·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·vĪNĀ LAKSAN A
Ву
PARAMEŚVARA
and
VĪNĀPRAPATHAKA
Works on Indian Music
Edited by
• J. S, PADE, M.A,
Bhandarkar Prizeman,
Research Officer,
Oriental Institute, M. S. University of Baroda.
Published with the sabsistence grant of the Sangeeta Natak Akadami,
New Delhi.
DRIVERSITI
SAYA JIRAN
Boxes +
सत्यशिर्वसन्दरम'
ORIENTAL INSTITUTE,
BARODA
1959

·Printed by Ramanlal J. Patel, Manager, The Maharaja Sayajirao
University of Baroda Press ( Sadhana Press ), Near l'alace Gate,
Palace Road, Baroda and published on behalf of the Maharaja
Sayajirao University of Baroda by Dr. Bhogilal J. Sandesara,
Director, Oriental Institute, Baroda
Price Rs. 3=50 np.
Copies of this work can be had from:
Secretary,
Sangeet Natak Akadami,
7o Regal Buildings,
New Delhi.

·FOREWORD It gives me great pleasure to introduce to the students of Indian music two small works viz., (1) Viņālakṣaṇa of Parameśvara edited from a single worn-out palm leaf manuscript in grantha script and (2) Viņaprapathaka edited from a single paper manuscript in Devanagari script, both preserved in the library of the Oriental Institute. Vīņālakṣaṇa with Viņaprapāțhaka is indeed a valuable addition to printed texts on ancient Indian music especially because texts devoted to Viņa are very few in Sanskrit and Viņālakṣaṇa is unique among them as it exclusively deals with Viņā and its fingering. It is really a difficult task to edit such a text from a single manuscript. But Shri J. S. Pade has done it with great care and has given necessary comparative data in his scholarly Introduction and footnotes. The Sangeet Natak Akadami, New Delhi, was pleased to sanction a grant of Rs. 10,000/- for publication of the following six volumes on music, dance and dramatics from Mss. preserved in this Institute. Accordingly, the following. works have been undertaken for publication in the Gaekwad's Oriental Series of the M. S. University of Baroda. (1) Ragatattvavibodha of Srinivasa, ( 2 ) · Sangitacūļāmaņi of Kavicakravarti Jagadekamalla. (3) Rasakaumudi of Srikantha. ( 4 ) Ragamālā of Meşakarņa, Rāgamálā of Jivarājadikșita, and Ragamālā of Sankarşaņa. (5) Nștyādhyāya of Aśokamalla, (6) Viņālaksaņa of Kaviśårdūla Parameśvara, Out of these Rāgatattvavibodha and Sangitacūņāmaņi were published as Nos. 126 and 128 of the G. O. Series and Viņālakṣana along with Viņāprapāthaka is published here as no. 131 of the same series. I take this opportunity to express our thanks to the Sangeeta Nataka Akadami for the generous grant given for publication of such rare works on Indian Music. B. J. SANDESARA Director,

·No text on this page.

·CONTENTS १ वीणालक्षणम् । I Introduction iii-viii .. 2 Text I-25 I 9 II ... १ स्वरस्थानकथनम् । २ स्वरविशेषकथनम् । ३ तालनिर्णयकथनम् । ४ अङ्गुलिचमत्कारकथनम्।... ५ मेलकर्तृकथनम् । ६ मेलरागकथनम्। 13 16 ... 21 ... 3 Index of half verses 26 २ वीणाप्रपाठकः। 1 Introduction 33-37 39-60 2 Text • १ वीणालक्षणम् । २ वाद्याध्यायः। "" "" 39 45 3 Index of half verses 6r

·No text on this page.

·॥ श्रीः ॥
॥ वीणालक्षणम् ॥
॥ परमेश्वरविरचितम् ॥

·No text on this page.

·INTRODUCTION 11 The text of Viņālakṣaṇa is based upon a single ms, deposited in the library of the Oriental Institute, Baroda. The details of the ms. are as follows: I Place of deposit : Baroda, Oriental Institute. 2 Acc. No.: 10010( a ). 3 Title : Viņālaksanam. 4 Author : Parameśvara. 5 Date : Undated. 6 Folios : 6. 7 No. of lines in each folio : 7. 8 No. of letters in each line: 45. 9 Material: Palm-leaf. 10 Script: Grantha. • II Style: Written in one uniform handwriting. 12 Size : 15" X 1". 13 Condition: Worn out and moth-eaten. The mss. of this work are very rare and are not found recorded even in the Catalogus Catalogorum of Aufrecht. 2. Out of 106 verses of Viņālakṣaņa nearly 74 verses have been found quoted in the Bharata Koşa compiled by Śri M. Rāmakļşņa Kavi Tirupati-1957. All those quotations have been utilised for the study and reconstruction of the text; and the variants are all noted in the foot-notes. 3. The learned compiler of Bharata Koşa appears to have merely copied out verses of Viņālaksaņa as he found them in his own ms. without giving his corrective suggestions wherever necessary. The following instance will be sufficient to prove the above statement. 4. Bharata Koşa P. 629 reads Viņālakṣana IV. 3 as follows:- ध्रुवे च त्रिपुटे सप्त चतुर्दश हठे ध्रुवे॥ आदावष्ट चतुस्त्वेके मढे झम्पे कला दश ।। This verse lays down the måtrās of the eight famous Tālas. Rūpaka Tāla is wanting in this text while the word je standing for years appears twice i.c. in a and b. Dhruva Tāla consists of fourteen matras; and therefore, the reading of the word ya in B is correct while that in a is absurd ; as it does not consist of seven mäträs. The. ms. of Viņālakṣaṇa rightly reads ved for you a which means that Rûpaka Tāla consists of six mātrās. The scribe possibly could not understand the meaning of the word oot and consequently must bave replaced ·(iv) it with the words yà a in the ms, without caring for the sense. The compiler of Bharata Kośa copied it faithfully without suggesting any correction. 5. The ms. utilised for preparing this edition is moth-eaten with the result that many words are missing in the text. All the 74 verses quoted in Bharata Koşa have been utilized in filling up the lacunas caused by moths. Lacunas in the remaining 32 verses have been filled up by me with exact words very few of which may possibly be corrected with the help of other mss. of the text. 6. The variants according to Bharata Koşa have been given in the footnotes. The reading of the ms. has been retained in the text wherever it is found correct. The variants according to Bharata Koşa have been suggested in the brackets wherever the text of the ms, has been found corrupt. The author: 7. The author of this small work on Viņā is Parameśvara. He has given his own account in the last two verscs of the text. According to it he had descended from the Saṁkſti Gotra of the Bhāradvāja Gana according to Kātyāyana and Laugākṣī, and was proficient in Jyotisa, Silpa, Agama, Mantra, Tantra and Dravida Tantra. He had realised the Kundalini Suşumnā also. The colophons of the fifth and sixth chapters indicate that he was a poet and possessed the title of Kaviśārdūla. He appears to be a Saiva as he has praised Lord Siva in the form of Viņādhara Dakşiņāmūrti in the introductory verse. 8. According to Bhiarata Koşa he was the resident of Cidambara and flourished in the 18th century. (cf. Bharata Koşa P. 355-51: Pooo afety Facturaciet Introduction Page XXV. "It is a modern work written about 1750 A.D.") The compiler of Bharata Koşa has not given any evidence to support his statement. The name of the author indicates that he must have been a Malbāri Brāhmaṇa. The name Parameśvara is more common in Malabar than any where else. 9. Parameśvara, the author of Goladipikā, the commentator of Aryabhatiyam, Mahābhāskarīyam, Laghubhāskariyam, Laghumānasam etc. is ditferent from our author as he belonged to Bhārgava Gotra according to Nilakantha who in his Bhasya on Aryabhatiya observes :-अश्वत्थग्रामजो भार्गवः परमेश्वरः । etc. and lived about 1430 A.D. (cf. Go!adīpikā of Sri Parameśvara, Ed. by T. Ganapati Sāstri-Trivandrum 1916-Preface.) 10. No more information about the author is available. There is no evidence in this work to prove his proficiency in Jyotişa, Silpa, Agama etc. The present text consisting of 106 verses fails to support his title Kavigardūla. His weakness in composition and grammar is displayed in the text at many places. However he has expressed the whole subject in a lucid and simple style.

·(V) II. The author has mentioned the names of six authors in the text, namely I Agastya, 2 Hanumān, 3 Nārada, 4 Yājñavalkya, 5 Citrasena and 6 Tumburu. I Nothing is known about Agastya's contribution to Samgita. 2 Hanumān is the author of Harumatsamhitā or Anjaneyasamhitā. 3 Pañcamasārasamhita, Náradiya Sikşă and Näradasamhitā are ascribed to Närada. 4. Yājñavalkya is the author of Yājữavalkya-Sikşā. 5-6 About the contribution of Citrasena and Tumburu nothing is known, Tumburu is known to be the author of Nāțakageyalakşaņa. Out of these six authors three namely Añjaneya, Nārada and Tumburu are mentioned in Sangitaratnākara as authorities on Sangita. (Sangitaratnākara I. 1. 15.20 ). The names of Agastya, Hanumān, and Nārada are quoted in our text to support the statement that salvation can be obtained by the knowledge of playing on Viņa. The names of Yājñavalkya, Nárada, Citrasena, and Tumburu are quoted in connection with Kalyāṇi mela Rāga ; Bhairavi mela Rāga and Todi mela Rāga ; Pantuvarăli mela Răga; and Samanta mela Råga respectively. The citation of these names and the way in which they are cited do not show any sign of their influence on the present text and the author. The author has treated the subject of Viņā, its fingering, 15 Melas, 34 Rågas etc. as it was in practice in his own days in South India which has been famous for her eminence in fine arts. (of. तत्र दाक्षिणात्यास्तावद्हुनृत्तगीतवायाः कैशिकीप्रायाश्चतुरमधुरललिताङ्गाभिनयाश्च । तद्यथा। दक्षिणस्य समुद्रस्य तथा विन्ध्यस्य चान्तरे ।। ये देशास्तेषु युञ्जीत दाक्षिणात्यां तु नित्यशः ॥ Nāțyaśāstra, Vol. II. (G. O. S. ed.), 13.41. The text : Texts merely devoted to Viņa are very rare in Sanskrit literature. Mānasollása, Sangitaratnākara, Rasakaumudi, Caturdaņdiprakāśikā etc. have treated the topic. But Viņålakşaņa of Parameśvara exclusively deals with Vipă and as such is a unique work on the subject. Works like Viņaprapāthaka are mere compilations. The importance of this work in Sangita literature can be very well proved by the fact that Sri M. Rāmakrsna Kavi, compiler of Bharata Koşa, had to quote 74 verses out of 106 in his Koşa as authoritative on the subject. 13. The work is divided into six chapters. The first chapter begins with the salutation of Lord Siva in the form of Viņādhara Dakşināmurti who is worshipped as a great teacher of music both instrumental and vocal. The author has further described Vipä having seven strings. The four upper strings ·(vi) used for playing the music are significantly called Mandra, Madhyama, Tāra and Anumandra respectively. The three strings below are useful for twanging with the little finger for the purpose of the drone and for rhythm. There are 24 Sāris or frets placed underneath the playing strings. 14. The svaras are seven viz. I Şadja, 2 Rşabha, 3 Gāndhāra 4 Madhyama, 5 Pañcama, 6 Dhaivata and 7 Nişāda. Out of these seven svaras Rşabha is of three kinds-1 Dviśruti, 2 Catuḥśruti and 3 Şațśruti; Gándhāra is of three kinds--1 Suddha-gandhāra, 2 Antara-gāndhāra and 3 Sádhāraņagândhāra; Madhyama is of two kinds—I Śuddha Madhyama and 2 Prati Madhyama; Dhaivata is of three kinds—1 Dviśruti, 2 Catuḥśruti and 3 Şațśruti; and Nişāda is of three kinds--I Suddha, 2 Kaisya and 3 Kākali. Thus, there are 16 svaras. They are accommodated on the 12 Sārīs or frets as shown below: (1) Sa, (2) Ri-2, (3) Ri-4, Ga-Suddha, (4) Ri-6, Ga-Antara, (5) Ga- Sādhārana, (6) Ma-Suddha, (7) Prati Madhyama, (8) Pa, (9) Dha 2, ( 10 ) Dha-4, Ni-Suddha, (11) Dha-6, Ni-Kaisya, ( 12 ) Ni-Kākali. The 24 Sāris are useful for Aroha and Avaroha of the above mentioned 16 Svaras. 15. The second chapter mainly deals with the classification of Rāgas. Rāgas having all the seven svaras are known as Sampūrņa and are of one variety only. Those having six svaras are called Şādava which can be of six varieties by omitting six svaras excepting Sadja. Those having five svaras are known as Auçava and are of 15 varieties by omitting two svaras out of six at a time. These three types of Rägas are again sub-divided into nine varieties viz, 1 Sampūrņa-Sampūrņa, 2 Sampūrņa-şādava, 3 Sampūrņa-Auļava, 4 $adava-Sampūrņa, 5 Şadava-Şādava, 6 șidava-Audava, 7 Audava-Sampūrņa, 8 Audava-Şadava, 9 Audava-Audava. 16. The author has described eight famous Tālas in the third chapter. They are as follows: Mātrās 14 IO 6 » Name of the Tāla Jāti 1. Dhruva (Ādā cautāla) Caturasra 2. Mattha (Sulphāka ) 3. Rūpaka (Dadara) 4. Jhampa Misra 5. Tripuţa Tryasra 6. Hatha ( Cautala) Khanda 7. Ekatāla Caturasra 8. Aditāla Each of these eight Tálas is of five varieties viz. IO 7 14 4 8 ·(vii) I. Catasra having Laghu = 4 mātrās. 2. Tryasra 3 3. Khanda 5 4. Miśra 7 5. Sankirna 9 Our author has, however, described each Tāla only in its well-known common variety. 17. In the fourth chapter the author has described the fingering of the Viņā and the ten kinds of Gamakas namely 1 Honmu, 2 Pratihāsa, 3 Simhāva. lokana, 4 Māru, 5 Viți, 6 Nokku, 7 Pațţa, 3 Orikā, 9 Gamaka, 10 Sphuritam. . Out of these 10 names, (1) Märu or Jāru, (2) Nokku, (3) Pațţa or Pațțu are Telugu names; while Honmu, Viți and Orikā are to be identified, 18. The author has described 15 important melas in the fifth chapter. They are :- 1 Mālavagaula, 2 Nāța, 3 Srfrága, 4 Kalyāņi, 5 Sankarābharana, 6 Bhairavi, 7 Kámbhoji, 8 Pantuvarāli, 9 Mukhåri, 10 Varāli, ir Todi, 12 Vegavāhini, 13 Bhūpāla, 14 Samanta and 15 Gaula. 19. The sixth chapter deals with Rägas derived from the various melas. The author has here treated only 35 popular Rāgas derived from the eight important melas. They are as follows:-- Mela Rāgas I. Málavagaula : 1 Nadanamakriya, 2 Regupti, 3 Råmamanohari, 4 Saurāştra, 5 Mälavi. 2. Bhairavi: 1 Ritigaula, 2 Anandabhairavi, 3 Jayanti. 3. Kåmbhoji : 1 Nața-Arabhi ( Kuranji), 2 Dvijávanti, 3 Surați, 4 Suddhasåverl, 5 Mohana, 6 Yadukula, 7 Kedaragaula. 4. Śrirága :- 1 Käpi, 2 Madhyamăvati, 3 Uśāni, 4 Athåņā, 5 Vasanta. 5. Todi : 1 Abhiri, 2 Punnāgavarāli. 6. Kalyāni :- I Saranga. 7. Vegavähini : I Velāvali, 8. Sankarábharana :- I Nilambari, 2 Navaroja, 3 Byāgada, 4 Bilahari, 5 Kedāra, 6 Kurañji, 7 Kannadā, 8 Arabhi, 9 Udayacandrikā, 10 Pūrņacandrikā. 20. Thus it will be seen that the author has described all the relevant topics in this small work of 106 verses exclusively devoted to Vīņā, The work is highly useful for the beginners in the subject.

·(viii) 21. Before concluding I must thank Dr. B. J. Saņdesară, the Director of the Oriental Institute and Dr. U. P. Šāha, the Deputy Director of the Institute for the facilities and every sort of help given by them in editing this work. I am also thankful to Paņdita Venkataramaņa Śástri, of the Oriental Institute, Baroda for preparing the transcript of the worn out manuscript of Viņālakṣaṇa. I am also obliged to Pandita Raghavan Nambiyāra and Pandita Venkataramaņa Šāstri of the Oriental Institute for their help in filling up the lacunas in the last two verses by suggesting cxact readings. My thanks are also due to the Manager of the University Press for his hearty co-operation in printing this work very neatly and carefully. J. S. PADE.

·॥ श्रीः ॥ परमेश्वरविरचितं वीणालक्षणम् । प्रथमोल्लासः। (गु)रवे नमः। विद्यावल्लभमानन्दमयं देशिकदेशिकम् ॥ अर्धनारीश्वरं देवं वीणाधरमुपास्महे ॥ १ ॥ 1 अर्धनारीश्वरे नारीस्वरूपं सरस्वत्या वर्तत इति विद्यावल्लभत्वमुक्तं हस्तयोश्च वीणापुस्तक परिग्रहो वर्णितः। वीणाधरदक्षिणामूर्तिः । प्रतिमालक्षणानि । सदेव वामपादेनोत्कुटि(स्कट)कासनसंयुतम् ॥ पूर्वहस्तद्वयोर्वीणाधतं युक्त्या द्विजोत्तम ॥ शेष प्रागिव कर्तव्यमेतद्वीणाधरं भवेत् ॥ अंशुमद्भेदागमे पञ्चसप्ततितमपटले । ऊर्ध्वाधी मध्यकटको तस्यां सर्पकरावुभौ ॥ वीणा तु दक्षिणे वाग्रेऽदक्षिणे कटकः स्थितः ॥ दक्षिणे कटकं चोरुस्थितायां विनिवेशयेत् ॥ उत्तरकामिकागमे एकपञ्चाशत्तमपटले । तदेव वामपादेनोत्कुटिकासनसंयुतम् ॥ पूर्वहस्तद्वये वाणा चेसद्वीणाधरं स्मृतम् ॥ शिल्परले द्वाविंशफ्टले। कटकं दक्षिणं हस्तमधोमुखं तदुच्यते ॥ वामहस्तं तु कटकमूर्धवक्त्रं तदुच्यते ॥ तन्त्री निवेशयेद्रुकाने दक्षिणपादके ॥

·वीणालक्षणम्। नादे लय( वीणादेश्च )परिज्ञानान् मोक्ष इत्येव सूचि(त्रि)तम् ॥ अन्तरं (रा) (मोक्ष दा न स्यादिति वीणामुपादधे ॥ २ ॥ प्रमाणीकर्तुमेवेदं धत्ते समिपुस्तकम् ॥ इत्येवागस्त्यहनुमनारदादिभिरादृतम् ॥ ३ ॥ तस्माद् वीणा(परिज्ञानान् मो)क्ष एव न संशयः ॥ इत्यत्र भगवानेव प्रमाणं परमेश्वरः ॥ ४ ॥ ध्यायं ध्यायं महाविद्यां नादब्रह्ममयां(यीं) हृदि ॥ संग्रहीष्यामि वीणाया ल(क्षणं शास्त्रसम्मतम् ॥ ५॥ वामहस्तस्य कटके सव्यहस्तं तथोपरि ॥ ऊस्वाह्य त्रिमात्रं तु करको युगाल्गुलम् ।। दण्डायाममिति प्रोक्तं विस्तारं तु द्विमात्रकम् ॥ वा(ला )बुवक्त्रं तु षण्मात्रमुत्सेधं तु तदर्धकम् ॥ एतदेव विशेषं तु शेषं पूर्वोक्तवद्भवेत् ॥ दक्षिणामूर्तिरेवं स्थाच्छृणु मन्मथविग्रहम् ॥ पूर्वकारणागमे एकादशपटले। Elements of Hindu Iconography. Vol. II P. II. Pages 145-146. 2 cf. वीणावादनतत्त्वज्ञः श्रुतिजातिविशारदः ॥ तालज्ञश्चाप्रयासैन मोक्षमार्ग नियच्छति ॥ याज्ञवल्क्यस्मृतिः III. 4-115. 3 हनुमान्- हनुमत्संहिताकारः । हनुमत्संहिता आञ्जनेयसंहितेत्त्युक्तं रघुनाथभूपेन (भरतकोशः-पृ. ७६०) आञ्जनेयो मातृगुप्तो रावणो नन्दिकेश्वरः ॥ संगतिरत्नाकरः--१.१.१५. इति संगीतरत्नाकरे सङ्गीतविशारदत्वेनोल्लेखः । नारदः-पञ्चमसारसंहिता, नारदीयशिक्षा, एते नारदकृते। नारदेन गान्धारणामस्वरूपं सुष्ठूतम् । एष ग्रामः स्वर्गलोक एवं प्रयोगेऽस्तीति बहूना मतम् । (भरतकोशः पृ. ३२८) वायुर्विभावसू रम्भाऽर्जुननारदतुम्बराः ॥ इति संगीतरत्नाकरे (१.१.१५) निर्देश उपलभ्यते । Arcticat-Music. Quoted by Nārāyanadeva Oxf. 2012. Näradasamhitäyām Catvärimśacchatarāganirüpaņa Burnell 6ob. Pancamasărasamhitā L 322. 540. Catalogus Catalogorum Vol. I. P. 287. 4 परमेश्वरः-शङ्करो प्रन्थकारश्च । 5 भ. को. P.630.- नादब्रह्ममयीम्-मयटष्टित्वात् टिडाणब् (पा. ४.१.१५) इति की ।

·प्रथमोहासः। सुषुम्नानाडिसहशे वीणादण्डे फणान्वि( यि)ते ।। तन्त्रीसप्तकमेतासां मध्ये त्रिकमधोगतम् ॥ ६ ॥ - 6 भ. को. P. 240, 630; reads (a) सुषुम्न for सुषुम्ना, (b) फणायिते for फणान्विते । सुषुम्ना : प्रपञ्चसारः । प्रथमः पटलः । ऊवं तु मरुता नुन तस्मादपि फलद्वयात् ।। उभयात्मिक्यधोवृत्ता नाडी दीर्घा भवेदृजुः ॥ ७९ ॥ अवाङ्मुखी सा तस्याश्च भवेत् पक्षद्वये द्वयम् ॥ नाड्योस्तत्सन्धिबन्धाः स्युः सप्तान्या नाडयो मताः ॥ ८ ॥ ततो या प्रथमा नाडी सा सुषुम्नेति कथ्यते । या वामेडेति सा ज्ञेया दक्षिणा पिङ्गला स्मृता ॥ ८१॥ या वाममुष्कसम्बन्धा सा श्लिष्यन्ती सुषुम्नया ॥ दक्षिणवृकमाश्रित्य धनुर्वका हृदि स्थिता ॥ ४२ ॥ वामांसजश्वन्तरजा दक्षिणां नाडिकामियात् ॥ तया दक्षिणमुष्कोत्था' नाडी या वामरन्ध्रगा ॥ ८३ ॥ अन्या धमन्यो या प्रोक्ता गान्धारी हस्तिजिहिका ।। सपूषालम्बुषा चैव यशस्विन्यपि शलिनी ॥ ८४ ॥ कुहूरिति च विद्वद्भिः प्रधाना व्यापिका स्तनौ ॥ काचिनाडी बहिर्वक्त्रा या मातुर्हदि बध्यते ॥ ८५ ॥ यथा तत्पुष्टिमानोति केदार इव कुल्यया ॥ मातुराहाररसजैर्धातुभिः पुष्यते क्रमात् ॥ ८६ ॥ शब्दकल्पद्रमः-सुषुम्ना--- मेरुदण्डबाये इडापिङ्गलानाडीमध्यस्थनाडीविशेषः । यथा । मेरो स्यप्रदेशे शशिमिहिरशिरे सव्यदक्षे निषण्णे ॥ मध्ये नाडी सुषुम्ना त्रितयगुणमयी चन्द्रसूर्यामिरूपा ॥ इति षट्चक्रभेदः। शब्दकल्पमुमः- वीणा- सा तु सप्ततन्त्रीयुका चेत् परिवादिनत्यमरः । ध्वनिमाला इति जटाधरः । बामाली विपत्रिका इति शब्दरत्नावली। घोषवती कण्ठकूणिका । यथा महा. भारते । ( ९-१३४-१४) समर्षयः सप्त चाप्यर्हणानि सप्ततन्त्री प्रथिता चैव वीणा ॥ तदा यथा । शिवस्य वीणा लम्मी । सरखत्याः कच्छपी। नारदस्य महती । गणाना प्रभावती । विश्वावसोपहती। तुम्बरोः कलावती। चाण्डालाना - ·वीणाक्षणम्। कण्डोलवीणा चाण्डालिका च । तस्याजादीनां नामानि यथा । तस्याः कायः कोलम्बकः । तस्या निबन्धनमुपनाहः । तस्या दण्डः प्रवालः । तस्याः प्रान्तवक्त्रकाष्ठं ककुभः प्रसेवकश्च । तस्या मूले वंशशलाका कलिका कूणिकाऽपि च । तस्या वादनं कोणः । इति हेमचन्द्रादयः । सौन्दर्यलहरी-सुधाधारासारैः - श्ो. १० लक्ष्मीधरव्याख्या। अतश्च शिरस्थितसहस्रदलकमलान्तर्गतश्रीचक्रात्मकशाश- बिम्बमध्यास्थताया भगवत्याश्चरणकमलनिर्णेजनजलैः मुधामयैः साधकस्य सकलशरीरं सम्प्लाव्य पुनः भुजङ्गरूपेण आधारकुण्डं प्रविश्य मुषुम्नामवष्टभ्य सा भगवती स्वपितीति । यथोक्तं वामकेश्वरमहातन्त्रे। भुजङ्गाकाररूपेण मूलाधारं समाश्रिता ॥ शक्तिः कुण्डलिनी नाम बिसतन्तुनिभाऽशुभा ॥ अशुभा क्षणप्रभा विद्युन्निभेत्यर्थः । मूलकन्दं फणाग्रेन द । कमलकन्दवत् ॥ मुखेन पुच्छं संगृह्य ब्रह्मरन्ध्र समाश्रिता ॥ पद्मासनगतः खस्थो गुदमाकुचय साधकः ॥ वायुमूर्ध्वगतिं कुर्वन् कुम्भकाविष्टमानसः ॥ वाय्वाघातवशादमिः खाधिष्ठानगतो ज्वलन् ॥ ज्वलनाघातपवनाघातरुनिद्रितोऽहिराट् ॥ स्वप्रन्थि ततो भिरवा विष्णुप्रन्थि भिनत्यतः ॥ ब्रह्मपन्थि च भित्त्वैव कमलानि भिनति षट ॥ सहस्रकमले शक्तिः शिवेन सह मोदते ॥ सा चावस्था परा ज्ञेया सैव निवृतिकारणम् ॥ इति ॥ संगीतरत्नाकर :- अस्ति कुण्डलिनी ब्रह्मशक्तिराधारपङ्कजे ॥ आब्रह्मरन्ध्रमृजुता नीतेयममृतप्रदा ॥ १. २. १२० कलानिधि:.-टीका ।. तस्मिन्नेवाधारपङ्कजे कुण्डलिनीत्यन्वर्षतया सर्पहापिणी ब्रह्मशक्तिब्रह्मणोऽ सशोदासीनस्य परमात्मनः कर्तृत्वायुपहिताकारिण्यविद्याशक्तिः । सैव मूर्तिमती कुटिलाकारतया कुण्डलिनीत्युच्यते । आब्रह्मरन्ध्र प्रदरन्धं नाम सुषुम्नाया अग्रं शिरसि सहस्रदलचक्रमध्यगं तत्पर्यन्तम् । ऋजुतां गतेति। गुरूपदिष्टप्रकारेण यमनियमादिक्रमेण वायोरिडापिङ्गलयोः सचारं निरुभ्य तेन वायुना स वायुना (2) ब्रह्मपन्थो (न्यौ) सुषुम्नामूलरन्ध्राच्छाद(दि)नी फणामपसार्य तत्र प्रवेशितेन तेन ब्रह्मविष्णुपन्थीनी क्रमादिभेदे संति कुण्डलिनी चाष्टवक्रर्ता विहाय यदा तो प्राप्यते । .

·प्रथमोल्लासः। चतुष्क( मूर्ध्वमा गस्थं तासां संज्ञा विवृण्महे ॥ आरभ्य पित्तलं लां) तन्त्री मन्द्रमध्यमतारकाः ॥ ७ ॥ अनुमन्द्रो विशेषः स्यानादकालविभेदने । मन्द्रस्तु (मन्दरं ब्रू)ते मध्यमो मध्यमस्वरः ॥ ८ ॥ तारस्तूच्चस्वरं भू (ब्रू यादनुमन्द्रोऽतिमन्दरः ॥ अधोगतं त्रिकं तालज्ञानार्थमुपयुज्यते ॥ ९ ॥ चतुर्विंशतिसं( ख्यास्तु सार्यस् ) त(त्र) स्वरान्तरे ॥ एतेष्व (तास्व )ष्टाष्टभेदेन त्रिस्थायिध्वनिभेदतः ॥ १० ॥ लूतेन तन्तुजालस्य नत्र जीवो भ्रमत्ययम् ॥ सुषुम्नया ब्रह्मरन्ध्रमारोहत्यवरोहति ॥ १४८ ॥ जीवः प्राणसमारूढो रज्वा कोल्हाटिको यथा ॥ सुषुम्नां परितो नाड्यः कन्दादाब्रह्मरन्ध्रतः ॥ १४९ ॥ कन्दीकृत्य स्थिताः कन्दं शाखाभिस्तन्वते तनुम् ॥ ताश्च भूरितरास्तासु मुख्याः प्रोक्ताश्चतुर्दश ॥ १५० ॥ सुषुम्नेडा पिङ्गला च कुहूरथ सरस्वती ॥ गान्धारी हस्तिजिह्वा च वारणा च यशस्विनी ॥ १५१॥ विश्वोदरा शशिनी च ततः पूषा पयखिनी ॥ अलम्बुषेति तत्राद्यास्तिस्रो मुख्यतमा मताः ॥ १५२ ॥ सुषुम्ना तिसृषु श्रेष्ठा वैष्णवी मुक्तिमार्गगा ॥ कन्दमध्यस्थिता तस्या इडा सव्येऽथ दक्षिणे ॥ १५३ ।। पिङ्गलेडापिङ्गलयोश्चरतश्चन्द्रभास्करी ॥ क्रमात् कालगतेर्हेतुः सुषुम्ना कालशोषिणी ॥ सरस्वतीकुहूश्चास्ते सुषुम्रायास्तु पार्श्वयोः ॥ १५४ ॥ (भ. को.- भरतकोश:-रामकृष्णकविसम्पादितः--तिरुपतिः-१९५१). 7 भ. को. P. 240, 630, reads (c) पित्तला-पित्तला for पित्तल। (d) तारगाः for तारकाः। (b) कार for काल। 9 (a) ब्रूयात् for भूयात् । (b) मन्दरं for मन्दरः । (c) ताल for ताल । I0 " (a) संख्याकाः for संख्यास्तु । (c) एतावधा for एतेष्वष्टा । 8 " " " ·वीणाक्षणम् । तत्र तन्त्रीचतुष्केऽपि स्वरा (स्थानं) षण्णवतिः स्मृतम् ॥ द्वात्रिंशत् स्थानम(धिक) ली(नं तत्रैव सारिषु) ॥ ११ ॥ षड्जो () ऋषभगान्धारमध्यपश्चमधैवतं (ताः) ।। निषादश्चेत्यमी संज्ञा (सप्त ) (वीणा)त्र(ल)यगताः स्वराः ॥ १२ ॥ षडं मयूरो वदति गावो मभ( रम्भ)न्ति चर्षिभम् ) ॥ ( अजादिकास्तु) गान्धारं क्रौञ्चो नन्द(द)ति मध्यमम् ।। १३ ॥ पुष्पसाधारणे काले पिकः कूजति पञ्चमम् ॥ अश्वस्तु दै(धै )वतं रौति निषादं रौति कुञ्जरः ॥ १४ ॥ II भ. को. P. 240, 630, reads (b) स्थानं for स्वराः । स्फुटम् for स्मृतम् । (a) षड्डषर्भ for षड्डोऋषभ। (b) धैवताः for धैवतम् । (c) सप्त for संज्ञा । (d ) लय I2 " for त्रय। 13-14 cf. षड्ज मयूरो वदति गवास्तु( गाव ) ऋषभभाषिणा( णः) ॥ अजादिकास्तु गान्धारं क्रौञ्चः कणति पञ्चमम् ।। पुष्पसाधारणे काले पिकः कूजति पञ्चमम् ॥ धैवतं हेषते वाजिः (जी) निषादं बृंहि( ह )ते गजः ॥ नारदीयशिक्षा Theory of Indian music by Bishan Sarup. Page 25. षड्जं वदति मयूरो गावो रम्भन्ति चर्षभम् ॥ अजाविके तु गान्धारं क्रौच्ची वदति मध्यमम् ॥ पुष्पसाधारणे काले कोकिलो वक्ति पञ्चमम् ॥ अश्वस्तु धैवतं वक्ति निषादं वक्ति कुञ्जरः ॥ नारदीयशिक्षा O. I. ms No. 11826. षड्जो वेदे शिखण्डिः स्यात् ऋ(ह)षभः स्यादजामुखे ॥ गवा( गावो) रम्भान्त गान्धारं क्रौञ्चश्चैव तु मध्यमम् ॥ कोकिलः पञ्चमो शेयो निषादं तु वदेद्रजः ॥ अश्वश्च धैवतो शेयः खराः सप्त विधीयते(न्ते) ॥ याज्ञवल्क्यशिक्षा ८-९. मयूरचातकच्छागक्रौञ्चकोकिलदराः ॥ गजश्च सप्त षड्जादीन् क्रमादुचारयन्त्यमी ॥. संगीतरत्नाकरः १. ३. ४८.

·प्रथमोहासः । तन्त्रीनादस्तु षड्ः स (स्यात् स्थानेषु ऋषभादि) काः ॥ ऋषभस्त्रिविधः प्रोक्तो द्विचतुःषट्च्छुतिक्रमात् ॥ १५ ॥ गान्धारोऽपि त्रिधा शुद्धान्तरसाधारणक्रमात् ॥ चतुःश्रुत्वृषभे शुद्धः ष(ट्)च्छुतावन्त( रःस्थितः ) ॥ १६ ॥ (साधा )रणाख्यगान्धारः पृथगात्मतया स्थितः ॥ पृथगेव द्विधा शुद्धमध्यमप्रतिमध्यमौ ॥ १७ ॥ पञ्चमोऽथ त्रिधा धैव(वो) त्रि( द्वि)चतुःषट्च्छुतिक्रमात् ।। (निषा )दस्त्रिविधः शुद्धकैश्यकाकल्यभेदतः ॥ १८ ॥ चतुःश्रुतौ धैवते तु निषादः शुद्ध इप्यते ॥ (षट्च्छ्रुतौ ) धैवते कैश्यनिषादोऽन्यः (पृथक् स्थितः) ॥ १९ ॥ ततः (तार )षड्डस्वरश्चेति द्वादशामी विभेदतः ।। एते (प्रो)क्तक्रमेणैव द्वादशाधोमुखाः स्थिताः ॥ २० ॥ आरोहा(द )वरोहाच सं(ज्ञामेषां विवृण्महे ।। सप्तस्वराणां भेदेन वीणायां षोडश स्वराः ॥ २१ ॥ 15 भ. को. P. 240, 630, reads (a) स्यात् for स । (b) ऋषभादिशाः for ऋषभादिकाः। 16 भ. को. P. 17 " 18 reads (b) द्विचतुः for त्रिचतुः । (a) चतुःश्रुति for चतु:श्रुती । 19 20 a) तार for तत । खराः for खरः । (d) र्थिता & र्धिताः for स्थिताः । 2cd, ·वीणालाजम् । आरोह(प्रक्रम )द्वयभेदेन द्वात्रिंशद्भेद उच्यते ॥ तन्त्रीचतुप्षो(प्केऽपि षड्जपञ्चमावष्ट) गीयते (भेदिनौ)॥ तत्राप्रसिद्धस्थानानि कतिचिद् वर्जितानि तैः ॥ २२ ॥ ॥ इति वीणालणे स्वरस्थानकथनं नाम प्रथमोल्लासः ॥ 22ab भ. को, P. 240, 630. (a) प्रक्रम for आरोह । (c) चतुष्के for cd. चतुष्पो । (d) भेदिनी for गीयते । Between cd and ef भ. को. reads as follows:--P. 240, 630. मध्यमः षोडशत्रिधः चतुर्विशतिभदिनः ।। निषादर्षभगान्धारधैवता इति वैणिकैः ॥ अवाविंशोत्तरशतमाहत्य भवति ।। माहत्येति प्रकीर्तितः ॥ 22 ef. भ. को. P. 240 reads (b) च for तैः । १ षड्जः । २ ऋषभः द्विश्रुतिः । ३ ऋषभः चतुःश्रुतिः । ४ ऋषभः षट् श्रुतिः । ५ गान्धारः शुद्धः । ६ गान्धारः अन्तरः। ५ गान्धारः साधारणः । ८ मध्यमः शुद्धः । ९ प्रतिमध्यमः । १० पञ्चमः । ११ धैवत: द्विश्रुतिः । १२ धैवतः चतुःश्रुतिः । १३ धैवतः षट्श्रुतिः । १४ निषादः शुद्धः । १५ निषादः कैश्यः १६ निषादः काकली । इति वीणायां षोडश स्वराः। तत्र शुद्धगान्धारस्य चतुःश्रुत्यृषभे, अन्तरगान्धारस्य षट् श्रुत्वृषभे शुद्धनिषादस्य चतुःश्रुतिधैवते कैश्य निषादस्य च षट्श्रुतिधैवते स्थान विद्यते इति षोडशस्वराणां वीणायो द्वादश स्थानानि । आरोहावरोह- क्रमेण चतुर्विशतिस्थानानि भवन्तीति चतुर्विशतिसार्यो वीणायाम् । १ तन्त्रो स्थानानि २४ स्वराः-३२ ४ तस्त्रीषु १२८ एवं तन्त्रीचतुष्टये स्वराणां ३२ स्थानानि सारिषु लीनानि ।

·द्वितीयोल्लासः। एवमुक्तक्रमस्तारमन्द्रयोरेव युज्यते ॥ मध्यम( तन्त्रीना )दस्तु पञ्चमः श्रूयते ततः ॥ १ ॥ तत्र द्विश्रुतिधैवाद्या मध्यमास्ताः (द्याः) प्रकीर्तिताः ॥ (यथा म )ध्यमतन्त्र्यां स्युरनुमन्द्रे तथा स्वराः ॥ २ ॥ ततस्तन्त्रीद्वयं तन्त्रीद्वयं तुल्यमिति स्थितिः ॥ मन्द्रस्तु(न्द्रात्तु )नीचषष्ठाभ्यामुञ्चषष्ठानुसारिणी ॥ ३ ॥ परि (वादयते) तन्त्री केवलं पञ्चमस्वरा ॥ अनुमन्द्रा पञ्चमस्य नीचकालविभेदिनी ॥ ४ ॥ कालत्रयस्तु(यं तु) वीणाया हस्ताभ्यासानुसारतः ।। द्रुतमध्यविलम्बाख्याः सर्वे तालान्विताः स्वराः ॥ ५ ॥ स्थायितन्त्रीकालभेदाद् ध्वनिभेदस्त्रिधा मतः ।। स्वराणां षोडशानां तु वावर्यक्रमाक्रमात् ॥ ६ ॥ (ये हि) भेदाःप्रसक्तास्ते गीतप्रस्थानदर्शिताः ॥ ध्वनित्रयविभेदस्तु सर्वरागेषु गीयते ॥ ७ ॥ सप्तस्वरान्विताः केचिद् रागाः सम्पूर्णसंज्ञकाः ।। षट्स्वरैरन्विता रागाः कतिचित् षाडवाभिधाः ॥ ८ ॥ पञ्चस्वरयुता रागाः केचिदौडवसंज्ञकाः ।। इ(त्येवं) त्रिविधा रागाः परस्परसमन्वयात् ।। ९ ॥ आरोहे चावरोहे च जाता नवविधाः पुनः ।। वक्रानुवक्रभेदेन केचिद्रागाः प्र(व)र्तिताः ॥ १० ॥ 9 1 सम्पूर्णः । २ षाडवः । ३ औडवः । - त्रिविधा रागाः । 10 + सम्पूर्णः षाडवः । २ सम्पूर्ण औडवः । ३ षाडव औडकः । ४ षाडवः सम्पूर्णः । ५ औडवः सम्पूर्णः । ६ औडवः षाडवः । इति नवविधा रागाः । २ ·वीणालक्षणम्। षड्जस्य सर्ववृत्तित्त्वान्नास्त्येवा( स्य) विवर्जनम् ॥ ततः सम्पूर्ण एकः स्यात् पा(डवः षड्वि )धः स्मृतः ।। ११ ।। ओ(औ)डवस्तु पुनः पञ्च(दशभेदो विनिश्चितः)॥ सकराणां विभेदस्तु विस्तरान्नात्र लिख्यते ॥ १२ ॥ ॥ इति वीणालक्षणे स्वर विशेषकयनं नाम द्वितीयोल्लासः ॥ 11 १ सरिगमपध । २ सरिगमपनि। ३ सरिगमधनि । ४ सारंगपधनि। ५ सरिमपधनि । ६ सगमपधनि । इति षाडवभेदाः । 12 १ समपधनि । २ सरिपधनि । ३ सरिगधनि । ४ सरिगमनि । ५ सरिगमप। ६ सगपधनि । ७ सगमधनि । ८ सगमपनि । ९ सगमपध। १. सरिमधनि। ११ सरिमपनि । १२ सरिमपध । १३ सरिगपनि । १४ सरिगपध । १५ सरिगमध । इति औडवप्रकाराः । ८ ·तृतीयोल्लासः। अथ वक्ष्यामि (तालानां लक्षणं शास्त्रसम्मतम्) | ताल: सप्तविधः प्रोक्तो वीणायां (शास्त्रपासौः) ॥१॥ ध्रुवो( मण्ठो रूपक)श्च (झम्पा त्रि )पुटमेव च ॥ हठतालोऽप्येकतालोऽथादितालोऽतिरिच्यते ॥ २ ॥ (द्रुतं) मात्राद्वयं प्रोक्तं तम्य चार्धमनुद्रुतम् ॥ ध्रुवताले (लघुश्चैको द्रुतं चैकं लघुद्वयम् ) ॥ ३ ॥ (तद्वा)चकं चतुर्मात्रालघुत्रय( मितीरितम् ) ॥ मध्ये(ण्ठे ताले) द(द्रुत)ञ्चैकं चतुर्मात्रालघुद्वयम् ॥ ४ ॥ चतुर्मा(त्रालघु )म्त्वेको द्रुत चै( तश्चै )कोऽपि रूपके ॥ (सप्त)मात्रालघुजं (धुर्झम् )पे हु(तं चैकम )नुद्रुतम् ॥ ५ ॥ त्रिपुटे तु त्रिमात्रात् क (त्रः स्याल्) लघुरेको द्रुतद्वयम् ॥ पञ्चमात्रालघुद्वन्द्वं हठताले द्रुतद्वयम् ॥ ६ ॥ I ध्रुवो मठ्यो रूपकश्च झम्पा त्रिपुट एव च ॥ अटतालश्चैकताल: सप्ततालाः प्रकीर्तिताः ॥ भरतकल्पलता। भरतकोशः P. 300. चतुरस्त्रः लघुः १। द्रुतम् १ । लघुद्वयम् २ । २ १४ मात्राः। 3 ध्रुवतालः - 4 मण्ठताल: द्रुतम् १ । लघुद्वयम् । २ । १० मात्राः। 5 रूपकताल: - झम्पतालः मिश्रः - - लघुः । द्रुतम्-१। २ ६ मात्राः। लघुः१। द्रुतम् १। अनुद्रुतम् १ । २ १ १०. मात्राः। लघुः। द्रुतद्वयम् २ । ३ ७ मात्राः। लघुद्रयम् । दुतद्वयम्। = मात्राः। 6 त्रिपुटताल:- यस्रः - - D हठताल: खण्डः - ·वीणालक्षणम् । चतुर्मात्रालघुस्त्वेक (एक)तालस्य लक्षणम् ॥ आदिताले चतुर्मात्रालघुरेको द्रुतद्वयम् ॥ ७ ॥ ध्रुव( रूप)कतालादिरूपास्तु चतुरस्रकाः ॥ त्रिपुटं व्यस्रजातिः स्यान् मिश्रजातिस्तु जंप( झम्प)कः ॥ हठतालः खण्डजातिः संकरस्त (स्तु विशिष्यते ॥ ८ ॥ ॥ इति वीणालक्षणे तालनिर्णयकथनं नाम तृतीयोल्लासः ॥ 7 एकताल: चतुरस्रः लघुः । ४मानाः। वादिताल:- चतुरखः लघुः । दुदद्वयम् २ । ८मात्राः।

·चतुर्थोल्लासः। तत् (तर्ज)न्या (स्फोट )नं सर्वस्वरेषु परिकल्पितः (तम्) ।। ऊर्ध्व पूर्वमधः पश्चादित्येवं क्रमशो भवेत् ॥ १ ॥ कनिष्ठिकासो(स्फोटनजः ) स्फोटः स द्रुत( बोध)कः ।। प्रवर्तते च ताला(दा)वित्येवं स्फोट( लक्षणम् ) ॥ २ ॥ षडूपे त्रिपु (टे) भ (सप्त) चतुर्दश हठे ध्रुवे ॥ आदावष्ट चतु(स्त्वे )के म(d) जंपे( झम्पे) कला दश ॥ ३ ॥ नास्त्यधस्ताडनेस्फो(ट) ऊर्ध्वा( )स्फोटानुगो भवेत् ॥ ( क्षि ) स्फोटद्ध( यं झ )प(म्पे) द्रुतानुद्रुतबोधकम् ॥ ४ ॥ संयुक्ताक्ष( रका )ले समध्यमाङ्गुलिताडनम् ॥ एकस्वरस्य द्वित्त्वादौ त ( त्तत्संख्य )स्य ताडनम् ॥ ५ ॥ वीणायां गमकानां तु भेदो दशविधः स्मृतः ।। हो (न्मुः स्थानेषु ) तर्जन्या स्तम्भनं मध्यमोत्प्लवः ॥ ६ ॥ I 2 " " 3 " भ. को. P. 629 reads (a) तर्जन्या for तत् न्या। (b) कल्पितम् for कल्पितः । (a) कनिष्ठास्फोटनाख्यातः । (a) ध्रुवे च for rent meaningless. (d ) झम्पे for जम्पे। रूपे रूपकताले षड् मात्राः। त्रिपुटे त्रिपुटताले सप्त मात्राः । हठे हठताले ध्रुवे ध्रुवताले च चतुर्दश मात्राः। आदौ आदिताले अष्ट मात्राः । एके एकताले चतुः चतस्रो मात्राः । मठू मण्ठताले झम्पे झम्पताले दश कलाः मात्राः । (b) ऊर्ध्व for ऊर्ध्वा । (c) झम्पे for सम्म । (a) तु for स (d) संख्यं ख for संख्यस्य । (b) ततः for स्मृतः । हेमु for होन्मुः। 4 : " 5 6 ·वीणालक्षणम् । अवरोहे प्रतीहा(सं) मध्यमोत्प्लवनं (विदुः) । मध्यमोत्प्लवने प्येवमेकस्थानापसर्पणम् ॥ ७ ॥ सिंहावलोकनं नाम तद्वदेवावरोहते ॥ क्षिप्रापसर्पणं मारुरारोहे शोभते स्फुटम् ॥ ८ ॥ अवरोहापसर्पस्तु विटिरित्युच्यते तथा ।। तन्त्र्यां तु मध्यमाङ्गुल्या स्फो (टो)नोकुर्मट्टः (मृदुः) स चेत् ॥ ९॥ स एव ( चेद् दृ)डा( ढा )स्फोटः पट्टः पट्टरवो भवेत् ॥ ओरिका स्वरभेदाय स्थाने तन्त्र्यपकर्षणम् ॥ १० ॥ स्थाने तु गमकं नाम तन्त्रीक(म्पः) पुनः पुनः ॥ स्फुरितं तन्त्रिनि( र्जनी )स्तम्भो मध्यमोत्(प्ल )वनं तदा ॥ ११ ॥ किश्चिच्च मध्यमास्फोटे ( होन्मु) नोक ( क )भयोपमम् ।। इत्येवं तु व ( चमत्का )रो रागालापे प्रवर्तते ॥ १२ ॥ तत्र तत्र विशेषः स (कल्प)नीयः सुबुद्धिभिः ।। स्वरक्रमः स्यादारोहे व्युत्क्रमम्स्ववरोहणम् ॥ १३ ॥ केषाञ्चिदत्र रागाणां वक्रा नाम गतिर्यथा ॥ क्वचित् स्वरमुपक्रम्य (तद्विती)यं प्रताड्य च ॥ १४ ॥ " 10 " 7 भ. को. P. 629 reads 8 (b) रोहणे for रोहने। (c) जारुः for मारुः । (d) शोभने for शोभते । 9 (d) नोकुर्विदुः for नोक्कुर्मः । a) दृढा for दृडा। (b) पटुः पटु for पट्टः पट्ट। (c) आरिका for ओरिका । (c) तर्जनी for तन्त्रिनी। (a) स्फोटो for कोटे। (b) होन्नुनोक्कू for होन्मुनोक. -पमः for पमम् । 13 (a) तु for स। (d) व्युत्क्रमं स्वर- for व्युक्तमत्त्वव । 14 P.629,581, (a) तत्र for अत्र । (C) कश्चित् for कचित् । II 12 ·चतुर्थोल्लासः पुनश्च प्रथ(मं) प्राप्य तृतीयमनुधावति ।। श्रुतिरित्युच्यते मेलस्त्यन्यतन्त्रीस्वरान्त(रम् ) ॥ युक्तन (क्तं नाम दृढस्पर्शः किञ्चित् कर्षणपूर्वकः ॥ १५ ॥ ॥ इति वीणालक्षणे अङ्गुलि( प्रहार )च(म)कारकथनं नाम चतुर्थोल्लास: । 15 abcd भ. को. P.629,581 reads (d) खरान्तरे for खरान्तरम् । - ef. P.629 (e) युक्त नाम for युक्तनम ·4 पञ्चमोल्लासः । तेषां वक्ष्यामि रागाणां केषाञ्चिल्लक्षणं स्फुटम् ॥ तत्तत्प्रा(देशिकैम् )तत्तन्नामभिर्भेदसंयुतैः ॥ १ ॥ ये स्वरास्त्रिविधास्ते स्युर्ब्रह्मविष्णुशिवान्विताः ।। एवं भेदाय सर्वत्र पर्यालोच्य मनीषिभिः ॥ २ ॥ षड्जादिधेनुहर (मेष) सुमध्यपञ्च- (ब)मा(श्व )रुद्र(ग)जषड्जमथावरोहे ।। तद्व्युत्क्रमो भवति मालवगौलरागे सम्पूर्णनानि बहुकल्पनया (नु) रागः ॥ ३ ॥ बह-शधेनुगिरिशाजसुमध्यपञ्च- काकल्यमल्पहरि( रेव)मथावरोहे ।। गान्धारवर्जमपि राजति नाटरागे सम्पूर्णपाडवगणे गणितः स पूर्वैः ।। ४ ।। षड्श्चतुःश्रुतिवृषोऽन्तरमेषशुद्ध- मध्यः पिकस्तदनु कैश्यनिषाद एव ।। भ. को. P. 637 ब्रह्मा शुद्धस्वरः । ब्रह्मपर्यायशद्वैः शुद्धस्वर उच्यते । विष्णुशद्वेन विष्णुपर्यायशद्वैश्च चतुःश्रुतिकरिधौ अन्तरगान्धारः कैशिकनिषादश्चोच्यन्ते । शिवशद्वेन शिवपर्यायशद्वैश्च षट्श्रुतिरिधी साधारणगान्धारः काकलिनिषादश्वोच्यन्ते । 3 भ. को. P. 637,489 reads (d) नाम for नाम्नि । सः । रिः ६ । गः । मः । पः । धः ६ । निः काकली। सम्पूर्णः । 315 reads (d) तु for स। सः। रिः ६। गः साधारणः। मः। पः। धः अल्पः। नि: काकली। अबरोहे गो वयं इति सम्पूर्णषाडवः । 68r reads (b) मध्यौ for मध्य । (d) धैकेन & धैवेन for धेन्वेन। 2 4 " 5. .

·श्रीराग एवमथ वक्रगतिस्तु मेषे धेन्वे (धैवें)न वर्जिततया स तु षाडवाख्यः ॥ ५ ॥ बी (च)तुर्वृष(ह) राजविरुद्धमध्य- पञ्चाच्युताश्च(श्व)हरकुञ्जरमेवमेव ।। कल्याणिराग इति रम्यमनेकभङ्गया सम्पूर्णमेव परिनन्दति याज्ञवल्क्यः ॥ ६ ॥ यः शङ्कराभरणराग इहापि षड्ज- युक्ताच्युतोक्षशिवगान्धरशुद्धमध्यम् ।। पश्चार्धयुक्तहरि( धैव )तरुद्रदन्ती- त्येवं क्रमाक्रमसमं कथयन्ति पूर्णम् ॥ ७ ॥ या भैरवीह त (तु) मयूरमुरारिधेनु- तच्छागशुद्धतरमध्यमाञ्चि (मपञ्चमाश्च) ।। हर्यश्वकैशिकनिषादमिदं समानं- सम्पूर्णजा( तिरिति गायति नारदोऽपि ।। ८ ।। काम्भोजिराग इति बर्हिणविष्णुधेनु- साधारणाजशुभमध्यपिकाच्युताश्चाः ।। सः । रिः ४ । गः अन्तरः । मः । पः । निः केशिकी । (धो लुप्तः) 6 भ. को. P.637, 124 reads (b) च्युताश्च for चुताश्च । कुन्जर एवमेव for कुञ्जरमेवमेव । सः। रि: ४ । गः साधारणः । मः प्रतिमध्यमः । पः।धः४। निः काकली । सम्पूर्णः। 7 ,, 637, 652 reads : (b) रागमिहापि for राग इहापि । (c) पचार्थ for पश्चार्ध । सः । रि: ४ । गः साधारणः । मः । ५ः । धः ४। निः काकली । सम्पूर्णः । पञ्चमोऽस्प इत्यर्धशद्वेन द्योत्यते । 8 637, 445 reads (a) तु for त । सुरारि for मुरारि wrong । (b) मध्यमपञ्चमाश्च for मध्यमाश्चि । सः । रिः । गोऽन्तरः । मः । पः । षः । नि: कैशिकी । सम्पूर्णा ।

·बीणालक्षणम् । तत्रावरोह उदयत्यपि कैश्यदन्ती तद्गण्यते जगति षाडवपूर्णजातिः ॥ ९ ॥ केक्यादिधेनुशिवमेषविरुद्धमध्य- पञ्चादिधैवतमहेशनिषादमेवम् ॥ सर्वत्र तुल्यमिति पत्ता(न्तु वराल(लि)रागे सम्पूर्णजातिरिति गायति चित्रसेनः ॥ १० ॥ केकी चतुःश्रुतिवृ(षोऽ)न्तरमेषशुद्ध- क्रौश्च(श्चाव )नप्रियचतुर्हयकैश्यदन्ति ।। आरोहणे त्वजनिषादविसर्जनं स्यात् तत् स्यान् (तस्मान् ) मुखारिशिव (रिय)मौडवपूर्णजातिः ॥ ११ ॥ बादिधेनुविधिमेषविरुद्धमध्य- पञ्चादिधैवशिवदन्ति तथोभयत्र ।। पूर्णाभिधे सह (बहुल )कल्पनया वराली- रागे चमत्कृतिमनेकविधां वदन्ति ॥ १२ ॥ 10 " 9 भ. को. P. 638, 130 reads : (b) ताश्वा for ताश्वाः । (c) उदितत्यपि for उदयत्यपि । सः । रि: ४ । गः साधारणः । मः । पः । धः ४ । पाडव: आरोहे. अवरोहे नि: केशिकीति सम्पूर्णः । षाडवसम्पूर्णः । 638, 355 reads. (b) पञ्चाधि for पञ्चादि । पन्तुवरालि for पन्नकरात । सः । रिः । गः साधारणः ।प्रतिमध्यमः । प: । धः । निः काकली । सम्पूर्णः । आदिधैवतः शुद्धधैवतः । 638, 497 reads. (d) तस्मान् for तत् स्यात् । रिय for शिव । सः । रिः ४ । गः अन्तरः । मः । प: । धः ४ । निः कैशिकी। आरोहे गनी वज्यौँ । औडवसम्पूर्णः । 12 638, 585 reads. (b) पञ्चाधि for पश्चादि । तदो for तथो। (c) बहुल-सह । सः । रि: । गः । प्रतिमध्यमः । पः । धः । निः काकलिः । सम्पूर्णः। On page 638 the verse is read as cdab. 1 II " ·आधादिमोक्षहरिगान्धरशुद्धमध्या विध्यश्वकैशिकनिषादमिदं समानम् ॥ गायन्ति नारदमुखा इह तोडिरागे काचित्कप(श्चम )युतोऽपि स षाडवाख्यः ॥ १३ ॥ सद्य (स्यान्नील)कण्ठविधिधेनुहराजशुद्ध- मध्यं पिकाच्युतहयाच्युत( कुञ्जरं) च ॥ आरोहणे गज(म)पा (म्य तु वे)ग (वा)हि- रा(न्या)ख्यान (त राग इह पाडव)पूर्णजातौ ॥ १४ ॥ भूपालरागे शिखिधातृधेनु- कृष्णाजपञ्चादितुरङ्गमे( वम् ) ॥ समानमाभात्युभयत्र तस्मात् स्या( दौ)डवेऽयं रमणीयगा(नः) ॥ १५ ॥ सामन्तनामनि मयूरषडक्षरुद्र- गान्धारशुद्धतरमध्यमकोकिलाख्यम् ॥ गोविन्दवाजिपुरभिद्(ग )जमे(व)तुल्यः सम्पूर्णजातिरिति गायति तुम्बुरुः सः ॥ १६ ।। 13 भ. को. P. 638, 256 reads. (a) मध्य for मध्या । सः। रिः। गः अन्तरः । मः । धः । नि: कैशिकः । षाडवः । पञ्चमः क्वचित् । 14 638, 635 reads. (a) स्यानीलकण्ठ for सद्यकच्छ । (d) न्याख्यानराग for राख्यानराग। जातिः for जातो सः। रिः । ग: साधारणः । मः । पः। धः । निःकैशिकी। आरोहे निः वर्ण्यः । षाडवसम्पूर्ण । 15 भ. को. P. 638, 442 reads (c) सवा दम् for समानम् । (a) औडुबो for । औडवे । 16 " सः । रिः । गः अन्तरः । पः । धः । औडवः । 638, 719 reads (c) तुल्यं for तुल्यः । सः। रिः। गः साधारणः । मः। पः। धः ४ । निः काकली । सम्पूर्णः ।

·वीणालक्षणम् । बादिधेनुसकृदीश्वरमेषशुद्ध- मध्याः (ध्यं) पिको हरनिषाद उदेति गौले ॥ सन्त्यज्य मेषमवरोहति वैणिकैस्तु तत् औ(षा)डवौडवगणे परिगण्य गीतम् (तः) ॥१७॥ प्रसिद्धमेलकर्तारो राजरागा इमे पुनः ॥ एतेषु मिलितान् कांश्चिद् रागान् वक्ष्याम्यनन्तरम् ॥ १८ ॥ ॥ इति श्रीकविशार्दूलेन परमेश्वरेण विरचिते वीणालक्षणे मेलकर्तृकथनं नाम पञ्चमोल्लासः ॥ . 17 भ, को. P. 638, 187 reads (a) सम for सकृत् । Not acceptable सकृदीश्वरमेष-एकवारमारोहे साधारणो गः। (b) मध्य for मध्याः । मयेति गोले for उदेति गौले। (d) षाडव for । औडव। सः । रिः । गः साधारणः । मः । पः। निः काकली। धः सर्वथा लुप्तो गोऽवरोहें वयः । षाडवौडवः । reads (a) प्रसिद्धाः for प्रसिद्ध । (b) रागराजा for . 18 638, ·षष्ठोल्लासः। एक(4) सम्मिलिता रागा बहवः सन्ति साम्प्रतम् ॥ तद्व्युत्पत्त्यै वक्रवय॑स्थायिभेदान् प्रकाशये ॥ १ ॥ नादनामक्रियारागः समारोहेऽजवर्जितः ।। अर्धश्रुतिसमायुक्तस्ततः षाडवपूर्णजः(कः) ॥ २ ॥ रेगुप्तो वर्जयेत् क्रौञ्चनिषादाद्यु(वु )भयत्र च ॥ रागोऽसावौडवस्तस्माद्देशान्तरमनोहरः ॥ ३ ॥ रागे रामामनोहार्यामारोहे धैवतं त्यजेत् ।। उभयत्रापि ऋषभं त्यजेदौ( डव )पाडवे ॥ ४ ॥ सौराष्ट्रराग आरोहे निषादस्वरवर्जनम् ।। धैवते श्रुतियुक्तत्वं ततः षाडवपूर्णकः ॥ ५ ॥ सम्पूर्णजातौ मालव्यां पिको वक्रोऽवरोहणे ॥ नादनामक्रियाद्यास्तु पञ्च मालवगौलवत् ॥ ६ ॥ रीतिगौले समारोहे ऋषभं (वर्जयेत्ततः ।। अवरोहे पञ्चमं तु (वर्ज)येदेष षाडवः ॥ ७ ॥ 2 3 558 " 4 " " भ. को. P. 324 reads (a) राम for नाम । (d) पूर्णक: for पूर्णजः । आरोहे गो वर्ण्यः । षाडवसम्पूर्णः । (a) रेगुप्तौ for रेगुप्तो । (b) निषादौ for निषादादि । (c) औडुवः for औडवः । मनी वज्यौं। औडवः। 550 (a) मनोहारे for मनोहार्या । रिः वर्ण्यः । आरोहे धैवतोऽपि । औडवषाडवः । 743 धः ४ । आरोहे निः वयंः । षाडवसम्पूर्णः । 492 पिकः पञ्चमः । सम्पूर्णा। १ नादनामक्रिया । २ रेगुप्तः। ३ रामामनोहारी। ४ सौराष्ट्रः ।। ५ मालवी । इति पञ्च मालवगौलजाः । " ॥ 553. आरोहे रिः वर्ण्यः । अवरोहे पः वर्व्यः । पाडवः । 5 6 1 ·वीणालक्षणम् । आनन्दभैरवीरागे त्यजेदारोहणे पुनः ॥ ऋषभं धैवतं चापि तस्मादौडवपूर्णकः ॥ ८ ॥ जयन्यामपि पूर्णायां निषादो वक्र उच्यते ॥ त्रयोऽमी रीतिगौलाद्या भैरवीमिलिताः स्मृताः ॥ ९ ॥ अथ नाट आरभ्या(कुरञ्ज्यां) स्यादारोहे मेषवर्जन(म् ) ॥ पिक( वक्रमथान्यत्र ) त्यजेदृषभपञ्चमौ ॥ १० ॥ द्विज(जा)वन्त्यत(न्त्यां) शुद्धमध्यस्त्ववरोहे (वि)वर्जितः ।। मूर्च्छनाभेदमा(त्रेण रम)णी( यतरो) भवेत् ॥ ११ ॥ (सुरटीराग आरोहे छागधैवतवर्ज(नम् ) । (ऋषभे )श्रुति-(युक्तत्वं) जातिरूह्यात् (रौडवपूर्णका) ॥ १२ ॥ (शुद्धसावे) र (रिरागे तु) गान्धा(राश्वविवर्ज)रं (नम् ) ॥ मोहने वर्जयेन्मध्यनिषाद(दावपि)के(व)लम् ॥ १३ ॥ ततो यदुकुले मेषगजावारोहणे त्यजेत् ॥ (के)दारगौलः (सङ्गत्या) भेदाद्यदुकुलोपमः ॥ १४ ॥ इमे नाट आरभ्या(कुरञ्ज्या)द्याः सप्त काम्भोजिसम्मिताः ॥ " IO " . " 8 भ. को. P. 51 reads (d) औडव for औडव । आरोहे रिधो वज्यौं । औडवसम्पूर्णः। 9. 224 १ रातिगौल: । २ आनन्दभैरवी। ३ जयन्ती। इनि त्रयो भैरवीमेलजाः। 316 reads (a) कुरञ्ज्यां for आरभ्यां । आरोहे गो वlः । अवरोहे रिपौ बज्यो । षाडवौडवः । II 290 . (a) द्विजावत्यां for द्विजावन्त्य । अवरोहे मो वयंः सम्पूर्णषाडवः । 12 ab 733 आरोहे गधौ वज्यौं । औडवसम्पूर्णः । 672 गधौ वज्यौं। 'cd 511 मनी वज्यों। 513 आरोहे गनिलोपः। cd 147. १ नाटकुरी। २ द्विजावती। ३ सुरटी। ४ शुद्धसावेरी। ५ मोहनः । ६ यदुकुल: । . केदारगौलः । सप्त काम्भोजीमेलजाः। " 13 ab " 14 ab " 15ab.

·पोछामः। २३ ८॥ (कापि रागे छागगजौ श्रुतियुक्तौ विशेषतः ॥ १५ ॥ ततस्तु मध्यमावत्यां गान्धार( राश्ववि)वर्जनम् ॥ उशानिरागे गान्धा(रो व कवज(जों )विशिष्यते ॥ १६ ॥ अठाणायां धैवते तु श्रुतियुक्तत्वभिप्यते ॥ वसन्तरागे (व)क्रस्तु निषादस्वर इप्यते ॥ १७ ॥ पञ्च(श्चैते का)प(पि रागाद्याः श्रीरागसदृशा इमे ॥ आभीर्यां(तु स )मारोहे वृ(ऋषभं वर्जयेत् पुनः ॥ १८ गान्धा(रधैवतौ तत्र श्रुतियुक्तावपीरिती ॥ पुत्रागाख्यवराल्यां (तु षड्ज)धैवत( योः )पुनः ॥ १९ ॥ स्थायिभेदा(दो) भवेदेता(ते) (बुधैर्जेये ) हि तोडिवत् ।। सा)रम्भे(ङ्गे)ऽजश्रुतिस्तद्वदवरोहेऽजवर्जनम् ॥ २० ॥ ( सम्पूर्णषाडवस्त स्मात् कल्याणीरागवद्भवेत् ॥ (वेलावल्यामजो वक्रः स्यादत्र त्ववरोहणे ॥ २१ ॥ cd भ. को. P. 128, 638 reads (a) विशेषदः for विशेषतः । गनी त्रिश्रुतिको । 16 ab भ. को. P. 467, 638 reads (b ) गान्धाराश्वविवर्जनम् for b. गान्धाराङ्क also for गान्धागव । गधलोपः । 86, 638 d) व| for वज । आरोहे गो वक्रः। अवरोहे लोपः । सम्पूर्णषाडवः। cd " 17 ab " 9, 638 " 19 ab 19 cd cd 592, 638 reads (d) उच्यते for इष्यते । 18 ab १ कापिः। २ मध्यमावती। ३ उशानिः । ४ अठाणा । '५ वमन्तः । पञ्च श्रीरागमेलजाः। 18 cd भ. को. P. 65 reads (c) आही- for आभीर्या । (d) रिषभं for वृषभं । (b) विती for वपी-1 374 reads (a) स्थायिभेदो for स्थायिभेदा । १ आभीरी । २ पुभागवराली । तोडीमेलजे । 720 (c) सारणे for सारम्भ। सम्पूर्णषाडवः । कल्याणीभेलजः सारङ्गः । cd 643 20 ab 20 cd 21 ab . " " ·वीणालक्षणम् । सदृशी वेगवाहि (न्या गीयते वैणिकोत्त)मैः ॥ नीलाम्बर्यां त(तः पश्चादारो हे (वृष )धैवतौ ॥ २२ ॥ वर्जयेदवरोहे तु वक्रौ (गान्धारधैवतौ)॥ (नवरोजौ)श्रुतिं हित्वा गीयते वैणिकैः पुनः ॥ २३ ॥ (ब्यागडाया)मथारोहे वर्जयेदृषभं पु(नः) । (तथैव धैव)त(तं) वक्रं वदेत् षाडवपू(र्णके) ॥ २४ ॥ बिलहर्याः समारोहे मध्य (कु)अरवर्जनम् ॥ केदाररागे धैवं तु (वर्जयेदेव सर्वतः) ॥ २५ ॥ (कुरञ्ज्यामवरो )हे तु धैवतं वर्जयेत् पुनः ॥ सर्वत्र श्रुतिराहित्यं स्थायिभेदो(ऽपि सम्मतः) ॥ २६ ॥ (कबडायां वृषं त्यक्त्वा स्वारो)हे द्व(व)क्रपञ्चमम् ।। तथा मध्यमवर्क स्यादवरोहे मने(नो)ह(रे) ॥ अथारभ्यां समा(रोहे ) नि निषादः (मेषकुञ्जरवर्जनम् ) ॥ २७ ॥ (तदुदयचन्द्रिका )या( मव)रोहे वृषभवर्जमश्रुति( मश्वादि)कं (स्यात् ) । ( स्यात् ) पूर्णचन्द्रिकायां( त्ववरोहे मेषकुञ्जरत्यागः) ॥ २८ ॥ वेगवाहिनीमेल जा वेलावली । 22 ab भ. को. P. 643 cd 339 23 ab cd 24 25 ab cd धलोपः। 26 " 3I2 425 आरोहे रियः । धो वक्रः । षाडवसम्पूर्णः । 421 reads (a) बिलह- for बिलहर्याः । आरोहे मनी वयो। 147 143 (d) भेदे for भेदो। 105 472 d) मनोहरे for मनेह (f).मेषकुअरवर्जनम् for f गन्योर्लोपः । 73 (b)-मवादिकं for मश्रुति । अवहे गनी वज्यौं। रिवर्यः । " 27 ab cd ef 56 28 ab cd 376 ·षोल्लासः । नीलाम्बो(म्ब र्यादिदशकं शङ्कराभर(णे )प(मतम् ) ॥ एवमेव(च) रागेषु पर्यालोच्य(च्यं ) ( मनीषिभिः) ॥ २९ ॥ (जानाति यो बहुवि गा( धागममन्त्रतन्त्र- शिल्पादिकं द्रविडतन्त्ररहोऽपि वेत्ति ॥ जानाति यः सकलवेदरहस्यगम्या- मुन्निद्रितोल्लसितकुण्डलिनी सुषुम्नाम् ॥ ३० ॥ तेनैव सस्कृतिकुलोदधिकल्पकन त्रि(स्कन्ध )शास्त्रसुधिया परमेश्वरेण ॥ वीणा(वि)वेकजननाय कृतं जडाना- मन्हाय लक्षणमिदं विदुषां मुदेऽस्तु ॥ ३१ !! ॥ इति श्रीकविशार्दूले(न परमेश्वरेण विरचि)ले वीणालमणे षष्ठोल्लासः ॥ 29 १ नीलाम्बरी । २ नवरोजिः । ३ ब्यागहा। ४ बिलहरी । ५ केदारः । ६ कुरनी। काडा । ८ आरभी । ९ उदयचन्द्रिका । १. पूर्णचन्द्रिका । एते दश शङ्कराभरणमेलजाः । सकृतिः- भारद्वाजगणस्थं गोत्रम् । द्विगोत्रेवपि सक्तेः पाठो 31 इयते ।

·॥ श्री॥ ॥ श्लोकार्धानुक्रमणी॥ INDEX OF HALF VERSES अजादिकास्तु गान्धारम् । १.१३.२ अठाणायां धैवते तु। ६.१५.१ अथ नाट आरभ्यां (कुरज्यो) स्यात् । ६.१०.१ अथ वक्ष्यामि तालानाम् । ३.१.१ अथारभ्यां समारोहे । ६.२७.३ अधोगतं त्रिकं ताल- १.९.२ अनुमन्द्रा पञ्चमस्य । २.४.२ अनुमन्द्रो विशेषः स्यान । १.८.१ अन्तरं( रा )मोक्षदा न स्यात् । १.२.२ अर्धनारीश्वरं देवम् । १.१.२ अर्धश्रुतिसमायुक्तः । ६,२.२ अवरोहापसर्पस्तु । ४.९.१ अवरोहे पञ्चमं तु । ६.७.२ अवरोहे प्रतीहासम् । ४.७.१ अश्वस्तु धैवत रौति । १,१४.२ आदावष्ट चतुस्वेके । ४.३.२ आदिताले चतुर्मात्रा । ३.५.२ आद्याहिमोक्षहरि-। ५.१३.१ आनन्दभैरवीरागे । ६.८.१ आभीयों तु समारोहे । ६.१८.२ आरभ्य पित्तलं (लां )नन्त्रीम् । १.७.२ आरोहणे गजमपास्य तु । ५.१४.२ आरोहण बजनिषाद । ५.११.२ आरोह (प्रक्रम )द्वयभेदेन । १.२२.१ आरोहादवरोहाच्च । १.२१.१ आरोहे चावरोहे च । २.१०.१ इत्यत्र भगवानेव । १.४.२ इत्येवं तु चमत्कारः । ४.१२.२ इत्येवं त्रिविधा रागाः । २.९.२ इत्येवागस्त्यहनुमन् । १.३.२ इमे नाट आरभ्या ( कुरज्या )द्याः । ६.१५.१ उभयत्रापि ऋषभम् । ६.४.२ उशानिरागे गान्धारः । ६.१६.२ ऊर्य पूर्वमधः पश्चात् । ४.१.२ ऋषभं धैवतं चापि । ६.८.२ ऋषभत्रिविधः प्रोक्तः । १.१५.२ ऋषभे श्रुतियुक्तत्वम् । ६.१२.२ एक (वं ) सम्मिलिता रागाः ६.१.१ एकस्वरस्य द्वित्वादी । ४.५.२ एने प्रक्किमेपीव । १.२०.२ एतेषु मिलितान कांश्चित । ५.१८.२ एतेष्वर तास्व )टाष्टभेदेन । १.१०.२ एवमुमकिमस्तार । २.१,१ एवमेव च रागेषु । ६,१९,२ एवं भेवाय सर्वत्र । ५.२.२ औ(भी)डवस्तु पुनः पञ्च- । २.१२.१ ओरिकास्वरभेदाय । ४.१०. कनिष्ठिकास्फोटनजः । ४.२.१ कन्नडायां वृषं त्यक्ता। ६.२७.१ कल्याणिराग इति । ५.६.२ कापिरागे छागगी। ६.१५.२ काम्भोजिराग इति बर्हिण । ५.९.१ कालत्रयस्तु(यं तु) वीणायाः । २.५.१ किञ्चिच्च मध्यमास्फोटे। ४.१२.१ कुरज्यामवरोहे तु । ६.२६.१ केकी चतुःश्रुतिषः । ५.११.१ केक्यादिधेनुशिवमेष- । ५.१०.१ केदारगीलः सङ्गत्या । ६.१४.२ केदाररागे धैवं तु । ६.२५.२ केषाश्चिदंत्र रागाणाम् । ४.१४.१ २ .

·लोकार्थानुक्रमणी। क्वचित्स्वरमुपक्रम्य । ४.१४.२ क्षिप्रं स्फोटद्वयं झम्पे । ४.४.२ क्षिप्रापमर्पणं मारुः । ४.८.२ गान्धारधैवतो तत्र । ६.१९.१ गान्धारवर्जमपि । ५.४.२ गान्धारोऽपि त्रिधा। १.१६.१ गायन्ति नारदमुखाः । ५.१३.२ गोविन्दवाजिपुरभिद् । ५.१६.२ चतुर्मात्रालघुस्त्वेकः । ३.७.१ चतुर्मात्रालघुस्त्वेकः । ३.५.१ चतुर्विंशतिसंख्यास्तु । १. १०.१ चतुःश्रुतौ धैवते तु । १.१९.१ चतुःश्रुत्यूषभे। 1.१६.२ चतुष्कमू-भागस्थम् । १.७.१ जयात्यापि पूर्णायाम् । ६.९.१ जानाति यः सकलवेदरहस्यगम्याम् । ६.३०.२ जानाति यो बहुविधागम- । ६.३०.१ ततस्तन्त्रीद्वयं तन्त्री-। १०.१ ततस्तु मध्यमारल्लाम् । ६.१६.१ ततः सम्पूर्ण एकाम्यात् । २.११.२ ततो यदुकुले मेष- । ६.१४.१ तत्तत्प्रादेशिकम्तत्तत् । ५.१.२ तत्र तत्र विशेषःमः । ४.१३.१ तत्र नन्त्रीचतुष्कऽपि । १.११.१ तत्र द्विश्रुतिधवाद्या: । २.२.१ तत्राप्रसिद्धस्थानानि । १.२२.३ तत्रावरोह उदयत्यपि । ५.९.२ तथा मध्यमवर्क स्यात् । ६.२७.२ तथैव धैवतं वक्रम् । ६.२४.२ तदुदयचन्द्रिकायामवरोहे । ६.२८.१ तद्वाचकं चतुर्मात्रा । ३.४.१ तयुक्रमो भवति मालवगौलरागे । ५.३.२ तब्युपत्यै वक्रवर्ण्य- । ६.१.२ तन्त्रीचतुष्यो (केऽपि)। १.२२.२ तन्वीनादस्तु षड्जः स (स्यात् )। १.१५.१ तस्बीसतकमेतासाम् । १.६.२ तन्त्र्यां तु मध्यमामुल्या।।.९.२ तर्जन्या स्फोटनं सर्व-। ४.१.१ तस्माद्वीणापरिज्ञानात् । १.४.१ तारषड्जखरश्चेति । १.२०.१ तारस्तुश्चवरं भू(ब्रू)यात् । १.९.१ ताल: सप्तविधः प्रोक्तः । ३.१.२ तेनैव सकृतिकुलोदधिः । ६.३१.१ तेषां वक्ष्यामि गगाणाम् । ५.१.१ त्रयोऽमी रीतिगालाद्याः। ६.९.२ त्रिपुटं व्यस्रजातिः स्यात् । ३.८.२ त्रिपुटे तु त्रिमात्रात्क(त्रः स्यात् ) । ३.६.१ द्रुतमध्यविलम्बाख्याः । २.५.२ द्रुतं मात्राद्वयं प्रोक्तम् । ३.३.१ द्वात्रिंशत स्थानमधिकम् । १.११.२ द्विज( जा )वन्त्यन(न्यां )शुद्धमध्यः । ६.११.१ धैवते श्रुतियुक्तत्वम् । ६.५२ ध्यायं ध्यायं महाविद्याम् । १.५.१ ध्रुवताले लघुश्चैकः । ३.३.२ ध्रुरूपकतालादि-। ३.८.१ ध्रुवो मण्ठो रूपकश्च । ३.२.१ ध्वनित्रयविभेदस्तु । २.७.२ नवरोजी श्रुतिं हित्वा । ६.२३.२ नादनामक्रियाद्यास्तु । ६.६.२ नादनामक्रियारागः ६.२.१ नादे लय( वीणादेश्च )परिज्ञानात् । १.२.१ नास्त्यधस्ताडने स्फोटः । ४.४.१ निषादश्चेत्यभी संज्ञा (सप्त)। १.१२.२ निषादास्त्रविधः शुद्ध.। १.१८.२ नीलाम्बर्यां ततः पश्चात् । ६.२२.२ नीलाम्बो(म्ब )र्यादिदशकम् । ६.२९.१ पञ्चमात्रालघुद्वन्द्वम् । ३.६.२ पञ्चमोऽथ त्रिधा धैर्व(वो)। १.१८.१ पञ्चखरयुता रागाः । २.९.१ पश्चार्धयुक्तहरि-। ५.७.२ पबैते कापिरागाद्याः । ६.१८.१ परिवादयते तन्त्री। १.४."

·वीणाक्षणम् । । पिकवक्रमथान्यत्र । ६.१९.२ पुनश्च प्रथमं प्राप्य । ४.१५.१ पनागाख्यवराल्यां तु । ६.१९.२ पुष्पसाधारणे काले । १.१४.१ पूर्णाभिधे सह ( बहुल)। ५.१२.२ पृथगेव द्विधा शुद्ध- । १ १७.२ प्रमाणीकर्तुमेवेदम् । १.३ १ प्रवर्तते च तालादा । ४.२.१ प्रसिद्धमेलकारः । ५.१८.१ वहींचतुर्वृष- । ५.६.१ बहशिधनुगिरिशाज-। ५४.१ बादिधेनुविधि- । ५.१२.१ बादिधेनुसकृदीश्वर- । ५.१५.१ बिलहाः समारोह । ६.२५.१ ब्यागडायामथारोहे । ६.२४.२ भूपालराग शिखिधातृधेनु-। ५.१५.१ मध्यम( नन्त्रीनादस्तु)। २.१.२ मध्यभोटलबनेऽप्येवम् । ४.७.२ मध्ये( ण्ठे नाले )द्रुतम् । ३.४.२ मन्द्रस्तु (न्द्रात्तु नीचषष्ठाभ्याम् । २.३.२ मन्द्रस्तु मन्दरं बृते । १.८.२ मूर्च्छनाभेदमात्रेण । ६.११.२ मोहने वर्जयेमध्य- । ६.१३.२ यथा मध्यमतन्त्र्यां स्युः । २.२.२ यः शङ्कराभरणराग-। ५.७.१ या भैरवीहत तु)मयूर- । ५.८.१ युक्त न(क्तं ना )मदृढस्पर्शः । ४.१५.३ ये स्वरात्रिविधास्ते स्युः । ५.२.१ ये हि भेदाः प्रसक्तास्ते । २.७.१ रागे रामामनोहार्याम् । ६.४.१ रागोऽसागौडवस्तस्मात् । ६.३.२ रीतिगौले समारोहे । ६.७.१ एलो वर्जयेत् कौश्च- । ६.३.१ पक्रानुवक्रभेदेन । १.१०.२ पर्जमेदवरोहे हु। ६.२३.१ सन्तरागे वास्ता १.११ विद्यावलभमानन्द- । १.१.१ वीणायां गमकानां तु। ४.६१ वीणाविवेकजननाय । ६.३१.२ वेलावल्यामजी वक्रः । ६.२१.२ शुद्धसावरिरागे तु । ६.१३.१ श्रीरागमवमथ । ५.५.२ श्रुतिरित्युच्यते मेल- । ४.१५ २ षदच्छ्ती धैवते । १११.२ षटस्वरन्त्रिता रागाः । २.८.२ षड्ज मयूरो वदति । १.१३.१ षड्जश्चतुःश्रुतिवृषः । ५.५.१ षड्जस्य सर्वत्तित्वात् । २.११.१ षड़जादिषनुहरमेष- । ५.३.१ षड्जो( इज )ऋषभगान्धार- । १.१२.१ षडपे त्रिपुटे सप्त । ४.३.१ स एव चेद् दृढास्फोटः । ४.१०.१ मङ्कराणां विभेदस्तु। २.१२.२ सङ्ग्रहीप्यामि वीणायाः। १५.२ सदशी वेगवाहिन्या । ६.२.१ सद्य( स्यान्नीलकण्ठविधि- । ५.१४.१ सन्त्यज्य मेषमरोहति । ५.१५.२ सप्तमात्रालघुझम्पे। ३.५.२ मप्तस्वगणां भेदन । १२१.२ सप्तम्बगन्विताः केचित । २.८.१ समानमाभात्युभयत्र तस्मात् । ५.१५.२ सम्पूर्णजातो मालव्याम् । ६.६.१ सम्पूर्णषाडवस्तस्मात् । ६.२१.१ संयुक्ताक्षरकाले स- । ४.५.१ सर्वत्र तुल्यमिति । ५.१०.२ सर्वत्र श्रुतिराहित्यम् । ६.२६.२ साधारणाख्यगान्धारः । १.१७.१ सामन्तनामनि मयूर- । ५.१६.. सारभ्भे(अ)जश्रुतिस्तवत् । ६.१०.१ सिंहावलोकन माम । ४.८.१ सुरतीराग भारोहे। ६.११.. अपनानातिसरशे। "

·सोकानुक्रमणी।
२५
सौराष्ट्रराग आरोहे । ६.५.१
स्थाने तु गमकं नाम । ४.११.१
स्थायितन्त्रीकालभेदात् । ..६.१
स्थायिभेदा(दो) भवेदेता(ते) । ६.३०.१
स्फुरितं तन्त्रिनि(जनी )स्तम्भ; । ४.११.२
स्यान पूर्णचन्द्रिकायाम् । ६.२८.२
खरक्रमः स्यादारोहे। ४.१.२
खराणी षोडशानां तु । १.६.२
हठतालः खण्डजातिः । ३.८.३
इठतालोऽप्येक्तालः । ३.२.२
हर्यश्वकैशिकनिषाद- । ५ ८.२
होन्मुःस्थानेषु तर्जन्या। ४.६.२

·No text on this page.

·|| श्रीः ॥
॥ वीणाप्रपाठकः ॥

·No text on this page.

·INTRODUCTION I 2 Detailed account of the ma. I The text of Viņāprapātlaka is based upon a single ms. described below: Place of deposit :-Batoda. Name of the Library :---Oriental Institute. 3 Accession No :---5351. 4 Date :-('ndated. 5 No. of folios :- 15. 6 No. of lines in each folio :~S. fo.9 contains five lines while Fo. II a contains three lines only. 7 No. of letters in each line:-16. 8 Material and Script :--Paper. Devanagari. • Style ut liandwriting :-\ritten in the uniform handwriting. 10 Orthographical peculiarities :- Anusvāra is written throughout wherever Parasavarna is required according to grammatical rules. Full of sçribal errors. Written very carelessly. Nature and condition of the ms. :-Incomplete. Written in black ink 01 both the sides. Condition : good. Consisted of 17 folios as stated at the top of the first folio-वीणाप्रपाठकग्रंथ संपूण पत्र १७. The last two folios are missing. 12 Beginning and end :-The ms. begins with strutera PAT 1 st I etc. and ends with ara İFTA19 Farfëq i 13 Other details :-The ms. does not bear any title. There is no colophon at the end as the ms, is incomplete. The line written at the top of the first folio in a different land and ink indicates the title. It runs as follows: वीणाप्रपाठक ग्रंथ संपूण पत्र. १७. The mss. of Viņaprapāthaka are not found recorded in the Catalogus Catalogorum of Aufrecht. Other sources of the mss. of this work are also unknown. Constitution of the text 2 Obvious scribal crrors have been silently corrected while constituting the text and suggestions have been given in the brackets wherever necessary. The Author 3 Nothing is known about the author of this small work. The text is not his original composition and therefore cannot throw any light on his scholarship ·( xxxiv) The text 4 The text is divided into two parts or chapters. The first part deals with Viņā or lute while the second part deals with the instruments in general. The compiler has referred to Bharata and Yåjñavalkya in the first chapter. His reference to Bharata is obviously wrong as the quotations are not found in the Natyaśāstra of Bharata. All the verses attributed to Bharata are found in Sangitaratnäkara. He could have corrected himself had he carefully seen the tenth verse which contains the name of the author of Sangitaratnākara.- QNT Brian His reference to Yājñavalkya is correct. Sources 5 All the verses excepting 12al), 17ab and 32 in the first chapter and 49 and 56 in second chapter have been traced and their sources with their variants have been given in the foot-notes for a critical study of the text. 6 The following chart will give a fair idea of the relative position of the Verses of the first chapter in their respective sources, Sangitaratnakara Vīņāprapā huka Chapter VI Chapter I. V. socd-53 V. 70d -10. 54 -boab - ab 60cd--61ab 14. , 63cd-64ab 16. 73 -86 19-31. Yājñavalkyasmộti. 1 III. 4.115 II Svaramelakalanidhi. III, JO III. tcd-7 , 12cd-13 Repeated verses :--15 = 31, 17cd 9cd, 18 = 25cd, 26ab. Verses not traced :-Izab, 17ab, 32. The result of Tracing 7 It will be clear from the above statement that the first ten verses have been borrowed from Sangitaratnākara; but their order has been changed. The first verse of our text which contains the word 3791: for atom presupposes the existence of some verses preceding it describing Viņā. If the text is begun with 7cd, then also it requires the help of preceding verses. Thus the text of first ten verses if arranged according to Sangitaratnākara remains incomplete. The exact place of V. 14 is after 7ab. It has nothing to do with Śatatantubāņavīņā. V. No. II is borrowed from Yājñavalkyasmſti. It is available in Svaramelakalanidhi also. V. Izab is not traced. It has no connection with Tecd. It is in- ·(xxxv) complete in itself. V. i2cd and 13 are found in Svaramelakalanidhi. V. 14 is referred to above. V. 31 is wrongly repeated as V, 15 under Kapiśīrşļi Viņā. It does not contain the definition or the description of Kapiśirsti Vīņa. V, 16 does not contain anything about Vakrā Viņā. V. i7ab is not traced. It has no connection with 17cd which is wrongly read here. The name Picchorā occurs în 17ab, but the line is not sufficient to give an idea of Picchorā Vīņā. The exact place of V. 18 is 25cd and 26ab. The meaning of V. 18ab and cd becomes clear with the help of the preceding and the following lines i.e. 25ab and 26cd. Hence V. 18 is wrongly read here and does not contain the description of Piśīlā as indicated by the author. V. 19-31 are in their proper order. The only absurdity is that these verses do not contain the definitions or descriptions of Kānda Viņā, Alābu Vīņā, and Mahā Viņā. V. 32 is not traced. 8 The above analysis of the first chapter shows that these verses are not directly borrowed from Sangitaratnākara-the original source of the verses; as their oriler is changed. The source from which they are borrowed in the order of the text is unknown. The following names of Vīņās not followed by any definition or description are read in the text. 1 Satatantu Viņā, 2 Kapiśīrşți, 3 Vakrā, 4 Piechoră, 5 Piśilā, 6 Kānda Vīņā, 7 Alābu Viņā, 8 Mahāvīņā. These names are not available in Sangitaratnākara and other important works on Sangita. However they are all seen in ſrauta Sūtras. The references are all interesting and important and therefore are given below : शासायनश्रौतसूत्रम्। सप्तदश यानानि युक्तानि स्थान् हस्तिनो निष्कान् दुन्दुभीन् । १५. ३. १४ अथाध्वर्युवीणागणगिनः संप्रेष्यति पुराणैरेनं पुण्यकृद्री राजभिः संगायतेति । १६. १. २५ अर्थता वीर्णा शनतन्त्रीमुपकल्पयन्ति । तस्याः पालाशी मूना भवति । औदुम्बरो दण्डः । अपि वौदुम्बरी मूना पालाशो दण्डः । तामानडुहेन सर्वरोहितेन वर्मणा बाह्यतो लोम्नामभिपीन्यन्ति । तस्यै मूले दण्डं दशधातिविध्यन्ति तद् दश दश रज्जूः प्रवन्ति । ता अग्रे नाना बनन्ति । दण्डसमासा वीणा शततन्त्री भवति । वेतसशाखा सपलाशा वादिन्युपक्लूप्ता भवति । स्वयं तता वा शरेतिका। घाटकर्करीरवघटरिकाः काण्डवीणाः पिच्छोरा इति पल्य उप- कल्पयन्ति । उपमुखेन पिछोरा वादयेत् । वादनेन काण्डवीणाम् । तां घाटरीरित्याचक्षते । या घाटरी मृदु वादयेत् साराति: स्यात् । द्विषन्तं जनयेत् । १७.३.१-१७. चतुरो दुन्दुभीनवयुः सहननामुपकल्पयति । १७. ४. १. उद्गातैव प्रथमो वीणां प्रवादयति । तं पल्योऽनु प्रवादयनि । आनन्ति दुन्दुभीन् । आहन्ति भूमिदुन्दुभिम् । कुर्वन्ति घोषं घोषकृतः । १७. १४. ८-१२. उत्तमायां स्तोत्रियायां परिशिष्टायामवतृणत्ति दुन्दुभीन् । अवतृणत्ति भूमिदुन्दुभिम् । उपरमन्ति घोषं पोषकृतः । १७.१७.५-७. लाव्यायनीयश्रौतसूत्रम् । भलाषुवीणां वक्राकविशीध्यौं च पूर्वस्या दारि बहिः सदसम् । वकाकपिशीष्टयौं दुन्दुभीच प्रतिमन्त्र- येत या वक्रार्या कपिशीष्टया दुन्दुभौ यश्च वायं घोषो यो महतो महास्तेन नो राशि मा बदेति। महावीणा. पिशीलंधीण चापरस्यामन्तरिति गौतमशाण्डिल्यौ बहिरिति धानजय्यः । भलाबुवीणापिशीलवीणे च प्रतिमन्त्र- ·(xxxvi) . बेनालाबुवीगे पिशीली च यं मन्त्रमधिजग्मतुम्तेनेदमुपगायतां ते साममहत्येभ्यत इति । पश्चिमेनोपगातॄन दे दे एकैका पत्नी काण्डवीणां पिच्छोरा च व्यत्यासं वादयेत् । उपमुखं पिच्छोरा वादनेन काण्डमयीम् । ता अपघाटिला इत्याचक्षते । ताः प्रतिमन्त्रयेत यां पल्यपघाटिला मृदुकं वादयिष्यति सारातिमपबाधतां द्विषन्तं तैजनित्वगिति । कात्यायनश्रौतसूत्रम् । पृष्ठयोपाकरण बाणेन शततन्तुना । मौजास्तन्तवो वैतसं वादनम् । १३. २. १८-१९. सदः सक्तिषु दुन्दुभीन् वादयन्ति । आग्नीध्रमारेण श्वभ्रं सवालधानेन चर्मणावनय वालधानेनाहन्ति । गोधा- वीगाकाण्डवीणा पत्ल्यो वादयन्ति । उपगायन्ति । अन्यांश्च शब्दान् कुर्वन्ति । १३. ३. १५-१९. बाणो महती वीणा । शनं तन्तवो यस्यासौ शततन्तुः । तेनोपाकरणम् । अम्मिन् बाणे मौआस्तन्तवो वैतसवृक्ष- सम्बन्धि वादनमित्यर्थः । गोधाचर्मणा नद्धा वीणा गोधावीणाः । काण्डः शर इत्युच्यते तन्मय्यो वीणाः । ता उभयविधा वीणाः सर्वाः परन्यो वादयन्ति स्तुतिभिः सत्रिणस्ता उपगायन्तीत्यर्थः । मई लमेगपटहादिजन्यानन्यानपि शब्दान् लोकाः कुर्वन्तीति भावः। मापस्तम्बश्रौतसूत्रम्। औदुम्बरस्य वीणादण्डम्य दशातिमथितानि । २१. १७. ८ विकल्पन्ने पत्नयोऽपाघाटलिकास्तम्बलवीणाः पिच्छोला इति । २७. १७. १६. निकल्पन्ने वीणावादाः शङ्खान् नालीम्तृणवानिति । १. १७. १७. दिक्षु दुन्दुभीन् प्रबध्नन्ति । २१. १८. " अपाघाटलिकास्तम्बलवीणाः पिच्छोला इति पत्नया वादयन्नि । १. १०. ३. सम्प्रवदन्ति वीणावादाः शङ्कान् नालीम्तृणवानिति । २१. १९. ४. वाराहौतमूत्रम्। गाणं शततन्तुं मौञ्जिभिर्गन्थिभिरध्वर्युरुद्रात्रे प्रयच्छति । ३. २.५.२७. अध्वर्युरन्यश्चैक......काण्डवीणाश्च । ३. २.५. २६. बेदिस्रक्तिषु दुन्दुभीनाघ्नन्ति । ३. २. ५. २७. In short the first chapter does not satisfactorily deal with Vīņā and is incomplete in many respects. 9 The second chapter deals with instruments in general. It is a copy of the Vadyādhyāya- fifth chapter of Sangita Darpaņa of Catura Dāmodara. All the verses with slight variations agree with those of Sangita-Darpana. Verses No. 49 and 56 ab are not available in Sangita-Darpana. Four verses atter 14 ab. and it v. after 18 ab are missing in our text. They are given in the foot-notes. After 44 ab, v. 63 cd, 64 ab, 34 and 35 ab are wrongly repeated. After 56 ab two lines are unnecessarily repeated. The text of Viņāprapāļhaka ends with V. No. 63 ab as the last two folios are missing. As the whole text agrees with Sangita-Darpana the remaining verses have been directly borrowed from it to complete the text and given in brackets. 10 As the present chapter is a copy of Sangita-Darpaņa it is necessary to evaluate how far the author of Sangita-Darpana has contributed to the Sangita literature. The edition of Sangita-Darpaņa utilised here and described in the foot-notes is not correctly printed and not critical also. The verses of this chapter have been traced to Sangita-Ratnākara and the variants according to Sangita-Ratnakara are given in the foot-notes. The result of tracing the verses can be briefly stated or follows: Verses borrowed:-4cd, 6,7ab, 8 ab, 9, 11, 14cd, 15cd, 16, 18, 19 ab, 24, 26, 27, 28.ab, 30, 3.0b, 32, 33, 35, 36, abcd, 38, 39,40, - ·(xxxvii) 11 41 ab, 46, 47 ab, 50 acd, 52, 54, 55, 62, 63, 65, 66 cd, 67, 68 abcd, 69, 70, 71 ab ( 34 ). V'erses adopted :-1, 2, 3, 4 ab, 5, 8 cd, 10, 14 ab, 15 ab, 19 cd, 20 ab, 23 ab, 25, 29 ab, 42 cd, 44 ab, 64 ab, 72, 73, 74, 75 (15). Verses not traced :-7 cd, 12, 13, 14 ef, 17. 20 cd, 21, 22 cd, 23 cd, 28 cdef, 29 cd, 30 cd, 34, 37 ef, 41 cd, 42 ah, 43, 44 cd, 45, 47 cd, 48, 49, 50 b), 51, 53, 56, 57, 58, 59, 60, 61, 64 cd, 66 ab, 68 cf, 71 cc ( 26 ). It will be seen from the above analysis that out of 75 verses of this chapter about 34 verses have been actually borrowed from Sangitaratnakara. Nearly 15 verses have been adopted from it; while the remaining 26 verses are not traced. Out of these 26 verses 10 verses are stereotypes, 9 verses contain ideas present in Sangitaratnākara, while the remaining seven must have been borrowed from some other source. 12 Thus it can be very well said that the present chapter is a short summary of the Vădyādhyāya of Sangitaratnākara ; and Catura Damodara cannot claim any new contribution to Sangita literature so far as this chapter is concerned. The text is useful only for those who have no time and energy to read and study Sangitaratnākara. They can get an idea of the selected instruments like Vīņā, Mşdanga etc. from this chapter. 13 The variants have not been discussed in the foot-notes because Sad. gitaratnākara is the original source of all these verses and the authors while borrowing might have changed words here and there to show their originality. Date of compllation 14 There is no evidence to fix up the exact date of coinpilation of Viņapra pāțhaka. It can only be stated that it is later than Sangita-carpaņa of Chatura Damodara C. 16th century A.D. 15 In short the author has described Viņā and its fingering in the first chapter and musical instruments such as Alāpini, Kinnari and Pināki Viņās, Vamsa, Murali, Madhukari, Kābalā, Śróga, Sankha, Pataha, Mardala and Tāla, in the second chapter. When compared with Sangita-Ratnakara, these two chapters appear to be incomplete in many respects. 16 Lastly I have to thank Dr. B. J. Sandesara, the Director of the Oriental Institute and Dr. U. P. Shah, the Deputy Director of the institute, for their hearty co-operation, lielp and encouragement to critical research. I am also thankful to the Manager of the University Press for his co-operation in printing the work very carefully. 'J. S. PADE Oriental Institute, 20-8.'58.

·No text on this page.

·॥ श्रीः ॥ वीणाप्रपाठकः। सामान्यतो वीणालक्षणम् । दर्शनस्पर्शने चास्या भोगस्वर्गापवर्गदे ॥ पुनीतो विप्रहत्यादिपातकैः पुनीतं( पतितं )जनम् ॥ १ ॥ तदाह भरतः। दण्डः शम्भुरुमा तन्त्रीः ककुभः कमलापतिः ॥ इन्दिरा पत्रिका ज्ञेया (ब्रह्मा ) ब्रह्मा कण्ठं( तुम्बं) नाभिः सरस्वती ॥२॥ दोरको वासुकी जी( किर्जी )वा सुधांशुज़ेरिका रविः ॥ सर्वदेवमयी तस्माद्वीणेयं सर्वमङ्गला ॥ ३ ॥ अधम्तुम्बमधीवक्त्रमूर्ध्व तन्त्रीर्यथा भवेत् ॥ तथास्या दोरिकादेशं वामम्कन्धे निधाय च ॥ ४ ॥ ककुभं दक्षिणस्याङ्ग्रेः पार्श्व(धे )सन्धार्य यत्नतः ॥ न्यस्ता पृष्ठे कनिष्ठाया वामहस्तस्य कम(नि)काम् ॥ ५ ॥ । या. स्मृ. याज्ञवल्क्यस्मृति:-~-Nirnayasāgara, Bombay, 1936. सं. द. संगीतदर्पणम्--- चतुरदामोदरविरचितम् । Edited by K. Vasudeva Sastri B.A. Tanjore, 1932. सं. र. संगीतरत्नाकरः-नि:शङ्कशाईदेवप्रणीतः । Anandasrama Poona, 1897. ब. क. स्वरमेलकलानिधिः- रामामाल्यप्रणीतः । Edited by M. S. Ramaswami Aiyar--the Annamalai University, 1932. I सं. र, 6.54 reads पतितं for पुनीतं । 2 6.55 तन्त्री for तन्त्रीः । ब्रह्मा for ज्ञेया। तुम्वं for ब्रह्माकण्ठं । 3 6.56 वासुकिः for वासुकी। 4 6.57 तथा स्यात् also for तथास्या। 6.58 पार्ष्या संधाय for पार्श्व(धै )सन्धार्य । कनिकाम् for कमुकाम् । ॥ 10 " ·वीणाप्रकारकः । सारणासारणेत्युक्तामनामाङ्गुलिवेष्टिती(ताम् ) ॥ आकुञ्चन् मध्यमापार्थलमां तर्जनिकाग्रतः ॥ ६ ॥ निपीड्योरःस्थलासन्नां तन्त्रीमध्ये(धि )निधाय च ॥ सन्दिग्धपत्रिका तन्त्री श्लेषं क्षेप्या कला च सा(वता) ॥ ७ ॥ या पक्कवेणुवल्कोत्था दोरिका त्रिवृता शुभा ॥ कनिष्ठा नम्वविस्तारा द्वादशाङ्गुलदीर्घिका ॥ ८ ॥ मुवृत्ता ममृणा तुम्बादधम्तादगुलत्रये ॥ दण्डे संवेष्टयेन् मन्द्रस्वरस्थानोपलक्ष( क्षि )काम् ॥ ९ ॥ यत्राभिदधिरे वीणा तां (धीरास्तां) वीणां सर्वसम्मताम् ॥ प्रकृतिः सर्ववीणानामेषा श्रीशार्जिणोदिता ॥ १० ॥ याज्ञवल्क्यः। वीणावादनतत्त्वज्ञः श्रुतिजातिविशारदः ॥ तालज्ञश्चाप्रयासेन मोक्षमार्ग स ग(निय)च्छति ॥ ११ ॥ अनेन सर्ववीणानां स्वर्गमोक्षम्य साधनम् ॥ स्वर्गा(धर्मा )र्थकाममोक्षाणामिदमेव हि साधनम् ॥ १२ ॥ . " 6 6.59 वेष्टिनाम् for वेष्टिती। 6.60ab तन्त्रीमधि for तन्त्रीमध्ये । 6.50cd कलावता for कला च स । These two lines have no connection with each other. सं. र. reads V. 14 of our text after 7ab. ऊर्धाधः सारयन्नादसिध्ध्य हस्तं तु दक्षिणम् ॥ ६ ॥ त्यक्त्वा वितस्ति जीवातम्तन्त्र्यां(न्त्री ) विन्यम्य सारयेत् ।। 8 6.51 reads are for at fort । 6.52 लक्षिकाम् for लक्षकाम् । 6.53 धीरास्तां for वीणा तां । एकतन्त्रिकाम् for सर्वसम्मताम् । II या. स्मृ. III. II5 reads नियच्छति for स गच्छति । स्व. क. 3. 10 12ab Not traced. Not connected with cd. . cd ख. क. 3.6cd reads धर्मार्थ for बर्थ । इयमेव for इदमेव । 9 " 10 - ·सामान्यती वीणाक्षणम् । गायतो ब्रामणौ वीणागाथिनाविति च श्रुतौ ॥ अश्वमेधप्रकरणे वीणोक्ता धर्मसाधनम् ॥ १३ ॥ इति सामान्यलक्षणम् ॥ अथ वादनप्रकारमाह। प्रथमं शततन्तुबाणवीणोच्यते । ऊर्ध्वाधः साधयेन्नादसिध्ध्यै हस्तं तु दक्षिणम् ॥ स्यक्त्वा वितस्ति जीवातस्तन्त्री(न्त्र्यां )विन्यस्य सारयेत् ॥ १४ ॥ प्रथमसारणा । अथ कपिशीष्टींलक्षणम् । चतुरङ्गुलिसंघाते कुञ्चिताङ्गुष्ठके तले ॥ कनिष्ठातर्जनीपार्श्वस्पर्शस्तन्त्र्याः प्रसारकः ॥ १५ ॥ इति कपिशीष्टीलक्षणम् । अथ वक्रावादनम् । दक्षो(तदोत् )क्षिप्ता सन्निविष्टा स्पृष्ट्वे द्वेवसरे( स्पृष्ट्वैव सरणे) भवेत् ॥ क्रमादेतद्वयाभ्यासा(भ्यां स्या दुभयी सारणा मता ॥ १६ ॥ इति वकालक्षणम् । 13 ख. क. 3.7 reads श्रुतिः for श्रुतौ । अप वाऽएतस्मात् । श्री राष्ट्र कामति योऽश्वमेधेन यजते यदा वै पुरुषः श्रिय गच्छति वीणाऽस्मै वाद्यते ब्राह्मणी वीणागाथिनौ संवत्सरं गायतः श्रिय वा एतदूपं यद्वीणा श्रियमेवास्मिंस्तद्धत्तः । शतपथब्राह्मणम् । 13.1.5.I. अप वा एतस्माच्छ्री राष्ट्र कामति । योऽश्वमेधेन यजते। ब्राह्मणौ वीणागाधिनी गायतः। श्रिया वा एतद्रूपम् । यद्वीणा । श्रियमेवास्मिन् तद् धत्तः । तैत्तिरीय- ब्राह्मणम् । III. 9.14. 14 #.. 6.60 cd 6jab, reads tosat for aziti Acc. to सं. र. this verse should be read after 7ab. 15 सं. र. 6.86. Repeated again as verse No. 31 where it is genuine, 16 सं. र. 6.63cd 64ab reads तदोत्क्षिप्ता for दक्षोत्क्षित्पा। स्पृष्ट्वैव सरणे for पृष्ट्ये वेऽवसरे । द्वयाभ्यां स्यात् for द्वयाभ्यासात् ।

·बीणाप्रपाठक. पिच्छोरालक्षणम् ॥ हस्तद्वयस्य संयोगे पिच्छोरामुखमारुतात् ।। दण्डे संवेष्टयेन् मन्द्रस्वरस्थानोपलक्षिकाम् ॥ १७ ॥ इति पिच्छोरा । अथ पिशिला। बहिस्तन्त्रीहतिस्तूर्ण कर्तरी कीर्तिता बुधैः ॥ दक्षिणः कर्तरी कुर्याद्वामहस्तस्तु तन्त्रिकाम् ॥ १८॥ इति पिशिला । अथ काण्डवीणा.। (भ्रमरः) काण्डवीणायां चतुरङ्गुलिताडगम् ॥ मध्यमानामिकाभ्यां च बहिर्घातोऽत्र सन्धितः ॥ १९ ॥ तर्जनीपार्श्वलमायास्तथा(न्त्र्या बहिरनामया ॥ हननं च्छिन्नमाचष्टे श्रीमत्साढलनन्दनः ॥ २० ॥ इति काण्डवीणा। अथालाबुवीणा। क्रमाद् द्रुतं नखैर्घातश्चतुर्भिर्नखकर्तरी ॥ स्फुरिते कम्पि(म्प)ते तन्त्रीः पृष्ठलमेव सारणा ॥ २१॥ मुहुः सारणया तन्त्रीघर्षणं वसितो मतः ॥ तन्त्रीलमाङ्गुष्ठपार्था कर्तरीवत्तु हन्यते ॥ कनिष्ठासारणाभ्यां वा यत्रासौ घोष उच्यते ॥ २२ ॥ 17ab. Not traced. Not connected with the next line. cd. सं. र. 6.52cd. Read as gcd. wrongly repeated here. 18 सं. र. 6.79cd, 8oab. Repeated again as verse no. 25cd, 26ab. where it appears to be. genuine. . The sense of V. 18 becomes complete only when 25ab is read before 18ab and 26cd after 18cd. 19 से. र. 6.73 reads भ्रमरोऽन्तः क्रमाच्छीघ्र for a. 6.74 तळ्या for तथा।। 21 6.75 कम्पिता-कम्पते for कम्पिते । सारणा: for सारणा। 22 , 6.76-77ab reads खासतो for वसितो। तु for al 20 ·सामान्यतो वीणालक्षणम् । दक्षिणानामया यत्र तन्त्रीरन्तर्निहन्यते ॥ वामस्य मध्यमाङ्गुल्या बहिस्तं रेफमूचिरे ॥ २३ ॥ अनामया बहिस्सन्त्रीघाताजातो यदा ध्वनिः ।। तर्जन्या धार्यते बिन्दुनि शङ्केनोदितस्तथा(दा) ॥ २४ ॥ इति अलाबु( वीणा )। अथ महावीणा। अङ्गुलीभिश्चतसृभिः क्रमेण करयोर्द्वयोः ॥ . बहिस्तन्त्रीहतिस्तूर्ण कर्तरी कीर्तिता बुधैः ॥ २५ ॥ दक्षिणः कर्तरी कुर्याद्वामहस्तस्तु तन्त्रिकाम् ॥ यत्र सारणया हन्ति प्राहुस्तामर्थकर्तरीम् ॥ २६ ॥ उत्सृज्य सारणां हन्ति यत्र तन्त्री प्रदेशिनी ॥ निस्फोटिताभिधं पाणिममुं वाद्यविदो विदुः ॥ २७ ॥ उत्क्षिप्तया सारणया वामस्तन्त्री द्रुतं यदा ॥ निहन्ति कर्तरीतुल्यो दक्षिणः स्खलितस्तदा ॥ २८ ॥ तन्त्रीकर्षोङ्गुष्ठतर्जन्यमाभ्यां शुकववित्र(कर)कः ॥ उद्वेष्टपरिवर्ताभ्यां तन्त्र्यां भ्राम्यति दक्षिणे ॥ स्वरस्थाने द्रुतं कम्रासारणं मूर्छना मता ॥ २९ ।। तलेन दक्षिणो हस्तस्तन्त्री हन्ति ततः(हन्तीतरः )पुनः ।। प्रदेशिन्या स्पृशेद्यत्र तलहस्तो भवेदसौ ॥ ३० ।। - 23 6.77cdef 24 6.78 reads तदा for तथा 25 6.79 26 6.80 27 6.87 उत्सृष्टसारणा यत्र हन्ति for उत्सग्य सारणी हन्ति यत्र । निष्कोटिता for निस्फोटिता। 28 6.82 29 सं. र. 6.83-84 reads वक्त्रकः for वत्रिकः । 30 6.85 हन्तीतरः for हन्ति ततः ·वीणाप्रपाठकः । स्पर्शोङ्गुष्ठकनिष्ठाभ्यामर्धचन्द्रोऽभिधीयते ।। चतुरङ्गुलिसंघाते कुञ्चिताङ्गुष्ठके तले ॥ कनिष्ठातर्जनीपार्श्वस्पर्शस्तन्त्र्याः प्रसारकः ॥ ३१ ॥ इति महावीणा । अथ दुन्दुभिः । हस्तद्वयस्य संयोगे वियोगे चापि वर्तते ॥ दुधुन्धुमाक्षरैरेव दुन्दुभिः स निगद्यते ॥ ३२ ॥ ॥ इति समाप्तम् ॥ - 31 6.86 32 Not traced ,

·॥ श्रीः ॥
॥ अथ वाद्याध्यायः॥
गीतं निरूपितं तच वाद्याधीनमतो मया ।।
वाद्यं निरूप्यते गीत( नृत्ययो)रनुरञ्जकम् ।। १ ॥
चतुर्विधं तत्कथितं ततं सुषिरमेव च ॥
अवनद्धं घनं चेति ततं तन्त्रीगतं भवेत् ॥ २ ॥
वीणादि सुषिरं वंशकाहलादि प्रकीर्तितम् ।।
चर्मावनद्धवदनं वाद्यते पटहादिकम् ॥ ३ ॥
अवनद्धं च तत्प्रोक्तं कांस्यतालादिकं धनम् ।।
घना मूर्तिः साभिघाता वाद्यते यत्र तद् धनम् ॥ ४ ॥
वीणा तु द्विविधा प्रोक्ता श्रुतिस्वरविशेषणात् ।।
श्रुतिवीणा पुरा प्रोक्ता स्वरवीणोच्यतेऽधुना ॥ ५ ॥
V.533
I सं. द. V. 532 reads मृत्ययोरनुरजनम् for नृत्ययोरनुरजकम् ।
.
cf. सं. र. 6.3cd-5
तत्ततं सुषिरं चावनद्धं घनमिति स्मृतम् ॥ ३ ॥
चतुर्धा तत्र पूर्वाभ्यां श्रुत्यादिद्वारतो भवेत् ॥
गीतं ततोऽवनद्धेन रज्यते मीयते धनात् ॥ ४ ॥
वाद्यतन्त्री तत वाद्यं सुषिरं सुषिरं मतम् ॥५॥
3 सं. ६. V. 534 reads वंश for वंश ।
cf. संर.6.6 ab.
चौवनवदनमवनर्द्ध तु वायते ।।
4 सं. द. V. 535 reads तु for च ।
cd सं. र. 6.6cd घनो for धना। साभिघातात for सामिपाता।
5 सं. द. V.536:-
cf. सं. र. 6.7-8
तंतं वणिा द्विधा सा च मुतिस्वरविवेचनात् ॥
तत्र श्रीवादेवेन भुतिवांणोदिता पुरा ॥ ७ ॥

·वीणाप्रपाठकः। एकतन्त्री तु तत्राद्या नकुलश्च त्रितन्त्रिका ।। चित्रा वणिा विपञ्ची च ततश्चोन्मत्त कोकिला ॥ ६ ॥ आलापिनी किलरी अपिनाकीसंज्ञका(ज्ञिता)ऽपरा ॥ तन्त्रीभिः सप्तभिः कापि दश्यते परिवादिनी ॥ ७ ॥ वंशः पावः पाविका च मुरली मधुकर्यपि ।। काहला शृङ्गशङ्खाद्या भेदाः सुषिरवाद्यगाः ॥ ८ ॥ पटहो मर्दलश्चाथ हुडुक्का करटा घटः ॥ रुञ्जा डमरुको ढक्का डक्कुली ढकरी तथा ॥ ९ ॥ त्रिवली दुन्दुभिर्भेरी निःसाणस्तुम्बकी तथा । इत्यादयोऽवनद्धस्य भेदा वाद्यस्य कीर्तिताः ॥ १० ॥ . सं. र. 6.9. वक्ष्यते स्वरवीणात्र तस्यामपि विचक्षणाः ।। अङ्कित्वा स्वरदेशानां भागा नुद्भिन्दते श्रुती: ॥ ८ ॥ 6 स. द. V. 537 reads तिन्त्रिकः for त्रितन्त्रिका । स्यान् मत्तकोकिला for चोन्मत्तकोकिला । reads तद्भेदास्वेकतन्त्री. स्यात् for a| स्यान् मत्तकोकिला for चोन्मत्तकोकिला / सं. द. V. 538 reads संजिका for संज्ञका . ab सं. र.. 9.rQ.ab reads संज्ञिता for संज्ञकाः । 8 सं. द. V. 539. : ab सं. र. 6.II-ab. cd cf. 4..1..6.11 ed 12 ab, काहला तुण्डकिन्यौ च युका यामतः परम् ॥ शङ्खादयश्च वाद्यस्य सुषिरस्य भिदा मताः ॥ 9 सं. द. V. 540 reads. घटाः for घटः । ab सं. र.6.12 cd cd. 6.13.cd reads se for CERT! AJOFERT Test for cd, 10 सं. द. V.54r. . cf. सं. र. 6.14. सेल्लुका मलरी भाणत्रिवली दुन्दुभिस्तथा ॥ भेरीनिासाणतुम्बक्यो भेदाः स्युरवनगाः ॥ १४ ॥ . - ·तालो(ऽथ) कांस्यतालः स्याद् घण्टा चक्षुद्रयष्टिका ) जयघण्टा ततः कम्रा शुक्तिपट्टादयस्तथा । घनवाद्यप्रभेदाः स्युरेतेऽन्येऽपि च दर्शनात् ॥ ११ ॥ अङ्गुल्यादिप्रमाणं तु वीणादण्डादिनिर्मितम् ॥ तन्त्रीककुभतुम्बादिलक्षणं धारणं तथा ॥ १२ ॥ तद्वादने च व्यापारों वामदक्षिणहस्तयोः । वैणिकादवगन्तव्यं नात्र शास्त्रप्रयोजनम् ॥ १३ ॥ प्रकृतिः सर्ववीणानामेषा स्यादेकतन्त्रिका ।। सम्पन्ना सा तदन्यास्तु तस्याः प्रत्यङ्गमीरिताः ।। एषेवकीयते लोके स्वरमण्डलसंज्ञया ॥ १४ ॥ :II मं. द. V..548; 543 ·ab reads तालोऽथ for लालो । एतेऽन्ये च निदर्शनात् for f. सं. र. 6.15 reads. तालोऽथ for तालो। कस्ना also for कन्नाः। प्रभेदा धनवाद्यस्य प्रोक्ताः सौदलसूनुना ॥ for ef. 12 सं. द. V. 543 cdef reads अगुल्यादिप्रमाणात्तु । for a. 13 14 ab सं. द. V.545 ab cf. सं. र. 6.53. यत्राभिदधिरे धीरास्ता वीणामेकतन्त्रिकाम् ॥ प्रकृतिः सर्ववीणानामेषा श्रीशाणिोदिता ॥ ५:३ ॥ Between ab and cd . . reads the following lines:- अनिबद्धा च सा लोके ब्रह्मवीणेति कथ्यते ॥ ५४५॥ सर्वदेवमयी तस्माद् वीणेयं सर्वमङ्गला ॥ (सं. र. 6.56 cd) तन्त्रीद्वयन नकुला स्यादन्वर्था त्रितन्त्रिका ॥ ५४६ ॥ नकुल :-सं. र.। (सं. र. 6.108 ab) तन्त्रीभिः सप्तभिश्चित्रा विपञ्ची नवमिर्मता ॥ (सं. र. 6:108 cd) कोगाङ्गुलीवादनेन चित्रा तद्वद्विपश्चिका ॥ ५४७ ॥ वादनीया। सं.र.। . (सं. र. 6.109 ab) चित्रायामगुलीमा विपञ्च्यामुभयं परे। (सं. र. 6.10 ab) तन्त्राणामेकविंशत्या कथिता मत्तकोकिला ॥ ५४८।। (सं. र. 6.IIo cd) मुख्येयं सर्ववीणानां त्रिस्थानैः सप्तभिः स्वरैः । (सं. र. 6.un ab) V.544 ५४५ ·वीणाप्रपाकः। आलापिन्येकतुम्बा स्याद् दण्डः स्यानवमुष्टिकः ॥ खर्परं नालिकेरोत्थं दोरको दोरिका तथा ॥ १५ ॥ पटसूत्रमयी तन्त्री यद्वा कार्याससूत्रजा ॥ रक्तचन्दनजान् सर्वान् वीणादण्डान् परे जगुः ॥ १६ ॥ तुम्बद्वयं च सर्वेषु वीणादण्डेषु योजयेत् ।। आघाटीसंज्ञया लोके आलापिन्येव कीर्त्यते ॥ १७ ॥ किारी द्विविधा लघ्वी बृहती च (प्र)कीर्तिता ॥ गृधवक्षोऽस्थिनलिका कनिष्ठागुलिसंमिता ॥ १८ ॥ । cdef सं. द. V. 549cd 550 ab reads ततो for तद् । cd #. 1. 6.nd reads सम्पन्नत्वात् for सम्पन्ना सा । 15 सं. द. V.550 cd 551 ab reads कपरं for खर्परं। नारिकेलोत्यं tor नालिकेरोत्यं । cd सं. र. 6.245 ab reads कपरं for खपरं । नारिकेलोत्थं also for नालिकेरोत्थं । दोरिका: for दोरिका । 16 सं. द. V. 55I cd 552 ab reads पट्ट for पट । सूत्रका for सूत्रजा। सं. र. 6.246 cd 247 ab reads मयीं तन्त्री for मयी तन्त्री । सूत्रां for सूत्रना। 17 सं. द. V. 552 cd 553 ab reads आघाटि for आघाटी । 18 ab सं. द. 553 cd reads प्रकीर्तिता for कीर्तिता। सं. र. 6.255 ab चेति कीर्तिता for च प्रकीर्तिता। After 18 ab 4. q. reads the following lines :-- वितस्तित्रितयं दैर्ध्य मानं पञ्चाङ्गुलाधिकम् ॥ लघी दण्डस्य विस्तारः पञ्चाङ्गुल उदाहृतः ।। ५५४ ॥ वितस्त्यभ्यधिका दण्डे बृहती परिकिर्तिता ॥ cf. सं. र. 6.256 & 274cd. स्याद्वितस्तित्रयं देये मान पञ्चाङ्गुलाधिकम् ।। पञ्चागुलः परीणाहो वेणुदण्डस्य यत्र च ।। २५६ ॥ वितस्त्यभ्यधिका दैर्थे परिणाहेऽगुलाधिका ॥ २४ ॥ cd सं. द. 555cd reads नालीका for भलिका । सं. र. 259ab . -.

·वाचाध्यायः । लौही कांस्यमयी यद्वा कर्तव्या (कीर्तिता) सारिकाक्ष(ख्य )या ।। मधूच्छिष्टेन संश्लिष्टा दण्डपृष्ठे चतुर्दश ॥ १९ ॥ चतुर्दश स्वरस्थाने सारिका विनिवेशयेत् ॥ तुम्बानां त्रितयं चात्र तिर्यग् योज्यं तृतीयकम् ॥ २० ॥ शिष्टं ग्रन्थान्तरे ज्ञेयं मध्यमा या(चा)म्ति किन्नरी ।। वादनादिप्रकारोऽपि ग्रन्थाद्वैणिकशिक्षया ॥ ज्ञातव्यो नात्र कथितो गुर्वधीनो यतोऽत्र सः ॥ २१ ॥ पिनाकी लोकतो ज्ञेया शास्त्रलक्षणलक्षिता ।। तुम्बस्थितेन धनुषा वाद्यते सा विचक्षणैः ॥ २२ ॥ अश्वपुच्छस्थितै लेर्गुणी वादनधन्वनः ।। जानीयाल्लोकतोऽन्यानि ततवाद्यानि तत्त्वतः ॥ २३ ॥ नादश्रुतिस्वरग्रामजातिरागादितत्त्ववित् ॥ देहसौष्ठवसम्पन्नः स्थिरासनपरिग्रहः ॥ २४ ॥ जितश्रमस्त्यक्तभयः सुशारीरप्रगल्भधीः ।। सावधानो वैणिकः स्याद् गीतवादनकोविदः ॥ २५ ॥ 19 म. द. 556 reads लोह for लौही । सारिकाख्यया for सारिकाक्षया । ab सं. र. 6.259 cd reads कीर्तिता सारिकाख्यया for b. cf. सं. र. 260 ab for cd. श्लिष्टा वनमषीमिश्रमदनेन चतुर्दश ।। 20 सं. द. 557 reads विनियोजयेत् for विनिवेशयेत् । cf. सं. र. 26o cd for ab. चतुर्दश स्वरस्थाने दण्डपृष्ठे निवेशयेत् ।। 21 सं. द. 558, 559 ab reads चास्ति for यास्ति । 559 cd 560 ab 23 560 cd 561 ab cf. सं र. 6.407 cd for ab. अश्वबालधिकेशोत्थो गुणो वादनधन्वनः ॥ 24 सं. द. 56r cdef. सं. र. 6.422 25 सं. द. 562 cf. सं. र. 6.423. 22 - ·वीणाप्रपाठकः। वंशः स्याद्वैणवो दान्तः खादिरश्चन्दनोऽथवा ॥ आयसः कांस्यजो रौप्यः कांसो( काञ्चनो)ऽप्यथवा भवेत् ।। वर्तुलः सरल: श्लक्ष्णो ग्रन्थिभेदव्रणोज्झितः ॥ २६ ॥ तद्वद् (तस्य) द्वे त्रीणि चत्वारि चाङ्गुलानि शिरःस्थलात् ॥ त्यक्त्वा फूत्काररन्धं तु कार्यमङ्गुलसम्मितम् ॥ २७ ॥ अर्धाङ्गुलान्तराणि स्यू रन्ध्राण्यन्यानि सप्त च ॥ नेषु च स्वरविन्यासः प्रकारो वादनम्य च ॥ भेदाश्च सर्वमेवैतद् विज्ञेयं ग्रन्थलोकतः ॥ २८ ॥ अष्टादशाङ्गलोद्देशादेकैकाङ्गुलिवर्धितः(ताः) । वंशाश्चतुर्दश स्त( स्यु) स्य( स्ते )उमापत्यादिसंज्ञया ॥ २९ ॥ अङ्गुलीसारणाभ्यासः स्वस्थानत्वं सुरागता ॥ गीतवादनदक्षत्वं गातॄणां स्थानदायिनी(ता) ॥ ३० ॥ जिनश्रमकरद्वन्द्वस्त्यक्तभीनिर्जितेन्द्रियः । प्रगल्भधीः मुशारीरो गीतवादनकोविदः ॥ सावधानमनाश्चेति वैणिके वर्णिता गुणाः ॥ ४२३ ॥ 26 सं. द. 563-564 ab reads काचनो for कांसो । म. र. 6.424-425 ab reads वैणवः खादिरो दान्तश्चान्दनो रक्तचन्दनः ।। for ab. वंशः स्यात् कानोऽथवा for d. 27 सं. द. 504 cd 565ab reads तस्य for तद्वत् । सं. र.6.420 cd 427 ab तस्य for तद्वत् । मुषिरं for रन्ध्र तु। 28 नं. द. 565 cd 566 ab सं. र. 6.428 ab 29 मं. द. 567 reads अगुलद्वितः for अङ्गुलिवर्धिताः । स्युस्ते for स्तस्य । cf. सं. र. 432 cdef 433 ab एकैकाङ्गुलवृध्या स्युरो वंशाचतुर्दश ।। आ आ )ष्टादशाङ्गुलाशादेतदङ्गुलवर्धनम् ॥ ४३२ ॥ उमापनिर्धगुलः स्यात् त्रिभित्रिपुरुषोगुलैः ।। 30.सं. द. 568 reads:-सु for स्व । दायिता for दायिनी । सं. र. 6.662 abel:-सु for सा दायिता for दायिनी। - ·वाद्याध्यायः॥ " तदोषाच्छादनं मार्गदेशीरागेषु कौशलम् ॥ एवमादिगुणैर्युक्तो वांशिकः स्यादिहोत्तमः ॥ ३१ ॥ हस्तद्वयाधिका माने मुखरन्ध्रसमन्विता ।। चतुःस्वरच्छिद्रयुता मुरली चारुवादिनी ॥ ३२ ॥ शृङ्गजा दारवी च (वा)स्यात् काहलाकृतिदारु(धारिणी ॥ अष्टाविंशत्यङ्गुला च दैर्घ्य मधुकरी मता ॥ ३३ ॥ तन्निर्माणप्रकारश्च रागोत्पत्तिस्ततो यथा ॥ तत्सर्व लोकतो ज्ञेयं नात्र शास्त्रप्रयोजनम् ॥ ३४ ॥ ताम्रजा राजती यद्वा काञ्चनी सुषिरान्तरा ॥ धत्तुरकुसुमाकारा(र )वेदनेन विराजिता ॥ ३५ ॥ हाहूवर्णवती धीरविरुदोच्चारकारिणी ॥ हस्तत्रयमिता दैये काहला वाद्यते जनः ॥ ३६ ॥ करेणुवदनाकारवदने दोषवर्जितम् ॥ शृङ्गं तन्माहिषं स्निग्धं श्क्ष्णं मुघटितं कृतम् ॥ विशेषम्त्वन्यतो ज्ञेयो वाद्यं गोपालकेलिषु ।। ३७ ॥ . 31 मं. द. 56g. ab सं. र. 6.663. 32 सं. द. 570. मे. र. 6.784 reads नादिनी for वादिना । 33 म. द. 57I reads धारिणी for दारुणी। म. र. 6.785 वा for च । धारिणी for दारणी। शुभा for मता। 34 सं. द. 572 35 सं. द. 573 reads कार for कारा । सं. र. 6.792 reads कार for कारा. 36 सं. द. 574 reads विशुद्ध for बिरुद । सं. र. 6.793 वीर for धीर, reads ab for cd and cd for ab. 37 सं. द. 575, 576 ab reads कारं for कार । abcd सं. र. 6.796 reads वदनं for वदने । श्लक्ष्ण for स्थिग्धं । स्निग्धं for श्लक्ष्णं ।

·वीणाप्रपाठकः । निर्दोषश्चोश्चा( खा )तनाभेः(भिः) शङ्खश्चैकादशाङ्गुलः ।। सुषिरं निर्मितं धातुसिकता(क्थका )भ्यां मनोरमम् ॥ ३८ ॥ रन्ध्रमष्टा(र्धा )ङ्गुलमितं सुषिरम्य मुखे भवेत् ॥ अन्ते तु माषमात्रं स्याच्छङ्खमेवंविधं सुधीः ॥ ३९ ॥ धृत्वा कर्कटहस्तेन भूरिश्वासभृतोदरम् ॥ हुम्भुन्थोन्दिगि(दि)त्येतद्वर्णा(ञ् शङ्खन वादयेत् ॥ ४० ॥ मार्गदेशीगतत्वेन पटहो द्विविधो भवेत् ॥ निर्माणकथनं तत्र(स्य ज्ञातृत्वेनोपयुज्यते ॥ ४१ ॥ तदुपेक्ष्य ततः पाटाः कथ्यन्ते तत्तदुद्भवाः ॥ हस्तोद्भवास्त एवात्र हस्तपाटाः प्रकीर्तिताः ॥ ४२ ॥ सद्योजातादिपञ्चभ्यो मुखेभ्यः पार्वतीपतेः ॥ नागबन्धादयो जातास्तस्मान् मुख्याः प्रकीर्तिताः ॥ ४३ ॥ ॥ 38 सं. द. 576 cd 577ab reads निर्दोषस्योत्वातनाभेः for a। शङ्खस्यैकादशा- गुलम् for b। शिखरं for मुषिरं । सिक्थकाभ्यां for सिकताभ्यां । सं. र. 6.799 reads निर्दोषस्योत्खातनाभेः शङ्खस्यकादशाङ्गुलम् । for alb. शिखरं for मुषिरं । सिच्छ( क्थ )काम्यां मनोहरम् for सिकताभ्यां मनोरमम् । 39 नं. द. 577 cd 578 ab अर्धा for अष्टा । शिखरस्य for मुषिरस्य । सं. र. 6.800 cd 8or ab अर्धा for अष्टा । शिखरस्य for सुषिरस्य । अन्तः for अन्ते। 40 म. द. 578 cdef reads थादिग्दिग for थोदिगि। योजयेत् for वादयेत् । मं.. र. 8or reads थो ior थीं। दिगिदि for दिगि । वर्णोद्बोधेन for वर्णाम् शङ्केन । 41 सं. द. 579 reads तस्य for तत्र । ab सं. र. 6.802 ab 42 सं. द. 580 cf. सं. र. 6.825cd ior cd. हस्तोद्भबाः पाटभेदा हस्तपाटाः प्रकीर्तिताः ।। 43 'सं. द. 581 ·वाद्याध्यायः। अष्टाशीतिरिमे हस्तपाटाः शास्त्रे प्रकीर्तिताः ॥ x सार्धाङ्गुलः स्यादुत्सेधः समा कार्या कृतिस्तथा ॥ x x गुरुत्वं च यथा ज्ञाये (नादो) भेदोभवे( भवे)च्छ्रुति(मनोहरः)॥ x x तन्निर्माणप्रकारश्च रागोत्पत्तिम्ततो यथा ॥ x x तत्सर्व लोकतो ज्ञेयं नात्र शास्त्रप्रयोजनम् ॥ x x ताम्रजा राजती यद्वा काञ्चनी मुषिरान्तथा(रा) ॥ x वनगिभगिननगिननगि ॥ १ ॥ दगिदडगि ॥ २ ॥ गिडगिथदथोम् ॥ ३ ॥ किटतल ॥ ४ ॥ नदतुम् ॥ ५॥ खिरतकिट ॥ ६ ॥ दथोङ्गि२ ॥ ७ ॥ इति सद्योजातोद्भवाः । ततकिट ॥ १ ॥ थोहन्ता ॥ २ ॥ थोङ्गिनथोन्थोङ्गिन ॥ ३ ॥ १ 44 ab सं. द. 582 ab cf. सं. र. 0.847 अष्टाशीतिरिमे हस्तपाटा निःशङ्ककीर्तिताः ॥ After ab 5 lines are wrongly inserted. I-2 lines = V. 63 cd 64 ab. 3-4 = V.34. 5 = V. 35ab. सङ्गीतदर्पणोक्ता हस्तपाटाः । सङ्गीतरत्नाकरोक्ता हस्तपाटाः। १ बनगिनगिननगि। टनागन गिननगि इति नागवन्धः । २ दुगिडगिथदथोंम् । ननगिड गिडदगि इति पवनः । ३ गिडगिधादधै। ३ गिडगिड दत्था इल्येकः । किटतत। किटतत २ इत्येकसरः। ५ नदनु । ५ नखु नषु इति दुःसरः। ६ खतकिट। ६ खिरतकिट इति संचारः। थोगि थोगि। थोगि थॉथि इति विक्षेपः। इति सद्योजातोद्भवाः ॥१॥ इति सद्योजातोद्भवाः सप्त हस्तपादाः ॥१॥ १ ततकिट। १ ततकिठकि इति स्वस्तिकः । २ थोहन्ता । २ थो हंता इति वलिकोहलः । ३ थोगिन थाथोंगिन । ३ थॉगिन थोगिन थोगिन इति फुल्लविक्षेपः । ४ ७ ·५४ वीणाप्रपाठकः। . . ४ ४ चोन्थोङ्गोण्णोम् ॥ ४ ॥ थोङ्गिणतन्ता ॥ ५ ॥ किटथोन्थोगिनखेलेम् ॥ ६ ॥ टाकुडेण्डेम् ॥ ७ ॥ इति वामदेवोद्भवाः । ननगिडगिडगिदा ॥ १ ॥ दथरिकिदथरिकि ॥२॥ तकिथिकितकिथिकि ॥ ३ ॥ टगनुखु ॥ ४ ॥ खिरिटखिरिट ॥ ५ ॥ खिरिखिरि ॥ ६ ॥ नरकिथराकि ॥ ७ ॥ इत्यघोरोद्भवाः। दरगिडगिडदगिरा ॥ १॥ टकुरटु ॥ २ ॥ ननगिनखरिखिरि ॥ ३ ॥ दखेड्केम् ।। ४ ॥ थोङ्गिनगिथोङ्गिनगि ॥ ५ ॥ तत्ता ॥ ६ ॥ धिछिधि ॥ ७ ॥ इति तत्पुरुषोद्भवाः। थोंथों गोंगों। थोथों गोंगों इति कुण्डलीविक्षेपः । ५ थोगिणतत्ता। ५ थोंगिणतत्ता इति संचारविलिखी । ६ किटथों थोगिन खेंखे । ६ किटयाथों गिनखंखें इति खण्डनागबन्धः । ७ टकुटुंडें । टकु झंझें इति पूरकः । इति बामदेवोद्भवाः ॥२॥ इति वामदेवोद्भवाः सप्त हस्तपाटाः॥२॥ ननगिडगिडदगिदा। नग गिडगिड दगिदा इत्यलग्नः । २ दथरिकि दधरिकि । २ दत्थरिकि दत्थरिकि इत्युत्मारः। ३ तकिधिकि। ३ तकि धिकि तकि धिकि इति विश्रामः । टगनुखु। टगुनगु टगुनगु इति विषमखली विषमखलितो वा। ५ खिरिर। ५ खिरितु खिरितु इति सरी । ६ खिरि खिरि । ६ खिरि खिरि इति स्फुरी । नरकि थरकि।.. नरकित्थरिकि इति स्फुरण: । इत्यघोरोद्भवाः ॥ ३॥ इत्यघोरोद्भवाः सप्त हस्तपाटाः ॥ ३ ॥ १ दरगिड गिडगिरा। १ दरिगिड गिडदगिदा इति शुद्धिः । २ टकुटटु। २ टटकुटट इति स्वरस्फुरणः । ३ ननगिन खरि खिरि । ३ ननगिन खरिखरि इत्युच्छलः । ४ दखें खें। ४ दखें दखें दखें खे इति वलतः । ५ थौंगिनगि थोंगिनगि। ५ थोंगिनगि थॉगिनगि इत्यवघटः । ६ तत्ता इति तकारः। धिधि इति माणिक्यवाल्ली। इति तत्पुरुषोद्भवाः ॥४॥ इति तत्पुरुषोद्भवाः सप्त पाटाः ॥ ४ ॥ १ १ ४ ४ ३ ६ तत्ता। धिधि।

·वाद्याध्यायः । तडेझेन्झेम् ॥ १ ॥ तिरिखुतिरिखु ॥ २ ॥ कणकणकि ॥ ३ ॥ धिधिकिटकी ॥ ४ ॥ दिगिनपि( गि)॥ ५ ॥ थरकडथरकड ॥ ६ ॥ दोनकट ॥ ७ ॥ इतीशानोद्भवाः। अत्रान्ये हस्तपाटास्तु ज्ञेया ग्रन्थान्तराद् बुधैः ।। ४४ ।। वाद्यप्रबन्धाः कथ्यन्ते पाटाक्षरविनिर्मिताः ।। येषूद्राहादिकं सर्व ज्ञेयं गीतप्रबन्धवत् ॥ ४५ ॥ यतिरोता च गजरो रिगोणी कवितं पदम् ।। मेलापकश्योपशमोद्राहप्रहरणान्यथ ।। ४६ । अवश्य( त्स)कश्छंद(छण्ड )णश्च तुडुयो मेलपं ततः ।। इत्यादयोऽवपाटान्तास्त्रिचत्वारिंशदीरिताः ॥ ४७ ॥ तेषां लक्ष्यस्वरूपं च मर्दलादिषु वादनम् ।। ज्ञेयं तरन्तरो(तदन्यतो) लोके कथ्यते मोहराख्यया ॥ ४८ ॥ यदेतत्तुडुकं प्रोक्तं तदद्दीत्यभिधीयते ॥ ४९ ।। तडेनझे झें। १ नझें तो इति ससस्खलित: समस्खली वा। २ तिरि तिरिषु । २ गिरिग्ड गिरिण्ड इति विकरः । ३ कणकणकि। ३ कणकणकि इति सदृशः । धिधिकिटकि। धिधिकिटकि इति खलीस्खलितोवा । ५ दिगिनांग। ५ दिगिनगि दिगिनगि इत्यडुखली अडुस्खलितो वा । धरकट धरकट इत्थनुच्छन्दः । घों न कट। दोनकट दोनकट इति खुत्तः । इतीशानोद्भवाः ॥५॥ इतीशानोद्भवाः सप्त पाटाः ॥५॥ 44 cd सं. द. 582 cd. 45 सं. द. 583. 46 सं. द. 584. सं. र. 6.944 प्रकरणानि for प्रहरणानि । 47 सं. द. 585. अवत्सक छण्डणश्च for a तुडुका मलप for तुडुपो मेलपं । ab सै. र. 6.945ab आत्सक छण्डणश्च । for a. तुडुका मलपं ततः for b. 48 सं. द. 586 तदन्यतो for तरन्तरो। 49 Not traced. ។ ४ ४ ६ थरकट। ६ ·वीणाप्रपाठकः । निदोषबीजवृक्षो(त्थो) मर्दलः परिकीर्तितः ।। रक्तचन्दनजो यद्वा खादिरोऽन्यैरयं मतः ॥ ५० ॥ विनिर्माणप्रकारोऽम्य पाटोत्पत्तिरतो यथा ॥ वादकश्च रसादिस्तु ज्ञेयं ग्रन्थान्तराद् बुधैः ।। ५१ ॥ अथ मार्दलिकलक्षणम् । चतुर्विधो मार्दलिको वादको मुखरी तथा ।। ततः प्रतिमुखर्याख्यस्तुर्यो गीतानुगो मतः ॥ ५२ ॥ वादकः शुद्धबटुकपर्यायः कथ्यते बुधैः ।। मुखरीप्रतिमुखरीपर्यायो भार उच्यते ।। गीतानुगस्य पर्यायः श्रवणा इति उच्यते ॥ ५३ ॥ ततो वादकशुद्धबटुलक्षणम्। वादको वादकर्ता स्याद्वादः पक्षपरिग्रहः ॥ स्वपक्षसाधनं तद्वत् परपक्षम्य दूषणम् ।। ५४ ।। वादे तु वादनं कार्य प्रथमं त्रोटनादिकम् ।। मर्दले तालसहितं वोहणेन विना ध्वनिः ॥ ५५ ॥ 50 सं. द. 587 वृक्षोत्थः fou वृक्षो । a. सं. र. 6.10170 cd ,, 6.1078cd 51 सं. द. 588. 52 सं. द. 589. सं. र. I037 वादिको for वादको । 53 सं. द. 590.591 ab स्याच्छुद्धबटु for शुद्धबटुक । कथितो for कथ्यते। प्रेति for प्रति । डवणा also for श्रवणा। कथ्यते for उच्यते। तत्र for ततः। - 54 सं. द. 591 cd 592 ab सं. र. 6.1038 reads वादिको for वादको। 55 सं. द. 592 cd 593 ab वादेषु for वादे तु । श्रोटनाभिधम् for त्रोटनादिकम् । मर्दलं for मर्दले। सं. र. 1039 cd 1040 ab:-च for तु। बाटनाभिधम् for त्रोटनाभिधम् रहिते for सहितं । "After 55 cd #. र. reads यो देहडडगित्यादिकृतोऽसौ बाटनं मतम् ॥ ' ·वायाध्यायः। ५७ शहाप्रबन्धयत्यादिवादने तु प्रवीणता ॥ x सद्योजातादिपञ्चभ्यो मुखेभ्यः पावतीपतेः ॥ x x नागबन्धादयो जातास्तस्मान् मुख्याः प्रकीर्तिताः ॥ x चञ्चत्पुटादितालैस्तु मार्गषट्केन योजिताः (तः) । कर्तरीसहिता(तो) यत्र वादकः स तु कथ्यते ॥ ५६ ॥ इति वादकबटुकशुद्ध(शुद्धषटुक)लक्षणम् । अथ मुखरीप्रतिमुखरीभारलक्षणम् । शब्दप्रबन्धाः(न्) सततं वादयेत् तालसंयुतः (तान्) ॥ वोहणेन विना यत्र मुखर्यादिक उच्यते ॥ स एव भारसंज्ञो हि कथ्यते हि (तु) विचक्षणैः ॥ ५७ ॥ इति मुखर्यादिभारलक्षणम् । अथ गीतानुगठवणालक्षणम् । मलापकं ततो वाजी नियमं वा यथाक्रमम् ॥ विचित्रशब्दकैर्व्याप्त कालमानयुतं च यत् ।। ५८ ॥ वोहणेन विना युक्तं रञ्जकं सर्वसौख्यदम् ।। शुद्धसालकसंकीर्ण गीतं चातिमनोहरम् ॥ गीतानुगमिति प्रोक्तं ठवणा इति केचन ॥ ५९ ॥ इति गीतानुगठवणालक्षणम् । अथ (इति) चतुर्विधमार्दलिकलक्षणम् । 56 ab Not traced. cf V. 43 for the two lines wrongly repeated here, cdef सं. द. 594 योजितः for योजिताः । सहितो ior सहिता । शुद्धबटु for बटुकशुद्ध । 57 सं. द. 595. 596 ab प्रबन्धान् for प्रबन्धाः । संयुतान् for संयुतः। -दिकमुच्यते for - दिक उच्यते । तु for हि । 58 सं. द. 596 मेलापकं for मलापकं । तथा चाली for ततो वाजी । न्यास for व्याप्त । तत् for यत् । 59 सं. द. 597, 598 ab समा for विना। सालक for सालग। संकीर्णगीतैः for संकीर्ण गीतं । डवणा for ठवणा।

·५० वीणाप्रपाठकः तत एवं हुडुक्कादिवाद्यस्यापि च लक्षणम् ॥ तथा निःसाणभेर्यादिलक्षणं ज्ञेयमन्यतः ॥ गुणदोषाश्च काष्ठस्य चर्मणश्च तथैव च ॥ ६० ॥ कांस्यादिनिर्मित वाद्यं घनमित्यभिधीयते ॥ गृहीत्वा शुद्धकांस्यं तत् पूर्वममौ विशोधयेत् ॥ तालद्वयं प्रकुर्वीत तस्य शास्त्रोक्तमानतः ॥ ६१ ॥ तालः स्याद् वर्तुलस्तत्र सपादध्यङ्गुलोन्नतः !! मध्योऽस्याङ्गुलविस्तारो निम्नो रन्धं च मध्यम(ग)म् ॥ ६२ ॥ पादोनगुञ्जामात्रं स्यात् पि( ण्डस्तु यवमात्रकः) । [ सार्धाङ्गुलः स्यादुत्सेधः समकायाकृतिस्तथा ॥ ६३ ॥ गुरुत्वं च यथा नादो भवेच्छुतिमनोहरः ॥ ज्ञातव्य लोकतः सर्व दोरिकाधारणादिकम् ॥ ६४ ॥ ईटक तालडूयं कृत्वा तत्रैकं तिर्यगानतम् ॥ धृत्वा तस्याग्रभागेन मध्यमन्यस्य ताडयेत् ॥ ६५ ॥ 60 से. इ. 598, 599 ab एव for एवं । से for । 6. सं. ६. 599 cd 600 62 सं... 601 घगुलामनः for पशुप्लोमतः । मामौ for निम्नो । मध्यमे for मध्यमम् । स. 1. 6.1171 - कस्थिजो वर्तुलस्ताल: for ar - लानन: for लोमतः । निगम . for मध्यमम् । - 63 सं. द. 602. पिण्डस्तु यवमात्रकः । for b. V. 63cd - 75 are taken from Afters for. सं. र. 6.1172. समा लक्षणशुभाकृतिः। for d. 64 सं. द. 603- of. सं. र. 6.1173 ab for ab. कार्या तथा यथा नादो भवेच्छुतिमनोहरः ॥ 65 से. द. (04 • ab सं. र. 6.1174cd युग for दूयं । तालमेकमयावल: for b। cd 6.1177 cd - " ·बापाण्यायः। शिवेन ताडयच्छक्तिं न तु शक्त्या शिवं कचित् ॥ अल्पनादा भवेच्छक्तिभूरिनादः शिवो भवेत् ॥ ६६ ॥ वामन धारयेच्छक्तिं शिवं दक्षिणपाणिना ॥ अश्वमेघफलं चैव प्राप्नुयाद् दोषमन्यथा ॥ ६७ ॥ देवता तुम्बुरुयुता शक्तौ शक्तिः शिवे शिवः ।। द्रुतादिसिद्धस्तं नादमङ्गुलीभिर्विधारयेत् ।। पाटानत्र विजानीयात् सर्वानपि विचक्षणः ।। ६८ ॥ पमिनीपत्रसंकाशौ कांस्यताल( लौ )समाकृती ।। त्रयोदशाङ्गुलौ वक्ने कर्तव्यौ द्यङ्गुलौ तले ।। ६९ ।। मध्येऽङ्गुलमिते निम्नौ लक्ष्यशेषं तु तालवित् ।। झन्झकिटादयः पाटा मुख्याश्चान्ये निदर्शनात् ।। ७० ॥ नारदो देवता चात्र कथिता पूर्वसूरिभिः ।। घण्टादिवाद्यजातस्य लक्षणं ज्ञेयमन्यतः ॥ ७१ ॥ गम्भीरनादमधुरं समं गीतादिरक्तिकृत् ।। स्फुटप्रहारमित्यादिगुणैः स्याद्वाद्यमुत्तमम् ।। ७२ ॥ - 66 सं. द. 605 cd से र. 6.1178 ab नादो for नादा। 67 सं. द. 606. सं. र. 6.1179. 68 सं. द. 607,608 ab. abcd सं. र. 6.1180 - युग्मे for युता। शाक्तिः शकौ for शकौ शक्तिः । सिध्यै for सिद्धः । नादधृतिरूभंगुलीकृता for d। 69 सं. द. 608 cd 609 ab- सं. र. 6.1182. नलिनी for पद्मिनी । तालौ for ताल । कास्यजे for कर्तव्यो। 70 सं. द. 609 cd 610 ab सं. र. 6.1183. 1184ab. मितौ for मिते । तयोरन्यत्तु तालवत् for b। पाटा झनकटा मुख्याः सन्ति पाटान्तराण्यपि ॥for cd. 71 सं. द. 6ro cd 6ri ab. ab #. 7. 6.1184 cd चात्रेत्युकं सोढलसूनुना for bI 72 सं. ६. 6II cd 6r2ab cf. सं. र. 6.1209-1210.

·६०. वीणाप्रपाठकः। हस्तपाटप्रहारज्ञो गीतवाद्यादिकोविदः ॥ लयतालकलाभिज्ञो गा(पा)त्राभिप्रेतवादकः ॥ ७३ ॥ समादिग्रहविज्ञश्च पाटज्ञो ध्वनितत्त्ववित् ।। गीतवादनतत्त्वज्ञश्छि(नृत्यस्थच्छि)द्राच्छादनपण्डितः ॥ ७४ ।। ग्रहमोक्षप्रदेशज्ञो गीतनृत्तप्रमाणवित् ।। नादवृद्धिक्षयाभिज्ञ उत्तमो वादको भवेत् ।। गुणैः कतिपयै-नः सर्वैर्वा वादकोऽधमः ॥ ७५ ॥ इति वाद्याध्यायः। 75 " रक्तं विरक्तं मधुरं समं शुद्धं कलं घनम् ।। स्फुटप्रहारं सुलभं विधुष्टं च गुणैरिति ॥ दशभिः संयुतं वाद्यमुक्तं सोडलसूनुना ॥ अन्वर्थान्यत्र नामानि समं त्वष्टविधं मतम् ॥ 73 सं. द. 612 cd 613 ab 74 613 cd 614 ab 614 cd 615 cf. सं. र. 6.1215-1219 for V. 73-75. हस्तकोणप्रहारज्ञो गीतवादनकोविदः ॥ यतिताललयाभिज्ञः पाटज्ञः पञ्चसञ्चवित् ॥ दशहस्तगुणोपेतः पात्राभिप्रेतवादकः ॥ आतोषध्वनितस्वज्ञः समादिग्रहवेदिता ।। गीतवादननृत्यस्थारिद्राच्छादनपण्डितः ॥ प्रहमोक्षप्रदेशको गीतनृत्तप्रमाणवित् ॥ वाये समस्तभेदज्ञो रूपरेखान्वितस्तथा ॥ उद्घनपटुः सर्ववाद्यभेदविवेचकः ॥ मावविक्षयापत्तिकोविदो यादको विदः (वरः)॥ एगैः कतिपयैहीमः सर्वा पाएकोमा ।

·॥ श्री॥ ॥श्लोकार्षानुक्रमणी॥ INDEX OF HALF VERSES अगुलीभिश्चतसृभिः । १.२५.१ अडगुलीसारणाभ्यासः । २.३०.१ अडगुल्यादिप्रमाणं तु । २.१२.१ अत्रान्ये हस्तपाटास्तु। २.४४.२ अधस्तुम्बमधो वक्त्रम् । १.४.१ अनामया बहिस्तन्त्री। १.०४.१ अनेन सर्ववीणानाम् । १.१२.१ अन्ते तु माषमात्रं स्यात् । २.३९.२ अजुलान्तराणि स्युः । २.२८.१ अल्पनादा भवेन्छक्ति । २.६६... अवत्सक छण्डणश्च । २.४७.१ अवनद्धं घनं चेति । २ २.२ अवनद्धं च तत्प्रोक्तम् । २.४ १ अश्वपुच्छस्थितैलिः । २.१३.१ अश्वमेधप्रकरणे । १.१३.२ अश्वमेधफलं चैत्र । २.६७.२ अष्टादशाङ्गुलोद्देशात् । २.२९.१ अष्टाविंशत्यङ्गुल। च । २.३३.२ अष्टाशीतिरिमे हस्त-। २.४०.१ आकुम्चन् मध्यमापार्श्व-। १.६.२ आघाटीसंज्ञया लोके । २.१७.२ आयसः कांस्जो रौप्यः । २.२६.२ आलापिनी किन्नरी च। २.७.१ आलापिन्येकतुम्बा स्यात् । २.१५.१ इत्यादयोऽवनद्धस्य । २.१०.२ इत्यादयोऽत्रपाटान्ताः । २.४७.२ इन्दिरा पत्रिका ज्ञेया। १.२.२ ईदृक् तालद्वयं कृत्वा । २.६५.१ उत्क्षित्पया सारणया । १.२८.१ उत्सृज्य सारणा हन्ति । १.१५.१ उद्वेष्टपरिवर्ताभ्याम् । १.२९.२ ऊर्धाधः साधयेन्नाद-। १.१४.) एकतन्त्री तु तत्राद्या । २.६.१ एवमादिगुणैर्युक्तः । २.३१.२ एषेव कीर्त्यते लोके । २.१४.३ ककुभं दक्षिणस्याङ्ग्रेः । १.५.१ कनिष्ठातर्जनीपार्श्व-। १.६५.२; १.३१.३ कनिष्ठानखविस्तारा। १.८.२ कनिष्ठासारणाभ्यां वा । १.२०.३ करेणुवदनाकार-। २.३७.1 कर्तरीसहितो यत्र । २.५६.२ कांस्यादिनिर्मितं वाद्यम् । २.६१.१ काहलाराजशङ्खाद्याः । २.८.२ किन्नरी द्विविधा लघी। २.१८.१ क्रमादतवयाभ्यासात् । १.१६.२ क्रमाद् दुत नखैर्घातः । १.२१.१ खर्परं नालिकेरोत्थम् । २.१५.२ गम्भीरनादमधुरम् । २.७२.१ गायतो ब्राह्मणौ वणिा-। १.१३.१ गीतं निरूपितं तच्च । २.१.१ गीतवादनतत्त्वज्ञः । २.७४.२ गीतवादनदक्षत्वम् । २.३०.२ गीतानुगमिति प्रोक्तम् । २.५९.३ गीतनुगस्य पर्यायः । २.५३.३ गुणदोषाश्च काष्ठस्य । २.६०.३ गुणैः कतिपयैहीनः । २.७५.२ गुरुत्वं च यथा नादः । २.६४.१ गृध्रवक्षोऽस्थिनलिका । २.१८.२ गृहीत्वा शुद्धकास्यं तत् । २.६१.. प्रहमोक्षप्रदेशज्ञः। ।

·६२ बीणाप्रपाठकः । घण्टादिवाघजातस्य । २.७११ धनवायप्रभेदाः स्युः । २.११.३ घना मूर्तिः साभिघाता। २.४.२ चश्चत्पुटादितालैस्तु । २.५६.१ चतुरङ्गुलिसंघाते। १.१५.१; १.३१.२ चतुर्दश स्वरस्थाने। २.२०.१ चतुर्विधं तत्कषितम् । २.२.१ चतुर्विधो मार्दलिकः । २.५२.१ चतुःस्वरच्छिद्रयुता । २.३२.२ चौवनवदनम् । २.३.२ चित्रा वीणा विपश्वी च । २.६.२ जयघण्टा ततः कना। २.११.२ जानीयाल्लोकतोऽन्यानि । २.२३.२ जितश्रमस्त्यक्तभयः । २.२५.१ ज्ञातव्यं लोकतः सर्वम् । २.६४.२ ज्ञातव्यो नात्र कथितः । २.२१.३ ज्ञेयं तदन्यतो लोके । २.४८.२ झंझकिटादयः पाटाः । २.७०.२ तत एवं हुडुक्कादि । २.६०.१ ततः प्रतिमुखर्याख्यः । २.५२.२ तत्सर्व लोकतो ज्ञेयम् । २.३४.२ तथा निःसाणभेर्यादि । २.६०.२ तथास्या दोरिकादेशम् । १.४.२ तदुपेक्ष्य ततः पाटा: । २.४२.१ तदोत्क्षिप्ता सनिविष्टा । १.१६.१ तदोषाच्छादनं मार्ग-। २.३१.१ तद्वादने च व्यापारः । २.१३.१ तन्त्रीककुभतुम्बादि-। २.१२.२ तन्त्रीकोंगुष्ठ- । १.२९.१ तन्त्रीभिः सप्तभिः कापि। २.७.२ तन्त्रीलमा छपार्था । १.२२.२ तनिर्माणप्रकारश्च । २.३४.१ तर्जनीपार्श्वलमायाः । १.२०.१ तर्जन्या धार्यते बिन्दुः । १.१४.२ तलेन दक्षिणी हस्तक... सस्य द्वे प्राणि चस्वारि। २.२७.. ताम्रजा रामती यद्वा । २.३५,१ तालज्ञश्चाप्रयासेन । १.११.. तालस्यं प्रकुति। २.६१.. तालःस्याद्वर्तुलस्तत्र । २.६२.१ तालोऽथ कास्यताल: स्यात् । ०.११.१ तुम्बद्वयं च सर्वेषु । १.१५.१ तुम्बस्थितेन धनुषा । २.२२.२ तुम्बानी त्रितयं चात्र । २.२..२ तेषां लक्ष्यस्वरूपं च । २.४८.१ तेषु च स्वरविन्यासः । २.२८.२ त्यक्त्वा फूत्काररन्धं तु । ०.२७.२ त्यक्त्वा वितास्तिजीवातः । १.१४.२ प्रयोदशाङ्गुलौ वक्त्रे। २.६९.२ त्रिवली दुन्दुभिर्भेरी । २.१०.१ दक्षिणः कर्तरी कुर्यात् । १.१८.२; १.२६.१ दक्षिणानामया यत्र । १.२३.१ दण्डः शम्भुरुमा तन्त्री । १.२.१ दण्डे संवेष्टयेन् मन्द्र-। १.९.२; १.१७.२ दर्शनस्पर्शने चास्याः । १.१.1 दुधुंधुमाक्षररेव । १.३२.२ देवता तुम्बुरुयुता। २.६८.१ देहसौष्ठवसम्पन्नः । २.२४.२ दोरको वासुकिर्जीवा । १.३.१ दुतादिसिद्धस्तं नादम् । २.६८.२ धतूरकुसुमाकार-। २.३५.२ धर्मार्थकाममोक्षाणाम् । १.१२.२ धृत्वा कर्कटहस्तेन । २.४०.१ प्रत्वा तस्याग्रभागेन । २.६५.२ नागबन्धादयो जाताः । २.४३.२ नादवृद्धिक्षयाभिज्ञः । २.७५.२ नादश्रुतिस्वरप्राम- । २.२४.१ नारदो देवता चात्र । २.७१.१ निपीब्योर स्थलासभाम् । १.५.१ निर्दोषबीजवृक्षोत्यः । १.५०.१ ·लोकार्धानुक्रमणी। निर्दोषश्चोत्स्वातनाभिः । २.३८.१ “निर्माणकथनं तत्र । २.४१.२ निस्फोटिताभिधं पाणिम् । १.२७.२ निहन्ति कर्तरीतुल्यः । १.२८.२ न्यस्तो पृष्ठे कनिष्ठायाः । १.५.२ पटसूत्रमयी तन्त्री। २.१६.१ पटहो मर्दलश्चाथ । :.९.१ पधिनीपत्रसंकाशौ। २.६९.१ पाटानत्र विजानीयात् । २.६८.३ पादोनगुञ्जामा स्यात् । २.६३.१ पिनाकी लोकतो ज्ञेया। २.२२.१ पुनीतो विप्रहत्यादि । १.१.२ प्रकृतिः सर्ववीणानाम् । १.१०.२; २.१४.१ प्रदेशिन्या स्पृशेद्यत्र । १.३०.२ बहिस्तन्त्रीहतिस्तूर्णम् । १.१८.१; १.२५.२ भेदाच.सर्वमेधैतत् । २.२८.३ भ्रमरः काण्डवीणायाम् । १.१९.१ मधूच्छिष्टेन संश्लिष्टा । २.१९ २ मध्यमानामिकाभ्यां च। १.१९.२ मध्येङ्गुलमिते निम्नौ । २.७०.१ मध्योऽस्यागुलविस्तारः । २.६१.२ मर्दले तालसहितम् । २.५२.२ मलापकं ततो वाजी। २.५८.१ मार्गदेशीगतत्वेन । २.४१.१ मुखरीप्रतिमुखरी- । २.५३.२ मुहुः सारणया तन्त्री। १.२२.१ मेलापकयोपशमो.। २.४६.२ यतिरोता च गजरः। २.४६.१ यत्र सारणया हन्ति । १.२६.२ यत्राभिदधिरे धीराः। १.१०.१ यदेताडकं प्रोक्तम् । २.४९.१ या वेणुवल्कोत्था। १.८.१ येषताहादिकं सर्वम् । २.४५.२ रकचन्दनजान् सर्वान् । २.१६.२ रकचन्दनजो यद्वा । २.५०.२ रन्ध्रमर्धाङ्गुलमितम् । २.३९.१ रुजा डमरुको ढका। २.९.२ लयतालकलाभिज्ञः । २.७३.२ लौही कांस्यमयी यद्वा । २.१९.१ वर्तुलः सरलः श्लक्ष्णः । २.२६.३ वंशः पावः पाविका च । २.८.१ वंशः स्याद्वैणवो दान्तः । २.२६.१ वंशाश्चतुर्दश स्युस्ते। २.२९.२ वादकश्च रसादिस्तु। २.५१.२ वादकः शुद्धबटुक । २.५३.१ वादको वादकर्ता स्यात् । २.५४.१ वादनादिप्रकारोऽपि । २.२१.२ वादे तु वादनं कार्यम् । २.५५.१ वाद्यं निरूप्यते गीत-। २.१.२ वाद्यप्रबन्धा: कथ्यन्ते । २.४५.१ वामस्य मध्यमाङ्गुल्या । १.२३.२ वामेन धारयेच्छक्तिम् । २.६७.१ विचित्रशद्धकव्याप्तम् । २.५८.२ विनिर्माणप्रकारोऽस्य । २.५१.१ विशेषस्त्वन्यतो शेयः । २.३७.३ वीणा तु द्विविधा प्रोक्ता । १.५.१ वीणादि सुषिरं वंशम् । २.३.१ वीणावादनतस्वशः । १.११.१ वैणिकादवगन्तव्यम् । २.१३.२ वोहणेन विना यत्र । २.५५.२ वाहणेन विना युक्तम्। २.५९.१ शब्दप्रबन्धयत्यादि । २.५६ शप्रबन्धान् सततम् । २.५७१ शिवेन ताडयेच्छक्तिम् । २.६६.१ शिष्ट प्रन्थान्तरे ज्ञेयम् । २.२१.१ शुद्धसालकसंकीर्णम् । २.५९.२ शाजा दारवी च स्यात् । २३३.१ शवं तन्माहिषं स्निग्धम् । ३.३७.२ अतिवीणा पुरा प्रोका । ३.५.२ स एव भारसंज्ञो हि । २.५७.३ ।

·वीणाप्रपाठकः ।
सद्योजातादिपञ्चभ्यः । २.४३.१
सन्दिग्धपत्रिका तन्त्री। १.७.२
समादिग्रहविज्ञश्च । २.७४.१
सम्पन्ना सा तदन्यास्तु । २.१४.२
सर्वदेवमयी तस्मात् । १.३.२
सारणासारणेत्युक्ताम । १.६.१
सार्धागुलः स्यादुत्सेधः । २.६३.२
सावधानो वैणिकः स्यात् । २.२५.२
सुवृत्ता मसृणा तुम्बात् । १.९.१
सुषिरं निर्मितं धातु-। २.३८,२
स्पर्शीगृष्ठकनिष्ठाभ्याम् । १.३११
स्फुटप्रहारमित्यादि- । २.७२.१
स्फुरिते कम्पिता तन्त्रीः । १.२१.२
स्वपक्षसाधनं तद्वत् । २.५४.२
खरस्थाने द्रुतं कम्रा । १.२९.३
हननं च्छिन्नमाचष्टे । १.२०.२
हस्तत्रयमिता दैर्ये । २.३६.२
हस्तद्वयस्य संयोगे। १.१७.१., १.३२.१
हस्तद्वयाधिका माने। २.३२.१
हस्तपाटप्रहारज्ञः। २.७३.१
हस्तोद्भवास्त एवात्र। २.४१.२
हाहूवर्णवती धीर-। २.३६.१
हुंभुंथोंदिग्दिगित्येतत् । २.४०.२

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.