·शुक्र नी ति सा र
ŚUKRANITISARA.
VOL. I.
TEXT, VARIÆ LECTIONES, &c.
EDITED BY
GUSTAV OPPERT.
MADRAS:
PRINTED BY E. KEYS, AT THE GOVERNMENT PRES
1882.
ܠܐܙܐܶܩܚ
[All righis reserved.]

·PREFACE. The Mahabharata tells us that Brahma wrote the first Dandanīti, the contents of which were spread over one hun- Gred thousand chapters. Sankara or Siva reduced Brahma's work in his Visālākṣa to ten thousand chapters. This was compressed by Indra in the Bahudandaka to five thousand nhapters. Brhaspati's Bārhaspatya contained only three thougand chapters, and Usanas (Bukra or Kavya) took pity on mankind and composed & still further abridged edition of one thousand chapters. In the Sukranītisāra the same reason is assigned for its compilation.' The original Sukranīti, like Manu's law-book, seems to have come down to us in a very condensed form, for its essence only-the Sukranitisăra--lies before us, and its extent is, according to its own context, limited to 2,200 distichs. It is a proof of the genuineness of the text that on the whole the different manuscripts, which have come into my hands, vary very little. This edition contains 2,483 blokas besides the 961 supplementary slokas of the fifth book, i.e., 283 slokas more than the stated number.3 For the sake of com- See Mahabharata, Santiparva, Rajadharma, LIX, 28, 29, 76-87 ; Sakraniti, .p. 1, 1, 1. 4-7. According to the Nitiprakasika, p. 31, 1, 1. 41-56, Brahma's Dandaniti contained 100,000 chapters, that of Rudra 50,000, that of Bubrak. maṇya 25,000, that of Indra 12,000, that of Many 2,000, that of Brhaspati 3,000, that of Sukora 1,000, that of Bharadvaja 700, that of Gaurasiras 500, and that of Vodavyasa 300 chapters. Compare my monograph on the Weapons of the Ancient Hindus, p. 35, 36. • S6 Sukraniti, pp. 218, IV, VII, 782. · The first book contains 778, the socond 873, the third 663, the first ! tion of the fourth book 238, the second 260, the third 202, the fourth , the fifth 664, the sixth 28, and the seventh 858 hall-versen. he total ap' therefore to 4,968 ball-Vermes or 2,483 elokus. The supplementary Airli contains 193 half-verses or 96% distichs. .

·vi PREPACK. 5 pleteness I have included the contents of the various mangscripts in this edition, but for the sake of guidance I have placed the doubtfullines within brackets, besides giving in the first appendix all the necessary information on this subject.* The Sukraniti has not only been repeatedly mentioned, but passages occurring in it have been quoted in undoubtedly ancient works as the Mahabharata, Kamandakiya, Pañostantra, &c., and such passages are found in the text of the Sukraniti. The sooond chapter in my monograph on the weapons of the ancient Hindus is devoted to prove the authenticity of the Sukraniti, and I need not reour to this question, as what I have stated there has not yet been proved to be wrong. Under present circumstanoes it is extremely difficult to fix with anything like historical acouracy the exact date of Sanskrit literary works, unless, as in very rare cases, such dates are given in the very writings, or where one can supply them from other reliable sources which afford the desirable information, or where they can be safely inferred from collateral evidonoo. But though such statements for determining the date of a work are wanting, the same exactness is not required for merely fixing the period to which a writing belongs. In such a case, 2.4., to show the antiquity of a work, it is sufficient to prove that such literary production is mentioned in other undoubtedly old works; that certain • Sve Appendix I, Variæ Loctiones, p. 423-245, o Sme Muhabharata, Santiparva, Rajadharma, LVIII, 1.4, LIX, 76-87, CXLII, 22 ; Santip. Mokpadharma CCX, 21 ; Kamundukiya II, 6; Pañcatantra 1, 2; Nitiprakasika 1, 21-28; Pardáurnsmrti 1, 13, &c. &c. • Sac Mahabharata, Santipurva, Rajadharma, XXXVIII, 8, 9, LVI, 27- M, LVII, 1, 2, LVIII, 1-4; Harivantiga XVIII, 127-131, 136, 137, LV, 119. 3, LIX, 14, 15, Pancatantra I, 196, II, 46-47 ; Kamandakiya V, 88, 89, 1, 22, 23, XI, 67, XIX, 31, &c. stparr Sukriniti, p. 40, 11, 141-144 ; p. 77, III, 154-168 ; p. 80, III, *: p. 100, IV, 1, 39-42; p. 203, IV, VII, 604, 605 ; p. 205, IV, VII, &c. .

·PREFACE. vii passages, which those old works profess to quote from them, are also found in the writing under investigation; and that the style and language evince unmistakable archaisms. As has been shown before, many works of undisputed antiquity have mentioned and quoted śukra's Dandanīti, and most of the thus cited passgyes are contained in it. That not all the wise sayings and precepts ascribed to Sukra are found in this book may be asoribed to the fact that it is only a Sukranītisāra (though for the sake of brevity it will be called hereafter Sukraniti), and does not pretend to embody all the various sentences put in the mouth of Ušanas. In like manner all the apophthegms of Manu are also not found in the Mänavadharmaśāstra. In order not to be misunderstood, I may as well state, that though I call the work on polity under consideration Sukra’s Nitisāra, I by no means wish to contend that Sukra is its actual author, but only follow the usual designation, omitting altogether the question as to the real author. Šukra is the preceptor of the Asuras, whoever they may be, and his work is said to have been composed at their request. From the whole tenor of the text it appears to be a book rather intended for the guidance of the kings in special, and for the Kşatriya caste in general, than for the use of the Brahmans. This fact will explain many peculiarities which otherwise would appear strange. The style and language of the Sukraniti are unquestionably antiquated. In the third apy endix a number of such archaisms is collected, so that I wood not enlarge on this subject.10 In my monograph on the weapons of the ancient Hindy, I have intentionally refrained from assigning a fixed datetill 9 * I reserve this question for a future consideration. See Bukraniti I., 1. 3.-The Sukraniti doos alither contain an do mor a prdyasoittakdnda. 20 S« Appendix III, pp. 282–284. 11 ·viii PREPACE. the Sukranīti, and while still adhering to this resolution, I may say so much of its age, that I am inclined to ascribe the Kukraniti to the same period which produced the smrtis and early epic literature. I believe I am not mistaken in remarking that many cholars entertain a doubt about the antiquity of the śukraniti, as it contains some expressions and subjects whick. seem to point to a later date of composition. Yet I am of opinion that such objections offer no serious difficulties, and can be easily met. I may at once record my conviction, at which I have arrived after careful consideration, that we know comparatively little of the high degree of internal development which the Indian community had reached more than two thousand years ago. Moreover, we have not at present the material at our disposal to judge, from the modern state of Hindu manners and customs, of the advanced state of civilization which was prevalent in India in ancient times, bocause the decay begna more than a thousand years ago, and has boon going on up to the latest period. It is therefore preposterous to contend, c.9., that the ancient Hindus were ignorant of this or that art or science because no knowlodge, or very little knowledge of it, has reached us. I shall only quote a few items from the Sukranīti to which objection might be raised, as I shall reserve fuller remarks for the introduction to the English translation which I am preparing for publication. 1. Referring to expressions orhich appear to have a foreign origin. Such a word is, e.g., ETT höră, which occurs in the Sukrati," and which term being most likely closely connected h the Groek word õpa, hour, suggests conclusions which be without any foundation. It is generally supposed 11 Sk Sukraniti, p. 124, IV, III, 89.

·PREFACE. is that the connection between the Hindus and the Greeks dates from the time of Alexander the Great, though there is very little foundation for such an assumption. True we do not possess any historical evidence to the effoct that there existed communications between the Hindus and the Greeks in very early times, but that does not warrant us in saying that such intercourse did not exist. What is there to disprove that Greek travellers went to India at the time of the Trojan war? Does not Homer mention the long voyngos of the Phoenicians, who occasionally stayed one year in one place; and may not Greeks, especially Asiatic Greeka, have accompanied them on their travels to Ophir ? When victorious kings transplanted in olden times the inhabitants of towns and whole districts to far distant countries, and when we know that Asiatic Greeks shared this fate, is it not possible that Greeks were transported to the confines of India when the empire of the victor, als was, e.9., the case with Persia, borderod on India? I know these are only conjectures, but the whole history of ancient India is as yet a field for hypothesis. The wordő pa occurs already in Homer, and we do not know when it was first used in the Greek language. 2. Among the thirty-two sciences which rumbor of sciences is also quoted the Caranavyuha—the religion of the Yavanas, the Yirunamatu, is mentioned as the thirty-first.! The Yāvanamata is described as acknowledging one invisiblo god as the creator of the universe and as following a code of right and wrong different from the snirti and sruti13 of the Brahmans, while the Yavanas themselves are said to inhabit a country to the nort's-west of India. * There is some difficult; 13 See Sukraniti, Appendix II, pp. 261, 265. Though the actual ço stion of the Caranavyuhn is not very anciont, yet its contents belong! mes. 190,- Sec Sukraniti, p. 123, IV, III, 58. 191, 19, Scc Sukraniti, p. 126, IV, III 124-126. 102 ·PREPACE. in the definition of the term Yavana. Two facts must be admitted at once, that the word is of old standing in Sanskrit, and that at different times it was applied to different nations, though we are ignorant to what nation the term originally referred. In case the Yāvanamata is meant to apply to strictly monotheistic religion, three such religions, the Mosaic, the Christian and the Mahomodan, attract the attention first. Though in later times the Mahomedan invaders into India are occasionally called Yavanas, yet the Islam itself is not called Yavanamuta. Even the modern Hindi translation of the Sukraniti does not explain it is pointing to the Islam. Moreover, Mahomed is so prominent a feature in the belief of the Muslim, that his name could hardly be omitted if the Islam is defined by a non-] -Mahomedan. If I thought it possible that the Yüvaniamata could be taken for the creed of the Quran, I should have said so, even if such admission should assign the Sukraniti, or at least the verses where this expreskion occurs, to a later period. As we know how early Christian Missionaries, especially Nestorian fugitives, arrived in India, Yavinumata might be taken in the sense of Christianity. On the other lund, we have historical evidence that since the timos of Solomon the existence of the Jews could not be unknown in India. In the thirteenth edict of Asöka Antiyoko(Antiochos Theos), king of Syria (262-26), is styled Yönarăji, while the other princes, Tummayo (I'tolemaios II or Philadelphos, 281-247), pl Antikona (Antigonos II of Macedonia, 277-239), Magă IMagas, king of Kyrunnisa 308-258), and Alikasunari (Alex- Such'er II of Epiros, from 272), who were also of Greek descent, ti," azt so named. The question now arises whether Antiochos in the las called Yönhrajn, because he was the reputed king be wi-which by the way he had lost to Egypt-or bocaly principal Groek king with whom Asöka had ni ·PREFACE, there is no question that the term Yarana places to the Greek. In the first case there would ditional evidence for Yåvanamata referring to the dhe Jews, as Palestine was an essential part of Syria JoJewish religion was the principal religion of Syria. no other hand, according to modern rosearches it has proved that the crend of the ancient Persians was entially bascd on monotheism, and as it has never been satisfactorily disputed that the name Yavanas may refer to tho Persians, another explanation of the term Yāvanamata, as the religion of the ancient Persians, is thus offered.15 Yet though the definition of Yavanamata is already somewhat vague, it becomes more so, if we consider that many so-called polytheistic religions may claim to be classed as monotheistic, as the various deities which in time have been distinctly personified can be regarded as emanations of the one supreme godhend. Wo can trace such a kind of developimout in many ancient religions, and even the Hindus, who now-4-ılays worship respectively different deities, often contend that they only revere the godhead in one particular manifestation, but that they do not admit of a plurality of gods. If we apply this reasoning to the Yüvanamata before us, many 80-called polytheistic religions may be included in its fold, and it can be explained as auy theistic religion-whether monoistio or polytheistio~in opposition to an atheistic belief. ? The description of guns and the reference to gunpowder other point which seems to have sorely affected the susceptibilities of many scholars. In my monograph apons of the ancient Hindus with special reference rand fire-arms I have already discussed at great Sa conc. 365- -ints au 'stants, odor Goldstückor, page 16. In Amarakosa IV, 11 'गन्यामपि दीपकः. This plant commonly known nith Indix under the name of Khorasan Omam stands here therefore for Parsian. 8 even ·PREFACE. . length this topic, and though statements facts have been made in refutation to my a one has been brought forward to invalidate in i contention that gunpowder and fire-arms existed India. Of the truth of my suggestions I am the n 11 90111 vinced, as I can even quote the Vedas, especially thell gell reda with its two commentators Bhattabhiīskara and I ranyasrāmī, as authorities for the existence of guns;16 & As with respect to gunpowder the fourth edict of Asokadd (where, together with processions of chariots and elephants, fireworks are mentioned) would supply adelitional evidence of its existence in India, if such were wantod after the cogent arguments already urged in its behalf. The text of this odition has been compiled from five manuscripts and one printed copy published under the auspices of H.II. the lIolkor by Rimacandra Govinda Sústri in Alibag. These manuscripts are either written in Dāvanāgari or in Telugu characters; an ancient Grantha manuscript was received too late for use. These differont manuscripts are called 1, 2, 3, 4 and 5, and the printed copy 6, and they come from the following places :- 16 See my edition of the Nitiprakasika, p 11-13, whero the Kronayajurveda 1, 5, 7, 6, with the commentaries of Bhatti bhaskara (Jiannyajña) and of Vidyarupyasvárni (Tnitruriyaridarthaprakrón) arc quoted. 19 Sec" On the Rock Inscriptions of Kapur di Giri, Dhauli and Girnu Professor H. II. Wilson" in the Journul of the R.A. Society, XII, p./ 174-181. Wilson's translation of l'imanalasanuca hastidasandca ayikh mica añanica diryani ripam into chariot and elephant processions ar. works and other dirine displays is undoubtedly right. The same o of Burnouf's translation "après que les promenades de chars del promenades il'óléphants, des feux d'artifice, ainsi que d'autros r divinex." On the other hand it is beyond my power to undo Kern when he translutr* this passage as follows: apparitio guds, and apparitims of celestial elephants, and fiery balls heavens, or M. Sónart when be gives as its equivalent blephants, torches and other heavenly spectacles. The agnikhanda-fire bits or firc sparks—is quite fear that the expressions agnikhanda and agnikhandi works and display of fro-Works" arc even India. 1 ·PREFACE. elugu manuscript obtained from J.R.R. C. .ndrnáskhara Kåstriyār, B.A., Head Master of the College at Vizianagaram (Vijayanagaram). 1 Telugu manuscript obtained from M.R.R.D. Näriyaņagajapati Raju of Anandapuram in the subdistrict of Bimlipatam (Bhimunipattanam). 3. A Davan, gari manuscript belonging to the Government Oriental Manuscripts Library, copied in Bhurtpore (Bharatapuram) in the year 1853 (1909 Samvat) for Venkatesa Sastri. 4. A Telugu manuscript obtained from M.R.R. S. T. Krishnamacaryúr of Triplikane (Tiruvallikoni, Madras). 5. A Devanagari manuscript kindly lent to me by Dr. Ram Das Sen of Berhampore (Brahmapuram) in Bengal, but which came into my lands after 50 pages had been already printed. 6. A priuted copy as mentioned above. On the left side of the text I have used Arabic figures for counting the lines, and ou the right Dovanā gari figures for counting the slökus; when pointing out the number of the slokas I have followed the South Indian custom of marking oven half slökas. As this is the first Sanskrit work printed in Devanagari arncters in the aity of Madras, I wish to record my thanks Mr. E. Keys, the Superintendent of the Government Press, highly creditablo manner in which the print has been 10 3i conclude this preface without expressing my 366. nts also to J.R.R. V. Titadesikatātåcåryár, 'stants, for the great care he has taken in USTAV OPPERT.

·CONTENTS.' Page 1, 2 2 3 3, 4 4 6,6 0,7 7,8 8 8,8 9, 10 10 10, 11 11-13 13 13, 14 16 16 BOOK I. Lino 1 - 26 Praise of polity. 27- 40 Polity nocengary to a king. 41-46 A king superior to time. 46-66 Praise of dharma. 67- 72 Kinga differ according as the three constituent qualities of nature prepondorato in them. 73~ 78 Praine of works done in previous births. 79-88 The qualities of men. 89--120 Pruise of furiner deeds as well as of present cxertions. 121-140 The ossential constituents of a kiugrlom. 141-164 The gody parts of a king. 165-172 Difference botween virtue, passion and ignorance. 173–192 Good fooling to exist between a king and his subjects. 193-214 The difficulty of conquering one's passione pointed out. 216-231 Indulgence in women, play, drinking, &c., blamed. 232–238 When pussions may be indulged in and whon not. 239--284 Virtues and faults of a king. 285-292 l'assions to be avoided. 293-316 Amrikpadi, trayi, várta and dandaniti defined. 317-330 Un bad and good persons. 331–350 kindnoss in speech roxommended. 351.--364 On the occupation of a king. 365-386 On the different grudos of princes. 6420 On the different land monsures. PITK24 Land to be given to poor persone. How to build a capital. On the interior arrangement of a house. w to build a house. Cructing ditches and walls. 're only mentioned, it would have led too ·Xvi CONTENTS. Page 21, 22 22 11 22, 23 23, 24 24, 25 25 25, 27 27, 28 28 28, 29 29 Line 482-499 On the erection of a royal pnlace. 500-618 Where the buildings of the different officials and the barracks for the soldiers aro to be erected. 619-537 On ronda. 638-550 On travellers' rest-houses and their police sulporinton. dence. 651-571 On the dnily routine work of a king. 572-586 On Watchmon. 687-626 General orders issued by the kings. 627-652 On the king's duties. 653-660 On the oxamination of food to protect against poisoning. 661-669 On loyal pastimes and hunting. 670-682 Kings to be well informed about home and foreign muttera. 683-690 Rules of succession to the throne. 691-704 On the duties to be assigned to the king's relations both male and female. 705–727 On the arrangement of seats and rulos of procodunce at court. 728-733 On the trunmotions in the council chamber. 734-737 On the upkeep of the royal ostablishment. 738-743 On the fostering of arts and sciencos. 744—750 On avoiding vulgar pooplo. 751-760 On yearly examination of the state of tho kingdom. Taking over the administration of a budly rulod country and granting maintenance to the dispodgo8sod prince. 761-778 What H Cures to a king prosperity in this and tho ne world. 29, 30 30 30, 31 31 31, 32 32 19 . 33 BOOK II. 31, 35 35-37 37, 38 38-40 40-43 1- 22 On tricndship. 2370 Who is to be chosen as crown-prince 71–104 Duties of a crown-prince. 105-140 On good and bad servants. 141-219 Qualificutions required for regent, chief socretari chief justice, learn councillor and ar 220_-352 About the variou 4349 ·in CONTENTS. Ivü 62, 64 Line 363.411 On artisans. 61 112-417 On good and bad servants. 61, 62 418-440 How subjects attend the king's court. 441-473 How to behave in court. 64 474490 By what signs the king's good or bad humour can be lonown. 64-68 Non 91-681 On the good and bad qualities of the king and of the subjects. 68-6 682-641 On the different legal documents. 60_64 642-721 On income and outlay. 66 722-774 About writing. 66 776-780 On weighing. 781-787 On counting. 67 788-790 On the different time mcasures. 67-69 701-836 On the difforonce of wages. 836_873 How the king plaasos his servants. 66, 67 69, 70 BOOK III. 76, 77 78, 70 81, 82 71-76 1-136 How the king p cases his subjects. 137-163 Kings ought to be tar-sightod. 77, 78 164-168 On acquisition of frionds. 169-187 Pride arising from knowlodge, mlour, money, birth, strength and reputation. 79-81 188—242 Distinguishing between what ought to be done and what not. 81 243--257 Whom to honour. 267-268 What to koop secret. 82 260-276 Value of truvolling in the country, attending court, studying sciances, visiting gay women and friend - ship with sages. 277--306 How to roduce men to dependence. 307-329 About the things agrocable to men. r30-335 A bout the faults of women. -339 Who ought to be taken care of. ot so 1.51 On tho marriage of daughters. About the acquisition of wisdom and of monoy. In the partition of inheritance. to treat a friend. the bost among men, who mediocre, and who VAS Cia. which principal pare 3 ·Ivüli CONTENTS. 93 Page Line 88, 89 421-429 Different modes of giving. 89-91 430492 What is regarded right and what wrong. 91, 92 493-503 Character of bad persons. 92, 93 504-527 About good and bad sons. 528–541 About the different desiros of men. 93, 94 - 542-549 On the excellence of Brahmans. 94 550-560 On the best, middling, and worst modes of gaining ono's livelihood. 561-568 On the excellence of intelligence. 669-577 On the causes of misfortune. 96 678-683 On the causes of destruction. 584-588 On the causes of prosperity. 589594 On the nocessity of a king being very observant. 96-98 595-653 On the likings and dislikings of mon. 19 94, 95 > BOOK IV, SECTION I. 99-101 1- 44 On the qualities of a friend and an enemy. 101, 102 45-72 How to treat them. 102-104 73-119 When to employ the four moans (sama, dana, bhoda, danda) which ensure succ088. 104 120-135 Behaviour of a good king. 104, 107 136–192 Procedure of punishment. 107, 108 193-222 Whom to punish. 108, 109 223-238 Hlow to punish. BOOK IV, SECTION II. 110-112 1- 47 On the collection of treasure. 112, 113 5072 On the collection of grain. 113-115 73—129 On the testing of the nine precious stones. 116-117 130-170 On the value of jewels. 117 171-185 On the value of motals. 186-211 On the value of tame animals (shocp, bu horse and camel). 118-120 212-260 On the collection of taxot. 117, 118 121, 122 122 BOOK IV, SECTION III., 1-30 On the position of the casted 31-40 On the occupation of the variou ·CONTENTS. 'age Line 122-126 41--129 On the thirty-two sciences. 130-20On the sixty-four kalas. 120-120 BOOK IV, SECTION IV. 1 11 130 About the four stages of Brahmanical lifo (as brahmacarya, yrhastha, tänaprartha und bhikauha (sannyasi)]. 130-132 9 - 6h On women in general. 132, 133 G6- 73 About the occupations of Śūdras. 133 74 - 77 On the Yavanas. 78 - 81 Respecting birth and virtue. 81 - 90 On the protection of artisans. 133, 134 01-103 On tree planting 134 104-109 On watering trees. 110-112 How to make plints flower and bear fruit. 134, 135 1133--124 Again on tree-planting, 135 125-126 On digging big and small wells, tunka, and ponds. 127-129 On building embunkments and ships. 135, 136 130-140 On the section of templos. 136-143 150--322 On the construction of idols. 143, 144 323–336 On the vehicles for the idols. 196-300 Particulars on the construction of the idol of Ganosa. 146 361-374 On the statuos of women and children. 145, 146 375-397 On the proportions of the different parts of statues. 146 398-405 On the statuos of Pikacis and Rakpasus. 147 406_-412 About foxtivals und rostoration of dilapidated statues. BOOK IV, SECTION V. ot so.. VAS C8.. 1 & -whicha 11 1.-22 General remarks on the administration of justice. 123 49 Constitution of the court. 69 Chaructor of a good court. 81 Component parts of a court (nrpa, adhikrla, sabhya, sorti, gapaka, lökhaka, hima, agni, ambu and srapwrupa). &n les about custom. the mination of the plaintiff and his suit. ure of examination. of finding out the truth. nich. ad officials. limitation. principia ·CONTENTS. Page Line 166 195–211 Who cannot appear in court. 166, 157 212-215 When such persons can nevertheless appear. 157 216_-237 About advocates. 158 238-243 When advocates aro not necessary. 244-251 About bail. 168161 251--320 Whether to admit or dismiss plaint. 161, 162 321-336 Examination of documents, witnesses, and usufructe. 162, 163 337-363 About official and non-official documents. 163-165 364-416 About witnesses. 165, 166 417–431 Strength and weaknose of ovidence. 166 432_449 On casements (usufructs). 166-170 450-541 On ordeals. 170, 171 542-556 When re-examination allowed. 171 557-564 On judgment. 171, 172 565–584 To whom property belongs. 172, 173 585-618 Allotment of property according to relationship. 173, 174 619_-644 On government orders in general. 174, 175 615-664 About wagos to artisans. BOOK IV, SECTION VI. 176, 177 1- 28 About fortrcanos. BOOK IV, SECTION VII. 178, 179 1- 40 About the army in genoral. 179, 180 41- 62 Proportion of the four constituont parts of an army t. oach other. 180 63— 59 Budget of expenses. 180, 181 60- 76 About chariots and clophants. 181 77- 84 On the size of elephants. 181-184 84-153 On the size of horsos, bulls, and camels. 184-187 154-218 On the foathers of horses. 187 219-228 On the different kinds of horses. 187, 188 229-238 On the natural gait of horsos. 188, 189 239 270 About horse training. 189, 190 271-286 Modical treatment and foodir" 190 287-298 On the different modes of'. 299--305 About bulls and camely 306-313 About the age up to 191, 192 314-338 How to find out + 102 339-346 Elephant drivs 190, 191 ·CONTENTE. XX Page Line 192 347–350 Ilow to treat animals and soldiera and where to station them. 192, 193 351-368 About the local position in an armi to be assigned to elephants, chariots, horses and infantry, and general advice about the general management of troops. 193 369-380 About the manner how to proceed against the army of in enemy. 193, 194 381-399 About firearms. 194, 195 400-406 About gunpowder 195 107–416 About gun balls and different sorts of gunpowder. 417–421 Ilow to fire guns. 195, 196 422-434 About other arms and weapons. 196 435--453 When to fight. 197 41-459 Where to fight. 197—199 460–619 On the six political principles for tho guidance of a king 199, 200 520-534 About the marching order of an army. 200, 201 535-555 About prutices in pancuvring. 201 656--667 On the various arany formations. 568-573 lIow to besiege an enemy. 202 574—583 When tho proper time to enforce the six political principles. 202, 203 584—698 Necessity of exertion. 203---205 599-663 Incumbent on a warrior to load the life of a brave man. 205, 206 664-675 Different modes of fighting. 206 070-685 About hund-to-hand fight. 206, 207 686—716 Rules of fighting. 207, 208 716-727 Who is not to be killed. 208, 209 728-754 How to conquer the enemy. 209 755-762 Procedure in the king's council. 209, 210 763-766 About the cantonments, money transactions, and bazaar of soldiers. 210 767-778 General orders issued to guldiers. 779-787 About drill practioe, muster and pay of soldiers. 210, 211 788-800 Necessity of dostroying a rebellious army. About the treatment and appointment of bad and good servants. 211 801-809 About the maintenance of dispossessed princeo. 211, 219 810-823 About watchmen. 212, 2:3 824-850 About the rospect anjogod and the position occupied by a king 213 851-858 Praise of Sulora's work of polity.

·xii
CONTENTS,
Page
Line
BOOK V.
214-232
1-193 Supplementary verses on different topics of a gencrul
nature.
223--211 APPENDIX I. - Vurin Lertioncs.
216–281APPENDIX II.- A Comparatire List of Passagens
28.-284 AIPENDIX III. - Archaistie Irregularities,
286 CORRIGENDA

·श्रीः शवनी तिः प्रथमोऽध्यायः ॥ १॥ S ॥ ३॥ ॥ ४ ॥ प्रणम्य जगदाधारं सर्गस्थित्यंतकारणं । संपृज्य भार्गवः पृष्टो वंदितः पूजिनस्स्तुतः । पूर्वदेवैर्यथान्यायं नानिसारमुवाच तान शनलक्षश्लोकमितं नीतिशास्त्रमथोक्तवान् । स्वयंभूर्भगवान् लोकहितार्थं संग्रहेण वै तत्सारं तु वसिष्टारिस्माभिरदिहेतवे । अल्पायुर्भूभृदाद्यर्थ संक्षिप्तं तर्कविस्तृतं क्रियैकदेशबोधीनि शास्त्राण्यन्यानि संति हि सर्वोपजीवकं लोकस्थितिकन्नीतिशास्त्रकं । धर्मार्थकाममूलं हि स्मृतं मोक्षप्रदं यतः अतस्सदा नीतिशास्त्रमभ्यसेद्यत्नतो नृपः । यद्विज्ञानान्नृपाद्याश्च शत्रुजिल्लोकरंजकाः सुनीतिकुशला नित्यं प्रभवति च भूमिपाः । शब्दार्थानां न किं ज्ञानं विना व्याकरणाद्भवेत् 15 प्रारूतानां पदार्थानां न्यायतविना न किं । विधिक्रियाव्यवस्थानां न कि मीमांसया विना 10

·2
॥(९)।
।। १२॥
॥ १३ ॥
शुक्रनीतिः
देहादीनां नश्वरत्वं वेदांतैर्न विना हि किं ।
स्वस्वाभिमतबोधीनि शास्त्राण्येतानि संति हि
तत्तन्मतानुगैस्सर्विधृतानि जनैस्सदा ।
20 बुद्धिकौशलमेतद्धि तैः किं स्याद्व्यवहारिणां
सर्वलोकव्यवहारस्थितिर्नीत्या विना न हि ।
यथाशनैर्विना देहस्थितिर्न स्याद्धि देहिनां
सर्वाभीष्टकर नीतिशास्त्रं स्यात् सर्वसंमतं ।
अत्यावश्यं नृपस्यापि स सर्वेषां प्रभुर्यतः
2; शत्रवो नीतिहीनानां यथापथ्याशिनां गदाः ।
सद्यः केचिच्च कालेन भवंति न भवंति च
नृपस्य परमो धर्मः प्रजान. परिपालनं ।
दुष्टनिग्रहणं नित्यं न नीत्या ते विना युने
अनीतिरेव सच्छिद्रं राज्ञो नित्यं भयावहं ।
शत्रुसंवर्धनं प्रोक्तं बलहासकरं महत्
नीति त्यक्त्वा वर्तते यस्वतंत्रस्स हि दुःखभाक ।
। स्वतंत्रप्रभुसेवा तु ह्यसिधारावलेहनं
वाराध्यो नीतिमान राजा दुराराध्यस्त्वनीतिमान् ।
यत्र नीतिबले चोभे नत्र श्रीस्सर्वतोमुग्वी
35 अप्रेरितहितकरं सर्वराष्ट्रं भवेद्यथा ।
तथा नीतिस्तु संधार्या नृपेणात्महिताय वै
भिन्नं राष्ट्रं बलं भिन्न भिन्नोऽमात्यदिको गणः ।
अकौशल्यं नृपस्यैतदनीतिर्यस्य सर्वदा
तपसा तेज आदत्ते शास्ता पाना च रंजकः ।
नृपस्स्वप्राक्तनाद्धत्ते तपसा च महामिमां
80
॥ १६ ॥
॥ १७॥
॥१८॥
॥ १९॥
॥ २० ॥

·प्रथमोऽध्यायः
3
॥ २१ ॥
॥२२॥
॥२३॥
॥२४॥
॥२६॥
वृष्टिशीतोष्णनक्षत्रगतिरूपस्वभावतः।
इप्टानिष्टाधिकन्यूनाचारैः कालम्नु भिद्यते
आचारप्रेरको राजा ह्यतः कालस्य कारणं । "
यदि कालः प्रमाणं हि कस्माद्धोऽस्ति कर्तृषु
15 राजदंडभयाल्लोकस्वस्वधर्मपरो भवेत्।
यो हि स्वधर्मनिरतस्स तेजस्वी भवेदिह
विना स्वधर्मान्न सुरवं स्वधर्मो हि परं तपः ।
तपस्वधर्मरूपं यहर्धितं येन वै सदा।
देवास्तु किंकरास्तम्य किं पुनर्मनुजा भुवि ।
सुदण्डैर्धर्मनिरताः प्रजाः कुर्यान्महाभयैः
नृपस्स्वधर्मनिरतो भवेत् नेजःक्षयोऽन्यथा।
! अभिषिक्तोऽनभिषिक्तो नृपत्वं तु यदाप्नुयात
बुद्ध्या बलेन शौर्येण तनो नात्यानुपालयेन ।
प्रजास्सर्वाः प्रतिदिनमच्छिद्रो दण्डधृक् सदा
5 नित्यं बुद्धिमतोऽप्यर्थम्स्वल्पकोऽपि विवर्धते ।
तिर्यञ्चोऽपि वशं यांति शौर्यनीतिबलैर्धनैः
सात्विकं राजसंचैव तामसं त्रिविधं तपः ।
यादृक् तपति योऽत्यर्थं तादृग्भवति वै नृपः
यो हि स्वधर्मनिरतः प्रजानां परिपालकः ।
60 यष्टा च सर्वयज्ञानां जेता शत्रुगणस्य च
दानशौण्डः क्षमी शृरो निस्पृहो विषयेष्वपि ।
विरक्तस्सात्विकस्सो हि नृमोऽन्ते मोक्षमन्वियात्
विपरीतस्तामसस्स्यान् सोऽन्ते नरकभाजनः ।
निघृणश्च मदोन्मत्तो हिंसकस्सत्यवर्जितः
॥३०॥

·4
॥३३॥
॥ ३४॥
॥ ३५॥
॥३६॥
शुक्रनीतिः
6s राजसो दांभिको लोभी विषयी वञ्चकश्शठः।
मनसान्यश्च वचसा कर्मणा कलहप्रियः
नाचप्रियस्वतन्त्रश्च नीतिहीनश्छलांतरः ।
स निर्यक्त्वं स्थावरत्वं भवितांते नृपाधमः
देवांशान सात्विको भुङ्क्ते राक्षसांशांस्तु तामसः ।
० राजसो मानवांशांस्तु सत्वे धार्य मनो यतः
सत्वस्य तमसस्साम्यान्मानुष्यं जन्म जायते।
यद्यदाश्रयने मर्त्यस्तत्तुल्यो दिष्टनो भवेत्
कर्मेव कारणं चात्र सुगनि दुर्गति प्रति।
कर्मव प्राक्तनमपि क्षणं किं कोऽस्ति चाक्रियः
न जात्या ब्राह्मणश्चात्र क्षत्रियो वैश्य एव च |
न शृद्रो न च वै म्लेच्छो भेदिता गुणकर्मभिः
ब्रह्मणस्तु समुत्पन्नास्सर्वे ने किं नु ब्राह्मणाः।
न वर्णतो न जनकादब्राह्मचं तेजः प्रपद्यने
ज्ञानकर्मापासनाभिर्देवनाराधने रतः ।
60 शांतो दांतो दयालुश्च ब्राह्मणस्तु गुणैः कृतः
लोकसंरक्षणे दक्षश्शूरो दांनः पराक्रमी ।
दुष्टनिग्रहशीलो यम्म वै क्षत्रिय उच्यते
क्रयविक्रयकुशला ये नित्यं पण्यजीविनः ।
पशुरक्षाकृषिकरास्ने वैश्याः कीर्निता भुवि
द्विजसेवार्चनरताश्शुराश्शांना जितेन्द्रियाः ।
सीरकाष्ठतृणवहास्ने नीचाश्शूट्रसंज्ञिकाः
त्यक्नस्वधर्माचरणा निघृणाः परपीडकाः ।
चण्डाला हिंसका नित्यं म्लेच्छास्ने ह्यविवेकिनः
%
3D
॥ ३९॥
॥ ४०॥
॥४१॥
॥१२॥
85.
॥४३॥

·प्रथमोऽध्यायः
5
॥४५॥
॥४६॥
॥४७॥
॥४८॥
॥४९॥
॥५०॥
प्राक्कर्मफलभोगार्हा बुद्धिस्संजायते नृणां ।
७० पापकर्मणि पुण्ये वा कर्तुं शक्तो न चान्यथा
बुद्धिरुत्पद्यते ताडग्यादृक् कर्मफलोदयः ।
सहायास्तादशा एव यादृशी भावतव्यता
प्राकर्मवशतस्सर्व भवत्येवेति निश्चितं ।
तदोपदेशा व्यास्स्युः कार्याऽकार्यप्रबोधकाः
5 धीमंतो वंद्यचरिता मन्यन्ते पौरुषं महत्।
अशक्ताः पौरुषं कर्नु क्लीबा दैवमुपासते
दैवे पुरुषकारे च खलु
सर्व प्रतिष्ठितं।
पूर्वजन्मकृतं कर्मेहार्जितं तड्विधाकृतं
बलवत्प्रतिकारी स्यादबलस्य सदैव हि।
100 सबलाबलयोर्ज्ञानं फलप्राप्त्यान्यथा न हि
फलोपलब्धिः प्रत्यक्षहेतुना नैव दृश्यते।
प्राक्कर्महैतुकी सा तु नान्यथैवेति निश्चयः
यज्जायतेऽल्पक्रियया नृवां वापि महत्फलं ।
तदपि प्राक्तनादेव केचित् प्रागिह कर्मजं ।
वदन्तीहैव क्रियया जायते पौरुषं नृणां
सस्नेहवर्तिदीपस्य रक्षा वातात् प्रयत्नतः
अवश्यं भाविभावानां प्रतिकारो भवेद्यदि।
दुष्टाना क्षपणं श्रेयो यावद्बुद्धिबलोदयैः
प्रतिकूलानुकूलाभ्यां फलाभ्यां च नृपोऽप्यतः ।
110 ईषन्मध्याधिकाभ्यां च त्रिधा दैवं विचिन्तयेत्
रावणस्य च भीष्मादेवनभंगे च गोग्रहे।
पातिकूल्यं तु विज्ञानमेकस्माद्वानरानरान्
॥५१॥
105
॥५२॥
॥ ५३॥
॥५५॥

·6 शुक्रनीतिः कालानुकूल्यं विस्पष्टं राघवस्यार्जुनस्य च ॥५६॥ अनुकूले यदा दैवे क्रियाल्पा सुफला भवेत्। 116 महती सत्क्रियानिष्टफला स्यात् प्रतिकूलके ॥ २७॥ बलिर्दानेन संबद्धो हरिश्चन्द्रस्तथैव च ॥१८॥ भवतीष्टं सक्रिययानिष्टं तद्विपरीतया। शास्त्रतस्सदसद्ज्ञात्वा त्यक्त्वासत् सत् समाचरेत् ॥५९॥ । कालस्य कारणं राजा सदसत्कर्मणस्त्वतः। 120 स्वक्रौर्योद्यतदण्डाभ्यां स्वधर्म स्थापयेत् प्रजाः ॥६॥ खाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि च । सप्तांगमुच्यते राज्यं तत्र मूर्धा नृपस्स्मृतः दृगमात्यस्सुहृच्छात्रं मुरवं कोशो बलं मनः। हस्तौ पादौ दुर्गराष्ट्रौ राज्यांगानि स्मृतानि हि ॥६२॥ 125 अंगानां क्रमशो वक्ष्ये गुणान् भूतिप्रदान् सदा। यैर्गुणैस्तु सुसंयुक्ता वृद्धिमन्तो भवंति हि ॥ ६३॥ राजास्य जगतो हेनुर्वृद्धयै वृद्धाभिसंमतः । नयनानन्दजनकश्शशांक इव तोयधेः ॥६४॥ यदि न स्यान्नरपतिस्सम्यता ततः प्रजाः। 130 अकर्णधारा जलधौ विप्लवन्ते ह नौरिव ॥६५॥ न तिष्ठति स्वस्वधर्म विना पालेन वै प्रजाः। प्रजया तु विना स्वामी पृथिव्यां नैव शोभते न्यायप्रवृत्तो नृपतिरात्मानमय च प्रजाः त्रिवर्गेणोपसंधत्ते निहन्ति ध्रुवमन्यथा ॥६७॥ 135 धर्माद्वैजवनो राजा विधाय बुभुजे भुवं । अधर्माच्चैव नहुषः प्रतिपेदे रसातलं.

·प्रथमोऽध्यायः 11 - मः प्रजापालने च क्रोधशत्रुगणेषु च सेनासंधारणे लोभो योज्यो राज्ञा जयार्थिना ॥११७॥ 2.35 परस्त्रीसंगमे कामो लोभो नान्यधनेषु च । खप्रजादण्डने क्रोधो नैव धार्यों नृपैस्सदा किमुच्यते कुटुंबीति परस्त्रीसंगमान्नरः । स्वप्रजादंडनाच्छूरो धनिकोऽन्यधनैश्च कि ।। ११९॥ अरक्षिनारं नृपति ब्राह्मणं चातपस्विनं।। 246 धनिकं चाप्रदातारं देवा नंति त्यजत्यधः स्वामित्वं चैव दातृत्वं धनिकत्वं तपःफलं। एनसः फलमर्थित्वं दास्यत्वं च दरिद्रता ॥ १२ ॥ दृष्ट्वा शास्त्राण्यथात्मानं सन्नियम्य यथोचितं । कुर्यान्नृपस्ववृत्तं तु परत्रेह सुरवाय च ।। १२२ ॥ 1. दुष्टनिग्रहणं दानं प्रजायाः परिपालनं । यजनं राजसूयादेः कोशानां न्यायनोऽर्जनं ।।(१२३॥ करदीकरणं राज्ञां रिपूणां परिमर्दनं । भूमेरुपार्जनं भूयो राजवृत्तं तु चाष्टधा ।। १२४॥ न वर्धितं बलं यैस्तु न भूपाः करदीरताः । 250 न प्रजाः पालितास्सम्यक् ते वै पंडतिला नृपाः ॥ १२५ ।। प्रजा सृहिजते यस्माद्यत्कर्म परिनिंदति । त्यज्यते धनिकैर्यस्तु गुणिभिस्तु नृपाधमः नटगायकगणिकामल्लपंडाल्पजातिषु । योऽतिरक्तो नृपो निद्यस्स हि शत्रुमुरवे स्थितः ॥ १२७॥ बुद्धिमन्तं सदा दृष्टि मोदते वंचकैस्सह । स्वदुर्गुणं नैव वेत्ति स्वात्मनाशाय सो नृपः ।। १२८॥

·260
265
12
शुक्रनीतिः
नापराधं हि क्षमते प्रदंडो धनहारकः ।
खदुर्गुणश्रवणतो लोकानां परिपीडकः ॥(१२९).
नृपो यदा तदा लोकः क्षुभ्यते भिद्यते यतः।
गूढचारैश्श्रावयित्वा स्ववृत्तं दूषयन्ति के ॥(१३०)।
भूषयति च कैर्भावैरमात्याद्याश्च तद्विदः ।
मयि कीटक च संप्रीतिः केषामप्रीतिरेव वा ।।(१३१॥
ममागुणैर्गुणैर्वापि गूढं संश्रुत्य चारिवलं।
चारैस्स्वदुर्गुणं ज्ञात्वा लोकतस्सर्वदा नृपः ।।(१३२)।
सुकीर्त्यस्तं त्यजेन्नित्यं नावमन्येत वै प्रजाः ॥१३२"।
लोको निंदति राजंस्त्वां चारैस्संश्रावितो यदि ।
कोपं करोति दौरात्म्यादात्मदुर्गुणलोपकः ॥ १३३॥
सीता साध्व्यपि रामेण त्यक्ता लोकापवादतः ।
शक्तेनापि हि न धृनो दण्डोऽल्पो रजके क्वचित् ।। १३ ४ ॥
20 ज्ञानविज्ञानसंपन्नराजदत्ताभयोऽपि च ।
समक्षं वक्ति न भयाद्राज्ञो गुर्वपि दृषणं ।। १३५॥
स्तुतिप्रिया हि वै देवा विष्ण्वाद्या इति च श्रुतिः ।
किं पुनर्मनुजा नित्यं निंदाजः क्रोध इत्यतः ॥१३६"॥
राजा सुभागदंडी स्यात् सुक्षमी रंजकस्सदा ॥ १३७॥
1275 यौवनं जीवितं चित्तं छाया लक्ष्मीश्च स्वामिता।
चञ्चलानि पडेतानि ज्ञात्वा धर्मरतो भवेत ॥१३॥
अदानेनापमानेन छलाञ्च कटुवाक्यतः।
राज्ञः प्रबलदंडेन नृपं मुंचति वै प्रजा ।। १३९॥
अतिभारुमति दीर्घसूत्रं चातिप्रमादिनं।
250 व्यसनाद्विषयाक्रान्तं न भजन्ति नृपं पंजाः ॥१४॥

·प्रथमोऽध्यायः
13
।। १४१॥
।। १४२॥
॥(१४४)॥
॥१४६॥
तिगुणैरोभिस्सान्वया रज्यने प्रजा।
एकस्तनोति दुष्कीर्ति दुर्गुणस्संघशो न कि
मृगयाक्षास्तथा पानं गर्हितानि महीभुजां।
दृष्टास्तेभ्यस्तु विपदः पाण्डुनैषधष्णिषु
285 कामक्रोधस्तथा मोहो लोभो मानो मदस्तथा।
षड्वर्गमुत्सृजेदेनमस्मिंस्त्यक्ते सुरवी नृपः
दण्डक्यो नृपतिः कामात् क्रोधाच्च जनमेजयः ।
लोभादैलस्तु राजर्षिर्वातापिोहतोऽसुरः
पौलस्त्यो राक्षसो मानान्मदाद्दम्भोद्भवो नृपः ।
200 प्रयाता निधनं ह्येने शत्रुषड्वर्गमाश्रिताः
शत्रुषड्वर्गमुत्सृज्य जामदग्न्यः प्रतापवान।
अम्बरीषो महाभागो बुभुजाते चिरं महीं
वर्धयनिह धर्मार्थी सेविती सदिरादरात् ।
निगृहीतेन्द्रियग्रामः कुर्वीत गुरुसेवनं
205 शास्त्राय गुरुसंयोगशास्त्रं विनयद्धये।
विद्याविनीतो नृपतिस्सतां भवति सम्मतः
प्रेर्यमाणोऽप्यसवृत्त कार्येषु प्रवर्तते
श्रुत्या स्मृत्या लोकतश्च मनसा साधु निश्चितं ।
यत्कर्मधर्मसंज्ञं तद्वयवस्यति च पण्डितः
300 आददानः प्रतिदिनं कलास्सम्यङ्महीपतिः ।
जितेन्द्रियस्य नृपतेर्नीतिशास्त्रानुसारिणः ।
भवन्त्युच्चलिता लक्ष्म्यः कीर्तयश्च नभस्स्पृशः
आन्वीक्षकी त्रयी वार्ता दण्डनीतिश्च शाश्वती।
विद्याश्चतस्त्र एवैता अभ्यस्येन्नृपतिस्सदा
ir १४७॥
॥१८॥
॥१४॥
॥१४९॥
॥ १५१॥
•॥ १५२॥

·14
२९).
॥ १५२.
॥ १५४॥
॥१५५॥
॥१५६॥
॥ १५७॥
शुक्रनीतिः
305 आन्वीक्षक्यां तर्कशास्त्रं वेदान्ताचं प्रतिष्ठितं ।
त्रय्यां धर्मो ह्यधर्मश्च कामोऽकामः प्रतिष्ठितः
अर्थान तु वार्तायां दण्डनीत्यां नयानयौ।
वर्णास्सर्वाश्रमाश्चैव विद्यास्वासु प्रतिष्ठिताः
अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः ।
310 धर्मशास्त्रपुराणानि त्रयीदं सर्वमुच्यते ।
कुसीदकषिवाणिज्यं गोरक्षा वार्नयोच्यते।
सम्पन्नो वार्तया साधुन वृत्तेर्भयमृच्छति
दमो दण्ड इति ख्यातस्तस्माद्दण्डो महीपतिः ।
तस्य नीतिदंडनीतिर्नयनान्नीनिरुच्यते
315 आन्वीक्षक्यात्मविज्ञानाहर्षशोको व्युदस्यति।
उभौ लोकाववाप्नोति त्रय्यां तिष्ठन् यथाविधि
आनृशंस्यं परो धर्मस्सर्वप्राणभृतां यतः ।
तस्माद्राजानृशंस्येन पालयेत् कृपणं जनं
न हि स्वसुग्वमन्विच्छन् पीडयेत् कृपणं जनं।
329 कृपणः पाड्यमानस्वमृत्युना हंनि पार्थिवं
सुजनैस्सङ्गमं कुर्याद्धर्माय च सुग्वाय च ।
सेव्यमानस्तु सुजनैर्महान् अतिविराजते
हिमांशुमाली च तथा नवोत्फुल्लोत्पलं सरः ।
आनन्दयति चेतांसि यथा सुजनवेष्टितः
ग्रीष्मसूर्याशुसन्तप्तमुद्वेजनमनाश्रयं ।
मरुस्थलमिवोदग्रं त्यजेदुर्जनसङ्गमं
निश्वासोद्गीर्णहुतमुग्धूमधूम्रीकृताननैः ।
वरमाशीविषैम्सङ्गं कुर्यात्नत्वेव दुर्जनैः
॥ १९८॥
।। १५९॥
॥१६०॥
।। १६१॥
॥ १६२॥
325
॥ १६३॥

·प्रथमोऽध्यायः
15
॥१६५॥
॥१६७॥
।। १६८॥
--
॥१६९॥
।। १७०॥
तेऽभ्यर्हणीयाय सुजनाय यथांजलिः ।
ततस्साधुतरः कार्यों दुर्जनाय हितार्थिना
नित्यं मनोऽपहारिण्या वाचा प्रसादयेज्जगत्।
उद्वेजयति भूतानि क्रूरवाग्धनदोऽपि सन
हृदि विद्ध इवात्यर्थं यथा सन्तप्यते जनः ।
पीडितोऽपि हि मेधावी न तां वाचमुदीरयेत्
33: प्रियमेवाभिधातव्यं नित्यं सत्सु द्विषत्सु वा।
शिरवीव केका मधुरां वाचं ब्रूते जनप्रियः
मदरन्तस्य हंसस्य कोकिलस्य शिरवण्डिनः।
हरन्ति न तथा वाचो यथा साधु विपश्चितां
ये प्रियाणि प्रभाषन्ते प्रियमिच्छन्ति सत्कृतं ।
340 श्रीमन्तो वंद्यचरिता देवास्ते नरविग्रहाः
न हीदृशं संवननं त्रिषु लोकेषु विद्यते।
दया मैत्री च भूतेषु दानं च मधुरा च वाक् ।
श्रुतिरास्तिक्यपूनात्मा पूजयेद्देवतां सदा
देवतावदुरुजनमात्मवच्च सुहृज्जनं
846 प्रणिपातेन हि गुरून् सतोऽनूचानचेष्टितैः।
कुर्वीताभिमुरवान्देवान् भूत्यै सुकृतकर्मणा
सद्भावेन हरोन्मित्रं सदावेन च बान्धवान् ।
। स्त्रीभृत्यौ प्रेममानाभ्यां दाक्षिण्येनेतरं जनं
बलवान् बुद्धिमाञ्छूरो यो हि युक्तपराक्रमी।
वित्तपूर्णा महीं भुंक्ते स भूपो भूपतिर्भवेत
पराक्रमो बलं बुद्धिशौर्यमेते वरा गुणाः।
एभिहीनोऽन्यगुणयुगहीभुक् सधनोऽपि च
॥ १७१॥
।। १७२॥
॥ १७३ ॥
॥ १७४॥
360
॥ १७५॥

·16 शुक्रनीतिः महीं खल्पां नैव भुंक्ते द्राक् स्वराज्याहिनश्यति ॥ महाधनाञ्च नृपतेर्विभात्यल्पोऽपि पार्थिवः । 355 अव्याहताज्ञस्तेजस्वी एभिरेव गुणैर्भवेत् ॥१७७"। राज्ञस्साधारणास्त्वन्ये न शक्ता भूप्रसाधने ॥१७॥ स्वनिस्सर्वधनस्येयं देवदैत्यविमर्दिनी। भूम्यर्थे भूमिपतयस्वात्मानं नाशयंत्यपि ॥ १७९॥ उपभोगाय च धनं जीवितं येन रक्षितं । 360 न रक्षिता तु भूर्येन किं तस्य धनजीवितैः ॥१८॥ न यथेष्टव्ययायालं सञ्चितं तु धनं भवेत् । सदागमाहिना कस्य कुबेरस्यापि नांजसा ॥ १८१॥ पूज्यस्त्वेभिर्गुणैर्भूपो न भूपः कुलसंभवः । पूज्यते यादृम्बलशौर्यपराक्रमः 365 लक्षकर्पमितो भागो राजतो यस्य जायते। वत्सरे वत्सरे नित्यं प्रजानां त्वविपीडनैः ।।(१८३)। सामन्तस्स नृपः प्रोक्तो यावलक्षत्रयावधि। तदूर्ध्व दशलक्षान्नो नृपो माण्डलिकस्स्मृतः ॥१८४॥ तदूर्ध्व तु भवेद्राजा यावदिशतिलक्षकः । 370 पञ्चाशल्लक्षपर्यन्तो महाराजः प्रकीर्तितः ॥ १८५॥ ततस्तु कोटिपर्यंतस्स्वराट् सम्राट् ततःपरं । दशकोटिमितो यावद्विराट् तु तदनंतरं पञ्चाशत्कोटिपर्यतस्सार्वभौमस्ततःपरं। सप्तद्वीपा च पृथिवी यस्य वश्या भवेत् सदा ॥१८७॥ 376 स्वभागभृत्या दास्यत्वे प्रजानां च नृपः कृतः। ब्रह्मणा स्वामिरूपस्तु पालनार्थ हि सर्वदा ·प्रथमोऽध्यायः 17 17 ॥१८९॥ ॥१९॥ ॥ १९१॥ ॥१९२॥ ॥ १९४॥ जनादिसमा ये नु भृत्या अधिकृता भुवि । ते तु सामंतसंज्ञास्स्यूराजभागहराः क्रमान् सामंतादिपदभ्रष्टास्तत्तुल्यभृतिपोषिताः। 360 महाराजादिभिस्ते तु हीनसामन्तसंज्ञकाः शतग्रामाधिपो यस्तु सोऽपि सामन्तसंज्ञकः । शतग्रामे चाधिकृतो नृसामन्नो नृपेण सः अधिकृतो दशग्रामे नायकस्स च कीर्तितः। आशापालोऽयुतग्रामभागभाक च स्वराडपि 585 भवेत् क्रोशात्मको ग्रामो रूप्यकर्षसहस्त्रकः । ग्रामार्धकं पल्लिसंज्ञं पल्यर्ध कुंभसंज्ञकं करैःपञ्चसहस्त्रैर्वा क्रोशः प्रोक्तः प्रजापतेः । हस्तैश्चतुस्सहस्त्रैर्वा मनोः क्रोशस्य विस्तरः साहिकोटिहस्तैश्च क्षेत्रं क्रोशस्य ब्रह्मणः । 300 पञ्चविंशशनैः प्रोक्न क्षेत्रं तत्परिवर्तनैः मध्यमामध्यमपर्वदैयं यच्च तदंगुलं । यवोदरैरष्टभिस्तु दैर्य स्थौल्यं तु पञ्चभिः चतुर्विशत्यंगुलैस्तैः प्राजापत्यः करस्स्मृतः । स श्रेष्ठो भूमिमाने तु तदन्यास्त्वधमा मताः 30 चतुःकरात्मको दंडो लघुः पञ्चकरात्मकः । तदंगुलं पञ्चयवैर्मानवं मानमेव तत् वसुपण्मुनिसंख्याकैर्यवैदँडः प्रजापतेः। यवोदरैप्पदशतैस्तु मानवो दण्ड उच्यते पञ्चविंशतिभिर्दण्डैरुभयोस्तु निवर्तनं त्रिंशच्छतैरंगुलैर्यवैत्रिपञ्चसहस्त्रकैः । ।१९५॥ 11(१९६॥ ॥ १९७॥ ।। १९८॥ ॥ १९९॥ ॥१९९"॥ 100

·18
॥(२०१६)
॥२०२॥
॥२०४॥
॥(२०५॥
शुक्रनीतिः
सपादशतहस्तैश्च मानवं तु निवर्तन
उनविंशतिसाहस्तैर्दिशतैश्च यवोदरैः ।
चतुर्विशशतैरेव चंगुलैश्च निवर्तनं
प्राजापत्यन्तु कथितं शनैश्चैव करैस्सदा।
405 सपादषट्शता दण्डा उभयोश्च निवर्तने
निवर्तनान्यपि सदोभयो। पञ्चविंशतिः।
पंचसप्ततिसाहवैरंगुलैः परिवर्तन।
मानवं षष्टिसाहवैः प्राजापत्यं तथांगुलैः
पंचविंशाधिकैर्हस्तैरेकत्रिंशच्छतैर्मनोः ।
10 परिवर्तनमाख्यातं पंचविंशशतैः करैः
प्राजापत्यं पादहीन चतुर्लक्षयवैर्मनोः ।
अशीत्यधिकसाहस्रचतुर्लक्षयवैः परं
निवर्तनानि द्वात्रिंशन्मनुमानेन तस्य वै।
चतुस्सहस्वहस्तास्स्युदण्डाश्चाष्टशतानि हि
416 पञ्चविंशतिभिर्दडैर्भुजस्स्यात् परिवर्तने।
करैरयुतसंख्याकैः क्षेत्रं तस्य प्रकीर्तितं
चतुर्भुजैस्समं प्रोक्तं कष्टभूपरिवर्तनं ।
प्राजापत्येन मानेन भूभागहरणं नृपः ।
सदा कुर्याच्च स्वायत्तौ मनुमानेन नान्यथा
420 लोभान संकर्षयेद्यस्तु हीयते सप्रजो नृपः
न दद्यादंगुलमपि भूमेस्स्वत्वनिवर्तकं ।
इत्यर्थ कल्पयेद्वापि यावग्राहस्तु जीवति
गुणी तावद्देवतार्थ विसृजेच्च सदैव हि।
आरामार्थ गृहार्थ वा दद्यादृष्ट्वा कुटुंबिनं
॥२०६॥
॥२०७॥
॥२८॥
॥२०॥
॥२१॥
॥२११॥
॥२१२॥

·191 ॥(२१३)। ।। २१४॥ ॥(२१५)। ॥(२१६ ॥ ॥ २१७॥ प्रथमोऽध्यायः विक्षलनाकीणे पशुपक्षिगणाटते। 'मुबहूदकधान्ये च तृणकाष्ठसुरवे सदा आसिंधुनौगमाकृले नातिदूरमहीधरे। सुरम्यसमभूदेशे राजधानी प्रकल्पयेत् अर्धचन्द्रां वर्नुलो वा चतुरश्रां सुशोभनां । 430 सप्राकारां सपरिवां ग्रामादीनां निवेशिनी सभामध्यां कूपवापीतडागादियुतां सदा । चतुर्दिा चतुर्दारां सुमार्गारामवीथिका दृढसुरालयमठपांथशालाविराजितां । कल्पयित्वा वसेत् तत्र सुगुप्तस्सप्रजो नृपः 135 राजगृहं सभामध्यं गजाश्वगवशालिकं । प्रशस्तवापीकूपादिजलयन्त्रैस्सुशोभित सर्वतस्स्यात् समभुजं दक्षिणोच्चमुदङ्नतं । शाला विना नैकभुजं तथा विषमबाहुकं प्रायश्शाला नैकभुजा चतुश्शालं विना शुभा । शस्त्रास्त्रधारिसंयुक्तप्राकारं सुष्टुयंत्रकं सत्रिकक्षचतुर्हारं चतुर्दिक्षु सुशोभनं । दिवा रात्रौ सुशस्त्रास्त्रैः प्रतिकक्षासु गोपितं चतुर्भिः पञ्चभिष्षड्भिर्यामिकैः परिवर्तकः । नानागृहोपकार्या संयुतं कल्पयेत् सदा 146 वस्त्रादिमार्जनार्थ च स्नानार्थ यजनार्थकं । भोजनार्थ च पाकार्य पूर्वस्यां कल्पयेद्गृहान् निद्रार्थ च विहारार्थ पानार्थ रोदनार्थकं । धान्यार्थ घरटाद्यर्थ दासीदासार्थमेव च ।।(२१८)|| ॥ २१९॥ 440 ॥(२२०)। ।।(२२१॥ ॥ २२२॥ ॥२२३॥ ॥(२२४)॥

·'20 450 शुक्रनीतिः उत्सर्गार्थ गृहान् कुर्याद्दक्षिणस्यामनुक्रमात् । गोमृगोप्ट्रगजाद्यर्थ गृहान् प्रत्यक् प्रकल्पयेत् रथवाज्यस्त्रशस्त्रार्थ व्यायामायामिकार्थकं । वस्त्रार्थकं तु द्रव्यार्थ विद्याभ्यासार्थमेव च ॥(२२६)॥ उदग्गृहान् प्रकुर्वीत सुगुप्तान् सुमनोहरान्। यथासुरवानि वा कुर्याद्गृहाण्येनानि वै नृपः ॥ २२७॥ 455 धर्माधिकरणं शिल्पशालां कुर्यादुदग्गृहात् । पञ्चमांशाधिकोच्छ्राया भित्तिविस्तारतो गृहे ॥२२॥ कोष्ठविस्तारषष्ठांशस्थूला सा च प्रकीर्तिता। एकभूमेरिदं मानमूर्ध्वमूर्ध्वं समं ततः ॥२२९॥ स्तंभैश्च भित्तिभिर्वापि पृथक कोष्ठानि संन्यसेत् । 460 त्रिकोष्ठं पञ्चकोष्ठं वा सप्तकोष्ठं गृहं स्मृतं ॥२३॥ द्वारार्थमष्टधा भक्तं द्वारस्यांशी तु मध्यमौ । द्वौ द्वौ ज्ञेयौ चतुर्दिक्षु धनपुत्रप्रदौ नृणां ॥२३१॥ तत्रैव कल्पयेद द्वारं नान्यथा तु कदाचन । वातायनं पृथक्कोष्ठे कुर्याद्याटक सुरवावहं ।। २३२॥ 465 अन्यगृहद्वारविहं गृहद्वारं न चिन्तयेत् । वृक्षकोणस्तंभमार्गपीठकूपैश्च वेधितं ॥ २३३॥ प्रासादमण्डपद्वारे मार्गवेधो न विद्यते । गृहपीठं चतुर्थाशमुच्छ्रायस्य प्रकल्पयेत् ॥२३४॥ प्रासादानां मण्डपानामर्धाशं वा परे जगुः । परवातायनैर्विद्धं नापिवातायनं स्मृतं ॥२३५॥ विस्ताराांशमध्याच्चा छदिः वर्परसंभवा । पतितं तु जलं तस्यां सुखं गच्छति वाप्यधः ॥२३६॥ 170 ·प्रथमोऽध्यायः 21 175 निम्ना छदिन स्यात् ताहक कोष्टस्य विस्तरः । च्छ्ायस्यार्धमूलो वा प्राकारस्सममूलकः ॥(२३७)। त्रितीयांशकमूलो वा घुछायाप्रविस्तरः । उच्छ्निस्तु तथा कार्यों दस्युभिर्न विलंध्यते ॥(२३८)॥ यामिकै रक्षितो नित्यं नालिकास्त्रैश्च संयुतः । सुबहुदृढगुल्मश्च सुगवाक्षप्रणालिकः ।।(२३९)। स्वहीनप्रतिप्राकारो ह्यसमीपमहीधरः ॥ २३९॥ 480 परिरवा च ततः कार्या स्वाताद्विगुणविस्तरा। नातिसमीपप्राकारा ह्यगाधसलिला शुभा ॥२४०॥ गुह्यसाधनसम्भारैस्सुयुद्धकुशलर्विना। न श्रेयसे दुर्गवासो राज्ञस्यादन्धनाय सः ।। २४१॥ राज्ञा राजसभा कार्या सुगुप्ता सुमनोरमा। 48.5 त्रिकोष्ठैः पञ्चकोष्ठैर्वा सप्तकोष्ठैस्सुविस्तृता ।।(२४२)॥ दक्षिणोदक तथा दीर्घा प्राकप्रत्यग्विगुणाथवा। त्रिगुणा वा यथाकाममेकभूमिहि भूमिका ॥(२४३॥ त्रिभूमिका वा कर्तव्या सोपकार्याशिरोगृहा। परितः प्रतिकोष्ठे तु वातायनविराजिता ॥२४॥ पार्श्वकोष्ठात्तु द्विगुणो मध्यकोष्ठस्य विस्तरः। पञ्चमांशाधिकं त्वौच्चं मध्यकोष्ठस्य विस्तरात् ॥२४॥ विस्तारण समं त्वौच्चं पञ्चमांशाधिकं तु वा। कोष्ठकानां च भूमि वा छदिर्वा तत्र कारयेत् ॥२४६॥ हिभूमिके पार्श्वकोष्ठे मध्यमं त्वेकभूमिकं ॥२४७॥ 406 पृथकतंभांतसत्कोष्ठा चतुर्मार्गागमा शुभा। जलो पानियंत्रैश्च युना सुस्वरयंत्रकैः ॥(२४८)॥ 490

·22
॥
२५।२).
1.
शुक्रनीतिः
वातप्रेरकयंत्रैश्च यत्रैः कालप्रबोधकैः।
प्रतिष्ठिता च स्वादशैस्तथा च प्रतिरूपकैः
एवंविधा राजसभा मंत्रार्थी कार्यदर्शने ॥२४९
500 तथाविधामात्यलेख्यसभ्याधिकृतशालिकाः।
कर्तव्याः प्रागुदक वैतास्तदर्थाश्च पृथक् पृथक् ॥२५०।।
शतहस्तमितां भूमिं त्यक्त्वा राजगृहान् सदा।
उदग्विशतहस्तां प्राक् सेनासंवेशनार्थिका ॥(२५१)।
आराद्राजगृहस्यैव प्रजानां निलयानि च ।
505 सधन श्रेष्ठजात्यानुक्रमनश्च सदा बुधः ॥(२६२॥
समन्ताद्धि चतुर्दिक्षु विन्यसेच्च ततःपरं ||२५३॥
प्रकृत्यनुप्रकृतयो ह्यधिकारिगणस्ततः ।
सेनाधिपाः पदातीनां गणस्सादिगणस्ततः ॥२५४॥
साश्वश्च सगज श्चापि गजपालगणस्ततः ।
810 बृहन्नालिकयन्त्राणि ततस्वतुरगीगणः ॥२५॥
ततस्वगौल्मिकगणो ह्यारण्यकगणस्ततः ।
क्रमादेषां गृहाणि स्युशोभनानि पुरे सदा ॥ २५६॥
पांथशाला ततः कार्या सुगुप्ता सुजलाशया।
सजातीयगृहाणां हि समुदायेन पंक्तितः ॥(२५७)।
515 निवेशनं पुरे ग्रामे प्रागुदङ्मुरवमेव वा।
सजातिपण्यनिवहैरापणे पण्यवेशनं
॥(२५८)।
धनिकादिक्रमेणैव राजमार्गस्य पार्श्वयोः ।
एवं हि पत्तनं कुर्याद्ग्रामं चैव नराधिपः ॥२५९॥
राजमार्गास्तु कर्तव्याश्चतुर्दिक्षु नृपगृहात् ।
520 उत्तमो राजमार्गस्तु त्रिभस्तमितो भवेत् ॥२६॥

·प्रथमोऽध्यायः
23
मध्यमो विंशतिकरो दशपञ्चकरोऽधमः ।
पण्यमार्गास्तथा चैते पुरग्रामादिषु स्थिताः ॥२६१॥
करत्रयात्मिका पद्या वीथिः पञ्चकरात्मिका।
मार्गो दशकरः प्रोक्तो ग्रामेषु नगरेषु च ॥२६२॥
625 प्राक्पश्चाद्दक्षिणोदक तान् ग्राममध्यात् प्रकल्पयेत् ।
पुरं दृष्ट्वा राजमार्गान सुबहून् कल्पयेन्नृपः ।। २६३॥
न वीथिं न च पद्यां हि राजधान्यां प्रकल्पयेत् ।
षड्योजनान्तरेऽरण्ये राजमार्ग तु चोत्तम ।।(२६४,..
कल्पयेन्मध्यम मध्ये तयोर्मध्ये तथाधर्म।
630 दशहस्तात्मकं नित्यं ग्रामे ग्रामे नियोजयेत् ॥ २६५॥
कूर्मपृष्ठा मार्गभूमिः कार्या ग्राम्यैस्सुसेनुका।
कुर्यान्मार्गान पार्श्वरवातान निर्गमार्थ जलस्य च ॥२६६ ।।
राजमार्गमुग्वानि महाणि सकलान्यपि।
गृहपृष्ठे सदा वीथिं मलनिर्हरणस्थलं
॥(२६७)||
535 पंक्तियगतानां हि गेहानां कारयेत् तथा।
मार्गान सुधाशर्करैर्वा घटितान् प्रतिवत्सरं ।
अभियुक्ननिरुद्धैर्वा कुर्याद ग्राम्यजनैर्नृपः ॥२६॥
ग्रामद्वयान्तरे चैव पांथशाला प्रकल्पयेत् ।
नित्यं समाजिनां चैव ग्रामपैश्च सुगोपिनां ।। २६९॥
540 तत्रागतं तु संपृच्छेत् पाथं शालाधिपस्सदा ॥ २७०॥
प्रयातोऽसि कुनः कस्मात् क गच्छसि ऋतं वद।
ससहायोऽसहायो वा सशस्त्रः किं सवाहनः ॥२७१॥
का जातिः किं कुलं नाम स्थितिः कुत्रास्ति ते चिरं ।
इति पृष्वा लिवेन सायं शस्त्रं तस्य प्रगृह्य च ॥२७२॥

·550 शुक्रनीतिः 51 सावधानमना भूत्वा स्वापं कुर्विति शासयेत् । तत्रस्थान गणयित्वा तु शालाद्वारं पिधाय च ॥(२७३)॥ संरक्षयेद्यामिकैश्च प्रभाते तान प्रबोधयेत्। शस्त्रं दद्याच गणयेदवारमुदघाट्य मोचयेत् ॥२७॥ कुर्यात् सहायं सीमांतं तेषां ग्राम्यजनस्सदा। प्रकुर्यादिनकृत्यं तु राजधान्यां वसन् नृपः ॥२७५॥ उत्थाय पश्चिमे यामे मुहूर्तद्वितयेन वै। नियतायश्च कत्यस्ति व्ययश्च नियतः कति ।। (२७६)। कोशभूनस्य द्रव्यस्य व्ययः कति गतस्तथा। व्यवहारे मुद्रितायव्ययशेषं कतीनि च ।।(२७७ ॥ 655 प्रत्यक्षतो लेखतश्च ज्ञात्वा चाद्य व्ययः कति। भविष्यति च तत्तुल्यं द्रव्यं कोशान् तु निर्हरेत् ॥२७८ ॥ पश्चात् तु वेगनिर्मोक्षं स्नानं मौहूर्तिकं मतं। संध्यापुराणदानैश्च मुहूर्तद्वितयं नयेत् ||२७९॥ गजाश्वयानव्यायामैनयेत् प्रातर्मुहूर्तकं । 500 पारितोषिकदानेन मुहूर्त तु नयेत् सुधीः ॥ २८०॥ धान्यवस्त्रस्वर्णरत्नसेनादेशविलेवनैः । सायव्ययैर्मुहूर्तानां चतुष्कं तु नयेत् सदा ॥ २८१॥ स्वस्थचित्तो भोजनेन मुहूर्त ससुहृन्नृपः । प्रत्यक्षीकरणाज्जीर्णनवीनानां मुहूर्तकं ।।(२८२)। 565 ततस्तु प्राविवाकादिबोधितव्यवहारतः। मुहूर्तद्वितयं तद्वन्मृगयाक्रीडनैर्नयेत् ॥२८३॥ व्यूहाभ्यासैर्मुहूर्त तु मुहूर्त संध्यया ततः। मुहूर्त भोजनेनैव द्विमुहूर्न च वार्तया ॥(२८४)।

·प्रथमोऽध्यायः 25 550 गूढचार श्रावितया निद्रयाष्टमुहूर्तकं । 570 एवं विहरतो राज्ञस्सुरवं सम्यक् प्रजायने ॥ २८५॥ अहोरात्रं विभज्यैवं त्रिंशद्भिस्तु मुहूर्नकैः। नयेत् कालं वृथा नैव नयेत् स्त्रीमद्यसेवनैः ॥ २८६॥ यत् काले घुचितं कर्तुं तत् कार्य द्रागशंकितं। काले दृष्टिस्सुपोषाय ह्यन्यथा मुविनाशिनी ||२८७|| 8. कार्यस्थानानि सर्वाणि यामिकैरभितोऽनिशं। प्रियवाङ्गीतिनतिविन सिद्धशस्त्रास्त्रकैवरैः । चतुर्भिः पञ्चभिर्वापि पदभिर्वा गोपयेत् सदा तत्रत्यानि दैनिकानि शृणुयाल्लेरवकाधिपैः ॥२९॥ दिने दिने यामिकानां प्रकुर्यात परिवर्तनं। गृहपंक्तिमुग्वे द्वारं कर्नव्यं यामिकैस्सदा || २९०॥ तैस्तदृत्तं तु शृणुयाद्गृहस्थभृतिपोषितैः। निर्गच्छन्ति च ये ग्रामाचे ग्रामं प्रविशंति च । नान सुसंशोध्य यत्नेन मोचयेद्दत्तलमकान ॥२९॥ प्रख्यातहत्तशीलांस्तु ह्यविमृश्य विमोचयेत ।। २९२॥ वीथिवीथिंषु यामधिनिशि पर्यटनं सदा। कर्तव्यं यामिरेव चोरजारनिरत्तये ||२९३॥ शासनं त्वीदृशं कार्य राज्ञा नित्यं प्रजासु च । दासे भृत्येऽथ भार्यायां पुत्रे शिष्येऽपि वा क्वचित् ।।(२९४)। वाग्दण्डपरुपन्नैव कार्य मद्देशसंस्थितैः। 500 तुलाशासनमानानां नाणकस्यापि वा क्वचित् ॥(२९५)॥ निर्यासानां च धातूनां सजातीनां घृतस्य च। मधुदुग्धवसातैलपिष्टादीनां च सर्वदा ॥(२९६)॥ 565 4 ·26 ॥२९७॥ 595 || २९८॥ ।। २९९॥ 600 ॥३०॥ ।। ३०१॥ शुक्रनीतिः कूटं नैव तु कार्य स्याद्बलाञ्च लिरिवतं जनैः । उन्कोचग्रहणं नैव स्वामिकार्यविलोभनं दुर्वृत्तकारिणं चोरं जारमद्वेषिणं द्विषं। न रक्षत्वप्रकाशं हि तथान्यान् अपकारकान् मातृणां पितृणां चैव पूज्यानां विदुषामपि। नावमानं नोपहासं कुर्युस्सदृत्तशालिनां न भेदं जनयेयुर्वे नृनार्योस्वामिभृत्ययोः । भ्रातॄणां गुरुशिष्याणां न कुर्युः पितृपुत्रयोः वापीकृपारामसीमाधर्मशालासुरालयान्। मार्गान नैव प्रबाधेयुःनांधविकलांगकान द्यूतं च मद्यपानं च मृगयां शस्त्रधारणं । गोगजाश्वोप्टमहिषीनृणां वै स्थावरस्य च 605 रजतस्वर्णरत्नानां मादकस्य विषस्य च । क्रयं वा विक्रयं वापि मद्यसंधानमेव च क्रयपत्रं दानपत्रमृणनिर्णयपत्रकं। राजाज्ञया विना नैव जनैः कार्य चिकित्सितं महापापाभिशपनं निधिग्रहणमेव च। :10 नवसमाजनियम निर्णय जातिदूषणं अस्वामिनाष्टिकधनसङ्ग्रहं मन्त्रभेदनं । नृपदुर्गुणलोपं तु नैव कुर्युः कदाचन स्वधर्महानिमनृतं परदाराभिमर्शनं । कूटसाक्ष्यं कूटलेख्यमप्रकाशप्रतिग्रह निर्धारितकराधिक्यं स्तेयं साहसमेव च । मनसापि न कुर्वनु स्वामिद्रोहं तथैव च ।।(३०२)। ||(३०३)॥ ॥३०४॥ ॥(३०५॥ ॥(३०७)। || ३०८॥

·620 प्रथमोऽध्यायः 27 भृत्या शुल्केन आगेन वृद्ध्या दर्पबलाच्छलात । आधर्षणं न कुर्वनु यस्य कस्यापि सर्वदा ।। ३०९॥ परिमाणोन्मानमानं धार्य राजविमुद्रितं । गुणसाधनसंदक्षा भवंतु निविला जनाः !॥३१०॥ साहसाधिकृते दद्युर्विनिगृह्याततायिनं । उत्सृष्टा वृषभाद्या यैस्तैस्ने धार्यास्सुयंत्रिताः इति मच्छासनं श्रुत्वा येऽन्यथा वर्तयति तान । विनिशिष्यामि दण्डेन महता पापकारकान ।। ३१२॥ 625 इनि प्रबोधयेन्नित्यं प्रजाशासनडिडिमैः। लिरिवत्वा शासनं राजा धारयेत चतुप्पथे ॥३१३॥ सदा चोद्यतदण्डस्स्यादसाधुषु च शत्रुषु । प्रजानां पालन कार्य नीतिपूर्व नृपेण हि ।। ३१४॥ मार्गसंरक्षणं कुर्यान्नृपः पाथसुरवाय च । 630 पांथप्रपीडका ये ये हन्तव्यास्ते प्रयत्नतः ग्रामस्य द्वादशांशेन ग्रामपान संनियोजयेत् । त्रिभिरंशैर्बलं धार्म दानमर्धाशकेन च || ३१६॥ अर्धाशेन प्रकृतयो वर्धाशेनाधिकारिणः । अधाशनात्मभोगश्च कोशोंऽशेन स रक्ष्यते ॥ ३१७॥ 653 आयस्यैवं पविभागैर्व्ययं कुर्यान तु वत्सरे । सामन्तादिषु धर्मोऽयं न न्यूनस्य कदाचन ||३१८॥ राज्यस्य यशसः कीर्धनस्य च गुणस्य च । प्राप्तस्य रक्षणेऽन्यस्य हरणेऽनुद्यमोऽपि न ॥ ३१९॥ संरक्षणे संहरणे सुप्रयत्नो भवेत् सदा। शौर्यपाण्डित्यवक्तृत्वं दातृत्वं न त्यजेन क्वचित् । 640 ·28 शुक्रनीतिः 61 बलं पराक्रमं नित्यमुत्थानं चापि भूमिपः ॥३२०॥ समिती स्वात्मकार्ये वा स्वामिकायें तथैव च । त्यक्त्वा प्राणभयं युध्येत स शूरस्त्वविशंकितः ॥३२१॥॥ पक्ष सन्त्यज्य यत्नेन बालस्यापि सुभाषितं। गृह्णाति धर्मतत्त्वं च व्यवस्यति स पण्डितः ॥३२२॥॥ राज्ञोऽपि दुर्गुणान वक्ति प्रत्यक्षम् अविशंकितः। स वक्ता गुणतुल्यांस्तान न प्रस्तौति कदाचन ॥३२३॥॥ अदेयं यस्य वै नास्ति भार्यापुत्रादिकं धनं। आत्मानम् अपि संदत्ते पात्रे दाता स उच्यते ||३२४॥॥ 660 अशंकितक्षमो येन कार्य कर्तुं बलं हि तत् ॥ ३२५॥ किंकरा इव येनान्ये नृपाद्यास्स पराक्रमः। युद्धानुकूलव्यापार उत्थानमिति कीर्तितं ।। ३२६॥ विषदोषभयादन्नं विमृशेत् कपिकुक्कुटैः। हंसारस्रवलंति कूजन्ति भृङ्गा नृत्यन्ति मायुराः ॥३२७॥ 6.65 विरौति कुक्कुटो माद्येत् क्रौंचो वै रेचते कपिः । हृष्टरोमा भवेद्बभ्रुश्शारिका वमते तथा ॥ ३२८॥ दृष्दैवं सविषं चान्नं तस्मादोज्यं परीक्षयेत् । भुंजीत पड़रसं नित्यं न द्विविरससंकुलं ॥३२९॥ हीनातिरिक्तं न कटु मधुरक्षारसंकुलं। आवेदयति यत् कार्य शृणुयान्मन्त्रिीभस्सह ।। ३३०॥ आरामादौ प्रकृतिभिस्स्त्रीभिश्च नटगायकैः। विहरेत् सावधानस्तु मागधेरैन्द्रजालिकः ।। ३३१॥ गजाश्वरथयानं तु प्रातस्सायं सदाभ्यसेत् । व्यूहाभ्यासं सैनिकाना स्वयं शिक्षेच्च शिक्षयेन् ॥३३२॥ 660 ·प्रथमोऽध्यायः 29 665 व्याघ्रादिभिर्वनचरैर्मयूराद्यैश्च पक्षिभिः । क्रीडयेन्मृगयां कुर्यादुष्टसत्वान्निपातयन् ॥३३३ ॥ शौर्य प्रवर्धते नित्यं लक्ष्यसन्धानसाधनं । अकातरत्वं शस्त्रास्त्रशीघ्रपातनकारिता ॥ ३३४॥ मृगयायां गुणा एते हिंसादोषो महत्तरः 60 इंगितं चेष्टितं यत्नात प्रजानामधिकारिणां । प्रकृतीनां च शत्रूणां सौनिकानां मनं च यत् ॥(३३५")। सभ्यानां बांधवानां च स्त्रीणामन्तःपुरे च यत । शृणुयाटूढचारेभ्यो निशि चात्ययिक सदा ॥३३६"॥ सावधानमनास्सिद्धशस्त्रास्त्रस्संल्लिरवेच्च तत् ॥३३७॥ 675 असत्यवादिनं गूढचारं नैव च शास्ति यः । स नृपो म्लेच्छ इत्युक्तः प्रजाप्राणधनापहः ॥ ३३८॥ वर्णितपस्विसंन्यासिनीचसिद्धस्वरूपिणं । प्रत्यक्षेण छलेनैव गूढचारं विशोधयेत् ॥ ३३९॥ विना तच्छोधनान तत्वं न जानाति च तप्यते। अशोधकनृपान्नैप बिभेत्यनृनवादने ॥ ३४०॥ प्रकृतिभ्योऽधिकृतेभ्यो गृढचारं मुरक्षयेत् । सदैकनायकं राज्यं कुर्यान्न बहुनायकं ॥ ३४१॥ नानायकं क्वचिदपि कर्तुमाहेत भूमिपः । राजकुले तु बहवः पुरुषा यदि सन्ति हि। तेषु ज्येष्ठो अवेद्राजा शेषास्लत्कार्यसाधकाः ॥३४२॥ गरीयांसो वरास्सर्वसहायेभ्योऽभिवृद्धये ॥३४३॥ ज्येष्ठोऽपि बधिरः कुष्ठी मूकोऽन्धप्पंड एव यः । स राज्याहों भवेन्नैव भ्राता नत्पुत्र एव हि ।। ३४४॥ 680 685

·30
695
शुक्रनीतिः
स्वकनिष्ठोऽपि ज्येष्ठस्य भ्रातुः पुत्रस्तु राज्यभाक ॥३४४"।।
690 यथाग्रजस्य चाभावे कनिष्ठा राज्यभागिनः
दायादानामैकमत्यं राज्ञश्श्रेयस्करं परं।
पृथग्भावो विनाशाय राज्यस्य च कुलस्य च ।। ३४६॥
अतस्वभोगसदृशान दायादान् कारयेन्नृपः।
अव्याहताज्ञस्सन्तुष्येच्छत्रसिंहासनैरपि ॥ ३४७॥
राज्यविभजनाच्छ्रेयो न भूपानां भवेत् खलु।
अल्पीकृतं विभागेन राज्यं शत्रुजिघृक्षति ।। ३४८॥
राज्यतुर्याशदानेन स्थापयेत् तान समन्ततः ।
चतुर्दिक्ष्वथवा देशाधिपान कुर्यात् सदा नृपः ॥ ३४९॥
गोगजाश्वोष्ट्रकोशानामाधिपत्ये नियोजयेत् ।
700 माता मातृसमा या च सा नियोज्या महानसे
॥३५०॥
सेनाधिकारे संयोज्या बांधवास्स्यालकास्सदा।
स्वदोषदर्शकाः कार्या गुरवस्सुहृदश्च ये ॥ ३५१॥
वस्त्रालंकारपात्राणां स्त्रियो योज्यास्सुदर्शने।
स्वयं सर्व तु विमृशेत् पर्यायेण च मुद्रयेत् ।। ३५२॥
706 अन्तर्वेश्मनि रात्रौ वा दिवारण्ये विशोधिते।
मन्त्रयेन्मन्त्रिभिस्साधु भाविकृत्यं तु निर्जने ।। ३५३॥
सुहृद्र्भ्राितृभिस्साध सभायां पुत्रबांधवैः।
राजकत्यं सेनपैश्च सभ्याश्चिन्तयेत् सदा ॥ ३५॥
सभायां प्रत्यगर्धस्य मध्ये राजासनं स्मृतं ।
710 दक्षसंस्था वामसंस्था विशेयुः पार्श्वकोष्ठगाः ।। ३५५॥
पुत्राः पौत्रा भ्रातरश्च भागिनेयास्स्वपृष्ठतः।
दौहित्रा दक्षभागात्तु वामसंस्थाः क्रमादिमे ॥ ३५६ ॥

·प्रथमोऽध्यायः
31
पितृव्यास्स्वकुलश्रेष्ठास्सभ्यास्सेनाधिपास्तथा।
स्वाग्रे दक्षिणभागे तु प्रासंस्थाः पृथगासनाः ।। ३५७॥
715 मातामहकुलश्रेष्ठा मंविणो बांधवास्तथा।
श्वशुराश्चैव स्यालाश्च वामाग्रे चाधिकारिणः ।। ३५८॥
वामदक्षिणपार्श्वस्थौ जामाता भगिनीपतिः ।
स्वसदृशस्समीपे वा स्वार्धासनगतस्तुहृत ॥३५९॥
दौहित्रभागिनेयानां स्थाने स्युर्दत्तकादयः ।
720 भागिनेयाश्च दौहित्राः पुत्रादिस्थानसंश्रिताः ॥ ३६० ॥
यथा पिता तथाचार्यस्सम श्रेष्ठासने स्थितः ।
पार्श्वयोरग्रतस्सर्वे लेविका मंत्रिपृष्ठगाः
परिचारगणास्सर्वे सर्वेभ्यः पृष्ठसंस्थिताः ।
स्वर्णदण्डधरौ पावें प्रवेशनतिबोधको
विशिष्टचिट्टयुग्राजा स्वासने प्रविशेन मुग्वं ।
मुभूषणस्सुवसनः कवची मकुटान्वितः ।
सिद्धास्त्रनमशस्त्रस्सन सावधानमनास्सदा ॥३६३॥
सर्वस्मादधिको दाता शृरम्त्वं धार्मिको ह्यसि ।
इति वाचं न शृणुयाच्छावका वंचकास्तु ते ॥३६४"॥
750 रागाल्लोभाद्याद्राज्ञस्स्युर्मूका इव मंत्रिणः ।
न तान अनुमतान विद्यानृपतिस्वार्थसिद्धये ।। ३६५॥
पृथकपृथङ्मतं तेषां लेवयित्वा ससाधनं ।
विमृशेत् स्वमतेनैव यत् कुर्याद्वहुसंमतं ||३६६"॥
गजाश्वरथपश्वादीन भृत्यान दासांस्तथैव च ।
735 संभारान सैनिकान कार्यक्षमान ज्ञात्वा दिने दिने ।
संरक्षयेत् प्रयत्नेन सुजीर्णान संत्यनेन सुधीः ॥३६८॥

·32 शुक्रनीतिः शतकोशभवां वातां हरेदेकदिनेन वै। सर्वविद्याक लाभ्यासे शिक्षयेद्धृतिपोषितान् ।। ३६९॥ समाप्तविद्यं संदृष्ट्वा तत्कायें तं नियोजयेत् । ५० विद्याकलोत्तमान दृष्ट्वा वत्सरे पूजयेच्च तान् विद्याकलानां हिस्स्यात् तथा कुर्यानृपस्सदा ॥३७०" ।। पृष्ठाग्रगान क्रूरवेषान् नतिनीतिविशारदान । सिद्धास्त्रनग्नशस्त्रांश्च भटान् आरान्नियोजयेत् ॥३७१॥ पुरे पर्यटयन्नित्यं गजस्थो रंजयन् प्रजाः ।। ३७२॥ 745 राजयानारूढितः किं राज्ञा श्वा न समोऽपि च। शुना समो न कि राजा कविभिर्भाव्यतेऽजसा ॥३७३ ॥ अतस्वबांधवैभित्रैस्स्वसाम्यप्रापिनैर्गुणैः। प्रकृतिभिर्नृपो गच्छन्न नीचैस्तु कदाचन ॥ ३७४ ॥ मिथ्यासत्यसदाचारैर्नीचस्साधुः क्रमात् स्मृतः। साधुभ्योऽतिस्वमृदुत्वं नीचास्सन्दर्शयति हि ।। ३७५॥ ग्रामान् पुराणि देशांश्च स्वयं संवीक्ष्य वत्सरे। अधिकारिगणैः काश्च रंजिताः काश्च कर्षिताः ।।(३७६)॥ प्रजास्तासां तु भूतेन व्यवहारं विचिंतयेत् । न भृत्यपक्षपाती स्यात् प्रजापक्षं समाश्रयेत् ॥ ३७७॥ २७ प्रजाशतेन संद्विष्टं संत्यजेदधिकारिणं । अमात्यमपि संवीक्ष्य सकृदन्यायगामिनं। एकान्ते दण्डयेत् स्पष्टमभ्यासागस्कृतं त्यजेत् ॥३७८ ।। अन्यायवर्तिनां राज्यं सर्वस्वं च हरेन्नृपः ॥ ३७९॥ जितानां विषये स्थाप्यं धर्माधिकरणं सदा। १०० भृतिं दद्याग्निर्जितानां तच्चारित्र्यानुरूपतः ॥३८॥ 750 ·प्रथमाऽध्यायः ।। ३८२ ॥ स्वानुरक्तां सुरूपां च सुवस्त्रां प्रियवादिनीं। सुभूषणां सुसंशुद्धां प्रमदां शयने मजेत् यामद्वयं शयानो हि त्वत्यन्तं सुरवमभुते। न सन्त्यजेच्च स्वस्थानं नीत्या शत्रुगणं जयेत् 65 स्थानभ्रष्टा नो विभांति दन्ताः केशा नरवा नृपाः। संश्रयेगिरिदुर्गाणि महापदि नृपस्सदा ।। ३८३॥ नदाश्रयाहस्युस्न्या स्वराज्यं तु समाहरेन । विनाश्रयान सिध्यन्ति पण्डिना वनिता लताः ।। ३८४॥ विवाहदानयज्ञार्थं विनाप्यष्टांशशेपितं। सर्वतस्तु हरेदस्युरसतामरिवलं धनं नैकत्र संवसेन्नित्यं विश्वसेन्नैव के प्रति। सदैव सावधानम्म्यात प्राणनाशं न चितयेन ।। ३८६॥ क्रूरकर्मा सदोद्युक्नो निघृणो दस्युकर्मसु । विमुरवः परदारेषु कुलकन्याप्रदृषणे ॥ ३८७॥ पुत्रवन पालिता भृत्याम्समये शत्रुतां गताः। न दोषस्स्यात प्रयत्नस्य भागधेयं स्वयं हि तत दृष्ट्वा सुविफलं व नपस्नप्त्वा दिवं व्रजेत् । उक्नं समासनो सकृत्यं मिश्रेऽधिकं ब्रुवे ।। ३८९॥ 170 इनि शुक्रनीतौ राजकृत्याधिकारो नाम प्रथमोऽध्यायः ·( 34 ) श्रीः शुक्रनी तिः ॥२॥ || ३|| ॥४॥ द्वितीयोऽध्यायः यद्यप्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करं । पुरुषेणासहायेन किमु राज्यं महोदयं सर्वविद्यासु कुशलो नृपो ह्यपि सुमंत्रवित् । मंत्रिभिस्तु विना मन्त्रं नैकोऽर्थ चिन्तयेत् क्वचित् 5 सभ्याधिकारिप्रकृतिसभासत्सु मते स्थितः। सर्वदा स्यान्नृपः प्राज्ञस्वमते न कदाचन प्रभुस्वातंत्र्यमापन्नो ह्यनर्थायैव कल्पते । भिन्नराष्ट्रो भवेत् सद्यो भिन्नप्रकृतिरेव च पुरुषे पुरुषे भिन्नं दृश्यते बुद्धिवैभवं आप्तवाक्यैरनुभवैरागमैरनुमानतः। प्रत्यक्षेण च सादृश्यैस्साहसैश्च छलैलैः वैचित्र्यं व्यवहाराणामोन्नत्यं गुरुलाघवैः । न हि तत् सकलं ज्ञातुं नरेणैकेन शक्यते अतस्सहायान् वरयेद्राजा राज्यविद्धये। 16 कुलगुणशीलवृद्धाञ्छूरान् भक्तान् प्रियंवदान् हितोपदेशकान् लेशसहान् धर्मरतान् सदा। कुमार्गगं नृपमपि बुध्योडतुं क्षमाञ्छुचीन्। निर्मत्सरान् कामक्रोघलोभहीनान् निरालसान् 10 ॥(६)। ॥(७)।।

·द्वितीयोऽध्यायः
35
॥(१०)॥
॥ ११॥
॥१२॥
॥ १३॥
॥१४॥
॥ १५॥
हीयते कुसहायेन स्वधर्माद्राज्यतो नृपः ।
कुकर्मणा प्रनष्टास्तु दितिजाः कुसहायतः
नष्टा दुर्योधनाद्यास्तु नृपाश्शूरा बलाधिकाः।
निरभिमानो नृपतिस्सुसहायो भवेदतः
युवराजोऽमात्यगणो भुजावेनौ महीभुजः ।
तावेव नयने कर्णो दक्षसव्यौ क्रमात् स्मृतौ
25 बाहुकर्णाक्षिहीनस्स्याद्विना ताभ्यामतो नृपः ।
योजयेचिन्तयित्वा नौ महानाशाय चान्यथा
मुद्रां विनारिवलं राजकृत्यं कर्तुं क्षमं सदा।
कल्पयेद्युवराजार्थमौरसं धर्मपत्निजं
वकनिष्ठं पितृव्यं वानुजं वाग्रजसंभवं ।
50 पुत्रं पुत्रीकृतं दत्तं यौवराज्येऽभिषेचयेत
क्रमादभावे दौहित्रं स्वस्त्रीय वा नियोजयेत् ।
स्वहितायापि मनसा नैतान संकर्षयेत क्वचित
स्वधर्मनिरताञ्छ्रान भक्नान नीतिमतस्सदा।
संरक्षयेद्राजपुत्रान बालानपि सुयत्नतः
लोलुभ्यमानास्नेऽर्थेषु हन्युरेनमरक्षिताः ।
रक्ष्यमाणा यदि छिद्रं कथंचित प्राप्नुवंति ने।
सिंहशाबा इव प्रति रक्षितारं द्विपं द्रुतं
राजपुत्रा मदोद्दता गजा इव निरंकुशाः ।
पितरं चापि निघ्रति भ्रातरं वितरं न किं
मूर्यो बालोऽपीच्छति स्म स्वाम्यं किं नु पुनर्युवा
स्वात्यंतसन्निकर्पण
राजपुत्रांस्तु रक्षयेत्।
सदृत्यैश्चापि तत्स्वान्तं छलैख़त्वा सदा स्वयं
॥१७॥
।। १८॥
॥१९॥
॥२०॥
॥२१॥

·36
॥(२२)।
45
॥२३॥
॥(२४)।
60
॥ २५॥
॥ २६॥
शुक्रनीनिः
सुनीतिशास्त्रकुशलान् धनुर्वेदविशारदान् ।
केशसहांश्च वाग्दण्डपारुप्यानुभवान् सदा
शौर्ययुद्धरतान् सर्वकलाविद्याविदोंऽजसः।
सुविनीतान प्रकुर्वीत ह्यमात्याद्यैर्नृपस्सुतान
सुवस्त्राद्यैर्भूषयित्वा लालयित्वा सुक्रीडनैः ।
अर्हयित्वासनाद्यैश्च पालयित्वा सुभोजनैः
कृत्वा तु यौवराज्यानि यौवराज्येऽभिषेचयेत् ।
अविनीतकुमारं हि कुलमाशु विनश्यति
राजपुत्रस्तुदुर्वृत्तः परित्यागं हि नार्हति ।
क्लिश्यमानस्स पितरं परानाश्रित्य हन्ति हि
व्यसने सज्जमानं तं केशययसनाश्रयैः ।
दुष्टं गजमिवोवृत्तं कुर्वीत सुरवबंधनं
सुदुर्वृत्तास्तु दायादा हन्तव्यास्ने प्रयत्नतः ।
व्याघ्रादिभिशत्रुभिर्वा छलै राष्ट्रविद्धये
अतोऽन्यथा विनाशाय प्रजाया भूपतेश्च ते।
तोषयेयुपं नित्यं दायादारस्वगुणैः परैः
भ्रष्टा अवंत्यन्यथा ते स्वभागाज्जीवितादपि ।
60 स्वसापिंज्यविहीना ये ह्यन्योत्पन्ना नराः खलु
मनसापि न मंतव्या दत्ताद्यास्वसुता इति ।
तद्दत्तकत्वमिच्छति
दृष्ट्वा
यं धनिकं नरं
स्वकुलोत्पन्नकन्यायाः पुत्रस्तेभ्यो वरोह्यतः ।
अंगादंगात संभवति पुत्रवदुहिता नृणा
6 पिंडदाने विशेषो न पुत्रदौहित्रयोस्त्वतः।
भूप्रजापालनार्थ हि भूपो दत्तं तु पालयेत्
॥ २७॥
|| २८॥
।। २९॥
।। (३०)।
।।(३२)॥
॥३३॥

·37
द्वितीयोऽध्यायः
नृपः प्रजापालनार्थ सध्नश्चेन्न चान्यथा।
परोत्पन्ने स्वपुत्रत्वं मत्वा सर्व ददाति तत् ॥ ३४॥
किमाश्चर्यमतो लोके न ददाति यजत्यपि।
२० प्राप्यापि युवराजत्वं प्राप्नुयाद्विकृति न च
स्वसंपत्तिमदान्नैव मातरं पितरं गुरुं।
भ्रातरं भगिनीं वापि ह्यन्यान वा राजवल्लभान ।
महाजनांस्तथा राष्ट्रे नावमन्येन्न पीडयेत
यदा तु कश्चिज्ज्ञानीनां बाह्यः प्रार्थयते कुलं ।
न मर्षयति तत्संतो बाह्ये नाभिप्रदर्शन
॥३७॥
प्राप्यापि महतीं वृद्धि वर्तेत पितुराज्ञया।
पुत्रस्य पितुराज्ञा हि परमं भूपणं स्मृतं
भार्गवेण हता माता राघवस्तु वनं गतः ।
पितुस्तपोबलात तौ तु मातरं राज्यमापतुः ।। ३९ ॥
शापानुग्रहयोश्शक्तो यस्तस्याज्ञा गरीयसी।
सोदरेषु च सर्वेषु स्वस्याधिक्यं न दर्शयेत् ॥४०॥
भागार्हभ्रातृणां नप्टो ह्यवमानात् सुयोधनः ।
पितुराज्ञोल्लंघनेन प्राप्याप पदमुत्तमं
॥४१॥
तस्माद्भ्रष्टा भवंतीह दासवदाजपुत्रकाः ।
ययानेश्च यथा पुत्रा विश्वामित्रसुता यथा ॥४२॥
पितृसेवापरस्तिप्ठेन् कायवाङमानसैस्सदा।
तत्कर्म नियनं कुर्याद्येन तुप्टो भवेत् पिता ॥४३॥
तन्न कुर्याद्येन पिता मनागपि विषादति
॥४४॥
यस्मिन् पितुर्भवेत् प्रीनिस्स्वयं तस्मिन प्रियं चरेत ।
50 यस्मिन् द्वेषं पिता कुर्यात स्वस्यापि हेप्य एव सः ॥ ४५ ॥

·38 ॥(४६)॥ ॥१७॥ (४८) ।।(४९)। 100 शुक्रनीतिः असमतं विरुद्धं वा पितुर्नैव समाचरेत् । चारसूचकदोषेण यदि स्यादन्यथा पिता प्रकृत्यनुमतं कृत्वा तमेकान्ते प्रबोधयेत् । अन्यथा सूचकान् नित्यं महदंडेन दण्डयेत् 95 प्रकृतीनां च कपटैस्वान्तं विद्यात् सदैव हि । प्रातर्नत्वा प्रतिदिनं पितरं मातरं गुरुं राजानं स्वकृतं यद्यन्निवेद्यानुदिनं ततः । एवं गृहाविरोधेन राजपुत्रो वसन् गृहे विद्यया कर्मणा शीलैः प्रजास्संरंजयन् मुदा। त्यागी च सत्वसंपन्नस्सर्वान कुर्याद्वशे स्वके शनैशनैः प्रवर्धेत शुक्लपक्षमृगांकवत् । एवंवृत्तो राजपुत्रो राज्यं प्राप्याप्यकंटकं सहायवान सहामात्यश्चिरं भुंक्ते वसुंधरां। समासतः कार्यमुक्तं युवराजस्य यद्धितं समासादुच्यते कृत्यममात्यादेश्च लक्षणं । मृदुगुरुप्रमाणत्ववर्णशब्दादिभिस्सम परीक्षकैवयित्वा यथा स्वर्ण परीक्ष्यते । कर्मणा सहवासेन गुणैश्शीलकुलादिभिः भृत्यं परीक्षयन्नित्यं विश्वास्यं विश्वसेत् तदा । 110 नैव जातिर्न च कुलं केवलं लक्षयेदपि कर्मशीलगुणाः पूज्यास्तथा जातिकुलेन हि । न जात्या न कुलेनैव श्रेष्ठत्वं प्रतिपद्यते विवाहे भोजने नित्यं कुलजातिविवेचनं । सत्यवाग्गुणसंपन्नस्तयाभिजनवान् धनी ।।(५१)। ॥५२॥ 10.5 ||(५४)। ॥५६॥ ॥(५७)।

·द्वितीयोऽध्यायः
39
॥(१८)॥
॥(५९)।
,
॥(६०)॥
।।(६१)।
।।(६२)॥
॥(६३)।
115 सुकुलश्च सुशीलश्च सुकर्मा च निरालसः ।
यगा करोत्यात्मकार्य स्वामिकार्य ततोऽधिकं
पतुर्गुणेन यत्नेन कायवाङ्मानसेन च ।
भृत्यैव तुष्टो मृदुवाक कार्यदक्षश्शुचिर्दृढः
परोपकरणे दक्षो ह्यपकारपराङ्मुखः ।
120 स्वाम्यागस्कारिणं पुत्रं पितरं वापि दर्शकः
अन्यायगामिनि पतौ ह्यनद्रूपस्सुबोधकः ।
नाक्षेप्ता तद्विरं कां चित् तन्यूनस्याप्रकाशकः
अदीर्घसूत्रस्सत्कार्ये ह्यसत्कार्ये चिरक्रियः ।
न तगार्यापुत्रमित्रांछद्रदर्शी कदाचन
125 तह बुद्धिस्तदीयेषु भार्यापुत्रादिबंधुषु ।
न श्लाघने स्पर्धते न नाभ्यसूयति निंदति
नेच्छत्यन्याधिकारं हि निस्पृहो मोदते सदा।
नद्दत्तवस्त्रभूषादिधारकस्तत्पुरोऽनिशं
भृतितुल्यव्ययी दांतो दयालुश्शूर एव हि ।
130 तदकार्यस्य रहसि सूचको भृतको वरः
विपरीतगुणैरेभिर्भूतको निंद्य उच्यते
ये
भृत्या हीनभृतिका ये दंडेन प्रकर्पिनाः
शठाश्च कातरा लुब्धास्समक्षं प्रियवादिनः ।
मत्ता व्यसनिनश्चार्ता उत्कोचेष्टाश्च देविनः
135 नास्तिका दांभिकाश्चैवासत्यवाचोऽप्यमूयकाः ।
ये चापमानिता येऽसद्वाक्यमर्मणि भेदिताः
रिपोर्मित्रास्सेवकाश्च पूर्ववैरानुबंधिनः ।
चंडास्साहसिका धर्महीना नेते सुसेवकाः
॥(६४)।
|| ६५॥
||(६७)।
॥(६८)
॥ ६९॥

·40
शुक्रनीतिः
॥ ७०॥
॥(७१)।
C
|| ७२॥
145
।।(७३)॥
॥ ७४॥
संक्षेपतस्तु कथितं सदसमृत्यलक्षणं ।
140 समासतः पुरोधादिलक्षणं यत् तदुच्यते
पुरोधाश्च प्रतिनिधिः प्रधानस्सचिवस्तथा।
मंत्री च प्राविवाकश्च पंडितश्च सुमंत्रकः
अमात्यो दूत इत्येता राज्ञः प्रकृतयो दश ।
दशमांशाधिकाः पूर्व दूतान्ताः क्रमशस्स्मृताः
अष्टप्रकृतिभिर्युक्तो नृपः कैश्चित्स्मृतस्सदा।
सुमंत्रः पंडितो मंत्री प्रधानस्साचवस्तथा
अमात्यः प्राविवाकश्च तथा प्रतिनिधिस्स्मृतः ।
एताभृतिसमास्त्वष्टौ राज्ञः प्रकृतयस्सदा
इंगिताकारतत्त्वज्ञो दूतस्तदनुगस्स्मृतः ।
150 पुरोधाः प्रथमं श्रेष्ठस्सर्वेभ्यो राजराष्ट्रभृत्
तदनु स्यात् प्रतिनिधिः प्रधानस्तदनन्तरं ।
सचिवस्तु ततः प्रोक्तो मंत्री तदनु चोच्यते
प्राविवाकस्ततः प्रोक्तः पंडितस्तदनंतरं ।
सुमंत्रस्तु ततः ख्यातो ह्यमात्यस्तु ततः परं
155 दूतस्ततः क्रमादेते पूर्वश्रेष्ठा यथागुणाः
मंत्रानुष्ठानसंपन्नस्पैविद्यः कर्मतत्परः ।
जितेन्द्रियो जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः
षडंगवित सांगधनुर्वेदविच्चार्थधर्मवित् ।
यत्कोपभीत्या राजापि धर्मनीतिरतो भवेत्
160 नीतिशस्त्रास्त्रव्यूहादिकुशलस्तु पुरोहितः ।
सैवाचार्यः पुरोधा यश्शापानुग्रहयोः क्षमः
विना प्रकृतिसन्मंत्राद्राज्यनाशो भवेटुवं ।
॥ ७७॥
॥(७८
॥(७९)।
॥८॥

·41 सर्वदर्शी प्रधानस्तु द्वितीयोऽध्यायः निरोधने बिभेदेवं राजा ते स्युस्सुमंत्रिणः ॥१॥ न बिभेनि नृपो येभ्यस्तैस्स्यात् किं राज्यवर्धनं । 165 यथालंकारवस्त्राद्यैस्त्रियो भूप्यास्तथा हि ते ॥२॥ राज्यं प्रजा बलं कोशस्सुनृपत्वं न वर्धितं । यन्मत्रतो विनाशस्तैर्मत्रिभिः किं प्रयोजनं || <३"॥ कार्याकार्यप्रविज्ञाता स्मृतः प्रतिनिधिस्तु सः । सेनाविन सचिवस्तथा ॥४॥ 170 मंत्री तु नीतिकुशलः पंडिनो धर्मतत्त्ववित् । लोकशास्त्रनयज्ञस्तु प्राङ्किवाकस्स्मृतस्सदा ॥५॥ देशलेग्वप्रविज्ञाता ह्यमात्य इति कथ्यते । आयव्ययप्रविज्ञाता सुमंत्रम्स च कीर्तितः ॥८६॥ इंगिताकारचेष्टाज्ञस्मृतिमान देशकालविन । 15 पाइगुण्यमंत्रविद्वाग्मी वानभीर्दून इप्यने ||८७॥ आहितं चापि यत्कार्य सद्यः कर्तुं यदोचितं । अकतुं यद्धिनमपि राज्ञः प्रतिनिधिम्सदा। बोधयेत् कारयेत् कुर्यान्न कुर्यान्न प्रबोधयेत् ||८९॥ सत्यं वा यदि वासत्यं कार्यजातं च यत किल । 10 सर्वेषां राजकृत्येषु प्रधानस्तद्विचिनयेत ॥९०॥ गजानां च तथाश्वानां रथाना पदगामिनां । सुदृढानां तथोष्ट्राणां वृषाणां सद्य एव हि ।। (९१)॥ वाद्यभाषासुसंकेतब्यहाभ्यसनशालिनां । प्राक्प्रत्यग्गामिनां राज्यचिसशस्त्रास्त्रधारिणां ।। (९२)॥ 185 परिचारगणानां हीनमध्योत्तमकर्मणां । अस्त्राणामस्वजातीनां संघरम्चनुरगीगण 6 ·42 शुक्रनीतिः कार्यक्षमश्च प्राचीनस्साद्यस्कः कति विद्यते। कार्यासमर्थः कत्यस्ति शस्त्रगोलाग्निचूर्णयुक् ॥(९४)॥ सांयामिकश्च कत्यस्ति संभारस्ताविचित्य च । 190 सचिवश्चापि तत्कार्य राज्ञे सम्यङ्वेिदयेत् साम दानं च भेदश्च दंडः केषु कदा कथं । कर्तव्यः किं फलं तेभ्यो बहु मध्यं तथाल्पकं । एतत् संचिंत्य निश्चित्य मंत्री सर्व निवेदयेत् साक्षिभिलिरिवतै गैश्छलैर्भूतैश्च मानुषान् । 196 स्वानुत्पादितसंप्राप्तव्यवहारान् विचित्य च ।।(९७")।। दिव्यसंसाधनाद्वापि केषु किं साधनं परं । युक्तिप्रत्यक्षानुमानोपमानौकशास्त्रतः ||(९) बहुसन्मतससिद्वान् विनिश्चित्य सभास्थितः । ससभ्यः प्राड्ढिवाकस्तु नृपं संबोधयेत् सदा ॥९९॥ 300 वर्तमानाश्च प्राचीना धर्माः के लोकसंश्रिताः । शास्त्रेषु के समुद्दिष्टा विरुध्यते च केऽधुना ॥(१००)1 लोकशास्त्रविरुद्धाः के पंडितस्तान् विचित्य च । नृपं संबोधयेत् तैश्च परत्रेह सुरवप्रदैः इयच्च संचितं द्रव्यं वत्सरेऽस्मिन्नृणादिकं । 20, व्ययीभूतमियञ्चैव शेष स्थावरजंगमं । इयदस्तीति वै राज्ञे सुमंत्रो विनिवेदयेत् ॥ १०३॥ पुराणि च कति प्रामा अरण्यानि च संति हि । कर्षिता कति भूः केन प्राप्तो भागस्ततः कति ॥(१०४)॥ भागशेषं स्थितं कस्मिन् कत्यकृष्टा च भूमिका । 210 भागद्रव्यं वत्सरेऽस्मिन् शुल्कदंडादिजं कति ॥(१०५)॥ - ·द्वितीयोऽध्यायः 43 ० अकृष्टपच्यं कति च कति चारण्यसंभवं । कति चाकरसंजातं निधिप्राप्त कतीति च ॥(१०६)। अस्वामिकं कति प्राप्तं नाष्टिकं तस्कराहृतं । संचिनं तु विनिश्चित्यामात्यो राज्ञे निवेदयेत् ॥ १०७॥ समासाल्लक्षणं कृत्यं प्रधानदशकस्य च । उक्तं तल्लिग्विनैम्सर्व विद्यात् तदनुदर्शिभिः ॥१०८॥ परिवर्त्य नृपो ह्येनान युज्यादन्योऽन्यकर्मणि ॥१०८ ॥ ॥ न कुर्यात स्वाधिकबलान कदापि ह्याधिकारिणः । परस्परं समबलाः कार्याः प्रसनयो दश ॥१०९॥ 220 एकम्मिन्नधिकारे तु पुरुषाणां त्रयं सदा। नियुजीत प्राज्ञतमं मुख्यमेकं तु तेषु वै द्वौ दर्शको तु नन्कार्ये हायनैस्तन्निवर्तयेत् । त्रिभिर्वा पंचभिर्वापि सप्तभिर्दशभिश्च वा ॥१११॥ दृष्ट्वा नत्कार्यकौशल्य तथा तं परिवर्तयेत्। 225 नाधिकारं चिरं दद्याद्यस्मै कस्मै सदा नृपः अधिकारे क्षमं दृष्ट्वा ह्याधिकारे नियोजयेत् । अधिकारमदं पीत्वा को न मुझेन पुनश्चिरं दृष्ट्वा कार्यऽन्यं तं नियोजयेत्। तत्कार्य कुशलं चान्यं तत्पदानुगतं खलु ।।(११४॥)। नियोजयेहनने तु नदभावे नथापरं । तद्गुणो यदि तत्पुत्रस्नत्कार्ये नियोजयेत् यथा यथा श्रेष्ठपदे ह्यधिकारी यदा भवेत् । अनुक्रमेण संयोज्यो ह्यते तं प्रकृति नयेत् ॥११६॥॥ अनः कार्यक्षम 230 ·44 शुक्रनीतिः अधिकारबलं दृष्ट्वा योजयद्दर्शकान् बहून। 235 अधिकारिणमेकं वा योजयेद्दर्शकैविना ये चान्ये कर्मसचिवास्तान सर्वान विनियोजयेत् । गजाश्वरथपादातपशूष्ट्रमृगपक्षिण ॥(११८॥)। सुवर्णरत्नरजतवस्त्राणामधिपान पृथक । वित्तानामधिपं धान्याधिपं पाकाधिपं तथा ॥(११९)॥ 240 आरामाधिपतिं चैव सौधगेहाधिपं पृथक् । संभारपं देवतुष्टिपनि दानपति सदा ।।(१२० ।। साहसाधिपतिं चैव ग्रामनेतारमेव च । भागहारं तृतीयं तु लेरवकं च चतुर्थकं । शुल्कग्राहं पञ्चमं च प्रतिहार तथैव च ॥ १२२॥ 246 षट्कमेतन्नियोक्तव्यं ग्रामे ग्रामे पुरे पुरे ।। १२२॥॥ तपस्विनो दानशीलाश्श्रुतिस्मृतिविशारदाः । पौराणिकाश्शास्त्रविदो दैवज्ञा मांत्रिकाश्च ये ॥(१२३")। आयुर्वेदविदः कर्मकाण्डज्ञास्तांत्रिकाश्च ये। ये चान्ये गुणिनश्श्रेष्ठा बुद्धिमन्तो जितेन्द्रियाः ॥(१२४")।। 250 तान् सर्वान् पोषयेत्या दानैर्मानेस्सुपूजितान् । हीयते चान्यथा राजा ह्यकीर्ति चापि विंदति ॥ १२५॥ बहुसाध्यानि कार्याणि तेषामप्यधिपांस्तथा। तत्तत्कार्येषु कुशलान् ज्ञात्वा तांस्तु नियोजयेत् ॥ १२६।। अमन्त्रमक्षरं नास्ति नास्ति मूलमनौषधं । 253 अयोग्यः पुरुषो नास्ति योजकस्तत्र दुर्लभः ॥ १२७"॥ प्रभद्रादिजातिभेदं गजानां च चिकित्सितं ।

·द्वितीयोऽध्यायः 45 शिक्षा व्याधि पोषणं च तालुजिड्वानरवैर्गुणान् । आरोहणं गतिं वेत्ति स योज्यो गजरक्षणे ॥ १२९॥ तथाविधाधोरणस्तु हस्तिहृदयहारकः ॥ १२९॥ 260 अश्वानां हृदयं वेत्ति जातिवर्णभ्रभैर्गुणान । गतिं शिक्षां चिकित्सां च सत्त्वं सारं रुजं तथा ॥१३०")।। हिताहितं पोषणं च मानं यानं दतो वयः। शूरश्च व्यूहवित् प्राज्ञः कार्योऽश्वाधिपतिश्च सः ॥ १३१" ।। एभिर्गुणश्च संयुक्नो धुर्यान युग्यांश्च वेत्ति यः । 265 रथस्य सारं गमनं भ्रमणं परिवर्तनं ।।(१३२")। समापतत्सुशस्त्रास्त्रलक्ष्यसंधाननाशकः । रथगत्या स रथपो हयसंयोगगुप्तिविन् सादिनश्च तथा कार्याश्शूरा व्यूह विशारदाः । वाजिगतिविदः प्राज्ञाशस्त्रास्त्रैर्युद्धकोविदाः ॥ १३४॥॥ 270 चक्रितं रोचितं वल्गितकं धौरितमाप्लुतं तुरं मंदं च कुटिलं सर्पणं परिवर्तनं ॥(१३५")। एकादशास्कंदितं च गतीरश्वस्य वेत्ति यः । यथावलं यथार्थ च शिक्षयेत् स च शिक्षकः ।। १३६॥॥ वाजिसेवासु कुशलः पल्याणादिनियोगवित् । 216 दृढांगश्च तथा शूरस्स कार्यों वाजिसेवकः ।। १३७॥ नीतिशस्त्रास्त्रव्यूहादिनतिविद्याविशारदाः । अबाला मध्यवयसश्शूरा दांता दृढांगकाः ।।(१३८.)|| खधर्मनिरता नित्यं स्वामिभक्ता रिपुद्विषः । शूद्रा वा क्षत्रिया वैश्या म्लेच्छास्संकरसंभवाः ॥१३९)।। 280 सेनाधिपास्सैनिकाश्च कार्या राज्ञा जयार्थिना ।। १४०॥

·46 शुक्रनीति: पञ्चानामथवा षण्णामधिपः पदगामिना । योज्यस्स पत्तिपालस्स्यात्तिंशतां गौलिगकस्स्मृतः ॥ १४१ ।। शतानां तु शनानीकस्तथानुशतिको वरः । सेनानीलेवकश्चैते शतं प्रत्यधिपा इमे ॥ १४२ ॥ 285 साहतिकस्तु संयोज्यस्तथा चायुतिको महान् ।। १४२॥॥ व्यूहाभ्यासं शिक्षयेद्यस्सायंप्रातस्तु सैनिकान् । जानाति स शतानीकस्तुयो/ युद्धभूमिका ॥ १४३॥॥ तथाविधोऽनुशतिकश्शतानीकस्य साधकः । जानाति युद्धसंभारं कार्ययोग्यं च सैनिक ॥ १४४॥ ॥ 290 निदेशयनि कार्याणि सेनानीर्यामिकांश्च सः। परित्ति यामिकानां करोति स च पत्तिपः ।। १४५॥ ॥ सावधानं यामिकानां विजानीयाञ्च गुल्मपः सैनिकाः कति सत्येतैः कति प्राप्तं तु वेतनं । प्राचीनाः के कुत्र गताश्चैनान् वेत्ति स लेवकः ॥ १४७॥ 295 गजाश्वानां विंशतेश्चाधिपो नायकसंज्ञकः । उक्नसंज्ञान् स्वस्वचिकैाञ्छितांश्च नियोजयेत् ॥ १४८ ॥ अजाविगोमहिप्येणमृगाणामधिपाश्च ये। तदृद्धिपुष्टिकुशलास्तद्वात्सल्यनिपीडिताः । तथाविधा गजोष्ट्रादेयोंज्यास्तत्सेवका अपि ।। १४९॥ युद्धप्रवृत्तिकुशलास्तित्तिरादेश्च पोषकाः । शुकादेः पाठकास्तम्यक् श्येनादेः पातबोधकाः । तत्तदयविज्ञानकुशलाश्च सदा हि ते ॥ १५१ ॥ मानाकृतिप्रभावर्णजातिसाम्याच मौल्यवित् । रवानां स्वर्णरजतमुद्राणामधिपश्च सः ॥ १५२॥ 300

·द्वितीयोऽध्यायः
47
305 दांतस्तु सधनो यस्तु व्यवहारविशारदः ।
धनप्राणोऽतिकृपणः कोशाध्यक्षस्स एव हि
देशभेदैर्जातिभेदैस्स्थूलसूक्ष्मबलाबलैः ।
कौशेयादेर्मानमूल्यवेत्ता वस्त्रस्य वस्त्रपः ॥१५४॥
कुटीकंचुकनेपथ्यमण्डपादेः परिक्रियां ।
3100माणतस्सौचिकेन रंजनानि च वेत्ति यः ।।(१५५)॥
तथा शय्यादिसन्धान वितानादेनियोजनं ।
वस्त्रादीनां च स प्रोक्तो विनानाधिपः खलु ॥ १५६ ॥
जाति तुलां च मौल्यं च सारं भोग परिग्रहं ।
संमार्जनं च धान्यानां विजानाति स धान्यपः
215 धौनाधौतविपाकनो रससंयोगभेदवित् ।
कियासु कुशलो द्रव्यगुणविन पाकनायक.
फलपुष्पवृद्धि हेतुं रोपणं शोधनं नथा ।
पादपानां यथाकालं कतुं भूमिजलादिना।
तद्पजं च संवत्ति ह्यारामाधिपतिश्च सः
320 प्रासादं परिग्वां दुर्ग प्राकारं प्रतिमां तथा।
यंत्राणि सेतुबंधं च वापि कृपं नडागकं ॥(१६०)।
नथा पुष्करिणी कुंडं जला वगतिक्रियां ।
सुशिल्पशास्त्रतम्सम्यक मुरम्यं तु यथा भवेत् ।
कर्नु जानाति यस्सैव गृहाद्याधिपनिस्स्मृतः ॥ १६२॥
325 राजकार्योपयोग्यान हि पदार्थान वेत्ति तत्वतः ।
संचिनोति यथाकाले संभाराधिप उच्यते
स्वधर्माचरणे दक्षो देवताराधने रतः ।
निस्पृहस्स च कर्तव्यो देवतुष्टिपतिस्सदा ॥ १६४॥

·48
||(१६५)||
॥(१६७)।
॥ १६८॥
॥ १६९॥
शुक्रनीतिः
याचकं विमुरंव नैव करोति न च संग्रह।
330 दानशीलश्च निर्लोभो गुणज्ञश्च निरालसः
दयालुर्मूदुवाग्दानपात्रविन्नतितत्परः ।
नित्यमेभिर्गुणैर्युक्तो दानाध्यक्षः प्रकीर्तितः
व्यवहारविदः प्राज्ञा वृत्तशीलगुणान्विताः।
रिपौ मित्रे समा ये च धर्मज्ञास्सत्यवादिनः
335 निरालसा जितक्रोधकामलोभाः प्रियंवदाः।
सभ्यास्सभासदः कार्या वृद्धास्सर्वासु जातिषु
सर्वभूतात्मतुल्यो यो निस्पृहोऽतिथिपूजकः ।
दानशीलश्च यो नित्यं सैव सत्राधिपस्स्मृतः
परोपकारनिरतः परमर्माप्रकाशकः ।
310 निर्मत्सरो गुणग्राही तद्विद्यस्स्यात् परीक्षकः
प्रजा नष्टा न हि भवेत् तथा दंडविधायकः ।
नातिकूरो नातिमृदुस्साहसाधिपतिश्च सः
आधर्षकेभ्यश्चोरेभ्यो ह्यधिकारिगणात् तथा।
प्रजासंरक्षणे दक्षो ग्रामपो मातृपितृवत्
वृक्षान् संपुष्य यत्नेन फलं पुष्पं विचिन्वति ।
मालाकार इवात्यंतं भागहारस्तथाविधः
गणनाकुशलो यस्तु देशभाषाप्रभेदवित् ।
असंदिग्धमगूढार्थ विलिरवेत् स च लेखकः
शस्त्रास्त्रकुशलो यस्तु दृढांगश्च निरालसः ।
350 यथायोग्यं समाहूयात् प्रनम्रः प्रतिहारकः
यथा विक्रायणां मूलधननाशो भवेन्न हि।
तथा शुल्कं तु हरति शौल्किकस्स उदाहृतः
॥ १७१॥
।। १७२ ॥
345
॥ १७३ ॥
॥ १७४॥
॥ १७५॥
॥ १७६ ॥

·द्वितीयोऽध्यायः 49 उपोपवासनियमकर्मध्यानरतस्सदा । दांतः क्षमी निस्पृहश्च तपोनिष्ठस्स उच्यते ॥ १७७ ॥ 355 याचकेभ्यो ददात्यर्थ भार्यापुत्रादिकं त्वपि । न संगृह्णाति यत्किंचिद्दानशीलस्स उच्यते ॥ १७ ॥ पठनं पाठनं कर्तुं क्षमास्त्वभ्यासशालिनः । श्रुतिस्मृतिपुराणानां श्रुतज्ञास्ते प्रकीर्तिताः ॥ १७९॥ साहित्यशास्त्रनिपुणम्संगीनज्ञश्च सुस्वरः । 500 सादिपंचकज्ञाता स वै पौराणिकसम्मृतः ॥ १८० ॥ मीमांसातवेदान्नशब्दशासनतत्परः । उहवान् बोधितुं शक्तस्तत्वतशास्त्रविञ्च सः ।। १८१ ॥ संहितां च तथा होरां गणितं वेत्ति तत्वतः । ज्योतिर्विच्च स विज्ञेयो त्रिकालज्ञश्च यो भवेत् बीजानुपा मंत्राणां गुणान दोषांश्च वेत्ति यः । मन्त्रानुष्ठानसंपन्नो मांत्रिकम्सिद्धदेवतः ॥ १८३ ॥ हेतुलिंगौषधीभियों व्याधीनां तत्त्वनिश्चयं । साध्यासाध्यं विदित्वोपक्रमते स भिषक स्मृतः ॥ १८४॥ श्रुतिस्मृतीतरमंत्रानुष्ठानैर्देवतार्चनं । 330 कर्तुं हिनतमं मन्वा यतते स च नान्त्रिकः ॥ १८५॥ नपुंसकाम्सत्यवाची सुभापाश्च प्रियंवदाः । मुकुलाश्च सुरूपाश्च. योज्यास्त्वंतःपुरे सदा ॥ १८६॥ अनन्याम्स्वामिभक्ताश्च धनिष्ठा दृढांगकाः । अबाला मध्यवयसम्सेवासु कुशलाम्सदा ।।(१८७)॥ 3:5 सर्व यद्यत् कार्यजानं नीचं वा कर्नुमुद्यनाः । निदेशकारिणो राज्ञा कर्तव्याः परिचारकाः ॥ १८॥ 7.

·ते 50 शुक्रनीतिः शत्रुप्रजाभृत्यरत्तं विज्ञातुं कुशलाश्च ये। गूढचाराः कर्तव्या यथार्थश्रुतबोधकाः ॥ १८९॥ राज्ञस्समीपप्राप्तानां ननिस्थानविबोधकाः । 380 दंडधारा वेत्रधाराः कर्तव्यास्ते सुशिक्षकाः ।। १९०॥ तन्त्रीकंठोत्थितान सप्त स्वरान् स्थानविभागतः । उत्पादयति संवेत्ति ससंयोगविभागिनः ॥(१९१)। अनुरागं मुस्वरं च सतालं च प्रगायति । सनृत्यं वा गायकानामधिपस्स च कीर्तितः ।। १९२॥ 36; तथाविधा च पण्यस्त्री निर्लज्जा भावसंयुता। शृङ्गाररसतन्त्रज्ञा सुंदरांगी मनोरमा । नवानोत्तुंगकठिनकुचा सुस्मितदर्शिनी ॥ १९३ ॥ ये चान्ये साधकास्ते च तथा चित्तविरंजकाः । सुभृत्यास्तेऽपि संधार्या नृपेणात्महिताय च ।। १९४॥ वैतालिकास्सुकवयो वेत्रदण्डधराश्च ये । शिल्पज्ञाश्च कलावतो ये सदाप्युपकारकाः दुर्गुणासूचका भाणा नर्तका बहुरूपिणः । आरामकृत्रिमवनकारिणो दुर्गकारिणः महानालिकयंत्रस्थगोलैर्लक्ष्यविभदिनः । लघुयन्त्रानेयचूर्णबाणगोलासिकारिणः ।।( १९७)। अनेकयंत्रशस्त्रास्त्रधनुस्तृणादिकारकाः । स्वर्णरत्नाद्यलंकारघटका रथकारिणः ।।(१९८) पाषाणघटका लोहकारा धातुविलेपकाः । कुंभकाराशौल्विकाश्च तक्षाणो मार्गकारकाः (१९९॥ 460 नापिता रजकाश्चैव ताशिका मलहारकाः । 395

·द्वितियोऽध्यायः
51
वार्ताहरास्सौचिकाश्च राजचिहाप्रधारिणः
॥(२००')॥
भेरीपटहगोपुच्छशंग्ववेण्वादिनिस्वनैः ।
ये व्यूहरचका यानव्यपयानादिबोधकाः ।।(२०१॥
नाविकाः खनका व्याधाः किराता भारिका अपि ।
शस्त्रसंमार्जनकरा जलधान्यप्रवाहकाः ।।(२०२०)।
आपणिकाश्च गणिका वाद्यजायाप्रजीविनः ।
तंतुवायाश्शाकुनिकाचित्रकाराश्च चर्मकाः ।।(२०३ )।
गृहसंमार्जकाः पानधान्यवस्त्रप्रमार्जकाः ।
शय्यावितानाम्तरणकारकाश्शासका अपि ।।(२०४।।
आमोदाम्चेदस पकागम्नांचूलिकाम्नया ।
होनाल्पकर्मिणश्चैने योज्याः कार्यानुरूपतः
प्रोक्तं पुण्यतमं सत्यं परोपकरणं नथा।
आभ्यां युक्नांश्च भूतकान सततं धारयेनृपः
हिंसा गरीयसी सर्वपापेभ्यो नृतभाषणं ।
41: गरीयम्नरमेनाभ्यां युक्नान भृत्यान न धारयेत् ॥ २०७ ।।
यदा यदुचितं कर्नु वक्तुं वा तत्प्रबोधयन ।
तहक्नि कुरुते द्राक तु स सदृत्यम्मुपृज्यने || २०८॥
उत्थाय पश्चिमे यामे गृहकृत्यं विचित्य च ।
कृत्वोत्सगं तु विष्णुं हि स्मृत्वा म्नायादनंतरं
4. प्रातः कृत्यं तु निर्वयं यावत् सार्धमुहूर्तकं ।
गत्वा म्वकार्यशालां वा कार्याकार्य विचिंत्य च (२१० ।।
विनाज्ञया विशनं तु द्वार्थस्सम्यनिरोधयेत् ।
निदेशकार्य विज्ञाप्य तेनाज्ञप्तः प्रमोचयेत, ।। २११॥
दृष्ट्वागनान्
सभामध्ये राज्ञे दंडधर : क्रमान ।
9

·436 शुक्रनीतिः 425 निवेद्य तन्नतीः पश्चात् तेषां स्थानानि सूचयेत् ॥२१२॥ ॥ ततो राजगृहं गत्वाज्ञप्तो गच्छेच्च संनिधिं । नत्वा नृपं यथान्यायं विष्णुरूपमिवापरं ॥२१३०॥ प्रविश्य सानुरागस्य चित्तज्ञस्य समंततः। भर्तुरर्धासने दृष्टिं कृत्वा नान्यत्र निक्षिपेत् ॥ २१४॥1 430 अग्नि दीप्तमिवासीदेद्राजानमुपशिक्षितः । आशीविषमिव क्रुद्धं प्रभुं प्राणधनेश्वरं ॥(२१५")॥ यत्नेनोपचरेन्नित्यं नाहमस्मीनि चिंतयेत् । समर्थयन् च तत्पक्ष साधु भाषेत भाषितं । तन्नियोगेन वा ब्रूयादर्थ सुपरिनिश्चितं सुरवप्रबंधगोष्ठीषु विवादे वादिनां मतं । विजानन्नपि नो ब्रूयाद्भर्तुः क्षिप्तोत्तरं वचः ॥ २१८॥ सदानुद्धतवेषस्स्यान्नृपाहूनस्तु प्रांजलिः । तद्नां कृतनतिश्श्रुत्वा वस्त्रांतरितसंमुग्वः तदाज्ञां धारयित्वादी स्वकर्माणि निवेदयेत् । 440 नत्वासीतासने प्रड्वस्तत्पार्श्वे समुरवो ज्ञया ॥ २२०॥ उच्चैः प्रहसनं कासं ष्ठीवनं कुत्सनं तथा। श्रृंभणं गात्रभंगं च पर्वास्फोटं च वर्जयेत् ॥ २२१॥ राज्ञादिष्टं तु यत्स्थानं तत्र तिष्ठेन्मुदान्वितः । प्रवीणोचितमेधावी वर्जयेदभिमानतां ॥ २२२॥ आपद्युन्मार्गगमने कार्यकालात्ययेषु च । अपृष्टोऽपि हितान्वेषी घूयात् कल्याणभाषितं ॥ २२३॥ प्रियं तथ्यं च पथ्यं च वदेद्धर्मार्थकं वचः । समानवार्तया चापि तद्धितं बोधयेत् सदा ॥ २२४ ॥ 445 ·द्वितीयोऽध्यायः 53 कीर्तिमन्यनृपाणां वा वदेन्नीतिफलं तथा । 450 दाता त्वं धार्मिकश्शूरो नीतिमानसि भूपते ॥(२२५)॥ अनीतिस्ते तु मनसि वर्तते न कदाचन । ये ये भ्रष्टा अनीत्या तान् तदने कीर्तयेत् सदा ॥ २२६ ।। नृपेभ्यो ह्यधिकोऽसीति सर्वेभ्यो न विशेषयेत् । परार्थ देशकालज्ञो देशे काले च साधयेत् ॥ २२७॥ 455 परार्थनाशनं न स्यात् नथा चूयात् सदैव हि । न कर्पयेत् प्रजाकार्यमिपतश्च नृपं सदा ॥ २२८॥ अपि स्थाणुवदासीन शुष्यन परिगतः क्षुधा। न त्वेवानर्थसंपन्नां वृत्तिमाहेत पंडितः ॥ २२९॥ यत्कार्ये यो नियुक्तम्स अयान तत्कार्यतत्परः । नान्याधिकारमान्वच्छन्नाभ्यमयेच्च केनचिन ।। २३०॥ न न्यूनं लक्षयेत् कम्य पूरयेत स्वशक्तितः । परोपकरणादन्यन्न स्यान्मित्रकरं सदा ।। २३१॥ करिप्यामीति ने कार्य न कुर्यात कार्यलंबनं । द्राक कुर्यात तु समर्थश्चेत साशं दीर्घ न रक्षयेत् ॥ २३२ ॥ १०७ गुह्यं कर्म च मंत्रं च न भर्तुम्संप्रकाशयेत् । विडपं च विनाशं च मनसापि न चिंतयेत ॥ २३३ ॥ राजा परममित्रोऽस्ति न कामं विचरेदिनि । स्त्रीभिस्तथि भिः पापैवेरिभूनिराकृतः ॥(२३४)। एकार्थचर्या साहित्यं संसर्ग च विवर्जयेत् । to वेषभाषानुकरणं न कुर्यात् पृथिवीफ्लेः ॥२३५॥ संपन्नोऽपि च मेधावी न स्पर्धेत च तद्गुणैः। रागापरागौ नानीयाdः कुशलकर्मविन् ।

·54 . 40 शुक्रनीतिः हिंगिताकारचेष्टाभ्यस्तदभिप्रायतां तथा ॥ २३६॥ त्यजेतिरक्तं नृपति रक्ते वृत्तिं तु कारयेत् || २३७॥ 4:5 विरक्तः कारयेन्नाशं विपक्षाभ्युदयं तथा। आशावर्धनकं कृत्वा फलनाशं करोति च ।। २३८॥ अकोपोऽपि सकोपाभः प्रसन्नोऽपि च निष्फलः । वाक्यं च समदं वक्ति वृत्तिच्छेदं करोति च || २३९ ॥ लक्ष्यते विमुरव श्चैव गुणसंकीर्तने कते। दृष्टिं क्षिपत्यथान्यत्र क्रियमाणे च कर्मणि || २४०॥ विरक्तलक्षणं ह्येतद्रक्तस्य लक्षणं ब्रुवे ॥ २४०॥ दृष्ट्वा प्रसन्नो भवति वाच्यं गृह्णाति चादरात् । कुशलादिपरिप्रश्नी प्रदापयति चासनं (२४१)। विविक्नदर्शनं चास्य रहस्येनं न शंकते। ज्ञायेन हृष्टवदनश्श्रुत्वा तस्य च तत्कथां ।। २१२ ॥ अप्रियाण्यपि चान्यानि तद्युक्तान्यभिमन्यते । उपायनं च गहानि स्तोकं संपादनैस्तथा। कथान्तरेषु स्मरति प्रहृष्टवदनस्तथा ।। २४४ ॥ इति रक्तस्य वै लक्ष्यं कर्तव्यं तस्य सेवनं ।। तद्दत्तवस्त्रभूषादिचिर्द संधारयेत् सदा || २४५॥ न्यूनाधिक्यं स्वाधिकारकार्ये नित्यं निवेदयेत् । तदर्था तत्कृतां वातां शृणुयाद्वापि कीर्तयेत् ॥२४६॥ चारसूचकदोषेण त्वन्यथा यहदेन्नृपः । शृणुयान्मौनमाश्रित्य तथ्यवन्नानुमोदयेत् ॥ २४७॥ 406 आपद्गतं सुभर्तारं कदापि न परित्यजेत् ॥ २४७॥ एकवारमप्यशितं यस्यान्नं ह्यादरेण च ।

·द्वितीयोऽध्यायः नदिष्टं चिनयनित्यं पालकस्यांजसा न कि ॥ २४॥ अप्रधानः प्रधानस्स्यान काले चात्यंनसेवनात । प्रधानोऽप्यप्रधानम्म्यान सेवालस्यादिना यतः ।।२४९॥ नित्यं संसेवनरतो भृत्यो राज्ञः प्रियो भवेत् । स्वम्चाधिकारकार्य यदद्राक कुर्यात मुमना यतः ॥ २५०॥ न कुर्यात सहसा कार्य नीचं राजापि नो दिशेत ।। २५१ ।। तत्कार्यकारकाभावे राज्ञः कार्य सदैव हि । काले यदुचितं कर्नु नीचमप्युत्तमा हति || २५२ ॥ kat; यस्मिन प्रीता भवेद्राजा तदनिष्टं न चिनयेत । न दर्शयत म्वाधिकार गौरवं तु कदाचन परम्परं नाभ्यमृयुर्न भेदं प्रानुयुः कदा । राना चाधिकाम्संतो चम्वाधिकारगुप्तय ॥ २५४ ॥ अधिकारिगणो राजा सहृत्ती यत्र निष्ठतः । ७.१ उभी नत्र स्थिग लक्ष्मीविपुला ममुग्वी भवेत अन्याधिकारवृत्तं नु न त्याच्छतमप्युन । राजा न शृणुयादन्यमुग्वनम्नु कदाचन न बोधयन्ति च हितमहिनं चाधिकारिणः । प्रच्छन्नवारणम्न नु दाम्यरूपमुपाश्रिताः .:; हिताहितं न शृणोति गजा मंत्रिमुग्वाञ्च यः । स दम्य गजरू पण प्रजानां धनहारक मुपृष्टव्यवहाग ये राजपुत्रश्च मंत्रिणः । विरुध्यन्ति च नम्माकं तं तु प्रच्छन्नम्कगः ।। २५९॥ ला अपि राजपुत्रा नावमान्याम्नु मंत्रिभिः । h20 सदा सुबहुवचनैरसंवाध्याम्ने प्रयत्नतः , ।। २६० ॥

·56
शुक्रनीतिः
असदाचरितं तेषां क्वचिद्राज्ञे न दर्शयेत् ।
स्त्रीपुत्रमोहो बलवान् तयोनिंदा न श्रेयसे ॥२६१॥
राज्ञोऽवश्यतरं कार्य प्राणसंशयितं च यत् ।
आज्ञापयाग्रतश्चाहं करिष्ये
तत्तु
निश्चितं ।।(२६२)॥
525 इतिविज्ञाप्य द्राक् कर्नु प्रयतेत स्वशक्तितः ।
प्राणानपि च संदद्यान्महत्कार्यं नृपाय च ।।(२६३)॥
भृत्यः कुटुंबपुष्ट्यर्थ नान्यथा तु कदाचन ।
भृत्या धनहरास्सर्वे युक्त्या प्राणहरो नृपः ॥ २६४॥
युद्धादौ सुमहत्कार्ये भृत्या प्राणान् हरेन्नृपः ।
530 नान्यथा भृतिरूपेण भृत्यो राजधनं हरेत
अन्यथा हरतस्तौ तु भवतश्च स्वनाशकौ ।
राजा सयुवराजस्तु मान्योऽमात्यादिकैस्सदा || २६६ ॥
तन्यूनामात्यनवकं तन्न्यूनाधिकृतो गणः ।
मंत्रितुल्यश्चायुनिको न्यूनसाहस्त्रिको मतः ।। २६७॥
5.6 न क्रीडयेद्राजसमं क्रीडिते तं विशेषयेत् ।
नावमान्या राजपत्नी कन्या ह्यपि च मंत्रिभिः || २६८॥
राजसंबंधिनः पूज्यास्सुहृदश्च यथार्हतः ।
नृपाहूतस्तुरं गच्छेत् त्यक्त्वा
कार्यशतं
महत् ।। २६९॥
मित्रायापि न वक्तव्यं राजकार्य सुमंत्रितं ।
भृति विना राजद्रव्यमदत्तं नाभिलाषयेत् ।। २७० ॥
राजाज्ञया विना नेच्छेन् कार्यमाध्यस्थिकी भृति ।
न निहन्याद्रव्यलोभात् सत्कार्य यस्य कस्यचित् ॥ २७१ ।।
खस्त्रीपुत्रधनप्राणैः काले संरक्षयेन्नृपं ।
उत्कोचं नैव गुडीयान्नान्यथा बोधयेन्नृपं ॥ २७२ ॥

·द्वितीयोऽध्यायः 57 । 550 545 अन्यथा दंडकं भूपं नित्यं प्रबलदंडकं । निगृह्य बोधयेत् सम्यगेकांने राज्यगुप्तये ।। २७३ ।। हिनं राज्ञश्चाहितं यल्लोकानां तन्न कारयेत् । नवीनकरशुल्काचैौक उहिजते ततः ॥ २७४॥ गुणनीतिबलहेपी कुलभूनोऽप्यधार्मिक: नृपो यदि भवेत् तं तु त्यजेद्राष्ट्रविनाशकं ॥ २७५ ॥ तत्पदे तस्य कुलजं गुणयुक्नं पुरोहिनः । प्रकृत्यनुमतिं कृत्वा स्थापयेद्राज्यगुप्तये ॥२७६॥ सास्त्रो दूरं नृपात् तिष्ठेदस्त्रपाताद्वाहम्सदा। सशस्त्रो दशहस्तं तु यथादिष्टं नृपप्रियाः ॥२७७॥ 556 पञ्चहम् वसेयुर्वे मन्त्रिणो लेखकाम्सदा। सेनपैस्तु विना नैव सशस्त्रास्त्रो विशेन सभा ||२७८॥ पुरोहितश्श्रेष्ठतरश्श्रेष्ठस्सेनापनिस्स्मृतः । समम्सुहृच्च संबन्धी ह्युत्तमा मन्त्रिणसम्मृताः ॥२७९॥ अधिकारिगणो मध्योऽधमौ दर्शकलेग्वको। 560 ज्ञेयोऽधमतमो भृत्यः परिचारगणस्सदा ॥ २८०॥ परिचारगणान्यूनो विज्ञयो नीचसाधकः पुरोगमनमुत्थानं स्वासने सान्नवेशनं । कुर्यात् स कुशलप्रश्नं क्रमान् सुस्मितदर्शनं ॥(२८१)॥ राजा पुरोहिनादीनां त्वन्येषां स्नेहदर्शनं । 565 अधिकारिगणादीनां सभास्थश्च निरालसः ॥(२८२)। विद्यावत्सु शरच्चंद्रो निदाघार्को द्विपत्सु च। प्रजासु च वसन्तार्क इव स्यात् त्रिविधो नृपः ॥२८३॥ यदि ब्राह्मणभिन्नेषु मृदुत्वं धारयेन्नृमः ।

·570
58
शुक्रनीतिः
परिभवन्ति तं नीचा यथा हस्तिपका गजं ॥२८॥
भृत्याद्यैर्यन्न कर्तव्याः परिहासाश्च क्रीडनं ।
अपमानास्पदे ते तु राज्ञो नित्यं भयावहे ॥ २८५॥॥
पृथक् पृथग्व्यापयन्ति स्वार्थसिध्यै नृपाय ते।
स्वकार्य गुणवत् कृत्वा सर्वे स्वार्थपरा यतः ॥(२८६)
विकल्पंतेऽवमन्यंति लंघन्ति च तद्वचः ।
575 राजभोज्यानि भुंजन्ति न निष्ठंति स्वके पदे ॥(२८७)
विख्सयंति तन्मन्त्रं विवण्वंति च दुष्कृतं ।
भवन्ति नृपवेषा हि वञ्चयन्ति नृपं सदा ॥(२८)
तस्त्रियं सज्जयंति स्म राज्ञि क्रुद्धे हसन्ति च ।
व्याहरन्ति च निर्लज्जा हेलयन्ति नृपं क्षणात् ।
660 आज्ञामुलंघयन्ति स्म न मयं यांत्यकर्मणि ॥२९॥
एते दोषाः परीहासक्षमाक्रीडोद्भवा नृपे ॥२९०"॥
न कार्य भृतकः कुर्यानृपलेवाद्विना क्वचित् ।
नाज्ञापयेल्लेरवनेन विनाल्पं वा महन्नृपः
॥२९१॥
भ्रांतेः पुरुषधर्मत्वाल्लेख्यं निर्णायकं परं ।
685 अलेख्यमाज्ञापयति ह्यलेख्यं यत् करोति यः ॥(२९२)॥
राजकत्यमुभौ चोरौ तौ भृत्यनृपती सदा।
नृपसंचिहितं लेख्यं नृपस्तन्न नृपो नृपः || २९३" ।
समुद्रलिरिवतं राज्ञा लेख्यं तच्चोत्तमोत्तमं ।
उत्तमं राजलिखितं मध्यं मंत्र्यादिभिः कृतं ।
590 पौरलेख्यं कनिष्ठं स्यात्-सर्व संसाधनक्षम ॥ २९॥
यस्मिन् यस्मिन् हि कृत्ये तु राज्ञा योऽधिकृतो नरः ।
सामात्ययुवराजादिर्यथानुक्रमतश्च सः ॥ २९६॥

·द्वितीयोऽध्यायः 59 दैनिकं मासिकं वृत्तं वार्षिकं बहुवार्षिकं । तत्कार्यजानलेख्यं तु राज्ञे सम्यतिवेदयेत् ॥ २९७॥ 595 राजाद्यंकितलेख्यस्य धारयेत् स्मृतिपत्रकं । कालेऽतीने विस्मृतिर्वा भ्रांतिस्सजायते नृणां ॥ २९८॥ अनुभूतस्य स्मृत्यर्थ लिरिवनं निर्मितं पुरा । यत्नाच्च ब्रह्मणा वाचां वर्णस्वरविचिद्वितं ॥ २९९ ॥ वृत्तलेख्य तथा चायव्ययलेख्यमिति द्विधा । 600 व्यवहारक्रियाभेदाभयं बहुतां गतं ॥३०॥ यथोपन्यस्तसाध्यार्थसंयुक्नं सोत्तरक्रियं । सावधारणकं चैव जयपत्रकमुच्यते ॥ ३०१॥ सामन्तेप्वथ भृत्येषु राष्ट्रपालादिकेषु यत् । कार्यमादिश्यते येन नदाज्ञापत्रमुच्यते ॥ ३०२ ॥ ऋत्विक्पुरोहिनाचार्यनन्येप्वभ्यर्चिनेषु च । कार्य निवेद्यते येन पत्रं प्रज्ञापनाय तत् || ३०३ ॥ सर्वे शृणुन कर्नव्यमाज्ञया मम निश्चितं । स्वहस्तकालसंपन्नं शासनं पत्रमेव तत् ॥ ३०४ ॥ देशादिकं यम्य राजा लिग्वितेन प्रयच्छनि । सेवाशौर्यादिभिस्तुष्टः प्रसादलिरिवतं हि तत् भोगपत्रं तु करदीकृतं चोपायनीकृतं । पुरुषावधिकं नत्तु कालावधिकमेव वा ॥ ३०६॥ विभक्ता ये च भ्रात्राद्यास्वरुच्या तु परस्परं । विभागपत्रं कुर्वति भागलेख्यं तदुच्यने गृहभूम्यादिकं दत्वा पत्रं कुर्यात् प्रकाशकं । अनुच्छेद्यमनाहार्य दानलेख्यं तदुच्यते • || ३०६॥ 605 610 515

·60
शुक्रनीतिः
॥ ३०९॥
॥ ३१०॥
॥ ३११॥
॥ ३१२॥
॥३१४॥
गृहक्षेत्रादिकं क्रीत्वा तुल्यमूल्यप्रमाणयुक् ।
पत्रं कारयते यत्तु क्रयलेख्यं तदुच्यते
जङ्गमस्थावरं बन्धं कृत्वा लेख्यं करोति यत् ।
620 गोप्यभोग्यक्रियायुक्तं सादिलेख्यं तदुच्यते
ग्रामो देशश्च यत्कुर्यात् सत्यलेख्यं परस्परं ।
राजाविरोधिधर्मार्थ संवित्पत्रं तदुच्यते
वृध्या धनं गृहीत्वा तु कृतं वा कारितं च यत् ।
ससाक्षिमञ्च तत् प्रोक्तमृणलेख्यं मनीषिभिः
625 अभिशापे समुत्तीर्णे प्रायश्चित्ते कृते बुधैः ।
दत्तं लेख्यं साक्षिमद्यच्छुद्धिपत्रं तदुच्यते
मेलयित्वा स्वधनांशान व्यवहाराय साधकाः ।
कुर्वति लेवपत्रं यत् तच्च सामयिकं स्मृतं
सभ्याधिकारिप्रकृतिसभासद्भिर्न यः कृतः ।
630 तत्पत्रं वादिमान्यं चेज्ज्ञेयं सम्मतिसंज्ञिकं
खकीयरत्तज्ञानार्थ लिख्यते यत् परस्परं ।
श्रीमङ्गलपदाद्यं वा सपूर्वोत्तरपक्षक
असन्दिग्धमगूढार्थ स्पष्टाक्षरपदं सदा।
अन्यव्यावर्तकस्वात्मपरपित्रादिनामयुक्
एकद्विबहुवचनैर्यथार्हस्तुतिसंयुतं ।
समामासतदर्धाहर्नामजात्यादिचिहितं
कार्यबोधिसुसंबन्धं नत्याशीर्वादपूर्वकं ।
स्वाम्यसेवकसेव्यार्थ क्षेमपत्रं तु तत् स्मृतं
एभिरेव गुणैर्युक्तं वाधर्षकविबोधकं ।
640 भाषापत्रं तु तज्ज्ञेयमथवा वेदनार्थक
॥ ३१५॥
॥(३१६)।
॥(३१७)।
636
॥(३१८॥
॥ ३१९॥
॥ ३२०॥

·द्वितीयोऽध्यायः
61
॥ ३२१॥
।। ३२२॥
॥ ३२३॥
॥ ३२४ ॥
प्रदर्शितं वृत्तलेख्यं समासाल्लक्षणान्वितं ।
समासान् कथ्यते चान्यच्छेषायव्ययबोधक
व्याप्यव्यापकोंदैश्च मूल्यमानादिभिः पृथक् ।
विशिष्टसंज्ञितैस्तद्धि यथार्थैर्बहुभेदयुक
645 वत्सरे वत्सरे वापि मासि मासि दिने दिने ।
हिरण्यपशुधान्यादि स्वाधीनं त्वायसंज्ञकं ।
पराधीनं कृतं यत्तु व्ययसंमं धनं च तत्
साद्यस्कश्चैव प्राचीन आयस्संचितसंज्ञकः ।
व्ययो द्विधा चोपभुक्तस्तथा विनिमयात्मकः
650 निश्चितान्यस्वामिकं चानिश्चितस्वामिकं तथा ।
स्वस्वत्वनिश्चितं चेति त्रिविधं संचितं मतं
निश्चितान्यस्वामिक यनं तु त्रिविधं हि नन्।
भोपनिध्यं याचितकमौत्तमणिकमेव च
वित्रंभान्निहितं सदियदौपनिधिकं हि तत् ।
635 अद्विकं गृहीतान्यालंकारादि च याचितं
सद्धिकं गृहीतं यदृणं तच्चोत्तमर्णिकं ।
निध्यादिकं च मार्गादौ प्राप्तमज्ञातस्वामिकं
साहजिकं चाधिकं च द्विधा स्वस्वविनिश्चिनं
उत्पद्यते यो नियतो दिने मासि च वत्सरे ।
660 आयस्साहजिकस्सैव दायाद्यश्च वत्तितः
दायः परिग्रहो यत्तु प्रकृष्टं तत् स्वभावजं ।
मौल्याधिक्यं कुसीदं च गृहीतं याजनादिभिः
पारिनोप्यं भृतिप्राप्तं विजिनाद्यं धनं च यत् ।
खखत्वेऽधिकसंज्ञं नदन्यत् साहजिकं स्मृतं
।। ३२६॥
।। ३२७॥ ॥
॥ ३२८॥॥
॥ ३२९॥
॥ ३३१ ॥
॥ ३३२॥

·62
665
675
शुक्रनीतिः
पूर्ववत्सरशेषं च वर्तमानाब्दसंभवं ।
खाधीनं संचितं वेधा धनं सर्व प्रकीर्तितं ॥ ३३३ ॥
द्वेधाधिकं साहजिकं पार्थिवेतरभेदतः ।
भूमिभागसमुद्भूत आयः पार्थिव उच्यते ॥ ३३४ ॥
स देवकृत्रिमजलैर्देशग्रामपुरैः पृथक् ।
670 बहुमध्याल्पफलतो भिद्यते भूविभागतः ।। ३३५॥
शुल्कदंडाकरकरभाटकोपायनादिभिः ।
इतरः कीर्तितस्तज्ज्ञैरायो लेख विशारदैः ॥ ३३६ ॥
यन्निमित्तो भवेदायो व्ययस्तन्नामपूर्वकः ।
व्ययश्चैवं समुद्दिष्टो व्याप्यव्यापकसंयुतः ॥ ३३७॥
पुनरावर्तकस्वत्वनिवर्तक इति द्विधा।
व्ययो यन्निध्युपनिधीकतो विनिमयीकृतः ॥ ३३८॥
सकुसीदाकुसीदाधमर्णकश्चात्तस्स्मृतः ।
निधिर्भूमौ विनिहितोऽन्यस्मिन्नुपनिधिस्स्थितः ॥ ३३९॥
दत्तमूल्यादिसंप्राप्तस्सैव विनिमयीकृतः ।
680 वृद्वचारया च यो दत्तस्स वै स्यादाधमर्णिकः ॥ ३४० ॥
सरद्धिकमृणं दत्तमकुसीदं तु याचितं ।
स्वत्वनिवर्तको द्वेधा वैहिकः पारलौकिकः ॥ ३४१ ॥
प्रतिदानं पारितोष्यं वेतनं भोग्यमैहिकः ।
चतुर्विधस्तथा पारलौकिकोऽनंतभेदभाक् ॥३४२॥
686 शेष संयोजयेन्नित्यं पुनरावर्तको व्ययः ।
मूल्यत्वेन च यद्दत्तं प्रतिदानं स्मृतं हि तत् ॥ ३४३॥
सेवाशौर्यादिसंतुष्टैर्दत्तं तत्पारितोषिकं ।
भृतिरूपेण संदत्तं वेतनं तत्प्रकीर्तितं
॥ ३४४॥

·द्वितीयोऽध्यायः 63 695 700 तु धान्यवस्त्रगृहारामगोगजादिरथार्थकं । 690 विद्याराज्याधर्जनार्य धनाद्यर्थ तथैव च । व्ययीकृतं रक्षणार्थमुपभोग्यं तदुच्यते ॥ ३४६॥ सुवर्णरत्नरजननिष्कशालास्तथैव च । रथाश्वगोगजोप्ट्राजावीनशालाः पृथक पृथक ॥(३४६)॥ वाद्यशस्त्रास्त्रवस्त्राणां धान्यसंभारयोस्तथा। मंत्रिशिल्पनायवैद्यमृगाणां पाकपक्षिणा । शाला भोग्ये निविष्टास्तु तद्वययो भोग्य उच्यते ॥ ३४८ ॥ जपहोमार्चनैर्दानैश्चतुर्धा पारलौकिकः । पुनर्यातो निवृत्तश्च विशेषायव्ययौ च तो ॥ ३४९॥ आवर्नको निवर्ती च व्ययायौ तु पृथग्विधा । आवर्नकविहीनौ व्ययायौ लेग्वको लिरवेत् ।। ३५०॥ क्रयाधमर्णघटनान्यस्थलाप्तो विवर्तकः । द्रव्यं लिरिवत्वा दद्यात् तु गृहीत्वा विलिरवेत् स्वयं ॥ ३५१ ।। हीयते वर्धने नैवमायव्ययविलेग्वकः ॥ ३५१७॥ हेनुप्रमाणसंबंधकायांगव्याप्यव्यापकैः । 705 आयाश्च बहुधा भिन्ना व्ययाशेष पृथक पृथक । मानेन संख्यया चैवोन्मानेन परिमाणकैः || ३५३ ॥ कचित् संख्या कचिन्मानमुन्मानं परिमाणकं । समाहारः कचिच्चेष्टो व्यवहाराय नहिदा ॥ ३५४॥ अंगुलाद्यं स्मृतं मानमुन्मानं तु तुला स्मृता । 710 परिमाणं पात्रमानं संख्यैकद्वयादिसज्ञिका ॥ ३५५॥ यत्र यादृग्व्यवहारस्तत्र तादृक् प्रकल्पयेत् ॥ ३५५॥॥ रजतस्वर्णताम्रादिल्यवहारार्थमुद्रितं ।

·64
शुक्रनीतिः
॥ ३५७॥
|| ३५८॥॥
॥ ३५९॥॥
।। ३६०" ||
॥(३६१)।
व्यवहार्य वराटाद्यं रत्नान्तं द्रव्यमीरितं
सपशुधान्यवस्त्रादितृणांतं धनसंज्ञिकं ।
716 व्यवहारे चाधिकृतं स्वर्णाद्यं मूल्यतामियात्
कारणादिसमायोगात् पदार्थस्तु भवेद्भुवि ।
येन व्ययेन संसिद्धस्तद्वययस्तस्य मूल्यकं
सुलभासुलभत्वाच्चागुणत्वगुणसंश्रयैः ।
यथाकामात पदार्थानाम हीनाधिकं भवेत्
720 न हीनं मणिधातूनां क्वचिन्मूल्यं प्रकल्पयेत् ।
मूल्यहानिस्तु चैतेषां राजदौष्ट येन जायते
दीर्घ चतुर्भागभूतपत्रे तिर्यग्गतावलिः ।
त्र्यंशगाभ्यंतरगता चार्धगा पादगापि वा
कार्या व्यापकव्याप्यानां लेबने पदसंज्ञिका।
725 श्रेष्ठाभ्यंतरगा तासु वामतस्त्र्यंशगाप्यनु
दक्षत्र्यंशगता चानु ह्यर्धगा पादगा ततः ।
स्वभ्यंतरे स्वभेदारस्युस्सदृशास्सदृशे पदे ।
वारंभपूर्तिसदृशे पदगे स्तस्सदैव हि
राजा स्वलेख्यचिद्रं तु यथाभिलषितं तथा।
लेखानुपूर्व कुर्याद्धि दृष्ट्वा लेख्यं विचार्य च
मंत्री च प्राविवाकश्च पंडितो दूतसंज्ञकः ।
खाविरुद्धं लेख्यमिदं लिरवेयुः प्रथमं विमे
अमात्यस्साधु लिखनमस्त्येतत् प्राग्लिरवेदयं ।
सम्यग्विचारितमिति सुमंत्रो विलिरवेत् ततः
735 सत्यं यथार्थमिति च प्रधानश्च लिरवेत् स्वयं ।
अंगीकतुं योग्यमिति ततः प्रतिनिधिलिखेत्
||(३६२१)।
॥ ३६४॥
780
॥३६५॥
॥ ३६६॥
॥ ३६७॥

·द्वितीयोऽध्यायः 65 अंगीकर्तव्यमिति च युवराजो लिरवेत् स्वयं । लेख्यं स्वाभिमतं चैतद्विलिरवेच्च पुरोहितः ॥३६९॥ स्वस्वमुद्राचिहितं च लेख्यांते कुर्युरेव हि । 710 अंगीकृतमिति लिरवेन्मुद्रयेच्च ततो नृपः ॥ ३७० ॥ कार्यान्तरस्याकुलत्वात् सम्यग्द्रष्टुं न शक्यते । युवराजादिभिलेख्यं तदनेन च दर्शितं समुद्रं विलिरवेयुर्वे सर्वे मंत्रिगणास्ततः । राजा दृष्टमिति लिरवेदाक सम्यग्दर्शनाक्षमः ॥ ३७२॥ :15 आयमादौ लिवेत् सम्यग्व्ययं पश्चात् तथागतं । वामे वायं व्ययं दक्षे पत्रभागे च लेवयेत् यत्रोभी व्यापकव्याप्यो वामोर्श्वभागगौ क्रमात् । आधाराधेयरूपौ वा कालार्थ गणितं हि तत् ॥ ३७४ ॥ अधोऽधश्च क्रमात् तत्र व्यापकं वामतो लिवेत् । 5.30 व्याप्यानां मूल्यमानादि नत्पंक्त्यां विनिवेशयेत् ॥ ३७५ ॥ ऊर्ध्वगानां तु गणितमधःपक्त्यां प्रजायते । यत्रोभी व्यापकव्याप्यो व्यापकत्वेन संस्थिती ॥ ३७६ ॥ व्यापकं बहुत्तित्वं व्याप्यं स्यान्यूनरत्तिक । व्याप्याश्चावयवाः प्रोक्ता व्यापकोऽवयवी स्मृतः ॥ ३७७ ।। 755 सजातीनां च लिखनं कुर्याच्च समुदायतः । यथाप्राप्तं तु लिवनमाद्यंतसमुदायतः ॥ ३७८ ॥ व्यापकाश्च पदार्था वा यत्र संति स्थलानि हि। व्याप्यमायव्ययं तत्र कुर्यात् कालेन सर्वदा ॥ ३७९ ॥ स्थानटिप्पणिका चैषा ततोऽन्यत् संघटिप्पणं । 760 विशिष्टसंज्ञितं तत्र व्यापकं लेख्यभाषितं ॥ ३८॥ 9

·86
शुक्रनीतिः
आयाः कति व्ययाः कस्य शेष द्रव्यस्य चास्ति वै।
विशिष्टसंज्ञकैरेषां संविज्ञानं प्रजायते ।। ३८१॥
आदौ लेख्यं यथा प्राप्तं पश्चात् तद्गणितं लिरवेत् ।
यथा द्रव्यं च स्थानं चाधिकसंज्ञं च टिप्पणैः
।। ३२॥
70 शेषायव्ययविज्ञानं क्रमाल्लेख्यैः प्रजायते ।
स्थलायव्ययविज्ञानं व्यापकं स्थलनो भवेत् ।। ३८३॥
पदार्थस्य स्थलानि स्युः पदार्थाश्च स्थलस्य तु ।
व्याप्यास्तिथ्यादयश्चापि यथेष्टा लेरखने नृणां ॥३८४॥
निश्चितान्यस्वामिकाद्या आया ये इतरांतगाः ।
70 विशिष्टसंक्षिका ये च पुनरावर्तकादयः ।
व्ययाश्च परलेवान्ता अन्तिमव्यापकाश्च ते
इच्छया ताडितं कृत्वादौ प्रमाणफलं ततः ।
प्रमाणभक्तं तल्लब्धं भवेदिच्छाफलं नृणां ।। ३८६ ॥
समासतो लेख्यमुक्तं सर्वेषां स्मृतिसाधनं ॥ ३८७॥
77 गुंजा माषस्तथा कर्षः पदार्धः प्रस्थ एव हि ।
यथोत्तरा
दशगुणाः
: पंच प्रस्थस्य चाढकाः ॥ ३॥
ततश्चाष्टाढकः प्रोक्तो धर्मणस्ते तु विंशतिः।
वारिका स्याद्भिद्यते तद्देशे देशे प्रमाणकं || ३८९॥
पंचागुलावटं पात्रं चतुरंगुलविस्तृतं ।
80 प्रस्थपादं तु तज्ज्ञेयं परिमाणे सदा बुधैः ॥ ३९० ॥
ऊकिश्च यथासंज्ञस्तदधस्स्थाश्च वामगाः ।
क्रमात् स्वदशगुणिताः परार्धाताः प्रकीर्तिताः ।। ३९१॥
न कतुं शक्यते संख्यासंज्ञा कालस्य दुर्गमात् ।
ब्राह्मणो द्विपराधं तु आयुरुक्तं मनीषिभिः ॥ ३९२॥

·द्वितीयोऽध्यायः
67
॥ ३९३ ॥
700
॥ ३९५॥
॥ ३९७॥
।। ३९८ ॥
785 एक, दश शतं चैव सहसू चायुतं क्रमात् ।
नियुतं प्रयुतं कोटिरर्बुदं चाब्जरवर्वको ।
निरवर्वपद्मशेरवाब्धिमध्यमान्तपरार्धकाः
कालमानं त्रिधा ज्ञेयं चान्द्रं सौरं च सावनं ।
भृतिदाने सदा सौरं चान्द्रं कौसीदरद्धिषु ।
कल्पयेत् सावनं नित्यं दिनभृत्येऽवधौ सदा
कामाना कालमाना कार्यकालमितिस्त्रिधा।
भृतिरुक्ता तु नहिस्सा देया भाषिता यथा
अयं भारस्त्वया तत्र स्थाप्यस्त्वैतावती भृति ।
दास्यामि कार्यमाना सा कीर्तिता तद्विदेशकैः
75 वत्सरे वत्सरे वापि मासि मासि दिने दिने ।
एतावती भृति तेऽहं दास्यामीति च कालिका
एतावता कार्यमिदं कालेनापि त्वया कृतं।
भृतिमेनावती दास्ये कार्यकालमिता च सा
न कुर्यादृनिलोपं तु तथा भृतिविलंबनं ।
400 अवश्यपोप्यभरणा भृतिमध्या प्रकीर्तिता
परिपोप्या भृतिश्श्रेष्ठा समानाछादनार्थिका।
भवेदेकस्य भरणं यया सा हीनसंज्ञिका
यथा यथा तु गुणवान् भृतकस्तदृतिस्तथा ।
संयोज्या तु प्रयत्नेन नृपेणात्महिताय वै
805 अवश्यपोप्यवर्गस्य भरणं भृतकाद्भवेत् ।
तथा भृतिस्तु संयोज्या तद्योग्या भृतकाय वै
ये भृत्या हीनभृतिकाश्शत्रवस्ते स्वयंकृताः ।
परस्य साधकास्ते तु छिद्रकोशप्रजाहराः
।। ३९९॥
॥ ४००॥
॥ ४०१ ॥
।। ४.२॥
॥ ४०३ ॥
॥ ४०४॥

·68 815 शुक्रनीतिः अन्नाच्छादनमात्रा हि भृतिशूद्रादिषु स्मृता । 810 तत्पापभागन्यथा स्यात् पोषको मांसभोजिषु ॥ ४०६॥ यद्ब्राह्मणेनापहृतं धनं तत् परलोकदं । शूद्राय दत्तमपि यन्नरकायैव केवलं ॥ ४०६ ॥ मंदो मध्यस्तथा शीघ्रस्त्रिविधो भृत्य उच्यते । समा मध्या च श्रेष्ठा च भृतिस्तेषां क्रमात् स्मृता ॥ ४०७ ॥ भृत्यानां गृहकृत्यार्थ दिवा यामं समुत्सृजेत् । निशि यामत्रयं नित्यं दिनभृत्येऽर्धयामकं ॥ ४०८॥ तेभ्यः कार्य कारयीत ह्युत्सवाद्येविना नृपः । अत्यावश्यं तूत्सवेऽपि हित्वा श्राद्धदिनं सदा पादहीनां भृतिं त्वाने दद्यात् त्रैमासिकी नतः । पंचवत्सरभृत्ये तु न्यूनाधिक्यं यथा तथा ॥ ४१०॥ पाण्मासिकी तु दीर्धाते तदूर्ध्वं न च कल्पयेत् । नैव पक्षार्धमार्तस्य हातव्याल्पापि वै भृतिः ॥ ४११ ॥ संवत्सरोषितस्यापि ग्राह्यः प्रतिनिधिस्ततः । सुमहद्रुणिनं त्वात भृत्यर्ध कल्पयेत् सदा। 525 सेवां विना नृपः पक्ष दद्यादृत्याय वत्सरे ॥ ४१२॥ चत्वारिंशत् समा नीतास्सेवया येन वै नृपः । ततस्सेवां विना तस्मै मृत्यर्ध कल्पयेत् सदा ॥ ४१३ ॥ यावज्जीवं तु तत्पुत्रेऽक्षमे बाले तदर्धकं । भार्यायां वा सुशीलायर्या कन्यायां वा स्वश्रेयसे ॥ ४१४ ॥ 430 अष्टमांशं पारितोष्यं दद्याद्वृत्याय वत्सरे । कार्याष्टमांश वा दद्यात् कार्य द्रागधिकं कृतं स्वामिकार्ये विनष्टो यस्तत्पुत्रे तदृति वहेत् । 820 ·द्वितीयोऽध्यायः 69 यावद्वालोऽन्यथा पुत्रगुणान् दृष्ट्वा भृतिं वहेत् ॥ ४१६ ।। षष्ठांशं वा चतुर्थाशं भृते त्यस्य पालयेत् । 835 दद्यार तदर्ध भृत्याय द्वित्रिवर्षे ऽरिवलं तु वा ॥ ४१७॥ वाक्पारुप्यान्यूनभृत्या स्वामी प्रबलदंडतः । भृत्यं प्रशिक्षयन्नित्यं शत्रुत्वं त्वपमानतः ॥ ४१८॥ भृतिदानेन संतुष्टा मानेन परिवर्धिताः । सांविता मृदुवाचा ये न त्यजंत्यधिपं हि ते ॥ ४१९॥ 840 अधमा धनमिच्छन्ति धनमानौ तु मध्यमाः । उत्तमा मानमिच्छंति मानो हि महतां धनं ॥ ४२०॥ यथागुणान् स्वभृत्यांश्च प्रजास्संरंजयेन्नृपः । शारवाप्रदानतः कांश्चिदपरान् फलदानतः ॥(४२१॥ अन्यान् सुचक्षुषा हास्यैस्तथा कोमलया गिरा। सुभोजनैस्सुवसनैस्तांबूलैश्च धनैरपि ॥(४२२")।। कांश्चित् सुकुशलप्रश्रधिकारप्रदानतः । वाहनानां प्रदानेन योग्याभरणदाननः ॥(४२३)। छत्रातपत्रचमरदीपिकानां प्रदानतः । क्षमया प्रणिपातेन मानेनाभिगमेन च ॥(४२४)॥ 550 सत्कारेण च ज्ञानेन ह्यादरेण शमेन च । प्रेम्णा समीपवासेन स्वार्धासनप्रदानतः । संपूर्णासनदानेन स्तुत्योपकारकीर्तनात् ॥ ४२६ ॥ यत्कार्ये विनियुक्ता ये कार्याकैरंकयेच्च तान्। लोहजैस्ताम्रजै रीतिभवै रजतसम्भवैः । 655 सौवर्ण रत्नापि यथायोग्यैस्वलांछनैः ॥ ४२७॥ प्रविज्ञानाय दूरात्तु वस्त्रैश्च मकुटैरपि । 615 ·70 शुक्रनीतिः वाद्यवाहनभेदैश्च भृत्यान् कुर्यात् पृथक पृथक् ॥ ४२८ ।। स्वविशिष्टं च यच्चिई न दद्यात् कस्यचिन्नृपः ॥ ४२९॥ दश प्रोक्ताः पुरोधाद्या ब्राह्मणास्सर्व एव ते । 670 अभावे क्षत्रिया योज्यास्तदभावे तथोरुजाः ॥ ४३०॥ नैव शूद्रास्तु संयोज्या गुणवन्तोऽपि पार्थिवैः । भागग्राही क्षत्रियस्तु साहसाधिपतिश्च सः ॥ ४३१ ॥ ग्रामपो ब्राह्मणो योज्यः कायस्थो लेखकस्तथा। शुल्कग्राही तु वैश्यो हि प्रनिहारश्च पादजः ॥ ४३२॥ Hi सेनाधिपः क्षत्रियस्तु ब्राह्मणस्तदभावतः । न वैश्यो न च वै शृद्रः कातरश्च कदाचन || ४३३॥ सेनापतिश्शूर एव योज्यस्सर्वासु जातिषु । ससंकरचतुर्वर्णधर्मोऽयं नैव पावनः ॥ ४३४ ॥ यस्य वर्णस्य यो राजा स वर्णस्सुरवमेधते ॥ ४३४॥ -20 नोपळतं मन्यते स्म न तुष्यति सुसेवनैः । कथांतरे न स्मरति शंकते प्रलपत्यपि । क्षुब्धस्तनोति मर्माणि तं नृपं भृतकस्त्यजेत् || ४३६ ॥ लक्षणं युवराजादेः कृत्यमुक्तं समासतः --- इति शुक्रनीती युवराजादिलक्षणं नाम द्वितीयोऽध्यायः ·(71) श्रीः शुक्र नी तिः ॥ २ ॥ 5 ।।(३)। ॥४॥ तृतीयोऽध्यायः अथ साधारणं नीतिशास्त्रं सर्वेषु चोच्यते । सुरवास्सिर्वभूनानां मतास्सर्वाः प्रवृत्तयः सुरवं च न विना धर्मात् तस्माद्धर्मपरो भवेन् । त्रिवर्गशून्यं नारम्भं अजेत् तं चाविरोधयन् अनुयायान् प्रतिपदं सर्वधर्मेषु मध्यमः । नीचरोमनग्वश्मश्रुनिर्मलांघ्रिमलायनः स्नानशीलस्सुसुरभिस्सुवेपोऽनुल्वणोज्वलः । धारयेत् सततं रत्नसिद्धमन्त्रमहौषधीः सातपत्रपदत्राणो विचरेद्युगमात्रहक । । निशि चात्ययिके कार्य दण्डी मौलीसहायवान न वेगितोऽन्यकार्यस्स्यान्न वेगान्नीरयेत् बलान । भक्तया कल्याणमित्राणि सेवेतेतरदूरगः हिंसास्तेयान्यथाकामपैशुन्यं परुषानृतं । संभिन्नालापव्यापादममित्थ्याडग्विपर्ययं । • पापकर्मेति दशधा कायवाङमानसैस्त्यजेत् [धर्मकार्य यतन् शक्त्या नो चेत् प्राप्नोति मानवः । प्राप्तो भवति तत्पुण्यमत्र वै नास्ति संशयः मनसा चिंतयन् पापं कर्मणा नाशिरोचयेत्। ॥ ७॥ |||| ·72 20 शुक्रनीतिः तत्प्राप्नोति फलं तस्येत्येवं धर्मविदो विदुः ॥ ९॥ अवृत्तिव्याधिशोकानिनुवर्तेत शक्तितः । आत्मवत् सततं पश्येदपि कीटपिपीलिकं ॥ १०॥ उपकारप्रधानस्स्यादपकारपरेऽप्यरौ। संपतिपत्स्वेकमना हेतावीत् फले न तु ॥ ११॥ काले हितं मिनं ब्रूयादविसंवादि पेशलं । पूर्वाभिभाषी सुमुवस्सुशीलः करुणामृदुः नैकस्सुरवी न सर्वत्र विस्त्रब्धो न च शंकितः न कंचिदात्मनश्शत्रु नात्मानं कस्यचिद्रिपुं । प्रकाशयेनापमानं न च निस्नेहतां प्रभोः ॥ १४ ॥ जनस्याशयमालक्ष्य यो यथा परिनुप्यति । ५0 तं तथैवानुवर्तेत पराराधनपण्डितः न पीडयेदिन्द्रियाणि न चैतान्यतिलालयेत् । इन्द्रियाणि प्रमाथीनि हरन्ति प्रसभं मनः एणो गजः पतङ्गश्च भृङ्गो मानस्तु पञ्चमः । शब्दस्पर्शरूपगन्धरसैरेते हताः रवलु ॥ १७॥ : एषु स्पर्टी वरस्स्त्रीणां स्वांतहारी मुनेरपि । अतोऽप्रमत्तस्सेवेत विषयांस्तु यथोचितान् मात्रा वस्त्रा दुहित्रा वा नात्यन्तैकांतिकं वसेत् । यथा संबंधमाहूयादाभाप्याश्वास्य वै स्त्रियं । स्वीयां तु परकीयां च सुभगे भगिनीति च ॥ १९॥ सहवासोऽन्यपुरुषैः प्रकाशमपि भाषणं । स्वातंत्र्यं न क्षणमपि ह्यावासोऽन्यगृहे तथा ।।(२०॥)। भर्ना पित्राथवा राज्ञा पुत्रश्वशुरबांधवैः ।

·ॐ ॥ २१ ॥ 45 ||(२२)। ॥ २३ ॥ ॥ २४ ॥ 60 ॥ २६ ॥ तृतीयोऽध्यायः स्त्रीणां नैव तु देयस्स्यागृहकृत्यैविना क्षणः चंडं पंडं दंडशीलमकामं सुप्रवासिनं । सुदरिद्रं रोगिणं च ह्यन्यस्त्रीनिरतं सदा पति दृष्ट्वा विरक्ता स्यान्नारी वान्यं समाश्रयेत् । त्यक्त्वैतान दुर्गुणान यत्नादतो रक्ष्यास्त्रियो नरैः वस्त्रानभूषणप्रेममृदुवाग्भिश्च शक्तिनः । स्वात्यंतसन्निकर्षेण स्त्रियं पुत्रं च रक्षयेत् चैत्यपूज्यध्वजाशस्तछायाभस्मतुषाशुचीन । नाकामेच्छर्करालोष्टबलिस्नानभुवोऽपि च नदी तरेन्न बाहुभ्यां नाग्निं स्कन्नमभिव्रजेत् । संदिग्धनावं वृक्षं च नारोहेढुष्टयानवन नासिकां न विकृष्णीयान्नाकस्माद्विलिरवेगुवं । 55 न संहताभ्यां पाणिभ्यां कंडूयेात्मनशिरः नांगैश्चेष्टेत विगुणं नासीनोत्कटुकश्चिरं । देहवाकचेतसां चेष्टाः प्राक श्रमाद्विनिवर्तयेत नोर्ध्वजानुश्चिरं निष्ठेन्नक्तं सेवेन न द्रुमं । तथा चत्वरचैत्यं न चतुप्पथसुरालयान । शून्याटवीशून्यगृहश्मशानानि दिवापि न सर्वथेक्षेत नादित्यं न भारं शिरसा वहेत । नेक्षेत सततं सूक्ष्मं दीप्तामेध्याप्रियाणि च संध्यास्वभ्यवहारस्त्रीस्खमाध्ययनचिंतनं । मद्यविक्रयसंधानदानादानानि नाचरेत 65 आचार्यस्सर्वचेष्टासु लोक एव हि धीमतः । अनुकुर्यात् तमेवातो लौकिकार्थे परीक्षकः ॥ २८ ॥ 60 ।। ३० ॥ ।। ३१ ॥ ।। ३२॥ ॥ ३३ ॥ 10

·।
शुक्रनीतिः
राजदेशकुलज्ञानिसद्धर्मान नैव दूषयेत् ।
शक्तोऽपि लौकिकाचारं मनसापि न लंघयेत
अयुक्तं यत्कृतं चोक्नं न बलाढेतुनोद्धरेत
दुर्गुणस्य च वक्तारः प्रत्यक्षं विरला जनाः ।
लोकतश्शास्त्रतो ज्ञात्वा ह्यतस्त्याज्यस्त्यिजेत सुधीः ।
अनयं नयसंकाशं मनसापि न चिंतयेत
अहं सहस्रापराधी किमेकेन भवेन्मम ।
मत्वा नाघं स्मरेदीषद्विंदुना पूर्यने घटः
॥ ३७॥
: नक्तं दिनानि मे यान्ति कथंभूतस्य संप्रति ।
दुःश्वभाष भवेदेवं नित्यं सन्निहितस्मृतिः ॥ ३८॥
समासव्यूहहेत्वादिकतेच्छार्थ विहाय च ।
मनुत्यर्थवादान संत्यज्य सारं संगृह्य यत्नतः ॥(३९)॥
धर्मतत्त्वं हि गहनमतस्सत्सेवितं नरः ।
श्रुतिस्मृतिपुराणानां कर्म कुर्या द्विचक्षणः
न गोपयेहासयेच्च राजा मित्रं सुतं गुरुं ।
अधर्मनिरतं स्तनमानतायिनमप्युत
।। ११ ॥
आग्निदो गरदश्चैव शस्त्रोन्मत्तो धनापहः ।
क्षेत्रदारहरश्चैतान पविद्यादानतायिनः
॥ ४२ ॥
६. नोपेक्षेत स्त्रियं बालं रोग दासं पशुं धनं ।
विद्याभ्यासं क्षणमपि सत्सेवां बुद्धिमानरः
विरुद्धो यत्र नृपनिर्धनिकश्श्रोत्रियो भिषक् ।
आचारश्च तथा देशो न तत्र दिवसं वसेत्
नपुंसकश्च स्त्री बालचंडो मूर्वश्च साहसी।
90 यत्राधिकारिणश्चैते न तत्र दिवसं वसेत्
॥ ४४ ॥

·75 ।।(४६)॥ 11 ४७॥ ॥ ४६॥ ॥ ४९ ॥ ।। ५० ।। तृतीयोऽध्यायः अविवेकी यत्र राजा सभ्या यत्र तु पाक्षिकाः । सन्मार्गाज्झितविद्वांसस्साक्षिणोऽनृतवादिनः दुरात्मनां च प्राबल्यं स्त्रीणां नीचजनस्य च । यत्र नेच्छेद्धनं मानं वसतिं तत्र जीवितं 55 माता न पालयेद्वाल्ये पिना साधु न शिक्षयेत् । राजा यदि हरोद्वित्तं का तत्र परिदेवना सुसेविताः प्रकुप्यंति मित्रस्वजनपार्थिवाः । गृहमग्न्यशनिहतं का तत्र परिदेवना आप्तवाक्यमनादृत्य दर्पणाचरितं यदि। 100 फलितं विपरीतं नत का नत्र परिदेवना सावधानमना नित्यं राजानं देवतां गुरुं । अग्निं तपम्चिनं धर्मज्ञानराई मुसेवयेत मातृपितृगुरुम्वामिभ्रातृपुत्रसग्विप्वपि । न विरुध्येन्नापकुर्यान्मनसापि क्षणं क्वचित .0, स्वजनन विरुध्येत न स्पर्धेन बलीयसा । न कुर्यात स्त्रीबाल हमर्वेषु च विवादनं ८. एकम्वादु न भुंजीत एक अर्थान्न चितयेत् । एको न गच्छेदध्वानं नैकम्लुप्तेषु जागृयात नान्यधर्म हि संवेत न दुह्यादै कदाचन । हीनकर्मगुणैस्त्रीभिनासीकासने क्वचित षड्दोपाः पुरुपेणेह हातव्या भृतिमिच्छना । निद्रा नंद्रा भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता । प्रभवंति विघाताय कार्यम्यते न संशयः उपायज्ञश्च योगज्ञस्तत्त्वज्ञः प्रनिभानवान । ।। ५.३ ॥ ।। ५४ ।।

·शुक्रनीतिः 115 स्वधर्मनिरतो नित्यं परस्त्रीषु पराङ्मुरवः । वक्नोहवांश्चित्रकथस्स्यादकुंठितवाक् सदा ॥ १८॥ चिरं संशृणुयान्नित्यं जानीयात क्षिप्रमेव च। विज्ञाय प्रभजेदर्थान्न काम प्रभजेत् क्वचित ॥ ५९॥ क्रयविक्रयानिलिप्सां स्वदैन्यं दर्शयेन हि । 120 कार्य विनान्यगेहे न नाज्ञातः प्रविशेदपि ।। ६०॥ अपृष्टो नैव कथयेद गृहकृत्यं तु कं प्रति । बवाल्पाक्षरं कुर्यान सल्लापं कार्यसाधकं न दर्शयेत् स्वाभिमतमनुभूताद्विना सदा। ज्ञात्वा परमनं सम्यक तेनाज्ञातोत्तरं वदेत् || ६२॥ 12 दंपत्योः कलहे साक्ष्यं न कुर्यात् पितृपुत्रयोः । सुगुप्तः कृत्यमंत्रस्स्यान्न त्यजेच्छरणागतं ॥ ६३॥ यथाशक्ति चिकीत कुर्वन मुह्येच्च नापदि । कस्यचिन्न स्पृशेन्मर्म मिथ्यावादं न कस्यचित् ॥ ६४॥ नाश्लीलं कीर्तयेत कंचित् प्रलापं न च कारयेत् ॥ ६४" ।। अस्वयं स्याहर्म्यमपि लोकविद्वेषितं तु यत । स्वहेतुभिर्न हन्येन कस्य वाक्यं कदाचन प्रविचार्योत्तरं देयं सहसा न वदेन क्वचित् । शत्रोरपि गुणा ग्राह्या गुरोस्त्याज्यास्तु दुर्गुणाः उत्कर्षों नैव नित्यस्स्यान्नापकर्षस्तथैव च । 135 प्राकर्मवशतो नित्यं सधनो निर्धनो भवेत् । नस्मात सर्वेषु भूतेषु मैत्री नैव च हापयेत् ॥ ६८ ॥ दीर्घदर्शी सदा च स्यात् प्रत्युत्पन्नमतिः क्वचित् । साहसी सालसी चैव चिरकारी भवेन्न हि ॥ ६९॥ 100

·॥ ७४ ॥
तृतीयोऽध्यायः
77
यस्सुदुनिष्फलं कर्म ज्ञात्वा कर्तुं व्यवस्यति ।
140 द्रागादौ दीर्घदर्शी स्यात् स चिरं सुरवमश्नुते ॥ ७० ॥
प्रत्युत्पन्नमतिः प्राप्तां क्रियां कर्तुं व्यवस्यति ।
सिद्धिस्साशयकी तत्र चापल्यात्कार्यगौरवात् ॥ ७१ ॥
यतते नैव कालेऽपि क्रियां कर्तुं च सालसः ।
न सिद्धिस्तस्य कुत्रापि स नश्यति च सान्वयः ॥ ७२॥
145 क्रियाफलमविज्ञाय यतते साहसी च सः ।
दुःखभागी भवत्येव क्रियया तत्फलेन वा ॥ ७३ ।।
महत्कालेनाल्पकर्म चिरकारी करोति च ।
स शोचत्यल्पफलतो दीर्घदर्शी भवेदतः
सुफलं तु भवेत् कर्म कदाचित् सहसा कृतं ।
150 निष्फलं वापि प्रभवेत् कदाचित् सुविचारितं ।
तथापि नैव कुर्वीत सहसानर्थकारि तत् ॥ ७ ॥
कदाचिदपि संजातमकार्यादिष्टसाधनं ।
यदनिष्टं तु सत्कार्यान्नाकार्यप्रेरकं हि तत्
भृत्यो भ्रातापि वा पुत्रः पत्नी कुर्यान्न चैव यत् ।
15 विधास्यति च मित्राणि तत्कार्यमविशंकितं
यो हि मित्रमविज्ञाय याथातथ्येन मन्दधीः ।
मित्रार्थे योजयत्येनं तस्य सोऽर्थोऽवसीदति ॥ ७॥
न हि मानसिको धर्मः कस्यचिज्ज्ञायतेऽजसा ।
अतो यतेत तत्प्राप्त्यै मित्रलब्धिर्वरा नृणां ॥ ७९ ॥
160 नात्यन्तं विश्वसेत् कंचिद्विश्वस्तमपि सर्वदा।
पुत्रं वा भ्रातरं भार्याममात्यमधिकारिणं
॥८." ||
धनस्त्रीराज्यलोभो हि सर्वेषामधिको यतः ।
॥ ७७॥

·॥८२॥
॥८३॥
||८४ ॥
॥८६" ||
78
शुक्रनीतिः
प्रामाणिकञ्चानुभूतमाप्तं सर्वत्र विश्वसेत् ।
विश्वसित्वात्मवद्रूढस्तत्कार्य विमृशेत् स्वयं
165 तद्वाक्यं तर्कतोऽनर्थ विपरीतं न चिन्तयेत् ।
चतुषष्टितमांशं तन्नाशितं क्षमयेदथ
स्वधर्मनीतिबलवास्तेन मैत्री प्रधारयेत् ।
दानानैश्च सत्कारैस्सुपूज्यान् पूजयेत् सदा
कदापि नोग्रदण्डस्स्यात् कटुभाषणतत्परः ।
120 भार्या पुत्रोऽप्युद्विजते कटुवाक्यात् प्रदण्डतः ।
पशवोऽपि वशं यान्ति दानश्च मृदुभाषणैः
न विद्यया न शौर्येण धनेनाभिजनेन च ।
न बलेन प्रमत्तस्स्याच्चातिमानी कदाचन
नाप्तोपदेशं संवेत्ति विद्यामत्तस्त्वहेतुभिः ।
175 अनर्थमप्यभिप्रेतं मन्यते परमार्थवत्
महाजनैधृतः पन्था येन संत्यज्यते बलात् ।
शौर्यमत्तस्तु सहसा युद्धं कृत्वा जहात्यसून् ।
व्यूहादियुद्धकौशल्यं तिरस्कृत्य च शस्त्रवान
श्रीमत्तः पुरुषो वेत्ति न दुष्कीर्तिमजो यथा ।
स्वमूत्रगंधं मूत्रेण मुखमासिञ्चते वकं
तथाभिजनमत्तस्तु सर्वानेवावमन्यते ।
श्रेष्ठानपीतरान सम्यगकार्ये कुरुते मति
बलमत्तस्तु सहसा युद्धे विदधते मनः ।
बलेन बाधते सर्वान पश्वादीनपि ह्यन्यथा
185 मानमत्तो मन्यते स्म तृणवञ्चारिवलं जगत् ।
अनोऽपि च सर्वेभ्यस्त्वत्यर्यासनमिच्छति
|| ८७॥ ॥
||८९॥
180
।। ९० ॥
॥११॥
॥१२॥
॥ ९३ ॥

·79 ॥ ९३ ॥ ||(९४")॥ 0 तृतीयोऽध्यायः मदा एतेऽवलिप्तानां सतामेते दमास्स्मृताः विद्यायाश्च फलं ज्ञानं विनयश्च फलं श्रियः। यज्ञदान बलफलं सद्रक्षणमुदाहृतं नामिताश्शत्रवशौर्यफलं च करदीरताः । शमो दमश्चार्जवं चाभिजनस्य फलं त्विदं । मानस्य तु फलं चैतत् सर्वे स्वसदृशा इति सुविद्यामन्त्रभैषज्यस्त्रीरत्नं दुष्कुलादपि । गृह्णीयात सुप्रयत्नेन मानमुत्सृज्य साधकः 9 उपेक्षेत प्रनष्टं यत् प्राप्तं यत् तदुपाहरेत् । न बालं न स्त्रियं चातिलालयेत् ताडयेन्न च । विद्याभ्यासे गृह्यरत्ये तावुभौ योजयेत् क्रमान् परद्रव्यं क्षुद्रमपि नादत्तं स हरेदणु । नोच्चारयेद, कस्य स्त्रियं नैव च दूषयेत् 200 न ब्रूयादनृतं साक्ष्यं कृतं साक्ष्यं न लोपयेत् । प्राणात्ययेऽनृतं ब्रूयात्सुमहत्कार्यसाधने कन्यादात्रे तु ह्यधनं दस्यवे सधनं नरं । गुप्तं जिघांसवे नैव विज्ञातमपि दर्शयेन् जायापत्योश्च पित्रोश्च भ्रात्रोश्च स्वामिभृत्ययोः । 206 भगिन्योर्मित्रयोर्भेदं न कुर्याद्गुरुशिप्ययोः न मध्यागमनं भाषाशालिनोस्स्थितयोरपि । सुहृदं भ्रातरं बंधुमुपचर्यात सदात्मवत् गृहागनं क्षुद्रमपि यथार्ह पूजयेत् सदा। तदीयकुशलप्रभैशकत्या दानैर्जलादिभिः 210 सपुत्रस्तु गृहे कन्यां सपुत्रां वासयेन हि । ॥ ९९" || ॥ १० ॥ ॥ १०२" ।। ॥ १०३" || ॥ १०४"॥

·80 . 1 216 शुक्रनीतिः सभर्तृकां च भगिनीमनाथे ते तु पालयेत् ॥१०६॥॥ सोऽनिर्दुर्जनो राजा जामाता भगिनीसुतः । रोगशत्रुविमान्योऽप्यल्प इत्युपचारितः क्रौर्यात् तक्ष्ण्याहुस्स्वभावान् स्वामित्वात् पुत्रिकाभयात् । खपूर्वजपिण्डदत्वाढद्धिभीभ्यामुपाचरेत् ॥ १०७" ॥ मणशेष रोगशेष शत्रुशेषं न रक्षयेत् । याचकाद्यैः प्रार्थितस्सन्न तीक्ष्णं चोत्तरं वदेत् । तत्कार्य तु समर्थश्चेत् कुर्याद्वा कारयीत च ॥१०९॥ दातॄणां धार्मिकाणां च शूराणां कीर्तनं सदा । 220 शृणुयात्तु प्रयत्नेन तच्छिद्रं नैव लक्षयेत् ॥ ११०॥ काले हितमिताहारविहारी विघसाशनः । अदीनात्मा च सुस्वमश्शुचिस्स्यात् सर्वदा नरः कुर्याविहारमाहारं निहरिं विजने सदा। व्यवसायी सदा च स्यात् सुरवं व्यायाममभ्यसेत् ॥ ११२ ॥ 225 अन्नं न निंद्यात् सुस्वस्थस्खोकुर्यात् प्रीतिभोजनं । आहारं प्रवरं विद्यात् षडूसं मधुरोत्तरं विहारं चैव स्वस्त्रीभिर्वेश्याभिर्न कदाचन । नियुद्धं कुशलैस्सार्ध व्यायाम नतिभिर्वरं ।। ११४ ॥ हित्वा प्राक्पश्चिमी यामौ निशि स्वापो वरो मतः । 230 दीनांधपंगुबधिरा नोपहास्याः कदाचन ॥ ११५ ॥ नाकार्ये तु मतिं कुर्याद्दाक् स्वकार्य प्रसाधयेत् । उद्योगेन बलेनैव बुध्या धैर्येण साहसात् । पराक्रमेणार्जवेन मानमुत्सृज्य साधकः यदि सिध्यति येनार्यः कलहन वरस्तु सा।

·81 235 तृतीयोऽध्यायः अन्यथायुर्धनसुहृद्यशस्सुखहरस्स्मृतः नानिष्टं प्रवदेत् कस्मिन् न छिद्रं कस्य लक्षयेत् । आज्ञाभङ्गस्तु महतां राज्ञः कार्यों न वै क्वचित् ॥ ११८ ।। असत्कार्यनियोक्तारं गुरुं वापि प्रबोधयेत् । नातिकामेदपि लघु क्वचित सत्कार्यबोधकं ॥ ११९॥ 240 कृत्वा स्वतन्त्रां तरुणी स्त्रियं गच्छेन्न वै क्वचित । स्त्रियो मूलमनर्थस्य तरुण्यः किं परैस्तह ॥ १२०॥ न प्रमाद्येन्मदद्रव्यैर्न विमुह्येत् कुसंततौ ॥ १२१ ॥ साध्वी भार्या पितृपत्नी माता बालापिता स्नुषा । अभर्तृकानपत्या या साध्वी कन्या स्वसापि च ।।(१२२)॥ 245 मानुलानी भ्रातृभार्या पितृमातृस्वसा तथा । मातामहोऽनपत्यश्च गुरुश्वशुरमातुलाः बालोऽपिता च दौहिवो भ्राता च भगिनीसुतः । एतेऽवश्यं पालनीयाः प्रयत्नेन स्वशक्तितः ।। १२४ ॥ अविभवेऽपि विभवे पितृमातृकुलं सुहृत्। 20 पत्न्याः कुलं दासदासीभृत्यवर्गाश्च पोषयेत् ॥ १२५॥ विकलाङ्गान् प्रव्रजितान् दीनानाथांश्च पालयेत् ॥ १२५ ॥ कुटुम्बभरणार्थेषु यत्नवान न भवेच्च यः । नस्य सर्वगुणैः किंतु जीवन्नेव मृतश्च सः न कुटुंबं भृतं येन नामिताश्शत्रवोऽपि न । 255 प्राप्त संरक्षितं नैव कस्य किं जीवितेन वै ।। १२७॥॥ स्त्रीभिर्जितो ऋणी नित्यं सुदरिद्री च याचकः । गुणहीनोऽर्यधीनस्सन मृता एते सजीवकाः ॥ १२ ॥ आयुर्वित्तं गृहच्छिद्रं मंत्रमैथुनभेषजं । 11 ·82 शुक्रनीतिः दानमानापमानं च नवैतानि सुगोपयेत् ॥ १२९" ॥ 260 देशाटनं राजसभावेशनं शास्त्रचितनं । वेश्यादिदर्शनं विद्वन्मैत्री कुर्यादनंद्रितः ।। १३०॥॥ अनेकाश्च तथा धर्माः पदार्थाः पशवो नराः । देशाटनान स्वानुभूनाः प्रभवंति च पर्वताः ॥ १३१०॥ कीदृशा राजपुरुषा न्यायान्यायं च कीदृशं । 26.5 मिथ्याविवादिनः के च के वै सत्यविवादिनः ॥(१३२.)। कीदृशी व्यवहारस्य प्रवृत्तिशास्त्रलोकतः । सभागमनशीलस्य तद्विज्ञानं प्रजायते ॥ १३३" । नाहंकारी च धर्माधरशास्त्राणां तत्त्वींचतनैः । एकं शास्त्रमधीयानो न विद्यात कार्यनिर्णयं ।। १३४॥॥ 2:० स्यावागमसंदर्शी व्यवहारो महानतः । बुद्धिमानभ्यसोन्नत्यं बहुशास्त्राण्यतांद्रितः तदर्थं तु गृहीत्वापि तदधीना न जायते । वेश्या तथाविधा वापि वशीकर्तुं नरं क्षमा नेयात् कस्य वशं तद्वत स्वाधीनं कारयेज्जगत् ॥१३७ ।। 27 श्रुतिस्मृतिपुराणानामर्थविज्ञानमेव च । सहवासात् पंडितानां बुद्धिः पंडा प्रजायते ॥ १३८॥ देवपित्रतिथिभ्योऽन्नमदत्वा नाभीयात् क्वचित् । आत्मार्थं यः पचेन्मोहान्नरकार्थ स जीवति ।। १३९॥ मार्ग गुरुभ्यो बलिने व्याधिताय शवाय च । 250 राज्ञे श्रेष्ठाय वतिने यानगाय समुत्सृजेत् शकटात् पंचहस्तं तु दशहस्तं तु वाजिनः । दृरनश्श्तहस्तं च तिष्ठेन्नागाद्दषाद्दश 1 ·3 तृतीयोऽध्यायः शृङ्गिणां च नरिवनां च दंष्ट्रिणां दुर्जनस्य च । नदीनां वसतौ स्त्रीणां विश्वासं नैव कारयेत् ॥ १४२ ॥ 285 वादन न गच्छेदध्वानं न च हास्येन भाषणं । शोकं न कुर्यान्नष्टस्य स्वकतेरपि जल्पनं स्वशंकितानां सामीप्यं त्यजे नीचसेवनं । सल्लापं नैव शृणुयाद्गुप्तः कम्यापि सर्वदा ॥ १४४॥ उत्तमैरननुज्ञातं कार्य नेच्छेच्च नैस्सह । देवैस्साकं सुधापानाद्राहोश्छिन्नं शिरो यतः ॥ ११५॥ महतोऽसत्कृतमपि भवेत् तद्रूषणाय वै । विषपानं शिवस्यैव त्वन्येषां मृत्युकारकं नेजस्वी क्षमते सर्व भोक्तुं वहिरिवानघः । न सांमुख्ये गुरोस्स्थेयं राज्ञश्श्रेष्ठस्य कस्यचिन ।। १४७॥ 205 राजा मित्रमिति ज्ञात्वा न कार्य मानसेप्सितं । नेच्छेन्मर्वस्य स्वामित्वं दास्यमिच्छेन्महात्मनां । विरोधं न ज्ञानलवदुर्विदग्धस्य रंजनं अत्यावश्यमनावश्यं क्रमात कार्य समाचरेत् । प्राक पश्चाद द्राग्विलंबेन प्राप्तं कार्य तु बुद्धिमान ॥ १४९" ।। 300 पित्राज्ञप्ते नापि मातृवधरूपे सुपूजिता । धृता गौतमपुत्रेण ह्यकार्ये चिरकारिता प्रेम्णा समीपवासेन स्तुत्या नत्या च सेवया । कौशल्येन कलाभिश्च कथाभिनितोऽपि च आदरेणार्जवेनैव शौर्यादानेन विद्यया । 305 प्रत्युत्थानाभिगमनैरानंदस्मितभाषणैः । उपकारैम्वाशयेन वशीकुर्याज्जगन सदा ·84 310 शुक्रनीतिः एने वश्यकरोपाया दुर्जने निष्फलास्स्मृताः । तत्सन्निधिं त्यजेत् प्राजश्शक्तस्तं दंडतो जयेत् । छलभूतस्तु तद्रूपैरुपायैरेभिरेव वा ॥ १५४" ॥ श्रुतिस्मृतिपुराणानामभ्यासस्सर्वदा हितः । सांगानां सोपवेदानां सकलानां नरस्य हि मृगयाक्षास्त्रियः पानं व्यसनानि नृणां सदा । चत्वार्येतानि संत्यज्य युक्त्या संयोजयेत् क्वचित् ॥ १५६" ।। कूटेन व्यवहारं तु वृत्तिलोपं न कस्यचित् । :15 न कुर्याञ्चितयेत् कस्य मनसाप्यहितं क्वचित् ॥ १६७" || तत्कार्य तु मुरवं यस्माद्भवेत् त्रैकालिकं दृढं । मृते स्वर्ग जीवति च विद्यात् कीर्ति दृढां शुभां ॥ १५८ ॥ जागर्ति च सचिंतो य आधिव्याधिनिपीडितः । जारश्चोरो बलिहिष्टो विषयी धनलोलुपः ॥(१५९)। कुसहायी कुनृपतिर्भिन्नामात्यसुहृत्प्रजः । कुर्याद्यथा समीक्ष्यैतत् सुरवं स्वप्याच्चिरं नरः ॥ १६० ॥ राज्ञो नानुरूति कुर्यान्न च श्रेष्ठस्य कस्यचित् । नैको गच्छेद व्यालव्याघचोरेषु च प्रबाधितुं ।। १६१ ॥ जिघांसंतं जिघांसीयाद्गुरुमप्याततायिनं । कलहे न सहायस्स्यात् संरक्षेद्वहुनायकं गुरूणां पुरतो राज्ञो न चासीत महासने । प्रौढपादो न तद्वाक्यं हेतुभिर्विकृति नयेत् ।। १६३" ॥ यत् कर्तव्यं न जानाति कृतं जानाति चेतरः । नैव वक्ति च कर्तव्यं कृतं यश्चोत्तमो नरः ॥ १६४॥ 330 न प्रियाकथितं सम्यङ्मन्येतानुभवं विना । 325 ·स्त्रिया सह तृतियोऽध्यायः 85 अपराधं मातृस्नुषाभ्रातृपत्नीसपत्निजं ॥ १६५॥ अनृतं साहसं माया मूरर्वत्वमतिलोभता । अशौचं निर्दया दर्पस्त्रीणामष्टौ स्वदुर्गुणाः ॥ १६६॥॥ षोडशाब्दात् परं पुत्रं द्वादशाब्दात् परं स्त्रियं। 335 न ताडयेदुष्टवाक्यैः पीडयेन्न स्नुषादिकं ॥ १६७ ॥ पुत्राधिकाश्च दौहित्रा भागिनेयाश्च भ्रातरः । कन्याधिकाः पालनीया भ्रातृभार्या स्नुषा स्वसा ॥१६॥ आगमार्थ हि यतते रक्षणार्थ हि सर्वदा । कुटुंबपोषणे स्वामी तदन्ये तस्करा इव ।। १६९॥ 310 अनृतं साहसं मौयं कामाधिक्यं स्त्रियां यतः । कामाद्विनैकशयने नैव सुप्यात् ॥ १७० ॥ दृष्ट्वा धनं कुलं शीलं रूपं विद्यां बलं वयः । कन्यां दद्यादुत्तमं चेन्मैत्री कुर्यादथात्मनः ॥(१७१)। भार्यार्थिनं वयोविद्यारूपिणं निर्धनं त्वपि । :45 न केवलेन रूपेण वयसा न धनेन च ।। १७२" ॥ आदौ कुलं परीक्षेत ततो विद्यां ततो वयः । शीलं धनं ततो रूपं देशं पश्चाद्विवाहयेत् ॥ १७३ ॥ कन्या वरयते रूपं माता वित्तं पिता श्रुतं । बांधवाः कुलमिच्छंति मृष्टान्नमितरे जनाः ॥ १७४॥ भार्यार्थ वरयेत् कन्यामसमानर्पिगोत्रां । भ्रातृमती सुकुलां च योनिदोपविवर्जितां ॥ १७५ ॥ क्षणशः कणशश्चैव विद्यामर्थ च साधयेत् । न त्याज्यौ तु क्षणकणौ नित्यं विद्याधनार्थिना ॥१७६ ॥ सुभार्यापुत्रमित्रार्थ हिनं नित्यं धनार्जनं । 350 ·86 शुक्रनीतिः 356 दानार्थ च विना त्वेतैः किं धनैश्च जनैश्च किं ॥ १७७॥ भाविसंरक्षणक्षमं धनं यत्नेन रक्षयेत् । जीवामि शतवर्ष तु नंदामि च धनेन वै। इति बुद्धया संचिनुयाद्धनं विद्यादिकं सदा ॥(१७९)। पंचविंशत्यब्दपूरं तदध वा नदर्धकं । 360 विद्याधनं श्चेष्ठतरं तन्मूलमितरद्धनं ॥ १८०॥ दानेन वर्धते नित्यं न भाराय न नीयते । अस्ति यावत् तु सधनस्तावत् सर्वैस्तु सेव्यते ।। १८१॥ निर्धनस्त्यज्यने आर्यापुत्राद्यैस्सगुणोऽप्यनः । संसृतौ व्यवहाराय सारभूतं धनं स्मृतं ॥१८२ ॥ 366 अतो यतेत तत्प्राप्त्यै नरस्सूपायसाहसैः । सुविद्यया मुसेवाभिशौर्येण कृषिभिस्तथा ॥(१८३)॥ कौसीदद्धया पण्येन कलाभिश्च प्रतिग्रहैः । यया कया चापि वृत्त्या धनवान् स्थान तथाचरेत् ॥ १८४ ॥ तिष्ठंति सधनद्वारे गुणिनः किंकरा इव ॥ १८४" ॥ 370 दोषा अपि गुणायंते दोषायंते गुणा अपि । धनवतो निर्धनस्य निंद्यने निर्धनोऽरिवलैः ॥ १८॥ सुनिर्धनत्वं प्राप्यके मरणं भेजिरे जनाः । ग्रामायैकेऽचलायैके नाशायैके प्रवव्रजुः ॥(१८६)|| उन्मादमेके पुष्यन्ति यांत्यन्ये द्विषतां वशं । दास्यमेके च गच्छंति परेषामर्थहेतुना ॥ १८७॥ यथा न जानंति धनं संचितं कति कुत्र आत्मस्त्रीपुत्रमित्राणि सलेवं धारयेत् तथा ॥१८॥ नैवास्ति लिरिवतादन्यत्स्मारकं व्यवहारिणां । 375 ·v. तृतीयोऽध्यायः न लेख्येन विना कुर्याद्वयवहारं सदा बुधः ।। १८९॥ 380 निलोंभे धनिके राज्ञि विश्वस्ते क्षमिणां वरे । सुसंचितं धनं धार्य गृहीतलिरिवतं तु वा ॥ १९०॥॥ मैत्र्यर्थे याचितं दद्यादकुसीदं धनं सदा। तस्मिन स्थितं चेन्न बहु हानिकच्च तथाविधं ॥ १९॥॥ दृष्ट्वाधमर्ण वृदयापि व्यवहारक्षमं सदा। 385 सबंधं सप्रतिभुवं धनं दद्याञ्च साक्षिमत् ॥ १९२॥॥ गृहीतलिग्विनं योग्यमानं प्रत्यागमे सुरवं । न दद्यादृद्विलोभेन नष्टं मूलधनं भवेन् ॥१९३॥॥ आहारे व्यवहारे च त्यक्तलज्जस्सुरवी भवेत् । धनं मैत्रीकरं दाने चादाने शत्रुकारकं ॥ १९४॥॥ 580 कृत्वा खान्ने तथौदार्य कार्पण्यं बहिरेव च । उचितं तु व्ययं काले नरः कुर्यान्न चान्यथा ॥ १९॥ ॥ सुभार्यापुत्रमित्राणि शक्तया संरक्षयेद्वनैः । नात्मा पुनरतो त्मानं सर्वैस्सर्व पुनर्भवेत ॥ १९६॥॥ पश्यति स्म सजीवश्चेन्नरो भद्रशतानि च । सदारप्रौढपुत्रान द्राक श्रेयोऽर्थी विभजेत पिता ॥ १९७० ॥ सदारभ्रातरः प्रौढा विभजेयुः परस्परं । एकोदरा अपि प्रायो विनाशायान्यथा खलु ॥ १९ ॥ नैकत्र संवसेच्चापि स्त्रीद्वयं मनुजस्य तु । कथं वसेत्तद्बहुत्वं पशूनां तु नरद्वयं ॥ १९९॥॥ विभजेयुर्न तत्पुत्रा यद्धनं वृद्धिकारणं । अधमर्णस्थितं चापि यद्देयं चौत्तमणिक ॥ २०॥॥ यम्येच्छेदुत्तमां मैत्री कुर्यान्नार्थाभिलाषकं । 400

·88
॥(२०१५)।
॥ २०२॥
|| २०४॥
410
॥(२०५)॥
। २०६॥
शुक्रनीतिः
परोक्षे तद्रहश्चारं तत्स्त्रीसंभाषणं तथा
नन्यूनदर्शनं नैव तत्प्रतीपविवादनं ।
405 असहाय्यं च तत्कार्ये ह्यनिष्टोपेक्षणं न च
सकुसीदमकुसीदं धनं यच्चौत्तर्माणिकं ।
दद्यादगृहीतमिव नोभयोः क्लेशकद्यथा।
नासाक्षिमञ्चालिरिवतमृणपत्रस्य पृष्ठतः
आत्मपितृमातृगुणैः प्रख्यातश्चोत्तमोत्तमः ।
गुणैरात्मभवैः ख्यातः पैतृकैर्मातृकैः पृथक
उत्तमो मध्यमो नीचोऽधमो भ्रातृगुणैर्नरः ।
कन्यास्त्रीभगिनीभाग्यो नरोऽधमतमो मतः
भूत्वा महाधनस्सम्यक पोष्यवर्ग
तु पोषयेत् ।
अदत्वा यत्किचिदपि न नयेदिवस बुधः
115 स्थितो मृत्युमुरवे चाहं क्षणमायुर्ममास्ति न ।
इति मत्वा दानधर्मो यथेष्टौ तु समाचरेत्
न तौ विना मे परत्र सहायास्सन्ति चेतरे ।
दानशीलाश्रयाल्लोको वर्तते न शठाश्रयात्
भवंति मित्रा दानेन द्विषंतोऽपि च किं
पुनः
देवतार्थ च यज्ञार्थं ब्राह्मणार्थ गवार्थकं ।
यहत्तं तत् पारलौक्यं संविदत्तं तदुच्यते
बंदिमागधमल्लादिनटनार्थ च दीयते ।
पारितोप्यं यशोऽर्थ तु श्रिया दत्तं तदुच्यते
उपायनीकृतं यत्तु सुहृत्संबंधिबंधुषु ।
विवाहादिषु चाचारदत्तं हीदत्तमेव तत्
राज्ञे च बलिने दत्तं कार्य कार्यघातिने।
।। २०७॥
॥ २०॥
॥ २०९॥
|| २०९"॥
420
॥ २१० ॥
॥ २१२७॥

·89 435 तृतीयोऽध्यायः पापभीत्याथवा यच्च तत्तु भीदत्तमुच्यते ॥ २१३॥ ॥ यदत्तं हिंसूवृद्धयर्थ नष्टं द्यूतविनाशितं । चोरैहृतं पापदत्तं परस्त्रीसंगमार्थक || २१४॥॥ 430 आराधयति यं देवं तमुत्कृष्टतरं वदेत् । तम्यूनतां नैव कुर्याज्जोषयेत तस्य सेवनं ॥ २१५॥॥ विना दानार्जवाभ्यां न भुव्यस्ति च वशीकरं । दानक्षीणो विवर्धिष्णुश्शशी वक्रोऽप्यतश्शुभः विचार्य स्नेहं द्वेषं वा कुर्यात् कृत्वा न चान्यथा । नापकुर्यान्नोपकुर्याद्भवतोऽनर्थकारिणी ।। २१७॥ ॥ नातिक्रौर्य नातिशाव्यं धारयेन्नातिमार्दवं । नातिवादं नातिकार्यासक्तिमत्याग्रहं न च ।। २१८" || आने सर्व नाशहेतुर्थतोऽत्यंत विवर्जयेत् । उहजते जनः क्रौर्यात कार्पण्यादतिनिदान मार्दवान्नैव गणयेदपमानोऽतिवादनः । अतिदानेन दारिद्रयं तिरस्कारोऽतिलोभतः ।। १२० ॥ अत्याग्रहान्नरस्यैव मौख्यं संजायते खलु । अनाचाराद्धर्महानिरत्याचारस्तु मूर्वना ह्यधिकोऽस्मीति सर्वेभ्यो ह्यधिकज्ञानवानहं । 445 धर्मतत्त्वमिदमिति नैवं मन्येत बुद्धिमान तिमिगिलगिलोऽप्यस्ति नदिलोऽप्यस्ति राघवः । कश्चित्तु तगिलोऽस्तीति मत्वा मन्येन कहिचित् ॥ २२३॥ ॥ नेच्छेत् वाम्यं तु देवेषु गोषु च. ब्राह्मणेषु च । महानर्थकरं ह्येनत् समग्रकुलनाशनं ॥२२४॥॥ 450 भजनं पूजनं सेवामिच्छेदेनेषु सर्वदा। 440 12 ·90 शुक्रनीतिः 465 कुप्यान्न तैस्सह न ज्ञायते ब्रह्मतेजः कस्मिन् कीदृक प्रतिष्ठितं ॥ २२५॥ ॥ पराधीनं नैव कुर्यात तरुणीधनपुस्तकं । कृतं चेल्लभ्यते दैवाइष्टं नष्टं विमर्दितं ॥ २२६॥ ॥ बड्वर्थ म त्यजेदल्पहेतुनाल्पं न साधयेत् । बड्वर्थव्ययतो धीमानभिमानेन वै क्वचिन् ।। २२७॥ ॥ बर्थव्ययभीत्या तु सत्कीर्ति न त्यजेत् सदा। भटानामसदुक्त्या तु नेप्येत् लज्ज्यते च सुहृद्येन भिद्यते दुर्मना भवेत् । वक्तव्यं न तथा किंचिद्विनोदेऽपि च धीमता ॥ २२९॥ 460[यस्मिन् सूक्तं दुरुक्तं च समं स्याहा निरर्थकं । न तत्र प्रलपेत्प्राज्ञो बधिरोप्विव गायनः व्यसने सज्जमानं हि यो मित्रं नाभिपद्यते । अनुनीय यथाशक्ति तं नृशंसं विदुर्बुधाः ॥ २३१ ॥ ज्ञातीनां हि मिथो भेदे यन्मित्रं नाभिपद्यते । 46 सर्वयत्नेन माध्यस्थ्यं न तन्मित्रं विदुर्बुधाः ।। २३२ ॥ आजन्मसेवितं दानैर्मानैश्च परिपोषितं । तीक्ष्णवाक्यान्मित्रमपि तत्कालं याति शत्रुतां ॥ २३३ ।। वक्रोक्तिशल्यमुद्धतुं न शक्यं मानसं यतः । वहेदमित्रं स्कंधेन यावत् स्यात स्वबलाधिकः । 470 ज्ञात्वा नष्टबलं तं तु भिद्याद्घटमिवाश्मान ।। २३५॥ न भूषयत्यलंकारो न राज्यं न च पौरुषं। न विद्या न धनं तादृग्यादृक सौजन्यभूषणं ॥ २३६ ॥ अश्वे जवो हषे धौर्य मणौ कांतिः क्षमा नृपे। हावभावौ च वेश्यायां गायके मधुरखरः ।।(२३७)।

·91 475 ॥(२३८)॥ ॥(२३९)॥ 460 ॥ २४॥ ॥ २४१ ॥ ।। २४१॥॥ तृतीयोऽध्यायः दातृत्वं धनिके शौर्य सैनिके बहुदुग्धता । गोषु दमस्तपस्विषु विद्वत्सु वावदूकता सभ्येप्वपक्षपातस्तु तथा साक्षिषु सत्यवाक् । अनन्यभक्तिभृत्येषु सुहिनोक्तिश्च मंत्रिषु मौनं मूरर्वेषु च स्त्रीषु पातिव्रत्यं सुभूषणं । महादुर्भूषणं चैतद्विपरीतममीषु च गृहं बहुकुटुंबेन दीपै!भिस्मुबालिशैः । भात्येकनायकं नित्यं नैव निर्बहुनायकं न च हिंसमुपेक्षेत शक्नो हन्याञ्च तत्क्षणे पैशुन्यं चंडना चौय मात्सर्यमतिलोभता। १०, असत्यं कार्यघातित्वं नथालसकनाप्यलं । गुणिनामपि दोपाय गुणानाच्छाद्य जायते मानुः प्रियायाः पुत्रस्य धनस्य च विनाशनं । बाल्ये मध्ये च वाईक्ये महापापफलं क्रमात श्रीमतामनपत्यत्वमधनानां च मुर्वता। स्त्रीणां पंडपतित्वं च न सौख्यायेष्टनिर्गमः मृर्वः पुत्रोऽथवा कन्या चंडी भार्या दरिद्रता। नीचसेवा ऋणं नित्यं नैतत्पदकं सुरवाय च नाध्यापने नाध्ययने न देवे न गुरौ द्विजे । न कलासु न संगीते सेवायां नार्जवे स्त्रियां ७: न शौर्य न च तपसि साहित्ये रमते मनः । यस्य मुक्तः खलः किं वा नररूमपशुश्च सः अन्योदयासहिष्णुश्च छिद्रदर्शी विनिंदकः । द्रोहशीलस्स्वान्नमलः प्रसन्नास्यः खलस्स्मृतः ।। २४१॥ ।। २४५ ॥ (२१७)॥ || २४८॥ || २४९॥

·92 शुक्रनीतिः एकस्यैव न पर्याप्तमस्ति यद्ब्रह्मकोशजं । 500 आशया वर्द्धितस्यास्ति तस्याल्पमपि पूर्तिकत् ॥२५० ॥ करोत्यकार्य साशोऽन्यं बोधयत्यनुमोदते ॥ २५०॥॥ भवंत्यन्योपदेशार्थे धूर्तास्साधुसमास्सदा । स्वकार्यार्थ प्रकुर्वन्ति ह्यकार्याणां शतं तु ते ॥ २५१॥॥ पित्रोराज्ञां पालयति सेवने च निरालसः । 5405 छायेव वर्तते नित्यं यनते चागमाय वै ॥(२५२")। कुशलस्सर्वविद्यासु स पुत्रः प्रीतिकारकः । दुःखदो विपरीतो यो दुर्गुणी धननाशकः ।। २५३॥ ॥ पत्यौ नित्यं चानुरक्ता कुशला गृहकर्मणि । पुत्रप्रमूस्सुशीला या प्रिया पत्युस्सुयौवना ॥ २५४॥॥ 510 पुत्रापराधान् क्षमते या पुत्रपरिपोषिणी। सा माता प्रीतिदा नित्यं कुलटान्यातिदुःखदा ॥ २५५॥ ॥ विद्यागमार्थ पुत्रस्य वृत्यर्थ यतते च यः । पुत्रं सदा साधु शास्ति प्रीतिकृत् स पितानृणी ॥ २५६॥ ॥ यस्सहायं सदा कुर्यात् प्रतीपं न वदेत् क्वचित् । 516 सत्यं हितं वक्ति याति दत्ते गृह्णाति मित्रता ॥ २५७॥ ॥ नीचस्यातिपरिचयो ह्यन्यगेहे सदा गतिः । जातौ संघे प्रातिकूल्यं मानहान्यै दरिद्रता ।। २५॥॥ व्याघ्रामिसर्पहिंसाणां न हि संघर्षणं हितं । सेवितत्वात्तु राज्ञो नैते मित्राः कस्य सन्ति किं ॥ २५९ ॥ 520 दौर्मनस्यं च सुहृदा सुप्राबल्यं रिपोस्सदा। विद्वत्स्वपि च दारिद्रयं दारिद्रये बड्डपत्यता बड्वपत्यता (२६०)। धनिगुणिवैद्यनृपजलहीने दा स्थितिः ।

·93 तृतीयोऽध्यायः दुःस्वाय कन्यकाप्येका पित्रोरपि च याचनं ॥२६॥॥ सुरूपस्सधनस्वामी विद्वानपि बलाधिकः । 525 न कामयेद्यथेष्टं यस्स्त्रीणां नैव सुसौख्यकृत् ॥२६२॥ ॥ यो यथेष्टं कामयते स्त्री तस्य वशगा भवेत् । संधारणालालनाच्च यथा याति वशं शिशुः ॥ २६३॥॥ कार्य तत्साधकादींश्च तद्वययं सुविनिर्गमं । विचित्य कुरुते ज्ञानी नान्यथा लधुपि क्वचित् ॥ २६४॥ ॥ 530 न च व्ययाधिकं कार्य कर्तुमीहेत पंडितः । लाभाधिक्यं यत् क्रियते स सेवेद्वयवसायिभिः ॥२६५॥ ॥ मूल्यं मानं च पण्यानां याथात्म्यान्मृग्यते सदा। तपरस्त्रीकृषिसेवासूपभोग्ये नापि भक्षणे ॥२६६॥॥ हितः प्रतिनिधिनित्यं कार्येऽन्ये तं नियोजयेत् । 535 निर्जनत्वं मधुरभुग्जारश्वोरस्सदेच्छनि ।।(२६७।। साहाय्यं तु बलिहिष्टो वेश्या धनिकमित्रतां । कुनृपश्च छलं नित्यं स्वामिद्रव्यं कुसेवकः ।।(२६८")। तत्त्वं तु ज्ञानवान्दंभं तपोऽग्निं देवजीवकः। योग्या कांतं च कुलटा जारं वैद्यं च व्याधितः ॥२६९")।। 540 धृतपण्यो महार्घत्वं दानशीलं तु याचकः । रक्षितारं मृगयते भीनश्छिद्रं तु दुर्जनः ॥ २७०॥ ॥ चंडायते विवदने स्वपित्यश्नाति मादकं । करोति निष्फलं कर्म मूरों वा वेष्टनाशनं ॥ २७१॥॥ तमोगुणाधिकं क्षात्रं ब्राई सत्वगुणाधिकं । 546 अन्यद्रजोऽधिकं तेजस्तेषु सत्त्वाधिकं वरं || २७२" ॥ सर्वाधिको ब्राहणस्तु जायते हि स्वकर्मणा।

·94 शुक्रनीतिः नत्तेजसोऽनुतेजासि संति च क्षत्रियादिषु ॥ २७३॥ ॥ स्वधर्मस्थं बाहणं हि दृष्ट्वा बिभ्यति चेतरे। क्षत्रियादिर्नान्यथा स्वधर्म चातस्समाचरेत् ॥ २७॥ ॥ 550 न स्यात् स्वधर्महानिस्तु यया वृत्या च सा वरा। स देशः प्रवरो यत्र कुटुंबपरिपोषणं ।। २७५॥ ॥ कृषिस्तु चोत्तमा वृत्तिर्या सरिन्मातृका मता। मध्यमा वैश्यरत्तिश्च शृद्रवृत्तिस्तु चाधमा याच्माधमतरा वृत्तिर्युत्तमा सा तपस्विषु । 153) क्वचित् सेवोत्तमा वृत्तिर्धर्मशीलनृपस्य च ।। २७७ ॥ आध्वर्यवादिकं कर्म कृत्वा या गृह्यने भृतिः । सा कि महाधनायैव वाणिज्यमलमेव किं राजसेवां विना द्रव्यं विपुलं नैव जायते। राजसेवातिगहना बुद्धिमद्भिर्विना न सा। 500 कतुं शक्या चेतरेण ह्यसिधारेव सा सदा ॥ २८०॥ व्यालग्राही यथा व्यालं मंत्री मंत्रबलान्नृपं । करोत्यधीनं तु नृपे भयं बुद्धिमतां महत् || २८१ ॥ बाई तेजो बुद्धिमत्सु क्षात्रं राज्ञि प्रतिष्ठितं । आरादेव सदा चास्ति तिष्ठन दूरेऽपि बुद्धिमान (२८२)।। बुद्धिपाशैर्बन्धयित्वा संताडयति कर्षति । समीपस्थोऽपि दूरेऽस्ति ह्यप्रत्यक्षसहायवान || २८३॥ नानुवाकहता बुद्धिर्व्यवहारक्षमा भवेत् । अनुवाकहता या तु न सा सर्वत्रगामिनी ।। २८४॥ आदौ वरं निर्धनत्वं धनिकत्वमनंतरं । 570 तथादौ पादगमनं यानगत्वमनंतरं । 565 ·95 7 50 तृतियोऽध्यायः सुखाय कल्पते नित्यं दुःरवाय विपरीतकं ॥ २८५॥ ॥ वरं हि त्वनपत्यत्वं मृतापत्यत्वतस्तदा । दुष्टयानान् पादगमो ह्यौदासीन्यं विरोधतः ॥ २८६॥ वरं देशाच्छादनतश्रर्मणा पादगृहनं । ज्ञानलवदौर्विदग्ध्यादज्ञता प्रवरा मता ॥ २८७॥ परगृहनिवासाहचरण्ये निवसनं वरं । प्रदुष्टभार्यागार्हस्थ्याव्रक्ष्यं वा मरणं वरं ॥२८॥ श्वमैथुनमृणं गर्भाधानं स्वामित्वमेव च । रवलसख्यमपथ्यं तु प्राकसुरवं दुःरवनिर्गमं कुमंत्रिभिनृपो रोगी कुवैद्यैः कुनृपैः प्रजा। कुसंतत्या कुलं चात्मा कुबुद्धया हीयतेऽनिशं ॥२९०" ।। हस्त्यश्वदृषबालस्त्रीशुकानां शिक्षको यथा। तथा भवंति ने नित्यं संसर्गगुणधारकाः ॥ २९॥ ॥ स्याज्जयोऽवसरोक्तया सहसनैस्सुप्रसिद्धता। 545 सभायां विद्यया मानस्त्रितयं त्वधिकारतः ॥ २९२॥ ॥ सुभार्या सुप्ठु चापत्यं सुविद्या सुधनं सुहृत । सुदासदास्यौ सद्देहस्सद्वेश्म सुनृपस्सदा । गृहिणां हि सुरवायालं दशैतानि न चान्यथा 1॥२९॥ वृद्धास्सुशीला विश्वस्तास्सदाचारास्त्रियो नराः । 500 क्लीबा वान्तःपुरे योज्या न युवा मित्रमप्युत ॥ २९५॥ कालं नियम्य कार्याणि ह्याचरेन्नान्यथा क्वचित् । गवादिप्वात्मवज्ञानमात्मानं चार्थधर्मयोः । नियुजीतानसंसिद्धचै मातरं शिक्षणे गुरु ।। २९६॥ गच्छेदनियमेनैव सदैवान्तःपुरं नरः || २९७॥

·96 शुक्रनीतिः 596 भार्यानपत्या सद्यानं भारवाही सुरक्षकः । परदुःखहरा विद्या सेवकश्च निरालसः । पडेतानि सुरवायालं प्रवासे तु नृणां सदा ॥ २९ ॥ ॥ मार्ग निरुध्य न स्थेयं समर्थेनापि कर्हि चित् । सद्यानेनापि गच्छेन्न हटमार्गे नृपोऽपि च ॥ २९९॥॥ 600 ससाहायस्सदा च स्यादध्वगो नान्यथा क्वचित् । समीपसन्मार्गजलाभयग्रामेऽध्वगो वसेत् ।। ३००॥ ॥ तथाविधे वा विरमेन्न मागै विपिनेऽपि न ॥ ३०१ ॥ अत्यटनं चानशनमतिमैथुनमेव च । अत्यायासश्च सर्वेषां द्राग्जराकरणं महत् ।। ३०२॥ 605 सर्वविद्यास्वनभ्यासो जराकारी कलासु च ॥ ३०२॥ ॥ दुर्गुणं तु गुणीकृत्य कीर्तयेत् स प्रियो भवेत् । गुणाधिक्यं कीर्तयति यः किं स्यान्न पुनस्सरवा || ३०३ ॥ दुर्गुणं वक्ति सत्येन प्रियोऽपि सोऽप्रियो भवेत् । गुणं हि दुर्गुणीकृत्य वक्ति यस्स्यात् कथं प्रियः ॥ ३०४॥ ॥ 610 स्तुत्या वशं यान्ति देवा ह्यजसा किं पुनर्नराः । प्रत्यक्ष दुर्गुणान्नैव वक्तुं शक्नोति कोऽप्यतः ।। ३०५॥ ॥ स्वदुर्गुणान् स्वयं चातो विमृशेल्लोकशास्त्रतः । खदुर्गुणश्रवणतो यस्तुष्यति न क्रुध्यति ॥(३०६")|| खोपहासप्रविज्ञाने यतते त्यजति श्रुते । 616 स्वगुणश्रवणान्नित्यं समस्तिष्ठति नाधिकः ॥(३०७)। दुर्गुणानां खनिरहं गुणाधानं कथं मयि । मय्येव चाज्ञताप्यस्ति मन्यते सोऽधिकोऽरिवलात् ॥ ३०॥ ॥ स साधुस्तस्य देवा हि कलालेशं लभंति न ।। ३०९॥

·97 तृतीयोऽध्यायः सदाल्पमप्युपरनं महत् साधुषु जायते । 60 मन्यते सर्षपादल्पं महच्चोपकृतं खलः ॥ ३१०॥ क्षमिणं बलिनं साधुर्मन्यने दुर्जनोऽन्यथा। दुरुक्तमप्यतस्साधोः क्षमयेदुर्जनस्य च ।। ३२१ ॥ तथा न क्रीडयेन कैश्चित कलहाय भवेद्यथा। विनोदेऽपि शपेन्नैवं ते भार्या कुलटास्नि कि ।। ३१२॥ .:: अपशब्दाश्च नो वाच्या मित्रभावाच्च केप्वपि । गोप्यं न गोपयन्मित्रे तगोप्यं न प्रकाशयेत ।। ३१३ ॥ वैरीभुतोऽपि पश्चात प्राक्कथितं वापि सर्वदा। विज्ञातमपि यद्दौप्ट्यं दर्शयेत्तन्न कहिचिन || ३१४॥ प्रतिकतुं यतेनैव गुप्तः कुर्यात प्रतिक्रियां । यथार्थमपि न ब्रूयाद्वलवद्विपरीतकं दृष्टं त्वदृष्टवत् कुर्याच्छूनमप्य श्रुतं क्वचित् । मूकोऽधो बधिरः वंजस्थापत्काले भवेन्नरः अन्यथा दुःरवमानोति हीयते व्यवहारतः । वदेदृतानुकूलं यन्न बालसदृशं क्वचिन ।। ३ १७ ॥ परवेश्मगतस्तस्त्रीवीक्षणं न च कारयेत् । अधनादननुज्ञातान्न गृहीयात्तु स्वामिनां ।। ३१८॥ स्वशिY शिक्षयेदन्यशिशुं नाप्यपराधिनं अधर्मनिरनो यस्तु नानिहीनश्चलान्तरः । संकर्षकोऽतिदंडी नद्रामं त्यकत्वान्यतो वसेन ॥ ३१९॥ ॥ 610 यथार्थमपि विज्ञातमुभयोवादिनोर्मनं । अनियुक्तो न वै बृयाहीनश्शत्रु वेदनः ।। ३२०॥ गृहीत्वान्यविवादं तु विवदेन्नैव केनाचेत् । 6.10 18

·98
शुक्रनीतिः
मिलित्वा संघशो राजमंत्रं नैव तु तर्कयेत्
अज्ञातशास्त्रो न व्याज्ज्यौतिष धर्मनिर्णयं ।
645 नीति दंडं चिकित्साञ्च प्रायश्चित्तं क्रियाफलं ।। ३२२॥॥
पारतंत्र्यात् परं दुःवं न खातन्त्र्यात् परं सुरवं ।
अप्रवासी गृही नित्यं स्वतन्त्रस्सुखमेधते ॥ ३२३" ||
नूतनप्राक्तनानां च व्यवहारविदां धिया।
प्रतिक्षणं चाभिनवो व्यवहारो भवेदतः ।।(३२४")।
660 वक्तुं न शक्यते प्रायः प्रत्यक्षादनुमाननः ।
उपमानेन तज्ज्ञानं भवेदाप्तोपदेशतः
कथितं तु समासेन सामान्यं नृपराष्ट्रयोः ।
नीतिशास्त्रं हिनायालं यद्विशिष्टं नृपे स्मृतं || ३२६" ||
इति शुक्रनीतौ नृपराष्ट्रसामान्यलक्षणं नाम तृतीयोऽध्यायः

·( 99 ) श्रीः शुक्र नी तिः ॥ २ ॥ ।। (३)॥ चतुर्थे ऽध्याये प्रथम प्रकरणं अथ मिश्रप्रकरणं प्रवक्ष्यामि समासतः । लक्षणं सुहृदादीनां समासाच्छृणुताधुना मित्रशत्रुश्चतुर्धा स्यादुपकारापकारयोः। कर्ता कारयिता चानुमंता यश्च सहायकः 5 यस्य सुद्रवते चित्तं परदुःस्वेन सर्वदा । इष्टार्थे यततेऽन्यस्याप्रेरितस्सत्करोति यः आत्मस्त्रीधनगुह्यानां शरणं समये सुहृत् । प्रोक्तोत्तमोऽयमन्यश्च त्रिदयेकपदमित्रकः अनन्यस्वत्वकामत्वमेकस्मिन् विषये द्वयोः । 0 वैरिलक्षणमेनद्वान्येष्टनाशनकारिता भावभावे पितृद्रव्यमरिवलं मम वै भवेत् । न स्यादेतस्य वश्येऽयं ममैव स्यात् परस्परं भोक्ष्येऽरिवलमहं चैतद्विनान्यं स्तस्सुवैरिणौ । द्वेष्टि द्विष्ट उभौ शत्रू स्तश्चैकतरसंज्ञको शूरस्योत्थानशीलस्य बलनीतिमतस्सदा। सर्वेऽमित्रा गूढवैरा नृपाः कालप्रतीक्षकाः अवंतीति किमाश्चर्य राज्यलुब्धा न ते हि किं । न राज्ञो विद्यते मित्रं राजा मित्रं न कस्य वै ॥ ७ ॥ ॥(८)॥

·100
॥ १०॥
॥ १२॥
॥ १३ ॥
॥१४॥
शुक्रनीतिः
प्रायः कृत्रिममित्रे ते अवतश्च परस्परं ।
20 केचित् स्वभावतो मित्राशत्रवस्संति सर्वदा
माता मातृकुलं चैव पिता तत्पितरौ तथा।
पितृपितृव्यात्मकन्या पत्नी तत्कुलमेव हि
पितृमात्रात्मभगिनीकन्यकासंततिश्च या।
प्रजापालो गुरुश्चैव मित्राणि सहजानि हि
:: विद्या शौर्य च दाक्ष्यं च बलं धैर्य च पंचमं ।
मित्राणि सहजान्याहुवतयंनि हि नैव॒धाः
पित्रोनिदेशवर्ती यस्स पुत्रोऽन्वर्थनामवान् ।
श्रेष्ठ एकस्तु गुणवान किं शतैरपि निगुणः
स्वभावतो भवत्येते हिंस्रो दुर्वृत्त एव च ।
२० ऋणकारी पिता शत्रुर्माना स्त्री व्यभिचारिणी
आत्मपितृभ्रातरश्च नत्स्त्रीपुत्राश्च शत्रवः ।
स्नुषा श्वश्रूस्सपत्नी च ननांदा यातरस्तथा
मर्वः पुत्रः कुवैद्यश्चारक्षकस्तु पनिः प्रभुः ।
चंडो भवेत् प्रजाशत्रुरदाता धनिकश्च यः
दुष्टानां नृपतिश्शत्रुः कुलटानां पतिव्रता ।
साधुः खलानां शत्रुस्स्यान्मर्वाणां बोधको रिपुः
उपदेशो हि मूर्वाणां क्रोधायैव शमाय न ।
पयःपानं भुजंगानां विषायैवामृताय न
आसमंताच्चतुर्दिक्षु सन्निकृष्टाश्च ये नृपाः ।
" तत्परास्तत्परा येऽन्ये कमाडीनबलारयः
शत्रूदासीनमित्राणि क्रमात्ते स्युस्तु प्राकृताः ।
अरिमित्रमुदासीनोऽनंतरस्तत्परः परः
।।(१५)।
।। १७॥
।॥ १८ ॥
॥ १०॥

·101
॥ २२ ॥
।। २३ ॥
॥ २४ ॥
॥ २५ ॥
चतुर्थेऽध्याये प्रथमं प्रकरणं
क्रमशो वा नृपा ज्ञेयाश्चतुर्दिक्षु तथारयः ।
स्वसमीपतरा भृत्या ह्यमात्याद्याश्च कर्षिताः
बृंहयेत् कर्षयेन्मित्रं हीनाधिकबलं क्रमान् ।
भेदनीयाः कर्षणीयाः पाडनीयाश्च शत्रवः
विनाशनीयास्ते सर्वे सामादिभिरुपक्रमैः ।
मित्रं शत्रु यथायोग्यैः कुर्यात स्ववशवतिनं
उपायेन यथा व्यालो गजस्सिहोऽपि साध्यते ।
भूमिष्ठासम्वर्गमायान्ति वजं भिन्दंत्युपायनः
सुहृत्संबंधिस्त्रीपुत्रप्रजाशत्रुषु ने पृथक ।
सामदानभेददंडाश्चिन्तनीयास्वयुक्तिनः
एकशीलवयोविद्याजातिव्यसनवृत्तयः ।
साहचर्य भवेन्मित्रमभिर्यदि तु सार्जवैः
• त्वत्समस्तु सरवा नास्ति मित्रे साम इदं स्मृतं ।
मम सर्वं तवैवास्ति दान मित्रे सजीवितं
मित्रेऽन्यमित्रसुगुणान कीर्तयेदेदनं हि नन्।
मित्रे दंडो न करिष्ये मैत्रीमेवंविधोऽसि चेन
यो न संयोजयेदिष्टमन्यानिष्टमुपेक्षते।
उदासीनस्स न कथं भवेच्छत्रुस्सुसांधिकः
परस्परमनिष्टं न चिंतनीयं त्वया मया।
सुसाहाय्यं हि कर्तव्यं शत्रौ साम प्रकीर्तितं
करैर्वा प्रमितामैर्वत्सरे प्रबलं रिपुं ।
नोषयेत् तद्धि दानं स्याद्यथायोग्येषु शत्रुषु
शत्रुसाधकहीनत्वकरणात प्रबलाश्रयान् ।
तहीनतोज्जीवनाच्च शत्रुभेदनमुच्यते
॥ २७॥
॥ २६ ॥
॥ २९॥
॥ ३० ॥
॥ ३२ ॥

·102 ॥ ३७॥ ॥ ३८॥ शुक्रनीतिः दस्युभिः पीडनं शत्रोः कर्षणं धनधान्यतः । तच्छिद्रदर्शनादुग्रबलैनीत्या प्रभीषणं । प्राप्तयुद्धानिवृत्तित्वैस्त्रासनं दंड उच्यते २० क्रियाभेदादुपाया हि भिद्यते च यथार्हतः सर्वोपायैस्तथा कुर्यान्नीनिज्ञः पृथिवीपतिः । यथा स्वाभ्यधिका न स्युमित्रोदासीनशत्रवः सामैव प्रथम श्रेष्ठं दानं तु तदनंतरं । सर्वदा भेदनं शवोर्दण्डनं प्राणसंशये • प्रबलेऽरौ सामदानी साम भेदोऽधिके स्मृती भेददंडौ समे कार्यो दंडः पूज्यः प्रहीनके मिवे च सामदानी स्तो न कदा भेददंडने। रिपोः प्रजानां संभेदपीडनं खजयाय वै रिपुप्रपीडितानां च साम्रा दानेन संग्रहः । गुणवतां च दुष्टानां हितं निर्वासनं सदा स्वप्रजानां न भेदेन नैव दंडेन पालनं । कुर्वीत सामदानाभ्यां सर्वदा यत्नमास्थितः खप्रजादण्डभेदैश्च भवेद्राज्यविनाशनं । हीनाधिका यथा न स्युस्सदा रक्ष्यास्तथा प्रजाः 45 नित्तिरसदाचारादमनं दंडतश्च तत् । येन संदम्यते जंतुरुपायो दंड एव सः स उपायो नृपाधीनस्स सर्वस्य प्रभुर्यतः निर्भत्सनं चापमानोऽनशनं बंधनं तथा। ताडनं द्रव्यहरणं पुराग्निर्वासनांकने 90 व्यस्तक्षौरमसद्यानमंगच्छेदो वधस्तथा । ॥ ३९॥ 80 ॥ ४० ॥ ॥ ११ ॥ ॥ ४२ ॥ ॥४३॥ ।।(४४.)

·चतुर्थे ऽध्याये प्रथमं प्रकरणं 103 युद्धमेते ह्युपायाश्च दंडस्यैव प्रभेदकाः ॥ ४६॥॥ जायते धर्मनिरता प्रजा दंडभयेन च । करोत्याधर्षणं नैव तथा चासत्यभाषणं ॥(४६")। क्रूराश्च मार्दवं यांति दुष्टा दौष्ट्यं त्यजति च । 9 पशवोऽपि वशं यान्ति विद्रवंनि च दस्यवः ॥(४७)। पिशुना मूकनां यान्ति भयं यांत्यातनायिनः । करदाश्च भवंत्यन्ये विवासं यान्ति चापरे । अतो दंडधरो नित्यं स्यान्नृपो धर्मरक्षणे ॥ १९॥ गुरोरप्यवलिप्तस्य कार्याकार्यमजानतः । 100 उत्पथं प्रतिपन्नस्य कार्य भवति शासनं ॥ ५० ॥ राज्ञां सदंडनीत्या हि सर्वे सिध्यंत्युपक्रमाः । दंड एव हि धर्माणां शरणं परमं स्मृतं ।। ५१ ॥ अहिंसैवासाधुहिंसा पशुवच्छृतिचोदनान् । दंड्यस्यादंडनान्नित्यमदंड्यस्य च दंडनान् । 100 अतिदंडाच्च गुणिभिस्त्यज्यते पातकी भवेत ॥ ५२॥ || अल्पदानान्महत्पुण्यं दंडप्रणयनात्फलं । शास्त्रेषूक्तं मुनिवरैः प्रवृत्त्यर्थ भयाय च अश्वमेधादिभिः पुण्यं तन् किं स्यात् स्तोत्रपाठनः । क्षमया यत्तु पुण्यं स्यात् नत् किं दंडनिपातनात् ॥ ५४" ।। 110 स्वप्रजादंडनाच्छ्रेयः कथं राज्ञो भविष्यति । नदंडाज्जायते कीर्तिधनपुण्यविनाशनं नृपस्य धर्मपूर्णत्वाइंडः कृतयुगे न हि । त्रेतायुगे पूर्णदंडः पादाधर्माः प्रजा यतः ।।(५६")। द्वापरे चार्धधर्मत्वात् त्रिपाइंडो विधीयते।

·104 ॥ ५॥ ॥ ॥ ५९॥ 1:20 ।।(६०)। शुक्रनीतिः 11 प्रजा निस्वा राजदैष्टयाइंडा तु कलौ यथा युगप्रवर्तको राजा धर्माधर्मप्रशिक्षणात् । युगानां न प्रजानां न दोषः किंतु नृपस्य हि प्रसन्नो येन नृपतिस्तदाचरति वै जनः । लोभाद्याच्च किं तेन शिक्षितं नाचरेत् कथं सुपुण्यो यत्र नृपतिर्धर्मिष्ठास्तव हि प्रजाः । महापापी यत्र राजा तवाधर्मपरो जनः न कालवर्षी पर्जन्यस्तत्र भून महाफला। जायते राष्ट्रहासश्च शवुद्धिर्धनक्षयः सुराप्यपि वरो राजा न सौणो नातिकोपवान । 1. लोकांचंडस्तापयति स्त्रैणो वर्णान विलुपति । मद्यप्येक श्च भ्रष्टस्स्याद्गुद्धया च व्यवहारतः कामक्रोधौ मद्यतमौ सर्वमद्याधिको यतः । धनप्राणहरो राजा पजायाश्चातिलोभतः । तस्मादेतत्तूयं त्यक्त्वा दंडधारी भवेन्नृपः अन्तर्मुदुर्बहिः कूरो भूत्वा स्वां दंडयेत् प्रजां । अत्युग्रदंडकल्पस्स्यात् स्वभावाहितकारिणः राष्ट्रं कर्णेजपैनित्यं हन्यते च स्वभावतः । अतो नृपस्सूचितोऽपि विमृशेत् कार्यमादरात आत्मनश्च प्रजायाश्च दोषदर्युत्तमो नृपः । १.३ विनियच्छति चात्मानमादौ भृत्यांस्ततः प्रजाः कायिको वाचिको मानसिकस्सांसर्गिकस्तथा । चतुर्विधोऽपराधस्स बुद्धयबुद्धिकतो द्विधा पुनर्दिधा कारितश्च तथा ज्ञेयोऽनुमोदितः । ।। ६३॥ ॥ ६४ ॥ ।। ६७. ॥ ||(६८)| ·105 ॥ ६९"। ||(७०)। ।। ७१ ॥ ।। ७३ ॥ ।। ७४ ॥ चतुर्थेऽध्याये प्रथमं प्रकरणं सदसकृदभ्यस्तखभावैस्स चतुर्विधः नेववक्त्रविकाराद्यैर्भावैर्मानसिकं तथा । क्रियया कायिकं वीक्ष्य वाचिकं ऋरशब्दतः सांसर्गिक साहचर्येात्वा गौरवलाघवं । उत्पन्नोत्पत्स्यमानानां कार्याणां दंड मावहेत प्रथमं साहसं कुर्वव्रुत्तमो दंडमर्हति । 11 न्याय्यं किमिति संप्टच्छेत् तवैवेयमसत्कतिः । उपहासं यथोक्तं च हिगुणं त्रिगुणं तनः मध्यमं साहसं कुर्वन्नुत्तमो दंडमर्हति । धिग्दंड प्रथमं चाद्यसाहसं तदनन्तरं । यथोक्तं तु तथा सम्यग्यथारद्धि ह्यनंतरं 150 उत्तमं साहसं कुर्वन्नुत्तमो दंडमर्हति । प्रथम साहसं चादौ मध्यमं तदनंतर यथोक्तं द्विगुणं पश्चादवरोधं ततः परं । बुद्धिपूर्वनृघानेन विनैनइंडकल्पनं उत्तमत्वं मध्यमत्वं नीचत्वं चात्र कीर्त्यत । गुणेनैव तु मुख्यं हि कुलेनापि धनेन च प्रथमं साहसं कुर्वन मध्यमो दंडमर्हति ! धिग्दंडमर्धदंडं च पूर्णदंडमनुक्रमात । द्विगुणं त्रिगुणं पश्चात् संरोधं नीचकर्म च मध्यमं साहसं कुर्वन मध्यमो दंडमर्हति । पूर्वसाहसमादौ तु यथोक्नं द्विगुणं ततः । ताडनं बन्धनं पश्चात् पुरान्निर्वासनाङ्कने उत्तमं साहसं कुर्वन मध्यमो दंडमर्हति । ।।(७५)। ।। ७६" || 155 ।। ७७॥ ॥ ।। ७९ ॥ 160 16011 || 14

·1010
|| ८२॥
||८३॥
।। ८४" ||
शुक्रनीनिः
मध्यमं साहसं चादौ यथोक्तं तदनंतरं ।
द्विगुणं विगुणं पश्चाद्यावज्जीवं तु बंधनं
1. प्रथमं साहसं कुर्वन्नधमा दंडमर्हति ।
अधं यथोक्तं द्विगुणं विगुणं बंधनं ततः
मध्यमं साहसं कुर्वन्नधमो दंडमर्हनि ।
पूर्वसाहसमादौ तु यथोक्तं द्विगुणं तनः ।
ननम्संरोधनं नित्यं मार्गसंस्करणार्थक
::" उत्तमं साहसं कुर्वन्नधमो दंडमर्हति ।
मध्यमं साहसं चादौ यथोक्नं द्विगुणं ततः ।
यावज्जीवं बंधनं च नीचकमेव केवलं
हरेत पादं धनात नस्य यः कुर्याद्धनगर्वतः ।
पूर्व ततोऽ र्धमरिवलं यावज्जीवं तु बंधनं
। सहायगौरवाद्विद्यामदाच्च बलदर्पतः ।
पापं करोति यस्तं तु बंधयेत ताडयेत् सदा
भार्या पुवश्च भगिनी शिप्यो दासस्स्नुषानुजः ।
कृतापराधास्ताज्यास्ते तनुरज्जुसुवेणुभिः
एष्ठतस्तु शरीरस्य नोत्तमांगे कथंचन ।
अतोऽन्यथा तु प्रहरंश्चोरवइंडमहीत
नाचकर्मकरं कुर्याद्वंधयित्वा तु पापिनं ।
मासमात्रं त्रिमासं वा षण्मासं वापि वत्सरं ।
यावज्जीवं तु वा कश्चिन्न कश्चिद्वधमर्हति
न निहन्याच्च भूतानि त्विति जागर्ति वै श्रुतिः ।
1तस्मात् सर्वप्रयत्नेन वधदंडं त्यजेन्नृपः ।
अवरोधाद्वंधनेन ताडनेन च कर्षयेत्
॥७॥
॥८॥
1८९)॥
॥ ९० ॥
॥९॥ ॥
॥१३॥

·107 ॥ ९६ ॥ ॥(९७)। ।।(९८)॥ चतुर्थे ऽध्याये प्रथम प्रकरणं लोभान्न कर्षयेद्राजा धनदंडेन वै प्रजां। नासहायास्तु पित्राद्या दंड्यास्स्युरपराधिनः क्षमाशीलस्य वै राज्ञो दंडग्रहणमीदृशं । 10 नापराधं तु क्षमते प्रदंडो धनहारकः । नृपो यदा नदा लोकः क्षुभ्यते भिद्यते परैः अनस्सुभागदंडी स्यान क्षमावान् रंजको नृपः मद्यपः कितवस्स्तेनो जारश्चंड श्च हिंसकः । त्यक्तवर्णाश्रमाचारो नास्तिकशठ एव हि 5 मिथ्याभिशापकः कर्णजपार्यदेवदूषको । असत्यवान्यासहारी तथा रत्तिविघातकः अन्योदयासहिष्णुश्च झुत्कोचग्रहणे रतः । अकार्यकर्ता मंत्राणां कार्याणां भेदकस्तथा अनिष्टवाक परुपवाग्जलारामप्रबाधकः । नक्षत्रसूची राजविद कुमंत्री कूटकार्यवित् कुवैद्यामंगलाशौचशीला मार्गनिरोधकाः । कुसाक्ष्युद्धनवेपश्च स्वामिद्रोही व्ययाधिकः अग्निदो गरदो वेश्यासक्तः प्रबलदंडकन । तथा पाक्षिकसभ्यश्च बलाल्लिग्वितग्राहकः 20; अन्यायकारी कलहशीलो युद्धे पराङ्मुग्वः । साक्ष्यलोपी पितृमातृसतीस्त्रीमित्रद्रोहकः असूयकश्शत्रुसेवी मर्मभेदी च वंचकः । खकीयद्विगुप्तवृत्तिःपलो ग्रामकंटकः विना कुटुंबभरणात्तपोविद्यार्थिनं सदा । 210 तृणकाष्ठादिहरणे शक्नम्सन भैक्ष्यभोजकः ॥(९९)। ।।(१००)॥ ० ॥(१०२)। ॥(१०३)। ||(१०४)॥ ० ·108 शुक्रनीतिः ० कन्याया अपि विक्रेता कुटुंबत्तिहासकः । अधर्मासूचक श्चापि राजानिष्टमुपेक्षकः ॥(१०६)। कुलटा पतिपुत्रांनी स्वतंत्रा वृद्धनिंदिता। गृहकृत्योज्झिता नित्यं दुष्टाचाराप्रियस्नुषा। 2) स्वभावदुष्टानेतान् हि ज्ञात्वा राष्ट्राहिवासयेत् द्वीपे निवासितव्यास्ते बध्वा दुर्गोदरेऽथवा। मार्गसंस्करणे योज्याः कदन्नन्यूनभोजनाः तत्तज्जात्युक्नकर्माणि कारयीन च तैर्नृपः एवंविधानसाधूश्च संसर्गेण च दूषितान । 20 दंडयित्वा च सन्मार्गे शिक्षयेत्तान्नृपस्सदा राज्ञो राष्ट्रस्य विकृति तथा मंत्रिगणस्य च । इच्छन्ति शत्रुसंबंधाद्ये तान हन्यादि द्राङ्नृपः ॥ १ १ १ ॥ नेच्छेच्च युगपद्धासं गणदौष्टये गणस्य च । एकैकं घातयेद्राजा वत्सोऽभाति यथा स्तनं ।। ११२॥ 2; अधर्मशीलो नृपतिर्यदा तं भीषयेज्जनः । धर्मशीलातिबलवद्रिपोराश्रयतस्सदा यावत्तु धर्मशीलस्स्यात् स नृपस्तावदेव हि । अन्यथा नश्यते लोको द्राङ्नृपोऽपि विनश्यति ॥ ११४ ।। मातरं पितरं भार्या यस्संत्यज्य विवर्तते । निगडैबंधयित्वा तं योजयेन्मार्गसंस्कृती ॥ ११५॥ तदृत्यर्ध तु संदद्यात् तेभ्यो राजा प्रयत्नतः । विद्यात् पणसहसं तु दंड उत्तमसाहसः ।। ११६॥ दशमाषमितं नामं तत् पणो राजमुद्रितं । वराटिसार्धशतकमूल्यः कार्षापणश्च सः ॥ ११७॥ 130 ·109 चतुर्थेऽध्याये प्रथमं प्रकरणं 235 तदर्धश्च तदर्धश्च मध्यमः प्रथमः क्रमात् । प्रथमे साहसे दंडः प्रथमश्च क्रमात् परौ । मध्यमे मध्यमो धार्यश्चोत्तमे तूत्तमो नृपै सोपायाः कथिता मिश्रे मित्रोदासीनशत्रवः ॥ ११॥॥ ॥ ११९॥ इति शुक्रनीतौ चतुर्थेऽध्याये सुहृदादिलक्षणं नाम प्रथमं प्रकरणं ·110 शुक्रनीतिः ॥ ३ ॥ 10 चतुर्थे ध्याये द्वितीयं प्रकरणं अथ कोशप्रकरणं बुवे मिश्रे द्वितीयकं । एकार्थसमुदायो यस्स कोशस्स्यात् पृथक पृथक येन केन प्रकारेण धनं संचिनुयान्नृपः । तेन संरक्षयेद्राष्ट्रं बलं यज्ञादिकाः क्रियाः 6 बलप्रजारक्षणार्थ यज्ञार्थ कोशसंग्रहः । परत्रेह च सुखदो नृपस्यान्यश्च दुःखदः स्त्रीपुत्रार्थ कृतो यश्च स्वोपभोगाय केवलं । नरकायैव स ज्ञेयो परत्र सुरवप्रदः अन्यायेनार्जितो यस्माद्येन तत्पापभाक च सः । सुपात्रतो गृहीनं यद्दत्तं वा वर्धते च तत स्वागमी सहचयी पात्रमपात्रं विपरीतक। अपात्रस्य हरेत् सर्व धनं राजा न दोषभाक अधर्मशीलनृपतेस्सर्वतस्संहरेद्वनं । छलादलाद्दस्युवृत्त्या परराष्ट्राडरेत्तथा 1: त्यक्त्वा नीतिबलं स्वीयप्रजापीडनतो धनं । संचितं येन तत्तस्य स्वराज्यं शत्रुसाद्भवेत् दंडभूभागशुल्कानामाधिक्यात् कोशवर्धनं । अनापदि न कुर्वीत तीर्थदेवकरग्रहात् यदा शत्रुविनाशार्थ बलसंरक्षणोद्यतः । विशिष्टदंडशुल्कादि धनं लोकात्तदा हरेत धनिकेभ्यो भृतिं दत्वा स्वापत्तौ तदनं हरेत् । राजा स्वापत्समुत्तीर्णस्तत् स्वं दद्यात् सदृद्धिकं ·111 ॥ १२ ॥ ॥ १३ ॥ १५॥ चतुर्थेऽध्याये द्वितीयं प्रकरणं प्रजान्यथा हीयते च राज्यं कोशो नृपस्तथा । हीनाः प्रबलदंडेन सुरथाद्या नृपा यतः 25 दंडभूभागशुल्कैस्तु विना कोशाबलस्य च । संरक्षणं भवेत् सम्यग्यावदिशतिवत्सरं । तथा कोशस्तु संधार्यस्वप्रजारक्षणक्षमः बलमूलो भवेत् कोशः कोशमूलं बलं स्मृतं । बलसंरक्षणात् कोशराष्ट्रद्धिररिक्षयः । जायते तत्वयं स्वर्गः प्रजासंरक्षणेन वै यज्ञार्थ द्रव्यमुत्पन्नं यज्ञस्वर्गसुरवायुपे । अर्यभावो बलं कोशो राष्ट्रवृद्धयै त्रयं विदं नदृद्धिीतिनैपुण्यात् क्षमाशीलनृपस्य च । जायतेऽनो यतेनैव यावद्बुद्धिबलोदयं 15 मालाकारस्य वृत्त्यैव स्वप्रजारक्षणेन च । शत्रु हि करदीरत्य तद्धनैः कोशवर्धनं करोनि स नृपश्श्रेष्ठो मध्यमो वैश्यरत्तितः । अधमस्सेवया दंडनीर्थदेवकरग्रहै: प्रजा हीनधना रक्ष्या भृत्या मध्यधनास्सदा । । ० यथाधिकृत्प्रतिभुवोऽधिकद्रव्यास्तथोत्तमाः धनिकाश्चोत्तमधना न हीना नाधिका नृपैः द्वादशाब्दप्रपूरं यदनं तन्नीचसंज्ञकं । पर्याप्तं षोडशाब्दानां मध्यमं तद्धनं स्मृतं त्रिंशदब्दप्रपूरं यत् कुटुंबस्योत्तमं धर्म । 5 क्रमादर्थ रक्षयेद्वा स्वापत्तौ नृप एषु मूलैर्व्यवहरंत्यधैर्न उदया वणिजः क्वचिन् । ॥ १७॥ ॥(१८)॥ ॥ १९॥ ॥ २० ॥ ॥ २०॥ ॥ ।।(२१)॥ वै ॥ २२॥॥

·112 शुक्रनीतिः विक्रीणन्ति महाघे तु हीनाघे संचयंति हि ॥(२३॥)। व्यवहारे धृतं वैश्यैस्तद्धनेन विना सदा । अन्यथा स्वप्रजातापो नृपं दहति सान्वयं ॥ २४॥ 50 धान्यानां संग्रहः कार्यों वत्सरत्रयपूर्तिदः । तत्तत्काले स्वराष्ट्रार्थ नृपेणात्महिताय च । चिरस्थायी समृद्धानामधिको वापि चेप्यते ॥ २६ ॥ सुपुष्टं कान्तिमज्जानिश्रेष्ठं शुष्कं नवीनकं । ससुगंधवर्णरसं धान्यं संवीक्ष्य रक्षयेत् । सुसमृद्ध चिरस्थायि महार्घमपि नान्यथा ॥ २७॥ ॥ विषवहिहिमव्याप्तं कीटजुष्टं न धारयेत् । निस्सारतां न हि प्राप्त व्यये तावनियोजयेत् ॥ २८॥॥ व्ययीभूनं तु यदृष्ट्वा तत्तुल्यं तु नवीनकं । ग्रहीयान् सुप्रयत्नेन वत्सरे वत्सरे नृपः ॥ २९॥ ॥ 60 ओषधीनां च धातृनां तृणकाष्ठादिकस्य च । यंत्रशस्त्रास्त्राग्निचूर्णभांडादेर्वाससां तथा ॥(३०॥॥ यद्यच्च साधकं द्रव्यं यद्यत्कायें भवेत् सदा। संग्रहस्तस्य तस्यापि कर्तव्यः कार्यसिद्धिदः ॥ ३१॥॥ संरक्षयेत् प्रयत्नेन संगृहीतं धनादिकं । 66 आर्जने तु महहुःवं रक्षणे तञ्चतुर्गुणं ॥ ३२॥ ॥ क्षणं चोपेक्षितं यत्तहिनाशं द्राक समानुयात् ॥ ३३ ॥ आर्जकस्यैव दुःवं स्यात् तथार्जितविनाशने । स्त्रीपुत्राणामपि तथा नान्येषां तु कथं भवेत् ॥ ३४॥ खकार्ये शिथिलो यस्स्यात् किमन्ये न भवंति हि । 70 जागरूकस्वकार्ये यस्तत्सहायाश्च तत्समाः ·113 ॥(३७)। ॥ ३८॥ ॥ ३९॥ |॥ १० ॥ चतुर्थेऽध्याये द्वितीयं प्रकरणं यो जानात्यर्जिनुं सम्यगर्जितं न हि रक्षितुं । नातः परतरो मूरों तथा तस्यार्जनश्रमः एकस्मिन्नधिकारे तु यो द्वावधिकरोनि सः । मूर्वो जीवट्विभार्यश्च ह्यतिविघ्भवांस्तथा :: महाधनाशो ह्यलसम्स्त्रीभिर्निर्जित एव हि । नथायं साक्षितां पृच्छेच्चोरजाराततायिषु संरक्षयेत् कपणवत् काले दद्याद्विरक्तवत् । मृर्वत्वमन्यथा यानि स्वधनव्ययनोऽपि च वस्तुयाथात्म्यविज्ञान स्वयमेव यतेत सदा । परीक्षकैस्वयं राजा रत्नादीन वीक्ष्य रक्षयेत वजं मुक्ता प्रवालं च गोमेदश्चेद्रनीलकः । वैडूर्यः पुष्यरागश्च पाचिर्माणिक्यमेव च। महारत्नानि चैतानि नव प्रोक्तानि सूरिभिः रवेः प्रियं रक्तवर्ण माणिक्यं विद्रगोपरुक । रक्तपीतसिनश्यामच्छविमुक्ता प्रिया विधोः सपीतरक्तरुग्भौमप्रियं विद्रुममुत्तमं । मयूरचापपत्राभा पाचिर्बुधहिना हरित स्वर्णच्छविः पुप्चरागः पीतवर्णी गुरुप्रियः । अत्यंतविशदं वजं तारकामं कवेः प्रियं हिनश्शनोरन्दनीलो ह्यसिनो घनमेघरुक। गोमेदः प्रियकद्राहोरीपत्पीतारुणप्रभः ओत्वक्ष्याभश्चलत्तंनुर्वैडूर्यः केनुप्रीतिकृत् । रत्नश्रेष्ठतरं वजं नीचे गोमेदविदुमे गारुत्मतं तु माणिक्यं मौतिक श्रेष्ठमेव हि । ॥ १२ ॥ ।। १३ ॥ ।। ४४ ॥ ॥ ४६॥ 15

·114
॥४७॥
॥ १९॥
॥ ५० ॥
॥ ५२ ॥
शुक्रनीतिः
15 इन्द्रनीलं पुप्यरागो वैडूर्य मध्यम स्मृतं
रत्नश्रेष्ठो दुर्लभश्च महाद्युतिरहेमणिः ।
अजालगर्भ सद्वर्ण रेखाबिदुविवजितं ।
सत्कोणं सुप्रभं रत्नं श्रेष्ठं रत्नविदो जगुः
शर्कराभं दलाभं च चिपिटं वर्नुलं हि तत् ।
100 वर्णाः प्रभास्सिना रक्ताः पीतकृष्णास्तु रत्नजाः
यथावणं यथाछायं रत्नं यद्दोषवर्जितं ।
श्रीपुष्टिकीतिशौर्यायुःकरमन्यदसत स्मृतं ।
वर्णमाक्रमते छाया प्रभा वर्णप्रकाशिनी
पद्मरागस्तु माणिक्य भेदः कोकनदच्छविः ।
105 न धारयेत
पुत्रकामा
नारी वजं कदाचन
कालेन हीनं भवति मौक्तिकं विद्रुमं धृतं ।
गुरुत्वात् प्रभया वर्णाद्विस्तारादाश्रयादपि
आकृत्या चाधिमूल्यं स्याद्रत्नं यद्दोषवर्जितं ।
नायसोल्लिख्यते रत्नं विना मौक्तिकविद्रुमात् ।
110 पाषाणेनापि च प्राय इति रत्नविदो जगुः
मूल्याधिक्याय भवति यद्रत्नं लघुविस्तृनं ।
गुर्वल्पं हीनमौल्याय स्याद्रलं त्वपि सद्गुणं
शर्कराभं हीनमौल्यं चिपिटं मध्यमं स्मृतं ।
दलाभं श्रेष्ठमूल्यं स्याद्यथाकामात्तु वर्तुलं
115 न जरां यान्ति रत्नानि विद्रुमं मौक्तिकं विना ।
राजदौष्ट याच्च रत्नानां मूल्यं हीनाधिकं भवेत्
मत्स्याहिशेरववाराहवेणुनीमूतशुक्तितः ।
जायते मौक्तिकं तेषु भूरि शुक्त्युद्भवं स्मृतं
॥ ५३॥
॥ ५५ ॥
।। ५६ ॥
॥ ५७ ॥
॥ ५८ ॥
॥ ५९॥

·115
०
॥ ६२" ॥
॥ ६३॥ ॥
चतुर्थेऽध्याये द्वितीयं प्रकरणं
कृष्णं सितं पातरक्तं द्विचतुस्सप्तकंचुकं ।
120 त्रिपंचसप्तावरणमुत्तरोत्तरमुत्तमं ।
कृष्णं सितं क्रमाद्रक्नं पीतं तु जरठं विदुः
कनिष्ठं मध्यमं श्रेष्ठं क्रमाच्छुक्त्युद्भवं विदुः ।
तदेव हि भवेद्वेध्यमवेध्यानीतराणि च
कुर्वति कृत्रिमं तद्वत् सिंहलद्वीपवासिनः ।
125 तत्संदेहविनाशार्थ मौक्तिकं सुपरीक्षयेत्
उप्णे सलवणस्नेहे जले नियुपितं हि तन् ।
व्रीहिभिमदितं नेयाद्वैवर्ण्य नदकत्रिमं
श्रेष्ठाभं शुक्ति विद्यान्मध्यानं त्वितराद्विदुः ।
तुलाकल्पितमूल्यं स्याद्रत्नं गोमेदकं विना
15॥ क्षमाविंशनिभी रक्ती रत्नानां मौक्तिकं विना ।
रक्तित्रयं तु मुक्तायाश्चतुःकृष्णलकैर्भवेत्
चतुर्विंशतिभिम्नाभी रत्नटंकस्तु रक्तिभिः ।
टंकैश्चतुर्भिस्नोलस्स्यात् स्वर्णविद्रुमयोस्सदा
एकस्यैव हि वजस्य त्वेकरक्तिमितस्य च ।
सुविस्तृतदलस्यैव मूल्यं पंचसुवर्णकं
रक्तिकादलविस्ताराच्छ्रेष्ठं पंचगुणं यदि ।
यथा यथा भवेन्यून हीनमौल्यं तथा तथा
अत्राप्टरक्तिको मापो दशमापैस्सुवर्णकः ।
स्वर्णस्य तत्पञ्चमूल्यं राजनाशीतिकर्षकं
110 यथा गुरुतरं वजं तन्मूल्यं रक्तिवर्गतः ।
त्रितीयांशविहीनं तु चिपिटस्य प्रकीर्तितं
अर्धन्तु शर्कराभस्य चोत्तमं मूल्यमीरिनं ।
135
॥ ६७॥ ॥
॥ ६८॥॥
।। ६९॥॥
॥ ७० ॥

·116
॥ ७१॥॥
।। ७२॥ ॥
॥(७३)॥
|| ७४॥ ॥
।। ७५ ।।
शुक्रनीतिः
रक्तिकायाश्च द्वे वजे तदर्ध मूल्यमर्हतः
तदर्ध बहवोऽहन्ति मध्या हीना यथा गुणैः ।
115 उत्तमा तदर्ध वा हीरका गुणहानतः
वर्गरक्तिषु संधार्य कलानां नवकं पृथक ।
तयांशपंचकं पूर्व त्रिंशद्भिस्तद्भजेत् ततः
लब्धं कलाम संयोज्यं कलानां षोडशांशकैः ।
मुक्नानां कल्पयेन्मूल्यं हीनमध्योत्तमं यथा
160 सहस्रादधिके मुक्नारक्तिवर्गशते शते ।
कलात्रिंशतकं त्यकत्वा शेषान्मूल्यं प्रकल्पयेत्
शतादृवं रक्तिवर्गाहसो विशतिरक्तिकाः ।
प्रतिशनात्तु वचस्य सुविस्तृनदलस्य च
तथैव चिपिटस्यापि विस्तृतस्य च हासयेत् ।
1. शर्कराभस्य पंचाशञ्चत्वारिंशच्च वैकतः
रत्नं न धारयेत् कृष्णरक्तबिंदुयुतं सदा
गारुत्मतं तूत्तमं चेन्माणिक्यं मूल्यमर्हतः ।
सुवर्ण रक्तिमात्रं चेद्यथारक्तिस्तथा गुरु
रक्तिमात्रः पुप्यरागो नीलस्वर्णार्धमर्हतः ।
चलत्रिसूत्रो वैडूर्यश्चोत्तमं मूल्यमर्हनि
प्रवालं तोलकमितं स्वर्णाध मूल्यमर्हति ।
अत्यल्पमूल्यो गोमेदो नोन्मानं तु यतोऽर्हति
संख्यानस्वल्परत्नानां मूल्यं स्याडीरकाहिना ।
अत्यंतरमणीयानां दुर्लभानां च कामनः ।
भवेन्मूल्यं न मानेन तवातिगुणशालिनां
व्यंघिचतुर्दशहतो वर्गो मौक्तिकरक्तिजः ।
।। ७७॥ ॥
॥ ७८॥
॥ ७९ ॥
160
॥८.॥
॥ १॥
॥२॥

·117
॥३॥
॥ ८४ ॥
॥ ८५ ॥
||८६॥
॥ ७ ॥
||८||
चतुर्थेऽध्याये द्वितीयं प्रकरणं
चतुर्विंशतिभिर्भक्तो लब्धान्मूल्यं प्रकल्पयेत्
उत्तमं तु सुवर्णार्धमूनमूनं यथागुणं
रक्तं पीतं वर्तुलं चेन्मौक्तिकं चोत्तमं सितं ।
170 अधमं चिपिटं शर्कराभमन्यत्तु मध्यम
रत्ने स्वाभाविका दोषास्तंति धानुषु कृत्रिमाः ।
अतो धातून संपरीक्ष्य तन्मूल्यं कल्पयेद्बुधः
सुवर्ण रजतं तानं वङ्गं सीसं च रङ्गकं ।
लोहं च धातवस्सप्त ह्येषामन्ये तु संकराः
155 यथापूर्वं तु श्रेष्ठं स्यात् स्वर्णं श्रेष्ठतरं मतं ।
वङ्गताम्रभवं कांस्यं पित्तलं ताम्ररङ्गज
मानसममपि स्वर्णं तनु स्यात् पृथुलाः परे।
एकच्छिद्रसमाकष्टे समरवण्डे द्वयोर्यदा।
धातोस्सूत्रं मानसमं निर्दुष्टस्य भवेत्तदा
160 यन्त्रशस्त्रास्त्ररूपं यन्महामूल्यं भवेदयः ।
रजनं पोडशगुणं भवेत म्वर्णस्य मूल्यकं
तानं रजतमूल्यं स्यात् प्रायोःशीतिगुणं तथा ।
ताम्राधिकं सार्धगुणं वङ्गं वङ्गात्तथा परे
रंगसीसे द्वित्रिगुणे नाम्राल्लोहं तु पड्गुणं ।
मूल्यमेतद्विशिष्टं तु ह्युक्तं प्राङ्मृल्यकल्पनं
सुशृङ्गवर्णा सुदुघा बहुदुग्धा सुवासका।
नरुण्यल्पा वा महती मूल्याधिक्याय गौर्भवेत
पीतवत्सा प्रस्थदुग्धा तन्मूल्यं राजनं पलं ।
अजायाश्च गवार्ध स्यान्मेप्या मूल्यमजार्धक
190 दृढस्य युद्धशीलस्य पलं मेषस्य राजतं ।
।। ९०॥
॥ ९१॥
18
।। ९२॥
।। ९३ ॥
॥९४॥

·118
॥९॥
॥ ९६॥
॥९७॥
॥९॥
॥ ९९॥
शुक्रनीतिः
दश वाष्टौ पलं मूल्यं राजतं तूत्तमं गवां
पलं मेप्या अवेश्चापि राजतं मूल्यमुत्तमं ।
गवां समं सार्धगुणं महिप्या मूल्यमुत्तमं
सुशृंगवर्णबलिनो वोढुश्शीघ्रगमस्य च ।
19 अष्टतालपस्यैव मूल्यं षष्टिपलं स्मृतं
महिपस्योत्तम मूल्यं सप्त चाप्टौ पलानि च ।
द्वित्रिचतुस्सहस्रं वा मूल्यं श्रेष्ठं गजाश्वयोः
उष्ट्रस्य माहिषसमं मूल्यमुत्तममीरितं
योजनानां शनं गन्ता चैकेनाहाश्व उत्तमः ।
200 मूल्यं तस्य सुवर्णानां श्रेष्ठं पञ्च शतानि हि
त्रिंशद्योजनगन्ना वै उप्ट५श्रेष्ठस्तु तस्य वै ।
पलानां तु शतं मूल्यं राजतं परिकीर्तितं
बलेनौच्चेन युद्धेन मदेनाप्रतिमो गजः ।
यस्तस्य मूल्यं निष्काणां द्विसहस्रं प्रकीर्तितं
चतुर्मापमितं स्वर्ण निष्क इत्यभिधीयते
पञ्चरक्तिमितो माषो गजमौल्ये प्रकीर्तितः
रत्नभूतं तु तत्तत् स्याद्यद्यदप्रतिमं भुवि ।
यथादेशं यथाकालं मूल्यं सर्वस्य कल्पयेत्
न मूल्यं गुणहीनस्य व्यवहाराक्षमस्य च ।
210 नीचमध्योत्तमत्वं तु सर्वस्मिन्मूल्यकल्पने ।
चिंतनीयं बुधैर्लोकाद्वस्तुजातस्य सर्वदा
विक्रेतृकेतृतो राजभागश्शुल्कमुदाहृतं ।
शुल्कदेशा हमार्गाकरसीमाः प्रकीर्तिताः
वस्तुजातस्यैकवारं शुल्कं ग्राह्यं प्रयत्नतः ।
।। १०१॥
॥ १०२॥
.
॥ १०४ ॥
॥ १०॥

·119
215
चतुर्थेऽध्याये द्वितीयं प्रकरणं
कच्चिन्नैवासकृच्छुल्कं राष्ट्रे ग्राह्यं नृपैश्छलान् ॥ १०७ ।।
द्वात्रिंशांशं हरेद्राजा विक्रेतुः क्रतुरेव वा ।
विंशांशं वा षोडशांशं शुल्कं मूल्याविरोधकं ।। १०८॥
न हीनसममूल्याद्धि शुल्कं विक्रेतृतो हरेत् ।
लाभं दृष्ट्वा हरेच्छुल्कं क्रेनृतश्च नदा नृपः
20 बहुमध्याल्पफलितां भुवं मानमिनां सदा ।
ज्ञात्वा पूर्व भागमिच्छुः पश्चाद्गागं विकल्पयेत् ॥ ११०॥
हरेच्च कर्षकादागं यथा नष्टो भवेन्न सः ।
मालाकार इव ग्राह्यो भागो नांगारकारवत
बहुमध्याल्पफलतस्तारतम्यं विमृश्य च ।
225 राजभागादिव्ययतो द्विगुणं लभ्यते यतः ।
कृषिकत्यं तु तच्छेष्ठं नन्यूनं दुःखदं नृणां ॥ ११३ ॥
तडागवापिकाकूपमातृकाद्देवमातृकात् ।
देशान्नदीमातृकात्तु राजानुक्रमतम्सदा ।।(११४)।
तृतीयांशं चतुर्थाशमाशं तु हरेत् फलं ।
230 षष्ठांशमूपरात्तद्वन् पाषाणादिसमाकुलात ।। ११५ ॥
राजभागस्तु रजतशतकर्पमितो यतः ।
कर्षकाल्लभ्यते तस्मै विशांशमुत्सृजेन्नृपः ॥ ११६ ॥
वर्णादधं च रजतात्तृतीयांशं च ताम्रतः ।
चतुर्थाशं तु षष्ठांश लोहाहगाच सीसकात ।।(११७)॥
235 रनार्ध चैव क्षाराध खनिजाचयशेषतः ।
लाभाधिक्यं कर्षकादेर्यथा दृष्ट्वा हरेत् फलं ॥ ११८॥
त्रिधा वा पञ्चधा कृत्वा सप्तधा दर्शधापि वा।
तृणकाष्ठादिहरकादिशत्यंशं हरेत् फलं ॥ ११९॥

·120 शुक्रनीतिः अजाविगोमहिप्यश्वद्धितोऽष्टांशमाहरेत् । महिप्यजाविगोदुग्धात् पोडशांशं हरेन्नृपः ॥ १२० ॥ कारुशिल्पिगणात पक्षे दैनिकं कर्म कारयेत् । तस्य द्धयै तडाग वा वापिका कृत्रिमा नदी ॥१२१ ॥ कुर्वत्यन्यत्तद्विधं वा कर्पत्यभिनवां भुवं । नहयद्विगुणं यावन्न तेभ्यो भागमाहरेत् ।। १२२ ॥ भुवि भागं भृति शुल्कं सद्विमुत्कोचकं करं । सद्य एव हरेत सर्व न तु कालविलंबनैः ।। १२३ ॥ दद्यात् प्रतिकर्षकाय भागपत्रं स्वचिह्नित । नियम्य ग्रामभूभागमेकस्माइनिकाहरेत् ।। १२४ ॥ गृहीत्वा तत्प्रतिभुवं धनं प्राक् तत्समं तु वा । 20 विभागशो गृहीत्वापि मासि मासि ऋतौ नौ षोडशद्वादशदशाष्टांशतो वाधिकारिणः । स्वांशात् षष्टाशभागेन ग्रामपान् सन्नियोजयेत् गवादिदुग्धान्न फलं कुटुम्बार्थाहरेनृपः उपभोगे धान्यवस्त्रं क्रेतृतो नाहरेत् फलं ॥ १२७॥ वाधुपिकाच्च कौसीदावात्रिंशांशं हरेन्नृपः । गृहाद्याधारभृशुल्कं कृष्टभूमेरिवाहरेत् ।। १२८ ॥ तथा चापणिकेभ्यस्तु पण्यभूशुल्कमाहरेत् । मार्गसंस्काररक्षार्थ मार्गगेभ्यो हरेत् फलं ।। १२९॥ सर्वनः फलभुग्भूत्वा दासवत् स्यात्तु रक्षणे । ॥ इति कोशप्रकरणं समासात् कथितं किल ।। १३० ॥ इति शुक्रनीती चतुर्थेऽध्याये कोशनिरूपणं नाम द्वितीयं प्रकरणं ·चतुर्थेऽध्याये तृतीयं प्रकरणं 121 ।। (२)॥ 5 ॥ ४ ॥ चतुर्थे ध्याये तृतीयं प्रकरणं अथ मिश्रे तृतीयं तु राष्ट्रं वक्ष्ये समासतः । स्थावरं जङ्गमं चापि राष्ट्रशब्देन गीयते यस्याधीनं भवेद्यावत्तद्राप्ट्रं तस्य वै भवेत् । कुबेरता शतगुणाधिका सर्वगुणात्ततः ईशता चाधिकतरा सा नाल्पतपसः फलं । स दीव्यति पृथिव्यां तु नान्यो देवो यतस्म्मृतः नस्याश्रितो अवेल्लोकस्तहदाचरति प्रजा । भुंक्त राष्ट्रफलं सम्यगतो राप्दरतं त्वचं स्वस्वधर्मपरो लोको यम्य राप्टे प्रवर्तने । 2" धर्मनीतिपरो राजा चिरं कीति स चाश्नुते भूमौ यावद्यम्य कीर्तिस्नावत स्वर्ग स तिष्ठति । अकीर्निरेव नरको नान्योऽस्ति नरको दिवि नरदेहाहिना त्वन्यो देहो नरक एव सः । महत् पापफलं विद्यादाधिव्याधिस्वरूपकं । स्वयं धर्मपरो भूत्वा धर्मे संस्थापयेत् प्रजाः । प्रमाणभूतं धर्मिष्ठमुपसर्पत्यतः प्रजाः देशधर्मा जानिधर्माः कुलधर्मास्सनाननाः । मुनिप्रोक्ताश्च ये धर्माः प्राचीना नूतनाश्च ये ते राष्ट्रगुप्त्यै संधार्या ज्ञात्वा यत्नेन सन्नृपः । 20 धर्मसंस्थापनाद्राजा श्रियं कीर्ति प्रविंदति चतुर्धा भेदिता जातिर्ब्रह्मणा कर्मभिः पुरा । तत्तत्सांकर्यासांकर्यात् प्रतिलोमानुलोमतः । ॥(६)॥ ॥ ७ ॥ ||८|| ॥(९)। । १० ॥ 16

·॥११॥
॥(१३)।
॥ १५ ॥
122
शुक्रनीतिः
जात्यानंत्यं तु संप्राप्तं नहक्तुं नैव शक्यते
मन्यन्ते जातिभेदं ये मनुष्याणां तु जन्मना ।
25 त एव हि विनानंति पार्थक्यं नामकर्मभिः
जरायुजांडजा स्वेदोद्भिज्जा जानिस्तुसंग्रहान् ।
उत्तमो नाचसंसर्गाद्वेन्नीचस्तु जन्मना
नीचो भवेन्नोत्तमस्तु संसर्गाहापि जन्मना ।
कर्मणोत्तमनीचत्वं कालनस्तु भवेद्गुणैः ।
विद्याकलाश्रयेणैव तन्नाम्ना जातिरुच्यते
इज्याध्ययनदानानि कर्माणि तु द्विजन्मनां ।
प्रतिग्रहो ध्यापनं च याजनं ब्राह्मणेऽधिकं
सद्रक्षणं दुष्टनाशस्वांशादानं तु क्षत्रिये ।
कृषिगोगुप्तिवाणिज्यमधिकं तु विशां स्मृतं ।
२६ दानं सेवैव शृद्रादेींचकर्म प्रकीर्तितं
क्रियाभेदैस्तु सर्वेषां भृतित्तिरनिंदिता
सीरभेदैः कपिः प्रोक्ता मन्वाद्यैाह्मणादिषु ।
ब्राह्मणप्पोडशगवं चतुरूनं यथा परैः ।
द्विगवं वांत्यजेस्सीरं दृष्ट्वा भूमार्दवं तथा
ब्राह्मणेन विनान्येषां भिक्षारत्तिर्विगर्हिता
तपोविशेषविविधैर्ऋतैश्च विधिचोदितैः ।
वेदः कृत्स्नोऽधिगतव्यस्सरहस्यो द्विजन्मना
योऽधीतविद्यस्सकलस्स सर्वेषां गुरुभवेत् ।
न च जात्यानधीतो यो गुरुभवितुमर्हति
46 विद्या ह्यनन्ताश्च कलास्संख्यातुं नैव शक्यते ।
विद्या मुख्याश्च द्वात्रिंशचतुष्षष्टिः कलास्स्मृताः
॥ २०॥
॥ २१ ॥
॥ २२ ॥
॥ २३ ॥

·123 चतुर्थे ध्याये तृतीयं प्रकरणं यद्यत् स्याहाचिकं सम्यक कर्म विद्याभिसंज्ञकं । शक्तो कोपि यत् कर्तुं कलासंशं तु तत् स्मृतं ॥ २४ ॥ उक्तं संक्षेपनो लक्ष्म विशिष्टं पृथगुच्यते । विद्यानां च कलानां च नामानि तु पृथक पृथक् ॥ २५ ॥ ऋग्यजुस्साम चाथर्वा वेदा आयुर्धनुः क्रमात् । गांधर्वश्चैव तन्त्राणि उपवेदाः प्रकीर्तिताः ।।(२६)। शिक्षा व्याकरणं कल्पो निरुक्तं ज्योतिपं तथा । छंदप्पडङ्गानामानि वेदानां कीर्तितानि हि ।।(२७)। .: मीमांसानसांग्व्यानि वेदान्तो योग एव च । इतिहासाः पुराणानि स्मृतयो नास्तिकं मतं ।। (२८)। अर्थशास्त्रं कामशास्त्र तथा शिल्पमलरुतिः । काव्यानि देशभापावसरोक्तियांवनं मतं । देशादिधर्मा द्वात्रिंशदेता विद्याभिसंहिताः || २९॥ । मन्वब्राह्मणयोर्वेदनाम प्रोक्तमृगादिपु || ३० ॥ जपहोमार्चनं यम्य देवताप्रातिदं भवेत् । उच्चारान्मन्त्रसंनं तहिनियोगि च ब्राह्मणं || ३१ ॥ रुपा यत्र ये मन्त्राः पादशोऽधर्चशोऽपि वा । येपां होत्रं स ऋग्भागम्समाख्यानं च यत्र वा ॥ ३२॥ प्रश्लिष्टपठिता मन्त्रा उत्तगीतिविवर्जिताः । आध्वर्यवं यत्र कर्म त्रिगुणं यत्र पाठनं ||(३३)॥ मन्त्रब्राह्मणयोरेव यजुर्वेदम्स उच्यते । उद्गीथं यस्य शस्त्रादेयते तन सामसंज्ञकं ॥ ३४॥ अथवांगिरसो नाम ह्युपास्योपासनात्मकः । २० इति वेदचनुष्कं तु ह्युदिष्टं च समासतः

·124
।। ३६ ॥
॥ ३७॥
॥ ३८॥
॥ ३९॥
॥ ४०॥
शुक्रनीतिः
विदत्यायुर्वेत्ति सम्यगाकृत्यौषधिहेतुतः ।
यस्मिन्नृग्वेदोपवेदस्स चायुर्वेदसंज्ञकः
युद्धशस्त्रास्त्रव्यूहादिरचनाकुशलो भवेत् ।
यजुर्वेदोपवेदोऽयं धनुर्वेदस्तु येन सः
* स्वरैरुदात्तादिधर्मेस्तंत्रीकंठोत्थितैस्तदा।
सतालैर्गानविज्ञानं गांधर्वो वेद एव सः
विविधोपास्यमन्त्राणां प्रयोगास्सुविभेदतः ।
कथितास्सोपसंहारास्तद्धर्मनियमैश्च षट् ।
अथर्वणां चोपवेदस्तंत्ररूपस्स एव हि
60 स्वरतः कालतस्स्थानान् प्रयत्नानुप्रदानतः ।
सवनाद्यैश्च सा शिक्षा वर्णानां पाठशिक्षणात्
प्रयोगो यत्र यज्ञानामुक्तो ब्राह्मणशेषतः ।
श्रोतकल्पस्स विज्ञेयस्मातकल्पस्नथेतरः
व्याकृताः प्रत्ययाद्यैश्च धातुसंधिसमासतः ।
h; शब्दा यत्र व्याकरणमेतद्धि बहुलिंगतः
शब्दनिर्वचनं यत्र वाक्याथैकार्थसंग्रहः ।
निरुक्तं तत् समाख्यानाद्वेदाङ्गं श्रोत्रसंज्ञक
नक्षत्रग्रहगमनैः कालो येन विधीयते ।
संहिताभिश्च होराभिर्गणितैयानिषं हि तत्
५0 म्यरस्तजनगैर्लान्नैः पद्यं यत्र प्रमाणतः ।
कल्प्यते छन्दश्शास्त्रं तद्वेदानां पादरूपधृक्
यत्र व्यवस्थिता चार्थकल्पना विधिभेदतः ।
मीमांसा वेदवाक्याना सैव न्यायश्च कीर्तितः
भावाभावपदार्थानां प्रत्यक्षादिप्रमाणतः ।
॥ ११॥
॥ ४२ ॥
॥ ४३ ॥
॥४४॥
॥ ४५ ॥

·125
॥४७॥
॥४८॥
॥४९॥
100
॥ ५० ॥
॥ ५१॥
चतुर्थे ऽध्याये तृतीयं प्रकरणं
55 सविवेको यत्र तर्कः कणादादिमतं च यत्
पुरुषोष्टौ प्रकृतयो विकाराप्षोडशेति च ।
तवादिसंख्यावैशिष्ट्यात सांख्यामित्यभिधीयते
ब्रह्मकमाद्वितीयं स्यान्नाना नेहास्ति किंचन ।
मायिकं सर्वमज्ञानागाति वेदान्तिनां मतं
चित्तवृत्तिनिरोधस्तु प्राणसंयमनादिभिः ।
तद्योगशास्त्रं विज्ञेयं यस्मिन् ध्यानसमाधितः
प्राग्वृत्तकथनं चैकराजकृत्यामिषादितः ।
यस्मिन स इतिहासस्स्यात् पुरावृत्तस्स एव हि
सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च ।
107 वंशानुचरितं यस्मिन पुराणं तद्विकीर्तिनं
वर्णादिधर्मस्मरणं यत्र वेदाविरोधकं ।
कीर्तनं चार्थशास्त्राणां म्मृनिम्सा च प्रकीर्तिता
युक्तिर्बलीयसी यत्र सर्व स्वाभाविकं मतं ।
कस्यापि नेश्वरः का न वेदो नाम्निकं हि नत
श्रुतिस्मृत्यविरोधेन राजसत्तादिशासनं ।
मुयुक्त्यार्थार्जनं यत्र ह्यर्थशास्त्रं तदुच्यते
शशादिभेदतः पुंसामनुकलादिभेदनः ।
पद्मिन्यादिप्रभेदेन स्त्रीणां स्वीयादिभेदतः ।
तत् कामशास्त्रं सत्त्वादेर्लक्ष्म यत्रास्ति चोभयोः
115 प्रासादप्रतिमारामगृहवाप्यादिसत्कृतिः ।
कथिता यत्र नच्छिल्पशास्त्रमुक्तं महर्षिभिः
समन्यूनाधिकत्वेन सारूप्यादिप्रभेदतः ।
अन्योऽन्यगुणभूषा तु वर्ण्यनेऽलंकनिश्च सा
।। ५३ ॥
॥ ८॥
.
॥ ५९॥

·126
॥ ६०॥
।। ६१ ॥
॥ ६४ ॥
शुक्रनीतिः
सरसालंकनादुष्टशब्दार्थ काव्यमेव नन् ।
120 विलक्षणचमत्कारबीजं पद्यादिभेदतः
लोकसंकेततोऽर्थानां सुग्रहा वाक् नु दैशिकी।
विना कौशिकशास्त्रीयसंकेतैः कार्यसाधिका
यथा कालोचिता वाग्वावसरोक्तिश्च सा स्मृता
ईश्वरः कारणं यत्रादृश्योऽस्ति जगतस्सदा ।
126 श्रुतिस्मृती विना धर्माधर्मोस्तस्तच्च यावनं
श्रुत्यादिभिन्नधर्मोऽस्ति यत्र तद्यावनं मनं
कल्पित श्रुतिमूलो वामूलो लोकै(तस्सदा ।
देशादिधर्मम्स ज्ञेयो देशे देशे कुले कुले
पृथक पृथक तु विद्यानां लक्षणं संप्रकाशितं ।
.0 कलानां न पृथङ्नाम लक्ष्म चास्तीह केवलं
पृथक पृथक क्रियाभिर्हि कलाभेदस्तु जायते ।
यां यां कलां समाश्रित्य तन्नाम्रा जानिरुच्यते
हावभावादिसंयुक्तं नर्तनं तु कला स्मृता ।
अनेकवाद्यविकनी ज्ञानं तहादने कला
१६. वस्त्रालंकारसंधानं स्त्रीपुंसोश्च कला स्मृता ।
अनेकरूपाविर्भावकृतिज्ञानं कला स्मृता
शय्यास्तरणसंयोगपुप्पादिग्रथनं कला ।
द्यूताद्यनेकक्रीडाभी रजनं तु कला स्मृता
अनेकासनसंधानै रतेनिं कला स्मृता ।
11. कलासप्तकमेतद्धि गांधर्वे समुदाहृतं
मकरन्दासवादीनां मद्यादीनां कृतिः कला ।
शल्यगूढाहृतो ज्ञानं शिराव्रणव्यधे कला
॥ ६६ ॥
|| ६७ ॥
|| ६९॥
॥ ७० ॥
॥ ७१॥

·127
॥ ७२॥
॥ ७३ ।।
|| ७४ ॥
।। ७५ ॥
चतुर्थे ऽध्याये तृतीयं प्रकरणं
हीनादिरससंयोगान्नादिसंपाचनं कला ।
वृक्षादिप्रसवारोपपालनादिकृतिः कला
115 पाषाणधात्वादितिस्तद्स्मकरणं कला।
यावदिक्षुविकाराणां कृतिज्ञानं कला स्मृता
धात्वौषधीनां संयोगक्रियाज्ञानं कला स्मृता ।
धातुसांकर्यपार्थक्यकरणं तु कला स्मृता
संयोगापूर्वविज्ञानं धात्वादीनां कला स्मृता ।
12th क्षारनिष्कासनज्ञानं कलासंज्ञं नु नत स्मृनं
कलादशकमेनहि ह्यायुर्वेदागमेषु च
शस्त्रसंधानविक्षेपः पदादिन्यासतः कला ।
संदयाघाताष्टिभेदैमल्लयुद्ध कला स्मृता
[बाहुयुद्धं तु मल्लानामशस्त्रं मुष्टिभिम्म्मृतं ।
१) मृतम्य तम्य न स्वों यशो नेहापि विद्यते
बलदर्पविनाशान्तं नियुद्धं यशसे रिपोः ।
न कस्यासीत कुर्यादा प्राणान्नं बाहुयुद्धक
कृतप्रतिकृतचित्रर्बाहुभिश्च सुसंकटः ।
सन्निपातावघानैश्च प्रमादोन्मथनम्तथा ।
160 कृतं निपीडनं ज्ञेयं तन्मुक्तिस्तु प्रतिक्रिया
कलाभिलक्षिते देशे यन्त्राद्यस्त्रनिपातनं ।]
वाद्यसंकेतो व्यूहरचनादि कला स्मृता
गजाश्वरथगत्या तु युद्धसंयोजनं कला।
कलापञ्चकमेतद्धि धनुर्वदागमे स्थितं
165 विविधासनमुद्राभिर्देवनातोपणं कला ।
सारथ्यं च गजाश्वादेर्गतिशिक्षा कला स्मृता
।। ७७॥
।। ७८॥
|| 20॥
।। ८१॥
॥२॥

·128
||८४॥
|| <५॥
||८६॥
॥८॥
||८||
शुक्रनीतिः
मृत्तिकाकाष्ठपापाणधातुभांडादिसत्किया ।
पृथक् कलाचतुष्कं तु चित्राद्यालेवनं कला
नडागवापीप्रासादसमभृमिक्रिया कला ।
170 घयाद्यनेकयन्त्राणां वाद्यानां तु कृतिः कला
हीनमध्यादिसंयोगवाद्यै रंजनं कला ।
जलवाय्वनिसंयोगनिरोधैश्च क्रिया कला
नौकारथादियानानां कृतिज्ञानं कला स्मृता ।
सृवादिरज्जुकरणविज्ञानं नु कला स्मृता
17 अनेकतन्तुसंयोगैः पटबन्धः कला स्मृता ।
वेधादिसदसज्ज्ञानं रत्नानां च कला स्मृता
स्वर्णादीनां तु याथात्म्यविज्ञानं च कला स्मृता ।
कृत्रिमस्वर्णरत्नादिक्रियाज्ञानं कला स्मृना
स्वर्णाद्यलंकारकृतिः कला लंपादिसत्कतिः ।
160 मार्दवादिक्रियाज्ञानं चर्मणां तु कला स्मृता
पशुचर्मागनि रक्रियाज्ञानं कला स्मृता ।
दुग्धदोहादिविज्ञानं घृतांतं तु कला स्मृता
सीवने कंचुकादीनां विज्ञानं तु कलात्मकं ।
बाड्वादिभिश्च तरणं कलासंज्ञं जले स्मृतं
16: मार्जने गृहभांडादेविज्ञानं नु कला स्मृता ।
वस्त्रसंमार्जनं चैव
सुरकर्म कले घुझे
तिलमांसादिस्नेहाना कला निष्कासने कृतिः ।
सीराद्याकर्षणे ज्ञानं रक्षाद्यारोहणे कला
मनोऽनुकूलसेवायाः कृतिज्ञानं कला स्मृता ।
100 वेणुतृणादिपात्राणां कृतिज्ञानं कला स्मृता
||८९॥
॥ ९० ।।
॥ ९१ ॥
|| ९२॥
॥ ९३ ॥
॥ १४ ॥

·चतुर्थे ऽध्याये तृतीयं प्रकरणं 129 काचपात्रादिकरणविज्ञानं तु कला स्मृता। संसेचनं संहरणं जलानां तु कला स्मृता ॥ ९६ ॥ लोहाभिसारशस्त्रास्त्रकृतिज्ञानं कला स्मृता । गजाश्वरषभोष्ट्राणां पल्याणादिक्रिया कला ॥ ९७॥ 195 शिशोस्संरक्षणे ज्ञानं धारणे क्रीडने कला । सुयुक्तताडनज्ञानमपराधिजने कला ॥ ९८॥ नानादेशीयवर्णानां सुसम्यग्लेविने कला । तांबूलरक्षादिकृतिविज्ञानं तु कला स्मृता ||९९ ॥ आदानमाशुकारित्वं प्रतिदानं चिरक्रिया । 200 कलासु द्वौ गुणौ ज्ञेयौ । कले परिकीर्तिते चतुप्पष्टिकला ह्येतास्संक्षेपेण निदार्शताः । यां यां कलां समाश्रित्य तां तां कुर्यात् स एव हि ॥ १०१ ॥ इति शुक्रनीती राष्ट्र आद्यं चतुर्थे ध्याये विद्याकलानिरूपणं नाम तृतीयं प्रकरणं

·130
शुक्रनीतिः
चतुर्थेऽध्याये चतुर्थ प्रकरणं
॥ १ ॥
।।(२)।
॥ ३ ॥
॥४॥
10
॥ ५ ॥
ब्रह्मचारी गृहस्थश्च वानप्रस्थो यनिः क्रमात् ।
चत्वार आश्रमाश्चैने ब्राह्मणस्य सदैव हि
अन्येषामन्त्यहीनाश्च क्षत्रविट्शूद्रकर्मणां ।
विद्यार्थ ब्रह्मचारी स्यात् सर्वेषां पालने गृही
5 वानप्रस्थस्संदमने सन्न्यासी मोक्षसाधने ।
वर्तयत्यन्यथा दंड्या या वर्णाश्रमजातयः
कुलान्यकुलनां यांति ह्यकुलानि कुलीनतां ।
यदि राज्ञोपेक्षितानि दण्डनोऽशिक्षितानि च
जपं तपस्तीर्थसेवां प्रव्रज्यां मन्त्रसाधनं ।
देवपूजां नैव कुर्यात् स्त्रीशृद्रस्तु पनि विना
न विद्यते पृथक् स्त्रीणां त्रिवर्गविधिसाधनं ।
पत्युः पूर्व समुत्थाय देहशुद्धि विधाय च
उत्थाप्य शयनीयानि कृत्वा वेश्मविशोधनं ।
मार्जनैर्लेपनैः प्राप्य सानलं यवसांगणं
16 शोधयेद्यज्ञपात्राणि स्निग्धान्युप्णेन वारिणा ।
प्रोक्षणीयरितान्येव यथास्थानं प्रकल्पयेत्
शोषयित्वा तु पात्राणि पूरयित्वा तु धारयेत्
महानसस्थपात्राणि बहिः प्रक्षाल्य सर्वशः।
मृद्विस्तु शोधयेचुल्ली तत्रानि सेन्धनं न्यसेत्
20 स्मृत्वा नियोगपात्राणि रसान्नद्रविणानि च ।
कृतपूर्वासकार्येयं श्वशुरावभिवादयेत्
(६)।
॥(७)।
॥ ९॥
॥ १०॥

·131
॥ ११॥
।। १३ ॥
(१४)।
चतुर्थेऽध्याये चतुर्थ प्रकरणं
ताम्या अर्वा पितृभ्यां वा भ्रातृमातुलबांधवैः ।
वस्त्रालंकाररत्नानि प्रदत्तान्येव धारयेत्
मनोवाकर्मभिश्शुद्धा पतिदेशानुवर्तिनी।
25 छायेवानुगना स्वच्छा सरवीव हितकर्मसु ।
दासीव दिष्टकार्येषु भार्या भर्तुस्सदा भवेत्
ततोऽन्नसाधनं कृत्वा पतये विनिवेद्य सा ।
वैश्वदेवोद्दतैरन्नै जनायांश्च भोजयेत्
पति च तदनुज्ञाता शिष्टमन्नाह्यमात्मना ।
30 भुक्त्वा नयेदहश्शेष सदायव्ययचिन्तया
पुनस्सायं पुनः प्रातहशुद्धि विधाय च ।
कृतान्नसाधना साध्वी सभृत्यं भोजयेन् पति
नातितृप्ता स्वयं भुक्त्वा गृहनीति विधाय च ।
आस्तृत्य साधु शयनं नतः परिचरेत् पति
सुप्ते पत्यौ तदध्यास्य स्वयं तद्गतमानसा ।
अनग्ना चाप्रमत्ता च निष्कामा च जितेन्द्रिया
नोच्चैर्वदेन्न परुषं न बवाहूतिमप्रियं ।
न केनचिच्च विवदेदप्रलापविवादिनी
न चास्य व्ययशीला स्यान्न धर्मार्थविरोधिनी ।
प्रमादोन्मादरोपावचनान्यतिनिन्दितां
पैशुन्यहिंसाविषयमोहाहंकारदर्पनां ।
नास्तिक्यसाहसस्तेयदम्भान् साध्वी विवर्जयेन
एवं परिचरंती सा पति परमदैवतं ।
यशस्यमिह यात्येव परत्रैषा सलोकतां
45 योषितो नित्यकर्मोक्तं नैमित्तिकमयोच्यते ।
॥१७॥
35
॥(१८)॥
॥ १९॥
॥(२०॥
॥ २२॥

·॥ २३ ॥
॥ २४॥
.
।
॥ २८॥
132
शुक्रनीतिः
रजसो दर्शनादेषा सर्वमेव परित्यजेत्
सर्वैरलक्षिता शीघ्र लज्जितान्तर्गृहे वसेत् ।
एकाम्बरा कशा दीना स्नानालंकारवर्जिता
स्वपेद्मावप्रमत्ता क्षपेदेवमहस्त्रयं ।
1 60 स्नायीन सा त्रिरात्र्यन्ने सचेलाभ्युदिते रवी
विलोक्य भर्तृवदनं शुद्धा भवति धर्मतः ।
कृतशौचा
पुनः कर्म पूर्ववञ्च समाचरेत्
द्विजस्त्रीणामयं धर्मः प्रायोऽन्यासामपीप्यते ।
कृषिपण्यादिपुकत्ये भवेयुम्नाः प्रसाधिकाः
७. संगीतैर्मधुरालापरवायत्तस्तु पनिर्यथा ।
भवेत्तथाऽचरेयुर्वे मायाभिः कामकेलिभिः
मृते भर्तरि संगच्छेद्भर्नुर्वा पालयेद्दतं ।
परवेश्मरुचिर्न स्यादब्रह्मचर्ये स्थिता सती
मंडनं वर्जयेन्नित्यं तथा प्रोषितभर्तृका ।
60 देवताराधनपरा तिष्ठेद्भर्तृहिते रता
धारयेन्मंगलार्थानि किंचिदाभरणानि च
नास्ति भर्तृसमो नाथो नास्ति भर्तृसमं सुरवं ।
विसृज्य धनसर्वस्वं भर्ता वै शरणं स्त्रियाः
मितं ददाति हि पिता मितं भ्राता मिनं सुतः ।
€ अमितस्य प्रदातारं भर्तारं का न पूजयेत्
शूद्रो वर्णश्चतुर्थोऽ पि वर्णत्वाद्धर्ममर्हति ।
वेदमंत्रस्वधास्वाहावषट्कारादिभिर्विना ।
पुराणाधुक्तमंत्रैश्च नमोऽन्तैः कर्म केवलं
विप्रवद्धिप्रविन्नासु क्षत्रविन्नासु क्षत्रवत् ।
॥२९॥
॥ ३० ॥
॥३०॥
॥ ३२॥

·133
॥३६॥
॥ ३७॥
॥ ३८॥
॥३९॥
चतुर्थेऽध्याये चतुर्थ प्रकरणं
70 प्रजाताः कर्म कुर्युर्वे वैश्यविन्नासु वैश्यवत्
वैश्यासु क्षत्रविप्राभ्यां जानश्शूद्रासु शूद्रवत् ।
अधमादुत्तमायां तु जातशूद्राधमस्स्मृतः ।
स शूद्रादनुसत्कुर्यान्नाममंत्रेण सर्वदा
ससंकरचतुर्वर्णा एकत्रैकत्र यावनाः ।
70 वेदभिन्नप्रमाणास्ते प्रत्यगुत्तरवासिनः
तदाचार्यश्च तच्छास्त्रं निर्मितं तद्धितार्थकं ।
व्यवहाराय या नीतिरुभयोरविवादिनी
कदाचिद्वीजमाहात्म्यान् क्षेत्रमाहात्म्यतः क्वचित् ।
नीचोत्तमत्वं भवति श्रेष्ठत्वं क्षेत्रबीजतः
60 विश्वामित्रश्च वसिष्ठो मातंगो नारदादयः ।
तपोविशेषैस्संप्राप्ता उत्तमत्वं न आतितः
स्वस्वजात्युक्तधर्मों यः पूर्वैराचरितस्सदा ।
तमाचरेच्च सा जातिर्दण्ड्या स्यादन्यथा नृपैः
जातिवर्णाश्रमान सर्वान् पृथक चिस्मुलक्षयेत् ।
85 यंत्राणि धातुकाराणां संरक्षेद्वीक्ष्य सर्वदा
कारुशिल्पिगणान् राष्ट्रे रक्षेत् कार्यानुमानतः ।
अधिकान् कृषिकत्ये वा भृत्यवर्गे नियोजयेत्
चौराणां पितृभृतास्ते स्वर्णकारादयस्त्वतः ।
गंजागृहं पृथग्ग्रामात्तस्मिन रक्षेत्तु मद्यपान
50 न दिवा मद्यपानं हि राष्ट्रे कुर्याद्धि कर्हिचिन्
ग्रामे ग्राम्यान् वने वन्यान रक्षान् संरोपयेन्नृपः ।
उत्तमान् विंशतिकरैर्मध्यमांस्तिथिहस्ततः
सामान्यान् दशहस्तैश्च कनिष्ठान पंचभिः करैः ।
॥४०॥
॥४१॥
॥४२॥
॥ ४३॥
॥४४॥
॥४५॥
॥ ४६॥

·134 ॥ ४७॥ (४८) ॥(४९)॥ ।।(५०)। ॥५१॥ शुक्रनीतिः मजाविगोशकदिर्वा जलैमासैश्च पोषयेत् 95 उदुंबराश्वत्थवटचिंचाचंदनजंभलाः । कदंबाशोकवकुलबिल्वामृतकपित्यकाः राजादनाम्रपुन्नागतूदकाष्टाम्रचंपकाः । नीपकोकाम्रसरलदाडिमाक्षोटभिस्सटाः शिशुपाशिंभुबदरनिंबजंबीरक्षीरिकाः । 100 वर्गुरदेवकरजफल्गुतापिछसिंभलाः कुद्दालो लवली धात्री क्रमुको मातुलुंगकः । लकुचो नारिकेलश्च रंभान्ये सत्फला द्रुमाः । सुपुष्पाश्चैव ये वृक्षा ग्रामाभ्यणे नियोजयेत् [वामभागे थवोद्यानं कुर्याद्वासगृहे शुभं । 106 सायं प्रातस्तु धर्मान्ते शीतकाले दिनान्तरे । सेच्या वर्षासु न क्वचित् फलनाशे कुलत्थैश्च माषैर्मुर्यवैस्तिलैः । शृतशीतपयस्सेकः फलपुष्पाय सर्वदा । मत्स्योभसा तु सेकेन द्धिर्भवति शारिवनां 110 आविकाजशकच्चूर्ण यवचूर्ण तिलानि च । गोमांसमुदकं चेति सप्तररात्रं निधापयेत् उत्सेकस्सर्ववक्षाणां फलपुष्पादिद्धिदः ये च कंटकिनो वृक्षाः खदिराद्यास्तथापरे । आरण्यकास्ते विज्ञेयास्तेषां तत्र नियोजन 115 स्खदिराश्मंतशाकामिमंथस्योनाकबब्बुलाः । तमालशालकुटजधवार्जुनपलाशकाः सप्तपर्णशमानुग्नदेवदारुविकंकताः । वसंते पञ्चमेऽस्तु ।। ५५॥ (५८)॥

·135 ॥(५९)॥ ॥(६०)॥ ॥(६१)। ॥६२॥ चतुर्थेऽध्याये चतुर्थ प्रकरणं करमदेंगुदीभूर्जविषमुष्टिकरीरकाः शल्लकी काश्मरी पाठा तिंदुको बीजसारकः । 128 हरीतकी च भल्लातश्शंपाकोऽर्कश्च पुष्करः अरिमेदश्च पीतदुश्शाल्मलिश्च बिभीतकः । नरवेलो महावृक्षो परे ये मधुकादयः प्रतानवत्यस्तबिन्यो गुल्मिन्यश्च तथैव च । ग्राम्या ग्रामे वने वन्या नियोज्यास्ते प्रयत्नतः 125 कूपवापीपुष्कारण्यस्तडागास्सुगमास्तथा । कार्याः रवातावित्रिगुणविस्तारपदधानिकाः यथा तथा ह्यनेकाश्च राष्ट्र स्याद्विपुलं जलं । नदीनां सेतवः कार्या विबंधास्सुमनोहराः । नौकादिजलयानानि पारगानि नदीषु च 130 यज्जातिपूज्यो यो देवस्तद्विद्यायाश्च यो गुरुः । तदालयानि तज्जातिगृहपंक्तिमुरवे न्यसेत् शृंगाटके ग्राममध्ये विष्णोर्वा शंकरस्य च । गणेशस्य रवेर्देव्याः प्रासादान् क्रमतो न्यसेत् मेर्वादिषोडशविधलक्षणान सुमनोहरान् । 135 वर्नुलांश्चतुरश्रान् वा यंत्राकारान् समंडपान् प्राकारगोपुरगणयुतान् द्वित्रिगुणोच्छ्रितान् । यथोक्तांतस्तुप्रतिमाञ्जलमूलान् विचित्रितान् रम्यस्सहस्त्रशिरवरस्सपादशतभूमिकः । सहस्रहस्तविस्तारोच्छ्रायस्स्यान्मेरुसंज्ञकः 110 ततस्ततोऽष्टांशहीना अपरे मंदरादयः । मंदरो अक्षमाली च घुमणिश्चन्द्रशेरवरः ॥ ६४॥ ॥६५॥ ॥(६७")। ॥ ६॥ ॥ ६९॥ ॥(७०")।

·136 शुक्रनीतिः माल्यवान पारियात्रश्च रत्नशीर्षश्च धातुमान् । पद्मकोशः पुष्पहासश्श्रीकरस्वस्तिकाभिधः । महापद्मः पद्मकूटप्पोडशो विजयाभिधः ॥ ७२१॥ 145 तन्मण्डपश्च तत्तुल्यः पादन्यूनोच्छ्निः पुरः । खाराध्यदेवताध्यानैः प्रतिमास्नेषु योजयेत् ॥ ७३ ॥ ध्यानयोगस्य संसिद्धयै प्रतिमालक्षणं स्मृतं । प्रतिमाकारको मयों यथा ध्यानरतो भवेत् । तथा नान्येन मार्गेण प्रत्यक्षेणापि वा वलु ।। ७४॥ 150 प्रतिमा सैकती पैष्टी लेख्या लेप्या च मृन्मयी। वास पाषाणधातृत्था स्थिरा ज्ञेया यथोत्तरा ॥(७५)।। यथोक्तावयवैः पूर्णा पुण्यदा सुमनोहरा । अन्यथायुर्धनहरा नित्यं दुःग्वविधिनी ॥ ७६॥ देवानां प्रतिबिंबानि कुर्याच्छ्रेयस्कराणि च । 15 स्वाणि मानवादीनामस्वाण्यशुभानि च । मानतो नाधिकं हीनं तद्विवं रम्यमुच्यते ॥ ७ ॥ अपिश्रेयस्करं नृणां देवबिंबमलक्षणं । सलक्षणं मर्त्य बिब न हि श्रेयस्करं सदा ।। ७९॥ सात्त्विकी राजसी देवप्रतिमा तामसी त्रिधा। 160 विष्ण्वादीनां च या यत्र योग्या पूज्या तु तादृशी ॥८० ॥ योगमुद्रान्विता स्वस्था वराभयकरान्विता । देवेन्द्रादिस्तुतनुता सात्त्विकी सा प्रकीर्तिता ||८१॥ तिष्ठन्ती वाहनस्था वा नानाभरणभूषिता । या शस्त्रास्त्राभयवरकरा सा राजसी स्मृता 1॥२॥ 165 शस्त्रासौदैत्यहंत्री या ग्ररूपधरा सदा ।

·137 ||८४॥ 170 || ८५ ॥ ॥८६॥ || चतुर्थेऽध्याये चतुर्थ प्रकरणं युद्धाभिनंदिनी सा तु तामसी प्रतिमोच्यते संक्षेपतस्तु ध्यानादि विष्ण्वादीनां तथोच्यते । प्रमाणं प्रतिमानां च तदंगानां सुविस्तरं स्वस्वमुष्टेश्चनुर्थोऽशो चंगुलं परिकीर्तितं । तदंगुलैडादशभिर्भवेत तालस्य दीर्घता वामनी सप्तताला स्यादष्टनाला तु मानुषी । नवताला स्मृता दैवी राक्षसी दशतालिका सप्ततालााञ्चना वा मृीनां देशभेदनः । सदैव स्त्री सप्तताला सप्ततालश्च वामनः 15 नरो नारायणो रामो नृसिंहो दशतालकः । दशतालम्स्मृतो बाणो बलीद्रो भार्गवोऽर्जुनः चंडी भैरववेनालनरसिंहवराहकाः । क्रूरा द्वादशनालाम्म्युहयशीर्पादयस्तथा ज्ञेया पोडशनाला तु पैशाची वासुरी सदा । 15. हिरण्यकशिपुर्वत्रो हिरण्याक्षश्च रावणः कुंभकर्णोऽथ नमुचिनिभभ एव हि । एते षोडशतालास्स्युमाहिपो रक्तबीजकः पंचतालास्स्मृता बालाप्पदतालाश्च कुमारकाः । दशताला कृतयुगे त्रेतायां नवनालिका। 165 अष्टताला द्वापरे तु सप्तनाला कलौ स्मृता नवतालप्रमाणे तु मुग्वं नालिमनं स्मृतं । चतुरंगुलं ललाटं स्यादधो नासा तथैव च * नासिकाधश्च हन्वन्तं चतुरंगुलमीरिते । चतुरंगुला भवेद्गीवा तालेन हृदयं पुनः * ||८|| ||(९०)। ॥१२॥ ॥ ९३॥ 18 ·138 शुक्रनीतिः 100 नाभिस्तस्मादधः कार्या तालेनैकेन शोभिता । नाभ्यधश्च भवेन्मेदं भागेनैकेन वा पुनः ॥९॥ हिनालौ ह्यायतावृरू जानुनी चतुरंगुले । जंघे उरुसमे कार्य गुल्फाधश्चतुरंगुलं । नवनालात्मकमिदमूर्ध्वमानं बुधै स्स्मृतं ॥९७॥ 195 शिरवावधि तु केशांनं व्यंगुलं सर्वमानतः । दिशानया च विभजेन सप्ताष्टदशतालिक ॥९८॥ चतुम्तालात्मको बाह ांगुल्यंतावुदाहृतौ । स्कंधादिकूर्परान्नं च विशत्यंगुलमुत्तमं ॥ ९९॥ त्रयोदशांगुलं चाधः कक्षायाः कूपरान्नकं । 200 अष्टाविंशत्यंगुलस्तु मध्यमांनः करस्स्मृतः सप्तांगुलं करनलं मध्या पंचांगुला मता। सार्धत्रयांगुलोंऽगुष्ठस्तर्जनीमूलपर्वभाक पर्वद्वयात्मकोऽन्यासा पर्वाणि त्रीणि त्रीणि तु । अधांगुलेनांगुलेन होनानामा च तर्जनी ॥ १०२॥ 20. कनिष्ठिकानामिकातोऽगुलोना च प्रकीर्तित।। चतुर्दशांगुलौ पादौ चंगुष्ठो द्वचंगुलो मतः ।।१०३ ॥ सार्धद्वयांगुलोऽगुष्ठस्तन्मिना वा प्रदेशिनी । प्रदेशिनी द्वचंगुला तु सार्धागुलमथेतराः ॥ १०४॥ शिरोज्झिती पाणिपादौ गृढगुल्फो प्रकीर्तितौ । तद्विजैः : प्रस्तुता ये ये मूर्तेरवयवास्सदा ॥(१०५)॥ न हीना नाधिका मानात् ते ते ज्ञेयास्सुशोभनाः । न स्थूला न कशा वापि सर्वे सर्वमनोरमाः ॥ १०६॥ सर्वागैस्सर्वरम्यो हि कश्चिलले प्रजायते ।

·नहट्वयंगुलं नद्विलद्वयं ।
चतुर्थे ऽध्याये चतुर्थ प्रकरणं
139
शास्त्रमानेन यो रम्यस्स रम्यो नान्य एव हि ॥ १०७॥
215 शास्त्रमानविहीनं यदरम्यं तद्विपश्चितां ।
एकेषामेव नद्रम्यं लग्नं यत्र च यस्य हुन ॥ १०८॥
अष्टांगुलं ललाटं स्यात् तावन्मात्री भ्रुवौ मती ॥१०॥
अर्धागुला भ्रुवोर्लेरवा मध्ये धनुरिवायता ।
नेत्रे च व्यंगुलायामे द्वचंगुले विस्तृते शुभे ॥ १०९॥
220 तारका तत्तृतीयांशा नेत्रयोः कृष्णरूपिणी।
द्वयंगुलं तु भ्रुवोर्मध्यं नासामूलमथांगुलं ।
नासाग्रविस्तरं
शुकमुग्वाकतिर्नासा पुष्पवावविधा शुभा
निप्पावसदृशं नासापुटयुग्मं सुशोभनं ।
225 कर्णौ च भूसमी ज्ञेयो दार्थी च चतुरंगुली
कर्णपाली व्यंगुला स्यात स्थूला चा(गुला मता।
नासावंशोधांगुलस्तु श्लक्ष्णस्सा(गुलोन्नतः ॥ ११३॥
ग्रीवामृलाञ्च स्कंधांतमष्टांगुलमुदाहृतं ।
बावतरं द्विनालं स्यात् तालमात्रं स्तनान्तरं ॥ ११४॥
230 पोडशांगुलमात्रं तु कर्णयोरन्तरं स्मृतं ।
कर्णहन्वग्रान्तरं तु सदैवाष्टांगुलं मतं ।। ११५॥
नासाकांतरं नहन तदध कर्णनेत्रयोः ।
मुवं तालतृतीयांशमोष्ठावर्धागुलौ मतौ
॥ ११६॥
द्वात्रिंशदंगुलः प्रोक्तः परिधिर्मस्तकस्य च ।
235 दशांगुला विस्तृतिस्तद्द्वादशांगुलदीर्घना
ग्रीवामूलस्य परिधिाविशत्यंगुलात्मकः ।
हृन्मध्ये परिधिज्ञेयश्चतुःपंचाशदंगुलः ॥ ११॥

·140
॥ ११९॥
।। १२०॥
॥ १२१॥
॥ १२२॥
॥ १२३॥
शुक्रनीतिः
हीनांगुलचतुस्तालपरिधिहृदयस्य च ।
आस्तनात् पृष्ठदेशांता पृथुता द्वादशांगुला
240 सार्धत्रितालपरिधिः कन्याश्च द्वयंगुलाधिकः ।
चतुरंगुल उत्सेधो विस्तारस्स्यात् पडंगुलः
पश्चादागे नितंबस्य स्त्रीणामंगुलनोऽधिकः ।
बाहअमूलपरिधिप्पोडशाप्टादशांगुलः
हस्तमूलाग्रपरिधिश्चतुर्दशदशांगुलः ।
24. पंचांगुला पादकरतलयोर्विस्तृनिस्स्मृता
उरुमृलस्य परिधि त्रिंशदंगुलात्मकः ।
उनविंशत्यंगुलम्स्यादृर्वग्रपरिधिस्स्मृतः
जंघामूलाग्रपरिधिप्पोडशद्वादशांगुलः ।
मध्यमामूलपरिधिविज्ञेयश्चतुरंगुलः
260 तर्जन्यनामिकामूलपरिधिस्सार्धव्यंगुलः ।
कनिष्ठिकायाः परिधिम॒ले व्यंगुल एव हि
स्वमूलपरिधेः पादहीनो ने परिधिस्स्मृतः ।
हस्तपादांगुष्ठयोश्च चतुःपञ्चांगुलं कमान
पादांगुलीनां परिधिरुभ्यंगुलम्समुदाहृतः ।
25:: मण्डलं स्तनयो भेम्सा(गुलमथांगुलं
सर्वागानां यथाशोभि पाटवं परिकल्पयेत् ।
नोर्ध्वदृष्टिमधोटष्टि मीलिताक्षी प्रकल्पयेत् ।
नोग्रदृष्टिन्तु प्रतिमां प्रसन्नाक्षी विचिन्तयेत्
प्रतिमायास्तृतीयांशमर्धाशं तत्सुपीठक
२७० द्विगुणं त्रिगुणं द्वारं प्रतिमायाश्चतुर्गुणं ।
एकद्वित्रिचतुर्हस्तं पीठं देवालयस्य च
॥ १२४॥
॥ १२५॥
॥ १२६॥
|| १२७॥
।। १२९॥
॥ १२९॥
॥ १३०॥

·265 चतुर्थेऽध्याये चतुर्थ प्रकरणं 141 पीठतस्तु समुच्छायो भित्तेर्दशकराधिकः । द्वारात्तु द्विगुणोच्छ्रायः प्रासादस्योर्ध्वभूमिभाक्. ॥ १३१|| शिवरं चोच्छ्रायसमं द्विगुणं त्रिगुणं तु वा । एकभूमि समारभ्य सपादशतभूमिकं ॥(१३२")।। प्रासादं कारयेच्छक्त्या ह्यष्टानं पद्मसन्निभं । चतुर्दिङ्मण्डपं वापि चतुश्शालं समन्ततः । सहस्रस्तंभसंयुक्तश्चोत्तमोऽन्यस्समोऽधमः ॥ १३४॥ प्रासादे मण्डपे वापि शिरवरं यदि कल्प्यते । 270 स्तम्भास्तत्र न कर्नव्या भित्तिस्तत्र सुरवप्रदा ॥ १३५॥ प्रासादमध्यविस्तारः प्रतिमायास्समंततः । षड्गुणोऽष्टगुणो वापि पुरनो वा सुविस्तरः वाहनं मूर्तिसदृशं साधू वा द्विगुणं स्मृतं । यत्र नोक्तं देवताया रूपं तत्र चतुर्भुज ॥(१३७)। 275 अभयं च वरं दद्याद्यत्र नोक्तं यदायुधं । अधःकरे तृवंकरे शरवं चक्रं नथांकुशं ।।(१३८)॥ पाशं वा डमरूं शूलं कमलं कलशं खुवं । लडुकं मातुलुङ्गं वा वीणां मालां च पुस्तकं ॥ १३९॥ मुरवानां यत्र बाहुल्यं तत्र पंक्त्या निवेशनं । 280 तत् पृथग्ग्रीवमुकुटं सुमुवं स्वक्षिकर्णयुक ॥१४०॥ भुजानां यत्र बाहुल्यं न तत्र स्कन्धभेदनं । कूर्परोर्ध्वन्तु सूक्ष्माणि चिपिटानि दृढानि च । भुजमूलानि कार्याणि पक्षमूलानि वै. यथा ॥ १४१॥ ब्रह्मणस्तु चतुर्दिक्षु मुरवानां विनियोजन ॥ १४२॥ 285 हयग्रीवो वराहश्च नृसिंहश्च गणेश्वरः ।

·142 शुक्रनीतिः मुग्वैविना नराकारो नृसिंहश्च नरवैर्विना ।। १४३ ॥ निष्ठतीं सूपविष्टां वा स्वासने वाहनस्थितां । प्रतिमामिष्टदेवस्य कारयेदुक्तलक्षणां ॥ १४४॥ हीनश्मश्रुनिमेषां च सदा षोडशवार्षिकी। 200 दिव्याभरणवस्त्राभ्यां दिव्यवर्णक्रियां सदा । वस्त्रैरापादगूढां च दिव्यालंकारभूषितां ॥ १४५॥ हीनांग्यो नाधिकांग्यश्च कर्नव्या देवताः क्वचित् । हीनांगी स्वामिनं हंति ह्यधिकांगी च शिल्पिनं ॥ १४६॥ कृशा दुर्भिक्षदा नित्यं स्थूला रोगप्रदा सदा । 205 गूढसंध्यस्थिधमनी सर्वदा सौख्यवधिनी वराभयाब्जशंग्वाम्यहस्ता विष्णोश्च साविकी। मृगवाद्याभयवरहस्ता सोमस्य साविकी ॥१४॥ वराभयाब्जलदुकहस्तेभास्यस्य सात्विकी। पद्ममालाभयवरकरा सत्त्वाधिका रवेः ॥ १४९॥ वीणालुंगाभयवरकरा सत्त्वगुणा श्रियः ॥ १५०॥ शंखचक्रगदापौरायुधैरादितः पृथक । षद पदभेदाश्च मूर्तीनां विष्ण्वादीनां भवंति हि ॥५५१ ॥ यथोपाधिप्रभेदेन ससंयोगविभागतः । समस्तव्यस्तवर्णादिभेदज्ञानं प्रजायते ॥ १५२॥ 306 लेख्या लेप्या सैकती च मृन्मयी पैष्टिकी तथा। एतासां लक्षणाभावे न कैश्चिद्दोष ईरितः बाणलिंगे स्वयंभूते चन्द्रकान्तसमुद्भवे । रत्नजे गण्डकोद्भूते मानदोषो न सर्वधा ॥ १५४॥ पाषाणधातुजायां तु मानदोषान् विचिन्तयेत् ॥१५॥ 300 ·143 310 तु चतुर्थेऽध्याये चतुर्थ प्रकरणं श्वेतपीतारक्तकृष्णपाषाणैर्युगभेदतः । प्रतिमा कल्पयेच्छिल्पी यथारुच्यपरैस्स्मृता श्वेता स्मृता सात्विकी पीता रक्ता तु राजसी। तामसी कृष्णवर्णा तु ह्युक्तलक्ष्मयुता यदि सौवर्णी राजनी ताम्री तिकी वा कृतादिषु । 315 शांकरी श्वेतवर्णा वा कृष्णवर्णा तु वैष्णवी ॥ १५७॥ सूर्यशक्तिगणेशानां ताम्रवर्णा स्मृतापि च । लोहसीसमयी वापि यथोद्दिष्टा स्मृता बुधैः ॥ १५॥ चलार्चायां स्थिरार्चायां प्रासादाद्युक्तलक्षणां । प्रतिमा स्थापयेन्नान्यां सर्वसौख्यविनाशिनी ॥ १५९॥ 320 सेव्यसेवकभावेषु प्रनिमालक्षणं स्मृतं । प्रतिमायाश्च ये दोषा खर्चकस्य तपोबलात् । सर्वत्रेश्वरचित्तस्य नाशं यान्ति क्षणात किल देवतायाश्च पुरतो मंडपे वाहनं न्यसेत् । द्विबाहुर्गरुडः प्रोक्तस्सुचंचुरस्वक्षिपक्षयुक ॥(१६२)॥ नराकृतिश्चञ्चुमुग्वो मुकुटी कवचांगदी। बद्धांजलिर्नम्रशीर्षस्सेव्यपादाब्जलोचनः ।। १६३॥ वाहनत्वं गता ये ये देवतानां च पक्षिणः । कामरूपधरास्ने ने तथा सिंहपादयः ॥(१६४)॥ खनामाकृतयश्चैते कार्या दिव्या बुधैस्सदा । सुभूषिता देवनाग्रमण्डपे ध्यानतत्पराः ॥ १६५॥ मार्जाराकृतिकः पीतः कृष्णचिट्टो बृहद्दपुः । असटो व्याघ्र इत्युक्तम्सिहस्सूक्ष्मकटिर्महान् ॥(१६६)॥ बृहद्भूगंडनेत्रस्तु बालवेपो मनोहरः । 325 330 ·144 शुक्रनीतिः सटावान धृसरोऽकृष्णलाञ्छनश्च महाबलः भेदम्सटालाञ्छनतो नाकत्या व्याघ्रसिंहयोः गजाननं नराकारं ध्वस्तकणं पृथूदरं । बृहत्संक्षिप्तगहनपीनम्बंधांघ्रिपाणिनं ॥(१६)॥ बृहच्छंडं मग्नवामरदमीप्सिनवाहनं । ईपत्कुटिलदंडाग्रघामशुंडमदक्षिणं । ४0 संध्यस्थिधमनीगृढं कुर्यान्मानमितं सदा ॥१७॥ सार्धचतुस्नालमितश्शुंडादंडस्समस्ततः । दशांगुलं मम्नकं च भ्रगंड श्चतुरंगुलः ।। १७१॥ नासोत्तरोष्टरूपा च शेषा शुंडा सपुष्करा । दशांगुलं कर्णऱ्या नदष्टांगुलविस्तृतं ।। १७२॥ 34; कर्णयोरंतरे व्यासो हृयंगुलस्नालसंमितः । मम्नकेऽस्यैव परिधिज्ञेयप्पत्रिंशदंगुलः ॥ १७३ ॥ नेत्रोपान्ते च परिधिश्शीर्षतुल्यस्सदा मनः । सहयंगुलहिनालस्स्यान्नेत्राधःपरिधिः करे ॥ १७॥ कराग्रे परिधिज्ञेयः पुष्करे च दशांगुलः । 3.50 व्यंगुलं कंठदैर्ध्य तत्परिधिस्त्रिंशदंगुलः ॥ १७५॥ परिणाहस्तूदरे च चतुस्लालात्मिकस्सदा । षडंगुलो नियोक्तव्योऽष्टांगुलो वापि शिल्पिभिः ॥ १७६ ॥ दंतप्पडंगुलो दीर्घस्तन्मूलपरिधिस्तथा । षडंगुलश्चाधरोष्ठः पुष्कर कमलान्वितं ॥ १७७॥ 350 उरुमूलस्य परिधिप्पत्रिंशदंगुलो मनः । त्रयोविंशत्यंगुलस्स्याद्र्वग्रपरिधिस्तथा ॥ १७८॥ जंघामूले तु परिधिर्विशत्यंगुलसंमिनः ।

·145 चतुर्थेऽध्याये चतुर्थ प्रकरणं परिधिर्बाहुमूलादेरधिको द्वयंगुलोंऽगुलः ।। १७९॥ कर्णनेत्रांतरं नित्यं विज्ञेयं चतुरंगुलं । 360 मूलमध्यानांतरं तु दशसप्तषडंगुलं ॥(१८०)॥ नेत्रयोः कथितं तज्ज्ञैर्गणपस्य विशेषतः । उत्सेधः पृथुना स्त्रीणां स्तने पंचांगुला मता ॥ १८१ ॥ स्त्रीकव्यां परिधिः प्रोक्तस्त्रितालो द्वगुलाधिकः । स्त्रीणामवयवान् सर्वान् सप्ततालैविभावयेत ॥ १२ ॥ 305 सप्ततालादिमानेऽपि मुरवं स्वद्वादशांगुलं । बालादीनामपि सदा दीर्घना तु पृथक पृथक ॥ १८३ ॥ शिशोस्तु कंधरा हस्खा पृथु शीर्ष प्रकीर्तितं । कंठाधो वर्धते यादृक तादृक शीर्ष न वर्धने ।। १८४ ॥ कंठाधो मुग्वमानेन बालम्सार्धचनुगुणः । द्विगुणश्शिश्नपयतो ह्यधशेपं नु सक्थितः सपादद्विगुणी हस्ती द्विगुणौ वा मुरवेन हि । स्थौल्ये तु नियमो नास्ति यथाशोभि प्रकल्पयेत् ॥ १८६ ॥ नित्यं प्रवर्धने बालः पञ्चाब्दात परनो भृशं । स्यात् पोडशेऽब्द सागपूर्णा स्त्री विशनी पुमान ॥ १८७ ॥ 3: ततोऽर्हति प्रमाणं तु सप्ततालादिकं सदा । कश्चिद्वाल्येऽपि शोभाम्यस्तारुण्ये वार्धके क्वचित् ॥ १८८ ॥ मुखाधस्त्र्यंगुला ग्रीवा हृदयं तु नवांगुलं । तथोदरं च बस्तिश्च सक्थि त्वष्टादशांगुलं ।। १८९॥ ज्यंगुलं तु भवेज्जानु जंघा त्वष्टादशांगुला । गुल्फाधस्त्र्यंगुलं ज्ञेयं सप्ततालस्य सर्वदा ।। १९०॥ वेदांगुला भवेद्गीवा हृदयं तु दशांगुलं । 370 380 19 ·146 शुक्रनीतिः दशांगुलं चोदरं स्याद्वस्तिश्चैव दशांगुलः एकविंशांगुलं सक्थि जानु स्याञ्चतुरंगुलं । एकविंशांगुला जंघा गुल्फाधश्चतुरंगुलं ॥ १९२॥ ४५. अष्टतालप्रमाणस्य मानमुक्तमिदं सदा । त्रयोदशांगुलं ज्ञेयं मुरवञ्च हृदयं तथा ॥(१९३)॥ उदरं च तथा वस्तिर्दशतालेषु सर्वदा । गुल्फाधश्च तथा ग्रीवा जानु पञ्चांगुलं स्मृतं ॥ १९४॥ षडविंशत्यंगुलं सक्थि तथा जंघा प्रकीर्तिता । :एकांगुलो मूर्मि मणिर्दशताले प्रकल्पयेत् पंचाशदंगुलौ बाहू दशताले स्मृतौ सदा । दयंगुली यंगुलौ चोनौ तनो हीनप्रमाणके ॥ १९६॥ पाटवं तु यथाशोभि सर्वमानेषु कल्पयेत् । नवतालप्रमाणेन यूनाधिक्यं प्रकल्पयेत् || १९७॥ ७७ दशताले तु विज्ञेयौ पादौ पंचदशांगुलौ । [दशतालोज़माने तु ताले तालेऽधिकांगुलं । कल्पयेन्मुखतो धीमान शिल्पवित्सु यथा तथा ।। १९८॥ दीर्घोरुजंघा विकटा क्रूरा स्यादीषणासुरी। पैशाची प्रतिमा ज्ञेया राक्षसी सुरुशापि वा] ।। १९९॥ एकैकांगुलहीनौ स्तस्तनो न्यूनप्रमाणके 1॥ २००॥ न पंचांगुलतो हीना न षडंगुलतोऽधिका । करस्य मध्यमा प्रोक्ता सर्वमानेषु तद्विदैः ।। २०१ ॥ कचित्तु बालसदृशं सदैव तरुणं वपुः । मृर्तीनां कल्पयेच्छिल्पो न दृद्धसदृशं क्वचित् || २०२॥ एवंविधान नृपो राष्ट्र देवान् संस्थापयेत् सदा । 400 ·147 । २०३ ॥ चतुर्थे ऽध्याये चतुर्थ प्रकरणं प्रतिसंवत्सरं तेषामुत्सवान् सम्यगाचरेत् देवालये मानहीनां मूर्ति भनां न धारयेत् । प्रासादांश्च तया देवाजीर्णानुवृत्य यतनः देवतां तु पुरस्कृत्य नृत्यादीन् वीक्ष्य सर्वदा। 10 न मनस्खोपभोगार्थ विदध्याद्यनतो नृपः प्रजाभिर्विधृता ये ये खुत्सवास्तांश्च पालयेत् । प्रजानन्देन संतुष्येत्तदुःस्वैर्दुःरिवतो भवेत् ॥ २०४॥ || २०५॥ || २०६॥ इति शुक्रनीतौ राष्ट्रे मध्यं चतुर्थे ऽध्याये लोकधर्मनिरूपणं नाम चतुर्थ प्रकरणं

·148
शुक्रनीतिः
चतुर्थे ऽध्याये पंचमं प्रकरणं
॥ १ ॥
॥२॥
॥ ४ ॥
10
दुष्टनिग्रहणं कुर्याद्वयवहारानुदर्शनैः ।
खाज्ञया वर्तितुं शक्या स्वाधीना च सदा प्रजा
खेष्टहानिकरशत्रुर्दुष्टः पापप्रचारवान् ।
इष्टसंपादनं न्याय्यं प्रजानां पालनं हि तत्
। शत्रोरनिष्टकरणानिवृत्तिशत्रुनाशनं ।
पापाचारनिवृत्तिर्यैर्दुष्टनिग्रहणं हि तत्
खप्रजाधर्मसंस्थानसदसत्प्रविचारतः ।
जायते चार्थसंसिद्धिर्व्यवहारस्तु येन सः
धर्मशास्त्रानुसारेण क्रोधलोभविवर्जितः ।
सप्राडिवाकस्सामात्यस्सब्राह्मणपुरोहितः ।
समाहितमतिः पश्येद्व्यवहाराननुक्रामात्
नैकः पश्येच्च कार्याणि वादिनोश्शृणुयाद्वचः ।
रहसि च नृपः प्राज्ञस्सभ्याश्चैव कदाचन
पक्षपाताधिरोपस्य कारणानि च पंच वै
1 रागलोभभयद्वेषा वादिनोश्च रहश्श्रुतिः
पौरकार्याणि यो राजा न करोति सुरवे स्थितः ।
व्यक्तं स नरके घोरे पच्यते नात्र संशयः
यस्त्वधर्मेण कार्याणि मोहात् कुर्यानराधिपः ।
अचिरात्तं दुरात्मानं वशे कुर्वति शत्रवः
20 अस्वा लोकनाशाय परानीकभयापहा ।
आयुर्बीजहरी राज्ञामस्ति वाक्ये स्वयं कृतिः
॥ ५॥
॥ ७॥
॥९॥
॥ १०॥

·149 चतुर्थेऽध्याये पंचमं प्रकरणं तस्माच्छास्त्रानुसारेण राजा कार्याणि साधयेत् यदा न कुर्यान्नृपतिस्वयं कार्यविनिर्णयं । तदा तत्र नियुजीत ब्राह्मणं वेदपारगं ॥(१२)।। दांतं कुलीनं मध्यस्थमनुद्वेगकरं स्थिरं । परत्र भीरु धर्मिष्ठमुद्युक्तं क्रोधवर्जितं ॥ १३ ॥ यदा विप्रो न विद्वान् स्यात् क्षत्रियं तत्र योजयेत् । वैश्य वा धर्मशास्त्रज्ञं शूद्रं यत्नेन वर्जयेत् ॥ १४॥ यद्वर्णजो भवेद्राजा योज्यस्तद्वर्णजस्सदा । 30 तद्वर्ण एव गुणिनः प्रायशस्संभवंति हि व्यवहारविदः प्राज्ञा वृत्तशीलगुणान्विताः । रिपो मित्रे समा ये च धर्मज्ञास्सत्यवादिनः निरालसा जितक्रोधकामलोभाः प्रियंवदाः । राज्ञा नियोजितव्यास्ते सभ्यास्सर्वासु जातिषु 35 कीनाशाः कारुकाशिल्पिकुसीदिश्रेणिनर्तकाः । लिंगिनस्तस्कराः कुर्युस्त्वेन धर्मेण निर्णय अशक्यो निर्णयो ह्यन्यैस्तज्जैरेव तु कारयेत् । आश्रमेषु द्विजातीनां कार्य विवदतां मिथः ॥ १९॥ न विब्यान्नृपो धर्मे चिकीर्षुर्हितमात्मनः ॥१९॥ 40 तपस्विनां तु कार्याणि त्रैविद्यैरेव कारयेत् । मायायोगविदां चैव न स्वयं कोपकारणात् ॥ २०॥ सम्यग्विज्ञानसंपन्ने नोपदेशं प्रकल्पयेत् । उत्कृष्टतातिशीलानां गुर्वाचार्यतपस्विनां ॥ २१॥ आरण्यास्तु स्वकैः कुर्युस्सार्थिकास्मार्थिकैस्सह । सैनिकास्सैनिकैरेव ग्रामेऽप्युभयवासिभिः ॥ २२॥॥

·150 शुक्रनीतिः आभियुक्ताश्च ये यत्र यन्निबंधनियोजनाः। तत्रत्यगुणदोषाणां न एव हि विचारकाः ॥ २३॥ राजा तु धार्मिकान् सम्यान् नियुंज्यात् सुपरीक्षितान् । व्यवहारधुरं वोढुं ये शक्ताः पुङ्गवा इव ॥ २४॥ 50 लोकवेदज्ञधर्मज्ञास्तप्त पञ्च त्रयोऽपि वा । यत्रोपविष्टा विप्रास्स्युस्सा यज्ञसदृशी सभा ॥ २५॥ श्रोतारो वणिजस्तत्र कर्तव्यास्सुविचक्षणाः अनियुक्तो नियुक्तो वा धर्मज्ञो वक्तुमर्हति । दैवीं वाचं स वदति यशास्त्रमुपजीवति ॐ सभा वा न प्रवेष्टव्या वक्तव्यं वा समञ्जसं । अब्रुवन् विब्रुवन् वापि नरो भवति किल्बिषी ॥ २८ ॥ राज्ञा ये विदितास्सम्यक् कुलश्रेणिगणादयः । साहसस्तेयवर्जानि कुर्युः कार्याणि ते नृणां ॥ २९ ॥ विचार्य श्रेणिभिः कार्य कुलैर्यन्न विचारितं । गणैश्च श्रेण्यविज्ञातं गणाज्ञातं नियुक्तकैः ॥ ३०॥ कुलादिभ्यो ऽधिकास्सभ्यास्तेभ्योऽध्यक्षोऽधिकः कृतः । सर्वेषामधिको राजा धर्माधर्मनियोजकः उत्तमाधममध्यानां विवादानां विचारणात् । उपर्युपरि बुद्धीनां चरंतीश्वरबुद्धयः ॥ ३२ ॥ 66 एकं शास्त्रमधीयानो न विद्यात् कार्यनिर्णयं । तस्माद्बवागमः कार्यों विवादेषूत्तमो नृपैः ॥ ३३ ॥ स ब्रूते यं स धर्मस्स्यादेको वाध्यात्मचिन्तकः । एकहि त्रिचतुर्वारं व्यवहारानुचिंतनं । कार्य पृथक् पृयक् सम्यै राज्ञा श्रेष्ठोत्तरसह 60

·151
॥ ३५॥
॥ ३६॥
॥ ३७॥
80
॥ ४० ॥
चतुर्थेऽध्याये पंचमं प्रकयणं
70 अर्थिप्रत्यर्थिनौ सम्याँलेखकप्रेक्षकांश्च यः ।
धर्मवाक्यै रंजयति स सभास्तारतामियात्
नृपोऽधिकृतसम्याश्च स्मृतिर्गणकलेखकी।
हेमाग्न्यंबुस्खपुरुषास्साधनाङ्गानि वै दश
एतद्दशांगकरणं यस्यामध्यस्य पार्थिवः ।
13 न्यायान् पश्येत् कृतमतिस्सा सभाध्वरसन्निभा
दशानामपि चैतेषां कर्म प्रोक्तं पृथक् पृथक् ।
वक्ताध्यक्षो नृपश्शास्ता सभ्याः कार्यपरीक्षकाः ।
स्मृतिविनिर्णयं ब्रूते जपं दानं दमं तथा
शपथार्थे हिरण्यानी अम्बु तृषितक्षुब्धयोः ।
गणको गणयेदर्थ लिवन्याय्यं च लेखकः
शब्दाभिधानतत्त्वज्ञौ गणनाकुशलौ शुची।
नानालिपिज्ञौ कर्तव्यौ राज्ञा गणकलेखको
धर्मशास्त्रानुसारेण ह्यर्थशास्त्रविवेचनं ।
यत्राधिक्रियते स्थाने धर्माधिकरणं हि तन्
85 व्यवहारान् दिदृशुस्तु ब्राह्मणैस्सह पार्थिवः ।
मन्त्रज्ञैर्मविभिश्चैव विनीतः प्रविशेत् सभा
धर्मासनमधिष्ठाय कार्यदर्शनमारभेत् ।
पूर्वोत्तरसमो भूत्वा राजा पृच्छद्विवादिनी
प्रत्यहं देशदृष्टैश्च शास्त्रदृष्टैश्च हेतुभिः ।
७० जातिजानपदान् धर्माश्रेणिधर्मास्तथैव च ।
समीक्ष्य कुलधर्माश्च स्वधर्म प्रतिपालयेत्
देशजातिकुलानां च ये धर्माः प्राक् प्रवर्तिताः ।
तयैव ते पालनीयाः प्रजा प्रक्षुभ्यतेऽन्यथा
॥ ४२ ॥
॥ ४३ ॥
॥४४॥

·152 शुक्रनीतिः उदूह्यते दाक्षिणात्यैर्मानुलस्य सुता द्विजैः । 96 मध्यदेशे कर्मकराशिल्पिनश्च गवाशिनः ॥४७॥ मत्स्यादाश्च नरास्सर्वे व्यभिचाररतास्त्रियः । उत्तरे मद्यपा नार्यस्स्पृश्या नृणां रजस्वलाः रवशजाताः प्रगृह्यति भ्रातृभार्यामभर्तृकां । अनेन कर्मणा नैते प्रायश्चित्तदमार्हकाः ॥४९॥॥ 100 येषां परंपराप्राप्ताः पूर्वजैरप्यनुष्ठिताः । त एव तैर्न दुप्येयुराचारानेतरस्य तु [परस्त्रीधनसंलुब्धा मद्यासक्तरताः कलौ । विज्ञानलवदुर्दग्धाः प्रायश्श्रीसंयुताश्च ये (५१)। तन्त्रकर्मरता वेदविमुरवास्स्युस्सदैव हि । 166 महादण्डेन चैतेषां कुर्यात् संसाधनं नृपः] ॥ ५२ ॥ न्यायान् पश्येत्तु मध्याह्ने पूर्वाट्ते स्मृतिदर्शनं । मनुष्यमारणे स्तेये साहसेऽत्ययिके सदा। न कालनियमस्तत्र सद्य एव विवेचनं ॥ ५४॥ धर्मासनगतं दृष्टवा राजानं मंत्रिभिस्सह । गच्छनिवेद्यमानं यत् प्रतिरुद्धमधर्मतः यथा सत्यं चिंतयित्वा लिरिवत्वा वा समाहितः । नत्वा वा प्रांजलिः प्रहो ह्यर्थी कार्य निवेदयेत् यथार्हमेनमभ्यर्च्य ब्राह्मणैस्सह पार्थिवः । सांत्वेन प्रशमय्यादौ खधर्म प्रतिपादयेत् ॥ ५७॥ 11 काले कार्यार्थिनं पृच्छेत् प्रणतं पुरतस्स्थितं । किं कार्य का च ते पीडा मा औषीहि मानव ॥(५८)। केन कस्मिन् कदा कस्मात् पीडितोऽसि दुरात्मना। 110 ·153 चतुर्थेऽध्याये पंचमं प्रकरणं एवं पृष्ट्वा स्वभावोक्तं तस्य संशृणुयाद्वचः ॥ ५९॥ प्रसिद्धलिपिभाषाभिस्तदुक्तं लेखको लिरवेत्। 120 अन्यदुक्तं लिवेदन्यद्योऽर्थिप्रत्यर्थिनां वचः ॥(६०)। चौरवत् वासयेद्राजा लेरवकं दागतंद्रितः । लिरिवतं तादृशं सम्या न विब्रूयुः कदाचन बलागृहन्ति लिरिवतं दंडयेत्तांस्तु' चौरवत् । प्राडिवाको नृपाभावे पृच्छेदेव सभागतं 12% वादिनौ पृच्छनि प्राइवा विवाको विविनक्त्यतः । विचारयति सभ्यैर्वा धर्माधर्मान् विवक्ति वा सभायां ये हिना योग्यास्सभ्यास्ते चापि साधवः स्मृत्याचारव्यपेतेन मार्गेणाधर्षितः परैः । आवेदयति चेद्राज्ञे व्यवहारपदं हि तत् ॥६४॥ ॥ 26 नोत्पादयेत् स्वयं कार्य राजा नाप्यस्य पूरुषः । न रागेण न लोभेन न क्रोधेन ग्रसेनृपः । परैरप्रापितानर्थान्न चापि स्वमनीषया छलानि चापराधांश्च पदानि नृपनेस्तथा । खयमेनानि गृहीयानृपस्त्वावेदकैविना । सूचकस्तोभकाभ्यां वा श्रुत्वा शास्त्रेण निन्दितस्त्वर्थी नापि राज्ञा प्रचोदितः । आवेदयति यत् पूर्व स्तोभकस्स उदाहृतः नृपेण विनियुक्तो यः परदोषानुवीक्षणे । नृपं संसूचयेज्ज्ञात्वा सूचकस्स उदाहृतः ॥ ६९॥॥ 140 पथिभंगी पराक्षेपी प्राकारोपरि लंघकः । निपानस्य विनाशी च तथा चायतनस्य च ।।(७०)। चैतानि तत्त्वतः 20

·॥(७१")।
॥(७२।।।
।।(७३)।
॥(७४")।
।।(७५)॥
154
शुक्रनीतिः
परिरवापूरकश्चैव राजच्छिद्रप्रकाशकः ।
अंतःपुरं वासगृहं भांडागारं महानसं
प्रविशत्यनियुक्तो यो भोजनं च निरीक्षते ।
145 विण्मूत्रश्लेष्मवातानां क्षेप्ता कामानृपाग्रतः
पर्यकासनबंधी चाप्यग्रस्थानविरोधकः ।
नृपातिरिक्तवेषश्च विधृतः प्रविशेत्तु यः
यश्चापद्वारेण विशेदवेलायां तथैव च ।
शय्यासने पादुके च शयनासनरोहणे
130 राजन्यासन्नशयने यस्तिष्ठति समीपतः ।
राज्ञो विद्विष्टसेवी चाप्यदत्तविहितासनः
अन्यवस्त्राभरणयोस्वर्णस्य परिधायकः ।
स्वयंग्राहेण तांबूलं गृहीत्वा भक्षयेत्तु यः
अनियुक्तप्रभाषी च नृपाकोशक एव च ।
155 एकवासास्तथाभ्यक्तो मुक्तकेशोऽवकुंठितः
विचित्रितांगस्त्रग्वी च परिधानविधूनकः ।
शिरःप्रच्छादक श्चैव छिद्रान्वेषणतत्परः
आसंगी मुक्तवेशश्च घ्राणकर्णाक्षिदर्शकः ।
दंतोलेरखनकश्चैव कर्णनासाविशोधकः ।
160 राज्ञस्समीपे पञ्चाशच्छलान्येतानि संति हि
आज्ञोल्लंघनकर्तारस्त्रीवधो वर्णसंकरः ।
परस्त्रीगमनं चौर्य गर्भश्चैव पति विना
वाक्पारुण्यमवाच्यायदंडपारुष्यमेव च ।
गर्भस्य पातनं चैवेत्यपराधा दशैव तु
165 उत्कृती सस्यघाती चाप्यग्निदश्च तथैव च ।
।।(७६")।
॥(७७)।
।।(७८॥॥
||८०॥
॥(८१)॥
॥२॥

·155
॥(८३)।
॥(८४)॥
॥८६॥॥
॥८६॥॥
||८७॥
चतुर्थेऽध्याये पंचमं प्रकरणं
ज्ञो द्रोहप्रकर्ता च तन्मुद्राभेदकस्तथा
'न्त्रस्य प्रभेत्ता च बद्धस्य च विमोचकः ।
विक्रयं दानं भागं दंडं विचिन्वति
पटहाघोषणाच्छादी द्रव्यमस्वामिकं च यत् ।
10 राजावलीढद्रव्यं च यच्चैवांगविनाशनं ।
द्वाविंशतिपदान्याहुनृपज्ञेयानि पंडिताः
उद्धतः क्रूरवाग्वेषो गर्वितश्चंड एव हि ।
सहासनश्चातिमानी वादी दंडमवाप्नुयात्
अर्थिना कथितं राज्ञे तदावेदनसंज्ञकं ।
1: कथिनं प्राविवाकादौ सा भाषारिवलबोधिनी
सपूर्वपक्षस्सभ्यादिस्तं विमृश्य यथार्थतः ।
अर्थितः पूरयेद्दीनं तत्साक्ष्यमधिकं त्यजेत्
वादिनश्चिाहतं साक्ष्यं कृत्वा राजा विमुद्रयेत
अशोधयित्वा पक्षं ये ह्युत्तरं दापयंति तान् ।
140 रागाल्लोभायाद्वापि स्मृत्यर्थे वाधिकारिणः ।
सम्यादीन् दंडयित्वा तु ह्यधिकारान्निवर्तयेत
ग्राह्याग्राह्यं विवादं तु सुविमृश्य समाश्रयेत् ।
संजातपूर्वपक्षं तु वादिनं संनिरोधयेत्
राजाज्ञया सत्पुरुषैस्सत्यवाग्भिमनोहरैः ।
19.5 निरालसेंगितज्ञैश्च दृढशस्त्रास्त्रधारिभिः
वक्तव्येऽर्थे ह्यतिष्ठंतमुकामंतं च तद्वचः ।
आसेधयेद्विवादार्थी यावदावानदर्शनं ।
प्रत्यर्थिनं तु शपथैराज्ञया वा नृपस्य च
स्थानासधः कालकतः प्रवासात् कर्मणस्तथा।
|||||
॥८९॥
।। ९०॥ ॥
।। ९१॥
.
॥(९२")।
॥१४॥

·156 ॥ १५॥ ॥ ९७॥ ॥ ९८॥ ॥ ९९॥ 200 ॥(१००)। शुक्रनीतिः 190 चतुर्विधस्स्यादासेधो नासिद्धस्तं विलंघयेत् यस्त्विन्द्रियनिरोधेन व्याहारोच्छासनादिभिः । आसेधयदनासधैस्स दण्ड्यो न त्वतिक्रमी आसेधकाल आसिद्ध आसेधं योऽतिवर्तते । स विनेयोऽन्यथा कुर्वन्नासेद्धा दंडभाग्भवेत् 195 यस्याभियोगं कुरुते तत्वेनाशंकयाथ वा । तमेवाड्वानयेद्राजा मुद्रया पुरुषेण वा शंकासतां तु संसर्गादनुभूतकतेस्तथा । होढाभिदर्शनात् तत्वं विज्ञास्यति विचक्षणः अकल्यबालस्थविरविषमस्थक्रियाकुलान् । कार्यातिपातिव्यसनिनृपकार्योत्सवाकुलान् मत्तोन्मत्तप्रमत्तातभृत्यान् नाड्वानयेन्नृपः । न हीनपक्षां युवतिं कुले जातां प्रसूतिकां । सर्ववर्णोत्तमा कन्या नाज्ञातप्रभुकास्स्त्रियः निर्वेष्टुकामो रोगा? यियक्षुर्व्यसने स्थितः । 206 आभियुक्तस्तथान्येन राजकार्योद्यतस्तथा गवां प्रचार गोपालास्सस्यावापे कृषीवलाः । शिल्पिनश्चापि तत्कालमायुधीयाश्च विग्रहे अप्राप्तव्यवहारश्च दूतो दानोन्मुखो व्रती । विषमस्थाश्च नासध्या न चैतानावयेन्नृपः नदीसंतारकांतारदुर्देशोपप्लवादिषु । असिद्धस्तं परासेधमुत्क्रामन् नापराध्नुयात् कालं देशं च विज्ञाय कार्याणां च बलाबलं । अकल्यादीनपि शनैर्यानैरावानयेन्नृपः ॥ १०१॥॥ ॥(१०२")। ॥(१०३॥॥ ॥ १०४॥॥ 210 ॥ १०५"॥ ॥ १०६॥॥

·215 चतुर्थेऽध्याये पंचमं प्रकरणं 157 ज्ञात्वाभियोगं येऽपि स्युर्वने प्रव्रजितादयः । तानप्याड्वानयेद्राजा गुरुकार्येष्वकोपयन् ॥ १०७॥ ॥ व्यवहारानभिज्ञेन ह्यन्यकार्याकुलेन च । प्रत्यर्थिनार्थिना तज्ज्ञः कार्यः प्रतिनिधिस्तदा ॥ १०८॥ अप्रगल्भजडोन्मत्तरवस्त्रीबालरोगिणां । पूर्वोत्तरं वदेद्वंधुनियुक्तो वाथवा नरः ॥ १०९॥॥ 220 पिता माता सुहृदंधुर्धाता संबंधिनोऽपि च । यदि कुर्युरुपस्थानं वादं तत्र प्रवर्तयेन् ॥ ११०॥॥ यः कश्चित् कारयेत् किंचिन्नियोगायेन केनचित् । तत् तेनैव कृतं ज्ञेयमनिवार्य हि तत् स्मृतं नियोगितस्यापि भृति विवादात् षोडशांशिकी। विंशत्यंशा तदर्धा वा तदर्धा च तदधिको ॥(११२॥1॥ यथा द्रव्याधिकं कार्य हीना हीना भृतिस्तथा। यदि बहुनियोगी स्यादन्यथा तस्य पोषणं धर्मज्ञो व्यवहारज्ञो नियोक्तव्योऽन्यथा न हि । अन्यथा भृतिगृहन्तं दंडयेच्च नियोगिनं ॥ ११४॥॥ ५30 कार्यों नित्यो नियोगी न नृपेण खमनीषया । लोभेन त्वन्यथा कुर्वन् नियोगी दंडमर्हति यो न भ्राता न च पिता न पुत्रो न नियोगकृत्। परार्थवादी दंड्यस्स्याद्वयवहारेषु विब्रुवन् तदधीनकुटुंबिन्यस्स्वैरिण्यो गणिकाश्च याः । निष्कुला याश्च पतितास्तासामावानमिप्यते ॥ ११७॥ प्रवर्तयित्वा वादं तु वादिनौ तु मृतौ यदि । तत्पुत्रो विवदेत्तज्ज्ञो ह्यन्यथा तु निवर्तयेत् 125 235

·158
शुक्रनीतिः
मनुष्यमारणे स्तेये परदाराभिमर्शने ।
अभक्ष्यभक्षणे चैव कन्याहरणदूषणे ॥(११९")।
40 पारुष्ये कूटकरणे नृपद्रोहे च साहसे ।
प्रतिनिधिर्न दातव्यः कर्ता तु विवदेत् स्वयं ॥ १२०॥॥
आहूतो यत्र नागच्छेद्दद्वंधुबलान्वितः ।
अभियोगानुरूपेण तस्य दंडं प्रकल्पयेत् ॥ १२१॥॥
दूतेनावानितं प्राप्ताधर्षकं प्रतिवादिनं ।
24 दृष्ट्वा राज्ञा तयोश्चित्यो यथार्हप्रतिभूस्त्वतः ॥ १२२।।
दास्याम्यदत्तमेतेन दर्शयामि तवान्तिके ।
एनमाधि दापयिप्ये ह्यस्मात्ते न भयं क्वचित्
अस्तं च करिष्यामि ह्यनेनायं च वृत्तिमान् ।
अस्तीति न च मिथ्यैतदंगाकुर्यादतद्रितः ॥(१२४॥॥
250 प्रगल्भो बहुविश्वस्तश्चाधीनो विश्रुतो धनी ।
उभयोः प्रतिभूयस्समर्थः कार्यनिर्णये ॥ १२५॥
विवादिनौ संनिरुध्य ततो वादं प्रवर्तयेत् ।
खपुष्टौ राजपुष्टौ वा स्वभृत्या पुष्टरक्षको ।
ससाधनौ तत्त्वमिच्छुः कूटसाधनशंकया ॥ १२७॥
प्रतिज्ञादोषनिर्मुक्तं साध्यं सत्कारणान्वितं ।
निश्चितं लोकसिद्धं च पक्षं पक्षविदो विदुः ॥ १२८॥
अन्यार्थमर्थहीनं च प्रमाणागमवर्जितं ।
लेख्यहीनाधिक भ्रष्टं भाषादोषा उदाहृताः ॥ १२९ ॥
अप्रसिद्धं निराबाधं निरर्थ निष्प्रयोजनं ।
260 असाध्यं वा विरुद्ध वा पक्षाभासं विवर्जयेत् ॥ १३०॥
न केनचिच्छ्तो दृष्टस्सोऽप्रसिद्ध उदाहृतः ॥ १३०॥

·चतुर्थेऽध्याये पंचमं प्रकरणं 159 अहं मूकेन संशप्तो वंध्यापुत्रेण ताडितः। अधीते सुस्वरं गाति स्वगेहे विहरत्ययं ।।(१३१॥॥ धत्ते मार्गमुरवद्वारं मम गेहसमीपतः । ::65 इति ज्ञेयं निराबाधं निष्प्रयोजनमेव तत् ॥ १३२॥॥ सदा मद्दत्तकन्यायां जामाता विहरत्ययं । गर्भ धत्ते न वंध्येयं मृतोऽयं न प्रभाषते । किमर्थमिति तज्ज्ञेयमसाध्यं च विरुद्धक मदुःस्वसुरवतो लोको दूयते न न नंदनि । निरर्थमिति वा ज्ञेयं निष्प्रयोजनमेव वा ।। १३५॥ श्रावयित्वा तु यत्कार्य त्यजेदन्यहदेदसौ । अन्यपक्षाश्रयावादी हीनो दंड्यश्च स स्मृतः ॥ १३६ ॥ विनिश्चिते पूर्वपक्षे ग्राह्याग्राह्यविशोधिने । प्रतिज्ञाते स्थिरीभूने लेवयेदुत्तरं ततः ॥ १३७॥ 2: तत्राभियोक्ता प्राक पृष्टो यभियुक्तस्त्वनंतरं । प्राडिवाकस्सदस्याद्यैर्दाप्यने ह्युत्तरं ततः ।। १३८ ॥ श्रुनार्थस्योत्तरं लेख्यं पूर्वावेदकसन्निधौ । पक्षस्य व्यापकं सारमसंदिग्धमनाकुलं । अव्याख्यागम्यमित्येतन्निर्दुष्टं प्रतिवादिना ।। १३९॥॥ संदिग्धमन्यत् प्रकृतादत्यल्पमनिभूरि च । पक्षकदेशे व्याप्यं यत् तत्तु नैवोत्तरं भवेत् न चाहूतो वदेत् किंचिद्धीनो दंड्यश्च स स्मृतः पूर्वपक्षे यथार्थे तु न दद्यादुत्तरं तु यः । प्रत्यर्थी दापनीयस्स्यात् सामादिभिरुपक्रमैः ॥ १४२ ॥ 255 मोहाहा यदि वा शाव्याद्यन्त्रोक्तं पूर्ववादिना । O ·160 शुक्रनीतिः उत्तरांतर्गतं वा तत् प्रभा द्वयोरपि ।।१४३ ॥ सत्यं मिथ्योत्तरं चैव प्रत्यवस्कंदनं तथा । पूर्वन्यायविधिश्चैवमुत्तरं स्याञ्चतुर्विधं ॥ १४४॥ अंगीकृतं यथार्थ यहाद्युक्तं प्रतिवादिना । 200 सत्योत्तरं तु तज्ज्ञेयं प्रतिपत्तिश्च सा स्मृता ॥ १४५॥ श्रुत्वा भाषार्थमन्यस्तु यदि तं प्रतिषेधति । अर्थतशब्दतो वापि मिथ्या तज्ज्ञेयमुत्तरं मिथ्यैतन्नाभिजानामि तदा तत्र न सन्निधिः । अजातश्चास्मि तत्काले इति मिथ्या चतुर्विधं ॥ १४७॥ 29:, अर्थिना लिरिवतो ह्यर्थः प्रत्यर्थी यदि तं तथा । प्रपद्य कारणं ब्रूयात् प्रत्यवस्कंदनं हि तत् अस्मिन्नर्थे ममानेन वादः पूर्वमभूत् तदा । जितोऽयमिति चेढ्यात् प्राङ्न्यायस्स उदाहृतः ॥ १४९ ॥ जयपत्रेण सभ्यैर्वा साक्षिभिर्भावयाम्यहं । 360 मया जितः पूर्वमिति प्राइन्यायस्त्रि विधस्स्मृतः ॥ १५०॥ अन्योऽन्ययोस्समक्षं तु वादिनोः पक्षमुत्तरं । न हि गृहंति ये सभ्या दंड्यास्ते चौरवत् सदा लिरिवते शोधिते सम्यक सति निर्दोष उत्तरे । अर्थिप्रत्यर्थिनोऽपि क्रिया कारणमिष्यते || १५२॥ पूर्वपक्षस्स्मृतः पादो द्वितीयश्चोत्तरात्मकः । क्रियापादस्तृतीयस्तु चतुर्थी निर्णयाभिधः कार्य हि साध्यमित्युक्तं साधनं तु कियोच्यते । भर्थी तृतीयपादे तु क्रियया प्रतिपादयेत् ॥ १५४ ॥ चतुष्पाद्यवहारस्स्यात् प्रतिपायुसरं विना । 3115 ·161 चतुर्थेऽध्याये पंचमं प्रकरणं 310 क्रमागतान् विवादास्तु पश्येहा कार्यगौरवात् ॥ १५५॥ यस्य वाम्याधिका पीडा कार्य वाभ्यधिकं भवेत् । वर्णानुक्रमतो वापि नयेत् पूर्व विवादयेत् ॥ १५६ ॥ कल्पयित्वोत्तरं सभ्यैर्दानव्यैकस्य भावना । साध्यस्य साधनार्थ हि निर्दिष्टा यस्य भावना ॥ १५७॥ ३15 विभावयेत् प्रतिज्ञातं सोऽरिवलं लिरिवतादिना । न चैकस्मिन् विवादे तु क्रिया स्याहादिनोईयोः ॥ १५८ ॥ मिथ्या क्रिया पूर्ववादे कारणे प्रतिवादिनि । प्राङ्न्यायकारणोक्तौ तु प्रत्यर्थी निर्दिशेत् क्रियां ॥ १५९ ॥ कारणात् पूर्वपक्षोऽपि उत्तरत्वं प्रपद्यते । 320 ततोऽर्थी लेरवयेत् सद्यः प्रतिज्ञातार्थसाधनं ॥ १६ ॥ तन साधनं तु द्विविधं मानुषं दैविकं तथा । त्रिधा स्याल्लिवितं भुक्तिस्साक्षिणश्चेति मानुषं दैवं धटादि तद्व्यं भूनालाभान्नियोजयेत् । तत्त्वछलानुसारित्वानं भव्यं द्विधा स्मृतं । 326 तत्त्वं सत्यार्थाभिधायि कूटाभिहिनं छलं ।। १६२॥ छलं निरस्य भूनेन व्यवहारान् नयेनृपः । युक्तयानुमानतो नित्यं सामादिभिरुपक्रमैः ॥ १६३॥ न कालहरणं कार्य राजा साधनदर्शने ॥ १६॥ महान् दोषो भवेत् कालाद्धर्मव्यापत्तिलक्षणः । 330 अर्थिप्रत्यर्थिप्रत्यक्ष साधनानि प्रदर्शयेत ॥ १६५॥ अप्रत्यक्षं तयोर्नैव गृहीयान् साधनं नृपः । साधनानां च ये दोषा वक्तव्यास्ते विवादिना ॥ १६६ ॥ गूढास्तु प्रकटास्सभ्यैः काले शास्त्रप्रदर्शनात् । । 21

·162
शुक्रनीतिः
अन्यथा दूषयन दंड्यस्साध्यार्थादेव हीयते
॥ १६७॥
836 विमृश्य साधनं सम्यक कुर्यान् कार्यविनिर्णयं ।
कृटसाधनकारी तु दंड्यः कार्यानुरूपतः ।
द्विगुणं कूटसाक्षी तु साक्ष्यलोपी तथैव च १६८॥
अधुना लिरिवतं वच्मि यथावदनुपूर्वशः ।
अनुभूतस्मारकं तु लिस्वितं ब्रह्मणा कृतं ॥ १६९॥
340 राजकीयं लौकिकं च द्विविधं लिरिवतं स्मृतं ।
स्वहस्तलिखितं वान्यहस्तेनापि विलेरिवतं
असाक्षिमत साक्षिमञ्च सिद्धिर्देशस्थितेस्तयोः ।
भागदानक्रियादानसंविदानऋणादिभिः ।।(१७१")।
सप्तधा लौकिकं चैतन् त्रिविधं राजशासनं ।
346 शासनार्थ ज्ञापनार्थ निर्णयार्थ तृतीयकं
साक्षिमद्रिकथ्यभिमतं भागपत्रं सुभक्तियुक् ।
सिद्धिकृच्चान्यथा पित्रा कृतमप्यकृतं स्मृतं
दायादाभिमतं दानक्रयविक्रयपत्रकं ।
स्थावरस्य ग्रामपादिसाक्षिकं सिद्धिकृत् स्मृतं ॥ १७४"।
250 राज्ञा स्वहस्तसंयुक्तं स्वमुद्राचितिनं तथा ।
राजकीयं स्मृतं लेख्यं प्रकृतिभिश्च मुद्रितं
निवेश्य कालं वर्ष च मासं पक्षं तिथिं तथा ।
वेला प्रदेशं विषयं स्थानं जात्यारुती वयः ।।(१७६॥
साध्यं प्रमाणं द्रव्यं च संख्यां नाम तथात्मनः ।
3.65 राज्ञा च क्रमशो नाम निवासं साध्यनाम च ।।(१७७)।
क्रमात् पितॄणां नामानि पीडामाहर्तृदायको ।
क्षमालिंगानि चान्यानि पक्षे संकीर्त्य लेवयेत् ॥ १७॥

·365 चतुर्थेऽध्याये पंचमं प्रकरणं 168 यत्रैतानि न लिख्यते हीनं लेख्यं तदुच्यते । भिन्नक्रमं व्युत्क्रमार्थ प्रकीर्णार्थ निरर्थक ॥(१७९")। 360 अतीतकाललिरिवतं न स्यात् तत् साधनक्षमं । ल्भेन च स्त्रिया बलात्कारेण यत् कृतं सद्लेिख्यैस्साक्षिभिश्च भोगैर्दिव्यैः प्रमाणतां । व्यवहारे नरो याति चेहामुवाश्नुते सुरवं ॥ १८१"॥ खेतरः कार्यविज्ञानी यस्स साक्षी त्वनेकधा । दृष्टार्थश्च श्रुतार्थश्च कृतश्चैवाकतो द्विधा अर्थिप्रत्यर्थिसान्निध्यादनुभूतं तु प्राग्यथा । दर्शनैश्श्रवणैर्येन स साक्षी तुल्यवाग्यदि • ॥१८३॥ यस्य नोपहता बुद्धिस्स्मृतिश्श्रोत्रं च नित्यशः । सुदीर्घेणापि कालेन स वै साक्षित्वमर्हति ।। १८४॥ 3:0 अनुभूनस्सत्यवाग्यस्सैकस्साक्षित्वमर्हति । उभयानुमतस्साक्षी भवत्येकोऽपि धर्मवित यथाजाति यथावर्ण सर्वे सर्वेषु साक्षिणः । गृहिणो नपराधीनास्सूरयश्चाप्रवासिनः । युवानस्साक्षिणः कार्यास्त्रियस्स्त्रीषु च कीर्तिताः ॥ १८७ ।। साहसेषु च सर्वेषु स्तेयसंग्रहणेषु च । वाग्दण्डयोश्च पारुप्ये न परीक्षेत साक्षिणः ॥१८॥ बालोऽज्ञानादसत्यान् स्त्री पापाभ्यासाच्च कूटकृत् । विब्रूयाद्बांधवस्स्नेहाडैरनिर्यातनादरिः ॥(१८९)। अभिमानाच लोभाच्च विजातिश्च शठस्तथा । उपजीवनसंकोचामृत्यश्चैते ह्यसाक्षिणः ॥ १९० नार्थसंबंधिनो विद्यायौनसंबंधिनोऽपि न । 375 380 ·164 शुक्रनीतिः श्रेण्यादिषु च वर्गेषु कश्चिञ्चेवेष्यतामियात् । तस्य तेभ्यो न साक्ष्यं स्याट्वेष्टारस्सर्व एव ते ॥ १९१॥ न कालहरणं कार्य राज्ञा साक्षिप्रभाषणे । 385 मर्थिप्रत्यर्थिसानिध्ये साध्यार्थेऽपि च सन्निधौ । प्रत्यक्ष वादयेत् साक्ष्यं न परोक्षं कथंचन ॥ १९३ ॥ नोगीकरोति यस्साक्ष्यं दंड्यस्स्यादेशितो यदि । यस्साक्षान्नैव निर्दिष्टो नाहूतो नैव देशितः । ब्रूयान्मिध्येति तथ्यं वा दंड्यस्सोऽपि नराधमः ॥ १९४॥ 390 (धे बहूनां वचनं समेषु गुणिनां वचः । तत्राधिकगुणानां च गडीयाद्वचनं सदा पत्रानियुक्तोऽपीक्षेत शृणुयाद्वापि किंचन । ब्रूयाद्यथादृष्टं यथाश्रुतं विभिन्नकाले यज्ज्ञातं साक्षिभिश्चांशतः पृथक् । एकैकं वादयेत्तत्र विधिरेष सनातनः ।। १९७॥ खभावोक्तं वचस्तेषां गृहीयान्न बलात् क्वचित् । उक्ते तु साक्षिणा साक्ष्ये न प्रष्टव्यं पुनः पुनः । आहूय साक्षिणः पृच्छेनियम्य शपथै शं ॥ १९९॥ पौराणैस्सत्यवचनधर्ममाहात्म्यकीर्तनैः । अनृतस्यातिदोषैश्च भृशमुत्वसयेच्छनैः । २००॥ देशे काले कथं कस्मात् किं दृष्टं वा श्रुतं त्वया । लिरिवतं लेवितं यत् तद्वद सत्यं तदेंव हि ॥ २०१॥ सत्यं साक्ष्यं बुवन् साक्षी लोकानामोति पुष्कलान् । इह चानुत्तमा कीर्ति वागेषा ब्रह्मपूजिता ॥ २०२॥ 605 सत्येन पूयते साक्षी धर्मस्सत्येन वर्धते । पृष्टस्तत्रापि सो 305 100 ·415 चतुर्थेऽध्याये पंचमं प्रकरणं 165 तस्मात् सत्यं हि वक्तव्यं सर्ववर्णेषु साक्षिभिः ॥२०३॥ आत्मैव ह्यात्मनस्साक्षी गतिरात्मैव ह्यात्मनः । मावसंस्थास्स्वमात्मानं नृणां साक्षित्वमुत्तमं ॥ २०४॥ मन्यते वै पापकारी न कश्चित् पश्यतीति मां । 410 तांश्च देवाः प्रपश्यंति तथा ह्यंतरपूरुषः ॥ २०५॥ सुकृतं यत् त्वया किंचिज्जन्मान्तरशतैः कृतं । तत् सर्व तस्य जानीहि यं पराजयसे मृषा । समानोषि च तत्पापं शतजन्मकृतं सदा || २०६॥ साक्षिणं श्रावयेदेव सभायामरहोगतं । दद्याद्देशानुरूपं तु कालं साधनदर्शने । उपाधि वा समीक्ष्यैव देवराजकतं सदा 11 २०८॥ विनष्टे लिरिवते राजा साक्षिभोगैर्विचारयेत् । लेवसाक्षिविनाशे तु सद्भोगादेव चिंतयेत् ॥ २०९॥ सद्भोगाभावतस्साक्षिलेखतो विमृशेत् सदा । केवलेन च भोगेन लेवेनापि च साक्षिभिः । कार्य न चिंतयेद्राजा लोकदेशादिधर्मतः ।। २१०॥ कुशला लेख्यबिंबानि कुर्वन्ति कुटिलास्सदा । तस्मान्न लेख्यसामर्थ्यात् सिद्धिरेकान्तिकी मता ॥२११।। स्नेहलोभभयकोधैः : कूटसाक्षित्वशंकया। 425 केवलैस्सासिभि व कार्य सिध्यति सर्वदा ॥ २१२॥ अस्वामिकं स्वामिकं वा भुंक्ते यद्बलदर्पतः । इति शंकितभोगैर्न कार्य सिध्यति केवलैः ॥ २१३॥ शंकितव्यवहारेषु शंकयेदन्यथा न हि । अन्यथा शंकितान् सम्यान दंडयेचोरवन्नृपः ॥ २१४॥ 420

·166
॥ २१६॥
436
॥ २१७॥
॥ २१९॥
॥ २२० ॥
शुक्रनीतिः
430 अन्यथा शंकनानित्यमनवस्था प्रजायते ।
लोको विभिद्यते धर्मों व्यवहारश्च हीयते
सागमो दीर्घकालश्च निराकोशो निरन्तरः ।
प्रत्यर्थिसन्निधानश्च भुक्तो भोगः प्रमाणवत्
संभोग कीर्तयेद्यस्तु केवलं नागमं क्वचित् ।
भोगश्छलापदेशेन विज्ञेयस्स तु तस्करः
आगमेऽपि बलं नैव भुक्तिस्तोकापि यत्र नो।
यं कंचिद्दश वर्षाणि सन्निधौ प्रेक्षते धनी।
भुज्यमानं परैरथं न स तं लब्धुमर्हति
वर्षाणि विंशतिर्यस्य भूर्भुक्ता तु परैरिह ।
110 सति राज्ञि समर्थस्य तस्य सेह न सिध्यति
अनागमं तु यो भुंक्ते बहून्यब्दशतान्यपि ।
चौरदंडेन तं पापं दंडयेत् पृथिवीपितिः
अनागमापि या भुक्तिर्विच्छेदोपरमोज्झिता ।
षष्टिवर्षात्मिका सापहर्तुं शक्या न केन चित्
146 आधिस्सीमा बालधनं निक्षेपोपनिधिस्त्रियः ।
राजस्खं श्रोत्रियखं च न भोगेन प्रणश्यति
उपेक्षां कुर्वतस्तस्य तूष्णीभूतस्य तिष्ठतः ।
काले विपन्ने पूर्वोक्ते तत् फलं नामुते धनी
भोगस्संक्षेपतश्चोक्तस्तथा दिव्यमयोच्यते
450 प्रमादाडनिनो यत्र त्रिविधं साधनं न चेत् ।
अर्थ चापगुते वादी तत्रोक्तस्विविधो विधिः
चोदनाप्रतिकालश्च युक्तिलेशस्तथैव च ।
तृतीयस्भपयः प्रोक्तस्तैरेवं साधयेत् कमात्
॥ २२१ ॥
॥ २२२ ॥
॥ २२३॥
॥ २२४॥
|| २२४॥
॥ २२५॥
॥ २२६॥

·460
चतुर्थेऽध्याये पंचमं प्रकरणं
167
विशिष्टतर्किता या च शास्त्रशिष्टाविरोधिनी।
455 योजना स्वार्थसंसिद्धयै सा युक्तिस्तु न चान्यथा ॥ २२७ ।।
दानं प्रज्ञापना भेदस्संप्रलोभक्रिया च या ।
चित्तापनमनं चैव हेतवो हि विभावकाः ॥ २२॥
अभीक्ष्णं चोद्यमानोऽपि प्रतिहन्यान्न तहवः ।
त्रिचतुःपंचक्रत्वो वा परतोऽर्थ स दाप्यते ॥ २२९॥
युक्तिप्वप्यसमर्थासु दिव्यैरेनं विमर्दयेत् ।
यस्माद्देवैः प्रयुक्तानि दुष्करार्थे महात्मभिः ॥(२३ ०")।
परस्परविशुद्धयर्थ तस्माद्दिव्यानि नामतः ।
सप्तर्षिभिश्च भिस्सार्थे स्वीकृतान्यात्मशुद्धये
स्वमहत्त्वाच्च यो दिव्यं न कुर्याज्ज्ञानदर्पतः ।
465 वसिष्ठाद्याश्रितं नित्यं स नरो धर्मतस्कर
॥ २३२॥
प्राप्ते दिव्येऽपि न शपेब्राह्मणो ज्ञानदुर्बलः ।
संहरंति च धर्माध तस्य देवा न संशयः ॥ २३३॥
यस्तु वशुद्धिमन्विच्छन् दिव्यं कुर्यादतद्रितः ।
विशुद्धो लभते कीर्ति स्वर्ग चैवान्यथा न हि
470 अनिविषं घटस्तोयं धर्माधर्मी च तण्डुलाः ।
शपथाश्चैव निर्दिष्टा मुनिभिर्दिव्यनिर्णये ।। २३५॥
पूर्व पूर्व गुरुतरं कार्य दृष्ट्रा नियोजयेत् ।
लोकप्रत्ययतः प्रोक्तं सर्व दिव्यं गुरु स्मृतं ॥ २३६॥
तप्तायोगोलकं धृत्वा
गच्छेन्नवपदं करे।
4 तप्तांगारेषु वा गच्छेत् पद्भ्यां सप्त पदानि हि ॥ २३७॥
तप्ततैलगतं लोहमाषं हस्तेन निर्हरेन् ।
सुतप्तलोहपत्रं वा जिवया संलिहेदपि ॥ २३॥

·168
480
शुक्रनीतिः
गरं प्रभक्षयेद्धस्तैः कृष्णसर्प समुद्धरेत् ।
कृत्वा स्वस्य तुलासाम्यं हीनाधिक्यं विशोधयेत् ॥२३९ ।।
खेष्टदेवस्नपनजमद्यादुदकमुत्तमं ।
यावनियमितः कालस्तावदप्सु निमज्जयेत् ॥२४॥
अधर्मधर्ममूर्तीनामदृष्टहरणं तथा ।
कर्षमावांस्तण्डुलांश्च चर्वयेच्च विशंकितः ॥ २४१॥
स्पर्शयेत् पूज्यपादाश्च पुत्रादीनां शिरसि च ।
१४७ धनानि संस्पृशेट्टाक तु सत्येनापि शपेत् तथा ।
दुष्कृतं प्राप्नुयां यद्यत् सर्व नश्येत्तु सत्कृतं ॥ २४३ ॥
सहस्रेऽपहृते चानिः पादोने च विषं स्मृतं ।
त्रिभागोने धटः प्रोक्तो गर्धे च सलिलं तथा ॥ २४४॥
धर्माधर्मो तदर्धे च ह्यष्टमांशे च तण्डुलाः ।
षोडशाशे च शपथा एवं दिव्यविधिस्स्मृतः ।। २४६॥
एषा संख्या निकृष्टानां मध्यानां द्विगुणा स्मृता ।
चतुर्गुणोत्तमानां च कल्पनीया परीक्षकैः
शिरोवर्तिर्यदा न स्यात् तदा दिव्यं न दीयते ।
अभियोक्ता शिरस्स्थाने दिव्येषु परिकीर्त्यते ।। २४७॥
495 अभियुक्ताय दातव्यं दिव्यं श्रुतिनिदर्शनात् ।
न कश्चिदभियोक्तारं दिव्येषु विनियोजयेत् ॥ २४॥
इच्छया वितरः कुर्यादितरो वर्तयेच्छिरः ॥२४॥
पार्थिवैशंकितानां च निर्दिष्टानां च दस्युभिः ।
आत्मशुद्धिपराणां च दिव्यं देयं शिरो विना ॥ २४९॥
००० परदाराभिशापे च ह्यगम्यागमनेषु च ।
महापातकशस्ते च दिव्यमेव न चान्यथा ॥ २५०॥

·चतुर्थेऽध्याये पंचमं प्रकरणं 169 चौर्याभिशंकायुक्तानां तप्तमाषो विधीयते ॥ २५१ ॥ प्राणांतिकविवादे तु विद्यमानेऽपि साधने । दिव्यमालम्बते वादी न पृच्छेत्तत्र साधनं ॥ २५२॥ 505 सोपधं साधनं यत्र तद्राज्ञे श्रावितं यदि । शोधयेत्तत्तु दिव्येन राजा धर्मासनस्थितः ॥ २५३ ॥ यन्नामगोत्रैर्यल्लेख्यतुल्यं लेख्यं यदा भवेत् । अगृहीतधने तत्र कार्यों दिव्येन निर्णयः ॥ २५४॥ मानुषं साधनं न स्यात्तत्र दिव्यं प्रदापयेत् । 510 अरण्ये निर्जने रात्रावन्तर्वेश्मनि साहसे ॥(२५५)। स्त्रीणां शीलाभियोगेषु सर्वार्थापतवेषु च । प्रदुष्टेषु प्रमाणेषु दिव्यैः कार्य विशोधनं महापापाभिशापेषु निक्षेपहरणेषु च । दिव्यैः कार्य परीक्षेत राजा सत्स्वपि साक्षिषु ।। २५७॥ 61; प्रथमा यत्र भिद्यन्ते साक्षिणश्च तथा परे । परेभ्यश्च तथा चान्ये तं वादं शपथैनयेत् ॥ २५॥ स्थावरेषु विवादेषु पूगश्रेणिगणेषु च । दत्तादत्तेषु भृत्यानां स्वामिनां निर्णये सति ॥(२५९)। विक्रयादानसंबंधे क्रीत्वा धनमनिच्छति । 520 साक्षिभिलिरिवतेनाथ भुक्त्या चैतान् प्रसाधयेत् ॥२६० ॥ विवाहोत्सवद्यूतेषु विवादे समुपस्थिते । साक्षिणस्साधनं तत्र न दिव्यं न च लेख्यकं ।। २६१॥ द्वारमार्गक्रियाभोग्यजलवाहादिषु नथा । भुक्तिरेव तु गुर्वी स्यान्न दिव्यं न च साक्षिणः ॥ २६२॥ 525 योको मानुषी ब्रूयादन्यो ब्रूयात्तु दैविकीं । 22 ·170 शुक्रनीतिः मानुषीं नत्र गृहीयान्न तु दैवी क्रियां नृपः यद्येकदेशप्राप्तापि क्रिया विद्येत मानुषी । सा ग्राह्या न तु पूर्णापि दैविकी वदनां नृणां ॥ २६४ ॥ प्रमाणहेतुचरितैश्शपथेन नृपाज्ञया। 6:30 वादिसंप्रतिपत्त्या वा निर्णयप्पड़विधस्स्मृतः ॥ २६५ ॥ लेख्यं यत्र न विद्येत न भुक्तिर्न च साक्षिणः । न च दिव्यावतारोऽस्ति प्रमाणं तत्र पार्थिवः ।। २६६ ॥ निश्चेतुं ये न शक्यास्स्युर्वादास्सन्दिग्धरूपिणः । सीमाद्यास्तत्र नृपतिः प्रमाणं स्यात् प्रभुर्यतः || २६७॥ 635 स्वतन्वसाधयन्नर्थान् राजापि स्याञ्च किल्बिषी। धर्मशास्त्राविरोधेन ह्यर्थशास्त्रं विचारयेत् ।। २६८॥ राजामात्यप्रलोभेन व्यवहारस्तु दुप्यति । लोकोऽपि च्यवते धर्मात् कृटार्थे संप्रवर्तते ॥ २६९॥ अतिकामक्रोधलोभैर्व्यवहारः प्रवर्तते । कर्तृनथो साक्षिणश्च सभ्यान् राजानमेव च । व्यामोत्यतस्तु तन्मूलं छित्वा तं विमृशं नयेत् ॥ २७०॥ अनर्थ चार्थवन् कृत्वा दर्शयति नृपाय ये । अविचिन्त्य नृपस्तथ्यं मन्यते तैर्निदर्शितं । स्वयं करोति तदृत्तौ भुज्यतेऽष्टगुणं त्वधं || २७२॥ 646 अधर्मतः प्रवृत्तं तं नोपेक्षेरन् सभासदः । उपेक्ष्यमाणास्सनृपा नरकं यांत्यधोमुरवाः ॥ २७३ ॥ धिग्दंडस्त्वथ वाग्दण्डस्सभ्यायत्तौ तु तावुभौ । अर्थदण्डवधायुक्तौ राजायत्तावुभावपि ॥ २७४ ॥ तीरितं चानुशिष्टं च यो मन्येत विधर्मतः ।

·550 चतुर्थेऽध्याये पंचमं प्रकरणं 171 द्विगुणं दण्डमाधाय पुनस्तत् कार्यमुद्धरेत् ॥ २७५ ॥ साक्षिसभ्यावसन्नानां दूषणे दर्शनं पुनः । स्वचर्यावसितानां च प्रोक्तः पौनर्भवो विधिः ॥ २७६ ॥ अमात्यः प्राविवाको वा ये कुर्युः कार्यमन्यथा । तत्सर्व नृपतिः कुर्यात् तान् सहस्रं तु दण्डयेत् ॥ २७७ ।। 615 न हि जातु विना दण्डं कश्चिन्मार्गेऽवनिष्ठते । सन्दर्शिते सभ्यदोषे नदुहृत्य नृपो नयेत् ।। २७८॥ प्रतिज्ञाभावनाहादी प्राइविवाकादिपूजनान् । जयपत्रस्य चादानाज्जयी लोके निगद्यते ।। २७९॥ सभ्यादिभिर्विनिर्णिक्तं विधृतं प्रतिवादिना । ६०७ दृष्ट्वा राजा तु जयिने प्रदद्याज्जयपत्रकं ॥ २८० ॥ अन्यथा ह्यभियोक्तारं निरुध्याद्वहुवत्सरं । मिथ्याभियोगसदृशमहयेदभियोगनं || २८१॥ कामक्रोधौ तु संयम्य योऽर्थान धर्मेण पश्यति । प्रजास्तमनुवर्तन्ने समुद्रमिव सिंधवः ।। २८२॥ 565 जीवतोरस्वतंत्रस्स्याज्जरयापि समन्वितः । तयोरपि पिना श्रेयान बीजप्राधान्यदर्शनात् ॥ २८३॥ अभावे बीजिनो माता नदभावे तु पूर्वजः । स्वातंत्र्यं तु स्मृतं ज्येष्ठे ज्येष्ठचं गुणवयः कृतं || २८४ ॥ यास्सर्वाः पितृपत्न्यस्मथुस्तासु वर्तेत मातृवत् । 570 स्वसमैकेन आगेन सर्वास्ताः प्रतिपालयन ॥ २८५॥ अस्वतंवाः प्रजास्सर्वास्स्वतंत्रः पृथिवीपतिः । अस्वतंवस्स्मृतश्शिप्य आचार्य तु स्वतंत्रता ।। २८६ ॥ सुतस्य सुनदाराणां वशित्वमनुशासने ।

·172 शुक्रनीतिः विक्रये चैव दाने च वशित्वं न सुते पितुः ॥२८७॥ 17. स्वतंबास्सर्व एवैते परतंत्रेषु नित्यशः । अनुशिष्टौ विसर्गे वाविसर्गे चेश्वरा मताः ॥ २८॥ मणिमुक्ताप्रवालानां सर्वस्यैव पिता प्रभुः । स्थावरस्य तु सर्वस्य न पिता न पितामहः ॥ २८९॥ भार्या पुत्रश्च दासश्च त्रय एवाधनास्स्मृताः। 540 यत् ने समाधिगच्छंनि यस्यैते तस्य तद्धनं ॥ २९०॥ वर्तते यस्य यद्धस्ते तस्य स्वामी स एव न । अन्यस्वमन्यहस्तेषु चौर्याद्यैः किं न दृश्यते ॥ २९१ ॥ तस्माच्छास्त्रत एव स्यान स्वाम्यं नानुभवादपि । अस्यापहृतमेतेन न युक्तं वक्तुमन्यथा ॥ २९२॥ 865, विदितोऽर्थागमशास्त्र तथा वर्णः पृथक पृथक । शास्ति तच्छास्त्रधर्म यन्म्लेच्छानामपि तत् सदा ॥ २९३ ॥ पूर्वाचार्यस्तु कथितं लोकानां स्थितिहेतवे । समानभागिनः कार्याः पुत्रास्वस्य च वै स्त्रियः ॥ २९४ ॥ खभागार्धहरा कन्या दौहित्रस्तु तदर्धभार । मृतेऽधिपेऽपि पुत्राद्या उक्तभागहरास्स्मृताः ॥ २९५॥ मात्रे दद्याच्चतुर्थाशं भगिन्यै मातुरर्धकं । तदर्ध भागिनेयाय शेषं सर्व हरेत् सुतः ॥ २९६॥ पुत्रो नप्ता धनं पत्नी हरेत पुत्री च तत्सुतः । माता पिता च भ्राता च पूर्वालाभाञ्च तत्सुतः || २९७॥ सौदायिकं धनं प्राप्य स्त्रीणां स्वातंत्र्यमिप्यते । विक्रये चैव दाने च यथेष्टं स्थावरेष्वपि ॥ २९८॥ उढया कन्यया वापि पत्युः पितृगृहाच यत् । 6960 ·173 ० चतुर्थेऽध्याये पंचमं प्रकरणं मातृपित्रादिभिर्दत्तं धनं सौदायिकं स्मृतं ॥ २९९॥ पित्रादिधनसंबंधहीनं यद्यदुपार्जितं । 600 येन सः काममश्नीयादविभाज्यं धनं हि तत् ॥ ३०॥ जलतस्करराजाग्निव्यसने समुपस्थिते । यस्तु स्वशक्त्या संरक्षेत् तस्यांशो दशमस्स्मृतः ।। ३०१ ॥ हेमकारादयो यत्र शिल्पं संभूय कुर्वते । कार्यानुरूपं निवेशं लभेरस्ते यथार्हतः ॥ ३०२॥ 605 संस्कर्ता तत्कलाभिज्ञशिल्पी प्रोक्तो मनीषिभिः ॥ ३०२।। हर्म्य देवगृहं वापि वापिकोपस्कराणि च । संभूय कुर्वनां तेषां प्रमुख्यो द्वयंशमर्हति नर्तकानामेव धर्मस्सद्भिरेष उदाहृतः । तालज्ञो लभतेऽर्थार्ध गायनास्तु समांशिनः || ३०४॥॥ 610 परराष्ट्रावनं यत् स्याञ्चौरैस्वाम्याऽज्ञया हृतं । राज्ञे षष्ठांशमुद्धृत्य विभजेरन समांशकं ॥ ३०५॥ तेषां चेत् प्रसृतानां च ग्रहणं समवाप्नुयात् । तन्मोक्षार्थ च यद्दत्तं वहेयुस्ते समांशतः ।। ३०६॥ प्रयोगं कुर्वते ये तु हेमधान्यरसादिना । समन्यूनाधिकरशैलाभस्तेषां तथाविधः ।। ३०७।। समो न्यूनोऽधिको वंशो योऽनुक्षिप्तस्तथैव सः । व्ययं दद्यान कर्म कुर्यालाभं गृहीत चैव हि ॥ ३०॥ वणिजानां कर्षकाणामेष एव विधिस्स्मृतः ।। ३०९॥ सामान्यं याचितं न्यास आधिर्दासश्च तद्धनं । 620 अन्वाहितं च निक्षेपस्सर्वस्वं चान्वये सति । आपत्स्वपि न देयानि नव वस्तूनि पंडिनैः ॥ ३१०॥ 615 ·174 शुक्रनीतिः अदेयं यश्च गृहाति यश्चादेयं प्रयच्छति । तावुभौ चौरवच्छास्यौ दाप्यौ चोत्तमसाहस ॥३११॥ अस्वामिकेभ्यश्चौरेभ्यो विगृहानि धनं तु यः । 625 अव्यक्तमेव क्रीणाति स दंड्यश्चौरवन्नृपैः ॥ ३१२"। ऋत्विग्याज्यमदुष्टं यस्त्यजेदनपकारिणं । अदुष्टं चत्विजं याज्यो विनेयौ नावुभावपि ॥ ३१३॥ द्वात्रिंशाशं षोडशांशं लाभं पण्ये नियोजयेत् । नान्यथा तद्व्ययं ज्ञात्वा प्रदेशाद्यनुरूपतः । 6.30 वृद्धि हित्वा ह्यधिनैर्वाणिज्यं कारयेत् सदा ॥ ३१५॥ मृलात्तु द्विगुणा वृद्विर्गृहीता चाधर्माणकान् । तदोत्तमर्णमूलं तु दापयेन्नाधिकं ततः धनिकाश्चक्ररद्वयादिमिषनस्तु प्रजाधनं । संहरंति ह्यतम्नेभ्यो राजा संरक्षयेत प्रजां ।। ३१७॥ 635 समर्थस्सन्न ददाति गृहीतं धनिकाहनं । राजा संदापयेत्तस्मात सामदंडविकर्षणैः ॥ ३१८ ॥ लिरिवनं तु यदा यस्य नष्टं तेन प्रबोधितं । विज्ञाय साक्षिभिस्सम्यक पूर्ववद्दापयेत्तदा || ३१९॥ अदत्तं यश्च गृहाति सुदत्तं पुनरिच्छति । दंडनीयावुभावेनौ धर्मज्ञेन महीक्षिता ॥ ३२०॥ कूटपण्यस्य विक्रेता स दंड्यश्चौरवत् सदा। दृष्ट्वा कार्याणि च गुणाञ्छिल्पिनां भृतिमावहेत् ॥ ३२१ ।। पंचमांशं चतुर्थाशं तृतीयांशं तु कर्षयेत् । अर्ध वा राजताद्राजा नाधिकं तु दिने दिने ॥ ३२२॥ विद्रुतं न तु हीनं स्यात् स्वर्ण पलशतं शुचि । 640 615 ·चतुर्थेऽध्याये पंचमं प्रकरणं 175 चतुश्शतांशं रजतं तानं न्यूनं शतांशकं वंगं च जसदं सीसं होनं स्यात् षोडशशिकं । अयोऽष्टांशं त्वन्यथा तु दंव्यश्शिल्पी सदा नृपैः ॥ ३२४ ॥ सुवर्ण द्विशतांशं तु रजतं च शांशकं । 650 हीनं सुघटिने कार्ये सुसंयोगे तु वर्धते ॥(३२५)॥ षोडशांश वन्यथा हि दंड्यस्स्यात् स्वर्णकारकः । संयोगघटनं दृष्ट्वा रद्धि हास प्रकल्पयेत् ॥ ३२६॥ स्वर्णस्योत्तमकार्ये तु भृतिस्त्रिंशांशकी मना । षष्टयंशकी मध्यकार्य हीनकार्य तदर्धकी ।। ३२७॥ 6 तदर्धा कटके ज्ञेया विद्रुते तु तदर्धकी। उत्तमे राजते वर्धा तदर्धा मध्यमे स्मृता । हीने तदर्धा कटके तदर्धा संप्रकीर्तिता ।। ३२८॥ पादमात्रा भृतिस्ताने वंगे च जसदे नथा । लोहेऽर्धा वा समा वापि द्विगुणाष्टगुणाथवा ।। ३२९"। धातूनां कूटकारी तु द्विगुणो दंडमर्हति ।। ३३०॥ लोकप्रचारैरुत्पन्नो मुनिभिर्विधृतः पुरा। व्यवहारोऽनंतपथस्स वक्तुं नैव शक्यने || ३३२॥ उक्तं राष्ट्रप्रकरणं समासात पंचमं तथा । अत्रानुक्ता गुणा दोषास्ते नेया लोकशास्त्रतः || ३३२॥ 660 इति शुक्रनीती राष्ट्रेऽन्त्यं चतुर्थेऽध्याये राजधर्मनिरूपणं नाम पंचमं प्रकरणं

·176
शुक्रनीतिः
चतुर्थे ऽध्याये षष्ठं प्रकरणं
॥ २ ॥
॥ ३ ॥
॥ ४ ॥
10
षष्ठं दुर्गप्रकरणं प्रवक्ष्यामि समासनः ।
खातकंटकपाषाणैर्दुप्पथं दुर्गमैरिणं
परिनस्तु महारवातं पारिवं दुर्गमेव तत् ।
इप्टकोपलमृद्भित्तिप्राकारं पारिघं स्मृतं
5 महाकंटकक्षीधैर्याप्तं तद्वनदुर्गमं ।
जलाभावस्तु परितो धन्वदुर्ग प्रकीर्तितं
जलदुर्ग स्मृतं नझरासमन्तान्महाजलं ।
सुवारिपृष्ठोच्चधरं विविक्ते गिरिदुर्गमं
अभेद्यं व्यूहविद्वीरव्याप्तं तत् सैन्यदुर्गमं ।
सहायदुर्ग तज्ज्ञेयं शूरानुकूलबांधवं
पारिरवादैरिणं श्रेष्ठं पारिघं तु ततो वनं ।
ततो धन्व जलं तस्मादिरिदुर्ग ततस्स्मृतं
सहायसैन्यदुर्गे तु सर्वदुर्गप्रसाधिके ।
ताभ्यां विनान्यदुर्गाणि निप्फलानि महीभुजां
16 श्रेष्ठं तु सर्वदुर्गेभ्यस्सेनादुर्ग स्मृतं बुधैः ।
तत्साधकानि चान्यानि तद्रक्षेन्नृपतिस्सदा
सेनादुर्ग तु यस्य स्यात् तस्य वश्या तु भूरियं ।
विना तु सैन्यदुर्गेण दुर्गमन्यत् तु बंधनं
आपत्कालेऽन्यदुर्गाणामाश्रयश्चोत्तमो मतः
20 एकश्शतं योधयति दुर्गस्थोऽस्वधरो यदि ।
शतं दशसहस्राणि तस्मादुर्ग समाश्रयेत्
॥९॥
॥ १०॥

·177 चतुर्थेऽध्याये षष्ठं प्रकरणं शूरस्य सैन्यदुर्गस्य सर्व दुर्गमिव स्थलं । युद्धसंभारपुष्टानि राजा दुर्गाणि धारयेत् । धान्यवीरास्त्रपुष्टानि कोशपुष्टानि वै तथा 25 सहायपुष्टं यदुर्ग तत्तु श्रेष्ठतरं मतं । सहायपुष्टदुर्गेण विजयो निश्चयात्मकः यद्यत् सहायपुष्टं तु तत्सर्व सफलं भवेत् । परस्परानुकूल्यं तु दुर्गाणां विजयप्रदं ॥ १२ ॥ ॥ १४ ॥ इति शुक्रनीतौ चतुर्थेऽध्याये दुर्गनिरूपणं नाम षष्ठं प्रकरणं 23

·178
शुकनीतिः
चतुर्थेऽध्याये सप्तमं प्रकरणं
॥ २ ॥
॥ ३॥
॥४॥
दौर्ग संक्षेपतः प्रोक्तं सैन्यं सप्तममुच्यते ।
सेना शस्त्रास्त्रसंयुक्तमनुप्यादिगणात्मिका
खगमान्यगमा चेति द्विधा सैव
पृथक
त्रिधा।
दैव्यासुरी मानवी च पूर्वपूर्वा बलाधिका
६ वगमा या स्वयं गंत्री यानगाऽन्यगमा स्मृता ।
पादातं स्वगमं चान्यद्रथाश्वगजगं त्रिधा
सैन्याहिना नैव राज्यं न धनं न पराक्रमः
बलिनो वशगास्सर्वे दुर्बलस्य च शत्रवः ।
भवंत्यल्पजनस्यापि नृपस्य तु न किं पुनः
10 शरीिरं हि बलं शौर्यबलं सैन्यबलं तथा।
चतुर्थमास्त्रिकबलं पंचमं धीबलं स्मृतं ।
षष्ठमायुर्बलं त्वेतैरुपेतो विष्णुरेव सः
न बलेन विनाप्यल्पं रिपुं जेतुं क्षमास्सदा ।
देवासुरनरास्त्वन्योपायैनित्यं भवंति हि
16 बलमेव रिपोर्नित्यं पराजयकरं परं ।
तस्मादलमभेद्यं तु धारयेद्यत्नतो नृपः
सेनाबलं तु द्विविधं स्वीय मैत्रं च तड्विधा ।
मौलसाद्यस्कभेदाभ्यां सारासारं पुनर्दिधा
अशिक्षितं शिक्षितं च गुल्मीभूतमगुल्मकं ।
20 दत्तास्वादि स्वशस्त्रास्त्रे स्ववाहि दत्तवाहनं
सौजन्यात् साधकं मैत्रं स्वीयं भृत्या प्रपालितं ।
॥ ९॥

·179
॥१२॥
॥ १३ ॥
चतुर्थे ऽध्याये सप्तमं प्रकरणं
मौसं बड्वब्दानुबंधि साद्यस्कं यत् तदन्यथा
सुयुद्धकामुकं सारमसारं विपरीतकं ।
शिक्षितं व्यूह कुशलं विपरीतमशिक्षितं
25 गुल्मीभूतं साधिकारि स्वस्वामिकमगुल्मकं ।
दत्तास्त्रादि स्वामिना यन् स्वशस्त्रास्त्रमतोऽन्यथा
कृतगुल्मं स्वयंगुल्मं नहच्च दत्तवाहनं ।
आरण्यकं किरानादि यत् स्वाधीनं स्वतेजसा
उत्सृष्टं रिपुणा वापि भृत्यवगें निवेशितं ।
30 भेदाधीनं कृतं शत्रोस्सैन्यं शत्रुबलं स्मृतं ।
उभय दुर्बलं प्रोक्नं केवलं साधकं न नन्
समैनियुद्धकुशलैर्व्यायामैननिभिस्तथा ।
वर्धयेद्बाहुयुद्धार्थ भोज्यैशारीरकं बलं
मृगयाभिस्तु व्याघ्राणां शस्त्रास्त्राभ्यासतस्सदा ।
वर्धयेच्छूरसंयोगान सम्यक शौर्यबलं नृपः
सेनाबलं सुभृत्या तु नपोऽभ्यासैस्तथास्त्रिकं ।
वर्धयेच्छास्त्रचतुरसंयोगाद्धीबलं सदा
सक्रियाभिचिरस्थायि नित्यं राज्यं भवेद्यथा ।
स्वगोत्रे तु नथा कुर्यात्तदायुर्बलमुच्यते ।
46 यावद्गोत्रे राज्यमस्ति तावदेव स जीवति
चतुर्गुणं हि पादानमश्वनो धारयेत् सदा ।
पंचमांशांस्तु वृषभानष्टांशांश्च क्रमेलकान्
चतुर्थांशान् गजानुष्ट्राद्गजाधांश्च रथान सदा।
रथात्तु द्विगुणं राजा बृहन्नालीकमेव च
पदानिबहुलं सैन्यं मध्याश्वं तु गजाल्पकं ।
॥ १६॥
35
॥ १८॥
॥ २० ॥
(२१)।
॥ २२॥

·180
॥२३॥
॥(२४)॥
॥(२५)॥
॥ २६ ॥
॥(२७)।
॥(२८)॥
शुक्रनीतिः
तथा दृषोप्ट्रसामान्यं रक्षेन्नागाधिकं न हि
सवयस्सारवेपोच्चशस्त्रास्त्रं तु पृथक् शतं ।
लघुनालिकयुक्तानां पदातीनां शतत्रयं
मशीत्यश्वान् रथं चैकं वृहन्नालद्वयं तथा ।
60 उष्ट्रान् दश गजौ द्वौ तु शकटौ षोडशर्षभान्
तथा लेवकपदकं हि मंत्रित्रितयमेव च ।
धारयेन्नृपतिस्सम्यग्वत्सरे लक्षकर्षभाक्
सम्भारदानभोगार्थ धनं सार्धसहस्त्रकं ।
लेखकार्थे शतं मासि मंत्र्यर्थे तु शतत्रयं
6. त्रिशतं दारपुत्रार्थे विद्वदर्थे शतद्वयं ।
साद्यश्वपदगार्थ हि राजा चतुस्सहस्त्रकं
गजोप्ट्रसपनालार्थ व्ययीकुर्याच्चतुश्शतं ।
शेष कोशे धनं स्थाप्यं राज्ञा सार्धसहस्त्रक
प्रतिवर्ष स्ववेशार्थ सैनिकेभ्यो धनं हरेत्
लोहसारमयश्चक्रसुगमो मंचकासनः ।
वांदोलायितरूढस्तु मध्यमासनसारथिः
शस्त्रास्त्रसंधार्युदर इष्टच्छायो मनोरमः ।
एवंविधो रथो राज्ञा रक्ष्यो नित्यं सदश्वकः
नीलतालुर्नीलजिडो वक्रदन्तो ह्यदन्तकः ।
66 दीर्घद्वेषी क्रूरमदस्तथा पृष्ठविधूनकः
दशाष्टोननवो मन्दो भूविशोधनपुच्छकः ।
एवंविधोऽनिष्टगजो विपरीतश्शुभावहः
भद्रो मन्द्रो मृगो मिश्रो गनो जात्या चतुर्विधः
मध्वाभदंतस्सबलस्समांगो वर्तुलारुतिः ।
॥ २९॥
॥२९॥
60
॥(३०)।
॥(३२॥॥
॥ ३३॥

·181
0
॥ ३५॥
॥ ३८॥
॥ ४० ॥
चतुर्थेऽध्याये सप्तमं प्रकरणं
सुमुखोऽवयवश्रेष्ठो ज्ञेयो अद्रगजस्सदा
स्थूलकुक्षिस्सिहदृक् च बृहत्वग्गलशुण्डकः ।
मध्यमावयवो दिर्घकायो मन्द्रगजस्स्मृतः
तनुकण्ठदन्तकर्णशुण्डस्स्थूलाक्ष एव हि ।
सुहवाधरमेदस्तु वामनो मृगसंज्ञकः
75 एषां लक्ष्मैर्विमिलितो गजो मिश्र इति स्मृतः ।
भिन्न भिन्नं प्रमाणं त्रयाणामपि कीर्तितं
गजमाने चंगुलं स्यादष्टभिस्तु यवोदरैः ।
चतुर्विशत्यंगुलैस्तैः करः प्रोक्तो मनीषिभिः
सप्तहस्तोन्नतिर्भद्रे ह्यष्टहस्तप्रदीर्घता ।
80 परिणाहो दशकर उदरस्य भवेत् सदा
प्रमाणं मंद्रमृगयोर्हस्तहीनं क्रमादतः ।
कथितं दैर्ध्यसाम्यं तु मुनिभिर्भद्रमंद्रयोः
बृहद्भूगण्डफालस्तु धृतशीर्षगतिस्तदा ।
गजश्श्रेष्ठस्तु सर्वेषां शुभलक्षणसंयुतः
पञ्चयवांगुलेनैव वाजिमानं पृथक् स्मृतं
चत्वारिंशांगुलमुरवो वाजी यश्चोत्तमोत्तमः ।
षट्त्रिंशदंगुलमुग्वो ह्युत्तमः परिकीर्तितः
द्वात्रिंशदंगुलमुरवो मध्यमस्स उदाहृनः ।
अष्टाविंशत्यंगुलो यो मुग्वे नीचः प्रकीर्तितः
50 वाजिनां मुरवमानेन सर्वावयवकल्पना ।
औच्चं तु मुखमानेन त्रिगुणं परिकीर्तितं
शिरोमणि समारम्य पुच्छमूलांनमेव हि ।
तृतीयांशाधिकं दैर्घ्य मुरवमानाच्चतुर्गुणं ।
॥ ४१॥
॥ ४२ ॥
85
॥४२॥
॥४३॥
॥४४॥
॥ १५॥

·182
॥४७॥
॥४॥
॥ ४९॥
॥ ५० ॥
॥ ५२ ॥
शुक्रनीतिः
परिणाहस्तूदरस्य त्रिगुणरुयंगुलाधिकः
साधारणमिदं मानमुच्यते विस्तरादथ
अष्टाविंशांगुलमुरवं पुरस्कृत्य यथा तथा ।
शफोच्चं व्यंगुलं ज्ञेयं मणिबंधों गुलाधिकः
चतुर्हस्तांगुला जंघा व्यंगुलं जानु कीर्तितं ।
चतुर्दशांगुलावूरू कूपरनिस्स्मृतो बुधैः
100 अष्टत्रिंशांगुलं ज्ञेयं स्कंधांत कृपरादितः ।
प्रत्यगुरू मुरवसमौ जंघोना पादमानतः
प्रोक्तोच्चता चाथ दैर्घ्यमुच्यने शास्त्रसङ्गनं
षष्ठांशेनाधिका ग्रीवा द्विगुणा सुप्रसारिता ।
मुरवतश्वोच्छ्रिता सार्धपादहीना तु पूर्वतः
106 स्कंधादि मुकमूलांतं ग्रीवातुल्यं तु तत्र हि ।
द्वयंशषष्ठं त्रिकं यावत् शेषमंसं प्रकल्पयेत्
मुरवार्ध पुच्छदण्डं च शिश्न आण्डौ तदर्धकौ।
कर्णप्पडंगुलो दीर्घश्चतुःपञ्चांगुलः क्वचित्
परिणाहशफस्योक्तो मुरवार्धनांगुलाधिकः ।
110 तद? मणिबंधस्य जंघायाः परिधिस्स्मृतः
दशैकांगुलपरिधी रम्योरोः कीनितो बुधैः ।
पृष्ठोरुपरिधिर्मूले त्रिप्षष्ठांशमुरवेषु च
नहिरंतर्धनुःरवण्डसदृशा सरभोग्रजा ।
मणिबंधमणे यः परिधिश्च नवांगुलः
115 अन्त्यजंघादिपरिधिर्विज्ञेयः पूर्ववबुधैः ।
अयोोरंतरे चिह्नमंगुष्ठं पक्षमूलयोः
सार्धागुलं सटास्थानं ग्रीवोपरि सुविस्तृतं ।
॥ ५४॥
॥ ५॥

·183
॥ ५९॥
॥ ६१॥
॥(६४)॥
चतुर्थेऽध्याये सप्तमं प्रकरणं
शिरोमणिं समारभ्य दीर्घ स्कन्धान्तमुत्तमं
अघोगमा सटा कार्या हस्तमात्रायता शुभा ।
120 सार्धहस्ता द्विहस्ता वा पुच्छबालास्सुशोभनाः
सप्ताष्टनवदशभिरंगुलैः कर्णदीर्घता ।
तथा तद्विस्तृतिज्ञेया व्यंगुला चतुरंगुला
न स्थूला नापि चिपिटा ग्रीवा मयूरसन्निभा ।
ग्रीवाग्रपरिधिस्नुल्यो मुग्वेनाधिकमुष्टिकः
125 ग्रीवामूलस्य परिधिढिगुणो विदशांगुलः ।
तृतीयांशविहीनं तु सत्कोडं वक्ष ईरितं
नेत्रोपरि परीणाहो मुरवेनाष्टांगुलाधिकः ।
नासिकोपरि नेत्राधो मुरवस्य परिधिस्तु यः
तृतीयांशविहीनेन मुरवेन सदृशो भवेत् ।
द्वयंगुलं नेत्रविस्तृतिस्त्र्यंगुला तस्य दीर्घता
अर्धागुलाधिका वापि विस्तृतिर्दीर्घनांगुला ।
मुग्वनृतीयांशमेतदूर्वोर्मध्येऽन्तरं स्मृतं
नेत्राग्रयोरन्तरं तु पञ्चमांशं मुग्वस्य हि ।
कर्णयोरन्तरं तहत कर्णनेत्रांतरं तथा
135 भूस्थयोशफयोः प्रोक्तं यतनं कर्णसंमितं ।
मणिनेत्रप्रांतरं च भ्रुवोरन्नरमेव हि
सक्थ्यंगुलं तृतीयांशं नासानेत्रान्तरं तथा।
त्रिभागपूरणं प्रोथस्सोष्टश्च परिकीर्तितः
नासारन्ध्रांतरं चैव तयं नवमांशकं ।
140 कायो नरार्धविस्तारस्त्रिके हृदयसंमितः
चतुर्थाशं तु हृदयं बाहुमूलादधस्स्मृतं ।
130
॥ ६७॥
॥ ६९॥
॥ ७० ॥

·184
॥ ७१ ॥
॥ ७२ ॥
145
॥ ७३ ॥
॥ ७४॥
160
॥(७५)॥
.
शुक्रनीतिः
षष्ठांशमन्तरं बाव्होर्तृत्समीपे प्रकीर्तितं
अधरोष्ठोऽनुचिबुकं सार्धागुलमथोन्नतं ।
शोभते चोन्नतग्रीवो
नतपृष्ठस्सदा हयः
यद्रूपं कर्तुमुद्युक्तस्तविंबं वीक्ष्य सर्वतः ।
अदृष्ट्वा कस्य यदूपं न कर्तुं समते हि तत्
शिल्प्यने वाजिनं ध्यात्वा कुर्यादवयवानतः ।
दिशानया च विभूतेस्सर्वमानानि वाजिना]
श्मश्रुहीनमुग्वः कानप्रगल्भोत्तुंगनासिकः ।
दीर्घोहतग्रीवमुरवो हूस्वकुक्षिरबुरश्रुतिः
तुरप्रचण्डवेगश्च हंसमेघसमस्वनः ।
नातिको नातिमृदुर्देवसत्त्वो मनोरमः ।
सुकांतिगंधवर्णश्च सगुणभ्रमरान्वितः
भ्रमरस्तु द्विधावों वामदक्षिणभेदतः ।
पूर्णोऽपूर्णः पुनदे॒धा दीर्घा हूस्वस्तथैव च
स्त्रीपुंदेहे वामदक्षौ यथोक्तफलदौ क्रमात् ।
न तथा विपरीतौ तु शुभाशुभफलप्रदौ
नीचोर्ध्वतिर्यमुरवतः फलभेदो भवेत्तयोः
शरवचक्रगदापद्मवेदिस्वस्तिकसन्निभः ।
100 प्रासादतोरणधनुस्सुपूर्णकलशाकृतिः ।
स्वस्तिकस्रङ्मीनरवद्गश्रीवत्साभश्शुभो भ्रमः
नासिकाने ललाटे च शरवे कण्ठे च मस्तके ।
आवर्तो जायते येषां ते धन्यास्तुरगोत्तमाः
हृदि स्कंधे गले चैव कटिदेशे तथैव च ।
165 नाभौ कुक्षौ च पार्थाने मध्यमास्संप्रकीर्तिताः
155
॥ ७७॥
॥ ७॥
॥ ७९॥
॥०॥
॥८१॥
॥२॥

·185 ॥८४"| ||७"। चतुर्थेऽध्याये सप्तमं प्रकरणं ललाटे यस्य चावहिनयस्य समुद्भवः । मस्तके च तृतीयस्य पूर्णहर्षोऽश्व उत्तमः पृष्ठवंशे यदावः यस्यैकस्सप्रजायते । स करोत्यश्वसंघातान स्वामिनस्सूर्यसंज्ञकः 1: त्रयो यस्य ललाटस्था आवास्तिर्यगुत्तराः । त्रिकूटस्स परिज्ञेयो वाजिरद्धिकरस्सदा ऐवमेव प्रकारेण त्रयो ग्रीवां समाश्रिताः । समावर्ताम्स वाजीशो जायते नृपमन्दिरे कपोलस्थौ यदावर्ती दृश्यते यस्य वाजिनः । यशोद्धिकरी प्रोक्तौ राज्यद्धिकरौ मतौ एको वाथ कपोलस्थो यस्यावर्तः प्रदृश्यते । सर्वनामा स विख्यानस्त इच्छेन स्वामिनाशनं गंडसंस्थो यदावों वाजिनो दक्षिणाश्रितः । स करोनि महासौग्यं स्वामिनं शिवसंज्ञिकः 11. नहहामाश्रिनः करः प्रकरोति धनक्षयं । इन्द्राक्षौ तावुभौ शस्ती नृपराज्यविद्धिदी कर्णमूले यदावों स्ननमध्ये तथापरौ । विजयाख्यौ उभौ तौ तु युद्धकाले यशःप्रदौ स्कन्धपार्श्व यदावर्ती स भवेत् पद्मलक्षणः । 165 करोनि विविधान पद्मान स्वामिनस्सततं सुग्वं नासामध्ये यदावर्त एको वा यदि वा त्रयं । चक्रवर्ती स विज्ञेयो वाजी भूपालसंज्ञकः कंठे यस्य महावों एकश्श्रेष्ठः प्रजायते । चिंतामणिम्स विज्ञेयश्चितितार्थसुग्वप्रदः || ॥११॥ || ९२॥ ||९४॥

·188
210
॥ १२ ॥
॥ १२२॥
|| १२३॥
शुक्रनीति:
नातिकरस्सदा पृज्यो भ्रमाद्यैरपि दूषिनः
वाजिनामत्यवहनात सुदोषास्संभवंति हि ।
कशो व्याधिपरीतांगो जायतेऽत्यंतवाहनात
अवाहितो भवेन्मन्दसवकर्मसु निन्दितः ।
अपोपितो भवेत् क्षीणो रोगी चात्यंतपोषणात
सुगनिर्दुर्गनिनित्यं शिक्षकस्य गुणागुणैः
जान्वधश्चलपादस्स्यादृजुकायम्स्थिरासनः ।
25 तुलाधृतरवलीनस्स्यात् काले देशे सुशिक्षकः
मृदुना नानितीक्ष्णेन कशाघातेन ताडयेत् ।
नाडयेन्मध्यघातेन स्थाने स्वश्वं मुशिक्षकः
हेपिते कक्षयोर्हन्यात सवलिने पक्षयोस्तथा।
भीते कर्णान्तरे चैव ग्रीवासन्मार्गगामिनि
कुपिते बाहुमध्ये च भ्रान्तचित्ते तथोदरे ।
अश्वस्संताज्यते प्राज्ञैर्नान्यस्थानेषु कहिचिन्
अथवा हेषिते स्कंधे सवलिने जघनान्तरे ।
भीते वक्षस्थलं हन्याहमुन्मार्गगामिनि ।
कुपिते पुच्छसंघाने भ्रान्ने जानुद्वयं तथा
22.65 नासकृत् ताडयेदश्वमकाले च विदेशके ।
अकालस्थानघानेन वाजिदोपान वितन्वते
तावद्वंति ते दोषा यावज्जीवत्यसौ हयः ।
दुष्टं दंडेनाभिभवेन्नारोहेइंडजितः
गच्छेत् षोडशमात्राभिरुत्तमोऽश्वो धनुश्शतं ।
260 यथा यथा न्यूनगतिरश्वो हीनस्तथा तथा
सहस्त्रचापप्रमितं मंडलं गतिशिक्षणे ।
।।(१२४॥
(१२७)॥
॥ १२८॥
।। १२९॥
॥ १३०॥

·चतुर्थेऽध्याये सप्तमं प्रकरणं 189 उत्तमं वाजिनो मध्यं नीचमर्ध तदर्धकं अल्पं शनधनुः प्रोक्तमत्यल्पं च तदर्धक शतयोजनगंता स्याद्दिनैकेन यथा हयः । 265 गति संवर्धयेन्नित्यं तथा मंडलविक्रमैः ॥ १३२॥ सायं प्रातश्च हेमन्ते शिशिरे कुसुमागमे । सायं ग्रीमे तु शरदि प्रातरश्वं वहेत सदा । वर्षामु न वहेदीपत्तथा विपमभूमिषु ।। १३४ ॥ सुगत्याग्निर्बलं दार्यमारोग्यं वर्धने हरेः । 2:0 भारमार्गपरिश्रान्तं शनैश्चक्रामयद्वयं स्नेहं संपाययेत् पश्चाच्छकरासक्नुमिश्रितं । हरिमन्थांश्च माषांश्च भक्षणार्थ मकुष्टकान् । शुष्कानाद्रांश्च मांसानि सुस्विन्नानि प्रदापयेत् ॥ १३६॥ यद्यत्र स्वलितं गात्रं तत्र दंडं प्रपातयेत ।। १३७॥ 27. नावतारिनपल्याणं हा मार्गसमागतं । दत्वा गुडं सलवणं बलसंरक्षणाय च ।।(१३८)। गतस्वेदस्य शांतस्य सुरूपमुपनिष्टतः । मुक्तपृष्टादिबंधस्य खलीनमवतारयेत् ॥ १३९॥ मर्दयित्वा तु गात्राणि पांमध्ये विवर्तयेत् । 260 स्नानपानावनाहश्च ततस्सम्यक प्रपोषयेत ।। १४० ॥ सर्वदोपहरोःश्वानां मद्यजांगलयो रसः । शक्त्या संपाययेन् क्षीरं घृतं वा वारि सक्तुकं ॥१४१ ।। अन्नं भुक्त्वा जलं पीत्वा नत्क्षणाद्वाहितो हयः । उत्पद्यते तदाश्वानां कासश्वासादिका गदाः ॥ १४२॥ 285 याश्च चणकाश्श्रेष्ठा मध्या माषा मष्टकाः ।

·190 शुक्रनीतिः नीचा मसूरा मुद्राश्च भोजनार्थ तु वाजिनः ।। १४३ ॥ गतयप्षड्विधा धारास्कांदनं रेचितं प्लुतं । धौरीतकं वल्गितं च तासां लक्ष्म पृथक पृथक ॥ १४४ ।। धारागतिस्सा विज्ञेया यातिवेगनरा मना । 200 पाणिनोदानिनुदिनो यस्यां भ्रांतो अवेद्धयः ॥ १४५॥ आकुंचिताग्रपादाभ्यामुत्प्लुत्योत्प्लुत्य या गतिः । आस्कंदिता च सा ज्ञेया गतिविद्भिस्तु वाजिनां ॥ १४६ ॥ ईषदुत्प्लुत्य गमनमग्वंडं रेचितं हि तत् । पादैश्चतुभिरुत्प्लुत्य मृगवत् सा प्लुता गतिः ॥ १४७॥ 2145 असंवलितपद्या तु सुव्यक्तं गमनं तुरं । धौरीतकं च तज्ज्ञयं रथसंवाहने वरं ॥१४॥ प्रसंवलिनपद्यां यो मयूरो धृतकंधरः । दौलायितशरीरार्धकायो गच्छति वल्गितं ॥१४९॥ परिणाहो रपमुरवादुदरे तु चतुर्गुणः । सककुत्विगुणोच्चं तु सार्धत्रिगुणदीर्घना ॥ १५०॥ सप्ततालो वृषः पूज्यो गुणैरेभिर्युनो यदि । न स्थायी न च वै मंदस्सुवोढा खंगसुंदरः । नातिकरस्सुपृष्ठश्च वृषभश्श्रेष्ठ उच्यते त्रिंशद्योजनगंता वा प्रत्यहं भारवाहकः । 305 नवतालश्च सुदृढस्सुमुरवोष्ट्रः प्रशस्यते ॥ १५२॥ शतमायुर्मनुष्याणां गजानां परमं स्मृतं । मनुष्यगजयोर्खाल्यं यावदिशतिवत्सरं ॥ १५३॥ नृणां हि मध्यमं यावत् षष्टिवर्ष वयस्स्मृतं । सहरीतिवत्सरं यावद्गजस्य मध्यम वयः ॥ १५४॥ 300 ·चतुर्थे ऽध्याये सप्तमं प्रकरणं 191 संदशौ क्रमात् कृष्णौ षडब्दतः । 310 चतुस्त्रिंशत्तु वर्षाणामश्वस्यायुः परं स्मृतं । पंचविंशतिवर्ष हि परमायुर्वषोष्ट्रयोः ॥ १५॥ बाल्यमश्वषोप्ट्राणां पंचमं वत्सरं मतं । मध्यं यावत्षोडशाब्द वार्धक्यं तु ततः परं दंतानामुद्गमैर्वर्णेरायुज्ञेयं दृषाश्वयोः ॥ १५७॥ 315 अश्वस्य पद सिता दंताः प्रथमाब्दे भवंति हि । कृष्णलोहितवर्णास्तु द्वितीयेऽब्दे ह्यधोगताः ॥ १५८॥ तृतीयेऽब्दे तु तत्पार्श्ववर्तिनौ तौ तु चतुर्थे पुनरुद्गती ॥१५९॥ अन्त्यौ द्वौ पंचमाब्दे तु संदंशी पुनरुद्रतौ । 320 मध्यपान्तिगौ हौ द्वौ क्रमात् कृष्णौ षडब्दतः ॥ १६० ॥ नवमान्दात् क्रमात पीती नौ सितौ द्वादशाब्दतः । दशपंचाब्दतस्तौ तु काचाभी क्रमनस्स्मृतौ अष्टादशाब्दतस्तौ हि मध्वाभौ भवतः क्रमात् । शरवाभौ चैकविंशाब्दाञ्चतुर्विशाब्दनस्सदा ॥ १६२॥ 325 छिद्रं संचलनं पातो दंतानां च त्रिके त्रिके प्रोथे सुवलयस्तिस्त्रः पूर्णायुर्यस्य वाजिनः । यथा यथा तु हीनास्ता हीनमायुस्तथा नथा ॥ १६३॥ जानूत्पाता त्वोष्ठवाद्यो धूतपृष्ठो जलासनः । गतिमध्यासनः पृष्ठपाती पश्चाद्रमोर्ध्वपान ॥ १६४॥ सर्पजिह्वश्चक्षकांनिर्भीरुरश्वोऽतिनिन्दिनः । सच्छिद्रफालतिलकी निंद्य आश्रयकृत्तथा ॥ १६५॥ सुषस्याष्टौ सिता दंताश्चतुर्थेऽब्देऽविलास्स्मृताः । हावत्यौ पतितोत्पन्नौ पंचमेऽब्दे हि तस्य वै ॥१६६॥ 330 ·192 ॥ १६॥ ॥ १६९॥ ।। १७० ॥ शुकनीनिः षष्ठे नृपात्यौ भवतस्सप्तमे तत्समीपगौ । 33; अष्टमे पतितोत्पन्नौ मध्यमौ दशनौ ग्वलु कृष्णपीतसितारक्तशंखच्छायौ हिके हिके। क्रमादब्द च भवतश्चलनं पतनं ततः उप्टम्योक्तप्रकारेण वयोज्ञानं तु वा भवेत प्रेरकाकर्षकमुग्वोंऽकुशो गजविनिग्रहे । हस्निपर्गजस्तेन विनेयस्सुगमाय हि रवलीनस्योर्ध्वरवंडौ द्वौ पार्श्वगौ द्वादशांगुलौ । तत्पाांतर्गताभ्यां तु सुदृढाभ्यां नथैव च वारकाकर्षग्वंडाभ्यां रज्वर्थवलयैर्युतौ । एवंविधरवलीनेन वशीकुर्यात्तु वाजिनं 4 नासिकाकर्षरज्वा तु तृपोष्ट्रं विनयेदृशं । तीक्ष्णाग्रायस्सप्तफालस्स्यादेषां मलशोधने सुताडनैविनेया हि मनुष्याः पशवम्सदा। सैनिकास्तु विशेषेण न ते वै धनदंडतः अनूपे तु वषाश्वानां गजोप्ट्राणां तु जांगले । 50 साधारणे पदातीनां निवेशाद्रक्षणं भवेन शनं शनं योजनांने सैन्यं राप्ने नियोजयेत् गजोप्टरषभाश्वाः प्राक श्रेष्ठास्संभारवाहने । सर्वेभ्यशकटाश्श्रेष्ठा वर्षाकालं विना स्मृताः न चाल्पसाधनो गच्छेदपि जेनुमरि लघु । 5. महतात्यंतसाद्यस्कबलेनैव सुबुद्धियुक अशिक्षितमसारं च साद्यस्कं तूलवच्च तत् । युद्धं विनान्यकार्येषु योजयेन्मतिमान् सदा ॥ १७३ ॥ ॥ १७४ ॥ ॥ १७५ ॥ ॥ १७॥ ।। १७७॥

·193 चतुर्थ ध्याये सप्तमं प्रकरणं विकतुं यततेऽल्पोऽपि प्राप्ते प्राणात्ययेऽनिशं । न पुनः किंतु बलवान् विकारकरणक्षमः ॥ १७९॥ 360 अपि बहुबलोऽशूरो न स्थानुं क्षमते रणे । किमल्पसाधनाशूरस्स्थातुं शक्नोऽरिणा समं ।। १८०॥ मुसिद्धाल्पबलश्शूरो विजेतुं क्षमते रिपुं । महान् सुसिद्धबलयुक शूरः किं न विजेष्यति ॥ १८१॥ मौलशिक्षितसारेण गच्छेद्राजा रणे रिपुं । 365 प्राणात्ययेऽपि मौलं न स्वामिनं त्यक्तुमिच्छनि ।। १८२॥ वाग्दंडपरुषेणैव भृतिहासेन भीतितः । नित्यं प्रवासायासाभ्यां भेदोऽवश्यं प्रजायते ।। १८३॥ बलं यस्य तु संभिन्नं मनागपि जयः कुतः । शत्रोस्वस्यापि सेनाया अतो भेदं विचिंतयेत् ॥ १८४ ॥ 370 यथा हि शत्रुसेनाया भेदो वश्यं भवेत्तथा । कौटिल्येन प्रदानेन द्राक कुर्यानृपतिस्सदा || १८५॥ सेवयात्यंतप्रबलं नत्या चारि प्रसाधयेत् । प्रबलं मानदानाभ्यां युद्धीनबलं तथा । मैत्र्या जयेत् समबलं भेदैस्सर्वान वशं नयेन् ॥ १८७॥ शत्रुसंसाधनोपायो नान्यस्सुबलभेदतः ॥ १८७॥ तावत् परो नीतिमान् स्याद्यावत् सुबलवान स्वयं । मित्रं तावच्च भवनि पुष्टाग्नेः पवनो यथा ॥ १८॥ त्यक्तं रिपुबलं धार्य न समूहसमीपतः । पृथनियोजयेत् प्राग्वा युद्धार्थ कल्पयेच्च तत् । 380 मैत्र्यमारात् पृष्ठभागे पार्श्वयोर्वा बलं न्यसेत् ॥ १९॥ अस्यते क्षिप्यते यत्तु मंत्रयंत्राग्निभिश्च तत् । 375 26

·194
शुक्रनीतिः
॥ १९१॥
॥ १९१॥
।। १९२॥
॥ १९३॥
॥ १९४॥
||(१९५॥
॥(१९६)।
अस्त्रं तदन्यतश्शस्त्रमसिकुंतादिकं च यत्
अस्त्रं तु द्विविधं ज्ञेयं नालिकं मांत्रिकं तथा
यदा तु मांत्रिकं नास्ति नालिकं तत्र धारयेत् ।
१५:: सह शस्त्रेण नृपनिर्विजयार्थ तु सर्वदा
लघुदीर्घाकारधाराभेदेशस्त्रास्त्रनामकं ।
प्रथयन्ति नवं भिन्नं व्यवहाराय तद्विदः
नालिकं द्विविधं ज्ञेयं बृहत्क्षुद्रविभेदतः
तिर्यगृवच्छिद्रमूलं नालं पञ्चवितस्तिकं ।
मूलाग्रयोर्लक्ष्यभेदितिलबिंदुयुतं सदा
यंत्राघाताग्निकदमावर्णधृक्कर्णमूलकं ।
सुकाष्ठोपांगबुध्नं च मव्यांगुलबिलांतरं
स्वांते ग्निचूर्णसंधातृ शलाकासंयुतं दृढं ।
लघुनालिकमप्येतन् प्रधार्य पत्तिसादिभिः
• यथा यथा तु त्वकसारं यथा स्थूलबिलांतरं ।
यथा दीर्घ बृहगोलं दूरभेदि तथा तथा
मृलकीलभ्रमाल्लक्ष्यसमसन्धानभाजि यत् ।
बृहन्नालिकसंज्ञं तन काष्ठबुध्नविवर्तितं ।
प्रवाह्यं शकटाद्यैस्तु सुयुक्तं विजयप्रदं
सुवर्चिलवणात् पंच पलानि गंधकान् पलं ।
अंतधूमविपक्वार्कस्नुह्याद्यंगारतः पलं
शुद्धात् संग्राह्य संचूर्ण्य संमील्य प्रपुटेद्रसैः ।
स्नुह्यर्कार्णा रसोनस्य शोषयेदातपेन च ।
पिष्ट्वा शर्करवच्चैतदग्निचूर्ण भवेत् खलु
सुवर्चिलवणादागाप्पट्टा चत्वार एव वा।
॥ १९८॥
॥ १९९॥॥
॥(२००१)||
॥ २०२॥

·195
॥ २०३ ॥
। २०४॥
॥ २०५॥
।।(२०६)।
॥(२०७)।
चतुर्थेऽध्याये सप्तमं प्रकरणं
नालास्त्रार्थाग्निचूर्णे तु गंधांगारौ तु पूर्ववत्
गोलो लोहमयो गर्भधुटिकः केवलोऽपि वा ।
सीसस्य लघुनालार्थे ह्यन्यधातुभवोऽपि वा
लोहसारमयं वापि नालास्त्रं त्वन्यधातुजं ।
110 नित्यसंमार्जनस्वच्छमस्त्रपातिभिरावृतं
अंगारस्यैव गंधस्य सुवर्चिलवणस्य च ।
शिलाया हरितालस्य तथा सीसमलस्य च
हिंगुलस्य तथा कांतरजसः कपुरस्य च ।
जतोर्नील्याश्च सरलनिर्यासस्य तथैव च
415 समन्यूनाधिकरशैरग्निचूर्णान्यनेकशः ।
कल्पयंति च तद्विद्याश्चंद्रिकाभादिमंति च
क्षिपंति चाग्निसंयोगागोलं लक्षे सुनालगं
नालास्त्रं शोधयेदादौ दद्यात्तत्राग्निचूर्णकं ।
निवेशयेत्तदंडेन नालमूले यथा दृढ़
ततस्तुगोलकं दद्यात् तनः कर्णेऽग्निचूर्णकं ।
कर्णचूर्णाग्निदानेन गोलं लक्ष्ये निपातयेत्
लक्ष्यभेदी यथा बाणो धनुाविनियोजिनः ।
भवेत् नथा तु संधाय द्विहस्तश्च शिलीमुग्वः
अष्टाश्रा पृथुबुध्ना तु गदा हृदयसंमिता ।
27 पट्टीशस्वसमो हस्नबुध्नश्चोभयतोमुग्वः
ईषडक्रश्चैकधारो विस्तारे चतुरंगुलः ।
क्षुरप्रान्तो नाभिसमो दृढमुष्टिस्तुचन्द्ररुक् ।
खड्गः प्रासश्चतुर्हस्तदंडबुध्नः क्षुराननः
दशहस्तमितः कुंतः फालाग्रश्शंकुबुध्नकः ।
॥ २०॥
॥ २०॥
। २०९॥
420
।। २१०॥
॥ २२४ ॥

·196
शुक्रनीतिः
430 चक्रं पदस्तपरिधि भुरप्रान्तं सुनाभियुक ॥ २१५॥
त्रिहस्तदंडस्त्रिशिरवो लोहरज्जुस्सुपाशकः ।। २१५॥
गोधूमसंमितस्थूलपत्रं लोहमयं दृढं ।
कवचं सशिरस्त्राणमूर्ध्वकायविशोभनं ॥ २१६॥
तीक्ष्णाग्रं करजं श्रेष्ठं लोहसारमयं दृढ़ ॥ २१७॥
135 यो वै सुपुष्टसंभारस्तथा षड्गुणमंत्रवित् ।
बड्वस्त्रसंयुनो राजा योडुमिच्छेत् स एव हि ।
अन्यथा दुःश्वमाप्नोति स्वराज्याश्यतेऽपि च || २१८॥
आबिभ्रतोश्शत्रुभावमुभयोस्संयनात्मनोः ।
अस्त्रायै स्वार्थसिद्धयर्थ व्यापारो युद्धमुच्यते ॥ २१९॥
मंत्रास्त्रैर्देविकं युद्धं नालाद्यस्यैस्तथाऽसुरं ।
शस्त्रबाहुसमुत्थं तु मानवं युद्धमीरितं
॥२२॥
एकस्य बहुभिस्साधू बहूनां बहुभिश्च वा ।
एकस्यैकेन वा द्वाभ्यां द्वयोर्वा तद्भवेत् खलु ॥ २२१॥
कालं देशं शत्रुबलं दृष्ट्वा स्वीयबलं ततः ।
445 उपायान् षड्गुणं मंत्रं संभूयाधुडकामुकः ॥ २२२॥
शरद्धेमंतशिशिरकालो युद्धेषु चोत्तमः ।
वसंतो मध्यमो ज्ञेयोऽधमो ग्रीष्मस्स्मृतस्सदा ।। २२३॥
वर्षासु न प्रशंसंति युद्धं साम स्मृतं तदा ॥२२४ ॥
युद्धसंभारसंपन्नो यदाधिकबलो नृपः ।
450 मनोत्साही सुशकुनोत्पाती कालस्तदा शुभः ॥ २२५॥
कार्येऽत्यावश्यक प्राप्ते कालो नो चेद्यदा शुमः ।
विधाय हृदि विश्वेशं गेहे चिट्टामियात्तदा ॥ २२६ ॥
न कालनियमस्तत्र गोस्वीविप्रविनाशने ॥ २२६॥

·460 चतुर्थेऽध्याये सप्तमं प्रकरणं 197 यस्मिन् देशे यथाकालं सैन्यव्यायामभूमयः । 455 परस्य विपरीताश्च स्मृतो देशस्स उत्तमः ॥ २२७॥ आत्मनश्च परेषां च तुल्यव्यायामभूमयः । यत्र मध्यम उद्दिष्टो देशश्शास्त्रविचिंतकैः ॥ २२॥ अरातिसैन्यव्यायामसुपर्याप्तमहीतलः । आत्मनो विपरीतश्च स वै देशोऽधमस्स्मृतः ॥ २२९॥ खसैन्यात्तु तृतीयांशहीनं शत्रुबलं यदि । आशिक्षितमसारं वा साद्यस्कं स्वजयाय वै ॥ २३०॥ पुत्रवत् पालिनं यत्तु दानमानविद्धितं । युद्धसंभारसंपन्नं स्वसैन्यं विजयप्रद ॥ २३१॥ संधिं च विग्रहं यानमासनं च समाश्रयं । 465 द्वैधीभावं च संविद्यान्मंत्रस्यैतांस्तु षड्गुणान ॥ २३२॥ याभिः क्रियाभिर्बलवान मित्रतां यानि वै रिपुः । सा क्रिया संधिरित्युक्ता विमृशेत् तां तु यत्नतः ॥ २३३॥ विकर्षितस्सन वाधीनो भवेच्छत्रुस्तु येन वै । कर्मणा विग्रहस्तं तु चिंतयेन्मन्विभिर्नृपः ॥ २३४॥ शत्रुनाशार्थगमनं यानं स्वाभीष्टसिद्धये । वरक्षणं शत्रुनाशो भवेत् स्थानात् तदासनं ॥ २३॥ यैर्गुप्तो बलवान भूयाहुर्बलोऽपि स आश्रयः । द्वैधीभावस्स्वसैन्यानां स्थापनं गुल्मगुल्मनः ।। २३६॥ बलीयसाभियुक्तस्तु नृपोऽनन्यप्रतिक्रियः । 475 आपन्नस्संधिमन्विच्छेत् कुर्वाणः कालयापनं ॥ २३७॥ एक एवोपहारस्तु संधिरेष मनो हितः । उपहारस्य भेदास्तु सर्वेऽन्ये मैत्रवर्जिताः ॥ २३॥ 470

·180
198
शुक्रनीतिः
आभियोक्ता बलीयस्त्वादलब्ध्वा न निवर्तते ।
उपहाराहने यस्मात् संधिरन्यो न विद्यते ॥ २३९ ॥
शत्रोर्बलानुसारेण उपहारं प्रकल्पयेत् ।
सेवां वापि च स्वीकुर्याद्दद्यात् कन्यां भुवं धनं ॥२४०॥
स्वसामन्तांश्च संधीयान्मन्त्रेणान्यजयाय वै ।
संधिः कार्योऽप्यनार्येण संप्राप्योत्सादयेद्धि सः ॥ २४१॥
संघातवान् यथा वेणुनिबिडैः कण्टकैतः ।
466 न शक्यते समुच्छेत्तुं वेणुस्संघातवांस्तथा .॥ २४२॥
संधिश्वानिबले युद्धं साम्ये यानं तु दुर्बले ।
सुहृदिराश्रयस्थानं दुर्गादिभजनं द्विधा ।। २४३॥
बलिना सह संधाय भये साधारणे यदि ।
आत्मानं गोपयेत् काले बढमित्रेषु बुद्धिमान
१:०० बलिना सह योद्धव्यमिति नास्ति निदर्शनं ।
प्रतिवातं हि न घनः कदाचिदपि सर्पति
बलीयसि प्रणमतां काले विक्रमनामपि ।
संपदो न विसर्पति प्रतीपमिव निम्रगाः
राजा न गच्छेडिश्वासं संधितोऽपि हि बुद्धिमान् ।
अद्रोहसमयं कृत्वा स्त्रमिन्द्रः पुरावधीत् ॥ २४७॥
आपन्नोऽभ्युदयाकांक्षी पीड्यमानः परेण वा।
देशकालबलोपेतः प्रारभेत च विग्रहं
॥ २४॥
प्रहीनबलमित्रं तु दुर्गस्थं शत्रुमागतं ।
अत्यन्तविषयासक्तं प्रजाद्रव्यापहारकं ।
10 भिन्नमन्त्रिबलं राजा पीडयेत् परिवेष्टयन् ॥ २५०॥
विग्रहस्स च विज्ञेयो हन्यश्च कलहस्स्मृतः ॥ २५०॥

·199 ॥ २५१॥ ॥ २५२॥ ॥ २५५॥ चतुर्थेऽध्याये सप्तमं प्रकरणं बलीयसात्यल्पबलश्शूरेण न च विग्रहं । कुर्याच्च विग्रहे पुंसां सर्वनाशः प्रजायते एकार्थाभिनिवेशित्वं कारणं कलहस्य वा । 505 उपायांतरनाशे तु ततो विग्रहमाचरेत् विगृह्य संधाय तथा संभूयाथ प्रसंगतः । उपेक्षया च निपुणैर्यानं पंचविधं स्मृतं विगृह्य याति हि यदा सर्वाञ्छत्रुगणान बलात् । विगृह्ययानं यानज्ञैस्तदाचार्यैः प्रचक्ष्यते 510 अरिमित्राणि सर्वाणि स्वामित्रैस्सर्वनो बलात् । विगृह्य चारिभिर्गतुं विगृह्यगमनं तु वा संधायान्यत्र यात्रायां पाणिग्राहेण शत्रुणा । संधायगमनं प्रोक्तं तज्जिगीषोः फलार्थिनः एको भूपो यदैकत्र सामंतैस्सांपरायिकैः । शक्निशौर्ययुतैर्यानं संभूयगमनं हि तत् अन्यत्र प्रस्थितस्संगादन्यत्रैव च गच्छति । प्रसंगयानं तत् प्रोक्नं यानविद्भिश्च मंत्रिभिः रिपुं यातस्य बलिनस्संप्राप्य विकृतं फलं । उपेक्ष्य तस्मिन तद्यानमुपेक्षायानमुच्यते दुईत्तेऽप्यकुलीने बलं दातार रज्यते । हृष्टं कृत्वा स्वीपबलं पारितोप्यप्रदानतः नायकः पुरतो यायात् प्रवीरपुरुषावृनः । मध्ये कलत्रं कोशश्च स्वामी फल्गु च यद्धनं । ध्वजिनी च सदोद्युक्तस्स गोपायेद्दिवानिशं 525 नद्यद्रिवनदुर्गेषु यत्र यत्र भयं भवेत् । زان ॥ २५७॥ ।। २५९॥ 5:20 तु ॥ २६०॥ ।। २६२॥

·200 शुक्रनीतिः सेनापतिस्तत्र तत्र गच्छेद्व्यूहकृतैर्बलैः यायाव्यूहेन महता मकरेण पुरोभये । श्येनेनोभयपक्षण सूच्या वा धीरवक्त्रया ॥ २६४॥ पश्चान्ये तु शकटं पार्श्वयोर्वजसंज्ञिकं । 630 सर्वतस्सर्वतोभद्रं चक्रं व्यालमथापि वा। यथादेशं कल्पयेहा शत्रुसेनाविभेदकं व्यूहरचनसंकेनान वाद्यभाषासमीरितान् । स्वसैनिकैविना कोऽपि न जानाति तथाविधान । नियोजयेच्च मतिमान व्यूहान् नानाविधान सदा ॥ २६७ ॥ 535 अश्वानां च गजानां च पदातीनां पृथक पृथक । उच्चैस्संश्रावयेद्व्यूहसंकेतान सैनिकान नृपः वामदक्षिणसंस्थो वा मध्यस्थो वापसंस्थितः । श्रुत्वा तान सैनिकः कार्यमनुशिष्टं यथा तथा ॥ २६९॥ संमीलनं प्रसरणं परिभ्रमणमेव च । आकुंचनं तथा यानं प्रयाणमपयानक ॥(२७०)। पर्यायेण च सांमुख्यं समुत्थानं च लुण्ठनं । संस्थानं चाष्टदलवञ्चक्रवद्गोलतुल्यकं ||(२७१)॥ सूचीतुल्यं शकटवदर्धचंद्रसमं तु वा। पृथग्भवनमल्पाल्पैः पर्यायैः पंक्तिवेशनं ॥(२७२)। 546 शस्त्रास्त्रयोर्धारणं च संधानं लक्ष्यभेदनं । मोक्षणं च तथास्त्राणां शस्त्राणां परिघातनं ॥(२७३)॥ द्राक् संधानं पुनः पातो ग्रहो मोक्षः पुनः पुनः । स्वगृहनं प्रतीघातश्शस्त्रास्त्रपदविक्रमैः ।।(२७४)॥ द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिर्वा पंक्तितो गमनं ततः । 510 ·201 655 चतुर्थेऽध्याये सप्तमं प्रकरणं 550 तथा प्राग्भवनं चापसरणं तूपसर्जनं ॥ २७५॥ अपसृत्यास्त्रसिद्धयर्थमुपसृत्य विमोक्षणे । प्राग्भूत्वा मोचयेदस्त्रं व्यूहस्थस्सैनिकस्सदा ॥ २७६ ॥ आसीनस्स्याद्विमुक्तास्त्रः प्राग्वा चापसरेत् पुनः । प्रागासीनं तूपसृतो दृष्टा स्वास्त्रं विमोचयेत् । एकैकशो हिशो वापि संघशो बोधितो यथा ॥ २७७॥ क्रौञ्चानां वे गतिर्याटक पंक्तितस्संप्रजायते । ताडक् संचारयेत् क्रौञ्चव्यूहं देशबलं यथा ॥२७॥ सूक्ष्मग्रीवं मध्यपुच्छं स्थूलपक्षं तु पंक्तितः । बृहत्पक्षं मध्यगलपुच्छं श्येनं मुरवे ननु || २७९॥ 360 चतुप्पान्मकरो दीर्घस्थूलवकाहरोष्ठकः । सूची सूक्ष्ममुरवो दीर्घसमदण्डतिरंध्रयुक् ।। २८०॥ चक्रव्यूह चैकमा! ह्यष्टधा कुंडलीकृतः । चतुर्दिश्वष्टपारीधिस्सर्वतोभद्रसंज्ञकः ॥ २१॥ अमार्गश्चाष्टवलयी गोलकस्सर्वतोमुरवः । 506 शकटशकटाकारो व्यालो व्यालारतिस्सदा ।।(२८२॥॥ सैन्यमल्पं बृहदापि दृष्ट्वा मार्ग रणस्थलं । व्यूहै!हेन व्यूहाभ्यां संकरेणापि कल्पयेत् ॥ २८३ ॥ यन्त्रास्त्रैश्शत्रुसेनाया भेदो येभ्यः प्रजायते । स्थलेभ्यस्तेषु संनिष्ठेन् ससैन्यो ह्यासनं हि तन् ॥ २८४"।। 670 तृणान्नजलसम्भारा ये चान्ये शत्रुपोषकाः । सम्यङ्किरुध्य तान् यत्नात् परितश्चिरमासनात् ॥(२८५|| विच्छिन्नविविधासारं प्रक्षीणयवसेन्धनं । विगृह्यमाणप्रकृति कालेनैव वशं नयेत् ॥ २८६॥ 26 ·680 202 शुक्रनीतिः अरेश्च विजिगीषोश्च विग्रहे हीयमानयोः । 576 संधाय यदवस्थानं संधायासनमुच्यते ॥ २८७॥ उच्छिद्यमानो बलिना निरुपायप्रतिक्रियः । कुलोद्भवं सत्यमार्यमाश्रयेत बलोत्कटं ॥ २<<ull विजिगीषोस्तु साह्यार्थास्सुहृत्सम्बन्धिबांधवाः । प्रदत्तभृतिका ह्यन्ये भूपा अंशप्रकल्पिताः ॥ २८९॥ सैवाश्रयस्तु कथितो दुर्गाणि च महात्मभिः ॥ २९॥ अनिश्चितोपायकार्यस्समयानुचरो नृपः । वैधाभावेन वर्तेत काकाक्षिवदलक्षितं । प्रदर्शयेदन्यकार्यमन्यमालम्बयेच्च वा ॥ २९१॥ सदुपायैश्च सन्मन्त्रैः कार्यसिद्धिरथोद्यमैः । 666 भवेदल्पजनस्यापि किं पुनर्नृपतेर्न हि ।। २९२॥ उद्योगेनैव सिध्यंति कार्याणि न मनोरथैः । न हि सुप्तमृगेन्द्रस्य निपतन्ति गजा मुग्वे । अयोऽभेद्यमुपायेन द्रवतामुपनीयते || २९४॥ लोकप्रसिद्धमेवैतद्वारि वडूनियामकं । उपायोपगृहीतेन तेनैतत् परिशोप्यते ॥ २९५ ॥ उपायेन पदं मूर्ध्नि न्यस्यते मत्तहस्तिनां । उपायेषूत्तमो भेदप्षड्गुणेषु समाश्रयः ॥ २९६ ॥ कार्यो द्वौ सर्वदा तौ तु नृपेण विजिगीषुणा। ताभ्यां विना नैव कुर्याद्युद्धं राजा कदाचन ॥ २९७॥ 6.95 परस्परं प्रातिकूल्यं रिपुसेनपमंत्रिणां । भवेद्यया तथा कुर्यात् तत्प्रजायाश्च तस्त्रियाः ॥ २९८॥ उपायान् षड्गुणान् वीक्ष्य शत्रोस्स्वस्यापि सर्वदा । 690

·203
॥ २९९॥
॥ ३०॥
॥ ३००॥
1॥ ३०१॥
605
॥ ३०२॥
॥ ३०४॥
चतुर्थे ऽध्याये सप्तमं प्रकरणं
युद्धं प्राणात्यये कुर्यात् सर्वस्वहरणे सति
स्त्रीविप्राभ्युपपत्तौ च गोविनाशेऽपि ब्राह्मणैः ।
600 प्राप्ते युद्धे क्वचिन्नैव भवेदपि पराङ्मुरवः
युद्धमुत्सृज्य यो याति स देवैर्हन्यते भृशं
समोत्तमाधमै राजा त्याहूतः पालयन् प्रजाः ।
न निवर्तेत सङ्ग्रामात् क्षत्रधर्ममनुस्मरन्
राजानं चावियोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनं ।
भूमिरेती निर्गिलति सो बिलशयानिव
ब्राह्मणस्यापि चापत्तौ क्षत्रधर्मेण वर्ततः ।
प्रशस्त जीवितं लोके क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवं ।
अधर्मः क्षत्रियस्यैष यच्छय्यामरणं भवेत्
विसृजन् श्लेष्मपित्तानि रुपणं परिदेवयन् ।
610 अविक्षतेन देहेन प्रलयं योऽधिगच्छति ।
क्षत्रियो नास्य तत् कर्म प्रशंसंति पुराविदः
न गृहे मरणं शस्तं क्षत्रियाणां विना रणात् ।
शौण्डीराणामशौण्डीरमधर्म रुपणं हि तत्
रणेषु कदनं कृत्वा ज्ञातिभिः परिवारितः ।
शस्त्रास्त्रैस्सुविनिर्भिन्नः क्षत्रियो वधमर्हति
आहवेषु मिथोऽन्योऽन्यं जिघांसन्तो महीक्षितः ।
युध्यमानाः परं शक्त्या स्वर्ग यांत्यपराङ्मुरवाः
भर्तुरर्थे च यश्शूरो विक्रमेहाहिनीमुरवे ।
भयान्न विनिवर्तेत तस्य वर्गों घनन्तकः
620 आहवे निहतं शूरं न शोचेत कदाचन ।
निर्मुक्तस्सर्वपापेभ्यः पूनो याति सलोकनां
।। ३०६॥
.
615
॥ ३०॥
॥ ३०९॥

·625 204 शुक्रनीनिः वराप्सरस्सहस्राणि शूरमायोधने हतं । त्वरमाणाः प्रधावंति मम भर्ता भवेदिति ॥ ३११॥ मुनिभिर्दीर्घतपसा प्राप्यते यत् पदं महत् । युद्धाभिमुरवनिहतैश्शूरैस्तद्दागवाप्यते ॥ ३१२॥ एतत्तपश्च पुण्यं च धर्मश्चैव सनातनः । चत्वार आश्रमास्तस्य यो युद्धे न पलायते ।। ३१३॥ न हि शौर्यात् परं किंचित् त्रिषु लोकेषु विद्यते । शूरस्सर्व पालयति शूरे सर्व प्रतिष्ठितं 630 चराणामचरा अन्नमदंष्ट्रा दंष्ट्रिणामपि । अपाणयः पाणिमतामन्नं शूरस्य कातराः द्वाविमौ पुरुषों लोके सूर्यमण्डलभेदिनौ । परिवाइयोगयुक्तो यो रणे चाभिमुरवं हतः आत्मानं गोपयेच्छक्तो वधेनाप्याततायिनः । सुविद्यब्राह्मणगुरोर्युद्धे श्रुतिनिदर्शनात् आचार्या वै कारुणिकाः प्राज्ञाश्चापापदर्शिनः । नैते महाभये प्राप्ते संप्रष्टव्याः कथंचन ॥ ३१॥ प्रासादेषु विचित्रेषु गोष्ठीषूपवनेषु च । कथा विचित्राः कुर्वाणाः पण्डितास्तत्र शोभनाः ॥ ३१९"। बहून्याश्चर्यरूपाणि कुर्वाणा जनसंसदि । इज्यास्त्र चोपसंधाने पंडितास्तत्र शोभनाः ।। ३२०॥ परेषां विवरज्ञाने मनुष्यचरितेषु च । हस्त्यश्वरथचर्यासु खरोष्ट्राजाविकर्मणि ॥(३२१")" गोधनेषु प्रतोलीषु स्वयंवरमुरवेषु च । " अन्नसंस्कारदोषेषु पंण्डितास्तत्र शोभनाः ॥ ३२२॥ 635 610 ·चतुर्थेऽध्याये सप्तमं प्रकरणं 205 पण्डितान् पृष्ठतः कृत्वा परेषां गुणवादिनः । अरेश्चित्तगुणान् ज्ञात्वा न सैन्ये भङ्गशंकया। विधीयतां तथा नीतिर्यथा वध्यो भवेत् परः ॥ ३२४॥ माततायित्वमापन्नो ब्राह्मणश्शूद्रवत् स्मृतः । 650 नाततायिवधे दोषो हन्तुर्भवति कश्चन ॥ ३२५॥ उद्यम्य शस्त्रमायांतं भ्रूणमप्याततायिनं । निहत्य भ्रूणहा न स्यादहत्वा भ्रूणहा भवेत् उद्यतेषुमथो दृट्वा ब्राह्मणं क्षत्रबन्धुवत् । यो हन्यात् समरे क्रुद्धं युध्यन्तमपलायितं । 655 ब्रह्महत्या न तस्य स्यादिति धर्मेषु निश्चयः ॥ ३२७॥ अपसरति यो युद्धाज्जीवितार्थी नराधमः । जीवन्नेव मृतस्सोऽपि भुक्ते राष्ट्रकृतं त्वषं ॥ ३२॥ मित्रं वा स्वामिनं त्यक्त्वा निर्गच्छति रणाच्च यः । सोऽन्ते नरकमायाति सजीवो निद्यतेऽरिवलै : ॥ ३२९॥ 660 मित्रमापद्तं दृष्ट्वा सहायं न करोति यः । अकीर्तिं लभते सोऽत्र मृतो नरकमृच्छति ॥ ३३०॥॥ विस्तंभाच्छरणं प्राप्तं यस्संत्यजति दुर्मतिः । स याति नरके घोरे यावदिन्द्राश्चतुर्दश सुदुर्वृत्तं यदा क्षत्रं नाशयेयुस्तु ब्राह्मणाः । 665 युद्धं कृत्वापि शस्त्रास्त्रैर्न तदा पापभाजिनः ॥ ३३२॥ हीनं यदा क्षत्रकुलं नीचैलोकः प्रपोज्यते । तदापि ब्राह्मणा युद्धे नाशयेयुस्तु तान् द्रुतं ।। ३३३॥ उत्तमं मांत्रिकास्त्रेण नालिकास्त्रेण मध्यमं । शस्त्रैः कनिष्ठं युद्धं तु बाहुयुद्धं तनोऽधर्म ॥ ३३४।।

·206 शुक्रनीनिः 670 मन्त्रोरतमहाशक्तिबाणाद्यैश्शत्रुनाशनं । मांत्रिकास्त्रेण तद्युद्धं सर्वयुद्धोत्तमं स्मृतं ॥ ३३५॥ नालामिचूर्णसंयोगालले गोलनिपातनं । नालिकास्त्रेण तद्युद्धं महाहासकर रिपोः || ३३६॥ कुंतादिशस्त्रसंघातैर्नाशनं रिपुणां च यत् । 675 शस्त्रयुद्धं तु तज्ज्ञेयं नालास्त्राभावतस्सदा ।। ३३७॥ कर्षणैस्संधिमर्माणां प्रतिलोमानुलोमतः । बंधनैर्घातनं शत्रोर्युक्त्या तद्बाहुयुद्धकं वामपाणिकचोत्पीडा भूमौ निष्पेषणं बलात् । मूनि पादप्रहरणं जानुनोदरपीडनं ॥(३३९")। 6) मालूराकारया मुष्ट्या कपोले दृढताडनं । कफोनिपातोऽप्यसकृत् सर्वतस्तलताडनं । जालेन युद्धे भ्रमणं नियुद्धं स्मृतमष्टधा ।।(३४१)॥ चतुर्भिः क्षत्रियं हन्यात् पञ्चभिः क्षत्रियाधमं । षडभिर्वैश्यं सप्तभिस्तु शूद्रं संकरमष्टभिः । शत्रुष्वेतानि युजीत न मित्रेषु कदाचन ॥ ३४२॥ नालास्त्राणि पुरस्कृत्य लघूनि च महांति च । तत्पृष्ठगांश्च पादातान् गजाश्वान् पार्श्वयोस्स्थितान् । कृत्वा युद्धं प्रारभेत भिन्नामात्यबलारिणा सांमुख्येन प्रपातेन पाश्चाभ्यामपयानतः । युद्धानुकूलभूमेस्तु यावष्ठाभस्तथाविधं ॥(३४५)॥ सैन्यार्धाशेन प्रथमं सेनपैयुद्धमीरितं । अमात्यगोपितैः पश्चांदमात्यैस्सह तद्भवेत् । नृपसङ्गोपिनैः पश्चात् स्वतः प्राणात्यये च तत् 685 (690 ·695 चतुर्थेऽध्याये सप्तमं प्रकरणं 207 दीर्घाध्वनि परिश्रांतं क्षुत्पिपासाहितश्रमं । व्याधिभिक्षकरकैः पीडितं दस्युविद्रुतं ॥(३४७)। पंकपांसुजलस्कंधव्यस्तं श्वासानुरं तथा । प्रसुप्तं भोजने व्यग्रमभूमिष्ठमसंस्थितं ॥(३४) घोरामिभयवित्रस्तं दृष्टिवातसमाहतं । एवमादिषु जातेषु व्यसनैश्च समाकुलं । F00 स्वसैन्यं साधु रक्षेत्तु परसैन्यं विनाशयेत् ॥ ३६०॥ बलस्य व्यसनानीह यान्युक्तानि मनीषिभिः । मुख्यो भेदो हि तेषां तु पापिष्ठो विदुषां मतः भिन्ना हि सेना नृपतेर्दुःस्संदेहा भवत्युत । मौला हि पुरुषव्याघ्र किमु नाना समुत्थिता ॥ ३५२ ॥ 705 उपायान् षड्गुणं मन्त्रं शत्रोस्वस्यापि चिंतयेत् । धर्मयुद्धैः कूटयुद्धैर्हन्यादेव रिपुं सदा || ३५३ ॥ याने सपादभृत्या तु स्वभृत्यान् वर्धयन्नृपः । खदेहं गोपयन् युद्धे चर्मणा कवचेन च ॥(३५४)। पाययित्वा मदं सम्यक सैनिकान् शौर्यवर्धनं । 710 उत्तोजतांश्च निधान् मन्त्रान् युद्धे नियोजयेत् ॥ ३५५ ॥ नालिकास्त्रेण खड़गाद्यैस्सैनिकैः पातयेदरीन् । कुंतेन सादी बाणेन रथगो गजगोऽपि च गजो गजेन यातव्यस्तुरगेण तुरङ्गमः । रथेन च रथो योज्यः पत्तिना पत्तिरेव च । एकेनैकश्च शस्त्रेण शस्त्रमस्त्रेण वास्त्रक ॥ ३५७॥ न च हन्यात् स्थलारूढं न क्लीबं न कृतांजलिं । न मुक्तकेशमासीनं न तवास्मीनि वादिनं 715 ·208 0 शुक्रनीतिः न सुप्तं न विसन्नाहं न ननं न निरायुधं । न युध्यमानं पश्यन्तं युध्यमानं परेण च ॥ ३५९॥ 720 पिबतं न च भुंजानमन्यकार्याकुलं न च । न भातं न पराउत्तं सतां धर्ममनुस्मरन् वृद्धो बालो न हन्तव्यो नैव स्त्री केवलो नृपः । यथायोग्यं तु संयोज्य निनन् धर्मों न हीयते धर्मयुद्धे तु कूटे वै न संति नियमा अमी। 726 न युद्धं कूटसदृशं नाशनं बलवद्रिपोः रामकृष्णेन्द्रादिदेवैः कूटमेवाढतं पुरा । कूटेन निहतो वालियवनो नमुचिस्तथा प्रफुल्लवदनेनैव तथा कोमलया गिरा। अङ्गीकतापराधेन सेवादाननतिस्तवैः । 730 उपकारैस्वाशयेन दिव्यैर्विश्वासयेत् परं क्षुरधारेण मनसा रिपोश्छिद्रं सुलक्षयेत् अवमानं पुरस्कृत्य मानं कृत्वा तु पृष्ठतः । स्वकार्य साधयेत् प्राज्ञः कार्यध्वंसो हि मूर्वता ॥३६६।। मञ्चासीनशतानिकस्सेनाकार्य विचिंतयन् । 35 सदैव व्यूहसंकेतवाद्यशब्दांतवर्तिनः । संचरेयुस्सैनिकाच राजराष्ट्रहितैषिणः भदितां शत्रुणा दृष्टा स्वसेनां घातयेच्च तां प्रत्यग्रे कर्मणि कृते योधैर्दद्यादनं च तान् । पारितोप्यञ्चाधिकार क्रमतोऽहं नृपस्सदा ॥ ३६९॥ 740 जलानतृणसंरोधैश्शत्रून् संपीड्य यत्नतः । पुरस्ताहिषमे देशे पश्चादन्यात्तु वेगवान ॥ ३७०"।

·209 चतुर्थेऽध्याये सप्तमं प्रकरणं कूटस्वर्णमहादानैर्भेदयित्वा द्विषदलं । नित्यवित्रंभसंसुप्तं प्रजागरकतश्रमं ॥(३७१) विलोभ्यापि परानीकमप्रमत्तो विनाशयेत् । 145 तत्सहायवलं नैव व्यसनाप्तमपि क्वचित् ।। ३७२॥ स्वसमापतरं राज्यं नान्यस्माद्ग्राहयेत् क्वचित् । क्षणं युद्धाय सज्जेत क्षणं चापसरेत् पुनः । अकस्मान्निपने राइस्युवत् परितस्सदा ॥ ३७४॥ रूप्यं हेम च कुप्यं च यो यज्जयति तस्य तत् । 750 दद्यात् कार्यानुरूपं च दृष्टो योधान प्रहर्षयन ॥ ३७५ ।। विजित्य च रिपूनेवं समादद्यात् करं तथा । राज्यांशं वा सर्वराज्यं नन्दयीत ततः प्रजाः तूर्यमङ्गलघोषेण स्वकीयं पुरमाविशेत् । तत्प्रजाः पुत्रवत सर्वाः पालयीतात्मसात्कृताः ॥ ३७७ ॥ नियोजयेन्मन्त्रिगणमपरं मन्त्रचिन्तने । देशे काले च पात्रे च ह्यादिमध्यावसानतः । भवेन्मंत्रफलं कीटगुपायेन कथं विनि ।।(३७८॥॥ मंत्रयाद्यधिकृतः कार्य युवराजाय बोधयेत् । पश्चाद्राज्ञे तु तैस्साकं युवराजो निवेदयेत् ॥ ३७९ ॥ 760 राजा संशासयेदादौ युवराजं ततस्तु सः । युवराजो मंत्रिगणान् राजाग्रे तेऽधिकारिणः ॥३०॥ सदसत् कर्म राजानं बोधयेद्धि पुरोहितः ॥ ३८१॥ ग्रामादहिस्समीपे तु सैनिकान् धारयेत् सदा । ग्राम्यसैनिकयोर्न स्यादुत्तमर्णाधमर्णता ॥ ३८२॥ 765 सौनकार्य तु पण्यानि सैन्ये संधारयेत् पृथक ।

·210 शुकनीनिः नैकत्र वासयेत सैन्यं वत्सरं तु कदाचन ।। ३८३ ।। सेनासहस्रं सज्जं स्यात् क्षणात् संशासयेत् तथा । संशासयेत् स्वनियमान सैनिकानष्टमे दिने ॥ ३८४॥ चंडत्वमाततायित्वं राजकार्ये विलंबनं । 770 अनिष्टोपेक्षणं राज्ञस्वधर्मपरिवर्जनं ।।(३८५)॥ त्यजंतु सैनिका नित्यं सल्लापमपि वा परैः नृपाज्ञया विना ग्रामं न विशेयुः कदाचन ।।(३८६॥ स्वाधिकारिगणस्यापि ह्यपराध दिशंतु नः । मित्रभावेन वर्तध्वं स्वामिकत्ये सदारिवलैः ॥(३८७)। 70 सूज्ज्वलानि च रक्षन्तु शस्त्रास्त्रवसनानि च । अग्नं जलं प्रस्थमात्रं पात्र बन्नसाधकं ॥३<<॥ शासनादन्यथाचारान विनेप्यामि यमालयं । भेदायिता रिपुधनं गृहीत्वा दर्शयंतु मां ॥ ३८९॥ सैनिकैरभ्यसन्नित्यं व्यूहाद्यनुकृति नृपः । 780 तथायनेऽयने लक्ष्यमस्त्रपातैविभेदयेत् ॥ ३९० ॥ सायं प्रातस्सैनिकानां कुर्यात् सङ्गणनं नृपः । जात्याकतिवयोदेशग्रामवासान् विमृश्य च कालं भृत्यवधि देयं दत्तं भृत्यस्य लेवयेत् । कति दत्तं हि भृत्येभ्यो वेतनं पारितोषिकं । 763 तत्प्राप्तिपत्रं गृहीयाद्दद्यावेतनपत्रकं ॥ ३९२ ॥ सैनिकाशिक्षिता ये ये तेषु पूर्णा भृतिस्स्मृता । व्यूहाभ्यासे नियुक्ता ये तेष्वर्धा भृतिमावहेत् ।। ३९३॥ असत्काश्रितं सैन्यं नाशयेच्छत्रुयोगतः ॥ ३९॥ नृपस्यासगुणरताः के गुणद्वेषिणो नराः ।

·|| ४०० ॥
चतुर्थेऽध्याये सप्तमं प्रकरणं
211
790 असद्गुणोदासीनाः के हन्यान् तान् विमृशन् नृपः ।
सुरवासक्तांस्त्यजेत्यान् गुणिनोऽपि नृपस्सदा ॥ ३९॥
सुखांतलोकविश्वस्ता योज्यास्त्वंतःपुरादिषु ।
धार्यास्मुखांतविश्वस्ता धनादिव्ययकर्मणि
तथा हि लोकविश्वस्तो बाह्यकत्ये नियुज्यते ।
7. अन्यथा योजितास्ते तु परिवादाय केवलं ।। ३९७॥
शत्रुसंबंधिनो ये ये भिन्ना मंत्रिगणादयः ।
नृपदुर्गुणतो नित्यं हृनमाना गणाधिकाः ।
स्वकार्यसाधका ये तु सुभृत्या पोषयेच्च तान् ॥ ३९९॥
लोभेनासेवनादिन्नास्तेष्वर्धा भूनिमावहेत ।
800 शत्रुत्यक्तान सुगुणिनस्सुभृत्या पालयेनृपः
परराष्ट्रे हृते दद्यादृति भिन्नावधि तथा ।
दद्यादर्धा तस्य पुत्रे स्त्रियै पादमितां किल
हृतराज्यस्य पुत्रादौ सद्गुणे पादसंमितं ।
दद्याद्वा नद्राज्यतस्तु द्वात्रिंशांशं प्रकल्पयेत ॥ ४०२॥
805 हृतराज्यस्य निचितं कोशं भोगार्थमाहरेत ॥ ४०२॥
कौसीदं वा तद्धनस्य पूर्वोक्तार्ध प्रकल्पयेत् ।
तद्धनं द्विगुणं यावन्न तदूर्ध्व कदाचन ।। ४०३॥
खमहत्त्वद्योतनार्थ
हृतराज्यान
प्रधारयेत् ।
प्राङ्मानैर्यदि सहृत्तान दुर्वृत्तांस्तु प्रपीडयेत
810 अष्टधा दशधा वापि कुर्याद्वादशधापि वा ।
यामिकार्थमहोरात्रं यामिकान् वीक्ष्य नान्यथा ॥ ४०५॥
आदौ प्रकल्पितानंशान भजेयुर्यामिकास्तथा ।
आद्यः पुनस्त्वंतिमांशं स्वपूर्वाशं नतोऽपरे ॥ ४०६॥

·212
815
शुकनीतिः
पुनर्वा योजयेत्तद्वदायेऽत्यं चांतिमे ततः ।
खपूर्वाशं द्वितीयेऽति द्वितीयादिक्रमागतं ॥ ४०७॥
चतुर्म्यस्त्वधिकान नित्यं यामिकान् योनयेदिने ।
युगपद्योजयेदृष्ट्वा बहून् वा कार्यगौरवं ॥ ४०॥
चतुरूनान् यामिकांस्तु कदा नैव नियोजयेत् ॥ ४०९॥
यद्रक्ष्यमुपदेक्ष्यं यदादेश्यं यामिकाय तत् ।
820 तत्समक्षं हि सर्व स्याद्यामिकोऽपि च तत्तथा ॥(४१०॥
कीलकोष्ठे तु स्वर्णादि रक्षेत्रियमितावधि ।
स्वांशांत दर्शयेदन्ययामिकं तु यथार्थक ॥ ४११॥
क्षणे क्षणे यामिकानां कार्य दूरात सुबोधन ॥ ४११॥
सत्कृतान नियमान् सर्वान् यदा संपालयेन्नृपः ।
525 तदैव नृपतिः पूज्यो भवेत् सर्वेषु नान्यथा
॥ ४१२॥
यस्यास्ति नियतं कर्म नियतस्सद्ग्रहो यदि ।
नियतोऽसद्ग्रहत्यागो नृपत्वं सोऽश्नुते चिरं
यस्यानियमितं कर्म साधुत्वं वचनं त्वपि ।
सदैव कुटिलस्सख्युस्वपदाहाग्विनश्यति ॥ ४१४॥
830 नापि व्याघ्रगजाश्शक्ता मृगेन्द्र शासितुं यथा ।
न तथा मंत्रिणस्सर्वे नृपं स्वच्छंदगामिनं ॥ ४१५॥
निभृताधिकृतास्तेन निस्सारत्वं हि तेष्वतः ।
गजो निबध्यते नैव तूलमारसहस्रकैः
उद्धर्तुं द्राग्गजश्शक्तः पंकलनं गजं बली।
635 नीतिभ्रष्टनृपं त्वन्यनृप उद्धरणक्षमः
॥ ४१७॥
बलवन्नृपभृत्येऽल्पेऽपि श्रीस्तेजो यथा भवेत् ।
न तथा हीननृपनी नन्मन्विष्वपि नो तथा ॥ ४१८॥

·213 ॥ ४१९॥ ॥ ४२०॥ ॥ ४२१॥ ॥ ४२२॥ नृपाः। ॥ ४२३ ॥ चतुर्थेऽध्याये सप्तमं प्रकरणं बहूनामैकमत्यं हि नृपतेर्बलवत्तरं । बहुसूत्रकृतो रज्जुस्सिहाद्याकर्षणक्षमः 840 हीनराज्यो रिपुभृत्यो न सैन्यं धारयेद्बहु । कोशद्धि सदा कुर्यात् स्वपुत्राद्यभिवृद्धये क्षुधया निद्रया सर्वमशनं शयनं शुभं । भवेद्यथा तथा कुर्यादन्यथाशु दरिद्रत् दिशानया व्ययं कुर्यान्नृपो नित्यं न चान्यथा 845 धर्मनीतिविहीना ये दुर्बला अपि वै सुधर्मबलयुग्राज्ञा दंड्यास्ते चौरवत् सदा सर्वधर्मावनान्नीचनृपोऽपि श्रेष्ठतामियात् । उत्तमोऽपि नृपो धर्मनाशनान्नीचतामियात धर्माधर्मप्रवृत्तौ तु नृप एव हि कारणं । 850 स हि श्रेष्ठतमो लोके नृपत्वं यस्समानुपात् मन्वायैराहतो योऽर्थस्तदर्थों आर्गवेण वै । द्वाविंशतिशतं श्लोका नीतिसारे प्रकीर्तिताः शुक्रोक्तनीतिसारं यश्चिन्तयेदनिशं सदा । व्यवहारधुरं वोढुं स शक्तो नृपतिर्भवेत् 855 न कवस्सदृशा नीतिस्त्रिषु लोकेषु विद्यते । काव्यैव नीतिरन्या तु कुनीतिर्व्यवहारिणां नाश्रयंति च ये नीति मन्दभाग्यास्तु ते नृपाः । कातर्याद्धनलोभाहा स्युर्वे नरकभाजनाः ।। ४२४॥ ॥ ४२५॥ ॥ ४२६॥ ॥ ४२७॥ ॥४२८॥ ॥ ४२९॥ इति शुक्रनीतौ चतुर्थे ऽध्याये सेनानिरूपणं नाम सप्तमं प्रकरणं चतुर्थोऽध्यायश्च समाप्तः

·214
शुक्रनीतिः
पंचमोऽध्यायः
॥ १ ॥
॥२॥
नीतिशेष रिवले वक्ष्ये हरिवलं शास्त्रसंमतं ।
सप्ताङ्गानां तु राज्यस्य हितं सर्वजनेषु वै
शतसंवत्सरांतेऽपि करिष्याम्यात्मसाद्रिपुं ।
इति संचिंत्य मनसा रिपोश्छिद्राणि लक्षयेत्
# राष्ट्रभृत्यविशंकी स्याद्धीनमन्त्रबलो रिपुः ।
युक्त्या तथा प्रकुर्वीत सुमंत्रबलयुक् स्वयं
सेवया वा वणिग्वृत्त्या रिपुराष्ट्रं विमृश्य च ।
दत्ताभयं सावधानो व्यसनासक्तचेतसं ।
मार्जारलुब्धबकवत् संतिष्ठन् नाशयेदार
10 सेनां युद्धे नियुंजीत प्रत्यनीकविनाशिनी ।
न युंज्याद्रिपुराष्ट्रस्थां मिथस्वोषिणी न च
न नाशयेत् स्वसेनां तु सहसा युद्धकामुकः ।
दानमानैर्वियुक्तोऽपि न भृत्यो भूपतिं त्यजेत्
समये शत्रुसाग्नैव गच्छेज्जीवधनाशया ।
मेघोदकैस्तु या पुष्टिस्ता किं नद्यादिवारितः
प्रजापुष्टिर्नुपद्रव्यैस्तथा किं धनिनां धनात्
दर्शयन् मार्दवं नित्यं महावीर्यबलोऽपि च ।
रिपुराष्ट्र प्रविश्यादौ तत्कार्ये साधको भवेत
संजातबद्धमूलस्तु तद्राज्यमरिवलं हरेत् ।
20 अथ तद्विष्टदायादान सेनपानंशदानतः ।
नद्राज्यस्य वशीकुर्यान्मूलमुन्मूलयन् बलात्
॥ ७॥
॥ १०॥

·पंचमोऽध्यायः 215 30 तरोस्संक्षीणमूलस्य शारवाशुष्यन्ति वै यथा । सद्यः केचिच्च कालेन सेनपाद्याः पतिं विना ॥ ११ ॥ राज्यपक्षस्य नृपतिर्मूलं स्कंधाश्च मंत्रिणः । 25 शारवास्सनाधिपास्सेनाः पल्लवाः कुसुमानि च । प्रजाः फलानि भूभागा बीजं भूमिः प्रकल्पिता विश्वस्तान्यनृपस्यापि न विश्वासं समानुयात् । नैकान्ते न गृहे तस्य गच्छेदल्पसहायवान् खवेषरूपसदृशान निकटे रक्षयेत् सदा । विशिष्टचिह्नगुप्तस्स्यात् समयेऽन्यादृशो भवेन वेश्याभिश्च नटैर्मधर्गाय कैर्मोहयेदरिं सुवस्त्राभरणैर्नेव न कुटुंबेन संयुतः । विशिष्टचिहितो भीतो युद्धे गच्छन्न वै क्वचित क्षणं नासावधानस्स्यादृत्यस्त्रीपुत्रशत्रुषु । 35 जीवन सन् स्वामिता पुत्रे नदेयाप्यरिवला क्वचित् ॥ १७॥ स्वभावसगुणे यस्मान्महानर्थमदावहा। विष्ण्वाधैरपि नो दत्ता स्वपुत्रे स्वाधिकारता वायुषस्स्वल्पशेषे तु सत्पुत्रे स्वाम्यमादिशेन । नाराजकं क्षणमपि राष्ट्रं धतु क्षमाः किल । युवराजादयस्वाम्यलोभचापलगौरवान् ॥ २० ॥ प्राप्योत्तमं पदं पुत्रस्सुनीत्या पालयन् प्रजाः । पूर्वामात्येपु पितृवद्गौरवं संप्रधारयेत् ॥ २१॥ तस्यापि शासनं तैस्तु प्रधार्य पूर्वतोऽधिकं । युक्तं चेदन्यथा कार्य निषेध्यं काललंबनैः ॥ २२ ॥ 45 तदनीत्या न वर्तेयुस्तेन साकं धनाशया । 40

·॥ २३ ॥
॥ २४॥
॥ २५॥
॥(२६)।
॥ २८॥
210
शुक्रनीतिः
वर्तति यदनात्या ते तेन साकं पतंत्यरात्
कुलभक्तांश्च यो द्वेष्टि नवीनं भजते जनं ।
स गच्छेच्छत्रुसाद्राजा धनप्राणैर्वियुज्यते
गुणी सुनीतिर्नव्योऽपि परिपाल्यस्तु पूर्ववत् ।
60 प्राचीनस्सह तं कार्ये ह्यनुभूय नियोजयेत्
अतिमृदुस्तुतिनतिसेवादानप्रियोक्तिभिः ।
मायिकैस्सेव्यते यावत् कार्य नित्यं तु साधुभिः
प्रत्यक्ष वा परोक्षं वा सत्यवाग्भिर्नृपोऽपि च ।
याथार्थ्यतस्तयोरीटगंतरं खभुवोर्यथा
55 मायाया जनका धूर्ता जारचोरबहुश्रुताः ।
प्रतिष्ठितो यथा धूर्ती न तथा तु बहुश्रुताः
परखहरणे लोके जारचोरौ तु निन्दितौ ।
तावप्रत्यक्षं हरतः प्रत्यक्षं धूर्त एव हि
हितं त्वहितवच्चान्ते अहितं हितवत् सदा ।
धूर्तास्संदर्शयित्वाझं स्वकार्य साधयन्ति ते
वित्रंभयित्वा चात्यर्थ मायया घातयंति ते ।
यस्य चाप्रियमन्विच्छेत् तस्य कुर्यात् सदा प्रियं
व्याधो मृगवधं कर्तुं गीतं गायति सुवरं ।
मायां विना महाद्रव्यं द्राङ्न संपाद्यते जनैः
विना परस्वहरणान्न कश्चित् स्यान्महाधनः ।
मायया तु विना तद्धि न साध्यं स्याद्यथेप्सितं
स्वधर्म परमं मत्वा परस्वहरणं नृपाः ।
परस्परं महायुद्धं कृत्वा प्राणांस्त्यजंत्यपि
राज्ञो यदि न पापं स्याहस्यूनामपि नो भवेत् ।
॥ २९॥
60
॥ ३०॥
॥ ३१॥
॥ ३२॥
॥ ३३ ॥

·पंचमोऽध्यायः 217 २० सर्व पापं धर्मरूपं स्थितमाश्रयभेदतः बहुभिर्यस्स्तुतो धर्मो निंदितोऽधर्म एव सः । धर्मतत्त्वं हि गहनं ज्ञातुं केनापि नोचितं ॥ ३६॥ भतिदानतपस्सत्ययोगो दारिद्रयरुत् त्विह । धर्मार्थी यत्र न स्यातां तद्वाक कामं निरर्थकं * अर्थे वा यदि वा धर्मे समर्थो देशकालवित् । निस्संशयो नरः पूज्यो नेप्टस्संशयिता सदा ॥ ३८॥ अर्थम्य पुरुपो दासो दासस्त्वर्थो न कस्यचित् । अतोर्थाय यतेतैव सर्वदा यत्नमास्थितः । अर्थाद्धर्मश्च कामश्च मोक्षश्चापि भवेन्नृणां ॥ ३९॥ ' शस्त्रास्त्राभ्यां विना शौर्य गार्हस्थ्यं तु स्त्रियं विना । ऐकमत्यं विना युद्धं कौशल्यं ग्राहकं विना । दुःग्वाय जायते नित्यं सुसहायं विना विपत् न विद्यते तु विपदि सुसहायं सुहृत्सम ॥ ४१॥ अविभक्तधनान मैत्रया त्या भक्तधनान सदा । ६. मित्रं म्वसदृशैभागेम्सत्यैश्च परिनोपयेत् ॥४२॥ नृपसंबंधिस्त्रीपुत्रहत्यादिदस्युभिः । अतो विभागं दत्वैपां भुंक्ते यस्तु स्वकं धनं ॥(४३)। त्यक्त्वा तु दर्पकार्पण्यमानोगभयानि च । कुर्वीत नृपतिनित्यं स्वार्थसिद्धचै तु नान्यथा । विशेषभृतितो भृत्यं प्रेममानाधिकारनः ॥ ४५ ॥ । ब्राह्मणाग्निजलैम्सर्वेर्धनवान भक्ष्यते सदा। स मुग्वी मोदते नित्यमन्यथा दुःखमश्नुते दर्पस्तु परहासेच्छा मानोऽहं सर्वतोऽधिकः । 28 ·218 0 शुक्रनीतिः कार्पण्यन्तु व्यये दैन्यं भयं स्वोच्छेदशंकनं । 15 मानसस्यानवस्थानमुद्वेगः परिकीर्तितः ॥ १७॥ लघोरप्यपमानस्तु महावैराय जायते । दानमानसत्यशौर्यमार्दवं सुसुहृत्करं ॥४८॥ सर्वानापदि सदसि समाहूय बुधान् गुरून् । भ्रातून बंधूंश्च भृत्याश्च ज्ञातीन सभ्यान पृथक पृथक । 100 यथार्ह पूज्य विनतस्स्वाभीष्टं याचयेन्नृपः आपदं प्रतरिप्यामो यूयं युक्त्या वदिप्यथ । अवंतो मम मित्राणि भवत्सु नास्ति भृत्यता न भवत्सदृशास्त्वन्ये साहायासंति मे ह्यतः । तृतीयांशं भृताह्यमधु वा भोजनार्थकं । 100 दास्याम्यापत्समुर्तीर्णशेष प्रत्युपकारविन ।। ५२॥ भृति विना स्वामिकार्य भृत्यः कुर्यात् समाष्टकं । पोडशाब्दधनी यम्स्यादितरोऽर्थानुरूपतः ॥ ५३॥ निर्धनैरन्नवस्त्रं तु नृपादग्राह्यं न चान्यथा । यतो भुक्तं सुरवं सम्यक तदुःस्वैर्दुःरिवतो न चेत् । 110 विनिंदति कृतघ्नं तु स्वामी भृत्योऽन्य एव वा ॥ ५५॥ सकृत सुभुक्तं यम्यापि तदर्थ जीवितं त्यजेत् । भृत्यस्स एव सुश्लोको नापत्तौ स्वामिनं त्यजेन् स्वामी स एव विज्ञेयो भृत्यार्थ जीवितं त्यजेत् || ५६ ॥ न रामसदृशो राजा पृथिव्यां नीतिमानभूत् । 11. सुभृत्यता तु यन्नीत्या वानरैरपि स्वीकृता अपि राष्ट्राविनाशाय चोराणामेकचित्तता। शक्ता भवेन्न किं शत्रुनाशाय नृपभृत्ययोः

·पचमोऽध्यायः
219
॥ ६२ ॥
॥ ६४ ॥
न कूटनीतिरभवच्छ्रीकृष्णसदृशो नृपः ।
अर्जुनाग्राहिता स्वस्य सुभद्रा भगिनी छलात्
120 नीतिमतां तु सा युक्तिर्या हि स्व श्रेयसे रिवला
आदौ तद्धितरुत्स्नेहं कार्य स्नेहमनन्तरं ।
कृत्वा सधर्मवादं च मध्यस्थस्साधयेद्वितं
परस्परं भवेत् प्रातिस्तथा तद्रुणवर्णनं ।
इष्टानधनवसनैलोभनं कार्यसिद्धिद
125 दिव्यावलम्बनं मिथ्यासल्लापं धैर्यवर्धनं ।
इमे उपाया मध्यस्थकुहिनीकारिणां मताः
नात्मसङ्गोपने युक्ति चिंतयेत् स पशोर्जडः ।
जारसङ्गोपने छद्म संश्रयंति स्त्रियोऽपि च
युक्तिश्छलात्मिका प्रायस्तथान्या योजनात्मिका।
130 यश्छद्मचारी भवति तेन छद्म समाचरेत
अन्यथा शीलनाशाय महतामपि जायते ।
अम्ति बुद्धिमतां श्रेणिर्न त्वेको बुद्धिमानतः
देशे काले च पुरुषे नीति युक्तिमनेकधा ।
कल्पयंति च तद्विद्या दृष्ट्वा रुद्वा तु प्राक्तनां
मंत्रौषधिपृथग्वेषकालवागर्थसंश्रयात् ।
छद्म संजनयन्तीह तद्विद्याकुशला जनाः
लोकेऽधिकारिप्रत्यक्ष विक्रीतं दत्तमेव वा ।
वस्त्रभांडादिकं क्रीतं स्वाचितरंकयेच्चिरं
स्तेनकूटनिवृत्त्यर्थ राजनानं समाचरन् ।
140 जडांधबालद्रव्याणां दद्यादवृद्धि नृपस्सदा
स्वीया तथा च सामान्या परकीया तु स्त्री यथा ।
131
|| ६८ ॥
॥ ६९॥
॥ ७० ॥

·220 ॥ ७१॥ ॥ ७२॥ ॥ ७३॥ ॥ ७४॥ शुक्रनीतिः त्रिविधो भृतकम्नद्वदुत्तमो मध्यमोऽधमः स्वामिन्येवानुरक्तो यो भृतकस्तृत्तमस्मृतः । सेवते पुष्टभृतिदं प्रकरं स च मध्यमः । 145 पुष्टोऽपि स्वामिना व्यक्तं भजनेऽन्यं स चाधमः उपकरोत्यपकतो ह्युत्तमोप्यन्यथाधमः । मध्यमम्साम्यमन्विच्छेदपरस्चार्थतत्परः नोपदेशं विना सम्यक प्रमाणायने विलं । बाल्यं वाप्यथ तारुण्यं प्रारंभितसमाप्तिदं 1:30 प्रायो बुद्धिमता ज्ञेयं न वार्धक्यं कदाचन । आरम्भं तम्य कुर्याहि यत् समाप्ति सुग्वं व्रजेन नारंभी बहु कार्याणामेकदैव सग्वावहः । नारंभितसमाप्ति तु विना चान्यं समाचरेत संपाद्यते न पूर्व हि नापरं लभ्यते यतः । 16. कृनी नत कुरुते नित्यं यत् समाप्ति व्रजेत् सुग्वं यदि सिद्धयति येनार्थः कलहेन वरस्तु.सः । अन्यथायुर्धनसुहृद्यशोधर्महरस्सदा ईया लोभो मदः प्रीतिः क्रोधी भीतिश्च साहसं । प्रवृत्तिच्छिद्रहेनि कार्य सप्त बुधा जगुः 160 यथाच्छिद्रं भवन कार्य नथैव हि समाचरेत् । अविसंवादि विद्वदिः काले तीते पि चापदि दशग्रामी शतानीकः परिचारकसंयुती । अश्वम्थौ विचरेयानां ग्रामपा ह्यपि चाश्वगाः साहम्बिकश्शतग्रामी एकाश्वरथवाहनौ । 1९: दशशस्त्रास्त्रिभियुक्तो गच्छेनां वाश्वसंगती ।। ७६॥ ।। ७७"॥ || ७८ ||८|| || <१ ॥ ||२|| ·पंचमोऽध्यायः 221 सहस्त्रग्रामपो नित्यं नराश्वहृयश्वयानगः । आयुनिको विंशतिभिस्सेवकहस्तिना व्रजेत् ॥८३॥ अयुतग्रामपस्सर्वयानश्च चतुरश्वगः । पंचायुती सेनपोऽपि संचरेद्बहुसेवकः ॥८॥ 1:0 यथाधिकाधिपत्यं तु वीक्ष्याधिक्यं प्रकल्पयेत् । कल्पयेच्च यथाधिक्यं धनिकेषु गुणिप्वपि श्रेष्ठो न मानहीनस्स्यान्यूनो मानाधिकोऽपि न । राप्दै नित्यं प्रकुर्वीत श्रेयोर्थी नृपतिस्तथा ॥८६॥ हीनमध्योत्तमानां तु ग्रामे भूमि प्रकल्पयेत् । 133 कुटुंबिनां गृहाथ तु पत्तने पि नृपस्सदा ॥७॥ द्वात्रिंशत्प्रमितहस्तैर्दीर्घार्धा विस्तृताधमे । उत्तमा द्विगुणा मध्या सार्धमाना यथार्हतः । कुटुंबसंस्थितिसमा न न्युना वाधिकापि न ॥८९॥ ग्रामावहिर्वसेयुम्ने ये ये त्वधिकता नृपैः । नृपकार्य विना कश्चिन्न ग्रामं सैनिको विशेत ॥९॥ तथा न पीडयेत् कुत्र कदापि ग्रामवासिनः । सैनिकर्न व्यवहरन्नित्यं ग्राम्यजनोऽपि च ॥ ९१ ॥ श्रावयेत सैनिकान नित्यं धर्म शौर्यविवईनं । सुवाद्यनृत्यगीतानि शौर्यद्धिकराण्यपि ।। ९२॥ 15; युद्धक्रियां विना सैन्यं योजयेन्नान्यकर्मणि ॥ १२॥ सत्याचारास्तु धनिका व्यवहारे हता यदि । राजा समुद्धरेत्तांस्तु नथान्यांश्च कृषीवलान ॥ ९३॥ ये सैन्यधनिकाम्नेभ्यो यथाहा भृतिमावहेत् । पारदेश्यं च त्रिंशांशमधिकं नवनव्ययात ॥ ९४॥ 180 ·शक्रनीतिः ॥ ९५॥ 190 धनं संरक्षयेत्तेषां यत्नतस्वात्मकोशवत् । संहरेद्धनिकान् सर्व मिथ्याचाराद्धनं नृपः यदा चतुर्गुणा वृद्धिगृहीता धनिकेन च । अधमर्णान्न दातव्यं धनिने तु धनं तदा ॥ ९६॥ इति शुक्रनीती रिवलनीतिनिरूपणं नाम पञ्चमोऽध्यायः शक्रनीतिम्समाप्ता ·APPENDICES. I. VARIÆ LECTIONES. The numbers 1, 2, 3, 4, 5, and 6 refer to the MSS. and the priuted copy used for the compilation of this editiou. 1BOOK. Page Linc 2 , 4 4 has नीतिशास्त्रं instead of नीतिसारं 17 3, 4 and 6 read देहावधिनश्वरत्वं. 37 1 and 2 read भिन्नामात्यादिका गणाः 42 3 and 4 rend इष्टानिष्टाधिकन्यूनाचारस्तु. 3 44 omitted in 3 and 4. " 51 771 stands for wat in all copies ; the latter has been substituted by me. 51 after line 51 follow in 5 the following 1 Alokas :- यं हि धर्म चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः । चतुर्थ तस्य धर्मस्य राजा विन्देत नान्यथा ।। राजा चरति चेहर्म देवत्वायैव कल्पते । स चेदधर्म चरति नरकायैव कल्पते ।। दण्डनीतिस्वधर्मेण चातुर्वर्ण्य नियच्छति । प्रयुक्ता स्वामिना सम्यगधर्मभ्यो नियच्छति ।। दण्डनीत्या यदा राजा सम्यक कात्स्न्येन वर्तते तदा कृतयुगं नाम कालश्श्रेष्ठः प्रवर्तते ।। 58 1, 2, 3, 5 and 6 read नृपः instead of वै नृप 29 ·224 VARIAE LECTIONES. Page Line 4 " 5 68 instead of अवितान्ते 4 reads अजत्यत्र, and 5 भजत्यन्ते 78 4 and 5 road ZIEN 86 5 reads संज्ञकाः 92 after line 92 follow in 5 the following 4 blokas:-- न सुविद्या तपो दानं मन्त्रशिल्पं पराक्रमः । उपायस्त्वौषधं युक्तिविना दैवेन सिध्यति ।। य एव हेतुर्भूत्वा तु पुरुषस्याथ सिद्धिषु । विनाशेपि स एवास्य संदिग्धं कर्म पौरुषं ॥ येन पथ्यादिना लाभो विनाशस्तेन एव हि । सुमन्त्रितं सुनीतं च न्यायतश्चोपपादितं ॥ कृतं मानुषकं कर्म देवेनोपनिहन्यते । दैवमेव प्रधानं हि केचित् प्राहुर्बुधा इति ॥ 93 in 4 निश्चयः 94 not in 4'; after 94 follows in 5 this Aloka :- शीतमुष्णं तथा वर्षाः क्षुत्पिपासादिकं च यत् । दैवमप्यथवात्रैव पौरुषेण निहन्यते ॥ " 95-96 not in 3 and 4. 97-102 not in 4. 6 108 6 reads यावद्बुद्धिबलोदयं. 119 in 1 सदसत्कर्मणस्मृतः. 125 in 1 and 2 अङ्गानि. 130 in 1, 2 and 5 विप्लवेते; in 4 विभवन्ति. 132 in 2 पृथिव्या नैववश्या भवेत्.

·VARIÆ LECTIONES, 225 Line Page 6 7 > > 13 135 in 1 and 2 eui&cart; in 3, 4, 5, -9977; in 6 -871. This lino occurs also in the Kamandakiya I, 14. No. 1571 an old Grantha MS. copy of the Kamandakiya deposited in the Madras Government Oriental MSS. Library, roads in this line धर्माद्वैजवनो, and the commentary attached to it says that king Vaijarana, a descondant of Bagara, turned from the unholy ways of his predeces- Bors, and reignod piously for a long time. 142 in 1 and 4 TTGT: 153 in 1 and 2 at 90119A: 15.1 in 1, 2, 3, 4 and 5 I felt 156 in 1 and 2 रक्षति ह्यपराधानं 157 in 1 and 2 TER 162 in 3 and 4 90 16.5 in 1 तितिक्षया 169 in 1, 2, 3, 4 and 5 aga eh 170 in and 2 गुणी ; in 5 गुणैर्जुष्टस्तु 171 in 4 ATAT 172 in 1 and 2 THETIMUIT: 174 in 1 and 2 नियतेर्बलान् 176 in 3 and 4 flora 178 in 1 and 2 तत्तु 179 in 1 रञ्जयते ; in 2 रज्जते 181 in 1 and 2 7971 189 in 1, 2, 3, 4 and 5 7757); in 6 TIFT 8 i ·226 VARIX LECTIONES. Line Page 9 198 in 1 and 2 नु 193 in 1 and 2 विप्रमादिनं विजेण्यति 20.3 in 2 and 4 शुचिदांकुराहारो 204 in 6 लुब्धकोद्रीनमोहेन 207 in 4 -विलोभित- 209 in 2 वसता; in 3 end 6 वसतो 222 in 1 कि 10 " 225 in 1 and 2 न्यायपन्थश्च 11 233 in 6 " 253 in 1 and 2 " 226 in 6 सदा ह्यतः शत्रुनिबर्हणे 240 in 1 and 2 देवं हन्ति 250 in 1 षण्डनृपाधमाः ; after 2.50 follows in 5 वृथा पण्डांके तु तिलो रमणीलाभहृद्यथा 252 in l and 2 यश्च -मल्लयुद्धाल्पजातिषु 25.1 in 1, 2. 3, 4 and 5 गतः 255 in 1 and 2 वाञ्चकैस्सदा 259 in 3, 4 and 5 भिद्यतेऽप्यतः 265 in 1, 2, 3 and 6 सुकीत्य 272 in 5 देवा न निन्द्या इति; in 6 विष्णुमुख्या 274 in 1 and 4 THUCUS FPITT ; after 274 follors in 5 संवेत्तितत्त्वतस्वस्य गणदोषौ तु यः पुमान् । निन्दास्तुतिश्रवणतस्वस्य नो मोहमेति च ॥ 237 in 1 and 2 अदानेनावमानेन 12 " .

·VARIÆ LECTIONES. 227 Page Line 12 279 not in 3, 4 and 6 ; in 2 अतिभीरुमतिदीर्घसूत्रं; in 5 अतिभारुमतिक्रुद्धं दीर्घसूत्रं प्रमादिनं 280 not in 3, 4 and 6. 281 instead of प्रजा in l नसः; in 2 च सः; in 3, 4 13 and 5 च सा 283 in 1 and 2 महीभृतां 287-288 not in 3. 293 1 and 2 नृभिरादरात् 298-299 not in 3 and 4. " 14 " 300 in 1, 2 and 4 प्रतिदानकलाः ; in 3, 5 and 6 प्रति. दानकला 303 in 5 and 6 आन्वीक्षिकी 320 in 1 and 2 तु मन्युना 323 in 1 and 2 न चीत्फुल्लोत्पलं; in 3, 5 and 6 -मालीव 324 in 4 and 5 सुजनचेष्टितं 326 in 1 and 2 सङ्गति 330 330 is followed in 5 by सबलाबलदुर्बुद्धिपरात्मनाशकस्त्रिधा। पराप्रसाधकस्तद्वत्सबुद्धिस्सबलाबलः ॥ 3-45 in 1 and 2 सम्भ्रमेण 348 in 1 and 2 दाक्षिण्येनेतरान् जनान 353 in 1 and 2 ATELE 15 " 16 357 after 357 in 5 follows:- :- भूमौ च जायते सर्व भूमौ सर्व विनश्यति । भूमिः प्रतिष्ठा भूनानां भूमिरेव सनातनं । यस्य भूमिस्तस्य सर्व जगत् स्थावरजङ्गमं ॥

·228 VARLE LECTIONES. Line 17 381 ditto. " 18 19 Page 380 in 1, 2 and 4 संज्ञिकाः ditto 390 in 5 तत्परिवर्तनं 391 in 5 मध्यमामध्यगं पर्वदैर्घ्य 400-401 not in 2 ; in 3 and 4 line 401 precedes 400. 405 in 5 उभयोस्तु 421 in 6 निवर्तनं 481 in 1, 2 and 4 तटाकादियुता 437-440 not in 3 and 4. 442 in 3 शोभनं ; in 4 शोभितं instead of गोपितं 444-445 not in 1 And 2. 20 461-472 not in 3 and 4. 466 in 1 and 2 मण्टपद्वारे 471-472 not ins. 482 in 1. 2, 5 and 6 युद्धसाधनसंभारैः 490 in 1, 2, 3, 4 and 5 fagui 501 in 1, 2. 3 and 5 चैताः 50:3 in 1. P and 3 आनिवेशनार्थक 517 in R and 4 पांथशालास्तत : कार्यास्सुगुप्तास्सुजला- शयाः 519 in 1 amil 2 नृपैः क्रमात् ; in 4 नृपालयात् . ." 21 22 " " " •. 24 547 after 547 in 5 follows: अजनरषाश्वोष्ट्रगजेभ्यः क्रमतो हरेत् । भृति पणार्धवृद्धचातु रक्षार्थ मार्गशालयोः ॥ 555 in 1 and 2 चायव्ययः 558 in 3 and 4 वितथं ·VARIE LECTIONES. 229 Page 24 Line 559 not in 3 and 4. 560 not in 1 and 2. " 26 " 27 " 28 29 " 30 597 in 1, 2, 3, 5 and 6 HITUTI TELUT 602 in 6 हीनाङ्ग 626 in 1, 2, 3, 4 and 6 धारयीत 631 not in 3, 4, 5 and 6. 643 in 1 and 2 रथाश्वगजयानं 666 in 4 प्रवर्द्धयेत् ; and in 6 लक्ष्यसन्धानमेव च 684 in l and 4 राज्ञः 690 not in 3, 4, 5 and 6. 705 in 1, 2, 3, 4 and 5; 706 precedes 705. 710 in 1, 2, 3, 4 and 5 पार्श्वपृष्ठगाः 737 in 5 अयुतक्रोशजा; after 7s7 follows in 5 सन्द्रष्टुं प्राग्गता दूतास्ते न वध्याः कदाच न । दूताः किमपराध्यन्ते यथोक्तस्यानुभाषिणः ॥ 765 in 5 after 765 follows:- कुले जातस्य शूरस्य परवित्तेषु गृध्यतः । परिक्लिष्टस्य दीनस्य दीर्घकालोषितस्य च ॥ ऐश्वर्यादंशितस्यैव हृतराज्यस्य नित्यदा। हृदयं न स्फुटेत् कस्य कोपं कस्य न दीपयेत् ।। - 32 33 769-774 not in 3 and 4. II BOOK. 34 35 15 in 1 and 2 कुलशीलगुणैर्वृद्धान् 21 in 1 and 2 दर्पोद्धताद्यास्तु in 1, 2, 3 and 5 किंतु 45 in 1, 2, 3, 4 and 5 अंजसा " 36 ·230 VARLE LECTIONES. Page 37 Line 74, 75 not in 3, 4 and 6. " 79 in 1 and 2 पितुस्तयोर्बली 86 in 1 and 2 कायवाग्दण्डमानसैः " 38 99 not in 1 and 2. 100--102 not in 1. 39 1:38 in 3 und 4 गूढाश्च 137 not in 6. 138 in ó follows after 138 नीचो विवदितो राज्ञा राज्यनाशाय सो भवेत् । वीर्याधिको नीचकुली दुस्सङ्गेन समेधितः ॥ महाजनैस्पर्धमानो हन्ति राष्ट्रं सराजकं । मर्कटो मदिरोन्मत्तो भूनवृश्चिकर्षितः ॥ एकैकमप्यनर्थाय किमेकत्र चतुष्टयं । सदर्थवदनर्थ तु सदर्थ त्वप्यनर्थवत् ॥ कृत्वा स्वबुद्धिमाहात्म्यान्महान्तमपि निन्दति । वञ्चयित्वान्यसर्वस्वं विश्वासेनाहरत्यलं ॥ स नीचस्तद्गुणान् वक्तुं ब्रह्मापि खलु कातरः । कपेस्तदपि कापेयं यदर्कमुपतिष्ठते ।। तथा दुर्जनसन्मानस्तद्वद्वालसुभाषितं । 16.! in 1, 2. 3 and 6 कोशो 13; in 4 उच्यते 186 in 1, 2, 3, 4 and 6 अस्त्रपातीनां 2:28 in 1 and 2 कार्येऽन्ये 266 in 1, 2, 3 and 5 समापतन्तशस्त्रास्त्र; in 4 प्रभापतन . . . 45 17320-3:21 not in 1 And 2 ·Page Line 48 347 in 5 after 347 पंक्तितुल्यमीषदीर्घसुव्यक्तं श्रेष्ठमक्षरं। 348 in 5 after 348 " सुवृत्तदीर्घसंबन्धवर्णाकाकतिलेरखने । तदभ्यासात् प्रतिदिनं लवकस्तिद्धिमेति च । अतस्तु सर्वबिंबाना लेखनाभ्यसनं हितं ॥ 357 in 5 पठन पाठने 368 in 1 and 2 साध्यासाध्ये 370 in 1, 2, 3 and 6 श्रुतिस्मृतीतरं 49 " 50386-387 not in and 4. " 51 387 in 1 and 2 सुस्थितदर्शिनी 396 in 4 कारिणः 416 in 1 and 2 प्रबोधयेत् 442 in 1 and 2 4547 472 in 1 and 2 रागोपरागौ 54473-489 not in 1, 2, 3, . and 6. 52 53 57566-581 not in 3 and 4. 58 60 61 62 570 in 1 and 2 अवमानास्पदं तत्तु; in 5 अपमानास्पदं तत्तु 630 in 5 संप्रतिसंज्ञिक 651 in 1, 2, 3 and 4 स्मृतं भूमिझारसमुद्भूत 671 in 1, 2 and 5 भाटकोपायनादिजः 674 in 4 भेदतः instead of संयुतः 676 in 1, 2, 3 and 5 विनिमयीधृतः 747 in 3 and 4 भागतः 668 in 1 and 2 " " . 65 30 ·232 VARLE IECTIONES. Page Line 66 773 in 3 and 4 तल्लेख्य 817 in 1 and 2 [त्सवादौ ; in 68 5andi द्युत्सवाहैः 69 834. 835 not in 3 and 4. 840-841 not in 1, 2, 3, 4 and 6. III BOOK. 71 16-19 hot in 1.2.3.4 and 6. 78 72 28 in 1 and 2 प्रकाशयन् 9s in ! परिवेदना 100 in 1 and 2 परिवेदना 77 156 158 not in 1, 2, 3, 4 and 6. 171 in !, प्राप्तोपदेश 1766 not in 1,2,3,1und 6 18.1 in 4 नान्यथा 79 19:3 in B स्व विद्या 215 in 1, 2, 3, 4 and ; द्विभीत्या नु 10 218 in 4 वा " 219 in3ande दातृणां 27 in 1. 2. 3, fund : कथंचन :232233 not in 231235 not in 1.3.1andi. 81230-237 not in 1. :238-239 not in 2: in 3.4 unds नियुक्तारं 210-211 not in? 255 in 1, 2. 3. 4 and 5 तस्य कि 267 in 1. 2. 3. and 5 दीनाप्षण्मृना 25 in 1 andदानमानावमानं 62 ·VARLE LE("TIONES. 283 83 . Page Line 82 269 in 1 and 2 एकशास्त्रं 270 in 1 anil :: महान्यतः 273 in 3 and 4 चापि 987 in 1 स्वशंकितानां : in 6 सशंकितानां 84312-313 not in 3 and 4. 318 in 6 सुपीडित : 320 in 1 and 2 सुहृत्प्रभुः 85 331 in 5 सपत्नजं 332-333 not in 3,4,5 and 6. 341 after 341 in 5 अन्यपूर्वामन्यभावां स्त्रियं व्यालीमिवत्यजेत् । 345-349 not in and 4. 347 in 6 शीलं धनवयोरूपं 360 not int. 367 inlad 2 कुसीद- 372-375ot in 1.), 3.1 and 6. 377 in 1, 2, 3. 4 und 5 अपि स्त्री 88 108 not in and 1. 89 433-431 not in:). 414 in 1, 2, 3, 4 undl; अधिकोऽ 445--146 not in 1,2,B, and 6. -138 in 1 and 2 TITÀ 160-165 not int,2.), + and b. 91 181 not in 6. 490 in 1 unrl ) निर्गमं 500 in 3 and : बद्धितस्यापि 519 in 5 सेवितान्यपि नैवैते मित्राणि ; in 6 सन्ति हिं 93528-529 not insaud 4. 86 . . " 90 " " 92 " ·234 VARIÆ LECTIONES. Line Page 93 544 in 1, 2, 3 and 5 सत्त्वगुणोत्तरं 95589-594 not in 3 and 4. 96 616 in 1 and 2 स्वविहरं 97621-622 not in 1, 2, 3, 4 and 6. 653 in 3 स्थितं IV BOOK-I SECTION. " 100 25-28 not in 3 and 4. 27 in 1, 2 and 5 नाममाक् 27-28 not in 6. 28-33 in 1 and 2 these lines follow one another in this manner--28, 31, 32, 29, 30 and 33; while in 3 and 4 their order is thus:-31, 32, 23, 24, 29, 30 and 33. 35-38 not in 1, 2, 3, 4 and 6. 101 43 in 1 क्रमशोऽमी ; in 2 क्रमशो ये ; in 6 क्रमशो वा तथा 44 in 3 स्वमात्याद्याश्च ; in 5 स्वामात्याद्याश्च ; in 6 कीर्तिताः 55 in 1 and 2 साममनुस्मृतं 60 in 5 सुसाधकः 102 82 in 4 करोति 103 99-103 not in gand 4. 104 115 in 6 कलौ युगे 105 142 in 4 गौरवलाघवे 162 not in 6. 106 165 in 5 कुर्वन् मध्यमो 166-168 not in 6. ." . " ·VARLE LECTIONES. -UU Line Page 106 107 195 in 4 169 in 1, 2, 3, 4 and 5 मार्गसंस्करणाधिक दूषकाः 200 in 1, 2, 3 and 4 कूटकार्यपि 217 in 6 मार्गसंरक्षणे 108 IV BOOK-II SECTION. 110 13& 14 reversed in 3,4 and 5. 13 not in 1 and 2. 14 in 1 and 2 न हरेत धनं कचित् " 15-244 not in 1 and 2. 15 in 4 भूतिबलं 111 " 112 40 not in 3 and 4. 46-47 ditto. 52 ditto. ditto. 76 ditto. 78 not in 3, 4 and 6. 55 113 " 114 95 in 3, 4 and 6 पुष्करागो 98 in 6 विदुः 103 not in 3,4and 6. " 118 in 4 श्रेष्ठं instead of भूरि 115 120-121 not in 3,4 and 6. 136-137 not in 3 and 4. " 139 in 5 and 6 मूल्यं पञ्चसुवर्णानां राजताशीतिकर्षक 142 in 4 अर्हति instead of ईरितं 145 in 3 and 5 गुणहानितः; in 6 गुणहीनतः 116 146-151 not in 5 and 6. 152 in 3 and 4 रक्तिवर्गाद्धसेविंशति ·236 VARLE LE("TIONES. Page Line 116 159 in 6 पुष्करागो 16:3 in 4 तुल्यं instrud of मूल्यं " 117 168 in 5 and 6 follows after 168 मुक्ताया रक्तिवर्गस्य प्रतिरक्तौ कला नव कल्पयेत् पंचभागान् हित्रिंशद्भिः प्राग्भजेच्च तान् । लब्धं कलासु संयोज्य कलाप्पोडशभिर्भजेत् । मूल्यं नल्लब्धनो योज्यं मुक्ताया वा तथागुणं ॥ Compare with these 146-149. 181iuting and 1. 118 203-204 not in 6. 205 not in y and 1; after 205 in 5 निष्कं सुवर्णाश्चत्वारः परे स्वर्णशतं विदुः । 215 in 4 कच्चिन्न हि सकृच्छुल्क: in 5 and 6 कचिन्नैव 119 .. . 223 not in 3 undi. 221not in4. 225226 not in and 2:31232 ditto. 237-238 ditto. .. 120 211 in । लब्धं यदहिगुणं चान्नं न .. 21921 mot in Hd, ditto. IT ROOK--1IISECTION. 121 11 not in3and. 19 after 1 in 5 follow : 122 अन्यथा राष्ट्रसंक्षोभो जायते नात्र संशयः । 24 in 1 and 2 जातिभेदेन दस्युनाशः 33 inland 36-39 not in sand 4.

·VALIÆ LECTIONES. 237 Page Line 126 121 in 1 and 2 134-136 not in 2. 127 128 147 in 1, 2, 4 and 6 शल्यमूढाहृतौ 145 in 6 पाषाणादिभृति धातोस्तद्स्मकरणे कले 154-161 not in 3, 4, 5 and 6. 183 in 1, 2 and 4 कला स्मृता 187 in 1 and 4 तिलमाषादिस्नेहानां : in 2 तिलादिमांस- स्नेहाना 192 in 1 and 2 नानादेशीयधर्माणां " 129 IV BOOK--IV SECTION. 130 7-8 not in 1, 2, 3, 4 and 6. 10-53 not in 6. " 15 in 1, 2, 3 and 5 यज्ञकार्याणि 131 27 in 4 च " " " " 33 in 1, 2, 3 and 4 सा in 2, 3, 4 and 5 अहंकारधूर्तता 132 55-56 not in 3 and 4. 56 in 6 कार्यकेलिभिः 57-61 not in 1, 2, 3, 4 and 6. 62-65 not in 3 and 4. 133 81 not in 6. 92-94 not in 3 and 4. 134 104-112 not in 1, 2, 3, 4 and 6. 114 in 1 and 2 नियोजयेत् 135 120 in 1, 2, 4 and 5 -शम्याकोऽर्कस्य 122 in 4 कारवल्लि " " ·238 VARIÆ LECTIONES. Page Line 135 135 in 4 and 5 सुमण्डपो 139 in 4 संज्ञिकः 136 147-158 not in 1, 2, 3, 4 and 6. " " 138 163 in 1, 2, 4 and 6 तिष्ठती 165 in 4 दैत्यसंहन्त्री प्रत्युग्रा रूपधृक् सदा 137 176-183 not in 1, 2, 3, 4 and 6. 190 in 4 शोभिनी 195 not in 3 and 4. 207 not in 1, 2, 3, 4 and 6. 139 216 in 1, 2 and 4 संलग्नं यत्र यस्य कृत् 218-219 not in 1 and 2, 222 in 1 and 2 नासाग्रविस्तृतं 223-224 not in 3 and 4. 228 in 1 रत्न वा द्विविधा शुभा; in and 6 सरला वा " . " " . द्विधा शुभा 226 in 3. 4, 5 and 6 वक्ष्णायः किंचिदुम्नतः 235 not in 3 and 4. . " 237 in 1, 2, 3, 4 and 6 257 not in 3 and 4. 140 हृन्मूले 258 not in 3, 4 and 6 ; in 1 and 2 प्रकल्पयेत् 141 267-270 not in 3 and 4. 280-281 not in 2 and 4. " 283 in 1 and 2 कक्षमूलानि . 142 291 not in 1,2,3,4 and 6. 300 not in 1.2 and 6. 307-319 not in 38nd 4. 143311-318 not in 2. . 341 in 1, 2, 3 and 4 समस्तक:

·VARIE LECTIONES, 239 Page Linc 144 350,351 not in 3. 352 not in 3 and 4. 356 in 4 परिधर्मतः 145365-395 not in and 4. 146 396-399 not in 1.2.3.4 and 5. 400-402 not in and 4. १ IV BOOK-V Serttex. 148 149 150 153 151 8 in 1 and 2 कार्यसंसिद्धिः 20 in 1. 2. B. i and 6 भयावहा 28 not ini. 39 in 1 aut 2 विक्रीयान्नृपो धर्म 16 in 6 नियोजयेत् 151 88 not in 3 und 4. 152 102-105 lot in 3.4,5ndi. 1:26 in 6 धर्माधर्मो 152 in 3 und अयुक्तवस्त्राभरणः 158. 159 not in 1 And 2 ; in 3, 4, 5 und i मुक्तकेशश्च 182 in 6 समाश्रयन् 185 in 1 and :: दण्डशस्त्रास्त्र 208 in 6 अव्याप्तव्यवहारश्च 213 in ! aurl : यानैराकारयेत 219 in l and) वा यथा 2:23 in 1, 2, 3, 4 und fi 37 hari 225-228. not in 1, 2, 3, 4 and G. 242 in l and : मदबलान्वितः 211 in 3 and 1 तस्मै प्रबोधयेत् पक्षमग्रे राज्ञा विवादिनः 31 155 " 156 ." 157 " 158 ·240 VARIÆ LECTIONES. Linc 159 " 161 " 163 Pago 274 in 1, 2 and 6 प्रतिज्ञातं 160 295-300 in 3 and 4 these verses stand in the following order-299, 300, 295, 296, 297 and 298. 302 in 1 and 2 चोरवत् 313 in 3 and 4 कृतमित्युत्तरं ; in 1 and 2 कलयित्वा 319-323 follow in 6 after 324, 325. 325 in 4 तदृव्यं 326 not in 6. 162346-3-19 not in 3, 4 and G. 363 in 6 आमुते 367 in 6 यथा 426 in 4 वा बलदर्पितः ; in 1, 2 and 6 यद्बलदर्पितः 432 in 3, 4, 5 und 6 is the latter hali विच्छेदोपरवोज्झितः 450 in 3 and 4 भवेत् instead of न चेन् 1:57 in 3 and a विनापनयनं 45 in 6 वाप्यतः instead of नामतः -171 in 3 and 4 aaracalafrufe 481 in 1, 2 and 6 निमज्जनं 513 in 6 महापापाभिशप्तेषु 5:30 in 5 दिव्यैस्संप्रतिपच्या वा; in 1, 2, 3, 4 and G निर्णयोऽष्टविधस्स्मृतः 165 166 167 168 169 170 539 not in 3 and 4. 5.10 in 1 and 2 कर्तृस्तथा 566 in 1 and 2 8787 171 369,37) not in i undi. inj in i ſama ·VARIE LECTIONES. 241 Pago Line 173 603 in 1, 2 and 6 कुर्वतः; in 4 शिल्पं कुर्वन्ति चैक्यतः 605 not in 3 and 4. 608 ditto. " " " " 609 in 1 and 2 गायकास्तु 615 in 1, 2 anl : यथाविधः 622 in i aud 6 पश्चाद्देयं GB in 4 प्रजाः 635 in ! न ददाति समर्थस्य महीभृना (618 in 1,2,3 and कर्षतः it5 in 1 and 2 भुवि instead of शुचि द्विगुणा त्रिगुणाथवा द्विगुणं 610 in " 175 6:9 106 680 in IV BOOK-VI SECTION. 176 sin; वृक्षाद्यैः ५. 10 not in2. " 19 in 4 चोत्तमोत्तमः 177 22 nut in 1. IV BOOK-VII SECTION. 178 1 in 3 anl. दुर्ग 4 in 1 and 2 मानुषी; in 1, 2, 5 and 6 पूर्व पूर्व 41 in 1, 2, 5 and 6 बृहन्नालद्वयं तथा " , 179 180 47 in 3, 4 and 5 after 47 दूरदेशनिपातार्थमश्वसैन्यं हितं स्मृतं ।

·242 VARIÆ LECTIONES. Line " 181 . 185 . 186 Page 180 56 in 1. 2, 5 and 6 स्थाप्यं व्ययीकुर्यान्न चान्यथा 59 not in 1, 2, 5 and 6. 74 in 1 and 2 सुमुवाधरमद्रस्तुः in 4 मृगसंज्ञकः 86 in 1 and 2 78T1TTTTT:; in 4 the verse ends with मध्यमस्स उदाहृतः 87.88 not in 4. 89 not in 3. 182 9.5-1.48 not in 1, 2, 3, 4 and 6. 181159-197 not in 3 and 4. 179 in 1, 2 and ; शिवसंज्ञकः -160 in ! anl 2 सहृदृवामाश्रितः 1.98 in 4, 5 and 6 कचैः 187 219 in 1 and 2 मुग्वपादसितः 227-23not in and4. 2-28 in 1 and 2 कृष्णवर्णस्तु 239 not in 3 und 4. 269 in 1 and 2 272 in 1 and 2 माषान् वा 277 in 1 and 2 सुदूरं 2:9 in 1 विवासयेत् 282 in 1 and 2 युक्तकं 190 286-298 not in 3, and . 29-1-298 in 6291-298 precede 287-293. 294 in 1 and 2 गमनं स्यात् प्लुता गतिः 302 in 1. 2. 4 and 6 ह्यङ्गसुन्दरः 305 in 4 दशतालच 101318-320 not in 1,2.5and 6. . १ 188 189 .

·VARIE LECTIONES. Page Line 194 391 in 1, 2 and 5 मूलकर्णकं 403 in 6 शुद्धार्कानां 417 in 1, 2, 4 and 5 लक्ष्ये " 195 196 434 not in 6. " " . " 198 " 199 201 436 in 1 and 2 यो वै instead of राजा 438 in 1, 2, 3, 5 and 6 शत्रुभावं समापन्नोरुभयोः 452 in 1 and 2 गेहान्निष्क्रमणं तथा 197 466 in 6 यांति वैरिणः 485 in 1 and 2 शक्यते न 486,487 not in 3, 4, 5 and 6. 488,489 not in 3 and 4. 498 in 3, and 6 ह्यन्तरागतं 523 in 1 and 2 पुत्राश्च यद्धनं 559 in 1, 2 and 5 न तु; in 4 सुरवं तु तद् 58:3 in 1 and 2 अन्यमाप्तं वदेत् तु वा 605 in 6 निर्गिलनि भूमिरेती 613 in 4 and हि यत् ; in 1, 2 and 6 च यत् 633 in 3 and 4 युक्तश्च 636-648 not in 3, 4 and 6. 205 653-6.55 not in 1, 2, 3, 4 and 6. 661 in 1 and 2 सोऽत्र instead of तीव्र 667 in 3, 4, and 6 ध्रुवं ; in 1 and 2 तया ध्रुवं 206 672 in 1 लक्ष्ये 675 in 6 रिपूर्णा 678-685 not in 3, 4 and 6. 202 203 204 " ·244 VARLE LECTIONES, Line " Page 2006 688 in 1.2, 3, 4 and 5 युद्धे स्वानुकूले 690 not in 1. 2, 3 and 4. 691 in 1. 2 und 6 सेनयोः; in 4 सैन्यपैः 207701, 702 not in 3, 4 and 6. , 703, 704 not in 1, 2, 3, 4 and 6. 705 in 1. 2. 3 and 4 चिन्तयं 4 " " " . 710 hot in 1. 2, 3, 4 and 6. 71] in 1, 2, 4. 5 und 6 नालास्त्रेण च 712 in 1 and 2 रथाश्वगजगोऽपि च ; in 6 कुंतेन सादि बाणेन रथिनं रथगोऽपि च 713 in 1 and 2 योद्धव्यः 722 in 1 sund :: सहबालौ न हनव्यौ . 2108 721972 10t in 4 and G. 735.786 ditto. 209713711 moti gand 1. 751 in 6 विजित्यैव 10769.778 not in 3 and all unit 2 अपि च 78!) in ! and 2 ये instead of के 211 7990 in 1 and 2 dittu. . 793-795 not in sandt. 809 ditto. 212 213 867 in 6 तथा न 8-12 in 1 and 2 सर्वमनिशं पालनं शुभं 852 in 5 द्वात्रिशतिशतं " ·VARLE LECTIONES. 245 Page 214 V BOOK. Line 15. 16 not in 3 and t. 21 in 4 तद्राज्यं च " 216 " " .. 46 not in 3 and 4 ; in 1 पतन्त्यथ 54 not in 3 and 4. 58 ditto. 61 in 1, 2 and 5 तं; in 4 ये 62,63 not in 3 and. 74 in 4 कालो instirad of कामं 75,76 not in 1, 2, 3, and 6. 79 this verse is the last in 3 and 1. 81-95 not in 1.2 and6. 217 सुहृत्करं ; in 1 taul 2 सुसुहृदृदृढं 218 97 in 6 मृदुना 98 in 6 रहसि 110 in bamil 6. 219 121-126 not in jand 6. 130 in 1 and 2 छलं instead of छद्म 136 in land: ditto. 220 156, 157 not in 1, 2und. 165 not in6. 221 180 in 6 ग्रामे 165 in 6 शौर्य instcul of सैन्यं . " ·2.46 COMPARATIVE LIST II. A COMPARATIVE LIST OF PASSAGES FOUND IN SANSKRIT WORKS IDENTICAL WITII, AND) PARAL- LEL TO, VERSES CONTAINED IN THE SUKRANĪTI." Page 2 [ BOOK. Line 27, 288 Visnusmrti. 61. 101 : क्षत्रियस्य परो धर्मः प्रजानां परिपालनं । Manu II, 27-28. and VII, 144; Nitijprakāsika VIII, 10; Mahabharata Santiharva Rijadharma XV, 15; LXXXVI, 23 ; and CXLII, 41. 34: अशिष्टनिग्रहो नित्यं नित्यं शिष्टस्य पालनं । एवं शुक्रोऽब्रवीद्धीमानापत्सु भरतर्षभ । 1-1 sr Sintiparva Rāj. CXXXIX, 51-57 : यदि कालः प्रमाणं ते न वैरं कस्यचिद्भवेत् ॥ कस्मात्त्वपचितिं यांति बांधवा बांधवैहतैः ।। ५४ ॥ कस्माद्देवासुराः पूर्वमन्योऽन्यमभिजानिरे । यदि कालेन निर्याणसुरवं दुःवं भवाभवौ ॥ ५५ ॥ भिषजो भेषजं कर्नु कस्मादिच्छन्ति रोगिणः । यदि कालेन पच्यन्ते भेषजैः किं प्रयोजनं ।। ५६ ॥ प्रलापस्स महान् कस्मात् क्रियते शोकमूच्छिनैः । यदि कालः प्रमाणं ते कस्माद्धर्मोऽस्ति कर्तृषु।।५७।। "The Mahal harsti and Mitaksura are quoted from the Telugu dition, the lamayapu from the Grantha edition, Manu frum L. Deslongchunps' endation, Yajňavalkya from Stenzler's edition, the Smrtis from the Benares edition, the Jlariviuiisa, Brhat samhita, l'ancatantra, llitopadomi and Kaman., lakya hroin the Calcutta edition, the Caranaryaha, Naradasmrti, Capakyaniti aud Ut puulapurimulu from MSS.

·OF PASSAGES. 247 5 " Page Line 3 45 se Šantiparva Raj. XV, 4: राजदण्डभयादेके पापाः पापं न कुर्वते । 55 see ibidem CXXXIX, 88: नित्यं बुद्धिमतोऽप्यर्थस्वल्पतोऽपि विवर्धते । दाक्ष्येण कुर्वतः कर्म संयमात् प्रतितिष्ठति ।। 97 see ibidem (XXXIX, 83: दैवं पुरुपकारश्च स्थितावन्योऽन्यसंश्रयात् । उदाराणां तु तत्कर्म दैवं क्लीबा उपासते ।। Rāmāyaṇa 1, XVIII, tia: दैवं च मानुषं चैव कर्म ते साध्वनुष्ठितं । ibidem 1, LVIII, 22a : दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकं । and ibilem II, XXVII, 17: दैवं पुरुषकारेण यस्समर्थः प्रबाधितुं । न देवेन विपन्नार्थः पुरुपस्सोऽवसीदति ॥ 119 src Santipurva Raj. LXIX, 78 : कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणं । इति ते संशयो मा भूद्राजा कालस्य कारणं ।। 1:21.12.2t Kimandakiya I, 16 : स्वाम्यमात्यश्च राष्ट्रं च दुर्ग कोशो बलं एतावदुच्यते राज्यं सत्वबुद्धिव्यपाश्रयः ॥ Ibidem IV, 1: वाम्यमात्यश्च राष्ट्रं च दुर्ग कोशो बलं सुहृत परस्परोपकारीदं सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ॥ Manu IX, 294: स्वाम्यमात्यौ पुरं राष्ट्र कोशदण्डौ सुहृत्तथा । सप्त प्रकृनयो ह्येतास्सप्ताङ्गं राज्यमुच्यते ।। 32 6 मुहृत। " ·248 COMPARATIVE LIST Line " " Page 6 121, 122 Yajnavalkya I, 352 : स्वाम्यमात्यो जनो दुर्ग कोशो दण्डस्तथैव च । मित्राण्येताः प्रकृतयो राज्यं सप्तांगमुच्यते ॥ IHitopadesa III (Calc. edit., p. 148. 1. 18 and 19) : खाम्यमात्यश्च राष्ट्रं च दुर्ग कोशो बलं सुहृत् । राज्याङ्गानि प्रकृतयः पौराणां श्रेणयोऽपि च ॥ 127-130 are identical with Kimandakiya I, 9, 10; in 9a the reading is वृद्धेद्वाभिसंमतः ; in 9 जननः and in 108 विप्लवेतेह नौरिव 129, 130 are identical with Pañcatantra III, 71, (but 71 a has इमाः प्रजाः and 716 अकर्णधाराः पुरुषाः विप्लवन्ते ह नौरिव )and IIitopadeia III, P. 108, 1. 12, horo the roading is in the socond line विप्लवेतेह; ; compare also Palicat. I, 87. 133-136 are identical with Kamandakiya I, 13, 14; but 13a reads अपि च प्रजाः, 1ta reads चिराय वुभुजे . 137, 138 8ee Kamandakiya I, 15 : तस्माद्धर्म पुरस्कृत्य यतेतार्थाय पार्थिवः । धर्मेण वईते राज्यं तस्य स्वादु फलं श्रियः ॥ 136-138 compare Manu VII. 41-42. 7 141, 142 are identical with Manu VII, 4, but 4b reads चन्द्रवित्तेशयोश्चैव; compare also Manu IX, 303-312 with 1.11, 152; Manu VII, 5-9 with 145-152 ; Ramayana lI, 67, 35, and III, 40, 12, and Nrtiprakikika VIII, lines 5-9. 8 181, 182 are identical with Kamandakiya I, 19%; 19a reads निश्चयः and 196 विनयो हीन्द्रियजयः. 183, 181 aro identical with Kanandukiya I, 23 ; 236 reads ततोऽमात्यांस्ततो भृत्यांस्तन.पुत्रांस्ततः प्रजाः । . .

·OF PASSAGES. 249 Linc " Page and compare with Mahabh. Udyogaparva XXXIII. 566,57a. 9 191-194 identical with Kamandakiya I, 24, 26; compare Manu VII, 39, with 191, 192. 195. 196 identical with Kimandakiya I, 27. 197-200 idlentical with Kamandakiya I, 37, 38. 201-208 itlentical with Kamandakiya I, 10-43; in 40b stands एकैकमलं ; in 41& शुचिशप्पांकुराहारो; in 425 सम्मोहादालानं; in 43a विलोभितविलोचनः; and in 435 मृत्युमृच्छत्यसन्देहात् . 10 209, 210 8ee Kamandakiya I, 14 ; 210 is identical with 448. 211,212 compare Kamandakiya I, 15. 213 ilentical with Kamandukiya I, 46a. 214 compare with Kamandakiya I, 46d. 219-223 identical irith Kimandakiya I, 50-52a; 50a reads नामापि स्त्रीति सट्टादि ; 50d तस्या and ध्रुवः; 516 नारी रमयति रक्तं; insteall of 224 Kamandakiya I, 52bis: प्रसन्नं कांतिजननं सन्ध्येव शशिमण्डलं । 11 239, 240 con]pare Mahabh. Udyogaparva XXXII, 58 and Santiparva Rajadharma LVII, 44 : अरक्षितारं राजानं भार्या चाप्रियवादिनीं। ग्रामकामं च गोपालं वनकामं च नापितं ।। 283 compare ilbidem LIX, 59: मृगयाक्षास्तथा पानं स्त्रियश्च भरतर्षभ । कामजान्याहुराचार्याः प्रोक्तानि हि स्वयंभुवा ॥ 283-292 identical with Kamandakiya I, 54-58 ; 55a roads तथा लोभा हर्षों मानो ; 56a दण्डको; 566 वाता- पिहर्षतोऽसुरः; 5ka जामदग्न्यो जितेंद्रियः ; com. pare with 287 also Kamandakiya XIV, 63. 13 ·250 COMPARATIVE LIST " Page Line 13 283-284 compare Hitopadesa III, p. 141, 1. 20, 21 : पानं स्त्री मृगया द्यूतमर्थदूषणमेव च । वाग्दण्डयोश्च पारुप्ये व्यसनानि महीभुजां ।। see page: 84, line 312. 285-286 compare with Hitopaděśa IV, p. 176, 1. 6,7; identical with Kamandakiya I, 55, only the last word of the second line is भवेत् instead of नृपः. 295-296 identical with Kamandakiya I, 59; 596 reads नृपतिर्न कच्ट्रेप्ववसीदति. 297 identi«al with Kūmandakīya I, 606. ,, 301, 302 identical with Kinnandakiya I, 62; 62a reads नीतिमार्गानुसारिणः and G20 भवन्ति ज्वलिताः 303, 301 compare Mahabh. Santiparva Rajadharma LIX, 32 : त्रयी चान्वीक्षकी चैव वार्ता च भरतर्षभ । दण्डनीतिश्च विपुला विद्यास्तत्र निदर्शिताः ॥ identicul with Kamandakiya II, 2 ; 23 reads एवैता योगक्षेमाय देहिनां; compare Kamandakiya II, 3-6. 14 305, 306 compure Kamandakiyn II, 7. 307 identical with Kamandakiya II, 86. 308 identical with Kamandakiya II, 10a. „, 309, 310 identical with Kamandukiya II, 13; 136 readə Tuf- शासं पुराणं च. 312-314 identical with Kaniandakiya II, 14b, 15; 15a reads ख्यातस्तास्थ्यादण्डो. 317, 318 identical with Kamandakiya III, 6. , 319, 320 identical with Kamandakiya III. 7; Ta reads कृपणं नृपः and 76 पीज्यमानो हि मन्युना. " ·OF PASSAGES. 251 Line ; 1ܐ Page 14 321, 322 identical with Kamandakiya III, 130 and 16a; 138 rends स्वजनैस्सङ्गतः and 11 स्वजनैर्महान् . 323-326 identical with Kamandakſya III, 15, 18; 15a reads न चोत्फुल्लोत्पलं ; 15 सज्जनचेष्टितं. 327, 328 identical with Kimandakrya III, 18. 15 329, 330 identical with Kamandakiya III, 21a reads स्वजनाय. 331–331 identical with Kamundukiya III, 23, 24; with 332 compare Kämandakiya XIV, 13a. ,, 335, 336 identical with Kimanlakiya HI, 26; in 26 च instead of वा; in 266 मधुरः प्रियवाक् कस्य न प्रियः. 337, 338 identitial with Kinnandakiya III, 28. 339, 310 identical with Kimandakiya III, 30; 300 reais प्रयच्छन्ति च सत्कृति and 306 श्रीमन्तोऽनिन्द्य चरिता. 313-318 identical with Kinandakiyn III, 31-33; 31a rendo शुचिरास्तिक्यपूतात्मा पूजयेद्देवतास्तदा। , 32b भूत्यै देवान : 33 स्वभावेन : 336 स्त्रीभृत्यान् . 19 425-13 1 compare Kānandakiya XVI, 2-6 ; Rinniyana 1, 5,.. 10-20, and II, 80, 1ff.; see page 126. 4301r. compare Mahālh. Santiparva Rijudh. LYIX, 43- 46 and62-51. प्रगण्डीः कारयेत् सम्यगाकाशजननीस्तथा। आपूरयेच्च परिघां स्थाणुनक्रझषाकुलां ॥ ४२ ॥ संकटद्वारकाणि स्युरुच्छ्वासार्थे पुरस्य च । तेषां च द्वारवद्रुप्तिः कार्या सर्वात्मना भवेत् ॥४३॥ ..

·252 COMPARATIVE LIST Page Line द्वारेषु च गुरूण्येव यन्त्राणि स्थापयेत् सदा । मारोपयेच्छतनीश्च स्वाधीनानि च कारयेत् ॥४४॥ काष्ठानि चाभिहार्याणि तथा कूपश्चि स्वानयेत् । संशोधयेत् तथा कूपान् कृतपूर्वान् पयोऽथिभिः४५ तृणच्छन्नानि वेश्मानि पंकनाथ प्रलेपयेत् । निर्हरेच्च तृणं मासि चैत्रे वट्भियात् तथा ॥४६॥ विशालान् राजमार्गाश्च कारयीत नराधिपः । प्रपाश्च विपणांश्चैव यथोद्देशं समादिशेत् ॥५२॥ भाण्डागारायुधागारान् योधागारांश्च सर्वशः । अश्वागारान् गजागरान् बलाधिकरणानिच॥५३॥ परिघाश्चैव कौरव्य प्रतोलीनिप्कुटानि च । न जात्वन्यः प्रपश्येत गुह्यमेतद्युधिष्ठिर ॥५४॥ The commentator Nilakantha remarks to this place that firearms are to be understood: प्रगण्डी:।। दुर्गप्राकारभित्तौ शूराणामुपवेशनस्थानानि । आ- काशजननीः तथैव एकपक्षायां भित्तौ तत्रत्यानां रक्षणभूतायां बाह्यार्थदर्शनार्थानि क्षुद्रच्छिद्राणि यद्द्वारा आनेयास्त्रगुलिकाः प्रक्षिप्यन्ते &c., &c. 24 563-571 compare Nitiprakakika VIII, 88-92. 589 compare Kamandakiya XIII, 6la. 591 conipare Mahabh. Santip. Rijadh. LXXXII, 13 ; Udyogaparva CLV, 5-7 ; sve Weapons of the Anciont Hindus, p. 33. 638 compare Mauu VII, 99, and IX, 2516, and Hitūpads6a II, p. 65, 1. 4, 5.' 25 " 27 ·OF PASSAGES. 253 Line Page 28 653-657 compare Kamandakiya VII, 10-13, and with 657 compare Manu VII, 2170. 29 678 compare Mahabh. Ssntip. Rajadh. LVI, 39. 30 705, 706 compare Mahabh. Udyogaparva XXXVII, 170, 180; Manu VII. 147 ; Kamandakiya XI, 66, and Nitiprakakika VIII, 68, 69. 765 compare Hitopadosa I, p. 36, 1. 6 : स्थानभ्रष्टा न शोभन्ते दन्ताः केशा नरवा नराः। 33 II BOOK. 31 " " 35 1, 2 identical with Mahabh. Santip. Rajadh. LXXX, 1: यदप्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करं । पुरुषेणासहायेन किमु राज्ञा पितामह ।। NOO Manu VII, 55 : अपि यत्सुकरं कर्म तदप्येकेन दुष्करं । विशेषतोऽसहायेन किमु राज्यं महोदयं ॥ 1 compare also Pailicatantra III, 55a. 14, 15 comparo Pañcatantra II, 28. 28 compare Kamandakiya VII, 6a : विनीतमौरसं पुत्रं यौवराज्येऽभिषेचयेत् । 35 identical with Kamandakiya VII, 16. 36, 37 identical with Kamandakiya VII, 4; 4b reads रक्षितारमसंशयं. 38, 39 identical with Kamandakiya VII, 2; 2a reads मदोन्मत्ता and 28 भ्रातरं वा विनिघ्नन्ति पितरं वाऽभिमानिनः 50 compare Mahabh. Bantip. Rajadh. xcIII, 2: राजानमनुवर्तन्ते पापं पापप्रवर्तकं । अविनीतमनुष्यं तत्क्षिप्रं राष्ट्रं विनश्यति ॥ identical with Kamandakiya VII, 5b. " 36 ·254 COMPARATIVE LIST Line " 41 43 Page 36 51-53 identical with Kimandakiya VII, 7-8a ; 8a reads सज्जमानं हि. 54 identical with Kamandakiya VII, 68. 64 identical with Brhaspati to Mitaksara II, 133. 65, 66 compare Manu IX, 132, 133 and 139. 170 compare (about मन्त्री) Rimāyana I, 7, 1, and II, 100, 15. 174, 175 compare Kamandakiya XII, 2; Paicatantra III, 86 ; Hitopadesa III, p. 115, 1. 11, 12 ; Manu VII, 63, 64, and Nitiprakasika VIII, 21. 220 comparo Mahābh. Śūntip. Rījadh. LIX, 69, and Nītiprakāśika VI, 8:22 ; soc p. 100, line 39. 48 346 ccompare Pardinrasmrti I, 70, and Mahabh. Santip. Rūjailh. LXXI, 19; see p. 111, line 35, and p. 119, line 223. 50 388-411 comparo Mahabh. Santip. Rājadh. LXXXVI, 16-20: सत्कृताश्च प्रयत्नेन आचार्यविकपुरोहिताः । महेष्वासारस्थपतयस्संवत्सरचिकित्सकाः ॥ १६॥ प्रज्ञामेधाविनो दान्ता दक्षाश्शूरा बहुश्रुताः । कुलीनास्सत्त्वसंपन्ना युक्तास्सर्वेषु कर्मसु ॥१७॥ पूजयेद्धार्मिकान् राजा विगृहीयादधार्मिकान् । नियुज्याच्च प्रयत्नेन सर्ववर्णान् स्वकर्मसु ॥१८॥ बाह्यमाभ्यन्तरं चैव पौरजानपदं तथा । चारैस्तुविदितं कृत्वा ततः कर्म प्रयोजयेत् ॥१९॥ चारान् मन्वं च कोशं च दण्डं चैव विशेषतः । अनुतिष्ठेत् वयं राजा सर्व पत्र प्रतिष्ठितं ॥२०॥ 51 418, 119 compare Manu IT', 92, 93, and VII, 145; Yajnavalkyal, 115a, and Nitiprakasika VIII, 9-1la.

·OF PASSAGES.. 255 Line " . " Page 52 428, 429 identical with Kamandakiya V, 24a, and V, 21a ; 21d reads भर्तुरन्वासने तिष्ठन् दृष्टिं. 430-432 identical with Mahabh. Santip. Rijadh. LXXXII, 28; 28t reads मानव : instead of चिन्तयेत् . 433-436 identical with Kamandakiya 1". 246-260 ; 2-16 roads भाषितः : 26 न ब्रूयात् ; with 438 comparo Manu II, 110. 441, 442 identical with Kannandakiya V, 23. 4:44 identical with Kūmandakiyu V, 266, which ronds प्रवीणोऽपि हि मेधावी. 415-147 iilentical with Kūmaulakiya V', 28, 294 ; 29a rondo धर्मार्थमेव च ; compura udyogauren XXXIII, 4; Puficatantra I, 2626; III, 4; Hitipudosu II, p. 76 1.4; II p. 96 1.7; undl II p. 98 1. 4. 53 457, 458 itleutical with Kamandlakiyn V, 3; 3a roads स्थाणुरिवासीत und :: वेवानात्म्यसम्पन्नात् ; Pulicutantra I. 50, the Kinnunclukiyu rouds in bota स्थाणुवदासीनः. 460 ompure Hitopadosa Il p. 69 1. 8, 9. 465, 466 identical with Kamandakiya V, 31; 31b reads विहिष्टि च. 468-473 identical with Kamanlakiya V. 32-31 ; 32a roads वैरिदूतैः; 33 हि मेधावी स्पर्द्धत न ; 3-16 reads इङ्गिनाकारलिङ्गाभ्यामिङ्गिनाकारतत्त्ववित् ।। 472 compare with Kūmandukiya XII, 86; 473 com- -pure als) with Hitopadosa II, 473, 474 comparo Pancatantra I, 45. 54 475-481 comparo Kanmandakiya V, 40-45. 482-489 comparu Kamandukiya V, 35-39. 33 " " ·256 COMPARATIVE LIST Line Page 55 498, 499 identical with Pulicatantra I, 35 ; 35a reads सेवते यदि पार्थिवं and 35 यदि सेवाविवर्जितः. 56 527, 528 compare Panicatantra I, 91, and I, 383. 536, 537 compare Paiicatantra I, 53 ; and to 536 Nitiprakasika VIII, 42a. 67 566, 567 compare Mahabh. Santip. Rajadh. LVI, 38, CIII, 34, and CXL, 66. 58 574-581 compare ibidem LVI, 47-53. 59 605 compare ibidem CXXXII, 9. 608 compare Yājſavalkya I, 3196 : स्वहस्तकालसंपन्नं शासनं कारयेत् स्थिरं । 619 compare Yajfiavalkya I, 317a, and Nitiprakakika VIII, 63a. 636 compare Yajnavalkya II, 1006. 70 867 compare Ramayana II, 100, 30. 60 III BOOK. 73 . 72 37 compare Manu II, 2150: मात्रा स्वस्त्रा दुहित्रा वा न विविक्तासनो भवेत् । 38, 39 compare Manu II, 129. 10-18 comparo Manu IX. 2-13. 50, 51 compare Yijilavalkya I. 134, and Nitiprakasika VI, 360, 371. 55 identical with Manu IV, 820. 61 compare Minu IV, 370: Muhábh. Śántiparra, Möksadhurnia CXLIII, 17: नेक्षेतादित्यमुद्यन्तं न च ननां परस्त्रियं । und Yajùavalkya I, 135. 75 107, 108 identicul with Mahalıh. Udvõgapurva XXXII, 51 (5la rends ह्येकश्चार्थान् ). and with Paiicatantra Y', 103; 108a reads नैकस्सुप्तेषु जागृ- यात् and 1036 नैकश्चार्थान् विचिन्तयेत् । .pare Ramayana II, 100, 17. . ; com-

·OF PASSAGES.
257
Line
ग
"
Page
75 111, 112 identical with Mahabh. Udyognparva XXXII, 83
and with Hitopadosa I, p. 17 1. 3, 4 ; with 111
113 compare Rāmāyana II, 100, 65.
76 130 see Yajhavalkya I, 1566 :
अस्वयं लोकविद्विष्टं धर्ममप्याचरन्न तु ।
130, 131 compare Manu IV, 176, and Paūcatantra II, 170.
137, 138 compare Hitopadosa IV p. 151, I. 15, 16, Pufica-
tantra I, 347, and Ramiyana III, 21, 11.
141 compare Mahābh. Śrīntip. Rajudh. CXXXVII, 1:
अनागतविधाता च प्रत्युत्पन्नमतिश्च यः ।
द्वावेव सुरवमेधेते दीर्घसूत्री विनश्यति ॥
158, 159 compare Yajuvalkyn I, 351 :
हिरण्यभूमिलाभेभ्यो मित्रलब्धिर्वरा यतः ।
अतो यतेत तत्प्राप्त्यै रक्षेत् सत्यं समाहितः ।।
160-16:1 compare Pulicatuntru II, 41-18; 17 suys :
सुकृत्यं विष्णुगुप्तस्य मिवाप्तिर्भार्गवस्य च ।
बृहस्पतेरविश्वासो नीतिसन्धिस्त्रिधा स्थितः ।।
III, 1; and IV,21. See Kamundakiyn V, 89, 91);
Muhabh. Udyogpurva XXXVII, 9; Santiparva
Rijalh. CXXXVIII, 191, 192 ; CEXXIX, 29,
und CXLYIX, 70-71.
उशनाश्चैव गाथे हे प्रादायाबवीत पुरा ॥७०॥
यो वैरिणश्श्रद्दधते सत्ये सत्येतरेऽपि वा ।
वध्यन्ते श्रद्दधानास्तु मधुशुप्कतृणौर्यथा ॥७१।।
न हि वैराणि शाम्यन्ति कुले दुःखगतानि च ।
आख्यातारश्च विद्यन्ते कुले वै ध्रियते पुमान्।।७२॥
उपगृह्य तु वैराणि सान्त्वयन्ति नराधिप ।
अथैनं प्रतिपिंषन्ति पूर्ण घटमिवाश्मनि ॥७३॥

·258 (OMPARATIVE LIST Page Line सदा न विश्वसेद्राजा पापं कृत्वेह कस्यचित् । अपकृत्य परेषां हि विश्वासाःरवमश्नुते ॥७४॥ compare ibidem CXL, 43; LIX, 14, 15: भपि चोशनसा गीतश्श्रूयतेऽयं पुरातनः । श्लोकस्तत्त्वार्थसहितस्तं मे निगदतश्शृणु ॥१४॥ पुनरावर्तमानानां भग्नानां जीवितैषिणां । भेतव्यमविशेषाणामेकायनगता हि ते and Ilarivarnia XX, 119-123: । गाथाश्चाप्युशनोगीता इमाश्शृणु मयेरिताः । कुमित्रं च कुदेशं च कुराजानं कुसौहृदं । कुपुत्रं च कुभायां च दूरतः परिवर्जयेत् ॥ ११९॥ कुमित्रे सौहृदं नास्ति कुभार्यायां कुतो रतिः । कुनःपिण्डःकुपुत्रे वै नास्तिसत्यंकुराजनि॥१२०॥ कुसौहृदे व विश्वासः कुदेशे न तु जीव्यते । कुराजनि भयं नित्यं कुपुत्रे सर्वतोऽसुरवं ॥१२१॥ अपकारिणि विस्त्रों यः करोति नराधमः । अनाथो दुर्बलो यद्वन्न चिरं स तु जीवति ॥१२२॥ न विश्वसेदविश्वस्ने विश्वस्ते नातिविश्वसेत् । विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकन्तति ॥१२३॥ where these principles are also useribed to Sukra ; See Teapons, p. 89. 172-187 on page 79 compare dulābh. C'dyogaparra XXXIIl, 11. 216 compure Mahabh. Santiparra Rajadh. CXL, 59 : मणशेषमग्निशेषं शत्रुशेषं तथैव च । पुनः पुनः प्रवर्धन्ते तस्माच्छेषं न धारयेत् ॥ compare Harivainsa XX, 126-137: 80

·OF PASSAGES.
259
Page
Line
अपि मार्दवभावेन गात्रं संलीय बुद्धिमान् ।
अरिं नाशयते नित्यं यथा वल्ली महाद्रुमं ॥१२६।।
मृदुराईः कृशो भूत्वा शनैसलीयते रिपुः ।
वल्मीक इव वृक्षस्य पश्चान्मूलानि कन्तति।।१२७।
अद्रोहसमयं कृत्वा मुनीनामग्रतो हरिः ।
जधान नमुचिं पश्चादपां फेनेन पार्थिव ॥१५८॥
सुप्तं मत्तं प्रमत्तं वा घातयन्ति नृपं नराः ।
विषेण वह्निना वापि शस्त्रेणाप्यथ मायया ॥१२९॥
न च शेषं प्रकुर्वन्ति पुनर्वैरभयानराः ।
घातयन्ति समूलं हि कृत्वेमामुपमां नृप ॥१३०॥
शत्रुशेषमृणाच्छेषं शेषमग्नेश्च भूमिप ।
पुनर्वर्धेत सम्भूय तस्माच्छेषं न शेषयेता ॥१३ १।।
सहते जल्पते वैरी एकपात्रे भुनक्ति च ।
एकासनं चारोहनि स्मरते तच्च किल्बिषं ॥१३२॥
कृत्वा सम्बन्धकं चापि विश्वसेच्छत्रुणा न हि ।
पुलोमानंजघानाजौजामानासन शतक्रतुः ।।१३३॥
निधाय मनसा वैरं प्रियं वक्तीह यो नरः ।
उपसर्पन्न तं प्राज्ञः कुरङ्ग इव लुब्धकं ॥१३४॥
न चासन्ने निवस्तव्यं सुवैरे वधित रिपौ ।
पातयेत् तं समूलं हि नदीरय इव दुमं ॥१३॥
अमित्रादुन्नति प्राप्य नोन्नतोऽस्मीति विश्वसेत् ।
तस्मात्प्राप्योन्नतिनश्वेतप्रावारइव कीटकः॥१३६
इत्येता ह्युशनोगीता गाथा धार्या विपश्चिता ।
कुर्वता चात्मरक्षा वै नरेण पृथिवीपते ॥१३७॥

·260 COMPARATIVE LIST Line Page compare Pañcatantra, III, 255, 81 258, 259 identical with Dakrasmrti III, 13 : आयुवित्तं गृहच्छिद्रं मन्त्रो मैथुनभेषजं । तपो दानापमाने च नव गोप्यानि सर्वदा ॥ identical with Canakyaniti (p. 36), XXIV ; in the Recond linc the reading is नव गोप्यानि कार- 97 i and with Hitāļuadība I (p. 44, 1. 4, 5); the 5th line ready : तपोदानापमानं च नव गोप्यानि यत्नतः। 84 312, 313 comparo Mahabh. Bantip. Rajadh. XXVIII, 31 : मृगयाक्षास्त्रियः पानं प्रसङ्गा निन्दिता बुधैः । l'alyognparva XXXII, 97 and Aranyaparva XIII, 7; Manu VII, 50; Kamundakiya XIII, 61, and III,73; see also p. 13, 1. 283. 3:21, 325 conumere Tasisthasmrti III, 15 : आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगं । जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत् । and Mahabh. Santiparva Rījadh. XXXIV, 16 : प्रगृह्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तगं रणे । जिसितं जिघांसीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत् ।। 85 332, 333 identical with (anakyamiti (p. 20; II, (p. 30) XVI, und (?”. 39) XXIV, only in the second line the reading is स्त्रीणां दोषास्स्वभावजाः; compare IPulicutantra I, 207; 20ru is निर्दयत्वं च स्त्रिणां दोषास्वभावजाः | and Hitopadesa I p. 57, 1. 18, 19: असत्यं साहसं माया मात्सर्य चातिलुब्धता । निर्गुणत्वमशौचत्वं स्त्रीणां दोषास्वभावजाः ।।

·OF PASSAGES. 261 Line Page 85_350, 351 compare Haritasmrti IV, 1: असमानर्षिगोवा हि कन्या सभ्रातृका शुभां । सर्वावयवसंपूर्णा सुवृत्तामुहहेन्नरः ।। also Vyasasnurti II. 2 : अरोगदुष्टवंशोत्थामशुल्कादानदृषितां । सवर्णामसमानार्षाममातृपितृगोवा । अनन्यपूर्विका लध्वी शुभलक्षणसंयुता ।। also śniiklusmrti IV, 1 ; Manu III, 4, 5. 352 compare litopadoša I, p. compare Kamandakiya II, 37. 90 454, 455 compare Palikatantra I 19, and IV, 29. 469 compare bh. Santip. Rūjudh. ('XL, 18 : वहेदमित्रं स्कन्धेन यावत् कालस्य पर्ययः । प्राप्तकालं तु विज्ञाय भिन्द्याद्घटमिवाश्मनि ।। and Pancatantra III, 246a : स्कन्धेनापि वहेच्छg कालमासाद्य बुद्धिमान् । 567 comparo Muliath. Säntip. Rājadh. X, 1: अनुवाकहता बुद्धि:पा तत्त्वार्थदर्शिनी । 1.5. 89 437 94 IV BOOKLI SECTIUN. 99 9, 10 compare Kamundukiva VIII, 14. 18 compure Mahabh. Santip. Rajatllh. CXXXVIII, 109: न कश्चित् कस्यचिन्मित्रं न कश्चित् कस्यचित् सुहत । 100 अर्थतस्तु निबध्यन्ते मित्राणि रिपवस्तथा ॥ 25, 26 identical with Mahabh. Santip. Rajadh. CXXXIX, 85. 30-36 compare Pulicatantra 1, 419, 450. " ·262 COMPARATIVE LIST Line " " Pago 100 37, 38 compare Paticatantra I, 420, and Canakyaniti (p.32), XIX: उपदेशो हि मूरर्वाणां प्रकोपाय न शान्तये । पयःपानं भुजंगाना केवलं विषवर्धनं ॥ 39-44 conspare Kamandakiya VIII, 16-22. 39 compare Mahabh. Santip. Rajadh. LIX, 69 : रक्षणं चैव पौराणां राष्ट्रस्य च विवर्धनं । मण्डलस्था च या चिन्ता राजन् द्वादशराजिका ।। 41, 42 compare Manu VII, 159. 42, 43 compare Yajnavalkya I, 344; 344a identical with 42. 101 52 compare Nitiprakasika VIII, 73a ; Govindarajiya to Ramayana II, 100. 68 : साम दानं च भेदश्च दण्डश्चेति चतुर्विधः । 102 73, 74 comparo Manu VII, 198. 103 99, 100 identical with Muhabh. Santip. Rājadh. LVII, 6, and CXL, 48 ; Gk and 48l reud दण्डोभवति; Gb reals शाश्वतः, and 186_reals शाश्वतं.: jdentical with Pulicatantra I. 330; 330d reads परित्यागो विधीयते und with Ramayana II, 21, 13. 101: comparo Ruimavanu IV, 18, 62a: दण्डये यः पातयेद्दण्डं दण्डयो यश्चापि दण्डयते। 104, 105 compare Manu VIII, 1:28. 112-115 compare Mann I. 81, 82. 105 110 conipari Pulicvatantra I. 45d : Hitopadesa II, (p. 13, I. 13), and III (p. 120, 1. 12, 13). 1.10. 112 compare Manu VIII. 25, 26. 157. 158 compare Yajinavalkya I, 366. 232 comparo Manu VIII, 138. 233, 231 compare Manu VIII, 136. . " 108 ·OF PASSAGES. 263 IV BOOK-II SECTION. Line Page 111 113 114 १ 115 35 compare Parajurasmrti I, 70; Mahabh. Santip. Riijadh. LXXI, 19; see pp. 48 and 119. 80–172 on page 117 compare Bșhatsarnhita LXXX, LXXXIII. 10.5 Compare Brhatsainhita LXXX, 17a : वजं न किञ्चिदपि धारयितव्यमेके। पुवार्थिनीभिरबलाभिरुशन्ति तज्ज्ञाः ॥ 117, 118 (compare. Brhatsainhita LLXXI, 1. 121-127 compare the following slukas quoted in Utpalaparimala to BỊhatsuihita LXXXI. यस्मिन्कृत्रिमसन्देहः कस्मिंश्चिन्मौक्तिके भवेत्। कृष्णे सलवणे स्निग्धे शीतं तद्वासयेज्जले ॥१॥ व्रीहिभिर्मर्दनीयं तच्छुलवस्त्रोपवेष्टितं । यत्तु नायाति वैवयं विज्ञेयं तदकत्रिमं ॥२॥ श्वेतकाचसमं तारं हेमांशशतयोजितं । राजराजप्रतीवाचं मौक्तिकं देवभूषणं ॥३॥ एवं सिंहलकास्सर्वे मौक्तिकानि वितन्वते । 199 comparo Mahabh. Santip. Rajadh. CXII, 6 : भगवन् त्वत्प्रसादान्मे दीर्घग्रीवा भवेदियं । योजनानां शतं साग्रं गच्छामि चरितुं विभो ॥ 22 compare Parasurasmrti I, 70 and Mahabharata Udyogapurva XXXIII, 18: पुष्पं पुष्पं विचिनुयान्मूलच्छेदं न कारयेत् । मालाकार इवारामे न यथाङ्गारकारकः ।। and Mahābh. Śūutip. Rajadh. LXXI, 19 : 34 118 119 ·264 COMPARATIVE LIST Page Line मालाकारोपमो राजन् भव माङ्गारिकोपमः । तथा युक्तश्चिरं राज्ये भोक्तुं शक्ष्यसि पालयन् ।। Hee pp. 48 and 119. 241 compare Manu VII, 138. 120 IV BOOK-III SECTION. 121 122 123 17, 18 compare Manu I, 118. 31-35 compare Manu I, 88-91 ; Yajnavalkya I,118-120, and Kamandakiya, 18-21a; 34 compare Kamandakiya II, 14a. 51-59 compare Caranavyūba (where in some MSS. the following passage occurs at the end before the l'halasruti): अथ द्वात्रिंशद्विद्याविषयो विविच्यते । अङ्गानि वेदाश्चत्वारो मीमांसा न्यायविस्तरः । इतिहासाः पुराणं च विद्या ह्येताश्चतुर्दश ॥ आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्वो वेद एव च । अर्थवेदेन सहिता विद्या ह्यष्टादश स्मृताः । ऋग्वेदोऽथ यजुर्वेदस्सामवेदो ह्यथर्वणः । आयुर्वेदो धनुर्वेदो गान्धर्व चार्थवेदकं ॥ उपवेदास्स्मृता ह्येते षडङ्गानि निबोधत ।। शीक्षा व्याकरणं छन्दो निरुक्तं ज्योतिष तथा। कल्पश्चेति षडङ्गानि वेदस्याहुर्मनीषिणः ॥ आगमाश्चेतिहासाश्च मीमांसा न्यायविस्तरः । स्मृतयोऽथ पुराणं च छुपांगानि षडत्र हि ।। वेदान्तो योगसांख्ये च काव्यालंकारनाटकाः । रसाभिनयसामुद्रवात्स्यायनकलास्तथा ॥

·OF PASSAGES.
265
Page
Line
तन्त्रं यावनकाख्यं च यानपात्रादिशिल्पकं ।
विद्या ह्येनाः कलाविद्भिर्दिवचन्द्रकला कलाः ॥
Stealso Naisadha III.35:
रेखाभिरास्ये गणनादिवास्य
द्वात्रिंशता दन्तमयीभिरन्तः ।
चतुर्दशाष्टादश चात्र विद्या
धापि सन्तीति शशंस वेधाः ।।
Mallinathu in his cornnientary to those verses BOCHUS
to have had before him the Caranavyűha, as he
quotes nearly verbatim the first two Slokas.
126 130-202 (on page 129) compare the Krsnavidyabhyasapra-
karina of the Bhagavata together with the com-
mentary, the fifth Act of the Sunkalpelryodaya
and commentary, and the Cutuspustikulāpaddhati
of the I'rasanguratnavnli by Madhavavarna for
the kults for men; Vatudyana's Kümnaîtra and
Kalidasu's Raghuvainia VIII, 67 with Malli-
nătha's conimentary for the kalds for womon.
132f. compare Ramayana II, 80, 1-2, and 83, 12-16,
where various artisans, workmon, professional
nmen, &c. are mentioned :
अथ भूमिप्रदेशज्ञास्सूत्रकर्मविशारदाः ।
स्वकर्माभिरताश्शूराः खनका यन्त्रकास्तथा ॥१॥
कौन्तिकारस्थपतयः पुरुषा यन्त्रकोविदाः ।
तथा वर्धकयश्चैव मार्गिणो रक्षतक्षकाः ॥२॥
कूपकारास्सुधाकारा वंशकर्मकृतस्तथा ।
समर्या ये च द्रष्टारः पुरतस्ते प्रतस्थिरे ॥१२॥

·266 COMPARATIVE LIST Page Line मणिकाराश्च ये केचित्कुम्भकाराश्च शोभनाः। सूत्रकर्मकृतश्चैव ये च शस्त्रोपजीविनः ॥१३॥ मायुरकाः क्राकचिका रोचका वेधकास्तथा। दन्तकारास्सुधाकारास्तथा गन्धोपजीविनः॥१४॥ सुवर्णकाराः प्रख्यातास्तथा कम्बलधावकाः । स्नापकोच्छादकावैद्याधूपकाश्शौण्डिकास्तथा १५ रजकास्तुन्नवायाश्च ग्रामघोषमहत्तराः । शैलुषाश्च सह स्त्रीभिर्ययुः कैवर्तकास्तथा ॥१६॥ समाहिता वेदविदो ब्राह्मणा वृत्तसम्मताः । गोरथैर्भरतं यान्तमनुजग्मुस्सहस्त्रशः ॥१७॥ IV BOOK-IV SECTION. 130 .. 1 identical with Vişnusmộti 1, 65, and Daksasmrti, 61. 3, hoth rend यतिस्तथा instead of यतिः क्रमात् ; also identical with Mahabharata Santip. Rajadh. XV, 11, and Moksudh. CCXL, 13, and IIarivarinka CCXCI, 13, all these three read वानप्रस्थश्च भिक्षुकः 11-53 nearly identical with Vytisasmrti 18-15; comparo Munu IX, 18 and Muhabh. Apuśāsanapurva CLII. 35-57. 37, 38 compare Manu IV, 138. 41, 42 compare Manu IV, 163, and Govindarajiya to Ramayana II, 100, 68 : पैशुन्यं साहस द्रोहं ईर्ष्यासूयार्थदूषणं । वाग्दण्डयोश्च षारुप्यं क्रोधजोऽपि गुणोऽष्टकः ।। 91-124 (on page 135) compare Varahamihira's Brhatsarihita XXIX and LY'; with 92-94 compare LV, 131 . 133 12.

·OF PASSAGES. 267 Line Page 134 105-112 compare Brhatsamhita LV. 9. सायं प्रातश्च धर्मान्ते शीतकाले दिनान्तरे । वर्षासु च भुवश्शोषे सेक्तव्या रोपिता दुमाः ॥ and LV, 168. 18; as well as its commentary Utpalaparimala to LT, 9. ग्रीष्मे दिने दिने कार्यस्सन्ध्ययोरुभयोरपि । न ते वर्षासु सिच्यन्ते यद्यशुष्का वसुन्धरा । अन्य षु तथा वृक्षास्सेक्तव्या निर्मल लैः ।। 135 130-1-16 (on page 136) compare Brhntsnrnhita LVI. 138, 139 compare ITarivainiu CILIII. 58,59. 136 147-412 (on page 117) compare Brhatshrinhita LIIII. IV BOOK-V SECTION. 148 " " 149 " 1 compare Nītiprakāśika VIII, 58. 1step. 2. 18, 19 identiral with Man VIII, 174. 2:3, 2:1 compare Manu VIII, 9, and Yajžavalkyn II, 3. 26-28 identical Katyayana in Mitakşara II, 6. 31, 32 compare Yajnuvalkya II, 2. 38, 39 identical with Manu VIII, 390 ; 3906 roads stof चिकीर्षन . 50,51 iilentiral and 53 almost identical with Brhurpati to Mitaksara II, 2. 65, 50 identical with Manu VIII, 13. 85, 86 identical with Manu VIII, 1; compare Yajõuvalk- 150 151 ya II, 1. 87 compare Manu VIII, 23. 90, 91 identicul with. Manu VIII, 41 ; -la reuds stuit- धर्माश्च धर्मवित् । 152 107, 108 compare Yajnavalkya II, 12. 113, 114 identical with Manu VIII, 391.

·268 COMPARATIVE LIST Page Line 152 115-118 (on page 116) identical with commentary to Mitāsara II, 5, 6a ; 6a reads कस्मात् पृच्छेदेवं समागतं and 66 एवं पृष्टस्स ययात् स सभ्यैाह्मणैस्सह. 153 125, 126 compare commentary to Mitaksara II, 3. 128, 129 identical with Yájñavalkya II, 5. 130 identical with Manu VIII, 43a. 131 compare Manu VIII, 446. 141-61 compare Nītiprukāáikā VIII, 61-74. 154 148 compare Yajiavalkya I, 140a. 154 compare Pacatantra 1, 33. 155 180, 181 compare Yājnavalkya II, 4. 156 201-203 compare Yājſavalkya II, 70, 71. 157 232, 233 identical with Náradasmrti II, 98. 158 251 identical with Yajiravalkva II, 106. 259, 260 iileutical with commentary to Mitāksara II, 6. 159 277 identical with Yajnavalkva II, 79. 278, 279 identical with commentary to Mitaksara II, 6). 282 identical with Yājiavalkya II, 166. 160 287, 288 i lontical with Katyayana to Mitākṣara II, 6... 290, 291 identical with commentary to Mitakuara II, 6. 293-295 identical with commentary to Mitaksara II, 61. 295 is ascribed to Noradu, where much is instead 1 of हि तत्. 161 312 compare Manu VIII, 2.10. 318 identical with commentary to Mitaksara II, 6, and II. 79. 320 identical with Yojiavalkva II, 76. 3:22 see p. 174, l'asistlusmrti XVI. 1. 326 identical with Vājñaralkya II, 190. 311 comparo Vajnavalkya II, 92a. 370 compare Manu VIII, 69a. 371 identical with Yajnavalkya II, 7:20. 19 162 163 ·OF PASSAGES. 269 Line . Pago 163 374 compare Vasisthasmrti XVI (p. 252, Benares edi. tion) : स्त्रीणां तु साक्षिणस्त्रियः कुर्याड्विजाना सदृशा द्विजाश्शूद्राणां सन्तश्शूद्राश्चान्त्यानाम- From: ; Manu VIII, 68 and Yajñavalkya II, 70. 375, 376 identical with Manu VIII, 72. 381, 382 compare Manu VIII, 64a. 164 385, 386 compare Manu VIII. 79. 390. 391 compare Manu VIII, 73, and Yajnavalkya II, 78: द्वैधे बहूनां वचनं समेषु गुणिनां तथा। गुणिद्वैधे तु वचनं ग्राह्यं ये गुणवत्तमाः ॥ 392. 393 ideutical rith Manu VIII, 76 ; 76n rouds यवानिव- द्धोऽपीक्षेत and 766 तब्रूयात् . 396, 397 compure Manu VIII, 78. 403. 404 identical rith Manu VIII, 81; 81a rends साक्ष्ये 405-108 identical with Manu VIII, 83, 8.1; 84a reads गतिरात्मा तथात्मनः, 8.46 साक्षिणमुत्तमं. 407 compare Mahabharata Udyoguparvu XXXIII, 65d. 409, 110 compare Manu VIII, 85. मन्यन्ते वै पापकतो न कश्चित् पश्यतीति नः । तांस्तु देवाः प्रपश्यन्ति स्वस्यैवान्तरपूरुषः ॥ 411, 412 identicul with Yajñavalkya II, 75. 417-421 ompure Paincatuntra I, 436. 166 432-435 nearly identicial with cominentary to Mitaksara II, 27u. 436 identical with Yajnavalkyu II, 276; and comparo Manu VIII, 200. 436-438 compare Paricatuntra III, 94. 437, 438 identical with Manu VIII, 147; 147a reads यत् Par Paarest and 1476 परैस्तूष्णी न स तल्लब्धुं. 165 " " ·270 COMPARATIVE LIST " " L'age Line 166 441, 412 identical rith commentary to Mitaksara II, 24. ,, 445, 4:16 identical with Manu VIII, 149. 447, 418 uearly identical with Nārada to Mitākṣara II, 24. 167 461, 465 compare Manu VIII, 110. 470 compare Yajnavalkya II, 95a. 168 197-199 compare Yajnavalkya II, 96 ; 498, 499 identical with Närada to Mitaksara II, 94; the different resuling in राजभिः instead of पार्थिवैः . 169 511 compare Manu VIII, 112. 512 compart. Manu VIII, 109. 518.519 identical with commentaryo to Mitākşara II, 22. 520 compare lājîavalkya II, 22a. 521,522 compre coinmnentury to Mitaksara II, 22, where चैव instead of विवाहो- त्सवद्यूतेषु . 525-528 (on page 170) idential with Katyayana to fitakura II, 22 ; the last line hus 19 jangai " न htunds द्यूते समाड्वये नृणां. 1705.17.518 (comparee Munu VIII, 120. 563 compare Manu VIII, 175. 172 579, bko identical with Manu VIII. 416 : 416k reads यस्यते; and (ommar Mahabharata T'llyügajarva XXXII. 68. (600, iol on ngs 13 compare with Katyayana to fitaksa. rn II. 1-41. उढया कन्यया वापि पत्युः पितृग्रहेऽपि वा । भ्रातुस्सकाशात् पित्रोर्वा लब्धं सौदायिकं स्मृतं ।। 173 606. 607 compare Manu VIII, 211. 174 6.2, 623 idovrical with commentary to Mitaksara II, 24; the commentary reads ut ait : also compare Manu VIII, 191:

·OF PASSAGES. 271 Line Page यो निक्षेपं नार्पयति यश्चानिक्षिप्य याचते । तावुभौ चोरवच्छास्यै दाप्यौ वा तत्समं दम 174 6216627 compare Manu TIII. 20ti and 388. 637, 638 compire Vasixthusmrti XVI, 1. लिग्वितं साक्षिणो भुक्तिः प्रमाणं त्रिविधं स्मृतं । धनस्वीकरणं पूर्व धनी धनमवाप्नुयात् ॥ St. p. 161. 153) (mpare Manu VIII,534. [T BOOR-VISION. 176 111' compare Mahābh. Siintiparva Rūjuilh. LXXXVII, 1 .. पदविधं दुर्गमास्थाय पुराण्यथ निवेशयेत् । सर्वसंपत्प्रधानं यद्वाहुल्यं चापि संभवेत् ॥४॥ धन्वदुर्ग महीदुर्ग गिरिदुर्ग तथैव च । मनुष्यदुर्ग मृदुर्ग वनदुर्ग च नानि पट् compare Mamu VII, 70 76, kumandakiya IV, 57-1), and fitomoru III, P. 1:21. 17, la cumprirr. lancatantra III, 12.1. 20. inntical with Munu VII, 7.1: 71a rindls प्राकार- स्थो धनुर्धरः and 7-11 विशिप्यने : IIitopvadin III, 1. 1:21. 1. 1:, 13 ; in 13 some real विशिप्यते विधीयते i comprar Puncatantra 1, 252 and 11, 16. " " .. sonie) IV BOOK-VII SECTION, 178 10-12 comparee Mahabharata Udyogapurva XXXVI, 52-55, where the पञ्चविधधलं is enummerated. 17-31 compare Kamandakiya XVIII, 4-8. 35 ·272 COMPARATITE LIST Page 180 " Line 48 compare Kamandakiyu V, 31. 51 compare Mahabh. Santip. Rajadharma LXXXIII, 47 and 52. मन्त्रिणः प्रकृतिज्ञास्स्युस्ध्यिवरा महदीप्सवः । तेषां त्रयाणां विविधं विमर्श विबुध्य चित्तं।। 68, 69 compare Ramayana I, 6, 24. अद्वैमन्ट्रैर्मुगैश्चैव भद्रमन्द्रमृगैस्तथा । भद्रमन्द्रर्भद्रमृगै{गमन्द्रश्च सा पुरी । 68-76 compare Brhatsainhita LXVII, 1-3: मध्वाभदन्तास्सुविभक्तदेहा न चोपदिग्धाश्च कशाः क्षमाश्च । गात्रैस्समैश्चापसमानवंशा वराहतुल्यैर्जघनैश्च अद्राः ॥ वक्षोऽथ कक्ष्यावलयश्श्लथाश्च लंबोदरत्वग्बृहती गलाश्च । स्थूला च कुक्षिसह पेचकेन सैंही च दृमन्द्रमतङ्गजस्य ॥ मृगास्तु हवाधरवालमेद्रा- स्तन्वंघिकण्ठद्विजहस्तकर्णाः । स्थूलेक्षणाचेति यथोक्तचिढ्दै स्संकीर्णनागा व्यतिमिश्रचिट्ठाः ॥ 86-94 compare titpalaparimala to Brhatsamhita LXVI. जघन्यमध्यश्रेष्ठानामश्वानामायतिर्भवेत् । अंगुलानां शतं हीनं विंशत्या दशभिस्त्रिभिः ।। 181 ·OF PISSIGES. 273 Page Line द्विपञ्चसप्तकयुता परिणाहोंऽगुलानि स्यात् सप्ततिस्सप्तसप्ततिः । एकाशीतिस्समासेन त्रिविधस्स्याद्यथाक्रमं ॥ तथा षष्टिश्चतुःषष्टिरष्टषष्टिस्समुच्छ्रयः । विशतिस्स्यान्मुवायतिः ॥ 184 149-154 comparıltpalapurimula to Bphatasamhita LXVI. श्मश्रुहीनं मुरवं कान्तं प्रगल्भं तुङ्गनासिकं । हस्वप्रोथं ननुश्रोत्रं रक्तगंभीरतालुकं ॥ षडब्दमाद्वादशाब्दान्मृदुनासापुटं दृढं । दीर्घोडनमुग्वग्रीवं हस्वकुक्षिरबुरं तथा । विसेयं चण्डवेगं च सिंहमेघसमस्वनं । हरिवास्तुकवर्ण वा श्वेतं वा कृष्णवर्णकं ॥ अश्वमीदृशमारोहेद्धस्तेन श्रवणेन वा । अश्विनोरश्वशास्त्रज्ञा यहाब्युढिजातयः ॥ 1865200-205 Compitre Brlhutsitiiiiith LYTI, -4. अश्रुपानहनुगण्डहृद्रल- प्राथशरवकटिवस्तिजानुनि । मुप्कनाभिककुदे नथा गुदे सव्यकुक्षिचरणे तथा शुभाः ॥ ये प्रपाणगलकर्णसंस्थिताः पृष्ठमध्यनयनोपरि स्थिताः। ओष्ठसक्थिभुजकुक्षिपार्श्वगा- स्ने ललाटसहिताम्मुशोभनाः ॥ तेषां प्रपाण एको ·274 COMPARATIVE LIST Line Page ललाट एको भवेढुवावर्तः । रन्ध्रोपरन्ध्रमूर्धनि वक्षसि चेति स्मृतौ द्वौ द्वौ ॥ 1, 2, 3, 4, 5, and 6 show tho beginning of new lines. 187 224-235 compare Utpalaparimala to Brhatsamhitā LXVI. वर्णदोषापवादोऽपि शास्त्रान्तरोक्तो यथा । वर्णेनैकेन वर्णैर्वा स्निग्धवर्णों भवेद्यदि । स हन्याद्वर्णजान् दोषान् स्निग्धस्सर्वत्र शस्यते ।। 191 31:1-328 comparo Brhatsumihita LIVI. 5. षड्भिर्दन्तैः सिताक्षेर्भवति हयशिशुस्तैः कषायै- हिवर्षः । सन्दंशैर्मध्यमान्त्यैः पतितसमुदितैस्त्र्यब्दपञ्चा- ब्दिकोऽश्वः ॥ सन्दंशानुक्रमेण त्रिकगुणितसमैः कालिकापीत- शुक्लाः। काचा माक्षीकशेरवावटचलनमतो दन्तपातं च विद्धि ॥ and Utpalaparimala to the above verse. अश्वानां मुख्य ऊर्ध्वाधोदन्तपाल्योर्मध्यस्थैः षडभि- दन्तैरायुर्गतं व्यज्यते ॥ 193 364, 365 compare Kamandakiyn XIII, 3 and 12. 367 compare Kamandakiyn XIIII, 140. नित्यप्रवासायासाभ्यां भेदोऽवश्यं हि जायते ।

·OF PASSIGES. 275 Line " Page 193 372 compare Mahābh. Sintiparra Rajulh. CXL, 64. शूरमजलिपानेन भीरुं भेदेन भेदयेत् । लुब्धमर्थप्रदानेन समं तुल्येन विग्रहः ।। 372-374 and Cinakyaniti ITII, P. 30.) उत्तमं प्रणिपातेन शूरं भेदेन योजयेत् । नीचमल्पप्रदानेन समशक्ति पराक्रमैः ।। compare Panatantra IV.74. 381ff compare Nitiprakäsikà 1'. 52-57. 196 4.41, 4:15 (compare Mahabharata Santipurvu Rijnidharma LYIX, 65-69. पाइगुण्यं च त्रिवर्ग च त्रिवर्गपरमं तथा। यो वेत्ति पुरुषव्याघ्र स भुंक्ते पृथिवीमिमां ॥६५॥ पाइगुण्यमिति यत्प्रोक्तं तन्निबोध युधिष्ठिर । सन्धानासनमित्येव यात्रासंधानमेव च ॥६६॥ विगृह्यासनमित्येव यात्रा संपरिगृह्य च । द्वैधीभावस्तथान्येषां संश्रयोऽपि परस्य च ।।६७॥ त्रिवर्गश्चापि यः प्रोक्तस्तमिहैकमनाश्शृणु । क्षयस्स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गः परमस्तथा ॥६८॥ धर्मश्चार्थश्च कामश्च सेवितव्योप्थ कालतः । धर्मण च महीपालश्चिरं पालयते महीं ॥६॥ 4:46, 417 (compare Manu VII. 182, 18:3; Puncutantra III, 36, and Nītiprakāśikā VII, 51. 19745-1-459 identical with Kamandakiya XVI, 19-21; 19a यथाकाम, 196 विपरीतश्च, 204 तुल्या व्यायामभूमयः. 200 सुमध्यमस्स उदिष्टो and 218 " reads यस्स देशो.

·276 COMPARATIVE LIST Linc Page 197 464, 465 compare Manu VII, 160; Yājñavalkya I, 346; Rāmāyana II, 100, 69, and III, 72, 8, and Harivamsa XCIV, 6. 474, 475 identical with Kamandakiya IX, 1, and Hito. pacēía IV, (p. 178, 1. 12, 13.) 476-479 identical with Kīmandakīya IX, 21, 22; 21a roads एतन्मनं हि नः and 22a बली यस्मात् and with Ilitopaděśa IV, p. 180, 1. 14-17. 483 identicul with Kamandakiya IX, 45a ; compare Paiicatantra III, 9a (endling विज्ञाय प्राणसंशयं) ani IIitopallosa IV, p. 161, 1. 9 (ending fa7787 198 समुपस्थिते) 481, 485 identical with Kamandakıya IX, 46; (166 reads HIJHEIDikaell) with Paſcatantra III, 58 (58a ends in निबिडो वेणुभिर्वतः and 58d reads न शक्यस्त समुच्छेत्तुं दुर्बलोऽपि तथा नृपः), and with litāpudēía IV, p. 161, 1. 11, 12 (reads in line 11 संहतत्वाद्यथा वेणुनिबिडः and in 12 भ्रातृसंघातवांस्तथा 190-193 identicul with Kūmandakiya IX, 49, 50 (496 roads न हि घनः कदाचिदुपसर्पति and 50/ नापसर्पन्ति); concerning 490, 491 Paîcatuutra III, 22 coincidos with the Kamandakiya ; 492, 193 compare with laîcatantra III, 7; 190 identical with IIitopadosa III (r. 121, 1. 1); and 490, 491 with Hitopadosa IV (p. 161, 1. 13, 14; 14 roads 3474). 491, 195 identical with Kūmandakiya IX. 533 (53a reads 7 HII 775018 PTFF), and compare 491 with lavcutantra I, 121a. . 11 ·OF PASSAGES. 277 Line Page 199 506-515 identical with Kamandakiya XI, 2-6; 28 rends उपेक्षा चेति, 30 सर्वाञ्छवोर्गणान, 36 यानज्ञा- स्तदाचार्याः प्रचक्षते, 46 विगृह्य चाभिगमनं स्मृतं, 6. एकीभूय and 66 शक्तिशौचयुतैर्यानं. 516-519 identical rith Kimandakiya II, 9, 10; 98 reads प्रोक्तमत्र शल्यो निदर्शनं, 10a संप्राप्याविष्कृतं andl 100 उपेक्ष्य तन्मित्रयानं 5210 il.ntioval with Kamandakixay. Gob (अकुलीनेऽपि जनो.. " 5:22.523 jilential rith Kimandakiya XVIII. 45 (15b rends (स्वामी च कोशः फल्गु महदनं ;) anil with Hitopaulba III (P. 1:30, 1. 10, 11). बलाध्यक्षः पुरो यायात् प्रवीरपुरुषान्विनः । मध्ये कलत्रं स्वामी च कोषः फल्गु च यद्बलम् ॥ 521-526 identical with Kiimandakiya XVIII, 3-136, 3.11: 31:36_reads संगोपयेत with 526 comparo Hitopatin III. P. 130, I. ५. See Manu VII, " B 200 527-530 identical with Kamandakiya XVIII, 18, 19; 196 ends in भयव्यूहं प्रकल्पयेत् . 5:27-53 1 Compart: AMunu VII, 187-101. 201 556-567 compare Munu VII, 187--191 and Nitiprakāsika VI, 8-10 and VII,53-55. 527-575 identical with Kamandakiya IX, 16, 17. 202 576, 577 identical with Kiman lakiya XI, 28. 582 idsutical with Kamandakiya XI, 210 (onds in अलक्षितः :) " ·278 COMPARATIVE LIST Line " Page 202 586, 587 compare Mahabh. Santip. Rijadh. CCIII, 11; Harivarnia V, 53 ; Palicatantra I, 228; II, 141. उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः । न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुरवे मृगाः ॥ Ilitāpavlisa I (p. 6, 1. 8, 9) the same as Pañcatantra ; Cīņakyanīti XIX, (p. 32,) reads : उद्यमेन विना राजन्न सिध्यन्ति मनोरथाः । न हि सुप्तस्य सिंहस्य निपतन्ति मुरवे मृगाः ॥ 688 identical with Kāmandakiya XI, 476. 589, 590 identical with Kāmandakiya XI, 19; 496 reads तेनैव. 203 598 -600 commpure: Manu VIII, 318, 3:19. 602, 603 identical with Manu VII, 87; 876 reads 715278 601, 605 identiral withi Mahābh. Kantiparva Rājadh. XXIII, 11. भूमिरेतौ निगिरति सो विलशयानिव । राजानं च वियोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनं ।। compare ibidem LVII, 1, 2. भगवानुशना ह्याह श्लोकमत्र विशाम्पते । तदिहैकमना राजन गदतस्तन्निबध मे ॥१॥ द्वाविमौ ग्रसने भूमिस्सों विलशयानिव । राजानं चावियोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनं ॥२॥ see also my work on the Weapons of the Ancient llindus, pp. 38 and 39. 606, 607 identical with Mulalih. Śántiparva Rūjudh. XXII, 5 ; ba reule चेद्राजन् instead of चापत्तौ. 608-613 ilenticul with Santip. Rajadh. XCVII, 23-25 ; ust reads क्षत्रियस्यैव , 26 मूत्राणि, 25a तात " ·OF PASSAGES. 279 Line Page क्षत्रियाणां प्रशस्यते, and 25 अशौण्डीर्य; with 608, 609 compare Bhismaparva, Bhagavadgita XVII, 11. 203 610, 611 identical with Santiparva. Rajadh. LX, 15; 15a reads समराद्यो निवर्तते. 614, 613 identical with ibidem XCVII, 28; 286 reads तीक्ष्णैशस्त्रैरभिक्लिष्टः. 616, 617 compare Yajnavalkya I, 323, identical with Niti. prakasika VII, 14, and Manu VII, 89; com. pare llitipadosa III. (p. 119, 1. 14, 15.) 618, 619 identical with Mahabh. Santip. Rājulh. XCVIII, 27: 276 rends न भयात् und तस्य लोका यथा 4. 6:20 identical with Mahabh. Santip. Rajadh. XCVIII, 436. 204 622,623 identical with Mahābh. Śantip. Rajudh. XCVIII, 45 (158 read FETTOTIETO), and with Purásnrusmrti II, 36; 36a roads FI:. 626, 627 identical with Sahibh. Santiparva Kajalli. XCVIII, 41b, 470:17a roads FTTT JTSTIFT- स्य यो युद्धमनुपालये . 628, 629 identical with ibidem XCIX, 17; 176 reads AB शृरो. 630, 631 identical with ibidem XCIX, 15; 156 roads 3T19: FY/FTTHET, and compare ibidem LXXXIX, 22. 632, 633 identical with Parašarasmrti II, 32; 326 reads चाभिमुग्वो and compare Mahabh. Udyogap. XXXII, 66. 36 ·280 COMPARATIVE LIST Line Tage 204 636-648 (on page 205) identical with Mahābhārata Virāțaparva, Goharanaparva LXXIV, 30-35; 30a reade चोपायदर्शिनः , 32a कुर्वन्तो , 344 वरद्वार- मुरवेषु च , 647 is not in the text of the Mahabharata, and 35b reads वध्येत वै परः. 205 649-652 comparo Manu VIII, 350, 351; Vasisthasmrti III, 15, 16. आततायिनमायान्तमपि वेदान्तपारगं । जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत्॥१५॥ स्वाध्यायिनं कुले जातं यो हन्यादाततायिनं । न तेन भ्रूणहास स्यान्मन्युस्तं मृत्युमृच्छति ॥१६॥ Mahibli. Santiparva Rijadh. LVI, 27-29 (see Weapons, p. 38). श्लोकी चोशनसा गीतौ पुरा तात महर्षिणा । तौ निबोध महाराज त्वमेकाग्रमना नृप ॥२७॥ उद्यम्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तपारगं । निगृहीयात् स्वधर्मेण धर्मापेक्षी नराधिपः ॥२८॥ विनश्यमानं धर्म हि योऽभिरक्षेत् स धर्मवित् । न तेन धर्महा स स्यान्मन्युस्तन्मन्युमृच्छति ॥२८॥ and ibidem XXXIV, 16 and 18: प्रगृह्य शस्त्रमायान्तमपि वेदान्तगं रणे । जिघांसन्तं जिघांसीयान्न तेन ब्रह्महा भवेत् ॥ अपेतं ब्राह्मणं वृत्ताद्यो हन्यादाततायिनं । न तेन ब्रह्महा स स्यान्मन्युस्तं मन्युमृच्छति ॥ see p. 84. 1. 324. 658-661 compare Punentantra I, 315, 316.

·OF PASSAGES, 281 . .. Pago Line 207 694-700 identical with Kamandakiya, 506-53; 50b reads दीर्घऽध्वनि, bla व्याधिदुर्भिक्षमरकैः पीडनं, 51b -जलक्लिन्नं व्यस्तं पुजीकृतं पथि, 52a भोजन- व्यग्रं, 526 चौरामिभयवित्रस्तं दृष्टिवातसमाहितं, 53a व्यसनेषु and 5sd रक्षेत परसैन्यं च घातयेत्. compare alsv Hitopaddin III. pp. 140 (lust line), 141 (1.7), where the order is different. 716.717 compare Yajravalkya I, 3:25, and Mahath. Santip. Rajadh. XCVI, 3, and XCVIII, 48. 716-723 compare Manu VII, 91-93, and Nitiprakasika VII.46-49. 724,725 compare with this iloka the slokas proceling Ka. mandakiyn XVIII, 66. 208 738, 739 compare Kanuundakiya XIX, 17. 741 identical with Kaimunduklya XVIII, 59a. 209 744 identical with Kimun lakiya XVIII, 606. 749,750 compare with Kamandakiya XIX, 21 and 220, ser Mukütih. Sautip. Rajadh. CXXXIX, 86 and Manu VII, 96. 213 658, 839 compare Ilitopaddin I, (p. 17. 1. 7, 8.) V BOOK. 217 77 iletival with Mahabhtrata Blismajarva, Bhişniavadhupurvu XLIII. 3.5%; tiw name in Ghurtukar- Juara's Vitisara 11 ·282 ARCHAISTIC IRREGULARITIES. III. ARCHAISTIC IRREGULARITIES OF GRAMMAR AND OBSOLETE FORMS. Irregularities of Sandhi. Page 16, line 3.56 तेजस्वी एभिः ; p. 41, I. 166 कोशो सुनृपत्वं ; 2. 49, 1. 364 विज्ञेयो त्रिकालज्ञः; P. 49, 1. 371 सत्य- वाचो मुभाषाश्च ; p. 55, 1. 508 सन्तो स्वस्खाधिकारगुप्तये; p. 66, 1. 769 ये इतरांतगाः ; p. 66, 1. 784 तु आयुः; p. 75, 1. 107 भुजीत एक अर्थान् ; p. 81, 1. 256 स्त्रीभिर्जितो ऋणी; p. 101, 1. 55 साम इदं ; P. 118, 1. 201 वै उष्ट्रः ; P. 120, 1. 250 मासि ऋतौ ऋतौ P.. 123, 1. 141 मन्दरो अक्षमाली ; p. 160, 1. 294 तत्काले इति ; P. 161, 1. 319 अपि उत्तरं : p. 185, 1. 183 विजयाख्यौ उौ; P. 185, 1. 188 महावतों एकः; p. 186, 1. 190 फालकण्ठस्थौ आव- तौ; p. 186, 1. 203 पृष्ठमध्ये उत्तरोष्ठे ; p. 186, 1. 210 फाले आव- निा : p. 198, 1. 480 अनुसारेण उपहारं ; P. 216, 1. 59 अन्ते अहितं ; p. 220, 1. 164 ग्रामी एकाश्वरथवाहनौ ; p. 3, 1. 62 सो : p. 11, 1. 256 सो नृपः ; p. 164, 1. 394 सो ब्रूयात् ; p. 173, 1. 600 सः कायं. .. हि Deriations in Declension. Page 26, line 597 मातृणां पितृणां ; p. 39, 1. 121 पतौ; p. 131, 1. 27 पतये : p. 187. 1. 225 हरी ; P. 206, 1. 674 रिपुणां. ..

·ARCHAISTIC IRREGULARITIES.
288
Deriations in Conjugation.
1. Parasmaipada used instead of Atmanopada :
Page 71, line 16 यतन् ; p. 203. 1. 600 वर्ततः ; p. 37, 1. 73
अवमन्येत् : p. 58, 1. 574 अवमन्यन्ति : p. 73. 1. 55 कण्डूयेत् ।
p. 96, 1. 618 लभन्ति.
2. Parasmaiparda used instead of Passive.
Page 93. line 53 सेवेत.
:
3. Atmandpuda used instearl of Parasmaipada.
Page 166. line 448 आप्नुते.
4. Irregular conjugational forms.
Page 58, line 575 भुञ्जन्ति : p. 50. 1. 263 गाति : 12. 152,
प्रगृहन्तिः P. 1. 1. 11 and go. !.3, 1. 30.1 अभ्यसेन : p. 11, 1.
163 विभेन् : 11. 72. 1. 2:3 ईपेत् : p. 77, 1. 160 and p. 78. 1. 163
विश्वसेत् ; p. 164, 1. 400 वसयेत् ; p. 27, 1. 626 धारयीत; p. 38,
1. 468 पूरयीत ; p. 68, I. 817; p. 80, 1. 218 and p. 108, 1. 218
कारयीत : p. 132, 1. 50 स्नायीत : 2. 209, 1. 752 नन्दयीत ;
209, 1. 75 पालयीत : p. 81, 1. 321 जिघांसीयात; p. 196, 1. 482
सन्धीयात् : p. 46. 1. 315 संपुष्य : p. 194, 1. 112 संमील्य : p. 43,
1. 217 परिवर्मन् .
Irregular formation in Compounde.
Page 38, line 94 महद्दण्डेन ; P. 56, 1.526 and 529 महत्का-
ये ; p. 77, 1. 147 महत्कालेन ; p. 65, 1. 331सपनिजं ; p. 157, 1. 229
भृतिगृहन्तं.
•.

·284
AROH AISTIC IRREGULARITIES.
Obsolete form.
Page 87, line 393 4774.
Metrical irregularity.
Page 137, line 187 and 189 have 17 syllables.

·[ 285 ] CORRIGENDA. Page Linc 13 21 626 211 43 8.13 .. 53 462 58 " sof read अभ्यसेत् instead of अभ्यस्येत् . तृतीय त्रितीय. धारयीत धारयेत. देवतुष्टि देवतुष्टि. जपोपवास उपोपवास. पूरयीत पूरयेत. सिद्धचै सिध्यै. वृध्यै. बुद्धथै बुध्यै. पजा. तृतीय त्रितीय. भन्नाद्यं अन्नाचं पृथिवीपतिः ,, पृथिवीपितिः पण्डिताः पंण्डिताः. दुम्संदेहः दुःस्संदेहः. 110 50 623 :232 " 101 125 प्रजा " 113 111 131 29 " 412 " 615 .