·1-729
Para
4rammar
77PAY
आचार्यवर्मकीतः
वादन्यायः
प्राचार्यशांतरक्षितप्रणीतया विपञ्चितार्था-
भिधया टीकया संवलितः
महाबोधिसभा ( सारनाथ, बनारस) मंत्रिणा
ब्र० देवप्रियेण प्रकाशितः
१९७९ बुद्धाब्दे
1936 A.C.

·इलाहाबाद लॉ जर्नल प्रेस इलाहाबाद

·amra
।
23
२०:११
।
नवनीतमृदुलवृत्तिं विद्याव्यसने विदेहदेहधरम् ।
सुगुणगुरुहेमराज महयाम्येतेन कुसुमेन ॥

·No text on this page.

·Yoo 98 VADANYAYA INTRODUCTION Several attempts have been made to fix the date of Buddhist logicians and write a systematic history of it. Owing to the nature of the materials, which are few and scattered over many languages like Chinese, Tibetan and Sanskrit, there are still many gaps and in many places chronology seems broken. So, there is still room for a fresh attempt but as the text of Vādanyāya with its commentary is ready and there is not sufficient time to deal with the whole history of Indian Buddhist logic, I am jotting down only a few points, leaving others for the introduction to the Pramāņa Vārtika of Dharmakirti, the first three chapters of which, with missing texts restored from Tibetan, is in the press. From Chinese translation, we know some of the minor treatises on Buddhist logic by Nāgārjuna; and though the complete works of Aśvaghoșa are not available in their original form or translation, we are not in a position to say if Aśvaghoșa wrote any work on logic or not, but reading his two works, Saundarananda and Buddhacharita, we find that he knew the art of debate and on account of his many-sided activities, one should expect from his pen some work of this nature. But it is a mere hope, no such work is to be 1 See appendix D.

·INTRODUCTION found anywhere? The first author who wrote a definite work on logic is Vasubandhu; he may be truly called the father of Buddhist logic. His work, Vädavidhāna or Vādavidhi, is several times quoted and criticised by Udyotakara Bhāradvāja.” Its name is also mentioned by Sāntarakṣita in his commentary on the Vādanyāya. This work was never translated into Tibetan or Chinese and there is no hope of getting its original Sanskrit, but from its quotations we know that its theme was not merely Nigrahasthāna like the Vādanyāya of Dharmakirti; since we find in it Vasubandhu giving the definition of Pratyaksha. As the times of Vasubandhu and Dinnāga are interdependent and they are still a controversial subject, we think that something should be said on it. Dr. J. Takakusu in many learned articles finds the date of Vasubandhu as 50o A.C., but in my opinion 400 A.C. is a more correct date_since (1) some of the works of Asanga, who was the elder brother of Vasubandhu, were translated into Chinese by Dharmaraksha* in 414 or 421 A.C. (2) According to Tibetan records Dinnāga was a disciple of Vasubandhu. In the famous śloka of the Meghadāta "दिङनागानां पथि परिहरन्" Kalidasa mentions the name of Dinnāga. Mallinātha and the ancient commentator Dakshiņāvartanātha, both tell us that in the above śloka by felt the famous Buddhist scholar is meant. As for the date of Kālidāsas we are on surer - See न्यायवार्तिक, pp. II7, 40, 16 and न्यायवार्तिकतात्पर्यटीका, pp. 273, 317. 3 Fatafa, p. 40. 4 V. A. Smith's Early His. of Ind., p. 347. 5 Vide appendix C. 6 V. A. Smith's Early His. of Ind., pp. 321-22.

·INTRODUCTION iii ground by making him a contemporary of the Gupta emperors Kumāra Gupta (415-55 A.c.) and Skanda Gupta (455-67 A.C.) and thus we will not be far from the truth if we accept the date of Vasubandhu as 400 A.C., and that of Dinnāga 425 A.C. (3) From Paramārtha’si (499-569 A.C.) 'the Life of Vasubandhu' in Chinese we know that Vasubandhu was a teacher of the family of king Vikramādityas (380-415 A.C.) of Ayodhyā and, the often quoted śloka referring to Subandhu or Vasubandhuº "TIST #Eala SCAT: FATETT Gar" confirms it, since Guptas had Ayodhyā as their second capital if not the first. By making Vasubandhu a contemporary of Chandra Gupta II ( 380-415 A.C. ), we can get the same date. (4) From history it is clear that the period 319-495 A.C., when the whole northern India was ruled by the mighty Gupta emperors, is the golden age for Indian art, poetry, music, dancing and drama. This was the period when Samudra Gupta (340-75 A.C.), Chandra Gupta II–Vikramāditya (380-415 A.C.), Kumāra Gupta ( 415-55 A.C.) and Skanda Gupta ( 455-67 A.C. ), ruled the vast empire one after the other. In such a peaceful and prosperous rule it was natural for the Indian genius to bloom in different spheres of life. Even the science of Astronomy and Mathematics found a Newton in Aryabhatta (b. 476 A.C.) who contradicted the geocentric theory of old Indian astronomers and made several important contributions to the mathe- 7 The date of Vasubandhu by J. Takakusu, JRAS. January 1905. $ Crown Prince Bālāditya may be same as Kumāragupta, the successor of Chandragupta II. Bala-Kumāra. 9 Dr. S. C. Vidyābhusaņa’s History of Indian Logic, p. 267.

·iv INTRODUCTION a on the matical science. In such a time, we expect such genius in the field of logic; and Vasubandhu and Dinnāga may be considered the representatives of the Indian genius in that field. Though Dinnāga's Pramāṇasamuchchaya, the chief work on logic, had tremendous influence growth of Buddhist logic, it was superseded by the works of Dharmakirti and so out of the 175244 ślokas of the Tibetan translations of Buddhist logic as many as 13711 ślokas represent Dharmakirti's works and their commentaries and sub-commentaries. Thus Dharmakirti eclipsed the fame of Dinnāga. According to the Tibetan tradition, which is based on Indian materials, Dharmakīrti's teacher Iśvarasenado was disciple of Dirināga. Chinese records mention Sarkarasvāminº as the disciple of Dinnāga. But here some links must be missing between Dinnāga and Dharmakīrti, as there is a difference of more than one and a half century between them, and this cannot be filled up by one person. Often in Indian chronology, we find omitted some of the unimportant personalities. Here between Dinnāga and Dharmakīrti, there are to be many more generations. That Iśvarsena was a teacher of Dharmakīrti can hardly be doubted. Dharmakirti criticises some of the views of his teacher Iśvarasena in the first chapter of his Pramānavārtika. As for the time of Dharmakīrti, scholars think that he did not live before Hiuen-Tsang. Dr. S. C. Vidyābhūşana"? thinks that Dharmakīrti must have been a younger contemporary of Hiuen-Tsang, since his 10 Bu-ston's History of Buddhism, pt. II, p. 152. 11 Vidyābhūsana's Hist. of Ind. Log., p. 302. 12 Ibid., p. 306.

·nat he INTRODUCTION name is not mentioned by the latter. I-Tsings, who was at Nālandā in 675-85 A.C. praises the scholarship of Dharamkirti who was dead long before. Thus Dr. Vidyābhūsaņa fixes 635-50 A.C. as the time of Dharmakīrti, but there are several difficulties in accepting this theory from the mere silence of Hiuen-Tsang- (1) Dharmakīrti was a disciple of Dharmapāla74, the chief abbot of Nālandā whose successor was Sīlabhadra (at the time his age was 106 years)15 when Hiuen-Tsang came to Nālandā in 635 A.C. Now the entrance examination of Nālandā was not an easy job. From the Chinese traveller's account we know that for this examination pupils had to work hard and the percentage of the successful candidates was not large. Dharmakīrti was from South India, and from Tibetan authorities was well-versed in Brahmanic lore before he was converted into Buddhism. If we accept it, then at the time he entered the Nālandā University, his age would be not less than 25 years, Dharmkīrti must have completed his study under Dharmapāla, since the later successor Sīlabhadra is not mentioned as a teacher of Dharmakirti and if Hiuen- Tsang entered Nālandă in the same year when Silabhadra took charge of it, the age of Dharmakīrti would be 35 years at least. Even if we take Dharmakirti as of 20 years, at the time of his becoming the disciple of Dharmapāla, still he would not be very young at the time of Hiuen-Tsang's arrival, as Dharmakirti was 13 V. A. Smith's the Early History of India, p. 373 14 Hist. of Ind. Log., p. 305 15 Dr. H. Ui in Indian Studies in honour of C. R. Lanman., P. 98.

·vi INTRODUCTION not educated under Silabhadra. Even at the age of 24, 25, Dharmakirtis genius could not have escaped the notice of scholars. He is the greatest of Buddhist logicians, nay, of even all Indian logicians. The whole Indian Nyāyaśāstra after his time preserves the echo of his marvellous reasoning power, clear sight and deep knowledge. It is a wonder why Hiuen-Tsang could not make himself acquainted with such a personality who was the co-disciple of his teacher. Hiuen-Tsang's silence in regard to Dharmakīrti can be accounted for in three ways-(1) At the time of Hiuen-Tsang's stay in Nālandā (635 A.C.) Dharmakirti was already dead. (2) Hiuen-Tsang was well-versed in Buddhist Philosophy, there is no doubt about it, but his knowledge of Buddhist logic was not so deep, which is proved by his not making any attempt to translate any big work on Buddhist logic, like the Pramāṇasamuchchaya of Dinnāga. He translated two or three treatises on Buddhist logic but they are small manuals. Since Hiuen-Tsang was not much interested in that subject he could have easily overlooked the contributions of Dharmakīrti. (3) If at all Dharmakīrti was living at the time of Hiuen-Tsang and as I have shown, he could not have been very young at the time, Hiuen-Tsang was bound to know this brilliant young logician of Nälandā. In that case the compilers of the life of Hiuen-Tsang had some reason for not mentioning the name of Dharmakirti. In fact often we find them eulogizing too much the ability of their hero. When in Orissa a heretical scholar challenged Buddhists for a debate, they sought the assistance of Nālandā and Hiuen-Tsang was selected as a representative scholar ·INTRODUCTION vii of that great institution in preference to others. Like the present day Sāstrārtha, debates in those days were held through the medium of the Sanskrit language, and the language which was used was very terse and difficult. To have such a command over speaking the Sanskrit language was surely beyond the power of any non-Indian who had not begun his study at a very early age. Consequently this story of Hiuen- Tsang's going to Orissa as a special representative of Nālandā looks rather suspicious. In other places too Hiuen-Tsang has earned such undeserved tribute from the compilers of his life. So it is quite possible that the compilers purposely avoided the mention of Dharmakīrti, since it would occupy the chief place in the picture and Hiuen-Tsang's glory would grow dim. Personally I think that there is no room for the third proposition and Dharmakirti was already dead at the time of Hiuen-Tsang's arrival and he was not bound to mention the name of all the scholars, nor need he be interested in their works, (4) Hiuen-Tsang writes that Sakrāditya was the founder16 of Nālandā. Sakrāditya and Mahendrāditya having identical meanings, can be represented by the same Chinese ideographs; Mahendrāditya is another name for Kumāragupta (415-55 A.C.), so the University was not in existence before 415 A.C. From Paramārtha's Life of Vasubandhu, and Chinese and Tibetan records, we do not learn about Vasubandhu's visiting Nālandā. That Nälandā belonged to the Sarvāstivāda sect till the 19 Nalandă copper plate of the Gupta emperor, Samudragupta (340-75 A.C.) also supports this view by not mentioning the name of that institution.

·viii INTRODUCTION eleventh century, is shown by the life of Sāntarakṣita and Dīpankara-śrījñana. Vasubandhu being a Sarvāstivādin of great note, would it not be very strange that he was not connected with Nālandā, if it existed at the time? Fa-hien also does not mention Nālandā, which shows, that Nălandā did not come to prominence before 410 A.C. Vasubandhu had no connection with it, because he passed away before the establishment of the University. (5) A Chinese record says that Kumārajiva (383-412 A.C.) wrote a life of Vasubandhu, which is only possible if Vasubandhu belonged to the fourth century A.C. Thus 625 A.C. should be the latest date for Dharmakirti which is not much earlier than when Hiuen- Tsang entered India. Dharmakirti was followed by a host of Buddhist logicians. In Tibetan?? we have a list of successors from Dharmakīrti ( 625 A.C.) to Sākyasribhadra (1127- 1225 A.C.), the last chief abbot of the Vikramaśilā University in Bihar. After the destruction of the great monastic University by the Turks, he reached Tibet in 1206 A.C. He was accompanied by several Buddhist scholars. The list is :- (1) Dharmakīrti (625 A.C.) (2) Devendramati (650 A.C.) (3) Sākyamati ( 675 A.c.) (4) Prajñākaragupta (700 A.c.) (5) Dharmottara (725 A.c.) (6) Yamāri (750 A.C.) (7) Vinītadeva (775 A.C.) 17 See appendix A. ft.-notes.

·INTRODUCTION ix 575 A.C. 2 (8) Sankarānanda ( 800 A.C.) Banku Pandit (1150 A.C.) (10) Sākyaśrībhadra ( 1127-1225 ) The dates which have been assigned above are on an average of 25 years for each successor. There is a gap of 300 years between Sankarānanda and Sākyaśrībhadra which cannot be filled up. Apart from these scholars, there are some others who have richly contributed to Buddhist logic and their works have been preserved in Tibetan translations. I do not agree with some of the dates of Vidyābhūşaņa. My dates Vidyābhūşana's dates (1) Chandragomin 925 A.C. (2) Kalyānarakṣita 700 829 (3) Jinamitra 850 (4) Muktākalasa 900 (5) Asoka (6) Mokşākaragupta (7) Dānaśīla Chandragomin's work Nyāyasiddhyāloka78 was translated into Tibetan about 830 A.C. So his date cannot be later than this and there is no need of creating a second Chandragomin, other than the great grammarian Chandragomin who was a contemporary of Chandrakīrti, the predecessor of Dharmapāla ( 600 A.C.). Kalyānarakṣita was the teacher of Dharmottara ( 728 A.c.) according to the historian Bu-ston.19 So his date cannot be so late as 829 A.C. Jinamitra’s20 work Nyāyabindupiņdārtha was trans- 1025 » >> 1000 900) 1075 » I 2009 I 203 99 IOOO 1025 ) 18 Appendix E. 3. 19 History of Buddhism. II. P. 154. 20 As one of my note-books o contains the information about the authority for the dates of these scholars is missing, I am unable at present to state the proper reasons.

·INTRODUCTION lated into Tibetan in 840 A.C. Therefore his date cannot be 1025 A.C. Dānaśīla21 accompanied Sākyasribhadra when he went to Tibet in 1206. Therefore his date cannot be 1023 A.C. VĀDANYĀYA MS. 23 In June 1934, I saw the palm leaf MS. of the Vipañcitārthā, the commentary22 by Sāntarakṣita on the Vādanyāya of Dharmakirti, in the monastery of Kunde-ling (Lhasa). I thought that it was not possible to find the text, and I began the work of restoration from Tibetan into Sanskrit, but after two months when I visited the monastery of Nagor, which has got the largest number of palm leaf mss. in Tibet, viz. 40 volumes, I found among those mss. a copy of the Vādanyāya. There was another COPY of the Vādanyāya4 tīkā25 in the same collection, but I was given very limited time to make a catalogue of the mss. and copy of the Vädanyāya text. This ms. of the Vādanyāya tīkā is written in a rough and running hand, so it was not easy to make out the differences between the two commentaries, (one of which is now being published). I took some photographs of the Vädanyāya and the commentary above mentioned but the negatives did not come out all right, The Kun-de-ling ms. is written in an excellent hand. 21 Vide appendix D. 22 History of Buddhismn Pt. II., p. 155. 28 See appendix D. 24 ibid. D. 25 See JBORS, Vol. XXI, Part I, p. 7.

·INTRODUCTION xi The whole book of 89 leaves is closely written in a uniform Kutilā character. The date is given in the colophon (Page 142) as FACT 3TT P. This era seems to be the Nepal era, consequently the ms. seems to have been written in 1152 A.C. during the reign of TTFERTET TRARECTXHHET<Faſtustarega. In the ms. page numbers are marked by consonant letters not by figures and on the opposite margin Tibetan numbers are given by a later hand. A photo of some pages of the ms. is given in my article Palm-leaf ms. in Tibet (JBORS Vol. XXI, Pt. I) The script of the text of the Vādanyāya ms. is also Kutila, like the ms. above mentioned, but it is written with a swift and clear hand. The date of this ms. can be also assigned to the 12th century on palaeological ground. In the colophon we find-अलेखि ametufa. There are 20 leaves in this ms. and each page contains 9 to 11 lines.26 In both the mss. no distinction is made between a and a; and in many places and 7 are interchanged. Throughout the an anusvāra the end of the sentence is retained. This seems to be a common practice as we find it in Pramāņavārtikakārika and other Sanskrit mss. found in Nepal and Tibet. In the margin of both the text and the commentary I have given the leaf number of the ms. and the lines of ms. are also marked in small figures. It would mss. at 26 ibid., p. 22. (176).

·xii
INTRODUCTION
have been very useful if they were compared with
Tibetan translations but for that publication of the
Sanskrit originals would have been withheld for another
year, which would not have been good, seeing that
some of scholars are already busy with the Tibetan
translations of these works. I may give the result of
the comparison in some future issues of this journal and
at the same time something about the internal materials
of the text and commentary of the Vādanyāya. I am
hoping to visit again the Tibetan depositories of
Sanskrit mss. in the near future, which may help me
in collecting some more material for the purpose.
Rāhula Sārkrityāyana

·सुरेशकुमार पाठक २०/६ २००१४ वादन्यायः १-निग्रहस्थानलक्षणम् (१-७३) । २-न्यायमतखंडनम् (७४-१४२) । १. निग्रहस्थानलक्षणम् ID नमः समन्तभद्राय।। न्यायवादिनमपि वादेषु शंका[? असद्वय]वस्थोपन्यासैः शठा निगृह्णन्ति तनिषेधार्थमिदमारभ्यते ॥ Ib नमो विघ्नप्रमथनाय ॥ नानासद्गुणरत्नराशिकिरणध्वस्तान्धकारस्सदा (.) यो नानाविधसत्त्ववांछितफलप्राप्त्यर्थमत्त्युद्यतः । तन्निःशेषजगद्धितोदयपरन्नत्वार्यमञ्जुश्रियं । वादन्यायविभाग एष विमल: सङक्षिप्त आरभ्यते ।। यत्प्रयोजनरहितं तत्प्रेक्षापूर्वकारिभिारभ्यते । यथा बलित्वग्दर्शन- विनिश्चयादिकं। अप्रयोजनञ्चेदं प्रकरण मित्याशंकावतस्तदाशंकापरिजिहीर्षया प्रयोजनप्रदर्शनाय न्यायवादिन (Ibr) मित्यादिवाक्यमुपन्यस्तवान् । कथम्पु- नरनेन वाक्येनास्य प्रयोजनमुपदर्यत इत्यास्तां तावदेतद् । अर्थस्तु व्याख्यायते ॥ न्यायस्त्रिरूपलिङगलक्षणा युक्तिः। नीयते प्राप्यते विवक्षितार्थ- सिद्धिरनेनेति कृत्वा अत एव त्रिविधं लिङगमि (1b2)त्यादिना त्रिरूपमेव लिङगमनन्तरम्वक्ष्यति । तदभिधायि वचनमित्यपरे। तम्वदितुं शीलं यस्य स तथोक्तः। तमपि निगृह्णन्ति पराजयन्त इत्यर्थः । निगृह्णन्तु नामान्याय - वादिनम्पराजयाधिकरणत्त्वादेव। न्यायवादिनन्त्वनिग्रहाहमपि यनिगृह्णन्त्ये- तन्न सम्भाव्यते। परोत्कर्षव्यारोपधियस्तु तमपि पराजयन्त इति सम्भावना - यामपि शब्दः समुच्चयार्थोऽतिशयद्योतनार्थो वा केषु (1) निगृह्णन्तीत्याह । वादेषु (rbr) साधनदूषणसंशब्दितेषु विचारेष्विति यावत् । विवादेष्विति क्वचित्पाठः। तत्र विरुद्धा विवादास्तेष्विति व्याख्येयं विरुद्वाश्च कथं (1) साधनदूषणसंशब्दितानाम्विचाराणान्तद्विरुद्धार्थसाधन- प्रवृत्तत्त्वात् ॥ कथम्पुनायवादिनमसत्स्वसिद्धयादिषु हेतुदोषेषु निगृह्णन्ती त्याह । असद्व्ययवस्थोपन्यासः । (1br) असतामसाधूनाम्व्यवस्थाः। असत्यो वादा ·२] वादन्यायः असाधनाङ्गवचनमदोषोद्भावनं द्वयोः। निग्रहस्थानमन्यत्तु न युक्तमिति नेष्यते ॥१(१) वा व्यवस्थाः सद्भिः कुत्सितत्त्वात् । ताश्च फलजात्यसनिग्रहस्थान- 2a लक्ष णास्तासामुपन्यासाः। प्रयोगस्तैरिति विग्रहः । के पुनरहीकास्त एवं विधा इत्याह ॥ शठा धूर्ता मायाविनः परसम्पत्तावीालव इति यावत् । यस्मात्तं तथा निगृह्णन्ति इति तस्मात्तनिषेधार्थ तेषां शठानान्तेषाम्बा ऽसद्वयवस्थोपन्यासानान्तस्य वा निग्रहस्य त्रयाणां वा निषेधो निरासस्तदर्थन्तन्नि- मित्तमिदम्प्रकरणमारभ्यते ॥ स ए वार्थोऽस्य ति विग्रहीतव्यं । तनिषेधे च कृते सम्यग्विचारः प्रवर्तते तत्पूर्वकश्च सर्वः पुरुषार्थ इत्यभिप्रायः। आसन्न- विषयिणा त्वन्तर्विपरिवर्ति प्रकरणमिदभापराभूषति । अन्तस्तन्त्वात्मना परिनिष्पन्नत्वात् । अन्यथाऽपरिनिष्पन्नात्मतयाऽसन्नत्वाभावादिदम् प्रयोगो न स्यात् । आरभ्यत (1br) इति वर्तमानकालनिर्देशः (1) क' थमिति चेत् । वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद्वे (पाणिनिः ३।३।३१)ति वचनात् सम्बन्धोऽप्यभिधानीय एवान्यथा बालोन्मत्तप्रलापवदग्राह्यमिदं प्रेक्षापूर्वकारिणा- म्भवेदिति चेत् सत्यमेतत् । प्रयोजनान्तर्गतत्त्वात् पृथगसौ नाभिहितः । तथाहि तनिषेधार्थमिदमारभ्यते (1b1) ततश्चैतत्प्रयोजनमनेन प्रकरणेन साध्यते । तथा च प्रयोजनप्रकरण योः साध्यसाधनलक्षणः सम्बन्ध इति सूचितं । ये त्वन्ये क्रियानन्तर्यादिलक्षणाः सम्बन्धास्ते न वाच्या एव प्रकरणक्रियायामनङगभू- तत्त्वात् । तथाहि तेषु सत्स्वपि प्रयोजनाभावे नारभ्यत एव प्रकरणं । असत्स्वपि च तेषु सति प्रयोजने प्रारभ्यत एव । तस्मात्प्रकरणारम्भस्य प्रयोजनान्वयव्यतिरेकानुविधानात्प्रयोजनमेवाभिधानी यम्प्रेक्षापूर्वकारिणा । तस्मि- श्चाभिहिते सम्बन्धोप्युक्त एव भवतीति मन्यते । नानवधारितप्रकरण 2b शरीराः प्रवर्तन्ते प्रेक्षावन्तस्तस्मात्प्रयोजनवत्प्रवृत्त्यङगत्वात्प्रकरण शरीरमपि वक्त्व्यमेवेति चेत् । एवमेतत्प्रयोजनवाक्येन त्वभिहितत्वान्नैव तदपि सम्बन्धव- त्पृथगभिधानमर्हति । यतस्तनिषेधार्थमिदमारभ्यत इत्युक्तमतश्च तत् निषे धोऽस्य शरीरमित्युक्तम्भवति । यदा चैतनिषेधार्थमिदमारभ्यते तदा पूर्वको हेतु- रसिद्धः। प्रतिप्रमाणद्वयञ्चानेन सूचितं प्रारब्धव्यमिदम्प्रकरणम्प्रेक्षावता सति सामर्थ्य । ग्राह्यम्वा प्रयोजनवत्वात् । सम्बन्धवत्वाच्च तदन्यशास्त्रवदिति स्वभावहेतुः। १ न्यायवार्तिकतात्पर्यटोकायां [५।२।१ (पृ० ६९७,७२३)], न्याय- मञ्जर्या [५।२।१ (पृ० ६३९)] च सोद्धरणं अस्य खंडनम् ।

·[३ १-निग्रहस्थानलणम् इष्टस्यार्थ(स्य)सिद्धिः साधनं, तस्य निर्वर्त्तकमङ्ग, तस्या(s)वचनं तस्याङ्गस्यातुच्चारणं वादिनी .निग्रहाधिकरणं । तदभ्युपगम्याप्रतिभया तूष्णीं भावात् । साधनाङ्गस्यासमर्थनाद्वा। त्रिविधमेव हि लिङ्गमप्रत्यक्षस्य एवमभिधाय प्रयोजनं सकलप्रकरणार्थसंग्राहकं श्लोकमाह असाधनाङवचन (1b1) मित्यादिना । असाधनाङगवचनमदोषोद्भावनञ्च द्वयोर्वादिप्रतिवादि दोर्यथाक्रमं निग्रहस्थानं पराजयाधिकरणं। अन्यत्त्वित्येत द्धयव्यतिरिक्तम- क्षपादपरिकल्पितं प्रतिज्ञासंन्यासादिकं वक्ष्यमाणं निग्रहस्थानं न युक्तमिति कृत्वा नेष्यते (1) निग्रहस्थानमिति बर्तते । अयं तावत् समासेन श्लोकार्थः । इष्टस्ये (1br)त्यादिना विभागमारभते । इष्टोऽर्थोऽनित्यः शब्द इत्यादि साध्यत्वेनेप्सितः । तस्य सिद्धिः प्रतिपत्तिः साधनं । तदनेन भावस्य साधनोयं साधनशब्दस्तावदस्मिन्ब्याख्यानेऽभिप्रेतो न तु करणसाधन इति दर्शयति ॥ तस्य साधनस्येष्टार्थसिद्धिलक्षणमस्यागं किन्तदित्याह । निर्वर्त्तकं जनकं । अने नाङगशब्दं व्याचष्टे । कारणपर्यायोयमनाङपशब्दो नावयवपर्याय इत्यर्थः। तच्च साधनाङगनिह निश्चितरूप्यं लिङगमुच्यते । अस्य साधनाङगस्य वचनं त्रिरूपलिङगा ख्यानं । तस्य साधनाङगस्यावचनमनुच्चारणम (1b2) नभिधानं यत्तदसाधनाङगवचनं । अनेनैतत्कथयति असाधनाङगस्य पक्षोपनयना- देवचनमसाधनाङगवचनमिति नै व प्रतिपत्तव्यमस्मिन्व्याख्याने। किन्तु साधनाङग- 3a स्यैवावचनमसाधनाङगवचन मिति । तदसाधनाडागवचनं वादिनो निग्रहस्थानं । तदेतेन श्लोकस्य पूर्वभागम्विवृणोति । कथम्पुनः साधनाङगस्यानुच्चारणम्भवति निग्रहस्थानं चेत्याह । तदभ्युपगम्येति (1b2) तदितीष्टं साध्यमभ्युपगम्याह- मेतत्साधयामीति प्रतिज्ञयाप्रतिभया करण भूतया तूष्णीम्भावात् । अप्रतिभाऽत्र पूर्वाधिगतार्थविस्मरणं स्तम्भितत्त्वञ्च गृह्यते । अनेन सर्वथा साधनाङगस्यावचनमाह अभिधाने वा यदि न समर्थितं तदोक्त- मप्यऽनूक्तमेव स्वकार्याकरणात् । इत्यभिप्रायवानाह (-) साधनाङगस्या- समर्थनाद्वेति (1b2) । तदभ्युपगम्येतिवर्तते । शब्द: पुर्वापेक्षया विकल्पार्थः । साधना ङगस्यासमर्थनं त्रिष्वपि रूपेषु निश्चयाप्रदर्शनं । तस्मात्तू- पुणीम्भावादसमर्थनाच्च साधनाङगस्यानुच्चारणं । ततश्च प्रतिज्ञातार्थाकारणात् वादिनो' निग्रहाधिकरणमिति (1b2) प्रकृतेन सम्बन्धः । क्वचित्तु वादिन इति पाठः । तत्र तच्छब्देन प्रकृतमनुच्चारणं संबध्यते । कथम्पुनः साधनाङगासमर्थनम्भ वति । येन तद्विपर्ययेनासमर्थनात्प्रति- ज्ञाताकारणाद्वादिनो निग्नहाधिकरणत्त्वमिति कदाचित्कश्चिद् ब्रूयादित्येतत्परि- जिहीर्षुरादिप्रस्थानमारचयति ' त्रिविधमेवे (1b2)त्यादिना त्रिप्रकारमेव लिङग- ·४] वादन्यायः S 1. मङगडकरणं कस्यासिद्धः प्रतिपत्तिरूपायाः । कस्य सिद्धरित्याह। अप्रत्य- क्षस्यापरोक्षस्यानुमेयभूतस्य वस्तुन इति यावत् । अवधारणञ्चतुरादि व्यवच्छेदमाचष्टे । त्रिविधमेवेति नियमः कथमयमिति चेत् । यस्माद्विधि 3b प्रतिषेधरूपतया द्विधा साध्यं व्यवस्थितं । विधिरूपञ्च सद्भावरूपडकारणरू पम्वा भवद् भवेत् । नान्यत् । तत्र हेतोः प्रतिबन्धायोगात् । नयर्थान्तरस्याका- यस्य सद्भावेऽपरस्य सद्भावो युक्तः । पटसद्भाव इवोष्ट्रस्य । नाप्यर्थी तरस्याकारणस्य निवृत्तावकार्यस्यान्यस्य च निवृत्तियुक्तिमती । उष्ट्र निवृत्ताविव पटस्य । न चान्वयव्यतिरेकविकलस्यागमहत्त्वं युक्तं । पटस्याप्युष्ट्रगमकत्त्व -- प्रसङगात् । स्वभावभूतधर्मसद्भावे तु स्वभावभूतस्यान्यस्य सद्भावो युक्तो नहि स्वभावः स्वम्भावम्परित्यज्य वर्त्तते । तत्स्वभावत्त्वाभावप्रसडागात् । तन्निवृत्ती- च निवृत्तिः। कार्यस्यापि भावे कारणस्य भावो युक्तः। तन्निवृत्तौ च निवृत्तिरन्यथा तेन विनापि भावात्कार्यमेव तत्तस्य स्यात्तदन्यवत् । तस्मात्स्वभाव कारणभूतसाध्यभेदात् । द्विधैव विधिरूपं साध्यं तत्रैव हेतोः प्रतिबन्धात् । स्वभावभूतञ्च साध्यं स्वभावहेतुः साधयति । कारणभूतञ्च कार्यहेतु रित्यभ्युपेयं । प्रतिषेधमप्युपलब्धिलक्षणप्राप्तानुपलब्धिरेव साधयति । नान्या यथा तथा विस्तरेण प्रतिपादयिष्यति । तदिदमिह संक्षिप्तमर्थ तत्त्वं विषयव्यपेक्षया विषयिणो लिंगस्य व्यवस्था। विषयश्च विधिः प्रतिषेधो वा भवेत् । विधावप्यर्थान्तरम्वा विधीये तानान्तरं वा अर्थान्तरविधावपि का'- र्यकारणमनुभयम्वा साध्यते । कार्यप्रतिपादनेपि कारणसामान्यम्वाऽमेघादि- व्यावृत्तं वस्तुमात्रं लिङगत्वेनोच्यते । कारणविशेषो वा योऽप्रति- बद्धसामर्थ्य में घादिः । प्रतिषेधोपि निषेध्याभिमतस्यानुपलम्भेनोपलम्भेन वा प्रतिपाद्येत । अनुपलम्भेषि उपलम्भनिवृत्तिमात्रलक्षणो वा भवेत् । तत्तुल्ययोगावस्थ (:) केवला परपदार्थोपलम्भरूपो वेति विकल्पाः । नावश्यं गम्भीरध्वानादियुक्तमपि मेधादिकारणमात्रं वृष्टयादिकार्याविर्भावक- मन्तरा प्रतिबन्धसम्भवेन व्यभिचारात् । अतोन कारणमात्रं गमकं । कारण- विशेषादप्यप्रतिहतशक्तेरनन्तरं सम्बन्धस्मृतिव्यवहितादनुमेयविज्ञानात्प्राक् कार्यमेवोद्भूतमक्षज्ञानग्राह्यं भवतीति न तस्यापि लिङगत्वं। कार्यन्तु कारण- लिङग युक्तं । तदविनाभावात् । तदतिक्रमे वा हेतुमत्ताम्बिलंघयेत् । अनुभयमप्य- सम्बन्धानुगमकमतिप्रसङगो वा। अनर्थान्तरमप्यव्यभिचाराङगम्यत इति युक्ति- मत्। निषेधोप्युपलम्भेन न युज्यते विरोधात्। कथं हि नामोपलभ्यते च नास्ति ·१-निग्नहस्थानलक्षणम् [५ सिद्धरङ्ग (-) स्वभावः कार्यमनुपलम्भश्च । तस्य समर्थनं साध्येन । चेत्युपपद्यते। तज्ज्ञान निवृत्तिमात्रमपि व्यभिचारि। एकज्ञानसंसर्गिणस्तु कैवल्य- दृष्टेरसत्ताव्यवहारो युक्तो यदि हि स्यादुपलभ्य सत्त्व एव भवेत् । प्रमाणञ्च यद- नुपपद्य मानविषयं न तद्विषयि युक्तं। यथा वाजिविषाणं । अनुपपद्यमानविषय- ञ्चोक्तप्रकारेण स्वभावादि स्यादन्यसंयोग्यादिपरपरिकल्पितं लिंगमिति व्याप- कानुपलम्भः। वैधयेण नीलादिज्ञानं । तदेव वा कार्यादिलिङग। नैमित्तिकशब्दा- र्थानुपपत्तिर्बाधिका। किमेवं सिद्धमगमकत्वमन्येषां। तथाहि विषयित्वङग- मकत्त्वं प्रकाशकत्त्वमित्यादयः पर्यायाः। तस्मात्साध्यस्य त्रिविधत्त्वात्तडगमको हेतुरपि त्रिविध एवेति स्थितमेतत् । कथन्त्रिविधमित्याह । स्वभाव (1 b 2) इत्यादि (1) च शब्दः स्वभावकार्यापेक्षया समुच्चयार्थः। एतच्चाभिमतहेतुप्रदर्शनं स्वभावकार्यानुप- लम्भभेदात्त्रिविधमप्रत्यक्षस्य सिद्धरडा। नतु कारणैकार्थसमवायिविरो'ध्यादि 4b भदादिति दर्शनार्थ । ननु चोपलब्धिलक्षणप्राप्तानुपलम्भश्चेति वक्तव्यं । तस्यैवा प्रत्यक्षस्य सिद्धेर्वक्ष्यमाणेन न्यायेनाङगत्त्वान्नानुपलम्भमात्रस्य तत्कथं सामान्ये- नोक्तमिति चेत्। एवमेतत्समर्थितसाधनाङगाधिकारात्तु सामान्यशब्दोप्यय- भनुपलम्भशब्दउपलब्धिलक्षणप्राप्तानुपलम्भ एव वर्तते । तथाहि सामान्यशब्दा अपि शब्दान्तरसन्निधानात्प्रकरणसामर्थ्याच्च विशेषेष्ववतिष्ठन्ते। यदाह। नहि विशेषशब्दसन्निधेरेव शब्दानां विशेषावस्थितिहेतुरपि तु प्रकरणसामर्थ्यादि- कमपीति यथा चानुपलम्भमात्रस्य समर्थितसाधनाङगत्त्वं न सम्भवति तथोत्तरत्र प्रतिपादयिष्यति। अप्रत्यक्षसिद्धिहेतुलिङगाधिकाराद्वाऽचोद्यमेवैतत्। किम्पुन- रस्य त्रिविधस्य साधनाङगस्य समर्थनं । यद्विपर्ययादसमर्थनम्भविष्यतीत्याह। तस्ये (1b3)त्यादि। साध्यशब्दोत्रानित्यत्त्वादिधर्ममात्रस्य वाचकः। अवयव- समुदायोपचारात् न तु साध्यमिधर्मसमुदायस्य व्याप्तेरेवाभावप्रसङगात। शब्दादिधर्मिविशिष्टस्यानित्त्यत्त्वादेर्दृष्टान्तर्मिण्यभावात्। व्याप्तिं प्रसाध्या- न्वयव्यतिरेकसाधकेन प्रमाणेन अनेनान्वयव्यतिरेकनिश्चयावुक्तौ। धर्मिणि (1b3)जिज्ञासितविशेषे शब्दादौ भावसाधनं (1b2)। पक्षधर्मत्वसाधकेन प्रमाणेन सत्त्वकथनमित्यर्थः। अनेनापि पक्षधर्मत्त्वनिश्चय उक्तः। कथम्पुनः सर्वोपसंहारेण व्याप्तिं प्रसाध्य धर्मिणि भावः कथ्यत इत्यत्रोदाहरणमाह । यथेत्या (1b3) दि । तत्सर्वमित्यनेन सोपसंहारेण व्याप्तिप्रदर्शनङक- किमर्थ (0) विप्रतिपत्तिनिरासार्थ (1) तथाहि पक्षसपक्षा- थयति ।

·वादन्यायः ६] व्याप्तिं प्रसाध्य धम्मिणि भावसाधनं । यथा (-) यद्य(?त्स)त्कृतकं वा तत्सर्वमनित्यं यथा घटादिः सन्कृतको वा शब्द इति । अत्रापि न कश्चि- क्रमनियम इष्टार्थसिद्धरुभयत्रावि शेषात् । धर्मिणि प्राक्सत्त्वं प्रसाध्य पश्चादपि व्याप्तिः प्रसाध्यत एव । यथा (-) सन् शब्दः कृतको वा यश्चैवं स सर्वोऽनित्यः यथा घटादिरिति । अत्र व्याप्तिसाधनं विपर्यये बाधकप्रमाणोपदर्शनं । यदि न सर्व सत् कृतकं वा प्रतिक्षणविनाशि । 5a पेक्षयान्ताप्तिर्बहिर्व्याप्तिश्च प्रदर्यत इत्येके विप्रतिपन्नाः । न युक्तं वस्तुबलायातत्त्वाव्याप्तेः पूर्व साध्येन व्याप्ति प्रसाध्य पश्चा- द् धम्मिणि सत्त्वं कथयितव्यमित्ययमीदृशः क्रमनियमः किमत्रास्ति न वेत्या ह । अत्रापी (1b3)त्यादि। अत्रेति मन्मते साधनाङगसमर्थने वा ऽपिशब्दोऽवधारणे- प्रतिषेधे न च सम्बन्धनीयः । नैव कश्चिदयमीदृशः क्रमनियमः (1b3) परिपाटि- नियम इति यावत्। किंकारणमित्याह । इष्टार्थसिद्धरुभयत्राविशेषा (1b) दिति । व्याप्तिसाधनाभिधानपूर्वकर्मभावसाधनाभिधाने धम्भिावसाधनाभिधाने धर्मिभावसाधनाभिधानपूर्वक वा व्याप्तिसा धनाभिधाने साध्यार्थसिविशेषाभावा- दित्यर्थः। एवम कूतं क्रमनियमो हि किमर्थमाश्रीयते (1) साध्यसिध्यर्थं । यथा साधर्म? ]वति दृष्टान्तप्रयोगे साध्येनैव हेतोरविनाभावः प्रदर्श्यते । न हेतुना साध्यस्य । तथा वैधर्म्यवति साध्याभाव एव हेतोरभावः कथ्यते । न तु हेत्वभावे साध्यस्य। किमर्थं । माभूधेतोः साध्येनाविनाभावित्त्वाप्रदर्शनेनेष्टार्थ- सिद्धरसिद्धिविपर्ययसिद्धिश्चेति । यदाह । एवं हि हेतोः सपक्ष एव सत्त्वं । साध्या- भावे चासत्त्वमेव शक्यं दर्शयितुं । न विपर्ययादिति । यथा नित्यताऽकृतकत्त्वेन नाशित्त्वाद्वाऽत्र कार्यता। स्यादनुक्ता कृता व्यापित्वनिष्ठश्च समन्वय इति । तदत्र युक्तं क्रमसमाश्रयणं' इह तु विनाप्यनेनाभिमतार्थसिद्धिः सम्पद्यत इति सूक्तन्न कश्चित्कमनियम इति। इष्टार्थसिद्धरुभ (य)त्राविशेषादित्येतदेवात्र कुत इति चेदाह । यस्माद् धर्मिणी त्यादि । साध्येन व्याप्ति प्रसाध्येत्युक्तं प्राक् । किम्पु- नस्तद्वयाप्तिसाधनमित्याह । अत्रेत्यादि (1b3)। अत्रेति स्वभावहेतौ। कार्या- 5b नुपलम्भयोस्तु पश्चाद्वयाप्तिसाधनमभिधा' स्यात् । विपर्थये साध्यस्य हेतोर्व तमानस्य सत इति शेषः । बाधकं प्रमाणं येन साध्यविपर्यये वर्तमानो हेतुर्बाध्यते तस्य कथनं यत्तद्वयाप्तिसाधनमित्यर्थः । किं पुनस्तद्वाधकप्रमाणोपदर्शनमित्याह (-)यदि न सर्व वस्तु सत्कृतकं ·चेत् । न अनाधेयात्नाति शयस्य पूर्वस्वभावापरित्यागिनः १-निग्रहस्थानलक्षणम् [७ स्यादक्षणिकस्य क्रमयोगपद्याभ्यामर्थक्रियाऽयोगादर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणम- चेति (1b5)पूर्वोक्तहेतुद्वयं परामृषति । प्रतिक्षणविनाशि (1b5)स्यात्तदा- ऽसदेव स्यादिति सम्बन्धः । कुतः अक्षणिकस्य पदार्थस्य क्रमयोगपद्याभ्यामर्थ- क्रिया (1b5)ऽयोगात्। तथाह (-)क्षणिकत्त्वेनाभिमतस्य भावस्य क्रमेण तावदर्थक्रिया न युज्यते। कार्यनिर्वर्तनयोग्यस्य स्वभावस्यः सदा सत्त्वात् । अन्यथा पश्चादपि न कुर्यात् । पूर्वस्वभावाप्रच्युतः पुरावत् । सहकारिणमासाद्य करोतीति गात्। आदधत्त्येव सहकारिणस्तस्यात्मातिशयमिति चेत् । न सहकारिभिराहि- तस्यातिश यस्य तत्त्वान्यत्त्वायोगात् । तथाहि न तावदयमात्मातिशयस्तस्यात्म- भूतः। तस्यैव तदव्यतिरेकादात्मातिशयवत्सहकारिबलादुत्पत्तिप्रसङगात् (1) एवञ्चाभ्युपेतमस्याक्षणिकत्त्वमवहीयते व्यतिरिक्त एव स तस्मादिति चेत् । भवतु किन्तु तस्मादेवात्मातिशयात्कार्योत्पत्तेस्तदवस्थमस्यार्थक्रियास्वसामर्थ [? र्थ्य]मिति दुनिवारः प्रसङ्गः समापतति । सम्बन्धोप्यनेन कथमिति वश्चिन्ता विषयमवतरत्येव । अतिशयबलात्करोतीत्यत्रापि सहकार्यपेक्षापक्षोदितो दोषः ॥ समर्थस्वभावत्वादनाधेयातिशयत्त्वेपि कुविन्दादिवत् किञ्चिदपेक्ष्य कार्य- जनक इति चेत् । न तत् सारं। नहि सहकारिणः प्रत्ययास्तस्य तावदतिशयमा- धातुं क्षमाः। न चाप्यनुपकारके भावेऽपेक्षा युक्तिमनुपतत्यतिप्रसा[? स] जगात्। 6a एवञ्च सर्वकालमस्याकार्यजनकत्त्वप्रसङगः । कुविन्दादीनामपि तत्स्वभावस्य करणादका रकस्य वा (1) तत्स्वभावत्त्वादित्यादि हेतुविन्दा वुक्तमिति नेहोच्यते । एवन्तावत्क्रमेणास्यार्थक्रिया न युज्यते नापि. युगपत् । तथाहि अर्थक्रियानिवर्त्तनयोग्यस्वभावाध्यासितमूर्तिः सहवासावतश्च पश्चादपि तद्रूप- वियोगात्कार्यमुत्पादयेदन्यथोदयानन्तरमेवास्य क्षयः स्यात्। न चाप्यक्षणि- कत्वेनोपगतस्य सकृत् कार्यमुत्पद्यमानमुपलभ्यते क्रमसम्भवदर्शनात् । तदे- वमयमक्षणिकः पदार्थः क्रमेण युगपद्वा न काञ्चिदप्यदर्थक्रियामात्रामंशतोपि क्षमो निर्वर्तयितुभित्त्यसत्त्वमेवास्य । यदि नामार्थक्रिया सा न युक्ता तत्किमित्यसत्त्वमे- वास्य स्यादित्याह । अर्थक्रियेत्यादि (1b5) । अर्थक्रियायाः सामर्थ्यन्तदेव लक्षणं यस्य सत्त्वस्यति विग्रहः। अतोऽर्थक्रियासामर्थ्यलक्षणात्सत्त्वाचावृत्तम्व्यवच्छिन्नं । १ न्यायविन्दावपि-तत्स्वभावत्त्वात्तत्स्वभावस्य च हेतुत्त्वात् (तृ० परि०) पृ० ६९ Kashi Sanskrit Series.

·वादन्यायः ८] तो निवृत्तमित्यसदेव स्यात् । सर्वसामोपाख्यविरहलक्षणं हि निरुपाख्यमिति । साधनस्य साध्यविपर्यये बाधकप्रमाणानुपदर्शने विरोधाभावादस्य विपर्ययवृत्तेरदर्शने स न (?सन्) कृतको वा स्यान्नित्त्य- श्वेत्यनिवृत्तिरेव शङ्कायाः। ततो व्यतिरेकस्य सन्देहादनैकान्तिकः स्या- न च सर्वानुपलब्धिर्भावस्य बाधिका। तत्र सामर्थ्य क्रमाक्रमयोगेन व्याप्तं सिद्धं प्रकारान्तराभावात् (।) तेन व्यापकधानुपलब्धिर- इति श्रुतेर्हेतौ । तस्मादर्थे वा (1) कथम्पुनरि दमवसीयते (1) अर्थक्रियासामर्थं [? य] सत्त्वलक्षणमित्यत आह। सर्वे (1b5)त्यादि । सर्वेषां सामर्थ्याना- मुपाख्या श्रुतिः। उपाख्यायते अनयेति कृत्वा तस्याविरहोऽभावः। स एव लक्षणं यस्य निरुपाख्यस्य स तथा ख्यायते । अत्रापीति श्रुतिहेतौ। सर्वग्रहणं घटादीना- मपि क्षणिकत्त्वेनाभिमतानाम्विषयभेदेनार्थक्रियासामर्थ्य निर्वृत्तेरस्तीति तेषामसत्त्व- व्यवच्छेदाय। नैवार्थक्रियासामर्थ्य सत्त्वलक्षणमपि तु सत्तायोग इति चेत् । न। 6b सत्ताया अभावात् । तदभावश्चान्यत्र प्रतिपादित इति नेहोच्यते। सत्तायाश्च नैव सत्त्वं प्राप्नोति सत्तायोगाभावात् । निःसामान्या नि सामान्यानीति समयात् । न च स्वयमतद्रूपाः पदार्थात्मानः स्वभावान्तरसम्पर्कमासादयन्तोपि ताप्यम्प्रति- पद्यन्ते। स्फटिकाझपटलादय इव जवाकुसुमादिरूपमिति यत्किञ्चिदेतत् । तत्वेतावदेवाभिधानीयं । सर्वसामर्थ्यविरहलक्षणं निरुपाख्यमि (1b6)ति तत्किमनेनोपाख्याग्रहणेनेति चेत्। सूक्त मेतत्सर्वसामर्थ्यरहितस्य तु सामर्थ्य- निबन्धनस्य कस्यचिदपि शब्दस्यावृत्तेरसद्वयवहारविषयत्त्वख्यापनाय। संज्ञा- याश्चानुगतार्थत्त्वसिद्धयर्थ मिदमुक्तमिति गम्यते। यदि त्वेवं साध्यविपर्यये हेतो- बर्बाधकप्रमाणोपदर्शनं न क्रियते ततः किं स्यादितिचेदाह । एवं साधनस्य साध्य- विपर्यये बाधकप्रमाणानुपदर्शने (1b6) सत्यनिवृत्तिरेवाशंकाया इति सम्बन्धः । का पुनः सा शंका। स कृतको वा स्यान्नित्यश्चैवं प्रकारा। ननु विपक्षहेतो तिर्नोपलभ्यते तत्कथमनिवृत्तिरित्याह । अदर्शने (1b6) पि वृत्तेरस्य साधनस्याक्षविपर्यये साध्यस्य युपस्कारः। किमित्येवमप्यनिवृत्तिरित्याह । विरोधाभावादि(1b6)ति। साधनसाध्यविपक्षयोरिति शेषः । अयमस्याभिप्रायो यदि 72 साधनस्य साध्यविपर्यस्य च परस्परविरोधः सिद्धः स्यात्। भवेददर्शनमात्रे ते अन्यथा बाधकासिद्धौ संशयो दुनिवारः स्यादित्याशङक्याह । न च नैव सर्वानुपलब्धिर्बा- धिका प्रतिषेधिका युक्तेत्युपस्कारः। कस्य भावस्य सत्त्वस्य साध्यविपर्यये हेतोरिति शेषः। प्रकरणाद्वैतद् गम्यत एव । इवमुक्तम्भवति । व्यापकानुपलब्धिरेव सहभाव ।

·१-निग्रहस्थानलक्षणम् द्धत्वाभासः । नाप्यदर्शनमात्राद्व्यावृत्तिर्विप्रकृष्टेष्वसवदशिनोऽदर्शन- स्याभावाऽसाधनादग्दर्शनेन सतामपि केषाञ्चिदर्थानामदर्शनात् । बाधकं पुन: प्रमाणं । यत्र क्रमयोगपद्यायोगो न तस्य कचि- सामर्थ्यमस्ति चाक्षणिके स इति प्रवर्त्तमानमसामर्थ्यमसल्लक्षणमाकर्ष- ति । तेन य(त्स)त्कृतकं वा तदनित्यमेवेति सिध्यति । तावता साधनधर्म- मात्रान्वयः साध्यधर्मस्य स्वभावहेतुलक्षणं सिद्धं भवति । अत्राप्यदर्शनमप्रमाणं यतः क्रम(योगपद्यायोगस्यैवासामर्थ्येन व्याप्त्यसिद्धः पूर्वकस्यापि हेतोरव्याप्तिरिहापि पुनः साधनोपगमेऽनवस्थाप्र- सङ्ग इतिचेत्। न। भावसाधनस्यादर्शनस्याप्रतिषेधात् । यददर्शनं विपर्ययं साधयति हेतोः साध्यविपर्यये तदस्य विरुद्धप्रत्युपस्थानाद्वाधकं प्रमाण- मुच्यते । एवं स हेतुः साध्याभावेऽसन्सिध्ये 1 0 य(?द्य)दि तत्र प्रमाणवता 2a स्वविरुद्धेन बाध्येत । अन्यथा तत्रास्य बाधकासिद्धौ संशयो दुर्निवारः। । बाधते हेतोः साध्याभावेन । यथा प्रतिपादितम्प्राक् । नाप्यदर्शनमात्राद्वयावृत्तिर्वि- प्रकृष्टसर्वदर्शिनोऽदर्शनस्याभावासाधनादि (1b7) त्यादिना। तस्मात्सूक्तमन्यथा बाधकासिद्धौ संशयो दुनिवारः स्यादिति । अनेन पूर्वोक्त मेव स्मारयति । एवञ्चै तदर्थवत्। अभावसाधनस्यादर्शनस्याप्रतिषेधादित्युक्तं। तत्र भवेत्कस्यचिदाशंका किमनेनाभावसाधनस्येति विशेषणेन यावता सर्वमेवादर्शनमभावसानिमित्य- तस्तदाशङकाविनिवृत्त्यर्थमिदमाह। न चेत्यादि (1bII)। अत्र च शब्दो हि शब्दार्थे प्रतिपत्तव्यः। तस्मिं नैव वाऽवधारणे व्याख्यानन्तु पूर्ववत् । ननु च बाधकस्यैव प्रमाणस्य क्रमाक्रमायोगस्यासामर्थ्येन व्याप्तिनं सिद्धा तत्कथं तत्स्वयं असिद्धव्याप्तिकं स दपरस्य सत्त्वादेर्हेतोाप्तिसाधने पर्याप्तं । प्रमा- णान्तरेण तत्र व्याप्तिः साध्यत इति चेत्। सैव तीयमनवस्थादोषादिवानुबध्ना- तीति कदाचित्परो ब्रूयादित्या शडक्य सर्वमिदमाह । तत्रेत्यादि (rbTI)। तत्र शब्दो वाक्योपन्यासार्थः । सामर्थ्य यद्वस्तुलक्षणं तत्क्रमाक्रमयोगेन व्याप्तं सिद्धं । यत्र सामर्थ्य तत्र क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियया भवितव्यमित्यनेनाकारेण तदेव कुत इति चेदाह । प्रकारान्तरासग्भवात् (1bII) । यस्मादन्यत् क्रमाक्रमव्यतिरिक्तं प्रकारान्तरं नास्ति। तस्माद्यत्रेदं सत्त्वलक्षणमर्थक्रिया सामर्थ्य तत्रावश्यं च 7b क्रमाक्रमाभ्यामर्थक्रियया भवितव्यं (1) ननु च क्रमाक्रमाभ्यामन्यो रासि MANJAN २ ·वादन्यायः १०] क्षणिके सामर्थ्य बाधत इति । क्रमयोगपद्यायोगस्य सामर्थ्याभावेन [? शि] नास्तीत्येतदेव कथं सिद्धं । क्रमाक्रमयोरन्योन्यपरिहारस्थितलक्षणत्वेन तृती' यप्रकारव्यतिरेकत्वात् । भावाभावबदिति ब्रूमः। भवत्वेवं स तु ऋभयोगपक्ष- रूप एवेति कुत इति चेत् । कस्तयन्यो भवतु । कश्चिद् भवेदिति चेत् । किमर्थ- तहि महात्यनर्थसङकटे पतितोसि यदिदन्तया तद्रूपाभिधानेप्यसमर्थोसि। यदि नाम सामर्थ्य क्रमाक्रमयोगेन व्याप्तं सिद्ध तथापिकि सिद्धमिति दाह । लेन सामर्थ्य स्य क्रमाक्रमयोगेन व्याप्तत्वेन व्यापकस्य धर्मस्य क्रमाक्रमयोगस्यानुप- लब्धिः (2 a 1) । अक्षणिके पदार्थेऽभ्युपगते सामर्थ्य बाधते निराकरोतीत्यर्थः ।। तथा हययं क्रमाक्रमयोगस्तस्य सामर्थ्यस्य व्यापकः। ततश्चास्य निवृत्तावश्य- मेव सामर्थ्यस्यापि निवृत्तिरन्यथाऽयमस्य व्यापक एव न प्राप्नोति । यस्मात्तद्वा- धते इति तस्मात्क्रमयोगवद्यायोगस्य व्यापकाभावस्य कर्मभूतस्य सामर्थ्याभावेन व्याप्याभावेन कर्तु भूतेन व्याप्तिसिद्धेः कारणानानवस्थान सङगः। एवं स्वभावहेतोः साधनाडागसमर्थनमभिधायाधुना निगमयति । एवमि (2a1) त्यादिना । एवञ्च यदि न समर्थन क्रियते तदेव तद्वादिनः पराजयमावहती ति प्राड- प्रतिज्ञातमेवायोजयति । तस्यासमर्थन (2 a 2)मित्यादिना। कस्मादेवं प्रारब्धार्था- साधनादिति। न हयसमथितं साधनमारब्धमर्थ साधयितुं समर्थ। विवादाभाव- प्रसङगात्। तथाहि सार्वज्ञज्ञानसाधने संस्कारोत्कर्षभेदेन सम्भवे प्रकर्षपर्यन्तव- 8: त्तयः प्रशादयो गुणाः स्थिराश्रयति सकृयथाकथंचिदाहितविशेषं विना' हेतु- रात्मनीति । यदि तहि बाधकप्रमाणोपदर्शनेन हेतोर्व्याप्तिः प्रसाध्यते। तथा सत्त्य- नवस्था भवतःप्राप्नोतीत्याशंकापनोदनाय पूर्वपक्षमारच (य)नाह । अत्रापी (1b9) त्यादि। अत्रेति बाधके प्रमाणे। अदर्शनमप्रमाणयतस्तव नादर्शनमात्राद्धेतोयंति- रेकनिश्चय इत्यनेनाकारेण न केवलं मौले हेतावित्यपि शब्दः किं पूर्व स्थापि मौलस्य हेतोरव्याप्तिः प्राप्नोतीति क्रियापदं। किडकारणं । क्रमयोगपद्यायोगस्य दा सामर्थ्येन व्याप्त्यसिद्धः। तथाहि यद्यदर्शनमात्रेण न व्यतिरेकनिश्चय स्तथा सति क्रमयोगपद्यायोगश्च भविष्यति सल्लक्षणं सामर्थ्यञ्च भविष्यति। कोऽनयोवि- रोध इत्यत्रव बाधके प्रमाणे व्याप्तिन सिद्धा। यदि नामात्र न सिद्धा मौलहेता- वेतद्वलेन व्याप्तिः सेत्स्यतीति चेदाह । पूर्वस्यापि मौलस्यापि हेतोरव्याप्तिःप्राप्नो- तीत्यध्याहारः । तथाहि न स्वयमप्रमाणकं बाधकं प्रमाणमन्यस्य प्रमाणमुपकल्पयि- ।

·मुच्यते । कस्माद्विरुद्धप्रत्यु पस्थापनात् अस्येति वर्तते । तथाहि यस्य ऋमयोगपद्या- १-निग्रहस्थानलक्षणम् व्याप्तिसिद्धे नवस्थाप्रसङ्गः । एवं स्वभावहेतुप्रयोगेषु समर्थितं साधनाङ्ग तुमलं प्रामाण्यप्रसङगात्। यद्येवमत्रापि तहि व्यापके प्रमाणेऽन्येन व्यापकन प्रमाणेन व्याप्तिनिश्चीयत इत्याह। इहापि (1b9)न केवलं मौलहेतावित्यपिनाह। पुनः साधनोपक्रमे सत्यनवस्था भवेत् । तथाहि यत्तद्वाधक प्रमाणे व्याप्तिप्रसाधनार्थ बाधकं प्रमाण- मुच्यते। तत्रापि व्याप्तिरन्येन बाधकेन प्रमाणेन साध्या। यस्मान्न तदपि स्वयम- प्रमाणमितरस्य प्रामाण्यं कर्तुं समर्थमित्येतत्तत्रापि शक्यम्वक्तुं। तस्याप्यन्येन' व्याप्तिः साध्यत इति चेत्। यद्येवं तत्रापीयमेव वात॑त्यनवस्था भवतस्तथा सति प्रसजति। एवं समारचितपूर्वपक्षः साम्प्रतमत्र प्रतिविधानमाह। नाभा- वसा धनस्ये (Ibro)त्यादि । व्यतिरेकसाधनत्त्वेनेत्युपस्कार (1) इदमुक्तम्भवति। 8b न सर्वमत्रादर्शनं प्रतिलिप्यते। व्यतिरेकनिश्चायकस्य व्यापकानुपलब्धिसंश- कस्यानिषेधात्। किन्त्व दर्शनमात्रमिति । यदाह। यददर्शनम्विपर्ययमभावं साध- यती (Ibro) ति । कस्य हेतोः कुत्र साध्यविपर्यये तवदर्शनमस्य तोधिकम्प्रमाण- भ्यामर्थक्रियायोगस्तस्य सामर्थ्यलक्षणं सत्त्वं नास्ति। यथा बन्ध्यातनयादीनान्तथा वा क्षणिकानामपि ऋभयौ गपद्याभ्यामर्थक्रियाऽयोग इति। क्रमाक्रमाभ्यामर्थ- क्रियाऽयोगादित्ययं व्यापकानुपलम्भः सत्त्वादित्यस्य हेतोविरुद्धमसत्त्वं साध्यवि- पर्यये प्रत्युपस्थापयद्वाधकं प्रमाणमुच्यते । एवञ्च कृतकत्वादावपि यथायोग्य- स्वाच्यं। कस्माद्विरुद्धप्रत्युपस्थापनादस्य तद्वाधकम्प्रमाणमुच्यत इत्याह । एवं हि स हेतुः सत्त्वादिलक्षणः साध्याभावे तस्मिन्नसन्निति सिध्येत् यदि तत्र साध्याभावे बाध्यते निराक्रियता केन स्वविरुद्धेन स्वरूपविरुद्धनासत्त्वादि नेति यावत् । किम्भूतेन प्रमाणवता प्रमाणयुक्तेन । कस्मादेवमसौ तत्रासत्सिध्यतीत्याह। अन्यथा तत्र (bir) साध्यविपर्ययेऽस्य हेतोबधिकस्यासिद्धौ सत्त्यां संशयः । संश्च स्यानित्यश्चेत्यादि दुनिवारः स्यादिति शेषः। दुःखेन निवार्यत इति दुर्निवारो दुनिषेध इत्यर्थः । बाधकग्रहणेनात्र विरुद्धस्य प्रत्युपस्थापकम्प्रमाणं गृहयते । वाधकप्रमाणप्रत्युपस्थापितम्वा हेतुविरुद्धं । ननु चानुपलब्धिमात्रादेव साध्यविपर्यये हेतोावृत्तिनिश्चयादसन्दिग्धो व्यतिरेको भविष्यति । तत्किमुच्य से शडकाया 9a व्यावृत्तिः। बाधकप्रमाणानुपदर्शने तु स एव न सिध्यति तत्कथमियं निवर्ते- तेति। यदि नामेयमाशङका न व्यावर्त्तते । ततः किमित्याह । ततः आशंकाया ।

·वादन्यायः १२] भवति । तस्या समर्थनं साधनाङ्गावचनं तद्वादिनः पराजयस्थानमा- अनिवृत्तेरनेकान्तिक: स्याद्धेत्वाभासः (1b7) । कस्माद्वयतिरेकस्य स्या [? सा] ध्याभावे हेतोरभावलक्षणस्य सन्देहात्कारणासन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकः स्याद्धे- त्वाभास इत्यर्थः। किम्पुन रदर्शनेप्यनिवृत्तिराशंकाया यावता तददर्शनमभावं साधयतीत्याह। नाप्यदर्शनमात्राद्व्यावृत्तिः (1b7) साध्याभावे हेतोः सिध्यतीति वाक्याध्याहारः । अपिशब्दो यस्मादर्थे । मात्रग्रहणमुपलब्धिलक्षणप्राप्तादर्शनस्य व्यवच्छेदार्थ। कुत एतत् । विप्रकृष्टषु देशकालस्वभावविप्रकर्षेः पदार्थेषु चीनदाशरथिपिशाच प्रभृतिषु यददर्शनं तस्याभावासाधनात् । कस्याभावं साधयतीति चेत् । प्रकृतत्त्वा- द्विप्रकृष्टानामिति गम्यते। ननु समासादितसकलपदार्थव्यापि जानाति स यस्यादर्शनमभावम्विप्रकृष्टाना- मपि साधयति तत्कथमिदमुक्तमित्याह । असर्वदर्शिन (1b7) इति । सर्बन्द्रष्टुं शी लमस्य ततो नगा समासः । कस्मात्तस्याप्यदर्शनमभावन्न साधयतीति । अवा- ग्दर्शनेन पुंसा सतामपि केषाञ्चिदर्थानाम्विप्रकृष्टानामदर्शनात् । इदमागूरितं ।' नेह सर्वदर्शिदर्शनं समस्तवस्तुसत्तां प्राप्नोति । येन तन्निवर्तमानमर्थसत्ताम्वृक्षवच्छिं- सपा निवर्तयेद् भेदात् । नापि तत्तस्याः कारणं येन वह्निवमं निवर्तमानं निव- तयेत् । तदभावेपि भावादिति । बाधकं पुनः प्रमाणमित्यादि। अत्र केचिदेवं 9b पूर्वपक्षयन्ति । किम्पुनर्बाधकं प्रमाणं यस्योपदर्शनेन मौलस्य हेतोाप्तिप्रती- तिर्भवतीत्याह। बाधकम्पुन (1b7)रित्यादि । तेषाङकथमत्र व्याप्तिसाधनम्विपर्यये बाधकप्रमाणोपदर्शनं यदि न सर्व सत्कृतकं वा प्रतिक्षणम्विनाशि स्यादित्यादि- नाऽत्रैव' प्रागर्थस्याभिहितत्त्वात्पुनरुक्तदोषप्रसक्तिन भवतीति चिन्त्यमेतत् तैरेवेत्यलं परदोषसंकीर्तनेन । तस्मादन्यथा पूर्वपक्ष्यते। यस्यापि तहि बाधकम्प्र- माणमस्ति तस्य कथमयमदोष इत्यत आह । बाधकं पुनः प्रमाणं (1b7)प्रवर्त्त- मानमसामर्थ्यमाकर्षतीति क्रियापदं । कीदृशमसल्लक्षणं । कथं प्रमाणं यस्य पदार्थस्य ऋमयोग पद्यायोगः। अर्थक्रियाया इत्यध्याहार्य । न तस्य क्वचित्कायें सामर्थ्य यथा नभस्तलारविन्दस्येत्यध्याहार्यो दृष्टान्तः । अस्ति चाक्षणिके भावे स क्रम- यौगपद्याभ्यामर्थक्रियाया अयोग इत्येवम्प्रवर्त्तमानं । ततः किजातमिति चेदाह । तेन (1b8) कारणेन येन तत्प्रवर्तमानमसल्लक्षणमसामर्थ्यमाकर्षयति । स्कृतकम्वा तदनित्यमेवेति सिध्यति। एवमपि किं सिद्धम्भवतीत्याह । तावता च वाधकप्रमाणोपदर्शनमात्रेण साधन- यत्स- ·१-निग्रहस्थानलक्षणम् रब्धार्थाप्रसाधनात् । वस्तुनः समर्थस्य हेतोरुपादानेपि सामर्थ्याप्रति- पादनात् ।। त्॥ कार्यहेतावपि साधनाङ्गस्य समर्थनं । यत्कायलिङ्ग कारणस्य साधनायोपादीयते तस्य तेन सह कार्यकारणभावप्रसाधनं भावाभाव- धर्ममात्रान्वयः (1b8) सिध्यतीति वर्तते । केनेत्याह । साध्यधर्मस्य कर्तरि चेयं षष्ठी प्रतिपत्तव्या।तेन साध्यधर्मेण साधनधर्ममावस्यानपेक्षितहेत्वन्तरव्यापा' रस्या- न्वयः सिध्यतीति वाक्यार्थः सन्तिष्ठते (1) नत्वेवडाकरणीयं साधनधर्ममानेणान्वयः साध्यधर्मेति । एवं हि साध्यमेव हेतुना विनाभूतं जातं न हेतुरिति हेतो रगम- कत्त्वम्भवेत् । ततश्च को गुणो लभ्यत इत्याह । स्वभावहेतुलक्षणञ्च सिद्धम्भ- वति (1b9)तावता चेति वर्तते । स्वभावहेतुलक्षणञ्च तद्भावमात्राद्धमिनिस्वभा- यो पि प्रत्ययाभावेऽपुनर्यत्नापेक्षितत्त्वात् । कलधौतमलनिशुद्धिवदित्येवमादयो हेतवः Ioa प्रतिलब्धसामातिशयाः सन्त्येव ते च यद्यसमर्थिता एव ज्ञाप्यसमर्थ ज्ञाप'येयुस्तदा जैमिनिप्रभृतीनां विदादाभाव एव भवेत् । नन्वेतदेव न सम्भाव्यते । यत्परमार्थतः समर्थस्यापि हेतोरभिधाने निग्रहार्थोऽसावित्याशडकायां स्वाभिमाश्यं प्रकटयति । वस्तुतः समर्थस्य हेतोरुपादानेपि सामर्थ्यप्रतिपादनादिति। अयमस्य भावो यदि नामानेन परमार्थतः समर्थों हेतुरुपात्तस्तथापि तस्य सामर्थ्य साधनाङगासमर्थनान्न प्रतिपादितमनेनेति असमर्थकल्प एवासौ। न हयर्थस्य परार्थानुमाने गुणदोषा- वधिक्रियते। किन्तहि वचनस्य वक्तुरय थार्थाभिधानेनोपालम्भात् । अत एवं यत्राप्यर्थस्य गुणदोषावधिक्रियते तत्रापि वचनद्वारेणैव । एवमेतदभ्युपगन्तव्य- मन्यथा क्षणिकः शब्द इत्येतावन्मात्रमेव प्रतिज्ञावचनमभिधाय स्थातव्यं । तथा- भिधानादेवाभिमतार्थसिद्धेरिति ॥०॥ एवं स्वभावहेतावुपदर्य साधनाङगसमर्थनमिदा नीङकार्यहेताबाह (1) कार्यहेतावपी (2a2)त्यादिना। किम्पुनस्तदित्याह (1) यत्कार्य लिङगं धूमादि- संज्ञकं कारणस्य दहनादेः साधनायोपादीयते (2a3) । तस्य धूमादेस्तेन दहना- दिना' सह कार्यकारणभावप्रसाधनलिङगिलिङगयोर्हेतुफलभावसाधनमेव यत्तदेव कार्यहेतौ साधनाङगसमर्थनमित्यर्थः । केन पुनस्तयोः कार्यकारणभावः प्रसा ध्यत इत्याह। भावाभावसाधनप्रमाणाभ्या (2a3)मिति। भावाभावी कार्य- कारणयोः सदसत्ते तयोः साधने ते च ते प्रमाणे चेति व्युत्पत्तिक्रमः (1) साधन- Iob शब्दश्च करणसाधनः भावाभावसाधनप्रमाणे च प्रत्यक्षानुपलम्भो यथाक्रम (1) कथम्पुनः प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां कार्यकारणभावः प्रसाध्यत इत्याह (1) यथे- ·१४] वादन्यायः प्रसाधनप्रमाणाभ्यां यथेदमस्मिन् सति । सत्स्वपि तदन्येषु समर्थेषु तद्धतुषु तदभाव न भवतीति । एवं ह्यस्यासन्दिग्धं तत्कार्यत्त्वं सथितं ISRANA (2a3)त्यादि । इदन्धूमादिसंज्ञक कार्यमस्मिन्दहने सति भवति । उपलब्धिलक्षण- प्राप्तं सदनुपलब्धं प्रागिति वाक्यशेषः कार्यः। अन्यथा दहनस्य तत्र धूमे व्यापार एव न कथितः स्यात् दहनसन्निधानात्प्रागप्येतदासीदित्याशङकासम्भवात् । यथो- क्तानुपलम्भग्रहणे तु नैवेयभवतरति । अत एव च प्रमाणविनिश्चि[?श्च]यादा- वयेवमेवाभिहितमिति। अनेन च प्रत्यक्षप्रमाणव्यापार उक्तः । तथाहि अस्मि- सतीदं भवतीति प्रत्यक्षेणैतद् गम्यते । सम्प्रत्यनुपलम्भस्य व्यापारं निदिदिक्षु राह। सत्स्वपी (2a3)त्यादि। तस्माद्दहनादन्येषु विद्यमानेष्वपि । तथा तस्य धूमस्य हेतुष्विन्धनानिलादिषु समर्थेषु सत्स्वपीति वर्तते। चकारश्चान लुप्त निर्दिष्टः प्रतिपत्तव्यः समर्थेषु चेति । तस्य दहनस्याभाने न भवति । इदमित्यधि- कुतं। इति एवमित्यस्यार्थे वर्तते व्यवच्छेदे वा। तदनन गवाश्वादीका तद्देशकालस(न्) निहितानामपि धूमजननं प्रति कारणत्त्वनिसि[? पि]द्धं । यतो यदि ते गवाश्वादयस्तस्य कारणम्भवेयुस्तदा व्यतीतेप्यग्नौ तेषां सन्निहितत्त्वाद् धूमोत्पत्तिप्रसडागः। इन्धनादिकारणान्तरापेक्षास्ते तस्य जनका भवन्ति ततोयम- प्रसङग इति चेत् । यद्येवं तेपि तत्र सन्निहिता एवेति न व्यावर्तते प्रसङग इति दहनमपि सहकारिणभक्ष्य तं जनयन्ति ततो न युक्तमिदमिति चेत् । नन्वेवं सत्यायातन्दनस्य धूमोत्पत्ति प्रति कारणत्वं । तत्किमिदमुच्यते पूर्वापरब्याह- Ira तङग वाश्वादय एव तस्य कारणन्न दहन इति । अस्तु तर्हि तस्यापि दहनस्य कारणत्त्वङगवारवादीनामपीति चेत् । न युक्तमेतत् । तत्र व्यतिरेकगतेदुर्घटत्वात् । तथा हयप'गतेष्वपि गवादिषु सति च बहने तत्रेन्धनादिकलापे भवत्येव हुतभुग्धे- तोरुत्पत्तिः । यतः कारणप्रबन्धङकार्यप्रबन्धञ्चाश्रित्य हेतुफलभावश्चिन्त्यते भावानाङका रणप्रबन्धपूर्वः कार्यप्रबन्ध इति । तत्तु क्षणभेदं । नहि समासादित- ज्ञानातिशयानामयं पूर्वः क्षणोऽयमुत्तर इति विशेषावलम्बि ज्ञानमुदेति (1) अग्दिशि भिश्चाधिकृत्य प्रमाणलक्षणं प्रणयितं कृपावद्भिः । यथोक्तं सांव्यवहारिकस्यैतत् प्रमाणस्य रूपमुक्तमत्रापि परे विमूढा विसम्बादयन्ति लोक- मिति । वासगृहादिषु तहि दहनाभावेपि धूमसद्भावाद्वयभिचार इति चेत् । भूतस्यापि दहनप्रबन्धपूर्वकत्त्वमस्त्येव । साक्षात्पारम्प यकृतस्तु विशेषः अवन्ति च विच्छिन्नाविच्छिन्नदर्शनप्रवन्धयो मप्रबन्धयोर्वासगृहाविरसवतीप्रदे- शादिभाविनोः स्फुटमेव भेदम्बिान्दिन"भावस्वभावविवेकाभ्यासबलोपजातविदग्ध- ·१-निग्रहस्थानलक्षणम् [१५ भवति । अन्यथा केवलं तदभावे न भवतीत्युपदर्शनेऽन्यस्यापि (1) तत्राभावे सन्दिग्धमस्य सामर्थ्यमन्यत्तत्र समर्थन्तदभावात्त'न भूतं । एतनिवृत्तौ बुद्धय इति भेदेनाप्यनुमानविरुद्धमत एव देशकालाअपेक्षमनुमान कार्यहेतौ विरुद्धकार्योपलम्ले चोक्तं इष्टम्बिरुद्धकार्यपि देशकालाद्यपेक्षणं । अन्यथा व्यभिचारि स्याद् गत्येवासीत (?) साधनं (॥२) इति । অষধি হিষ্টিবিভাগসভিযাথলিহাহাকাব্দীকিৎসা- ष्ट्रवादयं ज्वलनजनितो धूमोऽयं धूम्बजनित इति विवेचयति। तथापि न सुतरां व्यभिचारः। तथाहि नाग्निजन्यो धूमो धूमाद् भवति निर्हेतुकत्यप्रतकमात् । IIb तथा च यदुक्तं (1) अतश्चानग्नितो धूमो यदि धूमस्य सम्भवः । शक्रमूर्ध्नस्तथा स्त[? त]स्य केन वार्येत सम्भवः (॥३) इत्यादि तदसारभित्यप्युपेक्षते (1) तस्मान्न तेषां गवारवादीनां तत्र कारणत्वमस्तीति निश्चयः समाधीयतां । अतश्च वहन एव तस्य कारणं नाश्वादय इति स्थितमेतत् । तथा च दहनस्य कारणत्वं योजितमन्वयव्यतिरेकाभ्यां यथोक्तप्रकाराभ्यामेव- निधनादिसामग्रयाः सर्वस्याः कारणं योजयितव्यं । यदि वैकवाक्यतयैव व्याख्या- यते। सत्स्वपि तस्माद्दहनादन्येषु समर्थेषु तद्धतुष्वि धनादिष्वस्याभावे न भव- । गवारवादीनां त्वहेतुत्वम्व्यतिरेकाभावतया यथोक्तेन विधिना बोद्धव्यं । ननु चैतदेव युक्तम्वक्तुं तदभावेन भवतीत्यथ किमर्थं सत्स्वपि तदन्येषु समर्थेषु तद्धतुष्वित्युच्यत इति चेदाह। एवं ही (2a4) त्यादि। यस्मादेवं सत्स्व- पीत्यादिनाऽभिधीयमानोऽस्य धूमस्य तत्कार्य त्वमग्निकार्यत्वं समर्थितं निश्चि- तमसन्दिग्धम्भवति । अन्यथा यद्येवं नोपदयते। केवलं तदभावेन भवतीत्युप- दर्यते तदा तदभावेन भवतीत्युप दर्शने क्रियमाणेन्यस्यापि तु गवाश्वादेरिन्ध- नादेश्च तत्राग्निशून्यभूभागेऽभावे सति सन्दिग्धमस्याग्नेः सामर्थ्यम्भवतीति कारणभावनिश्चय इति समुदाया थः । तत एवाह (1) सत्सु हि समर्थेषु तद्धे- तुषु (2a3) कार्यानुत्पत्तिः कारणान्तरविकल्पं सूचयतीति सन्दिग्धमस्यान्यथा सामर्थ्यमित्येतदेवान्यत्तत्रेत्या(2a4)दिना सूचयति । तत्र धूमाश्वकार्येऽन्य- देवाश्वादि। यदिन्धनादिसमर्थन्तदभावात्तन्न भूतन्दहनशून्यदेशे। अस्य स्वभावा- तन्न जातमिति कुतोयं निश्चय इत्यर्थः ।

·१६] वादन्यायः पुनर्निवृत्तिर्यदृच्छासंवादो मातृविवाहो हि तद्देशजन्मनः पिण्डखर्जूरस्य देशान्तरेषु मातृविवाहाभावेऽभाववत् । एवं समर्थितं तत्कार्य सिध्यति । 123. यद्यन्यत्तत्र समर्थन्तद भावात्तन्न जातमेतन्निवृत्तौ निवृत्तिस्तहर्यस्य कथमिति चेदाह (1) एतन्निवृत्तावित्या (2a5)दि। एतस्याग्नेन्निवृत्तौ धूमनिवृत्तिर्येयं धूमस्य सा यदृच्छासम्बादः। काकतालीयन्यायेनेत्यर्थः। यदा तु सत्स्वपीति क्रियते तदा सर्वेषां तत्र सन्निपातादेतस्यैव निवृत्तावस्य निवृत्तिरिति निश्चयान्न यदृच्छा- सम्वाद इत्यभिप्रायः। किम्बद्धे तन्निवृत्तौ निवृत्तिर्यदृच्छासम्वाद इत्याह (1) मातृविवाह (2a5) इत्यादि। मातुर्विवाह उचित आचरितो यस्मिन्देशे स तथा। ततो देश- शब्देन सह विशेषणसमास (1) तत्र स च जन्माश्रयत्वादुपचारात्। जन्म उत्पत्तिर्यस्य तस्य पारसीकदेशभावि न यावत्। देशान्तरे मालवकादिदेशे यथा- ऽभावो मातृविवाहाभावे यदृच्छासम्वादस्तद्वदत्रापि । तथाहि मृद्विशेषाभावा- द्देशान्तरे तस्याभावो न तु मातृविवाहाभावादिति काकतालीयस्तदभावे तस्या- भाव इति । एवञ्चैतत्। अथवा अन्यथा व्याख्यायते। यथेदं धूमादिकार्यमस्मिन्नग्नीन्धनादिकारण- कलापे सति भवति । वाक्याध्याहारस्तु पूर्व वत्कार्यः । तस्य प्रयोजनं तदेवाव- गन्तव्य। इद प्रत्यक्षव्यापारसङकीर्तनं। सत्स्वपीत्यादिनाऽनुपलम्भस्य तदन्येषु पुनस्तस्मादग्न्यादिकारणकलापात् । अन्येषु गवाश्वादिषु समर्थेषु तद्धेतुष्वस्या- ग्न्यादिकारणकलापस्याभावे न भवति । एतच्च परमतापेक्षमुक्तं । न तु तेषान्तद्धे- तुत्त्वमस्ति । यदि पुनस्ते तस्य हेतवः स्यु स्तदा तत्कलापसन्निधेः प्रागपि पश्चा- दिव धूमोत्पादप्रसङगः। तत्सापेक्षतया तत्कृतकत्त्वं तेषामिति चेत् । आयातं तर्हि तस्य कलापस्य कारणत्वं । भवतु तहर्चुभयोरपि न नः काचित् क्षतिरिति चेत् । न। व्यतिरेकगतस्तत्र दुर्घटत्वादित्युक्तं । यथाऽपगतेष्वपि सर्वेषु तेषु तस्मि कलापे सति भवत्येव तस्थ सम्भव इति तद भावे न भवतीति वाच्यं। तत्किमर्थं सत्स्वपीत्याधुक्तमिति चेदाह । एवं ही (2 a4)त्यादि । अन्यथा तस्य कलापस्याभावे न भवतीत्युपदर्शने तस्यापि गवाश्वादेस्तत्राभावे सति' सन्दिग्धमस्य कलापस्य सामर्थ्यम्भवेत् । यतोऽन्यद् गवाश्वादि तन शक्तं तदभावात्तन्न भूतमेतस्य कलापस्य निवृत्तौ निवृ- तिर्यदृच्छासम्वादः शेषं पूर्ववत् । I2b ·१-निग्रहस्थानलक्षणम् [१७ सिद्ध सत्स्वसम्भवेन तत्सम्भवं साधयति कार्यस्य कारणाव्यभिचारात् । अव्यभिचारे च स्वकारणैः सर्वकार्याणां सदृशो न्यायः । एवम- समर्थनं कार्यहेतावपि साधनाङ्गावचनं तद्वादिनः पराजयस्थानं । असमर्थिते तस्मिन् कार्यत्वासिद्धेरान्तरस्य तद्भावाप्रतिबद्धस्वभावस्य एवाडाकार्यकारणभावनिश्चयोपायविधिमुक्त्वा प्रकृतमुपसंहरति । एव- मि (2 a5)त्यादिना। एवं यथोक्तेन विधिना तद्भूमादि तस्य वयादेः कार्य समथितं निश्चित सिध्यति भवति। यदेवासमर्थितमसन्दिग्धं सिध्यति निश्ची- यते। अथवा एवं प्रत्यक्षानुपलभाभ्यां समर्थित [? त] सत्तत्तस्य कार्य सिध्यति । यदि नाम सिध्यति तत् किमित्याह । सिद्धं सत् स्वसम्भवेन आत्मसन्निधानेन तत्सम्भवं तस्य कारणस्य सन्निधानं साधयति (226)। देशकालाद्यपेक्षयेत्या- ध्याहर्त्तव्यं । एतदुक्तम्भवति (1) कार्यकारणभावनिश्चयात्सिद्धं तदुत्पत्तिलक्षण प्रतिवस्तु यत्रैवमतादृश उपलभ्यते तत्रैव स्वसत्तामात्रेण देशकालाद्यपेक्षया तत् स्वकारणङगमयतीति । कि' कारणमित्याह (1) कार्यस्य कारणाव्यभि- चारादि (2 a.6)ति । अन्यथा हि तत्तस्य कार्यमेव न स्यात् । तद्वयभिचारात् । नहि यद्वयतिरेकेन ? ग] यद् भवति तत्तस्य कार्य युक्तं । कुण्डलभिव केयूर स्येत्यभि- सन्धिः। ननु यदि नाम धूमोऽग्निकार्यत्वन्न व्यभिचरति। अन्यस्य त्वङकुरादेः स्वकारणैरेव बीजादिभिरव्यभिचार इति कुत एतदित्याह । अव्यभिचारे चे (2a6)त्यादि। इदमुक्तम्भवति। यदा धूमस्य स्वकारणाव्यभिचारस्त- 13a दुत्पत्तः सिद्धस्तदा बीजादिभिरात्मीयैः कारणैः सहाङकुरादीनां सर्वकार्याणां सदृशोऽव्यभिचारन्यायः। तथाहि तेपि यथोक्तप्रकाराभ्यां प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां तत्कार्यतया सिद्धाः सन्तस्तदव्यभिचारिणः सिद्धयन्ति । एतत्साधनाङगस- मर्थनं कार्यहेतौ। एतद्विपरीतञ्चासमर्थ नं। तद्वादिनः पराजयाधिकरणमिति दर्श- यन्नाह। एवमि (2 a 6)त्यादि। एवमिति प्रत्यक्षानुपलम्भाभ्यां यथोक्तप्रकारा- भ्याडकार्यहेतावपि न केवलं पूर्वोक्तेन प्रकारेण स्वभावहेतावसमर्थनम्वादिनः पराजयस्थानमित्यपि शब्दः। कस्मादेवमित्याह । असमर्थित (2 a7)मित्यादि। असमथिते तस्मिन्कार्यकारणभावे लिङगलिङगिनो (२)लिङगस्य वा तत्का- यत्त्वे आरब्धार्थासिद्धरिति क्रियापदं ।। आरब्धोऽर्थः कारणस्य सत्तासाधनं । तस्यासिद्धस्तत्पराजयस्थानमिति प्रकृतेन सम्बन्धः। एतदेव कुत इत्याह । अर्थान्तरस्य ( 2 a7) धूमादेर्भावे सत्त्वे तस्या- ३ ·वादन्यायः १८] भावे तद्भावनियमाऽभावादारब्धार्थासिद्धवस्तुतः कार्यस्याः प्युपादाने तदप्रतिपादनात् ।। त् ॥ प्रतिपत्तुरुपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यानुपलब्धिसाधनं समर्थनं तादृशस्यात्र चानुपलब्धेरसद्वयवहारसिद्धः । अनुपलब्धिल - क्षणप्राप्तस्य प्रतिपत्तृप्रत्यक्षोपलब्धिनिवृत्तावप्यभावासिद्धः। तत्रोपलब्धि- लक्षणप्राप्तिः स्वभावविशेषः । कारणान्तरसाकल्यञ्च स्वभावविशेषो यन्न अनुपलब्धावपि । न्यादेर्भावनियमाभावात्। नियमग्रहणं यदृच्छासम्वादनिरा सार्थ । अर्थान्तर- स्यापि तद्भावे प्रतिबद्धस्वभावस्य भावे भवत्येव तद्भावनियम इत्यत आह । तद्भावाप्रतिबद्धस्वभावस्ये (227)ति । तद्भावेऽग्न्यादिभावेऽप्रतिबद्धोऽना- यत्तः स्वभावोऽस्येति विग्रहः । एतच्चार्थान्तरस्य भावे तद्भावनियमाभावादि- त्येतस्य कारणमवगन्तव्यं । प्रयोगः पुनर्योऽर्थान्तरभूतो यस्मिन्न प्रतिबद्धस्वभाव - स्तस्य भावे न तद्भावनियमः। तद्यथा नूपुरस्य भावे मुकुटस्य । अर्थान्तरभूत- श्चायं धूमादिरप्रतिबद्धस्वभावस्तस्मिन्नग्न्यादाविति व्यापकानुपलब्धिः। व्यापक- 13b विरुद्धोपलब्धिविधिना वा हेत्वर्थकल्पनातभावाप्रतिबद्धस्वभावत्त्वमेव कुत इत्याह (1) कार्यत्त्वासिद्धे (2a7) रिति । एतत्पुनरसमथिते तस्मि- नि[भि]ति बोद्धव्यं । तत् च परमार्थतस्तेन कार्यहेतुरेवोपात्तस्त्तद्यदि नाम त- कार्यन्तेन न समर्थितं तथाहि कथमसौ निगृहीत इत्याह । वस्तुतः कार्यस्याप्युपादान- प्रतिपादनादि (2a8)ति तत्कार्यत्वस्येति विशेषः ॥०॥ एवं कार्यहेतावपि साधनाङगसमर्थनमभिधायानुपलब्धावाह । अनुपलब्धा- वपि समर्थन (2a8) मिति सम्बन्धः । साधनाङस्येत्यध्याहार्य । किं पुनस्त- दित्या ह। अनुपलब्धिसाधनं । किं यस्य कस्यचिन्नेत्याह । उपलब्धिलक्षणप्रा- प्तस्येति (2a8)। दृश्यस्वभावस्य नान्यस्येति यावत् । उपलब्धिर्ज्ञानं । उपल- धिशब्दस्य भा वकरणसाधनतया ज्ञानपर्यायत्त्वात्तस्या लक्षणडकारणं । लक्षण- शब्दस्य करणसाधनत्वेन कृतकाभिधायित्त्वात् । तच्च प्रत्ययान्तरसाकल्यं स्वभाव- विशेषश्च । तद्व्याप्तस्यानुपलब्धिः । तस्याः साधनं प्रतिपादनमिति व्युत्पत्ति- । कथमेवंविधस्यानुपलब्धिरिति चेत् । नोद्यते तस्य तत्रैवेत्यपित्वन्यत्र तज्जातीयस्य । कस्य पुनरेवं विधस्यानुपलब्धिः प्रसाध्यत इत्याह । प्रतिपत्तुः (2a9) प्रतिवादिनः । यदि चोपलब्धिलक्षणप्राप्ताः पिशाचादयोपि भवन्ति ·१-निग्रहस्थानलक्षणम् [१९ त्रिविधेन विनकर्षण विप्रकृष्टं । यदनात्मरूपप्रतिभासविवेकेन प्रतिपत्त- प्रत्यक्षप्रतिभासरूपं । तादृशः सत्स्वन्येषूपलम्भप्रत्ययेषु तथानुपलब्धो- ऽसद्वयवहारविषयस्तोन्यथा सति लिङ्ग संशयः। अत्रापि सर्वमेवं- 2b । तज्जातीयानां अन्येषाम्प्रभाववता वा। तत्किन्तेषामप्यनुपलब्धिसाधनं साध- नाङगसमर्थनम्भवति। नेत्याह। प्रतिपत्तुः। एतदुक्तम्भवति (1) य एवासौ प्रति- पाद्यस्तस्यैव यदुपलब्धिलक्षणञ्चा याति तस्यैवानुपलब्धिसाधनं नान्यस्येति । कि पुनः कारणमेवभकारस्यैवानुपलब्धिसाधनं । नान्यस्येत्याह। तादृश्या एवा- 14a नुपलब्धेरसद्वयवहारसिद्धेरिति (2a8)। अनुपलब्धिलक्षणप्राप्तानुपलब्धः संशयहेतुतया अगमकत्त्वादिति भावः। असद्वयवहारसिद्धरिति वचनमसदयद- हार एव तया साध्यते न त्वभावः स्वभावानुपलब्धः स्वयमभावरूपत्वादिति प्रदर्शनार्थं। असद्व्यवहारग्रहणञ्चोपलक्षणार्थं । तेनासज्ज्ञानशब्दावपि ग्राहयौ। एतत्पुनः कुतोऽवसीयते इति चेदाह ॥ अनुपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यार्थस्य प्रतिपत्तुः प्रत्यक्षं तदेवोपलब्धिस्तस्यानिवृत्तावपि सत्यामभावासिद्धेः (2a9)। अभावग्रहणमभावव्यवहारशब्दज्ञानोपलक्षणं। उपलब्धिलक्षणञ्च ज्ञानपरिग्रहेण तत्प्रमितवस्तुव्युदासाय । पुनरियमुपलब्धिलक्षणप्राप्तियद्योगादुपलब्धि- लक्षणप्राप्त इत्युच्यत इत्याह। तत्रेत्यादि (2a9)। तत्र श्रुतिवचनोपन्या- सार्था। स्वभावविशेषः। किमियदेव । नेत्याह। कारणान्तरसाकल्यञ्च । तस्मा- स्वभावविशेषाद्यान्यन्यानि कारणानीन्द्रियमनस्कारादीनि तानि कारणान्त- राणि तेषां । साकल्यं सामग्रयं । स्वभावविशेषापेक्षया समुच्चयार्थश्चकारः । कः पुनरयं स्वभाव विशेष इत्याह । स्वभाव इत्यादि (2a9) । यद्ययं त्रिविधेन विप्रकर्षेण व्यवधानेन देशकालस्वभावलक्षणेन न विप्रकृष्टं मेरुरामसुरादिरूपवत् स्वभावविशेष उच्यते। तमेव स्पष्टयति। यदि (2a10) त्यादिना। न आत्म- रूपोऽनात्मरूपः पररूप इत्यर्थः। स चासौ प्रतिभासश्च तस्य विवेकोऽभावस्तेना- कारेण यत्प्रतिपत्तुः प्रत्यक्षन्तत्राप्रतिभासितुं शीलं यस्य रूपस्य स्वभावस्य तद्रूपन्तथोक्त। अथवा रूपशब्देण[?न] सह विशेषणसमासः कार्यः। सत्युप- लम्भप्रत्ययान्तरसा कल्य इत्युपस्क्रियते । । यः सजातीयविजातीयरहितेनात्मना IAb प्रतिभासते स्वज्ञाने तदन्यकारणसमवधाने सति स स्वभाव इति यावत्। तादृश इति त्रिविध विप्रकर्षाविप्रकृष्टरूपः पदार्थस्तथाऽनात्मरूपप्रतिभासविवेकन प्रति- पत्तृप्रत्यक्षप्रतिभासेनाशयेनानुपलब्धः स न असद्व्यवहारस्य विषयो भवति। असद्व्यवहारप्रतिपत्तियोग्यो भवतीत्यर्थः। विद्यमानोपीन्द्रियस्यालोकस्य मनस्का- - - ·] बादन्यायः २०] विधमसद्वयवहारविषय इति व्याप्ति :, कस्य चिदसतोभ्युपगमे तल्लक्षणा- विशेषात् । न ह्येवंविधस्यासत्त्वानभ्युपगमेऽन्यत्र तस्य योगः। न ह्येवं- रस्य वाऽभावान्नोपलभ्यते तादृशस्तत्कथमसद्व्यवहारविषयो भवतीति चेदाह । सत्स्वन्येषूपलम्भ (2a10)कारणेष्विति। नन्वविप्रकृष्टोपि घटादिरुपलम्भकारणान्तरसमवधानेपि च सन्तानविष- रिणामापेक्षत्वान्नोपलभ्यते। नहि हेत्वन्तरसन्निधानमिति स्वफलोत्पादनानु- गुणः परिणामो भवति कारणस्य (1) तथाहि सत्यामपि पृथिवीबीजजलादि- सामग्रयामतिबहुनैव कालेन तालबीजस्य स्वकार्योदयानुकूला परिणतिर्भवति । शणादिबीजस्य त्वनन्तरमेव तथात्रापि भविष्यतीति । किन्चान्यत्प्रभाववता- योगे पिशाचमायाकारादिनाधिष्ठितो भवति यदायं भावस्तदा विद्यमानोपितोप- लभ्यते तत्कथमुक्तं तादृशः सत्स्वन्येषूपलम्भकारणेष्वनुपलब्धोऽसद्व्यवहारविषय इति। नूनम्भवान्न्यायविन्दा (व) प्यकृतपरिश्रमः । तथाहि अत्रोक्तं स्वभावो यः सत्स्वन्येषूपलम्भकारणेषु सन्प्रत्यक्ष एव भवतीति । यश्चायं सन्तानपरिणामम पेक्षते यश्च प्रभाववताधिष्टितः स स्वभावविशेष एव न भवति। सकलतदन्योपलभ- Iya प्रत्ययसमवधानपि स्वरूपविषयोपलम्भजनकत्वात्तथैवंविधस्य पिशाचावि- स्वभावाविशिष्टरूपस्याभावव्यवहारविषयता साध्यते। किन्तीन्द्रियाण्युपलम्भ- प्रत्ययान्तरसन्निधाने यः सन्प्रत्यक्ष एव भवति तस्य। नैवन्तहि सर्वथाऽ भावः साधितो भवतीति चेत् सुष्ट्वनुकूलमाचरसि । यतोऽनन्तरमेवोक्तं । य एवायमनु- पहतेन्द्रियादिसाकल्ये दर्शनपथमुपयाति । तस्य च तत्साकल्येऽनुप लम्भेस्य च व्यवहारविषयता साध्यते न तु पिशाचादिस्वभावाविशिष्टरूपस्येति । न च तथा- विधस्यापि सकलतदन्योपलम्भप्रत्ययसमवधानेऽनुपलब्धस्या स्तित्वं युक्त- मनुपलब्धेरेवायोगात्। उपलम्भजनने कस्यचिदपेक्षणीयस्थाभावात्। प्रमाण- विनिश्चये तु स्पष्टीकृतमेवेदं। न कार्यकालेऽभावप्रति पत्तेरित्यादिना। एतेनैव यदेवनावश्यं सामनिसाकल्यपि परिणामस्तालगणबीजवदित्यादिना स तमति- शयवत् मतिमतो मनागप्यनवगच्छन्तश्चोद्यचुञ्चवश्चोचुदुस्तत्र सर्वमयं दुःस्थितं वेदितव्यमित्यलमप्रतिष्ठितबालप्रलापैरिति विरम्यते। तस्मादुपलब्धि- लक्षणप्राप्तानुपलब्धिरेवाभावव्यवहारसाधनीति स्थितमेतत् । यतश्चैतदेवं ततस्तस्मात्कारणादन्यथा सति लिङगे समवाय उपलब्धिलक्षणप्राप्तानुपलब्धि- - १ न्यायविन्दौ द्वितीयपरिच्छेदे लिङगस्य त्रिषु भेदेष्वेकः ।

·१-निग्रहस्थानलक्षणम् [२१ विधस्य सत: सत्स्वन्येषूपलम्भकारणेष्वनुपलब्धिः । अनुपलभ्यमानं त्वीदृशं नास्तीत्येतावन्मात्रनिमित्तोयमसद्वयवहारोऽन्यस्य तन्निमित्त- मुक्त्वा यदन्यदसवय वहारसाधनमनुपलब्धिमात्रं लिङगमुपादीयते । तस्मिन्सति संशयो भवति नास्त्यसदृयवहारनिश्चयः उपलब्धिनिवृत्तावप्यर्था- भावासिद्धेरिति समुदायार्थ (1) यदि वा ततो दृश्यानुपलम्भाल्लिङगात् सकाशादन्यथा सति लिङगे संशय इति व्याख्यातव्यं । तस्माच्छब्दस्तु पूर्वमध्या हर्त्तव्यं । अथवा तत उपलब्धिलक्षणप्राप्ताद न्यथा तद्विहीने संशये सति तल्लिङग 15b इति व्याख्येयं । का पुनरत्रानुपलब्धौ व्याप्तिरित्याह । अत्रापीत्यादि (2bII) एवं विधमिति दृश्यं सदनुपलब्धं (1) सर्वग्रहणं सोपसंहारेण व्याप्तिप्रदर्शनार्थ ।। ननु यदि नाम कंस्यचिद्विषाणादेः शशमस्तकादावुपलब्धिलक्षणप्राप्तानु- पलब्धस्यासद्वयवहारविषयता । अन्येनापि सामान्ये विशेष्येवयविद्व्यसंयोग- विभागादिना तथाविधेन तथा भवितव्यमिति कुतोऽयं नियम इत्यत आह । कस्य- चिदि (2b1) त्यादि । कस्यचिदुपलब्धिलक्षणप्राप्तस्या नुपलब्धस्य शशविषा- पादेरसतोऽसयवहारविषयेस्त्यभ्युपगमेऽसद्वयवहारादिविषयोऽसन्नित्युक्तः तल्लक्षणाविशेषादि (2b1)ति । तस्या सतो लक्षणं निमित्तं यथोक्तानुपलब्धि- लक्षणशब्दश्च करणसाधनस्तस्याविशिष्टत्वात् सामान्यविशेषावयविद्व्यादा- विति वाक्यशेषः । एतदुक्तम्भवति शशविषाणादेरप्यसद्वयवहारविष (य)- त्त्वं कस्मादिष्यते। यथोक्तानुपलम्भस्य तन्निमित्तस्य सद्भावादिति चेत् । यद्योवं सामान्यविशेषता तस्यास्तीति कस्मात्तथा सद्वयवहारविषयत्वन्नाभ्युपगल्यते (1) अन्यथा तत्रापि तत्स्याच्चेत्। नहि पुरुषेच्छावशाद्धेतौ विषयप्रविभागो युक्त इति । नही (2b1 )त्या दिनैतदेव व्यनक्ति । एवंविधस्य दृश्यस्य सत्त्वेऽनुपलब्धस्या सत्वानभ्युपगम (2br) इति । असद्व्यवहारादिविषयत्वान्नाभ्युपगम इत्यर्थः असत्वशब्देना सद्व्यवहारो विनिश्चयस्तस्योपलक्षणम् । युक्तोपलम्भस्य तस्यैवा नुपलम्भनं प्रतिषेधहेतुरित्यादि चेत् । अन्यन्न शशशृङगाभावे दण्डेन पुरुषस्य (?) योगः स एव इत्यर्थः (1) नहयेवंविधस्य दृश्यस्य चक्षुरादिशून्येषूपलम्भकारणेषु 16a स अनुपलब्धिर्भवति ॥ किन्तहयुपलब्धिरेव भवतीति प्रतिषेधद्वयेनाह । अन्यस्योपलब्धिप्रत्ययस्य कस्यचिदपेक्षणीयस्याभावादिति भावः । तदनेन प्रकृतमेव स्पष्टयति । अनुपल'. भ्यमानं त्वीदृशमित्युपलब्धिलक्षणप्राप्तन्नास्ति तस्मादेतावत्सान उपलब्धिलक्षण- प्राप्तानुपलब्धिमात्रनिमित्तं यस्यासद्व्यवहारस्य स तथा ख्यातः तदनेनासत् RASHTRA ·वादन्यायः २२] स्याभावात् । सर्वसामर्थ्यविवेको निमित्तमिति चेत् । एवमेतत्तस्यैव सर्व:- सामर्थ्यविवेकिन एवं प्रतीतिरन्यस्य तत्प्रतिपत्त्युपायस्याभावात् । तत्पति- पत्तौ च सत्त्यामसद्वयवहार इतीदं तन्नि(मि )त्तमुच्यते । बुद्धिव्यपदेशार्थक्रियाभ्यः सद्यवहारो विपर्यये चा (s)सद्धयवहार इति चेत् । भवति बुद्धेर्यथोक्तप्रतिभासायाः सद्वयवहारो विपर्ययेऽसद्वय- । व्यवहारस्यानन्यनिमित्ततामाह । एतदेव कुत इत्याह । अन्यस्ये (2b2) त्यादि। यथोक्तानुपलब्धिमपास्यान्यस्य नास्तित्वव्यवहारनिमित्तस्याभावादिति सम[? मु] च्चयार्थः । ननु च यस्य यत्र न किञ्चित्सामर्थ्यमस्ति तदसद्व्यवहारविषयो यथा नभस्तले कमलं । तथाभिमपि देशादावभिमतस्य भावस्य न किञ्चित्सामर्थ्यमस्तीति सर्वसामर्थ्यविवेक एव नास्तित्वव्यवहारस्य निमित्तं भविष्यति। एतत्किमसं- बद्धमेवोद्घाटितशिरोभिरभिधीयते । अन्यस्य तन्निमित्तस्याभावादिति कदाचित् कश्चित् ब्रूयादिति तन्मतमाशंकते। सर्वसामर्थ्य विवेको निमित्तमिति (2b2)चेदि ति। अत्र समाधिमाह। एवमि (252)त्यादिना । एवं' मन्यते सूक्तमेतत् सर्व- सामर्थ्यविवेको निमित्तमिति किन्तु स एव सर्वसामर्थ्यविवेकोयं पदार्थः कथमव- गतो यथोक्तामनुपलब्धिमपास्य येन सर्वसामर्थ्यवि वेकोऽस्यासद्व्यवहारस्य निमित्तम्भविष्यति। न चासावज्ञात एव तस्य निमित्तम्भवितुमर्हति । ज्ञापकहेत्व- 16b धिकारात् । कस्मात्सर्वसामर्थ्य विवेकिनो यथोक्तानु पलम्भेने नि?]व प्रतीति- रित्याह । अन्यस्य तत्प्रतिपत्युपायस्याभावा'(2b3)दिति । यदा तु यथोक्तानुप- लब्ध्या तस्य सर्वसामर्थ्यविवेकिनः प्रतीतिर्भवति । तदा तत्प्रतिपत्तौ सत्याम- सद्व्यवहारो भवति । इति तस्मादिदं यथोक्तानुपलम्भनं तस्यासद्व्यवहारस्या- निमित्तमुच्यते। पुनरपि परोन्यस्य तन्निमित्तस्याभावादित्यस्य कदाचि दयुक्तताम्ब्यादि- त्याशङकते बुद्धिव्यपदेश (2b3) इत्यादिना।. अयमस्याभिसन्धिर्बुद्धिव्यपदे- शार्थक्रियाभ्यः सकासा? शात्तद्व्यवहारो भवति । तथा हि ताः प्रवर्त्तमाना' वस्तुसत्तां साधयन्ति । तभेदाभेदौ च वस्तुभेदाभेदावित्याशयः । ताश्च निवर्तमानाः स्वनिमित्तं सद्व्यवहारं निवर्तयन्त्यग्निरिव धूमं । तन्निवृत्ती' चासद्व्यवहारः । सद्व्यवहारासद्व्यवहारयोरन्योन्यव्यवच्छेदस्थितरूपत्वेन एकत्यागस्यापरोपादानेनान्तरीयकत्वात् । ततश्च बुद्धयादिनिवृत्तौ चासद्व्यव- हारनिमित्तमिति नेदं युक्तं वक्तुमन्यस्येत्यादि। अत्रापि प्रतिविधानमाह। भव- ·१-निग्रहस्थानलक्षणम् [२३ वहारः । प्रत्यक्षविषये तु स्याल्लिङ्गजाया अपि कुतश्चित्सद्वयवहारः। अस- द्वयवहारस्तु तद्विपर्ययेऽ नैकान्तिको, विप्रकृष्ठेऽर्थे प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्यान्यस्य MERASAD REAL इत्यर्थः । ती (2b4) त्यादि। यथोक्तप्रतिभाषा[? सा] बुद्धिः प्रतिपत्तृप्रत्यक्षप्रतिभासि- रूपनिर्भासा यथोक्तः प्रतिभासो यस्या इति विग्रहः। उक्तञ्च यदनात्मेत्यादिना। तस्याः सकासा[? शा]त्सद्व्यवहारो भवति साक्षा (द्) वस्तुग्रहणात् । तस्या'ञ्च विपर्ययोऽभावस्तस्मिन् सत्यसद्व्यवहारो भवति। सत्स्वन्येषूपलम्भकारणेष्विति वाक्यपरिसमाप्तिः कार्याः[?र्या] । अन्यथा संस[? श]योत्पत्तेः। नहि वस्तु- सत्व उपलं भप्रत्ययान्तरसाकल्ये च सा निवर्तत इति निवेदितमेतत् पुरोऽस्मा- 17a भिरितिभावः । तदनेन यद्येवंविधा बुद्धिरभिमता त्वया तदावयोरैकमत्यमेव तथापि न नः किञ्चिदनिष्टमुक्तं स्यात । अथान्या[? न्यः] तदा व्यभिचार इति दर्शयति । तमेव व्यभिचारन्दर्शयन्नाह। प्रत्यक्षाविषये (2b4)त्यादिना। लिङगाज्जाता लिङगजाः । अनुमानमित्यर्थः । तस्याः सकासा[? शा]त्सद्व्यवहारः स्यात्परोक्षेऽर्थेन केवलमनन्तरोदितरूपायाः स्वग्राहय इत्यपिनाह । लिङगजायाः सर्वस्याः सम्भवति नेत्याह। कुतश्चिदि (2b4)ति (1) स्वभाव- कार्यलिङगद्वयबलोपजाताया अनुपलम्भस्यासत्ताऽसद्व्यवहार- साधकत्वादिति भावः । यदि नामे [? मै]वं ततः कथम्व्यभिचार इति चेदाह । असद्व्यवहारस्त्वि (2b4)त्यादि । तद्विपर्य इति तस्या यथोक्तलिङगजाया बुद्धविनिवृत्तावनैकान्तिकः सन्दिग्ध इत्यर्थः। किं कारणं विप्रकृष्टेर्थे देशादि- विप्रकर्षेः प्रतिपत्तृप्रत्यक्षस्य प्रमाणस्य निवृत्तावपि संशयात्कारणात् । अर्था- भाव इति शेषः(1) प्रतिपत्तुः प्रत्यक्षमिति षष्ठीसमासः। इदञ्च प्रही णसकलज्ञे- यावरणस्य प्रत्यक्षनिवृत्तौ त्वसंदेह एवेति कथनायोपात्तं । अन्यस्य चेत्यनुमानस्या- गमस्य च । एतच्चागमस्य प्रामाण्यमभ्युपगम्याभिधीयते । न तु तस्य प्रामाण्य- मस्ति (1) नान्तरीयकताभावाच्छब्दानाम्वस्तुभिः सह (1) नार्थसिद्धिस्ततस्ते हि वक्त्रभिप्रायसूचका (:॥४) इत्यादिवचनात् । अयमस्याभिप्रायो यदि नाम प्रमाणत्रयन्निवृत्तमप्रत्यक्षवस्तुनि तथापि तन्नास्तीति कुतोयन्निश्चयः। तथाहि मलयनगनिकुञ्जवत्तिर्वाप्रवालपत्र- प्रभृतयः प्रमाणत्रयगोचरभावातिक्रान्तां मूर्तिमुद्वहन्तस्तिष्ठन्ति । न च ते न 17b ·वादन्यायः २४] वाप्रमाणस्य निवृत्तावपि संशयात् । न च सर्वे बुद्धिव्यपदेशास्तद्भदाभेदो वा वस्तुसत्तां वस्तुभेदाभेदाभेद(?)सत्तां वा साधयन्ति । असत्स्वपि कथञ्चिद- सन्तीति शक्यमभिधातुं । प्रमाणभावस्य सकलविषयसत्वव्यापकत्वकारणत्वा- भावात् । न च तद्रूपविकलपदार्थनि वृत्तावन्यनिवृत्तिनियमेनातिप्रसङगदोषो- पनिपातादित्यावेदितमेतः[? तत्] पुरस्तात् । यदाह । शास्त्राधिकारासम्बद्धा बहवोऽर्थाकृतेन्द्रियाः । अलिङगाश्च कथन्तेषामभावोऽनुपलम्भता (॥५) इति । ननु चात्र लिङगजाया मतेरसद्व्यवहारहेतुत्त्वं निषेद्धमारब्धन्तद्विपर्याय इत्याभिधानात् । तत्कस्मादप्रस्तुतस्यैव प्रत्यक्षस्य चागमस्य चोपक्षेपः कृत इति- चेत्। युक्तमेतत् । सर्वप्रमाणनिवृत्तस्त्वगमकत्वप्रदर्शन तदेकान्तासम्भवदर्श- नायोक्तमिति लक्ष्यतेऽस्य सुधियोऽ भिसन्धिः। नन्विदमुक्तं सद्व्यवहारासद्व्यवहारयोरन्योन्यव्यवच्छेदस्थितलक्षणत्वे नैकाभावस्यापरभावनान्तरीयकत्वात् विप्रकृष्ट तन्निमित्ता भावात् सद्व्यव- हारनिवृत्त्याऽसद्व्यवहार इति (1) सत्यमुक्तमेवैतन्न पुनर्युक्तं । तथाहि परोक्षेऽर्थे सद्व्यवहारनिवृत्तिः कथन्तन्निमित्ताभावेपि द्वयोरप्यनयोरनुपलब्ध्योः स्वविपर्यय- हेत्वभावभावाभ्यां सद्व्यवहारप्रतिषेधफलत्वन्तुल्यमेकत्र संशयादपरत्र विप- र्यवादिति वचनात् संशयेनेति चेत् ।' यद्येवं कथन्तहर्यसद्व्यवहारनिश्चयस्तत्र युक्तिमनुपतति। यत्र तु निश्चयेन सद्व्यवहारनिवृत्तिस्तत्रासद्व्यवहारोपि युक्त एवान्यः प्रवर्तनफलोसीत्युक्तेः न चाभावरूपव्यवच्छेद भावानुषङगोस्ति नियमेन । नहि बन्ध्यातनयनभःपङकजादिष्वसदवस्थता भवति प्रतिषेधात् 18a सदवस्थता भवति प्रतिषेधमात्रन्तु स्यात् । तयो रन्योन्यव्यवच्छेदेनावस्थानात् । तथात्राप्यप्रत्यक्षे सद्व्यवहारप्रतिषेधान्न विधिभूता सद्व्यवहारानुस[?ष]ङग- स्तद्व्यवच्छेदमात्रन्तु स्यात् । तद्भावस्य तद्भावस्यान्योन्यपरिहारेण' अवस्थि- तत्वात्। उक्तञ्चैतदमलन्यायतत्वप्रबोधोद्गतप्रज्ञालोकतिरस्कृताशेषपरतीर्थ्य प्रवादध्वान्तेन धर्मकीतिनैवानित्यनिरात्मतादिव्यवच्छेदेपि तच्च स्यादित्यादि-2 नेत्यास्तान्तावत्। अधुना सामान्यभूतानां बुद्धिव्यपदेशानां सद्व्यवहारहेतुत्वमपि नास्तीति कथयन्नाह । न.चे (2b5)त्यादि। तत्र च यथाक्रममभिसम्बन्धः। ते सर्वे बुद्धि- ज्यपदेशा न वस्तुसत्तां साधयन्ति । तेषाम्वा भेदाभेदौ न वस्तुभेदाभेदयोः सत्ता- ·१-निग्रहस्थानलक्षणम् [२५ तीतानागतादिषु नानैकार्थक्रियाकारिषु वार्थेषु तद्भावस्थापनाय नानैकात्मता ऽभावपि नानैकरूपाणां वृत्तेः । राजा महासम्मतः प्रभवो राजवंशस्य । शंखश्चक्रवर्ती महासम्मतनिम्मितस्य यूपस्योत्थापयिता । शशविषाणं कथं सनिदर्शनं सप्रतिघं घटश्चेति । न हि सनिदर्शनादिशब्दा नाना- वस्तुविषया ए कत्रोपसंहारात् । नानाविषयत्वेप्येकत्रोपसंहारस्तन्निमित्ता- सद्भावमिति। सर्बग्रहणं केचित्तु साधयन्त्येवेति प्रदर्शनाय । कुत एतदित्याह। अस त्स्वप्यतीतानागतादिषु (2b5) वृत्तरिति क्रियापदं । आदिशब्देन व्योमो- त्पलादयः परिगृह्यन्ते। कथम्पुन विषयमन्तरेण तेषु तेषां वृत्तिर्युक्तेति चेदाह । कथं चित्त (2b6)द्रूपोनुभवाहितवासनापरिपाकप्रभावादित्यर्थः স্বপ্ন वस्तुप्रतिबन्धाभावादिति भावः । शङखचक्रवर्ती (2b7)त्यादिना प्रकारेण तदनेन वस्तुसत्तां साधयन्तीत्येतस्या कारणाह। नानैकामर्थक्रिया (2b6) कर्तुं सी[? शी]लं येषां ते तथोक्ताः । तेष्वपि च वृत्तेः कारणात् । किमर्थं तेषु तेषाम्वृत्तिस्तद्भावख्यापनाय । तेषान्नाऽ'नेकार्थक्रियाकारिणाम्भावस्तस्य ख्या- पनाय। नानार्थक्रियाकारित्वस्यैकार्थक्रियाकारित्वस्य च कथनार्थमिति यावत्। अस्त्येव तहि तस्थ वस्तुनस्तत्वमित्यत आह (1) नानैकात्मताया (2b6) अभावेपि तस्य वस्तुन इत्यधा[? ध्या] हर्तव्यं । नानकरूपाणाम्बुद्धिव्यपदेशानां तदनेन न बस्तुभेदाभेदौ साधयन्तीति साधयति । इदमेव निदर्शन प्रदर्शनेन सफली- 18b करोति । राजा महासम्मत (2b6) इदमतीतवृत्तेरुदाहरणं। यथेति चाध्याहार्य । शङखचक्रवर्तीत्यायनुत्पन्नवृत्तः शब्दैविधाणभित्यादि यदोपात्तस्य रूपं सनिदर्शन- ञ्चक्षुविज्ञानजनकत्वात्। सप्रतिघश्च स्वदेशे परोत्पत्तिप्रतिबन्धात्। एतन्ना- नार्थक्रियाकारिषु वृत्तरित्येतस्य निदर्शनं। यस्मात्तच्चक्षुर्विज्ञानादि कार्य- जनकत्वादेकरूपमपि नानारूपैः सनिदर्शनादि शब्दैविषयीक्रियते। तस्मान्न ते वस्तुभेदसाधनायालं । घटश्चेत्येतदेकार्थक्रियाकारिध्वित्येतस्योदाहरणन्तथाहि बहवो रूपगन्धरसस्पर्श उदकधारणविशेषादिकार्यनिर्वर्तनसमर्थत्वादभिन्न- समस्तै (:) विषयत्वेनात्मसात्क्रियन्ते । ततस्ते नाभेदं साधयितुं क्षमाः। तच्च (7)तीतानागतशशविषाणादिषु तत्प्रतिपत्तिर्न वस्तु साधयतीत्यतिप्रतीत- मेतत् । अथ कथमिदङगम्यते सनिदर्शनादिबुद्धिशब्दा' न वस्तुभेदं साधयन्तीत्यतः प्राह। नहीत्या (2b7)दि। कस्मादेवात्र वस्तुनि रूपादावुपसंहारात्सनिदर्शनं सप्रतिघं रूपमित्येव समानाधिकरणत्वादिति यावत् । अन्यथा भिन्नाधिकरण- त्वाद्वकुलोत्पलकमलमालतीमल्लिकादिशब्दानामेव सामानाधिकरण्यमेव ·वादन्यायः २६] नान्तत्तत्समवायादिति चेत् । प्रायासे वतायं तपस्वी पदार्थे पतितोऽनेक- सम्बन्धिनमुपहृत्यानेकं शब्दमात्मनि तेभ्यः समाशंसन् । स यैः शक्तिभेदैरनेकं सम्बन्धिनमुपकरोति तैरेवानेक शब्द किं नोत्थापयति । एवं ह्यनेन परम्परानुसारपरिश्रमः परिहतो भवति । नानाशब्दोत्थापनासामर्थ्य नानासम्बन्ध्युपकारोपि मा भूत् । । । भवेदिति भावः । कणभक्षाक्षपादमतानुसारिण'स्तु मिथ्यादर्शनानुरागजनिता- सद्विकल्पमलोपलिप्तान्तर्लोचनाः सञ्चक्षते (1) नानाविषयत्वेप्यभ्युपगम्यमाने तेषामेकत्रोपसंहारोऽविरुद्ध एव । तन्निमित्तानां सनिदर्शनादीनान्तत्र रूपादौ समवायादिति। तदेतत्सर्वमेषामविचारितरमणीयतया विचारविमर्दीक्षमत्वात् पण्डितजन- 19a हासकारि दर्शनमित्यभिप्रायवा नाह । आयासे बतायमित्या (2b8)दि (1) वतशब्दोऽनुकंपायाङ कासावित्याह । अनेकं सम्बन्धिनं सनिदर्शनत्वादिकमुप- कृत्यानुपकारे तेन तेषान्तत्र सम्बन्धित्वायोगादित्यभिप्रायः। अनेक सनिदर्शनादि- शब्दं (2b9) तेभ्यः सम्बन्धिभ्यः शकासा [? सकाशादात्मनि संमार्गयन्निद- मायासपतने कारण। ननु सरूपादिभावो यः शक्तिभेदैरनेकसम्बन्धिन मुपकरोति । तैरेव शक्ति- भेदैरनेकं बुद्धयादिशब्द किन्नोत्थापयति । यदि पुनरेवं भवेत्तदाको गुणो लभ्यत इत्याह । एवं ह्यनेन परम्परानुसारश्रमः परिह तो भवती (2b9)ति । शक्ति- भेदैः सम्बन्धिनमुपकरोति तेभ्यश्च शब्दाः प्रवर्तन्त इत्ययम्परम्परानुसरणाया- सोऽनेन तपश्विना [?तपस्विना] रूपादिना त्यक्तो भवतीत्यर्थः ।' ननु च प्रतिनियतोपि कार्यशक्तिमन्तः सर्व एव भावास्त्वयाप्येतदवस्य [?श्य] मेवाभ्युपेयमन्यथा कस्माच्छालिबीजं सा[? शा]ल्याकुरमेवोत्पादयति न यवाडकुरमिति परेणाभियुक्तेन किमभिधानीयं भावप्रकृति मुक्त्वा (1) तस्मात्तव पदार्थप्रकृतिसमाश्रयणमेव शरणमन्यथास्य दोषस्य परिह मशक्यत्वात् (1) एतच्च न ममापि राजकुलनिवारितं। तथाहि शक्यमे (त)त्मयाप्यभिधातुमनेक- सम्बन्ध्युपकार एव तस्य सामर्थ्य नानकशब्दोत्थापनमिति चेत् । सत्यमेवमेतत् । एवन्तु मन्यते। न तावत् सनिदर्शनत्वादयः सन्ति । क्रमयोगपद्याभ्यामर्थक्रिया त्वन- प्रयोगात्। उपलब्धिलक्षणप्राप्तानाञ्चानुपलम्भात् न चोपलब्धिलक्षणप्राप्तं सदनुपलभ्यमानमस्तीति शक्यते वक्तुमतिप्रसङगात्। अनुपलब्धिलक्षणप्राप्ततायां ।

·१-निग्रहस्थानलक्षणम् [२७ अनुपकारे हि तेषां तत्सम्बन्धितापि न सिध्यति । घट इत्यपि च रूपादय । LENDAR वा कथं तन्निबन्धनाः प्रत्ययव्यपदेशाः प्रवर्त्तन्ते गोगवयादिषु (1) एतेनोपलब्धा- 19b नामपि क्षणिकत्वादिवत् व्यक्तिव्यतिरिक्तेणा [?ना]नुपलक्षणं प्रत्यक्षं यस्मात्सा- मान्यं यदि दृष्टमप्यदिकलं भिन्नं न संलक्षते। भावे तबलभाविनी भवति सा'या शब्दवृत्तिः कथं । दण्डयादौ न निबन्धनस्य न गतौ धीशब्दयोरस्ति सा तस्मादस्य कथञ्चिदेव तदपि ते युक्त्या न सङगच्छते । किञ्च ॥ भावानामैकदेश्यं प्रसजति भवतो दर्शने सर्वथैषां सत्तादेसा[? शादभेदात्सकृदिदमथवा भिन्नदेशे निवृत्तं । वृत्तौ वानेकमेतन्नहि भवति सकृत्सर्वथा वृत्तिभाजां तालादीनां फलानां बहुषु बहुविधेष्वाश्रयेष्वेकभावः ॥ (६) सत्वे वा तेषान्न बुद्धिशब्दोत्थापनसामर्थ्यमन्वयव्यतिरेकाभ्यामवधार्यते। अत एवानुपलभ्यमानत्वात्पाचकादिष्वपि च तद्वयतिरेकेणापि तेषाम्भावात् । उपपादितञ्चैतद् (प्रमाण-)वतिके (१।१६०) । पाचकादिष्वभिन्नेन विनाप्यर्थेन वाचकः । भेदान्न हेतु: कर्मास्य न जातिः कर्मसंश्र या (॥७) इत्यादिनेति नहोच्यते । न च तेषामुपकार्यत्वमस्ति नित्यतयाऽनाधेयातिशयत्वात् । न च पुरुषाभिप्रायानपेक्षो व्यक्त्युपकृतसप्रतिघत्वा दिसामान्यसामर्थ्यभावे- नोपनेयो विवक्षायान्तु संमुखीभावेपि प्रवृत्तिप्राप्तः। पुरुषाभिप्रायानुरूपे वा स ए- वास्तु नियामकः किमन्तर्गतृभिः सामान्यः (1) तथाहि तद्गतान्वयव्यतिरेकानुविधान मेव लक्ष्यते सामान्यानां न नित्यानामव्यतिरेकत्वात्। तस्मात् । सर्वमेतत् कुदर्शनसमाश्रयेण कल्पनामात्रं । कल्पना च सैव कर्तव्या या पुनर्न पर्यनुयोगमर्हति तत्रत्यां कल्पनायां वरमेव कल्पनादोषाभावात् । गुणसद्भावाच्चेति । सात्मत [? स्यान्मतं] युक्तैवेयं कल्पना । नहि एकस्य नाना सु[?]क' शब्दोत्थापने सामर्थ्यमस्तीति । यद्येवमत्रापि ब्रूम इत्याह । नानाशब्दो- 20a स्थापनासामर्थ्य नानासम्बन्ध्युपकारोपि माभूदि (2bro)ति । एकस्यानेकोपकार- कत्वविरोधाभ्युपगमादित्यभिसन्धिः । नित्यत्वात्सम्बन्धिनामनुपकारोऽभ्युपेत एवेति चेदाह । अनुपकारे हि तेषां (2bro) सनिदर्शनं त्वादीनान्तेनाङगीक्रियमाणे तत्सम्बन्धिता न सिध्यति । नहि यो येन नोपक्रियते हेदुः स तस्य सम्बन्धियुक्तो ।

·२८] वादन्यायः हिमवानिव मलयगिरेरिति भावः। एवन्तावत्पर पक्षनिराकरणेन सनिदर्शनादि- शब्दानामभिन्न विषयत्वं साधित। त एव जडिम्नः पदमुद्वहन्तः पुनरपि पर्य- नुयुञ्जते। ननु भवतु नाम सनिदर्शनादिशब्दानामभिन्नविषयत्वं । अथ कथमवसीयते। घटपटादिशब्दानामनेकार्थविषयत्वमिति यावता रूपादिव्यतिरिक्त मन्यदे- वावयवि द्रव्यमस्ति। तदेव च घटपटादिशब्देविषयीक्रियते । तथाहि विचार- विषयापन्नः पटस्तन्तुभ्यो व्यतिरिच्यते भिन्नकर्तृकत्वात् घटादिवत्। तथा समस्तव्यस्तप्रत्ययाविषयत्वाद् गवादिवत् । नहि तन्तवः तन्तुसमुदाय इति वा पटे प्रत्ययो दुष्टः। उपायान्तरसाध्यत्त्वाच्च घटादिवत् । भिन्नदेशावस्थितैश्च त्रिय- माणत्त्वात् । घटादिवदेव भिन्नपरिमाणत्त्वाच्च । वकुलामलकबिम्बादिवत् । अतश्च 2ob पूर्वोत्तर कालभावित्त्वाद् बीजाङकुरादिवत् । अथवा पटादन्ये तन्तवस्तत्कारणत्वात् तुर्यादिवत् । तन्तुपटयोर्वाऽन्यत्त्वं भिन्नशक्तिमत्त्वात् जलानलादिवत् । तथेदम- परम्विचारविषयापन्नमिन्दीवरङगन्धादिभ्योऽत्यन्तभिन्नन्तेषाम्व्यवच्छेदकत्वात् चैत्रादिवत् । इह यद्यस्य व्यवच्छेदकन्तत्तस्मादन्यत्तद्यथा गोपिण्डाच्चैत्र इत्येतानि तद्वयतिरेकसाधनप्रमाणानि सन्ति। तत्काथन्लेषाम्भिन्नविषयत्वम्भवि- व्यतीति |॥०॥ । तदेतदप्येषामसद्दर्शनाभिनिवेशपटलच्छादितान्तःकरणानां नाल्पीयसस्तमसो दुर्विलसितमित्यागूर्या ह घट इत्यपि च रूपादय एवैकार्थक्रियाकारिण एकशब्दवाच्या भवन्तु किमर्थान्तरकल्पनये (2 b 10) ति कार्यमित्युपस्क्रियते। नैव किञ्चित्तस्य तादृशस्य नीलादि व्यतिरेकेणानुपलक्षणादित्याकूतमस्य । यानि त्वे- तानि तत्प्रतिपादनाय प्रमाणान्युक्तानि तान्यसिद्धतादिदोषदुष्टत्वान्नालं तभेद- साधनायेति भो ता (?) नामेव पुरतः छायान्वधतीति मन्यते। तथाहि नेदं ताद- दाचं प्रमाणं परीक्ष्यमाणं पूर्वामपि परीक्षा क्षमते। यतोत्र विकल्पद्यमाविर्भवति । अन्यावस्थावस्थितेभ्यो वा तन्तुभ्यः पटस्यान्यत्वं साध्यते विशिष्टसंस्थानावस्थिते- भ्यो वेति। तत्र न तावदयमाद्यः प्रकारः सहते विचारभारगौरवं । सिद्धसाधनता- दोषानुषङगात् । यस्मात्समधिगतसमस्तवस्तुयाथातथ्यसुगतसमयनयसमाश्रय- प्रवृत्तिबलासादितावदातमतयः प्रसवानन्तरनि रोधभाजः सर्वभावाइति प्रकल्प- यन्ति । ततश्च तेभ्योन्यत्त्वमिष्टमेवेति सिद्धसाध्यताप्रसङगोपनिपातपिशाचः कथमिव भवन्तं न गृह्णाति । द्वितीयोपि विकल्पः तीव्रानलोपतप्त इवोपलतले तलानि पादानां न प्रतिष्ठा समासादप[?]ति । हेतोः परं प्रत्यसिद्धत्वात् । 2ra नहि विशिष्टस्थानावस्थितेभ्यः पटस्य भिन्नकर्तृकत्वं परं प्रति सिद्धपद्धतिमवतरति ·१-निग्रहस्थानलक्षणम् [२९ । न सडाग- योहि तादृकप्रकारेभ्योन्यत्वमभावादेव नाभ्युपैति स कथमिव भिन्नकर्तृकत्व- मभ्युपगमिष्यतीति। तदनन्तराभिहितमपि प्रमाणेन समभिलसित [? षित]- मनोरथपरिपूरणायालं हेत्वसिद्धेः। यतः पट इति तन्तुष्वेव सन्निवेशविशेषेणा- वस्थितेषु प्रत्ययो वर्तते । तद्विविक्तरूपस्यात्यन्त निमषितचक्षुषाप्यदर्शनात्स्फ- टिकादौ दृष्टमिति चेत्। एतदुत्तरत्र निषेत्स्यामः। यत्विदमुपायान्तरसाध्यत्वाद् भिन्नदेशावस्थितः क्रियमाणत्वात् भिन्नपरिमाणत्वात्पूर्वोत्तरकालभावित्त्वाद् भिन्नशक्तिमत्वाच्चेति॥ अत्र प्रथमसाधनाभिहितविकल्पदोषस्तीवामर्शविरक्तलोचन इवारातिस्त- सम्पदन्न सहते॥ प्रथमे सिद्धसाध्यत्वं द्वितीये हेत्वसिद्धता । क्षणिकत्वाद्विशिष्टानामुत्पादोभिमतो यत (८) इति सङग्रहश्लोकः। यच्चेदमुक्तं विचारविषयापन[? पन्न] मिन्दीवरमित्यादि। तदपि च्छते। यस्मादिन्दीवरस्य गन्धादय इतीन्दिवर ? इतीन्दीवर स्वभावा गन्धादयो मधुभावनाविशेषादिकार्यनिवर्त्तन ? निर्वर्तन] समर्था इति यावत्। अवि- शिष्टकार्यसाधनात्मना सामान्यभूतगन्धादिशब्दैः प्रसिद्धाविशिष्टकार्यसाधना- ख्येन विशेषेण ये विशिष्टास्त एवमुच्यन्ते । न पुनरनान्यत्' किञ्चिदित्यर्था- वणितलक्षणं द्रव्यमस्ति तस्य तादृशोऽनुपलब्धेरित्युक्तप्राय । तथा चानेन प्रकारेण तेषान्तद्वयवच्छेदकं भवतीति । तेषान्तद्वयच्छेदकं च न चात्यन्तं भिन्नमिति कोऽनयोविरोध इति । सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिको हेतुः प्रतिबन्धासिद्धः । नहि दृष्टान्त- मात्रासिद्धिरस्ति । सर्वसिद्धिप्रसङगात् । अपि च शिलापुत्रकस्य शरीरं। 21b रूपस्य स्वभाव इत्यत्रापि शिलापुत्रकरूपयोः शरीरस्वभावव्यवच्छेदकत्वमस्तीति भेदस्तयोरपि ततः प्रसजते न च भवति। नैःस्वाभाव्यप्रसङगात्। तस्मा- दयमेतेनानकान्तिकः स्फुटमेव भवद्भिरभिधानीयः। किञ्चेदमतिविकलैमि- थ्यादर्शनसंरागपिशाचाविष्टबुद्धिभिः किमिन्दीवरस्य गन्धादय इत्येते शब्दा(:) पुरुषाभिप्रायव्यापारनिरपेक्षा एव वस्तुतत्वनिबन्धनाः प्रवर्त्तन्ते। किम्वा यथैव तैः प्रयुज्यन्ते तथैव वस्तुतत्वमनपेक्ष्य तमर्थमसत्कारेण प्रतिपादयन्तीति (1) द्यायः पक्षस्तदा सदाध्वननप्रसङगोऽतीतादिष्वन्यत्र च पुरुषेच्छावसा [?वशा] नियो- जनन्नभवेत् । न च प्रवचनान्तरभेदेष्वर्थेषु प्रवृत्तिः प्राप्नोति। न च क स्याश्चि- द्वाचोऽसत्यार्थता स्यात् । अथोत्तरस्तदा। येषाम्वस्तु वसा [? वशा] वाचो न विवक्षापराश्रया (:)। ANTERNETIMAama - NIMUNISHAR ·वादन्यायः ३०] 3a एव बहव एकार्थक्रियाकरण एकशब्दवाच्या भवन्तु कि 10मर्थान्तरकल्पa WAREN । षष्ठिवचनभेदादि चोद्यन्तानप्रति युक्तिमत् ॥(९) यदाहुः॥ यद्यथा वाचकत्वेन वक्तृभिर्विनियम्यते । अनपेक्षितवाह्यार्थन्तत्तथावाचकम्वचः ।(१०) तदा न पुरुषेच्छाबलप्रवृत्तशब्दवसा[?वशा] दर्थतत्वं व्यवतिष्ठत इति तद वस्थ सन्दिग्धविपक्षव्यतिरेकत्वं हेतोरिति। एतेनैतदपि प्रत्युक्तं विप्रतिपत्ति- विषयापन्नाच्चन्दनादन्ये रूपरसगन्धस्पर्शा हेयत्वादयश्च [?यश्चेति प्रतिजानी- महे न' व्यपदिश्यमाण[?न]त्वात् । शिलातुलाढकप्रसेविकावदिति । तस्मात्तद्भाव- प्रतिपादनाय न किञ्चित्रमाणमस्तीति स्थितमेतत्। अस्माकन्तु तदभावप्रमाण- 22a साधक प्रमाणमेतत् । ये परस्परव्यावर्त्तमानस्वभावावस्थितिसमालिङगित सरीरा[?शरीरास्ते व्यतिरिक्तावयविद्रव्यानुगतमूत्तिमात्मातिशयं सात्? शात् कुर्वन्ति । यथा बहवो भस्माधारन (?) लालाथूकादयस्तथा च यथोपदिष्टधर्मवन्तस्तन्त्वादय इति स्वभावहेतुः। वैधम्र्येण नभःपङकजादयस्ते- पानि(:) स्वभावत्वात् । परस्परब्यावर्तमानानामपि यद्येकस्वभावानभ्युपगमे तस्य तेषु सर्वात्मनाऽन्यथा बा दृत्त्ययोगो बाधकम्प्रमाणं। कुतस्तद्धि युगपदनेकत्र सर्वात्मना वर्तमानमनेकाधारस्थिताधेयवदनेकत्वमात्मनोऽनुमापयतीति कथमस्याभिन्नस्वभावता योज्यते। एकावयवोपलम्भवेलायाञ्च सकलस्य तत्र परिसमाप्तत्वादुपलब्धिप्रसङगः अनेकावयवोपलब्धिद्वारेणोपलम्भकति- पयावयवदर्शनेपि स्यात् समस्तावयवोपलम्भद्वारेण उपलब्धौ सर्वकालमदर्शन- प्रसङगः। तस्याम्भास्वरमध्य भागानां सकृदनुपलम्भात् । एकानयनाम्चे छ सर्दकम्पादिप्रसङगश्च वाच्यः। नाप्येकदेशेन सावयवत्वप्रसङगात्। एकदेशा- नाञ्चानवस्थाप्रसङगात्। तेपि हि तस्यावयवा इति पाण्यवयववृत्तेष्वपि अन्येन वत्तितव्यमित्यादिना तदन्यैकदेशाभाववानेकः कश्चिदवयवी विद्यते। तथा चा- ग्वादिसमुदाय एवास्तु कोनुरोधः स्वात्मभूतेष्ववयवेष्विति। न वा क्वचिदप्यसौ वृत्तो न होकदेशाः प्रत्येकमवयवीत्यलं प्रतिष्ठितमिथ्याप्रलापैरिति विरम्यते। तदेवमेतत् परमतमलमालोच्यमानतीव्रतराक्रश्मिसंपातयोगिहिमशैलशिला- शकलवद्विलयमुपयातीति मन्यमानः प्राह। किमर्थान्तरकल्पन ( 31) "येति। स्यादियत्तराशापरस्य नैवानेकस्यैकार्थक्रियाकारित्वमस्तीत्यत आह । बहवोपि ही- (3 a I )त्यादि। किंवत्। चक्षुरादिवत् । यथा रूपालोकमनस्कारचक्षुराद- ·[ १-निग्रहस्थानलक्षणम् [३१ नया (1) बहवोप्येकार्थकारिणो भवेयुश्चक्षुरादिवत् । तत्सामर्थ्यस्थापनाय तत्रैकशब्दनियोगोपि स्यादिति युक्तं पश्यामः । न च निःप्रयोजना लोक- स्यार्थेषु शब्दयो' जना । तत्र येऽर्थाः सह पृथग्वैकप्रयोजनास्तेषां तद्भाव- PALINICHTNERAN यश्चक्षुरादिविज्ञानमेकंर्व कुन्ति तथा रूपा(द)योप्युदकधारणविशेषादिकामे- 22b कामर्थक्रियाङकरिष्यन्तीत्यर्थः। यतश्चैतदेवं तस्मात्तस्यैकार्थक्रियासामर्थ्यस्य ख्यापनाय तत्र रूपादावेकस्य पटादिशब्दस्य नियोगोपि स्यादिति एतद्युक्तं पश्यामः । न केवलमेकार्थक्रियाकारित्वं तेषामित्यविशब्देनाह। कथं युक्तमिति चेत् । एवं मन्यते केनचित्प्रयोजनेन कोचिच्छब्दाः क्वचिन्निवेश्यन्ते तत्र यदनेकमेकत्रोप- युज्यते तदवश्यन्तत्र चोदनीयं। तस्य च पृथक्कथञ्चोदनेऽतिगौरवं स्यात् । न चा- स्यानन्यसाधारणं रूपं शक्यं चोदयितुं। नाप्यस्यायासस्य किञ्चित्ताफल्यं केवलमनेन योग्यास्तत्र तेश्चोदनीयास्त एकेन वा शब्देन चोथेरन् बहुभिर्वेति स्वातन्त्र्यमत्र वक्तुः । तदियनेका श्रुतिबहुषु वक्त्रभिप्रायवसा? वशात्प्रवर्त- माना नोपालम्भमर्हति। न चेयमशक्यप्रवर्तमाना इच्छाधीनत्वात् । यदि हि न प्रयोक्तु रिच्छा कथमियमेकत्रापि वर्तेत। इच्छायाम्बा क एनां बहुष्वपि प्रतिबद्धं समर्थः । प्रयोजनाभावादप्रवर्तनमित्यपि नाशङकनीयं । भिन्नेष्व प्ये- कस्माच्छब्दात्प्रतीतिरतत्प्रयोजनभेदेन यथा स्यादित्युक्तत्वात् प्रयोजनस्य तस्मा- त्सूक्तमस्माभिर्युक्तं पश्याम इति । यथा कथञ्चिद्विनैव प्रयोजनेन लोकः शब्द' प्रयुंक्ते। ततो न युक्तमेतदिति चेदाह । न च निःप्रयोजना लोकस्यार्थेषु शब्दयोजने- (321) ति। न हि व्यसनमेवैतल्लोकस्य यदयमसङगतं यन्न प्रयुज्जानो वा शब्दान्तः खल्वा सीत्। किन्तहि सर्व एवास्यारम्भः प्रयोजनसापेक्षः प्रयोजनञ्चेतदुक्त मिति मन्यते तत्र प्रयोजनवत्वेनेति। यथा रूपगन्धरसादयः सहकप्रयोजनाः सडकलिता एककार्यकारिण इत्यर्थः। समवहितानामपि कदाचित्कस्यचिदेव 23a कार्ये व्यापारोन्यस्य त्वौदासीन्यमिति स्यादाशङकासंभवस्तत आह। पृथग्वेति (32) (1) वा शब्दश्चार्थे। सर्च एवं व्यापारवन्त इत्यर्थः। अन्ये त्वन्यथा व्याख्यानयन्ति । व्याख्यानञ्चादो दूषयन्ति। तत्रैतस्मिन् शब्दर र्थ प्रत्यायन- क्रमे येर्थी रूपादयः सह पृथग्वैकप्रयोजनास्तेषां रूपादीनां संहितानां पृथुबुध्नोद- राकारसंस्थापितानामेकं प्रयोजनं। यदुत मधूदकाधाहरणं पृथग्वा तेषामेव प्रत्येकं स्वाकारज्ञानजननं ॥ एकञ्च तत्प्रयोजनमेकत्र दृष्टं यत्तदन्यत्र नास्तीति सहभूतानामपि कदाचिदौदासीन्यदर्शनात्सर्वेषां सव्यापारतामादर्शयितुं पृथ- ग्वेत्यभिहितं (0) वा शब्दश्च समुच्चय इत्यन्ये । केवलमत्रैकप्रयोजना इत्यभिधाना- ·वादन्यायः ३२] स्थापनाय ोकशब्दो नियुज्यते यदि किं स्यात् । तदर्थक्रियाशक्तिस्थापनाय नियुक्तस्य समुदायशब्दस्यैकवचनविरोधोपि नाऽस्त्येव (0) सहितानां सा शक्तिरेका न प्रत्येकमिति । समुदायशब्द एकस्मिन् समुदाये वाच्ये एकवचनं घट इति । जातिशब्देष्वर्थानां प्रत्येकं सहितानाञ्च शक्ति नैका । । भावस्य सर्वेषान्तथाभावप्रतीतिरस्त्येवेति व्यर्थम्पृथग्वेति स्यात् न चायं शब्दार्थ इति यत्किञ्चिदेतत् । तैः प्रकरणं न लक्षितं तथा हयत्र समुदायशब्दस्यकवचनप्रवृ- त्यविरोधः कथयितुमारब्धः। तत्र कः प्रस्तावः पृथग्वेत्यभिधानस्य ॥ केवलं रूपादिशब्दश्चायजातिशब्दः। तत्र चान्यादृश्येव प्रक्रिया भविष्यति । यत्त्विदमुक्तं केवलमत्रैकप्रयोजना इत्यभिधानात्सर्वेषां तथाभावप्रतीतिरस्त्येवेति तदपि न युक्तिसङगतं । तथाहि परबलपराजयोद्यतानामेकप्रयोजनवत्वेपि न तत्र सर्वे व्यापारवन्तो भवन्ति । तद्वदत्रापि भवेत् । अत एव च स्यादाशङकासम्भव इति व्याख्यातं । यदा तु सर्वेषामेव सव्यापारताख्यापनाय पृथग्वेत्येतदुच्यते तदाऽपह्न 23b र(?) तमुत्सार्यते। तदेतेनैवाशब्दार्थ त्वमपि प्रत्युक्तमिति यत्किञ्चिदेतदेव । अस्तु वैतदपि व्याख्यानं यदि कथञ्चिद्वयवस्थापितुं पार्यते। तेषामेवं विधा- नामर्थानान्तस्यैकार्थक्रियाकारिणो ख्यापनायैकोघटादिशब्दो यदि नियुज्यत तदा कि स्यान्न कश्चिद्दोषः स्यात् । गुण एव तु केवलो लभ्यत इत्याह (1) तदर्थक्रियास[? शक्तेरभिन्नाया(:) ख्यापनाय नियुक्तस्य समुदायशब्दस्यैकवचन- विरोधोपि नास्त्येव (3a2)। कुतः (1) यस्मात्सहितानां सा शक्तिरेका (323)- ऽभिन्ना न प्रत्येकं न तु पृथग्भूतानामित्यर्थः। इति तस्मात्समुदायशब्दे तस्मिन्न- कस्मिन्घटादौ समुदाये वाच्ये एकवचनं घट इति भवतीति शेषः । स्यादिति वा वक्ष्यमाणं क्रियापदं। नन्वयङघटादिशब्दो गवादिशब्दवज्जातिशब्दस्तत्कथमे- तदुक्तमिति चेत्। सत्यं समुदा (या)न्तरवृत्यपेक्षया जातिशब्दोयं रूपादिसमु- दाय्यपेक्षया तु समुदायशब्दोपीत्यभिसन्धेरदोषः। तथाहि त्रय्येवगतिः शब्दा- नाडाकेचिज्जातिशब्दा एव। यथा सुखादिशब्दाः सुखादेरनवयवत्वात्। केचित्तु समुदायशब्दा एव यथा विन्ध्यहिमवत्सुमेर्वादिशब्दाः। तज्जातीयस मुदाया- न्तराभावात् । अपरे पुनर्जातिसमुदायशब्दाः। यथत एव घटादिशब्दाः समुदाया- न्तरसमुदाय्यपेक्षयेति। एवन्तावत्समुदायशब्देषु वचनप्रवत्यविरोध उक्तः। अथ कथञ्जातिशब्देष्वित्याह। जातिशब्देष्वित्यादि (343)। अर्थानां घटा- दीनां प्रत्येकं सहितानाञ्च शक्तेः कारणात् नानाशक्तिरेका च। एतदुक्तं भवति 24a यस्मादेको पि वृक्षो गृहकरणाद्यर्थक्रियानिवर्त्तने[? निर्वर्त्तनें]पि योग्यो बह- ·AM । १-निग्रहस्थानलक्षणम् च शक्तिरिति । नानै कशक्तिविवक्षायां बहुवचनमेकवचनञ्चेच्छातो(-) वृक्षा वृक्षं इति स्यात् । यद्येष नियमो (-) बहुष्वेवबहुवचनमेकस्मिन्नेक- वचन मिति (पाणिनिः १२८।२१)। अस्माकन्तु सांकेतिकेष्वर्थेषु संकेतव- शाद्व[? शा]त्तैरि[?तावि] त्यभिनिवेश एव (1) नानेको रूपादिरेकशब्दोत्था- पने शक्त इति चेत् । किम्वै पुरुषवृत्तेरनपेक्षाः शब्दानाः स्वयमुत्थापयन्ति, आहोस्वित्पुरुषैः शब्दा व्यवहारार्थमर्थेषु नियुज्यन्ते । स्वयमुत्थापने हि भावशक्तिरशक्तिर्वा चिन्त्येत (1) न च तद्युक्तं । पुरुषैस्तेषां नियोगे यथेष्टं वोपि वृक्षाः । ततश्च तेषाङकेबलानामपि योग्यत्वादनेका शक्तिः समवहिता- नामपि योग्यत्वादेका शक्तिरेकप्रत्यवमर्शप्रत्ययनिबन्धनत्वेनैकत्वोपचारात्। यतश्चैव मिति तस्माद्यथाक्रम नानाशक्तिविवक्षायां सत्यां बहुवचनबनेक- त्वाच्छक्तेर्वृक्षा इति भवति । एकशक्तिविवक्षायान्तु एकत्वाच्छब्द एकवचन- मुक्त इति स्यात् । तदा यद्येष नियमो भवद्भिरसद्ग्रहग्रहावेशव्याकुलितचेतोभि- रिष्यते। बहुदेव वाच्येषु बहुवचनं भवति । एकस्मिन्नेव चैकवचन मिति । तदनन यदाप्येतहर्शलमाश्रीयते बहुषु (वहुवचनम्भदति। द्वयेकयोडिवचनैकवचने (पाणिनिः ११४।२२) इति तदापि न कश्चिद्दोष इति दर्शयति । भवतान्तु कथ- मित्याह। अस्माकमि (3a4)त्यादि। संकेतबसा[? बशा च्छब्दानाम्बहुवच- नान्तानान्दाराःसिकताः पादाः। गुरव इत्यादिनाऽसत्यपि बहुल्वेऽभिधेयस्य वृत्तिः॥ तथासत्यप्यनेकत्वेषग्णगरी षट्पू ( ? ) लीवनमित्यादिनैकवचनान्तानाम्वृत्तिरि- त्यनभिनिवेश एव । कोहि नाम सचेतनः पुरुषाभिप्रायमात्राधीनवृत्तिषु शब्देष्वभिनि- वेशं कर्तुमुत्सहल इति भावः। परपक्षं पूर्वपक्षयति । नानेको रूपादिरेकशब्दो- त्थापने समर्थ इति चे (3a5)दिति। नहि अनेकस्यैकेन सम्बन्धो युज्यत इति । किमि (3a5)त्यादिना परिहारः। पुरुषाणाम्वृत्तिरिच्छा तत्रानपेक्षाः सन्तोऽर्थाः कि स्वयं शब्दानुत्थापयन्ति । आहोस्वित्पुरुषस्ते व्यवहारार्थमर्थेषु यथा कथञ्चि- नियुज्यन्त इति विकल्प य । तत्र पुरुषैरेव ते यथेष्टं नियुज्यन्तेऽन्यथाऽतीता जातयोर्दर्शनान्तरभेदिध्वन्यन्त्र वा नियोजनन्न भवेदिति भावः। ततश्च स्वयं 24b (3a6)पुरुषेच्छाऽनपेक्षाणामर्थानां शब्दोत्थापने सति भावस्य शक्तिरसक्ति[? शक्ति] र्वा चिन्त्येत नामैक इत्यादिना। अस्त्येव तहि स्वयमुत्थापनमिति चेदा ह। न च तद्युक्तं (3a6)। अनन्तरोक्तात् कारणत्रयादित्यभिप्रायः । तस्मात्पुरुषस्तेषां शब्दानां नियोगोर्थेषु विनाप्यकत्वादिना ते पुरुषाः यथेष्टमेकत्रापि बहुवचनान्तम नेकत्राप्येकवचनान्तं शब्दं नियुञ्जीरनिति कस्तत्र तेषु शब्देषूपालम्भो नानेको PARACHANA ५ ·वादन्यायः न वयमे कसम्बन्धिविना शब्दं नेच्छामोऽपि त्वभिन्नानां ३४] नियुञ्जीरन्निति कस्तत्रोपलम्भो निमित्तञ्च निन्दायास्यो(?)क्तमेव। अपि च यदि न रूपादीनामेकेन शब्देन सम्बन्धः (1) कथमेकेनैषामाश्रयाभिमतेन द्रव्येण सम्बन्ध इति केवलमयमसद्भूताभिनिवेश एव । रूपादीनां घटकम्बलादिषु नानार्थक्रियाशब्दविरोधात्त एकरूपाः समुदायो- त्तरासम्भाविनीमर्थक्रियामेव न कुर्युः। तेन तत्प्रकाशनायैकेनापि शब्दे- नोच्येरन् । भवतु नाम कस्यचिदियं वाञ्छा(-) भवेयुरेकरूपा रूपादयः सर्वसमुदायेष्विति । किमिदं परस्परविविक्तरूपप्रतिभासाध्यक्षदर्शनमेना- मुपेक्षते । अनिष्टञ्चेदं रूपादीनां प्रतिसमुदायं स्वभावभेदोपगमात् । T - । रूपादिरेकशब्दोत्थापने समर्थ इत्ययं नैव कश्चित् केवलमतिबहुलव्यामोहविज- म्भितमिति मन्यते । स्यान्मतङकिमित्येक शब्दमनेकत्र नियुञ्जत इत्याह। निमि- तञ्च नियोगस्योक्तमेवेति (3a6) तत्सामर्थ्यख्यापनाय तत्रैक शब्दनियोगोऽपि स्यादित्यत्रावसरे। उपचयमाह। अपि चे (3a7)त्यादिना। आश्रयाभिमतेने- त्यवयविद्रव्येण। तेषान्तत्र समवायसम्बन्धेन सम्बन्धात् । कथं सम्बन्धो नैवाने- कस्य एकेन सह सम्बन्धो विरोधाभ्युपगमात् । अन्यथैकेन शब्देनापि सह प्राप्नो- तीत्यभिसन्धिः। परः प्राह। न चे (3a7)दयमेकेन सह सम्बन्धविरोधात् कारणादेकशब्द रूपादिषु नेच्छामः । किन्त्वभिन्नानामविशिष्टानां रूपादीनां- घटकम्बलपर्यङकादिषु। नानाविधा येयमर्थक्रिया जलधारणप्रावरणादिस्तस्या विरोधः। तथा च तत्सामर्थ्यख्यापनाय शब्दस्य विरोधात् । तेषाञ्चाभेदस्तदाश्रय- 254 द्रव्यभेदाभावात्। एतदेव स्फुटयति। ते रूपादय एकस्वभावाः सन्तः समुदायान्तरे कम्वलादौ येयमसम्भाविनी उदक धारण विशेषाद्यर्थक्रिया तामेव कुर्युस्तेन कारणेन तस्या अर्थक्रियायाः प्रकाशना येमामेतेऽर्थक्रियां न ते तदसम्भाविनीमर्थक्रियाङकुर्वन्ति (0) यथा त एव कम्बलगता रूपादयः सजातीयेभ्यः । तथा च घटगता अपि रूपादयः कम्बलगतेभ्यो रूपादि- भ्योऽविशिष्टस्वभावा इति व्यापकानुपलब्धिः । एवमन्यत्रापि योज्यमितीयं पूर्व- पक्षरचना । अत्रोत्तरमाह । भवतु नामेत्यादिना (39)। तदनेन हेतोरसिद्धि- मुद्भावयति। अयमत्रार्थो नहि रूपादीनाङ कम्बलादिष्वभेदोस्ति। परस्पर- रूपविविक्तानामेव प्रत्यक्षप्रमाणपरिच्छेद्यत्त्वात् । एवञ्च सतीदं प्रत्यक्षं किमे- नाम्वाञ्छामुपेक्षते । किम्प्रश्ने क्षेपे वा किम्प्रश्ने क्षेपे वा नैव क्षन्तुमर्हत्यपाकरोतीति । किंञ्चानिष्टञ्चेद (3a10) मस्माभिर्घटकम्बलादिष्यभिन्ना रूपादय इति कुतो ·१-निग्रहस्थानलक्षणम् [३५ यद्यन्यत्र च रूपादिभ्यो घटादीनामेक: स्यात् । अस्तु तस्य प्रत्यक्षस्य रूपादीनाम्प्रतिसमुदायत्त्वे हेतुबलादनपेक्षितद्रव्याणां स्वभेदाभ्युपगमात् । तद- नेनाभ्युपगमद्वारेणाप्यसिद्धताञ्चोदयति । पूर्वेण प्रत्यक्षद्वारेणेति विशेषः। पुनरपीालुः परः प्राह। यद्यन्य एव रूपादिभ्यो घटः स्यात् किं स्यादिति (1) न कश्चिद्दोषः स्यादित्याकूतं । न वयं मात्सर्यात्तं नेच्छामः। किन्तु भवत्येतावत्वत्र वक्तव्यस्तीत्याह। तस्यावय विनः प्रत्यक्षस्य सतः (3210) चक्षुः स्पर्शनेन्द्रियन्नाह्यतयाभ्युपगतत्त्वात् । अरूपादिरूपस्य (3a10) रूपगन्धादिस्वभावरहितस्येत्यर्थः । गुणद्रव्ययोर्भेदाभ्युपगमात् ॥ 25b तद्विवेकेन रूपादिविवेकेन बुद्धौ चक्षुः स्प (0) नेन्द्रियजायां प्रतिभासने किमा- वरणन्न कश्चित्प्रतिबन्ध इत्यर्थः । न च कश्चिदत्यादरेणाप्रतिहतकरणोपि नि:- रूपयन्नीलमधुरसुरभिकर्कशादिव्यतिरेकेण तद्रूपम्विविक्तरूपं घटादिद्रव्य- मुपलब्धुमीश इति मन्यते। अबिद्धकर्णस्त्वाह (1) रूपाद्यग्नहेपि द्रव्यग्न हणमस्त्येव यतो मन्दमन्दप्रकाशेऽनुपलभ्यमानरूपादिकं द्रव्यमुपलभ्यतेऽनिश्चितरूपं गौरश्वो वेति। ननु च तत्रापि संस्थानमात्रमुपलभ्यते । सत्यमुपलभ्यते न तु तद्रूपा- द्यात्मकं। रूपाद्यात्मकत्वे वा नीलपीतादिविशेषग्रहणप्रसङगः। तथायस्कञ्चु- कान्तर्गते पुरुषे पुरुषरूपाद्यग्रहे पि पुरुषप्रत्ययो दृष्टः । रात्रौ च वलाकाव्यामुक्त रूपाद्यग्रहेपि पक्षिप्रत्ययो दृष्टः। तथानीलाधुपधानभेदानुविधायिनः स्फटिकमणेः स्फटिकरूपाद्यग्रहेपि स्फटिकप्रत्ययः। तथा कषायरूपेण पटरूपाभिभवे पटरूपाद्य- ग्रहेऽपि पटप्रत्ययो दृष्ट इति। तदेतत्सर्वमस्यानल्पकालोपचितकुदर्शनाभ्या- सोपजातबुद्धिमान्यविजृम्भितमेव प्रकटयति वचः। तथाहि यत्तावदिदमुक्तं मन्द- मन्दालोके रात्रौ च नीलाद्युपधान सद्भावे च तद्रूपाद्यग्रहेपि द्रव्यमुपलभ्यत इति तत्र वक्तव्यं कीदृशं तत्र द्रव्यमुपलभ्यत इति । दृश्यत एव तद्यादृशमुपलभ्यत इति चेत् । ननु श्यामरूपं मन्दमन्दालोके रात्रौ च तत्र तदपुलभ्यते उपधानं रूपञ्च । न च तद्रूपन्तत् । ताद्रूप्येऽनन्तरोदितपक्षक्षयप्रसङगात् । तत्समीपपार्वत्तिभिश्च तथानुप"लम्भात् । न चाप्यण्या [? न्या कारेण बोधेन वस्तुनोऽवगतिः यस्य कस्य- 26a चिज्ज्ञानस्य सर्ववस्तुपरिच्छेदकत्त्वप्रसङगात्। तस्माद् भ्रान्तमेतत् ज्ञानम्भ्रान्ति- बीजात्स्वोपादानावनादि कालीनान्निविषयमेव तथा प्रतिभासि द्विचन्द्रादिप्रत्यय- वदुपजायते (1) निविषयत्वेपि प्रतिनियतदेशकालभावि भवति । स्वोपादान- वासनाप्रबोधकबाह्या धिपतिप्रत्ययापेक्षना[? णात् । द्विचन्द्रादिज्ञानवदेव । भ्रान्तत्त्वेप्याविष[ ? सम्वादो विशिष्टाधिपतिप्रत्ययसद्भावात् । मणि- - LUMBINI ·३६] 3b सतोऽरूपादिरूपस्य 0 तद्विवेकेन बुद्धौ स्वरूपेण प्रतिभासने किमावरणं । प्रभायां मणिभ्रान्तिरिव। न चार्थाविसम्वाद नादेवास्य सविषयत्वं युक्तमनु मानेन व्यभिचारात् । मणिभ्रान्त्या च । तदेव द्रव्यन्तथा गृह्णाति ततोन्यस्य निर्वि- षयत्त्वमिति चेत् । ननु न तद् द्रव्यन्त द्रूपन्न वान्याकारानुस्यूतः प्रत्ययोऽन्य- स्य परिच्छेदक इत्युक्तं । एवञ्च सति सद्विषयत्त्वे सत्यपेक्षेपि सद्विषयत्त्वमस्त्येव । तथा हि समाप्येतच्छक्यम्वक्तुं त एव नीलादयस्तथा प्रतिभासन्त इति। असति भ्रांतिसन्देहकारणे सालोकावस्थायां योग्यदेशावस्थाने च निरुपधानावस्थायाञ्च नोपलभ्यते (1) तत् द्रव्यमनात्मरूपप्रतिभासि विवेकेनान्यदा तु सति भ्रान्ति- सन्देहकारणे निशान्धकारावच्छादितलोचनावस्थायां दूरदेशावस्थाने सोपधा- नावस्थायाञ्च तदन्याकारविवेकेन प्रतिभासत इति कोन्यो भौतिकाद्वक्तु- मर्हति। अयस्कञ्चुकान्तर्गते पुरुषप्रत्ययो न प्रत्यक्षः। किन्तहि (1) लैंगिकः । तथा हि पुरुषशरीरावयवसमायबलोद्भूतविशिष्टसंस्थानावस्थितकञ्चुक- दर्शनात्कालिंगज्ञानात् सम्बन्धस्मरणापेक्षिणः कारणभूते तथाविधे पुसि 26b पुरुषोयमित्यनन्तर मेव प्रत्ययः समुद्भूतिमासादयति । अत एव चास्पष्टाकारा सा प्रतीतिः कश्चायमिति संशयश्च भवति । तथाविधसंस्थानस्य च कञ्चुकस्योत्पत्तेः पुरुषरूपादय एव हेतवो भवन्ति नत्वन्यदवयवि द्रव्यं । तस्यासिद्धरसिद्धस्य च कारणत्वाभ्युपगमायोगात् । रूपादिभिस्तु प्रत्यक्षानुएलम्भाभ्याउकार्यकारणभाव- सिद्धः। तेषामेव केवलानान्तथा सन्निविष्टानामुपलम्भात् । पटेतु कषायमञ्जिष्ठा- दिसम्पर्कादर्थान्तरमेव केवलन्तत्तथा जालमीक्ष्यते। नतु नानारूपयोर्द्रव्ययोः संसर्गा- दविभागात् तथोपलम्भः । पुनस्तद्र्व्यसंस्थानस्थितिकारणविच्छेदात्तन्निवृत्तिः । तदुपादानकारणापेक्षिणश्च जलपावकादेरपरोत्पत्तिरिति । एतेनायोगोलक- तद्रूपग्रहणेपि तत्प्रत्ययो दृष्ट इत्येतदपि प्रतिस्फुटं। तदेवं द्रव्यस्य प्रत्य- क्षत्वासिद्धेर्यदुक्तङगवाश्वमहिषवराहमातडगा दिसत्यधिकरणभावापन्ना रूपादि- व्यतिरिक्ता इत्येव घोषणा। ऐन्द्रि (यक)त्वे सति समस्तरूपादिग्नाहकवाक्येन्द्रियान- वच्छेद्यत्वात्प्रीत्यादिवदिति तदपहस्तितं। प्रयोगाः पुनः। यद् दृश्यं सत्सद्व्यतिरेकेण नोपलभ्यते तत्ततो भिन्नन्नाभ्युपेयन्नास्तीति वाभ्युपगन्तव्यं । यथा नरशिरसि विषाणन्नोपलभ्यते च दृश्य सन्नीलादिषु तद्वयतिरेकेण सामान्यविशेषसंयोग- विभागपरत्वापरत्वादिकमिति स्वभावानुपलब्धिः। नास्य सिद्धिः । दृश्यत्वेन स्वयमभ्युपगमात् । तथा रूपाद्यर्थपञ्चकव्यतिरिक्तत्वेनोपगतं द्रव्यन्नचक्षुःप्रत्यया- वसेयमुपलब्धिलक्षणप्राप्तत्वेनोपगतत्वे सति नीलादिवस्तुरूपविरहात् । शब्द ।

·१-निग्रहस्थानलक्षणम् प्रतिभासमानाश्च विवेकेन प्रत्यक्षार्था दृश्यन्तेऽपृथग्देशत्त्वेपि गन्धरसा- दयो, वातातपस्पर्शादयश्चैकेन्द्रियग्राह्यत्त्वपीपि । इ] दमेव च प्रत्यक्षस्य गन्धरसवत् । न च तस्मादव्यतिरिक्त एवायं तत्र चायन्दोष इत्यागूर्याह । सोतिशयो 27a व्यवच्छेदलक्षणस्तस्यातिशयदतोऽवस्थातुरात्मभूतोऽनन्वय इत्येकान्तेन निवर्त- व्यापकत्वाभावात्प्रवर्तमानोऽसलेव कथन स्वभावनानात्वं सुखदुःख- धीरिवाकर्षति । अन्वाकर्षत्येवेत्यर्थः। प्रयोगो [? प्रयोग: पुनयों यस्यात्मभूतः स तन्निवृत्तावेकान्तेन निवर्तते प्रवृत्तौ चासन्नेव प्रवर्तते यथा तस्यैवातिशयस्यात्मा। आत्मभूतश्चातिशयस्यातिशयवानिति स्वभावहेतुः । ततश्च तयोरवस्थ योरवस्था- तु नात्वम्परस्परविरोधिपाध्यासितत्वात् सुखदुःखवदितिस्वभावहेतुरेव । न वा सावतिशयोऽनन्वयः प्रवर्तते निवर्तते बाऽतः पुर्वस्मिन् प्रमाणे साध्यविफल- त्वन्दृष्टान्तस्य। उत्तरत्र त्वसिद्धिर्हेतोरिति चेदाह। सान्वयत्वे चातिशयस्य निवृत्तिप्रवृत्योर गीक्रियमाणे का कस्य निवृत्तिः प्रवृत्तिति (4b4)। नैव काचित् कस्यचितिवृत्तिः प्रवृत्तिा । सर्वस्य सर्वदा सत्वात्। तथा च सर्व सर्वत्र समुपयुज्यतेत्यादिना पुरोनुक्रान्तो दोषोनुपयुज्यत इत्यभिप्रायः । उपचयमाह । यदि च कस्यचित् स्वभावस्यातिशयाख्यस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिति स्वयमभ्यनुज्ञा - यते त्वया। एकातिशयनिवृत्याऽपरातिशयोत्पत्या व्यवहारभेदोपगमादित्यभि- धानात् तदेतदेव परस्तथागतवचोऽभ्यासोपजातावदातमतिर्बुवाणः । नानु- मन्यते भद्रमुखेण ? मुखेन] भवेदेवं यदि यथामया प्रवृत्तिनिवृत्ती अभ्यनुज्ञायते तथा तेनापि । यावतास्य निरन्बयोपजननविनाशोपगमसम त्वाद् द्रव्यस्यालोकनीलादि- 27b वत्तद्वयतिरेकेणाप्रतिभासनमभिन्नेंद्रियग्राह्यत्वाद्वा तद्वदेवेत्यतआह । प्रतिभास- मानाश्च विवेकेने (3b1)दं नीलमिदं सुरभि मधुरं कर्कशभिद मिति चेति प्रत्यक्षा अर्था दृश्यन्तेऽपृथग्देशत्वेपि सति के ते रूपादयः। लोकप्रसिद्धया चेदमुक्तन्न तु तेषामभिन्नवेशत्वमस्ति । सप्रतिघा दश रूपिण (अभिधर्मकोशे १।२९) इति वचनात् । तथा ऽभिन्नेन्द्रियग्राह्यत्वेपि वातातपस्पर्शादय (3ba) इति यथाक्रमं चैतदुत्तरं। अनेनैकान्तिकत्वं हेतोरुद्भावयति । उपेत्य च धर्मिसम्बन्धं अभिनेन्द्रियबाह्यत्वस्य व्यभिचार उक्तो नत्वसावस्यास्त्येकदेशासिद्धः। कथं । यतो न सुरभिमधुरादयो द्रव्यग्राहकेन्द्रियग्राह्याः । सार्वेन्द्रियत्वप्रसङगाद् द्रव्यस्य । आलोकनीलादीनां त्वभेद एव यतः प्रदीपादिसन्निधानात् प्रकाशरूपा एव तथाविधस्वभावाध्यासित- दपुषस्ते समुद्भवन्ति न तु तेषां भेदोऽस्तीति साधनविकल्पताऽपि दृष्टान्तस्येति मन्यते। तस्मादत्य प्रत्यक्षत्वमभ्युपगच्छद्भिर्न बहिरवश्यं रूपादिविवेकेन प्रति- ·३८] वादन्यायः प्रत्यक्षत्त्वं यदनात्मरूपादिविवेकेन स्वरूपस्य बुद्धौ समर्पणं । अयं पुनर्घ- टादेरमूल्यदानक्रयीयः स्वरूपञ्च नोपदर्शयति प्रत्यक्षताञ्च स्वीकर्तु- मिच्छति । एतेन बुद्धिशब्दादयोपि व्याख्या-ता यदि तैस्तत्साधनमिष्येत । न च प्रत्यक्षस्यानभिभव रूपानुपलक्षणं, येन तत्साधनाय लिङ्गमुच्यते । अप्रत्यक्षत्वेप्यप्रमाणस्य सत्तोपगमो न युक्तः। तन्न रूपादिभ्योन्यो भासनमभ्युपगन्तव्यमन्यथा प्रत्यक्षत्वासिद्धेः। कुतो यस्मादिदमेवेत्यादि सुबोधं । अयम्पुनर्घटादिर्भवद्भीरूपादिव्यतिरेकेणाभ्युपगतः। को सावमूल्यदानक्रयीयः । तदेतेन नायमीदृशो लोकव्यवहारपद्धति मवतरतीत्याचष्टे । स स्वरूपञ्च नोत्कर्षेण दर्शयत्यप्रतिभासमानत्वाप्रत्यक्षताञ्च स्वीकर्तुमिच्छति दार्शनं स्पार्श- नञ्च द्रव्यमिति सिद्धान्ते पाठात् । इत्येतदात्मनिरन्तरप्रेमाणः सुहृदः प्रत्येष्यन्ती- त्यध्याहर्त्तव्यं । मूल्यदानक्रया विद्यन्तेस्योति मूल्यदानक्रयी न तथेति वृत्तिः। अथवा 28a ऋतुं शीलं यस्यासौ ऋयी मूल्यदानेन कयो न तथा। कथमेतदित्याह । यः प्रत्यक्षता (3b2) मित्यादि। मूल्यदानञ्चात्र स्वरूपार्पणमित्युपहसति । ननु चैको घट इति प्रत्ययव्यपदेशसद्भावाद्रूपादिवत् तदस्त्येव । मस्यासत्वमिति चेदाह बुद्धिशब्दादयोपि व्याख्याता न च सर्व इत्यादिना। आदि- शब्देन तद्भेदाभेदोपादानं । यदि तैर्बुद्धिव्यपदेशादिभिस्तस्य साधनसिद्धि- रिष्यते। स्यादेतत्प्रतिभासमानमपि द्रव्यं लवणरसाभिभवे खण्डरसवनोपलक्ष्यते। ततस्तत्प्रसाधनाय लिङगमुच्यत इत्यत आह । न च प्रत्यक्षस्यार्थस्य रूपानुप-ल- क्षणं (3b3) युक्तं। द्रव्यान्तरेणानभिभवे सति । अभिभवे तु युक्तमेव । यथा खण्डादिरसस्य। न चात्र केनचिदभिभवोस्ति। नीलादिभिरस्तीति चेति। न महत्यने कद्रव्यवत्ताद्रूपाच्चोपलद्धिः। तथा रूपसंस्काराभावाद्या वानुपलब्धि- रित्युक्तं। तस्य चानुपलक्षणे तेषामप्यनु (प)लक्षणप्रसङगः । ततश्च सर्व- पदार्थानामनुपलक्षणाल्लोकव्यवहारोच्छेद एव भवेदिति मन्यते। येनानुपलक्षणेन तस्यावयविनः साधनाय लिङगमुच्यते। तद्भावसाध नञ्च लिङगमभ्युपगम्येत तद्भाष्यते न तु तद्गमकं लिङग किञ्चिदप्यस्ति। यथोक्तम्प्राक् । तत्प्रतिपादक- प्रमाणाभावेपि तदस्त्येवेति चेदाह (1) अप्रत्यक्षत्वेप्यप्रमाण स्य सत्वोपगमो- ऽयुक्त (3b3) इति। अप्रमाणस्येत्यनेन प्रत्यक्षव्यतिरिक्ततत्प्रसाधकप्रमाणा- भावमाह। यस्य सद्भावसाधकं प्रमाणं नास्ति न तदस्तीत्यडागीकर्तव्यं । नभस्तले कमलं नास्ति चावयविनोऽस्तित्वसाधकं प्रमाणमिति सद्व्यवहारप्रति- 28bषेधफलामनुपलब्धिं मन्यते। एवं विस्तरेणकद्रव्याभावं प्रतिपाद्य प्रकृतमुप- ।

·१-निग्रहस्थानलक्षणम् घटः। एवन्तावन्न बुद्धिव्यपदेशाभ्यां सत्ताव्यवहारः सत्ताभेदाभेदव्यवहारो वा। अत एव न तद्विपर्ययाद्विपर्ययः । अर्थक्रियातस्तु सत्ताव्यवहारः स्यात्। न सत्ताभेदाभेदव्यवहार (:.) एकस्याप्यनेकार्थक्रियादर्शनात् । यथा प्रदीपस्य विज्ञानवर्तिविकारज्वालान्तरोत्पादनानि । अनेकस्यापि चक्षुरा- देरेकविज्ञानक्रियादर्शनात् । न क्रमाऽर्थक्रियाभेदमात्रेण सत्तामे द इति किन्तर्हि [ ? न्तर ह्यदृष्ट्वार्थक्रियाभेदेन । या अर्थक्रिया यस्मिन्नदृष्टा पुनह श्यते सा सत्ताभेदं साधयति । यथा मृद्यदृष्टा सत्युदकधारणाद्यर्थक्रिया घटे दृश्यमानाऽदृष्टापि तन्तुषु प्राव(र)णाद्यर्थक्रिया पटे दृश्यत इति सत्ता- संहरति। तदित्यादिना। मूलप्रकरणमपि निगमयति। एवन्तावदि (3b3)- त्यादिना । अत एव न तेषाम्बुद्ध्यादीनाम्बिपर्ययात्तेषां सत्तादीनाविपर्ययोऽआवः। योहि यस्य भावमेव न साधयति स कथमिव वर्तमानस्तदभावं साधयतीत्याकूतं । यदि नाम बुद्ध्यादयः सत्ताम्भेदाभेदौ वा न साधयन्त्यर्थक्रिया तु तान्साधयिष्यतीत्यत आह। अर्थक्रियातस्तु सत्ताव्यवहारः स्यादि (3b4)ति तल्लक्षणत्वात् सत्त्वस्येति भावः । अनेनावयोरत्र साम्यमेवेति दर्शयति । अन्यत्र तु विवाद इत्याह । न सत्ता- भेदाभेदव्यवहार (3b4) इति। कुत एकस्याप्यनेकार्थक्रियादर्शनात् । तत्र नैक- प्रत्ययजनितं किञ्चिदस्ति तत्कथ मेवमुच्यते। सत्यमेतदेकं तु बह्वीषु सामग्रीषु वर्तत इत्यनेकार्थकृदित्युच्यते। यदाह ।। न किञ्चदेकमेकस्मात् सामग्रथा सर्वसम्भवः । एकं स्यादपि सामग्र्योरित्युक्तं तदनेककृदिति ॥ (११) किम्वत् । यथा प्रदीपस्य विज्ञानस्य वत्तिविकारस्य ज्वालान्तरस्य च स्वपर- सन्तानसम्बन्धिक्षणान्तरस्योत्पादनानि तदेवं सत्ताभेदव्यवहाराभावे कारणं। कथमेकमनकं कार्यमुत्पादयतीति चेति। एकस्यैव ईदृशस्यानककार्यजननात्तुर्या- तिशयकोडौं कृतं रूपवतः स्वहेतुभ्यः संजातत्त्वादिति भावो न्यायतत्त्वविदः। तथानेकस्यापि चक्षुरादेरेकविज्ञानक्रियादर्शनात्। अभेदव्यवहाराभावे कार - णमेतत्। कणभुगमतविपर्यासितधियस्त्वाहुः। न ब्रूम इत्यादि । किन्तहर्यदृष्टार्थ क्रियाभेदेन सत्ताभेद इति वर्तते। तदेव व्यनक्ति। यार्थक्रिया(3b6)मध्वाद्या' 292 हरणादिलक्षणा तस्मिन्घटादावदृष्टा सती पुनर्दृश्यते । घटादौ। सैवम्विधा सत्ताभेदं साधयति । तेषां घटादीनामनन व्याप्तिः कथिता। किमिव । यथा पटेऽदृष्टा सत्युदकधारणाद्यर्थक्रिया घटे दृश्यमाना (3b7) सत्ताभेदं साधय- तीति प्रकृतेनाभिसम्बन्धः। दृष्टान्तकथनं चैतत् । अदृष्टा च तन्तुषु प्रावरणद्यर्थ- अन्यत्र ·४०] बादल्यायः । भेदः सिध्यति । एवमर्थान्तरं, तथाप्यवयवी न सिध्यति । यथाप्रत्ययं संस्कारसन्ततौ स्वभेदोत्पत्तरर्थक्रियाभेदः । अरणिनिर्मथनावस्थादा- विवाग्नेः स्थूलकरीषतृणकाष्ठदहनशक्तिभेदस्तथा यथाप्रत्ययं स्वभावी [?]भेदोत्सत्तेस्तन्त्वादिष्वर्थक्रियाभेदः । एतेन बुद्धिव्यपदेशभेदाभेदौ व्याख्याती। तत्र यदुक्तमर्थक्रियातः सत्ताव्यवहारसिद्धिविपर्ययाद्विपर्यय इति, । । । क्रिया पटे दृश्यत इति (3b7) पक्षधर्मोपदर्शनमिति । तस्मात् सत्ताभेदस्तन्तु- पटयोः सिद्ध इति शेषः। तदनेन साधनफलं सङकीतितं । स्वभावहेतुश्चायं यस्मात्तद- दृष्टार्थक्रियाकरणमात्रानुबन्धी सत्ताभेद इति। तदेतेन तन्तुभ्यः पटस्यान्यत्वं साधयन्नर्थान्तरभूतावयविसिद्धिं मन्यते॥ आचार्यस्त्वाह ॥ सिध्यत्येवं तन्तु- पटयोः सत्ताभेद इति प्रकृतं॥ वांछितार्थसिद्धिस्तु भवतो नैवास्तीत्यभिप्रायवा नाह। अर्थान्तरन्तथाप्यवयवी न सिध्यतीति (3b7) कुत एतद्यतो यथाप्रत्यय- मस्यां संस्कारसंततौ स्वभावभेदोत्पत्तः कारणादर्थक्रियाभेदः प्रावरणादिलक्षणो भवति। एतदुक्तं भवति पिण्डीकृतेभ्यस्तन्तुभ्य उपादानकारणभूतेभ्यः कुविन्दादिसहकारिप्रत्ययसन्निधानाच्च विशिष्टसन्निवेशावच्छिन्ना एव तन्तवो जायते । ये प्रावरणाद्यर्थक्रिया (या) अपयुज्यन्ते। तेभ्यश्च पूर्वेभ्यः परस्या- न्यत्वमिष्टमेवास्माभिरपि । न तु विशिष्ट संस्थानावच्छिन्नेभ्य इति त्यज्यतामियमर्था- न्तरा वयविसिद्धिप्रत्याशेति। तदेतेनैवाविद्धकर्णोक्तं पूर्वोत्तरकालभावित्वादित्यादि 29b तत्साधनमपहस्तितं वेदितव्यं। अस्माभिस्तु विस्तरेण प्राक् प्रयुक्तमेवेति । न पुनर्योज्यते। किम्वत् प्रत्ययवसात् [? वशात् स्वभावविशोषोत्पत्तरर्थकिया- भेद (3b7) इत्याह । अरणिनिर्मथना (3b7)दित्यादि सुज्ञानं (1) दृष्टान्तं प्रदर्य- दार्टान्तिकमाह। तथा यथे(358)त्यादि। अनेनैव यथाप्रत्ययस्वभावभेदेन- यदेके चोदयन्ति । ननु च तन्तवः पट इति बुद्धिव्यपदेशभेदात् । कथमस्यान्यस्त्वं नास्तीति तत्प्रतिक्षिप्तमित्याकूतवानाह। एतेन बुद्धिव्यपदेशभेदी व्याख्याता- विति (3b8)। तत्रैवं स्थिते यदुक्तं प्राक्त्वयाऽर्थक्रियातः सद्व्यवहारसिद्धिर्भवति विपर्ययाच्चार्थक्रिया निवृत्ते विपर्ययोऽसद्व्यवहार' इति सत्यमेतत् । एतावत्तु- ब्रूमः। स एव विपर्ययोऽर्थक्रियाया' अनुपलब्धिलक्षणप्राप्तेषु न सिध्यति । तथाहि यद्ययमुपलब्धिलक्षणप्राप्तानुप लम्भो नेष्यते तदास्यार्थक्रियासामर्थ्य नास्तीति कथमधिगतं भवता (1) न चानुपलब्धिमात्रादिति युक्तम्वक्तुं । तस्य व्यभिचारात्। ।

·: १-निग्रहस्थानलक्षणम् [४१ सत्यतमेत् । स एव तु विपर्ययोनुपलब्धिलक्षणप्राप्तेषु न सिध्यति। तत्र पुन- रिदमनिच्छतोप्यायातं । यस्येदं सामर्थ्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते साऽसद्वयवहारविषय : सामर्थ्यलक्षणत्वात्सत्त्वस्येति । तथापि कोऽति- शयः पूर्वकादस्य (0) न हि स्वभावादर्थान्तरं सामर्थ्य तस्योपलब्धिलक्ष 0. णप्राप्तस्य योनुपलम्भः स स्वभावस्यैवेति पूर्वकैवेयमनुपलब्धिः (1) तस्मादनेन कचित्केषाञ्चिदसवयवहारमभ्युपगच्छताऽतोनुपलम्भादभ्यु- पगन्तव्यो न वा कचिद्विशेषाभावात् । सोन्यत्रापि तथाविधेऽविशिष्ट इति सोपि तथास्त्विति व्याप्तिः। सर्व एवंविधोऽनुपलब्धोऽसद्वयवहार- विषय इति। 4a तत्र पुनरनिच्छतो प्यायातं तव। यस्येदमर्थक्रियासामर्थ्यमुपलब्धिलक्षणप्राप्तं सन्नोपलभ्यते सोऽसद्व्यवहारविषय इति । कुतः सामर्थ्यलक्षणत्वात् सत्वस्य । भवत्वेवङको दोष इति चेदाह। तथापि कोतिशयः (3bro) पूर्वकादस्मादुप- वर्णितादुपलभ्यानुपलम्भात्। अस्य सामर्थ्यानुपलम्भस्य भवत्परिकल्पितस्य। स्यात् मतं स स्वभावस्यैवानुपलम्भोऽयं तु पुनः सामर्थ्यस्येत्यत आह । न ही (3b- 10)त्यादि । तथा च तस्य सामर्थ्यस्य योनुपलम्भः स स्वभावस्यैव इति तस्मात् पूर्वकैव स्वभावानुपलब्धिरेवेयं सामर्थ्यानुपलब्धिः । तस्माद् दृश्यानुपलब्धिरेवा- सद्व्यवहारसाधनेति स्थितमेतत् । यस्माच्चैवन्तस्मादनेन वादिना क्वचिच्छश- विषाणादावसद्व्यववहारमभ्युपगच्छता दृश्यानुपलम्भादभ्युपगन्तव्यो- 30a ऽन्यस्य तत्प्रतिपत्त्युपायस्याभावादिति भावः। ततः सोनुपलम्भोऽन्यत्रापि सामान्य- विशेषसंयोगावय विद्रव्यादौ तथाविधे उपलब्धिलक्षणप्राप्ते अविशेष इति सोपि सामान्यविशेषादिस्तथास्त्वसद्व्यवहारविषयत्त्वेनास्तीत्यर्थः। स्यादेतन्नैव सामान्यविशेषादिस्तथाविधोनुपलब्धोस्य सद्वयवहारविषय इत्यत आह । न वा क्वचिच्छशविषाणादावसद्वयवहारो ऽभ्युपगन्तव्यः । कुतो विशेषाभावादनुप लम्भस्य । अयमत्रार्थों द्वयोरनुपलम्भे तन्निमित्ते तुल्यपि यद्यसद्व्यवहारः सामान्यादौ नोत्पद्यते । अन्यत्रापि तहि स नाभ्युपेयो विशेषहेत्वभावादि त्यनेन च पूर्वोक्तमेव कस्य चिदसतोभ्युपगमे तल्लक्षणाविशेषादिति स्मारयति । तस्मा त्सर्च एवंविधो दृश्यानुपलम्भोऽसद्व्यवहारस्य विषय (4a2) इति व्याप्तिः। अनुपलब्धौ सिद्धेतिशेषः॥०॥ ६ ·वादन्यायः ४२] नैव कश्चित्कचित्कथञ्चिदनुपलब्धोप्यसद्व्यवहारविषय इति चेत् । सर्वस्य सर्वरूपाणां सर्वदाऽनिवृत्तः सर्व सर्वत्र सर्वदा समुपयुज्येत । इदश्च न स्यात् । इदमतो नात इदमिहेदमिह नेदमिदानीमिदमिदानी नेद- मिदमेवमिदं नैवमिति कस्यचिदपि रूपस्य कथञ्चित्कचित्कदाचिद्वि- [?द्विविक्तत्त्वहेतोरभावात्। अनन्वयव्यतिरेकं विश्वं स्यात् भेदाभावात्। अवस्थानिवृत्तिप्रवृत्तिभेदेभ्यो व्यवस्थेति चेत् (0) नन्वत एव सवविषयस्या- Masture SHAINISHAN कापिलास्त्वाहुः। सर्वमेव सर्वात्मकं अन्यथा यदि मृत्पिण्डदुग्धबीजाविषु घटदध्यकुराद यो न विद्यन्त एव शक्त्यात्मना तदा कथं पुनस्तेभ्यस्तेषामुत्पत्तिः । नहि शशविषाणमविद्यमानन्तत्रोदेति । एवञ्च सति दृश्यः सन्ननुपलब्धोपि कश्चिद् घटा दिः क्वचिद्देशादौ कञ्चिच्च संस्थानविशेषादिना नैवाभावव्यवहारविषयो भवतीति तेषां मतमासडक [? शङकते। नैवे (4a3)त्यादिना । एतत् साङख्यपशोः कोन्यः सलज्जो वक्तुमीहते । अदृष्टपूर्वमस्तीति तृणाने करिणां शतम् (११२, प्रमाणवात्तिके २ परि०) इत्यभिप्रायवानाह। सर्वस्य (4a3)त्यादि । यद्यदृष्टमपि तत्रास्ति तदा- 30b सर्व एव क्षीरादयः सर्वे घटादिरूपै रनुमतत्वात् तत्साध्यामर्थक्रियाङकुर्युरित्यर्थः । किञ्चेदमपरं न स्यादिदन्दध्यादिकार्यमतः क्षीरादेर्भवति नान्यतो जलादेः । यदि वा नातः क्षीरादेरिदं मध्वादि'कं तथेदङकुङकुमादिकमिह कस्मीरा ? कश्मीरा]दिदेशे नेदमिह मालवकादिदेशे यदि वा नेदं चन्दनादिकमिह । तथेदङकु- न्दादिकमिदानी शिशिरसमये नत्विदमिदानीन्निदाघकाले। अथवा नेदं कमलादिक- मिदानीन्तथेदं खण्डादिकमेव माधुर्यादिगुणविशिष्टं । नेदमेवङकटकादिरूपं । यद्वा नेदं निम्बादिकमे वमिति व्याख्यातव्यं (1) किङकारणमेवमेतदित्यत आह । कस्यचिदपी (424)त्यादि । इदमेवम्बिधमधुनास्य रूपन्नास्तीति योयम्विवेको- ऽभावस्त स्य हेतोरभावात् । सर्वस्य सर्वरूपाणां सर्वदानुवृत्तेरिति मतिः। नन्विद- मनन्तरमेव वस्तुतोऽभिहितमेव सर्वं सर्वत्र सर्वदा समुपयुज्यतेत्यत्र तत्किमिदं पुनश्चर्वितचर्वणमास्थीयत इति चेत् । सत्यं पूर्व कारणगतो व्यापारः कथितो- ऽधुना तु कार्यगत इति विशेषा ददोषः । इदञ्चान्यतरमुखेण [? मुखेन] दूषण- वचनं शिष्यव्युत्पादनाय । ततश्च भेदाभावान्न विद्यते अन्वयव्यतिरेको यस्मिं निति विग्रहः। इदमत्रास्तीत्या धन्वयो नास्तीति व्यतिरेकः । परः प्राह (1) अवस्थेत्यादिना। एतदुक्तम्भवति । यत्र यद् व्यक्तन्तत्तत्रास्तीत्यादि व्यवहिरयते ·१-निग्रहस्थानलक्षणम् [४३ सद्वथवहारस्याभावान्न सम्भवन्ति । यतस्तेभ्यो व्यवस्था स्यात् । कचिद्विषये- ऽसद्वयवहारोपगमे स कुत इति वक्तव्यं । न ह्यनुपलम्भादन्यो व्यवच्छेद- हेतुरस्ति । विधिप्रतिषेधाभ्यां व्यवच्छेदे सर्वदानुपलम्भस्यैव साधनत्वात् । अनुपलम्भादेव तदभ्युपगमे स यत्रैवास्ति सर्वोऽसद्वयवहारविषय इति वक्तव्यं विशेषाभावात् । सर्वप्रमाणनिवृत्तिरनुपलब्धिः । सा यत्र सोऽस- द्विषय इष्ट इति चेत् । सुकुमारप्रज्ञो देवानांप्रियो न सहते प्रमाणचिन्ता- क्यवहारपरिक्लेशं" येन नात्रादरं कृतवान् । न ह्यनुमानादिनिवृत्तिरभावं । यत्र तु । । यन्नव व्यक्तन्तत्र तन्नास्तीत्यतोऽयमदोष इति । नत्वि(4a5)त्याद्याचार्यः। त एवावस्थानिवृत्तिप्रवृत्तिभेदा न सम्भवन्ति तावकीने दर्शने । कुतः सर्वविषयस्या- सद्व्यवहारस्याभावात् । अथापि क्वचिद्विषयेऽसदव्यवहार इष्यते तदा तस्य कारणं 31a भवद्भिर्वक्तव्यमित्याह । क्वचिदि(4a5)त्यादि। यदि वावश्यमनेन क्वचित्परि- कल्पिते व्यतिरिक्तावयव्यादावसद्व्यवहारों गीकर्तव्यः। स चास्य न युक्तो- हेत्वभावादित्याह । क्वचिदित्यादि। कुतः। यस्मान्नहि अनुपलम्भादन्यो व्यवच्छे- दस्याभावस्य हेतुरस्ति प्रसाधक इति शेषः । स च त्वया नेष्टक इति भावः । कस्मा- देवं यतो विधिना स्वभावविरुद्धोपलम्भादौ प्रतिषेधेन व्यापकानुपलम्भादौ व्यवच्छेदे साध्येऽनुपलम्भस्यैव सर्वदा साधकत्वात् । अथा हमप्यस्मादेवानुपलम्भाद् व्यव- च्छेदं साधयामीति ब्रूषे तदत्रापि ब्रूम इत्याह । सोनुपलम्भो यत्रैवास्ति स सों ऽसद्व्यवहारविषय (4a6) इति वक्तव्यं ॥ किमिति विशेषाभावात् । तथा च घटादि[? घटादे]रपि क्वचित्प्रदेशविशेषादावसद्व्यवहारविषयत्वं सिद्धं । तथाविधस्यानुपलम्भस्यात्रापि भावात् तत्कि ब्रूषे। नैव क्वचित् कश्चिद् दृष्टो- प्यसद्व्यवहारविषय इति अभिप्रायः। अन्यथा अत्रापि व्यतिरिक्तावयव्यादौ मा भूदसद्व्यवहार इति यावत् । सर्व प्रमाणनिवृत्तिरि(4a7)त्यादि परः। तथा चायुक्तं उक्तं । नहि अनुपलम्भादन्यो व्यवच्छेदहेतुरस्तीति । एवञ्च सति न घटस्यापि क्वचिदसद्व्यव हारविषयत्वमा गमानुमानभावेन सर्वप्रमाणनिवृत्तरेवाभावादिति मन्यते । कुतः पुनरिदमतिप्रज्ञाकौशलमासादितं भवतेत्यागूर्योपहसति । सुकुमारप्रज्ञ (4a7) इत्या दिना। न प्रसहते प्रमाणचिन्तापरिक्लेश (4a7) मिति सुकुमारप्रज्ञत्वे कारणं । ननु च किमत्रायुक्तमुक्तमस्माभिर्येनोपहससीत्याह । नहीं (4a8)त्यादि । आदिशब्देनागमपरिग्रहः । व्यभिचारश्च पूर्वमेव प्रतिपादितः । सर्वप्राणि 31b प्रत्यक्षनिवृत्तिस्तहि गयिष्यतीत्याह । न सर्वप्रत्यक्षनिवृत्तिरि(4a8)ति ।

·वादन्यायः ४४] गमयति व्यभिचारात् । न सर्वप्रत्यक्षनिवृत्तिरसिद्धेः, नात्मप्रत्यक्षविषय- निवृत्तिरपि विप्रकृष्टेषु । तस्मात्स्वभावविशेषो यतः प्रमाणान्नियमेन सद्वचन हारं प्रतिपद्यते, तन्निवृत्तिस्तस्यासद्व्यवहारं साधयति (1) तत्स्वभावसत्ता- यास्तत्प्रमाणसत्तया इष्टः। चोपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यार्थस्याप्रत्यक्षादन्योपलब्धिय॑नानुमा- 4b नाद स्योपलब्धिः स्यात् । न तद्रूपान्यथाभावमन्तरेणाप्रत्यक्षता(,)न्यथा- न कुतोऽसिद्धेः। आत्मपर'योरप्रतिपत्तेरित्यर्थः । न ह्यत्र सर्वेषाम्प्रत्यक्षन्निवृत्तमिति निश्चये प्रमाणमस्ति किञ्चित् । आत्मप्रत्यक्षनिवृत्तिरेव तहि गमयतीति चेदाह। नात्मप्रत्यक्षा विशेषनिवृत्तिरपी (428) ति(1)न केवलं पूर्वोक्तेत्यपि शब्दः । अविशेषेण निवृत्तिरविशेषनिवृत्तिः । आत्मप्रत्यक्षस्याविशेषनिवृत्तिरात्मप्रत्यक्षा विशेषनिवृत्तरिति व्युत्पत्तिक्रमः । सन्निहितसकलतदन्यकारणस्य प्रत्यक्षस्य निवृत्तिस्त्रिविधविप्रकर्षाविप्रकृष्टेभावङगमयत्येवेति कथनीयाविशेष वि प्रकृष्टवचनं । यस्मात् सर्वप्रमाणनिवृत्ति सद्व्यवहारहेतुस्तस्मात् स स्वभावविशेषस्त्रिविधविप्रकर्षाविप्रकृष्टरूपो भावो यतः प्रमाणात्सं निहित- समस्ततदन्यतक्रियादिकारणात् प्रत्यक्षानियमेन सद्व्यवहारम्प्रतिपद्यते समासाद- यति। तस्यैव यथोक्तस्य प्रमाणस्य निवृत्तिस्तस्य स्वभावविशेषस्यासद्व्यवहारं प्रसाधयति । अवधारणमनुमानावगमादिनिवृत्तेर्व्यवच्छेदाय । किडकारणन्तस्य स्वभावविशेषस्य स्वभावसत्तायास्तस्य यथों क्तस्य प्रमाणस्य येयं सत्ता तया व्याप्तः कारणात्। तथाहि यत्र स तादृग्विधः पदार्थस्तत्रावश्यं तेनापि प्रमाणेन भवितव्यं । समर्थस्य कारणस्य कार्या व्यभिचारात् । एवञ्चतत्प्रमाणं तद्व्यापकत्वानिवर्त- मानं तामपि वृक्षवच्छिंशपां निवर्तयति । अनेन च यथोक्तादनुपलम्भादित्यायुक्त- 329 मुपसंहरति स्यादेत दुपलब्धिलक्षणप्राप्तमपि क्षीरादिषु दध्यादिकं न प्रत्यक्षे- गोपलभ्यतेऽपि त्वनुमानेनाशक्तादनुत्पत्तिरिति । अतो न तन्निवृत्याप्यसद्व्यवहार- विषयत्वन्तस्येत्यत आह । न चे(4a9)त्यादि । येनान्योपलब्धित्वेनानुमाना- दस्यों पलब्धिः स्यात् । किम्पुनरन्योपलब्धिर्न युज्यत इत्याह । न चेत्यादि । यस्मादर्थे- चकारः । तस्य रूपस्योपलब्धिलक्षणप्राप्तस्यान्यथाभावप्रच्युतिन तमन्त रेणा- प्रत्यक्षः स भावो युक्त इति शेषः । तदेतेन प्रत्यक्षमेव तस्योपलब्धिरपेक्षणीयस्य कस्यचिद्धतोरभावादिति प्रसाधयति । प्रयोगः पुनः। यद्यदासन्निहितसकला- प्रतिबद्धसामर्थ्यकारणन्तत्तदा भवत्येव न चाक्षेपकारि। यथा समनाप्रतिहत- सामर्थ्यकारणसामग्रीकोडकुरः। तथा च क्षीराधवस्थासु यथोपदिष्टपक्षधर्मवद् दध्यादिविषयं ज्ञानमिति स्वभावहेतुः। द्वितीयसाध्यापेक्षया व्यापकवि"रुद्धोप- ·१-निग्रहस्थानलक्षणम् [४५ भावे च तदेव न स्यात् । अपि च कुत इदमन्त्रौषधमिन्द्रजालं भावेन शिक्षितं यदयमजातानष्टरूपातिशयोऽव्यवधानादूर स्थानस्तस्यैव तदवस्थेन्द्रियादेरिव पुरुषस्य कदाचित्प्रत्यक्षोऽप्रत्यक्षश्च, येन कदाचिदस्या- नुमानमुपलब्धिः कदाचित्प्रत्यक्ष कदाचिदागमः । तस्मान्नैवानतिशयेऽमीषां प्रकाराणांविरोधात् । नानतिशय एकातिशयनिवृत्त्याऽपरातिशयोत्पत्त्या च तै (:)ब्यवहारभेदोपगमात् । सोतिशयस्तस्यात्मभूतोऽनवयवे निवर्त- इति। लब्धिः । अन्यथा त्वन्तस्य भवत्येवातोयं हेतुरसिद्ध इति चेदाह (1) अन्यथा भावे चेष्यमाणे तदेवोपलब्धिलक्षणप्राप्तं दध्यादि न स्यात् (4b1) प्राच्यरूपात प्रच्युतिः। तथा च तद्रूपतायां निरन्वयविनास [? विनाशप्रसङग इति भावः । अपि चे- (4br) त्यादिनोपचयमाह । यदयमावः । লালহল্প নিমামী- स्येति विग्रहः (1) नित्यमेकत्वरूपत्वाद् द्रव्यान्तरेण व्यवधाने दूरदेशस्थितौ च भवे- युरपि प्रत्यक्षाप्रत्यक्षत्वादय इत्यत आह । अव्यवधानदूरस्थान (4b1) न विद्यते व्यवधानदूरस्थाने चास्येति विग्रहः । क्वचिदव्यवधानादरस्थान 32b इति पठ्यते। तत्र व्यवधानदूरस्थानशब्दयोः प्रत्येकं नजा समासं कृत्वा पश्चा(द) विशेषणसमासः कार्यः । कञ्चित्पुरुषमपेक्ष्य कोपि प्रत्यक्षोऽन्यञ्चापेक्ष्य प्रत्यक्ष इति न विरोध इत्याह। तस्यैव (4b2) । तस्याप्युन्मीलितलोचनाद्यवस्थायां प्रत्यक्षोऽन्यदा चाप्रत्यक्ष इति न काचित् क्षतिरित्याह । तदवस्थेन्द्रियादेरेव (4b2)तदवस्थमविकृतमिन्द्रियमस्यति विग्रहः। आदिग्नहणं मनस्काराद्याक्षेपाय । कदाचिदभिव्यक्तवेलायां प्रत्यक्षो भवति कदाचिच्चानभिव्यक्तक्षीरादिवेला- यामप्रत्यक्षश्चेति येन प्रत्यक्षाप्रत्यक्षत्वेन कदाचिदनुमानस्योपलब्धिरशक्तादनुत्प- ते रिति । कदाचित्तु व्यक्तावस्थायां प्रत्यक्षं। किं पुनरत्रायुक्तं। येनैवं दूष इति चेदाह । एकस्मिन्नेवानतिशये दध्यादावमीषां प्रकाराणाम्प्रत्यक्षाप्रत्यक्षत्त्वा- दीनां विरोधादिति (4b2)। ये परस्परविरुद्धरूपा न तेषामेकत्रानतिशये सम्भवः। तद्यथा शीतोष्णस्पर्शादीनां। परस्परविरु द्धाश्च प्रत्यक्षाप्रत्यक्षत्वादयः। इति व्यापकविरुद्धोपलब्धिम्मन्यते॥ परः प्राह ॥ नानतिशय (4b3) इति । एकस्याव्यक्तावस्थालक्षणस्या- तिशयस्य निवृत्याऽपरस्य व्यक्तावस्थालक्षणस्योत्पत्या च क्षीरं दधीति व्यवहारस्योपगमात् । अनेनाजातानष्टरूपातिशय इत्यादेरसिद्धत्वमाह । तावदयमतिशयो भवद्भिरति शयवद् भावथ्यतिरिक्तोऽभ्युपगतोऽभ्युपगमे वा तदवस्थोऽनन्तराभिहितो दोषः स्यात् (1) तस्मादव्यतिरिक्त एवायं 33a तत्र चायन्दोष इत्याग्र्याह । सोतिशयो व्यवस्थालक्षणस्तस्यातिशयवतोऽवस्थातु- ·वादन्यायः मानः प्रवर्त्तमानश्च कथं न स्वभावनानात्वमाकर्षयति सुख दुःखवत् । सान्वयत्वे च का कस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिवेति यत्किञ्चिदेतत् । अथवा यदि कस्यचित्स्वभावस्य प्रवृत्तिनिवृत्ती स्वयमप्यनुक्रियेते तदेव परो ब्रुवाणः किमिति नानुमन्यते । तस्य निरन्वयोपजननविनाशो- पगमादिति चेत् । कोयमन्वयो नाम (0) भावस्य जन्मविनाशयोः शक्तिः, सास्त्येव प्रागपि जन्मनो निरोधादप्यूव (1) तेनायं नापूर्वः सर्वथा रात्मभूतोऽनन्वय इत्येकान्तेन निवर्तमानः। व्यापकस्वभावात्प्रवर्त्तमानोऽसन्नेव कथन्न स्वभावनानात्वं । सुखदुःखयोरिवाकर्षति । अन्वाकर्षत्येवेत्यर्थः। प्रयोगो [?प्रयोगः] पुनर्यो यस्यात्मभूतः (4b3) स तन्निवृत्तावेकान्तेन निवर्तते प्रवृ- तौ चासन्नेव प्रवर्तते यथा तस्यैवातिशयस्यात्मा। आत्मभूतश्चातिशयस्यातिशय- वानिति स्वभावहेतुः । ततश्च तयोरवस्थ योरवस्थातुर्मानात्वं परस्परविरोधि- धर्माध्यासितत्वात् सुखदुःखवदिति स्वभावहेतुरेव । नेवासावतिशयोऽनन्वयः प्रवर्त्तते निवर्तते वास्तः पूर्वस्मिन्प्रमाणे साध्यविकलत्वन्दृष्टान्तस्य। उत्तरत्र त्व- सिद्धिहेंतोरिति चेदाह। सान्वयत्वेचातिशयस्य निवृत्तिप्रवृत्योरं गीक्रियमाणे का कस्य निवृत्तिः प्रवृत्तिर्वेति (4b3)। नैव काचित्कस्यचिन्निवृत्तिः प्रवृतिर्वा । सर्वस्य सर्वदा सत्त्वात् । तथा च सर्वं सर्वत्र समुपयु जे[?ज्ये] तेत्यादिना पुरोनुक्रान्तो दोषोनुपयुज्यत इत्यभिप्रायः। उपचयमाह। यदि च कस्यचित् स्वभावस्यातिशयाख्यस्य प्रवृत्तिनिवृत्तिति स्वयमभ्यनुज्ञायते त्वया । एकाति- शयनिवृत्याऽपरातिशयोत्पत्या व्यवहारभेदोपगमादित्यविधानात् । तदेतदेव परस्तथागतवचोऽभ्यासोपजातावदातमति ब्रुवाणः । नानुमन्यते भद्रमुखेण [? मुखेन] भवेदेवं यदि यथा मया प्रवृत्तिनिवृत्ती अभ्यनुज्ञायते तथा तेनापि । 33b यावतास्य निरन्वयोपजननविनाशोपगमो ममत्वाविर्भावतिरोभावमात्रन्तत्कथमिवा- नुमन्यत इति कदाचिद् ब्रूयात्पर इति तन्मतमाशङकते। तस्य (4b4)त्यादिना।' सदैव भवद्भिः शून्यहृदयैरयमन्दयो धोष्यते। तत्र वक्तव्यङकोयमन्वयो नाम भावस्य जन्मविनाशयोरिति सत्त्यं एषा। परः प्राह (1) किमत्राभिधानीयं याव- ता शक्तिरन्ययो भावस्य जन्मविनाशयोरिति वर्तते। कथम्पुनः सान्वय इत्याह । यतोस्त्येव प्रागपि जन्मनो निरोधादप्यूज़ (4b5)सा शक्तिरवस्थातृलक्षणा येनैतदेवन्तेनायम्भावो नापूर्वः सन् सर्वथा जायते अपि तु शक्तिरूपेण पूर्व व्यवस्थित एव केवलमाविर्भवतीति सर्वथाग्रहणेन ज्ञापयति। तथा न पूर्वो विनश्यत्येकान्ते- नापि तु तिरोभवति ।' असतो नास्त्युदयः सतश्च नास्ति विनाश इति यावत् । AJASNAanavr ·१-निग्रहस्थानलक्षणम् [४७ जायते, न पूर्वो विनश्यतीति । यदि सा सर्वदाऽनतिशया किमि- दानीमतिशयवद्यत्कृतोयं व्यवहारविभागः। ता अवस्था अतिशयवत्य इति चेत् । ता अवस्था : सा च शक्तिः किमेको भाव आहोस्वि- नाना । एकश्चेत्कथमिदानीमिदमेकत्राविभक्तात्मनि निष्पर्यायं परस्पर- व्याहतं योक्ष्यते । जन्माजन्म निवृत्तिरनिवृत्तिरेकत्त्वं नानात्वं प्रत्यक्षता- ऽप्रत्यक्षतार्थक्रियोप' योगोनुपयोगश्चेत्यादि । अस्ति पर्यायोऽवस्था शक्ति- रिति तेनाविरोध इति चेत् । विस्मरणशीलो देवानांप्रियः प्रकरणं न लक्षयति । शक्तिरवस्थेत्येको भावोऽविभाग इति यत्कोऽयं विरोध उक्तः । अवस्था- आचार्य आह । यदि सा शक्तिः सर्वदा (4b6)तिरोभावाविर्भावकालेऽनतिशयाति- शय रहिता एकरूपेति यावत् । तदा किमिदानी अतिशयवद्विद्यते । यत (:) कुतोयं व्यवहारविभागः क्षीरन्दधितक्रमित्यादि। साङख्य आह ।' अवस्था अति- शयवत्य (4b6) इति। ता(4b6)इत्याधाचार्यः । विकल्पद्वयञ्च प्रकारान्तरा- सम्भवात्कृतं । न वाहीकवादो युज्यते तत्स्वान्यत्वयोः परस्परपरिहारस्थिति- लक्षणतया तृतीयराशिव्यतिरेचकत्वात् । एकत्वे को दोष इति चेदाह (1) एकश्चे- त्तदा कथमिदमेकत्राविभक्तात्मन्यविभक्तस्वरूपे, योक्ष्यते (4b7) । व्यपेक्षया भ वेदपोत्याह । निष्पर्यायं किम्पुनस्तत्परस्परव्याहत इत्याह जन्म अवस्थानाम- जन्मशक्तेः। तथार्थक्रियायामुपयोगोऽवस्थानां शक्तस्त्वनुपयोग (4b7)इति । 34a प्रयोगाः पुनः (।) शक्तरपि जन्मास्ति । अवस्थाभ्योऽव्यतिरेकात् । स्वरूपवत्। अवस्थानाम्वा न जन्म शक्तरव्यतिरेकात् । शक्तिस्वरूपवत्। स्वभावहेतुविरुद्धव्याप्तो पलब्धि (:)। एतेनैव प्रकारेणार्थक्रियोपयोगानुपयोगनिवृत्य- निवृत्यादिषु स्वभावहेतुविरद्धव्याप्तोपलब्धयो योज्याः। आदिग्रहणेन' पतनापतन- योरपि परिग्रहः । पुनरपि साङखीयम्मतमाशङकते। अस्तीत्या (4b8) विना। केनचित्पर्या- येण अवस्थाशक्त्योरनन्यत्वम्परमार्थतस्तु भेद एव तेन जन्मादीनामविरोध इति । नूनम्भवतः स्वपक्षरक्षणाकुलबुद्धरात्मापि विस्मृतः। इत्याकूतवानाह। विस्मरण- शील (4b8) इत्यादि । यतोऽनन्यत्वपक्षेऽयन्दोषोस्माभिरुक्तोऽन्यत्वपक्षेत्वन्य एव भविष्यति । कः पुनरसावन्य इति तमेवदर्शयितुमुपक्रमते । अथाप्यनयोः शक्त्यवस्थयोविभागोऽन्यत्वन्तदा न कश्चिद्विरोधः। केवलं सान्वयो भावस्य जन्म विनासा [? विनाशा]दिति न स्यात् । किं कारणं । यस्मात् यस्यान्वयः शक्ति- त्वेनाभिमतस्य न तस्य जन्मविनाशौ नित्यमेकस्मिन्नेव स्वभावे व्यवस्थानात् । यस्य ·वादन्यायः ४८] अथास्त्यनयोविभागो न कश्चिद्विरोधः। केवलं सान्वयौ भावस्य जन्मविनाशाविति न स्यात् । तस्माद्यस्यान्वयो न तस्य जन्मविनाशी, यस्य च तौ न तस्यान्वयः , तयोरभेदाददोष इति चेत् । अनुत्तरं वत दोषसङ्कटमत्र भवान् दृष्टिरागेण प्रवेश्यमानोपि नात्मानं चेतयति । 5a अभेदो हि नामैक्यं, ताविति च भेदाधिष्ठानो भावि को व्यवहारो निव- त्तिप्रादुर्भावयोः निवृत्तिप्रादुर्भावौ स्थितावास्थिति(?)रित्यादिकं नानात्व- लक्षणञ्च कथं योत्स्यते । अथ हि भावानाम्भेद् एतद्विरहश्चाभेदो, यथा सुखादिषु शक्तयवस्थयोश्चैकात्मनि । अन्यथा भेदाभे' दलक्षणाभावादा- भेदयोरव्यवस्था स्यात् सर्वत्र । तदात्मनि प्रादुर्भावोऽभेदो विपर्यये भेदो, यथा मृदात्मनि प्रादुर्भवतो घटस्य तस्मादभेदो, भेदश्च विपर्यये सुख- दुःखयोरिति; इदं भेदाभेदलक्षणं तेनाविरोध इति चेत् । न वै मृदात्मनि । वा ता उत्पादविनाशाववस्थात्वेनाभीष्टस्य न तस्यान्वयः। अपरापरावस्थो- दयास्तमयेनावस्थितरूपाभावात् । तयोः शक्तिव्यक्तयोरभेदाददोष इति कापिलः । अनुत्तर(4bro)मित्याद्याचार्यः। किमत्रायुज्यमा नकं येनैव वदसीत्याह । अभे- दो हि नामैक्यमुच्यते (4bro)। तौ शक्तिव्यक्तिभेदावित्ययञ्च भेदाधिष्ठानो- न्यत्वनिबन्धनो व्यवहारो भाविक इति कल्पनाविरचितस्याप्रतिक्षेपात् । किञ्च निवृत्तिप्रादुर्भावयोः सतोरनिवृत्तिप्रादुर्भावौ तथा स्थितौ सत्यामस्थितिः। आदि- 34b ग्रहणाद् गतावगतिरित्यादि योज्यं । एतद् भेदलक्षणडकथं योज्यते भवता। तथा- हयवस्थानिवृत्तिप्रादुर्भावाभ्यामनिवृत्तिप्रादुर्भाववत्याः शक्तेरभेदो नेष्यते त्वया । तथा शक्तरवस्थानपि नावस्थानामवस्थानं। न च शक्तस्तासामन्यत्वमिष्टं । तस्मादेवं रूपं नानात्वमित्याह। एष हि निवृत्तिप्रादुर्भावयोरनिवृत्तिप्रादुर्भाव ( 521 ) इत्यादिभेदः। तथा हि यन्निवृत्यादिना न यस्य निवृत्यादयस्तत्तस्माद् भिन्नं यथा तालतरुस्तमालादित्यतिप्रतीतमेतत्। एतद्विरहश्चाभेदः इति यन्निवृत्या यस्य निवृत्तिरित्यादि। ननु च भूतभौतिकचित्तचैत्तादीनाम्प्रतिनियतसहोत्पादनिरो- धस्थितीनामेतद्विद्यते। न च तेषामभेदस्तत् कथमुक्तमेतद्विरहश्चाभेद इति चेत् । न तेषाम्भिन्नोत्पादादिमत्वात्। यथाक्रममुदाहरणद्वयमाह । यथेत्यादि । अन्य- थे (5a1)ति । यद्यनन्तरोक्तम्भेदाभेदलक्षणन्नाश्रीयते तदा भेदयोर्लक्षणा- भावात्कारणाद् भेदाभेदयोरव्यवस्था स्यात् । सर्वत्रेति सुखादीनाम्परस्परं चैतन्या- नाञ्च। सुखादिभ्यश्चैतन्यानां अभेदः । सुखादीनाम्प्रत्येकम्भेदो न भवेदिति यावत् । तदात्मनीत्यादिना परः स्वसमयप्रतीतम्भेदाभेदयोर्लक्षण माह । तेना- ।

·NRN १-निग्रहस्थानलक्षणम् [४९ घटस्य प्रादुर्भावः किन्तर्हि मृदात्मैव कश्चित् घटा [ ? टो], न टेकस्त्र- लोक्ये मृदात्मा, प्रतिविज्ञप्तिप्रतिभासभेदश्च द्रव्यस्वभावभेदात् । एवं ह्यस्यापि सुखादिषु चैतन्येषु भेदावगमः समर्थो भवति । यद्येवं भेदः स्यात् । सत्यप्येतस्मिन् कस्यचिदात्मनोऽन्वयादेवमिति चेत् । सुखा- दिष्वप्ययं प्रसङ्गः चैतन्येषु च । न च घटादिष्वपि सर्वात्मनान्वयो- । विरोध (5a3) इति जन्माजन्मादीनां । अनन्तरोक्तस्य वा। न वै मृदात्मनीत्या- दिना मृत्पिण्डघटयोराधाराधेयभावं प्रतिक्षिपति । किन्तहि मृदात्मैव कश्चित् विशिष्टग्नीवादिसन्निवेशावच्छिन्नो घट इत्यभीधीयते (1) नन्वेकमेव मृगव्यं सर्वत्र तत्कथमिदमभिहितमित्यत आह । नहि एकस्त्रैलोक्यमृदात्मे (5a3)ति । कुतः प्रतिविज्ञप्तिप्रतिभासभेदन्द्रव्यस्वभावभेदादिति सम्बन्धः। अन्योन्यभिन्नानामेव द्रव्याणास्विज्ञान प्रतिभासनादित्यर्थः । प्रत्यवस्थाभेदभिन्नावस्थत्वात्। प्रत्यर्थ क्रियाभेदं चाश्रित्य द्रव्यस्वभावभेदात् । परस्परासम्भविकार्यकारणा- 35a दिति यावत्। परस्यापि सत्वरजस्तमश्चैतन्येषु भेदाभ्युपगम इदमेव कारणं युक्तमिति कथय (न्) नाह। एवं हीति (5a4)। यदि प्रतिविज्ञप्तिप्रतिभास- भेदादिना भेद इष्यते । चैतन्येषु चेति बहुवचनं बहवः पुमांस इति सिद्धान्तात् । यद्येव- मिति प्रतिविज्ञप्ति प्रतिभासभेदादिना । पुनरप्याह । सत्यप्येतस्मिन् प्रतिविज्ञप्ति- प्रतिभासभेदादौ कस्यचिदात्मन (5a4) इति शक्तेरनुगमादैक्यमवस्थानामिति । आचार्य आह। यद्येवं सुखादिष्वप्ययमेवाभेदप्रसङ गश्चैतन्येषु च। सुखादिध्वपि हि गुणत्वाद् भोक्तृत्वकर्तृत्वादीनामनुगमाच्चैतन्येषु च भोक्तृत्वाकर्तृत्वागुण- त्वादी नान्तथा सुखादि चैतन्येषु सत्वज्ञेयत्वादीनामन्वयादित्यभिप्रायः। प्रयोगो[? गः पुनरभिन्नाः पुरुषसुखादयः परस्परमन्वयान्वयभाक्त्वात् । शक्तिव्यक्तिवत् । शक्ति- व्यक्ती वा भिन्नेऽन्वयोनन्वयभाक्त्वादेव । सुखादिचैतन्यवदिति स्वभावहेतु (:)। अथापि स्याद्यत्र सर्वात्मनैवान्वयस्तत्राभेदो न तु यत्र केनचिद्रूपेण। घटादिषु च सत्मिनान्वयस्ततोयमदोष इत्यत आह । न च घटादिष्वपि सत्मिनान्वयो (5a5) पि तु केनचिद्रूपेणेति न केवलं सुखादि वित्यपि शब्दः । कुतोऽवैश्वरूप्य- सहोत्पादादिप्रसङगात् । तथाहि सर्वासामवस्थानां सर्वप्रकारेणान्वये सत्यक्य- म्प्राप्नोति । विशिष्टरूपरसगन्धश वीर्यविपाकाभावात् । वैचित्र्यन्न भवेत् । एवञ्च पञ्चभूताभावप्रसङगोऽध्यक्षादिवाधाप्रसं गश्चेति 35b भावः । सहोत्पत्तिश्च सर्वासामवस्थानाम्प्रसज्यते । सर्वासामवस्थानाम्प्रसज्यते। आदिशब्देन ह्यनिरो- धार्थक्रियाव्यापारविकारादयः उपादीयन्ते। प्रयोगाः पुनर्यद्विशिष्टरूपरसगन्ध- ततश्च ·५०] वादन्यायः ऽवैश्वरूप्यसहोत्पत्त्यादिप्रसङ्गात् । न च घटं मृदात्मानञ्च कश्चिद्विवे- केनोपलक्षयति येनैवं स्यादिति नेह प्रादुर्भूतमिति । न ह्यधिष्ठाना- धिष्ठानिनोविविधानुपलक्षणे एवं भवति । न च शक्तः शक्त्यात्मनि प्रादुर्भाव इति तस्याः स्वात्मनोऽभेदो न स्यात् । एतेन परिणामः प्रत्युक्तः। योपि हि कल्पयेद्यो यस्य परिणामः स तस्मादभिन्न इति । न हि शक्तिरात्मनः परिणाम इति । किञ्चेदमुक्तम्भवति परिणाम इति, शब्दादिभिरनेकप्रकारं न भवति। न तस्य वैश्वरूप्यमस्ति । यथैकस्य सुखाधा- त्मनः। तथा सति (?) मतानामप्यवस्थानामनन्तरोक्तो धर्मो नास्ति न चासिद्धो हेतुर्यतो यद्यस्मान्न व्यतिरिच्यते न तद्विशिष्टरूपादिभिरनेकप्रकारं यथा तस्यै- वात्मा। न व्यतिरिच्यन्ते चावस्था अभीष्टा इति व्यापकविरुद्धोपलब्धी। तथा यद्यस्मादपृथग्भूतं तत्तदुत्पादादिभिरुत्पादादिमत् । यथा तस्यैव स्वरूपं । अपृथग्भू- ताश्चा'भिमता अवस्थास्ताभ्योऽन्यस्या इति स्वभावहेतुः। अन्यथा घटोयमित्यन- न्यत्वमेवायुक्तं। नामान्तरम्बा अर्थभेदमभ्युपगम्य तथाभिधानात्। उपचयमाह । न च घटं मृदात्मानञ्च कश्चिद (5a5)त्यर्थमुन्मीलितलोचनोप्ययं घटोयं च मृदात्मेति विवेकनोपलक्षयति । येनैवं स्यादिदमिह प्रादुर्भूतमिति तदनेनाभेदलक्षण- मत्यन्तासम्बद्धमेवेत्याह। ननु च पिण्डरूपात्मृदात्मनो घटस्य विवेकेनोपलक्षणमस्त्येव तत्किमेवमुक्तमिति चेत् । सत्यमस्ति । न तु घटाद् भिन्नन्तं परोभिमन्यत इत्यभि- प्रायाददोषः। यदि नाम भेदेनानुपलक्षणन्तयोस्तथापि कस्मादेवं न स्यादिति चेदाह । नधि प्ठानाधिष्ठानिनोराधाराधेययोः कुण्डेवदरयोविवेकेनानुनपलक्षणे सत्ये- वम्भवतीदमिह प्रादूर्भूतमिति (4a6)। तदनेन घटमृदात्मनोराधाराधेयभावो" 36a नास्ति विवेकेनानुपलक्षणात्सत्वादितत्स्वभावयोरेवेति व्यापकानुपलब्धिं मन्यते। अधुना यद्यस्मिन्प्रादुर्भवति तत्ततोऽभिन्नमित्यस्याभेदलक्षणस्याव्या-पितासा[? शा चिख्यासुराह। न च शक्त्यात्मनि प्रादुर्भावस्तस्या नित्यमवस्थानाभ्युपगमात् ।। अन्यथावस्थैव सा स्यात् । तथा च तस्याः स्वात्मनः सकासा [? सकाशादभ्युपेतो- ऽभेदो न स्यात् । अभेदलक्षणाभावात् उपलक्षणञ्चैतद्वयक्तौ सुखादिषु पुरुषेषु च तुल्यदोषत्वात् । अन्ये तु स्वदर्शनापराधमलीमसधिय (6) केचित्सांख्या एवमाहुः । यो यस्य परिणामस्स तस्मादभिन्नः। तद्यथा हेम्नः कुण्डलाद्यवस्थाविशेष इति तेप्यनेनैव पूर्वस्याभेदलक्षण स्याध्यापिताप्रदर्शनेनापहस्तिता इति चेतस्या- रोप्याह । एतेनैवे(5a6)त्यादि। युष्मदर्शनपरिणामोपि न युक्त इत्यभिप्रायवा- नपक्षेप डकरोति । किञ्चेद(5a7)मित्यादिना। परेणापि किमत्र वक्तव्यं यावता assistants ।

·१-निग्रहस्थानलक्षणम् अवस्थितस्य द्रव्यस्य धर्मान्त रनिवृत्तिर्धा(न्तर)प्रादुर्भावश्च परिणामः। यत्तद्धन्तिरं निवर्त्तते प्रादुर्भवति च। किन्तत्तदेवावस्थितं द्रव्यं स्यात्ततोऽर्थान्तरं वाऽन्यविकल्पाभावात् । यदि तन्तदेव, तल्यावस्थानी [? यां] न निवृत्तिप्रादुर्भावाविति कस्य ताविति वक्तव्यं । अवस्थितस्य धर्मान्तरमिति च न सिध्यति । न हि तदेव तस्यानपाश्रित्तव्यपेक्षाभेदं धर्मान्तरम्भवति । अथ द्रव्यादर्थान्तरं धर्मस्तदा तस्य निवृत्ति- स्थानान्त्र भगवता कपिलेन स्पष्टमिदमुक्तमित्यभिसन्धायाह । अवस्थितस्य द्रव्यस्य यथा काञ्चनस्य धर्मान्तरस्य केयूरस्य निवृत्तिः। धर्मान्तरस्य च कुण्डलादेः प्रादुर्भावः परिणाम इति । आचार्यस्तस्यैव तावदिदमीदर्श प्रज्ञास्खलितडकथं वृत्तमिति सवि- स्मयानुकंपन्नश्चेतः। तदपरेप्यनुवदन्तीति निर्दयाक्रान्तभुवनं दिग्व्यापकन्तमः। क: प्राणिनो हितेच्छा विपुलत्व स्यापराध इति मन्यमान (:) प्राह । ननु यदि नाम तेनैवमुक्तं । भवद्भिस्तु निभालनीयमेतत् यत्तद्धर्मान्तरं कुण्डादिकं निवर्त्तते प्रादुर्भवति च कि त देवावस्थितं काञ्चनद्रव्यं स्यात्ततीर्था- 36b न्तरम्वेति । कस्माद्विकल्पद्वयमेव कृतमितिचेदाह (1) अन्यविकल्पाभावात् (5a8) । निर्ग्रन्थवादस्यायोगादित्यभिसन्धिः। यद्याद्यो विकल्पस्तदा को- दोष इति चेदाह। यदि तद्धर्मान्तरन्तदेवावस्थितं द्रव्यं (5a8)। तदा तस्याव निवृत्तिप्रादुर्भावावाविर्भावतिरोभावलक्षणाविति ताविति वक्तव्यम्भवद्भिः। प्रयोगो [? प्रयोगः] पुनः यस्यावस्थानं न तस्य निवृत्तिप्रादुर्भावौ। यथावस्थातुर्द्रव्यस्य। तथा चावस्थानन्तस्य धर्मान्तर- स्येति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः । न चासिद्धो हेतुर्यतो यदवस्थातुरनन्यत्तस्था- वस्थानं यथा तत्स्वरूपस्यैव । अनन्यच्चैतद्धर्मान्तरं तस्मा दिति स्वभावहेतुः किञ्च यद्यवस्थितमेव द्रव्यं तद्धर्मान्तरं तदावस्थितस्य द्रव्यस्य धर्मान्तरमिति। वचनं सिध्यति ॥ किङकारणमित्याह । न हि तदेव तस्य धर्मान्तरम्भवती (5a9) ति भवत्येव तदेव तस्य धर्मान्तरं यथा कृतकत्वं शब्दस्याव्यतिरिक्तमपि तस्मादिति चेदाह। अनपाश्रितव्य पेक्षाभेदं (5a9)। एतदुक्तम्भवति। अत्र हि स एव सब्दो [? शब्दोऽकृतकादिभ्योव्यावृत्तत्त्वात् तद्वयावृत्त्यपेक्षया तन्मात्रजिज्ञासायां प्रतिक्षिप्तभेदान्तरेण शब्देन धर्मत्वेन व्यपदिस्यते [?व्यपदिश्यते] इह तु पुनर्व्य- पेक्षाभेदोपि नास्ति तत्कथन्तदेव तस्य धर्मान्तरम्भविष्यतीति। धर्मस्य द्रव्यादर्थान्तरपक्षे तहि को दोष इत्याह ॥ अथेत्या (5a9) दि॥ कस्मा- द्धर्मनिवृत्तिप्रादुर्भावाभ्यां न द्रव्यस्य परिणामो यस्मा (न्) न हयर्थान्तरगताभ्यां निवृ- ·५२] - प्रादुर्भावाभ्यां न द्रव्यस्य परिणतिः (1) नार्थान्तरगतस्य स्यान्निवृत्तिप्रादु- र्भावाभ्यामर्थान्तरस्य परिणतिः । चैतन्येपि प्रसङ्गात । द्रव्यस्य धर्म इति 55 च व्यपदेशो न सिध्यति10 सम्बन्धाभावात् । नहि कार्यकारणभावा- दन्यो वस्तुसम्बन्धोस्ति । न चानयोः कार्यकारणभावः, स्वयमतदात्मनो- ऽतत्कारणत्वात् । धर्मास्य द्रव्यादर्थान्तरभूतत्वात् । अर्थान्तरत्वेपि धर्मकारण वे धर्मान्तरस्य कार्यस्योत्पादनात् द्रव्यस्य परिणाम इतीष्टं -- 374 तिप्रादुर्भावाभ्यामर्थान्तरस्य परिणतिर्भवति । तदेव कुतश्चैतन्यपि परिणतः प्रसडा- गात् । न च चैतन्यस्य परिणतिरिष्यते । प्रधानपुरुषयोरैक्यापत्तेरकर्तृता चेति वच- नात् । प्रयोगः पुनः । यद्यतोर्थान्तरन्न तद्गताभ्यां निवृत्तिप्रादुर्भावाभ्यां तस्य परि- गतिः। तद्यथा चैतन्यभिन्नस्वभावस्याङकुरस्य निवृत्तिप्रादुर्भावाभ्यां चैतन्यस्य धर्मान्त- रञ्च द्रव्यादिति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः। भवे देतन यस्य कस्यचिदर्थान्तरस्या- सम्बद्धस्यापि निवृत्तिप्रादुर्भावाभ्यामन्यस्य परिणतिरपि कुत (:) चासम्बद्धस्यैव । यथा तस्यैवाङकुरस्य बीजसम्बद्धस्य निवृत्तिप्रादुर्भावाभ्याम्बी जस्य तेन सामान्येन साधने सिद्धसाधनं । धर्मस्य द्रव्यसम्बन्धात् (त)द्विशेषेण तु साधनविकलता निदर्शनस्य । अडाकुरस्य चैतन्येन सह सम्बन्धाभावादिति चेदाह । द्रव्यस्य धर्म इति (5aro) व्यपदेशो न सिध्यति (5a10)। कुतः सम्बन्धाभावात्। एवं मन्यते द्रव्यसम्बन्धोयं धर्म इत्येतदेव न विद्यते । तत् कुतो व्यावृत्ति प्रसङगस्येति । अस्त्येव तहि द्रव्यधर्मयोराधाराधेयभावलक्षणस्सम्बन्धस्ततश्च सविशेषणेपि हेतो असिद्धिरित्यत आह । नहि कार्यकारणभा वादन्यो वस्तुभूतः सम्बन्धोस्ती (5br) ति। आधाराधेयभावोऽपि कार्यकारणभावविशेषादेव व्यवस्थाप्यते। यथा निर्णीतमा- धारतोभिनिवृत्तरात्मनस्तादृ शोनु (?)..यः कार्यन्तस्येत्यत्र प्रकरणे प्रमाणविनिश्चय इत्यभिप्रायः। अस्तु तहि कार्यकारणभावस्तयोरिति चेदाह । न चानयोदव्यधर्मयोः कार्यकारणभाव (5b1) इति। कुतः स्वयमतदात्मनोऽतत्कारणत्वात् । यद्धि यत्स्व- भावं न भवति न तत्तत्कारणतया भवद्भिरभ्युपेयं यथा रजस्तमसः । तथा चेदमपि 37b द्रव्यधर्मस्स्वभावो भवति तत्कथमिव तस्य कारणत्वमुपेयादिति व्यापकानुपलब्धि- प्रसङग मन्यते। न चायमसिद्धो हेतुरिति मन्तव्यं । अर्थाभावपक्षं समाश्रित्य दोषा- भिधानस्य प्रकृतत्वात् । यदाह । धर्मस्य द्रव्यादर्थान्तरत्वं (5b1) स्यादिति । अथा- प्यस्मद्वै (फोल्ये स्यात् पूर्वकान् कापिलानतिपत्य साङख्यानां शकमाधववत् । द्रव्यस्य व्यतिरेकेपि धर्मकार णत्वमिष्यते तदापि ब्रूम इत्याह । अर्थान्तरत्वेपि द्रव्यस्य धर्मकारणत्वेऽङगीक्रियमाणेऽर्थान्तरस्य कार्यस्योत्पादनात (5b2)कारणात् । द्रव्यस्य ·१-निग्रहस्थानलक्षणम् स्यात् । तद[?]विरुद्धमन्यस्यापि हेतुफलसन्ताने मृद्रव्याख्ये पूर्वकान्मृ- पिण्डद्रव्यात्कारणादुत्तरस्य घटद्रव्यस्य कार्यस्योत्पत्तौ मृहव्यं परिणत- मिति व्यवहारस्योपगमात् । न च धर्मस्य द्रव्यात्तत्वान्यत्त्वाभ्यामन्यो विकल्पः सम्भवत्युभयथा येन परिणामः। न निर्विवेकद्रव्यमेव धम्मोन()पि द्रव्यादर्थान्तरं, किन्तर्हि द्रव्यस्य सन्निवेशोऽवस्थान्तरं, यथाङ्गुलीनां मुष्टिः । न ह्यङ्गुल्य एव निर्विवेका मुष्टिः, प्रसारितानाममुष्टित्त्वात् । नाप्य- र्थान्तरं, पृथक्स्वभावान्नोपलब्धिरिति चेत् । न (1) मुष्टेरङ्गुलिविशेष- त्त्वात् । अङ्गुल्य एव हि क()श्चिन्मुष्टिर्न सर्वाः। न हि प्रसारिता (अ)ङ्गल्यो निर्विवेकस्वभावामुष्टय गुल्योऽ(ल्यः,अ)वस्थाद्वयेपि उभयप्रतिपत्तिासङ्गात्। परिणाम इतीष्टं स्या (5b2)द्भवता ततः किं स्यात् इत्याह (1)तद्विरुद्धस्यापि तथा- गतानुसारिणः (1) किडाकारणन्तेनापि हेतुफलसंतानं मृद्रव्याख्ये पूर्वकात् मृत्पिण्डा- कारणभूता दुत्तरस्य घटद्रव्यस्य कार्यस्योत्पत्तौ सत्यां मृद्रव्यं परिणतमिति व्यवहार- भेदस्योपगमात् (5b3) कारणात् । स्यात् मतं । यदि नाम प्रकारद्वयेनापि परि- णामो' न युज्यते प्रकारान्तरेण तु भविष्यतीत्येतदाह । न चे (5b3)त्यादि । तस्मादुभ (य) थापि न परिणाम इत्युपसंहारः। न निविवेकं निर्विशेषं द्रव्यमेव (5b3) परो नापि द्रव्यादर्थान्तरमेकान्तेनैव किन्तर्हि द्रव्यसनिवेशोऽवस्था- न्तरन्नान्यः यथाङगुलीनां सन्निवेशोऽवस्थान्तरम्मुष्टिः । यथाङगुलीनां सन्निवेशो- ऽवस्थान्तरन्तत्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयम्मुष्टिः कस्माद्धेतोर्न ह्यङगुल्य निविवेका मुष्टिः। कुतः प्रसारितानाममुष्टित्वात् (5b4)। अन्यथा प्रसारिता- नामपि विशेषाभावात् मुष्टयवस्थायामिव मुष्टित्त्वप्रसङग इति । अभावहेतुकाले रूप कः। नाप्यर्थान्तरं मुष्टिरङगुलिव्यतिरेकेणाप्रतिहतकारणेन प्रयत्न्दवतापि मुष्टेरनुपलब्धेरिति । कदाचित्कापिला एवं ब्रूयुरिति तन्मतं शङकते (1) न निर्वि- वेक मित्यादिना । गतार्थमेतद्। नहि मुष्टेरङगुलिविशेषत्वादि (5b5) ति परिह- 38a रति । असक्ताङगुल्य एव च निविवेका मुष्टिरिति कथयन् दृष्टान्तायोगमाह । अतोपि यदुत। प्रसारितानाममुष्टित्वादिति तदप्ययुक्तमेव । किङकारणं (1) यतोङगुल्य एव हि विशिष्टहेतुप्रत्ययबलेन तथोत्पन्ना काश्चन मुष्टिर्न तु सर्वाः। तदेव कुत इत्याह ।न प्रसारिता अङगुल्यो निविवेकस्वभावा मुष्ट्यङगुल्यश्चेति (1) च शब्दोत्र लुप्तनिर्दिष्टो ज्ञेयः। अथवा मुष्टयात्मिका अगुल्यः प्रसारिताः सत्यो नहि निविशिष्ट- रूपा इति व्याख्येयं। कस्मात्। अवस्थाद्वयपि प्रसारिताप्रसारितरूपे। उभयोर- प्रसारितप्रसारितावस्थयोर्यथाक्रमं प्रतिपत्तिप्रसङगात् (5b5)। प्रयोगः (पुनः।) प्रसारितावस्थायामप्रसारितावस्थायाः प्रतिपत्तिर्भवेत् अङगुलीनां विवेकाभा- ।

·५४] यत्र च हि खलु विवेकः स्वभावभूतः स एव वस्तुभेदलक्षणं सुखदुःखवत् । परभूते च विवेकोत्पादेऽङ्गुल्य: प्रसारिता एवोपलभ्येरन् । न हि स्वयं स्वभावादच्युतस्यान्त रोत्पादेऽन्यथोपलब्धिरिति प्रसङ्गात् । ननूक्तं द्रव्यमेव निर्विवेकम(म्,अ)वस्था नापि द्रव्यादर्थान्तरमिति । उक्तमिदं न पुनयुक्तं, न हि सतो वस्तुनस्तत्त्वान्यत्त्वे मुक्तवान्यः' प्रकारः सम्भवति । तयोर्वस्तुनि परस्परपरिहारस्थितलक्षणत्त्वनैकत्यागस्यापरो- पादा(न)नान्तरीयकत्वात् । अङ्गलीषु पुनः प्रतिक्षणविनाशिनीष्वन्या एव KEN वात् । अप्रसारितावस्थायामिव स्वभावहेतुः। एवमप्रसारितावस्थायां प्रसारिता- वस्थायां तत्प्रति पत्तिः स्यादित्यपरो योज्यः । यत्तूभयस्येति व्यापकानुपलब्धिः योज्या। अथाऽपि कथञ्चित्कश्चिद्विवेको स्थितयोर (व)स्थयोस्तदा स विवेकश्चा- सामगुलीनां स्वभावभूतो वा भवेन्नति विशल्पद्वयं (1) प्रथमे तावद् दोषमाह। य एव खलु विवेकः स्व भावभूतः। स एव स्वभेदलक्षणं सुखदुःखवदिति (5b6)। द्वितीयेप्याह। परभूते च विवेकोत्पादेऽङगुल्यः प्रसारिता एवोपलभ्येरन् (5b6) मुष्टयवस्थायामपीति शेषः (1) किमिति । यतो नहि स्वभावादप्रच्युतस्यार्थान्तरो- त्पादे सत्यन्यथोपलब्धिर्भवत्यतिप्रसगात् । उष्ट्रस्याप्यर्थान्तरस्य कलभस्योत्पादे- 38b ऽन्यथोपलब्धिः स्यादित्यतिप्रसङगो वक्तव्यः। प्रयोगः पुनः। यत्रस्वस्यात्म- भावादप्रच्युतं न तस्यार्थान्तरोत्पादेघि अन्यथोपलब्धिः । यथोष्ट्रस्य कलभ- प्रादुर्भाव । अप्रच्युताश्च स्वस्मात्स्वभावादगुल्यो विवेकोत्पादेपोति विधि- प्रतिषेधाभ्यां हेत्वपकल्पनायां कारणविरुद्धकारणानुपलब्धी । नन्वित्यादि परः । तत्वान्यत्वाभ्यामनिर्वचनीयं तदुक्तमिति वाक्यार्थः । उक्तमेतन्न पुनर्युक्त- मित्याचार्यः । कथमयुक्तमित्याह । नहि सतो वस्तुनस्तत्त्वान्यत्वे मुक्त्वान्य (:) प्रकार: सम्भवती (5b7) ति सद्वस्तुग्रहणं कल्पनाशिल्पोपरिचतस्यान्यापोहादेः सम्भव- तीति प्रतिपादनाय । कुत इत्याह । तयोरि(5b8)त्यादि । प्रयोगः पुनः । यौ परस्पर- परिहारस्थितलक्षणौ तयोरेकत्यागोऽपरोपादाननान्तरीयकः। एकोपादानञ्चा- परत्यागनान्तरीयकं तद्यथा भावाभावी । यथोक्तधर्मवन्तौ च तत्वान्यत्व- प्रकाराविति स्वभावहेतुः । नन्वडगुलीभ्यो मुष्टस्तत्वान्यत्वप्रकारौ मुक्त्वाप्य- न्यः प्रकारः संभवत्येव । न ह्यङगुल्य एव मुष्टिः प्रसारितानाममुष्टित्वात् । नाप्य- र्थान्तरं पृथकस्वभावानुपलब्धेरिति चेदाह । अडगुलीषु पुनरि(5b8) त्यादि। प्रतिक्षणं विनाशो विद्यते यासां इति विग्रहः। ता एव क्षणिकत्वात् तथाविधा जायन्ते येन मुष्टयादिवाच्या भवन्तीत्यर्थः ॥ तदेतच्च वस्तुतो न ।

·१-निग्रहस्थानलक्षणम् [५५ प्रसारिताः, अन्या मुष्टिः। तत्र मुष्टयादिशब्दा विशेषविषया,ऽङ्गुलीशब्दः सामान्यविषयो, बोजादङ्कुरादिशब्दवत् ब्रीह्यादिशब्दवच्च । तेनाङ्गुल्यः प्रसारिता न मुष्टिः (0) तद्यदि प्रागसदेव कारणे कार्य भवेत् किन्न सर्वः सर्वस्माद्भवति, नह्यसत्त्वे कश्चिद्विशेष इति । ननु सर्वत्र सत्त्वेप्ययं तुल्यो दोषो, नहि सत्त्वे कश्चिद्विशेषः, विशेषे वा सद्विशेषस्तैस्तुल्याभिन्नः स्यात्तदभावे विशेषस्यानन्वयात् । सतश्च 6a " । । मुष्टरङगुलिविशेषादित्यत्रोक्तमपि प्रसङगात् युक्तमुक्तमित्यवसेयं । अन्यथा कि- मनेन यद्येवं कथन्तहि मुष्टिरङगुलीति च व्यपदेशभेद इत्यत आह । तत्र मुष्टयादि- शब्दा विशिष्टविषया (5b9) विशिष्टावस्थानामेवाङगुलीनां वाचकत्वात् । अडगुलीशब्दस्तु सामान्यशब्दः सविस्थानां तासामभिधायकत्वात् । यथाक्रम- 39a मुदाहरणद्वयमाह। वीजाङकुरादिशब्दवद् ब्रीह्यादिशब्दवच्चे (5b9) ति। एवं शकलीकृतसकलपरपक्षः कु'छोद्यशेषं परोपन्यस्तं परिजिहीषुः । परमुखेन चोद्य- मुपस्थापयति (1) तद्यदीत्या (5b9) दिना। इदमस्याकूतं यथा हि तिलेष्वविद्यमान घृतं । तथा तैलमपि । तद्यदि प्रागसदेव कारणे कार्यमुत्पद्यते तथा घृतस्यापि तिलेभ्य उत्पत्तिः स्यात् । असत्वात् तैलवत् । न वा तैलस्यापि तत एव धृतवत् । नहि असत्ये कश्चिद् विशेष इति स्वभावहेतुव्यापकानुपलब्धित्वेनाभिमतयोाप्यव्यापकभाव- प्रसाधनप्रकार एषः। तदेतत् सर्वं (म)भ्यवधाय कृत्योत्थापनम्भवत इति मन्यमानः प्राह । ननु सर्वत्र सर्वस्यासत्वेप्ययन्तुल्यो दोषः (5bro) । नहि सत्वे कश्चिद्विशेष इति प्रयोगो [? प्रयोगः] पुनस्तावेव सत्वादिति हेतुविपर्ययं कृत्वा कार्यों । अथापि कश्चिद्वि- शेषोस्ति तेन सत्वेपि न सर्वं सर्वस्मात् जायते तेन संदिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वं प्रमाणयोरिति चेदाह । विशेष चाऽ भ्युपगम्यमाने सविशेषस्त्रैगुण्यात् सत्वर- जस्तमोरूपाद् भिन्नः स्यात् । कस्मात्तस्य त्रैगुण्यस्य भावेपि विशेषस्याननुवृत्तेः कारणात् । प्रयोगः पुनः। यद्भावेपि' यन्नानुवर्तते तत्तस्मादत्यन्तं भिन्नं । यथा शब्दस्पर्शरूपरसगन्धेभ्यश्चैतन्यन्नानुवर्तते च विशेषस्त्रैगुण्यभावेपीति स्वभावहेतुः । एतच्चाभ्युपगम्योद्ग्राहित । अधुना सत्कार्यवादे जन्मार्थ एव न युक्त इत्याह । सतश्चे (5bro)त्यादि। नैव तस्य चासत्वेनाभिमतस्य जन्मास्ति। सत्वात् । निष्पन्नावस्थायामिवेति विरुद्धव्याप्तोपलब्धिरस्य मनसि वर्तते । अन्यथा 39b पुनर्जातस्यापि पुनर्जातिः प्रसज्यत इत्यनवस्था स्यात् । यदाह । सतो यदि भवेज्जन्म जातस्यापि भवेद् भव (१३) इति । ।

·वादन्यायः सर्वात्मना निस्वभाव(वि)स्थायामिव किञ्जायते, साधनवैफल्यञ्च साध्यस्य कस्यचिदभावात् । यस्य कस्यचिदतिशयस्य तत्र कथञ्चिदसत उत्पत्ती' सोतिशयस्तत्रासन कथं जायते, जातो वा सर्वः सर्वस्मान्जायतेति तुल्यः पर्यनुयोगः । नातिशयस्तत्र सर्वथा नास्ति कथञ्चित्सत एव भावादिति- चेत् । यथा नास्ति स प्रकारस्तत्रासन् कथं जायेत । न च सर्वथा सतः कश्चिजन्मार्थ इत्युक्तं । असतोपि कार्यस्य कारणादुत्पादे यो यजननस्व- । किञ्च साधनानां कारणानाम्बीजतेजोजलादीनां वैफल्यं प्रसज्येत साध्यस्य कर्तव्यस्य कस्यचिद्रूपस्याभावादिति प्रयोगः । यत्र साध्यन्न किञ्चिदप्यस्ति तत्र साधनसाफल्यं विद्यते यथा नभस्यनाधेयातिशये। न च साध्यडकिञ्चि- दप्यस्ति कारणे व्यवस्थिते सति कार्य इति व्यापकानुपलब्धिः । न चायमसिद्धो हेतुरिति मन्तव्यं । यस्माद् यस्य कस्यचिदतिशयस्य तत्र कारणे स्थिते कार्य कथञ्चि- दुत्पत्ता विष्यमाणायां सोलिशयस्तत्रासन् कथजायेत नैव जायेतासत्वात् । व्योमोत्पलमिव दुग्ध इति ब्यापकानुपलब्धिरस्य चेतसि स्थिता। अथासन्नप्यति- शयो जायते। तदा जातौ वा तस्यासतोपि सर्वोतिशयः सर्वस्माज्जायतेति तुल्यः पर्यनुयोग इति । भवतोपि घृतातिशयोपि तिलभ्य उत्पद्येतासत्वात्। तेनाति - शयवदित्यर्थः । स्वभावहेतुप्रसङगः। परमतमाशङकते। नातिशयस्तो (6a2) त्यादिना । यथा नास्ति स कथन्तत्रासन् प्रकारो जायतेति प्रक्षिपति । जातो वा सर्वः सर्वस्माज्जायतेति तुल्यः पर्यनुयोग इति पूर्वोक्तो दोषो न युज्यत इत्यभिप्रायः। सर्वप्रकारेणैव तर्हि निष्पन्नरूपातिशयोस्तीति चेदाह ।' न चेत्यादि (1) एवन्तावत्सदसत्कार्यवादिनोः सर्वस्मात्सर्बस्योत्पत्तिदोषस्तुल्य इति प्रतिपादितं । न च तयोरपि तुल्यञ्चोद्यन्न तदेको वक्तुमर्हति । सत्कार्यवादे च न कश्चिज्ज- न्मार्थ इति प्रसाधितं तेनायमस्तीत्यधिको दोषः। तदेवडकदाचित्परोऽभिदध्यान्ननु भो 40. यदि नाम मयैतन्न परिहृतं भवता त्ववस्य ?श्यं] स्थितेः किञ्चित् स्वपक्षस्य रक्षणाय" वाच्यं । नहि परस्य पक्षं दूषयता स्वपक्षस्थितिरनवद्या लभ्यते। न भवति नित्यः शब्दो मूर्त्तत्वात् । सुखादिभिर्व्यभिचारेणेत्यादावनित्यत्वा सिद्धववित्यत आह । असतोपि कार्यस्य कारणादुत्पादे यो यज्जननस्वभावस्तत एव तस्य जन्म नान्य- स्मादिति नियम(623) इति । अपि शब्दः सम्भावनायां । इदं अत्रार्थतत्व- मविद्यमानमपि तैलं तिलेभ्य एवोत्पद्यते। तदुत्पादनशक्तियुक्तत्वात् तिलानां नान्यस्मात् तज्जननशक्तिविकलत्वात्तस्य। शक्तिप्रतिनियम एव च कथमिति च पर्यनुयोगे वस्तुस्वभावैरुत्तरं वाच्यं । य एवम्भवन्ति यथा वा तथैव प्रधाना- HNDRA ·१-निग्रहस्थानलक्षणम् [५७ भावस्तत्र च तस्य जन्म नान्यस्मादिति नियमः । तस्यापि स स्वभावनिय । न्महान् एव जायते नाहडकारो महतो ऽहडकारो न पञ्चतन्मात्राणीत्या दि प्रक्रिया। च भवतः शक्तिप्रतिनियमावलम्बनमेव सरणं ? शरण] । अन्यस्य परिहारोपायस्याभावात् (1) तदेतच्च न ममापि काकेन भक्षितं । तेन यदुक्तन्न- ह्यसत्वे कश्चिद् विशेष इति तदयुक्तिमत्। कारणसामर्थ्यासामर्थ्यकृतत्वात् कार्योत्पत्यनुत्पत्योः। तस्मात् पुरोनुकान्तयोः प्रमाणयोः सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्ति- कत्वसाधनकलडकाङकितो हेतुरिति । भनेदेतत्तस्यापि हेतो (:) तज्जनन- स्वभावनियमः। कुतो जात इत्यत आह । तस्यापि स स्वभावनियमः । स्वहेतो रिति (6a4) । तस्यापि स कुत इति चेदाह । इत्येवमनादिभावस्वभावनियम इति। न विद्यते आदिरस्येति विग्रहः अनादित्वाभ्युपगमाद्धेतुफलप्रकृति परं पराया मानवस्थादोषो लघीयसीमपि क्षतिमावहत्यन्यथाऽदौ कल्प्यमाने तस्याहेतुकत्वप्रसङगस्तेनास्थान एवेयमाशङका भवत इति भावः। अथवान्यथा- ऽयङग्रन्थो व्याख्यायते (1) निष्पर्यायेणासन्नेब तयतिशयो जायते। न च 40b सर्च सर्वस्माज्जायतेति पर्यनुयोज्यं । यो यज्जननस्वभावस्तत एव तस्यातिशयो- त्पत्तिरिति शक्तिनियमसमाश्रयादिति कदाचित्स्वसिद्धान्तमनादृत्यापि परोभि- दधात्याशडकायां न ममाप्येतच्छक्तिप्रतिनियमावलम्बनडरकेनचिद्दण्डेन निवारित- मित्याग्र्याह । असतोपी (6a3)त्यादि। पदविभागस्तु पूर्ववत् । प्रयोगो [? प्रयोगः] पुनर्यस्य यज्जननाय समर्थ कारणमस्ति सोसन्नपि जायत एव यथातिशय- विशेषः । तज्जननाय समर्थडकारणमस्ति च कार्यविशेषस्येति स्वभावहेतुः । तथा यो यत्राविद्यमानतज्जननसमर्थकारणः स तत्रासत्वेपि नोदेति। तिलेषु घृतातिशयस्तथा चाविद्यमानतज्जननसमर्थकारणः कार्यविशेषः कारण- विशेष इति व्यापकानुपलब्धिः। अपरः पर्यायः। साधनस्य लिङगस्य। सदकारणादुपादानग्रहणात् सर्वसम्भवाभावात् । शक्यस्य शक्यकरणात् कारणभावाच्च सत्कार्य (॥१४) इत्येवमादेवैफल्यं । साध्यस्य कर्तव्यस्य कस्यचित्संशयविपर्यासव्यवच्छेदस्य निश्चयप्रत्ययजन्मनश्चाभावात् । सर्वं हि साधनं विवादपदे वस्तुनि संशय- विपर्यासावपनयन्तद्विषयनिश्चयप्रत्ययमुत्पादयवित्ति नामानुरूपं न द्वयमप्येतत् कापिलमते सम्भवति । सदावस्थितस्य कार्यस्य हान्युपजननायोगात् । अथ यथा १सांख्यकारिका। ८ ·वादन्यायः ५८] मः स्वहेतोरित्यनादिभावस्वभावनियमः । अपि च । यदि मृत्पिण्डे घटोस्ति कथं तदवस्थायां न पश्चाद्वदुप- लब्धिः, तदर्थक्रिया वा। व्यक्तरप्रादुर्भावादिति चेत् । तस्या एव तदर्थ- क्रियादिभावे घटत्त्वात्तद्रूपस्य च प्रागसत्त्वात्कथं घटोस्ति (1) न हि रूपान्तर- । AMACHAR । सन्नप्ययं निश्चयः साधनवचनादनभिव्यक्तं । पूर्वमभिव्यक्तिमुपयात्यतो न वैफल्यमिति मतमत आह । यस्य कस्यचिदतिसय[? शय] स्या (6ar) भि- व्यक्तिलक्षणस्य तत्र साध्ये निश्चयरूपे कथञ्चिदसत उत्पत्ती प्राप्तात्साधनात् 41a सोऽतिशयस्तत्रासन्' कथञ्जायते । जातो वा सर्वातिशयः । समस्तसाध्य- निश्चयाभिव्यक्तिलक्षणः सर्वस्मादन्यसाधनात् साधनाभासात् वोत्पद्यतेति तुल्यः प्रसङगः। पावकादिप्रतिपत्तिहेतवो' धूमादयः सत्कार्यविनिश्चयाद्यभिव्यक्तिडकुर्यु- रित्यर्थः । उत्पत्त्य चाभिव्यक्तिमेतदुच्यते। नत्वियमविकृतरूपेषु कृतास्पदा सा हि तत्स्वरूपलक्षणा तद्विषयज्ञानलक्षणा। रूपान्तरप्रादुर्भावलक्षणाभावा भवेत्स्वरूपं तावत् अविकार्यमिति न साधनैरन्यैर्वा कर्तुं शक्यते। विकारे वा पूर्वस्वभाववानिव पूर्वरूपप्रादुर्भावश्चेत्यसत्कार्यवाद एव सथितः पूर्वापररूपत्यागावाप्तिलक्षण- त्वात् विकारस्य। चैतन्यस्यैकत्वादपरस्तद्विषयः प्रत्ययो न भवति परस्येति तद्रूपाभि व्यक्तिरनुपपन्ना । रूपान्तरप्रादुर्भावे च नान्यस्य किंचिदप्युपजायते विलक्षणत्वादिति तृतीयापि व्यक्तिरसम्भविनी द्वितीयायामप्ययमनिवारितो दोषः। तद्विषयप्रत्ययोदयेप्यर्थान्तरस्याभूतभाववैपरीत्यस्य व्यक्तेरयोगात्। न चानुप- कारकः प्रत्ययस्य विषयः सम्भवी । तदुपकारकत्वे वा तस्मादेवास्योत्पत्तिरिति लिङगानपेक्षा। स्वत एव साध्यनिश्चयोस्याभिव्यक्तिरिति प्राप्तं। साधनापेक्षादेव साध्यनिश्चयात् स्वविषयज्ञानोत्पादेनैवापेक्षातिश'योत्पत्तिलक्षणास्थिरेषु लब्धा- स्पदेति प्रतिपादितं सर्वदा वा भवेत्। लिङगस्यापि सदा सन्निहितरूपत्वात्। लिङगज्ञानापेक्षायामपि तुल्यः । तस्यापि सत्वे वादिनः सर्वकालास्तित्वादिति । अपि चेत्यादिना सत्कार्यवादनिराकरणे कारणान्तरमाह। तदवस्थायामिति 41b (6a4) (1) मृत्पिण्डावस्थायां पश्चाद्वदभिव्यक्तावस्थायामिव तदर्थक्रियेति घट- साध्योदकधारणविशेषाद्यर्थक्रिया। व्यक्तेरविशिष्टसंस्थानाया अप्रादुर्भावादिति चेत्। परमतासङका ? शङका] तस्या एवेत्यादि प्रतिविधानं। एतदुक्तम्भवति । ग्रीवादिसन्निवेशविशेषावच्छिन्न एषोर्थक्रियाविशेषकारी कश्चित् मृद्विकारो घट इत्युच्यते नान्यः। स चेत् प्रागपि मृत्पिण्डावस्थायामपि तदाव्यक्तावस्थायामिव तदर्थक्रियोपल्ब्धौ स्यातां। न च भवतस्तस्मानास्त्येवासाविति निश्चयः समाधी- ·। १-निग्रहस्थानलक्षणम् [५९ स्य सत्त्वे रूपान्तरमस्ति । न च रूपप्रतिभासभेदे वस्त्वभेदो युक्तोऽतिप्रस- ङ्गात् । तस्माद्य उपलब्धिलक्षणप्राप्तस्वभावाऽनुपलब्धिः स नास्त्येव । न हि तस्य तत्स्वभावस्थितावनुपलब्धितः स्थितिश्चासत्त्वं । परस्परन्तथा- स्थितयोरेव दुःखसुखयोरिति व्याप्तिर(स)द्वयवहारनिश्चयेनानु- पलब्धिविशेषस्य तेनानुपलब्ध्या कस्यचिद्वयवच्छेदं प्रसाधयता तस्य यथोक्तोपलब्धिलक्षणप्राप्तिरूप(ता) दर्शनीया । उपदानुपलब्धि- निर्देशासमर्थनं स्वभावा'नुपलब्धौं व्यापकानुपलब्धावपि (1) धर्मयोा- प्यव्यापकभावं प्रसाध्य व्यापकस्य निवृत्तिप्रसाधनं समर्थनं (1) कारणानुप- लब्धावपि कार्यकारणभावं प्रसाध्य कारणस्य निवृत्तिप्रसाधनं समर्थनं । यतां किमलीकनिर्बन्धेनेति। अवस्थातुर्भावादसावप्यस्तीति चेदाह । नहि रूपान्त- रस्य भावे रूपान्तरमस्ति (6a5) पीत इव नीलमिति विरुद्धव्याप्तोपलब्धिरा- कूता। न चावस्थावस्थात्रोरभेदादसिद्धो हेतुरिति गजितव्यं । यस्मान्न च रूपप्रति- भासभेदेपि वस्तुभेदो युक्त' (:)अतिप्रसङगात् । रूपप्रतिभासभेदग्रहणमुपलक्षणार्थं । तेनार्थक्रियाभेदोप्यभ्युपगन्तव्यः। एवं मन्यते। यदि भिन्नप्रतिभासि ज्ञानं भेदं साधयति तदा सुखदुःखमोहानां असङकीर्णा भेदव्यवस्था भवेत् । नान्यथा तथा च मृत्पिण्डघटयोरपि परस्परमत्यंतम्भेद इति प्रतिजानीमहे। भिन्नाकारज्ञानपरि - च्छेद्यत्वात् । परस्परासम्भविकार्यकारित्वाच्चसुखादिवदिति स्वभावहेतू । अन्यथा सुखादीनामपि परस्परमभेदप्रसङगः शक्तिव्यक्तिवत् । विशेषो वा वाच्य इति ।' तस्मादित्युपसंहारः। नहि तस्य घटादेस्तस्मिन्नुपलब्धिलक्षणप्राप्ते स्वभावे स्थिती सत्यामनुपलब्धियुज्यते। अथापि भवति तदाऽस्थितिश्च तस्मिन्स्वभावेऽतत्वमत:- स्वभावत्वमुपलब्धिलक्षणप्राप्तात्स्वभावादेकान्तेन भेद इति यावत् । एवं स्वभाव(7)नुपलब्धौसाधनाङगसमर्थनं प्रपञ्चेनाभिधाय परिशिष्टास्वनुपल- ब्धिष्वाचिख्यासुराह। व्यापकानुपलब्धावि (6a8)त्यादि। धर्मयोर्यथा शिशपा- 42a त्ववृक्षत्वयोाप्यव्यापकभावं केनचित्प्रमाणेन प्रसाध्य व्यापकस्य वृक्षत्वादेनिवृत्ति- प्रसाधनं समर्थनं साधनाङगस्येत्यध्याहारः। यथा नास्त्यत्र शिशपा वृक्षाभावादिति । ननु तत्र स्वभावानुपलब्ध्यैव तदभावः सिध्यति तत्किमनया। नहि निष्पादितक्रिये कर्मणां विशेषाधायि साधु साधनम्भवति । साधकतमङकरणमिति (पाणिनिः ॥४॥ ४२) वचनात् अनधिगतार्थाधिगमरूपञ्च प्रमाणमुक्तमज्ञातार्थप्रकाशो वेति। सत्यमेतत् । तथाहि नेयं सर्वत्र प्रयुज्यते। किन्तहि व्योमगतत्रपादिमात्रे यत्र सालसरलपलाशशिशपादिपादपभेदावधारणनास्ति तत्र। सर्वथा यत्रैव व्याप्या- ·वादल्यायः ६०] तद्विरुद्धोपलब्धिष्वपि द्वयोविरुद्धयोरेकस्य विरुद्धस्योपदर्शनं समर्थनं । एवमनुपलब्धौ साधनाङ्गस्यासमर्थनं साधनाङ्गावचनं तद्वादिनो निग्रह- 6b स्थानमसमर्थने तस्मिन्व्याप्यासिद्धेः ।। त् ।। अथवा साध्यते तेन परेषामप्रतोतोर्थ इति साधन त्रिरूपहेतु । भावो न निश्चीयते क्वचित् कुतश्चिद् भान्तिनिमित्तात् तत्रैवेयं प्रयुज्यते। कारणा- नुपलब्धिरपि यत्र कार्याभावो न निश्चीयते तत्रैव प्रयोक्तव्या नान्यत्र बैयर्थ्यात् । यथा सन्तमसे धूमाभावानिश्चये नास्त्यत्र धूमोऽग्न्यभावादिति । कार्याभावे संशयात् । कारणाभावे च निश्चयात्। स्वभावविरुद्धोपलब्धिरपि संगविषयभावाबस्थित- गात्रस्पर्शवालाकलापाकुलानलालीढ एव व्योमादिमात्रतिनिर्देशे प्रयोक्तव्या। कारणविरुद्धोपलब्धिश्चाप्यदृश्यमानकमारोमोद्ग'मदन्तवीणादिभेदभावाभा वाक्य- शक्यगानुसमीपावस्थितपुरुषसमानान्तभूतल एव प्रकृतेनान्यत्र वैफल्यात् । अनया- 42b दिसा? दिशा]ऽन्यासामध्यनुपलब्धीनाम्प्रयोगविषयोऽनुसतव्य इति । तेषां स्वभाव- व्यापककारणानां। विरुद्धास्तेषामुपलब्धयस्तास्विति विग्रहः। द्वयोविरोधयोर्म- ध्ये एकस्योपदर्शनं । द्वौ पुनविरोधावविकलका रणस्य भवतोन्यभावे भावः । परस्परपरिहारस्थितलक्षणश्च। अनया दिशा स्वभावविरुद्धकार्योपलब्ध्यादिष्वपि साधनाङगसमर्थनं सुज्ञानमेवेति नोक्तं। तथापि किञ्चिन्मात्रप्रयोगभेदादेका- दशानुपलब्धिव्यतिरिक्तास्वपि कारणविरुद्धव्याप्तोपलब्धिकार्यविरुद्धव्याप्तोप- लब्धिव्यापकविरुद्धकार्योपलब्धिकार्यविरुद्धकार्योपलब्ध्यादिषु साधनाडागसम- र्थनमुक्तम्बेदितव्यं । तासां पुनरुदाहरणानि यथाक्रमं । नात्र धूमस्तुषारस्पर्शात् । नेहाप्रतिवद्धसामर्थ्यानयग्निकार णानि सन्ति तुषारस्पर्शात् ।न तुषारस्पर्शोऽत्र धूमात्। नेहाप्रतिबद्धसामर्थ्यानि शीतकारणानि सन्ति धूमादिति हेतुकार्यविरुद्धाप्तभावो व्यापक कार्ययोः । विरुद्धकार्ययोरन्यः प्रतिषेधस्य साधकः ।।(१५) नेह धूमो हिमस्पर्शात् समर्थन्नाग्निकारणं । नेह धूमाद्धिमस्पर्शो न शक्यं शीतकारण (१६) मिति (-) सङग्रहश्लोको। एवं तावदेकेन प्रकारेणासाधनाङगवचनत्वादिनो निग्रहस्थानमिति प्रतिपादितं । प्रकारान्तरेणापि तदेवोपपादयति । अथवेत्यादि' (6b1) न चेति समुदायश्चायमत्रा- वृत्या पूर्वोदितार्थपरित्यागेनार्थान्तरसमुच्चये वर्तते ॥ नतु धवस्थित्याथवा खदिर- 43a मित्यादाविध पूर्वार्थपरित्यागेन विकल्पादिवि धस्याप्यर्थस्य विवक्षितत्वात् । इह ·१-निग्रहस्थानलक्षणम् [६१ वचनसमुदायः । तस्याङ्ग पक्षधादिवचनं तस्यैकसाध्यवचन- मसाधनाङ्गवचनं, त'दपि वादिनो निग्रहस्थानं, तवचने हेतुरूपस्यैवा- वचनमवचने च सिद्धेरभावात् ।। त् ॥ अथवा तस्यैव साधनस्य यन्नाङ्ग प्रतिज्ञोपनयनिगमनादि तस्या साधनाङ्गस्य साधनवाक्ये उपादानं वादिनो निग्रहस्थानं, व्यर्थाभिधा- नात् ॥ त्॥ । च पर्याये साधनशब्दः करणसाधनः । इहाडागशब्दोऽवयववचनः पूर्वस्मिन्कारण- इति विशेषः। त्रिरूपहेतुबचन समुदायग्रहणेन तेषु लक्षणादिवचनानां साधनत्वं तिरयति। स्याद् बुद्धिः साधर्म्यवति प्रयोगेनासपने हेतोरसत्वमुच्यते वैधर्म्यवति च न सपक्षसत्वमनन्तर मेव निषेध्यमानत्वात् । तत्कथन्तस्यैकस्याप्य- वचनमसाधनाङगवदनमित्येतन्न वक्ष्यमाणे व्याहतमिति । एतच्च नैवमेव हि व्याख्यायते। त्रिरूपो हेतुरात्मकः । परमार्थतोवस्थितस्तस्य वचने ये प्रकाशके पक्षधर्मवचनं सपक्षसत्ववचने पक्षधर्मवचनं विपक्षसत्ववचने वा तयोस्समुदायः तस्य वचनद्वयसमुदायस्याङगम्पक्षधर्मादिवचनमिति पक्षधर्मवदनन्तावदविचलमितरयोः त्वन्यतरान्यतरत् कादाचित्कं । तेन वचनद्वयसमुदायरूपस्याङगिनोडगं द्विविधमेव सदा तस्येदानीमडगस्यैकस्याप्यवचनमसाधनाडगम्वचनं। न केवलं द्वयोः प्रथम- व्याख्यानुसारेणेत्यपि शब्दात् । द्वयोहयवचनं तूष्णीम्भावः। स चोक्तोऽप्रतिभया तूष्णीभावादिति पर्यायान्तरमप्याह। अथवे (6b1)त्यादि । तस्यैवेति त्रिरूपवचनसमुदायस्य यन्नाङगं ना'वयवः । कथं पुनः प्रतिज्ञादीनामसाधनाङगत्वमिति चेत्। उच्यते। प्रतिज्ञावचन- साधनं । साक्षात् पारंपर्येण वा तस्याः सिद्धरनुत्पत्तः तथाहयर्थ एव प्रतिबन्धा- थंडगमयति । नाभिधानमर्थप्रतिबन्धविकलत्वात् तस्मात् प्रतिज्ञावचनं हेतु- वचनं वा न साक्षात्साधनमर्थसिद्धौ । संशयश्च पक्षवचनादय दृष्टो' न 43b निश्चयस्तदतोपि न साक्षात् साधनं । स्यान्मतं संशय एवासिद्धः पक्षवचनाद्वादि- प्रतिवादिनोनिश्चितत्वादथान्येषां भवति । एवं सति कृतकत्वादिवचनेप्यव्युत्पं [?व्युत्पन्] 'नानां संशयो भवतीत्यनेकान्तः। तदेतदसम्बद्धं । वादिप्रतिवादिनो हि निश्चितत्वमेकस्मिन् वा धर्मेऽनित्यत्वादिके प्रत्याययितुमारब्धे भवेत् प्रत्यनीक- धर्मद्वये वा ॥ न तावदेकस्मिन् विवादाभावतः। साधनप्रयोगानर्थक्यप्रसङगात् (1) नापि प्रत्यनीकधर्मद्वये वस्तुनो विरुद्धधर्मद्वयाध्यासप्रसङगात्। यदाहयेकस्मिन्व- स्तुनि प्रमाणबलेन विरुद्धौ धौ वादिप्रतिवादिभ्यां निश्चितौ भवतस्तदा तद्वस्तु ।

·६२] वादन्यायः । द्वयात्मकं प्राप्त । अथ न प्रमाणसामर्थ्यात् तो निश्चितावपि तु स्वस्मात्स्व- स्मादाग मात्। एवमपि तु धर्मयोः प्रमाणेन निश्चयात् कथन्न पक्षवचनात् संशयो भवतीति वाच्यं । तस्मात् पक्षवचनं न साक्षात् साधनं । नापि पारम्पर्येण साध्या- भिधायकत्वेनासिद्धे हेतुदृष्टान्ताभासोक्तिवदशक्यसूचकत्वात् । हेतुवचनन्तु शक्य- सूचकत्वात् शक्तितः साधननिष्टं सदोच्यते साधनाङगम्प्रतिज्ञावचनत्वे सति साधनोपकारकत्वाद्धेतुवचनवत्। साधनविषयप्रकाशनद्वारेण च प्रतिज्ञासाधनम- नुगृह्णाति । अन्यथाहयविषयं तत्साधनं प्रवर्तते । ज्ञानात्ममनःसन्निकर्षादीनामपि साधनोपकारकत्वमतो वचनत्वे सतीति विशेषणं। इतश्च साधनाङगसाध्यसाधन- विषयप्रकाशनात् दृष्टान्तवचनवदिति । इदमप्यत्यर्थमसारं । यस्मादनित्यं शब्द साधयेत्यभ्यर्थना वाहयं वचनत्वे सति साधनोपकारकं साध्यसाधकविपर्ययप्रकाश- 44a कञ्चन च तदन्तरडगं साध्यसिद्धा वाङगं। को वा विषयोपदर्शनस्योपयोगो यदि हयनेन विना न साध्यसिद्धिः स्यात् । सर्व सोभेत[? शोभत] यावता विनाप्यनेन यावत् । (यः) कश्चित्कृतकः स सर्वोऽनित्यो यथा कुम्भादिः शब्दश्च कृतक इत्यनु- क्तेपि पक्षशब्दोऽनित्य इत्यर्थाङगमात्र एव । तस्मादस्य निर्देशो निरर्थक एव । स्यादयं विपर्यासो यदि हेतुव्यापारविषयोपदर्शनाय पक्षवद् वचनन्नव प्रयुज्यते तदा कथम्पक्ष- समाश्रयलब्धव्यपदेशा। पक्षधर्मत्वादयः सम्पद्यन्ते। तेषु वा निश्रितात्मसुसम्भूत- सामर्थ्यात् पक्षगतिरसम्भाव्यैव । सामर्थ्य लभ्यपक्षबलेन पक्षधर्मत्वादयः सम्पद्यन्त इत्यप्ययुक्तं । तेष्वसत्सु सामर्थ्यलभ्यस्यैव पक्षस्यासम्भवात् । अन्योन्याश्रयं चेदम्पक्ष- धर्मत्वादिसामर्थ्यायातपक्षवशेन पक्षधर्मत्वादयः सम्पद्यन्ते । पक्षधर्मत्वादिबलेन च पक्ष इति । तदत्रोच्यते। न खलु साधनकाले पक्षधर्मत्वादिविकल्पोऽस्ति के वलं यत्रैव जिज्ञासितविशेषे मिणि शब्दादौ तु च करीशादिस्थगिततेजसि वा कुण्डादौ यो धर्मः कृतकत्वधूमत्वादिलक्षणोनुमानतः प्रत्यक्षतो' वा प्रतीयते । प्रत्याय्यते वा। तद्विशेषयोगितया वा निश्चितेऽपरस्मिन्घटमहानसादावस्थितत्वेन स्मर्यते तद्विशेषविरहिणि वा गगनसागरादौ नास्तित्वेनैव स्मर्यते । स वस्तुधर्मतयैव विनापि पक्षधर्मत्वादिव्यपदेशेन तत् धर्मिणं जिज्ञासितधर्मविशिष्टं सामर्थ्यादेव प्रतिपादयति । स चास्य सामर्थ्यविषयः पक्ष इति गीयते। ततः पश्चात् तत्समाश्रय- भाविन्यो यथेष्टपक्षधर्मत्वादिसंज्ञाः शास्त्रेषु संव्यवहारार्थम्प्रतन्यन्ते। यदि वा प्रत्या- 44b लोचनप्रकरणबलात् साधनका लेपि भवन्तु पक्षधर्मत्वादिविकल्पाः। कथं योहि वस्तुनो धर्मो वादिना विवादास्पदीभूतमिविशिष्टतया साधयितुमिष्टः स पक्षस्तस्य योन्यो धर्मः स पक्षधर्मः।' प्रकृतसाध्यधर्मसामान्येन च समानोर्थः सपक्षः। तद्विरही । । ।

·१-निग्रहस्थानलक्षणम् [६३ [ । । - वासपक्ष इति। यस्यापि हि साधनकाले पक्षप्रयोगोस्ति तस्यापि न वाद्यकाण्डमेव पक्षं जातेऽनित्यः शब्द इति । कस्तु प्रस्तावान्तरेना[? रेणापि प्रकरणबलेनैव पक्षधर्मत्वादयोपि वक्तव्या (:)। तच्च पक्षप्रयोगदूषकस्यापि समानं । तस्मा- प्रतिज्ञावचनं न साधनांगं । उपनयनिगमनवचनन्तु यथा न साधनाङगन्तथोच्यते ॥ तत्रतावदुदाहरणा- पेक्षस्तथेत्युपसंहारो न तथेति वा साधनस्योपनयः (न्या० सू० ११२॥३८) । यथा तथेतिप्रतिबिम्बनार्थ । किम्पुनरत्र प्रतिबिम्बनन्दृष्टान्तगतस्य धर्मस्थाव्यभिचारत्त्वे सिद्धे। तेन साध्यगतस्य तुल्यधर्मता। एवञ्चायङकृतक इति साध्येन सह सम्भव उपनयार्थः । ननु च कृतकत्वादित्यनेन सम्भव उक्तः। नोक्तः। साध्यसाधन- धर्ममात्रनिर्देशात् । साध्यसाधनधर्ममात्रनिर्देशः कृतकत्वादनित्यः शब्दो भवति तत्पुनः शब्दे कृतकत्त्वमस्ति । नास्तीत्युपनयेन सम्भवो गम्यते । अस्ति च शब्दे कृत- कत्वमिति । तथा च हेतुवचनाद् भिन्नार्थप्रतिपादकत्वमुपनयस्याभिन्नरूपत्वे प्रसिद्ध- पर्यायव्यतिरिक्तत्वे च सति हेतुवचनोत्तरकालमुपादीयमानत्वात् दृष्टान्तवचन- वदिति शक्येत अनुमातुं। हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पूनर्वचननिगमनं (न्या० सू० १११।३९)। प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनमिति प्रतिज्ञाविषयस्यार्थस्याशेषप्रमाणोपपत्तौ विपरीत- प्रसङगप्रतिषेधार्थ यत्पुनरभिधानं तन्निगमनं । न पुनः प्रतिज्ञाया एव 45a पुनर्वचनं। किङकारणं यस्मात्प्रतिज्ञासाध्यनिर्देशः सिद्धनिर्देशो निगमनमिति । पुनः शब्दश्च नानात्वे दृष्टः(1) पुनरियमचिरप्रभा निश्चरति । पुनरिदङगन्ध- वनगरं दृश्यत इति । अत्र च सामर्थ्यादुपनयानन्तरभावी हेत्वपदेशो गृहयते। न प्रतिज्ञानन्तरभावी । असम्भवात्। नहि कश्चित्प्रतिज्ञा नन्तरं हेत्वपदेशान्निगमनं प्रयुंक्ते । अनित्यः शब्दः कृतकत्वात्। तस्मादनित्यः शब्द इति । अतश्च प्रतिज्ञार्थ- वाक्याद् भिन्नार्थं निगमनवचनं । प्रतिज्ञावाक्याद् भिन्न रूपत्वे सति हेतुवचनोत्तर- कालमभिधीयमानत्वात् दृष्टान्तवचनवत् । न च साध्यार्थप्रतिपादकनिगमनं । शब्दान्तरोपात्तस्यावधारणरूपेण प्रवृत्तत्वात् । योय मागच्छत्ययं योय मागच्छत्ययं विषाणीति केनचिदुक्ते तस्मादनश्व इत्यादिवचनवत् । तस्माच्छब्दसहितं वाक्यम्विचार- विषयाय प्रसाध्यार्थप्रतिपादकन्न भवति । कारणोपदेशोत्तरकालमुपात्तत्त्वात् । दृष्टान्तः पूर्ववत्। तदेतत् प्रतिषिध्यते न खल्वेवं प्रयोगः क्रियते । अनित्यः शब्दः कृतकत्वात्। प्रतिज्ञाप्रयोग स्यानन्तरं निराकृतत्वात् । अपि तु कृतकः शब्दः । यश्चैवं स सर्वोऽनित्यो यथा कलशादिः। यो वा कृतकः स सवाऽनित्यो यथा घटादिः।

·६४] वादन्यायः तथा च कृतकः शब्द इत्येवमुभयथा यथेष्टं प्रयोग (:) क्रियते । साध्यसिद्धरुभ- यथापि भावात् । तत्र यदि कृतकः शब्दो यश्चैवं स सर्बोऽनित्यो यथा घटादि- 45b रित्यभिधाय तथा कृत कः शब्द इति प्रतिबिंबनार्थ मुपनयवचनमुच्यते । तदे ? दि]- दमनर्थक विनाप्यनेन प्रतिविबनेनानन्तरोक्तप्रयोगमात्रात् प्रतीतिभावात् । साधनञ्च यदनर्थकं न तत्साधनवाक्ये विद्वद्भिरुपादेयं । तद्यथा दशदाडिमादि वाक्यं तथा चानर्थकं प्रतिबिंबनार्थमुपनयवचनमिति व्यापकविरुद्धोपलब्धः। स्वार्थानुमितावप्ययमेव न्यायो दृष्टो नहि कश्चित्सचेतनः कृतकत्त्वस्य भावं शब्दे गृहीत्वा तस्य धाविनाभाबित्वमनुस्मृत्य तथा च कृतकः शब्द इति प्रतिबिम्बनार्थ- करोति। अथापि यः कृत्तकः स सर्वोऽनित्यो यथा घटः। तथा च कृतकः शब्द इति सम्भवप्रदर्शनार्थमुपन्यवचननुच्यते । तदेतद् द्वयमप्यङगीकुर्मः। प्रतिज्ञा- नन्तरभाविनस्तु साधनमात्रनिर्देशमनित्यः शब्दः कृतकत्वादित्येव न प्रतिपद्यामहे । प्रतिज्ञायाः प्रयोगाभावात् । ततश्चोपनयस्यावयवान्तरत्वप्रतिपादनायोक्तो हेतुरसिद्धतोरगदष्टत्वाङगतावशक्त एव । यत् पुनरिदं सिद्धार्थनिर्देशलक्षणं निग- मनं पौनरुक्त्यपरिहाराय वर्ण्यते तन्नैवोपपद्यते विना निगमनेनार्थसिद्धरेव पञ्चा- वयवसाधनवादिनोऽनुपपत्तेः' अन्यथा निगमनात् प्रागेवार्थस्य सिद्धत्वात् व्यर्थतया न साधनाङगन्निगमनम्प्राप्नोति। ततश्च नेदमुपादेयं साधनवाक्ये सिद्धमित्य- प्रतिज्ञा। भवेद्वयामोहो विप्रतिपन्नस्य प्रमाणान्तरव्यपेक्षा नास्तीति सिद्धमनित्यत्व- मुच्यते । निगमनं तु प्रतिविषयस्यार्थस्याशेषप्रमाणोपपत्तावशेषाक्यवपरामर्शनाव- 46a धारणार्थम नित्य एवेति प्रवर्तत इति । यदि तहि प्रमाणान्तरव्यपेक्षा नास्ति तत्तर्हि (साध्य) सामर्थ्यादवधार्यत एव । तथाहि यदकृतकन्तदनित्यमेव । यथा कुण्डादि- शब्दश्च कृतक' इत्येवमनि (त्य) त्वाविनाभाविनः कृतकत्वस्य शब्दे भावख्याती तत्सामदेिवानित्यः शब्द इति निश्चयो भवति (1) तदस्य वचनं सामर्थ्य प्रतीता- र्थप्रत्यायकत्वात् पुनरुक्तमनुपादानाहञ्च । न चात्र विपर्ययप्रसङगस्य लेशोप्या- शडकयते । येन तद्वयवच्छेदाय सफलमेतस्योपादानं स्यात् । अनित्यत्वेनैव कृतकत्वस्थ व्याप्तिप्रसाधनात् । प्रयोगस्तु (1) यत्सामर्थ्यात् प्रतीयते न तस्य वचनम्प्रेक्षावता कर्त्तव्यं । तद्वचनम्पुनरुक्तम्वा तद्यथा गेहे नास्ति कुमारो जीवति चेत्येतत्सामर्थ्यात् प्रतीयमानस्य तद्वहिर्भावस्य वचनं । पक्षधर्मान्वयव्यतिरेकतद्वचनसामर्थ्याच्च प्रतीयते तस्मादनित्य एवेत्येवमादिना पुनः सिसाधयिषितोर्थः प्रथमसाध्यापेक्षया ध्यापकविरुद्धोपलब्धिद्वितीयसाध्यापेक्षया च स्वभावहेतुः। अत एव निगमनस्या- वयवान्तरत्वप्रतिपादनायोक्ता हेतवोऽसिद्धाः। तदप्येतेनैव प्रत्युक्तं । यदाह । प्रत्ययेक्ष (?) प्रतिज्ञादीन्वाक्यार्थप्रतिपत्तये ।

·SAHARS १-निग्रहस्थानलक्षणम् [६५ अन्वयव्यतिरेकवचनयोर्वा साधर्म्यवति (वै)धर्म्यवति च साधन- प्रयोगो [?ग] एकस्यैवाभिधानेन सिद्धेर्भावात् द्वितीयस्या सामर्थ्यमिति तस्याप्यसाधनाङ्गस्याभिधानं निग्रहस्थानं व्यर्थाभिधानादेव । ननु च विषयोपदर्शनाय प्रतिज्ञावचनमसाधनाङ्गमप्युपादेयमेव । न (1) वैयर्थ्यादसत्यपि प्रतिज्ञावचने यथोक्तात्साधनवाक्याद्भवत्येवेष्टार्थ- सिद्धिरित्यपार्थकं तस्योपादानं (।) यदि च विषयोपदर्शनमन्तरेण प्रतीते- रुत्पत्तिः (१) कथन्न प्रतिज्ञासाधनादयः। न हि पक्षधादिवचनस्यापि प्रतीतिहेतुभावादन्यः साधनार्थः स प्रतिज्ञावचनेपि तुल्य इति कथं न साधनं (1) केवलस्यासामर्थ्यादसाधनत्त्वमिति चेत् । तत्तुल्यं पक्ष धर्मवचन- स्यापीति तदपि न साधनावयवः स्यात् । नहि पक्षधर्मवचनात् केवला प्रतिपत्तेरुत्पत्तिः । एतेन संशयोत्पत्तिः प्रत्युक्ता (1) पक्षधर्मवचनादपि केवलादप्रदर्शिते सम्बन्धे संशयोत्पत्तेः । तस्माद्वयर्थमेव साधनवाक्ये प्रतिज्ञावचनोपादानं वादिनो निग्रहस्थानं ।। त् ।। प्रोच्यमानन्निगमनं पुनरुक्तन्न जायते ॥ (१७) विप्रकीर्णैश्च वचनै कोर्थः प्रतिपाद्यते । तेन सम्बन्धसि ध्यर्थम्वाच्यनिगमनं पृथग् (॥१८) इत्यलमतिप्रसारिण्या कथया ॥०॥ अन्वयव्यतिरेकयोति पर्यायान्तरकथनमुपादानमिति (न्या० सू० २।१।१२) वर्तते द्वितीयस्यासामर्थ्य जातायाः सिद्धः पुनरजन्यत्वात् । (प्रमाण-) समुच्चय टीकाकारास्त्वाहुः नन्वि (6b4)त्यादि । ने(6b4)त्याधुत्तरः। यदि चेत्युपचय- हेतुः। साधनावयवः प्रतिज्ञां प्राप्नोति नियमेन साध्यप्रतीतिनिमित्तत्वात् 46b पक्षधर्मादिवचनवत्। सन्दिग्धव्यतिरेको हेतुरिति चेदाह । नहि पक्षधर्मवचनस्या- पीति (6b6)। तत्तुल्यमिति विरुद्धानकान्तिकयोः पक्षधर्मसद्भावेप्यगमकत्वात् । तत एव संसयो [? संशयोत्पत्तः पक्षधर्मवचनन्न साधनं साधारणादिवचनवदिति चेदाह । एतेन (6b7) तत्तुल्यमित्यादिना संशयोत्पत्तिः प्रत्युक्तेति । एतदेव व्यनक्ति पक्षधर्म वचनादपीति । तदनेनानन्तरस्य हेतोर्व्यभिचारङकथयति । ननु च पक्षधर्मस्य श्रावणत्वादेरप्रदर्शिते सम्बन्धेनैव साधनावयवत्वमतो विपक्ष- त्वाभावान व्यभिचारः। प्रदर्शिते तु सम्बन्धे साधनावयवत्वं तदा च तस्मात् संशयो नास्तीति सुतरान्नानेकान्त इति ॥ एवं मन्यते। पक्षवचनेपि तुल्यमे (6b6)तदिति तदपि साधनं स्यात्। अथ प्रतिपद्येथा सत्यं स्याद्यदि साध्यं स्यान्न चास्त्यन्यतः ९ ·द Rosessed वादन्यायः अथवा साधनस्य सिद्धेर्यन्नाङ्गं (अ)सिद्धो विरुद्धोऽनैकान्तिको वा हेत्वाभासः तस्यापि वचनं वादिनो निग्रहस्थानमसमर्थोपादानात् । तथा साध्यादिविकलस्यान्वयाप्रदर्शितान्वया (?) तैरपि दृष्टान्ताभासस्य साधना- ङ्गस्य वचनमपि वादिनो निग्रह स्थानमसमर्थोपादानादेव । नहि तैहेतोः सम्बन्धः शक्यते प्रदर्शयितुमप्रदर्शनादसा(म)ऱ्या ॥त्॥ अथवा सिद्धिः साधनं तदङ्ग धर्मा यस्यार्थस्य विवादाश्र(य)स्य 7a वादप्रस्तावहे 1 0तोः स साधनाङ्गः (1) तद्वयतिरेकेणापरस्याप्यजिज्ञासितस्य विशेषस्य शास्त्राश्रयव्याजादिभिः प्रक्षेपो मोषणञ्च परव्यामोहनानु- भाषणशक्तिविघातादिहेतोः । तदप्यसाधनाङ्गवचनं, वादिनो नि ग्रहस्थानमप्रस्तुताभिधानात् । एभिः कथाविच्छेद एव । तथा विशेषसहितस्यार्थस्य प्रतिवा- साध्यसिद्धः। न च निष्पादितक्रिये दारुणि दात्रादयः कञ्चनार्थं पुष्यन्ति । अप्रदर्शिते तु संबन्धे संशयोत्पत्तिहेतुत्वादिदमुक्तन्तत एव संसयो? संशयोत्पत्तेरिति । यद्येवं न हि तत्प्रयोगमन्तरेण साध्यसिद्धेरभाव इति व्यर्थ एव तत्प्रयोगः स्यात् अन्यथा कः पक्षवचनं साधनादपाकर्तुं समर्थः। ततश्च त्रिरूपलिङगाख्यानं परार्थ- मनुमानमित्याद्याचार्यवचो व्याहन्येत । कथं तहर्युक्तं । पक्षधर्मत्वसम्बन्धसाध्योक्तेरन्यवर्जनमिति नास्ति विरोधः। पक्षधर्मत्वसंबन्धा- भ्यां साध्यस्योक्तिप्रकास ? प्रकाशनमाक्षेपस्तस्मादन्येषां पक्षोपनयवचनादीना- मुपादेयत्वेन साधनवाक्यवर्जनमिति व्याख्यानात् । विवरणप्ययमों यस्मात् पक्षधर्मत्वसम्बन्धवचनमेवान्वयव्यतिरेकाभ्याम्विवक्षितार्थसिद्धिकारणं युक्तं नान्यत्। 47a तस्मादनुमेयस्योपदर्शनार्थ सिद्धयर्थं पक्षवचनमुपादेयं नान्यदित्युपस्कारः। पक्ष उच्यते आक्षिप्यते प्रकाश्यते अनेनेति पक्षवचनन्त्रिरूपं लिङगं। आक्षेपो ह्यभि- धानतुल्य इति वचनमित्युक्तं वचेर नेकार्थत्वाद्वा । अस्माकं तु (1) तत्रानुमेयनिर्देशो हेत्वर्थविषयो मत (१९) इत्यपि वचनं विरुध्यते। यस्मा तत्रेति तर्कशास्त्रस्य सम्बन्धोत्राभिधीयते । प्रयोगस्य तु सम्बन्धे बहु स्यादसमंजसं ॥(२०) तस्यैव प्रकृतेरुक्तमेतच्चास्यैव लक्षणे । परविप्रतिपत्तीनानिषेधाय विशेषत (२१) इत्यलं प्रसङगेन ॥०॥ तद्भावरूपं साधनमङगन्धर्मो विषयित्वेन । यस्यार्थस्य प्रस्तुतस्य स साध- - ।

·। । । १-निग्रहस्थानलक्षणम् [६७ दिनोऽजिज्ञासितत्वात् । जिज्ञासायामदोषो जिज्ञासितं पुनरर्थस्य अ- न्यस्य प्रसङ्गपरंपरया ये ष (?) पन्नादिना बहिःप्रतिवादिनः । प्राश्नि- कानाञ्च न्यायदर्शिनामिति । एभिः कथाविच्छेद एव करणीयो, नहि कश्चिदर्थः क्वचित्क्रियमाणप्रसङ्गेन प्रयुज्यते । नैरात्म्यवादिनस्तु तत्साधने नृत्यगीत्यादेरपि तत्र प्रसङ्गात् । यथा प्रतिज्ञाभिधानपूर्वकं कश्चि- कुर्यात् । नास्त्यात्मेति वयं बौद्धा ब्रूमः । के बौद्धाः। ये बुद्धस्य भगवतः शासनमभ्युपगताः । को बुद्धो भगवान् (1) यस्य शासने भदन्ताश्वघोषः प्रव्रजितः । कः पुनर्भदन्ताश्वघोषः (1) यस्य राष्ट्रपालं नाम नाटकं (1) कीदृशं राष्ट्रपालं नाम नाटकमिति (1)प्रसंगं कृत्वा नान्द्यन्ते ततः प्रविशति सूत्रधार इति । पठेन्नृत्येद् गायेच्च । प्रतिवादी तञ्च सर्वप्रसंगं नानुकतु समर्थ इति पराजितः स्यादिति । सत्यसाधुसम्मतानाम्विदुषां तत्त्व- चिन्ताप्रकारः । न चैवं प्रस्तुतस्य पर्यवसानं स भवति अनिश्चयफलत्त्वा- दनारम्भ एव वादस्य। कथञ्चैवं जयपराजयौ प्रतिवादिनोप्य(न)नुभाषणस्यैवंप्रकारस्य प्रसंगस्य विस्तरेणानुभाषणव्याजेन सम्भवादनिश्चितत्वाच्च । तस्मा- प्रतिज्ञावचनमेव तावन्न न्याय्यं कुतः पुनस्तत्राजिज्ञासितविशेष- प्रसङ्गोपन्यासः । तद्वयाख्याप्रसङ्गवितथप्रलापश्च। सर्वश्चायं प्रकारो दुर्मतिभिः शठाय सामर्थ्यनार्थप्रतिपादनेऽसमर्थैः प्रवर्तितो । यथा पुरुषातिशयपूर्वकानि तनुकरणभुवनादीनीति प्रतिज्ञाय तनुकरण- भुवनव्याख्याव्याजेन सकलवैशेषिकशास्त्रार्थघोषणं, नित्यः शब्दोऽनित्यो वेति (1) वादे वादलक्षणप्रपञ्चप्रकाशनशास्त्रप्रणेतुजैमिनि प्रतिज्ञाततत्त्व- नित्यताधिकरणशब्दघटान्यतरसद्वितीयो घट इति प्रतिज्ञामुपर10 नाङगस्तस्यैवाभिव्यक्तिरुत्तरेण पदद्वयेन ॥ अजिज्ञासितं प्रतिवादिनाऽशास्त्राश्रय- व्याजादिभिरित्यादिपदेनासम्बद्धप्रसङगपरिग्रहः । प्रक्षे पो नाममात्रेण घोषणं विस्तरेण । यथा बुद्धीन्द्रियदेहकलापव्यतिरेकात्मास्ति नास्तीत्येतावत् मात्रे वुभुत्सिते नैयायिकाः प्रमाणयन्ति । सदाद्यविशेषविषया विषयज्ञेयविषया मदीयाः प्रत्यक्षादयः प्रत्यया मदीयशरीरादिव्यतिरिक्तसम्वेदकसम्वेद्याः स्वकारणायत्त- जन्मवत्वादिभ्यः पुरुषान्तर प्रत्ययवदिति ततः सदनित्यन्द्रव्यवत् कार्यकारणं सामान्यविशेषवदिति द्रव्यगुणकर्मणामविशेष इति महता व्यासेन सदाद्यविशेषाद् न्याचक्षते । नपत्र स'दाद्यविशेषविषया विषयज्ञेयविषयत्वन्धर्मविशेषणं कथं- चिदपि प्रकृतसाध्यसिध्युपकारि । परव्यामोहनानुभाषणशक्तिविघातादिहेतो- रित्यत्रादिशब्देनोत्तरप्रतिपत्तिशक्तिविघातहेतोः परिग्रहः क्रियमाणः प्रसङगो- ·- ६८] वादन्यायः 7b चय्य द्वादशलक्षणार्थव्याख्यानं(कुमारिलस्य)सर्वोयं दुर्मतीनामसामर्थ्य- प्रच्छादनोपायो न तु सत्यैरस्त्युपेतः । तत्त्वपरीक्षायां फलादिप्रतिसरण- दण्डप्रयोगादीनामयुक्तत्त्वात् (।) भवत्येव नाट! कादिघोषणेऽर्थान्तरगमना- पराजय इति चेत् । अन्यस्याप्यजिज्ञासितस्य किन्न भवति । नहि तस्यापि काचिद्विवक्षितसाध्यधर्मसिद्धौ नान्तरीयकता । यथा हेतुप्रत्यय- पारतन्त्र्यलक्षण संस्कारदुःखतादिसिद्धिमन्तरेण नानित्यतासिद्धिः। तथा- विधस्तु धर्म (:) पृथगनुक्तोपि साध्यधर्मेऽन्तर्भावात् पक्षीकृत एवेति न पृथगस्योपन्यासो व्याख्यानं वा (1) तस्मादेवंविधस्यापि तदानीं प्रति- वादिनो जिज्ञासितस्यार्थस्य प्रतिज्ञायामन्यत्रैवोपन्यासो व्याख्यानं वा ऽर्थान्तरगमनान्निग्रहस्थानमेव । तेन जिज्ञासितधर्ममात्रमेव साधनाङ्ग वाच्यं । न प्रसङ्ग उपक्षेप्तव्यः । तदुपक्षेपेतिप्रसङ्गात् । एवमसाधनाङ्ग- यस्येति विग्रहः । नैरात्म्यवायुदाहरणेन किं ज्ञापयति। यत्र नाम विहितप्रतिसिद्धो 47b [? प्रतिषिद्धो] वादिदोषगुणसौगतधर्मविनयस्याप्यहडकारनिमित्तसकलोद्ध वादिमलक्षालनायोद्यतमत्रैव नात्मवादिनस्तत्साधने नृत्यगीतादेः प्रसङगः । तत्रान्येषामन्यस्य च का गणना। ननु च वयं बौद्धा ब्रूम इति कथं यावता सविशेषणस्य प्रतिषेधाभिधानात् । अहम्बौद्धो ब्रवीमीति भवितव्यं । यथाहं गार्गो [? गार्यो] अबीम्यहं पटु ब्रवीमि इति न च बहु ध्वेवेतद्बहुवचनमिति (पाणिनिः १।४।२१) शक्यमभिधातुं कश्चिदिति वचनात् । नैव यस्मादसावात्मनि परान् स्वयूथ्यानप्यन्यान्बहूनपेक्ष्य तथा प्रयुक्तवान् । ईदृश्यामेव च वादिनो विवक्षा यामिद- मुक्तमुदाहरणं नान्यस्यामिति प्रतिपत्तव्यं (1) अथवा जडशाब्दिकाभिनिवेशनिवा- रणायेदमेवमुक्तं तथा च व्यर्थता शब्दानुसासन [? नुशासन] स्य प्रतिपादयिष्यति । अत एवान्येन महारथेनापीदं प्रयुक्तं ॥ त्वं राजा वयमप्युपासितगुरुप्रज्ञाभिमानोन्नता । (२२) इति । सभ्यः साधुसंमतानामित्युपहसति । अहो शब्दश्चेहाध्याहियते। द्वादशा- नाम्प्रमाणादिलक्षणानां यः प्रपञ्चो विस्तरस्तस्य प्रकाशनाय यच्छास्त्रं मीमांसा- ख्यं तस्य प्रणेता स चासौ जैमिनिश्च तेन प्रतिज्ञातं यत्तत्वं नित्यताभिधानं ।

·१-निग्रहस्थानलक्षणम् [६९ वचनं वादिनो निग्रहस्थानं प्रतिवादिना तथाभावे प्रतिपादिते । अन्यथा द्वयोरेकस्यापि न जयपराजयाविति ॥ त् ।। अदोषोद्भावनं प्रतिवादिनो निग्रहस्थानं (1) वादिना साधने प्रयुक्ते- ऽभ्युपगतोत्तरपक्षो यत्र विषये प्रतिवादी यदा न दोषमुद्भावयति तदा पराजितो वक्तव्यः । साधनदोषाः पुनन्यूनत्त्वमसिद्धिरनैकान्तिकता वादिनः साधयितु- मिष्टस्यार्थस्य विपर्ययसाधनमष्टादश दृष्टान्तदोषाश्च तेषामनुद्भा(व)नमप्रति- तस्याधिकरणं यः शब्दः स च घटश्च तयोरन्यतरस्तेन स द्वितीयो घट इतीत्थं प्रतिज्ञामुपरचय्य द्वादशलक्षणादिव्याख्यानङकरोति । प्रमाणलक्षणमेव तावदेक महता कालेन व्याचष्टे । चोदनालक्षणो धर्म (मीमांसा सू० ११११२)श्चोद- नेति क्रियायाः प्रवर्तकम्वचनमाहुश्चोंदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्म व्यव हितं विप्रकृष्ट (...) मर्थं शक्नोत्यवगमयितुं नान्यत् किञ्चनेन्द्रियं* (1)तथाहि (सत्) संप्रयोगे पुरुषस्येन्द्रियाणाम्बुद्धिजन्म तत्प्रत्यक्षं । अनिमित्तं विद्यमानोप- लम्भनत्वा दि (मीमांसा सू० ११११४) त्यादिना । संस्कारदुःखतासिद्धिमन्तरेण 48a नानित्यतासिद्धिरप्रतीत्य समुत्पन्नस्य क्षणिकत्वायोगात् । स तहि सादृशो धर्मः पृथग्वाच्या नेत्याह । तथाविधस्त्वित्यादि । एवंविधस्यापि प्रस्तुतसाध्यधर्म- नान्तरीयकस्य प्रतिवादिनाऽजिज्ञासितस्य तद्व्यतिरेकेण प्रतिज्ञायामन्यत्र चाहेतु- दृष्टान्तयोः कदा पुनरेतदसाधना डगवचनं यथोक्तं निग्रहस्थानमित्याह । प्रतिवादिना तथाभावेऽसाधनाङगत्वे प्रतिपादिते सति। यदा तु न प्रतिपादयति तदा द्वयोरेकस्यापि न जयपराजयौ भवत (1) कुतः साधनानभिधानान्न वादिनो जयः। प्रतिवादिना तथाभावस्याप्रतिपादितत्वाच्च पराजयोपि नास्त्येव । तस्य प्रतिपन्नापेक्षत्वात् । अत एव प्रतिवादिन्यपि तयोरभावः ॥४॥ सम्प्रति प्रतिवादिनो निग्रहस्थानमधिकृत्याह । अदोषोद्भावनमित्यादि(7b6)। यत्र विषये जिज्ञासिते अजिज्ञासिते पुनर्दोषस्यानुभावनेपि नापराध इत्यभिप्रायः। के पुनस्ते साधनस्य दोषा इत्याह । न्यूनत्वं षट्प्रकारमेकैकद्विद्विरूपानुक्तौ (1) स्यान्मतिः सपक्ष विपक्षयोः सदसत्त्वयोर्योगपद्येनाप्रयोगे कथञ्च प्रकारात् न्यूनतोच्यते (1) यदा सर्वोपसंहारेण व्याप्तिव्यतिरेकाभ्यान्तदाक्षेपोपि नास्ति तदेयं व्यवस्थाप्यते। * मीमांसाशबरभाष्ये १११।२ ·७०] वादन्यायः पादन प्रतिवादिनः पराजयाधिकरणं तत्पुनः साधनस्य निर्दोषत्त्वात् । सदोषत्त्वपि प्रतिवादिनोऽज्ञानात्प्रतिपादनासामर्थ्याद्वा । नहि दुष्ट- साधनाभिधानेपि वादिनः प्रतिवादिनोऽप्रतिपादिते दोषे पराजयव्यव- स्थापना युक्ता । तयोरेव परस्परसामोपघातापेक्षया जयपराजयव्यवस्था- पनात् । केवलं हेत्वाभासाद् भूतप्रतिपत्तेरभावादप्रतिपादकस्य जयोपि नास्त्येव । न हि तत्त्वचिन्तायां कश्चिच्छलव्यवहारः। यद्येवं किन्नु पराजयस्तत्त्वसिद्धिभ्रंशात् । नानिराकरणात् । निराकरणं हि तस्यान्येन 8a पराजयो न सिध्यभावः। प्रतियोग्यपेक्षणात सिद्धयभावस्य । भवत्व- अ'श्रोच्यते तदाप्यप्रदर्शितान्वयव्यतिरेकादिदृष्टान्तदोषो भवति । यमपरोस्यापराधो न येकदोषालीढान्येव साधनानि भवन्ति त्रयो हेत्वाभासा दृष्टा- न्ता भासाश्चाष्टाक्शन्यायविन्दौ (तुतीये परिच्छेदे) सोदाहरणा (6) प्रपञ्चेन द्रष्टव्याः। तेषामनुभावनं पर्यायशब्दद्वयेन व्याचष्टे । तच्चानुभावनं त्रिभिः 48b कारणैरित्याह । ततः पुनः साधनस्य निर्दोषत्वादित्यादि। ननु च युक्तो निर्दोषे साधने प्रतिवादिनो दोषानुद्भावनान्निग्रहः। सदोषे त्वज्ञानासामर्थ्याभ्यामनुभावनेपि दोषस्य दुष्टसाधनप्रयोगाद्वादिन एव पराजयो युक्तो न प्रतिवादिन इति । अत्राह । न हि दुष्टसाधनाभिधानेपीति (7b8)। यद्येवं दुष्टनापि साधनेन वादिना प्रतिवादिनस्तिरस्कृतत्वात् कस्माज्ज यो न भवति तस्येत्याह । केवलमित्यादि (7b9)। यद्येवं किन्न पराजयः । तत्वसिद्धि- भ्रंशादिति चोद्यं। नानिराकरणादित्यायुत्तरं । दुर्जनानाम्विप्रतिपत्तिरशोभनो व्यवहारैः तस्मान योगविहितो न्याय्यः कश्चिद्विजगीषुवादो नाम यच्छला- दिभिः क्रियत इत्यध्याहारः । उक्ते सति न्याये तत्वार्थी चेत् प्रतिवादी प्रतिपद्येत तमर्थ न्यायोपेतं । अथ स्वपक्षरागस्य बलीयस्त्वादुक्तेपि न्याये न प्रतिपद्येत । तदा तेन प्रतिवादिना तस्य न्यायस्यार्थस्याप्रतिपत्तावन्य समीपवात्मज्ञो जनकायो न विप्रतिपद्यतेति कृत्वा न्यायानुसरणमेव सतां वाद इति वर्तते। तत्वरक्षणार्थमिति- परः। यथोक्तं तत्वा (ध्य) वसाय संरक्षणार्थञ्जल्पवितण्डे बीजप्ररोहसंरक्षणार्थं कण्टकशाखावरणवदिति (न्या० सू० ४।२।५०)। नेत्याद्याचार्यः। एवन्तत्वं सुरक्षितम्भवति । एकान्तेन प्रतिद्वन्द्युन्मूलनादिति भाव (1) तदभाव इति साधन- प्रख्यापनसाधनाभासदूषणयोरभावे । अन्यथापीति मिथ्याप्रलापाद्यभावेपि ॥०॥ कथमसौ न दोषः साधनस्येत्याह । तस्य दोषत्वे नाभिमतस्य भावेपि सिवि- ·CARNandir १-निग्रहस्थानलक्षणम् [७१ साधनाभावेऽसत्यपि प्रतियोगिनि भावात् । प्रतियोगिनश्च तन्निराकरणेऽसामर्थ्यात् पराजयस्यानुत्पत्तेरपराजयः । तस्मादयम- समर्थसाधनाभिधाय्यपि परेण तथाभावे ऽप्रतिपादितेऽपराजितो वक्तव्यः। छलव्यवहारोपि विजिगीषूणां वाद इति चेत् । न । दुजनवि- प्रतिपत्त्यधिकारेसतांशास्त्रप्रवृत्तः। नहि परानुग्रहप्रवृत्ता मिथ्याप्रलापारम्भा सोत्कर्षपर पंसनादीनसद्वयवहारानुपदिशति । न च परविपंसनेन लाभ- सत्कारश्लोकोपार्जनं सतामाचारः। नापि तथाप्रवृत्तेभ्यः स्वहस्तदानेन प्राणिणा( ? ना )मुपतापनं सत्सम्मतानां शास्त्रकारसभासदां युक्तं । न च न्यायशास्त्राणि सद्भिर्लाभाधुपाजनाय प्रणीयन्ते (1) तस्मान्न योग- विहितः कश्चिद्विजिगीषुवादो नाम । परानुग्रहप्रवृत्तास्तु सन्तो विप्रतिपन्नं प्रतिपादयन्तो न्यायमनुसरेयुः सत्साधनाभिधानेन भूतदोषोद्भावनेन वा। साक्षिप्रत्यक्षं तस्यैवानुप्रबोधाय तदेव न्यायानुसरणं सतां वादः । उक्त- न्याये तत्त्वार्थी चेत्प्रतिपद्येत। तद्प्रतिपत्तावप्यन्यो न प्रतिपद्यतेति । तत्त्वरक्षणार्थ सद्भिरुपहर्त्तव्यमेव छलादि विजिगीषु(भि)रिति चेत् । नखचपेटशस्त्रप्रहारादीपनादिभिरपीति वक्तव्यं । तस्मान्न ज्यायानयं तत्त्वरक्षणोपाय (:)। साधनप्रख्यापनं सतां तत्त्वरक्षणोपायः साधनाभासदूषणञ्च। तदभावे मिथ्याप्रलापादन परोपतापविधानेपि तत्त्वाप्रतिष्ठा पनात् । अन्यथापि न्यायोपवर्णने विद्वत्प्रतिष्ठानात् । तस्मात्परानुग्रहाय तत्त्वख्यापनं वादिनो विजयो, भूतदोषदर्शनेन मिथ्याप्रतिपत्तिनिवर्तनं प्रतिवादिनः। धाताभावात् । साधयितुमनिष्टोप्याकाशगुणत्वादिकार्यत्वेनानित्यत्वमात्रसाधने ध्वनौ विवक्षिते सति काणादाः केचिच्चोदयन्ति न्यायानभिज्ञाः। शास्त्रोपगमात् 49a सर्वस्तदिष्टः साध्यः। तत्प्रधाने च हेतुप्रतिज्ञयोर्दोष इति तच्चायुज्यमानं शास्त्रा- श्रयेप्यस्त्यपगतमात्रस्यैव साध्यत्वात्। अन्यथा गन्धे भूगुणताविपर्ययसाधनादय- मेव हेतुरस्यामेव प्रतिज्ञायां विरुद्धः प्राप्नोति (1) तथेदमपरमदोषोद्भावनं । यथाह भारद्वाजो नास्त्यात्मेति प्रतिज्ञापदयोः परस्परविरोध इति । यस्मादात्मेति वस्त्वभिधीयते नास्तीति तस्य प्रतिषेधः। इदमप्ययुक्तमनादिवासनोद्भूतात्मविक- ल्पपरिनिष्ठितप्रतिभासभेदस्य शब्दार्थस्य परेष्टानित्यचित्तत्वादिविशेषणात्म- ·वादन्यायः ७२] अथवा यो न दोष: साधनस्य तद्भावेपि वादिना तदसाधयितु- मिष्टस्यार्थस्य सिद्धेर्विघाताभावात् । तस्योद्धावनं प्रतिवादिनो निग्रहाधिकरणं मिथ्योत्तराभिधानात् । यथा सापि ( ? ) भ्रमनिष्ठोपि वादिनो धर्मः शास्त्रोपगमात्साध्य इति तद्विपर्यासेन न विरोधोद्भावनं । नास्त्यात्मेति तव प्रतिज्ञापदयोर्विरोध इति । प्रतिज्ञादोषोद्भावनं प्रयत्ना- 8b न्तरीयकः शब्दोऽनित्यः प्रयत्नान्तरीय1 0 कत्त्वादिति हेतोद्धर्मविशेषत्वा- प्रतिज्ञार्थंकदेश इत्यसिद्धोद्भावनं, सर्वाणि साधर्म्यवैधर्म्यसमादीनि जात्युत्तराणीति । एवमादेर्दोषस्योद्धावनमदोषोद्भावनं तस्य वादिना दोषाभासत्त्वे प्रख्या पिते प्रतिवादी पराजितो वक्तव्यः । पूर्वपक्षे साध- नस्य निर्दोषत्त्वात् । दोषवति पुनः साधने न द्वयोरेकस्यापि जयपराजयौ तत्त्वाप्रख्यापनात् । अदोषोद्भावनञ्च । अप्रतिपक्षायाञ्च पक्षसिद्धौ कृतायां जेता भवति तस्माज्जिगीषता स्वपक्षश्च स्थापनीयः परपक्षश्च लक्षणभावोपादानत्वस्य निराचिकीर्षितत्वात्। अत्रैव हि धर्मिणि व्यवस्थिताः सदसत्वञ्चिन्तयन्ति सन्त (:) किमयमात्मविकल्पप्रतिभास्यों यथाभिमत- भावोपादानो न वेति। न तु पुनरत्रायमेव विकल्पप्रतिभास्येवार्थोऽपल्यते तस्यैव बुद्धाधुपस्थाप नाय शब्दप्रयोगात् प्रत्यात्मवेद्यत्वाच्च। विकल्पप्रतिबिम्बव्यतिरिक्तं तु बाहयं स्वलक्षणं नैव शब्दार्थ इति न तस्य विधिर्नापि प्रतिषेधणं[?नं] । अन्यथा परमा चै कतानत्वे शब्दानामनिबन्धना (1) न स्यात् प्रवृतिरथेषु दर्शनान्तरभेदिषु ।।(२३) अतीताजातयोर्वापि न च स्याद नृतार्थता । वाचः कस्याश्चिदित्येषा बौद्धार्थविषया मता ॥ (२४) - 'पेन र्गोल्-वस् छोस् बस्गुब्-पर-ब्य-व-जिदु ऽदोद-प म-यिन्- प यङ् बस्तन्-बचोस्-खस्-ब्लङ्स-पडि-फियर् बस्गुब्-पर्-व्य-व यिन्-नो ॥ साध्यतयाऽनिष्टोपि वादिनो धर्मः शास्त्रोपगमात्साध्यः ।--इति भोट-ग्रंथे। यथा न्या० सू० ४।१।१ ·head १-निग्रहस्थानलक्षणम् निराकर्त्तव्यः । निर्दोषे साधनाभिधानेपि वादिनः प्रतिवादिना दोषाभास उद्भाविते दूषणाभावत्त्वख्यापन एव जयपराजयौ नान्यथा (,)भावत- स्तत्त्वाभिधानेपि प्रतिपक्षनिराकरणेन तत्त्वस्य प्रख्यापनासामर्थ्यात् (1) न प्रतिवादिनोप्यत्र भावतो मिथ्याप्रतिपत्तरिति । इदं न्याय्यं निग्रह- स्थानलक्षणमुक्तमस्माभिः॥ स चायश्विकल्पो भावोपादानत्वेन निराचीकीषितो देशकालप्रतिनियतिमन- पेक्ष्य विकल्पप्रतिबिंबविषयत्वादेव चात्मशब्दस्य न निविषयत्वमस्ति। ततश्च यदुक्तं यच्च यत्र प्रतिषिद्धयते तत् तस्मादन्यत्रास्ति। यथा नास्ति नासमाना- धिकरणो घटशब्दो न घटाभावं प्रतिपादयितुं शक्नोति । अपि तु देशकालविशेषात् प्रतिषेधागति (:)। नास्ति घट इति देशविशेष प्रतिषेधो गेहे नास्ति इति। कालविशेषे 46b वा प्रतिषेधः। इदानीं नास्ति। प्राग्नास्ति। ऊर्ध्व नास्ति। सर्वस्यायं प्रतिषेधो नाननुभूतघटसत्व'स्य युक्तः। तथा नास्त्यात्मेति किमयन्देशविशेषः प्रतिषिध्यते। उत्तरकालविशेष इति । यदि तावद्देशविशेषप्रतिषेधः। स आत्मनि न युक्तोऽदेश- त्वादात्मनः। न च देशविशेषप्रतिषेधादात्मा प्रतिषिद्धो भवति। न चायम्भवता- मभिप्रायः। शरीरमात्मा न भवतीति चेत् । कस्य वा शरीरमात्मा यं प्रति प्रतिषेधः। शरीरे नास्त्या त्मेत्येवं प्रतिषेध इति चेत्। कस्य शरीरे आत्मा यं प्रति प्रतिषेधः। क्व तात्मा। न क्वचिदात्मा। किमयं नास्त्येव । न नास्ति विशेषप्रतिषेधात्। केयं वाचो युक्तिन शरीरे नान्यत्र । न च नास्ति । एषैवेषा वाचो युक्तिः। यद्यथा भूतन्तत्तथा निर्दिश्यत इति न चायमात्मा क्वचिदपीति । तस्मात्तथैव निर्देशः। न च कालविशेषे प्रतिषेधो युक्तः। आत्मनि त्रैकाल्यस्यानभिव्यक्तरात्मप्रतिषेधञ्च कुर्वाणनात्मशब्दस्य विषयो वक्तव्यः। न हयेकं पदं निरर्थकं पश्यामः॥ अथापि शरीरादिषु आत्मशब्दं प्रतिपद्येथाः। एवमप्यनिवृत्तौ व्याघातः कथमिति । नास्त्या- त्मेत्यस्य वाक्यस्य तदानीमयमर्थो भवति शरीरादयो न सन्तीति । एवमादि बह्व- संबद्धं तदपहस्तितम्भवति । प्रतिज्ञार्थंकदेश इत्येतदप्यसत् सामान्यविशेषस्याभा- वात्। यद्वा न प्रयत्नानन्तरीयकत्वस्य प्रतिज्ञार्थंकदेशता धर्मिणमुपलक्ष्य निवृत्त- त्वात् (1) यस्य हि यदुपलक्षकं न तस्य तदेकदेशत्वं यथा न काकस्य गृद्धैकदेश- 50a त्वमिति॥ । ।

·No text on this page.

·वादन्यायः २. न्यायमतखंडनम् अन्यत्तु न युक्तमिति नेष्यते । यत्रेदं यथोक्तं निग्रहस्थान- लक्षणन्नास्ति तस्य निग्रहस्थानत्त्वमयुक्तमिति नोक्तमस्माभिः । प्रतिदृष्टान्तधाभ्यनुज्ञा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञाहानि (न्यायसूत्रं ५।२।२) निग्रहरथानमिति । अत्र भाष्यकारमतं दूषयित्त्वा वार्तिकक रो? । अन्यत्तु न युक्तमिति (8b5) यदुक्तमक्षपादेन द्वाविंशतिविधं निग्रहस्थानं । प्रतिज्ञाहानिः। प्रतिज्ञान्तरं । प्रतिज्ञाविरोधः। प्रतिज्ञासंन्यासो हेत्वन्तरमर्थांन्तर- निरर्थकमविज्ञातार्थमपार्थकमप्राप्तकालं न्यून मधिकं पुनरुक्तमननुभाषणमज्ञा- नमप्रतिभा विक्षेपो मतानुज्ञा पर्यनुयोज्योपेक्षणनिरनुयोज्यानुयोगोपसिद्धान्तो हेत्वाभासाश्च निग्रहस्थानानि (न्या० सू० ५।२१)। "तानीमानि द्वाविंशति- विधानि विभज्य वक्ष्यन्ते"३ । प्रतिदृष्टान्तधर्मानुज्ञा स्वदृष्टान्ते प्रतिज्ञाहानिः । (न्या०सू०५।२१) तत्र भाष्यकारमतं दूषयित्वा वात्तिककारोयं स्थितपक्षमाह । तमेव ब्रूम इति । भाष्यकारमतस्य भारद्वाजेनैव दूषि तत्वादस्माकमर्द्धन्तावश्वसितं भारस्येति भावः । तत्रेदम्भाष्यकारस्य मतं । "साध्यधर्मप्रत्यनीकन धर्मेण प्रत्यवस्थितः प्रतिदृष्टान्तधर्म स्वदृष्टां तेनुजानन् प्रतिज्ञां जहातीति प्रतिज्ञाहानिः । निदर्शनमनित्यः शब्द ऐन्द्रियकत्वात् घटवदिति कृते पर आह। दृष्टमैन्द्रियक सामान्यं नित्यङकस्मात् न तथा शब्द इति प्रत्यवस्थित इदमाह यच्चन्द्रियकं सामान्य कामं घटोपि नित्योस्त्विति । स खल्वयं साधनस्य दृष्टान्तस्य नित्यत्वं प्रसञ्जयनिगमनानन्त (र)मेव पक्षजहाति पक्षञ्च जहतः प्रतिज्ञाहानिरित्यच्यते। प्रतिज्ञाश्रयत्वात् पक्षस्येति । ३वार्तिककारेण चैवमेतद् दूषितं । "एतत्तु न बुद्धचा- महे कथमत्र प्रतिज्ञा हीयत इति हेतोरनैकान्तिकत्वं सामान्यदृष्टान्तन परेण चोद्यते। १ उद्योतकर आह न्याय-वार्तिके (पृ० ५५१-५२) । न्यायवात्स्यायनभाष्ये (५।२।१)। ३ तत्रैव (५।२।२) ४ न्यायवात्तिके (५।२।२) । । [७५ । ० ·वादन्यायः ७६] यं स्थितपक्षमाह । तत्रैवं ब्रूमः (-) प्रतिदृष्टान्तस्य यो धर्मस्तं यदा स्वदृष्टान्ते ऽभ्यनुजानाति निगृहीतो वेदितव्यः । दृष्टश्चा- सावन्तेच व्यवस्थित इति दृष्टान्तः (1) स्वदृष्टान्तः स्वपक्षः, प्रति- दृष्टान्तः प्रतिपक्षः । प्रतिपक्षस्य धर्म स्वपक्षेऽभ्यनुजा नन्पराजितः । यथाऽनित्यः शब्द ऐन्द्रियकत्त्वादिति ब्रुवन् प्रतिपक्षवादिनि सामान्येन प्रत्यवस्थिते आह यदि सामान्यमैन्द्रियकं नित्यं शब्दोद्भावनमस्त्विति । एषा प्रतिज्ञाहानिः प्राक्प्रतिज्ञातस्य शब्दानित्त्यत्त्वस्य योगादिति । अत्रोपगतप्रतियोगात् प्रतिज्ञाहानौ विशेषप्रतिनियमः किंकृतोऽनेन प्रकारेण प्रतिज्ञां त्यजतःप्रतिज्ञाहानिरिति । सम्भवन्ति ह्यन्येनापि प्रकारेण" हेतुदोषोद्भावनादिना प्रतिपक्षसाधनाभिवानेन च स्वपक्षपरित्यागः परपक्षोपगमश्च । इदमेव च प्रतिज्ञाहानेः प्रधानं निमित्तं एवं प्रतिपादि- 9a तेन प्रतिज्ञा हात 10व्या हानौ च पराजय इति । तस्यानकान्तिकदोषोद्धारमनुक्त्वा स्वदृष्टान्ते नित्यतां प्रतिपद्यते। नित्यताप्रतिपत्ते- श्चा सिद्धतादृष्टान्तदोषो भवतीति सोयं दृष्टान्तदोषेण वा हेतुदोषेण वा निग्रहो 50 b न प्रतिज्ञाहानिरिति । दृष्टान्तञ्च जहत् प्रतिज्ञाञ्जहातीति उपचारेण निग्रहस्थानं ।' न च प्रधानासम्भवे उपचारो लभ्यत इति प्रतिज्ञाहानेर्मुख्यो विषयो वक्तव्य इति।" इदानीम्वातिककारमतं स्वयमेवोपन्यस्यति । प्रतिदृष्टान्तस्येत्यादिना (8b6)कः पुनर न दृष्टान्तोऽभिमतो यदि तावत् यत्र “लौकिकपरीक्षकानो [?णां] बुद्धि- साम्यं स दृष्टान्त (न्या० सू० ११११२५) इति पारिभाषिकस्तदा भाष्यकारमताद- विषेशस्तत्र च प्रतिविहितं । अथान्यः स न गम्यत इत्याह । तत्र दृष्टश्चासौ पञ्चाव- यवेन साधनेनान्ते च निगमनस्य व्यवस्थित इति दृष्टान्तः पक्षः। ततः स्वशब्देन सह विशेषणसमासः। तद्विपरीतः प्रतिदृष्टान्त (३) । यथाऽनित्यः शब्दः ऐन्द्रियकत्वादिति अवन्वादी प्रतिपक्षवादिनि सामान्यादिकमैन्द्रियकं नित्यं च। ततोविपक्षेपि वृत्तेर्व्य- भिचार्ययं हेतुरित्येवं “सामान्येन प्रत्यवस्थिते सत्याह यद्येवं शब्दोप्येवमस्त्विति एषा प्रतिज्ञाहानि म निग्रहस्थान"। कस्मात् । प्राग्प्रतिज्ञातस्य शब्दानित्यत्वस्य त्यागात् । प्रतिज्ञाशब्देन मिविशेषणभूतो धर्म उच्यते समुदायावयवत्वात्। एतत् प्रतिक्षिपति। अत्र भारद्वाजमते उपगतायाः प्रतिज्ञायास्त्यागात् कारणात्। येयं प्रतिज्ञाहानिर्व्यवस्थापिता तस्यां विशेषनियमः किकृतः। कोसावनेन प्रकारेण स्वपक्षे प्रतिपक्षधर्मानुज्ञास्वरूपेण प्रतिज्ञाहानिरिति । स्यात् मतमयमेव प्रति ज्ञा- हानिः प्रकारो नान्योस्ति ततो नियमार्थमुच्यत इति । सम्भवति ह्यन्येनापीति । अथ ·२-न्यायमतखंडनम् [७७ इदं पुनरसम्बद्धमेव सामान्यं नित्त्यमैन्द्रियकमित्युक्त शब्दो- प्येवमस्त्विति क : स्वस्थात्मा स्वयमैन्द्रियकत्त्वादनित्यः शब्दो घटवदिति ब्रुवन् सामान्येनोपदर्शनमात्रेण नित्यं शब्दं प्रतिपद्यते । सामान्यस्य- ()पि नित्यस्यैन्द्रियकत्वेप्यनित्ये घटे दर्शनात्संशयितः स्यात् । जात्या प्र(? प्रतिपद्येतापीति चेत् । तथापि किं सामान्यस्योपदर्शनेन । एश्वमेव नित्यः शब्द इति वक्तव्यं । जडस्य प्रतिपत्तौ विचाराभावात् । न च नित्यसामान्योपदर्शनेन तद्धर्म शब्दे प्रतिपद्यमानेन प्रतिपक्षधर्मो- ऽभ्यनुज्ञातो भवति । अनित्यः शब्द इति च वदतो नित्यशब्द इत्याभासः प्रतिपक्षः स्यान्न नित्यं सामान्यमिति (1) तस्मादैन्द्रियकत्त्वस्य नित्यानित्यपक्षवृत्तेर्व्यभिचारादसाधनाङ्गस्योपादानान्निग्रहाहों न, प्रति- पक्षधर्मानुज्ञया १ऽनेन प्रकारेण प्रतिज्ञाहानेः ॥ त् ॥ sta मतिःप्रधानमेतन्निमित्तं तस्यास्ततोस्मिन् प्रदर्शितेऽन्योपि प्रकाशित एव भवतीति। तदत्राप्याह । इदमेव च हेतुदोषोद्भावनादिकाकारणं यस्मादेवं हेतुदोषोद्भावना- दिना प्रतिपादितेन प्रतिवादिना प्रतिज्ञा हातव्या सम्यग्दूषणाभिधानात् । यच्चेद- मभ्यधायि सामान्यं नित्यमन्द्रियकमित्युक्ते शब्दोप्येवमस्त्वित्यत्र प्रतिविधत्ते। इद- म्पुनरसम्बद्धमेव (9a1)। यस्मात् कः स्वस्थात्मा सामान्योपदर्शनमात्रेण सामान्य- मस्ति न चैन्द्रियकन्नित्यञ्चेत्येतदविचार्य शब्दं नित्यं प्रतिपद्येत । एतावत्तु भवेत् सामन्यस्यापि नित्यस्यन्द्रियकत्वे तस्य ऐन्द्रियकत्वस्यानित्येपि घटे दर्शनात् संशयितः स्यात् (0) अपि च प्रतिदृष्टान्तधर्मानुज्ञैवात्र न युक्तेत्याह । न च तद्धमं तस्य सामा- न्यस्य धर्मनित्यत्वं यतोऽनित्यः शब्द इति वदता कस्यचिन्नित्यः शब्द इत्ययमञ्जशो [?से]ति प्रत्यासन्नः प्रतिपक्षः स्यान्न सामान्यन्तस्य धर्म्यन्तरत्वात्। तथा हयेका- धिकरणयोरेव नित्यत्वानित्यत्वयोविरोधो न नानाधिकरणयोः। आजस ग्रहणमय- मपि विरुद्धधर्माधिकरणत्वात् प्रतिपक्षो न त्वतिनिकटो यथा नित्यः शब्द इत्ययमिति परिदीपनार्थ । नानेन प्रकारेण प्रतिज्ञाहाने निग्नहार्ह इति वर्तते। केनानेनेत्याह। प्रतिपक्षधर्मानुज्ञया । अथवा अनेनेत्यसाधनाडगवचनेन । यथोक्तमिदमेव प्रधान निमित्तमिति॥ anpurman - १“यदाह कीतिः-तस्मादैन्द्रियकत्वस्य नित्यानित्यपक्षवृत्तेर्व्यभिचारादसा धनांगस्योपादानान्निग्रहो न प्रतिपक्षधर्मस्याभ्यनुज्ञानादिति"--इति न्यायवार्तिक- तात्पर्यटीकायां वाचस्पतिमिश्रः (पृ० ७००-१)।

·वादन्यायः ७८] प्रतिज्ञातार्थप्रतिषेधे धर्मविकल्पात्तदर्थनिर्देशः प्रतिज्ञान्तरं (न्या० ५।२।३ ) । प्रतिज्ञातोर्थोऽनित्त्यः शब्द ऐन्द्रियकत्त्वादित्येव, तस्य हेतुव्य- भिचारो पदर्शनेन प्रतिषेधे कृते धर्मभेदविकल्पात्सामान्यघटयोः सर्व- गतत्वासर्वगतत्वधर्मविकल्पेन प्रतिज्ञान्तरङ्करोति । यथा घटोऽसर्वगतो ऽनित्य एवं शब्दोप्यसर्वगतोऽनित्य इत्येतत्प्रतिज्ञान्तरं नाम निग्र- हस्थानं साधनसामर्थ्यप्यपरिज्ञानात् । सहि पूर्वस्या अनित्त्यः शब्द इति प्रतिज्ञायाः साधनात्तदा यामसर्वगतः शब्द इति प्रतिज्ञामाह। तदर्श- नाय तदर्थनिर्देश इत्याह । तदर्थः पूर्वोक्तसाध्यसिध्यर्थ उत्तरप्रतिज्ञा- निर्देशस्तदर्थनिर्देशः । न च प्रतिज्ञा प्रतिज्ञान्तरसाधने समर्थेति निग्र- हस्थान।। अत्रापि नैवं ब्रुवता प्रतिज्ञान्तरं पूर्वप्रतिज्ञासाधनायोक्तं भवति । किन्तर्हि विशेषणं । ऐन्द्रियकत्त्वस्य हेतोः सामान्ये वृत्त्या व्यभि- चार उद्भावितेऽसर्वगतत्त्वे सत्यन्द्रियकत्त्वस्य हेतोर्विशेषणोपादाने व्यभिचारं परिहरति न पुनः प्रतिज्ञान्तरमाह। असर्वगतस्य शब्दे सिद्ध- त्त्वात् । प्रतिज्ञायाश्च साध्यनिर्देशलक्षणत्वात् । यद्प्युक्तं पूर्वप्रतिज्ञासाधनायोत्तरां प्रतिज्ञामाहेति! ० तदप्ययुक्तं । प्रतिज्ञा तार्थप्रतिषेधे धर्मविकल्पात्तदर्थनिर्देशः प्रतिज्ञान्तरमिति(gas) (न्या० सू० ५।२।३) द्वितीयलक्षणसूत्रं (1) निग्रहस्थानमिति सर्वत्रानुवर्तते। अस्यार्थः प्रतिषेधो विपक्षे हेतुसद्भाव कथनं तस्मिन्सति सपक्षविपक्षयोर्द्धर्मभेदेन करणभू- तेन पूर्वप्रतिज्ञार्थप्रतिपत्यर्थं प्रतिज्ञान्तरङकरोति । यथा घटोऽसर्वगत एवं शब्दोप्य- सर्वगतो घटवदेवा नित्यः शब्द इति शेषः सुज्ञानः। इदं निराकरोति अत्रापी (9a8) त्यादिना । अबिद्धकर्णस्तु भाष्यटीकायामिदमाशङक्यपरिजिहीर्षति (1) ननु चासर्च- 51b गतत्वे सतीति । हेतुविशेषणमुक्तं । सविशेषणश्च हेतुर्विपक्षे नास्तीति न प्रतिज्ञान्तरं निग्रहस्थानं। नहि तदेवमसर्वगतः शब्द इति प्रतिज्ञान्तरोपादानात् । हेतुविशेषणो- पादाने हेत्वन्तरं निग्रहस्थानमिति । एतच्चातिस्थूलं । स हयेवं पक्षधर्ममेव विदग्ध- बुद्धिर्विशिनष्टि न तु प्रतिज्ञान्तरमुपादत्ते सिद्धत्वात्। यदपि हेतुविशेषणोपादाने हेत्वन्तरनिग्रहस्थानमित्यभ्यधायि तदप्यतिपेलवं । यस्मादेवं तदेव नामास्तु प्रतिज्ञा- न्तरत्वसम्बद्धं । उदाहरणसाधयदिश्चेति । उदाहरणसाधर्म्यात्साध्यसाधनं हेतु (न्या०सू०१।१३३४)रित्येतस्य प्रतिज्ञालक्षणस्य साध्यनिर्देशः प्रतिज्ञेत्येतस्याभावात् । जपाददता चानेन प्रतिज्ञा प्रतिज्ञासाधनाय प्रतिज्ञामात्रेण युक्तिरहिते न सिद्धिरिष्टा ·२-न्यायमतखंडनम् [७९ नहि प्रतिज्ञा प्रतिज्ञासाधनायोच्यमाना प्रतिज्ञान्तरं भवति, किन्तर्हि 9b हेत्वादेरन्यतमः, साध्यसाधनायोपादानात् । साधननिर्देशः स स्यान्न साध्य- निर्देशः। उदाहरणसाधा' देशश्च हेतुलक्षणस्यासर्वगतत्वे भावात्प्रति- ज्ञालक्षणस्य चाभावात् । हेतुत्वमसवगतत्वे प्रयुक्तं न प्रतिज्ञान्तरं ।' अत्यन्तासम्बद्धन्दं प्रतिज्ञा प्रतिज्ञासाधनायाहेति ।यो हि प्राक् प्रतिज्ञामु2. क्त्वा हेतूदाहरणादिकं वक्तुं जानाति स किञ्चिदनुक्रमं साधनस्य जानात्येव हि,जानन्कथमपिकनान्तः [ ? विकलान्तः ] करण: प्रतिज्ञामेव प्रतिज्ञा- साधनायोपादीत । उपाददता चानेन प्रतिज्ञामात्रेण सिद्धिरिष्टा भवति । ततश्च न प्रागपि हेतुं ब्रूयात् । एवं प्रकाराणामसम्बद्धानां परिसङ्घथातुमशक्यत्वात्। लक्षणनियमोप्य(स)म्बद्ध एव प्रतिज्ञान्त- राभिधाने प्रतिज्ञान्तरं नाम निग्रहस्थानमिति । असम्बद्धाभिधानं निग्रहस्थानमिति । एवं प्रकाराणामेकमेव लक्षणं वाच्यं स्यात् । न चैवं विधः कश्चिद्विवादेषु दृष्टपूर्वो व्यवहारो येन तदर्थ यत्नः क्रियते । न च बालप्रलापानुद्दिश्य शास्त्र प्रवर्तते, प्रवृत्तौ च का निष्ठा, तेषामनिष्ठा- नात् । दृश्यते च विदुषामपि नातिनिरूपणादसिद्धाभिधानमिति । व्यवहारदर्शनात्तादृशं पराजया धिकरणं व्यवस्थाप्यते । तस्मादिहापि यदि निवृत्ताका(ङले) वादिनि परो नैकान्तिकतामुद्भावयेदसाधनाङ्गस्यानै- । भवति । ततश्च प्रागपि प्रथमप्रतिज्ञानन्तरमपि हेतुमेन्द्रियकत्वन्न ब्रूयात् । तस्मादेवं प्रकाराणाम्बालप्रलापानां प्रतिज्ञासाधनाय प्रति ज्ञान्तरमुच्यत इत्येवं रूपाणां परिसडाख्यातुमस[? शक्यत्वात् लक्षणनियमोप्यसम्बद्ध एव । कोसौ। प्रतिज्ञान्तरा- भिधाने प्रतिज्ञान्तरं नाम निग्रहस्थानमिति । ननु नायमीदृशो लक्षणनियमः प्रतिज्ञांतार्थप्रतिषेधे धर्मविकल्पात्तवर्थनिर्देश इत्येवं कृतत्वात् । नास्ति दोषस्तस्यैव पर्यायान्तरेण कथनात्। अथोच्यते यथा विद्वांसो न प्रतिज्ञा प्रतिज्ञासाधानयाहुस्तथा साध्यसिध्यर्थमसिद्धविरुद्धानकान्तकादी- नपि प्रयुञ्जते ततश्चासाधनाङगवचनमित्यादि त्वयापि न वाच्यं भवेदतः प्राह (1) विदुषामपी (9b6) ति। अनुद्दिश्याप्रमाणकं शास्त्रोपगममिति मामकीने तन्त्रे १६'अत्यन्तासम्बद्धमेतद् यत्प्रतिज्ञा प्रतिज्ञासाधनायेति० स कथं चिदनु- क्रमं० जानात्येव जानन् कथमविकलान्तःकरणः० साधनायोपावदीत"---इति (न्या० वा० ता० पृ० ७०३)।

·वादन्यायः ८०] कान्तिकस्याभिधानान्निग्रहस्थानं वादिनः। एवं यदि प्रतिवादी सत्सा- मान्यमैन्द्रियकं नित्त्यञ्च प्रमाणेन प्रतिपादयितुं शक्नुयात् । अनुद्दिश्या- प्रमाणकं शास्त्रोपगमं प्रमाणेनैषामर्थानामप्रतिपादनेन भूतदोषोद्भावन- मेत(त) न कश्चित्पराजयोऽ(यः, अभ्युपगममात्रेण वस्तुसिद्धरभावात् । प्रतिवादिना दोषस्याप्रतिपादितत्त्वात् । प्रमाणैरसमर्थितसाधनाभिधानात्तु जेतापि न भवतीति । अनित्याकांक्षे पुनर्वादिनि न कश्चिद्दोषो, विशेषणा- भिधानेन हेतोः समर्थनोपक्रमात् ॥त्॥ प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधः प्रतिज्ञाविरोधः (न्या० ५।२।४)। यथा (-) 10a "गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यमिति प्रतिज्ञा रूपादिभ्योऽर्थान्त रस्यानुपलब्धेरिति हेतुः। सोयं प्रतिज्ञाहेत्वोविरोधः । एतेनैव प्रतिज्ञाविरोधोप्युक्तो यत्र प्रतिज्ञावचनेन विरुध्यते । यथा श्रव [? श्रम] णा गर्भिणी ((, नास्त्यात्मेति वा । हेतुविरोधोपि यत्र प्रतिज्ञया हेतुर्विरुध्यते । यथा सर्व : सामान्यं यथा भूतं सिद्धमित्येव न प्रदीत (इ)त्यर्थः। तथाहि व्युत्थित चेतसो 52a न परसमयव्यवस्थोपरोधमाद्रियन्ते तत्वदर्शनाध्यवसायशूराः शू[?] रयः । अप्रमाणकम्वचनं प्रमाणोपेतस्याभ्युपगमस्य विद्वद्भिरलङघनीयत्वात्। एतच्च स्यात् प्रमाणैरसमर्थितसाधनाभिधानाद्वाद्यपि जैता न भवति प्रतिपक्षस्य निराकरणात् ॥४॥ प्रतिज्ञाहेत्वोविरोधः प्रतिज्ञाविरोधो (न्या० सू० ५।२।४) (9bro) नाम निग्रहस्थानं । "गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यमिति प्रतिज्ञा। रूपादिभ्योर्थान्तरस्यानुप- लब्धेरिति हेतुः। सोयम्प्रतिज्ञाहेत्वोविरोधः। यदि गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यं रूपादिभ्ये- ऽर्थान्तरस्यानुपलब्धिर्नोपपद्यते। अथ रूपादिभ्योर्थान्तरस्यानुपलब्धिर्गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यमिति नोपपद्यते।" एतेनैव प्रतिज्ञाहेत्वोविरोधेन प्रतिज्ञाबिरोधः स्ववचनेन व्याख्यात (1) सूत्रकारेणास्योपलक्षणार्थमुक्तमेतत् । श्रमणा (IOar)प्रतिविरत- पुरुषसम्भोगा गर्भश्च नान्तरेण पुरुषसम्भोगमिति स्ववचनव्याहतिः। हेतुविरोध एतेन चोक्त इति वर्तते। सर्व पृथग् नाना नास्त्येको भाव इति यावत्। समूहे भाव सब्द [? शब्दप्रयोगात् समूहवाचकघटादिभावशब्दवाच्यत्वादित्यर्थः । यस्मात् समूह इति ब्रुवाणेन एकोभ्युपगतो भवति । एकसमुच्चयो हि समूह इति । तथा हि गवादिद्रव्याणि समुदितानि प्रतिपद्यमानेन समूहोभ्युपेयः। स चायं समूहयन्ति न्यायभाष्ये (पृ० २५९)।

·२-न्यायमतखंडनम् [८१ पृथक् समूहे भावशब्दप्रयोगादिति । एतेन प्रतिज्ञया दृष्टान्तविरोधोपि व्याख्यातः । हेतोश्च दृष्टान्तादिभिर्विरोधः प्रमाणविरोधश्च प्रतिज्ञाहतो- वक्तव्यः। यः परपक्षं स्वसिद्धेन गोत्वादिना व्यभिचारयति तद्विरुद्धमुत्तर वेदितव्यं (।) स्वपक्षानपेक्षञ्च यञ्च स्वपक्षानपेक्षं हेतुं प्रयुक्ते अनित्यः शब्द ऐन्द्रियकत्वादिति तस्य स्वसिद्धस्य गोत्वादेरनित्यविरोधाद्विरुद्धः । 52b । द्रव्याण्येतानि गवादिभावेन व्यवस्थितानीति न व्यवतिष्ठते । भेदोप्यल्पतरतमत्वेन यत्तत्र परमाल्पं यदभेद्यं ततो निवर्तते यतश्चायं भेदो निवर्तते तदेक। अथ मन्यसे यं तमभेद्यं परमाणुं मन्यसे सोपि रूपादीनां समुदाय इति । एतस्मिन्वै दर्शने ये रूपादयः समुदितास्ते परमाणुरिति परमाणौ रूपं स कस्य समुदाय इति वक्तव्यं । एवं शेषेषु गुणेषु। अथ न तं समुदायम्प्रतिपद्यसे । अष्टौ द्रव्याणि समुदितानि परमाणुरिति शास्त्रं व्याहतं। कामेऽष्टद्रव्यकोऽशब्दः परमाणुरिति (अभिधर्मकोशे २।२२)। तस्मा दनुपपत्तावनेकोपपत्तिरित्यतिमौढयं । असिद्धश्चार्य हेतुः। यस्मादनेकविधलक्षणैर्गन्धादिभिर्गुणैर्बुध्नादिभिश्चावयवैः सम्बद्ध एको भाव उपपद्यते। अतः शब्दादेकार्थाधिगतौ शेषोनुसक्तो [?षक्तो]र्थो गम्यत इति । ननु चायमपि प्रतिज्ञाहेत्वोविरोध इति प्रथमावस्याविशेषः। मैवमुभयाश्रित त्वात् विरोधस्य । विवक्षातोऽन्यतरनिर्देश इति भारद्वाजेनैवोक्तत्त्वात्। प्रति- ज्ञाया दृष्टान्तविरोधो यथा व्यक्तमेकप्रकृतिकं परिमितत्वात् शरावादिवदिति शरावादिर्दृष्टान्त एकप्रकृतित्वं बाधते। दृष्टान्तभूतायाः प्रकृतेः प्रकृत्यंतरत्वात् । एकप्रकृतित्वे वा शरावादिदृष्टान्तोऽयुक्तः । हेतोश्च दृष्टन्तादिभिर्विरोधो यथा गुण व्यतिरिक्तं द्रव्यमर्थान्तरत्वेनानुपलभ्यमानत्त्वात् । घटादिवदिति । घटादी- नाम्भेदेन ग्रहणाद्धतुं बाधते दृष्टान्तः । आदिग्रहणेन हेतोरुपनयनिगम (न)भ्यां विरोधो गृहयते । अनयोरुदाहरणमनित्यः शब्दः कृतकत्वात् । यत्कृतकन्तदनित्यं यथाकाशन्तथा च कृतकः शब्द इत्युपतयेन हेतोविरोधः । तथा हयुदा हरणा पेक्षस्तथेत्युयुपसंहारो न तथेति चेति (न्या० सू० ११११३८) साध्यस्थोपनय उक्तः । इह च विपरीतभुदाहरणमित्येतदपेक्षोपनयेन हेतोविरोधः। ईदृशे च प्रयोगे तस्मादनित्य इत्युपसंहारे निगमनेन । प्रमाणविरोधश्च प्रतिज्ञाहेतोर्यथाऽनुष्णो- ग्निद्रव्यत्वाज्जलवदिति प्रत्यक्षम्बाधते। परपक्ष (1o a 2) इत्यादि । एतच्च यच्च स्वपक्षा नपेक्षञ्चेत्यादि (ro a 3) । एतदम्युभयम्प्रतिज्ञाहेतोविरोध इत्यनेनैव सङगृहीतत्वात् पृथग् निग्रहस्थानत्वेन नैव वक्तव्यमिति दर्शयति ।। परपक्ष इत्यत्र परेणप्रमाणे कृते कणादोऽनैकान्तिकमुद्भावयति । स्वपक्षानपेक्षञ्चेत्यत्र 53a ·वादन्यायः । ८२] इति परपक्षेष्वसिद्धेन गोत्वादिनाऽनैकान्तिकचोदनाविरुद्धः। उभयपक्ष- सम्प्रतिपन्नस्त्वनैकान्तिकः । यदुभयपक्षं प्रतिपन्नं वस्तु तेनानैकान्तिक- चोदनेति। अन्नापि प्रतिज्ञार्थ : साधनवाक्ये प्रयोगप्रतिषेधात् । तदाश्रयस्त- त्कृतो वा हेतुदृष्टान्तयोर्न विरोध इति न प्रतिज्ञाविरोधो नाम किञ्चिन्नि- ग्रहस्थानं । स्यादेतदसत्यपि प्रतिज्ञाप्रयोगे गम्य मानोपि प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोधो भवति । यथा रूपादिभ्योऽर्थान्तरस्यानुपलब्धिस्तद्गुणव्यतिरिक्तं नोपलय- भ्यते च रूपादिभ्योऽर्थान्तरं द्रव्यमित्युक्तेपिगम्यत एव साध्यसाधनयोर्वि- रोधःकथन्ततोऽर्थान्तरस्यानुपलब्धिस्तद्वयतिरेकश्चेति। सत्यं स्यादयं विरोधो यदि हेतुः साध्यधर्मविपर्ययं साधयेत् । यदि धुपलब्धिलक्षणव्याप्तत्वेनो- पगतस्य' सतो द्रव्यरूपादिप्रतिभासविवेकेन स्वप्रतिभासानुपलब्धिस्तस्य- तद्वयतिरेके नास्तीतीष्टव्यतिरेकविपर्ययसाधनाद्विरुद्धो हेतुरस्माभिरुक्त एवेति । भवत्येवेदं निग्रहाधिकरणं यद्येवंविधः प्रतिज्ञाहेतोर्विरोध इष्टः। अथ पुनरस्योपलब्धिलक्षणप्राप्तिलुप्यते तदा न कश्चित्प्रतिज्ञाहेतोर्विरोधः व्यतिरिक्तानामपि भावानां कुतश्चिद्विप्रकर्षाणां तद्वथतिरेके गानुपलब्धा- वपि व्यतिरेकस्य भावात् । यदुक्तं (-) स्ववचनप्रतिज्ञायाः स्ववचनविरोधे प्रतिज्ञाविरोध इति । तत्रेदमेव निग्रहाधिकरणमसाधनाङ्गभूतायाः प्रतिज्ञायाः साधन- तु वैशेषिक एव प्रमाणङकरोति । परस्तं व्यभिचारयतीति भेदः । यदि तहि गोवादिना व्यभिचारे कृते विरुद्धमुत्तरं तथा सत्यनैकान्तिको निर्विषय इत्याह । उभयेत्या(10a4)दि। वादिप्रतिवादिप्रसिद्ध उभयपक्षसंप्रतिपन्नः सोऽनैकान्तिकस्त- द्विषयत्वादु चारेण तथा च वृत्तिस्तेनानैकान्तिकचोदनेति । अत्रापी(IOA3)त्यादि। नैतदपि प्रतिक्षिपति तदाश्रयः सा प्रतिज्ञाऽश्रयो यस्य विरोधस्य स तथा । तत्कृतो वेति त या प्रतिज्ञया कृतः। परिशिष्टमतिस्फुटं । व्यतिरिक्तानामपि कुतश्वित् पर्व- तादेः सकाशाद्विप्रकर्षिणाम्पिसा? शाचादीनां तत्रेदमेव निग्रहाधिकरणं । यदुत प्रतिज्ञायाः प्रयोगः। न विरोधः प्रतिज्ञायाः निग्रहाधिकरणमिति वर्तते । किमिति । तदधिकरणत्वात् । प्रतिज्ञाश्रयत्वात् इत्यर्थः । यदि पुनस्तदधिकरणो न भवेद् NA । १ न्यायवतिके (पृ० ५५३-४) स्वल्पभेदेन ।

·२-न्यायमतखंडनम् [८३ वाक्ये10 प्रयोगों न विरोधस्तदधिकरणत्वात् । यदि प्रतिज्ञानपेक्षो Iob विरोधः स्यात् स्यात्पराजयाश्रयः । प्रतिज्ञाधिकरणनवे पुनस्तत्प्रयोगकृत एव पराजयोऽस्य प्रस्तावोपसंहारावज्ञानत्त्वात् । व्यर्थ विरोधोद्भावनं पराजितपराजयाभावाद्भग्मीकृतनालवत् । ये तु केचिद्विचारप्रसङ्गेष्वेकत्र साध्ये बहवो हेतव उच्यन्ते तेषां विकल्पेन तत्साध्यसाधनाय वृत्तेः सामर्थ्य- मन्यथा द्वितीयस्य वैया-त् । यदि हि तत्राप्येकप्रयोगमन्तरेणापरस्य प्रयोगो न सम्भवेत् न तदा द्वितीयस्य कश्चित्साधनाथः, प्रतीतप्रतिपादना- भावात् । तस्मान्न प्रतिज्ञायाः स्ववचनविरोधो नाम किञ्चिन्निग्रहस्थान। न च नास्त्यात्मेत्यत्र कश्चित्प्रतिज्ञाविरोधः। नास्त्यात्मशब्दार्थस्य " भवेन्निग्रहाधिकरणमित्याह । यदी(robr)त्यादि । प्रस्तावस्य वादस्योपसंहारः परि- समाप्तिस्तस्यावसाननिमितं प्रतिज्ञाप्रयोगः । तन्मात्रेण वासाधनाङगाभिधानात् वादिनोभङगात् । क्वचित्प्रस्तावोपसंहारावसरत्वादिति पठ्यते । तत्रापि वादपरिसमाप्तेः प्रतिज्ञापदप्रयोगे सत्यवसरोऽधिकार इत्यर्थः । अथ बुद्धिर्यथा भवद्भिः कस्यचिदर्थस्य क्षणिकत्वादिकमेकमेव साध्यं बहुभिः सत्वोत्पत्तिमत्व- प्रत्ययभेदभेदित्वादिभिर्हेतुभिः प्रतिपाद्यते तथैक मपि दूष्यम्परोपन्यस्तं साधन- वाक्यं प्रतिज्ञोपादानद्वारेण तद्विरोधद्वारेणान्यथा वा दूष्यते। तथा च नायन्दोषः पराजितपराजयाभावादिति । तदत्राह। ये तु हेतवः उच्यन्ते (Tob2)तेषाम्विकल्पेन पूर्वहेत्वनपेक्षया। एवं वैतत् । अथवान्यथा साधयामीत्येतत् साध्यसाधनाय वृत्तेः कारणात्सामर्थ्यमस्ति (1) किं पुनः कारणं न समुच्चये नैव प्रयोग इत्याह । अन्यथा यदि(rob3)समुच्चये नैवापरहेत्वन्तरप्रयोगोभीष्टस्तदा द्वितीयस्य वैयर्थ्यात् विकल्पेन सामान्यमिति वर्तते। वैयर्थ्यमेव प्रतिपादयति । यदि हि तत्राप्येकप्रयोगमन्तरेणा- परस्य प्रयोगो न सम्भवेत्। उभयप्रतिषेधेन विध्यवसायात्। यद्येकस्य प्रयोगे- ऽपरस्य समुच्चयेन प्रयोगः सम्भवेदि त्यर्थः। तदान द्वितीयस्य कश्चित् साधानार्थो प्रतीतप्रतिपादनाभावात् । प्रथमहेतुप्रतिपादित एवार्थे व्यापृतत्वान्निष्पादित- क्रिये दारुणि प्रवृत्तस्यैव दात्रादेर्न कश्चित्साधकतमत्वार्थ इति यावत्। ननु च साधनवद्विकल्पेनैव दूषणमपि भविष्यति । एवं मन्यते। नैवं परोभ्युपगन्तुमहति एवं हि तेन स्वयमेव प्रतिज्ञाया असाधनाङगत्वम्प्रतिपन्नम्भवेत् । ततश्चैतद् व्याह- न्यते। प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनान्यवयवा (न्या० सू० ११११३२) इति । अन्यैरेव हेतुभिरित्यव'यविद्रव्यनिषेधकः पूर्वोक्तप्रकारैः कुम्भादिशब्दस्यक- घटाघवयविद्रव्यलक्षणविशेषानभिधानमनेकस्य चार्थस्य रूपादेयत्सामान्यमेकार्थ- ।

·८४] वादन्यायः भावोपादानत्वनिषेधात्। शब्दार्थनिषेधे हि विरोधः स्यात् । न च स्वलक्षणं शब्दार्थ इति । यः पुनः प्रतिज्ञा या बाधनाद्धेतुविरोध उक्तः । यथा सर्व पृथक्समूहे भावशब्दप्रयोगादिति । नात्र प्रतिज्ञायाः प्रयोगोनापि हेतोर्येन विरोध: स्यात् । किन्तहिं प्रतिपादितार्थोपदर्शनेनोपसंहारवचनमेतस्मात् । -- क्रियासामर्थ्यात्म कन्तदभिधानञ्च प्रतिपाद्य सर्वस्य शब्दार्थस्य रूपादेरेकार्थ- क्रियासमर्थस्य नानार्थरूपतया करणभूतया। एकश्चासौ वस्तुविशेषस्वभावश्चा- 54a वयविद्रव्यरूपस्तस्य भाव एकवस्तुविशेषस्वभावता तस्या अभावमुपदर्शयन्नास्त्येको भाव इत्यभिदध्याद् बौद्धो न तु रूपाणीन्द्रियार्थान् प्रतिक्षिपन् । स्यात् मती रूपाद्यव्यतिरेकात् सामर्थ्यमप्यनेकं तत्कथन्तदेकमित्युच्यते कथं वा तस्य शब्दार्थत्वं । नहि स्वलक्षणं शब्दार्थ इत्युच्यते । नानाभूतमपि सामर्थ्यभिन्नवत्स्वव्यतिरेकादेकार्थ- क्रियाकारितयकप्रत्यवमर्षहेतुत्वात् परम्परयैकमित्याख्यायते। यथोक्तम् । एकप्रत्यवमर्षस्य हेतुत्वाद्धीरभेदिनी (1) एकधा हेतुभावेन व्यक्तीनामप्यभिन्नतेति ॥(२५) पुरुषाध्यवसायानिरोधेन शब्दार्थत्वं तस्य व्यवस्थाप्यते । पुरुषोयनादिमिथ्या- भ्यासवासनापरिपाकप्रभावादन्तर्मात्राविपरिवर्तिनमाकारं बाह्येष्वेवारोप्य दृश्य- विकल्पयो रेकत्वम्प्रतिपन्नः परमार्थतस्तु निविषया एव ध्वनयः। व्यक्तीनाम्विज्ञाना- कारस्य चार्थान्तरानुगमाभावेनाभिलापागोचरत्वात् । यथाध्यवसायञ्चाकारस्य सत्वात् । यथोक्तं सूत्रे॥ येन येन हि नाम्ना वै यो यो धर्मोभिलप्यते । न स सम्विद्यते तत्र धर्माणां सा हि धर्मतेति ॥(२६) तदयमत्र समदायार्थो रूपादी नाङघटस्य च यथा क्रममनेकत्वमेकत्वञ्च वहुवचनक- वचनाभिधयत्वात् (1) तद्यथा नक्षत्राणि शशीत्येवमादिभिरनुमानाभासैः परेण घटादिशब्दस्य विषयो योयमेकार्थोऽवयव्यभिधानोभ्युपगतः स एव प्रतिक्षिप्यते। नतु रूपरसादयः परमाणुस्वभावास्तथा हि तेषाम्प्रत्येकमेकैकात्मकत्वमिष्टमेव । केवला- स्तदातिसफलबीजवन्न समुदायमासादयन्तीति नियतसहोत्पादत्वपरिदीपनायोक्तं॥ कामेष्टद्रव्यकोऽशब्द: परमाणुरतीन्द्रियः (1) 54b कायेन्द्रियो नवद्रव्यों दशद्रव्योऽपरेन्द्रिय इति । (२७,अभिधर्मकोशे २।२२) यथा तु परमाणूनामन्द्रियकत्वमनित्यत्वञ्च तद्विस्तरेणोक्तमन्यत्रास्माभिः । पत्युनरेतद्वहुवचनैकवचनाभिधेयत्वादिति तद्वयभिचारि। तथाहि यदैकस्यामपि । ।

·२-न्यायमतखंडनम् [८५ अन्यैरेव हेतुभिः शब्दस्यैकविशेषानभिधानमनेकार्थसामान्याभिधानञ्च । प्रतिपाद्य सर्वस्य शब्दार्थस्य नानार्थरूपतयैकवस्तुविशेषस्व भावताऽभाव- मुपदर्शयन् शब्दार्थमधिकृत्य सर्व पृथगिति ब्रूयात् । एतेन तद्विरोधःप्रत्युक्तः दृष्टान्तोपदूषणं चैतदनित्यः शब्दः कृतकानित्यत्वादिति । यथा कश्चि- दर्थे विप्र'तिपत्तौ प्रसिद्धमनेकार्थसामान्ये शब्दप्रयोगमुपदर्य प्रति- । योषिति जले सिकताद्रव्ये वा दारा आपः सिकता इति व्यवहारः । तदा किन्तत्र बाहुल्यं येनैवं भवति शक्तिभेद इति चेत् । सर्वत्रोच्छिन्नमिदानीमेकवचनमेक- शक्तेरभावात् । वस्त्वभेदादन्यत्रैकवचनमिति चेत् । इहाप्यस्तु। तदयन्निर्वस्तुको नियमः क्रियमाणः स्वातन्त्र्यमिच्छायाः शब्दप्रयोगे ख्यापयति । एतेन तदपि प्रत्युक्तं यदाह कुमारिल: (0) तत्र व्यक्तौ च जातौ च दारादिश्चेत्प्रयुज्यते। व्यक्तेरवयवानाम्वा संख्यामादाय वर्तत इति ।। (२८) षण्णगरीति च कथम्वहुष्वेकवचनं । नहि नगराण्येव किञ्चित् कुतस्तेषां समाहारः। प्रासादपुरुषादीनां विजातीयानामनारम्भात् कुतस्तत्समुदायो द्रव्यं असंयोगाच्च नापि संयोगः। प्रासादादीनां परस्परसंयोगात् । प्रासादस्य स्वयं संयोगात्मकस्य निर्गुणतयापरेणासंयोगाच्च । तत एव च संख्याभावः। तत्संयोगपुरुषविशिष्टा सत्ता नगरमिति चेत् । किमस्यानिरतिस[? श]याया विशेषणं सत्तायाश्चैकत्वात् नगरबहुत्वेपि नगराणीति बहुवचनं स्यात् (0) द्वयस्य परस्परसहिततेति चेत् । अनुपकारकयोः कः सहायीभावः। पुरुषसंयोगसत्तानां च वहुत्वान्नगरमिति कथमेक- वचनं। तथा भूतानां क्वचिदभिन्ना शक्तिः सा निमित्तमिति चेन्न। शक्तेर्वस्तु- रूपाव्यतिरेकात्। व्यतिरेके चानुपकार्यस्य पारतन्त्र्यायोगात्। उपकारे वा श- क्त्युपकारिण्या अपि शक्तेर्व्यतिरेक इत्यवस्थितेरप्रतिपत्तिः। तदव्यतिरेके अन्यासा- 55a मपि प्रसंग इति यत्किञ्चिदेतत्। प्रकारान्तरमप्याह । दृष्टोपदर्शनश्चैतदिति । किं पुनः पञ्चम्यन्त निर्देशेपि दृष्टान्तो भवतीत्याह। कृतकानित्यत्वादि (Tob7) ति यथा येनोक्तं हेतोः साध्यान्वयो यत्राभावभावश्चकथ्यते । पञ्चम्या तत्र दृष्टान्तो हेतुस्तूपनयात्मक (२९) इति ॥ क्वचिदर्थे घटादिद्रव्ये विप्रतिपत्तौ सत्या रूपादिव्यतिरिक्तमस्ति नास्तीत्यने- कस्यार्थस्य परस्परव्यावृत्तस्य नगरादेः सामान्यं षण्णगरीत्यादि यद् बुध्यारोपितं ·वादन्यायः - ८६] पादितविप्रतिपत्तिस्थानः सामान्येनोपसंहरति । सर्व पृथगिति । यदि दृष्टान्तप्रयोगः किमृजुनैव तत्प्रयोगक्रमेण न प्रयुक्तो विप्रतिपत्तिविषयश्च किन्न दर्शित इति चेत् । न (1) समासनिर्देशात् । एवमपि प्रयो(ग)- दर्शनादसाधनवाक्यत्वाच्च । अत एव न प्रतिज्ञया हतोधिनं । न Ira मेव किञ्चिन्नास्तीति ब्रुवाणः कश्चित्तत्समुच्चयरूपमेकञ्च समूह- मिच्छति येन विरोधः स्यात् । चैक- Sonama तत्र प्रसिद्ध शब्दप्रयोगमादर्य परस्परव्यावृत्तानामेकार्थाननुगतानां बुद्धिसमाकृते समूहे भावशब्दप्रयोगादित्यनेन पश्चा दुपनयन पक्षधर्मोपसंहारमागूर्य प्रतिपादित- विप्रतिपत्तिस्थानः सन्सामान्येनोपसंहरति । सर्च पृथगि (rob8)ति । प्रतिपादितं प्रतिपत्तिस्थानम नेनेति विग्रहः। एतदुक्तम्भवति। कपालादिव्यतिरेकेना [? णा]- वयव्यस्ति नास्तीति विवादे सत्ययं विलक्षणहेतुसूचनपरो दृष्टान्त उपन्यस्तो न हेतुः । प्रयोगस्त्वत्रैवं क्रियते । ये परस्परव्यावृत्ता न ते व्यतिरिक्तकावयविद्रव्यानु- गतमूर्तयः। तद्यथा षण्णगर्यादयः। तथा च परस्परव्यावृत्ताः कपालादय इति ॥ ननु च यद्ययं दृष्टान्तप्रयोगस्तत्किमृजुनैव तत्प्रयोगक्रमेण न प्रयुक्तो यथा यत्सत् तत्क्षणिकं यथा घट इत्यादौ। किम्पञ्चम्यन्तनिर्देशेन । विप्रतिपत्ति'- विषयश्च किन्न शितः कपालादेरवयविप्रतिषेधविशिष्टः। यथान्यत्रानित्यः शब्दः 55b कृतकानित्यत्वादिति । चकारात् स्पष्टश्च कस्मात् हेतुः साध्यानुगतो न प्रदर्शितः। तथाह्यत्र परस्परव्यावृत्तानामेकार्थाननुगतानां बुद्धया समाहिते समूहभावशब्द- प्रयोगादित्यभ्यूह्य वाक्यपरिसमाप्तिः क्रियते। अत्रोत्तरं न समासनिर्देशात् संक्षेपाभिधानादित्यर्थः। एवमपि प्रयोगदर्शनात् कृतकानित्यत्वादित्यादौ। असाधनं वाक्यत्वाच्च साधनप्रयोगोत्प्रेक्षासूचकं वाक्यमेतत्। नत्विदं साधन- वाक्यमित्यर्थः। अत एवेति दृष्टान्तवाक्यत्वादेवेति । यश्चायं हेतुस्तन्तुपटरूपे भिन्नकारणे विशेषवत्वाद्रूपस्पर्शवदिति ॥ अयमपि तन्तुपटयोर्भेदासिद्धौ तदा - श्रितस्यापि गुणस्य विभागासिद्धरसिद्धाश्रय इति नालमिष्टसिद्धये। तथा हि सूक्ष्मस्- थूलद्रव्यसमवायो विशेषवत्वं भिन्नकालोत्पन्नद्रव्यसंवाया वेति व्याचक्षते। परे । ननु विचित्राभिसन्धयः योक्तारः। तत्र ये केचिद्धत्वभिप्रायेनैव [? #व] वाचः प्रयुञ्जते तान्प्रत्यस्माभिः प्रतिज्ञया हेतो धनमुच्यते न तु ये दृष्टान्ताभि- मानिन इत्यत्राह (1) नचे (Tob9)त्यादि। भगवत्तथागतमतावलम्बिनामुपर्ययमु- पक्षिप्तो विरोधो भवद्भिराक्षपादैनं च नः स्वप्न व्ये तादृशोस्तीति पिण्डार्थः । स्यात् मतमस्त्येव योगाचारो यः (-) MIRMEDHILRA ·२-न्यायमतखंडनम् [८७ योपि युगपत्पङ्केन योगादित्यादिना परमाणो दमाह । न तस्या- प्येकः समुञ्चयरूपः साधयितुमिष्टः किन्तर्षभाव एव ए'कानेकप्रतिषेधात् । अतः सोपि न समूहस्तस्येष्टो न तत्र शब्द इति न विरोधः । न विरु- द्धोयं पूर्वकात्प्रतिज्ञाहेतुविरोधाद् भिद्यते येन पृथगुच्येत । तत्र हेतुप्र- तिज्ञयोधिनमिह प्रतिज्ञया हेतोरित्यस्ति भेद इति चेत् । अर्थ- विरोधे हि हेतुप्रतिज्ञयोर्बाध्यबाधकभावः स्यात् । सर्वार्थविरोधो द्विषु इति द्वयमपि परस्परं बाधकमेकार्थसन्निधावपरार्थासम्भवात् । तत्र हेतुप्रति ज्ञयोः पृथग्बाधोदाहरणयोर्न कश्चिदर्थभेदः । अपि चायं विरुद्धो 56a पङकेन युगपद्योगात् परमाणोः पतङ्गतां । षण्णां समानदेशत्वात् पिण्डः स्यादणुमात्रक (॥३०) इत्यादिना परमाणोरेकत्वमनभ्युपगच्छन्नपि पिण्डं समूहापरपर्यायमिच्छती- त्येतदुच्यते। योपी(ITaI)त्यादि किन्तीभाव एवाणोरनेन प्रकारेण साधयितु मिष्टः । कथं । एकानेकप्रतिषेधात् । पडकायोगादिना तावदेकत्वं प्रतिसि [? षिद्धं । तत्समुदायरूपमनेकत्वमपि तदभावादेव न विद्यते। यथोक्तन् ननु ) तस्य तस्यै कता नास्ति यो यो भावः परीक्ष्यते। न सन्ति तेनानेकेपि येनकोपि न विद्यत (३१)इति ।। ननु पक्कयोगादिना कथमेकत्वमपोदितं । यावता तत्र तस्य सावयव- त्वमापादितं ॥ त एव चावयवास्तस्याल्पीयांसः परमाणवो विभागपर्यवसानलक्ष- णत्वात् परमाणूनां । अथ तेषामप्यङगानामनेनैव विधानेन सावयवत्वमापाद्यते। तथा सति तत्राप्येतदेवोत्तरमित्यनेनैव प्रकारेण न शक्यते परमाणोरेकत्वनिषेधं कर्तुं । विभागस्य विभज्यमाण[? न]तन्त्रत्त्वात् । कथञ्चानभ्युपगताणुस्तस्य पङकयोगा- दिकमभ्युपगच्छतीति त दसत्वप्रतिपादने सर्वे हेतवः स्वत एवाश्रयासिद्धा इति । नैवं यस्मात्समर्था वादिनोऽपगतावयवविभागमासादितापकर्षयन्तं भाव मणुरित्याचक्षते तस्य तेन पङकायोगादिनकत्वमपाक्रियते। ते च यद्येवं निराकृताः सन्तो यथोपगतस्य सावयवत्वं प्रतिपद्यन्ते तदा स्व प्रतिज्ञायाश्च्यवे- रन् । न हि अनङगीकृतसावयवत्वास्तथा प्रत्यवस्थानमर्हन्ति। त एवावयवाः सन्तु परमाणव इति। तैरेव च तल्लक्षणम्व्यवस्थापनीयं योगाचा'रेण च निषेध्यमिति निगृह्यन्ते । अत एव नानवस्था। प्रसङगसाधनत्वाच्चासिद्धतादोषोपि नास्तीत्यल- मेलेन। अथोच्यते न वयं भवन्तं प्रतीवं ब्रूमो यस्तु कश्चिदधौ तपादो वाद्येवं ·वादन्यायः ८८] वा सति हेतुप्रयोगे व्यधिकरणत्वादसिद्ध इत्यसिद्धता हेतोर्निग्रह- स्थानं स खलूच्यमान एवातद्धर्म तया प्रतीतो वक्तुः पराजयमानयति । पराजिते तस्मिंस्तदर्थविरोधचिन्तया न किञ्चित् । अपि च सर्वत्रायं प्रतिज्ञाहतो[? त्वो]विरोधः ।सम्भवंत्वमीदोषजातिमभिपतति विरुद्ध ताम- - प्राह तम्प्रतीति । तच्चासत्सवं पृथग्भावलक्षणपृथग्त्वात् नानेकलक्षणे- 56b नकभावनिष्पत्तरित्यत्र प्रस्तावे भारद्वाजेनास्मान्प्रत्येव कामेष्टद्रव्य क इत्यादिना सिद्धान्तमस्माकीनमुपक्षिप्याप्यभिधानात् । तथाप्यभ्युपगम्य दोषान्तरमाह। न चायम्पूर्वकाद् गुणव्यतिरिक्तमित्यादिपदसूचितात् परस्परार्थमा धाय भिद्यते। हेतुप्रतिज्ञयोः सम्बन्धिन्योः बाधयोरुदाहरणोपेतयोः पृथग्बाधोदाहरणयोर्न कश्चि- दर्थभेदः शब्दभेदस्तु केवलः। तथाविधस्य च पृथगुदाहरणेऽतिप्रसङगोऽकृतकः शब्दः कृतकत्वादित्याचप्युदाहर्त्तव्यम्भवेत। सह पृथग्वेति क्वचित्पाठः। तत्राय- मर्थः सह योगपद्येन यथा प्रथमे पृथक् प्रत्येकं । यथेह अथवा विरोधचिन्ताप्यत्रा- युक्तेत्याह (1) अपिचे (ITas)त्यादि। सव्वं पृथक् समूहे भावशब्दप्रयो (गा) दित्ययं हेतुः। सर्वस्य धर्मिणो धर्म एव न भवति शब्दधर्म त्वादित्यसिद्धः। तथा च व्यधिकरणत्वादसिद्धतैव दोषो गुडो मधुरः काकस्य कायादिति यथा। तत्र न विरोधो भिन्नाधिकरणत्वाद्धेतुप्रतिज्ञार्थयोः। स्याद् बुद्धिः समूहवाचक- शब्दवाच्यत्वादित्येवं भाविविक्तेन भाष्यटीकायां प्रयोगाद् व्यधिकरणत्वं नास्ति। एवं मन्यते न तावदयमु द्योतकरेणैवं प्रयुक्तस्य वायमस्माभिर्दोषोभिधातुमारब्धो येपि सम्प्रत्यन्यथा प्रयुञ्जते तेषामपि यद्ययं दोषो न भवति । भवतु अनन्तरोक्तस्तु दोषो वक्ष्य माणश्च ब्रह्मणाऽपि न शक्यते परिहर्तुमिति । प्रतिज्ञाहेत्वोविरोधस्य च निग्रहस्थानान्तरत्वमङगीकृत्य मयेदमभ्यधायि। न त्वस्य तद्युक्तं । हेत्वाभासा- श्च निग्रह स्थानानी (न्या० सू० ५।२।२४) त्यनेनैव सङगृहीतत्वादित्येतद्विभणि- 57a पुराह । अपिचे (ITas)त्यादि। द्वाववयवौ यस्या दोषजातेर्दोषप्रकारस्य सा द्वयी। कामित्याह । विरुद्धतामसिद्धताञ्च । कथम्पुनविरुद्धतेत्याह। विरुद्धतेत्यादि । अयमत्र संक्षेपार्थः। प्रतिज्ञाहेत्वोर्यत्र प्रयोगें विरोधश्चोद्यते तत्रा वश्यं सिद्धेन धर्मिणा भाव्यं । सिद्ध च तस्मिन्धर्मणि[? मिणि] हेतोर्वा सत्वम्भवेत् साध्यधर्मस्य । द्वयोर्वा । तत्र न तावत् द्वयोरपि सत्वं परस्परविरोधित्वेन शीतोष्णयोरिव एकाधिकरणत्वाभावात् । अन्यथा सहकत्रावस्थानाद्रसरूपवदविरोध एव भवेदिति प्रतिज्ञाहेत्वोविरोधो दूरतर एवं प्रसज्यते। तद्वक्ष्यति। विरुद्धयोः स्वभावयोरेकत्रासम्भवान्न चान्यथा विरोध इति । अथ हेतोस्तत्र सत्वं । एवमपि यत्र हेतुस्तत्र न साध्यधर्मस्तद्विपर्ययस्तु विद्यत ·7 २-न्यायमतखंडनम् [८९ सिद्धताञ्चेति । विरुद्धता सिद्ध हेतोर्द्धम्मिणि भावे साध्यधर्मविपर्यय एव भावेन प्रतिज्ञाविरोधात् । असिद्धता पुनर्द्धम्मिणि प्रतिज्ञातार्थसिद्धौ विरुद्धयोः स्वभावयोरेकत्रासम्भवात् । न चान्यथा विरोधोऽसिद्ध धर्मस्वभावेऽभिहितयोहेतुप्रतिज्ञातार्थयोर्विरोधाद्विरोधसम्भव इति चेत् । अप्रमाणयोगे तूभयोर्द्धम्मिणि संशयः । तथा सति हेतो' म्मिणि भावसंशयेऽसिद्धतैव हेतुदोष इत्यसिद्धविरुद्धाभ्यामन्यो न प्रतिज्ञया विरोधो नाम पराजयहेतुः। असिद्धविरुद्धे च हेत्वाभासवचनादेवोक्त इति न पृथक प्रतिज्ञाविरो धो वक्तव्य इति । उभयाश्रितत्वाद्विरोधस्य विवक्षातोऽन्यतरनिर्देश इति चेत्। स्यादेतत् प्रतिज्ञाहतो? त्यो]विरोध इति प्रतिज्ञाहेतू अाश्रित्योभयाश्रयो भवति । तत्र यदा प्रतिज्ञाविरोधो विवक्षितस्तदा प्रतिज्ञाविरोध इत्युच्यते । यदा प्रति- IIb ज्ञाया हेतोर्वा विरोधस्तदा विरुद्धो हेतुरिति । अतः प्रतिज्ञाविरोधो हेतु- विरोधो वेत्यदोषः। तत्रहेतोरुदाहरणन्नित्यः शब्द उत्पत्तिधर्मकत्त्वादिति, प्रतिज्ञाविरोधस्य नास्त्यात्मेति । प्रतिज्ञाहेत्वोः परस्परविरुद्धोदाहरणं गुण- व्यतिरिक्तमित्यादि । प्रतिज्ञया हेतुविरोधोदाहरणं नास्त्येको भाव इत्या- दिकमिति । न (1) सर्वहे त्वक्षस्य विरोधहेत्वाभासानतिक्रमात्। यथोक्तं इति व्यक्तमस्य विरुद्धत्वं । नित्यः शब्दः कृतकत्वादिवत् । तदाह (1) विरुद्धता सिद्धर्हेत्वोमिणि भाव (IIa6) इति । यदा पुनस्तस्मिन्धमिणि प्रमाणान्तरेण साध्यधर्मस्य सत्वं निश्चितं तदा तत्र हेतोरवृत्तिविरोधिना क्रोडीकृतत्त्वात्। अतश्चासिद्धत्वं हेतोः। कृतकः शब्दोऽकार्यत्वादिति यथा। तज्जा ते असिद्धता पुनर्मिणीत्यादि । अथमन्यसे। प्रमाणेन सिद्ध एव गुणव्यतिरिक्त द्रव्यादौ धर्मिणि प्रतिज्ञाहेतोविरोधो व्यवस्थाप्यते ततो नायं दोष इत्यात इदमासङकते [? शङकते] असिद्ध (IIb8) इत्यादिना । एवमपि यदि नाम धर्म्यभावेन पक्षधर्मस्यासम्भवात् विरुद्धत्वं परिहृतं। असिद्धत्वं पुनस्तदवस्थमेवेति मनस्या- धायाह। प्रमाणयोगे तूभयोर्वादिप्रतिवादिनोमिणि हेतोर्वृत्तिसंशयः । प्रमाण निवृत्तावप्यर्थाभावासिद्धेः। अतश्चासिद्धतैव सन्दिग्धाश्रयत्वात् । इह निकुञ्ज 57b मयूरः केकायितत्त्वादित्यादिवत् । तु शब्दः प्रतिपादकप्रमाणायोगे धर्मिणः सन्दिग्धाश्रयताहेतोधर्मिबाधकप्रमाणवृत्तौ स्फुटमेवाश्रयासिद्धतत्वं सर्वंगत आत्मनि साध्ये सर्वत्रोपलभ्यमाण[?न] गुणत्ववदित्यस्य समुच्चयार्थः । तथा हयसिद्धेः धर्मिस्वभाव इत्यत्र प्रतिपादकप्रमाणावृत्तेरसिद्धो धर्मी विवक्षितः स्यात् ।

·वादन्यायः ९०] प्राक् । अनपेक्षे च केवले स्वतः प्रतिविरोधे विवक्षिते प्रतिज्ञाहेत्वोर्विरोध इति हेतुग्रहणमसम्बद्धं । न चोत्पत्तिधर्मत्त्वान्नित्यमित्यत्रापि हेतुविरोधो युक्तः। प्रतिज्ञया हि हेतोर्बाधने हेतुविरोधः। इह तु हेतुना प्रतिज्ञा बाध्यत इति प्रतिज्ञाविरोधो युक्तः। उभयाश्रयेपि विरोधे बाध्यमानविवक्षया तद्विरोध व्यवस्थापनात् । यदप्युक्तं । एतेन प्रतिज्ञया दृष्टान्तविरोधादयोपि वक्तव्या भण्डालेख्यन्यायेनेति । तत्रापि पक्षीकृतधर्मविपर्ययवति - बाधक प्रमाणवृत्तेर्वा । पूर्वस्मिन्पक्षे कण्ठेनैवोक्तो दोष उत्तरत्र शब्देन समुच्चितः। अत्रौद्योतकरमुत्तरमाशङकते। उभयाश्रयत्वा (ITa9)दित्यादिना। गतार्थत्वात् सुज्ञानं सर्वमेतत् । न सर्वत्रेत्यादिना निराकरोति । यथोक्तं प्राग् न द्वयों दोष- जातिमित्यत्र । अथ प्रतिज्ञामात्रभाव्येव हेत्वनपेक्षः प्रतिज्ञाविरोधो व्यवस्था प्यते यथा नास्त्यात्मा श्रमणा गर्भिणीत्यत्रेत्यत आह (1) अनपेक्षे च हेतुग्रहणमसम्वद्धं (IIb3)। अनुपकारकत्वात्। यदपीदं हेतुविरोधस्योदाहरणं दत्तं नित्यः शब्द इत्यादिना तत्प्रतिज्ञाविरोधस्य हेतुनायुक्तमिति कथनायाह। न चेदि (ITb3) त्यादि। स्यात् मतमुभयाश्रयत्वाद्विरोधस्यैवमपि न हेतुत एवेत्यत उच्यते उभयाश्रयेपी (11b4)त्यादि । एवमुपदर्शितान्युदाहरणानि प्रक्षिप्यातिदिष्ट- दूषणायाह। यच्चोक्तमेतेन प्रतिज्ञायाः दृष्टान्तविरोधादयोपि' वक्तव्या भण्डा- लेख्यन्यायने (IIb5)ति । इति शब्दो वक्तव्य इत्यत्र प्रतिपत्तव्योऽन्यथापरे- णोत्तरस्याप्रयुक्तत्त्वात् दुःश्लिष्टो भवेत । भण्डग्रहणन्नित्यपुरुषोपलक्षणार्थ । यथा हि भण्डा प्राकृतान् विस्मापयन्तश्चित्रलक्षणोपेतकपिशालभञ्जिकाविप्रति- च्छन्दकमालिख्य विचित्रशिल्पकलाकौशलसादि[? शालि]नोऽतिदि शंत्येवं प्रका- राण्यप्यस्मत्कौशलनिर्मितान्यकतालमात्रेण हस्त्यादिरूपकस्थानानि प्रतिपत्तव्या- नीति तथा जातीयकमेतदुद्योतकरस्य। तथा हयेलदेव भाव उपदर्शितहेतुविरोधा- दिकं हेत्वाभासव्यतिरिक्तलक्षणोपेतं। तदतिदिष्टे पुनः कैव चिन्ता। तामेव चाति- दिष्टस्य दृष्टान्तविरोधादेहेत्वाभासव्यतिरिक्त लक्षणापेततामभिधातुमुपक्रमते । तत्रापी (IIb5)त्यादिना। यत्र प्रतिज्ञायाः दृष्टान्तविरोधस्तत्रापि पक्षीकृतधर्मवि- पर्ययवति दृष्टान्ते सति विरोधः स्यात् प्रतिज्ञायाः दृष्टान्तेनेति शेषः । पक्षीकृतश्चा- 58a Rashiane "एतेन प्रतिज्ञया दृष्टान्ताविरोधोऽपि वक्तव्यः"--(न्या० वा० ५५३-४); "न चैवं भण्डालेख्यन्यायः एकदेशेनाव्यापकेन समुदायसंग्रहे स हि भवति ।"--(न्या० वा० ता० ७०३)।

·२-न्यायमतखंडनम् [९१ दृष्टान्ते विरोधः स्यात्, विरुद्धे च दृष्टान्ते यदि पक्षधर्मस्य वृत्तिरनन्य- साधारणा प्रसाध्यते विरुद्धस्तदा हेत्वाभासः । साधारणायामप्रसा- धिते वा तद्वृत्तिनियमेऽनैकान्तिकः । अवृत्तौ वा साधारणः । विरुद्धदृष्टान्तवृत्तौ विपर्ययवृत्तौ च हेतोर्न कश्चिद्वेत्ति दोषो दृष्टान्त- विरोधश्च प्रतिज्ञया इति चेत् । न (1) तदपि संशयहेतुत्वात् । निवृत्ते- दृष्टान्तविरोधो हि प्रतिज्ञायाः । साधम्र्ये दोषो न वैधम्र्येऽभिमतत्वात् । । - सौ धर्मश्च तस्य विपर्ययः स विद्यते यस्मिन्निति विग्रहः । दृष्टान्त इति च साधर्म्यदृ- ष्टान्तो। अभिप्रेतः। यस्मा द्वैधर्म्यदृष्टान्तः साध्यधर्मविपर्ययवानेव तत्र को बिरोधः। तत्रोदाहरणं । नित्यः शब्दो घटवदिति । विरुद्ध च दृष्टान्ते सति यदि पक्षधर्मस्य वृत्ति रनन्यसाधारणा प्रसाध्यते प्रमाणेन विरुद्धस्तदा हेत्वाभासः। नान्यसाधारणेत्यानन्य- साधारणा। अन्यशब्देन पक्षीकृतधर्मविपर्ययवतः पृथग्भूतः पक्षीकृतधर्मवानभि- प्रेतः पक्षीकृतधर्मविपर्ययवत्येववर्तते इत्येवं यदि साध्यत इत्यर्थः । यथानयोरेव साध्यदृष्टान्तयोः कार्यत्वादिति तद्विपक्षीकृतधर्मबहिर्योमादौ न बर्तते तद्विपरीते पुनर्घटे वर्तत इति । साधारणायाम्वृत्तौ साधितायां सपक्षविपक्षयोरिति शेषः । अनै- कान्तिकः साधारणाख्यः । यथानयोरेव साध्योदाहरणयोः प्रमेयत्वादिति । अप्रसा- धिते चातवृत्तिनियमे तयोः सपक्षविपक्षयोवृत्तिनियमे सपक्ष एवं वर्तते विपक्ष 58b एवेति अनैकान्तिक एव सन्दिग्धान्वयः सन्दिग्धव्यतिरेको वा। यथा सर्वविद्वीत- रागो वा विवक्षितः पुरुषो न वा तथा वक्तृत्वाद्रथ्यानरवदिति । तयोरेव सपक्ष विपक्षयोरवृत्तौ वा सत्यामसाधारणः । नित्यः शब्दः श्रावणत्वादिति यथा। परः प्राह विरुद्धदृष्टान्तावृत्तौ हेतोविपर्ययवृत्तौ च सत्यान्न कश्चिद्धतुदोषः तद्यथाऽनित्यः शब्दः प्रत्ययभेदभेदित्वात् नभोवदिति साधयेण। वैधयेण च घटवदिति। अत्र नासिद्धत्वं ध(1)मणि हेतोः सद्भावात् । नाप्यनैकान्तिकत्वमुभ यत्रावृत्तः । प्रतिबन्धसद्भावाच्च । न च विरुद्धत्वं सपक्षविपक्षयोर्वैपरीत्येन वृत्यभावात् । दृष्टान्तेन तु विरोधः प्रतिज्ञायाः इत्ययं हेतुदोषानति कान्तो विषयः प्रतिज्ञायाः दृष्टान्तेन च विरोधस्येति। इदमपनुदति। न। तदापि संशयहेतुत्वानतिवृत्तः। यस्माद् दृष्टान्ते न प्रतिज्ञाया विरोधः साधर्म्य दृष्टान्ते दोषो न वैधयें। कस्माद- भिमतत्वाद् विरोधस्य। पक्षीकृतधर्मविपर्ययवानेव हि वैधयंदृष्टान्त उच्यत इत्य- भिप्रायः। यदि ना मैवं तथापि कथं हेत्वाभासानतिवृत्तिरित्याह साधर्म्यदृष्टान्ते च विपरीतधर्मवति नभसि नाऽव्यभिचारधर्मता शक्या दर्शयितुं। तदर्थश्च दृष्टान्तः प्रदर्शते ॥ यदाह १२ ·वादन्यायः ९२] साधर्म्यदृष्टान्ते च विपरीतधर्मावति वस्तुतः साध्याव्यभिचारेपि हेतो व्यभिचारधर्माता शक्या दर्शयितुमिति । नाप्रदशिताविनाभाव- सम्बन्धाद्धेतोनिश्चयः तन्न प्रतिज्ञया दृष्टान्तविरोधो हेत्वाभासानतिवत. ते । उभयथापि दोषोस्त्विति चेत् । न (1) न हेतुदोषस्य प्राक् प्रसङ्गो न पराजितस्य दोषान्तरानपेक्षणात् । । विशेषणं साधनावयवानुक्रम- नियमा वादिन उदाहरणसाधम्र्य हेतु लक्षणं विरुद्धे दृष्टान्ते न सम्भव- तीति प्राक्प्रयुक्तस्य हेतोर्दोषेण पराजय इति नोत्तरदृष्टान्तापेक्षया विरोध- । I2a त्रिरूपो हेतुरित्युक्तं पक्षधर्मे च संस्थितः । रूढे रूपढयं शेषं दृष्टान्तेन प्रदर्श्यत इति ।(३२) ननु च कथमशक्या यावता प्रत्ययभेदभेदित्वमनित्यत्वाव्यभिचार्येव तत्वत इत्यत आह । वस्तुतः साध्याव्यभिचारेपी (IIb7)ति । विद्यमानोप्यव्यभिचारः 59a प्रमाणेनाप्रतिपादितत्वादसत्कल्प इति भावः। तदेतन्नाप्रदर्शिताविनाभावसम्बद्धा- खेतोः साध्यनिश्चयः। तत्तस्मान प्रतिज्ञाया दृष्टान्तविरोधोपि हेत्वाभासानतिवर्तते। अस्यापि तदानीं संदिग्धविपक्षव्यावृत्तिकत्वादित्यागूरितं । न केवलहेतुविरोध इत्यपि शब्दः परमतमास [? श] डकते। उभयथापि हेतुद्वारेण दृष्टान्तद्वारेण च । न हेतुद्वारेण प्राग्दृष्टान्तदोषात् प्रसङगेन पराजितस्य वादि नो दोषान्तरस्य दृष्टान्त- विरोधस्य वाच्यस्य वानपेक्षणात् पराजितपराजयाभावादित्याकूतं । विशेषेण साध- नावयवानुक्रमवादिनो नैयायिकस्य स हि प्रतिज्ञाहेतूदाहरणोपनयनिगमनानामानु- पूर्वी प्रतिपन्नः । कः पुनः तस्यातिशय इल्याह। उदाहरणसाधर्म्यमि (IIb9)- त्यादि । अडगीकृत्य चेदमवादि'न तु दृष्टान्तविरोधो हेत्वाभासरूपासंस्पयस्ति । यथोक्तमनन्तरमिति। एतेन विकल्पतो दोषविधानं प्रत्युक्तं । एवन्तावद्वयवस्थित- मेतद्यथा प्रतिज्ञाया दृष्टान्तविरोधो हेत्वाभासान्नातिवर्तत इति । यत्पुनरुदाहृत- मविद्धकरणेन भाष्यटीकायां व्यक्तमेकप्रकृतिक परिमितत्वाच्छरावादिश्वदिति । तत्रापि विरुद्धो हेतुः परिमितत्त्वस्य हेतोः सपक्षेऽभावे वा वृत्तः। विपक्षे चानेकप्रकृति- के शरावादी वृत्तेः। मृदः प्रतिक्षणं प्रत्यवयवञ्च भिद्य मानत्वात् । संप्रति हेतोरपि दृष्टान्तेन विरोधो हेत्वाभासान्तर्गत इति कथयति । हेतोरपि दृष्टान्तविरोधे सत्यसा (धा) रणत्वमुभयत्रावृत्तेः। विरुद्धत्वम्वा । कदा विरुद्धत्त्वमित्याह । वैधये यदि स्यादप्यत्रोदाहरणमुक्तं तेनैव गुणव्यतिरिक्तं द्रव्यमर्थान्तरत्वेनानुपलभ्यमा- 59b नत्वाद् घटवदिति अत्रापि दृश्यत्वे सतीति हेतुविशेषणे विरुद्धः सपक्षे अवर्तमान- त्वात् । विपक्षे च रूपादीनां स्वरूपे वर्तमालत्त्वात् । विशेषणानुपादाने तु व्यभिचारो- ·२-न्यायमतखंडनम् [९३ श्चिन्तामहति । हेतोरपि दृष्टान्तविरोधेऽसा(धा )र(ण)त्वंविरुद्ध- त्वं वा वैधयं यदि वृत्तिः स्यात् । प्रमाणविरोधे तु हेतोर्यथा न दहनो- ऽग्निः शैत्यादित्यादि ह्यसिद्धो हेत्वाभासः। प्रतिज्ञायाः प्रमाणविरोधः स्ववचनविरोधेन व्याख्यात इति । सर्व एते साधनविरोधे हेत्वाभा- सेष्वेवान्तर्भवन्तीति हेत्वाभासवचनेनैवोक्ताः । यत्तु विरुद्धमुत्तरं परपक्षे स्वसिद्धेन गोत्वादिनाऽनैकान्तिकचोदनेति। तदसम्बद्धमेव। यदि हि स्वसिद्धेन गोत्वादिना परस्य व्यभिचारसिद्धिमाका- (झ)त तस्य तत् स्वपक्षविरुद्धं नाभिममिति विरोधो युज्येत । स हि स्वयं र्थान्तरत्त्वेनानुपलब्धानामपि पिशाचादीनां परस्परव्यतिरेकित्वात् । न चात्र घट- वदिति दृष्टान्तो युक्तस्तस्यैव द्रव्यान्तरत्वेन पक्षीकृतत्वात् । तस्य रूपादिभ्यो भेदेन ग्रहणं पूर्वमेव प्रतिसि[? षिद्धं ग्रहणे चासिद्धो हेत्वाभास इत्यस्मन्मतमेव स्थितं । अथ हेतोः प्रमाणविरोधे को हेत्वाभास इत्याह । असिद्धोग्नः शैत्यस्या- विद्यमानत्वात् । यत्पुनरनोदाहरणमन्यदनुष्णोग्निद्रव्यत्वाज्जलवदिति तदयुक्तं । नहि प्रत्यक्षं द्रव्यं हेतुं बाधते । तस्य भिणि सिद्धत्वात् । किन्तु प्रतिज्ञार्थमनुष्णत्वं ॥ अथ प्रतिज्ञार्थस्य प्रत्यक्षेण बाधितत्वाद्धेतोस्तेन व्याप्तिास्तीति हेतोः प्रमाणविरोध उच्यते । एवन्तहि विरुद्धेन साध्यधर्मेणाव्याप्तः सन्दिग्धव्यतिरेको हेत्वाभास इत्यस्मत्पक्ष एवं समर्थितः। हेतोः प्रमाण[? मान] विरोधस्य हेत्वाभासानतिक्रमात् ॥ (३३) तदुक्तम् प्रत्यक्षादि (वि)रोधा ये व्याप्तकालो पपातिनः । ते सर्वे न विरुद्धेन व्याप्तिधर्मेण युञ्जत (३४) इति ॥ स्यान्मतम्प्रतिज्ञायाः प्रमाणविरोधस्तन्मात्रभावित्वाद्धेत्वाभासेऽन्तर्गमयितुं न पार्यत इत्यत आह ।' प्रतिज्ञायाः प्रमाणविरोधः स्ववचनविरोधेन व्याख्यातः(12a2) कृतप्रतिक्रियस्तत्रेदमेव निग्रहाधिकरणमसाधनाङगभूतायाः प्रतिज्ञायाः साधनवाक्ये प्रयोग इत्यादिना। इति तस्मात् सर्व एवेत्युपसंहरति । यत्तु विरुद्धमुत्तरमिति पूर्वपक्षोत्तमपरमुपक्षिपति तदसम्बद्धभेव । यस्माद्यदि ही (12a3)त्यदि । अनि त्यः 6oa शब्द ऐन्द्रियकत्वाद् घटवदित्येकं बौद्धनान्येन वा कृते मीमांसक: काणादोन्यो वा स्वपक्षसिद्धेन गोत्वादिना सामान्य न परस्य साधनवादिनो बौद्धस्य हेतोय॑भिचार- सिद्धिमाकांत गोत्वमप्यन्द्रियकं तदपि भवतोऽनित्यं प्रसज्यत इत्येव यदि पर प्रत्ये.

·वादन्यायः ९४] प्रतिपन्ने गोत्त्वे हेतुवृत्तेः संशयानोऽप्रतिपत्तिमात्मनस्तथा ख्यापयति स च हेतुः सत्यसति गोत्त्वेऽप्रसाधितसाधनसामर्थ्यः संशये हेतुत्वादनैकान्तिक एव । प्रसाधिते तु सामर्थ्य गोत्त्वेऽवृत्त्या हेतो [? हेतौ न संशय एव सर्व- संशयप्रकाराणां परिहारेण समर्थनात् । एतेन स्वपक्षानपेक्षहेतुप्रयोगस्या- नैकान्तिकता व्याख्याता । सोपि स्वाभि(म)तनित्यगोत्त्ववृत्तिहेतुमनित्य- वाध्यारोप्याभिदध्याद् व्यभिचारं तदा तस्य बौद्धस्य तत्सामान्यमैन्द्रियकं नित्यञ्च स्वपक्षविरुद्धं नित्यपदार्थानभ्युपगामान्नाभिमतमतश्च कथं व्यभिचार इति विरोधो व्याहतिरयुक्तत्त्वमिति यावत् युज्यत उत्तरस्येत्यध्याहर्तव्यं । न तु पुनरेव- मसौ परस्येवोपरि भारमुपक्षिप्य व्यभिचारमुद्भावयति तत्कथमुत्तरस्य विरोधः यतः स हयुत्तरवादी स्वयं प्रतिपन्ने नित्यत्वेन गोत्वे हेतोरैन्द्रियकत्वस्य वृत्तः संश- यानः सन् किङघटवदैन्द्रियकत्वादनित्यः शब्दो भवतु किम्वा गोत्वा दिवन्नित्य इत्य- प्रतिपत्तिमनिश्चयमात्मनस्तथा ब्रुवाणः ख्यापयति सत्पक्षे खल्वेन्द्रियकमपि गोत्वं नित्यं तस्मादयं सांप्रत्यनैकान्तिक इती स्थमात्मीयमेवाभ्युपगमं पुरस्कृत्यानेकान्त- ञ्चोदयति । ततः साध्विवोत्तरमिति समुदायार्थः । स्यात् मतम्बौद्धस्य नास्त्येव- गोत्वं नित्यं ततो व्याहतमेवोत्तर मित्यत आह । स च हेतु (12a5) रैन्द्रियकत्वादिति सत्यसति वा गोत्वे परमार्थतः। अप्रसाधितसाधनसामर्थ्यः सन् विपर्यये बाधक- प्रमाणावृत्या संशयहेतुत्वाद नैकान्तिक एव । अप्रसाधितं साधनाय सामर्थ्य साध्या विनाभावित्वलक्षणमस्येति विग्रहः । साधनशब्दो भावसाधनः । यदा तु बाधक- 6ob प्रमाणबलेन हेतोरवि नाभावं सोपसंहारेण साधयति यत्किञ्चिदिन्द्रियज्ञानग्राहयं स्वनिर्भासज्ञानजनकत्वात्तत्र सर्वमनित्यं नित्यत्वे सर्वदा तद्विषयं ज्ञानं प्रसञ्जते न वा कदाचिदपि तथाहि । स्वात्मनि ज्ञानजनने यच्छवतं शक्तमेव तत् । अथवाऽशक्तं कदाचिच्चेदशक्तं सर्वदैव तत् ॥(३५) तस्य शक्तिरशक्तिर्वा या स्वभावेन संस्थिता । नित्यत्वादचिकित्स्यस्य कस्तां क्षपयितुं क्षम (३६) इति ॥ तदानीं गोत्वादीनामपि नित्यानामेकप्रघटेन इव पाटितत्वात् गोत्वे हेतोर- वृत्तेर्न संशय एव भवति। एतेने (12a6)त्यादि सुज्ञानं । तत्राप्यनैकान्तिकहेत्वा- भासत्वानतिवृत्तिरिति संक्षेपः। तत्संशयहेतुत्वमुखेनानकान्तिकत्वमसमर्थिते सति हेतौ। अन्यत्रापीत्येकपक्षप्रतिपन्नेपि वस्तुनि तुल्यमिति नोभयसिद्धतरयोर्वस्तुनोरनै- कान्तिकत्वविशेषः। यथा कथितमनन्तरमेव । स च हेतुः सत्यसति वेत्यादिना । इतर- ·२-न्यायमतखंडनम् [९५ वे ब्रुवाणोऽसमर्थत( या) साधनाङ्गत या संशयहेतुमेवाहेति । यत्पुनरुक्तमुभयपक्ष संप्रतिपन्नेन वस्तुना ऽनैकान्तिकचोदनेति तत्राप्यवश्यं संशयहेतुत्त्वमुखेनैवानैकान्तिको वक्तव्यः । तदसमर्थि' तेऽन्यत्रापि तुल्यमिति नोभयसिद्धतरयोरनैकान्तिकत्त्वैविशेषः । यदप्युक्तं दृष्टान्ताभासहेत्वाभासपूर्वकत्त्वात्तदभिधानेनैवोक्ता इति न पृथग्निग्रहस्थानेषूक्ता इति । तदप्यवयवान्तरवादिनोऽयुक्तं योऽवयवान्तरं दृष्टान्तहेतोराह तस्य न हेत्वाभासोक्त्या दृष्टान्ताभासोक्तिया॑प्या तद्वचनेन गम्यमानस्य तस्मात्साधनान्तराभावप्रसङ्गात् । दृष्टान्ताभासा ना हेत्वा- भासेप्यन्तर्भावाद् दृष्टान्तस्यापि हेतावन्तर्भाव इष्टो भवति । तथा च न दृष्टान्तः पृथक साधनावयव:10 स्यादपृथग्वृत्तः । यो दृष्टान्तसाध्योर्थस्तस्य 12b हेतावन्तर्भावाद्धेतुनैव साधित इति न दृष्टान्तस्य पृथकिञ्चित्सामर्थ्य । अपि च न किञ्चित्पूर्वपक्षवादिनो हेत्वाभासासंस्पर्शे न्याय्यं निग्रहस्थान- । देवपक्ष प्रतिपन्नमनैकान्तिकविषयत्वाच्चानैकान्तिकमिति व्याख्यातं । स्याच्चित्तन्ना- निष्टर्दूषणं सर्वप्रसिद्धस्तु द्वयोरपि साधनं । दूषणम्वेत्येतत्कथमेवन्न व्याहन्यत इति तच्च नैवं । निश्चितदूषणाभिसन्धिवचनात् । तत एव तदनन्तरमाहान्यः पुनः साध्य- त्वमीक्षत इति । एतत्तु स्यात् । तदा द्वयोरेकस्यापि न जय पराजयौ । यदप्युक्तमुद्योत करेण प्रतिज्ञाविरोधसूत्रमेव विवृण्वता दृष्टान्ताभासा इत्यादि तदप्यवयवान्तरवा- दिनो नैयायिकस्यायुक्तं । बौद्ध एवैवं ब्रुवाणः शोभत इत्यभिप्रेतं (1)तद्वचनेन हेत्वा- भासवचनेन गम्यमानस्य दृष्टान्ताभासस्य तस्माद्धेतोः सकाशात् साधनान्तरत्वा- 6ra भावप्रसङगात् । दृष्टान्तस्येति शेषः। ननु च दृष्टान्ताभासानां हेत्वाभासेष्वन्तर्भावेऽतिदिष्टे हेतोदृष्टान्तेऽवयवान्तरं न प्राप्नोतीति वचन मसम्बद्धमेवेत्यत आह । दृष्टान्ताभासानामि (12a9)त्यादि । अयमस्य प्रयोगो मनसि विजृम्भते। यद्यतोऽर्थान्तरभूतं न तदाभासवचनेन तदाभास- वचनं न्याय्यं न च तदाभासेषु तदाभासानामन्तर्भावः । तद्यथा प्रत्यक्षाभासानाम- नुमानाभासेषु । तथा च भवतो हेतोर्दृष्टान्तोर्थान्तरभूत इति व्यापकविरुद्धोप- लब्धिः अतोऽवश्यं दृष्टान्तस्य हेतावन्तर्भाव एष्टव्यः। तत्र च न दृष्टान्तः पृथक साधनावयवः स्यात् । अपृथग्वृत्तः एकव्यापारत्त्वादित्यर्थः । एतदेव व्या चष्टे यो दृष्टान्त (12br) इत्यादिना। एवं प्रतिज्ञाहेत्वोविरोधस्य प्रपञ्चस्य हेत्वाभासः सङगृहीतत्वान्न पृथग्वचनं कर्त्तव्यमित्यभिधायाधुना प्रतिघहा न्यादीनामपीयमेव गतिरित्यावेदनायाह । अपि चे (12b1)त्यादि । पूर्वपक्षबादिग्रहणमुत्तरपक्षवादि- ·वादन्यायः ९६] मस्तीति तत्सम्बन्धीनि सर्वाण्येव हेत्वाभासतावचनेनैवोक्तानीति न पृथरवाच्यानि स्युः । अर्थान्तरगमनादेरपि हेतोरसा(म )र्थ्य एव सम्भ- वात् । नहि समर्थे हेतौ साध्ये च सिद्धेऽर्थान्तरगमनं कश्चिदारभतेऽसम- र्थस्य मिथ्याप्रवृत्तेरिति ॥ त ॥ पक्षप्रतिषेधे प्रतिज्ञातार्थापनयनं प्रतिज्ञासन्ना [? न्यासः (न्या० ५।२।५)। यं प्रतिज्ञातमर्थमनित्य(:) शब्द ऐन्द्रियकत्वादिति सामान्य- वृत्त्या हेतोर्व्यभिचारप्रदर्शनेन स प्रतिषेधे कृते क एवमाहानित्यःशब्द इति परित्यजति तस्य प्रतिज्ञासंन्यासो नाम निग्रहस्थानमिति । अत्रापि याद्भावितेपि हेतोय॑भिचारे न सपक्षं किं न गृह्येतानिगृहीत एव हेत्वा- भासाभिधानादिति चेत् । किमिदानीमुत्तर प्रतिज्ञान्यासापेक्षया तस्य तदेवाद्यन्निग्रहस्थानमिति किमन्यैरशक्यपरिच्छेदैः क्लीवप्रलापचेष्टितैरुप- न्यस्तैरेव क्षतिप्रसङ्गः स्यात् ३ पक्षप्रति ( ? )प्रतिषेधे तूष्णींभवतस्तूष्णी- gamar । नोऽज्ञानादीनि हेत्वाभासस्पर्शानि संतीति कथनार्थ । तत्सम्बन्धीनीति हेत्वाभास- पूर्वपक्षवादिसम्बन्धीनि वा । अथोच्यते । अर्थान्तरगमनादीनां हेत्वाभासासंस्पशित्त्वा तेस्व[?ष्व]न्तर्भाव इति। तच्चासत् । अर्थान्तरगमनादेरपि हेतोरस- मर्थ एवमतिसम्भवात्। कुतः असमर्थस्य न्यायबलेन साध्यप्रतिपादने वादिन इति शेषः। मिथ्याप्रवृत्तेरर्थान्तरगमनादिनेत्यभिप्रायः॥४॥ उत्तरःपश्चाद् फलभावीस चासौ प्रतिज्ञासन्यासश्च तस्यापेक्षया किन्न किञ्चि- 61bदित्यर्थः। अशक्तःपरिच्छेदः संख्ये येषां क्लीवप्रलापचेष्टितानां तानि तथा क्लीवा- दीनां प्रलापा येषां वादिनान्तेषां चेष्टितानि प्रतिज्ञासंन्यासादीनि वै किमुपन्यस्तैः(1) क(:) पुनरेवं सति दोष इत्याह । एवं हयतिप्रसङगः(11b6) स्यात् । एवमाद्यपीति भू वेपथुनसत्त्वादीनामादिशब्देनावरोधः। तस्मादेतदप्यसम्बद्धं विद्वत्सदस्येवं प्रकारस्य स्थूलत्वादित्याभिप्रायः तदत्र भाविविक्तः स्वयमाशंक्य किल प्रतिविधत्ते स्थूलत्वेनेदं निग्रहस्थानमिति चेत् । प्राश्निकप्रतिवादिसन्निधौ प्रतिज्ञातापह्नव- न्याय-भाष्ये पृ० २५९; न्या० वा. ५५४ । न्या० वा. ता. (७०७)--"किमिदानी हेत्वाभासादुत्तरसंन्यासापेक्षया तस्य प्रतिवादिनो हेत्वाभास एवाद्यं निग्रहस्थानमिति ।" तत्रैव-"पक्षप्रतिषेधे तूष्णींभवतस्तूष्णींभावो० प्रलपतश्च प्रलपितं नाम ।

·Maa २-न्यायमतखंडनम् [९७ भावो नाम निग्रहस्थानं । प्रपलायमानस्य प्रपलायितन्नामेति एवमन्य न्य [? द]पि वाच्यं स्यात् (1) तस्मादेतदप्यसम्ब(द्धमिति ॥ अविशेषोक्ते हेतौ प्रतिषिद्धे विशेषमिच्छतो हेत्वन्तरं (न्या० ५।२।६) निदर्शनमेकप्रकृतीदं वक्तव्यं परिणामात्मृत्यूर्वकाणां शरावप्रभृतीनां दृष्टं परिमाणमिति । अस्य व्यभिचारेण प्रत्यवस्थानं नानाप्रकृतीनामेकप्रकृ- तीनाञ्च दृष्टं परिमाणं इति । एवं व्यवस्थित [ ? प्रत्यवस्थित ] अाह । एकप्रकृतिसमन्वय प्रकाराणां परिणामदर्शनात्सुखदुःखमोहसम- 13a न्वितं हीदं सर्व व्यक्तं परिगृह्यते । तस्य प्रकृ( त्य)न्तररूपसमन्वयाभावो- ऽसत्येकप्रकृतिकत्त्वमिति तदविशेषोक्त हेतौ प्रतिषेधं ब्रु'वतो हेत्वन्तरम्भ- वति । सति हेत्वन्तरभावे पूर्वस्य हेतोरसाधकत्त्वान्निग्रहस्थानं' (1) अत्रापि पूर्वस्यैव हेतोरनैकान्तिकस्याभिधानान्निगृहीते हेत्वन्तरचिन्ता कोपयुज्यन्ते । यदि प्राक्साधनवादी हेतुमनैकान्तिकमुक्त्वा दत्तोत्तरावस- रस्तेनैव निगृह्यते । अदत्तोत्तरावसरो हेत्वन्तराभिधानेपि न निग्रहमहत्य- विरामात् ॥॥ उकरोतीति । असम्बद्ध मुच्यते तन्नाभिप्रायापरिज्ञानात् । न ब्रूमो ध्वंसी शब्द इति किन्तु संयोगविभागाभ्यां न व्यक्त इत्ययं प्रतिज्ञातार्थ इत्याह सामान्यस्य च स्वाश्रय- व्यङग्य त्वात् विवादाभाव इति। निग्रहस्थानन्तु पूर्वमप्रतिज्ञातार्थत्वात् । अनैकान्ति- कदोषेण प्रतिषेधे हेतौ प्रतिज्ञातार्थापह्नवङकरोतीति निगृह्यत इति तत्रवाच्यं यदि वादी साकांक्ष एवान्तराले केनचिद् दुविदग्धेनानकान्तिकदोषेण चोदितः सन्प्रतिज्ञातार्थफलीकरणेन स्वाभिप्रायमाविष्करोति । तदा न्योपि न कश्चि- दोषः। किमङग पुनः प्रतिज्ञासंन्यासः। अथ निराकांक्षः सन् पश्चाच्चोदितः प्रतिज्ञां विशिनष्टि। तदप्यनैकान्तिकदोषेणैव निगृहचत इति कि मुत्तरप्रतिज्ञा- संन्यासापेक्षयेति न किञ्चित्परिहृतं किञ्च स्फुटमिदं प्रतिज्ञान्तरेन्तर्भवतीति नः पृथग्वाच्यमिति ॥४॥ अविशेषोक्ते हेतावित्यादि सूत्रं अत्र निदर्शनमुदाहरणमित्यर्थः। कापिल: प्रमाणयति प्रधानसिद्धिप्रत्याशया। एकप्रकृतीदं व्यक्तं व्यक्तादिपरिमितत्वाद् घटश- रावादिवदिति। एका प्रकृतिरस्येति विग्रहः। प्रकृतिरुपादानकारणं । या च किल सा प्रकृतिविकारनामस्य तत्प्रधानमितीयमलोकप्रत्यासा[? शा] साङख्यस्या- 62a न्यायभाध्ये (२५९-६०) अल्पभेदेन ।

·वादन्यायः ९८] प्रकृतादर्थीदप्रतिबद्धार्थमर्थान्त (२) (न्या० ५।२।७) । “यथा- क्तलक्षणे पक्षप्रतिपक्षपरिग्रहे हेतुतः साध्यसिद्धौ प्रकृतायां कुर्यान्नित्त्यः शब्दोऽस्पर्शत्त्वादिति हेतुः ।हेतुश्च नाम हिनोतेर्धातोस्तुशब्दे प्रत्यये कृदन्तं पदं (1) पदञ्च नामाख्यातोपसर्गनिपाता इति प्रस्तुत्य नामादीनि व्याचष्टे । इदमर्थान्तरं"२ नाम निग्रहस्थानं "अभ्युपगतार्थासङ्गतत्त्वादिति” । न्याय्यमेतन्निग्रहस्थानं पूर्वोत्तरपक्षवादिनोप्रतिपादिते दोषे प्रकृतं परित्यज्या- साधनाङ्गवचनमदोषोद्भावनाञ्च । साधनवादिना झुपन्यस्तसाधनस्य परिमाणञ्चतुरस्त्रम्परिमण्डलमित्यादि । मृत्यूद्धकाणामित्यन्वयमाह। अस्य हेतो- यभिचारेण प्रत्यवस्थानं प्रतिवादिना क्रियते। नानाप्रकृतीनाङगवारवादीनामेक- प्रकृतीनाञ्च कुम्भोदञ्चना दीनान्दृष्टम्परिमाणमित्येवं प्रत्यवस्थिते सति प्रति- वादिनि । यदि वा प्रत्यवस्थितः प्रतिषिद्धः प्रधानवाद्याह । एकप्रकृतिसमन्वये सति परिमाणदर्शना दिति सविशेषणत्वाद्धेतोर्व्यभिचाराभाव इति मतिः। कथं पुनरेकप्र- कृतिसमन्वय इत्याह । सुखदुःखमोहसमन्वितं हीदं व्यक्तं परिमितं गृह्यते । सर्वत्र तत्कार्यदर्शनादित्याकूतं। तथाहि सुखबहुलानाम्प्रसादलाघवप्रसवाभिष्वङगाद्धर्ष प्रीतयः कार्य। रजोबहुलानां शोषतापभेदस्तंभोद्वेगापद्वेषाः । तमोबहुलानां साव- रणमादनायध्वंसवीभत्सदैन्यगौरवाणि। एतानि च सर्वाणि सर्वत्रैव यथोत्कर्षाप- कर्षभेदमुपलभ्यन्ते । तस्मात्त्रैगुण्यप्रकृतीदं विश्वं । तदिदमित्यादिना निग्रहस्थानत्वे कारणमाह। अत्रापीत्याद्यस्य प्रतिषेधः सुज्ञानः। अविरामादच्छेदादपरिसमाप्त- त्वात् साधनाभिधानस्येत्यर्थः॥०॥ यथोक्तलक्षण इत्येकाधिकरणौ विरुद्धौ धर्माविति पक्षप्रतिपक्षलक्षणं स्म- रयति। परिग्रहे वादिप्रतिवादिभ्यां कृते सति हेतुतः साध्यसिद्धौ प्रकृतायां हेतुवसा[? शा]त्साध्यसिद्धिरित्येतस्मिन्प्रकरणे सति प्रकृतोर्थः शब्दनित्यत्वं । तेना- 62b सङगतत्वात् । तदसम्बद्धत्त्वात्तदनुपकारकत्वादित्यर्थः (1) तथा हि विनापिरूपसि- या प्रातिपदिकादिव्याख्यानं यथा कथञ्चित्प्रतिपादितादर्थादेवार्थः सिध्यति। न्याय्यमेतदिति स्वमतेनाविरुद्धत्वादभ्यनुजानाति । कदा च पूर्वोत्तरपक्षवादिनो- न्याय्यं निग्रहस्थानमित्याह । प्रतिपादित दोषे सति वादिप्र (ति) वादिभ्यामन्यो- न्यमसाधनाङगवचनमेतददोषद्भावनञ्च भवेदिति न हय (न)- दप्रतिसंबन्धार्थमर्थान्तरम्--इति न्यायभाष्ये पाठः । न्या० भा० पू० २६० । न्या० वा० पू० ६४६ । अन्यथा ·२-न्यायमतखंडनम् [९९ समर्थने कर्तव्ये तदकृत्त्वा परस्य प्रसङ्गनाप्रसङ्गन वाऽजनान्तरी(य)कस्या- भिधानमुत्तरवादिनोपि दोषोद्धावनमात्रादपरस्योपक्षेप इति ।। वरार्णक्रमनिर्देशवन्निरर्थकं (न्या०५।२।८)। “यथा नित्य (:) शब्दो जबगडत्वात् झभवढवदिति” “साधनान्युपादानान्निगृह्यत" इति (1) इदमप्यसम्बद्धं नहि वरणक्रमनिर्देशसिद्धावानर्थक्यं यदेव किञ्चिदसाध- नाङ्गस्य वचनं तदेवानर्थकं साध्यसिद्धथु पयोगिनोऽभिधेयस्याभावात् 13b निष्प्रयोजनत्वाच्चेति । प्रकारविशेषोपादानमसम्बद्धं । वतेरुपादानाद- दोष इति चेत् । स्यादेतद्वएणक्रमनिर्देशवदिति वतिरत्रोपात्तः सोन्यदाप्य. ननुरूपं गृह्णातीत्यदोष इति नार्थान्तरादेनिग्रहस्थानस्यावचनप्रसङ्गात् । एवं हि ता निरर्थर [? निरर्थका] वाच्या निरर्थकेनैवाभिधानाहित [? त]न साध्यसिद्धावनर्थकं निरर्थकं यस्य नैव कश्चिदर्थस्तन्निरर्थकमिष्ट- मिति चेत् । यस्य कस्यचिदवादिनो पि हि निरर्थकाभिवाने किन निग्रहो निग्रहनिमित्ताविशेषात् । तस्येहाऽप्रस्तावादिति चेत् । आयातमिह यो निर- योरेकस्यापि जयपराजयावित्युक्तं । प्रकृतं परित्यज्येति न्याय्यतामेवास्य प्रतिपादयति । प्रकृतमत्र साध्यसाधनहेत्वभिधानं तदकृत्वेति उपन्यस्ते दोघे न समर्थनं। अपरस्य(13a7)रूपसिध्यादेः। अतन्नान्तरीयकस्यापीति। उपन्यस्त- साधनसमर्थनाङगस्येत्यर्थः। अपरस्य नामादिव्याख्यानादेरुपक्षेपः पराजयस्थान- मिति वर्तते ॥४॥ वर्णक्रमनिदेश(व)न्निरर्थकं (न्या० सू० २।११८) यत्र वर्णा एव केवलं क्रमेण निर्दिश्यन्ते। न पदनापि वाक्यं । अर्थान्तरे किलाप्रकृतार्थकथनमिह वर्णमानोच्चा- रणमिति शेषः ॥ असम्बद्धतामेवाह । नहि वर्णक्रमनिर्देशादेव(13a9)केवलादानर्थ- क्यमपि तु यदेव किञ्चिदसाधनाङगस्यासिद्धविरुद्धादेः शब्दरूपसिध्यादेश्च वचन- न्तदेवानर्थकं । किं कारणं । साध्यसिद्धयुपयोगिनोऽभिधेयस्याभावात् । साध्यसिद्धयु- पयोगिनोऽभावे'पि कस्यान्यत्प्रयोजनमस्तीत्यपि न मन्तव्यं इति कथयति । निष्प्रयोजनत्वाच्चेति। साध्यसिद्धरेव प्रस्तुतत्वादन्यप्रयोजनवत्वेपि आनर्थक्यमेव तत्र प्रस्ताव इत्यभिप्रायः। तस्मात्प्रकारविशेषोपादानवर्णक्रमनिर्देशवदित्यसम्बद्धं । परः प्राह । न साध्यसिद्धौ यदनर्थकमनङगन्तनिरर्थकमभिप्रेतमपि तु यस्य वचनस्य 63a काकवासितादेरिव नैव कश्चिदर्थः। तथा च नार्थान्तरापार्थकादीनामनेनैव संग्रहस्तत्र- । १“कीर्तिनाप्यनुमोदित"--न्या० मं० पृ० ६४६ ।

·वादन्यायः १००] र्थकं ब्रवीति तस्य तेनैव निग्रह इति । तत्तुल्यं सर्वस्यासाधनाङ्गवादिन इति । स सर्वो निरर्थकाभिधा( नो )प्यनेनैव निग्रहस्थानेन निग्रहाहः । न च वर्णक्रमनिर्देश (:) सर्वत्र निरर्थकः, कचित्प्रकरणे तस्याप्यर्थव- त्त्वात्। तस्मादत्रैवास्यानर्थक्यात् निग्रहस्थानत्त्वं । अपिचान्यदि दमुच्यते वर्णक्रमनिर्देशो निग्रहस्थानमिति । कपोलवादितकंक्ष्यघट्टि- तकमित्येवमादीनामपि वाच्यत्वात् ॥ पर्षत्प्रतिवादिभ्यान्त्रिरभिहितमप्यविज्ञातार्थ (न्या० ५।२।९)। "यद्वाक्यं पर्षदा प्रतिवादिना च त्रिरभि हितं न विज्ञायते श्लिष्टशब्द- मप्रतीतप्रयोगमतिद्रुतोच्चारितमित्येवमादिना कारणेन तदविज्ञातार्थमसा- मर्थ्यसम्बरणाय प्रयुक्त निग्रहस्थानमिति" (1) नेदं निरर्थ' काद्भिद्यते । सपदि प्रकृतार्थसम्बद्धं गमकमेव कुर्यात् नास्यासामर्थ्य न च जाड्यात्प- र्षदादयो न प्रतिपद्यन्त इति न विद्वान्निग्रहमहति पर्षत्प्रतिभासपरिकल्प्या- हवच नान्निग्रहाई एवेति चेत् । न्यायवादिनो जाड्यादुक्तमजानन्किन्न कस्यचिदर्थलेशस्य सद्भावात्।आचार्य आह (1)यस्य कस्य चिद(13b3)प्यादिनोपि निरर्थकाभिधाने बाहित इव किन निग्रहो भवति । कथं स्यादित्याह (1) निग्रहनिमित्त त्तस्य निरर्थकाभिधानस्य वाद्यवादिनोरविशेषात् । नेति परन्तस्य वादिन इह वादप्रकरण। आयातमित्यावार्यः। तस्य तेनैव निरर्थकाभिधानेन । तत्रैवं स्थिते वादे तुल्यं । सर्वस्यासाधनाङग वादिनो निरर्थकाभिधायित्वमित्यध्याहर्त्तव्यं । क्व- चित्तवेतिपाठः। तत्र नोपस्कारेण किञ्चित् । अनेनैव निरर्थकाभिधानेन। प्रत्यु- च्यते। यस्य नैव कश्चिदर्थ इति । एतदप्यसम्बद्धं । यस्मान्न च वर्णक्रमनिर्देशोपि निरर्थकः क्वचित्प्रकरणे प्रत्याहारादाबर्थवत्वाच्च। तस्मादत्रैव वादेस्य वर्णक्रम- स्यानर्थक्यं । तच्चार्थान्तरादेरपि तुल्यमिति चित्तं कक्कडपिडिगतमित्यत्रादिशब्देन उत्प्लुत्य गमनं तालदाननृत्त [? नृत्य] दीनाङगहणं ॥४॥ त्रिर भिहितमिति त्रिवचनङकार्यमिति न्यायत्वं दर्शयति । सकृदुक्तं स्पष्टार्थ- मपि कदाचिन्न ज्ञायत इति निरुच्चारणङकायं । कस्मात्पुनः पदवाक्यप्रमाणविद्- न्मत्तप्रलापतः १ कपोलवादितककक्ष्याभिताडनादीन्यपि कामं निर्दिश्यन्ताम् । अत एवो शाक्यभिक्षवोऽपि परिशुद्धबोधिनः परलोकयाथार्थ्यदर्शिनः शौचाचारव्यवहारेष्वबाह्या महान्तो विद्वांसः काममर्थशून्यमपि कथयन्तो नोन्मत्ता भवितुमर्हन्ति ।" न्या० मं० ६४७ ।

·२-न्यायमतखंडनम् [१०१ प्रतिवादी निगृह्यते । जाड्यात्पर्षदादेरपि ज्ञातप्रतिपादनासामर्थ्य इति विजेता न स्यान्न निग्रहाहः। असम्बद्धाभिधाने निरर्थकमेवेति न पृथग्विवक्षितार्थ नाम निग्रहस्थानमिति ॥ त् ।। I4a पौर्वापर्यायोगादप्रतिबद्धार्थ मपार्थक (न्या०५।२।१०)। “यत्रानेकस्य पदस्य वाक्यस्य वा पौर्वापर्येण योगो नास्तीत्यसम्बद्धार्थता गृह्यते । तत्समुदायार्थोपायादपार्थकं दशदाडिमादि वाक्यवत् । इदं किल पदानाम- सम्बद्धादसम्बद्धवरनिरर्थकात्पृथगुक्तं (1) नन्वेवमसम्बद्धवाक्यमपि । भिर्वाक्यन्न ज्ञायत इत्याह । क्लिष्टशब्दमित्यादि । क्लिष्टशब्दं मनागुच्चारितत्वात् । अपशब्दत्वादित्यपरे। कस्मादेवं प्रयुक्तमित्याह । असामर्थ्यसम्वरणाये (13b9) ति । स्पष्टार्थस्य प्रयोगे दूषणस्वक्ष्यतीति भयात्प्रयुक्ते । इदञ्च साधनदूषण- वादिनोः समानं । दूषणवाक्यमपि हयेवभूतनिग्रहप्राप्तिकारणं। नेदं निरर्थकाद्- 63b भिद्यते । तथा हि श्लिष्टशब्दादिभिः प्रकृतार्थसम्बद्धङगमकमेव ब्रूयात् । एतद्विप- रीतम्वा । प्राक्तने प्रकारे नास्यासामर्थ्यन्तत्र तु परिषदादयो जाड्यात्तदुक्तन्न प्रतिपद्यत इति नेयता विद्वान्वादी निग्रहमर्हति वक्तुरेव हि तज्जाड्यं यच्छ्रोत्रा नावबुद्धयतें । (३७) ततोसौ निग्रहार्ह एवेत्याकूतवानाह परः। परिषत् प्रज्ञामिति । न्यायवादिन (13b9)इति परिहरति । न्यायवादिनः उक्तमिति सम्बन्धः । वादी तु जाड्या- त्परिषदादेरविज्ञातसाधनसामर्थ्य इति कृत्वा विजेता न स्यात् । परिषत्प्रतिवादि- प्रत्यायनेन जयव्यवस्थापनात् । अविज्ञातं प्रतिपादनसामर्थ्य परिषत्प्रतिवादिभ्यां यस्येति कार्य । द्वितीयन्तु विकल्पमधिकृत्याह । असम्बद्धाभिधाने निरर्थकमेवे (14ax)ति ॥४॥ अनेकस्य पदस्येति । यदानीमसम्बद्धार्थप्रतिपादकत्त्वे वाक्यार्थप्रतिपादकत्वं निराकरोति वाक्यस्यासम्बद्धार्थप्रतिपादकत्वे प्रकरणाध्यायप्रतिपत्यभावः । समुदायप्रतिपत्यभावाच्च निग्रहस्थानं । उदाहरणं दश डा[? दा] डिमाः षडपूपाः कुण्डमजाजिनं पललपिण्डं। अथ रौरुकमेतत् कुमार्यः स्फेयकृतस्य पिता प्रतिशीन इति अत्र च भारद्वाजेन निरर्थकापार्थकयोरभेद इत्याशङकय प्रतिविहितं तत्र हि वर्णमात्रमिह यदान्यसम्बद्धानीति। तदेवाचार्योप्युपक्षिपति । इदं किले (14a2)त्या- दिना। असम्बद्धा वर्णा यस्मिनिरर्थक इति विग्रहः । कि ल शब्दोजभिमतत्व- १दप्रतिसंबद्धार्थ-इति न्या० भा० पाठः ।

·वादन्यायः १०२] पृथग्वाच्यं । नोभयसंग्रहात् । अपार्थकान्निरर्थकस्यासङ्ग्रहप्रसङ्गात् । एवम्विधार्थविशेषसमाश्रयात् । पृथग् निग्रहस्थानलक्षणप्रलपनेऽति- प्रसङ्गप्युक्तः न च संग्रहनिर्देशे कञ्चिद्दोषं पश्यामः । प्रभेदे वा गुणान्तर- मिति यत्किञ्चिदेतत् ॥ अवयवविपर्यासवचन मप्राप्तकालं (न्या० ५।२१११)। "प्रतिज्ञा. दीनां यथा लक्षणमर्थवशात्क्रमस्तत्रावयवानां विपर्ययेणाभिधानं निग्रह- । प्रदर्शनार्थः । अनभिमतत्वमेवाह । नन्वयं पदानामसम्बन्धादपार्थकवयसम्बन्ध- 64a वाक्यमपि निरर्थकात् पृथग वाच्यं स्यात् । स्यात्मतमपार्थक नवासम्बद्धपदार्था- सम्बद्धवाक्यार्थयोः सङगृहीतत्वात् पृथग् न वाच्यमित्यत उच्यते । नोभय- सङग्रहाद(14a3)पार्थकं युक्तं । कस्मादसम्बद्धपदार्थेनापार्थकनवासम्बद्धवा' क्यस्येव निरर्थकस्यापि वर्णक्रममावलक्षणस्य सङग्रहप्रसङगात् । अथोच्यते । निरर्थकं किमु- च्यते। यस्यार्थ एव नास्ति केवलं वर्णक्रममात्रं । असम्बद्धपद वाक्ययोस्तु साध्य- सिद्धयनुपयोगेपि न सर्वथा नैरर्थक्यमतोऽर्थतत्वे साम्यात् द्वयोरेवैकीकरणमित्यत आह । एवं विधाच्चेत्यादि । कपोलवादितादीनामपि पृथगभिधानप्रसङग इत्यत्रातिप्रसङग उक्तः। नहि किञ्चित्मात्रेण विशेषो न शक्यते क्वचित्प्रदर्शयितु- मित्यभिसन्धिः अथ निरर्थकापार्थकयोः सङग्रहनिर्देशदोषं भेदनिर्देशे च गुणम्प- श्यताऽक्षपादेन न सङग्रहनिर्देशः कृत इति मन्यसे । न साधु मन्यस इत्याह । न च सङग्रह (14a4) इत्यादि ॥४॥ यथा लक्षणमर्थवसा[?शा] दित्यर्थः सामर्थ्य । अनुपदर्शिते हि विषये निविषया साधनप्रवृत्तिर्मा भूदिति साध्यनिर्देशलक्षणा प्रतिज्ञा पूर्वमुच्यते। तदनन्तरमुदाहरण- साधांत्साध्यसाधनं हेतुरित्येवं लक्षणो हेतुस्तत्साधनायोच्यते। ततो हेतोर्वहिा- प्तिप्रदर्शनार्थ साध्यसाधात्तद्धर्मभाविदृष्टान्त उदाहरणमि (न्या० सू०१।११३६) त्येवं लक्षणमुदाहरणं । ततः प्रतिबिंबनार्थ साध्यमिणि सम्भवप्रदर्शनार्थम्बा- उदाहरणापेक्षस्तथेत्युपसंहारो न तथेति वेति साधनस्योपनय (न्या० सू०१।११३८) इत्येवंलक्षण उपनयः। तत उत्तरकालं सर्वावयवपरामर्षेण[?र्शन] विपरीतप्रसङग- 64b निवृत्यर्थ हेत्वपदेशात् प्रतिज्ञायाः पुनर्वचनं निगमनमि (न्या० सू० ११११३९) त्येवं लक्षणं निगमनमिति । अयमसौ यथालक्षणमर्थवसा[? शात्क्रमः। तथाहि लोकोपि पूर्वकार्य मृत्पिण्डाद्युपादीयते पश्चात्तु करणञ्चक्रदण्डादिकमिति न्यायः । ततस्मिनक्रम[?न्क्रमे] न्यायतः। स्थितेऽवयवानां प्रतिज्ञादीनां विपर्ययेणाभिधानं ( ·२-न्यायमतखंडनम् [१०३ स्थानं "१ "नैवमपि सिद्धेरिति चेत्" । न (1) प्रयोगापेतशब्दतुल्य- त्वात् । यथा गौरित्यस्य पदस्यार्थे गोणीति प्रयुज्यमानं पदककुदादिमन्त- मर्थ प्रतिपादयतीति न शब्दार्थाख्यानं व्यर्थ । अनेन च पदेन गोशब्द- मेव प्रतिपद्यते गोशब्दात् ककुदादिमन्तमर्थ तथा प्रतिज्ञाद्यवयवविपर्यये- णानुपूर्वी प्रतिपद्यते । आनुपूर्व्या चार्थमिति । तथा हि पूर्व कर्मोपादी'. यते ततः कर(ण) (मृत्) पिण्डादिकं लोक इति ।"३ तदेतदुन्मत्तस्योन्मत्त- सम्बर्णनमिव प्रयोगापेतशब्दवदेतदिति । यदि गोणी-शब्दात्ककुदादि- मत्यर्थे प्रतीतिशब्दान्वाख्यानप्रयत्नेनार्थं पश्यामः । गोणीशब्द- 14b स्यार्थप्रतिपादने सामर्थ्यात् प्रतिपादकव्युत्पत्त्यर्थमन्वाख्यानमिति चेत् । ननु गोणीशब्दादपि लोके प्रतीतिहाष्टा । सत्यं दृष्टा न तु साक्षा- दित्युक्तं । उक्तमतन्न पुनर्युक्तं स्त्रीशूद्राणामुभयप्रतीतेरभावात् । यः खलूभयं वेत्ति शब्दमपशब्दञ्च स एवं प्रतिपद्यते । यस्तु नक्क शब्दम्मुक्कशब्दमेव वा । निग्रहस्थानं । यथा घटवत्कृतकत्वादनित्य इति । नैवमपि सिद्धेरिति भारद्वाजः स्वयमेवाशडक्य परिहरति । न प्रयोगापेतशब्दवदेतत्स्यादिति अनेनेति गोणीपदेन । यथा (1) अम्बम्बिति यथा वाल: शिक्ष्यमाणः प्रभासते [? षते ।] अव्यक्तं तद्विदान्तेन व्यक्ते भवति निश्चयः । (३८) तथा किल गोण्यादयः शब्दाः ते साधुष्वनुमाणे[? ने]न प्रत्ययोत्पत्तिहेतव इति । तदेतदुन्मत्तकस्य वैया करणस्योन्मत्तकसंवर्णनमुन्मत्तकेनोद्योतकरेण संवर्णनं यथा हयेक उन्मत्तो द्वितीयमुन्मत्तकं सम्वर्णयति तथा भूतमेतदपीति यावत् । यदि चोन्मत्तकस्योद्योतकरस्योन्मत्तकस्य वैयाकरणस्य सम्वर्णनं। तथा हि शाब्दिक एव तावदुन्मत्तः प्रमाणविरुद्धवत्त्वाभिधायित्वात् । तत (:) कुतस्तत्प्रक्रियायाः प्रमाण- चिन्ताया ज्ञापकत्वमित्यभिप्रेतं । कथम्पुनः शाब्दिकस्यायुक्ताभिधायित्वमित्याह । यदि(14a4)त्यादि सुबोधं । स्त्रीशूद्रशब्दो मूर्खवचनः ।' यस्तु नक्कशब्दं मुक्कशब्द- मेव नासापर्यायम्वेत्ति । स कथमपशब्दाच्छब्दं साधुं प्रतिपधातः साधोः शब्दा- दर्थम्प्रतिपद्यत । किमुच्यते नैवासौ तथा विवोधम्प्रतिपद्यत इत्याह । दृष्टाचानुभय- वेदिनोपि (14b3) सनकादेः प्रतीतिरिति तस्मान्न परम्परया प्रतीतिरर्थस्य । अयमत्र संक्षेपः। स्यादेवमसाधूनां साध्वनुमापकत्वम् । य°ोषान्धूमादीनामिव त्रैरूप्यम्भवे- 6sa । २दिङनागेन कृत आक्षेपः । १च्या० भा० पृ० २६१ । न्या० बा० ५० ५५५-५६ ।

·१०४] वादन्यायः वेत्ति न नासाशब्दं स कथमपशब्दाच्छब्दं प्रतिपद्यत ततोर्थ प्रतिपद्येत (1) दृष्टा चानुभयवेदिनोपि प्रतीतिरिति न परस्परं या पि प्रतीतिरर्थे- निश्चितं। तच्च न सम्भवति। यस्मादेतावदनुभयवेदिनः सनकादयस्ते सन्तमपि व्याप्यव्यापकभावन्न प्रतिपद्यन्ते। न चासाव'ज्ञातो गमको ज्ञापकत्वात् । येपि शब्दापशब्दप्रविभागकुशलास्तप्यविद्यमानत्वादेव भावयन्ति। तथाहचसाधूनां साधुभिः सम्बन्धस्तादात्म्यं कार्यकारणभावो वा भवेत । तदुभयविकलस्याव्यभिचारनियमा- भावात्। तत्र च तावन्न तादात्म्यमभ्युपेयं पारमार्थिकस्यैव भेदस्य स्फुट प्रत्यक्षतः प्रतीतः। शब्दवद साधोरप्यव्यतिरेकतो वाचकत्वप्रसङगाच्च । तदुत्पत्तिरपि दूरो- सारितेव। यतो नासाधवः साधुभ्यो जायन्ते । क (1) रणगुणवक्तुकामतामात्रहेतुत्वा - तेषां । न च तेषान्नित्यत्वङकादाचित्कोपलम्भतः। तत्वे वा सुतरान्तदुत्पत्तेरभावः सत्यपि वा व्याप्यव्यापकभावे तत्परिज्ञाने च पक्षधर्मत्ववैक ल्याच्चाक्षुषत्वादे- रिवासाधुभ्यो नानुमानं । नयत्र धर्मे विद्यते। यतः पक्षधर्मत्वं निष्पद्यते। नहि साधूनामेव मित्वन्तेषामेवानुमीयमानत्वात् । न च धर्मिसाधनं युक्तिमतः। भावा- भावोभयधर्मस्यासिद्धविरुद्धानकान्तिकदोषदुष्टत्वतः। कथं वा साधूनां तत्धर्मत्वं । नहि तत्काले ते सन्ति। असताञ्च धमित्वं वाचकत्वं चेति सुभाषितं । किमुच्यते पुरुषो धर्मी साधुशब्दविवक्षा साध्यधर्मः पक्षधर्मश्चासाधुरिति तदप्यसम्बद्धं । 67b व्याप्यव्यापकभावाभावादेव । यस्मान्न च गोणीशब्दप्रयोगकाले गोशब्दविवक्षामु- पलभामहे । अथ प्रत्यवस्थीयते । यथा पक्षधर्मत्वादिवैकल्येप्यव्यक्तं । बालबचोव्यक्त- मनुमापयति । तथैवासाधवोपि' साधूनिति (1) तदयुक्तं तत्रापि तुल्यपर्यनुयोगत्वा- त्। वयन्तु प्रतिपद्यामहे साक्षादेव तस्मादप्यव्यक्तान्मात्राद्यर्थः प्रतीयत इति । तत्र संज्ञासंझिसम्बन्धस्याननुभूतत्वादयुक्ताप्रतीतावित्यपि न मन्तव्यं । अनादि- मति संसारे व्यवहारपरम्परायास्तथाभूतायाः सम्बन्धस्योल्लिङगितत्वात् । तथाहि न गवादिशब्दानामपि प्रायः शृङगङनाहिकयार्थनियमः सङकेत्यतेपि तु व्यवहार- पारम्पर्यतो विदग्धा निश्चिन्वन्ति। तच्चेहापि समानमेव । तस्मादेतदरण्यरुदितं । अम्बम्विति यथा बाल: शिक्ष्यमाण: प्रभासते । अव्यक्तन्तद्विदान्तेन व्यक्तेन भवति निश्चयः ॥(३९) एवं साधौ प्रयोक्तव्ये यो यभ्रंशः प्रयुज्यते । तेन साधु व्यवहितः कश्चिदर्थोवसीयत (४०)इति ।। यदप्यभ्यधायि कुमारिलेन । - ·२-न्यायमतखंडनम् [१०५ ऽसमर्थस्य शब्देपि प्रतीतिजननासामर्थ्याच्च । नार्थेपि वाचकत्त्वं नामान्यदेवान्यत्र तद्विषयप्रतीतिजननात् । अपशब्दश्चेच्छब्दे प्रती तिञ्जनयेत् । अर्थ एव किन्न जनयति । न ह्येतस्यात् किञ्चिद्भेदं पश्यामो येन तं परिहरेत् । प्रकृतसमयस्य शब्देप्यप्रतीतिजननाच्च । नह्ययमप. शब्दः शब्देपि स्वभावतः प्रतीतिं जनयत्यदर्शनासमयत एव तु जनयेत् । समयवसा[ ? शात्प्रवर्तते । एवं हि प्रतिपत्तिपरम्परापरिश्रमः परिह तो भवति । विपर्ययदर्शनाच्च । शब्दादर्थमप्रतिपद्यमाना अप- शब्दैरेव ज्ञानं व्युत्पद्यमाना लोके दृश्यन्ते इति व्यर्थ शब्दानुशासनं । - गोशब्देऽवस्थितेस्माकन्तदशक्तिजकारिता । गाव्यादेरपि गोबुद्धिमूलशब्दानुसारिणी (४१)ति ।। तस्यापीदमेव प्रतिविधानमिदञ्च सर्वमागू- निगमयति। न परम्परया प्रतीतिरिति । अत्रैवोपचयमाह। अर्थे प्रतिपादनायासमर्थस्यासाधोः शब्देपि साधौ प्रतीतिज'ननासामर्थ्याच्च । तत्रैतत्स्यान्न वयमसाधूनामर्थेषु प्रतीति- जनकत्वं निराकुर्मः। किन्तु बाचकत्वं । शब्दे चासाधुः प्रतीतिजनक एव न वाचक एव इत्यत आह । न ह्यर्थेपि शब्दस्य वाचकत्वमन्यदेवे (14b4)- 66a त्यादि। यद्यसाधोरर्थे प्रतीतिजनकत्वमिष्यते। तदैतावता वयमाहितपरितोषाः। किसस्माकमभिधानान्तरकल्पितेन वाचक त्वेनेत्याकूतं। नैव तहसाबर्थप्रतीति जनयितुं क्षमोऽपि तु शब्द एवेति चेदाह । अपशब्दश्चेदि (14b4)ति। अथोच्यते शब्देन तस्य स्वाभाविकः सम्बन्धो नार्थेन ततस्तमे व प्रतिपादयति नार्थन्तद्यथा स्वभावतश्चक्षुरूपं प्रकाश (य)ति न शब्दादीनत आह। अकृतसमयस्ये (14b5) त्यादि। अदर्शनादिति। न ह्यप्रतीतसम्बन्धाः सिंहलशब्दा आर्य जनव्यवहा- राय वर्तन्ते। समय एव तु जनयेत् प्रतीति । सामयिके च तत्र सम्बन्धे सोर्थेप्य- निवार्यः। समयवसा[? शा] वसाधुः साधौ वर्तमानोर्थ एव गवादौ किन्न प्रवर्तते। नहि किञ्चित्तथा दोषो गुणस्तु केवल इत्याह । एवं हीत्या (14b6)- दि। एतदुक्तम्भवति । ये स्वभावतः प्रकाशका न ते समयमपेक्षन्ते । यथा चक्षुर्दी- पादयो रूपादीनां । स्वभावतश्चापशब्दो यदि शब्दस्य प्रकाशको भवेत् । ततस्ते- नापि सम्बन्धोनापेक्षः स्यात् । अपेक्ष्यते च ततो नास्य शब्दे स्वा (भा) विकं सामर्थ्य ।' तथा चेदमपि शक्यमनुमातुं। ये समयाक्षेक्ष [? पेक्ष]प्रवृत्तयस्ते सर्वत्र यथासमय- मनिवारितप्रसराः साक्षादेव प्रतिपादका भवन्ति । यथाकायविज्ञप्त्यादयः। तथा चापशब्दा अपि समयापेक्षप्रवृत्तय इति सिद्धमेषामव्य (व)धानत एवार्थप्रति- ·वादन्यायः १०६] न व्यर्थ संस्कृत शब्दव्युत्पत्त्यर्थमिति चेत् । कोऽयं शब्दानां संस्कारः। नयेषां प्रज्ञाबाहुश्रुत्यादिकं संस्कारं पश्यामो, नाप्येषामेकान्तेन श्रव्यता। नाप्यर्थप्रत्यायने कश्चिदतिशयः। न धर्मसाधनता मिथ्यावृत्तिचोदनेभ्यः संस्कृतेभ्योप्यधर्मोत्पत्तिः। अन्येभ्योपि 15a विपर्यये धर्मोत्पत्तेः । शब्दस्य सुप्रयोगादेव स्वर्गमोदनघोषणा' वचनमात्रं (1) न चैवंविधानागमान(1) द्रियन्ते युक्तिज्ञाः। न च दानादि .१ पादकत्वमिति। विपर्ययदर्शनाच्चेत्युपचयान्तरं। तथाहि वृक्षोग्निरुत्पलमित्युक्ते ऽज्युत्पन्नधियो वालाः प्रश्नोपनम् सन्तिष्ठन्ते। कोयं वृक्ष इत्यादिना । ते चान्यस्य 66b व्युत्पादनोपायस्याभावादपशब्दरेव व्युत्पाद्यन्ते रुक्ख अग्गी उप्पलमिति ॥ तदेव- मत्रासाधव एव वाचका न साधवः सन्तोपीति विपर्ययो दृश्यते (1) अथ प्रतिपद्यसे धर्मसाधनता शब्दसंस्कारो यथोक्तं । शिष्टेभ्य आगमात् सिद्धं साधनो धर्मसाधनं अर्थप्रत्यायनाभेदे विपरीतास्त्वसाधव (४२) इति। तथा “मन्त्र (1) हीनः स्वरतो वर्णतो (वा) मिथ्याप्रयुक्तो न तमर्थमाह । स वाग्वज्रो यजमानं हिनस्ति यथेन्द्रशत्रुः स्वरतोपराधात् । (४३) ते सुरा हेऽलयो (हे)ऽलय इत्युक्त्तवंतः परावभूवुः। एकोपि शब्दः सम्यक्प्रयुक्तः सुकृ- तिनां लोकङगमयति । आहिताग्निरपशब्दमभिधाय प्रायश्चित्तीयामिष्टिं निपे- (दि)त्यादि।" (महाभाष्ये आह्निके १) इदमपसारयति न धर्मसाधनता (14b9) शब्दानां संस्कार इति वर्तते किजकारणमित्याह । मिथ्यावृत्तिचोदनेभ्य (14b9) इत्यादि। मिथ्यावृत्तिश्चोयते यरि ति कार्य। यथा हयस्याभिनवविद्रुमाकुरप्रकरा- भिरामकिशलयम मञ्जरीराजीविराजिततरोरशोकवनस्पतेरधः शयितस्य द्विज- न्मनो नीलनीरजनीलतातिशायिना मण्डलाग्नेण शिरश्छित्वेत्युक्तेपि भवत्येव ब्रह्मह- त्यया सम्बन्धः प्रयोजकस्य । अन्येभ्य इत्यसम्भूतेभ्यो विपर्ययेण सम्यक्त्ववृत्तिचोद- नेत । यथा अस्स बम्भणस्स गावी दीअदि। सर्वञ्चेदमप्रमाणत्वाद्वचनमानं भवताविमत्याकूतवानुपचयमाह। शब्दस्य सुप्रयोगादेवेत्यादि (14b9)। एवं विधानित्यप्रमाणकान्। ननु च "प्रतिष्ठिते भूप्रदेशे चैत्यडकारयति ब्राह्मचं पुण्यं प्रसवति कल्पं स्वगषु मोदत" इत्यादावपि प्रमाणाभावादयं तुल्यः प्रसङगो भवतामपि । न तुल्यो यस्मादत्र १ व्याकरणमहाभाष्ये पस्पशाह्निके ।

·। २-न्यायमतखंडनम् [१०७ धर्मसाधनचोदनाशून्यकेवलशब्दसुप्रयोगान्नगपातं इति ब्रुवाणस्य कस्य- चिन्मुखं वक्रीभवति । तस्मान्न संस्कृतो नाम कश्चिच्छब्दः। शिष्ट प्रयोगः संस्कार इति चेत् । के शिष्टाः(0) ये वेद्यतादिगुण- युक्ताः । कः पुनरेषां गुणोत्कर्षानपेक्षोऽलीकनिर्बन्धो यत्तेऽमूनेव शब्दान प्रयुञ्जते नापरान् । न चात्र कश्चिच्छब्दे (5)पवाह्यः साक्षी यत इतीदमेव निश्चिनुमः। प्रयुञ्जते नाम शिष्टा नन्वेवं वयं गुणातिशयमपश्यन्तः संस्कारं केषां चिच्छन्दानामनुमन्यामहे । तदन्वाख्यानं यत्नं वा गुणातिशया- भावात् वेदरक्षादिकथाप्रयोजनमेव । तत्स्थामवस्थापि (?) नः । सत्यपि गुणातिशये न करणीय एवान्वाख्याने यत्नः। तत्स्वभावस्यान्यतोपि सिद्धः प्राकृतापभ्रंशद्रमिडान्ध्रादिभाष(1)वत् । न हि प्रतिदेशं भाषाणां । विषयद्वयपरिशुद्धिः परिनार्था (?)विसम्वादश्चास्तीति तृतीयेपि राशावाहितपरि- तोषाः प्रेक्षावन्तः प्रवर्तन्ते । नत्वेदं भवन्मतेऽनन्तरोदितद्वयमपि प्रमाणव्याहतत्वात् 67a प्रमाणव्याहतिश्चानन्तरमेवावेदिता । तस्माद्दरिद्रेश्वरस्पर्धासमानमेतत् (1) विदितवेद्यादिगुणप्रयुक्ता (15a2) इत्यन्त वितभावप्रत्यययो ? य] निर्देशः। विदितं वेद्यं हेयोपादेयत्वं यैस्ते तथोक्ताः। आदिग्रहणात् करुणादिप- रिग्रहः । अमूने (5a2)व संस्कृतानपरानसंस्कृतान् । एतदुक्तम्भवति (1) शब्दो हि व्यवहारोर्थप्रत्यायनफलः । तच्च यथा संस्कृतेभ्यः सङकेतवसा[? शा] सम्पद्यते तथाऽसंस्कृतेभ्योपीति किमस्थानेभिनिविष्टाः शिष्टाः । अत एव च मन्ये प्रेक्षावद्भ्योन्यत्वादनुगतार्थमेवं नामामीषामिति । अथवा किमस्माक- मर्हषितिः(?) प्रत्याख्यानैः ॥ ते अमून्नैव प्रयुञ्जते नापरानित्यत्रैव निश्चया- भावात् । यदाह (1) न चात्र शब्दे परोक्षः साक्षी यतः साक्षिण इदमेवामूनेव प्रयुञ्जते नापरानिति निश्चिनुमः (15a3)। ननु चोक्तन्तदन्वाख्यानस्य प्रयोजनं रक्षोहागमलघ्वसन्दे हा (महाभाष्येआहि- नके १) इति । तत्कथं गुणातिशयाभावादित्युच्यत इत्याह । वेदरक्षादिकञ्चाप्रयो- जनमेवातत्समयस्थायिन (1524)स्ताथागतस्य । न्यायानुपायित्वात् । तत्स्वभा- वस्य (15a4) साधुशब्दरूपस्य । अन्यतोपीति (15a4) बृद्धप्रवादपारम्पर्यात् । एतदेव दृष्टान्तोप्रक्रमं व्यनक्ति। प्राकृतेत्यादिना (15a4)। ५ अत्र वाचस्पतिः (न्या० वा० ता० पृ०)-"तदेवं व्यवस्थिते न्याय- मीमांसापरिशीलनविकलानां बाह्यतराः प्रलापा उपेक्षणीयाः।" १४ ·वादन्यायः १०८] किञ्चिल्लक्षणमस्ति । अथ च सम्प्रदायः साता ( ? ) ल्लोकस्तथैव प्रति- पद्यते तासाश्च प्रयोगभ्रंशं । तथा संस्कृतानां शब्दानां प्रतीतिर्भ- विष्यतीति जडप्रतिपत्तिरेवैषा या शब्दानां लक्षणे प्रवृत्तिः । अवयवविपर्ययेपि यदि तेषां वचनानां सम्बन्धप्रतीतिर्न न विप- ययो नाप्यर्थाप्रतीतिः सामर्थ्यात् । न ह्यत्र कश्चित्समयः प्रत्यायना- विशेषेप्येवमेवावयवाः प्रयोक्तव्या इति । स एव तेषां क्रमो यथावस्थिते- भ्योऽर्थप्रतीतिर्भवतीति न विपर्ययात्प्रतीति (:) तत आनुपूर्वीप्रतिपत्त्या प्रती तिरिति चेत् । नाप्रतोयमानसम्बन्धेभ्य श्रानुपूर्वीप्रतिपत्तिः । येषां शब्दानां कश्चित्सम्बन्धो जायते इदमिह सम्बध्यत इति । तेषु विदित- सम्बन्धेषु कः कस्य पूर्वोऽपरो वा क्रमो येन क्रमेण व्यवस्थाप्येरन् । सम्बन्धप्रतिपत्तौ स एव तेषां क्रमो यो यथावस्थितानां सम्बन्धः प्रतीयते । नहि वाक्येषु पदानां क्रमनियमः कश्चित् यथा राज्ञः पुरुषः पुरुषो राज्ञ इति । यावद्भि (6) पदै र्थपरिसमाप्ति (:) तदैकं वाक्यं यथा देवदत्त गामानय कृष्णामित्यत्र पदानां यथाकामं प्रयोगेपि नार्थप्रतीतौ विशेष 15b इति कश्चित्क्रमाभिनिवेशः। प्रतिपादितञ्च प्रतिज्ञावचनान्तरेणा10 पि यथा प्रतीतिर्भविष्यतीति प्रतीयमानार्थस्य शब्दस्य प्रयोगेऽतिप्रसङ्गः । इ(त्)थं शा (6)ब्दकस्योन्मत्तकतामुपदाधुना भारद्वाजस्याह । अवयवविपर्ययेपीत्यादि (I5a6) । सम्वन्धप्रतीतिरिति सम्बन्धः परस्परमुप- कार्योपकारकभावः। सामर्थ्याद्विवक्षितप्रतिपादन इति शेषः। अथ स्यादक्षपाद- सिद्धान्तनीतिपालनाय न प्रतिज्ञादीनां क्रमव्यत्ययः श्यित इत्यत्राह । नहयत्र 67b कश्चित्समयः (15a6) सिद्धान्तो नियमो वा प्रमाणोपेत इत्यप्याह । न°पर आह । न विपर्ययात्प्रतीतिः (Ija7) साध्यस्य। किन्तु ततो विपर्ययादानुपूर्व्या प्रतीति- रिति । अस्य प्रतिषेधः। नाप्रतीयमानसम्बन्धेभ्य आनुपूर्वी प्रतीतिरिति(15a8)। येषामित्यादिन(15a8)तदेव व्याचष्टे ॥ अपि च प्रतिज्ञोपनयनिगमनानां पूर्वमेवास्माभिः साधनवाक्ये प्रयोगः प्रतिक्षिप्तः । तत्कुतस्तत्कृतो विपर्यय इत्येत- त्कथयति' (1) प्रतिपादित (IFaro) मित्यादिना । प्रतिज्ञाग्रहणमुपलक्षणार्थं । अथ सामर्थ्यलभ्यापि प्रयुज्यते तदातिप्रसङग इत्येतदाह । प्रतीयमानार्थस्य च प्रयोगेति (I5b1)प्रसङगः साधर्म्यवति प्रयोगे वैधर्म (?h) स्यापि प्रयोग- प्रसङगः । न चेष्यते। अर्थादापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनञ्चेति (न्या० सू० ५।२।१५) निग्नहस्थानवचनात्। पक्षधर्मान्वयव्यतिरे केषु तर्हि प्रतिज्ञाद्यभावेपि क्रमनियमो- Hear ·२-न्यायमतखंडनम् [१०९ परिशिष्टेषु च सम्बन्धं प्रदर्श्य धम्मिणि भावः प्रदर्येत धम्मिणि भाव प्रदय सम्बन्ध: प्रदर्येतेति न नियमः कश्चिदुभयथापि प्रतीत्युत्पत्ते- रित्युक्तं । अप्रतीयमानसम्बन्धेषु च पदेषु न तेभ्य आनुपूर्व्या अपि प्रतीतेरिति नेदमपार्थकाद्भिद्यत इति नाप्राप्तकालं पृथग्वाच्यं स्यादिति ॥ हीनमन्यतमेनाप्यवयवेन न्यू नं (न्या० ५।२।१२ )। यस्मिन्वाक्ये "प्रतिज्ञादीनामन्यतमोवयवो न भवति तद्वाक्यं हीनं साधनाभावे साध्या- सिद्धेः । न प्रतिज्ञान्यून हीनं तदभावे प्रतीतिभावादिति प्रतिपादितं । हीनमेव तत् न्यूनतायामपि निग्रहादित्यपरः। यः प्रतीयमानार्थमनर्थक शब्दं प्रयुक्त स निग्रहमहेत् नार्थोपसंहितस्याभिधातेति । असमीक्षिता- भिधानमेतत् । अतएव च प्रतिज्ञाया न साधनाङ्गभाव इति ॥ भविष्यतीत्यत आह । परिशिष्टे (15b1) वित्यादि। अप्रतीयमानसम्बन्धपक्षे दोषान्तरं ब्रूते (1) नेदमपार्थकाद् भिद्यत (15b2)इति न पृथग्वाच्यं स्यादिति ॥४॥ यस्मिन्वाक्ये प्रतिज्ञादीनानिगमनपर्यन्तानामन्यतमोऽवयवो न भवति । तद्वा- क्यं हीनं (15b3) निग्रहस्थानत्वे कारणमाह । साधनाभावे साध्यासिद्धे- रिति (15b3) । इदन्निराकरोति (1) न प्रतिज्ञादीनामित्यादिना (15b3)। प्रतिज्ञाग्रहणमुपलक्षणार्थ तेनोपनयनिगमनयोरपि परिग्रहः। उद्योतकरस्य मतमुप- न्यस्यति । हीनमेव तत् (15b3)। प्रतिज्ञान्यूनं । तस्याः प्रतिज्ञायाः न्यूनतायामपि निग्रहादिति अस्यायुक्ततामाह । यः साधनसामर्थ्यात्प्रतीयमानार्थमनर्थक शब्द साध्याभिधायिनं साधने प्रयुङक्ते स निग्रहमहेत् (15b4)। तथा हि शब्दस्या- नित्यत्त्वविचारे प्रस्तुते यदा ब्रवीति। कृतकानामनित्यत्वं दृष्टङकृतकश्च शब्द 68a इति । तदा बचनद्वया देवसाध्यार्थः प्रतीयत इति निरर्थकम्प्रतिज्ञावचनं । नार्थोपसं- हितस्य युक्तियुक्तस्य पक्षधर्मसम्बन्धमानस्याभिधानेत्यसमीक्षिताभिधानमेत(5b4) द्वातिककारस्य। अत एव चेति (15b4) यतः प्रतीयमानार्थे शब्द प्रयुक्ते निग्रहमहति। तदत्राबिद्धकर्णः प्रतिबन्धकन्यायेन प्रत्यवतिष्ठते। यद्येवङकृतकश्च शब्द इत्येतदपि न वक्तव्यं किंकारणनी (? निमित्त)मनित्यत्व- मित्येतेनैव शब्दे पि कृतकत्वमनित्यत्वञ्चोभयं प्रतिपद्यते। यस्मात्पूर्वमपि शब्दे कृतकत्वम्परेण प्रतिपन्नमेव करणाच्छब्दोपि बुद्धौ व्यवस्थितः । अतोन्वय- वाक्येन स्मृतिमात्रकमुत्पाद्यते। अप्रतिपन्नकृतकत्त्वस्य पुनः कृतकश्च शब्द इत्ये- 'न्या० वा० पृ० ५५६ ।

·११०] वादन्यायः हेतूदाहरणाधिकमधिकं (न्या०५।२।१३)। "एकेन कृतकत्त्वादित्य- स्यानर्थक्यमिति तदेतन्नियमाभ्युपगमे वेदितव्यं । यत्रैकसाधनवाक्य- प्रयोगपूर्वको विचारस्तत्राधिकाभिधानमनर्थकमिति निग्रहस्थानं । प्रपञ्च- कथायान्तु न कश्चिद्दोषो नियमाभावादिति ॥ शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तमन्यत्रानुवादात् (न्या० ५।२।१४)। "शब्दपुनरुक्तमनित्यः शब्दोऽनित्य(:) शब्द इति । अर्थ पुनरुक्तमनित्यः तस्मादपि नैव भवति । यद्वा कृतकः शब्द इत्येतावद्वक्तव्यं । कृतकत्वस्य त्वनित्यत्वे- नाविनाभावित्वं परस्य प्रसिद्धमिति शब्देप्यनित्यत्वं प्रतिपद्यत इति तेनानुकूल- मेवाचरितं। तथा हि यदि वादिना कथञ्चिनिश्चितम्भवति प्रतिपन्नमनेन वादिना कृतकत्वं शब्द इति तदा नैव तेन पक्षधर्मोपसंहारः कर्तव्यो निष्फलत्वात्। प्रति- बन्धमात्रन्तु प्रदर्शनीयं । अथ तथा न" निश्चितं। तथापि यद्ययं परः पक्षधर्मोपसंहारे मया कृते तस्यासिद्धिञ्चोदयिष्यति। तदाहन्तां प्रत्ययभेदभेदित्वादिभिरुपायैः प्रतिनिवारयिष्यामि स्वयमेव वाऽचोदित एवाशङक्यतच्चेतस्याधाय पक्षधर्मत्वमुप- संहर्तव्यमेव कृतकश्च शब्द इति । यदाप्येवं वादी निश्चितवान् कृतकत्वस्यानित्यत्वे- 68b नाविनाभा वित्वं परस्य प्रसिद्धमिति तस्यामप्यवस्थायां कृतकः शब्द इत्येतावेदव वक्तव्यं । यथोक्तन् तद्भानहेतुभावौ हि दृष्टान्ते तदवेदिनः ख्याप्यते विदुषाम्बाच्यो हेतुरेव हि केवल इति ॥(४४)। तदेतन्नियमाभ्युपगम इत्यधिकं निग्रहस्थानं । विशिष्ट विषये स्थापयति तञ्च विशिष्टं विषयमाह । यत्रेत्यादिना (15b5)। ननु चेदं नियमाभ्युपगमे वेदि- तव्यमिति भाष्यकारेणैवोक्तं। तत्किमत्र दूषणमाचार्येणोक्तं सत्यन्न किञ्चिदुक्तं । आ(चा)र्येण तु पक्षिलोक्तमेवनूद्यतेऽभ्यनुज्ञानार्थम् ॥४॥ शब्दार्थयोः पुनर्वचनं पुनरुक्तमित्यस्यापवादमाह अन्यत्रानुवादादिति। अनु- वादो निगमनं । अनुवादो हि न पुनरुक्तव्यपदे शं लभते। शब्दाभ्यामर्थविशेषोत्पत्तिः। यस्मात्साध्यनिर्देशः। प्रतिज्ञासिद्धनिर्देशो निगमनमित्युक्तं। पुनः शब्दश्च नानात्वे दृष्टः। पुनरि यमचिरप्रभा निश्चरतीत्यप्यावेदितमेव । यद्येवन्तत्र तहि पुन- - न्या० भा० पृ० २६२ । न्या० मं० पृ० ६५०--"एतच्च कीर्तिनाऽप्येवं कथितं प्रपञ्चकथायां तु न दोष इति ।"

·२-न्यायमतखंडनम् [१११ शब्दो निरोध-धर्मको ध्वान इति । अत्र न शब्दपुनरुक्तं पृथग्वाच्य- मर्थपुनरुक्तवचनेनैव गतत्त्वात् । न ह्यर्थभेदे शब्दसाम्येपि कश्चिद्दोषो यथा (-) हसतिर हसति स्वामिन्युच्चैरुदत्यभिरोदिति (,) कृतपरिकरं स्वेदोगारं पूर्धावति धावति । गुणसमुदितं दोषापेतं प्रणिन्दति निन्दति (,) धनलवपरिक्रीतं यन्त्रं प्रनृत्यति नृत्यति ॥(२) यथा वा, यद्यस्मिन्सति भवति भवति न भवति (,) न भवति तत्तस्य कार्यमितरत्कारणमिति । गम्यमानार्थ पुनर्वचनमपि पुनरुक्तं . - रुक्ततायाः प्राप्तिरेव नास्तीति किमर्थमयमपवादः प्रारभ्यते। सत्यमेवमेतत्। त एव तु प्रकृष्टतार्किकाः प्रष्टव्याः। कथमेतदिति । अस्माकन्तु किं परकीयाभिर्गृह- चिन्ताभिश्चिन्तिताभिरित्यलम्प्रसङगेन । अत्र चेदमपि द्वितीयसूत्रम"स्ति अर्था- दापन्नस्य स्वशब्देन पुनर्वचनमिति (न्या० सू० ५।२।१५) तदाचार्येण नोपन्यस्त- मुपलक्षणार्थत्वात् । तद्भाष्य (म)पक्षिप्य निराकरिष्यति । गम्यमानार्थं पुनर्वचनम- पीत्यादिना (15b9)। अत्रेत्यादिना (15b7) दूषणमारभते । एतदुक्तम्भवति । यत्र शब्दसाम्येप्यर्थो न भिद्यते तत्रार्थपुनरुक्तेन गतं यत्र तु शब्दसाम्येप्यर्थभेदस्तत्र 69a शब्दपुनरुक्ततायामपि न किञ्चित्कृतं। किमस्त्ययमीदृशः सम्भवो यच्छन्दपुनरुक्त- तायामप्यर्थभेदोस्तीत्यत आह। यथा हसति हसतीत्यादि (15b7) । अत्र हि पूर्वो हसतिशब्दः सप्तम्यन्तो द्वितीयश्च तिङन्त इत्यर्थभेदः। एवमुत्तरत्रापि । काव्य ईदृशः सम्भवो न तु वाद इत्याशङकायामुदाहरति । यथा चेत्यादि (15b8) । ननु चेहाप्यर्थभेदवच्छब्दो[?ब्द भेदोप्यस्ति सुबन्ततिङन्ततया। सत्त्यन्न केवलम- त्रापि । अत्राप्यनित्त्यः शब्दोऽनित्यःशब्द इत्यत्रास्त्येव शब्दभेदः स्वलक्षणभेदात् । अन्यथा न क्रमभावि श्रवणं स्यात् । समानश्रुतिसमाश्रयमिह पौनरुक्त्यं यदि व्यवस्थाप्यते तदत्रापि तुल्यमेव । अर्थभेद एवायं। क्रियाभेदादिवाच्यभेदात् । तद्वलकल्पित एव हि पदभेदः। गम्यमानार्थं पुनर्वचनमपि पुनरुक्तमिति (15b9) द्वितीयम्पुनरुक्तलक्षणसूत्रमुपलक्षयति। अस्य चोदाहरणं वात्स्यायनेन न्यायभाष्य उक्तं । साधर्म्यवति प्रयोगे वैधर्म्यस्य। आचार्यस्तु प्रतिज्ञायामप्येतत्समानमित्यागूर्य प्रतिज्ञायाः साधनवा क्येऽनुपन्यासं प्रतिपादयितुकामो वक्रोक्त्या प्रतिज्ञावचनमेवो- 'न्या० भा० पृ० २६२ ।

·वादन्यायः ११२] नियतिपदप्रयोगे साधनवाक्ये यथा प्रतिज्ञावचनमिति । अथ पुनरुक्तेनैव गतार्थत्त्वान्न पृथग्वाच्यं अयमपि नियतसाधनवाक्य एव दोषो वक्त- व्यो न विस्तरकथायां व्याचक्षाणो हि कदाचिदसम्यश्रवणप्रतिपत्ति- शङ्कया साक्षिप्रभृतीनां पुनः पुनर्ब्रयादिति न तत्र किञ्चिच्छलं । नाविषया- दिति चे1 °त् । नायगुरुर्न शिष्य इति न यत्नतः प्रतिपादनीयो येन पुनः पुनरुच्यत इति । पुनर्वचने निग्रह एवेति चेत् । न (1) साक्षिणां यत्नेन प्रति- 16a पाद्यत्वात्। तदप्रतिपादने दोषाभिधानात्। प्रतिपादने दोषाभिधानात्। । दाहरणत्वेनोपन्यस्यति। नियतपदप्रयोगे साधनवाक्ये यथा प्रतिज्ञावचनमिति (15b9) नियतानां' पदानां प्रयोगो यस्मिन्निति कार्य । इदम्प्रतिक्षिपति अर्थपुनरुक्तेनैव गतार्थ)त्वान्न पृथग्वाच्यमिति । यथा होकशब्दप्रतिपादितर्थे 69b तत्प्रतिपादनाय पर्या यशब्दान्तरमुपादीयमानमनर्थकन्तथा सामर्थ्यगम्येप्यर्थ इति अर्थपुनरुक्तेनैवास्य सङग्रह इति समुदायार्थः। क्व पुनरेतत्प्रति ज्ञादिवचनमर्था- पत्तिलभ्यं पुनरुक्तं सन्निग्रहस्थानम्भवतीति प्रश्ने नियतप्रयोगे साधनवाक्ये (15b9) इत्येतदेवम्पक्षेण विवृणोति । अयमपि दोषो गम्यमानार्थपुनर्वचनकृतः साधनबाक्य एव नियतपदप्रयोग इति वर्तते। इदमुक्तम्भवति । यदा प्राश्निकाः शब्दार्थप्रमाण- प्रविचयनिपुना [?णा]: प्रेक्षावन्तोत्यं तमवहितमनसश्च भवन्ति। प्रतिवाद्यपि तथाभूत एवेति वदन्ति यदन्तरेण न साध्यसिद्धिः तदेव प्रयोक्तव्यं । नाभ्यधिक- मिति तदायन्दोषो नान्यथा यस्मात्करुणापरतन्त्रचेतसोऽनिबन्धनवत्सलाःप्रतिवादि- नमतिद[?दुल्लभमिव शिष्यं न्यायव वतारयितु यतन्ते तत्र पुनर्वचनमपि न दोषाय। एतदेवाह । व्याचक्षाणो हि वादी साक्षीप्रभृतीनामसम्यक्त्रवणप्रतिपत्ति- शङकया करणभूतया सम्यक्त्रवणप्रतिपत्यर्थम्पुनः पुनयादपीति (IFbro)। ना- विषय त्वादिति परः। इदमेव व्याचष्टे नायम्वादी गुरुः (15bII) प्रतिवादिनः। न शिष्यः प्रतिवाद्यपि वादिनः। द्वयोरपि परस्परजिगीषया व्यवस्थानादिति। तस्मात् न वादिना प्रतिवादी यत्नतः प्रतिपादनीयः। ने(IFbri)त्याद्याचार्यः। यदि नाम प्रतिवादीन प्रतिपाद्यते यत्नेन। साक्षिणस्त्ववश्यं यत्नेन प्रतिपाद्यास्त- 70a द्बोधना देव हि वादिनो जयोन्यथा च पराजय इति कथं साक्षिण एव न प्रति- पादयेत (?त्) किञ्चावश्यं साक्षिवत्प्रतिवाद्यपि प्रतिपाद्यः। कस्मात्तदप्रतिपादने दोषाभिधानात्। तच्छ (ले)न साक्षिप्रभृतयः प्रत्यवमृश्यन्ते यदि साक्षिप्रभृतयो न प्रतिपाद्या भवेयुस्ततो यद् भवद्भिः परिषत्प्रतिवादिभ्यान्त्रिरभिहितमविज्ञात म- विज्ञातार्थ निग्रहस्थानमुक्तं (न्या० सू० ५।२।१६)। तद्विरुद्धयत इत्यर्थः। .3000 ·२-न्यायमतखंडनम् [११३ प्रतिपाद्यस्य शिष्यत्त्वात् , विजिगीषुवादप्रतिषेधत्वात् त्रिरभिधानवच- नात् । पुनर्वचनप्रसङ्ग समयनियमाभावाच्च । न चेदमधिकाद्भिद्यत इति न पृथगवाच्यं । विनियतपदप्रयोगे हि साधनवाक्ये आधिक्यदोष इति पुनर्वचनेपि गतार्थस्याधिक्यमेव पदस्येति । प्रपञ्चकथायामपि कथितैकार्थ- साधनाधिकरणायालोनार्थसाधनेप्सायां नाना साधनेप्सां वा श्रोतुर्हेत्वादि- बाहुल्यस्य पुनर्वचनस्य दोषत्त्वात् । प्रतीतप्रत्ययाभावाद्धत्वादिबा- । यच्चोच्यते नायं शिष्य इति तदसिद्धं । प्रतिपाद्यस्य शिष्यत्वात् (16ar)। तत्वज्ञा- नार्थतया प्रतिपाद्य एवं शिष्योन्यस्य तल्लक्षणस्याभावात् । प्रतिवादी च तथाभूतः कथं न शिष्यः। किमुच्यते नैवासौ प्रतिवादी तत्वज्ञानार्थास्पर्धया व्युत्थितत्वा- दिति । तदयुक्तं । पूर्वजिगीषुवादप्रतिषेधात् (16a1)। एवमपि नैवासौ यत्न- प्रतिपाद्यस्त्रिरभिधाननियमस्य महर्षिणा कृतत्वादित्यत आह । त्रिरभिधान (16a1)वचनादित्यादि। अनेनैतद्दर्शयति । यद्वक्ष्यति । यदि तावत्परप्रतिपादनार्था प्रवृत्तिः किन्त्रिरभिधीयते तथा तथा स ग्राहिणीयो यथास्य प्रतिपत्तिर्भवति। अथ परोपतापनार्था तथापि कि विरभिधीयते। साक्षिणाङकणे निवेध प्रतिवादी कष्टाप्रतीतद्रुतसंक्षिप्तादिभिरुपद्रों तव्यो यथोत्तरप्रतिपत्तिविमूढस्तूष्णीम्भवतीति । न चेद(16aI)मिति शब्दार्थयोः पुनर्वचनं। गम्यमानार्थपुनर्वचनं च। अभेदमेव साधयति । विनिय ते(16ai)त्यादिना। आधिक्यं (16a2) हेतूदाहरणयोर्दोषः । एकेन कृतत्वादितरस्यानर्थक्यमिति वचनात् । पुनर्वचनेपि गतो ज्ञातः पूर्वेणैव शब्देनार्थो यस्योत्तरस्य पदस्य तदेवमुक्तं। तस्याधिक्यमेव दोष इत्यधिकृतं। 70b किम्पुनर्नियतपदप्रयोगेऽयन्दोष इत्युक्तमिति चेदाह। प्रपञ्चकथायामदोष (16a2) इत्यभिसम्बन्धः। कस्य हेत्वादिबाहुल्यस्य (16a2)। पुनर्वचनस्य च। आदिशब्देनोदाहरणबाहुल्यग्रहणं। कीदृश्यामनिरूपितैकार्थसाधनाधिकर- णायां अर्थः साध्यः। अर्थ्यत इति कृत्वा साधनं। हेतुरधिकरणन्धर्मी। अर्थसहितं साधनमर्थसाधनं । मध्यपदलोपात्। एकञ्च तदर्थसाधनञ्च तथोक्तम् । तस्याधि- करणन्तदनिरूपि तमेकार्थसाधनाधिकरणं यस्यां प्रपञ्चकथायां प्रतिवादिनामिणो जीवशरीरादे को धर्मो नैरात्म्यादिषु प्रमातुमिष्टोऽपित्वनेकः क्षणिकत्वानात्मत्वा- नीश्वरकर्तृत्वादिस्तथा नैकेनैव हेतुना किन्त्वनेकेनापि तस्यामित्यर्थः। एतदेव यथाक्रमं ब्रूते। नानार्थसाधनेप्सायां नाना साधनेप्सायां वा श्रोतुरिति (16a2) पूर्वकः साधनशब्दो भावसाघनत्वात्सिद्धिवचनः। उत्तरस्तु करणसाधनत्वाद्धेतुव- धनः। तस्माद्धेत्वादिबाहुल्यं वचनबाहुल्यं साधनेन विनियतपदे दोषः। कस्मा(त्) ·वादन्यायः ११४] हुल्यं वचनबाहुल्यञ्च साधनदोष इति । आधिक्यपुनर्वचनयोस्तुल्यदोष इति सङ्ग्रहवचनं न्याय्यं, दोषाभावादेव गुणाभावात् । एवं प्रकाराणां भेदानां वचनेचा तिप्रसङ्गादित्युक्तं ।पर्यायशब्दकल्पो ह्युपरोक्ते तु प्रतिपादिते विषये वर्तमानःप्रतिपाद्यानि (? पाद्यो) विशेषाभावात् । अर्थः पुनः प्रति- पादनान्न भिद्यते । यत्पुनरुक्तमनुवादे त्वपुनरुक्तं शब्दाभ्यासादर्थविशे* षोपपत्तेः यथा हेत्वपदेशात्प्रतिज्ञावाः पुनर्यचनं निगमनमिति (न्या० श११३९)। प्रतिज्ञाया एवङ्गम्यमानार्थाया वचनं पुनर्वचनं किं पुनरस्याः पुनर्वचनमित्ययुक्तं निगमनं ॥ विज्ञातस्य पर्षदा त्रिभि(त्रि)रभिहितस्याप्रत्युच्चारणमननुभाषणं (न्या० ५।२।१६)"विज्ञातवाक्यार्थस्य पर्षदा प्रतिवादिना त्रिभिर(त्रि)भिहितस्य यद- प्रत्युच्चारणं तदननुभाषणन्नाम निग्रहस्थानमप्रत्युच्चारयन् किमाश्रयं पर पक्ष- प्रतिषेधं कुर्यादिति” । उत्तरेणावसानान्नेदं निग्रहस्थानमिति चेत् । स्यादेत- प्रतीताय्याभावात् ।प्रत्य तुल्यो दोष इति कृत्वा सङग्रह एव न्याय्यः। अधिकमेव वा वक्तव्यं पुनरुक्त'मेव चेत्यर्थः । अनयोरेकस्मिन्द्वितीयस्यान्तर्भावात् । कथं पुनः शब्द- पुनरुक्ते ऽधिकस्यान्तर्भाव इत्याह । पर्यायशब्दकल्पो (16a4) हयपरो द्वितीयो हेतुरेकहेतुप्रतिपादित विषये प्रवर्त्तमानः(1)किं कारणं (1)प्रतिपाद्यस्य विशेषाभा- 7za वात् । अर्थस्य पुनरुक्तन्तहि कथमधिकेन्तर्भवतीत्याह अर्थः पुनः प्रतिपादनान्न भिद्यत इति ॥ अर्थशब्देनार्थपुनरुक्तमुपलक्षयति । पुनः प्रतिपाद्यते अनेनेति पुनः प्रतिपादनं हेतूदाहरणाधिकमेव। इदमुक्तम्भवति (1) स्फुटमेवास्य उदाहरणाधिकेन्तर्भावः। तथाहि साधर्म्यवति प्रयोगे वैधोदाहरणस्याप्रयोगोऽर्थपुनरुक्तस्योदाहरणमुक्तं । यत्पुनरुक्तमेवाद्यपवादप्रतिषेधः सुज्ञानः ॥०॥ विज्ञातो वाक्यार्थों यस्य त्रिरभिहितस्य तत्तथा। विशेषणसमासो वा विज्ञात- श्चासौ वाक्यार्थश्चेति त्रिरभिहितस्य वादिनेति प्रतिपत्तव्यं ॥ प्रतिवादिना पद- प्रत्युच्चारणमिति सम्बन्धनीयं। त्रिवचनं सकृदभिहितस्याननुभाषणेपि न निग्रह इति ज्ञापनार्थ । अप्रत्युच्चारणञ्च शब्दद्वारेणार्थद्वारेण वा। निग्रहस्थानत्वे कारण- माह । अप्रत्युच्चारयन् किमाश्रयम्परपक्षे प्रतिषेधं ब्रूयादि (16a7)ति न विषयन्दू- षणाभिधानन्नास्तीत्यर्थः । इदन्त्वयोक्तं मति कृत्त्वा दूषणम्वाच्यं । एवन्दूषणवाक्य त्या० भा० पू० २६२।

·HIMini । mam २-न्यायमतखंडनम् [११५ दुत्तरेण गुणदोषवता मूढामूढत्त्वं गम्यत इति किमुच्चारितेन । अस्ति हि कश्चि- दुत्तरेण समर्थो न प्रत्युच्चारणेनासौ तावता निग्रहमहेंदिति । नोत्तरविषया- परिज्ञानाद्यद्ययन्न प्रत्युचारयति निविषयमुत्तरं प्रसज्येत । अथोत्तरं ब्रवीति कथं नोच्चारयति । तदिदं व्याहतमुच्यते नोचारयति उत्तरञ्च ब्रवीतीति । अप्रतिज्ञानाच न चेदं न प्रतिज्ञायते पूर्व सर्वमुचारयितव्यं पश्चादुत्तरमभि- धातव्यमिति । अपितु यथा कथञ्चिदुत्तरं वाच्यमुत्तरञ्चाश्रयोऽभावेऽयुक्त- मिति युक्तमप्रत्युच्चारणन्निग्रह)स्था नमिति । यदि नाम वादी स्वसाध- नार्थविवरणव्याजेन प्रसङ्गादपरं घोषयेद्विवादास्पदञ्च जिज्ञासितमर्थमात्र- मुक्त्वा प्रतिज्ञादिष्वर्थविशेषपरंपरयाऽपरानर्थानुपक्षिप्य कथां विस्तारये 1 0. मपि साधनवादिना प्रत्यनुभाष्य परिहर्तव्यं । अतो द्वयोरपीदं निग्रहस्थानं । अत्र भार- द्वाजोन्यक्षेणा क्षेपन्तावत्करोति उत्तरेणावसानात्परिज्ञानानेदन्निग्रहस्थानमिति चेदि- ति। इदम्बाक्यम्ब्याचष्टे (1) स्वादेतदि(16a7)त्यादिना।नोत्तरविषयपरिज्ञानादिति स एव प्रतिविधत्ते । यद्ययमि (16a8)त्याधस्यैव विभागः । अप्रतिज्ञानाच्चेति स एव। उत्तरञ्चाश्रयाभावे परपक्षोपक्षेपाभावे सत्ययुक्तमिति युक्तमप्रत्युच्चारणे निग्रहस्थानमित्येतावान् परकीयो ग्रन्थः। अत्राचार्यो दूषणम्वक्तुमारभते। यदि नाम वादीस्वसाधनार्थस्य विवरणव्याजेन प्रसङगादपरापरं घोषयेत् । यथोदा- 71b हृतम्प्राक्तत्र करणभुवनानि बुद्धिसत्कारणपूर्वकाणीति प्रतिज्ञाशरीरादिव्याख्यान- च्छद्मना सकलं वैशेषिकतन्त्रं घोषयेदिति (16aro)। तथा जिज्ञासितम'र्थमात्र- मुक्त्वा कथां विस्तारयेदि नाम वादीति वर्तते। किडकृत्वा विस्तारयेदित्याह। प्रतिज्ञादिष्वर्थविशेषणपरम्परयाऽपरान् सिध्यनुपयोगिनोर्थानुपक्षिप्य (16b10)।' यथा निदर्शितं पूर्वन्नित्यः शब्दोऽनित्यः शब्द इति विवादे जैमिनीयः प्रमाणयति। द्वादशलक्षणेत्यादिना । व्याचष्टे च द्वादशलक्षणानि । यथा वाऽक्षपादाए वडाकुर्वन्ति । किममी सर्वे संस्काराः क्षणिका नो वेति विवादे रूपत्वादिसामान्याश्रय (त्त्वा)त्तदा- श्रयास्तद्विषयाश्च प्रत्यक्षादयः प्रत्ययाः स्वात्मलाभानन्तरप्रध्वंसिनो न भवन्ति। समानानामसमानजातीयद्रव्यसंयोगविभागजनितशब्दकार्यशब्दाभिधेयत्वात्प्रागभा वादिवदिति । ननु च प्रतिज्ञादीध्वित्यत्रादिशब्देन किं गृहयते । न तावद्धतूदाहरणे तन्मात्रमुक्त्वेति वचनात् । न चापरः कश्चित्प्रस्तुतोऽनेति (1) नैष दोषो यतो हेत्वादिमात्रमप्युक्त्वेति द्रष्ट व्यं । तेन हेत्वादीनामेवादिग्रहणेन आक्षेप इति केचित् । अपरे पुनराहुरस्थानमेवेदमाशङकितं । क्त्वाप्रत्ययनिर्देशेत्र । यस्मादयमत्रार्थो यत्र प्रतिवादिना जिज्ञासितमर्थमात्रमन्यविशेषणरहितमक्षणिकत्वादिकं तदुक्त्वा वाद्य- १५ ·वादन्यायः ११६] त् । तञ्च सर्व यदा नानुवक्तुं शक्नुयात् कस्तस्य विवादाश्रयाथमत्रोत्तरवचने सामर्थ्यविघातो येन वादिवचनानुभाषणन्निग्रहस्थानमुच्यते । तस्मान्न 16b सर्वा वादिकथामननुभाषमाणो11 नोत्तरेऽसमर्थः । यद्वचननान्तरीयका जिज्ञासितार्थसिद्धिर्यथापक्षधर्माता व्याप्ति- प्रसाधनमात्रं । न तत्रापि प्रसङ्गान्तरोपक्षेपस्तदवश्यं साधनाङ्गविषयत्त्वा- द् दूषणमेवोपदीत एव । तत्रापि न सर्व प्रागनुक्रमेणोच्चारयितव्यं । पश्चाद् दूषणं वाच्यं । विरुद्धोच्चारणप्रसङ्गात् । दूषणविषयोपदर्शनार्थेऽनु- भाषणे वादिवचनानुक्रमघोषणं व्यर्थमिति न कार्यमेवदूषयतास्यादयं दोष इति नान्तरीयत्त्वात् । प्रतिदोषवचनं विषयोपदर्शनं क्रियत एव (1) नहि सर्वविषयोपदर्शनं कृत्वा युगपद्दोषः शक्यतेऽभिधातुं, प्रत्यर्थ हमेतत्साधयामीत्युत्तरकालप्रमाणमारचयन्प्रतिज्ञादिष्वर्थविशेषणपरम्परयापरान ऑनुपक्षिप्य कथाम्विस्तारयेदिति। तच्चे (16aII)ति प्रतिज्ञादिविशेषणपरम्परया 72a यदप्रस्तुतमेव नाटकाख्यायिकाघोषणकल्पं वादिनोद्ना हितं । तदा कस्तस्य विवा- दाश्रयश्चासावर्थमात्रश्चाक्षणिकत्वादिकन्तस्योत्तरवचने सामर्थ्यविधातो नैवेत्यर्थः। तस्मान्न वादिकथामननुभाषमाणः प्रति'वाद्युत्तरवाद्येन (?) समर्थः। किन्तु यद्वचनना- न्तरीयिका जिज्ञासितार्थसिद्धिस्तदवश्यमुपदीत एवेति सम्बन्धः। कस्मात्सा- धनाङगविषयत्वाद् दूषणस्य। परोपनीते हि साधने दूषणम्प्रवर्तत इति सम्बन्ध : किन्नान्तरीयिका पुनजिज्ञासितार्थसिद्धिरित्याह । यथा पक्षधर्मता व्याप्तिप्रसाधन- मात्रमि (16br)ति व्याप्तिः प्रसाध्यतेनेनेति व्याप्तिप्रसाधनं बाधकप्रमाणोप- दर्शनं किमियमित्यपि साधनप्रयोगेऽर्थान्तरोपक्षेपः कर्तव्यो नेत्याह। न। तत्रापि प्रसङगान्तरो पक्षेप (16b1) इति नैरर्थक्यादिति मतिः(1) तावत् मात्रमुपदय॑ते किं प्रागनुक्रमेण । पश्चात्तु दूष्यते नेत्याह । तत्रापि दूषणविषयोपदर्शनार्थेऽनु- भाषणे न सवं यावदुपन्यस्तं वादिना तद्रूषणाभिधानात् । प्रागनुक्रमेणो- च्चारयितव्यं । कस्मात् त्रिरुच्चारणप्रसङगात् । द्विरुच्चारणप्रसङगमेव प्रति- पादयितुमादिप्रस्थानमाचरति। दूषणेत्या (16b2)दिना । यदि वचनानुक्रमघोषणं न करोति निविषयमिदानीं दूषणम्प्रसक्तमित्याह । नान्तरीय कत्वा (16b3) दूषयता विषयोपदर्शनं क्रियत एव । कथम्प्रतिदोषवचनं दोषवचनं दोषवचनम्प्रति। यो यो दोषो भण्यते तस्य तस्य विषयः कथ्यत इत्यर्थः । इदमेवाह (1) अस्य वाद्युक्त- स्यायन्दोष इति । किम्पुनः कारणं सर्वप्रत्युच्चार्ययुगपदूषणन्नोच्यत इति चेदाह । 72b नही (16b3) त्यादि । कुतः प्रत्यर्थं दोषभेदात् । विषयवद् भिद्यते दोष इति ·२-न्यायमतखंडनम् [११७ दोषभेदात् । तस्माद्यं पदार्थं दूषयति स एव तदूषणविषयस्तदा प्रदर्शनोयो नापरस्तु दूषणेऽपरोपदर्शनस्यासम्भवात् । तस्मिन्दूषिते पुनरन्योर्थोऽपरदोषविषय इत्ययमनुभाषणे दूषणे च न्यायः । सक- त्सर्वानुभाषणेपि दोषवचनकाले पुनर्विषयप्रदर्शनीय एवाप्रदर्शिते दोषस्य वक्तुमशक्यत्वात्। तथा च द्विरनुभाषणं कृतं स्यात् । तत्र प्रथम सर्वानुक्रमानुभाषणं निष्प्रयोजनं, दूषणवादिना दूषणे वक्तव्ये यन्न तत्रोपयुज्यते तस्याभिधानमदोषोद्भावनं द्विरुक्तिश्चेति । सकृत्सर्वानुभा- षणं पराजयाधिकरणं वाच्यं । तथास्त्विति चेत् । स्यादेतदुक्तमेतद- र्थान्तरं निग्रहस्थानमिति तत्र साधने यतः कुतश्चित्प्रसङ्गादिना नान्तरोय- काभिधानं वादिनोऽर्थान्तरगमनमेवेति । स निग्रहाहः। न कश्चित्तत्क- थितक्रियमाणप्रसङ्गो न प्रसज्यते । नापि तत्तस्यानुभाषणीयं, न चेदमध्य- स्माभिरनुज्ञायते सर्व प्राक् सकृद्वक्तव्यं पश्चादूषणमिति । किन्तु दूषयता- । । यावत् । एबमारचितादिप्रस्थानो द्विरुच्चारणप्रसङगम्प्रदर्शयति सकृदेवाप्रघुष्टो न । सर्वानुभाषणेस्य प्रदर्शिते विषयदोषस्य वक्तुमशक्यत्वात् । केवलमिदं निःप्रयोजनपराजयाधिकरणं चेत्याह । दूषणवादिना दूषणे वक्तव्ये (16b6) सति यत्र सर्वानुक्रमभाषणं तत्र परपक्षक्षोभेनोपयुज्यते तस्याभिधानमिदन्द्विरुक्तपदो- द्भावनञ्चेत्येवं व्यत्याशेन (?सेन) पदविन्यासः कार्य इति तस्मात्सर्वानुक्रम- भाषणम्पराजया धिकरणं वाच्यं अत्रेदानीमाक्षपादः सर्वमिदं दूषणमनभ्युपगमेनैव पूर्वपक्षस्यास्माभिः प्रतिव्यूढमिति मन्यमानोऽभ्यनुजानाति । तथास्त्वि' (16b7) ति। स्यादेतदित्येतदेव व्याचष्टे । यतः कुतश्चिदि (16b7)ति साधनार्थ- विवरणस्य व्याजेन प्रतिज्ञादिष्वर्थविशेषणपरम्परोपक्षेपेण चाप्रसङगात् अनं- तरीयकाभिधानं ( 16b7) रूपसिद्धिनामादिव्याख्यानकल्पत्त्वाद्वादिनोऽर्थान्तर- गमनमेवेति स तेन निग्रहार्हः। प्रासङगिकं ब्रुवाणः किमिति निगृहयत इति चेदाह । नहि कश्चित् क्वचित् क्रियमाणप्रसङगो न प्रयुज्यते । यथोक्तम्प्राक् नैरात्म्यवादिनः। तत्साधने नृत्यगीतादेरपि प्रसङग इति । नापि तद्याद्वादिना प्रसङगत्वेन आहितं। तस्य प्रतिवादिनो ऽनुभाषणीयं (16b8)। अनुपयुज्यमाण[?न] त्वन्नवानुभाषणमहतीत्यर्थः । तदेतेन यत्पूर्वमुक्तं यदि नाम वादी स्वसाधनार्थविवरणव्याजेने (IFbro)त्यादि तदभ्यनुज्ञातं । संप्रति यदुक्तं तत्रापि न सवं क्रमेणोच्चारयितव्यं । पश्चाद् दूषणम्वाच्यं द्विरुच्चारणप्रसङगादिति तदनुजानाति । न चेदमप्यस्माभिरित्या(16b8)दिना। 73a ·वादन्यायः ११८] ऽवश्यं विषयो दर्शनीयोऽन्यथा दूषणावृत्तेरिति । एवन्तर्हि नाऽननुभाषणं पृथनिग्रहस्थानं वाच्यं। (अ)प्रतिभया ग- तत्त्वात् । उत्तरस्य हि र (? अ-) प्रतिपत्तिरप्रतिभा (न्या० ५।२।१८) (अ)प्रतिपत्तिरप्रतिभा, न चोत्तरविषयमप्रदर्शयन्नुत्तरं प्रतिपत्तुं समर्थः । न ह्यनाक्षिप्तानुत्तरप्रतिपत्तिकमननुभाषणं, तेनाननुभाषणस्य व्यापिकाया- मप्रतिभायां विहितं निग्रहस्थानत्वमननुभाषणं न-मेवाग(?)विधिविहित- मिव सा स्नादिमत्त्वं बाहुल्येपि तस्मादप्रतिभैव निग्रहाधिकरणत्त्वेन आचार्य आह। यदि भवद्भिरप्ये [?पी] दमेवेष्टमेवन्तर्हि नाननुभाषणम्पृथ- ग्वाच्यं (16b9)। कस्मात् प्रतिभयागत्वात् । गतत्त्वमेव प्रतिपादयति । उत्तरस्य ह्यप्रतिपत्तेरप्रतिभा (न्या० सू० ५।२।१८)। ततः कथजगतमित्याह । न चोत्तरविषयमप्रदर्शयन् प्रतिमाशुत्तरं प्रतिपत्तुं ज्ञातुमभिवातुं वा समर्थः।' किमिति न शक्त इत्याह। न हीत्यादि। चोत्तरप्रतिपत्तिरुत्तरा प्रतिपत्तिरि- त्यर्थः। सा नाक्षिप्ता येनाननुभाषणेन तत्तथा। प्रतिषेधद्वयाद्विध्यवसीय आक्षि- प्तोत्तराप्रतिपत्तिकमेवेति । एतदुक्तम्भवति। यो हि नामोत्तरम्प्रतिपद्यतेऽतोवश्यं तद्विषयमप्यवेत्यस्येदं दूषणमिति परिज्ञानात् परिज्ञातविषयश्च कथं सचेतनो न तमनुभाषते। तस्माद्यत्राननुभाषणन्तत्राप्रतिभयाभाध्यमिति सा तस्य व्यापिका तरूरिबखदिरस्य तस्याश्च विहितं निग्रहस्थानत्वं व्याप्येऽननुभाषणे तदा क्षिपतीत्येतनिगमनव्याजेनाह। तेनेत्यादि । अत्रैव दृष्टान्तं ब्रूते गज्यपरामृष्ट तद्भदायां सामान्यभूतायाम्बिहितभिब सा(? सा) स्नादिमत्त्वत्तद्वयाप्तबाहुलेयेऽपि- लब्धमिति वर्तते। प्रयोगः पुनर्यदेकाविधानसामर्थ्यादनुक्तनपि लभ्यते । ननु- भूयः प्रेक्षापूर्वकारिणा विधातव्यं । तद्यथा गोजातो शा (? सा)नादिमत्वविधानसाम- र्थ्यात् प्रतिलब्धं तहयेषु शा(?सा) स्नादिनत्वं । अप्रतिभानिमहत्थान त्वविधान- सामर्थ्यात् प्रतिबद्धश्चाननुभाषणनिग्रहस्थानत्वमिति व्यापकविरुद्धोपलब्धिः (1) 73b ननु च विषयं विषयश्च प्रपञ्चोत्तरं प्रतिपद्यमानोप्यति भयकम्पादिभिर्व्याकुलीकृत- घेताः प्रतिवादीनानुभाषते स विषयोऽननुभाषणस्याप्रतिभयानालीढस्तत्कथं सा तस्य व्यापिका यतोऽयं हेतुः सिद्धो भविष्यति नैव सम्भवात् । नहि विषयं विषयविषय- ञ्चोत्तरं प्रतिपचमानः कुतश्चिद्विभेति बेपते बा लदज्ञानकृतत्वाद् भयवेपथुस्वेदा- दीनां । अथ तथाभूतोऽपि भ यादिभिराकुलीक्रियते स तहादावेब तथाभूतो वाद- मपि कर्तुन्नैव धावति । अपि च । यदि परं बाला एवैवं भूता भवन्ति । न च बाल- व्यवहारानधिकृत्य न्यायशास्त्राणि प्रणीयन्ते। यद्वैवमप्यप्रतिभायामन्तर्भावो ।

·२-न्यायमतखंडनम्
[११९
वा नाननुभाषणं। कश्चायं समयनियमस्त्रिरभिहितस्याननुभाषणमि ति। 17a
यदि तावत्परप्रत्यायनार्थी प्रवृत्तिः किन्त्रिभिधोयेत। तथा तथा
स पाहणी (यो) यथास्य प्रतिपत्तिभवति । अथ परोपता(प)नार्थी तदापि
किं त्रिभिरभिधीयते । साक्षिणा करणे निवेद्य प्रतिवादी कष्टाप्रतीतद्रुत-
संक्षिप्तादिभिरुपद्रोतव्यो यथो सरप्रतिपत्तिविमूढस्तूष्णीम्भवति ।
नहि परोपतापनको कश्चिन्यायो येन कटाप्रतोतयोगद्रुतोच्चारिता
निवार्यन्ते त्रिभिरभिधानं वा विधीयते । न च परोपतापाय सन्तः प्रव-
तन्ते शास्त्राणि या प्रणीयन्ते इत्यदो वक्तव्यं तस्मात्तावद्वक्तव्यं
यावदनेन (न) गृहीतं न त्रिभिरेव । अग्रहणसामर्थ्य प्रागेव वा परिच्छिन्न-
सामर्थ्यन परिहर्तव्यः पुनरनुप्रति बोध्येति [? ध्य इति ।
Basuriya
-
-
नैव ध्याहन्यते । यस्माद्विविधोत्तरा प्रतिपतिरुत्तराज्ञानरूयोत्तरानभिधानरूपा च ।
तस्माद्यत्किञ्चिदेतत् । अथ परोपतापनार्था तथाषि किन्त्रिरभिधीयते। शिन्तर्हि
सार्वमित्याह । साक्षिणामुत्कोचोपडाका कणे निवेडा यमनार्थो भया विध-
क्षित इत्युत्तरकालं प्रतिवाचनायो অংকঃ অঃসনীৰৰছিনিলি:
शब्दरिति शेषः। उपद्रोहव्यः। करमाणाः । अतीताः सिंहलभाषादिवस
केतिकाः । द्रुताः शीनुच्चारिताः । संक्षिप्ता सूत्रासादिवद्व लोहतार्थाः। आदि-
ग्रहणेन गोपिला भाउन्नहणं । पथा। सस्थाबु युल्ले दिमायोतामाञ्चारात्य-
स्चन्त पक्षे नोलंबविज्ञाथैःवेष्टातोयास्पृष्टेशः शमिति। घथा। संप्रति वादी
उत्तरप्रतिपत्तौ विमूढ (:) तूष्णीं भवति । पर्षत्प्रतिवादिभ्यां त्रिरभिहितम-
विज्ञातमविज्ञातार्थ (न्या० सू० ५।२।९) मित्यत्र श्लिष्टकष्टादिशब्दप्रयोगस्य मुनि-
नानिवारितत्वात् नैवमन्यायं कतुं लभत इति चेदाह। नहि परोपतापक्रम इत्यादि
74a
किञ्च न परोपतापनाय सन्तः प्रवर्तन्ते शास्त्राणि धा प्रणीयन्ते तैरित्युक्तं दुर्जन-
विप्रतिपल्यधिकरणे सतां सा ? शास्त्राप्रवृतरित्यत्र । यतश्च परानुपतापयितुं
न सन्तः प्रवर्तन्ते तस्मात्तावर वक्तव्यं यावदनेन न गृहीतं न त्रिरेव वक्तव्यमित्यधि-
कृतं । अथ वादिना शतधाधुनः पुन रभिधान्ने प्रतिवाद्यतिजडत्वाद् गृहीतुं न शक्नो-
तीति निश्चितन्तदाऽग्रहणसामर्थ्य कथञ्चिनिश्चिते साधन प्रयोगात्प्रागेव परि-
हर्तव्यो नानेन सहोद्ग्राहयामीति परिच्छिंन[?च्छिन्न] मसामर्थ[? यं] । ग्रहणेऽति-
जाड्यापरनामकप्रतिवादिसम्बन्धियेन वादिना स तथा। कथं तथा परिहरन्ना-
शक्तः शक्यत इत्याह । पराणना? ]साक्षिणः प्रबोध्य नार्य शक्तो धावयार्थ बोद्ध
वस्तु त्वेवं व्यवस्थितमिति ॥४॥

·१२०] वादल्यायः अविज्ञातमज्ञानं (न्याय ५।२।१७) । “विज्ञातं पर्षदा प्रतिवादिना यदविज्ञातं तदज्ञानं नाम निग्रहस्थानमर्थे खल्वविज्ञाते न तस्य प्रतिषेधं ब्रूया- दिति । एतदप्यननुभाषणवदति तत्रैव गभ्यत्वादवाच्यं । यथाऽननुभाषणेऽप्रदर्शितविषयत्वादुत्तरप्रतिपत्तिरशक्येति (0) अनुत्त(र)- प्रतिपत्त्यैव निग्रहस्थानत्वमुत्तरविषयप्रदर्शनप्रसङ्ग मन्तरेणानुभाषणस्य । अविज्ञातञ्चाज्ञान (न्या० सू० ५।२।१७) मिति भावे निष्ठाविधानात् साधनवाक्यार्थापरिज्ञानं निग्रहस्थानं। तत एव भाष्ये टीकाकृतो विवृण्वन्ति वाक्यार्थविषयस्य विज्ञानस्यानुत्पत्तिरज्ञानमिति । अस्तु वा कर्मण्येव निष्ठाविधान तथापि वाक्यार्थविषयज्ञानानुत्पत्या विशेषि तं वादिप्रयुक्तं वाक्यमेव प्रतिवादिनो निग्रहस्थान मिति न किञ्चिद्वचाहन्यते । अन्ये पुनर्विवरणर्थग्रहणं पश्यन्तः सूत्रे- प्यर्थग्रहणं भान्त्या पठन्ति । अविज्ञातार्थञ्चाज्ञानमिति सोऽन्येषां पाठः। विज्ञा- तार्थ साधनवाक्यं परिषदा तस्य प्रतिवादिना यदविज्ञातमनवबोधस्तदज्ञान- 74b मित्येवं भावपक्षेऽक्षरविन्यासः। कर्मपक्षे तु तस्येति नाध्याहर्तव्यमेकवाक्यतयैव तु व्याख्यातं। विज्ञातं पर्षदेति किमर्थं पर्षदाप्यविज्ञाते वादिन एवाविज्ञातार्थ निग्रहस्थानं भवतीति ज्ञापनाय। निग्रहस्थानत्वे कारणमाह। अर्थे खल्व विज्ञाते प्रतिवादी न तस्य प्रतिषेधं ब्रूयादिति । अपरे तूत्तरेण दूषणग्रन्थेन सहैतत् सम्बध्नन्ति तच्चायुक्तं भाष्यवार्तिकग्रन्थत्वादस्य। गम्यत्वमेव साधयति यथाऽननुभाषणेऽनु- त्तरप्रतिपत्यैव निग्रहस्थानत्वं कथमुत्तराप्रतिपत्तिरित्याह। अप्रदर्शितविषयत्वा- प्रतिवादिनोत्तरप्रतिपत्तिरशक्यति कृत्वाऽप्रदर्शितो विषयो येनेति विज्ञेयं विशे षणसमासो वा। तथाहि दूषणस्य विषयख्यापनार्थमनुभाषते तञ्च परित्यज्य यद्यदेव वा दिनाऽनुद्ग्राहितमालजालमनुभाषते। तदानीमुत्तरविषयप्रदर्शनप्रसङग- मन्तरेण तथाभूतस्यानुभाषणस्य वैयादशक्यतिवर्तते । अनुग्रहप्रतिपत्यैव निग्रह- स्थानत्वमिति वा। दार्टान्तिकमुपसंहरति । तथा ज्ञानेऽप्युतराप्रतिपत्यैव निग्रह- स्थानत्वमिति । यस्मादजानन् प्रति वादिदूषणतद्विषयौ कथमुत्तरविषयञ्च ब्रूयात्। उत्तरविषयो दृष्यः। क्वचित्तु पाठः। कथमुत्तरमुत्तरविषयञ्चोतरमिति। अत्रैवं यदसम्बन्धः। अजानन्नुत्तरविषयञ्च कथमुत्तरम्ब्रूयादिति। तस्माद्विषया- ज्ञानमुतराज्ञानञ्च निग्रहस्थानमप्रतिभयैव गम्यत्वात् । अवाच्यमिति वर्तते कि कारणमन्यथैवमनिष्प्रमाणे सत्यप्रतिभाया निविषयत्वात् । कथं निविषयत्वमित्याह । अविज्ञानं चाज्ञानम्---इति न्या० भा० पाठः ।

·२-न्यायमतखंडनम् [१२१ वैयर्थ्यात् । तथाऽज्ञानेप्युत्तराप्रतिपत्त्यैव निग्रहस्थानत्वमजानानः कथमुत्तरमुत्तरविषयश्च ब्रूयादिति। विषयाज्ञानमुत्तराज्ञानञ्च निग्रहस्था' - नंमन्येथा अतिप्रतिभासानिर्विषयत्त्वात्। अनवधारितार्थो हि नानुभाषते (0) अननुभाषमाणो विषयमुपप्र(द)श्र्योत्तरं प्रतिपत्तुं न शक्नुयादित्युत्तरं न प्रतिपद्येत । ज्ञातोत्तरतद्विषयस्योत्त रामतिपत्तेरसम्भवात् । उभयमेत- दुत्तराप्रतिपत्तेः कारणमिति तदभावे प्रतिपत्तिर्भवत्येवेति तयोः पृथग्व- चनेऽप्रतिभायाः को विषय इति वक्तव्यं निविषयत्त्वादवाच्यत्त्वात् च I7b स्यात् । नोत्तरज्ञानमज्ञानं किन्तर्हि विषयज्ञानं ज्ञाते हि विषये उत्तरा- ज्ञानात् । तन्न प्रतिपद्यतेति । ज्ञाता अनवधारितार्थो हीत्यादि । अनवधारि तोर्थपूर्वपक्षस्योत्तरस्य च येन प्रतिवादिना 75a स नानु भाषेत् । अननुभाष्यमाणश्चासौ विषयमप्रदर्योत्तरं प्रतिपत्तुन्न शक्नुयादित्यत उतरन्न प्रतिपद्येत । न जानीयान्नाभिदध्याद्वा । कस्मादुत्तरविषययोरज्ञाने सत्युत्तरा- प्रतिपत्तिरित्यत आह ज्ञानोत्तरतद्विषयस्योत्तराप्रतिपत्तेरसंभवादिति। उत्तरतद्विषयो येनेति वृत्तः। तस्मादुभयमेतदुत्तराज्ञानं । विषयाज्ञानञ्च प्रति- पत्तरप्रतिभापरपर्यायायाः कारणं। ननु चोत्तराज्ञानमेवाप्रतिभा तत्कथं सैवा- त्मनः कारणत्वेनोपदिश्यते। नोत्तरानभिधानलक्षणाया अप्रतिभासाया विवक्षित- त्वात् । तदभाव इति तयोरुत्तरविषयाज्ञानयोरभा वे सति प्रतिपत्तिरभिधान- मुत्तरस्य भवत्येव । इति तस्मात्तयोविषयाज्ञानोत्तरज्ञानयोरज्ञानसंज्ञितेन निग्रह- स्थानेनाप्रतिभा निग्रहस्थानात् पृथक्वचने सत्यप्रतिभायाः को विषय इति वक्तव्यं । न चेद्विषयो भण्यते। तदा निविषयत्वादवाच्यैव स्यादप्रतिभा। तयोर- ज्ञानानुभाषणयोः पृथग्वचन इत्यन्ये व्याचक्षते। अज्ञानाप्रतिभयोविषयभेदव्यव- स्थापनाय परः प्राह। नोत्तरज्ञानमज्ञानमुच्यते । यतोऽप्रतिभा निविषयत्वादवा'- च्यम्भवेत् । किन्तहर्यज्ञानमित्याह । विषयाज्ञानं। एवमपि कथमप्रतिभा विषय- वती भवतीत्याह । ज्ञाते विषये सत्युत्तरकालमुत्तराज्ञानात् । प्रतिवादी त दुतरन्न प्रतिपद्यत न ब्रूयात्। अतोऽस्ति विषयोऽप्रतिभायाः। अज्ञानाक्रान्तः। एवमप्य- वाच्य त्वान्नमुच्यस इत्याह । एवन्तीति । अज्ञानेनानुभाषणस्याक्षेपमेव साधयति। 75b नहि विषयं सम्यक् प्रतिपद्यमानः कश्चित् सचेतनो नानुभाषतेति नानुभाषणम'- ज्ञानात्पृथग्वाच्यं । अपिचैवमप्रतिभाप्यननुभाषणवदज्ञानात्पृथग्नवाच्येत्याह। उत्त- राज्ञानस्य चाक्षेपादिति । इदं व्याचष्टे विषयेत्यादिना। ज्ञाते विषय इत्यादि परः। न्या० भा० पू० २६२ ।

·१२२] वादन्यायः । अस्ति विषयोऽप्रतिभाया इति चेत् । एवन्तयननुभाषणं निविषयमज्ञानेनाक्षेपात्। न हि विषयं सम्यक् प्रतिपद्यमानः कश्चिन्ना- नुभाषेतेति नाननुभाषणं पृथग्वाच्यमुत्तराज्ञानस्य चाक्षेपात् । विषयाज्ञाने- नोत्तराज्ञानमप्याक्षिप्तमेव । न हि विषयमजानन्नुत्तरञ्जा नातीति नैवा- प्रतिभाया विषयोस्ति । ज्ञातेपि विषये पुनरुत्तराज्ञानमप्रतिभाया विषय इति चेत् । एवन्तर्हि विषयोत्तराज्ञानयोरपि प्रभेदान्निग्रहस्थानान्तरालवा च्यानि । यथाऽज्ञानस्य विषयो ज्ञानमुत्तराज्ञानमिति प्रभेदादसत्यपि गुणातिशये निग्रहस्थानान्तरव्यवस्था क्रियते । तथाऽज्ञानयोरपि सर्वा क्रम ( ? )ज्ञानमित्यादिप्रभेदान्निग्रहस्थानान्तराणि किन्नोच्यन्ते । न चोभयस्याप्यज्ञानस्य संग्रहवचने होषो गुणस्तु स्यादिति संग्रहवचनं न्याय्यं । तस्मादननुभाषणाज्ञानयोरप्रतिभाविषयत्त्वान्न पृथग्वचनं।अपि च न पूर्वोत्तरपक्षवादिनो हेत्वाभासाप्रतिभाभ्यामन्यन्नि- ग्रहस्थानं न्याय ( ? य्य ) मस्ति । तदुभयवचनेनैव सर्वमुक्तमिति । तदु- भयाक्षिप्तेषु प्रभेदेषु गुणातिशयमन्तरेण वचनादेऽतिप्रसङ्ग(त् )व्यर्थः प्रपञ्च इति ॥ ? । इदमुक्तम्भवति द्विधोत्तराज्ञानविषयाज्ञानसहचरञ्च विषयज्ञानसहचरञ्च । तत्रा- द्यस्य विषयाज्ञाने नाक्षेपेऽप्युत्तरमनाक्षिप्तमेव ततो द्वितीयापेक्षयाऽप्रतिभायाः पृथगुपादानमिति । अनवस्थैव निग्रहस्थानानां प्रसज्यत इत्याह । एवन्ती- त्यादि। यथेत्याचस्यैव विभागः । तथा ज्ञानयोरपीति विषयोत्तराज्ञानयोरपि। सर्वस्योत्तरस्य विषयस्य चाज्ञानं । आदिग्रहणेन द्वित्रिचतुर्भागाद्यवरोधः । विष- योत्तराज्ञानयोः सङग्रहवचने दोष इति चेदाह । न चेति । यथा न दोषस्तथागुणोपि नास्तीति चेदाह । गुणश्च लाघवसंज्ञः स्वामिति संग्रहवचनं न्याय्यं । अप्रतिभा- विषयत्वान्न पृथग्वचनं । अप्रतिभावचनेनैवानयोः सङग्रह इत्यर्थः। न केवलमन- योरेवापृथग्वचनं । न्याय्यमपि त्वन्ये षासपीत्याह । अपि चेत्यादि। तदुभयवच- नेनैवेति। हेत्वाभासाऽप्रतिभयोरेव वचनेन सर्वप्रतिज्ञाहान्यननुभाषणाद्युक्तं । नहि कश्चिद्धयन्यस्साधनवादी प्रतिपक्षधर्ममभ्युनुजानाति प्रतिज्ञाम्बा प्रतिज्ञासाध- नायोपादत्त इत्यादि वाच्यं । तदा न कञ्चि (द) दूषणं व्यक्तमेव यन्नानुभाषते । 76a कथां विक्षिपति । परम तञ्चानुजानातीदि (?ति) बक्तव्यं । तदुभयाक्षेपेपि प्रपञ्चो गुणवानतस्तदवचनादरोमुनेरिति चेदाह। तबुभयाक्षिप्तेषु प्रभेदेषु गुणातिशयम- न्तरेण । अनुपलभ्यमानत्वाद् गुणस्य प्रपञ्चवचनादरेऽतिप्रसङगात् । कक्षपिट्टिता- BUS ·२-न्यायमतखंडनम् [१२३ - उत्तरस्याप्रतिपत्तिरप्रतिभा (न्या०५।२।१८)। परपक्षप्रतिषेधे उत्तरं यदा न प्रतिपद्यत तदा निगृही तो वक्तव्यः साधनवचनान्तरम्प्रतिविषय- मुत्तरे व्यर्थ, तदज्ञानक्रमघोषणश्लोकपाठादिना कालङ्गमयन् कर्त्तव्याप्रति- पत्त्या निग्रहाई इति न्याय्यं निग्रहस्थानमिति ॥ कार्यव्यासगात्कथाविच्छेदो विक्षेपः (न्या० ५।२।१९)। यत्किञ्चि- कर्तव्यं व्यासज्य कथां विच्छिनत्ति । इदं मे करणीयं परिहीयते । अस्मि- अवसिते पश्चात्करिष्यामि । प्रतिश्याय क° लात्मञ्च (?) क्षिणोत्येवमादिना 18a कथां विच्छिनत्ति। स विक्षेपो नाम निग्रहस्थानमेकमेकतरनिग्रहान्तायां कथायां स्वयमेव कथान्तं प्रतिपद्यत इति । इदमपि यदि पूर्वपक्षवादी कुर्यात् । व्याजोपक्षेपमात्रेण न पुनर्भूतस्य तथाविधकथोपरोधिनः कार्य- दीनामभिधानप्रसङगात्। अतो व्यर्थः प्रपञ्चो महामुनिनाक्रियत ॥०॥ परपक्षप्रतिषेधे कर्तव्ये उत्तरं दूषणं यदा न प्रतिपद्यते न वेत्ति नाभिदधाति तदा निगृहीतो बेदितव्य इतीयान् परग्रन्थः। साध्वेतन्निग्रहस्थानं। अतएवास्मा- भिरपीदमदोषोद्भावनमित्यत्रोक्तमित्येतत् मत्वाऽभ्यनुजानाति। साधनेत्यादि। साधन वचनानन्तरं प्रतिवादिना दूषणम्वक्तव्यं । स यदा सव्वं तदकृत्वा सर्जा- नुक्रमानुभाषणेन इलोकपाठेन सभासम्बर्णनेनान्येन कालनयति तदासौ व्यर्थ निष्प्रयोजन कालडगमयन्कर्त्तव्यस्य दूषणाभिधानस्य प्रतिपत्त्याऽननुष्ठानेन निगृ- हयते। व्यर्थस्येदं क्रियायाः कालस्य विशेषणं॥०॥ कार्यव्यासङगः कर्णीयोपन्यासः कथाविच्छेदः कथानिवृत्तिः। यथा जीर्ण- कला मे बाधते। सम्प्रति वक्तुं न शक्नोमि पश्चात् कथयिष्यामीति एवमादिना प्रकारेण कथामुद्ग्राहणे काचिच्छिनत्तिः। निग्रहस्थाने कारणमाह । एकतरस्य वादिनः प्रतिवादिनो वासाधनाङगवचनेनादोषोद्भावनेन च निगृहणन्ती निग्रह- पर्यवसाना कथा। तस्याञ्च तथाभूतायां प्रस्तुता यां स स्वयमेव कथांतं कथा पर्यवसानं प्रतिपद्यत इति निग्रहस्थानमेतत् । अत्राचार्योब्रूत () इदमपि कार्यव्यास- जनं यदि तावत् पूर्वपक्षवादी कुर्यात् साधनाभिधानशक्तिविकलत्वाद् व्याजो- 76b पक्षेपमात्रेण येन केनचिच्छलेनेत्यर्थः। न पुनर्भूतस्य तथाविधकथोपरोधिनः कार्यस्य भावे सति कुर्यादिति वर्त्तते। तथा विधामुग्राहणिकारूपाङकथामुपरोर्बु शीलं यस्य कार्यस्याजीर्णकला कुक्षिशूलगेहु (?)दाहाद्यैस्तत्तथा। यदि सद्भावे- नव तस्य तस्याम्वेलायां कुक्षिगलशूलगेहु (?)दा हादयो भवन्ति तथा सति नैव निग्रहस्थानमित्यर्थः। यदा पुनर्व्याजमात्रेणैव करोति तदा तस्य पूर्व्यपक्षवादिनः ·वादन्यायः १२४] स्य भावे तस्य स्वसाधनासामर्थ्यपरिच्छेदादेव विक्षेपः स्यात् । तथा चेदम- र्थान्तरगमन एवान्तर्भवेत् । असमर्थसाधनाभिधानात् । हेत्वाभासेषु वा प्रकृतसाधनासम्बद्धप्रतिपत्तेश्च निरर्थकापार्थकाभ्याञ्च न भिद्यते । अति- प्रसङ्गश्चैवं प्रकाराणामसम्बद्धसाधनवाक्यम्प्रतिपत्तिप्रभेदानां पृथग् निग्रहस्थानव्यवस्थापने प्रोक्तः। अथोत्तरवाद्येवं विक्षिपेत्तस्यापि साध- नानन्तरमुत्तरे प्रतिपत्तव्ये तदप्रति पत्त्या विक्षेपप्रतिपत्तिः प्रतिभाया- मर्थान्तरे वान्तर्भवति । ननु नावश्यं साधनदूषणाभ्यामेव सर्वस्य प्रतिपत्तिर्येन सर्वा वादिप्रतिवादिनीने सम्यक् प्रति पत्तेहेत्वाभासेर्थे प्रतिभायां वान्तर्भा- वात् । भवति हि अनिवद्धेनापि कथाप्रपञ्चेन विवाद इति । न (1) असम्भवात् एकत्र पूर्वकरणे विरुद्धाभ्युपगमयोविवादः स्यात् ।। स्वसाधनासामर्थ्यपरिच्छेदादेव विक्षेप: स्यात्ततः किमित्याह । तथा चेदं विक्षेप- सज्ञितन्निग्रहस्थानमर्थान्तर एवान्तर्भवेत् । रूपसिद्धिनामादिव्याख्यानसमान- स्वात् करणीयोपन्यास स्य। हेत्वाभासेष्वेवान्तर्भवेदित्यधिकृतं । कस्मादसमर्थञ्च तत्साधनञ्च तस्याभिधानात् । किञ्चेदं निरर्थकापार्थकाभ्यां सकाशान्न भिद्यते । कि कारणं प्रकृतञ्च तत्साधनञ्च तेनासम्बद्धा च सा प्रतिपत्तिश्च ततः साधन- वाक्येन सहास्य दशदाडिमादिवचनस्येव जबगडादिवर्णक्रमस्येव च सम्बद्धानुप- लम्भादित्यर्थः। किञ्चिन्मात्रभेदानिमित्तलेशेन पृथगुक्तमिति चेदाह। अति प्रसङगश्चेत्यादि । असम्बद्धासाधनवाक्येन प्रतिपत्तिर्येषां प्रतिभेदानान्तेऽसम्बद्ध- साधनवाक्यप्रतिपत्तयः। ते च ते प्रभेदाश्च तेषामिति कार्य एवन्तावत् पूर्वपक्षवादि- सम्बन्धेन विक्षेपस्य पृथगनभिधान मुक्तं ॥ अधुना प्रतिवादिसम्बन्धेनाप्याह । अथोत्तरपक्षवाद्येवं बलासकलात्मकण्ठं क्षिणोतीत्यादिना प्रक्रमेण कथां विक्षिपेत् 77a तदानीन्तस्याप्युत्तरपक्षवादिनः साधनानन्तरमुत्तरे प्रतिपत्तव्ये सति तदप्रतिपत्त्या तस्योत्तरस्यानभिधानेन विक्षेपप्रतिपत्तिर्यासाऽप्रतिभायामर्थान्तरे वान्तर्भवतीति परस्तु यथोक्तमन्तर्भावमसहमानश्चोदयति । ननु नावश्यमिति तदेव द्रढयति (1) भवति हयनिबद्धेनापि साधनवाक्येनास- म्बद्धे नापि कथाप्रबन्धेन परप्रतिभाहरणायान्तशो जननीव्यभिचारचोदनेनापि विवाद इति । आचार्य आह । नासम्भवादेवंविधस्य विवादस्य। यस्मादेकत्र शब्दादावधिकरणे नित्यत्वानित्यत्वादिप्रतिज्ञानाविरुद्धावभ्युपगमौ ययोर्वाविप्रति वादिनोस्तयोविवादः स्यात्। कुत एतदित्याह। अविरुद्धावभ्युपग मौ ययोस्तो ·२-न्यायमतखंडनम् [१२५ अविरुद्धाभ्युपगमयोरनभ्युपगमयोर्वा विरोधाभावात् । तत्रावश्यमेकस्य प्राग्वचनप्रवृत्तियुगपत्प्रवृत्ती परस्परवचनग्रहणावधारिणोन्तराणाम- सम्भ' बेन प्रवृत्तिवैफल्यात् । स्वस्थात्मनामप्रवृत्तः (।) तेन च स्वोपगमो- पन्यासेऽवश्यं साधनं वक्तव्यमन्यथा परेषामप्रतिपत्तः। अपरेण च तत्सत्यपि दूषणं उभयो रसम्यक्प्रतिपत्तौ हेत्वाभासप्रतिभयोः प्रसङ्ग इति । सर्वो न्यायप्रवृत्तः पूर्वोत्तरपक्षोपन्यासेऽयं नातिपतति । एतेनैव वितण्डा प्रत्युक्ताऽभ्युपगमाभावे विवादाभावात् । यदा तयभ्युपगम्य 18b वादं विफलतया न किञ्चिद्वक्ति, अन्यद्वा यत्किञ्चित्प्रलपति तदा कथं । तथा न विद्यते विरुद्धाविरुद्धयोरभ्युपगमौ ययोः पुरुषयोस्तावभ्युपगमौ । तयो- विवादाभावात् । तत्रैतस्मिन्व्यवस्थिते न्याय निर्धारणे वा एकस्य वादिनः प्रतिवादिनोवश्यं प्राग्वचनप्रवृत्तिः । यौगपद्येन किन्न ब्रूत इत्याह । युगपत्प्रवृत्तौ स्वस्थात्मना मप्रवृत्तेरिति सम्बन्धः । एतदेव कुत इत्याह। परस्पर वचन श्रवणावधारणोत्तराणामसम्भवेन करणभूतेन प्रवृत्ति- वैफल्यात्। यदि हि परस्परवचनस्यासङकरेण श्रवणम्भवेत्ततस्तदर्थमवधार- यत्युत्तरञ्च । युगपत्प्रवृत्तौ च दिगम्बरपाठकलकल इव सर्वमेतन्न संभवति तस्मा- दवश्यमेकस्य प्राग्वचन प्रवृत्तिः । अतस्तेन च स्वस्थात्मना पूर्वपक्षवादिनाऽनित्यं शब्दं साधयामीत्याविना स्वोपगमोपन्यासे कृते सत्यवश्यं साधनं वक्तव्यं । अन्यथेति हेत्वनभिधा ने परेसां[?षां] साक्षिप्रभृतीनामप्रतिपत्तेः। अपरेण चेत्युत्तरपक्ष- 77b वादिना तत्सम्बन्धिवादिप्रोक्तसाधनसम्बन्धि दूषणं वक्तव्यमिति वर्तते (1) तस्मादुभयोर्वाविप्र' (ति)वादिनोरसम्यक् प्रवृत्तौ सत्यां हेत्वाभासाप्रतिभयोः संग्रह इति सर्वो न्यायप्रवृत्तः पूर्वोत्तरपक्षोपन्यासो द्वयं हेत्वाभासाप्रतिभाञ्च नातिपतति। ननु च यदि न्यायः प्रवृत्तः कथन्तत्रास्य द्वयस्याधिकारः। कथञ्चैकत्र धर्मिणि विरुद्धावुपन्यासौ न्यायप्रवृत्ताववश्यं हि तत्रैकेनोपन्यासेन न्यायं प्रवृत्तेन भाव्यं । अन्यथा धर्मीद्वयात्मको भवेत् । नाभिप्रायापरिज्ञानात् । नेदम्भवता न्यायप्रवृत्तत्वमाचार्येण विवक्षितं पर्यज्ञायि । न्यायप्रवृत्तौ (?) हि पूर्वोत्तरपक्षोप- न्यासस्य युगपत्प्रवृत्यभावेन जननी व्यभिचारवेदनाद्यभावेन चाभिप्रेतं। एतेनैकत्र हयधिकरणे विरुद्धाभ्युपगमयोविवादः स्यादित्यादिना वितण्डा प्रत्युक्ता। कथं प्रत्युक्तेत्याह। अभ्युपगमाभावे विवादाभावात्। इदमुक्तम्भवति। स्वपक्षस्थापना हीनो वाक्यसमूहो वितण्डेत्युच्यते (न्या० सू० १२१३ )। यदि चवैतण्डिकस्य

·वादन्यायः
।
१२६]
हेत्वाभासान्तर्भावः । असमर्थितसाधनाभिधान एवमुक्तमनभिधा-
नान्याभिधान योरपि पराजय एवेत्युक्तमभ्युपगम्य वादमसाधनाङ्ग-
वचनात् । एतेनाधिकस्य पुनरुक्तस्य च प्रतिज्ञादेर्वचनस्य च निग्रह-
स्थानत्वं व्याख्यातं तदपि हि प्रतिपादितार्थविपर्यय-त्वात्साधनसामर्थ्य-
स्वपक्षो नास्ति दिवादस्तहि कथमिति वक्तव्यं । परपक्षप्रतिषेधार्थम्वैतण्डिकः
प्रवर्तत इति चेत् । परपक्षप्रतिषेध एव तर्यस्य स्वपक्षस्थापनेति बितण्डालक्षणं
विशीर्यते। तथा हि यो येनाभ्युपगतःस तस्य स्वपक्षः। परपक्षप्रतिषेधश्च तेनाभ्युप-
गतः स्वपक्षतां नातिवर्तत इति। यदा तहर्युपगम्य वादं प्रतिज्ञामात्रेण विफलतया
परिषच्छारयेन व्याकुलीकृतत्त्वादित्यर्थः । न किञ्चित् साधनं तदायासं वा वक्ति।
78a अन्यद्वा किञ्चित् प्रलपति । साधनतदाभासव्यतिरिक्तं काको विरूपं विरौति
नूनमयं मे गेहे विपदं सूचयति तदलमनेन विवादेन । यामि तावद् गेहे किन्नु मे पितु-
मरणमन्यद्वा वर्तत इत्यादि । तथा कथं हेत्वाभासान्तर्भावः। साधनाभावाद्धत्वा-
भासासम्भवं मन्यते। उत्तराप्रतिपत्तिरपि नास्त्येव पूर्वपक्षवादित्वादित्यभिप्रायः।
तदनेन द्वयन्नातिपतती त्येतद्विघटयितुमिच्छति परः। आचार्य आह । असमर्थित-
साधनाभिधान एवमुक्तं द्वयं नातिपततीति प्रोक्तसाधन एतदुक्तमिति यावत्।
अप्रोक्ते तु कथं प्रतिपत्त व्यमित्याह । अनभिधानान्यभिधानयोरपि सतोः पराजयः
एवेत्युक्तं प्रकरणावतार एव। तदेव स्मरयति । अभ्युपगम्यवादमसाधनाङगवच-
नादिति । तथाहि तत्र व्याख्यातं। साधनाङगस्यानुच्चारणं। साधनाङगाद्वा य-
दन्यस्याभिधानं तत्सर्वमसाधनाङगवचनमिति। एतेनेत्यन्याभिधानेन पराजय-
वचने नाधिकस्य पुनरुक्तस्य च प्रतिज्ञादेवचनस्य च निग्रहस्थानत्वं व्याख्यातं ।
कथमित्याह। तदपि हीत्यादि। अनेनैतदाह । यद्यक्तियुक्तमक्षपादेन किञ्चि नि-
ग्रहस्थानमुक्तन्तदस्माभिरसाधनाङ्गवचनपदेनैव संगृहीतमिति यद्येवं प्रतिज्ञा-
देवचनस्य चेति किमर्थयुक्तन्नहि प्रतिज्ञोपनयनिगमनानां वचनन्नि ग्रहस्थानमक्ष-
पादेनोक्तं। प्रत्युत तदवचनमेव निग्रहस्थानतया। यदिष्टं हीनमन्यतमेनाप्यव-
यवेन न्यून (न्या० सू० ५।२।१२) मिति । एवं तर्हि दृष्टान्तार्थमेतद्यथा तस्याप्रतीत
प्रत्यायनशक्तिविकलत्वादसाधनाङगवचनपदेनाभिधानं । तथाधिकयुनर्वचनयो-
78b रपीति । तत एव च द्वितीयश्चकार इव शब्दार्थे वर्तते । अन्यथा पुनरुक्तस्य चेत्ययं
बोध्यर्थः स्यात्। केचित्तूत्तरञ्चकारन पठन्ति । तैः पुनरुक्तव्याख्यानमेव
प्रतिज्ञादेवचनस्य चेत्येतद् व्याख्येयं । एवमपि न युक्तमक्षपादेनैवम्विधस्य पुन रक्त-
स्यानिष्टत्वान्नास्ति दोषः। पूर्वतुल्यधर्मतयाऽस्यापि पुनरुक्तेऽन्तर्भावितत्वात् ॥०॥

·२-न्यायमतखंडनम् [१२७ विधानमप्रतीतप्रत्ययतया न लक्षणात् साधनस्यासाधनाङ्गवचनमिति निग्रहस्थानमिति। स्वपक्षदोषाभ्युपगमात्परपक्षे तं दोष प्रसज्जाय मतानुज्ञा (न्या० ५।२।२०) (।) यः परेण चोदितं दोषमनुद्धृत्य भवतोप्ययं दोष इति ब्रवीति यथा भवांश्चौरः पुरुषत्वादिति उक्ते स तं प्रति ब्रूयाद्ध- वानपीति । स स्वपक्षे दोषाभ्युपगमात्पर पक्षे तं दोषं प्रसञ्जयन् परमत- मनुजानातीति मतानुज्ञा निग्रहस्थानमिति (1) अत्रापि यदि पुरुषत्वाच्चौरो भवानपि स्यान्न च भवता नैवमिष्टस्तस्मान्नायं चौर्यहे तुरिति यद्ययमभि- प्रायः । तदा न क दोषोनभिमते तदात्मनि चौरत्वेन हेतुदर्शने दूषणात् । स्वपक्षदोषाभ्युपगमात् परपक्षदोषप्रसङगो मतानुज्ञा (न्या० सू० ५।२।२०) (18b3) दोषपरि हारे वक्तव्ये दोषस्यापरिज्ञानात् परमतमनुजानात्यतो नि- गृहयते । तदाह परेण वादिना चोदितं पर्यनुयुक्तं दोषमनुवृत्या परिहृत्य भवतोप्य दोष इति बबीति। यथा भवांश्चौरः पुरुषत्वा (16b4) च्छवरादि (बदि)त्युक्ते वादिना स प्रतिवादी तं वादिनं प्रतिब्रूयात् । भवानपि चौर इति सोपि शब्दप्रयोगादात्मनश्चौर त्वमभ्युपगम्य परपक्षे तन्दोषमासञ्जयन्नापादयत्यपरेण वादिना यन्मतं प्रतिवादिनश्चौरत्त्वं तदनुजानाति । तथा हि ते न मुक्त संस[? श] यन्तावदात्मनश्चौरत्त्वं प्रतिपत्तुमन्यथा नापि तमभिदध्यात् । वादिनि तु तदस्तिनास्तीति चिन्त्यमतो मतानुज्ञा निग्रहस्थान। इदमाचार्यों निराकरोति। अत्रापि (18b5) यद्ययमभिप्राय उत्तरवादिनः पुरुषत्वाच्चौंरो भवानपि स्यादह- मिव। न च भवतात्मैवं चौरत्वेनेष्टस्तन्नायं पुरुषत्वादिति चौर्ये साध्ये हेतुरचौ- रेपि भवति विपक्षभूते वृत्तेरनैकान्तिकदोषदुष्टत्वादिति । तदस्मिन्प्रतिवादिनोऽभि- प्राये न कश्चित्तस्य दोषो मतानुज्ञालक्षणोऽन्यो वा । कस्मादनभिमते चौरत्त्वे न रूपेण तस्य वादिन आत्मनि विपक्षभूते हेतोः सत्वप्रदर्शनेन प्रकारेण दूषणात्। विदग्धभङगाव्यभिचारोद्भावनादिति यावत् । औद्योतकरं* चोद्यमाशङकते 79a प्रसङगमन्तरेण भवानपि स्यादित्येवमाञ्जसेनैव मृजुनैव क्रमेण किन्न व्यभिचारितो हेतुस्त्वय्यपि अचौरे वर्तते पुरुषत्वमतोऽनैकान्तिकत्वमिति । तस्माद्यत' एवासावकौटिल्ये कर्तव्ये कौटिल्यमाचरति तत एव निगृहयत इति । 'निग्रहस्थानप्राप्तस्यानिग्रहः--इति न्या० भा० पाठः । * न्यायवात्तिके ५।२।२१ (पृष्ठ ५५९) ·१२८] वादन्यायः प्रसङ्गमन्तरेण-मेनैव किन्न व्यभिचारित इति चेत् । यत्किञ्चिदेतत् । सन्ति ह्येवंप्रकारा अपि व्यवहारा लोक इति । अथ तदुपक्षेपमभ्युपगच्छ- त्येतदप्युत्तराप्रतिपत्तौ न तत्साधने निग्रहो नापरत्र स्वदोषोप'क्षेपात्तत्सा- धननिर्दोषतायां हि तदभ्युपगम एवोत्तराप्रतिपत्तिरिति तावतैव पूर्वमाप- ननिग्रहस्य परदोषोपक्षेपस्यानपेक्षणीयत्वादिति ॥ 'निग्रहप्राप्तस्यानिग्रह (:) पर्यनुयोज्योपेक्षणं (न्या० ५।२।२१) (1) पर्यनुयोज्यानामनिग्रहोपपत्त्या चोदनीयः तस्योपेक्षणं निग्रहप्राप्तौ सत्यननु- योगः । एतच्च कस्य पराजय इत्यनुयुक्तया पर्षदा वक्तव्यं न खलु निग्र- । आचार्य आह। यत्किञ्चिदेतद(18b6)ौद्योतकरं वचो यस्मात् सन्ति हयेवं प्रकारा वैदग्ध्यप्रवर्तिता व्यवहारा लोके। तथा हि मातरो भावत्क्यो बन्धक्यः स्त्रीत्वादितरबन्धकीवदित्युक्ताः पशुपालादयोपि जडजनङगमादिजनसाधारणं वैदग्ध्यमनुसरं तः प्रत्यवतिष्ठन्त। तावकीनापि माता तथा स्यादिति न च तेऽनेन प्रकारेण स्वस्याः स्वस्या मातुर्बन्धकीत्वं प्रतिपद्यन्ते । अपि तु भङग्या हेतुव्यभिचार- चोदनया परं प्रतिवदन्ति । तस्मादेवं बालहालिकादिलोकप्रकटमपि व्यवहारालोक- मपसारयता यदि परमुद्योतकरत्वमेवोद्योत करेण उद्योतितमात्मनः। अथोच्यते नैवासौ भंग्या व्यभिचारमादर्शयत्यपि तु तस्य साधनस्य सम्यक्त्वमभ्युपगम्यैव तेन दोषेण परमपि कलङकयतीत्यत आह। अथ तदुपक्षेप (:) पुरुषत्वाद् भवांश्चौर इत्ये- नमभ्युपगच्छत्येव तदाप्यसौ तत्साधन उत्तराप्रतिपत्यैव निग्रहा) नापरत्र वादिनि- स्वदोषस्य चौरत्वस्योपक्षेपात् । निग्रहार्ह इति वर्तते । इदमेबोपोद्दलयति । तत्साधननिर्दोषतायां(18b8) हयंगीकृतायामिति शेषः। तस्योपक्षेप स्याभ्युपगम एव यः स एवोत्तराप्रतिपत्तिरिति तावतैवोत्तराप्रतिपत्तिमात्रेणैवापरत्र दोषप्रसञ्ज. 79b नात् । पूर्वसाधननिग्रहस्य सतः प्रतिवादिनः आपन्नः प्राप्तो निग्रहो येन तस्येति चेति विग्रहः। परदोषोपक्षेपस्य मतानुज्ञालक्षणस्यानपेक्षणीयत्वात्पराजितपराजया- भावादिति भावः॥०॥ निग्रहप्राप्तस्यानिग्रहः पर्यनुयोज्योपेक्षणं (18b9) पर्यनुयोज्यो नाम निग्रह- प्राप्तस्यो (पे)क्षणन्निग्रहप्राप्तोसीत्यनभिधानं । क (:) पुनरिदं पर्यनुयोज्योपेक्षणं निग्रहस्थानं चोदयति । न तावत् पर्यनुयोज्य इति युक्तं । असम्भवात् । न हयस्ति सम्भवो यत् परदोषप्रतिपादनार्थमात्मनो दोषवत्वमसावभ्युपेति। निग्रहप्राप्तः सन्न १परपक्षे दोषप्रसंगो--इति न्या० भा० पाठः।

·- २-न्यायमतखंडनम् [१२९ हप्राप्तः स्वकौपीनं विवृणुयादिति । अत्रापि यदि साधनवादिनं निग्रहप्राप्त- मुत्तरवादी न पर्यनुयुंक्ते, अप्रतिभैवास्योत्तराप्रतिपत्तेरिति न पर्यनुयोग्यो- पे1०क्षणं पृथग्निग्रहस्थानं न्यायचिन्तायां पुनर्नद्वयोरेकस्यापि अत्र 19a जयपराजयौ। साधनाभासेनार्थाप्रतिभासनात् भूतदोषाभिधानाच्च । अथ कश्चिद्दोषमुद्भावयति कञ्चिन्न तदा। निग्रहमर्हति । उत्तरप्रतिपत्तेः । अर्हत्येव सतो दोषस्यानुभावनादिति चेत् । न। सत इति कृत्त्वा सर्वे दोषा अवश्यवक्तव्या अवचनेन वा निग्रहः । एकेनापि तत्साधन- विघातादे कसाधनवचनवत् यथैकस्यार्थस्यानेकसाधनसद्भावे । हमनेनोपेक्षितो निग्रहस्थानस्यापरिज्ञानात् । तस्मादयन्दोषवानिति नाप्युपेक्ष इति युक्तं । यस्मादसौ न जानात्येवायं निग्रहप्राप्त इति । तथा हयपरिज्ञानादेवासौ नानु- युंक्ते निग्रहं प्राप्तोसीति । परिज्ञाने वा कथमुपेक्षेत। उपेक्षणे वा समचित्तः कथमेवं प्रकटयेदयं मयोपेक्षितः स दोषस्ततो मम पर्यनुयोज्योपेक्षणं निग्रहस्थानमिति । न चान्यस्तृतीयः कश्चिदिहानुषङगी तत्कनेदं चोदनीयमित्येतत् सर्वमाशङक्य पक्षिल स्वामी ब्रूते। एतच्च पर्यनुयोज्योपेक्षणं वक्तव्यञ्चोदनीयङकस्य पराजय इत्येवं वादिप्रतिवादिभ्यां प्रगुणा तदन्यैर्वा पर्यनुयुक्तया पृष्टया सत्या परिषदा' प्राश्निकैर्वक्तव्यमित्यर्थः । च शब्दोऽवधारणार्थः । एतदेव (? एवमेव)अन्यानि निग्रह- स्थानानि वादिप्र (ति)वादिभ्यामेवोद्भाव्यन्ते। एतत्पुनः प्राश्निकैरेव। किं पुनः कार- णं ताभ्यामेव नोच्यत इत्याह । न खलु निग्रहप्राप्तः स्वकौपीनं स्वदोषं विवृणुयात् 8oa (18b10)प्रकाशयेत् । अत्रापीत्याद्याचार्यः। यदि तु न्यायश्चिन्त्यते तदानकस्यापि जयपराजयौ न्याय्यौ । कथं वादिनो जय इत्याह साधनाभासेन जिज्ञासितस्यार्थस्या- प्रतिपादनात् । अत एव न प्रतिवादिनोपि पराजयो वादिविवक्षितार्थसिद्धयपेक्षया प्रतिवादिनः पराजयव्यवस्थापनात्। प्रतिवादिनस्तहि किं जय इत्याह (1) भूते दोषानभिधानाच्च (19ar)। अतएव च न वादिनः पराजयस्त दूषणापेक्षया तद्व्यवस्थितेः । अथोत्तरपक्षवाद्यनेकदोषसद्भावेपि वादिप्रोक्तस्य साधनस्य कञ्चिद्दोषमुद्भावयति कञ्चिन्न । न तदासौ निग्रहमर्हति । किङकारणमुत्तरस्य प्रतिपत्तेरभिधानादित्यर्थः। पर आह । अर्हत्येव निग्रहं सर्वेषान्दोषाणामनु- झावनात् । आचार्य आह । न खलु भोः सन्त इति कृत्वा सर्वे दोषा अवश्यं वक्तव्याः प्रतिवादिना । अवचने वा दोषान्तरस्य निग्रहो भवति नेति वर्तते । कस्मात् सर्वे दोषा नोद्भाव्यं त इत्याह । एकेनापि (19a2) दोषेणासिद्ध- त्वादिनोद्भावितेन न तस्य वादिप्रयुक्तस्य साधनस्य विघातात्। साध्यसिद्धि प्रत्यसमर्थत्वप्रतिपादनादित्यर्थः । भाव साधनो वा साधनशब्दः । अत्रैव दृष्टान्त- ·वादन्यायः १३०] प्येकेनैव साधनेन तनिष्ठेन सत्त्वोपादानमिति । न दोषमुद्भाव(य)- नेवापरस्यानुद्भावनान्निग्रहाहः । अथ पूर्वपक्षवादी उत्तरपक्षवादिनं निग्रहप्राप्तं न निगृह्णाति तदा तयोायेनैकस्यापि पूर्ववज्जयपराजयौ दोषा- भासं ब्रुवाणमुत्तरवादिनं स्वसाधनादनुत्सारयन्न समर्थितसाधना- गत्त्वान्न जयो वादिनः । सर्वदोषासम्भवप्रदर्शनेन साधनाङ्गासमर्थ- नात् । नाप्युत्तरवादिनो उभयदोषाप्रतिपादनात् । तस्मादेवमपि न पर्यनुयोगो पेक्षणं नाम पराजयाधिकरणमिति ॥ ॥ अस्थाने' निग्रहस्थानानुयोगो निरनुयोज्यानुयोगः (न्या०५।२।२२)। निग्रहस्थानलक्षणस्य मिथ्याव्यवसा( या )दनिग्रहस्थाने निगृहीतोसी ति माह। एकसाधनवचनवदिति (19a3)। यथेत्याधस्यैव विभागः। एकस्यार्थस्य क्षणिकत्वादेः प्रतिपादनायानेकस्य साधनस्य सत्वकार्यत्वप्रयत्नोत्थत्वादेः सद्भावेषि सत्येकनैव सत्वादीनामन्यतमेनोपात्तेन तस्य क्षणिकत्वादेरर्थस्य सिद्धेनिश्चयान्न 8ra सर्वेषां साधना नामुपादानं। तथैकेनापि दोषण तत्साधनविघातान्न सोपादान- मितीदन्दृष्टान्तेन साम्यं । इति तस्मान्नोत्तरपक्षवादी पूर्वमेकं दोषमुद्भावयन्नवापर'- स्य दोषान्तरस्यानुद्भावनान्निग्रहाहः। पूर्ववदिति साधनाभासेनाप्रतिपादनात् । भूतदोषानभिधानाच्च । ननु च कथन्न वादिनो जयो यावता न तेन साधनाभासः प्रयुक्तः। प्रतिवादी त्वसन्तं दोषमुद्भावयतीत्यत आह । दोषाभासं ब्रुवाणमुत्तरपक्षवादिनं (18a4) स्वसाधनात्सकाशादनुसारयतोऽनिवर्तयतस्तदुक्तदूषणाभासत्वेनाप्रतिपादयत इति यावत्। वादिनो न जयः कस्मादसमन्वितसाधनाङगत्वात् । असमन्वितसाधनाङगं येन तस्य भावस्त त्वं । एतदेव कुत इत्याह (1) सर्वदोषाभावप्रदर्शनेन साधनाङगसम- र्थनात् (19a5)। इत्थम्भूतलक्षणे करणे वा तृतीया (पाणिनि२।३।२९)। असमर्थितत्त्वात् साधना भास एव तेन प्रयुक्त इति संक्षेपार्थः । नाप्युत्तरपक्षवादिनो जय इति वर्त्तते । तस्मादेवमपीति यदि पूर्वपक्षवाद्युत्तरपक्षवादिनं न निग्रहप्राप्तं निगृह्णाति न केवलमुत्तरवादिसम्बन्धेनेत्यपि शब्दः ॥०॥ निरनुयोज्यस्यानुयोगः (19a6) । अनिग्रहप्राप्ते निगृहीतोसीत्यभिधानं । कि' पुनरेवं ब्रूत इत्याह (1) निग्रहस्थानलक्षणस्य मिथ्याव्यवसायाध (19a6) थोक्तस्य निग्रहस्थानलक्षणस्य सम्यगपरिज्ञानादित्यर्थः। एवञ्चाप्रतिपत्तितो निगृहयते । । अनिग्रहस्थाने-इति न्या० भा० पाठः ।

·२-न्यायमतखंडनस् [१३१ परंब्रुवन्निरनुयोज्यानुयोगाग्निगृहीतो वक्तव्यः। अत्रापि यदि तस्साधनवादि- नमभूतैस्तदोषैरुत्तरवाद्यभियुञ्जोत । सोऽस्थाने निर्दोषे निग्रहस्थानस्य नियो क्तोद्भावयिता न भवति । तथा भूतदोष(ो)द्भावनालक्षण- स्योत्तरस्याप्रतिपत्तेरितरेणोत्तराभासत्त्वे प्रतिपादितेऽप्रतिभयैव निगृहीत इति नेदमतो निग्रहस्थानान्तरं । अथोत्तरवादिनं साधनदोषमुद्भावयन्त- मपरो दोषाभासवचनेनाभियुञ्जीत तस्य तेन भूतदोषत्त्वे प्रतिपादिते साधनाभासवचनेनैव निगृहीत इति । एवमपि नेदं हेत्वाभासेभ्यो 19b भिद्यते । अवश्यं हि विषयान्तरव्याप्त्यर्थ हेत्वाभासा निग्रहस्थानत्वेन वक्तव्यास्तदुक्तावपरोक्तिरनर्थकेति ॥ ॥ सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात् कथाप्रसङ्गोऽपसिाद्धन्तः (न्या० ५।२। अत्रापीत्याद्याचार्यः। यदि तस्य साधनस्य वादिनमभूतैरलीकर्दोषैः सव्यभिचारा- दिदोषदुष्टं त्वया साधनं प्रयुक्तं ततो निगृहीतोसीत्येवम भियुञ्जीत। तदा सोऽस्था- नेऽस्य व्याख्यानं निर्दोषनिग्रहस्थानस्य अस्य विभागादेवास्येति। अभियोक्तेत्यस्य विवृतिरुद्भावयितेति। तथा चालोकदोष स्याभिधायित्वे सति दोषोद्भावलक्षण- स्योत्तरस्याप्रतिपत्तेरभिधानादप्रतिभयैव करणभूतयोत्तरवादी निगृहीत इति कृत्वा नेदनिरनुयो ज्यानुयोगाभिधानन्निग्रहस्थानमतोऽप्रतिभानिग्रहस्थानात्सकाशान्न नि- ग्रहस्थानान्तरं। कदा चायमप्रतिभया निगृहयत इत्याह (0) इतरेण (19a8) वादिना तदुक्तस्योत्तराभासत्वे प्रतिपादिते अन्यथा न द्वयोरेकस्यापि पूर्ववज्जयपरा- जयावित्याकूतं । एवं प्रतिवादिसम्बन्धेनास्यापृथग्वच नं प्रतिपाद्य वादिसम्बन्धेना- प्याह (1) अथोत्तरवादिनं भूतं सत्यं साधनदोषं सव्यभिचा (रा) दिकमुद्भावयन्त- मपर इति पूर्वपक्षवादी दोषामा सवचनेनाभियुजीत । जात्युत्तरमनैकान्तिकाद्या- भासं त्वया प्रयुक्तं। तस्मान्निग (ही)तोसीत्येवं यद्यभियुजीतेत्यर्थः। तदा तस्योद्- भावितस्य दो षस्य व्यभिचारादेस्तनोत्तरवादिना भूतदोषत्वे प्रतिपादिते जात्यु- (त्त) रवत्वे परिहृत इति यावत्। साधनाभासवचनेनैव वादी निगृहयते इति । तस्मादेवमपि प्रतिवादिसम्बन्धेनापि नेदं हेत्वाभासेभ्यो भिद्यत इति पृथग्वाच्यं । अस्यैवोपोद्वलनमवश्यं हि द्वाविंशतिनिग्रहस्थानवादिना हेत्वाभासाः पृथग् निग्रह- स्थानत्वेन वक्तव्याः। किमर्थमित्याह । विषयान्तरप्राप्त्यर्थं (19br) निरनुयो- ज्यानुयोगादिभिर्निग्रहस्थानैरनाक्रान्तसङग्रहमपीति अन्यथा द्वाविंशतित्वं निग्र- हस्था नानामभ्युपगमम्बिरद्धयत इत्यभिप्रायः। तथा च तदुक्तौ तेषां हेत्वाभासानां 81b निग्रहस्थानेनोक्तौ सत्यामपरोक्तिः। अपरस्य निरनुयोज्यानुयोगस्योक्तिनिर (6) र्थका' हेत्वाभासवचनेनैव संगृहीतत्वात् ॥०॥ १७ ·१३२] वादन्यायः २३)। कस्यचिदर्थस्य तथाभावं प्रतिज्ञाय प्रतिज्ञातार्थविपर्ययात्कथाप्रसङ्ग कुर्वतोऽपसिद्धान्तो विज्ञेयः । यथा न सतो विनाशो नासदुत्पद्यत इति सिद्धान्तमभ्युपेत्त्य पक्षमवस्थापयति । एकान्त(1) प्रकृतिळक्ताव्य- क्तविकाराणामनुपदर्शनात् । मृदर्थपानां [ ? न] शरावादीनां दृष्टमेकप्रकृति- कत्त्वं तथा चायं व्यक्तभेदः। सुखदुः खमोहसमन्वितो गृह्यते तत्सुखादि- भिरेकप्रकृतिरिति । स एवमुक्तवान् पर्यनुयुज्यते । अथ प्रकृतिर्विकार इति कथं लक्षयितव्यं () यस्यावस्थितस्य धर्मान्तरनिवृत्तौ धर्मान्तरं प्रवर्तते सिद्धान्तमभ्युपेत्यानियमात् कथाप्रसङगोऽपसिद्धान्त इति (19b1) सूत्रं सिद्धान्तमभ्युपेत्य पक्षपरिग्रहं कृत्याऽनियमात् पूर्वप्रकृतार्थोपरोधेन शास्त्रव्यवस्था- मनादृत्येति यावत् । कथाप्रसङगोऽर्थान्तरोपवर्णनं । कस्यचिदर्थस्येति धर्मिणो धर्मा- न्तरं प्रतिज्ञाय प्रतिज्ञातार्थ विपर्ययो विरोधः । इदं उदाहरणेन स्पष्टयति । यथा न सतो वस्तुनो विनाशो (19b2) निरन्वयः केवलं तिरोभावमात्रं भवति नासत् खरविषाणतुल्यमुत्पद्यते । किन्तहर्याविर्भावतः । सदेवोत्पद्यत इत्येवं कापिल: सिद्धा- न्तव्यवस्थामादय पक्षङकरोति । एका प्रकृतिळक्तस्याव्यक्तलक्षणा। व्यक्तस्यति महदादेः। अत्र हेतुमाह विकाराणां शब्दादीनामन्वयदर्शनात् । मृदन्वयानामि- त्यादिदृष्टान्तः । तथा चायमित्युपनयनः [? पनयः] । सुखदुःखमोहसमन्वित (19b3) इति सुखादिमयत्वं दर्शयति । दर्शितञ्च सुखादिमयत्वं व्यक्तस्य पूर्व यथासांख्येना- भिमतं । तत्तस्मात् सुखादिभिरेकप्रकृतिरित्ययं व्यक्तभेदः। इति निगमन सुखादि- भिरितीत्थंभूतलक्षणे तृतीया। सुखादिप्रकारा सुखादिलक्षणा। एका प्रकृतिरस्य- 82a त्यर्थः। अन्ये पठन्ति । एका प्रकृतिळक्ता व्यक्तविकाराणामन्वयदर्शनादिति। एवञ्च व्याचक्षते। एका प्रकृतिरभिन्ना सर्वात्मस्वभावा व्यक्ताव्यवतविकारा- णामन्वयदर्शनात्। ये व्यक्ता विकारा महदादयो ये चाव्यक्ताः प्रधानात्मनि व्यव- स्थितास्तेषामप्यन्वयदर्शनादिति । अपरे तु पठन्ति । एका प्रकृतिरव्यक्ता। व्यक्त- विकाराणामिति व्यक्तरूपाणां विकाराणामिति चाहुः। प्रकृतार्थविपर्य (ये)णेयं यथा प्रवृत्तेति प्रदर्शनार्थमाह (0) स कापिल एवमुक्तवान्पर्यनुयुज्यते (19b4)। अथ प्रकृतिविकार इत्येतदुभयङकथं लक्षयितव्यं । प्रतिपत्तव्यमिति । स एवमनुयुक्तः प्राह । यस्यावस्थितस्य धर्मान्तरनि वृत्तौ धर्मान्तरम्प्रवर्तते सा प्रकृतिरवस्थितरूपा। यत्तत्प्रवृत्तिनिवृत्तिसद्धर्मान्तरं स विकार इति लक्षयितव्यं । परमुक्तवान् साङख्यः प्रकृतार्थपरित्यागदोषेणोपपाद्यते । सोयम्वादी प्रकृतार्थ- विपर्ययादनियमात् कथाम्प्रसञ्जयति । पूर्वप्रकृतं परित्यजतीत्यर्थः। कथमित्याह -- ·। २-न्यायमतखंडनम् [१३३ सा प्रकृतिः। यत्तद्धान्तरं स विकार इति सेयं प्रकृतार्थविपर्यया- दनियमात् कथा प्रसज्जयति । प्रतिज्ञातञ्चानेन नासदाविर्भवति न सत्तिरोभवतीति सदसदतोश्च तिरोभावाविर्भावावन्तरेण न कस्यचित्प्र- वृत्त्युपरमः प्रवृत्तिवेत्येवं प्रत्यवस्थिते यदि सत अात्महानमसत- श्वात्मलाभ मभ्युपैत्यपसिद्धान्तो भवति । अथ नाभ्युपैति पक्षोऽस्य न सिध्यतीति । इहापि न कश्चिदनियमात्कथाप्रसङ्गः। यत्तेनोपगतन्नास- दुत्पद्यते न सद्विनश्यतीति तस्य समर्थनापदमुक्तमेकप्रकृतिकमिदं व्यक्तमनुपदर्शनादिति । तत्रैका प्रकृतिः सुखदुःखमोहस्तदविभक्तयो- (1) प्रतिज्ञातं खल्वनेनेति (19b5)पूर्वोक्तं स्मर यति । यद्येवङको दोष इत्याह । सदसतोरित्यादि। सतस्तिरोभावमेकान्तेन विनाशमन्तरेण न कस्यचिद्धर्मस्य प्रवृत्युपरनः सिध्यति। केन चिद्विरूणावस्थाने सति स तिरोहितोऽङगस्तस्या- वस्थितस्याल्मभूतः परभूतो वा भवेत् । आत्मभूतत्वे तिरोहितादव्यतिरेकात् तिरोहितवववस्थितस्याप्यनवस्थानं' अवस्थितवच्च तदव्यतिरेकतस्तिरोहितस्या- प्यवस्थानमासं[? शक्यते । परभूतत्वेपि कथमनन्वयो न विनाशो न हयन्यस्या- वस्थानेऽन्यदवतिष्ठते। अन्योवान्यस्यान्वयश्चैतन्यस्याऽऽपि घटान्वयप्रसङगात् । तथा नासत आविर्भावनुत्पादमन्तरेण कस्यचिद्धर्मस्य प्रवृत्तिर्वा सिध्यति । ननु च विद्यमानमेव धर्मान्तरमाविर्भाव्यते । ग्रहणविषयभावमापाद्यते। 82b न विद्यमानस्य क्रियास्त्युपादानमिति उपलब्धिर्वा विद्यमानत्वात् । न कारक- जन्यत्वमित्येवं प्रत्यवस्थितः प्रतिषिद्धः साङख्यः। क्वचित् सप्तम्यापद्यते। तत्र प्रत्यबस्थिते प्रतिवादिनि सतीति व्याख्येयं । यदि स कापिल: सतो धर्मस्थात्म- हानमसतश्चात्मलाभमन्युपैति तदानीमपसिद्धान्तो भवति। अभ्युपगमविरुद्धस्य प्रतिज्ञा नादपसिद्धान्तसंज्ञकं निग्रहस्थानमस्य भवतीत्यर्थः । अथ सत आत्म- हानमसतश्चात्मलाभन्नाभ्युपैति । एवमप्येकप्रकृतिविकाराणामिति योयं पक्षः पूर्वप्रतिज्ञातः सोस्य न सिध्यति प्रकृतिविकारलक्षणस्यानवस्थितत्वात् । तथा हि तयोर्लक्षणं यस्यावस्थितस्येत्यादिनोक्तं । तस्य चायोगः। सदसतोश्चे (19b6) त्यादिना प्रतिपा (6)दत इत्येतावान्परग्रन्थः । अत्र सम्प्रत्याचार्यः प्रतिविधत्ते । इलोपि प्रतिविदध्मह इति शेषः। न कश्चिदनियमात् सिद्धान्तनीतिविरोधात् साङख्यस्य प्रसङगः । तस्माद्यत्तेनोपगतं नासदुत्पद्यते न स (त्) तिरोभवतीति तस्य समर्थनायेदमुक्तं । किमुक्तमित्याह (1) एकप्रकृतिकमिदं व्यक्तमन्वय- दर्शनादिति (19b8)। तत्रैकत्येतदेव विभजति । तदवि भक्तयोनिकमिदं ·वादन्यायः १३४] निकमिदं व्यक्तं तदन्वयदर्शनात् । व्यक्तस्य तत्स्वभावताऽभेदोपलब्धि- रिति। सुखादोनामुत्पत्तिविनाशाभ्युपगमाभावात् सर्वस्य तदात्म- कस्य नोत्पत्तिविनाशाविति सिद्धं भवति । अत्र तदुक्तस्य हेतोर्दोषमनुभाव्य 20a विकारप्रकृतिलक्षणं पृच्छन् स्वयमयं पृकता (?) सत्त्वेनानियमात कथा प्रवर्त्तयति । तत्रेदं स्याद्वाच्यं व्यक्तं नाम प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्माकं न तथा सुखादयः । व्यक्तस्य सुखाद्यन्वये सुखादिस्वभावता प्रवृत्तिनि- वृत्तिधर्मातालक्षणमवहोय(ते) इति । न तद्धितसुखादिस्वभावता- व्यक्तलक्षणविरोधादिति । सुखाद्यन्वयदर्शनादित्यसिद्धो हेतुरिति । एवं हि व्यक्तं । ते सुखादयोऽविभक्ताः अपृथग्भूता योनिः स्थानमधिकरणं यस्य व्यक्तस्य तत्तदविभक्तयोनिकं किङकारणं तदन्वयदर्शनात् । तै (:) सुखादिभि- 'रन्वयदर्शनात् तादात्म्योपलम्भात् । ततः किं सिद्धमित्याह व्यक्तस्य तत्स्व- भावता सुखादिस्वभावता। तत्र स्वभावतैव कथनिश्चितत्याह। अभेदोपलब्धे (19b8)रिति । सुखादिभिः शब्दादीनामनानात्त्वदर्शनादिति यावत् । एवमपि किं सिद्धम्भवतीत्याह। सर्वस्य (19b9) शब्दादेविकारग्रामस्य सुखाद्या- 83a त्मकस्य नोत्पत्तिविनाशाविति सम्भवति । कस्मादि त्याह (1) सुखादीनामुत्पत्ति- विनाशाभावात्। सुखाद्यव्यतिरेकात्तदात्मवच्छब्दादयोपि नित्याः सिद्धा भवन्ति। तथा च यत्पूर्वमभ्युपगतं न श (?स) तो विनाशो नासदुत्पद्यत इति । तत्समर्थितं भवति । अत्रैवं कापिलेन स्वोपगमे सथिते सति तदुक्तस्य तेन साङख्येनोक्तस्य हेतोरन्वयदर्शनस्य दोषमसिद्धतादिकमनुद्भाव्य स एवमुक्तवान् पर्यनुमुज्यते। अथ प्रकृतिनिर्विकार इति कथं लक्षयितव्यमित्येवं विकारप्रकृत्योर्लक्षणं पृच्छन् स्वयमयमक्षपादः प्रकृतासम्बन्धेनानियमात् प्रकृतार्थोपरोधात् कथाम्प्रवर्त्त यति । यस्मात् प्रकृतिविकारयोरिह लक्षणं न प्रकृतमेव तत्किन्तदभिधाय पर्यनुयुज्यते तस्मादप्रस्तुतपर्यनुयोक्तृत्त्वादक्षपाद एव निग्रहार्ह इति भावः। किन्तहर्यत्रोत्तरसम्बद्ध वाक्यमित्याह (1) तत्रान्वयदर्शनहेताविदं स्याद् वाच्यं (20a1)। व्यक्तन्नाम प्रवृत्ति- निवृत्तिधर्मकं न तथा व्यक्तवत् सुखादयः प्रवृत्तिनि वृत्तिधर्मका इति लिङ्गवचन- परिणामेन सम्बन्धः। तथा च व्यक्तस्य सुखाद्यन्वयेऽस्य व्याख्यानं सुखादिस्वभाव- तायां सत्यां प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्मतालक्षणं व्यक्तस्यावहीयते। तदव्यतिरेकेण तेषा- मपि सदावस्थानात्। इति तस्मान्न तद्रहितसुखादिस्वभावता व्यक्तस्य। ताभ्या- म्प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यां रहितास्तथोक्तास्ते च सुखादयश्च। ते स्वभावो यस्य तस्य भावस्तद्रहितसुखादिस्वभावता। कस्मादित्याह (1) व्यक्तलक्षणविरोधादि(2012)-

·२-न्यायमतखंडनम्
[१३५
तस्य साधनदोषोद्भावनेन पक्षो दूषितो भवति । सोऽनुपसंहृत्य
साधनदोषकथां प्रतारयन् स्वदोषं परत्रोपक्षिपति । अयमेव दोषोऽनेन
प्रकारेणोच्यत इति चेत् । एष नैमित्त [ ? त्ति ]कानां विषयो न लोकः
शब्दैरप्रतिपादितमर्थ प्रतिपत्तुं समर्थ इति । स एवायं भण्डालेल्यधि-
[ ? भण्डालेख्य ] न्यायः । अत्रापि यथोक्तन न्यायेन पूर्वकस्यासाधनाङ्ग-
ति व्यक्तस्य लक्षणं प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्मकत्वं तस्य तद्विपरीतः। सुखादिभिः परस्पर-
परिहारस्थितिलक्षणो विरोधः। तथा च साधनन्न सदावस्थितरूपसुखादिस्वभाव-
मिदं ते व्यक्तं प्राप्नोति तद्विपरीतधर्मत्वात् । क्षेत्रज्ञवत् न च सुखादिव्यक्तयोरेक- 83b
स्वभावता। परस्परविरुद्धधर्माध्यासितत्वात् । सत्त्वरजस्तमसामिव चैतन्यानामिव
वा। एवञ्च व्यक्तस्य सुखादिस्वभावतायोगे सुखाद्यन्वयदर्शन सिद्धो हेतुः। कस्मा-
दिदं सम्बद्धं दूषणमित्याह । एवं हि तस्य साङख्यस्य साधनदोषोद्भावनेन हेत्वसि-
द्धताचोदनेनैकप्रकृतीदं व्यक्तमित्ययं पक्षो दूषितो भवनि (20a3)। स पुनर्नैयायिकः
साधने दोषमसिद्धताख्यमनुपसंहृत्यापर्य अप्रकृतप्रकृतिविकारलक्षणपर्यनुयोगेन
कथां प्रतानयत्यविमुञ्चं स्वदोषमन्यमात्कथा प्रसङग परत्र साङख्ये तपस्विन्यु-
पक्षिपति। पर आहायमेवासिद्धताख्यो दोषोनेन प्रकारेण प्रकृतिविकारलक्षण-
पर्यनुयोगद्वारेणास्माभिरप्युच्यत इति । आचार्य आह । एष नैमित्तिकानां (2013)
ज्योतिर्ज्ञानविदां विषयः। नायं त्वदुक्तस्य वाक्यस्यार्थ इति यावत् । यतो न लोकः
शब्दैरप्रतिपादितमर्थ प्रति पत्तुं समर्थः अर्थप्रकरणादिभिविनेत्यध्याहारः। तस्मात् स
एवायं (20a4) प्रतिज्ञाविरोधप्रस्तावे निर्दिष्टो भण्डालेख्यन्यायोत्राप्यपसिद्धान्तो
न केवलं तत्रेत्यऽपि शब्दः। यथा हि भण्डाः प्राकृतान् विस्मापयन्तः शीघूमर्द्धचन्द्रा-
कारामल्पीयसी रेखामालिख्य भणन्ति पश्यत तालमात्रेण हस्ती विलिखितोस्माभि-
रिति तत्र केचित् मन्दमतयस्तथैव प्रतिपद्यन्ते। केचिद् दुर्विदग्धधियः पर्यनुयुञ्जते।
ननु
नोस्य कर्णपाददन्तादयः प्रतीयन्ते तत्कथमयन्तद्विकलो हस्ती भवतीति । ते पु
नराहु । सत्यं न प्रतीयन्ते। अस्माभिस्तु समाप्तसकलकलः करेणुरयं लिखितः।
तास्तस्य सकलाः कलाः सलिल इव मग्नत्वान्नोपलभ[? भ्य]न्ते कुम्भकदेशमान-
न्त्विदमस्योपलभ्यत इति तथाजातीयकमेतत् परस्यापि धाष्टर्यविजृम्भितं। यदि 84a
नाम नायमर्थोस्माद् बाहयात् प्रतीयते तथाप्यनेन प्रकारेणोच्यत इति । अपि चोच्य-
ताम यमेवार्थानेन प्रकारेण तथाप्यसिद्धस्य हेत्वाभासेष्वन्तर्भावात् तद्वचनेनैवा-
भिधानमिति नापसिद्धान्तः पथगुपादेयो भवेदित्येतदुपसंहारव्याजेनाह। यथोक्तेन
न्यायने (20a4)त्यादि ॥०॥

·१३६] वादन्यायः स्यासिद्धस्य हेतोरभिधाना देव निग्रहो नापि नियमात्कथाप्रसङ्गादिति । इदमपि हेत्वाभासेष्वन्तर्भावान पृथग्वाच्यं ॥ त् ॥ हेत्वाभासाश्च यथोक्ताः (न्या० ५।२।२४)। हेत्वाभासाश्च निग्रह- स्थानानि किम्पुनर्लक्षणान्तरयोगाद्धत्वाभासा निग्रहस्थानभावमापद्यन्ते । यथा प्रमाणानि प्रमेयत्वमित्यत आह । यथोक्तहेत्वाभासलक्षणेनैव निग्रह- स्थानता च इति । अत्रापि यथोक्तत्त्वादिद (?) मेव किन्ते यथालक्षितप्रभे- हेत्वाभासाश्च यथोक्ता इति सूत्रं । इदमाक्षेपपूर्वकं वात्स्यायनो व्याचष्टे । कि पुनरिति (20a6) हेत्वाभासलक्षणाद्यदन्यल्लक्षणं तेन सम्बन्धा निग्रहस्थानत्वमा- पद्यन्ते । किमिवेत्याह । यथा प्रमाणानि प्रमेयत्त्वं लक्षणान्तरवसा [? वसा]दापद्यन्त (20a6) इति वर्तते तानि हिप्रनितिक्रियाया (:) कारणत्वात्। प्रमाणादि प्रमाणा- न्तरेण तु यदा प्रमीयन्ते तदा कर्मत्वात् प्रमेयानि । तत एव पदार्थत्वात् प्राप्तःसंशयः। अत्राह मुनिना यथोक्त इति । अस्यैव विवरणं। यथोक्तहेत्वाभासलक्षणेनैव निग्रह- स्थानभाव इति। इदमुक्तम्भवति। सव्यभिचारविरुद्धप्रकरणस (म) साध्यसमातीत- काला (न्या० सू०१।२।४) इति हेत्वाभासा इति प्रभेदभुपक्रम्य यत्प्रत्येकंलक्षणनुक्तं । अनैकान्तिकः सव्यभिचारः (न्या० सू० १।२।५) सिद्धान्तमभ्युपेत्य तद्विरोधाद्विरुद्धं (न्या० सू० १॥२॥६)। यस्मात् प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थमपदिष्ट: प्रकरण समः (न्या० सू० १२।७) साध्याविशिष्ट: साध्यत्वात् साध्यसमः (न्या० सू० ११२१८) कालात्ययापदिष्ट: कालातीत (न्या० सू० ११२।९) इति तेनैव लक्षणेनैषान्निग्रह- स्थानत्त्वं न पुनस्तत लक्षणान्तरमपेक्ष्यत इति। अनापी (20a7)त्याचार्यः। कथञ्चिन्त्यमित्याह। किन्ते यथा भवद्भिर्लक्षितप्रभेदास्तथैव ते भवन्त्याहो स्विदन्यथेति (2017)। लक्षितः प्रभेदो येषामिति विग्रहः। ततहि किन्त (द) 84b चिन्त्यत इत्याह तत्तु चिन्त्यमानमिहातिप्रसज्यत इति न प्रतन्यते। इदमेवामूरितं । विदन्त्येव केचिदत्र हेत्वाभासा एव न युज्यंते केचित्तु हेत्वाभासा अपि न लङग्रहीता इत्यास्मश्च विचारे हेत्वाभास वार्तिकं सकलमवतारयितव्यमिति शास्त्रान्तरमेव भवेत् । अवदातमतयस्त्वस्मद्विहितहेत्वाभासलक्षणविपर्ययेण दूरान्तरत्वात्तद् वैसशं(?)। तस्मादुपेक्ष व युज्यत इति । तथापि मन्दमतिविबोधनायापि शास्त्र- मुच्यत इति । कालातीतप्रकरणसमयोस्तावद्धत्वाभासत्वं यथा नोपपद्यते तथा वर्ण्यते। तत्र कालात्ययापदि ष्ट: कलातीत: तदिह (1) बृद्धनैयायिकानामपास्य मत- माचार्यदिङनागपादैर्भाषितत्वादिदानीन्तना वात्स्यायनादयोमुमेव स्थिपक्षमाहुः। तत्रैवम्ब्रूमः। कालात्ययेन युक्तो यस्यार्थंकदेशोऽपविश्यमानस्य स कालात्ययापदिष्टः ·२-न्यायमतखंडनम् [१३७ । कालातीत इत्युच्यते। निदर्शनं (0) नित्यः शब्दः संयोगव्यंग्यत्वाद्रूपवत् । प्रागूज़ च व्यक्तरवस्थितं रूपं प्रदीपघटसंयोगेन व्यज्यते। तथा शब्दो व्यवस्थितो भेरीकर्णसंयोगेन दारुपयोगेन वा व्यज्यते। तस्मात्संयोगव्यंग्यत्वानित्यः शब्द इति । अयमहेतुः कालात्ययापदेशात् व्यंजकस्य संयोगस्य कालं न व्यंग्यस्य रूपस्य व्यक्तिरत्येति सति प्रदीपसंयोगे रूपस्य ग्रहणं भवति। न निवृत्तसंयोगें' रूपङगृ- हयते। निवृत्ते तु दारुपर्णसंयोगे दूरस्थेन शब्दः श्रूयते विभागकाले नेयं शब्दस्य व्यक्तिः संयोगकालमत्यतीति संयोगनिमित्ता भवति। कारणाभावाद्धि कार्या भाव इति । नन्धयमनकान्तिक एव । संयोगव्यंग्यत्वादिति । अनित्यमपि संयोगेन व्यज्य- मानं दृष्टं यथा घट इति। न । संयोग व्यंग्यत्वेनावस्थानस्य साध्यत्वान्न ब्रूमों 85a नित्यः शब्द इति। अपि त्ववतिष्ठते शब्द इत्ययं प्रतिज्ञार्थस्तदा च संयोगव्यंग्यत्वा- दित्ययं हेतुरनैकान्तिको न हयनवस्थितं किञ्चित्संयोगेनाभिव्यज्यवान (:) कथमिति तदनेन प्रकारेण संयोगव्यङग्यत्वमेव शब्दस्य प्रतिषिद्धयत इति नायन- सिद्धाद् व्यावर्तते। अन्यथानेयं शब्दस्य व्यक्तिः संयोगिकालमत्येतीति न संयोग- निमित्ता' भवतीति । वचनस्य कोर्थ इति वक्तव्यं । स्याद् बुद्धिः सर्वदामिण्यविद्य- मानस्यासिद्धत्वं । अयन्तु न सर्वथा धर्मिण्यसिद्धो येनोत्पत्तिकाले संयोगव्यङग्यत्त्वमस्ति। न तूपलब्धिकाल इति । तदुक्तं। एकदेशासिद्धस्यापि असिद्धत्त्दपरिज्ञानात् । यथा नित्याः परमाणवो गन्धवत्वात् । श्वेतनाश्च तरवः स्वापादिति । यश्चा नित्यः शब्द इति प्रतिजानीते स कुठारदारसंयोगादेः शब्दस्योत्पत्तिमेव प्रतिपद्यते। न पुन- रवस्थितस्याभिव्यक्तमिति व्यक्तमस्यायतरासिद्ध त्वं । अथ संयोगे सत्युपलब्धे- रिति हेत्वाभ्युपगमान् नायमसिद्धो हेतुरिति समाधीयते। तथापि तैलतेजो- बत्तिसंयोगे कुलालमृत्पिण्डदण्डसंयोगे च सति दीपघटादयः समुपलभ्यन्ते। न च तेषान्तत्र संयोगाप्राप्त्यवस्थानमित्यनेनानैकान्तिक एवं प्राप्नोतीति न कालातीतः। तदुत्तरकालमप्यवस्थाने साध्ये' समुदायान्तरव्यय (?) वादिनो विरुद्धः। सपक्षा- भावादेव तत्र वृत्तेरभावात् । क्षणस्थितिधर्मवति च धर्मिणि। रूपादिके विद्यमान- त्वात्। स्थिरभाववादिनन्तु प्रति प्रतिबन्धवैकल्यं साधनवैफल्यञ्च । अनङगीकृत- सिद्धान्ते तु न्यायवादिनि प्रतिवादिनि पूर्वपक्षप्रतिपादितो दोष इति । एवमुदा- हरणान्त रेपि दूषणमुत्प्रेक्ष्य वक्तव्यमिति ॥०॥ 85b यस्मात्प्रकरणचिन्ता स निर्णयार्थमपदिष्टः प्रकरणसमः । (न्या० सू० १।२१७) विमर्शाधिष्ठातौ पक्षप्रतिपक्षावनवसितौ प्रकरणन्तस्य चिन्तामविमर्शात् प्रभृति प्राङनिर्णयात् परीक्षणं सा यत्र कृता स निर्णयार्थ प्रयुक्तोभयपक्षसाम्यात् प्रकरण- मनतिवर्तमानः प्रकरणसमो न निर्णयाय कल्प्यते । कस्मात्पुनः प्रकरणचिन्ता तत्त्वा- 'पलब्धः । यस्मादुपलब्धे तत्वेर्थे निवर्तते चिन्ता तस्मात्सामान्येनाधिगतस्य या ·१३८] वादन्यायः विशेषतोऽनुपलब्धिः सा प्रकरणचिन्तां प्रयोजयतीति। उदाहरणमनित्यः शब्दो नित्यधर्मानुपलब्धः । अनुपलभ्यमाननित्यधर्मकमनित्यन्दृष्टं स्थाल्यादि । समानो धर्मः संशयकारणहेतुत्वेनोपादीयते संशयसमः सव्यभिचार एव । या तु विमर्शस्य विशेषापेक्षतोभयपक्षविशेषानुपलब्धौ सा प्रकरणम्प्रवर्तयति । यथा च शब्दे नित्यधर्मो नोपलभ्यते तथानित्यधर्मोपि । सेयमुभयपक्षविशेषानुपलब्धिः प्रकरणचिन्ताम्प्रयोजयति कथम्विपर्यये प्रकरणनिवृत्तेः। यदि नित्यधर्मः शब्दे गृहयेत न स्यात्प्रकरणं । यदि (न) नित्यधर्मो गृहचेत एवमपि निवर्त्तते प्रकरणं । सोयं हेतु रुभौ पक्षौ प्रवर्तयन्नान्यतरस्य निर्णयाय कल्प्यत इति । न त्वयं साध्या- विशिष्ट एव। नाविशिष्टः। तस्यैव प्रकरणप्रवृत्तिहेतोर्द्धर्मस्य हेतुत्वेनोपादानात् । यत्र साध्येन समानो धर्मों हेतुत्वेनोपादीयते स साध्याविशिष्टः। यत्र पुनः प्रकरण- 86a प्रवृत्तिहेतुरेव स प्रकरणसम इति । अत्रापि नित्यानित्यधर्मानुपलम्भद यादेव प्रकरणचिन्ता। न त्वेकस्मात् । विपर्यये प्रकरणनिवृत्तिरिति वचनात् । तद्यदि नित्यानित्यधर्मानुपलब्धेरिति हेतुः स्यात् । स्यात् प्रकरणसमः। तदेकधर्मानुप- लब्धेस्तूपादाने कथं प्रकरणसम इत्यभिधानीयं । उभयधर्मानुपलम्भोपादानेपि सपक्षविपक्षयोरनुवृत्तिव्यावृत्योरनिश्चयादसाधरणानकान्तिको भवतीति कथ- मस्य हेत्वा (भा)सान्तरत्वं । भवतु नामैकधर्मानुपलब्धिरेव हेतुः प्रकरणसमः । तथापि नित्यशब्दवाद्यवश्यमेव व्यामोहान्नित्यधर्मान् प्रतिपद्यत इति प्रतिवाद्य- सिद्धीयं भवति। अथ प्रमाणेन नित्यधर्मप्रतिक्षेपान्नित्यधर्मानुपलब्धिः प्रति- पाचते। तदापि निश्चायकत्वात् सम्यग्ज्ञानहेतुरेवायं इति कथं हेत्वाभासः प्रक- रणसमः। तदा हि विशेषोपलब्धिरेव हेत्वर्थो व्यवतिष्ठते। विशेषाश्च नित्यस्य कृतकत्वादयः। न च तत्कृता प्रकरणचिन्ता विपर्यये प्रकरणनिवृत्तेरिति वचनात् । अपि च नित्यधर्मानुपलब्धेरिति किमयं प्रसज्यप्रतिषेधः किम्वा प्रतियोगिविधानं (1) यदि प्रसज्यप्रतिषेधस्तदा प्रमेयत्वादिवत् साधारणानकान्तिकोयं नित्यधर्मोप- लब्धिः प्रतिषेधमात्रस्यानित्यत्वरहितेष्वसत्स्वपि सम्भवात् । अथ प्रतियोगि- विधानन्तदाप्यनन्तरों'दितया युक्त्या हेतुप्रतिरूपत्वायोगः। अन्यस्त्वन्यथेदं सूत्र- द्वयं व्याचष्टे । यो हेतुर्हेतुकालेऽपदिष्टोऽत्येत्यपैति । कस्मादपैति । प्रत्यक्षेणाग- मेन उभयेन वा पीड्यमानः स कालमतीत इति कालातीत इत्युच्यते । कुतः पुनः प्रत्यक्षागमविरोधो लभ्यत इति चेत् । चतुर्लक्षणो हेतुरिति वचनात् । तथाहि 86b पूर्ववच्छेष वत्सामान्यतो दृष्ट (न्या० सू० ११२।५)ञ्चेत्यत्र चतूरूपो हेतु- रिष्टः । पूर्ववन्नाम साध्ये व्यापकं । शेषवदिति तत्समानस्ति । सामान्यतश्च दृष्ट- ञ्च शब्दादविरुद्धञ्चेति। तथा भाष्यवचनमप्यस्ति । "यत्पुनरनुमान प्रत्यक्षा- गमविरुद्ध न्यायाभासः स" इति। तदेवं रूप्ये सति प्रत्यक्षागमाभ्यां यो वाध्यते - ·२-न्यायमतखंडनम् दास्तथैवाहो(स्वि )दन्यथै( वे )ति । तत्ते चिन्त्यमानमिहातिग्रसज्यत स कालात्ययापदिष्टः। स च त्रिधा भिद्यते प्रत्यक्षविरुद्ध आगमविरुद्ध उभयविरुद्ध- श्चेति (1) प्रत्यक्षविरुद्धो यथा अनुष्णोग्निद्रव्यत्वादुदकवत्। आगमविरुद्धो यथा ब्राह्मणेन सुरा पातव्या द्रवत्वात् क्षीरवत् । उभयविरुद्धो यथाऽ रश्मिवच्चक्षुरिन्द्रिय- त्वाद् घाणादिवदिति। न चायं किल पक्षविरोधः पक्षविरोधस्य प्रतिक्षेपादिति । तदेतत् त्रैरूप्यलक्षणानववोधवैशा (1) त्रैरूप्यं हि यदा स्वं प्रमाणः परिनिश्चितं पक्षधर्मत्वादिकं त्रयं च यत्र बाधा तत्र प्रतिबन्धोस्ति। बाधाविनाभावयोविरो- धात् । अविनाभावो हि सत्येव साध्यधर्मे हेतोर्भावः कथञ्चासौ तल्लक्षणो धर्मिणि हेतुः स्यान्न चात्र साध्यधर्म इत्यादिकमत्राबाधितविषयत्वदूषणानुसारेण वक्तव्यं । यत्र पुनरियं बाधोदाहृता न तेषां त्रैलक्षण्यं मनागप्यस्ति प्रतिबन्धवैकल्यात् । अभ्युपगतपक्षप्रयोगस्य च पक्षदोष एवायं युक्तः। यत्पुनः पक्षदोषत्वपरिहाराय बह्वसम्बद्धमुद्ग्राहि तं तदत्यन्तमसारमिति नेहावसीयते ॥०॥ यस्मात्प्रकरणचिन्तेति प्रकरणं भाष्ये निरूपितं । तस्योदाहरणं । अणुरण्व- तरकार्यत्वं प्रतिपद्यते नवेति चिन्तायाडकश्चिदभिधत्ते। अणुरण्वन्तरकार्यो रूपादिमत्वात् तद्वयणुकादिवदिति। योसावणोरणुः कारणत्वेनोपादीयते तत्रापि रूपादिमत्वमस्तीति चिन्ता किमियं रूपादिमत्वादण्वन्तरकार्यो न वेति चिन्ता- 87a याञ्च यदि तस्याप्यण्वन्तरकार्यत्वं रूपादिमत्वादिति वक्ति तदा तस्यापि रूपादि- मत्वमस्तीति पुनरपि चिन्ता तदेवमनवस्थारूपं प्रकरणं प्रवर्त्तयतीति प्रकरणसम इत्युच्यते। अथाणुरण्वन्तरकार्यत्वं न प्रतिपद्यते रूपादिमत्वे सति तदानकान्तिको हेतुरिति तस्माद् भियतेऽनैकान्तिकात् प्रकरणसमः । न चायविरुद्धोऽविपर्यय- साधकत्वात् । नासिद्धः पक्षधर्मत्वदर्शनात्। न कालात्ययापदिष्टः प्रत्यक्षागमाभ्या- मबाध्यमानत्वात्। अतोऽर्थान्तरमिति । अथवा प्रदेशे करणं प्रकरणञ्चेति कारण- सिद्धिरित्यर्थः। प्रदेशे सिद्धिरितीयं चिन्ता यस्माद्धेतोरपदिष्टा भवति स प्रकरण- समः स प्रदेशसाधकत्वात् समः। यथैकदेशेऽसाधकत्वन्तथेतरत्रापीत्यसाधकत्व- सामान्यात् समः। तस्मादेकदेशवर्ती धर्मः प्रकरणसमः। तद्यथा पृथिव्यप्तेजोवा' य्वाकाशान्यनित्यानि सत्तावत्वादिति। अत्रापि यद्यक्षपादमतानुसारी तावदेवं प्रमाणयति । परमाणुः परमाण्वन्तरपूर्वको रूपादिमत्वाद् द्वचणुकादिवदिति तदा तस्याभ्युपेतविरोध इति नायमतीतकालाद् भिद्यते। अथ बौद्धः करोति । तदापि हेतोरसिद्धिः परमाणूनां रूपादिव्यतिरेकेणानभ्युपगमात् । अयोगाच्च' द्वयदीनाञ्चा- भावादुभयविकलो दृष्टान्तः । यदाप्यनपेक्षितसिद्धान्तो न्यायवादी ब्रूते तदापि १८ ·१४०] वादन्यायः द्वितीयपक्षोदितदोषानिवृत्तिरिति नायमसिद्धाद्वयावर्त्तते। योऽप्यनुमेयैकदेशवर्ती धर्मःपृथिव्यादीन्यनित्यानि गन्धवत्वादिति अयमप्यपसिद्धान्तान्तर्भूत एवेति नपृथग्वा- 87b च्यः। नासिद्धः पक्षकदेशधर्मत्वात् । सपक्षकदेशत्तिव दिति चेत् विषमोयमुपन्यासः। सपक्ष एव च सत्वमित्यत्र हि समुच्चीयमानावधारणमेव न सकलसपक्षधर्मतां साधनस्य प्रतिपादयति । अनुमेये सत्ववचनं पुनरयोगव्यवच्छेदेन नियन्तृभूतम- शेषसाध्यमिधर्मतायाः प्रतिपादकमित्यनेनैव पक्षकदेशासिद्धभेदानामपोहः कृत इत्यपार्थकं यत्नान्तरमिति यत्किञ्चिदेतत् ॥०॥ भाविविक्तोप्यत्रैव खररवे पतितः। प्रकरणसममन्यथा समर्थयति। यस्मा- द्धतो (:) प्रकरणचिन्ता विपक्षस्यापि विचारः पश्चाद् भवति स एवं लक्षणो हेतुनिर्णयाय योपदिश्यमानः प्रकरणसमो भवति । प्रकरणे साध्ये समस्तुल्यः सत्त्वे ऽसत्त्वे वा यथा सत्सर्वज्ञमितरतद्विपरीतविनिर्मुक्तत्वाद् रूपादिवदिति । यस्मादयं हेतुरुभयत्र समानो योप्यस त्वं साधयति तस्यापि समानः। कथमसत्स- र्वज्ञत्वमितरतद्विपरीतविनिर्मुक्तत्वात् खरविषाणवदिति । न चायं किलोभयधर्म- त्वेप्यनैकान्तिको विपक्षवृत्तिर्वैकल्या त्। तदिदमाचार्येण स्वयं प्रमाणविनिश्चये* प्रतिसि[? षि] द्धं । कम्पुनरत्र भवान् विपक्षं प्रत्येति साध्याभावं । कथमिदानी हेतुं विपक्षवृत्तिरुभयधर्मेणैवेत्यादिना । अर्थग्रहण व्याख्याने च यदुक्तं तदत्रापि वक्तव्यं । विशेषेण दूषणञ्चास्य प्रपञ्चेनोक्तमेव । एवं प्रकरणसमातीत- कालयोरनुपपत्तिः। साध्यव्यभिचारस्य तु युज्यते हेत्वाभासत्वं न तु यथा भवता- मभ्युपगमः। तथा हि भवन्तः सन्दिग्धविपक्षव्यावृत्तिकस्यानैकान्तिकत्वं न प्रति- पद्यन्ते। अदर्शनमात्रेणैव व्यतिरेकसिद्धयभ्युपगमात् । अत एव च भवद्भिरप- गतस[? श] डकैरेवं प्रयुज्यते प्राप्यकारिणी चक्षुःश्रोत्रे बाहयेन्द्रियत्वात् घाणादिवत्। सविकल्पं प्रत्यक्ष प्रमाणत्वादनुमानवदित्यादि। न चादर्शनमात्रेणैव विना प्रति- 88a बन्धेन व्यतिरेकसिद्धिरिति प्रतानितमन्यत्र । आत्ममृच्चेतनादीनां यो भावस्याप्रसाधकः । स एवानुपलम्भः किं हेत्वभावस्य साधक (४५) इत्यादिना। तथा सपक्षविपक्षयोः सन्दिग्धः सदसत्वस्यापि सम्यग्ज्ञानहेतुत्वमेव युष्माभि- रिष्यते नानकान्तिकत्वं यथा सात्मकं जीवच्छरीरम्प्राणादिमत्त्वादिति। अस्य च तद्भावः प्रतिपादितः प्रमाणविनिश्चया दौ विरुद्धप्रभेदस्तु भारद्वाजविहितः प्रति- - 5280 * आचार्यधर्मकीर्तिप्रणीतेषु सप्तसु न्यायप्रबन्धेष्वन्यतमो ग्रथः (bStan-h gyur, mdo.XCV. II) ·२-न्यायमतखंडनम् [१४१ ज्ञाविरोधप्रस्ताव एव निराकृतः। साध्यसमेपि योयमन्यथासिद्धो वर्ण्यते यथा- ऽनित्याः परमाणवः क्रियावत्वाद् घटादिवदिति अयमपि किल साध्यसमो यस्मात् मूर्तिक्रियारूपादिमत्वादणूनां क्रियावत्वं नानित्यत्वादिति । स नोपपद्यते। धर्मिणि सिद्धत्वान्नहि धर्मिणि विद्यमान एवासिद्धो हेतुर्युज्यते। सर्वहेतूनामसिद्धताप्रसङ- गात्। नैतदेवन्नहि पक्षेस्तीत्येतावता पक्षधर्मत्वं । साध्यवशेन हि धर्मिणः पक्षधर्मत्व- मिष्यते। केवलस्य साध्यत्वात् (0) न च साध्यो धर्मो यदि धर्मिणि तेन साधनेन विना न सम्भवति तस्य च साधनस्य साध्यधर्माभावे धर्मिणा सम्भवस्ततो हेतोः पक्षधर्मत्वं । यदा पुनरन्यथापि साधनायोपात्ते मिणि धर्म उपपद्यते तदा हेतुत्त्वमे- वञ्च विशिष्टमेव सत्वं पक्षधर्मत्वेन विवक्षितं । अन्यथासिद्धत्वं युक्तमेव साध्यसमं। तदिदमत्र प्रतिविधान' यदि खलु साध्यधर्माभावे मिणि असम्भवो हेतोरेवं विध- मेव सत्वं पक्षधर्मत्वेन विवक्षितं न तु भावमात्रं तदा किन्तदित्थंभूतं पक्षधर्मत्वम- विज्ञातमेवानुमेयप्रकाश कमाहोस्वित् परिनिश्चितभेवेति प्रकारद्वये यद्यविज्ञातं प्रकाशकं तदाज्ञापकहेतुन्यायमतिवर्त्तते (1) ज्ञापको हि हेतुः स्वात्मनि ज्ञानापेक्षो ज्ञाप्यमर्थ प्रकाशयति । सत्ता मात्रेण च हेतवो विप्रतिपत्तिनिराकारणपटवः सन्तीति 88b प्रतिवादिनां परस्परपराहतं प्रवचननानात्वं न भवेत्। विज्ञातस्यापि गमकत्वे प्रमाणाद्वा तस्य परिनिश्चयः प्रमाणाद्वा। न तावदप्रमाणस्य भूतार्थनिश्चयहेतुत्वा- भावादप्रमाणाद् गतिरन्यथा प्रामाण्यमेवावहीयते। यस्मादिदमेव प्रमाणस्य प्रमा- णत्वं यद्यथावस्थितवस्तुप्रकाशकत्वं । तच्चेदमप्रमाणस्याप्यस्ति तदा कथं तद प्रमाणात्साध्ये धर्मिणि विना साध्यधर्मेणासद्भूष्णोर्हेतोः सत्त्वम्पक्षधर्मत्वेनाधि- गम्यते तदापि यत एव प्रमाणाद्धेतोः सिद्धिस्तत एव साध्यधर्मस्यापीयं जायत इति किमर्थमयमकिञ्चित्करो हेतुरूपादीयते। न च हेतोरेव केवलस्य ततः सिद्धि (:) साध्यधर्मस्य तु नेति युक्तम्वक्तुं। हेतोरपि ततोऽसिद्धिप्रसङगात् तथा हयेवमयं हेतु(:) तत्र धर्मिणि सिध्यति यद्यनेन साध्यधर्मेण विनेह नोपपद्यते सहैव तूप- पद्यत इति सिध्येत् । तथा च कथन्तत एव प्रमाणात्साध्यधर्मस्यापि न सिद्धिः सजातेति चिन्तनीयमेतत् । एवञ्च तेनैव प्रमाणेन सहास्य साध्यधर्मस्य । गम्य- गमकभावो न त्वनेन हेतुनेति महदनिष्टमापद्यते । एवम्विधपक्षधर्मत्वसमाश्रयणे च यावत् साध्यस्यासिद्धिस्तावद्धेतोरपि यावच्च हेतोरसिद्धिस्तावत्सा ध्यस्यापीति परस्पराश्रयप्रसङगः। पक्षधर्मत्वनिश्चयवेलायाञ्च साध्यधर्मसिद्धिः सम्पद्यत इति व्यर्थमुत्तरलिङगरूपानुसरणमित्त्थञ्च न द्विलक्षणश्चतुर्लक्षणः पञ्च लक्षणश्च हेतुर्वक्तव्यः। अस्मन्मते तु धर्मिणि सत्वमात्रं विज्ञाय च तदुत्तरकालमन्वयव्यति- रेकयोविज्ञानमन्वयव्यतिरेको वा सोपसंहारेण विज्ञायत उत्तरकालं' धर्मिणि 89a सत्वमात्रं विज्ञातमतश्चानन्तर्येणैव तत्सामर्थ्यात्साध्यधर्मस्य तन्त्र प्रतीतिरुप- ·१४२] वादन्यायः इति प्रतन्यते । हेत्वाभासाश्च यथान्यायन्निग्रह स्थानमिति एतावन्मात्र- मिष्टमिति॥ लोकेऽविद्यातिमिरपटलोल्लेखनस्तत्त्ववृष्टे दिन्यायः परहितरतैरेष सद्भिः प्रणीतः । तत्वालोकं तिमिरयति तं दुर्विदग्धो जनोय- न्तस्मा द्यत्नः कृत इह मया तत्समुद्घातनाय ॥ त् ॥(३) । पद्यते (1) तेनेदमत्र सकलं दोषजालं नभसीवामले जले नावस्थानमलं लभत इत्यलमत्रतिष्ठित मिथ्याप्रलापैरिति विरभ्यते। यद्येवं किं पुनरम्नेष्टमिष्टमित्याह । हेत्वाभासास्तु यथान्यायमित्यादि (2a7) ये न्याया हेत्वाभासास्ततिनिग्रहस्थानम्भवति । ते च येस्माभिरुक्ताः॥ एकाप्रसिद्धिसंदेहे प्रसिद्धव्यभिचारभाक् । द्वयोविरुद्धोसिद्धौ च संदेहव्यभिचारभागि(४६)ति । ननु चायं वादन्यायमार्गः सकललोकानिबन्धनबन्धुना वादविधानादावार्य वसुबन्धुना महाराजपथीकृतः (1) क्षुण्णश्च तदनु महत्यां न्यायपरीक्षायां कुमति- मतमन्त [ ? मत्तमातङ्गशिरःपीठपाटनपटुभिराचार्यदिग्नागपादैस्तत्किमिदं पुनश्च- ब्वितचर्वणमास्थितं त्वयेति । एतच्चोधपरिहारपरमिमं श्लोकमुपन्यस्यतिपन्यस्यते लोक(20a8)इत्यादि। तिमिरञ्च पटलञ्चेति तिमिरपटलं अविद्येच तिमिरपटलम- विद्यातिमिर पटलं भूतार्थदर्शनविबन्धकत्वात् । तस्योल्लेखनो वादन्याय इति सम्बन्धः(1)उल्लेखनशब्दः कर्तृ साधनः। कस्य पुनरविद्यातिमिरपटलमित्याह । तत्त्व दृष्टस्त त्वदर्शनस्य। प्रज्ञालोचनस्येत्यर्थः। य एष समनन्तरमावेदितो वादन्यायः । सद्भिः पूर्वाचार्यः परहितरतैः करुणापारतन्त्र्याल्लोकान् सम्यग्वम॑नि व्यवस्थाप- यितु प्रणीतः परां प्रसिद्धि नीतो लोके सुष्टु स्फुटीकृत इत्यर्थः। न तु परस्पर्द्धया नापि यशःकामतादिभिः। त [य] येवन्तर्हि तदवस्थितं चोद्यमित्यत आह । तत्वस्यालोकमुद्योतम्बा दन्यायमाचाचार्यैरूपदिष्टं (1) तिमिरयत्यन्धकारीकरोति कुदूषणतमसा प्रच्छादयतीति यावत् । कः पुनरसावतिसाहसिको यो महानागैः क्षुण्णं 89b पन्थानं रो मीहत इत्याह दुर्विदग्धः सम्यग्विवेकरहिततया जनोयमुद्योतकर- प्रीतिचन्द्र(?)भाविविक्तप्रभृतिः। यतश्च एवं तस्माद्यत्नः कृत इह वादन्यायप्रकरणे मया तस्य महद्भिरुद्भावितस्यान्तराजतैरवधूतस्य समुज्वालनाय। कुदूषणपरि- हारेण तन्नीत्युद्योतनेन मम व्यापृतत्वान्न मया पिष्टं पिष्टमिति संक्षेपार्थः । ।

·[१४३ २-न्यायमतखंडनम् वादन्यायो नाम प्रकरणं समाप्त (1) कृतिरियमाचार्यधर्मकीर्तिचरणानां ॥ त् ।। अलेखि वागीश्वरेणेति (1) अनर्घ (?) वनितावगाहनमनल्पधीशक्तिना* प्यदृष्टपरमार्थसारमधिकाभियोगैरपि। मतं मतितमः स्फुटम्प्रतिविभज्य सम्यग्मया यदाप्तमकृशं शुभम्भवतु तेन शान्तो जनः॥ (४७) अहञ्च नैरात्म्यबोधपरिपाटि तदोषशैलसम्बुद्धभारवहनक्षमभूरिशक्त- म श्रियः श्रियमवाप्य समस्तसत्त्वसर्वावृतिक्षयविधानपटुर्भवेयं । महारयेनैव न किञ्चिदत्र त्यक्तम्वि-विक्तं न विभज्यमेव । तथापि मन्दप्रतिबोधनार्थमालोक एष ज्वलितः प्रदीपः। (४८) लोकेऽविद्यातिमिरपटलोल्लेखनस्तत्त्वदृष्टे वादन्यायः परहितरतैरेष सम्य' (क) प्रणीतः । तत्त्वालोकं तिमिरयति तं दुर्विदग्धो जनोयन् तस्माद् यत्नः कृत इह मया तत्समुज्वालनायेति ॥ (४९) विपञ्चितार्था नाम वादन्यायटीका समाप्ता॥ ॥ कृतिरियं सान्तरिक्ष [? शान्तरक्षित]पादानामिति ॥ सम्वत आचू२(272 N. E.--II52 A.D.)श्रावणकृष्ण एकादश्यां लिखितं राजाधिराजपरमेश्वरपरमभट्टारकः श्रीमदानन्ददेवपादीयविजयराज्ये शुभदिने। ग्रन्थस्यास्य प्रमाणञ्च निपुणैर्मवशताऽधिकं । सहस्राद्वितयं सम्पत् [?म्यक्] संख्यातम्पूर्वशूरिभिः [? सूरिभिः] ॥०॥ शुभमस्तु सर्वजगतां इ. .सः रक्षितव्यम्प्रयत्नत इति ।। नमः सर्वज्ञाय॥

·No text on this page.

·T. तारानाथ ( 1608 A.C.TA.C. ) छोस् - ऽब्युडा ( p . ५० ख ) । [I A. (भारतीयानां नैयायिकानां कालनिश्वायकं चक्रम् ) (बौद्धाः) (ब्राह्मणाः V) A.C. (जैनाः v) A. C. अक्षपादः नागार्जन: 150 175 200 225 250 275 300 325 350 375 150 175 200 225 250 275 300 325 350 375 वात्स्यायन: (मैत्रेयः) असगः 400 400 वसुबधुः BLDP दिडनागः 425 425 (शंकरस्वामी) (कालिदासः) 450 475 500 5.25 5.50 575 450 475 500 525 5.50 575 उद्योतकरः सिद्धसेनदिवाकरः चंद्रगोमी BLDPT ईश्वरसेनः 600 धर्मपाल: सिद्धसेनः समन्तभद्रः 600 625 (कुमारिल:) 625 TI BLDP धर्मकीत्तिः | BLDP देवेन्द्रमतिः | BLTP शाक्यमति: 650 650 675 675 P L *जिनेन्द्रबुद्धिः प्रज्ञाकरगुप्तः धर्माकरदत्तः कल्याणरक्षितः 700 700 LI 725 SI रविगुप्तः | B धर्मोत्तरः 725 अकलंकदेवः 750 750 775 DP) L यमारिः | BL विनीतदेवः |L शंकरानन्दः अर्चट: (शंकराचार्यः 785) 775 800 शांतरक्षितः (740-840) माणिक्यनंदी विद्यानन्दः मल्लवादी 800 825 825 वाचस्पतिमिश्रः (841) कमलशील: जिनमित्र: प्रभासनन्दी 850 875 900 925 929 I 000 850. 875 900 925 950 975 I000 भासर्वज्ञः जयानन्तः मुक्ताकलश: जेतारि: रत्नकीत्तिः अमृतचद्रः प्रभाचद्रः देवसेनभट्टारकः (899-950) कल्याणचंद्रः समन्तभद्र: (लघु-) जयन्तः To25 ज्ञिानश्रीमित्रः रत्नाकरशांतिः I025 1050 IOSO 1075 VI रत्नवः दीपंकरश्रीज्ञानः |T (982-1054) (महाजनः) | T (सज्जनः) दुर्वेकमिश्रः 1075 I 100 IIO0 L. II25 II25 HISO II75 1200 वकुपंडितः वरदराजः हेमचंद्रः (1088-1172) देवसूरिः (1088-1169) IITO | L मोक्षाकरगुप्तः दानशील: 1175 1200 शाक्यश्रीभद्रः (II27-1225) | L 1225 [250 1275 स-स्क्य-पण्-छैन् (1182-1251) बर्धमानः बल्लभाचायः केशवमिश्रः 1225 1250 1275 B. History of Buddhism (II. pp. 146, 152, I54, 155) by Bu-ston (1322 A.C.). L. कलोड-दल् (1707 A.C.) गसुङ-बुम् (ल्ह-स. च ६१क, ६१ख)। D. देब्-गतेर्-सोन्-पो (ल्ह-स. छ. ९ख) । S. स्तन्-अग्युर् (Cordier. युद्-XCVIII.). V. Vidyābhūşana's History of Indian Logic (Calcutta, 1921). A.B. Keith अपि स्वीकरोति 700. A.C. (Indian Studies in Honour of C.R. Lanthan. 1929. P.168). f ज्ञानश्रीभद्रो वा (Stan. mdo. Cordier LXXIIT. 56). + ङोग-ब्लो-ल्दन्-शेस-रब् (मृत्युः 1109 A.C.) भोटपंडितस्य सहायौं महाजन-सज्जनौ रत्नवजस्य पुत्र-पौत्रौ। (Stan. mdo XLIV.5). 5 जगत्तलाविहारीयः Stan. mdo CXII.28.

·No text on this page.

·उद्योतकरः ८७, ८९, ९४, १०२, १०८, १२७, प्रीतिचंद्रः (?). APPENDICES [1 B. नामानुक्रमणी अक्षपादः ३, २६, १०१ १०७, १२५, १३३, द्वादशलक्षणं ११४ (मीमांसाऽपि द्र०) १३८ (महर्षिः महामुनिश्च द्रष्टव्यौ) धर्मकीत्तिः २४ अपभ्रंशः (भाषा) १०६ नाटकं ११५ (अभिधर्मकोश:) ३७, ८०, ८३ निग्रंथवादः (जैनमतं) ५१ अश्वघोषः ६७ (राष्ट्रपालनाटककारः) नैयायिकाः ९४ (आक्षपादोऽपि द्र०) आक्षपादः ८५, ११४, ११६, (नैयायिकोऽपि नैयायिकाः। बृद्ध--१३५ द्रष्टव्यः) न्यायविन्दुः २०, ७० आख्यायिका ११५ पक्षिल: १०९, १२८ (स्वामी), (वात्स्यायनः, आचार्यः (धर्मकीर्तिः) ४०, ४७, ५४ भाष्यकारश्च द्र०) आनन्ददेवः १४२ (नयपालराजः) (पाणिनिः) २, ३३, ५९ आन्ध्र (भाषा) १०६ प्रमाणविनिश्चयः (धर्मकीर्तेग्रंथः) २०, ५२, १३९ अबिद्धकरण: ३५, ४०, ७७, १०८ (प्रमाण) समुच्चयः (दिङनागस्य) ६५ आर्य (भाषा) १०४ प्राकृत (-भाषा) १०६ १४१, (भारद्वाजोऽपि द्रष्टव्यः) बिन्ध्य (गिरिः) ३२ औद्योतकरं (मतं) १२६, १२७ बौद्धः ६७, ६८, ८३, ९२, १३८, (ताथागतो- कणभक्षः (कणादः) २६, (कणभुगपि द्र०) ऽपि द्र०) कणभुग (कणादः) ३९ भण्डालेख्यन्यायः १३४ कपिल: (भगवान्) ५१ (सांख्यकार:) भण्डालेख्यन्यायः ८९ कश्मीर(-देश;) ४२ भारद्वाजः (उद्योतकरः) ७१, ७४, ७५, ८०, काणादः ७१, ९२ ८७, १००, १०२, १०७, १३९, (उद्योतकरः कापिल: (सांख्यानुगः) ४२, ४८, ४९, ५३, वातिककारश्चापि द्र०) ९६, १३१, १३३ भाविविक्तः ८७ (भाष्यटीकाकारः), ९५, १३९, कापिलं (मतं) ५७ १४१ कुमारिल: ८४, १०३ भाष्यकार: १०९, (वात्स्यायनोऽपि द्र०) जैमिनि: १३, ६७, ६८ मलयः २३, २८ (गिरिः) जैमिनीयः (मीमांसानुगः) ११४ महर्षिः (अक्षपादः) ११२, (अक्षपादोऽपि द्र०) ताथागतः (बौद्धः) १०६ महाभाष्यं (व्याकरणं) १०५ दिङनागः १३५, १४१ महामुनिः १२२, (अक्षपादोऽपि द्र०) द्रमिड (भाषा) १०६ महासम्मतः (राजा) २५ ·II] वादन्यायः मालवक (देशः) ४२ वैशेषिकं (शास्त्र) ६७, ८१, ११४ मीमांसकः ९२ शंखः (राजा चक्रवर्ती) २५ मीमांसा ६८, ६९, (द्वादशलक्षणमपि द्र०) (शबरभाष्यं) ६९ योगाचारः ८५, ८६ सनकादि: १०२, १०३ राष्ट्रपालं (नाटक) ६७ सांखीयं (मतं) ४७ वसुबंधुः १४१ सांख्यः ४७,५०,९६, १३१, १३२, १३३, १३४ वात्स्यायनः ११०, १३५, (पक्षिलो भाष्यकार- (कापिलमपि द्र० श्चापि द्र०) वादन्यायः (ग्रंथः) १४१ सिंहल (देशः) १०४ वादविधानं (वसुबंधुग्रंथः) १४१ सुमेरु (गिरिः) ३२ वार्तिककारः ७४, १०८, (भारद्वाज उद्योत- हिमवान् (गिरिः) २८, ३२ करोऽपि द्र०) हेतुविन्दुः (धर्मकीर्तेथः) ७ । ।

·APPENDIX. C. [ III C. श्लोकानुक्रमणी अतश्च । १५ अतीताजात । ७२ अनर्घ (?) वनिता । १४२ अम्बम्बिति । १०२, १०३ असाधनाङग। २ आत्ममृच्चेतना। १३९ इष्टम्विरुद्ध । १५ एकप्रत्यवमर्श । ८३ एकाप्रसिद्धि । १४१ एतत् सांख्य । ४२ एवं साधौ। १०३ कामेष्टद्रव्यको। ८३ गोशब्दे । १०४ तत्र व्यक्तौ च । ८४ तत्रानुमेय । ६६ तत्रेति तर्क। ६६ तद्भानहेतु। १०९ तस्य शक्ति । ९३ तस्य तस्यैकता। ८६ तस्यैव प्रकृते । ६६ त्रिरूपो हेतु । ९१ त्वं राजा। ६८ न किञ्चिदेक। ३९ नाना सद्गुण । १ नान्तरीयक। २३ नेह धूमो। ६० । नैरात्म्यबोध । १४२ पङकेन । ८६ परमा चैक । ७२ पाचकादिष्व । २७ प्रत्यक्षादि (वि)रोधा । ९२ प्रत्यये। ६४ प्रथमे सिद्ध । २९ भावानामैकदेश्यं । २७ मंत्र (ओ) हीनः । १०५ यद्यथा। ३० येन येन हि। ८३ येषाम्वस्तु । ३० लोके । १४१ लोके विद्या। १४२ वक्तुरेव । १०० विप्रकीर्णैश्च । ६५ वृत्तौ वानेक । २७ शास्त्राधिकार । २४ शिष्टेभ्य। १०५ सतो यदि । ५५ सदकरणादु। ५७ स्वात्मनि ज्ञान । ९३ हेतुकार्य । ६० हसति । ११० हेतोः मान । ९२ हेतोः साध्यान्व। ८४ १ ·D. चीनभाषोपलब्धानां न्यायग्रंथानां कर्तृकालक्रमेण सूची IV ] कर्ता A.C. भाषान्तरकाल: A.C. संख्या भाषान्तरकारः सख्या ग्रन्थः Nanjio's चि-चि-आये १ 472 नागार्जुनः 250 1257 १ उपायहृदयं* विवादशमनशास्त्र न्यायद्वारतर्कशास्त्रं २ 1251 विमोक्षप्रज्ञः 54I 648 ३ 1224 ४ 1223 Hiouen-tsang I-tsing Hiouen-tsang 7II 645 वादन्यायः I202 २ असंगः 400 परमार्थः ११ प्रकरणार्यवाचाशास्त्रकारिका तर्कशास्त्रं न्यायप्रवेशः वसुबंधुः 400 ३ १ 1252 1216 550 647 ४ शंकरस्वामी 450 Hiouen-tsang * उपायकौशल्यहृदय-इति Nanjio. | इयमेव भोटभाषान्तरीकृता विग्रहव्यावर्तनीकारिका (Stan. mdo. XVII. H; G.O.S. XLIX,) प्रतिभाति नामसारूप्यात् । 1वादप्रकरणं, वादप्रकरणकारिका वा भवितुमर्हति । अयमेव भोटभाषान्तरे (Stan. mdo. XCV. 8) दिङनागस्य कृतिः ख्यायते।

·E. भोटभाषोपलब्धानां न्यायग्रंथानां कर्तृकालक्रमेण सूची भाषान्तरकार: संख्या कर्ता A.C. संख्या ग्रंथः टीकाकारः सत्न्-ऽग्युर मदो भारतीयः भोटदेशीयः काल: A.C. १ । नागार्जुनः 250 १ विग्रहव्यावर्तनी कारिका ज्ञानगर्भः XVII. 5 द्पल-बचेग्स् APPENDIX. E. 840 नागार्जुनः (वृत्तिः) XVII. IO देवेन्द्ररक्षितः XCV. I २ दिङनागः425 १ प्रमाणसमुच्चयः दिङनागः XCV. 2 कनकवर्मा दद्-पति-शेस्-रब् IOSO मणिभद्ररक्षितः (श-म.) सेङ-र्यल् , 1080 कनकवर्मा दद्-गऽि-शेस्-रब् IOSO (दुपस्)ब्लो-ग्रोस्- ब्र्तन्-प 1300 XCV. 3 जिनेन्द्रबुद्धिः 700 (टीका) CXV. [ V ·२ | आलम्बनपरीक्षा XCV, 4 VI दिङनागः (वृत्तिः)| xCv. 5 विनीतदेवः 775 (टीका) 840 त्रिकालपरीक्षा CXII. 5 | शाक्यसिंहः द्पल-बूचेगस् xcv. 6 शान्त्याकरगुप्तः (प-छब्)छुल्-खिम्स्- ग्र्यल IIOO ४ क न्यायप्रवेशः " वादन्यायः ४ख xcv. 7 | सर्वज्ञरक्षितः । ग्रग्स्-प-र्यल्-म्छन् (कश्मीर-) (II47-1216) xcv. 8 धर्मरत्नः(चीन-) (स-स्क्य) गशोन्-स्तोन् 1250 XCV. 9 | शांतरक्षितः (740-840) धर्मालोकः 840 CXII. 6 श्रीसिंहः वैरोचनरक्षितः xcv. 10 सुभूतिश्रीशांतिः द्गे-वडि-ब्लो-ग्रोस् | 1050 ५ हेतुचक्रड(?ह)मरुः ३ चंद्रगोमी 575 १ न्यायसिध्यालोकः धर्मकीत्तिः 625/ १ प्रमाणवात्तिकं Hiouen-tsang चीन-भाषान्तरतो भोटभाषायामनूदितः ।

·भाषान्तरकार: सत्न्-ऽग्युर संख्या कर्ता A.C. संख्या ग्रंथः टीकाकारः म्दो भारतीयः भोटदेशीयः काल: A.C. xcv. 16 सुभूतिश्रीशांतिः द्गे-वडि-ब्लो-ग्रोस् | IOSO धर्मकीत्तिः (वृत्तिः)' देवेन्द्रमति: 650 (पंजिका) शाक्यमति: 675 (टीका) ६ XCVI " XCVII, XCVIII APPENDIX. E. प्रज्ञाकरगुप्तः700 (वात्तिकालंकारः) xcrx, C| भव्यराजः (डोग्) ब्लो-ल्दन्- 1076- शंस्-रब 92 A.C. यमारिः 750(वा CIV, CV, त्तिकालंकारटीका) CVI, CVII | सुमतिः 'प्रथमपरिच्छद एव । २ देवेन्द्रबोधि-शाक्यबोधी इति विद्याभूषणमहाशयाः History of Indian Logic, pp. 319, 320. ३ द्वितीय-तृतीय-चतुर्थपरिच्छेदेष्वेव। IIA

·१जय (निन्त):
[ IIIA
950 (टीका)
CI. CII
दीपंकररक्षितः ब्यङ-छुब्-शेस्-रब्/ 1080
CIV. I
रविगुप्तः 725
(टीका)
XVII. 3
(टीका)
शंकरानन्द:800(,,)/ CHI
२ प्रमाणविनिश्चयः
XCV.II
परहितभद्रः
(कश्मीर-) (ोंग)ब्लो-ल्दन्-
शस्-रब
वादन्यायः
1076-92
धर्मोत्तर:725(टीका) CIX,CXI.
ज्ञानश्रीभद्रः 1076
(..)
ज्ञानश्रीभद्रः
CX. 2
(ख्युङ-पो)छोस्-
क्यि-ब्चोन्
1076
विक्रमशिलाविहारीयः।
३ द्वितीयपरिच्छेद एव।
' जिन इति विद्याभूषणमहाशयाः ibid. p. 338
४ तृतीयपरिच्छेद एव

·भाषान्तरकारः संख्या कर्ता A.C. संख्या ग्रथः टीकाकारः स्तन्-ऽग्युर म्दो भारतीयः भोटदेशीयः काल: A.C. ३ न्यायविन्दुः XCV.I2 परहितभद्रः । (डोंग्) ब्लो-ल्दन्- शेस्-रब् | 1076-92 ज्ञानगर्भः धर्मालोकः 845 जिनमित्रः 862 CXI. I धर्मोत्तरः(टीका) | CXI. 2 विनीतदेवः 7756 कमलशील: 840()| CXI. 3 ये-शेस्-स्दे पल-बूचेग्स् विशुद्धसिंहः 845 APPENDIX.E. जिनमित्र: 862 (पिंडार्थः) CXI. 4 862 सुरेन्द्रबोधिः | ये-शेस्-स्दे प्रज्ञावर्मा द्पल-ब्ग्स् 845 ४ हेतुविन्दुः XCV. 13 विनीतदेवः CXI.S " अर्चट: 825 (विवरणं) CXI.6 [ IX ·x] संबंधपरीक्षा Cxv. 14 | ज्ञानगर्भः नम्-म्खऽ-स्क्योङ 845 ५ धर्मकीर्तिः (वृत्तिः) xCV. IS विनीतदेवः (टीका)| CXII. I 845 " 1080 CXII. 2 वादन्यायः शंकरानन्द: 800 (वृत्तिः) परहितभद्रः द्गेऽ-व-ि>-जें xCV. 16/ ज्ञानश्रीभद्रः द्गे-वडि-ब्लो- ग्रोस् शांतरक्षितः(टीका) CVIII.' 2 | कुमारश्रीभद्रः | ऽफग्स्-प-शेस्-रब् विनीतदेवः (टीका) CXII. 3 1050 वादन्यायः 1080 ७ सन्तानान्तर- सिद्धिः पल-बचेग्स् 845 XCV. 17 | विशुद्धसिंहः विनीतदेवः (टीका) CVIII. I " ॥ 'तंत्रान्तरसिद्धिरिति तु प्रमादपाठः।

·भाषान्तरकारः संख्या कर्ता A.C. संख्या ग्रंथः टीकाकारः सत्न-ग्यु म्दो भारतीयः भोटदेशीयः काल: A.C. २० १ सहालम्बनिर्णयः शान्तिभद्रः ५ CXII. 19 प्रज्ञाकरगुप्तः 700 (ब्रो-सेङ.-कर्) शाक्य-डोद् IOSO १ अन्यापोहविचारः CXII. IO कल्याणरक्षितः 700 २ ईश्वरभंग-कारिका CXII. II APPENDIX. E. ३ दुपल्-बचेग्स् सर्वज्ञसिद्धि- कारिका CXII. 7 जिनमित्रः (कश्मीर) 845 ४ बाहयार्थसिद्धिः CXII. 8 " ५ श्रुतिपरीक्षा CXII. १ ७ धर्मोत्तर:725 १ प्रमाणपरीक्षा CXII. 12 (डॉग्)ब्लो- ल्दन्-शस्-रब 1076-92 P २ | लघुप्रमाणपरीक्षा CXII. 13 " XI ·IIX भव्यराजः ३ CXII. 14 अपोहप्रकरणं (कश्मीर-) ४ परलोकसिद्धिः CXII. 15 (डौंग्) ब्लो- ल्दन्-शेस्-रब् 1076-92 (प-छब)जि-म- ग्रग्स् (ॉग्) ब्लो- ल्दन्-शस्-रब ग्रग्स्-ऽब्योर-शेस्- रब I040 ५ क्षणभंगसिद्धिः CXII. 17 मुक्ताकलश:1000/CXII. 18| विनयाकरः (विवरणं) वादन्यायः CXII. 20/ मनोरथः ८ शंकरानंद: 800 १ अपोहसिद्धिः (ॉग्)ब्लो- ल्दन्-शस्-रब् 1076-92 प्रतिबंधसिद्धिः CXII. 2I भव्यराजः २ CXII. I गुणाकरश्रीभद्रः शि-व-शेद् १ तत्वसंग्रहः शान्तरक्षितः (740-840) IOSO कमलशील:840 (पंजिका) CXIII. 2 | देवेन्द्र भद्रः CXIV ग्रग्स्-ऽब्योर-शेस्-रब् १० । जेतारि:1000 १ धर्ममिविनिश्रयः CXII. 25 ·भाषान्तरकारः संख्या कर्ता A.C. संख्या ग्रंथः टीकाकारः सत्न्-ऽग्युर म्दो भारतीयः भोटदेशीयः काल: A.C. CXII. 26 नागरक्षितः म्छोग्-दङ-पो>ि-जें 1080 (C) २ बालावतारतर्कः CXII. 24| कुमारकलशः शाक्य-डोद् हेतुतत्त्वोपदेशः ३ IOSO १ अन्ताप्तिः CXII. 23 कुमारकलशः IOSO रत्नाकरशान्तिः 1025 २ विज्ञप्तिमात्रता- सिद्धिः CXII. 22 शान्तिभद्रः (नेपाल-) APPENDIX. E. CXII. 27 सुभूतिश्रीशांतिः तिङ्--ऽज़िन्-ब्सङ 1070 १२ रत्नवतः100 १ युक्तिप्रयोगः पो CXII. 29/ कुमारकलशः शाक्य-डोद् IOSO १३ ज्ञानश्रीमित्रः 1075 १४, दानशील:१ 1200 कार्यकारणभाव- सिद्धिः पुस्तकपाठोपाय- सिद्धिः CXII. 16 दानशील: १ prong १५ । मोक्षाकर- तर्कभाषा CXII. 28 गुप्तः 1208 (पङस्) ब्लो-ग्रोस् 1300 १ शाक्यश्रीभद्रेण सह भोटदेशं गतः 1203 A.C. (Bu-ston II. p. 222 and J.A.S.B. 1889 LVIII.) XIII ·XIV] वादन्यायः F. *उपलभ्यमानानां बौद्धन्यायग्रंथानां नामानुक्रमणी संख्या ग्रंथः प्राप्तेः स्थानं कर्ता १ अन्तर्व्याप्तिः ST+ रत्नाकरशान्तिः St. CXII. 3 St. CXII. कल्याणरक्षितः IO २ अन्यापोहसिद्धिःT धर्मोत्तरः ३ । अपोहप्रकरणं T St. CXII. I4 शंकरानन्दः ४ अपोहसिद्धि: T 20 St. CXII. ५ अपोहसिद्धिप्रकरणं S रत्नकीर्तिः Bib. Ind. अवयविनिराकरणं S रत्नकीतिः Salu VII. 8 अशोकः अवयविनिराकरणं S ७ Bib. Ind. ८ आगमप्रामाण्यकारिका S Ngor xxxviii, s ९। आलम्बनपरीक्षा T दिङनागः St. Xcv. 4 आलम्बनपरीक्षा-टीका T विनीतदेवः St. CXII. १० S ११ | आलम्बनपरीक्षा-वृत्तिः T दिन्नागः St. XCV. कल्याणरक्षितः १२ | ईश्वरभंगकारिका T St. CXII. II १३ | उपायकौशल्यहृदयं CSE नागार्जुनः N. 1257 १४ । कार्यकारणभावसिद्धि: T| ज्ञानश्रीमित्रः St. CXII. 29 १५ क्षणभंगसिद्धि: T धर्मोत्तरः St. CXII. 14 * संकेताः St.=Tibetan Stan-hgyur. mdo. (Cordier. Catalogue du Fonds Tibétain, Paris 1915) Bib. Ind=Bibliotheca Indica, Calcutta. For Salu Ngor, Saskya-See Sanskrit Palm-leaf Mss. in Tibet (J.B.O.R.S.Vol. XXI) N. =Nanjio's Catalogue of Chinese Tripitaka. +Bib. Ind. Calcutta. S=Found in Sanskrit. T= Tibetan. G=Chinese. * Pre-Dinnaga Buddhist Text on Logic उपायहृदयं (G.O. S.No. XLIX) ·APPENDIX. F. [ XV संख्या ग्रंथः कर्ता प्राप्तेः स्थानं १६ क्षणभंगसिद्धिःS ६ रत्नकीत्तिः Bib. Ind. १७. क्षणभंगसिद्धिविवरणं *T मुक्ताकलशः St. CXII. 18 १८ चित्ताद्वैतप्रकरणं S रत्नकीत्तिः Salu VIII. १९ तत्त्वसंग्रहः STE शान्तरक्षितः St. CXIII. I कमलशील: St. CXIII. २० तत्त्वसंग्रह-पंजिका STE २१ तर्कभाषा TSt St. CXII. 28 मोक्षाकरगुप्तः वसुबंधुः २२ तर्कशास्त्रं CSS N. I 252 २३ त्रिकालपरीक्षा T दिङनागः St. XCV. 6 २४ धर्ममिविनिश्चयः T जेतारि: St. CXII. 25 नागार्जुनः N. 1223, 1224 २५ न्यायद्वारतर्कशास्त्रं C २६) २७ न्यायप्रवेशः T दिङनागः St. xCv. 7 २८ ST+ St. xcv. 8 " २९ . शंकरस्वामी N. I 216 12 2 I ३० न्यायविन्दुः ST/ धर्मकीत्तिः St. XCV. ३१ न्यायविन्दु-टीका ST/ धर्मोत्तरः St. CXI. ३२ / न्यायविन्दु-टीका-नुटीका दुईकमिश्रः Ngor x. * धर्मोत्तरप्रणीतायाः क्षणभंगसिद्धः टीका । +मुद्रितः संस्कृते Gaekwad Oriental Sanskrit Series, Baroda. #s.o.s.s. no. XLIX (ibid. no. XLIX. अयमेव भोटभाषान्तरे दिङनागकृतिरुक्ता । मुद्रितः संस्कृते Bibliotheca Indica (Calcutta), चौखम्बासंस्कृत Series (Benares).

·XVI ] वादन्यायः संख्या ग्रंथः कर्ता प्राप्तेः स्थानं St. CXI. I 4 ३३ / न्यायविन्दु-टीका T विनीतदेवः ३४ न्यायविन्दु-पिंडार्थः T जिनमित्रः (भारत-) St. CXI. ३५ न्यायविन्दु-पूर्वपक्षसंक्षेपःT कमलशील: ३६ | न्यायसिद्धयालोकः T चन्द्रगोमी St. CXI. 3 St. CXII. 6 ३७ परलोकसिद्धि: T धर्मोत्तरः St. CXII. I5 दानशील:1203A.C St. CXII. 16 ३८ पुस्तकपाठोपायः T ३९ असंगः N. I202 प्रकरणार्यवाचाशास्त्र- कारिका C प्रज्ञालंकारकारिकाS ४० Ngor xxxviii. 3 ४१ प्रतिबंधसिद्धि: T शंकरानन्दः St. CXII. 21 प्रमाणपरीक्षा T ४२ धर्मोत्तरः 12 St. CXII. ४३ प्रमाणपरीक्षा। लघु-T St. CXII. 13 ४४ प्रमाणवात्तिकं ST* धर्मकीत्तिः St. xcv. IO ४५ St. CVIII. 3 टीका(द्वितीय-परि०)T रविगुप्तः। टीका(तृतीय-परि०)T ४६ St. CIV. I " ." ४७ टीका T शंकरानन्दः St. CIII ४८ टीका T शाक्यमतिः St. xcvii, xcviii " ४९ | प्रमाणवात्तिक-वृत्ति: T देवेन्द्रमतिः St. xcvi * प्रथम-द्वितीय-तृतीय-परिच्छेदाः संस्क्रियमाणा अस्माभिः । प्रिज्ञाकरगुप्तस्य शिष्योऽयमिति भोटभाषान्तरे ।

·APPENDIX. F. [ XVII संख्या ग्रंथः कर्ता प्राप्त: स्थानं ५० प्रमाणवात्तिक-वृत्तिः T धर्मकीर्तिः St. XCV. 18 ५१ प्रमाणवार्तिकालंकारःST* प्रज्ञाकरगुप्तः St. XCIX.C ५२ टीका T जय (निन्त) St. CI., CII टीका T यमारिः St. CIV.2, CV., CVI, CVII. ५४ प्रमाणविनिश्चय: T धर्मकीत्तिः St. XCV. II टीका T ज्ञानश्रीभद्रः St. Cx. टीका T धर्मोत्तरः St. CIX,Cx. I ५७ St. XCV. I प्रमाणसमुच्चयः S T+दिनागः टीका T जिनेन्द्रबुद्धिः ५८ St. CXV. " ५९ वृत्तिः T दिडनागः St. XCV. 2 . वृत्तिःT XCV. 3 ६१ प्रमाणान्तर्भावप्रकरणं रत्नकीत्तिः Salu VIII. 4 ६२ / बालावतारतर्क: T जेतारिः St. CXII. 26 ६३ बायार्थसिद्धिकारिका T कल्याणरक्षितः St. CXII. 8 ६४ | युक्तिप्रयोगःT रत्नवजः St. CXII. 27 ६५ वादन्यायः STI धर्मकीत्तिः St. XCV. 16 *अन्त्येषु त्रिषु परिच्छेदेष्वेव । द्वितीयः परिच्छेदोऽस्य मुद्रितः J. B. O. R. S. XXT. प्रथमः परिच्छेदोऽस्य भोटभाषान्तरतः संस्कृतेयऽनूद्य प्रकाशितो मैसूर विश्वविद्यालयेन। * अयं मुद्रघते संस्कृते J. B.O. R. S. XXII.

·XVIII ] वादन्यायः प्राप्तेः स्थानं संख्या ग्रंथः कर्ता विनीतदेवः St. CXII. 3 वादन्याय-टीका ६६ शान्तरक्षितः St. CVIII. ६७ वादन्याय-टीका ST* St. CXII. 4 ६८ | वादन्याय-वृत्तिः T ६९ विग्रहव्यावर्तनीकारिका T नागार्जुनः St. XVII. 5 St. XVII. IO ७० वृत्तिःT 22 St. CXII. रत्नाकरशान्तिः ७१ विज्ञप्तिमात्रतासिद्धि: T N.1251 नागार्जुनः ७२ | विवादशमनशास्त्र रत्नकीत्तिः व्याप्तिनिर्णयःS ७३ Salu VIII. 5 कल्याणरक्षितः St. CXII. 9 ७४ | श्रुतिपरीक्षाकारिका T ७५ । सन्तानान्तरसिद्धिः T धर्मकीत्तिः St. XCV. 17 St. CVIII. I ७६ । सन्तानान्तरसिद्धि-टीकाT विनीतदेवः धर्मकीत्तिः St. XCV. 14 संबंधपरीक्षा T ७७ I St. CXII. विनीतदेवः संबंधपरीक्षा-टीका T ७८ शंकरानन्दः St. CXII. ७९ संबंधपरीक्षानुसार: T संबन्धपरीक्षा-वृत्तिः T धर्मकीत्तिः St. XCV. 15 ८० कल्याणरक्षितः St. CXII. 7 ८१ सर्वज्ञसिद्धिकारिका T St. CXII. 8 ८२ सर्वज्ञसिद्धिकारिका T ८३ । सर्वज्ञसिद्धिकारिकाS रत्नकीत्तिः Şalu VIII. I * इयं मुद्यते संस्कृते J.B.O.R.S. XXI. Pt. III +६९,७२ एकस्यैव प्रकरणस्य नामद्वयं प्रतिभाति G.o.s.s. No. XXLI.

·PHATE HAPAN APPENDIX. F. [ xIx संख्या ग्रंथः कर्ता प्राप्तेः स्थानं ८४ सर्वज्ञसिद्धिकारिकाS ? Ngor XXXVIII. 4 Ngor XXXVII. I ८५ सर्वज्ञसिद्धिसंक्षेप: S शंकरनन्दनः ८६ - सहालम्बनिर्णयसिद्धि: T प्रज्ञाकरगुप्तः St. CXII. 19 ८७ सामान्यदूषणदिक्प्रसारितंS| अशोकः Bib. Ind. ८८ सामान्यनिराकरणं रत्नकीत्तिः Salu. VIII. 9 ८९ स्थिरसिद्धिदूषणं Salu. VIII. 6 St. XCV. १ St. XCV. 13 St. CXI. 6 ९० हेतुचक्रडमरु: T दिङनागः ९१ हेतुविन्दु: T धर्मकीत्तिः ९२ | हेतुविन्दु-टीका T अर्चट: ९३ हेतुविन्दु-टीका-ऽनुटीका S ९४ हेतुविन्दु-टीका T विनीतदेवः ९५ | हेतुविन्दु-टीका (धर्माकर दत्तीया)-ऽनुटीका S* दुकमिश्रः ? पं० सुखलाल B.H.U. St. CXI. 5 Ngof. X. 2 * अस्यैको हस्तलेखो नयपालराजगुरूणां श्रीहेमराजशर्मणां समीपेपि । २१ ·G. धर्मकीतः सप्त न्यायनिबंधाः सटीका: XX ] पृष्ठ-पंक्ति- श्लोकपरिमाणं ग्रंथाः, तट्टीकाकाराश्च परिच्छेदाः स्तन्-ग्युर् (म्दो) वेष्ठनं पृष्ठपंक्त्यंकाः परिमाणं मूल टीका योगः 1,459 I,05,400 1,06,859 १. प्रमाण वात्तिकं I-IV 3,500 I धर्मकीतिः (वृत्तिः) देवेन्द्रमतिः (पंजिका) शाक्यमतिः (टीका) 8,748 xcv.Io I90a4-250b6 59.23 xcv.18 404b3-5354 130.8 Tb-390a8 388.12 Ib-402a8 400.12] Ib-348a8 356.12 II-IV XCVI I-IV XCVII 17,046 वादन्यायः XCVIII 'नागार्जुनकृत्योरेकविंशति पत्राणि विहाय, स्तन्-ऽग्युर्-संग्रहे ऽव्यवहितानि बौद्धन्यायग्रंथानामेकविंशति वेष्ठनानि (mdo. xcv-cxv); तत्र षोडशसु (xcvi-cxi) केवलं धर्मकीर्तेः सप्त न्यायनिबंधाः सटीकाः, द्वयोः (cxiii, cxiv) शांतरक्षितस्य तत्त्वसंग्रहः सटीकः; शेषयोर्द्वयोः वेष्ठनयोः (xcv, cxii) धर्मकीर्तेरप्यन्येषां च ग्रंथाः। श्लोकपरिमाणेन १,७५,२४४ श्लोकेषु १,३७,३११ श्लोकमिता ग्रंथा धर्मकीर्तिपरिवारस्य, अष्टादशसहस्रमितः शान्तरक्षितीयः, शेषा दिङनागप्रभृतीनाम् । संख्यान इह स्नर्-थङ-मुद्रित भोट-स्तन्-ऽग्युर्-ग्रंथतः प्रतिपृष्ठं सप्त पंक्तयः प्रतिपंक्ति सार्द्ध श्लोकः प्रायेण गृहीतः । * हेम० तालपुस्तकान्ते त्रयाणां परिच्छेदानां ग्रंथपरिमाणं "(द्वितीये) श्लोकाः २८८, तृतीये श्लोकाः ५३९ चतुर्थे श्लोकाः २८८" इति लभ्यते । त्रुटितस्य आद्यस्य परिच्छेदस्य संख्या भोटभाषान्तरसाहाय्येन ३४४ लब्धा । ३ इयं संख्या भोटभाषान्तर उपलभ्यते । - ·XCIX 16,276 CI " CII 18,148 373.12) " CIV. 2 CV Tb-290a7 26,552 CIV CVII 7,578 III प्रज्ञाकरगुप्तः (भाष्यं) II-IV Tb-382a7 380.II Ib-344a6 342.IOJ जय(निन्त):(भाष्य-टीका) 1b-434a8 432.121 Ib-375a8 यमारिः (भाष्य-टीका) 208a7-345a8 136.15) 288.II Tb-436a8 434.12 Ib—32125 319.9 शंकरानंदः (टीका) CIII Tb-338a8 336.12 रविगुप्तः (टीका) CIV. I 1b-208a7 206.II (वृत्तिः) CVIII.3_137a8-266a6 128.14 २. प्रमाणविनिश्चयः xCV.II 250b6-329br 59.3 धर्मोत्तरः (टीका) IZII Ib-347a8 345.2 Ib-209b8 ज्ञानश्रीभद्रः (टीका) CX.2 209b8-355a6_145.6 ३. न्यायविन्दुः IIII xcv.12 329b1-337a8 7.14 विनीतदेवः (टीका) 1b-43b3 4I.14 धर्मोत्तरः 43b3-113ar 69.5 इयं संख्या भोटभाषान्तरे समुपलभ्यते । APPENDIX. G. 7,552 II I-III 1,340 I5,734 I7,074 CIX 12,463 III CX. 207.20/ I 177 2,936 3,271 2,759 I,030१ I,4771 CXI.I CXI.2 [x XXI १ ·IIXX RE मूल " 4.480 3I 4,036 2,268 I,768 1,080 स्तन्-ऽग्युर (म्दो) पृष्ठ-पंक्ति- श्लोकपरिमाणं ग्रंथाः, तट्टीकाकाराश्च परिच्छेदाः वेष्ठनं पृष्ठ-पंक्त्यंकाः परिमाणं टीका योगः 22I कमलशील: II3ar-122b6 8.27 CXI.3 जिनमित्रः CXI.4 122b6-123b8.18 ४. हेतुविन्दुः I-IV XCV.I3 337a8 357a3 19.II 444 विनीतदेवः (टीका) CXI.5 123b8-223b6 100.13 अर्चट: (विवरणं) CXI.6 223b7 -302a8 78.9 ५. संबंधपरीक्षा XCV.I4 357a3-358a7 0.17 29 I,109 धर्मकीर्तिः (वृत्तिः) XCV.IS 358a7-364b8 5.23 147 विनीतदेवः (टीका) 1b-26b8 24.20 शंकरानंदः CXII.2 27a44a3 384 ६. वादन्यायः xcv.16 364b8-400a7 35.7 3,509 4,307 विनीतदेवः (टीका) CXII.3 44a3-7Ias 26.16 609 शान्तरक्षितः CVIII.2 7Ia-183a7 III.16 2,900 ७. सन्तानान्तरसिद्धिः xCV.I7 400a7-404b3 3.17 72 474 विनीतदेवः (टीका) CVIII.I Ib-21b2 19.13 474 4,319 1,32,992 1,37,3II ' ताल-पत्रपुस्तकान्ते--"नवशताधिकं । सहनद्वितयं" ग्रन्थपरिमाणं प्रदत्तम् । वादन्यायः 548 CXII.I 16.17 798 546 ·APPENDIX. H. [ XXIII H. धर्मकीर्तिपरिवारभाजां ग्रंथकाराणां ग्रन्थपरिमाणम् ग्रंथकाराः ग्रंथसंख्या ग्रंथपरिमाणं I I 2 I (श्लोकाः) 26,552 18,148 17,046 16,267 13,940 8,748 7,966 7.963 7.552 4,929 3,271 2,900 I,768 १. यमारिः २. जयानन्तः ३. शाक्यमतिः ४. प्रज्ञाकरगुप्तः ५. धर्मोत्तरः ६. देवेन्द्रमतिः ७. धर्मकीत्तिः ८. शंकरानन्दः ९. रविगुप्तः १०. विनीतदेवः ११. ज्ञानश्रीभद्रः १२. शान्तरक्षितः १३. अर्चट: १४. कमलशील: १५. जिनमित्रः 9 5 I I I 22I I 3I 29 1,37,3II ·वादन्यायः XXIV ] I. भोटनृपाणा तुल्यकालीना भोटीय-न्याय-भाषान्तरकाराः A.D. स्रोङ-बर्चन्-स्गम्-पो 630-98 मङ-स्रोड-ब्चन् 698-712 दुर्-स्रोङ 712-40 खि-ल्दे-ग्.चुग्-बर्तन त्रि-स्रोड-ल्दे-बचन् 802-45 वैरोचनरक्षितः देवेन्द्ररक्षित:1 धर्मालोक: नम्-मखऽ-स्क्योङ 740-802 द्पल-ब्ञग्स 4* 846-47 847-77 877-901 ये-शेस्-स्दे (862 A.C.) मुनि-चन्-पो खि-ल्दे (स्रोङ)-बचन् रल-प-चन् ग्लङ-दर-म जेद्-झुडस् पल-ऽखोर्-व-चन् डोद्-ल्दे 901-2 902-65 965-83 I040 6 ग्रग्स्-ऽब्योर्-शेस्-रब द्गे-वडि-ब्लो-प्रोस्' (ब्रो-सेङ-दकर्) शाक्य-डोद् (राजकुमारः) शि-व-डोद् आचार्यशान्तरक्षित (740-840 A.C.)स्य शिष्याविमौ (Bu-ston II, P. 190)। आचार्यशान्तरक्षितस्य सहकारी भाषान्तरीकरणे (Stan. mdo. XCV. 9) शान्तरक्षितकालीनौ (Bu-ston. II p. I91)। *नागसंवत्सरे (840 A.C.) ऽनेन ग्रंथसूची व्यधायि (ibid. p. 191)। अश्वसंवत्सरे (862 A.C.) राज्ञा निर्दिष्टं किमपि । (Stan. mdo. CXXIII.44). 6रिन्-छन्-ब्सङ-पो (958-1055 A.C.)-सहाय एष (Bu-ston. II. दीपंकरश्रीज्ञान (982-1054 A.C.)-समकालीनाः । अयं राजकुमारः तत्वसंग्रहभाषान्तरकारो जेद्-लदे-नृपस्य सहोदरः (Bu-ston. II.pp.213, 214) p. 214) ·APPENDIX. I. [xxv 1 4 चे-लदे 1076 (ोंग्) ब्लो-ल्दन्-शेस्-र (ख्युङ-पो) छोस्-ब्चोन् तिङ--ऽजिन्-ब्सङ-पो (शङ-द्कर)ऽफग्स्-प-शेस्-रब् ऽदद्-पति-शेस्-र द्वङ-ल्दे (ोग्) ब्लो-ल्दन्-शेस्-र ग्रग्स्-ऽब्योर्-शेस्-रब् (शङ-द्कर्)ऽफगस्-प-शेस्-रब (श्व-म.) सेङ-र्यल व्यङ-छुब्-शेस्-रब् म्छोग्-दङ-पोऽि-- द्गऽ-वड़ि-दो-जें ऽबक्र-शिस्-ल्दे 1092 (डोंग्) ब्लो-लदन्-शेस्-रब् (प-छव्) छुल्-निम्स्-र्यल्- म्छन् (स-स्क्य) ग्रग्स्-प-र्यल-म्छन् 1147-1216 ग्रग्स्-प-र्यल्-म्छन् (स-स्क्य) ऽफग्स्-प (स-स्क्य)-स्तोन्३ ग्शोन् (स-स्क्य) शर्-व-ऽजम्-द्व्यङस्-दोन्-र्यन् (पङस्)ब्लो-ग्रोस्-बर्तन् 1251-80 1288-1342 1चे-ल्दे नृपेण 1076 A.C. वर्षे कश्मीरेषु प्रेषितोयं, द्वङ-ल्दे-क्र-शिस्- लदे-नृपयोरपि उपस्तम्भमुपलभ्य 1092 A.C. संवत्सरं यावत् तत्रैव स्थित्वा नेकान् ग्रन्थाननूदितवान्। (Bu-ston. II p. 215 and J.B.A.S. 1889, S.C. Das.) 'चे-ल्दे-नृपेणाहूतस्य काश्मीरकस्य ज्ञानश्री (मित्र)स्य सहायोऽयं (Bu-ston. II. p. 215) चे-लदे-नृपेणाहूतस्य चन्द्रराहुलस्य सहायोयं (ibid. p. 215). 4चे-लदे-द्वङ-ल्दे-नृपयोः समकालीनः (ibid p. 218). (9. प-छव) जि-म-प्रग्स् (b. IOS 5) सहायः कनकवर्मा (Stan. mdo, XX III. 3) अस्यापि सहायः (Stan. mdo. XCV. 3). मणिभद्ररक्षित-सहायः प्रमाणसमुच्चय-भाषान्तरीकरणे । 7ऽफग्स्-प-ब्लो-ग्रोस्-तन्-प-समकालीनोयं (Stan. mdo. XCII.3) 8बु-स्तोन्-पंडितः (1290-1364, इतिहासलेखनकाल: 1322 A.C.) एनं स्वगुरोरपि पश्चात् स्मरति (Bu-ston, II. p. 224) ·J. बौद्धन्यायग्रन्थानां चीन-भोट-भाषान्तरयोः कालक्रमेण सूची क-चीन-भाषायां [ IAXX भाषान्तरकारः कर्ता ग्रंथः चीनदेशीयः काल: A.C. भारतीयः नागार्जुनः 472 चि-चि-आ-ये विमोक्षप्रज्ञः 41 वादन्यायः वसुबंधुः परमार्थः "0 असंगः उपायकौशल्यहृदयं (N. 1257) विवादशमनशास्त्रं (N. 1251) तर्कशास्त्रं (N. I252) प्रकरणार्यवाचाशास्त्रकारिका (N. 1202) न्यायप्रवेशः (N. 1216) न्यायद्वारतर्कशास्त्रं (N. 1224) (N. I223) Hioen-tsang 645 शंकरस्वामी 647 नागार्जुनः 648 I-tsing 711 * fasiat: Nanjio's Catalogue of the Chinese Tripitaka-tie 76004T: 1 ·ख--भोट-भाषायां स भाषान्तरकाराः ग्रंथः कर्ता २२ भोटदेशीयः काल: A.C. भारतीयः A.C.) धर्मालोकः १--जसम्-यस्-काले (823- 90I शान्तरक्षितः(740-840A.C.) हेतुचक्रडमरुः ज्ञानगर्भः न्यायविन्दु-टीका 840 दिङनागः धर्मोत्तरः APPENDIX. J. वैरोचनरक्षितः श्रीसिंहः न्यायसिद्धचालोकः चन्द्रगोमी पल-बचेंगस् ज्ञानगर्भः विग्रहव्यावर्तनीकारिका नागार्जुनः देवेन्द्ररक्षितः विग्रहव्यावर्तनीकारिका-वृत्तिः " नम्-मखऽ-स्क्योङ संबंधपरीक्षा धर्मकीत्तिः संबंधपरीक्षा-टीका विनीतदेवः द्पल-ब्चंगस् जिनमित्रः (कश्मीर-) IIAXX ] सर्वज्ञसिद्धिकारिका कल्याणरक्षितः ·कल्याणरक्षितः बायार्थसिद्धिः पल-बचेंग्स् जिनमित्रः (कश्मीर-) [ IIIAXX 840 धर्मकीत्तिः प्रज्ञावर्मा हेतुविन्दुः हेतुविन्दु-टीका न्यायविन्दु-पूर्वपक्षसंक्षेपः विनीतदेवः " " कमलशील: विशुद्धसिंहः सन्तानान्तरसिद्धिः धर्मकीत्तिः " सन्तानान्तरसिद्धि-टीका विनीतदेवः " वादन्यायः ये-शेस्-स्दे 862 न्यायविन्दु-टीका न्यायविन्दु-पिंडार्थः जिनमित्रः जिनमित्रः सुरेन्द्रबोधिः " " ·भाषान्तरकाराः ग्रथः कर्ता भोटदेशीयः काल: A.C. भारतीयः २-गूगे-काले (990-1200 A. C.) IOSO गुणाकरश्रीभद्रः तत्त्वसंग्रहः शान्तरक्षितः शि-व-छोद् ग्रग्स-ऽब्योर्-शेस्-रब् दगे-वऽि-ब्लो-प्रोस् देवेन्द्रभद्रः तत्त्वसंग्रह-पंजिका कमलशील: IOSO सुभूतिश्रीशान्तिः प्रमाणवार्तिकं धर्मकीत्तिः APPENDIX. J. " प्रमाणवार्तिक-वृत्तिः प्रमाणवार्तिक-टीका देवेन्द्रमतिः प्रमाणवार्तिक-टीका शाक्यमतिः ज्ञानश्रीभद्गः " वादन्यायः धर्मकीत्तिः (नो-सेछ कर्) शाक्य-भेद् कुमारकलश: हेतुतत्त्वोपदेशः जेतारिः ran 3 अन्तर्व्याप्तिः रत्नाकरशान्तिः XXIX ·विज्ञप्तिमात्रतासिद्धिः शान्तिभद्रः TOS0 XXX ] (ब्रो-सेङ-द्कर्) शाक्य-डोद् ऽदद्-पऽि-शेस्-र कनकवर्मा प्रमाणसमुच्चयः दिङनागः " प्रमाणसमुच्चय-वृत्तिः युक्तिप्रयोगः रलवणः शान्तरक्षितः वादन्याय-टीका तिङ-ङ -ऽजिन्-व्सङ-पो (शड-द्कर्) ऽफग्स्-प-शेस्-रब् (ोग्) ब्लो-ल्दन्-शेस्-रब (1059-1109) I076 सुभूतिश्रीशान्तिः कुमारश्रीभद्रः (1076-92)| परहितभद्रः प्रमाणविनिश्चयः धर्मकीत्तिः वादन्यायः प्रमाणविनिश्चय-टीका धर्मोत्तरः न्यायविन्दु: धर्मकीत्तिः मनारथः अपोहसिद्धिः शकरानन्दः धर्मोत्तरः अपोहप्रकरण (1076-92)| भव्यराजः (ङाग्)ब्लो-ल्दन्-शेस्-रब् (1059-1109) १ (प-छव्) जि-म-ग्रग्स् (b. I055 A. C.)-सहायः कनकवर्मा (Stan. mdo. xxii.3) २चे-ल्दे-नृप-प्रेरणया तिङ-ङ-ऽजिन्-ब्सङ-पो-सहायेन चंद्रराहुलेन सटीकः प्रमाणसमुच्चयो (Bu-ston. II. p. 215) भाषान्तरीकृत इति ·भाषान्तरकाराः ग्रन्थः कर्ता भोटदेशीयः काल: A.C. भारतीयाः (ङोग्) ब्लो-ल्दन्-शेस्-रब् (1059-1109) (1076-92)| भव्यराजः अपोहप्रकरणं धर्मोत्तरः क्षणभंगसिद्धिः प्रतिबंधसिद्धिः प्रमाणवात्तिकालंकारः " प्रज्ञाकरगुप्तः APPENDIX. J. प्रमाणवात्तिकालंकार-टीका यमारिः सुमतिः ज्ञानश्रीभद्रः (कश्मीर-) 1076 प्रमाणविनिश्चय-टीका ज्ञानश्रीभद्रः I080 दीपंकररक्षितः प्रमाणवात्तिकालंकार-टीका जय (निन्त): (ख्युङ-पो) छोस्-क्यि-बचान्-ग्रुस् ब्यङ-छुब्-शेस्-रब् (श्व-म) सेङ-र्यल मछोग्-दङ-पोऽि->-जें मणिभद्ररक्षितः प्रमाणसमुच्चय-टीका . दिङनागः " नागरक्षितः बालावतारतर्कः जेतारिः द्ग-वडि-दोर्जे 180 परहितभद्रः संबंधपरीक्षा-टीका शंकरानन्दः | XXXI ·(प-छब्)छुल्-खिम्स्-र्यल्-म्छन् IIOO भव्यराजः परलोकसिद्धिः IIXXX धर्मोत्तरः शान्त्याकरगुप्तः त्रिकालपरीक्षा दिङनागः - ४० ०१५ ३-स-स्क्य-काले (1200-1364 A. C.) lze 1200 ग्रग्स्-प-र्यल्-म्छन् (1147- 1216) सर्वज्ञरक्षितः (कश्मीर-) न्यायप्रवेशः दिङनागः वादन्यायः 1204 तर्कभाषा मोक्षाकरगुप्तः ग्शोन्-स्तोन् 1260 धर्मरत्नः (चीन-भिक्षुः) न्यायप्रवेशः दिङनागः (पङस्) ब्लो-प्रोस्-तन् I300 प्रमाणसमुच्चय-टीका जिनेन्द्रबुद्धिः