमानितिसमूहासम्बनानुमित्वा ·परामशः। . मकमानं तदनुमित्यत्तित्वस्य वहिव्याप्यधूमप्रकारतानिरूपितमव्वैतवा- बक्षिणविशेष्यतामानिनिश्चयत्वावच्छिन्न कारणले सत्त्वात् एवं तदनुमिति. निरूपितत्वस्य च सत्वात् तादृशकारणतायवैशिध्यमादाय सिद्धसाधना- पत्तिरतः पर्वतत्वावश्चिमविशेष्यक-वहिल्याप्यधूमत्वावनिप्रकारताशा- लिप्रमाया निगलकारणत्वमापादितं, एवं जातिमान् वशिव्याप्यधूमवान् पर्वतश्च हिमानिति समूहालम्बमानुमितिल्पप्रमायाः निराशोमयसम्ब न्धेन वैशियस्य अजयमेतत्वावछिनोदेश्यक-वहित्वावच्छिविधेयकानुमि तित्वावच्छिन्न कार्यतानिरूपित शुद्धपर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यक-वजियाप्यधूम- स्वामिप्रकारसाशाणिनिश्चयवाछिमकारयतामादाय सिडसाधनापत्तिा, निरूप्य निरूपकभावापनविषयताशानिप्रमाया निवेशे च शुद्धपव्यतत्वा- वछिनविशेष्यक-वहिव्याप्यधूमप्रकारकाप्रमायाः सात्तित्वसम्बन्धेन वैशि- इस्य नियतकारणतायामसवात् न तादृशकारणतामादाय सिद्धसाधन- मिति, रवच प्रमापदमपि सार्थक भवति अन्यथा पर्वतोवडिव्याप्य- धूमवान् पर्वतोवहिमांश्चेति समूहालम्बनानुमितिरूपस्य इदं शा वहिशाप्यधूमप्रमाभाववति वडिव्याप्यधूमप्रमाप्रकारकमित्यप्रामाण्णविव- यकवानस्य निमलोमयसम्बन्धेन वैशिष्टस्य तादृशनियत कारणतायां सत्वादिठापनितादवस्थामिति, तथाच तादृशाप्रामाण्य ज्ञानाखान्दितानु- मितेर्भमसामान्यभिन्नत्वरूपप्रमात्वविरहात् नेशापत्तिसम्भावना । न चैव- मपि भाविद्यानं वहिव्याप्यधमाभावववि वरिष्थाप्यधूमप्रकारकमिला- प्रामाण्यवानं ततः पर्वतोवलियाप्यधूमवान् पर्वतोवधिमांश्चेति समूहा- सम्बनात्मिकानुमितिः तदनन्तरमपि तादृशानुमितिम्मिकतादृशापा. माण्यवानं तादृशानुमितावप्रामाण्यवानाभावविशिष्परामर्शत्वावचिन कारणताया असत्त्वेन प्रमापदोमादानेऽपि नेशापत्तियुदास इति वाथं । মাইল যাইনালিলন মমখালবিঙ্কিাল विवक्षितत्वात् तादृशानुमितेच ममात्मकाप्रामाण्यवानविशिलान्यवाद दोषः।

·860 तत्त्वचिन्तामो मनु भमज्ञानविभिशान्यत्वविशिरपब्बतत्वावच्छिनविशेष्यक-वडिव्याप्य- धूमप्रकारकचागनिरूपितकरणत्वापेक्षया केवलं प्रत्यक्षनिरूपितविक- करणत्वमेवापाद्यतां तेनैव पर्वतोवधिमानित्यनुमितिकरणत्वमादाय इछा- पत्तियुदाससम्भवादिति चेत् । न। अनुमितेरपि प्रामाकरमतेऽनु- मित्वनुव्यवसायरूपतया प्रत्यक्षकारणत्वनिवेशेऽपौछापत्तेारणायोगात् । मन्येवं यत्र पर्वतो वह्निमानित्याकारकानुमितिरेव पर्वते वहिमनु. मिगोमोत्याकारकप्रत्यक्षात्मिका तइत्यनुमितित्वावच्छिन्नकार्यात्वनिरूपित. कारणत्वस्य वहिव्याप्यधूमवान् पर्वतइति परामर्थे सत्त्वात् तत्र च प्रमाकरणत्वविरहात् प्रमापदस्य प्रत्यक्षप्रमापरत्वेऽपि व्यभिचारोदुर्बार- रवेति चेत् । न । यहाह्यार्थविशेष्यक-यदर्थप्रकारतायां साक्षात्कारत्व- निरूपितत्वलाभाय प्रमापदस्य प्रत्यक्षपरत्वकथनात् तथाच पर्वतो- वहिमानित्यनुमितिकाले पर्वते वझिं साक्षात्करोमौत्यनुव्यवसायाभावात् साक्षात्कारत्वनिरूपितवहिनिलविषयताकत्वं न पर्वतोवह्निमानित्यनुमिते. रिति नानुमितेः प्रत्यक्षत्वमतेऽपि परामर्श व्यभिचार।। ननु चक्षुःसंयोगस्य कार्य्यतावच्छेदक लौकिकविषयतासम्बन्धेन द्रव्य- चाक्षुषत्वमेवं चालोकसंयोगस्यापि तथाच चक्षुःसंयोगादौ व्यभिचारस्यानु- भवत्वव्याप्यजात्ववच्छिनकार्यातायां सत्यन्तदलप्रविष्ठायां लौकिकविषय- खानवच्छिन्नत्वस्य निवेशेऽपि वारयितुं शक्यते इति तदारणाय खभिन्न- নীলিল্লমাযগন্থলিমাচ্ছিল্পনালিমিনা- तानाश्रयत्वरूपप्रमाणान्तरासहकारित्वनिवेशनं व्यर्थमिति चेत् । न । अत्यन्तदलप्रविशानुभवत्वयाप्यजात्यवच्छिन्नकार्यातायां लौकिकविषयत्वानव- स्वित्वनिवेशे मगःसंयुक्तसमबाये व्यभिचारवारखाय मणिशदुतार्थे वधि- विशेषणस्य व्यर्थस्वापत्तो यात्म:मवेतनिछलौकिकविषयतासम्बन्धेन मान- सत्वावच्छिन्नं प्रत्येव मनःसंयुक्तसमवायस्य कारणतया सत्र पौकिक- विषयवानवच्छिकार्यवाप्रतियोगिककारणत्वामावादेव व्यभिचाराप्रसहो।

·पराम। ace १ एवं चाक्षुवं प्रति पछुट्वेग यथा कारणता तथा चक्षुर्मनासंयोग वेगापि पतरवोक्तं प्राचीनः “वामा मनसा संयुज्यते मन इन्द्रियेण रजियमग ततो भान" इति, वधाच चाक्षुषं प्रति चक्षुर्मनोयोगत्वेग पारवतामादाय चर्मनोयोगे व्यभिचारस्तादृशकार्यताया लौकिकविध. बवानवच्छिनत्वादतः खभिनमनोमिनप्रमाणजन्येवादिविशेष्यदलं, स्वच. पधुर्मनोयोगमिन्नं यचचूरूपं प्रमाणं तज्जन्यत्तिपयक्षत्वयाप्या या चाक्षुधत्वव्याप्यशातिः तदवच्छिन्न कार्यतानिरूपित-कारणताश्रयत्वस्यैव चक्षु- मनोयोगे सत्त्वात् न तत्र व्यभिचारः । नवं चक्षुधि दृष्ट्वान्तासिद्भिः चन- मिनमगोभिन्नं प्रमाणं यश्चक्षुर्मनायोगादिः तज्जन्यवृत्ति यक्षत्वव्याप्यजा. अवच्छिनकार्यतानिरूपितकारणताश्रयत्वस्य चक्षुषि सत्त्वादिति वाच्यम् । अनुभवत्वव्याप्यमात्ववच्छिमकायंता इत्यवानुभवत्वव्याप्यजातिपर्याप्तावच्छे. दकताककार्यताया एव विवक्षणीयतया एकपुरुषोयचक्षर्मनोयोगतः अन्यपुरषोयचाक्षुषस्थानुत्पत्त्या तत्पुरुषीयचाक्षुषं प्रति तत्पुरुषोयमनो- योगत्वेनैव हेतुतया अनुभवत्वयाप्यजातिपर्याप्तावच्छेदकताकत्वस्य तादृ. कार्थतायां विरहात् । न च तथापि चक्षुधि दृष्टान्तासिद्धिः सुषुप्ति- काले ज्ञानस्यानुत्पत्या ज्ञानसामान्यं प्रत्येव खमनोयोगहारा त्वचो- हेतुतया चक्षुभिन्नमनोभिन्नप्रमाणं यत्त्वक् तज्जन्यं चाक्षुधात्मक ज्ञानमपि বলি নন্মলিমাযাদুমাৰচ্ছিন্নহ্মানালিমিনায় वाश्रयत्वस्य चक्षुधि सत्त्वादिति वाच्यं । खभिन्नमनोभिन्नप्रमाणनिष्ठजनक सानिरूपित गन्यतायां द्रव्यारतित्वमुपेक्ष्य विधिज्जन्यज्ञानावृत्तिवस्य निवेशनीयतया जन्यज्ञानत्वावच्छिन्नायाः त्वकावच्छिनकारणतानिरूपित. कार्यताया यत्किञ्चिजन्यज्ञामात्तित्वविरहात् । ग चानुमितित्वावच्छिन प्रति ज्ञामत्वेन हेतुतया अनुभवत्वव्याप्यानुमितिवावच्छिामकार्यतानिरूपि. तकारबताश्रयीभूतं घटादिधानमपि सब्जन्यत्वं घटवदिवि घटत्वविशिव. वैशिहावगाविचाक्षुषेऽपि वर्तते इति तइत्तिप्रत्यज्ञवस्थाप्यनात्यवच्छिाका- ·तावचिन्तामणौ भेदगर्भतथा मनोन्यत्वलाभात्, प्रमापदस्य प्रत्यक्षपरतया प्रत्यक्षमि- साभः, दृष्टान्ते च इन्द्रियपदं चक्षुःपरं, आदिपदात्त्वगादिपरि- पहः। अत्र करणत्वस्यामाधारणजनकताघटिततया परौरात्मादौ काख-दिगादौ च व्यभिचारवारणय मनोन्यासाधारणेति, तादृश- प्रमाया मनोन्यासाधारणकारणत्वञ्च तादृशामितिवृत्त्यनुभववव्या- प्यजात्यवछिनकार्यतानिरूपितातादात्म्यसम्बन्धानवछिन्नकारणता अयत्वे सति मनोऽन्यप्रमाणन्तरासहकारित्वं, सत्यन्तोपादामादेव न्यज्ञानत्वावच्छिनजनकस्य परौरात्मादेः, कार्यत्वावचिनजनकस्य कार-दिगादेः, विशिष्टवैशिष्यानुभवत्वावशिवजनकस्य विशेषण- तावच्छेदकप्रकारकज्ञानादेयुदासः, तामित्वेन कार्य-कारणभाव- मादाय विशेषतावच्छेदकप्रकारकज्ञानादावतिप्रसङ्गवारणाय तप जातिपदं, तदवछिनत्वञ्च तनिष्ठावच्छेदकताकत्वमाचं न तु तत्पर्याशावच्छेदकताकत्वं, तेन पचौभूतव्याप्तिज्ञामादेः तत्तत्प्रकार- कप्रत्यक्षत्वावचिनजनकत्वेऽपि न न्यायनये स्वरूपामिद्भिः। न चापत्तौ स्वरूपासिद्धिःन प्रतिकूलेति वाच्यं। तथासत्यापाद्याभावे- मापादकाभावसाधने मिद्धमाधनापत्तेः श्रापाद्याभावेन आपदका- भावमाधने एवास्थापादनस्य तात्पर्य्यात् । तादाम्यसम्बन्धानवछि- यतानिरूपितकारणसाश्रयत्वस्य चक्षुधि सत्त्वात् चक्षुषिदृशान्तासिडिता- दवस्था इति वाचं। खमिनमनोमिनप्रमाणतायां घानात्तित्वस्य निवेश- गोयत्वात् नानुमितित्वावनिं प्रति चानवेन कारणवामादाय दृछा. सासिद्धिरिति विभावनौयम् ।

·परामर्श १०१ बत्योपादानात् विषयत्वेन लौकिकप्रत्यक्षत्वेन तत्तविषयकलौकिक- प्रत्यक्षवेन तत्त्वेन मयादिलौकिकप्रत्यक्षवेन मयादित्वेनेति कार्य-कारणभावमादाय मयादिलक्षणविषये न व्यभिचारः । न पतदपि प्रमाकरणं भवत्येव विशिष्टप्रत्यक्षजनने निर्विकल्पकस्यैव व्यापारवादिति कुतो व्यभिचार इति वाच्या तथापि निर्विल्पकाजनके विषये व्यभिचारस्य दुरित्वात् निर्विकल्पकादिकमजनयित्वैव मा- चात्तद्विशेष्यक-तत्प्रकारकचाक्षुषादिजनके चक्षुःसंयोगादिव्यक्तिविशेषे व्यभिचारवारणाय विशेष्यदलं तदर्थश्च मनोऽन्यखभिषप्रमाणजन्य- वृत्तिप्रत्यवत्वव्याप्यजात्यवच्छिषकार्यतानिरूपित-कारणतानाश्रयत्वं, एतच्च गरौरादिसाधारणं अतो न मत्यन्नदलवैयर्थं, चक्षुरादरपि मनोरूपप्रमाणजन्यवृत्तिचाचुषत्वाधवच्छिवं प्रति जनकत्वात् स्वात्मक- प्रमाणजन्यवृत्तितदवच्छिन्नं प्रति जनकत्वाच दृष्टान्तामिद्धिवारणाय मनोऽन्यत्वं खभिन्नत्वञ्च प्रमाणविशेषणं । मनु तथापि) चक्षुरादेरालो- काद्यात्मकप्रमाणजन्यवृत्तिचाजुषत्वाचवच्छिन्न प्रति जमकवात् अमि- द्विारा। न च खभिवप्रमाणत्वं अनुभवत्वव्याप्यजात्यवछिनकार्य्यता- प्रतियोगिकखावृत्तिकारणताश्रयत्वं, अनुभवत्वव्याप्यजात्यवछिनत्वच तादृशजातिपर्याप्तावच्छेदकताकत्वं, बालोकादिक न तथा द्रष्यसी- किकचाक्षुषत्वादेरेव तत्कार्य्यतावच्छेदकत्वादिति वाच। द्रव्यवृत्ति- विशिष्टलौकिकविषयतासम्बन्धेन चाक्षुषत्वस्यैव तत्कार्यतावच्छेदकला- दिति चेत्। न। अनुभवत्वबाप्यजात्यवछिनलौकिकविषयवानव- (१) अथ तथापीति ग.।

·तत्वचिन्तामो शिवकार्यताप्रतियोगिकखावृत्तिकारणताश्रयस्थ खभिवप्रमाणपदेन विवक्षितत्वात् चचुरादेः सामान्यतयाधुषलाधवच्छिन्नं प्रत्येव जनक- वात् तादृधप्रमाणत्वसम्भवः, एकस्थापक्षुरादिव्यास्तादृशकारणता- अयचक्षुरादिव्यत्यन्नरजन्यवृत्तिकार्य्यताप्रतियोगिककारणताश्रयत्नात अमिद्धितादवस्यवारणाथ खभिवत्वं तादृशकारणताश्रयविशेषणम- पहाय खावृत्तिलं कारणताविशेषणं, शरीरादिमाधारणकारण- मादाय द्रव्यत्वेन जन्यसत्त्वेन कार्य-कारणभावमादाय चामिद्धि- तादवस्यवारणथानुभवत्वव्याप्यजात्यवछिनत्वं खभिवप्रमाणत्वघट- ककार्यताविशेषण(१) । न च तथापि कालवेन कार्यवेन द्रव्यत्वेन जन्यसवेन कार्य-कारणभावमादाय चक्षुरादिजन्यज्ञानस्यापि बगा- दिरूपनिरुकखभिवप्रमाणजन्यत्वात् अमिद्धितादवस्थमिति वा- थम् । द्रव्यावृत्तिवेन जन्यताविशेषणात्(१) पचीभूतथाप्ति पर- पादरुपमयस्यापि समकारकप्रत्यक्षत्वावछि प्रति जनकन- था चुरादिप्रमाणान्तरजन्यवृत्तिकार्यतानिरूपितकारणताश्रयत्वात् (२) नचैतत् कथं साचते द्रव्यत्वावच्छिमकारणत्वस्य चक्षुरादिति- त्वादिति वाच्यम्। खात्तिवपदेन खनिठमितिकरणतावच्छेदकानव- छिनत्वस्य कारणतायां विवक्षितत्वात्, नथाच द्रव्यत्वावच्छिमजलकातायां चक्षुरादिनिकमिसिकारणतावच्छेदकानवधिवत्वं पथाहतमेव अव्यत्तस्य खनियमितिकरणतानवच्छेदकत्वात् । (२) मनोमिनखमिनप्रमाय जन्यरत्तीवत्र बन्यताविशेषमादित्य, तथाच कामत्वावच्छिमानकतानिरूपितजन्यतायाः कार्यत्वावनिवार्य- प्रवेऽपि वान दोषः इति भावः ।

·परामर्शः। कथं स धूमावहिव्याप्य इति व्यवहारः तदानी तया- प्यत्वानुभावकाभावादिति वाच्यं। तत्र स्मृतधूमे धूमत्वेन वहिव्याप्यत्वानुमानात्। नच तन्मते धूमत्वेन. व्याप्त्यनु- न्यायनये स्वरूपामिद्धिः कालवेन कार्यत्वेन द्रव्यत्वेन जन्यसत्त्वेन कार्य-कारणभावमादाय चक्षुरादेरपि त्वगादिप्रमाणन्तरजन्यवा- चादिवृत्तिकार्य्यताप्रतियोगिककारणताश्रयत्वात् दृष्टान्तामिद्धिचातः तदारणाय प्रत्यक्षत्वव्याप्यजात्यवच्छिन्नत्वं सहकारिताघटककार्यता- विशेषणं, प्रत्यक्षवव्याप्यत्वञ्च प्रत्यक्षनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगिताव- वाकवे मति प्रत्यक्षवृत्तित्वं, तेन पक्षीभूतव्याप्तिस्मरणादेरपि परमर्श-पक्षताद्यात्मकनिरुतखभिन्नप्रमाणजन्यवृत्त्यनुमितित्वावच्छि- बकार्यतानिरूपितकारणताश्रयत्वेऽपि न स्वरूपामिद्धिः, खभित्र- प्रमाणवघटकानुभवत्वव्याप्यजात्यवछिनत्वं वा तादृशजातिपर्याप्ता- वच्छेदकताकत्वं वक्रव्यं परामर्यादेः कार्य्यता न तथा, एवञ्च प्रत्यक्ष- वृत्तिवं नोपादेयं किन्तु तादृशजात्यवच्छिन्नत्वं मुख्यविशेष्यवि- धया समवायसम्बन्धेन तादृशजात्यवच्छिन्नवं वक्रव्यं) तेन व्याप्ति- --- (१) मुख्यविशेष्यविधया अवच्छेदकत्वं इत्यस्य कार्यताज्ञानीयमुख्यविशे- ष्यतानिरूपितप्रकारतासमानाधिकरणावच्छेदकत्वं इत्यर्थः, चाक्षषं चक्षुः कार्यमित्याकारक-कार्यताज्ञानीय-मुग्यविशेष्यवानिरूपित-प्र- कारतासमानाधिकरणावच्छेदकत्वं चाक्षुषत्वादावेव वर्तते, तथा धूम- 60 ·808 तत्वचिन्तामणौ भवः सम्भवति, अत एव यो वहिव्याप्यवान् सेोऽवश्यं बहिमान् इति व्याप्तिज्ञानवतोऽनुमिति न्यथा। अथ स्मरणदेरपि कार्य्यतावच्छेदककोटौ प्रत्यक्षत्वन्यूनवृत्तिधूमवादेः प्रवेशेऽपि नामिद्धि:(१) खभिवप्रमाणवघटककारणतायां खाव- निवविशेषणदेव व्याप्तिज्ञानादिव्यत्यन्तरजन्यानुमितिव्यक्तिमादाय नामिद्धिः। न च तथापि महत्त्वे व्यभिचारः प्राचीननये तस्य द्रव्य- लौकिकप्रत्यक्षवावच्छिन्ने द्रव्यदृत्तित्वविशिष्टलौकिकविषयतादिस- म्बन्धेन प्रत्यक्षत्वावच्छिने वा जनकतया निस्कासहकारित्ववत्त्वादिति . त्वप्रकारकप्रत्यक्षं धूमत्वज्ञानकायं इत्याकारककायंताज्ञानीयमुख्य- विशेष्यतानिरूपितप्रकारतासमानाधिकरणावच्छेदकत्वं प्रत्यक्षत्वादा- वेव न तु धमत्वादौ इति तस्य प्रत्यक्षत्वयाप्यत्वेऽपि नासिद्धिः । यदिच परम्परायाः संसर्गत्वमभ्युपेयते तदा धूमत्वादेरप्यवच्छेदकत्वं सम्भवति खप्रकारकप्रत्यक्षत्ववत्त्वसम्बन्धेन धूमत्वावच्छिन्नं प्रति धूमत्व चानत्वेन हेतुत्वकल्पनात् यत उक्त समवायेनेति । (१) व्याप्तिस्मरबभिन्न मनोभिन्नच यच्चक्षुरूपं प्रमाणं तज्जन्यं यत् वड़ि- व्याप्यधूमवान् पर्वत इत्याकारकं धूमांशेऽलौकिकं पर्वतांशे लौकिक प्रत्यक्षात्मकं ज्ञानं तवृत्तिप्रत्यक्षत्वन्यूनवृत्ति यत् धूमत्वं तदवच्छिन्न- कार्यतानिरूपितकारणताश्रयत्वं व्याप्तिस्मरणे वर्तते धूमत्वप्रकारक- प्रत्यक्ष प्रति धूमत्वज्ञानस्य हेतुत्वकल्पनात् चतः खल्पासिदिसा- तिरिति विभावनीयं।

·परामशः। 804 पर्वतीयधूमे धूमत्वेन ज्ञाते वहिव्याप्योऽयं न वेति संशयेऽप्यनुमितिः स्यादिति चेत्। न। धूमों वहिव्याप्य- इति स्मरणे विद्यमाने धूमत्वज्ञानस्य विशेषदर्शनन्वेन वाच्यं । तन्मताभ्युपगमेऽसाधारणकारणतार्या सत्यन्नदले तादाम्य- सम्बन्धानवच्छिनत्ववन्महत्त्वावृत्तित्वेनापि कारणताया विशेषणीय- त्वात्। न च तथापि उद्भूतरूपे व्यभिचारः तस्य मानसेतरद्रव्य- लौकिकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्ने उद्भूतरूपवद्र्व्यवृत्तित्वविशिष्टलौकिकविष- यतासम्बन्धेन(१) प्रत्यक्षत्वावच्छिने वा जनकतया निरुतामहकारित्व- वत्त्वादिति वाच्यं। तस्य लाघवेन द्रव्यलौकिकचाक्षुषत्वाद्यवच्छिन्न प्रत्येव जनकत्वात् मौमांसकेन पूर्वपक्षिणा वायोरपि प्रत्यक्षत्वाभ्युपग- मात् जरनैयायिकनये तु महत्त्वावृत्तित्ववद्रूपावृत्तित्वस्थापि(२) सत्य- सदले कारणतायां प्रवेशनीयत्वात् । मनःसंयुक्तममवायादिलक्षणस्य सुखादिसत्रिकर्षस्थापि मनोऽन्यप्रमाणन्तरामहकारित्वात् तत्र व्यभि- चारवारणाय वहिष्ठं अर्थविशेषणं, तच्च मानसलौकिकप्रत्यक्षाविष- यत्वं, परनये ज्ञानलक्षणया प्रमविकर्षतया सुखादिप्रत्यक्षे वहिरर्थस्य कदाचिदप्यमानान्न व्यभिचारतादवस्य, परामर्शदेरभावञ्चामत्वाद्य- वच्छिन्नखत्तिकारणताश्रयस्य व्याप्तिज्ञानादेरेव सहकारितया तत्र (१) मूतत्वविशिष्टलौकिकविषयतासम्बन्धेनेति ग० । (२) उद्भूतरूपात्तित्वस्यापीति ख० ।

·सचिन्तामो संशयाभावात्, अन्यथा परामर्शोऽपि कुतो न स्यात् संशयेन प्रतिबन्धादिति चेत्तुल्यं। नच सामान्यनिश्च- यस्य सामान्यसंशयनिवर्तकत्वाबूमसामान्ये एव संशयो व्यभिचारवारणाय सामान्यतोज्ञानवादिकमपहाय प्रत्यक्षमितिलेन प्रवेशः, विपरीतज्ञानोत्तरप्रत्यवं प्रति विशेषदर्शनादेन कारणत्वं अपि तु विपरीतज्ञाननिवर्तकतया कथञ्चिदुपयोगित्वमेव तस्येति न व्यभिचार इति सर्वं चतुरस्त्रं । केचित्तु 'याप्तिस्मरणादेः' प्रकृतव्याप्तिस्मरणदः, 'प्रमाणान्तरताप- तेरिति प्रत्यचविजातीयविशिष्टपरामरूपप्रमाकारणत्वापत्तरित्यर्थः, 'तदेव होत्यादि, 'हि' यस्मात्, यदसाधारणं मनोरूपं सहकार्यासाद्य वहिगौचरां प्रमां जनयति तदेव प्रमाणान्तरं' तत्सर्वं प्रमाणाकार, इति योजना, यदित्यसाधारणविशेषणं, 'प्रसधारणं' यज्जातीयप्रमामा- मय्यसमवहितं, मनोरूपं सहकार्यासाद्येति खरूपकथनं, 'वहि!तरां प्रमां जनयति' यदिशेयक-यत्प्रकारकामा जनयति, 'प्रमाणान्तरं तदिजातीयतविशेष्यक-तत्प्रकारकप्रमाकरणं, तथाच घद्यजाती- यामामामय्यसमवहितं सत् यदिशेयक-यप्रकारकप्रमाजनकं भवति तत्तद्विजातीयतविशेष्यक-तत्प्रकारकप्रमाजनकं भवति यथा चचुरा- दिकमनुमानादिजातीयप्रमामामय्यसमवहितं मत् घटादिविशेष्यक- घटत्वादिप्रकारकप्रमाजनकं भवति तदनुमानादिविजातीयतादृ- प्रमाजनक भवत्येवेति निष्कृष्टं व्याप्तिगरौरं, प्रकृते व्याप्तिस्मरणमपि ·पराम। ४७. मा भूत् विशेषसंशयश्च विशेषनिश्चयनिवर्तनीय इति धूमविशेषे संशयनिरासार्थ पृथग्व्याप्तिनिश्चयो वाच्य- इति वाच्यं। यच हि यड्यावर्तकधर्मदर्शनं तब न तत्सं- यदि प्रत्यक्षजातीयप्रमाया लौकिकसन्निकर्षाद्यात्मकमामय्यसमवहितं मत् विशिष्टपरामरूपप्रमाजनकं स्यात्तदा प्रत्यक्षविजातीयतादृशप्र- माजनक स्थात्मामग्रौ च उभयवादिसिद्धत्वेन विशेषणीया, तेनोप- नयमविकर्षमादाय नामिद्धिः परनये उपनयस्य सन्निकर्षवाभावा- दिति व्याचक्रुः। तदमत्। 'नियतव्यापाराभावेन प्रमायामकरणवा- दित्यग्रिमग्रन्थासङ्गतेः प्रमाकरणवस्थापाद्यवाभावात्, । न च प्रत्यक्ष- विजातीयविशिष्टपरामर्शकरणत्वमेवापादनीय(र) व्याप्तावपि साधे करणत्वमेव निवेशनौयमिति वाच्यं। अनुमानादिविजातीयप्रमा- सामग्रीमादाय चक्षुःसंयोगादौ व्यापारे व्यभिचारापत्तेरिति दिक् । ननु प्रागुक्रसंशय-खनजनके निद्रादिजन्यपदार्थोपस्थितिरूपोपन- यसनिकर्षऽयं नियमो व्यभिचारी तत्र मनसो निद्रायाश्च करणत्वेन तजन्यपदार्थापस्थितिरूपोपनयस्थाकरणत्वादित्यत आह, 'संशय-खप्नौ विति प्रागुक्रमंशय-खनौ वित्यर्थः, 'न प्रमे' न विशिष्टप्रत्यक्षरूपौ, किन्तु स्मरणदिरूपधर्मिज्ञान-विशेषण ज्ञानरूपौ, विशेषण-विशेष्य- (१) तथाच प्रमाणान्तरतापत्तेरित्यस्य प्रत्यक्षविजातीयविशिचपराम- रूपप्रमाकरणतापत्तरित्यर्थी वाच्य इति भावः ।

·तत्त्वचिन्तामणी ०७० शयः तच्च सामान्ये विशेषे वेति। वस्तुतस्तु धूमत्वपूर- स्कारेण व्याप्तिस्मरणे पक्षधर्माताज्ञाने चानुमिति- भवत्येव। ननु भावोभावो वा उभयथापि प्रमेय- पोलौकिकमविकर्षसत्त्वे एव तयोः प्रत्यक्षरूपत्वादिति भावः । निद्रादेः' निद्रादिजन्यपदार्थीपस्थितेः, 'न प्रमाणन्तरत्वं न विशिष्ट- प्रत्यचमितेरसाधारणकारणत्वं, तथाच हेत्वभावादेव न व्यभिचार इति भाव इति सम्प्रदायविदः । सजवस्तु नन्वेतादृशनियमे निद्रादिजन्यपदार्थोपस्थितेरपि संशय-स्वप्नकरणवापत्तिरित्यत आह, 'संशयेति, 'न प्रामाणा- नारत्वं न प्रमाणन्तरत्वप्रसङ्गः न मंशय-खप्रकरणत्वप्रसङ्ग इति यावत्, शेषं पूर्ववदित्याहुः। तदुभयमप्यमत् । 'संशय-खो तु न प्रमे' इत्यभिधानस्यानुपयुक्रत्वापत्तेः निद्रादिजन्यपदार्थोपस्थितेन संशय- खप्रामाधारणकारणवमित्यस्यैव वकुमुचितत्वात् तन्मये ज्ञानलक्षण- मविकर्षस्य प्रत्यक्षाजनकतया तयोविशिष्टप्रत्यक्षरूपत्वेऽपि निद्रादि- जन्यपदार्थापस्थितौ तदसाधारणकारणत्वासम्भवात् । वस्तुतस्तु प्रागुतसंशय-खप्नस्थले वहिरिन्द्रियलौकिकसत्रिकर्षे विनापि वाह्यार्थविषयकविशिष्टप्रत्यक्षजनने तृप्तशक्रिकेन मनसा प्रकृतेऽपि तेन विना विशिष्टप्रत्यक्षं जनयितव्यं(१) केन वारणोयं । (१) विशिष्प्रत्यक्षजननमिति ख० ।

·परामर्श 898 मित्यच भावत्वाभावत्वयार्थाप्यत्वावच्छेदकयोरग्रहा- दनुमानं न स्यात् तदन्यान्यत्वरूपस्यान्यतरत्वस्य लिङ्गत्वाभावादिति चेत्। न। भावत्वाभावत्वान्यान्य- न ह्यापत्तिभिया सामग्री कार्य नार्जयिष्यति। न च वहिरिन्द्रिय- व्यापार विमा मनसा वाद्यार्थविषयकविशिष्ट प्रत्यक्षजनने दोषस्य मह- कारितया प्रकृते दोषाभावादेव न तेन विशिष्ट प्रत्यक्षजननसम्भव- इति वाच्यं । दोषं विनापि स वृक्षः संयोगवान वेतिकोटिबयप्र- मारूपसंप्रयजनने दोषस्य व्यभिचारादित्यताह, 'संशयेति लौकि- कसत्रिकर्षाजन्यसंशय-स्वप्नौ वित्यर्थः, 'न प्रमे' न विशिष्ट प्रत्यक्षरूपौ, किन्तु स्मरणाद्यात्मकर्मिज्ञान-विशेषणज्ञानरूपो, 'निद्रादेरिति पञ्चमौ निद्रादिसहकारादित्यर्थः, 'प्रमाणन्तरत्वं' मनसः प्रमाणत्वं मनमो वहिरिन्द्रियलौकिकमनिकर्ष विना वाह्यार्थविषयकविशिष्ट- प्रत्यक्षकारणत्वमिति यावत् । यद्दा 'निद्रादेरित्यस्यैव 'निद्रा' मेयामनःसंयोगः, तस्य 'श्रादिः' कारणं, इति व्युत्पत्च्या मनस- इत्यर्थः । 'न चेति, इन्द्रियामन्त्रिपष्टे धूमे इति शेषः, 'तवापीति, धूमो वहिव्याप्य इति विशिष्टस्मरणाद्यभावदशायामिति शेषः, 'तड्याप्यत्वानुभावकेति तद्धमे वहिव्याप्यत्वानुभावकाभावादित्यर्थः, तच मानसस्य त्वयाननौकारात् विशिष्टव्यवहारं प्रति च विशिष्ट- ज्ञानस्य हेतुत्वादिति भावः । 'व्याप्यत्वानुमानादिति खण्डशः धूमत्वत्वादिना धूमत्वादौ वहिव्याप्तिव्याप्यत्वस्मरणस्य धूमवत्वादिना ·१० तत्त्वचिन्तामणौ धर्मवत्वस्य तत्र लिङ्गत्वात्, एवं धूमालोकान्यतरत्व- मपि लिङ्गम्। अथ यद्यतिरेकज्ञानं यदुत्पत्तिप्रति- बन्धकं तत्तनिश्चयसाध्यं तथाच पक्षधर्मस्य व्याप्य- नमे धूमत्वादिमत्तास्मरणस्य च सत्त्वात्, यदा तु न तादृशस्मरणं तदा असंसर्गाग्रहादेवेति भावः । न च तन्मत दति, वझिव्याप्ति- व्याप्यधूमत्ववान् स धूमः वहिव्याप्तित्याप्यं धमत्वं नझूमे इति विधि- हस्मरणाभावात् तद्भूमस्यामन्त्रिकष्टत्वेन प्रात्यक्षिकतादृशविशिष्टपरा- मर्मस्थासम्भवात्, तथाच भवन्मत एव तादृशविशिष्टपरामर्शविरह- दशायां तादृशविशिष्टव्यवहारो न स्यादिति भावः । व्याप्यताव- छेदकप्रकारकव्याप्तिज्ञानाभावात् वहिव्याप्यवानयमिति शाब्दादि- जानजन्यानुमितौ खमते व्यभिचारमुद्धरति, 'श्रत एवेति यत एवातौन्द्रियादौ व्यभिचारात् विशिष्टज्ञानं न कारणं अपितु व्याप्यतावच्छेदकयद्यविच्छेदेन व्याप्तियहस्तत्प्रकारकपक्षधर्मताज्ञानं कारणं अत एवेत्यर्थः, वहिव्याप्यवानयमिति शाब्दज्ञानोत्तरमिति घोषः, 'व्याप्तिज्ञानवत इति व्याप्तिस्मरणवत इत्यर्थः, अत्र वझिव्याय- त्वस्यैव वहिव्याप्यतावच्छेदकस्य प्रकारत्वादिति भावः । पर्वतीयधूम- इति धूमवरूपेण धूमे पर्वतवचे ज्ञाते इत्यर्थः, वहिव्यायः वहि- याप्यो धमः, 'अयं न वा' पर्वतवान वा, अस्मन्मते च वहिव्याप्यो धर्मः पर्वतवान् इति विशिष्टनिश्चयाभावाच तदानौमनुमिति- रिति भावः । 'मरणे विद्यमाने' धर्मितावच्छेदकप्रकारकर्मिमरणे ·परामर्शः। १८९ भेदशानमनुमितिप्रतिबन्धकम् श्रतो व्याप्याभेदनानं तहेतुः सिध्यतीति चेत्। न। धूमत्वपुरस्कारेण व्याप्ति- मरणे पक्षधर्माताजाने च सति विशेषदर्शनाव धूमे विद्यमानेऽपौत्यर्थः(१), 'धूमत्वज्ञानस्य' धूमवरूपेण धूमे पर्वतवत्ता- निश्चयस्य, 'विशेषदर्शनत्वेन' व्यावर्त्तकधर्मदर्शनलेन, 'संशयाभावात्' संभयस्थासम्भवात्, 'अन्यथेति व्यावर्तकधर्मदर्भने सत्यपि यदि तत्र संशयस्तदेत्यर्थः, संशयानन्तरमिति भेषः, 'परामोऽपि कुतो न स्थादिति तव वहिव्याप्यो धूमः पर्वतवानिति विशिष्टनिश्चयस्था- पत्तेः यैव ममानुमितिमामयौ तस्या एव तव परामर्शसामग्री- वादित्यर्थः, तस्मात्तत्र संशयो न जायते किन्तु विशिष्टनिश्चय एव जायते ततोऽनुमितिरिति वयापि खौकरौयमिति भावः । ननु मम विशिष्टपरामर्थस्थापि आपत्तिर्नास्तौति संशयस्य प्रतिबन्धक- बादित्याशङ्कते, 'संशयेन प्रतिबन्धादिति, न विशिष्टपरामर्शाप- त्तिरिति शेषः । 'तुख्यमिति ममाप्यनुमितिं प्रति संशयः प्रतिबन्धकः सुवच इत्यर्थः, एतच्चाभ्युपगमवादः तादृशसंशयस्यानुमितिं प्रत्य- तिरिक्तप्रतिबध्य-प्रतिबन्धकत्वकल्पने गौरवात् । वस्तुतस्तु विशेषदर्शन- मत्त्वात् संभय एव न जायत इत्यचैव निर्भरो बोध्या, अत एव नवागते, 'न चेति, 'सामान्यनिश्चयस्थेनि धूमवरूपमामान्यधर्म- (१) संशयं प्रति धर्मितावच्छेदकप्रकारकर्मिज्ञानं कारणमिवभि- प्रवाह, धर्मितेति । 61 ·४२ নবনিময়ী व्याप्यभेदज्ञानं किन्तु अनुमितेरेवोत्पत्तिः तत्सामग्री- सत्वात् अतो व्याप्यभेदनानं नानुमितिप्रतिबन्धक येन व्याप्याभेदज्ञानं तहेतुः स्यात्। न च धूमत्वप्रकारेण धर्मितावच्छेदककनिश्यस्येत्यर्थः, 'सामान्यसंशयेति धूमवरूपसामा- न्यधर्मधर्मितावच्छेदककसंशयेत्यर्थः, 'निवर्तकत्वात्' प्रतिबन्धकत्वात्, तत्मत्त्व इति शेषः, 'धूममामान्ये' धूमत्वावच्छिन्ने, “विशेषसंशय- इति वहिव्याप्यधूमवरूपविशेषधर्मावच्छिन्नविशेष्यताकमंशय इत्यर्थः, 'विशेषनिश्चयेति तादृशविशेषधर्मावच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चयेत्यर्थः, 'निवर्त्तनीयः' प्रतिबध्यः, 'धूमविशेष' वहिव्यायधूमत्वावच्छिन्ने, 'संशयनिरामार्थमिति पर्वतसंशयानन्तरमनुमितिनिरामार्थमित्यर्थः, 'पृथगिति वहिव्याप्यो धमः पर्वतवान् इति विशिष्टनिश्चय एवा- नुमितिहेतुळच्यः इत्यर्थः । 'यत्र हौति यद्धर्मावच्छिन्ने हौत्यर्थः, 'तत्र' तद्धर्मावच्छिन्ने, ‘तच' तद्धर्मावच्छिन्ने तमंशयात्मकज्ञानञ्च, 'मामान्ये विशेषे वेति तद्धर्मावच्छिन्ने तद्धर्मघटितविशेषधर्मावच्छिन्ने वेत्यर्थः, तथाच सामान्याभाव-तड्याप्यादिबुद्धेः सामान्यघटितविशेष- वत्ताबुद्धिप्रतिबन्धकत्ववत् सामान्यधर्मधर्मितावच्छेदककतड्यावर्तक- धर्मवत्ताज्ञानमपि(१) मामान्यघटितविशेषधर्मधर्मितावच्छेदककतद- ताबुद्धिं प्रति प्रतिबन्धकं भूतलं घटाभाववदिति निश्चये भूतलं घटवदिति ज्ञानवत् नौलभूतलं घटवदिति बुद्धेरप्यनुदयात्, तड्या- (१) त ह्यावर्तकधर्मदर्शनमपौति ग० ।

·परामर्शः। १८ व्याप्तिस्मरणपक्षधर्माताग्रहे इयं धूमव्यक्तिर्वहिव्याप्या नेति भ्राम्यतोऽनुमित्यापत्तिरता विशिष्टज्ञानं हेतुरिति वाच्य। धूमत्वस्य विशेषस्य दर्शनेन तादृशम्रमानुत्पत्तोः वस्तुतस्तु वर्तकधर्मश्च तदत्यन्ताभावः, तदत्यन्ताभावव्याप्यः, तदत्यन्ताभावो यद्धर्मावच्छेदेन रहौतः स धर्मः, तद्वदन्योन्याभावः, तबदन्योन्या- भावव्याप्यः, तइदन्योन्याभावो यद्धविच्छेदेन ग्टहीतः स धर्मः, तादाम्यसम्बन्धेन तदत्ताबुद्धौ त दादिदर्शनमपि बोध्यं । न च तथापि वहिव्याप्यः पर्वतवान वेति मंशये न किमपि बाधकं तत्र धर्मितावच्छेदके धमत्वाप्रवेशादिति वाच्यं। तादृशसंशयसत्त्वेऽनुमिते- रिष्टत्वात् वहिव्याप्यो धूमः पर्वतवानिति विशिष्टनिर्णयदशायां तादृशसंशयस वेप्यनुमितेस्वयाप्यभ्युपगमादिति भावः । 'अन्यथेत्यादिग्रन्थोऽन्यथैव योजनौयः, तथाहि 'अन्यथा' धमला- वच्छिन्नविशेष्यक-पर्वतवत्तानिश्चयो यदि व्यावर्त्तकधर्मदर्शनत्वेनापि न वहिव्याप्यधमत्वावच्छिन्नविशेष्यक-पर्वतसंशयाभावप्रयोजकः तदा, 'परामर्शाऽपौति वहिव्याप्यो धूमः पर्वतवानिति विशिष्टनिश्चयो- ऽपीत्यर्थः, 'कुतो न स्यादिति वहिव्याप्यो धूमः पर्वतवान्न वेति संशयाभावाप्रयोजकः कुतो न स्यादित्यर्थः । अथ विशिष्टनिश्चयस्य तादृशमंशयनिष्ठप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदकाश्रयत्वात् न तादृशसंशयाभावाप्रयोजकत्वमिति चेत्, तर्हि धूमः पर्वतवानिति निथयस्थापि तदाश्रयत्वात् तस्थापि न तादृशसंशयाभावाप्रयोजकत्व- मित्याह, 'मंशयेन प्रतिबन्धादिति संशयनिरूपितप्रतिबन्धकता- ·वाचचिन्तामणे तचामुमितिसझावादेव अन्यथा निश्चयसामग्यां सत्या धमानन्तरं परामर्श एव कुता न भवति । अस्तु वा व्याप्यतया पक्षधर्मतया चावगतस्य भेदाग्रह एवानु- बच्छेदकाश्रयत्वादित्यर्थः । तत्र तादृशसंभयप्रतिबन्धकतावच्छेदक- वत्त्वमेवामिद्धमित्यभिप्रायेणते, 'न चेति, 'मामान्यनिश्चयस्येति पूर्ववत् धमसामान्ये संगयो मा भूत् तमत्त्वे धूमवावच्छिन्नविभे- व्यकसंभय एव न जायते स धूमत्वावच्छिवविशेष्यकसंशयाभावस्यैव प्रयोजक इति यावत्, ‘एवकारात् वहिव्याप्यधूमलावच्छिन्नविशे- यकसमयाभावस्य व्यवच्छेदः, “विशेषसंभयवेत्यादि व्याख्यातार्थक, 'धूमविशेषे संशयनिरामार्थमिति पृथक् व्याप्तिनिश्चयो धूमविशेषे मंत्रयनिरामार्थमवश्यं वाच्य इति योजना, 'पृथक् व्याप्तिनिश्चयः' वकिव्याप्यो धूमः पर्वतवानिति निश्चयः, 'धूमविशेषे संभयनिरा- साथै' वहिव्याप्यधूमत्वावच्छिन्नविशेष्यकसंशयाभावप्रयोजक, प्रधान- कर्मतया विकारकर्मतया वा न प्रथमा “दुहादेर्गौणक कर्मत्याद्यनु- मासनात्, ‘या होत्यादिग्रन्थोऽपि पूर्ववत् । ननु तथापि यच प्रथम वहिव्याथो धूमः पर्वतवान वेति संशयः ततः पर्वतो धूमवानिति निसयः तत्रानुमित्यापत्तिद्धारा संशयस्यैव व्याप्यतावच्छेदकप्रकार- कण्याप्तिनिश्चयवादित्यखरमादिष्टापत्तिमाह, 'वस्तुतस्विति, ‘स्मरणे' निधये। केचिनु अनुमितिमामय्या बलवत्त्वात् म तादृशसंशयसम्भव- इत्याच, 'वस्तुतस्विति, 'धूमलपुरस्कारेणेति, धर्षितावच्छेदकाका- ·परामर्शः। न! मितिहेतुः परामर्शहेतुतया तस्यावश्यकत्वात् । अत- स्वासनिकृष्टधूमज्ञानादप्यनुमितिः। न चैवंगौरव, सदा विशिष्टज्ञानानुपस्थितेः। न च जनकज्ञानाविरोधिनो रकर्मिज्ञानस्य संशयहेततया तस्य प्रथममावश्यकत्वादिति भावः । 'पक्षधर्मताज्ञाने' धूमवरूपेण पक्षप्रकारकज्ञाने, 'अनुमितिर्भवत्ये- वेति, 'एवकारोभित्रक्रमे अनुमितिरेव भवति न तु मंशयः अनु- मितिसामय्या बलवत्त्वादित्यर्थः । न च धूमवरूपेण पक्षप्रकारक- ज्ञानदशायामेव संशयसम्भव इति वाच्यं । प्रतिबन्धकाभावस्य का- यंसहभावेन हेतुतया तदानौं संशयासम्भवादिति भावः, इति व्याचक्रुः। तदमत्। धूमवरूपेण पक्षप्रकारकनिश्चयात् पूर्व संशय- सम्भवात् । मित्रास्तु भवत संशयः भवतु च तबिरासार्थ(१) कचिदिशिष्ट- निश्चयोऽपेचितः तथापि धूमवरूपेण व्याप्तिस्मरणे तेन रूपेण पक्षधर्मताज्ञाने चानुमितिर्भवत्येव यत्र न संशयस्तचैव तादृशज्ञान- इयादनुमित्युत्पत्तेः तावतैव सिद्धं नः ममौहितमित्याह 'वस्तु- तस्वितीत्याहुः । 'मबिति(र), इदमिति पक्ष:() पूरणीयः, 'भावो वा' भावत्व- (१) संशयानन्तरमनुमितिनिरासार्थमित्यर्थः । (२) मन्वित्यादिना मैयायिकशङ्का । (३) नौलत्वेन प्रतीयमानस्य तमसः पक्षवमिति भावः ।

·तत्वचिन्तामणौ ज्ञानस्याप्रतिबन्धकत्वात् भेदग्रहो न प्रतिबन्धक इति वाच्यम्। अभेदज्ञानस्याजनकत्वात् त्वयापि लिङ्गपरा- वद्या, 'प्रभावो वा' अभावत्ववदा, 'प्रमेयं' प्रमेयत्वव्याप्यवत्, ‘भाव- साभावत्वयोरिति धर्मपरो निर्देशः भावत्ववाभावत्वत्वरूपव्याप्यता- वच्छेदकप्रकारकव्याप्ति-पक्षधर्मातानिश्चयाभावादित्यर्थः, 'अनुमान' अनुमितिः, ननु तत्र भावाभावान्यतरत्वप्रकारेण भावाभावान्यतरत्व- निष्ठप्रमेयत्वव्याप्तिज्ञानात् तेन रूपेण तस्य पक्षधर्माताज्ञानाच्चानु- मितिः फलबलेन तादृशज्ञानकल्पनादित्यत पाह, 'तदन्यान्य- बेति भावभिन्नत्वे मति प्रभावभिबो यस्तदन्यत्वरूपस्य भावाभावा- न्यतरत्वस्येत्यर्थः, 'लिङ्गत्वाभावादिति, अप्रमिद्धेरिति भावः । 'भाव- खाभाववेति भाववाभावत्वान्यतरधर्मरूपेण भावत्वाभावत्वान्यतर- धर्मनिष्ठव्याप्ति-पक्षधर्मताज्ञानादेव तत्रानुमित्युत्पादात् फलवलेन नादृशज्ञानकल्पनादित्यर्थः, ‘एवमिति, 'लिङ्ग लिङ्गतावच्छेदक, यत्रायं धूमवान् वा पालोकवान् वा उभयथापि वझिवाप्यवानिति ज्ञानानन्तरमनुमितिस्तत्रापि धूमालोकान्यतरत्वरूपेण धमालोका- न्यतरमिष्टव्याप्ति-पक्षधर्मतानिश्चयादेवानुमितिः फस्लवलेन तादृश- ज्ञानकल्पनादित्यर्थः, 'यड्यतिरेकज्ञानमिति यद्धर्मावच्छिन्नविशेष्य- कयद्धर्मावच्छिन्नवद्भेदज्ञानत्वावच्छिन्नमित्यर्थः, 'तनिश्चयसाध्यमिति मद्धर्मावच्छिन्नविषयतानिरूपिततद्धर्मावच्छिन्नविषयतामालिनिश्चय- स्वावच्छित्रकारणताप्रतियोगिककार्यतावदित्यर्थः 'पक्षधर्मस्थेति पक्ष- ·पराम। OCS मर्श ताहशस्य प्रतिबन्धकत्वस्वीकाराच। अथ गोत्वं मधुरत्वावान्तरजातिवा लिङ्ग न स्यात् तहतधान्तर- तावच्छेदकावच्छिन्नपक्षवत इत्यर्थः, 'व्याप्यभेदज्ञानमिति साध्यव्या- प्यहेतौ भेदज्ञानमित्यर्थः, 'व्याप्याभेदज्ञानमिति साध्यव्याप्यत्वाव- च्छिन्ने पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नवतोऽभेदस्य पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न- वत्त्वरूपस्य ज्ञानं माध्यव्याप्यत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितपक्षता- वच्छेदकावच्छिन्नवदिषयताशालिनिश्चयत्वावच्छिवमिति यावत्, यथाश्रुते सिद्धसाधनापत्तेः, एवमग्रेऽपि, 'पक्षधर्मताज्ञाने' पक्ष- प्रकारकनिश्चये, “विशेषदर्भमात्' व्यावर्त्तकधर्मदर्शनात्, पक्षस्यैव पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नवझेदव्यावर्त्तकवादितिभावः, 'धमे व्याय- भेदज्ञान' धूमवावच्छिन्ने वझिव्याप्यत्वावच्छिन्नविशेष्यकपक्षवझेद- ज्ञानमिति यावत्, 'श्रत इति, 'व्याप्यभेदज्ञान' साध्यव्याप्यहेतुत्वाव- च्छिन्ने पक्षवतेंदज्ञानं, खाभावेतरसकलकारणमत्त्वे यत्मत्त्वे कार्या- नुत्पादस्तस्यैव प्रतिबन्धकत्वादिति भावः । ननु धूमत्वावच्छिन्न- विशेष्यक-पचप्रकारकनिश्चयस्य धूभन्वावच्छिबविशेव्यक-पक्षवझेद- प्रकारकनिश्चयं प्रत्येव विरोधितया तत्मत्त्वेऽपि वहिव्याप्यधूमलाव- छिन्नविशेष्यक-पक्षवनेदप्रकारकधमे वाधकाभाव इति भ्रमेणग्रहाते, 'न चेति, 'पक्षधर्मताग्रहे' पक्षप्रकारकनिश्चये, विद्यमानेऽपौति शेषः, 'इयमिति वहिव्याप्यधूमव्यक्तिरिय पर्वतीया नेति योजना, भ्राम्यतः' धमे बाधकविरहवतः, 'अनुमित्यापत्तिः तदनन्तरमनुमित्यापत्तिः । धमं निराकृत्य समाधने, 'धूमत्वस्येति, घटितत्वं षष्ठ्यर्थः, धूम- ·(९ तवचिन्तामय स्थाभावात् स्वत एव तस्य विलक्षणत्वात् इति चेत् ।न। व्यक्तरेव तब प्रकारत्वात्, न हि गौ!त्वमिति ज्ञानयो- बघटितविशेषस्येत्यर्थः, 'दर्शनेन' विशेष्यतावच्छेदकतया भानेन, 'तादृशधमेति, सामान्यधर्मावच्छिन्नविशेष्यक-तड्यावर्तकधर्मवत्ता- निश्चयस्य सामान्यघटितविशेषधर्मावच्छिचविशेष्यक-तविश्वयं प्रत्यपि विरोधित्वात् । न च तथापि वडिव्याप्यः पर्वतवाति भ्रमे बाध- काभावः तत्र धूमत्वस्य विशेष्यतावच्छेदकस्याप्रवेशादिति वाचं । नादृश्चममत्वेऽनुमितेरिष्टत्वात् वझिव्याप्योधूमः पर्वतवानिति नि- त्यसत्वे वहिव्याप्यः पर्वतवानेति भ्रमेऽप्यनुमितेस्वयाप्यन्युपगमात्, एवं यत्र प्रथमं वहिव्याप्योधूमः पर्वतवान्ने ति भ्रमः ततो धूमः पर्वतवानिति निश्चयस्तचाप्यनुमितिरिष्ठैवेति भावः । पूर्व 'यत्र होत्यादिना सामान्यधर्मावच्छिन्नविशेष्यकतव्यावर्त्तकधर्मदर्शनस्य मा- मान्यघटितविशेषधर्मावछिनविशेष्यकतत्संशयं प्रत्यपि विरोधित्व- मुक्त पत्र तु तादृशनिश्चयं प्रतीत्यतो न पौनरुज्यं । 'अन्यथेति यदि मामान्यधर्मावच्छिन्नविशेष्यक-तड्यावर्तकधर्मदर्शनस्य न मामान्य- घटितविशेषधर्मावच्छिन्नविशेष्यक-तनिश्चयप्रतिबन्धकत्वं तदेत्यर्थः, 'निषयमामय्यां' विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयादिरूपविशिष्ट- परामर्शमामय्या, 'धमानन्तरमिति पाठः धूमो न पर्वतवानिति धूमत्वधर्मितावच्छेदककभ्रमानन्तरमित्यर्थः, विशिष्टपरामर्श एवेति(र), (१) विशिलपरामर्श रवेत्यत्र परामरवेति पाठः परमामधादर्श पुत. केषु वर्तत इति ।

·परामशः। रविशेषः, अन्यथा गोत्वमिति ज्ञानस्य निर्विकल्य- कत्वापत्त्या व्याप्यत्वग्रहे परामर्श चानुपयोमात् गबेल- रात्तित्वे सति सकलगोत्तित्वं गोत्वत्वमित्यनुभवाच्च। वडिव्यायोधमः पर्वतवानिति विशिष्टपरामर्श एवेत्यर्थः, तथाच धूमवरूपसामान्यधर्मावच्छिन्नविशेष्यक-पर्वतवतेंदग्रहानन्तरं यथा न तद्घटितविशेषधर्मावच्छिन्नविशेष्यक-पर्वतवत्तानिश्चयः तथा तादृ- शसामान्यधर्मावच्छिन्नविशेष्यक-पर्वतवत्तानिश्चयानन्तरमपि न तद्- घटितविशेषधर्मावच्छिन्नविशेष्यक-पर्वतवद्धेदवत्तानिश्चय इति भावः । अभ्यपगमवादेनाह, 'अस्तु वेति, 'व्याप्यतयेति व्याप्यतावच्छेदक- रूपेण माध्यव्याप्यतयावगते पक्षवत्तयावगतस्य भेदाग्रह इत्यर्थः । कल्पनालाघवं हेतमाह, 'परामर्थहेतुतयेति। न चैवं ययतिरेक- ज्ञानमित्यादिव्याप्तिवलादेव विशिष्टपरामर्शवेन हेतुत्वमिद्धिरिति वाचं। यत्त्व-तत्त्वयोरननुगमात् उभयवादिसिद्धदृष्टान्ताभावाच्च तयातेरसिद्धेः। न च व्यतिरेकेण दृष्टान्तः सुलभ इति वाच्यं । माध्यस्थाप्रमिया(१) व्यतिरेकदृष्टान्तस्याप्यसम्भवादिति भावः । 'श्रम- त्रिष्टधूमज्ञानादपौति धूमेन्द्रियसन्त्रिकर्षविरहदशायामपि धूमल- रूपेण साध्यव्याप्यत्व-पक्षवत्त्वस्मरणदनुमितिरित्यर्थः । खण्डशः (१) वहिव्याप्यधूमत्वावच्छिन्नविशेष्यक-पर्वतवत्तानिश्चयत्वावच्छिनजनक- तानिरूपिवजन्यत्वरूपसाध्यासियेत्यर्थः । 62 ·तापचिन्तामो म चैवमनवस्था, तदितराहतित्वे सति तदृत्तित्वस्यानु- भवेनापसापासम्भवात्। इति श्रीमहङ्गेभोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणौ अनुमानास्यद्वितीयखण्डे परामर्शपूर्वपक्षः । 'गौरवमिति कारणतावच्छेदकारीरगौरवमित्यर्थः, विशिष्टपरा- मलमपेक्ष्य यथोकभेदायहत्वस्य गुरुत्वादिति भावः । 'तदेति धूमेन्द्रियमत्रिकर्षविरहदशायामित्यर्थः, 'अनुपस्थितेः' अनुपपत्तेः, नथाचानायत्या गौरवमप्यास्त्रीयत इति भावः(१)। 'भेदग्रहः' व्याप्यतावच्छेदकप्रकारेण माधव्याप्यतयावगते पचवतेंदग्रहः ।. 'अभेदज्ञानस्थर) माध्यव्याप्यत्वविशिष्ट तौ पक्षवदभेदप्रकारकनिश्च- यस्य तादृहेतौ पचप्रकारकनिश्चयस्येति थावत्, 'जनकासात्' बनकवासम्भवात्, तथाचानायत्या कारणीभूतज्ञानाविरोधिनोऽपि (१) मनु यत् यस्य प्रतिबन्धकं ज्ञानं सत् तस्य जनकीभूत ज्ञानविघटक भवतीति व्याप्तिबलात् सादृशभेदज्ञानं नानुमितिप्रतिबन्धकं स्यादि- बत पाह मूले न चेति । (२) ननु तादृशभेदज्ञानं यदि नानुमितिप्रतिबन्धकं तदा तत्सत्त्वे धनु- मितिरेव कुतो न स्यात् तत्र विशिनियरूपकारणामाबादतो भानुमित्युत्पादा इत्यत पार पहचानस्येति ।

·परामर्श तादृशभेदचानस्य प्रतिबन्धकाखमाखौयत इति भावः । अतव्याने- यभिचारमप्याह, 'वयापौति, 'तादृशस्य' कारणीभूतशानाविरो- धिनो यथोक्तभेदयहस्य(१) । 'अथेति यदि र यायतावच्छेदक- प्रकारेण व्याप्तिजानं व्याप्यतावच्छेदकप्रकारेण पक्षधर्मतावानं व्याप्यतावच्छेदकप्रकारेण व्याप्यतयावगते पक्षवतेंदग्रहाभावो वानु- मितिहेतुः तदा गोत्व-मधुरत्वावामरजातिलिङ्गकानुमितिर्न स्था- दित्यर्थः,(२) जातिपदं धर्मपरं, सच धर्मः परेषामखण्डोपाधिः अस्माकं जातिरेवेति फलतो न कश्चिविशेषः। 'धर्मान्तरेति अनतिप्रसाधर्मान्तरेत्यर्थः। न गोवे गोपदप्रवृत्तिनिमित्तव- मेव तादृशोधर्मः सभवतीति वाच्यं। पृथिवौवस्थापि गोपदप्रति- निमित्ततथा तस्यातिप्रमकत्वात् मधुरत्वावान्तरजातस्तदसम्भवाञ्च, अत एव पृथक् तदुत्कीर्तनं । नन्वेवं भवन्मतेऽपि कथं तस्य गवा- दावितरव्यावृत्तिसाधकत्वमत पाह, 'खतएवेति खरूपत एवेत्यर्थः, अस्मत्रय इति शेषः, 'विलक्षणत्वात्' व्यावर्त्तकत्वात् । 'व्यक्तरेवेति गोत्वाद्यवछिनगवादिव्यारेवेत्यर्थः, समवेतत्वसम्बन्धेनेति भेषः, 'प्रकारत्वात्' अनतिप्रसकधर्मत्वात्। मनु समवेतवस्य सम्बन्धले मानाभाव इत्यत शाह, 'महौति, समवेतत्वसम्बन्धन गोवे गोप्रका- रकत्वस्यैव तत्र विशेषत्वादिति भावः । ननु गौरिति ज्ञाने गोलं (९) तथाच यत् यस्य प्रतिबन्धकोभूतं ज्ञानं भवति तत् तस्य जनकीभूत- धानविघटकं स्यात् इति व्याप्तौ परामर्शप्रतिबन्धके भेदग्रह परा. मर्शजनकधानविघटकवाभावात् व्यभिचार इति भावः । (२) गोवादे खरूपतो भागमित्यभिप्राय इति ।

·९२ सत्यचिन्तामणौ प्रकार: गोत्वमित्या तुन तथेत्येव विशेष इत्यत पाह, 'अन्यथेति, 'थाप्यत्वग्रह इति गोवघटितव्याप्यत्वग्रहे तादृशव्याप्यत्वविशिष्टवत्ता- परामर्थे चानुपयोगप्रसङ्गादित्यर्थः, विशेषणतावच्छेदकप्रकारक- शानविधयैव तत्र तस्य उपयोगादिति भावः । ननु गोनिष्ठाभावा- प्रतियोगित्लादिगर्भव्याप्यत्वग्रहे तादृशव्याप्यत्वविशिष्टवत्तापरामर्श च विशेषणज्ञानविधयैवास्मन्नये तस्योपयोग इत्यत पाह, 'गवेतरेति, गोवृत्ति गोलमित्येव पाठः, तथाच गवतरासमवेतत्वे सति सकल- गोसमवेतत्वमेव तत्रानतिप्रसको धर्मस्तस्यानुभवसिद्धत्वेनापहवासम्भ- वादिति भावः । न चैवमिति, ‘एवं' गोत्वेऽपि अनतिप्रमनधर्म- खौकारे, 'अनवस्थेति तत्रापि धर्मान्तरखीकारेनवस्थेत्यर्थः, 'अनु- भवेनेति अनुभवसिद्धवेनेत्यर्थः, तथाच प्रामाणिकलादनवस्थेयं न दोषायेति भावः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानास्यदितौयखण्डरहस्ये परामर्थपूर्वपक्षरहस्यं ।

·अथ परामर्शसिद्धान्तः। अत्रोच्यते अयमालाको धूमो वा उभयथापि वह्नि- व्याप्य इति ज्ञानं ततोऽनुमितिः। न च धूमत्वेनालोक- त्वेन वा तच निश्चयः। अथ तदन्यान्यत्वमेव तच लिङ्गं। न च तदज्ञानदशयामनुमितिदर्शनात् .न तथेति वाच्यं । धूमालोकान्यान्यत्वज्ञानं विना तवापि तत्र व्याप्यत्वानिश्चयेन तदर्थं तद्दोधावश्यकत्वादिति चेत्। अथ परामर्शसिद्धान्तरहस्य। यत्रायं पक्षः व्याप्यत्वसम्बन्धेन संयोगसम्बन्धेन वा वहिः साध्यः तादाम्यसम्बन्धेनालोको धूमो वा हेतुः तचायं धूमो वा श्रालोको वा उभयथापि वहिव्याप्य इति व्याप्यतावच्छेदकधूमलादिप्रकारक- मंशयात्मकव्याप्यतावच्छेदकतादात्म्यसंसर्गकवहिव्याप्यप्रकारकज्ञानाम- न्तरमपि व्याप्यत्वादिसम्बन्धेन बहेरनुमितिः परस्थाप्यभिमता सा कथं स्थात् व्याप्यतावच्छेदकधमत्वादिप्रकारकव्याप्ति-पक्षधर्मतानिश्चय- विरहादिति समाधत्ते, 'त्रयमिति, 'त्रालोको धूमो वेति, पत्र तादाम्यसम्बन्धेनालोकादिरेव कोटिः, 'इति ज्ञानमिति इत्या- कारकं व्याप्यतावच्छेदकतादात्म्यसम्बन्धेन पचे वहिव्यायप्रकारक- ·888 सत्त्वचिन्तामो नाम हि धूमालोकान्यान्यत्वं धूमान्यान्यत्वं वा व्याया- वच्छेदकं, गौरवात् व्यभिचारावारकविशेषणवत्वाच, किन्तु धूमत्वादिकं, तञ्च तच सन्दिग्धमेव । ननु तद- न्यान्यदहिव्याप्यमेव व्यभिचाराभावेन व्याप्तिविरह- साधनस्य बाधितत्वात्, पुरुषस्तु तच नौलधूमवत्त्वादि- ज्ञानमित्यर्थः । न चेदवावच्छिने वहिव्याप्तिप्रकारकनिश्चयस्यैवाथ- माकारो में व्याप्यप्रकारकनिश्चयस्येति वाच्यं । “धर्मप्रकारक- निश्चयस्यैव तादाम्यसम्बन्धेन धर्मिप्रकारकनिश्चयाकारखात्। अत एव गोलप्रकारकज्ञानस्येव तादाम्यसम्बन्धेन गवादिप्रकारकज्ञामस्थापि अयं गौरित्याकार इति मर्वजनसिद्धं, 'ततोऽनुमितिः' तदनन्तर- मपि व्याप्यत्वादिसम्बन्धेन वझेरनुमितिः, परस्थाभिमतेति शेषः, 'तत्र निश्चयः' तत्र व्याप्ति-पक्षधर्मतयोनिश्चयः। यद्यपि पर्वतो वहिमान् धूमादित्यत्र पर्वतो धूमवान् बालोकवान् वा उभयथापि वडिव्याप्य- वानिति व्याप्यतावच्छेदकधूमत्वादिप्रकारकसंशयात्मकपरामर्शाय- नुमितिरनुभवसिद्धा मा तन्मते न स्थादित्येव वक्तुं युक्त प्रसिद्धोदा- हरणवान्, तथापि नै:(१) तत्र तादृशसंशयात्मकपरामानन्तरं वयसमितिर्जायते इति खशास्त्रे कायलिखनात् तत्परित्यागः । 'तदन्यान्यत्वमेवेति धूमाखोकान्यतरत्वमेवेत्यर्थः, (२) 'नच लिज' तर (१) मीमांसकरित्यर्थः। (९) धूमानोकान्यान्यत्वमेवेत्वर्थ इति ग ·पराम। 881 त्यवाधिकेन निरचते,न तु व्याप्यत्वासिहोति चेत्।मा तदन्यान्धमाखोकस्वरूपमेव तञ्च व्याप्यमिति सत्यं । न च वस्तुगत्या व्याप्यज्ञानादनुमितिः, अतिप्रसङ्गात् । किन्तु व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानात्, न च तदन्या- ज्यत्वं वहिव्याप्यतावच्छेदकं, इत्युक्तम्। न चैवं तदन्या- न्यत्वादहिव्याप्यत्वमपि तब नानुमेयं व्यर्थविशेषण- बहिन्याय (१) विशेष्यतावच्छेदकं सत्पक्षधर्मताय हे विशेषणतावच्छे- दक, तथाच तत्र माध्यवहिव्यायधूमालोकान्यतरोऽवमिति ज्ञान ततोऽनुमितिरिति भावः । 'तदशानदशायामपौति धूमालोका- न्यतरत्वाचानदशायामपौत्यर्थः, 'अनुमितिदर्शनात्' तादृशमंशया- त्मकपरामर्शानन्तरं व्याप्यवादिसम्बन्धन बहेरनुमितिदर्थमात्, 'न तथा' न मध्ये तादृशज्ञानं । 'धूमालोकान्यान्यत्वज्ञानमिति पचे तादाम्यसम्बन्धेन धूमाशोकान्यतरत्वप्रकारक-धूमाखोकान्यतरवत्ता- निवयं विनेत्यर्थः, 'याप्यत्वानियेनेति पक्षे प्रत्यक्षतो वहिव्याप्यत्व- मकारक-वशिव्याप्यवत्तानिययासम्भवेनेत्यर्थः, मंगयादिनिरासा विशेषदर्शनविधया नविषयस्योपयोगादित्यभिमानः । 'धूमान्यान्यन बेति, 'वाभब्द इवार्थे, 'गौरवादिति । न चैकस्यावच्छेदकत्वापेक्षया भूमवायोकत्वधर्मइथस्यावच्छेदकत्व एव गौरवमिति वाच्च। तादृश- धर्मस्यैकत्वेऽपि बडतरभेदादिघटिततया चरमोपस्थितत्वेन च तद्- (९) बास्यं ये इति ख, ग ।

·१८८ तत्त्वचिन्तामणी त्वादिति वाच्यं । प्रत्यक्षं हि तदन्यान्यत्वविशेषदर्शना- याप्यत्वज्ञानं जनयति विशेषणज्ञान-विशेषणविशेष्यस- म्बन्ध-विशेषणविशेष्येन्द्रियसन्त्रिकर्ष-तदसंसाग्रहवि- शेषदर्शनानां सत्त्वेन वहिव्याप्यत्वप्रत्यक्षसत्त्वात्। न चैवं न प्रत्यक्षेऽपि तदन्यन्यत्वज्ञानं सहकारोति वाच्यम्। घटकधर्मइयस्यैवावच्छेदकलौचित्यात् लाघवदयसत्वेनैकत्वरूपलाधव- स्थाकिञ्चित्करत्वादिति भावः, 'व्यभिचारेति अन्यान्यत्वलक्षणव्यभि- चारावारकधर्मघटितवाचेत्यर्थः, 'मन्धिग्धमेव' सन्देहकोटिताव- छेदकमेव, तदन्यान्यत्वस्थ व्यभिचारावारकधर्मघटिततया तदन्या- न्यमिव्याप्यमेव नेत्युकमिति भ्रमेणशकते, 'नन्विति । केचित्तु वस्तुगत्या व्याप्यस्य पक्षधर्मताज्ञानं कारणमित्याशयेना- माइते, 'नन्वितौत्याः। 'तदन्यान्यदिति पाठः, 'तदन्यान्यत्वमिति पाठे तदन्यस्यान्यत्वं यत्र इति वडीहिः(१) एवमुत्तरत्र, वहिव्याप्यमेव, धूमालोकत्वरूपेण वहिव्याप्यमेव । नन्वेवं धूमालोकान्यतरस्मादिति प्रयोगे कथं नियह- इत्यत आह, 'पुरुषेति, 'नौलधूमवत्त्वादित्यचेवेति, नौलधूमनस्य व्यर्थविशेषणघटिततया तेन रूपेण व्याप्तिविरहेऽपि धूमवरूपेण व्याप्तिमत्त्वादिति भावः। भ्रमं निराकृत्य समाधत्ते, 'तदन्यान्यदिति, (२) वदन्यान्यत्वं यत्रेति बडबोधिरिति ग० । वदन्यत् बन्यत् यत इति बडबौधिरिति घ।

·परामर्श। अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां गुरोरपि तस्य विशेषदर्शनत्वेन प्रत्यक्षसहकारित्वात् तस्मात्तदन्यान्यत्वज्ञानं तप व्याप्य- ताजानोपक्षौणं न तु साक्षादनुमितिहेतुरिति, किस वहिव्याप्यवानयमिति शब्दज्ञाने व्याप्यत्वज्ञानं कार- 'व्याप्यज्ञानात्' व्याप्यस्य पक्षधर्मताज्ञानात्, ‘अतिप्रसङ्गादिति वह्नि- व्याप्योधूमः द्रव्यवान् पर्वत इत्यादिज्ञानादपि भवन्मतेऽनुमिति- प्रसङ्गादित्यर्थः, 'व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानादिति व्याप्तिग्रहविशे- ध्यतावच्छेदकोभूतो यो व्याप्यतावच्छेदकधर्मस्तत्प्रकारकपक्षधर्मता- ज्ञानादित्यर्थः । न चैवमिति, ‘एवं' धूमालोकान्यान्यत्वस्य व्याप्यता- वच्छेदकत्वाभावे, धूमत्वालोकत्वादिरूपेण व्याप्तिजानविरहदशाया- मिति शेषः, 'तदन्यान्यत्वादिति धर्मिपरो निर्देश: तादात्म्यसम्ब- न्धेन धूमालोकान्यतरेण हेतुनेत्यर्थः, 'नानुमेयं' नानुमात शक्यं, 'व्यर्षविशेषणवादिति व्यर्थविशेषणतया तस्य व्याप्यतावच्छेदकत्वा भावेन तद्यविच्छिन्नस्य व्यायघटकवादित्यर्थः, तद्धर्भावच्छिन्नस्य व्याप्तिघटकले तद्धर्मस्य व्याप्यतावच्छेदकत्वस्थाण्यावश्यकत्वात् यद्धर्मा- वछिनसमानाधिकरणभावप्रतियोगितानवच्छेदकं माध्यतावच्छेदक तस्यैव व्याप्यतावच्छेदकत्वात् इति भावः । केचित्तु 'न चैवमिति, ‘एवं' व्यर्थविशेषणत्वस्य व्याप्यतावच्छेदक- ताविघटकत्वे, धूमलादिना व्याप्तिज्ञानविरहदशायामिति शेषः, 'तदन्यान्यत्वादिति विशेषणताविशेषसम्बन्धेन धूमालोकान्यान्यत्वेन 63 ·BES तत्त्वचिन्तामणे पमित्यन्वचापि तथा। अथ वहिव्याप्यत्वमपि वहि- व्याप्यतावच्छेदकं तथाहि वहिनिरूपिता धूमादि- प्रत्येकत्तिरेव व्याप्तिव्याप्तित्वेन सकलधूमादित्ति- हेतुनेत्यर्थः, शेषं पूर्ववदित्याहुः । तन्न । धूमालोकान्यान्यत्वस्य धूम- वाद्यतिरिकत्वे भिन्नधर्मिकतया धूमप्रागभाववदवैयर्थ्यात् धूमवादि- रूपत्वेऽपि च धूमत्ववादरप्रवेशेन वैयर्थ्यविरहादिति द्रष्टव्यं । न भवत्येव तत्र तेन हेतुना वहिव्याप्यत्वानुमितिः किन्तु प्रत्यक्षत- एव तत्र व्याप्तिम्रा ते इति समाधत्ते, 'प्रत्यक्षं हौति, 'विशेषदर्शना- दिति, एतच्च मंशयोत्तरव्याप्तिप्रत्यचाभिप्रायेण, 'विशेषण-विशेष्य- सम्बन्धेति, एतच्च सम्बन्धांश लौकिकप्रत्यक्षाभिप्रायेण, यथार्थप्रत्यचं प्रति विशेषण-विशेष्यसम्बन्धस्य गुणतया तत्सम्पादनाय इदमित्यपि कश्चित् । 'विशेषण-विशेष्येन्द्रियेति, विशेषणस्य ज्ञानसत्त्वेऽपि पुनरि- न्द्रियमन्त्रिकर्षाभिधानं तदंश लौकिकप्रत्यक्षाभिप्रायेण, 'प्रत्यक्षमत्त्वा- दिति प्रत्यक्षसम्भवादित्यर्थः, इदमुपलक्षणं व्यर्थविशेषणतया तद्धर्मा- वच्छिनघटितव्यापकसामानाधिकरण्यरूपव्याप्नेलिरहेऽपि तद्भमेण माध्याभाववदत्तिवरूपव्याप्तिज्ञानेन वा अनुमितेरपि सम्भवाञ्च, न हि गुरुनय इव न्यायनयेऽपि व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानमेव कारणं अन्यथाख्यात्यनभ्युपगमो वेति ध्येवं। 'न चैवमिति, ‘एवं' गुरुतयान- वच्छेदकत्वे, 'प्रत्यक्षेऽपौति, गुरुतथा विषयितथा ज्ञाननिष्ठप्रत्यक्ष- कारणतावच्छेदकत्वासम्भवादिति भावः । 'गुरोरपोति, तस्य बुद्धे- ·परामर्शः। BEE यात्यवच्छेदिका आश्रयभेदेनावच्छेदकभेदेन च व्या- प्तिभेदादिति चेत् । न। सकलधूमादित्तिव्याप्तौ माना- भावात् यत्र वहिव्याप्यस्तव वहिरिति व्याप्तिबुद्धौ रिति शेषः, 'विशेषदर्शनत्वेनेति व्यावर्त्तकधर्मदर्शनविधया विपरौत- ज्ञानविरोधिदर्शनत्वेनेत्यर्थः, 'प्रत्यक्षमहकारित्वात्' प्रत्यक्षोपयोगिस्वात्, न तु तदन्यान्यत्वज्ञानत्वेन कारणत्वमिति भावः। तदन्यान्यत्वज्ञान- मिति पक्षे धूमालोकान्यान्यत्वप्रकारक-धमालोकान्यान्यवत्ताज्ञान- मित्यर्थः, 'तत्रेति अयमालोको धूमो वेत्यादिसंशयपरामर्शस्थल- इत्यर्थः, 'व्याप्यताज्ञानोपक्षोणमिति पक्षे वहिव्याप्यत्वप्रकारक-वहि- व्याप्यवत्ताप्रत्यक्षोपयुक्तमित्यर्थः, 'न विति, व्याप्यतावच्छेदकप्रकारक- व्याप्तिपक्षधर्मताज्ञानस्यैव भवन्मतेऽनुमितिहेतुत्वात् अन्यतरत्वस्य च गौरवादिना व्याप्यतानवच्छेदकत्वादिति भावः। इदमुपलक्षणं संशयादिसामय्याः सर्वचानावश्यकत्वेन यत्रेतरकारणभावात् संशया- घभावः तत्र धमालोकान्यतरवत्ताज्ञानमपि नावश्यकमिति मन्तव्यं। अस्तु वा गुरुरपि धर्मो व्याप्यतावच्छेदकः अस्तु वा उक्तस्थले धूमा- लोकान्यान्यवत्ताज्ञाममावश्यकं तथापि शुद्धव्याप्तिप्रकारकशाब्द- ज्ञानस्थले यभिचारान व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकव्याप्यादिज्ञानस्यैव हेततानियम इत्याह, 'किञ्चेति, 'शाब्दज्ञाने' शाब्दज्ञानजन्यानु- मितौ, 'व्याप्यत्वज्ञानं कारणमिति पक्षतावच्छेदकावछिनपचविषय- तानिरूपित-व्यायवावछिनविषयतामाखिज्ञानमेव कारणमित्यर्थः, ·तत्वचिन्तामो शाब्दव्याप्यत्वबुद्धौ च प्रत्येकत्तिव्याश्याश्रयत्वस्येव विषयत्वात् प्रत्येकवत्तिव्याप्तिज्ञानं विना तदोधाभा- वात् । अपि च यत्र धूमत्व-व्यात्योवैशिष्ट्यं प्रथममेव 'अन्यत्रापि' वहिव्याण धूमः धूमवान् पर्वत इत्यादिज्ञानोत्तरमनु- मितावपि, 'तथा' तादृशविषयताशालिज्ञानं कारणं, न तु सर्वत्र व्याप्यताच्छेदकप्रकारकव्याप्यादिज्ञानमेव कारणमिति नियमोऽत्रैव व्यभिचारादिति भावः। व्यभिचारमुद्धरति, 'अथेति, तथाच यायल- प्रकारकज्ञानस्यैव व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानत्वानियमस्य न व्यभि- चार इति भावः। ननु व्याप्ाप्यतावच्छेदकत्वे श्रात्माश्रयः इत्यत- श्राइ, 'तथाहौति, 'प्रत्येकवृत्तिः' प्रात्येकमात्रवृत्तिः, 'भकलधूमा- दौति सकलधूमालोकादिनिष्ठेत्यर्थः । ननु यत्र यत्र वहिव्याप्यस्तत्र वहिरिति प्रतीतिरेव मानमित्यत आह, 'यति, 'शाब्दव्याप्यत्वबुद्धौ चेति, 'चशब्द दुवार्थे, शाब्दवहिव्याप्यवानयमिति बुद्धवाविवेत्यर्थः । मनु प्रत्येकवृत्तिव्याप्तिज्ञानाभावदशायामपि तादृशप्रतीत्युत्पत्तेने तस्याः प्रत्येकवृत्तिव्याप्याश्रयत्वं विषय इत्यत आह, 'प्रत्येकेति, तवा- पौतिशेषः, प्रत्येकव्याप्तेमहाव्याप्यवच्छेदकत्वादिति भावः। इदमापा- ततः यत्र यत्र धूमस्तत्र वहिरित्यस्य धूमत्वावछिन्नव्याप्तिविषयकलवत् यत्र यत्र वझियाप्यस्तत्र वहिरित्यस्यापि व्याप्यत्वावविव्याप्तिविष- यताकत्वस्थ सर्वानुभवसिद्धत्वात्, न तस्य धूमादिसमानाधिकरण- भावाप्रतियोगित्लादिरूपव्याप्यत्वं विषय इति कश्चित् प्रत्येति। वस्तु- ·परामर्शः। ५०१ प्रत्यक्षेण युगपत्पक्षधर्मे भासते तच लाघवात् व्याप्यत्व- भानत्वमेव कारणतावच्छेदक। न चैवमतिरिक्तविशि- टजानकारणत्वे गौरवं दोषाय, सप्रमाणकत्वात् कार- खताग्रहदशायां फलमुखगौरवस्य सिद्ध्यसिद्धिभ्याम- तो विशेषव्याप्यवछिन्ना महाव्याप्तिरतिरिच्यतां तथापि प्रचते व्याप्तेाप्यवच्छेदकत्वेन व्याप्यतावच्छेदकप्रकारक-पक्षधर्मताज्ञानसत्त्वे- ऽपि वहिव्याप्यो वहिव्याप्य इति तत्प्रकारकव्याप्तिज्ञानाभावात् कथमनुमितिः स्यात्। न च तदनन्तरं यो यो वहिव्याप्यवान् मोऽ- निमान् इति व्याप्तिज्ञानं कल्यते ततोऽनुमितिरिति वाच्यं । तथा मति कल्यवाविशेषेण लघुरूपावच्छिन्नस्यैव नियतपूर्ववर्तितायाः कल्पयितुं युक्रत्वादित्येव तत्त्वं । ननु भाब्दपरामर्शमाचादनुमिति- रसिद्धैव इत्यताह, 'अपि चेति, 'विशिष्टमिति पाठः, 'यत्र प्रथम यदनुमितेरव्यवहितपूर्व, वहिव्याप्यत्व-धमत्वविशिष्टमेव 'प्रत्यक्षेण', 'युगपत्' विशिष्टस्य वैभिव्यमिति रौत्या, 'पक्षधर्म' पक्षतावच्छेद- कावच्छिन्ने, भासते' ज्ञायते, 'तत्र', इति योजना, कचित् 'वैशिष्यमिति पाठः, तत्रावच्छिवस्थेत्यादिः, तथाच वकिव्याप्यत्व- धूमत्वावच्छिन्नस्य वैशियमेवेत्यर्थः, शेषं पूर्ववत् । 'व्याप्यत्वज्ञानव- मेवेति पक्षतावच्छेदकावछिनपचविषयतानिरूपितमाध्यव्याप्यत्वाव- विषविषयतामालिनिश्चयत्वमेवेत्यर्थः । 'म चैवमिति, यत्र वलि- व्याथो धूमः धूमवान् पर्वत इति ज्ञानामकारमनुमिनिस्तनि ·तवचिसामगै दोषत्वात्। न चासनिकृष्टे धूमे तदभावः, भवन्मतात. मितिहेतुव्याप्तिस्मरण-धूमत्वज्ञानसहितेन मनसा तदु- त्पादात् यथा परमाणुनिरवयवद्रव्यं नित्यपरिमाण- वयात् श्राकाशवदित्यादौ प्रत्येकानुमानापनौतातो- भेषः, 'कारणत्वे' पूर्ववर्तित्वकल्पने, 'सप्रमाणकत्वादिति कार्य- कारणभावग्रहाधौनप्रमाणगम्यत्वादित्यर्थः(९) श्रयं क्षण: विशिष्टपरा- मवान् अव्यवहितपूर्ववर्तितासम्बन्धेनानुमितिमत्त्वात् इत्यनुमानेन विभिष्टपरामर्थमिद्धावनुकूलतर्कविधया कारणताग्रहस्य वौजवा- दिति भावः(९) । तावतैव कथं न तस्य दोषत्वं तदाह, 'कारणता- ग्रहदशायामिति तत्प्रागदशायामित्यर्थ:(२), 'फलेति, ‘फलं' विशि- ष्टपरामर्शानुमित्योः कार्य-कारणभावग्रहः,(५) म एव 'मुर्ख' निश्च- यवौज, यस्य एतादृशं गौरवमतिरिक्तविशिष्टपरामरूपं तस्येत्यर्थः, 'सिद्यसिद्धिभ्यामिति ज्ञानाज्ञानाभ्यामित्यर्थः, तदानौं(५) तस्य(६) (१) तादृशा विशिछपरामर्शत्वावच्छिन्न कारणतानिरूपितकार्यताप्रकार- कानुमितिविपो ष्यकनिश्चयप्रयोज्यानुमानजन्यज्ञानविषयत्वादित्यर्थः । (२) एतादृशापरामर्श विषयकानुमितिनिरूपितानुकूलतकंप्रयोज्यकारण- ताग्रहनिप्रयोजकत्वादित्यर्थः । (३) कारणताग्रहपूर्वदशायामित्यर्थः ।। (e) अनुमितिमाचं विशिलपरामर्शकायं हत्याकारग्रहः । (५) पूर्वदशायामित्यर्थः। गौरवस्येत्यर्थः ।

·परामशः। ५०१ न्द्रियसाध्य-साधनयोराकाशत्तितया स्मरणे व्यभि- चाराजाने मनसा व्यायनुभवः अनुमानयोः प्रत्येक- तदुभयसहचाराविषयत्वेन व्यायग्राहकत्वात्। न चा- तौन्द्रियव्याप्यत्वमतौन्द्रियेऽनुमेयं, तत्रापि व्याप्तिग्राह- काभावात् । न च तदुपनयसहितस्य मनसो वहिरर्थ- ज्ञानसत्त्वे कार्य-कारणभावग्रहस्य तनिश्चयप्रयोजकतया संशयरूपमेव तज्ज्ञानं भविष्यतीति तच्च न दोषताप्रयोजक निशितगौरवस्यैव दोषत्वात्,(१) एतदज्ञानश्चेत् तथापि न दोषाय खरूपसगौरव- स्थादोषत्वादिति भावः । केचित्तु 'सप्रमाणकत्वादिति अनुमित्यात्मककार्यरूपप्रमाणगम्य- लादित्यर्थः,(२) उकानुमानेनैव तमिद्धेरिति भावः । ननु कार्यस्थ मप्रमाणत्वं कार्यकारणभावग्रहे मति स्यादनुकूलतर्कविधया तस्य तत्रोपयोगात् स एव न सम्भवति गौरवेण प्रतिबन्धादित्यत पाह, 'कारणतेति, अर्थस्तु पूर्ववदित्याजः । 'मप्रमाणकत्वादिति यथाश्रुतन्तु न मङ्गछते सप्रमाणकत्वस्या- दोषत्वप्रयोजकत्वे गौरवमावस्यैवादोषतापत्तेः, न ह्यप्रामाणिक गौरवमस्तौति ध्येयं । इन्द्रियासविलष्टस्थले प्रागुतव्यभिचारमुद्धरति, (१) दोषताप्रयोजकत्वादिति घ०। (२) अनुमित्यात्मकपरामर्श कार्यरूपप्रमाणगम्यत्वादित्यर्थ इति ।

·५०४ तचिन्तामणे प्रमाहेतुत्वे उपनयस्य प्रमाणान्तरत्वम्, इन्द्रियादेः सविकर्षवदुपनयस्य नियतव्यापाराभावेन प्रमायाम- करणत्वात्, सहकारिता च तदभावेऽपि भवति वधि- रिन्द्रियलिङ्गसादृश्यादिव्यापार विनापि चिन्तोपनी- 'धमत्वज्ञानेति धमत्वप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानेत्यर्थः 'म चेति, । ननु गुरूणं उपनौतभानानङ्गीकर्तृणां कथं मानसबोध इत्यत शाह, 'यथेति, 'प्रत्येकानुमानेति श्राकाशं निरवयवद्रव्यं परममहत्त्वात् श्राकाशं नित्यपरिमाणवत् अमूर्त्तद्रव्यत्वादित्यनुमामाभ्यां श्राकाश- वृत्तितयोपनौतेत्यर्थः, 'श्राकाशवृत्तितया स्मरण इति, एतेन सह- चारज्ञानं सम्पादितं, 'मनसा व्याप्यनुभव इति,(९) न च तत्र स्मरणरूपमेव व्याप्तिज्ञानं स्थादिति वाच्यं । व्याण्यस्मरणेऽप्यनुमि- त्युत्पत्तेरिति भावः । ननु तत्र माध्य-साधनग्राहकप्रत्येकानुमाना- भ्यामेव व्याप्तिज्ञानं स्थात् किं मानसेन इत्यत शाह, 'अनुमान- योरिति, व्यायग्राहकत्वादिति व्याप्यविषयकवादित्यर्थः, म हि सहचारविषयकं ज्ञानं नियतमहचारात्मकव्याप्तिविषयकं सम्भव- तौति ध्येयं । 'तत्रापति, न च तत्राप्यनुमानान्तराड्याप्तिग्रह इति वाचं। तादृशाविरलखनव्याप्यनुमितिधाराविरहेऽप्यनुमितेरानुभवि- कलादिति भावः । तदुपनयसहितस्य' तत्तदुपनयरूपामाधारण- कारणसहितस्य, 'वहिरर्थप्रमाजनकत्वे' पर्वतादिवहिविशेष्यक-लिङ्ग- । (१) व्यापकत्वघटकयत्पदार्थोपस्थिति दशायामित्यादि, 'पन्यथा व्यापक- स्वस्योपनायकाभावात् व्याप्तानुभवोन सम्भवतीति भावः।

·परामर्शः। तपदार्थानां बाधकानवतारे मनसा संसर्गानुभवस्य सकलजनसिहत्वात् कथमन्यथा कविकाव्यादिकमिति। स्यादेतत् पक्षधर्मास्य व्याप्यताज्ञानं नेन्द्रियेण वाई- रसनिकर्षे तबियतसामानाधिकरण्यस्य व्याप्यत्वस्या- प्रत्यञ्चजनकत्वे, 'उपनयस्य' तत्तदुपनयस्य, 'प्रमाणन्तरत्वं' प्रमाण- सरत्वप्रमङ्गः पर्वतादिविशेष्यक-लिङ्गविषयकामाकरणवप्रसङ्ग इति यावत्, यदमाधारणमित्याधुक्रव्याप्तेरिति भावः । 'नियतव्यापारा- भावेन' करणत्वव्यापकस्य तज्जनकव्यापारवत्त्वस्थाभावेन, 'प्रमाया- मकरणत्वात्' पर्वतादिविशेष्यकवझिव्याप्यादिप्रकारकप्रमायाः करण- वापादनासम्भवात, यस्य तु व्यापारसम्भवस्तस्य करणत्वमिष्टमेव । यद्यप्यापत्तौ बाधोऽनुगुण एव, तथापि तदर्थविषयकज्ञानहेतु- यापारवत्त्वे मति तदर्थविषयकज्ञानामाधारणकारणत्वमेव तदर्थ- विषयकामाकरणवयोग्यं (१) न तु यदसाधारणमित्याधुको हेतु- मानाभावात् इति भावः । मनु व्यापाराभावे सहकारितैव कुत- इत्यत आह, ‘महकारिता चेति, यदसाधारणेत्यादिव्याप्तौ व्यभि- चारमप्यार, 'वहिरिन्द्रियेति, 'बाधकानवतारे' अमत्यां बाधादि- बुद्धौ, 'सकलजनसिद्धत्वाच्चेति पाठः, चकारशून्यपाठे चकारः पूरणैयः, 'कथमन्यथेति, वाक्यार्थज्ञानं विना वाक्यप्रयोगासम्भवा- दिति भावः । (१) वदर्थविषयकामाकरणत्वयामित्यर्थः, कचित्तथैव पाठः । 64 ·५.८ ववचिन्तामणी योग्यत्वात्। न च धूमत्वेन सकलधूमव्याप्यतावगमात् धूमविशेष संस्कारात् स्मरणाहोपनौतव्याप्याभेदग्रहः प्रत्यभिज्ञाने तत्ताविशिष्टस्येवेति वाच्यम्। एवं हि धूमवत्वेन वह्निमत्त्वज्ञानात धूमवदिघे पळते मव्यास्तु 'प्रमायामकरणत्वादिति, तथाचोक्तव्याप्तौ तब्बमक- ध्यापारवत्वमुपाधिरिति भावः(१) । मनु पक्षे माधनस्य विवादग्रस्ततया साधनाव्यापकत्वनिश्चयस्थलमेवास्य दुर्लभमित्यत शाह, 'वहिरिन्द्रि- येति, तथाचाव साधनाव्यापकत्वनिश्चय इति भाव इति व्याचक्रुः । प्रात्यक्षिकपरामर्शप्रतिबन्धिमुखेन अनुमितित्वजाति खण्डयति, 'स्थादेतदिति, पक्षधर्मस्य' पक्षसम्बद्धस्य, 'व्याप्यताज्ञान' वहिव्याप्य- त्वप्रकारेण पदीयधूमे ज्ञानं वहिव्याप्यो धूमः पर्वते इति ज्ञानमिति यावत्, 'नेन्द्रियेण वह्नौ लौकिकसत्रिकर्षविरहदशायां कदाचिदपि नेन्द्रियण, 'तनियतमामानाधिकरण्वस्येति नियततत्मामानाधिकर- यस्थेत्यर्थः, 'अयोग्यत्वादिति इन्द्रियेण ग्रहौतमशक्यत्वादित्यर्थः, याव- विषयमधिकर्षस्य प्रत्यक्षहेतुत्वादिति गूढाभिसन्धिः । 'धूमनेनेति महानसीयधूमे वहिव्याप्तिप्रत्यक्षदशायां धमत्वमामान्यशक्षणप्रत्या- सत्त्या धूमवरूपेण सर्वस्यैव धूमस्य व्याप्तित्वसामान्यलक्षणधौन-वक्रि- व्याप्यत्वप्रकारकानुभवादित्यर्थः, 'धूमविशेष इति, संस्कारात् स्मर- (१) नियतव्यापाराभावेनेत्यादिग्रन्थ उपाध्यमावेन हेतुना साध्याभाव- साधनाभिप्रायक इति तात्पर्य ।

·परामर्श ५०७ संस्कारवशात् प्रत्यक्षेण व्याप्तिज्ञानापेक्षेण वहिमदभेद- ग्रहो वह्निमत्वग्रहो वास्तु) किमनुमानेन, पृथक वह्निमावस्मरणं तब नास्तिा किन्तु व्यास्यवच्छेदक- तयेति चेत्। न। वहिमान वेति संशयानुरोधेन पदा धूमविशेषे उपनौतव्याप्याभेदग्रहः' इति योजना, संस्कारात्' धूमत्वावछिनमकलधूमविशेश्यक-निखिलवडिव्याप्तिप्रकारक-संस्का- रात्, एतच्च “मविषयकमा प्रत्यासक्तिः विशिष्टाधिकरणकवैशिष- बुद्धावपि(२) खविशेष्यतावच्छेदकधर्मप्रकारकसविषयकमाचं कारणं" इति प्राचीनमते, 'मरणादा' धूमत्वावच्छिन्नसकलधुमविशेष्यक- निखिलवहिव्याप्तिप्रकारकम्मरणादा, एतच "ज्ञानमेव प्रत्यासत्तिः विशिष्टाधिकरणकवैभिव्यबुद्धावपि खविशेष्यतावच्छेदकप्रकारक- विशेष्यविषयकज्ञानमेव हेतुः” इति नव्यनये, 'धूमविशेषे' पचौयधूमे, 'उपनौतव्याप्याभेदग्रहः' खविषयीभूतवडिव्याप्याभेदप्रकारेणाखौ- किकसम्बन्धमाक्षात्कारः, 'ख' संस्कारादिः, 'वशिव्यायाभेदः' वशि- व्याप्यत्वं, 'प्रत्यभिज्ञाने प्रत्यभिज्ञाविशेष्योभते इदमंगे, प्रत्यभिज्ञाय- तेऽस्मिन्निति व्युत्पत्तेः, 'तत्ताविभिष्टस्येव', संस्कारात् स्मरणदा तताविभिष्टस्य सम्बन्धमाक्षात्कार इति भावः। 'धूमवत्त्वेनेति वहि- व्यायधूमवत्वप्रकारेणेत्यर्थः, 'वहिमत्त्वज्ञानात्' व्याप्तिघटकतया (१) वद्धिमत्त्वसंसर्गग्रो वास्विति क० । (२) वशिव्याप्यधूमः पवते इति चानेऽपीत्यर्थः ।

·५०० वावचिन्तामो खतन्त्रवहिमत्वस्मरणात् । न च विशिष्टशाने खत- विशेषणज्ञानत्वेन हेतुत्वं, गौरवात् । अथ यो यत्र विशिष्य पूर्वमवगतः स तत्र संस्कारवशाद्ययार्थप्रत्यक्षे भासते यथा तत्ताप्रत्यभिज्ञाने, न च पर्वते विशिष्य पतिमत्त्वरूपेण निखिलवझिमत्त्वविषयकज्ञानात्() परामर्शरूपात, संशयोत्तरप्रत्यक्षं प्रति विशेषदर्शनस्य हेतुतया अनुमितिस्थले च संभयस्थावश्यकत्वात् तत्सम्पादनाय प्रकारकान्तं ज्ञानविशेषणं, वद्विशेष इति वक्रियायधूमवत्त्वांश विशेष्योभूत इत्यर्थः, समान- धर्मिकविशेषदर्शनस्यैव संभयोत्तरप्रत्यक्षं प्रति हेतुत्वमते तत्मन्य- त्यर्थमिदमभिहितं, 'संस्कारवशात्' लौकिकसत्रिकर्षवशात्, वहि- रिन्द्रियजप्रत्यचे मुख्य विशेष्येण समं लौकिकमविकर्षस्थापेक्षिततया तत्सम्पत्त्यर्थमिदमभिहितं, 'प्रत्यक्षेण' इन्द्रियेण, 'व्याप्तिज्ञानापेक्षण' 'याप्तिज्ञानजनकेनेत्यर्थः, एतच्च पर्वतेन समं परामर्शजनकेन्द्रियमबि- कर्षविरहस्थलाभिप्रायेण, तेन क्वचिदिन्द्रियान्तरात् प्रत्यक्षसम्भवेऽपि म चतिः, 'वनिमदभेदग्रह इति अभेदसम्बन्धेन वशिमत्प्रकारकग्रह- इत्यर्थः, संयोगादिसम्बन्धेन वहिप्रकारकग्रहस्थानुभवसिद्धत्वादाह, 'वहिमत्त्वग्रहो वेति संयोगादिसम्बन्धेन वझिप्रकारकयहो वेत्यर्थः, 'किमनुमानेनेति किं वहिव्याप्यधूमवान् पर्वतइति परामर्शानन्तरं प्रत्यचविजातीयज्ञानकल्पनेनेत्यर्थः, 'पृथवझिमत्त्वस्मरणमिति खत- (१) निखिलवनिमत्त्वप्रकारकज्ञानादिति पा० ।

·परामर्शः। ५०६ पुरा पहिरवगतः, यत्र चन्दने सौरभमुपला तब संस्कारवशाचक्षुषा सुरभि चन्दनमिति ज्ञानमन्यथा- नुमितिरिति चेत्, ताई पक्षधर्मधूमेऽपि न पुरा विशिष्य व्याप्तिरवगतेति कथं संस्कारवशातहतव्या- खतया वनिमत्त्वज्ञानमित्यर्थः, 'तच नास्तौति अनुमितिपूर्वममये सर्वच नास्तीत्यर्थः, यत्रोद्बोधकादिवशात् दृष्टान्तरूपसाध्याधिकर- एमेव मामानाधिकरण्यघटकतया परामर्श भातं यत्र वा वय- भाववदत्तिवरूपव्यायवगाहिपरामर्शस्तत्र तदभावादिति भावः । 'व्याप्यवच्छेदकतयेति व्याप्तिघटकतयेत्यर्थः, तथाच स्वातन्त्र्येण विशे- पणज्ञानस्य विशिष्ट प्रत्यक्षहेतुत्वेन तदभावात् कथं पते साध्य- विशिष्टबुद्धिः प्रत्यक्षेणेति भावः । खातव्यश्च यद्यपि नाविशेषणत्वं धारावाहिकप्रत्यक्षोच्छेदापत्तेः, नापि विशेषणाविशेषणत्वं घटवद्भूत- खमिति ज्ञानोत्तरं धारावाहिक-घटवभूतलमिति घटत्वविभिष्टवै- शिष्यप्रत्यक्षानापतेः घटत्वस्य पूर्व विशेषणविशेषणतथैव ज्ञानात- थापि फलीभूतविशिष्टप्रत्यचविशेष्येतरमात्राविशेषणवं स्वातन्व्यप- दार्थः, चैत्र-मैचोभयविशेष्थकदण्डादिप्रकारकज्ञानानन्तरं दोषवशा- ब्वायमाने केवलचैत्रविशेष्यकदण्डादिप्रकारकप्रत्यक्षे व्यभिचारवार- णाय मात्रपदं, तथाच फलीभूतप्रत्यचविशेष्यत्वानिरूपित-विशेषण- तातिरिकाविशेषणविषयताशालि ज्ञान(१) हेतुरिति फलितं। ननु (१) फलीभूतप्रत्यक्षविशेष्यनिष्ठविशेष्यत्वानिरूपितेत्यर्थः तेन चैत्रत्वाव- छिनविशेष्यताया उभयत्वावच्छिनविशेष्यवातोभेदेऽपि न क्षतिः ।

·सावचिन्तामयो प्तिबोधः प्रत्यक्षेण । न च सहचारदर्शनजन्यसंस्कार- साहितेनेन्द्रियेण व्यभिचारज्ञानाभावे सति महान- सोयधूमवत् पर्वतीयधूमे व्याप्त्यवगमो वस्तु न प्रत्य- क्षसामग्री सन्निकर्षाभावादिति वाच्यं । हेतु-साध्य- तत्स्मरणस्य संशयेम विनाशात् न तावत्कालमवस्थानं । म च कोटिस्मरणस्थ नाशेऽपि संभय एव खतन्त्रविशेषणोपस्थितिरूपो वर्तत इति वाच्यं । यत्रादौ संशयस्ततो व्याप्तिस्मरणं ततः परा- मर्शस्तत संशयस्थापि नामादित्यखरसादाह, 'न चेति न वेत्यर्थः, 'विशिष्टज्ञाने विशिष्टप्रत्यक्षे, अन्यथा खतन्त्रविशेषणवानस्य विशिष्ट- ज्ञानसामान्यहेतुत्वान्युपगमेऽनुमितेरप्यसम्भवात् अनुमितेरपि विशि- ज्ञानत्वादिति ध्येयं । 'यो यत्रेति, परामर्थेऽपि वझिमत्त्वसामान्य- लक्षण्या पर्वते वझिज्ञानादुकं 'विशिष्थेति तयक्रित्वरूपेणेत्यर्थः(१), कचिच 'विशिष्येति न पाठः तचापि 'यो यत्रेत्यनन्तरं तत्पूर- #यं, 'संस्कारवशात्' संस्कारायूपनयवशात्, 'न च पर्वत इति, सर्वत्रेति शेषः, 'विशिष्य' तयतिवरूपेण, एवमयेऽपि । नन्वेवं एकस्मिन् चन्दने सौरभज्ञाने चन्दनान्तरे चक्षुषा सौरभज्ञानं न स्यात् (१) पर्वतीयवभिप्रकारकप्रत्यक्षे पर्वतीयवहित्वावच्छिनप्रकारक ज्ञानत्वे. नैव हेतुत्वं पनितं तथाच प्रक्षते पर्वते वझिज्ञानसत्त्वेऽपि पर्वतीय- वहित्वावच्छिन्न प्रकारकशानविरहात् न पर्बते वकिप्रकारकालौकि- कप्रत्यक्षमिति भावः।

·परामर्श साक्षात्कार विना प्रत्यक्षेण व्याप्ताग्रहात्। न च पर्वते बहिसाक्षात्कारः, न च पक्षधर्मस्य साध्यसामानाधि- इत्यचेष्टापत्तिमाह, 'यति,(१) पक्षधर्मधुमेऽपीति, तथाच तत्रैवोक- नियमस्य व्यभिचार इति भावः । ननु संस्काराथुपनयवशात् न व्याप्तियोधः किन्तु पर्वतीयधूमे व्याप्तेौकिकसाक्षात्कारएव व्याप्तेः(२) मामानाधिकरण्यात्मकत्वेन संयोगादिरूपत्वादित्यभिमानेन(२) व्यभि- चारमुद्धरति, 'न चेति, ‘महानसीयधूमवदिति, सप्तम्यन्तात् वतिः, 'पर्वतीयधूमे व्याप्यवगमः' पर्वतीयधूमे व्याप्तेोंकिकसाक्षात्कारएव(५), मत्रिकर्षाभावादिति लौकिकमधिकर्षविरमादित्यर्थः। न चोपनय- एव मत्रिकर्षाऽस्तौति वाच्च । 'यो यत्रेत्यादिनियमात् उपमय- (१) यत्रेतीत्यनन्तरं "मन्यत्रापि सौरभज्ञानस्यानुभविकत्वं तत् कथमुप- पद्यतामत बाह, 'धन्यत्रेति तचन्दनं सरभि चन्दनत्वात् एतचन्दन- वदित्यनुमित्यात्मकमित्यर्थः" इत्यधिकः पाठः गविहितपुस्तके वर्तते, परत्वेतत्याठखरसेन मूले 'अन्यथेत्यत्र 'अन्यत्रेति पाठः समीचौन. खेन प्रतिभाति । (২) নৱ স্বামীজিৰশ্লিহ্মমালা রূৰ্থ আৰান্ধিলাভালা- इयत बाह, व्याप्तरिति । (२) तथाच चक्षसंयुक्तधूमसमवायरूपसग्निकर्षस्य व्याप्तौ सत्त्वादिति भावः। (8) तथाच यथा प्रत्यक्षेण महानसोयधूमे पुरा व्याप्तिरवगता तथा पर्वतीयधूमेऽपि व्याप्नोकिकसाक्षात्कार एवेति न तब व्यभिचार- इति भावः।

·५१२ तत्वचिन्तामयी करण्यविशेषी व्याप्तिः पधे साध्यग्रहं विना, इत्युक्तम्। उचते। विशेषणचानं तस्य विशेष्ये सम्बन्धस्तयोरसं- साग्रहो विशेषदर्शनं विशेषण-विशेष्येन्द्रियसन्निवर्षा गौरयमित्यादियथार्थविशिष्टप्रत्यक्षकारणम्, अस्ति मधिकर्षवशेन प्रत्यक्षासम्भवादिति भावः । 'हेतु-साध्येति पचौय- देत-माध्यलौकिकमधिकर्षजसाक्षात्कारं विनेत्यर्थः, 'यायग्रहात्' पक्षीयस्तौ पक्षीयसाध्यस्य व्याप्तेौकिकप्रत्यक्षासम्भवात्, सम्बन्धि- इयनिरूप्यपदार्थलौकिकप्रत्यक्षं प्रति समानेन्द्रियजन्य-सम्बन्धिदय- खौकिकमाक्षात्कारस्य हेतुत्वादिति भावः(१)। ननु पर्वतीयधमस्य लौकिकमाक्षात्कारोऽस्येवेत्यत आह, 'न चेति, 'पर्वते वहिमा- चाकारः' पर्वतीयवः लौकिकमाक्षात्कारः, तथाच पचौयसाध्यस्य लौकिकसाक्षात्कारो मास्तौति भावः । नमु तादृशपदार्थसामान्य- प्रत्यकं प्रति सम्बन्धिदयसाक्षात्कारस्य हेतुत्वे मानाभाव इत्यख- रमादाह, 'न चेति न वेत्यर्थः, 'पचे माध्ययहं विना' पचौयमा- थज्ञानलक्षणमषिकविमा, लौकिकप्रत्यक्षेण ग्रहीतुं शक्यत इति शेषः, पक्षीयहेतुनिष्ठव्याप्तेः पक्षीयसाध्यघटितमूर्तिकत्वेन तत्प्रत्यक्षस्य पचौयमाध्यप्रत्यक्षरूपतानियमात् पचौथमाध्यप्रत्यक्षमामौं विना असम्भवात् बौकिकसषिकर्षस्य च पौयसाध्येन सममभावात्, (१) तथाच तत्र व्याप्तिप्रत्यक्षानुरोधेन पर्वते वडिप्रत्यक्षमवश्यमपेक्ष- कीयं तपोषणयमन्चमेवेति 'यो यत्रेत्यादिनियमे व्यभिचारसत्र पर्बते .पुरा पर्वतीयवरेनवगमादिति समुदिततात्पर्य ।

·परामर्श चाचापि व्याप्तिस्मरणं स्मृतव्याप्तेः पक्षित्तिधूमे सत्वम् एकैव हि सा व्याप्तिः तयोरसंसर्गाग्रहो धूमत्वविशेष- तथाच तत्रोतनियमस्य व्यभिचारो दुबार एवेति भावः । 'यो यत्र विभिव्धेत्याधुक्रनियमस्य व्यभिचारं वारयितुं पचौयसाध्यप्रत्यक्ष- सामयौं विनापि व्याप्तेौकिकप्रत्यक्षमुपपादयति, 'उच्यत इति, 'तस्येति विशेषणस्य विशेष्ये सम्बन्ध इत्यर्थः, एतच विशेषण-विशेष्य- सम्बन्धांश लौकिकप्रत्यक्षाभिप्रायेण तत्र विषयविधया तस्य हेतुत्वात्, 'विशेषदर्शनमिति, दूदञ्च विपरीतज्ञानोत्तरप्रत्यक्षे उपयुज्यते, 'विगे- षणेति विशेषण-विशेष्याभ्यां इन्द्रियलौकिकमधिकर्ष इत्यर्थः, 'विशि- प्रत्यक्षकारणं' विशिष्टलौकिकप्रत्यक्षकारणं। ननु पर्वतीयधूमनिष्ठ- व्याप्तेः पूर्वमननुभूतत्वेन महानमोयधूमव्याप्तेरेव स्मतत्वान्न तस्याः पर्व- तौयधूमे सत्वं व्याप्तेः सामानाधिकरण्यात्मकतया प्रतिव्यक्तिभिन्नत्वा- दित्यत आह, 'एकैव हौति, व्याप्तेषूमत्वादिरूपत्वादिति भावः । यद्यपि व्याः प्रतिव्यक्रिभिवमाध्यमामानाधिकरण्यरूपत्वेऽपि न इतिः सामान्यतो पति-धमसामानाधिकरण्यत्वेन ग्रहीतानां सक- लमामानाधिकरण्यानां तथैव स्मरणसम्भवात्, तथापि व्याप्तेकि- सामानाधिकरण्यरूपत्वेन पर्वतीयधमनिष्ठपर्वतीयवहिमामामाधि- करण्यस्य पर्वतीयवहि-तदधिकरणघटितया पर्वतीयवभिप्रत्यक्ष- मामयौं विना न पर्वतीयधूमे वकिव्याप्तेौकिकप्रत्यचसम्भवः, वक्रिसमानाधिकरणवृत्तिधूमवरूपत्वे तु पर्वतीयवझिप्रत्यक्षसामनौं विनापि महानसौयादियत्किञ्चिदक्षिप्रत्यक्षमामग्रौत एव पर्वतीय- 65 ·सत्यचिन्तामो ५१० दर्शनं व्याप्तिविशिष्टधूमेन्द्रियसविकर्षश्च व्याप्तिविशिष्ट- जानकारणं। न च वह्निविशिष्टज्ञानसामग्री, बड़े- रसन्निकर्षात्। धमे मानसोयादिवहिमामानाधिकरण्यमात्रविषयक-वडियाप्ति- लौकिकप्रत्यक्षसम्भवः पर्वतीयधूमे महानसोबादिवकिसामानाधि- करण्यस्य बाधितत्वेऽपि तत्समानाधिकरणत्तिधमत्वस्थ तनाबाधि- तत्वात् इत्यभिप्रायेण 'एकैव होत्युक्तं, 'यातिविशिष्टधूमेन्द्रिय- सभिकर्षश्चेति व्याप्ति-पर्वतीयधूमयो|किकमत्रिकर्षश्चेत्यर्थः, व्याप्ते- धूमवादिरूपतया संयुक्तसमवायादेरेव लौकिकसन्त्रिकर्षस्य तत्र सम्भवादिति भावः । 'याप्तिविभिष्टज्ञानकारणं' पर्वतीयधूमे वकि- व्याप्तिविभिष्टलौकिकप्रत्यक्षकारणं, अतः पर्वतीयवहिप्रत्यक्षमामयौं विनापि पर्वतीयधमे वहिव्याप्तिलौकिकप्रत्यक्षसम्भव इति शेषः । म च व्याप्तेर्व हिमत्त्वघटितमूर्तिकतया वझिप्रत्यक्षमामयौं विना कथं तलौकिकप्रत्यक्षमिति वाचं। 'यो यत्रेत्याधुक्रनियमात् पर्व- नौयवमित्त्वविषयकोपनौतप्रत्यक्षसामय्यसत्त्वेऽपि महानसोयादि- वहिमत्त्वविषयकोपनौतप्रत्यक्षमामग्रीमत्त्वात् महानमादौ विशिष्यापि पुरा बोरवगमात् हेतुपरामर्थे मामानाधिकरण्यप्रतियोगितया मकखवहिभाने मानाभावात् । न चैवमनुमितावपि कथ पर्वतीय- वभिभानं विशेषणज्ञानविरहादिति वाचं । खरूपतोविशेषणविष- थकविशिष्टप्रत्यक्षं प्रति वरूपतो विशेषणचानस्य हेतुत्वेऽपि अन्यत्र ।

·परामई कश्चित्तु धूमत्वे परम्परासम्बन्धेन वहिव्याप्यत्वं पूर्व- एहोतं तथाच संहारोपनीतं वहिव्याप्यत्वं परम्परा- तद्धेतत्वे मानाभावात् इति भावः । न च वहिविशिष्टज्ञानसा- मयौति न च सर्वत्र पर्वते वक्रिविशिष्टलौकिकप्रत्यक्षमामयौत्यर्थः, 'वरमन्त्रिकर्षादिति सर्वत्र वहिना समं लौकिकसत्रिकर्षविरहा- दित्यर्थः । अथ लौकिकप्रत्यवसामग्रोविरहेऽथुपनयसनिक दुपनी- नशानमेव पर्वते वक्रर्भविष्यति यत्र र पूर्व पर्वतीयवर्न ज्ञानं संचापि वहिवरूपेरू परामर्शविषयवर्भानसम्भवात् तावतापि पर्वतो वहिमानिति ज्ञाननिर्वाक्षात् । न च परामर्भानन्तरं जायमानस्य तादृशज्ञानस्य सर्वत्र पर्वतीयवभिव्यक्तिविषयकत्वपर्यन्तमनुभवसिद्धं, तथाच महानसौयवरेव पर्वते उपनौतमानमस्तु किमनुमिति- स्वीकारेण। न चैवं चमत्वापत्तिरिति वाचं । तत्सत्यक्रित्वावच्छिना- भाववति तत्तयक्तिप्रकारकत्वरूपस्य तड्यभिचमत्वस्य दृष्टवात् इति चेत्। न। यो यचेत्यायुक्तनियमादुपनौतभानस्यापि सर्वत्रासम्भवा- दिति निगर्भः। अधिकञ्चास्मस्मतसिद्धान्मरहस्योऽनुसन्धेयं। धूमव्या- पकवसिमानाधिकरणवृत्तिधमत्वमेव बाप्तिः तदिशिष्टस्य धूमस्थ पर्वते याप्यंभे लौकिकप्रत्यक्षात्मक एव परामर्शी वो लौकिक- सत्रिकर्षविरहदशायामप्यनुमितिहेतुरिनि 'बो यत्रेत्याधुक्रनियमस्य न भन इति ख्यमुक्त। केचित्तु धूमव्यापकवहिसामानाधिकरण्यमेव व्याप्तिः खाश्रय- त्तित्वरूपपरम्परासम्बन्धेन तदिभिष्टस्य धूमत्वस्य स्वाश्रयसंयोगिवरूप- परम्परासम्बन्धन पर्वते परामर्शादेव सर्वत्रानुमितिरतो 'यो पवेत्या- ·वचिन्तामयो सम्बन्धेन पक्षहत्तिधूमत्वे प्रत्यभिज्ञायते तदृत्तित्वेन पूर्वमनुभवात्, एवञ्च धूमत्यव्याप्यत्वपरामादेवानु- मितिरिति प्राह। दिमियमभ विनैव वही लौकिकमधिकर्षविरहदशायामपि व्याप्यंशे उपनौतभानात्मकप्रत्यक्षरूप एव परामर्शोऽनुमितिहेतुरित्यपि वदन्ति, तन्मतमुपन्यस्यति, 'कश्चित्त्विति, 'वहिव्याप्यत्वं' धूमव्यापकवकिसा- मानाधिकरण्यरूपं वहिव्याप्यत्वं, 'पञ्चत्तिधूमत्व इति खाश्रय- संयोगित्वरूपपरम्परासम्बन्धेन पक्षांने प्रकारोभूतधूमवे इत्यर्थः, 'पूर्वमनुभवादिति विभिव्य पूर्वमनुभवादित्यर्थः, अतो न 'यो यत्रे- त्यादिनियमभङ्ग इति भावः । नम्वेवमप्यनुमितिकारणपरामर्ग- निर्वाह इत्यत आह, ‘एक्वेति, 'धमत्वव्याप्यत्वेति वहिव्यायधूमल- वान् पर्वत इति परामर्यादित्यर्थः । 'लिङ्ग स्यादिति लिङ्गव्यवहारविषयः स्थादित्यर्थः, यादृशं व्या- तिज्ञान(१) अनुमितिहेतुः तादृशधानस्यैव(१) लिङ्गव्यवहारहेतुत्वा- दिति भावः(१। अचेष्टापत्तिमायाह, तथाचेति, 'सर्वोपसंहारेणेति - (१) यत्सम्बन्धेन व्याप्तिप्रकारकं ज्ञानमित्यर्थः । (२) तादृशसम्बन्धेन व्याप्तिप्रकारकज्ञानस्यैवेत्यर्थः । (३) तथाच यद्धविछिन्नविशेष्यतानिरूपितयत्सम्बन्धावच्छिवव्याप्तिप्रका. হনায়ালিয়া নবিচ্ছিন্নইলালিনিজনাৰচ্ছন্ধ ন मविचिनविशेष्यतानिरूपित-तत्सम्बन्धावच्छिन्नव्यातिप्रकारकशानं त. धर्मावच्छिन्ने लिखव्यवहारप्रयोजकमित्यर्थः ।

·परामर्शः। भवतु, तावदेवं तथापि जातिरेव लिङ्गं स्यात् न तु व्यक्तिः, तथाच सोपसंहारेण व्यक्तौ व्याप्ति- सवीं धूमव्यक्ति विशेष्योकत्येत्यर्थः, “यको' अमविकष्टधूमव्यको, तादृशव्याप्तिज्ञानस्थानुमितौ लिङ्गादिव्यवहारे च प्रयोजकत्वादिति भावः । ननु लिङ्गादिव्यवहारं प्रति साक्षात्सम्बन्धेम भवदुक्तव्याप्ति- ज्ञानमेव हेतुरनुमितौ तु लाघवात् परम्परासम्बन्धेन धूमत्वव्याप्यत्व- परामर्श एव हेतरित्यताह, 'दृश्यते चेति, परम्परेति परम्परा- सम्बन्धेन पक्षधर्मताज्ञानं विनापि, 'जातिव्याप्तिमविदुषोऽपौत्यन्वयः, अपेरुभयवान्नयः, अन्यथा सम्बन्धज्ञानस्थानुपयोगित्वात्(९) यथाश्रुता- मजते, 'व्याप्यतामहः' परम्परासम्बन्धेन व्याप्यताग्रहः, 'मामाभा- वादिति, तनिष्ठावच्छेदकाम्सरग्रहमन्तरेणासम्भवाचेत्यपि) द्रष्टव्यं । खमते बतौयलिङ्ग परामर्शस्वरूपं निर्धारयति, 'तस्मादिति, 'पक्षधर्म' पक्षधर्मस्य पक्षसम्बन्धस्येति यावत्, 'व्याप्तिविशिष्टज्ञान' व्याप्तिविशिष्टे ज्ञानं, 'हतीयलिङ्गपरामर्थ इति सम्बध्यते, तथाच वहिव्याप्योधमः पर्वते इत्याकारकं व्याप्तिविशिष्टविशेष्यकं पचप्रकारकं ज्ञानं बतौय- लिङ्गपरामर्श इति भावः। तदनन्तरमिति, 'तदनन्तरं पचे विशिष्टवैशिष्यज्ञानं बतौयलिङ्गपरामर्श इति योजना, 'तदमनार' (१) परामर्शायसांसर्गिकविषयतायाः प्रकारतानात्मकतया तदाश्रय- प्रकारकप्रत्यक्ष तादृशसम्बन्ध ज्ञानस्याहेतुत्वादिति भावः । (२) ननु धूमत्वत्वस्य धर्मितानवच्छेदकत्वेन खरूपतोधूमत्वधर्मिकस्थ पर. म्परासम्बन्धेन वडिव्याप्तिप्रकारकज्ञानस्यासम्भवादिबाज सन्निछेति ।

·सावचिन्तामो ग्रहार्थ मामान्यलक्षणप्रत्यासत्त्युपादानमफलं स्यात, दृश्यते च परम्परासम्बन्धनानं विना जातिव्याप्तिम- हेतौ व्याप्तिप्रकारकज्ञानानन्तरं, 'विशिष्टवैभिव्यज्ञान व्याप्तिविशि- निरूपितवैशिष्यज्ञानं, तथाच वहिव्याप्यो धूम इत्याकारकज्ञानो- सरोत्पत्रं वझिव्याप्यधूमवान् पर्वतरत्याकारकं पचविशेष्यक-व्याप्ति- विभिष्टवैशिष्यावगाविज्ञानं बतौथलिङ्गपरामर्श इति भावः । 'वाशब्दचाथै, विनिगमनाविरहेण व्याप्यविशेष्यक-पचविशेष्यकयो- रेव परामर्शयोरनुमितिहेतुत्वादिति मन्प्रदायविदः, तत्त्वं पुनरस्मत्- कृतसिद्धान्मरहस्येऽनुसन्धेयं । न चानयोः परामर्शयोस्तृतीयत्वं कथमिति वाच्छं। पादौ वहिव्याप्तिरिति विशेषोभूतम्याप्तिस्मरण ततो वहिव्याप्यो धूम इति धूमे व्याप्तिविशिष्टज्ञानं विशेषणज्ञानस्य विशिष्टबुद्धौ हेतुत्वात् ततस्तृतौयक्षणे अनयोरुत्पत्तिः विशिष्टाधि- करणकवैशिष्यबुद्धौ विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकशानस्य विशिष्टनि- रूपितवैशिष्यबुद्धौ च विशेषणतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य हेतुत्वा- दिति रौत्या हतौयत्वात् । एतस्य न सार्वचिकत्वं क्वचित् प्रथम- द्वितीयक्षणयोरपि तादृशपरामर्शयोस्त्पत्तिसम्भवात् । प्राधस्त 'पक्षधर्मा' पक्षवृत्तित्वविशिष्टे, 'यातिविशिष्टज्ञान व्याप्तिप्रकारकज्ञानं, तथाच पर्वतवृत्तिधूमो वझिव्याप्य इत्याकारक पक्षवृत्तित्वविशिष्टे व्याप्तिप्रकारकं ज्ञानं हतीयलिङ्गपरामर्श इति भावः, षं पूर्ववत् । न चास्य हतौयत्वं कुत इति वाच्यं । श्रादौ पर्वत- वृत्तित्वप्रकारेण धूमज्ञानं ततो व्याप्तिस्मरणं ततः पर्वतवृत्तिक ·. परामर्श ५१६ विदुषोऽपि धूमावानुमानं, न हि व्याप्यतावच्छेदक- विशिष्टधूमे वहिव्याप्तिविशिष्टज्ञानमिति क्रमेण हतौयत्वसम्भवादि- त्या । तदसत् । वझिव्याप्यो धूमः पर्वत इत्याकारकस्य व्याप्ति- विशिष्टविशेष्यक-पक्षप्रकारकज्ञानस्यैव वहिव्यायधूमवान् पर्वत इत्या- दिपञ्चविशेष्यकपरामन समं विनिगमनाविरहेणानुमितिहेतुत्वाभ्यु- पगमात् पर्वतवृत्तिधूमो वझिव्याय इत्यादिज्ञानस्य च यथोक्रपक्ष- विशेष्यक-परामर्शापेक्षया गुरुत्वात् पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न-पक्षविष- यतानिरूपित-व्याय्यत्वावच्छिन्नविषयताप्रतियोगिकनिश्चयत्वेन व्याप्य- विशेष्यक-पचविशेष्यकपरामर्शाभयमाधारणधर्मण हेततामते तस्य कारणतावच्छेदकानाक्रान्तत्वादिति ध्येयं । व्यापकतापरामर्शस्य हेतुतावादिनां मतमाह, 'अन्ये विति, 'अप्रतियोगित्वं प्रतियोगितानवच्छेदकसाध्यतावच्छेदकवत्त्वं, 'व्याप- कताज्ञानमिति माध्यतावच्छेदकविशेष्यक-हेतुसमानाधिकरणाभाव- प्रतियोगितानवच्छेदकत्वज्ञानमित्यर्थः, 'अनुमितिहेतुः' अनुमिति- कारणं, 'माध्यस्येति माध्यविशेष्यक हेतुतावच्छेदकविशिष्टे उपलक्षण- विधया पत्तित्वप्रकारकं उपलक्षणविधया हेतुतावच्छेदकसम्बन्धा- वच्छिनाधेयतासम्बन्धेन पक्षप्रकारकं वा हेततावच्छेदकविशिष्टवधि- छाभावप्रतियोगितानवच्छेदकमाध्यतावच्छेदकवत्त्वज्ञानमित्यर्थः, परा- म:' अनुमितिजनकपरामर्शः, तथाच पर्वतवृत्तिधूमव्यापको वहि- रित्याकारकं पर्वतवडूमव्यापको वहिरित्याकारकं वा माध्यविशेष्यक- ज्ञानं अनुमितिजनकपरामर्थ इति भावः । अत्र च पर्वतवृत्तिवा- ·तत्वचिन्तामयो तया भासमानस्यावश्यं व्याप्यतामह, मानाभावात् । दिकमुपलक्षणविधया धूमादौ प्रकारः, न तु व्यापकतायां तदा वः, तेन विभिश्च पर्वतीयधूमव्यापकत्वस्व प्रागननुभूतत्वेऽप्यनुमिति नुप- पत्रा, न वा 'श्रतएवेत्याचग्रिमग्रन्थविरोध इति ध्येयं । 'माध्यव्याप्त- स्थेति, सप्तम्यर्थ षष्ठी, 'पक्षधर्मताज्ञानं पक्षवैशिष्यज्ञानं, तथाच वहिव्याप्यो धूमः पर्वते इत्याकारक- -व्याप्यविशेष्यक-पक्षप्रकारकज्ञान- मित्यर्थः । प्राञ्चस्त 'पचधर्मताज्ञानं पक्षवृत्तिताज्ञानं तथाच वहिव्याप्यो धमः पर्वतवृत्तिरित्याकारकं ज्ञानमित्यर्थः, यद्दा ‘माध्यव्याप्तस्येति 'व्याप्तपदं भावसाधनं माध्यव्याप्तेरित्यर्थः, 'पक्षधर्मताज्ञानं' पक्षवृत्ति- त्वप्रकारेण ज्ञानं, तथाच पर्वतवृत्तिधूमो वहिव्याप्य इत्याकारक ज्ञानमित्यर्थः 'तस्मादित्यादिना तादृशज्ञानस्यैव पूर्वमनुमितिजन- कपरामर्शत्वाभिधानादित्याहुः । 'माध्यव्याप्यवदिति साध्यव्याप्तिविशिष्टप्रकारकं पक्षविशेष्यकशानं वेत्यर्थः, 'गौरवादिति सामानाधिकरण्यांविषयत्वस्याधिकस्य कार- णतावच्छेदककोटौ निवेशनगौरवादित्यर्थः। न चैवं हेतौ साध्य- सामानाधिकरण्यस्य मंगये व्यतिरेकनियये वा नुमित्यापत्तिरिति वाच्छं। माध्याभाववदवृत्तित्वज्ञानस्यैव हेतुतावादिनामिवेष्टत्वात्। न चैवं पक्षवृत्तिधमव्यापको वहिरिति ज्ञानादयसमानाधिकरण- धूमवान् पर्वत इति ज्ञानसत्त्वेऽप्यनुमितिः स्यादिति वाच्या माध्याममा- नाधिकरणधर्मान्तरवत्तायहस्येव तस्थाप्यनुमिति प्रति माहाविरो- ·पराम। तस्मात् पक्षधर्मे व्याप्तिविशिष्टज्ञानं तदनन्तरं विशिष्ट- वैशिष्ट्यज्ञानं पक्षे वा तृतीयलिङ्गपरामर्शः । अन्ये तु स्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं धित्वात् । न चैवं वहिव्यायधूमवान् पर्वत इति ज्ञानात् कथमनु- मितिरिति वाच्य। लाघवात्तादृशपरामर्शस्यैव हेतुले मिद्धे तपा- प्यन्तरा तस्कल्पमात् पर्वतवृत्तिधूमव्यापको वहिरिति शाब्दादि- परामर्शस्थले त्वयाप्यन्तरा व्याप्यत्वपरामर्शस्य कल्पनीयत्वात् । न चाप्रमिद्धसाध्यकव्यतिरेकिणि माध्यविशेष्यकानुमितिजनकपरामर्थ- स्थासम्भव इति वायं। साध्याभावस्य भावात्मकस्य व्यापकतया हेलभा- वगापिपरामर्शस्यैव तत्र पृथक् हेतुत्वकल्पनात्, तवापि तत्र व्याप्यत्व- परामसम्भवादिति भावः। ननु व्यापकसामानाधिकरण्यरूपयाप्ने- र्जानं नानुमितिहेतुः किन्तु माध्यवदन्यावृत्तित्वरूपतज्ज्ञानं कारणं, तथाच तवैव गौरवं विषयाधिक्याभावेऽपि कारणतावच्छेदकघटक- विषयताधिक्यात्। न चैवं केवलान्वयिन्यव्याप्तिः, तत्र व्याप्तिभ्रमादेवा- नुमित्युत्पत्तरित्यत आह, 'प्रतएवेति यतो व्यापकताजानं कारणं अतएवेत्यर्थः, 'माध्यायोगव्यवच्छेदेनेति, अभेदे हतीया, वड्ययोग- व्यवच्छेदरूपा वहिनिष्ठधूमव्यापकता प्रदीते इत्यर्थः, वय योगव्यव- छेदश्च वन्हिनिष्ठधूमसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानवच्छेदक- वक्रियायोगव्यवच्छेदः वहिनिष्ठतादृशवशिववत्त्वमिति यावत्। केचित्तु सहाथै हतीया तथाच वययोगव्यवच्छेदेन सह वहि- निष्ठधूमव्यापकता प्रदर्श्यत इत्यर्थः, वङ्ग्ययोगव्यवच्छेदश्च वहिमदभेद- इति प्राकः। 66 ·५२२ तत्त्वचिन्तामणौ व्यापकत्वं, तत्सामानाधिकरण्यञ्च व्याप्यत्वं, तथाच लाघवात् व्यापकताज्ञानमनुमितिहेतुः, साध्यस्य पक्ष- धर्मव्यापकताज्ञानञ्च परामर्शः, न तु साध्यव्याप्तस्य पक्षधर्मताज्ञानं साध्यव्याप्यवत्यक्षज्ञानं वा गौरवात्। अतएव योयोधूमवान् सेोऽमिमानित्युदाहरणवाक्ये ननूदाहरणवाक्यात् कथं व्यापकत्वलाभः तस्यापदार्थत्वादिति चेत्, अब केचित्, धूमवति धूमव्यापकविशिष्टाभेदसम्बन्धेन वहिमतो- वयात् संसर्गमर्यादयैव वह्नौ धूमव्यापकत्वलाभः, वहिमदभेदस्य वहिरूपत्वात् वौमा च तात्पर्यग्राहिकेत्याडः। तत्र(१)। संसर्गमा- दया व्यापकताज्ञानस्य परामर्शानुपयोगितया तत्प्रदर्शनस्य व्यर्थत्वा- पत्तेः। वस्तुतस्तु वहिवाचकपदस्थ धूमव्यापकवहौ लक्षणया धूमवत्य- भेदसम्बन्धेन धूमव्यापकवहिमतोऽवयात् वह्नौ प्रकारतयैव धूम- व्यापकत्वलाभात् वौसा च तात्पर्यग्राहिकेत्येव तत्त्वं । 'अन्यथेति यदि साध्यवदन्यावृत्तित्वज्ञानं कारणं तदेत्यर्थः, 'अन्ययोगेति, अन्ययोग- व्यवच्छेदश्च साध्यवदन्यस्मिन् योगव्यवच्छेदः माध्यवदन्यत्तित्वव्यव- छेद इति यावत्, बोधकत्वं बतौयार्थः, तथाच साध्यवदन्यत्तित्व- व्यवच्छेदबोधकमुदाहरणस्वरूपं स्थादित्यर्थः । मनु यदि हेतुनिष्ठ- व्याप्तिज्ञानं न तन्त्रं तदा तद्विघटनाय हेतुनिष्ठतया दोषोद्भावनं न स्यात् किन्तु साध्यनिष्ठतयैव तदुद्भावनं स्यादित्यत्र इष्टापत्ति- माह, 'दोषोऽपौति, 'श्रादिना व्याप्यत्वामिद्धिपरिग्रहः, 'न पक्षधर्म- व्यापकमिति न हेतुतावच्छेदकावच्छिवव्यापकतावच्छेदकं साध्यता- (१) तदसदिति ।

·परामः। । ५२३ साध्यायोगव्यवच्छेदेन धूमव्यापकता वहरुपदर्शाते, अन्यथा वहिमानेव धूमवानित्यन्ययोगव्यवच्छेदेना- दाहरणशरीरं स्यात्, दोषोऽपि व्यभिचारादिर्न पक्ष- धर्मव्यापकं साध्यमित्येवोद्भाव्यः । वच्छेदकमित्यर्थः, एतच्च ममानप्रकारकज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकत्ववादिनां नव्यानां मतमाश्रित्योकं, प्राचीननये हेतौ साध्याभाववहृत्तित्वबुद्धेरपि माध्ये हेतव्यापकत्वधौविरोधित्वादिति(१) मन्तव्यं। 'परामी यदौति, अनुमितिहेतुरिति शेषः, ‘पर्वतीयधूमं प्रतौति वह्नौ पर्वतवृत्तित्व- रूपेण धूमव्यापकताविषयकत्वस्येत्यर्थः, 'पर्वतधूमसामानाधिकरण- नेयत्यात्' वहौ पर्वतीयधूमसामानाधिकरण्यविषयकत्वव्याप्यत्वात्, 'पर्वतवहिरिति, अन्यत्र पर्वतीयधूमसामानाधिकरण्यस्थ विरहादिति भावः। 'किमनुमेयमिति, सिद्धसाधनादिति भावः । 'भानं विषयित्वं, 'साध्यसामानाधिकरण्येति पर्वतीयधूमे साध्यसामानाधिकरण्यविष- यित्वनियतमित्यर्थः, 'व्याप्यत्वभानेऽपि व्याप्यत्वपरामर्शयातमि वेऽपि, 'तत्य' मिa १ k ---- ·५२ सत्यचिन्तामो अब पर्वतत्तिधूमव्यापकोवहिरितिपरामर्श यदि तदा पर्वतीयधूमं प्रति व्यापकतायाः पर्वतधूमसामा- माधिकरण्यनयत्यात् पर्वतवहिः परामर्शविषय रवेति किमनुमेयमिति चेत्, सहि पर्वतीयधूमे नियतसाध्य- वस्य वहौ पर्वतधूमसामानाधिकरणविषयकत्वव्याप्थत्वमेवासिद्धमि- त्याच, 'वस्तुतखिति, 'तइत्रिछेति धूमवनिष्ठेत्यर्थः, 'न तु धूममा- मानाधिकरण्यं न तु वकिनिष्ठपर्वतीयधूमसामानाधिकरण्यघटितं, येन यथोक्तव्यापकताविषयकलं तदिषयकत्वव्याप्यं स्यादिति भावः । 'सामानाधिकरण्यविशेषः' नियतमाध्यमामानाधिकरण्यं । 'मानस- एवेति वहिरिन्द्रियाजन्य इत्यर्थः, 'सर्वत्र' वहिरिन्द्रियासनिकष्टे सर्वच, यथाश्रुतन्तु न सङ्गच्छते शाब्दादिनापि क्वचित् परामर्श- सम्भवात् यत्र माध्येन समं चक्षुरादिसत्रिकर्षाऽस्ति तत्र चक्षुरादि- यसम्भवाच, 'चक्षुरन्वयेति चक्षुरमनिकृष्टस्थलेऽपि क्वचिच्च वयोपचौणं' उपनयेना- .

·परामशः। ५२५ सामानाधिकरण्यस्य व्याप्यत्वस्य भानं साध्यसामाना- धिकरण्यभाननियतमिति व्याप्यत्वभानेऽपि तुल्यम्। यदि च स्मृता व्याप्तिधूमेऽवगम्यते तदा व्यापकत्वेऽपि समानं। वस्तुतस्तु व्यापकत्वं तहविष्ठात्यन्ताभावा- कपरामर्शस्थाभावात् लिङ्गविशेष्यकपरामर्शएव हेताच्यः(१) सच न सम्भवति तत्र पक्षस्योपसर्जनत्वादिति भावः । ननु कारभूतज्ञाने यदिव्यतया भामते तत् कायौं भूतज्ञाने विशेष्यतातिरिक्तरूपेण न भासते इत्येव नियमः श्रतो न पचविशेषणकपरामर्शात् पचविशे- व्यकानुमित्यनुपपत्तिरित्यत आह, 'न हौति, 'तथा' तथैव, 'तत्र चेति पुरुषस्य दण्ड इतिज्ञानजन्ये दण्डौ पुरुष इतिज्ञाने चेत्यर्थः, पच- वृत्तिलिङ्गपरामर्शस्येति पक्ष-साध्यव्याप्योभयवैशिधावगाहिपरामर्श- स्थेत्यर्थः, 'अयं खभावः' अयं नियमः, 'खाश्रयविशेष्धिकां' पक्ष- विशेषिकां, 'नातथाभूतां' न पचविशेषणिकां,(२) यावद्विशेषमामग्रौ- विरहादिति भावः । अचेदमखरसवोजं पदि अनुभवमपलप्य लाघ- वात् व्यापकतापरामर्श एव हेतुरुपेयते तदास्मादयतिलघुनथा साध्यवदन्यावृत्तिवरूपव्याप्यत्वपरामर्श एव इतरुचितः केवलान्चयिनि च तद्धमादेवानुमिति न्यथा। न चैवं यो यो धूमवान् इत्युदा- हरणानुपपत्तिरिति(२) वाचं। वहिमानेव धूमवानित्यस्यैवोदा- (१) लिङ्गविशेष्यकपरामर्श एव जातः तब स एव हेतुर्वाच्यः इति ख० । (२) न पक्षाविशेष्यिकामिति ख.। (३) साध्यवदन्यात्तित्वरूपव्याप्तिधानस्यानुमितिहेतुत्वे वौसार्थक-योय. इतिपदघटितस्य यो यो धूमवान् स वहिमान् इत्युदाहरणवाक्यस्य ध्यापकताबोधकावेनानुमितावनुपयोगित्वमिति भावः ।

·तत्त्वचिन्तामणौ ५२८ प्रतियोगित्वं, न तु धूमसामानाधिकरण्यं, व्याप्यत्वन्तु सामानाधिकरण्यविशेष इति तवैवानुमितिरफला स्यात् । न चैवं परामर्शस्य चाक्षुषत्वं न स्याध्यापकस्य विशेष्यस्येन्द्रियासन्निकर्षादिति वाच्यम्। इष्टत्वात्, हरणत्वात् । न चैवं कथकसम्प्रदायविरोध इति वाच्यं । युनेर्दा मति तस्याकिञ्चित्करलात्(१), प्राचीनरेतत्सूक्ष्मानालोकनेनैव तद- भ्युपगमात्(२) अन्यथा तवापि वहिव्याप्यधमवानयमित्युपमयविरो- धात् पर्वतवृत्तिधमव्यापको वहिरित्येतस्यैवोचितत्वादिति दिक् । पूर्व 'न तु परामृष्यमाणं लिङ्गं करणमिति वक्ष्यते' इति यदुक्तं तदेव प्रसङ्गादाह, ‘एवमिति यथानुमितिकारणतावच्छेदकतया मौमांसकाभिमतं व्याप्यतावच्छेदकप्रकारकव्याप्तिनिश्चयत्वादिकं नानु- मितिकारणतावच्छेदकं अपि तु पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयता- निरूपित-व्याप्यत्वावच्छिन्नविषयताप्रतियोगिकज्ञानत्वरूपं लिङ्गपरा- मर्गवं तथेत्यर्थः। 'लिङ्गपरामर्श एव' यथोक्तलिङ्गपरामर्श एव यथोक्त- लिङ्गपरामर्शत्वमेवेति यावत्, कारणं' कारणतावच्छेदकं, एवकारव्या- वृत्तमेव(४) विवृणोति, 'न विति, परामृष्यमाणं लिङ्ग' प्राचार्याभिमतं परामध्यमाणवरूपं लिङ्गत्वमपि, परामृष्यमाणत्वञ्च साध्यव्याप्यत्वा- वच्छिवविषयतावत्वं, साध्यव्याप्यत्वञ्च साधाभाववदवृत्तित्वं । वस्तुतस्तु (१) तबिरोधस्याकिचित्तरत्वादिति ७०। (२) तथोदाहरणाभ्युपगमादिति छ । (३) इत्यपनयस्यैवोचितत्वादितौति छ । (e) एवकारश्चवच्छद्यमेवेति ख.ए.।

·पराम। ५२७ असनिकृष्टधूमादाविव मानस एव हि सर्वच परामर्श, चक्षुरन्वय-व्यतिरेकानुविधानञ्च पत्तिधूमापनया- पक्षीणम्। अथ जनकनाने उपसर्जनतया भातस्य पक्षस्य माध्यव्याप्यत्वं, माध्यसम्बन्धितावच्छेदकरूपवत्वं, प्राचार्य्यमते खरूप- सम्बन्धात्मकावच्छेदकताघटिततया लाघवेन तज्ज्ञानस्यैवानुमिति- हेतुत्वादिति भावः। मानाभावादिति इतरतः। प्राचार्या प्रमा- णमाइते, 'अथेति, 'परामर्शमात्र' ज्ञानमात्रं, 'लिङ्गपरामर्गः यथो- कलिङ्गपरामर्शत्वाश्रयः, 'तथाचेति, यथोकलिङ्गपरामर्शत्वस्य जनक- तावच्छेदकतयेति शेषः, 'लिङ्गमपि हेतुः' साध्यव्याप्यत्वावच्छिन- विषयतावत्त्वरूपं लिङ्गलमपि हेतुतावच्छेदक, 'विशिष्टेति यथोक्त- लिङ्गपरामर्थवरूपविशिष्टधर्मस्य कारणतावच्छेदकताग्राहकं यन्मानं तादृशधर्मावच्छिन्नान्वय-व्यतिरेकसहहतं प्रत्यक्षं तेनेत्यर्थः, 'वाधकं विनेति अन्यथासिद्धि-व्यभिचारादिकं विनेत्यर्थः, 'विशेषणस्यापि हेतुत्वग्रहात्' विशेषणवच्छेदेनापि हेतुत्वग्रहात् विशेषणीभूतस्थापि यथोक्तविषयतारूपस्य लिङ्गवस्य स्वरूपसम्बन्धेन परामर्थकार्यता- वच्छेदकावच्छिन्न प्रति कारणतावच्छेदकत्वग्रहादिति यावत् । न चैवं यथोक्तविषयताप्रतियोगिकज्ञानत्ववत् व्याप्यत्वावच्छिन्नविषय- तानिरूपित-पक्षतावच्छेदकावछिन्नविषयताप्रतियोगिकज्ञानवस्थापि विनिगममाविरहेण लिङ्गपरामर्शत्वरूपतयानुमितिकारणतावरे दकत्वेन तविशेषणीभूतस्यापि पचतावच्छेदकावच्छिन्नविषयताव- वरूपपक्षत्वस्थानुमितिकारणतावच्छेदकत्वापत्तिरिति वाच्य। इष्ट- ·नावचिन्तामणौ ५२८ पर्वतादेरनुमिता प्राधान्येन भानं न स्यात् । न हि जनकज्ञाने उपसजनतयावगतं जन्यजाने प्राधान्येन भासते, तथादर्शनात्। न चानुमितेस्तथात्वमसिहं, पर्वतोऽयं वहिमानित्यनुमितेलौकसिद्धत्वादिति चेत्। न। पुरुषस्य दण्ड इति ज्ञानानन्तरं दण्डौ पुरुष इति- त्वात्, लिङ्गसामान्यस्येव पक्षमामान्यस्यापि अव्यभिचारादिति भावः । अन्यथासिद्धत्वरूपबाधकमाशय निराकरोति, 'न चेति, 'लिङ्ग' यथोक्तविषयताश्रयो धूमादिः, 'परामर्शपरिचायकलेनेति जनकौभू- तपक्षनिश्चयस्य खाविषयकनिश्चयाविषयितया व्यावर्तकत्वेनेत्यर्थः, व्यावर्तकत्वं भेदसाधकत्वं, व्यावर्तकत्वं हि विविधं व्यावर्तकधर्मान्त- रोपस्थितिद्वारा परम्परया व्यावर्तकत्वं, साचाड्यावर्तकत्वञ्च, तत्राद्यं लिङ्गे न सम्भवति, किन्तु मावाड्यावर्तकत्वमेव तस्य इत्याह, परिचेय- इति व्यावर्तनौये पचनिश्चये इत्यर्थः, 'विशेषान्तराभावेनेति लिङ्गो- पस्थापनौयमावाद्यावर्त्तकधर्मान्तराभावेनेत्यर्थः, 'लिङ्गमेव विशेषक' लिङ्गं विशेषकमेव, लिङ्गं विषयितासम्बन्धेन साचाड्यावर्त्तकमिति यावत्, 'तथाचेति खयमेव मावाड्यावर्तकवे चेत्यर्थः (१) व्यावर्तक- धर्मान्तरोपस्थितिद्वारा व्यावर्तकस्यैवान्यथासिद्धत्वादिति भावः । 'अन्यथेति व्यावर्तकतामात्रेणन्यथासिद्धल इत्यर्थः, 'परिचायकतया' जनकौभूतचक्षुरादिमयोगस्थाजनकसंयोगेभ्यः प्रतियोगितासम्बन्धेन व्यावर्तकतया, 'संयोगेनेति, अन्यथामिद्धमिन्द्रियमपि संयोगसम्बन्धेन (१) खस्यैव साक्षाद्यावर्तकत्वे चेत्यर्थः इति क. ३० ।

·परामः। ५२९ जानजन्यज्ञानदर्शनात्, अन्यथा तवापि कथं.पक्षविशे- ष्यकत्वनियमः, न हि कारणीभूतज्ञाने यदिशेष्यतया भासते तत्का-भूतेऽपि तथा, इह भूतले घटोनास्ती- तिज्ञानजन्ये घटाभाववद्भूतलमितिज्ञाने तच च व्यभि- म हेतुः स्थादिति योजना, विशिष्टाधिकरणकवैशिष्यानुभवे विशेष्यतावच्छेदक-विधेययोः समानकालौनत्वमसति बाधादिप्रति- बन्धक(२) अवश्यं भासते, तद्भानञ्च न प्रकारतया, दण्डौ पुरुषः कुण्डलीत्यादौ दण्डादिसमानकालौनत्वस्य प्रकारत्वाननुभवात् ममा- नकालौनत्वस्याज्ञानदशायां तस्य प्रकारत्वासम्भवाञ्च, किन्तु मंसर्गत- येति सर्वजनसिद्धसिद्धान्तः, तस्य संसर्गता च विधेये विशेष्यता- वच्छेदकस्य, समानकालौनतासम्बन्धेन विशेष्यतावच्छेदकस्य विधेये- ऽपि प्रकारत्वात्। अतएव दण्डौ पुरुषः कुण्डलीत्यादौ दण्डादिकं मंयोगसम्बन्धेन पुरुष व ममानकालौनत्वसम्बन्धन विधेये कुण्डलेऽपि प्रकार इति प्राञ्चः। तदसत्। दण्डौ पुरुषः कुण्डलीत्यादौ दण्डा- दिसमानकालौनत्ववत् समानकालौनत्वसम्बन्धेन दण्डादेरपि कुण्ड- लादौ प्रकारत्वस्थानुभवबाधितत्वात् तथा मति दण्डौ पुरुषो- दण्डवत्कुण्डस्लौति तदाकारापत्तेः । केचित्तु उद्देश्ये विधेयस्य संमर्गस्तत्, विशेष्यतावच्छेदकसमानकाली- नत्वविशिष्टविधेयतानियामकसम्बन्धन विधेयस्य उद्देश्ये प्रकारखात्। अत एव दण्डौ पुरुषः कुण्डलीत्यादौ दण्डादिसमानकालीनत्व- विशिष्टमंयोगसम्बन्धेन पुरुषे कुण्डलादिकं प्रकार इत्याहुः । (९) बाधक इति क। 67 ·५३. तत्वचिन्तामणौ चारात्, नस्मात् पक्षत्तिलिङ्गपरामर्शस्यायं स्वभावो यत्वाश्रयविशेष्यिकामनुमितिं जनयति नातथाभूता- मेवं ममापि तुल्यमिति। एवं लिङ्गपरामर्श एव कारणं न तु परामष्यमाणं अन्येत विशेष्यतावच्छेदक-विशेव्ययोः संसर्गस्तत्, विधेयसमानकाली- नवविशिष्टविशेष्यतावच्छेदकतानियामकसम्बन्धेन विशेष्यतावच्छेदकस्य विशेष्ये प्रकारत्वात्, श्रतएव दण्डौ पुरुषः कुण्डलौत्यादौ कुण्डलादिस- मानकालीनलविशिष्टसंयोगसम्बन्धेन दण्डादिकं पुरुषे प्रकारइत्याहुः। तत्र मध्यममतानुसारेणानुमानात् लिङ्गस्य कारणत्वं साधयति, 'अपि चेति, 'धमवानित्यादि अनुमित्यन्तं पक्षनिर्देशः, धूमवामयं वमिमानिति या वकि-धूमयोः समानकालौनवविषयता तच्छालि- नौति विषयान्तार्थः, धूमममानकालौनत्वविषयतायाः पर्वतनिष्ठ- विशेष्यतानिरूपितत्वलाभाय इत्यन्तं विषयताविशेषणं, वकिपदश्च खरूपकथनं, तथाच पर्वतनिष्ठविशेष्यतानिरूपिता या धूमसमान- कालौनवविषयता तच्छालिनौति पर्यवमितार्थः, 'अधूमविशेषणिके- व्यकारप्रश्लेषः, तथाच धूमः ममानकालौनवांशे विशेषणं यति युत्पत्त्या धूमविशेषणकं धूमसमानकालौनत्वज्ञानं तत् जन्यतासम्बन्धन न विद्यते यति व्युत्पत्त्या धूमसमानकालौनत्वज्ञानाजन्येत्यर्थः, বস্তু অনলিমিনালিছনিখুনমালালীনলৰিঅনায়া- लिमो धूमसमानकालौनत्वज्ञानाजन्यानुमितिः पक्ष इति भावः । प्रत्येकदव्यावृत्तिस्तु इतव्याख्यानावसरे स्फुटौभविष्यति। 'ज्ञायमा- भविशेषणेति पळतविशेष्यक-धमप्रकारकज्ञानविभिष्टधूमजन्येत्यर्थः, ·परामर्शः। ५२१ । लिङ्गम् । अथ परामर्शमाचं न हेतुरपि तु लिङ्गपरा- मर्शः, तथाच लिङ्गमपि हेतुः विशिष्टकारणताग्राहक- मानेन बाधकं विना विशेषणस्यापि हेतुत्वग्रहात् । न च लिङ्गं परामर्शपरिचायकत्वेनान्यथासिहं, परिचेये अन्यथा पर्वतत्व-वयादिरूपविशेषणजन्यतयार्थान्तरापत्तेः। लिङ्गस्य कारणत्वे किं पचविशेष्यक-तज्ज्ञानस्य कारणत्वमेव नेत्याशङ्कामपनेतुं पर्वतविशेष्यक-धूमप्रकारकज्ञानस्यापि कारणतासिद्धये विशिष्टान्तं धूमविशेषणं, वैशिष्यञ्च प्रकारतासम्बन्धेन । न च विशिष्ठान्तोपादान- एव कथं तादृशज्ञानस्य जनकत्वमिद्धिरिति वाच्यं । प्राचार्य्यमते विशिष्टकारणताग्राहकप्रमाणेनासति बाधके विशेषणस्यापि कारण- त्वग्रहनियमेन तमिद्धेः। पर्वतविशेष्यक-खजनकज्ञानप्रकारोभूतधूम- जन्येत्येव वा साध्यं, तथाच स्फुटैव तस्मिद्धिः । न च एतावता धूमस्य जनकत्वसिद्धावपि लिङ्गत्वस्य तदवच्छेदकत्वामिया नोहेश्य- सिद्धिरिति वाच्च। धूमस्य जनकत्वसिद्धी सामान्यतोलिङ्गत्वस्यैव लाघ- वात्तदवच्छेदकत्वकल्पनादिति पदयं । 'विशेषणसमानकालतयेति विशेषणपदं धूमपरं, विशेष्यपदं पर्वतपरं, विशिष्टपदश्च विलक्षणपरं, तथाच धूमसमानकालौनतया पर्वते शाब्दान्यविलक्षणज्ञानवादि- त्यर्थः, वैलक्षण्यञ्च धूमसमानकालौनत्वज्ञानाजन्यत्वं, इत्थश्च पर्वतनिष्ठ- विशेष्यतानिरूपितधूमसमानकालौनत्वविषयताशालिशाब्दान्यधूमस- मानकालौनत्वज्ञानाजन्यज्ञानत्वादिति हेतुः फलितः, धूमान्यलिङ्ग- कानुमितिषु व्यभिचारवारणाय शाल्यन्तं चरमज्ञानविशेषणं, पर्वता- न्यपक्षकधूमलिङ्गकानुमितिषु पर्वतविशेष्यकज्ञानविशिष्टधूमाजन्यतया ·२१२ सचिन्तामो विशेषणान्तराभावेन लिङ्गमेव विशेषकं तथाचा- मन्यथासिद्धत्वात् तदपि हेतुः अन्यथा परिचायकतया संयोगेनान्यथासिडमिन्द्रियमपि कारणं न स्यात् । अपि च धूमवान् वह्निमानिति धूमसमानकालवाहू- ध्यभिचारवारणय निरूपितान्तं विषयताविशेषणं, श्रतएव तादृ- भानुमितिषु बाध-भागामिद्धिवारणय पचेऽपि भात्यन्तमनुमिति- विशेषणं । न चैवं तादृशविषयतामाख्यनुमितौ लिङ्गस्य हेतुत्वमिद्धा वपि अनुमितिमा प्रति लिङ्गस्य न हेतुत्वसिद्धिरिति वायं। श्राचा- यंमते लिङ्गोपहितलैङ्गिकभाननियमेनानुमितिमात्रस्यैव लिङ्गविभि- पक्षे माधवैशिष्यविषयकतया लिङ्गसमानकालौनत्वस्य संसर्ग- घटकतया पक्षेऽवश्यं भानात्। न च धूमविशिष्टपर्वतविशेष्यताशालि- नौत्येवाच्यतां किं समानकालौनत्वप्रवेभेनेति वाच्च। धूमवान् पर्वतो वहिमान् धूमध्वंशादित्यनुमितेषूमाजन्यत्वात् व्यभिचारापत्तेः । न च समानकालीनखोपादानेऽपि तद्दोषतादवस्यं तत्रापि धूमस्य विशेष्यतावच्छेदकतया तत्ममानकालौनत्वस्य संसर्गघटकतया भाना- दिति वाच्यं। प्राचार्य्यनये शाब्दाद्यतिरिक्तज्ञाने तत्समानकालौन- वस्थ ज्ञानं विना तत्ममानकालौनलभानं प्रति तज्जन्यत्वस्य नियाम- कतया लिङ्गातिरिक्तविशेष्यतावच्छेदकसमानकालौनत्वस्थाज्ञातस्य संसर्गतयानुमितावभानात् लिङ्गातिरिक्तविशेष्यतावच्छेदकस्यानुमि- तावडेतत्वात् श्रतएव तदानौं धूमवान् तौतादिलिङ्गकानुमितावपि न व्यभिचारः अतीतादिलिङ्गस्थाजन- कतया तत्समानकालौनवस्थामामात्, शाब्दबोधे विषयस्याहेत्तया पर्वतो वहिमान्तद्भूमादित्य- ·परामर्श ५१३ विषयाधूमविशेषणिकानुमितिः ज्ञायमानविशेषण- जन्या विशेषणसमानकालतया विशेष्यविषयेऽशाब्द- विशिष्टज्ञानत्वात् दण्डौ पुरुष इति प्रत्ययवत्। अत- धूमवान् पर्वतो वहिमान् इत्यादिधमसमानकालौनत्यविषयकशाब्द- बुद्धौ व्यभिचारवारणाय शाब्दान्येति, एवमुपमित्यन्यत्वं धूमाजन्य- प्रत्यक्षान्यत्वञ्च वाच्यं तेन धूमवत्पर्वतविशेष्यकोपमितौ तादृशोप- नौतभाने च न व्यभिचारः। यत्र धूमसमानकालीनत्व विशिष्टसंयो- गादिसम्बन्धन पर्वते वह्यादिकं साध्यं धूमध्वंसादिश्च हेतुर्यत्र वा धूम- समानकालोनवविशिष्टसंयोगादिसम्बन्धेन वह्यादिविशिष्टः पर्वतः पक्ष: धूमध्वंसादिहेतुः तत्र व्यभिचारवारणथाजन्यान्नं ज्ञानविशेषणं, धूमसमानकालौनत्वस्य पक्षतावच्छेदकघटकत्वे माध्यतावच्छेदकसम्ब- न्धघटकले वा तज्ज्ञानस्यावश्यं जनकलात् । एवं यत्रेतरसम्बन्धेन बाधात् धूमकालौनत्वविशिष्टसंयोगादिसम्बन्धेनानुमितिस्तत्रापौतरत्वप्रतियो- गितया बाधज्ञानस्यैव धूमकालौनवविषयकत्वेन तज्ज्ञानजन्यत्वात् नं व्यभिचार इति भावः । अतएव तादृशानुमितिषु बाध-भागामिद्धि- वारणाय पोऽप्यजन्यान्तं अनुमितिविशेषणं । न चैवं यत्र धमका- लौनत्वं प्रकारतया संसर्गतया वा माध्यतावच्छेदक-परतावच्छेदक- घटकं साध्यतावच्छेदकसम्बन्धघटकं वा तादृशधूमलिङ्गकानुमितौनां पक्षवहि ततया न तासां धूमजन्यवसिद्धिरिति वाच्यं। हेवन्तरेण तत्रापि तसिद्धिसम्भवादिति भावः । या यनिष्ठविशेष्यतानिरूपित- यद्धर्मसमानकालौनवविषयताशालितद्धर्मसमानकालीनत्वग्रहाजन्य- शाब्दाद्यतिरिक्रधौर्भवति मा तविशेष्यक-तत्प्रकारकज्ञानविशिष्ट- ·तत्वचिन्तामणौ एव जायमानविशेषणजन्यत्वेन विशेषणकालवृत्तितया विशेष्यभाननैयत्यं यथा दण्डौ पुरुष इतिप्रत्यक्षे, तेन धूमसमानकालौनवह्रिसिद्धिः, अन्यथा तत्तडूमकाल- तद्धर्मजन्या भवतीति सामान्यतो व्याप्यभिप्रायेण दृष्टान्तमाह, 'दण्डौ पुरुषतौति, तदपि पुरुषनिष्ठविशेष्यतानिरूपित-पुरुषत्वकालो- नवविषयताशालिपुरुषत्वसमानकालौनत्वग्रहाजन्यबुद्धिर्भवति अथच पुरुषविशेष्यकज्ञानविशिष्टपुरुषत्वजन्यापि भवति, लौकिकप्रत्यक्ष प्रति विषयस्य हेतुनाया विशिष्टाधिकरणकवैशिष्यबुद्धि प्रति विशेष्यता- वच्छेदकप्रकारकविशेष्यज्ञानस्य हेतुतायाश्च सर्वमिद्धत्वादिति भावः । म चात्र पुरुषत्वकालौनविषयतैव नास्ति कुतोऽस्य दृष्टान्तवं किञ्चि- दुर्मविशिष्टे विशेषणं मत् यदिशेष्यतावच्छेदकं तत्समानकालौनत्वस्यैव विशिष्टाधिकरणकवैशिष्यानुभवे संसर्गतया भाननियमात् इति वाच्य। तादृप्रनियमे मानाभावात्(), विशेष्यतावच्छेदकमात्रस्यैवामति बाधके ममानकालौनत्वस्य भानात् । केचित्तु दण्डौ पुरुष इति प्रत्यक्षवदित्यस्य(२) दण्डौ पुरुषो गछ- तौति प्रत्यक्षवदित्यर्थः, तथाच दण्डसमानकालौनलभानमादायैव दृष्टान्ततेत्याहुः । न च तथापि नौलपर्वतो वहिमान् धूमात् पर्वतो वहिमान्धमा- दित्यादावनुमिते खपर्वतत्वादिरूपपछतावच्छेदकाजन्यतया तादृश- (२) तादृशविषयविशेषे मानाभावादिवि ग०, तादृशविषयखौकारे मानाभावादिति २०॥ (२) अनेन 'प्रत्ययवत्' इत्यत्र 'प्रत्यक्षवत्' इति कस्यचिन्मूलपुस्तकस्य पाठोऽनुमौयत इति।

·परामर्शः। ५३५ वृत्तिवानुमानं न स्यात् समयविशेषमन्तर्भाव्य व्याय- ग्रहात्। किञ्च लिङ्गकरणत्वपक्षे परामर्श एव तद्यापारः परामर्शस्य तु न व्यापारान्तरमस्ति चरमकारणत्वा- दिति न तत् करणम् । मामान्यव्याप्तेर्व्यभिचारः पक्षतावच्छेदकस्यापि विशेष्यतावच्छेदकत्वेन तत्ममानकालौनत्वस्यापि भानादिति वाच्यं। प्राचार्यनये शाब्दाद्य- तिरिक्तज्ञाने उद्देश्य-विधेयभावमहिना तत्समानकालौनत्वभानं प्रति तज्जन्यवस्थापि नियामकतया लिङ्गातिरिक्तविशेष्यतावच्छेदककालो- नलस्याज्ञातस्य संसर्गतया अनुमितावभानात् लिङ्गातिरिक्तविशेष्यता- वच्छेदकस्यानुमितावहेतुत्वादिति दिक् । नन्विदमप्रयोजकं इत्यत- श्राइ, 'श्रतएवेति पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादावनुमितेषू मजन्य- बादेवेत्यर्थः, अनुमितावपौति शेषः, 'ज्ञायमानविशेषणजन्यत्वेन' विशेष्ये ज्ञायमानं सदेव यदिशेषणं तज्जन्यत्वनियमेन, विशेष्यतावच्छे- दकजन्यत्वनियमेनेति यावत्, विशेषणकालवृत्तितया' विशेषणसमान- कालौनतासम्बन्धेन, विशेष्यभाननेयत्यं विशेष्ये विधेयस्य भामनियम- इत्यर्थः, 'यथेति, यथा दण्डौ पुरुष इति प्रत्यक्ष तथा नियम इत्यर्थः, अन्यथा माब्दाद्यतिरिक्तज्ञाने उद्देश्य-विधेयभावमहिना तत्ममानका- नवभानं प्रति तज्जन्यत्वस्य नियामकतथा यत्रानुमितिप्रागभावः सियभावो वानुमितिजनकः पक्षतावच्छेदकस्तत्रानुमितिप्रागभावादि. रूपविशेष्यतावच्छेदकसमानकालीनलभानसम्भवेऽपि सर्वत्र विशेष्य- तावच्छेदकसमानकालौनत्वभानासम्भवेनानुमितौ तथा भाननियमो म स्यादिति भावः । ननु मास्तु अनुमितौ तथा माननियमः किन- ·५३६ तत्त्वचिन्तामणौ ऋोच्यते। अतीतानागतधूमादिज्ञानेऽप्यनुमितिदर्शनाव लिङ्ग तहेतुः व्यापार-पूर्ववर्तितयारभावात्। न च विद्यमानं छिन्नमित्यत पाह, 'तेनेति अनुमितावपि तथा भानस्थावश्यक- वेनेत्यर्थः, 'धूमसमानकालौनेति पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादौ धूम- कालौनतासम्बन्धेन वयनुमितिरित्यर्थः, 'तेनेत्यादिकमेव विवृणोति, 'अन्यथेति अनुमितौ तथा भाननियमाभाव इत्यर्थः, 'तत्तदिति वहि- मान् धूमादित्यत्र तत्तत्क्षणात्मकधूमकालवृत्तितासम्बन्धेन वयन- मितिर्न स्यादित्यर्थः, 'समयविशेषेति तत्तत्क्षणात्मकधूमकालघटित- सम्बन्धेन व्याप्यग्रहादित्यर्थः। न चेष्टापत्तिः, अनुभवविरोधादिति भावः । यदा मनु मास्तु वहिमान् धूमादित्यत्र धूमकालीनता- सम्बन्धेनापि वह्यनुमितिः किनश्छिन्नमित्यत पाह, 'अन्यथेति वद्धिमान् धूमादित्यत्रानुमितेधूमकालीनतासम्बन्धेन वयविषयकले इत्यर्थः, तवेति शेषः, 'तत्तदिति वह्नौ तत्तत्क्षणात्मकधूमकाल- वृत्तित्वविषयिन्यनुमितिर्न स्यादित्यर्थः, 'समयविशेषेति तत्तत्क्षण- त्मकधूमकालवृत्तिवहित्वप्रकारेण व्याप्यग्रहादित्यर्थः। परामर्शस्य करणत्वं नैयायिकाभिमतमितिभ्रमेण दूषयति, किञ्चेति, 'परामर्श- एवेति, विषयविधया तस्य लिङ्गजन्यत्वादिति भावः। 'चरमेति खाव्यवहितोत्तरमेवानुमितिजनकवादित्यर्थः, 'न तत्करणमिति, 'तत्' परामर्शः, तच्छब्दस्य सर्वनामप्रतिरूपकाव्ययतया परामर्श- शब्दस्य पुंलिङ्गत्वेऽपि नपुंसकलिङ्गता, 'तत्' परामर्शात्मकं ज्ञानं, इत्यपि कश्चित् ।

·परामर्शः। लिङ्गान्तरमेव तहेतुः, तदा तस्यापरामर्शात् परामर्शा- विषयस्य कारणताग्राहकाभावात, भाविनि पक्षे व्यक्त्यै- क्यमेव वा यव लिङ्ग तप लिङ्गान्तराभावाच। यदि च साध्यव्याप्यत्वावशिवानुमानिष्ठनिषयविषयतावत्वं लिङ्गत्व- मिति भ्रमेण दूषयति, 'श्रतोतानागतेति अतीतानांगतधमादीनां साध्यव्याप्यतया पचे ज्ञानादपौत्यर्थः, 'अनुमितिमत्त्वात्' अनुमित्यु- त्यादात्, 'लिङ्गं नानुमितिहेतः लिङ्गवं नानुमितिकारणतावच्छे- दक, 'यापारेति लिङ्गलावच्छिमस्य तदनुमितिव्यत्यव्यवहितपूर्व- वर्तिव्यापकत्व-तत्तयत्यव्यवहितपूर्ववर्तिलयोरुभयोरेवाभावादित्यर्थः, बतीतादिलिङ्गस्य परामर्शाजनकतया परामर्शस्य नयापारवासम्भवात् तथाच व्यभिचाराब कारणतावछेदकत्वमिति भावः। 'लिङ्गान्त- रमेव' माध्यव्याप्यातरमेव, 'तङ्केतः' तदनुमित्यव्यवहितपूर्ववर्ति। ननु मास्तु तदानौं तस्य परामर्शः किन्तेनेत्यत आह, 'परामर्था- विषयस्येति, 'कारणताग्राहकेति कारणतावच्छेदकस्य खिङ्गवस्था- भावादित्यर्थः, लिङ्गत्वं हि साध्यव्याप्यत्वावच्छिवानुमावनिष्ठनिश्चय- विषयतावत्त्वमिति भावः । ननु तदानौं तस्थापरामर्शपि यदा कदाचित् परामर्शमत्वादेव तादृशानुमानिषयविषयतावत्त्वरूप- लिङ्गत्वसम्भवः कारणतावच्छेदकविशिष्टपूर्वसत्त्वञ्च न कार्योत्पत्ती तन्त्रमित्यत आह, ‘भाविनौति भाविनि धूमादावेवेत्यर्थः, ‘पर्छ' लिङ्ग, अनुमापरामर्थविषय इति यावत्, भाविधमादिव्यक्तिरेव था तादृशानुमानित्यविषयतावस्वरूपलिङ्गलाश्रय इति पति- 68 ·सत्चचिन्तामयी ५१ वर्तमानमेव तब लिङ्ग तदा वर्तमानवानुमानाप- पत्तिः । अथ भावि भूतं वा धूमादि न लिङ्ग किन्तु तार्थः, 'व्यत्वेकमेवेति,(१) एवकारोऽवान्यार्थकः, तथाच 'व्यत्येकमेव वा' भावि-वर्तमानान्यधूमादिव्यक्तिरेव वा, अतीतधूमादिष्यक्तिरेव वेति यावत्, लिङ्ग' अनुमापरामर्थविषयः, 'लिङ्गाराभावाचेति विद्यमानस्य लिङ्गत्वाभावाचेत्यर्थः, तथाच यस्य पुरुषस्य कदाचिदपि विद्यमानधूमः(रन वकिव्याप्थत्वपरामर्थविषयः, किन्तु अतीतानागत- धूमादिव्यर्वहिव्याप्यत्वरूपेण परामर्शदेव वयनुमितिस्तस्य पुरुषस्य तदनुमितौ व्यभिचार इति भावः। नग्विदमयुकं मचान्ततः माथ-तत्प्रकारकप्रमाविशेष्यत्वादेर्वर्त्तमानधर्मस्थापि परामर्शदेवानु- मिति न्यथेत्यभ्युपगमादित्यत आह, 'यदि चेति, ‘एवकारोऽप्यर्थे, 'तत्र लिङ्ग तर कारणैभूतपरामर्थविषयः, 'तदेति, उद्देश्य-विधेय- भावमहिना तत्कालीनतया विधेयभानं प्रति तब्जन्यत्वस्य नियामक- तया विशेष्यतावच्छेदकवर्तमानखिङ्गकालौनत्वेन वर्भानादिति भावः । मनु भावि-भूतधूमादिपरामर्थात् यस्य पुरुषस्यानुमितिस्तस्य धमप्रागभावादिरूपविद्यमामधयोऽपि हेतुतानवच्छेदकविशेषणता- विशेषादिसम्बन्धेन पचे यत्र कुत्रचित् धर्मिणि वा माध्यव्याप्यत्व- विशिष्टधीविषयस्तथाच न यभिचारः। न चैवं वर्तमानमाध्यानु- (१) 'व्यत्येक्य' इयत्र 'यतयेक इति मूलपुलकान्तरपाठानुमापकमो. दृशपाठधारणमिति । (२) विद्यमानधर्म इति ग०७०।

·पराम। ५२९ तत्यागभावस्तइंसश्च वर्तमानएव तयोरपि वहिसमा- नदेशत्वनियमादिति चेत् । न । अतीतभाविदिनहत्ति- मामापत्तिरिति वाचं । तस्थानुमितौ विशेष्यतामवच्छेदकतथा तत्कालीनखाभानात् श्राचार्य्यनयेऽनुमितिकारणभूतपरामविषय- लिजयवानुमितौ विशेष्यतावच्छेदकत्वात्, अस्तु वा तदानौं माध्ये तदधिकरणकालावृत्तित्वज्ञानमायावश्यकं फलबलेम तथैव कल्पना- दित्याशयेन शकते, 'अथेति, 'धूमादि' धूमाघेव, न खिजन माध्ययाप्यत्वरूपेण विशिष्टधौविषयः, “विद्यमान एव'(१) विद्यमा- नोऽपि, हेतुतानवच्छेदकविशेषणताविशेषादिसम्बन्धेन पक्षे यत्र कुचचिद्धर्मिणि वा साध्यव्याप्यत्वविशिष्टवैशिष्यधौविषय इति शेषः । मनु धूमप्रागभाव-धूमध्वंसयोस्तदानौं विशेषणताविशेषघटितसाध्यव्या- प्यत्वविशिष्टवैशिष्यधीविषयत्वेऽपि(२) इततावच्छेदकसंयोगसम्बन्धघ- टितमाध्यव्याप्यत्वस्य तत्र बाधितलेन तादृशमाध्यव्याप्यत्वावच्छिन- विषयतावत्वस्य तथाभावाड्यभिचारो दुर्धार एव हेतुतावच्छेदकस- म्बन्धभेदेन माध्यव्याप्यत्वस्य विभिवतया तद्घटितयथोखि- वस्थापि कारणतावच्छेदकस्य नामावादित्यत पाह, 'तयोर- पौति, वक्रिसमानदेशवेति धूम-तडूंस-तनागभावान्यतमत्वादिरूप- (१) ईदृशपाठधारणेन 'वर्तमान रव' इत्यत्र 'विद्यमान एव' इति कस्यचिन्मूलपुस्तकस्य पाठोऽनुमीयत इति । (२) विशेषणताविशेषादिसंसगंघटितसाध्यव्याप्यत्वविशिलवैशिध्यधीवि- घयत्वेऽपौति ग।

·तत्वचिन्तामो तया निश्चितात् वर्तमानतया सन्दिग्धात् धूमादनुमिती हिन प्रागभाव-ध्वंसा लिङ्ग तयोः सन्धिग्धत्वात् । नापि हेतुतावच्छेदकसंयोगसम्बन्धघटितवशिमामानाधिकरण्यावच्छेदकध- मवत्त्वादित्यर्थः, नियम्यतेऽवच्छिद्यतेऽनेनेति व्युत्पत्त्या निथमपदस्था- वच्छेदकपरत्वात्, तथाच हेतुतावच्छेदकसंयोगसम्बन्धघटितसाध्य- व्याप्यत्वमपि तत्र न बाधितं । न च तथापि माध्यव्याप्यत्वावच्छि- बततावच्छेदकसम्बन्धावछिनविषयतावत्वं कारणतावच्छेदकं तत्र बाधितमेव सर्वत्र संयोगसम्बन्धन प्रागभावादेर्भमे मानाभावा- दिति वाच्यं। विशिष्टधर्मस्थावच्छेदकत्वग्राहकमानेन विशेषणो- भूतसाध्यव्याप्यत्वावच्छिन-हेतुतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नविषयवस्थाव- छेदकत्वं ग्टह्यते सामान्यतः साध्यव्याप्यत्वावच्छिन्नविषयतात्वरूपेणैव ग्रहात् विशेषणताविशेषादिसम्बन्धावच्छिन्नविषयतायाअपि कारण- तावच्छेदकलादिति भावः । 'प्रतीतेति अतीतानागतदिनावच्छे- देन पर्वते वहिव्यायधूमवरूपेण निशितादित्यर्थः, एतच्चानुमिति- कारणसम्पत्तये, दिनावच्छेदेनेति खरूपकथनं, 'वर्तमानतया मन्दि- ग्वादिति वकिव्याप्यधूमप्रागभाववान वा वहिव्यायधूमध्वंसवान वा इत्याकारको यः पर्वतवृत्तितया स्वप्रागभाव-खध्वंसयोः सन्देह- सदिषयादित्यर्थः, 'धूमात्' अतीतानागतधूमान, 'लिङ्गे' कारणे, 'मन्दिग्धत्वादिति परे मन्दिग्धतया निरुतलिङ्गवरूपकारणताव- छेदकानाक्रान्तत्वादित्यर्थः । न च तदानौं पक्षे मन्दिग्धत्वेऽपि कालान्तरे पचे तदानौमेव धर्मान्तरे र वहिव्याप्यवरूपेण ·पराम। ५४१ धूमः, तस्यावर्तमानात्। किच भूत-भावि-वर्तमा- नत्वाविषयात् पर्वते धूमइति ज्ञानाद्यवानुमानं तत्र विशिष्टधौविषयतया लिङ्गखसम्भव रति वायं। धर्मान्तरे काला- नारेऽपि तयोस्तस्य पुरुषस्य वझिव्याप्यस्वरूपेण विशिष्टधीविरहा. दिति भावः । 'नापि धूम इति कारणमिति शेषः, अवर्तमानत्वात्' अव्यवहितपूर्वमवर्तमानत्वात्। स्थखान्तरेऽपि व्यभिचारमाह, 'किचेति, 'भत-भावि-वर्तमानलाविषयादिति, 'भूतलं' पर्वते धूमस्य भूतत्वं, पर्वते धूमस्य ध्वंस इति यावत्, ‘भावित्वं' पर्वते धूमस्य भावित्वं, पर्वते धूमस्य प्रागभाव इति थावत्, 'वर्तमानत्वं' पर्वते वर्तमा- नधूमस्य सम्बन्धः, तदविषयात् तविषयकज्ञानाकालौनादित्यर्थः, 'धूमः' वहिव्याप्योधूमः, 'यत्रानुमानं पस्मिन् पुरुषे वयनुमितिः, तथाच,(१) तस्य पुरुषस्य धर्मान्तरे कालान्तरेऽपि च न धूमध्वंसा- दिरूपविद्यमानधर्मस्य वझिव्याप्यत्वरूपेण विशिष्टधौरितिशेषः, 'तर का गतिरिति तत्पुरुषोय-पर्वतपक्षक-वड्यनुमितौ का गतिरित्यर्थः, धूमस्य यथोलिङ्गलाश्रयत्वेऽपि नायवहितपूर्वसत्त्वं, धूमध्वंसादेर- व्यवहितपूर्ववर्तिस्वेऽपि न कारणतावच्छेदकौमत-यथोक्कलिङ्गला- श्रयत्वमिति व्यभिचारस्य दुरित्वादिति भावः । पूर्व धूमध्वंस- प्रागभावयोः पक्षे मन्दिग्धतया न लिजात्वमित्युकं श्रच तु तयोर- जानाब लिङ्गत्वमित्यभिप्राय इति नाभेदः । 'सर्वति पछार्थ मनमी, भूत-भावि-वर्तमानधूमाज्ञानात् यस्य पुरुषस्थानुमिनिस्तस्य (१) पथ चेति घ.।

·५४२ तवचिन्तामयी का गतिः, सर्वच प्रागभावाद्यन्यतमत्वं धूमावत्यन्ताभा- वाभावत्वं वा लिमिति चेत्, न, व्यर्थविशेषणत्वेन धूमप्रागभावाद्यन्यतमत्वं धूमात्यनाभावाभावत्वं वेत्यर्थः, सर्वस्यैव इत्यर्थः, 'प्रागभावाचेति धूम-तइंस-तत्यागभावतत्चयसा- धारणं प्रार्चा मते प्रतियोगि-तद्ध्वंस-तनागभावानां पयाणमेवात्यना- भावाभावरूपतया(९) धूमात्यनाभावाभावलमपि चितयसाधारण- मिति भावः । 'लिङ्ग लिङ्गतावच्छेदक, अनुमितिजनकपरामर्श- विषयतावच्छेदकमिति थावत्, तथाच भूत-भावि-धूमाज्ञानात् घस्य पुरुषस्यानुमितिस्तस्य कस्यचिदिभिष्य धूमप्रागभाववादिरूपेण धूमप्रागभावादौनां परामर्शविरहेऽपि तदन्यतमत्वादिषितयसाधार- पण तेषां परामर्शः सर्वस्यैवास्ति तथाच म व्यभिचारः प्राग- भावादेरेव चोकसिङ्गत्वाश्रयत्वस्य सर्वच पूर्वं मत्वादिति भावः । 'यर्थविशेषणवेनेति व्यर्थविशेषणरूपत्वेनेत्यर्थः, तेषामिति अन्यतमत्व- घटकभेदानामत्यन्ताभावाभावत्वघटकात्याभावलादौनाश्चेत्यर्थः (२) 'अखिङ्गत्वान्' परामर्शविषयतानवच्छेदकत्वात्, किन्तु धूमत्वादि- प्रत्येकधर्म एव परामर्थविषयतावच्छेदक इति भावः । ननु व्यर्थवि- प्रेषणलेऽपि पक्षांचे प्रकारतावच्छेदकत्वे न किमपि बाधकमित्या- प्रयेनार, 'अन्यतमत्वाद्यज्ञानेऽपौति अनुमातरन्यतमत्वादिप्रकारेण (१) बचन्ताभावस्य प्रवियोगिनेव प्रतियोगितागभावेन प्रतियोगिध. सेन च समं विरोधित्वं प्राचीनसम्मतमिति भावः। (२) अन्यतमत्व घटकभेदानां पत्वन्ताभाववादौनाचेति ग०, प.।

·परामः। ५०३ तेवामलिङ्गत्वात् अन्यतमत्वाद्यज्ञानेऽपि धूमज्ञानाद- नुमितिसत्वाच । अपि च न धूमप्रागभावादि लिङ्ग, कदाचिदपि परामर्शविरहेऽपौत्यर्थः, 'धूमज्ञानात्' अतीतादिधूम- ज्ञानात्, 'अनुमितिमत्वाच' अनुमितेरनुभवसिद्धृवाच्च(५)। मनु मा- ध्यव्याप्यत्वावच्छिवानुमावनिश्चयविषयत्वं न लिङ्गवं अपितु मा- मान्यतस्तादृशख-परसाधारणनिश्चयविषयतावत्वमेव लिङ्गत्वं, तथा- च धूमप्रागभावादेधूमप्रागभावत्वादिरूपेणानुमादपरामर्थविषयत्वेऽपि अननसंसारे वश्यं कस्यचित् पुरुषस्थानातो भगवत एव माध्यव्याप्य- खावछिनविशिष्टधौविषयवादेव यथोक्तलिजालमत्रतमित्यत पार, 'अपि चेति, 'न लिङ्ग न व्याप्यं, तथाच कुतो व्याप्यत्वावच्छिववि- षयत्वं तचेति भावः । ननु व्याप्यत्वाभावेऽपि व्याप्यत्वावविधमरू- पविशिष्टधौविषयेवेन किमपि बाधकमित्यत आह, 'न वेति, 'तडीः' पुरुषान्तरीय-व्याप्यत्वविशिष्टवैशिषधौः, 'अनुमितौति प्रतीताना- गतधूमज्ञानजन्यपुरुषान्तरौयानुमितिकारणमित्यर्थः, 'न लिङ्गमि- त्यच हेतुमाह, 'प्रागभावादौनामिति, लाघवात् प्रतियोगिन एव (१) धनुमितिदर्शनात् अनुमितिसत्वाच पमितेरनुभवसिद्धत्वाचेति यावत् इति क०-१०-पिहितपुस्तकपाठः, परनवयं पाठः 'पनुमिति- सत्त्वाच' इत्यत्र 'पनुमितिदर्शनाच' इति मूलपाठेन सरच्छते नान्य- घेति।

·५४४ तावचिन्तामयो न वा तौरनुमितिकारणं, प्रागभावादीनां व्यर्थत्वात् पावश्यकधूमज्ञानादेवानुमितिसम्भवाच। किञ्च लिङ्ग व्यापलादिति भावः । एतचापाततः भिवधर्मिकत्वेन वैयर्थविरहात्(१) वैयर्थऽपि व्याप्तिमत्वे(२) बाधकाभावाञ्चेति मन्तव्यं। मानुमितिकार- एमित्यच हेतुमाह, 'आवश्यकेति, 'धूमज्ञानादेवेति अनुमातर- लौतामागतधूमपरामर्शादेवेत्यर्थः, 'अनुमितिसम्भवात्' अनुमित्यु- त्पादात्, ‘एवकारेण पुरुषान्तरौयधूमप्रागभावादिपरामर्शव्यवच्छेदः तस्थ व्यधिकरणत्वादिति भावः। ननु पुरुषान्तरौयव्याप्यत्वविशि- धूमप्रागभावादिवैशिष्यबुद्धेः फलीभूतानुमित्यजनकत्वेऽपि तद्विष- यत्वमादाय यथोक्तलिङ्गलमचतमेव, न हि फलीभूतानुमितिजन- कपरामर्शस्य निरुतविषयतावत्त्वमेव लिङ्गसमित्यत पाह, 'किञ्चेति, 'धूलोपटलात्' अतीतानागतधूलोपटलज्ञानात्, 'धूलोपटलपदं अतीतानागतखिङ्गमारोपणक्षकं, 'लिङ्गभ्रमेण' माध्यव्याप्यत्वधमेण, कदाचिदपि कुषषिद्धर्मिणि साध्यव्याप्यत्वरूपेण विद्यमानधर्मवै- भिश्चमविदुषोऽपि पुरुषस्य इति श्रेषः, 'अनुमित्युत्पत्तेरिति संयो- (१) तयाच मिनधर्मिकत्वेन खसमानाधिकरणत्वविरहात् न खस- मानाधिकरण-व्याप्यतावच्छेदक-धम्मक्तरपटितवरूपव्यर्थविशेषणव- टितत्वमिति भावः। (২) নম্বাথ দিঘৰ মুখৰিঘষাঘবিনাবিয়্যামবি त्वात् व्यर्थविशेषयटितत्वेऽपि न थामिसचे विपिदाधकमिति भावः।

·पराम। नानुमितिमात्र हेतुः लिङ्गं विनापि धूलोपटलात् लिङ्गभ्रमेणानुमित्युत्पत्तेः । 'नापि लिङ्ग प्रमानुमिती, गादिव्यधिकरणसम्बन्धेन पराज्ञातगुणदिव्यक्तिसाध्यकानुमित्युत्पत्ते- रित्यर्थः, भगवतो योगिनश्च धमविरहेण तदौयविशिष्टवैशिष्य- धौविषयतामादायापि विद्यमानस्य तत्र लिङ्गवासम्भवादिति भावः । 'अमानुमिताविति ..माध्यवद्धिोधकानुमितावित्यर्थः, तत्रान्ततो- भगवतः साध्यव्याप्यत्वविशिष्टवैशिष्यधौविषयतामादायैव विद्यमानस्य लिङ्गत्वसम्भवादिति भावः । 'तविशेषेति परामर्शस्य यौ विशेषौ प्रमावाप्रमावे ताभ्यामेवेत्यर्थः, 'अनुमितितथालादिति अनुमितेः प्रमावाप्रमावादित्यर्थः, अन्यथा विद्यमानलिङ्गकभ्रमानुमितिस्थ- लेऽपि प्रमानुमित्यापत्तेः लिङ्गस्याविशेषादिति भावः। नन्वतावता प्रमापरामर्श-लिङ्गयोरुभयोरेवानमितिप्रमावप्रयोजकत्वमस्तु । न च प्रमापरामर्शस्य तत्प्रयोजकत्वावस्यकत्वे लिङ्गस्थापि तत्र प्रयोजक- खकल्पनं व्यर्थ गौरवयस्तोति वाच्यं । तत्कारणवस्थापि विशिष्ट- धर्मावच्छेदेन कारणताग्राहकप्रमाणमसति बाधके विशेषणावच्छेदे- नापि कारणत्वं रक्षातौति नियममिद्धतया व्यर्थत्वेन गौरवेण च निराकर्तुमशक्यत्वादित्यतो बाधकमाह, 'यत्सामान्य इति, 'तविशेषस्थेति तद्विशेषस्यैव, तथाच तदवच्छिन्नकार्य्यताप्रतियोगिक- कारणतावच्छेदक-व्याप्यधर्म एव तदवच्छिन्नकार्य्यताव्याप्य-कार्य्यता- प्रतियोगिककारणतावच्छेदक इति नियमादनुमितिसामान्यजनक- तावच्छेदकाव्याप्यस्य लिङ्गखस्य नानुमितित्वावच्छिन्न कार्यताव्याप्य- 69 ·रनाम नाया यत्र विद्यमानस्य धर्मस्य ख-परसाधारणनिश्चयघटितं लिङ्गवं सम्भवति तत्रैव विशिष्टकारणताग्राहकेत्याधुत्सर्गवशात् लिङ्ग हेतुन तु सर्वत्र तथाच न व्यभिचार रति परास्त । लिवस्थानुमितित्वा- वच्छिवं प्रति जनकतावच्छेदकस्य व्याप्यादिज्ञानवादेरव्याप्यतया अनुमितित्वावछिनकार्यताव्याप्यकार्यताप्रतियोगिककारणतावच्छेद- कत्वासम्भवात् इति भावः । एतच्चोपलक्षणं परामर्थविरहदशायामपि लिङ्गमाचादनुमित्यापतिवारणय परामर्शस्थापि पृथ्क कारण- त्यावश्यकत्वे लिङ्गस्य पृथक् कारणत्वकल्पनं व्यर्थं गौरवग्रस्तञ्च । न च विशिष्टकारणतायाहोत्याद्युत्मर्गबलेन तत्कारणत्वस्य प्रमाण- मिद्धतया व्यर्थत्वेन गौरवेण च प्रत्याख्यानासम्भव इति वाचं । विशेषणावच्छेदेनापि खतन्त्रान्वय-यतिरेकग्रहसत्त्व एव विशिष्ट- धर्मावच्छेदेन कारणत्वग्राहकस्यान्वय-व्यतिरेकग्रहत्य विशेषणवच्छे- देनापि कारणतायाहकत्वात् पथेन्द्रियत्व तत्संयोगत्वयोः, न चेह- मोऽस्ति, अन्यथानुमिति प्रति लिङ्गवयाप्यत्वादिषटकपदार्थान्तरा- वछिन्नस्यापि हेतुत्वापत्तेः पूछा-भाब्दबोधादिकं प्रत्यपि इष्ट- ·परामर्श 8 नानुमितिमात्र हेतुः लिङ्गं विनापि धूलोपटलात् लिङ्गभ्रमेणानुमित्युत्पत्तेः । 'नापि लिङ्गं प्रमानुमिती, गादिव्यधिकरणसम्बन्धेन पराज्ञातगुणादिव्यक्तिसाध्यकानुमित्युत्पत्ते- रित्यर्थः, भगवतो योगिनश्च धमविरहेण तदौयविशिष्टवैशिष्य- धौविषयतामादायापि विद्यमानस्य तच खिङ्गलासम्भवादिति भावः । सापमान मिताविति माथाहितेया लिङ्गमेव हेतः, लिङ्गत्वच माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन माध्यव्याप्यस्वं, अनुमितिसामान्यं प्रति परामर्शस्य हेतुतयेव परामर्शविरहदशायां केवललिङ्गान प्रमानु- मितिः। न चैवं यत्र माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन पक्षनिष्ठं सर्वमेव निरकलिङ्गमतौतमनागतं वा तत्र परामर्शसत्त्वेऽपि प्रमानुमितिन स्थात् इति वाचं । तत्र परामर्शप्रमावस्यैवाभावात् माध्यतावच्छेद- कसम्बन्धेन विद्यमाननिस्तालिङ्गवति पक्षे माध्यव्याप्यतया यत्किञ्चि- विच्छिन्नावगाहित्वस्यैव परामर्शप्रमावरूपत्वात् । न च तथापि प्रमापरामर्थस्यैव प्रमानुमितिहेतुत्वं यत्सामान्येत्याधुकव्याप्या खाघवे- लिङ्गस्य हेतुत्वासम्भवादिति वाच्यं । गौरवादिरूपबाम्धकासत्त्व- एव(जादृशव्याप्टेरभ्युपगमादित्याः, तन्मतमुपन्यस्यति, 'अथेति, 'विद्यमानलिङ्गाविषयत्वमिति माध्यव्याप्यतावच्छेदकसम्बन्धेन विद्य- मानलिङ्गवति पक्षे साध्यव्याप्यतया यत्किञ्चिद्धर्मावगाहित्वमित्यर्थः, 'नथाचाथातमिति, व्यभिचासभावात् लाघवाचेति भावः, 'प्रमा- नुमितिहेतुत्वमिति माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन पक्षनिष्ठतया प्रमानु- (१) गौरवादिरूपबाधकामावसत्व रवेति घ० ।

·५४० तत्वचिन्तामणे न। भाविना भूतेन वा यदाकदाचिदिद्यमानेनापि लिङ्गेन परामर्शप्रमात्वसम्भवान्नानुमितिपूर्वसमये तत्म- मितिहेतुत्वमित्यर्थः, लिङ्गत्वमपि माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन माध्य- व्याप्यत्वमिति भावः । 'यदाकदाचिद्विद्यमानेनेति यदाकदाचि- माध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन पचे वर्तमानेनापौत्यर्थः, 'अनुमितौति प्रमानुमितीत्यर्थः, 'तत्प्रमावेति परामर्शप्रमात्वेत्यर्थः, 'लिङ्गस्थ सत्त्वमिति साध्यतावच्छेदकसम्बन्धेन पक्षे लिङ्गस्य सत्त्वमित्यर्थः, 'कारणवं बेति 'वाशब्दोयत इत्यर्थे, यतः कारणत्वमित्यर्थः, मनु यदि लिङ्गं न कारणं तदा धूमादिलिङ्गकवङ्ग्याउनुमितौ धूमादिकालावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन कथं वयादेर्भानं शाब्दाद्यतिरिक्त- भाने उद्देश्य-विधेयभावमहिमा तत्कालावच्छिन्नत्वभानं प्रति तज्ज्ञा- मजन्यत्वमावस्य नियामकत्वात्। न च तस्य नियामकवे मानाभाव- इति वाच्छं। तथापि लया लिङ्गोपहितलैङ्गिकभानानभ्युपगमेन धूमस्य विशेष्यतानवच्छेदकतया तत्कालावच्छिन्नत्वभानासम्भवादि- त्यत श्राह, 'धूमकालौनेति धूमकालावच्छिन्नत्वसम्बन्धेन वङ्ग्यनुमि- तिश्चेत्यर्थः, 'यदेति यत्र धूमस्तत्र वहिर्यदा धूमस्तदा वहिरिति योजना, तथाच यत्र धूमस्तत्र धूमकालावच्छिन्नत्वविशिष्टसंयोग- सम्बन्धेन वहिरिति व्याप्तिज्ञानादेवेत्यर्थः । 'श्रथ वेति, यति शेषः, 'पक्षतावच्छेदक इति, तत्रेति शेषः, 'पक्षतावच्छेदकधर्मास- मानाधिकरणञ्चेति पक्षतावच्छेदककालाधवच्छिन्नलविशिष्टव्यापक- तावच्छेदकसम्बन्धेन माध्यमित्यर्थः, 'पक्षधर्मताबलात्' तेन सम्बन्धेन ·परामर्श Est मात्वानुरोधन लिङ्गस्य सत्त्वं कारणत्वं वा,धूमकाली- नवज्यनुमानञ्च यदा यव धूमस्तदा तच वहिरिसिव्या- तिज्ञानादेव । अथवा धूमकालः पक्षतावच्छेदका पक्ष- बाधाद्यभावसहकारात्, 'धूमकालौनवक्रिसिद्धिरिति धूमकालाव- छिन्नत्वसम्बन्धेन पहिमिद्धिरित्यर्थः, एतच्च शाब्दाद्यतिरिक्तज्ञाने उकरीत्या तत्ममानकालौनलभाने तब्जन्यत्वस्य नियामकत्वमभ्युपे- त्योकं । वस्तुतस्तु मान्दादिज्ञानवदनुमितावपि उक्तरीत्या तत्का- लावच्छिनत्वभानं प्रति तजन्यत्वस्य नियामक मानाभावात् यत्र धूमः पक्षतावच्छेदकस्तत्रापि धूमकालावचित्रत्वसम्बन्धेन वर्भानं बोध्यं । न च तब्जन्यत्वस्य नियामकत्वमते अनुमितावुद्देश्य-विधेय- भावमहिना विशेष्यतावच्छेदकसमानकालौनत्वभानं कुत्रेति वाच्यं । यत्र सिदभावोऽनुमितिप्रागभावादि| अनुमितिजनकरूपः पक्ष- तावच्छेदकस्तत्रैव तभानात् । केचित्तु धूमं विहाय धूमकालस्यैव पक्षतावच्छेदकत्वस्थले धूमकालीनवभानाभिधानात् मणिकारमते प्रत्यक्ष एव उद्देश्य- विधेयभावमहिना विशेष्यतावच्छेदकसमानकालौनत्वभानं मान्यचे- त्याङः। तदसत्(१) । तजन्यत्वस्य नियामकलाभ्युपगमेनापि धूमपरि- त्यागसम्भवात् । न च तजन्यत्वस्य नियामकत्वं न कारणत्वं किन्तु व्यापकत्वं तथाच तदजन्यज्ञाने बाधाभावरूपसामान्यकारणमा- (२) वन्नेति क.।

·सावचिन्तामणे सावच्छेदकधर्मसमानाधिकरणच पक्षमतावखान् साध्य सिध्यतीति धूमकालीनह्रिसिद्धिः। यत्तु व्यापाराभावान्न परामर्श करणमिति, तत्त- थैव, किन्तु व्याप्तिशानं करणं परामर्शीव्यापारः। दया तभाने किं बाधकमिति, न हि व्यापकत्वभाभिया मामयौ कार्य नार्जयति, इति वाचं। तन्यत्वस्य व्यापकले यावविशेषसामग्रौविरहादेव तदजन्य ज्ञाने तदभानादिति निगः। तटखः भरते, 'न चेति, 'व्यापार' अवश्यं व्यापारः, अन्यथा संस्कारोत्पत्तिममय एवानुमित्यापत्तिरिति भावः । इष्टापत्त्या परिहरति, 'परामर्शस्य चेति, 'चरमकारणत्वेन' लाघवात् संस्का- रानपेक्ष्यकारणत्वेन । 'नापि तर्क इति, परामर्शव्यापार इति शेषः, 'यामिग्राहकस्येति, धूमो यदि वहिव्यभिचारौ स्याइजिन्यो म स्थादित्यादिमाध्ययभिचारित्वाद्यापादककतर्को व्याप्तियाहकतर्कः, पर्वतो यदि निर्वहिः स्यात् निधूमः स्थादित्यादियाच्या भावापा- दककतको विषयपरिशोधकतर्कय, विषयं याचं परिशोधयति ग्राह्याभावग्रहप्रतिबन्धकदारा निश्चाययतीति व्युत्पत्तेरिति भावः । 'तदजन्यवादित्युपलक्षणं अनुमितिजमकत्वाचेत्यपि बोधं । न च पवतो निर्वलिः स्थानिधूमः स्थादित्यादिविषयपरिशोधकतर्कस्य कथमनुमित्यादावुपयोगित्वं ग्राधाभावसन्देहस्य तत्राप्रतिकूलतया ननिवृत्तिहारोपयोगित्वासम्भवादिति वाचं । तदापादककापतः ·परामर्श ५५१ न च परामर्शस्य संस्कारो व्यापार, परामर्शस्य च चरमकारणत्वेन संस्कारोत्पादनसमयेऽनुमित्युत्या- दनात्। नापि तर्कः, व्याप्तिग्राहकस्य विषयपरिशो- धकस्य वा तस्य तदजन्यत्वादिति । इति श्रीमहङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्ता- मणौ अनुमानाख्यहितीयखण्डे परामर्शसिद्धान्तः । सम्पूर्णोऽयं परामर्शः। तविशिष्टबुद्धिमाषप्रतिबन्धकतया ग्रानाभावनिमयप्रतिबन्धकदारैव तत्रापि तस्योपयोगित्वसम्भवात्, परामर्शात् पूबै बाधनियोत्पत्ती यत्र शाब्दाद्यात्मकः परामर्शस्तच परामर्शातरं लौकिकबाधनिख- योत्पत्तौ च परामर्थस्य प्रतिबन्धकलासम्भवादिति समासः। इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्यद्वितीयखण्डरहस्से पराममिवान्तरहस्यं, सम्पूर्णमिदं परामर्भरहस्यं ।

·[ ५५२ ] अथ केवलान्वय्यनुमान। तज्ञानुमानं विविधं केवलान्वयि-केवलव्यतिरेक्य- न्वयव्यतिरेकिभेदात्। तथासहिपक्षं केवलान्वयि, अथ केवलाषय्यनुमानरहस्यं ॥ सामान्यतः सपरिकर अनुमानं लचयित्वा विशेषलक्षणार्थं सदिभजते, तश्चेति, 'अनुमान अममितिकरणं, 'विविध चैवि- ध्यवत्(), अनुमानविभाजकोपाधित्रयवदिति यावत्, अनुमानवि- भाजकोपाधिनयमनुमानवृत्तौति समुदितार्थः, तेन विभाजकोपा- . (१) पत्र अनुमानं त्रिविधं इत्यत्र विधप्रत्ययस्य उद्देश्यतावच्छेदकसम- नियत-वस्तुमदन्यसंख्यावाचित्वं, तथाच अनुमानस्य पक्षत्वं साथ- याश्रयत्वसम्बन्धन केवलान्वयित्व-केवलव्यतिरेकित्वान्वयव्यतिरेकित्व- गतत्रित्वसंख्यायाः साध्यत्वं केवलान्वयिभेद केवलव्यतिरेकिभेदाम्बय- व्यतिरेकिभेदान्यतमभेदस्य प्रतियोगितासम्बन्धेन हेतुत्वं । विध. प्रत्ययार्थान्तर्गतसमनियतत्वघटकं व्याप्यत्वं व्यापकत्वञ्च खाश्रयान- यत्वसम्बन्धन, वस्तुमदन्यत्वघटकवस्तुमत्त्वञ्च सतित्व-खसमागाधि- करणखभिन्नत्तियोमयसम्बन्धेन, तादृशविशेषणदानेन केवलान्च. यित्व केवलव्यतिरेकित्वान्वयव्यतिरेकित्वानुमानत्वरूप-सामान्यधर्मम- गतचतुश्यत्वसंख्यायुदासः, तादृशचतुश्यत्वसंख्यायाः उक्तोभय- सम्बन्धेन केवलान्वयित्वादिरूपवस्तुविशित्वात् । उक्तचतुख्यत्वसं. ख्यायुदासाभावे अनुमान त्रिविश्वमितिवत् अनुमानं चतुर्विधमिति विभागापत्तिरिति ध्येयं।

·केवला वय्यनुमान। तथाहि केवलान्वयिनोऽभिधेयत्वस्य विपक्षः अभिधानेऽनभिधाने च विपक्षत्वव्याघातात्। अथ यथा आकाशशब्दाच्छब्दाश्रयत्वमनभिधेयमप्युपति- धित्रयवत्त्वस्यैकचासत्त्वेऽपि न चतिः(१)। मनु विभाजकोपाधौनां परस्परभेदविरहेण त्रयत्वमेवामिद्धमित्यत आह, 'केवलान्वयौति, 'केवलावविपदं केवलाम्वयिसाध्यकपरं, तथाच केवलान्वयिसाध्यक- केवलव्यतिरेकिसाध्यकान्वयव्यतिरेकिमाध्यकरूपाणां तादात्म्यसम्बन्धन अनुमानविभाजकोपाधौनां परस्परं भेदसत्त्वादित्यर्थः । यदा 'केवलान्वय्यादिपदं केवलान्वयिमाध्यकलादिपरं२), तथाच केवलान्व- यिसाध्यकत्व-कोवलव्यतिरेकिसाध्यकत्वान्वयव्यतिरेकिमाध्यकत्वरूपाणां अनुमानविभाजकोपाधीनां परस्परं भेदमत्त्वादित्यर्थः । केचित्तु सामान्यतः सपरिकरामनुमितिं लदयित्वा विशेषल- क्षणार्थं तां विभजते, 'तच्चेति, 'अनुमान' अनुमितिः, 'विविध अनुमितिविभाजकोपाधिनयवती, शेषं पूर्ववदित्याः । केवलान्वयित्वस्य ग्रह एव केवलान्वयिसाध्यकत्वमपि सुग्रहमि- त्यभिप्रेत्य केवलान्वयित्वमेव निरूपयति, 'तचेति, 'तत्र' केवलाम्ब- यिसाध्यकले, सप्तम्यर्थी विशेषणत्वं, 'असद्विपक्षमिति अमन्विपक्षो- (१) अनुमानविभाजकोपाधित्रयत्वावच्छिन्ने अनुमानवृत्तित्वस्याबाधित- त्वान्न क्षतिरिति भावः। (२) भावप्रधाननिर्देशात् केवलान्वयिपदस्य केवलान्वयिसाध्यकत्वपरत्व- मिति समुदिततात्पर्य । 70 ·तत्त्वचिन्तामयौ ५५४ ष्ठते, तथाभिधेयत्वविपक्षस्यानभिधेयत्वेऽपि पदादुप- स्थितिः स्यात, एवञ्चाभिधेयत्वं कुतोऽपि व्याहत्तं धर्म- भाववान् यस्य तत्केवलान्वयीत्यर्थ:(१) । न च सिद्धमिद्धिव्याघातः, अत्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदको यो धर्मः तदत्त्वं तेन रूपेण केवलान्वयित्वमिति विवक्षितत्वात् । तादृशधर्मावच्छिन्नमाध्यताक- बच केवलान्वयिमाध्यताकत्वं, माध्यता च व्यापारानुबन्धिनी विधेयता, स्वकरणकानुमितिविधेयतेति यावत्, तेन व्याप्यादिज्ञा- नरूपे अनुमाने वाच्यत्वादेरविधेयत्वेऽपि न इतिः, तथाचात्यन्ता- भावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मावच्छिन्नविधेयताकानुमितिकरणत्वं केवलान्वयिसाध्यकानुमानत्वमिति निष्कर्षः। अनुमितिविभागपचे च माध्यता विधेयतैव तथाचात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकध- विच्छिन्नविधेयताकानुमितित्वं केवलापयिमाध्यकानुमितित्वमिति निष्कर्षः । वाच्यत्वादेर्व्यतिरेकित्वभ्रमदशायामपि तत्माध्यकं केवला- श्वयिसाध्यकमेव, वयादिरूपव्यतिरेकिसाध्यकन्तु कदाचिदपि न केवलाम्वयिसाध्यकमिति भावः । (१) न च विपक्षपदस्याभावपरत्वेनापि बसन् विपक्षः अमावोयस्य तत् केवलान्वयि इति सामन्नस्ये विपक्षपदस्थाभाववत्परत्वं विफलमिति वाच्छं। गगनाभावस्य केवलान्वयित्वानुपपत्तेः गगनखरूपस्य तदभा- वस्य विद्यमानत्वात्, विपक्षपदस्थाभाववत्परत्वे तु गगनस्यावृत्ति- पदार्थत्वात् गगनाभावाभाववतो न कुत्रापि सत्त्वमिति ।

·कैवलान्षय्यनुमान। ५५५ त्वात् गोत्ववदिति चेत् । न । व्याहत्तत्वस्याव्यात्तत्वे व्यात्तत्वमेव केवलान्वयि, व्याहत्तत्वे यतएव व्यारत्तं केचित्तु वयादिसाध्यकमपि कदाचित् केवलान्वयिसाध्यकं यदा बन्वयमहचारज्ञानजन्यान्वयव्याप्तिज्ञानमात्रादनुमितिः, वाच्यत्वादि- साध्यकमपि कदाचित् केवलव्यतिरेकिसाध्यकं यदा व्यतिरेकसह- चारभ्रमजन्यान्वयव्याप्तिज्ञानमात्रादनुमितिः, कदाचिचान्वय-व्यति- रेकिसाध्यकं यदा चोभयसहचारज्ञानेनान्वयव्यप्तिज्ञानादनुमितिः, न तु तदानौं केवलान्वयिसाध्यकं, व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानञ्च न काप्यनु- मितिहेतुः केवलव्यतिरेकिण्यपि व्यतिरेकसहचारेणान्वयव्याप्तेरेव ग्रहात्, तथाच व्यतिरेकसहचारज्ञानजन्यव्याप्तिग्रहाजन्यानुमितिकर- एणत्वं केवलान्वयिसाध्यकानुमानत्वं, तादृशानुमितित्वञ्च(१) केवलान्वयि- माध्यकानुमितित्वं, व्यतिरेकसहचारज्ञानञ्चाभावादौ माध्यादिप्रका- रकविलक्षणविषयताशालिज्ञान(२) तच केवलान्वयिन्यपि खण्डश: प्र- मिया भ्रमरूपं प्रसिद्धं, व्याप्तिज्ञानमपि हेवादिरूपतावत्पदार्थाना(२) (१) व्यतिरेकसहचार ज्ञानजन्यव्याप्तिग्रहाजन्यानुमितित्वञ्चेत्यर्थः । (२) तथाचाखण्डसाध्याभावसहचारज्ञानस्याप्रसिद्धत्वेऽपि वाच्यत्वादिसा- ध्यकस्थले घटाभावादौ प्रतियोगितासम्बन्धेन वाच्यत्वप्रकारकं भमरूपं व्यतिरेकसहचारज्ञानं सुप्रसिद्धमेवेति भावः । (३) तथाच हेतुविषयतानिरूपिताधिकरणविषयतानिरूपितरत्तित्ववि- घयतानिरूपिताभावविषयतानिरूपितप्रतियोगित्वविषयतानिरूपि- ताभावविषयतानिरूपितसाध्यविषयतानिरूपिवाधिकरणविषयता- ·५५८ तत्त्वचिन्तामणे व्यहत्तत्वं तदेव केवलान्वयौति धर्मत्वस्यानैकान्तिक त्वात, एवमत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्यात्यन्ताभावाप्रति- तथाविधपरस्परोपोषावगाहिज्ञानं, तेन यत्राखण्डव्याप्तिरप्रसिद्धा तच नाव्याप्तिः । एवमन्वयसहचारज्ञानजन्यव्याप्तिज्ञानाजन्यानुमिति- करणत्वं केवलव्यतिरेक्यनुमानत्वं, तादृशानुमितित्वञ्च केवलव्यतिरेक्य- नुमितिलं, अन्वयमहचारज्ञानजन्यव्याप्तिग्रह-व्यतिरेकसहचारजान- जन्यव्याप्तिग्रहोभयजन्यानुमितिकरणत्वं अन्वय-व्यतिरेक्यनुमानत्वं(१), तादृशानुमितित्वञ्च अन्वय-व्यतिरेक्यनुमितित्वं, शेषं पूर्ववदित्याहुः। तदमत् । व्यतिरेकसहचारज्ञानस्य व्याप्तिग्रहहेतुत्वे मानाभावात्। (२) अन्वय- निरूपितरत्तित्वविषयतानिरूपितहेतुविषयताशालिज्ञानमेव व्याप्ति- ज्ञानपदेन विवक्षणीयं, तेन धूमवान् वहेरित्यादौ वसिमानाधि. करणाभावाप्रतियोगिधूमसामानाधिकरण्यरूपाखण्डव्याप्तरप्रसिद्धत्वे- ऽपि धन्वयसहचारज्ञानमात्रेण व्याप्तिज्ञानदशायां वत्साध्यकानुमा- नस्य न केवलान्वय्यनुमानवव्याधात इति ध्येयम् । (१) पत्र व्याप्तिग्रहस्य विधा निवेशे प्रयोजनविरहात् छन्वय-व्यति- रेकोभयसहचारज्ञानजन्यव्याप्तिज्ञानजन्यानुमितिकरणत्वं व्यतिरेक्यनुमानत्वमित्येव वक्तव्यमिति । (२) न चाचार्थमते धर्मिविशेषमन्तव्य व्यभिचारज्ञाने सहचारज्ञानस्य विरोधित्वात् व्यभिचारज्ञानविघटकतया सहचारज्ञाने व्याप्तियहहे. तुत्वस्य युक्तिसङ्गततया कथं व्यतिरेकसहचारज्ञानस्य व्याप्तिग्रहहे- तुत्वे मानाभाव इति वाच्यं । समान प्रकारकज्ञानस्यैव विरोधित्वात् विरोध्यविषयकस्य सहचार ज्ञानस्य व्यभिचारजागविघटकत्वाभावा. दिति निगूफाभिप्रायः।

·केवलान्वय्यनुमान। . योगित्वे अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वमेव केवलान्वाय, अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वे यन्निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोग्य- त्यन्ताभावप्रतियोगित्वं तदेव केवलान्वयि । न चात्य- न्ताभावप्रतियोगित्वं व्यारत्तत्वञ्च नानेति वाच्यम्। यत्र साध्याभाववदत्तित्वरूपव्याप्तिज्ञानादनुमितिस्तदनुमानस्य केव- लावयि-केवलव्यतिरेक्युभयत्वापत्तेश्च साध्याभाववदत्तिवरूपव्याप्ति- ज्ञानं प्रति अन्वय-व्यतिरेकोभयसहचारज्ञानस्यैवाहेतृत्वात् । अन्ये तु वयादिसाध्यकमपि कदाचित् केवलान्वयिमाध्यकं यदा- न्वयव्याप्तिज्ञानमात्रादनुमितिः, वाच्यत्वादिसाध्यकमपि कदाचित् केवलव्यतिरेकि यदा व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानमात्रादनुमितिः, कदाचि- चान्चय-व्यतिरेकि यदान्वय-व्यतिरेकोभयव्याप्तिज्ञानादनुमितिः, अन्वयव्याप्तिज्ञानवत् व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्याप्यनुमितिहेतुत्वात् तथाच यतिरेकव्याप्तिज्ञानाजन्यानुमितिकरणत्वं केवलान्वयिसाध्यकानुमा- नत्वं, तादृशानुमितित्वञ्च केवलान्वयिसाध्यकानुमितित्वं, व्यतिरेक- व्याप्तिज्ञानञ्च माध्य-तदभावादिरूपतद्घटकतावत्पदार्थानां तथा- विधपरस्परोपलेषावगाहिज्ञानं, तेन यत्राखण्डव्याप्तेरप्रसिद्धिस्तत्र नाव्याप्तिः, न वा केवलान्वयिन्यप्रसिद्धिः खण्डशः प्रसिद्या भ्रमरूपस्य तादृशज्ञानस्य तत्रापि सम्भवात् एवमग्रेऽपि। अन्वयव्याप्तिज्ञानाजन्या- नुमितिकरणत्वं केवलव्यतिरेक्यनुमानत्वं, तादृशानुमितित्वञ्च केवल- व्यतिरेक्यनुमितित्वं, अन्वय-व्यतिरेकोभयव्याप्तिज्ञानजन्यानुमिति- ·५५ तत्वचिन्तामणौ अनुगतप्रतीतिबलेन गोत्ववत्तयोः सिद्धेः । तब न तावदव्याप्यवृत्त्यत्यन्ताभावः केवलान्वयौ, तस्य प्रति- करणलं अवय-व्यतिरेक्यनुमानवं, तादृशानुमितित्वञ्चान्वयव्यति- रेक्यनुमितित्वमित्याः । अभिधेयत्वादौ केवलान्वयिलक्षणं मङ्गमयति, 'तथाहौति, 'अभिधेयत्वस्य' शब्दशक्रिविषयत्वस्थ, 'न विपक्ष इति नात्यन्ताभावा- धिकरणमित्यर्थः, 'अभिधान इति, अभिधेयत्वं यदधिकरणनिष्ठा- त्यन्ताभावप्रतियोगितया अभिमतं तदधिकरणस्य 'अभिधाने' शब्दशक्तिविषयत्वे, 'विपक्षत्वव्याघातात्' अभिधेयत्वात्यन्ताभावाधि- करणवासिद्धे, प्रतियोग्यभावयोरेकत्र सत्त्वासम्भवात्, 'अनभिधाने च' शब्दशक्त्यविषयत्वेऽपि, 'विपक्षत्वव्याघातात्' अभिधेयत्वात्यन्ताभावा- धिकरणत्वामिद्धेः, वस्तुपदादेरयशक्यतया वस्तुपदादिज्ञानजन्यज्ञान- स्याप्यविषयत्वेनालोकवादित्यर्थः । 'अनभिधेयमपि' अाकाशपदा- शाक्यमपि(५), 'उपतिष्ठते' शाब्दबोधविषयो भवति, 'अनभिधेयत्वेऽपि' वस्तुपदादिशत्यविषयत्वेऽपि, ‘पदात्' वस्लादिपदात्, 'उपस्थितिः , (१) पाकाशमस्तोत्यादौ कदाचित् अद्रव्यातिरिक्तद्रव्यमस्ति इत्याका- रको बोधः, कदाचिच्च शब्दाश्रयोऽस्तोत्याकारको बोधः, अतः न किश्चिद्धर्मविशिछे चाकाशपदस्य शक्तिः किन्तु धाकाशपदात् জান্ধায় অ অক্ষয়ীন্সিলি: না নীল ঘ. .बोधः इत्यत्र तात्पर्यम् ।

·केवलान्वय्यनुमान। Fe योग्यवच्छिन्नेऽप्यत्यन्ताभावात् अत्यन्ताभावाप्रतियो- गिनश्च केवलान्वयित्वात्। नाप्याश्रयनाशजन्यगुणना- स्यादिति शाब्दबोधः स्यादित्यर्थः, तथाच नालोकलमिति भावः । नचेतावता व्याघाते निरस्तेऽपि वस्तुपदाभिधेयत्वस्य(१) विपक्षमत्त्वे मानाभाव इत्यत पाह, 'एवञ्चेति उतक्रमेण व्याघाते निरस्ते च इत्यर्थः, अन्यथा व्याघातादेवानुमानं बाधितं स्यादिति भावः। 'कुत इति किञ्चिनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकमित्यर्थः, अवच्छेद- कत्वञ्च लघु-गुरुमाधारणं तेन कम्बुगौवादिमत्त्वादौ गुरुधर्म न व्यभि- चार:(२), तथाचाभिधेयत्वं यनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदक स एव विपक्ष इति भावः । 'धर्मवादिति श्राकाशादौ व्यभिचार- वारणाय, तथाच यो यत्सम्बन्धेन वृत्तिमान् स तत्सम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगितावच्छेदकताकान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्ववान् इति यत्तयां व्याप्तिः, अत एव 'गोत्ववदिति न दृष्टान्तामङ्गतिः, न वा सम्बन्धान्तरावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकताकान्योन्याभावप्रतियोगि- तावच्छेदकतामादायार्थान्तरं, 'गोत्ववदिति व्यतिरेकेण वा दृष्टान्तः, (१) अभिधेयत्वस्येति ग०, घ०। (२) गुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्त्वे किश्चिनिष्ठान्योन्याभावप्रति- योगितावच्छेदकत्वाभाववति कम्बुग्रीवादिमत्वरूपगुरुधर्मे हेतीधर्म- त्वस्य वर्तमानत्वेन व्यभिचारः स्यादतो गुरुधर्मस्यावच्छेदकत्वानी- कारः, धर्मत्वञ्च वृत्तिमत्त्वं अतः किञ्चिमिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगि- वावच्छेदकत्वामाश्वति बाकाये न व्यभिचारः।

·५६० तत्त्वचिन्तामणौ शात्यन्ताभावः तस्य नाशस्य सर्वचात्यन्ताभावादिति वाच्यं । यत्र हि प्रतियोगिप्रागभावो वर्तते तत्र न अन्यथा सिद्धसाधनवारणय विशेषणताविशेषसम्बन्धावच्छिन्नव्यावृत्त- वस्यैव साध्यतया तवैकल्यात् तेन सम्बन्धेन तत्र धर्मत्वरूपहेतोर्वि- रहाच्चासङ्गतिः स्थादिति(१) । 'व्यावृत्तत्वस्य' अन्योन्याभावप्रतियोगि- तावच्छेदकत्वरूपसाध्यस्य, 'अव्यावृत्तत्वे' अन्योन्याभावप्रतियोगिताव- छेदकलाखौकारे, 'व्यावृत्तत्वमेव' अन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेद- कत्वरूपं माध्यमेव, 'केवलान्वयौति, अन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेद- कल्वरूपसाध्याभाववदित्यर्थः, 'व्यावृत्तव इति अन्योन्याभावप्रतियो- गितावच्छेदकत्वरूपस्य माध्यस्यान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वरूप- व्यावृत्तत्वस्वीकार इत्यर्थः, 'यत एवेति यदधिकरणनिष्ठान्यो- न्याभावप्रतियोगितावच्छेदकमन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकलमि- त्यर्थः, 'तदेव' तदधिकरणमेव, 'केवलान्वयोति अन्योन्याभावप्रति- योगितावच्छेदकत्वरूपसाध्याभाववदित्यर्थः, 'अनेकान्तिकत्वादिति अन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वरूपे साध्ये तादृशमाध्यवभिन्नत्वे- माभिमते अधिकरणे वा अनेकान्तिकवादित्यर्थः । ननु अन्योन्या- भावप्रतियोगितावच्छेदकत्वमाकामाद्यत्तिनिष्ठान्योन्याभावप्रतियो- गितावच्छेदकमतो न व्यभिचारः तत्र धर्मत्वाभावादित्यखरमात् स्थलान्तरे व्यभिचारमाह, 'एवमिति, केवलान्वयौति अन्योन्याभाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वरूपमाध्याभाववदित्यर्थः, अत्यन्ताभावप्रति- (१) धनवादितीत्यादिः स्यादित्यन्तः पाठः ग०, ए. पुस्तकहये नास्ति ।

·केवलान्वय्यनुमान। तदत्यन्ताभावो वर्तते, तथाच नाशस्य प्रागभावो यब नाशप्रतियोगिसमानदेशे वर्तते तब कथं नाशात्यन्ता- योगिम एवान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वनियमादिति भावः । तथाचात्यन्ताभावप्रतियोगित्वे एव धर्मवं व्यभिचारीति हृदयं । 'अत्यन्ताभावप्रतियोगित्व इति अत्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्यात्यन्ताभा- वप्रतियोगिवे इत्यर्थः, 'यनिष्ठात्यन्ताभावप्रयोगौति प्रथमान्तं, प्रत्य- ताभावप्रतियोगित्वं यदधिकरणनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगौति योज- ना, 'तदेव केवलान्वयौति तदधिकरणमेवान्योन्याभावप्रतियोगिता- वच्छेदकत्वरूपसाध्याभाववदित्यर्थः, अत्यन्ताभावप्रतियोगिन एवान्यो- न्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वनियमादिति भावः । तथाच तदधि- करण एव धर्मत्वं माध्यव्यभिचारि श्रवृत्तावत्यन्ताभावप्रतियोगित्वा- भावासम्भवेन तदधिकरणे वृत्तिमत्त्वरूपधर्मत्वस्यावश्याभ्युपेयत्वादिति हृदयं । 'न चेति, 'यात्तत्वं' अन्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वं, 'नानेति व्यक्निभेदानानेत्यर्थः, तथाच चालनौन्यायेन निर्घटादि- निष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितावच्छेदकीभूतघटादिनिष्ठान्योन्याभावप्र- तियोगितावच्छेदकलमेव तयोरिति न क्वापि व्यभिचार इति भावः । 'तयोरिति, अनुगतयोरिति शेषः। न च तयोक्रिभेदादननुगतत्वे ऽप्यत्यन्ताभावप्रतियोगितावादिरूपविशेषणतावच्छेदकानुगमादनुग- तप्रत्यय इति वाच्यम् । तावता स्फुटव्यभिचारविरहेऽप्यप्रयोजकत्वा- दिति भावः । लक्षणस्याव्याप्तिमाशङ्कते, 'तचेति केवखापयिषु मध्य इत्यर्थः । 71 ·तत्त्वचिन्तामणौ भावो वर्तत। तहि नाशस्य तत्र रत्तिः स्यादिति चेत् । न। पूर्व तप नाशप्रागभावस्यैव सत्त्वादुत्तरकाले केचित्तु 'तत्र' तस्मिन् लक्षणे मतीत्यर्थः, इत्याहुः । तदमत्। अत्यन्ताभावाप्रतियोगिन एव केवलन्वयित्वादित्युत्तरग्रन्थस्य पुनरुत- खापत्तेः। 'श्रव्याप्यवृत्त्यत्यन्ताभावः' अव्याप्यवृत्तिसंयोगादेरत्यन्ताभावः, 'केवलान्षयो' संयोगाभावत्वादिरूपेण केवलान्वयौ, स्यादिति शेषः, 'प्रतियोग्यवछिने' प्रतियोग्यधिकरणे, 'अत्यन्ताभावाप्रतियोगिन- इति, भवन्मत इत्यादिः, भवन्मते अत्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदक- तद्धर्मवत एव तद्धर्मरूपेण केवलान्वयित्वादित्यर्थः। अव्याप्यन्तरमा- शकते, 'नापौति 'वाथमित्यनेनान्वयः, 'आश्रयनामजन्येति श्राश्रय- नाशजन्यो यो गुणदिनाशस्तदत्यन्ताभाव इत्यर्थः, केवलान्चयौति शेषः, 'सर्वत्रेति, नाशस्य प्रतियोगिसमवाय्यादिदेशमात्रवृत्तिलनिय- मात् तत्र च प्रतियोगिसमवायिदेशस्थाभावादिति भावः । 'इति वाच्यमिति इति भवता वहुं शक्यमित्यर्थः। न चेह भूतले घटरूपं नष्टं तदानौं घटरूपं नष्टमित्यादिप्रतीतिबलात् प्रतियोगिसमवायि- देशवत् भूतलादिदे समये च ध्वंसस्य वर्तमानत्वात् कथमाश्रय- नाशजन्यगुणादिनामात्यन्ताभावस्य सर्वत्र वर्तमानत्वमिति वाच्यम् । दह घटे रूपं नष्टं इत्यादिप्रतीतिमाक्षिकप्रतियोगिसमवायिदेश- मात्रवृत्तिदेशिकविशेषणताविशेषेण तदत्यन्ताभावस्योकत्वात् सच तेन सम्बन्धेन भूतखादिदेने समये च न वर्तते ध्वंमस्यावच्छेदकता- ·केवलान्वय्यनुमान। आश्रयस्यैवाभावात् । नाण्याकाशन्ताभावः केवला- म्बयो, तस्यापि प्रतियोगिरूपात्यन्ताभावप्रतियोगि- सम्बन्धेनैव भूतलादिदेशवृत्तेः कालिकतयैव च समये वृतेरिति भावः । 'प्रतियोगिप्रागभाव इति तत्प्रतियोगिपागभाव इत्यर्थः । शकते, 'तही ति, 'नाशस्य' आश्रयनामजन्यगुणदिनाशस्थ, 'तत्र' प्रतियोगिसमवायिदेशे, 'पूर्वमिति प्रतियोगिसमवायिदेशमत्त्वदशा- यामित्यर्थः, इदमापाततः प्रागभावस्यात्यन्ताभावविरोधित्वे माना- भावात् तादृशगुणादिनाशोत्पत्तिपूर्वमेव तदत्यन्ताभावस्य प्रतियोगि- समवायिदेशे सत्त्वात्, परमार्थतस्तु तदत्यन्ताभावस्य सर्वत्र वर्तमान- वेऽपि श्राकाशात्यन्ताभाववत्प्रतियोगिरूपात्यन्ताभावप्रतियोगित्वाच केवलान्वयित्वसम्भव इत्येव तत्वं । 'प्रतियोगिरूपेति आकाशरूपे- त्यर्थ:(२) । नन्वाकाशस्थाकाशात्यन्ताभावाभावत्वे मानाभावः प्रमेयत्वं नास्तौति प्रतीतिवदाकाशात्यन्ताभावो नास्तौति प्रतीतेरसिद्धत्वात् आकाशात्यन्ताभावाभावस्यैवामिद्धः। न चैवं घटादेरपि घटात्यन्ता- भावाभावत्वे मानाभाव इति वाच्यम् । घटवति भूतले घटात्यन्ताभावो नास्तौति प्रतीतिबलाघटात्यन्ताभावाभावे प्रमाणसिद्धे तत्र लाघ- वाघटस्यैव तथात्वकल्पनात्। न च भूतलादावाकाशाधिकरणलं भ्राम्यतोभूतलादावाकाशात्यन्ताभावो नास्तौति प्रतौतेराकाशात्य- न्ताभावाभावोऽपि प्रामाणिक इति वाच्यम् । तत्प्रतौतेरभावान्तरे प्रतियोगितासम्बन्धेन श्राकागात्यन्ताभावावगाहित्वात् अन्यथा प्रमेयत्वे (२) 'प्रतियोगिरूपाभावेति बाकाशरूपाभावेत्यर्थ इति क° | ·तत्त्वचिन्तामणौ त्वात् अभावात्यन्ताभावस्य भावत्वात्। अथाभावात्य- न्ताभावो न प्रतियोगिरूपस्तथासत्यन्योन्याभावात्य- घटावृत्तित्वं भ्राम्यतो घटे प्रमेयत्वं मास्तौति प्रतौतेः प्रमेयत्वात्यन्ता- भावस्थापि मियापत्तेरित्यत श्राह, 'प्रभावाभावस्थेति सावधारणं तदभावाभावस्यैवेत्यर्थः, 'भावत्वात्' तस्थाभावस्य प्रतियोगित्वात्, तथाचाकाशस्याकाशाभावाभावत्वविरहे तत्प्रतियोगित्वमेवानुपपत्रं प्रभावविरहात्मत्वस्य प्रतियोगितारूपत्वात्, यदाजराचार्याः “प्रभा- वविरहात्मत्वं वस्तुनः प्रतियोगिता" इति भावः । एतच्च प्राचीन- मतानुसारेणोक, वस्तुतस्तु स्वरूपसम्बन्धविशेषस्यैव प्रतियोगितारूप- तया श्राकाशस्थाकाशाभावाभावत्वाभावेऽपि प्रतियोगित्वसम्भवात् श्राकाशाभावो नास्तौति प्रतीतेश्चासिद्धत्वादाकाशाभावस्थाभावे. श्राकाशस्य तद्रूपत्वे च मानाभावः। एवं कालाधभावाभावोऽपि न कालादिः, संयोगादियधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नद्रव्यत्वाभावाद्यभावो- ऽपि न द्रव्यत्वादिः तदभावाभावस्थामिद्धेः इति मन्तव्यं । 'न प्रति- योगिरूप इति किन्वतिरिक्त इत्यर्थः, तथाच अभावाभावत्वं न प्रतियोगित्वमिति भावः । मनु लाघवादभावाभावः प्रतियोग्येव न बतिरिक इत्यत पाह, 'तथासतौति, 'प्रतियोगिसमानदेश इति संयोगादिसम्बन्धेन घटादिमति देशे घटाद्यन्योन्याभावो न स्थादि- त्यर्थः, खात्यन्ताभावेन समं स्वस्य विरोधादिति भावः। एतचापा- सतः, यथा घटात्यन्ताभावाभावस्थातिरिकत्वेऽपि कालिकविशेषणता- दिना तद्दति भूतलादौ घटाद्यभावोवर्तते प्रभावौयविशेषणता- ·केवलान्वय्यनुमान । न्ताभावः प्रतियोगिरूप इति प्रतियोगिसमानदेशो- ऽन्योन्याभावो न स्यादिति चेत् । न । अत्यन्ताभावा- विशेषेणैव तयोविरोधात् तथा घटाद्यन्योन्याभावाभावस्य घटादि- रूपत्वेऽपि संयोगादिना घटादिमति घटाद्यन्योन्याभावो वर्तते तदाम्य-विशेषणताभ्यामेव तयोविरोधात् इति सुवचत्वात् । न च तथापि घटान्योन्याभावाभावस्य घटरूपत्वे घटे घटान्योन्याभावो नास्तौति प्रतौतिन स्यात् तादात्म्यसम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकत्वात् अन्यथा(१) घटे घट इत्यपि प्रतीत्यापत्तेरिति वाच्यम्। तादात्म्य- सम्बन्धस्य घटत्वावच्छिन्नवृत्त्यनियामकत्वेऽपि प्रतीतिबलात्(२) अन्यो- न्याभावात्यन्ताभावत्वावच्छिन्नत्तिनियामकत्वस्य सुवचत्वात् । वस्तुतस्तु यत्र प्रतियोगिनो नानात्वं प्रतियोगितावच्छेदकधर्मश्चैकस्तत्र प्रति- योगिनां नान्योन्याभावाभावत्वसम्भवो गौरवात् किन्तु प्रतियोगिता- वच्छेदकरूप एव तदभावः । न चैवं यत्र प्रतियोगिनो नानालं प्रतियोगितावच्छेदकश्चैकस्तत्रात्यन्ता न्ताभावाभावस्थापि प्रतियोगिरूपत्वं न स्थात् लाघवात् खाश्रयात्मकपरम्परासम्बन्धेन प्रतियोगिताव- छेदकस्यैव तथावौचित्यादिति वाच्यम्। खाश्रयात्मकपरम्परासम्ब- धेन घटत्वादेरेव घटात्यन्ताभावाद्यभावरूपत्वे घटशून्यदेशे घटा- (१) तादात्म्यस्य वृत्तिनियामकत्व इत्यर्थः । (२) घटे घटान्योन्याभावो नास्तीति प्रतीसिसामर्थ्यात् तादात्म्यसम्बन्धस्य घटान्योन्याभावात्यन्ताभावत्वावच्छिन्नत्तिनियामकत्वं न तु घटत्वा- वच्छिन्नत्तिनियामकत्वं घटे घट इति प्रतीतेरसिद्धेरिति ।

·নন্দিনী त्यन्ताभावः प्रतियोग्येव अन्योन्याभावात्यन्ताभावस्तु प्रतियोगित्तिरसाधारणो धर्म इति । इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानास्थहितीयखण्डे केवलान्वय्यनुमानपूर्वपक्षः । त्यन्ताभावात्यन्ताभावो नास्तीति प्रतीत्यनुपपत्तेः(१) तादाम्याति- रिकवृत्त्वनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वात्, किञ्च तादाम्यसम्बन्धस्यान्योन्याभावाभावत्वावच्छिनघटनिष्ठघटत्तित्वनि- यामकले तादृप्रवृत्तितामादायैव तादात्यसम्बन्धेन घटो घटवृत्ति- रिति घटत्वधर्मितावच्छेदककघटविशेष्यकप्रतीतेः घटे घटत्तित्वां- भस्य प्रमावापत्तीरत्वात्, अतएवाधिकरणस्वरूपाभाववादिमतम- प्यपास्तं इत्येव तत्त्वं । 'अत्यन्ताभावात्यन्ताभाव इति तथाचात्यन्ताभा- वस्य प्रतियोगित्वमभावाभावत्वमिति भावः। 'प्रतियोगिवृत्तिरमाधा- रण इति प्रतियोगितावच्छेदकधर्म इत्यर्थः, इति साम्प्रदायिकाः । नव्यास्तु प्रतियोगिवृत्त्यसाधारणधर्ममात्रमेवान्योन्याभावात्यन्ता- भावः न तु नियमतः प्रतियोगितावच्छेदकमेव । न चैवं कम्बुगौ- वादिमत्त्वादीनां घटादिवृत्तिरूपादौनाश्च अन्योन्याभावाभावत्वात् घटान्योन्याभावग्रहे तेषामपि ग्रहो न स्यादिति वाच्यम् । घटा- (१) तथाच घटात्यन्ताभावाभावस्य खाश्रयात्मक परम्परासम्बन्धेन घटत्व- खरूपस्य तादृशपरम्परासम्बन्धेनाभाव रव घटात्यन्ताभावाभावाभावः स चाप्रसिद्धः तादृशपरम्परारूपरत्यनियामकसम्बन्धावच्छिनप्रति- योगित्वे मानाभावादिति भावः ।

·केवनान्वय्यनुमान । न्योन्याभावग्रहस्य घटान्योन्याभावात्यन्ताभावत्वप्रकारेण ग्रहे घट-. वग्रहे च प्रतिबन्धकतया कम्बुग्रौवादिमानित्यादिग्रहे बाधका- भावात् । न च घटत्ववत्ताजानवत् कम्बुग्रौवादिमत्त्वादिग्रहस्थापि घटभेदग्रहप्रतिबन्धकत्वापत्तिः तस्य घटभेदाभावरूपत्वादिति वा. च्यम् । तदभावत्वप्रकारकज्ञानस्यैव तदत्ताज्ञान प्रति प्रतिबन्धक- त्वात् अन्यथातिप्रसङ्गात्(१) घटत्वादिज्ञानस्य तु खातन्त्र्येणैव प्रति- बन्धकलात् । न च तथापि कम्बुग्रौवादिमत्त्वग्रहस्य तदभाववत्त्वग्रहे प्रतिबन्धकलात् घटत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदस्य च तथालात् तत्मत्त्वे कथं यह इति वाच्यम् । तस्य तदभावत्वप्रकारकग्रहं प्रत्येव प्रति- बन्धकत्वात् अयन्तु घटभेदत्वप्रकारक इति। न च स्वरूपतो यत्ता- ज्ञानं यदभाववत्ताज्ञानप्रतिबन्धकं तदेवाभावाभावः, कम्बुगौवादिम- वादिकञ्च न तथेति वाच्यम् । प्रयोजकत्वात् । न च कम्बुग्रौवादि- मत्यादौना प्रतिव्यक्निभिनानां अनन्तरूपादौनाच्चान्योन्याभावाभाव- वकल्पनमपेक्ष्य लाघवात् प्रतियोगितावच्छेदकस्य घटत्वस्यैव तथालं कल्प्यते इति वाच्यम्। तथापि कम्बुग्रीवादिमत्त्वाद्यवच्छिन्नान्योन्या- भावाभावत्वस्य घटत्वादौ दुारत्वात् प्रतियोगितावच्छेदकापेक्षया घटत्वस्य लघुत्वात् । न च कम्बुग्रौवाद्यवच्छिनान्योन्याभाव एवा- प्रसिद्ध इति वाच्यम्। तदनङ्गीकारेऽपि तदेकत्वाद्यवच्छिन्नान्योन्या- (१) सत्ताग्रह सदभावत्वेन तदभावग्रहस्यैव प्रतिबन्धकत्वं इति नियमा- भावे प्रमेयत्वेन तदभावग्रहोऽपि महत्ताग्रहे प्रतिबन्धकः स्यात् इत्ये- वातिप्रसङ्ग इति ।

·५८ तत्त्वचिन्तामणौ भावाभावत्वस्य तत्समनियतपरिमाणव्यक्तीनां दुर्वारत्वात् । नच प्रतियोगितावच्छेदकं विना धर्मान्तरस्य ग्रहे अन्योन्याभावाभाव- व्यवहाराभावाब तस्य तदभावत्वमिति वाच्यम् । धर्मान्तरस्थान्यो- न्याभावाभावत्वेन ग्रहदशायां तदग्रहेऽप्यन्योन्याभावाभावव्यवहारात प्रतियोगितावच्छेदकस्यान्योन्याभावाभावत्वमविदुषः प्रतियोगिता- वच्छेदकववाहेऽप्यन्योन्याभावाभावव्यवहाराभावात् तस्माद्यत्र प्रति- योगितावच्छेदकधर्मीलघः स एव तत्रान्योन्याभावाभावः, यत्र प्रति- योगितावच्छेदकापेक्षया धर्मान्तरं लघु तत्र तदेव तदभावाभावः, पत्र च प्रतियोगितावच्छेदकधर्माधर्मान्तरञ्च लघु तत्र उभयमेव तथेति विषयविभागः, मूले 'प्रतियोगित्तिरसाधारणधर्म इत्यस्य प्रतियोगिवृत्तिलघुधर्म इत्यर्थ इति प्राङः । मिश्रास्तु स्वप्रतियोगिनिरूपितखप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्ध एव सर्वचाभावाभावः, म चान्योन्याभावस्य तादात्यं अत्यन्ताभावस्य संयोगादिः, यस्किश्चित्संयोगवति संयोगसम्बन्धसामान्यावच्छिन्न- घटाभावाभावप्रत्ययापत्तिवारणाय खप्रतियोगिनिरूपितत्वं सम्बन्ध- विशेषणं, प्रतियोगितावच्छेदकतानियामकसम्बन्धेन च तस्थाभाव- विरोधितया न सम्बन्धान्तरेण प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धवति अभावविलयप्रसङ्गः, अन्यथात्यन्ताभावाभावस्य प्रतियोगिरूपत्वेऽन्यो- न्याभावाभावस्य च प्रतियोगिवृत्त्यसाधारणधर्मरूपत्वेऽनुगतानतिप्रम- कोत्यसम्भवात् प्रभावाभावत्वप्रकारकग्रहदशायां केवलप्रतियोगिता- वच्छेदकसम्बन्धज्ञानेऽप्यभावाभावव्यवहारात् तदग्रहदशायां तत्र प्रतियोग्यादिग्रहेऽप्यभावाभावव्यवहारविरहात्, स्वरूपेण यदत्ता- ·केवबान्वय्यनुमान। ज्ञानमभावज्ञानप्रतिबन्धकं तदेवाभावाभाव इति नियमे च माना- भावात्। न चैवं संयोगादिव्यधिकरणसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक- द्रव्यत्वाभावादौनां खप्रतियोगिनिरूपितखप्रतियोगितावच्छेदकसम्ब- धाप्रमिझा तदभावविलयप्रसङ्गति वाच्यम् । तादृशट्रव्यवाभावा- दौनामभाव एव मानाभावात्, यस्य हि प्रभावाभावः प्रामाणिकस्त- दौयाभावस्यैव प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धरूपत्वकल्पनादित्याः। तदसत् । स्वत्वघटितत्वेनार्थानुगमस्यासम्भवात् शब्दानुगमस्याकिञ्चि- करत्वात् । किश्चाभावाभावस्य स्खप्रतियोगिनिरूपितखप्रतियोगिता- वच्छेदकसम्बन्धरूपत्वे ममवायसम्बन्धावच्छिन्नरूपाभावाभावस्य रूप- निरूपितसमवायरूपतया समवायावच्छिन्नरूपात्यन्ताभावाभाववान वायुरित्यपि प्रत्ययः स्यात् रूपनिरूपितसमवायस्थ समवायानति- रिकतया वाय्वादावपि तत्मत्त्वात्, एवं संयोगसम्बन्धावच्छिन्नघटा- धभावाभावस्य घटसंयोगादिरूपतया तादृशघटाभावाभाववान् घट- इत्यपि प्रत्ययः स्थात् स्वसंयोगस्य खस्मिबपि मत्त्वात् । नच खप्रतियोगिनिरूपितत्वविशिष्टस्वप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धोऽभावा- भाव इति वाच्यम् । विशिष्ट स्थानतिरिकतया तद्दोषतादवस्थ्यात्। न च यथा रूपनिरूपितसमवायस्य समवायानतिरिकत्वेऽपि रूप- निरूपितत्वविशिष्टसमवायत्वावच्छिन्नतदाधारत्वस्य वाय्वादावभावा- दूपनिरूपितसमवायवान् वायुरिति न प्रत्ययः यथा वा विशिष्ट- सत्त्वाभावाभावस्य विशिष्टसत्त्वस्य सत्त्वानतिरिफत्वेऽपि विशिष्टसचा- भावाभावत्वावच्छिन्नतदाधारत्वस्य गुणदावभावात् विशिष्टमत्त्वा- भावाभाववान गण इति न प्रत्ययः तथा समवायसम्बन्धावछिन्न- 72 ·तत्त्वचिन्तामणो रूपाभावाभावत्वावच्छिवरूपसमवायाद्याधारवस्थ वाय्वादावभावा- बोतप्रत्यय इति वाच्यम्। तथा मति सर्वेषामेवाभावानामभावस्य गगनाभावखरूपत्वसम्भवेनाननुगतप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धरूपता- भ्युपगमस्थान्याय्यत्वात् । अथ समवायावच्छिन्नरूपाधभावाभावस्य गगनाभावरूपत्वे तादृशरूपाभावाभावो विशेषणताविशेषेण वायु- त्तिरित्यपि प्रत्ययः स्यात् न स्थाच्च तादृशरूपाभावाभावो न विशे- धणताविशेषेण वायुवृत्तिरिति प्रत्ययः गुणाद्यन्यत्वविशिष्टमत्ताया- गुणादिवृत्तित्ववत् विशिष्टस्थानतिरिक्ततया तादृशरूपाभावाभावत्व- विशिष्टस्यापि वाय्यादौ वृत्तेः, एवं संयोगादिसम्बन्धावछिन्नघटाभा- वाधभावस्थापि गगनाभावखरूपले तादृशघटाभावाभावो घटवृत्ति- रित्यपि प्रत्ययः स्यात् न स्याञ्च तादृशघटाभावाभावो न घटवृत्ति- रिति प्रत्यय इति चेत्, तल्यमिदमापत्तिदानं,(९) प्रतियोगिनिरूपि- तप्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धरूपत्वेऽपि विशिष्टस्यानतिरिक्ततया सम- वायसम्बन्धावच्छिन्नरूपाभावाभावत्व-संयोगसम्बन्धावच्छिनघटाभावा- भावत्वविशिष्टस्य रूपसमवाय-घटसंयोगादेवायु-घटादावपि वृत्तेः। मच तवापि विशिष्टमत्ताभावाभावस्य विशिष्टमत्तारूपत्वे विशिष्टस- ताभावाभावो गुणवृत्तिरिति प्रत्ययः स्थात् न स्थाच विशिष्टसत्ताभा- वाभावो न गुणवृत्तिरिति प्रत्ययः विशिष्टस्यानतिरिक्तवादिति वाच्यम्। इष्टत्वात्। सर्वेषामेव विशिष्टाभावानां प्रभावस्य गगनाभा- वरूपले विभिष्टसत्ताभावाभावोजात्यादिवृत्तिरित्यादिप्रत्ययापत्तेः (२) तुल्यमिदमापादनमिति घ०।

·केवलान्वय्यनुमान। खीकरणैयं वा तादृशप्रतीत्यापत्तिवारणाय(१) अवच्छेदकतासम्बन्धेन गुणधन्यव-मत्तयोः सामानाधिकरण्यस्य समवायसम्बन्धेन द्रव्य- त्वयैव वा विशिष्टसत्ताभावाभावत्वं न तु विशिष्टमत्त्वस्येति न कि- चिदेतत् । इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागीशविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्खे अनुमानाख्यद्वितीयखण्डरहस्ये केवलाग्वय्यनुमानपूर्वपक्षरहस्यं । (१) तादृशप्रतीत्यप्रतीतिवारणायेति घ०।

·. अथ केवलान्वय्यनुमानसिद्धान्तः । उच्यते।वृत्तिमदत्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं केवलान्व- यित्वं, आकाशात्यन्ताभावो यद्यपि प्रतियोगिरूपात्य- न्ताभावप्रतियोगी तथापि स न वृत्तिमानित्याकाणा- त्यन्ताभाव एव केवलान्वयौ,तथा प्रमेयत्वाभिधेयत्वादि अथ केवलान्वय्यनुमानसिद्धान्तरहस्यं । 'वृत्तिमदिति वृत्तिमान् योऽत्यन्ताभावस्तदप्रतियोगित्वमि- त्यर्थः, श्राकामात्यन्ताभावेऽयाप्तिमुद्धरति, 'भाकामात्यन्ताभाव- एवेति श्राकामात्यन्ताभावोऽपौत्यर्थः, श्राकाशात्यन्ताभावः केवला- स्वय्येवेति व्युत्कमेण वा अन्वयः। प्रमेयत्वादौ लक्षणं सङ्गमयति 'तथेत्यादिना। नन्विदानौं आकाशमिह दिभ्याकामिति प्रती- तिबलादाकाशस्थापि काल-दिभिरूपितविशेषणतया वृत्तिमत्त्वात् श्राकाशात्यन्ताभावे तथाप्यव्याप्तिः। न च वृत्तिः संयोगः सम- वायोवा विवक्षित इति वाच्यम् । घटादेरपि केवलान्वयित्वापत्तेः न च काल-दिनिरूपितविशेषणतातिरिक्तसम्बन्धेन वृत्तिमत्त्वं विव- चितमिति वाच्यम् । तथापि संयोगादिव्यधिकरणसम्बन्धाव- छिन्नद्रव्यत्वात्यन्ताभावादावव्याप्तेस्तस्य प्रतियोगिरूपतादृशवृत्तिम- ·केवलान्वय्यनुमान। केवलान्वयि वृत्तिमतोऽत्यन्ताभावस्याप्रतियोगित्वात् । न च प्रमेयत्वं प्रमाविषयत्वं तच्च न केवलान्वयि प्रमा- याविषयत्वस्य चाननुगमादिति वाच्या प्रमात्वमेव हि परम्परासम्बन्धात् घटादौ प्रमेयत्वमनुगतं प्रमाजाती- दत्यन्ताभावप्रतियोगित्वात् अव्याप्यवृत्त्यत्यन्ताभावेऽव्याप्तेश्च । न च वृत्तिमत्पदेन निरवच्छिन्नत्तिमत्त्वं विवचितमतोनाव्याप्यवृत्त्यत्य- न्ताभावेऽव्याप्तिः न वाकाथाभावादौ संयोगादिव्यधिकरणसम्बन्धाव- छिन्नद्रव्यत्वात्यन्ताभावादौ चाव्याप्तिः उक्रयुक्त्या तदत्यन्ताभावस्यैवा- मिद्धेरिति वाच्यम् । तथापि कालिकसम्बन्धावच्छिनप्रतियोगिताके गोलादेः कालिकाव्याप्यवृत्तेरभावेऽव्याप्तेः गोवादेः समवायसम्बन्धे- नानवच्छिन्नत्तिमत्त्वादिति चेत् । न। प्रतियोग्यनधिकरणे वृत्ति- मत्त्वस्य वृत्तिमत्पदेन विवक्षितत्वात् आकाशात्यन्ताभावाभावादः प्रतियोग्यनधिकरणस्यैवाप्रसिद्धत्वान्नाव्याप्तिः। न चैवं समवायसम्बन्धे- मापि ज्ञानादः कालिकसम्बन्धेनापि गगनाभावादेव केवलान्वयि- वापत्तिः समवायसम्बन्धावच्छिवज्ञानाद्यभावस्य कालिकसम्बन्धाव- च्छिन्नगगनाभावाभावस्य च प्रतियोग्यनधिकरणप्रमिद्धेः(१) इति वाच्यम् । यत्सम्बन्धेन प्रतियोग्यनधिकरणे वृत्तिमतोऽभावस्थापति- योगित्वं तेन सम्बन्धेन केवलान्वयित्वमिति विवचितत्वात् । न च तथापि तादात्म्यसम्बन्धन प्रमेयादेः केवलान्वयित्वानुपपत्तिः (१) तथाच विषयतासम्बन्धेन ज्ञानस्य विशेषणताविशेषेण गगनामावस्य च सर्वत्र सत्त्वमिति भावः ।

·५७४ सत्वचिन्तामो यविषयत्वं वा। तथापि केवलान्वयिनि सन्देहाभावात् कथमनुमितिः, प्रमेयत्वमच वर्त्तते न वेति संशयश्च न प्रमेयपक्षकः किन्तु प्रमेयत्वपक्षको भिन्नविष- चालनौन्यायेन सर्वस्यैव प्रमेयस्य तादाम्यसम्बन्धन प्रतियोग्यनधि- करणे वर्तमानस्थाभावस्य प्रतियोगित्वादिति वाच्यम् । तादृशा- भावस्य प्रतियोगितानवच्छेदको यो धर्मस्तद्वत्त्वं तेन रूपेण तत्सम्बन्धन केवलान्वयित्वमिति विवक्षणात्, इत्थच प्रतियोग्यनधिकरणत्वं प्रति- योगितावच्छेकावच्छिन्नानधिकरणलमेव वक्तव्यं न तु प्रतियोग्य- मधिकरणत्वमा तथा मति द्रव्यभेद-गुणभेदयोरन्यतरत्वरूपेण केवलान्वयित्ववदुभयत्वरूपेणापि केवलान्वयित्वापत्तेः। नचैवं विरुद्ध- योरपि दिलेन केवलान्वयित्वापत्तिः तदवच्छिन्नाधिकरणाप्रसिया तदवछिन्नाभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणवृत्ति- मत्त्वस्थासम्भवात् समवायादिना प्रमेयत्वादेर्गगनादेच केवलान्वयि- वापत्तिः समवायावच्छिन्नप्रमेयत्वाभावादेस्तादृशगगनाभावादेव समवायसम्बन्धन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नानधिकरणाप्रसिद्धे- रिति वाच्यम् । तत्सम्बन्धेन तद्धविच्छिन्नवति येन केनचित्सम्बन्धेन सम्बन्धिले मतौत्यनेनापि विशेषणात्, इत्थ समवायादिसम्बन्धन विरु- दुघटत्व-पटत्वोभयत्वावच्छिन्नवतस्तत्सम्बन्धन प्रमेयत्वत्व-गगनवावच्छि- अवताप्रसिद्धत्वान्नातिव्याप्तिः विशेषणताविशेषेण वर्तमानस्य घटत्व- पटत्वाद्यभावस्येव विशेषणताविशेषणवर्तमानस्यापि गगनादेः विशेष- ताविशेषसम्बन्धन प्रमेयत्वादिरूपेण केवलान्वयित्वमिष्टमेव, तदनभ्यु- ·केवलान्चय्यनुमान। ૫૫ यका,प्रमेयत्वपक्षकेचास्तित्वसाध्यस्यान्वय-व्यतिरेकित्वं तथाच घटः प्रमेयो न वेति संशयो मृग्यते स च नाल्येव । अथ पक्षः साध्यवान वा पक्षे साध्यमस्ति न वेति संशयौ समानविषयकावेव तदस्यास्यस्मिन्निति पगमे तु येन केनचित्सम्बन्धेन इत्यपहाय तत्सम्बन्धेनेति वक्रव्यं(१) । नचैवमपि श्राश्रयनाशजन्यगुणादिनाशात्यन्ताभावेऽव्याप्तिस्तदवस्यै- वेति वाच्यं । प्रागभावस्थात्यन्ताभावविरोधित्वे मानाभावात् प्रति- योगिसमवायिदेशेऽपि तादृशनाशात्यन्ताभावोवर्त्तत एवेत्यभिप्राया- दिति न कोपि दोषः। मोन्दडोपाध्यायास्तु(२) अन्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्म- वत्वं केवलान्वयित्वं अन्योन्याभावोव्याप्यत्तिरेवेति नाव्याप्यवृत्त्यत्यन्ता- भावेऽव्याप्तिः धर्मत्वोपादानानाकामेऽतिव्याप्तिरित्याः। तदसत्। विषयतया ज्ञानस्य केवलान्वयित्वानुपपत्तेः समवायेनान्योन्याभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वात् केवलान्चयितावच्छेदकसम्बन्धेन अन्योन्या- भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वोक्तावपि तादात्म्येन मेयसामान्यस्य केव- लावयित्वानुपपत्तिः चालनौन्यायेन सर्वेषामेव मेयानां अन्योन्या- भावप्रतियोगितावच्छेदकवादित्यास्तां विस्तरः । यथाश्रुनाभिप्रायेणशकते, 'न चेति, 'प्रमाया इति दृष्टा- (१) मन्तव्यमिति क. (२) उपाध्यायास्विति ख ग घ. .।

·सत्त्वचिन्तामो मतुपोविधानादिति चेत्। न । विशेषण-विशेष्यभाव- भेदेनार्थभेदात्। मैवं । य एव हि संशयः पक्षे साध्य- सिद्धिविरोधी स एवानुमानाङ्गमावश्यकत्वात् लाघ- न्तार्थ, प्रमाव्यक्तयो यथा पुरुषभेदेन विभिन्नास्तथा विषयस्वरूपस्य तविषयत्वस्यापि विषयभेदेन विभिन्नवादित्यर्थः, तथाच चालनौ- न्यायेन मळमामेव प्रमाविषयत्वव्यक्तीनां तादृशात्यन्ताभावप्रतित्वात् न केवलान्वयित्वसम्भव इति भावः । 'प्रमात्वमेवेति, 'परम्परासम्बन्धात्' खाश्रयविषयत्वरूपसम्बन्धात् । न च प्रमात्वमपि विषय-प्रकारभेदेन(२) अननुगतमिति वाच्यम्(२) । प्रकृते प्रमात्वपदेनानुभवत्वस्य विवक्षितत्वा- दिति भावः। ननु प्रमेयत्वस्य परम्परासम्बन्धेन प्रमावरूपत्वे प्रमेत्येव धीः स्थाबत प्रमेयमिति सम्बन्धस्य प्रकारत्वासम्भवादित्यत आह, 'प्रमा- जातीयेति प्रमावाश्रयविषयत्वमेवेत्यर्थः । न चैवं उक्तदोषतादवस्थ्य, लक्षणस्थानवच्छेदकघटनाया श्रावश्यकत्वेन प्रमाविषयत्वस्थाननुगत- त्वेऽपि प्रमाविषयत्वत्वधर्मस्थानुगतस्य तादृशाभावप्रतियोगितान- वच्छेदकत्वादेव लक्षणमङ्गतेरिति भावः । वस्तुतस्तु विषयताया ज्ञान- खरूपत्वेन भगवतोऽस्मदायोगिनां वा मज़विषयकप्रमाव्यतस्तद्धि- (१) प्रमालयसम्बन्धादिति ख ग घ. हु । (२) विशेष्य-प्रकारभेदेनेत्यर्थः । (३) तहविशेष्यक-तबकारक ज्ञागत्वरूपप्रमावस्य विषयविपोधनिय- वितत्वादननुगतत्वमिति भावः ।

·केवलान्वयनुमान। बाच न तु समानविषयकत्वमपि तत्र तन्त्र गौरवात् प्रमेयत्वं घटनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगि न वेति संशयश्च षयत्वस्थानुगतस्यैव प्रमेयत्वरूपतया यथाश्रुतलक्षणमपि तत्र सम्भवति, एतेन मकलप्रमाविषयत्वसाधारणस्य प्रमाविषयत्वत्वस्यैकस्यानभ्युप- गमेऽपि न तिरिति मन्तव्यम् । माध्यसन्देहः पक्षतेत्यभिप्रायेण शकते, 'तथापौति, 'सन्देहाभावादिति साध्यसन्देहाभावादित्यर्थः, साध्याभावस्थाप्रमिद्धेरिति भावः। कथमनुमितिरिति, तथाच केवला- वयिसाध्यकानुमितेरप्रमिद्धत्वात् तादृशानुमितिकरणत्वरूपस्य तादृ- शानुमितित्वरूपस्य वा केवलान्वयिसाध्यकत्वस्य कथं विभाजकता- वच्छेदकत्वमिति भावः । ननु तत्रापि प्रमेयत्वं अत्र वर्तते न वेत्या- कारकः सन्देहः सम्भवतीत्यत आह, 'प्रमेयत्वमिति, 'न प्रमेयपक्षकः' म प्रमेयविशेष्यकः, 'प्रमेयत्वपक्षकः' प्रमेयत्वविशेष्यकः, 'भिन्नति वृत्तित्व-तदभावप्रकारक इत्यर्थः, स च न प्रयोजकः पक्षविशेष्यक- माध्यसन्देहस्यैव पक्षतारूपत्वादिति भावः । ननु मास्तु घटादिपक्षक- प्रमेयत्वादिमाध्यकानुमितिस्तथापि प्रमेयत्वादिपक्षक-घटादिवृत्तित्व- माध्यकानुमितिः सम्भवत्येव सैव केवलान्वयिसाध्यकानुमितिः प्रमिद्धे- त्यत आह, 'प्रमेयत्वेति, 'अस्तित्वमाध्यस्थ' घटादिवृत्तित्वसाध्यस्य, यथाश्रुते अस्तित्वस्य कालसम्बन्धित्वरूपस्य केवलान्वयित्वादमङ्गः, 'माध्यमिद्धिविरोधौति माध्यसिद्धिप्रतिबध्ध इत्यर्थः, माध्यमिद्धिकतो- विरधोऽस्थास्तौति व्युत्पत्तेः, 'श्रावश्यकत्वादिति माध्य-तदभाव- प्रकारक-पचविशेष्यकसंशयत्वमात्रेण नानुमित्यङ्गता प्राचार्यसंभय- 173 ·१७७ तत्त्वचिन्तामो घटः प्रमेय इति साध्यसिद्धिविरोधी भवत्येव । यद्दा संशययोग्यतैवानुमानाङ्गं संशयस्य तदानीं विनाशात्। स्योत्कटदोषाधीनसंशयस्य चानुमित्यप्रतिबध्यत्वेन तदङ्गत्वाभावात् तथाच माध्यसिद्धिप्रतिबध्यत्वमपि विशेषणं देयमित्यावश्यकत्वात् लाघवाच तेनैव रूपेणाङ्गतेत्यर्थः, 'ममानविषयकत्वमपौति समान- विशेष्यक-समानप्रकारकत्वमपौत्यर्थः, 'गौरवादिति माध्यमिद्धि- प्रतिबध्यत्वप्रवेशस्यावश्यकत्वेन गौरवादित्यर्थः, तथाच मेयत्वं घटवृत्ति म वेति संशयस्यापि माध्यमिद्धिप्रतिबध्यत्वेन स एव केवलान्वयिनि अनुमितिहेतरिति भावः । मन्वेवमपि प्रमेयत्वं घटनिष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगिन वेति सन्देहस्य न संग्रह इति तटस्थाशङ्कायामाह, 'प्रमेयत्वमिति, 'माध्यमिद्धिविरोधी' माध्यसिद्धिप्रतिबध्यः, 'तदानी- मिति अनुमितिपूर्वकाले कचिदिनाशादित्यर्थः । 'मापि' संशय- योग्यतापि, 'भाधकेति साथ-तदभावनिश्चयाभाव इत्यर्थः, 'प्रमेय- बाभावेति, तथाचेत्यादिः, 'तत्प्रमाणेति तनिश्चयेत्यर्थः, 'पक्षनिष्ठेति नव्यत्यासेन पचनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वज्ञानाभावस्थेत्यर्थः,(२) 'माध्यमाधकलेनेति प्रतिबन्धकाभावविधया पक्षविशेष्यकमाध्यविशि- बुद्धिसामान्यजनकत्वेनेत्यर्थः, 'तदभावस्यैवेति स एव योऽभावस्त- स्यैव माध्ये पचनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वज्ञानाभावस्थैवेति यावत्, 'योग्यतात्वात्' संशययोग्यतात्वात्, संशयस्यापि माध्यादिविशिष्ट- बुद्धिरूपत्वादिति भावः। 'प्रमेयत्वमिति अत्यन्ताभावान्नरे प्रति- (१) पक्षनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वज्ञानभावलाभ इति क ।

·केवलाम्बय्यनुमान। ५७८ न च सापि साधक-बाधकप्रमाणाभावः प्रमेयत्वाभा- वासिद्धी तत्प्रमाणासिद्धेस्तदभावासितिरिति वाच्यं । पक्षनिष्ठात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वज्ञानस्यैव साध्यसाध- कत्वेन तदभावस्यैव योग्यतात्वात् । प्रभेयत्वमत्यन्ता- योगित्वसम्बन्धेन प्रमेयत्वस्य भ्रमवतः पुरुषस्येत्यर्थः, 'सन्देह इति प्रतियोगितासम्बन्धेन प्रमेयत्वमभावान्तरे प्रकारः प्रभावश्च पचे प्रकार इति क्रमेण पक्षः प्रमेयो न वेति सन्देह दूत्यर्थः । 'एकरूपेति विपक्षासत्त्वविकलमित्यर्थः, 'इदं' केवलान्वयिसाध्यकं लिङ्गं, 'कथं गमकमिति पक्षसत्त्व-सपक्षमत्त्व-विपक्षामत्त्वाबाधितत्वासत्प्रतिपक्षात्म- कपञ्चरूपोपनलिङ्गस्यैव गमकत्वादिति भावः, 'तत्त्वे वेति विपक्षासत्त्व- विकलस्य गमकवे वेत्यर्थः, 'व्यतिरेकेति विपचासत्त्वेत्यर्थः, 'रूपान्तरेति पक्षमत्त्वाबाधितलादौत्यर्थ:(१) । अन्वय-व्यतिरेकिस्थल एव विपक्ष- व्यावृत्तत्वज्ञानमङ्गमिति समाधत्ते, 'अन्वयेति, ददश्च 'युगपदुभय- व्याप्युपस्थितौ उभयोरपि प्रयोजकत्वे' इत्यत्र हेतुः, 'युगपदिति, सम्भेदे नान्यतरवैयर्थमिति भावः । 'प्रयोजकत्वे' प्रयोजकत्वस्थले, एतावता- स्वय-व्यतिरेको लब्धः, 'व्यतिरेकोपासनेति विपक्षव्यावृत्तत्वज्ञानापे- चेत्यर्थः, न तु केवलान्वयिनौति भावः । अत्र हेतुमाह, 'व्यतिरेक- चेति, 'च' हेतौ, 'व्यतिरेकः' विपक्षमत्त्वव्यतिरेकः, 'विपक्षवृत्तित्व- शङ्कानिवृत्तिद्वारेति सावधारणं, तदृत्तिलशङ्कानिवृत्तिदारवेत्यर्थः, 'व्यतिरेकव्याप्तौ' साध्याभाव-हेत्वभावयोर्यो व्यतिरेको साध्य-हेलू (१) सपक्षसत्त्वाबाधितत्यादौत्यर्थः इति क.।

·तत्वचिन्तामणौ ५८० भावप्रतियोगौति भ्राम्यतः सन्देह इत्यन्ये। नन्वेकरूप- विकलमिदं कथं गमकं तत्त्वे वा व्यतिरेकविकलवत् रूपान्तरविकलमपि गमकं स्यादिति चेत्।न। अन्वय- व्यतिरेकव्यात्योरन्यतरनिश्चयेनानुमित्यनुभवात् युग- तयोर्याप्तियहे अन्वयव्याप्तियह इति यावत्, 'अब तु' केवलान्वयिनि तु, 'यतिरेकव्याप्ताविति यथाश्रुतन्तु न सङ्गच्छते व्यतिरेकव्याप्तियाँ प्रत्येव तस्य विपक्षवृत्तित्वशानिवृत्तिमात्रद्वारा उपयोगितया केव- लावयिनि तत्रिवृत्त्यसम्भवेऽपि तस्यान्वयव्याप्तिग्रहोपयोगित्वे बाध- काभावात्। न च व्यतिरेकव्याप्तावित्यस्य व्यतिरेकव्याप्तिग्रह एवेत्यर्थः इति वाच्यम्। अषयव्याप्तिग्रहं प्रत्यपि तादृशभकानिवृत्तिहारो- पयोगित्वस्य सर्वसिद्धतया अवधारणासङ्गते: 'अत्र तु विपक्षाभावेन गॉव नोदेतीत्यभिधानस्थासङ्गतत्वापत्तेश्च अत्र तु व्यतिरेकव्याप्ति- ज्ञानमेव नेत्येव वकुमुचितत्वादिति ध्येयम्। केचित्तु विपक्षच्यावृत्तत्वग्रहस्य व्यातिरेकव्याप्तिग्रहद्वारा सर्वत्रा- नुमितावावश्यकत्वं अन्वयव्याप्तियहानुकूलतया वा नाद्य इत्याह, 'अन्वयेति, 'अन्यतरनिश्चयेनेति एकतरनिश्चयेनापौत्यर्थः । ननु नहि विपक्षव्यावृत्तत्वग्रहः क्वचिदपि नापेक्षितः स्यात् इत्यत आह, 'युग- पदिति, 'प्रयोजकत्वे' प्रयोजकत्वस्थले, 'व्यतिरेकोपासनेति विपक्ष- वृत्तित्वशानिवृत्तिद्वारा विपक्षव्यावृत्तत्वग्रहापेचेत्यर्थः । न द्वितीय- इत्याह, 'व्यतिरेकञ्चेति अर्थस्तु पूर्ववदिति व्याचक्रुः । उपाध्यायानुयायिनस्तु 'एकरूपेति व्यतिरेकव्याप्तिविकलमि- त्यर्थः । अत्रय-व्यतिरेकिणि उभयव्याप्तिज्ञानस्यैव गमकत्वदर्शनादिति ·केवलान्वय्यनुमान। ५५ पदुभयव्याप्तुरपस्थिनौ विनिगमकाभावेनं उभयोरपि प्रयोजकत्वे व्यतिरेकोपासना व्यतिरेकश्च विपक्षत्ति- त्वशानिवृत्तिहारा व्यतिरेकव्याप्तावुपयुज्यते अब तु विपक्षाभावेन शङ्खव नादेति । इति श्रीमहङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणे अनुमानास्यद्वितीयखण्डे केवलान्वय्यनुमानसिद्धान्तः, समाप्तमिदं केवलान्वय्यनुमानं। भावः । 'व्यतिरेकविकलवत्' व्यतिरेकव्याप्तिविकलवत्, 'रूपान्तरेति पक्षधर्मता विकलमित्यर्थः, 'अन्यतरनिश्चयेनेति एकतरनिश्चयेनापौ- त्यर्थः, तथाचात्रान्वयव्याप्तिज्ञानमेव हेतरिति भावः। नन्वेवमत्र यथानुमितेरन्वयव्याप्तिज्ञानमात्रजन्यत्वं तथा यत्र युगपदुभयव्याप्युप- स्थितिः तचाप्यनुमितेरन्वयव्याप्तिज्ञानमात्रजन्यत्वमस्वित्यत आह, 'युगपदिति, 'प्रयोजकत्व इति बतौयार्थे सप्तमी, 'व्यतिरेकोपास- नेति अनुमितेर्व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानजन्यत्वमित्यर्थः। ननु तथापि केवलान्वयिनि विपचासत्त्वज्ञानं विना कथं व्याप्तिग्रहस्तस्य तद्धेतत्वा- दित्यत पाह, 'व्यतिरेकश्चेति अर्थस्तु पूर्ववदित्याः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौम-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्यद्वितीयखण्डरहस्ये केवलान्वय्यनुमानसिद्धान्मरहस्य, समा- शमिदं केवलान्वय्यनुमानरहस्यं(१) (१) इति महामहोपाध्यायश्रीमथुरानाथ-तकवागीशभट्टाचार्य केवलान्वयिरहस्यं रमणीयमिति गः।

·अथ केवलव्यतिरेक्यनुमान। केवलव्यतिरेकी त्वसत्सपक्षा यत्र व्यतिरेकसहचा- रेण व्याप्तिग्रहः । ननु व्यतिरेकी नानुमानं व्याप्ति- अथ केवलव्यतिरेक्यनुमानरहस्यं । 'असत्यपक्ष इति असन् स्वजन्यानुमित्यव्यवहितपूर्वं खाधिकरणे असम्मपक्षः माध्यवत्वेन क्वापि निश्चयोयस्येत्यर्थः, तथाच खसमानाधि- करणखजन्यानुमित्यव्यवहितपूर्ववर्त्तिनिश्चयाविषयमाध्यकत्वं केवल- व्यतिरेक्यनुमानत्वमिति भावः। खं लक्ष्यत्वेनाभिमतं, अव्यवहितपूर्व- त्वच क्षणत्रयसाधारणं(१) तेन व्याप्तिनिश्चयाव्यवहितपूर्व साध्यवत्त्व- निश्चयस्य वापि सत्त्वेऽपि न केवलव्यतिरेकिवं । न च खाव्यवहित- पूर्ववर्ती त्येवोच्यतां किं जन्यानुमित्यव्यवहितपूर्ववर्त्तित्वपर्यन्तेनेति वाच्य। वहिमान्धमादित्यादावन्वयव्याप्तिग्रहजनकान्वयसहचारज्ञाने माध्यज्ञानलेन ज्ञानत्वेन वा अनुमितिकरणे अन्वय-व्यतिरेक्यनुमाना. न्तर्गतेऽतिव्याप्यापत्तेः तत्पूर्व माध्यनिश्चयस्य क्वापि विरहादिति (२) क्षणत्रयसाधारणाव्यवहितपूर्खत्वञ्च स्वप्रागभावाधिकरणसमयमा- गभावाधिकरणसमयप्रागभावाधिकरणसमयप्रागभावानधिकरणत्वे सति खपागभावाधिकरणस्वरूपमिति ।

·केवलयतिरेकानुमान । ५८३ भावः। ननु तस्य लक्ष्यमेव दुर्लभमनुमितिपूर्वं शणत्रयाभ्यन्तरे साथ- वत्त्वनिश्याभावे सहचारज्ञानाभावात् व्याप्तिज्ञानस्यैवासम्भवादित्यतो- लक्ष्यं दर्शयति, 'यति, अनुमितिजनन इति शेषः, 'व्यतिरेकसह- चारेण' व्यतिरेकसहचारज्ञानेन, जन्यत्वं हतीयार्थः, 'व्याप्तियहः' व्याप्तिग्रह एव, सहकारीति शेषः, तथाच यन्झानं व्यतिरेकसहचार- ज्ञानजन्यव्याप्तिज्ञानमात्रसहकारेणानुमितिं जनयति तदेव लक्ष्यं, सहकारित्वञ्च न भेदगर्भ(१) तेन व्याप्तिज्ञानस्थापि संग्रह इति भावः । अत्र लक्षणे माध्यं व्यतिरेकित्वेन विशेषणीयं, तेन सपक्षा- सत्त्वदशायामपि व्यतिरेकसहचारधमजन्यकेवलापयिसाध्यकानुमाने नातिव्याप्तिः, माध्यत्वञ्च व्यापारानुवन्धिविधेयत्वं स्खकरणकानुमिति- विधेयत्वमिति धावत्, तेन व्याप्तिज्ञानादिरूपेऽनुमाने पृथिवी- जरभेदादेरविधेयत्वेऽपि न चतिः, तथाच खममानाधिकरण-खजन्या- नुमित्यव्यवहितपूर्ववर्त्तिनिश्चयविषयतानवच्छेदको यो व्यतिरेकि- तावच्छेदकोधर्मस्तदवच्छिन्नविधेयताकानुमितिकरणत्वं केवलव्यति- रेक्यनुमानत्वं खं लक्ष्यत्वेनाभिमतं, खसमानाधिकरण-खाव्यवहित- पूर्ववर्तिनिश्चयविषयतानवच्छेदकव्यतिरेकितावच्छेदकधर्मावच्छिन- विधेयताकानुमितिकरणत्वं केवलव्यतिरेक्यनुमानत्वमिति तु निष्कर्षः वारदयमनुमितिप्रवेशे प्रयोजनविरहात्, स्वपदमनुमितिपरं। श्र- स्वय-यतिरेक्यनुमानलक्षणन्तु स्फुटत्वात्रोतं, तञ्च स्वसमानाधिकरण- (२) तथाचात्र तत्सहकारित्वं सज्जन्यफलजनकत्वमाचं न तु तन्नित्य- विशिय-तजन्यफलजनकत्वरूपमतः खस्यापि खसहकारित्वमिति भावः।

·५४ तत्वचिन्तामणी खाव्यवहितपूर्ववर्तिनिश्चयविषयतावच्छेदकव्यतिरेकितावच्छेदकधा- वछिन्नविधेयताकानुमितिकरणत्वं, स्वपदं अनुमितिपरं, सादु- शानुमितित्वश्चान्वय-व्यतिरेक्यनुमितित्वं, केवलव्यतिरेक्यनुमानेऽति- ध्याप्तिवारणाय प्रथममवच्छेदकान्तं तच माध्यवत्वेन निश्चयस्य क्वापि विरहात्, अव्यवहितपूर्खत्वञ्च क्षणत्रयसाधारणं तेन व्याप्ति- निश्चयपूर्व माध्यनिश्चयसत्त्वेऽपि अन्वय-व्यतिरेकित्वं, केवलान्वयिसाध्य- कानुमामेऽतिव्याप्तिवारणाय द्वितीयमवच्छेदकान्तं। न च व्यतिरेक- सहचारणावयव्याप्तिरेव ग्रह्यते इति वक्ष्यमाणमते यत्र व्यतिरेक- सहचारज्ञाममावजन्यव्यापकसामानाधिकरण्यरूपान्वयव्याप्तिज्ञानाद- नुमितिस्तत्र केवलव्यतिरेक्यनुमानलक्षणस्याव्याप्तिः अन्वय-व्यतिरे- क्यनुमानलक्षणस्य चातिव्याप्तिः व्याप्तिग्रहस्यैव साध्यान्वयग्रहरूपत्वा- दिति वाच्च । एतदस्वरसेनैव तन्मतमपहाय 'यद्देति कृत्वा व्यति- रेकसहचारज्ञानजन्यष्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्यैव गमकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् नव्यनये लाघवात् साध्याभाववदत्तिवरूपान्वयव्याप्तिज्ञानस्यैवा- नुमितिहेतुतया व्यतिरेकसहरारज्ञामजन्यतादृशान्वयव्याप्तिज्ञानस्यैव व्यतिरेक्यनुमितावपि हेतुत्वाच्च । एतच्च तच्चानुमानं त्रिविधं' इत्यस्थानुमानविभागपरत्वपक्षे व्याख्यातं, तस्यानुमितिविभागपरत्वपचे तु 'असत्मपक्ष इत्यस्य प्रसन्खाव्यवहितपूर्वकाले खाधिकरणे असन् सपनः माध्यवत्वेन कापि निश्चयोयस्थानुमित्यात्मकग्रहस्य स इत्यर्थः, तथाच खसमानाधिकरण-खाव्यवहितपूर्ववर्तिनिश्चयविषयतान- वच्छेदकव्यतिरेकितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नमाध्यकानुमितिलं केवल- यतिरेक्यनुमितिलमिति भावः । खपदमनुमितिपरं प्रत्येकदल- ·केवमव्यतिरेक्यनुमान। पून! पक्षधर्माताज्ञानस्य तत्कारणत्वात् अथ ध्धतिरेकसह- । चारात् तत्र व्याप्तिरन्वयस्य पक्षधर्माता । न च व्याप्त- प्रयोजनञ्च उनप्रायं । नन्वतस्य लक्षणमेव दुर्लभं अनुमितिपूर्व क्षणत्रयाभ्यन्तरे साध्यवत्त्वनिश्चयाभावे सहचारज्ञानाभावात् व्याप्ति- ज्ञानस्यैवासम्भवादित्यतो लक्ष्यं दर्शयति, 'यति अनुमिताविति शेषः, 'व्यतिरेकसहचारेण' व्यतिरेकसहचारज्ञानेन, जन्यत्वं हतौयार्थः, 'व्याप्तिग्रहः' व्याप्तिग्रह एव, कारणमिति शेषः, तथाच यत्रानुमितो व्यतिरेकसहचारज्ञानजन्यव्याप्तिज्ञानमात्र कारणं सैव लक्ष्येति भावः। केचित्तु ननु 'असत्मपक्ष इत्यस्य असन्मपक्षः साध्यवत्त्वेन निश्चितो यस्येत्यर्थः, स च सिद्यसिद्धिपराहत दूत्यतोऽसत्सपक्षमेव पारि- भाषिक व्याचष्टे, 'यत्रिति, अनुमितिजनन इति शेषः, 'व्यतिरेकमह- चारेण' व्यतिरेकसहचारज्ञानेन, जन्यत्वं हतौयार्थः, 'व्याप्तिग्रहः' व्याप्तिग्रह एव, सहकारौति शेषः, तथाच व्यतिरेकसहचारज्ञानजन्य- याप्तिग्रहमाचजन्यानुमितिकरणत्वं केवलव्यतिरेक्यनुमानत्वं, अन्वय- व्यतिरेकोभयसहचारज्ञानजन्यव्याप्तिज्ञानस्यान्वय-व्यतिरेक्यनुमाना- न्तर्गतस्य वारणय मात्रपदं। व्यतिरेकसहचारज्ञानजन्यव्याप्तिग्रह- मात्रजन्यत्वञ्च अन्वय-सहचारज्ञानजन्यव्याप्तिग्रहाजन्यत्वं, अनुमितिश्च व्यतिरेकितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नविधेयताकत्वेन विशेषणीया, तेन व्यतिरेकसहचारभ्रमजन्यवाच्यत्वादिसाध्यकव्याप्तिज्ञाने पूर्वनिरुक्तके- वलावयिसाध्यकान्तर्गते नातिव्याप्तिः, महानसादौ वयादिमत्व- 74 ·५४ तत्वचिन्तामयी पक्षधर्मत्वं साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगिसत्वमु- भयमप्यनुमितिप्रयोजकमिति वाच्यम्। अननुगमात्। न चान्यतरत्वं तथा, एकप्रमाणपरिशेषापत्तेः । न च निश्यसत्त्वे यदि व्यतिरेकसहचारज्ञानमात्रात् वय दियाप्ति ज्ञान तदा तदपि केवलव्यतिरेक्येव, व्याप्तिश्च() यदि सर्वत्रान्वययाप्ति- शानमेव कारणं केवलव्यतिरेकिण्यपि व्यतिरेकसहचारात् अवय- थाप्तिरेव रह्यते इति मतं तदान्वयरूपैव निवेशमौया, यदि । अवलव्यतिरेक्यतिरिक्तस्थलेऽन्वयतीव्यतिरेकतच उभयरूपैव व्याप्ति- गमिका केवलव्यतिरेकिणि तु व्यतिरेकव्याप्तिरेव गमिकेति मत तदा तु व्यतिरेकरूपैव निवेशनौया, वहिमान् धूमादित्यादाव- वयसहचारज्ञानजन्यव्यतिरेकव्याप्तियहजन्यानुमितिकरणन्तु न केव- सव्यतिरेकि किन्वन्वय-व्यतिरेक्येवेति भावः । 'तवानुमानमिति मूलस्थानुमितिविभाजकपरत्वपचे 'यत्रेत्य- स्थानुमिताविति श्रेषः, 'याप्तिग्रह एवेत्यस्य च कारणमिति भेषः, तथाच व्यतिरेकसहचारज्ञानजन्यव्याप्तिग्रहमात्रजन्यव्यतिरेकिताव- छेदकधर्मावच्छिन्नसाध्यकानुमितित्वं केवलयतिरेक्यनुमितित्वमिति भावः । अन्वयसहचारज्ञानजन्यव्याप्तिग्रहजन्यव्यतिरेकितावच्छेदक- धर्मावच्छिन्नमाध्यकानुमितिकरणवन्तु अन्वय-व्यतिरेक्यनुमानत्वं तादृशानुमितिलञ्चान्वय-यतिरेक्यनुमितिवं । व्याप्तिश्च यदि सर्व (1) व्याप्तिश्चेवस्य निवेशनौयेत्यनेनाग्रेतनेनान्वय इति ।

·केवलयतिरेक्यनुमान। ५७ तृणरणि-मणिन्यायेनानुमितिविशेषे लहेतुत्वमिति वाच्यं । व्यतिरेकिसाध्येऽनुमितित्वासिद्धेः उभयसिद्ध- चान्वयव्याप्तिज्ञानमेव कारणं केवलव्यतिरेकिण्यपि व्यतिरेक- सहचारज्ञानादन्वयव्याप्तिरेव ग्राह्यते इति मतं तदाबयरूपैव निवेशनौया, यदि च केवलव्यतिरेक्यतिरिक्तस्थलेऽन्वयतो व्यतिरे- कतच व्याप्तिदयमेव गमकं केवलव्यतिरेकिणि तु व्यतिरेकव्याप्तिरेव गमिकेति मतं तदावयतो व्यतिरेकतश्च उभयरूपैव यथाकथ- चिदनुगतौकत्य(१) निवेशनीया, तेन(२) वञ्जिमान् धूमादित्यादाव- वयसहचारज्ञानाधौनव्यतिरेकच्याप्तियहजन्यानुमितौ तस्करणे व मायाप्तिरित्याः। 'नन्विति, 'व्यतिरेको' व्यतिरेकसहचारज्ञानजन्यव्याप्तियहः, 'भानुमान' नानुमितिकरणं, 'व्याप्तेति हेतुव्यापकमाध्यमामानाधि- करण्यरूपान्वयव्याप्तिप्रकारकपक्षधर्माताज्ञानस्येत्यर्थः, 'अच' व्यतिरेक- सहचारचानजन्यपरामर्श, 'व्यतिरेकसहचारात्' माध्याभाव-हेवभा- वयोः सहचारज्ञानात्, 'तत्र' तयोः माध्याभाव-हेत्वभावयोरिति थावत्, 'व्याप्तिः' व्यापकत्वं, 'अन्वयस्य' हेतोः, 'पञ्चधर्मतेति, भासते . (१) व्यभिचारधीविरोधिधौविषयत्वेन व्याप्तिदयं अनुगतीकृत्येत्यर्थः, न. थाचान्वय-सहचारज्ञानजन्यप्रकृतहेतुधर्मिकप्रकृतसाध्ययभिचारधी- विरोधिधौविषयतावच्छेदकावच्छिन्नविषयकग्रहजन्यानुमितिकरणत्वं पन्चय-व्यतिरेक्यनुमानत्वं तादृशानुमितित्ववान्वय-व्यतिरेक्यनुमिति- त्वमिति भावः। (२) अनुगतरूपेणोभयविधव्याप्तिनिवेशेनेत्यर्थः ।

·तत्वचिन्तामणौ कृप्ततत्कारणस्याभावात् । न च साध्याभावव्यापका- भावप्रतियोगित्वमेवानुमितिप्रयोजकमिति वाच्यं । गौरवात् केवलान्वयिन्यभावाच्च । अथ साध्याभाव- इति शेषः, तथाच व्यतिरेकसहचारज्ञानजन्यव्यतिरेकव्याप्तिपरामर्श- स्थानुमित्यजनकतया तादृशव्याप्तिज्ञानस्य नानुमितिकरणत्वमिति भावः । नन्वन्वयव्याप्तिपरामर्श-व्यतिरेकव्याप्तिपरामर्शयोरुभयोरेवानु- मितिजनकत्वमित्याशङ्कते, 'न चेति, 'व्याप्तपक्षधर्मत्वं' निरुतान्वय- व्याप्तिविशिष्ट हेतुमत्त्वं, 'माध्याभावेति माध्याभावव्यापकाभावप्रति- योगिहेतमत्त्वमित्यर्थः, 'अनुमितिप्रयोजक' अनुमितिकारणभूत- ज्ञानविषयः, 'अननुगमादिति उभयसाधारणकारणतावच्छेदकधर्मा- भावादित्यर्थः, प्रत्येकरूपेण कारणत्वे च(१) परस्परं व्यभिचार इति भावः । 'तथा' उभयसाधारणकारणतावच्छेदकधर्मः, 'एकप्रमाणेति इन्द्रियादौनां चतुर्णामेव प्रमाणानामिन्द्रियाद्यन्यतमत्वरूपैकधर्म- णानुमित्यादिप्रमितिचतुष्टयाद्यन्यतमत्वावच्छिवं प्रति कारणत्वाप- चरित्यर्थः, व्यापाराणां(२) विशेषतः कारणत्वेनेवानुमितित्वाधवच्छि- (१) अन्वयव्याप्तिज्ञानत्वेन व्यतिरेकव्याप्तिज्ञागत्वेन चेत्यर्थः, तथाच अन्वयव्याप्तिज्ञानमात्रजन्यानुमितौ व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानाभावात् थति- रेकव्याप्तिज्ञानमात्रजन्यानुमितौ च धन्वयव्याप्तिज्ञानाभावात् पर- स्परं व्यभिचार इति भावः । (२) ननु प्रमाणचतुश्यस्य अन्यतमत्वेन प्रमितिचतुझ्यान्यतमत्वावच्छिन्नं प्रति कारणत्वे प्रत्यक्षप्रमाणसत्त्वे कथमनुमितित्पिद्यत इत्यत थाह, T ·केवलव्यतिरेक्यनुमान। ५ER व्यापकाभावप्रतियोगित्वेन साध्यव्याप्यत्वमनुमेयम, एवं व्यतिरेकव्यात्यान्वयव्याप्तिमनुमाय यथानुमितिः स एव व्यतिरेकौत्युच्यते, तन्न, अन्वयव्याप्तेर्गमकत्वे व्यतिरेक- बोत्पत्तिनियमसम्भवादिति भावः। 'हणारणौति यथा हणारणि- मणीनां परस्परं व्यभिचारितया वहिवव्याप्यधर्मावच्छिन्नं प्रत्येव हेतुत्वं न तु वहिबावच्छिन्न प्रति तथात्राप्यनुमितित्वव्याप्यधर्मा- वच्छिवं प्रत्येव तयोः कारणत्वमित्यर्थः, 'व्यतिरेकिसाध्य इति यतिरेकव्याप्तिपरामर्शात्तरं जायमानज्ञानइत्यर्थः, 'अनुमितिला- मिद्धेरिति, अग्टहीतासंसर्गक खण्डशः माध्यपक्षयोः ज्ञानमेव तदिति भावः। 'उभयसिद्धेति निरुतान्वयव्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानस्य उभयसिद्धानुमितिकारणस्याभावादित्यर्थः । 'न च साधाभावेति न बन्वयव्याप्तिरित्यर्थः, विनिगमकाभावादिति भावः । 'केवलान्वयौति तव केवलान्वयित्वग्रहदमायामसम्भवाञ्चेत्यर्थः, यथाश्रुतन्तु न सङ्गछते साध्य-साधनभेदेन कार्य-कारणभावस्य विभिन्नतया केवलान्वयिन्य- ग्वयव्याप्तिज्ञानमेव हेतुः व्यतिरेकिणि तु व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानमेव व्यापाराणामिति, तथाच प्रमितिचतुष्टयं प्रति प्रमाण चतुझ्यस्यान्य- वमत्वेनैव कारणत्व, व्यापारविशेषस्य प्रमितिविशेष प्रति खातन्त्रण कारणत्वेनैवातिप्रसङ्गवारणमिति भावः । न च व्यापारविशेषस्य प्रमितिविशेष प्रति कारणत्वेनैवातिप्रसङ्गभङ्गे प्रमाणस्थान्यथासिद्ध- त्वमिति वाच्छ । व्यापारेण व्यापारिणोऽन्यथासिद्धवाभावादिति ।

·तत्वचिन्तामो ध्यान्युपन्यासस्यार्थान्तरतापत्तेः अन्वयव्याप्त्यनुकूलतया च तदुपन्यासे अन्वयव्याप्तिमनुपन्यस्य तदुपन्यासस्या- इत्यस्य सुवचत्वात् खण्डमः प्रसिद्या केवलान्वयिन्यपि भ्रमरूपतज्- जानसम्भवात्। केचित्तु 'अनुमितित्वामिद्धेरिति, किन्तु अर्थापत्त्याख्यविजा- तौयज्ञानमेव तदिति भावः । न चैवं 'गौरवादित्यग्रिममूलममङ्गतं अर्थापत्तित्वाख्यातिरिक्तवैजात्याभ्युपगमे तदवच्छिन्नं प्रत्येव तज्ज्ञानस्य हेतुत्वावश्यकत्वात् वैजात्यकल्पनस्य पुनरधिकत्वादिति वाच्यम् । एतदखरमादेव 'केवलान्वयीत्याद्यभिधानादित्याः। तदसत् । अर्थापत्त्याख्यविजातीयज्ञानस्थापत्तिग्रन्थ एवाग्रे निरसनीयवा- दिति ध्येयम्। 'अथेति, 'माध्यव्याप्यत्वं माध्यान्वयव्याप्यत्वं, तथाच व्यतिरेक- यातिज्ञामस्य माध्यान्वयव्याप्यनुमितिद्वारा अनुमितिकरणवमिति भावः। श्रच वृत्तिमत्त्वेन विशेषणनावृत्तौ व्यभिचारः। न च तथापि व्यतिरेकिणि हेतुव्यापकमाध्यसमानाधिकरणवृत्तिहेतुतावच्छेदक- वत्त्वरूपान्वयव्याप्यत्वमप्रसिद्धं कथमनुमेयं प्रकृतहेतावेव प्रसिद्धं चेल्स- तमनुमानेनेति वाच्यम् । यत् यद्धर्मावच्छिनाभावव्यापकाभावप्रति- थोगितावच्छेदकयङ्कर्मवद्भवति तत् तावच्छिवव्यापकतावच्छेदक- तर्मावछिनसमानाधिकरणवृत्तितद्धर्मवद्भवतौति यत्तभ्यां मामा- न्यतो व्याप्या तस्याप्रसिद्धत्वेऽप्यनुमितिसम्भवादिति भावः(१) - । यत्तु () तस्याप्रसिद्धस्याप्यनुमितिसम्भवादिति ०९०।

·केवलयतिरेक्यनुमानां ५८१ प्राप्तकालत्वमिति। उच्यते। निरुपाधिष्यतिरेकसहचा- रेणान्वयव्यतिरेव गृह्यते प्रतियाग्यनुयोगिभावस्य 'माध्यव्याप्यत्वं साध्यवदन्यावृत्तित्वं, तच्चान्ततः माध्ये प्रसिद्धं हेतावन- मेयमिति । तदमत्। केवलान्वयित्वग्रहदशायामसम्भवेन व्यतिरेक- व्याप्तिज्ञानवत् साध्यवदन्यावृत्तित्वज्ञानस्थापि अनुमिति हेतुत्वासम्भ- वादिति ध्येयं)। मनु निरुकावयव्याप्तिज्ञानस्यैवानुमितिहेतुत्वे 'केवलव्यतिरेको त्वसत्मपञ्चः' इति प्रागुक्तलक्षणमसम्भवि व्याप्तिग्रह- स्यैव माध्यान्वययहरूपत्वादित्यत श्राह, ‘एवमिति, 'यत्रानुमितिः' यस्मिन्ग्रहे सत्यनुमितिः यद्ग्रहकरणिकानुमितिरिति यावत् । केचित्तु नन्वमन्वयिपरामर्श-व्यतिरेकिपरामर्शयोः को भेद- इत्यत आह, 'एवमिति, 'यत्रानुमितिः' यस्मिन् परामर्श सत्य- मुमितिरित्याः। 'व्यतिरेकव्याप्युपन्यासस्येति उदाहरणवाक्येन व्यतिरेकव्याप्यु- पन्यासस्येत्यर्थः, 'अन्वयव्याप्यनुकूलतयेति अन्वयव्याप्तिसाधकहेततये- त्यर्थः, 'अप्राप्तकालत्वमिति, माध्योपन्यामानन्तरमेव हेदूपन्यासस्य कथकसम्प्रदायसिद्धत्वात्। न चान्वयव्याप्तिरेव प्रथममुपन्यमनौया सत्र कथन्तायां तत्साधनाय व्यतिरेकव्याप्तिरुद्भाव्येति वाचं। कथक- संप्रदायविरोधादिति भावः। 'निरूपाधौति हेत्वभावे नियतमा- ध्यव्यतिरेकमहचारज्ञानेनान्वयव्याप्तिघटकतावत्पदार्थविषयकेणेत्यर्थः, (१) केवलान्धयिन्यसम्भवाड्यथा व्यतिरेकथामिज्ञामं न कारणं तथा साध्यवदन्यारत्तित्वधानमपौतौतिक।

·५७२ तत्वचिन्तामो नियामकत्वात् अन्वय-व्यतिरेकिवत् । नन्वेवं व्याप्ति- ग्रह एव पृथिवीतरभिन्वेति भासितं नियतसामानाधि- नियतमाध्यव्यतिरेकसहचारः साध्याभावव्यापकले सति साध्याभाव- सहचारः, 'अन्वयव्याप्तिरेव ग्रह्यते' इति, 'अन्वयव्याप्तिः' हेतुव्यापक- माध्यममानाधिकरणवृत्तिहेतुतावच्छेदकवत्त्वरूपा व्याप्तिः, 'रयते। व्यतिरेक्यनुमितिकरणज्ञानेन विशेष्ये विशेषणमिति रौत्या विषयौ- क्रियते, तथाच व्यतिरेकसहचारज्ञानजन्यतादृशव्याप्तिज्ञानमेवानु- मितौ वरणमित्यर्थः, उदाहरणेन च नियतव्यतिरेकसहचार एव प्रदर्श्यते इति नार्थान्तरत्वं व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानानन्तरञ्चाग्रहीता- संसर्गक खण्डशः पन-माध्ययोनिमात्रमिति भावः । अथाभावयोः सहचारज्ञानात् कथं प्रतियोगिनोर्व्याप्तिग्रहः एकनिष्ठसहचारज्ञानेना- न्यनिष्ठव्याप्तिज्ञानजननेऽतिप्रसङ्गादित्यत आह, 'प्रतियोग्येति तत्तद्ध- विच्छिन्नाभावत्वेन तत्तद्धर्मावछि नाभावयोः सहचारज्ञानस्य तत्त- दुर्थरूपेण तत्तद्धर्माश्रययोर्व्याप्तिग्रहं प्रत्येव जनकत्वात्रातिप्रसङ्ग इत्यर्थः, 'अन्वय-व्यतिरेकिवदिति अन्वययोः प्रतियोगितावच्छेदकरूपेण प्रति- योगिनोः सहचारज्ञानस्य तयतिरेकवरूपेण तातिरेकयोाप्ति- ग्रहं प्रत्येव जनकत्ववदित्यर्थः, एतचापाततः नियमांशज्ञानस्य व्याप्ति- घटकौभूततावत्पदार्थोपस्थितिविधया व्याप्तिग्रहहेतुत्वेऽपि व्यतिरेक- सहचारज्ञानस्य तद्धेतत्वे मानाभावादिति ध्येयं । 'नवमिति, 'एवं' अन्वयव्याप्तिज्ञानस्य हेतुले, 'पृथिवीतरभिन्नेतौति पक्षतावच्छेदकी- भूते पृथिवौवे माध्यस्येतरभेदस्य मामानाधिकरण्यं भासितमित्यर्थः, ·केवलयतिरेकानुमान। करण्यरूपत्वाड्यानेरिति, सत्यं, गन्धवाचावच्छेदेनेतर- भेदस्य साध्यत्वात्। अतरवाचार्यः पक्षतावच्छेदकस्य न हेतुत्वमनुमेने पृथिवौत्वमितरभेदव्याप्यमितिप्रतीता- वपि सर्वा पृथिवीतरभिन्नेति पृथिवौविशेष्यकबुझे- व्यतिरेकिसाध्यत्वाच्च । यहा व्यतिरेकव्यारेवान्वयेन गम्य-गमकभावः, साध्याभावव्यापकसाधनाभावाभा- पृथिवीत्वस्यैव हेतुत्वात्, तथाच सिद्धसाधनं अनुमित्यापि पचताव- च्छेदक-साध्ययोः मान गधिकरण्यस्यैव विषयौकरणदित्यभिमानः । अभिमानमभ्युपेत्यैव समाधत्ते, 'गन्धवत्त्वेति गन्धवत्त्वं पचतावच्छेदको- करणीयमित्यर्थः, हेतुश्च पृथिवीत्वमिति भावः । 'अत एवेति यत- गव व्यतिरेकिणि अन्वयव्याप्तिज्ञानस्य हेतुतया पक्षतावच्छेदकस्य हेतुत्वे सिद्धसाधनमत एवेत्यर्थः, 'पक्षतावच्छेदकस्येति, पृथिवौतरेभ्यो भिद्यते इत्यादाविति शेषः, किन्तु गन्धवत्त्वादेरेव हेतुत्वमति भावः। केचित्तु प्रकारान्तरेण व्याप्तिज्ञाने पक्षतावच्छेदक-साध्ययोः मामानाधिकरण्यभानं निराकरोति, 'श्रत एवेति एतदर्थमेवेत्यर्थः, पृथिव्यामितरभेदे साध्ये इति शेषः, 'पक्षतावच्छेदकस्य' पक्षवाचक- पृथिवीपदशक्यतावच्छेदकस्य पृथिवौत्वस्येति यावत्, 'न हेतुत्व- मिति, किन्तु गन्धवत्त्वस्यैव हेतुत्वमिति शेषः, तथाच पृथिवौत्वमेव परतावच्छेदकीकरणौयं हेतश्च गन्धवत्त्वमिति भाव इति प्राः। 75 ·तापिताम बेन साधनेन साध्याभावाभावस्य साध्यस्थ साधनात् व्यापकाभावेन व्याप्याभावस्यावश्यम्भावात् । नन्वेव) न सानुमितिः कृप्तहेतुलिपरामर्शाभावादन्यथान- नुगम इति चेत् । न। अनुमितिमात्रे व्याप्तिज्ञानस्य प्रयोजकत्वात्। न चैवमतिप्रसङ्गः, अनुमितिसामान्य- अभिमानं निराकृत्य समाधत्ते, 'पृथिवौत्वमिति, 'इतरभेद- यायं पृथिवौत्वव्यापकेतरभेदसमानाधिकरणं, 'पृथिवौविशेष्यकेति पृथिवीबध्यापकत्वविभिष्टविशेषणतासंसर्गक-पृथिवौत्वावच्छिन्नविशे- व्यकेतरभेदप्रकारकबुद्धेरित्यर्थः, 'यतिरेकिमाध्यत्वादिति व्यतिरेक- सहचारज्ञानजन्यव्याप्तिज्ञानेन जननसम्भवाचेत्यर्थः, समानाकार- मिद्वेरेव प्रतिबन्धकलात् तथाच पृथिवौत्वस्यैव पक्षतावच्छेदकत्व- हेतुत्वोभयवत्त्वेऽपि न तिरिति भावः । ननु निस्कान्वयव्याप्ति- ज्ञानस्यैव व्यतिरेक्यनुमितिहेतुत्वे केवलव्यतिरेकी त्वसमपक्षः' इति प्रागुशलक्षणमसम्भवि व्याप्तिग्रहस्यैव माध्यान्वयग्रहरूपत्वादित्यखर- सादाह, 'यति, 'यतिरेकव्याप्तेरेवेति यतिरेकसहचारज्ञानजन्य- व्यतिरेकच्याप्तिज्ञानस्यैवेत्यर्थः, 'अन्वयेनेति अवयेन मायेन मह गम्य-गमकभावः व्यतिरेक्यनुमिति प्रति जनकत्वमिति यावत्, कुत्रचित् 'अन्वये गम्य-गमकभावः' इति पाठः, तत्र 'व्यतिरेक- याप्तेरेवेति पञ्चमी, व्यतिरेकसहचारज्ञानजन्यव्यतिरेकव्याप्तिज्ञान- .(२) बथैवमिति क, ख, ग.।

·केवलयतिरेक्वानुमान। पूER सामग्र सत्यामप्यनुमितिविशेषसामनोविरपादन- मित्यनुत्पत्तेः विशेषसामग्रीसापेक्षाया एव सामान्य- सामग्रमा जनकत्वात् अन्वयि-व्यतिरेकिविशेषडयसा- मग्रौ च नास्त्येव । सहचारादित्यर्थः, 'अन्वये' साध्य-हेत, तत्र गम्य-गमकभाव इत्य- थोऽनुसन्धेयः। केचित्तु मनु केवलव्यतिरेकिण्यपि अन्वयव्याप्तिधानस्यैव हेतुत्वे पृथिवौतरेभ्यो भिद्यते इत्याचप्रसिद्धसाध्यककेवलव्यतिरेक्यनुमितिन स्थात् माध्यस्थाप्रमिद्या व्यापकसामानाधिकरण्यरूपान्वयव्याप्पिज्ञान- . स्थासम्भवात् तत्र । न च पृथिवीतरावृत्तित्वात्मकान्वयव्याप्निजाना- देव तत्रानुमितिरिति वाच्यम्। केवलान्वयित्वग्रहदशायामसम्भवेन तज्ज्ञानस्थानुमित्यहेतुत्वादित्यत आह, 'यदेति, न च मायाप्रसिद्ध्या व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्थाप्यसम्भव इति वाच्यम् । अनुपदं खयमेवो- पपादयिष्यमाणखात् इति व्याचक्रुः । खरूपयोग्यत्वे फलोपधायकत्वं मानमाह, 'माध्याभावेति माया- भावव्यापकसाधनाभावाभावस्य साधनस्य ज्ञानेनेत्यर्थः, 'साधनात्' अनुमितिजननात् । नन्वनुमित्युपधायकत्वमेव तचासिद्धमित्यत- पाह, 'व्यापकाभाव इति साध्याभावव्यापकस्य माधनाभावस्य भावे माधने निश्चित इत्यर्थः, 'व्याप्याभावेति व्याप्याभावस्य माध्यस्थान- मितेरनुभवसिद्धवादित्यर्थः । नन्वेवमिति, ‘एवं व्यतिरेकव्याप्तिपरा- मर्शस्यैव तत्र हेतुत्वे, 'न मानुमितिरिति, स्थादिति शेषः, 'लिङ्ग- - ·तत्वचिन्तामणौ ननु पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते पृथिवीत्वादिति व्यतिरेकिणि साध्यमसिद्ध तथाच न व्यतिरेकिनिरू- परामर्थति अन्वयव्याप्तिप्रकारकपक्षधर्मताज्ञानेत्यर्थः । नन्वन्वयव्याप्ति- परामर्शवयतिरेकव्याप्तिपरामानन्तरमप्यनुमितेरनुमिनोमौत्यनु- व्यवसायसिद्धतया व्यतिरेकव्याप्तिपरामर्शोऽपि तद्धेतरित्यत पाह, 'अन्यथेति उभयपरामर्मस्यैवानुमितिवावच्छिन्नं प्रति हेतुत्व इत्यर्थः, 'अननुगमः' परस्परं व्यभिचारः। 'अनुमितिमात्र इति अनुमितिवा- वच्छिने इत्यर्थः, 'याप्तिज्ञानस्य अन्वय-व्यतिरेकान्यतरव्याप्तिज्ञानस्य, 'प्रयोजकत्वादिति प्रतियोगित्लादिज्ञानत्वेन ज्ञानवेन वा प्रयोजक- बादित्यर्थः । 'अतिप्रसङ्ग इति पक्षधर्मताज्ञानं विनापि प्रतियोगि- बादिज्ञानमात्रात् अनुमितिप्रसङ्ग इत्यर्थः, 'अनुमितिविशेषेति अन्वय-व्यतिरेकपरामर्शरूपानुमितिविशेषसामग्रौत्यर्थः, तत्कार्यता- वच्छेदके अन्वय्यनुमितित्वे व्यतिरेक्यनुमितित्वे च परस्परव्यावृत्तानु- मितित्वव्याप्यजाती तादृशपरामर्याव्यवहितोत्तरानुमितिले वेति भावः। ननु तथापि सामान्यसामग्रीमर्यादया सामान्यकाऱ्यांपत्ति दुवारैवेत्यत श्राह, 'विशेषेति, 'अन्वयौति अन्वय्यनुमिति-व्यतिरे- क्यनुमितिरूपविशेषद्दयेत्यर्थः, 'नास्त्येवेति, अतिप्रसङ्ग स्थल इति शेषः(१) । (२) दौषितिकृत् नास्येवेत्यन्तं के वलव्यतिरेकिमूल व्याख्याय अवयवादि. हेवामासान्तं मूलं व्याख्यानवानिति ।

·केवमध्यतिरेक्यनुमानं । पणं, न वा पक्षत्वं, न वा लिङ्गजन्यसाध्यविशिष्टतज्ज्ञानं तेषां साध्यज्ञानजन्यत्वात् । अथ साध्यं प्रसिद्धं तदा यत्र प्रसिद्ध तच हेतोरवगमेऽन्वयित्वं अनवगमे असा- "धारण्यम्। किञ्च इतरभेदा न स्वरूपं अधिकरण-प्रति- योगिनाः पृथिवी-जलाधोरनुमानात् प्रागेव सिद्धेः । नापि वैधमा जलादिनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं, 'नन्विति, 'साधं' साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यं, 'न वा पक्षत्व- मिति तस्य साध्यसन्देहरूपत्वात् माध्यसिषाधयिषाघटितत्वाति भावः। 'माध्यविशिष्टतज्ज्ञानमिति माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशिष्ट- तज्ज्ञानमित्यर्थः, 'माध्यज्ञानेति माध्यतावच्छेदकप्रकारकसाध्यज्ञाने- त्यर्थः । न च प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकप्रतियोगिज्ञानस्याभावधी- हेतुतया साध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यप्रसिद्धिं विना व्यतिरेक ज्ञाना- सम्भवेऽपौतरभेदस्य च खण्डशः प्रसिद्धिसत्त्वेन विशेष्ये विशेषणमिति रौत्या माध्यतावच्छेदकप्रकारकसाध्यविशिष्टज्ञानसम्भवदति वाच्यम्। माध्यतावच्छेद करूपेण साध्यज्ञानं विना तेन रूपेण साध्यप्रकारका- मुमितिनं जायत इति सर्वानुभवसिद्धत्वात्। अत एव माध्यताव- छेदकरूपेण साध्यप्रकारकानुमितेविशिष्टनिरूपितवैशिध्यविषयता- शालितानियम इति सिद्धान्त इति भावः । 'अन्वयित्वमिति अन्वय- सहचारज्ञानादेव व्याप्तिज्ञानमित्यर्थः, किं गुरुतरव्यतिरेकसहचार- ज्ञानस्य हेतुत्वेनेति भावः । इदमुपलक्षणं प्रागुतव्यतिरेकलक्षणस्या- प्यसम्भव इत्यपि बोध्यं । ननु अनवगमेऽपि वस्तुगत्या नामाधारण्यं ·वाचचिन्तामो तहि पृथिवौत्वादिकं तच सिदमेव । नच जलादि- निष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वेन पृथिवीत्वं न सिमिति वाच्यं । जलादा पृथिवौत्वात्यन्ताभावग्रहदशयां पृधि- वौत्वेऽपि तत्प्रतियोगित्वग्रहात्। अन्योन्याभावस्तु भेदायद्यपि साध्यं सम्भवति वैधर्मज्ञानसाध्यत्वाद- न्योन्याभावग्रहस्य, तथापि जलादिप्रतियोगिकान्यो- न्याभावस्याप्रसिद्धिः। न च जलादिप्रत्येकान्योन्या- किन्तु तद्ग्रह एवेत्यखरसादाह, 'किञ्चेति, 'स्वरूप' अधिकरण- प्रतियोगिनोः स्वरूपं, 'प्रागेव सिद्धेरिति । इदमापाततः खरूप- सिद्धावपि इतरभेदत्वेन पृथिव्यां तदसिद्धेः, वस्तुतोऽनुगतधौबलात् अन्योन्याभावस्थातिरिक्तस्यावश्यकत्वे तत एव प्रतीति-व्यवहारयो- रुपपत्तेश्च खरूपस्याभेदत्वकल्पने गौरवान्मानाभावाचेत्येव तावं, 'वैधर्म्यमित्यस्यैव विवरणं 'जसादौति, 'तडौति तादृशप्रतियोगित्वं होत्यर्थः, प्रतियोगित्वस्य प्रतियोगिरूपत्वादिति भावः । 'जलादा- विति, व्यतिरेकव्याप्तिग्रहार्थं तस्यावश्यकत्वादिति भावः। ननु अन्यो- न्याभावरूपो भेदः साध्य इत्यत शाह, 'अन्योन्याभावस्खिति, 'वैध- ति, प्रकृते च पृथिवौलमेव वैधयेमिति भावः । तथापौति जलादिप्रतियोगिकथिवीतरत्वावच्छिनप्रतियोगिताकसामान्यान्यो- न्याभावस्थाप्रमिद्धिरित्यर्थः। 'जखादिप्रत्येकेति जलत्वाचवचिवपति- योगिकेत्यर्थः, 'असाधारयेति जनभेदक्त्तया निषिते वावादौ ·केवजव्यतिरेक्यनुमान। १६९ भावः साध्या, असाधारण्यप्रसङ्गात् । अंथ पृथिवी तेनाभिन्ना न वेति संशयेन तेजोभिन्नत्वावगते पृथिवी तेजोभिन्ना सती जलादिद्वादशभिन्ना न वेति संशये तेजाभिवत्वे सति जलादिहादशभिन्नत्वं प्रसिद्धं तदेव साध्यम् एकविशेषणविशिष्टे विशेषणान्तर- बुद्धेरेव विशिष्टवैशिष्ट्यजानत्वात्, एवञ्च संशयप्रसिद्धं साध्यमादाय व्यतिरेकादिनिरूपणम्। यद्दा पृथिवी पृथिवीत्वस्थावर्त्तमानत्वादिति भावः । क्वचिच्च अतिप्रसङ्गादिति पाठः तत्र वाय्वादावतिप्रमकवादित्यर्थः, तथाचामाधारथमिति भावः । 'तेजोभिना न वेति तेजोभित्रलच्च जलादौ प्रसिद्धमिति भावः । 'तेजोभिवत्वेऽवगते' तेजोभिन्नत्वप्रकारेण पृथिव्यामवगतायामित्यर्थः, एतेनाग्रिमसंभयोपयुक्रधर्मितावच्छेदकविशिष्टधर्मिज्ञानं सम्पादितं । 'पृथिवी तेजोभिवेति तेजोभिना पृथिवी जलादिदादाभेदवती न वेत्यर्थः, अब बादश भेदाः कोटयः, 'जलादिभिवत्वमिति जखादिदादाभित्रलमित्यर्थ:(१)। ननु तेजोभिन्नत्वविशिष्टजलादि द्वादशभिनवं कथमुक्कसंभयेन प्रसिद्धं तेन विश्वलस्य तेजोभिव- त्वस्य जलादिद्वादशभिन्नत्वस्य चावगाहनेऽपि विशिष्टस्य पूर्वमप्रसिद्धे- रित्यत पाह, 'एकति, तथाचोकसंशयस्यापि विशिष्टवैशिष्यज्ञान- (१) 'जनादिहादशभिन्नत्वं' इत्यत्र 'मलादिभिन्नत्वं' इति कस्यचिन्मूल- पुस्तकस्य पाठमनुसत्य ईदृशष्याख्यानं बन रहस्यकतेति सम्भाव्यते ।

·तत्वचिकतामखौ जलभिन्ना न वेत्यादि प्रत्येकं वयोदशसंशयविषयाणां चयोदशान्योन्याभावानां समुदायः पृथिव्यामवगतो व्यतिरेकादिनिरूपकः। न चैवं पृथिव्यामेव साध्य- प्रसिद्धयतिरेकिवैयर्थं, साध्यनिश्चयार्थ' व्यतिरेकि- प्रवृत्तेः। न चासाधारण्यं, समुदितान्योन्याभावानां रूपतया विशेष्यतावच्छेदकीभूतं तेजोभिन्नत्वं सामानाधिकरण्यमंसर्गण विधेये जलादिद्दादशभिन्नत्वे प्रकारोभूय भासते विशिष्टवैशिक्षाबोधे विशेष्यतावच्छेदकस्य सामानाधिकरण्यसंसर्गण विधेये प्रकारत्वनिय- मादिति भावः । 'व्यतिरेकादौति, 'श्रादिना पक्षे माध्यतावच्छे- दकावच्छिन्नसाध्यवैशिष्टस्य परिग्रहः, तदिदं तेजोभिन्नत्वविशिष्ट- जलादिद्वादशभेदाः साध्या इत्यभिप्रेत्योक्तं। तेजोभिन्नत्वविशिष्ट- जलभेदः तद्विशिष्टो वायुभेद इति क्रमेण परस्परविशिष्टभेदः माध्य- इत्यभिप्रेत्याह, 'यवेति, 'पृथिवी जलभिन्ना न वेत्यादौति(१) श्रादौ पृथिवी जलभिन्ना न वेति संशयः, ततो जलभिन्ना पृथिवी तेजोभिन्ना न वेति संशयेन जलभिन्नत्वविशिष्टतेजोभिन्नवे प्रसिद्धे जलभिन्नत्वविशिष्टतेजोभेदवतौ पृथिवौ वायुभेदवती न वेति संशय- इति क्रमेण चयोदशसंभयविषयेत्यर्थः, 'समुदाय इति, समुदायः' (१) अस्मत्संहोतेषु त्रिषु मूलपुस्तकेय पुस्तकइये 'पृथिवी जलमिन्ना' इत्यत्र 'एथिवी इतर भिन्ना' इति पाठोवर्तते परत्वयं मथुरानाथ- घनमूलपाठविरुद्धत्वात् न समोचीनः ।

·केवजव्यतिरेक्यनुमान। साध्यत्वे सपक्षाभावादिति चेत् । न । साध्यनिश्चये हि साध्यव्यतिरेकनिश्चयोभवत्येव साध्यसन्देहे तयतिरेक- संशयस्य वजलेपत्वात् तथाच संशयरूपा-साध्यसिद्धि- रिति शिष्यबन्धनम् । एतेन पृथिवी जलादिभ्योभि- वेति विप्रतिपत्तिरूपवादिवाक्यादाकाहादिमतोऽ- । ऐकाधिकरण्यं, ऐकाधिकरण्यविशिष्टत्रयोदशान्योन्याभावा इत्यन्वयः, 'पृथिव्यामवगत इति पृथिव्यां प्रसिद्धवाः सन्तो व्यतिरेकादिनिरू- पका इत्यर्थः । 'माध्यनिश्चयार्थमिति, पृथिव्यां माध्यामिद्धेः संशय- रूपत्वादिति भावः । 'समुदितेति ऐकाधिकरण्यावच्छिन्नेत्यर्थः, 'तयतिरेकसंशयस्येति, तथाच जलादावपि साध्यव्यतिरेकसन्देहात् कथं तत्र व्यतिरेकव्याप्तिनिश्चयः स्यादिति भावः । इदमापाततः पृथिव्यां माध्यसन्देहसत्त्वेन तत्र व्यतिरेकनिश्चयासम्भवेऽपि जलादौ तड्यतिरेकनिश्चये बाधकाभावात्, न ोकत्र मन्देहे सर्वत्र सन्देहः, पृथिव्यां रूपादिसन्देहेऽपि वायौ तदभावनिश्चयस्थानुभविकत्वात् जले जलभेदाभावग्रहसत्त्वेन विशेषदर्शनसत्त्वाच्च एकदेशविरहनिश्चयस्थापि समुदायसंशयविरोधित्वात् । न च प्रतियोगिमत्तानिश्चयस्थाभाव- निश्चयहेतुत्वात् कथं जले तयतिरेकनिश्चय इति वाच्यम् । तादृश- कार्य-कारणभावान्तरे मानाभावात् लाघवेन प्रतियोगितावच्छेदक- निश्चयमात्रस्याभावप्रत्यक्षतत्वात् । अथ जलादौ माध्याभावनिश्चयः कथं स्यात् मनोभेदस्थापि प्रविष्टत्वेनायोग्यतया प्रत्यक्षासम्भवात् । 76 ·तत्त्वचिन्तामयी पूवार्थप्रतिपादकात् साध्यप्रसिद्धिरिति परास्तम्। वाक्यादेव पृथिव्यां साध्यसिद्देतिरेकिवैयर्थात्। न च तडुचौ वादिवाक्यजन्यत्वेनाप्रामाण्यसंशयात् निश्च- येऽपि संशय इति तन्निश्चयार्थं व्यतिरेकौति वाच्यं । न च जलं तेजोभिन्नत्वविशिष्टजलादिद्वादशभेदाभाववत् जलभेदा- भाववत्त्वादित्यनुमानात् तमिद्धिरिति वाच्यम् । एतस्यापि व्यति- रेकरूपत्वेन तादृशद्वादशभेदाभावाभावस्थ क्वाप्यनिश्चितत्वेन व्यति- रेकव्याप्तिनिश्चयासम्मवादिति चेत् । न। साध्याभावोपस्थिति- जलेन्द्रियमन्त्रिकर्षयोः सत्त्वेनोपनौतनिश्चये बाधकाभावादिति । वस्तुतस्तु पृथिवी तेजोभिन्ना न वेति संशयानन्तरं तेजोभिन्ना पृथिवी जलादिद्वादशभिन्ना न वेति संशयो हि तेजोभिन्नत्वांभे संशयाकार एव भविष्यति संशयसामग्रीसत्त्वात् तथाचापसिद्धान्तः धर्मितावच्छेदकांश संशयाकारसंशयस्यास्माभिरनकौकारात् । अत- एव धर्मिणि धर्मितावच्छेदकप्रकारकनिश्चयो गुरुरपि प्राचीन: संशये हेतुरुच्यते । किञ्च विशिष्टवैशिष्यबोधे विशेष्यतावच्छेदकं सामानाधिकरण्य- संसर्गण विधेये प्रकारोभूय भासते इत्यत्र मानाभावः। किन्तु विशेष्यतावच्छेदकविशिष्टे विधेयवैशियमाचं तदिषयः तथाच कथ- मुक्रसंशयेन साध्यतावच्छेदकप्रकारेण विशिष्टसाध्यप्रसिद्धिरित्येव दूषणं सारं । ‘एतेनेति, 'जलादिन्योभित्रेतीति, 'विप्रतिपत्तिरूपेति ·केवलयतिरेक्यनुमान। तहि संशयप्रसिद्ध साध्यं तस्य च न व्यतिरेकनिश्चाय- कत्वमित्युक्तात्वात् स्वार्थानुमाने तदभावाच । इति श्रीहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानास्यद्वितीयखण्डे केवलव्यतिरेक्यनुमानपूर्व- पक्षः। प्रतिवाद्यभिमतमाध्यविरोधिकोटिप्रतिपादकेत्यर्थः, 'वादिवाक्यादिति वाद्युक्तप्रतिज्ञावाक्यादित्यर्थः, 'अपूर्वार्थप्रतिपादकादिति पूर्वाप्रतीत- स्थापि विशिष्टार्थस्य विभिव्ये विशेषणमिति रौत्या प्रतिपादकादि- त्यर्थः, 'यतिरेकिवैयर्थ्यादिति व्यतिरेकिणो व्यतिरेकसहचारज्ञान- जन्यव्याप्तिज्ञानस्य तत्रानुमितिजनकत्वाभ्युपगमवैयादित्यर्थः, 'संश- यः' तदुत्तरं संशयः स्यादित्यर्थः, 'तविश्चयार्थ' अग्टहीताप्रनाण्य- कतनिश्चया, 'व्यतिरेको' व्यतिरेकिणो यथोक्तव्याप्तिज्ञानस्य तचा- नुमितिजनकत्वाभ्धुपगमः । 'संशयप्रमिद्धमिति अप्रामाण्यसंभयाक्रान्त- निश्चयविषयोभूतमित्यर्थः, 'तस्य च' तादृशनिश्चयस्य च, 'उनत्वात्' सकलप्रामाणिकैस्तत्वात्, 'तदभावाच्चेति वादिवाक्यात् माध्यप्रसि द्वेरसम्भवाच्चेत्यर्थः,। इति श्रीमथुरानाथतर्कवागीश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्यदितीयखण्डरहस्ये केवलव्यतिरेक्यनुमानपूर्वपक्षरहस्यं ।

·अथ केवलव्यतिरेक्यनुमानसिद्धान्तः । उच्यते घटादावेवेतरसकलभेदस्य प्रत्यक्षतः प्रसिद्धिः घटो न जलादिरितिप्रतीतेः। नन्वयमन्योन्याभावो न अथ केवलव्यतिरेक्यनुमानसिद्धान्तरहस्यं । 'इतरसकलभेदस्येति पृथिवीतरत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेद- स्येत्यर्थः, 'न जलादिरिति न पृथिवीतर इत्यर्थः। यद्यपि पृथिवी- तरत्वस्य पृथिवीमामान्यभेदरूपस्य भेदविशेषणतया अतीन्द्रियपृथि- वौघटितत्वात्तदवच्छिन्नान्योन्याभावोघटादौ कथं लौकिकप्रत्यक्षगम्यः अन्यथा गुरुतरघटान्योन्याभावोऽपि लौकिकप्रत्यक्षगम्यः स्यात्(१) । तथापि खावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन पृथिवीत्ववझेद एव पृथिवीतरत्वं तत्र च पृथिव्या न प्रवेश इति भावः। ददमुपलक्षणं पृथिवीतरत्वरूपेण पृथिवौतरस्य भेदत्वरूपेण भेदस्य च खण्डशः प्रसिद्धत्वेन विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेन पृथिवीतरभेद इति निरधिकरणकमिद्धिसम्भव इत्यपि बोध्यं । अयोग्यधर्मानवच्छिन्न- योग्यमात्रवृत्तिप्रतियोगिताकत्वमभावप्रत्यक्षे तन्त्रमिति प्राचीनमते (१) तथाच यथा गुरुतरघटान्योन्याभावस्य अतीन्द्रियगुरुत्त्वघटितत्वेन न प्रत्यक्ष तथा प्रधिवौतरभेदस्यापि अतीन्द्रियधिवौघटितत्वेन न नप्रबक्षमित्याशयः।

·केवलयतिरेक्यनुमान। प्रत्यक्षः अतीन्द्रियप्रतियोगिकाभावत्वात् मरमाणुसंस- गाभाववत् योग्यानुपलब्धेरभावग्राहकत्वात् नयना- शकते, 'नन्विति, 'श्रतौन्द्रियप्रतियोगिकाभाववादिति, अतीन्द्रिय- प्रतियोगिकत्वेन पृथिवीतरत्वस्यापि अतीन्द्रियतया प्रतीन्द्रिय- धर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्यं, 'परमाणुसंसर्गाभाव- वदिति, परमान्वन्योन्याभाववच्चेत्यपि बोध्यं । ननु परमाणुसंसर्गा- भावादेरपि घटादौ न कथं लौकिकाध्यक्षगम्यत्वं तच तदधिकरण- विशेष्यक-प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धसंसर्गक-प्रतियोगितावच्छेदका- वच्छिन्नप्रतियोगिमत्त्वोपलम्भसामान्याभावस्यैव तत्तदधिकरणेऽभाव- ग्राहकत्वात्तस्य च तत्रापि सम्भवादित्यत आह, 'योग्यानुपलब्धेरिति तत्तदिन्द्रिययोग्यतासहिताया एव निरुक्तानुपलब्धेस्तत्तदिन्द्रियजा- भावलौकिकप्रत्यक्षजनकत्वादित्यर्थः, तत्तदिन्द्रिययोग्यधर्मावच्छिन्न- तत्तदिन्द्रिययोग्यमात्रवृत्तिप्रतियोगिताकाभावत्वमेव चाभावस्थ त- त्तदिन्द्रिययोग्यत्वं, तच विषयनिष्ठतया प्रभावत्वावच्छिन्नलौकिक- विषयतासम्बन्धेन चाक्षुषादिरूपतत्तदिन्द्रियजाभावप्रत्यक्षोत्पत्तौ हेतुः परमानुसंसर्गाभावादेः प्रत्यक्षानुत्पत्त्या तथैव कल्पनात्। गुरुत- रत्वविशिष्टघटवाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकगुरुतरघटाभावादेः चाचु- पादिलौकिकसाक्षात्कारवारणय अवच्छिन्नान्तं प्रतियोगिताविशे- षणं, घटत्वत्व-पटत्वत्वादेः प्रतियोगितावच्छेदकधर्मस्थातीन्द्रियतया(१) (१) घटत्वत्वं घटेतरावृत्तित्वे सति सकलघटवृत्तित्व तस्य च घटेतरा- न्तर्गतपरमान्याकाशादिरूपातीन्द्रियघटिततया अतीन्द्रियत्वमिति तात्पर्य ।

·सत्वचिन्तामणी मौलनानन्तर स्तम्भः पिशाचो न भवतीति प्रतीते- धिकवलेन वायुबातीति वलिङ्गमहोपचौणत्वादिति चेत् । न। योयनुपलम्भोऽधिकरणे प्रतियोगिमत्त्व- गुरुतरघटाभावादिवत्तादृशधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकजात्यभावमा- चस्यैवाप्रत्यक्षत्वं सर्वमिद्धमेव दीधितिकृतापि पदार्थखण्डने तथा लिखनात् अन्यथा सिद्धान्तेऽप्यगतेः किन्तु(१) घटत्व-पटत्वादिजातीनां तत्तयक्रित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव एव लौकिकप्रत्यक्षगम्यः जात्यभावप्रत्यक्षलप्रतिपादकः प्राचां ग्रन्थोऽपि तादृशजात्यभावपरः(२) इत्यतो न तद्विरोधोऽपि(३)। जातिनिष्ठतत्तयक्तित्वञ्च(५) तादात्म्यसम्ब- धेन तत्तज्जातिरेवेति तद्योग्यमेव । तत्तद्गन्ध-तत्तद्रसवत्त्वाद्यव- छिनप्रतियोगिताक-तत्तट्रव्यव्यत्यभावस्य प्राणज-रासनादिसाक्षात्- कारवारणाथ वायौ रूपसामान्याभावस्य चाक्षुषसाक्षात्कारवारणय4) (१) नन्वतीन्द्रियधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकामावस्यातीन्द्रियत्वे घटत्वं नास्ति इत्यादि प्रत्यक्षप्रतीते का गतिरियत बाह, किनिवति । (२) तत्तद्यक्तित्वावच्छिन्न-घटत्वादिजात्यभावाभिप्रेत इत्यर्थः। (३) न प्राचीन ग्रन्थविरोधोऽपीत्यर्थः । (e) ननु घटत्वगततहक्तित्वं तत्तादात्म्यविशिमघटत्वत्वं अतस्तद्दोषतादव. स्थमित्यत बाह, जातिनिछेति । (५) अनुभूतरूपस्य चक्षुर्योग्यत्वाभावात् रूपसामान्याभावस्य न चक्षु- योग्यमात्रत्तिप्रतियोगिताकत्वमिति तात्पर्य । P ·केवलयतिरेक्यनुमान। विरोधी सोऽभावं ग्राहयति न तु योग्यातुपलब्धिमा- चम् अध्यथा वाया रूपाभावप्रतीतिवत् जलपरमाण च वृत्त्यन्त प्रतियोगिताविशेषणं, तत्तगन्धवत्त्व-तत्तद्रसवत्त्वाधवच्छिन- प्रतियोगिताकतत्तद्र्व्यव्यक्त्यभावस्य चाक्षुषतावारणाय प्रथमं तत्त- त्पदं, द्वितीयतत्तत्पदच्च तादृशस्यैवाभावस्य प्राणज-रामनादिप्रत्यक्ष- तापत्तितादवस्थ्यवारणायेति भावः । नन्वेवं नयनोन्मौलनानन्तरं स्तम्भः पिशाचो न भवतीति प्रत्ययोन स्थादित्यत आह, 'नयनेति, 'लिङ्गग्रहोपचौणत्वादिति लिङ्गग्रहजन्यत्वादित्यर्थः, नयनोन्मौलमा- नुविधानन्तु लिङ्गग्रहार्थमिति भावः । निरुतयोग्यत्वस्य व्यतिरेक- व्यभिचारान्न कारणत्वसम्भव इत्याह, 'योझनुपलम्भ इति, 'हि' यस्मात्, 'यः' देशः, 'अनुपलम्भः' प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्ध- संसर्गक-प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिमत्तानिश्चयाभाववि- मिष्टः, न विद्यते उपलम्भोयत्र इति व्युत्पत्तेः, 'अधिकरण इति निर्धारणे सप्तमी, तथाचाधिकरणेषु मध्ये निरुक्तनिश्चयाभाव- विशिष्टो योदेशः 'प्रतियोगिमत्त्वविरोधी' प्रतियोगितावच्छेदक- सम्बन्धसंसर्गकाधिकरणत्वसम्बन्धेन प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नप्रति- योगिमत्तया श्रापादितसाक्षात्कारकः, 'मः' देशः, 'अभावं ग्राह- यति' अतीन्द्रियप्रतियोगिकस्याप्यभावस्य लौकिकसाक्षात्कारविषयो भवति, यथा योग्यद्रव्यवृत्तिगुण-कर्म-सामान्यादिकं रूपसामान्या- भावस्य, घटादिः स्नेहसामान्याभावस्य, तद्भूतरूपवान् परमाणुमहत्त्व- सामान्याभावस्य, महान् वायुरुद्भूतरूपसामान्याभावस्य च लौकिक- .

·तत्वचिन्तामो एथिवौत्वाभावग्रहप्रसङ्गात् अधिकरणे प्रतियोगिस- त्वच तर्कितं यदि हि स्तम्भः पिशाचः स्यात् स्तम्भव- प्रत्यक्षविषयः, अयं गुणादिर्यदि चक्षुःसंयुक्रमहत्त्ववदुद्भूतरूपवत्सम- वेतत्वे सति रूपवान् स्यात् चाक्षुषवान् स्यात्, घटो यदि महत्त्वोद्भूत- रूपवत्त्वे चक्षुरादिसंयुक्रत्वे च सति स्नेहवान् स्थात् चाक्षुषवान् स्यात्, पृथिवीपरमाणुर्यदि उद्भूतरूपवत्त्वे चक्षुरादिसंयुक्त्वे च मति महत्त्ववान् स्थात् चाक्षुषवान् स्यात्, महान्वायुर्यदि महत्त्वे सति चक्षुरादिसं- युक्रत्वे च सत्युभूतरूपवान् स्यात् चाक्षुषवान् स्यात्, इत्यापादने मूल- शैथिल्यविरहादित्यर्थः, 'न विति तु शब्दः अतइत्यर्थे, नातो निरु- योग्यतामहितैव निरुतानुपलब्धिरभावलौकिकप्रत्यचे कारणं व्यति- रेकव्यभिचारादित्यर्थः । ननु योग्य व्यत्तिगुण-कर्म-सामान्यादिषु रूपसामान्याभावादीनां लौकिकप्रत्यक्षमेवामिळू पराणुसंसर्गाभाव- लौकिकप्रत्यक्षवारणाय लाघवानिस्कयोग्यताया एवाभावनिष्ठतया प्रभावलौकिकप्रत्यक्षकारणत्वकल्पनादन्यथा तत्र तेषां लौकिकप्र- त्यक्षाभ्युपगमे मनोवाव्वादावपि तेषां लौकिकप्रत्यक्षापत्तिवारणय यत्राधिकरणे तादृशापादनं न सम्भवति अनन्ततत्तदधिकरणभेदस्था- धिकरणनिष्टतया वक्ष्यमानक्रमेण तत्तदभावलौकिकप्रत्यक्षकारण- बकल्पने महागौरवापत्तिरित्यत पाह, 'अन्यथेति निरुतयोग्यताया- एवाभावलौकिकप्रत्यक्षकारणत्वे इत्यर्थः, 'रूपाभावप्रतौतिवदिति, रूपाभावपदं महत्त्वसमानाधिकरणोद्भूतरूपाभावपरं घटादिवृत्ति- तत्तद्रूपाभावपरं वा, पूर्वपचिनये तस्यातीन्द्रियप्रतियोगिकत्वेनाप्रत्य- ·केवलयतिरेकानुमान। . दुपलभ्येत न पिशाचानुपलम्भः स्यात्। न च पृथियो जलाद्भिद्यते जलात्तिधर्मवत्वात् तेजोवत् एवमन्ये- चत्वात् मिद्धान्तिनयेऽपि वायौ तत्प्रत्यक्षानभ्युपगमात्, 'पृथिवीत्वा- भावप्रत्ययेति(९) तत्तयक्रित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकथिवौत्वाभाव- लौकिकचाक्षुषप्रसङ्गादित्यर्थः, निरुतयोग्यतायास्तादृशष्टथिवीला- भावे सत्त्वात् । ननु परमाणौ पृथिवौवाभावलौकिकचाक्षुषः किं परमावंगे- ऽलौकिकरूप त्रापाद्यते स्थूलजले पृथिवौवाभावेन समं लौकिक- मन्त्रिकर्षदशायां परमाएवं उपनौतभानाद्यात्मकस्य पृथिवौत्वाभा- वलौकिकचाक्षुषस्येष्ठत्वात्। न च परमाणुघटितचक्षुःसन्निकर्षण पृथि- वौत्वाभावलौकिकचाक्षुष थापाद्यते इति वाच्य। चक्षुःसंयुक्त महदुद्भूत- रूपवविशेषणतायाः पृथिवीत्वाद्यभावग्राहकतया तहघटितसनिक- र्षेण तञ्चाक्षुषासम्भवात् परमाणुसत्रिकर्षदशायां पृथिवौलशून्ययोग्य- पदार्थान्तरसत्रिकर्षस्यावश्यकतया तदानौं पृथिवीवाभावमाक्षात्का- रस्यावश्यकत्वेन तत्र परमाणुघटितसन्निकर्षजन्यवाभावस्य शपथनिर्ण- यत्वाचेति चेत् । न। परमाखाद्यंशे उपनौतभानात्मकोऽपि पर- भावादिवैशिथ्यावगाहिथिवौत्वाधभावलौकिकचाक्षुषो न भवति इति सिद्धान्तात्, परमाणौ पृथिवीत्वाभावसाक्षात्कारो न भवति (१) प्रथिवीत्वाभावप्रत्ययप्रसङ्गादित्यपि कस्यचिन्मूलपुस्तकस्य पाठो मथु- रानाथखरसेनानुमीयते। ៗ។ ·तत्वचिन्तामणौ भ्योऽपि भेदसिद्धौ हादशभिन्नेति विशेषणं दत्त्वा समवा- यभेदसाधनादन्वयिन एव पृथिव्यां त्रयोदशभेदसिद्धि- वायौ रूपमामान्याभावमाक्षात्कारो न भवतीत्यादिसकलप्रामाणिक- सिद्धान्तप्रवादान्यथानुपपत्त्या तथैव सिद्धान्तस्य निर्णतत्वादेवं सर्वत्र । न चैवं सिद्धान्ते स्थूलजले पृथिवौत्वाभावप्रत्यक्षानन्तरं पृथिवौत्वा- भावसामान्यलक्षणप्रत्यासत्या पृथिवौत्वाभावप्रकारेण परमाणोश्चा- क्षुषो न स्यात् इति वाच्यं । तत्र पृथिवौत्वाभावनिष्ठालौकिकप्रका- रतानिरूपितविषयताया एव परमाणावभ्युपगमात् तनिष्ठलौकिक- प्रकारतानिरूपितविषयतायास्तु सन्निकृष्टस्थूलजलमात्रवृत्तित्वादिति भावः। एतच्चोपलक्षणं निरूततत्तदिन्द्रिययोग्यत्वं तत्तदिन्द्रियजन्य- लौकिकसाक्षात्कारविषयत्वं तत्तदिन्द्रियजन्यलौकिकमाक्षात्काराप्र- तिबन्धकत्वं वा, नाद्यः भूतलादौ घटादिसामान्याभावस्थाप्यचाक्षुष- तापत्तेः दैवात् लगादिमाचग्टहीतघटादिव्यतरपि तत्प्रतियोगिकु- तिनिक्षिप्तत्वात् । न द्वितीयः प्रतिबन्धकत्वाननुगमेनाननुगमताद- वस्थ्यात् तत्तगन्धवत्त्व-तत्तद्रसवत्त्वावच्छिन्नतत्तद्र्व्यव्यक्त्यभावस्थापि घ्राणज-रामनादिप्रत्यक्षविषयतापत्तेः द्रव्यस्य घ्राणजादिप्रत्यक्षप्रतिब- बकत्वे मानाभावात् गन्ध-तत्समवेतघ्राणजादिकं प्रति घाणसंयुक्त- समवाय-घ्राणसंयुक्तसमवेतसमवायादेहेतुतयैव द्रव्यस्य घ्राणजप्रत्यक्षा- पादनासम्भवात्। ननु समानेन्द्रियजन्य-प्रतियोगितावच्छेदकवि- शिष्टप्रतियोग्याहार्यारोपस्याभावलौकिकप्रत्यक्षहेतुतया तदभावा- ·केवलयतिरेक्यनुमान। रिति किं व्यतिरेकिणेति वाच्यं । जलादिभिन्ना सती समवायभिन्नेति बुड्वावपि त्रयोदशभिन्नेति बुद्देव्यतिरे- देव जलपरमा न पृथिवीत्वाभावलौकिकप्रत्यक्षं परमाणोरयोग्य- तया तब चक्षुषा पृथिवौत्वारोपासम्भवादित्यत आह, 'अधिकरण- इति जलपरमाणवित्यर्थः, 'प्रतियोगिमत्त्वञ्च' पृथिवीवाभावस्य प्रतियोगिसत्त्वश्च पृथिवीवाभावस्य प्रतियोगिसत्वमपि, तर्कितं' विशेष्यतया सम्भवदादा-रोपकं । नन्वेवं तव नयेऽपि योग्या- धिकरणमादाय लौकिकसन्निकर्षदशायां उपनौतपरमाणुप्रका- रको न कुतः पृथिवौत्वाभावलौकिकचाक्षुषः, कुतो वा वायौ रूपं नास्ति वायो स्नेहो नास्तोत्याधुपनौतवायुप्रकारकोरूपमामा- न्याभाव-स्नेहसामान्याभावयोर्न लौकिकचाक्षुषः, कुतो वा परमाणौ महत्त्वं नास्तौति मनसि महत्त्वं नास्तीत्युपनौतपरमाणु-मनः- प्रकारको न महत्त्वाभावलौकिकचाक्षुषः, कुतो वा मनसि पवनीय- परमाणौ वा नोद्भूतरूपाभावस्य लौकिकचाक्षुषः, अभावानां योग्य- वात् अन्यथा अन्यत्रापि तल्लौकिकचाक्षुषानुपपत्तेः विना च कार- णाभावं कार्याभावानभ्युपगमात् । अथ यस्मिन्नधिकरणे पक्षवृत्ति- धर्मविशेषितेन प्रतियोगिग्राहकतावच्छेदकावच्छिन्नातिरिक्तविशेषि- तेन च तत्संसर्गकाधिकरणत्वसम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्नत्वेन हेतुत्वात्त- दिन्द्रियजन्यसाक्षात्कारवत्वमापादयितुं शक्यते तदधिकरण एव तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावनिष्ठलौकिकविषयतासम्बन्धन तदिन्द्रियजन्यतादृशाभावप्रत्यञ्चमुत्पद्यते न तु अन्यत्राधिकरण इति ·तावचिन्तामणी किसाध्यत्वात्। न च घटस्यापि पक्षवादंशतः सिहसा- धर्म, सबा पृथिवीतरभिन्नत्युद्देश्यप्रतीतेरभावात्, पक्ष नियमः, यत्राधिकरणे तादृशापादनादिकं न मन्भवति तत्तदधि- करणभिन्नत्वखरूपस्थाधिकरणयोग्यत्वस्याधिकरणनिष्ठतया तादृश- विषयतासम्बन्धेन तत्तदिन्द्रियजन्य-तत्तत्सम्बन्धावच्छिन्नाभावप्रत्यक्षो- त्पत्तौ हेतुत्वादित्थञ्च परमावादावेव तादृशष्टथिवौत्वादिमत्त्वे च चाक्षुषवत्त्वापादनासम्भवान्त्र तत्र चक्षुरादिना तदभावस्य योग्यस्थापि यहः, किन्तु योग्यजस्लादावेव तद्ग्रहः, घटादौ समवायसम्बन्धाव- छिनप्रतियोगिताकस्नेहादिसामान्याभावस्तु चक्षुरादिना ग्राह्यत एव घटो यदि चक्षुरादिसंयुक्तत्वे अति महत्त्वोद्भूतरूपवत्त्वे च मति आहवान् स्यात् चाक्षुषवान् स्यात् इत्यापादनस्य मूलशिथिलत्वविर- हात व्यर्थविशेषणत्वेष्टापत्त्योः सम्भवेऽपि मूलशैथिल्यविरहादेवापाद- मादियोग्यतानपायात् श्रापत्त्यादेः सर्वचासम्भवात् व्याप्यादिभ्रम- जन्यापाडव्यतिरेकादिभ्रमजन्यापत्त्यादेरतिप्रमतत्वाच्च योग्यताया एव यथोक्तनियमघटकत्वात् मा च प्रश्ते व्याप्तिमाचं, नन्विष्टापत्त्यादि- विरहेऽपौति चेत्तईि चक्षुरादिना वाय्वादौ तड्यक्तित्वावच्छिनप्रति- योगिताकस्तम्भत्वात्यन्ताभावप्रत्यक्षमपि न स्यात् वाय्यादौ स्तम्भवव- वेन साक्षात् साक्षात्कारवत्त्वापादानासम्भवात् ग्टहादिधारकस्यैव स्तम्भपदवाच्यतया चक्षुःसंयुक्रत्वे पिशाचात्मकस्तम्भे मूलशैथिल्यादि- त्यतपाइ, 'यदि हौति, 'स्तम्भः पिशाचः स्यात्' चचुःसंयुक्तः कश्चित् पियाचा स्तम्भः स्यात्, 'स्तम्भवदुपलभ्येतेति सोऽपि पिशाचः पिशाच- ·केवलव्यतिरेक्यनुमान। तावच्छेदकनानात्वे हि तत्, अतरवानिले वामनसे इत्यचानित्या वागितिबुवेरुद्देश्यायाः सिद्धत्वादंशतः स्तम्भान्तरवच्चाक्षुषः स्यादित्यर्थः, स्तम्भत्वस्य महत्त्वोद्भूतरूपवत्त्वनियत- वादिति भावः । 'न पिशाचानुपलम्भः स्थात्' न सर्वः पिशाचो- लौकिकमाक्षात्काराविषयः स्यात्, पिशाचत्वं लौकिकसाक्षात्कारा- विषयत्वव्याप्यं न स्थादिति यावत्, तथाच पिशाचत्वस्य लौकिक- माक्षात्काराविषयत्वव्याप्यत्वान्यथानुपपत्त्या स्तम्भत्वं न पिशाचत्तौति यथोकनियमे न किमपि बाधकमिति भावः । वस्तुतस्तु पनसाम्रादि- स्तम्भमाधारणस्य स्तम्भत्वस्य पिशाचवृत्तिवे पनसत्वायत्व-पिशाचत्व- मादाय साक-पत्तेः किन्तु स्तम्भवं भाम्रत्व-पनसत्वादिव्याप्यं नाना, तच म पिशाचवृत्ति पिशाचोऽपि यदि स्तम्भस्तदा तयाप्यस्तम्भवं पिशाचत्ववदतौन्द्रियमेव तदत्यन्ताभावो न क्वापि लौकिकाध्यक्षगम्य- इति यथोकनियमे न किमपि बाधकं इत्येव तत्त्वं । यथोकनियमस्य प्रवृत्त्यवयवव्यावृत्तिरस्मकते सिद्धान्तरहस्ये प्रभावग्राहकयोग्यता- विचारे अनुसन्धेया। 'दादाभिनेति विशेषणमिति द्वादशभेदानपचे विशेषणोकृत्येत्यर्थः, 'समवायभेदसाधनादिति समवायावृत्तिधर्म- वत्त्वादिरूपसमवायभेदसाधका तोरित्यर्थः, 'अन्वयिन एवेति अन्च- थसहचारज्ञानजन्यव्याप्तिज्ञानादेवेत्यर्थः, 'भेदसिद्धिरिति, अस्विति शेषः, किं व्यतिरेकिणेतौति किं व्यतिरेकसहचारज्ञानजन्यव्याप्तिज्ञा- मस्थानुमितिकरणत्वेनेत्यर्थः । 'जलादिभिन्ना सतौति, विशिष्टाधि- करणकवैशिष्यबुद्धौ मामानाधिकरण्यसम्बन्धेन विशेष्यतावच्छेदकस्य ·तत्वचिन्तामो सिद्धसाधनम्, अन्यथानुमानमात्रच्छेदात् पक्षस्य सिद्ध- स्यैव साध्यत्वात्। न च घटः कथं पक्षः साध्यनिश्चयेन विधेये प्रकारत्वादित्यभिमानः, 'त्रयोदशभिनेतौति पृथिवीतर- लावच्छिन्नप्रतियोगिकभेदप्रकारकबुद्धेरित्यर्थः, 'यतिरेकिसाध्यत्वात्' व्यतिरेकिण एव माध्यत्वात्, एवकाराद्यथोक्तहेतुकान्वयिव्यवच्छेदः । 'सर्वा पृथियौति, पृथिवोत्वस्थावच्छेदकत्वस्फोरणय सर्वपदं, 'इत्युद्देश्य- प्रतौतेः' इत्याकारकफलौभूतानुमितिसमानाकारप्रतीतेः, पृथिवी- बावच्छेदेन पृथिवीत्वधर्मितावच्छेदकक पृथिवीतरभेदप्रकारकप्रती- तेरिति यावत्, तथाच तद्धर्मावच्छेदेन यद्धर्मधर्मितावच्छेदककानु- मिति प्रति तद्धर्मावच्छेदेन तद्धर्मधर्मितावच्छेदककसिद्धेरेव प्रति- बन्धकतया घटत्वावच्छेदेन घटे सिद्धिसत्त्वेऽपि पृथिवौत्वावच्छेदेन पृथिवीत्वधर्मितावच्छेदककानुमितौ अविरोध इति भावः । ननु तद्धविच्छेदेन तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकानुमिति प्रति तदन्यधर्मा- वच्छेदेन तदन्यधर्मावच्छिन्नखममानविशेष्यताकमिद्धिरपि प्रति- बन्धिका अनित्ये वाङ्मनसे वाङ्मनोऽन्यतरत्वादित्यादौ वाक्यता- वच्छेदेन वाक्यत्वावच्छिन्नविशेष्यकसिद्धेरपि मनस्वावच्छेदेन मनस्वा- वच्छिन्नविशेष्यकसमूहालम्बनानुमितिप्रतिबन्धकत्वात् तथाच घटत्वा- वच्छेदेन घटत्वावच्छिन्नविशेष्यकसिद्धिसत्त्वे पृथिवीत्वावच्छेदेन पृथि- वौत्वरूपेण घटे कथमनुमितिरित्यत आह, 'पक्षतावच्छेदकनानात्वे हौति तद्धर्मावच्छेदेन तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकत्वे मति तदन्यधर्मा- ·केवलष्यतिरेक्यनुमानं। संशय-सिषाधयिषयोरभावादिति वाच्यं सव्वा पृथिवी इतरभिन्ना न वेति संशयस्य तत्प्रकारकसिषाधयिषा- याश्च सामान्यताघटविषयत्वात् घटत्वेन विशेषदर्शनं सिद्धिर्वा अतस्तेनरूपेण संशय-सिषाधयिषे न स्तः पृथि- वौत्वेन ते भवतः एव धूमवान् वह्निमानिति धूमवत्त्वेन वहिनिश्चयेऽपि पर्वते वह्निसंशयवत्, यहा सर्वत्वेन वच्छेदेन तदन्यधर्मावच्छिन्नविशेष्यकानुमितौ हौत्यर्थः, 'तत्' तदन्य- धर्मावच्छेदेन तदन्यधर्मावच्छिन्नखसमानविशेष्यकमिद्धेः प्रतिबन्धकत्वं, 'उद्देश्यायाः' उद्देश्यानुमितिविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्नविशेव्यिकायाः, उद्देश्यानुमितिश्च मनस्वावच्छिन्नविशेय्यकसमूहालम्बनानुमितिः, 'सिद्धत्वात्' सत्त्वात्, 'अंशतः सिद्धसाधनं' अंशतः सिद्धेरेवोपधायक माधनं, वाक्यत्व-मनस्वावच्छिन्नविशेष्यकसमूहालम्बनानुमितेरनुप- धायकं साधनमिति यावत्। ननु लाघवात्तद्धर्मिकमिद्धिवेनैव तद्धर्मिकानुमितिमामान्यं प्रति प्रतिबन्धकता धर्मिविशेषान्तर्भावस्था- वश्यकत्वादित्यत आह, 'अन्यथेति यदि तद्धर्मिकसिद्धित्वेनैव तद्धर्मि- कानुमितिसामान्यं प्रति विरोधित्वं तदेत्यर्थः, 'अनुमानमात्रेति हेत-माध्यमहचारघटकतया अधिकरणवरूपेण निखिलमाध्याधि- करणे साध्यवत्त्वविषयकव्याप्तिज्ञानजन्यानुमितिमात्रोच्छेदापातादि- त्यर्थः, 'पक्षस्येति सप्तम्यर्थ षष्ठी, "सिद्धस्यैव' सहचारघटकतया निश्चितस्यैव, 'माध्यत्वात्' तादृशानुमितौ विधेयत्वात् । 'न चेति, ·सावचिन्तामयो रूपेण न पक्षता सर्वचाविप्रतिपत्तेः घटायेकदेशे इतरभेदस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वात् तथाचैकदेशे विप्रतिपत्ती सामान्ये इतरभेदसाधने अर्थान्तरं, किन्तु सामान्येन पृथिवौत्वेन यावदेव विप्रतिपत्तिविषयस्तावतामेव पक्षता विशेष्याननुगमात् । तहि पृथिवी इतरभिन्ना पृथिवौत्वाइटवदित्यन्वयिनैवेतरभेदस्य सिद्धत्वात् कि मन्देह-मिषाधयिषयोरन्यतरस्य पचतात्ववादिनां प्राचां नय इति शेषः, 'पक्षः' अनुमित्युद्देश्यः । 'सर्वा पृथिवीति सकलपृथिव्या विशे- व्यवस्कोरणय सर्वपदं, पृथिवौत्वरूपेण सकलपृथिवौविशिष्यकेतर- भेदसंशयस्येत्यर्थः, 'तत्प्रकारकेति पृथिवीत्वावच्छिन्नमकलपृथिवौवि- शेष्यकमिद्धित्वप्रकारकसिषाधयिषायाश्चेत्यर्थः, 'सामान्यतः' पृथिवी- वरूपेण, ननु घटे विशेषदर्शन-मिद्धिमत्त्वेन कथं संशय-सिषाधयिष- योस्तद्विषयत्वं ज्ञानादेंः खरूपसत एव खविषयकेच्छाविरोधित्वादि- त्यत बाह, 'घटत्वेनेति, 'सिद्धिति, 'श्रत इति, 'पर्वते' पर्वतत्व- विशिष्टे, ददमुपलक्षणं प्रत्यक्षतः सिद्धिमत्त्वेऽपि अनुमितित्वादिरूपेण संशय-मिषाधयिषयोधिकाभावाच्च, ममानधर्मिकनिश्चयस्यैव संशय- विरोधित्वमते समाधत्ते, 'यदेति, 'सर्वत्वेनेति तस्याः पृथिया न पचतेत्यर्थः, 'अविप्रतिपत्तेः' असंशयात्, विप्रतिपत्तौ' संभये, 'सामान्य इति, मन्देहाविभिव्येऽपौति शेषः, 'इतरभेदमाधने इतरभेदानु- मित्यभ्युपगमे, 'अर्थान्तरं' सिद्धान्तान्तरं, अपसिद्धान्त इति यावत्, ·केवषयतिरेक्यनुमान। व्यतिरेकिणा, घटसाधारणपक्षत्वेऽप्यभेदानुमानवत् पक्षस्यापि दृष्टान्तत्वाविरोधात् पक्षान्यत्वं हि तचा- तन्त्रं, किन्तु साध्यवत्तया निश्चितत्वं प्रयोजकं । न च पृथिवीत्वाग्रहे पूर्व गृहीतं यत्र साध्यं पश्चात् स्मर्यते तच हेतु-साध्यसामानाधिकरण्याग्रहायतिरेक्यवतार- इति वाच्यं। हेतोरेव पक्षतावच्छेदकत्वेन घटे पृथिवी- त्वग्रहदशायामितरभेदसामानाधिकरण्यग्रहावश्यम्भा- तद्धर्मिकानुमितौ हद्धर्मिकसंशयस्यैव प्राचौनमते पक्षतात्वादिति भावः । 'अविप्रतिपत्तेरिति यथाश्रुतन्तु न संगच्छते खार्थानुमाने विप्रतिपत्त्यभावेन विप्रतिपत्त्यभावस्य पक्षतावाभावाप्रयोजकत्वात् । 'सामान्येति सकलपृथिवौनिष्ठेनेत्यर्थः, 'विप्रतिपत्तिविषयः' संशय- विषयः, 'पक्षता' पृथिवौबावच्छेदेन पृथिवौत्वेनानुमित्युद्देश्यता, 'अननुगमादिति सर्वत्रेतरभेदस्थानिश्चयादित्यर्थः । शङ्कते 'तौं- त्यादिना 'चेदित्यन्तेन, 'किं व्यतिरेकिणेति किं व्यतिरेकव्याप्युप- न्यासेनेत्यर्थः, अत एवाग्रे व्याप्युपन्यासस्येति संगच्छते, पूर्वमतेऽप्यनु- मितित्वमुपपादयति, 'अभेदानुमानवदिति अयं घटः पूर्वानुभूत- घटांभिवः तद्घटवृत्तिविलक्षणसंस्थानवत्त्वादित्यादिस्थैर्य्यसाधका- भेदानुमानवदित्यर्थः । 'पृथिवीत्वाग्रहदूति यत्र स्थले पूर्व महोतं माध्यं पदोधकमहिना पृथिवीत्वाग्रहे पश्चात् स्मर्य्यते इत्यर्थः, माध्यस्य प्रत्यक्षतादशायां पृथिवीत्वस्यापि प्रत्यक्षमावश्यकमतः स्मरण- पर्यन्तानुधावनं, 'व्यतिरेक्यवतारः' व्यतिरेकव्याप्युपन्यासः । 'घट- 78 ·नापचिकामी वादिति चेत्, सत्यं, अन्वयितुल्यतया व्यतिरेकिणोऽपि सामादन्वयाप्रतिसन्धानदशायां व्यतिरेक्युपन्यास- स्थापर्यनुयोग्यत्वात् तदुक्तं, प्रास्तां तावदयं सुहृदु- पदेशः, केवलव्यतिकिलक्षणं ताववियूदम्। अथ वा अलादीनां पयोदशान्योन्याभावाः पयोदशसु प्रसिद्धाः पृथिव्यां साध्यन्ते, अत एवाका व्यतिरेकिणा जलादि- मिलितप्रतियोगिकान्योन्याभावाप्रतीतावपि पयोद- शान्योन्याभावाः साध्या इति नान्वयित्वासाधारण्ये । इति, दच घटसाधारणपक्षतादशायामित्युक्तं, अन्यथा तु अन्यस्मिन् पक्षे बोधं । 'पृथिवीत्वग्रहेति, पक्षतावच्छेदकप्रकारेण पवज्ञान- स्थावस्यकत्वात् इति भावः। 'इतरभेदेति, तथाच पक्षस्यैव अच- यिदृष्टान्नत्वं सम्भवतीति भावः। न च प्रत्यक्षतः पृथिवौलग्रहदशा- यामितरभेदग्रहो नावश्यकः प्रतियोगिज्ञानस्य तदा प्रभावादिति वाचं। व्यतिरेकण्याप्तिघटकत्वेन तज्ज्ञानस्य तदानीमावश्यकत्वा- दिति भावः । 'अन्वयितुल्यतयेति यथा अन्वयव्याप्तिज्ञामस्य यति- रेकव्याप्तिधानविरहखलेऽनुमितिजनकत्वमनुभवसिद्धं तथा अन्षय- याप्तिधानविरहथले व्यतिरेकथाप्तिशामस्थानुमितिजमकतया अनु- भवमिडूतयेत्यर्थः, 'अन्वयाप्रतिसन्धानेति अन्वयानुपन्यासदशायामि- त्यर्थः, तदुपन्यासदमायान्तु अधिकेन निग्रहात् पर्यनुयोगो भवत्येव इति भावः। 'प्रथमिति प्रचयिनैव इतरभेदसिद्धा किं व्यतिरेक- ·केवनबबिरेशानुमान। यहा अलं तेजप्रतिहादशभिवप्रतियोगिकान्योन्या- भाववत् द्रव्यत्वात्तेजावदित्यनुमानाचयोदशभिवस्य सामान्यतः सिहा पृथिव्यां पयोदशभिवत्वं साध्यं । न चान्वयित्वमसाधारख्यं वा, पक्षादन्यव साध्याप्रसिद्धः। वस्तुगत्या पृथिव्यामेव साध्यसिः किं व्यतिरेकिणेति चेत्। न। पृथिवी चयोदशाभिन्नेति व्यतिरेकिणं विना अप्रतीतेः। नन्वेवं पृथिवी जलादिषयोदशभिन्नप्रति- योगिकान्योन्याभाववती द्रष्यत्वादिति पृथिवीभिव- तद्भिन्नादिसिद्धिः स्यादिति चेत् । न। अप्रयोजकत्वात् प्रश्ते चानुभूयमानजलादिवैधर्मनस्य पृथिवीत्वशब्दा- व्याप्युपन्यासेनेति सादुपदेश इत्यर्थः, एतदानकाया अमद्युजिकबा- दिति भावः। 'केवलव्यतिरेकिलक्षणमिति केवलव्यतिरेकिखरूप- मित्यर्थः, 'निढमिति, अन्वयाप्रतिसन्धानदशायामपि व्यतिरेक- थाप्तिज्ञानादनुमितेरनुभवसिद्धलेन तस्थापि हेतुत्वादिति भावः । 'प्रमिद्धाः' प्रत्येकवैधलिङ्गकानुमित्यादिना प्रसिद्धवाः, 'पृथियो माध्यम इति पृथिव्यां पयोदशवरूपेण माध्यन्ते इत्यर्थः, प्रत्येक- रुपेण माध्यले अये 'भावयित्वासाधारये' इत्यमगतेः। न षयोदशान्योन्याभावानां प्रातिखिकरूपेण पयोदशप्रमिलेऽपि বাঘাবজ্জীৰয়লসন্ধাৰ ৰিনাৰা ৰূঘলুলিবিবিসি वाय। भित्र-भित्राधिकरणस्थानामप्यभावानां पयोदमत्वादिगा ·तत्वचिन्तामो अयत्वादेः१). अतिरिक्तं विनानुपपत्तेः। नन्वितरभेदो यद्यन्योन्याभावस्तदा भावानेदोन सिद्धयेत अभावस्या- भावान्तराभावात्, यदि च तेन समं स्वरूपभेद एव साध्यः सदाननुगमादबुमानाप्रवृत्तिः, भावोऽभावो न भवतीत्यबाधितप्रतीतिबलादभावस्यापि अन्योन्याभा- वोऽस्तौति केचित्, तन्न, अपसिद्धान्तात् । अनतिप्रस- ताधिकरणस्वरूपमात्रेणैवाभावप्रतीत्युपपत्तौ चाधि- काभावे मानाभावाच इति चेत्। न । इतरभावान्यो- ज्ञानसम्भवात् भिन्नाधिकरणस्थघटयो घटादिरिति प्रतौतिवत्, 'जलादिमिलितेति पाकातरत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकान्योन्या- भावानुमित्यसम्भवेऽपौत्यर्थः, आकाशस्यैकव्यक्तित्वेन तत्रैकदेशे साध्य- प्रमियमम्भवादिति भावः । वयोदशभेदानां चयोदशप्रत्येकं प्रसि- द्धिमुक्ता एकत्रैव तेषां प्रसिद्धिमाह, 'जलमिति तेजःप्रतिवा- दशभिन्ननिष्ठभेदप्रतियोगौत्यर्थः, यथाश्रुते पृथिव्यां साधनौयस्य त्रयोदशभेदस्यास्मादसिद्धेः जलभेदस्वामित्वात्, इदञ्च प्रमाण- तरेण पृथिव्यां द्वादशभिवत्वस्य प्रसिद्धिदभायां बोध्यं, 'त्रयोदश- भिन्नत्वमिति पयोदशत्वरूपेणेत्यर्थः । शकते 'वस्तुगत्येति, 'पृथिवी चयोदशभिन्नेतौति पृथिवी जलादित्रयोदशभिनेत्यर्थः। 'प्रकृते पति 'यदा जलं' इत्यचेत्यर्थः, 'अनुभूयमानेति तेजःप्रतिदा- (१) एधिवौत्वाश्रय-शब्दाश्रयत्वादेरिलि क, ख, ग० ।

·केवलष्यतिरेक्वानुमान ।। न्याभावस्य साध्यत्वात् । न चैवमभावादविवेकताद- वस्थ्यं, तेन समं स्वरूपभेदस्यान्वयिना व्यतिरेकिणा वा साध्यत्वात्। अन्ये तु पृथिवीत्वभिन्नधर्मात्यन्ताभाव एव साध्यः जलत्वादिप्रतियागिकास्तावन्तोऽत्यन्ताभावा वा तत्त- दसाधारणतत्तवर्मात्यन्ताभावयागोवा एते चाभावा- जलत्वं न घटादौ घटादिजलात्यन्ताभाववदिति प्रत्य- क्षादेः(१) कचित्तत्तधर्मादेव प्रसिद्धा इंति ना- . दशभिन्नपृथिव्यादौ अनुभूयमानस्येत्यर्थः, 'पृथिवौलेति तेजःप्रम- तिद्वादशभिन्नष्टथिवौनिष्ठान्योभावानुमानमधिकृत्य, 'शब्दाश्रयत्वेति आकाशेतरभेदानुमानस्थले तेजःप्रतिदादाभिन्नाकाशनिष्ठान्यो- न्याभावानुमानमधिकृत्येति, 'अतिरिक्तमिति पृथिव्यादेर्जखाद्य- तिरिक्रत्वं विनेत्यर्थः । त्रयोदशवरूपेण चयोदशभेदाः साध्या- इति द्वितीयकल्पे शकते, 'नन्विति, इतरत्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकसामान्याभावस्य माध्यत्वे एतदाशङ्काया असङ्गतेः तस्याभावा- भावप्रतियोगिकस्यैकलादिति मन्तव्यं, 'अभावान्तरेति अधिकर- पातिरिक्रभेदेत्यर्थः, 'खरूपभेद इति अधिकरणखरूपभेद इत्यर्थः, 'अननुगमादिति अधिकरणानामनन्तत्वेन चतुर्दशवरूपेण माध्यत्वा- सम्भवादित्यर्थः । अत्र कस्यचित् समाधानमाशङ्कते, 'अबाधितेति (१) प्रत्यक्षादेवेति ।।

·बालचिन्तामो " प्रसिदि। तावतामभावानां वैशिध्वं न प्रसिमिति चेत, किमेतावता, न हि तावदेशिध्यमच साध्यते, किन्तु जलत्वादीनां यावन्तोऽभावा इह साध्यान्ते च तप तप प्रसिहा एव तावदेशिध्वधौस्तु फलम् अन्यथा सिद्धसाधनात, मिलितानामपि साध्यत्वे नाप्रसिद्धिः विञ्चिदेकधविच्छेदोहि बलादिवम्मेलकार्थः, सप नासिद्धः। न च हेतोरसाधारण्यं, तावदभावयोगी या सपक्षा भवति न तु तदेकदेशकतिपयाभाववान् . प्रभावत्वधि अबाधितप्रत्ययेत्यर्थः, 'अस्ति' अतिरिकोऽस्ति, अयमे- कदेशिनं प्रति नापसिद्धान्त इत्यत आह, 'अमतिप्रमकोति, 'मामा- भावादिति। न चाभावलांशे अबाधितोकप्रत्यय एव मानमिति वाचं। दमिदं भवतीति प्रतौतिमासिकस्थाभावत्वस्थ भावे खौ- कारात् अतिरिकर्मिकल्पनामपेक्ष्य साधवादिति भावः । 'खरूप- भेदस्थति प्रभावलावछिनप्रतियोगिताकभेदस्वरूपेणेत्यर्थः, 'अष- थिनेति भावलइतकाचयिनेत्यर्थः, 'व्यतिरेकिणेति पृथिवोबादि- श्रतकथतिरेकिणेत्यर्थः, न चामाधार, अन्यत्र माथानिर्णयदमाया- मनुमानप्रवृत्तः, इदमुपलक्षणं प्रभावलावशिवप्रतियोगिताकभेदवत्वे मति जसादिषयोदमान्योन्याभावस्य माध्यत्वे प्रथमानुमानेनाप्यभाव- भेदः सिष्यतीति मन्तव्यं । 'पृथिवीवभिनेति पृथित्वासमानाधिकरणेत्यर्थः । मन्चचाप्यसिद्धि- ·ववववविरेवानुमान। साध्यतायास्तावत्यपर्याप्तः । यहा जलत्वात्यन्ताभाव- तेजस्वात्यन्ताभावाधिकरणत्तिः अत्यन्ताभावत्वात घटत्वात्यन्ताभाववत्(), एवमत्यन्ताभावान्तरसामाना- धिकरण्यमपि तच साध्यमिति काप्रसिदि। रित्यखरसेनाह, 'जखबादौति, तावन्तः पयोदमेत्यर्थः, तत्तदसाधा- रणेति जखाद्यसाधारणेत्यर्थः, 'योग इति, पक्षधर्मताबक्षसभ्यसाध्य- सम्बन्धाभिधानं न तु सम्बन्धपर्यन्तं माधनं, तथा मति नहि तावदेशियं' इत्यग्रिमयन्थविरोधात् । न वं पूर्वाभेदः, अत्र वस- बादिनियतहाधभावोऽपि साध्य रति पूर्वतो भेदात्, 'कचित्' मन- स्वात्यन्ताभावादौ। शहते, 'तावतामिति, 'अन्यथेति पञ्चधर्मतावस- सभ्यस्य पक्षे माध्यवैशिशस्य प्रसिद्धिरपि यद्यनं तदेत्यर्थः, मनु जस- वादिप्रतियोगिकतावदत्यन्ताभावाः प्रत्येकमेव माध्याः अनुमितिः परामर्थश्च समूहालम्बनरूप इत्युक्तो असाधारण्यं मिक्षितत्वरूपेण माध्यतायान्तु अप्रसिद्धिः तेन रूपेण कुत्राप्यमिद्धेरित्यत पाह, । (१) तावति न पारिति घ। (२) 'घढाबन्ताभाववदिति क-ख-गचित्रितपुस्तकपाठः परमवयं न समी- चोनः 'पदार्थविभाजकधम्मात्यन्तामाववादित्वः' इति कस्यचिद्या. ख्यानस्थासङ्गत्यापत्तो दृष्टान्तस्य घटात्यन्ताभावस्य पदार्थविभाषा- धम्मात्यन्ताभावत्वविरहेण हेतुवैकल्यप्रसङ्गात् । घटत्वात्यसाभाव- रूपान्तस्य घटत्वस्य साक्षात्पदार्थविभाजकत्वाभावेऽपि परम्प- रया पदार्थविभाजकत्वात् न हेतुवैकल्यमिति ध्येयम् ।

·२४ तावचिन्तामयी -- . किश्वेतरे तावत् प्रसिद्धा एव ते च भेदप्रतियोगिता मेयत्वादितीतरभेदोऽपि सुग्रह एव । ननु पृथिवी नेतरभेदवती गुरुत्वादिभ्यो जलवदिति प्रतिरोध इति चेत् । न। इतरभेदनिषेधाहीतराभेदः न तु तेजःप्रभु- त्यभेदः(१) जल इति दृष्टान्तस्य साध्यवैकल्यात् चतुई- शाभेदानां चैकच विरोधेनासम्भवात् चतुर्दशभेदानां 'मिलितानामपौति त्रयोदशत्वाद्यवच्छिन्नानामपौत्यर्थः, 'यत्किञ्चिदे- केति(२)यत्किञ्चिदेकधर्मावच्छिन्नत्वमित्यर्थः, सच प्रकृते त्रयोदशत्वादि- संख्यासमानकालौनमपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वमेवेतिभावः। स चेति, भिन्न-भिन्नाधिकरणस्थानामप्यभावानां मानसोपस्थित्या अपेक्षाबुद्धि- विषयत्वप्रकारेण ज्ञानसम्भवात् भित्राधिकरणस्थघटयो घटाविति प्रतौतिवदिति भावः। तावदभावयोगौति तावदभाववत्तया निश्चित- इत्यर्थः, 'कतिपयाभाववान्' कतिपयाभाववत्तया निश्चितः, 'साध्य- ताथा रति माध्यतावच्छेदकस्येत्यर्थः, माध्यतावच्छेदकावच्छिमवत्तया निश्चितच मपक्ष इति भावः, अत्यन्ताभावत्वादिति तेजस्वानियता- त्यन्ताभाववादित्यर्थः, तेन तेजोऽन्यत्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वाभावादौ वस्तुतस्तेजोऽविषया च या चतुर्दशविषया धौव्यक्रिस्तविषयत्वात्यन्ता- (१) न च तेजःप्रत्यभेद इति ख०, ग.। स च न तेजःप्रत्यभेद- इति । (२) 'किषिदेकधम्मावच्छेदोऽधि' इत्यत्र 'यत्किञ्चिदेकधविच्छेदोऽहि' इति कस्यचिन्मूलपुस्तकस्य पाठ रतेनानुमीयते ।

·केवलव्यतिरेक्यनुमान। (२५ । चैकच वृत्तौ न विरोधः। यत्तु साध्यप्रसिद्धौ पृथिवीतर- भिन्ना तत्साध्याधिकरण-पृथिव्यन्यतरत्वात्तदधिकरण- वत् पृथिव्यां तत् साध्यमन्वयिन एव सेत्स्यतीति, तन्त्र, अन्यतरत्वस्यालिङ्गत्वादित्युक्तत्वात, लिङ्गत्वे वा जला- दावपि तसिद्धिप्रसङ्गात् । एवं तर्हि पृथिवी जलं पृथिवीत्वात् यन्न जलं तन्न पृथिवी यथा तेज इति- सत्प्रतिपक्षाऽस्त्विति चेत्। न । अजलस्य घटादेः प्रत्य- क्षत एव पृथिवौत्वनिश्चये व्यतिरेकव्यभिचारादस्य भावादौ च न व्यभिचारः, पदार्थविभाजकधर्मात्यन्नाभावत्वादित्यर्थः इति कश्चित् । 'तत्रेति जलत्वात्यन्ताभाव इत्यर्थः, 'क्वाप्रसिद्धिरिति, तेजस्वात्यन्ताभाव-वायुत्वात्यन्ताभावादिसमानाधिकरणजलखात्य- न्ताभावस्यैव माध्यत्वादिति भावः । अन्येतुमतं समाप्य प्रकारान्तरेण माध्यप्रसिद्धिं दर्शयति, किञ्चेति, 'ते चेति, पृथिवीतरत्वं भेदप्रतियोगितावच्छेदकं व्यतिरेकिधर्मत्वात् इत्यत्र तात्यये, अन्यथा इंतरप्रतियोगिकभेदप्रसिद्धावपि तेजस्ला- वच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदाप्रसिद्धेरिति ध्येयं । 'न तु तेजःप्रमतौति, प्रातिखिकरूपेण चतुर्दशभेदानामभावः साध्य इत्यभिप्रायेणेदं दूषणं, अन्यथा पृथिवीतरभेदाभावस्य पृथिवीतरत्वस्य जले सत्त्वादमङ्गतेः। बाधमप्यार, 'चतुर्दभेति, अभावमादाय चतुर्दशत्वं बोध्यं, स्थापनानु- माने बाधमुद्धरति, 'चतुर्दशेति । 'जलादावपौति, तत्रापि तत्साध्या- 79 ·तत्त्वचिन्तामो न्यूनत्वात् तदनवधारणे तु सत्प्रतिपक्षत्वमिष्टमेव । ननु जीवच्छरोरं सात्मकं प्राणादिमत्त्वात् इच्छादि- कार्यवत्त्वाद्देति व्यतिरेकिणि साध्याग्रसिद्धौ कथं व्यति- रेकादिनिरूपणं, नैराग्यच्च घटस्य न प्रत्यक्षवेद्यं तस्य तवासामर्थात्, नानुमानगम्यं नैराण्याप्रतीतावन्वयि- नोऽभावात् सात्मकत्वप्रतीति विना व्यतिरेकिणेऽनुप- पत्तिः। अथेच्छा समवायिकारणजन्या कार्य्यत्वात् तच्च समवायिकारणं पृथिव्याद्यष्टद्रव्यभिन्नं पृथिव्यादित्वे बाधकसत्त्वादिति पृथिव्यादिभिन्नात्मसिद्धौ तहत्त्वं जीव- धिकरण-जलाद्यन्यतरत्वस्य लिङ्गत्वसम्भवादिति भावः । इदमापाततः जले पृथिवीतरभेदस्य बाधेनामिद्धेः जलेतरभेदसिद्धौ च इष्टापत्तेः । वस्तुतस्तु पृथिवीतरभेदस्थ विभिश्य कुत्राप्यधिकरणेऽसिद्धेः सिद्धौ चान्वयाप्रतिसन्धानदशायां व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानहेतुत्वावश्यकत्वाचेत्येव द्रष्टव्यं । ‘एवं' व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्य हेतुत्वे, 'व्यतिरेकव्यभिचारा- दिति साध्याभावस्य हेलभावयभिचारित्नादित्यर्थः, ददमुपलक्षणं असाधारण्यादित्यपि द्रष्टव्यं, 'तदनवधारणे विति पृथिवीत्वस्थानव- धारणे वित्यर्थः । 'दच्छादौति, अवच्छेदकतासम्बन्धेन हेतुरिति भावः। 'माधाप्रसिद्धवाविति, सात्मकत्वस्य जीवच्छरीरमात्रवृत्तित्वात्तस्य पक्ष- बादिति भावः । व्यतिरेकादौति, 'आदिना माध्यवैशिष्यस्य परिग्रहः, 'तस्येति, तदभावस्थातीन्द्रियत्वादिति भावः । अप्रसिद्धाभावमायके यस्वित्यत आह, 'सात्मकवेति, 'कार्यत्वादिति भावकार्यत्वा- व्य ·केवलव्यतिरेक्यनुमान। ६२७ च्छरौरे साध्यत इति चेत्, यदि सात्मकत्वमात्मसंयोग- वत्वन्तदा घटादा तदस्तौति तताहेतुव्यावृत्तावसाधा- रण्यं, ज्ञानसमानाधिकरणज्ञानकारणीभूतसंयोगा- श्रयकार्यत्वं सात्मकत्वं शरीरात्मसंयोगस्य जानकारण- त्वात् आत्म-मनसास्तथात्वेऽप्यकार्यत्वादिति चेत्। न। शरौरादन्यत्रासिद्धेः, तत्र प्रसिद्धौ सिद्धसाधनात् । इच्छाया असमवायिकारणसंयोगावच्छेदकत्वस्याभावो दित्यर्थः । शकते, 'ज्ञानेति, चक्षुःसंयोगाश्रयत्वेन घटादेः मात्मकत्व- वारणाय 'ज्ञानसमानाधिकरणेति, श्रात्म-घटादिसंयोगादिमादाय तद्दोषतादवस्थमतः 'ज्ञानकारणेति, तादृशमत्त्वादेर्घटादौ सत्त्वात् तद्दोषतादवस्यमतः 'संयोगेति, आत्म-मनसोरिणय 'कार्यत्व- मिति । न च प्राणेऽतिप्रसङ्गः, श्रात्म-प्राणसंयोगस्था हेतुत्वादिति वक्ष्यमाणत्वादिति भावः । 'शरीरादन्यत्रेति, न च राहोः शिरसि तत्ममिद्धिरिति वाच्यं । पक्षादन्यत्राप्रसिद्धरित्यर्थात् चेष्टावत्त्वेन तस्यापि पक्षत्वात्। शङ्कते, 'दच्छाया इति, 'दृष्टः जातः, 'तयतिरेक- इति स एव च मात्मकत्वमिति भावः । 'अप्रसिद्धमाध्यसंसर्गमिवेति, यद्यपि व्याप्तिज्ञाने साध्यसंसर्गस्यावश्यंभानात् कथं साध्यसंसर्गोऽप्रसिद्धः । न च निरधिकरणकसाध्यप्रसिड्या साध्याभाव-हेत्वभावयोर्व्यापकत्व- ग्रहसम्भवान्न मंसर्गप्रसिद्धिरावश्यकौति वाच्यं । माध्यतावच्छेदका- वच्छिन्नसाध्याभावस्य व्याप्तिघटकत्वेन तद्भानावश्यंभावात् । न च तथापि अप्रसिद्धाभावमाध्यकव्यतिरेकिणि अप्रसिद्ध एव माध्यसंसर्गी ·तत्त्वचिन्तामणो घटादौ दृष्टः तयतिरेकः शरौरे साध्यत इति चेत् । न। इच्छाया असमवायिकारणसंयोगावच्छेदकत्वस्य शरीर एव प्रसिद्धः सिद्धसाधनात्, अन्यथा असिद्धि- व्यतिरेकाद्यनिरूपणात् । अप्रसिद्धसाध्यसंसर्गमिव साध्यमप्रसिद्धं साधयति व्यतिरेकीति चेत् । न । व्यति- भामत इति वाच्यं। पूर्वपक्षिणा तदनङ्गीकारात् तस्य च मतान्तरत्वात्। तथापि माथ्यसंसर्गप्रमियमहकारेण माध्यसंसर्गमिव साध्यप्रसिद्धिं विनैव साध्यमपि माधयति व्यतिरेकौत्यर्थः, माध्यसंसर्गस्थ प्रसिद्धि- सत्त्वेऽपि तत्त्वेनासहकारादिति भावः । 'असाधरणेति, 'इच्छा- इसमवायौति, भावकार्यत्वादिति शेषः, एतसिद्धिश्च वक्ष्यमाणानु- माने मासमवायिकारणवृत्तित्वस्य मन्दिग्धोपाधित्वनिरामार्थं माधन- व्यापकत्वज्ञानायोपयुज्यते। केचित्तु 'इच्छासमवायिकारणेति प्रकार- रहितः पाठः, तसिद्धिश्च ससमवायिकारणवृत्तित्वस्य सन्दिग्धो- पाधित्वनिरासार्थ साधनव्यापकत्वज्ञानायोपयुज्यते । 'इच्छात्वमिति, यतिपक्षके विभागजे च शब्दे व्यभिचारः स्यादिति जातेः पक्षत्वमुक्त), 'नित्येन्द्रियेति, संख्यात्व-पृथकवादौ व्यभिचार- (१) तथाच इच्छा संयोगासमवायिकारणिका नित्येन्द्रियग्राह्यविशेष- गुणवृत्तिगुणत्वसाक्षाद्याप्यजातिमत्त्वात् शब्दवत् इत्यनुमाने विभा- .गासमवायिकारणके प्राब्दे संयोगासमवायिकारणकावरूयसाध्या- भाववति हेतोर्वतमानत्वेन व्यभिचारप्रसङ्ग इवि जातेः पक्षत्वानु- सरणमिति भावः। .

·केवलयतिरेक्यनुमान। २९ रेकाद्यनिरूपणात् असाधारणधर्मेणाप्रतीतपदार्थानु- माने घटत्वादिनापि स्वेच्छाकल्पितडित्याद्यनुमान- प्रसङ्ग इति। उच्यते। इच्छाऽसमवायिकारणसिद्धावि- छात्वं संयोगासमवाधिकारणकत्ति नित्येन्द्रियग्राम- विशेशषगुणत्तिगुणत्वसाक्षायाप्यजातित्वात् शब्दत्व- वत् स चासमवायिकारणं संयोगः किञ्चिदवच्छिन्त्रः संयोगत्वात् आत्मसंयोगमावस्येच्छाजनकन्वेतिप्रस- गादितीच्छाऽसमवायिकारणसंयोगावच्छेदकत्वं सात्म- कत्वं शरीरे साध्यते। यहा आत्मानौच्छाधारता महत्- वारणाय वृत्त्यन्तं, स्नेहत्वे व्यभिचारवारणाय 'नित्येन्द्रियग्राह्येति विशेषगुणविशेषणं, नित्येन्द्रियग्राह्यत्वञ्च तन्मात्रग्राह्यत्वमतो न मनसो- ग्राह्यत्वेन तस्य तद्दोषतादवस्थ्यं, श्रात्मैकत्वप्रत्यक्षत्वपक्षे संख्यात्वे व्यभि- चारादाह 'विशेषेति, शब्दजशब्दादिमात्रवृत्तिजातिविशेषे व्यभि- चारादाह, 'गुणत्वसाक्षाड्याप्येति, तत्त्वञ्च गुणत्वमाक्षाड्याप्यजात्यव्याप्यत्वं, अन्यथा गुणत्वव्याप्यान्यतरत्वादिव्याप्यत्वादमियापत्तिः, जातिपदश्च शब्दजशब्द-संख्यान्यतरत्वादौ व्यभिचारवारणाय, समवायसम्बन्धन विशेषगुणवृत्तित्वलाभाय वा, अन्यथा जन्यमात्रस्य कालोपाधितया संख्यात्वे व्यभिचारतादवस्यादिति संक्षेपः। 'अतिप्रसङ्गादिति अन्यावच्छेदेनापौच्छोत्पत्त्यापत्तेरित्यर्थः, श्रममवायिकारणमयोगा- वच्छेदकलस्यैव इच्छाद्यवच्छेदकत्वनियामकवादित्यभिमानः, 'इच्छा- ऽसमवायिकारणेति। न च तादृशसंयोगाद्यवच्छेदकत्वेन प्रकारेण ·तत्त्वचिन्तामणौ संयोगावच्छेद्या जन्यविभुविशेषगुणाधारतात्वात् वा- वादिसंयोगाद्यवच्छेद्यशब्दाधारत्ववदिति सामान्यतः सिद्धमिच्छाधारताघटकेच्छासमवायिकारणद्रव्यसंयो- गवत्वं सात्मकत्वम्, अत एव ज्ञानसमानाधिकरणज्ञान- कारणीभूतसंयोगाश्रयकार्यत्वं वा सात्मकत्वं स्वशरौरे प्राणादिमत्त्वस्य इच्छादिमत्त्वस्य च चेष्टावयवोपचया- साध्यं नोकानुमामात् प्रसिद्धमिति वाच्च। तदनन्तरं मनसा तथा प्रमिद्धेः। 'यदेति, इच्छाधारतायाः शरीरे व्याप्यवृत्तेर्न महत्म- योगोऽवच्छेदक इत्यतः 'त्रात्मनौति, ‘महत्मयोगेति, ‘महत्पद मनोयोगावच्छेद्यत्वेनार्थान्तरवारणय, ईश्वरज्ञानादेर्याप्यवृत्तेरा- धारताया वारणय 'जन्येति, रूपाद्याधारतावारणाय 'विविति, श्रात्मवृत्तिद्विवाद्याधारतावारणाय 'विशेषेति, आधारता च सम- वायावच्छिन्ना विवक्षिता नातः शरीरवृत्तीच्छाद्याधारतायां व्यभि- चार इति मन्तव्यं, सामान्यत इति सिद्धसाधनशङ्कावारणय, 'इच्छा- धारतेति 'इच्छाधारताघटकः' इच्छाधारतावच्छेदकः य इच्छा- समवायिद्रव्यनिरूपितसंयोगस्तदत्वमित्यर्थः, श्रात्मन्यतिप्रसके: वार- णय निरूपितेत्यन्तं, खनिरूपितसंयोगवत्त्वञ्च खस्मिन्त्रास्तौति भावः। अवापि माध्यतावच्छेदकप्रकारेण प्रसिद्धिर्मनसा द्रष्टव्या। 'श्रत एवेति ज्ञानाधारता महत्मयोगावच्छेद्या शरीरवत्वात् स च महत्म- योगो ज्ञानसमानाधिकरण: तत्तवृत्त्यवच्छेदकत्वात् ज्ञानकारणञ्च अनन्यथामिद्धात्रय-व्यतिरेकात् तदाश्रयोमहान्कार्यः श्रात्मसंयो- ·केवलयतिरेक्शनुमानं । दिव्याप्यत्वग्रहात् घटादौ चेष्टादिविरहेण प्राणादिम- क्वेच्छादिमत्त्वविरहानुमानमिच्छादिविरहात् इच्छा- दिप्रयोजकेच्छाद्याधारताघटकेच्छाद्यसमवायिकारणसं- योगविरहानुमानं का-भाववति कारणाभावनिय- मात् । न च सात्मकत्वं शरीरत्ति शरीरे बाधकामा- वात् शरीरत्ववदित्यन्वयिनैव साध्यसिद्धे:(२) किं व्यतिरे- किणेति वाच्यं । शरीरं सात्मकमिति शरीरविशेष्यक- गिमहत्त्वादित्यनुमानेन प्रसिद्धिसम्भवादेवेत्यर्थः । ननु मात्मकत्वस्य माध्यस्थ प्रसिद्भावपि नैरात्मत्वस्य माध्याभावस्य घटादावमिद्धत्वात् कथं व्यतिरेकव्याप्तिग्रह इत्यत आह, 'खशरीर इति, चेष्टेति चेष्टावयवोप- चयाद्यन्यतमव्याप्यत्वग्रहादित्यर्थः, तेन निक्रियविनष्टहरौरे न व्यभि- चारः, 'चेष्टादिविरहेण' चेष्टाद्यन्यतमसामान्याभावेन शरीरबाधका- भावेन, 'रौरे बाधकेति परौरवृत्तित्वाभाववत्तया अप्रमितला- दित्यर्थः। 'संस्काराजन्येति वेगजकर्मणि व्यभिचारवारणय, गुरुत्व-द्रवत्वाजन्येत्यपि बोध्यं, तेन पतन-स्यन्दनयोर्न व्यभिचारः, 'एवञ्चेति, सत्यन्तमात्रस्थात्मन्यपि सत्त्वात्तयावृत्तये 'शरोरत्वमिति, तेन शरीरावयवे न व्यभिचारः। 'श्रात्मभिन्नेति, श्रात्मनः सात्म कलवारणाय सत्यन्तं, मृतशरीरस्यापि कदाचिद्धोगाधारतया तड्यावृत्तये 'आत्मविशेषगुणकारणेति, कारणत्वं फलोपधायकत्वं तेन शरीरातासंयोगवेन तस्य खरूपयोग्यत्वेऽपि न क्षतिः, मृत- (२) सिद्धसाधनादिति घ.।

·(३२ तत्त्वचिन्तामणौ बुडेव्यतिरेकिणं विनानुपपत्तेः उपायान्तरस्योपायान्त- रादूषकत्वाच्च । यहा चेष्टा संयोगासमवायिकारणिका संस्काराजन्यक्रियात्वादिति चेष्टाया असमवायिकरण- संयोगसिद्धौ प्रयत्नवदात्मसंयोग एव पर्यावस्यति प्रयत्ना- न्वय-व्यतिरेकानुविधायित्वात्, एवं चेष्टाया असमवायि- कारणसंयोगाश्रयत्वे सति शरीरत्वं सात्मकत्वं जीव- च्छरौरे साध्यं चेष्टावत्त्वादिति हेतुः चेष्टाविरहश्च घटादौ प्रत्यक्षसिद्धः) चेष्टाविरहात्तदसमवायिकारण- भरौरात्मसंयोगजनकं तदवयवात्मसंयोगमादाय मृतशरीरावयवस्य मृतशरीरावयवात्मविभागकारणमृतशरीरात्मसंयोगमादाय मृत- शरीरस्य च सात्मकत्ववारणाय 'विशेषेति, भेरौदण्डसंयोगवच्छब्द- जनकं मृतशरीरे शरीरान्तरमयोगमादाय मृतशरौरे सात्मकत्व- वारणय 'आत्मेति । यद्यपि तस्यापि खगोचरप्रत्यक्षजनकत्वेन जौवच्छरौरे मृतशरीरसंयोगस्य दुःखजनकत्वेन च तद्दोषतादवस्थ्यं तथापि आत्मविशेषगुणपदं प्रयत्नपरमित्यदोषः । आत्मवृत्तित्वेन संयोगे विशेष्य इत्यपि केचित् । मनसः सात्मकत्ववारणाय 'भोगान- धिकरणवृत्तौति, नदयस्थाप्येतदेव फलमिति संक्षेपः । 'प्राणान्यत्वे मतौति, प्राणे व्यभिचारवारणाय सत्यन्तं, नाद्यादौ व्यभिचार- वारणाय 'ज्ञानकारणीभूतेति, चक्षुःसंयोगादिमादाय तद्दोष- । (१) चेयाविरहस्य घटादौ प्रत्यक्षसिद्धेरिति घ० ।

·वैवचाविषनुमान। संयोगविरहोऽपि सुग्रहः। यहाजीवच्छरोरं तदवयों वा आत्मभिन्नत्वे सत्यात्मविशेषगुणकारणभागानधिक- रणत्तिसंयोगवत् प्राणान्यत्वे सति जानकारणीभूत- प्राणसंयोगवत्त्वात् यन्नैवं तत्रैवं यथा घटः, श्रात्म-प्राण- संयोगः प्राण-मनासंयोगो वा शरीर-माणसंयोगेनैवा- न्यथासिद्धो न कारणं, भोगाधारत्वं भोगसमवायि- कारणातिरिक्तरत्ति सकलभोगाधिकरणत्तित्वात् प्रमे- यत्वादिवदिति तार्किकी रीतिः । अथेच्छाष्टद्रव्याति- रिक्तद्रव्याश्रिता अष्टद्रव्यानाश्रितत्वे सति गुणत्वात् य- नैवं तत्रैवं यथानाश्रितमष्टद्रव्याश्रितं वेति कथं व्यति- रेको अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यस्य तदृत्तित्वस्य चामतीतेw- तादवस्थं अतः 'प्राणेति, मन्वात्म-मनमोरपि हेतुलेन व्यभिचार- इत्यत शाह, 'श्रात्म-प्राणेति। न च परौर-प्राणमयोगस्य न भरौर- प्राणसंयोगत्वेन हेतुत्वं गौरवात् किन्तु प्राणसंयोगत्वेनैव यत्रावच्छे- दकतासम्बन्धेन ज्ञानं तच समवायेन प्राणसंयोग इति मामानाधि- करण्यं प्रत्यासत्तिः, तथाचात्म-प्राणमयोगादिरपि ज्ञानखरूपयोग्य- एवेति व्यभिचारस्तदवस्थ इति वाच्छं। फलोपधानस्य विवचितत्वात्। तच्च कार्य-कारणभावघटकसम्बन्धेन ज्ञानसमानाधिकरणत्वे मति ज्ञानजनकत्वमिति न कोऽपि दोष इति भावः । ननु भोगामधि- (१) तार्किकनीतिरिति क, ख, ग । 80 ·(१७ सचिन्तामो तिरेकाद्यनिरूपणात् । स्यादेतत् इच्छायाद्रव्याश्रितत्वे- ऽनुमिते पृथिव्यादौ बाधानवतारदशयां विप्रतिपत्ति- वाक्यादाश्रितत्वादिसाधारणधर्मदर्शनाडा तहव्यमष्टद्र- व्यातिरिक्तं न वेति सन्देहेनाष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्योप- स्थितिः। यहा इच्छाष्टद्रव्यातिरिक्ताश्रिता न वेति संशयात्() इच्छाया अष्टद्रव्यातिरिक्ताश्रयोपस्थिती पश्चादिच्छाश्रयोऽष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यं न वेति संशयादष्ट- द्रव्यातिरिक्तद्रव्योपस्थितिः। अथ वा द्रव्याश्रिता इच्छा अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्तिर्न वेति पूर्ववत् संशयादष्टद्र- करणवृत्तिः संयोगोऽसिद्धः भोगसमवायिकारणस्यैव भोगाधारत्वात् संयोगस्य तन्मात्रावृत्तिवादित्यामय उकसाध्योपपत्तये भरीरस्थापि भोगाधारत्वं माधयति, 'भोगाधारवमिति भोगामाधारणधारत्व- मित्यर्थः, तेन कालादिवृत्तितया न सिद्धसाधनं, 'मकलेति, मच भोगाधिकरणेत्यस्य स्वरूपामिद्धिवारकतया वैयर्थमिति वाच्यम् । समुदायस्य भोगाधिकरणत्वव्यापकत्वादित्यर्थत्वात्। नन्विदं मन्दि- ग्धानेकान्तिकं माध्याभाववत्तया निश्चिते संमार्यात्मत्वे एतदनुमा- मात्पूर्वहेतोः सन्देहादित्यत आह, 'तार्किकौति अनुभवमूलिका रौतिरित्यर्थः, मरौरे सुखमित्यनुभवात् गरौरेऽपि भोगाधार- (१) 'इच्छाछद्रव्यातिरिक्ताश्रिता न वेति संशयात्' इत्ययं पाठः क-ख. चिड़ितालके नास्ति।

·केवनचतिरेषानुमान। व्यातिरिक्तद्रव्यत्तित्वं प्रसिद्धमिच्चायाः साध्यते संशय- प्रसिद्धमपि साध्यं व्यतिरेकादिनिरूपकं साध्यज्ञान- मात्रस्य कारणत्वात् । न चैवं संशयादेव पक्षे साध्य- सिद्ध्यतिरेकिवैयर्थ्य, निश्चयाथ तत्प्रवृत्तेरिति। मैवं । संशयेन साध्यप्रसिद्धावपि तयतिरेकनिश्चयासम्भवात् साध्यव्यतिरेक-तयाप्तिनिश्चयस्य साध्यनिश्चयसाध्यत्वात् साध्यसन्देहे तद्यतिरेकादिसंशयावश्यम्भावात्। किन संशयोपस्थितसाध्यस्य व्यतिरेकिनिरूपणं न योग्यानु- पसम्भात् साध्यनिश्चयं विना योग्यानुपलम्भासम्भवात्। नापि व्यापकाभावात्, साध्यनिश्चयं विना तद्यापकत्व- निश्चयाभावात्। न च यदीच्छा अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्या- बसिद्धौ संसाऱ्यात्मत्वे हेतोर्व्यतिरेकनिर्णयेन व्यभिचारसन्देहा- भावादिति भावः । 'अनुमित इति गुणत्वेनेति शेषः, 'आश्रितला- दौति श्राश्रयत्वादौत्यर्थः, 'द्रव्योपस्थितिरिति, तदृत्तित्वञ्च इच्छायां द्रव्यत्वे च प्रतीतमेवेति भावः। नन्वष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रितत्वेन साध्यतावच्छेदकप्रकारेण यथोकसंभयान प्रसिद्धिः प्रसिद्धौ वा माध्यतावच्छेदकांश निश्चयात्मकमाध्यज्ञानं विना कथं यतिरेक- व्याप्तिग्रहः तस्य माध्यतावच्छेदकां विशिष्टवैशिष्यबोधरूपत्वा- दित्यखरसादाह, 'अथ वेति, ननु कोटितावच्छेदकप्रकारेण कोटि- प्रसिधभावात् कथमयं संशयः तत्प्रसिद्धौ च तत एवानुमानसम्भवे ·त्रिता न स्यादष्टानाश्रिता सती द्रव्याश्रिता न स्यात् रूपवदिति साध्यविपर्ययकोटौ प्रतिकूलतर्कसहकृतः साध्यसंशय रव निश्चयकार्यं करोति, अत रवैतादृश- संशयोपस्थितकल्पितडित्यादिसाधनमप्यपास्तं, तहि- पर्यये प्रतिकूलतर्काभावादिति वाच्यं । सायनिश्चयं विना साध्यव्यतिरेकनिश्चय-तन्मूलतर्कानवतारात्, अन्यथा अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्तित्वनिरूपणे तर्कोद- यस्तोंदये च तत्सहकृतसाध्यसंशयस्य साध्यव्यतिरेक- निश्चायकत्वमिति । उच्यते । इच्छाश्रयद्रव्यसिद्धौ पृथि- व्यादाविच्छाधारताऽभावे तद्दव्यं पृथिव्याद्यष्टद्रव्यभि- बम् अष्टद्रव्यात्तिधर्मवत्वात् पृथिव्यादित्वे बाधक- किमन्तर्गतेनाच तत्संशयेनेति चेत् । न । इच्छायामष्टद्रव्यातिरिक- वृत्तित्व-तदभावकोटिकेन संशयेन उपनयवलादष्टद्रव्यातिरिक्ते द्रव्य- बस्य विषयौकरणात् अष्टद्रव्यातिरिकद्रव्यवृत्तित्वप्रसिद्धिरित्यभिप्रा- वात्। नन्विदमयुक्त इच्छायां साध्यसन्देहेऽपि रूपादौ तव्यतिरेकनि. वये बाधकाभावात्, न टेकत्र सन्देहे सर्वत्र सन्देहः, पार्थिवरूपादि- संशयसत्त्वेऽपि वायौ तदभावनिश्चयस्यानुभविकत्वादित्यत शाह, किञ्चे- ति, 'माध्यनिश्चयं विनेति,प्रतियोगि-तयाप्येतरमकलतभिश्चायकसम- वाने प्रतियोग्यनुपलम्मरूपस्य योग्यानुपलम्भस्य तनिश्चयाप्रमिद्धाव- मावादिति भावः । इदमापाततः इदानौं निशवत्वस्य योग्यानुपथ- ·केवषयतिरेवानुमान। सत्वादेत्यष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यसिद्धाविच्छायासष्टद्रव्याति- रिक्तद्रव्यवत्वमष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्तित्वं वा साध्यते साध्यप्रसिद्धिद्रव्यत्वे इच्छाविशेष्यकाष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्य- वृत्तित्वप्रतीतेतिरेकिसाध्यत्वात्, तथापीच्छाष्टद्रव्या- तिरिक्तद्रव्याश्रिता अष्टद्रव्यानाश्रितत्वे सति द्रव्याश्रि- तत्वात् अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्ववदिति साध्यप्रसिद्दौव दृष्टान्तसिद्धेरन्वयौ हेतुः स्यादिति चेत् । न । अन्वय- व्यात्यप्रतिसन्धाने व्यतिरेकव्याप्तिप्रतिसन्धानदशायां व्यतिरेकिसम्भवात्। न च द्रव्यत्वादेः सपक्षात् व्यत्ता- घसाधारण्यं,तवि साध्य-तदभावाभयसाधकत्वेन सत्य- तिपक्षोत्यापकतया दोषावहं प्रकृते च न हेतोः साध्या- धावतन्त्रत्वात् कादाचित्कस्य तस्थाचापि भावात्, ‘यापकाभावादिति माध्यव्यापकाभावादित्यर्थः, साध्यस्य व्यतिरेकनिरूपणमिति शेषः । भ्रान्तः शकते, 'न चेति, 'रूपवदितौति, 'प्रतिकूलतर्कत्यनेनाबयः, 'एतादृशसंशयेति प्रागुतक्रमेण इच्छा नवव्यातिरिक्नद्रव्याश्रिता न वेति संशयेनोपस्थितेत्यर्थः । माध्यव्यतिरेकनिश्चयेति, आपादकनिध- यस्य तक प्रति हेतुत्वात् इति भावः। 'इच्छाश्रयेति गुणत्वहेतुकद्रव्या- श्रितत्वानुमानेनेति शेषः, 'इच्छाधारताभाव इति, ददञ्चाग्रिमहेतु- सिद्यर्थ, पृथिव्यादौति पृथिवौत्वाभावादिव्याप्यधर्मवत्त्वादित्यर्थः, सच गन्धाभावादिरिति शेषः, 'द्रव्यवत्त्वमिति वृत्तितासमन्धेमेत्यर्थः, प्रमि- ·तत्वचिन्तामणी भावसाधकत्वं विपक्षे बाधकाभावात् साध्यसाधकत्वे तत्सत्त्वात्, अत एव यावदेकवानुकूलतर्को नावतरति तावदेव दशाविशेषेऽसाधारण्यं दोष इत्युक्तं सुवर्णतेज- सत्वसाधकव्यतिरेकिणि शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्या- दावपि तथा। अथाष्टद्रव्यबाधानन्तरं इच्छादा गुण- त्वादेवाष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यत्तित्वं सिद्ध्यति पक्षधर्माताब- लात् प्रसिद्ध विशेषबाधे सामान्यज्ञानस्य तदितरविशेष- विषयत्वनियमात्, अत एवासविषयानित्यज्ञानबा- धानन्तरं क्षित्यादौ कार्यत्वेन ज्ञानजन्यत्वं सिद्ध्यनित्य- सर्वविषयत्वं ज्ञानस्यादायैव सिद्ध्यतीति चेत् । न ! बाधानन्तरं अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यविषयाप्यनुमितिद्र- द्धिरिति उत्तानुमानानन्तरं मनमा तादृशद्रव्यदृत्तित्वत्वेन माध्यताव- छेदकप्रकारेण माध्यप्रसिद्धिव्यत्व इत्यर्थः, इदमुपलक्षणं अष्टाना, द्रव्यस्थ, अतिरिक्रस्य, वृत्तित्वस्य च खण्डशः प्रमिया मनसा विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेन अष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यदृत्तित्वमिति विशि- प्रमितिसम्भव इत्यपि बोध्यं । मन्वेवमिच्छायामपि द्रव्यवृत्तिवात् माध्यमिद्धिर्जातेति किं व्यतिरेकिण इत्यत आह, 'इच्छेति, 'द्रव्यत्ववदितौति 'अन्वयौ हेतुः स्थादित्यनेनान्वयः, अत्र हेतुः 'माध्यप्रसिधैवेति, 'दृष्टान्तमिद्धेः' दृष्टान्ते द्रव्यत्वे साध्यसिद्धेः । (१) पथारयाधारतावाधानन्तरमिति क, ख ।

·केवरबतिक्खनुमान। व्याश्रितत्वप्रकारिका स्यात् अनुमितापकतावच्छेद- कमाचप्रकारकत्वनियमात्, न त्वष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्य- कृत्तित्वप्रकारिका तस्य पूर्वमप्रतीतत्वेन प्रकारत्वासम्भ- वादिति तत्कारिकानुमितिय॑तिरेकिणैव। अनाद्यन- सड्यणुकादियावत्यक्षीकरणेऽनाद्यनन्ततावदुपादानगा- चरापरोक्षज्ञानत्वमेव नित्यसविषकत्वमेतदन्यनित्य- सर्वविषयत्वं व्यतिरेकिण एव सिद्ध्यति, पक्षधर्माताब- लेनापि व्यापकतावच्छेदकप्रकारेण साध्यसिद्धिर्भवति न तु साध्यगतविशेषप्रकारिका अतिप्रसङ्गात्। नन्वष्ट- द्रव्यानाश्रितेच्छा द्रव्याश्रितेति यदि साध्यते तदाष्टद्र- म्यातिरिक्तद्रव्याश्रितत्वमन्तरेण प्रतिज्ञार्थ एव नोपप- द्यते, सत्यम्, एवमप्यष्टद्रव्यानाश्रितेच्छायां द्रव्याश्रितत्वं 'व्यावृत्ताविति पत्र द्रव्यानाश्रितत्वे सति गणत्वस्य हेतोावृत्ता- वित्यर्थः, 'माध्य-तदभावोभयसाधकत्वेनेति प्रकृतहेतौ माध्य-तद- मावोभयव्याप्तिनिश्चायकत्वेनेत्यर्थः, 'माध्याभावसाधकत्वं' साध्याभाव- याप्तिनिश्चयः, 'माध्यसाधकवे' साध्यव्याप्यत्वे, 'तत्मत्त्वादिति अनु- भूलतर्कसत्त्वादित्यर्थः, अष्टद्रव्यानाश्रितस्थ तदतिरिकद्रव्यवृत्तित्वं "वेना द्रव्याश्रितत्वस्यैवानुपपत्तेरिति भावः। 'एकत्रेति एकमाचे इत्यर्थः, 'सुवर्णतैजमवेति सुवर्णं तेजः अत्यन्तामिसंयोगेनामुच्छिद्य- भिानद्रवत्वाधिकरणवादित्यचेत्यर्थः । 'अष्टद्रव्यबाधेति पृथिव्याधष्ट- ·सावचिनामको सियतु तस्वाष्टद्रव्यातिरेक्यं कुतः सिद्धयेत् । अथ सामा- न्याव्यभिचारमादाय मानान्तरोपनीतं तत्तदन्यत्व- मुपजीव्याष्टद्रव्यान्यद्रव्यदृत्तिवेच्छादेः परिच्छिद्यते जानान्तरोपस्थापितविशेषणविशिष्टज्ञानस्य सुरभि चन्दनमित्यादौ दर्शनादिति चेत् । न। मानान्तरानि- यमेनानुपस्थितेः। ये चेच्छाश्रये पृथिव्यादिभिन्नत्वं न जानन्ति इच्छा- याश्च पृथिव्याद्यनाश्रितत्वं न जानन्ति तेषामप्यनु- मानादित्यप्याहुः। द्रव्येषु इच्छाधारताबाधानन्तरमित्यर्थः, ‘गुणत्वादेवेति इच्छा द्रव्या श्रिता गुणत्वादित्यनुमानेनेत्यर्थः, 'पक्षधर्मताबलादिति अष्ट्रव्य- वृत्तित्वबाधसहकारादित्यर्थः, तथाच किं व्यतिरेकिणेति भावः 'बाधानन्तरं हौति बाधानन्तरमनुमितिरष्ट्रव्यातिरिक्तद्रव्यविषयापि द्रव्याश्रितत्वप्रकारिका स्थादित्यर्थः, 'व्यापकतावच्छेदकेति येन रूपे व्यापकत्वग्रहस्तेनेव रूपेणनुमितौ भाननियमादित्यर्थः, यथाश्रये कूटलिङ्गस्य स्थले व्यभिचारात्, 'पूर्वमप्रतीतत्वेनेति पूर्व व्यापकता वच्छेदकतया अप्रतीतत्वेनेत्यर्थः। नन्वेवमौश्वरानुमाने नित्यत्वं सर्ववि षयकत्वञ्च ज्ञाने कथं सिद्ध्यतीत्यताह, 'अमाद्यनन्तेति । 'सामान्य व्यभिचारमादायेति गुणत्वनिष्ठद्रव्याश्रितत्वसामान्यव्याप्तिज्ञानमादा- येत्यर्थः, परिछिद्यत इति इच्छा ट्रयाश्रिता गुणवादिति प्राथमिक ·केवमध्यतिरेक्यनुमान। अथ व्यतिरेकी नानुमानं सर्वच प्रमेयत्वादिना सत्प्रतिपक्षग्रस्तत्वादिति चेत्। न। विपक्षबाधकेन व्यतिरेकिणो बलवत्वात् । अन्ये तु व्यतिरेकिण्यभाव एव साध्यः स चाप्रसिद्ध- एव सियति यस्याभावस्य व्यापको हेत्वभावो गृही- तस्तस्याभावः पक्षे व्यापकाभावाभावरूपेण हेतुना सिद्ध्यति व्यापकाभाववत्तया ज्ञाते व्याप्याभावज्ञाना- वश्यम्भावात, तथाहि पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते पृथि- वौत्वादित्यत्र इतरस्य जलार्ध्यापकः पृथिवीत्वाभावो गृहीत इति पृथिवौत्वाभावाभावरूपेण पृथिवौत्वेन मान सामान्यतोदृष्टानुमाननेनेत्यर्थः, 'मानान्तरादिति प्राथमिकगुणव- हेतुकद्रव्याश्रितत्वामुमितिप्राकाले द्रव्यगतमष्टद्रव्यान्यत्वं माना- मरियमतो नोपतिष्ठते येनोपनौतं भामेतेत्यर्थः, ददमुपलक्षणं दुपस्थितत्वेऽपि भानं न सम्भवति अनुमितेर्यापकतावच्छे दकमाचप्रकारेणैव माध्यविषयकवनियमात् अनुमितावुपनौतभाने मानाभावाचेत्यपि द्रष्टव्यम् केषाश्चिममाधानमाह, 'ये चेति, 'जानन्तीति, न वा मामा- न्यतोदृष्टानुमानेन इच्छायापि द्रव्याश्रितत्वं जाननौति शेषः, "पृथिव्याधनाश्रितत्वमिति, दूध व्यतिरेकिणि सत्यन्तविशेषण- विद्यर्थ, 'अनुमानादिति इच्छायामष्टट्रव्यातिरिकद्रव्याश्रितत्वानु- मितेरित्यर्थः, मा. च व्यतिरेकिणं विना न सम्भवति पूर्व मामा- 81 ·বখখিলামী पृथिव्यामितरान्योन्याभावोऽप्रसिद्ध एव सिध्यति प्रति- योगिज्ञानस्य वृत्तत्वात् प्रत्यक्षेण भूतले घटाभाववत् । एवमन्यत्राप्यव्याप्यवृत्तीच्छायाः स्वाश्रयत्वे सिद्धे स्वाश्रये योऽत्यन्ताभावस्तदवच्छेदकं घटादि सब्वं तदवच्छेदेने- छानुपलम्भात् जीवच्छरोरन्तु न तथा तदवच्छेदेन तदाश्रये इच्छोपलम्भात् तथाचेच्छात्यन्ताभावाश्रयता- वच्छेदकत्वरूपस्य नैराग्यस्य घटादौ प्राणादिमत्त्वा- भावा व्यापको गृहीत इति जीवच्छरौरे प्राणादिमत्त्वेन इच्छात्यन्ताभावाश्रयत्वावच्छेदकत्वस्याभावः सात्मकत्वं साथ्यते,एवं प्रामाण्यसाधकव्यतिरेकिण्यपि व्यधिकरण- न्यतोदृष्टानुमानाभावेन तेन तत्सियसम्भवादिति भावः । 'दत्यप्याड- रित्यस्वरमोद्भावनं, तद्दौजन्तु यदीच्छाया द्रव्याश्रितत्वेन तदाश्रयस्थ पाष्टद्रव्यभिन्नत्वेन न ज्ञानं तदा माध्याप्रमिया व्यतिरेकिणोऽप्य- भवकाश इति तत्समर्थनमप्यशक्यं स्यादिति ध्येयम् । 'बलवत्त्वादिति, सत्प्रतिपक्षानवतारदशायां व्यतिरेकिसाम्राज्या- चेत्यपि बोध्यम् । 'प्रभाव एवेति प्रभावत्वरूपेणाभाव एव माय इत्यर्थः, श्रतएव व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानादन्यभावाभावत्वेनैव वयनुमितिरिति भावः । 'अप्रसिद्ध एवेति अप्रसिद्धोऽपौत्यर्थः, मनु तस्थाप्रसिद्धले हेलभावे तदभावव्यापकत्वग्रहासम्भवात् कथमनुमितिरत आह, 'यस्याभाव- स्येति यस्य प्रतियोगिनो व्यापकतया हेलभावे सहीत इत्यर्थः, ·केवलयतिरेक्यनुमान। प्रकारावच्छिन्नत्वस्य व्यापक समर्थप्रत्तिजनकत्वाभा- वोऽप्रमायां गृहीतोऽतो विवादाध्यासितानुभवे समर्थ- प्रवृत्तिजनकत्वेन व्यधिकरणप्रकारावच्छिन्नत्वस्याभावः सिद्ध्यति व्यधिकरणप्रकारानवच्छिन्नत्वमेव प्रमात्वम् । ननु साध्याप्रसिद्धौ कथं साध्यविशिष्टज्ञानं विशेषण- ज्ञानजन्यत्वादिशिष्टज्ञानस्येति चेत्। न। पक्षे साध्यानु- मितिसामग्रीसत्त्वात्यक्षविशेषणकः साध्यविशेष्यकरव प्रत्य.. जायते भूतले घटो नास्तीत्यभावविशेष्यकप्रत्य- यवत्) तथापि साध्याभावव्यापकाभावाभावरूपहेतु- मत्तया पक्षजानं व्यतिरेकिणि गमकतापयिकं । नच साध्यप्रसिद्धिं विनापि तादृशप्रतिसन्धानं सम्भवति, न तथाच तत्र हेत्वभावे प्रतियोगिव्यापकताज्ञानमेव हेतरिति भावः। 'व्यापकाभाववत्तयेति व्यापकाभावत्वरूपेण व्यापकाभाववत्तया ज्ञाने इत्यर्थः, 'तथाहौति तथाचेत्यर्थः, 'इतरस्य जलादेरिति तादाम्य- सम्बन्धेनेत्यादिः। ‘पचविशेषणक इति पृथिव्यां पृथिवीतरभेद इत्याकारकः प्रत्ययो जायत इत्यर्थः । नन्विदमपि ज्ञानं न सम्भवति पृथिवीतरत्वावच्छिना गोगिताकभेदत्वस्य विशेष्योभते भेदे विशेषणतया तज्ज्ञानाभावात् । न चेतरस्य भेदत्वस्य च खण्डमः प्रमिद्धिमत्त्वेन विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेन तादृशधौसम्भव रति वाचं। तथा मति पक्षविशेषणकपर्यन्तानुधावनवैयर्थ्यात् इतरत्वा- (१) अभावविशेष्यकप्रत्यक्षवदिति घ.।

·(88 सावचिन्तामणौ च वस्तुगत्या यः साध्याभावस्तड्यापकाभावप्रतियोगि- मत्तया ज्ञानं मृग्यत इति वाच्यं । व्यतिरेक्याभासानु- पपत्तरिति चेत् । न। योऽभावो यस्य भावस्य व्यापक- त्वेन गृहीतः तदभावाभावेन तस्य व्याप्यस्याभावः पधे साध्यत इत्यनुगतानतिप्रसक्तस्य गमकतौपयिकत्वात्, भयञ्च व्यतिरेकिप्रकारः स्वार्थ एव, परं प्रति साध्याप्र- सिया प्रतिज्ञाद्यसम्भवादिति सर्व समञ्जसम्।। इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामण अनुमानाख्यहितीयखण्डे केवलव्यतिरेक्यनुमानसि- द्वान्तः, सम्पूर्णमिदं केवलव्यतिरेक्यनुमान । वच्छिवस्य भेदस्य च खण्डशः प्रसिद्धिसत्वेन विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेन पचविषेष्यक-माध्यविशेषणकञ्ज्ञानस्यापि सम्भवादिति चेत् । न। भेदत्वरूपेण पृथिवीतरत्वावच्छित्रप्रतियोगिताकभेदव्यक्ताना- भावदशायामस्थाभिधानात् तज्ज्ञानदशायान्तु पक्षविशेष्यकमपि सम्भवतौति ध्येयं । 'व्यतिरेक्याभामेति वस्तुगत्याधेयवादेरभावस्था- प्रसिद्या व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानान्यत्वाननुमानापत्तरित्यर्थः । इति श्रीमथुरानाथ-तर्कवागीशविरचिते तत्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमामाख्यदितोषखण्डरहस्ये केवखव्यतिरेक्यनुमानसिद्धान्तरहस्यं, सम्पर्णमिदं केवखव्यतिरेक्यनुमानरहस्यं । (१) समवदासमिति ।

·अथ अर्धापत्तिः। व्यतिरेक्यनुमानसिद्धावपत्तिर्न मानान्तरं तेनैव तदर्थसिद्धेः स्यादेतत् ज्योतिःशास्त्रात्तत्कथितलिङ्गाहा देवदत्तस्य शतवर्षजीवित्वमवगतं चरमं शतवर्षजीवी गृह प्रवेति नियमे प्रत्यक्षेणावगते पश्चाद्योग्यानुप- लब्ध्या निश्चितोयहाभावो जीवननियमग्राहकप्रमा- अथ अर्थापत्तिरहस्यं । व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्यानुमितिजनकत्वं व्यवस्थाप्य प्रसङ्गमङ्गत्या अर्थापत्तेरतिरिक्रप्रमाणत्वं मौमांसकाभिमतं निराचष्टे, 'व्यतिरेक्य- नुमानसिद्धाविति व्यतिरेकथ्याप्तिज्ञानस्यानुमितिजनकत्वसिद्धावि- त्यर्थः, 'अर्थापत्तिः' अर्थापत्तिशब्दवाचं ज्ञानं, तच्चारमन्मते व्यतिरेक- व्याप्तिज्ञानजन्यानुमितिरेव तन्मते चातिरिक्रमिति ध्येयं । 'न माना- मरमिति नानुमितिभित्रमित्यर्थः, 'तेनैवेति अनुमानेनैव, 'तदख' अर्थापत्तिशब्दवाच्यज्ञानस्य, सिद्धेः' उत्पत्तेरित्यर्थः, तथाचानुमिति- सामग्रौभित्रमामय्यजन्यत्वे मति जन्यत्वादिति हेतुरिति भावः(१)। न (१) प्रयोगस्तु पर्यापत्तिशब्दवाच्यं ज्ञानं नानुमिति भिन्न धनुमितिसामग्रा- अन्यले सति जन्यवादित्याकारकइति ।

·१० तत्वचिन्तामो ख्याबलाबलानिरूपणाहहिसात्वकल्पनं विना निय- मइयविषयकसंशयं जनयित्वा जीवति न वेति संशय- मापाद्य जीवनसंशयापनुत्तये जीवनोपपादक वहिः- सत्वं कल्पयतीति यथोक्तसामग्रानन्तरं वहिरस्तौति प्रतीतेः तबान्वय-व्यतिरेकाभ्यां संशयहारा गृहाभाव: तदुत्पादितनियमइयविषयकसंशयो वा करणं जीव- चानुमितिमामयौजन्यवादित्येव सम्यक् , यथामनिवेशे वैयर्थाभा- वात्(१) । अर्थापत्तिशब्दवाचं ज्ञानं अनुमितिभिन्नं न वेति विप्रति- पत्तिः, यदा व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानं व्यतिरेकव्याप्यविषयकानुमिति- भित्रमितिकरणं न वेति विप्रतिपत्तिः, व्याप्तिविशिष्टबुद्धेः व्याप्ति- ज्ञानानुव्यवसायस्य च वारणय व्यतिरेकव्याप्यविषयकेति । प्रचाभिनवमीमांसकाः श्टणमौत्यनुभवसिद्धशाब्दत्वादिजातिवत् अर्थादापादयामौत्यनुभवमिद्धमपत्तित्वमपि जातिविशेषः सियति। नच व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानजन्यानुमितित्वमेव तद्विषय इति वायं। अमनुगतत्वाद्विलम्बोपस्थितिकत्वेन तदुपस्थिति विनापि तादृशा- भुगतमतेर्जायमानत्वात्। अथास्तु . अर्थापत्तित्वनामा जातिविशेषः, म चानुमितित्वव्याप्य एव । न च तस्य तव्याप्यत्वे मानाभावः, (१) धनुमितिसामग्रौभिन्नसामग्रामन्यत्वे सति जन्यत्वादिति हेतोरनु- मितिसामग्रोअन्यत्वघटितत्वाभावात् ग व्यर्थविशेषणघटितवमिति ·पर्यापत्तिः। नसंशयएव वा, करणे सव्यापारकत्वानियमात्। प्रमा- णयाविरोधज्ञानं तदाहितसंशयहारा करणमिति कश्चित् । तदा जीवित्वस्य लिङ्गविशेषणस्य सन्दिग्धत्वे नानुमानासम्भवादपत्तिर्मानान्तरम् । ननु संशयस्य कल्पकत्वे स्थाणु-पुरुषसंशयादपि तदेककोटिनिर्वाह- कल्पनापत्तिः, न च प्रमितसंशयः कल्पनाङ्गं,जीवनस्य व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानजन्यज्ञाने अनुमिनोमौत्यनुव्यवसायस्थानुमिति- सामग्रौजन्यत्वस्य च मानत्वादिति चेत् । न । तत्र तादृशानुव्यव- मायस्यैवामिद्धेः प्रत्युत इदनवसाक्षात्कृतं न वा अनुमितं परन्तु अर्थापत्त्या अवगतमिति वैपरीत्येनैवानुभवात् । अत एवामुमिति- सामयौजन्यत्वमप्रसिद्धं तत्र तादृशव्यवसायाभावे लाघवात् साथ- वदन्यावृत्तित्वज्ञानस्यैवानुमितिहेतुत्वात् अर्थापत्तिं प्रति गुरुणेऽपि व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्यानागत्या हेतृत्वकल्पनात् लघुनोऽप्यसम्भवात् । न चार्थापत्तिं प्रति लाघवात् माध्यवदन्यावृत्तित्वज्ञानं हेतुः अनु- मितौ च व्यतिरेकच्याप्तिज्ञानमित्येव किन स्यादिति वाच्यं। पत्र- यव्याप्तिज्ञानजन्यज्ञाने अर्थादापादयामौत्यनुव्यवमायाभावात् अनु- मिनोमौत्यनुव्यवसायात् व्यतिरेकव्याप्तिज्ञामजन्ये च तादृशानुष्यव- मायादिति प्राडः । हेतोः खरूपामिद्धिमाशङ्कते, 'स्थादेतदिति, देवदत्तः प्रतवर्क- जौवौति न ज्योतिःशास्त्रोकं किन्तु यत् केन्द्रस्यवृहस्पतिकं भवति ·तवचिन्तामो नत् प्रतवर्षजीवौति व्याप्तिमाचपाहकमत आह, 'तत्कथितेति 'प्रतवर्षजीवी ग्रह एवेतौति देवदतः प्रतवर्षजीवी सन् ग्टहान्या- वृत्तिरिति नियमे इत्यर्थः, 'निश्चितोग्टहाभाव रति प्रतवर्षमध्ये एव सहे देवदत्ताभावस्य निधय इत्यर्थः, 'जौवमनियमग्राहकेति जौविवनिश्य-सहान्यावृत्तिवनिश्चययोः प्रामाण्याप्रामाण्यान्यतरा- निश्चयादित्यर्थः, 'वहिःसत्त्वकल्पनमिति वहिःमत्त्वनियाभावेन चेत्यर्थः, 'नियमदयविषयकमिति नियमदयविषयकनिश्चयइयविष- चकं प्रामाण्यमंशयं जनयित्वेत्यर्थः, 'पापाद्य उत्पाद्य, 'अपनुत्तये' निवृत्तये, 'जीवनोपपादकमिति शतवर्षमध्ये सहमतः शनवर्षजौवि- वस्थ व्यापकमित्यर्थः, 'कल्पयति' ज्ञापयति, अच मानमाह, 'यथो- ऋति, 'संप्रायदारा' प्रामाण्यसंशयद्वारा, 'यहाभावः' रहे देवदत्तस्या- भावनिमयः, ग्टहाभावनिश्चयस्य प्रामाण्यसंशयं प्रत्यहेतुत्वेन तस्य तयारत्वासम्भवादाह, 'तदुत्पादितेति तत्प्रयोज्यनिश्चयद्दयविषयक- प्रामाण्यसंशय इत्यर्थः,मोपि न जौवनकारणं जीवनसंशयेनान्यथासिद्ध- त्वात् तस्य तड्यापारत्वे मानाभावादत पाह, 'जीवनसंशय एव वेति 'करणमित्यनुषज्यते। ननु जौवनसंशयस्य व्यापाराभावात् कथं कर- पावमित्यत आह, 'करण इति फलायोगव्यवच्छिनत्वस्थ करणलक्षण- खात् इति भावः(१)। 'प्रमाणयोः' देवदत्ते शतवर्षजीवित्व-रहान्या- वृत्तिवनिश्चययोः,'विरोधज्ञान विरुद्धार्थविषयकत्वज्ञान, प्रतवर्षमध्ये ग्टहनिष्ठाभावप्रतियोगिनि गतवर्षजीवित्वं सहान्यावृत्तित्वच धर्म- दवं विरुद्धं उभाभ्यां तनिश्चयार्थं तदुभयविषयौकतं ज्ञानमिति (१) न तु पनायोगव्यवच्छिनण्यापारवत् कारणं करणमिति तात्पर्य्यम्। - ·पर्यापतिः। 40 तदानौं अमितत्वे संशयाभावप्रसङ्गात् जीवित्वनिश्चये- ऽनुमानादेव वहिःसत्त्वनिश्चयाच, कदाचित् प्रमितत्वे च प्राकममितपुरुषत्वस्यान्तरा तत्संशये कल्पना स्यात् । किञ्च जीवनसंशयस्य मुतेऽपि दृष्टत्वान व्यभिचारेण वहिःसत्त्वगमकमिति चेत् । न । यथोक्तसामग्रीप्रभव- संशयस्य कल्पनाङ्गत्वात्, अतएव मृत-अनिष्यमाणया- पंडाभावनिश्चयो न यथोक्तसंशयमापादयतीति न वहिःसत्त्वकल्पकः । गृहाभावश्च योग्यानुपलब्धिनि- यावत्, 'तदाहिनेति तादृशविरोधज्ञानाहितप्रामाण्यमंशयबारेत्यर्थः, तादृमविरोधज्ञानं विना प्रामाण्यसंशयामम्भवेन उपजीव्यत्वादिति भावः। 'कश्चिदित्यखरमोद्भावनं नौजन्तु श्रान्तरालिकस्य प्रामाण्य- संशयस्य तड्यापारत्वे मानाभाव इति। 'लिङ्गविशेषणस्थेति, भौविले मति महासत्त्वस्यैव हेवकरणीयत्वादिति भावः। 'अनुमानासम्भवात्' अनुमितिमामयसम्भवात्, 'कदाचित् प्रमितत्व इति यदा कदाधि- विचितविषयकमन्देहस्यैव कल्पनाङ्गत्व इत्यर्थः, 'कल्पना स्थात् जीवन- तदुपपादककल्पना स्थात्, 'जीवनसंशयस्येति जीवनसंशयो यस्मादिति व्युत्पत्त्या ग्रहासत्त्वनिश्चयस्येत्यर्थः, यथाश्रुते समाधाने 'टहाभाव- निश्चय इत्यमङ्गतेः तच्चानुपदं स्फुटौभविष्यति, ‘मृतेऽपि' स्मृतत्वेन निधितेऽपि, 'व्यभिचारण' अन्वयव्यभिचारण, 'यथोक्रेति, 'संशयस्य जौवनसंपयस्येत्यर्थः, कार्य-कारणभावस्तु फलबखानामित्वेन विल- 82 ·सवचिन्तामणौ श्चितो न संशय इति। अथ जीवननियमग्राहकप्रमा- पयार्यदि च तुल्यबलत्वमवगतं व तईि वहिःसत्यक- ल्पना विशेषदर्शनविरहात्, कल्पने वा प्रमितजीवन- निर्वाहकहिःसत्त्ववद्गृहनियमनिर्वाहकमरणस्या- प्युचितत्वेन तत्कल्पनापि स्यात् जीवन-मरणयोः संश- याविशेषात् । अथ तयोरेकं बलौयोऽपरमबलं तदैके- मापरस्य बाध एवेति न संशयः तस्माद्यच शतवर्ष- क्षणशक्तिमत्त्वेनैव वेति । 'किञ्चेत्युक्तदोषमुद्धरति, 'श्रत एवेति पथोकसामग्रौप्रभवसंशयस्य कल्पनाङ्गलादेवेत्यर्थः, 'मृत-जनिव्यमान- पोरिति मृतत्व-अनियमानत्वेन निश्चितयोरित्यर्थः, 'महाभाव- निश्चयः' ग्टहासत्त्वनिश्चयः, 'यथोति यथोकरूपेण जौवित्वसंजय जनयतीत्यर्थः। केचित्तु 'जीवनसंशयस्येति यथा कथञ्चित् जीवनसंशयस्येत्यर्थः, 'मृतेऽपौति, वहिःसत्त्वनिश्चयाभावोऽसिद्ध एवेति भावः। एतेन दूषणदयमेव निराकृतं । ननु तथापि मृतत्वादिना निविते ग्टहा- सावनिययः वहिःसत्त्वं न कल्पयतौति श्रत पाह, 'श्रत एवेति, अर्थस्तुपूर्ववदित्याः । मनु जीवित्वनिमये प्रामाण्यमंशयात् जीवित्वसंशय व योग्या- सुपक्षबिजनितग्टहाभावनिमयेऽपि प्रामाण्यमंशयात् कथं न स्टहा- भावसंच इत्यत पाह, 'यहाभावश्चेति, तथाच तच थोग्यानुपल- ·पर्यापत्तिः। जीवित्वमवधारितं गृहाभावश्च निश्चितः तत्र वहि:- सत्वकल्पनं न तु जीवनसंशये, एवञ्च देवदत्तो वहिः सन् जीवित्वे सति गृहनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वा- दिति व्यतिरेकिण वहिःसत्वज्ञानेनार्थापत्त्या लिङ्ग- विशेषणजीवित्वसंशये वहिःसत्त्वकल्पनाच नास्त्येव । किच गृहाभावनिश्चयः प्रमाणहयविषयसंशयं जन- यित्वा जीवनसंशयमापाद्य वहिःसत्त्वं कल्पयतीति न युक्तं, न हि यत एव यत्संशयः स एव तनिश्चयाय धिजनितज्ञानमेव विशेषदर्शनतया प्रामाण्यमंशयविरोधौति भावः । 'जीवननियमेति देवदत्ते प्रतवर्षजीवित्वग्रहान्यावृत्तित्वनिमययो- रित्यर्थः, 'तुल्यबलवमिति उभयचैव मन्दिग्धाप्रामाण्यकत्वमित्यर्थः, 'अवगतं' प्रमाणमिद्धं, 'वहिःसत्त्वकल्पना' वहिःमत्वनिश्चयः, 'विशेष- दर्शनेति वहिःसत्त्वव्याप्यस्य प्रतवर्षमथे ग्टहासत्त्वे सति प्रतवर्षजीवि- त्वस्य निश्चयविरहादित्यर्थः, व्याप्यनिश्चय एव तदनुपपत्त्या व्यापक- कल्पनादिति भावः । ननु संग्रयकरणकार्थापत्तिस्थले व्याप्यनिषयो न हेतुः किन्तु व्याप्यमंशय एव तथा फलबलात् तथैव कल्पनादि- त्यखरमादाह, 'कल्पने वेति, 'जौवनेति गतवर्षमध्ये ग्रहासत्त्वे मति प्रतवर्षजीवित्वस्थ व्यापकेत्यर्थः, 'सहनियमेति रहामतो रहन्या- वृत्तित्वस्य व्यापकेत्यर्थः, 'उचितलेन' बदभिमतनिधायकसामग्री- विशिष्टत्वेन, व्याप्यसंशयमात्रं न व्यापकार्थापत्तिहेतुः किन्तु विलक्षण- ·1 बावचिन्तामगै प्रभवति, अतिप्रसङ्गात्। मैवम्। यथोक्तसामग्रीजनित- संशयवानेवं तर्कयति योग्यानुपलब्धिगृहीतो यहाभा- वइति तनिश्चयः सुहृदइति जीवननियमग्राहकयारेक बाध्यं विरुदयोरप्रमाणत्वात् तदिह मरणं कल्पयित्वा जीवनग्राहक बाध्यता नोवा वहिःसत्त्वं कल्पयित्वा गृहनियमग्राहकं तब वहिःसत्त्वकल्पने गृहनियमग्रा- हकमाषबाधा, मरणकल्पने तु शतवर्षजीवी देवदत्तः । स्तत्संभय एवेत्यत पाह, 'जौवनेति, जीवन-मरणयोः' जीवित्व-तद- भावयोः, 'संभयेति, सहान्यावृत्तित्वसंशयतोऽवैलक्षण्यादित्यर्थः । 'एक' रहान्यावृत्तित्वज्ञानं, 'बलौयः' निश्चितप्रामाण्यक, 'अपरं' प्रतवर्ष- जौविलशानं, 'अबलं' रहौताप्रामाण्यक, 'एकेनेति शतवर्षमध्ये ग्रह- निष्ठाभावप्रतियोगित्वेन निश्चितस्य देवदत्तस्य ग्टहान्यावृत्तिवनिश्चये- नेत्यर्थः, 'अपरस्य' अपरविषयौभूतस्य शतवर्षजौवित्वस्य, 'बाधः' अभावनिश्चयः, प्रतवर्षमध्ये स्टहासत्वे मति महान्यावृत्तेः सतवर्ष- जौविवाभावनिखयादिति भावः। न संशय इति न शतवर्षजौवित्व- मंशव इत्यर्थः, 'अवधारितमिति निचितमित्यर्थः, सहान्यावृत्तिवन मन्दिग्धमित्यपि बोध्यं, 'यहाभावः' रहेऽभावः । नन्वेवमेव वक्रव्य- मित्यत पाह, 'एवञ्चेति, 'जौविसे मतौति एतच्छतवर्षमध्ये रहनिहाभावप्रतियोगित्वादित्यर्थः, 'व्यतिरेकिणेति, रदमुपलक्षणं देवदत्तभिने मेनादौ साध्य हेतुनिश्चयदशायामश्वयिनापि सम्भव- ·पर्यापत्तिः। शतवर्षजीवी रह एवेतिनियमइयस्यापि बाधा स्यात्, तदाह जौवनबाधे तबियमबाधस्यावश्यकत्वादिति । किच्च अद्य जीवति श्वो जीविष्यतीत्यादिबहुतरक्षण- लव-मुहूर्तादिसमयोपाधिनियतं जीवनमुपलब्धमिति तहाधे बहुतरव्याप्तिबाधः, देवदत्त-तदवयवयसत्व- व्याप्तिश्चाल्या तथा अभावस्वरूपमरणापेक्षया बहिः- तौति बोध्यं, 'लिङ्गति, अंग्रे 'कल्पना चेति चकारो यत इत्यर्थे, यतो लिङ्गविशेषणजीवित्वसंशये वहिःसत्त्वकल्पना नास्त्येवेत्यर्थः । 'प्रमाणयेति निश्चयदयविषयकप्रामाण्यमंशयमित्यर्थः, 'जीवनसंशय- मिति जीवन-ग्रहान्यावृत्तित्वयोः संशयमापाद्येत्यर्थः, तनिश्चयायेति, ग्रहान्यावृत्तित्वनिश्चयस्यैव वहिःसत्त्वसंशयत्वादिति भावः । 'अतिप्रम- कादिति सर्वचैव तत्संभयोत्तरं तनिश्चयापत्तेरित्यर्थः, पूर्वं तसंशयस्य नदुपपादकनिश्चयहेतुत्वे सर्वत्रैव तत्संशयानन्तरं तदुपपादककल्पमा- पत्तिरित्युक्तं, अत्र तु तत्संगायकस्यैव तनिश्चयहेतुत्वे सर्वत्र तमंशया- नन्तरं तत्रिचयापत्तिरित्युच्यते इति न पौनरुत्यं । यद्यपि यथोक- सामयौप्रभवसंशयसहकारेण तत्संभायकस्य तनिश्चयहेतुत्वाभ्युपगमा- बातिप्रभङ्गः, तथापि स्फूटत्वात् तदनुपेक्ष्य एकमेव समाधानं उभ- चाह, 'मैवमिति, ‘एवं तर्कयतौति एवं लाघव-गौरवतर्कमवतारय- तीत्यर्थः, 'योग्यानुपलधौति लाघव-गौरवज्ञानशरीरं भवति, तथा चमतवर्षमध्ये ग्रहामति पुरुषे गतवर्षजीवित्वं ग्रहान्यावृत्तित्वच्च दयं विरुद्धमिति भावः । 'मरणं कल्पयित्वेति मरणसत्त्वेन जीवनज्ञान- ·वाचचिन्तामणे सत्त्वस्य भावस्य लघुत्वं, यदि च गृहान्योन्याभावाश्रय- वहिपदार्थवृत्तिसंयोगाश्रयत्वं वहिःसत्वमिति तद- पेक्षया मरणमेव लघु, तथापि मरणापेक्षया जीवन- माचं लध्विति तदेव कल्पयितुमहं । ततोऽर्थापत्ति- कल्पितं जीवित्वमुपजीव्यानुमानादपि वहिःसत्त्वज्ञानं मप्रमेत्यर्थः, 'वहिःसत्त्वं कल्पयित्वेति वहिःसत्त्वसत्त्वेनेत्यर्थः, 'वहिःसत्त्व- कल्पन इति वहिःसत्त्वसत्त्वे इत्यर्थः, 'ग्टहनियमेति ग्टहान्यावृत्तित्व- निश्चयेत्यर्थः, 'वाधा' प्रमात्वं, 'शतवर्षजीवौ ग्रह एवेति शतवर्ष- जीवित्वे मति महान्यावृत्तिरित्यर्थः, 'नियमइयस्थापि बाधा स्यादिति निश्चयदयस्य विभिन्नरूपाप्रमात्वं स्यात्, 'गतवर्षजौवी देवदत्तः' इत्यस्य मतवर्षजौविवाभाववति प्रतवर्षजीवित्वप्रकारकत्वरूपातवर्ष- जीवित्वाप्रमात्वं स्थात् प्रतवर्षजीवित्वे सति ग्टहान्यावृत्तिरित्यस्य प्रतवर्षजीवित्वस्य विशेषणस्थाभावेन विशिष्टस्याप्यभावाच्छतवर्षजीवि- खविशिष्टग्रहान्यावृत्तित्वप्रकारकत्वरूपविशिष्टाप्रमात्वं स्यादिति यथा- श्रुतेऽर्थे 'म तत्र विभिएबाधो विशेष्यबाधात्' इत्यग्रिमग्रन्थासङ्गतेः तस्त्र तत्रैव व्यक्तिर्भविष्यति । 'तषियमबाधस्येति देवदत्तः प्रतवर्ष- जीवित्वे मति ग्रहान्यावृत्तिरिति निर्णयप्रमावाभावस्येत्यर्थः, 'तदाध- रति तेषामप्रामाण्य रत्यर्थः, 'बडतरव्याप्तौति ज्योतिःशास्त्रजनित- तबलोकतवडतरव्याप्तिजामानामप्रामाण्यमित्यर्थः, 'देवदत्त-तदव- येवेति, 'सहमत्वव्याप्तिः' तादाम्यसम्बन्धन ग्रहमस्वस्थ व्याप्तिधीः ।

·पर्धापत्ति भविष्यतीत्येतायत्तसहचता यथोक्तसामग्रीप्रभवः संशया वहिसावं कल्पयति । न च वाच्चं तर्काणां विपर्ययापर्यवसायित्वे श्राभासत्वं, तत्पर्यवसाने च -- ग्टहान्यावृत्तित्वधौरिति यावत्। न च एकस्य देवदत्तस्य तावत्कालो- पाधिनिश्चयापेक्षया देवदत्त-तदवयवादिपरस्परार्थ-ग्रहान्याक्ति- बनिश्चयानां कथमल्पत्वमिति वाच्यं। तावत्कालोपाधिजीवित्व- निश्चयस्यापि देवदत्त-तदवयवादिपरस्परार्थयावत्मत्त्वे जीवनयाहकस्य वडत्वात् । न च तथापि वहिःसत्त्वकल्पने देवदत्त-तदवयवादि- परस्परार्थग्रहनियमवत्तेषु तदवयवादिपरस्परनियमनिश्चयानामय- प्रमावं स्यादिति कथमल्यत्वमिति वाच्य। मरणकल्पने ग्रह-तदवय- वादिपरस्पराणं देवदत्त-तदवयवादिपरस्पराणामपि कालोपाधि- तया तत्तजीवित्वनिश्चयानां कालोपाध्यन्तरजीवित्वनिमयानामध्य- प्रमात्वं स्यादिति भावः । 'प्रभावखरूपेति तत्पुरुषोयशरीरसंयोगा- धिकरणक्षणावृत्तितत्पुरुषोयशरोरप्राणसंयोगध्वंसरूपेत्यर्थः, 'स्टहा- न्योन्याभावाश्रयेति, ग्रह-तदभावान्योन्याभावकूटघटितत्वेन च वहि:- सत्वं गुर्बिति भावः । अदृष्टविशेषध्वंसो मरणमित्यभिप्रायेणेतदभि- प्राय इत्यपि कश्चित् । तदेवेति वहिःसत्त्वमेवेत्यर्थः, वहिःसत्वकल्पने लघुतरं जीवनमायास्यति मरणकल्पने च वहिःमत्त्वापेच्या गुरुतरं ग्रहान्यावृत्तिवमायास्यतौति गौरवादिति भावः । तथा मति जौवनमात्रमेव कल्यता किं वहिःसत्त्वकल्पनेनेत्यामकायामाह, 'तत- ...

·सावचिन्तामयो तदेवानुमानमेतत्तसहाय बहिःसत्वमनुमापयिष्य तौति यतोलाघव-गौरवतर्काण विपर्ययापर्यवसायि- नामेव प्रमाणसहकारित्वमत एव प्रत्यक्ष-शब्दादावपि -- इति, 'उपजौव्य' हेवकृत्य, 'अनुमानादपौति तथाचैतस्थास्यत्वात् तर्कत्वमपि कल्यत इति भावः । 'एतावतकेति एतावल्लाघवज्ञाने- नेत्यर्थः, 'वहि.सत्त्वं कन्पयति' वहिःसत्वं निशाययतीत्यर्थः, मरणे च लाघवज्ञानाभावान तनिश्वयं जनयतौति भावः। एतेम ‘किञ्चेत्युक्त- मपि प्रत्युक्तं, तसंशायकमात्रस्य तनिश्चायकत्वे एवातिप्रसङ्गात् मह- कारिविशेषमासाद्य तस्य तथाले चातिप्रसङ्गाभावादिति पदयं । न च संशयसामान्यमेव कल्पकमस्तु कृतं यथोक्रमामग्रौप्रभवत्वविशेषणे- नेति वायं। अयं पुरुषो न वेति संशयस्थापि पुरुषत्वं भावरूपं तदभावापेक्षया लध्विति तर्कसहकृतस्य पुरुषत्वकल्पकत्वापत्तेः अचे- टापत्तौ न देयमेवोक्तविशेषणमिति ध्येयं । 'विपर्ययेति, 'विपर्यायः गुर्वर्थविपरीतः लाघवार्थ इति यावत्, ‘तदपर्य्यवसायित्वे' तद- नुमितिजनकमामय्यमहकतत्वे, 'आभासत्वं' लवर्थनिश्चयाजनकत्वं, ईश्वरानुमानादौ लाघवज्ञानस्य लवर्थानुमितिजनकसहकारेण सध्वनिमयजनकत्वदर्भमादिति भावः। 'तत्पर्यशाने चेति देवदत्त- एतत्कालौनवहितमत्त्व-मरणान्यतरप्रतियोगी एतत्कालीनप्रागभावा- प्रतियोगित्वे सति ग्रहासत्त्वादित्यनुमितिजनकसामय्याः सहकारिले चेत्यर्थः, 'विपर्ययेति सवर्थानुमितिजनकसामय्यसहकतामामपौत्यर्थः ।

·पर्यायत्तिः। सहकारी सः। न च तस्यां दशायामेव प्रमाणा- न्तरमस्ति, ततोऽर्थापत्तिसहकारित्वं तर्कस्य । ननु स्वकारणाधीनस्वभावविशेषात्तर्कानुगृहीतयथोक्तसंश- यस्य यदि वहिःसत्त्वग्रमापकत्वं तदा मृते गृहस्थिते वा ताहशसंशयाद्यत्र वहिःसत्वकल्पना सापि प्रमा स्यादिति चेत् । न। यथाहि प्रमापकस्येन्द्रियस्य दोषेण प्रमाशक्तितिरोधानादैन्द्रियकभ्रमः तथा यथा- तसंशयस्यापि दोषेण प्रमाशक्तितिरोधानादनहरूप- भ्रमसम्भवात् परोक्षज्ञानानां जनकज्ञानाविभ्रमत्वे यथार्थत्वनियमइति चेत्, सत्यं प्रकृतेऽपि जीवन-गृहा- भावनियमग्राहकप्रमाणयोरन्यतराभासत्वेनाभासत्व- ननु लाघवज्ञानस्य प्रमाणान्तरसहकारित्वे प्रमाणन्तरादेव वहिः- सत्त्वज्ञानं भविष्यति किमर्थापत्त्येत्यत आह, 'न चेति, 'तस्यामिति लाघवज्ञानदशायामित्यर्थः, 'खभावविशेषात्' विशेषशक्तिविशेषात् । 'प्रमाणनीति प्रमाजनकशकेरुद्भावनाशादित्यर्थः, उनवश्च शक्तिनिष्ठ- पदार्थान्तरं, 'अग्रहरूपेति धर्म-धर्मिणो दायहरूपेत्यर्थः, गुरुभि- रन्यथाख्यात्यनभ्युपगमादिदमुक्तं । 'जौवन-ग्टहाभावग्राहकप्रमाण- योरिति शतवर्षजीवित्वनिश्चय-योग्यानुपलब्धिजनितग्रहाभावनिश्च- ययोरित्यर्थः, मृतस्थले जीवननिश्चयस्थाभावसत्त्वादिति भावः । कुत्रचित् 'जीवननियमग्राहकयोरिति पाठः अत्रापि 'नियमग्राहक- 83 ·वचिन्तामो सम्भवात् । यहा दोषाभावसहशतस्य यथोक्तसंशयस्य बहिःसत्त्वप्रमापकत्वमिति । इति श्रीमहङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामण अनुमानास्थद्वितीयखण्डे संशयकारणकापत्तिपूर्व- पदेन योग्यानुपसधिनमितः देवदत्तीग्रहे नास्येवेति निश्योविव- शितः न तु जीवौ ग्रह एवेतिनिश्चयः, तथापति वहिःसचं कुत्रापि म स्थात्, यह एवेतिनिधयस्य कुचाप्याभामलादिति ध्येयं । दोषेण प्रमाणवतावनाशमुत्का दोषाभावस्य प्रमाहेतृत्वमाह, 'यति । इति श्रीमथुरामाच-तर्कवागौशविरचिते तवचिन्तामणिरहस्ये अनुमामाख्यदितीयखबरहस्ये संभयकारणकार्थापत्तिपूर्वपचरहस्यं ।

·(c ) अथ संशयकारणकापत्तिसिद्धान्तः। poto उच्यते । अनयोरेकं बाध्यं विरुद्धार्थग्राहकत्वादिति सामान्यतादृष्टादेव सर्कसहकतानियमग्राहकवाये लिङ्गविशेषणजीवित्वनिश्चयेऽनुमानाइहि सत्वसिद्धिः, तथाहि जीवनप्रमाणबाधे गृहनियमप्रमाणेत्यापित- लिङ्गेन मरणानुमानात प्रमाणत्वाभिमतयोईयोरपि बाधा स्यात् गृहनियमग्राहकमानबाधे च निष्परिपन्थि- जीवनप्रमाणालिङ्गविशेषणजीवित्वनिश्चये वहिःस- अथ मंशयकारणकापत्तिसिद्धान्तरहस्यं । 'अनयोरिति देवदत्तः प्रतवर्षजीवौ देवदत्तोग्टहान्यावृत्तिरिति निश्चयदयान्यतरत्वं शतवर्षजीवित्वभ्रम-ग्टहान्यावृत्तित्वभ्रमयान्यतर- वृत्ति शतवर्षजीवित्व-सहान्यावृत्तित्वोभयविरोधनिरूपकाधिकरण- विशेष्यक-गतवर्षजौवित्वप्रकारकजानवृत्तित्वे सति तविशेष्यकरहा- न्यावृत्तित्वप्रकारकज्ञानवृत्तिवादित्यर्थः, तदुभयविरोधनिरूपकत्वन्तु तदुभयत्वावछिनप्रतियोगिताकाभाववत्त्वं, यत् तदुभयो विरोधनि- रूपकाधिकरणविशेष्यक-तत्प्रकारकजानवृत्तिले सति तादृशाधिकर- पविशेष्यक-तत्प्रकारकज्ञानवृत्ति तत्तशम-तसमयान्यतरवृत्ति यथा मत्तावान् गुणः द्रव्यत्ववान् गुण इतिनिश्चयदयान्यतरत्वमिति सामा- ·तत्त्वचिन्तामणौ चानुमानादेकप्रमाणवाधवेत्यादितर्कसहकृतात् सामा- न्यतादृष्टादेवानयोरेकं बाध्यमिति जायमानानुमितिः परम्परामरणज्ञापकं विषयौकरोति, न तु वहिःसत्त्व- परम्परासाधकं जीवनप्रमाणं, तथाच सामान्यतोदृष्टा- देव गृहनियमग्राहकबाधे जीवनप्रमाणाल्लिङ्गविशेष- रणजीवित्वनिश्चयेनुमानादेव वहिःसत्त्वज्ञानमिति कि- मर्थापत्त्या । ननु वहिःसत्त्वज्ञानं विना जीवौ गृहरवे- त्यस्य ब्रह्मणापि बाधितुमशक्यत्वात् प्रथमं वहिःसत्त्व- ज्ञानं न तु गृहनियमग्राहकबाधानन्तरं तत् येन निष्य- रिपन्थिजीवनग्राहकाज्जीवित्वनिश्चयेऽनुमानं स्यात्, न न्यमुखौ च व्याप्तिरिति भावः। यथाश्रुते शतवर्षजीवो देवदत्त इत्यत्र व्यभिचारात् तस्य प्रमात्वात् बाधत्वस्थ सामान्यतोदुर्वचत्वाच । 'तर्क- सहकृतादिति लाघवज्ञानसहकतादित्यर्थः, सहनियमग्राहकबाधति ग्रहान्यावृत्तिवनिश्चयस्याप्रमावनिश्चये इत्यर्थः, 'जौवनप्रमाणबाध इति शतवर्षजौवित्वनिश्शयस्याप्रमात्वे इत्यर्थः, 'सहनियमप्रमा- एति सहान्यावृत्तिवनिश्चयान्वितेन एतत्कालौनप्रागभावाप्रतियो- गिप्राणित्वे सति ग्रहान्यावृत्तित्वविशिष्टग्रहामत्त्वेन लिङ्गेनेत्यर्थः, 'मरणानुमानात्' मरणस्थानुमानप्रमाणमिद्धत्वात्, ‘प्रमाणत्वाभिमत- योरिति शतवर्षजीवी देवदत्तः शतवर्षजौवौ देवदत्तोग्रह एवेति- निश्चयदयोरित्यर्थः, 'बाधा स्यात्' अप्रमात्वं स्यात्, शतवर्षजीवी ·पर्यापत्तिः। प्राथमिकवहिःसत्त्वज्ञानमापति विना । न च ग्रह- नियमग्राहिणि तुल्यबले जागरूके कथमपित्त्यापि वहिःस्वत्वज्ञानमिति वाच्या तर्कसहकारेणापत्तेबल- ववाहिःसत्वज्ञानमुत्याद्य गृहनियमग्राहकमानबा- धादिति चेत् । न। तर्कसहकारेण सामान्यतादृष्टस्य बलवत्त्वेन गृहनियमग्राहकबाधसम्भवात, तस्माद्यथा- तसंशयदशायां जीवनबाधे तनियमबाधस्यावश्यकत्वा- दिति तर्कानन्तरमेव वहिःसत्त्वज्ञानमित्यविवादं, तत्र कल्पनीयप्रमाणाभावे यथोक्तसंशये तर्कस्य न सह कारित्वं गौरवात् किन्तु नियमग्राहकबाधद्वारा वहि:- देवदत्तोग्टह एवेतिनिश्चयेऽपि शतवर्षजीवित्वस्य देवदत्ते प्रकारकत्वा- दिति भावः। 'निष्परिपन्थौति प्रतिवन्धकासमवहितेत्यर्थः, 'जीवन- प्रमाणात्' केन्द्रस्थवृहस्पतिकवादिनिष्ठप्रमात्मकजीवित्वव्याप्तिनिव- थात्, 'जीवित्वनिश्चये' जीवित्वसिद्धौ, 'वहिःसत्वानुमानात्' वहि:- सत्त्वस्थानुमानप्रमाणसिद्धत्वात्, 'एकप्रमाणबाधेवेति ग्रहान्यावृत्तित्व- निश्चयस्यैवाप्रमाणे स्थादित्यर्थः, ‘परम्परेति ग्टहान्यावृत्तिवनिश्चय- मित्यर्थः, 'जीवनप्रमाणं' प्रतवर्षजीवित्वं, 'बाधे' अप्रमावनिधये, 'जौवनप्रमाणदिति । 'वहिःसत्त्वज्ञानं विनेति देवदत्ते वरिवनिश्चयं विनेत्यर्थः, 'बाधितुमिति अप्रमात्वेन निश्चितमित्यर्थः, ग्टहनियम- निश्चयस्याप्रमात्वं हि वहिःसत्त्ववति देवदत्ते सहान्यावृत्तित्वप्रकारकत्वं ·तत्वचिन्तामयी सत्वपरम्परासाधके सामान्यतादृष्टे लाघवात् । न च सामान्यतादृष्टावतार एवाच नास्तीति वाच्यम्। अनि- हरितकबाधप्राप्ती होकवाधानुकूलकल्पनायां विनि- गमकस्तो भवति, न चैकबाधप्राप्तिः सामान्यतादृष्टं- विना । किञ्च विरोधनानानन्तरमेकमप्रमाणमिति यदि धौर्नास्ति तदा प्रामाण्यसंशया न स्यात् न स्याञ्च जीव- नसंशयः इयोरपि जीवनमरणनिश्चायकत्वात्। अथैक- मनयोरप्रमाणमिति ज्ञानं जनयित्वा सामान्यतादृष्टस्य वधिमत्त्वस्यैव ग्रहान्यावृत्तित्वाभावत्वादिति देवदत्ते तनिश्चयस्याव- ध्यकलादिति भावः । 'बाधानन्तरं' अप्रमावनिश्चयानन्तरं, 'तत्' देवदत्ते वहिःसत्त्वज्ञान। 'ग्टहनियमेति ग्टहान्यावृत्तित्वमंगये इत्यर्थः, जौवित्वसंशयकालोत्पत्रप्रामाण्यसंशयाहितग्रहान्यावृत्तित्वसंशयात्मक- कोटिइयोपस्थितिमत्त्वादिति भावः । 'अर्थापत्तेर्वखवत्त्वादिति अर्थापत्तिजनकौभूतस्य जीवित्वसंशयस्य ग्रहान्यावृत्तित्वसंशये प्रति- बन्धकवादित्यर्थः, अलौकिकप्रत्यक्षमामय्या मानममामय्याः सर्वतो बलवत्त्वात् ग्टहान्यावृत्तिवनिश्चयस्थाप्रमावग्रहसम्भवादिति भावः । 'जीवनबाध इति जीवित्वनिश्चयस्थाप्रमाये इत्यर्थः, 'तबियमति प्रतवर्षजौवौ देवदत्तोग्टहएवेति निर्णयाप्रमावस्यावश्यकलादित्यर्थः, 'कल्पनीयप्रमाणभाव इति कल्पनीयप्रमितिजमकताकेत्यर्थः, 'यह- जियमग्राहकदारेति ग्रहान्यावृत्तिलनिश्यस्य प्रामाण्यदारेत्यर्थः, ·पर्धापतिः। पर्यावसितत्वातजनितनियमहयसंशयाहितजीवनसं- शयानन्तरं तर्कावतारे पहिरस्तीतिज्ञानं जायमान संशयस्य कारणत्वं व्यवस्थापयतीति चेत् । न । यदेव हि विरुद्धार्थग्राहकत्वं तर्कविनाकृतमनिर्धारितैका- प्रामाण्यानुमितिमजौजनत्तदेव रनुसन्धीयमानं गृहनियमग्राहकप्रमाणमित्यनुमिति वहिःसत्त्वज्ञानानुकूलां जनयति सहकारिवैचित्राणैक- स्यापि विचित्रफलजनकत्वात्। न च जीवनसंशयान- तर्कसहकृतं पुन- 'अनिर्धारितैकेति सामान्यतोऽन्यतरनिश्चयस्थाप्रामाण्यनिश्चयेत्यर्थः, 'एकबाधाजुकूलेति ग्टहान्यावृत्तित्वनिश्चयस्थाप्रमाण्यानुकूलवहि:- मत्त्वकल्पनायामित्यर्थः, 'एकबाधप्राप्तिः सामान्यतोऽन्यतरनिश्चय- स्थाप्रामाण्यनिश्चयः । ननु सामान्यतोऽन्यतराप्रामाण्यनिश्यं विनैव इदमप्रमाणमितिसंभयो यथोकलाघवतर्कसहकाराबहिःसत्त्वनियं जनयिष्यति किं सामान्यतोदृष्टेनेत्यत-बाह, 'किञ्चेति, "विरोध- जानानन्तरं' विरुद्धार्थविषयकज्ञानानन्तरं, एकमप्रमाणमिति अन- योरन्यतरदप्रमाणमिति धौर्यदि मास्तीत्यर्थः, 'तदा प्रामाण्येति, हाभावनिययात् प्राकइयोविरुद्धार्थविषयकत्वानुपस्थित्याप्रामाण्य- निश्चितप्रामाण्यकलान्यतरस्थाप्रामाण्य ज्ञाने च तत्र च प्रामाण्य- निश्चयेऽप्रामाण्यमंभयादिति भावः । ननु मा भूत् प्रामाण्यसंभयो- जौवनसंशयादेव वहि:सत्त्वकल्पना भविष्यतीत्यत बाह, 'न स्यो- ·तत्वचिन्तामो न्तरं तदनुसन्धानमसिई गृहनियमग्राहकस्य जीवन- ग्राहकविरुद्धार्थ ग्राहकत्वं विना(१) वहिासत्वकल्पनेऽप्य- बाधप्रसङ्गात्। श्रथ यदि पर्यवसन्नमपि प्रमाणं पुन- रनुसन्धीयमानं सहकारिविशेषात् फलान्तरजनक तदेच्छा द्रव्याश्रिता कार्यत्वादिति सामान्यतो दृष्टद्र- व्याश्रितत्वानुमिता पश्चादष्टद्रव्यत्तित्वबाधे व्यतिरेकि- णात्मसिद्धिरिति भज्येत अष्टद्रव्यत्तित्वबाधसहचतात् सामान्यतादृष्टादेव पुनरनुसन्धौयमानात् तत्सिद्देरिति चेति, 'दयोरिति जीवनग्राहकप्रमाण-रहान्यावृत्तित्वग्राहकप्रमाण- योरित्यर्थः, 'जीवन-मरणेति, 'मरणपदं मरणनिर्वाह्यग्टहान्याव- तित्वपरं, जौवित्व-सहान्यावृत्तित्वनिश्चयोपस्थितत्वादित्यर्थः, तथा चाग्रहौताप्रामाण्यकजीवित्वनिश्चयसत्त्वात् कथं तसंशय इति भावः। इदमापाततः यत्र इयोः प्रामाण्यं पूर्वं न निश्चितं तत्र मा- मान्यतोदृष्टं प्रति प्रामाण्यसंशयादिसम्भवादिति ध्येयं । नन्वेता- वता भवत्वप्रामाण्यसंभयात् पूर्व सामान्यतोदृष्टाभावः तथापि तस्थानयोरेकमप्रमाणमिति ज्ञानं जनयित्वा विनाशात् तन- नितप्रामाण्यसंशयाहितजीवित्वसंशयानन्तरं तर्कावतारे वहिरस्तौति ज्ञानं स्यात् तत्र जीवित्वसंशयस्य कारणत्वादित्याशङ्कते, 'अथेति, 'पर्यावमितत्वात् विनाशात्, 'नियमद्दयेति निश्चयद यप्रामाण्य- । * (१) विरुद्धार्थग्राहकत्वानुसन्धान विनेति क ख ।

·बर्यापत्तिः। चेत् । न। अनुमितेर्व्यापकतावच्छेदकप्रकारकत्वनिय- मेन तत्प्रकारकबुझेर्व्यतिरेकिसाध्यत्वात् व्यतिरेकिणे- ऽप्यन्यच सामर्थ्यावधारणेनोपायान्तरस्यादोषाच। अपि च देवदत्तो जीवन-मरणान्यतरप्रतियोगी प्राणित्वान्म- इदिति सामान्यतादृष्टं लाघवसहकारेण जीवनप्रति- योगिन्वं विषयौकरोति तथाच लिङ्गविशेषणनिश्चया- । संशयाहितेत्यर्थः, 'अनिर्धारितेति सामान्यतोऽन्यतरनिश्चयस्थाप्रा- माण्यानुमितिमित्यर्थः, 'पुनरिति जौवनसंशयानन्तरं पुनरनु- मन्धीयमानमित्यर्थः, 'विरुद्धार्थग्राहकत्वं विना' तज्ज्ञानं विना, 'वहिःमत्त्वकल्पनेऽपौति, षष्ठ्यऽर्थे सप्तमौ, 'अबाधप्रसङ्गादिति 'बाधः' असत्त्वं, तदभावप्रसङ्गात् मत्त्वप्रसङ्गादिति यावत्, 'तदनुसन्धान विना', तस्थासत्त्वन्तु अनुभवसाक्षिकमिति भावः । 'पर्यवमन्त्रमपौति विशि- एमपौत्यर्थः, 'अष्टद्रव्यत्तित्वबाध इति अष्टद्रव्यत्तित्वाभावनिश्चय- इत्यर्थः, 'व्यतिरेकिणेति इच्छा अष्टद्रव्यातिरिकद्रव्याश्रिता अष्ट- द्रव्यामाश्रितत्वे मति गुणत्वादिति व्यतिरेकिणेत्यर्थः, 'तमिद्धेरिति अष्टद्रातिरिक्तद्रव्यसिद्धेः सम्भवादित्यर्थः, 'तत्प्रकारकेति अष्ट- द्रष्यातिरिक्तद्रव्यत्वप्रकारकेत्यर्थः । ननु लाघव-बाधसहकारेण व्या- पकतानवच्छेदकमपि प्रकारौक्ष्य भासते ईश्वरानुमानादौ तथा दर्शनादित्यत आह, 'व्यतिरेकिणोऽपौति व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानस्या- पौत्यर्थः । ननु विरुद्धार्थवाहकत्वप्रतिसन्धानं विना वहिःमत्त्व- 84 ·द तत्वचिन्तामयौ दनुमानादेव वहिःसत्त्वसिद्धिः। अथ लाघवसाचि- प्थात् सामान्यतादृष्टस्यापि विशेषविषयत्वात् नियम- ग्राहकप्रमाणात्यापितलिङ्गकमरणानुमानेन जीवन- ग्राहकस्यैव सत्प्रतिपक्षत्वम् एकेनापि भूयसामपि प्रति- बन्धसम्भवात्। न च तर्कात्सामान्यतादृष्टस्य बलवावं, व्याप्ति-पक्षधर्मातेहि बलं तच तुल्यमेव ज्ञातं लाघवाख्य- तर्कस्य विशेषमावपर्यवसायकत्वेन व्याप्तिग्राहकत्वस्य निश्चयस्थासत्त्वमेवामिळू तस्य पुनरनुसन्धान विनापि यथोक- सामग्रौप्रभवसंशयानन्तरं लाघवावताराबहिःसत्त्वनिश्चयस्थानुभवसि- द्ववादित्यखरमादाह, 'अपि चेति, 'सामान्यतोदृष्टमिति जीवित्व- मंशयानन्तरोत्पबमित्यर्थः । न च प्रामाणिकप्रतिसन्धानाभावेऽपि यथोक्रमामयोप्रभवसंभयानन्तरं वहिःसत्त्वामिद्धेरापत्तिरतिरिच्यते रति वाच्यं । केन्द्रस्थितहस्पतिकत्वस्य घटादिसाधारणतया प्रामाणिकलोपस्थितिं विमापि यथोकसामग्रौघटकस्य शब्दत्वनिश्य- स्वासम्भवादिति भावः । 'विशेषविषयत्वादिति जीवनत्वप्रकारेण नौवनविषयकवादित्यर्थः, अन्यथा अन्यतरत्वरूपेण नौवनविषयकवे मरणानुमानेमन सत्प्रतिपक्षः सम्भवति भिनप्रकारकत्वेन विशेषक- बाभावादिति भावः । 'नियमयाहकप्रमाणेति सहान्यावृत्तिवनि- अनिखितलिपरामभेनेत्यर्थः, तश्च देवदत्तोमतः सहान्यावृत्तिले (१) प्रतिवेधसम्भवादिति ।।

·वर्धापतिः तुल्यत्वादिति चेत्, तईि पक्षधर्माताबलादिषसिहिः वापि न स्यात् सर्वच सामान्यमुखप्रवृत्तप्रमाणस्य विशे- पपर्यवसानेऽन्यसाधर्मेण सत्प्रतिपक्षसम्भवात, श्रम- योजकत्वान्न विपरीतसाधनमिति तुल्यं नियमग्राहक- स्थाप्रयोजकत्वात् जीवनग्राहकस्य तु सामान्यतादृष्टस्य ज्योतिःशास्त्राद्यथार्थत्वमेव विपक्षबाधकं व्याप्तिग्राहक- मति ग्रहावस्थानस्याप्रामाणिकवादित्याकारकमिति भावः। 'जीवन- ग्राहकस्यैवेति देवदत्तः शतवर्षजौवी केन्द्रस्थहस्पतिप्रामाणिकवा- दित्यादेरेवेत्यर्थः, 'मत्प्रतिपक्षितत्वमिति(१) । ननु जीवनयाहकस्य केन्द्रस्थ वृहस्पतिकप्रामाणिकत्व-केवलप्राणित्वादिरूपतया भूयस्खेन बलवत्त्वमित्यत आह, 'एकेनेति, विशेषमा जीवित्वप्रकारेण जीवि- सानुमितौ हेतुत्वेनेत्यर्थः, भयमामपौति। तहीति, विशेषपर्यवमान- इति लाघवादिमहकारेण विशेषप्रकारेणनुमितिजनन इत्यर्थः, 'अन्यसाधर्म्यणेति पर्वतो न पर्वतीयवहिमान् पर्वतीयवमिदन्यत्वात् इति मन्प्रतिपक्षसम्भवादित्यर्थः, अभिसन्धिमुद्घाटयति, 'अप्रयोजक- वादिति, 'प्रयोजकत्वात्' अनुमितिप्रयोजकरूपशून्यत्वात् हेतो पञ्चधर्मतानिश्चयविरहात् इति यावत्, 'न विपरौतमाधनमिति न पक्षधर्मताबललभ्यविशेषविरहव्याप्यवत्तानिश्चय इत्यर्थः, 'तुल्यमिति, (२) रतेन 'सत्यतिपक्ष' इत्यत्र 'सत्यतिप्रतियक्षिवत्वमिति कस्यधि- भूजपुस्तकस्य पाठोऽनुमौयत इति ।

·तत्वचिन्तामो मस्ति तस्मात् सामान्यमुखमहत्तस्य सहकारिविशेषात्() विशेषपरस्यानुमानस्य तविशेषविलक्षणग्राहकप्रमा- णेनर) सत्प्रतिपक्षत्वम्। न च प्रमाणविरोधेनास्य सर्को न सहकारीति वाच्यं। तर्कानवतारे विशेषप- रत्वाभावेनाविरोधात् तदवतारे तदधिकबलत्वादेव अन्यथा तीनवतारे सत्प्रतिपक्षस्य तदवतारेऽपि -- ग्टहान्यावृत्तित्वस्य देवदत्ते सन्धिग्धत्वादिति भावः । 'नियमग्राह- कस्येति पूर्वोत्पत्रस्य ग्टहान्यावृत्तित्वनिश्चयस्येत्यर्थः, 'अप्रयोजकत्वात्' अनुमित्यजनकत्वात्, तत्र प्रामाण्यसन्देहादिति भावः । नन्वेवं जीविखे मति महासत्त्वेन वहिःसत्त्वानुमितिरेव कथं स्यात् ग्रहान्यावृत्तिव- निवयवत् लाघवसहकारेण उत्पन्नजीवित्वविषयकानुमितेरपि प्रामा- प्यमंशयेन खिङ्गविशेषणजीवित्वसन्देहात् व्याप्ति-पक्षधर्मातानिश्चयविर- शादित्यत आह, 'जीवनग्राहकस्येति, ज्योतिःशास्वाद्यथार्थत्वमेव, 'जीवनग्राहकस्य सामान्यतोदृष्टस्य' लाघवतर्कसकारेण जीवनविष- यकस्य सामान्यतोदृष्टस्थ, 'विपक्षबाधक' अप्रामाण्यग्रहे बाधक, 'व्याप्तिग्राहकमस्तौति जीवित्वलिङ्गकवहिःसत्त्वानुमाने व्याप्तिवि- शिष्टपक्षधर्मतानिश्चायकमस्तीत्यन्वयः, 'विशेषग्राहकप्रमाणेनेति श्र. तुख्यबलेनेति शेषः। ग्रहान्यावृत्तित्वस्य निश्चयासत्त्वेऽपि मरण- (९) सहकारिनियमादिति घ.। (२) तविशेषविलक्षणविशेषग्राहकमानेनेति ।

·पर्यापतिः। तवं न निवर्तते। किश्चैवमर्थापत्तावपि तहिरोधेन न सहकारौ स्यात् । यदुक्तं मरणकल्पने शतवर्षाव- छिबजीवी गृह रवेत्यस्यापि बाधइति तप विशि- ष्टबाधो न विशेष्यवाधात मरणेऽपि जीवी रह रवे- त्यस्य विशेष्यस्याबाधात् किन्तु विशेषणबाधात् सप शतवर्षजीवित्वबाध एव । विशेषणाभावायत्तो विशि- टाभावोऽप्यस्तौति चेत् । न। विशेष्यवति विशिष्टा- भावस्य केवलविशेषणाभावात्मकत्वात् विशिष्टस्याति- रिक्तस्यानभ्युपगमात्। व्याप्यत्वेन धर्मान्तरनिश्चय एवं प्रतिबन्धकः स्थादित्यागकते, 'न चेति, 'प्रमाणविरोधेन' प्रमाणन्तरविरोधेन मरणव्याप्यत्वेन मेयत्वादिलक्षणयत्किञ्चिद्धन्तिरस्य निश्चयेन प्रतिबन्धेनेति यावत्, यद्यपि मरणव्याप्यत्वेन यत्किञ्चिद्धर्मान्तरस्य निश्चयो न मर्मच, तथापि यत्र तदवतारस्तचापत्तिरायास्यतौति भावः । 'विशेष- परत्वाभावेनेति विशेषप्रकारकानुमितिजमकवाभावेनेत्यर्थः, 'अवि- रोधात्' मरणव्याप्यवत्तानिश्चयस्थाप्रतिबन्धकत्वात्, 'तदधिकवल- बादेवेति तदपेक्षया सामान्यतोदृष्टस्याधिकबलत्वादेवेत्यर्थः, तर्कण तत्र प्रामाण्यमंशयादिति भावः । 'अन्यथेति तर्कस्थाधिकबलवा- मन्पादकत्वे इत्यर्थः, 'तद्विरोधेनेति वहिःमत्त्वाभावव्याप्यत्वेन यत्कि- चिद्धर्षनिषयस्य प्रतिबन्धकवेनेत्यर्थः, "किश्त्यापाततः, वहि:- ·तत्वचिन्तामणै अन्ये तु शतवर्षजीवी देवदत्तो जीवौ यह रव, रहे नास्तीतिप्रमाणेषु दयारविरोधेिऽपि तृतीयमादाय विरोधज्ञानमस्ति तच जीवी गृह रवेत्यप्रमाणघटित- प्रमाणदयविरोधज्ञानजनिताप्रामाण्यसंशयाहितजीव- नसंशयात् प्रमाणयारविरोधोपपादकमप्रमाणविरोधि बहिःसत्वं कल्प्यते यथोक्तसंशयस्यायमेव स्वभावो यबस्तुगत्या अप्रमाणं तहिरोधि कल्पयति विरोधघट- मत्त्वाभावव्याप्यत्वेन यत्किञ्चिद्धर्मनिश्चयसत्त्वे वहिःसत्वनिश्चयाभावे इटापत्तेः मयापि तदानौं तदनभ्युपगमादिति ध्येयं । 'बाधः' अप्रामाण्यं, 'तत्र विशिष्टबाधः' तत्प्रतिपाद्यं विशिष्टविषयक- ज्ञानस्थाप्रामाण्यं, 'न विशेष्यबाधात्' न विशेष्याभाववति विशेष्य- प्रकारकत्वात् न सहान्यावृत्तित्वाभाववति ग्टहान्यावृत्तित्वप्रकार- कवादिति यावत्, 'अबाधादिति ग्रहान्यावृत्तिलां बाधासम्भ- वादित्यर्थः, 'किन्तु विशेषणबाधादिति किन्तु शतवर्षजीवित्वा- भाववति प्रतवर्षजीवित्वप्रकारकत्वादित्यर्थः, धर्मिणि विशिष्टस्य प्रकारत्वे विशेषणस्थापि प्रकारत्वनियमात्, अत एव गुणन्यत्ववि- मिष्टसत्तावान् गुणं इत्यस्याप्यप्रमात्वं गुणे विशिष्टसत्तायाः प्रकारत्वे गुणान्यत्वस्यापि प्रकारत्वादिति भावः । 'गतवर्षजीवित्वबाध एवेति भतवर्षजौविलाप्रमात्वमेवेत्यर्थः, तथाच निचयदयस्याप्रमावदयक- अपना नास्तीति भावः । 'विशेषणभावायत्त इति, तथाच विशिष्टा- ·पर्यापतिः कस्य वस्तुगत्या प्रमाणत्वमेव विनिगमकत्वमिति, तनुच्छम्, अग्रमाणस्यापि प्रमाणत्वेन ज्ञानात्, तर्कादि- भिर्विशेषदर्शनं विना यथोक्तसंशयानन्तरं वहिरस्तौति जानमसिहमतान फलबलेन तथाापत्तिकल्पनं । किच्च मृते गृहस्थिते वहिःस्थिते ताशसंशयादेव भाववति विशिष्टप्रकारकत्वरूपाप्रमावदयकल्पनापत्तिरिति भावः । 'विभिष्टाभावस्येति विशिष्टाभावव्यवहारविषयस्येत्यर्थः, इदमापाततः विशिष्टाभावस्थातिरिक्तस्थाभावेऽपि विशिष्टं नास्तौतिप्रतीत्या वि- शिष्टस्य प्रतियोगित्वावगाहनाविशेषणाभावस्यैव विशिष्टप्रतियोगि- कत्वाभ्युपगन्तव्यत्वात् विशिष्टप्रकारकत्वरूपाप्रमात्वमादायाप्रमावदय- कल्पना भवत्येवेति ध्येयं । यदि ग्रहान्यावृत्तित्व-गतवर्षजीवित्वयोः संशयाविशेषेऽपि जी- वित्वोपपादकं वहिःसत्त्वमेव कल्यं न तुरहान्यावृत्तित्वोपपादकं मरणमित्यत्र तौविनिमक उच्यते तदा त्वछतादेव देवदत्तो जीवन-मरणाद्यन्यतरप्रतियोगौति सामान्यतोदृष्टात् जीवित्वं जि- विशेषणं निश्चित्यानुमानादेव वधिसत्त्वज्ञानं स्थादिति त्वया वाच्यं, न चैवं, किन्तु यथोकसंशयस्यायमेव खभावोनिश्चयं विनापि धर्मिणि वस्तुगत्या अबाधितत्वं यत्तदेव कल्पयति न तत्र बाधितत्वमिति कल्पनेति केचिन्मीमांसका वदन्ति, तन्मतमुपन्यस्यति, 'अन्ये विति, 'जीवी रह एवेति प्रतवर्षजीवित्वे सति ग्रहान्यावृत्तिरित्यर्थः, (१) पप्रमाणमेव विनिगमकमिति घ.।

·तावचिन्तामणी पहिःसत्त्वं गृहसावं मरणच कल्प्येत कस्यचित् कषि- इस्तुगत्या अप्रमाणत्वात् अर्थापत्त्याभासश्चैवं न स्यात् । इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी अनुमानाख्यहितीयखण्डे संशयकरणकापत्तिसि- 'सहे नास्तौति गतवर्षमध्ये ग्टहे नास्तीत्यर्थः, 'प्रमाणेषु' निश्चयन- पेषु, 'दयोः' प्रतवर्षजीवित्वनिश्चय-प्रतवर्षमध्ये ग्टहासत्त्वनिश्चययोः, 'अविरोधेऽपि' परस्परविरुद्धार्थविषयकवाभावेऽपि, 'विरोधज्ञान- मस्तौति हतौथे विरुद्धार्थविषयकत्वज्ञानमस्तीत्यर्थः, 'तच' तस्मिन् ज्ञाने सति, 'प्रमाणघटितेति अप्रमात्मकनिश्चयघटितेत्यर्थः, 'प्रमाणइयेति विरुद्धदयेत्यर्थः, 'विरोधज्ञानेति विरुद्धार्थविषय- जानेत्यर्थः, 'अप्रामाण्यसंशयेति देवदत्तः शतवर्षजौवौ प्रतवर्षजीवी देवदत्तोग्रह एवेति निश्चयदयनिष्ठाप्रामाण्यसंशयेत्यर्थः, 'प्रमाणयोः' प्रमात्मकनिश्चयइयोः, 'अविरोधोपपादक' भ्रमलाभावोपपादक, 'प्रमाणविरोधि' अप्रमात्मकनिश्चयविषयविरोधि, 'तदिरोधि कल्पयतौति तद्विषयौभूतस्य विरोध्येव कल्पयतीत्यर्थः, 'विरोध- घटकस्य' विरुद्धार्थविषयकत्वज्ञानघटकस्य, 'प्रमाणत्वेन ज्ञानादिति प्रमाणत्वेन निश्चयसम्भवादित्यर्थः, 'फलबलेनेति तर्फ विनापि वहि:- सत्त्वज्ञानोत्पत्तिबलेनेत्यर्थः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानास्यदितीयखण्डरहस्ये संमयकारणकार्थापत्तिसिद्धान्त रहा।

·[ १०५ अथानुपपत्तिकरणकाापत्तिः । स्यादेतत् मा भूत् संशयः करणमर्थापत्तावनुप- पत्तिस्तु स्यात् तथाहि जीवी देवदत्तो गृहे नास्तौति जाने सति वहिःसत्त्वं विना जीवतागृहासत्वमनुपपत्र- मिति ज्ञानानन्तरं वहिरस्तौति धौरस्ति तवान्वय- व्यतिरेकाभ्यामनुपपत्तिज्ञानं करणम् । न च देवदत्तो पहिरस्ति विद्यमानत्वे सति गृहासत्त्वात् घटवदित्यनु- अथानुपपत्तिकरणकार्थापत्तिः । मंशयकरणकार्थापत्तिं निराकृत्यानुपपत्तिकरणकार्थापत्तिमा- शकते, 'स्थादेतदिति, 'अनुपपत्तिरिति रहे नास्तौति ज्ञान- मित्यर्थः, 'जीवतो हासत्त्वमिति जीवित्वविशिष्टं ग्टहासत्त्वमित्यर्थः, व्याप्तिप्रभवेति, 'याप्तिप्रभवात्' सामान्यतोव्याप्तिप्रभवात्, ‘अनु- मानादिति देवदत्तोवहिरस्ति विद्यमानले मति ग्रहासत्त्वा- |दित्यनुमानादित्यर्थः, पूर्व विद्यमानत्वे सति तद्ग्रहामत्त्वात् तह- किसबितिविशेषतोव्याप्तिरिदानौन्तु सामान्यतोव्याप्तिरिति भेदा- दिकल्पः। विशेषव्याप्तिमूलकमनुमानं दूषयति, 'हेत-साध्ययोरिति बथोक हेतु-माध्ययोरित्यर्थः, सामान्यतोव्याप्तिमूलकमनुमानं दूष- पति, 'सामान्यत इति, 'अनुमाने' अनुमितिकरणे, 'उपसंहर्नु, 85 ·तत्वचितमयी मानाविद्यमानत्वे सति यत्र यत्रास्ति तदन्यदेशे तदस्ति यथा गृह एव कोणेऽसन्नहं मध्ये तिष्ठामौतिव्याप्ति- प्रभवानुमानाहा वहिःसत्त्वसिद्धेः किमीपत्त्येति वाचं। हेतु-साध्ययाः सहचाराञानदशायामनुप- पत्तिज्ञानेऽपि वहिःसत्त्वज्ञानात् सामान्यतो व्याप्ति- शानुमाने उपसंहर्तमशक्येति तदन्यदेशसिञ्चिरथा- पत्त्यैव। ननु जोविना गृहासत्त्वमनुपपन्नं किं देवदत्त- बहिःस विना, उत वहिःसत्वमाचं विना, नाद्यः प्रवेशयितं. 'अशक्या' सामान्यमुखी व्याप्ति नुमितिकरणमित्यर्थः यत्त्व-तत्वयोरनुगतयोरभावात् मामान्यतो थारभावादिति भावः । 'तदन्यदेणेति ग्रहान्यदेशसत्त्वमिद्धिरित्यर्थः । 'भानाभावादिति प्रतियोगिज्ञानं विमा यतिरेकचानासम्भवादिति भावः। नन्वर्थापत्तित एव तत्प्रतीतिरतोऽर्थापत्तिरावश्यकौत्यत- पाह, 'अर्थापत्तित इति, 'अन्योन्याश्रय इति अर्थापत्तितस्तत्प्रतौती नेन विमा भानुपपत्तिजाममनुपपत्तिधामेऽर्थापत्तिरित्यन्योन्याश्रय- रत्यर्थः, खोकदूषणे खण्डनसम्पत्तिमाह, 'तदुक्तमिति, 'यतोऽन्यत्व- मिति, 'यतोऽन्यत्वं' यस्य व्यतिरेकः, 'तसिद्धेः' तस्य मिद्धः, 'अरे. सदसिद्धेः एतयतिरेकेणेदमनुपपत्रमिति ज्ञानासिद्धरित्यर्थः। वधि:- सवमात्रपदेन यावदहिःसत्त्वं, वहिःसत्त्वलावछि वा, नाच रत्य- स्याए, 'अन्यदीयेति, मान्य इत्याह, 'वधिमत्वमाचेति बहिसाबला- ·आपत्ति प्रथमं देवदत्तवहिासत्वाप्रतीता) तेन विनेदमनुप- पत्रमिति जानाभावात् प्रतीतो वा किमर्थापच्या अर्धापत्तितरव तत्प्रतीतावन्योन्याश्रयः, तदुक्तं यतो- ऽन्यत्वं तत्सिरग्रे तदसिद्धेरिति । नान्त्यः अन्यदौय- वहिःसत्वज्ञानं विनानुपपत्त्यभावात् वहिःसत्त्वमाष- सिद्धावपि देवदत्तवहिःसत्त्वासिधेश्चेति चेत्। न। सामान्येन हि विनानुपपत्तिज्ञानं कारणं सामान्या- कारेण विशेषजानं फलं, तथाहि जीविजा वहिःसावं छिन्नेत्यर्थः, 'पर्यवस्यतौति, पक्षधर्मताबलादिति भावः । 'तेन रूपेण' देवदत्तवहिःसत्त्वत्वरूपेण, 'कल्पना' ज्ञानं, "तेन विना' तद्रूपावच्छिन्नेन विना, 'उपपादकाभाववतौति उपपादकाभावव्या- पकौभूत भावप्रतियोगित्वमापाद्यस्येत्यर्थः, 'प्रभावमात्रमिति उप- पायाभावमात्रमित्यर्थः, 'अतिप्रसङ्गादिति केवलधमाभावज्ञानादपि धूमार्थापत्त्यापत्तिरित्यर्थः, 'अर्थापत्त्याभासेति व्यभिचारिणर्थापत्ति- रेव न स्थादित्यर्थः। 'अत्र हौति, 'व्यतिरेके' हेत्वभावे, 'व्याप्तिः' थापकताज्ञान, 'अन्वयस्थ हेतोः, 'पक्षधर्मत्वं' पक्षधर्मताचाममित्यर्थः, व्याप्तिधौजन्यमिति व्यतिरेकव्याप्तिधौजन्यमित्यर्थः, 'व्याप्तेति अन्षय- शाप्तिप्रकारक-पक्षधर्मताज्ञानेत्यर्थः, 'केवलान्वयिनौति, तव मत- इति श्रेषः, 'माध्यव्याप्यत्वेति माध्यस्थान्वयव्याप्तिज्ञानस्येत्यर्थः । यद्यप्ये- (१) पहिसावासिद्धाविति घ.।

·सत्त्वचिन्तामो विना गृहासत्त्वमनुपपत्रमिति ज्ञानं यस्य गृहासत्व- मंनुपपन्न तब वहिःसत्त्वं कल्पयति नान्यच देवदत्तश्च तथेति सिद्धे देवदत्ते वहिःसत्त्वं कल्प्यत इति देवदत्त- वहिःसत्वं पर्यावस्यति, न तु तेन रूपेण कल्पना न वा तेन विनानुपपत्तिज्ञानं कारणं, यथा वहिमाषव्याप्ता- डूमात् पर्वते वह्निसिद्धिरेव पर्वतीयवङ्गिसिद्धिर्न तु पर्वतीयत्वेनैव धूमात्तसिद्धिः तेन रूपेण व्यापकत्वा- ग्रहात्"। अथोपपादकाभाववत्युपपाद्याभावनियमात वमपि यत्र नान्वयव्याप्तिग्रहः व्यतिरेकमात्रप्रतिसन्धानं तत्रापत्त्यव काशः। म च तत्रार्थनिश्चय एव जनयिष्यत इति वाच्यं। अनुभव विरोधात् । तथापि तव्यतु दुर्जन इति न्यायेनाह, 'अस्विति, 'सके वर्तमान इति न्हवृत्तित्वविशिष्ट इत्यर्थः, 'देवदत्तावृत्तित्वादिति पशीभूतस्य देवदत्तस्य तदनधिकरणमादित्यर्थः, 'वहिःसत्त्व-रह- निष्ठाभावयोः' वहिःमत्त्व-रहत्तित्वविभिटाभावयोः, 'व्यधिकरणत्वे- नेति, ग्रहाधिकरणदेशभेदस्थापि वहिःपदार्थघटकत्वादिति भावः 'नियतेति, अत एव ग्रहवृत्तिदेवदत्तांभावोऽपि(२) न लिङ्गं ग्रह मात्रवृत्तिपदार्थ तस्य सत्त्वेनाव्याप्यत्वादिति भावः । ननपरि सवित भूमेरालोकवत्त्वादित्यच भूमिनिष्ठालोकसंयोगस्य कथमुपरिद संयोगसम्बन्धेन मविधनुमापकत्वं पक्षावृत्तित्वादव्याप्यत्वाश्चेत्यात पाह (१) धुमश्थाप्यत्वायहादिति घ.। .(२) मतित्वोपक्षिनदेवदत्ताभाव इत्यर्थः ।

·पर्यापत्तिा (00 उनुपपत्तिन त्वभावमाचमतिप्रसङ्गात् एवञ्च व्यतिरेक- व्याप्तिमत उपपाद्यायतिरेक्यनुमानमुद्रयैव साध्यसिद्धे किमर्थापत्त्या, तथाहि देवदत्तो वहिः सन् जीवित्वे सति गृहासत्त्वात् यन्नैवं तन्नैवं यथा मृतो गृहस्थिता वा। न चान्यव्यायान्यस्य गमकत्वेऽतिप्रसङ्गः साध्या- भावव्यापकाभावप्रतियोगित्वस्य नियामकत्वात्। न चार्थापत्तो सरूपसती व्याप्तिर्लिङ्ग नानुमान इति वाच्यम् । अनुपपत्तेर्ज्ञानं विना कल्पनानुदयात् अर्था- 'उपरौति, 'उपरिमन्निहितेति सविसंयुक्तोपरिदेशकत्वेनेत्यर्थः, तथाच तत्र भ्रमिः पचः सविसंयुकोपरिदेशकत्वं माध्यं उपर्यव- छेदेनालोकसंयोगो हेतरिति भावः । ननु जीवित्वे सति रह- निष्ठाभावप्रतियोगित्वमेव लिङ्गं भवतापि तनिष्ठव्यतिरेकव्याप्तिज्ञान- स्यैवार्थापत्तिजनकबखौकारादित्यामते, 'नापौति, 'लिङ्गमित्यन- मञ्चनौयं, 'ज्ञातमशक्यत्वादिति, तथाच लिङ्गज्ञानाभावात् न व्याप्तिग्रहदूति भावः । ननु सन्निकटस्थले जीविवे मति रहनिष्ठा- भावप्रतियोगित्वस्य वहिःसत्त्वव्याप्यत्वं होतं तदेवेदानौं स्मयंते- ऽन्यथा भवन्मतेऽपि व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानाभावात् कथमर्धापत्तिः, अपि च ग्रहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं न हेतु: किन्तु प्रतियोगितासम्बन्धेन सहनिष्ठाभाव एव हेतर्वाच्यः स च देवदत्तस्यामबिष्टत्वेऽपि रहस्य मनिष्टतया ग्रहीतुं शक्य इत्यतो व्याप्तिग्रहाभावेऽपि देवदत्तस्था- सबिष्टतया न पक्षविशेष्यकपरामर्शसम्भव इत्याइ, 'अत एवेति, ·100 तापचिन्तामची पत्त्याभासानवकाशाच। मैवम्। अब हि व्यतिरेक- व्याप्तिरन्बयस्य पक्षधर्मत्वमिति व्याप्तिधौजन्यमपि बहिःसत्त्वज्ञानं नानुमितिः तस्या व्याप्तपक्षधर्माता- भानजन्यतानियमात् । न च साध्याभावव्यापकाभाव- प्रतियोगित्वेन पक्षधर्मस्य जानमनुमितिप्रयोजकं तचे- हाप्यस्तौति वाच्यं । केवलान्वयिनि तदसम्भवात् तद- । अस्मन्यते च व्यतिरेकव्याप्तिस्मरणं रहे जीविनो देवदत्तस्थाभाव- निश्चयश्च अर्थापत्तिहेतुक इति भावः, शब्दानुमानादिकञ्च न मार्च- चिकमिति पदयं । 'टहनिष्ठाभावयोनिमिति, देवदत्तस्मरणश्चेत्यपि बोधं, अभावप्रत्ययानुरोधेन तस्यावश्यकवात् परामर्शः । 'व्याप्ति- ज्ञानानन्तरमिति वहिव्याप्तिरिति स्मरणानन्तरमित्यर्थः, 'स्मर्यमा- ऐति पक्षवृत्तिधूमस्मरणदित्यर्थः, असविकष्टपक्षस्थल इति शेषः, 'उकन्यायेति विशेष्यस्थासचिवष्टलेनेत्यर्थः । 'धूमोवक्रि विनेति, बयभावव्यापकौभूताभावप्रतियोगी धूम इति व्यतिरेकव्याप्तिशाना- दित्यर्थः, 'दृश्यमानो धम इति वयभावव्यापकौभताभावप्रतियोगी धूम इति यदा ज्ञायत इत्यर्थः, 'अनुपपत्तिज्ञानं विमा' व्यतिरेक- याप्तिज्ञानं विना, 'व्याप्यत्वेन' अन्वयव्याप्यत्वेन, 'तदानुमानमिति, यदा तु व्यतिरेकाग्वयव्याप्युभयप्रतिसन्धानं तचैवमेव विज्ञानमुभ- यात्मकं अनुमितित्वादेरमम्मते जातिवाभावात् फलबखादेव सामय्या वा अन्यत्र प्रतिबन्धकत्वं कल्यत इति भावः । 'वयापौति, 'त' वभिमानधूमादित्यच, 'त्रिविधेति व्याप्तिशानभेदेन निविधानुमिति- ·पर्धापत्तिः पेक्षया साध्यव्याप्यत्वज्ञानस्य लघुत्वाच। अथ व्यतिरेक- सहचारावेतोरेव व्याप्तियते) एवश्चान्वयस्य व्यति- रेकस्य उभयस्य वा सहचारायाप्तिग्रहचैविध्येऽनुमान- पैविध्यम्, अत एव धूमा दशाविशेषेऽन्वयौ व्यतिरेको अन्वय-व्यतिरेको घेति चेत्, अस्तु तावदेवं तथापि मौविदेवदत्ताभावो गृहे वर्तमाना न बहिःसत्व लिङ्गीर) देवदत्तावृत्तित्वात् वहिास व-गृहनिष्ठाभाव- यार्थधिकरणत्वेन नियतसामानाधिकरण्यरूपव्यात्य- भावाच, उपरि सविता भूमेरालोकववादित्यच भूमेरु- परिसविहितसवितकत्वेनानुमानात् । नापि रह- निष्ठाभावप्रतियोगित्वं तत्प्रतियोगित्वस्य देवदत्त- धर्मतया तदसत्रिकर्षे प्रत्यक्षेण चातुमशक्यत्वात्, अत- खौकारात् इत्यर्थः, परन्तु भवता यड्यतिरेक्यनुमितितया अभिमतं तदेवमस्माकमपत्तिरितिशेष इति भावः । 'व्यतिरेकच्याप्तिमिति व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानं सहकार्यामाचेत्यर्थः, 'देवदत्ताभावः' देवदत्ता- भावनिययः, 'वहिःसत्त्वं कल्पयतीति वहिःसत्त्वं निशाययतौत्यर्थः, न तु व्यतिरेकपरामर्शः विशेष्योभूतदेवदत्तासन्निकर्षण परामर्या- सम्भवादिति भावः। 'सहे देवदत्तस्थाभाव इति देवदत्तप्रतियोगि- (१) दृष्यत इति कर, ख.. (२) पशिसवे पामिति क, ख.।

·तत्त्वचिन्तामणी रव विशेष्यासन्निकर्षात्तृतीयलिङ्गपरामर्शोऽपि न प्रत्य- क्षेण। न च व्यतिरेकव्याप्ति-गृहनिष्ठाभावयोनिं सह- कार्यासाद्य मनसैव जन्यत इति वाच्छं। सहकारिण- एव मानान्तरत्वप्रसङ्गात् । अथ व्याप्तिज्ञानानन्तरं स्मर्यमाणधूमात् कथमनुमितिः उक्तन्यायेन तचापि लिङ्गपरामर्शभावादिति चेत्, न कथञ्चित, कथं तई वहिचान पक्षधर्मेधूमस्मृतिसहितात् धूमा वहिं विना भास्तीत्यनुपपत्तिज्ञानादिति गृहाण, अत एव दृश्य- मानाधूमा वहिं विनानुपपन्न इति यदा ज्ञायते तदार्थापत्तिरेव यदा त्वनुपपत्तिज्ञानं विना व्याप्यत्वेन प्रतिसन्धीयते तदानुमानं त्वयापि तब त्रिविधानुमान- स्वीकारात् तस्माद्यतिरेकव्याप्तिमुपजीव्य जीविदेव- दत्ताभावो वहिःसत्त्वं कल्पयति । उच्यते। देवदत्ता- सविकर्षेऽपि तस्य गृहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वं प्रत्यक्षेण कोऽभाव इति प्रत्यक्षमित्यर्थः, अन्यथा षष्ठ्यर्थप्रतियोगित्वस्य संसर्ग- विधया भानात् लिङ्गतावच्छेदकीभूतप्रतियोगित्वामुपस्थितौ कथ- मनुमान न स्यात्। न चैवं यत्र नेह देवदत्त इति संसर्गविधयेव प्रतियोगित्वभानं तवानुमानासम्भवादापत्तिरिष्यतइति वाच्यं । अर्थापत्तावपि वहिःसत्त्वं विना टहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वस्थानुप- लधिर्गमिकेति प्रतियोगित्वत्वावच्छिनप्रतियोगियोपस्थितिं विना ·चयापान संधते तथाहि रहे देवदत्तस्याभाव इति प्रत्यक्ष देव- दतं पद्यर्थचाभावसम्बन्ध प्रतियोगित्वलक्षणं गोपर- यति सम्बन्धज्ञानस्य सम्बन्धिदयविषयत्वात, प्रतियो- गिमा सममभावस्य सम्बन्धान्तराभावात् गृहनिष्ठाभा- वप्रतियोगित्वे च प्रत्यक्षापस्थिते स्मृतव्याप्तिवैशिष्ट्यमपि प्रत्यक्षेण सुग्रहम् । न च देवदत्तविशेष्यकं वहिःसत्व- व्याप्यगृहनिष्ठाभावप्रतियोगित्वज्ञानं नास्तीति वाच्यं । पनवृत्तिलिङ्गपरामर्शमाचस्थानुमितिजनकत्वात् अ- धिकस्य गौरवपराहतत्वात्। अथवा अमतिप्रसक्तसाह- तेनाप्यर्थापत्त्यनभ्युपगमादिति । ननु देवदत्तप्रतियोगिकोऽभाव- इति प्रत्यक्षस्य देवदत्तविषयकत्वे मामाभावः देवदत्तं साक्षात्करी- मौत्यनुव्यवसायाभावात् अभावं साक्षात्करोमौत्यनुष्यवसायात् किन्तु तस्व्यवहितपूर्ववर्तिस्मरणस्यैव देवदत्तोविषय इत्यत आह, 'सम्बन्ध- ज्ञानस्थेति सम्बन्धियोपखितौ सत्यां मम्बन्धप्रत्यक्षस्येत्यर्थः, अन्यथा संयोगो नास्तीत्यादिशाब्दादिजाने तदुपनयवशात् संयोगवदिति प्रत्यक्षे गुण इति प्रत्यचे च व्यभिचारापत्सेरिति ध्येयं । न चैवं देव- दन्तं न पश्यामि किन्तु तदभावं गेहे इत्यनुव्यवसायः कथं मजयते इति वाच्य। तस्य लौकिकविषयत्वाभावविषयकवादिति भावः। मनु समन्धप्रत्यक्ष एव सम्बन्धिदयं विषयः प्रतियोगिबन्नु न प्रतियोग्य- भावयोः सम्बन्ध इत्यत बाद, 'प्रमियोगिति, 'मम्बन्धातराभावा- 86 ·सावचिन्तामयी कारिवशाम्मनसैव स्मृतदेवदत्तविशेष्यकस्तृतीयलिङ्ग- परामर्शः यथाच न सहकारि मानान्तरं तथोपपादित- मधस्तात्। ननु मयूरः पर्वतेतरे न नृत्यति त्यति घेतिज्ञानानन्तरं पर्वते त्यतीति ज्ञानमस्ति, न च व्यतिरेकिणस्तत्सम्भवति, पर्बतन्त्यस्य साध्यस्याप्रतीती व्यतिरेकव्याप्त्यनिरूपणात् । न च पर्वतनृत्यामसिहौ तेन विनानुपपत्तिप्रतिसन्धानमपि नेति कथमापत्ति- रपौति वाच्यम्। अधिकरणं विनानुपपद्यमानं नृत्यं प्रसिडाधिकरणबाधसहकृतं प्रसिद्धेतरमधिकरणं कल्प- . दिति इदमिह नास्तौति प्रतौतेर्नियामकसम्बन्धान्तराभावादित्यर्थः, तथाच सम्बन्धान्तरेण दूदमिह नास्तौति प्रतीत्यसम्भवात् प्रतियो- गित्वस्य सम्बन्धत्वमावश्यकमिति भावः। यथाश्रुते एककालीनत्वादेरपि सम्बन्धान्तरत्वेन सम्बन्धान्तराभावादित्यसङ्गतेः । 'पक्षचत्तौति, तथाच लिङ्गविशेष्यकपरामर्श एवात्र हेतरिति भावः । 'अधिकस्य पक्षविशे- व्यकत्वस्य । ननु ग्टहनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वस्यापि देवदत्तधर्म- तथा श्रमनिकृष्टत्वात् तद्विशेष्यकोऽपि चाचुषः परामर्शाऽसम्भवौत्य- खरमादाह, 'अथवेति, पूर्वानदोषविरहायाह, 'यथाचेति, पर्वते- तर इति पर्वत इतरोयस्मादिति बहुनौहिः, तेन न सर्वनामकाये, मयूरनृत्यस्य नित्यत्वं साधिकरणत्वं विना अनुपपत्रमिति ज्ञान प्ररिताधिकरणबाधसहकारेण मयूरः पर्वते नृत्यतीति ज्ञानं जन- ·. पर्यापत्ति यतीति चेत्। न। मयूरन्सत्यं साधिकरणं हत्यत्वादिति सामान्यतोदृष्टं प्रसिद्धाधिकरणबाधसहकृतं प्रसिद्ध तरं पर्वतमधिकरणमादाय सत्यज्ञानं जनयति। यहा पर्वतेतरे न नृत्यतीतिशब्देन नृत्याभावबोधानन्तर मयूरोत्यतौतिशब्दाज्जायमानं ज्ञानं पर्वतवृत्यं गोचरयति प्रसिद्धविशेषबाधसहकृतसामान्यज्ञानजन- कप्रमाणस्य प्रसिद्धेतरं पर्वतमधिकरणविशेषमादाय ज्ञानजनकत्वनियमात् । अत एवानित्यज्ञानबाधान- न्तरं क्षित्यादैा ज्ञानजन्यत्वं सिनित्यत्वमादाय यतीति समाधत्ते, 'अधिकरणं विनेति, 'अनुपपद्यमानं' अनुप- पन्नत्वेन ज्ञायमानं, 'नृत्यं' नृत्यनित्यत्वमित्यर्थः । 'नृत्याभावबोधाम- नरमिति पर्वतेतरनृत्याभावबोधानन्तरमित्यर्थः । ननु सामान्यतो- दृष्टेन माधिकरणकत्वानुमितावपि पर्वते नृत्यतीत्येवमाकारकबुद्धिर्न सिद्धैव अनुमितेर्व्यापकतावच्छेदकप्रकारकत्वनियमात् एवं मयूरो नृत्यतौति शब्दात् पर्वतेतराधिकरणकनृत्यबाधमहकारेण नृत्य- विशेषसिद्धावपि नृत्यस्य पर्वतवृत्तित्वं न सिद्धं तदुपस्थापकपदा- भावादिति, मैवं, गुरुमते इतरबाधमहकारेण पदानुपस्थितमपि शाब्दबोधे प्रकारोभूय भासते इति तन्मतेनैव तन्मतनिराकरणत्, खमते लाह, 'यदेति, 'अन्वय-व्यतिरेकी पर्वतमृत्यं गोचरयतौत्यनु- षज्यते । न चैवं मयूरः पर्वते मृत्यतीति मयूरविशेष्यकप्रतीतिर्न स्थान ·नाचिनी सितीत्यापायाः। यहा मयूर सत्य पर्वताधिकर- * पर्वतरानधिकरण सति साधिकरणत्वान पर्वतत्ववदित्यन्वय-व्यतिरेको, अथवा यः सम्भावित- तादिनरातिः सन् तदतिरिक्तत्तिर्न भवति स: नवृत्तिभवतीति सामान्येन यत्तदर्थान्तभावेन व्यत्या सत्यस्य पर्वतत्तित्वं सिद्यति । एवं पौनो देवदत्तो दिवान मुरुते इत्यचापि अप्रसिद्धराविभाजनसाध्य- पौनत्वज्ञानं रात्रिभोजनमादाय सिद्धाति । अथ यथा अमाजी पौन इत्यवायोग्यताजानं तथा पौनो दिवा इति वाच्या उकानुमान एव मनमा तदुपपत्तेरिति भावः । सम्भावि- नेति, सम्भावना' योग्यता, तस्मिन् तदितरमिंच वर्तमानयोग्यः, योग्यतावच्छेदकच वृत्तिमत्त्वमेव, तथाच वृत्तिम मतौति पति- नार्थः। ननु पौनो देवदत्तो दिवा न भुइति धानानन्तरं पौनलं भोजनवत्वं विना अनुपपन्नमिति ज्ञानात् दिवाभोजनबाधमहकतात् देवदत्तोराची भुरे रति ज्ञानं जायते तानुमानाचसम्भवादा- पत्तिरियत इत्यत बाह, ‘एवमिति, 'देवदत्त इति अप्रसिद्धराषि- भोजनदेवदत्त इत्यर्थः, 'भोजनसाथपौनलज्ञानमिति, दिवाभोज- नबाधमाकृतमिति शेषः, 'रात्रिभोजनमिति रात्रिभोजनानुमिति बनयतीत्यर्थः । यथाश्रुतशब्देन भब्दकल्पनरूपां श्रुतापत्ति भट्टाभि- मतामामते, 'अथेति, 'न योग्यताधानमिति, तन्मतेऽग्ययप्रयोगक- H ·नमुक्त इत्यचापि दिवाभोजनस्य वाचायोग्यतापट- कराविभाजनस्याप्रतीतः तो योग्यताघटकोपस्थिति बिना अन्वयमलभमानमिदं वाक्यं योग्यताघटक- राविमोजमापपादकं राषौ भुक्त इति वाक्यं कल्प- यित्वा तेन सहान्वयबाधं जनयति । न चैवं लापवा- द्राविभाजनमेव कल्पयितुं युक्तं, शाब्दी ह्याकाशा शब्देनैव प्रपूर्यतइतिन्यायेन शब्दोपस्थापितमादाय शब्दस्यान्वयबोधजनकत्वात्, एवञ्च श्रूयमाणशब्दस्या- रूपवत्त्वस्य योग्यतालेन पौनत्वान्वये भोजित्वस्य योग्यतात्वेन पौनसा- बयेऽभोजित्वस्यायोग्यतावादिति भावः। 'दिवाभोजनस्य बाधादिति 'योग्यताघटकेत्यच हेतुः, 'योग्यताघटकेति योग्यतात्मकराचिमोजि- वोपस्थितिं विनेत्यर्थः, 'अन्वयमसभमानमिति अन्वयबोधं अजनय- दित्यर्थः, 'इदं वाक्यमिति पौनो देवदत्तो दिवा न भुक्र इति वाक्य- मित्यर्थः, 'राषिभोजनोपपादकमिति रात्रिभोजनोपस्थापकमित्यर्थः, 'तेन सहेति तदुपस्थापितरात्रिभोजित्वेन सइत्यर्थः, 'अन्वयबोधमिति पौनो देवदत्तो दिवा न भुझे किन्तु रात्रौ भुते इत्यन्वयबोध- मित्यर्थः, तन्मते योग्यत्वस्य शाब्दबोधे भाननियमादिति भावः । 'साधवादिति, शब्दं कल्पयित्वापि अर्थोपस्थितेरावश्यकत्वादिति भावः । 'भाब्दी हाकायोति माब्दबोधोपयोगिनी पदार्थोपस्थितिः शब्देनैव अन्यत इति नियमेनेत्यर्थः, तथाच केवलार्थकल्पनेन योग्यता- ·१५ মলিনী वयबोधकत्वं योग्यताघटकोपस्थापकेन शब्देन विना- सुपपद्यमानं तं कल्पयित्वा यत्रान्वयबोधं जनयति तय श्रुतार्थापत्तिः। हारमित्यादा पिधेहौतिशब्दकल्पनं श्रुतार्थापत्तिरेव शब्दश्च यद्यपि श्रूयमाणोबाधित- स्तथाप्यभिप्रायस्थः कल्पाते यथा गुरुमते स्वर्गकामा यजेतेत्यत्र साक्षात्साधनताबाधे परम्पराघटकस्यानुप- स्थित्या परम्परासाधनताज्ञानविरहोयोग्यताज्ञाना- भावात् प्रसिद्धपदसामानाधिकरण्यानुपपत्तिरिति यो. नामनिर्बाहेऽपि शब्दजन्योपस्थितिं विना रात्रिभोजित्वरूपस्य योग्य- वस्य शाब्दबोधे भानासम्भवाच्छब्दः कल्यते तन्मते शब्दयोग्यता- विषयकस्यैव शाब्दबोधस्य जनननियमादिति भावः। 'शब्देन विनेति शब्दव्यवहारं विनेत्यर्थः, 'अनुपपद्यमानमिति अनुपपनत्वेन ज्ञाय- मानमित्यर्थः, 'दारमित्यादाविति, एवमित्यादि, 'पिधेहौतिशब्द- कल्पनमिति द्वारमितिवाक्यस्यापि पिधानविशेष्यकद्वारकर्मकत्वान्वय- बोधजनकत्वं पिधेहौतिशब्दममभिव्याहारं विनाऽनुपपन्नमिति जा- नात् पिधेहिशब्दकल्पनमित्यर्थः। ननु दारमिति वाक्यं पिधेहीति- शब्दवदिति ज्ञानमर्थपत्त्या जननौयं तच्च न सम्भवति पिधेहौति- शब्दस्य बाधितत्लादित्यत पाह, 'शब्दश्चेति, 'श्रूयमाणः' समभिव्या- हारेण श्रूयमानध, 'बाधित इति नास्तीत्यर्थः, 'अभिप्रायस्थ इति द्वारमिति वाक्यं पिधेहौति शब्देन महान्वयबोधं जनयत्वित्येता- ·'पपत्तिा 000 त ग्यताशानाय परम्परासाधनताघटकमपूर्व लिङग- दिवाच्यं कल्पयति ततः स्वर्गसाधनं याग इति ज्ञान जायते अन्यथा अपूर्वमपि वाच्यं न स्यादिति । उच्यते। बाधकप्रमाणभावोऽन्वयविरोधिरूपविरहो वा योग्यता अतो दिवा अभोजने रात्रिभोजना- प्रतीतावपि भोजनसाध्यपौनत्वादिवा न भुङ्क्त इति शब्दाडौरुत्पद्यते न प्रतीत्यनुपपत्तिः किन्तु प्रतीता- दृशाभिप्रायविषयः कल्यते इत्यर्थः, तथाच तादृशैकाभिप्रायविषय- विसम्बन्धेनैव तद्वत्ताज्ञानं अर्थापत्त्या जननीयमिति भावः। योग्यता- प्रकारकोपस्थिति विना शब्दान्वयधीरित्यत्र प्राभाकरसम्मतिमाह, 'यथेति, 'साक्षात्साधनताबाध इति खगें प्रति यागस्य मावात्माधन- वाभाव इत्यर्थः, यागस्य आशुतरविनाशित्वादिति भावः। 'परम्परा- घटकस्येति परम्पराघटकस्यापूर्वस्येत्यर्थः, 'योग्यताज्ञानाभावादिति यागे विध्यर्थस्य दृष्टसाधनत्वस्यान्वये योग्यताज्ञानविरहादित्यर्थः, साक्षादसाधने साधनवान्वये परम्परामाधनत्वस्य योग्यतावादिति भावः । 'प्रसिद्धपदेति प्रसिद्धपदस्य विधेरर्थन दृष्टमाधनत्वेनान्वय- बोधानुपपत्तिरित्यर्थः, 'योग्यताज्ञानायेति परम्परामाधनताज्ञानाये- त्यर्थः, 'लिडादिवाच्यमिति कार्यालरूपेण खिडादिवाच्यमित्यर्थः, एवञ्च स्वर्गकामोऽग्निष्टोमादिविषयकसाधनकार्यवानिति प्रथमतो- ऽन्वयबोधः, विषयकत्वं जन्यत्वं, एतच्च याग-कामयोः संसर्गविधया भासत इति भावः । 'अन्यथेति योग्यताप्रकारकोपस्थितेरपि हेतुने ·ताधिनतामी मुखपत्त्या रात्रिभोजनं कल्प्यते अतरवापूर्वमपि न बाथमिति वक्ष्यते, तस्मानार्थापत्तिरनुमानादतिरि- चत इति। इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्तचिन्तामणे अनुमानाख्यहितीयखण्डे अर्थापत्तिः। इत्यर्थः, 'बाधकप्रमाणाभाव इति ग्राह्याभावनिश्चयाभाव इत्यर्थः 'अन्वयविरोधौति ग्राह्याभावव्याप्यधर्मत्यर्थः, 'प्रतौतानुपपत्त्येति प्रती-- तख दिवाऽभोजिले सति पौनत्वस्य रात्रिभोजिलं विनाऽनुपपत्त्य । रात्रिभोजित्वमनुमौयते इत्यर्थः, 'अत एवेति अन्वयप्रयोजकरूपवाय- ज्ञानस्याहेतुत्वादेवेत्यर्थः, 'अर्थापत्तिः' अर्थापत्तिशब्दवाचं जाने। इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौम-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानायद्वितीयखण्डरहस्ये अर्थापत्तिरहस्यं ।

·अथावयवनिरूपणं । तच्चानुमानं परार्थ न्यायसाध्यमिति न्यायस्तद- यचाश्च प्रतिज्ञा-हेतूदाहरणोपनय-निगमनानि निरू- । अथावयवरहस्यं । परार्थानुमानप्रयोजकत्वेन स्मृतस्य न्यायादेपेक्षानहतया प्रम- सङ्गत्या तन्निरूपयितुमाह, 'तञ्चेति, 'परार्थ' परप्रतिपिपादयि- शाप्रयोज्यं, परोऽत्र विप्रतिपत्रः न तु मौमांमकमात्रं, तेनाप्तेन पर- तिपिपादयिषया उदौरितेऽपि न्यायत्वमित्यवधेयं । 'न्यायसाध्य- मति न्यायजन्यज्ञानप्रयोज्यमित्यर्थः । अवयवान्विभजते, 'प्रति- जेति, यद्यपि अभयवसामान्यं निरूप्येव तद्विभागोयुक्तस्तथापि पञ्चा- यवोपेतस्यैवात्र लक्ष्यत्वं न तु मौमांसकाभिमतोदाहरणादिश्ववयवस्थ द्वाभिमतोदाहरणोपनयात्मकट्यवयवस्य वा इति सूचनाय प्रथमत- तद्विभागः, अन्यथा वक्ष्यमाणन्यायलक्षणस्थाव्यास्यतिव्यायापत्तेः। तत्र' न्यायावयवनिरूपणे, सप्तम्यर्थीविषयत्वं, समस्तरूपति पक्षसत्त्व- सपक्षसत्त्व-विपक्षासत्त्वाबाधितत्त्वामत्प्रतिपचितवरूपपञ्चरूपविशिष्ट- लिङ्गप्रतिपादकमित्यर्थः, 'अत्रैवेति पञ्चरूपविशिष्टलिङ्गमिति वाक्य- इत्यर्थः, तस्थापि उनपञ्चरूपविशिष्टलिङ्गप्रतिपादकलादिति भावः(१) । (१) प्रसङ्गादाह, 'तच्चेति तत्तिविधमप्यनुमान, 'पराधे' परस्य वादिनी. ऽर्थः साध्यनिश्चयः तच्छवानिवृत्तिवा यस्मात् तादृशं, न्यायसाध्य न्यायप्रयो 87 ·नावचिन्तामणे व्यमित्या, पतिप्राथैरपनयमात्रस्य सौगरदाहरणादिद्दयस्य मीमांसको मविवादित्रयस्य नरबैयायिकर्बिप्रतिपत्ति-समयबन्ध-जिज्ञासावाक्य-क कोडारदृष्टान्तकमेण वाक्यदशकस्य न्यायत्वोपगमात् तेषां मतमप' तरि- विशिष्यावयवान् दर्शयति, प्रतिज्ञा-हेतूदाहरणोपनय-निगमनागीति, यायावयवयोमध्ये, 'समक्षति पक्षसवादिपवरूपैर्विशिवस्य लिङ्गस्य ... पादक वाक्यं इत्यर्थः, पत्रव' समक्षरूपोपेस लिमिति वाक्य एव, 'पति थामेरिघुपलक्ष केवलान्वयिस्थले विपक्षाप्रसिड्या वत्माध्यकन्यायेऽव्या रपि प्रख्या । 'विक्वित्यादि, पत्रानुमितिपदं यादृश-यादृशानुपूर्ववदि बनाक्ये नैयायिकानां प्रतिपक्ष-हेतु-साध्यकन्यायव्यवहारः तादृश-वाः शामुपूर्थवचिनाभावकूटसाध्यकानुमितिपरं, तघाच तादृशानुमिते घरी मकारणभूतो यो लिङ्गपरामर्शः सादृश-सादृशानुपूर्ववच्छिन्नाभावकूटव्यत्य प्यघटपदखवान् इत्याकारका परामर्शः, तस्य प्रयोजक तजनकल्या, भागस्य जनकं यत् शाब्दशानं शन्दप्रकारकं ज्ञानं तब्जनकं तस्य प्रकारता नमकतावच्छेदकं वाक्यमित्यर्थः, घट इत्वानुपूर्ववच्छिन्नामावस्य ज्ञान प्रति प्रकारतया मनकतावच्छेदकं घट इत्यानुपूर्थवच्छिन्नवाक्यमपौति तत्रातिको मेबारणाय प्रयोजकान्तं शाब्दज्ञानस्य विशेषणं न च यादृश-यादृशानु वच्छिने न्यायव्यवहारतादृश-तादृशानुपूर्व्यवच्छिन्नाभावकूटवत्ताबुद्धि बावच्छेदकीभूतानुपूर्वी विशिषवाक्यत्वमेव न्यायत्वं कुतो लधुतरं म समिशन इति वाच्यम् । सतोकस्य नियन्तुमशक्यत्पात् इति नागदीशी व्याख्या । केचित्तु धनुमितिकारणपरामर्शनिष्ठकार्यतानिरूपितशाब्दवव्याप्यधर्मा- वनिवारणतावच्छेदकीभूता या विषयता तदवच्छिनकार्यतानिरूपिता या यविधिज्ञानत्तिजनकता तदवच्छेदकीभूतविषयितानिरूपकवर्णस मुदायत्वं न्यायत्वं अतो न कुत्राप्यतियातिः परामर्श प्रति न्यायजन्यशाब्द बोधस्य तादृशशाब्दालेन हेतुत्वोपगमात् व्यभिचारचायवहिनोत्तरवादि- निवेशेन वारणीयः, केवलोपनयजन्यपरामस्थले च उपनयनन्यशाब्दबो- .

·प्यन्ते। तब न समस्तरूपोपपबलिङ्गप्रतिपादकवाक् न्यायः, पचैव वाक्येऽतिव्याप्तः, किम्वमितिचरमका- 'अनुमितौति अनुमितिचरमकारणं यलिङ्गपरामस्तस्य प्रयोजक तजनकजनकं यच्छाब्दवानं तब्बमकमाननिष्ठकारणताया विषधि- तासम्बन्धेनावच्छेदकवाक्यमित्यर्थः, घटमानयेति वाक्योतियाप्तिवार- पाय प्रयोजकानां, उपनवस्थापि अनुमितिकारणपरामर्शप्रयोजक- भाब्दजानजनकतया तचातिव्याप्तिवारणाय 'चरमत्युक्त, परमत्वचा- - घस्य न परामर्श प्रति तादृशशाब्दबोधत्वेन हेतुता अपि तु बहिषयक- ज्ञानवेन । न च तादृशकार्यकारणभावे मामाभाव इति वाच्यं । उपनाय. कभागादिसावे वहिव्याप्यो धूमः पर्वते इत्यादिशानकाले वजियाप्यधूम- वान् पर्वत इत्यादिवारबाय तत्सदमनुगतक्षणादीनां हेतुत्वं कम्यं इत्यय न्यायजन्यपरामर्शस्थलीयानन्तक्षणानां हेतुत्वकल्पनमपेक्ष्य नाघवाद न्याय. जन्यबोधस्य तादृशवोधत्वेग हेतुता कल्यते तादृशकारणबाधादेवान्यत्र धूम- विशेष्यकपरामर्शकाले न धूमप्रकारकपरामर्श-इति, चरमकारणपदन्तु वादृशकारणतालामायैव उपात्तं। न च तादृशयुक्त्या न्यायजन्यशब्दयोधस्य वादृशशाब्दबोधत्वेन हेतुत्वकल्यने तादृशयुक्त्यैव केवलोपनयजन्यशाब्दस्थापि नादृशशाब्दखेन हेतुत्वं कल्यमिति वाच्यम् । वत्र परामर्शस्यानयत्येनानुगव- कारणताकस्पनासम्मवादिबाज, तचिन्त्यं । नवीनानु न्यायजन्यशाब्दबोधप्रयोज्यानुमितितिमेव वक्तित्वेगादाय तदनुमितिमलोपधायकीभूतमरामर्शयक्तिपनोपधायकीमूतशाब्दबोधनिह. कार्यतानिरूपित-यत्किविज्ञाननिखरूपयोग्यतावच्छेदकीभूतविषयि- तानिरूपकवर्णसमुदायत्वमवो न कश्चिदोषः, षसम्भववारणाय यत्ति- विज्ञाननिवेशनमिति प्राडा, इति व्याख्यानमारं।

·तत्वचिन्तामो ६२ रणलिङ्गपरामर्शप्रयोजकशाब्दज्ञानजनकवाक्यं न्यायः। प्रतिज्ञादिपञ्चवाक्यरेकवाक्यतया स्वार्थविशिष्टज्ञानं ज- नुमितौ कर्त्तव्यायां खोत्तरोत्पत्रज्ञानानपेक्षत्वं, तथाच उपनयप्रयो- ज्यानुमितिकारणपरामर्मस्य खोत्तरोत्पत्रनिगमनमाध्याबाधितत्व- ज्ञानसापेक्षत्वात् नोपनयेऽतियाप्तिरिति भावः । अनुमितिचरम- कारणात्मकशाब्दज्ञाने कृतेऽसम्भवः न्यायजन्यज्ञानस्य पक्षतावच्छेद- कविशिष्टे माध्यव्याप्यवदभेदस्यैव विषयौकरणात् नामार्थयोéदान्व- यस्याव्युत्पन्नतया पक्षतावच्छेदकविशिष्टे साध्यव्याप्यवैशियानवगाहि- त्वात् तादृशज्ञानस्थानुमितिजनकलाभावात् । न च तादृशपरामर्श- जनकत्वमेवाच्यतां किं तन्जनकजनकत्वप्रवेशेनेति वायं। तथाप्य- सम्भवापत्तेः न्यायजन्यज्ञानस्य वादिवाक्यज्ञानजन्यत्वेनाप्रामाण्यज्ञाना- वन्दितत्वेन तेन विशिष्टवैशिष्यबोधात्मकतादृशज्ञानजननासम्भवात् अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दित-विशेषणतावच्छेदकप्रकारकनिश्चयात्मकं न्यायजन्यशाब्दज्ञानजन्यज्ञानान्तरमपेक्षणीयमिति । उपाध्यायास्तु तादृशपरामर्शप्रयोजकत्वं तादृशपरामर्शजनकत्वमेव तथाच न्यायजन्यज्ञानानन्तरोत्पत्रज्ञानादेवानुमितिरित्याहुः । यत्र समयवशेनायनाभास इत्यादिरूपकण्ठकोद्धारमहित एव न्यायप्रयोगः कृतः तत्र कण्टकोद्धारवाक्येऽतिव्याप्तिवारणय 'भाब्देति, तथाच तत्पदमहिना तादृशपरामर्श प्रति नजन्यज्ञानस्य शाब्दखेन । प्रयोजकत्वमित्यर्थः पर्यवस्थति, कण्टकोद्धारवाक्यस्य च योग्यता- जानमानसम्पादकत्वात् योग्यताज्ञानस्य च शाब्दाशाम्दसाधारणेनैव ·अवयवः। न्यते तेन च विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहि मानान्तरमुत्था- हेतुत्वमिति नातिप्रसङ्गः, न्यायजन्यज्ञानस्य च प्रतिवादिपरामर्श प्रति तादृशशाब्दलेन हेतुत्वं अन्वय-व्यतिरेकाभ्यां तथैव कार्य-कारण- भावावधारणदिति हृदयं। वाक्यपदं तादृशशाब्दज्ञाननिष्ठकार्य्यता- निरूपितकारणताया विषयविधयावच्छेदकत्वपर्याप्यधिकरणत्वला- भाय अन्यथा न्यायैकदेशेऽतिव्याप्तेः(२) । १ (१) लक्ष्ये लक्षणं योजयति, 'प्रतिज्ञादौति प्रतिज्ञादिपञ्चवाक्यरेकवाका- तया एकानुपूर्बीमत्त्वेन रूपेण यः खस्यार्थी निवृत्तिरभाव इति यावत्, तज्ज्ञानं जन्यते, 'तेग च' क्रमिकप्रतिज्ञादिपवगतकानुपूर्ववच्छिन्नाभाव- कूटज्ञानेन च, विशिलस्य तादृश-तादृशानुपूर्तीमत्त्वावच्छिमाभावीयस्व- विशिश्व्याप्यत्वस्य घटपदत्वादिहेतौ वैशिट्यावगाहि यन्मानं घटपदत्वं तादृश-तादृशानुपूर्ववच्छिन्नाभावकूटव्याप्यमित्याकारकं ज्ञानं तदुत्थाप्यते जन्यते, 'तेन च' व्याप्यत्वबोधेग च, 'चरमपरामर्शः तादृश-तादृशानुपूर्बी- मत्त्वावच्छिन्नाभावकूटव्याप्यघटयदत्ववान् इत्याकारको जन्यत इत्यर्थः । साम्प्रदायिकास्तु लक्षणस्थस्यानुमितियदस्य प्रकृतपक्षक-प्रकृतसाध्यक- कृतहेतुकानुमितिपरत्वं वसंयन्तो ग्रन्थमन्यथा व्याचक्षते, यथा प्रति- शादिपञ्चवाक्यरेकवाकातया ख-खघटकपदानामेकवाक्यस्ववशेन ख-खार्थ- शिवज्ञानं समूहालम्बनरूपमेव अन्यते न तु मिथो विशिष्वैशिष्ट्या- गाहिरूपं, उदाहरणस्यान्यत्रानन्वयित्वेन पञ्चभिः परस्परमेकवाक्यता- नरेन्वयबोधस्य जननासम्भवात् , तेन च प्रतिज्ञादिपञ्चकन्यबोधेन च शियस्य प्रकृतसाध्यौयत्वविशिष्ठस्य व्याप्यत्वस्य तौ वैशिघ्यावगाहि मानं मानसात्मकं ज्ञानं तदुस्याप्यते जन्यते । न च न्यायजन्यबोधस्यव ·वाचचिन्तामो प्यते तेन च परमपरामर्श उत्पाद्यत इति न्याय- जन्यशाब्दज्ञानस्य परामर्शप्रयोजकता। लक्ष्ये लक्षणं मङ्गमयति, प्रतिज्ञादौति, 'एकवाक्यतया' मिखित्वा, 'खार्थविशिष्टज्ञान' परस्परार्यान्वितखार्थविषयकज्ञानं, 'तेन' विधि- वैशियज्ञानेन, 'मानान्तरं' मित्यन्तरं, 'उत्थाप्यते' जन्यते, उपा- ध्यायमते 'मान' मनः, 'उत्थाप्यते' स्वात्मकसहकारिसम्पबौक्रियते विशेषणज्ञानविधया परामर्शजनकात्वसम्भवात् मानान्तरोत्यापनमपान मिति वाच्यम् । हवं व्याप्तधान्यंशे च साध्यस्य संसर्गविधया वैशि च्यावगाहिन एव बोधस्य चरमपरामर्श हेतुतया न्यायजन्यबोधस्य तथा खासम्भवात् तस्य हेत्वाचंगे तादाम्येन थाप्याचवगारित्वाद, रतेन न्यायजन्यशाब्दबोधेन विशिष्वैशिघ्यावगाह यातिविशिवस्य हेतोः पक्ष वैशिव्ययाहकं यन्मानं ममा तदुत्याप्यते सहकारिसम्पनीक्रियते इत्युपान ध्यायव्याख्यागमनादेयं । यत्तु न्यायजन्यबोधस्य वादिवाक्यजन्यत्वेनाप्रामाण्य- ज्ञानासान्दितत्वात् ततो न चरमपरामर्शोत्यादः सम्भवत्यतः साध्यौयत्व विशिल्याप्यत्वस्य साधने वैशिघ्यावगायिभानान्तरं मानसचान तथा नुसरणमिति मित्रैवलं, तदप्ययुक्तां, न्याय जन्मशाब्दधानस्थाप्रामाण्यवान सान्दितत्वे ततः परामर्शस्येव साधनधर्मिकथाप्यत्वोपनौवभागस्याप्युत्पत्ते रसम्भवात् सर्वस्या न्यायजन्यबुद्धौ वादिवाक्यजन्यत्वेनाप्रामाण्यग्रहानाव कत्वाचेबाजा, तन्मन्दं, वजियाप्यवागयमित्यादिवाक्यजशाब्दस्थापि बड़ा धमिविचरमकारणीभूतपरामर्श पति कश्चित् प्रयोजकत्वेग सज्जन ताशवाक्येऽतिव्याप्नेदुखारत्वापत्तेः इत्याला वितरः इति भागदौर व्याया।

·इत्यर्थः, मनमोविशिष्टवैशिष्वावगाहिता तु व्यापारानुवन्धिनौ। न च प्रतिज्ञादिपञ्चवाक्यर्मिशिला विशिष्टवैशिष्यावगारे ज्ञान- मसम्भवि उदाहरणे ययदित्यनेन पर्वतादौना उपस्थापनादिति वाघम् । वौभासमभिव्याहारेण तत्र व्यापकलबोधनात् तथा धूमवदभित्र-धूमव्यापकवडिसम्बन्ध्यभिष-धूमज्ञानज्ञाप्यवसिम्बन्ध्य- भिवः पर्वतो वहिव्याप्याभित्रधूमसम्बन्ध्यभिन्न-वकिव्याप्यधूमज्ञान- ज्ञाप्यवझिसम्बन्ध्यभिवपर्वताभिन्न रति न्यायजन्यमहावाक्यार्थबोधः । न च धूमज्ञानजाप्यवझिसम्बन्ध्यभिन्नपर्वते कथं वहिव्यायधूमज्ञान- ज्ञाप्यवझिसम्बन्धिनस्तादाम्येन भानं उद्देश्यतावच्छेदकस्य विधेयताव- छेदककोटिप्रविष्टवादिति वाच्यम् । उद्देश्यतावच्छेदके विधेयता- वच्छेदकतायाः पर्याप्तेरेव निराकाहत्वात्, अत एव दण्डौ रक्तद- डौति प्रयोगोऽपि मङ्गछते। यदि च उद्देश्यतावच्छेदकस्य विधेय- तावच्छेदककोटिप्रवेश एव निराकाहावं अत एव पक्का पचतौत्यादौ लाडवर्त्तमानलादेरधिकस्य प्रवेशेऽपि नान्वयबोध रत्यन्धुपेयते तदा 'एकवाक्यतया' एकैकवाक्यतया प्रत्येकनेति यावत्, 'स्वार्थविशिष्टज्ञाम' वार्थमानविषयकं अवान्तरवाक्यार्थज्ञानं, 'जन्यते', 'तेन च' श्रवा- मारकाक्यार्थज्ञानेन च, 'विशिष्टवैशिष्यावगाहि' प्रतिज्ञार्थ हेत्वर्थवे- शिष्यावगाडि उपनयाथै निगमनार्थवैशिष्यावगाहि, 'मानान्तर' महावाक्यार्थज्ञानं, 'उत्थाप्यते' जन्यते इत्यर्थः, यद्दा 'एकवाक्यतया' एकान्वयबुद्धिजननयोग्यतया, 'स्वार्थविशिष्टज्ञान' स्वार्थविषयक समू- भासम्बनरूपं महावाक्यार्थज्ञानं जन्यते इत्यर्थः, इति मानुपपत्तिगन्धो- ऽपौति। मनु न्यायजन्यज्ञानस्य तादृशपराम प्रति प्रयोजकत्वं यदि ·सत्वचिन्तामणौ व्याप्ति-पक्षधर्मतोपस्थापकतया(१) उदाहरणोपनययोरेवानमिति- चरमकारणलिङ्गापरामर्शप्रयोजकशाब्दज्ञानजनकत्वं पर्यवस्थति, तदा अवयवातरेऽव्याप्तिः, यदि च परामर्थविषयौभूतय किञ्चित्पदार्थ- मात्रविषयकतामात्रेण तदा वहिव्याप्यधूमवान् पर्वत इत्युदामौनवा- क्यादावतिव्याप्तिः। न च न्यायजन्यज्ञानस्य तादृशशाब्दत्वेन तादृश- पराम प्रति स्वातन्त्र्येण हेतुत्वमिति वाच्यम् । मानाभावादिति चेत्।न। शाब्दज्ञानान्तन बडबौहिणा विरुद्धानुपूर्वी कभिन्नस्य तत्- पदक-तत्माध्यक-तद्धेतकप्रतिज्ञादिपञ्चकसमुदायत्वमुक्तं एवम्भूतं जन- कौभूतं वाक्यं तत् इत्यत्र तात्पर्यात्। न चैवमपि हेत्वाभामता- लिङ्गकासाधकतासाधकन्याये व्याप्तिः तत्र व्याप्तेस्भयवादिमिद्धत- या उदाहरणभावेन तादृशपञ्चकत्वाभावादिति वाच्यम् । खक- व्यतानिर्वाहार्थं तत्राप्युदाहरणप्रयोगादित्यलमधिकेनेति(२) । (१) व्याप्ति-पक्षधर्माताविषयकतयेत्यर्थः । (२) 'अनुमितीति अत्राप्यनुमितिपदं यादृश-यादृशानुपूर्ववच्छिन्ने प्रच- तपक्ष-प्रकृतसाध्यादिन्यायव्यवहारः प्रामाणिकः तादृश-तादृशानुपूर्व्यव. छिनाभावकूटसाध्यकानुमितिपरं, तथाच तादृशानुमिवेश्वरमकारणौमूतो यः तादृशानुपूर्ववच्छिन्नाभावकूटव्याप्यवानयमित्याकारकः परामर्शः तस्य प्रयोजक तज्जनकव्याप्तिज्ञानस्य जनकं यच्छाब्दं शब्दप्रकारकं ज्ञानं तादृश- तादृशानुपूर्बीमत्त्वावच्छिन्नाभाव इत्याकारकं ज्ञानं सज्जनकं विषयविधया जनकतावच्छेदककोटिप्रविई अथ च शाब्दबोधस्य जनकं यदाक्यं तत्त्व- मित्यर्थः, न्यायाप्रवियस्य प्रतिज्ञादिसमानार्थकवाक्यस्य वारणाय प्रविधान्तं, न्यायनिविवस्य प्रतिज्ञाद्यन्तर्गतपर्वत इत्यादिनिरर्थकभागस्य वारणाय शा- .

·पवयवः। ब्दबोधजनकेति । न च न्यायनिविष्ठस्य वह्निमानित्यादिभागस्य शाब्दबोध- ; जनकत्वात्तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यम् । शाब्दबोधनमकेत्यनेन प्रक्षे साध्यस्थ, हेतुतायां साधनस्य, साधने साध्यव्याप्यत्वस्य, पक्षे याध्यव्याप्यहेतुमत्त्वस्य, हेतुज्ञाप्यसाध्यत्ववस्य च येऽन्वयबोधास्तेषामन्यतमबोधं प्रत्येव जनकात्वस्य । विवक्षितत्वात् । न चैवमपि रमेश्वरः पन्यो देवत्वादित्यादिन्यायान्तर्गतस्य मेश्वरः पूज्य इति भागस्यापि उक्तरूपवत्त्वात् तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यं । खटितवाक्याप्रतिपाद्यखार्थकवाक्यत्वरूपमहावाक्यत्वपरेण वाक्यपदेनैव तहारणादिति भावः । ननु प्रकृतपक्ष-हेतु-साध्यकपरामजनकवाक्यत्वं न्या- यत्वं, तादृशबोधानुकूलबोधजनकत्वञ्चावयवत्वं इति प्राचीनगतं कुतस्त्याव- मतमाह, 'यतरवेति उक्तनिरक्तस्यागादेवेत्यर्थः, 'तदवयवे' तादृशवाक्येक- देश वहिव्याप्येत्यादिमाग इति यावत् । ननु नामार्थ-धात्वर्थयोनीमार्थयोच : भेदेनान्वयबोधस्याव्युत्पन्नतया उक्तवाक्यस्य पक्ष-व्याप्त्यादौ हेतु-साध्यादिप्रका- रकबोधाजनकत्वेन परामर्शजनकत्वमेव नालि कुतस्तत्रातिव्याप्तिरित्यत- थाह, 'तेनेति, 'जननात्' जननसम्भवात्, प्राच्यैर्मतुवादिसमभिव्याहारव- शानामार्चयो देनान्वयस्याभ्युपगमादिति भावः । न्यायावयवपदयोः पर्यायत्ववादिनां मतमु पन्यस्यति, 'यत्त्विति 'सङ्खपतः' लाघवात्, 'विशेषाभावादित्यस्य प्रतिज्ञादिपञ्चकसमुदायापेक्षयेत्यादिः, 'सोऽपौति वह्निव्याप्यधूमवानयं इत्यादिशाब्दबोधप्रयोजकोऽपौत्यर्थः, न्यायस्य प्रथमतो वादिवाक्यत्ववियमात् उक्तवाक्यस्य च न्यायत्वेऽनाकालि- वस्य तस्य प्रागभिधानेऽर्थान्तरात्मकस्य निग्रहस्थानस्य प्रसङ्गादित्या. प्रायेन निरस्यति, 'कथायामिति जल्प-वादकथायामित्यर्थः, नाघवाद्यदि परामर्शप्रयोजकवाक्यत्वस्यैव न्यायपदप्रतिपाद्यतावच्छेदकता तदाऽतिलाध- वात् परामर्शप्रयोकत्वमात्रस्य तथात्वं स्यात् तथाच चक्षुरादिरपि न्यायः स्यादित्याह, 'धन्यथेति न्यायत्वापत्तियायपदवाच्यत्वापत्तिः । ननु चक्षु- रादेयायत्वे प्रथमतस्तदभिधानेऽर्थान्तरं स्यादित्यत बाह, 'बाकाति, 'तुल्य इत्यस्य उपनयनवाक्येऽपौत्यादिः । 88 ·तत्वचिन्तामो अनुमितिचरमकारणलिकपरामर्शमयोजकशाब्द- भानजनकशाब्दबानजनकवाक्यत्वमवयवत्वम्, अतरव वहिव्याप्यधूमानयमितिवाक्ये तदवयवे चन न्याय- तदवयवलक्षणातिव्याप्तिः तेन परामर्शस्य तदवयवेन परामर्शजनकस्य जननात्। यत्तु संक्षेपतः परामर्शप्रयोजकवाक्यत्वेन विशेषा- 'अनुमितिचरमकारणेति, न्यायेऽतिव्याप्तिवारणाय तादृश- भाब्दज्ञानजनकेत्युक्तं, वहिव्यायधूमवानयमितिवाक्येकदेशेऽतिव्याप्ति- वारणय चरमत्वं परामर्थविशेषणं, अर्थस्तु पूर्ववत्, पूर्वोक्तकण्टको- . 'सद्धौति तादृशशाब्दधौत्यर्थः, विजातीयं विलक्षणेकजातिविशिएं, 'तल्लक्षणं' अवयवलक्षणं, कचित्तु मूले 'तत्तडीजनकत्वमेव वलक्षमिति पाठः, स च विजातीयज्ञानजनकत्वं प्रतिज्ञात्वं, वहिलक्षणज्ञानजनकत्वं हेतुत्वमित्येवं क्रमेण व्याख्यत्वे प्रतिज्ञादिग्रन्थे तादृशतलक्षणस्याये प्रवि- नत्वेन पुनरुक्तिभिया प्रामादिक इवि ध्येयं । 'दुनिरूपमिति कार्यमावर- तिजारनुगवानतिप्रसक्तधावच्छिन्न कारणप्रयोज्यत्वनियमादिति भावः । 'तस्यैवेत्येवकारोभिन्नक्रमे तेन 'तत्खौकारे एव' प्रतिज्ञादावनुगतधर्म- खोकार रव, 'तस्य' विजातीयधौजनकवाक्यत्वस्य लक्षणत्वसम्भवादित्यर्थः, वैजात्यासत्वासदर्भलक्षणस्यासम्भवादिति भावः । ननु विनाप्यनु- गतानतिप्रसाधावच्छिन्न कारणं कार्थगतवैनात्यसत्त्वे कोदोष इत्यत- बाह, 'पन्यथेति बनुगतकारणं विनापि कार्यगतवैजात्योपगमे घट-पटा- दिधिचतुरेवप्येकवैजात्यसिद्ध्या तेन समंघटत्व-पटत्वादे सकरप्रसङ्ग इत्यर्थः, तथाविधवैजात्ये प्रमाणविरहस्त प्रकृतेऽपि समान इति भावः इति जाग- दोशी व्याख्या। तथाच ·पवयवः। Tee. भावात् सोऽपि न्याय रवेति, तब, कथायामाकाहा- कमेणाभिधानमिति प्रथमं विशिष्टचैशिष्ट्य आकाहा नास्तीति तदभिधाने निग्रहादिति वक्ष्यते, अन्यथा द्वारावयवेऽतिव्याप्तिवारणय शाब्दपदं, उदासीने च यथा नाति- व्याप्तिस्तथोक्तमधस्तात्। न च यत्र दाभ्यामवयवाभ्यां न्यायजन्यज्ञान- जनकं एकं ज्ञानं जनितं तत्र तादृशावयवदयेऽतिव्याप्तिः एवं पूर्वाक- रौत्या वहिव्याप्यधूमवानयमिनि वाक्यैकदेशेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यम् । खाविषयकप्रतीत्यविषयन्यायकत्वे सति प्रतिज्ञाचन्यतमत्वं अवयवत्वं इत्यर्थे तात्पर्य्यात, बडवौहिसमासे जनकान्तात् तथा खाभात्, उदा- मौनवाक्येऽतिव्याप्तिवारणय मत्यन्तं, अवयवैकदेशेऽतिव्याप्तिवारणय विशेष्यदलं, तत्र चान्यतमत्वघटकाः प्रतिज्ञादिभेदाः तत्तयक्तित्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताका ग्राह्याः, न तु तत्तदानुपूर्व्यवच्छिन्नप्रति- योगिताकाः, धूमादालोकवान् पर्वतोवन्मिान् धूमादित्यच हेत्व- वयवसमानानुपूर्वोकप्रतिजैकदेशे धूमादितिभागेऽतिव्याप्तेः । न च शब्दभेदेन न्यायानन्य स्थादिति वाच्यं । इष्टत्वात् । न्यायलक्षणे तदवय- वलक्षणे च चरमपदव्यावृत्तिमाह, 'अत एवेति परामर्श परमखो- पादानादेवेत्यर्थः, 'तदवयवे चेति वहिव्याप्यधूमवानितिन्यायावय- वैकदेशे चेत्यर्थः, 'न्याय-तदवयवेति यथाक्रममन्वयः। ननु चरमलो- पादानादेव कुतोनातिव्याप्तिः तत्र हेतुमाह, 'तेनेति वझियौप्य- धूमवानयमिति वाक्येनेत्यर्थः, 'परामर्शस्येति सावधारणं, 'परामर्णपदं परामर्शप्रयोजकशाब्दज्ञानपरं, अस्य 'जननादित्यनेनान्वयः, तथाप ·तत्वचिन्तामो चक्षुरादेरपि परामर्शजनकतया न्यायत्वापत्तिः आका- झाविरहस्तुल्यएव। परामर्शप्रयोजकशाब्दज्ञानस्यैव जननादित्यर्थः, अनुमितिचरमका- रणपरामर्शप्रयोजकशाब्दज्ञानाजननात् इति. पर्यावमितार्थः, तथाच तादृशवाक्यजन्यशाब्दज्ञानप्रयोज्यज्ञानस्य खोत्तरोत्पन्नाबाधितत्व- ज्ञानसापेक्षतया चरमत्वाभावानातिव्याप्तिरिति भावः । 'तदवयवे- नेति वहिव्यायधूमवानयमित्यस्य एकदेशेनेत्यर्थः, 'परामर्शजनक- स्वेति इदमपि सावधारणं, अत्रापि पूर्वीकरीत्या अर्थोऽवसेयः । 'मपितः' लाघवतः, नन्वेवं वाक्यत्वमेव तदुच्यतामिति लाघवा- दित्यत आह, 'अविशेषादिति(१) अत्र चकारः पूरणीयः, अत्र हेतु- माह, 'परामर्शप्रयोजकेति परामर्शप्रयोजकशाब्दज्ञानजनकवाक्यत्वे- नेत्यर्थः, 'मोऽपौति तावन्मात्रमपि यदि कथायां प्रयुज्यते तदा तस्यापि न्यायत्वमिय्यत एवेत्यर्थः, 'प्रथममिति हेवाद्यभिधानात् प्रागित्यर्थः, 'विशिष्टवैशिष्य इति सप्तम्यर्थो विषयत्वं, तथाच व्याप्ति- विशिष्टवैशिष्यावगाहिजिज्ञासा मास्तौत्यर्थः, 'तदभिधाने' अनाका- चिन्ताभिधाने, तथा चात्रेष्टापत्तिरनुचितेति भावः । ननु इत्वाद्य- भिधानात् प्रागपि कदाचित् वहिव्याप्तिविशिष्टवैशिष्यज्ञानगोचरे- साधनतास्मरणदिना विभिटवैशिष्यगोचराकाङ्क्षा सम्भवत्येवेति तच न्यायवखौकारे नोकदोषः इत्यत श्राइ, 'अन्यथेति वाघ- बेन सम्प्रदायभिडून्यायव्यवहाराविषयस्यापि न्यायवस्वीकारे इत्यर्थः, (१) 'विशेषाभावात्' इत्यत्र 'बविशेषात्' इति कस्यचिन्मूलपुस्तकस्य पाठोऽनेन रहस्यश्चत्पाठधारणेनानुमौयते । .

·अवयवः। अन्ये तु पञ्चावयववाक्यादिजातीयमेव शब्दज्ञान- मुत्पद्यत इति तद्वौजनकवाक्यत्वं न्यायत्वम्, एवं प्रति- 'चक्षुरादेरपौति प्रतिलाघवात् वाक्यत्वमपि परित्यज्य चक्षुरादि- साधारणस्यैव वकुमुचितत्वादिति भावः। 'पाकाहाविरह इति त्राका- झापदं सम्प्रदायसिद्धन्यायव्यवहारपरं, तथाच सम्प्रदायसिद्धन्यायत्व- व्यवहारविरहश्चचुरादाविव वहिव्याप्यधूमवानयमित्येतावन्माचवाक्ये- ऽपि तिष्ठतीत्यर्थः, तथाचात्र न्यायत्वाखौकारे तत्रापि तथात्वीचित्या- दिति भावः। 'तद्वौजनकेति विजातीयशाब्दज्ञाननिष्ठकार्यतानिरू- पितकारणतायाः विषयितासम्बन्धेमावच्छेदकं यदाक्यं तत्त्वमित्यर्थः, वहिव्याप्यधूमवानयमित्येतावन्माचजन्यज्ञाने च न वैजात्यमिति ना- तिप्रसङ्गः, वाक्यपदं श्रवच्छेदकतापर्याप्तिलाभाय, इतरथा न्यायक- देशेऽतिव्याप्तिः, “एवमिति तुल्यप्राप्तमित्यर्थः, 'तलक्षणमिति प्रतिज्ञा- दिलक्षणमित्यर्थः, 'अनतिप्रसक्रमिति उदासीनवाक्यव्यावृत्तमित्यर्थः, एतेन तादृशवाक्यत्वव्यवच्छेदः, 'अनुगतमिति सकलन्यायसाधारण- मित्यर्थः, एतेन तत्तयक्तित्वव्यवच्छेदः, 'दुर्निरूपमिति दुःसम्भवमि- त्यर्थः, जनकतायाः जनकतावच्छेदकघटितत्वादिति भावः । मनु तादृशं रूपं खौकत्यैव लक्षणं करणौयमित्यत पाह, 'तत्खौकार- इति न्यायादावनुगतानतिप्रमनधर्मखौकार इत्यर्थः, 'लक्षणत्वात्' वक्षणलापातात्। ननु तस्यैव इत्ययुक्तं लक्षणन्तरसत्त्वेन लक्षण- रकरणे दोषाभावादित्यत आह, 'अन्यथेति न्यायादिजन्यताव- छेदकवैजात्यानां खौकारे इत्यर्थः, 'जातिसङ्करप्रसङ्ग इति प्रतिज्ञा, ·सत्यचिन्तामयौ ज्ञांद्यवयवादपि प्रत्येकं विजातीयं शाब्दज्ञानमिति तत्तद्वौजनकशन्दत्वमेव तत्तलक्षणमिति, नत्र, ज्ञानवि- शेषजनकत्वं तत्तज्ज्ञानजनकत्वं वा न्याये प्रतिज्ञा। चानतिप्रसक्तमनुगतरूपमन्तरेण दुर्निरूपमिति तस्वी- कारे तस्यैव लक्षणत्वात् अन्यथा जातिसङ्करप्रसङ्गः । जन्यतावच्छेदकजात्यभाववति हेतुमात्रजन्यज्ञाने हेतुजन्यतावच्छे- दिका जातिः हेतुजन्यतावच्छेदकजात्यभाववति प्रतिज्ञामात्रजन्य- ज्ञाने प्रतिज्ञाजन्यतावच्छेदिका जातिः उभयज्ञानजन्ये च उभयोः समावेशति मकर इत्यर्थः, एवमुदाहरणदिजन्यतावच्छेदकजाति- मादायापि सङ्करो बोध्यः । न चोभयजन्यतावच्छेदकं भिन्नमेव वैजात्यं खौकार्य प्रत्येकजन्यतावच्छेदकवैजात्यावच्छिन्न प्रति उभयजन्यताव- छेदकवैजात्यावच्छित्रसामग्रौणं प्रतिबन्धकतया नोभयादिजन्यज्ञाने च प्रत्येकजन्यतावच्छेदकवैजात्यमिति न सङ्कर इति वाच्यम्। एता- दृशप्रतिबध्य-प्रतिबन्धकभावे विभिन्नवैजात्यकल्पने मानाभावात् कृप्तसामग्रौतएव तादृशशाब्दोदयात् । 'तत्र' निरूपणे, सप्तम्यर्थाविषयत्वं, 'माध्यनिर्देश इति माध्य निर्दिश्यतेऽनेनेति युत्पत्त्या माध्यप्रतिपादकशब्द इत्यर्थः, 'माध्यपद- इति माध्यपदस्थापि साध्यप्रतिपादकत्वादिति भावः । 'उद्देश्येति, उभवत्र उद्देश्यत्वं प्रकृतत्वं, यथाश्रुते यत्र न्याये अनुमिति- नछाविषयस्तत्रत्यप्रतिज्ञायामव्याप्तेः, तथाच तद्धर्मावच्छिन्त्रपक्षक- ·अवयवः। तब प्रतिज्ञा न साध्यनिर्देशः साध्यपदेऽतिव्याप्तेः) किन्तूदेश्यानुमितिहेतुलिङ्गपरामर्शप्रयोजकवाक्यार्थ- तद्धावच्छिन्नमाध्यकन्यायावयवत्वे मति तद्धर्मावच्छिन्नपक्षक-तद्ध- विच्छिन्नमाध्यकान्यूनानतिरिक्तविषयकशाब्दज्ञानजनकवाक्यत्वं त- द्धर्मावच्छिन्नपक्षक-तद्धर्मावच्छिन्नमाध्यकप्रतिज्ञावमित्यर्थः, पर्वतो वहिमानित्युदामौनवाक्येऽतिव्यप्तिवारणय सत्यन्तं, तद्दले तद्धमा- वच्छिन्नपक्षकेत्यनुको यत्राभिधेयसामान्यं पक्षौछत्य वहिज्ञानजन्य- ज्ञानं निरूपितत्वसम्बन्धेन माध्यते वशिश्च इतस्तत्र वन्हेरिति हेतौ वि- षयत्वत्वावच्छिन्नपक्षक-वहिज्ञानजन्यज्ञानत्वावच्छिन्नसाध्यकप्रतिज्ञा- लक्षणतिव्याप्तिः तादृशहेत्ववयवस्य वहिज्ञानजन्यज्ञानत्वावच्छिन्नसा- ध्यकन्यायावयवत्वात् विषयवत्वावच्छिन्नपक्षक-वहिज्ञानजन्यज्ञानवा- वच्छिन्नमाध्यकानुमित्यन्यूनानतिरिक्तविषयकशाब्दज्ञानजनकत्वाच, तदाने च विषयत्वत्वावच्छिनपक्षकन्यायावयवत्वाभावात् नातिव्याप्तिः, तत्पक्षकेत्युक्तावपि तद्दोषतादवस्थ्यमत प्राइ, नद्धर्मावच्छिन्नपक्ष- (१) 'तत्रेति, 'तत्र' निरूपणीयप्रतिज्ञादिषु मध्ये, 'साध्येति, 'साध्यस्य' विधेयधर्मविशिषधर्मिणः, 'निर्देशः' तबोधकशब्द इत्यर्थः, तथाच साध्यविशिष्पक्षबाधकन्यायावयववाक्यत्वमर्थः पर्य्यवस्थति, 'साध्येति, नि- बलसाध्यस्य 'पदे' बोधकशब्दे इति यावत्, 'अतिव्यालेरिति उपमय- निगमनाभ्यां एकवाक्यतया जायमाने बोधे निगमनस्य हेतुत्वेनातिव्याप्ते- रित्यर्थः, रतेन निगमने अयम्पदा नुषङ्गपक्षे नातिव्याप्तिरिति परास्त । तादृशबोधमात्रपदप्रक्षेपे तु नोकदोष इति ध्येयमिति जागदौशी व्याख्या।

·तत्वचिन्तामणे केति। न चैवमपि यत्र विषयत्वत्वेन विषयवं पनौकत्य निरूपितत्व- सम्बन्धेन वझिशामजन्यज्ञान माध्यं वक्रिय हेतस्तच वहेरिति हेत्ववय- बेऽतिव्याप्तिदुर्वारैवेति वाच्यम्। सम्प्रदायविरुद्धतया तादृशन्यायप्र- योगाभावात् तावन्मात्रे कृते पर्वतत्वावच्छिन्नपक्षक-द्रव्यत्वावच्छिन्न- साध्यकोपनये पर्वतत्वावछिन्नपक्षक-द्रव्यव्याप्यधूमवावच्छिन्नसाध्यक- प्रतिज्ञालक्षणतिव्याप्तिः तादृशोपनयस्य पर्वतत्वावच्छिन्नपक्षकन्या- थावयवत्वात् पर्वतत्वावच्छित्रपक्षक-द्रव्यव्याप्यधूमत्वावच्छिन्नसाध्यका- नुमित्यन्यनानतिरिक्रविषयकशाब्दज्ञानजनकवाक्यत्वाच, तहाने च तस्य द्रव्यव्याप्यधूमत्वावच्छिन्नसायकन्यायावयवत्वाभावात् नातिप्र- सङ्गः, तत्माध्यकत्वमात्रोक्तौ पर्वतोद्रव्यवान् धूमादित्यादिन्यायान्तर्गते द्रव्यव्याप्यधूमवानयमित्युपनये द्रव्यव्याप्यधूमसाध्यकप्रतिज्ञालक्षणति- व्याप्तिः तस्यापि द्रव्यत्वेन रूपेण द्रव्यव्याप्यधममाध्यकन्यायावयवत्वात् पर्वतत्वावच्छिन्त्रपक्षक-द्रव्यव्याप्यधमत्वावच्छिन्नसाध्यकानुमित्यन्यूनान- तिरिक्तविषयकशाब्दज्ञानजनकवाक्यत्वाञ्च, तथोकौ च तस्य द्रव्य- व्यायधूमत्वावच्छिन्नसाध्यकन्यायावयवत्वाभावानातिव्याप्तिः, हेत्वाद्यव- यतिव्याप्तिवारणाय विशेष्यदलं, तत्र तद्धर्मावच्छिन्नपक्षकेत्यनुक्तौ यत्राभिधेयमामान्यं पौधत्य निरूपितलसम्बन्धेन वज्ञिानजन्यज्ञानं साध्यं वनिश्च हेतः तत्र हेत्ववयवेऽतियाप्तिः तस्याभिधेयत्वावच्छि- बपक्षक-वहिज्ञानजन्यज्ञानत्वावच्छिन्नसाध्यकन्यायावयवत्वात् विषय- त्वलावच्छिन्नपक्षक-वहिज्ञानजन्यज्ञानत्वावच्छिन्नमाध्यकानुमित्यन्यू- नामतिरिक्रविषयकभाब्दज्ञानजनकत्वाच्च ज्ञानजन्यज्ञानविषयत्वस्य प- धन्यर्थत्वात्, तहाने संत्रभिधेयत्वावच्छिन्नपक्षक-तत्माध्यकानुमित्यन्यू- ·अवयवः । मानजनकत्वे सत्युद्देश्यानुमित्यन्युनानतिरिक्तविषयक- शाब्दज्ञानजनकं वाक्यम् । नानतिरिक्तविषयकशाब्दज्ञानजनकत्वाभावावातिव्याप्तिः, तत्पक्षके- युनावपि तद्दोषतादवस्यं श्रत प्राह तद्धर्मावच्छिन्नेति, नद्धर्माव- छित्रसाध्यकत्यनुक्कौ वहिव्याप्यधूमवानयमित्युपनये पर्वतत्वावच्छिन- पक्षक-वहिवावच्छिनमाध्यकप्रतिज्ञालक्षणतिव्याप्तिः तस्यापि पर्वत- बावच्छित्रपक्षक-वहिवावच्छिन्नमाध्यकन्यायावयवत्वात् पर्वतत्वाव- छिन्त्रपक्षक-वहिव्याप्यधूमसाध्यकानुमित्यन्यनानतिरिक्तविषयकशा- ब्दज्ञानजनकत्वाच्च, तद्दाने च वहिसाध्यकानुमित्यन्यूनानतिरिक्त- विषयकशाब्दज्ञानजनकत्वाभावान्नातिप्रसङ्गः, तत्माध्यकत्युक्तौ च पर्व- तोद्रव्यवान् धूमादित्यादिस्थलीयोपनयेऽतिव्याप्तिः तस्य पर्वतत्वावच्छि- .. (१) 'किन्वित्यादि, प्रतिज्ञासमानार्थकस्य न्यायानन्तर्गतवाक्यस्य वार- णाय सत्यन्तं, तत्राप्युद्देश्यानुमितिपदं यादृश-यादृशानुपूर्ववच्छिन्ने प्रकृत- पक्षक-प्रकृतसाध्यकन्यायत्वं तादृश तादृशानुपूर्व्यवच्छिन्नाभावसाध्यकानु- मितिपरं, तथाच तादृशानुमितेर्हेतुभूतोयोलिङ्गधर्मिकः परामर्शः घटत्वं तादृश-तादृशानुपूर्ववच्छिन्नाभावकूटस्थाप्यमित्याकारकव्याप्तिनिश्चयः तस्य प्रयोजक विषयविधया जनकवावच्छेदकानुपूर्बीघटकं अथच यादृश-यादृश- वाक्ये प्रकृतपक्ष साध्य हेतुकावयवव्यवहारतादृश-तादृशवाक्यकूटस्याथै याँ- नित्तिरभाव इति यावत् तदोघरज्ञानस्य जनकं प्रतियोगिविधया जनक- तावच्छेदकं तत्त्वे सतीत्यर्थः, इत्याद्यवयवस्य वारणार्थ विशेष्यदलं, 'उद्देश्या' प्रचतपक्ष-साध्यिका, यानुमितिः तदन्यूनानतिरिक्तविषयकशाब्दधीजनकवा- क्वत्वमिति तदर्थः, प्रकृतानुमित्यनतिरिक्तविषयकत्वमात्रं धूमाव्यत्ववान 89 ·तत्त्वचिन्तामणी अपक्षक द्रव्यखावचित्रमाध्यकन्यायावयवत्वात् पर्वतत्वावच्छिनपर- कद्रव्यव्याप्यधूमात्मकद्व्यसाध्यकानुमित्यन्यूनानतिरिक्तविषयकमाब्द- ज्ञानजनकत्वाञ्च, तहाने च द्रव्यत्वावच्छिन्नमाध्यकानुमित्यन्यूनानति- रिक्तविषयकशाब्दज्ञानजनकत्वाभावान्नातिव्याप्तिः, धूमावयवयवस- मवेतद्र्व्यवान् पर्वतो वहिमान्धूमादित्यत्र हेत्ववयवे तादृशपर्वतत्वा- . पर्वतो वजिमान् धूमादित्यादिन्यायस्थले धमादित्यादिहेत्ववयवेऽतिव्याप्त मतः प्रकृतानुनित्यन्यूनविषयकत्वमुक्तं, तच्च प्रकृतपक्षे प्रकृतसाध्यवैशिश्याव- गाहित्वरूपं ग्राह्य, धूमात् प्रमेयत्ववद्धेतुत्वं धूमीयं धूमादित्यादौ हेतुतामात्र- एव प्रकृतसाध्यवैशिष्यबोधकोहेतुर्न तु विशिखहेतुत्वात्मके प्रकृतपत्रे, हेतुत्वं वाच्यत्वात् प्रमेयवृत्तिधर्मवत् वाच्यत्वादित्यादौ च प्रकृतपक्षे प्रकृत्य- यस्य वाच्यत्वस्यैव वैशियबोधकोहेतुर्न तु वाच्यत्वज्ञाप्यप्रमेयवृत्तिधात्मकस्थ प्रवतसाध्यस्य इति तयोर्युदासः। न च पर्वतो वहिमानियादौ वहिसाध्य- कप्रतिक्षायामव्याप्तिः नामार्थयो: देनान्वयबोधस्याव्युत्पन्नत्वेन तस्याः पक्षे साध्यप्रकारकबोधजनकत्वासम्भवादिति वाच्छ। समानविभक्तिकमतुवादि- समभिव्याहारवशेन नामार्थयोरपि भेदेनान्षयस्य प्राचीनः स्वीकृतत्वादेव तत्सम्भवादिति प्रतिचासहकारेश हेत्ववयवस्य उपनयस्थायमादिपदसह- कारण निगमनस्य च निरुक्तानुमित्वन्यूनविषयकत्वात् तत्रातिव्याप्तिवार- मार्थमनतिरिक्तविषयकत्वमुक्त । न च सर्व प्रमेयं वाच्यत्वादित्यादौ प्रता- नुमितिविषयातिरिक्ताप्रसिद्धिः, प्रचातपक्षधर्मिक-प्रकृतसाध्यावगाहिता- नन्तर्गतविधताशून्यत्वस्य विवक्षिसत्वात् । न चैवमपि रमाधवः पृथ्योदेवत्वा- दित्यादौ माधवः पूज्य इत्याकारकप्रतिक्षेकदेशेऽतिव्याप्तिः तस्यापि निमाला- सत्यन्तार्थवत्त्वात्प्रकृतानुमियन्यूनानतिरिक्तविषयकशाब्दधीजनकत्वाचेति वायम् । खघटितवाक्याप्रतिपाद्यखार्थकत्वरूपमहावाक्यत्वपरेण चरमवा- पदेनैव तस्य बारितत्वादिति भावः इति जागदौशी व्याख्या ।

·चित्रपक्षक-वहिवावच्छिन्नमाध्यकन्यायावयवत्वात् तादृषपर्वतावा- वछिनपक्षक-वम्हित्वावछिन्नमाध्यकानुमित्यनतिरिमविषयकशाब्द- ज्ञानजनकलाञ्च तत्र तादृशपर्वतत्वावच्छित्रपक्षक-वहित्वावच्छिषमा- ध्यकप्रतिज्ञालक्षणतिव्याप्तिवारणयान्यूनेति, तद्दाने च तस्य वयव- यवसमवेतद्र्व्याविषयकत्वेन तादृशानुमित्यन्यूनविषयकत्वाभावानाति- प्रसङ्गः । तस्मादहिमानित्यादिनिगमनस्यापि पर्वतत्वावच्छिन्नपक्षक- वहित्वावच्छिन्नमाध्यकन्यायावयवत्वात् पर्वतत्वावच्छिन्नपक्षक-वहिवा- वच्छिवसाध्यकानुमित्यन्यनविषयकशाब्दज्ञानजनकत्वाच्च तत्रातिव्या- तिवारणयानतिरिक्रति, तथाच तस्य तादृशानुमितिविषयातिरि- कव्याप्यादिविषयकत्वात् नोकातिव्याप्तिः, तत्र शाब्दशानजनकत्वं ता- दृशज्ञानजनकतावच्छेदकानुपूर्वोमत्त्वं, अतः सभाक्षोभादिनाऽजनित- बोधकप्रतिज्ञायां नाव्याप्तिः, एतलाभायैव शाब्द-वाक्यपदयोरुपादान। ननु सर्व प्रमेयमित्यादिप्रतिज्ञायामव्याप्तिः तादृशानुमितिवि- षयातिरिक्तापसिद्धेः । न च तादृशानुमित्यनतिरिक्तविषयकत्वं तादृ- भानुमितिविषयिताव्यावृत्तवैलक्षण्याश्रयविषयितारुण्यत्वं वाचमिति वाच्यम् । अनुमितिविषयिताव्यावृत्ततत्तव्यनित्वरूपवैलक्षण्यस्य शाब्द- बोधविषयितायां मत्त्वात् इत्यतोलक्षणसम्भवात् लक्षणान्तरमाह, 'अनूनेति,(१) अन्यूनानतिरिक्तपदं अनुमित्यभूनानतिरिक्तविषयकपरं, (१) लाधवादाह, 'धन्यूनेति धन्यूनानतिरिक्तविषयकान्तभागं विहाय इत्यर्थः, अनुमितिविषयकत्वस्य प्रायशः प्रतिज्ञायामसत्त्वात् धनुमितिस- मानविषयकत्वस्य सतोऽपि व्यर्थत्वादिति ध्येयं । “लिङ्गाविषयकत्वमिति लिङ्ग भावभिन्नत्वस्य यलिङ्गमभावत्वं तदविषयत्वमित्यर्थः, तेन क्रदोनिधूमो ·सावचिन्तामो अन्यूनानतिरिक्तपदं विहाय लिङ्गाविषयकत्वं वा जानविशेषणं तेनेोदाहरणदिव्युदासः, निगमनञ्च 'लिङ्गाविषयकत्वमिति सिङ्गपदं व्याप्यपरं, भावार्थश्च विवक्षितः, व्याप्यत्वञ्च प्रकृतहेतुक-प्रकृतसाध्यकानुमितिगमकतोपथिकव्याप्यत्वं, यथाश्रुते पृथिवौतरेभ्योभिद्यते पृथिवौत्वादित्यत्र प्रतिज्ञायामव्याप्तेः, तथाच नव्यत्यासेन प्रकृतहेतुक-प्रकृतसाध्यकानुमित्यौपयिकव्या- प्यत्वविषयकशाब्दबोधजनकाकाङ्क्षाशुण्यत्वमित्यर्थः, उदाहरणादौनां निहित्वादित्यादौ यो यो धूभवान् स वह्निमानित्यादिश्यतिरेक्युदाह- रणस्य निर्वहित्यादिरूपहेत्वविषयकत्वेऽपि नातिव्याप्तिः। न च घटामावः पटशूभ्योऽभावत्वादित्यादिस्थनीयप्रतिज्ञाया अभावत्वविषयकवनियमात् तत्राव्याप्तिः प्रकृतपक्षर्मिकप्रकृतसाध्यप्रकारितावहिनीवेन यदभावत्व- विषयकवंतच्छुन्यत्वस्य विवक्षितत्वात् । न च प्रकृतपक्षधर्मिकप्रकृतसाध्य- प्रकारितावहिभूतविषयिताशून्यत्वमात्रस्य सम्यक्त्वेऽभावत्वप्रवेशाव्यर्थ इति वाच्यम् । अखण्डाभावघटकवया तस्याव्यर्थत्वादिति भावः । ननु तस्मादङ्गि- मान् इति निगमनस्याप्यभावत्वाविषयकत्वात्तवातिव्याप्तिरित्यत चाइ, 'नि- मगनश्चेति, 'न परामर्श हेतुः नाभावत्वाविषयकज्ञानहेतुः, 'अबाधितत्वेति, प्रतिज्ञातः पक्षस्य साध्यवत्त्वसिद्धेः पुनस्तदभिधानस्याबाधितत्वादिबोधकत्व- स्थावायकत्वात् सिद्धे सत्यारम्भोनियमायेत्यादियुत्पत्तेरिति भावः । वस्तुतो- बाधितत्वादेनिंगमनाप्रतिपाद्यत्वेऽपि ज्ञापकत्वरूपहेतुत्वस्याभावत्वगर्भग- नकताघटितत्वेन हेतुतावाचिपक्षमीगर्भनिगमनस्याभावत्वाविषयक ज्ञानज- नकत्वमेव दुर्लभं, अत एव पर्वतो बडिमान् धमादित्यादौ हेत्ववययेऽपि नातियातिः, तस्यापि पक्षम्यर्थ हेतुताघटकतयैवाभावत्वविषयकशानजनक- त्वनियमादिति ध्येयं।

·अवयवः। न परामर्शहेतुः अबाधितासत्प्रतिपक्षितत्वज्ञानजन- कत्वात्। हेत्वभिधानप्रयोजकजिज्ञासाजनकवाक्यत्वं वा। तादृशाकासासत्त्वाबातिप्रसङ्गः, अत्राप्युदासौनवाक्येऽतिव्याप्तिवार- णाय न्यायावयवत्वे सतीत्यनुसन्चनौयं, अब च हेत्ववयवेऽतिव्याप्ति- वारणय हेत्वन्यत्वविशेषणं देयं, प्रकृतपददयदानात् तेजोव्याप्यधूम- वानयं वहिमान् धूमादित्यादौ वहिव्याप्यनौलवामयं वकिमान् धूमादित्यत्र नाव्याप्तिः। न च प्रकृतहेतुनिष्ठप्रकृतमाध्यनिरूपितव्याय- बायेव उच्यतामिति वाच्यम् । व्यतिरेकव्याप्तिज्ञानजनकोदाहरणा- दावतिव्याप्तेः, अत्र चान्वयव्याप्तिविषयता-व्यतिरेकव्याप्तिविषयतोभ- योः प्रत्येकरूपेणैवाभावौ निवेश्यौ व्याप्तिद्वयमाधारणानुगतरूपस्थ एकस्याभावेन एकरूपेण तदुभयाभावनिवेशासम्भवात् । अन्यूनपदस्य 'हत्विति, 'हेतुः स्वार्थज्ञाप्यत्वविशिवसाध्यवत्तया पक्षबोधानुकूलपञ्च- म्यन्तशब्दः, तस्य यदभिधानं तस्य प्रयोजिका तज्जन्यबोधनिया पक्षः कुतः साध्यवानित्याकारिका या जिज्ञासा तदनुकूलावयवत्वमित्यर्थः, 'लिङ्गोति उपनयनादिवारणार्थमविषयकान्तं प्रकृतसाध्य-पक्षविषयतावहि- भीवेग प्रचतलिङ्गाविषयकत्वार्थक, नातः प्रागुक्तदोषः, दोनिधूमोड्दा-- त्तिधर्मशून्यत्वादित्यादौ यो यो धूमवान् स दात्तिधर्मवान् इत्या. दिव्यतिरेक्युदाहरणस्य वारणाय 'लिङ्गिविषयकेति लिकं प्रकृतसाध्यव्याप्यं तद्विषयकेत्यर्थः । न च साध्यवदिशेष्यकत्वमेव सम्यक व्याप्यपदं व्यर्थमिति वाच्यम् । यथासन्निवेशे वैयर्थाभावात् इति जागदीशी व्याख्या ।

·वावचिन्तामो लिङ्गाविषयक-लिङ्गिविषयकमानजनकन्यायावय- व्यावृत्तिमाए, 'तेनेति अन्यूनपददानेनेत्यर्थः, 'उदाहरणदिपदं उदाहरणस्यादिरिति समासेन धूमाइग्यवयवसमवेतद्रव्यवान् पर्वतो वमिमान् धूमादित्यादिस्थलीयहेत्ववयवपरं । केषितु लिङ्गावियकपदव्यावृत्तिपरोऽयं ग्रन्थ इत्ययाः । श्रमतिरिक्रपदस्य छलतोव्यावृत्तिमाह, 'निगमनश्चेति, अन्यमा. मतिरिकविषयकशाब्दज्ञानजनकं मदिति शेषः, 'न परामर्थहेतः' न न्यायावयव इत्यर्थः। ननु तस्य कुतो न तथाज्ञानजनकत्वं श्रत साह, 'अबाधितेति अबाधितत्वासप्रतिपक्षत्वज्ञानजनकलादित्यर्थः। ननु नि- गमनं नाबाधितत्वादिज्ञानजनक तस्यापदार्थत्वात्। न च लक्षणया तस्योपस्थितिरिति वाच्यम्। वादिवाक्ये खारमिकतया तस्या प्रभा- वादिति चेत् । न । अबाधितत्वासत्प्रतिपक्षितत्वज्ञानजनकत्वादित्य- स्य अबाधितत्वासत्प्रतिपक्षलादिमानमज्ञानप्रयोजकस्य माध्यव्याप्तिवि- भिष्पक्षधर्मताविशिष्टहेतज्ञानज्ञाप्यत्वस्य ज्ञानजनकत्वादित्यर्थत्वात्, तामहेत ज्ञानज्ञाप्यत्वज्ञानस्य अबाधितत्वादिजानप्रयोजकत्वं तादृ- महेतचानचाप्यवस्य प्रवाधितवादियाप्यतया। नव्यास्तु नास्ति बाधितत्वं पक्षनिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं यस्मादिति विग्रहेणबाधितत्वादिपदस्य व्याप्तिपक्षधर्मताविशिष्टोयो हेतुस्तज्ञानवाप्यत्वमर्थः, 'असत्यतिपक्षितत्वं' असत्प्रतिपक्षवृत्ति- धाव्याप्तिरूपः, तथाच तज्ज्ञामज्ञाप्यत्व-व्याप्युभयबोधजनकलादि- त्यर्थ इत्या।

·अवयवः। बवास्यत्वं वा इतरावयवानां लिङ्गविषयकवानजन- कत्वात्। केचित्तु 'लिङ्गाविषयकेति लिङ्गखरूपव्याप्ति-पक्षधर्मताकाक्षा- चयनिवर्तकभिन्नत्वे मति अबाधितत्वादिष्यलिङ्गपरामर्थप्रयोजक- न्यायावयवत्वमर्थः, मत्यन्तव्यावृत्तिमाह, 'तेनेति, 'उदाहरणदिव्यु- दासः', हेत्ववयवस्य च लिङ्गखरूपाकासानिवर्तकत्वात्, उदाहरणस्य याप्याकाङ्क्षानिवत्तकत्वात्, उपनयस्य पञ्चधर्मताकाङ्गानिवर्तकत्वात्, प्रतिज्ञायाश्च तादृशाकाहाचयनिवर्त्तकभिन्नत्वादिति भावः । श्रबा- धितत्वादिशूण्यलिङ्गपरामर्शप्रयोजकपदव्यावृत्तिमाछ, 'निगमनति, 'न परामहेतुः' नाबाधितत्वादिशूण्यलिङ्गपरामर्थप्रयोजक इत्यर्थः, उदासीनवाक्येऽतिव्याप्तिवारणय विशेष्यदलमिति व्याचक्रुः । परे तु 'निगमनश्चेति निगमनेकदेश इत्यर्थः, 'न परामर्शतः' न न्यायावयव इत्यर्थः, तथाच न्यायावयवार्थकमत्यन्तस्येयं व्यावृत्ति- रित्याहुः । तदसत् । अवयवैकदेशवारणस्यापि मत्यन्तदलमाध्यतया निगमनैकदेशमात्रानुसरणविरोधात् । 'हेवभिधानेति हेत्वभिधानस्य प्रयोजिका या जिज्ञासा तब्बनक- वाक्यार्थज्ञानजनकले मति न्यायावयवत्वमित्यर्थः। भवति हि पर्वतो वभिमानित्यादिवाक्यजन्य ज्ञानानन्तरं कुतोऽस्य वहिमत्त्वमिति जिज्ञामा, हेत्वादावतिव्याप्तिवारणय सत्यन्तं, उदाभौनवाक्येऽतिव्या- प्तिवारणाय विशेष्यदलं । न च तस्य हेत्वभिधानप्रयोजकजिज्ञासा-- जनकत्वमेव नास्तौति कथं तर्हि अतिव्याप्तिरिति वाच्यम्। यच ·७१२ মবিনাময়ী प्रतिज्ञात्वं जातिः अनुगतानतिप्रसक्ततान्त्रिक- व्यवहारादेति केचित्, तन्न, देवदत्तप्रभनत्वादिना सभाक्षोभादिना जिज्ञासादिकमेव न जातं तत्राव्याप्तिवारणाय तादृ- मजिज्ञासाजनकवाक्यार्थज्ञानजनकतावच्छेदकानुपूर्वीमत्त्वस्य सत्य- तार्थतात्पर्य्यात् । 'लिङ्गाविषयकेति, लिङ्गो' पक्षः, तज्ज्ञानं तन्मुख्यविशेष्यकज्ञानं, तथाच लिङ्गाविषयक-पक्षमुख्यविशेष्यकज्ञानजनकन्यायावयवबमि- त्यर्थः, हेवादावतिव्याप्तिवारणाय 'लिङ्गाविषयकेति। न च धूमादा- लोकवान् पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादिस्थलीयप्रतिज्ञायामव्याप्तिः प्रस्था लिङ्गाविषयकज्ञानजनकत्वादिति वाच्यम्। पक्षतावच्छेदका- वच्छिन्नपचविषयतानिरूपिता या साध्यतावच्छेदकावच्छिन्नमाध्य- विषयता तदनिरूपिता या लिङ्गविषयता तळून्यत्वस्य तदर्थत्वात् । हृदोनिघूमत्ववान् नि शित्वादित्यादिस्थलीययोयोधूमवान् स वकिमान् इति व्यतिरेक्युदाहरणेऽतिव्याप्तिवारणाय पचमुख्यविशेष्य- केति, पक्षविशेष्यकेत्येतावन्माचे कृते हृदोनिधूमलवान् हुदात्तिध- शिष्यवादित्यादिस्थलीययोयोधूमवान् स छुदात्तिधर्मवान् इत्यु- दाहरणेऽतिव्याप्तेः, तथाच तज्जन्यज्ञाने हृदस्य विशेष्यत्वेऽपि मुख्यवि- श्रेष्यत्वाभावानातिव्याप्तिः, छलतोलिङ्गाविषयकत्यस्य व्यावृत्तिमाह, 'इतरेति व्यतिरेक्युदाहरणभिन्नप्रतिशेतरावयवानामित्यर्थः, 'लिङ्ग विषयकज्ञानजनकत्वात्' लिङ्गविषयकज्ञानस्यैव जनकत्वात् उता- सिविषयताएयजानाजनकत्वादिति यावत्, ।

·अवयवः। ०१५ जातिसङ्करप्रसङ्गात्, प्रतिज्ञाजन्यं विजातीयं ज्ञानं व्यवहारादिति तज्जनकं वाक्यं प्रतिज्ञेत्यपि न, तज्जन- कत्वं जनकत्वज्ञानं वा नानुगतरूपमन्तरेण सम्भ- 'प्रतिज्ञात्वमिति,(१) अत्र च प्रतिज्ञापदप्रवृत्तिनिमित्तत्वेन पक्षवं, प्रतिज्ञापदप्रवृत्तिनिमित्तत्वञ्च उभयवादिसिद्धमेव, तत्र जातिस्पा- धिवा इत्यत्र विवादात् तो नाश्रयासिद्धिः, 'अनुगतेति प्रतिज्ञे- त्याकारकहेवादिव्यावृत्ततान्त्रिकानुगतबुद्धिजनकत्वादित्यर्थः, अष चानुगतबुद्धिजनकत्वमेव हेतुः, 'अनतिप्रसक्ताद्यभिधानञ्च श्राश्रया- सिद्धिशानिरासकतर्कप्रदर्शनपरमेवेति ध्येयं । 'देवदत्तप्रभवत्वादि- नेति पुरुषविशेषजन्यतावच्छेदकजात्यादिनेत्यर्थः, 'श्रादिपदात्कत्वा- (१) 'प्रतिज्ञात्वमिति, न च जातेयासज्यत्तित्वविरहात् रकैकपदेऽपि प्रतिज्ञात्वनातेहापत्तिरिति वाच्यम् । प्रतिज्ञाघटकतत्तदानुपू र्बोव्यङ्ग- विस्य तादृप्रजातावङ्गीकारादिति भावः । 'प्रभवत्वादीत्यादिना कत्व- खत्वपरिग्रहः, 'उक्तम्य' न्यायावयवलक्षणोक्तदोषस्य उद्देश्यानु मित्याद्यक्त- लक्षणस्येति वार्थः । एतेन' प्रतिज्ञाजन्यज्ञानमात्रवृत्तिवेजात्यविरहण, 'निरस्तमित्यग्रेऽन्वयः। उदाहरणादिप्रयोज्यनातेवारणाय 'वृत्त्यन्तं शब्दो- नित्य इत्याकारकं यल्लिङ्गिधीपरमवयवात्मकं वाक्यं तज्जन्यज्ञानवृत्तीत्यर्थः, न्यायाप्रयोज्यचैत्रादिशरीरविशेषस्य प्रयोज्यायाः शब्दोऽनित्य इत्युदासीन- वाक्यधीनिष्ठायाः शाब्दत्वावान्तरजातेः प्राचीनसम्मतत्वेन तदारणार्थमव. यवेति, सत्ता-गुणत्वादेरवयवसामान्यप्रयोज्यजातेवारणार्थे 'कृतकत्वादि- त्याद्यश्त्यन्तं, 'जातियोगीति जातिसमवायोत्यर्थः, इति जागदीशी व्याख्या । 90 ·७१० वत्त्वचिन्तामणौ बतीत्युक्तस्यानुसरणीयत्वात् । एतेन शब्दोऽनित्य इति लिगिधौपरवायजन्यज्ञानवृत्तिकृतकत्वादित्यादिवाक्य- जन्यमानात्तिजातियोगिज्ञानजनकवाक्यं प्रतिज्ञेति निरस्तम्। दिपरिग्रहः, इदमुपलक्षणं तस्य प्रत्येकपरिसमाप्तौ एकदेशे तादृश- बुद्ध्यापत्तेः, समुदितपर्याप्तत्वे व्यासज्यत्तित्वेन जातिवासम्भवादि- त्यपि बोध्यं । 'अनुगतरूपमन्तरेणेति, 'सम्भवतीति, अस्थार्थस्तु प्रागेव व्याख्यातः, 'उक्तस्येति अस्मदुक्कलक्षणस्यैवेत्यर्थः। 'एतेनति अनुगतज- मकतावच्छेदकरूपं विना तज्जनकत्व-तद्ग्रहयोरसम्भवेनेत्यर्थः, 'शब्दो- नित्य इति, अत्र 'लिङ्गिधौपरेति स्वरूपकथनं, काक्यत्वं न्यायान्त- र्गतत्वं,'कृतकत्वादित्यादौति, श्रादिपदात् योयः कृतकइत्युदाहरणदेः परिग्रहः, तथाच शब्दोऽनित्य एतादृशवाक्यजन्यज्ञानवृत्तिः सतौ कृत- कलादित्यादिवाक्यजन्यज्ञानावृत्तिर्या जातिस्तदाश्रयज्ञानजनकन्या- यान्तर्गतत्वमित्यर्थः। यत्र स्थलविशेषे कण्ठकोद्धारसहित एव न्यायप्र- योगः कृतस्तच कण्ठकोद्धारवाक्ये कृतकवादित्यादिवाक्यजन्यज्ञाना- वृत्तिजातिविशेषशालिज्ञानजनकेऽतिव्याप्तिवारणय 'वृत्त्यन्तं, शब्दो- नित्यतिवाक्यधौजन्यज्ञानवृत्तिमत्तावतामजनकवाक्ये चातिव्या- प्तिवारणाय 'अत्यन्तं, समवायेन तदाश्रयतालाभाय जातिपदं, कालोपाधिव्यावृत्तजनकतालाभाय ज्ञानपदं, उदामौनवाक्येऽतिव्या- प्तिवास्णय विशेष्यदलं,।

·पवयवः। ७१५ ननु प्रतिज्ञा न साधनाङ्गं विप्रतिपत्तेः पक्षपरिग्रहे तत्र प्रमाणाकाझायां हेत्वभिधानस्य प्राथम्यादिति 'प्रतिज्ञा न साधनाङ्गमिति(२) प्रतिज्ञा न परार्थानुमाने प्रयोजक- ज्ञानजनकमित्यर्थः, तथाच न्यायप्रयोगे प्रतिज्ञाकरणं व्यर्थमिति भावः । 'पक्षपरिग्रहे' शब्दानित्यत्वादिकोटिपरिग्रहे सतीत्यर्थः, . (१) 'साधनाङ्गमिति साधनम्य न्यायस्याङ्ग घटकमित्यर्थः, साधनस्य परार्थानुमानस्थानामुपयुक्तमिति वा। ननु पक्षस्य साध्यवत्त्वाग्र हे तत्र हेत्वाकाङ्गगविरहात् तदभिधानेऽर्थान्तरं स्यादित्यवश्यं प्रतिज्ञा कर्तव्येत्यत- याह, 'विप्रतिपत्तरिति विप्रतिपत्तिवाक्यादेव, 'पक्षपरिग्रहे' साध्य वत्तया पक्षग्रह इत्यर्थः, 'तत्र' पक्षस्य साध्यवत्तायां । केचित्तु 'प्रतिज्ञा न साधना' साधनं हेतुवाक्यं तेन सहैव वाक्यत्वापन्ना प्रतिज्ञा नेत्यर्थः, पर्वतो वह्निमानिति प्रतिज्ञा ततः कुत इत्याकाअायां धूमादिति प्रयोगः, प्रतिज्ञा-हेतुभ्यां विशिशार्थबोधोजन्यत इति नेति पर्यवसितं, तथाच प्रतिज्ञा हेत्वोरेकवाक्यताविरहेण प्रतिज्ञादिपञ्च इत्या. दिन्याये यदुक्तं तम्यासम्भवेन न्यायलक्षणासम्भव इति भावः । अत्र प्रति- ज्ञादिप्रयोगे प्रमाणाभावेन नैकवाक्यता इति अभिसन्धिः, अभिसन्धिं प्रकाशयति, विप्रतिपत्तेरिति, पञ्चम्याः प्रयोज्यत्वमर्थः, स च परियो- इन्वेति, विप्रतिपत्तिः प्राब्दोऽनित्यो न वेत्याकारिका, 'पक्षपरिग्रहः' मया शब्दानित्यत्वं साधनीयमित्यादिवाक्यरूपः, 'तत्र' पूब्दानित्यत्वे, 'प्रमा गाकाक्षायां' शब्दविशेष्यकानित्यत्वप्रकारकप्रमाकरणं वद इत्याकाङ्गगया- मिति यावत्, तादृशाकालानिरासका कृते 'हत्वभिधानस्य' कृतकवा- दिप्रयोगस्य, 'प्राथम्यात्' प्रथमोपन्यासाईत्वात् इति साम्प्रदायमतामु- सारेण व्याचकः इति भागदौशी व्याख्या । .

·तत्त्वचिन्तामणे चेत्, न, विप्रतिपत्त्यग्रे हि समयबन्धानन्तरं शब्दा- नित्यत्वं साधयेति मध्यस्थस्य वादिनोवाकाङ्क्षायां शब्दा- 'न' भब्दानित्यत्वे, 'प्रमाणाकाङ्क्षायां' कुत इति प्रयोगे, 'प्राथम्या- दिति प्रथममेव वकुमुचितत्लादित्यर्थः, 'समयबन्धेति कण्टकोद्धार- भहित एव न्यायप्रयोगः कार्यः उदाहरणे समयबन्धः कर्तव्यः नथा न कार्यं वा इत्यादिरूपेत्यर्थः, 'माध्यनिर्देशं विनेति पदअन्यसाध्यो- पस्थितिं विनेत्यर्थः, 'हेतुवाक्यमिति माध्याम्वितपञ्चम्यान्वयबोध- जमकमिति शेषः, 'निष्पतियोगिकमिति पञ्चम्यर्थज्ञानज्ञाप्यत्वांश निर्धर्मितावच्छेदककबोधजननसमर्थं भवतीत्यर्थः। ननु हेतवाक्येन माध्यानन्विततकवविषयक ज्ञानजन्य ज्ञानविषयत्वमित्याकारकशाब्द- बोधजनने न किमपि बाधकमिति कथं तत्रासामर्थ्यमिति चेत्। न। माध्यानन्विततादृशान्वयबोधजनने कुतोऽस्या नित्यत्वमित्याकाक्षाया- अनिवृत्तेः । ननु पदानुपस्थितमपि शाब्दबोधविषयो भविष्यतीत्यत- आह, 'न चेति, 'वादिवाक्ये' वादिवाक्यजन्यशाब्दबोधे, 'अनुपस्थित- मपि' पदानुपस्थितमपौत्यर्थः, माध्यमिति शेषः, 'योग्यतया' अबा- धिततया, 'अन्वेति' शाब्दबोधविषयो भवति, 'अतिप्रसङ्गात्' माध्यभिन्नाबाधितान्तरस्थापि शाब्दबोधविषयत्वप्रसङ्गात्, 'तस्याः' माध्योपस्थितेः, 'प्रतिवादिविप्रतिपत्त्या' प्रतिवादिविप्रतिपत्तिजन्यो- पस्थित्या, 'प्रामाणादिव्यवस्थयेति समयबन्धजन्यज्ञानेनेत्यर्थः, 'अन्त- रितत्वात्' नष्टत्वात्। ननु परविप्रतिपत्त्यादिरेव तत्र नास्ति माना- भावादित्यत पार, 'परेति, 'विप्रतिपत्तिवाक्यस्येति निराकास- ·अवयवः। नित्यत्वं साध्यं, न च साध्यनिर्देशं विना हेतुवावर्ष निष्पतियोगिकमन्वयं बोधयितुमौटे। न च वादि- वादित्यनेनान्वयः, अत्र हेतुमाह, 'पचपरिग्रहेति शब्दानित्यत्वादि- शाब्दबोधरूपतात्पर्यविषयौभूतान्चयबुड्युपधायकतयेत्यर्थः, 'निरा- काङ्गत्वादिति तत्पदविषयकतज्ज्ञाज्ञानजन्य शाब्दबोधं प्रति तत्पद- विषयकतज्ज्ञानजन्यतात्पर्यविषयौभूतभाब्दबोधाभावरूपाकाहाविर- हादित्यर्थः, ननु विप्रतिपत्तिवाक्यस्थशब्दोऽनित्य इति भागस्यावृत्त्या अन्वयबोध इति नोक्तदोषइत्यत शाह, 'श्रावृत्ताविति तत्पदस्य पुनरनुसन्धान इत्यर्थः, 'मैवेति तादृशानुसन्धानविषय एवेत्यर्थः ननु मा भूदनुपस्थितस्य शाब्दबोधविषयता अस्य तु उदाहरण- देवोपस्थितिरस्ति, अथ वा अनुमानतएव उपस्थितिर्भविष्यति, तथाहि अयमवयवःमाध्यान्वितस्वार्थबोधकावयवजन्यजिज्ञासाप्रयोज्यः व्याप्तिबोधकावयवत्वादित्यादौत्याशङ्कते, 'न चेति, 'अवयवान्तरात्' प्रतिज्ञेतरात्,(२) हेवन्वययोग्येति हेत्वर्थान्वयबोधजनिकेत्यर्थः, 'अवय- (१) 'विप्रतिपय मध्यस्थोक्तविप्रतिपत्तेः पश्चात्, 'समयेति मया न्याय- मतेनैव अन्याय हेतुना वसाध्यं साधनीयमित्यादिको वादिनोनियमामिलापः समयवद्धस्तदुत्तरमित्यर्थः, मध्यस्थस्यासार्वत्रिकत्वात् तस्यैव वादिनोऽप्युक्ता- काष्ठायां क्षत्यभावाचाह, वादिनोवेति “सायं साधनीयं, 'न चेति, बोध- यितुमीर इत्यग्रेतनेनान्वयः, 'साध्यनिर्देशं विनेति साध्यस्य प्रतिज्ञां विने. त्यर्थः, 'निष्पतियोगिक' निर्विशेष्यकं, 'अन्वयं' .खार्थवत्त्वान्वयं । च्या- वयवानुपस्थितमपि प्रकृतसाध्यं योग्यतावनादेव हेत्वयंस्य धूमधानेशाप्य.

·७१८ तत्त्वचिन्तामणौ . . स्वादेविशेष्यतयाऽन्वयि भविष्यति इत्याइ, 'स चेति, 'अतिप्रसादिति पदानुपस्थाप्यस्यान्वयबोधविशेष्यत्वे अतिप्रसङ्गादित्यर्थः । पाहते, 'न चेति, निरस्थति, 'प्रतीति उक्तविप्रतिपत्तीवकोटावभावकोटावेव वा प्रमाण नास्तीत्येवं प्रतिवादिनो विरुद्धविप्रतिपत्तिजनकोक्त्येत्यर्थः, निरुक्तविण्डोतो. रनावश्यकत्वेऽप्याह, 'प्रमाणादियवस्थया चेति प्रागुक्तसमयबन्धेन चेत्यर्थः, चन्तरितत्वादित्यत्र विप्रतिपत्तरियनुषज्यते, 'स्थापना' प्राथमिकन्याय- प्रयोगः । ननु प्रतिवादिनोविरुद्धोक्त समयबन्धस्य च स्थापनायामुपयोगित्वं निष्पमाणक णिकमत शाह, 'विप्रतिपत्तिवाक्यस्येति, पक्षम्य यः परिग्रहः साध्यवत्तया बोधनं, तेनैव 'पर्यवसितत्वेन' जनितान्वयबोधत्वेने त्यर्थः, प्रत्य- क्षस्येव प्राब्दबोधस्यापि संशयत्वमभ्युपेत्येदं । ननु पक्षः साध्यवान्नवेत्यादि- विप्रतिपत्त्येकदेशस्य पक्षः साध्यवानिति भागस्यैव पुनरावर्तनं कार्य: मिति तदर्थ एव हेत्वर्थस्यान्वयो भवितेति विफलः प्रतिज्ञोपगमइत्यत- बाह, 'यारत्ताविति विप्रतिपत्त्येकदेशम्य पुनरावर्तने वित्यर्थः, 'सैव' धात्तिरेव । यत्तु जनितान्वयबोधस्यापि पक्षः साध्यवानित्येवं विप्रति. पत्येकदेशस्य पुनः प्रतिसन्धानरूपायामावृत्तौ सत्यां हेत्वर्थस्यान्वयो भविता इत्याशशायामाह, 'यारत्ताविति, 'सेवेति तादृशारतिविषयीभूतपक्षः साध्यवानिति वाक्यमेव प्रतिज्ञायदेमोच्यते इत्यर्थः, तदयुक्लं, पक्षः साध्य- वानित्येवंभागस्य प्रतिसन्धानेऽपि हेत्ववयवस्य तदानन्तर्यविरहेण तमन्त- भाष्य प्रतिज्ञादिपञ्चकस्य क्रमिकोचितानुपूर्वीकत्वाभावेन तस्य प्रतिज्ञा. त्वासम्भवात् । वस्तुतो हेत्ववयवस्य प्रतिज्ञानन्तयं न प्रतिक्षोत्तरोचरित- स्वगर्भ किन्तु प्रतिज्ञोत्तर ज्ञातत्वगर्भ पतः प्रतिसन्धानरूपायामेवावृत्तौ न क्षतिरिति ध्येयं । शकते, 'म चेति, 'अवयवान्तरात्' उदाहरणात् । ननु यो यो धूमनान् स वह्निमानित्येवंक्रमेण . हेत्वग्वययोग्यस्य वादिसाध्यस्थोदाहरणादुप- स्थितावपि पक्षः कुतः साध्यवानियाकाङ्कायात्तथाविधवषयान निह.

·पवयवः। ७१४ वाक्येऽनुपस्थितमपि योग्यतया अन्वेति, अतिप्रसङ्गात् । न च विप्रतिपत्तितः साध्योपस्थितिः, स्याः प्रतिवादि- .) वान्तारणेति व्याप्तिबोधकावयवत्वादिज्ञानेनेत्यर्थः, बतौयार्थाजन्यत्वं आक्षेपान्वितं, 'आक्षेपादिति, 'आक्षेपः' अनुमितिः, पञ्चम्यर्थोऽभेदः अस्य च प्रागुनसाध्योपस्थितिरित्यनेनान्वयः, तथाच व्याप्तिबोधका- वयवत्वादिज्ञानजन्यानुमित्यभित्रा साध्योपस्थितिरित्यन्वयबोधः, तिरुपपद्यते वस्तुतोऽप्रसिद्धसाध्ययतिरेक्युदाहरणस्य साध्याबोधकवया उदाहरणोपस्थाप्यसाध्ये हेत्वन्वयः सर्वत्र न सम्भवतीति अतः प्रकारा- न्तरमाह, 'नापीति, 'अवयवान्तरेण' उपनयेन, खार्यान्वयानुपपत्या साध्यवत्तया पक्षस्य 'पाक्षेपात्' अनुमानात्, हेवन्वययोग्यसाध्योपस्थिति- रिति पूर्वेणान्वयः, प्रथमे दूषणभाइ, 'साध्यान्वय इति हेतोः साध्ये अन्वये सति कथमस्य गमकत्वमित्याकालायां उदाहरणस्याभिधानं तद- भिधाने च हेत्वन्वययोग्यसाध्योपस्थितिरित्यन्योन्याश्रयादित्यर्थः, हितीये दोषमाह, 'तस्मादिति, तस्मादुपनयात्मकावयवान्तरात् पक्षस्य साध्य- व्याप्यवत्त्वप्रतीतिः, यच्च साध्यव्याप्यवत्त्वं प्रतीतं तदन्यथानुपपत्त्या पक्षस्य साध्यवत्त्वाक्षेपः, 'दह' हेतुप्रयोगप्राककाले नास्येवेत्यर्थः, पक्षस्य साध्यवत्त्वं विनापि तद्याप्यवत्त्वप्रतीतेः सम्भवात् तदन्यथानुपपत्त्या पक्षस्य साध्य- वत्वाक्षेपः सम्भवतिक एव नेत्यतः प्रतीतस्य साध्यव्याप्यवत्वम्यानुसरणं । वस्तुतः पक्षे साध्यवत्त्वाक्षेपसम्भवेऽपि न तत्र हेत्वर्थान्वयः सम्भवत्वप- दार्थत्वादिति ध्येयं। अप्रसिद्धसाध्यव्यतिरेक्युदाहरणादेः साध्याबोधकतया उदाहरणोप- स्थाप्यसाध्ये हेत्वन्धयः सर्वत्र न सम्भवतीत्यतोऽपि प्रतिज्ञा साधनामिति कश्चित् । इति जागदीशी व्याख्या ।

·तत्त्वचिन्तामणी विप्रतिपच्या प्रमाणादिव्यवस्थया चान्तरितत्वात् पर- विप्रतिपत्तिं समयबन्धच्च विना स्थापनाया अभावात् विप्रतिपत्तिवाक्यस्य पक्षपरिग्रहेण पर्यावसितत्वेन नि- राकाङ्गत्वाच्च, आहत्तौ तु सैव प्रतिज्ञा। न चावयवान्त- रावेत्वन्वययोग्या साध्योपस्थितिः, नाप्यवयवान्तरेणा- इदन्तु नैयायिकमते, मौमांसकमते तु आक्षेपोऽर्थापत्तिः, 'अवय- वान्तरेणेत्यस्य च माध्यन्वितखार्थबोधकावयवजन्यजिज्ञासां विना अयमनुपपन्न इत्यनुपपत्तिज्ञानेनेत्यर्थः, एवञ्चावतारणिकापि तथैव करणीया इत्यपि बोध्यं, पाशङ्कां खण्डयति, 'माध्यान्वय इति उदाहरणदितः साध्योपस्थितावित्यर्थः, 'तदभिधानमिति हेतुवा- क्यात् अन्वयबोधानन्तरं तदाकासायामित्यादिः, 'तदभिधानं' उदाहरणभिधानं, 'तदभिधाने चेति उदाहरणाभिधाने चेत्यर्थः, द्वितीयशङ्कामुपसंहारव्याजेन खण्डयति, 'तस्मादिति, 'प्रतीत्यनुप- पत्त्येति, ददन्तु मौमांसकमते, 'प्रतौतानुपपत्त्येति इदन्नु नैयायि- कमते, मौमांसकमते हि स्वर्गकामो यजेत इत्यादौ यागे वर्ग- कामकृतिमाध्यतान्वयबोधो हि दृष्टसाधनत्वरूपयोग्यताज्ञानादेव भवति, तचाशविनाशिनि यागे व्यापार विना न सम्भवतीति वर्गकामशतिमाध्यतान्वयानुपपत्त्या अपूर्व पाक्षिप्यते, नैयायिकमते तु वेदात् प्रतौते दृष्टसाधनत्वान्वयानुपपत्त्या अपूर्व प्राक्षिप्यते, अत्र चानुपपत्तिद्वयमेव नास्ति माध्यान्वितखार्थबोधकहे तुजन्यजिज्ञामां विना उदाहरणधुपन्यामासम्भवात् इत्याखण्डनार्थः ।

·. क्षेपात, साध्यान्वये तदभिधानं तदभिधाने च साध्या- न्वय इत्यन्योन्याश्रयात् । तस्मात् प्रतोदनुपपत्त्या प्रती- तानुपपत्त्या वा नेहाशेयः । अन्ये तु(१) शब्दानित्यत्वे प्रमाणं वदेति यदि मध्य- स्थस्यानुयोगः तथापि प्रमाणमाचे नाकाङ्गा किन्तु विशिष्टे, विशिष्टन्तु विशेषणं साध्यमनभिधाय न शक्याभिधानं। न च वस्तुतायत्साध्यं तत्र प्रमाणं वदेति मध्यस्थनियोगः, वादिदयमध्ये तदसम्भवात् तस्मात्सा- न च शब्दानित्यत्वे प्रमाणं वदेति प्रश्नवाक्यादेव माध्योपखिति- भविष्यतीति वाच्यम्। तदा धूमादिति पञ्चमौ न स्यात् किन्तु धूम- इत्येव स्थादिति, "किन्तु विशिष्ट इति शब्दानित्यत्वप्रमाणे इत्यर्थः, 'नदसम्भवात्' वस्तुगतित्वासम्भवात्, इयोरेकस्यावश्यं बाधितत्वादिति भावः । 'अन्ये' इत्यखरसोद्भावनं, तद्यौजन्तु वस्तुतो यत्मिषाधयिषितं माध्यं तत्र प्रमाणं वदेति प्रश्ने नोकदोष इति ध्येयं। उपसंहरति, 'तस्मादिति, 'न वान्वयबोधकत्वमिति हेतुवाक्यस्येति शेषः, तथाच न वा तादृशाकासानिवर्तकान्वयबोधजनकत्वं हेतुवाक्यम्येत्यर्थः, तथाच एतदुभयानुकूलसाध्योपस्थित्यर्थं माध्यनिर्देश इति भाव:(२) (१) प्रतिज्ञायाः साधनाङ्गत्वे निबन्धयुक्तिमु पन्यस्यति, 'कान्ये विति, मध्यस्थस्येत्युपलक्षसं वादिनोवेत्यपि इटव्यं, 'अनुयोगः' प्रश्नः, शब्दानित्यत्वं साधयेत्येवं मध्यस्थस्य नियोगः साम्प्रदायिक इत्यतो यदौत्युक्तां, विशिशु- इति शब्दानित्यत्वसाधकत्वविशिष्ठ इत्यर्थः, 'यत्माध्यं' पक्ष इति शेषः, 'तदभावात्' वास्तविकत्वाभावात् । इति जागदीशी व्याख्या । (२) ननु प्रतिज्ञोत्तरं हेतुरेवोद्भाव्यते न उदाहरणादिकमित्वत्र किंनिया. 91 ·साचिन्तामयो . . मकमित्यत चाइ, 'सायनिशेति, 'साधनताभिव्यचकेति सापकताबोध- कोत्यर्थः, 'लिक' नाम, 'अन्यथा' साध्यनिर्देशोत्तरमुदाहरणाद्यमिलापे । मनु साध्यस्य प्रतिज्ञोत्तरं उदाहरणादेरिव हेतोरपि बनाकाजिस्तत्वमवि- মিশুমন ভা, ‘জী হনি, ‘নগ্ন’ বাধলনামিবিশন্ধিসন্ধি- नेनैव, कुल इत्याकाङ्गानिवृत्तिरेवं व्युत्पत्तिकल्पनादित्यर्थः । 'अनुमितीत्यादि हेतुसमानानुपूर्वोकोदासौनकाक्यस्य प्रतिज्ञाद्येकदेशस्य च वारणाय जन- कान्तं, यादृष-यादृशानुपूर्व्यवच्छिन्ने प्रकृतं न्यायत्वं तादृश-तादृशानुपूर्यव- छिन्नाभावकूटसाध्यकानुमितिकारणीभूतलिङ्गपरामर्शस्य यत्प्रयोजक प्र- कारतया जनकतावच्छेदकानुपूर्वीघटकं पथ च प्रामाणिकस्य यादृश- यादृशशब्दे न्यायावयवव्यवहारस्तादृश-तादृशाब्दकूटाभावस्य धियोजनक प्रतियोगितासम्बन्धावच्छिन्नजनकतावच्छेदकमिति तदर्थः। निगमनस्य वार- णाय साध्याविषयकेत्यादि, हतुताधर्मिकप्रकृतहेतुप्रकारतावहिभावेन सा- ध्यविषयताशून्यधीजनकेतितदर्थः। तेन पर्वतो वह्निमान् वह्निसामग्रीमत्त्वा- दित्यादिहेतौ गाण्याप्तिः पयं धूमादालोकाभाववान् दत्वादित्यादौ यो यो धूमादाणोकवान् म दत्वाभाववान् इत्यादिव्यतिरेक्युदाहरणेऽतिस्थाप्ति- वारणाय हेतुविभक्तिमदिति प्रकृतसाध्यधर्मिकखार्थान्वयबोधजनकपञ्चमी- विभक्तिमदिति तदर्थः। पतरव गोवाभावो गोत्वशून्यः साखावत्त्वा- मावात् यो यो गोत्ववान् स साक्षावान् गोषध्यापकसासाभावांचायं तमाशोत्वशून्यइत्यादौ व्यतिरेक्युपनयस्य गोत्वामावरूपसाध्यधर्मिक- खाथैकत्वान्वयबोधकप्रथमाविभक्तिमत्त्वेऽपि न तत्रातिप्रसङ्गः। न चैवं रमाधवः पूज्यो माधवत्वादित्यादौ हेत्वेकदेशे माधवत्वादित्यत्रातिप्रसङ्ग तस्यापि प्रकृतन्यायान्तर्गतत्वे सति प्रकृतावयवसमानार्थकानुपूर्वीकत्वा- दिति वाच्यम् । खघटिताप्रतिपाद्यखार्थकत्वरूपमहावाक्वत्वपरेय घरम- शब्दपदेनैव तहारणादिति भावः । इति जागदोशी व्याख्या ।

·अवयवः। ०२१ ध्याभिधानं विना न हेताराकासा, न वान्वयबोधक- त्वमिति प्रतिज्ञा साधनाङ्गमिति । लक्ष्यतावच्छेदकाक्रान्तधूमोऽयं इत्यादिवाक्ये वक्ष्यमाणहेतुला- णाव्यायामदायां तस्यालक्ष्यत्वेन परिहत्तुं छलतोलक्ष्यतावच्छेदक दर्शयति, ‘माध्येत्यादिना 'माध्यनिर्देशानन्तरं' प्रतिज्ञावाक्यात्पच- तावच्छेदकविशिष्टे साध्यान्वयबोधानन्तरं, 'कुत इत्याकागा' हेत्वाकाङ्क्षया प्रयुक्त कुतः प्रश्ने सतीत्यर्थः, 'साधनतायचकेति मा- धनताव्यञ्जकपञ्चमौविभक्तिमलिङ्गप्रतिपादकवाक्यमित्यर्थः, तेन धूमे- नेति प्रयोगनिरामः, श्राकाहाया अावश्यकत्वे युक्तिमाह, 'अन्यथेति अस्यैवार्थविवरणं 'अनाकाशिताभिधान इति, साधनतायनक- विभक्रिप्रयोगे युकिमाइ, 'लोक इति, 'तथैवेति इच्छाविषय- तावच्छेदकप्रकारेण सिद्धिरित्यर्थः, 'इति व्युत्पत्तेरिति इत्यस्थान- भवसिद्धत्वादित्यर्थः, तथाच तादृशाकाहामिवर्तकपञ्चमौविभक्तिम- न्यायावयवत्वमेव वक्ष्यतावच्छेदकमिति नोक्तस्य लक्ष्यतावच्छेदका- कातत्वमिति भाव्याप्तिरिति । हेत्ववयवनिरूपणभूमिकामाह, 'अनु- मितौति कारणभूतोयोलिङ्गपरामर्शस्तत्प्रयोजकमाब्दज्ञानजनकन्वे मति माध्याविषयकप्राब्दचानकारणं यो देतविभक्तिमान्धब्दस्तत्त्व- मित्यर्थः, धूमादित्युदासौनवाक्येऽतिव्याप्तिवारणाय सत्यन्त न्याया- वधवार्थकं, निगमनैकदेशे तमादितिभागेऽतिच्याप्तिवारणाय न्या- थामार्गतत्वं विहाय न्यायावयववपर्यन्तमुक्त, निगमनेऽतिव्याप्तिवार- ·तत्त्वचिन्तामो सायनिर्देशानन्तरं कुतइत्याकाहायां साधनता- व्यञ्जकविभक्तिमल्लिङ्गवचनमेवोचितं अन्यथानाका- णाय साध्याविषयकेति विषयितासम्बन्धेन साध्यवभिनेत्यर्थः, तथाच निगममजन्यबोधस्य विषयितासम्बन्धेन साध्यवत्त्वाबातिव्याप्तिरिति भावः । म र हिमान् वहिमामग्रीमत्त्वादित्यादौ हेत्ववयवेऽव्याप्तिः सब्जन्यबोधस्व माध्यविषयकत्वादिति वाच्यम् । माध्याविषयकपदे- न प्रकृतहतूतावच्छेदकावछिन्नहेतु विशिष्टहेतबविषयितावहि वेन यविषयित्वं तेन सम्बन्धेन माध्यवद्भिवस्य विवचितत्वात्, तथाच वकिमान् बडिमामग्रीमत्त्वादित्यादौ तादृशविषयितान्तीवेनैव धविषयकत्वाचाव्याप्तिरिति भावः । न चेदमेकं धूमादित्यादौ विस्कविषयितावहिर्भावेन एकत्वरूपसाध्यविषयकज्ञानजनकत्वाद- व्याप्तिरिति वाच्यम् । तेन कदाचित् केवलधमज्ञानज्ञाप्यत्वबोध- स्थापि जनमान् तमादाय लक्षणगमनात् हुदोनिधूमोनिर्वहित्यादि- त्यादौ चोयोधमवान् म वहिमानित्युदाहरणस्य सायाविषयक- ज्ञानजनकलात् तत्रातियाप्तिवारणय 'हेतविभक्तिमदिति ज्ञान- जाप्यत्वप्रतिपादकविभक्रिमदित्यर्थकं, तथाच व्यतिरेक्युदाहरणस्थ नाविभक्रिमत्वाभावानातिव्याप्तिरिति भावः। न च धूमादायो- काभाववान् बालोकसामग्रौशुण्यवादित्यादौ योयोधूमादालोकवान स पालोकसामग्रीमान् इत्यादिव्यतिरेक्युदाहरणेऽतिव्याप्तिः तस्थापि साधाषिश्यकशानजनकत्वात् इतविभक्तिमत्त्वाच्चेति वाच्यं । हेतु- मिलिमत्पदश्य प्रशतमाध्यतात्पर्यकपदमाकाशतत्वबोधकविभ- ·७२५ हिताभिधाने निग्रहापत्तेः लोके तथैवाकाहानि- वृत्तिरिति व्युत्पत्तेरिति प्रतिज्ञानन्तरं हेतूपन्यासः, हेतुत्वञ्चानुमितिकारणीभूतलिङ्गपरामर्शप्रयोजकशा- क्रिमदर्थकत्वात्, तथाच तस्याखोकतात्पर्य्यकपदमाकाबाहेतृत्वबोध- कविभक्तिमत्त्वेन प्रकृतमाध्यतात्पर्य्यकपदमाकाङ्क्षहेतुत्वबोधकविभकि- मत्वाभावान्नातिव्याप्तिरिति भावः । न च प्रकृतमाध्यतात्पर्य्यकपद- साकाङ्गहेतुत्वबोधकत्वमेवास्तु किं विभक्तिमत्त्वेनेति वाच्यं । हेतुत्वं घटभिन्नं द्रव्यवाभावादित्यादौ योयोघटः स द्रव्यत्ववानित्यादौ घटत्वव्यापकौभूताभावप्रतियोगिद्रव्यलाभाववदिदं इत्युपनयेऽतिव्या- प्तिः तस्यापि माध्याविषयकज्ञानजनकत्वात् निगमनस्थं प्रकृतमा- ध्यघटभिन्नत्वतात्पर्यकं यहटभित्रपदं तत्माकाबाहेतृत्वबोधकेदम्पद- वत्त्वाच विभकिपददाने च न दोषः तस्य विभक्तित्वाभावात् । मनु एतलक्षणे हेतुत्वबोधकेति व्यर्थं श्रतो लाघवाचाह, 'हेतुत्वप्रतिपादकेति(१) विभत्त्यर्थ हेतुत्वमुख्य विशेष्यकशाब्दबोधजनकाले मति न्यायावयवत्वमर्थः, उदाहरणादावतिव्याप्तिवारणाय मत्यन्तं, । (१) लक्षणान्तरमाह, 'तुत्वप्रतिपादकेति खार्थहेतुत्वमुख्यविशेष्यका- न्वयबोधजनकविभक्तिमायावयवत्वमर्थः । हेतुखं प्रमेयं वाच्यत्वादित्यादौ प्रतिज्ञोपनययोवारणाय विभक्तिपदं । न च वक्रि—मात् धूमव्यापकत्वादि- बादौ धूमहेतुताकावस्य साध्यतास्यते तस्मामादित्येवं निगमनस्यापि विभ- व्यर्थ हेतुत्वमुख्यविशेष्यकधीजनकत्वासनासिव्यामिरिति वाच्यम् । उपमय- ·सावचिन्तामो ब्दधानजनकसाध्याविषयकशाब्दधौजनकहेतुविभक्ति- मच्छन्दत्व। हेतुत्वं प्रमेयमित्यादिप्रतिज्ञायामतिव्याप्तिवारणाय विभत्यर्थत्वं हेतुत्वविशेषणं, हेतुत्वानुपादाने पृथिवौतरेभ्योभिद्यते पृथिवौवा- दित्यादौ तस्माद्भिद्यते इत्यादिनिगममेऽतिव्याप्तिः तस्याप्याख्या- तार्थविशेष्यकान्वयबोधजनकत्वात् । न च निगमस्थायंपदार्थमुख्यवि- मेष्यकान्वयबोधस्य जनकत्वात् कथं तत्रातिव्याप्तिरिति वाच्यं । अयम्पदाननुसङ्गपचे एव एतलक्षणकरणत्, उनिगमनस्यापि तस्मादितिविभक्त्यर्थ हेतुत्वविशेष्यकबोधजनकत्वात् तद्दोषतादवस्थ- धारणय मुख्यविशेष्यकेति, उदासौनवाक्येऽतिव्याप्तिवारणाय विशे- व्यदलं । न च वहिधूमात् वहिवेन प्रमीयमाणत्वादित्यादौ स्थायम्पदस्य निगमनघटकतया तदर्थस्यैव मुख्यविशेष्यत्वात् । वस्तुतस्तु एक- सुवर्थस्य सवर्थान्तरमुख्यविशेष्यत्वेनान्षयस्य निराकालितत्वेन तस्मामा- दित्यस्य धूमनिवज्ञापकतायां हेतुनिष्ठ ज्ञापकताकत्वबोधनासमर्थत्वेन तह- न्याय एव नास्तीति न तत्राविव्याप्तिशधापीति। न च घटे जातावित्यादौ घटतित्वं जातित्ति इत्याकारकान्वयबोधानुत्पत्त्या सवर्थयोर्मियोऽन्ध- यबोध रवाऽयुत्पन्न इति तत्र मुख्यविशेष्यतानुसरणमफलमिति वाच्यम् । क्रमाचैत्रस्येदमित्यादाविदमंशे विशेषणतापन्नस्य पद्यर्थखत्वस्य पञ्चम्यर्थन- न्यतायां विशेष्यत्वेन सामान्यतन्तदन्वयस्थानिराकाहितत्वादिति ध्येयं । एकजातीयसपोर्मियो निराकाङ्गत्यात् क्रमाक्षेत्रस्येदमित्यादौ पञ्चमी-थयो- मिया साकारत्येऽपि न क्षतिरिति वदन्ति । इति जागदीशी व्याख्या ।

·चवयवः। हेतुत्वप्रतिपादकविभक्तिमव्यायावयवत्वं वा। तस्मात् धूमादितिनिगमनेऽतिव्याप्तिः तस्यापि विभक्त्यर्थज्ञानज्ञाप्य- वरूपहेतुत्वमुख्यविशेष्यकान्वयबोधजनकत्वादिति वाच्यम् । कथक- सम्प्रदायविरोधेन वनिधूमादित्यस्य प्रतिज्ञात्वाभावात् तादृशपञ्च- कस्य न्यायवाभावेन विशेष्यदलेनैव तदारणात् । ननु हेतुलं प्रमेयमित्यादिप्रतिज्ञायामतिव्याप्तिर्दुर्वारा हेतुत्व- पदोपस्थाप्यज्ञानज्ञाप्यत्वस्य विभक्त्यर्थज्ञानज्ञाप्यत्वाभिन्नत्वात् । न च विभक्रिजन्योपस्थितिसहकारेणैव हेतुत्वविशेष्यकशाब्दबोधजनकलं वाचमिति न दोषः तस्य हेतुत्वपदजन्योपस्थितिमहकारेणैव तादृशबोधजनकत्वादिति वाच्यं । तथापि तस्माद्धेतुत्वमिति निग- मनेऽतिव्याप्तिः पञ्चमौजन्योपस्थितिसहकारेणैव हेतुत्वविशेष्यकशाब्द- बोधजनकत्वात्। न च हेतुत्वमुख्य विशेष्यकलां विभक्रिजन्योपस्थितेः सहकारित्वं वाच्यम् इति न दोषः तत्र हेतुत्वमुख्यविशेष्यकत्वांशे हेतुत्वपदजन्योपस्थितेरेव महकारित्वादिति वायं । मुख्यविशेष्यक- त्वस्य कार्य्यतानवच्छेदकतया तदंशे सहकारित्वस्य दुर्वचत्वात् इत्यतोलक्षणन्तरमाह, ‘उदाहरणेति(१) उदाहरणस्य प्रयोजिका था (१) 'उदाहरगति उदाहरणस्य प्रकृतहेतुक-प्रकृतसाध्यसियौपयिकव्या- प्तिधौजनकवाक्यस्य प्रयोजिका तज्जन्यबोधनिवृत्तये कथमस्य गमकत्वमित्या- काङ्क्षा तज्जनकं तज्जनकावयवत्वमित्यर्थः, अब जनकत्वं खरूपयोग्यत्वं तेना. साधकतानुमानस्थलीयन्याये उदाहरणासत्वेऽपि न क्षतिरिति खरूपयोग्य- तावच्छेदकरूपस्य हेतुत्वस्य तत्रापि सत्त्वादिति, अनुक्तोषनयादिकस्य उदा. हरणस्य प्रयोजकहेतुवाक्येऽतिव्यामिवारणार्थमवयवेति । इति जागदीशी व्याख्या।

·वाचचिन्तामणे उदाहरणप्रयोजकाकाहाजनकशान्दशानजनकन्या- यावयवत्वं वा । साध्याविषयफज्ञानजनकहेतुपञ्चम्यन्तानुमितिपर- शब्दत्वं वा। श्राकाङ्क्षा कुतोऽस्य गमकत्वमित्याकारिका जिज्ञामा तजनक यछाब्दजानं तब्बनकले सति न्यायावयवत्वमित्यर्थः । इतरावयवानां तादृशाकाङ्क्षाप्रयोजकत्वाभावानातिव्याप्तिः, अत्र जनकत्वं खरूपयो- ग्यत्वं अतो यत्र तादृजिज्ञासा न जाता तब नाव्याप्तिः इत्थश्च उदासीनकाक्येऽतिव्याप्तिरित्यतीविशेष्यदलं । न च न्यायान्तर्गतत्वे मतौति सम्यगिति वाचं । हेत्वेकदेशेऽतिव्यप्तिरिति तदुपादानं । मनु यत्पक्षक-यत्माध्यक-यद्धेतकन्यायस्थले कदापि तादृशा- काला न जाता तत्र तत्खरूपयोग्यत्वे मामाभाव इत्यतो लक्षण- तरमाह, ‘माध्याविषयकेति(१) साध्याविषयकज्ञानजनकत्वे मति हेतु- (१) 'साध्येत्यादि घटो न धूमादेतत्वादित्यादौ धूमहेतुताकत्वाद्यभाव- साध्यके प्रतिज्ञा-निगमगयोवारणाय 'जनकान्तं हेतुत्वधर्मिकप्रकृतहेतुवि- घयतावहि वेन यत्माध्यविषयकं तदन्यज्ञानजकार्यक, तेनायं वहिमान वक्षिसामग्रीमत्त्वादित्यादिस्थलीयहेतौ नाव्याप्तिः, वस्तुतः प्रकृतलिङ्गकहे- त्ववयवानां वस्तगत्या यादृश-यादृशविषयताकबोधनकावं तादृश-तादृश- विषयतावहि वेनैव साध्यविषयकत्वं वाच्यं । तेनायं रकोधूमादित्यादौ साध्वीभूतैकत्वविशिलधूमस्य ज्ञापकत्वबोधक हेत्ववयवे नाव्याप्तिः, दोनि. धूमोनिर्वशित्वादित्यादौ धूमव्यापकवाभावांश्चायमित्यादिव्यतिरेक्युपन् यस्य वारणाय 'हेतुपञ्चम्योति 'हेविति, सम्पातायातं, हेतुसमानामुा. कस्य उदासीनवाक्यस्य वारणाय 'अनुमितिपरेत्यादि न्यायावयवत्वार्थ।

·पञ्चम्यन्तत्वे मति न्यायावयवत्वमित्यर्थः । अयं न दण्डाहण्डसंयोगा- जन्यद्रव्यत्वादित्यादौ प्रतिज्ञा-निगमनयोईतपञ्चम्यमत्वात् अनुमिति- परवाक्यत्वाच्च तचातिव्याप्तिवारणाय साध्या विषयकेति। न चैवं वहिमान् वहिसामग्रौत इत्यादौ अव्याप्तिः तच माध्यविषयक- ज्ञानस्यैव जननादिति वाचन् । 'माध्याविषयकपदेन हेतुतावच्छे- दकावच्छिन हेतविशिष्ट हेतुत्वविषयतावहिं वन या विषयता तेन सम्बन्धेन : यवभिन्नत्वस्य विवक्षितत्वात्, हृदो निधूमोनिहित्वा- दित्यच माध्याविषयकज्ञानजनकत्वेन धूमव्यापकीभताभावप्रतियोगि- के. भाववानयमित्युपनयेऽतिव्याप्तिवारणय हेतुपञ्चम्यन्तेति हेतुत्व- बोधकपञ्चम्यन्तेत्यर्थः, तथाच तस्यायम्पदान्तवेन हेतुपञ्चम्यन्तत्वाभा- वानातिव्याप्तिः। न चोक्तोपनयेऽतिव्याप्तिवारणाय हेतुत्वबोधका- तवं पञ्चम्यन्तत्वं वा उपादौयतां कृतं विशिष्टोपादानेनेति वा. यम् । माध्याविषयकज्ञानजनकहेतृत्वबोधकान्तानुमितिपरवाक्यवं माध्याविषयकज्ञानजनकपञ्चम्यन्तानुमितिपरवाक्यवं वा हेतुत्वमिति लक्षण्वये तात्पर्य्यात् । ननु पर्वतस्तेजस्वाभाववान् पृथिवौत्वादित्यादौ योयस्तेजस्लवान् स पृथिवौवाभाववान् यथा वहिषूमादिति धूमज्ञानज्ञाप्यवझिरूप- दृष्टान्तमालिव्यतिरेक्युदाहरणेऽतिव्याप्तिः तस्य माध्याविषयकज्ञान- न चायं न गुरुत्वहेतुताकोऽरसवत्त्वादित्यादौ यो यो गुरुत्वात्स रसवत्त्वा. दित्यादिव्यतिरेक्युदाहरणेऽतिव्याप्तिस्तस्यापि साध्याविषयका सति पञ्चम्य- न्तावयवत्वादिति वाच्यम् । उदाहरणान्यत्वेनापि विशेषणेयत्वादिति भावा! इति जागदीशी व्याख्या। 92 ·ववचिन्तामयो बनकलात् पञ्चम्यतानुमितिपरवाक्यत्वाच्च इत्यतो लक्षणारमा) (१) 'प्रतिभावाक्यधौजन्येत्यादि पक्षधर्मिक-साध्यवत्ताबोधकवाक्यनन्या सार्थधौबारा प्रयोज्या या कारणस्य ज्ञापकस्याकाङ्गा पक्षः कुतः साध्यवान् इत्वाकारिका जिज्ञासा तन्निवर्शकज्ञानस्य जनकावे सति हेतुविभक्तिमदव- यवत्वमित्यर्थः, प्रतिज्ञादिवारणाय सत्यन्तं, अयं तस्मात् वहिमान् इत्यादि- निगमगस्थापि पक्षः कुतः साध्यवानियाकारकनिज्ञासानियतकवान- जनकत्वसम्भवात्तवातिव्याप्तबारणाय 'हतुविभक्तिमदिति, हेतो' पवाधि- तत्वादिधौहेतोः, या 'विभक्ति' विभागः पार्थक्यं तदनिगममान्यत्ववदिति तु पलितार्थः, न्यायवधिभूतस्य हेतुसमानार्थकस्य धूमादित्यादेवारणाय 'अवयवेति, 'पञ्चम्यन्तयादि पञ्चमी बन्ने यस्य तादृशं यल्लाक्षणिकं पदं तरगर्भावयवत्वमित्यर्थः, धूमेनालोकवानयं वह्निमान् धूमादित्यादौ प्रतिक्षा- वारणाय 'पञ्चम्यन्तेति, अयं दण्डानातो घटत्वादित्यादौ प्रतिज्ञावारणाय 'माक्षयिकेति । यद्यप्येवमपि धूमादालोकवानयं वह्निमानित्यादिप्रतिक्षाया- मतिव्यातिः प्रक्तसाध्यधर्मिकखार्थबोधकत्वेन पञ्चम्या विशेषणीयत्वेऽपि धूमावहिमतः सधर्मायं बडिमामित्यादिप्रतिज्ञायां तथा, तथापि प्रकृत. पक्षधर्मिकखार्थविशिष्तसाध्यवत्त्वान्वयबोधजनकत्वेन पचमी विव- क्षिति नायं दोषः । यद्यपि चैवमप्ययं तस्मादहिमानित्यादिनिगमनेऽति- शामिः मानवादिप्रकारेण शानशकस्यापि सर्वनामलच्छब्दस्य व्यायादि. विशिधूमत्वप्रकारेण बोधने लाक्षणिकत्वात् लघु-गुरारूपाभ्यामन्चयबोध- कस्य पदमात्रस्यैव गुररूपेश बक्षणायाः सर्वसम्मतत्वात् । तथापि लाक्ष- यिकत्यस्य प्रातहेतुविषयक ज्ञानत्वावच्छिनलाक्षणिकपरत्वानोक्तदोषः तत्र খায়াহিলিষ্মিমনইমৗলিলন নত্ত শব্দলাবিনি। এ चायं गुरु पतनादित्यादौ हेतावण्याप्तिस्तत्र पञ्चम्यन्तस्य पतनादिशब्दख प्रतिविरहेर पतनशानत्वावच्छिनक्षकत्वासम्भवादिति वाच्यम् । परम्पो- ·पवयवः। त्यस्य पञ्चमोसाकाङ्गपरत्वेन तत्रापि पञ्चमौलाकाङ्गस्य स्युन्तपतधातोः पतन ज्ञामलक्षकत्वसम्भवादिति ध्येयं । ननु धूमादित्यादिहेत्ववयवस्य धूमनिलं ज्ञापकत्वमित्यन्वयबोधकतायां (पञ्चम्यन्तधूमादित्यादिपदस्य लाक्षणिकत्वाभावात् अध्यापिरत बाह, 'हेतु- पदेनेति हेतुभूतधूमादिवाचकपदेन धूमशानादिलक्षणादित्यर्थः । पत्र हेतु- माह, 'अन्यथेति लक्षणां नित्यर्थः, 'बहेतुत्वेन' साध्याज्ञापकत्वेन । मनु प्रकृत्यर्थे खार्थसङ्ख्याबोधकतयैव हेतुविभक्त्यर्थान्धयो भविता इत्थत थाह, 'तथैवेति पञ्चम्या ज्ञापकत्वबोधकतायामेव कुतो वह्निमानित्याकाना- निवृत्तरित्यर्थः । प्राञ्चस्तु लिङ्गस्यानुमापकत्वमतेऽप्याच 'तथैवेति धूमादिपदस्य धूमादि- ज्ञाने लक्षणायामेवेत्यर्थः, अन्यथा पक्षः किंगोचरज्ञाननिष्ठज्ञापकताक. बक्रिमानितिप्रश्नस्य धूमनिष्ठज्ञापकताकवङ्गिबोधानिवद्यत्वेन धूमादित्यस्य तत्रोत्तरत्वानुपपत्तेरिति प्राडः । ननु तत्र पञ्चम्या ज्ञाप्यत्वमबोध्यः सत बाह, 'सधैवेति निक्लहवन्द. यबोधेनैवेत्यर्थः, 'याकाङ्कानिरत्ते' कुत इति जिज्ञासाया अनुत्पत्तः, तथाच निगलहेतुत्वमेव पञ्चम्यर्थ इति भाव इत्यन्ये । पत्रेदं बोध्यं धूमपदं धूमज्ञानपर, वडिपदे ज्ञानविषयको लक्षणा, वत्रिज्ञाने वा सा, पञ्चम्या हेतुत्वमा, धूमज्ञानहेतुकज्ञानविषयवडिमान् पर्वतः धूमज्ञान हेतुकवधिज्ञानविषयाभिन्नः पर्वत इति वा बोध इति कश्चित्, तमाहत्तौ सैवेति मूलविरोधात् অন্য ন্ত ধূমহ খুনাসায়ি, যক্ষ্মা গালগল সম্মান विषयत्वं वार्थः धूमझाना निछज्ञानजनकत्वनिरूपकवह्निमदभिन्नः पर्वतः धूम. ज्ञानजन्य ज्ञानविषयवह्निमदभिन्नः पर्वत इति वा बोधः। परे तु पञ्चम्या ज्ञानजन्यज्ञानविषयत्वमर्थः, धूमपदं यथाश्रुतमेव, बोधन पूर्ववदित्वाजः इति जागदौमी व्याख्या ।

·तत्वचिन्तामो সনিন্মাষীসাজাালিকায়লগ- नकहेतुविभक्तिमदाक्यत्वं वा । पञ्चम्यन्तलाक्षणिकपदवदनुमितिपरवाक्यत्वं वा 'प्रतिज्ञावाक्येति प्रतिज्ञावाक्यार्थज्ञानजन्या या कारणकाचा कुतइति प्रश्नोत्रेयकारणजिज्ञासा तनिवर्त्तकज्ञानजनकत्वे मति हेतविभक्ति- मन्यायावयवत्वमित्यर्थः, अयं न दण्डादित्यादिप्रतिज्ञावारणय स- त्यन्तं, तस्मादहिमानितिनिगमनेऽतिव्याप्तिवारणय 'हेतु विभक्रिम- दिति हेतुत्वप्रतिपादकविभक्त्यन्तार्थकं, हेतुत्वं प्रमेयमित्यादौ तस्मा- प्रमेयामदमिति निगमने हेतृत्वप्रतिपादकेदम्पदान्तकेऽतिव्याप्तिवा- रणय 'विभक्तौति । लक्षणन्तरमाह,(१) 'पञ्चम्यन्तेति पञ्चम्यन्तं यल्लाक्षणिकपदं तदत्त्वे मति न्यायावयवत्वमर्थः, लाघवेन पञ्चम्या विभागत्वस्यैव शक्यताव- छेदकतया यत्र पञ्चम्या ज्ञानज्ञाप्यत्वादिबोधः तत्र लक्षणैवेति तस्मादहिमानित्यादिनिगमने लाक्षणिकपञ्चमौपदवति न्यायावयवे- तिव्याप्तिवारणय 'पञ्चम्यन्तेति, तथाच पञ्चम्यन्ततत्पदस्य लाक्षणि- कवाभावानातिव्याप्तिरिति भावः । तस्मादहिमानितिनिगमनस्यापि पञ्चम्यन्ततत्पदवत्त्वात् तद्दोषतादवस्यवारणय 'लाक्षणिकेति, उदा- मौनवाक्येऽतिव्याप्तिवारणय विशेष्यदलं, लक्ष्ये लक्षणं मङ्गमयति, (२) मनु तथापि अयं न दण्डादित्यादौ तस्मान दण्डादिति निगमने व- तिव्याप्तित्तस्य तादृजिज्ञासानिवर्तक ज्ञानजनकत्वात् हेतुत्वप्रतिपादकवि- भात्यन्तत्वाचातालक्षणान्तरमाहेत्यधिकः पाठः घ-चिहितपुस्तके वर्तत इति ·अवयवः। हेतुपदेन ज्ञाने लक्षणा अन्यथा लिङ्गस्या हेतुन्वेन हेतुविभक्त्यानन्वयात्() तथैवाका सानिहत्तेः । 'हेतपदेनेति हेतुपस्थापकधूमादितिपदेनेत्यर्थः, 'ज्ञाने लक्षणा' हेतज्ञाने लक्षणा, पञ्चम्या ज्ञानविषयत्वरूपं ज्ञाप्यत्वमर्थः, तदेकदेश- ज्ञाने हेतुज्ञानस्य जन्यतासम्बन्धेनान्वयः, तथाच धूमादिति हेतु- वाक्यात् धूमज्ञामजन्यज्ञानविषयत्वमित्याकारकः शाब्दबोधः। मनु धूमपदे कथं धूमज्ञाने लक्षणा धूमस्यैव जन्यतासम्बन्धेन ज्ञानेऽन्वयः स्थादित्यताह, 'अन्यथेति हेतुपदे हेतुज्ञाने लक्षणांनङ्गीकारे, 'विभक्त्यानन्वयादिति पञ्चमौविभक्त्यर्थ हेतोरनन्चयापत्तेरित्यर्थः, अनन्वये हेतुमाह, 'लिङ्गस्या हेतुत्वेनेति साध्यज्ञाने लिङ्गस्या हेतुत्वेने- त्यर्थः, लिङ्गज्ञानस्यैवानुमितिहेतुत्वादिति भावः। ननु लिङ्गोपहित- लैङ्गिकभानादिमते लिङ्गस्याप्यनुमितिविषयतया विषयतासम्बन्धेन हेतोरन्वयोऽस्तु पञ्चम्यर्थैकदेशे जाने इति किं लक्षणयेत्यत आह, 'तथैवेति जन्यतासम्बन्धेन धूमज्ञानस्य ज्ञानेऽन्वयेनैवेत्यर्थः, 'श्राकाङ्क्षा- निवृत्तरिति कारणकाङ्गानिवृत्तेरित्यर्थः, वहिज्ञाने धमज्ञानजन्य- वसिद्धौ जायमानायां धुमज्ञानेऽपि तुल्यवित्तिवेद्यतया वकिज्ञान- जनकत्वसिद्धेरिति भावः । ननु एतलक्षणं धूमादालोकवान् पर्वतो- वहिमानित्यादिप्रतिज्ञायामतियाप्तं तस्थापि पञ्चम्यन्तलाक्षणिक- धूमपदवत्त्वादिति चेत्। न। प्रकृतपक्षविशेष्यक-प्रकृतसाध्यप्रकारका- न्वयबोधजनकाकासा-तात्पर्यादिमत् यत् प्रकृतमाध्यतात्पर्य्यकं पदं (१) विभत्यानन्वयात् इति पा०। .

·নথিলালী ७३० 'अनुमितिहेतुशानकारणधूमवत्त्वादितिशब्दजन्य- মানলিনিয়াজিঘানালিসানিয়ালিয়ান नकवाक्यत्वं हेतुत्वमित्यन्ये, आतिं विना केन रूपेण तदाकाहादि-तात्पर्य्या दिमती या पञ्चमौ तदन्तलाक्षणिकपदवत्त्वस्य विवक्षितत्वात् तथाच धूमादालोकवान् पर्वतोवहिमानित्यादि- प्रतिज्ञायां नातिव्याप्तिः तत्रत्यपञ्चम्याः प्रकृतमाध्यतात्पर्य्यकं यदहि- पदं तदाकाङ्क्षाद्यभावात् एवं धूमावहिमतः सधर्मा पर्वतो वह्नि- मान् धूमादित्यादौ नातिव्याप्तिः तत्र तादृशविशिष्ट पक्षविशेष्यक- माध्यप्रकारकान्वयबोधजनकाकाङ्गादिमत् यत्प्रकृतमाध्यतात्पर्य्यक पदं चरमवहिपदं तदाकाङ्क्षादिमत्त्वस्य पञ्चम्या अभावादिति भावः । 'अनुमितौत्यादि, उदाहरण दिप्रयोज्यजातेरिणय वृत्त्यन्त जातिविशेषणं, परार्थानुमितिहेतुभूतं यच्छाब्दज्ञानं तत्कारणीभूतस्य धूमवत्त्वादिति शब्दस्य जन्यज्ञाने वर्तमानेति तदर्थः, न्यायजन्यज्ञान- विधुरस्य चैत्रादिशौरविशेषस्य प्रयोज्याया धूमवत्त्वादित्यादि- भाब्दधौवृत्तिजातेरिणय 'कारणन्तं, अवयवजन्यस्यैव शाब्दस्य परार्थस्थलीयानुमितिहेतुत्वान्नातिव्याप्तिरित्यभिमानः। मत्ता-शाब्द- खादेारणाय 'प्रतिज्ञादिजन्यज्ञानावृत्तौति प्रतिज्ञोदाहरणादेरेकै- कमाचं निवेश्यं न तु समुदायोवैयर्थ्यात् । वस्तुतस्तु एतदतिसमवेत- तात्यसमवेतधर्मवत्त्वमर्थः, तयक्रेतयतश्च लाभाय वृत्त्यवृत्त्यन्तव्य- मिति, एतेन प्रतिज्ञात्वादिप्रवेशे प्रतिज्ञात्वस्याप्येतन्मते हेतुत्वघटित- बापत्या प्रात्माश्रयापत्तिरिति दूषणं निरस्तं, मतं दूषयति, 'जाति ·पवयः। ज्ञानस्यानुमितिजनकत्वं वाक्यविशेषजन्यत्वस्यापि ज-. न्यतावच्छेदकरूपापरिचये दुर्ग्रहादित्यपरे । अन्वयव्यात्यभिधायकावयवाभिधानप्रयोजकज्ञान- जनक हेतुत्वप्रतिपादकविभक्तिमन्यायावयवत्वमन्वयि हेतुत्वं, एतदेव व्यतिरेकव्याप्त्यभिधायकपदप्रक्षे पाद्- व्यतिरेकि हेतुत्वम्। अन्वयव्यतिरेकोदाहरणाकाङ्क्षा- प्रयोजकतथाभूतावयवत्वमन्वयव्यतिरेकि हेतुत्वं । विनेति हेतुजन्यबुद्धौ वैजात्यं विना केन रूपेण परार्थानुमिति- जनकत्वमित्यर्थः, तथाच कारणान्तदलमव्यावर्तकमेवेति भावः । ननु कारणान्तं प्रकृतन्यायावयवार्थक धूमवत्त्वादित्यादिशब्दाचयि मथाच धूमवत्त्वादित्यानुपूर्वोकावयवजन्यज्ञानवृत्तीत्येव जाते विशेषणं वाच्यम् न तु कारणान्तगर्भ अत पाह, 'वाक्यविशेषजन्यत्वस्थापौति धूमवत्त्वादित्यानुपूर्वोकावयवजन्यत्वस्थापौत्यर्थः, तथाच कत्वादिना माकाण तादृशवाक्यत्तिजात्यभावेन तदवच्छिन्नजनकतानिरूपि- नजन्यतावच्छेदकजातावपि मानाभावेन लक्षणस्थामभव इति भावः । हेतुत्वस्यान्वयि-व्यतिरेक्यन्वयव्यतिरेकिभेदेन वैविध्यात् तदनुको न्यनत्वमत शाह, 'अन्वयेत्यादि, व्यतिरेकिहेतोरणाय 'जनकान्तं प्रकृतहेतुधर्मिकसाध्यान्वयव्याप्यभिधायकवाक्यप्रयोजकशाब्दधौप्रयो- नकार्थकं, उपनयप्रयोजकज्ञानजनके उदाहरणे प्रतिज्ञायाश्चाति- थाप्तिवारणाय उदाहरणान्तमात्रस्याभिधानस्थले हेतोरलक्ष्यवान- ·तत्त्वचिन्तामो 'यहा पक्ष-सपक्षसता विपक्षासतो हेतुवचनमन्वय- व्यतिरेकि,' अत्यन्ताभावाप्रतियोगिसाध्यसमानाधि- करणपक्ष-सपक्षसहेतुवचनं केवलान्वयि । द्वारणाय च 'हेतुत्वप्रतिपादकेत्यादि स्वार्थहेतुत्वमुख्यविशेष्यकान्च- यबोधजनकविभक्तिमन्नायावयत्रत्वमित्यर्थः, 'अन्वयि हेतुत्वमिति अन्व- यित्ववयवत्वमित्यर्थः । 'एतदेव' खार्थत्याद्यवयवत्वमेव, 'तथाभू- तावयवत्वं' निरुतत्ववयवत्वं, तावन्मात्रञ्च केवलान्वयिनः केवलव्य- तिरेकिणश्च हेतोर्गतमतः 'प्रयोजकान्तं प्रकृतहेतुकप्रकृतसाध्यसि- यौपयिकान्वय-व्यतिरेकोभयव्याप्यभिधाननिवाकाङ्क्षाकारणैभू- नज्ञानजनकार्थक, तथेत्यादिपदव्यावृत्तिः पूर्ववत् । मनु कथमस्य गमकत्वमित्याकाङ्क्षायां एकव्याप्यभिधानेनैव निरस्तत्वात् व्याप्यन्तराभिधानस्यार्थान्तरग्रस्तत्वमतोनोतक्रमेणान्वय- यतिरेकिहेतोर्लक्षणं युक्रमत शाह, 'यद्देति। मद्धेतोरेव लक्ष्यत्वमि- त्यभिप्रायेणह, 'यदेतीत्यन्ये । 'हेतवचनं' प्रकृतहेतुत्वप्रतिपादकोऽव- यवः, तथाच पक्षे सपने च मतो विपचेऽसतोऽर्थस्य हेतृत्वप्रतिपादको- ऽवयवः अवयव्यतिरेकीत्यर्थः, अत्र च सपक्षसत्त्वं निश्चितसाध्यवद्- वृत्तित्वं, तेन पृथिवौतरेभ्यो भिद्यते पृथिवीलादित्यादौ केवल- व्यतिरेकिहेतौ नातिव्याप्तिः, पक्षमत्त्वन्तु पर्वतो वहिमान् महान- मत्लादित्यादौ वरूपासिद्धस्य हेतोय॒दासार्थ, मद्धेतोरेव लक्ष्य- बादिति ध्येयं । नन्वेवं वह्निमाध्यकधूमादिहेतोरन्वयव्यतिरेकित्वे तच प्रागुक्रकेवलान्वयितुलक्षणस्थातिव्याप्तिरतस्तस्य खक्षणान्तरमाइ, ·यहा अनुमितिकारणीभूतपरामर्शप्रयोजकशाब्द- जानकारणसाध्याविषयकशाब्दधौजनकप्रतीतान्वयसा- ध्य-साधनवाचकहेतुविभक्तिमच्छब्दत्वमन्वयिहेतुत्वम्। एतदेवाप्रतीतान्वयसाध्यसाधनेतिविशेषणाद्यतिरेकि- 'अत्यन्तेति वृत्तिमदत्यनाभावाप्रतियोगिमः साध्यस्थ समामाधिक- रोयः पच-मपक्षयोः मन् हेतस्तस्य 'वचन' हेतत्वप्रतिपादकोऽव- यवः केवलान्वयौत्यर्थः, पत्र पक्षसत्त्वस्य ध्यात्तिः प्रागिव स्वरू- पासिद्धहेतोर्वारणं, मपक्षमत्त्वन्तु सर्वमभिधेयं प्रमेयत्वादित्यादौ सर्वस्य पक्षतादशायां प्राचौनसम्मतस्थानुपसंहारितोरिणयेति ध्येयं । इदमुपलक्षणां पक्षमतः सपचामतः पक्षमाचमतो वा विपक्षासतश्च हेतोर्वचनं केवलव्यतिरेकौति द्रष्टव्यं । दशाविशेषे वयादिभाध्यके धूमादिहेतावष्यन्वयित्वं खौकुर्वतामा- चार्या मतेनाइ, 'यद्देति, 'अनुमितीत्यादि, अचोदासीनस्थ धूमा- दित्यादिवाक्यस्य वारणार्थमाधं कारणान्तं, प्रागुकरीत्या प्रकृतपक्षक- प्रकृतहेतुकप्रकृतसाध्यकन्यायावयवार्थकं, धूमादतिमतः सायं व- हिमान् धूमादित्यादौ प्रतिज्ञादेर्निगमनस्य च वारणय द्वितीयं का- रणन्तं, प्रकृतहेत विशिष्ट हेतुत्वविषयतावहिर्भावेन यत् माध्यविषयक तदन्यशाब्दधीकारणमिति तदर्थः, तेमायं वझिमान् वशिसामग्रौ- मत्त्वादयं हेतुतावान् तत्त्वेन प्रमीयमानत्वादित्याद्यन्वयिहेतौनाध्याप्तिः, अयं न धूमादडिशन्योधूमात् यो यो धूमादशिन्यः स धमन्य- इत्यादावप्रतीतसाध्यान्वय-व्यतिरेकिहेतोरणाय 'प्रतीतसाध्यान्वये- 93 ·सावचिन्तामो हेतुलक्षणं, कथायां धूमादित्येव प्रयोक्तव्यं न तु धूम- वत्वादिति मतुपोव्यर्थत्वात्। सामान्यवक्त्वे सति वाधकरणप्रत्यक्षत्वादित्य- पार्थकं विभक्त्युपस्थापितहेतुत्वेन सामान्यवत्त्वस्थ त्यादि प्रतीतः साध्यान्चयोऽन्वयमहचारमात्रं यत्र तादृशं यत्माधनं तबावचकशब्दाद्या हेतुविभक्तिः पक्षधर्मिकखार्थविशिष्टमाध्यवत्त्वबो- धस्य हेतभूता या विभक्तिस्तइत्त्वमित्यर्थः, 'प्रतीताग्वयमाध्य-माधनेति पाठेऽपि माध्यपदस्य व्यत्यासेन उक एवार्थः । केचित्तु वहिमामग्रौमत्वादित्यादिहेतुसंग्रहाय 'माथाविषय- केति माध्यविषयकवनियतावयवतावच्छेदकरूपशन्यार्थक, तथाच पदाहरणत्वावच्छिन्नस्थापि तथावादन्ययुदाहरणवारणय 'हेतु- विभनौति प्रागुक हेतुत्वार्थकमित्याः । 'अप्रतीतेत्यादि, इदमुपलक्षणं एतदेव प्रतीतसाध्य तदभाव- महचारकेति१) विशेषणदचय-व्यतिरेकिहेतलक्षणमित्यपि बोध्यं । मनु प्रतिज्ञादियवयववादिनां मौमांसकाना मते धूमहेतस्थले तस्य पक्षधर्मताप्रतिपत्त्यर्थं धूमवत्त्वादिति कथञ्चिन्मतुपोऽस्तु प्रयोजन पञ्चावयववादिनान्तु तार्किकाणां उपनयादेव हेतोः पक्षधर्मताप्रति- पत्तिसम्भवान्मत्तुपोव्यर्थत्वमित्यत्र दृष्टापत्तिमाह, 'कथायामिति, एतेम भूमसम्बन्धपर्यावसन्नत्वेन तस्य धूमवत्त्वस्य हेतुतायां न वैयर्थं धूमत्वस्य (१) प्रतीतोभयसाचारकेतीति च ।

·पवयवः विभक्त्यन्तरावरुडस्यानम्वयादिति केचित्। तवं । सतिसप्तमौबलात् सामान्यवत्वस्य बांधकरणप्रत्यक्ष- त्वस्य च सामानाधिकरण्योपस्थिती 'विशिष्टे हेतुत्वा- ग्वयात् तथैव व्युत्पत्तेः, न ध्ययमोऽस्मानावगम्यते इति। धूमसम्बन्धादृत्तित्वेन तनिष्ठव्याप्यवच्छेदकालासम्भवात् अन्यथा धूमप्रा- गभावस्थापि हेतता न स्वादिति दूषणं प्रत्युक् । नवकविभक्त्यान्वितमामान्यवत्त्वे(१) विभक्तयन्तरार्थ हेतुत्वान्षये भाकालाविरहात् कथं 'विशिष्टहेतौ हेतुत्वान्वय रत्यागते, 'केचित्वित्यादि, 'सामान्यवत्त्व इत्यस्य शब्दानित्यत्वे माध्ये इत्यादिः, पार्थक' अनन्वितं), तथाच निश्चितानम्बयरूपापार्थकत्वमेव तस्य न बन्वयाबोधकत्वमित्यर्थः, विरुद्धविभात्यावरुद्धे विभत्तवन्तरार्थान्वय- बोधाखौकारात् प्रकृते सप्तम्यर्थमामानाधिकरण्यविभिष्टहेतौ हेतुत्वा- न्यये बाधकाभाव इत्याभयेन समाधत्ते, 'मतौति सतिपदसमभिव्या- पतसप्तमौबलादित्यर्थः, 'विशिष्ट इति सामान्यवत्वविभिष्टवायकर-. एकप्रत्यक्षत्व इत्यर्थः, लिङ्गस्य हेतुतामतेनेदं, अन्यथा तु लक्षणयो- पस्थिते तादृशप्रत्यक्षत्वस्य ज्ञाने हेतुलान्चयो द्रष्टव्यः। मनु मति- यतम्याः सामानाधिकरण्यवाचित्वे घटे जातिमत्त्वमित्यतोऽपि घट- विशिष्टजातिमत्त्वं प्रतौयेत इत्यताह, 'तथैव व्युत्पत्तेरिति पति- (१) नन्वे विभात्यर्यावरहे सामान्यवत्त्व इमि घ.। (२) अनुचितमिति घ।

·तापितामणी हेतायुक्त कथमस्य गमकत्वमित्याकाज्ञायां व्याप्ति- पक्षधर्मतयोरुपदर्शनप्राप्ती व्याप्तेः प्राथम्यात् तत्पद- शनायादाहरणं तथानुमितिहेतुलिङ्गपरामर्शपरवा- काजन्यज्ञानजनकव्याप्यत्वाभिमतवनिष्ठनियतव्यापक- वाभिमतसम्बन्धबोधजनकशब्दत्वमुदाहरणत्वं । सा- पदसमभिव्याहारेणैव सप्तम्याः सामानाधिकरण्ये व्युत्पन्नवादित्यर्थः, 'प्रयं' सामानाधिकरण्यरूपः, 'अस्मात्' सप्तम्याः मतिपदसमभिव्या- हारात्। ननु व्याप्तेरिव पक्षधर्मताया अपि गमकतौपयिकत्वात् तत्प्रदर्शनाव इवत्तरमुपनय एव कथं नोपन्यस्यते इत्यत आह, 'कथमस्येति, 'अस्य' धूमादेः, 'गमकत्वं गमकतावच्छेदकत्वं, लिङ्गस्य हेतुतामते तु यथाश्रु- तमेव व्यायः। 'अस्त्र' लिङ्गज्ञानस्येत्यर्थः, इति कथित्। 'प्राथम्यादिति परामर्यार्थ प्रथमोपस्थाप्यत्वादित्यर्थः, परामर्श व्याप्तर्विशेषणतावच्छेद- कतया पूर्वीपस्थितिनियमः पक्षधर्मतायास्तु वैशियरूपतया न विशे- षणतावच्छेदकवमिति न तदुपस्थितिः प्रागपेक्षणौयेत्यभिप्रायः । यत्तु 'प्राथम्यादिति प्रथमाकासाविषयवादित्यर्थः, प्रतौतया- प्तिकोहेतुः पचे वर्तते न वेत्याकाङ्क्षादर्शनादिति व्याख्यानं, तब मम्यक्, युक्त्यनभिधाने व्यायाकाङ्गायाः प्राथम्ये मानाभावात् । वस्तुतः 'कथमस्य गमकत्वमित्याकाङ्गायाः किंप्रकारावच्छिवस्य गमकत्व- मित्यर्थः, इति तादृमाकाङ्क्षायां प्रथमतः पक्षधर्मताप्रदर्शन प्रमतिरेव नास्तौति ध्येयम्। 'तत्प्रदर्भनायेति व्याप्तिप्रदर्शनायेत्यर्थः, ·अवयवः। ११ मान्धलक्षणे साध्य-साधनसम्बन्धबोधकत्वं साध्य-साध- नाभावसम्बन्धबोधकत्वञ्च विशेषलक्षणइयम् । न्यायावयवदृष्टान्तवचनमुदाहरणमिति तु न, ह. ष्टान्तप्रयोगस्य सामयिकत्वेनासार्वधिकत्वात् यो यो धूमवान् सोऽमिमानित्येव व्याप्तिप्रतीतेः । । । यद्यपि उदाहरणस्य न व्याप्तिः पदार्थो न वा वाक्यार्थः, तथापि उदाहरणयाप्तिग्राहकसहचारज्ञाने जाते व्याप्तिग्रहो मानमो भव- तौति व्याप्तितात्पर्य्यकत्वरूपव्याप्तिप्रदर्शकत्वं । यदा वौपाया व्याप्तिबोधकत्वादेव व्याप्तिप्रदर्भकत्वमित्यवगन्तव्यं, वौपया व्यापकत्वं बोध्यते, तथाच खव्यापकौभूतमाथावशिवस्यैव हेतोः पक्षधर्मताजानं अनुमितिहेतुरित्याभयेनेदं, व्याप्तिपदव व्यापकत्वपरवादित्यपि वदन्ति(२) । 'अनुमितीत्यादि, उदाहरणसदृशोदासौनवाक्यवारणाय 'जनका प्रागुकरौत्या प्रकृतन्यायावयवार्थक, रेखादिवारणय 'व्याप्यत्वाभि- मतेत्यादि, व्याप्यत्वाभिमतवद्धर्मिको घः 'नियतः प्रतिनियतः प्रहात- पक्षे प्रकृतसाध्यवत्त्वाविषयकोव्यापकत्वाभिमतस्य सम्बन्धबोधस्तजनकलं, अभिमतान्तदयचाच धर्मइयोपलक्षक, तथाच प्रकपतचे प्रातसाध्य- वत्वाविषयको व एकपदार्थबद्धर्मिकस्मड्यापकवविभिष्टापरपदार्थव- त्वबोधस्तजनकत्वमिति तु फलितार्थः । एतेन यथाश्रुतलहमिदं उपनयेऽतिव्याप्तमिति निरस्तं । न च प्रकृतपचे प्रातमाध्याविषयक- (१) मिति ।

·तत्वचिन्तामणौ नापि प्रकृतानुमितिहेतुलिङ्गपरामर्शपरवावाज- ग्यज्ञानविषयव्याप्त्युपनायकं वचनं तत्, उपनयाति- बदसवैयर्थं, धूमवान् धूमव्यापकवक्रिमान् पर्वतत्वादित्यादिस्थलीय- प्रतिज्ञावाक्येऽतिव्याप्तिवारकत्वात्, यत्पदवीपासहकारेण व्यापकत्वा- वगाहिबोधजनकावयवत्वं ममुदितार्थः इत्यपि कश्चित्, 'मामान्य- साक्षणे' अन्वय-व्यतिरेकिसाधारणलक्षणे, 'साध्येत्यादि माध्ये साधनस्य सम्बन्धी व्यापकत्वं, एवमयेऽपि, तथाच वौभालन्यसाधनव्यापकत्व- बोधकावयवत्वं अन्वय्युदाहरणवं, वौशाखभ्यसाध्याभावव्यापकत्वबो- धकावयवस्वं व्यतिरेक्युदाहरणत्वं, उपनयादेवुदासाय वौसालभ्येति वशेषणमिति भावः । केचित्तु 'मध्येत्यादि, 'सम्बन्धपदं सामानाधिककण्यार्थक, तथाचान्वयव्याप्तितात्पर्य्यकसाध्य-साधनसामानाधिकरण्यबोधकावय- वत्वं अश्वयुदाहरणत्वं, व्यतिरेकव्याप्तितात्पर्य्यकसाध्याभावसाधना- भावमामानाधिकरण्यबोधकावयवत्वं व्यतिरेक्युदाहरणत्वं, पक्षधर्म- नातात्पर्य्यकोपनयादेः सामानाधिकरण्यबोधकत्वेऽपि व्याप्तितात्प- र्यकत्वाभावादेव वारणमित्याहुः । तत्र साधीयः, अन्वयव्याप्तिता- त्पर्यकावयवत्वस्यैव सम्यकत्वेनेतरांशवेयर्थ्यात् । प्राचीनमतं निरस्थति, 'न्यायेत्यादि न्यायावयवत्वे सति 'दृष्टान्तवचन' यथापदार्थापयिस्वार्थबोधकनामोत्तरप्रथमान्तत्वं, तेनायिनोव्यतिरेकिणय इयोदृष्टान्तयोः(१) संग्रहः, 'दृष्टान्तेति दृष्टान्तरन्योदाहरणेऽव्याप्तिः, इत्येव' इत्यत एव, 'याप्ति- (योगदाहरखयोरिति का।

·व्याप्तेः, अत उपनयाभिधानप्रयोजकजिज्ञासाजन: कवाक्यमुदाहरणम्। एतदेवान्वयव्यतिरकव्याप्तिविष- यत्वविशेषितं विशेषलक्षणयमित्यन्ये। अच च व्यभि- चारवारणाय वौसामाहुः । यच च सामानाधिकर- भावः । प्रतौतेरिति, वौपया तत्समभिव्याहताग्यादिपर्देनैव वा अग्या- देण्द्देश्यतावच्छेदकौभूतधूमादिव्यापकत्वांगबोधनादिति 'नापौत्यादि, अनोकरीत्या 'वाक्यान्तं प्रकृतन्यायार्थकं, तथाच प्रकृतन्यायजन्यज्ञानविषयौभूता या अन्वयतो व्यतिरेकतो वा व्याप्तिस्तस्याः 'उपनायक' बोधकं, यत् 'वचनं' अवयवः, 'तत्' उदाहरणमित्यर्थः, 'उपनयाभिधानेति 'उपनयस्य' प्रकृतहेतुकप्रक- तसाध्यमियौपयिकव्याप्यवच्छिन्नप्रकृतलिङ्गवत्त्वेन पक्षबोधकवाक्यस्य, प्रयोजिका या पक्षः साध्यव्याप्यप्रकृतहेतुमान वेत्याकारिका जिज्ञासा तस्थाः 'जनक' अनुकूलं यत् 'वाक्यं अवयवः, 'तत्' उदाहरणमित्यर्थः, एतेन उपनयत्वस्य एकस्थाभावे सामान्यलक्षणस्थानुपपत्तिरिति दूषणं प्रत्युक्तं । 'एतदेवेति माध्यान्वयव्याप्तिविशिष्टप्रकृतहतमत्पक्षबोधक- वाक्याभिधानप्रयोजकजिज्ञासानुकूलावयवत्वं साध्यौयव्यतिरेकव्या- तिविशिष्टप्रकृतहेतुमत्पक्षबोधकवाक्याभिधानप्रयोजकजिज्ञासानुकू- लावयवत्वञ्चान्वयिनोव्यतिरेकिणश्च क्रमेणोदाहरणदयस्य लक्षण- मित्यर्थः, उदाहरणस्य न व्याप्यत्वमर्थः, किन्तु सहचारमाचं, अन्यथा अन्वयव्याप्तेरेव गमकतया व्यतिरेकव्याप्युपन्यासेऽर्थान्तरप्रसङ्गात्, वौमितयत्पददयेन महामसत्व-तदन्यत्वादिविरुद्धरूपाभ्यामधिक- ·খিলামী प्रयादेव व्याप्तिस्तपान वौसा केवलान्वयिन्यभेदानुमाने च वौसायामपि व्यभिचारतादवस्थामिति •तु वयं, वौसा च यत्पदं न तु तत्पदेऽपि विरूपोपस्थितयो- रपि तत्पदेन परामर्शदुझिस्थवाचकत्वादिति न व्युत्प- त्तिविरोधः, यथा “यद्यत् पापं प्रतिहि जगन्नाथ रणदयोपस्थितौ अन्वयतोव्यतिरेकतश्च सहचारयोरेव तादृशा- धिकरणत्वान्तभावेन व्यभिचार शानिवृत्तिद्वारा गमकतौपयिक- त्वेन तदुपन्यासेऽर्थान्तरस्यायोगात्। यो यो धूमवान् म वहि- मानित्यादौ महानसं तद्भिन्नञ्च धूमवत् महानसं तद्भिवञ्च वकि- मदित्यादिक्रमेणैवान्वयबोधादित्याचार्याणां मतमुपन्यस्यति, 'पत्र चेति, 'यभिचारवारणाय' तज्ज्ञानवारणय इत्यर्थः, तथाच उदाहरणवमात् महानसे तदन्यस्मिंश्च मामानाधिकरण्यभानेन यभिचारचानाभावात् मानसोयाप्तिग्रह इत्यर्थः, समानविषयत्वेन विरोधित्वमित्याशयः । 'बाहुरित्यनेन सूचितमखरसवौज खय- मेव प्रकाशयति, 'यत्र चेति, 'चः' वर्थः, 'याप्तिः' व्यभिचारवि- रक्षः, 'न बौति स्थादिति शेषः, कुत्र म वौसा पहणैया इत्यतः 'केवलेति तथाचेदं प्रमेयं द्रव्याभिचं वा गगमवादित्यादौ शेतमति माध्यव्यभिचारासम्भवात् तवत्योदाहरणे वौसाप्रवेशोव्यर्थः सादस्मांकन्तु गमकतोपयुक्तस्य व्यापकत्वस्य बोधकत्वेनैव तत्मार्थक्वं, "उदाहरणेग धूमयापकता बहेरेवोपदर्यते” इति परामर्शग्रन्थे ·नवस्य तन्म इत्यब(ए) । दश साध्य-साधनाभयांत्र- यविकलानुपदर्शितान्वय-विपरीतोपदर्शितान्वयानुप- दर्शितव्यतिरेक-विपरीतोपदर्शितष्यतिरेकभेदादाभा- सरूपमिति । एव स्फुटतरमभिधानादिति भावः । यच माधनस्थानेकमधिकरणं तत्रापि यो यो धूमवान् मोऽमिमानित्यादौ वौपया व्यभिचारण- सानिरमनं दुर्घटं, वौपितयत्पदान्यां महानसं तद्भिवञ्च धूमवत् वझिमचेति बोधमेऽपि धूमवान् कश्चित् वयभाववामित्येवं व्यभिचारयहे बाधकाभावादित्याह, 'वौसायामपौति, समान- प्रकारकत्वेनैव विरोधित्वादिति भावः । ननु यदि वौमितयच्छब्देन विधेयधर्मस्य उद्देश्यतावच्छेदकधर्मव्यापकलमाचं प्रत्याय्यते म-तु विरुद्धरूपाभ्यां अधिकरणद्वयं तदा पूर्ववाक्यगतयच्छन्दस्य तच्छब्द- माकाङ्क्षालानुरोधादेकमेव तत्पदं उदाहरणस्य घटकमस्त तप वौमा विफला, अस्माकन्तु उपक्रान्ताभ्यां महानसत्व-तदन्यत्वादिवि- रुद्ररूपाभ्यामेकेन तच्छब्देन . बोधयितमशक्यवादेव तत्र वौसा- खौकारः, महदुचरितेत्यादिव्युत्पत्तेः(२) बलवत्त्वादित्यतस्तचेष्टापत्ति- मार, 'वीमा चेति, प्राचां मतेऽपि वौमितयत्पदोपक्रान्ताभ्यां विरुद्ध- रूपाभ्यामेकेनैव तत्पदेन परामर्शसम्भवात् तत्र वीमा विफलैव तैरपि बुद्धिस्थवाचकतदादिपदातिरिक्तस्थल एव मजदुचरितेत्यादिव्युत्पत्तेः (१) ययत् पापं प्रतिजहौत्यति क. (२) सचदुचरितः शब्दः सवदर्थं गमयतीति व्युत्पत्तेरित्यर्थः - 94 ·I নন্দিনী सौकर्तव्यत्वादित्याभयेनाह, 'विरुद्धरूपेति, 'तत्पदेन' एकन, 'परा- मात्' परामर्शसम्भवात्। नन्वेकेन तत्पदेन वौभितयत्पदोपक्रान्ताया विरूपाभ्यां युगपद्दोधनं न दृष्टचरमतोभवभूतेः काव्यं) अप प्रमा- एयति, 'यथेति जगनाथ मे मम यद्यत्यापं तत्प्रतिजछि नवस्य मतस्य नाशय इति वाक्यार्थः । अचेदंबोधं विरुद्धरूपाभ्यां प्रत्येक- पदेन प्रत्येकबोधने यत्र तात्पर्य तत्र तत्पदेऽपि वौमा बोथा यथा “म स भूमिपाल इत्यादिर) चादृशोदाहरणप्रयोगे निग्रहस्तादृशो- दाहरणन्याह, 'इदश्चेति माध्यविकलं, साधनविकलं, उभयविकलं, प्राथविकलचेति बोध्यं, 'विकलशब्देन सह सर्वचान्वयः। माथ- विकलं थथा भब्दोऽनित्योऽमूतत्वात् यचदमूर्त तदनित्यं वथाकाशं, (१) . (२) कल्याणानां त्वमसि महसां भाजनं विश्वमूर्ते धूय्या लयीमथ मयि भृशं धेहि देव प्रसौद । यदयत् पापं प्रविधि जगन्नाथ नमस्य तन्मे भर भई वितर भगवन् भूयसे मङ्गलाय । इति मालतीमाधवे भवभूतिः । सवारियो दीपशिखेव राषौ यंबंतीयाय पतिम्परा सा। नरेन्द्रमार्गाट्ट इव प्रपेदे विवर्णभावं स स भूमिपाणः । इति रघुवंशे कालिदासः। यां यो प्रियां मैक्षत कातराक्षों सासा किया नमसखौ बभूव । इति माघ । .

·साधनविकलं वथा भब्दोऽनियोगुणत्वात् चो यो गुणत्ववान् मो- ऽनित्यः यथा घट रत्यच, उभयविकलं यथा शब्दोऽनित्योगुणवान् यथाकामं, प्रायविकलं यथा स्थिरोभावोऽनित्यः क्रम-धौगपद्यान्या रहितत्वात् यथा प्रविषाणं कूर्मरोम वाजिविषाणचेति, 'अनुप- दर्शितान्वयं यथा शब्दोऽनित्यः इतकलात् यथा घट इत्या उदा- हरणानुलेखेम केवखदृष्टानामाकथनं, 'विपरीतोपदर्भितावर्ष' यथा बदनित्यं तत् कतकं यथा घट इत्यत्र प्राक्साध्यवाचकपदोलेखेन विपरीतक्रमेण सहचारप्रतिपादनस्थले बोध्यं, 'अनुपदर्शिबष्यतिरेक' यथा जीवकरौरं सात्मकं प्राणदिमत्वादिति व्यतिरेकिप्रयोगे वाभाव-साधनाभाववाचकपदानुलेखेन बोध्यं, 'विपरौतोपदर्शित- व्यतिरेक थथा यत्प्राणदिमावरहितं तबिरात्मकं यथा घट इत्या साधनाभाववाचकपदस्य प्राङ्गिदैन बोध्यं । ननु विपरौतान्वयथाप्यु- पदर्शनेऽपि प्रकृतविवचितव्याप्यनुपदर्शनादनुपदर्शितान्वयमेव कथं खातन्त्र्येण तस्योपन्यासः एवं विपरीतोपदर्शितव्यतिरेकस्थापौति चित् । न । थाप्यन्तरोपदर्शनेन विपरौतोपदर्भितव्याप्तिकं, यत्र कापि याप्तिनं प्रदर्श्यते तदनुपदर्भितव्याप्तिकं, एवमनुपदर्भितव्यतिरेकमिति भावः। उदाहरणभासस्तु व्याप्तिग्रहाननुकूलतया अर्थान्तरविधया दोषः विभाजकसूत्रस्थचशब्देन समुच्चितो वा, खतन्त्रनियहस्थानान्ये- तान्यपि यथायथं बोयानि । केचित्तु इदक्षेत्यादि, अयं धूमवान् व रित्यादौ साध्य-साधन- थोरवयव्याप्तिधिकललात् यो यो वहिमान् म धूमवान् इत्युदाह- रणमाभासः, अयं वाच्यः प्रमेयत्वादित्यादौ यो यो न प्रमेयः १ ·तवचिन्तामयी उदाहरणानन्तरम्भवतु व्याप्तिस्तथापि व्याप्तं किं पक्षे वर्तते न वेत्याकालायां व्याप्तस्य पक्षधर्मत्वप्रद- :- न ज्ञेयः इत्युदाहरणं अनुपदर्भितमाध्य-साधनान्वयव्याप्तिकलादाभास, पर्वतो वझिमान् धूमादित्यादौ यो यो वह्निमान् स धूमवानित्यु- दाहरणं वैपरौत्यक्रमेणेपदर्शितान्वयव्याप्तिकत्वादाभास, अयमेतद्- घटाभिन्नः एतद्घटवादित्यादौ यो य एतद्घटत्ववान् म एतहटा- भिन्न इत्युदाहरणं अमुपदर्शितयतिरेकथ्याप्तिकलादाभासं, एवं तचैव यो य एतद्घटत्वाभाववान् म एतद्घटाभिन्नत्वाभाववानित्युदाहरणं विपरीतक्रमणोपदर्भितव्यतिरेकव्याप्तिकत्वादाभासमित्यर्थः, इत्यध दृष्टान्तस्य उदाहरणघटकल्वेऽपि न अतिरिति मन्तव्यम् । अतएव प्रकृतहेतुक-प्रकृतमाध्यमियोपथिकव्याप्तिप्रमाया अजन- कत्वमेव उदाहरणस्याभासताप्रयोजकं पञ्चविधभेदोकिस्तु(१) प्रपञ्चार्थ- मित्यवधेयमिति व्याचक्रुः । 'उदाहरणेति तथाच व्याप्तोऽतः पचे वर्तते न वेत्याकाङ्कायो व्याप्याश्रयस्य पञ्चधर्मलं विधौयत इत्यर्थः। वस्तुतोव्याप्तं किमित्यादेः पक्षः साध्यव्याप्यप्रकृतहतमान वेत्याकाङ्क्षायां तात्पर्य तस्था एव पक्षधर्मिकान्वयबोधजनकोपनयनिवर्त्यत्वादिति ध्येयम् । 'अनुमितौ- त्यादि प्रकृतहेतुकप्रकृतसाध्यकानुमित्यौपथिकव्याप्तिविशिष्टहेतुम- 'तया प्रकृतपक्षयोधकावयवत्वमुपनयत्वमित्यर्थः, यथाश्रुते तु शाब्द- परामर्थस्य व्याप्यवदभेदविषयकस्य संयोगेन पचे व्यायाप्रकार- (२) एवम्बिधभेदोक्तिस्विति घ ।

·अवयवः। शनायोपनया, तवानुमितिकारणवतीयलिङ्गपरामर्श- जनकावयवत्वमुपनयत्वमिति सामान्यलक्षणं, साध्य- व्याप्यविशिष्टपक्षबाधकावयवत्वं साध्याभावष्यापका- भावप्रतियोगिमत्पक्षवाधकावयवत्वञ्च विशेषलक्षण- इयम, उदाहरणन्त एव प्रयोग इति न वाच्यं वृती- कस्थानुमितिहेतुत्वाभावादमजतेः, अनुमितिकारणव्यापारममाना- कारजानजनकावयवत्वमुपनयत्वमित्यपि कथित् । 'मामान्यलक्षणं' अन्यय्युपनय-व्यतिरेक्युपनयसाधारणमामान्यशक्षणमित्यर्थः, 'माथ- ध्यायेति माध्यान्वयव्याप्तिविशिष्टेत्यर्थः, 'माध्याभावेति मायौययति- रेकव्याप्तिविशिष्टप्रशततमत्तया पक्षबोधकावयवत्वमित्यर्थः । 'जर- मीमांसकमतं निरस्थति, 'उदाहरणान्त एवेति उदाहरणदिषि- कस्यैव प्राभाकरादिनव्यमीमांसकानां सम्मतत्वादिति ध्येयं । 'बती- यलिङ्गपरामर्मस्येत्यस्य विवरणं 'व्याप्ति-पक्षधर्मतावगाहिन रति, 'अवयवान्तरात्' उपनयभिचावयवान्तरात् । ननु मौमांसकमते व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताया ज्ञानं नानुमितिहेतरतस्तदलाभो , चतिकर इत्यत पाह, 'तदनभ्युपगमेऽपौति, 'श्रलाभादिति व्याप्यता- वच्छेदकरूपेण पक्षधर्मवयहस्थानुमितिहेततायाः परैरपि खौका- रादिति भावः । 'हेतवचनात्' इत्ववयवात्, 'को हेतुरित्यस्थ कुतः इत्याकाक्षायां तात्पर्य, अन्यथा धूमादित्युत्तरस्य धूमधर्मिकहेत- सबोधाजनकवेन तस्य को हेतरित्याकाङ्गानिवर्तकलानुपपत्ते सङ्ख्यातिरिकसुवर्थस्य प्रत्यर्थविशेष्यत्वनियमादिति थे। इतन- ·तत्वचिन्तामयी यलिङ्गापरामर्शस्य व्याप्ति-पक्षधर्मतावगाहिनाऽवयवा- तरादलाभात् तदनभ्युपगमेऽपि पक्षधर्मताया अला- भात् । न च हेतुवचनादेव तदवगमः, तस्य को हेतु- रित्याकाक्षायां प्रवृत्तत्वेन हेतुखरूपोपस्थापकस्यात- रुपेति लिङ्गनिष्ठ हेततामात्रबोधकस्येत्यर्थः, 'प्रतत्परत्वात् पध- मवाबोधकत्वात् । न चैवं पर्वतोद्रव्यं महानसत्वादित्याद्यपि प्रयोगः स्थादिति वाच्यं । तदुत्तरपञ्चम्यर्थज्ञाप्यत्वाग्वितमाध्यस्य हेत्वधि- करणवृत्तिमाध्यताघटकसम्बन्धेनैव पक्षधर्मिकान्वयबोधं प्रति माका- शलादिति भावः । शकते, 'वादिवाक्यादिति हेत्वन्तवाक्यात्पचे जिचाप्यसाध्यवत्वप्रतीतौ यो यज्ञाप्यमाध्यवान् म तहान् इत्यनुमानादेव पक्षस्य हेतमत्त्वावगम इत्यर्थः, 'तदर्थस्य हेत्व- भावादिवाक्यार्थस्य, 'अमिद्धत्वेन' प्रमितत्वेनानिश्चिततयेत्यर्थः, परेषां मते अनुमितौ प्रमितमाध्याभाववत्त्वादिनिश्चयस्य विरोधित्ववत्प्रमि- तहेतुमत्तानिययस्यैव कारणत्वादिति भावः । 'अन्यथेति प्रति- ज्ञावाक्यात पक्षस्थ माध्यवत्वावगतौ तेनैव हेतुना तज्ज्ञापकहेतम- तादेरणाचेपसम्भवेन हेत्ववयवादेरपि वैयर्थापातादित्यर्थः । केचित्तु 'वादिवाक्यादिति, इदं पदं विशिष्टपरामर्शतात्पर्यक तत्तात्पर्यकतया वादिप्रयोज्यत्वात् इत्यनुमानादेव विशिष्टपरामर्ग- लाभात् किमुपनयेनेत्यर्थः, 'तदर्थस्थेति, तथाच वादिवाक्यार्थस्था- प्रामाण्यज्ञानास्वन्दितवेन उभयवाद्यसिद्धतया अनाक्षेपकावं तस्येति भाषा, इति व्याचक्रुः।

·परत्वात, वादिवाक्यादेवाक्षेप इतिचेत्। न। तदर्थ- स्वासिहत्वेनानाक्षेपकत्वात् अन्यथा प्रतिभावाक्यादेव साधेपेऽवयवान्तरविलयात् । प्रतिपाद्यानां स्वत एव तदवगम इति चेत्, न, तेषां व्युत्पन्नाव्युत्पन्नतया सर्वच घाइते, 'प्रतिपाद्यानामिति प्रतिवादिनामिति शेषः, 'स्वत एव' शब्दं विनैव, 'तदवगमः' पक्षस्य हेतुमत्त्वावगमः, पच हेत्वोरुपस्थिती मतिजाखल व तयोविभिटोपनौतभानसम्भवादिति भावः । पर पूर्व यदवगतं तचैव तखोपनौतभानं त्वया वाचं अन्यथा अन्य थाख्यात्यापत्तेः, तथाच यस्य प्रतिवादिनः माधनवत्तया पूर्व पक्षो- नोपस्थितस्तस्य उपक्रमेण स्वतः पक्षस्य हेतमत्त्वयहो न सम्भवती- त्याशयेन समाधत्ते, 'तेषामिति, 'व्युत्पत्तिः' पक्षधर्मिकहेतुम- वज्ञानाधीनतमतिः, परनये तस्था एव पक्षधर्मिकहेतमत्त्वोपनौत- भानहेतुत्वादिति भावः । साधनाथुपनौतभानं प्रति साधनाघुपखि- तिमापस्य हेतुलमिति मतेऽप्याह, 'प्रतिपादोनेति वादिनेति शेषः, 'खव्यापारस्य' व्याप्तोहेतुः पक्षे वर्तते न वेत्याकाङ्घानिवर्तकवायस, 'निर्वाहयितुं' सम्पादयितुमौचित्यादित्यर्थः, 'प्रतिपादयितामिति कचित् पाठः तत्र प्रापयितुमौचित्यादित्यर्थः, 'अन्यथा' प्रतिपा- शाकाङ्गानिवर्त्तकवाक्यस्य वादिनानभिधाने, 'अवयवान्तरे' हेलादौ, 'एवं प्रसङ्गः' अनभिधानममाः () प्रतिज्ञोत्तरं कुतः इत्याकाहानि- बकस्यापि वाक्यस्थानावस्यकत्वादिति भावः । (२) अयं प्रसङ्गः पनभिधानप्रसाः इति घ., .।

·पर वाचचिन्तामणे सदसम्भवात प्रतिपादकेन स्वव्यापारस्य निर्वाहयितु- मुचितत्वाच अन्यथावयवान्तरेऽप्येवं प्रसङ्गादिति । उपनयानन्तरं निगमनं तच्चानुमितिहेतुलिङ्ग- परामर्शप्रयोजकशब्दजानकारणव्याप्ति-पक्षताधौप्रयु- साध्यधीजनकं वाक्यम्। न च व्याप्ति-पक्षधर्म- परे तु 'प्रतिपाद्यानां' श्रोढणां, 'खत एव तदवगमः' पर- प्रयुक्ततत्तदर्थशकपदं विनापि खकल्पितशब्दादनुमानाद्दा व्याप्ति- पक्षधर्मत्वावगम इत्यर्थः, 'तेषामिति प्रतिपाद्यामामित्यर्थः, 'व्युत्प- बेति, तथाच घे व्युत्पना भवन्ति ताम् प्रति आपतित उपनय- प्रयोगो न क्रियतां ये तु तादृमा न भवन्ति तान् प्रति अवश्यं उपनयादिप्रयोगः करणौय इत्यर्थः । व्युत्पत्रं प्रत्येव उपनयः कर्तव्य इत्याह, 'प्रतिपादकेनेति, यदि च व्युत्पन्नतया तस्य खत- एव तदर्थावगम इति नोपनयापेक्षा इति ब्रूयात्तदाप्यार, 'अन्यथेति, रति प्राडः। 'उपनयेति उपनयनिरूपणनन्तरं निगमनं निरूप्यत इत्यर्थः, एतेनावसरमतिः सूचितेति ध्येयं । 'अनुमितीत्यादि, निग- मनसदृशस्य उदासौनवाक्यस्य वारणय 'कारणान्तं प्रागुकरीत्या प्रानन्यायावथवार्थक, प्रतिवादिवारणाय 'व्याप्तीत्यादि, 'प्रयुकत्व' जाप्यत्वं, तथाच व्याप्ति-पक्षधर्मताविभिष्टप्रकृतहेतुधौज्ञाप्यत्वप्रकार- कप्रतिसाध्यधौजमकलमर्थः, धूमाइक्रिमन्मधर्माचं वकिमान् धूमा- दित्यादौ प्रतिज्ञादियुदासाय विमिष्टान्न, अव ताहेत ज्ञान- ।

·अवयवः। तयोश्चतुर्भिरेवावयवैः पर्याप्तेः किं तेनेति वाच्यम्। अबाधितासत्यतिपक्षितत्वयोरलाभे चतुर्णाभप्यपर्याव- सानात् । अथाभिधानाभिधेययााप्ति-पक्षधर्मताव- खिङ्गप्रतिपादनादेव पर्यवसानेनावयवान्तराणां नि- राकाङ्गत्वं विपरीतशङ्कानिवृत्तेरपि तत एव लाभात् निरूपिताखण्डजन्यत्वनिवेशात्र व्याप्तिपदवैयय, वकिव्याप्ति पक्षध- मताविशिष्टधूमाहिमानयं वजिमानित्यादिका तु प्रतिज्ञा प्रकृत- हेतौ पक्षधर्मतां बोधयन्यपि न प्रकृतव्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मतां बोध- थतौति न तचाति प्रमङ्गः। वस्तुतोव्याप्ति-पक्षधर्मातापदयोकरिष- कोपादानात् लक्षणद्वये तात्पर्य, वझिव्याप्तिविशिष्टेत्यादिका तुन प्रतिज्ञा सम्प्रदायविरोधादिति तत्त्वं । 'चतुर्भिः प्रतिज्ञायः, 'पर्याप्त प्राप्तेः, 'अपर्यवसानादिति अनुमितिमामय्यसम्भवादित्यर्थः । पर्याप्तेः' ज्ञानजनकत्वात्, 'अपर्युवमानात्' अनुमित्युपधायकज्ञानाजनकत्वा- दित्यर्थः, इति कश्चित् । ननु प्रतीत्यनुपपत्ति-प्रतीतानुपपत्त्योर- भावेनावयवान्तरेण सह निगमनस्य श्राकाहाविरह:(१) इत्या- शकते, 'अथेति, 'अभिधान' प्रतीतिः व्याप्ति-पक्षधर्माताविशि- एलिङ्गानुभव इति यावत्, 'अभिधेयं तथाभूतलिङ्ग, 'निराका- झास्वमिति तथाच चतुर्णामवयवानां व्याप्ति-पक्षधर्मताप्रतिपादनेन (१) अवयवान्तरार्थविशेष्यक-निगमनार्थप्रकारकबोधनमकतावच्छेदको भूतानुपूर्बीमा नास्तीत्यर्थः । 95 ·१९ सावचिन्तामो अन्यथा निगमनेनापि तदवारणात, न हि तत् विशेष- दर्शनमनास्त्यैव तनिवर्तकम्। सिङ्घनिर्देशतया वारय- तौति चेत्।न।स्वरूपमाषाभिधानात् साध्यत्वानुस्थिती तस्मादिति हेतुविभक्त्यनन्वयप्रसङ्गाचेति चेत्। न। व्या- पर्यवसामात् निगममाकाङ्क्षा तेषां मास्तीत्यर्थः । ननु साध्याभाववत्प- वज्ञानसत्त्वे तादृशज्ञानसत्त्वेऽप्यनुमितिमामय्यसम्पादनात् तत्सम्पत्यर्थ निगमनाकाङ्गास्ति तेषामित्यत आह. 'विपरौतेति पक्षादेः माध्याभावादिमत्त्वशङ्कानिवृत्तेरपौत्यर्थः, 'तत एव' व्याप्ति-पक्षधर्म- ताविशिष्टलिङ्गपतिपादनादेवेत्यर्थः, 'तत एवं' प्रतिज्ञाजन्यज्ञानादेव इत्यर्थ इति कश्चित्। 'निगमनेनापति, अबाधितत्वादेरपदार्थतया निगममेन तस्य बोधयितुमशक्यत्वादिति भावः । 'तत्' निगमनं, 'तत्रिवर्तक विपरीतशवानिवर्तकं, शरते, 'मिनिर्देशतयेति मिलविशिष्टस्य बोधकतया निगमनं विपरौतमका वारयतौत्यर्थः । निलमत्र प्रमाणमिद्धत्वं वा, हेतु विभक्रिमाकासावरूपस्य माध्य- स्थाभाववत्त्वं वा, हेतजिज्ञासाविरोधिबोधविषयत्वं वा प्रथमे 'सूरूपमाचेति अयं तस्माद्वहिमानित्यादौ वयादिपदेन वड्या- दिखरूपमात्रस्थाभिधानादित्यर्थः । द्वितीये 'माध्यत्वेति वयादौ हेतुविभक्तिमाकाङ्गत्वस्थानुपस्थिती तस्मादित्यादिहेतविभक्त्यर्थस्य वयादावमन्वयप्रसङ्गादित्यर्थः। माब्दबोधमाचं प्रत्येवाकाङ्क्षाधियः कारणत्वादिति भावः। तदभावेति तयो धितत्व-सत्प्रतिपति- तत्वयोः प्रभाववोधन इत्यर्थः, 'ममौहितानिर्वाहात्' अनुमिति- ·N तिपक्षधर्मताचानेऽपि बाप-सत्प्रतिपक्षबुझेः साध्या- मानुत्पत्तिदर्शनात् तदभावाबोधने समौहितानिधी. हात्। अथ बाधादिविरहस्य प्रयोजकत्वं न तु तदो- धस्य मानाभावादसिद्धेश्च इति किमर्थं बाधादिविरहो- रूपफलानिर्वाहात्, अत्र पक्षादेः माध्यादिमत्त्वस्य उपनयान्तः चतु- भिरेव मिद्धत्वात् पुनर्निगमनेन तदभिधानस्थ “सिद्धे सत्यारम्भी- नियमाय” इतियुत्पत्तिबलेनाबाधितत्वासप्रतिपक्षितत्वबोधकत्वं, म प बोधो यदि शाब्दस्तदा निगमनस्वतच्छब्दस्य व्याप्ति-पक्षधर्म- ताविशिष्ट दूवाबाधितत्वासप्रतिपचितत्वविशिष्टेऽपि तो प्रत्या निरूढ़लक्षणया वा सम्पादनीयः इतरथा तादृशतच्छन्दोपस्था- पितेन व्याप्तिविशिष्टपरधर्मत्वेन हेतुनवाबाधितत्वासप्रतिपचितव- पोरानुमानिकोबोधः प्रकृतहेतौ द्रष्टव्यः, 'बाधादिविरहस्येति बाधा- दिनिश्चयाभावस्थेत्यर्थः, 'तद्बोधस्य' बाधाद्यभाववत्त्वबोधस्य । श्रथाच- याद्यनुविधानमेव मानमत आह, 'सिद्धेश्शेति अन्वयाद्यनुविधा- मामिद्धेश्वेत्यर्थः, 'यदवगमे' यविषये, तथाचानुमितिर्बाधाभाव- ज्ञानजन्या बाधनिश्चयप्रतिबध्यत्वादित्यनुमानमेव अबाधितत्वादि- ज्ञानस्य हेतुतायां मानमिति भावः। नमु बाधः पर्वते वयभाव- रूपः तदभावोवहिः पर्वते तज्ञानस्थ पर्वतोवतिमान् इति मियात्मकस्य सत्त्वे कथं ततोऽनुमितिः । न च बाधाभावस्य वहिरूपस्य वयभावाभावत्वेन जानं कारणं तच्च न मियात्मकं एवं बयभाववत्त्वप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वज्ञानं प्रतिबन्धकं तादृश विशेष्यवा- ·सत्त्वचिन्तामणे बोधनीय इति चेत्। न । यदवगमे सति यन्न भवति तत्तदभावतानसाध्यमिति व्याप्तेः। न चानन्वयः, तस्मा- दित्यन्वयबलादेव हेत्वनाकातित्वलक्षणसिद्धत्वज्ञानात् न त्वन्वयात् प्राक। इह केचित् यथा तस्मादिति सर्व भावज्ञानं हेतः तच्च निगमनमाध्यं सिद्धनात्मकमिति वाच्यं । तस्य कारणत्वे मानाभावात् खीयस्थले व्यभिचाराच्च इति चेत् । न । थदरगमे धन भवति तत्तदभावज्ञाने मत्येव सम्भवतीति प्रयोक्त- तात्पर्यात, तथाच यज्ज्ञानं यत्प्रतिबन्धकं तदभावज्ञाने तज्ज्ञान- प्रतिरोधेन तदवण्यं भवतीति तस्य कारणत्वे मानाभावात्, निग- ममादेव बाधविरहो यदा बोध्यते तदा प्रतिबन्धकबाधज्ञानाभावे अनुमितिरविकलैव स्थात् इति, इत्यञ्च बाधज्ञानप्रतिबन्धकद्वारा बाधाभावज्ञानस्य प्रयोजकत्वं न तस्य कारणत्वं श्रये च माध्यमित्यस्य प्रयोज्यत्वमयों बोध्य इति रमणीय) उकाबाधितत्वज्ञानमन्वय- थतिरेकाभ्यां खातिरिक्रस्यले हेतुस्तच विगमनाभवतीति यथा- श्रुतग्रन्थ एव माधुरित्यपि कश्चित् । हतीयमाशङ्कते, 'न चेति रेजिज्ञामाविरोधिबोधविषयत्वरूपस्थ सिद्धत्वस्थापदार्थत्वेन माध्यां तदन्यायोग इत्यर्थः, उतरूपं सिद्धत्वं न मिगमनेन बोध्यते किन्तु ततः माधयायादिविशिष्टलिङ्गज्ञाप्यत्वप्रतीतौ तेनैव हेतुना प्रकृत- माध्यस्य निरुतसिद्धत्वमनुमौयते इत्याशयेन परिहरति, 'तस्मादि- (१) विभावनौयमिति ।

·" नाना हेतोः परामर्शः पूर्वोक्ताशेषरूपलाभाय तथा साध्यांशस्यापि तथेति सर्वनाम्ना सिधस्थल इव विरो- धादिवारणाय युक्त इत्याहुः। तन्न। तथेति स्वरूपे प्रकारे सादृश्ये वा, श्राद्ये तथाचायमिति प्रक्रमात् व्यन्वयबलादिति, 'हेवनाकाशितवं' हेत्वाकाङ्क्षाविरोधिविषयत्वं, 'प्राक्' अनुत्तरं, इदश्च निगमनात् सिद्धत्वज्ञानं भवतीत्यभि- प्रायेण । हेत्वषयबोधानन्तरं मामममिद्धत्वज्ञानं भवति न तु तस्मात्पदार्थभाने तत्प्राक्काले वा इत्याशयेन परिहरति, 'तस्मा- दिति कथित् । तस्मात्तथेतिनिगमनाकारं ये वदन्ति तन्मतं दूषयितमुप. न्यस्यति, 'दह केचिदिति पूर्वाह्न व्याप्ति-पक्षधर्मातात्मकं यद्धेतोर- शेषरूपं तलाभायेत्यर्थः, 'सिद्धस्थल दवेति चैत्रः पचत्ययमपि तथे- त्यादिलोकप्रसिद्धस्थल दुवेत्यर्थः । 'सिद्धं' पचादि, तथाच वकि- व्याप्यधूमवानयमित्यत्र यथा इदमादिप्रसिद्धपक्षस्योपस्थापनं तददि- हापौत्यन्ये । 'विरोधादौति अयं तस्मादहिमानित्युक्तौ हि पचे माधनौयस्य(१) साध्यवत्त्वस्थालाभेन उपसंहारविरोधः साध्यवदभेद- प्राण्या अर्थान्तरञ्च स्थात् अतस्तदारणाय 'माध्यांशस्यापि तथेति सर्वनाचा युक्तः परामर्श इत्यन्वयः, 'स्वरूप इति मादृशपदान्तर- प्रयुक्तप्रक्राम्मस्वरूप इत्यर्थः, 'प्रकार इति अव्यवहितपूर्वबुद्धेविशेष्यत्वं मति प्रकार इत्यर्थः, तथासत्येवाग्रिमग्रन्थसङ्गतेरिति ध्येयं (१) बोधनीयस्येति क.।

·বলবিলাসী तथेति हेतुमानित्यर्थः स्यात् तथाचानन्षयः, न हि हेतुमत्वादेव हेतुमत्वमित्यन्वितं, न द्वितीयः, सामा- न्ये न पक्षस्यापि अन्वयव्याप्तौ प्रवेशात् तत्प्रकारान्षय- सवेत्यनन्धयात, अतरव न तृतीयोऽपि, अभेदानु- 'सादृश्यति अव्यवहितपूर्वबुद्धिविशेष्यस्य सादृस्य इत्यर्थः, 'न हौति, अभेदेनोद्देश्यविधेयभावस्थेव जाण्य-ज्ञापकभावस्थाप्ययुत्पन्नत्वात् धूमो धूम इतिवत् धुमाळूमवान् इति शाब्दधियोऽपि असत्त्वादित्य- भिमानः । वस्तुतः 'अनन्वय इत्यस्य उपनयार्थ निगमनार्थस्याय- नवयप्रमाइत्यर्थः, 'इतमत्त्वादित्यस्य व्यवलोपे पञ्चम्या हेतमस्वं धर्मितावच्छेदकौहत्येत्यर्थकत्वात् दण्डवान् रक्तदण्डवान् इत्यचेव साध्यव्याप्यहेतमान् पक्षः हेतुजाण्यहेतुमान् इत्यन्वयेऽपि उद्देश्य- तावच्छेदक-विधेययोरक्येन निराकाइत्वस्वीकारादिति ध्येयं । 'सामान्येन' माधनाधिकरणवादिना, 'तत्प्रकारेति निगमनप्रका- रोभतस्य तस्मादित्यस्य, 'अन्वयः', 'तत्रैव' पक्ष एव, 'इत्यमन्वयात्' अयोग्यत्वादित्यर्थः, पक्षस्य लिङ्गाव्यापकत्वेन तज्ज्ञाप्यत्वबाधादिति भावः । 'अभेदानुमाने चेति, 'च.' केवलान्वयिनौत्यनन्तरं योज्यः, नथाच पर्वतः पर्वताभिन्नः पर्वतत्वादित्यादौ पर्वतमादृश्यस्य पर्वत- वाव्यापकत्वेन पर्वतत्वाचाप्यतया केवसाधयिपचके च प्रमेयं वकि- मत धूमादित्यादौ पचौभूतस्य प्रमेयस्य मादृश्यस्थाप्रमिया तदुभयस्थले तस्मात् तथेति निगमनेम विज्ञाप्यत्वविशिष्टस्य पक्षसादृश्यस्खा बोधयितुमशक्यत्वादित्यर्थः, पक्षमादृश्यस्य तद्भेदगर्भवादिति भावः ।

·वयवः । ye माने चान्वयिनि तस्मात्तथेति सादृश्याभावात् बह- नाच प्रक्रमे विशेष्यानन्वयात्, वादिवाक्ये च योग्यता- न्वयेऽतिप्रसङ्गात् तस्मादित्यत्र तु विभक्त्यानन्वयादेव अन्ये तु सामान्येन' व्याप्यन्तर्निविष्टमामानाधिकरण्यघटक- वेनेत्यर्थः, 'प्रत एवं व्याप्यन्तर्भिविष्टसामानाधिकरण्यघटकतया पक्षस्योपस्थापनादेवेत्यर्थः, 'अभेदानुमाने चान्वयिनीति,, विशेषण- विशेष्यभावेनान्वयात् घटोद्रव्याभिन्नः द्रव्यत्वादित्यादिस्थलोपसंग्रहः अन्वयिनौत्युपादानाच्च पक्षाघटितव्यतिरेकव्याप्तिवारणं व्यतिरे- कव्याप्तिबोधकोपनयस्थपदार्थपरामर्शकतत्पदेन पक्षपरामर्शसम्भवा- दिति व्याचक्रुः । मनु तथापदं बुद्धिस्थत्वेनेव वहिं बोधयिष्यतीति तचैव तस्मा- दित्यस्थाचयोभविष्यतीत्यत आह, 'वहनाच्चेति, 'प्रक्रमे' बुद्धिस्थले, 'विशेष्येति माध्यतावच्छेदकधर्मावच्छिन्ने तस्मादित्यस्य अन्वयायो- गादित्यर्थः । ननु साध्यवद्भिने बुद्धिस्थे लिङ्गज्ञाप्यत्वस्य बाधादेव प्रकृतमाये तस्मादित्यस्यान्चयोभवितेत्यत आह, 'वादिवाक्ये चेति, 'अतिप्रसङ्गादिति इदं वेहवत् गुणदित्यपि प्रयोगापातादित्यर्थः, खेहस्य जखान्यवृत्तिगुणज्ञाप्यत्वबाधकवणादेव जलान्यावृत्तिगुणज्ञा- प्यत्वमादाय वादृशवाक्यस्य प्रामाश्यसम्भवादिति भावः। यहा मनु तथाशब्दस्य पूर्वप्रक्रान्तपरत्लेन साध्य एव तादृमि तस्मादित्यस्या- बयोभवितेत्यत-भाइ, 'वहनाचेति, 'विशेष्यति माध्यस्येव व्याया- ·तत्वचिन्तामो नियमः तस्मादनित्य इत्यभिधाने विशिष्य सिद्धताव- गम्यते पूर्व साध्यतयोक्तस्य समर्थ हेतुसम्बन्धेन पुन- रुत्कीर्तनात् अन्यथा तयात्। संशय-प्रयोजनादय- स्त्ववयवलक्षणाभावादेव नावयवाः किन्तु न्यायाङ्ग. दैरपि प्रक्रान्सत्वेन तचापि तस्मादित्यस्यान्वयप्रसङ्गादित्यर्थः । ननु व्याप्यादौ लिङ्गज्ञाप्यत्वस्य बाधादेव तच तस्मादित्यस्यान्वयो न भविष्यतीत्यत आह, 'वादिवाक्ये चेति, 'च' अप्यर्थ, तथाच वादिवाक्ये योग्यतयान्वयेऽप्यतिप्रसङ्गात् पूर्वप्रक्रान्ते व्याप्तिघटक- प्रतियोगिलादौ तस्मादित्यस्यान्वयप्रसङ्गादित्यर्थः, प्रतियोगित्वा- देरपि लिङ्गजाप्यत्वसम्भवादिति भावः । यद्यपि पूर्वीपस्थितं माध्य- मेव विशेषतस्तथाशब्देन पराइष्टमित्युकौ न कश्चिद्दोषः, तथापि भादृश्यादिननस्य तस्य वशित्वादिप्रकारेण बोधकतायामाधुनिक- शक्षणपत्तेष प्रकारोयुक्त इति ध्येयं । ननु तथाशब्दस्येव तच्छ- दस्थापि पूर्वोपस्थितयावदस्तुपरामर्थकत्वसम्भवेन तस्मादित्यतोऽपि कुतः माधनज्ञाप्यत्वस्यैवावगतिरित्यत आह, तस्मादित्यत्रेति, बनतेऽपि उपस्थितपक्षादिज्ञाप्यत्वस्य प्रकृतसाध्ये बाधादेव तत्रो- पस्थितलिङ्गमाचपरामर्शकस्वं तत्पदस्येति भावः । ननु तथाशब्दात बुद्धिस्थत्वेन साध्यस्योपस्थितौ तर विशिष्टहेतज्ञाप्यत्वस्थान्वये कोदोष इत्यत आह, 'तस्मादमित्य इत्यभिधाने चेति, 'च' हेतो, 'विशिष्य माध्यतावच्छेदकरूपेण, 'मिद्धता' हेत्वनाकाशितत्वं, अव- गनेः प्रकारमाह, 'पूर्वमिति, ‘समर्थः' व्याप्ति-पक्षधर्माताविशिष्टो ·अवयवः। तयोपयुज्यन्तइति नाधिक्य, कण्टकोद्वारस्य च न सावं- चिकत्वं समयविशेषोपयोगित्वादिति । इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते सवचिन्तामणौ अनुमानास्य-हितीयखण्डे अवयवनिरूपणं । हेतुः तज्ज्ञाप्यत्वेनेत्यर्थः, तथाच वमिहत्वनाकाशितः खव्याया- दिविशिष्टधूमज्ञाप्यत्वात्तादृशज्ञाप्यतयोपस्थितत्वादेत्यादिक्रमेण वकि- बाधवच्छिन्नस्य सिद्धभाव इत्यर्थमेव बुद्धिस्थत्वेन माध्यस्य पराम- कत्वं तथाशब्दस्य नोचितमिति भावः । अथ मास्तु सिद्धत्वस्य वशिष्यानवगमः ततः किमत अाह, 'अन्यथेति तस्य निगमनख यादित्यर्थः । ननु माध्यमंशयप्रयोजन हेत्वाकाङ्गादौनामपि अवयवत्वात् तेषामपि विभागोयुक्त इत्यवयवानां पञ्चताभिधा- नमसङ्गतमत शाह, 'संशयेति, 'प्रयोजनं तत्त्वनिर्णयः, 'लक्षणेति, वाक्यत्वगर्भस्यावयतत्वस्य तचासत्त्वादिति भावः । 'उपयुज्या इति प्रयोजनस्थापि स्वगोचरेछादारैव न्यायोपयोगित्वं, तत्त्ववुभुत्सवात्र प्रयोजनपदार्थः, 'कण्टकोद्धारस्येति को वहिमान् कुतो धूमात् कथमय गमकवमित्यादिप्रश्नव्यचककिम्पदस्तोमस्येत्यर्थः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौणविरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्खे अनुमानाख्य-द्वितीयखण्डरहस्ये अवयवरहस्यं । 96 ·अथ हेत्वाभासनिरूपणं। अथ हेत्वाभासास्तत्त्वनिर्णय-विजयप्रयोजकत्वान्वि- रूप्यन्ते। अथ हेवाभामरहस्यं । न्याय-सदवयवान् निरूप्य प्रसङ्गमङ्गत्या हेत्वाभास) निरूपयितुं शिष्याबधानाय प्रतिजानौते,(२) 'प्रथेति न्याय-तदवयवयोनिरूप- (१) ध्याति-पक्षधर्ममताविरहविशिटहेतुमित्यर्थः । (२) अत्र वर्तमानकालाव्यवहितोत्तरकालकर्त्तयत्वप्रकारकबोधानुकूल व्यापारः प्रविज्ञापदार्थः, "अथ हेत्वाभासास्तत्त्वनिर्णय-विजयप्रयोगकत्वा बिरुप्यन्ते” इति मूलमेव प्रतिज्ञा तत्र निरूप्यन्त इत्यत्र वर्तमानसामी प्यार्थकलट्प्रत्ययस्य वर्तमानकालाव्यवहितोत्तरकालीनत्वमर्थः, तस्य च निरूपणपदार्थोऽन्वयः, तथाच वर्तमानाकालाव्यवहितोत्तरकालीन तत्व- निर्णय-विजयप्रयोजकत्वज्ञानजन्य जिज्ञासाधौनं यनिरूपणं तदिधयतावन्तः हेत्वाभासाः इति समुदिववाक्यजन्यशाब्दशोधः, तत्त्वनिर्णय-विजयप्रयोज- कत्वादिस्यत्र वज्ञानजन्यजिज्ञासाधीनत्वं पञ्चम्पर्थः, निरूप्यन्त इत्यत्र कर्मवाच्यलट्प्रत्ययस्य विषयत्वरूपं कर्मत्वमर्थः, शिष्यसमवेतज्ञानानु. कूलयापारोधात्वर्थः, शिष्यसमवेतज्ञान विषयतापन्नेषु हेत्वाभासेषु याचि- तमण्डनन्यायेन तादृशज्ञानानुकूलव्यापारविषयतान्वयः। केषाञ्चित् अन्ते- वासिमा के हेत्वाभासा इति जिज्ञासया केषाञ्चिच के तत्वनिय-विजय- प्रयोगका इति जिज्ञासया हेत्वाभासनिरूपणात् हेत्वाभासत्वरूप प्रसङ्गस्य तत्त्वनिर्णय-विजयरूपैककार्यकारित्वरूपैककार्यानुकूलत्वस्य च पनन्तराभिधानप्रयोजकजिज्ञासाजनकज्ञानविषयत्वात् अत्र सङ्गतित्व- मिति विभावनौयं।

·हेत्वाभासाः। तषानुमितिकारणीभूताभावप्रतियोगियथार्थवान- विषयत्वं, यविषयत्वेन लिङ्गज्ञानस्यानुमितिप्रतिबन्ध- णानन्तरमित्यर्थः, "हेत्वाभासाः' श्राभासौभूता हेतवो दुष्टहेतव- इति यावत्, हेतवदाभासन्त इति व्युत्पत्तेः, न तु हेतोराभामा- दोषविशेषाः 'ते चेत्यादिना हेतुविभागानुपपत्तेः । निरूपणप्रयो- जनं दर्शयति, 'तत्त्वनिर्णयेति, अवास्तवकोटिनिश्चायक हेतौ दुष्ट- बचाने वास्तवकोटिनिश्चयो भवतीति तत्त्वनिर्णयप्रयोजकत्वमिति भावः। स्वार्थ-वादयोरका जल्प-वितण्डयोराह,(१) 'विजयेति, तदिदं२) उद्भावमदारा, परोकहेतौ दुष्टत्वोभावने तस्य निय- हादिति भावः । एवञ्च तत्त्वनिर्णयादिलक्षणेककार्यानुकूलत्व- मपि प्रकृते मङ्गतिः सम्भवति, यथा हि खोयसन्यायप्रयोगे तत्त्वनिर्णयोविजयश्च तथा परकीयहेतौ दुष्टत्वोभावनेऽपि तत्त्व- निर्णयोविजयश्चेति बोध्यं । हेत्वाभामरूपदोषवत्त्वं दुष्टत्वमिति दुष्टहेतुलक्षणं स्फुटमेवेति तदुपेक्ष्य तद्घटकमेव दोषं स्वक्षयति, 'तति, 'तत्र' निरूपणे, इदं हेत्वाभासत्वं हेतदोषत्वमित्यन्वयि, (२) खमतव्यवस्थापनं सार्थः, तत्त्वबुभुत्मोः कथा वादः, वालवकोटि- कनिश्चयपूर्वकपरमसनिराकरणं अल्पः, परमतनिराकरणम' वितहा पतरवोक्त । "खपक्षस्थापनाहीमा विजिगीषोः कथा तु या। सा वितण्डेति विज्ञया वादिनिग्रहकारिणौ" इति । (२) तस्य विजयप्रयोजकत्वमर्थः ।

·तत्वचिन्तामो काय मायमानं सदनुमितिप्रतिबन्धकं यत् तत्वं वा हेत्वाभासलं। दशाविशेषे हेत्वारेवासाधारण-सत्य- विषयत्वं मतम्यर्थः, 'अनुमितौति अनुमितिप्रतिबन्धकयथार्थज्ञा- नविषयवमित्यर्थः, भवति च साध्याभाववाम् पचः साध्याभा- वयाप्यवान् पक्ष इति जाने चानुमितिप्रतिबन्ध इति माध्याभा- ववत्यक्षरूपस्य बाधय साध्याभावव्याप्यवत्यक्षरूपस्य सत्प्रतिपक्षस्य रेत्वाभामलं, पर्वतो वन्यभाववान् पर्वतो वयभावव्याप्यवान् इति भ्रमादयनुमितिप्रतिबन्धात्तद्दिषयत्वमादाय सङ्केतावतिव्याप्तिवार- णाय 'यथार्थति, यथार्थत्वञ्च सर्वाशे भ्रमभिवत्व(२) तेनांशिकय- थार्थत्वमादाय न तद्दोषतादवत्स्यर)। न च साध्याभाववत्ति- माधनादिरूपे व्यभिचारादावव्याप्तिः तस्य व्याप्यादिज्ञानाभावेना- न्यथामिद्भूतथा अनुमित्यप्रतिबन्धकलादिति वाच्य। अनुमितिपदस्य साध्यव्याप्यहेतमाम् पञ्चः माध्यवांश्चेति समूहालम्बनानुमितिपर- बादिति भावः । बेचित्तु दुष्टहेतोरेव इदं लक्षणं । न चैवं बाधितादावव्याप्तिः(२) (९) भमसामान्यभिन्नत्वमिति ग.। . (२) सामधिकरणत्तित्व-खमिष्ठविषयतानिरूपितत्वोमयसम्बन्धेन विशिकविशेष्यत्वानिरूपकत्वं, ईश्वरक्षागारत्तिविषयतावदन्यत्वं वा बम- सामान्यभिन्नत्वं, स्वपदचाच साध्याभावादिपरं। (३) दो वहिमान् धूमादित्वादिस्थले बाधितधूमहेतौ वरूपासिद्धि- मादाय बक्षगमनसम्भवेन उत्पत्तिकालीगो घटोमन्धवान् एथिवौत्वादि- बायसार्यबाधस्थले हेतावव्याप्तिस्थ्या ·हेखाभासा तिपक्षयाराभासत्वात्तबुझेरप्यनुमितिप्रतिबन्धकत्वम् । यद्यपि बाध-सत्प्रतिपक्षयोः प्रत्यक्ष-शाब्दज्ञान प्रतिबन्ध- कत्वान्न लिङ्गाभासत्वं तथापि जायमानस्याभासस्याच लक्षणं। सन हेत्वन्तर्भावनाप्रतिबन्धकवादिति वाच्यं । यथाकथचित् समूहालम्बनज्ञानविषयत्वमादायैव(१) तत्र लक्षणसमन्वयात् । न चैवमनुमितिप्रतिबन्धकसमूहालम्बनबाधादिभ्रमविषयत्वमादाय मद्धे- तावष्यतिप्रसङ्ग इति वाच्यं। भ्रमभिन्नत्वरूपयथार्थत्वस्य विशेषण- वेनैव तदाराणत् । न च तथापि हुदो वहिमान् इत्यनुमिति- प्रतिबन्धक-भ्रमभिन्न-दोवळ्यभाववान् धूमाभाववांयेतिसमूहाल- म्वनज्ञानविषयत्वमादाय पर्वतो वद्धिमान् धूमादित्यादौ धूमा- दावतिव्याप्तिरिति वाच्छं। अनुमितिपदस्य विशिष्ट प्रकृतसाध्य- व्याप्यप्रकृतहेतुमान् प्रकृतमाध्यवांश्च प्रकृतपक्ष इत्यनुमितिव्यक्तिपर- बावश्यकत्वात्, तथाच तत्साध्यव्याप्यत तमान् तत्साध्यवांश्च तत्पञ्च- इत्यनुमितिव्यक्तिप्रतिबन्धकभ्रमभिवज्ञानविषयस्तद्धेतः तस्मिन् पचे तस्मिन् माध्ये दुष्ट इति विशिष्य लक्षणस्य पर्यावसन्नतया न कोऽपि दोषः, धूमव्याप्यवहिमान् धूमांश्च पर्वत इत्यनुमितिप्रतिबन्धक- यभिचारादिज्ञानविषयस्य धूमस्य पर्वते पचे धूमे साध्ये दुष्टत्वाभा- वात् द्वितीयतद्धेतपदं, प्रतिबन्धकता च ग्राह्याभाव-तड्याप्यादि- (२) वाभावमान् प्रदो धूमश्च इति समूहालम्ब गज्ञानविषयत्वमादा. वेत्यर्थः ।

·तत्त्वचिन्तामो मुद्रया ग्राया(१) तेन तादृशानुमितिप्रतिबन्धकसमूहालम्बनसिद्धि- विषये मद्धेतौ नातिप्रसङ्ग इति प्राडः । तदसत् । अस्य दुष्टहेतो- लक्षणत्वे दोषाश्रयस्य दुष्टपदार्थत्वाभावात् दुष्टपदस्य पारिभाषि- कत्वापत्तेः । न च पारिभाषिकत्वमिष्टमेवेति वायं । तथामति तत्तद्धेतुत्वं तत्तत्पचे तत्तत्माध्ये दुष्टत्वमित्यस्यैव सम्यक्त्वेन विषया- साविशेषणवैयापत्तेरिति दिक् । नन्विदं व्यभिचारादिघटकसाध्यादावतिव्याप्तं तस्थापि तादृभ- प्रतिबन्धकव्यभिचारादिज्ञानविषयत्वात् मिद्धेरनुमितिप्रतिबन्धक- तया माध्यवत्पक्षे चातिव्याप्तिः । न च यादृशविशिष्टविषयकलं तादृशानुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तादृशविशिष्टत्वं हेत्वा- भासत्वं २) भवति च माध्याभावविशिष्टपक्ष-साध्याभाववत्तित्ववि- शिष्टसाधनादिविषयकत्वं तथेति वाच्यं । 'यथार्थत्यस्य वैयर्थप्रस- ङ्गात् । धमविषयविस्थाप्रसिद्धत्वादित्यरुचेर्यथार्थत्वविशेषणं परि- त्यव्य लक्षणान्तरमाह, 'यविषयत्वेनेति, "लिङ्गज्ञानस्येत्यत्र लिङ्ग- (१) तथाच इदपक्षक-बहिसाध्यक-धूमहेतुकस्थले बहिव्याप्यधूमत्वा- वच्छिनप्रकारतानिरूपितहदत्वावच्छिन्नविशेष्यताकत्ये सति वहिवावच्छि- अविधेयतानिरूपितदत्वावच्छिन्नविशेष्यताकानुमितिमिठप्रतिवध्यतानिरू- पितसाध्यवत्त्वनिश्चयत्वानवच्छिनप्रतिबन्धकताश्रय ज्ञानविषय त तुम्तस्मिन् पक्षे वस्मिन् साध्ये तस्मिन् हेतौ दुध इति रीत्या सर्वत्र विशिष्य लक्षणं ववष्यम् । (२) अनुमितिप्रतिबन्धकवाभाववदिच्छाकालीनसिद्धौ तादृशविषयता- सत्वात् साध्यवत्यक्षे नाविव्याप्तिरिति भावः ।

·हेत्वमासाः। मविवक्षितं बाधादिज्ञानस्य लिङ्गाविषयकत्वात् व्यर्थवाञ्च(५) । 'अनुमितिपदश्च माध्यव्याप्यहेतुमान् पक्षः साध्यवान् इत्यनुमितिपरं, अन्यथोक्ररूपेण व्यभिचारादावव्याप्तिः । तथाच यविषयकत्वेन ज्ञानस्य धूमव्याप्यवहिमान् पर्वतो धूमवान् इत्यनुमितिप्रति- बन्धकलं स पर्वतत्वरूपेण पञ्चतायां धूमवरूपेण साध्यतायां वहिवरूपेण हेतुतायां दोष इति प्रातिखिकरूपेणैव लक्षणं अन्यथा माध्यादेरननुगमेन एकतरोपादानेऽन्यचाव्यायापत्तेः पर्व- तोहिमान् धूमादित्यादावपि पर्वतादौ काञ्चनमयत्वाभावाद- दोषत्वापत्तेश्च(२) तज्ज्ञानस्यापि काञ्चनमयः पर्वतो वकिमान् धूमा- दित्यनुमितिप्रतिबन्धकत्वात् । नन्विदमपि पक्ष-माध्यादावतिव्याप्तं तस्थाप्यवच्छेदककोटिप्रविष्टत्वात् । न च यत् विषयतासम्बन्धनानु- मितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकतायाः पर्याप्यधिकरणं तत्त्वमर्थ इति (१) ननु ज्ञानांशे अनाहायंत्य-निश्चयत्वनिवेशापेक्षया लिङ्गत्वनिवेश लाघवं लिङ्गाज्ञानं लिङ्गज्ञानमिति व्युत्पत्त्या लिङ्गज्ञानपदस्य अनुमिति- परत्वात्। न च नैयायिकमते लिङ्गज न्यत्वाप्रसिद्धिः लिङ्गज्ञानस्यैवानु- मितिजनकत्वादिति वाच्च। लिङ्गादित्यत्र पञ्चम्यर्थः प्रयोज्यत्वं तेन लिङ्गप्रयोज्य ज्ञानलाभः तच्चानुमित्यात्मकमेव, प्रयोज्यत्वञ्च खज्ञानजन्यत्वं इति चेत्, न, लिङ्गज्ञानपदेन लिङ्गज्ञानजन्यज्ञानं नोच्यते इत्यनुभवात् लिङ्गत्वमविवक्षितमित्युक्तं । यद्दा लिङ्गज्ञानपदस्यानुमितिपरत्वे यद्दोष- विशेषस्थानुमितिः कदाचिदपि न जाता तत्राव्याप्तिः अतः लिङ्गत्वनिवेशे लाधवमकिश्चित्करमिति ध्येयम् । (२) यत्त्व-तत्त्वयोरिव यत्किञ्चित्त्वम्याप्यनुगतत्वमित्यभिप्रायेण यत्किधि- त्पक्षक-यत्किञ्चित्माध्यकानमित्यभिधाने दोघमाह, पर्वतेत्यादि ।

·सावचिन्तामणी वाचं। तथा मति माध्याभाववत्पचादरण्यदोषत्वापत्तेः, न कि माध्याभाववत्पचादिविषयकनिषयत्वेनानुमितिप्रतिबन्धकत्वं, विधि- स्थानतिरिक्ततया केवलपक्षादिविषयकज्ञानादेरपि प्रतिबन्धक- खापत्तेः । अथ यद्विशेष्यक-यत्प्रकारकनिश्चयत्वेनानुमितिप्रतिबन्धकता तद्विशिष्टतत्वं दोषत्वं भवति च पक्षविशेष्यक-माध्याभावप्रकारक- निश्चयत्वेन माधनविशेष्यक-साध्याभावववृत्तित्वप्रकारकनिश्चयत्वा- दिना च प्रतिबन्धकतेति साध्याभाववत्पक्षः साध्याभाववत्तिमा- धनादिर्दीषदति चेत् । न । प्रतिबन्धकता हि न पक्षविशेष्यक- माध्याभावप्रकारकनिश्चयत्वेन प्रमेयवान् पक्ष इति ज्ञानेऽपि प्रति- बधापत्तः, न वा साध्याभाववरूपेण माध्याभावप्रकारकनिश्चयत्वेन पचे माध्यप्रतियोगिकत्वेन घटाभावाधवगाहिश्रमस्थ साध्याभावत्व- रूपेण घटाद्यवगाहिधमस्य चाप्रतिबन्धकलापत्तेः, किन्तु श्रभा- वत्वरूपेण यत्किञ्चिद्वस्तुनि माध्यप्रकारकः पक्षे चाभावत्वरूपेण यत्किञ्चिदस्तुप्रकारकोयोनिश्चयः तत्त्वेन तथात्वं । न चैवमपि साध्याभाववान् प्रभाववांच पक्ष इति समूहालम्बनज्ञानादपि प्रतिबन्धापत्तिरिति वाच्यं । विलक्षणविषयताकतादृशनिश्चय- वेन(१) प्रतिबन्धकत्वादिति । अत्राः यद्विषयत्वेनेत्यचानतिरिक्त- वृत्तित्वाख्यमवच्छेदकत्वं बतौयार्थी न तु स्वरूपसम्बन्धविशेषः, पछ- माध्यादिविषयत्वञ्च न तथेति नातिप्रसङ्गः, माध्याभावविशिष्टपचा- . (१) परस्परनिरूप्य-निरूपकभावापनविषयताशालिनिश्चयत्वेनेत्यर्थः ।

·खामासान दिविषयकत्वन्तु तथेति तेषां दोषत्वं । अथ तथापि दैविक- व्यकत्वावच्छिन्नवयभावत्वविशिष्टवयभावनिरूपितप्रकारिताव्याः व- ज्यभावप्रकारकत्वावछिनदाखविशिष्टादमिरूपितविस्थिताव्यतोच इदोवहिमान् इत्यनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तितया केवल- वयभावत्वविशिष्टवाभावे केवल दत्वविभिष्टादे चातिव्याप्ति- । दुचीरा । न च केवलवड्यभावादिलक्ष्य एव, तन्मात्रे हेत्वाभासव्य- वहाराभावेन साध्याभाववत्पादेरेव तथालातं तन्मात्रस्य दोषले पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादेरपि दुष्टत्वापतेः येन, केनचित सम्बन्धेन दोषवत एव दुष्टत्वादिति चेत् । न । यद्विषयितासामान्य सादृशानुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिक्रति तत्त्वस्य विवञ्चितत्वात केवलवड्यभावत्वविभिष्टवयभावादिविषयितामामान्यन्तु न तथा नद्दिषयत्वस्य वहिर्नास्तीत्युकृङ्खलज्ञानेऽपि मत्त्वात् । न चैवं विशिष्टस्यानतिरिक्ततया केवलङ्गदादिविषयक ज्ञाने प्रमेयवान् प्रमेयमित्यादिज्ञाने च वयभावादिविभिष्टष्ट्रदादिविषयकवस- वादसम्भव इति वाच्यं । यद्विषयित्वपदस्य यादृशविशिष्टविषयित्व- परत्वात्, विभिष्टविषयित्वञ्च विशिष्टनिरूपितं विषयित्वं तस्य च विलक्षणस्य वयभाववान् इद इत्यादिप्रमात्मकज्ञान एव सत्त्वेन केवलहूदादिविषयकज्ञाने प्रभावात्(१) अतएव सिद्धिविषयौभूत- (२) एकत्र मिति रोत्या ऋदत्वं वाभावक्षावगाहमान बाभावधर अदविषयकं यत् ज्ञानं तम विलक्षणविषयताकं धभावत्वावच्छिन्नानुयो. गिताकवविशिलप्रतियोगित्वसंसावच्छिन्न-हित्वावच्छिन्नवहिनिष्ठावच्छेद- बतानिरूपितं यत् दयावच्छिन्नानुयोगिताकत्वविशिशखरूपसम्बन्धाक- 97 ·सावचिन्तामो भाध्यवत्पनेऽपि नातियाप्तिः यविषयकवस्य सिषाधयिषाकालौन- माध्यनिश्चयेऽपि सत्त्वेन प्रतिबन्धकतातिरिक्रत्तित्वात्, नयाहत्त- प्रतिवन्धकताया विवक्षणादा(१) यादृशविशिष्टविषयित्वञ्चायाप्यक्ति- बचानानास्कन्दिताग्रहीताप्रामाण्यकनिश्चयनिष्ठत्वेन विशेषणीयं तेन तस्वेच्छादौ संशयेऽव्याप्यत्तित्वज्ञानास्कन्दितनिश्चये ग्रहौताप्रामा- वकनिश्चये च . मत्त्वेऽपि नासम्भवः । न चैवं वृक्षः संयोगी द्रयवादित्याद्यव्याप्यवृत्तिमायके संयोगाभावववृक्षादावतिव्याप्तिः अव्यायनिवग्रहानास्वन्दिताग्रहौताप्रामाण्यकनिश्चयनिष्ठतादृशवि- शिष्टविषयित्वस्थाप्यनुमितिप्रतिबन्धकतानतिरिकत्तित्वादिति वा- थम् । तस्य बाधस्वरूपत्वेन लक्ष्यत्वात् “बाधेऽपक्षधांइतरने- कान्तिको वा" इति प्रवादस्थ व्याप्यत्तिसाध्यकबाधपरत्वात् । तस्थ बाधत्वे सद्धेतोरपि तस्य बाधितत्वापत्तिरिति वार्थ। हेलाभासविभाजकतावच्छेदकस्य बाधितत्वस्य तवेष्टत्वात् बाधितत्वव्यवहारनियामके तु निरवच्छिनाऽधिकरणतासम्बन्धेन छिनाभाववाछिनाभावनिछावच्छेदकत्वं तादृशावच्छेदकतानिरूपकतार्क सत् दत्वनिहाबच्छेदकताकं यहिषयित्वं नदेव विलक्षणं तस्य च धनुमिति- प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवत्तित्वात् न कुत्रापि दोषः । (२) यादृशपक्षे याद्वसाध्यस्य सिद्धिकाले सिपाधयिषा कस्यापि न जाता तादृशपक्षे तादृशसाध्ये सिद्धिविषयेऽतिव्याप्तिवारणाय तगादत्त- प्रतिबन्धकताविवक्षणं, प्रतिबन्धकतायां वद्यारवञ्च साध्यतावच्छेदकाव- चिनप्रकारतानिरूपित-पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न विशेष्यताकनिश्चयत्वानच्छि- अपमिति।

·हेत्वाभासाः। obt माथाभाववत्वस्य घंटकत्वात्। न चैवं वृक्षः संयोगी द्रव्यला- दित्यादावेव बाधस्य स्वरूपामिद्धि-यभिचारासदोषीदाहरणतया किं तस्य उदाहरणन्तरगवेषणयेतिर) वाच्यं । प्रमोकवनि- कान्यायात्(२) अतिस्फुटतया ग्रन्थक रुपेक्षणात् । अथैवं प्रमेय- वादिविशिष्टवयभाववद्दाद्यात्मकस्य विशिष्टस्यापि दोषला- पक्तिः तद्विषयित्वस्थापि प्रतिबन्धकतानतिरिक्रवृत्तित्वात् । न च तादृशविशिष्टान्तराघटितत्वेन यादृशविशिष्टं विशेषणीयं उक- विशिरन्तु म तथा तस्य तादृशविशिष्टान्तरेण वझवभाववद्हूदादिना घटितत्वादिति वाच्छं। प्रमेयत्वं प्रवृत्ति प्रमेयत्वादित्यादाववृत्ति- वाभावववृत्तिप्रमेयत्वादिरूपे व्यभिचारेऽव्याप्तिः तस्य वृत्तिप्रमेयत्व- रूपवाधघटितत्वादिति चेत् । न । खानिरूपितविभिष्टविशेष्यक- त्वामवच्छेद्यत्वेन प्रतिबन्धकताविशेषणत् स्वपदं लक्ष्यवाभिमत- विशिष्टपरं प्रमेयत्वादिविभिष्टवाभाववद्हदात्मकविशिष्टन्तु न तथा तदिषयकवावच्छिनप्रतिबन्धकतायाः खानिरूपितेन केवल- वहाभाववद्हदविशेष्यकत्वेनाप्यवच्छिन्नत्वात्, स्वानिरूपितविशिष्ट- विशेष्यकत्वानवच्छिन्नत्वञ्च खानिरूपितविशिष्टविशेष्यकत्वानतिरिक- त्तिकप्रतिबन्धकताभिवत्व(३) ! न चैवं प्रतियोगियधिकरणत्ववि- (९) बाधग्रन्थे गन्धप्रागभावकालौनघटोगन्धवान् एथिवौत्वादित्युदाहर• गन्वेषणेनेति भावः। (२) यथा बनान्तरं परित्यज्य अशोकवने सौतायाः स्थापने क्षत्यभावः तथेहापौति भावः। (३) ननु खानिरूपिवविशिविषयकत्वसामान्यं यतिबन्धातावच्छे.

·obe तत्त्वचिन्तामणी दकं वदन्यत्वमेव वक्तव्यं किमनतिरिक्तरत्तित्वनिवेशेन वावव बाधादौ शक्षणसम्भवात् मेयत्वविशिश्वाधादिवारणसम्भवाचेति चेत् । न । दो- बहिमान् जलादित्यादावसाधारण्येऽव्याप्तः बशिव्यापकीभूताभावप्रतियो- गिलरूपासाधारण्यांनिरूपित-जलवङ्गदरूपविशिवियित्वसामान्यस्य असाधारण्यविषयकत्वावच्छिनप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वात् तबतिबन्धकता. भिन्नत्वस्थ वसाधारयविषयक ज्ञान प्रतिबन्धकतायामसत्त्वात् । अथानति- रितवत्तित्वनिवेशेऽपि तदोपवादवस्था बसाधारण्य ज्ञानप्रतिबन्धकमायां खानिरूपितं यत् तादृशनलकालौनजलवादविषयकवं तदनतिरिक्त- रत्तित्वादिति चेत् । न । खानिरूपितविशिविषयकत्वे असाधारख्यवि- पयितान्यत्व-ज्ञानवैशिघ्यावच्छिन्न प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वोमयाभावस्य वि. वक्षितत्वात् तादृशजलकालीनजलवाविषयकत्वस्य तादृशोभयवत्त्वात् मासाधारण्याव्यापिरिति भावः । न चैवमनतिरिक्तवत्तित्वनिवेशनमफलं मेयत्वविशिक्षबाधादावतिष्याप्तिश्च तत्र खानिरूपितवहाभावङ्गदादि- विषयकात्वस्य तादृशोभयवत्त्वात् धभाववान् वाभाववान् घभाववान् अद- তাজাখালী-বদ্যিাবচ্ছিন্নমনিনজনায় घभाववाद- खावच्छिन्नविषयतात्वेनावच्छेदकत्वात् असाधारण्यविषयित्वस्य तादृशोभया- भाववत्वेन तत्पतिबन्धकतान्यत्वस्य तत्प्रतिबन्धकतायां सच्चादिति वाच्यम् । खानिरूपित विशिषविषयकत्वे असाधारणविषयितान्यत्व-साधारण्य- विषयकनिश्चयत्वव्यापकप्रतिबन्धकतानतिरिक्तरत्तित्वोभयाभावस्य विवक्षि- तत्वात् तथाच मेयत्वविशिदोघे नातिव्याप्तिः, एवमसाधारण्य ज्ञान- प्रतिबन्धकतावच्छेदकोभूतसादृशोभयाभाववज्जलवादविषयकत्वमादाया- साधारण्येऽव्याप्तिवारणाय विशिशान्तराघटिवत्वशरोरेऽनतिरितालिव- विशेषणं सार्थकमिति भावः। न च वहाव्यायकामावकालीनदो बडि. मान् जलादित्यादौ मेयत्वविशिवशिव्यापकामावेऽतिष्याप्तिः तत्प्रतिबन्धक- त्वस्य नियतासाधारण्यज्ञाने सत्त्वादिति वाच्यम् । पसाधारण्यविषयक- निश्चयत्वयापकप्रतिबन्धकता ज्ञानवैशिघ्यावच्छिमत्वस्य निवेशनीयत्वात् ।

·हेत्वाभासा शिष्टमाध्याभाववत्यक्षरूपे बाधे) अव्याप्तिः तविषयकत्वावशिषपति- बन्धकतायाः स्वानिरूपितेन केवलमाथाभाववत्यक्षविशेष्यकवेनाय- वचिचत्वादिति वाच्यं । केवलसाध्याभाववत्पक्षस्यैव बाधतया तस्या- बाधत्वात् अयं वृक्षः कपिसंयोगी तत्त्वादित्यादावपि बाधस्येष्ठ- वात् । न च तथाप्यनुमितिपदस्य यथोकसमूहालम्बनानुमितिपर- तथा निर्वहिः पर्वतो वहिमान् वहिव्यभिचारिधर्मादित्यादौन कोऽप्याभासः स्यात्तत्र यथोक्रममूहालम्बनानुमितेरप्रमिद्धेरिति वाच्च । निर्वहिर्वहिमान् इत्यादिवनिर्वहिः पर्वतो वहिमान् वहिव्यभि- चारिधर्मादित्यादेरप्यपार्थकतया २) तत्र हेत्वाभासविरहेऽपि पति- विरहात् । यहा प्रकृतपचतावच्छेदकरूपेण प्रकृतपचे प्रकृतमाध्यता- वच्छेदकरूपेण प्रकृतमाध्यवैशिष्यावगाहिनौ मती प्रकृतसाध्यताव- त्वात् । न च घटवङ्कदो वहिमान् जलादित्यादौ घटाभावववडिव्यापकामाव- प्रतियोगिजलवदहदकालो नत्ववदेऽतिव्याप्तितत्यतिबन्धकत्वस्य ज्ञानवै. शिघ्यावच्छिन्नत्वात् नियतासाधारण्यज्ञाने सत्त्वाच इति वाच्यम् । पसा- धारण्यविषयितान्यत्वपदेनासाधारण्यघटितनिरूपितान्यत्वस्य विवक्षित. न च प्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावसमानाधिकरणप्रति हेतुमत्- पक्षात्मकसत्प्रतिपक्षेऽष्याप्तिः तविषयकत्वावच्छिन्न प्रतिबन्धकताय खानि- रूपितप्रतिहेतुव्यापकसाध्याभावकाजौनप्रतिहेतुमत्पक्षविषयित्वावच्छिनत्वा- दिति वाच्यं। साध्यवदत्तिमत्पक्षस्यैव सत्यतिपक्षत्वेन वस्यालक्ष्यत्वादिति परैरपरिशौलितः पन्थाः । (१) गुणः संयोगवान् गुणत्वादित्यादिस्थनीयबाधे इत्यर्थः । (२) शाब्दबोधनकौभूताकाला योग्यताविरहविशिष्टवाक्यमपार्थक- मिति।

·सत्त्वचिन्तामो छेदकरूपेण प्रतिमाध्यनिरूपितयाप्तिप्रकारेण प्रकृतहेतुतावच्छेद- करूपेण प्रकृतु हेतवैभिश्चावगाहिनी या बुद्धिः सा यत्र यदवगा- हते तच तद्वैशिष्यावृगाहि यज्ञानं तत्प्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति थादृमविशिष्टनिरूपितविषयितामामान्य तादृप्रविशिष्टत्वं हेतु- दोषत्वमिति विवक्षणीयं । इत्थश्च वहाभाववत्पर्वतादेरेव तत्र दोषत्वं तद्विषयकनिश्चयमावस्यैव निर्वभिः पर्वतो वहिमानित्या- दिज्ञानं यत्र यदवगाहते तत्र तदवगाहिनः केवलपर्वतो वक्रिमा- नित्यनाहार्यज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वात् । न च तादृशबुद्धेरेव उक- स्थलेऽप्रमिद्धिरिति वाच्यं । पाहार्यरूपस्य तस्य सम्भवात् । न चैवं पर्वतो वहिमान् इत्यादौ काञ्चनमयत्वाभाववत्पर्वतादेरपि दोष- बं स्थात् तद्दिषयकनिश्चयस्य पर्वतो वहिमानित्यादिज्ञानं यत्र यदवगाहते तघ तदवगाहिनः काञ्चनमयः पर्वतो वहिमानित्या- दिज्ञानस्य प्रतिबन्धकलादिति वाच्यं । तत्र तदवगाहित्वां प्रति- बन्धकताया विवक्षितत्वादिति() संक्षेपः। ददन्तु चिन्त्यं यत्र क्षेत्र- विशेषादौ यदडरविशेषस्य ज्ञानं कस्थापि न जातं तत्र क्षेत्रवि- शेषादौ प्रमेयत्वादिना तदङ्करविशेषादौ माध्ये न कोऽप्याभासः स्यात् तत्र तादृशबुद्धेरप्रसिद्धेः । न च तत्राभासोनेष्ट एव, व्यव- हारादेरविशेषेणनिच्चायाः खातन्व्यमात्रत्वात्। किञ्च यदङ्करविधे- षस्य ववभाववत्पर्वतादिविषयक एव निश्चयोजातः न तु कदा- - (९) तडविच्छि विशेष्यतानिरूपित-तइविच्छिनप्रकारत्वावच्छि- अप्रतिवध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताया विवक्षितत्वादित्यर्थः।

·हेवामासाः। - चिदपि तदविषयस्तनिश्चयः तदङ्करविशेषस्य पर्वतो वञ्जिमानियादी दोषत्वापत्तेरिति दिक् । इदमयावधेयं बाधादिविषयितानियतविषयिताके सदकुरा• दिव्यक्तिविशेषे यथाविवक्षितलक्षणस्य नातिप्रसङ्गनकापि तादृश- ज्ञाननिष्ठतथाविधानुमितिप्रतिबन्धकतायां बाधादिविषयकत्वरूपेण विशिष्टविषयकत्वान्तरेणवच्छिन्नत्वात् मेयत्वविशिष्टबाधादावति- प्रसङ्गवारणाय ग्रन्थकतैव पूर्व विशिष्टविषयकत्वान्तरानवच्छेद्यस्वेन प्रतिबन्धकताया विशेषितत्वात् । न च तादृशज्ञाननिउबाधादि- विषयिता तदङ्कुरादिविषयिता चेकैवेति व शक्यते, निरूपक- भेदेन विषयिताभेदस्य सिद्धान्तसिद्धत्वात् । न च पर्वतो वहिमान् धमादित्यादिसद्धेतावेव बाधादिभ्रममात्रविषयौभूताङ्करादिविशेषे विवक्षितलक्षणस्याप्यतिव्याप्तिरिति शनीयं, तदङ्कुरादिविशेषस्या- ततो भगवज्ञानादिविषयता तथाविधभ्रमविषयमात्रविषयत्वास- भवात् । न च तथापि बाधादिभ्रम-नित्यजानोभयमाचविषये यतिविशेषेऽतिव्याप्तिरिति वाच्यं । तादृशव्यक्तिविषयिताया नित्य- ज्ञानेऽपि सत्त्वेन तत्र तदनुमितिप्रतिबन्धकताविरहात् । न सिद्धिविधया तत्रापि तदनुमितिप्रतिबन्धकलं, नित्य ज्ञाने मिषा- धयिषाविरहवैभिव्यविरहेण सिद्धिप्रतिबन्धकत्वस्यापि तत्रासम्भ- वात्। न च यत्र तदङ्कुरो वहाभाववानित्येव बाधज्ञानं तत्र तादृशबाधज्ञानमावविषये तदङ्गुरवविशिष्टेऽतियाप्तिरिति वाच्यं । सत्र प्रकृतपक्षे माध्यवैशिष्यावगाहिज्ञानाप्रसिद्ध्यातिव्याप्यनवकाशात् । मच यत्र तदकरो वह्निमानित्यनुमितिरपि प्रमिद्धा नवा- ·तत्वचिन्तामयी तिथाप्तिरिति वाचं । तर सद्विषयकत्वस्य तादृशानुमितावपि सत्वेन तब ' तादृशानुमितिप्रतिबन्धकवविरहात् सिद्धिविधया प्रतिबन्धकत्वस्यापि प्रागुत्तरवर्त्तिमिषाधयिषाक जानेऽभावात् । यदि च नैतादृशं सिषाधयिषासमवहितं तज्ज्ञानं कदापि जातमित्यु- चते, तदा तु सिद्धिविशेषविषयेऽतिप्रसङ्गवारणाय सिद्धिविधया प्रतिबन्धकतातिरिक्तप्रतिबन्धकतैव लक्षणे निवेशनौया तथाच कुतो- ऽयमतिप्रसङ्ग इति दिक् । यत्तु यत्र बाधादिविषयतानियतविषयिताकोऽङ्कुरादिव्यक्ति- विशेषस्तत्र बाधादावव्याप्तिस्तत्र तदनुमितिप्रतिबन्धकताया अङ्क- रादिव्यक्तिविशेषविषयत्वरूपेण विशिष्टविषयकत्वान्तरेणाव छेद्यत्वात् रति, तब, विशिष्टविषयकवान्तरानवच्छे येत्यत्र स्वरूपसम्बन्धरूपा- वच्छेद्यत्वस्यैव विशेषणीयत्वात् । वस्तुतो वहाभाववद्दवत्प्रमेयत्व- विषयित्वावच्छेद्यतया असम्भववारणय खघटितानिरूपित विशि- एविशेष्यकत्वानवच्छेद्यत्वं विवक्षणीयं, स्वघटितत्वञ्च खाविषयकप्रती- व्यविषयत्वं, तथाच तदकुरादे धादिघटिततया बाधादेः खघटि- तानिरूपितविशिष्टविशेष्यकत्वानवच्छेद्यप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति- वादन्यूनवृत्तित्वरूपावच्छेद्यत्वनिवेशेऽपि न क्षतिरिति मन्तव्य(१) । यन्मते ज्ञायमानलिङ्गस्य करणत्ववत् ज्ञायमानव्यभिचारादेरपि प्रतिबन्धकलं तन्मते लक्षणमाह, 'ज्ञायमानमिति, पत्रापि 'अनु- मितिपदं प्रञ्चतपनतावच्छेदकरूपेण प्रकृतपचे प्रकृतमाध्यतावच्छे- (१) इदमत्राधेयमित्यादिः इति मन्तव्यमित्यन्तः क-चिह्नितपुस्तकीय- कोउपस्थितः पाठः ग-घ-ए-चिड़ितादर्शपुस्तकेषु नाति ।

·हेत्वाभासा यहा प्रत्यक्षादौ बाधेन न ज्ञान प्रतिबध्यते कि नूत्पन्नज्ञानेऽप्रामाण्यं प्राप्यते अनुमिती तूत्पत्तिरेव दकरूपेण प्रकृतमाध्यावगाहिनौ मती प्रकृतमाध्यतावच्छेदकरूपेण प्रशतमाध्यनिरूपितव्याप्तिप्रकारेण प्रकृतहेतुतावच्छेदकरूपेण प्रक- तहेतुवैशिष्यावगाहिनौ या बुद्धिस्तत्परं, तेन व्यभिचारादेरनु- मित्यप्रतिबन्धकत्वेऽपि(१) नाव्याप्तिः, प्रतिबन्धकत्वञ्च तादृशी बुद्धिर्यच यदवगाहते तत्र तदवगाहिज्ञानप्रतिबन्धकत्वं काव्यं तेन निर्वहिः पर्वतो वहिमानित्यादौ नोकरीत्या श्राभामा- सम्भवः, एवमन्यदप्युक्तदिशावसेयं । अर्थतेषु लक्षणेषु प्रज्ञान- पक्षतावच्छेदकरूपासियादावव्याप्तिः(२) तत्र तत्र प्रतिबन्धकले ज्ञानानुपयोगात् । न च तदलक्ष्यमेव, एकविंशतिनिग्रहस्थान- वहितस्य तस्य हेत्वाभासमध्येऽप्यनन्तर्भावे निग्रहस्थानत्वानुपपत्तेः, न चानुक्रसमुच्चयपरेण चरमसूत्रस्थचकारेण(३) तस्थापि समु- चयानियहस्थानत्वव्यवस्थितिरिति वायं । तथामति नियह- स्थानस्य द्वाविंशतिप्रभेदलानुपपत्तेरिति चेत् । म। नियहस्था- नवौपयिकस्य हेत्वाभासत्वस्य पृथगेव निर्वक्ष्यमाणत्वादिह तु हेतु- दोषा निरूप्यन्त इति न काप्यनुपपत्तिः, येन केनचित् सम्बन्धेन (१) साक्षादनुमित्यप्रतिबन्धकत्वेऽपीत्यर्थः । (२) पक्षतावच्छेदकज्ञामाभावरूपासियादावित्यर्थः । (३) "हेत्वाभासाथ यथोक्ताः" इति सूत्रस्थित चकारे त्वर्थः । 98 ·तचिन्तामो 93 प्रतिबध्यते। ते च सव्यभिचार-विरुद्ध-सत्प्रतिपक्षासिद्ध- बाधिताः पञ्च। इति श्रीमहङ्गेशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानाख्य-द्वितीयखण्डे हेत्वाभासे हेत्वाभाससा- मान्यनिरुक्तिः। तहत्त्वं तु दुष्टत्वं । न चैवं मद्धेतावतिव्याप्तिः वहाभाववदृत्तिजल- वादेर्येन केनापि सम्बन्धेन धूमादिनिष्ठत्वादिति वाच्यं । तत्प- क्षक-तत्साध्यक-तङ्केतकोयो दोषः येन केनापि सम्बन्धेन तदान स हेतुः तस्मिन् साध्ये तस्मिन् पक्षे दुष्ट इति विवक्षितत्लादित्यास्तां विस्तरः। मनु माध्यव्यापकौभूताभावप्रतियोगिहेतुमत्पतरूपस्थासाधार- णवस्य साध्याभावव्याप्यवत्यक्षरूपस्य सत्प्रतिपक्षस्य च धियोऽमु- मितिप्रतिबन्धकत्वे मानाभावः ग्राह्याभावाद्यनवगाहित्वात्(१) इत्यत शाह, 'दशाविशेष हेवोरेवेति ‘एवकारोभिवक्रमे साधारण- मत्प्रतिपक्षयोहबोर्दशाविशेष एव सत्प्रतिपक्षामाधारणत्वेन भान- दमायामेव, 'आभासत्वात्' अनुमित्यजनकवादित्यर्थः, एवकारेण तदशानदशायान्तु जननादिति सूचितं, तथाचावय-व्यतिरेकात् तज्ज्ञानस्य प्रतिबन्धकसमिति भावः । नन्वेतानि लक्षणनि बाध- (१) पक्षतावच्छेदकावचिने साध्यामावाद्यनवगाहित्वादित्यर्थः वधाच तयोर्दोषत्वानुपपत्तिरिति भावः ।

·हेत्वाभासाः। सत्प्रतिपक्षयोरतिव्याप्तानि अनुमित्यसाधारणदोषस्यैवाच सत्यवान तयोच प्रत्यक्ष-ग्राब्दज्ञानयोरपि प्रतिबन्धकतया मावारणवादिति केषाश्चिद् दूषणमपाकरोति, 'यद्यपीत्यादिमा; 'न लिङ्गाभासत्वं' म लिङ्गामाधारणदोषत्वं नानुमित्यसाधारणदोषत्वमिति यावत्, 'ज्ञायमानस्याभामस्थेति विशिष्टबुद्धिसामान्यप्रतिबन्धकज्ञानविषयस्य दोषमात्रस्येत्यर्थः, तथाच तयोरपि लक्ष्यत्वानातिव्याप्तिरिति भावः । अत्र केचित् भाब्दे बाधज्ञानमात्रं न प्रतिबन्धकं नरगिरः- कपालं चि प्राण्यङ्गत्वात् शङ्खवदित्यनुमानेन “मल-मूत्र-पुरी- पास्थि निर्गतं ह्यशचि स्मृतं । नारं स्पृष्ट्वा तु सस्नेहं मचेलोजलमा- विशेत्” इतिवेदबाधापत्तेः, किन्तु अनुमित्यन्यबाधज्ञानत्वेन । न चैवं परमाणुरनित्य इति शब्दस्यापि ज्ञानजनकत्वापत्तिः परमाणु- नित्यः जन्यमहत्त्वानधिकरणले मति() द्रव्यत्वादित्यनुमितेर- (१) गगने दृष्टान्तवालाभार्थ सत्यन्तदले महत्त्वांशे जन्यत्व विशेषणं, घटाद्यन्तीवेन वाभिचारवारणाय सत्वन्तं, जन्यगुणादौ व्यभिचारवारणाय विशेष्यदलं, परमाणे जन्यक्रियासत्त्वात् जन्यानधिकरणत्वे सतीत्युक्तौ खरूपासिद्धिः स्यादतीजन्यमहत्त्वानधिकरणत्वे सतीत्युक्त । न च व्यभिचारा- वारकविशेषणस्य सार्थकत्वाभावात् कथं दृछान्ततालाभार्थं व्यभिचाराद्य- बारकस्य महत्त्वांश जन्यत्वविशेषणस्य सार्थकत्वमिति वाच्यं । अखण्डामा- वघटकतया सार्थकत्वसम्भवात् । न च तथापि साध्याभाववति घणुके तादृशहेतोः कथं नानकान्तिकत्वमिति वाच्चं। महत्वपदस्य परिमाण- सामान्यपरत्वात् । अतएव व्यभिचारादिवारकतयैव महत्त्वांशे जन्यत्व- विशेषणस्य सार्थकत्वं धन्यथा परमाणे नित्यपरिमाणस्य सत्त्वेन वरूपा- सियापत्तेः इति ।

·बावचिन्तामो प्रतिबन्धकलासाधनानान्तरस्य चाभावादिति वाच्यं । हौतविशेषेत्यनेनानुमितिविशेषणात् तत्र च प्रामाण्यगर एवानु- मिती विशेष इत्याहुः । तत्र, शाब्दबुद्धिवावच्छिन्नं प्रति तेन रुपेण पृथक्प्रतिबन्धकत्वान्नरकल्पने गौरवाम्मानाभावाच्च । न च पथोतानुमानादशौचबोधकवेदबाधापत्तिरेव मानं, तत्रानुकूल- तीभावेमागमविरोधेन च व्याप्तिनिश्चयस्थानुमितेश्चानुत्पत्तेरनु- मित्युत्पत्तौ च प्रतिबन्धकत्वस्येष्टत्वादिति । नवनुमाननिरूपणप्रस्तावे प्रमाणमामान्यदोषाभिधानमनुचित- मित्यनुभयेमाह, 'यद्देति, 'बाधेनेति परोक्षबाधनिश्चयेनेत्यर्थः, परोक्षसत्प्रतिपक्षण चेत्यपि बोध्यं, श्रानुमानिकबाध-तड्याप्यवत्ता- दिज्ञानसत्त्वेऽपि लैकिकविशिष्टमाक्षात्कारोदयात्। न चैतावतापि शाब्दबोधे तत्प्रतिबन्धकलमस्येवेति वाच्यं । योग्यताज्ञानेनान्यथा- मितया() शाब्दबोधं प्रति बाध-तड्याप्यवत्तादिज्ञानमात्रस्यैवा- प्रतिबन्धकलादिति भावः । 'अनुमिताविति, तथाच बाधनिश्य- लादिसामान्यरूपेण प्रतिबन्धकत्वस्थानुमितिं प्रत्येव मत्त्वात्तेन रूपेणमाधारणदोषत्वमस्येवेति भावः। इदचापाततः लौकिक- प्रत्यचनिश्चये पानुमानिकबाधादिनिश्चयसामान्यस्याप्रतिबन्धकत्वेऽपि मंगयोपनौतभानं प्रति तस्य प्रतिबन्धकतया बाधनिश्चयत्वादिरू- पेणाप्यसाधारणत्वविरहात् । न चोपनौतभानं प्रत्यपि बाधनिश्च- चत्वादिना न प्रतिबन्धकत्वमपि तु इच्छाविशेषादिविरहविशि- हवाधनिषचत्वादिनैव बाधनिश्चयसत्त्वेऽप्याहा-पनौतभानोदया- (२) माधविरक्षोयोग्यता इत्यभिमानेनेदमुक्त ।

·देवाभासा . दिति वाचं । तथापि स्मृत्युपंमिती प्रति बाधनिधयानादिना बाधमिवयसामान्यस्यैव प्रतिबन्धकतया असाधारणविरहादिति थे। अमिळू-विरुद्ध-सव्यभिचारामध्यवसिताश्चत्वारो हेत्वाभासाः धन- ध्यवमितोऽसाधारणः न तु बाध-प्रतिरोधौ हेत्वाभासाविति वैशे- विकसिद्धान्तस्तविराकरणय खमतसिद्धान् हेत्वाभासान् विभ- जते, 'ते चेति, प्राभामभूता. हेतव इति शेषः। 'सव्यभि- चारेति व्यभिचारात्मकेन दोषेण मह वर्मत इति व्युत्पत्त्या व्यभि- चारोत्यर्थः, व्यभिचारित्वरूपश्चानुपदमेव विवेचयिष्यते । 'विरुद्धेति माध्यासमानाधिकरणोऽतर्विरोधः तादात्मेन तद्वान् हेतुर्विद्धः, एतज्ज्ञानञ्च माध्यमामानाधिकरण्यघटितव्याप्तिप्रकारकज्ञाने मामा- नाधिकरण्यांचे प्रतिबन्धकं उदाहरणन्तु समवायेन माध्य-इतको गोलवामश्वत्वादित्यादिरिनि मणिकृतः । प्राञ्चस्तु साध्यासामानाधिकरणं विरोधः तदान हेतुर्विदू- इत्याः। तदमत् । केवलमाध्यामामानाधिकरण्यरूपविशिष्टनिक- पितविषयित्वस्य केवलमाध्यामामानाधिकरणविषयकवाने हेवन्तर- विशेष्यकतत्प्रकारकज्ञाने र मत्त्वेन प्रकृतहतकानुमिति-तत्कारण- जानप्रतिबन्धकतातिरिक्रवृत्तितया केवलस्य तस्य हेतदोषत्वासन- वात्, अतएवाग्रेऽपि सर्वत्र विशेष्यातर्भाव इति मन्तव्यं । 'सत्प्रति- पति मत्प्रतिपक्षपदस्य नौलादिपदवडूम-धर्म्युभयवाचकत्वात् सन्न- तिपक्षित इत्यर्थः, माध्याभावव्याप्यवान् पचः मत्प्रतिपक्षः वृत्तिमत्त्वा- दिवथा-कथञ्चिसम्बन्धेन तदान हेतुः सत्प्रतिपक्षितः, एतज्ज्ञानजय माहादेवानुमितिविरोधि तदभावनिश्चयवत्तदभावव्याप्यनिश्चयस्थापि ·७२ सावचिन्तामणे तविशिष्टबुद्धिप्रतिबन्धकत्वात् उदाहरणन्तु इदोवहिमान् धूमादि- त्यादिबाधितमानमेव, मद्धेतस्तु कदाचिदपि न मत्प्रतिपक्षितः । बाधितस्तु कदापि नासत्प्रतिपक्षितः इति तु नव्याः । प्राच्चस्तु ममानवलप्रकृतपचविशेष्यक-माध्याभावव्याप्यवत्त्वपरामर्थ- कालौनप्रकृतपचविशेष्यक-माध्यव्याप्यवत्त्वपरामर्शः सत्प्रतिपक्षः विष- यतासम्बन्धेन तद्वान् हेतुः सत्प्रतिपजितः, अयच्च स्वरूपसत्रेव साचादनुमितिविरोधी, अत एव सद्धेतरपि साध्याभावव्याप्यवत्ता- परामर्शकाले मत्प्रतिपक्षितः बाधितोऽपि तदभावदशायां कदाचि- दसत्प्रतिपक्षित इत्याहुः । एतन्मते यथोक्तं न दोषलक्षणं किन्तु दुष्टलक्षणमेवेति न तत्राव्याप्तिः। 'अमिद्धेति, प्रसिद्धः त्रिविधः स्वरूपासिद्धः श्राश्रयासिद्धो- व्याप्यत्वामिद्धश्च तच हेवभाववान् पक्षः स्वरूपासिद्धिः कलिकादि- यत्किञ्चित्सम्बन्धेन तद्वान् हेतुः खरूपामिद्धः एतज्ज्ञानच पक्षधर्म- तां परामर्थविरोधि उदाहरणन्तु हृदोवकिमान् धूमादित्यादि। पक्षविशेषणमिद्धिराश्रयामिद्धिः सा च पक्षतावच्छेदकाभाववान् पचः वृत्तिमत्वादियत्किञ्चित्सम्बन्धेन हेतोस्तइत्त्वं एतज्ज्ञानश्च पक्षता- वच्छेदकवैभिध्यांश अनुमिति-परामर्शयोरुभयोरेव विरोधि, उदा- हरणन्तु काञ्चनमयः पर्वतोवकिमान् इत्यादि। व्याप्यवासिद्धिः त्रिविधा माध्यविशेषणासिद्धिः हेतु विशेषणासिद्धिः व्यायभावरूपा- सिद्धिय, तत्र माध्यतावच्छेदकाभाववत्माध्यं माध्यविशेषणमिद्धिः मामानाधिकरणादियत्किञ्चित्सम्बन्धेन हेतोस्तद्वत्त्वं एतज्ज्ञानच माध्यतावच्छेदकवैशिष्यांगेऽनुमिति-परामर्शयोर्विरोधि, उदाहर- ·हेत्वाभासा ७८३ एन्नु पर्वतः काञ्चनमयवहिमानित्यादि। हेतुतावच्छेदकालाववान् हेतु: हेतुविशेषणामिद्धिः तादाम्यसम्बन्धेन हेतोस्तहत्य, एतज्ज्ञानं हेतौ हेतुतावच्छेदकवैभिव्यांभे परामर्शविरोधि, उदाहरणन्तु पर्वतो वहिमान् काञ्चनमयधूमादित्यादि । व्याप्यभाववान् हेतु- ाप्यत्वामिद्धिः तादात्म्येन तद्वान् हेताप्यत्वामिद्धः, एतज्ञानच इतौ व्याप्तिज्ञानविरोधि, उदाहरणन्तु व्यभिचारिमाचमेव । 'बाधितेति माध्याभाववान् पक्षोबाधः, वृत्तिमत्तादियक्रिश्चित्सम्बन्धेन तद्दान् हेतुः बाधितः, एतज्ज्ञानञ्च माचादेवानुमितिविरोधि, उदाहरणन्तु हुदोवहिमान् धूमादित्यादौति संक्षेपतः सामान्यतो दूषकतावीजनिर्णयः, विशेषतस्तु तत्तद्ग्रन्थ एव विवेचयिष्याम- इति दिक् । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्यदितीयखण्डरहस्ये हेत्वाभासे हेत्वाभासमामान्यनिरुति- रहस्यं ।

·( ७८४ ) अथ सव्यभिचारः। सव्यभिचारोऽपि विविधः(१) साधारणासाधारणा- नुपसंहारिभेदात् तत्र सव्यभिचारः साध्य-तदभाव- प्रसञ्जक इति न चितयसाधारणं लक्षणम् एकस्यो- अथ सव्यभिचाररहस्यं । नवयं विभागोऽनुपपत्रः अमाधारणनुपसंहारिणोरधिकयोरपि सत्त्वादित्यत श्राह, 'सव्यभिचारोऽपौति, तथाच तावप्यत्रैवान्त ता- विति भावः। एतेन सामान्यधर्मप्रकारेण ज्ञातानामेव विशेषतो जिज्ञामोदयात् सामान्यलक्षणानन्तरमेव विशेषविभागोयुक्त इति नियुक्तिकप्रवादोऽपि निरस्तः विभागे तात्पर्याभावादिति भावः । १ (२) सव्यभिचारोऽपि विविधः साधारणासाधारणानुपसंहारिभेदात् इत्यत्र उद्देश्यतावच्छेदकसमनियतवस्तुमदन्यसंख्यावत्वं विधप्रत्ययार्थः, वा- दृशसंख्यावत्वचात्र साधारणत्वासाधारणत्वानुपसंहारित्वगतत्रित्वं, रता. दृशचित्वस्य खाबयाश्रयत्वसम्बन्धनात्र साध्यत्वं सव्यभिचारस्य पक्षवं साधा. रणभेदासाधारणभेदानुपसंहारिभेदान्यतमस्य प्रतियोगित्वसम्बन्धेन हेतुत्वं उद्देश्यतावच्छेदकसमनियतत्वं उद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यत्वे सति उद्देश्यताव- छेदकल्यापकत्वं थाप्यत्वं व्यापकत्वा खाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धेन, वस्तुमदम्यस्व- घटकवस्तुमत्वच खतित्व-खसमानाधिकरणखभिन्नत्तित्वोभयसम्बन्धेन, बत्तुमदन्यावनिवेशात् सामान्यतः साधारणत्वासाधारणत्वानुपसंहारित्वं विशेषतः वसाधारणत्वादिकच्चादाय सथमिचारोऽपि चतुर्विधः पञ्चविधी या इत्यादिकोन प्रयोगः।

·सव्यभिचार। । 'साधारणेति माध्य-तदभाववत्तित्वं साधारणत्वं तदान हेतुः माधारणः, एतज्ज्ञानच व्याप्तिज्ञानविरोधि, उदाहरणन्तु द्रव्यं मत्त्वादित्यादि, विरुद्धवारणाय च माध्यवहृत्तित्वदलमिति प्राधः । नव्यास्तु माथाभाववहृत्तिहेतुः साधारणत्वं तादाम्येन तदान हेत: माधारणः, साध्यवहृत्तिवभागो नोपादेयः दूषकतायामनुपयोगात्, विरुद्धोऽपि लक्ष्य एव एकस्थाज्ञानदशायामन्यस्य ज्ञानेन व्याप्ति- ज्ञानप्रतिबन्धात् योरेव तुल्यदोषत्वमिति(२) प्राङः । 'असाधा- रणेति सर्वसाध्यवावृत्तहेतुमान् पक्षोऽसाधारणत्वं माध्ययापकौ- भूताभावप्रतियोगिहेतुमान् पक्ष इति यावत्, वृत्तिमत्त्वादियस्कि- श्चित्सम्बन्धेन तद्यान् हेतरसाधारणः, एतज्ज्ञानच्च माध्याभाव- व्याप्यवत्ताज्ञानविधया साक्षादेवानुमितिविरोधि, माध्याभावाभावस्य माध्यरूपतया माध्यव्यापकौभूताभावप्रतियोगित्वस्य साध्याभावयति- रेकव्याप्तित्वात् मत्प्रतिपक्षेऽन्वय-व्यतिरेकोभयव्याप्तेः प्रवेशो न हेतोरत्र तु हेतुप्रवेशो द वन्वयव्याप्तेरिति ततो भेदः। उदाहरणन्तु भब्दो- नित्यः भब्दत्वादित्यादि पक्षधर्मविरुद्धमात्रमेव, मद्धेतर कदाचि- दपि नामाधारण इति मणिकृतः । प्राश्चस्तु हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन सर्वमपक्ष-विपक्षव्यावृत्तत्वममा- धारणत्वं तद्दान् हेतुरसाधारण: माध्यवत्तया निश्चितः सपक्षः तदभा- ववत्तया निथितो विपक्षः, एवञ्च मद्धेतरपि कदाचिदसाधारण: (१) विभाज्ययोः साधारण-विरुद्धयोरभेदेऽपि विभाजकयोः साधार- शत्व-विराइत्वयोर्मेदात् न विभागव्याधातः, अत एवोक्तं "उपधेयसबारेऽपि उपाधेरसारात्" इतीति तात्पर्यम् । 99 ·७८ तत्वचिन्तामणौ पदा विमधिकरण एव माध्य-तदभावनिश्श्यो न हेवधिकरणे, एतज्ज्ञानच्च प्रकृतहेतौ पचधर्मताशानदशायां तत्र माध्य-तद- भावोभयव्यतिरेकव्याप्तिग्रहजननद्वारा अनुमितिविरोधि पचे माध्य- । तदभावोभयव्याप्यवत्ताज्ञाने परस्परविरोधेन इयोरेवानुमित्यनुत्पत्तेः, उभयव्याप्तियाहकत्वन्तु साध्याभावाभावस्य माध्यरूपतया सर्वसपक्ष- यावृत्तलांशज्ञानस्य साध्याभाव-हेलोयतिरेकसहचारज्ञानरूपत्वेन साध्याभावव्यतिरेकण्याप्तिग्राहकत्वात्, सर्वविपक्षव्यात्तत्वांशज्ञानस्य च माध्य-हेत्वोतिरेकसहचारज्ञानरूपलेन माध्यव्यतिरेकव्याप्तियाहक- वादोध्यं । यदा तादृशोभयव्यावृत्तवग्रहस्य साध्य-तदभावोभयव्याप्तिग्रह- प्रतिबन्धदारा दूषकत्वं विरोध्यनुमितिमामय्या व विरोधिव्याप्ति- ग्राहकसहचारज्ञानयोरपि परस्परं प्रतिबन्धकलात्, न तु उभय- व्याप्तिग्रहजननद्दारा दूषकत्वं एकस्मिन् धर्मिणि विरोथुभयव्याप्य- त्वस्य ग्रहौतमशक्यत्लादित्याहुः । साम्प्रदायिकास्तु हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन सर्वसपक्ष-विपचव्या- वृत्तत्वमेवामाधारणत्वं तहान् हेतुरमाधारणः, परन्तु मपञ्चः माध्य- वान् विपचस्तदभाववान् निश्चितत्वज्ञानस्य यथोक्तरूपेण दूषकता- यामनुपयोगात्, उदाहरणन्तु हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेनावृत्तिहेतुक वहिमानाकामादित्यादिरेव, हेततावच्छेदकसम्बन्धेन माध्यवत्तिः । माथाभाववत्तिर्वा कदाचिदपि नामाधारण इत्याहुः । 'अनुपसंहारौति माध्यमन्देहाक्रान्तविश्वकत्वमनुपसंहारित्वं केव खावयिधर्मव्यापकधर्मिताकसाध्यसन्देहविषयत्तित्वमिति थावर ·सथभिचार। महान् हेतुरनुपसंहारौ, उदाहरणन्तु सर्वमनित्यं प्रमेयवाई सर्व- मभिधेयं . प्रमेयत्वादित्यादि सर्वपक्षकानुमानमात्रमेव, एतज्ज्ञा- नश्चान्वय-व्यतिरेकोभयव्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकमेवेति प्राश्चः । मिश्रास्तु खरूपमत्तथाविधसंशयविषयो यस्तत्तित्वज्ञानं सह- चारसंभयसामग्रौतया सहचारांश व्याप्तिनिश्चयप्रतिबन्धकं तदुत्तरं सामानाधिकरण्यसंधयोत्पत्तेः तस्य तत्मामयीत्वात् इत्याहुः । नव्यास्त हेतौ साध्याभावव्यापकाभावप्रतियोगित्वरूपव्यतिरेक- व्याप्तिज्ञानविरोधिहेत्वाभासोऽनुपसंहारौ म च माध्याभावव्यापकौ- भूताभावाप्रतियोगी हेतुः साध्याभावाव्यापको हेत्वभावः प्रभावा- प्रतियोगि माध्यं प्रभावाप्रतियोगौ हेतश्चेत्यादि, उदाहरणच केव- लान्वयिमाध्यकमात्र केवलान्वयितिकमात्र व्यभिचारिमाञ्चेति(१) प्राहुरिति संक्षेपः। नन्वसाधारणनुपसंहारिणः सव्यभिचारान्तर्भावस्तदा स्थाद्यदि तत्रितयमाधारणमेकं लक्षणमभिधातुं शक्यते, न चैवं, इत्यभि- प्रायेण शमते, 'तचेति, साध्य-तदभावेति अस्ति च साधारणस्थ माध्यसमानाधिकरणत्वेन साध्यप्रसञ्जकलं माध्याभावसमानाधि- करणत्वेन च माध्याभावप्रसन्चकत्वं, असाधारणस्य साध्याभावव्यति- रेकामहचारित्वेन साध्याभावप्रसञ्जकत्वं साध्यव्यतिरेकासहचारित्वेन (१) केवलान्यायसाध्यक स्थले घभावाप्रतियोगिसाध्यस्य यमुपसंहारित्वं केवलान्वयिहेतुकस्थले अभावाप्रतियोगिहेतोः अनुपसंहारित्वं, व्यभि- पारिमात्रस्थले साध्याभावव्यापकीभूताभावाप्रतियोगिहेतोः साध्याभावा- व्यापक हेत्वभावस्य धनुपसंहारित्वमिति भावः।

·७८० तत्त्वचिन्तामणौ भयं सत्यसाधकत्वात् अनापादकत्वाच्च। नाप्युभय- माध्यप्रसञ्जकत्वं,(९) अनुपसंहारिणः साध्यवत्तया ज्ञातवृत्तित्वेन साध्य- प्रसञ्जकत्वं, माध्याभाववत्तया ज्ञातवृत्तित्वेन साध्याभावप्रसञ्जकत्व- मित्यभिमानः। अत्र प्रसक्तिरनुमितिरापत्तिर्वा तज्जनकत्वञ्च न फलोपधायकत्वं फलानुपधायके अव्याण्यापत्तेः उभयव्याप्तिधमेण तदुपधाय के सद्धेतावतिव्याश्यापत्तेः किन्तु तत्स्वरूपयोग्यता वाया खरूपयोग्यत्वञ्च तदुभयव्याप्यादिमत्त्वं तच्च न सम्भवति विरुद्धो- भयव्याप्यत्वस्य एकत्रासम्भवादित्याह, 'एकस्येति, 'उभयं प्रति' विरु- दोभयं प्रति, तेनैकस्य द्रव्यत्वादेः संयोग-तदभावोभयसाधकत्वेऽपि न क्षतिः, 'असाधकत्वात्' अनुमितिखरूपायोग्यत्वात्, 'अनापाद- कत्वात्' आपत्तिखरूपायोग्यत्वात् । 'उभयपक्षेति, ‘पक्षपदं धर्मि- परं, साध्यवत्तित्वे सति साध्याभाववत्तित्वमित्यर्थः, 'उभयव्या- वृत्तवमिति सपक्ष-विपक्षव्यावृत्तत्वमित्यर्थः, 'वाकारश्चार्थे, यावत्त्वेन सपक्ष-विपक्षौ विशेषणोयौ, तेन न धूमादावतिव्याप्तिःर), ददमुप- (१) साध्यवद्यारत्तत्वे सति साध्याभाववद्यारत्तरूपस्यासाधारणम्य सा- ध्यवद्यारत्तत्वमेव साध्याभावव्यतिरेकासहचारित्वं, साध्याभाववद्यारत्तत्व- मेव साध्यव्यतिरेकासहचारित्वं, तच्च साध्य-तदभावोभयव्याप्यत्वरूपं नाशव्याप्तिविशिवस्य हेतोः साध्य-तदभावप्रसञ्जकत्वमिति भावः। पत्र पञ्चसु यादर्शपुस्तकेषु सर्वत्र साध्याभावष्यतिरेकसहचारित्वेन इति पाठो वर्तते स भ समीचीन इति ध्येयम् । (२) तथाच वकिमान् धूमादित्यादौ धूमस्य यत्किचित्रपक्षे वयो- गोलके विपक्षे च प्यारत्तत्वेऽपि नासाधारणत्वमिति भावः ।

·सयभिचार Oct पक्षत्तित्वं उभयव्यात्तत्वं वा तत्वम् अननुगमात् । अथ साध्यसंशयजनककोटियोपस्थापकपक्षधर्माता- लक्षणं माध्यसन्देहाक्रान्तविश्वकत्वमित्यपि बोध्यं अन्यथा अनुपसं- हार्यलाभात्, 'अननुगमादिति प्रथमस्थ माधारणमात्रे, द्वितीय- स्थासाधारणमात्रे, हतीयस्थानुपसंहारिमाचे सत्त्वादिति भावः । বাঘাবাৰকুৰ্মিানজন্য স্মঘাঘর্মিমালা বিস- तिपत्तिवाक्यजन्या वा या कोव्युपस्थितिः सैव मंशयजनिका न तु कोड्युपस्थितिमा ह्रदे वहिर्मास्तौति ज्ञानस्य प्रतियोगिविधया वहिविषयकत्वेन वनि-तदभावोभयकोयुपस्थितिरूपस्य सत्त्वेऽपि मनिटष्टपर्वतादौ संशयाभावेन तथैवान्वय-व्यतिरेकात्, माधा- रणधर्मश्च कोटिदयसहचरितो धर्मः, असाधारणधर्माश्च कोटिदय- वत्तया निश्चितमकलव्यावृत्तो धर्मः सकलकोटिदयवड्यावृत्तधर्मा वा यथा गगनादिः समवायादिसम्बन्धेन स्थाणुल्व-तदभाववड्या- वृत्तप्रमेयत्वादिा, साधारणधर्मवत्तादिकन्तु येन सम्बन्धेन माधा- रणत्वादि तेन सम्बन्धेन बोध्यं, तेन विषयत्वसम्बन्धेनात्मत्व-तदभाव- सहचरितस्य संयोगादिसम्बन्धेनात्मत्व-तदभाववड्यावृत्तस्य वा सम- वायसम्बन्धेनात्मनि ज्ञानादात्मत्व-तदभावोपस्थितावपि न संशयः । न च परस्परं व्यभिचारान तादृशोपस्थितिवादीनां कारणताव- च्छेदकत्वमिति वाच्यं । अनुमितौ व्याप्तिज्ञानादिवदव्यवहितोत्तर-. त्वसम्बन्धेन तत्तकोटियोपस्थितिविशिष्टलस्यैव कार्य्यतावच्छेदक- त्वात् । न चैवं संशयवावच्छेदेन कारणलाभ इति वाच्यं । तत्र ·७६. तत्त्वचिन्तामणी ज्ञानविषयत्वे सति हेत्वभिमतः सः, विप्रतिपत्तिस्तु धर्मितावच्छेदकविशिष्टधर्मिज्ञानस्यैव कारणत्वात् । न च एतादृश- कोयुपस्थितौनामेव सन्देहजनकत्वमिति नियमे भ्रमत्वघटकतया कोटिइयोपस्थितिरूपस्य भ्रमत्वसंशयस्य कथमर्थसंशयजनकत्वं तस्य भ्रमत्व-तदभावसाधारणचामत्वलक्षणधर्मवद्धर्मज्ञानजन्यत्वेऽपि अर्थ- तदभावमाधारणधर्मवद्धर्मिज्ञानाजन्यत्वादिति वाच्यं । तत्रापि भ्रम- त्वसंशयरूपकोयुपस्थितेरर्थसन्देहाजनकत्वात् किन्तु भ्रमत्वसंशयाम- न्तरं ज्ञानविषयतात्मकसाधारणधर्मदर्शनादर्थ-तदभावोपस्थितेरेव सन्देहजनकत्वात् भ्रमत्वसंभयानुविधानन्तु प्रतिबन्धकापसरणार्थ- मिति प्राचीनमतानुसारेण लक्षणमाह, 'श्रथ माथेति, अत्र 'जन- कान्तमुपस्थापकपदप्रकृत्यर्थस्य उपस्थितेर्विशेषणं तथाच साध्यसन्देह- जनिका या कोटिदयोपस्थितिस्तज्जनकस्य पक्षधर्माताज्ञानस्य विषयो यत्र इति बहुबौहिणा माध्यसन्देहजनककोटियोपस्थितिजनक- पक्षधर्माताज्ञानविषयवत्वे मति हेत्वभिमत इत्यर्थः, 'पक्षधर्माताज्ञानं' पक्षविशेष्यक ज्ञानं, भवति च साध्य-तदभाववत्तिहेतुमान् पक्ष- इति पक्षविशेष्यकज्ञानं सपक्ष-विपक्षव्यावृत्तहेतुमानपक्ष इति पक्षविशेष्यकज्ञानञ्च माध्यसन्देहजनककोव्युपस्थितिजनक तदिषयः साध्य-तदभाववत्तित्वरूपं साधारणत्वं सपक्ष-विपक्षव्यावृत्तवरूप- मसाधारणत्वञ्च माधारणसाधारणहेत्वोरिति लक्षणसमन्वयः, 'पक्ष- धर्माताज्ञानविषयत्वे मति' इति यथाश्रुतं न मङ्गच्छते वहि-तद- भाववत्तिधूमवान् पर्वत इति पक्षविशेष्यकभ्रमस्य तथाविध- ·सयभिचार। कोटिइयोपस्थितिजनकतथा तद्विषये धूमेऽतिव्याप्यापत्तेः । नन्वेव- मपि वहिमान् धूमादित्यादौ वहि-तदभाववत्तिप्रमेयत्ववान् पर्वत इति ज्ञानस्य तथाविधकोटिदयोपश्थितिजनकतथा तदि- षयप्रमेयत्ववति धूमेऽतिप्रसङ्गः । श्रथ विषयपदं विशेषणतावच्छे दकपरं, तथाच पक्षे यद्पावच्छिन्नवत्त्वज्ञानं माध्यसन्देहजनक- कोटिदयोपस्थितिजनकं तद्रूपावच्छिन्नवत्त्वं पर्यावसितोऽर्थः तच्च रूपं साध्य-तदभावववृत्तित्वादिरूपं साधारणत्वादिकमेवेति नाति- प्रसङ्ग इति चेत् । न। तथापि वहि-तदभाववत्तिधूमवान् पर्वत- इति भ्रमविशेषणतावच्छेदकधूमत्वमादाय वहि-तदभावववृत्ति- धूमवान् पर्वतः प्रमेयवांश्चेति समूहालम्बनज्ञानविशेषणतावच्छेदक- प्रमेयत्वमादाय च धूमेऽतिव्याप्तेढुारत्वात् साध्य-तदभावववृत्ति- वादिरूपसाधारण्यादिविशिष्टहेतमत्ताभ्रमस्य तथाविधकोटिडयो- पस्थितिजनकतया माध्यवत्तित्वांशस्यापि तादृशरूपत्वेन तमा- दाय सद्धेतावतिव्याप्तेढुंवारत्वाञ्च, किञ्च धूमौयवृत्तिवे वहि-तद- भाववदीयत्वं ग्टहतो वहि-तदभाववत्तिधूमवान् पर्वत इति भ्रमस्थापि तथाविधतया तादृशवृत्तित्ववत्त्वात् धूमेऽतिव्याप्तिः । न च भ्रमभिन्नत्वेन ज्ञानं विशेषणैयं अतो नैषां दूषणानामवकाश इति वायं । तथापि साध्य-तदभाववत्तित्वरूपसाधारण्यविशिष्टप्रमेय- वादिमत्ताज्ञानस्य भ्रमभिन्नस्यैव तथाविधकोटिइयोपस्थितिजनक- तया माध्यवत्तित्वांशस्थापि तादृशरूपत्वेन तमादाय मद्धेतावति- व्याप्तेढुंवारत्वात् वहि-तदभावववृत्तिघटवान् धमवांश्च पर्वतः वकि- तदभावववृत्तिघटवान् प्रमेयत्वविशिष्टधूमवांश्च पर्वत इत्यादि- 1 ·तत्त्वचिन्तामणौ ७६२ भ्रमभिवज्ञामविशेषणतावच्छेदकधूमत्व-प्रमेयत्वादिमादाय धूमेऽनि- व्याप्तेढुवारत्वाच । न च वस्तुगत्या साधारण्यायो यो धर्म- स्तद्धर्मिज्ञानजन्य कोटिइयोपस्थितिर्न संभयजनिका स्थाणवादि- व्याप्यधर्मेऽपि स्थाणुत्वादिसाधारण्यभ्रमात् संशयोदयात् स्थाणु- खादिसाधारण्याद्यज्ञाने च वस्तुतः स्थाणत्वादिसाधारणस्योञ्चत्वस्य ज्ञानेऽपि संशयानुदयाच्च अतः साधारण्यादिप्रकारकधर्मवद्धर्मि- ज्ञानजन्यकोव्युपस्थितिरेव संशयजनिका तथाच पक्षे यद्रूपविशिष्ट- वत्ताज्ञानजन्यकोटियोपस्थितिवं साध्यसन्देहजनकतावच्छेदकता- पर्याप्यधिकरणं तद्रूपवत्त्वं विवक्षितमिति वाच्यं । साध्य तदभाववद्- वृत्तिवविशिष्टवत्ताज्ञानजन्यकोटिइयोपस्थितित्वस्थापि तथात्वेना- सम्भवापत्तेः, न हि तादृशकोयुपस्थितित्वेन जनकत्वं, माध्यप्रति- योगिकत्वेनाभावान्तरावगाहिनो भ्रमादर्थसंशयोत्पत्तेरिति । मैवं । पक्षविशेश्यक-यद्रूपविभिष्टप्रकारकज्ञानजन्यकोथुपस्थितित्वं माध्यम- न्देहजनकतानतिरिक्तवृत्ति तद्रूपावच्छिन्नत्वस्य विवक्षितत्वात् । अथैव- मपि वहिमवृत्तित्वांशमादाय धूमेऽतिव्याप्तिः वयभाववत्ति- बांधमादाय विरुद्धे जलवादावतिव्याप्तिश्च वनिसंशयवावच्छिवं प्रति वहिसहचरितधर्मवद्धर्मिज्ञानजन्यवयुपस्थितित्वेन वयभावसहचरित- धर्मवद्धर्मिज्ञामजन्यवङ्ग्यभावोपस्थितित्वेन च दण्ड-चक्रवद्धततया केवलवकिसहचरितत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारकज्ञानजन्यकोच्युपस्थितिलांग- स्थापि तादृशजनकतानतिरिकवृत्तित्वात् । न हि पहिसंशयत्वेन कार्यत्वं वहि-तदभावोभयसहचरितधर्मवद्धर्मिज्ञानजन्यवजि-तद- भावोपश्चितित्वेन जनकत्वमिति हेतु-हेतुमदावः, प्रत्येकसहच- ·सबभिचार। रितधर्मयज्ञानजन्यकोटियोपश्चितितोऽपि संयोत्पत्ते, विश्व दौधितौ धर्मस्यैकत्वं ज्ञानस्य च निश्चयत्वं न विवक्षितमित्युक- मुपाधिवादे, एकस्मिन्नेव धी माध्य-तदभावववृत्तित्वयोः प्रत्येक- माचविषय-समिकज्ञानदयेन जनितादपि कोटियज्ञामात् मंश- योत्पत्तेश्चेति चेत् । न । धर्म-ज्ञानयोरुभयोरेव एकत्वमपेचितमिति- प्राचीनमतानुसारेण एतलक्षणप्रणयनात्, रूपवान् स्पादित्यादि- कञ्च विरुद्धमेव न तु व्यभिचारि कस्थापि स्वस्थ रूप-तदभाव- वत्तित्वाभावात् । न च सर्वदा तादृशरूपविशिष्टत्वं मराभिचारिक यदाकदाचित्तादृशरूपविशिष्टत्वं वा श्राद्ये वहिमान् रामभादि- त्यादौ रामभस्य महानसादिमात्रवृत्तित्वदशायां वयभाववत्संयु- कत्वरूपविशिष्टत्वाभावेन सव्यभिचारित्वानुपपत्तेः, द्वितीये शब्दो- ऽनित्यः शब्दवादित्यत्र पक्षे नित्यत्वाभावस्य माध्यस्य निश्यदशाया- मपि भव्यभिचारित्गपत्तिः पक्षातिरिक्रमाचे साध्य-तदभावनिश्चय- दभायां शब्दवे सर्वमपक्ष-विपचच्यावृत्तवरूपासाधारणत्वसत्त्वादिति वाच्यं । अमाधारणत्वलक्षणे अपक्ष-विपक्षत्वं न निश्श्यगर्भमपि तु वास्तविकमाध्य-तदभाववत्त्वमेव तदुभयव्यावृत्तलच्च कदाचिदपि तत्र नास्ति। न चैवं पचातिरिके माध्य-तदभावनिश्चयदशायामपि तस्थामाधारणत्वं न स्यादिति वाच्यं। इष्टत्वात, माध्यवत्तिः साध्याभाववतिर्वा कदाचिदपि नासाधारणः किन्तु इतनाव- छेदकसम्बन्धेनापत्तिरेवासाधारण इति साम्प्रदायिकमतानुसारेप एतल्लक्षणकरणदिति न काप्यनुपपत्तिः। अत्र धर्मितावच्छेदक- विशिष्टधर्मिणि माधारणदिधर्मप्रकारकजानजन्यकोटियोपस्थिते- 100 ·तपचिन्तामो रेव संस्थान्देहजनकतवा साथ-सदभावसहचरितधर्मवानित्यादि- निर्मितावच्छेदकमानेन सम्बन्धिज्ञानविधया जनितायाः कोयुप- खितेः साध्यसन्देशाजनकतथा श्रमतिरिक्रतिवघटितलक्षणस्या- सभवापत्तिरिति पचविशेष्यकेति यत्किञ्चिद्धर्मितावच्छेदकवि- भिष्टविशेष्यकार्थकं । न च पक्षविशेष्यक-यद्रूपावच्छिन्नप्रकारकज्ञान कोटिइयोपस्थितिजनकं तद्रूपावच्छिचलमित्येवास्तु किं साध्यसन्देह- जनकतानतिरिक्रत्तित्वप्रवेभेनेति वाच्यं । वहिमान् धूमादित्यादौ वझिमदनुवृत्तव-वनयभाववड्याहत्तत्वविषयकस्य वनिमदनुवृत्त-वय- भाववड्याहत्तधूमवाम् पर्वत इति ज्ञानस्य सम्बन्धिज्ञानविधया वकि- सदभावोभयोपस्थापकतया वझिमदनुवृत्तले सति वयभाववड्या- वृत्तलमादाय धमादावतिष्याश्यापत्तेः वहि-तदभावववृत्तिधूमवान् पर्वतः प्रमेयांचेति समूहालम्बनभ्रमस्य साधारणधर्मज्ञानविधया कोटिइयोपखितिजनकत्वेन प्रमेयत्वादिमादाय धूमादावतिव्याप्या- पत्तेच, विवक्षिते तु साधारणदिधर्मवद्धर्विज्ञानजन्यकोव्युपस्थितेरेव सन्देोजनकतया तादृशकोशुपस्थितेः साध्यसन्देहजनकत्वाभावा- बातिव्याप्तिः। न च पञ्चविशेष्यक-पद्पावच्छिवप्रकारकज्ञानत्वं कोटिश्योपस्थितिजनकतावच्छेदकं तद्रूपावच्छिन्नत्वं विवक्षणीयं - मन्विज्ञानच पक्षविशेष्यक-सम्बन्धिप्रकारकज्ञानवेन न हेतुः किन्तु सम्बन्धिज्ञानत्वेनेति मोजातिप्रसङ्ग इति वाच्च । साधारणदिधर्मव- इर्मिज्ञानस्योद्दोधकविधया तत्तयतित्वेनैव कोयुपस्थिति प्रति जन- कवादसम्भवापत्तेः। अत एव पचविशेष्यक-चद्रूपावच्छिन्नप्रकारक- भागय कोटिदयोपखिनिजमकतानतिरिणति तद्रूपावचिनल- ·विवक्षणेम न कोऽपि दोष इत्यपि परास्त। पचविशेष्यका-माधार- पणदिधर्मप्रकारकशामत्वस्य कोटियोपस्थित्यनुपधायके माधार पादिधर्मवद्धर्मिज्ञानेऽपि सत्त्वेनातिरिकवृत्तिवादसम्भवापता- ब्यक्तित्वस्यैव कोटिइयोपस्थितिजनकतावच्छेदकतथा जमकतापदेन खरूपयोग्यताविवक्षणेऽपि अनिस्तारात्। न च तथापि यत्किधि- मतावच्छेदकविशिष्टविशेष्यक -चद्रूपविशिष्टप्रकारकज्ञानवं साथ- सन्दहजनकतानतिरिकवृत्ति तद्रूपविशिष्टत्वमित्येवासु किं कोटि- इयोपस्थितिप्रवेशेनेति वाच्छ। सामान्यतः साध्यसन्देहस्य सामान्य पस्तजनकत्वस्य च लक्षणघटकतया पर्वतो वझिमान् धूमादि- त्यादौ प्रमेयत्वादिमादाय धूमादावांतव्याप्यापत्तेः पर्वतत्वधर्मि- तावच्छेदककप्रमेयत्वादिविशिष्टप्रकारकशानवस्य धर्मितावच्छेदक- प्रकारकर्मिजामविधया पर्वतो वझिमात्र वा प्रमेयं वक्रिमब वेत्यादिमाध्यसन्देहजनकताया अतिरिकवृत्तिवान्। न च यत्- किश्चिद्धर्मितावच्छेदकविशिष्टविशेष्यक-धद्रूपविशिष्टप्रकारकज्ञानवं मर्मविशिष्टांगे या नद्धर्मितावच्छेदककमाध्यसन्देहजनकता तद- नतिरिक्तवृत्ति तद्रूपविशिष्टत्वं विवक्षणीयं किं कोयुपस्थितिल- प्रवेशेनेति वाय। तथापि लक्षणतरत्वात् भामान्यतः माथ- मन्देहजनकत्वघटितलक्षणे वैयर्थ्याभावात् द्रव्यं गुण-कर्मान्यत्ववि- शिष्टमत्त्वादित्यादौ गुण-कर्मान्यत्वमादाय विशिष्टमत्वादौ मद्धेत- रूपेऽतिव्यास्यापत्तेच गुण-कर्मान्यत्वविशिष्टसत्तावान् गुण-कर्मान्यत्व- विभिष्टसनावानित्याकारकगुण-कर्मान्यत्वविशिष्टसत्ताधर्मितावची- दककगुण-कर्मान्यत्वविभिष्टसत्ताप्रकारकजानवर भाब्दातिरित ·964 सवचिन्तामो शाने) प्रसिद्धस्य धर्मितावच्छेदकप्रकारकज्ञानविधया गुण-का- व्यवविशिष्टसत्तांगे गुण-कान्यखविशिष्टसत्ताधर्मितावच्छेदककगुण- कर्मान्यत्वविशिष्टसत्तावद्रव्यं न बेति माध्यसन्देहजनकताया अन- तिरिक्षवृत्तित्वात्। न च विवक्षितेऽपि व्याप्यवत्तासंशयजन्यकोथुप- स्थितेरपि व्यापकवत्तासंभयहेततामते धर्मिणि माध्यव्याप्यत्ववि- शिष्टप्रकारकसंशयजन्यकोयुपस्थितेः साध्यसन्देहजनकत्वात् माध्यव्या- प्यत्वमादाय मद्धेतावतिव्याप्तिरिति वाच्यं। माध्यव्याप्यत्वविशिदेह कारकज्ञानजन्यकोयुपखितिवस्य माध्यसन्देहाजनकसाध्यव्याप्यत्ववि- भिष्टप्रकारकनिश्चयजन्यकोयुपस्थितावपि सत्त्वेनातिरिक्तवृत्तिखात् । 'हेत्वभिमत इति विशेषणन्तु यद्रूपविशिष्टप्रकारकज्ञानजन्यकोयुप स्थितित्वमित्यत्र हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन यद्रूपविशिष्ट प्रकारकत्व- खाभाय, अन्यथा अयमात्मा ज्ञानादित्यादौ ज्ञानस्य समवायेन व्यभिचारित्वापत्तेः विषयतासम्बन्धन प्रात्मत्व-तदभावसहचरितख ज्ञानस्य विषयतासम्बन्धेनात्मनि ज्ञानस्य माध्यसन्देहजनककोयुप- स्थितिजनकत्वात् विवक्षिते तु समवायेन तादृशज्ञानवत्ताज्ञानजन्य- कोयुपस्थितेः साध्यसन्देहाजनकत्वानातिप्रसङ्गः, येन सम्बन्धेन तदुभयकोटिसहचरितवं तेन सम्बन्धेन तत्त्वज्ञानस्य साध्यसन्देह- जनकत्वादिति मङ्क्षपः। ननु भब्दोऽनित्यो न वेति विप्रतिपत्तिवाक्येऽतिव्याप्तिः तथापि साध्यसन्देहजनककोटिइयोपस्थापकज्ञानविषयत्वादित्यत श्राह (२) उद्देश्यतावच्छेक-विधेययोरक्यात् शाब्दबोधासम्भवः इत्यत उक्त शाब्दातिरिकशाम इति ।

·सभिचार। प्रत्येकं न तथा न वा पक्षवृत्तिः साधारणमनवेन असाधारणं व्यतिरेकेण अनुपसंहारी पक्ष रवोभय- साहचर्येण कोटिहयोपस्थापकः। केवलान्वयिसाध्य- 'विप्रतिपत्तिखिति, 'न तथेति नोभयकोच्युपस्थापकज्ञानविषय- इत्यर्थः, प्रतियोगिवाचकपदज्ञानेन भावकोव्युपस्थापनात् नआ चा- भावकोव्युपस्थापनादिति भावः । तथाच लक्षणस्थदयपदेन तद्दा- मिति उदयं) । प्रकारान्तरेण विप्रतिपत्तावतिव्यापिमुद्धरति, 'न वा पक्षवृत्तिरिति न वा कोटिदयोपस्थापकपक्षधर्मताज्ञानविषय- इत्यर्थः । माधारणादिषु लक्ष्येषु लक्षणं सङ्गमयति, साधारणमिति, 'अन्वयेन' माध्य-तदभावोभयवहृत्तित्वप्रकारेण, धर्मिणि ज्ञातं सदिति मेषः, 'उभयकोच्युपस्थापक इत्यग्रेतनेन लिङ्गविपरिणमेनान्वयः, 'अमाधारणमिति, 'व्यतिरेकेण' सर्वमपञ्च-विपक्षव्यावृत्तत्वप्रकारेण, धर्मिणि ज्ञातं मदिति शेषः, 'कोटियोपस्थापक इत्ययेणन्वयः, 'अनुपसंहारौति सर्वमनित्यं प्रमेयवादित्यनुपसंहारीत्यर्थः, 'उभय- माहचायेणेति साध्य-तदभावोभयकोटिसहचरितत्वप्रकारेणेत्यर्थः, ज्ञातः सन्निति शेषः । यद्यपि माध्य-तदभावमहचरितत्वं नानुप- संहारित्वं किन्तु माध्यसन्देहाक्रान्तविश्वकत्वमेव तत्प्रकारकज्ञानश्च न तादृशकोव्युपस्थापकं माधारण्यादिवहिर्भूतत्वात् । न चानुप- (२) तथाच न कोटिइयोपस्थापकत्वं प्रत्येकम्येति भावः ।

·। वाषितामयी कानुपसंहारी अयं घट एतत्वादित्यसाधारणश्च स- बेतुरेव तदनानं दोषः पुरुषस्य, अत रवासाधारण- प्रकरणसमयारनित्यदोषत्वम् अन्यथा सचेतौ बाधा- -- संहारित्वजाने नियमतः माध्य-तदभाववत्तिवरूपसाधारणवस्थापि विषयत्वात् साधारणधर्मज्ञानविधयैव तज्ज्ञानस्यापि तादृशकोब्युप- स्थापकत्वमिति वाच्छं। तज्ज्ञाने साध्य-तदभाववदृत्तित्वभानेऽपि माध्य-तदभावांधे तस्याप्यनिश्यत्वात् साथ-तदभाववदृत्तित्वनिश्चयस्यैव च माध्यसन्देहजनककोच्युपस्थितिजनकत्वेन प्राचीनैरभ्युपगमात् । मच निश्चयत्वनिवेशे गौरवं, प्राचीनैस्तथैवानुभवस्य निर्णतत्वेन गौरवस्थाकिञ्चित्करत्वात्, अन्यथा साधारणधर्मवद्धर्मिज्ञानजन्यको- युपस्थितेरेव संशयजनकत्वमिति नियमे मानाभावात् माध्य-तद- भावववृत्तित्वादिविशिष्टवैशिट्यावगाहिज्ञानजन्योपस्थितित्वेन हेतु- तया निश्चयवस्थावच्छेदककोटावप्रवेशाच्च तादृशविषयताविशेषस्य माध्याचं निश्चय एव मत्त्वात्, तथापि नेदं व्यभिचारात्मकस्य दोषस्य लक्षणं येनानुपसंहारित्वज्ञानस्य तादृभकोयुपस्थित्यजनक- तथा अनुपसंहारित्वेऽव्याप्तिः स्थादपि तु व्यभिचारितोर्लक्षणं तस्य चानुपसंहारित्वमादायानुपसंहारिण्यगमनेऽपि न पतिः साध्य- तदभावसहचरितत्वरूपमाधारणत्वमादायैव तचापि लक्षणसम्भवात् । म चानुपसंहारितादशायां हेतौ माध्य-तदभाववदृत्तिवनिश्चय एव नास्तीति वाचं। इतौ तविश्वयाभावेऽपि यदा कदाचित्र कुभचिनाविषयस्य तादृशकोथुपस्थितिजनकतवैव तदादाय धर्मिणि ·सनिधारा दिवाने हेत्वाभासाधिक्यापत्तिः । न च प्रमेयत्वेना- भेदानुमाने शब्दोऽनित्यः शब्दाकाशान्यतरत्वादित्यप चद्रूपावच्छिन्नवत्ताशानं माध्यसन्देहजनककोटिदयोपस्थितिजनक तद्रूपवत्त्वरूपस्य लक्षणस्य सम्भवादित्यभिप्रायः । ननु सवै प्रमेयं वाच्यत्वादित्यादिकेवसाधयिसाध्यकानुपसंहा- रिव्याप्तिः तत्र माध्याभावस्थाप्रमिड्या तसंशयाप्रसिद्धेः माध्य-तद- भावसाचरितत्त्वरूपसाधारणमादाय लक्षणसंभवाञ्च एवं अयं घटः एतत्त्वादित्यत्र यदा पूर्व पचे घटत्वं निश्चितं तदुत्तरञ्च तचैव घटे स घटोनायमिति धमोजातस्तदा घटत्ववत्तया निश्चितव्यावृत्तत्त्वेन सह्यमाणतया असाधारणे एतत्त्वे श्रव्याप्तिः वास्तवतव्यावृत्तत्वाभा- वादित्यत आह, 'केवलान्वयौति, 'अनुपसंहारौ' माध्यसन्देहाक्रान्स- विश्वकः, 'असाधारणः' पक्षमात्रवृत्तिः, 'मद्धेतरेवेति, तथाचालक्ष्य- मानाव्याप्तिरिति भावः । इदमुपलक्षणं सर्व वहिमळूमादित्यादा- वन्वय-व्यतिरेकिसाध्यकानुपसंहार्यपि न लक्ष्यः तत्र साधारणत्वमा- दायापि लक्षणसम्भवादित्यपि बोध्यं । ननु मद्धेतुत्वाज्ञानदशाया मोपि दुष्ट एवेत्यत पार, 'तदज्ञान- मिति मद्धेतत्वाज्ञानमित्यर्थः, “पुरुषम्येति, न तु हेतोरपि दोष- इत्यर्थः(। नन्वेवं मद्धतम्यले अमाधारण-प्रकरणसमयोरनित्यदोषवं कथं व्यवष्ट्रियते यदाकदाचिदपि तस्य दुष्टत्वाभावादित्यत आए, 'श्रतएवेति नित्यदोषत्वाभावादेवेत्यर्थः, 'अनित्यदोषत्वमिति, यव- (१) तु हेतुरपि दुखवि भाव इति ख।

·.. तत्वचिन्ताम साधारणेऽव्याप्तिः तयोः साध्यवदत्तित्वेन विरुद्ध- स्वादिति चेत्। न। रतदज्ञानेऽपि साधारण्यादिप्रत्ये- हियत इति शेषः, दोषशून्यत्वात्तवानित्यदोषव्यवहारो न तु दोषवत्त्वादिति भावः । यदा 'श्रतएव' पुरुषस्य दोषादेव, तथाच धान्ना एवं व्यवहरन्ति न वयमित्यर्थः । 'अन्यथेति पुरुषस्य मद्धे- तुत्वाशानदशायां हेतोर्दुष्टत्वे इत्यर्थः, 'बाधादिज्ञान इति, तदानी- मपि मद्धेतृत्वाज्ञानस्याविशिष्टत्वादिति भावः । 'प्रमेयत्वेनेति अय- मेतदभिवः प्रमेयत्वादित्यचेत्यर्थः, 'व्याप्तिरिति, तत्र पक्षस्यैव माध्यवत्तया माध्य-तदभाववदृत्तित्वनिश्चयाभावेनोभयकोयुपस्थापक- बाभावादिति भावः । 'माध्यवदवृत्तिवेनेति निश्चितसाध्यवदवृत्तिवे- नेत्यर्थः, अनवगतमाध्यमहचरितले मति अवगतमाध्याभावसह- चरितस्य विरूद्धत्वादिति भावः । तथाचालक्ष्यमेव तदिति इदयं । इदच्चाभ्युपेत्योकं वस्तुतो यथोपवर्णितलक्षणस्य न तवाव्याप्तिः, अन्यथा एवं रूपेणानुपसंहारिण्यव्याप्तिः तत्रापि पक्षे माध्यानिश्चया- दिति हदयं । यद्रूपञ्चानमनुमितिप्रतिबन्धकं तदेव विभाजको- पाधिरित्यभिप्रायेण दूषयति, ‘एतद ज्ञानेऽपौति तादृशपक्षधर्मना- जानविषयवस्थाज्ञानेऽपौत्यर्थः, 'भाधारणबदौति, प्रत्येकस्य ज्ञानात्' प्रत्येकप्रकारकचानात्, दूदच खानुमिनिप्रतिबन्ध हेत:, 'उद्भाव- नादिति, साधारणत्वादिप्रत्येकस्योडावनादित्यर्थः, इदश्च परानु- मितिप्रतिबन्धे हेतुः, 'उहाविततनिर्वाहार्थमिति, 'उद्भावितस्यैतस्य' माध्यसन्देहजनककोटिइयोपस्थापकपक्षधर्मता चानविषयलस्य, “नि- ·सयभिचार कस्य जामानावनाच स्व-परानुमितिप्रतिबन्धात - बावितैतनिर्वाहार्थ साधारणादेवश्योद्भाव्यत्वेन तस्यैव दोषत्वाच्च । एतेन पक्षत्तित्वे सत्यनुमितिविरोधि- हिाथै' निश्चयार्थमित्यर्थः, साधारण्याधुगावनं विना कथमेतस्थ हेतोः तादृमपक्षधर्मताज्ञानविषयत्वमिति सन्देहादिति भावः । पदमुपलक्षणं यथोकल्पावच्छिषस्थ मव्यभिचाररूपत्वे यथोकरूप- बत्त्वमेव व्यभिचारित्वं स्थात् अन्यथा व्यभिचारविभिहस्य सव्यभि- चारपदार्थत्वाभावात् सव्यभिचारपदस्य पारिभाषिकत्वापसेः तव व्यभिचारत्वं न सम्भवति उमारीत्या अनुपसंहारित्वे व्याप्तेरित्यपि बोध्यं । 'एतेनेति 'परातमित्यग्रेसनेनान्वयः, 'अनुमितिविरोधौति अनुमितिविरोधौ यो धर्मः तत्सम्बन्धाच्यावृत्तिः' यदा कदाचित् तत्- सम्बन्धवान् सव्यभिचार इत्यर्थः, वहिमान् रामभादित्यादौ रामभस्य महामसवृत्तितादशायां अनुमितिविरोधिनी व्यभिचारस्थ सम्बन्धा- भावात् अव्याप्तिवारणाय यदा कदाचिदिति, असाधारणवन्तु साथ- वह्यावृत्तवे मति साध्याभाववयात्तत्वं न तु माध्यवत्तया निषित- व्यावृत्तवे मति माध्याभाववतया निश्चितव्यावृसत्वं तेन शब्दोऽमित्यः शब्दवादित्यच पक्षे माध्य-तदभावान्यतरनिषयदशायामपि सव्यभि- चारखापत्तिः, पक्षातिरिक्तमाचे माथ-तदभावनिमयदशाय नम सपक्ष-विपक्षव्याहत्तवरूपामाधारणत्वसत्त्वादिति परास्तं, माध्य-तद- भाववड्यात्तत्वस्य कदाचिदपि तचासत्त्वात्, दो वहिमान् धूमा- दित्यादौ स्वरूपासिवरूपविरोधिधर्भमादाय पतियाशिवारणव 101 ·तत्वचिन्तामो सम्बन्धाव्यात्तिरनैकान्तिकः सपक्ष-विपक्षत्तित्वमु- भयव्यात्तत्वमनुपसंहारित्वञ्चानुमितिविरोधि तत्स- 'पक्षवृत्तिवे मतौति यथाश्रुतग्रन्थानुयायिनः । तसत् । व्यभिचा- रादिज्ञानस्यैवानुमितिविरोधित्वेन व्यभिचारादरनमित्यविरोधिवा- दसम्भवापत्तेः । न च विरोधित्वं विरोधिज्ञानविषयत्वं तथामति वद्धिमान् वः वझिमान् धूमादित्यादौ व्यभिचारादिभ्रमविषय- वशित्व-धूमवादिमादाय वहि-धूमादावतिव्याप्यापत्तेः, समूहा- सम्बनयभिचारादिभ्रमविषयप्रमेयत्वादिमादाय मद्धेतमात्रेऽतिव्या- प्यापत्तः । अथ विरोधिज्ञानविषयत्वमित्यच ज्ञानं भ्रमभिन्नत्वेन विशेषणौयं । न च तथापि वयभाववदृत्तिप्रमेयत्वमितिभ्रमभिन्न- वयनुमितिप्रतिबन्धकज्ञानविषयवमित्व-प्रमेयत्वादिमादायातिव्या- प्तितादवस्यं इति वाच्यं । अनुमितिपदं हि प्रकृतपक्षमात्रोद्देश्यक- प्रकृतमाध्यमात्रविधेयक-प्रकृतहेतुमात्रलिङ्गकानुमितिपरं । तथाच तन्माचपक्षक-तन्मात्रमाध्यक-तन्माचहेतुकानुमितिप्रतिबन्धकममभि- बज्ञानविषयो यो धर्मा यदाकदाचित् तत्मसम्बन्धवान् स हेतुः तस्मिन् पक्षे तस्मिन् माध्ये सव्यभिचार इति लक्षणपर्यवसन्नतया न कस्यापि दोषस्थावकाश इति चेत्। न। तादृशज्ञानविषयधर्मसम्ब- श्ववत्त्वस्य सव्यभिचारवरूपले तादृशज्ञानविषयधर्मस्यैव व्यभिचारवं स्थात् अन्यथा व्यभिचारविशिष्टस्य सव्यभिचारपदार्थवाभावेन अव्यभिचारपदस्य पारिभाषिकत्वापत्तेः, तस्य व्यभिचारत्वं न सम्भवति ·सध्यभिचार बन्धः प्रत्येकमस्ति विरुद्धोऽप्यनेन रूपेण सव्यभिचार- एव उपाधेश्च न सङ्कर इति वक्ष्यत इति निरस्तम्। एतदज्ञाने ज्ञाने वावश्यकप्रत्येकज्ञानस्य दोषत्वात् धूमवान् वझेरित्यादौ धूमत्व-वहिवादेरिव व्यभिचारघटकप्रत्येक- पदार्थस्थापि व्यभिचारत्वापत्तेः सव्यभिचारपदस्य पारिभाषिकले इष्टापत्तौ तादृशज्ञानविषयः महेतुस्तस्मिन् पचे तस्मिन् माध्थे सव्यभिचार इत्यस्यैव सम्यक्वेन तादृशज्ञानविषयधर्मसम्बन्धवत्त्वपर्यन्तस्य व्यर्थत्वापत्तेरिति । नव्यास्तु अनुमितिविरोधी सम्बन्धो यस्येति बडबौहिण यादृशविशिष्टस्य सम्बन्धो यादृशविशिष्ट निरूपितनिश्चयनिष्ठविषयित्वं अनुमितिविरोधी अनुमितिविरोधितावच्छेदकं तादृशविभिष्ट- स्थायावृत्तिरभेदो यस्य इति व्यत्पत्त्या अभेदसम्बन्धेन तादृश- विशिष्टवान् सव्यभिचार इत्यर्थः, तादृशविशिष्टत्वमेव सव्यभिचार- बमिति भावः.। अनुमितिपदच प्रकृतपक्षमात्रोद्देश्यक-प्रकृतसाध्य- मात्रविधेयक-प्रकृतहेतुमावलिङ्गकानुमितिपरं तेन वयभाववाह- त्तिप्रमेयत्वादिकमादाय वञ्जिमान् धूमादित्यादिमद्धेतौ नाति- प्रसङ्गः, तथाच तन्मात्रपक्षक-तन्मात्रसाध्यक-तन्माचहेतुकामुमिति- विरोधितावच्छेदकं निश्चयनिष्ठं यादृशविशिष्टनिरूपितविषयित्वं तादृशविशिष्टं तस्मिन् पक्षे तस्मिन् साध्ये तस्मिन् हेतौ व्यभिचारः, अभेदसम्बन्धेन तादृशविशिष्टसम्बन्धी सहेतः तस्मिन् पचे तस्मिन् साध्ये भव्यभिचारः इति व्यभिचार-मयभिचारयोर्लक्षणं फलितं ।

·तवचिन्तामनी असाधकतानुमिती व्यर्थविशेषणत्वाच। श्रत एव यत्पचक-धत्साध्यक-यखेतकामुमितिरपमिद्धा तदखत्यमेव निर्वशि- हिमानित्यादिवत्तस्यापार्थकत्वात् । हेततावच्छेदकसम्बन्धेन ताद- विशिष्टसम्बन्धित्वाभिधाने विभिव्य समवायादिसम्बन्धेन तादृध- विमिष्टसम्बन्धित्वाभिधाने वा द्रव्यं मचादित्यादावव्याप्तिः) मामा- न्यतस्तादृशविभिष्टसम्बन्धित्वाभिधाने चानन्तसम्बन्धिताप्रवेभाइौरव- मतो विशिव्याभेदसम्बन्धेनेत्युकं, अभेदखच नादाम्यत्वं । नच समानकालौनत्वादिसम्बन्धेन तादृशविशिष्टसम्बन्धिलमेव कुतो नोज- मिति वाच्च। अभेदसम्बन्धमपेक्ष्य समानकालीनत्वादेगुरुत्वादशोक- वनिकान्यायाच। अवच्छेदकवच अतिरिक्रवृत्तित्वं तेन माध्य- प्रतियोगिकत्वेनाभावान्तरावगाहिनो व्यभिचारादिभ्रमस्यापि प्रति- बन्धकतया माध्याभाववहृत्तिहेबादिरूपविभिष्टविषयकवस्य स्वरूप- सम्बन्धरूपप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वविरहेऽपि न पतिः(९) । (१) सत्वरूपहेतौ समवायसम्बन्धन न कस्यापि वृत्तित्वमिति भावः । (२) यादृशविशिश्विषयकवं प्रकतानुमितिप्रतिबन्धकतानिरूपितख- লাঞ্ছনাৰবিন্ধী হইয়ুৰিহ্মলোডি মল- बरूपावच्छेदकत्वात् एकदेशेऽतिव्याप्तिरवोऽनाहाय्याप्रामाण्णज्ञानानाख- न्दितनिश्चयत्तित्वविशिखयादृशविशिकविषयकावं प्रचतानुमिविप्रतिब- न्धकतानिरूपितखरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतापर्यायधिकरणं तादृश विशि- अचंभिचारवं इत्येव वक्तव्यं वधाच प्रतिबन्धकताया श्रमसाधारणा- मुरोधेन परस्परनिरूय-निरूपकभावापानविषयतामाणिनिश्चयत्वेन प्रति- पन्तकथा विधिविषयकावख प्रतिबन्धकवावच्छेदकतापायधिकरब- ·समचार साध्याव्याप्यत्वे सति साध्याभावाव्याप्य हेत्वाभासत्वं नन्वेवमपि गन्धप्रागभावकालौनो घटो गन्धवान् पृथिवीला- दित्यादौ बाधिते सत्प्रतिपक्षिते च बाध-मत्प्रतिपक्षमादायाति- याप्तिः काञ्चनमयः पर्वतो वहिमान् पर्वतादित्यादौ. पचविणे- पणमिद्धे पर्वतः काधनमयवकिमान् वक्रेरित्यादौ माध्यविशेषणा- बिड़े पर्वतो बडिमान् काचनमयधूमादित्यादौ हेतुविशेषणाबिहे चातिव्याप्तिः इदो धूमवान् वक्रेरित्यादौ वरूपासिद्धिमीर्ण- साधारणदौ चाव्याप्ति: तर पक्षवृत्तिखाभावेन मत्यन्तदखाभा- वादिति चेत् । न । पचत्तिवे सतीत्यस्य पचवृत्तित्वग्रहाविरोधिले सतीत्यर्थः, पनवृत्तित्वयाविरोधित्वच्च पचतावच्छेदकरूपेण पचे साध्यतावच्छेदकरूपेण माध्यस्य हेतुतावच्छेदकरूपेण हेतोर्वा जानं तत्प्रतिबन्धकतानवच्छेदकलं, तथानुमितिविरोधितावच्छेद- भिन्नतया सर्वअसम्भवापत्तिः । न च यादृशविशिमविषयवसामान्य प्रशतानुमितिप्रतिबन्धकतानिरूपितखरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतावदित्युक्ती न दोष इति वाच्यं । तेजस्ववान् धूमामाववत्तित्ववान् इति ज्ञानसम- कालीगस्य तेजस्ववान् वहिरिति ज्ञानस्य प्यावर्तकधर्मदर्शनविधया प्रतिबन्धकतया तेजस्वववकिविषयवसामान्यस्य तादृशप्रतिबन्धकतावडे दकतया तेजलवश्वको धूमवान् वरित्यादौ पतिव्यात्यापत्तिः, बम- तिरिक्तत्तित्वरूपावच्छेदकत्वोत्तौ च तेजस्ववान् धूमाभावववृत्तित्ववान् इति धानासमकालीनस्य तेजस्ववान् वहिरिति ज्ञानस्य प्रशनानुमित्य. प्रतिबन्धकतया तेजस्ववदझिविषयकनिश्चयत्वस्य प्रतानुमिविप्रतिबन्धक- सातिरिवत्तिवया तेवयवदाको नातियातिरिति विभावगीयं ।।

·. तवचिन्तामो साध्यवन्माचहत्त्यन्यत्वे सति साध्याभाववन्माचहत्त्य- कस्य विशेषणं, साधारण्यज्ञानञ्च न साचादनुमितिप्रतिबन्धक अपि तु अव्यभिचारांग(२) व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकमेवेति मतेनेदं सक्षण- मतो न नाव्याप्तिः, व्याप्यत्वामिद्धिश्च साधारणन्तर्गतैव वक्ष्यमा- पामिद्धिमामान्यलक्षणक्रान्ततया असिद्धाविव व्यभिचारसामान्य- लक्षणक्रान्ततया व्यभिचारान्तर्गतत्वेऽपि बाधकाभावात् । न चैव- मपि व्यभिचारादिविशिष्टस्य सव्यभिचारपदार्थत्वं न वृत्तं निरुत- विशिष्टधर्मस्य व्यभिचारले विरोधेऽतिव्याप्तिः तस्यापि व्यभिचारा- मार्गतले विरुद्धत्वेन पृथविभागानुपपत्तेः, व्याप्यत्वामिद्धिश्च व्याप्य- बामिद्धित्वेन न विभकः अपि तु आश्रयामिद्धिसाधारणामिद्धित्वे- नैवेति वाच्यं। विरोधान्यत्वेन निरकविशिष्टधर्मस्य विशेषणीयत्वात्, विरोधान्यत्वच्च हेतु-माध्यमामानाधिकरण्यग्रहविरोधितानवच्छेद- कवं, असाधारणत्वच्च माध्य-तदभावव्यापकौभताभावप्रतियोगी हेतुर्नातस्तवाव्याप्तिः, साध्यवदवृत्तिले मति माध्याभाववदत्तित्वं असाधारणत्वमिति साम्प्रदायिकमते च माध्याभावसमानाधिकरणो- हेतुरिति ज्ञानप्रतिबन्धकतानवच्छेदकं सद्यत् हेतु-माध्यमामाना- धिकरण्यग्रहविरोधितावच्छेदकं तदन्यत्वं विरोधान्यवं निर्वाच्य- मिति न काप्यनुपपत्तिः, व्यभिचारादिज्ञानमप्यनुमितिप्रतिबन्धक- मिति मतेनेदं लक्षणं नातोऽसम्भवः । अनुमितिपदं वा यथोक्तानु- मितिकारणभूतज्ञानपर, विरोधितापदेन च यदं तादृशानु- (१) अव्यभिचरितत्वविशिवसाध्यसामानाधिकरणंथापिरिति भावः ।

·सव्यभिचारः न्यत्वं वेति परास्त, व्यर्थविशेषणत्वात् प्रथमं हेत्वा- भासत्वाज्ञानाच, गगनमनित्यं शब्दाश्रयत्वादित्या- मितिकारणता तदंशे विरोधिता ग्राह्या तेन वशिव्याप्यधूमवान् पर्वतः प्रमेयत्वं वयभाववदवृत्तौति समूहालम्बनज्ञानप्रतिबन्धकता- वच्छेदकवद्भ्यभाववदृत्तिप्रमेयत्वादिमादाय धूमादौ नातिव्याप्ति- रिति मझेपः । माधारणदिषु लक्षणं सङ्गमयति, ‘मपक्षेति, 'सपक्षात्' साध्या- धिकरणत्, यः 'विपक्षः' भिन्नः, 'तवृत्तित्वं' तवृत्तित्वविभिष्ट- हेतुविषयकत्वं, माध्यवत्तित्वे मति साध्याभाववत्तित्वविभिष्ट- हेतुविषयकस्वमिति यथाश्रुतार्थस्तु न मङ्गच्छते 'विरूद्धोऽप्यनेन रूपेण सव्यभिचार एव' इत्ययिमग्रन्थासङ्गतेः। 'उभयव्यावृत्तवं' यावत्सपक्ष-विपक्षव्यावृत्तहेतविषयकत्वं, माध्य-तदभावोभयव्यापकौ- भूताभावप्रतियोगिहेतुविषयकत्वमिति यावत्, 'अनुपसंहारित्वमिति अनुपसंहारित्वविशिष्ट हेतुविषयकत्वञ्चेत्यर्थः, 'अनुमितिविरोधि' अ- नुमितिविरोधितावच्छेदकं, 'तत्सम्बन्ध इति तेषां माध्यवद्भिव- वृत्तिलविशिष्ट हेत्वादीनामभेदनक्षणसम्बन्ध इत्यर्थः, 'प्रत्येकमस्तौति प्रत्येक साधारणसाधारणानुपसंहारिवस्तीत्यर्थः । नन्वेवं माध्यव- भिनवृत्तित्वविशिष्ट तोरभेदलक्षणसम्बन्धस्य विरुद्धेऽपि मत्त्वादति- व्याप्तिरित्यत आह, 'विरुद्धोपौति, 'अमेन रूपेण' साध्यवजिन- वृत्तित्वविशिष्टहेतुत्वरूपेण । नन्वेवं विरुद्धस्य पृथगभिधानं पुन- रक्त। न चावृत्तिहेतुरूपस्य विरुद्धस्य सङ्ग्रहाय पृथक्रदभिधान- ·सावचिन्तामो दिवाध-विरुहसंकौसाधारणाव्याप्तिरिति कश्चित् । नापि सपक्ष-विपक्षगत-सर्वसपक्ष-विपक्षव्याहत्तान्यत- 1 मिति वाचं। तत्रापि यथोक्कामाधारणत्वस्य सत्त्वेन सव्यभिचारा- मार्गतखादित्यत आह, 'उपाधेरिति विभाजकोपाधेरित्यर्थः, 'न मकरः' नाभेदः, तथाच स्वतन्त्रेच्छस्येतिन्यायात्() एकस्यैव विरुद्धस्य विभिन्नधर्मरूपेण विभजनान पौनरुत्यमिति भावः । 'एतदज्ञान- इति, एतच्च दृष्टान्तार्थे, 'वाशब्दः अप्यर्थे, तथाचैतस्याज्ञानदशाया- मिव ज्ञानदणायामपि आवश्यकसाधारणत्वादिप्रत्येकधर्मप्रकारक- ज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकवादित्यर्थः, 'व्यर्थविशेषणत्वादिति मत्यन्त- विशेषणस्य व्यर्थत्वादित्यर्थः, विरुद्धमाधारणलक्षणं दूषयित्वा विरु- व्यावृत्तं सक्षणइयं दूषयति, 'प्रतएवेति, अत्र सक्षणदये हृदो वहिमान् धूमादित्यादौ साध्यव्याप्यस्य धूमादेरणाय सत्यन, विरुद्धवारणव प्रथमे 'माध्याभावाव्याप्येति, द्वितीये 'माध्याभाव- वन्माचहत्त्यन्यत्वमिति, विरोधमकीर्णसाधारणमुपसंहारिणौ(२) न लक्ष्यौ किन्तु शब्दाकाशावनित्यौ भब्दाकामान्यतरत्वात् सर्वमनित्यं प्रमेयत्वादित्यादिमाधारणसङ्कीर्णवेतौ वक्ष्यौ, वहिमान् श्राका- मादित्यादाववृत्त्याकाशाारणाय इलाभासबमिति, श्रवृत्तिय न हेतुर्न वा हेवाभावः हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तिमतएव तथा- (१) खतन्वेच्छस्य पर्यनुयोगानईत्वादिति न्यायादित्यर्थः । (२) व्याप्यामिन-विरद्वामिनासाधारणामुपसंहारिणावित्यर्थः ।

·सव्यभिचार। रत्वं, व्यर्थविशेषणत्वात् अनुपसंहार्यव्याप्तेश्च। किंच बादित्यभिमानः । एतच्च दितीयलक्षणेऽप्यनुषञ्जनौयं, प्रथमलक्षणे साध्यव्याप्यत्वं माध्याभाववदवृत्तिवे सति साध्यवत्तित्वं, साध्यवद- वृत्तिले मति माध्याभाववत्तित्वञ्च साध्याभावव्याप्यत्वं, द्वितीये माध्यवभिन्नावृत्तिवे सति साध्यवत्तित्त्वं माध्यवन्मात्रवृत्तित्वं, माध्याभाववशिवात्तिले मति माध्याभाववत्तित्वञ्च साध्याभाव- वन्माचवृत्तित्वं, तो नाभेद इति भावः । 'व्यर्थविशेषणत्वादिति हेत्वाभासत्वदलस्य व्यर्थत्वादित्यर्थः, तदुपादानेऽप्यत्ति हेतो?ार- बात्() स्वरूपासिद्धिमादाय तस्थापि हेत्वाभासत्वात्, न हि दुष्टहेतोः सामान्यलक्षणे स्वरूपामिद्धिलक्षणे वा वृत्तिमत्त्वमपि विशेषणं, गौरवाड्यर्थत्वाच्चेति भावः । इदमुपलक्षणं विरुद्धवारणय प्रथमलक्षणे माध्याभावाव्याप्यत्वदलं द्वितीये साध्याभाववन्माचत्य- न्यखदखञ्च व्यर्थं विरुद्धस्य सव्यभिचारभिन्नवे मानाभावादित्यपि बोध। 'प्रथममिति साधारण्यादेः प्रत्येकस्य ज्ञानं विनेत्यर्थः, 'हेवाभासत्वाज्ञानात्' निस्कसाध्याव्याप्येत्यादिलक्षण ज्ञानासम्भवात्, तज्ज्ञाने च तस्यैव प्रतिबन्धकतया यथोक्तधर्मप्रकारकज्ञानस्यामु- मितेस्तत्कारणज्ञानस्य वा प्रतिबन्धकत्वे मामाभावात्। न च माध्या- व्याप्यत्वादिघटिततया यथोकधर्माप्रकारकज्ञानमपि व्याप्तिज्ञामप्रति- बन्धकमिति वाच्य। साध्याव्याप्यवादेहेतुतावच्छेदकविशिष्टताव- (१) पर्वतो वह्निमान् गगनादित्यादौ गगनहेतुम्मिकपर्वतत्तित्वा- भावमादाय दुरित्वादिति भावः । 102 ·तत्वचिन्तामणौ पक्षातिरिक्तसाध्यवतः सपक्षत्वे प्रमेयत्वेनाभेदसाधने- उनुपसंहाय्य चाव्याप्तिः पाक्षातिरिक्तसाध्यवतोऽप्रसिद्ध प्रकारत्वादिति भावः । इदमुपलक्षणं माध्यष्याप्यत्व-साध्यवन्माच- वृत्तियादेहततावच्छेदकसम्बन्धेनैवावग्यं वक्तव्यतया अयं घटोजाना- दित्यादौ यत्र हेतुतावच्छेदकविषयतादिसम्बन्धेन साध्यव्याप्यत्वादि- कमप्रसिद्ध तवाव्याप्यापत्तिखेति बोध्यं। कस्यचिदूषणमाह, 'गगनमिति, 'बाध-विरुद्धसकोणेति बाधविरुद्धाभिनेत्यर्थः, अनव- गतमाध्यमहधारकत्वे सति अवगतसाध्याभावसहचारित्वस्य विरोध- वनये अयमेतदभिन्नः प्रमेयत्वात् शब्दोनित्यः शब्दाकाशान्यतरत्वात् इत्यादेरपि विरुद्धतया तदारणाथ 'बाध-विरुद्धेत्युक्तं, 'बाध-विरु- दुत्वञ्च साध्याभावव्याप्यत्वरूपविरोधाश्रयत्वं, 'कश्चिदित्यखरसोद्भावनं नदीजन्तु व्याप्यसङ्कीर्णसाधारणवविरुद्धमौर्णसाधारणस्थाप्यसक्ष्य- खात् तचाध्याप्तिनं दोषायेत्यवसेयं । अनयोर्लक्षणयोः परिकारच दौधितावनुसन्धेयः। 'मपक्ष-विपक्षगतेति माध्यवत्तिवे सति माध्याभावववृत्तिवेत्यर्थः, 'सर्वसपचेति साध्यवत्तानिश्चयविषय- वृत्तिमामान्यभिनवे सति साध्याभाववंत्तानिश्चयविषयत्तिमामान्य- मित्रत्वेत्यर्थः, सर्वपदं सामान्याभावलाभाय, यथाश्रुते एकमात्र- मपक्ष-विपक्षक साधारणेऽव्याप्तः, 'यति विरुद्धवारकयोः सपर- गतत्वदल-विपक्षव्यावृत्तवदलयोर्थत्वादित्यर्थः, तदुभयदलस्य दूषक- मायामनुपयोगिलेन माधारणवासाधारणवाघटकतया विरुद्धस्थापि साधारणासाधारणतर्गतवेन भव्यभिचारवादिति भावः ।

·सस्थभिचार ३९ साध्यवतः सपक्षत्वे विवक्षितेऽप्रसिद्धि कृत्तिमताधर्मस्य साध्यवहिपक्षान्यतरत्तित्वनियमात् । केचित्तु सपथगतलदल-विपक्षव्यावृत्तवदलयोरमाधकतानुमाने यर्थलादित्यर्थः, इत्याङः। तदसत्। अखण्डाभावस्य हेतृत्वात्। 'अनु- पसंहार्येति पर्वतो धूमवान् वहेरित्यादौ साधारणेऽनुपसंहारिता- दशायां वापि साध्य-तदभावनिश्चयासत्त्वदमायामन्याप्ते रित्यर्थः, तदानौं माध्य-तदभाववत्तया निथितस्थाप्रमिद्या तड्याहत्तस्था- प्रसिद्धेरिति भावः। मनु सपक्ष-विपश्यावृत्त्यत्र सपक्ष-विपक्षत्वं न साथ-तदभाव- वत्तया निश्चितत्वं किन्तु पचातिरिक्रमाध्य-तदभाववत्त्वं, पक्षत्वच मन्दिग्धशाध्यकलं, तथाच पर्वतो धूमवान् बहेरित्यादौ कापि साध्य तदभावनिश्चयामत्त्वदायामपि नाप्रसिद्धिः। चहा माध्यवत्वमेव सपक्षत्वं, साधाभाववत्त्वमेव विपक्षत्वमित्यत- भाह, 'पचातिरिक्रति, अस्य पूर्व 'किश्चेति क्वचित् पाठः स चन सन्दर्भशद्धः, 'प्रमेयत्वेनेति, अभेदे बताया, 'माधने मायके, अयमे- तदभिन्नः प्रमेयत्वादित्यभेदसाध्यकप्रमेयत्वरूपे माधारणे इत्यर्थः, 'अनुपसंहार्ये चेति सर्वमनित्यं प्रमेयत्वादित्यादिसर्वपक्षके घेत्यर्थः, अनुपसंहार्य व्याप्तिमेव विवृणोति, 'पक्षातिरिकेति, जगत एव माध्य- सन्देहाकालत्वेन तदतिरिकाप्रसिद्धेरिति भावः। द्वितीयं दूषयति, 'साध्यवतः सपशव इति, सदभाववतच विपक्षत्व इति शेषः, 'अपमिद्धिरिति अब्दोऽनित्यः शब्दत्वादिस्यादावसाधारपदभाया- .

·२९ तत्वचितामयी नापि पक्षातिरिक्तसाध्यवन्माचहत्त्यन्यत्वे सति पक्षातिरिलासाध्याभाववन्माचरत्तिभिन्नत्वम् अनुपसं- मव्याप्तिरित्यर्थः, 'धर्मस्य' वस्तुनः, ‘माध्यवद्विपक्षान्यतरेति माध्य- वत्तदभाववदन्यतरेत्यर्थः 'पक्षातिरिनेत्यादि, जलहूदो वहिमान् धूमादित्यादौ माध्य- व्याप्यस्य धूमादेारणाय मत्यन्तं, घटोद्रव्यं सत्त्वादित्यादौ सा- धारणस्य सत्त्वादेः संग्रहाय मात्रपदं, पर्वतो वझिमान् धूमादित्यादौ धूमादेरपि खानधिकरणमाचे माध्य-तदभावनिश्चयदशायामेवासा- धारणतया तत्राव्याप्तिवारणाय 'पक्षातिरिक्रत्वं माध्यवतोविशेषणं, तदर्थश्च 'पक्षः' माध्यनिश्चयाविशेष्यः, तदतिरिकत्वं माध्यनिश्चय- विशेष्यत्वमिति यावत्, न त 'पक्षः' मन्दिग्धसाधकः, तदतिरिकत्वं, हुदो वहिमान् धूमादित्यादौ यदा केवलं हूद एव माध्यसन्देहः दातिरिक्तधमानधिकरण एव च माध्य-तदभावनिश्चयस्तदापि धूमस्यामाधारणतया तवाव्याप्यापत्तेः, यदा सर्वत्रैव साधनाधि- करणे साध्यवत्तानिश्चयस्तदासाधारणेऽव्याप्तिवारणाय साध्यवत्त्वप्रवेशः, सुरभिरिश्वत्वादित्यादौ विरुद्धस्थाश्वत्वादेवारणाय विशेष्यदलं, घटोद्रव्यं सत्त्वादित्यादौ साधारणस्य सत्त्वादेः संग्रहाय मात्रपदं, पचातिरिकत्वञ्च प्रचापि माध्याभाववत्यन्वेति अन्यथा अश्वोगौर- श्ववादित्यादावश्वत्वादेरपि खानधिकरणमाचे माध्य-तदभावनिश्चय- दायामसाधारणतया तत्राव्याप्यापत्तः, क्वचित्तु मूले तथैव पाठः, ·सथभिचारः। हार्यव्याप्नेः धूमादावतिव्याप्तेश्च तस्य पक्ष एव, साध्य- वति वृत्तः। नापि पक्षत्तित्वे विरुद्घान्यत्वे च सत्यनुमित्यौप- यिकसम्बन्धशून्यत्वं व्यर्थविशेषणत्वात्। एतेनानुगतं पचातिरिकत्वञ्च 'पक्षः' माध्याभावनिश्चयाविशेष्यः, तदतिरिकत्वं माध्याभावनिश्चयविशेष्यत्वमिति यावत्, न तु 'पक्षः' मन्दिग्धसाध्यकः, तदतिरिकत्वं, सुरभिौरश्वत्वादित्यादौ यदा केवलं सुरभावेव गोख- मन्देहस्तदतिरिक्नेऽश्वत्वानधिकरण एव गोत्व-तदभावनिश्चयस्तदाप्य- श्वत्वस्थामाधारणतया तत्राव्याण्यापत्तेः, यदा सर्वत्रैव माधनाधिकरणे साध्याभाववत्तानिश्चयस्तदामाधारणेऽव्याप्तिवारणाय माथाभाववत्त्वप्र- वेश इति ध्येयं। 'अनुपसंहाय॑ति तत्र जगत एव साध्यसन्देहाक्रान्ततथा पचातिरिकाप्रमिद्धेरिति भावः । इदमुपलक्षणं द्रव्यं सत्त्वादिस्यादौ माधारणेऽपि माध्य-तदभाववति माध्य-तदभावानिश्चयदशायाम- व्याप्तिः() इत्यपि बोध्यं, 'धमादाविति पर्वतो वधिमान् धूमादि- व्यादावमाधारण्योत्तीर्णतादशायां माध्यव्याप्यधूमादावतिव्याप्तेरित्यर्थः। पक्ष एवेति 'एवकारोऽप्यर्थे, पक्षत्वं माध्यसन्देहविशेष्यत्वं, 'माध्यवतीति पर्वत इति शेषः, इदमुपलक्षणं श्रथमश्वोगौरश्वत्वादित्यादावमाधा- रण्योत्तीर्णतादशायां विरुद्धत्वेऽश्वत्वादावयतिव्याप्तिः तस्य माध्याभाव- वत्तासन्देहवत्यपि माध्याभाववति अश्वादौ वृत्तरिति बोध्यं । (१) साध्य-तदभावनिश्चयासत्त्वदशायामिति घ.।

·। सावचिन्तामो सर्वमेव लक्षणं प्रत्युक्तं प्रत्येकमेव दूषणत्वात् उद्भावने वादिनितेश्च । 'पत्तिल इति, 'अनुमित्यौपयिकः अनुमितिजनकज्ञान- विषयः, यः सम्बन्धस्तच्छून्यत्वमित्यर्थः, स च सम्बन्धः पक्षसत्त्वं सपक्षसत्त्वं विपक्षामत्त्वञ्च, तत्र सपक्षमत्त्वाभावमादायामाधारणे लक्षणसमन्वयः, सपचलं निश्चितमाध्यवत्त्वं न तु माध्यवत्वमा तथा मति शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादिसद्धेतरूपे) असाधारणे- ऽव्याप्यापत्तेः । न च एतल्लक्षणकर्तृमते तदसाधारणमेव न किन्तु माध्यवदत्तिवस्यासाधारण्यतया नित्यः शब्दः शब्दत्वादित्यादि- विरुद्धमेवामाधारणं तत्र च विपक्षासत्त्वाभावमादायैव लक्षण- समन्वयः तेन निस्कसपक्षमत्त्वाभावस्य विरोधान्यत्वाभावेऽपि न चतिरिति वाच्यं। तथा मति विरोधान्यत्वदलवैयपित्तेः माध्यवदत्तिवदलस्थासाधारणत्वनये अाकाशाद्यवृत्तिहेतोरमाधार- हवेन सध्यतया ताब्याण्यापत्तेच, केवलं निश्चितमाध्यवयायत्तत्व- सपचच्यावृत्तवरूपमेव असाधारणत्वं न तु विपक्षव्यावृत्तत्वम- प्यत्र घटकमित्येतत्मतेनैवेदं सक्षणं तेन वकिमान् धूमादि- त्यादौ धूमादेविपक्षव्यावृत्तवाभावदशायां सपक्षव्यावृत्तत्वेऽपि अल- ध्यत्वात्तदानौं केवलसपक्षसत्त्वाभावमादायातिव्याप्तिरिति निरस्तं, (२) वयासत्यनित्यः शब्दः शब्दत्वादिबादौ सद्धेतुरूप इति ।

·सबमिचार। इति श्रीमहोपाध्यायविरचिते तश्चचिन्तामणी अनुमानास्यदितीयखण्डे सव्यभिचारपूर्वपक्षः ॥०॥ 'व्यर्थति असाधकत्वानुमाने पत्तित्वादिविशेषणस्य व्यर्थवादि- त्यर्थः, 'एतेनेत्यादि, अनुगतं रूपञ्चान्यतमत्वादि । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्तचिकामणिरखे अनुमानास्यदितीयखण्डरहस्ये सत्यभिचारपूर्वपवरहस्यं ।।

·वाचचिन्तामणी अथ सव्यभिचारसिद्धान्तः । उच्यते। उभयकोव्युपस्थापकतावच्छेदकरूपवक्त्वं तत्त्वं विरुद्धान्यपक्षवृत्तित्वे सत्यनुमितिविरोधिसम्बन्धाव्या- त्तिवा) तच्च साधारणत्वादि तेनैव रूपेण ज्ञातस्य प्रतिबन्धकत्वात् परस्य तथैवोद्भावनाच लक्षणानुरो- धेन प्रत्येकमेव हेत्वाभासत्वम्। यद्दा साध्यवन्माच- अथ भव्यभिचारमिद्धान्तरहस्यं । दूषणोपथिक एव विभाजक इति नियमानभ्युपगमेनाह, 'उभ- येति प्रतिसाध्यसन्देहजनिका या कोयुपस्थितिः तजनकतावच्छे- दकरूपवत्वमित्यर्थः, प्रकते तादृशजनकतावच्छेदकं माधारणत्वादि मदादाय स्वक्षणसमन्वयः, कोयुपस्थापकतावच्छेदकानुवृत्तवादिरूप- मादाय धूमेऽतिव्याप्तिवारणय साध्यसन्देहजनकान्तं । 'विरुद्धान्येति, विरुद्ध-स्वरूपामिद्धयोरिणाय 'विरुद्धान्यपक्षवृत्तित्वे मतौत्युक्तं, तद- र्थस्तु पत्तिल-माध्यमामानाधिकरण्यग्रहाविरोधित्वं तेन वरूपा- मिद्धि-विरोधमकीर्ण माव्याप्तिः। अन्यत्सर्वं पूर्ववत् । 'तञ्च' उभय- कोधुपस्थापकतावच्छेदकरूपञ्च, 'तेन रूपेण' साधारणत्वादिरूपेण, 'तथैव' माधारणत्वादिरूपेणैव, 'लक्षणेति हेत्वाभासस्य विरोधिविष- यत्वघटितलक्षणानुरोधेनेत्यर्थः । जायमानं सद्यदमुमितिप्रतिबन्धक नद्धेवाभासत्वमित्याद्यनुरोधेनेत्यर्थः, इत्यन्ये । 'यति, प्रचापि पूर्ववत्- (१) अनुमितिविरोधिसम्बन्धात्याउत्तिर्वा पनैकान्तिकत्वमिति ग.। .

·सभिचारखिहान्तः उत्त्यन्यत्वे सति साध्याभाववन्माषहत्त्यन्यत्वं तेनासा- धारणस्य साध्य तदभावोपस्थापकतया दूषकत्वपक्षे नाव्याप्तिः। न चैवमाधिक्ये विभागव्याघातः, स्वरूपसतानुगत- रूपेण चयाणामेकीकृत्य महर्षिणा विभागकरणात् । न चंवं साध्याभावज्ञापकत्वेन बाध-प्रकरणसमयोस्त- माध्ययाप्यत्व माध्याभावव्याप्यत्वोभययहविरोधितावच्छेदकरूपवत्वमि- त्यर्थः, तेन मद्धेबसकोणे साधारणे नाव्याप्तिः, 'तेन' अनुमिति- विरोधित्वघटितलक्षणकरणेन, असाधारणस्य सत्प्रतिपक्षोत्थापकतया दूषकत्वपचे अनुमितिविरोधित्वसत्त्वाचाव्याप्तिः, 'उभयकोशुपस्थाप- केत्यादिघटितलक्षणानुसारेण संशयोत्थापकतया दूषकत्वपक्षे पुनर- व्याप्तिः स्थात् असाधारणस्थ यहे संशयोत्पादासम्भवात्तेन प्रतिबन्धा- दित्यर्थः, इदं 'यदत्यस्य पूर्व 'तेनेतिपाठानुसारेण व्याख्यातं, कचित् पुस्तके 'यदेत्यनन्तरं 'तेनेतिपाठः स त्वेवं कमेण व्याख्येयः, 'तेन' विरुद्धसङ्कीर्णासाधारणदिमनहाय तदुभयव्याप्तिग्रहविरोधित्वघटि- तलक्षणार्थकरणेन, असाधारणस्य सत्प्रतिपक्षोत्थापकतया दूषकत्वपचे उभयव्याप्तियहविरोधित्वाभ्युपगमात् तदनभ्युपगमे तु विरोधिल्व- घटितखक्षणमुसारेणेदमपि व्याख्येयं । 'प्राधिक्ये' चयाणां दूषकता- वौजाधिक्ये, 'विभागव्याधातः' पञ्चैव हेत्वाभामा इति विभाग- व्याधातः, साधारणमाधारणदौनां दूषकनावीनभेदेन भेदादि- 103 ·२१० वचिन्तामयी दशापकतयान्येषामुपसंग्रहः कुतो न कृत इति वाच्यं । स्वतन्नेछस्य नियोग-पर्यनुयोगानहत्वात्र) इति श्रीमहङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणौ अनुमानाहितीयखण्डे सव्यभिचारसिद्धान्तः ॥० व्यायः, 'स्वरूपेति तथा दूषकतावौजभेदेऽपि स्वरूपसदनुगत- रूपेण विभजनानाधिक्यमित्याशयः,(२) 'एवं' स्वरूपसदनुगमकत्वे, 'माध्याभावज्ञापकत्वेन' माध्यवत्तायहप्रतिबन्धकवेन, यथाश्रुते च बाधासहप्रसङ्गात्(२) 'अन्येषां' व्यभिचारादौनाम् ॥ इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमामाख्य-दितीयखण्डरहस्ये सव्यभिचार सिद्धान्तरहस्यं सम्पूर्णम् । ------- -~- (२) 'नियोग' एवं कुर इत्यादिरूपः, 'पर्यनुयोगः' कथमेवं कृत- मित्यादिरूपः। (२माधियमित्यर्थः इति । (७) तथाच साध्याभाववत्यक्षरूपवावस्य साध्याभावाचापकावेऽपि साध्यवत्ताग्रहप्रतिबन्धकत्वेन इति भावः।

·( १८ ) अथ साधारणपूर्वपक्षः। तब साधारणत्वं न साध्याभाववामित्वं सर्चमनित्य भेयत्वादित्यनुपसंहार्ये भूनित्या गन्धववादित्यसाधा- रणे संयोगादिसाध्यकद्रव्यत्वे चातिव्याप्तेः। अत एव न साध्यवत्तदन्यत्तित्वं, नापि निश्चितसाध्यवत्तेदन्य- वृत्तित्वं, साध्यवदन्यत्तित्वस्य दूषकत्वेन शेषवैयर्थ्यात्। अथ साधारणपूर्वपक्षरहस्यं । मन्वनुपसंहार्य्यसाधारणयोद्यभिचारित्वमेव(१) उपधेयसबारेऽप्युपा- धेरसङ्करादित्युकवादित्यत शाह,(२) 'संयोगादौति । 'श्रत एव' अनुपसंहार्यशाधारणयोरतिव्याप्तेरेव, ‘माध्येति साध्यवहृत्तिवे मति साध्यवदन्यवृत्तित्वमित्यर्थः, अन्योन्याभावघटितलक्षणकरणत् संयोग- मायके नातिव्याप्तिः,(१) 'अत एव' उकस्थलत्रयेऽतिव्याप्नेरेवेत्यर्थः । . (१) व्यभिचारित्वमेव साधारणत्वमेवेत्यर्थः । (२) ननु बनुपसंहार्यसाधारणयोः साधारणत्वे मिथो भेदाभावात् विभागल्याघात इत्यत बाद, उपधेयेति, तथाच उपधेयानां विभाज्यानां साधारणासाधारणानुपसंहारिणां सबारे पि मिथो भेदाभावेऽपि उपाधेः विभाजकस्य साधारणत्वस्य असाधारणस्वस्थानुपसंहारित्वस्य च पसराव मिथो भेदात् न विभागयाघात इति भावः । (२) भेदभात्रस्य व्याप्यत्तितया संयोगवझेदस्य प्रयोऽसत्वामावियाप्ति- रिति भावः।

·२. तत्त्वचिन्तामो अत एवामुकेनायमनैकान्तिक इत्येवोडाव्यते तत एव वादिनिहत्तेश्च न तु सपक्षगतत्वमपि। अनुपसंहार्यो- व्यावयाऽन्यथा तस्यैतविशेषत्वापत्तिरिति चेत्, त्यज ताई तमधिकं वृत्तेऽन्तर्भावात् । नापि सपक्ष-विपक्ष- गतत्वं, व्यर्थविशेषणत्वात्। विरुहोव्यावर्त्य इति चेत्, न, विपक्षगामित्वस्यैव दूषकत्वे तस्याप्येतदन्तर्भावात् । अथ पक्षान्यसाध्यवत्तदन्यत्तित्वं साधारणत्वं तेन 'निवितेति निधितमाध्यवहृत्तिवे मति माध्यवदन्यवृत्तिवमित्यर्थः, द्वितीयदखे निवांगनिवेशे मद्धेतावतिव्याप्तिः स्यात् भ्रमात्मक- साध्याभावनिश्चयविषयपर्वतवृत्तिखात्, ‘मायेति माध्यवदन्यवृत्ति- वमानस्य दूषकतायामुपयोगित्वेन तदनुपयोगिसाध्यवहृत्तित्वांश- निण्यांसपोवैयादित्यर्थः, 'श्रत एव' वैयर्थ्यादेव, 'अमुकेन' साध्य- वदन्यत्तिलेन, 'तत एव' तादृशोद्भावमादेव, एवकारव्यवच्छेद्यार्थ दर्भयति, 'म विति । मन्वनुपसंहारिवारण) निश्चितसाध्यवहृत्तिवं सार्थकमित्याभयेनाह, 'अमुपेति, असाधारणेत्यपि बोध्यं, 'अन्यथा' तदयावर्तने, 'तस्य' अनुपसंहारिणः, एतद्विशेषलापत्तिः साधारण- विशेषत्वापत्तिः, "तं' अनुपसंहारिणं । 'नापौति, पत्र 'भपक्षपद साध्यवत्परं, न तु निवथगर्भ, अतो न पौनरावं, 'व्यर्थति सपक्ष- विशेषणवैचादित्यर्थः, विरुवारणय तत्मार्थकमित्याह, 'विर- देति 'दन्तर्भावात्' साधारणतर्भावात् । 'अति अनुपसंहारिवारणव पक्षान्येति, 'तदन्येति साध्यव- ·साधारणपूर्वपक्षः। २९ सर्वमनित्यं मेयत्वादित्यनुपसंहाये नातिप्रसङ्गः । म च व्यर्थविशेषणता, घटोऽनित्यो घटाकाशोभयत्ति- हित्याश्रयत्वादित्यनुपसंहार्य्यस्य विरुवस्यानैकान्तिक- भिन्नस्य व्यवच्छेद्यत्वादिति चेत् । न। दूषकताप्रयो- जकरूपभेदमन्तरेण भेदस्यैवानुपपत्तेः । साध्यवद्- त्तित्वे सति सर्वसाध्यवदन्यत्तित्वमित्यपि न व्यर्थ- विशेषणत्वात् एकव्यक्तिकसाध्ये तदभावाच्च । एतेन त्वावच्छिनप्रतियोगिताकान्येत्यर्थः, अन्यथा मद्धेतावतिव्याप्यापत्तिः, 'व्यर्थविशेषणता' माध्यवहृत्तित्वांशस्य व्यर्थतेत्यर्थः, अनवमतसाध्य- महचारी विरुद्ध इति लक्षणभिप्रायेणह, 'घटोऽनित्य इति, इत्यस्य विरुद्धस्य सर्वपक्षकानुपसंहार्यस्य विरुद्धान्तरस्य अयं गौर- श्ववादित्यस्य माधारणभित्रस्य व्यवच्छेद्यत्वात्, यथाश्रुते घटपक्षस्था- नुपसंहारिवानभ्युपगमात् केवलान्वयिधर्मव्यापकसंभयविषयवृत्तेरे- वानुपसंहारित्वादमङ्गतेः, 'दूषकतेति तथाच भित्र-भिवदूषकता- प्रयोजकरूपाभावे विरुद्धानुपसंहारिणोयभिचारिविशेषत्वात् व्यर्थ तहारकविशेषणमित्यर्थः, 'सर्वेति सर्वपदं धूमादेरपि साध्यवद्ध्यति- विशेषभेदवहृत्तित्वादतिव्याप्तिवारणाय, माध्यवत्पक्षव्यतः प्राति- खिकरूपेण तत्तत्माध्यावच्छिनप्रतियोगिताकाभावकूटनिवेशो न माध्यमामान्याभावः इत्यतः प्रागुतन 'श्रत एवेत्यादिना न पौनहाय तत्र माध्यवत्त्वावच्छिनप्रतियोगिताकसामान्याभावनिवेगात्, 'व्यति ·२२ सवचिन्तामो हेचाभासान्सरव्यवच्छेदक लक्षणान्तरेऽपि विशेषणं व्यर्थमिति । इति श्रीमहङ्गेभोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानास्यद्वितीयखण्डे साधारणपूर्वपक्षः ॥७॥ सत्यन्तभागस्य विरुद्धवारकस्य व्यर्थत्वादित्यर्थः, विरुद्धोऽप्येतविशेष- एवेति पूर्वमभिधानादित्याशयः, यथाश्रुताभिप्रायेणाह, 'एकेति । 'एतेनेति विरुद्धादिचतुष्टयान्यत्वे मति हेत्वाभासतावच्छेदकरूपवत्त्व- मितिलक्षणे सत्यन्तभागस्य वैयर्थमित्यर्थः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्य-द्वितीयखण्डरहस्ये साधारणपूर्वपक्षरहस्यं ।

·( १ ) अथ साधारणसिद्धान्तः। उच्यते। विपक्षगामित्वं साधारणत्वं तम्माषस्य दूषकत्वात् विरुतस्यापि तत्वाजाने विपक्षवृत्तिताजा- नदशायां साधारणत्वम् अन्यथा तस्य हेत्वाभासान्त- रतापत्तेः उपाधेश्च न सङ्कर एव। सर्वमनित्यं मेयत्वा- दित्यनुपसंहारौ शब्दोऽनित्यः शब्दत्वात् भूनित्या गन्ध- अथ साधारणसिद्धान्तरहस्यम् । 'विपक्षेति, ननु विपक्षगामित्वं यदि माध्यात्यन्ताभाववगामित्वं नदा माध्यवदन्यवृत्तिवे हेत्वधिकरणदेः माध्याभाववत्त्वादौ चाव्या- प्तिरिति() चेत् । न। प्रकृतहेतुधर्मिकप्रकृतसाध्याभाववदवृत्तिलग्रह- वावच्छिन्न प्रति ज्ञानविषयतया प्रतिबन्धकतावच्छेदकरूपस्य विव- क्षितत्वात्, काञ्चनमयधूमवान् वहेरित्यादौ तु माध्यादेः माध्यता- वच्छेदकाधभाववत्त्वं न तादृशयहत्वावच्छिवं प्रति विरोधितावच्छेदक अतस्तयुदासः। न चैवं धूमसामान्याभाववामित्वादावव्याप्तिः तस्य का- धनमयधमाभाववहुत्तित्वग्रहत्वावच्छिन्नं प्रत्यविरोधित्वादिति वाच्च । तस्य व्याप्यत्वासिद्धावेवामा वौयत्वेनालक्ष्यत्वात् माध्यादिनिष्ठस्य माधनाव्यापकत्वादेरनुपसंहारितावे तदन्यत्वेन प्रतिबन्धकतावच्छेदक तदवगाहित्वानवच्छिन वा प्रतिबन्धकलं वाच्यं इत्यास्तां विस्तरः। 'विपक्षगामित्वं' माध्यवदन्यवृत्तिलं, 'माधारणत्वं' साधारणविधया दोषत्वं, 'तस्थेति विपक्षवृत्तितामाचेण रहौतविरुद्धस्येत्यर्थः । ननु (१) साध्याभाववत्तित्वस्येव साध्यवदन्यत्तिखस्य साध्याभाववडेख- धिकरणादेव सथभिचारलेन सभ बचाव्यापिरिति तात्पर्यम् ।

·८२४ तावचिन्तामणौ ववादित्यसाधारणश्च वस्तुगत्या साध्याभाववत्ति- त्वेन साधारणोऽपि पक्षतादशायाम् उद्भापयितुं न शक्यत इत्युभयोर्भ देनोपन्यासः। इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानाख्यद्वितीयखण्डे साधारणसिद्धान्तः ॥०॥ विपक्षगामिलं यदि साधारण्यं तदा माथाभावव्याप्यस्वरूपस्य विरुद्धवस्य तबियतखात् न दुष्ट हेतविभाजकत्वं स्थात् मियो- विरुद्धधर्माणमेव तथाखादत आह, 'उपाधेश्शेति साधारणत्व-विर- इखाधुपाधेः, 'न सङ्कारः' नाभेदः, तथाच मिथो भिनाना दोषाणामेव लक्ष्यतया दुष्टानामभेदो न चतिकरः, पक्षवृत्तिवे मति माध्यव्या- पकौभूताभावप्रतियोगित्वं साध्यासमानाधिकरणबमाचं वा विरुद्धत्वं तष न विपत्तिलमतस्तन्मात्रेण न तस्यान्यथासिद्धिरिति भावः । मनु भाधारण्यं यदि विपक्षवृत्तिवं तदानुपसंहारितादशायां पक्षमात्रवृत्तित्वग्रहदशायां वा कथायां कथमसौ नोपन्यस्यते तदा- नौमपि हेतौ तत्मत्त्वादत शाह, 'सर्वमिति, 'पक्षतादशायामिति प्रतिज्ञाधर्मिणः मन्दिह्यमानमाध्यकत्वदशायामित्यर्थः, 'न शक्यते', माध्य-तदभाववत्तया कस्याप्यनिश्चये निश्चये वा तहत्तित्वस्य हेताव- यहादिति भावः । 'तयोः' अनुपसंहारित्वासाधारण्ययोः,१) 'भेदेन' कालभेदेन, कथायामुपन्यासः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौम-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरतस्ये अनुमानाख्य-दितीयखण्डरहस्ये साधारणसिद्धान्मरहस्यं सम्पूर्णम् । (१) इत्यभयोः' इत्यत्र 'इति वयोः' इति कस्यचिभूलपुलकस्य पाठ- ममुहत्य वबोरिति पाठो तो रहस्यकता।

·( २५ ) अथासाधारणपूर्वपक्षः। सर्वसपक्ष-विपक्षव्यारत्तोसाधारणः। ननु सपक्षत्वं न साध्यवन्मावत्वं विपक्षाहत्तेत्तिमतः ‘साध्यवत्तित्व- नियमात् । नापि पक्षातिरिक्तसाध्यवत्वं, शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादेव्याप्तिधौदशायामप्यसाधारणतोपत्तेः। म चेष्टापत्तिः, बाध-प्रतिरोधौ विना व्याप्ति-पक्षधर्म- तया ज्ञातादनुमितिनियमादिति चेत्, न, सर्वनिश्चित- साध्यवदिपक्षव्याहत्तत्वस्य तत्वात् शब्दत्वानित्यत्वव्या- प्रथामाधारणपूर्वपक्षरहस्य। प्राची मतेनासाधारणत्वं निर्वक्ति, 'सर्वसपनेत्यादि, कुतश्चित सपक्षात् कुतश्चित् विपचाच यावृत्तत्वं व्याप्य-विरुद्धयोरपौति तयो- वारणाय 'सर्वपदं, 'माध्यवत्त्वं' माध्यवन्माचलं, कचित् तथैव पाठः, 'वृत्तिमतइति श्रवृत्तिगगनादौ व्यभिचारस्थ वारणाय, 'नियमादिति, तथाच शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादौ निधितमाध्यवड्याहत्तत्वेनासा- धारणेऽव्याप्तिरिति भावः। 'व्याप्तौति माध्यमामानाधिकरण्यस्य धौद- मायामित्यर्थः, 'अनुमितिनियमादित्यख मति पक्षतादावित्यादिः, तथाच पक्षातिरिकासाध्यवयायत्तस्थानमित्यविरोधिनः परिभाषामा असाधारखं स्थादिति भावः । प्राचा मतेन समाधत्ते, 'न सबैति, निचितवं माधवत्ताथामिव साधाभाववत्तायामप्यन्वितं,(१) तथाच (१) विपक्षतायामप्यन्धिसमिति ग०,०। 104 ·सत्यचिन्तामो प्तिग्रहे सति शब्दे साध्यनिश्चयानातिव्याप्तिः। न च घटेोऽयमेतच्चादिति सद्धेतावतिव्याप्तिः, साध्यसन्देह- दशायां तस्य हेत्वाभासत्वात्। यद्यपि भूनित्या गन्ध- वत्वादित्यादिवस्तुतः साधारणः शब्दो नित्यः शब्द- त्वादिति विरुद्धः शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादिः स - तुरेव व्याप्त्यज्ञानस्य पुरुषदोषत्वादित्युदाहरणाभावा- दसाधारण न पृथक, तथापि पक्षतादशायां साध्य- तदभावांनिश्चयेन तस्य दोषत्वम् अन्यथा पक्षत्व- भङ्गप्रसङ्गात्। सत्तत्पुरुषेण तदानौं साध्यवत्तया निश्चीयमानेभ्यः सर्वेभ्योव्याहत्तत्वे मति साध्याभाववत्तया निश्चौयमानेभ्यो व्यावृत्तत्वं तत्तत्पुरुषं प्रति तदानौमसाधारण्यमित्यर्थः, तेन शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्यादे - संग्रहः । न च नित्यव्यावृत्तधर्मवत्सर्वमनित्यं श्रवणमात्रग्राह्य- जातिमत्सर्वमनित्यमित्यादिधौदशायां भब्दोऽनित्यः शब्दबादित्य- माधारणव्याप्तिः तादृशधर्मावत्त्वेन शब्देऽपि साध्यवत्तानिश्चयादिति बाचं । तत्तज्ञानान्यत्वेनापि माध्यनिश्चयस्य विशेषणैयत्वादिति भावः । न चेति न वेत्यर्थः, 'मद्धेतौ' मद्धेतत्वेन निश्चिते, 'माध्येति, पचे माध्यस्य संशयदशायामनिश्चयदशायां वा तस्य पक्षमात्रवृत्ति- हेतोहकहेत्वाभासत्वादिति भावः । 'पक्षतादशायां' पक्षे माध्यमंशय- मत्वदशायां, तस्य' साधारण्यादेः, 'अन्यथा' माध्य-तदभावयोरन्यतरस्य परधर्मिकनिर्णयसत्त्वे ।

·असाधारणपूर्वपक्षः। अथ सर्वसपक्षव्यात्तिरेव दोषोन विपक्षव्यात्ति- रपि तस्या अनुगुणत्वात् प्रत्युत विपक्षव्यायत्तत्वेन व्य- तिरेकितया परसाध्यसाधकमेवोपन्यक्तं स्यात् । न च संशयकतया दोषत्वं तच्चोभयव्यात्तत्वज्ञानादिति वाच्यं । व्याप्तिग्राहक सहचारज्ञानं तदभावद्वारा स- पक्षव्यारत्तत्वमावस्य दोषत्वात् । किञ्च शब्दोऽनित्यः शब्दत्वादित्युक्त्वा निवृत्ते तावन्नेदमुद्भाव्यं न्यूनत्वेनैव वादिनिग्रहात् तदुद्भावने वादिनिवृत्तेश्च। न च न्यूनत्वे तदुपजीव्यं, असाधारण्यव्यतिरेकेणापि तदुपन्यासात्। खमतेन सिद्धान्तयितं प्राचांमतं निरस्यति, 'अथेति, 'दोष- इति उद्भाव्य इति शेषः, 'अनुगुणत्वादिति अधिकरणविशेषान्त- र्भावेण व्यभिचारयहं प्रति विरोधितया माध्यीयव्याप्तिग्रहं प्रति उपयुक्रत्वादित्यर्थः, 'व्यतिरेकितया' व्यतिरेकव्याप्युपयोगितया, विपक्षतया निश्चितेषु हेतोरसत्त्वग्रहे हेत्वभावस्य विपक्षत्वव्यापक- ताधीसम्भवादिति भावः। 'न चेति, 'संशायकतया' साध्यसंशायक- तया, 'दोषत्वं' अमाधारणस्येति शेषः, 'उभयव्यावृत्तवेति सपक्ष- विपक्षोभयव्यावृत्तत्वज्ञानादेवेत्यर्थः, 'व्याप्तौति व्याप्तिग्राहकं व्यापक- सामानाधिकरण्यरूपव्याप्तिविषयकं यत्साध्य-साधनयोः सहचारज्ञानं, 'तदभावद्वारा' तत्प्रतिबन्धकद्वारा, 'मपव्याहत्तवमात्रस्य दोष- बात', तथाचोभयव्यावृत्तत्वज्ञानत्वेनानुमितौ परामर्भ वा प्रतिबन्ध- कवाभावाबासौ दोषः । मनु प्रमाणदूषणमपि अपक्ष-विपक्षो- ·सावचिन्तामो न च व्यतिरेकिप्रयोगे तदुपन्यासः, व्याप्ति-पक्षधर्म- तयोरप्रतिक्षेपेऽकिश्चित्करत्वात, स्वार्थानुमाने च सर्व- सपशव्यात्तिरेव दोष इत्युक्तमिति । इति श्रीमहङ्गेभोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणौ अनुमानास्यहितीयखण्डे असाधारणपूर्वपक्षः ॥५॥ भयव्यावृत्तत्वं दृष्टान्तस्य माधनवैकल्यवदुपाधिवञ्च निग्रहस्थानत्वादे- वोडाव्यमतमाह, 'किञ्चेति, 'इत्युवेति इत्यादिकतिपयावयवमु- वेत्यर्थः, 'निवृत्ते' वादिनौति शेषः,() पञ्चावयवोत्युत्तरं तदुपन्यासे तु पर्यनुयोज्योपेक्षणस्य निग्रहस्थानस्य प्रसङ्ग इति भावः । 'इदं' सपक्षादियावृत्तत्वं, 'न्यूनत्वेनेति उदाहरणाद्यनुल्या न्यूनत्वेनेत्यर्थः । नभूभावितेऽपि न्यूनले वादिनः प्रत्यवस्थानात् न तस्य निग्रहस्थानत्वं अत-भाइ, 'तदुद्भावन इति न्यूनत्वस्योभावन इत्यर्थः, 'तत्' असा- धारण्यं, 'उपजौय, अतस्तद्धेतोरितिन्यायेन तस्योद्भाष्यवमित्यर्थः, सभाक्षोभादिना उदाहरणधनुको व्यभिचाराव तस्योपजीव्यत्वमि- त्याए, 'असाधारस्येति, 'व्यतिरेकिप्रयोगे' व्यतिरेकव्याप्यन्तर्भावेण न्यायप्रयोगे, तदीयोदाहरणस्य हेतौ माध्यसामानाधिकरण्यायो- धकतया घमाणस्य हेतोः साध्याभावीयव्याप्ति-पचधर्मताखण्डन- प्रयुकपर्य्यनुयोध्योपेक्षणस्योद्भावनासम्भवादिति भावः । नन्दावनका- शासम्भवेन मा भूत् परार्थानुमाने सपक्ष-विपक्षोभयष्यावृत्तवं दोषः खार्थानुमाने तु स्यात् तचोद्भावनस्थानपेक्षणत् श्रत पाच खार्थेति । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौम-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहये अनुमामाख्य-दितीयखण्डरहस्ये अमाधारणपूर्वपक्षरहस्यं । (१) गचिड़ितमूलपुस्तके 'वादिनि निहते' इत्येव पाठो वर्तते ·( २८ ) अथासाधारणसिहान्तः। उच्यते । शब्दत्वं साध्यवतस्तदभाववतच निवृत्तत्वेन जातमाद्यतिरेकितया वा पक्षे साध्यं तदभावश्च साधयेत् अविशेषात् अन्यथा पक्षत्तित्वानुपपत्तिरिति साध्य-तदभावोत्यापकतया स्वार्थानुमानेऽसाधारण- दोषः, सत्प्रतिपक्षे दो हेतू तथा, अव त्वेकरवेति तयोर्भेदः। असाधारणेन व्यतिरेकिप्रयोगे परस्य सर्व- अथासाधारणसिद्धान्तरहस्यं । 'अर्थात्', पत्रवृत्तिलरूपमादाय साध्यवतस्तदभाववतय व्यावत- बेन 'ज्ञातं शब्दत्वं', 'व्यतिरेकितया' व्यतिरेक्यनुमानविधया, 'पचे माध्यं तदभावञ्च', 'माधयेत्' उभयमियनुकूलं भवेत्, 'अविशेषात्' साध्याभाववयात्तशब्दत्ववत्तायहस्य माध्यवत्तायामिव साध्यवह्यात- वेन तद्वत्ताग्रहस्थापि साध्याभाववत्तायां माधकलाविशेषात्, 'अन्यथा' माध्यवड्याहत्तशब्दत्ववत्ताग्रहस्य साध्याभावासाधकत्वे, 'पक्षवृत्तिला- नुपपत्तिः' विपक्षव्यावृत्तवविशिष्टस्यापि पक्षधर्मत्वस्य माध्यमाधकवा- नुपपत्तिः, अतः 'माध्य-तदभावोत्थापकतया' माध्य-तदभावमिद्य- नुकूखपरामर्थविषयतया, 'खार्थानुमाने', 'असाधारणः' सपक्ष- विपक्षव्यावृत्तत्वेन ग्टहीतो इतः, 'दोषः। नन्वेवं साध्यौयव्याप्ति- पचधर्मतया रामाणस्य हेतोः माध्याभावौयष्याप्ति-पक्षधर्मताव- समसाधारयमित्यर्थः तच्च सत्प्रतिपक्षेण चरितार्थ अत आह, ·८६. तत्वचिन्तामणौ सर्पक्षव्याहत्तत्वमाघमुद्भाव्यं साध्याभावोत्थापकत्वात् न तु विपक्षव्याहत्तत्वमपि प्रतिकूलत्वात् व्यर्थत्वाच्च । यहा विपक्षव्यात्ततया साध्यमिव सपक्षव्यात्ततया साध्याभावमपि साधयेदिति दृष्टान्ततया प्रतिबन्धि- तया वा तदुद्भावनमपि, लक्षणन्तु सर्वसपक्षव्याहत्तत्वं न तु विपक्षव्यारत्तत्वमपि व्यर्थविशेषणत्वात्, विरुख- 'मत्प्रतिपक्ष इति माध्यव्याप्ति-पक्षधर्मतया अग्टह्यमाणनिष्ठं साध्या- भावीयव्याप्ति-पक्षधर्मतावत्वं प्रतिपक्षः तथावेन ग्टह्यमाणनिष्ठन्तु तदमाधारण्यमतस्तयो द इत्यर्थः । न चैवंक्रमेण भेदे द्रव्य- गुणादिप्रत्येकनिष्ठत्वेनापि साध्याभावौयव्याप्ति-पक्षधर्मत्वादेरधिक- हेत्वाभासलापत्तिः, स्वतन्त्रेच्छाया इत्यादिना ग्रन्थकतैव समाहित- बादिति भावः । अथास्तु स्वार्थानुमाने माध्य-तदभाववड्यावृत्तत्वं प्रतिपक्षोत्थापकतया दूषणं तथापि परार्थानुमाने तदुद्भावनं न स्थात् साध्याभाववड्यात्तत्वांशस्य मायानुमित्यविरोधित्वादतस्तत्रे- यापत्तिमाह, 'असाधारणेनेति माध्यवयावृत्तपक्षधर्मणेत्यर्थः, अन्व. यिहेतुना न्यायप्रयोगस्थले वाद्युक्तोदाहरणोत्तरमेव निरुक्तासाधा- रणस्य प्रतिवादिना वकुमौचित्यात् तदुपेक्षाप्रयुक्तस्य पर्य्यनुयो- ज्योपेक्षणात्मकनिग्रहस्थानस्य प्रमतिः स्यादतः 'व्यतिरेकिप्रयोग- इत्युक्तं, 'साध्याभावेति माध्याभाववत्ताग्रहसम्पादकत्वादित्यर्थः, 'प्रति- कूलत्वात्' अनिष्टाया:(१) माध्यानुमितेरुपयुक्रत्वात्, 'व्यर्थत्वादित्यस्य (२) दिछाया इति ।

·অৰাষষিৱাল। मप्यनेनोपाधिना असाधारणमेव अन्यथैतदवगमे विरुद्धत्वाज्ञाने हेत्वाभासान्तरतापत्तेः । इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानाख्यदितीयखण्डे असाधारणसिद्धान्तः॥ ॥ दूषकतायामित्यादिः। 'सर्चेति सर्वत्र पक्षे वर्तमानो यः सपक्ष- यावृत्तः साध्यवयात्तः तत्त्वमित्यर्थः, तेन माध्यवह्यावृत्तत्वमात्रस्य प्रतिपक्षविधया दूषकत्वविर हेऽपि न चतिः, 'विपक्षव्यावृत्तत्वमपी- त्यपिना माध्यौयव्याप्ति-पक्षधर्मतया ग्राह्यमाणनिष्ठत्वस्य समुच्चयः, ननूनलक्षणन्तु तुरगो गौरश्वत्वादित्यादिविरुद्धेऽतिव्याप्तं श्रत पाह, 'विरुद्धमिति, 'अन्यथा' विरुद्धस्थालक्ष्यत्वे, विरुद्धत्वं माध्याभाव- व्याप्यत्वं, खव्यापकसाध्याभावकत्वं साध्यव्यापकौभूताभावप्रतियोगिलं वा तस्याज्ञान इत्यर्थः, तज्ज्ञानन्तु मणि-मन्त्रादिन्यायेन हेतु- साध्ययोः सामानाधिकरण्यग्रहविरोधौति हृदयं । परे त 'मर्चसपचव्यावृत्तत्वं' पक्षवृत्तिवे मति माध्यव्यापको- भूताभावप्रतियोगित्वं, तस्यैव सत्प्रतिपक्षविधया दूषकत्वेनामाधार- स्यात्, विरोधस्तु हेतु-माध्ययोरसामानाधिकरण्यादिरूपेण व्याप्ति- ग्रहविरोधितया दोष इति तदज्ञानदशायां निरुतस्यामाधारण- वस्य ज्ञानं नानुपपत्रमित्याहुः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमामाख्य-दितीयखण्डरहस्ये असाधारणसिद्धान्तरहस्यं मन्पर्णम् ।

·वाचचिन्तामो 'प्रथानुपसंहारिपूर्वपक्षः। अनुपसंहायर नासत्सपक्ष-विपक्षः सिसिद्धिवि- रोधात् । नापि केवलान्वयिधमावच्छिन्नपक्षकः, केव- लाम्वयिसाध्यकस्य सद्धेतुत्वात् व्यतिरेकिसाध्यकस्य तु साध्य-तदभाववामित्वेन साधारणत्वात् अन्यथा संशयाहेतुत्वेनानैकान्तिकता न स्यात, सर्व क्षणिक सत्यादिति साध्याप्रसिद्ध्या व्याप्यत्वासिमपार्थकं वा, अथानुपसंहारिपूर्वपक्षरहस्यं । 'असदिति प्रमित्यविषयमपक्षवे सति प्रमित्यविषयविपक्षक- इत्यर्थः, 'सिद्धीति, सपक्ष-विपक्षयोः सिद्धाववश्यं प्रमितिविषयत्वं प्रसिद्धौ च कथन्तद्गर्भानुपसंहारिवमित्युभयथापि व्याघातः । 'केवलावयिधर्मावच्छिन्नपक्षकः केवलाम्वयिधर्मव्यापकपक्षताकः, प- क्षत्वन्तु साध्यवत्तया सन्दिह्यमानत्वं, असौर्णलक्ष्यासत्त्वान्नेदं युक्त- मित्याशयेनाह, 'केवलेति सर्वमभिधेयं प्रमेयवादित्यादेरित्यर्थः, 'व्यतिरेकिसाध्यकस्येति स्वाश्रयनिष्ठव्यतिरेकप्रतियोगिमायकस्येत्यर्थः, 'साधारणत्वादिति, तथाच सर्वमनित्यं प्रमेयत्वादित्यादिकमपि माधारणत्वेन न लक्ष्यमिति भावः। ननु माध्य-तदभाववद्गामित्वं म साधारणं किन्वन्यदेव तहाच्यम् अत आह, 'अन्यथेति, नि- बन्धनतेनेदं दूषणमिति। न च सर्वमनित्यं विभुवादित्यादि- ·अनुसंहारिपूर्वपक्षः। साध्यप्रसिद्धौ तु साधारणमेव । न च पक्षान्यसाध्य वत्तदन्यत्तित्वं पक्षातिरिक्तसाध्याभाववत्तित्वं का साधारणत्वं, व्यर्थविशेषणत्वात् । न च विरुद्धं विशे- षणस्य व्यावय॑मित्युक्तं । नाप्यत्यन्ताभावप्रतियोगि- कमेव लक्ष्यं तस्यापि भागामिद्धत्वेन(१) विरुद्धत्वेन वा अलक्ष्यत्वा- दिति भावः। वणिकवं यदि क्षणदयावृत्तिवे मति विनाशित्वं(२) पदा माध्यविशेषणामिया(३) व्याप्यत्वामिद्धि:()। यदि च मान्यत्वं तदा प्रतिज्ञावाक्यस्यापार्थकत्वं(५) सर्वः सर्वान्यइत्यन्वयबुद्धेरलौक- वात् । यदि च क्षणदयारत्तित्वमात्र क्षणिकत्वं तच विभुम्वेव प्रसिद्धं पक्षे प्रतिज्ञया बोधनाइञ्च तदाह, ‘माध्यप्रसिद्धौ विति। उनहेतोः माधारण्यमसहमानः शकते, 'न चेति पक्षान्यस्मिन् वर्तते (१) सर्वत्वरूपपक्षतावच्छेदकमामानाधिकरण्येन परममहत्परिमाण- वत्त्वरूपविभुत्वहेतोरभावात् भागासिद्धिरिति भावः । (२) क्षणद्दयावत्तित्वस्य अत्तिगगनादौ सत्त्वात् गगनादेः क्षणिकत्व- वारणाय विनाशित्वरूपविशेष्यदलम् । (३) साध्यविशेषणासिया क्षणहयात्तित्ववैशिष्ट्यरूपस्य साध्यविशे- घणस्यासियेत्यर्थः । (७) प्राचीगमते साध्यविशेषणसिद्धेः व्याप्यत्यासिद्धिमध्ये परिगणित- त्वात् साध्यविशेषणासिद्धिरित्यनुक्का व्याप्यत्वासिद्धिरित्युक्तम् । (५) यादृशबोधत्वावच्छेदेन नियताहार्यत्वं तादृशबोधार्थप्रयुक्तवाक्यस्त्वं अपार्थकत्वमिति । 105 ·९३० सत्यचिन्तामो साध्यकत्वे सति केवलान्वयिधमावच्छिन्नपक्षकत्वं, सर्व- मभिधेयं अयत्वादित्यच विप्रतिपत्त्या पक्षतादशायां पक्षे साध्यानिश्चयेनानुपसंहारिण्यव्यापकत्वात् । यः साध्यवत्तदन्यवृत्तिस्तत्त्वमित्यर्थः, तेन पर्वतो वहिमान् धूमा- दित्यादौ पचान्यो यः माध्यवान् तदन्यस्मिन् वर्तमाने धूमादि- हेतौ नातिव्याप्तिः, सर्व क्षणिकमित्यादौ च पक्षान्याप्रमियैव नातिव्याप्तिरित्याशयः । विरुद्धस्य साधारण्यमनङ्गोकुर्बतां मते- नेदं तदङ्गोकुर्वतां मते वाह, 'पक्षातिरिक्नेति पक्षातिरिके वर्तते थः साध्याभावववृत्तिस्तत्त्वमित्यर्थः, तेन पर्वतः पर्वतान्यो द्रव्यत्वादित्यादौ पक्षान्यस्य साध्याभाववत्ताप्रसिद्धवावपि नाव्याप्तिः, 'व्यर्थति साध्यवदन्यत्तित्वस्यैव सम्यक्त्वात् प्रथमे साध्यवहृत्तिवेन महितस्य पक्षातिरिक्रवृत्तित्वस्य द्वितीये च तन्मात्रविशेषणस्य व्यर्थ- बादित्यथः । ननु तुरगो गौरश्वत्वादितिविरुद्धस्य वारणार्थमेव पक्षा- न्यत्तित्वादिविशेषणं निवेश्यमत पाह, 'न चेति, 'उक्त', 'विरुद्ध- स्थापि तत्त्वाज्ञाने साधारणत्वमेवेतिग्रन्थेन। 'नापौति, केवलान्वयि- धर्मावच्छिन्नपक्षकत्वं' माध्यवत्तया निश्चीयमानताशून्यपक्षकत्वं, तच्च घटः प्रमेयो वाच्यत्वादित्यादौ व्यतिरेकव्याप्तिमत्तया भ्राम्यमाणे सङ्केतावतिव्याप्तमतः सत्यन्तं, तावन्मात्रञ्च पर्वतो वहिमान् धूमा- दियादावषयव्याप्तिमत्तया रामाणे गतमतो विशेष्यदलं, सर्वे वहिमत् धूमात् द्रष्यत्वात् जलवादा इत्यादयस्तु मद्धेत-साधारण- ·अनुपसंहारिपूर्वपक्षः। अथ पक्षातिरिक्ते व्याप्तिमहानुकूलाप्रतीतसरची- रोऽनुपसंहार्य यदि च पक्षे व्याप्तिग्रहः कश्चित्तदा शब्दोपदर्शितव्याप्तिकानुमानवदभेदानुमानवच्च सहेतु- रेवेति चेत्। न। तचैव सद्धेतावतिव्याप्तेः सर्वस्य विरुद्धाः पक्षमादमायां लक्ष्याएवेति भावः । 'अध्यापकत्वादिति अत्यन्ताभावप्रतियोगिमाध्यकत्वाभावेन सत्यतार्थस्य तवाग्मत्त्वादिति भावः। 'प्रथेति, पक्षे तदतिरिक्त चाप्रतीतोऽनिश्चितो व्याप्तिग्रहानुकूल: सहचारो यस्य सोऽनुपसंहार्य इत्यर्थः, तादृशः . सहचारः साध्य- साधनयोरन्वये व्यतिरेके चा विशिष्ट इति तदेकतरग्रहेऽपि नानुप- संहारिता। मनु पक्षभिन्नापतौतव्याप्तिग्रहानुकूलसहचारकत्वमि- त्येवास्तु कृतं पक्षाप्रतीततादृशमहचारकत्वदलेन इत्यत पाह, 'यदि चेति, 'कथञ्चित् तदुपनयादिवशेन, ‘मद्धेतुरेवेति, तथाच तबा- रार्थमेव पक्षाप्रतीतसहचारकबदलमिति लक्षणकृतामाभय । 'पचातिरिक्त इत्यस्य पक्षादन्यस्मिन् इत्यर्थ सङ्कलय्य दूषयति, 'तत्रैवेति पक्षे ग्रहौतव्याप्तिके इत्यर्थः। पक्षे तदतिरिक्त चेत्यर्थ- करणे दोषमाह, 'सर्वस्येति, येन रूपेण पक्षता तदवच्छिन्नान्यत्वं न पचातिरिकत्वं प्रमेयत्ववत्सर्वमनित्यं वाच्यत्वादित्यादावव्याया- पत्तेः, परन्तु येन रूपेण पक्षत्वं तदाश्रयस्य प्रत्येकभेदकूटवत्त्वं तच्च सर्वलावच्छिन्नभेदस्य सत्वेऽपि प्रमिद्धमेवेति भावः । अथानिधित- ·तत्वचिन्तामणी पक्षत्वे पक्षातिरिक्ताप्रसिडे,असाधारण-विरुडयारति- व्याप्तेश्च दूषकतायां व्यर्थविशेषणत्वाञ्च । न च दूषकता अनैकान्तिकत्वेन न प्रत्वेकमिति वाच्यम्। अर्थगत्या व्यर्थविशेषणत्वात्। नापि विप्रतिपत्तिविषयमावत्तित्वं व्याप्तिग्रहाकूलसहचारसामान्यकत्वमा वाच्यं अताह, 'असाधा- रणेति, असाधारण: निश्चितसाध्यवयात्तः शब्दः प्रमेयः शब्द- बादित्यादौ व्यतिरेकसहचाराग्रहदशायां अतिव्याप्तिरेवं विरुद्धे तुरगो गौरश्ववादित्यादावपि। ननु तदुभयं लक्ष्यमेव साध्यवत्तया सन्दिह्यमानविश्वकवादेर्दूषकतायामनुपयोगेनाकिञ्चित्करत्वादाह,- 'दूषकतायामिति, 'दूषकतायां' हेत्वाभामतायां, 'व्यर्थविशेषणत्वात्' अनुपयोगित्वात् अग्टहीतसहचारकत्वादिज्ञानस्यानुमिति प्रत्यविरो- धितया तस्य हेत्वाभामवायोगादिति फलितार्थः । प्रथाग्रहीतस- रचारकत्वस्य ताद्र्येण बुद्धेरनुमित्यविरोधित्वेऽप्यनेकान्तिकत्वत्वप्रका- रेण बुद्धेस्तथालादेव तस्य हेत्वाभासवं पर्यवस्थतीत्याशय(१) निरा- चटे, 'म चेति, 'अर्थगत्येति व्याप्तिग्रहविरोधितावच्छेदकरूपवत्त्व, पक्षणस्यानेकान्तिकत्वपदार्थस्थार्थगत्या तादृशरूपस्यापि दूषकताया- मनुपयुक्त्वादित्यर्थः । विप्रतिपत्तिविषयत्वं माध्यवत्तया मन्दिा- मानवं तन्मात्रवृत्तित्वं यदि सकलतहत्तित्वं तदाह, 'केवलेति, (९) सत्यतीत्याशयति घ० ।

·३७ अनुपसंहारिपूर्वपक्षः। केवलान्वयिसाध्यके अव्याप्तेः सर्वस्य पक्षत्वे माचार्था- भावादिति। इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानास्यदितीयखण्डे अनुपसंहारिपूर्वपक्षः ॥२॥ केवले हेतुमा विनाकृते अम्वयि मन्दिह्यमानत्वेनान्वितं माध्यं यस्य तादृशं सर्वमनित्यं द्रव्यवादित्यादिहेतावव्याप्तिरित्यर्थः, 'अति- व्याप्तिरिति पाठे शब्दः प्रमेयत्ववाननित्यो वा शब्दत्वादित्यादौ केवलान्यय्यादिमायके अतिव्याप्तिर्बोध्या, यदि तु साध्यवत्तथा अमन्दियमानव्यावृत्तत्वमेव तन्मात्रवृत्तित्वं तदाह, 'सर्वस्येति, 'पक्षवे' मन्दियमानत्वे । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्य-द्वितीयखण्डरहस्ये अनुपसंहारिपूर्वपक्षरहस्यं ।

·बावचिन्तामो अथानुपसंहारिसिद्वान्तः। उच्यते। व्याप्तिग्रहानुकलैकधर्म्युपसंहाराभावो यच स हेत्वभिमतोऽनुपसंहारी, स चान्वयेन व्यतिरेकेण वा सर्वस्य पक्षत्वे दृष्टान्ताभावात् घटेोऽनित्यो घ- टाकाशाभयत्तिहित्वाश्रयत्वादित्यादी साध्य-साधन- अथानुपसंहारिसिद्धान्तरहस्यम् । 'व्याप्तिाहेत्यादि, 'यचेति व्याप्तियहान्चयि, तथाच यद्धर्मिक- व्याप्तिग्रहे 'अनुकूलानां' विशिष्टानां, एकस्यान्यच धर्मिणि 'उप- संहारस्य वैशिष्टस्य, अभावः सहेतुरनुपसंहारौ, यादृश हेतुधर्मिक- प्रतसाध्यौयव्याप्यवगाहिता यदं यनिरूपिता तस्य तदभाववत्त्वं, तद्धर्मिक-तड्याप्तियनविरोधिरूपवत्त्वं वा तादृश हेतौ अनुपसंहारि- त्वमिति फलितार्थः, कालवान् गगनात् इत्यादौ चाधिकरणदेः गौयत्वाद्यभावः, कालशून्यं गगनाभाववत्त्वादित्यादौ चाधिकर- साध्याभावीयत्वादिविरहः सुलभो लक्ष्यः । न च साध्य-साधन- 'शेषणसिद्धावतिव्याप्तिः, प्रकृतमाध्य-साधनग्रहाविरोधित्वेनापि रूपस्य कचिद्विशेषणीयत्वात् । प्रथात्र यद्यन्वयव्याप्तिग्रहो मतः तदा व्यतिरेकप्रयोगे वाच्यं ज्ञेयवादित्यादौ व्यतिरेक- माटकयोरेकदलेऽपरदलाभावस्य हेत्वाभासान्तरतापत्तेः श्रत- चेति, वाशब्दः समुच्चये, म व्याप्तियहोऽन्वयेन व्यतिरेकेण (२. इति शेषः। ननु सर्वमभिधेयं प्रमेयत्वादित्यादौ कुतो- ·पनपसंचारिसिडानमः। साहचर्याचानाजस्य विरुड़त्वाचानदशायामनुपसंहा- रित्वेनेष्टत्वात् केवलान्वयिधमीवच्छिन्नपक्षको वा सर्व- मभिधेयं प्रमेयत्वादिति सद्धेतौ न केवलान्वयौ पक्षता- बच्छेदको निश्चितसाध्यवत्तित्वात् विप्रतिपत्त्या नान्वयव्याप्तिधौः निरुक्तस्थानुपसंहारित्वस्य हेत्वाभासान्तरस्य च तचासत्त्वेन प्रतिबन्धासम्भवादत शाह, 'सर्वस्येति, 'पक्षत्वे' मन्दिग्ध- माध्यकत्वे, ‘दृष्टान्ताभावादित्यस्य म व्याप्तिग्रह इत्यादिः, तथाच माध्य-साधनयोः सहचारनिश्चयाभावप्रयुक्त एव तत्रान्वयव्याश्यग्रहो म त हेत्वाभासप्रयुक्त इति भावः । सहचारानिश्चयद्वाराऽनुप- संहारिवस्य दूषकत्ववादिनां प्राचामपि सर्वपक्षकत्वं न तस्य दूषक- तायां तन्त्रमित्याह, 'घटोऽनित्य इत्यादिना, 'इष्टत्वात्' इत्यस्य प्राच्यरित्यादिः, अस्माकन्तु साध्याभाववगामित्वेन तस्य साधारण- त्वमेवेति भावः । दूषणोपयिकमनुपसंहारित्वं निरुच्य व्यवहारोप- यिकं तदाह, 'केवलेति, केवलान्वयिधर्माण अवच्छिवं व्यापक, 'पक्षत्व' साध्यवत्तया सन्दिह्यमानत्वं यत्र तत्त्वमर्थः, अवच्छिन्नान्तस्य व्याव- तिमाह, 'सर्वमित्यादिना, “मद्धेतौ' मद्धेतत्वेन निर्णेयमाने, 'न पक्षतावच्छेदकः' न साध्यवत्तया मन्दिह्यमानत्वस्य अनतिरिक्रत्तिः, 'निश्चितेति साध्यवतया निश्चितत्तित्वादित्यर्थः, 'विप्रतिपत्त्या' सर्वमभिधेयं न वेत्याकारिकया, 'पक्षवे' सर्वस्य माध्यवत्तया मन्दिधमानले, 'अनुपसंहार्यवेति अनुपसंहारित्वेन व्यवहाय्यमे- वेत्यर्थः। ननु गगनवान् द्रव्यत्वादित्यादौ वृत्तिमत्त्वशून्यमाध्यके , ·58. तत्वचिन्तामणी साध्यानिश्चयदशायां पक्षत्वे तदनुपसंहार्येव व्यति- रेकिसाध्यके साध्याभावपत्तित्वाञानदशायामिदं दूषणं तदवगमेऽपि साधारणसङ्कर एव, एवं व्याप्यत्वा- सिद्धेशीने तदुद्भावने चायं व्यभिचारवदुपजीव्यत्वाद- दोषः, घटाकाशोभयत्तिहित्वाश्रयत्वञ्च विरुद्धमेव । माध्याभाववामित्वरूपं साधारण्यमावश्यकमिति तेन सङ्करानाधि- करणस्य माध्यौयत्वाभावरूपममुपसंहारित्वं पृथग्दोष इत्यत श्राह, 'व्यतिरेकौति वृत्तिमत्वव्यतिरेकवत्माध्यक इत्यर्थः, 'ददं' व्याप्ति- महानुकूलेत्यादिना उतमनुसंहारित्वं । ननु वहिमान् गगनादि- त्याद्यवृत्तिहेतौ साध्यव्यभिचरितवविशिष्ट-माध्यमामानाधिकरण्य- रूपस्य माध्यसम्बन्धितावच्छेदकधर्मवत्त्वरूपस्य वा विरहरूपव्याप्यत्वा- सिद्धिरावश्यकौति तया सकरात्राधिकरणस्य हेत्वीयत्वाभावरूप- मनुपसंहारिवं पृथक् दूषणमत शाह, 'एवमिति, 'अयं' अधिकर- दौ हेत्वीयवाद्यभावः, 'व्यभिचारवदिति वृत्तिमद्धेतौ साध्याभाव- वहामित्ववदित्यर्थः, 'उपजीव्यत्वादिति, अयं हेतुाप्तिशून्यः खा- भाववदधिकरणमामान्यकत्वादित्यादिक्रमेणनुपसंहारित्वस्य व्याप्य- वासिद्धिग्रहं प्रत्युपज्ञोव्यत्वादित्यर्थः । ननु घटोऽनित्यो घटाका- शोभयवृत्तिद्वित्वाश्रयत्वादित्यत्र खाव्यापकमाध्यकत्वेनानुपसंहारिणि व्यवहारौपयिकस्यानुपसंहारित्वस्याव्याप्तिः तत्रत्यपक्षतायाः केवला- बयिधविच्छेद्यत्वाभावात् अत बाह, 'घटाकाणेति, 'विरुद्धमेवेति ·अनुपसंहारिसिडामतः ८४१ एतेनानुपसंहारित्वप्रतिसन्धाने यदि व्याप्तिग्रहस्तदा- नुमितिरेव तदभावे व्याप्यत्वासिबिरेवेति निरस्तमुप- जीव्यत्वादिति। इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानास्य-हितीयखण्डे अनुपसंहारिसिद्वान्तः ॥५॥ अनुपसंहारित्वव्यवहारविरुद्धमेवेत्यर्थः, तथाच व्यवहारौपथिक- निककावलक्ष्यमेव तदिति भावः। एतेनेति 'निरस्तमित्यनेनान्वयः, अनुपसंहारित्वस्य दोषरूपस्य 'प्रतिसन्धाने' निश्चये, यद्यनुपसंहा- रित्वांश भ्रमत्वज्ञानादिवशात् हेतौ व्याप्तिनिश्चय इत्यर्थः, 'तदा- नुमितिरेवेति, तथाचानमित्यविरोधित्वादनुपसंहारित्वस्य हेवा- भासत्वायोग इति भावः । 'तदभावे' व्याप्तिग्रहस्थाभावे, 'व्याप्य- लासिद्धिरेव', अनुमित्यनुत्पत्तिप्रयोजिका न बनुपसंहारित्वमिति भावः । 'उपजीव्यत्वादिति व्याप्तिज्ञानस्यानुमित्युपजीव्यवादित्यर्थः, तथाचानुमितिविरोधित्वं न हेत्वाभासत्वं साधारण्याद्यव्यानेः किन्तु अनुमितेस्तदुपजीव्यज्ञानस्य चान्यतरविरोधित्वं तच्चानुपसंहारित्वेऽप्य- चतमिति भावः ॥ इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्य-द्वितीयखण्डरहस्ये अनुपसंहारिसिद्धान्मरहस्यं सम्पूर्ण ॥ सव्यभिचारमन्यः समाप्तः ॥ 106 ·( ८४२ ) अथ विरुवपूर्वपक्षः। विरुद्यो न साध्याभावव्याप्यः संयोगादिसाध्यके सहेतावतिव्याप्तेः । नापि साध्यनिष्ठात्यन्ताभावप्रति- योगिव्याप्यत्वं तत्त्वम्, इदं द्रव्यं गुणववादित्यादा संयोगादिव्याप्येऽतिव्याप्तः, किन्तु साध्यासमानाधि- अथ विरुद्ध पूर्वपक्षरहस्यम् । 'माध्याभावव्याप्य इति, स्वसमानाधिकरणन्योन्याभावप्रतियोगि- तानवच्छेदकमाध्याभावकत्वमत्र माध्याभावव्याप्यत्वं न तु खममाना- धिकरणात्यनाभावप्रतियोगितानवच्छेदकसाध्याभावत्वकत्वं 'संयोगा- दिसायक इत्यादिवक्ष्यमाणदूषणासङ्गतः। 'माध्यवनिष्ठेति माध्य- वधिष्ठात्यन्ताभावप्रतियोगी यो धर्मस्तयाप्यत्वं तदवच्छिनान्योभाव- वदत्तित्वमर्थः, अस्ति च गोत्ववान् अश्वत्वादित्यादौ गोलवबिष्ठा- भावप्रतियोगिनोऽश्वत्वादेनिरुतव्याप्यत्वमश्ववादाविति खक्षणसमन्वय- इति भावः । पूोकदूषणसत्त्वेऽप्यधिक दोषमाह,(२) 'इदमिति, 'संयो- गादिव्याप्य इति द्रव्यत्ववत्रिष्ठाभावप्रतियोगिनः संयोगादेाप्ये गुण- वत्त्वादावित्यर्थः, माध्यवबिष्ठत्वं यदि माध्यवति निरवछिनत्तिमत्त्वं विवक्ष्यते तदा तु नायं दोष इत्यवधेयं । 'माध्याममानाधिकरणेति, (१) तथाच रतल्लक्षणेऽपि संयोगो द्रव्यत्वादित्यादौ संयोगवनिष्ठाभाव- प्रतियोगिनः संयोगादेः निवक्तव्याप्यत्वस्य व्यवहेतौ सत्त्वात् अतिध्यातिरिति भावः।

·८४३ विवाहपूर्वपक्षः। करणसाध्याभावव्याप्यः साध्यवदन्योन्याभावव्याप्यो वा, साध्याभावत्वं साध्यविरोधित्वमाचं भावाभाव- मायासमानाधिकरणत्वं पत्र माध्यानधिकरणवृत्तित्वं अधिकरण- भेदेन संयोगाद्यभावस्य भिवतया च संयोगादिमायकमद्धेतौ नातियाप्तिः, न तु माध्याधिकरणत्तित्वं तत् अधिकरणभेदेन संयोगाद्यभावस्य भिन्नत्वाभ्युपगमादेव संयोगौ गुणवादित्यादाक्या- प्तिविरहेऽपि() साध्याभावपदवेयर्थ्यापत्तेः माध्याधिकरणप्तिलस्यैव सम्यक्वात् । न चैवमपि माध्यपदवैयर्थं माध्यानधिकरणवृत्त्यभाव. याप्यत्वस्यैव सम्यत्वात् भावभिवाभावस्य घटकतया माध्यानधि- करणवृत्तिद्रव्यत्वादिव्याप्यत्वमादाय मद्धेतौ नातिप्रसङ्ग इति वाच्यं । माध्यानधिकरणवृत्त्याकाशाभावव्याप्यत्वमादाय मद्धेतावतिप्रसङ्गात् प्रतियोगिसमानाधिकरणत्व-तयधिकरणत्वलक्षणविरुद्धधर्माध्यामा- भावेनाकाशाधभावस्थाधिकरणभेदेन भेदाभावादिति भावः । अधिकरणभेदेनाभावभेदे मानाभावादाह, 'साध्यवदिति, अन्यो- न्याभावस्य चाव्याप्यवृत्तिवाभावात् न संयोगादिसाध्यकमद्धेतावति- व्याप्तिरिति भावः। ननु अधिकरणभेदेनाभावभेदाभ्युपगमेऽपि प्रथमलक्षणममङ्गतं द्रव्यवाभाववान् पृथिवौत्वादित्याधभावसाध्यक- (१) अधिकरणभेदेनाभावस्य भिन्नत्वानभ्युपगमे संयोगाभावस्य संयोगा. धिकरणात्तित्वाभावेन संयोगी गुणत्वादित्वादावव्याप्तिः तदभ्युपगमे च गुणवृत्तिसंयोगाभावस्य संयोगाधिकरणात्तितया तमादाय लक्षासमन्वय इति समुदिततात्पर्य्यम् ।

·वायचिन्तामणे साधारणं तेनाभावे साध्येऽभावाभावस्य भावत्वेऽपि नाव्याप्तिः अभावाभावोऽभावप्रतियोगिनिरूप्यत्वेन भावभिन्न एव वा। न च भावत्वेनोपपत्तौ किमधिके- विरुद्धेऽव्याप्तेः तत्र माध्यतावच्छेदकावछिनप्रतियोगिताकाभावस्था- प्रसिद्धेः तादृशस्य द्रव्यत्वादेर्भाववादित्यत पाह, 'माध्याभावत्वमिति 'माध्यविरोधिलमात्रमिति माध्यतावच्छेदकावछिनप्रतियोगिताक- वमात्रमित्यर्थः, यथाश्रुते मायासमानाधिकरणपदवैयर्थापत्तः माध्य- विरोधिव्याप्यत्वस्येव सम्बकात() भाषपदादभावत्यव्यवच्छेदः । न च माधप्रतियोगिकत्वमेव माध्याभावत्वमुच्यतां किं माध्यतावच्छेदकाव- छिनप्रतियोगिताकत्वपर्यन्तेनेति वाच्यं। साध्याकाशोभयाद्यभाव- मादाय मद्धेतावतिप्रमापतेरिति धेयम् । 'प्रभावाभावस्थेति साथीभताभावप्रतियोगिकस्येत्यर्थः, 'प्रभावप्रतियोगिनिरूप्यत्वेनेति प्रभावात्मकप्रतियोगिनिरुप्यत्वविशिष्ट इत्यर्थः, वैशिक्षस्य हतीयार्थ- बात् एतच्च स्वरूपकथनम् । 'बाधकं विनेति बाधकाभावेनेत्यर्थः, 'प्रभावप्रतौतेः द्रव्यत्वाधभावाभावेऽभावत्वप्रकारकपतौतेः प्रमाला- दिति भावः । भावस्वरूपत्वे सा प्रतीतिः प्रमा न स्यात् प्रभावत्वस्य भावव्यावृत्तधर्मविशेषलादित्यभिमानः । ननु गौरवमेव बाधक किश्चाभावत्वं न भावव्याहत्तोधर्मः किन्तु भावाभावसाधारणोऽखण्डो- धर्मविशेष रत्यत बाह, 'अन्यथेति गौरवभौत्या द्रव्यत्वाधभावाभावे- (१) साध्यविरोधिपदमेव साध्यासामानाधिकरण्यलाभात् खातन्त्रण साध्यासामानाधिकरण्यस्य वैवर्थमिति भावः ।

·विरजर्वपक्षः। नेति वाचं। बाधकं विना अभावप्रतीतेः प्रमात्वात् अन्यथा अत्यन्ताभावान्योन्यभावयारप्रसिद्भिः। अथ साध्य-हेत्वोर्विरोधे पक्षे साध्यसत्वे हेत्वसिद्धिः भावत्वप्रनौतेर्धमत्वाभ्युपगमेऽभावत्वस्थ भावाभावमाधारणधर्मविशेष- त्वाभ्युपगमे वा इत्यर्थः, 'प्रत्योति तत्तदधिकरणविशेषत्वेनेव तदुभयप्रतीतेः सम्भवादिति भाव:(१)। ध्वंस-प्रागभावयोरधिकरण- खरूपत्वे दहेदानौमुत्पनो घटध्वंसः दहेदानौं विनष्टो घटप्रागभाव- इत्यादिप्रतौतेरसम्भवात् तदुभयपरित्यागः(१) । केचित्तु ध्वंस-भागभावयोरधिकरणखरूपत्वे घटसत्त्वदशायामपि तदुभयप्रतीत्यापत्तिः तदानीमधिकरणमत्त्वात् श्रतस्तदुभयपरि- त्यागः । न चैवं घटात्यन्नाभावादेरपि अधिकरणखरूपत्वे घटाप- सारणदशायामिव घटसत्त्वदशायामपि तत्प्रतीत्यापत्तिरिति वाचं। अत्यन्लान्योन्याभावपदस्य द्रव्यलादिप्रतियोगिकात्यन्ताभाव-तदव- छिनप्रतियोगिताकान्योन्याभावपरत्वादित्याहुः । 'प्रथेति, 'विरोधे' निरुतविरोधज्ञानदशायां, 'माध्यमावे' माध्यज्ञानसत्त्वे, 'हेलमिद्धिः' हेतमत्त्वज्ञानाभावः, तहत्ताज्ञानसत्त्वे (१) अभावत्वस्य भावसाधारणत्वाभ्युपगमे अतिरिक्ताभावकल्पमापेक्षया नाघवेन तत्तदधिकरणम्वेवाभावस्खकल्पनाया बौचित्यमिति तात्याय (२) तथाच ध्वंध-प्राम्भावयोरधिकरखरूपत्वे घटध्वंसस्य खाधिकरणा- मककपालखरूपतया इहेदानोमुत्पन्नो घटध्वंस इति प्रतीतेरस- म्भवः कयानस्य प्रागुत्पनत्वेन इदानीमुत्पन्नत्वाभावादिति भावः ।

·सावधिनामो हेतुसत्ये साध्याभावसिौ बाधः। न च प्रमाणान्तरेण साध्याभावसिौ बाधा न हेतुत्वेनैवेति वाच्छ । विशे- पणवैयर्थ्यादिति चेत् । न । हेनोः पधे साध्याभावो- पस्थापनेऽपि प्रथमोपस्थितविरोधस्यैव उपजीव्यत्वेन दोषत्वात्। ननु साध्याभावसम्बन्धो व्यभिचार एव दोषो न तु तबियतत्वमपि गौरवात् असाधकत्वे तविरुद्धधर्मवत्त्वज्ञानासम्भवादित्यभिमानः । 'हेनुसत्त्वे' हेतमत्ता- ज्ञानसत्त्वे, ‘माध्याभावसिद्धौ' साध्याभावमिद्धो मत्यां, 'बाधः' अणु- मितिबाधः, तथाच किं निरुतविरोधज्ञानस्य पृथग्दोषत्वेनेति भावः। ननु तङ्केतुकविशिष्टबुद्धौ त त्वजन्यबाधज्ञानमेव प्रतिबन्धक न तु तद्वेतजन्यबाधज्ञानमित्यभिमानेनाशङ्कते, 'न चेति, 'प्रमा- णान्तरेण' प्रमाणारेणैव, 'बाधः' तङ्केतकानुमितिबाधः, 'विशे. षणेति बाधज्ञानस्य प्रतिबध्य-प्रतिबन्धकभावे हेतुविशेषजन्यत्वा- जन्यत्वविशेषणस्य गौरवापत्तिभ्यां श्रप्रयोजकवादित्यर्थः। 'हेतोरिति पञ्चमी इतुतइत्यर्थः, 'साध्याभावोपस्थापनेस) इति पाठः, 'विरोध- स्यैव' इत्येवकारो भिन्नक्रमे, 'उपजीव्यत्वेन' इत्यनन्तरं योज्यः तथाच पचे निरक्तविरोधविशिष्टतमत्ताज्ञानं बाधनियमाम- पौविधया अनुमितिप्रतिबन्धकं । न च विभिष्टयुद्धौ बाधनिश्चयस्थ प्रतिबन्धकतावश्यकाले तत्मामय्या अपि तत्प्रतिबन्धकत्वे मानाभाव- (१) साध्याभाववाधानुपस्थापनेऽपौति कचिह्नितमूलपुस्तकपाठः ·विवपूर्वपक्षः ! ४७ व्यर्थत्वाच। नव साध्यासहपरितस्य साध्याभावसह- चरितस्य वा गमकत्वभ्रमरूपायामशक्तौ विशेषोऽस्ति येनाशक्तिविशेषोनायकतया न व्यर्थविशेषणता। न इति वायं। बाधनिश्चयोत्पत्तिकाले विशिष्टबुद्धिवारणय. तत्मा- मय्या अपि प्रतिबन्धकवावश्यकत्वात् ज्ञानरूपप्रतिबन्धकामावस्य(१) केवा पूर्ववन्तियेव हेतुत्वात् अन्यथा विना सिषाधयिषामनु- मितिः कापि न स्यादिति भावः । कचित्तु 'माथाभावानुपस्था- पनेऽपौति पाठः, तत्र यदा पचे माध्यव्याप्यतमत्तापरामरूपः मत्प्रतिपदोवर्तते माध्याभावव्याप्यत्वरूपविरोधविशिष्टतमत्ताज्ञा- पञ्च पक्षे वर्त्तते तदा प्रकृतहेतुना पक्षे माध्याभावज्ञानविरहेऽपौ- त्यर्थः, 'उपजीव्यत्वेनेत्यस्य च माध्यानुमित्युत्पादं प्रत्युपजीव्यत्वेने- त्यर्थः, इति ध्येयम् । तदेतत् माम्प्रदायिकमतं दूषयति, 'नग्विति, 'माध्याभावसम्बन्धः' माथाभावसमानाधिकरणोहेतः, माथाभावस्थ सम्बन्धो यत्रेति व्युत्पत्नः, 'दोषः' दोषपदवाच्यः, 'तनियतत्वम- पौति माध्यासमानाधिकरणले मति माध्याभावमामानाधिकरण्य- (২) লৰ ৰালিমা জাহুবনিন হ্মান্ধোন লাভ- निश्चयोत्पत्तिकाले विशिषबुद्धिवारणसम्भवे खातन्त्रण बाधनिश्चय- सामग्राः प्रतिबन्धकत्वकल्पनं किमर्थमित्यत बाह, ज्ञानरूपति- बन्धकामावस्येति, तथाच ज्ञानरूपप्रतिबन्धकाभावस्य कार्यसह- वर्तितया कारणत्वाङ्गीकारे पनुमिति प्रति सिड्यभावस्थापि तथैव कारणत्वासनया विनानुमिमां कुचाप्यनुमितिनं स्यादिति भावः ।

·तावपिम्सामयो पानकान्तिकसामान्यलक्षणे विपक्षत्तित्वं न विशेष- णम् असाधारणाद्यव्याप्तेः साधारणन्तु सपक्षस्तित्व- सहितमिति वा । विपक्षगामित्वस्यैव साधारणत्वात् रूपतत्रियतत्वाश्रयोऽपौत्यर्थः, तस्य नियतत्वं यत्रेति व्युत्पत्तेः, 'गौर- वादिति गौरवेण तत्र व्याप्तिज्ञानस्थानुमितेर्वा प्रतिबन्धकतावच्छेद- कत्वविरहादित्यर्थः । ननु स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकतापर्याप्यधि- करणत्वं न दोषत्वघटक अपि तु अतिरिक्तवृत्तिवरूपं तच्च गौरवेऽपि सम्भवतीत्यत-बाह, 'असाधकत्व इति साध्य इति शेषः, 'वैचादिति(१) माध्यामहचरितत्वदलवैयर्थादित्यर्थः, तथाचासाध- कतामाधकत्वस्य दोषत्वव्यापकतया तदभावान तस्य दोषत्वसम्भवः, अतएव पूर्वोफसामान्यलक्षणमपि केवलं न दोषपदप्रवृत्तिनिमित्तं अपि तु साधकतासाधकवविशेषितमिति भावः। मनु केवस्त- मसाधकतामाधकत्वं न दोषत्वव्यापकं अपितु असाधकतामाधक- बाकिविशेषोनायकत्वान्यतरवत्वं, तच तत्र वर्तत एव इत्थत- बाह, 'न चेति, 'माध्यासहचरितस्य साध्याभावसहचरितले मति माध्यामहपरितस्य, 'गमकवचमरूपायामिति गमकतायाः प्रयोज- कतारूपाया निर्भमरूपायामित्यर्थः, 'न व्यर्थविशेषणता नामाध- कतासाधने व्यर्थविशेषणता दोषत्वविघटिकेति शेषः । एतचापाततः (१) मूले 'व्यर्थत्वात्' इत्यत्र 'वैयात्' इति कस्यचिभूजपुस्तकस्य पाठोऽनेन पाउधारोगामीयते ।

·विवपूर्वपः। अधिकस्य व्यर्थत्वात् । न प विरुडं व्यावय, विपक्ष- गामित्वेनाचैव तदन्तर्भावात्। अथानकान्तिकें विपक्ष- सम्बन्धो न दूषकतावीजम् असाधारणाद्यव्याप्तेः । न च तथान्यदेव वौज, हेत्वाभासाधिक्यापत्तरिति व्यभिचारिणि अव्यभिचारांश धमः निरुतविरुद्धे तु सामामाधि- करण्यांश भ्रम इत्येवाशक्ती विशेषसम्भवात् । वस्तुतस्त बाधविशिष्ट- व्यभिचारादिवत् विशिष्टान्तरघटितत्वात्र दोषत्वसम्भव इत्येव तत्वं । 'विपक्षवृत्तित्व) न विशेषणमिति तादात्म्यसम्बन्धेन विपक्षवृत्तिहेतु- मान यः सोऽनेकान्तिक इति नानैकान्तिकसामान्यलक्षणमित्यर्थः, 'असाधारणेति व्याप्यसकोसाधारणाद्यव्याप्तेरित्यर्थः, 'मपक्षवृत्तित्व- महितमिति विपत्तिले मति सपत्तिवविशिष्टं साधनमि- त्यर्थः, तथाचानकान्तिकमामान्यलक्षणस्य माधारणलक्षणस्य चाच्या- प्यतया साध्याभावसमानाधिकरणोऽतुरेव विरोधोवाच्यः न तु माध्यवदत्तित्वांभोऽपि निवेशनीय इति भावः । 'अधिकस्य' मपक्ष- वृत्तित्वांशस्य, 'व्यर्थत्वादिति दूषकतायामनुपयोगित्वादित्यर्थः । मनु नेदं दूषकताप्रयोजक रूपमपि तु साधारणव्यवहारविषय- तावच्छेदकं तथाच विरुद्धवारणाय तदुपादानमित्यभिप्रायेणह, न चेति, 'तदमार्भावात्' विरुद्धस्थान्तर्भावात्, तथाच विपक्षगामित्व- मादाय साधारणव्यवहारस्य विरुद्धेऽपि सत्यात् नेदं माधारणव्यव- हारविषयतावच्छेदकमपौति भावः । ननु विरुद्धे माधारणव्यवहारी (१) विषक्षगामित्वमिति कचिह्नितमूलपुस्तकपाठः । 107 ·साचिन्तामो दत तावदेवं तथापि साधारणे विरुहप्रवेशो वज- लेप एवं । भन्थे तु विरुडलक्षणे न व्यर्थत्वं साधारणस्य व्यव- छेद्यत्वात् । नाप्यसाधकतानुमितौ, रतस्थापि व्याप्य- भातः अन्यथा तत्माधारणं भव्यभिचारविभाजकतावच्छेदकमेव दुर्वचमित्यभिप्रायेणागते, 'अथेति, 'न दूषकतावीज म विरुद्ध- माधारणं. दुतावौजं न विरुद्धसाधारणं दुष्टविभाजकतावच्छे- दकमिति यावत्, 'असाधारणेति व्याप्यसकोमाधारणाचव्याप्ते- रित्यर्थः । 'तत्र' व्याप्यसौर्णमाधारणदौ, 'वौज' विभाजकता- बच्छेदक, "हेत्वाभासाधिक्येति हेत्वाभासविभाजकतावच्छेदकाधि- क्येत्यर्थः, 'साधारणे' साधारणमात्रस्य, 'विरुद्धप्रवेशः' विरुद्धमध्ये प्रवेशः, तथाच भाथाभावसमानाधिकरणहेतोरेव विरुद्धत्वे द्रव्यं सत्वादित्यादिसाधारणमा विरुद्धव्यवहारापत्तेरिति भावः । 'विरुद्धलक्षण इति विरुद्धस्य इतरभेदानुमान इत्यर्थः, , ध्यर्थत्वमिति माध्याभावव्याप्यवघटकस्य माध्यामहरितवदलय न व्यर्थस्वमित्यर्थः, ‘माधारणस्य' माध्यममानाधिकरणमाधारणस्य । 'अमाधकतानुमिताविति, विद्यमानापि व्यर्थता नामाधकबसाध- कालविघटिकेति भेषः, 'एतस्थापौति केवलमाध्याभावसमानाधिक- रणववत् साध्यासहचरितत्वे सति साध्याभावसहचरितवरूपसाध्या- भावव्याप्यवस्थाप्यसाधकताब्यायवादित्यर्थः, व्यर्थविशेषणस्य व्याय- विघटकवादिति भावः। नन्वेवं वझिमान्मौलधूमादित्यादावपि ·বিত্র स्वात, नौलधूमादौ च व्याप्तिरत्वेवेति न स्वार्वानु- माने दोषः परस्य तु व्यर्थत्वमधिकं। न विरुद्धत्वा- दित्यच शब्दाधिक्यमिति, तन्न, अर्थोहि लिग, न च व्यभिचारावारकविशेषणावच्छेदेनापि व्याप्तिः, नौर- वादिति वक्ष्यते,न चार्थगत्या व्यर्थत्वेऽपि विरुद्धवादित्य । व्यर्थविशेषणता दोषो न स्थादित्यत्र दृष्टापत्तिमाह, 'नौलेति । नन्वेवं कथायां परप्रयुक्त हेतौ व्यर्थविशेषणता निग्रहस्थानं न स्थादि- व्यत श्राद, 'परस्येति कथायां परप्रयुक्रसाधनस्येत्यर्थः, 'अधिक' अधिकाख्यनिग्रहस्थानान्तर्गतं । नम्वेवं विरुत्वेनासाधकतासाधने- ऽप्यधिकेन निग्रहापत्तिरित्यत पार, 'न चेति, 'श्रीहौति, 'अर्थ:' साध्याभावव्याप्यत्वरूपः विरुद्धवशब्दस्वार्थ:, 'लिङ्ग लिङ्गत्वेनाभिमतं व्याप्यत्वेनाभिमतमिति यावत् । 'अर्थगत्येति विरुद्धशब्दार्थ साध्या- भावव्यायले व्यर्थविशेषणत्वेऽपौत्यर्थः, 'उद्भावनेति विरुद्धशब्दार्थ- विवेचनात् प्राक् तस्योद्भावनाशक्यत्वमित्यर्थः, तत्पूर्वं तदुहावने वादिना विरुद्धशब्दस्यार्थान्तरकरणे निरनुयोज्यानुयोगापत्तेरिति भावः। 'आवश्यकतद्विवेचन इति अर्थविवेचनस्यावश्यकतयेत्यर्थः, तदुत्तरमेवेति शेषः । व्यर्थत्वमधिकमिप्ति प्रागुकं दूषयति, 'हेखिति, अवधारणार्थकचकाराव्यर्थवष्यवच्छेदः, 'अधिक' अधिकाख्यनिग्रह- स्थानं, 'कृतकर्तव्यताया इति हेत्वभिधानप्रयोजकाकासाविषयसि- द्विरूपस्य दितीयहेतोः कस्य प्रथमेव तरत्यर्थः। "विशि- ।

·चचिन्तामयी ५२ गडावनाशक्यत्वम, पावश्यकतद्विवेचने तदुद्भावनस्य शक्यत्वादिति हेतुहयोपन्यासे चाधिक प्रथमेन हितो- यस्य कृतकर्तव्यताया दुष्टिवोजत्वात् । न च नौलधू- मादित्यादौ विशिष्टकर्तव्यमन्येन केनापि कृतं, धूमव- वादित्यनेनैव कृतमिति चेत् । न । तथानुपन्यासात् अन्यथा नौलानन्वयापत्तेः । अपरे तु साध्यानवगतसहचारः साध्याभावसह- पारी विरुद्ध अन्यथा पृथिव्यां मेयत्वेनेतरभेदानुमानं कळयमिति हेत्वभिधानप्रयोजकाकाङ्क्षाविषयमिद्धिरूपविलक्षणक- भव्यमित्यर्थः, 'तथानुपन्यासादिति धूमादितिभागेन प्रथमं धम- ज्ञानज्ञाप्यो वझिरित्यन्वयबोधाजननादित्यर्थः, 'अन्यथा' धूमादि- भागेन प्रथमं तादृशान्वयबोधजनने, 'नौलानन्वयेति धूमेन मर्म नौलानन्वयापरित्यर्थः, धूमपदस्य जमितान्वयबोधजनकत्वेन निरा- काङ्गत्वादिति भावः । केचित्तु) 'तथानुपन्यासादिति, केवलधूमहेतृत्वस्य प्रतिज्ञा- वाक्यार्थान्वये तत्तात्पर्येणैव नौलधूमवत्त्वस्थानुपन्यामादित्यर्थः, 'अन्य- चेति तत्तात्पर्येणेव तथोपन्यास इत्यर्थः इत्याः । 'माध्यानवगतेति माध्यसहचरितत्वेनानिथितत्वे सति साध्या- भावसारित इत्यर्थः, 'अन्यथा' माध्याभावव्यायस्यैव विरुद्धत्वे, (१) बन्ये विति ग.।

·विरजपूर्वपज्ञः। म विरुङ्गं स्यात् साध्याभावाव्याप्यत्वात् । न च तत्साधा. रणं, सपक्षासवात्। न च साध्यसहचाराजानंदशायां साधारणतिव्याप्तिः, तदा तस्यापि विरुद्धत्वादिति- प्राहुः । तन्न। विपक्षगामित्वं दूषकताप्रयोजकमित्युक्ता- त्वात् । अत एव व्यभिचरितो व्यतिरेक्यनैकान्तिकरव। नापि साध्याभावसाधकत्वं तत्पमापकत्वं वा, साध्या- भावसम्बन्धबुद्धिं विना तदज्ञानात् । नापि साध्यवद- 'मपक्षासत्त्वादिति निश्चितमाध्यवदवृत्तिलादित्यर्थः, निश्चितमाध्य- वत्तित्वे सति माथाभावववृत्तेरेव साधारणत्वादिति भावः । 'भाधारणतिव्याप्तिरिति द्रव्यं सत्त्वादित्यादिसाधारणातिव्याप्ति- रित्यर्थः, “विपक्षगामित्वमिति, 'दूषकताप्रयोजक' साधारण्यरूपो दोषः, तथाच नइटिततया विशिष्टो न दोष इति भावः । मनु यदि तादृशविशिष्टो म विरोधस्तदा तदाश्रयस्थ हेतोः कुत्रामार्भाव- इत्यत आह, 'श्रत एवेति 'व्यभिचरितः' साध्याभावसहचरितः, 'व्यतिरेको' अनवगतमाध्यमहचारकः । 'माध्याभावसाधकत्वमिति माध्याभाववत्तापतौतिविषयवृत्तिव- मित्यर्थः, एतच्च वयादौ साध्ये धूमादावयागतमत शाह, तन्म- मापकत्वं बेति साध्याभाववत्ताप्रमितिविषयवृत्तिवमित्यर्थः, 'भाध्या- भावसम्बन्धेति हतौ माध्याभावसामानाधिकरण्येत्यर्थः, “तदज्ञाना- दिति तज्ज्ञानस्य व्याप्तिज्ञानाप्रतिबन्धकलादित्यर्थः, तथाच हेवा- ·५७ सावधिमामी न्यत्वव्याप्यत्वं, व्याप्यत्वविवेचने व्यर्थविशेषणत्वात् । नापि स्वव्यापकाभावप्रतियोगिसाध्यकत्वं, साध्याभा- वस्य हेतुव्यापकत्वप्रतीतौ हेतु-साध्याभावसम्बन्धमान- स्थावश्यकत्वादिति। इति श्रीमहङ्गेशपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणौ अनुमानास्य-दितीयखण्डे विरुद्धपूर्वपक्षः । भाससामान्यखचणानाक्रानातया हेलाभासोपाधित्वमिति भावः । पूर्वोक्त अन्योन्याभावगर्भ लक्षणमपि दूषयति, 'नापौति, पूकमिति शेषः, तेन न पौनरू, 'यति माध्यवदवृत्तिवे मति साध्यवनिमस्तित्वस्य माध्यवदन्यत्वयाप्यत्वरूपतया मत्यन्तदलवैयर्थ्या- दित्यर्थः । 'स्वव्यापकेति 'स्वं' साधनत्वेनाभिमतं, स्वव्यापकत्वं स्खमा- मानाधिकरण्यघटितमित्यभिप्रायेण दूषयति, 'माध्याभावस्येति, 'सम्बन्धः' सामानाधिकरण्यं, तथाच बाधविशिष्टव्यभिचारादिव- दोषान्तरघटिततया नास्य हेत्वाभासोपाधित्वमिति भावः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानास्य-द्वितीयखण्डरहस्ये विरुद्धपूर्वपक्षरहस्यम् ।

·( ) 'अब विरुद्धसिद्धान्तः। उच्यते। साध्यव्यापकाभावप्रतियोगित्वं विरुद्धत्वं । न च प्रतियोगिनारम्बये भासमान एव तदभावयो- । अथ विरुडूमिहामारहस्यम् । 'माधव्यापकेति देखभावस्य माध्यवषिष्टाभावाप्रतियोगिवरूप- भायव्यापकखजान इत्वभावाभावस्य हेतोः माध्यामामानाधिकरख- जानपर्यवसवं तचहेतोः माध्यमामानाधिकरण्यज्ञान प्रत्येव प्रति- बन्धकमिति भावः। अथ तदभावाभावत्वेन माध्यमामानाधिकरण्याभावज्ञानेऽपि तत्त्वेन माध्यमामानाधिकरण्यग्रहो न विरुद्धः, न वा हेत्वभावस्व माध्यव्याप- कवज्ञानं हेत्वाभावाभावे साध्यासामानाधिकरण्यज्ञामरूपं विशेषण- विशेथभावभेदादिति देतदखरसेनैव ‘यवेत्यादेवक्ष्यमाणत्वादिति भट्टाचार्याः । स्वतन्खास्तु 'माध्यव्यापकत्यस्य माध्यव्यापकाभावप्रतियोगिहेतु- मत्पक्षवं विरोधत्वमित्यर्थः । न चैवं सुरभिगैरश्वत्वा दित्यादरवि- रुहूत्वापत्तिः, इष्टत्वात्, एतज्ज्ञानच साध्याभावमाधकव्यतिरेकपरा- मतया अनुमिति प्रत्येव साचाप्रतिबन्धकं । न चैवं मत्प्रतिपक्षा- भेदः, तत्र हेवन्तरं घटकमच तु प्रकृतहेतुरेव घटक इत्येव विशे- पात्। न च तथाप्यसाधारणभेदः ग्रन्थकारनये सर्वमपचव्यावृत्त इतमत्पक्षस्यामाधारणतया माध्ययापकाभावप्रतियोगिहेतमत्पश- ·नावचिन्तामो ाप्तिग्रहः, भिन्नग्राहकसामग्रीकत्वात् अन्यथा व्यति- रेकिविलयापत्तेः। यद्दा हत्तिमतः साध्यवदत्तित्वं सा- ध्यवदृत्तित्वानधिकरणत्वं साध्यासमानाधिकरणधर्मत्वं स्यैव तथात्वादिति() वाच्यं । एतदखरमादेव 'यइत्यादीक्ष्यमाण- बादित्याजः। 'प्रतियोगिनोरिति माध्यस्य प्रतियोगी माध्याभावः हेत्वभा- वस्थ प्रतियोगी इतरनयोः मामानाधिकरवं विषयोक्त्यैवेत्यर्थः, 'प्रभावयोाप्तिग्रहः माध्याभावाभावस्य माध्यस्य हेत्वभावे व्यापकता. ग्रह,तथाच हेतौ माध्याभावसामानाधिकरण्यात्मकव्यभिचारानमेव प्रतिबन्धकमस्त किमेतज्ज्ञानस्थ प्रतिबन्धकवेनेति भावः । यद्यपि प्रतिबध्यतावच्छेदकभेदादै केनान्यस्य नान्यथासिद्धिसम्भवः, तथापि स्फुटतरं दोषमाह, ‘भिनेति परस्परमामय्यनियतमामयीकवादि- त्यर्थः, 'अन्यथेति यदि प्रतियोगिनोरन्वयसहचारं विषयोकत्येवा- भावयोर्व्यापकतायहः तदेत्यर्थः, 'व्यतिरेकिविलयेति पृथिवी इतरे- भ्यो भिद्यते इत्याधप्रसिद्धसाध्यके व्यतिरेकव्याप्तिग्रहविलयापत्ते- रित्यर्थः, पृथिवीतरभेदस्थाप्रसिद्ध्या पृथिवौत्वेन ममन्तस्य सहचार- यहासम्भवादिति भावः । 'वृत्तिमत इति वृत्तिमत्त्वे मति माध्यवद- वृत्तित्वमित्यर्थः,वभिमानाकाशादित्यादावतिव्याप्तिवारणाय सत्यन। वस्तुतस्तु मत्यन्तमनुपादेयमेव वहिमानाकामादित्यादरपि सक्ष्यत्वात् (१) तत्त्वादितीति भावः ध।

·पिण्डसिद्धानमः। साध्यवत्तित्वानधिकरणधर्मत्वं वा तवं न.. व्यतिरेक्यतिव्याप्तिः, तप साध्याप्रसिद्धा तथा जान- विरहात्, असाधारणे च सकर एन अनेनापि रूपेण तस्य दोषत्वात्। न च साध्यवत्तित्वे सति वृत्ति: अन्यथा माध्यवत्तियांशमाचग्रहस्थापि विरोधित्वेन तहटितस्थ(१) हेत्वाभासत्वासम्भवादिति(२) ध्येयं । 'मध्यवत्तित्वानधिकरणवमिति, वृत्तिमत्त्वे मतौत्यत्राप्यनुषचनीयं, पूर्वत्र माध्यवदृत्तिवात्यना- भावोऽत्र तु तदधिकरणत्वात्यन्ताभाव इति भेदः,('माध्याममामा- धिकरणधर्मत्वमिति माध्यसमानाधिकरणभिनत्वे सति वृत्तिमत्व- मित्यर्थः, विशेष्य-विशेषणभावभेदात्(५) अत्यन्तान्योन्याभावभेदाच द्वितीयतो भेदः । ज्ञानातिव्याप्तिं निराकरोति, 'न चेति, 'यति- रेक्यतिव्याप्तिः' व्यतिरेकिणि साध्यवत्तित्वज्ञानाभावेन माध्यव- दवृत्तित्वज्ञानापत्तिः, 'साध्याप्रमिद्येति, इदमुपलक्षणं कदाचित्तथा ज्ञानेऽपि चतिविरहाच । नन्वेवं नित्यः शब्दः शब्दत्वात् इत्यमा- धारणस्थापि विरुद्धत्वापत्तिरित्यचेष्टापत्तिमाह, 'असाधारणे ऐति, 'मदर एव' विरुद्धाभेद एव, 'दोषत्वात्' दुष्टत्वात् । न चेति, 'ज्ञानात्' ज्ञापकात्, 'तेन विना' माध्याभाववहामिव ज्ञानेन विमा, (१) बङ्गुटितस्य वृत्तिमत्त्वघटितस्येत्यर्थः, तथाच विरोधितायामनुप- योगिभागस्य न हेत्वाभासघटकत्वमिति भावः । (२) तस्थापि हेत्वाभासत्वसम्भवादिनीविगः । (३) अखण्डाभावघटकवया नाधिकरणत्वांशस्य. वैयर्थमिति 1. (७) विशेषण-विशेश्वभावभेदादिति यः। 108 ·यूज वाचचिन्तामणौ मत्वज्ञानात् साध्याभाववामित्वज्ञानमावश्यकं तेन विना साधावदत्तित्वाज्ञानादिति वाच्यम् । उपजीव्य- त्वेन भिन्नत्वात् उपजीव्यत्वेऽपि साध्यवति न वर्तत- इति ज्ञानं न खतोदूषकमिति चेत् । न। असहचार- 'साध्यवदवृत्तिवाज्ञानात्' वृत्तिमत्त्वविशिष्टमाध्यवदवृत्तित्वज्ञानानु- त्पादान, वृत्तिमत्त्वविशिष्टसाध्यवदवृत्तित्वज्ञानोत्पत्तेः साध्याभाव- वहामित्वज्ञानोत्पतिव्याप्यत्वादिति यावत्, एकविशेषबाधग्राहक- मामग्रीमहकृतसामान्यग्रहमामय्यास्तदितरविशेषप्रकारकज्ञानजनक- स्वनियमादिति भावः । यद्यपि वृत्तिमत्त्वे मति माध्यवदत्तिल- जानस्य माध्याभाववामित्वविषयकत्वावश्यकत्वे न कापि क्षतिः प्रति- बध्यतावच्छेदकभेदादेकेनापरस्थान्यथासिद्धासम्भवात्, तथापि तदु- पेक्ष्य स्फुटतरमस्य समाधानमाह, 'उपजीव्यत्वेनेति वृत्तिमत्त्वे मति माध्यवदवृत्तित्वज्ञानस्य इतरबाधनिश्चयबिधया तत्र माध्याभाववद्- वृत्तित्वज्ञाने कुत्रचिदुपजीव्यत्वमात्रेणेत्यर्थः, माचपदात् तस्य तदा- मकवनियमव्यवच्छेदः, 'भिन्नत्वादिति कुत्रचित्तत्र तद्भिवत्वस्थापि सत्त्वादित्यर्थः, साध्याभावाघुपस्थितिविरहेण तेन विनापि क्वचित्त- दुत्पादादिति भावः। 'उपजीव्यत्वेऽपि' क्वचिदुपजीव्यमानसत्त्वेऽपि तस्य तदात्मकवनियमाभावेऽपौति यावत्, 'न खतो दूषकमिति नानुमिति-तत्कारणान्यतरं प्रति माहात् प्रतिबन्धकमित्यर्थः, तथाच माध्यवदत्तिवं कथं हेत्वाभास इति भावः । 'असहचारज्ञानस्य माधवदवृत्तिज्ञानस्थ, 'विरोधितया' सहचारांपग्रहविरोधितया, ·विषडसिडानाः। ज्ञानस्य विरोधितया व्याप्तिग्रहप्रतिबन्धकत्वात् व्यभि- चाराज्ञानविरोधित्वेन व्यभिचारज्ञानवत् । ननु विरु- बस्य स्वार्थानुमानदोषत्वेपि परार्थानुमानेऽपार्थकत्वं अयोग्यताज्ञानेन निश्चितानन्धयादिति चेत् । न। अयोग्यताज्ञानस्य विरुवत्वज्ञानोपजीवकत्वेनं तस्यैव दोषत्वात् बाधेऽप्येवं। स चायं विधिसाधने विविधः 'यभिचाराज्ञानेति व्यभिचारस्थाज्ञानं यस्मादिति व्युत्पत्त्या अव्यभि- चारज्ञानेत्यर्थः। 'नन्विति, 'अपार्थकत्वं' अपार्थकत्वमेव उद्भाव्यमिति शेषः, यतः शाब्ददोषस्य पुरस्फूर्तिकतया तस्मिन् मति हेवाभामो- द्भावमं मिरनुयोज्यानुयोगमावहतौति भावः। ननु कुतोऽपार्थक- त्वमित्यत आह, 'अयोग्यतेति एकपदार्थेऽपरपदार्थाभावप्रमाया- अयोग्यतात्वेन प्रकृते साधने साध्यमामानाधिकरण्याभावप्रमैवायो- ग्यता तस्याः ज्ञानेनेत्यर्थः, 'निश्चितेति निश्चितायोग्यताकत्वादि- त्यर्थः, तथाच निश्चितायोग्यताकत्वेलापार्थकत्वं यत्रानन्वयावगतिः तदेवापार्थकमिति परिशिष्टकृताभिधानादिति भावः । 'अयोग्य- ताज्ञानस्थेति विरुद्धत्वप्रमाया ज्ञानमेवात्रायोग्यताधौः तत्र च विष- यविधया विरुद्धत्वज्ञानमुपजीव्यमिति भावः । 'दोषत्वात्' दोषवे- नोद्भाव्यत्वात्, ‘बाधेऽप्येवमिति, “एवं' तज्ज्ञानस्थायोग्यताज्ञानोप- जीव्यत्वेन परार्थस्थले उद्धाव्यत्वं । 'म चामिति, 'अयं विरोधः,. 'विधिसाधने' विधिमाधकतया परोपन्यस्ते विरुद्धसाधने, 'त्रिविधः' लिङ्गत्रयेणैव कथावसरेऽनुमेयतया कथकसम्प्रदायमिद्धः, किं लिङ्ग- ·. साचिन्तामणी साक्षात्साध्याभावव्याप्यत्वात् साध्यव्यापकाभावव्याप्य- त्वात् साधव्यापकविरुद्धोपलम्भात् यथा धूमवानयं योग्यधूमवत्तया अनुपलभ्यमानत्वात् । निरमिकत्वात् जलाशयत्वात्। न च सर्वच साध्यव्यापकविरुद्धोपलम्भ- पयं तदाह, 'माचात्माथाभावेति माध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न- माथाभावेत्यर्थः, 'माध्यव्यापकाभावव्याप्यत्वादिति व्याप्यपदस्य खरूपार्थकतया माध्यव्यापकाभाववादित्यर्थः, साध्यव्यापकाभावत्वञ्च साध्यव्यापकतावच्छेदकरूपावच्छित्रप्रतियोगिताकाभावत्वं, 'साध्यव्या- पकविरुद्धोपसम्भादिति उपलम्भपदस्याभेदपरतया माध्यव्यापक- विरुद्धवादित्यर्थः, माध्ययापकविरुद्धत्वञ्च साध्यव्यापकतावच्छेदक- रूपावच्छिवप्रतियोगिताकाभावयाप्यत्वं, हेतभेदेन त्रयाणामुदा- हरणं क्रमेणाह, 'यथेति, 'धूमवानयमिति, 'अयं' धूमवत्वेनानुप- लभ्यमानोदेशः, 'योग्यधूमेति 'योग्यः' बाधितः, तथाच धूमवत्त्वे- मानुपलभ्यमानोऽयं देशः धूमवान् धूमवत्ताप्रमित्यविषयत्वात् इति वादिना प्रयुक्त माध्याभावव्याप्यत्वेन साध्यविरुद्धत्वमुन्नीयते, अयं देशोधूमवान् निरमिकत्वादिति परेण प्रयुक्त माध्यव्यापकाभावत्वेन माध्यविरुद्धत्वमुबीयते, अयं देशोधूमवान् जलाशयत्वात् इति वादिना प्रयुक्त माध्यव्यापकवयादिविरुद्धलेन माध्यविरुद्धवमुत्रीयते इत्यर्थः, स्वरूपासिद्धत्ववारणय प्रथमहेतौ प्रमावप्रवेशः, तत्मत्वे तस्यैव दोषस्थातिस्फुटतया तदपहाय विरुद्धोनयनस्थानुचितत्वा- पत्ते, दमुपलक्षणं गोलवान् अश्वत्वादित्यादावेकस्मिन्नपि हेतौ ·विवसिद्धान्तः। इति न चैविध्यम्, एतदजानेऽपि साध्याभाव-तद्याप- काभावव्याप्यत्वेनापि ज्ञातस्य दोषत्वात् ।.न च धूम- वानयं तदभाववत्वादिति चयाधिक, स्वसमानाधिक- रणात्यन्ताभावाप्रतियोगित्वं हि व्यापकत्वं तच्चाभेदेऽपि धूमवानयं धूमाभाववत्तयोपलभ्यमानत्वात् तइत्तया- कालभेदेन पुरुषभेदेन च त्रयाणामुन्नायकत्वं द्रष्टव्यं । 'माध्ययाप. कविरुद्धोपलम्भ इति साध्यव्यापकविरुद्धत्वेनैव माध्यविरहोबथनं कथावसरे कथकसम्प्रदायसिद्धमित्यर्थः, 'न चैविध्यमिति कथावसरे कथकानां विरुद्धखोबायकस्य न चैविध्यमित्यर्थः, 'एतदक्षानेऽपि' माध्ययापकविरुद्धत्वस्याज्ञानेऽपि, ‘माध्याभावेति व्याप्यपदव्यत्यासात् साध्याभावव्याप्यत्वेन माध्यव्यापकाभावत्वेनापौत्यर्थः, 'ज्ञातस्य' ज्ञानस्य, 'दोषत्वादिति कथावसरे विरुद्धवदोषोबायकतायाः सकलतान्त्रि- कमिद्धत्वादित्यर्थः, 'इति चयाधिकमिति इत्यत्र विरुद्धत्वोत्रायक याधिकमित्यर्थः, तब माध्याभावव्याप्यत्व-माध्यव्यापकाभाववादीनां हेतौ स्वरूपासिद्धतया तेषां तदुबायकवासम्भवादित्यभिमानः, 'तचाभेदेपौति, तथाच तचापि साध्यव्यापकाभावत्व-साध्यव्यापक- विरुद्धत्वाभ्यामेव विरुद्धत्वोनयनसम्भव इति भावः। ददमुपलक्षणं माध्याभावव्याप्यत्वचापि भेदाभेदसाधारणतया तेनापि तत्र तदुव- वनसम्भव इति द्रष्टव्यम् । मनु तथापि धूमवानयं धूमाभाववत्तया. जायमानवारित्यादावुक्तत्रयेण न विरुद्धलोनयनसम्भवः तत्त्रयस्थ नासत्त्वादित्यत-शाह, 'धमवानयमिति, अत्र हेतायुपलभोभ्रम- ·पर तत्वचिन्तामो नुपलभ्यमातत्वादित्यनैकान्तिकमेव । निषेधसाधनेऽपि विविधः प्रतियोग्युपलम्भात् साध्यव्यापकाभावोपल- भात् साध्यव्यापकविरुद्धोपलभात् यथा निरग्निको- प्रमासाधारणनिविष्टः, 'तद्वत्तयेति धूमप्रकारकलौकिकसाक्षात्का- राविषयवादित्यर्थः, 'अनेकान्तिकमेवेति न तु विरुद्धमित्यर्थः, प्रथमस्य धूमाभाववत्ताधमविषये धूमवति द्वितीयस्य चातौन्दिये धूमवति माध्यममानाधिकरणत्वादिति भावः । 'निषेधसाधनेऽपौति निषेधसाधकतया परप्रयुक्त विरुद्धमाधनेऽपौत्यर्थः, 'त्रिविधः' कथावसरे सिङ्गत्रयेणैवानुमेयतया कथकसम्प्रदायसिद्धः, किं लिङ्ग- वयं तदाह, 'प्रतियोग्युपलम्भादिति उपलम्भपदस्थाभेदपरतया भाध्यप्रतियोगित्वादित्यर्थः, एवमग्रेऽपि, हेतुभेदेन त्रयाणामुदाहरणं क्रमेण दर्शयति, 'यथेति अर्थस्तु पूर्ववत्, 'सर्वश्चायमिति विरोध- माधकोधर्म इति शेषः। 'विशेषणद्वारापि' हेतुतावच्छेदकघटक- विशेषणहारापि, अनुमितः मन् क्वचिदिरोधोनायक इति शेषः । साम्प्रदायिकास्तु ‘स चायमिति अयं विरुद्धोहेतु: विधि- माधने विधिरूपमाध्यमामानाधिकरण्यग्रहे विधिरूपमाध्यानुमितौ वा, 'विविधः' विधा प्रमितः मन् प्रतिबन्धकः, केन पयेण प्रमित- सादाह, 'साक्षात्साध्याभावेत्यादि, मर्वच प्रकारिता पञ्चम्यर्थः, .प्रमित इति शेषः, शेषं पूर्ववत्, हेतभेदेन चयाणमुदाहरणं क्रमे- णाह, 'यथेति, एकस्मिन्नपि हेतौ कालभेदेन पुरुषभेदेन च त्रयाण- मुदाहरणं बोधं, 'विरुद्धोपसम्मः' विरुद्धत्वप्रकारकोपलम्भः, प्रति- ·विरइसिद्धान्तः। पर ऽयमग्निमत्त्वात् धूमाभावशून्यत्वात् धूमवत्वात् सर्व- श्चायं विशेषणहारापि यथा कृष्णागुरुप्रभवह्निमानयं बन्धक इति श्रेषः । 'इति त्रयाधिकमिति, प्रत्र माध्याभावव्याप्यत्व- माध्यव्यापकाभावत्वाधभावेन तदत्तया प्रमितत्वाभावादित्यभिम्गमः । अभिमानं निराहत्य समाधत्ते, 'खसमानेति, इदमुपसचणं माया- भावव्याप्यवस्थापि भेदाभेदमाधारणतया तत्तयापि प्रमितत्वस्य तत्र सम्भवः । ननु धूमवानयं धूमाभाववत्तया ज्ञायमानत्वादित्या- दिकं तत्त्रयाधिकमेव तत्र माध्याभावव्याप्यत्वादीनां प्रभावादित्यत- बाह, 'धूमवानयमिति, 'निषेधसाधनेऽपि' निषेधरूपमाध्यमामा- नाधिकरण्यग्रहेऽपि, 'त्रिविधः' त्रिधा ज्ञानात् प्रतिबन्धकः, 'प्रति- योग्युपलम्भात्' माध्यप्रतियोगित्वप्रकारकज्ञानात्, एवमयेऽपि, धर्म- परोनिर्देशः, 'मर्चश्चायमिति अयं दूषकताप्रयोजकोधर्मः साध्या- भावव्याप्यवादिरूपः, “विशेषणद्वारापीति अनुमेय इति शेषः, अस्योदाहरणमाह, 'यथेति इत्याडः । तसत्, साध्याभावव्याय- वादिज्ञानस्य माध्यमामानाधिकरण्यग्रहप्रतिबन्धकवे मामाभावात् विरोध्यविषयकत्वात् माध्यामामानाधिकरणादियहस्यापि प्रति- बन्धकतया विभागस्य न्युनत्वप्रसङ्गाञ्च । प्रावस्तु 'म चायमिति अयं विरुद्धोहेतः, 'विधिसाधने विधि- साध्यकः, 'विविधः' विधा तान्त्रिकविभक्तः इत्यर्थः, रत्याः । सदसत्, ‘एतदज्ञानेऽपौत्याचनिममूलामङ्गतेः। 'अयोति विरोधः इति शेषः, 'बाधेति बाधमकीर्णः कचिद्यथा ·चिन्तामो -- कटुकासुरभिपाण्डरधूमवाश्चात् । अयष बाधाश्रया- सिह-स्वरूपासिद्धासाधारणसङ्कीर्णः क्वचित् । इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्वचिन्तामणौ अनुमानास्यहितीयखण्डे विरुइसिद्धान्तः ॥०॥ अयोगौरवत्वादित्यादौ, आश्रयासिद्धिसङ्कीर्णः कचिद्यथा काञ्चन- १ मयौ गौरश्वो गोवादित्यादौ, स्वरूपासिद्धिसौर्णः क्वचिद्यथा सुरभिरश्वत्वादित्यादौ, 'असाधारणसङ्कीर्णः कचिद्यथा नित्यः शब्दः शब्दत्वादित्यादावित्यर्थः। प्रचीननये सपन-विपक्षगामित्वस्यैव साधारण्यतया तत्माइयं नाभिहितं, नव्यनये वृत्तिमति विरुद्धे तत्मायेमपि बोथं, बाधपदं मत्प्रतिपक्षस्य, असाधारणपदञ्चानुप- संहारित्वस्याप्युपलक्षणं, माध्याव्यभिचरितत्वे मति माध्यमामाना- धिकरण्यरूपव्याप्यभावामिद्धिमझरो बाध-खरूपामियन्यतरमारच सर्वचैव, माध्यविशेषणमिद्धि-साधनविशेषणसिद्धि-सङ्कारश्च न क्वापि, माध्यतावच्छेदकविशिष्टमाध्यमामानाधिकरण्याभावविशिष्टहेतुताव- छेदकावच्छिनडेतोरेव विरोधतयत तस्य तत्राप्रसिद्धवादिति ध्येयम्। इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्य-द्वितीयखण्डरहस्ये विरुद्धसिद्धान्सरहस्यम् ।

·( ५ ) अथ सत्प्रतिपक्षपूर्वपक्षः। सत्प्रतिपक्षत्वं न समानबलबोधितसाध्यविपर्याय- लिङ्गत्वं, परस्पर प्रतिबन्धेनोभयोरबोधकत्वात्, बलन्च अथ सत्प्रतिपक्षपूर्वपक्षरहस्यम्। 'समानबलबोधितेति समानबलवलिङ्गज्ञानजन्य-तत्कालौन- नत्पुरुषोयबोधविषयमाध्यविपर्यायकलिङ्गत्वं तत्कालौन-तत्पुरुषोय- सत्प्रतिपक्षितत्वमित्यर्थः, बलनिष्ठसमानत्वञ्च तत्कालीन-तत्पुरुषोय- माध्यानुमितिजनकखनिष्ठवलज्ञानसमानाधिकरणसमानकालौनज्ञा- नविषयत्वं, स्वपदं लक्ष्यौभूतहेतुपर)। दूषणान्तरमाह, 'बलञ्चेति, 'पच-सपक्षसत्त्वादौति(३) पक्षवृत्तित्व-मपत्तित्वादौत्यर्थः, श्रादि- पदात् विपक्षावृत्तिवपरिग्रहः, प्रथमे सपक्षत्वं माध्यवत्वेन निश्चितत्वं, विपक्षत्वञ्च तदभाववत्त्वेन निश्चितलं, द्वितीये सपनत्वं माध्याभाव- वत्त्वेन निश्चितत्वं विपक्षवं माध्यवत्त्वेन निश्चितत्वं, प्रतिहेतौ खहेत- माध्याभावस्यैव साध्यत्वात्, 'व्यतिरेकिणौति केवलव्यतिरेकिणौत्यर्थः, तत्र सपक्षाप्रमिद्धेरिति भावः । इदमुपलक्षणं अन्वयिनि सपक्ष- (१) समानबलेन बोधितः साध्यविपर्ययो येन एतादृशं नि यस्येति वुत्पत्या एतादृशार्थलाभ इति । (२) लक्ष्यीभूतलिङ्गपरमिति ख०, ग० । (३) 'सपक्षसत्त्वादि' इत्यत्र ‘पक्ष-सपक्षसत्त्वादि' इति कस्यचिन्मूल- पुस्तकस्य पाठमनुसृत्य एतादृशपाठधारणमित्यनुमौयते । 109 ·तत्वचिन्तामणौ न सपक्षसत्वादि व्यतिरेकिण्यभावात् ! नापि समान- व्याप्ति-पक्षधर्मतावत्वं, विरोधेनैकच तद्भङ्गनियमात्। नापि व्याप्ति-पक्षधर्मतया ज्ञातत्वं विरोधिव्याप्तिपक्ष- प्रसिद्धिसत्वेऽप्येकत्र हेतौ तदभावस्थावश्यकत्वात् । 'समानव्याप्तौति समानसाध्याभावनिरूपितव्याप्ति-पक्षधर्मतावत्त्वमित्यर्थः, समानबल- वत्त्वमिति शेषः, व्याप्ति-पक्षधर्मतयोः समानत्वञ्च तत्कालीन-तत्यु- रुपौयसाध्यानुमितिजनकखनिष्ठमाध्यनिरूपितव्याप्ति-पक्षधर्मताज्ञान- समानाधिकरण-समानकालौनज्ञानविषयत्वं, स्वनिष्ठत्वं व्याप्ति-पक्ष- धर्माताविशेषणं, खपदं लक्ष्यीभूतलिङ्गपरं, 'विरोधेनेति साध्य-तद- भावयोर्विरोधेनेत्यर्थः, 'तद्भङ्गेति खमाध्यनिरूपितव्याप्ति-पक्षधर्मता- न्यतरभङ्गत्यर्थः, 'व्याप्ति-पक्षधर्मतयेति समानसाध्याभावनिरूपितव्या- तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानविषयत्वमित्यर्थः, समानबलवत्वमिति शेषः । ज्ञाननिष्ठसमानत्वञ्च तत्कालौन-तत्पुरुषोयसाध्या नुमितिजनकखवि- षयकमाध्यनिरूपितव्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मताज्ञानसमानाधिकरणममा- नकालौनत्वं, लिङ्गविशेष्यक साध्य तदभावव्याप्तिविशिष्टपक्षधर्माता- प्रकारकपरामर्शावेव सर्वत्र सत्प्रतिपक्षौ तादृशपरामर्शस्यापि प्राचौममते(१) अनुमितिजनकत्वादिति भावः । 'विरोधिव्याप्तिपक्ष- धर्मता विशिष्टज्ञानयोरिति परस्परविरुद्धयोाप्ति-पक्षधर्मतयोरेका- धिकरणे ज्ञानस्येत्यर्थः, 'अन्यतरचमत्वनियमेनेति व्याप्ति-पक्षधर्म- (१) प्राचीननये इति ख, ग | ·सत्यतिपक्षपूर्वपक्षः। २० धर्माताविशिष्टज्ञानयोरन्धतरचमत्वनियमेन नित्यत्व- व्याप्तश्रावणत्वादिवैशिट्या प्रसिद्ध्यारोपयितुमशक्यत्वात्। तान्यतरां धमत्वनियमेनेत्यर्थः, एतच्चाप्रमिदोत्यच हेतुः, 'नित्यत्व- व्याप्तेति 'व्याप्तं व्याप्तिः, 'श्रावणवपदं शब्दधर्मत्वपरं, नित्यत्वव्याप्ति- शब्दधर्मत्ववैशिठ्याप्रसिद्धोत्यर्थः, 'पारोपयितमिति साध्याभावव्याप्ति- विशिष्टपचधर्मताया आरोपयितुमित्यर्थः । तथाच भब्दोऽनित्यः कृतकत्वात् शब्दोनित्यः श्रावणवादित्यादौ श्रावणत्वादिना सत्पति- पचिते कृतकत्वादौ लक्षणस्थासम्भवः, नित्यत्वादिरूपसाध्याभावव्याप्ति- पचौभूतशब्दादिधर्मत्वयोरेकाधिकरणवृत्तित्वाभावात् नित्यत्वादि- रूपसाध्याभावनिरूपितव्याप्तिविशिष्ट-पक्षीभूतशब्दादिधर्मत्वाप्रमिका तज्ज्ञानस्थासम्भवादिति भावः । ‘माध्यव्याप्तस्येति साध्याभावरूपसाध्य- व्याप्तस्येत्यर्थः, 'साध्यव्याप्यता' साध्याभावरूपसाध्यव्याप्यता, तथाच यत्र पचे माध्यमबाधितं तत्र कचित् साध्याभावव्याप्ये पक्षधर्माता- रोपः, कचिच्च पक्षधर्मे माध्याभावव्याप्यतारोपः, एवं यत्र पचे साध्यं बाधितं तत्र क्वचित् साध्यव्याप्ये पक्षधर्मतारोपः, कपिच पक्षधर्मे माध्यव्याप्यतारोप इत्यर्थः। इत्थञ्च समानज्ञानीयसाध्या- भावव्याप्यनिष्ठपक्षधर्मतानिरूपितविषयतावत्त्वं समानज्ञानौयपक्षधर्म- निष्ठमाध्याभावव्याप्यतानिरूपितविषयतावत्वञ्च समानबलवत्त्वं, ज्ञान- निष्ठसमानत्वमपि दयं माध्यव्याप्यवृत्तिपक्षधर्मतानिरूपितखनिष्ट- विषयताप्रतियोगिज्ञानसमानाधिकरणसमानकालौनत्वं, पचधर्म- ·A चचिन्तामणौ न च साध्यव्याप्तस्य पक्षधर्माता पक्षधर्मस्य वा साध्य- व्याप्यताराप्येति वाच्यम्। एकच तदुभयाभावादिशिष्ट- वृत्तिमाध्यव्याप्यतानिरूपितखनिष्ठविषयताप्रतियोगिज्ञानसमानाधि- करणसमानकालौनलञ्च, स्वपदं लक्ष्योभूतलिङ्गपरं, एकविशिष्टे- ऽपरवैभिव्यमितिन्यायेन माध्य-तदभावव्याप्ति-पक्षधर्मतोभयावगाहि- खिङ्गविशेष्यकपरामर्शावेव सर्वच मत्प्रतिपक्षौ तादृशपरामर्शस्थापि प्राचीनमतेऽनुमितिजनकत्वादिति भावः । 'एकत्रेति एकस्मिन् पचे माध्यव्याप्य-साध्याभावव्याप्ययोरुभयोरभावादित्यर्थः, एतच्चाप्रसिहोत्यत्र हेतुः, 'विशिष्ट स्थाप्रसिद्ध्या' क्वचित् माध्याभावव्याप्तिविशिष्टपक्षधर्म- त्वस्य क्वचिच माध्यव्याप्तिविशिष्ठपक्षधर्मवस्याप्रमिया, 'तवैशिट्या- रोपेति यच माध्याभावव्याप्यत्वविशिष्टपक्षधर्मत्वमप्रसिद्धं तत्र तदै- शिश्यस्य यत्र च साध्यव्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वमप्रसिद्धं तत्र तदैभिक्ष्य- स्थारोपासम्भवादित्यर्थः । यद्यपि साध्याभावव्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वा- देरप्रमिया तज्ज्ञानासम्भवेऽपि साध्याभावव्याप्यादौ पक्षधर्मतारोपस्य पक्षधर्म माध्याभावव्याप्यत्वाद्यारोपस्य च सम्भवादिदमयुक्तं, तथापि यथोकं समानत्वइयं समानबलवत्त्वदयश्च समुच्चितं न वापि सम्भवति प्रत्येकञ्च परस्परमव्याप्तमतः प्रागुक्तमेव समानबलवत्त्वं निर्वाच्य तच्चाप्रमिया न सम्भवतीति निगूढाभिप्रायः । अथ समानज्ञानीय- पक्षतावच्छेदकावच्छिवपनविषयतानिरूपितमाध्याभावव्याप्यत्वावच्छि- बविषयतावत्त्वं समानबलवत्त्वं, समानत्वञ्च पक्षतावच्छेदकावच्छिन- पचविषयतीनिरूपितमाध्यव्याप्यत्वावच्छिनखनिष्ठविषयताप्रतियोगि- ·तत्प्रतिपक्षपर्वपक्षः। स्याप्रसिड्या सशिष्ट धारापासम्भवात् । नाप्यनिहा- रितविशेषेण बाधितसाध्यविपर्ययकत्वम्, उभयार- बोधकत्वात् विशेषश्च न व्याप्तिभङ्गाभङ्गरूपः एकत्र तद्भङ्गनियमात् । ज्ञानसमानाधिकरण-समानकालौनत्वं, पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नत्वञ्च वैज्ञानिकं तेन क्वचित् पक्षतावच्छेदकविशिष्टपक्षादेरप्रसिद्धवावपि न क्षतिः, पक्षविशेष्यकसाध्य-तदभावव्याप्यवत्तापरामर्शी माध्य-तद- भावव्याप्यविशेष्यक-पक्षप्रकारकपरामर्शी वा सत्प्रतिपक्षौ तादृश- परामर्शयोरेव माध्य-तदभावानुमितिजनकत्वादिति चेत् तथापि 'परस्परविरोधेनोभयोरेवाबोधकत्वादिति प्रागुतदोषस्य दुरुद्धरत्वात् रत्नकोषकारमतस्य चाये निरसनीयत्वादिति निगर्भः। 'अनिर्धा- रितविशेषेणेति अनिर्धारितविशेषकेनेत्यर्थः, वैभियं हतीयार्थः, अन्वयश्चास्य बोधितसाध्यविपर्ययकेत्यत्र, तथाचानिर्धारितविशेषक- परामर्शविशिष्टबोधितमाध्यविपर्यायकलिङ्गवं मत्प्रतिपचितत्वमित्यर्थः, अनिर्धारितविशेषकत्वच्च अग्टहीतसाध्यव्याप्याभाववद्विशेष्यताकत्वं अग्टहीतभ्रमत्वकत्वं इति यावत् । दूषणान्तरमाह, 'विशेषश्चेति, 'व्याप्तिभङ्गाभङ्गरूपः' व्याप्तिभङ्गाभङ्गत्वरूपः साध्यव्याप्याभाववद्विशव्य- ताकवरूप इति यावत्, 'व्याप्या' माध्यव्याप्यत्वरूपेण, 'भङ्गः अभावः यत्र तत् 'व्याप्तिभङ्ग माध्यव्याप्यत्वावच्छिनप्रतियोगिताका- भाववदिति यावत्, तस्य विशेष्यतासम्बन्धेनं 'भङ्गः' मत्त्वं पति . .

·तत्त्वचिन्तामणी इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानास्थ-दितीयखण्डे सत्प्रतिपक्षपूर्व पश्चः ॥ व्युत्पत्तेः, ‘एकत्र' एकस्य माध्यव्याप्य-साध्याभावव्याप्ययोरन्यतरस्येति यावत्, ‘भङ्गनियमात्' पचे भङ्गनियमात्, तथाच साध्यव्याप्याभाव- वदिशेव्यकल-माध्याभावव्याप्याभाववदिष्यकत्वान्यतरवरूपेण तदव- धारणं सर्ववेवास्तौति भावः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्यदितीयखण्डरहस्ये सत्प्रतिपक्षपूर्वपक्षरहस्यम् ।

·अथ सत्प्रतिपक्षसिद्धान्तः। उच्यते। साध्यविरोध्युपस्थापनसमर्थसमानबलोप- अथ सत्प्रतिपक्षसिद्धान्तरहस्यम् । यद्यपि पायाभावव्याप्यवान् पक्षः सत्प्रतिपक्ष: येन केनचित् सम्बन्धेन तवान् हेतुः सत्प्रतिपचितः, तथापि तत्र सत्प्रतिपचितत्व- व्यवहारौपयिक माध्यवत्यपि पक्षे माध्य-तदभावव्याप्यवत्तापरामर्शयोः सम्बलमदशायां(१) सत्प्रतिपक्षव्यवहारात् माध्याभाववत्यपि पक्षे माध्य- तदभावव्याप्यवत्तापरामर्शयोः असम्बलनदशायां तादृशपरामर्शयो- रेकचाप्रामाण्यग्रहदशायां वा मत्प्रतिपक्षितत्वव्यवहाराभावाचेत्यती व्यवहारोपथिकं लक्षणमाह, 'साध्य विरोधौति 'माध्यविरोधी' साध्याभावः, तदुपस्थापनसमर्था तदनुमितिजननखरूपयोग्या या 'ममाना' समानकालौना, 'बलोपस्थितिः' बलवती उपस्थितिः, तया 'प्रतिरुद्धः' विशिष्टः, य: ‘कार्यलिङ्गः' साध्यानुमितिरूपकार्यजनन- समर्थः साध्यव्याप्यवत्तापरामर्शः, तदिशिष्टत्वमित्यर्थः, बहुबौहिसमा- माश्रयणाद्वैशिष्यलाभः, 'व्याप्ति-पक्षधर्मते' इति साध्याभावव्याप्तिसम्ब- धित्व-पक्षसम्बन्धित्वे इत्यर्थः, साध्याभावव्याप्तिसम्बन्धित्वं माध्याभाव- व्याप्यत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नपक्षविषयत्वं, पक्षसम्बन्धित्वञ्च पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपितमायाभाव- (१) समूहालम्बनदशायामिति ग० ।

·तत्त्वचिन्तामयी स्थिया प्रतिरुद्धकार्यलिङ्गत्वं तत्त्वं, बलञ्च व्याप्ति-पक्ष- . व्याप्यत्वावछिन्नविषयत्वं, अनयोविनिगमनाविरहेण वैकल्पिकमुपा- दानं, अत्र माध्याभावव्याप्यवत्तापरामर्शनिष्ठाप्रामाण्यग्रहसत्त्वे मत्प्रति- पक्षितव्यवहाराभावात् तद्दारणय खरूपयोग्यान्तमुपस्थितिविशेषणं, एवं माध्यव्याप्यवत्तापरामर्थनिष्ठाप्रामाण्यमहसत्त्वेऽपि सत्प्रतिपक्षित- व्यवहाराभावात्तद्दारणाय समर्थान्तं परामर्थविशेषणं, अप्रामाण्य- ज्ञानाक्रानपरामर्शश्व नानुमितिजननखरूपयोग्यः अग्रहौताप्रामाण्य- कपरामर्थत्वेन कारणत्वात्, ग्रहौताप्रामाण्यकपरामर्शस्थापि विशे- षणज्ञानादिविधया अनुमितिजननखरूपयोग्यतया अटहौताप्रामा- एयकनिरुतबलवदुपस्थितित्वेन स्वरूपयोग्यतालाभाय बलवत्त्वमुपस्थि- तिविशेषणं, उपस्थितित्वमपि न विशेषणीयं यथोक्रखरूपयोग्यतायाः अन्यत्राभावात्(१) साध्यव्याप्यवत्तापरामर्श विशिष्टत्वञ्च विलक्षणविषय- तासम्बन्धेन(२) विवक्षितं तेन माध्यादौ नातिप्रसङ्ग इति ध्येयं। न च तथापि पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन साध्य-तदभावव्याप्यवत्ता- परामर्णयोः सम्बलनदशायामपि सत्प्रतिपक्षितव्यवहारापत्तिद्धारा इति वाच्यं । पक्षतावच्छेदकावच्छेदेनानुमित्यनुत्पत्त्या तत्रापि सत्प्र- तिपचितव्यवहारस्थेष्टलादिति भावः । अत्र यद्यप्यप्रामाण्यज्ञानं पृथक् (१) अग्टहीताप्रामाण्यकपरामर्शत्वरूपखरूपयोग्यत्वस्य इच्छादावभावा- दित्यर्थः। (२) खनिरूपितपक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितहेतुतावच्छेद- कावच्छिनप्रकारतासम्बन्धेनेत्यर्थः ।

·सत्यतिपक्षसिद्धान्तः। ८७३ धर्माते। विरोधिधकान्यगमकतापयिकरूपसम्पत्ति- प्रतिबन्धकं न तु परामर्शनिष्टकारणतायां तदवच्छेदकं तदा अपा- माण्यवानास्कन्दितपरामर्शस्थानुमितिजननखरूपयोग्यत्वाड्यवहारा- तिप्रसङ्गोदुर्वारः । किञ्च यद्यप्रामाण्यज्ञानानाक्रान्तमाध्य-तदभावोभयव्याप्यवत्तापरा- मर्थसत्त्वेऽपि माध्याभावाभावत्वादिरूपेणैकत्र बाधावतारेण न सत्प्रति- पक्षितव्यवहारः तदातिप्रसङ्गोदार इत्यस्खरमात् लक्षणान्तरमाह, 'विरोधिबोधकान्येति माध्याभावानुमितिविरोधौ यो बोधः अप्रा- मायग्रहादिस्तत्ममवहितान्यत्वविशिष्टेत्यर्थः; एतच्च गमकतौपयिक- रूपविशेषणं, विरोधिता च माध्यव्याप्यवत्तापरामर्शनिष्ठविरोधिता- तिरिका ग्राह्या तेन नासम्भवः, 'गमकतौपयिकरूपसम्पत्तिमत्तयेति वैशियं हतीयार्थः, 'ज्ञायमानेनेति भावसाधनं वर्चमानवमात्रं कृत्प्र- त्ययार्थः, तथाच गमकतौपयिकरूपविशिष्टस्वसमानकालौनज्ञानेन 'प्रतिरुद्धः' विशिष्टः यः कार्यः यः साध्यानुमितिकरणे स्वरूपयोग्यः माध्यव्याप्यवत्तापरामर्शस्तद्वत्त्वमिव्यर्थः, करणे शक्रः कार्य इति व्युत्पत्तेः(१) गमकतौपयिकरूपञ्च पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नपक्षविषयता- निरूपितमाध्याभावव्याप्यत्वावच्छिन्नविषयित्वं, साध्यानुमितिस्वरूप- योग्यत्वञ्च माध्यानुमितिविरधिबोधासमवहितत्वं, विरोधिता (१) पत्र 'कार्यपदेन कारणतालाभाच' त्यधिकः पाठः ग-चिड़ित- पुस्तके वर्तत इति । 110 ·संक्वचिन्तामणौ मत्सया ज्ञायमानेन प्रतिसद्धकार्यत्वं वा तवं, माध्याभावव्याप्यवत्तापरामर्शनिष्ठविरोधितायावता 'ग्राह्या तेन नासम्भवः । न चैवं माध्य-तदभावव्याप्यवत्तापरामर्शयोरेका प्रामाय- निश्चये अपरत्र च तदिरहेऽपि मत्प्रतिपक्षव्यवहारापत्तिः विरोधि- बोधासमवहितत्वस्येव प्रामाण्यग्रहासमवहितत्वस्यापि निवेशे माध्य- तदभावव्याप्यवत्तापरामर्शयोरुभयचैव प्रामाण्यग्रहदशायामपि मन्त्र- तिपक्षितव्यवहारानुपपत्तिरिति वाच्यं। तादृशपरामर्थयोरुभयत्र प्रामाण्ययह दव एकत्र प्रामाण्यग्रहे अपरच च तदग्रहेऽपि मत्प्रति- पवितव्यवहारस्येष्टत्वात् । अथैवं “ममानबलौ हि मत्प्रतिपक्षौ न तु होनबखाधिकबसौ(१) । न हि भवति तरचुः सत्प्रतिपक्षो परिणभावकस्थ" ॥ इति मन्प्रतिपक्षस्थलोयटीकाकारग्रन्थविरोध:(२) 'तरचुः' मगादनापरनामा क्षुद्रव्याघ्रविशेषः, तथाच कथमष्टा- पत्तिरिति चेत्, न, प्रामाण्यग्रहस्य बलवाभावात् सत्यग्रहौताप्रा- मायकविरोधिपरामर्श ग्रहौतप्रामाण्यकादपि तड्याप्यवत्तापराम- दिनुमित्यनुत्पादात् परन्तु अप्रामाण्ययहाभाव एव बलं एकत्रा- प्रामाण्ययहे यत्र न तद्हः तस्मादलुमित्युत्पादात् । न चैवं माध्य- तदभावव्याप्यवत्तापरामर्थयोरभयत्रैवाप्रामाण्ययहे मत्प्रतिपक्षता न खात् प्रामाण्यग्रहाभावस्य बलतया बलवत्त्वाभावात् इति वाच्यं दत्वादिति भावः । (१) म वृत्तमचौनबलाविति खः । (२) टीकाविरोध इति ख।

·सत्यसिपचसिद्धान्तः। स्थापनाया व्याप्ति-पक्षधर्मत्वमुभयवादिसिद्धं वादिना तदभावानुपन्यासात्, द्वितीयंस्य तु तत्त्वमन्यतरासिद्ध- मिति प्रथमेन द्वितीयं बाधितमिति स्वार्थानुमान- एवायं दोष इत्येके। तन्न। एकदा निरन्तरयोरुभयो- विवादातिरिकस्थल एव सत्प्रतिपक्षत्वं सम्भवति,() न तु विवादस्थल- इति केचिददन्ति तन्मतमुपन्यस्य दूषयति, 'स्थापनाया इति, 'स्थापनायाः' माधनस्येत्यर्थः, 'उभयवादिमिळू' उभयवादिमित्वेन निधितं, मध्यस्थस्येति शेषः । 'वादिना' प्रतिस्थापनावादिना, 'तद- भावानुपन्यामादिति व्याप्ति-पक्षधर्मत्वाभावमनुपन्यस्य सत्प्रतिपक्षोप- न्यामादित्यर्थः । 'दितौयस्य तु' प्रतिस्थापनामाधनस्य तु, 'श्रन्य- तरासिद्धमिति स्थापनावाद्यनुमतत्वेनानिचितमित्यर्थः । तेन तर तदभावं विहाय दूषणान्तरानुपन्यासादिति भावः । 'प्रथमेन' प्रथमसाधने व्याप्ति-पक्षधर्मतयोरुभयवादिसिद्धत्वनिश्चयेन स्थापना- माधने व्याप्ति-पक्षधर्मतयोरुभयवादिसिद्धलनिश्चयेनेति यावत्, 'द्वितीय प्रतिस्थापनासाधनं, 'बाधितं' व्याप्ति-पक्षधर्मतान्यतरा- भाववत्तया निश्चितं, 'स्वार्थानुमान एव' विवादातिरिकस्थल एव, 'अयं दोषः' सत्प्रतिपक्षरूपो दोषः, सम्भवतीति शेषः । 'निरन्तर- योरिति सप्तमी, क्रमिकक्षणदयोरित्यर्थः, 'व्याप्ति-पक्षधर्मतयेति साध्य तदभावनिरूपितव्याप्ति-पक्षधर्मतयेत्यर्थः । 'निरनयोति- (९) सत्प्रतिपक्षः सम्भवतीति ख०, ग• ।

·भावचिन्तामबी व्याप्ति-पक्षधर्मतया ज्ञातयोः प्रतिपक्षत्वात् युगपदु- पस्थितेश्च कारणवशेन स्वपरसाधारणत्वात् । अथ वस्तुनेोऽयात्मकत्वात्() व्याप्ति-पक्षधर्माता- भगएकचावश्यक इति स एव दोषः। न च पक्षस्तु प्रथमपरामर्शपूर्व सिद्ध्यादिसत्त्वे बोधः, अन्यथा द्वितीय- परामर्थोत्पादममये पूर्वणानुमितिजनने बाधकाभावेन नैरन्ता- सम्भवात्, 'युगपदिति, क्रमेण वेति शेषः, 'कारणवशेन' मामग्री- वशेन, 'खपरेति विवादस्थल-तदतिरिकस्थलमाधारणत्वादित्यर्थः । म चोकरीत्या विवादस्थले द्वितीयहेतौ व्याप्ति-पक्षधर्मतान्यतरा- भावनिश्चयरूपस्य प्रतिबन्धकस्य सत्त्वात् सामय्येव न सम्भवतीति वाच्य । सर्वत्र तनिश्चये मानाभावात् । न च स्थापनाइतौ व्याप्ति- पक्षधर्मतयोरुभयवादिसिद्धत्वनिश्चयस्य मत्वात् सर्वत्र द्वितीयहेतौ तविश्वय आवश्यक इति वायं। एकनिष्ठव्याप्ति-पक्षधर्मतयोरु- भयवादिमिद्धत्वनिश्चयस्थाहत्यापरच (२) तदन्यतराभावनिश्चायकत्वा- भावात्(३) तनिश्चयस्यापि सार्वचिकत्वे प्रमाणभावाच । न च तद- भागनुपन्यामादेव सर्वत्र तषिश्चयस्यावश्यकलमिति वाच्यं । अप्रति- वेधमानस्थाभ्युपगमासाधकत्वात् । न हि सम्भवनाः सर्व एव दोषाः (२) वस्तुनोऽड्यात्मकत्वेनेवि का। (२)तावपरत्रेति ख.। (३) सदयतराभावानिचायकत्वादिति ख, ग.।

·सत्प्रतिपक्षसिद्धान्तः। तयाविरोधभङ्गेऽप्युपपत्तेर्न व्याप्त्यादिभङ्गनियम.इति वाच्यम् । अविरोधेऽप्यमित्यविरोधात विरोधे तु व्याप्त्यादिभङ्गनियमादिति चेत्,.न, प्रतिरुद्ध- त्वज्ञानानन्तरं व्याप्त्यादिभङ्गज्ञानमित्युपजीव्यत्वेन समुद्भाव्याः, आधिक्यप्रसङ्गादिति भावः । 'प्रयात्मकलादिति माध्य-तदभावोभयानाश्रयत्वादित्यर्थः, 'व्याप्ति-पक्षधर्मताभङ्गः' तद- न्यतरभङ्गग्रहः, 'एकत्र' स्थापनाहेतौ,(९) 'म एव दोष दति, एतच्च व्याप्ति-पक्षधर्मत्वाभावज्ञानस्य साक्षादनुमितिप्रतिबन्धकत्वमभ्युपेत्य, 'तयोः' साध्य तदभावयोः, 'विरोधभङ्गेऽपि' विरोधित्वाग्रहदशा- यामपि, 'उपपत्तेः' साध्याभावव्याप्यवत्तानिश्चयस्थ सम्भवात्, 'म व्यायादिभङ्गनियमः' न व्याप्यादिभङ्गग्रहनियमः, 'अविरोधे' विरो- धित्वाग्रहे, 'अनुमित्यविरोधादिति, माध्य-तदभाषयोविरोधित्वज्ञानं विना साध्याभावव्याप्यवत्ताज्ञानं न प्रतिबन्धकमित्यभिमानः । 'विरोधे रोधित्वग्रहे, 'व्याप्यादिभङ्गति नवहेत्यर्थः । 'प्रतिरुद्ध- लबानानन्तरमिति माध्य-तदभावव्याप्यवत्तापरामानन्तरमित्यर्थः, 'यभिचारवत्' तज्ज्ञानवत् । न चोपजीव्यत्वेऽपि न साक्षात्पति- बन्धकमिति वाच्यं। तथा मति व्यायभावज्ञानोत्पत्तिकाले अनु- मित्यापत्तेः वहिव्याप्यधूमवान् वयभावव्याप्यवांश्च इति परामर्थात् (१) स्थापनाहेतौ इत्यनन्तरं प्रतिस्थापनायां वा इत्यधिकः पाठः, ख चिड़ितपुस्तके वर्तते ।

·सावचिन्तामो व्यभिचारवदस्यापि दोषत्वात्। ननु साध्य-तद- भाषयोरिव तयाप्यत्वेनावधारितयाविरोधादेकर न निश्चयः किन्तु संशयः, निर्णये वान्यंतरव्याप्ति- संशय इति व्याप्यत्वासिद्धिरिति चेत्, न, उभयोरे- माध्याभाव माध्ययोयुगपदनुमित्यापत्तेश्चेति भावः। 'माध्य-तदभाव- योरिवेति 'न निश्चयः' इत्यत्र दृष्टान्तः, 'विरोधात्' परस्पराभाव- व्याप्यत्वात् । ननु साध्यव्याप्य तदभावव्याप्ययोर्वस्तुगत्या परस्परा- भावव्याप्यत्वरूपविरोधसत्त्वेऽपि तत्प्रकारेण ज्ञानाभावादेकत्र निश्चयो न विरुध्यत इत्यखरमादाह, “निर्णये वेति, तदनन्तरमिति शेषः, 'अन्यतरेति उभयेत्यर्थः, 'व्याप्यत्वामिद्धिः' व्याप्यत्वनिश्चयाभावः, तथाच कारणभावादेवानुमित्यनुत्पादसम्भवाबासौ प्रतिबन्धक- इति भावः। पूर्व व्यायभावज्ञानेनान्यथासिद्धेनिराकरणेऽपि व्याप्तिनियाभावेनान्यथामिद्धेरनिराकरणब पौनसत्यं । 'उभयोः' साध्यव्याय-तदभावव्याप्ययोः, 'अन्यतरव्याप्तिसंशयः' उभयत्र व्याप्ति- संभयः, 'अस्य भिन्नत्वादिति अस्य 'पृथक्प्रतिबन्धकवादित्यर्थः । भन्यस्योपजीव्यत्वेऽपि पृथक्प्रतिबन्धकवे किं मानमित्यत- पाए, 'दूषकताबोजन्विति साक्षात्प्रतिबन्धकताकल्पकन्वित्यर्थः । 'विरोधिसामग्रौप्रतिबन्धेन' विरोधिनिर्णयामाधारणकारणविरो- धिपरामर्शविशिष्टेन परामर्शान्तरेण, 'निर्णयाजनकवं' अनुभव- विद्धं निर्णयाजननं अनुभवसिद्धोऽनुमित्यनुत्पाद इति यावत्, ·सप्रतिपक्षसिडान्स का निश्चयानन्तरमन्धतरव्याप्तिसंशयइत्युपजीव्यत्वे- नास्य भिन्नत्वात् दूषकतावौजन्तु समबलविरोधि- सामग्रौप्रतिबन्धेन निर्णयाजनकत्वं, न तु व्याप्ति- पक्षधर्माताविरह एव सडेतोरपि सत्प्रतिपक्षत्वात्, एकच व्याप्तिभगवानद्वारा वास्य दूषकत्वं, चक्षुरा- देश्च नानुमानेन प्रतिरोधः तदुपस्थितावपि फल- तादृभपरामर्शस्यैव व्याप्तिनिश्चयरूपतया व्याप्तिनिश्चयाभावेनान्य- थासियसम्भवादिति भावः। ननु विरोधिपरामर्शन ज्ञाप्यमानो व्याप्ति-पक्षधर्माताविरह एव हेतुनिष्ठतया तत्रानुमित्यनुत्पाद- प्रयोजक इत्यत-बाह, 'न विति न तु विरोधिपरामर्थन ज्ञाप्य- मानोव्याप्ति पक्षधर्मताविरह एवेत्यर्थः, तत्रानुमित्यनुत्पादप्रयोजक- इति शेषः, स्वरूपमड्याप्ति-पक्षधर्मताविरहस्थानुमित्यनुत्पादप्रयोज- कले क्वाप्यव्यायापक्षधर्मलिङ्गायाप्यादिभ्रमेणानुमितिर्न स्थात् श्रतो शाप्यमानान्तं विरहविशेषणं, 'सत्प्रतिपक्षत्वादिति विरोधिपरा- मसत्त्वदशायामनुमित्यजनकत्वादित्यर्थः, 'एकच' परामर्शान्तर- विषये हेतो, 'अस्य' विरोधिपरामर्शस्य, 'दूषकत्वं' प्रतिबन्ध- कत्वं. वाकारोऽनास्थायां परमुखनिरीक्षकत्वेन हेत्वाभासत्वायोगात् याप्यभावचानस्य माचादनुमितिप्रतिबन्धकवे मानाभावाचेति ध्येयम् । ननु विरोधिपरामर्णी यदि विपरीतनिर्णयविरोधौ कथं नहि विशेषदर्शने सत्यपि दोषवशाञ्चक्षुरादिना पौतत्वादिभ्रम- रत्यताह, 'चक्षुरादेवेति, 'चस्वर्थः, 'नानुमानेन' म विशेष- ·'तत्त्वचिन्तामणौ दर्शनेन तस्याधिकबलत्वात् । नत्वेवं वादिवाक्य- तथाच दर्शनेन, 'प्रतिरोधः' कार्यप्रतिबन्धः, 'तदुपस्थितावपि' तत्मत्वेऽपि, 'फादर्भनेन' चक्षुरादेः फलदर्शनेन, 'तस्य' चचुरादेः फलस्य, 'अधिकबलत्वादिति विशेषदर्शनाप्रतिबध्यत्वात्, एतच्च प्रत्यक्षा- तिरिकज्ञानमेव तदभावव्याप्यवत्तानिर्णयस्य प्रतिबध्यमिति जर- तरमतानुसारेण । यद्वा 'प्रतिरोधः' दोषाधौनकार्यप्रतिरोधः, 'तदुपस्थितावपि' मत्मत्वेऽपि, ‘फलदर्शनेन' दोषवशाच्चक्षुरादेः फलदर्भनेन, 'तस्य' दोषवशाच्चक्षुरादेः फलस्य, 'अधिकबलत्वात्' विशेषदर्शनेनाप्रतिवध्यत्वात्, दोषविशेषाजन्यज्ञानमेव विशेषदर्शनस्य प्रतिबध्यमिति भावः। यद्दा मनु विरोधिपरामर्श यदि विपरीतनिर्णयविरोधी कथन्तर्हि आनुमानिकविशेषदर्शने सत्यपि चक्षुरादिना लौकिकोऽनुभव इत्यत श्राह, 'चक्षुरादेचेति, 'नानुमानेन' नानुमानिकविशेषदर्शनेन, 'प्रतिरोधः' लौकिकानु- भवात्मककार्यप्रतिबन्धः, 'तदुपस्थितावपि' तत्सत्वेऽपि, ‘फलदर्भमेन' लौकिकानुभवात्मकस्य तत्फलस्य दर्शनेन, 'तस्य' तादृशस्य फलस्य, 'अधिकबलत्वात्' भानुमानिकविशेषदर्शनाप्रतिबध्यत्वात्, तथाच लौकिकमन्त्रिकर्षाजन्यज्ञानमेवानमित्यादिरूपविशेषदर्शनस्य प्रति- बध्यं, लौकिकमन्त्रिकर्षजन्यज्ञानन्तु समानेन्द्रियजन्यलौकिकविशेष- दर्शनस्यैव प्रतिबध्यमिति भावः । 'नन्वेवमिति, ‘एवं' विरोधि- परामी थदि विपरीतनिश्चयविरोधी तदा, 'वादिवाक्यमाचस्य .

·सबतिपक्षसिद्धान्तः। ए मावस्य प्रतिरोधकत्वेनानुमानमात्रोच्छेदः । विरोधिवाक्यस्य न्यूनबलत्वे लक्षणायोगः समबलत्वे वादिनोः प्रतिज्ञावाक्यमात्रज्ञानस्य, ‘मात्रपदं माकल्यार्थकं, 'प्रति- रोधकलेन' स्व-स्खमाध्यविपरीतज्ञानप्रतिबन्धकल्वेन, 'अनुमानमाचो- छेद इति विवादस्थले स्थापनामाध्य-प्रतिस्थापनासाध्ययोरुभयो- रेवानुमित्युच्छेद इत्यर्थः, विरोधिपरामर्थनिष्ठप्रतिबन्धकतावच्छेद- कस्य विरोधिनिर्णयसामग्रौत्वस्य विरोधिविषयकशाब्दनिर्णयजनके प्रतिज्ञावाक्यज्ञानेऽपि सत्त्वादिति भावः । , ननु विवादस्थले वादिनोः प्रतिज्ञावाक्यज्ञानात् स्थापनामाध्य- प्रतिस्थापनासाध्ययोरुभयोरेवानमित्युच्छेदः कुत्रापाद्यते किं यत्र स्थापनाप्रतिज्ञावाक्यज्ञानं ঘমাৰীতলম্বন্ধাৰৰম- वहितं प्रतिस्थापनाप्रतिज्ञावाक्यज्ञानञ्च न तत्समवहितं तच, किं वा इयमेव यत्र स्खमाध्यशाब्दधौजनकसकलकारणसमवहितं तत्र, अथवा यत्र स्थापनाप्रतिज्ञावाक्य ज्ञानं न स्वसाध्यशाब्दधौजनकसकल- कारणसमवहितं, प्रतिस्थापनाप्रतिज्ञावाक्यज्ञानञ्च तत्समवहितं तत्र, नाद्य इत्याह, 'विरोधिवाक्यस्येति प्रतिस्थापनाप्रतिज्ञावाक्य ज्ञानस्ये- त्यर्थः, 'न्यूनबलत्वे' खमाध्यशाब्दधौजनकसकलकारणासमवहितत्वे, 'वक्षणयोगः' विरोधिनिश्चयसामग्रौत्वस्य प्रतिबन्धकतावच्छेदक- स्थायोगः । न द्वितीय दूत्याह, 'समबलव इति स्थापनाप्रतिज्ञा- वाक्यज्ञाम-प्रतिस्थापनाप्रतिज्ञावाक्यज्ञानयोरुभयोरेव खमाध्यशा- 111 ·तत्वचिन्तामयी उन हिव्याप्ति-पक्षधर्माते बलमिति । प्रत्यक्षादेलिङ्गभावे- मैवानुमानप्रतिरोधः कथायां तदुपन्यासानहत्वात् । यत्तु विरोधिव्याप्ययस्यासाधारणत्वात् संशय- जनकत्वं दूषकतावीजमिति। तन्न। एकैकं हि सत्पति- पक्षं न तु विशिष्टं रकैकञ्च न संशायकमित्यनुमिति- इति माध्याभावव्याप्यत्वावच्छिन्नविषयतानिरूपितपक्षतावच्छेदकाव- छिनविषयतावत्त्व-पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविषयतानिरूपितमाध्या- भावव्याप्यत्वावच्छिन्नविषयतावत्त्व इत्यर्थः, तथाच तादृशविषयता- मालिनिश्चयत्वेनैव विरोधिपरामर्शस्य प्रतिबन्धकत्वं न तु साध्य- विरोधिनिश्चयसामग्रौत्वेनेति भावः । ननु कथं तर्हि विपरीतप्रमा। फसकं चक्षुरादि प्रतिबन्धकतया कथायामुपन्यस्यत इत्यत आर 'प्रत्यक्षादेरिति चचुरादेरित्यर्थः, 'लिङ्गभावेनैव' लिङ्गताज्ञानेनेर माध्याभावनिरूपितव्याप्ति-पक्षधर्मताज्ञानेनैवेति यावत्, ‘एवकारात खरूपमच्चक्षुरादिव्यवच्छेदः, अत्र हेतुः ‘कथायामिति स्वरूपसचा- रादेविरोधित्वे इत्यादिः। 'विरोधिव्याप्यदयस्येति मिलितस्येति शेषः, 'असाधारणत्वात्' सपच-विपक्षव्यावृत्तत्वात्, 'दूषकतावौजमिति सत्प्रतिपक्षस्थलेऽनु- मित्यनुत्पादवौजमित्यर्थः, संभयसामय्या निधयप्रतिबन्धकत्वादिति भावः । ‘सत्प्रतिपक्षमिति प्रतिबन्धकमित्यर्थः, 'न तु विशिष्टमिति न तु मिलितं हेतुइयमित्यर्थः, 'एकैकञ्चेति, साधारणवाभावा ·सविपक्षसिझन्तम इयस्य प्रामाण्यग्राहकाप्रत्तिर्दूषकतावीजमित्यन्थे, तन्न, परस्परप्रतिबन्धेनानुमितेरेवानुत्पत्तेः। रत्नकोषकारस्तु सत्प्रतिपक्षाभ्यां प्रत्येक स्वसाध्यानु- मितिः संशयरूपा जन्यते विरुद्धोभयज्ञानसामग्याः दिति भावः । 'प्रामाण्ययाहकाप्रवृत्तिरिति प्रामाण्यग्रहानुत्पत्ति- रित्यर्थः,(१) 'दूषकतावौज' सत्प्रतिपक्षस्य दोषव्यवहारविषयतावौज 'परस्परेति, विरोधिव्याप्यवत्तानिश्चयस्यानुमित्यप्रतिबन्धकवे तदि- षयस्य हेवाभामवायोगादिति भावः । ननु तदिशिरबुद्धिं प्रति तदभावनिश्चयस्य तदभावविशिष्टबुद्धिं प्रति च तद्वत्त्वनिश्चयस्य कार्यसहभावेन प्रतिबन्धकवादेकदा कथं साध्य-तदभावयोरनुमिति:(९) इत्यत उक्तं 'संशयरूपेति । नमु संश- यत्वस्य प्रत्यक्षत्वव्याप्यतया विरुद्धोभयकोटिकप्रत्यनजनकसामय्येव संश- यजनिका अनुमितिसामग्रौ तु न तथेति कथं संशय इत्यत पार, 'विरुद्धोभयेति विरुद्धोभयकोटिकज्ञानसामान्यमामय्या एवेत्यर्थः, विशेष्यतावच्छेदकावच्छेदेन तत्तविरुद्धवान्यतरकोटिविषयक-समान- विशेष्यतावच्छेदककतत्तविरुद्धोभयकोटिकज्ञानमेव मंभयो न तु • तादृशप्रत्यक्षमेव, अत एव विप्रतिपत्तिवाक्यादपि शाब्दसंशय इति. (१) प्रामाण्यग्राहकानुत्पत्तिरित्यर्थ इति कः। (२) तथाच विरोधिनिश्चयाभावस्य कार्यकालवृत्तित्वेन कारणत्वात् साध्य तदभावानुमितिप्राक्क्षणे विरोधिनिश्चयाभावस्य सत्त्वेऽपि कार्यकाले बदसत्त्वानानुमितिसम्भव इति भावः ।

·द तत्वचिन्तामयो संशयजनकत्वात् संशयहारा अस्य दूषकत्वं । न च संशयरूपा नानुमितिः बाधस्येव विरोध्युपस्थितेरनु- मितिसामग्रौविघटकत्वेनावधारणात् अन्यथा बाधे- भावः । ननु मत्प्रतिपक्षस्थलेऽप्यनुमित्युत्पादे तच कथं दोषव्यवहारमात इत्यत-आह, 'संशयद्वारेति संशयजनकत्वेन निर्णयविरोधितमति त्यर्थः,(१) 'अस्य' सत्प्रतिपक्षस्य, 'दूषकत्वं' दोषव्यवहारविषयत्वं । न चैवं पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येन माध्य-साध्याभावव्याप्यवत्ता- परामर्शरूपयोः सत्प्रतिपक्षयोः दोषव्यवहारो न स्यात् पचतावच्छे- दकावच्छेदेनानुमितिं प्रति पक्षतावच्छेदकावच्छेदेन हेतुमत्तापरा- मर्शस्यैव हेतुतया तयोः संशयजनकलासम्भवात् विशेष्यतावच्छेदका- वच्छेदेनान्यतरकोटिविषयकज्ञानस्यैव संशयत्वादिति वाच्यं । येन सम्बन्धेन हेतोप्प्यता रहौता तेनैव सम्बन्धेन हेतमत्तापरामर्थ- स्थानुमितिहेतुतानियमात् पक्षतावच्छेदकसामानाधिकरण्येनानुमि- तिमिव तदवच्छेदेनानुमितिं प्रत्यपि पचतावच्छेदकसामानाधिक- रथेन हेतमत्तापरा एव हेतुः यत्र च पक्षतावच्छेदकावच्छेदेना- नुमित्युत्पत्तिप्रतिबन्धकबाधादेर्नावतारः तत्र नियमतोऽनुमितेईि- विधविषयत्वमिष्टमेव इत्यभिप्रायात्। 'बाधस्येवेति साध्याभावनि- वयस्येवेत्यर्थः, 'विरोध्युपस्थितेरिति साध्याभावव्याप्यवत्त्वोपस्थितेरि- त्यर्थः, 'अनुमितिमामग्रौविघटकत्वेन' अनुमित्यनुत्पादप्रयोजकत्वेने- त्यर्थः, 'अन्यथेति तदुपस्थितेरनुमित्यनुत्पादाप्रयोजकत्वे इत्यर्थः, (१) संशयजनकत्वेनेत्यर्थ इति ख, ग ।

·सत्प्रतिपक्षसिद्धान्तः। ऽप्यनुमित्यापत्तेरिति वाच्यम् । अधिकबलतया बाधेन प्रतिबन्धात् तुल्यबलत्वादनुमितिः स्वादेवं सामग्री- सत्वात् । साध्याभावबोधस्य च तत्र प्रतिबन्धकत्वं न तु तद्दोधकस्य चक्षुरादेः । प्रत्येकं निर्णायकत्वेनावधा- रितात् कथं संशय इति चेत्, न, प्रत्येकाहि ज्ञानमुत्प- द्यमानमर्थात् संशया न तु प्रत्येक संशयजनकत्वमिति 'बाधेऽपौति, माध्यविरोधिविषयकनिश्चयत्वेनैव बाधस्थानुमितिप्रति- बन्धकत्वात् साध्याभावव्याप्यवत्त्वोपस्थितेरनमित्यनुत्पादाप्रयोजकत्वे च व्यभिचारेण तेन रूपेण प्रतिबन्धकत्वासम्भवादिति भावः । 'अधिक- बलतयति पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यकसाध्याभावप्रकारकनिश्चय- तयेत्यर्थः, 'बाधेन प्रतिबन्धादिति बाधनिश्चयस्यानुमितिप्रतिबन्ध- कवादित्यर्थः, 'तुल्यबलादिति तादृशमाध्याभावप्रकारकनिश्चयाद्य- भावविशिष्टात् साध्याभावव्याप्यवत्तापरामर्यादित्यर्थः, उत्तरत्वं पञ्च- म्यर्थः । ननु चक्षुरादिना बाधोत्पत्तिकाले विशिष्टबुद्दानुदयाद्- बाधसामग्रौत्वेन चक्षुरादौनामपि प्रतिबन्धकत्वं वाच्यं तच विशेष- दर्शनतया तत्राप्यविशिष्टमित्यत आह, 'माध्याभावेति, 'तत्र' माध्यविशिष्टबुद्धौ, तदभावस्य कार्यसहभावेन हेतुतया बाधो- त्पत्तिकाले न तदुत्पत्तिरिति भावः । शकते, 'प्रत्येक निर्णय- कवेनेति प्रत्येकविषयकानुमितित्वावच्छिन्न प्रति अमकेत्वेनेत्यर्थः, 'कथं संशय इति संशयत्वस्य कार्य्यतानवच्छेदकत्वादिति भावः ।

·सत्त्वचिन्तामो मेने तन्न। साध्य-तदभावयाविरोधेन यथैकज्ञानस्या- परधीप्रतिबन्धकत्वं तथा साध्याभावव्याप्यवत्वस्यापि साध्यविरोधित्वात्तदुवेरपि साध्यधीप्रतिबन्धकत्वात् विरोधिज्ञानत्वस्य प्रतिबन्धकत्वे तन्त्रत्वात्। निबन्धे तु हेत्वाभासानां फलहारकं लक्षणं, अ- 'प्रत्येकाद्धौति प्रत्येककोटिव्याप्यवत्ताविषयकज्ञानादौत्यर्थः, 'ज्ञान' प्रत्येककोटिविषयकज्ञानं, 'अर्थात्' कोटिदयविशिष्टबुद्धिसामग्री- समाजात्, 'न तु प्रत्येकं संशयजनकत्वमिति न तु प्रत्येककोटि- विषयकज्ञानस्य संशयत्वावच्छिन्न प्रति जनकलं, मंचयत्वस्य निश्चय- बस्येवार्थसमाजग्रस्तत्वेन कार्य्यतानवच्छेदकत्वादित्यर्थः, तथाच संश- यत्वं यस्य कार्य्यतावच्छेदकं तस्मादेव संशयोत्पत्त्यभ्युपगमे प्रत्येक- कोयुपस्थितितोऽपि संशयो न स्थादिति भावः । बाधस्य पक्षविशे- ध्यकमाध्याभावनिश्चयत्वेन न प्रतिबन्धकत्वं तादृशमाध्यवदन्योन्याभाव- नित्यस्याप्रतिबन्धकत्वापत्तेः तस्य पृथक्प्रतिबन्धकत्वापत्तेर्वा किन्तु माध्यविरोधिविषयकनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वं तच्च पक्षविणे- ध्यकसाध्याभावव्याप्यवत्तानिश्चयेऽप्यविशिष्टमित्यभिमानेन दूषयति, 'माध-तदभावयोरिति, 'प्रतिबन्धकवे तन्त्रवादिति प्रतिबन्धक- तायामवच्छेदकवादित्यर्थः । एतच्चापाततः लाघवादिति शेषः । नव्यास्तु सत्यपि तदभावव्याप्यवत्तानिश्चये तदोपराप्रामाण्य- घोबान तदुत्तरं बुभुत्सातो वा तदुपनौतभानस्योदयात् न माला- ·सत्प्रतिपक्षविद्धान्त। उर मैकान्तिकानामन्बयाद्यतिरेकाडा कोचुपस्थापकतया संशयः फलं, विरुद्धस्य साध्यविपरीतस्य ज्ञातं, अपक्ष- स्कारबानिरूपिततइत्ताबुद्धिमाचं प्रति तदभावव्याप्यवत्तानिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वं किन्तु तादृशनिश्चयवदन्यतइत्ताबुद्धित्वावच्छिष, प्रत्येव तथाविधनिश्चयत्वेन विरोधित्वं वाचं तथाच व संशयाकारानु- मितिः पर्वतत्वावच्छेदेन व भावव्याप्यवत्तानिश्चयवतीति न तस्या सादृशनिश्चयः प्रतिबन्धकः, निश्चयात्मिका पर्वतत्वावच्छेदेन वय- नुमितिस्तु पर्वतत्वावच्छिनधर्मिकवयभावव्याप्यवत्तानिश्चयवदन्येति तस्थामवश्यं(२) तथाविधविरोधिनिश्चयः प्रतिबन्धक इति तशायर्या तस्या नोत्पत्तिरिति प्राडः। 'अन्वयात्' माध्य-तदभावयोरवयसहचारात्, 'व्यतिरेकादिति उकान्वयस्य व्यतिरेकादित्यर्थः, 'संशयः फलमिति, तथाच किञ्चि- द्धर्मिकयद्रूपावच्छिन्नवत्तानिश्चयत्वेन यादृशमाध्यसंशयं प्रति जन- कत्वं तद्रूपविशिष्टत्वमेव तत्माध्यकानेकान्निकत्वमिति भावः । ‘माध्य- विपरीतस्य' माशाभावस्थ, 'ज्ञान' अनुमितिः, ‘फलमिति पूर्वण- (९) पत्र निश्चयवत्त्वं अव्यवहितोत्तरत्व-सामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन बोध । (२) 'वद्धिमत्यर्वतत्वावच्छिन्ने व्यवस्य मौजपर्वतत्वावच्छिन्ने बहेरनुमि- विस्तु पर्वतत्वावच्छिन्नविशेष्यकवहामावयाप्यवत्तानिश्चयवदन्यैवेति पर्वताशे वझिमत्त्वावगाहिन्यां' इति पाठः 'तादृशनिमयः प्रति- बन्धकः' इत्यस्यानन्तरं 'तस्यामवश्यं' इत्यस्य प्राक् क-ग-गुस्तकहये वर्तते परन्तु तादृशः पाठो न समीचीनः । 112 ·নন্দিমযী धोऽपि विरुद्धोऽन्यत्र विपरीतज्ञानसमर्थ रव, बाधे- ऽन्यताविपरीतवानं न तु हेत्वभिमतादेः, घटो नित्यः कार्यत्वादिति(१) विरुद्धे बाधसङ्करोग्यदोषः, असिद्धे अनैकान्तिकादिचतुष्टयज्ञानान्यालिङ्गत्वज्ञानं, बाधे ग्वयः, तथाच नद्रूपावच्छित्रसाध्याभावानुमित्यौपयिकरूपवत्वं तद्रू- पावच्छिन्नमाध्यकविरुद्धत्वमिति भावः। ननु घटोगौरश्चत्वादित्यत्र विरुद्धेऽव्याप्तिः गोवाभावव्याप्यस्यापि हेतोघंटात्मकपक्षावृत्तित्वेन तादृशरूपाभावादत आह, 'अपक्षेति उपन्यस्तपचात्तिरपि, 'विरुद्धः साध्यासमानाधिकरणः, 'अन्यत्र' स्वाश्रये, “विपरीतज्ञान- समर्थः' भाध्याभावज्ञानौपयिकरूपवानित्यर्थः, गगनादिकन्तु (२) तादाम्येनैव वयादेविरुद्धमिति भावः। हृदोवडिमान् द्रव्यत्वा- दित्यादौ बाधितेऽतिव्याप्तिं निरस्थति, 'बाध इति, 'अन्यतः' जन- वादितः, 'न विति, हेवभिमतस्य द्रव्यत्वादेः साध्याभावानुमित्यौ- पयिकव्याप्तिविरहादिति भावः । ननक्कलक्षणं घटोनित्यः कार्य- वादित्यादौ बाधसंकीर्णतादशायां अतिप्रसन(२) श्रत श्राइ, 'घट इत्यादि, 'प्रदोष इति, फलभेदाभिन हेत्वाभासत्वसम्भवादिति भावः । 'अनैकान्तिकादौति, 'चतुष्टयेत्यविवक्षितं, निबन्धनये मत्पति- '(१) नियोघटः कार्यात्वादितीति क०, ख. | (२) ननु वहिमान् गगनात् इत्यत्र गगनरूपविगइहेतौ कुत्रायि धर्मिणि बवसमानत्वेनाध्याप्तिरित्यत चाहगगनादिकन्विति । (३) बाधसङ्कीर्णत्वादयुक्तमत बाहेति ख, ग ।

·सतिपक्षसिद्धान्तः। पक्षधर्माहेता व्याप्तिबाधः, प्रकरणसमे तु न व्याप्ति- पक्षधर्माताबाधः फलं, नाप्यलिङ्गत्वज्ञानं, व्यायादि- बुद्धिसत्त्वात्नापि विपरीतबुद्धिः, स्वसाध्यविपरी- तेनानियमात् । नापि संशयः, प्रत्येकं कोटिहयानुप- प्रतिपक्षस्य ज्ञानफलकत्वाभावेन तनिवेशस्य व्यर्थत्वात्, तथाचाने- कान्तिक-विरुद्ध-बाधितानां यानि फलानि साध्यसंशय-माध्यविप- रौतबोध-खधर्मिकसाध्याव्याप्यत्वज्ञानानि तेभ्यो भिन्न 'अलिङ्गल- ज्ञान' लिङ्गवग्रहविरोधिज्ञानं प्रकृतपतधर्मिक-प्रकृतसाध्यव्याप्यप्र- इत हेतमत्त्वग्रहविरोधिज्ञानमिति यावत्, ‘फलमिति पूर्वणन्वयः, तथाच तादृशज्ञानौपयिक यद्रूपं तदेव प्रकृतहेतोरसिद्धत्वमिति भावः। 'व्याप्तिबाधः' व्याय्यभावज्ञानं, 'फलमित्यनुषज्यते, तथाच प्रकृतपक्षधर्मत्वे मति प्रकृतसाध्यव्याप्यभावोत्रायकरूपवत्त्वमेव प्रकृत- पक्ष-साध्यबाधितत्वं हृदोवहिमान् धूमादित्यादिकञ्च न बाधितं किन्वमिद्धमेवेति भावः। प्रकृतमनुसरनाह, 'प्रकरणममे विति माध्य-तदभावयोः परामर्शात्मकप्रतिपक्षस्थले वित्यर्थः, 'न व्याप्ती- त्यादि, न व्यानेः पचधर्मत्वस्य वा 'बाधः' विरहज्ञानं, ‘फलमित्यग्रे- तनेनान्वयः, 'नाप्यलिङ्गलज्ञानमिति, 'अलिङ्गत्वस्य' लिङ्ग वधौवि- रोयकारस्य, ज्ञानमित्यर्थः, 'व्याप्यादौत्यादिना पक्षधर्मत्वस्योपग्रहः, तथाच न बाधिते स्वरूपामिद्धे वा अस्थान्तर्भावः। 'विपरीतबुद्धिः' माध्याभावानुमितिः, ‘फलमित्यनुषज्यते, 'अनियमादिति व्याप्य, " ·८२ 'तत्त्वचिन्तामणे मयात् । किन्तु कथमच तत्वनिर्णय इति जिज्ञासा फलं, तथाच प्रकृतसाध्य-हेत्वोः किं तवमिति जि- ज्ञासानिका व्याप्ति-पक्षधर्मतीपस्थितिः प्रकरण- समः। न धनुपस्थिते प्रतिपक्षे एकस्माजिज्ञासा, किन्तु निर्णय एव। अथ ज्ञातुमिच्छा जिज्ञासा सा च जानेष्टसाधनताज्ञानात् संशयादति कथं तेन विना बानियमादित्यर्थः, तथाच ह्रदोवहिव्याप्यद्रव्यत्ववान् वयभाव- व्याप्यसत्तावांश इत्यादिप्रतिपक्ष हेत्वोः स्वसाध्यव्यतिरेकोन्नयनौप- यिकव्याप्तिविरहान तयोविरुद्धेन्तर्भावः, 'संशय इति माध्यस्थे- व्यादिः, 'प्रत्येकमिति विरोधिव्याप्ययोः प्रत्येकस्य सपक्ष-विपक्षो- भयत्तित्वाधभावेन साथ-तदभावयोः कोटिदययोः विशिष्टबुद्ध- जनकत्वादित्यर्थः । तथाच नानैकान्तिकऽन्तर्भावः । 'प्रकृतेति प्रकृतमाथसिद्धिजनकविषयतापत्रयोहेलोः, 'किं तत्त्वं' किं व्याप्या- दिमत्तया प्रामाणिकमित्यर्थः, व्याप्तीत्यादिकन्तु खरूपकथन- मात्र, निरुतजिज्ञासाजनकोपस्थितेरेव सम्यक्त्वेन तनिवेशस्य व्यर्थ- बात् व्यायादेरननुगतत्वेनाव्याप्तिकरबाश्चेति ध्येयं । ननु माथमावस्य परामर्शोऽपि तादृशजिज्ञासाजनक इति तचातिव्याप्तिरत श्रा, 'भदौति, 'अनुपस्थिते' अमति, 'प्रतिपचे' विरोधिपरामर्श, 'एक- मात्' माध्यस्येव परामर्थात्, न तादृशौ जिज्ञासा किन्तु साध्यस्थ निर्णय एव विरोधिपरामर्शयोः सत्वे तु जिज्ञासासामय्या प्रतिष- ·सत्प्रतिपक्षसिहोता विरोधिसाधनवानमाचादिति चेत्, न, असति मति- पक्षे न जिज्ञासा सति तु सेत्यन्वय-व्यतिरेकाभ्यां प्रक- रणसमस्यापि जिज्ञासाजनकत्वात् । न चानैकान्ति- कातिव्याप्तिः, तच हि संशयहारा साध्ये जिज्ञासा अच तु हेतुसमीचीनत्व इति। ननु परामर्शयोरेक- दानुत्पादात् कथं प्रतिरोधः, क्रमात्पन्नयोरेकदा स- धानस इति भावः । 'ज्ञानेष्टसाधनताज्ञानादिति खमते, 'संशया- दिति तु निबन्धन्मते, तैः माध्यमभयद्वारा अनेकान्तिकस्य माध्य- जिज्ञासाजनकताया अनुपदं वक्ष्यमाणत्वात्, 'ज्ञानमात्रादित्यच सत्यनुषज्यते, 'जिज्ञासाजनकत्वादिति, कार्य्यतावच्छेदकस्य सङ्कोचाच न व्यभिचार इत्याशयः । लक्षणस्थस्य प्रकृतमाध-हेवोरित्यस्य हेतु- पदव्यत्यासेन प्रकृतहेतुकज्ञानविषययोरित्यर्थं मत्वा शकते, 'न चेति, जिज्ञासायाः माशाजनकत्वं वक्तव्यं हेलोः प्रामाणिकत्वजिज्ञासा वा निवेशितेत्याशयेन परिहरति, 'तत्र हौति । म च जिज्ञासाजनक- यापि विरोधिपरामर्शदयस्य ज्ञानं यदि नानुमितिप्रतिबन्धकं तर्हि कथायां तदुपन्यासो न स्थादिति वायं। प्रमाणदूषणस्यापि तस्थाधिकवादेरिव() निग्रहस्थानविधयोद्भाव्यत्वमिति निबन्धकता- माशयादिति ध्येयं । (१) तस्यार्थान्तरत्वादेरिवेति ख०, ग• ।

·८९8 सवचिन्तामयो- वादिति चेत्, न, एकानन्तरमपरहेतुव्याप्ति-पक्षधर्म- ताज्ञानाभ्यामग्रिमव्याप्तिविशिष्टज्ञानोत्पत्तिकाले पूर्व- परामर्शनाशात्। न चोभयहेतुव्याप्ति-पंक्षधर्माता- ज्ञानानां परस्पराप्रतिबन्धात् परामर्शात्पाद इति वाच्छ। व्याप्त्यादिज्ञानचतुष्टयस्य योगपद्याभावात् । यत्तु व्याप्तिद्दयसंस्कारोबोधकहेतुइयज्ञानयोः पर- स्परप्रतिबन्धात् नोभयव्याप्तिस्मृतिरिति दूषकताबीज- मिति । तन्न । व्याप्तिस्मृतिं विना सत्प्रतिपक्षाभावात् वादिभ्यां व्याप्त्युद्भावनाचेति । मैवम् । हेतुद्दयसमूहा- लम्बनायुगपदुभयव्याप्तिस्मृतावुभयपरामर्शरूपं ज्ञान मुत्पद्यते, अत एकदा बिरुद्दकार्ययकारणान्नैकमपि कार्यमुत्पद्यते, तादृशपरामर्शश्च स्वार्थानुमाने प्रत्य- क्षादितः, परस्य तु वाद्युपन्यस्तन्यायोत्यापितममाणा- शकते, 'नन्विति, ज्ञानदययोर्योगपशाभावादिति भावः । सिद्धान्तयति, 'क्रमेति, 'मत्त्वादिति 'प्रतिरोध इत्यन्वयः, एकानन्तरं, एकहेतोः परामानन्तरं, 'अपरेति अपरहेतौ व्याप्तेः पक्षधर्मत्वस्य च ज्ञानेनेत्यर्थः, तथाच दित्वमविवक्षितं, 'ज्ञानेति एकहेतुकव्याप्ति- ज्ञान-तत्परामर्श-हेत्वन्तरव्याप्तिज्ञान-तत्परामर्शात्मकज्ञानचतुष्टयस्ये- त्यर्थः । माध्यस्य केवलान्वयित्वधौदभायां पक्षधर्मिक-तत्तदभावोभय- व्याप्यवनापरामर्थासम्भवात्तदानौं तत्प्रतिपक्षो नास्तौति मोन्दडमतं ।

·सत्प्रतिपक्षसिद्धान्तः। वतारात्। अस्य च केवलान्वयिन्यपि सम्भवः घटो- ऽभिधेयः प्रमेयत्वादित्यचाभिधेयत्वं घटनिष्ठात्यन्ता- भावप्रतियोगिजात्यन्यत्वे सति घटमात्रहत्त्यन्यधर्म- त्वात् घटान्योन्याभाववत् पटरूपवच्च, घटनिष्ठात्यन्ता- भावोऽभिधेयत्वप्रतियोगिकः घटत्तिनित्याभावत्वात् घटनिष्ठान्योन्याभाववदिति विशेषादर्शनदशायां, न निरस्थति, 'अस्य चेति, 'अस्य' विरोधिपरामर्शात्मकप्रतिपक्षस्य, 'केवलान्वयिनि' तत्त्वेन ग्टहीतसाध्यके,. 'घटेत्यादि, प्रतियोगित्वं खरूपसम्बन्धेन ग्राह्यं तेन संयोगेनाभिधेयत्वस्याभावमादाय न मिद्धमाधनं, सत्ताद्याश्रयत्वे व्यभिचारस्य वारणाय 'सत्यन्तं जात्या- श्रयतान्यत्वे सतीत्यर्थकं, घटत्वादिप्रकारकप्रमाविशेष्यत्वे तदारणाय 'घटमात्रेत्यादि, घटवृत्त्यन्यत्वं अभिधेयत्वे वरूपासिद्धमतो मात्रपदं। ननु घटनिष्ठत्वं अवश्यं दैशिकविशेषणतया वाच्यं अन्यथा जातिम- त्वादेरभावस्यापि कालिकादिसम्बन्धेन घटनिष्ठत्वाखेतोर्यर्थविशेषण- वापत्तेः तथाच घटान्यत्वाभावस्य घटत्वखरूपस्य तादृशसम्बन्धेन घटावृत्तित्वात् तत्प्रतियोगिनो घटान्योन्याभावस्य दृष्टान्तवायोगा- दाह, 'पटरूपवच्चेति, 'पेटत्यविवक्षितं, 'घटनिष्ठेति, अत्राप्यत्यन्ता- भावः स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताको ग्राह्यः तेन न पूर्ववत् सिद्धसाधनं, हेतौ च घटवृत्तित्वं घटत्वाभावे नित्यत्वं घटनिष्ठध्वंसे- भावलं घटत्वादौ व्यभिचारस्य वारणय, 'अन्योन्येति घरवृत्त्य- ·तावचिन्तामो र - पक्षक्यमपि तवं, विरोधस्यैव दूषकत्वेऽधिकस्य व्यर्थत्वादिति ॥ इति श्रीगङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानास्यद्वितीयखण्डे सत्प्रतिपक्षसिद्धान्तः । भिधेयत्वभेदवदित्यर्थः । ननकहेतद्वयमपि पटत्वाद्यभावे व्यभिचा- रौत्यत आह, 'विशेषेति उक्त हेत्वोर्त्यभिचाराग्रहदशायामित्यर्थः, 'पक्यं' एकधर्मिकत्वं, 'तन्त्र' प्रतिपक्षताव्यापकमित्यर्थः,(१) घटो- ऽभिधेयत्वव्यापकाभाववान् इत्येवं व्यतिरेकपरामर्थन पवैक्यस्य सम्भवाचत्यपि द्रष्टव्यं। इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्य-द्वितीयखण्डरहस्ये मत्प्रतिपचसिद्धान्तरहस्यं ॥ (१) प्रतिपक्षतायां तन्वं व्यापकमित्वर्थ इति कर, ग.।

·( 6 ) अथासिद्धिपूर्वपक्षः । असिहिस्तु न व्याप्ति-पक्षधर्माताविरका, प्रत्येक मननुगमात्। अथ प्रत्येकाभावेऽनुगतोव्याप्ति-पक्ष- धर्माताविशिष्टाभावोऽसिद्धिः, यद्यपि विशिष्टस्यान्यत्वे प्रत्येकाभावाव्याप्तिरपसिद्धान्तश्च अनन्यत्वे प्रत्येकाभाव- प्रथामिद्धिपूर्वपक्षरहस्यं । 'व्याप्तौति, तथाच व्याप्ति-पक्षधर्मात्वाभाववान् हेतुरसिद्ध इति भावः । अत्र घटो द्रव्यं मत्त्वादित्यादौ १) व्याप्यत्वामिद्धेः संग्रहाय व्याप्यत्वस्य, अयोगोलकं वझिमत् धमादित्यादौ स्वरूपामिद्धेः संग्रहाय च पक्षधर्मत्वस्य प्रवेशः, व्याप्तिश्च माध्याभाववदवृत्तिवे मति माध्यमामामाधिकरण्यरूपा ग्राह्या न तु हेतव्यापकमाध्यमामानाधि- करण्यरूपा द्रव्यं सत्त्वादित्यादिसाध्यव्याप्यवासिद्धिस्थले तदप्रसिधा (२) असम्भवापत्तेः। पक्षधर्मत्वञ्च हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन पक्षवृत्तित्वं तेन हुदो वहिमान् धूमादित्यादौ स्वरूपासिद्धे कालिकादिसम्बन्धेन हेतोः पचवृत्तित्वेऽपि न पतिः । व्याप्ति-पक्षधर्मत्वयोः प्रत्येकाभाव- दयममिद्धिः व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मत्वाभावो वा श्राद्ये पाह, 'प्रत्येक- मिति प्रत्येकामावस्येत्यर्थः, 'अननुगमात्' सर्वासिद्धासाधारणत्वात्, (१) जलदो वक्रिमान् धूमादित्यादाविति ख•, ग• । (२) सत्वसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगिद्रव्यवसामानाधिकरण्याप्रसि- डोत्यर्थः। 113 ·SE सत्यचिन्तामो एव स इत्यननुगमः, तथापि विशेषणावच्छिन्नप्रति- योगिकर विशेष्याभावो विशेषण-विशेष्यसम्बन्धाभावो वा विशिष्टाभावोऽनुगत इति चेत्, न, विशिष्टाभावा- जानेऽपि व्याप्त्यादिप्रत्येकाभावज्ञाने उद्भावने चानु- मितिप्रतिबन्धो वादिनित्तिश्चेति तत्प्रत्येकाभावा- व्याप्तिः, अन्यथा तेषां हेत्वाभासान्तरतापत्तः, न च हृदो वद्धिमान् धमादित्यादिस्वरूपासिद्धे व्याप्यवाभावस्य घटो द्रव्यं मत्त्वादित्यादिव्याप्यवासिद्धे च पचधर्मवाभावस्थासत्त्वादिति भावः । अयाभिप्रायेणाशकते, 'अथेति, 'प्रत्येकाभावेऽनुगतः' प्रत्येकाभाव- माचवत्यपि वर्तमानः, 'प्रत्येकाभावाव्याप्तिरिति प्रत्येकाभावमात्र- वत्यव्याप्तिरित्यर्थः । ननु विशिष्टस्यातिरिक्रत्वेऽपि तदभावः प्रत्येका- भावस्थलेऽपि वर्तत प्रवेति नाव्याप्तिरित्यत बाह, 'अपसिद्धान्तश्चेति, 'अननुगम इति तदवस्थ इति शेषः, 'अनुगत इति प्रत्येकाभाव- मात्रवत्यपि वर्तमान इत्यर्थः, 'निवृत्तिश्चेति, व्याप्यादिप्रत्येकाभाव- दयस्थाप्यसिद्धितयेति शेषः, 'तत्प्रत्येकाभावाव्याप्तिरिति व्यायादि- प्रत्येकाभावदये श्रमिद्धिलक्षणाव्याप्तिरित्यर्थः, विशिष्टाभावत्वस्याति- रिकत्वात्) तस्य च प्रत्येकाभावयोरतत्त्वादिति भावः। ददमुपलक्षणं अयोगोलकं धूमवत् वईदो वहिमान् धूमादित्यादौ बाधमकी- मिद्धे असिद्धिलक्षणस्थाव्याप्तिः तत्र विभिष्टस्थाप्रसिद्भुतया तदभाव- (१) विशियाभावत्वस्यासिडिवरूपत्वादिति क.।

·पतिहिपूर्वपक्षी विशिष्टाभावधौहारा प्रत्येकाभावो दोषो न तु स्वत इति वा । प्रत्येकाभावस्य स्वतएव दोषत्वसम्भवात् । वस्तुता विशिष्ठाभावो दोष एव न प्रत्येकस्य समर्थत्वे स्थाप्यसिद्धेरित्यपि बोध्यं । ननु प्रत्येकाभावज्ञानस्थानुमितिप्रतिबन्ध- कत्वेऽपि न तस्था सिद्धवमतो नाव्याप्तिरित्यताह, 'अन्यथेति, 'तेषां' प्रत्येकाभावानां, हेत्वाभासमामान्यलक्षणकान्तानामिति घोषः। मा- ध्यादिभेदेन व्याप्यादौनां नानाबादहुवचनं, 'प्रत्येकाभावः' प्रत्येका- भावज्ञान, 'न तु स्वतः' न तु माक्षात्, तथाच हेत्वाभाससामान्य- लक्षणक्रान्तत्वमेव तत्र नास्ति अनुमिति-तत्कारणपरामर्शयोः माक्षात्प्रतिबन्धकत्वस्य तलक्षणघटकत्वादिति भावः । 'खत एव' साचा- देव, ग्राह्याभावावगाहित्वादिति भावः। ददमुपलक्षणं श्राश्रया- मिद्धि-माध्यविशेषणसिद्धि-हेबसिद्धिषु चाव्याप्तिरित्यपि बोध्यं । 'दोष एव नेति हेत्वाभासएव नेत्यर्थः, कुतस्तद्विशेषोऽमिद्धिरिति शेषः,(१) 'प्रत्येकस्य' प्रत्येकाभावस्य, ‘समर्थत्वे' दूषणममर्थत्वे, हेलाभा- सत्वे इति यावत्, 'अन्यथासिद्धेरिति विशिष्टाभावस्य हेत्वाभासत्वं विनापि विशिष्टाभाववतः माधनस्य दुष्टत्व्यवहारोपपत्तेरित्यर्थः, विशिष्टाभाववति प्रत्येकाभावस्याप्यावश्यकत्वादिति भावः। ननु माध्यव्याप्यो हेतुः पक्षवृत्तिरित्याकारकविषकलितव्याप्ति-परत्वोभय- विषयकपरामर्गस्यानुमितिहेतुत्ववादिनां प्राचां नये साध्यव्याप्यले मति पक्षवृत्तित्ववान् हेतरिति व्याप्तिविशिष्टपचधर्मवप्रकारकपरा- (९) इति भाव इति ग।

·. नावचिन्तामयी नैशन्यथासिद्धेयर्थविशेषणत्वात् प्रत्येकाभावमज्ञात्वा मस्याप्यनुमितिहेततया तदिरोधित्वेन विशिष्टाभावस्थापि हेत्वा- भासव(१) दुर्वारं विनिगमकाभावेन तादृशविशिष्ट प्रकारकपरामर्श- प्रतिबन्धकत्वस्यापि सामान्यलक्षणघटकत्वात् माध्यव्यायहेतुमान् पक्ष- रति पचविशेष्यकपरामर्शस्यैवानुमितिहेतुत्वमिति नव्यमतानुयायित्वे व्याप्ति-पक्षधर्मवयोः इयोः प्रत्येकाभावस्थापि दोषत्वाभ्युपगमामङ्गतेः पक्षवृत्तित्वाभावज्ञानस्य तादृशपचविशेष्यकपरामर्शाप्रतिबन्धकत्वादि- व्यरुचेराह, 'व्यर्थविशेषणत्वादिति इदमसाधकं व्याप्तिविशिष्टपक्ष- धर्मवाभावादित्यसाधकतानुमाने पक्षधर्मत्वाभावादित्यस्यैव सम्यक्के व्यर्थविशेषणवादित्यर्थः । तथाच हेत्वाभासत्वस्यामाधकताव्याप्यत्वनिय- माड्यर्थविशेषणतया च विशिष्टाभावे तदभावेन न तस्य हेत्वाभासत्वं । न चैवं तत्र सामान्यलक्षणतिव्याप्तिरिति वाच्यं । तस्य हेत्वाभामला- भावेनानायत्या विषकलितव्याप्ति-पक्षधर्मवोभयविषयताशालिपरा- मप्रतिबन्धकत्वस्यैव मामान्यलक्षणे निवेशनीयवादिति भावः । नन्चिदमप्ययुक्तं व्यर्थविशेषणत्वेऽपि व्याप्तिमत्त्वात्(२) विशिष्टाभावत्वस्य प्रत्येकाभाववाघटिततया(३) विभिष्टाभावस्या तिरिकत्वेन धमप्राग- (१) तत्त्वमिति गर्छ। (२) तथाच व्याप्तिशरौरे प्रयोजनविरहेण व्यर्थविशेषणाघटितत्वस्यानि. वेशनीयत्वेन व्यर्थविशेषणघटितस्यापि व्याप्यत्वमिति भावः । प्रत्येकाभावत्वस्य व्याप्यतावच्छेदकधर्मान्तरत्वेऽपि तदघटितत्वेन न यविशेषमटितवमिति भावः ।

·अविजिपूर्वपक्षः। १ न विशिष्टाभावज्ञानमित्युपजीव्यत्वादिशिष्टाभावानु- डावनेऽपि प्रत्येकाडावने वादिनिवृत्तेश्च । अत एव भाववशिवधर्मिकतया() च वैयर्थशङ्कानवकाशाच्च इत्यरचेराह, 'प्रत्येकाभावमिति, 'उपजीव्यत्वादिति प्रत्येकाभावज्ञानस्योपजीव्य- वादित्यर्थः, तथाच प्रत्येकाभावज्ञानस्योपजीव्यतया प्रत्येकाभाव एव हेत्वाभासो न तु विशिष्टाभावः तज्ज्ञानस्य प्रत्येकाभावज्ञानस्योप- जौवकत्वात् सामान्यलक्षणे चानायत्या विषकलितव्याप्ति-पक्षधर्मत्वो- भयविषयताशालिपरामर्शप्रतिबन्धकत्वस्यैव निवेशाबातिव्याप्तिरिति भावः । नन्धिदमप्ययुक्तं प्रत्येकाभावमज्ञात्वापि प्रत्यक्ष-शब्दाभ्यां लि- गान्तरजन्यानुमानेन च विशिष्टाभावज्ञानसम्भवात् । न च तथापि प्रत्येकामावलिङ्गकानुमानेन विशिष्टाभावज्ञान, प्रति प्रत्येकाभाव- ज्ञानस्योपजीव्यत्वमस्येवेति वाच्य। विशिष्टाभावलिङ्गकानुमानेन प्रत्येकाभावज्ञानं प्रति विभिष्टाभावज्ञानस्याप्युपजीव्यत्वेन क्वाचि- कोपजीव्योपजीवकभावस्थाविशेषादित्यरुचेराह, 'विशिष्टाभावानु- द्भावनेऽपौति, एतदण्यापाततः, एवञ्च विरुद्धत्वादेरपि हेत्वाभामत्वं न स्थात् तदनुद्भावनेऽपि बाध-स्वरूपासिद्यादेरुद्भावने वादिनि- (९) धूमप्रागभावत्वस्य व्याप्यतावच्छेदक धर्मान्तरधूमत्व-घटितत्वेऽपि धूमत्वस्य धूमप्रागभावत्वासमानाधिकरणत्वात् यथा न तेन धूम- प्रागभावत्वस्य व्यर्थविशेषण घटितत्वं तथा प्रत्येकाभावत्वस्य विशि- छाभावत्वासमनाधिकरणत्वात् न तेन विशिवाभावत्वस्य व्यर्थविशे. घणघटितत्वमिति भावः।

·६०२ संवचिन्तामणी व्याप्ति-पक्षधर्मताविशिष्टज्ञानविषयाभावत्वं प्रत्येकाभा- वानुगतमसिञ्चत्वं व्यभिचारादावसिद्धत्वेऽप्युपजीव्यत्वेन वृत्तेः। न च तत्र बाधादेरनुभावनेऽपि विरुद्धमात्रोद्भावने वादौ निवर्तते तो विरुद्धस्थापि हेत्वाभासत्वं पत्र तु प्रत्येकाभावानुङ्गा- वने विशिष्टाभावमात्रोद्भावनेऽपि न वादिनित्तिरिति न विशिष्टा- भावस्य दोषत्वमिति वाच्यं । विशिष्टाभावमात्रोद्भावनेऽपि वादिनि- वृत्तेः, तस्मात् माध्यव्याप्यत्वे मति पत्तित्ववान् हेतुरिति परा- मर्थस्थाप्यनुमितिहेतुत्ववादिनां प्राचावये व्याप्तिविशिष्टपक्षधर्मवा- भाववद्धतरपि हेत्वाभासः सः च व्याप्यत्वासिद्धावेवान्तर्भूत इति तत्त्वं । 'प्रत एवेति 'निरस्तमित्यनेनान्वयः, 'व्याप्तौति व्यप्ति-पक्षधर्मवोभय- मात्र मुख्य विशेष्यकबुद्धिमुख्यविशेष्यतावच्छेदकावच्छिन्त्रप्रतियोगिता- काभावलमित्यर्थः, नातो विशेषाभाव-सामान्याभावविकल्याभ्याम- तिव्याप्यसम्भवप्रकावकाश:,(१) अधिकं सिद्धान्ते वक्ष्यामः, 'प्रत्ये- काभावानुगतमिति व्याप्ति-पक्षधर्मतयोः प्रत्येकाभावदये वर्त- मानमित्यर्थः, 'अभिलं' अमिद्धित्वं । नन्वेवं व्यभिचारादेः कथं दोषत्वं तदति हेतौ असिद्धेरावथ्यकत्वेन तस्यैव दोषत्वसम्भवादि- त्यत आह, 'व्यभिचारादाविति व्यभिचारादिमति हेतावित्यर्थः, अादिना विरोधपरिग्रहः, 'उपजीव्यत्वेनेति प्रसिद्धत्वज्ञानं प्रति (१) थाप्ति-पक्षधम्मताविशिरज्ञानविषयाभावत्वं यदि तादृशविषयप्रति- योगिकाभावत्वं तदा विशेषाभावे अतिव्याप्तिः, यदि तादृशविषय- त्वावछिनप्रतियोगिताकाभावत्वं तदा सर्वत्रासम्भव इति तात्पर्य ।

·पसिद्धिपूर्वपक्षः। प्राथम्यात्तदुद्भावने वादिनिहत्तेश्च स स्वत एव दूषकः तत्र व्याप्त्यसिद्ध्यर्थमुपाधौ तूद्भाविते विप्रतिपद्यतेऽपि तस्य दुरूहत्वात् व्यभिचारेणैव तदुन्नयनाच, यदि च व्यभिचारादिकमज्ञात्वाप्यसिशिबुद्धिः तथाप्युपधेयस- लिङ्गविधया व्यभिचारादिज्ञानस्य उपजीव्यत्वेनेत्यर्थः, 'प्राथम्यान्' प्रथमोपस्थितत्वात्, 'तदुद्भावने' व्यभिचारादिमात्रोद्भावने, विरो- धित्वाविशेषाञ्चेत्यपि द्रष्टव्यं, 'मः' मोऽपि व्यभिचारादिर पौति यावत्। मन्वेवममिद्धिज्ञानोपजीव्यत्वेन उपाधिरपि हेत्वाभामान्तरं स्थादित्यत आह, 'तचेति व्यभिचारादिमति इतावित्यर्थः, 'व्याय- मियर्थ व्याप्यज्ञानार्थ, 'उपाधौ विति, 'तुशब्दो भिन्नक्रमे, 'उना- वितदत्यनन्तरं योज्यः, 'विप्रतिपद्यतेऽपौति व्याप्तौ विप्रतिपद्यते- ऽपौत्यर्थः, विप्रतिपत्तिर्धमः, तथाचोपायुद्धावनेऽपि व्याप्तिधमोदया- सस्य साक्षादिरोधित्वाभावेन हेवाभासान्तरत्वमिति भावः। किच उपाधिज्ञानं नासिद्धिज्ञानोपजीव्यं किन्तु तड्यभिचारज्ञानमेवेत्याह, तस्येति प्रसिद्धत्वस्येत्यर्थः, 'दूरूहत्वात्' उपाधितोदुयित्वात्, 'व्यभि- चारेणैव' उपाधिव्यभिचारेणैन, 'तदुनयनात्' असिधुनयनात्, एत- चापाततः व्यभिचारितासम्बन्धेन उपाधेरप्युनायकतासम्भवात् तथापि , उपाय॑भिचारस्येव हेत्वाभामान्तरताया दुारत्वाच, किन्तु पूर्वोक्त- युक्तिरेव समौगैनेति द्रष्टव्यं । 'असिद्धिबुद्धिरिति प्रत्यक्ष-शब्दाभ्यां लिङ्गान्नरजन्यानुमानेन चामिद्धिबुद्धिरित्यर्थः, 'उपधेयेति, 'उप- धेययोः असिद्ध-यभिचारिणोधर्मिणोः, 'महारेऽपि' अभेदेऽपि, .

·सत्वचिन्तामो करेऽप्युपाघेरसङ्कर एवेति निरस्तं । व्यर्थविशेषणत्वा- देव । एतेन.व्याप्ति-पक्षधर्मातान्यतराभावोऽसिद्धिरिति 'उपाधेः' अमिद्धत्वव्यभिचारादेर्धर्मस्थ, 'अमकर एव' ज्ञानासकर- एव परस्परायहकालौनग्रहविषयत्वमेवेति यावत्, तथाचामिद्धत्वा ज्ञानदशायामपि व्यभिचारादिमात्रज्ञानाट्याप्तिज्ञानानुदयेन तस्थापि खतः प्रतिबन्धकत्वमावश्यकमेवेति भावः । 'अत एवेति विवृणोति, 'व्यर्थति तथाविधबुद्धिमुख्यविशेष्यतावच्छेदकत्वरूपस्य विशेषणस्य दूषकतायामप्रयोजकत्वात् तथाविधबुद्धिमुख्यविभेव्यतावच्छेदकत्व- प्रकारकज्ञानस्थानुमिति-तत्कारणपरामाविरोधित्वादिति यावत्, यद्रूपेण ज्ञानं अनुमिति-तत्कारणपरामर्शान्यतरप्रतिबन्धकं तदेव च विभाजकतावच्छेदकमित्यभिमानः। यद्दा 'व्यर्थविशेणत्वात्' अयं हेतुरमाधकः निरुतबुद्धिमुख्यविशेष्यतावच्छेदकावच्छिनप्रतियोगि- ताकाभाववत्त्वादित्यसाधकतानुमाने निरुतबुद्धिमुख्य विशेष्यतावच्छे- दकत्वरूपस्य विशेषणस्य व्यर्थत्वात् व्याप्तित्वावच्छित्रप्रतियोगिता- काभावलेनैव व्याप्यभावस्य पक्षधम्मतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव- लेनेव पक्षधर्मत्वाभावस्य हेतुत्वसम्भवादित्यर्थः, असाधकतानुमापक- तावच्छेदकरूपमेव विभाजकतावच्छेदकमित्यभिमानः । एतचापा- ततः विरोधितावच्छेकरूपमेव विभाजकतावच्छेदकमिति नियमे मानाभावात् विरोधितानवच्छेदकरूपेणपि पूर्व व्यभिचारादेर्वि- भजनात, एवमसाधकतानुमापकतावच्छेदकरूपमेव विभाजकताव- छेदकमिति नियमेऽपि मानाभावात् यर्थविशेषणलख थाप्लवि- ·अमिशिपूर्वपक्षा। .. प्रत्युताम् अन्यतरवाज्ञानेऽपि प्रत्येकाभावस्य दोषत्वात् व्यर्थविशेषणत्वाच्च । घटकतया तत्सत्वेऽप्यसाधकतानुमापकत्वसम्भवाच तथाविधखिम- ख्यविशेष्यतावच्छेदकावच्छिनप्रतियोगिताकाभावत्वस्य व्याप्तिवाचव- छिनप्रतियोगिताकाभाववाघटिततया व्यर्थविशेषणतामझाया अप्य- नवकाशाच्च । वस्तुतस्तु प्रत्राप्याश्रयामिद्धि-साध्यविशेषणामिद्धि-हेतु- विशेषणमिद्धि-हेवमिद्धिष्वव्याप्तिरेव दोषो बोध्या, एवमग्रेऽपि । 'व्याप्तौति व्याप्तित्व-पक्षधर्मतावान्यतरधर्मावच्छिनप्रतियोगिताका- भावोऽमिद्धिरित्यर्थः, यद्दा अन्यतरपदव्यथासेन व्याप्तिमामान्याभाव- पक्षधर्मतासामान्याभावथोरन्यतरोऽमिद्धिरित्यर्थः, यथाश्रुते मामा - न्याभाव-विशेषाभावविकल्पाभ्यां अध्यायतिव्याप्तिप्रसङ्ग स्थ(९) दार- त्वादिति ध्येयं । 'प्रत्येकाभावस्येति प्रत्येकाभावत्वप्रकारेण प्रत्येकामाव- ज्ञानस्येत्यर्थः, 'दोषत्वात्' प्रतिबन्धकत्वात्, प्रत्येकाभावाधज्ञाने चान्य- तरवप्रकारकज्ञानस्थाप्रतिबन्धकत्वादिति शेषः। तथाच विरोधि- तानवच्छेदकतया कथमस्य विभाजकतावच्छेदकत्वमित्यभिमानः । 'व्यर्थति असाधकतानुमानेऽन्यतरत्वरूपस्य विशेषणस्य व्यर्थवादित्यर्थः, । . न (२) व्याप्ति-पक्षधर्मत्वान्यतराभावपदस्य तादृशान्यतरत्वावच्छिनप्रति- योगिताकसामान्याभावपरत्वे षव्यामिः, अत्राथाप्तिपदं असम्भव- परं, तादृशान्यतरत्वावच्छिमप्रतियोगिताकाभावस्यबसिझनात्मक- स्वात्, तादृशान्यतरप्रतियोगिवाभावपरत्वे विशेषामा अविवाति- रिति वात्पर्य। 214 ·सम्वपिनाम यत्त व्याप्ति-पक्षधर्माताप्रमितिविरह आश्रयासि- याद्यनुगतोऽसिद्धिः, तत्ममितिसवे तबानुमितिप्रमि- त्यापत्तरिति । तदपि व्यर्थविशेषणत्वात् तदज्ञानेऽपि प्रत्येकज्ञानस्य दोषत्वाञ्च निरस्तं । प्रत्येक व्याप्तित्वाधवच्छिनप्रतियोगिताकाभावत्वेनैव गमकत्वसम्भवा- दिति भावः । 'व्याप्ति-पक्षधर्मतेति हेतुतावच्छेदकावच्छिवाहेत विशेष्यक-माध्य- तावच्छेदकावच्छिन्नमाध्यनिरूपितव्याप्तिविशिष्ट-पक्षतावच्छेदकावच्छि- बपक्षधर्मताप्रकारकभ्रमभिन्नज्ञानविरह इत्यर्थः, 'श्राश्रयामियाद्यनु- गत इति श्राश्रयामियादिरूपमकलामिद्धिव्यापकइत्यर्थः, तत्र तादृश- ज्ञानस्य पक्षतावच्छेदाचं भ्रमवनियमादिति भावः । 'श्रादिना स्वरूपासिद्धि-माध्य साधनविशेषणसिद्धि-व्याप्यसिद्धौनां परिग्रहः, 'तत्प्रमितिमत्त्व इति श्राश्रयासियादिषु तादृशपक्षधर्मत्वप्रकारक- ज्ञानस्य भ्रमभिन्नत्वे इत्यर्थः, 'अनुमितिप्रमित्यापत्तेरिति अनुमिते- रपि धमभिवत्वापत्तेरित्यर्थः, एवञ्च तादृशज्ञानविरहवान् हेतु- रसिद्ध इत्यसिद्धलक्षणमिति भावः । तदपौति 'निरस्तमित्यनेना- न्वयः, निरासे हेतमाह, 'व्यर्थति विशेषणस्य प्रमित्यंशस्थ व्यर्थत्वात् दूषकतायामप्रयोजकत्वादित्यर्थः, परामर्श प्रमितेरविशेषणतया तद- भावज्ञानस्याप्रतिबन्धकलादिति भावः । हेत्वन्तरमाइ, 'तदञ्चाने- पौति, 'प्रत्येकज्ञानस्य' ध्यायभावादिप्रत्येकज्ञानस्य, तथाच प्रत्येका- भावशायमिट्टितया ताव्याप्तिरिति भावः । प्रत्येकाभावेवसिद्धि- ·पतिहिपूर्वपक्षा। वस्तुतस्तु प्रकृतहेतुव्याप्ति-पक्षधर्मातावैशिध्वस्य सत्य- मितेश्चाप्रसिद्या तदभायो चातुमुदायितु वाशक्य रख। लक्षणस्याच्याप्तिमभिधाय साधनविशेषणमियादिस्थले हेतुतावच्छे दकविशिष्ट हेत्वादेरामियाऽसिद्धिलक्षणस्थासम्भवमार, 'वस्तुतखिति, 'प्रचतहेविति हेतुतावच्छेदकविशिष्टतोरित्यर्थः, एतदप्रसिद्धिय पर्वतो वहिमान् काञ्चनमयधूमादित्यादिमाधनविशेषणऽमिद्धि- स्थले बोध्या, 'व्याप्तौति माध्यतावच्छेदकविशिष्टसाध्यनिरूपितव्याने- रित्यर्थः, एतदप्रसिद्धिश्च पर्वतः काञ्चनमयवहिमान् धूमादित्यादि- माध्यविशेषणसिद्धियले बोध्या, 'पक्षधर्मतेति पक्षतावच्छेदकवि- शिष्टपचनिरूपितधर्भवस्येत्यर्थः, एतदप्रसिद्धिश्व काञ्चनमयः पर्वतो वकिमान् धूमादित्याद्याश्रयामिद्धिस्यले बोया, 'वैशिष्यस्येति व्याप्ति- पक्षधर्मतोभयवैशिष्यस्येत्यर्थः, एतदप्रसिद्धिश्च अयोगोलकं धूमवत् वहे हुदो वजिमान् धूमादित्यादिबाधसौर्णमिद्धिस्थले बोध्या। न च वैशिष्चयेत्यत्र इन्इसमासे बहुवचनापत्तिः समाहारबन्दस्य नियतविषयतया पत्र तदसम्भवादिति वाच्यं । “मादन्दो विभा- बम एकवचनं भवति" इति पाणिन्यनुशासनादितरेतरद्वन्देऽप्येक- वचनसम्भवात् । न चैवं धव-खदिरइत्यपि प्रयोगापत्तिरिति वाच्य। “बन्दैकत्वं" इति सूत्रेण इन्दस्य एकवचनले नपुंसकलिङ्गता- वश्यकत्वबोधनात् । न चैवं समाहारेतरेतरयोः कोभेद इति वाचं। ममाहारबन्दस्य समाहारत्नप्रकारकबोधजनकत्वेनैव भेदात्तथैव चर) (१) तस्यैव चेति ख०, ग. .

·तमिलामो यविविद्याप्ति-पक्षधर्माताविशिष्टप्रमितिविरह सहेतु- साधारणः स्खमितिविरहो यत्किचित्यमितिविरहो नियतविषयत्वात् इत्यसमधिकेन । नन्वत्र हेतुतावच्छेदकादिवैशिव्यं वैज्ञानिक म तु वास्तविकं ग्राह्यं येन साधनविशेषणमिद्यादिस्थले ऽप्रसिद्धिः स्यात् तथाच हेतुतावच्छेदकरूपेण हेतौ माध्यतावच्छे- दकरूपेण माध्यव्याप्यत्वं पचतावच्छेदकरूपेण पचधर्मवञ्चावगाहते था माध्यव्याप्यो हेत: पत्तिरित्याकारिका भ्रमभिवा प्रतौति- खदिरहवसममिट्टित्वमिति फसितार्थ इत्यत आह, 'तत्पमितेखेति असिद्धखले भ्रमभिवतादृश्यप्रतौतेश्चेत्यर्थः । मनु व्याप्ति-पचधर्मता- प्रमितिपदेन प्रकृतहेत विशेष्यक-प्रकृतमाध्यनिरूपितव्याप्यादिप्रमितिर्न विवचिता किन्तु यत्किश्चित्माध्यनिरूपितव्याप्तिविशिष्ट-यत्किञ्चि त्वषधर्मत्वप्रकारक-यत्किञ्चिद्धेतविशेष्यकामितिरेव विवक्षिता तदि- रहख न तत्मामान्याभावः किन्तु तत्प्रतियोगिकाभावमात्रं तेन हेत्वारे माध्यान्तरौयव्याप्यादिप्रमितिमत्वदशायर्या नाव्याप्तिरित्यत- पार, 'यत्किञ्चिद्याप्तौति 'यत्किञ्चिदिति पोऽपि सम्बध्यते, यत्कि- चिविरूपितव्याप्तिविशिष्ट-यत्किञ्चित्पधर्मवप्रकारक-यत्किञ्चिद्धे- तुविशेष्यकामितिप्रतियोगिकविरह इत्यर्थः। ननु हेतुतावछे- दकरूपेण हेतौ माथतावच्छेदकरूपेण माश्यनिरूपितव्याप्यत्वं पक्ष- नावदकरूपेण पक्षधर्मत्वञ्चावगाहते या प्रतीतिर्धमानिरूपित- विशेष्यतावोदकतासम्बन्धन हेतुनावचेदके तदभावोऽसिद्धिर्धमा- निरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्भावरियतादृशमतीत्यभाववद्धेतु- ·अविडिपूर्वपक्षः। वा सडेतावपि सकलतत्यमितिविरहो दुर्निरूपः व्या- त्यभावादेव तद्ग्रहे सष दोष उपेजौव्यत्वात् । यदि च प्रमितिविरहः स्वरूपसन्नेव दोषः कारणाभाव- त्वात् तदा व्याप्तादिभ्रमादनुमितिनं स्यात् न स्याच हेत्वाभासता ज्ञानगर्भतल्लक्षणाभावात्। एतेन व्याप्ति- प्रमिति-पक्षधर्माताप्रमितिविरहान्यतरत्वमसिद्धिः अ- . तावच्छेदकवान् हेतरसिद्ध रति न कोऽपि दोष इत्यत पाह, 'स्वामितौति धमानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन खौथता- दृशप्रतीतिविरहो वा विवक्षितः तेन सम्बन्धेन यस्य कस्यचित् पुरुषस्य तादृशप्रतीतिविरहो वा तेन सम्बन्धेन तादृशप्रतीतिमा- मान्याभावो वा, नाद्यौ मद्धेतावपि सत्त्वात्, नान्यः दुर्जेयत्वात् परकीयप्रतीतेरयोग्यत्वादित्यर्थः। ननु व्यायभावादिहेतुना ख- परसाधारणतादृशाप्रतीतिविरहो ज्ञेय इत्यत आह, 'व्यायभावा- दिति। ननु स्वरूपमन्नेवायं प्रतिबन्धकोऽतो दुर्जेयत्वेऽपि न पतिः इत्यत आह, 'यदि चेति, “प्रमितिविरहः' भ्रमानिरूपितविशेष्य- तावच्छेदकतासम्बन्धेन तादृशप्रतीतिसामान्याभावः, 'तदेति, अमि- द्वताविति शेषः । तादृशाभावस्थ प्रतिबन्धकस्य मत्वादिति भावः। 'तलक्षणभावादिति हेत्वाभाससामान्यलक्षणभावादित्यर्थः । 'अन्य- तरत्वमिति अन्यतरवत्त्वमित्यर्थः, यथाश्रुतेऽन्यतरत्वस्यामिद्धिनिष्ठ- धर्मतयाऽमिद्धिरित्यस्थानन्चयापत्तेः । नन्वन्यतरवत्त्वमनयोः प्रत्येक- ·सत्वचिन्तामयो न्यतरत्वच्च तदन्यान्यत्वं तेनोभयविरहेपि नाव्याप्ति- रिति निरस्तं । व्यर्थविशेशणत्वादेव। स्यादेतत् व्याप्ति-पक्षधर्मताभ्यां निश्चयः सिद्धिः तदभावोऽसिद्धिः, अतरवाव्यानेऽपक्षधर्मे च तदारोपरूपा सिद्धिरि- त्यनुमितिः न तु व्याप्त-पक्षधर्मादपि तदनिश्चये । न चैवं हेतोरप्याभासत्वं तदाभासस्यापि हेतुत्वं स्यात्, मात्रवत्त्वं तथाच प्रमितिदयाभावस्थलेऽव्याप्तिरित्यत आह, 'अन्य- तरवमिति, 'एतेनेति विवृणोति, 'यर्थविशेषणवादेवेति पूर्ववत् । 'याप्तौति खौयव्याप्ति-पक्षधर्मतोभयप्रकारकनिश्चय इत्यर्थः, 'तद- भावः' विषयतासम्बन्धेन प्रकृतहेतौ तदभावः, 'व्याप्यादिभ्रमादनु- मितिन स्यादिति पूर्वाकबाधकमुद्धरति, 'अतएवेति यत एव विष- यतामामान्येन भ्रम-प्रमासाधारणखौयतदुभयप्रकारकनिश्चयसामा- न्याभावोऽमिद्धिन तु भ्रमानिरूपितविषयतासम्बन्धेन(१) स्व-परमा- धारणतादृशनिश्चयाभावोऽत एवेत्यर्थः, 'तदा' व्याप्यादिभ्रमदशायां, 'मिद्धिः' व्याप्ति-पक्षधर्मतोभयप्रकारकनिश्चयः, 'तदनिश्चय इति. खोयतदुभयप्रकारकनिश्चयाभाव इत्यर्थः, पुरुषान्तरौयतदुभयनिव- वादनुमितिरिति शेषः। 'न चैवमिति, ‘एवं' खौयतदुभयनिश्चया- भावस्यामिद्धिले, 'हेतोरपि' पर्वतो वहिमान् धमादित्यादिमखेतो- रपि, खौयतदुभयनिश्चयाभावदशायामिति शेषः, 'तदाभासस्थापि' (१) प्रमानिरूपितविषयतासम्बन्धेनेति ख. ।

·बसिद्धिपूर्वपक्षः। दशाविशेषदष्टत्वात् सेयं स्वरूपसती दूषिका कारणा- भावत्वात्। न च व्याप्तादिप्रत्येकनिश्चयाभावरव दूषक- आवश्यकत्वादिति वाचं। विशिष्टनिश्चयस्य हेतुत्वे तदभावस्य कार्यानुत्पादकत्वादिति । मैवम् । एवं स- व्यभिचारादेरप्यचैवान्तर्भावप्रसङ्गात् असिद्धेः स्वरूप- पर्वतो वद्धिमान् श्राकाशादित्याद्यसिद्धहेतोरपि, स्वौयभ्रमात्मक- तदुभयनिश्चयदशायामिति शेषः, 'हेतुत्वं' मद्धेतृत्वं । न च भ्रमा- त्मकतदुभयनिश्चयदशायामपि असाधारण्य-विरोधान्यतरस्य हेत्वा- भासवप्रयोजकस्थावण्यं मत्त्वेन मद्धेतत्वासम्भव इति वाच्यं। पक्ष- वृत्तिवे मति साध्यव्यापकौभूताभावप्रतियोगित्वरूपस्यामाधारण्यस्य वृत्तिमत्त्वे मति माध्यवदवृत्तित्वरूपस्य पूर्वोक्तविरोधस्य च तचासत्त्वा-- दिति भावः । केचित्तु ‘हेतुत्वमित्यस्य अमिद्धिशून्यहेतुत्वमित्यर्थः इत्याहुः । 'मेयमिति, पूर्वोक्तञ्च न हेत्वाभासलक्षणमिति भावः । 'न ति, न बुभयप्रकारकनिश्चयाभाव इति भावः । 'आवश्यकत्वात्' कारणभावत्वेन तस्य दोषताया अावश्यकत्वात् । 'विशिष्टेति तदुभय. प्रकारकनिश्चयस्येत्यर्थः, 'तदभावस्य' तदभावस्थापि, ‘कार्यानुत्पा- दकत्वात्' इति कार्यानुत्पत्तिप्रयोजकत्वादित्यर्थः। 'अत्रैवेति अमिडावेवेत्यर्थः, व्याप्ति-पक्षधर्मातानिश्चयाभावेनैवानुमित्यभावसम्भ- चादिति भावः । ननु प्रतिबन्धकीभूता सिद्धिज्ञानोपनीयतया व्यभि- ·तावचिन्तामणे -- सत्या एव दोषत्वे स्वज्ञानार्थ व्यभिचाराधनुसावनात् । यदि च तस्मात् सिद्धिनापपद्यत इति तस्योपजीव्यत्वं सदाश्रयासियादिनानात् सिद्धिति स एवं पृथग्दोषः स्यात् असिद्धिश्च ज्ञाता परस्योद्भाव्येति स्वज्ञानार्थ- मुद्भाषितासिद्धिनिर्वाहार्थञ्चाश्रयासिड्यादिज्ञानमाव- श्यकं, कथञ्च हेतु-तदाभासविवेकः सिद्धौ योरपि चारादिर्दोष इत्यत पाह, 'असिद्धेरिति, 'खज्ञानार्थ' प्रतिबन्धको- भूतामिद्धिज्ञानार्थ, 'अनुनावनात्' अनपेक्षणात्। ननु प्रतिबन्ध- कौभूतामिद्धिज्ञानं पति व्यभिचारादेरनुपजीव्यत्वेऽपि असिद्धि- खरूपे तस्योपजीव्यत्वमस्त्येव व्याप्ति-पक्षधर्मतानिश्यरूपसिद्धिप्रतिष- वकत्वेनैवामिशिखरूपोपजीव्यवादतः पृथग्दोषत्वं इत्यतबाह, 'यदि चेति, 'तस्मात्' व्यभिचारादिज्ञानात्, 'सिद्धिः' व्याप्ति-पक्षधर्मना- निश्चयः, 'तस्थ' व्यभिचारादेः, 'उपजौव्यत्वं' अमिद्धिखरूप उपजौ- व्यत्वं, 'म एवेति, ‘एवकारो भित्रक्रमे, 'दोष इत्यनन्तरं योज्यः, म पृथक्दोष एव स्थादित्यर्थः, अमिद्धिस्वरूपे उपजीव्यत्वात् तथाच हेत्वाभासाधिक्यापत्तिरिति भावः । नवसिद्धिपूर्वं त्राश्रयामियादि- जानाभावात् तस्य नोपजीव्यत्वं, म च व्यभिचारादावपि सुख्खं, तज्ज्ञानार्थ तत्वरूपनिर्वाहार्थञ्च तत्पूर्व तज्ज्ञानस्थावश्यकत्वादित्यत- बाह, 'अमिशिवेति, 'पापयामियादिवान' श्राश्रयामियादि- ज्ञानमपि। दूषणन्तरमाह, 'कथञ्चेति कथं वेत्यर्थः, 'हेतु-तदा- भातक्वेिक इति पर्वतो वहिमान भूमादित्यादरपतिभिन्नत्लेन - ·११२ बसिद्धिपूर्वपक्षः। हेतुत्वात् असिद्धौ तदाभासत्वात् व्यभिचारादेः सोतो सिचिमखण्डयंतश्च हेत्वाभासत्वाभावात्। अथ सुषुप्तौ पर्वतो वझिमानाकाशादित्यादेव मद्धेतभिन्नत्वेन व्यवहार इत्यर्थः, 'सिद्धवाविति व्याप्ति-पक्षतानिश्चयरूपसिद्धिसत्त्व इत्यर्थः, "हेतुत्लान्' सद्धेतृत्वात्, 'आभासत्वात्' द्वयोरप्यमद्धेतनात्, अन्योन्याभावस्तु नाव्याप्यत्तिरिति भावः । किञ्च यदि व्यभिचारादेरसिद्धिखरूपं प्रत्युपजीव्यतयैव हेत्वाभासत्वं तदा व्यभिचार्यादिहेवौ सद्धेतृत्वग्रह- दशांयां व्यभिचारादेः सिद्धिविघटकत्वाभावेनासिद्धिस्वरूपोपजीव्या वाभावात् तस्य तदानीन्तनहेतदोषत्वाभावप्रसङ्गः तस्य तदानौनाना हेत्वाभामत्वाभावे तत्सम्बन्धेन तदतोहेतोरपि तदानीन्तनहेत्वाभासल न स्थात् तथाच व्यभिचार्यादिहेतोर्नित्यदुष्टत्वभङ्गप्रसङ्ग इति दूष. णान्तरमाह, 'व्यभिचारादेरिति, 'सद्धेतौ' व्यभिचार्यादिहेतो मद्धेतृत्वग्रहदशायां व्यभिचार्यादिहेतोर्याप्ति पक्षधर्मातानिश्चयदशा- यामिति यावत्, 'मिद्धिमखण्डयतः व्याप्ति-पक्षधर्मतानिश्चयरूया मिद्धिमविघटयतः, 'हेत्वाभासत्वाभावात्' तदानीन्तनहेतदोषत्वान भावप्रसङ्गात्, भिवक्रमस्थचकारोऽचैव योज्यः । न चेष्टापत्तिः, तथा मति तत्सम्बन्धेन तद्वतो हेतोरपि तदानीन्तनहेत्वाभासत्वासम्भवात् व्यभिचार्यादितोनित्यदुष्टत्वभङ्गप्रसङ्गापत्तिरिति भावः। एतच्चापा- सतः व्यभिचारादेस्तदानौं मिद्धिप्रतिबन्धफलानुपहितत्वेऽपि सिद्धि प्रतिबन्धखरूपयोग्यत्वस्य तस्य तदानीमपि सत्त्वादेव तदानीन्तन तुदोषत्वसम्भवात् तत्सम्बन्धेन तदतो हेतोरपि तदानीन्तमहेवा 115 ·सावचिन्तामणे जागरेऽपि व्याप्ति-पक्षधर्मातासत्वे तदनिश्चयेऽनुमित्य- नुत्पादी हेत्वाभासप्रयोज्यः सव्यभिचारादौ तथा- बधारणादित्यसिद्धिरज्ञातापि हेत्वाभासः। न चैवं भासत्वस्थ सुग्रहत्वात् अन्यथा सिद्धान्तिनयेऽपि व्याप्ति-पक्षधर्मता- निश्चयात्मकसिद्धिविघटकतयैव व्यभिचारादेहेतदोषतयैतदनुयोगल्य तुशवात्। केचित्तु हेतु-तदाभासविवेक इति पर्वतो वहिमान् धूमादि: त्यादेरमद्धेतभिवत्वेन द्रव्यं सत्त्वात् गोत्ववान् अश्वत्वादित्यादेश्च मद्धे- तभिन्नत्वेन व्यवहारइत्यर्थः । 'सिद्धावित्यादिग्रन्थस्तु पूर्ववत् । ननु सिद्धिसत्त्वे दयोरपि सद्धेतत्वादिदमयुकं मिद्धिसत्त्वेऽपि द्रव्यं सत्चा- दित्यार्थभिचारादिहेतुदोषवत्त्वेन दुष्टवादियत पाह, 'यभिचा- रादेरिति, अप्यर्थकाग्रिमचकारोऽचैव योजनौयः व्यभिचारादेरपी- त्यर्थः। 'मद्धेती' मधेतुत्वग्रहसत्वे व्याप्ति-पक्षधर्मतानिश्चयरूपमिद्धि- सत्व रति यावत्, 'मिद्धिमखण्डयतः' व्याप्ति-पक्षधर्मतानिचयरूपा सिद्धिमविघटयतः, 'हेत्वाभासवाभावात्' हेत्वाभासत्वप्रयोजकला- धम्मवात, भवनये सिद्धिविघटकररूपस्यामिछुपजीव्यत्वस्यैव व्यभि- चारादेवदोषत्वप्रयोजकत्वादिति भावः, इति व्याचक्रुः । 'थाप्ति-पक्षधर्मतामत्त इति व्याप्ति-पक्षधर्मतामत्वेऽपौत्यर्थः, 'नथावधारणादिति अनुमित्यनुत्पादस्य हेत्वाभासप्रयोज्यत्वावधार- बादित्यर्थः, 'प्रज्ञातापौति, नचानुमित्यनुत्पादस्य हेत्वाभासप्रयोज्य- खान्यथानुपपत्येति भावः । 'हेत्वाभासाधिक्यमिति यामियादे- ·Coine बसिद्धिपूर्वपक्षः। हेत्वाभासाधिक्यं कृत्तान्त वो वा, तेन रूपेण न्या. सातियादेरेव संग्रहांदिति चेत्, न, एवं, सव्यभिचा- रादिरप्यसिद्धिः स्यादित्युक्तत्वात् उपजीवना दे पा- श्रयासियादिरपि पृथक् स्यात् सुषुप्तपादावनुमित्य- भावः कारणाभावात् कार्यानुत्पादा हि न प्रतिब- धकमाचात् किन्तु कारणभावादपि असत्यपि प्रति- बन्धके वयभावेन दाहानुत्पत्तेः। अथानुमित्यनुत्यादी हेत्वाभासप्रयुक्त एवेति चेत्, तीनमितौ मनोयोगा- दिरपि न हेतुः हेत्वाभ सादेवानुमित्यनुत्पादे तयति- रतिरिकहेलाभासत्वमित्यर्थः, 'लतान्तर्भाव इति कप्तानां व्यभिचा- रादौनां प्रसिद्धन्तर्भाव इत्यर्थः,(१) 'तेन रूपेण' तत्साधारणश्रया- सिद्यायन्यतमत्वरूपेण, व्याप्यसियादेरेवेति व्याप्तिनिश्चयाभावादे- रेवेत्यर्थः, 'मशहात्' विभागस्थासिद्धिपदेन महात्, ‘एवकारा- यभिचारादिव्यवच्छेदः। 'प्रसिद्धिः स्थादिति असिद्धित्वेनैव सूचलता विभाक: स्थादित्यर्थः, 'उपजौवनादिति अमिद्धिखरूपं प्रति उप- जौयत्वादित्यर्थः, 'भेदे' पृथखिभजने, 'पृथक् स्यात्' पृधक्विभक्त: स्थात् । नन्वेवं व्य'ति-पक्षधर्मतामत्त्वेऽपि सुषुल्यादौ कथमनुमित्यभावः हेत्वाभासाभावादित्यत आई, 'सुषुप्यादाविति, 'कारणभावात्' परामर्यात्मककारणभावात्, 'कारणभावादपि' भावरूपकारणाभा- -- (१) कृप्तानां व्यभिचारादौनां अन्यतमत्वरूपेण सङ्घन्हे बसिद्धावन्तर्भाव- इबर्थ इति का। व्यभिचारादौनामिहान्तर्भाव इत्यर्थ इति ग.।

·. सावचिन्तामयो मित्य- रेकेणानुमित्यनुत्पादाभावात् सिद्धेरेव ता. मकारणमेव हेतुः स्यात्। अन्ये तु गमकतौपयिकप्रतिइन्दिव्याप्ति-पक्षधर्माता- विरह-तनियतयारन्यतरत्वं हेत्वाभासत्वं तचाधिक- वादपि, 'न हेतुरिति, स्यादिति शेषः, अनुमित्यनुत्पादे' अनुमित्यनु- त्पादाभ्युपगमे, 'तयतिरेकेणेति श्रात्म-मनोयोगादियतिरेकेणेत्यर्थः, यद्यतिरेकेण कार्यानुत्पादः तस्यैव च कारणत्वादिति भावः । मन्विदमिष्टमेवेत्यत अाह, 'मिद्धेरेवेति व्याप्ति-पक्षधर्मातानिश्चयस्यै- बेत्यर्थः, 'हेतुः स्यादिति सर्वत्र हेतः स्यादित्यर्थः, तथाच कार्य निष्करणकं स्थादिति भावः। इदमापाततः भवन्मतेऽपि कथमात्म- मनोयोगो हेतुः इतरकारणमत्त्वे तयनिरेकेणानुमितिव्यतिरेका- सिद्धः। अथानुमित्यादिकमममवायिकारणवत् भावकार्यात्वादि- त्यनुमानात् तसिद्धिस्तदा ममापि तुल्यं चरमे सत्यपि कार्य मकरणकमिति व्याप्तिबलात् व्याप्तिज्ञानादेः करणतासिद्धेः अन्यथा सवापि व्याप्तिज्ञानादिकं करणं न स्यात् परामर्यादिचरमकारणे पति तयतिरेकेण कार्ययतिरेकाभावात्, परमार्थतस्तु तादृशव्या- तिरप्रयोजिकत्येव तत्त्वं । केचित्तु हेत्वाभासमामान्यलक्षणं नविशेषणक्षणानि च प्रकारा- तरेण तन्मतमुपन्यस्थति, 'अन्ये विति, श्रच गमकनौपथिक- प्रतिद्वन्दी च व्याप्ति-पक्षधर्मताविरहश्च गमकतौपयिकप्रतिद्वन्दि- थाप्ति-पक्षधर्मताविरहं तादृश्पक्षधर्मताविरच तबियतश्च ता- ·बसिद्धिपक्षः। बलसमानबलौ बाध-प्रतिरोधौ प्रतिबन्दिनौ व्याप्ति- पक्षधर्माताविरहश्चासिद्धिः तनियता च सवभिचार- विरुडौ । न चानयोरप्यसिड्यन्तर्भावः, व्याप्तिविरहनि- यतत्वेन ज्ञातयाः स्वातन्त्र्येणैव दूषकत्वात् भ्रमे विशेष- दृशपक्षधर्मताविरह-तन्नियतौ तयोरित्येकवचनान्तसमाहारइन्दगई- इतरेतरवन्द इति न बहुवचनापत्तिरिति द्रष्टव्यं । तथाच गमक- तौपयिकप्रतिद्वन्दिव्याप्ति-पक्षधर्मताविरह-तड्याप्यानामन्यतमत्वं हेत्वा- भाससामान्यलक्षणमित्यर्थः, गमकतौपयिकप्रतिद्वन्दित्वच साचादनु- मितिप्रतिबन्धकत्वं, गमकतौपयिकस्थाबाधितत्वामत्प्रतिपक्षितत्वस्य विरोधित्वमित्यपि केचित् । 'तच तेषु मध्ये, 'अधिकबल-समान- बलाविति, 'अधिकबल-समानबली' 'प्रतिद्वन्दिनौ' 'बाध-प्रतिरोधा- विति योजनया समानबलप्रतिद्वन्दो प्रतिरोधः अधिकवलप्रतिद्वन्दी बाधः इत्यर्थः, समानबलप्रतिद्वन्दित्वं बाधनिश्चयत्वाद्यनवच्छिन्नमा- वादनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं, असाधारणत्वमप्येतन्मते प्रति- रोधान्तर्गतमेव, तनिश्चयत्वाद्यनवच्छिन्नत्वेनापि वा प्रतिबन्धकता विशेषणेया, अधिक-बलप्रतिइन्दित्वञ्च माध्याभावव्याप्यवत्तानिश्चय- वाद्यनवच्छिन्नसाचादनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वमिति भावः । 'तनियतौ' व्याप्ति-पक्षधर्मताविरहव्याप्ती, 'सव्यभिचारेति, धर्म- प्रधानो निर्देशः । ननु यदि नौ तबियतौ तदा तदुनयनदारैव दोषत्वसम्भवेन कथं तयोः पृथक् दोषत्वमुपेयते इत्याशय निरा- करोति, 'न चेति, 'अभियन्तर्भावः' श्रमियपनयमद्वारा दूषकत्वं, 'अनयोः' व्यभिचारि-विरुद्धयोः, 'स्वातन्त्र्येणैवेति व्याण्यादिविरह- ·१८ तत्वचिन्तामो दर्शनस्येवेति, तन्त्र, अचापि व्याप्ति-पक्षधर्माताविरह- एवासिषिः पर्यवस्यति तच घोक्तमेवान्यतरत्वञ्च न लक्षणं व्यर्थविशेषणत्वात् हेत्वाभासान्तरवहिष्कृतस्य व्याप्ति-पक्षधर्मातानिश्चयविरोधिना रूपस्य विवक्षित- त्वात् तच्चाश्रयासियादिकमेवेति । इति श्रीमहङ्गेभोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानास्य-दितीयखण्डे असिहिपूर्वपक्षः ॥०॥ निश्चयं विनैवेत्यर्थः, व्याप्तिविरहव्याप्यत्वेनेत्युपलक्षणं व्यभिचारव- वादिनेत्यपि बोध्यं । नन्वेवं व्याप्ति-पक्षधर्मताविरहत्वमेवामिद्धि- सक्षणं पर्यवमितं तच्च दूषितमेवेत्यत शाह, 'अत्रापति अस्मिन्मते- पौत्यर्थः, 'उक्रमिति अननुगमरूपं दूषणमिति शेषः। नन्वन्यतर- बनानुगमोऽस्वित्यत आह, 'अन्यतरत्वञ्चेति, 'व्यर्थति असाधक- सानुमानेऽन्यतरत्वरूपस्य विशेषणस्य व्यर्थत्वादित्यर्थः, प्रत्येकं व्याभि- खाधवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभानत्वेनैव गमकत्वसम्भवादिति भावः । मनु विशिष्टाभाव एव मामान्यलक्षणघटको न तु व्याप्यादिप्रत्ये- काभावः तथाच विशिष्टाभावस्यैवामिद्धित्वेन व्याप्यादिप्रत्येकाभाव- स्थातथावाचामनुगम इत्यत आह, 'हेत्वाभामान्नरेति, 'वहिष्कृतस्य' भिलस्य, विवक्षितत्वात्' अत्र शास्त्रेऽमिद्धित्वेन विवक्षितत्वात्, 'पात्र- चामिहादिकमेवेति न तु विशिष्टाभाव इत्यर्थः, 'आदिपदाया- यादिप्रत्येकाभावपरिग्रहः । रति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामपिरहस्खे अनुमानास्यद्वितीयखण्डरहस्ये प्रसिद्धिपूर्वपक्षरहस्यम् ।

·[ ] अथासिद्धिसिद्धान्तः। उच्यते अश्रियासिद्धिः स्वरूपासिद्धिः व्याप्यत्वा- सिद्धिश्च प्रत्येकमेव दोषः प्रत्येकस्यं ज्ञानादुद्भावना- चानुमितिप्रतिबन्धात् न तु विशिष्टाभावः परा- मर्शविषयाभावो वा व्यर्थविशेषणत्वात् तस्य ज्ञान- प्रथामिद्धिमिद्धान्तरहस्यं । 'ज्ञानादिति प्रत्यक्षादितो ज्ञानादित्यर्थः, तेनोद्भावनादिति मङ्ग- छते, एवमग्रेऽपि, 'विशिष्टाभाव इति व्याप्तिविशिष्ट पक्षधर्मत्वाभाव- इत्यर्थः, एतच्च माध्यव्याप्यहेतुमान्पक्षः इति पक्षविशेष्यकपरामर्थ- स्यैव हेतुतावादिनां नव्यानां नयेन, माध्यव्याप्यत्वे सति पक्षवृत्ति- त्ववान् हेतुरिति परामर्शस्थापि हेतुत्वनये तु विशिष्टाभाववद्धतरपि दोष इत्युकमधस्तात् । 'परामर्थविषयाभावो वेति परामर्शविषय- प्रतियोगिकाभाववरूपेण व्यायादिप्रत्येकाभावो वेत्यर्थः, दोष- इत्यनुषव्यते, व्यर्थविशेषणत्वात्' विशिष्टाभावत्वपरामर्थविषयप्रतियो- गिकाभावत्वरूपस्य विशेषणस्य दूषकतायामप्रयोजकत्वात्, तेन रूपेण ज्ञानस्थाप्रतिबन्धकलादिति यावत् । नन्वेवं तद्र्येण ज्ञानादिसत्त्वे- ऽप्यनुमितिः स्थादित्यत आह, 'तस्येति, प्रकारित्वं षष्ठ्यर्थः, तद्रूपेण ज्ञानमुद्भावनच 'अनुमितिप्रतिबन्धात् विनापौति योजना, यत्र नानुमितिप्रतिबन्धस्तत्रापि तत्प्रकारकज्ञानमुद्भावनच तिष्ठतीत्यर्थः, तथाच तद्रूपेण ज्ञानादिसत्त्वेऽनुमिताविष्टापत्तिरिति भावः ।।

·तत्वचिन्तामणी मुद्भावनं विनाप्यनुमितिप्रतिबन्धात अनुभवसिई हि लक्षणं न तु लक्षणानुरोधेनानुभवकल्पना, पराम- शविषयाभावत्वेनानुगतेन बयाणमसिद्धत्वेन संग्रहो महर्षिणा कृत इति न विभागबिरोधो हेत्वाभासा- धिक्यं वा। . केचित्तु तद्रूपेण ज्ञानस्थानुमितिप्रतिबन्धकत्वाभावे हेतुमाह, 'तस्येति, तेन रूपेण ज्ञानमुद्भावनञ्च विनाप्यनुमितिप्रतिबन्धात्तेन रूपेण ज्ञानमनुमित्यप्रतिबन्धकमित्याहुः । तदसत्। तथा मति व्यभिचारादिज्ञानं विनाप्यनुमितिप्रतिबन्धात् व्यभिचारादिज्ञानस्या- प्यप्रतिबन्धकत्वापत्तरिति ध्येयं । ननु परामर्शविषयप्रतियोगिकाभा- वस्वस्थ महर्षिप्रणीतासिद्धिलक्षणतया तद्रूपेण ज्ञानादप्यनुमिति- प्रतिबन्धो भवतीत्यनुभवः कल्यत इत्यत श्राह, 'अनुभवसिद्धे हौति लक्षणप्रकारकज्ञानादनुमितिप्रतिबन्धेऽनुभवसिद्धे हौत्यर्थः, 'लक्षणं' लक्षणस्थानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वं । ननु स्याणां प्रत्येकमेव दोषत्वे चितयसाधारणैकरूपाभावेन विभागस्य वा न्यूनत्वं चयाणां मध्ये कयोधियो:(९) हेत्वाभासव्यतिरिक्रत्वं वा स्थादित्यत शाह, 'परामर्थविषयेति परामर्शविषयाभावत्वरूपेणानुगतेमासिद्धिवेन बयाणं सह इति योजना, 'विरोधः न्यूनत्वं, 'हेवाभामाधिक्यं बेति त्रयाणां मध्ये कयोश्चिद्वयोर्हेत्वाभासव्यतिरिक्तत्वं वेत्यर्थः । ननु परामविषयाभावत्वं परामर्शविषयत्वावच्छिनप्रतियोगिताकाभाववं (१)- कयोचित्तपोरिति ग.। " ·बसिडिसिद्धान्तः। २१. तत्प्रतियोगिकाभावत्वमा वा नाद्यः, थाप्यादिप्रत्येकाभावेऽव्याप्तेः ताशाभावस्याप्रसिद्धेश्व, न येवं पदार्थोऽस्ति यत्र पसमर्थविषयो मास्ति, अन्नतः परामर्थविषयाभावस्यैव सर्वच वृत्त । न द्वितीयः, वैशिय-यामध्यत्तिधर्मावच्छिनप्रतियोगिताकव्यायाधभावे केवल- माथाभाव-साधनाभावादौ चानाभामेऽतिव्याप्तेः। अथ हेत्वाभासले मति परामर्थविषयप्रतियोगिकाभावत्वमसिद्धिवं श्रतो नाभासभिने- ऽतिव्याप्तिः परामर्शपदश्च माध्याव्यभिचरितसम्बन्धिहेतमानपक्ष:(१) इत्याकारकातिरिकाविषयकान्वयव्याप्तिघटितपरामर्शपरमतो हेतु- निष्ठव्यतिरेकव्याप्यभावरूपानुपसंहारित्वे नातिव्याप्तिः, सप्तमपदार्थ- रूपाभावस्य घटकतया(२) च हेतनिष्ठमाध्याभाववत्तित्वरूपे साधा- रण्ये नातिव्याप्तिः तस्य भावत्वादिति चेत्। न । गोत्ववान् अश्वत्वा- दित्यादौ हेतोः माध्यममानाधिकरण्याभावरूपे विरोधे, दो वद्धिमान् धूमादित्यादौ यच भावस्य माध्यता तत्र पक्षवृत्तिसाध्या- भावरूपे बाधे, गोलाभावः मास्वादिमान् . गोवाभावादित्यादौ यत्राभावस्य पचता हेतता च तत्र माध्याभाववत्पक्षरूपे बाधे, माध्याभावव्याप्यवत्पनरूपे सत्प्रतिपक्षे, साध्याभाववहृत्तिहेतुरूपे माधारण्ये साध्यासमानाधिकरणहेतरूपे विरोधे चातिव्याप्तेः तेषां हेत्वाभामत्वात् परामर्थविषयप्रतियोगिकाभावत्वाच । यच भावस्थ पक्षता तत्र पचतावच्छेदकाभाववत्पक्षरूपाश्रयामिद्धौ माधनाभाव- (१) साध्याभाववदत्ति-साध्यसमानाधिकरण हेतुमान् पक्ष इत्यर्थः (२) घट पदार्थातिरिक्तखरूपस्थामावस्य घटकतयेत्यर्थः । J16 ·सश्चचिन्तामो वत्पवरूपवरूपासिद्धौ चाव्याप्तेः तस्याभाववाभावात्, एवं पत्र भावस्य मान्यता तेच माध्यतावच्छेदकाभाववत्साध्यात्मकमाध्यविशे- षणासिद्धौ, यत्र भावस्य माधनता तत्र साधनतावच्छेदकाभाव- धत्साधनात्मकसाधनविशेषणसिद्धौ, व्याप्यभाववत्साधनात्मक- थाप्तिविरहरूपासिद्धौ चाव्याप्तेः। अथ माध्याव्यभिचरितसम्बन्धि- हेतमान् पक्ष इत्याकारकातिरिकाविषयकाबयिपरामर्थन यद्ध- विछिने यद्धविच्छिन्नवत्वं विषयौक्रियते तद्धविच्छिनप्रति- पोगिताकाभाववत्तद्धविच्छिन्नममिद्धिरिति विवक्षितं । न चैवं हेतुनिष्ठपक्षवृत्त्यभावप्रतियोगित्व-हेतुनिष्ठपक्षवत्यन्यत्वादिरूपे स्वरू- पामिद्यादावव्याप्तिरिति वाच्यं। समानप्रकारकज्ञानस्यैव प्रतिबन्ध- कत्यवादिना नव्यानां नये माधनाभाववत्पक्षादेरेव स्वरूपा- विद्यादितया तस्य स्वरूपासिद्धिवादिविरहादिति चेत्। न। माध्यमामानाधिकरण्याभाववद्धेतरूपे विरोधे साध्याभाववदवृत्ति- वाभाववद्धतरूपे साधारण्ये चातिव्याप्तेः माधनात्यन्ताभाववत्- पचादेरिव माधनात्यन्ताभावव्याप्यवत्यक्ष-साधनवद्भिवपक्ष-साधन- बझेदव्याप्यवत्पक्षादेरपि स्वरूपासियादितया तत्राव्याप्तिश्चेति(१) । मैवं। परामर्थविषयाभावत्वपदेन परामर्शविरोधितावच्छेदकरूप- वस्य विवक्षितत्वात्, परामर्शविरोधितावच्छेदकत्वन्तु निश्चयनिटं 'यादृशविशिष्टनिरूपितविषयित्वमामान्यं परामर्शप्रतिबन्धकतानति- रिमत्ति तादृशविशिष्टत्वं, हेलाभाससामान्यलक्षणोक्तदिभैवात्रापि (२) वायास्यापत्तिचेकिगा।

·पसिडिसिद्वान्तः। . मतहलप्रयोजनमवसेयं । एतेनावच्छेदकत्वमच में खरूपमनन्धकि- मेषः माणिक्यमयः पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादौ माणिक्यमय- माभाववत्पर्खलादिरूपे आश्रयामियादावसम्भवापत्तेः पर्वतत्वादि- रूपेण वस्वन्तरे माणिक्यमयत्वाभावत्वरूपेण यत्किञ्चिदस्तुशाग- स्थापि वहिव्यायधूमवान् माणिक्यमयः पर्वत इत्यादिपरामर्श- प्रतिबन्धकतया प्रतिबन्धकतावच्छेदकपर्वताद्यप्रवेशात्, अत एव विषयितासम्बन्धेनान्यूनवृत्तित्वमपि न, नापि विषयितासम्बन्धेनान- तिरित्तित्वं माणिक्यमयत्वाभाववत्पर्वतादिरूपाश्रयामियादेः वोवलपर्वताद्यनतिरिक्ततया पर्वत इत्यादिकेवलपर्वतादिविषयक- निधयेऽपि वियितासम्बन्धेन तस्मत्वादसम्भवापत्तेरिति निरस्तं । माणिक्यमयः पर्वतो वहिमानित्यादौ पर्वतत्वविशिष्टपर्वतनि- रूपितस्थ माणिक्यमयत्वाभाववान् पर्वत इति निश्चयनिष्ठस्य माणिक्यमयत्वाभाववत्पर्वतत्वविशिष्टनिरूपितविषयित्वस्य मर्शप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्तितया केवलपर्वतत्वविशिष्टपर्वतादा- वतिव्याप्तेरिणय सामान्यपदं, यविरूपितविषयितासामान्यमि- त्युक्तौ माणिक्यमयत्वाभाववत्पर्वतादावसम्भवः पर्वत इतिनिश्चय- निष्ठपर्वतनिरूपितविषयित्वस्यापि माणिक्यमयत्वाभाववत् पळत- निरूपितखेम सामान्यान्तर्गतत्वात् तस्य च प्रतिबन्धकतानवच्छेद- कबादतो थादृशविभिष्टनिरूपितेति, पर्वत इतिनिश्चयनिष्ठपर्व- मविषयिषच न माणिक्यमयत्वाभाववत्पर्वतत्वविशिष्टपळतनिक- पितं विभिमत्तानिरूपिताधारत्ववविशिष्टपर्वतनिरूपितविषयि- बस्य विलक्षणस्य माणिक्यमयत्वाभाववान् पर्वत इतिजान एव परा- ·सावचिन्तामयी सत्चात्, पर्वतो माणिक्यमयो न वेति मंथनिष्ठस्य ताम- विषयवस्व मामान्यान्तर्गतस्य प्रतिबन्धकतातिरिकवृत्तित्वात् असम्भववारणाय निश्चयनिष्ठमिति, निश्चयश्चाग्रहौताप्रामाण्यकत्लेन निवेशनीयः नातस्तद्दोषतादवस्थ्यं । न चात्र विशिष्टनिरूपितविषयितासामान्यनिवेने प्रतिबन्धक- तायाः स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वमेव निवेश्यतां किमनतिरिक- वृत्तिवनिवेशेनेति(१) वाच्यं । माणिक्यमयत्वाभाववान् पर्वतोरूपवान् इति निश्चयनिष्ठस्य रूपप्रकारिलावच्छिन्नमाणिक्यमयलाभाववत्- पर्वतत्वविशिष्टपर्वतनिरूपितविशेष्यकलस्य माणिक्यमयत्वाभावप्रका- रित्वावछिनकेवलपर्वतत्वविशिष्टविशेष्यकत्वातिरिक्तस्य तादृशविष- यितासामान्यान्तर्गतस्य स्वरूपसम्बन्धरूपतादृशपरामर्मविरोधिताव- छेदकत्वविरहादसम्भवापत्तेः । न च तथापि साधारण्ये साध्या- समानाधिकरणहेवादिरूपविरोधे माध्यव्यापकौभताभावप्रतियोगि- वाभाववद्धेतरूपे अनुपसंहारित्वे चातियाप्तिदुर्वारेति वाच्य। साधा- रणव-विरुद्धवानुपसंहारिवाविषयकत्वेन निश्चयस माधारणत्व- विवद्धवानुपसंहारिवानिरूपितवेन यादृशविशिष्टनिरूपितविषधि- बस्य वा विशेषणत्। न चैवं वङ्ग्यव्यभिचारिमेयत्ववान् पर्वतो पकिमान् मेघवादित्यादौ वहिव्यभिचारिमेयत्वरूपाश्रयासिद्धेः माधारण्यरूपत्वादव्याप्तिः एवं वसिमानाधिकरणहदत्ववान् पर्वतो वकिमान् इदबादित्यादौ वयसमानाधिकरणदत्वरूपाश्रयामिङ्के- (१) विमतिरिक्तरत्तित्वपर्यन्तेनेति गा।

·चसिद्धिसिद्धान्त। विरोधवरूपवादव्याप्तिः वयमावल्यापकीभताभावप्रतियोग्रिहदल- वान् पर्वतो वकिमान् इदलादित्यादौ वयभाषण्यापकीभताभाव- प्रतियोगित्वाभाववद्दबादिरूपाश्रयामि . अनुपसंहारित्वरूपवा- दव्याप्तिरिति वाच्यं। माध्य-साधन-पचभेदेनामिद्धिलक्षणस्य विभि- बतया वयष्यभिचारिमेयत्ववानित्यादौ श्राश्रयासियात्मकमाधा- रयाद्यविषयकलादिविशेषणस्य लक्षणाघटकत्वात् शब्दानुगमस्या- किञ्चित्करत्वात् । अत एव माणिक्यमयः पवतो बहिमान् धूमा- दित्यादौ साधारण्याद्यप्रसिद्धवावपि न चतिः तत्र तदविषयकव- विशेषणस्थानुपादेयत्वात् । परामर्भ च व्यतिरेकव्याप्तेरप्युपादानाड्य- तिरेकव्याप्तिविशिष्ट हेत्वभाववत्यक्षरूपायां व्याप्यत्वामिद्धौ नाव्याप्तिः। ननु तथापि पर्वतान्यः पर्वतोदहनान्यदहनवान् धूमान्यधूमात् इत्यादौ पर्वतान्यत्वाभाववृत्पवतादिरूपाश्रयामिद्यादावव्याप्तिः तचा- नाहार्य्यपरामर्शाप्रमिया तत्प्रतिबन्धकत्वाप्रसिद्धेः। न च तत्तदि- छानामुत्तेजकत्वनये आहार्यज्ञानस्यापि प्रतिबध्यतया आहार्य- परामर्णविरोधितामादायैव तत्र लक्षणसम्भव इति वाच्यं । पर्वता- न्यवाभाववान् पर्वत इत्यादिबाधनिश्चयविरहदशायामपौछाविरहे पर्वतान्यः पर्वत इत्यादिप्रत्यक्षोत्यादवारणाय तादृशप्रत्यक्ष प्रती- छाया हेतुत्वावश्यकवे तत्र तादृशबाधनिश्चंयस्य प्रतिबन्धकले मानाभावात् । न च यादृशविशिष्टनिरूपितविषयितामाल्यग्टही- तापामायकनिश्श्याव्यवहितोत्तरवर्णनाहार्यज्ञानसामान्यं न प्रशत- परामर्थात्मकं तादृशविभिष्टमसिद्धिरिति विवक्षितं पर्वतान्यः पर्वत- इत्यादावाहार्यरूप एव परामर्शः प्रसिद्धः परामर्थप्रतिबन्धकावस्य ·तत्त्वचिन्तामो अतएव "ये व्याप्तिविरह-पक्षधर्माताविरहरूपास्ते- ऽसिद्धिभेदमध्यमध्यासते तदन्ये च यथायथं व्यभिचा- रादयः" इति सिद्धान्तप्रवादोऽपि । न चैवं साक्षात्- प्रतिबन्धकत्वेन बाध-प्रतिरोधयााप्तिविरहलिङ्गत्वेन सव्यभिचार-विरुदयोरपि सङ्घहे विभागव्याघातः, स्वतन्त्राभिप्रायस्य निषेड्डुमशक्यत्वात् अन्यथा शास्त्रे परिभाषोच्छेदापत्तेः सव्यभिचारादेरप्येवंरूपसत्त्वेऽप्यु- पजीव्यत्वेन पृथक्त्वम् उपधेयसङ्करेऽप्युपाधेरसङ्करात्। लक्षणेऽप्रवेशात् तस्थाप्रतिबध्यत्वेऽपि न क्षतिरिति वाच्य। वस्तुमात्र- विषयकनिश्चयाव्यवहितोत्तरवर्त्यनाहाय॑ज्ञानसामान्यस्यैव तादृशपरा- मर्मानात्मकतया वस्तुमात्रस्यैव तत्रामिद्धित्वापत्तेरिति चेत्, न, पर्वतान्यः पर्वत इत्यादेरपार्थकतया() तत्र पर्वतान्यत्वाभाववत्पर्व- तादेराश्रयासिद्धित्वानभ्युपगमादित्यास्तां विस्तरः । 'श्रत एवेति यत एव एकोविशिष्टाभावो नासिद्धिः किन्तु भानारूपेत्यर्थः, अन्यथा ये इत्यादौ बहुवचनमसङ्गतं स्यादिति भावः । 'लिङ्गत्वेन' व्याप्यत्वेन, 'मजन्हे भहसम्भवे, 'विभागव्याघातः' विभागस्य पञ्चविधत्वविरोधः, 'परिभाषेति, एवं कथं न छतमिति सर्वचानुयोगसम्भवादिति भावः । 'एवंरूपसत्त्वेऽपि' उकरूपामिद्धि- खसावेऽपि, 'उपजीव्यत्वेनेति, ज्ञानकतेनेति भावः। हेत्वन्तरमाह, (१) अपार्थकत्वं यादृशबोधत्वावच्छेदेन पाहाय॑त्वं तादृशोधार्थप्रयुक्त- वाक्यवं।

·'बसिडिसिद्धान्त भग्वाश्रयापसिया कथमाश्रयासिद्धिरुद्भाव्या। 7. शशीयतया गवि श्रृंगनिषेधवत् व्योमकमलमिति वाच्यं। शशशृङ्गनिषेधा न गवौत्युक्तत्वादिति चेत्, 'उपधेयेति, 'असकरात्' ज्ञानासङ्करात्, यदा मनु उपजीव्यत्यमेव कथं विषयाभेदादित्यत श्राह, 'उपधेयेति, 'यसकारात्' भेदात् । पक्षाप्रमिद्यापि आश्रयामिद्धिः यथा व्योमकमलं सुगन्धि कमल- वादित्यादिभ्रमेणाप्रङ्कते, 'नन्विति, ‘कथमिति, पक्षोऽसिद्ध इत्यत्र मियसिद्धिव्याघातादिति भावः । 'व्योमकमलमिति, निषेध्यमिति शेषः, व्योमीयतया कसलं नास्तौत्युद्भाव्यमित्यर्थः । 'शशटङ्गति प्रमौयतया श्रङ्गनिषेधोनास्तीत्युक्त्वादित्यर्थः । श्राश्रयासिद्धेनोक- मुदाहरणमि। परिहरति, 'व्योमेति व्योमकमलं सुरभौत्यर्थः, 'निश्चितानन्वयत्वेन' व्योमकमलस्य निश्चितान्वयकवाभावेन व्योम- कमलस्थाप्रसिद्धलेनेति यावत्, 'अपार्थक' अनुमित्यजनक, न बाश्रयासिद्धिनिबन्धनमिति भावः । इदन्त्वसतोव्योमकमलस्य पक्ष- तातात्पर्य्यदशायामुक्तं, यदा तु गगनौयत्वेन प्रसिद्धकमलमेव पक्ष- स्तदा तु पचविशेषणाभावरूपाश्रया सिद्धिरेवेति बोध्यं । नन्वेवं आश्रयामिद्धेराश्रयासिद्धिलाभावे का ताश्रयामिद्धिरित्यत पाइ, 'पाश्रयेति, श्राश्रये पक्षे विशेषणस्य पचतावच्छेदकस्यामिद्धिरभावः आयामिद्धिरित्यर्थः, धान्येन धनवानितिवदभेदे बतौया, उदा- हरणच माणिक्यमयः पर्वतोवहिमान् धूमादित्यादौ माणिक्यमय- ·तवचिन्तामो व्योमकमलमिति निश्चितानन्वयत्वेनापार्थकम् पात्र- यविशेषणासिया चाश्रयासिद्धिरसोर्णा । लादिविशेषणस्य पर्वते प्रभावादिति भावः । 'श्रमकोर्णति मा च हेलाभामान्तरेणासौर्णापि माणिक्यमयः पर्वतोवकिमान् धूमा- दित्यादावित्यर्थः, एतत्तु सम्भवप्राचुर्येणोक्तं, वस्तुतो हेत्वाभामान्तर- सहारेऽपि न दोष इत्युक्तमेव । ददन्त्ववधातव्यं न केवलं पचे पक्ष- तावच्छेदकाभाव:(१) श्राश्रयामिद्धिः किन्नु पक्षे पक्षतावच्छेदकाभाव- व्यायः, पक्षे पक्षतावच्छेदकवदन्योन्याभावः, पक्षे तादृशान्योन्याभाव- व्यायः, पक्षतावच्छेदके पचतावच्छेदकतावच्छेदकाभावः, पक्षतावच्छे- दके पचतावच्छेदकतावच्छेदकाभावव्याप्यः, पक्षतावच्छेदके पचताव- छेदकतावच्छेदकवदन्योन्याभावः, पक्षतावच्छेदके तादृशान्योन्याभाव- व्यायः, पक्षतावच्छेदकाभाववान् पक्षः, बयाष्यवान् पक्षः, पक्षताव- छेदकवदन्योन्याभाववान् पक्षः, तद्व्याप्यवान् पक्षः, पक्षतावच्छेदक- तावच्छेदकाभाववत्पक्षतावच्छेदकं, तयाप्यवत्परतावच्छेदकं, पक्षता- वच्छदकतावच्छेदकवदन्योन्याभाववत्पक्षतावच्छेदकं, तड्याप्यवत्यक्ष- तावच्छेदकमित्यादिरप्याश्रयामिद्धिः । समानाकारकज्ञान, प्रति- बन्धकववादिना नव्यानां नये तु पक्षतावच्छेदकाभाववान् पक्ष:, तड्याप्यवान् पक्षः, पक्षतावच्छेदकवदन्योन्याभाववान् पक्षः, तयाण्यवान् पक्षः इत्यादिरेवाश्रयासिद्धिः, न तु पक्षे पक्षतावच्छेदकाभावः तड्याधादिरपि(१) तज्ज्ञामस्थानुमिति-तत्कारणपरामर्थाप्रतिबन्धक- (१) पक्षतित्वविशिवपक्षतावच्छेदकाभाव इत्यर्थः । (२) पक्षतावच्छेदके पक्षतावच्छेदकतावच्छेदकाभावरू झाप्यादिस्पौलिक .

·बसिडिसिद्धान्तः। ९८ । नया हेत्वाभासत्वस्यैव तवाभावात् वक्ष्यमाणनुगतात्रयासिद्धिसागस सचामत्त्वाञ्च । सर्वसाधारणाश्रयासिनुगतलक्षणन्तु पक्षलवच्छेदक- प्रकारकपक्षयाविरोधितावच्छेदकत्वं, तादृश्यहविरोधितावच्छेद- कवधायचाग्रहीताप्रामाण्यकनिश्चयनिष्ठं यादृनविशिष्टनिरूपित- विषयित्वसामान्य तादृश्पक्षग्रहप्रतिबन्धकतानतिरिक्तवृत्ति तादृश- विशिष्टलं तेन नामिद्धिमामान्यलक्षणवदवच्छेदकत्वविकल्पावकामा, प्रत्येकदलव्यावृत्तिरपि तत्रोक्रदिशाऽवसेथा। पक्षतावच्छेदकप्रकारक- पहपदेन पक्षतावच्छेदकवान् पक्ष इत्याकारकातिरिक्ताविषयकग्रहो पायः तेन खरूमामिद्धि-व्याप्यत्वामिद्यादेरपि परामर्शात्मकपक्षता- वच्छेदकप्रकारकयहविरोधितावच्छेदकत्वेऽपि नातिव्याप्तिः पक्षता- वच्छेदकांचे वा प्रतिबन्धकलं ग्राह्यं । एवं स्वरूपासिद्धिरपि नाना- विधा साधनतावदकावच्छिवसाधमाभाववत्पचः, तादृशसाधना- भावव्याप्यवत्पक्षः, साधनवदन्योन्याभाववान् पक्षः, तादृशान्योन्याभाव- व्याप्यवान् पक्षः, पचे साधनतावच्छेदकावच्छिन्नसाधनाभावः, पचे तादृशमाधनाभावव्याप्यः, पक्षे साधमतावच्छेदकावच्छिन्नसाधनवद- न्योन्याभावः, पचे तादृशान्योन्यावव्याप्यश्चेति क्रमेणाष्टविधत्वात् । समानप्रकारकज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकत्ववादिना नव्यानां नये तु साधनतावच्छेदकावच्छिन्नसाधनाभाववत्पक्ष इत्यादिरूपा चतुर्विधैव खरूपामिद्धिः न तु पक्षे माधनतावच्छेदकावच्छिनसाधनाभावादिरू- पापि तज्ज्ञामस्थांनुमिति-तत्कारणपरामर्शाप्रतिबन्धकतया हेला-. भासवस्यैव तत्राभावात् वक्ष्यमाणानुगतवरूपासिद्धिलक्षणस्य तथा मत्वाच। पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नपविभेयक-माधमतावोदकाव- 117 ·বিনাময়ী छिमाधमप्रकारकग्रहविरोधितावच्छेदकत्वं स्वरूपासिद्धित्वं, भवति च दोवहिमान् धूमादित्यादौ धूमाभाववद्दादिरूपा स्वरूपा- मिद्धिः धूमवान् हद इत्यादिपञ्चविशेष्यकग्रहविरोधितावच्छेदिकेति लक्षणसमन्वयः, दोवहिमान् धूमादित्यादौ द्रव्यसामान्याभाववद्- इद-धूमसामान्याभाववद्र्व्यादिवतिव्याप्तिवारणय पक्षतावच्छेदक- साधनतावच्छेदकयोः प्रवेशः । न चैवं दोवहिमान् धूमादित्यादौ इददृत्तित्वाभाववद्भुमादिरूपस्वरूपासिद्धौ वहिमानाकाशादित्यादौ वृत्तित्वाभाववदाकाशादिरूपखरूपासिद्धौ चाव्याप्तिः नव्यनये गाया- भावावगाहिनिश्चयस्यैव प्रतिबन्धकतया तज्ज्ञानस्य पचतावच्छेदका- वच्छिबविशेष्यक-माधनतारच्छेदकावच्छिन्नप्रकारकग्रहाविरोधित्वा- दिति वाच्यं । नव्यमते तस्य स्वरूपासिद्धित्वविरहात् । न चैवं तस्या- धिक्यापत्तिरिति वायं। दो महिमान् धूमादित्यादौ इद- वृत्तिवाभाववद्भूमादेहेत्वाभासत्वस्यैवाभावात् वहिमानाकाशादि- त्यादौ वृत्तिमत्त्वाभाववदाकाशादिश्च माध्यमामानाधिकरण्याभाववढे- वादेरिवानाधारणले विरोधे वान्तर्भावात्। पक्षतावच्छेदकावच्छिन- विशेष्यक-माधनतावच्छेदकावच्छिन्नग्रहविरोधितावच्छेदकलमात्रापि अग्टहीताप्रामाण्यकनिश्चयनिष्ठयादृशविशिष्टनिरूपितविषयितामा- मान्यं तादृशग्रहविरोधितानतिरित्ति तादृशविशिष्टत्वं, तेन भामिद्धिसामान्यलक्षणवदवच्छेदकलविकल्यावकाशः, प्रत्येकदलयात्र- तिरपि पूर्वाकदिशाऽवसेया, तादृशग्रहविरोधित्वञ्च तादृशग्रहत्वा- पच्छित्रप्रतिबध्यतानिरूपितविरोधित्वं तेन पर्वतो वहिमान् हुद- लादित्यादौ वड्यभाववंदृत्तिह्रदत्वादिरूपसाधारण्य-वहिमदवृत्ति- ·बसिडिसिद्धानमः। इदखादिरूपविरोध-वयभावव्यापकौमुताभावाप्रतियोगिहदवादि- रूपानुपसंहारिव-वयव्यभिचरितसम्बन्धित्वाभाववछदादिरूपयाप्य- वामिद्धिषु परामर्यात्मकतादृशग्रहविरोधितामादाय नातिव्याप्तिः । नवा आश्रयासिद्धि-माधनविशेषण सियोरतिव्याप्तिः तेषां ज्ञामस्थ सादृशग्रहत्वावच्छिन्नप्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकवाभावात्, अत- एव हुदो वद्धिमान् धूमादित्यादौ वङ्ग्य भाववदवृत्तिधूमाभाववद्- हुद-वझिसमानाधिकरणधूमाभाववद्हूद-वयभावव्यापकौभूताभा- वप्रतियोगिधमाभाववद्हूद-वयव्यभिचरितसम्बन्धिधूमाभाववद्छ दादिषु व्याप्यवासिद्धान्तर्गतेषु नातिव्याप्तिः तेषां परामर्शात्मकता- यहविरोधितावच्छेदकत्वेऽपि तादृशाइत्वावच्छिनप्रतिबध्यतानिरू- पितप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वविरहात्, स्वरूपासिद्धेरसङ्कीर्णदाहरणच पर्वतो वहिमान् महानमत्वादित्यादिकमेव, श्राश्रयासिद्धि-खरू- पामिद्धिभिन्नामिद्धिस्तु व्याप्यत्वामिद्धिः, यादृशविशिष्टमाश्रयासि- द्विर्यादृशविशिष्टञ्च स्वरूपासिद्धिस्तदुभयविशिष्टानिरूपितं साधा- रणव-विरुद्धत्वानुपसंहारिवानिरूपितञ्च निश्चयनिष्ठं यादृशविशिष्टः निरूपितविषयितासामान्यं परामर्शविरोधितानतिरिक्तवृत्ति तादृश- विभिष्टं व्याप्यत्वासिद्धिरिति. तु निष्कर्षः, तेन दो वहिमान् धूमादित्यादौ वहिव्याप्यधूमाभाववद्हूदादिरूपव्याप्यत्वासिद्धेबिशि- स्थानतिरिकतया धूमाभाववद्दाद्यात्मकखरूपासिद्धिभिन्नत्वा- भावेऽपि नाव्याप्तिः, न वा काञ्चनमयदो वहिमान् धूमादित्यादौ. वहिव्याप्यधूमाभाववद्हुदादिरूपव्याप्यवासिद्धेविशिष्टस्यानतिरिक- काञ्चनमयवाभाववद्दादिरूपाश्रयासिद्धेभिन्नत्वाभावेऽप्य- ·तावचिन्तामो व्याप्तिः, पक्षादिभेदेन व्याप्यवासिद्धेभेदात् पर्वतो धूमवान् को- रित्यादौ यत्राश्रयासियादिकमप्रसिद्धं तत्र तदनिरूपितत्वविशेषणं भोपादेयं शब्दानुगमस्याकिञ्चित्करत्वात् तेन तवत्यव्याप्यत्वासितो माध्याप्तिः। एतेन वहिव्यायहूदत्ववान् पर्वतो वनिमान् हुद- वादित्यादौ वहिव्यायवाभाववद्हूदत्वादिरूपव्याप्यत्वासिद्धेरात्र- यामिद्धिरूपत्वादव्याप्तिः ह्रदत्वाभाववत्पतरूपाश्रयासियारेऽति- ध्याप्तिवारणय तत्राश्रया मिद्धिभिन्नत्वस्यावश्यं प्रवेशनीयत्वात्, एवं काञ्चनमयवहिममवायौ पर्वतः काञ्चनमयवहिमान् धूमादित्यादौ काञ्चनमयत्वाभाववदङ्गिरूपमाध्यविशेषणसिद्ध्यात्मकव्याप्यत्वामिद्धेरा- अथामिद्धिभिन्नत्वाभावादव्याप्तिः वसिमवायित्वाभाववत्यर्वतरूपा- अयामियन्तरेऽतिव्याप्तिवारणय तत्राप्याश्रयासिद्धिभिन्नत्वस्यावश्यं प्रवेशनीयत्वात्, एवं वहिः काञ्चनमयवहिमान् काञ्चनमयत्वादि- त्यादौ काञ्चनमयत्वाभाववद्यङ्ग्यादिरूपसाध्यविशेषणसिद्ध्यात्मकव्या- प्यवामिद्धौ खरूपामिद्धिभिन्नत्वाभावादथ्याप्तिः । न च तद्दयं म व्याप्यवामिद्धिः किन्वाश्रयामिद्धिः स्वरूपासिद्धिरेव इति वाच्यं। विनिगमकाभावादत्राश्रयासियादिभिवत्ववदाश्रयासिड्यादिलक्षणे- ऽपि यायवामिद्धिभिनवविशेषणस्य व मशक्यत्वात् कथकसम्मंदा- थव्यवहारस्य च मन्दिग्धत्वादिति दूषणमपि प्रत्युत। श्राश्रया- विद्यादौनां प्रातिखिकरूपेण भेदस्यैव लक्षणघटकतया वहिव्याय- दत्ववान् पर्वतो वहिमान् हुदत्वादित्यादौ ह्रदत्वाभाववत्पर्व- तादिरूपाश्रयासिड्यन्तरभेदस्यैव तत्र लक्षणघटकतया उकरूपात्र- चाविद्यात्मकव्याप्यत्वामिद्धावव्याप्तिविरहात् । न चैवं तस्योभयरूप- ·असिडिसिद्धान्त १५ वापत्तिरिति वाच्यं। विनिगमकाभावेनापयामिद्धि-व्याप्यामिधु- भयरूपत्वस्य तचेष्टत्वात् । मा चं व्याप्यवासिद्धिस्विविधा माध्यविणे- षणामिद्धिः माधनविशेषणामिद्धिः व्याप्तिदिरहरूपा च, माध्यताव- छेदकप्रकारकमाध्यग्रहविरोधितावच्छेदकरूपं साध्यविशेषणामिद्धिः, विरोधितावच्छेदकत्वादिकमाश्रयासिद्धिलक्षणवदवसेयं, तादृशं रूपय माध्यतावच्छेदकाभाववत्माध्यं, तादृशाभावव्याप्यवत्माध्यं, माध्यताव- छेदकवदन्योन्याभाववत्माध्यं, तादृशान्योन्याभावव्याप्यवत्माध्यं, साध्य- तावच्छेदकतावच्छेदकाभाववत्माध्यतावच्छेदकं, तादृधाभावव्याप्यव- माध्यतावच्छेदक, माध्यतावच्छेदकतावच्छेदकवदन्योन्याभाववत्माध्य- तावच्छेदक, तादृशान्योन्याभावव्यापवत्माध्यतावच्छेदकमित्यादि, भिन्नप्रकारकज्ञानस्थापि प्रतिबन्धकवनये माध्ये साध्यतावच्छेदका- भावः, माध्ये तादृशाभावव्याप्यः, माथे साध्यतावच्छेदकवदन्योन्या- भावः, माध्ये तादृशान्योन्याभावव्याप्यः, साध्यतावच्छेदके माध्यताव- च्छेदकतावच्छेदकाभावः, साध्यतावच्छेद के तादृशाभावव्याप्यः, माध्य- तावच्छेदके माध्यतावच्छेदकतावच्छेदकवदन्योन्याभावः, माध्यता- वच्छेदके तादृशान्योन्याभावव्याप्य इत्यादिकं बोध्यं, एतदमझौ- पणदाहरणञ्च पर्वतः काञ्चनमयवकिमान् धूमादित्यादि । साध- नतावच्छेदकप्रकारकसाधनग्रहविरोधितावच्छेदकरूपं साधनविशे- षणामिद्धिः, विरोधितावच्छेदकत्वादिकमायासिद्धिलक्षणवदवसेयं, तादृपञ्च रूपं साधनतावच्छेदकाभाववत्माधनादिकमेवेत्युकप्रावं, एतदमहोणेदाहरणञ्च पर्वतो वहिमान् काञ्चनमयधूमादित्यादि। বাঘবিয়াৰিনিৰিমষিঙুিষিদ্মাআধিন্ধুি- ७ ·तत्त्वचिन्तामणी स्थाप्तिविरजस्तु व्यर्थविशेषणादी, तदुक्कं, एकाम- सिद्धिं परिहरतो द्वितीयापत्तरिति। भिन्नामिद्धिाप्तिविरहरूपासिद्धिः, निष्कर्षस्तु व्याप्यत्वासिद्धिमा- मान्यलक्षणवदवसेयः, तत्स्वरूपच्च साध्याव्यभिचरितसम्बन्धित्वरूपा- वयव्याप्यमाववत्माधनं, तादृशव्याप्यभावव्याप्यवत्साधनं, तादृशव्याप्ति- मदन्योन्याभाववत्माधनं, तादृशव्याप्तिमदन्योन्याभावव्याप्यवत्माधनं, तादृशव्याप्तिमसाधनाभाववत्पक्षः, तादृशव्याप्तिमत्माधनाभावव्याप्य- वत्पक्षः, तादृशव्याप्तिमत्साधनवदन्योन्याभाववत्यक्षः, तादृशव्याप्तिम- साधनवदन्योन्याभावव्याप्यवस्वक्षः, एवं साध्याभावव्यापकौभूताभाव- प्रतियोगित्वरूपव्यतिरेकव्याप्तिमात्माधनाभाववत्यक्षादि, साध्याभाव- वदत्तिसाधनाभाववत्पचादि, साध्यसमानाधिकरणसाधनाभाववत्य- चादि, भिन्नप्रकारकज्ञानस्यापि प्रतिबन्धकवनये साधने तादृशा- ग्वयव्याप्यभावादिरपि बोध्यः। ननु माध्यविशेषणासिद्धि-साधनविशे- षणसिद्धिरूपव्याप्यत्वासिद्धेरसकोणेदाहरणमत्त्वेऽपि व्याप्तिविरह- रूपव्याप्यत्वासिद्धेरसकोणादाहरणं दुर्लभमित्यताह, 'व्याप्तिवि- रहस्तिति. 'व्यर्थविशेषणादाविति, 'असकौर्ण इति लिङ्गविपरिणा- मेनानुषज्यते, श्रादिपदाइयर्थविष्यत्वपरिग्रहः, तदुदाहरणच द्रव्यं गुण कान्यत्वविशिष्टमत्त्वादित्यादि तत्र हेतुतावच्छेदकविशेष्योभूतस्य सत्तात्वस्य व्यर्थत्वात् न तु पर्वतो वहिमान् धूमप्रागभावादित्यादि भिवधर्मिकत्वात् । व्यर्थविशेषणस्य व्याप्यत्वामिद्धिवे प्राचार्यसंवाद- मार, 'तदुक्तमिति क्षितिरकर्वका शरीराजन्यत्वादिति ईश्वरज्ञा- ·पसिडिसिद्वान्तः। ६५ उपाधिस्तु न व्याप्तिविरहः वहिव्यापकधूमायापक- धर्मस्याप्रसिद्ध्या धूमे तहिरहासिद्धेः, किन्तु' यावरूख- नानुमाने सत्प्रतिपक्षानुमान इति शेषः। 'एकाममिद्धिं' स्वरूपा- मिद्धिरूपां प्रसिद्धिं, 'परिहरतः' भरौरविशेषणेन परिचरतः, 'द्वितीयापत्तेः' शरीरविशेषणस्य व्यर्थतया याप्यत्वामियापत्तः, एतच्च प्राचीनमतानुसारेण । वस्तुतो व्यर्थविशेषणत्वेऽपि स्वव्यापकमाध्य- मामानाधिकरण्यरूपा साध्याव्यभिचरितसम्बन्धित्वरूपा वा व्याप्ति- दुर्बारा । न चैवं वद्धिमान् नौलधूमादित्यादिप्रयोगे कथं निग्रह- इति वाच्यं। उद्भावितदृष्टान्तस्य माध्यादिवैकल्यवदधिकप्रयोगस्थापि मिग्रहस्थानत्वात् निग्रहस्थानविभाजकसूत्रस्थचकारेणनुनसमुच्चयप- रेण उद्भावितदृष्टान्तस्य माध्यवैकल्यादिवत्तस्थापि समुच्चयात् । न चैवं एकाममिद्धिमित्याचार्याभिधानविरोध इति वाच्यं । व्यर्थविशे- षणतया व्याप्तिविरहस्याभ्युपगमेऽपि तदभिशनस्याशुद्धत्वात् गरी- रजन्यवाभावस्थाखण्डतया व्यर्थविशेषणत्वस्यैव तत्र विरहात् । न चैवं व्याप्तिविरहस्यासकोणेदाहरणभाव इति वाच्च। तदिरहेऽपि न चतिरित्यमकदावेदितत्वादिति पुनर्नव्यमतानुयायिनौ राद्धान्त सरणिः । केचित्तु उपाध्यभावस्य व्याप्तितया तदभावत्वेन उपाधिरपि याप्यत्वासिद्धिरिति वदन्ति प्रसङ्गात्तन्मतं निराकरोति, 'उपाधि- स्विति उपाध्यभावस्थ व्याप्तित्वे तथा स्थान चैतदित्याह, 'वहौति। नम्वेवं अनौपाधिकत्वं व्याप्तिरित्युच्छियेतेत्यत श्राइ, 'किन्विति ।

·तत्त्वचिन्तामणे व्यभिचारिव्यभिचारिसाध्यसामानाधिकरण्यमनौपा- धिकत्व) व्याप्तिःसाध्यव्यापक-साधनाव्यापकश्च धर्मा- तरं न तु तहिरहः अपि तु तन्नियतः। न चैवमुप- जौव्यत्वेन उपाधिहेत्वाभासान्तरम, उपजीव्यत्वेऽपि स्वतोदूषकत्वेन तदर्थ परमुखवीक्षकत्वात्, न हि साध्यव्यापकाव्याप्यत्वमनुमितिविरोधि, किन्तु व्यभि- चारोनयनेन स्वव्यतिरेकेण सत्प्रतिपक्षतया वा, तदार उपाधाववश्यं व्यभिचार उपाधेरेव व्यभिचारशङ्कोति, अप्रयोजकान्यथासिद्धौ च सोपाधी नासिद्धौ। नन्वेवं तदिरहरूपत्वेनोपाधिाप्यत्वामिद्धिः स्यादत पाह, 'मायेति, 'उपजीव्यत्वेन' व्याप्तिज्ञानाभावोपजीव्यत्वेन, इखाभामान्तरं स्थादिति शेषः । 'तदर्थ व्याप्तिज्ञानप्रतिबन्धार्थ, 'अनुमितिविरोधि' माचा- दनुमिति-तत्कारण्यो विरोधि, 'सत्प्रतिपरतया' साक्षात्माध्याभावो- बायकतथा । ननु साध्यव्यापकाव्याप्यत्वस्य स्वतोऽदूषकत्वे साथव्या- पकाभाववदृत्तिवरूपमप्रयोजकत्वं माध्यव्यापकविरहाव्यापकाभावक- वरूपमन्यथामिडूनच कुतोऽमिद्धिः तयोरेव साध्यव्यापकाव्याप्यत्व- रूपवादित्यत बाह, 'अप्रयोजकान्यथासिद्धौ चेति प्रथमादिवचनं, (१) खं हेतुः व्यभिचारि येषां ते खव्यभिचारिणः, यावन्तः खव्यभिधा- रिणः यावत्खव्यभिचारिणः, तेषां व्यभिधारि यावत्खथमिचारि- व्यभिचारि, तादृशं यत्साध्यं तमामानाधिकरण्यमित्यर्थः, हेतो यावतो व्यभिचारित्वं तावतां व्यभिचारि यत्मायं तत्मामामाधि- करणंथातिरिति पतितार्थः । .

·बसिद्धिसिद्धान्तः ।। प्रतिकूलतानुकुलतभावावुपजीव्यत्वे सति स्व- तोदूषकावपि न हेत्वाभासौ स्वरूपसतारेव प्रतिबन्ध- कत्वादित्युक्तम्। इति श्रीमहङ्गेशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणौ अनुमानास्यदितीयखण्डे असिद्धिसिद्धान्तः । धर्मप्रधानश्च निर्देशः, प्रयोजकत्वमन्यथासिद्धपश्चेत्यर्थः । 'मोपाधी' मोपाधी अपि उपाधिसमानाधिकरणे अपौति यावत्, 'नामिछौ' नासिद्धौ, सर्वत्र प्रथमादिवचनं । केचित्तु प्रतिकूलतर्कोऽनुकूलतर्काभावश्चामियान्तर्गत इत्या: तन्मतं निराकरोति, 'प्रतिकूलेति, 'उपजीव्यत्वे मतौति अनुमि- त्यनुत्पादप्रयोजकत्वे सतीत्यर्थः, स्वतोदूषकावपौति व्याप्तिग्रहकार- णाभावावपौत्यर्थः, 'खरूपसतोरेव' ज्ञायमानत्वानवनियोरेव, 'प्रतिबन्धकलादिति व्याप्तिज्ञानकारणीभूताभावप्रतियोगित्वादि- त्यर्थः, ज्ञायमानत्वावच्छिवानुमिति-तत्कारणज्ञानान्यतरकारण- भूताभावप्रतियोगित्वाश्रयस्यैव च हेत्वाभामत्वादिति भावः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्य-दितीयखण्डरहस्येऽमिद्धिसिद्धान्तरहस्यं सम्पूर्णम् ॥ 118 ·(६३८ ) अथ बाधपूर्वपक्षः। बाधा न साध्याभाववत्यक्षकत्वं पक्षवृत्त्यभावप्रति- योगिसाध्यकत्वं का, पक्षे साध्याभावज्ञानमात्रस्य प्रमा- स्वज्ञानं विना अधिकबलत्वाज्ञानेन बाधाभावादिति वक्ष्यते। अतएव साध्याभाववत्पत्तित्वमपि न श्र- अथ बाधपूर्वपक्षरहस्य। 'बाध इति बाधितत्वमित्यर्थः, 'माध्याभाववत्पक्षकत्वमिति येन केनचित् सम्बन्धेन साध्याभाववत्पक्षसम्बन्धित्वमित्यर्थः, अतो नायि- भाभेदः। साध्याभाववत्यक्षादिकं यदि बाधः स्यात्तदैव तत्सम्बन्धित्वं बाधितत्वं स्यात्तदेव च न बाध इत्याह, 'पक्ष इति, 'मात्रपदं माकल्यार्थक सर्वेषां पचनिष्ठमाध्याभावज्ञानानामित्यर्थः, 'अधिक- बलवाज्ञानेन' अधिकबलवाभावेन अनुमितिप्रतिबन्धकलाभावेनेति यावत्, अब हेतुः 'प्रमावज्ञानं विनेति सर्वच पक्षे माध्याभावज्ञान- निष्ठप्रमावविषयकत्वानावश्यकत्वेनेत्यर्थः, 'बाधाभावादिति तद्विषयस्य साध्याभाववत्पक्षादेधित्वाभावादित्यर्थः, पक्षे माध्याभावज्ञाननिष्ठ- प्रमावविषयकज्ञानस्यैवानुमितिप्रतिबन्धकतया ज्ञाननिष्ठस्य तदि- षयवस्थानुमितिप्रबन्धकतानतिरिक्रवृत्तिलाभावेन हेत्वाभासमामा- न्यलक्षणस्यैव तत्राभावादित्यभिमानः। 'श्रत एवेति उकरीत्या माध्याभाववत्पक्षस्य बाधवाभावादेवेत्यर्थः, 'साध्याभाववदिति हेतु- तावच्छेदकसम्बन्धेन माथाभाववत्पक्षसम्बन्धित्वं न बाधितत्वमित्यर्थः, ·बाधपूर्वपक्षः। सिद्धिसङ्कीर्णबाधाव्याप्तेश्च किन्तु साध्याभाववाचनमा- विषयपक्षकत्वं प्रमितसाध्याभाववत्यक्षकत्वं पक्षनिष्ठ- प्रमाविषयत्वप्रकाराभावप्रतियोगिसाध्यकत्वं वेति, वि- वक्षितविवेकेन साध्याभावादिप्रमैव दोषः, सा 'अमिद्धिमौर्णति दो वद्धिमान् धमादित्यादौ स्वरूपासिद्धि- मौर्णबाधाश्रयेऽव्याप्तेरित्यर्थः,(२) 'साध्यभाववत्त्वप्रमेति विषयतासम्ब- बेन साध्याभाववत्पचविशेष्यक-माध्याभावप्रकारकज्ञानसम्बन्धित्वमि- त्यर्थः, सर्वत्रान्ततो भगवत्तादृशसमूहासम्बनज्ञानविषयतामादाचैव लक्षणसमन्वय इति भावः। 'प्रमितेति येन केनापि सम्बन्धन माध्याभाववदिशेयक-(२)माध्याभावप्रकारकज्ञानविषयसाध्याभाववत्य- क्षसम्बन्धित्वमित्यर्थः, 'विषयत्वप्रकारेति सप्तमौसमासः, तथाच पक्ष- निष्टप्रमाविषयतायां प्रकारोभूतो योऽभावस्तत्प्रतियोगिसाध्यसम्ब- निवमित्यर्थः, एतच्चातिरिक्तविषयतावादिनये, खमते तु पक्ष- निष्टप्रमाप्रकारोभूतेत्यादि बोध्यं । 'विवक्षितविवेकेनेति बाधसम्ब- वित्वस्यैव बाधितत्वरूपत्वेनेत्यर्थः, 'माध्याभावादिप्रमैवेति माथाभाव- वत्पचविशेश्यक-माध्याभावप्रकारकज्ञानादिरेवेत्यर्थः, 'दोषः' बाधः, 'श्रादिपदात्यमितसाध्याभाववत्पन-पक्षनिष्ठप्रमाप्रकारोभूताभावप्रति- (१) एतदनन्तरं 'वाभाववदहदादौ हेतुतावच्छेदकसम्बन्धेन वृत्तिम- वस्य हेतावसत्त्वादव्याप्तिरिति भावः' इत्यधिकः पाठः क पुस्तके যখন নি। (२) साध्याभाववत्पक्षविशेष्यकेति ग।

·सत्वचिन्तामणी प्रमात्वेन जाता न स्वरूपसतो हेत्वाभासत्वात् । प्रमात्वज्ञानं विना अधिकबलत्वाभावेनादोषत्वात् अप्रमायामपि प्रमात्वज्ञानेऽनुमितिप्रतिबन्धाच । अथ साध्याभावति पक्षे हेतोः सत्त्वज्ञाने व्यभिचारः, योगिताध्ययोः परियहः । 'प्रमावेन ज्ञातेति, अनुमितिप्रतिबन्धि- केति भेषः, 'हेवाभासत्वादिति हेत्वाभासत्वानुरोधादित्यर्थः । एत- देव विवणोति, 'प्रमात्वज्ञानं विनेति प्रमात्वप्रकारकतज्ज्ञानस्थानु- मितिप्रतिबन्धकत्वेन विनेत्यर्थः, 'अधिकबलवाभावेनेति ज्ञाननिष्ठ- नविषयित्वस्थानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वाभावेनेत्यर्थः, 'श्रदोष- खात्' हेतदोषत्वासम्भवात् । ननु हेवाभासत्वानुपपत्तिर्न प्रतिबन्ध- कतार्या मानमित्यखरमादाह, 'अप्रमायामपौति, ददमुपलक्षणं मत्यामपि प्रमायां तत्र प्रमावनिश्चयं विना अनुमितिप्रतिबन्धान- भ्युपगमाञ्चेत्यपि बोभ्यं। निरुतप्रमाखयहे पचे साध्याभाववत्त्वयहो- ज्यावश्यक इत्यभिप्रायेण 'प्रमितमाध्याभाववत्यक्षो बाध इति द्वितीयचक्षणभिप्रायेण वा शकते, 'अथेति, 'माध्याभाववनि पच- । इति निरकप्रथमबाधज्ञाने निरुक्तद्धितीयवाधज्ञाने वा पक्षताव- छेदकावच्छिन्ने सांध्याभाववत्त्वस्य हेतौ च पक्षतावच्छेदकावच्छिन्न- वृत्तिवस्य शान इत्यर्थः, 'व्यभिचारः' व्यभिचारज्ञानं, इतौ यद्धर्मा- वचिपत्तित्वं विषयौक्रियते तदुर्भावच्छिन्ने माध्याभाववत्त्वविषय- कखापि समूहालम्बनधानस्थ व्यभिचारचानवादित्यभिमानः, तथाच तत एशनुमित्यनुत्पादसम्भवादनुमिति प्रति पृथग्वाधवानस्थ प्रति- ·कले मामाभावः, । एतच्चानुमितिं प्रत्येव साध्याभाववत्तिवरूप, बाधपूर्वपक्षण सदनानेऽसिद्धिः, संशययोग्यत्वाभावेन ,पक्षत्वाभावा- व्यभिचारमनं प्रकिबन्धकं न तु तत्कारणभूतव्यापकमामानाधि- करण्यरूपव्याप्तिज्ञानं प्रति प्राचीननये तादृशव्याप्तिज्ञानस्यैवानुमिति- हेतुत्वादित्यभिप्रेत्य। ननु पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने माध्याभाववत्त्वमेव तत्र विषयो न तु हेतौ पक्षतावच्छेदकावच्छित्रवृत्तित्वमपौत्यत- पाह, 'तदज्ञान इति हेतौ पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नत्तित्वाज्ञान- इत्यर्थः, 'असिद्धिः' परामर्शविरहः, पक्षधम्माहेतः माध्यव्याप्य इति लिङ्गविशेष्यकपरामर्मस्थानुमितिजनकस्य प्रथमं हेतौ पक्षवृत्तित्वग्रहं विनाऽनुपपत्तेः। न च बाधग्रहोत्तरं हेतौ पक्षवृत्तित्वग्रहः ततस्तु- तौयक्षणे परामी न तु बाधग्रह एव हतौ साध्याभाववत्पत्तित्व- ज्ञानमिति वाच्यं । तथापि परामर्शोत्पत्तिक्षण एव बाधग्रहनाशात् तस्थानुमितिप्रतिबन्धकवे मानाभावात्। न च हतौ पक्षवृत्तित्वज्ञाना- नन्तरं बाधग्रहस्ततः परामर्श इति 'वाचं। तथा मति बाधग्रहेऽपि हेतौ पक्षवृत्तित्वभाने बाधकाभावात् व्यभिचारज्ञानेन अन्यथामिद्धे- 'स्तादवस्यात् इत्यभिमानः।. चायुक्तः, माध्यव्याप्यहेतुमान्यक्ष रति पक्षविशेष्यकपरामर्शस्यानुमितिजनकतया यत्र हेतौ पक्षवृत्तिवा- विषयकबाधनिश्चयोत्तरं तादृशपरामर्श: तचैव बाधज्ञानस्य पृथक्- प्रतिबन्धकतावश्यकत्वात् यत्र हेतौ पत्रवृत्तित्वग्रहोत्तरं प्राब्द-स्मृत्या- यात्मकं हेतौ पक्षवृत्तित्वाविषयकं बाधज्ञानं ततः पक्षवृत्तितः साध्यव्याप्यति सिङ्गविशेष्यकः परामर्शः, यत्र वोच्छृङ्खलपक्षवृत्तित्व- स ·०२ तावचिन्तामणी दाश्रयासिडिश्च । न च पक्षभिन्ने व्यभिचारो दोषः, व्यर्थविशेपणत्वात् सर्वोपसंहारप्रवृत्तव्यासः माध्या- भाववति साधनमित्यवगमादेव भङ्गात् ।। अथ सन्दिग्धसाध्यदृष्टान्ते सन्दिग्धानकान्तिकवत्यक्ष व्यभि- चारसंशयादनुमानमात्रोच्छेद इति, पक्षे साध्यसन्देहो- विषयकबाधनिधयोत्तरं तादृशोलिङ्गविशेष्यकः परामर्शः, पक्ष- वृत्तित्वाविषयकबाधनिश्चयोत्तरं स्मरणात्मकः तादृशलिङ्गविशेष्यकः परामी वा तचापि बाधज्ञानस्य पृथक्प्रतिबन्धकत्वावश्यकत्वाचेति बोध्यं । 'संधययोग्यत्वाभावेनेति पजे साध्य-तदभावनिश्चयाभावस्थ मंशययोग्यतावादिति भावः। 'पक्षवाभावादाश्रयामिद्धिरिति पक्ष- खाभावरूपापयामिद्धिरित्यर्थः, तथासमझोर्णस्थलाभावाबाधज्ञान- स्थानुमितिप्रतिबन्धकवे मानाभाव इति भावः । पूर्वोतव्यभिचार- ज्ञानस्य प्रतिबन्धकवरूपबाधकमुद्धरति, 'पक्षेति, 'यभिचारः' व्यभिचारज्ञानं, 'व्यर्थति पचभिन्नत्वविशेषणस्य प्रतिबन्धकतायाम- प्रयोजकत्वादित्यर्थः, एतदेवोपपादयति, 'मति साध्याभाववत्तित्व- सामान्याभावादिविषयकव्याप्तिबुद्धेरितार्थः, ‘अवगमादेवेति, 'ऐव- कारोऽप्यर्थे, 'भङ्गात् अनुत्पादात्। 'न चेति, 'अनुमानमात्रोच्छेद- त्ययेणाषयः, 'दृष्टान्ते' पक्षभिन्ने, पक्षवं प्रतिज्ञाविषयत्वं, 'अनुमान- माचोच्छेदः' संभयोत्तरकालौनानुमानमाचोच्छेदः, “पक्ष इति, तथा फसवतात्पीयव्यभिचारसंशयान्यव्यभिचारसंशय एव दोषः, व्यभि- भारनिषषस्तु पचौयोऽपि प्रतिबन्धक इति भावः। यद्यप्यप्रयोजकत्व- ·बाधपूर्वपक्षः। ऽनुमानामिति । व्याप्तस्य पक्षधर्मतानानादनुमित्यु- त्पादेन संशयनिहत्त, अन्यथा विशेषदर्शनस्य संशय- विरोधिता भज्येत । न च पक्षे साध्याभावं प्रतीत्य स्थले पचौयव्यभिचारसंशयस्थापि प्रतिबन्धकवादिदममङ्गतं. तथापि प्राङ्गनमताभ्युपगमवादेन इदमभिहितं । भट्टाचार्यास्त 'पचे माध्यमन्देहः हेतमति पक्षे माध्यमन्देशः पचौयव्यभिचारसंशय इति यावत्, 'अनुमानाङ्ग' सति शब्दादिना व्याप्तिनिश्चयेऽनुमित्यनुकूलः,(९) तथाच पक्षीयव्यभिचारसंशयसत्त्वेऽपि यत्र शब्दादिना व्यभिचारनिश्चयस्तत्रैव नानुमानोच्छेदः,(२) व्याप्ति- निश्चयामचे तु तस्मात्तदुच्छेद इष्ट एवेति भावः इत्याहुः । नमु परामर्शपूर्व माध्यसन्देहासम्भवात् कथं माध्यसन्देहोऽनुमि- त्यामित्यत पाह, 'व्याप्तस्येति, 'अनुमित्युत्पादेन' अनुमित्युत्पादेन तथाच परामर्श-तजन्यानुमित्योरेव संशयप्रतिबन्धकवं न तु परामर्थसामय्यपि कार्यमहवर्तितया माध्यमन्देहप्रतिबन्धिकेति भावः । मनु तथापि साध्यसन्देहसत्त्वे कथं परामोत्पाद इत्यत- पाए, 'अन्यथेति ग्रामसंभयस्य परामर्थप्रतिबन्धकत्वे चेत्यर्थः, 'संशय- विरोधिता' संशयोत्तरं संशयानुत्पादप्रयोजकता। (१) अनुमित्यप्रतिकूल इति ख०, ग० । (२) नानुमानमात्रोच्छेद इति ग.। (३) चकारपूरणेन व्याप्तस्य पक्षधमता ज्ञानस्येव अनुमित्युत्पादस्थापि संशयनिवर्तकत्वं सूचित।

·तत्वचिन्तामणौ व्यभिचारचानमित्युपजीव्यत्वाबाधः पृथक, पश्चै साध्या- भावप्रतीतिरेव हि साध्याभाव-हेत्वोः सम्बन्धोल्लेखि- नौत्येकवित्तिवेद्यत्वेन नोपजीव्यत्वम, अन्यथा बाध- भट्टाचार्यानुयायिमस्त ननु यदि व्याप्तिनिश्चयसत्त्वे पक्षीय- व्यभिचारसंशयो न प्रतिबन्धकस्तदा परामौत्तरं हेतुमति पत्रे माध्यमन्देहोत्यत्तावपि अनुमित्यापत्तिरित्यत आह, 'व्याप्तस्थति परामर्श-तजन्यानुमित्योः संशयप्रतिबन्धकत्वादित्यर्थः, तथाच परा- मोत्तरं माध्यसन्देहोत्पत्तिरेव न सम्भवतीति भावः । यद्यप्यनुमितेः संशयप्रतिबन्धकत्वाभिधानं पछतानुपयुक्तं तथापि फलतोऽपि परा- मर्थस्य मंशयप्रतिबन्धकत्वबोधनाय दृष्टान्नतया वा तदभिधानं, 'अन्यथेति परामर्शस्य सन्देहविरोधित्वाभाव इत्यर्थः, 'संशयविरो- धिता' प्रामाणिकानां संभयविरोधिताप्रवाद इत्याहुः । 'पक्ष इति हेतो. माध्याभाववत्पत्तित्वात्मकव्यभिचारज्ञान- मित्यर्थः, 'बाधः' साध्याभाववत्यचज्ञानं, 'पृथगिति; अनुमितिप्रति- बन्धक इति शेषः, तथाच माध्याभाववत्पक्ष एव बाधो न तु प्रमा- बान्तर्भाव इति भावः । यद्यप्युपजीव्यत्वेऽपि तज्जन्यव्यभिचारचानमेव प्रतिबन्धकमावश्यकवादित्येव समाधानं सुकरं तथापि तदुपेक्ष्य उपनौव्यत्वमेव निराकरोति, 'पच इति, माध्याभाववत्पवज्ञानं विनापि विशेष्ये विशेषणमिति न्यायेन विशिष्टवैशिष्यबुधुत्पत्तौ बाधका- भावादिति भावः । 'एकवित्तिवेद्यत्वेन' एकवित्तिखरूपत्वेन । ननु सर्वच बाधयहे हेतौ पचत्तित्वभाने मानाभाव इत्यत आर, ·बाधवपक्ष दशायां पक्षे हेतारज्ञानादसिद्धिरेव। न चोद्भावित- व्यभिचारनिर्वाहाय बाधाद्भावनमावश्यकमित्युपजी- व्यत्वं, व्यभिचारोद्भावने परकथन्तानावश्यकत्वात् तत्त्वे वा तनिर्वाह्यमेव दूषणं कृप्तत्वात् । वहिरुष्णः कृतक- इत्युद्भावनाइहिरुष्ण इत्युद्भावने लाघवमितिबाधा पृथ- गिति कश्चित्,() तन्न, पक्षे साध्याभावप्रमा स्वार्थानु- 'अन्यथेति, 'बाधदशायां' बाधग्रहदशायां, 'पक्षे हेतोरिति हेतौ पक्षवृत्तित्वस्येत्यर्थः, 'श्रमिद्धिरेव' परामर्शविरह एव, तथाच सुषु- प्यादिदशायामिव कारणविरहादेवानुमित्यनुत्यादः(२) किं बाध- ज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वेनेति भावः । परार्थस्थले व्यभिचारज्ञानं प्रत्यु- द्भावनद्वारा बाधज्ञानस्य उपजीव्यत्वमाशङ्कते, 'न चेति, 'उद्भावित- यभिचारेति तेजोऽनुष्णं कृतकवादित्यादावुद्भावितव्यभिचारसिद्यर्थ- मित्यर्थः, 'कथन्तेति व्यभिचारस्थामिद्धत्वाशकेत्यर्थः, 'तत्त्वे वेति उद्भावनदारा साध्याभाववत्पवज्ञानस्योपजीव्यचे वेत्यर्थः, 'तनिर्वाह्य- मिति, साध्यव्यभिचारित्वमिति शेषः । 'वझिरुष्णः कृतक इति उष्णत्ववदनिवृत्तिचतकत्वमितिव्यभिचारोभावनादित्यर्थः, इत्यु- दावन इति माध्याभाववत्पक्षरूपबाधोद्भावने इत्यर्थः, 'लाघवं' शब्द- लाघवं, 'बाधः' साध्याभाववत्पक्षः, 'पृथगिति, परार्थस्थले दोष इति . . (१) कश्चित्तु वहिराः कृतक इत्युद्भावनाइहिष्ण इत्युद्भावने लाघव- मिति बाधः एथगिति मेने इति ग.। (२) कारणविरहप्रयोज्य एव तदानुमित्यनुत्पाद इति ख०, ग. '119 ·सत्वचिन्तामो माने यदि न देोषः तदा परं प्रत्यपि न स्यादविशेषा- दिति तदुहावनस्य दूरनिरस्तत्वात् । अथापनौतका- बनमयत्वविशिष्टवानुमितेः सल्लिङ्गजन्यायाः श्राभा- सत्वं हेत्वाभासाधीनं । न चानुमितेः पूर्वं तच व्यभि- चारमानं, विशिष्टस्याप्रसिद्ध्या तदभावस्याज्ञानात्, अत- शेषः, 'साध्याभावप्रमेति माध्याभावसत्तेत्यर्थः, 'अविशेषादिति कृप्त- दोषान्तरमाकर्यस्थाविशेषादित्यर्थः, 'तदुद्भावनस्य दूरेति, इदमुप- लक्षणं शब्दगौरवमपेक्ष्य प्रतिबध्य-प्रतिबन्धकभावान्तरकल्पनागौरव- स्यैव जघन्यत्वाच्चेत्यपि द्रष्टव्य(१) । 'अथेति, पर्वतो वकिमान् धूमा- दित्यादाविति शेषः, 'उपनौतेति, एतच्चानुमितावयुपमौतभानम- भ्युपेत्य, 'प्रभासत्वमिति चमत्वमित्यर्थः, 'हेत्वाभासाधौनमिति दुष्टहेतकत्वव्याप्यमित्यर्थः, हेतुदोषश्चान्यः कोऽपि तत्र नास्तीति बाधस्यैव तत्र दोषत्वमिद्धिः। न च काञ्चनमयत्वाभाववशिरूपा माथविशेषणमिद्धिरेव दोष इति वाच्यं। अनुमितिजनकपरा- माविघटकतया तस्य प्रकृतेऽमिद्धिवासम्भवादिति भावः। ननु धूमे काश्चनमयवझिव्यभिचारज्ञानातादृशानुमितिरेव न सम्भवति कुतस्तस्याभासत्वमित्यत आह, 'न चेति, 'विशिष्टस्थाप्रसिहोति अनु- मितेः पूर्व काञ्चनमयत्वप्रकारकवहिचानाभावेनेत्यर्थः, 'तदभाव- खेति, काचनमयत्वावच्छिषप्रयोगिताकवयभावस्य व्यभिचारघट- (१) बोश्चमिति ख, ग.।

·बाधपूर्वपक्षा। एव पक्षासिद्धिरपि न, अतः काचनमयवश्वभावरू- पादापात्तवांभासत्वं व्यधिकरणप्रकारावच्छित्रप्रतियो गिकश्चाचाभावदति चेत्, न, वस्तुताव्यभिचारस्यापि तब सत्त्वात् जानञ्च तस्य बाधस्येवानमित्यनन्तरमेव । कस्य ज्ञानासम्भवादित्यर्थः, प्रतियोगितावच्छेदकप्रकारकप्रतियोगि- ज्ञानस्याभावधौहेतुत्वादिति भावः। ददमुपलक्षणं काञ्चनमयवभि- व्यभिचारज्ञानेऽपि सामान्यतोवहिव्याप्यवत्तापरामर्शदुपनौतकाच- नमयत्वप्रकारकवयनुमितौ बाधकाभावाच्चेत्यपि द्रष्टव्यं । 'प्रत- एवेति अनुमितेः पूर्व काञ्चनमयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकवयभाव- ज्ञानासम्भवादेवेत्यर्थः, 'पक्षसिद्धिरपौति पचविशेष्यक-काञ्चनमयत्व- विशिष्टवयभावनिश्चयप्रयुक्तो बाधकमानाभावरूपपक्षवाभावोऽपि नेत्यर्थः, 'बाधादिति स्वरूपसतो बाधादित्यर्थः, 'आभासत्वं भ्रमत्वं । मनु काञ्चनमयवहेरसिद्धौ कथं तंदभावरूपोबाध इत्यत शाह, 'यधिकरणप्रकारेति व्यधिकरणधर्मत्यर्थः, 'प्रतियोगिकः' प्रति- योगिताकः, यदि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभाव- मादाय बाधस्तदा तादृशमाथाभावमादाय व्यभिचारोऽपि तब सम्भवतीत्यभिप्रायेण समाधत्ते, 'वस्तुत इति स्वरूपमत इत्यर्थः । नन्तनुमितेः पूर्व तज्ज्ञानासम्भवात् तत्सत्त्वे किमानमित्यत शाह 'जानश्चेति, अन्यथा बाधसत्त्व एव किमानमिति भावः । ननु सामान्यधर्मावच्छिन्नव्याप्यवत्तापरामर्शजन्यानुमितौ विशेषयभिचारो " ·8. तत्वचिन्तामो किन वहौ काचनमयत्वस्यानुमितावेव भाने काच- ममयवह्निमानित्यनुमितिनं स्यात् विशिष्टस्य पूर्वम- जानाही काञ्चनमयत्वांशनुमितेराभासत्वं वही लिङ्गस्यासिद्धेः व्यभिचाराच। न चानुमितेविषयाभा- वाधीनमप्रमात्वं, किन्तु हेत्वाभासाधीनं, यस्य हि ज्ञान- मनुमितिमतिबन्धकंस हेत्वाभासः। न च साध्याभावा- महेत्वाभामः कारणीभूतपरामाविघटकलादित्यरुचेराह, 'किञ्चेति, 'विशिष्टस्येति, विशेषणतावच्छेदकप्रकारकविशेषण ज्ञानस्य च विशिष्ट- वैशिष्यधौहेतुत्वादिति भावः। ननु विशिष्टस्य पूर्वमज्ञानेऽपि विशेष्ये विशेषणमितिन्यायेन तादृशानुमितिः स्यादित्यखरसादाह, 'वक्राविति, 'लिङ्गस्य' धूमादेः, 'असिद्धेः' स्वरूपासिद्धे, 'व्यभि- चाराचेति धूमादेः पर्वतादौ काञ्चनमयत्वव्यभिचाराचेत्यर्थः, तथाच तत्राभामताप्रयोजकं दोषान्तरमेव सम्भवति किं बाधस्य दोषत्वेनेति भावः । ननु यथोकवरूपासिद्धि-व्यभिचारयोर्न दोषत्वं अनुमिति- तत्कारणभूतपरामर्शयोरविघटकत्वादित्यतो दोषान्तरमाह, 'न ति, 'विषयाभावाधीनमिति विषयाभावमाचाधौनमित्यर्थः, 'किन्विति, तथाच प्रकृते हेत्वाभासविरहात्कथमुपनौतकाञ्चनमय- वकारिका भ्रमानुमिति:(१) स्थादिति भावः। नन्वस्मन्मते बाध- एव हेलाभामोऽस्तीत्यत आह, 'यस्य हौति। 'साध्याभाव इति (१) अप्रमानुमितिरिति ख., ग.।

·1. पाधवपक्षा 888 जातः प्रतिबन्धकइति न स हेत्वाभासः। वस्तुतस्तु उपनौतस्यांनुमितो भाने मानाभावः प्रत्यभिज्ञादीप प्रतीतिबलेन तत्कल्पनम् अन्यथा पूर्वोपस्थितसकल- काञ्चनमत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकवड्यभाव इत्यर्थः, अनुमिति विना विशिष्टस्याप्रसिद्मा तदभावस्य ज्ञानासम्भवादिति भवतैवाभिधा- नात् । न चानुमित्यनन्तरं तदभावज्ञानसम्भव इति वाच्य। तथा मति तस्यानुमितिप्रतिबन्धकवे मानाभावादिति भावः। ननु क्वचि- दनुमितेः पूर्व विशिष्टस्याप्रसिद्धत्वेऽपि न सर्वत्र तदसिद्धिः । न च तथापि व्यधिकरणधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावस्य प्रागेव निरा- कृततया पर्वते काञ्चनमयदयभावस्यैवाप्रसिद्धलात् कथं तस्य दोष- लमिति वाच्यं। तथापि पर्वतो वहिमान् धूमादित्यादावुपनौत- महानमीयत्वादिविशिष्टवयनुमितेर्भमत्वप्रयोजकतया पर्वते तादृश- वयभावस्य दोषत्वावश्यकत्वादित्यखरसाद्दोषान्तरमाह, 'वस्तुतस्विति, 'उपनौतस्येति पक्षतावच्छेदकव्यापकतावच्छेदकादिविधया परामर्शा- विषयोभूतस्याप्युपनौतस्येत्यर्थः, बाधादिसहायं विनेति शेषः । नन्वेवं मोऽयमित्यादिप्रत्यभिज्ञादेरपौदन्त्वादिविशिष्टे उपनौततत्तादि- वैशिष्यविषयकले मानाभावः क्रमोत्पन्नज्ञानदयस्यैव तत्र सुवचत्वा- दित्यत आह, 'प्रत्यभिज्ञेति, 'प्रतीतिबलेनेति(१) ददन्त्वादिविशिष्टे तत्तादिवभिश्यविषयकत्वस्थानुव्यवसायबलेनेत्यर्थः,(२) 'तत्कल्पन' दूदन (१) प्रतीतिबलादितीति क०, ख० । (२) अनुव्यवसायबलादित्यर्थः इति, क, ख ।

·वावचिन्तामयो पदार्थभाने यथार्थानुमित्युच्छेदः । अपिचैवं पराया- नुमानेऽप्युपनौतभाने बाधितार्थ उपनौतोऽयं मम स्वादिविशिष्टे उपनौततत्तादिवैशिष्यविषयकत्वकल्पनं । न चानु- मितावापे तादृशस्याप्युपनौतस्य भाने मामय्येव मानमिति वाच्यं । तदमिद्धेः ज्ञानलक्षणयास्तत्प्रकारकप्रत्यक्षत्वस्यैव कार्य्यतावच्छेदक- वात् । न च विशेषणज्ञानादिरूपविशिष्टबुद्धिसामान्यमामग्रीमा- दयैवानुमितौ तादृशोपनौतस्य भानापत्तिोरेति वाच्यं। प्रत्यक्षा- दिरूपविशेषमामयोसहिताया एव विशिष्टज्ञानसामान्यसामय्याः प्रत्यक्षफलोपधायकत्वादनुमितिमामय्या बलवत्त्वेन च उपनौतप्रत्य- शादिसामग्रौविरहात्। न चानुमित्यात्मकविशेषमामय्येव वर्तते इति वाच्यं । पक्षतावच्छेदकत्व-विधेयत्व-तदवच्छेदकत्वातिरिक्तस्यानु- मितिप्रकारत्वस्यालोकतया तदवच्छिन्न प्रति मामय्यन्तराकल्पनात् । न च पक्षतावच्छेदकादिविधयैव तादृशस्याप्युपनौतस्यानुमितौ भान- मस्तु इति वाच्यं । तदवच्छिन्त्रपक्षकानुमितिं प्रति तदवच्छित्रपक्षक- परामर्शस्य तदवच्छिन्नविधेयताकानुमिति प्रति तदवच्छिन्ननिरूपित- व्याप्यादिज्ञानस्य हेतुत्वादिति भावः। मांधकाभावमुक्का बाधकमप्याह, 'अन्यथेति नादृशस्याप्युपनौतस्यानुमितौ भाननियम इत्यर्थः, 'सकल- पदार्थभान इति मकलपदार्थानां माध्य-पक्षोपरि प्रकारतया भाने इत्यर्थः, 'यथार्थानुमितौति भ्रमभिन्नानुमितौत्यर्थः, एतच्चापाततः असति बाधक ऐव पूर्वीपस्थितपदार्थभानाभ्युपगमात् यत्र च न बाधक तत्रानुमितेर्धमत्वस्य तेनेष्टत्वात् अन्यथा प्रत्यक्षेऽप्युपनौतस्य प्रकार- ·. बाधपूर्वपक्ष। भातइत्युद्भावनादेव विजयेत वादी, उद्देश्यानुमितेरम- तिबन्धान तंब बाधोदोषइति चेत्, तुल्यं स्वानुमाने- ऽपि । अत एव यत्र सामान्यतोदृष्टानुमानमेवेतरबाधस- तया भानाभ्युपगमे तत्रापि स्थलविशेषे भ्रमत्वापत्तेः सुवचत्वादिति) ध्येयं। शङ्कते, 'उद्देश्यानुमितेरिति यद्धविच्छिन्नव्याप्यवत्तापरामर्श- स्तद्धर्मावच्छिन्नानुमितेरित्यर्थः, 'बाधः' उपनौतपदार्थस्य बाधः, 'दोषः' दोषपदवाच्यः। परामर्याविरोधिनोरूपस्य दोषलें परामर्श- विषयतावच्छेदकावच्छिन्नविधेयताकामुमितिप्रतिबन्धकत्वस्य तन्त्र- वादित्यभिमानः। 'स्वार्थानुमानेऽपौति खार्थानुमानेऽप्युपनौतकाच्च- नमयत्वावछिनप्रतियोगिताकवड्यभावो न दोषः परामर्शविषय- तावच्छेदकवत्विावच्छिन्नविधेयताकानुमित्यप्रतिबन्धकवादित्यर्थः । नविच्छा द्रव्याश्रिता गुणवादित्यादौ द्रव्याश्रितत्वव्याप्यगुणत्ववतौछा इति सामान्यधर्मावच्छिन्नव्याप्यवत्तापरामर्श एव पृथिव्याश्रितवाति- • रितद्रव्याश्रितलाभाववतौछा इति भ्रमात्मकबाधज्ञानसहकारा- दिच्छा पृथिव्याश्रितेति विशेषप्रकारकभ्रमानुमितिं जनयति नद- नुमितेर्भमत्वच स्वरूपसद्धेलाभासाधीनं हेत्वाभासान्तरञ्च तत्र नास्तौतौच्छायां पृथिव्याग्नितत्वाभावरूपस्य बाधस्यैव हेत्वाभासत्वं मितौति केचिददन्ति तम्मतमुपन्यस्य दूषयति, 'अत एवेति 'इत्यपास्तमित्ययेतनेनान्वयः, सामान्यतोदृष्टानुमानमेव' सामान्य- (१) सकरवादिनीति ख०, ग०।

·६५२ तत्वचिन्तामो हायं विशेषानुमापकं तब बाधकानामाभासत्वे सिद्धे तत्प्रयुक्तं सामान्यनोदृष्टस्याप्याभासत्वमितिबाधस्यासा- र्यात्। न च यदि विशेषविप्रतिपत्ता सामान्यप्रतिज्ञा तदा अर्थान्तरं सामान्यविप्रतिपत्ता तु नेतरबाधका- पेक्षेति वाच्यं । स्वार्थानुमानरवैवं बाधासङ्करस्योक्त- वादित्यपास्तम्। अनुमित्यप्रतिबन्धेन तच बाधस्यादो- धर्मावच्छिन्नव्याप्यवत्तापरामर्श एव, 'इतरबाधमहायं' इतरबाध- ज्ञानमहकतं, 'विमेषानुमापक' विशेषधर्मप्रकारकानुमितिजनक, 'बाधकानां' इतरबाधजानानां, 'आभासत्वे' भ्रमत्वे, 'तत्प्रयुक्त' खरूपमहाधमात्रप्रयुकं, 'आभामत्वं' भ्रमानुमितिजनकत्वं, 'असायं दोषान्मरामाय्य, 'सामान्यप्रतिज्ञेति, विशेषप्रतिज्ञायान्तु व्यभि- चार एव स्फुट इति भावः। 'सामान्यविप्रतिपत्तौ विति, अनु- मितेरपि सामान्यधर्मप्रकारकत्वादिति शेषः, विप्रतिपत्तिविषयता- वच्छेदकधर्मप्रकारेणैव परार्थस्थलेऽनुमितिनियमादिति भावः । 'नेतरेति, न वानुमितेरप्रमावमित्यपि बोध्यं । 'अनुमित्यप्रति- बन्धेनेति यदुर्भावच्छिन्नव्याप्यवत्तापरामर्शस्तभावच्छिन्नप्रकारता- कानुमित्यप्रतिबन्धकवेनेत्यर्थः, 'वाधस्य' विशेषतोबाधस्य, तथाचा- नुमितेर्धमत्वस्य दोषप्रयुक्तया तदभावात्तत्र विशेषप्रकारकानु- मितिरेव न जायत इति भावः । एतच्चापाततः अनुमिति-तत्कार- भूतपरामर्थान्यतरप्रतिबन्धकतामात्रस्यैव हेत्वाभासवप्रयोजकतया परामर्थविषयतावच्छेदकावच्छिनानुमित्यप्रतिबन्धकत्वेऽपि विशेषप्र- ·बाधपूर्वपक्षः। पत्वात् । ननु पक्षे साध्याभावग्रहवत्साध्याभावव्या- प्यग्रहोऽपि दूषकोविरोधित्वाविशेषात् तथाच साध्या- भावसम्बन्धाव्यभिचारः साध्याभावव्याप्यसामानाधि- कारकानुमितिप्रतिबन्धकत्वादेव हेतुदोषत्वसम्भवात् । न च तथापि परार्थानुमाने बाधस्थासङ्कीर्ण स्थलाभाव इति वाच्यं । स्वार्थानु- माने दोषान्तरामायेण तस्य हेत्वाभासत्वव्यवस्थितौ परार्थानु- मानेऽपि तथात्वस्य दुह्यरत्वात् परार्थस्थलेऽपि बाधादिज्ञानमह- कारेण विप्रतिपत्तिविषयतानवच्छेदकधर्माप्रकारेणानुमित्यभ्युपगमा- क्षेति ध्येयं । 'दूषक इति अनुमितिमनिबन्धक इत्यर्थः, 'विरोधि- वाविशेषादिति अनुमित्यनुत्पादप्रयोजकलाविशेषादित्यर्थः । यद्यपि 'पचे माध्याभावपहवदित्यमङ्गतं पूर्वपक्षिणा तहस्थानुमितिप्रति- बन्धकत्वानभ्युपगमात् अन्यथा तत्र हेत्वाभारत्वस्य दुरित्वात्, तथाप्यस्य दोषस्य पन्थकतैवानुपदं वक्ष्यमाणत्वानामङ्गतिः । 'साध्या- भावसम्बन्ध इति हेतौ माध्याभावसामानाधिकरण्यमित्यर्थः, 'साध्या- भावव्यायेति हेतौ येन केनापि सम्बन्धेन माध्याभावव्याप्यवत्पच- सम्बन्धित्वमित्यर्थः, तेन जसंहदोवकिमान्.धूमादित्यादौ नाव्याप्तिः, पत्र हेतुनिष्ठत्वसम्पादनाय सम्बन्धित्वप्रवेशः न तु तदन्तर्भावेन बाधत्वं प्रतिबन्धकतायामनुपयोगित्वात्, बाधस्तु माध्याभावव्याय- वत्पक्ष एव । न चैवं मत्प्रतिपचाभेद इति वायं । माध्याभावव्याय- वत्तापरामर्शकालीन पाध्यव्याप्यवत्तापरामस्यैव मत्प्रतिपक्षवात्, प्र- निवन्धकत्वमपि तस्य तथैव वाधवानख तु प्रतिबन्धकत्वं केवल-- 120 .

·तत्वचिन्तामो करण्यं बाधा साध्याभावव्याप्यञ्च पहित्यादिकमेवेति चेत्, न, पधे हि साध्याभावे ज्ञायमाने जाते वा यदि ध्याभावव्याप्यसामानाधिकरण्यबुद्धिस्तदा व्यभि- चार एव। अथ पक्षे साध्याभावबुद्धिं विनैव सा, तहि हेतु-साध्याभावव्याप्ययोरगृह्यमाणविशेषयोः सत्प्रतिप- क्षत्वम् । अथ तुल्यबलेन सत्प्रतिपक्षाऽधिकबलेन बाध- इति चेत्, न, गमकतापयिकरूपसाकल्यं हि बलं तच्च । साध्याभावव्याप्यवत्पचनिश्चयचेनेत्यभिमानः । 'माध्याभावव्याप्यचेति, वहिरनुष्णः कृतकवादित्यादाविति शेषः । 'पक्षे हौति हेतुवि- मिष्टपचे हौत्यर्थः । ‘माध्याभावव्याप्यमामानाधिकरण्यबुद्धिः' हेतु- मति पक्षे साध्याभावव्याप्यवत्त्वबुद्धिः, 'व्यभिचार एव' व्यभिचार- ज्ञानमेव, दोष इति घोषः। 'तौंति, हेतौ माध्यव्याप्यवत्त्वज्ञाने बाधकाभावेनेति शेषः। 'हेतु-साध्याभावव्याप्ययोरिति पचे माध्य- थायहेतमत्त्व-माध्याभावव्याप्यवत्ताज्ञानयोरित्यर्थः, 'प्रमाणेति 'विशेषोऽप्रामाण्यं, मत्त्वादिति शेषः। 'सत्प्रतिपक्षत्वं' मत्प्रतिपक्षस्यैव दोषत्वं । मतान्तरमाशङ्कते, 'प्रथेति, 'तुल्यबलेनेति तुल्यबलेम माध्यव्याप्यवत्तापरामर्थन ममवहितः माध्याभावव्याप्यवत्तापरामर्श- इत्यर्थः, 'अधिकबलेनेति अधिकबलेन साध्याभावव्याप्यवत्तापरा- मर्शन समवहितः माध्यव्याप्यवत्तापरामर्श इत्यर्थः, 'गमकतापयिकेति ममकतोपविक रूपमप्रामाण्यज्ञानाभावस्तयुक्तत्वमित्यर्थः, 'तच' - ·बाधपूर्वपक्ष। ६५५ इयोजीतमिति कथं न सत्प्रतिपक्षत्वं गमकतापहि- भूतञ्च न बलम् । अथ साध्याभावव्याप्यबझेरनन्यथा- सिद्धत्वं बलं, तदा ततः साधनवति पक्षे साध्याभावानु- मितावनैकान्तिकत्वमेव पक्षे साध्याभावग्रहवदिति तद्युकञ्च, 'ज्ञातमिति भावसाधनं योनिमेवेत्यर्थः । 'गमकता- बहि तञ्चेति अप्रामाण्यज्ञानाभावातिरिक्तश्चेत्यर्थः। न च यच मा- ध्याभावव्याप्यवत्तापरामर्शोऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितः . माध्यव्याप्यव- तापरामर्शश्च तदास्कन्दितः तत्रैव बाधस्य दोषत्वमिति वाच्यं । सथा मति कारणाभावादेव साध्यानुमितेरसम्भवादलं बाधस्व दोषत्वेन अप्रामाण्य ज्ञानानास्कन्दितपरामर्शस्यैवानुमितिजमकवादि- ति भावः। 'अनन्यथासिद्धलमिति प्रामाण्यग्रहविशिष्टत्वमित्यर्थः, साध्यव्याप्यवत्तापरामर्शस्य तदभावविशिष्टत्वमेव दुर्बलत्वमिति शेषः । निश्चितप्रामाण्यकपरामर्शस्यैवानुमितिहेततया :प्रामाण्यग्रह-तदभाव- योरेव बलाबलवादित्यभिमानः । 'अभिमानमभ्युपेत्यैव दूषयति, 'नदेति तदापौत्यर्थः, 'ततः' तत एव साध्यव्याप्यवत्तापरामर्मस्व प्रामाण्यज्ञानविरहादेवेति यावत्, 'साधनवतीति माध्यव्याप्यसाधन- वत्तया ज्ञात इत्यर्थः, ‘माध्याभावानुमितौ' माध्याभावस्यैवानुमित्यु- त्पादसम्भव इति यावत्, निश्चितप्रामाण्यकपरामर्शस्यैवानुमिति- हेतुवाभ्युपगमादिति भावः । 'अनेकान्तिकत्वमेवेति निरुतबाधस्या- प्रतिबन्धकत्वमेव । प्रावस्तु 'ततः' निश्चितप्रामाण्यकसाध्याभावव्याप्यवसापरामर्शतः .

·तत्वचिन्तामो यदुक्तं तदप्यसिद्धं तस्य दोषत्वानभ्युपगमात् अन्यथा हेत्वाभासान्तरतापत्तिः। अथ हेतुतः साध्यसिद्धिसम्भावनायां व्यभिचारा- सिद्धेः बाधन हेतोरसाधकत्वे सिद्धे व्यभिचारसिद्धि- 'माधनवति' माधमवत्तया ज्ञायमाने, ‘माध्याभावानुमितौ' साध्या- भावस्थानुमितेरावश्यकत्वे, 'अनैकान्तिकत्वमेव' व्यभिचारज्ञानमेव, तथाच व्यभिचारज्ञानसामग्रौतयैवास्थ प्रतिबन्धकता न तु बाधत्वे- नेति भाव इत्याः। तदसत् व्यभिचारज्ञानानुमितिप्रतिबन्धकत्वमतेऽपि तत्मामय्या- अनुमितिप्रतिबन्धकत्वानभ्युपगमात्, न हि प्रतिबन्धकसामग्रौ अवश्य प्रतिबन्धिकेति नियमः । केचित्त 'अनेकान्तिकत्वमेवेति, तथाच व्यभिचारज्ञानमेव कार्य- महवर्तितया प्रतिबन्धकमस्तु किं निरुतबाधस्य पृथक् प्रतिबन्ध- कलेनेति भाव इत्याडः। पूर्वमते दृष्टान्तामिद्धिमपि आह, 'पक्ष इति, 'त' पचे माथाभावग्रहस्य, 'अन्यथा' पजे साध्याभावग्रहस्थापि प्रतिबन्धकत्वे, 'इत्वाभासान्तरतेति साध्याभाववत्यक्षस्थातिरिक्तहेत्वाभासतापत्तेरि- त्यर्थः, माध्याभावव्याप्यवत्पक्षस्यैव तन्मते बाधतया बाधे तदनन्तर्भा- 'वादिति भावः । 'हेतुतः माधमिद्धिसम्भावनायामिति हेतोः माध्यसिद्धिखरूप- योग्यत्वसन्देहे सतीत्यर्थः, 'व्यभिचारासिद्धेरिति पाठः व्यभिचार- ·. बाधपूर्वपक्ष रित्युपजीव्यत्वाबाधः पृथक्, अन्यथा तोरसाधकत्वे सिहे साध्यसिदिसम्भावनाविरहाद्यभिचारबुद्धिः त- स्याच संत्या हेतोरसाधकत्वधौरित्यन्योन्याश्रयइति चेत् । न । साध्यसिद्ध्युन्मुखहेतुज्ञानस्य प्रमितसाध्या- भावसहचरित हेतुविषयत्वेन व्यभिचारज्ञानतयाऽदूष- कत्वात् । तथापि व्यभिचारे साध्याभावप्रमा तन्त्र ज्ञानामम्भवादित्यर्थः, 'बाधेन' प्रमितमाध्याभाववत्यक्षात्मकबाधज्ञा- नेन, 'असाधकत्वे सिद्धे इति माध्यमिद्धिस्वरूपायोग्यत्वनिश्चयदत्यर्थः, 'उपजीव्यत्वात्' व्यभिचारज्ञानं प्रत्युपजीव्यत्वात्, 'पृथगिति, दोष- इति शेषः, कचित् 'व्यभिचारमिद्धेरिति पाठः तच व्यभिचारमिद्धे- बधेिनेति योजना व्यभिचारसिद्धरसम्भवेनेत्यर्थः, "हेतोरित्यस्य पूर्व बाधज्ञानादिति पूरणीयं। ननु व्यभिचारज्ञानमेव हेतोः साध्या- साधकत्वनिश्चायकमस्वित्यत आह, 'अन्यथेति व्यभिचारज्ञानस्यैव माध्यामाधकत्वनिश्चायक इत्यर्थः, 'मिद्धिसम्भावना' हेतोः माध्यमा- धकत्वमम्भावना, 'तस्याञ्च' व्यभिचारबुद्धौ च । 'साध्यमियुन्मुखहेतु- 'ज्ञानस्येति माध्यमिद्धिखरूपयोग्यतया हेतुज्ञानस्येत्यर्थः, क्वचिदिति शेषः । अदूषकलादित्यकारप्रश्लेषः हेतौ साध्यसांधकत्वज्ञानस्य व्यभि- चारज्ञानाप्रतिबन्धकत्वादित्यर्थः। न च पूर्ववर्तितयैव तज्ज्ञानं प्रति- बन्धकं न तु कार्यसहवर्तितयेति वाच्यं। पूर्व तत्सत्त्वेऽपि व्यभिचारज्ञानोदयान्मानाभावाच्चेति भावः। शहते, 'तथापीति - (१) तजज्ञानेऽपोति का।

·ty तत्त्वचिन्तामयी तां विना तदभावादिति सैव दोषइति चेत्, सत्यं, किन्तु साध्याभावप्रमा व्यभिचारज्ञानत्वेन दूषिका कृप्तत्वात् न तु स्वतन्त्रा, अत एव पक्षे साध्याभावज्ञान- त्वेन प्रतिबन्धकत्वं न तु साध्याभावसमानाधिकरण- साधनज्ञानत्वेनेति प्रत्युक्तं, तस्य लघुत्वेऽप्यक्तृप्तत्वात् । अथ प्रत्यक्षादा प्रमामाचं प्रति स्वातन्त्र्येण बाधा- दोषत्वेन तृप्त इत्यनुमितावपि स एव दोषइति चेत्, न, तर्हि हेत्वाभासः अनुमित्यसाधारणदेोषस्य त- यभिचारे माध्याभाववत्पत्तिईतरिति विशिष्टवैशिष्ट्यबोधात्मक- व्यभिचारनिश्चये, 'साध्याभावप्रमेति पक्षे माध्याभावप्रकारकप्रमेत्यर्थः, 'तां विनेति, विशिष्टवैशिष्यबोधं प्रति विशेषणतावच्छेदकप्रकारक- निश्चयस्य हेतुत्वादिति भावः । ‘माध्याभावप्रमेति साध्याभाववत्पक्ष- वृत्तिहतरिति व्यभिचारनिश्चयरूपा फलीभूता माध्याभावप्रमेवे- त्यर्थः, 'न तु स्वतन्त्रेति न तु कारणीभूता साध्याभावप्रमैवेत्यर्थः, 'माध्याभावज्ञानवेन' माध्याभावप्रकारकनिश्चयत्वेनेत्यर्थः, 'प्रतिबन्ध- कत्वमिति फलीभूतव्यभिचारनिश्चयस्य पतिबन्धकलमित्यर्थः, 'प्रमा- माचं प्रतीति पक्षविशेष्यक- माध्यविशिष्टानुभवं प्रतीत्यर्थः, 'स्वातन्त्र्येण' माध्याभाववत्पचनिश्चयत्वेन, 'बाधः' साध्याभाववत्पक्षनिश्चयः, 'मएव दोषः' म दोष एव, 'न तौं ति तर्हि न हेत्वाभास इति योजना, 'अनुमित्यमाधारणेति अनुमिति-तत्कारणयोरसाधारणेत्यर्थः। नन्व- नुमितिदोषत्वमेव हेत्वाभासत्वप्रयोजकं न तु तदसाधारणदोषत्व- ·गाधपूर्वपक्षा। त्वात् मनोयोगाभाववत् स्वरूपसत रन्न प्रतिबन्धक त्वात् हेतुत्वाभिमतात्तित्वेनासाधकतालिङ्गत्वाभा- वाच) | बांधितपक्षकत्वं लिङ्गमिति चेत्, न, अन्यच तथा दूषकत्वाकल्पनात् ॥ इति श्रीमहङ्गशोपाध्यायविरचिते तत्त्वचिन्तामणी अनुमानास्यद्वितीयखण्डे बाधपूर्वपक्षः ॥०॥ मित्यरुचेर्दोषान्तरमाइ, 'मनोयोगाभाववदिति । ननु माथाभाव- वत्पक्षनिश्चयो न बाधः किन्तु तद्विषयौभूतः साध्याभाववत्यक्ष- एव बाधः स च न स्वरूपसत्प्रतिबन्धक इत्यतो दोषान्तरमाह, 'हेतुत्वाभिमतेति कचिद्धेतुत्वाभिमतवृत्तित्वसम्भवेऽपि सर्वच तदस- भवेनेत्यर्थः, 'असाधकतेति, प्रसाधकतामाधकस्यैव च हेत्वाभामला- दिति भावः । 'बाधितेति येन केनापि सम्बन्धेन माध्याभाववत्पक्षो लिङ्गमित्यर्थः, 'अन्यत्रेति प्रत्यक्षादावित्यर्थः, 'तथा दूषकवेति पक्ष- विशेष्यक-माध्यविशिष्टानुभवसामान्यं प्रति माध्याभाववत्पचनिश्चय- लेन प्रतिबन्धकत्वाकल्पनादित्यर्थः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानाख्य-दितीयखण्डरहस्ये बाधपूर्वपक्षरहस्यम् ॥ (१) लिङ्गाखामासाचेति ग | ·Ee.] अथ बाधसिद्धान्तः । उच्यते। पक्षे साध्याभावनिश्चयः साध्याभावज्ञान- प्रमावनिश्चयात् ज्ञानमावादर्थनिश्चये प्रामाण्यग्रहवै- अथ बाधसिद्धान्तरहस्यं । यथोकत्रयं न बाधः किन्तु पचविशेष्यक-माध्याभावप्रकारक- ज्ञाननिष्ठं माध्याभाववद्विशेष्यकत्वे मति साध्याभावप्रकारकत्वरूपं प्रमात्वमेव बाधः, तथाच पक्षे माध्यभावज्ञानं प्रमेत्याकारकं ज्ञान- मनुमितिप्रतिवन्धकं । न च तज्ज्ञानस्थानुमितिप्रतिबन्धकवे किम्मान- मिति वाश्य। साध्याभावां निश्चयाकार-साध्याभाववत्पत्तित्व- रूपव्यभिचारनिखयाधौनमनुमित्यनुत्पादं प्रति पचविशेष्यक-साध्या- भावप्रकारकनिश्यनिष्टप्रमात्वज्ञानस्योपजीव्यतया तनिष्ठप्रमात्वज्ञा- नस्थापि पृथक्प्रतिबन्धकवादित्यभिप्रेत्य समाधत्ते. 'पक्ष इति, 'प्रमावनिश्चयादिति निश्चयत्वेन स्वप्रयोज्ये वस्तुनि प्रयोजक इति शेषः, निश्चयत्वेन तविशेष्यक-तत्प्रकारकनिश्चयप्रयोज्यस्य च तदिशे- थक-तमकारकनिषयनिष्ठप्रमावग्रहमापेक्षवनियमादिति भावः । ननु तादृशनियम एवासिद्ध इत्यत पार, 'ज्ञानमाचादिति तरि- शेष्यक-तत्प्रकारकनिश्चयमात्रादित्यर्थः,(९) मात्रपदेन प्रमावग्रहव्यव- छेदः, 'अर्थनिश्चये' निसयत्वेन तविशेष्यक-तत्प्रकारकनिश्चयप्रयो- (१) तविशेष्यक-तत्त्रकारकचानमाचादित्यर्थ इति ।

·बासिद्धान्त। यर्थं भ्रमत्वेन ज्ञातादर्थनिश्चयप्रसङ्गश्च तथाचोपजीव्य- त्वेनाधिकबलत्वेन वा पक्षे साध्याभावज्ञानस्व प्रमात्व- निश्चये सव्यभिचारो नान्यथेत्युभयथापि साध्याभाव- निश्चयाधौनव्यभिचारज्ञानात् पूर्व ज्ञातं साध्याभाव- साध्या- ज्यस्य निर्वाहे, 'प्रामाण्यग्रहवेयर्थमिति निष्कम्पप्रवृत्त्यादिजनके रष्ट- माधनत्वादिनिश्चये प्रामाण्यग्रहवेयर्थप्रसङ्ग इत्यर्थः, 'धमत्वेन ज्ञाता- दिति, तद्विष्यक-तत्प्रकारकनिश्चयादिति शेषः, 'अर्थनिश्चयप्रसङ्ग- वेति निश्चयत्वेन तद्विशेष्यक-तप्रकारकनिश्चयप्रयोज्यस्य उत्पत्ति- प्रसङ्गत्यर्थः, 'तथाचेति तादृशनियमे चेत्यर्थः, 'उपजौव्यत्वेन' प्रति- बन्धकतावच्छेदकत्वेन, 'अधिकबलत्वेन वा' अधिकबलखरूपत्वेन वा, अप्रमात्वग्रहनिवर्त्तकवेन . वेति यावत्, अपेक्षणौय इति शेषः, 'सव्यभिचार इति व्यभिचारेण सह वर्त्तते इति व्युत्पत्त्या भावां निश्चयाकारो यथोक्तविषयको ग्रह इत्यर्थः, अनुमित्यनु- त्पादप्रयोजक इतिषः, क्वचित् व्यभिचार इति पाठः तचाप्यय- मेवार्थः, 'उभयथापौति निश्चितप्रामान्यकमाध्याभावनिश्चयाकार- व्यभिचारनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकल्वपक्षेऽग्टहौताप्रामाण्यकमाध्याभाव- निश्चयाकारव्यभिचारनिश्चयत्वेन प्रतिबन्धकत्वपक्षेऽपौत्यर्थः, 'भाध्या- भावनिचयाधीन व्यभिचार ज्ञानादिति व्यभिचारज्ञानस्य माध्याभाव- निययाधीनत्वादिति योजना, व्यभिचारज्ञानपदश्च माध्याभावांछ 'निवथाकारप्यभिचारज्ञाननिष्ठानुमित्यनुत्पादप्रयोजकत्वपर, माध्या- भावनिश्चयपदन्तु माध्याभावोनिश्चीयते थेनेति व्युत्पत्त्या पक्षविशे- 121, ·(९ तत्त्वचिन्तामणी ज्ञानप्रमात्वमेव दोषउपजीव्यत्वात् । यदि च पक्षे साध्याभावज्ञानस्य प्रमात्वनिश्चयो नानुमितिविगधौ, तदा व्याप्ति-पक्षधर्मतया हेतुज्ञानं विशेषदर्शनत्वेन यधे साध्याभावज्ञानं परिभूय साध्यं साधयेदेव पर्वते थक-साध्याभावप्रकारकज्ञाननिष्ठप्रमात्वग्रहपरं, तथाच माध्याभावांश निश्चयाकारमाध्याभाववत्यक्षवृत्तिवरूपव्यभिचार ज्ञाननिष्ठानमित्यनु- त्पादप्रयोजकत्वस्य पक्षविशेष्यक-साध्याभावप्रकारकज्ञाननिष्ठप्रमाव- यहाधीनत्वादित्यर्थः, 'पूर्व ज्ञातमिति तादृशव्यभिचारज्ञानाधीना- नुमित्यनुत्पादकालात् पूज्वे ज्ञातमित्यर्थः, 'दोषः' बाधः, 'उपजीव्य- लादिति तादृशव्यभिचारनिश्चयाधौनानुमित्यनुत्पादं प्रत्युपजीव्यत्वेन तज्ज्ञानस्थानुमितिप्रतिबन्धकवादित्यर्थः। ननपजीव्यत्वेऽपि तज्ञानस्य माचादनुमितिप्रतिबन्धकत्वे मानाभावः, न हि यज्ज्ञानमुपजीव्यं तज्ज्ञानमेव माक्षात्प्रतिबन्धकमिति नियम इत्यत आह, 'यदि चेति, “विशेषदर्शनलेनेति माछमाधकदर्शनत्वेनेत्यर्थः, 'पक्षे माध्या- भावज्ञानं परिभ्येति पक्षे माध्याभावज्ञानं यस्मादिति व्युत्पत्त्या पक्षे माध्याभावज्ञानपदं पूर्ववत् तादृशज्ञाननिष्ठप्रमात्वग्रहपरं, तं परिभूय नसत्त्वेऽपौत्यर्थः, 'धूम इवेति साधकत्वांशे दृष्टान्तः म तु परिभवा- मेऽपि अमिद्धेः। ननु प्रमावग्रहो यदि साथाभावांशे निर्द्धर्मिना- वच्छेदकस्तदा तत्मत्त्वेऽपि परामर्थात् माध्यमिद्धिरिष्टैव, यदिच पक्ष- तावच्छेदकं तद्धर्मितावच्छेदकं तदा पक्षतावच्छेदकावछिनविशेष्यक- माध्याभावनिश्चयत्वेनैव प्रतिबन्धकत्वं लाघवादन्यत्र क्लृप्तत्वाचेत्यभिप्रेत्य ·बाधसिधान्त। धूमइव वहिं। न च साध्याभावबुद्धिरेवारामाण- विशेषा सत्प्रतिपक्षवत् प्रतिबन्धिकेति बाच्य। रजते नेदं रजतमिति ज्ञानेऽपि विशेषदर्शनेन रजतत्वस्य शङ्ख पौतत्वज्ञाने शुक्लत्वस्य चानुमानात् वादिवाक्येन पश्ये साध्याभावज्ञानादनुमानाच्छेदप्रसङ्गाच्च() । श्रथ पक्षे साध्याभावप्रमैव साध्याभाव हेतुविषया व्यभि- । घाइते, 'न चेति, साध्याभावबुद्धिः' पक्षतावच्छेदकावच्छिचविशेष्यक- माध्याभावनिश्चयः, 'अग्रहमाणविशेषा' अग्टहीताप्रामाण्यका, 'विशे- षदर्शनेन' रजतत्वव्याप्यवत्तानिश्चयेन, 'पौतत्वज्ञाने' पक्रत्वाभावज्ञाने, एक्लत्वव्याप्यवत्तानिश्चयेनेति शेषः, 'वादिवाक्येन' वादिप्रतिज्ञा- वाक्येन । नन्चिदमयुक्त तत्र रजतवाभावादिज्ञाने भ्रमत्वादिग्रहा- मन्तरमेव रजतत्वाद्यनुमित्यभ्युपगमात्। न च तथापि प्रागुक्तरीत्या हेतौ पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नवृत्तित्वविषयकत्व स्थापि तवावश्यकतया आवश्यकव्यभिचारनिश्चयप्रतिबन्धकत्वेनान्यथासिद्धिदुर्ध्वारेति वाच्य। प्रमात्वग्रहे. माध्याभावांधे पक्षतावच्छेदकस्य धर्मितावच्छेदकावे प्रमात्वग्रहप्रतिबन्धकतायामंपि तद्दोषतादवस्थात् इति चेत्, एतदख- रमेनैव ‘पक्षधर्माताबलेनेत्यादिना खमतस्य वक्ष्यमाणत्वाबामङ्गतिः ।' 'माध्याभाव-हेतविषयेति पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने माध्याभाववत्व- विषयिका सती हेतौ पक्षतावच्छेदकावच्छित्तित्वविषयिकत्यर्थः, -~- (१) अनुमानमात्रोच्छेदप्रसङ्गाश्चेति ग ।

·सावचिन्तामो चारजानत्वेन दोषो न तु तस्याः प्रमात्वज्ञानमपौति घेत, ताई प्रमायाः अप्रमात्वज्ञाने भ्रान्तानुमितिन स्यात् न स्याच पक्षे साध्याभावज्ञानप्रमात्वममादन- मितिप्रतिबन्धः। ननूपजीव्यत्वेऽप्यव साध्याभावामेति जानं न स्वतोदूषकं कृप्तत्वात्) पक्षे साध्याभाव- निश्चयं कुर्चत् व्यभिचारज्ञानदारेति चेत् । न । अच साध्याभावप्रमेति ज्ञानानियमतः साध्यबानानुदयात् 'यभिचारज्ञानत्वेन' साध्याभावांचे प्रमात्मकव्यभिचारज्ञानत्वेन,१९) 'दोषः' अनुमितिप्रतिबन्धकः, रजते नेदं रजतमित्यादिज्ञानश्च न वस्तगत्या साध्याभावपमेति भावः । 'नन्विति, 'प्रत्र' पचे, एवमग्रे- ऽपि, 'न खतो दूषकमिति म साक्षात्प्रतिबन्धकमित्यर्थः, तथाच प्रमात्वं कुतो हेत्वाभास इति भावः । 'नियमत इति यभिचार- ज्ञानं विनापौत्यर्थः, 'तस्यैवेति, 'एवकारोऽयर्थे, 'प्रतिबन्धकत्वात्' साक्षाप्रतिबन्धकत्वात्, 'शब्दादाविति शब्दजन्यबोध इत्यर्थः, 'तथा दर्शनादिति एकपदार्थेऽपरपदार्थसंसर्गाभावप्रमेति ज्ञानस्यायोग्यता- ज्ञानत्वेन प्रतिबन्धकत्वदर्शनादित्यर्थः । ननु तथापि हेत्वभिमता- वृत्तिलेन पक्षे माध्यप्रत्ययाजनकत्वरूपासाधकतालिङ्गत्वाभावात् कुतो देचाभासवमित्यत पाह, 'साध्याभावप्रमेति माध्याभावप्रमावस्य (१) किन्तु सप्तत्वादिति ग.। (२) प्रमात्मकनिषयाकारयभिचारज्ञानत्वेनेति क० । प्रमावचियाकारभिचारज्ञानत्वेनेवि ख.।

·वासिहानमः। तस्यैव प्रतिबन्धकत्वात् शब्दादा तया दर्शनात् , साध्याभावप्रमाविषयतित्वस्य हेतुत्तित्वादसाधक- त्वेन साध्याभावप्रमाया हेत्वाभासत्वं साधारण्यपि जायमानं सत् यदनुमिति प्रतिबधाति तस्यैव हेत्वा- भासत्वं। न च साध्याभावप्रमाति निश्चयदशायां पक्षे साध्याभाव-हेत्वो नाद्यभिचारइति वाच्यं । खाश्रयविभेयीभूतपक्षवृत्तित्वसम्बन्धेम हेतवृत्तिवादित्यर्थः, 'श्रमा- धकत्वेनेति पाठः हेतोरमाधकत्वमाधकत्वेनेत्यर्थः, 'असाधनत्वेनेति पाठेऽप्ययमर्थः, 'असाधारणत्वेनेति पाठस्वप्रामाणिकः,() 'साध्या- भावप्रमाया इति भावप्रधानोनिर्देशः, 'हेवाभासवमिति, अनेनेव परम्परासम्बन्धेन तस्थामाधकतासाधकत्वात् । न च स्वरूपामिद्धि- मौर्ण कथमनेन सम्बन्धेनासाधकतासाधकले तस्येति वाच्छं। येन केनचित् सम्बन्धेन पक्षवृत्तित्वस्यैव तत्र घटकत्वात् इति भावः । ननु तथापि शाब्दबोधेऽप्येतज्ज्ञानस्य प्रतिबन्धकतया न हेला- 'भासत्वसम्भवः अनुमित्यमाधारणदोषस्यैव हेत्वाभासत्वादित्यत आह, 'साधारण्येऽपौति, माधारण्येनासाधारण्येन वां थानमनुमिति- प्रतिबन्धकं तस्यैव हेत्वाभासत्वमित्यर्थः। व्यभिचारज्ञानेनान्यथामिद्धि निराकर्नु शङ्कते,. 'न चेति, 'अत्र' पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने पञ्चे, (१) पाठस्तु प्रामादिक इति ख.।

·तत्त्वचिन्तामणी प्रमात्रज्ञानस्य साध्याभावनिश्चयहेतुत्वेन तहशायां तदभावात्। पंक्षधर्माताबलेन प्रसिद्ध बाधान्न सिध्य- 'माध्याभाव-हेत्वोर्ज्ञानादिति(१) पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने माध्याभाव- वत्त्वस्य हेतौ च पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नवृत्तित्वस्य ज्ञानादित्यर्थः, 'व्यभिचारः' व्यभिचारग्रहः, हेतौ यद्धविच्छिन्नत्तित्वमवगाहते तविच्छिन्ने माध्याभाववत्त्वविषयकस्यापि समूहालम्बनज्ञानस्य व्यभिचारज्ञानत्वादिति भावः। 'प्रमात्वज्ञानस्य' यथोक्रममावप्रका- रकज्ञानस्य, हेतुतावच्छेदकप्रकारकज्ञान विधया इति शेषः। 'मा- ध्याभावनिश्चयहेतुत्वेनेति माध्याभावप्रमाविशेष्यत्वेन हेतुना पक्षता- वच्छेदकावच्छिन्ने अनुमित्यात्मकमाध्याभावनिश्चय हेतुत्वेनेत्यर्थः, 'त- इशायां' प्रमात्वज्ञानदशायां, 'तदभावादिति पक्षतावच्छेदकावच्छिन्ने माध्याभावनिश्चयानावश्यकत्वादित्यर्थः, प्रमावस्य माध्याभाववत्त्व- घटितत्वेऽपि तदं निर्द्धर्मितावच्छेदकत्वात्, यद्धावच्छिन्नत्तित्वं हेतौ विषयौक्रियते तद्धोपलचिते निर्द्धर्मितावच्छेदककसाध्याभा- वववशानन्तु न व्यभिचारज्ञानमिति भावः । पूर्वानास्वरसेन स्वम- तमाह, 'पक्षधर्मताबलेनेत्यादिना 'वयभित्यन्तेन, 'पक्षधर्माताबलेन' वहिव्यायो धूमः पर्वतवृत्तिरिति सामान्यतः परामर्शन, 'प्रसिद्ध दृष्टान्तेन ज्ञातं महानमौयवङ्ग्यादिकं, 'बाधात्' बाधादेव पना- बच्छेदकावच्छिन्ने तदभावनिश्चयादेवेति यावत्, इति बाधः पृधगिति (९) साध्याभाव-हेतुज्ञानाद्वितीति क., ग०, साध्याभाव-हेतुज्ञानादिति पास्यधिशपुस्तकस्य पाठः ।

·बाधसिद्धान्तः। तौति बाधः पृथक्। प्रसिद्धवह्मभाववति पक्षे व्यभि- चारान्न तत्सिविरिति चेत्, तयप्रसिद्धव भाववति सपक्षे व्यभिचारात तमपि न साधयेत् तदज्ञाना- तत्साधनेऽनुमितिरप्रमा स्यात् । अथ पक्षशत्तेरन्य- एव धूमादिः सपक्षे, तर्हि गोत्व-पृथिवीत्व-द्रव्यवादे- अतः पचविशेष्य क-तदभावनिश्चयत्वेनापि तदनुमितौ प्रतिबन्धकत्व- मावश्यकमित्यर्थः, तथाच तदभाववत्पक्ष एव पचविशेष्यक-तदनुमितौ बाधदति भावः । 'प्रसिद्धवयभाववतीति प्रसिद्धवयभाववत्वेन विष- यौकृतस्य पक्षतावच्छेदकावच्छिन्नस्य हेतौ वृत्तिमत्त्वज्ञानादित्यर्थः, 'म तमिद्धिरिति व्यभिचारज्ञानादेव न तसिद्धिरित्यर्थः । गूढाभि- सन्धिमाड, 'तहीति, 'अप्रसिद्धवयभाववतौति दृष्टान्ते अज्ञातस्य पक्षीयसाध्यस्थाभाववतीत्यर्थः, 'व्यभिचारात्' हेतौ वृत्तित्वज्ञानात् । ननु यदैवाप्रमिद्धवयभाववत्त्वज्ञानं न सपक्षे तदैव तत्साधयेदित्यत- शाह, तदज्ञानादिति, तत्साधने' तत्साधनसम्भवेऽपि, अनुमितिरप्रमा स्यादिति व्यभिचारिहेतुजन्यत्वेनानुमितिरप्रमा स्थादित्यर्थः, एत- चापाततः व्यभिचारिलिजन्यत्वेऽपि विषयबाधाभावेनानुमितेर- प्रमावासम्भवात्() अन्यथा घटो द्रव्यं सत्त्वादित्यादावप्यनुमितेरप्र- मालप्रसङ्गादिति ध्येयं । 'अथेति, तथाच पक्षवृत्तिहेतौ पचौयसाध्य- व्यभिचारज्ञानाभावात् तद्धेतकपक्षीयसाध्यानुमितौ न किमपि , बाधकमिति भावः। तर्हि तथापि, 'अप्रसिद्धमास्नाद्येति पत्तिमा- (१) अप्रमावाभावसम्भवादिति क.।

·तत्त्वचिन्तामणी ". रप्रसिद्धसास्नाद्यनुमानं न स्यात् सानादिप्रत्येकव्यभि- चारात्। यदि च साध्यतावच्छेदकसानात्वादिसामान्या- वच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववति न गोत्वादिकमिति न व्यभिचारः, ताई धूमेऽप्येवंव्यभिचाराभावात् साध्य- तावच्छेदकेन प्रकारेणाप्रसिद्धमिव प्रसिद्धमपि साध्यं खादेरित्यर्थः, 'आदिपदाइन्धवत्त्व-गुणवत्त्वादिपरिग्रहः, 'मास्नादौति गोत्वादिषु मास्नादौनां प्रत्येक व्यभिचारज्ञानादित्यर्थः । अभिसन्धि- मुद्दाटयति, 'यदि चेति, 'साध्यतावच्छेदकेति ग्टहौतव्यापकतावच्छेद- कोत्यर्थः, 'न गोवादिकमिति न गोत्वादिज्ञानं, 'न व्यभिचार इति न प्रतिबन्धकौभूतो व्यभिचारग्रह इत्यर्थः, तद्धर्मावच्छिन्नव्यापकताविष- यकपरामर्थहेतुकतद्धर्मावच्छिन्नविधेयकानुमितिं प्रति तद्धविच्छि- घाभाववहृत्तित्वरूपव्यभिचारज्ञान प्रतिबन्धकमित्येव प्राचामभ्युपगमा- दिति भावः । ‘एवं व्यभिचाराभावादिति ग्रहौतव्यापकतावच्छेदक- वहित्वावछिनप्रतियोगिताकाभाववहृत्तित्वरूपव्यभिचारज्ञानाभावा- दित्यर्थः, माध्यतावच्छेदकेनेति, तथाचेत्यादिः, 'अप्रसिद्धमिव' अमिळू वहि-मासादिकमिव, ‘माध्यं वहि-मासादिकं, 'यदि बाधो न दोष- इति यदि पञ्चतावच्छेदकावच्छिन्नविशेष्यक-तदभावनिश्चयत्वेन तद- मुमितौ न प्रतिबन्धकत्वमित्यर्थः। नन्विदमयुक्त प्रसिद्धवधिज्ञानं वहिवरूपेण महानसौयवहिवरूपेण वा श्राद्येऽप्रसिद्धवहेरपि मा- ध्यतावच्छेदकवडिलरूपेण अमिद्धिप्रसङ्गः, अन्ये तत्मत्त्वे प्रसिद्धवडे- वहिवरूपेणानुमितिरापाचते महानसीयवहिवादिना वा प्रथमे ·बाधसिद्धान्त रष्टापत्तिः भिवप्रकारकत्वेन तादृशवाधज्ञानस्य तच प्रतिबन्धक- वानभ्युपगमात् वायौ पार्थिवादिसकलविशेषरूपाभावण्हेऽपि वाथ- रूपवान वेति संशयस्य वायूरूपवानिति निश्चयस्य चोत्पादान द्वितीयकल्पस्य च तद्रूपेण परामर्शविरहादेवासम्भवः तद्रूपेण परा- मर्थसत्त्वे च व्यभिचारज्ञानेनान्यथासिद्धिस्तदवस्थेति। मैवं ) इतर- बाधादिसहकारात्(१) व्यापकतानवच्छेदकेनापि रूपेणानुमितौ साध्य प्रकारोभवति यथा अयं जीवन-मरणान्यतरप्रतियोगी प्राणिवादि- त्यत्र जीवनप्रतियोगित्वखेन जीवनप्रतियोगित्वं, इत्थञ्च वहिव्याप्यो धूमः पर्वतवृत्तिरिति सामान्यतः परामी महानमौयवहौतरवय- भाववान् पर्वत इतौतरबाधज्ञानं महानमौयवहिकल्पने लाघवमिति लाघवज्ञानं वा वर्त्तते अथ च महानमौयवयभाववान् पर्वत इति महानसौयवरपि बाधज्ञानं वर्तते तत्र महानसौयवमित्वरूपेणा- नुमितिवारणय बाधज्ञानस्थ पृथक्मतिबन्धकलावश्यकत्वात् । चैवं 'माध्यतावच्छेदकेन प्रकारेणेति मूर्तासङ्गतिरिति वाच्यं । तस्थाप्रमिद्धमिवेत्यत्रैवान्वयात् प्रसिद्धमपि साध्यमित्यस्य च महा- मसौयवहिवादिनेति शेषः, इति न काप्यनुपपत्तिः । मव्यास्तु अयं वृक्ष: 'कपिसंयोगौ एतत्त्वा दित्याद्यव्याप्यत्ति- मायके यदा केवलविशेषणताविशेषसम्बन्धेन पक्षे माध्यतावच्छेदक- समवायसम्बन्धावच्छिन्नमाध्याभाववत्त्वज्ञानमस्ति श्रव्याप्यवृत्तित्वज्ञा- मच्च माध्याभावे नास्ति तदा तत्रानुमितिवारणाय पक्षविशेष्यक- . (१) इतरवाधादिज्ञानसहकारादिति ग. 122 ·तत्त्वचिन्तामणौ धूम-गोत्वादिकं साधयेत् यदि बाधा न दोष इति वयम् । साध्याभाववन्माचसहचारो न व्यभिचारः नदभावनिश्चयत्वेन(१) पृथक्प्रतिबन्धकलमावश्यकं तस्य हेतौ पक्षता- वच्छेदकावच्छिन्नवृत्तित्वविषयकत्वेऽपि व्यभिचारज्ञानत्वाभावात् अन- वच्छिन्नाधिकरणतासम्बन्धेन साध्याभाववत्त्वस्य व्यभिचारघटकत्वात् बाधज्ञानस्य तु केवल विशेषणताविशेषसम्बन्धेन साध्याभावावगाहित्वेऽपि श्रव्याप्यत्तित्वग्रहविरहदशायां प्रतिबन्धकत्वात् । न चैवं केवल विशेष- ताविशेषसम्बन्धेन साध्याभाववतः पक्षस्थापि बाधतया अव्याप्य- वृत्तिमाध्यक-व्याय-पक्षधर्महेतोरपि बाधितत्वापत्तिरिति वाच्यं । इवाभासविभाजकतावच्छेदकबाधितत्वस्य तवेष्टत्वात् बाधितव्यवहा- रनियामके चानवच्छिन्नाधिकरणतासम्बन्धेन साध्याभाववत्त्वस्य घट- कत्वात् “बाधितोऽयमपक्षधर्मा हेतुरनैकान्तिको वा” इति प्रवादस्य व्याप्यत्तिमाध्यकबाधपरत्वात् अन्यथा यादृशविशिष्टविषयित्वमि- त्यादिप्रागुक्त हेत्वाभाससामान्यलक्षणस्य केवल विशेषणताविशेषसम्बन्धेन कपिसंयोगाद्यभाववति वृक्षादावतिव्याप्यापत्तेः तत्राप्रामाण्यज्ञाना- नास्कन्दितत्ववदव्याप्यत्तित्वग्रहानास्कन्दितत्वस्यापि निश्चयविशेषण- बावश्यकत्वादिति तचैव स्फुटमिति प्राहुः । ज्ञानामाङ्कयं व्यवस्थाप्य विषयामार्य व्यवस्थापयति, 'माया- भाववम्माचेति, सहचारः' वृत्तित्वं, 'साध्याभावमात्रेति पाठे 'सहचारः' (९) साध्यामावनिश्चयत्वेनेति ख., ग. ।

·बाधसिद्धान्तः! साध्यमागभाव-ध्वंसववृत्तित्वेन व्यभिचारितया पृथि- वौत्वादिनां गंन्धादे द्रव्यत्वादिना गुणस्त्रानुमान- भङ्गप्रसङ्गात्, किन्तु साध्यात्यन्ताभ भाववद्गामित्वम् एवञ्च स्वप्रागभाव-ध्वंसावच्छिन्नतदाश्रये तत्प्रतियो- गिसाधने पक्षे व्यभिचारोनेति बाधादूषणम्। अथा- सामानाधिकरण्यं, अनुमानभङ्गप्रसङ्गादिति अनुमाने व्यभिचार्यहे- तकत्वभङ्गप्रसङ्गादित्यर्थः, तथाच गन्धवान् पृथिवौत्वात् गुणवान्द्रव्य- वादित्यादावतिव्याप्तिप्रसङ्गादितिफलितं। 'माध्यात्यन्ताभावेति मा- ध्यतावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न-माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिता- काभाववगामित्वमित्यर्थः, एतादृशाभावविशेषलाभायैवात्यन्ताभावपदं अन्यथा अत्यन्ताभावपदोपादानेऽपि वैशिध्य-व्य -व्यासज्यत्तिधर्मावच्छि- अप्रतियोगिताकाभावमादायैव गन्धवान् पृथिवौत्वादित्यादावति- व्याप्तितादवस्यात्। 'स्वप्रागभावेति स्वप्रागभाव स्वध्वंसकालविशिष्टे- त्यर्थः, 'तदाश्रय इति, 'पक्ष इत्यग्रेतनमत्र सम्बध्यते, तन्मात्रवृत्तिना हेतुनेति शेषः, 'तत्प्रतियोगौति कर्मधारयः तद्रूपप्रतियोगिसाधन- इत्यर्थः, 'व्यभिचारी नेतिः ध्वंस-प्रागभावाधिकरणे देश सामान्या- त्यन्ताभावाभावेन यथोकव्यभिचारस्य तत्रासम्भवादिति भावः । 'बायो दूषणमिति प्रागभावादिरूपमाध्याभावत्यक्षात्मको बाधः स एव दोष इत्यर्थः, तथाचैतगन्धप्रागभावकालौनेतगन्धवंसकालौनो वायं घट एतगन्धवान् एतद्दटत्वादित्यादावेव वाधस्थ व्यभिचारासकोणी- दाहरणमिति भावः। प्रागभाव-ध्वंमकास्त्रस्य पक्षतावच्छेदकत्वाभिधान .

·सावचिन्तामो बच्छेचे सिहसाधनम्, अवच्छेदके हेत्वसिद्धिः, पि- वक्ष्यमाणरीत्या सिद्धसाधनवारणायेति शेयं । प्रतियोगिमत्ताजानं विना दैशिकविशेषणताविशेषसम्बन्धन प्रागभावादिमत्त्वज्ञानं न सम्भवतीत्यभिमानेन शङ्कते, 'अथेति, 'अवच्छेद्य इति विशेष्योभते पक्षे इत्यर्थः, 'सिद्धसाधनमिति माध्यप्रागभावादिमत्त्वज्ञानकाले माध्यनिश्चय इत्यर्थः, तथाच तदानौं सिद्धिसत्त्वादेवानुमित्यनुत्पाद- सम्भवात् तज्ज्ञानस्थानुमितिप्रतिबन्धकावे मानाभावेन प्रागभावादि- रूपमाध्याभाववत्पक्षो न बाध इति भावः। ननु प्रागभावादिरूपसाध्या- भाववत्यक्षस्य बाधवाभावेऽपि प्रकृतहेतुना पक्षतावच्छेदकौभूतप्राग- भावादिकालेऽपि कदाचिदवच्छेदकतासम्बन्धेन प्रकृतसाध्यानुमित्यु- त्पत्या तत्प्रतिबन्धकज्ञानविषयत्वेन पक्षतावच्छेदकपागभावादिकाले अवच्छेदकतासम्बन्धावच्छिन्नप्रकृतसाध्यात्यन्ताभाववत्त्वं बाध एव तथाच एतगन्धप्रागभावाद्यधिकरणक्षण: एतगन्धवान् एतहटत्वादित्यादावेव बाधस्थामकोणीदाहरणं सुलभमित्यत पाह, 'श्रवच्छेदक इति, पक्ष- तावच्छेदकपागभावादिकाल इत्यर्थः, 'हेत्वसिद्धिरिति, तथाच तस्य व्यभिचारासकीर्णत्वेऽपि स्वरूपासिद्धिसङ्कीर्णतया स्वरूपामिद्धि-व्यभि- चारान्यतरामझौणे नाधोदाहरणं दुर्लभमेव अन्यथा हुदो वहिमान् धूमादित्यादावेव केवलव्यभिचारासकोर्णदाहरणस्य सौलभ्यादिति भावः । मनु तथापि साध्यतावच्छेदकसमवायसम्बन्धविच्छिन्नमाध्या- त्यन्ताभाववान् पचतावच्छेदकपागभावादिकालविशिष्टः पक्षो बाध- एव। न चैवं तत्र हेतोः सत्त्वा मत्त्वाभ्यां व्यभिचार-खरूपामियन्यतरस- .

·बाधसिद्धामा। ६०५ शिष्टश्च नान्यदिति चेत्, तईि प्रागभाव-ध्वंसप्रति- योगिनोरेकत्तित्वेनैकसमयतापि स्यात् । अथ यत्स- मयावछेदेन तच प्रागभावः प्रध्वंसो वा न तत्सम- यावच्छेदेन प्रतियोगौति चेत्, तर्हि तदवच्छेदेन रो दुवार एवेति वाच्या प्रतियोगियधिकरणमाध्यामावस्यैव व्यभि- चारघटकत्वात् बाधे च प्रतियोगिव्यधिकरणत्वस्थाघटकत्वात् इत्यत- पाह, 'विशिष्टश्चेति, तथाच तथापि प्रागभावाद्यधिकरणदेशतया नाचात्यन्तभावसम्भव इति भावः । गूढाभिमन्धिमाह, तौति विशि- स्थानतिरिकवे हौत्यर्थः, 'प्रागभाव-ध्वंसप्रतियोगिनोरिति प्रागभा- वश्च ध्वंसश्च प्रागभाव-ध्वंसं प्रागभाव-ध्वंसश्च प्रतियोगौ च प्रागभाव- ध्वंसप्रतियोगिनोरित्येकवचनान्तइगर्भः इतरेतरदाः “मा द्वन्दो विभाषया एकवचनं भवति" इत्यनुशामनादितरेतरबन्दस्थापि कदा- चिदेकवचनान्तता, 'प्रागभाव-ध्वंसप्रतियोगिनामिति बहुवचनान्त- पाठस्तु सुगम एव, ‘एकवृत्तित्वेन' एकदेशवृत्तित्वेन, 'एकसमयतापौति एककालविशिष्टैकदेशनिरूपितवृत्तितापौत्यर्थः, विशिष्टस्यानतिरिक्त- बादिति भावः । अभिसन्धिमुहाटयितुमाह, "अथेति, तथाचैक- मनघावच्छिन्नैकदेशवृत्तित्वाभावात् विशिष्टनिरूपितवृत्तित्वाभाव- इति भावः । 'तौति एकसमयावच्छिन्नस्यैकदेशवृत्तित्वस्थाभावेऽपौ- त्यर्थः, 'तदवच्छेदेनेति स्वप्रागभावादिसमयावच्छिन्नपक्षवृत्तित्वप्रका- रेण प्रतियोग्यनुमितिप्रतिबन्धकं सिद्धसाधनं नेत्यर्थः, शुद्धप्रतियोगि- ·तत्त्वचिन्तामो प्रतियोगिसाधने न सिद्धसाधनं किन्तु बाध एव, अन्यथा भावात्यन्ताभावयारण्यव्याप्यत्तित्वभङ्गः एक- त्तित्वात् अवच्छेदकभेदेन वृत्तिरिहापि तुल्या तत्र मत्तानिश्चयस्य तादृशप्रतियोग्यनुमितावप्रतिबन्धकवादिति भावः । एतच्च देशः कालो वा यत्र पक्षतावच्छेदकस्तत्र पक्षतावच्छेदका- वच्छिनपत्तित्वं माध्ये प्रकारोभूय भासते अवच्छिन्नत्वञ्च स्वरूप- सम्बन्धविशेष इति जरत्तरमतानुसारेण भिहितं । 'किन्तु बाध- एवेति किन्तु प्रागभावादिरूपसाध्याभाववत्त्वेन पक्षज्ञानमेवेत्यर्थः, तादृशानुमितिप्रतिबन्धक इति शेषः । तथाच प्रागभावादिरूप- माध्याभाववत्पक्षोऽपि बाध इति भावः । ननु माध्याधिकरणदेशेऽपि माध्यप्रागभावा दिसत्त्वे प्रागभावादेर- व्याप्यत्तित्वभङ्गप्रमङ्गः प्रतियोग्यधिकरणदेशावृत्तित्वस्याव्याप्य वृत्ति- वरूपत्वात् किन्तु प्रतियोग्युत्पत्तिप्राक्कालादिवृत्तिरेव प्रागभावादिः अतएव प्रागभाव इति व्यावहार इस्त्यत पाह, 'अन्यथेति प्रतियोग्य- धिकरणदेशावृत्तित्वस्थाव्याप्यत्तित्वरूपत्वे इत्यर्थः, 'भावात्यन्ताभाव- योरिति पाठः, भावस्य संयोगादेस्तदत्यन्ताभावस्य चेत्यर्थः, 'अन्यो- न्यात्यन्ताभावयोरिति पाठस्तु प्रामादिकः, 'एकत्तित्वात्' प्रति- योगिना मममेकदेशवृत्तित्वात् । इदमुपलक्षणं समवायादिसम्बम्बा वच्छिमगोत्वाद्यभावस्थाव्याप्यत्तित्वप्रसङ्ग इत्यपि बोध्यं, तस्मात्प्रति- योग्यनवच्छेदकावच्छेदेन प्रतियोग्यधिकरणवृत्तित्वमेवाव्याप्यत्तित्वं तचे हाप्यस्तौत्यभिप्रेत्याह, 'श्रवच्छेदकभेदेनेति 'तत्र' संयोगादि- ·बाधसिडास। ६७५ देशभेदोऽवच्छेदकोऽच तु समयभेदइनि। असिहेरपि . तदत्यन्ताभावेषु, 'त्र तु' ध्वंस-प्रागभावयोस्तु, एतच्चापाततः अव्याप्य- वृत्तित्वादिग्रहाभावविशिष्टस्य पक्षविशेष्यक-साध्यतावच्छेदकसम्बन्धाव- छिन्न-माध्यतावच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाध्याभाववत्त्वज्ञानस्यै- वानुमितिप्रतिबन्धकतया तादृशमाध्याभाववत्यक्षस्यैव बाधत्वेन माध्य- प्रागभावादिमत्यक्षस्य बाधत्वविरहात् तज्ज्ञानस्थानुमितिप्रतिबन्धकवे मानाभावात् । न चैवं स्वरूपा मिद्धि-व्यभिचारान्यतरासौर्णबाधो- दाहरणमेव दुर्लभमिति वाच्यं । घटो गन्धवान् पृथिवौत्वात् अयं वृक्षः कपिसंयोगवान् एतहक्षत्वादित्यादिकालिक-दैशिकाव्याप्यवृत्ति- मायकव्याप्य-पक्षधर्मव्याप्यत्तिहेतुमावस्यैव तादृशबाधोदाहरणस्य सुलभत्वात् ध्वंस-प्रागभावयोरत्यन्ताभावविरोधित्वे मानाभावात् गन्धवत्यपि घटे उत्पत्तिकालावच्छेदेन गन्धात्यन्ताभावसत्त्वात् ग्रा- वच्छेदेन कपिसंयोग-नवंस-प्रागभाववत्यपि वृक्ष मूलावच्छेदेन कपि- संयोगाभावसत्त्वात् व्याप्तिलक्षणे प्रतियोगिव्यधिकरणाभावस्य घटक- तया व्यभिचारलक्षणेऽपि तादृशसाध्याभावस्यैव घटकत्वेन व्यभिचार- विरहात् हेतोया॑यवृत्तितया न तत्र स्वरूपासिद्धिरिति बोध्यं । म च प्रतियोगिव्यधिकरणसाध्याभाववत्पक्षस्यैवं बाधतया बाध एव तत्र कथमिति वाच्यं । प्रतियोगिवैयधिकरण्यस्य बाधज्ञानप्रतिबन्धकता- यामघटकतया माध्याभाववत्यक्षमात्रस्यैव बाधत्वात् अन्यथा यादृश- ..विशिष्ट विषयित्वमित्यादिहेत्वाभासमामान्यलक्षणस्य बाधलक्षणस्य च तत्रातिव्याप्तिप्रसङ्गात् प्रतियोगिव्यधिकरणमाध्याभाववत्पक्षस्य प्रति- .

·वावचिन्तामयो बन्धकतावच्छेदकविशिष्टान्तरघटितत्वेन हेत्वाभासत्वाभावयेष्टत्वात्() पर्वतो वद्धिमान् पर्वतत्वात् कालो गोत्ववान् गोत्वोदित्यादेरपि बाधासकोणेदाहरणस्येष्ठत्वात् । न च प्रतियोगिवैयधिकरण्या- विषयकव्याप्तिज्ञानस्थाप्यनुमितिहेततया तत्प्रतिबन्धकज्ञानविषयत्वेन कोवलमाध्याभाववहृत्तिसाधनमपि व्यभिचारस्तस्य च यथोकस्थलेवपि मत्त्वात् कथं व्यभिचारासाय॑मिति वाच्य। यथोक्तस्थलेषु व्यभिचा- रित्वस्य व्यवहारविरहेण प्रतियोगिव्यधिकरणमाध्याभावस्यैव व्याप्य- वृत्तिसाध्यकस्थले व्यभिचारघटकत्वात् श्रत एव तत्माध्यकहेत्वाभा- मसामान्यलक्षण-व्यभिचारमामान्यलक्षण-साधारणलक्षणेष्वप्यनायत्या प्रतियोगिव्यधिकरणाभावघटितव व्यप्तिर्घटिका अन्यथा भट्टाचार्या- दौना खोत्पत्तिकालौनो घटो गन्धवान् पृथिवौत्वादित्यादेः ख- रूपासिद्धिव्यभिचारान्यतरामकोर्णबाधोदाहरणवाभिधानस्यामङ्गत- बापत्तेः गन्धादेः कालिकाव्याप्यत्तितया साध्याभाववहृत्तित्वस्थ तत्रापि मत्वात् । यदि च शुद्धसाध्याभाववत्तिसाधनस्थापि व्यभि- चारित्वमुपेयते हेत्वाभासादिलक्षऐश्वपि प्रतियोगिवधिकरणमाध्या- भाववत्तित्व-शुद्धसाध्याभाववहृत्तित्वयोरुभयोः सङ्ग्रहाय प्रतियोगि- वैयधिकरण्याघटिता व्याप्तिरेव निवेश्यते भट्टाचार्य्यादौनां वर्चनं नाट्रियते उनहेतषु बाधितत्वव्यवहारवयभिचारित्वव्यवहारोऽपि खौक्रियते, तदा तु स्वरूपामिद्धि-व्यभिचारान्यतरासकीर्णत्वं बांधव म कापौति समामः । मनु बाधज्ञाने मति सिषाधयिषाया असम्भवात् पक्षताविरहादाश्रयामिद्धिमत्वादेव नानुमितिर्भविष्यति किं बाधस्य (१) तत्त्वाभावस्येवत्वादिति ग।

·बाधसिडानमः। बाध रवोपजीव्यः । न चैवमुपजीव्यत्वादाधवत् सिह साधनमपि पृथक्, उपजीव्यत्वेऽपि स्वतोऽदूमकत्वात् । न हि साध्यज्ञानं तबुद्धिविरोधि, धारावाहिकशानो- दयात् । नाप्यनुमितिविरोधि अनुमित्सया प्रत्यक्ष- सिखेऽप्यनुमानदर्शनात्, तदुक्तं प्रत्यक्षदृष्टमण्यनुमानेन बुभुत्सन्ते तकरसिका इति श्रवणानन्तरं मननदर्श- नाच तस्मात् सिद्धिमात्रार्थिनः सिही न तदिच्छा पृथग्दोषत्वेनेत्यत श्राह, 'अमिद्धेरपौति सिषाधयिषात्मकपक्षता- विरहरूपाश्रयामिद्धेरपौत्यर्थः, 'उपजौंव्य इति, तथाचोपजीव्यत्वात् बाधोऽपि दोष इति भावः । ददमुपलक्षणं बाधज्ञानसत्त्वे सिषा- धयिषोत्यत्तौ बाधकाभावाचेत्यपि बोध्यं । 'उपजीव्यत्वादिति सिषा- धयिषाविरहरूपपक्षताविरहं प्रत्युपजीव्यवादित्यर्थः, 'सिद्धमाधन' माध्यवत्पक्षः, 'पृथगिति, हेत्वाभासः स्थादिति शेषः। 'स्वतोऽदूषक- त्वादिति तज्ज्ञानस्य माचादनुमितिप्रतिबन्धकत्वासम्भवादित्यर्थः, माध्यज्ञान' साध्यवत्यवज्ञानं, 'तबुद्धिविरोधौति पक्षे माध्यज्ञान- मामान्यविरोधीत्यर्थः, 'ज्ञानोदयात्' प्रत्यक्षोदयात्, 'प्रत्यक्षमिड़े- सौति प्रत्यक्षतोनिश्चितेऽपौत्यर्थः, 'बुभुत्मन्ते' अनुमित्सया जानन्ति, 'मननदर्शनाचेति, श्रवणानन्तरं मननबोधनाचेत्यर्थः, 'सिद्धिमाचा- र्थिन इति सामान्यतः मिड्रिलप्रकारकफलसाधनताज्ञानमाचवत- इत्यर्थः, 'मिद्धौ' प्रत्यक्षतः सिद्धौ सत्या, 'न तदिच्छा' न सिद्धौका, 123 ·तत्वचिन्तामणे सिद्धिविशेषार्शिनः सास्तौति तस्यानुमितिरेव, एवञ्च सिषाधयिषितपक्षविघटनद्वारा सिद्धसाधनं दूषणं न स्वतः । नन्वभावधौरपि न भावधीप्रतिबन्धिका नेदं रजतमिति भ्रमानन्तरं रजतनिश्चयात् । नचाभाव- प्रमा तथा, अपौतः शङ्खइति प्रमापयतएव पौताऽय- मिति धमदर्शनादिति चेत्, न, विरोधिज्ञानं हि प्रति- 'मिद्धिविशेषार्थिन इति अनुमित्यादिरूपमिद्धिविशेषत्वप्रकारक- फलमाधमताज्ञानवत इत्यर्थः, 'मास्ति' प्रत्यक्षतः मिडौ मत्यामपि सिद्धौच्छास्ति, "सिषाधयिषितेति सिषाधयिषारूपपक्षताविघटन- द्वारेत्यर्थः, 'सिद्धसाधन' माध्यवत्पक्षनिश्चयः, 'दूषणं' क्वचिदनु- मितिविघटकं, 'न खत इति न साक्षादित्यर्थः, एतच्च सिषाध- विषायाः पक्षतावमतेन, मणिक्वन्मते तु साध्यनत्यक्षो यथा न हेत्वाभामस्तथोक्र सामान्यलक्षणविचारावसर इति ध्येयं। 'भ्रमा- मन्तरमिति मति विशेषदर्शन इति शेषः। तथाच माध्याभाववत्पन- रूपस्यैव बाधस्य कथं हेत्वाभासत्वमिति भावः । 'प्रभावप्रमेति अग्टहीताप्रामाश्यकाभावज्ञानमित्यर्थः, जेदं रजतमितिभ्रमे च निशे- पदर्शनोत्पत्तिकाले अप्रामाण्यग्रहादिति भावः। 'प्रमापयतः' अग्ट- हौताप्रामाण्यकज्ञानवतः, 'धमदर्शनादिति दोषविशेषजन्यचाक्षुष- चमदर्शनादित्यर्थः, 'विरोधिज्ञानमिनि विरोधितावच्छेदकावच्छिन ·बासिडान्सः। बन्धकं प्रत्यक्षभ्रमस्य च प्रत्यक्षप्रमा विरोधिनी साच शादौ दोषात नास्येव अनुमितौ त्वभावप्रमामाच- मेव विरोधौति कथमभावप्रमायां भावानुमितिरिति। स चायं दशविधः धर्मिग्राहकमानबाधितं घटोव्या- पकः सत्वादिति प्रत्यक्षेण परमाणवः सावयवर मूर्त- ज्ञानमित्यर्थः, 'प्रतिबन्धक' प्रतिबध्यानुत्पादप्रयोजकं, 'प्रत्यसमस्य चति लौकिकप्रत्यक्षात्मकभ्रमस्य चेत्यर्थः, 'प्रत्यक्षप्रमेति समानेन्द्रिय- जन्यलौकिकप्रत्यक्षप्रमेत्यर्थः, लौकिकप्रत्यक्ष प्रति समानेन्द्रियजन्य- लौकिकग्राह्याभावनिश्चयस्यैव प्रतिबन्धकत्वादिति भावः । ‘मा चेति लौकिकचाक्षुषापौतत्वप्रमा चेत्यर्थः, एतच्चापाततः यत्रापौतः शङ्ख- इति लौकिकचाक्षुषोत्पत्तिसमकालं तदुत्तरकालं वा दोषोत्पत्तिस्तत्र तदनन्तरं पौतः शङ्ख इति भ्रमानुत्पत्तेढुवारत्वात् । वस्तुतस्तु दोष- विशेषाद्यजन्यत्वस्थ प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वान्नाचं दोष इत्येव तत्वं । 'प्रभावप्रमामात्रमिति अहीलप्रामाण्यकाभावनिश्चयमात्रमित्यर्थः, 'श्रभावप्रमायां' अटहौताप्रामाण्यकाभावनिश्चये, 'म चायमिति स- पायं बाधितो हेतुरित्यर्थः, 'दशविध इति धर्मियाहकमानबाधितं चयं, माध्यप्रतियोगिग्राहकमानबाधितं चयं, साध्यग्राहकमानजाती- •यमानबाधितमेकं, हेतुग्राहकमानबाधितं त्रयं, क्रमेण दशविधमि- त्यर्थः, एतदेवं विवृणोति, 'धर्मिग्राहकमानबाधितमिति, चयमिति शेषः, 'धर्मा' पक्षः, तदेव त्रयं क्रमेण दर्शयति, 'घट इत्यादिना श्राम- मेनेत्यन्तेन, 'व्यापकः' विभुः, प्रत्यक्षेणेशि धर्मिणो घटस्थ ग्राहकं यत्र- ·तत्वचिन्तामणी वादित्यनुमानेन मेरुः पाषाणमयः पर्वतत्वादिति सु- वर्णमयत्वबोधकागमेन, साध्यप्रतियोगिग्राहकाधित पहिरनुष्णः कृतकत्वादिति प्रत्यक्षेण शब्दोऽश्रावणे गुणत्वादित्यनुमानेन गवयत्वं गवयपदाप्रतिनिमित्त जातिवादित्युपमानेन, साध्यग्राहकबाधितं मुधि नर- त्यवं तेनेत्यर्थः, 'बाधितमिति सर्वत्र सम्बध्यते, 'अनुमानेनेति धर्मिणः परमाणोर्याहकानुमानेनेत्यर्थः, 'पाषाणमयः' असुवर्णमयः, 'सुवर्ण- मयत्वबोधकेति धर्मिणो मेरोः सुवर्णमयत्वबोधकेत्यर्थः । यद्यपि गव- यत्वविशिष्टं गवयादिपदवाच्यत्वं न गवयसम्बन्धि वाच्यतात्वादिति धर्मियाहकोपमानबाधितमण्यतिरिक्तं मम्भवति तथाप्युपलक्षणमेत- दिति द्रष्टव्यं । 'साध्यप्रतियोगिग्राहकबाधितमिति, चयमिति शेषः, तदेव चयं क्रमेण दर्शयति, 'वहीत्यादिमा 'उपमानेनेत्यन्तेन, 'प्रत्य- जेणेति माध्यप्रतियोगिग्राहकप्रत्यत्तेणेत्यर्थः, 'अनुमानेनेति साध्य- प्रतियोगिग्राहकानुमानेनेत्यर्थः, 'उपमानेनेति साध्यप्रतियोगिग्रा- ऽकोपमानेनेत्यर्थः । यद्यपि स्वर्गा नामिष्टोमकरणकः सुखत्वालौकिक- सुखवदिति माध्यप्रतियोगिग्राहकागमबाधितमप्यतिरिक्त सम्भवति, तथाप्युपलक्षणमेतदिति द्रष्टव्यं। साथसाहकबाधितं' माध्ययाहक- जातीयमानबाधितं, एकमिति शेषः, तदेव दर्शयति, 'शुचौति मरभिरः कपाशं शुऐति योजना, 'भागमेनेति दृष्टान्ने गाडी प्रचितापसाध्यहिकं पहाचमागमस्वरूपेण तत्मजातीयेन नरभिरः ·पाधसिद्धामा शिरः कपाल प्राण्यत्वादित्यचागजैन, हेतुप्राहक- बाधितं जलानिलावुष्णौ पृथिवीता विपरीतस्पर्शव- स्वात् तेजावदिति प्रत्यक्षेण मनोविभु ज्ञानसमवाय्या- धारवादित्यनुमानेन राजसूयं ब्राह्मणकर्तव्यं स्वर्ग- साधनत्वादमिष्टोमवदिति राजस्वयकर्त्तव्यताधिकाग- मेनेति। कपालं अशुचौति वाक्येनेत्यर्थः, 'हेतुग्राहकबाधितमिति, चयमिति शेषः । तदेव चयं दर्शयति, 'जलेत्यादि, 'उष्णौ' उद्भूतोष्णौ, 'प्रत्यशे- णेति हेतुग्राहकप्रत्यक्षणेत्यर्थः, महति वायाबुद्भूतरूपसामान्याभाव- वत् उद्भूतोष्णस्पर्शसामान्याभावस्थापि प्रत्यक्त्वसम्भवादिति भावः । 'अनुमानेनेति मनसि जानसमवायिसंयोगाधारत्वरूपग्राहकानुमाने- नेत्यर्थः, 'राजसूयकर्त्तव्यतेति राजसूयस्य चचियकर्त्तव्यताबोधक- हेतुपाहकागमेनेत्यर्थः, “खाराज्यकामो राजसूयेन यजेत” इत्यादि श्रुत्या चत्रियकर्त्तव्यतां राजसूयस्य बोधयन्या अर्थाब्राह्मणकर्त्तव्य- नानिषेधादिति भावः । उपलक्षणमिदं, गवयपदं न पशवाचक गवयत्ववाचकत्वादिति हेतग्राहकोपमानबाधितमप्यतिरितं द्रष्टव्यं । यद्यपि वहिरनुष्णः कृतकृत्वादित्यादिकं सर्वमेव धर्मियाहकमान- (१) 'गरशिरः कपासं शुचि' इति कचित्रितपुस्तकपाठः परत्वयं म समौधोनः तथा सति 'नरशिरः कपालं शुनौति योजना' इति रहस्यसन्दर्भस्थासङ्गत्यापत्तेः।

·सत्त्वचिन्तामणौ बाधितं वयादापु दिग्राहकमानस्थापि वङ्ग्यादिरूपधर्भिग्राहक- खात्। म प.धर्मिया हकत्वं धर्मितावच्छेदकविशिष्ठधर्मियाहकल- मिति वाय। घटो व्याफ, इत्यादावप्यतथात्वात्, तथाप्युझावने कथकसम्प्रदायसिद्धप्रकारभेदोऽनेन दर्भित इति न काप्यनुपपत्ति- रिति संक्षेपः । इति श्रीमथुरानाथतर्कवागौश-विरचिते तत्त्वचिन्तामणिरहस्ये अनुमानास्य-दितीयखण्डरहस्ये बाधसिद्धान्तरहस्य(१) ॥ (१) बाधनिरूपणप्रस्तावे हेत्वाभासनिछासाधकलासाधकत्वव्यवस्थापकः 'बधेयादिसन्दर्भः यदि रहस्यता व्याख्यातः तदा एतत्समाप्ति- सूचक वाक पत्र लेखकप्रमादादायानमिति सम्भाष्यते ।

·[ ६५ ]. अथ हेत्वाभासानामसाता- साधकत्वनिरूपणं अथ हेत्वाभासानामसाधक.साधकत्वेन सदुत्तरत्वं जात्यादौनाचासाधकतासाधारण्येन परासाधकता- साधकतया स्वव्याघातकत्वादसदुत्तरत्वं, अथ विरुद्ध- त्वादिज्ञानादेव स्वार्थानुमितेरिष परार्थानुमितेरपि प्रतिबन्धे किमसाधकतानुमानेन यहचसि वाद्युक्तदूष- णवगतिः स निहीत इति समयबन्धेन कथाप्रवृत्ती दूषणमाचमुद्भाव्यमन्यथार्थान्तरत्वादिति चेत्, न, इयं झुद्देश्यं परार्थीनुमितिप्रतिबन्धः, स्थापनाया असाध- अथ हेत्वाभासानामसाधकत्तामाधकत्व- निरूपणव्याख्यानं। अमाधकतांसाधकवनिर्वचनीय उपोद्दातमङ्गतिमाह, 'हेवा- भासाभामिति, तथाचासाधकत्वाज्ञाने सदुत्तरत्वापरिचये हेत्वा- भामनिर्वचनमेव व्यर्थमापद्यतेति भावः.। नवमाधकतासाधकत्वं न मदुत्तरत्वं असाधकतामाधनस्यैवाभावात् इत्याह, 'अथेति, ‘परेति परेण यामनुमितिमुद्दिश्यं प्रयोगः कृतस्तस्या इत्यर्थः, अन्यथा यद- पेक्षया परत्वं तदीयविरुद्धत्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वप्राप्तेरसङ्गत्यापत्तः, विरुद्धत्वाधुभावनस्य त्वत्प्रयुक्तानुमानाविरुद्धत्वादिप्रतिहतात् मेऽनु- मितिरित्यर्थी न बद्भावितेन प्रयोङ्गुरनुमितिप्रतिबन्ध इत्यर्थ इनि ·8 तत्वचिन्तामणे कतासाधनत्वका तबाद्यं दूषणमात्रज्ञानादेव, द्विती- यन्तु अलिङ्गत्वज्ञापनात् प्रतिबन्धकत्ववंदनेनापि रूपेण दूषकत्वसम्भव इत्यभिप्रायेण वा असाधकता- साधनं । नन्वेवं पचावयवप्रयोगापेक्षा स्यात् अन्यथा न्यूनतापत्तिरिति चेत्। न । दूषणस्यासाधकताव्या- प्यत्वमङ्गीकृत्य कथेति तत्पक्षधर्मताया रवोद्भाव्यत्वात् अन्यथा अधिकत्वापत्तेः। नन्वेवं कृतकत्वेनानित्य- त्वानुमानेऽपि व्याप्तिाभिधेया उभयसिद्धत्वादिति चेत् । न। कथायां समयविषयतया दूषणे त्वसाध- भावः, एवमग्रेऽपि, “द्वितीयन्विति, प्रसाधकतामाधनं न तावद्- यावविरुद्धत्वादिलिङ्गत्वेन हेतुपञ्चम्यन्तत्वेन उच्यत इत्यर्थः । ननु इयमुद्देश्यमित्यवाक्षेपः स एव च समाधिरित्यसङ्गतेईयोरद्देश्यले वीजमाह, 'प्रतिबन्धकत्ववदिति, 'दूषणस्योद्भाव्यतया' दूषणात्वस्यो- भथरूपतया तदुभयरूपोद्भावनमुद्देश्यमित्यर्थः, वस्तुगत्यासाधकेऽसा- धकतानुमितावपि न स्वपक्षसिद्धिरित्यनुमितिप्रतिबन्धकोएन्यास- बावश्यकः तेनासाधकतानिर्वाहात् असाधकतानुमितिश्च नावश्यकी तदभावेऽपि स्वपक्षसिद्धेः दूषणत्वप्रकारापेक्षया क्वाचित्कस्तदुप- व्यासः सामयिक इति सर्वतात्पर्य्यार्थः । 'पक्षधर्मताया इति, यद्ययसाधकतानुमाने विरुद्धत्वादित्येव प्रयोज्यं न तु पक्षधर्मतापि धमवत्वादिस्यचेवानाकाशितत्वात्, तथापि विरुद्धोऽयमिति प्रथमो- हावनमभिप्रेत्येतद्रष्टव्यं। 'अधिकेति श्राकाङ्गितादधिकमनाकाति- • .

·हेवामासानामसाधनासाधकात्यनिरूपणं । कताव्यात्युपस्थितेरावश्यकत्वात् अन्यया कवकत्ववि- रोधात्। 'मन्वेवं शतकवेमानुमाने तयारिमनजौक- त्यापि कथासम्भवात् यस्तु कथारम्भे बाधस्यासाधकाव- मर्थान्तरमिति यावत् । हेतदयाधुपन्यासेन यथाश्रुतस्थासङ्गतेरिति । 'अन्यथेति, मन्वनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकरूपदूषणत्वनिश्चयादेव कथकत्वनिर्वाहात् कथमेवं, न हौदमेवासाधकत्वव्याप्तिः, अपि विदमसाधकत्वमेव, तथाच तड्याप्तिप्रतिसन्धानं कथकत्वेऽतन्त्रमेव । म चानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकरूपवत्त्वमनुमित्यभावनियतं घज्- जानं तह तथाच यत्र विरुद्धत्वादिस्तत्रानुमित्यभाव इति व्याप्ति- भतिवेति वाच्य। अनुमित्यभावस्थासाधकत्वरूपत्वाभावात् अपि- वनुमित्यभावप्रयोजकज्ञानविषयतावच्छेदकवत्त्वस्य तत्त्वं तयाप्तिथा- प्रतिमहित बेति। मैवं। विरुद्धत्वस्यैवानुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदक- तया यच विरुद्धत्वं तत्र प्रतिबन्धकतावच्छेदकवत्त्वमिति सहचार- धौधौव्येण व्याप्तिग्रहावश्यकत्वाद्वित्युत्तरकल्प प्रथमकल्पे च स्फुटव प्रतीतिरित्युपगमात्, अतएवानुमित्यभावस्य ज्ञानेन माध्यनिश्चये पचवाभावानुमितिः सम्भवतीत्यनुमित्माधौनपक्षतया अनुमिति- रिति मामयिकममाधकतामाधनं सर्वमिद्धसिति । 'अनौकत्ये तथाचाङ्गोकारनियमो नाव तत्रापति भावः । नन्वेवं पृथिवी- वेन पक्षतावच्छेदकेनैव इतरभेदानुमानेन पक्षधर्मत्वं न प्रदीत उभयसिद्धत्वात् । न च तचाप्यभ्युपगमानियमोऽनभ्युपगमे याघाता- पत्तिरिति दूषणान्तरं न बभ्युपगमनियम इति वाच्यं । तचाप्य- .124 .

·तत्वचिन्तामो व्याप्ति माजीकरोति तं प्रति तद्दषकत्वं प्रसाध्य पञ्चा- वयवप्रयोगः कर्तव्य एव। यत्तु दूषणे पक्षधर्मातामात्र- मुद्भाव्यं तच, यत्र वादिनोस्तथा समयोऽन्यचं तु पञ्चा- वयवप्रयोग एवेति । तन्न । कथासम्प्रदायविरोधात् । अथासाधकत्व) न पक्षे साध्यप्रत्ययाजनकत्वं । ते- नापि तत्वेनाजानदशायां पक्षे साध्यभ्रमजननात् कदाचिदजनकत्वं सचेतावपि। नन्धेतत्काले साध्यवि- शिष्टपक्षज्ञानाजनक तत्, न हि दूषणत्वज्ञानदशायां पक्षे भ्रमरूपाप्यनुमितिः, साध्यविशिष्टपक्षचानच हेतुत्वेन ज्ञानदशायां प्रसिद्धमिति चेत्, न, सचेता- । भ्युपगमाभावे व्याधातोऽस्तु दोषो न लभ्युपगमनियम इत्यत आह, 'यस्विति यस्तु व्याप्तिभावानङ्गीकर्ता चार्वाकादिः, 'बाधस्य' दोष- मात्रस्य, 'दूषकत्वम्' असाधकत्वव्याप्यत्वं, 'प्रसाध्य व्याघातेनैव, 'प्रयोग- दत्यनन्तरं समाचार इति शेषः । तेनामिद्धिमत्तरं घटते अन्यथा पञ्चावयवप्रयोगः कर्तुमर्हतीत्युको समाचारविरोधी नोत्तर घटते अनईनाया अत्र युकलादित्यवधेयं । हेतुत्वेनेत्युपलक्षणं हेवन्तरेण प्रसिद्धमित्यपि द्रष्टव्यं । अन्यथा वहिमानयं वहिविरहादित्यादौ हेतुत्वभ्रमस्याप्यभावादमङ्गत्यापत्तेरिति । विशेषणत्वनये सिद्धान्त- एवेति खकालस्योपलक्षणत्वपक्षमालम्ब्य दृषयति, ‘मद्धेताविति । (१) नन्वसाधकत्व मिति ख, ग ।

·हेवाभासानामसाधकतासाधकत्वनिरूपणं । ३ वसत्प्रतिपक्षतादशायामपि पूर्वकाले साध्यविशिष्ट- पक्षज्ञानाजनकत्वमस्तोत्यसाधकताप्रसङ्गात् । अध पक्षे साध्यभ्रमअनकत्वं तत् बाध-विरुद्धयोरपि तत्वाज्ञान- दशायां भ्रमजनकत्वादिति चेत्, न, सद्धेतौ सत्प्रतिपक्षे- साधारणे च तत्त्वेन ज्ञानदशायां साध्यभ्रमजनकत्वात् अज्ञाने साध्यभ्रमाजनकत्वात्। नामि व्याप्ति-पक्षधर्म- 'तान्यतरराहित्य, सत्प्रतिपंक्षासाधारणसद्धेतोरभावात् दशाविशेषे तस्य दोषत्वात् साध्याप्रसिद्धौ प्रकृतसाध्य- व्यात्यप्रसिद्धेश्च। नाप्यनैकान्तिकाद्यन्यतमत्वं, यत्कि- चिदनैकान्तिकत्वस्यातिव्याप्तेः प्रकृतसाध्यानैकान्तिक- त्वस्याप्रसिद्वत्वेन केवलान्वयिसाधनेऽप्रसिद्धेः अंशतः सिद्धसाधनात् साध्याविशेषाच्च । यत्तु एतत्कालौन- तत्यक्षीयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिकैतत्साध्यंप्रमाकरणत्वा- भावः, तत्तत्काल-तत्तत्यक्षविषयसाध्यत्वाभिमतानित्य- 'माध्याप्रमिद्धाविति, न च वक्ष्यमाणमण्यसाधकत्वं साध्यगर्भ तत्र न सम्भवतीति तदसङ्ग्राह्यत्वेन न युक्रमव्याप्तिप्रदर्शनं तस्य केवला- पार्थकत्वादिति वाच्यं । साध्याप्रमिद्धेरपि तत्प्रत्ययसिद्धेः शकि- रजतप्रत्ययादौ तथा दर्शनेन तदजनकत्वलक्षणवक्ष्यमाणामाधकत्वस्य प्रश्ते समर्थनौयत्वादिति भावः । 'केवलेत्याधुपलक्षणं सत्प्रतिपक्षा-' धनुपहितेऽन्यत्राप्यप्रसिद्धिद्रष्टव्या। 'अंशतः सिद्धेति मंशयस्य मिद्ध- ·सत्यचिन्तामो स्वादिप्रमाजनकत्वाभावो वाऽसाधकत्वं । न च प्रति- योग्यप्रसिद्धिः, एतत्कालौनैतत्यक्षीयत्व-तत्तत्काल-तत्त- पक्षविषयत्वयायधिकरणयोरेव प्रतियोगितावच्छेद- कत्वादिति। तन्न। सद्धेतोः सत्यतिपक्षत्वाज्ञानदशा- यामपि तादृशममायामकरणभावेनासाधकतापते । मापि तृतीयलिङ्गयरामर्शस्याप्रमात्वं तत्, विरुडादौ परामर्शभावात् सद्धेतौ सत्प्रतिपक्षेऽसाधारणे च तत्प- मात्वाच । । नाप्यनुमितिहेतुभूताभावप्रतियोगिज्ञान- विषयत्वं तत् सहेतावपि कदाचित् व्यभिचारित्व-सत्य- तिपक्षत्व-ज्ञानस्यानुमितिप्रतिबन्धकत्वात्। श्रथानु- मितिप्रतिबन्धकप्रमाविषयत्वमसाधकत्वं सडेतो व्य- भिचारादिभ्रमः प्रतिबन्धकः अनुमितिप्रतिबन्धकत्वञ्च व्यभिचारादिप्रमायास्तृतीयलिङ्गपरामर्शविघटनद्वारा तुल्यबलताविषयतया वेति चेत्। न । सत्प्रतिपक्ष- याविरुद्धयोर्ध्वास्तवतुल्यबलत्वाभावेन तमस्य प्रति- बन्धकत्वात् । न च तुल्यबलतया ज्ञायमानेन बोधित- साध्यविपर्यायकत्वज्ञानं प्रतिबन्धकं तच्च प्रमैवेति वाच्यं । तुल्यबलताज्ञानमेव हि प्रतिबन्धकं न तु ज्ञाय- येव साधनादित्यर्थः। एवमयेऽपि 'तुल्यबलतेति पत्र वस्तुगत्या धत्तुष्यवक्षमग्टहीतविशेषवलं तद्दिषयतथा उभयविरुद्धवाविषयतया ·हवामानानामसाधतासाधकात्यनिरूपणं । मानत्वज्ञानं गौरवादसिद्धेश्च । न च सत्यतिपधेऽन्य- तराजवैकल्यप्रमैव प्रतिबन्धिकेति वा । अन्यतरत्वं तदतवृत्ति, न च तदतदृत्तिसामानाधिकरण्येन ज्ञाय- मानस्य दोषत्वं, धर्ममावस्य व्यभिचारज्ञानादनुमित्यु- छेदापत्तेः अन्यतराजवैकल्यज्ञानोपजीव्यस्य तुल्यबल- त्वज्ञानस्यैव प्रतिबन्धकत्वाच। अन्यथा व्याप्यत्वासिय- तर्भावापत्तेः। अथानकान्तिकादिज्ञानस्य तत्तदनु- मितिप्रतिबन्धकत्वमसाधकत्वं तथा हौदमनैकान्ति- कादिवानमेतत्साध्यवत्तयैतत्पुरुषस्यैतत्कालीनैतत्यक्ष- कानुमितिप्रतिबन्धकम् एतदर्भकान्तिकादिज्ञानत्वात् एतदन्यतज्ज्ञानवदिति चेत् । न । एतत्साध्यवत्तयैतत्य- क्षकानुमितेः कदाचिल्लिङ्गभ्रमात् : प्रसिद्धावप्येतत्का- लौनैतत्पुरुषस्य तादृशानुमित्यप्रसिद्धेः । नापि समी- चौनसाध्य-पक्षविषयानुमित्यजनकत्वं,(१) बाध-विरु- बासिद्धेषु साध्यानधिकरणे पक्षे सत्यसाध्यप्रतीत्य- ... वेत्यर्थः, न तु तुल्यत्वमपि विषय इति ध्येयं । नन्वन्यतराजवेकल्य- संप्रयांधायकतया दोष इत्यनुभवसिद्धमित्यरुचेर्दाषान्तरमाह, 'अन्यतरेति, 'एकेति मास्वासून्यायामपि गवि तदारोपागोवा- (१) समीचीनसाध्यविछिपक्षप्रत्ययाजनकत्वमिति ख.।

·तत्वचिन्तामणी प्रसिद्धः वह्निमति बाष्ये धूमभ्रमात् पश्यनुमितेः सत्यत्वाच । न चान्य एव वहिस्तच भासते, मानाभा- वात् तहहः प्रत्यभिज्ञानात् एकव्यक्तिके तदसम्भवाचः। न च सानुमितिर्लिङ्गविषयत्वेन धमः, अनुमितौ लिङ्गविषयत्वे मानाभावात्। किञ्च भावोऽभावो. बोभयथापि प्रमेयमिति सत्यानुमितौ भावत्वाभावत्व- वति प्रमेयत्वज्ञाने एकत्र तयारभावादसत्यानुमितिः स्यात्। न चान्यतरत्वं लिङ्गं, तव्याप्तिमविदुषोऽप्यनु- मितेयर्थविशेषणत्वाच्च । अथ साध्यंव्याप्यत्वमेव तब तन्तं तव च बाधानास्तीति चेत, तर्हि कूटलिङ्गा- दनुमितौ वहिव्याप्यवत्त्वमेव तन्त्र वहिव्याप्यञ्च कि- श्चित्तवास्त्येव । अथ कूटलिङ्गे वह्निव्याप्याभेदः प्रती- यते तथाच वह्नौ कूटलिङ्गव्यापकाभेदेोऽपि, अन्यथा कूटस्यैव वह्निव्याप्यत्वाप्रतीनेः एवञ्च कूटलिङ्गव्यापको वह्नित्वेन भासत इति वह्यनुमितिरसत्यैवेति चेत् । न । वहिव्याप्यालोके धूमारोपात् यत्रानुमितिस्तवा- सिद्धिभेदेऽसत्यत्वाभावापत्तेः आलोकव्यापके धूमव्या- पकाभेदात्। अथ लिङ्गमनुमितिविषयोनियमतः पक्ष- धनुमितावित्यर्थः। लिङ्ग' लिङ्गतावच्छेदकं, 'वहिव्याप्येति, एत- चाभ्युपेत्य समाहितं, वस्तुतो. वहिव्याप्याभेदे वहिस्तव्यापकतया- ·हवामासानामसाधकतासाधकत्वनिरूपा। धर्माताज्ञानविषयत्वात् व्याप्तिज्ञानविषयत्वात् निय- मेनानुमितिहेतुविशेषणधौविषयत्वाञ्च पर्वतत्ववत्सा- घवञ्च। किच्चैक विशेषणवत्वेन जाते. विशेषणान्तर- धौसामग्रौ तचैव विशिष्टवैशिष्ट्यज्ञानमिति धूमवि. शिष्टएव वहिवैशिष्ट्यानुमितिरिति । ननु चानुमितौ. यापकत्वभानेऽनुमित्यविच्छेदः । न च फलीभूतज्ञान- न्यूनविषयस्यैव परामर्शस्थानुमितिहेतुत्वं, गौरवात, विषयान्तरसञ्चारात् नानुमितिरित्यपि न, परामर्शस्य चरमकारणत्वात् प्रत्यक्षादिसामग्रौता बलवत्त्वाचेति चेत् । न । सिद्धसाधनेन विच्छेदात्। यद्यप्येवं लि- शांशेऽप्रमात्वेऽपि साध्यप्रमात्वात् कथं तस्यासाधकत्वं, तथाप्युक्तसाधकत्वमत्येवेति चेत्, .अस्तु तावदेवं, त- भासते न त कूटव्यापके वहिवं मामग्रौविरहादिति ध्येयं । 'नियमत- इति लिष्टं श्रावश्यकतया निश्चीयमानतया चेत्यर्थः । तेनायेन अाकस्मिकं द्वितीयेन तु व्यापकतावच्छेदकावछिनमपि सन्दिग्ध- मुदाशतभावादि वार्य्यत इति भावः । मध्यहेतावपि नियमेनेति पूरणीयं प्राकस्मिकस्य तत्रापि वारणौयत्वादिति । मांगविवक्षयेद- मसाधकलं निरुच्यत इत्याह, 'तथापौति । 'अस्तु तावदेवमिति, भ्युपगमवादोऽयं वस्तुतो नोक्रानुमानादपि तथा मिद्धिरित्येवम्परः तदमिद्धिवौजन्तु अनुमानं मामय्यभावेन फलाभावहाधितं तथाहि ·.. वावचिन्तामयी चापि दैवातच धूमसत्त्वे कथं तोऽप्यसत्यता। अतरव चान्धनभने वह्निधूमव्यापको नान्यः। न च वहि- त्वेन व्यापकत्वादन्योऽपि तथा, तेन विनापि धूम- सत्वात, एवं वाष्ये धूमधमाद् धूमव्यापको वह्निर्भा- सते स तत्र नास्त्येवेति न सानुमितिः सत्येति निरस्तं दैवाडूमसत्त्वे सत्यत्वादिति। उच्यते । स्वज्ञान- दशायां पक्षे साध्यप्रत्ययाजनकत्वमसाधकात्वं, तथापि विरुद्धत्वादिज्ञानदशावत्तौंदं पक्षे साध्यप्रत्ययाजनवं किं माध्यविशिष्टपक्षकानुमितित्ववत् तच लिङ्गमपि विषयतया कार्यतावच्छेदकं विशेष्यामितिं प्रति व्याप्तिज्ञानादौनां हेतु तेति मन्यसे, अथवा सामान्य एवं प्रमाणमात्रस्य उपनौनभानजनकत्वं सुरभि चन्दममित्यादौ कृप्तमित्यवायेवमिति । आद्योगौरवानुभव- विरोधाभ्यामेव निरसनौयो वित्तीयस्तु स्थादेव यदि सौरभांचे संस्काररूपप्रत्यक्षसविकर्षवदिहापि व्याप्तिरूपलिजपत्रिकर्षा लिङ्ग नापि भवेत् । श्रतएव सः शब्दसत्रिकर्षस्थाभावाचब्दो न शाब्द- ज्ञानविषयः विभेदाभाने संसर्गाभाने च विभिष्टयुद्धाभिरिन्यथा- मुपपत्येव पक्षसंसर्गावतर्भाव्यैवानुमिति-गादौ प्रति खिम-गब्दयो- ततेति व्याप्तिभक्तिविरहेऽपि पक्षसंसर्गगोचरे ताभ्यां ते जन्यते' इति सर्व सुखं । स्वज्ञानकालस्य विशेषणत्वमादाय मिहानथति, 'खजानेति, 'राध्यप्रत्ययाजनक' माधप्रत्ययजनकतावच्छेदकरूप- विरम, तानि व्यभिचरितबादौनि प्रवाधितलाममतिपति . .

·हवामासानामसाधकतासाधकत्वनिरूपणं । विरुद्धादित्वात् पक्षविशेषणमहिम्ना तद्दशायां पत्रे तत्वान्तानि 'तदभावः कदाचित् मत्प्रतिपक्षोत्तौण पौति, खज्ञान- कालौनतया मंविशेषितः स च न तादृशोऽन्यदा तथा ज्ञानरूप-- विशेषणाभावेन विशिष्टाभावात् । एवञ्च मति सव्यभिचारित्वादि- रेव पर्यवमितः तथा सत्यपि यथा न साध्याविशेषः तथाकरएव स्फुटं। ननु वज्ञानकालौमतया जनकत्वाभावे विरुद्धत्वादित्या- दियभिचरितस्य तज्जनकतावच्छेदकरूपविरहरूपत्वेऽपि स्वज्ञान- विरहकाले विभिष्टाभावात् तथा जनकत्वाभावे यथाश्रुते जन- कतावच्छेदकाभावरूपे विवक्षितेऽपि माध्ये खज्ञानाप्रवेशे विरुद्धत्वा- दिति व्यर्थविशेषणं कदाचिंदजनकत्वस्य ज्ञायनानत्वलक्षणजनकता- वछंदकरूपविरहात्मनोऽज्ञायमानत्वस्य च केवलान्वयित्लादित्यभि- मन्धिना माध्यं निष्कृयाह, 'तथाहौति, तथाच ज्ञानकालस्य पक्ष- तावच्छेदकतया तत्कालौनत्वं माध्यस्य न तु तस्यापि साध्ये प्रवेशो येन व्यनिचारः। न च व्यर्थविशेषणता, विवक्षितमाध्यस्थामाव- चिकत्वात्, साध्यमिद्धिजनकतावच्छेदकत्वन्तु तत्प्रत्ययजनकज्ञाने विषयंतावच्छेदकत्वं श्रतएवासप्रतिपक्षवं तुल्यवत्त्वज्ञानाभावरूपं प्रतिबन्धकाभावतया स्वरूपमदेवानमितिजनकं न तु ज्ञातमिति मतावकाशेनेदं घटत इत्यरुच्या लक्षणान्तरं वक्ष्यते, तथाच ज्ञाय- मानवज्ञानमपि यद्यनुतिहेतुः स्यात् तदा गायमानत्वमपि तथा अनकतावच्छेदकं भवेत् येनाजातलमवच्छेदकाभावः स्यात् एवञ्च मद्धेतौ सन्प्रतिपक्षाद्यनवतारे नोक्तावच्छेदकाभावः कोऽपोति न 125 ·its तत्वचिन्तामणौ साध्यप्रत्ययाजनकत्वं सिद्ध्यति, बाधितादावपि लिङ्ग- त्वभ्रमात् पक्षे साध्यप्रत्ययजनकत्वमिति न प्रति- योग्यप्रसिद्या साध्याप्रसिद्धिः । यहा अनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदकरूपवत्त्वमसा- केवलान्वयित्वमिति न व्यर्थविशेषणता। न च सौ वझियाप्यवान् वकिमान् तत्त्वादित्यनुमाने स न तद्दान् मेयवादित्यादिना सत्य- तिपक्षणैवमन्यत्रापति मर्वमेव मत्प्रतिपक्षितमिति वाच्यं। मलय सर्वचैवमवताराभावात् । न च स्वज्ञानदशायामित्यत्र ज्ञाने यथा- वायथार्थवविकल्पः, ज्ञानमात्रस्य विवक्षितत्वात् भ्रममादायाति- प्रसङ्गस्य तादृशावच्छेदकाभावखरूपसत्त्वाभावादेवाभावात् । न हि व्यभिचारिभ्रमे वास्तवः सः। न च सत्प्रतिपचे विरुद्धच्याप्यादौ लिङ्गान्तरे कुतो वास्तवसत्त्वमिति वाच्यं । प्रतीतिबलेन तच तन्म- बन्धाभ्युपगमात् स च स्वरूपसम्बन्धविशेष एव दूत्यतं हेत्वाभास- लक्षणे। ये तु ययाश्रुते साध्ये व्यर्थविशेषणत्वाभावेन खज्ञानकालमपि माध्ये प्रवेशयन्ति तेषां ज्ञानमात्रगर्भतायां मखेतावतिप्रसङ्गः प्रमा- वपर्यन्ते च वक्रव्ये सत्प्रतिपक्षेऽव्याप्तिरित्यपि दोषो भवति, अस्मा- कन्नु न दोषलेश इति संक्षेपः। ननु बाधिते तथा माध्यप्रत्य- चासिया तजनकतावच्छेदकाभावोऽप्रसिद्ध इत्यत आह, 'लिङ्गति तस्थान्यस्य वा लिङ्गलभ्रमदशायामित्यर्थः । उतारया लक्षणान्तरमाह, 'यद्दति, तत्वञ्चात्र तदर्तमानवं विवरितमतो न संप्रतिपक्षोत्तौणेऽतिप्रसङ्गः, म हि पूर्ववेवाचा ·हेत्वाभा (साधतामाधवनिरूप। धकर, संथाहदानीमिदमनुमितिप्रतिबन्धकताव - दकरूपवदनैकान्तिकादित्वात् ज्ञानवत् अनुमितिप्रति- बन्धकतावच्छेदकच रूपं जाने विषयतयानकान्तिका- दित्वमेव । न च साध्याविशेषः, उपाधिविशेषस्थानुमे- यत्वात् तोयत्वेन पिपासोपशमनसमर्थतावच्छेदकरूप- परत्वानुमानवत्। खज्ञानदयायामित्यस्ति, अतएव बर्तमानत्वस्य तदवच्छिन्नत्वरूपस्य सार्वत्रिकत्वाविरुद्धवादित्यादौ न व्यर्थविशेषणतेति भावः । केचित्तु नाच व्यर्थविशेषणता व्याप्तेरुभयग्टहीततया व्याप्ति- माइकसामग्रीसम्पादनाय हेत्वनुपन्याभादपि तु ममयबन्धादुपन्यस्तस्य हेतुत्वप्रतिपादनाय तयाप्यतानवच्छेदकस्य विशेषणस्य प्रवेशेऽपि नक्षतिः, प्रतिबन्धप्रयोजकतयोपन्यस्तस्य विशिष्टस्योभयसिद्धव्याप्तिकस्य पञ्चम्या हेतुत्वाभिधानादित्यपि वदन्ति । मनु व्यभिचारित्वादिन प्रतिबन्धकतावच्छेदकं तत्सत्त्वेऽप्यप्रति- बन्धादित्यत आहे, 'अनुमितौति तथाचानुमितिप्रतिबन्धकज्ञान- विषयतावच्छेदकत्वमसाधकत्वमिति पर्यावसितोऽर्थः। ननु साध्या- प्रसिद्धावव्यापकमिदमिति चेत्, न, श्राद्ये वज्ञानदशायामिति विशेषणदानादेव तदसङ्ग्राह्यत्वलाभात्, अन्येऽपि न पदार्थरूपमाध्य- "स्थाप्रमिद्धिः जवगड़दशादिवनिरर्थकत्वात् किन्तु वाक्यार्थरूपसाध्या- प्रसिद्धियांच्या तथाच माध्यज्ञानस्य प्रकृतहेतुनिष्ठव्याप्तिप्रतियोगि- कलाप्रकारकत्वमनुमितिप्रतिबन्धकतावच्छेदको धर्मः स .चाचा- ·वापिसामने अन्य त्वमेकान्तिक-बाधित-विरुषव्याप्यत्वं व्या- प्यत्वासि निकान्तिकत्वं स्वरूपासिद्ध-सत्प्रतिपक्षासह धारणेषु दशाविशेषेऽनुमितिप्रतिबन्धकज्ञानविषयत्व- मसाधकत्वं । न चैवमनैकान्तिकोऽसाधक इति सह- प्रयोगानुपपत्तिः, तत्राव्याप्यत्वस्यासाधकशब्दार्थत्वात्, असाधकताननुगमे हेत्वाभासदमनुगतमेव यस्य ज्ञा- नमनुमितिप्रतिबन्धकं तस्य हेत्वाभासत्वादिति)। प्रसिद्धावपि साध्यस्य तद्भमे तथा प्रतियोगित्वप्रकारकत्वाभावा- दशनः । वस्तुतः माध्यामिद्धिः शुद्धमपार्थक हेलाभासानामेवा- साधकतासाधकत्वात् अज्ञानरूपासियादौनावपार्थकत्वं हेत्वर्थान्वय- योग्यताविरहनिश्चयात् हेत्वाभासानान्तथात्वेऽप्युपजीव्यतया पृथग्दो- यत्वं । न चाज्ञाने किञ्चिदाभासान्तरं तथोपजीव्यमस्ति, श्रतएव तेषामनाभासत्वे निग्रहान्तरत्वाभावेऽपि कथायामुद्भावनं, अन्यथा अपार्थकाप्रवेशे अन्यत्राप्रवेश द्वाविंशत्यधिकनिग्रहस्थानानामभावे तदुद्भावनं न स्यादेव। “हेत्वाभामाश्च यथोक्ताः” इत्यत्रानुक्रसमुच्चय- (१) माधनिरूपणप्रस्तावे 'अथ हेत्वाभासानामसाधकतासाधकानेत्या. दिना 'तस्य हेत्वाभासत्यादित्यन्तेन सन्दर्भण मणिकता हेत्वाभा- सस्यासाधकतासाधकत्वं व्यवस्थापितं, तादृशमणिकृत्मन्दर्भस्य सथ- रानाथकृतव्याख्याया सप्तस मथुरानाथकृतटीकापुस्तकेषु पदर्श- मात् तादृशसन्दर्भो मथुरानाथेन न व्याख्यातः पथ वा बहुका- माध्ययनाध्यापनाभावेन मथुरानाथकृततादृशसन्दर्भव्याख्याविभागो विलुप्त इत्यनुमाय जयदेवकृतव्याख्यया सहितः तादृशसन्दर्भो मुद्रित- इति ।

·हेवाभासानामावकलासाधवावनिरूप। इति श्रीमहङगोपाध्यायविरपिते तत्वचिन्ताम नुमानास्यदितीयखण्डे रेत्वाभासानामसाधकता- साधकत्वनिरूपणं। समाप्तश्च अनुमानखण्डी बाधान्तः ॥ तया चकारव्याख्यानात् तत्महः, अनुकप्रकारसमुच्चयार्थलेन च व्याख्यानात् । न हि धर्मर्यवानुकोऽपि तस्य व्याप्यमिद्यादे- क्रमाध्यविकलदृष्टान्तादिप्रकारलाभाय चकारकरणत् तदपि 'हावनाय, तेन व्याप्यसिद्धिवदृष्टान्तवैकल्यं तेनैव रूपेणेदायत- लभ्यते, तहदिशापि साध्याप्रसिद्धिलिङ्गामजीनाद्यपार्थकान्त- माध्यामसिद्धलादिनैव उद्भाव्यं न त्वन्यथेति सबै समञ्चमं । गतसम्भवेऽमनुगतं हेयमित्यरपिं सममिकत्याह, 'अन्येविति। श्रीजयंदेवमित्रविरचितः हेत्वाभामानामसाधकतासाथ- निरूपणालोकः । समाप्ता बाधान्तानुमानखण्डटिप्पनौ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.