·UNIVERSAL
LIBRARY
OU_184099
LIBRARY
UNIVERSAL

·No text on this page.

·OSMANIA UNIVERSITY LIBRARY
Call No S294 1
Accession No S 1377
S34 S
Author
सत्यापाढ
Citle
त्रात मूत्रम् ॥ 1927
This book should be returned on or before the date last inarked below

·No text on this page.

·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः।
MVMu
vAvM
ग्रन्थाङ्क ५३
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् ।
महादेवशास्त्रिसकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्यारयासमेतम् ।
पञ्चदशषोडशप्रश्नात्मक षष्ठो भागः ।
एतत्पुस्तक
वे. शा. स. रा. शकरशास्त्रीमारुलकर
इत्येते. सशोधितम् ।
तच्च
बी. ए. इत्युपपदधारिभिः
विनायक गणेश आपटे
इत्येतैः
पुण्याख्यपत्तने
मानन्दाश्रममुद्रणालये
आयसाक्षरैमुद्रयित्वा
प्रकाशितम् ।
शालिवाहनशकाब्दा. १८४९
खिस्ताब्दा १९२७
( अस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृता ।)
मूल्यं सार्थो रूपक (१४८ )

·No text on this page.

·ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् । महादेवशास्त्रिसकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्याममेतम् । अथ पञ्चदशपथ । तत्र प्रथम पटल । विनेययुक्ताखिलसिद्धवर्य- लसच्चिदानन्दसुख मुनीन्द्रम् । नमामि सूत्रार्थविदे मुदाऽह हिरण्यकेश्याख्यगुरु कृपाब्धिम् ॥ १ ॥ गुरु गणपतिं नौमि ज मज्ञानप्रदौ तथा । सह गौर्या सोमनाथ नौमि विष्णु च पद्मया ॥ २ ॥ अश्वमेध ब्रह्ममेध सर्वमेध चतुर्दशे । प्रश्ने पञ्चदशे यज्ञप्रायश्चित्तमथोच्यते ॥ ३ ॥ उक्तानि द्वादशाहादश्चि नित्यानि कर्माणि यानीह हविर्यज्ञसोमयज्ञराजसूयश्व- मेधान्तान्व्याचरव्युराचार्या । तेषामिदानी प्रायश्तिप्रवचनमारभ्यते- श्रुतिलक्षण प्रायश्चित्त विध्यपराधे विधीयते ॥ १॥ श्रुती लक्षणमात्रमेव प्रायश्चित्त तस्योपदिश्यते । श्रुतिलक्षगप्रायश्चित्तमिति श्रूयते । श्रुतिर्वेद । यस्यैव विधित्वाद्येन ल्क्ष्यते ज्ञायत तलक्षण श्रुतो लक्षण यस्य तदिद श्रुतिलक्षणमिति । श्रुताविति सप्तमीनिर्देश । श्रुतौ किंचिदुक्त न कृत्स्नोक्तिरिति । इतरथा श्रुतिलक्षणमित्येव स्यात् । किंपुनम्तत् प्रायश्चित्तम । प्रायो विनाश । क्थ प्राय उ(यो)पदि(वि)ष्टो विनाश कर्तुमात्मन उपनि(वि): इति लोके दर्शनात् । चिती सज्ञान इत्यम्माद्धातोश्चित्तमनेकार्थत्वाद्धातो सधान चित्तमित्युच्यते प्रायश्चित्त विनष्टस्य कर्मण सधान प्रायश्चित्तमित्युच्यते । चित्तिचित्तयो सुडागमो लक्षणकृत इति प्राय ·[१९ प्रभे- २६२ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- शब्दस्य विनाशपर्यायस्याकारान्तत्वाञ्चित्तिचित्तयो सुडागमेन प्रायश्चित्तमिति रूपसिद्धि । रक्षणाच्च सुडागमो गणसूत्रवृत्तिकारेण प्रायस्य चित्तिचित्तयो सुडस्कारो वेति पठि- तत्वात् । श्रुतौ लक्षणं प्रायश्चित्तस्योपदिष्टमिति पिण्डितार्थ । तत्र चोदयति सर्वकर्मसु श्रुतिलक्षणेषु प्रायश्चित्तम्, स्मृतिलक्षणमिति न वक्तव्यम् । तत्र परिहार -अन्यानि कर्माणि श्रुतिलक्षणानि भवन्ति प्रायश्चित्तमेव श्रुतिलक्षणमित्येवमुच्यते । कम्तयर्थ । श्रुतौ लक्षणमात्र प्रायश्चित्तस्योपदिश्यते । चिह्नमात्र यथा पुरोडाश क्षायतीति । क्षायो दाह । तल्लक्षण प्रायश्चित्तस्य क्षायतीत्यत्र द्वयोर्बहना क्षाये प्रायश्चित्तम् । नैकस्यैव हविष क्षाये । यद्यष्टो(ष्टा)पनि (1)त्यवबुभ्येतेत्यत्र द्वादशपया षोडशपद्या वा प्रायश्चित्तसा- मान्यमाने नैमित्तिक भवति। विध्यपराधे विधीयत इति कर्मविधि । अपरायोऽन्यथा क्रिया, विधेरपराधो वियपराध । तस्मिविध्यपराधेऽन्यथा भावे प्रायश्चित्त विधीयते । यथा- यस्यानो वा रथो वाऽन्तराऽग्नी यातीत्यविधानेना तरागमनेन प्रायश्चित्तम् । यत्र तु विधिर्न तत्र प्रायश्चित्त विहितत्वात् । यागार्थगमने च न प्रायश्चित्तम् । अथवा श्रुति लक्षण प्रायश्चित्त वि यपराधे विधीयत इत्येततेक सत्रम् । अर्थविशेषश्चा य इति पूर्व सूत्रभेदमाश्रित्य पूर्वसूत्रेण श्रुतौ लक्षणमात्रमुक्त न यावदपेक्षितमुक्तम् । द्विनीयसूत्रेण विहितस्य पुरुषवृ(कृ)त्यापराधे प्रायश्चित्त न विधाना तरेण विहितस्या यथाभावे भवतीति । इदानीमेकसूत्रत्वमाश्रित्योच्यते । विधीयते ब्राह्मणेनेति कर्म विधिस्तस्यापरार्थेऽन्यथाक्रियाया श्रुतिलक्षण विधीयते न स्मृतिलक्षण विधानसा सामर्थ्यात् । यत्र ह्यभयस्य प्राप्त कर्ममध्येऽपि स्मृतित्वलक्षण प्रमाणम् । आचमनव कर्माङ्गत्वेन वेदमूलस्मृतिदर्शनात्तत्रैवम् । ब्रह्मौदनार्थ औपासन सर्व निर्म थ्य वेति त्रय पक्षा । औपासनेकदेश वा स्थापनीय सर्वमौपासन वा स्थापनीयम् । अथवा तो विना निर्मन्थ्य वा स्थापनीयम् । तत्रानुगमने विषयमाह-औपासनैक्देशपक्षे पाका पूर्वम नुगतश्चेत् पुनरौपासनैकदेशमाहृत्याऽऽदधातीति । सर्वप्रायश्चित्तमनाम्नातत्वात । पाकादू र्वमनुगतश्चेत्पुनरेकटेशमाहृत्य पुन पाक कृत्वा न वरदान न प्रायश्चित्तम् । सर्वमौ- पासनपक्षे पाकात्पूर्वमनुगतश्चेदोपासनानुगमनप्रायश्चित्त स्मृतिविहितम् । अयाश्चेति सधान कृत्वा सर्वमाहृत्य स्थापनीयम् । पाकादूर्ध्वमनुगतश्चेत्पूर्ववत्सधानविधिना सधाय स्थाप नीयम् । निर्मथ्याग्निपक्षे पाकात्पूर्वमनुगतश्चेत् पुनर्निर्मथ्य स्थापनीयम् । पाकादूर्ध्वम- नुगतश्चेत् पुनर्निर्मथ्य स्थापयित्वा पाक कर्तव्य सर्वप्रायश्चित्तम् । द्वितीयाधानादिप्वौ- पासनैकदेशपक्षे तद्देशमाहत्येत्यादिसर्वमौपासनपक्षे त तुमाते पथिकृत च कृत्वा स्थाप- नीयम् । निर्मथ्यपक्षे लौकिकारणीद्वयमाहत्य माथित्वा तमादृत्य स्थापनीयम् । यस्य तु सर्व आहितस्तस्य श्रोत्रियागारादाहृतमपि द्वितीयाधानादिषु स्थापनीयम् । बहुपत्नी कश्चेत् स्मार्तविधिनौपासनाग्निं मसृज्य तस्यैकदेश सर्व वा निधायाऽऽधान कर्तव्यम् ।

·-
१ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
सर्वाधानपक्षे स्मार्तकर्मणा लोप एव श्रौतेन चरितार्थत्वात् । अग्नौकरणादि केचिल्लौकि-
कानले कुर्वन्ति । दक्षिणाग्नौ पैतृक कर्म क्रियत इति निर्देशात् , अग्नीकरणादि तत्रैव
वियपराध इति वचनात्पुरुषापराधे तु श्रौतस्मार्तप्रायश्चित्त भवति ॥ १ ॥
यथा पर्याहित'नामेककार्याणा यूपादीना विकल्पो द्रष्टव्य । खदिरपलाशादीनामिहा
प्येकनिमित्ताना विकल्प स्यादत इदमुच्यते--
एकस्मिन्दोष श्रूयमाणानि समभ्युच्चीयेरन्याय
श्चित्तान्यर्थान्तरसयोगात् ॥ २॥
एकस्मिन्दोष एकस्मिन्निमित्ते यानि विधीयन्ते प्रायश्चित्तानि समुच्चीयन्ते । तानि
यथा-अग्निहोत्रस्कन्दने-अस्मान्द्यौ पृथिवीमित्यभिमन्त्रणम् । उपसर्गे- उन्न भय
पृयिवानिति । अनशनमाहत साय नानीयादिति समुच्चय एतेषा भवतीति । कि कारणम् ।
अर्थान्तरसयोगात् । अर्यादिन्यदर्थान्तरम् । अर्था तरस्य भावोऽर्थान्तरत्वम् । तस्मादर्था-
न्तरयोगात् । अर्थान्तरप्रयोजन प्रयोजनादन्यत्वादित्यर्थ । अन्यत् प्रयोजनमभिमन्त्रणे-
नान्यदुपसर्गेणान्यच्चानशनेनात समुच्चय इति । यद्यपि दोषनिर्घातप्रयोजनमेक तदाऽप्ये
कस्मिान्नेमित्तेऽनेकप्रायश्चित्तोपदेशाद्विकल्पम्य चान्याय्यत्वादोपनिर्घातार्थश्च । तेन चावा-
न्तरप्रकारभेदेन साधनतया समुच्चयोपपत्ते पाक्षिकत्वमन्याय्यमिति समुच्चय । यया
लोके- अक्षामयेऽसिदोषोऽन्योऽञ्जनेन हन्यतेऽयो न वाऽ येनान्यो निपातशयनेनेति
रोगपरिहारप्रयोजनैक्येऽपि अवा-तरकार्यभेदो यथा तद्वद्दोषनिर्घातादर्यत्वेऽपि सञ्चय ।
उपदेशो यथार्थवादो नार्थान्तरभावो न भवति एकातिव तत्र विकल्पो भवति, न समु-
चय इति । साक्षाद्रीहियवादिवदेककार्यतया श्रवणाभावेऽपि अर्थवादादेव प्रयोजनदा
यत् प्रागवगम्यते तत्रापि विक्रपो युक्त । यथा पथिकृद्याग स्वर्गफ्लप्रतिपत्त्यर्थो
वैश्वानरोऽपि तथैव । ततस्तयोर्विकल्प इति समुच्चयो न न्याय । अदृष्टदोषोभयोरुपदेशा
दुभाभ्यामेव हन्यत इति । अवान्तरकार्यभेदा इति प्रागेवोक्तम् । यस्तु
शाखान्तरस्थो विधिरकेषामित्युच्यते । तत्रापि विकल्प एवाधिकविधेरनित्यत्वादिति ।
एकशाखीयप्रयोगोपदेशे शाखान्तरीयाशोपसहार एकेषामिति न वक्तव्यम् । ततो यत्रै-
केषामिति निर्देशस्तु तत्र विधीयमानप्रयोगादधिकधर्मोपदेश इत्यवगमादनित्यत्वादत
समुच्चयत्वम् । दर्शपूर्णमासातिपत्तौ पाविकृती वैश्वानरी च विहिते तयो, समुच्चय
यत्र सामा यविशेषभावस्तत्र सामान्यस्य विशेषेण बाध । यथा-आहवनीयानुगमने
सामान्येन ज्योतिष्मतीष्टिपिहिता । अवाधाने कृत आहवनीयानुगमन आहुत्यन्तर
विहित तत्र बाध । यथा देवाञ्जनममन्यज्ञ इत्येकेषामिति तत्राप्यदृष्टकार्यत्वात्समुच्चय-
संभवेऽपि विकल्प एव मतान्तरत्वेनोपन्यासात् ॥ २॥

·२६४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [ १५0- तत्र त्रिविध प्रायश्चित्तमाह - जपो होम इज्या च ।। ३ ।। चेतिप्रकारवचन । अन्यान्यप्यनुमन्त्रणोपस्थानोपसमिन्धनपुनराधानादीनि सगृह्णाति। तेषामपि प्रायश्चित्तत्त्वेन वक्ष्यमाणत्वात् । नितयोदाहरण तु तेषा प्राधान्यख्यापनार्थ बाहुल्वाभिप्राय चेति द्रष्टव्यम् ॥ ३ ॥ सन्त्वेतानि प्रायश्चित्तानि समुच्चीयन्ता चार्थान्य(न्तर)त्वात् । कस्मै पुनरर्थाय तानि क्रियन्ते । अत आह- दोषनिर्घातार्थानि भवन्ति ॥ ४ ॥ कर्मणो वैगुण्यमित्युक्तम् । तन्निर्घातेन कर्मण उपकुर्वन्ति, कार्यशक्तिमविकला कुर्व न्तीत्यर्थ । कथ पुनरेतेषा तादर्थ्यमिति चेत् , एतस्मिन्वैगुण्य एतत्कर्तव्यमित्युक्ते तत्स माधानस्यापेक्षितत्वाद्वैगुण्यपरिहारार्थमेव तदवसीयत इति भाव ॥ ४ ॥ अस्त्वेषा दोषनिर्यात फल कालोऽप्येषा व्याकरणीय । किं कर्मकाल एव कर्त- व्यानि, उतापवृत्ते कर्मणि आहोम्विदिष्ट्यादे पर्वाद्यपेक्षत्वात्स स काल प्रतीक्षणीय इति । तत्राऽऽह-- अनन्तरं दोषाकर्तव्यानि ॥ ५ ॥ क्षतादिचिकित्सावदनन्तर दोषादेतान्यनुष्ठितान्येव दोष निर्हण्युर्नान्यथेति भाव । एतेन प्रायश्चित्ताधानस्याप्यतुनक्षत्राद्यनपेक्षत्व व्याख्यातम् ॥ ५ ॥ निहते पुनर्दो। कृत्स्न कर्म ॥ ६ ॥ एव प्रायाश्चित्तेन निर्दृते दोघे तन कर्मशेष कार्य इत्यर्थ । यदप्यकृतमयथा- कृत वा सत्कृते प्रायश्चित्तेऽङ्ग प्रधान वा तदपि यथा क्रियेतेत्युक्त कृत्स्नमिति तत्रागमपवृत्ते कर्मणि न क्रियते, प्रधानानुपकारात् । द्रव्यसस्कारस्तु परतो द्रव्योपयो- गान क्रियते तार्थत्वात् । प्रधानमप्यपवृत्तकाल न कियतेऽकाले कृतस्याकृतत्वात् । गौणकाले तु क्रियत एव मुख्याभावे गौणम्यापि ग्राह्यत्वात् । तेनापिरपर्वण । नियैव दर्शपूर्णमाप्तयो । तच्च परस्ताद्दर्शयिष्याम । केचित्तु व्याचक्षते निहते दोषे पुन कर्म कृत्स्न भवति सक्ल भवति फलदानसमर्थ भवतीति ॥ ६ ॥ ननु नितदोषमपि कर्म दोषागमविकलशक्तिक सत्कथ कार्याय कल्पयिष्यते । महि शल्यप्रवेधात्पादेन खञ्ज सन्नुत्खातशल्योऽपि पन्थान प्रतिपद्यते । तेन प्रयुक्तस्य कर्मणोऽपार्थकत्वात्पुन प्रयोगेण भवितव्यम् । अत आह- - ·{ पटल 1 महादेवशाखिसकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । । ३६५ तस्य नावचनात्पुनः प्रयोगः ॥७॥ तस्य सकृत्प्रयुक्तस्य कर्मणो नर्ते वचनात्पुन प्रयोगो भवति । भवत्येव तु वचना यथा- ' अन्या दुग्ध्वा पुनोतन्यम् ' अथान्यामिष्टिमनुल्बणा तन्वीतेत्यादौ । को बदृष्टार्थस्य कर्मण कार्याकार्यते शक्यशक्ती वा जानीयात् । न खल्वन्धो रूपविशे- पान्पश्यति । तस्माद्यम्य शास्त्रमेव पुन प्रयोग शास्ति काम तत्र प्रयोक्ष्यते प्रत्येष्यते च तस्य पङ्गोरिव कार्या(य)शक्ति । यत्र तु न शास्त्रमस्ति, कुतस्तत्र पुन प्रयोग । प्रत्येप्यते तु तत्र प्रत्युत्तस्यैव कर्मणश्चिकित्सितपटलस्येव चक्षुष कार्यशक्तिरित्यल प्रसङ्गेन ॥ ७ ॥ तुभ्य ता अङ्गिरस्तमेत्यन्वाहितामिः प्रयास्यजुहुयात् ॥ ८॥ यद्यवाहिताग्निर्देशविप्लवाद्यावश्यकनिमित्तवशात्सगृह प्रयास्य स्यात् तदा तुम्य- मित्यनयाऽऽहवनीये जुहुयात् । वास्तोष्पतीयप्रत्याम्नाय ॥ ८ ॥ पृथगरणीष्वग्रीन्समारोह्य प्रयाति ॥ ९ ॥ अरणिवचनान्नाऽऽत्मनि समारोप्या ॥९॥ यत्र वसेत्तदैतामिष्टिं सरस्थापयेत् ।। १० ॥ यत्र वत्स्यति तत्रावसितहोमान्त कृत्वा कृतान्तात्प्रक्रम्येष्टि सस्थाप्या ॥ १० ॥ यद्यन्वाहितामेराहवनीयोऽनुगच्छेदन्वग्निरुषसाम अमख्यदित्यन्य प्रणीय यो अनि देव वीतये हवि मार आ विवासति । तस्मै पावक मृडय स्वाहेति युवाहुतिं जुहोति ॥ ११ ॥ पूर्ण नुव सर्वप्रायश्चित्त हुत्या, इद विष्णुर्विचक्रम इत्याहुति जुहुयात् ( आप० श्रौ० ९-१-११) इत्यापस्तम्ब । जुहूनिवृत्त्यर्थ सुवग्रहणम् । वैष्णवी तु जुह्वा जुहुयाद्यद्यव्यापता भवति ॥ ११ ॥ या कश्चनानुगच्छेदेतदेव प्रायश्चित्तम् ।। १२ ।। त तमनुगत योनित उत्पाद्य भूरित्युपस्थानादि समानम् । होमावपि तत्र तत्रैवेति भाष्यकृत् । आहवनीय एवेति वैखानस ॥ १२ ॥ मथित्षा गार्हपत्यम् ॥ १३ ॥ गार्हपत्यममुगत मन्थनेनो पाद्य यथोत्तमेव प्रायश्चित्तमावर्तयेत् । तथाऽऽहवनीय स्यापि गार्हपत्यतामापनस्य मथनमेव न प्रणयन यथोलमौत्तरवेदिकप्रणयनास्पशु सोमयो ॥ १३ ॥ १४ ·[१५ प्रमे- २६६ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-- प्रणयनवर्जमावर्तेत ॥ १४॥ यथा दक्षिणाग्न्यनुगतिप्रायश्चित्त प्रकृत्याऽऽह भरद्वाज -- अन्वाहार्यपचने जुहुया दित्याश्मरथ्य । आहवनीय इत्यालेखन इति । केचित्त्वाहवनीयानुगतावप्यजत्रविषये प्रणयनवर्नमावर्तयन्ति तस्य गार्हपत्याननुप्रवेशा-मन्थनमेव सर्वत्रेति । तदयुक्तम् । अविशेषात् । उद्धार्यस्यापि गार्हपत्यानुप्रवेशे प्रमाणाभावस्य दर्शितत्वाच्च । अस्तु वा तदनुप्रवेशस्तदा त्मनस्रोऽप्यनुप्रविशन्न दण्डेन पराणुद्यते योनित्वादेरनुप्रवेश- हेतोस्त प्रत्यविशेषात् । वाच्यो वा विशेष । तस्मात्प्रणयनविधिप्ववशिष्टमेव प्रणयन मजस्रोद्धार्ययो ॥ १४ ॥ या प्रकृतिर्दक्षिणाः॥ १५॥ तत आहरेदिति शेष । प्रदर्शनार्थ चैतत्सभ्यावसथ्ययोरपि.य कश्चनानु च्छेदिति सामान्योपक्रमात् । अन्यथा तस्याऽऽनर्थक्यप्रसङ्गाच्च । तदभिप्रायमेव चानयोरननुक्रमण वेदितव्यम् । अनित्यत्वाभिप्रायमित्यपरे । तदेतदन्वाहितप्रायश्चित्त स्वविषये सर्वमाग्निहो. त्रिकादिप्रायश्चित्तान्तर बाधते, विशेषविषयत्वात् । यस्य चोभावनुगतावित्यनेन तु सर्वो विधिर्बाध्यते, विशिष्टतमविषयत्वात्तस्य । सर्वेऽपि ह्यनुगतप्रायश्चितविधयोऽवाहितानन्वा- हितादिगोचरा एकैकानुगतावभिनिम्रोकाभ्युदयरहितोभयानुगतौ च सावकाशा । तद्वि- शिष्टोभयानुगतौ युक्त तदेकविषयेणानेन बाध्यत इति ॥ १५ ॥ भूरित्युपतिहेत ॥ १६ ॥ स्पष्टम् ॥ १६ ॥ मनसा प्रतीपायनीय यजुर्जपेत् ॥ १७ ॥ यनमान इति शेष । व्रतोपायनीयमिति वचनाद्रत चरिष्यामीति ( तै० स० १- ५-१०) च मन्त्रलिङ्गात् । सततिर्वा एषा यज्ञस्य ' ( तै० ब्रा० ३-७-२) इत्यादिना विच्छिन्नवतसतानार्थत्वस्तवनाच्च व्रतोपायनीयमिति स्वस्य यद्रतोपायनार्थ यजुस्तज्जपेदित्यर्थ ॥ १७ ॥ इद त एक पर उत एक तृतीयेन ज्योतिषा सविशस्व । संवेशनस्तनु वै चारुरेधि पिये देवानां परमे जनित्र इत्यन्वाहितामेरग्रिमपक्षा- यन्तमा शम्यापरासात्सभरेत् ॥ १८ ॥ भन्वाहिताधिकारशङ्कानिवृत्त्यर्थमाहिताग्निग्रहणम् । यावति देशे शम्या परास्ता पतति ततोऽन्यद्यग्नि कश्चिदपक्षायेत्, आयतनादपगच्छेत् । तदा तमेव त्रि परीत्य सभरेस्पुनरायतने निक्षिपेत् । तदुक्त मापस्तम्बेन-शम्यापरासा परि वानपति कविर A

·१ पटछ• ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् ।
२६७
निरिति त्रि प्रदक्षिण परिक्रम्य, तर सभरेदिद त इति । कृत्स्नाग्न्यपक्षाण एव चाय
विधि । यथोक्त बाढच्याश्वलायनयो - - · आहवनीयमवदीप्यमानमविशम्यापरासा-
दिति । अग्न्येकदेशापगमे तु यदि पुरा प्रयाजेभ्यो बहि परिध्यङ्गार स्क्न्देत् '
इत्यादिविध्यन्तर द्रष्टव्यम् ॥ १८ ॥
परम्तरार शम्यापरासादपक्षायन्तमनु
प्रयायान्ववसाय यजेत ॥ १२ ॥
पर शब्दोऽत्यन्तसनिक वर्तते । शम्यापरासात्परतरमपगच्छेद्यत्र सोऽग्निस्तत्रेतरानपि
प्रत्यक्षान्नीत्वा तदनुगुणान्विहृत्य तदहस्तत्र वसेत् ॥ १९ ॥
अग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाफपाल निर्वपेत् ॥२०॥
यत्र वसेत्तत्रेत्यर्थ ॥ २० ॥
पथोऽन्तिकादर्हिराहरेत् ॥ २१॥
पथ समीपे ये दर्भास्ततो बर्हिराहरेत् ॥ २१ ॥
अनड्डान्दक्षिणा ॥ २२ ॥
यदा त्वियमिष्टिस्तन्त्रमध्ये पतिता तस्यैव प्रसङ्गो वेदितव्य ॥ २२ ॥
श्वोभूते गृहेषु प्रत्यवस्येत् ॥ २३॥
तत श्वोभूते यतो देशात्पूर्व गतस्तत्र प्रत्यवस्यति । सोमेषु वसानप्रत्यवसाने च
न भवतो यत्राहवृद्धि स्यात् ॥ २३ ॥
यस्य हविषे वत्सा अपाकृ ता धयेयुर्वायव्या यवागू
निर्वपेत् ॥ २४॥
यदा सर्वगवीना वत्सा सर्वमेव पय पिबेयुर्न तु हविषे पर्याप्तमवशेषयेयुस्तदा
यवागू निर्वपेत् । शिथिलतण्डुला यवागू ॥ २४ ॥
सा दोहस्थाने प्रतीयात् । अन्यतररमादपाकृता
धयेयुः ॥२५॥
यद्यपि सानाय्यस्थानापत्तेस्तद्धर्मिका यवागूस्तथाऽप्योषधिगणत्वान्निर्वापादय श्रप.
णान्ता धर्माश्चरुवत्कार्य । ये हविनिप्पत्यर्था भवन्ति । सानाय्ये विहितास्त्वर्थलोपा
निवृत्ता न शास्त्रात् । अतोऽत्रार्थवत्त्वात् त्रियन्ते । उद्वासनादारभ्य सानाय्ययोर्य-
तरस्थानापन्ना ततरधर्मा भवति । पृथका दाना च नानादेवतात्वात् । ' यदा तूभयोरपि
दोहयो पयो धीत स्यात्तदा सह प्रदान यवाग्वोरेक्देवतात्वात् । आह च भरद्वाज
समानदेवतेषु समवदाय प्रचरति हविर्गणेषु पशुगणेषु चेति ॥ २५ ॥

·[१५ प्रमे-
२६८
सत्यापाडविरचितं श्रीतसूत्रम्-
अयोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ।. २६ ॥
सस्थाप्येष्टिं तदहरेवोपवसथ कृत्वा पीतेन हविषा पुनर्यजरेत्यर्थ । नाऽऽग्नेयस्याss-
वृत्ति । नाशदोषाधभावत - उत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्य ' ( तै० ब्रा० ३-७
-२ ) इति रिङ्गाच्च । एव दोहान्तरस्याप्यनष्टरयेति द्रष्टव्यम् ॥ २६ ॥
यस्य साय दुग्ध५ हविरातिमाईतीन्द्राय व्रीही-
बिरुप्योपवसेत् ॥ २७॥
आर्ति शदोषापहारादित । इन्द्रग्रहण महेन्द्रस्यापि प्रदर्शनार्थम् । प्रातदोहे
नास्य समवदाय प्रचरेत् , इत्यविशेषषचनादन्यथा महे द्रयाजिनस्तत्र याज्यानुवाक्या
दिविरोधात् । तथैन्द्र वा माहे द्र वा पुरोडाश तम्य स्थान बढचा । बाहिग्रहणायवा
निवर्तन्ते । यदा रात्रावार्तिस्तदा यावदर्थं पात्राणि प्रयुज्य निरुप्य ब्रीहीनुपवसेत् ।
यदा तु श्वस्तदा त्वनन्तरमेव निरुप्य नोपवास ॥ २७ ॥
यत्पातः स्यात्तच्छृत कुर्यात् ॥ २८ ॥
यत्प्रातरदुष्ट स्यात्तच्छृतमेव कुर्यात् न तु सानाय्यप्रतिनिधित्वेन पुरोडाश प्रवृत्त
इति सोऽपि [न] पुरोडाश कार्य इति भाव ॥ २८ ॥
अथोत्तर ऐन्द्र. पुरोडाशो भवति ।। २९॥
इतरो दोह पुरोडाश स्यात्तस्य स्थाने निरुप्तै/हिमि पुरोडाश कार्य इत्यर्थ ।
संचैकादशकपालो द्वादशकपालो वा । ऐन्द्राग्नविकारत्वात् । तस्य च प्रागुद्वासनात्पुरो
डाशधर्मा परत सानाय्यधर्माश्च पूर्ववदेव वेदितव्या ॥ २९ ॥
प्रातदोहेनात्र समवदाय पचरति ॥ ३० ॥
समवदाय सहावदाय ।। ३० ।।
अयोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ॥ ३१ ॥
एतदेव प्रातःहस्याऽऽतिगतस्य प्रायश्चित्तम् ॥ ३२ ॥
उपवासस्तत्रान्निवर्तते ॥ ३१ ॥ ३२ ॥
सायदोहेनात्र समवदाय प्रचरति ॥ ३३ ॥
अत्र ब्राह्मणे कल्पान्तरेषु चान्यतरदोहार्तावुभयातौ च पुनरिज्योत्ता । सूत्र-
कारस्तु तामुभयात वेव वक्ष्यति तेनान्यतरातौं नेष्यते । आश्वलायनस्त्वत्रानुग्रहमाह-
यथा 'अन्यतरादोषे व्यासिच्य प्रचरेयु पुरोडाश वा तत्स्थाने ' इति । बाढच्येऽपि
साय दोहार्तावाम्नातोऽनुग्रह -यथा प्रातर्दुग्ध द्वैध कृत्वा तस्यान्यतरा भाक्तिमातच्य तेन
यजेत, इति ॥ ३३ ॥

·२६९ १ पटल.] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाच्यार यासमेतम् । अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ॥ ३४ ॥ अथ यवागूनिर्वापादूर्ध्वमुत्तरस्मै हविषे परेगुरनुष्ठेयम्य सानाय्यस्य सिद्धये पुनरमि वत्सानपाकुर्यात्पृथक् कुर्यात् । अन्यद्गतम् ॥ ३४ ॥ यस्य सायप्रातर्दुग्ध हविरातिमार्छत्यै द्र पञ्चशराघमोदन पचेत् ॥ ३५ ॥ उभयो क्रमेणाऽऽतों क्रमेण पुरोगशौ निरुप्य सहप्रचार पूर्ववत् । यदा पुनर- निरुप्तेऽन्यतरार्यर्थे पुरोडाशेऽ यस्याप्यार्तियुगपदातिर्वा तदाऽष्टाक्पाल पञ्चशरावौ निर्व- पेत् । तदस्य परिमाणमित्यर्थे लुप्ततद्धित पञ्चशरावशब्द पञ्चशरावपरिमित द्रव्य- मभिधत्ते । तच्च शरावेण निर्वपति त्रिर्यजुषा द्विस्तूष्णी स द्वादशशराव चरु निर्वपति द्वादशभिर्मन्त्रैस्तूप्णीमितराणीति लिङ्गात् । इ द्रग्रहणमत्रापि प्रदर्शनार्थम् । ऐन्द्र वा माहेन्द्र वेति समानमिति बढ्चश्रुते । सानाग्यप्रतिनिधित्व च हविषोरत एव लिङ्गा- सिद्धम् । ' पयो वा औषधय । पय पय । पयसैवास्मै पयोऽवरुन्धे' (ते. ब्रा० ३-७-१) इति लिङ्गाच्च । तेन सानाग्यधर्मकताऽपि तयो पूर्ववदेव वेदितव्या । कात्यायनस्तु पञ्चशराव प्रकृत्याऽऽह- प्रतिनिधि प्रायश्चित्त वा देवताश्रुते ' इति । प्रायश्चित्तार्थत्वे परतोऽप्युद्वासनाग्नेय द्राग्नधर्मता हविषोरिति विशेष । यवाग्वादीना तु प्रतिनिधित्व प्रदर्शितमेव सूत्रे स्पष्टमिति सानाय्यधर्मतैव यथोक्ताऽनुसधेया ॥ ३५ ॥ अग्निं प्रथम पुरोडाशेन यजेत ।। ३६ ।। देवतायास्तद्धिनेनैव सिद्धेस्त्तरविकल्पार्थोऽनुवाद ॥ ३६ ॥ उत्तरमिन्द्र पञ्चशरावेण ॥ ३७ ॥ पञ्चशरावमेवैकमि द्राय निरुप्य तेनैव प्रथममग्निमिष्ट्वा तत इ द्र यजेत, न त्वष्टाक पाल पुरोडाश निर्वपेदित्यर्थ । ब्राह्मणे | द्र पञ्चशरावमोदन निर्वदग्नि देवतानां प्रथम यजेत इति यागविधिरेवाग्नेरष्टाक्पालस्य कल्पक इति प्रथम क्रूप । ऐ द्रादेव पञ्चशरावादग्नेर्वाचनिको याग इति द्वितीय इति द्रष्टव्यम् । उभयत्र चाऽऽग्नेययो सह प्रदानमिष्यते विभवात् ॥ ३७ ॥ अथोत्तररमै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ॥ ३८ ॥ व्याख्यात ॥ ३८ ॥ यस्य व्रत्येऽहन्पत्न्यनालम्भुका भवति तामपरु य यजेत ॥ ३९ ॥ व्रतार्हमहो व्रत्यमहस्तच्चौपवसथ्यम् । तत्रैव व्रतोपदेशात्तम्मिन्नहनि यदि पत्न्या- विवशादनालम्भुका स्पर्शानीं स्यात्तदा तामपहाय यजेतव, दर्शपूर्णमासाम्यामित्यर्थ । अथवा व्रतशब्द र्मवाची यथा शिक्षति व्रतेनेत्यादौ । तत्प्रतिनियतमहत्यमह । ।

·[१५ प्री- सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- तस्मिन्ननालम्भुकायामपि पत्न्या तया विना कुर्यादेव तत्कर्मेत्यर्थ । तद्यथा पर्वणो दर्श- पूर्णमासी, अमावास्याया पिण्ड पितृयज्ञ सायप्रातरग्निहोत्रमित्यादि । व्रत्येऽहनीति वच- नाद्ययेन प्रतिनियत तत्तत्रानालम्भुकाया क्रियते । एतदुक्त भवति यस्मि काले यस्या क्रियाया प्रत्यवाय प्रायश्चित्त वा भ्रश्येच्च मुख्य कालम्तत्रानालम्भुकायामपि क्रियते नेतरदिति । तेन काम्येष्टय पशुसोमाश्च यस्मिन्पर्वण्यनालम्भुका न तस्मिन् क्रियन्ते । कियन्त एव तस्मिन्यदा प्रक्रान्ता भवति । प्रका तम्य कर्मणस्तत्काल प्रतिनियमात् । एतेनानन्याधेयादेरपि प्रक्रान्तस्य तत्कालापवर्गो व्याख्यात । सोमे तु प्रक्रा तेऽनालम्भुकाया नियमविशेषानाह कात्यायन पत्न्युदक्या दीक्षारूपाणि नि( वि )धाय सिकतास्वासीतोपस्रवणात्तिठेत्सधिवेल्योर्वेदिसमीपे सुत्यासु त्रिरात्रान्ते गोमूत्रमिश्रेणोदकेन स्नापयित्वा परिधानादि करोति सनिपातिकम् । प्रजा तायाश्च दशरात्रादूर्ध्व स्नानादि, न गर्भिणी दीक्षयदित्येके । अयज्ञिया गर्भा इति श्रुते । मानूबन्ध्या प्रकरणादिति । प्रजाताया तु सत्यप्याशोचे यजमानम्याग्निहोत्रादावधिकार उक्तो धर्मशास्त्रकार । बौधायनम्तावत् । नाशुचि काम्य तप आतिष्ठेन्न यजेत न स्वाध्यायमधीयीतान्यत्राग्नि होत्रदर्शपूर्णमासेभ्य ' इति । मनुनाऽप्युक्तम्- न वर्धयेदघाहानि प्रत्यूहेन्नाग्निषु क्रिया । न च तत्कर्म कुर्वाण सनाभ्योऽप्यशुचिर्भवेत् ॥ इति । याज्ञवल्क्योऽप्याह-वैतानोपासना कार्या क्रियाश्च श्रुतिचोदिता । इति । तथा नित्यानि निवर्तन्ते वैतानवर्जम् , इति गौतम । जाबालिश्चाऽऽह- जन्महान्योर्वितानस्य कर्मत्यागो न विद्यते । इति । एतेन आतेष्टिरपि व्याख्याता । तत्र त्वाह भरद्वाज -कथ जातेष्टिरित्यूर्व दशम्या इत्याश्मरथ्यो जात एवविज कुर्यानित्यालेखन इति । बौधायनश्चाऽऽह- संह स्माऽऽह बौधायन उत्थिताया निर्दशाया निर्वपेरिति जातमेव विदित्वेति शालीकि इति ॥ ३९ ॥ उदकशुल्ब स्तणीयात् ॥ ४० ॥ योक्त्र तु स्वकाले दक्षिणत पाशमुदक्शुल्ब जघनेन वेदिमन्तर्वेदि वेत्यापस्तम्ब । पश्चाद्वेदेरन्तवैदि वा तूष्णीं निदध्यात् ॥ ४० ॥ तामिष्ट्वा त्रिरात्रे स्नातामुपहूयेत ॥(ख०१)।। अमू- हमस्मि सा त्व चौरह पृथिवी त्वर सामाहमुक् त्व तावेहि सभवाव सह रेतो दधावहै पुरसे -

·१ पटल ] महादेवशास्त्रिसकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २७१
पुत्राय वेत्तवै रायस्पोषाय सुप्रजास्त्वाय सुवी
र्यायेति । अर्ध एवनामुपह्वयते सैव तत. पाय-
श्चित्तिः॥४१॥
यदेयमतिगतत्रिरात्रा स्नाता स्यात्तदैनामृतुगमनार्थमुपह्वयेत तच्च कर्मण एव प्राय
श्चित्तार्थ, न तु पुरुषार्थम् । कम्मात् । अ? वा एतस्य यज्ञस्य मीयते । यस्य व्रत्येऽह
पत्न्यनालम्भुका भवति, ( तै० ब्रा० ३-७-१ ) इति प्रकृत्य · तामिष्टोपह्वयेत ।
सैव तत प्रायश्चित्ति ' ( तै० ब्रा० ३-७- १ ) इति श्रुते ॥ ४ १ ॥
यदि सानाग्यमग्निहोत्र वा विष्यन्देत । यदि वा
कीटोऽवपद्येत । मायमेन पलाशपर्णेनान्तमेन
वोदक्परेत्य प्राजापत्ययर्चा वल्मीकवपाया विष्य
न्दमानमवमनीय भूरित्युपतिष्ठेत ।। ४२ ॥ मध्य-
मेनैव पलाशपर्णेन द्यावापृथिव्ययर्चाऽन्तःपरिधि
कीटावपन्नमवनीय भूरित्युपतिष्ठेत ॥ ४३ ॥
कथनवशानुवृत्तस्याध पतन विन्य ठनम् । व्याख्याता कमीक्वपा । तामुद्धृत्य
विवृतबिला कृत्वा तस्या बिलेऽवनीय पुनर्जुहुयादग्निहोत्रम् । अवनयनापेक्षया पुन शब्द
आ( ब्दमा )वर्तयेत् । दोहनेन विनाऽ यागमयेदुत्पादयेत् । कीटोऽमे-यसेवी क्रिमि ।
अ त परिधीति देशोपलक्षणमग्निहोत्रे ॥ ४२ ॥ ४३ ॥
यदि सानाग्यमन्यदागमयेत् ॥ ४४ ॥
यदि दधनि पयसि वा कीटोऽवपद्येत तत्रान्यतागमयेत् । स्पष्टमन्यत् ॥ ४ ॥
यद्यग्निहोत्रमन्या दुरवा पुनर्जुहुयान्मित्रो जना
कल्पयति प्रजानन्मित्रो दाधार पृथिवीमुत द्याम् ।
मित्रः कृष्टीरनिमिपाऽभिचष्टे सत्याय हव्य घृतव
ज्जुहोतेत्यभिवृष्टमग्निहोत्र५ हुत्वाऽन्या दुग्ध्वा
पुनर्जुहुयात् ॥ ४५ ॥
पुनरग्निहोत्रग्रहणात्सानाय्ये नाय विधि । यस्याग्निहोत्रमववर्षेदित्यापस्तम्ब । अव.
वर्षेदुपरि वर्षेत्पर्ज य । तत्कृत्वा तदववृष्ट मैच्या हुत्वेत्यर्थ । स जुहुयान्मित्रो जनान्
ते • ब्रा० ३-७-२ ) इति श्रुते । ततोऽन्या दुग्ध्वा होम । कचित्तु-मित्रो
ननानिति पूर्वाहुतिम प्रेणाग्निहोत्र हुत्वा पुन)ममिच्छति । तदाऽप्य या दुग् वा पुनर्जु.
हुयात् , इति वचनादोहहोमयोरावृत्ति यत्तु पुरस्तादोहस्योपरिष्टाच्च हुत्वोपस्पर्शनस्य
तत्र स्यात्तत्त त्रमेव भवत्युभयोर्विभवात् ॥ ४५ ॥

·'२७२ [१५ प्रो सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- यदि पूर्वस्यामाहुत्या हुतायामुत्तराहुतिः स्कन्देव पूर्वी चोत्तरयाऽभिहुत्य (भिजुहुयात् ) यत्र वेत्थ वनस्पते देवाना गुह्या नामानि । तत्र हव्यानि गामयेति वानस्पत्ययर्चा समिधमाधाय तूष्णीमेव पुनर्जहुयात् ।। ४६ ॥ अभिहोम उपरिहोम । तत एव शिष्टादेवोत्राहुतिस्तूष्णीमुभयत्र । ततो होमावृत्ति पूर्ववत् । यदा पुनस्त्तराहुत्येक्देश स्वन्नो न सर्वाहुतिस्तदा तन्नाऽऽद्रियेत । यथा च वक्ष्यति यदनाहुतिमात्र विगुडेव सेति मात्रापचारे तच्छेषेण समाप्नुयादिति च । पूर्वा हुत्या सहोत्तराहुतिपतनेऽप्ययमेव विधिस्तम्यापि फलत स्कन्नत्वात्तत्तुल्यन्यायत्वाच्च ॥ ४६॥ यदि पूर्वस्यामाहुत्यार हुतायामाहवनीयोऽनुग च्छेदग्निरौ दारावग्निरिति वदननन्तरे शकले हिरण्ये वा जुहुयात् ॥ ४७ ॥ यस्मादारोरुद्वायेदन्तत सोऽन तर शक्ल । तम्मिस्तत्स्थे हिरण्ये वा जुहुयात् । उत्तराहुतिमित्यर्थ । मत्रलिङ्गानुरोधात् । तथोत्तमे शक्ले हिरण्य निधायेत्येव भर द्वाज । वदन्निति वचनान्मन्त्रमध्ये होम स्वाहाकारस्त्व तत एव भवति । तत शेष- समाप्ति । तत्र स्रुक्प्रतितपनमुपसमि धन चाऽऽहवनीयम्यासभवान्निवर्तते । प्रतितपन- निवृत्तेरेवोद्देशनमपि निवृत्त भवति । परिसमहनादेस्त्वनिवृत्ति शक्लहिरण्ययोरग्निप्रति. निधित्वेन विधानात् । यस्याप्यजस्र आहवनीयम्तस्यापि प्रतिनिधावेवाग्निहोत्रसमाप्ति- रविशेषात् । ततो मन्थनम् ॥ ४७ ॥ यदि पुरा प्रयाजेभ्यो बहिष्परि याहवनीयात्माची नमगारो निवर्तेताध्वर्यवे च यजमानाय चाकर स्यात् । यदि दक्षिणा ब्रह्मणे च यजमानाय चा कर स्यात् । यदि प्रत्यग्धोत्रे च पत्नियै च यज- मानाय चाकर स्यात् । यादडग्रीधे च पशु भ्यश्च यजमानाय चाकर स्यात् । मा तमो मा यज्ञरतमन्मा यजमानस्तन्नमस्ते अस्त्वायते नमो रुद्र पराय ते नमो यत्र निषीदस्य वयु मा मा हिसीर्यजमान मा हिसीरिति तर सुवस्य बुध्ने- नाभिविदः यात् ॥ यदि प्राचीन निवर्तेतैवागि - ·१ पटल ] महादेवशास्त्रिसकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २७३ तरासु दिक्षु ब्रह्माणं माहिरसीर्यजमानं मा हिर सीरिति दक्षिणतो मन्त्र सनमति ॥ होतार मा हिरसीः पत्नी मा हिश्सीयजमान मा हिसीरिति पश्चात् । आगीध्र मा हि सीर्यजमानस्य पशून्मा हिसीर्यजमान मा हिसीरित्युत्तरतः ॥ (ख०२) ॥ ४८ ॥ बहिष्परिधीति देशोपलक्षणम् । यदि पुरस्तादिति लिङ्गाबाह्मणे परिध्यग्रहणाच्च । तेनान्वाधानप्रभृत्या प्रयानारम्भादय विधि । अन्यत्र तु तूष्णीमङ्गार प्रहृत्य सर्वप्रायश्चि तमेव । बुनो मूलम् । अभिनिदध्यात् , अभिपीडयेत् । मा तम इत्येतत्सर्वासु दिनु समुच्चीयते ॥ ४८ ॥ सहस्रशृङ्गो वृषभो जातवेदाः स्तोमपृष्ठो घृत वान्सुप्रतीकः। मा नो हासीन्मेत्थितो नेत्त्वा जहाम गोपोष नो वीरपोष च यच्छेत्येनमग्नौ प्रहरति ॥४९॥ स्पष्टोऽर्थ ॥ ४९ ॥ प्रहृत्य वाऽभिजुहुयात् ॥ ५० ॥ तूष्णी प्रहृत्य मन्त्रेण वाऽभिजुहुयात् ॥ ५० ॥ यद्याहिताग्नेरग्निर्मथ्यमानः कालसनिकर्षण न जायेत यत्रान्य पश्येत्तत आहृत्य वि. हृत्य हुत्वाऽत्वरमाणःपुनर्मन्थेत् ॥५१ ॥ प्रवासादौ समारूढोऽग्निरग्निहोत्रकालसनिकर्षे यदि विहरणाय मध्यमानो न जायेत तदा लौकिकाग्निमाहृत्य गार्हपत्यायतने निधाय विहृत्य जुहुयात् । तथा च बौधायन 'अथारण्यो समारूढेषु मथित्वाऽग्नीन्विहृत्य जुहुयात् । अपि वा लौकिकमाहृत्य विह त्याग्नीनन्तराऽरणिं निधाय जुहुयात् ' इति । आश्वलायनेनापि-अग्निहोत्राय कालेऽ नावजायमान इति वदता समारूढविषयत्वमेवास्य विधे ख्यापितम् । न ह्यनुगतोऽग्नि रग्निहोत्राय मथ्यते, अपितु सर्वकामार्थ समारूढस्तु कदाचिदग्निहोत्रायैव मथ्यते प्रवा सादाविति युक्त तद्विषयत्वम् । तत्राजस्राग्नेर्बहुषु समारूढेषु य एवाग्निर्मथ्यमानो न जायते स एवाऽऽहर्तव्य । एव विहरणकालप्रभृत्या होमकालादयमेव विधि । अनुगति- विषये तु केक्लगार्हपत्यानुगतावुभयानुगतौ च मथ्यमानस्यानन्मनि यो विधि स यस्य

·[ १५ प्रो-
।
सत्याषाढविरचित श्रौतसूत्रम्-
वोभावनुगतावित्यत्रैव दर्शित । अन्यत्तु मतम् । ' मथ्यमानम् ' इत्यविशेषवचनादनु-
गतिविषयेऽपि समानोऽय विधि । कालसनिकर्ष इति च प्राधान्याद्धोमकालसनिकों
गृह्यते । तेनानुगतिविषयेऽपि होमकालातिपत्तो यस्याऽऽहवनीय इत्यादिविधिना मध्य-
मानस्याजन्मनि भवत्येवाय विधि । अनासत्तौ तु होमकालस्य यथाविहितप्रायश्चित्ता
न्येव भवन्तीति । आगामिकालविवर्ष एवात्वरमाणो मन्थेत् , अन्यथा पुनरनुकल्प
प्रसज्येत । न च तच्छक्तिविषये युक्तमिति भाव ॥ ११ ॥
अन्यमविन्दन्नजाया दक्षिणे कर्णे जुहुयात् ॥ ५२ ॥
अनादयोऽग्ने प्रतिनिधीयन्ते मुख्यत्वादिसामान्यात् । यथोक्त ब्राह्मणे-तममिक्ता
अन्वसृज्यत गायत्री छन्दो रथन्तर५ साम ब्राह्मणो मनुष्याणामन पशूना तस्मात्ते
मुख्या मुखतो ह्यसूज्यन्त, इत्यादि । तस्मादविकारोऽग्निलिङ्गाना मन्त्राणाम् । तत्रोद्धरण
श्रपणप्रतितपनाद्यर यभावान्निवर्तते । तथा अपणोद्धरणाभावादेवाजादीना गार्हपत्ये
स्थापनमपि निवृत्तम् ॥ ५२ ॥
अजस्येत्येकेषाम् ॥ ५३॥
पराग्निहोमपक्षे तु होमार्थमवस्थापयति ॥ १३ ॥
अजस्य तु ततो नाश्नीयात् ॥ ५४ ॥
अनजातिसबन्धि मांस क्षीरादि वा किचिन्नाभीयात् । 'वर्णे चेन्मासवर्जनम्' इत्या
श्वलायन ॥ ५४॥
अजामविन्दन्ब्राह्मणस्य दक्षिणे हस्ते जुहुयात् ॥ ५५ ॥
ब्राह्मणोऽप्यजया व्याख्यात ॥ ५५ ॥
ब्राह्मण तु वसत्यै नापरुन्ध्यात् ।। ५६ ॥
असूर्योढार्थ वचनम् ॥ १६ ॥
ब्राह्मण त्वविन्दन्दर्भस्तम्बे जुहुयात् ॥ ५७ ।।
मवत्यत्र ब्राह्मणम्-'अग्निवान्वै दर्भस्तम्ब ' ( तै० ब्रा० ३-७-३) इति५५ ॥
दर्भारस्तु नाध्यासीत ॥ ५८ ।।
अन्यत्र ब्रह्मयज्ञार्थत्वाद्वैधादासनादिति द्रष्टव्यमविरोधात् ॥ १८ ॥
दर्भानविन्दन्नप्सु जुहुयात् ॥ ५९॥
कार्यकारणयोरभेदादिति भाव । भवति चात्र श्रुति --अग्निं या गर्भ दधिरे । २०
स. ५-१-१) इत्यादि ॥ १९ ॥
आपस्तु न परिचक्षीतेमा भोजनीया इमा अभोज
नीया इति ॥ ६॥

·-
--
१2] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । २७५
मापस्तु बीमन्सा अपि न वर्जयदित्यर्थ ॥ १० ॥
दातृदोषादपि न वीभत्सेतेत्याह-
अप्यभोजनीयस्यैत सवत्सर परिगृह्णीयादेवापः ॥ ६१ ॥
अभोजनीय अभोज्यान ॥ ११ ॥
अद्भिस्तु पादौ न प्रक्षालयीत ॥ ६२ ॥
सुखार्थस्य प्रक्षालनस्य निषेधो न शौचार्थस्यापि, प्रयतस्यैव कर्माधिकारात् ॥१२॥
सांवत्सरिकाण्येतानि व्रतानि भवति ॥ ६३ ॥
' सावत्सरिकाण्येतानि व्रतानि भवन्तीत्याश्मरथ्य | यावजीवमित्यालेखन ' इति
भरद्वाज । सांवत्सरिकत्वविक्ल्पाभाव स्वमते । अप्यभोजनीयस्यैत सवत्सरमिति लिङ्गात् ।
श्रुतिश्च भवति-सवत्सर हि व्रत नाती(त्ये)ति ॥ ६३ ॥
संवत्सरेऽग्नये व्रतपतये पुरोडाशमष्टाकपाल निर्वपेत् ॥ ६४ ॥
सवत्सरस्य परस्तादित्यापस्तम्ब । व्रातपत्येष्टया व्रतनिवृत्ति ॥ ६४ ॥
अनये क्षामवतेऽष्टाकपालम् । यद्याहिताग्नेरग्नि-
हान्दहेत् ॥ ६५ ॥
येषा पूर्वापरा अन्वश्च प्रमीयेरन्गृहदाहे वेत्यापस्तम्ब । पूर्वे चापरे च वृद्धवाला
वश्या यद्यन्वञ्च सतता म्रियेर दोरन्वा गृहास्तत्रेयमिष्टिनैमित्तिकी सिध्यति च तत्र
कामो वाक्यशेषात् । यथा नैषा पुरायुषोऽपर प्रमीयते |स्यापर गृहा दहति ' ( तै०
स. २-२-३) इति च ॥ ६५ ॥
अग्नये विविचयेऽष्टाकपालं यस्यान्यैरनिभिरग्नयः
सरसृज्येरन्मियो वा ॥६६॥
अन्यौकिकैदिकै ससर्गे पञ्चाना परस्पर ससर्गे चेयमेवोष्टिस्त्सर्गेण भवति । अप-
वादे त्वन्या । ताश्च समारोपणेन विवित्तेवग्निषु भवन्ति । समारोपणमन्त्र एव तु त
तमग्निं हस क्षीरनीर इव विवेक्ष्यति । तथा ससर्ग प्रकृत्यारण्योरनीन्समारोप्येत्येव
बौधायनः ॥ ६६ ॥
अग्नये वीतयेऽष्टाकपाल यदि गार्हपत्यदक्षिणानी
सरसृज्येयाताम् ।। ६७ ॥
गार्हपत्यदक्षिणानी इति वचनात्तयो पृथगेकदेशससर्गे न भवतीयमिष्टि । एक-
मुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् ॥ ६७ ॥

·[१५ प्रभे-
२७६ सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-
अग्नये विपृचयेऽष्टाकपाल यदि गार्हपत्याहवनीयो।
गाईपत्यदक्षिणानी इत्येकेषाम् ॥ ६८ ॥
दक्षिणाग्न्याहवनीयो वेत्यापस्तम्ब । पूर्ववदन्वय ॥ ६८ ॥
अग्नये व्रतभृतेऽष्टाकपालं यद्यभ्यादाह्येन ॥ ६९ ॥
ससृज्येरन्नग्मय , इत्यन्वय । अभ्यादाह्यो गृहदाही ॥ १९ ॥
अग्नये शुचयेऽटाकपाल यदि शवाग्निना । अग्नये
संकुसुकायाष्टाकपाल यदि सूतकामिना ॥ ७० ॥
ससृज्येरन्नग्मय इत्यन्वय सवत्र । शवाग्निश्चिताग्नि । सूतकाग्निर्जातकर्मार्थ ॥७॥
सकुसुको विकुसुको विकिरो यश्च विष्किरः ।
माषाज्येन नलेध्मेन व्या शमयामसि । अस्मि-
न्वय संकुसुकेऽग्नौ रिपाणि मृज्महे । अभूम य
ज्ञियाः शुद्धाः प्र ण आयू रषि तारिषदिति या
ज्यानुवाक्ये ॥ ७१॥
इद यानुष होत्रम ॥ ७१ ॥
अग्नयेऽप्सुमतेऽष्टाकपाल यदि वैद्युतेन ॥ ७२ ॥
वैद्युतोऽशनिप्रभव । सकुसुकादन्यासामाम्नाय एव याज्यानुवाक्या ॥ ७२ ॥
सर्वे सनिपतेरननये विविचये निरुप्यानये शुचये
निर्वपति । व्रातभृती तृतीयामासुमती चतुर्थी
क्षामवतीमन्ततः परिक्रमयेत् ॥ (ख०३) ॥ ७३ ॥
यत्र तु गृहदाहादिनिमित्तसमुच्चयात्क्षामवत्यादयोऽप्सुमत्यन्ता सर्वा इष्टय सनि
पतेयुस्तत्र निमित्तक्रमभेदे सत्यप्यनेनैव क्रमेणेष्टीनिपेत् । व्रातभृतीं चाधिका तृतीयाम् ।
तत्राप्सुमती चतुर्थी निरुप्य ततो विपृगादिभ्य सकुसुकान्तेभ्य शुचिवर्न निर्वपेत् ।
तत क्षामवतीमाद्या सतीमन्त गमयेत् ॥ ७३ ॥
बातभृती द्वितीयामेके समामनन्ति । व्रातपतीमुत्तमाम् ॥ ७४ ॥
अथवा विविचये निरुप्य व्रतभृते निर्वपेत् । ततोऽनन्तरोत्तेनैव क्रमेण शुच्यादिम्य
क्षामवदन्तेभ्य । ततोऽन्ते व्रातपतीमित्यर्थ । कतिपयनिमित्तसनिपाते तु क्रमेणवेष्टयो
भवन्ति ॥ ७४ ॥
गर्भ सवन्तमगदमकरग्निरिन्द्रस्त्वष्टा बृहस्पतिः ।
पृथिव्यामवचुश्चोतन्नाभिप्रामोति नितिं परा
चैरित्यग्निहोत्रस्थालीसवन्तीमभिमन्त्रयेत ॥७५॥

·१ पटल.] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । स्पष्टम् ।। ७५ ॥ यस्य हविनिरुप्त पुरस्ताच्चन्द्रमा अभ्युदेति त्रेधा तण्डुलान्विभजधे मध्यमाः स्युस्तानग्नये दात्रे पुरोडाशमष्टाकपाल कुर्याघे स्थविष्ठास्तानिन्द्राय प्रदात्रे दधश्चरु येऽणिष्ठास्तान्विष्णवे शिपिधि- टाय शृते चरुमग्निरेवास्मै प्रजा प्रजनयतीति।।७६॥ य पुरस्ताच्चन्द्रोदयवती तिथिं चतुर्दशी तेन मिश्रा वा पञ्चदशी यजनीयमहर्बुद्ध्या तदनुगुण प्रवृत्तदर्शतत्रो हविर्निर्वापोत्तरकाल तत्त्व जानीयात्स निरुतस्य हविषस्तण्डु- लान्स्थूलमध्यमाणुभेदेन त्रेधा विभज्य मध्यमानग्नये दात्रे पुरोडाशमष्टाकपाल कुर्यात् । अधिवपनादिष्वग्निं दातारमुपलक्षयदित्यर्थ । स्थविष्ठानिन्द्राय प्रदात्रे सायदोहे चरु कुर्यात् । अणिष्ठान्विष्णवे शिपिविष्टाय प्रातदोहे । तत्र चरुधर्मा यवाग्वा व्याख्याता । चरुसानाय्ययो श्रपणात्स्थानाच्च तयोरेव गुणविकारौ । पुरोडाशस्त्वाग्नेयविकार एव । पुनरिज्यायास्तु विकल्प । तदुक्तम्- 'एकामेव यजेत द्वे एव यजेत ' इति । नाय विधिरसनयत , सानाय्यसयोगात् । आह चाऽऽश्वलायन -सानाय्ये पुरस्ताच्चन्द्रम- साऽम्युदित इति । भारद्वाजस्त्वाह- सोऽय नासनयतो विद्यत इत्येकम् । विद्यत इत्यपरम् इति। विद्यत इति पक्षेऽप्सु श्रपणम् । चोरेन्द्राग्नवच्च धर्मा ॥ ७६ ॥ अनिरुप्तेऽभ्युदिते ।। ७७ ॥ प्राकृतीभ्यो निर्वपेदित्यनुषड्ग । यदा पुनरनिर्वापादकालप्रवृत्तिाता तदा सशय , किं प्राकृत्या एव देवतायै निर्वतव्यमुत वैकृतीभ्य इति । तत्र प्राकृतीम्य इत्यापस्तम्बो मन्यते । प्राकृतीभ्य इत्यविवक्षिता संख्या ।। ७७ ॥ व्युद्धभाग्भ्यो निर्वपेन् ॥ ७८ ॥ 'वि वा एत प्रजया पशुभिरर्धयति ' इत्यर्थवादेन व्यृद्धिहेतुत्वख्यापनादम्युदित हविय॒द्धमित्युच्यते । तद्भज ते या वैकृत्यो देवतास्ता व्युद्धमान । ताभ्यो निर्वपे. दित्यर्थ ॥ ७८ ॥ तथैकदेशे निरुक्षेऽभ्युदिते व्युद्धभाग्भ्यः शेषम् ॥ ७९ ॥ विनिरुतमर्धनिरुप्तम् । तत्राभ्युन्तेि प्राकृत्या एव देवतायै शेष निर्वपदित्यर्थ ॥७९॥ तामिष्टिर २ सस्थाप्य वत्सानपाकृत्य श्वः साना- ग्येन यजेत ॥ ८० ॥ अथ निरुप्तानिरुप्तविशेषयो शाखा तरीया अपि कल्पा विकल्पार्थ प्रदर्श्यन्ते- ' यस्यागृहीत हविरभ्युदियाद्गतचर्या वा नोदाशसीत । स त्रेधा तण्डुलानिति पूर्ववत् । - ·[१५ प्रमे - सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- अथोत्तरस्मै हविषे वत्सानपाकृत्योपवसेत् ' इति भरद्वानादय । अगृहीतमनिरुतम् । अनिरुत्तविषये पूर्ववदम्युदितेष्टिं कृत्वा पुनरिज्या कुर्यात् । निरुप्तविषयेऽपि वक्ष्यमाण घतचर्याकल्पाशक्तावेच कुर्यादित्यर्थ । व्रतचर्या वा नोदाशसीत । व्रतचर्या उपवसथा भ्यास । ता च नोदाशसीत, न शक्ष्यामि कर्तुमित्युदीक्ष्य नाशतीत नेच्छोदित्यर्थ । तथाच व्रताशक्तावेवेति कात्यायन । पुनरिज्यानियममात्रमत्राधिकमिति वेदितव्यम् । ' अथ यस्य गृहीत हविरम्युदियात्सैव प्रायश्चित्ति सा व्रतचर्या, इत्यापस्ताम्ब । निरु- सविषये सैवामावाम्यैव पुनरभ्यस्ता प्रायश्चित्ति , सा वा व्रतचर्या व्रत्यमहरेव वाऽम्य स्तमित्यर्थ । तदत्र निरुतविषयेऽन-तरसूत्रोक्तेन कल्पेन सह त्रयोऽमी शाखान्तरकल्पा उक्ता भवन्ति, यथा प्रकृतिमेवाविकृता कृत्वा तयैव पुनर्यजेत । अभ्युदितेष्टिं वा कृत्वा प्रकृत्या पुनर्यजेत । उपवसथमात्र वा वर्धयित्वा पश्चाधनेतेति । तदेतदुक्त बौधायनीये सह स्याऽऽह बौधायन सिद्धरेवाऽऽमावाम्यहविर्मिरिष्ट्वा पुनरुपोष्य श्वोभूते काल्या. मनम्युदितामव्यापन्ना यजेत । अत्र ह स्माऽऽह शालीकि - यैषा ब्राह्मणजेष्टिस्तया व्यक्तयेष्ट्वा पुनरुपोष्य श्वोभूते काल्यामनभ्युदितामव्यापन्ना यजेतेत्यपि वोपावसथ एवा- तिप्रवर्धत, इति । सा व्रतचर्येत्यत्र प्रयोगमाहाऽऽपस्तम्ब -' वत्सा मातृमि समृज्य पुनपाकृत्य पूर्वार्दुग्ध दधि हविरातञ्चनार्थ निदध्यात् ' ( आप० श्री०९-४-१४) इति । अग्न्यन्वाधानादि सर्व कर्म यथानुष्ठितमेवावतिष्ठते । प्रातदोहार्थ त्वपाकृतान्व- सान्मातृभि ससृज्य सायदोहार्थं पुनरु( र ) पाकृत्य दध्युत्पात्येत् । यत्तु प्रागुत्पन्न दधि हविस्तदातश्चने निदध्यात्प्रातिपादयेत् । यदि प्रातदोहोऽप्युत्पन्न स च तस्मिन्नेव दक्ष्यभिदोहत्वेन योज्यो न त्याज्य । तत एव यायात् । यस्तु निरुप्त एवाऽऽग्नेयो धार्यते, श्रपितश्चेत् त्याज्य एव, अशक्तपर्युषित वादिदोषप्रसङ्गात् । तत श्वोभूते कृता तात्प्रक्रम्य यजेत । यदा तु कृतायामिज्याया च द्रज्ञान तदा पुनरिज्यैव । अकाले कृत स्याकृतत्वात् ॥ ८० ॥ अग्नये पथिकृते पुरोडाशमष्टाकपाल निर्वपेट्यो दर्शपूर्णमासयाजी सन्नमावास्या वा पौर्णमासी वाऽतिपादयदिति ॥ ८१ ॥ एतदुक्त ब्राह्मणे कल्पान्तरेषु च तत्तथा कुर्यादित्यर्थ । इद च तत्रोक्तम्-आर ब्धदर्शपूर्णमास सस्तयोरन्यतर स्वकालादतिपाद्यानडुद्दक्षिणा पाथिकृती निर्वपेदिति ता च कृत्वा वैश्वानर्यपि कार्या, निमित्तैक्यात् । एकस्मि दोषे श्रूयमाणानीति वचनाच्च ते च कृत्वाऽतिपन्नेष्टिरपि कार्या कालातिपत्त्यर्थत्वात्तयो । उक्त च बौधाय. नेन-पाथिकृत निरुप्य वैश्वानर द्वादशकपाल निर्वदथातिपन्ना प्रतियने

·.
.
१ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २७९
दिति । कल्पान्तरमप्याह । तत्राऽऽह स्म ह शालीकि - पाथिकृत निरुप्य वैश्वा-
नर द्वादशकपाल समानतन्त्रमनुनिर्वपेन्नचातिपन्ना प्रतियजेत, इति । तत्र च यावदुत्तरस्य
कर्मण कालस्तावदेवेष्टाऽतिपन्नेष्टि । उत्तरेण त्ववरद्धे काले प्रायाश्चत्तमात्र तदधि-
काराय क्रियते नातिपन्नेष्टि । अकाले कृतम्याकृतत्वात् । अथापद्यकृतप्रायश्चित्त
स्यैव गौणमेन कालमाहु कल्पान्तरकारा
। भरद्वाजस्तावत्-' आ दर्शात्पौर्णर्मा
सस्य कालो नातीयादापौर्णमासादस्येिति कालातिक्रमेऽप्यापदि यजेत, इति । निदान-
कारोऽप्याह-'सर्वत्राऽऽपूर्यमाणपक्षो दर्शस्य स्थान कृष्णपक्षश्च पौर्णमासस्येति ।
तथा पौर्णमासेन हविषाऽपरपक्षमभि यजेताऽऽमावाम्येन पूर्वपक्षमिति च वचनान्तराणि
कल्पान्तरत्वान्न लिख्यते । समानमेतद्विबहूनामतिपत्तावपीति द्रष्टव्यम् ।
योऽय पायिकृत पुरोडाश सोऽतिपन्नेष्ट्या सह । तथा चाऽऽह भगवानापस्तम्ब -
'समानतन्त्रे वा मुख्य कार्य ' (आप श्री०
० ९-४-३) । तच्चातिपन्नेष्टे सर्वथाऽती-
तकालत्वे न सभवतीति गौणकाल एव व्यवतिष्ठते । न चास्मिन्कल्पे वैश्वानरी, शाखा
न्तरीयत्वात् पाथिकृतेन सहातिपन्नयागनिवृत्तेश्च । एवमुत्तरविकल्पयोर्द्रष्टव्यम् ॥८॥
अथ प्रवृत्तस्यातिपत्तौ शाखा तरीय विधिमाह-
वि वा एतस्य यज्ञश्छिद्यते यस्य यज्ञे प्रततेऽ
न्तरेतामिष्टिं निर्वपन्ति । य एवासावाग्नेयोऽ-
डाकपालोऽमावास्याया पौर्णमास्या तमेवा
नये पथिकृते कुर्यात्तेनैव पन्था पुनरेवैति न
यज्ञ विच्छिनत्तीति विज्ञायते ॥ ८२ ॥
यस्य प्रारब्येष्टिमध्ये विहता स्यात्तस्य यदि मध्येयज्ञ पाथिकृती क्रियेत तदा स
यज्ञ पूर्वप्रततो विच्छियेत, न चान्ते कर्तव्यतेप्यताम्, निर्हत्य दोषमतिपन्नाया कर्तव्य-
त्वात् । अतो य एव तत्राच्युत आग्नेय स एव पथिकृद्गुणक कार्य, तेनैव
पुनर्यज्ञस्य विहतस्य पथान प्रतिपद्यते, न च यज्ञो विच्छेदितो भवतीति ।
स चाय कल्प प्रवृत्तस्यातिपत्तौ पूर्वाभ्या विकल्पाभ्या विकल्प्यते, शाखान्तरी-
यत्वात् । अप्रवृत्तस्य तु पूर्वावेव भवत प्रवृत्तकविषयत्वादस्य ॥ २ ॥
प्रवृत्तस्य कालातिनयेऽप्रवृत्तस्य वैश्वानर्यग्नये व्रत-
पतये पुरोडाशमष्टाफपाल निर्वपेत् ॥ ८३ ॥
आचार्यस्तु पाथिष्टतीमपि प्रवृत्तविषया वष्टि यथा एना प्रकृत्याऽऽहेति प्रवृत्तस्य
कालापनयेऽप्रवृत्तस्य वैश्वानरीयेति । नायमभिप्राय आपस्तम्बस्य । तस्य सामान्यतो
वचनादत्र विशेषवचनाच्च ॥ ८३ ॥

·प्रभे-
१८.
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम् [१५ प्र
य आहितामिः सन्नव्रत्यमिव चरेत् । य आहि-
ताग्निः प्रवसेदित्येकेषाम् ॥ ८४ ॥
प्रमभ्रेषोऽव्रत्यचरणम् । 'व्रत्येऽहनि मास वाऽश्नाति स्त्रिय वोपैति' ( आप. श्री.
९-१-४) इति वचनान्न पूर्वाभ्या सबध्यते । तेन सार्वकालिकयोरेव व्रतभ्रेषप्रवासयो-
भवति व्रातपती । व्रत्येऽहनीति सूत्रान्तरवचन काकाक्षिवदुभयत्र सबध्यत इत्यपरम् ।
बौधायनश्चाऽऽह- ‘य आहिताग्नि सन्नव्रत्यमिव चरेदित्याधानप्रभृत्येवेदमुक्त भवतीति ।
अन्वाहितेष्वेवोपसमाहितेषु चेति शालीकि ' इति ॥ ८४ ॥
अग्नये व्रतभृतेऽष्टाकपाल य आहिताग्नि-
रातिजमश्रु कुर्यात् । व्रातभृती प्रवास
एके समामनन्ति । त्रातपतीमश्रुकर्मणि ॥ ८५ ॥
आतिजग्रहण हर्षजाश्रुव्यावृत्त्यर्थम् । केचिद्रतभूद इति दकारश्चान्दस प्रामादिको
वा । व्रत्येऽहनीत्यनुषड्न । तथा च बचा –'तदाहुर्य आहिताग्निरुपवसयेऽश्रु कुर्वीत'
इति ॥ ८५ ॥
त्वमग्ने व्रतभृच्छचिर्देवार आसादया इह । अग्ने
हव्याय वोढने ॥ व्रता नु बिभ्रतपा अदाभ्यो
यजा नो देवा अजरः सुवीरः । दधद्रत्नानि
सुषिदानो अग्ने गोपाय नो जीवसे जातवेद इति
याज्यानुवाक्ये ।। (ख०४) ॥ ८६ ।।
इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने प्रथमः पटलः ॥
इद यानुष होत्रम् ॥ ८६ ॥
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्याया महादेवशास्त्रिसकलिताया प्रयोगचन्द्रिकाया
पञ्चदशप्रश्ने प्रथम पटल ॥
अथ पञ्चदशप्रश्ने द्वितीय पटल ।
यस्माद्भीषा निषीदसि ततो नो अभयं कृधि ।
मजाभ्यः सर्वाभ्यो मृड नमो रुद्राय मीढुष इत्य
भिमन्त्रयेत ॥१॥
तामिति शेष ॥ १ ॥

·६ पटल. ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २८१ यद्यग्निहोत्र्युपसृष्टोपसन्ना वा निषीदेदुदस्थादेव्य दितिर्विश्वरूप्यायुर्यज्ञपतावधात् । इन्द्राय कृण्वती भाग मित्राय वरुणाय चौत तामुत्थाप्य दुग्ध्वा ब्राह्मणाय दद्यात् ॥ २ ॥ अग्निहोत्रद्रव्यधुग्धेनुरग्निहोत्री । सा यदि प्रस्रवणार्थमुपसृष्टा सयोजितवसा वा निषीदेदुत्थापयत्यध्वर्यु । ता दुग्ध्वा सह क्षीरेण तस्मै दद्याद्यजमानो यस्यान्न न भुञ्जीत । अत्र शाखान्तरश्रुतिमुढाहरत्यापस्तम्ब - : अवर्तिमेवास्मिन्पाप्मान प्रतिमु श्वतीति विज्ञायते ' ( आप० श्री० ९-२-५ ) इति । तथा च कृते तस्मिन्नेवावर्ति- लक्षण पाप्मान प्रतिमुञ्चति आसनति । अवर्तिर्दारिद्यमशनाया वा ॥ २ ॥ यस्यान नाबादपि वैना दण्डेन विपिण्याविषिष्य वोत्थाप्याऽऽत्मन्कुर्वीत सूयवसाद्भगवती हि भूया अथो वय भगवन्तः स्याम । अद्धि तृणमध्न्ये विश्वदानी पिव शुद्धमुदकमाचरन्तीति दर्भस्तम्ब- मालु(लो)प्य ग्रासयेत् ॥ ३॥ तामात्मनि कृतामेव ग्रासयित्वा ततो होमाय दुह्यादिति भाव ॥ ३ ॥ याद दुह्यमाना वाश्येत याद वा लोहित दुहीत व्युत्क्रामतेत्युक्त्वा दक्षिणाग्निं परिश्रित्य तस्मिने तर श्रपयित्वा तस्मिन्नेव जुहुयात् । तां ब्राम णाय दद्याद्यमनभ्यागमिष्यन्मन्येत ॥ ४ ॥ व्युत्क्रामतान्यत्र गन्छतेति यजमानादीना प्रैष । यमनभ्यागमिष्यन् य प्रति कस्मै चिदपि कार्याय न गमिष्यति तस्मै दद्यात् ॥ ४ ॥ यदद्य दुग्ध पृथिवीमसक्त यदोषधीरप्यसरधदापः। पयो गृहेषु पयो अनियासु पयो वत्सेषु पयो अस्तु तन्मयीत्येनदभिमन्त्र्य यदि दुह्यमानर स्कन्देत्समुद्र वः प्रहिणोमीत्येतयाऽद्भिपनिनीय तदेव यादृकीदृग्घुत्वाऽन्यो दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात सामान्यतोऽग्निहोत्रस्कन्दने-अस्का धौरित्यभिमन्त्रणम् , उन्न भयेत्याद्भ ससर्ग च वक्ष्यति तस्याय पुरस्तादपवाद ॥ ५ ॥ १ ख यी समिहोत्रमभिमन्त्रयेत ।

·[१५ प्रो
२८२
सत्यापादविरचित श्रौतसूत्रम्-
अपि वा तां चैव दुयादन्यावा यदि भिन्यादन्याँ
स्थाली निर्णिज्यायान्यां दुह्यादुदक त्वनुपरासि
च्यम् ।। ६॥
स्थाली चेदेकदेशतो भिन्द्यात्तदा प्रक्षाल्य ता स्थाली तस्यामेवान्या गा दुधात् ।
तामेव वा गा सा चेत्पुन प्रपीना स्यात् । सर्वभेदे तु स्थाल्यन्तरमागमयेत् ॥ १॥
यदि दुग्धः स्कन्देवदि ह्रियमाण यद्यधिश्रीय-
माण यद्यधिश्रित याद्वास्यमान याद्वासितमन्या
मभिदुह्यात् ॥ ७॥
दुह्यमानस्कन्दने प्रायश्चित्तमुक्त पूर्वसूत्रे । तथा दुग्धादीनामाप पुरस्ताद्वक्ष्यते । तत्रो
भयेषामपि द्रव्यमनेन नियम्यते । अतो दुह्यमानस्य पुनर्ग्रहणम् । हियमाण गार्हपत्येऽ-
धिश्रयणार्थम् । तदेव यादृगित्यादि स्कन्नशिष्टमेव यावत्तावद्वाऽल्प शिष्टमपि होतव्य-
मित्यर्थ । अथ यद्यल्पतरमवशिष्टमनाहुतिक्षम स्यात्तदा तस्योपर्यन्या दोहयित्वा वर्षि-
तेन होतव्यमित्यर्थ ॥७॥
अथ यानीतर स्कन्देद्यदि द्विर्यदि त्रिने तदाद्रि-
येतेत्येकेषाम् । चतुर्थमुन्नीयमानः स्कन्देत्स्थाल्याँ
शेषमानीय ततश्चतुहीत गृहीत्वा वारुणीमचम
नूच्य वारण्यर्चा जुहुयात् ॥ (ख०५) ॥ ८ ॥
यदि सद्विस्त्रिोन्नीत क्रमशो युगपद्वा स्कन्देन्न तदाद्रियेत । शिष्टेनेव
जुहुयात् । आद्रियेतैव तु स्कन्नप्रायश्चित्तम् । आहुतिमात्रस्कन्दने प्रायश्चित्तविधानात् ।
यदि पुनश्चतुर्थ स्कन्देत्तदा स्रुचि शिष्ट स्थाल्यामानीय पुनरुन्नयितव्यमभिदोह्य वा स्रुचि ।
तत्र चतुरित्येतदनुवादत्वात्पञ्चमस्याप्युपलक्षण पञ्चावत्तिन । तेन चतुर्थमित्येतदपि
चतुर्थप्रभृतीत्युक्त भवति । तथाऽत्र प्राक्चतुर्थादनादरवचनात्पूर्वसूत्रेऽप्युन्नीयमानमुन्नीत
वा स्कन्देदित्येतच्चतुर्थप्रभृत्येत्र स्कन्दनेऽवतिष्ठते । तस्य चानेन समुच्चयासमवाद्रिकल्प ।
केचित्तु विनिवेशन कुर्वन्ति । यत्र तु सकृद्विस्त्रिोन्नीतस्कन्दने सति चतुर्थप्रभृत्यप्युनीत
स्कन्दति तत्राय विधि । अन्यत्र पूर्व इति ॥ ८॥
यद्यनीतस्कन्देत्पुनरभ्युनीय होतव्यमथाऽऽज्येन
वारुणीमृचमनूच्य वारुण्यर्चा जुहुयात् ॥ ९ ॥
याद्रुतस्य स्कन्देद्यत्ततो हुत्वा पुनरेयाघनं
विच्छिन्द्यावत्र स्कन्देत्त निषध पुनर्ग्रहीयासदेव
यादृक्कीदृग्घुत्वाऽन्यां दुग् वा पुनर्जुहुयात् ॥१०॥

·१ पटल ] महादेषशास्त्रिसंकलितप्रयोगपन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । उद्भुतस्येति आदिकर्मणि क्त । उद्भुतमुत्थाय प्राड्नेतु प्रक्रान्तमित्यर्थ । प्राङ्नय- नप्रभृत्युत्तरत्रोपादानात् । उक्त च ब्राह्मणे- बृहस्पतेरुन्नीत सवितु प्रक्रान्त द्यावा पृथिव्य हियमाणम् ' इति । तदुद्रुत यत्र स्कन्देत्तनिषद्य तत्राऽऽसित्वा स्कन्नस्योपरि स्थाली निधाय तस्या पुन नुचि गृहीत्वा तदेवाभिवर्धित होतव्य न तु तत पृथग्द्र- न्यान्तरमुत्पादयितव्यमित्यर्थ । यथा चायमर्थम्तथा याद्रुतस्य स्वन्देदित्यादिश्रुतिरेव विभाषितम्या । ब्याचष्टे च ता बौधायनो यथा-यदुद्रुतस्य स्कन्दत्तन्निषद्य पुनर्गृह्णी- यादिति । यत्रैव स्कन्दति तत्रैव स्थाली निधायातिशिष्टमानीय पुनरभ्युन्नीय तदेव याद क्कीदृक् च होतव्यमिति । पुनर्होम प्रागेव व्याख्यात । तस्मिन्कृते-अव ते हेड इत्यनुहृत्योदुत्तममिति वारुण्यर्चाऽऽज्याहुतिं जुहुयात् ॥ ९ ॥ १० ॥" यदि प्राचीन ह्रियमाणः स्कन्देत्प्रजापतेविश्व- भृति तन्वा( न्वा )हुतमसीत्यभिमन्यायाऽऽज्यन वारुणीमचमनूच्य वारुण्यर्चा जुहुयात् ।। ११ ॥ अत्र तु हियमाणमिति विशेषणाद्यावन्नियच्छत्युद्गृह्णाति वा तदाऽपूर्व एव विधि- र्भवति । प्राचीन प्राक्प्रवृत्तम् । यावत्पुरत पराहृत स्यादित्यर्थ । तत्र प्रजापतोरत्य भिमन्त्रणमन्त्रोऽस्कानित्यस्यापवाद । उपसर्गस्तु यथोक्त एव भवति । तत एतदेव स्कन्नशिष्टमग्निहोत्रद्रव्य स्यान्न त्वन्या दुग्ध्वा पुनोतव्यमित्यापस्तम्बीये त्वाश्मर ध्यमतम् । पुन सिद्धान्तमतात्तु पुनहोंमोऽपि कार्य । तत्राशेषस्क दने स्थाल्या पुनरु- नयनम् । स्थाल्या अप्यभाव आज्य च प्रतिनिधिमाहाऽऽश्वलायन -'प्रजापतेविश्वभृति तन्व हुतमसीति तत्र स्कन्नाभिमर्शनम् । शेषेण जुहुयात् । पुनरुन्नीयाशेषे । आज्यमशेष' इति ॥ ११ ॥ यदि पुरः पराहत स्कन्देदनूदत्य पुनरभ्युनीय होतन्यमथाऽऽज्येन वारुणीमृचमनूच्य वारण्यर्चा जुहुयात् ॥ १२ ॥ पुर पराहृत पुरस्तादुपसादनशेष प्रति नीतमित्यर्थ । तत्रोपसन्नस्य पुरस्तादुपसाद- नादुपसाद्यमानेऽप्ययमेव विधि । अनदाहृत्य सुचमनु स्थालीमानीय ' चतुरम्युन्नीय होतव्यमन्यया वाऽभिदोह्यमित्यापस्तम्ब ॥ १२ ॥ यदि पुर उपसनमहुत स्कन्देत्तदेव यादृक्कीह- कच हुत्वाऽन्यां दुग्ध्वा पुनर्जुहुयात् ॥ १३ ॥ दर्भेषूपसादनप्रभृत्या पूर्वाहुतेरय विधि । यदि पूर्वस्यामाहुत्यामिति पुरस्ता दुपादानात्ततोऽर्वागवध्यन्तरानुपादानाच्च । तथा च ब्राह्मणम्-'ऐन्द्राग्नमुपसन्नम् ।

·सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१५ प्रमेन अग्ने पूर्वाहुति ' इति । उपसन्नमहुतमुपसादनप्रभृति यावन्न हुत तावदित्यर्थ ॥१३॥ नन्वेव पूर्ववदनुक्तसिद्धे परावधावहुतमिति कस्मादुक्तम् । को दोष । पूर्व हि कथचिद्गम्यमानत्वात्परावधिोपात्त । इदानीमापस्तम्बसूत्रे सोऽपि पठित इति तथैव दर्शित । तेनाचोद्यमेतत् । पुन)मादि समानमुद्रुतस्कन्दनेन । एवमग्निहोत्रस्कन्दने द्रव्योत्पत्तिरुक्ता । इदानी प्रायश्चित्तमाह- अस्कान्यौः पृथिवीमस्कानृषभो युवा गाः । स्कोमा विश्वा भुवना स्कन्नो यज्ञः प्रजनयतु । अस्कानजनि माजन्या स्कन्नाज्जायते वृषा । स्कमात्मजनिषीमहीत्यग्निहोत्र स्कन्नमभिमन्त्र्या द्भिपनिनयेत् ॥ १४॥ उपनिनयेत् ससृजेत् ॥ १४ ॥ यदि सायर स्कन्देदा होतोः प्रातर्नाश्नी यात् । यदि प्रातः स्कन्देदा होतो. साय नाश्नीयात् ॥ १५॥ सायस्कन्दने प्रातरा होतो , आप्रातोम नाश्नीयात् । एवमा सायहोतो प्रात । सर्वाग्निहोत्रद्रव्याणामयमेव विधि स्कन्दने । द्रव्योत्पत्ती त्वभिदोहनादिस्थाने तज्जाती- यस्य द्रव्यस्य पुनराहरणमिति विशेष ॥ १५ ॥ दिव्या वा एतमशनिरभ्यवैति यस्याग्नि होत्र शिरिशि(शरश)रा भवति । समो षामुमिति बयाध द्विष्यात् ॥ १६ ॥ शिरािशरेति शब्दानुकार । यस्याग्निहोत्र शिरिशिरायते तस्यायमशनिपातो दुनिमित्तमिति यावत् । तत्र यजमानद्वेष्यस्य नाम गृहीत्वाऽध्वर्युइँयात्-तत्र समोष देवदत्तमिति । ओषतिर्दाहकर्मा । तस्य सपूर्वस्य रूप समोषेति ॥ १६ ॥ यस्याग्निहोत्रेऽधिश्रिते श्वाऽन्तरा धावेदाई पत्याद्भस्माऽऽदायेदं विष्णुर्विचक्रम इति वैष्णव्यर्चाऽऽहवनीयाव संयमुवेदेत- यैव भस्मना शुनः पदमुपवपति ॥ १७ ॥ ध्वसयनितस्ततो भस्म विकिरन्गत्वा शुन पदानि भस्मनाऽभिपूरयेत् । अधिश्रयण- प्रभृति ओद्वासनादिद प्रायश्चित्तम् । आप्रदानमित्यपरे । अन्यदा(था) सर्व- प्रायश्चित्तमेव ॥ १७ ॥ ।

·२ पटल ] महादेवशास्त्रिसकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । यस्यानाहृतमग्नि५ सूर्योऽभिनिम्रोचेद्यत्र दीप्य मान परापश्येत्तत आहुत्यैन प्रविशानीति वैष आधीयते ॥ १८॥ अहरहरेनमाहरेयुरिति दक्षिणानायुक्तम् । तत्र यद्यनाहृतेऽनौ सूर्योऽस्तमियात्तदा पुष्टगृहादियोनिविशेषमनवेदय यत्र दृष्टोऽग्निस्तत आहृत्यैत प्रविशानीत्येष विधीयते । वाकार प्रसिद्धौ । अथवा एत प्रविशानीति वा तूप्णीं वा विधीयत इत्यर्थ । अभि- निनोचेदिति वचनादभ्युदये तूष्णीमाधेय ॥ १८ ॥ इति दक्षिणाग्नेरनुगतस्याऽऽधानकल्पः ॥ १९ ॥ सर्वत्रानुगतस्यापि दक्षिणाग्नेर्यथायोन्युत्पाद्या(दनम )यमेवाऽऽधानप्रकार इत्यर्थ । दक्षिणानेरिति वचनात् । सभ्यावस ययोस्तूष्णीमेवाऽऽधानम् । प्रायश्चित्त तु सर्वेषु सर्वप्रायश्चित्तमेव, विशेषस्यानुक्तत्वात् ॥ १९ ॥ यस्यानुदृतमग्निः सूर्योऽभिनिम्रोचेत् ॥(ख०६)। अग्निहोत्र पूर्वर हरेयुः । अथाग्निमुद्धरेयु । अपि वा दर्भेण हिरण्य प्रबध्य पूर्व प्रतिपद्येतान्वब्राह्मण आर्षेयो बहुविदग्निमुद्धरेत् । अन्वड्डग्निहोत्रेणा- नुद्रवेदमिं प्रतिष्ठाप्याग्निहोत्रमुपसाधाऽऽतमितोर पाणन्नासित्वा वर दत्त्वा हुत्वा भूर्भुवः सवरित्यु पतिष्ठेत वारुण चरुं निर्वपेत् ।। दोषावस्तनमः स्वाहेति जुहुयात् ॥ २० ॥ अधिवृक्षसूर्ये प्रणयनस्योक्तत्वात् । तदतिक्रमे प्रायश्चित्तमिदम् । अत उद्धरणश देन प्रणयन लक्ष्यते । यथा यस्याग्नावग्निमुद्धरेयुरित्यादौ । तथा यम्याऽऽहवनीयमप्रणी- तमभ्यस्तमियादित्याश्वलायन । तेनोद्धतेऽप्यप्रणीते भवत्येव प्रायश्चित्तम् । वेदार्थविदाय इति व्याख्यात ब्रह्मौदने । तत्रैव बहुविषय वेदन यस्य स बहुवित् । अथवा ब्राह्मण आर्षेय उद्धरेदिति ब्राह्मणस्य व्याख्या बहुविदिति । तत्र च वेदनबहुत्वस्यापक्षित- त्वात् । यस्य यस्य यतो यतो वेदनप्रकर्षम्तम्य तस्य परिग्रहे गुणातिशय इति द्रष्टव्यम् । तत्रेमाहरणादारभ्य प्रागुद्द्रवणादाहवनीयकर्मवर्जमध्वर्युणा कृते यजमानस्य परि- कर्मी कश्चिद्दर्भण बद्ध हिरण्य पुरस्ताद्धरेत् । तमन्वड् अनुगतो बहुविदग्निमुद्धरेद् विधिवत्प्रणयेत् । तमन्वड्डग्निहोत्रेणाध्वर्युरनुद्भवेत् । तत परिकर्मिणा स्थापिते हिरण्ये बहुविदग्निं प्रतिष्ठाप्य मुञ्चति । ततोऽग्निहोत्रमुपसादयत्यश्वर्य । नित्यमिति सूत्रान्तरे ·[ १५ प्रम- सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- निस्याग्निहोत्रमेवेद न तु वैकृत सत्पुनोमापेक्षमित्यर्थ । नित्य पयसो नियत इत्यन्ये । तत आहवनीयस्येमाधानादिप्रतिपद्या पूर्वाहुते कृत्वा ततो यावत्तास्य( म्य )ति तावदनुच्छ्रसन्नासीत । उच्छ्म्य हुत्वाऽग्निहोत्र वृष्टिरसीत्यपामुपस्पर्शना ते कृते भूर्भुव मुवरित्याहवनीयमुपस्थाय तदानीमेव वारण चरु निर्वपेत् । श्वोभूत इति भर- द्वान 1 दोषावस्तनम स्वाहेति जुहुयात् । एतदेव नित्यमग्निहोत्रमित्याश्मरथ्य । अथाऽऽलेखन कालसमापादनीयमेवानेन मन्त्रेण होम हुत्वा नित्यमरिहोत्र जुहुयादिति पूर्ववत् ॥ २० ॥ यदि सायमग्निहोत्रस्यर्तुमति नयेत्यातर्वस्तनमः स्वाहेति जुहुयात् ॥ २१ ॥ यदि प्रातराग्निहोत्रस्य तुमति नयेत्कालसमाप(पाद)नीयमेताभ्यां मन्त्रा भ्या हुत्वा नित्यमग्निहोत्र जुहोति ॥ २२ ॥ अग्निहोत्रे सध्यादय सायप्रात)मकाला उत्ता । तेषा सर्वेषामतिपत्तौ प्रायश्चित्त- मुपदिश्यते । तथा प्रदोषान्तो होमकाल , सगवान्त प्रातस्तमतिनीयेत्याश्वलायन । तत्र त्वापदि काला उक्ता सूत्रकृता- 'यन्मध्यदिने जुहोति ' इत्यादिना । तथो. पग्रन्थकारेणाप्युक्तम्- 'सर्वमह प्रातराहुते स्थान सर्वा रात्रि सायमाहुते' इति । भरद्वानोऽप्याह-'साय होम चोपोदय जुहुयात् । प्रातोम चोपास्तमयम् । कालेन कालमनतिक्रम्य न स्क दने न व्यथन्ते, इति विज्ञायते ' इति । तस्मादनापधेतत्प्राय- श्चित्तम् । आपदि तु होम एव क्रियेत । यावदुत्तरस्य काल प्राप्स्यति । प्राप्ते तूत्तर म्मिन्न पूर्व क्रियेत, भ्रष्टकालत्वात् । प्रायश्चित्त तु तत्र परस्तादर्शयिप्यते । काल समापद्यते येन स काल ममापादनीय । त हुत्वेमाहरणादि । स एवाग्निहोत्रार्थे कश्चि दिष्टस्तन्निरासार्थमुक्त नित्यमग्निहोत्रमिति ॥ २१ ॥ २२ ॥ सायमग्निहोत्रमुपसाद्य भूर्भुवः सुवरिति पुरस्ता दोतोर्वदति हुत्वा च पातरग्निहोत्रमुपसाधाऽऽत मितोरपाणभासित्वा वर दत्त्वा हुत्वा भूर्भुवः सुवरित्युपतिष्ठतानुगमयत्याहवनीयमन्वग्निरुषसा- मग्रमख्यदित्यन्य प्रणीयेहैव क्षेम्या एधि मा प्रहासीन्माऽमुमामुष्यायणमित्युपतिष्ठेत । मैत्र चरुं निर्वपेत् ॥ २३ ॥ - यात पूर्वेण । अमुमामुष्यायणमिति यजमानम्य नामगोत्रयोर्निर्देश । यथा देवदत्त भार्गवमिति ॥ २३ ॥ .

·६ पटल' ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २४७ वा सौर्यमेककपालमेके समामनन्ति ॥ २४ ॥ सौर्यस्याऽऽअयणोक्ता एक्कपालधर्मा कार्या । स चाऽऽग्नेयविकार ॥ २४ ॥ तस्याः सरस्थितायामनश्नन्तौ वाग्यतावेतद- हर्जायापती अग्निमिन्धानावासाते ॥ २५ ॥ 'सस्थितायामिष्टयामाहवनीयमेवैतदहरिन्धानावनमन्तौ वाग्यतावासाते यजमान पत्नी च' (आप० श्रौ०९-२-७) इत्यापस्तम्ब । आहवनीयमेवेति तमेवाऽऽहवनीय सायहोमार्थमिन्धानावित्यर्थ । अथ सर्वाग्नीधिनस्याऽऽश्वलायनादिभिरिष्टत्वा- त्तन्निवृत्त्यर्थ एक्कार ॥ २५ ॥ द्वयोः पयसा सायमग्निहोत्रं जुहुयात् । पूर्वमधिश्रित्योत्तरमानयेत् ॥ २६ ।। द्वयोर्गवोरिति शेष पूर्ववत् । यथा द्वयो पयसा पशुकामस्य जुहुयादित्यत्रोक्त- रीत्येत्यर्थ । तत्र पूर्वमधिश्रयणमुपकारार्थमिति गम्यते ॥ २६ ॥ यस्यानुदृतमग्निर सूर्योऽभ्युदियाच्चतुर्ग्रहीतमाज्य गृहीत्वा पूर्व प्रतिपद्येतान्वब्राह्मण आर्षेयो बहु विदग्निमुद्धरेत् । अन्वड्डग्निहोत्रेणानुद्रवेदग्निं पति- ष्ठाप्याग्निहोत्रमुपसाय ॥ (ख०७) ।। पुरस्तात्मत्य ड्डासीन उषाः केतुनाजुषतां यज्ञ देवेभिरिन्वित देवेभ्यो मधुमत्तम स्वाहेत्येतच्चतुर्गृहीत५ हुत्वा नित्यमनिहोत्र जुहुयात् ।। २७ ।। व्याख्यातोऽभिनिम्रोचनविधिना । इयास्तु विशेष -हिरण्यस्थाने जुह्वा चतुर्ग्रहीत हरेत् । तच्च प्रतिष्टापितेऽग्नावध्वर्युरग्निहोत्रमुपसाद्य पुरस्तादाहवनीयस्य प्रत्यड्मुख उप- विश्य-उषा केतुनेति जुहुयादिति ॥ २७ ॥ तस्य स एव होमकल्पः । सा प्रायश्चित्तिः । यत्नातक्रतावतीते ॥ २८ ॥ आतमितोरप्राणन्नित्यादिवरदानान्तो होमकल्पोऽन तरविधिना समान । तथाss दित्योपस्थानादि द्वयो पयसा होमान्त प्रायश्चित्तम् । यत्प्रातर्ऋतावतीते यत्प्रात काला तिपन्ने सतीत्यर्थ ॥ २८ ॥ एतावनाना । नात्रानुगमयत्याहवनीयम् ।। २९ ।। तस्मिन्नेवाग्नौ मैत्रीष्टि सायहोमश्चेति भाव ॥ २९ ।।

·- यजमा २८८ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम् [१५ प्रमे प्रश्न- यस्याहुतमग्निहोत्र५ सूर्योऽभ्युदियादुन्नीयाऽऽ तमितोरपाणन्नासित्वा हुत्वा भूरित्युपतिष्ठेत । वरो दक्षिणा ॥ ३०॥ यस्यानुदिते होण्यामीत्यभिसधाय प्रकान्तमग्निहोत्रमनुदित एवाहुत स्यात्तद्यथा प्रक्रान्तप्रसवा स्त्री सद्योऽप्रसूताऽऽर्तिमियात् तागात भवति । तेन च नोऽप्यात्मान रुणद्धि दु खायाऽऽस्मान नयतीत्यर्थ । ततो दुखाय रुद्ध सर्वज्यानि जीयते सर्वा बाधा प्राप्नोति । तस्मादादर्तव्यमेतत् प्रायश्चित्तमिति भाव । आतमितो- रप्राणन्नित्यादि व्याख्यातम् ॥ ३० ॥ यद्यन्ते स्यादुन्नीय प्राडुदाद्रवेत्स उपसाधाऽऽत मितोरासीत यदा ताम्येदथ भूः स्वाहेति जुहुयात् ॥ ३१ ॥ यद्यन्ते स्याद्यद्येतन्निमित्त होमसमीपे स्यात् । किमुक्त भवति । यदि निष्पन्नेऽग्निहोत्र द्रव्येऽर्वाग्योमादुदय स्यादित्यर्थ । तथा च भरद्वाज - 'यद्य ते स्यादित्यग्निहोत्रादन न्तरवादोऽभिप्रेत ' इति । तत्रोन्नयनाद्योपसादनात्कृत्वा प्राणायामेन तान्तो भूः स्वाहेति पूर्वाहुतिं जुहुयात् ॥ ३१ ॥ यस्य होण्यामीति प्रवृत्ते हुतपग्निहोत्रर सूर्योऽभ्यु दियाद्धत्वा तदथोत्साद्य पुनराधेय इत्येके षाम् ॥ ३२ ॥ होण्यामीति प्रवृत्ते, इति हुत्वा तदग्निहोत्र विधिवदुद्वास्य पुनराधेयमप्यस्य प्राय चित्तत्वेन कार्यमित्याश्मरथ्यो मन्यते । नत्व येषामेत मतमित्यर्थ ॥ ३२ ॥ यस्योभावनुगतौ सूर्योऽभ्युदियात् । अपिवाऽस्त- मियात् । यदिवाऽरण्योः समारूढो नश्येत्पुनराधे यमेव । तत्र प्रायश्चित्तम् ॥ ३३ ॥ सूर्योऽमिनिम्रोचेदभ्युदियाद्वा (आप० श्री० ९-२-७) इत्यापस्तम्बोक्तेश्च ॥३३॥ अग्नये तन्तुमतेऽष्टाकपाल निर्वपेद्यस्याग्निहोत्र विच्छिद्येत यहे व्यहे वा ॥ ३४ ॥ चतुर्यु होमेष्वतिपन्नेषु तन्तुमती कार्या, पट्सु वाऽष्टासु वा । प्राक्तेभ्योऽवधिभ्यो विच्छेदे वैशेषिकप्रायश्चित्तावचनात्सामान्योक्त सप्तहोता भवति, सप्तहोत्रा यज्ञविभ्रष्ट यानयेदिति । न चाग्निहोत्रस्यायज्ञत्वादयज्ञविभ्रेषत्वमस्य शङ्कनीयम् । तस्मादग्निहो- अस्य यज्ञक्रतो, इति तस्यापि यज्ञसस्तवाद्वौधायनेनास्यैवाऽऽहत्य यज्ञविभ्रेषत्ववच- नाच । यथा प्रोषितमधिकृत्योक्तम्---अथ यद्यस्मै यज्ञविभ्रेषमाचक्षते, न तेऽहौषु ·२ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २८९ रितीति । तथोपग्रन्थकारेणापि को नु खलु विभ्रेष इति प्रकृत्योक्तम्- 'यस्याग्निहोत्र- स्याऽऽहुती अन्योन्यस्य स्थानमापद्यते । इति । तम्मायुक्तमेव सप्तहोता भवतीति । यज्ञविभ्रेषेष्टेस्तु विषयव्यवस्था प्रागेव दर्शिता । कात्यायनस्तत्राऽऽह- अग्निहोत्राति- पत्तावाहुतिं जुहुयान्मनो ज्योतिर्जुषतामिति । आश्वलायनश्च मनस्वत्या चतुर्ग्रहीत प्रकृ- त्याऽऽह-अग्निहोत्राहोमे च प्रतिहोममेक , इति । बौधायनेनासमारूढविषये प्रतिहोम एवोक्त । ' यथा दीप्यमानेष्वेवाहूयमानेषु यावन्त्यतिक्रान्तान्यग्निहोत्राणि स्युस्तानि प्रतिसख्याय जुहुयात् ' इति । विदुषस्तु ब्राह्मणोक्तमप्यनुसधेयम्-' तस्माद्यस्यैव विदुष उतैकाहमुत द्वयह न जुह्वति हुतमेवास्य भवतीति । अत्र चतुरहादूर्ध्वमनेक- विच्छेदेऽप्ययमेव विधि । अतोऽन्यस्यावचनात् । अर्वाक्चतुरहादिष्टिनिवृत्त्यर्थत्वाच्चाधि कवचनस्य । भरद्वाजस्त्वत्र समारूढाग्नेश्चिरकाल होमादिविच्छेदे विशेषमाह-होमेष्व हूयमानेषु चाऽऽत्मन्यरण्योर्वा ध्रियमाणाना कथ तत्र न लुप्यते द्वौ मासावहुतेऽग्निहोत्रे दर्शपूर्णमासाभ्यामनिष्ट्वाऽग्नये पथिकृतेऽग्नये वैश्वानरायाग्नये व्रतपतयेऽनये व्रतभूत इत्येषा महापथिकृदिष्टि । 'पवित्रेष्टया यजेताग्निहोत्रदर्शपूर्णमासाविति सर्वमाप्नोति ' इति । तथा षण्मासानहुतेऽग्निहोत्रे दर्शपूर्णमासाभ्यामनिष्ट्वा वेति प्रकृत्य पूर्ववदेव पवित्रेष्टयन्तमुक्त्वाऽतिपवित्रेष्ट्या यजेतेत्युक्तवान् । अतो यदत्र कैश्चिच्चतुरहादूर्व होमविच्छेदेऽग्निर्नश्यतीत्युक्त तदतिसाहस पश्याम ॥ ३४ ॥ स्वय कृण्वानः सुगमप्रयाव तिग्मशृङ्गो वृषभः शोशुचानः । प्रत्न५ सधस्थमनु- पश्यमान आतन्तुमगिर्दिव्य ततान ॥ त्व नस्तन्तुरुत सेतुरग्ने त्व पन्था भवसि देवयानः । त्वयाऽग्ने पृष्ठ वयमारुहे माथा देवै सधमाद मदमेति याज्यानु- वाक्ये ॥ ३५ ॥ (ख०८)॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने द्वितीयः पटलः । इद यानुष होत्रम् ॥ ३५ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्याया महादेवशास्त्रिसकलिताया प्रयोग चन्द्रिकाया पञ्चदशप्रश्ने द्वितीय पटल ।

·२९० सत्याषाढविरचित श्रौतसूत्रम्- - [१५ प्रश्भे- अथ पञ्चदशप्रश्ने तृतीय पटल । यस्याऽऽहवनीयेऽनद्वाते गाई पत्य उद्वाये दावनीयमुद्राप्य गाईपत्यस्यावक्षाणानि सनिधायेतः प्रथम जज्ञे अग्निरिति मन्थे दाहवनीय प्रणीयाग्ने सम्राडिषे रथ्यै रमस्व सहसे द्युम्नायोऽपत्याय सम्रा डसि स्वराडसि सुषदा सीद सारस्वती त्वोत्सौ समिन्धातामित्युपसमिन्धेऽनये तपस्वते जनद्वते पावकवतेऽष्टाकपाल निर्वपेत् ॥ १॥ यत्राजो कर्मार्थ प्रणीते वाऽनौ ध्रियमाणे गार्हपत्य उद्वायत्तत्राऽऽहवनीय दक्षिणाग्निं च गार्हपत्ययोशिमुद्वाप्य यथोक्तेन प्रकारेणानीनुत्पाद्य तपस्वीष्टिर्वक्ष्यमाणा, आहुतयो वा । तत कर्मसमाप्ति । सावित्रसारस्वतचतुर्होत्रादयो दर्विहोमा उदाहरणम् । अग्नि होत्र च प्राग्योमकालादिष्टिपशवोऽपि प्रागन्वाधानात् । परतम्त्व-वाधानाद्धोमकाले त्र तत्तत्प्रायश्चित्ताभ्या वैशेषिकाभ्यामपोद्यत एवाय विधि । अपवदति च स्वविषये यदि गार्हपत्य इत्यादिविधिम् । त प्रति विशेषविषयत्वात् । तेनाकर्मकालेऽप्ययमेव विधि- रजस्राग्ने । अथवा विकल्प एव तयोकि योर्न साम। यविशेपभाव शाखामेदात्। वक्ष्यत्याचार्य - • यस्याग्निरनुगच्छेदित्येकेषाम् । न कालमवधारयेदिति । तेभ्य एवावक्षाणेभ्योऽधिम थितव्य ' ( स० श्री. १५-३) इति । भरद्वाजश्चाऽऽह-अथैकेषाम् । यतरोऽग्नि रनुगच्छेत्तेभ्य एव दारुभ्योऽधिमान्यतव्य इत्यादि । अत्र बचवाजसनेयकयोराश्वलायन- कात्यायनबौधायनैश्चाऽऽहवनीय त्रियमाणमाहृत्य गार्हपत्यायतने निधाय तत पुन प्रणयनमुक्तम् । तत्र बहवृचे तावदाहवनीयमधिकृत्ाऽऽम्नायते--सर्वमेवैन सहभस्मान समोप्य गार्हपत्यायतने निधायाथ प्राञ्चमाहवनीयमुद्धरेत् ' इति । वाजसनेयकेऽप्यय- मेवान्तर पाठ । तथाऽऽश्वलायनकादावपि । बौधायनीये तु । सर्वमाहवनीय भाण्डे समोप्य दक्षिणेन विहार हृत्वाऽऽयतनद्वयादपि भस्मोद्वाम्य शकृत्पिण्डेनोपालप्य न्युप्योपसमाधाय प्रणयन मिति विशेष । तथा प्रायश्चित्तेऽपि विशेष उक्त ष वा हुतीर्नुहुयात्- 'उबुध्यम्वाग्ने त्वमग्ने सप्रथा असि मनो ज्योतिर्नुषता तन्तु तन्वन्दु त्य चित्रम्' इति ॥ १ ॥ - ·३ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । २९१ आयाहि तपसा जनेष्वग्ने पावको अर्चिषा । उपेमां सुष्टुतिं मम ॥ आ नो याहि तपसा जने प्वग्ने पावक दीयत् । हव्या देवेषु नो दधनिति याज्यानुवाक्ये ॥ २॥ गत । इद याजुष होत्रम् ॥ २ ॥ एतदेवाऽऽहवनीयेऽनुगते प्रायश्चित्तम् । नात्र गाई- पत्यमनुगमयत्यग्नये ज्योतिष्मतेऽष्टाकपाल निर्व पति ॥३॥ तत्र तत्राऽऽहवनीयानुगतौ यथाविहितमग्निमुत्पाद्य ज्योतिप्मती निर्वपति । यथा यदि सायमहुतेऽग्निहोत्रे यदि प्राग्योमकालालित्यादौ । यत्र तु प्रायश्चित्तविशेषश्चो दितस्तत्र स एवेप्यते यथाऽन्वाहिताटी । तेनाप्यषा विकल्पित (लप्यत) इत्यन्ये ॥३॥ ननु पूर्वसूत्रेण तपस्वत्यपि तत्र तत्र प्राप्ता । तत्किमनयोरेकम्मि दोष श्रूयमाणत्वात्स- मुच्चय । नेत्याह- न तपस्वते ॥४॥ यदा ज्योतिष्मते निर्वपति तटा न तपस्वते । विकल्प एव वनयो शाखाभेदादिति भाव । अथवा सर्वत्रानुगतेष्टिमित्यनेन सहेतत्सामा यविशेषभावेन योजनीयम् । सर्वा- ग्निषु तपस्वती । ज्योतिष्मती त्वाहवनीये न तपस्वत इति बाध एव तत्र तपस्वत्या इत्यर्थ । मन्थनविषये तु यदि गार्हपत्य आहवनीयो वेति विधिना तपस्वत्येव मर्वत्र न ज्योतिष्मती विशेषविहितत्वात् । अन्यथाऽऽहवनीये तम्यानवकाशत्वप्रसङ्गाच्च । तत्रापि तु द्वयोर्विकल्प , इत्यपरम् ॥ ४ ॥ यदि सायमहुतेऽग्निहोत्रे पूर्वोऽग्निरनुगच्छेद ग्निहोत्रमधिश्रिन्योत्रीयेत्येकेषाम् । अग्निना पूर्वे- णोद्धृत्याग्निहोत्रेणानुद्र(नूद्र)वेद्यो ब्राह्मणो बहुवि सोऽग्निमुद्धरेत् । यत्पुनराधानमादायी स्यात्त दद्यात् ॥ ५॥ यद्यप्यत्राहुतेऽग्निहोत्र इतिवचनादा पूर्वाहुतेरय विधिरास्थय । तथाऽप्यधिश्रित्या- ग्निहोत्रमुन्नीय वेत्युद्धरणकालनियमात्सहाग्निहोत्रेणोद्भवणवचनाच्च तत पूर्वकाल एवास्य सकोच सामर्थ्यात् । बहुविद्वयाख्यात । तदयमर्थ – विहरणकालप्रभृत्याऽधिश्रयणा- दोन्नयनाद्वाऽऽहवनीयानुगतौ पूर्ववदाऽऽहवनीयकर्मवर्जमाधश्रयणात उन्नयना ते वा कर्मणि कृते बहुविब्राह्मणस्तूप्णीमग्निमुद्धरेत् । ततोऽध्वर्यु कृतान्तादारभ्योद्भवणात्कृत्वा ·[१५ प्रभे- २९२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- सहाग्निहोत्रेण बहुविदमग्निं नयन्तमनु( न )द्भवेत् । ततो बहुविदा प्रतिष्ठापितेऽनो तस्मै यजमानस्तद्धन दद्याद्यस्मै स्पृहयालुरात्मार्थ निहितवान् नेदमन्यस्मै दास्यामीति । तेनैवाच्युतेन धनेनैनमाहवाय गार्हपत्याच्च्यावितवि ( पा) न् भवति, एन बहुविद वा ततोऽग्निहोत्रमन्यस्मै दत्त्वाऽन्यत्र वा निधायानुगतेष्टिमित्राद्याहुतयो वा । तत आह- वनीयकर्माण्यकृतानि कृत्वा कृतान्तादारभ्याग्निहोत्रसमाप्ति । समानोऽय विधिरजस्त्रे विशेषावचनात् । न चाहुतेऽग्निहोत्र इति वचनादाग्निहोत्रमात्रााग्निविषयो युक्त इति वाच्यम् । यदि प्रातरहुतेऽग्निहोत्रे परोऽग्निरनुगच्छेोदित्यत्र व्यभिचारात् । यस्याग्निरु- द्धृतोऽहुतेऽग्निहोत्र उद्वायेदित्यन्यत्र विशेषवचनाच्च ॥ ५ ॥ यदि प्रातरहुतेऽग्रिहोत्रेऽपरोऽग्निरनुगच्छेदनुगम- यित्वा पूर्व मथित्वाऽपरमुदृत्य जुहुयात् ॥ प्रातर्विहरणकालप्रभृत्या पूर्वाहुतेर्गार्हपत्यानुगतावाहवनीयोद्वापनादि तपस्वत्यन्त कर्म यस्याऽऽहवनीयेऽनुद्वात इत्यादिविधिना समानम् । तत्कृत्वा ततोऽग्निहोत्र जुहुयादित्यर्थ । पुनरुपन्यासस्तूत्तरविधिविकल्पार्थ ॥ ६ ॥ यदि त्वरेत पूर्वमग्निमन्ववसाय ततः प्राञ्चमुद्धृत्य जुहुयात् ॥ ७॥ यदि त्वरेत कालातिपत्तिभयादिना तदाऽऽहवनीयमेव गार्हपत्य परिकल्प्य तत्रैव दक्षिणान्यादीनपि नीत्वा तत प्राश्चमाहवनीयमुद्धृत्याग्निहोत्र जुहुयात् । ततो यदि गार्हपत्य इत्यादिविधिना गार्हपत्यस्योत्पत्ति ॥ ७ ॥ जामि तु तद्योऽस्य पूर्वोऽग्निस्तमपर करोति । अन्यत्रैवावसायाग्निं मथित्वोदृत्य जुहुयात् । श्वोऽग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवतेऽष्टाकपाल निर्वपेत् ॥ (ख०९) ॥८॥ जामीति पूर्वनिन्दा, उत्तरविधिप्रशसार्था । पौन पुन्यनिमित्तमश्रेयस्त्व जामित्वम् । तत्तु जामि यत्पूर्वमेवाग्निमपरमपि करोतीति । तस्मादन्यत्रैव देशे सहाग्निभिायमाणे र्गत्वा तत्रानुगमायत्वा पूर्वमित्यादिविधिनाऽपर मथित्वा पूर्ववदेवोद्धृत्याग्निहोत्र जुहु यात् । तत श्वोभूते तपस्वतीं निर्वपेत् ॥ ८ ॥ यस्यापरोऽग्निरनुगच्छेदित्येकेषाम् ॥९॥ शाखोन्तरोक्तविधिविकल्प ॥ ९ ॥ न कालमवधारयति । ततोऽत्राग्निं मयित्वोद्धृत्या- भिमन्त्रयत इतः प्रथम जज्ञे अमिरित्येत- याऽने सम्राडिषे रय्यै रमस्व सरसे घुम्नायोर्जेs- ·३ पटल ] महादेवशास्त्रिसफलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । पत्याय सम्राडसि स्वराडसि सुषदा सीद सार स्वती त्वोत्सौ प्रावतामित्युपसमि-धेऽग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपाल निर्वद्वारुण यवमय चरुम् ॥१०॥ अथ वा प्रातरिति न कालविशेषमवधारयेत् । साय प्रातर्वाऽहुतेऽग्निहोत्रेऽपराम्य- नुगतावनुगमयित्वा पूर्वमित्यादिविधिरेव स्यात् । तपस्वत्यास्तु स्थाने वारुणज्योतिष्मन्ती समानबर्हिषो निर्वपदित्यर्थ । तदेवमेते त्रय कल्पा प्रात काले 'यस्याऽऽहवनीयेऽनुहृत इत्यादिविधिना सह विकल्प्य ते । अ त्यस्त्वेक साय कालेऽपि । गतमन्यत् ॥ १० ॥ यस्य पूर्वोऽग्निरनुगच्छेदित्येकेषाम् । न काल- मवधारयति । तेभ्य एवावक्षाणेभ्योऽधिमन्थि- तव्यः। अथ यदि न तादृशानीवावक्षाणान स्युः । भस्मनाऽरणी सरस्पर्य मन्थितव्यः स्वादेवैन योनेर्जनयति ॥ अग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवतेऽष्टाकपाल निर्वपेत्॥ यस्या- निरनुगच्छेदित्येकेषाम् । न कार मवधारयति। तेभ्य एवावक्षाणेभ्योऽधिमन्थितव्योऽथ यदि शल्के दरद्ध) स्तृणेद्वो(दो)वास्याद्भस्मनाऽरणी सरस्पर्य मन्थितव्यः स्वादेवैन योनेर्जनयति। अग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवतेऽष्टाकपाल निर्वपेत् ॥ ११॥ क्षामावशिष्टानि काष्ठान्यवक्षाणानीत्युच्य ते । तेषु मन्थनसमर्थेषु सत्सु तेभ्य एर द्वे गृहीत्वा मन्थेत् । यदि पुनर्न तादृशानि स्युस्तदा तद्भरमसस्पर्श कृत्वा तयोररण्यो- मन्थेत् । एवमरणी सस्कृत्य मन्थनेन स्वादेव योनेर्जनयत्याग्निम् । अवक्षाणाभावे भरमस्थ- त्वादग्नेस्तत्स्थस्येदानीमरण्यो सक्रमितत्वाच्च । तात्स्थ्ये च लिङ्गम्- ' अत्र वाव स निलायत' इति । अत एव वचनादवक्षाणाभावे भस्मसस्कारमन्तरेण मथितोऽप्यनि स्वयोन्यनुत्पन्नत्वादसत्सम इत्युक्त भवतीति। न च गार्हपत्यारण्योराहवनीयमन्थनम् । पृष- गरणीष्वग्नीनिति लिङ्गात् ।गार्हपत्यस्य तावदियमेवोत्पत्ति सर्वत्र । प्रायश्चित्त च तपस्वत्ये. वासत्यपवादे यथाऽन्वाहितादौ यत्राऽऽहवनीयस्यापि प्रणयनानुपदेशस्तत्रापीयमेवोत्पत्ति । यथा सावित्रादिषु दर्विहोमेष्वग्निहोत्रे च होमकाले तथैव पशुप्वपि प्रागन्वाधानादित्यादि, प्रायश्चित्त च तत्रेदमेवासत्यपवादे यथा यदि होमकाले प्राण उदानमित्यादिना । आप- .

·[१५ प्रमे २९५ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- स्तम्यस्त्वत्राऽऽह- यदि गार्हपत्य आहवनीयो वाऽनुगच्छेत्तेभ्य एवावक्षाणेभ्योऽधिमन्थि तन्य ' इति । भरद्वाजश्च--'अषा यतरोऽग्निरनुगच्छेत्तेभ्य एव दारुभ्योऽधिमन्धि तव्य ' इत्यादि । 'एव शको तृणो चेत्यापस्तम्ब ' । शानि करीपाण्येधा यम्य स शकैध । तथा तृणैध इति । शकाढा बने चाग्नावनुगते भम्मनाऽरणी सम्पर्य मन्धितव्य । तेषामपि मन्थनसामर्थ्यादिति भाव ॥ ११ ॥ अनुगतेष्टेयी स्थान एता आहुतीर्जुहोति ।। ॥ (ख० १०)। मित्राय स्वाहा वरुणाय स्वाहा सामाय स्वाहा सूर्याय स्वाहाऽग्नये तपस्वते जनद्वते पावकवते स्वाहाऽग्नये शुचये स्वाहाऽनये ज्यातिष्पते रवाहाऽ- गये व्रतपतये स्वाहेति व्याहृतिभिर्विह- ताभि. समस्ताभिश्च ॥ १२ ॥ सर्वस्या एवानुगतेष्टेरय विकल्५ । पुनरनुगतेष्टिग्रहणात् । अ यथा हि अपि वैता आहुतीरित्येवावक्ष्यत् । तथा सर्वासामेव प्रायश्चित्तेष्टीनामनुग्रहमाहाऽऽश्वलायन 'अपि वा प्रायश्चित्तेष्टांना स्थाने तम्य तम्यै देवतायै पूर्णाहुति जुहुयादिति विज्ञायते' इति । बढचाश्च ता एदेष्टी प्रकृत्याधीयते ॥ १२ ॥ अथैकेषा विज्ञायते यदि प्रागग्निहोत्रकालादाव नीयोऽनुगच्छेदन्य प्रणयेत् ॥ १३ ॥ केचिदहुत इत्यनेन सकलस्य बाध मन्यते । तत् युक्त शाखाभेदादेकोदाहरणाभिप्रा येण सामान्यायोगाच्च । यदि हि तथाऽभिप्रेष्येत प्रातर्ग्रहणमेवाकरिष्यत् । न हि माणवकार्यकस्मै दधनि दित्सिने नके च कौण्डि याय भवति वचन ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयता तक कौण्डिन्यायेति भवति च तत्र वचन माठराय दधि दीयता तक कौण्डि न्यायति । तथा महाभाष्यकार -न ह्येमुटाहरण सामान्यवचन प्रयोजयतीति । तस्मा- दुर्भयकालार्थमित्येव युक्तम् । अथ को होमकार । ननूक्ता आनक्षत्रदर्शनादय काला सार्यप्रतीमयो स्त्रकृता । तेषु यतमस्मिञ्जुहूषति ततमो भविष्यति प्राग्योमकाला- द्विति । कोऽर्थ । यदेमाहरणाटि तन्त्र प्रक्रस्यते तत प्रागित्यर्थ । तथा च होम कोलमनुवदता' कात्यायनेनोक्तम्- • आसन्नेषु चेपात्रेप्वाहवनीयोऽनुगच्छेद्गार्हपत्ये 'जुहुयात्प्राण उदानमप्यगात् ' इति । कश्च पात्रासातनकाल । त त्रारम्भ इति ब्रूयात् । यथा प्रणयनवियन तरमाह बौधायन ' अर्थता यग्निहोत्रपात्राणि प्रक्षालिता युत्तरेण गाहपत्यमुपसादयति इति । वैखानसभरद्वाजौ तु परिस्तरणान तरमाहतु - - अग्नि- - ।

·३ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । २९५
होत्रपात्राणि प्रयुनक्ति ' इति । तस्मात्प्रणयनकाल्प्रभृत्या त त्रारम्भादा वा परिस्तर-
णादाहवनीयम्यानुगतावन्य प्रणीयानुगतेष्टिमित्राद्याहुतयो वा । समानोऽय विधिरजले ।
अविशेषात् ॥ १३ ॥
यदि होमकाले प्राण उदानमप्यादिति गाहपत्ये
जुहुयात् ॥ १४॥
व्याख्यातो होमकाल पूर्वसूत्रे । तत्र यद्याहवनीयोऽनुगन्छे प्राण इत्यादिना गार्ह
पत्ये प्रायश्चित्तार्थमाज्याहुति जुहुयात् । ततो यनि गार्हपत्य आहवनीयो वा, इत्यादि-
विविनाऽग्निमुत्पाद्य प्रकृतिवदग्निहोत्रसमाप्ति । तथा चात्रतामाहुतिमुक्त्वा यथानुपूर्व्यकरू
णमिति कात्यायन । नात्रानुगतोष्टि प्रायश्चित्तविशेषवचनात् । नापि विकल्प्यते शाखा-
भेदात् । यस्याग्निरद्धृत इति विधिनोद्धरणमप्यम्याऽऽहवनीयस्योद्धार्यस्य लभ्यत इति
द्रष्टव्यम् ॥ १४ ॥
यदि गार्हपत्य उदान पाणमप्यमादिन्याहवनीये ॥ १५ ॥
व्याख्यात पूर्वम् । नात्र यम्याऽ हवनीयेऽनुद्वात इत्येष विपिरिष्यते, जीव तमाह-
वनीय कृत्वा तत्र होमवचनात् । यस्तु अथैकेषा यस्याग्निरनुगच्छेन्न कालमवधारयेत् ,
इति विधि स त्वत्रापि भवत्येव सार्वकालिकत्वात् ।। १५ ॥
यदि दक्षिणामिान उदानमप्यगानि ति गार्हपत्ये ॥ १६ ॥
एव हुत्वैव प्रविशानीति यथायोन्युत्पाद्याऽऽधेय ॥ १६ ॥
यदि सर्वेऽनुगच्छेयुरग्नि माथित्वा या दिश वातो
वायात्ता दिशमाहवनीय प्रणीय वायवे स्वाहोति
जुहुयात् ॥ १७ ॥
होमकालेऽनुगतौ सवेषा गार्हपत्य मथित्वा निधायानुवातमाहवनीयमुद्धृत्य वायवे
स्वाहेत्याहुति जुहुयात् । ततो यथास्थान विहृत्याग्नी कृतान्तादारभ्य कर्मसमाप्ति ।
कात्यायनस्तु वायव्यामाहुतिमपि यथास्थानमुद्घृत्य तस्मिन्नग्नावेवाऽऽह यथा सर्वे के
तूर्ण मथित्वा प्रतिवातमुद्धृत्य वायव्यामाहुतिं हुत्वा यथानुपूर्व्यकरणम्, इति ॥ १७ ॥
यदि निवातेऽनुगच्छेयुरग्नि मथित्वा विहार ५
साधयित्वाऽपरेणाऽऽहवनीयमुपविश्य स्वयमग्नि
होत्र पिवेत् ( अग्निहोत्रप्रत्यात्रायो भवतीति
विज्ञायते । )॥ १८ ॥

·[ १९ प्रभे-
२९६
सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
यदि निवाते सति सर्वेऽनुगच्छेयुम्तदा गार्हपत्य मथित्वा यथास्थानमेव विहार साधयित्वा
यथाविधि सस्कृतमग्निहोत्रमपरेणाऽऽहवनीयमुपविश्य यजमान म्वय पिबेत् । पानस्य च
होमप्रत्याम्नायत्वान्न पुनर्होम । होमकालादन्यत्र सर्वानुगतावनुगतिक्रमेण तस्य तस्या-
मेर्ययावहितमुत्पत्ति प्रायश्चित्त च । क्रमानवगमे त्वाधानक्रमेणेति द्रष्टव्यम् ॥ १८ ॥
यद्यस्तमिते जुहुयात् । पुनरेवास्तमिते जुहुयात् ॥१९॥
प्रागस्तमयाद्धोमे सागस्य होमस्याऽऽवृत्ति । अकाले कृतस्याकृतत्वात्प्रधानकाल-
त्वाच्चानानाम् । न तु प्रणयनस्याऽऽवृत्ति । काल एव तस्य कृतत्वात् । तत्र तु
हुत्वाऽप उपस्पृश्येत्येतावति कृते भवत न समनसावित्युपतिष्ठेत । गार्हपत्याहवनी-
याविति शेष । मन्त्रलिङ्गाच्च ॥ १९ ॥
यदि महाराने जुहुयात् । पुनरेवोपसि जुहुयात् ॥२०॥
उपसि जुहूषत । प्रागुषसो होमोऽप्येवमोषन पुनहोंम उपस्थान च हुत्वैतयैवो
पतिष्ठेत ( आप० श्री०९-३-१०) इत्यापस्तम्बोऽप्यसूत्रयत ॥ २० ॥
अग्नयेऽग्निवते पुरोडाशमष्टाकपाल निर्व
पेद्यस्यानावग्निमभ्युद्धरेयुः ॥ २१ ॥
यस्थाऽऽहवनीये विद्यमाने तमसन्त बुवा तस्योपर्यन्य प्रणयेत् तस्यैतामिष्टिं
निपेत् । ननु- किमप्युद्धरणमात्रप्रयुक्तमिद प्रायाश्चित्तमाहोस्विदभिप्रणयनप्रयुक्तमिति
न ज्ञायते । उद्धरणशब्दस्योभयत्रापि दर्शनात् । तत्र यद्यभ्युद्धरणमात्रप्रयुक्त ततोऽम्यु
वृत्यानिं मध्ये तत्त्व विदित्वा-निहितवतोऽपि प्रायश्चित्त स्यात् । विपर्यये तु न स्यात् ।
अतो वक्तन्यो विशेष । तत्राऽऽहाऽऽपस्तम्ब - यथा कथा चाभ्युद्धरेयु प्रायश्चि-
तमित्याश्मरथ्य । यद्यस युप्ते म्पाशयेयुरनुगमयेयुरेन न प्रायश्चित्तमित्यालेखन '
( आप० श्री० ९-३-१०) इति । अस्तु वाऽभिप्रणयन मा वा । यदि कथचि.
चम्युद्धरेयुभवत्येवेद प्रायश्चित्तमित्याश्मर यमतम् । आलेखनस्तु मन्यते 'यद्यनिहि-
तेऽमो स्पाशयेयु नीयुम्तत्त्व तदैन पश्चादुद्धृतमग्निमनुगमयेयुर्नतु भवत्येव प्रायश्चित्तम् ।
सर्वप्रायश्चित्तमात्र श्रूयते । अप्राप्तस्योद्धरणमिति । यत एतदुभयमप्याचार्याणा मत
ततो यथाकामी तयोरिति भाव । कर्मार्थाग्न्यभ्युद्धरणविषयश्चाय विधिनिर्दिष्टभागो
या । एतयोरन्योऽनिर्दिष्टभागोऽन्य इति लिङ्गात् । तेनापवृत्तकर्मण्यन्यार्थमुद्धृतेऽनौ
सन्युप्ते लौकिकाग्निससर्गनिमित्तोष्टरेव कार्या नाभ्युद्धरणनिमित्ता ॥ २१ ॥
भवत नः समनसावित्यभिमन्त्रयेत ॥ २२ ॥
गतार्थम् ॥ २२ ॥

·३ पटल. ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । २९७ अग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपाल निर्वपेत् । यस्याग्निरुद्धृतोऽहुतेऽग्निहोत्र उद्वायेदपर आदी- प्यानदृत्य इत्याहुस्तत्तथा न कार्य यद्भागधेय- मभिपूर्व उद्धियते किमपरोऽभ्युद्धियेतेति तान्येवावक्षाणानि सनिधायेतः प्रथम जज्ञे आग्नि रिति मन्येत् ॥ २३ ॥ ब्राह्मणे तु 'अग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपाल निर्वपेद्यस्याग्निरुद्धृतोऽहुतेऽग्निहोत्र उद्वायेत् ' ( ते ० स २ । २। ४ ) इति प्रकृत्य प्रणयन निषि य निदित्वा च पुन रित प्रथममित्येतया मन्थनमुक्तम् । तत्र प्रणयननिन्दानिषेधयोर्मन्थनविधिप्रशसार्थ- त्वात्प्रणयनमन्थनयोर्विकल्प इति सूत्रकाराभिप्राय । तत्र च लिङ्गम्-' त हैतमेके पशुबन्ध एवोत्तरवेद्या चिन्वीत ' इति ब्राह्मणव्याख्याता विकरास्ताननुक्रमिष्याम । पशुबन्धे सोमे सत्रे सर्ववेदसे वा ' इति ब्राह्मणनिषिद्धस्यैव पशुबन्धस्य विकल्पत, याऽनुस्मरणम् । तथा दध्नोऽवदाय शृतस्यावयति एतद्वा विपरीतम् । तथा पत्नी सन- यति तिष्ठन्ती वा, इत्यादि द्रष्टव्यम् । अय च विधि ' अहुतेऽग्निहोत्र इति वचनादा पूर्वाहुते)मकालविषयै सर्वैरपि पूर्वोक्तैर्विधिभिर्विकल्प्यते । ' यस्याग्निरुद्धृत इति वच- नाच नाजोऽग्नौ भवति ॥ २३ ॥ त्रयस्त्रिशत्तन्तवो ये वितत्निर इति जुहुयात् ॥ २४ ॥ अथाऽऽहुति जुहुयादित्यापस्तम्ब । अथानुगतेष्टेरनन्तर मित्राद्याहुतीनां वा त्रय त्रिशत्तन्तव इत्याहुति ॥ २४ ॥ यदि कृष्णशकुनिर्धसयन्नुपर्युपर्यग्निहोत्रमती य( तिप )ते( त् )। यस्याग्निहोत्रेऽधिश्रिते हविषि वा निरुते पुरुषः श्वा रथोऽनो वाऽन्तराऽग्नी वीयात् ॥(ख०११)। गौर्वराह एडको वा । तत्रा- पोऽन्वतिषिच्य गामन्वत्याऽऽवर्तयेत्( वर्धता भूति र्दना घृतेन मुञ्चतु यज्ञो यज्ञपतिमा हसः स्वाहेति ) ॥ २५ ॥ कृष्णशकुनि कपोतो वायम इत्येके । ध्वसयस्त्रस्तयन्नुपर्युपर्यग्निहोत्री गौस्तामती- यते । यस्य सानाय्येऽधिश्रितेत्यापस्तम्ब । पुरुषो मनुष्यजातीय । अन शकटम् । गौरारण्योद्भवा । वराह प्रसिद्ध । ग्रामसूकर इत्येके । एडको मेष । क्रमेलक २० ·[१५ प्रश्न २९८ सत्याषाढविरचित श्रौतसूत्रम्- इत्यन्ये । यद्येषामन्यतम सर्वो वा हविरुत्पत्तिप्रभृत्या प्रदानादन्तरा गार्हपत्याहवनीयो गच्छेत्तदाऽत्र पुरुषादिगते मार्गेऽपोऽन्वतिषिच्य तानतिक्रान्तानन्वप सिक्त्वा गामन्वत्य गा सर्वतोऽनुगमय्याऽऽवर्तयेत् । यत एव गमितस्तत एव प्रतिगमयेदित्यर्थ । गामन्त रेणातिक्रमयेदित्याश्वलायन ॥ २५ ॥ गार्हपत्याद्भस्माऽऽदायेदं विष्णुर्विचक्रम इति वैष्णव्यर्चाऽऽहवनीयाद्-वरसय वेदेत- यैव भस्मना पदमपि वपति । वर्त्म च लोपयेत्पद च ॥ २६॥ वर्त्म समूहेत् , अनोरथयोवर्मनी समीपदेशेन समी कुर्यात् । पद वा लोभ(प)येत् । पुरुषादीना पदरूप नाशयेत् । गार्हपत्यभस्मना पदमभिवपेत् । देवाञ्जनमिति षडाहुती- हुत्वेत्यापस्तम्बभरद्वाजौ ॥ २६ ॥ यद्यनो रथो वाऽन्तराऽनी वीयादित्यके षाम् । न कालयवधारयति । अनुगमयत्या हवनीय यदग्ने पूर्व प्रभृतं पद५ हि ते रश्मीनन्याततान । तत्र रयिष्ठामनुसभरैतर स नः सृज सुमत्या वाजवत्या । त्वमग्ने समथा असि जुष्टो होता वरेण्यः । त्वया यज्ञ वितन्वत इत्यन्य प्रणीयानये पथिकृते पुरोडाशमष्टाफपाल निर्वपेत् । अथोऽन्तिका हुर्हिराहरेदनड्वान्दक्षिणा ॥ २७ ॥ सामान्यवचनात्सार्वत्रिकोऽय विधि । पूर्वविधिविषये तु तेन बाध्यते । तथा यद्यनो रथो वाऽन्तराऽग्नी सदो हविर्धाने वा वीयात्पाथिकृ ती पूर्ववन्निपेदिति सौमिकेनापि बाध्यते तस्यापि सदोहविर्धाननिर्माणादूर्ध्वभावित्वेन विशिष्टविषयत्वात् । अथवा विकल्प एवास्य द्वाभ्या न सामा यविशेषभाव शाखाभेदात् । तथा च भरद्वाजवैखानसाम्या पूर्वविधिमुक्त्वाऽन्तरमुक्तम् । ' यद्यनो वाऽन्तराऽग्नी वीयादित्येकेषाम् । न कालमवधा- रयति ' इति । समानोऽय विधिरजस्रेऽप्यविशेषात् । बढचस्त्वत्राधीयते-'यस्य गार्हपत्याहवनीयावन्तरेणानो वा रथो वा श्वा वा प्रतिपद्येत का तत्र प्रायश्चित्ति । इति । नैनन्मनसि कुर्यादित्याहुरात्मन्यस्य हिता भवन्ति, इति । तचेन्मनसि कुर्वीत

·१ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगपन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । २९९
गार्हपत्यादविच्छिन्नामुदकधारा हरेत् , तन्तु तन्वरजसो भानुमन्विहीत्याहवनीयात् ।
सा तत्र प्रायश्चित्ति , इति । पूर्ववदिति यथाऽन्तिकाहिराहरेदनड्वान्दक्षिणेति
विधिनेत्यर्थ ॥ २७ ॥
एतामेव निर्वपेत् । स्तोत्रे मूढ एतार शस्त्र एताम् ॥ २८ ॥
स्तोत्रशस्त्रयोरवयवस्याप्रतिभानम यथाप्रतिभान वा मोह । तत्राप्येतामेवेष्टिं
निर्वपेत् । यद्या समाप्तेरप्रतिसहिते भवत । प्रतिसधाने तु नेप्यते । सर्वाप्रतिभाने तु
हुत्वा सर्वप्रायश्चित्त तदेव प्रतिभावद्भि प्रतिभावनीयम् ॥ २८ ॥
यस्य वाऽनिभिरनी व्यवेयुर्यो वा व्यवेयात् ॥ २९ ॥
एतामेव निर्वदित्यनुषड्न । अग्निभिरिति जात्याख्याया बहुवचन ससर्गित्वाद्वा ।
यस्याग्नीन्विहृता-पर स्वेनाग्निा समारूढेनासमारूढेन वा व्यवेयात् । व्यवदध्यात् ।
तस्येयमिष्टि । यश्चाय व्यवयात्तस्यापि लौविकाग्निना सवेतानेरपीत्यन्ये ॥ २९ ॥
एता जने प्रमीतस्य ॥ ३० ॥
जने प्रमीतस्य देशा तरे मृतम्य मरणश्रवणानन्तर गृहेष्वेतामिष्टि निर्वपेत् ।
भरद्वाजस्तत्रानुग्रहमाह--' प्राचीनावीती पूर्णाहुति जुहुयादित्येके ' ( भ० श्री.
९-१३) इति ॥ ३० ॥
तस्याभिवान्यवत्सायै पयसा जने प्रमी
तस्याग्निहोत्र जुहुयाद् यावदस्यानिभिः
शरीराणि सस्पर्शयेयुः । य उदश्चो
दर्भास्तान्दक्षिणाग्रान्स्तृणाति । प्राची
नावीत्यग्निहोत्र दोहयत्यधस्तात्समिध धा
श्यति ॥ ३१ ॥
व्याख्याताऽभिवान्यवत्सा । तस्या पयसाऽग्निहोत्र जुहुयात् , आ शरीरदाहात् ।
यद्यपि तद्यावज्जीव श्रुत तथाऽपि वचनाद्भूयते, निवर्तते त्वन्यत्सर्वम् । बाढच्ये त्वेवमेव
मृताग्निहोत्रमुक्त्वोक्तम्-'अथाप्याहुरेवमेवैनानजस्रानजुह्वत इन्धीरन्ना शरीराणामहतों'
इति । अत्र सर्व तूष्णी क्रियेत । इत्यापस्तम्बभरद्वाजावाहतु । य उदञ्च इति ये पूर्व
मग्निहोत्रे परिस्तरणदर्भेषूदगग्रा इत्यर्थ । प्रदर्शनार्थ दोहग्रहणम् । प्राचीनावीत्येव
सर्वत्र पित्रर्थत्वात् । पित्रर्थत्व चोपरि देवेभ्यो धारयतीति लिङ्गात् ॥ ३१ ॥
उपरि हि देवेभ्यो धारय तीति विज्ञायते ॥ ३२ ॥

·- [१५ प्रभे- सत्याषाढविरचित श्रौतसूत्रम्- देवेभ्यो छुपरि धार्यते न पितृभ्य इत्यर्थ ॥ ३२ ॥ अपो मृन्मयान(न्य)भ्यवहरन्ति ॥ ३३ ॥ अमैवेत्यापस्तम्ब । सर्वाण्यप्सु क्षिपेत् ॥ ३३ ॥ ददत्येवाऽऽयसानि ॥ ३४ ॥ यदयोमयमसिद स्वदितिरित्यादि तहहत्येव । ददाति वा चिनोति वेतरयज्ञायु. धानीति भाव । परमतनिरासार्थ वाऽवधारणम् । यथाऽऽह भरद्वाज -पुत्रस्य दृष- त्स्यादायस च इति ॥ ३४ ॥ ब्राह्मणाय यज्ञायुधानि दद्यात् ॥ ३५ ॥ पात्रप्रतिपत्तिकाले तानि पत्नी पुत्रो वा ब्राह्मणाय श्रोत्रियाय दद्यात् । दानवचना- देव ज्ञायते प्रतिग्रहीतुरप्युपयोज्यान्येवेति ॥ ३५ ॥ अमैव पुत्रस्य दृषत् ॥ ३६॥ अमैव सहैव दृषत्पट्ट , दृषदुपलाश्मादि पुत्रस्य स्यादित्यर्थ । तथा चाश्ममया- नीत्येव कात्यायन ॥ ३६ ॥ यद्यप्रमीत प्रमीत इति शृणुयादग्नये सुरभिमते पुरोडाशमष्टाकपाल निर्वपेत् ॥ ३७ ॥ अमृत मृतमुपश्रुत्य पुनरमरणे निर्णीते, अग्नये सुरभिते निर्वपेत् ॥ ३७ ॥ यदि पूर्वस्यामाहुत्या हुताया यजमानो म्रियेत दक्षिण उत्तरामाहुतिं निनयेत् ॥ ३८ ॥ उत्तराहुत्यादे कर्मशेषस्य मृतहोमन्यायेन समाप्तिर्वेदितव्या ॥ ३८ ॥ भस्मोत्कर वा गमयेत् ।। (ख०१२) ॥ ३९ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने तृतीयः पटलः । यत्राग्नीना भस्मराशिनिहितस्तत्र वा निनयेदित्यर्थ ॥ ३९ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्याया महादेवशास्त्रिसकलिताया प्रयोग- चन्द्रिकाया पञ्चदशप्रश्ने तृतीय पटल ॥ अथ पञ्चदशप्रश्ने चतुर्थ पटल । यद्याज्यमनूत्पूतर स्कन्देच्छिन्दहेय वरो देय इत्येकेषाम् । यद्युत्पूयमान स्कन्देच्छिन्दत्माणि

·१ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् ।
३०१
३
दयात् ॥ यधुत्पूत चित्र देयम् ॥१॥
छिन्द-प्राणीति यत्तुणादीनि द तैश्छिन्दद्भक्षयति तदेव गवानादि दद्यात् , न बाल-
मित्यर्थ । चित्र हृदयगम धनमिति शेष । तथा चित्र धनमित्येव भरद्वाज । वरो
देय इत्येकेषाम् , इत्यापस्तम्ब ॥ १॥
यदस्य गृहे पुष्कल ५ स्यात्तद्दद्यात् ॥ २ ॥
यदस्य गृहे पुष्कल सुलभ यवत्रीह्यादि तद्दद्यात् ॥ २ ॥
यदि झुग्गत भूपतये स्वाहेति तत्प्राश्च प्रादेश
निदध्यात् । भुवनपयते स्वाहेति दक्षिणतः ।
भूताना पतये स्वाहेति प्रत्यञ्च भूताय स्वाहेत्यु
दश्चम् । भूर्भुवः सुवरित्यूर्व स त्वा सिञ्चामीति
तत्सरसिञ्चत्यभिमन्त्रयते वा ॥ ३ ॥
यदि झुग्गते स्कन्ने पुष्कल दत्त्वा स त्वेति ससिच्याभिमन्य वा तत प्रादेशा ।
ततस्तत्नुच स्कन्न स्रुचि ससिञ्चत् चि पुनर्निक्षिपेत् । ससेकायोग्यत्वेऽभिमत्रयेत ।
केचित्तु-यदा तु देवाञ्जनमगन्यज्ञ इत्याभिम त्रण तदा प्रादेशा न भवन्ति । न च
पुष्कलदानादि। निगदव्याख्यातश्चायमर्थ क्ल्पान्तरेषु ॥ ३ ॥
यज्ञस्य त्वा प्रमया भिमया प्रतिमयोन्मया परि-
गृह्णामीति परिगृह्णाति ॥ ४ ॥
तत स्कन्न परिगृह्णाति, परितश्छिन्नेनापभज्य तस्य देश तस्योपरि प्रतिदिश प्रादे-
शान्मिमीते । तस्मात्प्रतिदिशमित्यन्ये । प्रदेशिन्यड्गुष्ठयो प्रसारितयोरायाम प्रादेश ।
पूर्वतरविधिशेषश्चाय न सर्वविधिशेष । प्रासङ्गिकत्वात्तस्य । तेन जुग्गते स्वन्न
इत्यर्थ ॥ ४ ॥
देवाञ्जनमगन्यज्ञ इत्येकेषामनन्तरमाज्यावदति ॥५॥
एकेषा शाखा । आज्यादन तरमाज्यमधिकृत्य देवाञ्जनमग यज्ञ इत्याज्यस्कन्नाभि-
मन्त्रण वदतीत्यर्थ । कुत एतदभिम त्रण वदतीति चेत् तम्यैवानन्तरवचनात, देवा-
अनमगन्यज्ञ इत्येतैर्यथापूर्वमभिम व्येति लिङ्गाच्च । तथा देवाञ्जनमग यज्ञ इत्येतदमि-
मन्त्रयेतेत्येकेषामित्येव भरद्वाज । एतदुक्त भवति न केवल झुग्गते, किंतु सर्वत्रैवाऽऽज्ये
स्कने देवाञ्जनमगन्यज्ञ इत्येतैर्मन्त्रैरभिम त्रण तैस्तैर्विपिभिर्विकरुप्यत इति ॥ ५ ॥

·[१५ प्रश्ने- सत्यापाविरचित श्रौतसूत्रम्- भूपतये स्वाहा भुवनपतये स्वाहा भूताना पतये स्वाहेति रसन्नमनुमन्त्र येतेति सर्वहविषामनवय- वेन श्रूयते ॥ ६॥ सर्वेषामेव हविपामर्थे श्रूयते नतु किंचिद्विशेषमवयुत्येत्यर्थ । केचित्त्वाहु - सर्वह विषामित्यैष्टिक्सर्वहविरभिप्राय दर्शपूणमासप्रकरणे श्रुतत्वात् । अनवयवेनेत्यनेनानि तेष्वेव विषयकात्म्य विवक्षितमिति । तत्र त्वाह भरद्वाज --- 'भूपतये स्वाहेति स्कन्न मनुम त्रयेतेत्येकेषाम् । न किंचन हविरधिकृत्य वदति । इति । तच्चेदमविशेषवचा यत्राप्युक्तमभिमन्त्रणा तर तत्रापि तेन विकल्प्यते । समुच्चायत इत्यन्ये । यथा देवाञ्जनम ग यज्ञ इत्यादी । यत्र त्वनुक्त तत्र नित्यमेवेप्यते । 'यथा यग्य हविर्निरप्त म्क देयर वा देवताये गृहीतमहुतम्' इत्यादौ । न बर्हिपि म्कन्ने हविपि प्रायश्चित्तमिप्यते, अस्क न हि तद्यद्वर्हिपि स्व दति । इति श्रुते । तत्र त्वाह भरद्वाज -'न बर्हिषि स्कने प्रायश्चित्तमित्याश्मरथ्य । यदि भूमि प्राप्नुयात्कुर्यादेव तत्र प्रायश्चित्तमित्यालेखन ( भ० श्री० ९-१३ ) इति ॥ ६ ॥ यदि कपाल नश्येदाश्विन द्विकपाल निर्वपद्या- वापृथिव्यमेककपालम् । भार्गवो होता भवति । एकहायनो दक्षिणा ॥ ७ ॥ इत्यापस्तम्ब । अथ यदि कर्मणि प्रयुक्ताना मध्ये प्रागर्थकर्मण पुरोडाशाधिश्रयणावपाल नश्येव दृश्येत तरैता द्विविष्का निर्वपेत् । तस्या तु ऋत्विनियमात् प्रासद्भिक्त्वाच्च । तन्त्रिण एव होतार भृगुवश्यमागमयेत् अविरोधादक्षिणायाश्च समुच्चय ॥ ७ ॥ प्रयुक्ताना प्रागर्थर्मण यदि भिद्येत गायत्र्या त्वा शताक्षरया सदधामीति तत्सधायाभिन्नो धर्म इत्यभिमन्त्र्यापोऽभ्यावह त्याथान्यत्कपाल सस्कृत्य तद्वा पिष्ट्वाऽन्यया मृदा करणीयया कृत्वा घर्मो देवार अप्येत्विति कपालेष्वपि सृजति ।। यदि प्रागुपधानाद्भिद्येत ॥ ८ ॥ यदि कर्मणि प्रयुक्त कपाल भिद्येत तत्सधानार्थेद्रव्यै सधाय मनो ज्योतिरित्याप स्तम्बीये सधानलिङ्गया तदभिजुहुयादित्युक्तम् । समानोऽय विधिरेक्देशभेदेऽपि यथोक्त न्यायविद्भिरर्थसमवायात्प्रायश्चित् मेक्रेशेऽपीति । भामिभूमिमगादित्या वयोनिव

·०
४ पटला] महादेवशास्त्रिसकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
ते प्रत्याम्नानात् । ब्रह्मा तु तेनाभिमन्त्रयत एव । अन्यत्कपाल दर्भेषु प्रयुज्य तत
एकवदूहेन समृश्यैव प्रोज्झ्य धर्मो देवार अप्येत्विति भिन्नम्य स्थाने क्षिपेत् प्रागुपधाना
वेत्तद्भिन्न भाति ॥ ८॥
अथ यापहितानामेतेनैव मन्त्रेणोपद यात् ।। ९ ॥
परतम्तपवानाद्भदेऽ यत्सस्कृतमेतेनैव मत्रेणोपद-यादित्येतावाविशेष । समानम
यत्सधानादि ॥९॥
पेश्वानर द्वादशकपाल निर्वपेद्यदि पत्नी
सयाज यन्कपालमभि जुहुयात् ।। १० ।।
प्रासनिकत्वमस्यापि तन्त्रम यपाताद्रष्टव्यम् ॥ १० ॥
एतामेव निर्वपेत्पुढे जात एतामेव निर्व-
पेयो त शपूर्णमासयाजी सन्नमावारया वा
पोर्णमासी वाऽतिपाद(त)येत् ॥ ११ ॥
व्याख्यातोऽय विपि पथिकृद्विपिना ॥ ११ ॥
एतामेव निर्वद्यदनिष्ट्वाऽ ग्रयणेन नवस्याश्नीयात् ॥ १२ ॥
नानिष्ट्वाऽऽग्रयणेनाऽऽहिताग्निर्नवम्याश्नीयादित्युत्तम् । तदतिक्रमेऽप्येषैव प्राय
'श्चत्ति ॥ १२ ॥
आनीतो वा एप देवाना य आहिताग्निरदन्त्यस्य
देवा अन्नम् । यदकृत्वाऽऽग्रयण नवास्याश्नीया)
देवेभ्यो(वाना) भाग प्रतिक्लप्तमद्यादार्तिमा
छेत् ॥ १३ ॥
अथानेन प्रायश्चित्तनिमित्तस्य प्राशनस्य निन्दा प्रदर्श्यते, प्रायश्चित्तादरार्थम् ।
देवाना ह्येष सब वमानीतो योऽग्नीना पत्ते, भागलिप्सुभिर्देवै स्वीयत्वेन परिगृहीत इति
यावत् । तस्मादत परमम्यान्न देवा भुञ्जते । तत्र यदि ताननिष्ट्वा स्वय नवमश्नीयात्
देवेभ्य एव भागतया क्लप्तमग्रपाकमशितवा स्यात् ततश्चाऽऽति प्राप्नुयात् । तम्मादशन-
निषेध नातिकामेत् । अतिक्रम्य त्ववश्यमेता निर्वपेत् । निरुप्य चैना स्वे काले पुनरा-
प्रयणेन यजेत अशननिमित्तत्वादम्या कालातिक्रमे च पुन पाथिकृतवैश्वानरौ प्रागेव
दर्शितौ ॥ १३ ॥
मास्त प्रयोदशकपाल निर्वपेद्यस्य
पुत्री यमौ जायेता गावौ वा ।। (ख० १३) ॥ १४ ॥
पुत्रावात्मसभवी यमा जायेयाता गावी वा पुरुषो वेत्यापम्तम्ब ॥१४॥

·[१५ प्रभे-
३०४ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
निर्वीर्यतां वै जातः पुरुष आशास्तेऽपशुता गौः ॥ १५ ॥
वीर्य प्रजननशक्ति । आशासनमिच्छा । तया च तत्कार्य करोति । अर्थों लक्ष्येत ।
तदयमर्थ –पुरुषो यमो जातो वीर्योपघात करोति । पशुश्चापशुताम् । तस्मादादर्तव्य
प्रायश्चित्तमिति ॥ १५ ॥
गायत्री पुरोनुवाक्या भवति । त्रिष्टुग्याज्या ॥ १६ ॥
मरुतो यद्धवो दिवो, या व शमेति । इद याजुष होत्रम् ॥ १६ ॥
वैष्णव त्रिकपालमेके समामनन्ति ॥ १७ ॥
गत ॥ १७ ॥
आनावैष्णवमेकादशकपाल निर्वपेद्यस्या (घ)
न्यम(स्या)ग्निषु याजयेयुयों वा यजेत ॥ १८ ॥
यदि प्रमादवशात्परस्याग्निषु परमनवहिता ऋत्विजो याजयेयुस्तत्रेयमिष्टिरुभयोर्यष्टु-
राग्निमतश्च ॥ १८ ॥
रौद्रं वास्तुमय चरु निर्वपेद्यत्र पशुपति. पशूछ-
मयेत ॥ १९ ॥
यस्य पशूज्वरो मारयेत्तस्य तच्छान्त्यर्थ चरु । वास्तु म सस्यविशेष ॥ १९ ॥
एतया निषादस्थपात याजयेत् ॥ २० ॥
निषादो नाम ब्राह्मणाच्छूद्रायामुत्पन्न । क्षत्रियादित्यपरम् । स्थपतिमहत्तर ।
निषादश्चासौ स्थपतिश्चेति निषाढस्थपति । सोऽपि स्वर्गकामोऽनयेष्टया यजेत ॥ २० ॥
ननु शूद्रस्य
कर्मानहस्य
कुत
कर्माधिकार
कुतश्च
तस्याग्निविद्ये
तत्राऽऽह-
कृष्णाजिन वा कूट वाऽकर्णो वा गर्दभो दक्षिणा।
हरिणो वा हरिणवृणाका वा श्यामाकपात्रो वा।
द्वे वाक्याम्बू शूर्प शग्या वा । सा हि तस्येष्टिः
॥ २१ ॥
निषादस्य मृगघातकवृत्ते स्वकर्मार्थसाधनविशेष कूटम् । अकर्ण कर्णविकल ।
निषादै कृतपरिचया हरिणवश्यार्थ विसृष्टा हरिणपोतिका हरिणणाका । पात्रपूरणा
श्यामाका श्यामाकपात्र । शफक प्रसूतखुरो हरिण इष्यते । सा हि तदुद्देशेन
विहिता । अतस्तावत्तस्यामम्ति तस्याधिकार । सैव च यावदर्थमस्याग्निविद्ये अध्याक्षे
प्स्यतीति भाव । लौकिकाग्नाविधिरित्येके । तत्र हविष्कृदाधावेति शूद्रस्येत्यादि न
विस्मर्तव्यम् ॥ २१ ॥

·४ पटर । महादेवशास्त्रिसकरितप्रयोगचद्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३०५ . यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात्स गर्दभ पशुमालभेत ॥ २२ ॥ आहिताग्नेब्रह्मचर्यकाले स्त्रियमुपेयुपोऽय विधि । आहितार यधिकारात् । अथवा प्रसिद्धब्रह्मचारिण एव ग्रहण रूठेवलीयस्त्वात् । वक्ष्यति च धर्मसूत्रे-' गर्दभेनावकीर्णा निरृति पाकयज्ञेन यजेत ' इति । 7 चवमम्याऽऽनर्थवय देवताविकल्पार्थत्वात् । न चाऽऽहितार यधिकारे वचनानुपपत्ति , देवताभेने श्रौतप्रयोगविपानार्थत्वेनोपपत्ते । तस्मा ब्रह्मचर्यार्थत्वेऽपि न तोप । तदुक्त भरद्वाजेन-' यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयादिति कस्याय वाद । आहिताग्नेरित्येवम् । अनाहिताग्नेरित्यपरम् ' इति । तत्र त्वाहिताग्ने तिपत्यादिप्रायश्चित्त द्रष्ट यम् । यथोक्त सत्रकृता- प्रत्येऽहनि मास वाऽनाति ' । 'स्त्रिय वोपैति ' । । यदि दीक्षितोऽवकिरेत् ' इत्यादि ॥ २२ ॥ भूमावेककपाल पशुपुरोडाशर अपयति ॥ २३ ॥ अकपालम् इति(?) वचनामिकपालमित्यवचनाच्च कपालधर्मरहिताया भूमौ पुरोडाश श्रपयेत् ॥ २३ ॥ अस्ववदानैश्चरेयु. ॥ २४ ॥ वपादिभिरवदानैरप्सु चरेय । प्रयानानिमिरप्यप्स्वेव प्रचार , प्रधानसशत्वादङ्गा नाम् । न चावभृयवद्यत्राऽऽपस्ता गच्छन्ति, अपोऽभ्यवहृत्येत्यवचनात् । तेनाऽऽप एवोत्तरवेटिस्थाने स्थापनीया भवति । तत्रावभृथवढवे मादीनामर्थलुप्ताना निवृत्ति- यथार्थ म त्राणामहश्च द्रष्टव्य ॥ २४ ॥ नैर्ऋत. प्राजापत्यो वा । पक्षोदेवत इत्येकेषाम् । यमदेवत इत्येकेषाम् ॥ २५ ॥ गर्दभ इति शेष ॥ २५ ॥ यस्य हविः क्षापति त यज्ञ नितिहाति यदा तद्धवि सतिष्ठेन । अथ तदेव हवि. पुन निवपेत् ।। २६॥ यम्य हवि क्षायति विदह्यते त यज्ञमलक्ष्मीगृह्णाति न स कार्य इति यावत् । ततश्च क्षामस्य हविष आज्य प्रतिनिधि कृत्वा शिष्टश्च हविभिस्तत्र्म · तत्स स्थाप्या न्यद्धविस्तद्देवत निर्वपेत् ' इत्यापम्तम्बभरद्वाजौ । सम्थाप्य तस्मिन्नेव विहारेऽन्यद्धवि. स्तद्देवत निर्वपेत् । अर य वाधानादि तेनैव हविषा पुनर्यजेत ना यैरक्षामैरपीत्यर्थ । तदेव हविनिर्वपेदित्येव सूत्रकाराभिप्राय । टोहयो हे तु वैशेषिकत्वादार्तिप्रायश्चित्तमे- वेष्यते ।। २६ ।। . ३९

·[१५ प्रभे-
सत्याषाढविरचित श्रौतसूत्रम्-
यज्ञो यज्ञस्य प्रायश्चित्तियदुन्छिष्ट५ स्यात् ॥
तेन सरथापयेत् । य द्विष्यात्तस्मै ता दक्षिणा
दद्यात् । तमेव निर्ऋत्या ग्राहयति ॥ २७ ॥
पुरोडाशे क्षामेऽय विधि पूर्वेण विकल्प्यते । तत्र यदेव क्षामावशिष्ट स्यात्तेनैव
यजेत । या तु तस्मिस्तन्त्रे दक्षिणा ता हविरुच्छिष्ट च दद्यादित्यापस्तम्बभरद्वाजौ ।
क्षामहवि शेष च द्वेष्याय दद्यात् । तथा च कृते यज्ञग्राहिणी निर्ऋतिस्तस्मिन् गमिता
भवति । ततश्च स एव यज्ञ श्रेया सपद्यत इति नरिज्याऽपि न कार्येति भाव ॥२७॥
यथाकथा च क्षायेत्प्रायश्चित्तमेव स्यात् ॥ २८ ॥
सर्वदाह इत्यापस्तम्ब । यदेतत्क्षामप्रायश्चित्त तत्सर्वदाह एव भवेत् । नैकदेशदाहे
तस्यावतीयत्वात् । यथोक्त यायविद्भि ---- 'क्षामे तु सर्वदाहे स्यादेकदेशस्यावर्जनी
यत्वात् ' ( जै० सू० ६-४-१७ ) इति ॥ २८ ॥
यदि वाऽवदानेभ्यो न प्रभवेत् ॥ २९ ॥
असर्वदाहेऽपि यदा शिष्ट हविरिज्यार्थेभ्योऽवदानेभ्यो न पर्याप्त स्यात्तदाऽपीप्यते ।
न कथचिदवदानेभ्य पर्याप्तमित्यर्थ ॥ २९ ॥
यद्यपत्तदैवत रहविापयेताथान्यत्तदैवतर
हविरभ्युदाहरेत् ॥ ३० ॥
अप्रत्त देवतमवदान यम्येति विग्रह । व्यापत्तिोष इति भरद्वाजः । सा च नाशा-
दिनाऽप्ययोग्योपलक्षणार्था असर्वहविर्विष वा च । यस्य सर्वाणि हवींषि नश्येयुर्दुष्ये-
युरपहरेयुर्वेत्युत्तरत्र वचनात् । तदस्या व्यापत्तौ सत्या यदैवत्य हविापन्न तन्मात्रमन्य
निर्वपेन्न तु तत्सहभाव्यव्यापन्नमपि हविरन्तरमित्यर्थ । प्रत्तदैवतस्य त्वत्तसौविष्ट
कृतस्यापि व्यापत्तौ न पुनरुत्पत्ति । अप्रत्तदैवतमिति वचनात्प्रयोजकत्वाच्च । तथा
प्राक्स्विष्टकृत इत्येवाऽऽश्वलायन । तथाऽवतानदोषे पुनरायतनादवदानमिति च ।
सानारयव्यापत्तौ त्वातिप्रायश्चित्तमेवेप्यते, वैशेषिकत्वाच्च । वक्ष्यति · स्रुगादानप्रभृतयो
मन्त्रा ' इति । तद्विकारव्यापत्तिरपि तेनैव व्याख्याता । तत्र त्वाह भरद्वाज -
सानाय्यप्रायश्चित्तान्यामिक्षाया न विद्यन्ते । यद्य यतरद्वयापद्येत यत एव कुतश्चोत्पाद्य
प्रचरेत् । यद्युभय व्यापद्येतान्येन दध्ना पयसा वा यजुषोत्पूतेन प्रचरेत् । आज्येन
वाजिने व्य पन्न इति ॥ ३० ॥
तत्र जुगादानप्रभृतयो मन्त्रा आवर्तेरन् ॥ ३१ ॥
त्रुगग्निहोत्रहवण्यादीयते या स मन्त्र बुगाटान । समत्राणामेव कर्मणामा
सिद्धौ मन्त्रवचनमुत्तरविधिविकल्पार्थम् ॥ ३१ ॥

·१ पटल ] महादेवशास्त्रिसकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
३०७
--
(यावदन्ते वा व्यापधेत ॥ ३२ ॥
यावदन्ते कर्माण कृते व्यापत्तिर्ना ना तत परभाविन एव मत्रा प्रयुज्येरन् ।
पूर्वभाविना तु सकृत्प्रयोगादेव सिद्ध कर्मोपकार । त एव वा पूर्वप्रयुक्ता स्वै स्वै
कर्मभिरावर्तमान सपत्स्यन्त इति भाव ॥ ३२ ॥)
यदि तु प्रत्तदैवतमाज्येन शेष सरस्थापयेत् ॥ ३३ ॥
यदि प्रत्तदैवत तत स्विष्टकृढाति शेषमाज्येन निवर्तयेत् । न तु हविर तरमागमये-
ल्लोपयद्वेत्यर्थ । यदा तु प्रत्तदैवतमपि प्रागेव प्रतानाढष्टमिति ज्ञायते तदा तु पुनरुत्प
त्तिरेवासत्कल्पत्वात्प्रदानम्य । अत्र त्वाह कात्यायन 'अटोषो वा न वै देवा
कस्माञ्चन बीभत्सन्ते इति श्रुते , इति ॥ ३३ ॥
यस्य सर्वाणि हवी पि ।। (ख० १४)॥ नश्येयुर्वा
दुष्येयुर्वाऽपहरेयुर्वाऽऽज्येन देवताः प्रतिसख्याय
यजेत ॥ ३४॥
यस्य त्वेकाद्विवहुषु तन्त्रेषु यावत्सभव सर्वाण्येवाप्रत्तदैवतानि हवीषि नश्येयुर्दाहा-
दिना दुप्येयुर्वा केशकीटादिनाऽपहरेयुर्वा तानि दस्यवम्तदा यासा हविया॑पन्न ता
देवता प्रतिसख्याय प्रदानार्थ गणयित्वा नौवाज्येन प्रतिनिधिना यथाप्रकृत्येव यजेत,
नोपाशुधर्मेण प्रतिनिधेस्तद्धर्मवचनात् । पशु वर्माज्य भवतीति लिङ्गाच्च । आज्यानामपि
व्यापत्तौ स्वात्स्वाद्योने स्वे स्वैर्म त्रै पुनर्गृहीत्वा यजेत ॥ ३४ ॥
अथान्यामिष्टिमनुल्बणा तन्वीत । यज्ञो हि यज्ञस्य
प्रायश्चित्तिः ॥ ३५॥
अथ सस्थितायामिष्टौ तामेवेष्टि पुनरनुल्बणामविकृता कुति । यतो यज्ञस्याऽऽर्तस्य
पुनरिज्यैव प्रायश्चित्ति. । तत्र तु सर्वहविर्यापत्तिविषये सानाग्ययोरप्ययमेव विधिशे-
षिकत्वादिष्यते, नाऽऽर्तिप्रायश्चित्तम् । आश्वलायनमतात्त्वावाहनादूर्ध्वमेवाय विधि ।
यथा हविषा व्यापत्तावेल्हासु(१) देवतास्वाज्येनेष्टि समाप्य पुनरिज्येति । तथा हविरावृत्ति
प्रकृत्याऽऽह प्रागावाहनाच्च दोष इति । तथाऽप्यत्य त गुणभूतानामिति च । गुणभूता-
नामपि हविषामत्यन्तमावाहनात्याग व च सर्वदाहे हविरावृत्ति । नेज्यावृत्ति-
रित्यर्थ ॥ ३५ ॥
अपो व्यापनर हविरभ्यवहरतीति विज्ञायते ॥ ३६ ॥
व्यापन्न तु हविरप्सु क्षिपेत् ।। ३६ ॥
ननु विमेतद्वयापन्न नाम । तत्राऽऽह-
यदार्याणामभोजनीय स्यान तेन यजेत ॥३७॥

·[१५ प्रश्भे- ३०८ सत्याषाढविरचित श्रौतसूत्रम्- अयमभिप्राय -यागानहतापत्तिापत्ति । सा चाऽऽर्यभोजनानहत्वलक्षणो दोष । न तेन दुष्टपर्यायेण व्यापन्नेन यजेत । तदप्म्वेव तिपेनिति । तथा चापो तुष्ट हविरभ्य- वहरन्तीति प्रकृत्याऽह भरद्वाज - 'क्य दुष्ट हवि स्यात् । यदार्याणामभोजनीय न तेन देवान्यजेत ' इति । तथा शिष्टभक्षप्रतिपिद्ध टुष्टमित्याह कात्यायन । आश्वलायन श्वाऽऽह-त्यापन्नानि हवींषि केशनखकीटपतङ्गैर यैा बीभत्सरिति ॥ ३७ ॥ यद्धविर्दु शृत यमदेवत्य तयममेव गच्छतीति सरस्थाप्य तदन्वाहार्यपचने चतु शरावमोदन पक्त्वा चतुरो ब्राह्मणा भोजयेत् ॥ ३८ ॥ हविर्ग्रहणाच्चस्पुरोडाशेप्वय विधिरिति गम्यते नेतरविकारेषु । यढपक्क विषमपक्क वा तटु शृतम् । तत्तस्यै देवतायै हुतमपि यमत्वत्य भत्वा यममेव गच्छति । तम्मा त्तदारब्ध कर्म तेनैव हविषा सम्याप्य ततश्चतु शराव पक्त्वा चतुरो ब्राह्मणा भोजयेत् । एतदेवाम्य प्रायश्चित्तमित्यर्थ ॥ ३८ ॥ तेषा भार्गव एक. प्राशितूणा रयात्तेभ्यः समानो वरो देय । सा प्रायश्चित्ति. ॥ ३९ ॥ एकस्य भार्गवनियमान्नविनियमो भोक्तृषु ॥ ३९ ॥ योऽदक्षिणेन यज्ञेन यजेत । स यज्ञ प्रक्षामोऽनायुरु] वैरा प्रतिष्ठिता देया सा प्रायश्चित्ति ॥ ४० ॥ दक्षिणाविशेषानाम्नाने यति यत्किचिदोटनगद्य त्वा यजेत स यज्ञ प्रक्षामो दग्ध इव भवति निर्यित्वादनायुरिव च भवति । 'यज्ञ आयुप्मा स दक्षिणाभि ' इति श्रुते । अथ वा-अनायुरनायुष्य च यजमानग्य म्यारियर्थ । तथाऽनायुर्यजमान म्यादिति वैखानसभरद्वाजौ । तत्राभिप्रेतदाक्षिणातुल्यमल्यामरा दद्यात् । सर्वसस्याढया भूरु वरा ॥ ४०॥ यद्यादिष्टा दक्षिणामन्तरियादुर्वरा दद्यात्सा प्रायश्चित्तिः ॥ ४१॥ अथ यदि चोदितामेव दक्षिणामदत्त्वा यजेत तत्रापि तत्तुल्योर्वरादानमेव प्रायश्चित्त नेतरदित्यर्थ ॥ ४१॥ ययभागा देवतामावाहयेदाज्यनैना यथोढा यजेत । पुरस्ताद्वा स्विष्टकत. ॥ ४२ ॥ यद्यचोदिता देवतामावाहयेत्ता यथोढा यम्मि-क्रम आवाहिता तस्मिन्नेव क्रमे यनेत हुतेषु वा नारिठेषु । सा चाऽऽज्यहविष्ट्वानुपाशुधर्मेण यष्ट या । आवहनवचन च निर्वा ·४ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । पोपाकरणदोहनादिरूपस्य हविर्ग्रहणस्यापि प्रदर्शनार्थम् । यद्यभागा देवतामावाहयेद्गुली यावति बढ्चश्रुते । तेनालगायै निस्प्तमुपाकृ । दुग्ध चैवोत्सज्य, एधमाज्येन यजेत । कात्यायनस्त्वाह- 'अधिक निरुप्य तच्च यजेन्न वाऽचोदितत्वात् ' इति । तत्र भागि यमा. गयोर्मिश्रनिर्वापेऽपि विभागमन्त्रेण विभक्तम्याभागाभागम्य त्याग ॥ ४२ ॥ यदि भागिनी नाऽऽवाहयेघदोपस्मरेत्तदुपोत्थाय मन साऽऽवाहयेद्यद्वो देवा अतिपाद(त)यानीत्याहुतिं जुहुयात् ॥४३॥ भागिन्यनावाहने सति प्रागिज्याया स्मृते तदानीमेवोपोत्थाय मनसाऽऽवाह्य- 'यद्वो टेवा' इत्याहुति जुहुयात् । परतस्त्विज्याया स्मृतावाहुतिरेव नाऽऽवाहाम्॥ ४ ॥ यस्य हव्य निस्प्त५ स्कन्देदाज्य वा गृहीत चित्र देयम् । वरो देय इत्येकेपाम् ।। ४४ ॥ निर्वापप्रभृत्योत्पवनाच्छिद प्राणि दद्यात् । ततश्चित्रम् । उभयत्र भूपतय इत्यनुम न्त्रणम् । व्याख्यात शेष ॥ ४४ ॥ यस्यै देवतायै गृहीतमहुत५ स्कन्देद्यदस्य गृहे पुष्कलर स्यात्तदद्यात् ॥ ४५ ॥ देवतायै गृहीतमितीज्यार्थमवत्तमित्यर्थ । देवतान्तराये स्वक्रमेऽनिज्या, अनिर्वापो वा । यदस्य गृह इत्यादि व्याख्यातम् । एतेषु निमित्तेषु पुष्कलदानमेव प्रायश्चित्तम् । यदाऽन्यदीयाद्धविषोऽया देवतेज्यते, अ यदीयाभ्या वा याज्यानुवाक्याभ्या तत्र पुष्कल दत्त्वा शिष्टादेव पुनरवदाय यजेत, सर्वस्यैव हविषो देवतार्थत्वात् । अवदानदोषे पुनरायतना दवदानमित्याञ्चलायनवचनाच्च । तथा देवतायै गृहीतम्य स्कन्दने भपतये' इत्यभिम व्या- यमेव विधिरादानायोग्यत्वे तु तदेवाऽऽदाय यजेत । तथा देवता तरायेऽप्यसमाप्ते कर्मणि स्मृते तदानीमेवेज्या निर्वापो वा। समाप्ते र य वाधानादारभ्या तरितयागार्था पुन रिज्या ॥ ४५ ॥ यद्याहुती विपरिहरेयुर्मनो ज्योतिर्जुपतामित्याहुति जुहुयात् ॥ (ख० १५)॥४६॥ यस्य देवते अवदाने वा याज्यानुवाक्ये वा विपरिहरेयुस्त्व नो अग्ने स त्व नो अग्न इत्येताभ्यार सतति जुहुयात् । सर्वत्रान्तरिते विपरीते च ॥ ४७ ॥ यस्य देवते विपरिहरेयर्व्यत्ययेन नयेयुर्ऋत्विज । यथा निर्वापावाहनादिप्रथममग्नी पोमयो कुर्युरथाग्नेरिति । प्रथम पूर्वार्धादवदाय, अथ मायादित्यवदानविपर्यास

·[१५ प्रभे-
सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
तपा-मनीषोमीयादग्निं यजत्याग्नेयाग्नीषोमावित्यादि हविषाम् । याज्यामनुवाक्या
कुर्यादनुवाक्यां वा याज्यामचोटिता वाऽन्यतरत्र कुर्यादुभे वाऽचोदिते इति याज्या-
नुवाक्पयो ।
सर्वत्रोक्तविषयेऽन्यत्र चाय विधि । उक्त विषये तु पूण विकल्प्यते तत्र प्रधाना
तराये-कृत्वा प्रायश्चित्त, पुन किया पर्वत्रव दर्शिता । यदाऽङ्गमप्यन्तरितमसस्थिते
तन्त्र स्मृत तदुपकारक्षम च तदपि क्रियते । द्रव्यसस्कारस्तूपयुक्ते द्रव्ये न क्रियते
तदर्थत्वात् । तथा सम के कर्मण्यम त्रक्मपवृत्ते ( क्ते ) प्रायश्चित्तमेव न पुनमन्त्रप्रयो
गस्तादादेव पुन प्रयोगो वा यावद ते वा व्यापद्यतेत्यत्रोक्तान्यायात् । तथाच भर
द्वाज -अपवृक्तार्थस्य कर्मणो म प्रयोग कृताकृत इति । द्राह्यायणेन चोक्तम्-'यजु
रन्तर(रा)येऽन्वाहार ध्यानजप्ये उपेक्षण शाण्डिल्य ' इति । होममन्त्रान्तर(रा)ये तु
पुन)मोऽन्यत्र प्रतिनिगद्य होमेभ्य । तेषु तु नाऽऽवृत्तिर्याज्याप्राधान्यात् ॥ ४६ ॥
यदि बहिष्परि याहुतिः स्कन्देदाग्नीध्र ब्रूयादेता
सकृष्य जुहुधीति । ता सोऽञ्जलिना सकृष्य
जुहुयान्मा यजमानो रिषन्मा पत्नी मा यज्ञो मा
यज्ञपति. स्वाहेति तस्मे पूर्णपात्र दद्यात् ॥ सा
प्रायश्चित्ति.॥४८॥
'यदि पुरा प्रयाजेभ्यो बहिष्परि याहुति स्क देदित्यापस्तम्ब । यत्र पुरा प्रयाजे
म्योऽप्याहुतिसभव सोऽस्य विधेविषय । यथा करम्भपात्रादि पूर्णपात्र (त्र) पात्रपूर्णो
(ग) बीयादि ॥ ४८॥
यदि पुरोडाश उद्वा पतेत्स वा विजेत तमन्तर्वेधा-
साद्य किमुत्पतास किमुत्पोष्ठा शान्तः शान्तेरि-
हाऽऽगहि । अघोरो यज्ञियो भूत्वा सीद सदन
स्व मा सीद सदन स्व मा हि सीर्देव प्रेषित
आज्येन तेजसाऽऽज्यस्व मा नः किचन रीरिषो
योगक्षेमस्य शान्त्या अस्मिन्नासीद बर्हिषीति
तमेतेन यजुषाऽभिमन्त्रयेदभिवाऽऽधारयेत् ॥४९॥
उत्पतेकपालेभ्य पाच्या वा प्रमादादपगच्छेत्स विजेत भिद्येत वा ततस्तमादाय
बर्हिष्यासाद्य किमुत्पतसीति द्वाभ्यामभिम य द्वाभ्यामभिघार्य पुन स्थाने स्थापयेत् ।
अस्तीणे तु बहिण्यभिम त्रणाभिघारणे एव क्रियेते नोद्वासनादि ॥ ४९ ॥

·५ पटल ] महादेवशास्त्रिसकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३११ भूत्वा प्रभवति यजमानो यस्यैता यज्ञे प्रायश्चि- त्तिं कुर्वन्ति ॥ (ख० १६) ॥ ५० ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने चतुर्थः पटलः । भूत्वा भूतिं प्राप्य प्रभवति प्रभुर्भवति समानानामीश्वरो भवतीत्यर्थ । प्ररोचनाप्रद- र्शनमादरार्थम् ॥ ५० ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्याया महादेवशास्त्रिसकलिताया प्रयोगचन्द्रिकायां पश्चदशप्रश्ने चतुर्य पटल ॥ अथ पञ्चदशप्रश्ने पचम पटल । अथ सोमप्रायश्चित्तान्युच्यन्ते- अग्नि नरो दीधितिभिररण्योर्हस्तन्युती जनयन्त प्रशस्तम् । दूरे दृश गृहपतिमर्युम् । अग्निनाऽनिः समिध्यते सप्त ते अग्ने मनो ज्योतिर्जुषतां त्रयस्त्रि शद्यन्मे मनसश्छिद्र यद्वापो(चो)यच्च मे त्दः । अय देवो बृहस्पति स तसिञ्चतु राधसा ॥ विश्वकर्मा हविरिद जुपाण सतानयज्ञ समिम तनोतु । या व्युष्टा उषसो याश्च याज्यास्ताः सदधामि हविषा घृतेन । अयाश्चाग्ने । त्व नो अग्ने । सत्व नो अग्ने । भद्र कर्णेभि शृणुयाम देवा भद्र पश्येमाक्षभिर्यजत्रा. । स्थिरैरङ्गैस्तुष्ट वारसस्तनूभिर्व्यशेम देवहित यदायुः । स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवा. स्वस्ति न. पूषा विश्ववेदाः स्वस्ति नस्ताक्ष्यों अरिष्टेनमि. स्वस्ति नो बृह स्पतिर्दधातु । पृषदश्वा मरुत. पृश्निमातर. शुभ- यावानो विदथेषु जग्मयु. । अग्निजिह्वा मनवः सूरचक्षसो विश्वे नो देवा अवसाऽगममिह । शतमिन्न शरदो अन्ति देवा यत्रा नश्वका जरसं तनूनाम् । पुत्रासो यत्र पितरो मदन्ति मा नो ·३१२ सत्यापाढविचित श्रौतसूत्रम्- [१५ प्रश्ने- म या रीरिषताऽऽयुर्गन्तो । प्रेद्धो अग्न इत्येषा । श्रुत्वाय कवये मे याय वचोभिर्नाकमुपयामि शसन् । यतो भयमभय तत्कृधी नोऽग्ने देवाना मव हेड युक्ष्व । अग्नि वो देवमग्निभिः सजोषा यवि(जि)ठ दूतम वरे कृणुध्वम् । यो मर्ते- (त्ये)षु निध्रुविक्रतावात मूर्धा घृतान्नः पावको घृतप्रतीको घृतयोनिरनिघृतैः समिद्धो घृतम स्यान्नम् । घृतपुपरत्वा सरितो वहन्ति घृत पिब न्त्सुयजा यक्षि देवान् ॥ आयुर्दा अग्न इमो अग्ने सप्त ते अग्ने मनो ज्योतिर्जुषता त्रयनिशियन्मे मनसच्छिद्र विश्वकर्मा युनज्मि त्वाऽग्निं यनज्मी- न्धानास्त्वा ॥ ( ख० १७)॥ अग्निर्न ईडित ईडितव्यैर्देवै. पार्थिवै पातु । वायुन ईडित ईडि तव्यैर्देवैरान्तरिक्षैः पातु सूर्यो न ईडित ईडित व्यदेवैर्दिव्यै. पातु । विष्णुर्न इंडित ईडितव्यैर्देवै- दिश्यैः पातु । अग्निर्यजुर्भि पूषा स्वगाकारेण त इम यज्ञमव तु ते मामवन्त्वनु व आरभेऽनु मा स्वाहेत्येतैत्रिभिरनुवाकरविज्ञातपाय- श्चित्ते सोमे त्रयस्त्रिशतमाहुतीर्जुहोति ।। १ ।। तत्राश्रुतानि विशेषप्रायश्चित्तानि यत्र दोषाणा सोऽविज्ञातप्रायश्चित्त सोम । एत- दुक्त भवति, पुरुषप्रमादालम्यादिभिस्तत्र प्रायशो भवन्त्येवान्येऽ येदोषा । न च ते सर्वे श्रुतप्रायश्चित्तविशेषा एव भवन्ति, विचित्रत्वात्तेषाम् । तस्माददृष्टदोषविघातार्था एता आहुतीर्नुहोतीति । तत्र- अग्निर्न ईडित इत्यादीना त इम यज्ञमित्यादिरनुषङ्ग । यथा पार्थिवै पातु त इम यज्ञमित्यादि । तथा--अग्निर्यजुभिस्त इम, पूषा स्वगाका- रैस्त इममिति च ॥ १ ॥ त्रयस्त्रिरशत यज्ञतनूरानीधे ॥ २ ॥ नात्र पूर्वपूर्वानुद्रवणम् , अवचनात् ॥ २ ॥ पृथिवि भूवरि सिनीवाल्युरन्ध्र आचित्ते मनस्ते भुवो विवरत इति वसतीवरीषु सवनीयासु वा विषिक्तासु सप्ताऽऽहुतीर्जुहोति ॥३॥ सोम- रभाव ·५ पटल ] महादेवशास्त्रिसकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३१३ स्याऽऽज्यमसि हविषो हविज्योतिषा ज्योतिर्विश्व षा देवाना भागधेयी स्थेत्यभिमन्य सव. सिञ्चन्तु मरुत' समिन्द्र' स बृहस्पतिः । स वोऽ यमग्नि सिञ्चत्वायुषा च बलेन च । सर्वमायु र्दधातु मे ॥ मान्दा वाशा । आपो भद्राः। आदि- त्पश्यामि। आपो हि ष्ठा मयो भुवो यो व• शिव तमो रसस्तस्मा अर गमाम व इत्येताभि सप्तभिः संसिश्चेदभि वा मन्त्रयेत ॥ ४ ॥ प्रतिपदमेकैकाऽऽहुति । भुवो विवस्त इति सप्तमी । सवनीयासु एकधानासु विवि क्तासु स्कन्नासु । ससिञ्चत्ता एव पुनरादतीत । यदा त्वादानायोग्यास्तदाऽभिमन्त्र येत ॥ ३ ॥ ४ ॥ यदि प्रात सवने पुरा होमात्सोमोऽतिरिच्येत त चमसेष्वभ्युन्नयेयुरुप जुहुयुर्वा ॥ ५ ॥ प्रात सवनेऽन्तिमस्य चमसगणस्य प्राग्योमाद्यदि कलशादिषु पश्येयुरतिरिक्त(क्तानि) चमसेष्वानयेत् । उपजुहुयाद्वा परिप्लवाटिनाऽगिनुवषट्कारात् । उपहोमास्तु परतो होमाद्दर्शनेऽपि यावदनुवषटकार लभ्यन्ते, उपहोमकालानत्ययात् । प्राग्योमादिति चानु वषट्कारहोमोऽभिप्रेत ॥ ५ ॥ हुतेऽतिरिक्तस्याऽऽशयित्वा स्तुतशस्त्रवन्त कुर्युः सा प्रायश्चित्ति ॥६॥ निवृत्ते सानुवषट्कारहोमे दृष्ट्वा तत स्तुतशस्त्रवत सोम कुर्यात् ॥ ६ ॥ होतृचमसमुख्याश्चमसानुन्नीय बृहत रतोत्रमुपाकरोति ॥ ७ ॥ अतिरिक्तादेवोपस्तरण चमसानाम् । अत्र चमसानुन्नीयेति वचनाच्चमसगणाय पर्याप्तसोमातिरेक एवातिरिक्तविधि । अ ययाऽग्नि नरादिविधिरेवेति सिद्ध भवति । केचित्त्वाहुतिमात्रातिरेकेऽप्येकधनाभिर्वर्धयित्वाऽतिरिक्तविधि कुर्वन्ति ॥ ७ ॥ गौर्धयति मरुतामिति धयद्वतीषु स्तुवीरन् ॥ ८ ॥ पञ्चमोऽत्र स्तोमभाग इति ब्रह्मत्वविधावेव दार्शितम् ॥ ८ ॥ अस्ति सोमो अय५ सुत इति वैतास्वैन्द्रावैष्णवी- भिर्होत्रे स्तुयुः ॥ ९॥ १ क पश्येत् इतिपाठ ·[१५ प्री- ३१४ सत्यापाढविरचित श्रौतसूत्रम्- एतासु वा स्तुवीरन् नेतरयोरन्यतरेण साम्ना । अथवा-ऐन्द्रावैष्णवीमिहोत्रे ॥५॥ ऐन्द्रावैष्णव होताऽनुश सति ॥ १० ॥ गत ॥ १० ॥ एतदेव मा यदिने सबनेऽतिरिक्त प्रायश्चित्तम् ॥ ११ ॥ यति मा यदिनेऽतिरिक्त पश्येदेतदेव प्रायश्चित्तम् ॥ ११ ॥ बण्महा असि सूर्येति सौर्येषु बृहता गौरवीतेन वा स्तुवीरन् । एतदेव तृतीयसवनेऽतिरिक्त प्राय श्चित्तम् । वैष्णवीषु शिपिविष्टवतीषु बृहता गौर वीतेन वा स्तुवीरन् ।। १२ ।। स्तोत्रे विकार इत्यापस्तम्ब ॥ १२ ॥ अमिष्टोमे सोमोऽतिरिच्येतोक्थ्य कुर्वीत ॥ १३ ॥ तृतीयसवनेऽपि प्राग्योमाद्दृष्ट्वा स एवाभ्युन्नयनविधिरुपहोमो वा । हुते तु दृष्ट्वा अग्निष्टोमश्चेत्क्रतुम्तमुक्थ्य कुति । तत्रातिरिक्त रसमाध(ह)वनीये प्रकृतिवद्धारा कृत्वा स्थाल्योक्थ्य गृह्णाति । तत एकधनाना यथार्थमित्येतदाद्या पञ्चहोतु क्रियते । ग्रहाव- काशशतकारास्तु लुप्यन्ते । प्रत्र(श्र)प्स्यन्तो ग्रहानवेक्षन्त इति वचनात् । तत प्रात सवनवदुक्थ्य विगृह्णातीत्याधुन्नेत सर्व राजानमित्यन्त तन्त्र तायते । स्तोत्रेषु चोक्थ्यवदेव म्तोमभाग । न तु द्वादशस्याऽऽवृत्ति , उक्थ्यत्वविधानात् ॥ १३ ॥ याक्थ्ये षोडशिन यदि षोडशिन्यतिरात्र यद्य तिरात्रे । ( द्विरात्र यदि द्विरात्र एकस्तोत्रमेव )॥१४॥ तृतीयसवनेऽतिरिच्यतेति कुतिति चानुषड्न । सर्व प्रयोगश्चैषा ग्रहग्रहणादिरुक्थ्य- वद्रष्टव्य । एकस्तोत्रमेवेति तृतीयसवनेऽपि सवनान्तरवदेकस्तोत्रमेव, न तूत्तर ऋतु- रित्यर्थ । अत्र सूत्रकारेण शाखा तरानुसारादतिरातातिरेके द्विरात्र । तत परमेकस्तोत्र चोक्तम् । तैत्तिरीयकेऽतिरात्रातिरेकेऽप्येकस्तोत्रमेवोच्यते यस्यातिरात्रेऽतिरिच्यते त वै दुष्प्रज्ञानम् ' इत्यादिना । छन्दोगवढचैरपि तदेवाऽऽम्नातमनुमत च तत्तत्कल्प- कारै । वचनानि तु विस्तरभयान्न लिख्यन्ते । अतोऽतिरात्रातिरेकेऽप्येक्स्तोत्र युज्यते विकल्पयितुम् । कात्यायनस्तु तत्रैकस्तोत्रमुक्त्वाऽऽह- अप्तोर्यामो वा । इति । अप्तोर्यामेऽप्येकस्तोत्रमेवाऽऽहोपप्रन्थकार । अथो अप्तोर्यामे गौरवीतमेव शिपिविष्टवतीषु कुर्यु ' इति । अथ विकृत्येकाहाना यथास्व प्रकृत्युक्त एवातिरिक्तविधिरनुसधातव्य । वाम पेये त्वेकस्तोत्रमेवोक्तवानुपग्रन्थकार । तथा तासु बृहन्निधन वा जृम्भ कुर्यु , इति । मत्र पुन सर्वस्यास्य सोमातिरेकविधेरनुग्रहमाचष्टे बौधायन -~'यथा यस्य प्रात.सवन .

·१ पास] महादेवशालिसकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । इत्यादि यथा ब्राह्मणमुक्त्वाऽऽह ' इति च्छन्दोगबतचेषु कामयमानेषु ते चेन्न कामये- रन्प्रात सवनेऽतिरिक्ते या स्थाली राज्ञेऽतिशिष्टाय मरते तस्या उपरिष्टादाग्रयणमा- नीयाधस्तादुपगृह्णाति त विरभिविष्यन्दयति. सोऽभिविष्य दमान सर्व एवाऽऽअयण सपद्यते त त्रिरभिहिंकृत्य परिमृज्य सादयति ' इति । तथा माध्यदिनेऽप्येतमेव विधि- मविकृतमुक्त्वाऽऽह । तृतीयसवनेऽतिरिक्ते हारियोजनमेवात्राभिविष्यन्दयति । न पुनर्ग्रहण विद्यत इति । कात्यायनोऽप्याह- पूर्वात्सवनादतिरिक्तम्योत्तरे सयावनमेके त निकामयमानोऽभ्यतिरिच्यत इति श्रुते । तृतीयसवनाचेद्धारियोजनेऽवनीय होम । अप्सु तावृजीपमिश्रस्याप्स्ववहरणम् ' इति । अथ यदा सूत्रकारमतादतिराने द्विरात्र क्रियते तदा पूर्वमह पत्नीसयाजान्त सस्थाप्य द्वितीयोऽप्स्वतिरात्र कार्य । उपरिष्टा दतिरात्रत्वादहीनाना व्युष्टिद्विरात्रप्रकृतित्वाच्च द्विरात्राणाम् । एवमन्येऽप्यहीनधर्मा द्विरा त्रधर्माश्च यथाप्रकृति द्रष्टव्या ॥ १४ ॥ ( सत्र ) वैष्णवीषु शिपिविष्टवतीषु बृहता गौरी तेन वा स्तुवीरन् ॥ १५ ॥ तातीयसवनिक एकस्तोत्रे ॥ १५ ॥ यदि सोमौ सरसुतौ स्याता प्रथमानि चत्वारि संभारयजूषि हुत्वा महति रात्रियै प्रातरनुवा- कमुपाफुर्यात् । तस्मिन्परिहित एहि यजमाने त्युक्तेऽन्वारब्धे यजमाने सवेशायोपवेशाय गाय त्रिया अभिभूत्यै स्वाहेति पुरस्तात्मातःसवनस्य जुहुयात् ॥ १६ ॥ यदि सोमयो समानस(सु)त्य स्यात् । आदित प्रात सवनस्य बुध्यमात्रे(ने) चतुर्भि सभारयजुर्तुित्वा प्रबोधनकाले प्रातरनुवाकस्योपाकरणमन्वारब्धे यजमानेऽध्वर्यु (यजुर्मि) सवेशायोपवेशाय० अभिभूत्यै स्वाहेति एवमन्तेन जुहुयादिति भाष्यकृत् ॥ १६ ॥ उत्तराणि चत्वारि सभारयजूरषि हुत्वा सवेशा योपवेशाय त्रिष्टुभोऽभिभूत्यै स्वाहेति पुरस्तान्- माध्यंदिनस्य सवनस्य जुहुयात् । उत्तराणि चत्वारि संभारयजूरषि हुत्वा सवेशायोपवेशाय जगत्या अभिभूत्यै स्वाहेति पुरस्तात्तृतीयसव- नस्य जुहुयात् । उत्तराणि चत्वारि सभार १ सवनमेके।

·[१६ प्रभे-
३१६
सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-
यजूरपि हुत्वा सवेशायोपवेशायानुाभोऽभिभूत्यै
स्वाहति पुरस्तादनूवन्ध्याया वपाया जुहुयात् ।
उत्तराणि चत्वारि सभारयजूषि हुत्वा सवेशा
योपवेशाय पड्क्त्या अभिभूत्यै स्वाहेति पुरस्तादु
दवसानीयाया जुहुयात् । समिद्धेऽग्नौ हूयन्ते
प्राणापानौ मृत्योर्मा पात प्राणापानौ मा मा हासि-
टमिति द्वे आहुती ॥ १७॥
एव सवनस्य सवनस्य चाऽऽदावुत्तरोत्तरैश्चतुर्भि सभारयजुर्भिश्छ दसा सो(चो)त्तरे
सह पड्क्त्या । पञ्चसवनो यज्ञ । त्रीणि सवनान्यवभृथोऽनूवन येति ( आप० श्री०
१४-७-३ ) इत्यापस्तम्ब । पञ्चसवनम्तु यजु – अग्ने नयेति प्रात सवनादि, अभि-
पवादि माध्यदिनम्, आदित्यारम्भणम्, अवभृयोऽनबन्ध्येति पञ्च । अन्त्यसभारयजुर्नियुज्यते
छन्दस्त्वेकैक्म् । ज्वलत्यग्नौ हूयन्ते प्राणापागविति । जप कृत्वा वनस्पते ॥ १७ ॥
पुरस्तात्पाशकात्स्विष्टकृतो जुहोत्येतिवती प्रति
पदो भवन्ति । प्रतिवन्त्याज्यानि ॥ १८ ॥
पुरस्तात्पाशुकात्स्विष्टकृतोऽवये(यु)जुहोति । जपतीत्यापस्तम्ब । एतिशब्द प्रेति
शब्दो निगद्यते । ता याज्यानि भवा त वैश्वदेव्यादीनि ॥ १८ ॥
मरुत्वतीः पूषण्वतीर्वा प्रतिपदो भवन्ति ॥१९॥
मरुत्वती पूषण्वतीर्वाऽऽरम्भ आज्यानाम् । ब्राह्मणाच्छसिनो यत्साम तदभिवर्त ।
उभे बृहद्रथतरे कर्तव्ये । सर्वेषु ससवप्रायश्चित्तेप्वेष विधि ॥ १९ ॥
यद्यग्निष्टोमः सोम परस्तात्स्यादुक्थ्य कुर्वीत ।
याक्थ्य. षोडाशनम् । यदि षोडश्यतिरात्रम् ।
यद्यतिरात्रोऽप्तोर्यामम् । यद्यप्तोर्यामो द्विरात्रम् ।
यदि द्विरात्रस्त्रिरात्रम् । यदि त्रिरात्र एकस्तोत्रमेव ॥ २० ॥
यद्यग्निष्टोम । तेन सह ससवप्रायश्चित्तविधिरात्मयज्ञ कर्तव्य सस्थाविधिक ।
यद्युक्थ्यसस्था स्यात्परयज्ञ । षोडशिसस्था स्वशाखीययज्ञ , तैत्तिरीयकोक्थ्यससव
सोऽतिरेक उक्थ्ये अतिरात्र एव कर्तव्य । यदि षोडशी परयज्ञ स्यादतिरात्रसस्था
कर्तव्या । यद्यतिरात्र स्यात्रिरात्र स्वयज्ञ कर्तव्य । सर्व गर्गत्रिरात्रवत् । यदि तु
त्रिरात्र परयज्ञ स्यात् । एकम्तोत्रमेव विर्धिते । यद्येकसोमातिरेकेण वोक्थ्यादि
विवृद्धि ॥ २० ॥

·९ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । ३१७ अभिजित्कार्योऽभिजित्यै । विश्वजित्कार्यों विश्वस्य जित्यै । सर्वरतोम. सर्षपृष्ठः सर्वस्याऽऽप्त्यै सर्वस्यावरद्धथै । कोशा नुक्रोशे कार्ये वसिष्ठस्य निहवे उभे वृहद्रथतरे कार्ये । सजनीयर शस्य विहव्य शस्यमगस्त्यस्य फया शुभी यः शस्यमिन्द्रस्य निष्केवल्य तानि शश्सेदभिवतै ब्रह्मसाम कुर्यात् । अभिजितं विश्वजित वा यज्ञक्रतुं कुर्यादिति सं- प्रेष्यति ॥ २१ ॥ आभनिद्विश्वमिद्वा सर्वपृष्ठ सर्वस्तोम सर्वस्याऽऽप्त्यै सर्वस्यावरुद्धया इति ब्राह्मणम् । वैराज शाकर रैवतमिति सोमे तूभयच्छन्दस । सप्तदश एकविश स्तृणवस्त्रयस्त्रिश इति । एवलक्षणोऽतिरात्रो भवति । विश्वजित (सर्वस्तोम ऋतूनाम्) इति यस्मिस्तस्य शसनम् । ममाग्न इति । अगस्त्येन दृष्ट कया शुभीय नी(नारि)ष्ठे त्रीण्यपि जानयिम्( यात् ।) प्रात सवनीये वैश्वदेवे क्षिपेत् । विहव्य माध्यदिनीये । मरुत्वतीये अगस्त्यस्य कयाशुभीय तृतीयसवनीये वैश्वदेवेऽनुप्रोहेत् (क्षिपेत्) । पुनरेषा प्रयोग –तौरश्रवस कार्यमित्येवाऽऽहाऽऽपस्तम्ब । क्रोशानुक्रोशे कुरुतादित्येवम-तम् । पुरस्तात् प्रात मवनात्सप्रेष्यति । प्रात सवनात् प्रेषश्छन्दोगवढचाना मतादिति । एतदाभनिति विश्वजिति वा । यदुक्त सप्रेषे सवनीयादीनि च ॥ २१ ॥ पूर्ववत्स स्थाप्यः । अभिषुत्य वा दक्षिणाभिर्वा वर्षी याम यज्ञऋतु कुर्युः ॥ २२ ॥ अथवा पूर्ववत् सस्थापयितव्य । य एवाऽऽरब्ध नैवाभिषव उक्तो(?) । यद्यग्निष्टोम सोम पुरस्तात्स्यात् । इति । दक्षिणाग्निर्या( आ )नीया सम( स ) ( दक्षिणाभिर्वरी यास) बहुदक्षिण शक्रयज्ञात् । रथो वा यावन्त मध्वान गच्छति ॥ २२ ॥ यावद्रथान्ध(ध्वम)न्तरा गिरि भिद्वा ( त्वा ) नदी तावता सरसवः समानजनपदे सरसवो नानाज- नपदे सरसवो नाविद्विषाणयोः सरसवो विद्यत इत्येकेषाम् ॥ (ख०१९) ॥ २३ ॥ अन्य( याव )द्रथा ह्य(न्य )न्तति वचनात्तद्रथा य तावत्यध्वनि यजतो न ससव- प्रायश्चित्तम् । यत्र वा गिरी स्यातामन्तरा यजेत न ससवप्रायश्चित्त, सो गिरिंकारी त्युच्यते, गिरिद्विा तत्रा तरा न तत्र ससवदोष (१)। गिरिर्वा यथा सर्वत सर्वतो मह- च्छिखरै स वा यत्रान्तरे वर्तते नानाभूते वाऽन्यत्र राज्येऽपि तत्रापि न ससवप्रायश्चि त्तम् । अत्र शाखान्तरमुपसहरत्यापस्तम्ब - 'यावद्रथा ह्यम तरा गिरिगिरिभिद्धा नदी

·[१५ो-
सस्पाचाडाविरचितं श्रौतसूपर-
व्यवेयात्पर्वतान्तराये वा नामाराज्ययो; ससवो नाविद्विषाणयो ससको विद्यत इति
कतिब्राह्मण भवति ' ( आप० चौ. १४-२०-४) इति । अन्यस्मिश्चान्य तत्र
न ससवदोष । विद्विषाणयोरेव ससवदोषो विद्यते । अविद्विषाणयोनास्ति ससवप्रायश्चि
त्तम् । अर्वागपि रथान्याचजतो लोके ॥ २३ ॥
यदि दीक्षितानामुपतापः स्यान्महानामध्रिीयमु.
पसमाधाय प्रापण दक्षिणतो निषाकर्षिशति-
यवान्दर्भपुञ्जीलाच पूर्णपात्रेऽवधाय प्रामणाय
पोच्यापः परिब्रूयात्—जीवा नाम स्थ ता इमममु
जीवयत जीविका नाम स्थ ता इमममु जीवयत
संजीवा नाम स्थ ता इमममुर संजीवयतेति
प्रतियात् ।। २४ ॥
दीक्षिताना यत्रोपतापो ज्वर स्यात् । स यजमान आयतने शेत एव । न करोति
यजमानकर्माणि । त परिगृह्याऽऽनधिमण्डप नयेत् । परीम परित इति नयनमन्त्र आप.
स्तम्बीये द्रष्टव्य । नास्त्यस्माक नयनमन्त्र । तूष्णीमानयनामिति वा गम्यते । आमी-
ध्रीय एव स उपसमाधान बलवस्करण परिस्तरम च दर्भालणस्तस्य दक्षिणत उपवि.
शति । दर्भेष्वाग्नीधीयमभिमुखमुटकपूर्णपात्रमुत्तरतो निषाद्यैकविंशतिकुशस्तम्बाध
क्षिप्यन्ते । त्रिभिर्मन्त्रैराप उच्यन्ते जीवा नाम स्थ ता इत्यादि । तृतीये च मन्त्रे तस्य
नामग्रहण द्वितीयान्त देवदत्त सजीवयतेति ब्रूयात् ॥ २४ ॥
या जाता ओषधय इत्योषधिसूक्तेनैताभिरद्भि.
रभिषिोत् ॥ २५॥
ओषधिसूक्तेन च स्नापयत्युदपात्रे या अप ॥ २५ ॥
पाययस्येतासामपां प्राणापानौ त उपास्वन्त-
मौ पातामसौ व्यानं त उपाशु सवनः पातु
वाचं म ऐन्द्रवायवः पातु दक्षक्रतू ते मैत्रावरुणः
पातु चक्षुषी ते शुक्रामन्थिनों पाता श्रोत्रं त
आश्विनः पात्वात्मानं त आग्रयण पात्वङ्गानि
म उक्ध्यः पात्वायुष्ठे भुवः पातु वीर्य तेऽतिग्राह्याः
पान्त्वसाबिस्यभिमृशति ॥ २६ ॥
अवैनममिमृशन्तीत्यापस्तम्ब । सर्वेऽभिमृशन्ति । असाविति नामग्रहण समुद्रचा
॥ २६॥

·५ पटेल ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
प्रतिजपति प्राणापानी म उपास्वन्तर्यामी पाता
व्यानं मे उपाशु सपनः पातु वाचं म ऐन्द्रषा-
यवः पातु दक्षतू मे मैत्रावरुणः पातु चक्षुषी मे
शुक्रामन्थिनौ पातार श्रोत्र म आश्विनः पात्या-
स्मान म आग्रयणः पात्वङ्गानि म उपभ्यः पातु
वायुर्मे ध्रुवः पातु वीर्य मेऽतिग्राखा: पान्विति
प्रतिजपिते पुष्टिपती पुष्टिं पाने प्राणमपानेऽपान
व्याने व्यानमुदान उदान५ समाने समान पाचि
वाचमस्मै पुनर्धेहीस्याहुतिं जुहोति ॥ २७ ॥
यजमान प्रतिजपत्यध्वर्यु । ब्रह्मेति वैखानस । प्रतिनपिते पुष्टिपती पुष्टिमिति
होममन्त्र । हुत्वा पूर्ववदाभिमर्श इत्यापस्तम्ब । भाष्ये तु स्वय नपत्येतावेवोपाश्चन्त
र्यामा इति । तत आहुतिराग्नीधीयेऽध्वर्युर्यथा पूर्व कृतमामिशन तथैव न तु स्वय जप ।
आनीध्रीय उत्पन्न एतत्कर्म, नतु पूर्वम् ।। २७ ॥
न पुनर्भेषज करोति ॥ २८ ॥
ततो निवृत्ति ॥ २८ ॥
यदि म्रियेत प्रामवभृथादग्न्यवभृवं कुर्युः ॥ २९ ॥
यदि यजमानो म्रियेतक्रियमाणे तु नैमित्तिके प्रागषभृधादभिरेव दहनम् । अस्य
परिसमापने कृते नैमित्तिके नतु प्रत्यक्षविधानात् । अधिकार पितृमेधेन वनमानार्थ
स्वात् कर्मण स नास्ति यदर्थ तत् क्रियते। अन्ये त्याहु -आग्निषु प्रक्षिप्यत इति ॥२९॥
अवभृयं वा गमयित्वोदाहत्यावभृयादमिभिरमिसमाहारं दहेयुः ॥ ३०॥
अवभृथस्नानमन्त्रैरवभृथमन्त्रेणावभृथ इति । अथवा-' अवभृथ नीत्वा स्वकालेऽवभू
थस्नानकाले तूष्णीं प्रोक्ष्याभ्युदाहृत्य प्राग्व शमुन्नेतार पुरस्कृत्य, अथ लुप्त यजमानकर्म
निवर्तते । सस्कार आशिषश्च आयुराशास्त इत्येवमाद्या समाप्य साङ्ग क्रतुं स्वैरप्य
ग्निमि । ये पितृमेधे घ्यापार गच्छन्ति सैर्यथालोक दहेयु । पत्नीप्रयाणेऽ( मरणे )प्ये
तदेवेति मीमासका । तस्या अपि प्राधान्यात् । पत्नी अग, तस्मान्न तस्या इत्युप
देश ॥३०॥
एतावदेकाहे ॥ ३१॥
एतावदेकाहे विधानात् ॥ ११ ॥
अहर्गणे स्वाहर दहेत्युक्त्वा दक्षिणानेरकार
निर्वयं निर्यन्थ्येन वा दहेयुः ॥ ३१ ॥

·३२० [१५ प्रश्ने- सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्र- अहर्गणे सु सत्रेऽहीने वाऽऽहर दहेत्युक्त्वा यजमानमात्मानमध्वर्युराहर त यजमान मृत विधिना दह त चैनमिति प्रैषार्थ । दक्षिणार्गृहीत्वाऽङ्गारान्निर्मन्थ्येन वा, मृतस्य यजमानस्य दहन तूष्णीममात्यै कर्तव्यम् । वर्तमानमह परिसमाप्यास्य पत्नीसयाजान्त कर्मान्ये कुर्यु ॥ ३२ ॥ दक्षिणस्यां वेदिश्रोण्यामस्थिकुम्भ निदधाति ॥ ३३ ॥ यजमानस्य चेति शेष ॥ ३३॥ तिमृभिः सार्पराज्ञीभिरभिप्रतिहताभिरुद्गातारः स्तुवीरन् ॥ ३४॥ उद्गातार सार्पराझीभि स्तुवीरनिति तिसृभिरस्थीनि ॥ ३४ ॥ इतर ऋत्विजो होतृपथमाः प्राचीनावीतिनो यामीरनुब्रुवन्तः सार्पराजीनां कीर्तयन्तो दक्षिणा केशपक्षानुनथ्य सव्यान्मस्रस्य दक्षिणानूरूना- नानाः सव्यानित्येकेषाम् ॥ ३५ ॥ ऋत्विजो होतृप्रथमा प्राचीनावीतिनो दक्षिणान्केशपक्षानुश्य बद्ध्वा सव्या न्मुक्त्वा दक्षिणानुरूनानाना विपरीतमित्येके ॥ ३५ ॥ त्रिः प्रसव्य मार्जालीयमनुपरीयुः ॥ ३६ ॥ अस्थीनि त्रि प्रसव्य परिंगच्छन्त्यप न शोशुचदघमिति मन्त्रेणानेन पश्चाद्यामीय यमो दाधारेति सार्पराज्ञीश्च कीर्तयति । यत्स्तुतमननुशमि(१)स्तमिति लिङ्गात् । उच्चै स्तुष्टमानसा सर्पराज्ञी । सव्यान्बद्ध्वा दक्षिणान्मुक्त्वा सव्यानुरूनानाना स्त्रीरेव प्रतिनिधिमप न शोशुचदघमित्येतेनैव तत्कृत्वोदड्मुखा गच्छन्ति । अथेभ्यो यजमा नेभ्यो दक्षिणतोऽश्मान परिधिं दधाति-इम जीवेभ्य ० पर्वतेनेति विशेप्व(षोड)कृता स्वहीनसततिषु पूर्वकाल एव रात्रौ परिस्तरणान्त महाराने बुद्ध्वा यत्प्राप्तकालमहस्तन्त्र कुर्वन्ति ॥ ३६ ॥ ऐन्द्रवायवाया ग्रहा मैत्रावरुणाया वा मार्जाली यन्यन्ते भक्षानुपनिनीयुः ॥ ३७ ।। अग्निष्टोमनिमित्त कुर्वन्त्युपसमहन, तस्य भूयस्त्वात् । तस्मादेव स्तोमान्(मा) गृह्यन्ते । तथा दर्शपूर्णमासयो प्रायश्चित्तेषत्पन्नेषु नान्यमाज्य निरुप्यते । केचित्त्वस्यार्थे सोमक्रय कुर्वन्ति । अयमग्निष्टोमो नैमित्तिक इतरेषा मृतस्य नाधिकार इति न्याय । तदा सर्वे यानमान कुर्वन्ति । सूत्रकारमतिस्तु तस्याय यज्ञ इति तदा तु जपाना याजमानाना सस्काराणाम्-आयुराशास्त इत्यादीना लोप । अग्निष्टोमसस्थासु सोमे चैन्द्रवायवाना ।

·५ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगर्चा द्रकाव्याख्यासमेतम् । ३२१ ग्रहा मैत्रावरुणाग्रा वा । यामीषु सर्वम्तोत्राणि । स्तोत्रे स्तोत्रे वर्तमानेऽस्थिघटो निशी- यते । मार्जालीयेऽअङ्गप्रवानभक्षान्निनीय ते ॥ ३७॥ अग्न आयूरपि पवस इति प्रतिपद कुरिन् । ३८ । अग्न आय पीति सर्वम्तोत्राणामारम्भ । अत्र विशेषमाहाऽऽपस्तम्ब – 'रथतरसामैषा सोम स्यात् । आयुरे गाऽऽत्म दयतेऽयो पाप्मानमेव विजहतो यन्तीति विज्ञायते' । ( आप० श्री० १४-७-२२ ) इत्यादि । र पतरपृष्ठ एवाय स्तोत्रविवि । अस्मि- पत्नीसयाजान्ते कृते तम्याग्नयोऽपशीयन्ते निर्मथ्य पितृमेधादिप्रकृतिवच्छेष समापयति। सत्रमहीन वा । यस्त्वकृतो दिवसस्त मानारभ्य मृतम्य च यत्कर्म तत्सर्व कुर्वन्ति । तस्मिन्निहरिपक्ष एष विपिरनाथम्य ॥ ३८ ॥ एतावदनाथे नायवतस्तु दर वाऽस्थीन्युपनद्य यस्तस्य रवा नेदिष्ठी स्यात्त तस्य स्थाने दीक्ष- यित्वा तेन सह यजेरन् ।। ३९ ॥ एताव नाथे नाथवत इति हेतुवचनात् । यदि तु नाथवान्दर वाऽऽहर दहेत्युक्त्वा दक्षिणाग्नेरङ्गारेण कृष्णाजिनेऽम्पीनि वट वा निपाय तस्मिन्नपि न दृश्य ते । मृतस्य य पुत्र सोदाँ भ्राता वा मृतम्य स्थान दीसित आत्मसस्कारे न वपनमिति केचि द्वयाचक्षत । यस्याऽऽवृत्ति । तागयरतु ये तीक्षिताम्त एव तिष्ठन्त्या ऋतुसमाप्ते । येनेष्टयोऽग्नयस्ते गृहे तिष्ठन्ति नित्य धर्मापि तम्य क्रियते । प्रवासागतस्य चेन्न स्वय तु पितृशश्रपा कुर्वन्प्रतिनिधि एतेन सहेतरयाजमानम्तिष्ठति । मृतस्य यजमानम्य कर्म य कराति ये वितरे यजमानास्ते ॥ ३९ ।। सवरारेऽस्थीनि याजयेयु । अग्निष्टोम सोमो स्थतर गौरवीत वा साम सप्त-श. स्तोपो व्याख्याते ग्रहाने स्तोरेऽरियकुम्भमुपनिदधाति ॥ ४० ॥ सवत्सरे पूर्णेऽम्यीनि यानयेयुरिति श्रुते । जपो यजमानसस्कारश्च निवर्तते । अर्थलुप्ता आयुराशाम्त इत्येवविधा आशिपश्च । दक्षिणीया तु देवतापरिग्रहार्थेन न दीक्षार्थेन । अग्निष्टोम ऐन्द्रनायवाग्रा मंत्रावरुणाग्रा वेत्येवमादि पूर्वास्थियज्ञवत् । अनुत्पन्ने तु मार्जालीये ये तक्षास्तेषा तु त्याग उत्करे । द्वादशमासात्मकमस्यास्थियज्ञस्य दक्षिणा उदवसानीयान्त पृष्ठशमनीय मंत्रावरुण्यामिक्षा वा कृत्वा क्रियतेऽस्थियज्ञ । एष विधि सूत्रकाराणाम् । मीमासमाना तु पृथक्पृथक् पृष्ठशमनीय सांत्रामण्यामिक्षा कृत्वा यथैव पूर्वयज्ञे दीक्षिता सह(व)नेष्टिता(प्या) कुर्वन्ति । तेया नैमित्तिको यनेत प्रमीत इति

·।
३२२
सत्याषाढविरचित श्रौतसूत्रम् [१५ प्रश्ने-
प्रश्भे-
यावज्जीवश्रुते । नित्याना निवृत्ति । अग्निहोत्र तु मृतहोने न क्रियते चतूरात्रमहूय
मानाना लौक्क्त्विश्रुते । अग्नेर्गुप्त्यर्थत्वादिति अनुपदकारवचनाच्च । कचित्त्वहूयमा-
नाग्नीधारयति । सवत्सरेऽस्थीनि याजयेयुरिति वचनान्न लौरिका भविष्यन्तीति मृत
पत्न्यस्थियज्ञेऽपि दीक्षिते पत्नीकर्म च क्रोति नेप्टिसमीपत ॥ १० ॥
यामेन साम्ना स्तुवते । द्वादशशत दक्षिणा ।। (ख०२०) ॥ ४१ ॥
इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने पञ्चमः पटल. ॥
गत ॥ ४१ ॥
इति सत्यापाठहिरण्यकशिसत्रव्याख्याया महादेवशास्त्रिसकलिताया प्रयोग-
चन्द्रिकाया पञ्चशप्रश्ने पञ्चम पटल ॥
अय पञ्चदशप्रश्न षष्ट पटल ।
।
यदि सत्राय दीक्षेताथास्य साम्युन्थान जायेत ।
सोममय(वि)भज्य विश्वजितातिरात्रेण सर्वस्तो
मेन सर्वपृष्ठेन सर्ववेदसदक्षिणेन यजेत ।। १ ।।
सत्राय सत्रार्यम् । यज्ञशन्यसत्रेण यक्ष्य इत्युक्त्वा यदि न यजेत । यो यक्ष्य
इत्युक्त्वा न यजत इति लिङ्गात् । याऽत्र योक्ष्य इत्युक्त्वेति विधिप्राप्ता धातवीया
मेके , सहस्रदक्षिणा समामति
( आप० औ० १४-८-२) इत्यापस्तम्ब ।
सा सहस्रदक्षिणा कार्या । सत्रे दीक्षित्वा रोगादिना निमित्तेन म य एवोत्थात्तुमिच्छेत्स
सोमम्य स्वाश गृहीत्वा स्वाग्नीश्च समारोप्य गत्वा कृता तादेव प्रक्रम्य विश्वनिद्विधिना
ऋतु समापनीय । एवमतिरात्रेण सर्वस्तोमेन सर्वष्ठेन सर्ववेत सदक्षिणेन यजेत इति
वचनात् । न चाम्य सप्तदशोऽपिष्टुद्भवति । अत एव विधेरयज्ञविभ्रषात् ॥ १ ॥
कृतान्तात्कर्माणि प्रतिपद्यते ॥ २ ॥
कृतान्तो यम । तस्य सबन्धात्पैतृमेधिककर्माणि प्रतिपद्यत इत्यर्थ ॥ २ ॥
अवलिख्योखायारतैरन्या मृद सस्कृत्य कुर्यात् ॥ ३ ॥
यदि दीक्षासूत्तिष्ठासेलित्यापस्तम्ब । स चोखाया पासनपादाय तैरन्या मृद ससृज्य
तूष्णीमुखा कृत्वा तस्यामुख्यमुत्पादयेत् ॥ ३ ॥
अवलिख्य पशुशिरसा तष्णीकेष्वाश्लेपयेत् ॥ ४ ॥
तथा पञ्चपशुशिरोभ्यो लेशानपाटाय लौकिकेषु पशुशिर वाश्लिप्य मृदा प्रलिप्य
निदधाति ॥ ४ ॥

·६ पटल ] महादेवशासिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् ।
३२३
प्रणीत आहवनीये तूष्णीमग्नि५ हरति ॥ ५ ॥
'प्रणीतेऽग्नौ तूष्णीमन्य प्रणयेत् । म त्रवन्तमित्यपरम् ' ( आप० श्रौ० १४-
८ १०) इत्यापस्तम्ब । प्रणीतेऽग्नावृत्तिष्ठत इत्यनुषड्न । स्पष्टम यत् ।। ५ ।।
सचितेऽनावृत्तिष्ठतो न साम्युत्थानेऽग्निचयन
विद्यते ॥ ६॥
चितेऽग्नावृत्तिष्ठतो नाग्निचित्या विद्यते । तप्णी वाऽग्नि चि वीत । म त्रव तमित्य
परम् ' इति भरद्वाज ॥ ६ ॥
प्राचीनमुदीचीनं वोदवसाय विहार ५ साधयित्वा
सर्वपृष्टया (ष्ठया) यजेत । सर्वक्रतुभ्य आगूर्याश
क्यमाने यष्टुम् । त्रैधात यया सत्रे तु विश्वजि
तातिरात्रेण ।। ७ ॥
आगोरण मनसा भकल्प । वाचा चेत्यपरम् । सूत्रार्थ पूर्वाख्यात ॥ ७ ॥
यदि सुन्वतामाहवनीयोऽनुगच्छेदाग्नीवात्मणये
युरेन यद्यानीग्रो गार्हपत्याद्यदि गार्हपत्यो
मन्थेयुरेनम् ॥ ८॥
सु वतामिति जात्याख्यायामिति बहुवचनम् । नतु सत्रार्थम् । औत्तरवेदिकस्याऽऽ
नध्रिीयोऽग्नियोंनिस्तस्यापि शालामुखीय । तम्य त्व क्षाणमयनम् । प्राक्त्वाग्नीध्रप्रण-
यनादौत्तरवेदिक्स्यान्वाहितविधिना प्रणयन शालामुखीयात् । तम्य तु तेनैव विधिना
मन्थन प्र[स]क्त्वोत्तरवेदिकप्रणयनात्तेनैव विधिनाऽस्य प्रणयन प्राजहितात् । प्राजहि
तदक्षिणाग्निसभ्यासथ्याना तु यथाप्रकृत्य वाहितविविरेव सर्वत्र ॥ ८ ॥
यस्मादारोस्वायत्तस्यारणी कुर्यात् ॥ ९ ॥
अत एव पुनर्मन्थेदित्युक्तम् । तत्र यद्दारुगतोऽग्निरन्ततोऽनुगच्छेत्तच्छित्त्वाऽरणी
परिकल्प्य मन्थेत् ॥ ९ ॥
ऋमुको भवति ॥ १० ॥
धनुरातिनिर्लेखनप्रभवा शक्ला मुक , तत्रे धनार्थे भवति ॥ १० ॥
ब्रह्मण उद्गात्रे होत्रेऽ वर्यवे च चतुरो वरा दद्यात् ॥ ११ ॥
मुख्याश्चत्वारो महत्विज ॥ ११ ॥
यद्यकीत सोममपहरेयुरन्यः क्रेय ॥ १२ ॥
प्राक्क्रयादपहरणे पुनराहृत्य क्रय एव कार्यो नान्यत्प्रायश्चित्तमित्यर्थ ॥ १२ ॥
यदि क्रीत यो नेदिष्ठी स्यात्तत आहृत्याभिषुणुयात् ॥ १३ ॥

·[१५ प्रश्ने-
३२४
सत्याषाढविचित श्रौतसूत्रम्-
क्रीतस्यापहरणे यो नेदिष्ठी नेदिष्ठ सोमसनिकृष्टश इति यावत् । ततो यावद
र्थमाहृत्य तमेवाभिषुणुयादित्यर्थ ॥ १३ ॥
सोमाहाराय सोमाविक्रयिणे वा किचिद्दद्यात् ॥ १४ ॥
य इदानीं सोमम्य हो यो वा पर्व सोमविक्या तयोर यतरम्मै यथाश्रद्ध
दद्यात् ॥ १४ ॥
यदि त न विन्देयु पृतीकानभिपुणुयात् । यदि
न पूतीकानथ फाल्गुनानि । यदि न फाल्गुनान्य
थार्जुनान्यथाऽऽदारान् । यदि नाऽऽगरान्या एव
काश्चाऽऽी ओषधीराहत्याभिषुणुयात् ॥ (ख०२१) ॥ १५ ॥
पतीकाढय ओषधिविशपा । फाल्गुनानि तृणविशेषा । तेप्वालारा फाल्गुनानि
च समुच्चीयन्ते । तत्राप्यापस्तम्बीये विशेष –'पूतीकाभाव आदारा फाल्गुनानि च
यानि श्वेततूलानि स्युम्तदभावे या काश्चौपपी क्षीरिणीररणा कुशा वा हरितानिति ।
वाजसनेयकम् । अप्य ततो ब्रीह्यिवान् ' ( आप० ओ० १४-८-१३ ) इति ।
तत्राऽऽदारादयोऽपि सोमस्यैव प्रति निधयो न पतीकादे सोम याङ्गत्वात् । तेन सर्वेषा
तद्धर्मतच्छब्दो भवत । हरितानित्येव सवालाभेऽपि हरिता त्रीहिम्तम्बा यवस्तम्बा
न्वाऽभिषुणुयान्न त्वसमाप्य विग्मेनित्यर्थ ॥ १५ ॥
प्रतिधुक् प्रात सवने पूतीकाच । दपि च माध्य
दिने सवने पूतीमाश्च । शृत च तृतीयसवने
पूतीकाश्च ॥ १६॥
प्रतिधुगादय पूतीकाश्च सहाभिषयन्ते, न तु श्रयण प्रतिधुगातिभिरित्यर्थ ॥१६ ॥
अपिवा प्रतिधुषा प्रात सबने सान्सोमाच्छ्री
णाति । शृतेन मा यतिने सबने द ना तृतीय
सवने नीतमिश्रेण ॥ १७ ॥
सर्वेष्वप्येतेषु प्रतिनिधिकल्पेषु प्रतिधुगानिमि सर्वसोमाना श्रयण स्यात् । समुच्ची
यते च तत्तत्प्राकृत श्रयणैर्मेत्रावरणातीनाम् । प्रतिधुगशृत दुग्यमात्र पय । तथा च
भरद्वाज --'प्रतिधुगिति दुग्धमात्र म्यात् ' इति । नीतमिति नवनीतम् । तन्मिश्रेण
केवलेन वा दध्ना श्रयणम् ॥ १७ ॥
अग्निष्टोमः सोम. स्याद्रथतरसामा ॥ १८ ॥
आरब्ध ऋतुरपिष्टोमान्त एव कार्यों रथतरसामा च यद्यपि सम्थान्तर सामान्तर
वाऽभिहितमासीत् ॥ १८ ॥

·६ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । - 'यथा समाप्य एका गां दक्षिणां दद्यात्तेभ्य एव ॥ १९-- यद्यपि पुनरिज्याया तेभ्यो दास्यन्ते दक्षिणाम्भोऽपि तेभ्य प्रवेत्यर्थ एवं च पुनरिज्यायामपि त एवत्विज इति सिद्ध भवति ॥ १९ ॥ पुरा द्वादश्याः सवत्सरे वा । तस्मा एव क्रतवे पुनर्दीक्षेत । तत्र तदद्यात्पूर्वरिमन्दारयन्त्स्यात् त एवैनमुत्विजो याजयेयुः ॥ २० ॥ प्रतिनिधिना प्रवृत्तस्य ऋतो कर्मा तरत्वभ्रमात्विग तरपरिग्रहनिरामार्थोऽय नियम् । ब्राह्मणवाक्यमेतत्पुनरिज्याविधानार्थं व्याख्यातुमुदाहियते कल्पा तरे पुन सोम क्रीणी यादिति लिङ्गेन पुनरिज्याऽनुमीयते । वाक्यशेषश्च भवति यज्ञेनैव तद्यज्ञमिच्छति, इति । अत्रैवमुच्यता तर्हि कियदन्त पर्वक्रतु क्यिनादिश्चोत्तर कश्च तम्य काल का बा सस्थेति तदेतत्सर्वमाहाऽऽपम्तम्ब 'अवभृथादुदेल्य पुरस्तावादश्यास्तस्मा एव ऋतवे पुनर्वीक्षेत ' इति । अवभृथान्तस्ताव पूर्व ऋतु । वीक्षणीयादिश्वोत्तर । दीक्षायाश्च पूर्वसुत्याप्रभृत्याग्द्वादशरात्रात्काल । तम्मा एव च कतवे दीक्षेत यत्सस्थ प्रागारब्ध इत्यर्थ । आश्वलायनम्तु अत्र पूर्वमपि कतमुदवसानीयान्तमुक्तवान् । यथा यज्ञ सस्थाप्योदवसाय पुनर्यजेत, इति । विकल्प त्वाह कात्यायन पुनर्यज्ञोऽवभृथा तो वा ' इति । तत्र तद्दद्यात्पूर्वस्मि दाम्य स्यादिति । तामेव दक्षिणा दद्यात् । या पूर्वस्मिन्क्रतो दास्यन्स्यात् । दक्षिणोत्कर्षवचनसामर्थ्यातू प्रारदक्षिणाभ्यो ऽ पहार एवाय विधि । दत्तासु दक्षिणासु रसस्यपिम्य वाऽपहारेऽपि समाप्तिरेव प्रति निधिना । तथा प्रवृत्तद्रव्यलाभे नाय विधि सर्वत्र । तथा चाऽऽश्वलायन - सोमा धिगमे प्रकृत्येति एव च पूतीकानेव क्रीतवतस्तदपहारे पुनस्तानेव लभमानस्य नाय विधिर्भवति । तथा सर्वापहार एवाय विधि । असर्वापहारे त्वतिशिष्टमन्येन वर्धयि त्वाऽभिषुणुयु । सर्व क्रीतापहारविधि कीतनाशतोषयोरपि दर्शनार्थ , तुल्यन्याय- त्वात् । अभिदग्धे तु तत् प्रायश्चित्त यदपहृत इति लिङ्गाच्च । तथा क्रीते राजनि नष्टे दग्धे वा ' इत्याश्वलायन ॥ २० ॥ अथ यदि सदोहविर्धानान्यभिदोरन्ग्रहान वयुः स्पाशयेत् । स्तोत्राण्युद्गाता । शस्त्राणि होता।।२१।। ग्रहा गृहीतानगृहीता हुतान्होष्यमाणाश्चाध्वर्यु स्पाशयेवु येतेत्यर्थ ॥ २१ ॥ अनभिदग्धे सोमे कृतान्तात्कर्मणि प्रतिपद्येरन् ॥ २२ ॥ पार्श्वतो देवयजनमध्यवसाय कृतान्तादेव प्रक्रामेयु ' इत्यापस्तम्ब । देवयजनम वसाने वेदिकरणादीनि तूष्णीं क्रियन्ते मन्त्रेण वा प्रागुक्तन्यायाल । तथाऽनावृता ·[१५ प्रश्ने- सत्यापादविरचिवं श्रौतसूत्रम्- क्रियेनावृता वेत्याश्वलायन । कृतान्तादिति यावत्कर्म कृत तत पर तत्रमित्यर्थ । प्राग्वंशादिमण्डपदाहे तु न देवयजनान्तर गम्यते ॥ २२ ॥ दग्धे तत्मायश्चित्तं यदपहृते ॥ २३ ॥ अभिदग्धे तु सोमे यदपहृतप्रायश्चित्त यो नेदिष्ठी स्यादित्यादि तदेव भवति ॥२३॥ पश्चात्र गा दक्षिणा ददाति । पञ्च वरानित्येकेषाम् ॥ २४ ॥ या तत्रोक्ता गौरेका दक्षिणा दद्यादिति तस्या स्थाने तत्र पञ्च दद्यात् । अनडु होऽपि प्राप्त्यर्थं वरवचनम् । प्रवृत्तद्रव्यस्य लाभे त्वत्रापि प्रकृत्या समाप्तिद्रष्टव्या॥२४॥ यदि मावा दीर्यंत घुतानस्य मारुतस्य साम्ना स्तुवीरन् । ब्रह्मसात्येकेषाम् ॥ २५ ॥ यदि प्रात सवने प्रावा शीर्येत पुरस्ताहिष्पवमानादित्यापम्तम्ब । दीर्येत खण्डित स्यात् । युतानस्य मारुतस्य यत्साम तेनात्र स्तुवीरन् । यद्यपि न तम्य च्छ दोगैब्रह्म- सामत्वमुक्त तथाऽप्यत एवानुवादात्वचिद्विधिष्टव्य ॥ २५ ॥ यदि मातःसबने कलशो दीर्येत वैष्णवीषु शिपि- विश्वतीषु स्तुवीरन् ॥ २६ ॥ व्याख्यातमिद ब्राह्मणे-'यदि प्रात सवने कलशो दीर्यंत वैष्णवीषु शिपिविष्ट- वसीषु स्तुवीरन् यदि मध्यदिने दीर्थेत वषट्कारनिधन५ साम कुर्यु । यदि तृतीयसवन एतदेव ' इति । तद्यथा ब्राह्मणमेवानुसधातव्यमित्यर्थ । क्लश इति द्रोणकलशस्यैवैक देशग्रहण, यथा सत्यभामा भामा भीमसेनो भीम इति । दीर्यंत भिद्येत ॥ २६ ॥ यदि माध्यदिने दीर्येत वषट्कारनिधनः साम कुर्युः । यदि तृतीयसवन एतदेव ।। २७ ।। निधनमन्तिमा भक्ति । तद्वषट्कारो यस्य तद्वषट्कारनिधन तत्साम गायेयु ॥२७॥ यदि कलशो दीर्येत वषट्कारनिधन ब्रह्मसाम कुर्यु- रित्येकेषाम् । सर्वेषामनवयवेन श्रूयते॥(ख०२२)।। ॥ २८ ॥ असवे स्वाहा वसवे स्वाहा विमुवे स्वाहा विवस्वते स्वाहा गणश्रियै स्वाहा मलि म्लुचाय स्वाहा शूषाय स्वाहेति सप्ताऽऽहुती? त्वेन्द्रस्य ग्रहोऽस्य गृहीतो ग्राह्यो देवाना प्रसि त त्वा अपये सह ग्रहैः सह पशुभिः सहविग्भि. सह सौम्यैः सह सदस्यैः सह दाक्षिणेय. सह

·६ पटल ] महादेवशास्त्रिसकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
३२७
दक्षिणाभिः सह यज्ञेन सह यनपतिना मषि-
शानि सह यन्मे अस्ति तेनेत्यभिमन्व्य ॥२९॥
यद्वषट्कारनिधन साम तद्बाणाच्छसि साम कुर्यात् । तथाऽसवे स्वाहा, इत्याहुतिषु
हुतास्वध्वर्युणा दर्णिमनुमत्रयते यजमान । नोत्तरयो सवनयोरय विधि । यदि प्रात
सवने कलशो टीर्यंत ( आप० श्री० १४-८-२५) इत्यापस्तम्बीये तु प्रात सव.
नग्रहणादुत्तरविवावनुसबनमितिवचनाच्च ।। २८ ॥ २९ ॥
सवेशाय त्वोपवेशाय त्वेत्यनुसवनं दीर्णे जुहोति ॥ ३० ॥
एतै प्रतिम त्रमनुमवन दीर्णे पञ्चाऽऽहुतीर्नुहोतीत्येके (आप०ौ० १४-८-८५)
इत्यापस्तम्ब । सवनत्रयार्थोऽय क्ल्प । तेन सर्वत्र विक्रुप्यते । एव कृते प्रायश्चित्ते
सधानीयद्रव्य कलश प्रतिलिम्पेत् । तथा च बौधायन - स यद्यवदीर्णो भवति प्रति
लिम्पत्येनम्' इति । पारणासमर्थत्वे त्वय मन्त्रेण प्रयुज्य तस्मिन्न(र)समवनयेत् ।
स्कन्ने तु रसे विधिमा बौधायन ----- आग्रयणादत्राऽऽस्तु प्रस्कन्दयति' इति । पूत.
भृदा ववनीययोस्तु दीर्णयो सर्वप्रायश्चित्त हुत्वाऽयमेव प्रकारो द्रष्टव्य । तथा च तावे.
वैकैक प्रकृत्याऽऽह बौधायन - स यद्यवदीर्णो भवति लिम्पत्येनम्' इति । तथा- 'आग्र-
यणादेवात्राऽऽप्त तस्क ढयति ' इति । समानोऽय प्रकार आप्रयणस्थाल्या विदीर्णायाम् ।
कलशात्तु रसोत्पत्ति । यथोक्तम्- यदाऽऽप्रयण कलशादिति ॥ १० ॥
यदि स. पर्यायैरस्तुतमभिव्युच्छेत षड्भि-
होंने स्तुयुः। तिसृभिस्तिसृभिरितरेभ्यः ॥ ३१ ॥
यदि सर्व रात्रिपर्याय (आप० श्री० १४-२३-१२) इत्यापस्तम्ब । अतिराने
त्रयो रात्रिपर्यायाश्चतुश्चमसगणास्तस्त्रिभिरप्यस्तुते यदि व्युष्टा रात्रि स्थात्तदा त्रिष्वपि
पर्यायेषु होतृशस्त्रार्थानि स्तोत्राणि षड्भि षड्भि स्तयु , इतराणि मैत्रावरुणबामणा
च्छस्यच्छावाकशस्त्रार्थानि तिसृभिस्तिसभि । एव द्वादशस्वपि रात्रिस्तोत्रेषु हास
कार्य ॥ ३१॥
यदि द्वाभ्या पर्यायाभ्यामस्तुतमभिष्युच्छेद्धोत्रे
मैत्रावरुणाय चान्यतरस्य स्तुयुः । ब्राह्मणा-
च्छ सिनेऽच्छावाकाय चान्यतरस्य ॥ ३२ ॥
यदि द्वाभ्या पर्यायाभ्यामस्तुते प्रथममात्रेण स्तुते व्युच्छेत्तदा मध्यमपर्याय होत-
मैत्रावरुणार्थे द्वे एव स्तोत्रे स्तुयु । ब्राह्मणाच्छस्यच्छावाकार्थे तु लुप्येते । एतदेव विप
रीतमुत्तरपर्याये । म यमोत्तमयो पर्याययोरितरेतरापेक्षाया पूर्वोत्तरत्व वेदितव्यम् ॥३२॥

·[ १५ प्रश्ने- सत्यापादविरचित श्रौतसूत्रम्- ज्योकेन पञ्चदशमिहोत्रे स्तुयुः । तिसृभिस्ति 'सृभिरितरेभ्यः ॥ ३३॥ यद्येकेन पर्यायेणास्तुते व्युछे त्तदा होतु स्तोत्र यथाप्रकृत्येव पञ्चदशमि स्तुयु । इतराणि पञ्चभि । अत्रेय मीमासा--'किमयमभिव्युष्टिशङ्कायामेव विधिरुताभिव्युष्टौ सत्याम्' इति । शङ्कायाम्, इति ब्रूवात् । कुत । ब्राह्मणेष्वभिन्युच्छेदित्येवाऽऽम्नानात् । नियतपरिमाणभूतासु म्तोमवचनानुपपत्तश्च । न हि नियतकालपरिमाणा सर्वत्राभिव्युष्टि थेन तत्परिमिता स्तोमा, नियन्येरन् । अत सत्यामभिव्युष्टौ नैमित्तिको हास । न त्वनभिव्युष्टयर्थ इति साप्रतम् । तदुक्तमुपग्रन्थकारेण-अभिव्युच्छेदित्येव शाट्यायनि ब्राह्मण भवति । तथा भाल्लविना तथा कालविना तथा तैत्तिरीयाणा तथा सर्वेषा विभ- क्त्युपनिपात एव स स्यात् । अयापि चेत्नभिविवासार्थोऽभविष्यदपरिमित स्तोमोऽमवि प्यत् । यथा नाभिविवसेत् तथा स्तुवीरन्नित्येवाभविष्यत् । न ह्यनभिविवासार्थे परिमा- णमुपपद्मते । तेन तु परिमाणग्रहणेन जानीमोऽभिव्युष्टया सयुक्त एवाय कल्पो भवतीति no ॥ 1 --- अग्ने विवस्वदुषस इत्याश्विनस्य प्रतिपद कुवीरन् ॥ ३४ ॥ त्रिष्वप्युक्तेषु निमित्तेष्वेषेव प्रतिपत् ॥ ३४ ॥ यस्याऽऽश्विने शस्यमाने सूर्यो नोदियात्। सर्वा अपि दाश तग्य वसेत् । सोर्य पशु बहुरूपमुपाकुर्यात् । यस्याऽऽ धिने शस्यमाने सूर्यो नाऽऽविर्भवतीति विज्ञायते ॥ ३५ ॥ यदा सूर्यो न प्रकाशते मेघादिच्छन्नम्तदा सविचमसेषु भक्षितेषु नानावर्णश्छाग आलभ्यते प्रसज्यते च तत्र सवनीयतन्त्रम् । दश मण्डलान्यवयवा अस्या इति दशतयी (ऋक्सहिता । तस्या ऋचो दाशतयीर्दाशतयीरित्याहानतिभेदात् । ता बह्वीरप्यनुब्रू याद्वा यावत्सूर्य प्रकाशते ॥ ३५ ॥ यदि समन्वारब्धानार सर्पतामुद्गातापच्छिद्येत । यज्ञेन यजमानो व्यू येतादक्षिणः स यज्ञक्रतुः सस्थाप्योऽथान्य आहृत्य. ॥ ३६॥ स यज्ञ उदवसानीयान्तः सम्थाप्य । अथानन्तरे पणि स एव तु पुनराह- तव्यः ॥ ३६ ॥ तत्र तयाधत्पूर्वस्मिन्दास्यन्स्यात् ।। ३७ ।। उक्तोऽर्थः ॥ ३७॥ .

·६ पटल ] महादेवशास्त्रसकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३२९ ननु सन्त्वेते विधय एकैकम्यापच्छेदे । यदा पुनरेषा त्रयाणा द्वयोर्वा युगपदपच्छेद- स्तत्र को विवेक । किमत्र विवेचनीय यावतामपच्छेदस्तावता प्रायश्चित्तानि समुच्चेष्यन्ते निमित्तसनिपातात् । सत्य समुच्चीयता सर्वत्र प्रस्तोतृप्रायश्चित्तमविरोधात् । उद्गातृप्रति होस्तु विरुद्धे प्रायश्चित्ते कथ समुच्चेष्येते न ह्यदक्षिणत्वसर्वम्वदक्षिणत्वयो समु- च्चयसभव । तत्राऽऽह- त एवैनमृत्विजो याजयेयु । अथ यदि प्रस्तोता:- पच्छिद्यत यज्ञस्य शिरोऽपन्छियेत ब्रह्मणे वर दत्त्वा ॥ ३८॥ उद्गातृप्रतिहत्रोंनिमित्तसनिपाते मुख्यत्वादुगातुरेव प्रायश्चित्त प्रवर्तते न प्रतिहर्तुस्तेन विरोधात् । तम्य तु कृते सर्वप्रायश्चित्तमात्र भवति ॥ ३८ ॥ अथ पवमानात्सप्तामुद्गातृणामपच्छेदे प्रायश्चित्तमारभ्यते । स एव पुनर्वर्तव्य. ॥ ३९ ॥ स एव पुन पूर्ववत्विग्वरणविधिना वर्तव्य ॥ ३९ ॥ अथ यदि प्रतिहर्ताऽपच्छिद्येत पशुभिर्यजमानो व्यू येत । पुनर्यज्ञे सर्ववेदस दद्यात् ॥ ४० ॥ ऋतुदक्षिणार्थे सर्ववेदस दद्यात् ।। ४० ॥ युगपदपच्छिन्नयोरुद्रातु प्रायश्चित्त कुर्यात् । प्रतिहतुः सर्वप्रायश्चित्त जुहुयात् ॥ ४१ ॥ युगपदपच्छेदे तद्गातु प्रायश्चित्त प्रतिहतु सर्वप्रायश्चित्त जुहोतीत्यर्थ ॥ ४१ ॥ अस्त्वेव योगपद्ये । क्रमादपच्छेदेऽपि किमयमेव न्याय , नेत्याह- पूर्वापरापच्छेदे यो जघन्य सर्वप्रायश्चित्त कुर्यात् ।। ४२ ।। पूर्वापरयोस्त्वनयोर्यतरो जघन्योऽपच्छिद्येत ततरस्य प्रायश्चित्तमेव प्रवर्तते । सर्व- प्रायश्चित्तमात्र वितरस्य भवति । पूर्वबाधेनैव जघन्यप्रायश्चित्तम्योत्पत्ते । तथा च मीमासका पौर्वापर्ये पूर्वदौर्बल्य प्रकृतिवत् ' ( मी० सू० ६-५-१९ ) इति । एतदुक्त भवति यदा प्रतिहर्ता जघन्यम्तदा सर्ववेदसमेव दीयते, न पुनरिज्या । यदा तूद्गाता जघन्यस्तदा पुनरिज्यैव भवति न तत्रैव क्रती सर्ववेदसमात्रमिति । तत्र तु पुन रिज्याया सर्ववेदस टेयमिति प्रतीयात् । कुन एतत् । पूर्वम्मि क्रती प्रागुद्गातुरपच्छेदा- प्रतिहत्रपच्छेदने तस्यैव प्राप्तत्वात् । तत्र तद्दद्याद्यत्पूर्वस्मिन्दास्यनस्यादिति नियमाच्च । तथा च मीमासका --- 'यद्यद्गाता जघ य स्यात्पुनर्यज्ञे सर्ववेदस दद्याद्यथेतरम्मिन्' (जै० - ·- [१५ प्रभे- ३३० सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- सू० ६-५-२० ) इति । येषा त्वनुक्तमपच्छेटप्रायश्चित्त ब्रह्मादीना तेषां सर्वप्राय. श्चित्तमेव सर्वत्र ॥ ४२ ॥ यद्युद्गाता जघ योऽपच्छिद्येत पुनर्यज्ञे सर्ववेदस दद्यात् ॥ ४३ ॥ पूर्वसूत्रेण व्याख्यातम् ॥ ४३ ॥ यद्यार्भवे पवमानेऽपच्छिद्येत सर्वप्रायश्चित्त जुहु यात् ।। (ख०२४)॥४४॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने षष्ठः पटलः । यदि माध्यदिने पवमान एतदेव । आर्भवे सर्वप्रायश्चित्तमेव सर्वेषा कृते जुहुयात् इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्याया महादेवशास्त्रिसकलिताया प्रयोगचन्द्रिकाया पञ्चदशप्रश्ने षष्ठ पटल । अथ पञ्चदशप्रश्ने सप्तम पटल । यदि सोम उपदस्येत्सुवर्ण हिरण्य द्वैधं विभ- ज्यामजीषेऽन्तर्धायापोऽवनयेदर्घमभ्युनीय ग्रहैः प्रचरेत् ॥ १ ॥ हिरण्यस्यार्ध द्रोणकलशेऽवधाय वसतीवरीर्गृहीत्वा तासु पय क्षिपेत् । तत्सो मस्थाने भवति । तस्मात्तु येषा ग्रहण ग्रहाणा चमसानामर्धमभ्युनीय होम पूर्ववत् ॥१॥ ब्रह्मण उद्गात्रे होत्रेऽध्वयेवे च चतुरो वरान्दद्यात् ॥ २ ॥ उक्तोऽर्थ ॥ २ ॥ ययाग्रयण. स्क देदुप वा दस्येदितरग्रहेभ्यो निगृह्णीयात् । यदीतरे ग्रहा स्कन्देयुरुप वा दस्येयुराग्रयणानिगृह्णीयात् । अन्याञ्छुक्राद्ध वाच ॥३॥ गत । शुक्रध्रुवरहिताना ग्रहाणा कलशस्य चाऽऽप्रयणो योनिरिति ॥ ३ ॥ अथान्य विधिमाह- द्रोणकलशाभिगृह्णातीति सर्वग्रहाणार स्कमाना मुपदस्ताना वेति विज्ञायते ॥४॥ -- ·• पटक ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाध्याख्यासमेतम् । ३१ सर्वेषामेव ग्रहाणां शुक्रध्रुवसहितानामुपदस्ताना स्कन्नाना च कलश एव योनिरिति । त एते चत्वारो विधयस्तत्र तत्र विकल्प्य ते । केचित्तु-सर्वग्रहाणामित्यनेन पवमानग्रहाणामपि ग्रहणमिष्ट्वा पूतभृदाधवनीययोर प्युपदस्तयो कलशादुत्पत्तिमाहु । तदयुक्तम् । ' यद्रहो वा कलशो वा ' इति कल- शस्य पृथग्रहणेन पवमानग्रहाणामत्र ग्रहग्रहणेनाग्रहणावगमात् । अत क्लशवदाप्रय णादेव तयोरुत्पत्ति । यथा त त प्रकृत्याऽऽह बौधायन ---- 'आग्रयणादेवाऽऽस्तु प्रस्क- न्दयति ' इति । चमसाना तु सर्वत्र पूतभृत एवोत्पत्ति , तद्योनित्वात् । सर्वेषामप्येषा विधीना योनिविशेषपरत्वात् । क्वचिदुपदासग्रहण क्वचित्स्कन्दनोपदासग्रहण चैवमादेर्ना- शप्रकारस्य प्रदर्शनार्थ द्रष्टव्यम् । तथा सर्वत्र सशेषस्कन्दने सोमे सोममभिगृह्य जुहु यादित्ययमपि विधिरनुसधातव्य । यदा तु नि शेष स्कन्दति तदा स्वेन स्वेन मन्त्रेण यथायोनि गृहीत्वा सादयेत् ॥ ४ ॥ यदि ध्रुव स्कन्देदायुर्दा असि ध्रुव आयुर्मे दे- हीति वक़दा आसे ध्रुव वर्गों मे देहीति तनूपा आसे ध्रुव तन्व मे पाहीत्यभिमन्य वर ददाति॥५॥ गत ॥५॥ यग्रुपदस्येत्सुवर्ण हिरण्य त्रैध विभज्य स्वाहा दिव आप्यायस्वेति प्रथममपधायाऽऽप्याययति॥६॥ स्थालीमात्दृत्य द्रोणकलशादाप्याययति । यदा तु दीर्णा स्यादसमर्था च तदाऽन्या प्रयुज्य स्कनशेषस्यावनीयाऽऽप्याययति । नि शेषस्कन्नस्तु ग्रहणमन्त्रेणैव ग्राह्य ॥ ६ ॥ स्वाहाऽन्तरिक्षादाप्यायस्वेति द्वितीयम् । स्वाहा पृथिव्या आप्यायस्वेति तृतीयम् ।। ७ ॥ अवधायाऽऽप्याययतीत्यनुकर्ष ॥ ७ ॥ अवरो यज्ञोऽयमस्तु देवा ओषधीभ्यः पशुभ्यो नो धनाय विश्वस्मै भृताया चरोऽसि स पिन्वस्त्र घृतवदेव यज्ञस्य ध्रुवा द्यौर्बुवा पृथिवी गुव विश्व- पिद जगत्। ध्रुवा ह पर्वता इमे ध्रुवो राजा विशा- मयम् ॥ इहैवैधि मा व्यथिष्टा' पर्वत इवाविचा चलि' । इन्द्र इवेह ध्रुवस्तिष्ठेह राष्ट्रमु धारय । आभितिष्ठ पृतन्यतोऽधरे सन्तु शत्रवः । इन्द्र इव वृत्रहा तिष्ठापः क्षेत्राणि सजयन् ॥ इन्द्र एन- ·सत्याषाढविरचित श्रौतसूत्रम् [१५ प्रश्ने- मदीधरद्धृव ध्रुवेण हविषा । तस्मै देवा आधि ब्रुवन्नय च ब्रह्मणरपतिरिति चर सृभिरभिमन्न्य वर ददाति ।। (ख०२५) ॥ ८ ॥ सन्नेऽभिमन्त्रिते चा वर्गुणा, वर ददाति यजमान ॥ ८ ॥ यदि नाराशस" स्कन्देद्यमध्वर्युरुत्तर ग्रह गृही यात् । त वषट्कारानुवषट्कृते हुत्वाऽऽप्यायस्व मदिन्तमेति तरमादेनमाप्याययति तेनैन भक्षवन्त करोति ॥ ९॥ भक्षिताप्यायितश्चमसो नाराशस इत्युक्तम् । स यदि शोषणादिना नश्येत्तदा यश्च- मसाप्यायनादनन्तरो ग्रह ऐन्द्राग्नाविस्त म्वकाले हुत्वा चमसा वर्थवे दद्यात् । स च भक्ष शेषयित्वा तेन चमसानाप्याययति अनुप्रकम्पयति च द्वि । तदर्थत्वादाप्यायनस्य देवाञ्जनमगन्यज्ञ इति प्रातःसवने सोम स्कन- मभिमन्त्रयेत । गन्धर्वाञ्जनमगन्यज्ञ इति मा य. दिने । पितृञ्जनमगन्यज्ञ इति तृतीयसवने । आप ओषधीनम्पतीजनमगन्यज्ञ इति नक्तम् । द्यावा- पृथिवी जनमगन्यज्ञ इति । तिरोअलियान्सोमे सोममभिगृह्य निदधाति ॥ १० ॥ हविर्वा म्कन्टेदित्यापम्तम्ब । हवि सवनीयादि । नक्त रात्रिपर्यायेषु । तिरीअहनेषु सधिचमसेषु । एवमनुक्रमणात्तिरोअनेभ्य परेप्वप्तोर्यामचमसगणेषु नाय विधि भवति ॥ १० ॥ पृषदाज्यर स्कन्देद्यद्यथान्यपि पृषदाज्य गृहीत्वा द्रासश्चस्कन्द मनो ज्योतिर्जुपतामिति सहिता- भ्यामेकाहुति जुहोति ॥ ११ ॥ यदि पृषटाज्य म्कन्ददिति भरद्वाज ॥ ११ ॥ यघृतुग्रहै प्रचरन्तौ मुह्येयाता विसृष्टधेना सरितो घृतश्चतो वसन्तो ग्रीष्मो मधुमात वर्षा शरद्धे मन्त उत नो मयोभुव उदप्रुषो नभसी सवसाथाम् । आ न. प्रजा जनयतु प्रजापतिर्शता ददातु परि । सवत्सर ऋतुभिश्चाक्रपाणो मयि पुष्टिं पुष्टिपतिर्दधातु ॥ आ देवाना त्वमग्ने व्रतपा वत्सरो न ·७ पटल ] महादेवशास्त्रिसकलितपयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । MPA असि यद्वो वय प्रमिनाम व्रतानि । मधुश्च माध- वश्च. वासन्तिकातू । इम यज्ञमवन्तु ते मामवन्तु अनु व आरभेऽनु माऽऽरमध्वः स्वाहेत्येतैः सह दशभिर्ऋग्यजुभिर्दशाऽऽहुतार्जुहोति । प्रत्याहुति वर ददाति ।। (ख० २६) ॥ १२ ॥ मन्त्रतो मुखत श्रेषतो मार्गतो वा विपर्यासो मोह । तत्र विसृष्टधेना इति पञ्चभि , मधुश्चेति त्रयोदशमासनामभिश्च जुहोति ।। १२ ॥ यदि सोम स्कन्देब्रह्मन्सोमोऽस्कानिति ब्रह्मण आवेद्य यत्र स्कन्देत्तदपो निनीयाभूदेवः सविता वन्द्योऽनु न इदानीमह उपवा च्यो नृभिः । वि यो रत्ना भजति मानवेभ्य श्रेष्ठ नो अत्र द्रविण यथा दधदित्यभिमन्त्र्य हिरप्य गर्भ समवर्तताग्र इति जुहुयात् ॥ १३ ॥ ब्रह्मण स्कन्दनादिवढन प्रायश्चित्तानुसधानार्थम् । तत्राभूद्देव इत्यूचा स्वन्नमभि- मन्व्य तस्योपरि पूर्ववत्प्रादेशान्मिमीत इत्यापस्तम्ब ॥ १३ ॥ यदि चमसमभक्षित५ स्तोत्रेणाभ्युपाकुर्यात् ॥ १४ ॥ यद्यभक्षिते चमसगण उत्तरस्मै चममगणाय स्तोत्रमुपाकुर्यात् ॥ १४ ॥ इन्दुर्हिन्वानमवागदि(र्धगि)न्दोरुभयोः सोपा. साम [म] सक्षत दिव्याश्च पार्थिवाश्च तस्य त इन्द्रपी तस्य मधुमत उपहूतस्योपहूतो भक्षयामीत्यभिदृष्टस्य सोमस्य भक्षयति ॥ १५ ॥ यत्र वर्षबिन्दु पतित सोऽभिवृष्ट । तस्य त्वेताववेक्षण तप्णीमिति गम्यते। प्रत्यस्मै पिपीषत इत्यवेक्षणम त्र । इन्दुरिन्दुरिति भक्षणमन्त्र इति सूत्रान्तरे द्रष्टव्य । भक्षणम- त्रस्तु नित्यमन्त्रप्रत्याम्नाय ॥ १५ ॥ यदि दीक्षतोऽवकिरेदप्स्वन इत्येषा । तपो ध्वग्ने अन्तरार अमित्रॉस्तपाशसमररुषः परस्य । तपा वसो चिकितानो अचितावि ते तिष्ठन्तावजरा अयासः ॥ यो नः सनुत्यो १ मवन्तु मे ता ·[१५ प्रभ- सत्पाषादविरचितं श्रौतसूत्रम्- अभिदासदमे यो अन्तरो मित्रमहोऽधनुष्यात् । तमजरेभिर्वृषभिस्तप स्वैस्तपा तपस्व तपसा तपिष्ठ ।। स स्मा कृणोतु केतुमा नक्त चिदूर आसते । पावको यदनम्पतीन्पास्मा मिनोत्य- जर । न हि ते अग्ने तनुवै क्रूर चकारमर्त्यः । कपिर्बभस्ति तेजन स्व जरायुगौरिव । मेष इव यदुप च वि च शर्वरी यदप्सुरग्रोरुपरस्य खादति । शीर्णा गिरो वक्षसा वक्षणा जय मन्बभस्ति हरितेभिरासभिरित्येतैः सह दशभिग्यजुभिर्दशाऽहुतीर्जुहोति । प्रत्या हुति वरान्ददाति ॥ (ख०२७) ॥ १६ ॥ ब्रह्मचर्यावस्थस्य योनौ रेत स्कन्दनमवकिरणम् । अयोनावपि बुद्धिपूर्वमित्यपरे । पटपूर्णा तर्हित्वा, इत्यापस्तम्ब । पूर्णया सुचाऽऽहुति पूर्णाहुति । प्रत्याहुतीत्यनेनेकै कस्या आहुतेरेकैको वरो दक्षिणेति दर्शित, न त्याहुतावाहुतौ हुताया देय इति । अन्यथा षट्पूर्णाहुती त्वेत्यनेन विरोधात् । अन्विष्टक दक्षिणा ददातीत्यादौ तथा दर्श- नाच ॥ १६ ॥ यदेवा देवहेडनमिति वा ( दशाऽऽहुतीर्तुत्वा पव- मानः सुवर्जन इत्येतेनानुवाकेनाभिषिश्चेत् ) ॥१७॥ अभिषेकवचनानावगाहेत् । पत्न्या सहावकिरणे तन्त्रेणाऽऽहुती त्वा पृथगुभयोरभि- षेक । यदि पुनस्यामयोनौ वा रेत स्कन्दन स्यात्तदा सामयाचारिकोऽपि विधिरनुसन्धा तव्य । शूद्राया च रेत सिकत्वाऽयोनी वाऽब्लिङ्गाभिरप उपस्पृशेत् । वारुणीभिर्वाऽन्यः पवित्र रिति । अबुद्धिपूर्वकस्कदने तूक्त एव विधि । यन्मेऽत्र पयस इत्यादिना ॥ १७ ॥ यदि हुताहुतौ सोमो ससृजेयातामन्तःपरिध्या हवनीयादगार निर्वर्त्य यज्ञस्य हि स्थ ऋत्विया- विन्द्रानी चेतनस्य च हुताहुतस्य तृप्यतमहुतम्य हुतस्य च हुतस्य चाहुतस्य चाहुतस्य हुतस्य चेन्द्रामी अस्य सोमस्य वीत पिबत जुपेथार स्वाहेति हुताहुतौ सोमो जुहुयात् ॥ १८ ॥ यदा ग्रहस्य चमसस्य वा हुतस्य भक्षायाऽऽनीयमान शेष प्रसा(मा)दात्वचिद- - ·७ पटल ) महादेवशालिसकलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । हुतग्रहादावापतेत् । अहुतो वा ग्रहादिर्हतशेषे तदा 'तमस्मै भक्ष प्रयच्छेत्' इत्यापस्त- म्ब । त ससृष्टमेव हुत्वा तस्मै मक्ष प्रयच्छेद्य पूर्वहुतशेषभक्षण प्राप्त ॥ १८ ॥ मा नोऽध्वरिषुः पितरो मोत वीरान्मा न. स बन्धुरुत वाऽन्यबन्धुः । मा नो दुधक्षा अघशरस ईशता तोऽय यज्ञमप्येतु देवा इति हुताहुतौ सोमौ भक्षयति ॥ १९॥ प्रत्याम्नायोऽय नित्य य भक्षम प्रस्य ॥ १९ ॥ मा यजमान तमोऽविदन्मत्विजो मा इमाः प्रजाः । मा यः सोममिम पिघात्स रसृष्टमुभय कृतमिति भक्षयन्तमभिम जयते ॥ २० ॥ अध्वर्युरिति शेष । यदा त्वध्वर्युभक्षयति तदैन प्रतिप्रस्थाताऽभिमन्त्रयते । एव ससृष्ट सोममिन्द्राग्निभ्या प्रतिपाद्य पुनोनित उत्पन्नेन म्वकाले ता देवता यजेयस्यै गृहीतोऽयमहुतोऽन्यत्र प्रतिपन्न । यदा हुतस्यैक्देश एव हुतशेष पतितो न कृत्स्नस्तदा शेषेणैव वर्धितेन यजेत ॥ २० ॥ सप्तत्विज. सप्त सदारयेषां दश क्षिपो अश्विना पञ्च वाजा. । प्राणो व्यानोऽपानो मन आकूत- ममिक स्वाहा कृतहविरदन्तु देवाः॥ प्रमापते न त्वदेतानिति भक्ष व्यापभमुत्तरार्धपूर्वार्ध उप रवेऽवनयेत् ॥ २१ ॥ दक्षिणार्धपूर्वार्धे वा ॥ २२ ॥ केशकीटादिभिरुप वातो व्यापत्ति । तत्र पात्रमपि निर्णिज्यते निलिख्यते वा यथाढोषम् । न चा यो मक्ष उत्पाद्य । अप्रयोजकत्वात् । प्रतिपत्त्यन्तरेण शेषकार्या- च । नाराशसार्थस्तू पाद्य एवानुप्रकम्प नार्थम् ॥ २१ ॥ २२ ॥ स्कमा यौः स्कमा पृथिवी स्कम विश्वमिदं जगत् । स्कमाऽदो विश्वा भूतानि प्रस्क माज्जाय- ता हविः ॥ इह गावः मजायचमिहान्या इह पूरुषाः।। इहो सहस्रदक्षिणो रायस्पोषो निषीद तु ॥ अय यज्ञो वर्धता गोभरचौरिय बेतिः स्वपत्या सुवीराः । इद बहिरति वींयन्वेमं यज्ञं विश्वे अवन्तु देवा. ॥ पयस्वतीरोषधय १५ ग हुतो यशो अयमस्त दे।

·६३६ सत्यापाढविरचितं श्रौत उम्- [१५ प्रश्ने- इत्येताभिः पृषदाज्य स्कन्नमभिमन्त्र्यापोऽभ्य वहृत्य पात्र निर्णिज्य पुननिष्टप्य निदधाति । तस्मिन् हिरण्य५ शतमानमवधायैकमिषे विष्णु- स्त्वाऽन्वेत्विति वैष्णव्यर्चाऽथान्यदधि पृषदाज्य गृहीत्वा द्रप्सश्वस्कन्देत्यभिमृश्याश्वेनावघ्राप्य सा दयति ॥ २३ ॥ खुचमित्यापस्तम्ब । उक्सयोगात्म्गतस्यैवाय विधि । स्थालीगतस्य (वाज्यवदेव विधिर्भवति । तत्र स्कन्न चतसृभिरभिमन्व्य स्कन्नशिष्टमप्सु क्षिप्त्वा पुन स्थाल्या पञ्चकृत्वो वैष्णव्या गृहीत्वा मन्त्रेण सादयेत् ॥ २३ ॥ यदपामृक्षच्छकुनिर्मुखेन निर्ऋते तव । अनिष्टत्स वर शुन्धतु हव्यवाघृतसूदन इति शकुन्य- वमृष्ट तस्यैतदेव प्रायश्चित्त निर्लिख्यतेऽत्र पा त्रम् ।। २४ ॥ अभिमन्त्रणमन्त्रस्त्वत्र यदपामृक्षदिति भवति पात्रनिरसन चाधिकम् । समानमन्य- पूणेत्यर्थ । केचित्तु मुखेनेति म त्रवर्णात् । काकमुखेनापमृष्टस्यैवैन विधिमिष्ट्वाऽङ्गा- न्तरस्पृष्ट तदव्यापनविधिनाऽप्सु क्षिप्त्वा निलिखिताया त्रुचि स्वमन्त्रेण गृह्णन्ति॥२४॥ यदवालिक्षच्छ्रपान्मुखेन निर्ऋते तव । अनिष्ट सर्व शुन्धतु हव्यवाघृतसूदन इति श्वापदाव लीढमभिमत्रयते । तस्यैतदेव प्रायश्चित्तम् । (अ भ्यवहरणादि पूर्ववत् । ) नात्र पात्र प्रयु- ज्यते ॥ (ख० २८) ।। २५ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्ने सप्तम. पटलः ।। शुन इव पादा यस्य स श्वापद वशगालमा रादि पञ्चनस्त्र । तदवमृष्ट त्वेतयाऽ- मिमन्त्र्य सुच च ता लकत्वा पात्रान्तर सस्कृत्य तस्मि गृह्णाति । समानमन्यत्पूर्वेण । एतेनैव निदर्शनेन मतितोदक्यायप्रयतस्पृष्टाना द्वादशमलोपहताना च त्यागो वेदि तव्य ॥ २१ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेंशिसूत्रव्याख्यायां महादेवशास्त्रिसकलिताया प्रयोगचन्द्रिकाया पञ्चदशप्रश्ने सप्तम पटल ॥ ७ ॥ -- १ पादम्।

·८ पटल ] महादेवशास्त्रिसकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
३३७
अथ पञ्चदशप्रश्नेऽष्टम पटल ।
इति हुत्वा यस्माद्री
यदस्य पारे रजस इति जुहुयात् । यदि पशु
रुपाकृतो वेपेत निषीदेद्वाश्येतोच्छ्ये पलायेता
कामसज्ञपने च । यस्माद्भीषाऽवेपिष्ठास्ततो नो
अभय कृधि । प्रजान्य सर्वाभ्यो मृड नमो
रुद्राय मीढुष इति द्वितीया वेपमाने ॥ १ ॥
उपाकरणप्रभृत्या सज्ञपनाद्यदि पशु
कदेत्तदा यदस्य०
त्यनया जुहुयात् । अभिम त्रयेत वा पशुमित्यापम्तम्बवैखानसौ । सज्ञपनदशाया
त्वि द्रम्य भाग इत्यवेक्षणस्थापि समुच्चय इति द्रष्टव्यम् ॥ १ ॥
यस्माद्भीषा न्यषद इति द्वितीया निषण्णे ॥ २ ॥
जुहुयादित्यनुवर्तते । उपाकृतस्योपवेशने त्वेतयैव यस्माद्भीषा यषद इति विकृतया
द्वितीयामाहुति जुहुयात् । समानम यत्पूणेत्यथ । केचित्त तिष्ठति पशाविति प्रयाजेषु
नियमात्तत्रैवैन विधिमिच्छन्ति ॥ २ ॥
उदुस्र तिष्ठ प्रतितिष्ठ मा रिषो मेम यज्ञ यजमान
च रीरिष । सुवर्गे लोके यजमान हि धेहि श
न एधि द्विपदे श चतुष्पद इन्युसमुत्थापयेत्॥३॥
निपण्णे त मैत्रावरुणो दण्डेनोत्थापयेदित्यापस्तम्ब । निषण्णे (वयमप्यपरो विशेष
इति भाव । उन्नशब्दस्य गोजातिवचनत्वाद्गव्युस्रेत्यविकृतो मन्त्र ॥ ३ ॥
उच्छागति च्छागम् । उन्मेषेति मेषम् । ऊर्व
ऊपुण ऊतय इति द्वितीयाम् । ऊवों न.
पाह्य रहसो निकेतुना विश्व समत्रिण दह ।
कृधीत ऊर्वा च रथाय जीवसे विदा देवेषु
नो दुव इति तृतीयाम् ॥ ४॥
च्छागमेषयोस्तूच्छाग तिष्ठ उन्मेष तिष्ठेति विक्रियते । वशाया तु जात्यनादरेणोद्वश
इत्येव भवति । तत्रोच्छागेत्यम्य प्रकृत्यर्थत्वाद्विकृतिषु पश्चनेकत्वे स्त्रीपशौ च यथार्थ-
मूह । नोस्रादीनामूहो विकृत्यर्थमेवोपदेशात् ॥ ४ ॥
यस्माद्भीषाऽवाशिष्ठा इति द्वितीया वाश्यमाने
यस्माद्भीषा समुत्क्रस्था इति द्वितीयामुच्छू
यति ॥ ५॥

·३३८ सत्यापाढविरचित श्रौतसूत्रम्- [१५ प्रभ- 6 स्पष्टम् ॥ ५ ॥ यम्माद्भीपाऽपलायिष्ठा इति द्वितीया पलायितेऽ- नागच्छत्यन्य तद्रूप तद्वर्ण तद्वयस तज्जातीय तदैवतमपाकृत्य तेन सरस्थापयेत् ॥ ६॥ तज्जा तीयेऽविद्यमाने अजा अवयो गाव इत्यन्योन्यस्य प्रतिनिधयो भवन्ति ।। ७ ।। अपक्रमण पलायनम् । “ अनागच्छत्यन्य द्रूपवर्णवयस तदैवतमुपाकृत्य यजेत ' इत्यापस्तम्ब । तस्मिन्नागमयिमशक्ये सति सम्थानवर्णवयोभिम्तत्सदृश तरजातीय मन्यमुपाकुर्यात् तज्जातीयालाभे प्रतिनिधिरुक्त सत्रकारेण --- 'अजा अवयो गाव इत्य- न्योन्यप्रतिनिधयो भवन्तीति ॥ ६ ॥ ७ ।। तेष्वविद्यमानेष्वाज्येन शेपर सस्थापयेत् ॥८॥ स्पष्टोऽर्थ ॥ ८ ॥ यस्माद्भीपा समज्ञास्था इति द्वितीयामकामसज्ञपने ॥ ९ ॥ स्वय व्याध्यादिना मरणमकामसज्ञपनम् ।। ९ ।। य इदमकस्तस्मै स्वाहेति सर्वोत्तमा जुहोति ।। १० ॥ उत्तमा तृतीयामि यर्थ । सर्वत्र तृतीयामित्यापस्तम्बवैखानसौ ॥ १० ॥ न वा उ वेताम्रयसे । आशाना त्वा विश्वा आशा । आपो हि ष्ठा मयोभुव इति चतसृभिः पशु व्यापन्नमभिमन्न्यापोऽभ्यवहत्यान्य तद्रूप तपूर्ण तद्वयस तज्जातीय तदैवतमुपाकृत्य तेन सरस्थापयेत् । तज्जातीयेऽविद्यमाने ॥(ख०२९)। पलायित व्याख्यातम् ॥ ११ ॥ मृत पशुमपोऽभ्यवहृत्य पर्ववद येन यनेन ॥ ११ ॥ उखार स्रवन्तीमगदामकर्माग्निर्होता पृथिव्यन्तरिक्ष धौर्यदतश्च्युतदग्नावेव तन्न तत्प्राप्नोति निक्रति पराचैरिति पशूखा स्त्रवन्तीमभिमन्त्रयेत ॥१२॥ भिन्ना स्त्रवतीमभिमन्या यामुन्वा सस्कृत्य निवेशयेत् ।। १२ ॥ यापन्ति पशोरवदानानि न विन्देयुस्तावत्कृत्व आज्यरयावद्येत ।। ५३॥

·२ पटल. ] महादेघशास्त्रिसंकरितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् ।
यहि पशुमित्यारभ्य ये पशु विमश् नीरन्नित्य त प्राग्यदुक्त ब्राह्मणे तत्तत्रैवानुसधा-
तव्यमित्यर्थ । तत्र हि देक्ष पशु प्रकृत्योक्तम्-'यहि पशुमाप्रीतमुदश्च नयन्ति तर्हि
तस्य पशुश्रपण५ हरेत् ' इति । यहि यम्मि काले पशुमाप्रीतमिष्टप्रयाज सज्ञपनार्थमुदञ्च
नयन्ति तर्हि तस्मिन्नाले तम्य तस्मात्प्राजहितात्पशुश्रपण शामित्राग्निं हरेरित्यर्थ ।
पुनश्च यजमान वा एतद्विकर्ष ते याहवनीया पशुपण हर तीत्याहवनीयादुद्धरण
निन्दित्वोक्तम् । स वैव म्यान्निर्म २५ वा कुर्यानिति । स एव प्राजहित एव योनि
स्यान्निर्मश्य वेत्यर्थ । पूर्वत्र चात्र च तत्वृत्ताभ्या प्रानहितपरामर्श इत्येत-पि प्राञ्च-
मग्निं प्रहरन्तीत्यादिब्राह्मणपर्शलोचनयैव प्रत्येतव्यम् ।
बौधायनश्चाऽऽह-'स वैव म्यादिति पुराणगार्हपत्यमभ्युपदिशति ' इति ।
समानोऽय विधि सवनीयेऽपि तत्प्रकृतित्वात् । निरूढपशौ त्वाहत्यवचनादाहवनीया
देवाऽऽहर्तव्य ।
पुनश्चोक्त ब्राह्मणे-'यटि पशोरवटान नश्यताज्यम्य प्रत्याख्यायमवद्येत्सैव तत प्राय-
श्चित्ति ' इति । पशुमब येस्मनक वा-वदान ताशदोषादिनाऽवतानायोग्य स्यात्तस्य
स्थाने धौवादाज्यादवद्यरित्यर्थ । तदुक्त भरद्वाजेन 'यद्यद्धविस्तम्या ऽज्य प्रतिनिधि'
इति । कृत्स्ननाशे तु पुनरालम्भ ।
केचित्तु वपाहृययो शेऽपि पुनरालम्भमिच्छन्ति तयो पश्चात्मत्वमभवात् । यथा
आत्मा वपेति पशोर्वा आलब्धम्य हत्यम त्माऽभिसमेति, इति च । तदयुक्तम् । विशे
षानुपदेशात् । अर्थवादमात्रत्वाच्चाऽऽत्मप्रवा-म्य । तदुक्त कात्यायनेन-अवदानहानी
नाऽऽद्रियेत, हृदयनाशे त्वन्यमालमेतेत्येके हृदय पशुभिरिति श्रुते । सर्वेषा वाऽऽज्यस्य
यनेत, अर्थवादमात्र पशुवचनमिति । यदि मतमनवदानत्वाद्वपाया न तत्राय विपिरिति
तदुपोत्तरसूत्रे निरसिप्यते वपादीना मात्राहीनत्वेऽप्येकदेशे विद्यमाने तेनैव यजेत प्रति-
निधिना द्रव्यप्राधान्यात् । यथोक्त मात्रापचारे तच्छेपेण समाप्नुयादिति ॥ १३ ॥
ये पशु विमथ्नीरन्यरताकामयेताऽऽर्तिमायु
रिति कुविदङ्गोति नमोवृक्तिवत्यर्चाग्नीधे जुहुयात्
आहवनीये( शामित्रे वा ) निरूढपशुबन्धे ॥१४॥
यदि दस्यव पशु विमथ्नीरन् जीव त मामावस्थ वा बलात्कारेण हरेयुस्ताश्च यदि
यजमान कामयेताऽऽति प्राप्नुयुरिति तनाऽनया जुहुगत् । तत्लाभे तु पलायितविधि
वे भवति ॥ १४ ॥
यद्यष्टापदीत्यनुबु येरन्याता राति सूर्यो देव
इति द्वाभ्या गार्हप ये जुहोति ॥ १५ ॥

·[ १५ प्रश्ने- र ३४० सत्याषादविरचित श्रौतसूत्रम्- विकृतिषु स्त्रीपशुरालब्धच्या । यद्यष्टापदीत्यनुबुध्येत । गर्भिणीत्यर्थ । गर्भपादै सहास्या अष्टौ पाटा भवतीति कृत्वा गर्भप्रदर्शनार्थत्वाच्च । गर्भद्वित्वाटिना द्वादशप द्यादावपि र मानोऽय विधि । तत प्राक्सज्ञपनादनुवोधे तामुत्सृज्यान्यामुपाकुर्यात् । परतस्त्वनुबाधे-धाता राति सूर्यो देव इत्याहुती जुहुयात् ॥ १५ ॥ यस्यास्ते हरितो गर्भ इत्यभिमन्त्र्याऽऽवर्त नवर्तयोत प्रदक्षिण गर्भमावर्तयति ॥ १६ ॥ अथैनामध्वर्युरभिमन्त्रयत इत्यापम्तम्ब । गर्भिणीमभिम त्रयते यस्यास्त इति । विशसनकाले पशोरुपस्थ निर्गमानुगुणमावर्तयतीत्यर्थ ॥ १६ ॥ वि ते भिननि तकरीमित्यन्तरा श्रोणी गर्भ निखिदति ॥ १७ ॥ तदावरकमुल्ब नाम मेढ निखिदिति चिनत्ति ॥ १७ ॥ बहिस्ते अस्तु वालित्याशयाद्गर्भ निरस्योरुद्रप्सो विश्वरूप इन्दुरिति रसाय पात्रमुपयच्छति । शूलेन पशुश्रपणे निहत्य गर्भर श्रपयति ॥१८॥ तत उर्वोर्मध्येन गर्भ नि सार्य शूले प्रणीक्ष्य( य ) शूलाग्रपोत( ग्रोप्त ) कृत्वा निहल्य अपयति । गर्भश्रपणानुगुणमग्निसमीपे शूल निखा शामित्रे श्रपयतीत्यर्थ ॥१८॥ पशुपुरोडाश निरुप्य न( भ )क्ती द्यावापृथिवीय गर्भपुरोडाश निर्वपति ॥ १९ ॥ पशुपुरोडाशनिर्वपणकाल एव चेज्ज्ञाता गर्भिणीति तदा तन्निरुप्यानन्तर गर्भपुरोडाश मनुनिर्वपति । पुरस्तात्तु ज्ञाने यदेव जानीयात्तदैव निर्वपेत् । स च भक्ती द्यावापृथि वीभ्या निरुप्यते, न गर्भदेवतायै । न चास्यैकापालधर्मा , शेषस्योत्तरत्र प्रतिपत्ति विधानात् । इतरथा सर्वहुतत्वेन शेषासभवात् ॥ १९ ॥ पशोरवदानान्यवदाय गर्भस्य पुरस्तान्नाभ्या अन्यदवघेदुपरिष्टादन्यदवदाय देवतेष्ववदधाति ।। २० ॥ पशोर्दैवतेष्ववत्तेषु गर्भस्य नाम्या ऊ र्वमेकमवदाय दैवतेषु क्षिपति । तदा अधस्ता- अवदाय सौविष्टकृतेष्वित्यर्थ । पुरस्ताद्वै नाभ्यै प्राण उपरिष्टाढपान इति लिङ्गात् ।। २० ॥ रस त्रैध करानि । देवेतषु सौविष्टकृतेष्वैडेषु च ॥ २१ ॥ न्नाम्या

·८ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् ।
यूष्ण समुच्चयार्थश्चकारो भिन्नक्रमो योजनीय , समासोपात्तस्वाइवतादीनां समुचे
या तराभावाच्च । यणोपसिच्य त्रिषु गर्भरस व्यानयतीत्यर्थ ॥ २१॥
एकपदी द्विपदीति वषट्कृते जुहोति ॥ २२ ॥
पुरस्तात्स्विष्टकत इत्यापस्तम्ब । पुरस्तादनस्पतेरिति वचनात्तस्य पुरस्तादेवेयमा-
हुति ॥ २२ ॥
वपद्कृते विष्णो प्रतत्ते अध शिपिविष्ट-
नामेत्यन्यतरया गर्भस्य दक्षिणपूर्व सक्थि
जुहोति ॥ २३ ॥
विष्णवे शिपिविष्टाय जुहोतीति लिङ्गात् । तथा किमित्ते विष्णाविति जुहोतीत्येव कल्पा
तरकारा । अतो दर्विहोमधर्मेण जुहोति ॥ २३ ॥
दक्षिणाकालेऽष्टाढिरण्य दक्षिणा । तृतीयेऽ-
न्तरकोश उष्णीषेणाऽऽविष्टित भवति । ता-
दाति । विबलान्कोशा-करोति ॥ २४ ॥
अत्राध्वर्यवेऽष्टाड्ढिरण्य सकोश ददाति । अष्टाप्रूढिरण्यमुप्णीषेणाऽऽवेष्टय कोशेऽ-
वधाय तृतीयेऽवधाय तृतीयेऽवदधाति, इत्यापस्तम्ब । अष्टापूडष्टबिन्दुक हिरण्यमुष्णीषण
दीर्घवाससाऽवेष्टय तत्कम्मिश्चित्सापिधाने कोशेऽवधाय तमपि कोशमयस्मिन्कोश
तथा कृत्वा तमपि तृतीये कोशेऽवदधाति । अष्टाप्रूढिरण्य -हिणेत्यापस्तम्बः ॥२४॥
मरुतो यस्य हि क्षये यज्ञैर्वा यज्ञवाहस इत्य
न्यतरया पशुश्रपणे गर्भ जुहोति ॥ २५ ॥
गर्भ गर्भपुरोडाश चाऽऽहवनीये जुहोति ॥ २५ ॥
गर्भपुरोडाश च न स्वाहाकरोति ॥ २६ ॥
प्रतिषिद्धत्वात् ॥ २६ ॥
अपि वामही द्यौ पृथिवी च न इति पशुश्र-
पणस्य शीते भस्मनि गर्भमुपोहति ॥२७ ।।
अपिवेति पक्षान्तरद्योतनार्थम् । उपोहन प्रच्छादनम् ॥ २७ ॥
गर्भपुरोडाश ॥ २८ ॥
उपोहतीत्यनुवर्ष ॥ २८ ॥
एत युवान परि वो ददामीति ।। (ख०३०)। पञ्चभिरभिमन्त्र्य ॥२९॥
एत युवानमित्यमित्यभिम-त्र्य तत स्विष्टकृतादि कर्म प्रतिपद्यते ॥ २९ ॥

·सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[१५ प्रभे-
यस्यानमात्तो(तो) यूपो विराहेत्तस्मिरस्त्या
ष्ट्रय साण्ड लोमश पिङ्गलं बहुरूप ( सवनी
यस्योपलम्भ ) कुर्यात्रयस्त्रि शत्तन्तवो ये वित-
त्निर इति जुहुयात् ॥ ३० ॥
अहर्गणेषु यद्यसमाप्तकार्यो यूपो विरोहेत् तता तस्मिन्नेव यूपे तत्कालपर्यागतस्य
पशो प्रसङ्गन्यायेन त्वाष्ट्र पशुमुपालम्भ्य कुर्यात् ॥ ३० ॥
यदि कृष्णशकुनियरसयन्नुपर्युपरिसदो
इविर्धानान्यतिपतेद्भय उत्पन्ने शक्ये यष्टुर
सर्वेभ्यो हविर्यः सोमेभ्यश्च द्रोणकलशे
समवदाय ये देवा येषामिद भागधेय
बभूव येषां प्रयाजा उतानूयाजा. । इन्द्र
ज्येष्ठेभ्यो वरुणराजभ्योऽग्निहोतृभ्यो देवे
भ्यः स्वाहेत्याहुतिं जुहोति ॥३१॥ अभये
पुनर्यजेत ॥ ३२ ॥
कपाशकुनि काकः । स हविषामासन्नानामुपरि पक्षवायुना वीजमान उप समी
पतो माछत्तेषामुपरि निषीदेद्वा तत्र देवा इति जुहुयात् । तत्ससष्ट हविरप्सु प्रक्षिप्या
न्यमुत्पादयन्त्र ॥ ३१ ॥ ३२ ॥
यघृक्तो यज्ञभेष ऋच्छेद्भूरिति गार्हपत्ये जुहुयान् ।
यदि यजुष्टो भुव इति दक्षिणाग्नौ । यदि सामत.
सुवरित्याहवनीये । यदि सर्वत. सर्वाभिरेकामा
हवनीये ब्रह्मा वा जुहुयात् ।। ३३ ।।
ऋक्त ऋद्वारत । ऋग्वेदविहितम्य कस्यचित्कर्मणो मन्त्रम्य वा भ्रष इत्यर्थ ।
एव यजुष्ट इत्याद्रि ॥ ३३ ॥
मनसा वा ध्यायेत् ॥ ३४ ॥
ब्रह्मेति शेष ॥ ३४ ॥
औदुम्बरी नश्येद्भज्येत वाऽन्या प्रच्छियोर्गस्यूर्ज
मयि धेहि श्रियो तिष्ठ प्रतिष्ठिता दिवर स्तब्धा
न्तरिक्ष के पृथिव्यां च दृढा भव धमित्री धरित्री
जनित्रीत्युच्छ्यति ॥ ३५ ॥

·८ पटल ] महादेवशास्त्रिसकरितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । अध्वर्युद्गाता यजमानश्वोच्छ्यन्ति, इत्यापस्तम्ब । नाश क्रिमिभक्षणमपहारा- दिर्वा ॥ ३५ ॥ अध्वर्युर्यजमानो ब्रह्मा वोच्छ्यति ॥ ३६ ॥ एकमन्त्राणि कर्माणीति न्यायात् ॥ ३६ ॥ समिता नित्येन यजुषाऽभिमन्त्रयते ।। ३७ ॥ तूष्णी निखाय द्युतानम्त्वेति यजुनाऽभिमन्त्र तेऽध्वर्यु ॥ ३७ ॥ यदि हविधाने पद्येयाता दक्षिणामध्वर्युरुगृहीय. प्रतिपस्थातोपरतभ्नुयात् । उत्तर प्रतिप्रस्थातोद् हीयाद वर्युम्पस्तभ्नुयात् ॥ ३८ ॥ हविर्धानशक्टयोरुभयोरन्यतरम्य वा पतने दक्षिणमध्वर्युरुद्गृह्णीयादुत्कर्षयेत् । प्रति प्रस्थातोपस्तभ्नुयान्मे यामवाध्यात् । एतदेव विपरीतमुत्तरस्य ॥ ३८ ॥ वैष्णव्योपस्तभ्नुत । वैष्णव्योपमिनुते । आश्विन्या समृशत ॥ ३९ ॥ तत्रोद्रहण तावदभयोम्तूप्णीकम् । उपस्तम्भन तु वैष्णव्यर्चा कुरुत । ततस्तयेवो- पमायाऽऽश्विन्या समृशत कल्पयतश्च । तत्र यथास्थानमवस्थापनमुपपानमवस्थापनस्य दृढीकरण समर्शनम् । इद विण , इति वैष्णवी । यद्वा-दिवो वा विष्णो विष्णो- र्नुकमिति पृथगृचावुभयो । नित्यस्थापने तयोर्दर्शनात् । तदा तु वैष्णवीभ्यामिति मति तव्यम् । या वा कशेत्याश्विनी ॥ ३९ ॥ अग्ने वाजस्य गोमत इति तिमृभिरुष्णिम्भिरध्व {राग्नीधे जुहोति । ककुद्भि. प्रतिप्रस्थाता ।।(३१)। भद्रो नो अग्निराहुतो भद्रा राति सुभग भद्रो अ वर. । भद्रा उत प्रशस्तयः । भद्रा उत प्रश स्तयो भद्र मन. कृणुष्व त्रतूर्ये । येना समत्सु सासह । येनासमत्सु सासहोऽवस्थिरा तनु हि भूरि शर्धताम् । वने मा ते अभिष्टिभिरित्येता आम्नाता भवन्ति ॥ ४०॥ पूर्वाभिस्तिसृभिरुष्णिम्भिर व्वर्युर्जुहोति । इतरामिस्तिसृभि ककुद्भिरितर । षडमिर- ष्णिक्ककुद्भिरिति श्रुतिरुदाहृता । तामापस्तम्बो व्याचष्टे-' पूर्वाभिरुष्णिग्मिरध्वर्यु । उत्तराभि ककुद्धि प्रतिप्रस्थाता ' ( १४-३०-७ ) इति ।। ४० ॥

·[ १५ प्री-
सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
शिरो यहस्य प्रतिधीयताममृतं देवतामय वैष्णव्या
क्रियता शिर आश्विन्या प्रतिधीयतामिति चतु
हीत पञ्चगृहीत वा गृहीत्वा समानौ होमो
जुहुतः ॥ ४१॥
इयमच्याहुतिरामीधीयेऽधिकारात् । समानौ होमाविति समानता मक्थे ॥ ४१ ॥
ययामिक्युखाऽऽमा भिद्येत सकृष्य पुन. कुर्यात् ॥ ४२ ।
यथामा मियेत तदा तान्येव कपालानि सकृष्याद्भिरुपम्कृत्य पुन कुर्यात् । तष्णी
मन्त्रैर्वा साम्युत्थानोक्तान्न्यायात् ।। ४२ ।।
यदि पका भिघेत तैरेव कपालै. सुपिष्टैर या मृद
स“मृज्य कुर्यात् ॥ ४३ ॥
यदि पक्का भियत तदा कपालानि पिष्ट्वा मृद तेन सह मेलयित्वा कुर्यात् ॥ ४३ ॥
यस्यानिरुख्य उद्वायेदाहवनीय प्रणीय स एप
पुनः परीभ्यः ॥४४॥
उखाया भव उख्य । स यदि प्राक्सनिवापादुद्वायेद्गार्हपत्याद यमाहवनीयमाय-
तने प्रामसेत् । ततश्च स एवाऽऽहवनीय पुन परीव्य परित उखामि य । शणकुला-
येनेत्यारभ्य जातोपस्थानान्तेन प्रवृञ्जनविधिना पुनस्खायामुत्पादयितव्य इत्यर्थ । यस्य
छ कामतो निमित्ततो वा प्रदाव्यादियोनिर्मिन्थ्यो वा भवत्युख्यस्तम्यापि स्यात्स्वाद्यो
नेराहत्याऽऽधेयो नतु परीध्य । पुन परीध्य इति लिङ्गात् । स्वादेन योनेर्जनयतीति
लिलाच॥ ४४ ॥
कृष्ण वासो देयम् । कृष्णा धेनु. कृष्णो वा गौ
शतमान च हिरण्यम् ॥ ४५ ॥
गौर्बलीवर्द । पशब्द समुच्चयार्थ ॥ ४५ ॥
यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अरु यज्ञायज्ञिय प्रति
वसतीवरीनाति । तेनाहरभ्यासजति । तेन
यज्ञर सतनोति ॥ ४६॥
यत्पूर्वेयुरुत्तराहार्थ कर्म क्रियते । यथा-सवनीयस्येध्मावर्हिराहरणादि तेनोत्तरमह
पूर्वस्मिन्नहन्यासमति, पूर्वोत्तरयोरहो. कर्मणि(णी) सब नातीति यावत् । तेन च यज्ञ
मेव संतनोति । अ यथा स एव विच्छिन्न स्यात् । अतोऽयमावश्यकोऽभ्यासङ्ग
इत्यर्थ ॥ ४६॥

·। १ पटल ] महादेवशास्त्रिसकलितपयोग चन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३४५ यत्पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अढे स्तोत्र्यमनुरूप कृत्वा श.५सति । तेनाहरभ्यासजति । तेन यज्ञ सतनोति । यदतिप्रेष्यति तेनाहरभ्यास जति तेन यज्ञ सतनोतीति ॥४७॥ यज्ञायज्ञिय प्रति यज्ञायज्ञियकाले । पयासि आशीरार्थानि विशास्ति । विविध प्रेष्यति । सूक्त वाक्काले व सुत्यामि द्राग्निभ्यामित्यादिनाऽपि । शेष पूर्ववत् ॥ ४७ ॥ एतेषामेकस्मिन्नत्रियमाणे नमो ब्रह्मणे नमो अस्त्वग्नये नम पृथिव्यै नम ओषधीभ्य । नमो वाचे नमो वाचस्पतये नमो विष्णवे बृहते करोमि स्वाहेत्येतत्प्रायश्चित्त जुहुयादेतत्मायश्चित्त जहु- यात् ॥ (ख०३२) ॥ ४८ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदशप्रश्नेऽष्टमः पटल । इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पञ्चदश प्रश्न ॥ एतेषामेकस्मिन्नपि कर्मणि पूर्वेयुरेवात्रियमाणे जुहुयादेते आहुती । कि पुनर्द्वयोबहुषु वेत्यर्थ । द्विरुक्ति प्रश्नसमाप्त्यर्था ।। ४८ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्याया महादेवशास्त्रिसकलिताया प्रयोगचा द्रकाया पञ्चदशप्रश्नेऽष्टम पटल । इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसत्रव्यारयाया पञ्चटश प्रश्न । अथ षोडशप्रने प्रथम पटल । विनेययुक्ताखिलसिद्धवर्य लसच्चिदानन्दसुख मुनीन्द्रम् । नमामि सूत्रार्थविदे मुढाऽह हिरण्यकेश्याख्यगुरु कृपाब्धिम् ॥ प्रायश्चित्त पञ्चदशे प्रश्न व समुटीरितम् । व्याचष्टे षोडशप्रश्ने द्वादशाहविधि तत ॥ अथ द्वादशाहस्य कर्मोच्यते- द्वादशाहेन पैव जायते ।। १ ॥ ४४ ·[१६ प्रश्ने- - - ३४६ सत्याषाढविरचित श्रौतसूत्रम्- अनेन सूत्रेण द्वादशाहयागविधिरन्नेय । तथा चारमच्छाखाया विधि श्रूयते-'य कामयेत प्रजायेयेति स द्वादशरात्रेण यजेत प्रैव जायते ' (ले० स० ७-२-५ । ७-२-९ ) इति । स च द्वादशाहो द्विविध - ममूढो व्यूढश्च । तत्र समूढप्रकार सूत्रकारेण दर्शित - त्र्यनीका व्याख्यास्याम । ऐन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयौ दशम चाह । अथेतरेषा नवानामैन्द्रवायवाग्र प्रथममह । अथ शक्राप्रमथाऽऽग्रयणाग्र- मेव विहिता त्रिरूयनीका परिवर्तते यद्यव्यूढ ' इति । एव समूढप्रकारमुक्त्वा व्यूढप्र- कारोऽपि तेनैव दर्शित व्यूढे त्वैन्द्रवायवायो प्रायणीयोदयनीयावथेतरेषा द्वादशा- नामैन्द्रवायवाग्र प्रथममह । अथ शुक्राग्रमथ द्वे आग्रयणाने अथै द्रवायवाग्रमथ द्वे शुक्राग्रे अथाऽऽग्रयणाग्रमथ द्वे ऐ द्रवायवाने' इति ॥ १ ॥ अथ द्वादशाह प्रकारान्तरेण प्रशसति- ज्यैष्ठयमश्नुते स ह्येनमनुभवति ॥ २॥ यो द्वादशाहोऽस्त्यसौ ज्येष्ठम्य यज्ञ । तथा च शाखान्तरे श्रूयते- ज्येष्ठयज्ञो वा एष यद्वादशाह स वै देवाना श्रेष्ठो य एतेनाग्रे यजते । (ऐ० ब्रा० १९-३) इति ॥ २ ॥ अहीन. सत्रं च ॥३॥ सोऽय द्वादशरात्रो द्विविध । सत्ररूपोऽहीनरूपश्च । न वस्ति द्वादशाहस्याहीनत्व सत्रत्व च । तत्रैव चि त्यते -किमहीनसत्रयोर्लक्षणभेदो नास्त्युतास्तीति । तत्र नास्तीति तावत् प्राप्तम् । कुत । ज्योतिष्टोमावृत्तिरूपस्य समानत्वात् । यथा द्विरात्रादीनामेकादश रात्रान्तानामहीनानामावृत्तौ ज्योतिष्ठोमम्वरूप तथा त्रयोदशरात्रादीना सत्राणामिति प्राप्ते ब्रम --आसीरन्नुपेयुरिति चोदनाद्वय यजमानबहुत्व च सत्रलक्षणम् । यजतिचोदना यजमानबहुत्वचो नाभावश्चाहीनलक्षणम् । वैदिकप्रयोगेषु तयोरव्यभिचारादिति सिद्धान्त ॥ ३ ॥ तस्याग्निकल्पो व्याख्यात• ॥ ४ ॥ तस्य द्वादशाहस्य चित्योऽग्निनियत काठको वा ॥ ४ ॥ गतश्रियश्छ दसा यजेरन् ॥ ५ ॥ गता प्राप्ता श्रीर्येन स गतश्री शुश्रुवान् ग्रामणी राजन्य । गतश्रिय इति बहुवचन सत्रे च बहुयजमानकत्वनियमात्तदर्थमिति भाव ॥ ५ ॥ य कामयेत च्छन्दसा यजते सोऽस्मै कामः समयते । यजते यजन्त इति चोदन योऽत

·-
-
१ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगद्रिकाच्याख्यासमेतम् । ३४७
पस्वी स्यादस श्लिष्टोऽस्य यज्ञः स्यात्तपस्वी
स्याद्यज्ञमेव तत्स५श्लेषयतीति विज्ञायते ॥६॥
यजत इति यजमानमधिकृत्योच्यते, एकवचनात् । यजमानबहुत्वाद्वहुवचन वक्ष्य
माणनियमात् । योऽतपस्वी म्यात्स एवाधिकारी, इति ॥ ६ ॥
पीवा दीक्षते । कृशो यजते ॥ ७ ॥
पीवाशब्द शारीरबलदाार्थे प्रसिद्ध । कृशो यजत इति शरीरगतमासादिधातु
शेषणेन पापक्षयो भवति । तथा चाऽःश्वलायनेनोपसहृतम् ‘यदा वै दीक्षित कृशे
भवति । अथ मेध्यो भवति ' इति ॥ ७ ॥
तत्र चोदकेन दीक्षादिसख्याविकल्प प्राप्त एका दीक्षा तिस्रो दक्षिा वा इत्यादिवि
कल्पस्य प्रकृतौ श्रुतत्वात्त विकल्पमपवरितु दीक्षासख्यानियम सूत्रयति--
काम्या विद्यादष्टाचत्वारिशत कामयति ॥ ८ ॥
काम्या जानात्यष्टाचत्वारिंशदिनपर्यन्तमत्य तसयोग इह द्वितीया स्यात् । द्वादशाह
एकैकमह सदीक्षोपसत्कमपवृत्त्ये(ज्ये)त कर्मणा पृथक्त्वेन तेषा प्रत्येक ज्योतिष्टोम
प्रकृतिकत्वा ( ११-४-५ ) दिति ॥ ८ ॥
पञ्चदश दीक्षेरनर्धमासायतना ॥ ९ ॥
कामयतीत्यन्वय । आयतना परिमाणा ॥
सप्तदश प्रजाकामा ॥ १० ॥
पनाकामा इति बहुवचन यजमानबहुत्वाभिप्रायमिति गम्यते ॥ १० ॥
एकविशतिर रुक्कामाः । त्रयोविशति प्रतिष्ठा
कामाः । चतुर्विशतिं ब्रह्मवर्चसकामाः ।
त्रिशत मासायतना । त्रयस्त्रिशतमोजस्कामाः ।
चत्वारि शतमिन्द्रियकामा. । चतुश्चत्वारि शत
वीर्यकामा. । अष्टाचत्वारि शत पशुकामा.॥११॥
गतार्थ ॥ ११ ॥
अपरिमित दीक्षेरनित्यन्ततो वदन्ति ॥ १२ ॥
ब्रह्मवादिनो वदन्ति । अपरिमित यावत्कृश भवति तावदित्यर्थ ॥ १२ ॥
तेऽप्यहीनस्य याजमाने स्थानिनः ॥ १३ ॥
येऽन्ये सप्तदशम्यो वादा अहीन एव ते स्थानिन इत्यापस्तम्ब ॥ १३ ॥

·[१६ प्रश्ने- ३४८ सत्याषाढविरचित श्रौतसूत्रम्- ब्राह्मणा ऋत्विजो दीक्षितानामदीक्षितानामही नस्य तेन ( ते ) याजयन्ति ॥ १४ ॥ ' सप्तदशानामेव याथाकामी । मर्वे याजमाने स्थानिन । सर्वे याजमान कुर्युर्यत्कि चाऽऽविज्येनाविबाधकम् । विबाधमान आविज्य बलीय ' ( आप० २१-१-२०) इत्यापस्तम्बोऽप्याह । याजमान यस्य यस्य यो यो दीक्षायता स स इति भाप्यकृत् । ननु-सत्राणि कि कामिन एवैकैकश कुर्युरुत बहव सहत्येति । चोदकानुग्रहाद्व हुवचनस्य चैकैकशोऽपि लोके बहव कामिन सत्र कुर्वन्तीत्यनेनाभिप्रायेणानुवादत्वो पपत्तेरेकैकश कुर्यु । नैवम् । आख्यातगता हि कर्तृसख्या प्रकृतिवदिहापि प्रयोगाङ्ग- तया विवक्षिता । न हि तस्या किंचिदविवक्षाकारणमस्ति । सा च चोदकप्राप्तमेकत्व बाधते । तस्माद्भहव प्रयुञ्जीरन् ( नै० स० १०-६-१४ ) ॥ १४ ।। पुनरपि सत्रे दक्षिणाप्रतिग्रहलोभातिशयेन प्रसक्ति निदति- तस्माद्वादशाहेन न याज्य पाप्मनो व्यावृत्त्या इति ॥ १५ ॥ यस्मादहीनद्वादशाहे दक्षिणाप्रतिग्रहो निषिद्धस्तस्मात्कारणात्विग्भूत्वा द्वादशाहेन यजमान न याजयेत् । तदेतदयाजन पाप्मनो व्यावृत्त्यै सपद्यते । याजने तु शास्त्रोक्त प्रायश्चित्त कर्तव्यम् । सत्राहीनयोरेतावान् विशेष सत्रे तु स्वयमस्यापि यजमानस्य प्रतिग्रह एव नास्ति । अहीने तु विद्यमानस्य प्रतिग्रहस्य दुष्टत्वात्प्रतिगृह्य प्रायश्चित्त कर्तव्यमिति । ननु-सत्रेष्वपि किम यैरालिंज्यमुत यजमानरेवेति सदेहे चोदकानुग्रहादन्यै । ये यजमानास्त ऋत्विज , इति वचन यच्छब्दोपबद्धयजमानोद्देशेन तत्सस्कारार्थतयाss- विज्यविधिर्न त्वाविज्ये यजमानविधि । तेनाऽऽविज्यमन्यै कार्यम् । यद्वाऽध्वर्यl हपति दक्षियित्वेत्यनेन ऋत्विजा सस्कारार्थन दीक्षा विधीयत इति तद्योगात्विगेव यजमानशब्दगोचर इत्यनुवाद । नैवम् । अप्राकृतकार्यत्वप्रसङ्गाद्वचनानर्थक्याच्च । न चाऽऽत्विज्यस्य यजमानसस्कारत्वम् । अप्राकृतकार्यत्वप्रसङ्गादेव । तस्मात्प्राकृतकार्य- स्यैवाऽऽविज्यस्य यजमाना कर्तारो विपीयन्ते । अतोऽन्येषा चोदकप्राप्ताना बाध (जै० सू० १०-६-१५ )॥ १५ ॥ अर्थतस्य द्वादशाहस्याहीनरूपता विधत्ते- य एव विद्वान्द्वादशाहेन यजते ॥ १६ ॥ अत्र वेदन प्रशसति ॥ १६ ॥ यजमान ऋनोति ॥ १७ ॥ अन्योऽप्यत्विक्षु म ये द्वादशाहयागेन समृद्धि प्राप्नोति । पूर्वत्र यजमानबहुत्वादासि ·१ पटक ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रपोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । ३४९ चोदनया विधानाच द्वादशाहस्य सत्रत्वम् । इह तु यजमातकस्वायजतिचोदनया विधानाचाहीनत्वमिति विशेष ॥ १७ ॥ इदानीं सत्ररूपद्वादशाहप्रयोगे दक्षिणानिषेधमाह- य एष विद्वान्द्वादशाहेन प्रतिगृह्णाति ॥ १८ ॥ एष ह वे कुणपत्ति य सत्रे प्रतिगृह्णाति (तै० स० ७-२-१०) इति निषेधात् । सो हि ये यजमानास्त ऋत्विज इत्येव यजमानत्वव्यवहारवहत्विक्त्वव्यव- हारोऽप्यस्ति । अत एव शाखा तरे- 'अध्वर्युगृहपतिं दीक्षायित्वा ब्रह्माण दीक्षयति ' इत्यादावध्वर्युब्रह्मादिशब्दैर्व्यवह्रियन्ते । एव सति ऋत्विक्त्वबुद्धया यागान्तरवदन यो दक्षिणा प्रतिगृह्णाति स प्रतिग्रहीता शवभक्षणेन य प्रत्यवायस्त प्राप्रोति । नात्र पञ्चनखशवो विवक्षित , किंतु प(१)रुषाश्वादिशव । विंचानेन यदन्न भक्ष्यते तद्वौरेव भवति गोमासभक्षणसम प्रत्यवायो भवतीत्यर्थ । किंचैन प्रतिग्रहीतारमुद्दिश्य यस्मि कास्यपात्रे भाण्डे चान्न धारयन्ति तत्पात्र यदि शास्त्रोक्तमार्गेण शोधित न भवेत्तत शोधनाभावात्तयुक्तगृहेऽधिक मल जायते सेन पात्रेण व्यवहर्तृणामधिक प्रत्यवायो भवतीत्यर्थ ॥१८॥ एव दक्षिणानिषेधेन सत्रप्रयोग दृढीकृत्य यजमानक्येनाहीनप्रयोगमपि हदी करोति- ऋत्विजो यजमानं चाधिकृत्य वदति ॥ १९ ॥ एक एव यजेत ( तै० स० ७-२-१० ) इति श्रुतेरेकस्य कर्तृत्वात्फलभाववा- चाहीनत्व सिद्धम् ॥ १९ ॥ ब्राह्मणाना तु सत्रमतो दीक्षितानार सप्तदशा नामासत उपयन्ति ॥ २०॥ प्रकृतितो ब्राह्मणकर्तृकत्वमात्विज्ये प्राप्तम् । (जै० सू० ६-६-३) इति तथा- विधस्यैव यजमानसस्कारत्वाचनमानसस्कारत्वेन राजन्यवैश्यप्राप्ति । सदस्या सप्तदश कौषीतकशाखाया समाम्नानाच्छाखान्तरत्वाचास्मिन्कर्मणि दीक्षिता सहदश इत्यर्थ ॥ २० ॥ चोदना सर्व इष्टपथमयज्ञा गृहपतिर्वा ॥ (ख०१)॥ २१ ॥ एवमापस्तम्बोऽपि । 'सर्व ऋत्विज इष्टप्रथमयज्ञास्तस्मादाहुयेष्ठया ' (तेस ७-१-१) इति । तस्माज्ज्येष्ठेनेष्टत्वात्प्रथममिष्टत्वाचायमन्निष्टोमो ज्येयज्ञ सर्वेषा. मुक्थ्यादीना मूलप्रकृतिभूत इत्यर्थ । एतेन सर्व ऋत्विज आहितानप एव भवेयुरिति ·[१९ प्रभे- - ३.५० सत्याषाढविरचित श्रौतसूत्रम्- चोदना । तान्वृणुयादित्यर्थ । अथवा-विहारस्थाग्नीनाम यदीयानामप्यन्योपकारे प्रभुत्वा दनाहिताग्नीनामपि द्वादशाहसत्र स्यादिति मीमासका ॥२१॥ सर्वे याजमानमात्विज्येनाविप्रतिषिद्ध कुर्युः ॥ २२ ॥ सर्व ऋत्विजो यजमानस्य कर्म न विप्रतिषिद्ध कुर्यु ॥ २२ ॥ गृहपति. परार्थानि यथा यूपाञ्जनमृतुयाज्यामि- त्येवरूपाणि धर्मप्रतिषेधे भूयसा धर्मोऽनुग्राह्यते ( गृहपतेर्वा )॥ २३॥ तत्रापि परार्थादविकारेणेति केचित् । गृहपतिर्यजमान । गतम् ॥ २३ ॥ सामिधेनीषु चोदकप्राप्त नियममाह-- गृहपतेरेव सामिधेनीकल्पेनेति कुर्वीरन् ॥ २४ ॥ १. अत्राप्यापस्तम्बीये तु विशेष 'गृहपतेरेव सामिधेनीकल्पेनावदानक्ल्पेनेति प्रक्रा- मेयुर्यानि चान्यान्येवरूपाणि स्यु' ( आप० श्री० २१-२-३ )। तस्य सप्तदश सामिधेनार नुब्रूयात् । (ऐ० ब्रा० १९-४) इति बढचब्राह्मणम् । गृहपतिरेव सामिधेनीवरुप । केचिञ्चित्ति सू(ख)गित्यादिवर्ज प्रत्यगाशीरिष्ट्वा स्रुच्यन्वारब्धो गण पतिरेव समारभ्येति मन्त्रे यज्ञपतीनामिन्द्रावा त्स्वाहेति । होता-भार्गवच्यावनाप्नवान और्वजामदग्य इति । आर्षेयवरणमन्यौत्रैर्वा यावदम्यावर्तत इत्येक पक्ष । आश्वलाय नक्ल्पेऽप्येवं द्रष्टव्य । अग्ने महा५ असीत्यग्निमात्येकत्वात्तदा समानगोत्राण तन्त्रेण वरणमितरेषा भेटेन समानविषये त त्रेणोहेन वा प्रकृति ॥ २४ ॥ त्व वरुण इति वसिष्ठराजन्याना सामिधेनीपरिधानीया । आजुहोतेतीतरेषां गोत्राणाम् ॥ २५ ।। सामिधेनीपरिधानीया त्रिरन्वाहेत्युभयत्र सबन्ध ॥ २५ ॥ माराशरसो द्वितीयः प्रयाजो वसिष्ठशुनका नाम् । तनूनपादितरेषा गोत्राणाम् ॥ २६ ॥ आपस्तम्बेऽप्येवम् । ननु- राजन्यवासिष्ठादीना नाराशसो द्वितीय प्रयाज । तनूनपादितरेषाम् ' इत्यादि । स दीक्षणीयादिष्वनिर्दिष्ट सत्रेष्वनेककर्तृकेषु प्राप्तस्तत्र सदिह्यते । किं मिन्नकल्पा अपि सहत्य सत्रमासीरन्नुत तुल्यक्ल्पा एवेति । तदर्थमिद विचार्यते-किं वासिष्ठादयो नाराशसाद्यङ्गत्वेन कर्तारी विधीयन्ते, उत वासिष्ठादीनु- दिश्य नाराशसादि तादर्थेन विधीयत इति । तत्र वासिष्ठार्थत्वेन विधाने फलकल्पना- ·- १ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितम योगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । • ३५१ प्रसङ्गात्प्रकरणबाधाच्च वासिष्ठादय एव नाराशसाद्यङ्गत्वेन विधीयन्ते । घेष्ठी के सबन्ध- वाचिनी । सत्रेषु च सत्रिणा प्रत्येकमेव कर्तृत्वमिति स्थितम् । अतस्तत्र वासिष्ठा वासिष्ठ क्रियमाणो नाराशसो वासिष्ठेनापि तावत्कियत एवेति अविगुणस्तथा तनून- पादप्यन्यैरतोऽय कचित्कल्पमाश्रित्य मिन्नकल्पा अप्यधिक्रियेन्नित्येव प्रा ब्रूम वासिष्ठादीस्वामित्वेनोद्दिश्य तादयेन नाराशसादि विधीयते । तादथ्य च ऋतूपका- रद्वारेणोपपन्नमिति न फलकल्पनापत्ति । एव च धात्वर्थस्यान्यत्र विधानात्सनिकृष्ट विधिर्भवति । प्रयाजोद्देशेन तु वासिष्ठादिविधौ धात्वर्थेऽन्यस्य विधानाद्विप्रकृष्टार्थविधान स्यात् । ततश्च सत्रेऽन्यतरकल्पाश्रयणेऽन्येषा तेन ऋतूपकारालाभाद्विगुण ऋतुर्न फल साधयेत् । तस्मात्तुल्यकल्पानामेवाधिकार ॥ २६ ॥ सावित्राणि होष्यन्तः सनिवपेरन्हुत्वा विनि वपेरन् ॥ २७॥ सावित्राणि जुहोति ( तै० स० ५-१) इति विधिराग्निक ॥ २७ ॥ पशुभिर्यक्ष्यमाणाः सनिवपेरभिष्ट्वा निवपेरन्ग- हपतिर्वाऽरण्यो. सनिवपेरन् ॥ २८ ॥ पशुभिरिति पञ्चपश्चर्थम् । सर्वे याजमान कुर्यु । जपानमन्त्रणोपस्थानादिषु प्रथममा- विज्य ततो याजमानमरण्योर्द्वयोर्गृहपतिर्वा । समारोपणादिनियम एका स्यादि- त्यर्थ ॥ २८ ॥ य इतोऽग्निर्जनिष्यते स न. सर्वेषां यदनेन यझेन जेष्यामोऽनेन पशुबन्धेन तन्न. सहासह नः साधु- तुल्या य एव पाप करवत्तस्यैव तदित्युक्तम् ।।२९ ।। पशुबन्धेन वायव्येन वा तदर्थ षड्तोत्रादि निरूढपशुबन्धवदित्यर्थ ॥ २९ ॥ गृहपति. समारोपयते । स्वयमितरे गृहप तिर्वा ।। ३० ॥ अरण्योरात्मनि वा गृहपतेरेवाधिकार इतरे, अन्वारम्भणमात्रमिति भाव ॥३०॥ सर्वेषाम् ॥ ३१॥ ऋत्विजामेव ॥ ३१ ॥ अथ द्वादशाहे दीक्षाया कालविशेष विधातु शाखान्तरमत च विधत्ते- शिशिरे दीक्षन्ते । बसन्त उत्तिष्ठन्त इति विज्ञायते ।। ३२ ॥ 1 - ·[१६ प्रश्भे- ३५२ सत्यापाडविरचितं श्रौतसूत्रम्- दीक्षा वे देवेभ्योऽपाकामता वासन्तिकाभ्यां मासाम्यामन्वयुम्जत, (ऐ० प्रा० १९-४) इत्यादि बहवृषभामण प्रस्तौति । एवमापस्तम्बेऽपि ॥ १२ ॥ शिशिरो बै तस्य पायण वसन्त उदयनम् ।। ३३ ।। शिशिरो पा एतस्य प्रायण वसन्त उत्थानमिति ( का० प्रा० ३४-९) काउकबामणम् ॥ १३ ॥ अध्नुपन्ते य एवं विद्वारसः शिशिरेदीक्षन्ते सन्त उत्तिष्ठन्तीति विज्ञायते ॥ ३४ ॥ शिशिरे दीक्षाप्रशसाय श्रुतिरुदाहृता ॥ ३४ ॥ षट्सु व्युष्टास्वापूर्यमाणपक्षस्य घेष्यमाणा दीक्षेरन् ॥ ३५ ॥ एतेन महाग्निपक्षमाश्रित्य प्रयोग - सप्तदशावरा| पुरुषा शिशिर एकाष्ट- कायामिष्टाप्रथमयज्ञास्ततआत्मन्यरण्योर्वा समारोप्यैकत्र गत्वा स्वाऽग्निसानिधौ सर्वे सपत्नीका द्वादशाहेन सत्रभूतेन साग्निचित्येन यक्ष्यामह इति प्रभायेमहीति सकल्प । स्वर्गोऽपि फलम् । विद्युत् । न सोमप्रवाकवरणम् । न ऋविवरणम् । अन्योन्य त्वस्माक गृहपतिस्त्व ब्रह्मेत्यादिदीक्षाक्रमेण परस्पर विज्ञापयेयुर्न मधुपर्क । देवयजन देवतोपस्थान द्रव्यनिर्देश साधारणद्रव्येण । गृहपतिर्नान्दीश्राद्ध कृत्वा पूर्ववदग्नि मथित्वा विहृत्य दीक्षार्थिन कंचित्पशु विधत्ते- ‘स पुरस्तादीक्षाया प्राजापत्य पशुमालभते' (ऐ० ब्रा० १९-४) इति । यो दीक्षा वाञ्छति स पुमान्दीक्षोपक्रमात्पुरा प्रजापतिदेवताक पशु मालभत । द्विविधो हि द्वादशाह -साग्निचित्यो निरग्निचित्यश्च । तत्राग्निचयनयुक्ते पशुरयमवगन्तव्य । वायव्यो वाऽस्मच्छाखाया समानात ॥ ३५ ॥ प्रथम सावित्रहोमाधुखासभरणान्त कृत्वा पुरुषशिरोहरण मृदोपलेपन तत पर्वणि पूर्ववत् । समारोप्य देवयजन प्राप्य पशुबन्धेन यक्ष्यामह इत्याद्युदवसाय देवयजन कृत्वा पूर्ववन्मथित्वाऽऽयतने निधाय । संवाद संनिवपन कृत्वा दीक्षणीयाप्रभृतीनि कर्माणि कुर्वते । य इतोऽग्निर्जनिष्यते स नः सर्वेषा यदनेन यनेन जेष्यामीऽनेन सत्रेणेति ॥ (ख०२) ॥ अत्र संवादे युरध्वर्युप्रेहपति दीक्षयित्वा मध्यतः कारिणो दीक्षयति होतार ब्रह्माणमुद्गातारम् । प्रतिप्रस्थाताऽध्वर्यु दीक्षयि- स्वाधिनो दीक्षपति मैत्रावरुण ब्रामणाच्छ सिनं स्तोतारम् । नेष्टा मतिप्रस्थातारं दीक्षयित्वा तृतीयिनो दीक्षयति । अच्छावाकमानी, प्रतिहारम् । उनेता

·१ पटल•] महादेवशास्त्रिसकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३५३
नेष्टारं दीक्षयित्वा पादिनो दीक्षयति ग्रावस्तुत पोतार
सुब्रह्मण्यम् । ततस्त प्रतिप्रस्थाता दीक्षयति । अन्यो वा
दीक्षितो ब्राह्मण एवमनुपूर्व दीक्षेरन् । नातन्त्रीभावादे-
कैकमपवर्गयति । अन्यगोत्रव्यवायात् समानगोत्राणा
मायाणाम यावर्तते । पत्नीनामेकस्थाने पत्नीर्दीक्ष-
यन्ति । तासा याजमानेर्धर्मा व्यारयाता• ॥ ३६ ॥
अत्र दर्विहोमपश्विष्टिभ्य एव प्रयोग । सर्वे यजमाना याजमान कुर्यु । अग्नि गृह्णा
मीत्यादि गोमज्जपान्त सर्वे कुर्युरिति वचनादध्वर्वाद्याविज्य कृत्वा पश्चाद्याजमानम् ।
सर्वासा पत्नीना दीक्षाक्रमेण योक्त्रबन्धनम् । गतमन्यत् ।। ३६ ॥
अन्वह दीक्षामेके समामनन्ति ॥ ३७॥
अन्वह सद्य ॥ ३७॥
द्वयहे व्यह इति क्रामयति आ द्वादशाहात् ।। ३७ ॥
अग्निवाद्विकल्प । द्वयहे दीक्षेत व्यहे दीक्षतेत्येव कामत्या द्वादशाहात् ॥ ३८ ॥
उपसत्सु त्रयोदशो दीक्षेत । तेन [न] ब्रा(ब्रह्मणा
भवितव्यमुपदीक्षमाणा अग्नीनुपवपन्न्युष्याऽऽत्मसका
रेण प्रक्रामे त्) द्वादश दीक्षा. ।। ३९ ॥
दीक्षाविशेष तु-द्वादश रात्रीर्दीक्षित स्यात् (ते० स० ७-२-१०) इत्याद्यु
पसद्विशेष विधत्ते--'चतुर्धा वा एतास्तिस्त्रम्तिम्रो रात्रयो यद्वादशोपसदो या
प्रथमा यज्ञ ताभि सभरति या द्वितीया यज्ञ ताभिरारभते याम्तृतीया पात्राणि तामि
निर्गेनिक्ते याश्चतुर्थीरपि ताभिरात्मानम तर शुन्धते ' ( ते० स० ७-२-१०
इति । अत्रानुष्ठेया द्वादशदिनसा या उपसदो या सति ताम्तिमस्तिस्र एकैका राशि-
रूपेण चतुर्धा विभज्यन्ते । तत्र प्रथमराशिगताभिस्तिसृभिर्यज्ञसाधनसपादन भवति ।
द्वितीयराशिगताभिस्तिसृभिर्यज्ञमुपक्रमते । तृतीयराशिगताभिम्तिसृभिर्यज्ञपात्राणि शोध-
यति । चतुर्थराशिगताभिस्तिसृभि स्वात्मनोऽन्त शुद्धि करोति ॥ ३९ ॥
न सनीहारसरशासन सत्रभूते विद्यते ॥ ४० ॥
न सनीहारान्प्रहिण्वन्ति सत्रे ॥ ४० ॥
षोडशी सोमविक्रयणी ।। ४१ ॥
घोडशिवत्सोमक्रयणी ॥ ४१ ॥
द्वादशाहायाऽऽतर राजान क्रीणाति ॥४२॥
राजान क्रीत्वोपना निदधाति द्वादशाहायाऽऽसमिति ॥ ४२ ॥

·[१६ प्रभे- ३५४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- द्वादशोपसदः ॥ ४३ ॥ द्वादशाह इति शेष । उपसत्सु द्वादशाहे सभारयजूषि व्याचष्ट इत्यापम्तम्ब ॥४३॥ अनूपसदमग्निं चिनोति ॥ ४४ ॥ पूर्ववढ्याख्येयम् ॥ ४ ४ ॥ यहमेकैका चितिः ॥ ४५ ॥ द्वयह द्वयहमेकैका चितिर्भवति ॥ ४५ ॥ चतुरहमुत्तमा ॥ ४६॥ चितिर्भवति ॥ ४६॥ आ त्रिरात्र चतुस्तनानि व्रताति भवन्ति ॥ ४७ ॥ आडिति मर्यादा ॥ ४७ ॥ एव त्रिस्तनानि द्विरतनानि एकस्तनानि ॥४८॥ चतुस्तन त्रिस्तन द्विस्तनमेक्स्तनमिति व्यह व्यह व्रतानि भवन्तीति शेष ॥ ४८ ॥ भूयो व्रतमिच्छन्दध्न एकर सुवमभ्युन्नयेत ॥ ४९ ॥ य एषा व्रतमिच्छेदभिपूरयितु द न एक स्रुवमुन्नीय नापरमुन्नयेतेति ॥ ४९ ॥ एकविशतिश्उदिसदः ॥ ५० ॥ एकविशस्तोमाना प्रतिष्ठेति (तै० स०६-२-१० ) त्रिवृदादीना ज्योतिषा तत्रान्तर्भावात् प्रतिष्ठार्थ भवति । देवतातद्धितग्रहणात् 'इन्द्रस्य सद' (तै स० १-३ १) ति मत्रगता षष्ठी व्याख्यायत इत्येके । शाखान्तरीय पद ब्राह्मण दर्शयती त्यन्ये । छदिरधिनिदधाति (ते० स० ६-२-३० ) छादनार्थ कटमुपरि निदधाति । देवता ब धेन हि सद ए द्रम् । तम्मादिन्द्रम्य सद सदनमित्युच्यते । इन्द्रस्य प्राधा न्यात् ॥ ५० ॥ सतृण्णे अधिपवणफलक ।। (ख०३) ॥५१॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षोडशप्रश्ने प्रथम. पटलः ॥ यस्मात्सतृण्णे हनू तस्मादधिषवणफलके न सतृणति विद्ध्वा प्रोते न करोति । यद- धिषवणे न सतृगत्ति ( तै० स० ६-२-११) इति ब्राह्मणम् । सतृण्णे अधिषवा- फलके भवत इति सूत्रे शेष ॥ ५१ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्याया महादेवशास्त्रिसकलिताया प्रयोग चन्द्रिकाया षोडशप्रश्ने प्रथम पटल समाप्त ॥

·२ पटल ] महादेवशाखिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
३५५
अथ षोडशप्रश्ने द्वितीय पटल ।
व्याख्यात एकयूपः ॥१॥
गत ॥ १ ॥
यदि यूपैकादशिनी स्यादन्वहमेकैक यूपर समि-
नुयात्सर्वान्वा ॥२॥
अन्वह सद्य । यूप मिनोति उच्छयति । एक्यूपाभिप्रायेणैकवचनम् ॥ २ ॥
औपवसध्येऽहन्यन्वह मीयमानेष्वहरहरुपशयोऽ-
भ्यावर्तेत ॥ अग्निष्ठ एवोदयनीये पशुमुपा-
कुर्यात् ॥ ३ ॥
उपेत्य शेतेऽत्र यत्रोपेत्यासुरान्बाधन्ते देवा इत्युपशय । पचायच् । तस्मायेन
कारणेन दक्षिणत उपशये उपशेते तद्भातृव्यापनुत्त्यै भवतीत्यर्थ ॥ ३ ॥
श्वोभूते प्रतायते ज्योतिष्टोमः ॥ ४ ॥
अग्निष्ठान्त सर्वेषा यूपसमार्जनकाल एकादश यूपमि(पानि)च्छन्ति । यूपालन गृह-
पति(उप)शयनी(नि)धान दक्षिणत सर्वेषा सकृदेव निदधाति । अस्मि-पक्षेऽग्नीषोमीय
दिने परिस्तरणान्त महाग्निकाना मन्त्राणामुपदेशेन विकृत्यर्थत्वादनह । केचिदूहमि
च्छन्ति । अहम्तु यजमानाभिधायकाना त्वग्नयभिधायकानामपि विशिष्टेषु मन्त्रेषु सर्व
रोह । यजमानाभिधाने-श्वोभूते प्रतायत इति । महाराने बुद्ध्वा ज्योतिष्टोम ॥४॥
वैश्वानरोऽतिरात्रः । उपावहरणकाले यावानेका-
हायाऽऽप्तस्तावन्तर राजानमन्यस्मिन्वासस्युपन
ह्योपावहरति ॥५॥
॥ ५॥ प्रत्युपनह्येतर निद
धाति ॥६॥
वैश्वानरप्रायणीयोऽतिरात्र । वैश्वानरेण दृष्ट । सौमिकपात्रासादनकाले ध्रुव प्रयुज्य
पोडशीपात्रमपा क्षयालोक यजमानेनाभिवहत ( इत्यादि ) पाशुकपात्रे( त्राणि )द्वे
यूपरशने । एक पशु । एव कुम्भ्यादय । आ राज्ञ उपावहरणात्कृताया ( त्वा )
यावन्त सोममेक्स्मा अह्न आप्त मन्यते, ताव तम यस्मिन्वाससि बद्ध्वा प्रत्युपनोतरेषामह-
नामितरस्मिन्वाससि बद्ध्वा प्रत्यारोप्य तमुपावहरति ॥ ५ ॥ ६ ॥
एवमहरह. क्रियते । अन्वह योगविमोक्षणे ॥ ७॥
एवमहरहरुत्तमवर्ज कृत्वाऽग्निं युनज्मि० इत्यादि सर्व प्रकृतिवत् ॥ ७ ॥
प्रथमेऽहनि युनक्ति । उत्तमे विमुञ्चतीत्येकेषाम् ॥८॥

·३५६ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१६ प्रभे- अय कल्प शाखान्तरस्थ ॥८॥ मायणीयोदयनीययोरतिरात्रयोदशमे चाह्नि पृश्नि प्राणग्रहान्गृह्णात्यभिषयमाणेन प्राकृतस्य यजुर्मा नस्य प्रथमेन मन्त्रेण मीत्वा वायुरसि प्राणो नामति दशभिर्मन्त्रैर्दश पृश्निमानानि मिमीते ॥९॥ उत्तरेणोत्तरेण यजुर्मानेन मीत्वाऽय पुरो भुव इति दशभिर्मन्त्रैर्दश प्राणग्रहमानानि मिमीने ॥ १०॥ उपाश्चभिषवणकाले पृश्निप्राणग्रहे विमानम् । एव प्रयोग -प्राकृत यजुर्मान नमनुद्रुत्य-इ द्राय त्वा वृत्रघ्न इत्युक्त्वा वायुरसि प्राणो नामेत्यादि ऋतस्य त्वा ज्योतिष इत्यन्तैर्दशभि पृश्निग्रहमन्त्रैर्दश मानानि मिमीते । नवनवाशमाने सर्वत्रोत्तर यजुर्मानमनुद्रुत्य- इन्द्राय त्वा वृत्रतुर इत्युक्त्वाऽय पुरो भुव इति दशमि प्राणग्रहै र्दश मानानि मिमीते । अय पुरो भुव इति प्रजापतिगृहीतया त्वया प्राण गृह्णामीत्येव मन्त्रा । एवमुक्तानि मानानि व्यतिषजति । इ द्राय त्वाऽभिमातिन इत्युक्त्वा वायुरसि प्राणो नाम० ज्योतिष इत्यन्तैर्दश । इन्द्राय त्वाऽऽदित्यवते, अय पुरो भुवो गृह्णामात्य तैर्दश । इ द्राय त्वा विश्वदेव्यावते वायुरसीति दश नामानि पूर्ववत् । तत पञ्चकृत्व स्तूष्णीं नवनवाशवत्सर्वेषु मानेषु तूष्णीकेषु च ।। ९ ॥ १० ॥ उत्तरोत्तरे यजुर्मानेन व्यतिषजति ॥ ११ ॥ उत्तरपक्षो विकल्पार्थ ॥ ११ ॥ भूयमा प्रात सवनायेत्यादिसमूढपक्षमाश्रित्य विधिं वक्ष्याम ऐन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयावतिरात्रौ दशम चाहः । अथेतरेषा नवानामैन्द्रवायवाग्र प्रथममह- रथ शुक्राग्रमथाऽऽग्रयणाग्रमेव व्यनीकास्त्रिः परि वर्तन्ते समूढ छन्दसि ॥ (ख०४) ॥ १२ ॥ ऐन्द्रवायवग्रहमाग्रयणकाले द्यावापृथिवीभ्या पवते, एभ्य सुन्वद्भ्यो यजमानेभ्य पवते मह्यमित्यादि वागग्रे प्राणा पशुषु प्रजा मयि च यजमाने चेत्यादि सर्वेषा पशुकाल आग्नेय पशु । तत्राग्निर्देवीनामिमे वन्तो यजमाना इत्यूह । परिभूरग्निमित्यादि श्रुतस्त्वमित्यन्त सर्वेषाम् । केचिवौ समुद्रावित्यादि अध्वर्युब्रह्मा चाऽऽविज्य कृत्वा स्फ्यस्वस्तिरित्यादि आगन्त पितर इत्यात सर्वेषाम् । सवनीयाभिमर्शन गृहपतिरेव द्विदेवत्यप्रचारे भूरसीत्यादि त्रिक सर्वेषाम् । शुक्रान्वारम्भो गृहपतिरेव तौ देवौ शुक्राम- - सु ·२ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । न्थिनौ० प्रजा मयि च यजमानेषु । इडामण सर्वेषा हवि शेषमक्षण प । सोमम- क्षणकाले सर्वे यजमानाश्चमसान्मक्षयन्त्याविज्यभक्षण कृत्वा याजमानम् । एव सर्वमक्ष- णेषु । चतुर्होत्रादि सर्वेषामग्निं नरादि दूरे दृश गृहपतिमथर्तुमनूहो वा परार्थत्वात् । एव प्रात सवने प्रत्यगाशिषा सर्वैर्यजमान प्रयोग कार्य । माध्यदिने ज्योतिषे हिं कुरु सर्वेषा चातुर्होत्रादि सुपर्णोऽसि० विष्णो त्व न ० इति च सर्वेषा दधिधर्मभक्षण च दाक्षिणी होमो हुत्वा उदु त्य० चित्रमित्यादि रूपेण व इत्यादेोप । यजमाना कृष्णाजिनानि धन्वन्तो दक्षिणापथेन गच्छन्त्युदड् मुखोऽन्तराऽऽग्नीध्र च सदश्च गत्वाऽने(त्वाऽऽमे)यदान गृहपतेरेव । ततश्चात्वालोत्करावन्त रेण दक्षिणा गच्छति । एष दक्षिणापथ । तत सदोवीक्षण ततश्चमसा-वर्युश्च प्रसर्पका सदस्येभ्यो दान गृहपतेरेव । सत्रे तु [ऋत्विग्म्यो] न दक्षिणा पृथगृत्विग्वरणामावात् । एवमहरह , इत्यापस्तम्ब । न विषाणप्रासन वैश्वकर्मणेषु यज्ञपतीनित्यूह । शेष पूर्ववत् ॥ आदित्यारम्मण तृतीयसवन यजमाना अग्नि पातु यान्ते विश्वा देवा यो याममा नेम्य शर्म आदित्यान्वारम्भ , आशिराक्नयन च गृहपतेरेव । केचित्- सर्वेमा यान- मानजपमिच्छन्ति । एतादृशेषु होतृचमसस्रावण धाराया गृहपतिरेव वैषहोमा पर मान सर्पण च सर्वेषामिति केचित् । ब्रह्माणमारभ्य आयुषे हिंकुर्विति सर्वेषा पिण्ड- प्रदान च नमो व पितर इति सर्वेषा षड्ढोता गृहपतेरेव । भगन्देवानेषु सुन्वत्सु यजमानेष्वाशिष । यज्ञायज्ञिये एक्या प्रस्तुत भवत्यथ नमस्ते अस्तु मा मा हिसी , इति । अहरह पक्षे वा पनेननीनयन सर्वासा पत्नीना, गृहणकाले पृथगेव ग्रह्णाति । अस्मिन्काल उत्तरस्मा[दा]वसतिं परिगृह्णाति यथा त्व सूर्यासति सर्वेषामायुर्म इन्द्रिय- मिति च वर्तमान एवातिरात्रे षोडशी चमसेषु प्रक्षालितेषत्तरस्मा वा]आग्नेया यजमानस्य व्रतधुगित्यादिभि पयासि विशास्ति दोह याजमान च सर्वेषामत्र प्रतिप्रस्थाता पयस्यार्थ सायदोह दोहयति मैत्रावरुण्या । एवमादय सत्रे अहीने च साधारणा | नन्वस्ति द्वादशाहे त्र्यनीका । ऐन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयौ दशमं चाह । अयेतरेषा नवानामहामैन्द्रवायवान प्रथममह । अथ शुक्राममयाऽऽअथणाप्रमचन्द्रवाय- वाग्रमथ शुक्राग्रमथाऽऽप्रयणाप्रमथेन्द्रवायवाप्रमथ शुक्राममयाऽऽप्रयणामिति । तत्र द्वादशाहगतेषु द्वितीयतृतीयचटुर्थेषु त्रिष्वह सु क्रमेणैन्द्रवायवाप्रत्यशुत्राप्रत्याप्रयाणा- प्रत्वानि विहितानि । तेष्वाद्य रयतरनिमित्तम् । द्वितीय बृहनिमित्तम् । एतच प्रकृती व्यवस्थितम् । तदुभयमत्र चोदकेन प्राप्तम् । तत्र चतुर्धा सशय - अनुवादो वा परि- सख्या वाऽर्थवादो वा विधिति । तत्र प्राप्सत्वादनुवाद इति न वैवापसे । साह ·[११ प्री- (३५८ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- गणान्तरपरिसख्याऽस्त्विति चेन्न दोषत्रयापत्ते । चतुर्थेऽहन्यप्राप्तम्याऽऽग्रयणाग्रत्वस्य विधित्सितस्य प्रसासार्थोऽयमर्थवाद , इति चेन्न रक्षणावृत्तिप्रसङ्गात् । तस्मादाग्रयणा प्रत्वे यथा विधिस्तथेतरयोरपि द्रष्टव्य । न च प्राप्तत्वादविधिरिति वाच्यम् । तस्य विधेरनैमित्तिकत्वाभ्युपगमात् । रथतरादिनिमित्त्क्योरेव हि चोटकेन प्राप्ति । प्रयोजन तु द्वादशाहविकृतिषु यत्र क्वापि रथतरादिनिमित्तत्वाभावेऽप्यै द्रवायवाग्रत्वसिद्धि । (१०-५-२३) ॥ १२ ॥ अथ व्यूढ छन्दस्यैन्द्रवायवानौ प्रायणीयोदय नीयावतिरात्रावथेतरेषां दशानामैन्द्रवायवाग्र प्रथ- प्रमहः । अथ शुक्रायमथ द्वे आग्रयणाग्रे । अथै न्द्रवायवाग्रमथ द्वे शुक्राग्रे । अथाऽऽग्रयणाग्रमथ दे ऐन्द्रवायवाग्रे ।। १३ ॥ [भरत द्वादशाहस्य कर्मफल पूर्ववत् । भरतद्वादशाहेन साग्निचित्येन सत्रभूतेन यक्ष्यामह इति सत्रे, अहीने तु अहीनभूतेनेति विशेष । एकश्चेद्यक्ष्ये काठकाग्निना पक्षे काठकाग्नियुक्तेनेति द्वादशातिरात्राअग्निष्टोमा रथतरसामान प्रायणीयोदयनीयौ धातिरात्रावग्निष्टोमौ तथाऽप्येकविंशतिश्छदि सद । न पृष्ठधर्मा । अन्यत्सर्व पूर्ववत् । पृभिप्राणग्रहणादि (दीन्) ग्राह्यघृतमध्वशनाविवाक्यमानसादीनि भवन्ति । समूढवत्व्य नीका पूर्ववत् । काठकोऽपि न लभ्यते न न्यूट ॥ ननु द्विविधो हि द्वादशाह ---समूढो व्यूढश्च । तत्र समूढ पूर्वमुदाहृत । अथ व्यूढ उदाहियते- ऐन्द्रवायवाग्रौ प्रायणीयोदयनीयौ । अथेतरेषा दशानामहामैन्द्रवाय वाग्र प्रथममह । अर्थ शुक्राग्रमथ द्वे आग्रयण ग्रे । अथैन्द्रवायवाग्रमथ द्वे शुक्राने अथाऽऽअयणाग्रमथ द्वे ऐ द्रवायवाग्रे इति । तत्र समढस्य तावत् प्रकृतित्वमविवादम् । तद्वद्व्यूढोऽपि किं प्रकृति किं वा विकृतिरिति सशये प्रकृतिरिति प्राप्तम् । कुत -विधि साम्यात् । यथा समूढप्रकार क्रत्वों विहितस्तथा व्यूत्प्रकारोऽपि । न चात्र कश्चिद्वि शेषोऽस्ति । येन तयो प्रकृतिविकृतिभाको निश्चीयेत । न च प्रकारद्वयस्य प्रकृतित्व- मदृष्टचरम् । स्थतरबृहत्पृष्ठयोर्कोतिष्टोमप्रकारयोस्तदर्शनादिति पूर्व पक्ष । न्यूढ समूढस्य विकृति । कुस । लिङ्गदर्शनात् । ऐन्द्रवायवम्य वा एतदायतन यच्चतुर्थमह' इति व्यूहे भूयते । एतच्च विकृतित्वे सति भवति नान्यथा। तथा हि-व्यूढे प्रायणीयो- दयनीयव्यतिरिक्तेषु दशस्वह सु यच्चतुर्थ तदारयणाग्रत्वादै-द्रवायवस्याऽऽयतनम् । समूढे तु तदहर्नवानामहा मध्ये द्वितीयत्रिकादित्वादै द्रवायवाग्रम् । तच्च व्यूढम्य विकृ- तिताया चोदकेन प्राप्यमाण विधिसिताग्रयणाग्रत्वस्तुतयेऽन्येत इत्युक्तम् । किं च य ।

·२ पटल.] महादेवशास्त्रिसंकलितपयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३५९
कामयेत बहु स्या प्रजायेयेति कामाय व्यूढो विर्धायते । तथा च सति समूढवत् क्रत्वर्थे
विध्यभावाद्रथतरबृहत्पृष्ठवैषम्येण विकल्पितप्रकृतित्व नास्ति । तत समूढस्य द्वाद-
शाहस्य विकृति । अहर्गणेप्यनयोर यतरस्यातिदेश. पूर्वपक्षिण प्रयोजनम् । समूढस्यै
वातिदेश इति सिद्धान्त (१ -५-२४) ॥ १३ ॥
तत्र भक्षमन्त्रा. पवमानाभिमन्त्रणानि च
येन येन च्छन्दसा निगदाश्च तस्य स्थाने
ताभिः सनमेत व्यूहेन व्याख्यातम् ॥ १४ ॥
ननु-~-व्यढे द्वादशाहे भ६ मन्त्रमान तदुभयमन्त्रपरिधिकपालानि चोदक्प्राप्तानि ।
तत्र भक्षमन्त्रेषु सवनत्रयगतेषु गायत्रीछन् सस्त्रिष्टुप्छन्दसो जगतीछन्दस इति पदत्रय
श्रूयते । तथा परिधिस्तावकेऽर्थवादे पठ्यते-गायत्रो मध्यम परिधिस्त्रैष्टुभो
दक्षिणो जागत उत्तर इति । तथा कपालविषय वाक्य पठचते-अष्टाकपाल प्रात -
सवनीय एकादशकपालो माध्यदिनीयो द्वादशकपालस्तायसवनिक इति । अत्रा'
टत्वादिभिस्त्रिभि सख्याभिर्गायत्र्यादिच्छ दासि तत्तत्पादाक्षरस्मृतिद्वारेणोपस्थाप्यन्ते । एव
स्थिते सति व्यत्प्रकरणे छन्दोव्यतिकम पठ्यते–'छन्दासि वा अन्योन्यस्य लोकमभ्य-
ध्यायन्--गायत्री त्रिष्टुभस्त्रिष्टुब्जगत्या जगती गायच्या , इति । तत्र संशय
सोऽय छन्दोव्यतिक्रमो भक्षपवमानपरिधिकपालरूपाणामर्थानामुभयाविधमन्त्रगतच्छन्दो-
वाचिशब्दाना च कर्तव्य कि वा तेषा शब्दानामेवेति । तत्र म-गतानामैवेति विशे-
पाश्रवणात्सर्वत्र व्यतिक्रम इत्याद्य पक्ष. । तेन गायत्रीशब्दनिर्दिष्ट प्रात सवनीयो
भक्षस्त्रिष्टुप्शब्दितस्य मान्यदिनीयस्य भक्षस्य स्थाने । स च तृतीयसवनीयस्य स्थाने,
सोऽपि प्रात सवनीयस्य स्थाने । तथा बहिष्पमानो माध्यदिनपवमाने माध्यदिनपवमा
नस्तृतीयसवने । आर्भवपत्रमान प्रान सबने । तथा मध्यम स्थविष्ठ परिधिदक्षिणत ।
अणीयान् द्राधीयानुत्तरत , अणिठो हसिष्ठो म यत । तथाऽष्टाकपालो माध्यदिने
सवने । एका शकपालस्तृतीयसवने । द्वादशकपाल प्रात सवने । सोऽयमर्थव्यतिक्रम ।
मन्त्रद्वयशब्दप्वप्येव याजनीयमिति प्राप्ते ब्रूम
छन्दासीति वाक्येऽाना व्यतिक्रमो नोक्त । अतो मन्त्रगतगायच्यादिशब्दानामवे
व्यतिक्रम । यस्त्वष गायत्र्यादिशब्दप्रयोग स शसार्थ । भक्षाद्यांना मुख्यच्छ
न्दस्वाभावादिति सिद्धान्त (१०-५-२५) ॥ १४ ॥
एवमुत्तरेषु पृष्ठयाहेषु त्रीनतिग्राह्यान्गृह्णाति ।
आग्नेयमेकवि । ऐन्द्र त्रिणवे । सौर्य त्रय
निशे ॥ १५॥

·[१६ प्रभे-
३६०
सत्यापाविरचितं श्रौतसूत्रम्-
उत्तरेषु पृष्ठ्याहेष्विति वचनात्तत्र ॥ १५ ॥
पूर्वस्मिलयहे वाजसनेयिनः समामनन्ति । यत्र गौर-
वीतर साम तत्र सर्वान्पूर्णान् ग्रहान्गृह्णीयात् ॥१६॥
परिपठन्ति वाजसनेयब्राह्मणे ॥ १६ ॥
अथ पशुक्लूप्तिरामेय भायणीयोऽतिरात्र आल
भन्ते श्वोभूते सारस्वती मेषीम् । एवर हि विह
तानैकादशिनानन्वहमालभन्त आग्नेयमुदयनीये
सौर्य ब्रह्मवर्चसकामानाम् ॥ १७ ।।
अब पशुक्लप्ति प्रदश्यते । आलभन्त इति बहुयजमानाभिप्रायम् । श्वोभूते महाराने
बुद्ध्वा प्रायणीयमुदयनीयमुपयन्ति । उभौ पोडशिमन्तौ द्वादशाहस्य षोडसी ( शी)
मतिरात्र इत्मायकल्पसूत्रवचनात् । अग्ने नयेत्यादिसम सर्वमुपावहरति अग्निं युनज्मीति ।
उपांश्वभिषवकाले पृभिप्राणग्रहर्मान पूर्वमेवोक्तम् । प्रायणीयोदयनीययोर्दशमेऽहनीति
त्रय कल्पा सूत्रकारेणोक्ता । त्रिष्वह सु यथासख्यमिति केचित् । सर्वत्र विकल्प
इति केचित् । ऐन्द्रवायवान पशुकाल आग्नेय खण्ड । ए (ऐ) कादश (शि )
नेऽभिष्ठ उपाकरोति । ऐन्द्रानो वेति भाष्यकृत् । सारस्वती मेषीमिति सूत्रकारमति ।
सूर्य ब्रह्मवर्चसकामस्योपशयनिर्देश कृष्णमृगस्ते पशुरित्यहरह!पमानपक्षे । अग्नीषोमी-
यकाले --एक मिनोति तत्तु प्रायणीये मान, तस्मिन्नेव मिमीते आग्नेयमुपाकरोति तस्य
दक्षिणत उपशयनीयनिर्देशश्च । श्वोभूते सारस्वतमुपाकरोति द्वितीय मिन्वति पश्चर्थ-
त्वाचूपस्य ( ब्रह्मवर्चसपशुकामा कामा ।) प्रधान तस्माद्दक्षिणतोऽपवर्ग । यूपाना-
मवि (मि ) नोदपवर्गतो ( त ) सारस्वतस्य यूपस्य दक्षिणत उपशय स्थाप्यते ।
सारस्वतमुपाकृत्योपशयनिर्देश । एवमहन्युत्तरोत्तर पशु । यूपैकादशिन्या
पूर्ववत् ॥ १७ ॥
दक्षिणाकालेऽन्वहं द्वादश शतान्यहीनभूते
ददाति ॥ १८॥
द्वादश शतामि ददात्यहीने ॥ १८ ॥
सत्रे तु दाक्षिणी होमो हुस्वेदमहं मां कल्याण्यै
कीत्यै स्वर्गाय लोकाय दक्षिणां नयामीति यज-
माराः कुणाजिनानि धन्वन्त उदशो दक्षिणाप-
थेनावियन्ति ॥ १९॥

·३ पटल ] महादेवशास्त्रिसकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३६१
सत्रे त्वय विशेष ॥ १९ ॥
एवमहरहः क्रियते ॥ २० ॥
एवमुक्तप्रकारेण ॥ २० ॥
उत्तपेऽहनि कृष्णविषाणा. प्रास्यन्ति ॥ २१ ॥
गत ॥ २१ ॥
सख्यानि विसृजन्ते ॥ २२ ॥
उत्तम एवाहनि सख्यानि विसजन्ते ॥ २२ ॥
पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अढे यज्ञायज्ञीय प्रति वसती-
वरीBहाति ॥ २३ ॥
यज्ञायज्ञीयकाले वर्तमाने वसतीवरी ॥ २३ ॥
पूर्वस्मिन्नहन्युत्तरस्मा अढे स्तोत्रीयमनुरूप कृत्वा
शसति ॥ (ख०५) ॥ २४ ॥
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षोडशप्रश्ने द्वितीयः पटलः ।
अनुरूप सदृशम् । ' नात्राहीनसततय ' इति वचनाम्न्यायप्राप्तमेतत् ॥ २४ ॥
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्याया महादेवशास्त्रिसकलिताया प्रयोगच
न्द्रिकाया षोडशप्रश्ने द्वितीय पटल ।
अथ षोडशप्रश्ने तृतीय पटल ।
वर्तमानेऽतिरात्रे पयारसि विशास्ति ॥ १ ॥
वर्तमान एवातिरात्र उत्तरस्मा अढे पया सि विशास्तीत्यापस्तम्ब । वर्तमान एवा
तिरात्रे षोडशिचमसेषु प्रक्षालितेषूत्तरस्मा अने या यजमानस्य व्रतधुगित्यादिमि
पयास विशास्ति । दोहनादयो गता ॥ १ ॥
श्वः सुत्यामिन्द्राग्निभ्या विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्राह्म-
णेभ्यः सोमपेभ्यः सोम प्रब्रूतादिति मैत्रावरुणे-
नोच्यमाने स्वमगार प्रविश्याऽऽनीध्रःश्व' सुत्या
मि द्राग्निभ्या विश्वेभ्यो देवेभ्यो ब्राह्मणेभ्यः
सोमपेभ्यः सोम प्रब्रवीमि ब्रह्मवाच यच्छ सुब्र-
ह्मण्य सुब्रह्मण्यामाह्वयेति सप्रेष्यति ॥ २ ॥
अहरहोगविमोक्षपक्षे हारियोजने हुते श्व सुत्यामिति । तदाऽऽग्नीध्र आग्नीध्रम-
ण्डप प्रविश्य सप्रेष्यति । श्व सुत्यामिति ॥ २ ॥

·[१९ प्रभे- ३६२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- अद्य सुत्यामेतस्मिन्नहनि ब्रूयाल्लुप्येत वा श्वः सुत्यामितरेषु ॥ ३ ॥ 'स वै खलु श्व सुत्यामिति ब्रूयादित्याश्मरथ्य । अद्य सुत्यामित्यालेखन ' (आप० श्री० २१-६-३) इत्यापस्तम्ब । अत ऊर्ध्व श्व सुत्यामिति नात्र मख्या ॥ ३ ॥ पत्नीसयाजान्तमह. सतिष्ठते ॥ ४ ॥ पत्नसियाजान्त कर्म समाप्यते ॥ ४ ॥ सरस्थिते ब्रह्मा वाच विसृजते ॥ ५ ॥ सस्थितेऽहनि पत्नीसयाजान्ते ब्रह्मा वाग्विसर्ग करोति ॥ ५ ॥ परिहरन्त्युदक पत्नीभ्यः ॥ ६ ॥ एकस्मिन्काले परिहरति पत्नीभ्य उदक पानार्थमित्यर्थ ॥ ६ ॥ हरन्ति समिद्धारा ॥ ७॥ यजमानपुरुषा समिदाहरणम् ॥ ७ ॥ प्रत्येत्याऽऽहवनीये समिधोऽभ्यादधति ॥ ८ ॥ पुनरागत्यैता समिध आदायाऽऽदधति आहवनीये ॥ ८ ॥ एवमहरह. क्रियेरन् ।॥ ९ ॥ गत ॥९॥ तस्मिन्नहनि पृष्ठयः षडहः ॥ १० ॥ अथोत्तरम्मा अढे वसतीवरीणा परिहरण, सन्नाभिमन्त्रणे कृते । सवनीयस्य शाखाच्छेदनमिध्मावर्हषोराहरणादि । उभयपक्षे वसतीवरीग्रहण पूर्वेचुरेव । एतेषामेक- स्मिन्नप्यक्रियमाणे नमो ब्रह्मण इत्याहुति ॥ १० ॥ त्रिदग्निष्टोमो रथतरसामा ॥ ११ ॥ उपयन्तीविशेष । सौमिकपात्रप्रयोगकाल आग्नेयातिग्राह्यपात्रमेव पूर्वस्मिंस्त्र्यह इति विधौ ऋतुकरणकाले न होम , यजुरुक्त्वा प्रतपनमै द्रवायवाग्र, पशुकाले त्रिवृद्ध्य सवनीयसारस्वतीं मेषीमुपाकरोति । उत्तरतोऽग्निष्ठस्योपशयनिर्देशो न तु विधि । पूर्व बद्दक्षिणाकाले कुर्यु ॥ ११ ॥ स्थशब्देन माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ॥ १२ ।। न्यायसूत्रे सूत्रान्तरे व्याख्यानात्परिभाषार्थमिद सूत्रमापस्तम्बेऽप्येवम् ॥ १२ ॥ उपाकरणमन्त्रस्य शब्दो विकारः ॥ १३ ॥ माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणकाले रथघोषेण माहे द्रम्तोत्रोपाकरण, शब्दो मन्त्रस्थाने ·३ पटछ ] महादेवशास्त्रिसकलितप्रयोग काव्याख्यासमेतम् । तदाऽपि विभर्षि च पूर्ववत् । यज्ञायज्ञीये स्तूयमाने वसतीवरी पारगृह्णाति । प्रतिदिन पक्षे न विषाणप्रासन पत्नीसयाजात समिदाधानान्त पूर्ववत् ॥ १३ ॥ पञ्चदश उक्थ्यो बृहत्सामा ॥ १४ ॥ श्व सुत्यामित्यादि । रात्रौ वसतीवरीपरिहरणादि पारस्तरणा त तत्रम् । श्वोभूते महाराने बुद्ध्वा पञ्चदश उक्थ्यो बृहत्साम, सोमपात्रासादनकाल ऐ द्रातिग्राह्यपात्रमेव वाजसनेयिमतपक्षे पूर्ववत् । सोमोपाहरणम् , अग्निं युनज्मि, प्रतिदिनपक्षे शुक्राग्रमेक एवातिग्राह्य ऐन्द्र एव । पशुकाले सौम्यो व्यत्यासेन दक्षिणे यूपेऽग्निष्ठम्य सोपशयनि देश ॥ १४ ॥ दुन्दुभिशब्देन माहेन्द्ररय रतोत्रमुपाकरोति ॥ १५ ॥ माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणकाले दुन्दुभिशब्देन मुरज प्रसिद्धस्तस्य घोषेण स्तोत्रोपाकर- णमित्यर्थ ॥ १५ ॥ यदि स्तनयित्नुर्भवनि स एव स्यादुपाकरणम- बस्य शब्दो विकारः ॥ १६ ॥ स्तनयित्नुघोषेण वा पूर्ववत् । दक्षिणाकाले यज्ञायज्ञीये वसतीवर्यादि पत्नीसया- जान्त समिदाधान च पूर्ववत् । अहीनसततयो रात्रौ पारस्तरणान्तम् ॥ १६ ॥ सप्तदश उक्थ्यो वैरूपसामा॥ १७ ॥ श्वोभूते महाराने बुद्ध्वा सप्तदश उक्थ्यो वैरूपसामा । पात्रामादनकाले सौर्याति ग्राह्यपात्रमेकमेव । ऋतुकरणमुक्थ्यवत् । आग्रयणाग्रमाग्रयणाग्रे सौर्योऽतिग्राह्य । पशु- काले त्रिवृझ्या परिवीय पौष्ण श्याममग्निस्ष्ठम्योत्तरे यूप उपशयनिर्देश ॥ १७ ।। आधावेन माहेन्द्रस्तोत्रमुपाकरोति ॥ १८ ॥ तस्मिन्काल आधावनम् ॥ १८ ॥ बर्हिषो विकारस्तस्मिन्नुपाकृते प्रस्तुत उद्गाताऽऽ- धावेन धुनुते ॥ १९॥ माहेन्द्रस्तोत्रोपाकरणकाल आधावेन बर्हि स्थानेन धुनुते स्तोत्रोपाकरणम् । प्रस्तुते उद्गाताऽऽधावेन धुनते । पूर्ववद्दक्षिणाकाले ददाति । यज्ञायज्ञीयकाले वसती- वर्यादिसमिदाधानान्त पूर्ववदहीनसततय परिस्तरणा तम् ॥ १९ ॥ एकविशः षोडशी वैराजसामा ॥ २० ॥ महाराने बुद्ध्वा श्वोभत एकविश षोडशिन वैराजसामानमुपयन्तीति शेष । अथ- बोक्थ्यवन्न षोडशीये ( याs) न्तरेष्टा । स उक्थ्य इति वचनात् । अत्र यदि षोडशी तीनतिग्राह्यानेव पूर्वस्मिरूयहपक्ष उत्तरस्मिरूयहपक्षे, अद्यप्रभृत्याग्नेयमतिग्राह्य गृह्णाति ।

·[ ११ प्रो-
सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
ऐन्द्रवायवान । पशुकारे शितिपृष्ठो बार्हस्पत्य पशुरग्निष्ठस्य दक्षिणस्य दक्षिण उप
शयनिर्देश ॥ २० ॥
न्यूड भवति हविष्कृता(दा)श्रुतमत्याश्रुतेषु प्रतिगरे
न्यूद्धति ॥ २१ ॥
अस्मिनहनि भवन्ति न्यूड्खा । अधौंकारादयो न्यूड्खा ओ ओ इत्यादि हौत्रवि
षयम् । तदाश्वलायनेन भगवता चतुर्थेऽहनि प्रातरनुवाकप्रतिपदीत्यादिना प्रपञ्चितम् ।
तत्तदुक्तेनैव मार्गेण प्रतिगर ॥ २१ ॥
अरणीभ्यां माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति बर्हिषो
विकारः।। २२ ॥
पूर्ववक्षिणाकाले ददाति । माहे द्रस्तोत्रोपाकरणकाले बर्हि स्थानेऽरणी दर्भद्वय
चोपाकृतम् ॥ २२ ॥
तस्मिन्नुपाकृते प्रस्तुते ॥ (ख०६) ॥२३।। उद्गाता
दक्षिणमूरुमवकाभिरवच्छाद्य तत्रारणी सनिधा
याग्निं मन्थति ॥ २४ ॥ (त) जातमुद्गाताऽभि-
हिंकृत्य प्रस्तोत्रे प्रयच्छति ॥ २५ ॥ प्रस्तोताs-
ध्वर्यवे ॥ २६॥
साम प्रस्तुत भवति स्तोमभागेऽप्युक्तेऽथोद्गातुर्दक्षिणमूरु शैवालैरेवावीर्य तस्मिन्न
रणीद्वय निधाय मथनाद्य( जीतोऽ)ध्वर्युप्रतिप्रस्थातारौ । त जातमुद्गाताऽभिहिंकृत्या
ग्रुपरि हिंकरोति । तमुद्गाता प्रस्तोत्रे प्रयच्छति ॥ २३ ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥
तर सोऽग्रेण धिष्णियापर्याहत्याऽऽहवनीयेऽनु
प्रहृत्य प्रेद्धो अग्ने दीदिहीति विराजाऽभिजु-
होति ॥ २७ ॥
त प्रस्तोताऽ-वर्यवे । अध्वर्युरुत्तरेण धिष्णिया पर्याहृत्याऽऽग्नध्रियिस्यैवोत्तरेण नत्विा
ऽऽहवनीये क्षिपति प्रेद्धो अग्न इति विराजाऽभिजुहोति । गतमन्यत् ॥ २७ ॥
त्रिणव उक्थ्य. शाकरसामा ॥ २८ ॥
केचित्--यज्ञायज्ञीयकाल इत्यादि पत्नीसयाजा त समिदानान्त पूर्ववत् । अही
नसततय पूर्ववत्परिस्तरणान्तम् । श्वोभूते महारा। बुद्ध्वा त्रिणवमुक्थ्य शाक्वरसामा-
नमुपयन्तीति शेष । महानाम्नी पृष्ठ न त्वतिग्राह्या । पूर्ववत्व्यहपक्ष ऐन्द्र एक
शुक्राय । पशुक ले शिल्पो वैश्वदेव । अग्निष्ठप्रभृत्युत्तरतश्चतुर्थे उपशयनिर्देश
पूर्ववद्दक्षिणाकाले ॥ २८ ॥

·१ टल ] महादेवशालिसकलितपयोगचन्द्रिकान्माल्यासमेतम् ।
भनिरक्कावास्ताभिर्माहेन्द्रस्व स्तोत्रमुपाकरोति।
बर्हिगो विकारस्तस्मिनुपाकते पस्तुते ॥ २९॥
माहेन्द्रस्य स्तोत्रोपाकरणकाले बर्हि स्थानेऽद्भिरवकावास्ताभिरवका यास्वप्सु क्षिप्ता
स्ताभिस्तोत्रोपाकरण बहिन्या चोपाकृत साम प्रस्तुत भवति ( आप० श्री.
२१-७-१०) इत्यापस्तम्बः ॥ २९ ॥
तिस्र. सहर्षभा गावोऽग्रेण सदोऽपरेणाऽऽमीघ्र
मुदीचीन दक्षिणापथेनातिक्रमयन्ति ॥३०॥
तित्र सर्षमास्तिस्रो गाव सह बलीवर्दैनाग्रेण सदोऽपरेणाऽऽसीधमुदीचनियन्ति ।
दक्षिणापथेताहीने दक्षिणादानमृत्विजाम् । सत्रे तु न दान न दक्षिमाधर्माः । पत्नी-
सयाजादि पूर्ववत्समिदाधानान्तमहीनसततय पारस्तरणान्तम् ॥ ३० ॥
त्रयाविश उक्थ्यो रैवतसामा [ नम् ] ॥ ३१ ॥
उपयन्तीति शेष । श्वोभूते महाराने घुद्ध्वा त्रयस्त्रिंश उक्थ्यो स्वलसामावमुफ्ान्ति
न त्वतिग्राह्या । पूर्ववत्र्यहपक्ष उत्तरत्र्यहपक्षे च सौर्यातिप्रायमेकमेक-प्रयुनक्ति । पूर्व-
वत्यहपक्षोत्तरयोर्न त्वतिग्राह्या । प्रथमे सर्वाम्गृहातीति केचित् । अग्निष्टोमत्वा-
दाग्रयणाय । पशुकाले ऐन्द्र , इन्द्राय त्वा जुष्टमुपाकरोमीति । दक्षिणतश्चतुर्थ उपशय-
निर्देश पूर्ववत् ॥ ३१॥
न्यूजमेतदहर्भवति ॥ ३२ ।
न्यूखास्तदनुसारेण प्रतिगर ॥ ३२ ॥
स्वयमृतुयाज भवति ॥ ३३॥
स्वय गृहपति ( आप० श्री० २१-७-१४ ) इत्यापम्तम्ब ॥ ३३ ॥
अध्व! यजतमित्युच्यमाने हविर्धाने प्रविश्या-
ध्वर्युः भैष उत्तरयर्चा यजति उत्तरेण वा
प्रेषेण ॥ ३४ ॥
स्वयमध्वर्युर्ऋतुयाज यजति । स्वय गृहपति(ने) यनेत्यभिज्ञायाध्वर्युईविर्धान
प्रविश्य प्रैष उत्तरयर्चा । स्पष्टमन्यत् ॥ ३४ ।।
अश्विना पिबत सुत (मधु) दीपनी शुचिता ।
ऋतुना यज्ञवाहसा । ऋतुना सोम पिबत वौष
डिति यद्यव्यूढः ( बतमित्यव्यूढे यजति) ॥३५॥
वौषडिति वषट्करोति । एव गृहपतेर्ययल्यूड ॥ ३५ ॥

·[ १६ प्रभे- सत्यापारविरचितं श्रौतसूत्रम्- न्यूठे स्वर्वाश्चमद्य यद्य नृवाहण५ रथं युञ्जाथा मिह वां विमोचनम् । पृड्क्तर हवीशषि मधुना हि कं गतमया सोम पिबत वाजिनीवसू । ऋतुना सोम पिबतं वौषडिति तस्य प्रचरित मरुत्वतीयैर्भवति ( बतमिति व्यूढे ) ॥ ३६ ॥ व्यूढपक्षेऽश्चिमद्येति दक्षिणाकाले प्रत्तस्य प्रचरित मरुत्वतीयैर्भवति ॥ ३६ ।। यत्मामाहेन्द्रात्तस्मिन्कृते प्रतिप्रस्थाताऽपरेणाऽऽ मीध्रमुदीची तन्ति वितत्य तस्या वत्सान् बध्नाति ।। ३७ ॥ अगृहीतो माहेन्द्र । भक्षिते मरुत्वतीये । अत्र प्रतिप्रस्थाता करोति कर्मोत्तरेणाऽs- मीधागारमण्डपमुदीची वत्सतन्ति वितत्य प्रसार्य तस्या वत्सान्बध्नाति ।। ३७ ।। दक्षिणेन मार्जालीय मातृरुपरुन्धन्ति ॥ ३८ ॥ बध्नन्ति वत्सानाम् ॥ ३८॥ बर्हिःस्थानेऽद्भिर्वाधास्ताभिर्माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपा करोति । बर्हिषो विकारः ॥ ३९ ॥ तत्र स्थिता भवन्ति । बद्धा अबद्धा वा । ततो माहेन्द्रो गृह्यते बर्हि स्थानेऽद्भिर्वा- वास्ताभिर्या अप्सु दूर्वा क्षिप्तास्ताभि स्तोत्रोपाकरणभित्यर्थ ॥ ३९ ॥ तस्मिन्नुपाकृते प्रस्तुते वत्सान्प्रमुच्य मातृभिः सर सृज्योदीचीस्तस्य दक्षिणापथेन सचा[य]माना (णा) अतिवित्सन्ति (सतिष्ठते पृष्ठय. षडहः) । (ख०७)॥४०॥ इति सत्याषाढहिरण्यकशिसूत्रे षोडशपश्ने तृतीयः पटलः ।। ताभि स्तोत्रोपाकरण बहियो चोपाकृत सामाप्रस्तुतमथैतान्वत्सान्मातृभि ससृज्यो- त्तरेणाऽऽध्रि साकाशिन कुर्वन्ति गवा वत्साना च प्रेष्या । ता अग्रेण सदोऽपरेणाऽऽ माधमण्डपमुदीची नीत्वा दक्षिणापथेनाधिन्युच्छ्य(तिवित्स)न्ति त्वरित नयन्तीत्यर्थ । सत्रे तु न दान निषेधात् । अहीने तु ऋत्विग्भ्यो ददाति । पूर्ववद्यज्ञायज्ञीयकाले पत्नीसयानान्तम् । समित्पक्षे पञ्च सतिष्ठते पृष्ठ्य षडह ॥ ४० ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूपव्याख्याया महादेवशास्त्रिसकलिताया प्रयोग- चन्द्रिकाया षोडशप्रश्ने तृतीय पटल ॥

·४ पटल J महादेवशास्त्रसकारतप्रयागचान्द्रकाव्याख्यासमतम् । अथ षोडशप्रश्ने चतुर्थ पटल । सरस्थिते पृष्ठये षडहे । घृत मधु वा मानन्ति ॥ १॥ सस्थिते घृत मधु वा प्राश्नन्ति । सत्रिणा मधुप्राशन विरुद्धमिति मीमासका । सत्रिणा मधुप्राशनस्य विद्यमानत्वात्सूत्रकारस्याप्यविरुद्धमेव । अहीने नियम -सर्पिर्मधु भ्यामृत्विजो भोजयेदहीनेष्विति च्छन्दोगवचनात् । सत्रे तु घृतमधुम्यामित्यादि । पूर्व- वदहीनसततय । परिस्तरणान्तम् ।। १ ।। अन्वहमुक्थ्यास्त्रयश्छन्दोमाः ॥२॥ श्वोभूते महाराने बुवा दशममहरविवाक्य चतुर्विंशमग्निष्टोममुपयन्ति ॥ २ ॥ अग्ने नयेत्यादिप्रायणीयोदयनीययोर्गणमु(ण उ)च्यते- चतुर्विशश्चतुश्चत्वारि शोऽष्टाचत्वारिश चतुर्विरशमविवाक्यम् ॥ दशममहरमिष्टोमः सोमो रथतरसामा(नम् ।) ॥३॥ दशममहरस्मिन्दशमेऽहनीत्यर्थ ॥ ३ ॥ नात्र कश्वन कस्मैच नो (न) व्याहते ॥४॥ कश्चन कश्चिदपि उपहताय विनाशिताय पदार्थान् विभ्रष्टाय न न्याहते न व्याख्या- तव्यमिद त्वया विनाशितमेतत्प्रायश्चित्तमिति भाव ॥ ४ ॥ ये बाह्या दृशीकवः स्युस्ते विब्युर्यदि तत्र न विन्देयुरन्त. सदसायुच्यम् ॥ ५ ॥ ये बाह्या दृशीकवो बहि सदसो दृशीकव स्यु प्रेक्षकास्ते वियु । इद त्वया विनाशितमेतत् प्रायश्चित्तमिति बोध्यम् ॥ ५ ॥ यदि तत्र न विन्देयुर्गृहपतिना व्युच्यम् ॥ ६ ॥ यदि तत्र न विजानीयुर्विनष्टार्थमेक प्रायश्चित्तमिति गृहपतिना व्युच्यमाख्यातव्य- मिद विनाशितमिदमत्र प्रायश्चित्तमिति भाव ॥ ६ ॥ गृहपतिमानुष्टुभमुक्त्वा तद्ब्रूयात् ॥ ७ ॥ वक्तव्यकालेऽनुष्टुप्छन्दसमृचमुक्त्वाऽम्मिन्विनाशितमत्रैतत् प्रायश्चित्तम् ॥ ७ ॥ यस्मिन्नुपह्नयत्येतावपि वा तेनैव सहाऽऽनुष्टुभर सपादयेत् ।। द्वयोरेसदहः समिध आहरन्ति ।। ८ ।। यद्वक्तव्यमुपहताय तदनुष्टुवाख्यश्लोकेन वक्तव्यम् । तत्रोक्तप्रकार श्लोक

·[१६ प्रो-
-
सत्यापादविरचितं श्रौतसूत्रम्-
अध्वयों भवता चास्मिविपर्यासो विधीयते ।
अग्ने नयेत्यूचा स्पष्ट्वा हविर्धान तु ऋन्द्वयम् ।।
अनुष्टुभमृचमुक्त्वा एतेन श्लोकेन वा प्रायश्चित्तकथनम् । प्रायश्चित्तविधायकश्लोक
त्वं नो अग्ने च स त्व नो भूर्भुव सुव(स्व)स्तथैव च ।
अनाज्ञातनप चैव मुरारे स्मरण परम् ॥ इति ।
एव प्रायश्चित्तविधानमने नयेत्यादि । सन्त्यतिमाह्यास्त्रय । यदा गौरवीत साम
विद्यते तदाऽतिग्राह्याणा ग्रहण दशमेऽहनि । अग्निष्टोमेऽपि यत्र गौरवीतसाम तहहून-
तिग्राह्यान्गृह्णातीति वचनास् । उपश्चिभिषवकाले पृश्निप्राणग्रहान पूर्वमेवोक्तम् । वाय-
वाग्रम् । पशुकाले वारुण पेन्व । दक्षिणतोऽत्य उपशनिदेश पूर्ववत् । दक्षिणाकाले
पूर्ववन्यज्ञायज्ञीये च पत्नीसयानान्त कृत्वा विधिरेतदह समिध आहरन्ति ॥ ८ ॥
नित्या औदुम्बरीच ॥९॥
समिध आहरन्तीत्यनुवर्ष ॥९॥
अभ्यादधति नित्याः ॥१०॥
हवनीय इति शेष ॥ १० ॥
उत्तरेणाऽऽहवनीयमौदुम्बरीरुपसादयन्ति ॥ ११ ॥
स्थापयन्तीत्यर्थः ॥ ११ ॥
असूर्या उपसूर्ये याभिर्वा सूर्यः सह । ता नो हिन्वन्त्य
ध्वरमिह रतिरिह रन्तिरिह रमवमिह रन्तिरिह रम
तिरिह रमध्वमिह वो रमतिः। उपसज धरुणमिति
द्वाभ्यां गाईपत्ये जुहोति ॥ १२ ॥
समन्वारब्धेषु द्वाभ्यामृग्म्या गार्हपत्ये जुहोति ।। १२ ।।
अयर सहस्रमानवो नः कवीनां मतिज्योतिर्विधर्मा
समीचीरुषसः समैरयदरेपसः समोकसः सरेतसः सचेत
स. स्वरमन्युमन्तश्चिदाकोरित्यतिच्छन्दसर्चाऽऽहवनीयमुप
तिष्ठन्ते ।। (ख०८)॥ १३ ॥
अयाऽऽहवनीय गत्वाऽतिच्छन्दसोपतिष्ठन्ते-अयर सहस्रमानव इति प्रगीयत
इति मीमासका । सूत्रकारवचनं छन्दोगानामिति प्रतीयते ॥ १३ ॥
पानाफ्त्याय मनोनहाय समसर्पन्ति ॥१४॥
तत पानापत्याय मनोग्रहाय सप्रसर्पन्ति ब्रह्माध्वर्युयजमाना ॥ १४ ॥

·१ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितश्योगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३६९ प्रसृप्तेष्वनया त्वा पात्रेणेति पृथिवी मनसा यायन् प्रजापतये मनवे जुष्ट गृह्णामीति प्राजापत्य मनो- ग्रह गृह्णाति । यथारूपमाकाशात् । तार्तीयसवनि (नी)काद्वा सोमात्परिशाय(श्रप)येद्यावानेकस्मै चम सगणायाऽऽप्त ॥ १५ ॥ प्रसृप्तेषूपाशु पात्रेण गृह्णाति, इति विधि । अनया त्वा प्रजापतये जुष्ट गृह्णामीति । आकाशाद्यथारूप ध्यात्वा गृह्णाति । आकाशैक्देशमथवाऽग्निष्टोमचमसोन्नयनकाल एक- म्मै चमसगणाय गृह्णाति । आप्तो यावा-परिमित ॥ १५ ॥ तस्माद्वोपाशुपात्रेण गृह्णीयाद्धोतृचमसमुख्यार श्वमसानुनयति ॥ १६ ॥ स्तुतशस्त्रे भवत.॥१७॥ गत ॥ १६ ॥ १७ ॥ तस्य सर्व मनसा क्रियते ।। १८ । मनसा स्तोत्र मुपाकरोति ॥ १९ ।। मनसा प्रस्तौति ।। २० ॥ मनसोद्गायति ॥ २१ ॥ मनसा प्रतिहराति ॥२०॥ मनसा तिसृणा सार्पराजीनार पकृत्व. प्रति गृह्णाति ॥ २३ ॥ तस्माद्ग्रहण वा स्तोत्रोपाकरण प्रस्तोता उद्गाता प्रतिहर्ता च मनसा सार्पराज्ञी- नाम् ॥ १८ ॥ १९ ॥ २०॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ यद्यर्धर्चश. शरसात नवकृत्वो यदि पन्छ ओर होतरिति दशहोतु. प्रतिगरः । तथेति चतुर्होतु । ओमिति पश्चहोतु. । तथेति षड्ढोतु । अरात्स्म होतरिति सप्तहोतुः ॥ २४ ॥ एव मनसा प्रतिगर । शसनमनुमन्त्रण च मनसेति बौधायनादय ॥ २४ ॥ मनसाऽऽश्रुतप्रत्याश्रुते याज्या सप्रैषो वषट्कारो भक्षम-त्रश्च ॥२५॥ मनसाऽऽश्रुतप्रत्याश्रुते । उक्थशा यज सोमाना सोमपक्ष उक्थशा यज सोममिति । आकाशपक्षे मनसैव । याज्यान्ते चिह्न वषट्कारानुवषट्कारौ । सोममाकाश वा हरति । मक्षार्थ वक्ष्यति स्वय सूत्रकार ॥ २५ ॥ हुत्वा हरन्ति भक्षन्ते यत्समीक्षन्ते ससमुपहव- धर्मा भवन्ति । गृहपतिं पर्युपविश्य पृच्छन्ति ॥ (ख० ९)॥ २६ ।।

·३७० [१६ प्रभे- १ सत्याषाढविरचित श्रौतसूत्रम्- धो भू(हु)त्वा सोममाकाश वा हरति भक्षाय ते भक्षयितार समीक्षन्ते परस्पर समुपहवो मनसाऽग्रे होता ततोऽ वर्यु स्व स्व चमस चमसिन समाख्या भक्षण, मनसा मन्त्रमुक्त्वा सोम प्रत्यक्षेण भक्षयन्ति । आकाशपक्षे भक्षणमन्त्रे विशेष भक्षेहीत्यादि प्रियो मे हढोऽम्यश्चिनोस्त्वा बाहुभ्या ५ सर यास नृचक्षस त्वा देवाकाश सुचक्षा अवख्येष म द्राऽभिभूतिर्वाग्जुषाणाऽऽकाशम्य तृप्यतु इत्यादि । गणस्याऽऽका- शदेवते मतिविट , इत्येव भक्षणम् । विनिविश्य गृहपति ब्रह्मक्था वक्तव्या --इद वा अग्रे नैव किचनाऽऽसीढित्येवमाद्या ॥ २६ ॥ यदशहोतार सत्रमासत । केन ते गृहपतिनाऽऽ न वन्। केन प्रजा असृजन्तेत्य वर्य पृच्छति ॥२७।। अथवा गृहपतिमवेक्ष्य महायज पर्युपविशति समन्तत पृच्छेयु । ब्रह्म वै चतु होतार (तै० ब्रा० ३-१२-४ ) इति चतु)तृणा ब्रह्मत्वानमःवयु प्रथम पृच्छति यद्दशहोतार सत्रमासतेति ॥ २७ ।। प्रजापतिना वै ते गृहपतिनाऽऽ वन्तेन प्रजा असू जन्तेति गृहपति प्रत्याह ॥ २८ ॥ प्रतिवचनम् ॥ २८ ॥ यच्चतुतार सत्रमासत केन ते गृहपतिनाऽऽर्नुव केनौषधीरसृजन्तोते ब्रह्मा पृच्छति । सोमेन वै ते गृहपतिनाऽऽ र्नुवन्तनौपवीरसृजन्तेति गृहपति प्रत्याह ॥ २९ ॥ यत्पञ्चहोतार सत्रमासत केन ते गृहपतिनाऽऽर्नुवन्केनेभ्यो लोकेभ्योऽ मुरान्प्राणुदन्त । केनैषा पशूनवञ्जतेति होता पृच्छति । अग्निना वै ते गृहपतिनाऽऽर्नुवन्ते नै यो लोकेभ्योऽसुरान्प्राणुदन्त तेनैपा पशून- वृञ्जतेति गृहपति प्रत्याह ॥३०॥ यत्षड्ढोतारः सत्रमासत केन ते गृहपतिनाऽऽ नुव-केनत्नकल्प य तेति होतृका पृच्छन्ति । धात्रा वै ते गृहपति- नाऽऽर्नुवन्तेनर्तनकल्पयन्तति गृहपतिः प्रत्याह ॥ ३१ ॥ यत्सप्तहोतार. सत्रमासत केन ते गृह पतिनाऽऽधर्नुवन्केन सुवरायन्केनेमाल्लोकान्सम- तन्वन्नित्युद्गाता पृच्छति । अर्यम्णा ने गृहपति- ·४ पटल. ] महादेवशास्त्रिरुपलितप्रयोग चन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३७१ नाऽऽर्नुव तेन सुवराय-तेनेमालोकान्समतन्वन्नि ति गृहपति प्रत्याह ॥ ३२ ॥ सर्वत्र प्रतिवचन गृपतेरेव । अहीनभतेऽप्येवम् ॥ २९ ॥ ३० ॥ ३१ ॥ ३२ ॥ प्रजापति परिवदन्ति । ३३ ।। प्रजापति परिवद तीति विज्ञायते ( २१-११-१३ ) इत्यापस्तम्बसूत्रम् ॥३३॥ अकुशलोऽय प्रजापतियों द शमशकान्स सजेद्य स्तेनानिति ॥ ३४॥ प्रजापतिपरिवादा प्रजापतेरार। पनार्थ मुक्त्यर्थमित्यथ । ३४ ।। अपि वा प्रजापतिपरिवादाना मन्त्रानधीयते-यद रप्यानि प्रजापति पुरश्च ससृजे गिरीन् । कर्ता ग्निश्च तद्भद्र यद्भद्र तन्म आ सब । यदपा तम सा युक्त्वा दिने तेऽक्षिणष्ठमातपत् । अम्भश्चात्य तिधर्मश्च नथा तत्ते प्रजापति ( ते )॥ यत्रते नान्यकान्द शान्मशकान्यदद्याश(य)व । तदु ते वृजिन तेषां तद्विष तेन तेऽमृतम् ॥प्रजापति दश ममहर्भज व मति कवीनामृषभ जनानाम् । सुषु क्षिति५ सुद्रविण दवानो विपाप्मा लोके निदधा- ति देव युमित्येते परिवदेयु ॥ ३५ ॥ अत्र श्रुति ----प्रजापति परिवत त्याप्त्यैवन तद्वयाचक्षते, इति फलार्थवाद इति मीमासका । अपि वा प्रजापतिपरिवाताना म त्रापठति केचिच्छाखिनम्ते ते प्रत्ये- तव्या ॥ ३५ ॥ अथ वर वृण(णु)ते ॥ ३६ ॥ प्रजापतिपरिवादानन्तर वर वृण(ण)ते यजमान ।। ३६ ॥ अदो नोऽस्त्विति यत्कामा भवन्ति ॥ (ख०१०) ॥ ३७॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पोडशप्रश्ने चतुर्थ. पटल । यत्कामयते तम्य नाम गृह्णातीति भरद्वाज । · उत वे ब्राह्मणोऽनककामो भवति' ( २१-१२-४ ) इत्यापम्तम्ब । यत्कामयते तदुच्चारयतीत्यर्थ ॥ ३७॥ इति सत्याषा-हिरण्यकेशिसत्र याख्याया महादेवशा ससफलिताया प्रयोगचद्रिमाया षोडशप्रश्ने चतुर्य पटल ।

·३७२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [ १९ प्रभे- अय षोडशप्रश्ने पञ्चम पटल । अपि वा यदेवैतद्भूर्भुव सुवः सुप्रजाः प्रजया भूयास९ सुवीरो वीरैः सुवर्चा वर्चसा सुपोषः पोषैरिति तेन चैषार सर्वे कामा अवरुद्धा भवन्ति ॥१॥ प्रजापतिकामनार्थोऽय मत्र । यदि कामा न विद्यते तदाऽवरुद्धावरण निवृत्ति ॥ १॥ ( चतुर्वोतन्व्यारयाय द्वारौ सवृत्य ) यथाधि पत्नीासाद्य द्वारौ सवृत्याथैभ्यो वाच मुपाकरोति ॥ २॥ चतुतृन्व्याख्याय यजमानार्थये ( ढय ) सर्वे द्वारौ सवृत्य यथाधिष्णिय व्यव- स्थिता उढगपवर्गास्तथा पत्नय आसते । अथैभ्यो वाच मृत्पात्रमध्वर्युर्वा ॥ २ ॥ इह धृतिरिह विधृतिरिह रन्तिरिह रमतिरिन्यौ दुम्बरी परिष्वजन्त उदरैरिवोपस्पृशन्त. समन्वा- रभ्योदुम्बरीमासते युव तमिन्द्रा पर्वता पुरो युधा यो न पृतन्यादपतन्तमिद्वन्त( द्धत ) वज्रेण त तमिद्धन्तम् । दूरे च ता यच्छत्सद्हन यदि नक्षदस्माक शत्रून्परि शूर विश्वतो दर्मा- दर्षिष्ठ विश्वत इति समन्वारब्धा सर्वानुत्तरस्य ह विर्धानस्य दक्षिणैः पाणिभि कटारस्तेजनीभिर्वा तिष्ठमाना अतियन्ति ॥ प्राश्च ईषद्गत्वा वागैतु वाग्वागैतु वागुपैतु वाक्समैतूपमैतु वाग्भूर्भुवः सुवरिति पञ्च वचारसि व्याहरन्ति ।। ३ ।। इह धृतिरित्यनेन मन्त्रेणोदुम्बरी परिष्वज्य समन्वारभ्य यजमाना वाग्यतास्तिष्ठन्ति । यथोदरैरुपस्पर्शन भविष्यति तथा कर्तव्यम् । अहीनेऽप्येका । तथैकैकस्य पत्नी वाग्यतातिष्ठति । न सर्वा । अधिवृक्षसूर्ये प्राञ्च परस्पर सम-वारब्धा सर्पन्ति । अहीनेऽप्येक एव युव तमिन्द्रा पर्वतेति प्रयोगम त्र सर्वेषामुत्तरेण हविर्धान गच्छन्ति । प्राड्मुखा दक्षिणहम्तैक कटास्तेजनीभिरवलम्बमाना प्राञ्चो गत्वाऽऽहवनीयस्योत्तरे पञ्च वचासि व्याहरन्ति । वागैत्वित्यादि ॥ ३ ॥ १ ख ग रम इह रमतामित्यौ ।

·९ पटल.] महादेवशास्त्रिसंकलितमयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ३७३
अधिक्षसूर्ये सुब्रह्मण्यया वाच विसृजन्ते ॥४॥
अधिवृक्षसूर्ये वर्तमान एव चरद्भि क्रियते सुब्रह्मण्यान्त वाग्विसर्ग ॥ ४ ॥
औदुम्बरीः समिध अभ्यादधाति ॥५॥
पूर्वमेवोदुम्बरीसमिध परिष्वञ्जन कृतवाग्यमनस्येह वाग्विसर्ग सर्वेषामौदुम्बरी
समिध पूर्वमेवोपसादिता आहवनीये यजमाना । अथ दशमेऽहनि यज्ञायज्ञीयकाले
वसतीवर्यादि, अहीनसततय परिस्तरणान्तम् ॥ ५ ॥
वोभूत उदयनीयः स व्याख्यातरूपः ॥ ६ ॥
गतार्थ ॥६॥
प्रायणीय उदयनीयो नात्राहीनसतयो विद्यन्ते ॥ ७ ॥
श्वोभूते महाराने बुद्ध्वा प्रायणीयवदुदयनीयमुपयन्ति । उभौ षोडशीमन्तौ द्वाद
शाहस्य षोडशीमतिरात्रे इति क्ल्पान्तरवचनात् । अग्ने नयेत्यादि सम सर्वमुपावहरति ।
अग्निं युनज्मि अत्रोपावभिषवकाले पृश्निप्राणग्रहैर्मान पूर्वमेवोक्तम् । प्रायणीयोदयनीयो-
दशमेऽहनि इति त्रयः
कल्पा सूत्रकारेणोक्ता । त्रिष्वह मु यथासख्यमिति
केचित् । सर्वत्र विकल्पा इत्यपरे । पशुकाल आग्नेय । ऐकादशिनेऽग्निष्ठ उपाकरोति
ऐन्द्रानो वा । न खण्ड सूर्याय ब्रह्मवर्चसकामस्योपशयनिर्देश । कृष्णमृगस्ते पशुरित्यह
रहयुपमानपक्षे अग्नीषोमीयकाल एक मिनोति । तत्तु प्रायणीये मानम् । तस्मिन्नेव
मिमीते । आग्नेयमुपाकरोति तस्य दक्षिणत उपशयनिर्देशश्च । श्वोभूते सारस्वतमुपाक
रोति इत्यादि द्वितीयेऽहि मिनोति । पश्चर्यत्वाचूपस्य पशुक्रम प्रधानत्वादक्षिणतोऽपव-
र्गता
यूपाना नोदगपर्वगता । सारस्वतस्य यूपस्य, दक्षिणत उपशय स्थाप्यते सार
स्वतमुपाकृत्योपशयनिर्देश । एवमहन्यहन्युत्तरोत्तर पशु । यूपैकादशिन्या पूर्ववत् ॥७॥
पूर्वस्मिनहन्युत्तरस्मा अहे यज्ञायत्रीय प्रति वसती-
वरीहाति ॥ ८॥
दक्षिणाकाले यज्ञायज्ञीय काले वर्तमाने वसतीवरी ॥ ८॥
एता अहीनसततयो भवन्ति ॥९॥
नात्राहीनसततय ( स०ौ० ३६-५-७ ) इति वचनान्न्यायप्राप्तमेतत् । नमस्ते
अस्त्विति भवत्येव ॥ ९॥
उतो तान्येव दीक्षितवसनानि परिधाय प्रचरेयुः ॥१०॥
कृष्णविषाण प्रविध्यन्ति । षोडशीहोमे कृते रात्रिपर्यायै प्रचर्य श्वोभूते तिरोअ-
हियान्तमत्र सख्य (वाग् ) विसर्ग । एकादश समिष्टयजूषि । अथ यज्ञपुच्छप्रभृति
सर्वमग्निष्टोमवत् ॥ १० ॥

·[ १६ प्रश्ने- ३७४ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- वपनकाले सशिखानि सत्रभूते वापयन्ते ॥ ११ ॥ अनुबन्न्याया वपाया हुताया वपनकाले सशिखानि शिरासि वपन्ते मुण्डानी त्यर्थ । शिखामनुप्रवपन्ते (नै स० ७-२- ) इति श्रुते । अहीने तु शिखावर्जम् । तत पात्नीवत कर्म ततोऽग्नेविमोकादि ॥ ११ ॥ उदवसानीयेष्वन्यानृत्विजो वृत्वा तान्वा ज्योति टोमेनानिष्टोमेन पृष्ठशमनीयेन सहस्रदक्षिणेन सर्ववेदसदक्षिणेन वा नाना यजेरन् ॥ १२ ।। उदवसानीया तमग्निष्टोमवत् । सक्तुहोमो गृहपतेरेव शिष्ट सर्व ( पूर्ववत् ) । सर्वेषामुदवसानीयेनेट्वा, एकैको यजमानोऽन्यान्घोडशविजो वृत्वा पृथक्पृष्ठशमनीयर्य जेरन् । केचित्-पृष्ठशमनीयस्य सर्वनियम नेच्छन्ति ( अनन्तरे पर्वणि ) पृष्ठशम- नीयेन यक्ष्य इति सकल्प । सहस्रदक्षिणा । तत्र नियतोभयत्र त्रैधातवीया । केचिन्ने- च्छन्ति । अनन्तरे पर्वणि सौत्रामणी मैत्रावरुणी वा । एव सत्रात्मकम्य क्लप्ति समाता॥ १२ ॥ संतिष्ठते द्वादशाहः ॥ (ख ११) ॥ १३ ॥ त्रैधाताया ह्युमयत्र चेष्टा । केचित्तु नेच्छति मनीषिणस्तत् । सौत्रामणी स्यात्तु तथा वयस्या सतिष्ठते तत्र समूढसत्रम् ॥ १३ ॥ अथ गवामयनस्य कर्मोच्यते- गवामयनेन प्रजापतिं भूमान गन्छन्त्येषु लोकेषु प्रतितिष्ठन्ति ॥ १४ ॥ भूमान स्थानम् ॥ १४ ॥ तस्य द्वादशाहेन सत्रभूतेन कल्पो व्याख्यातः ॥ १५ ॥ ॥ १५ ॥ तस्य द्वादशाहस्य गुणविशेषमवलोक्य पक्षान्तरमाह- चतुरहे पुरस्तात्पौर्णमास्यै दीक्षेरन् ॥ १६ ॥ माघपौर्णमास्या पुरस्ताच्चतुरहे शुक्लैकादश्या दीक्षरन् । तथा सति माघकृष्ण म- तम्या द्वादशदीक्षाणा समाप्तत्वात्तदनन्तरवर्ति यामेकाष्टकाया सोमक्रय सपद्यते । ननु-'चतुरहे पुरस्तात्पौर्णमाम्यै दक्षिरस्तेषामेकाष्टकाया क्य सपद्यते । ( तै० स० ७-४-९) इति गवामयने श्रूयते । पौर्णमास्या पूर्वस्मिश्चतुरहे दीक्षेरन्नेकादश्या दीक्षामारमेत । तथा सति पौर्णमास्या उपरितने सप्तमे दिने द्वादश दीक्षा पर्यते । तत उपरितन्यामष्टम्या सोमक्रय इत्यर्थ । तत्र विशेषस्यादृष्टत्वाद्या काचित्पूर्णिमेत्येक गत । - - ·५ पटल ] महादेवशास्त्रिसकलितपयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । ६७५ पक्ष । 'चित्रापूर्णमासे दक्षिर-मुख वा एतत्सवत्सरस्य यचित्रापूर्णमास , (७-४-९) इति प्रशस्यमानतया चैत्री पौर्णमासीति द्वितीय पक्ष । याज्ञिकसमाख्यया माघकृ- प्णाष्टम्येकाष्टका । नत्र सोमक्रयसपत्तये माध्या पौर्णमास्या पूर्वस्यामेकादश्यावीक्षाऽऽ रब्यव्या॥ कृत्वा गवामयनस्याऽऽरम्भ । चतुर्विशति परमा इष्टप्रथमयज्ञा एकाष्टकाया प्रातराग्निहोत्र५ हुत्या विज्ञानमुपयन्ति, ( अह्ना विधान्यामेकाष्टकायाम् (तै० स० ३-३-८) इत्यादीनामहा विधान्यामेका- टकाया सा सवत्सरसत्रस्याहना विधात्री तस्या दीक्षा | एकाष्टकाया प्रात काले चतु शरावपरिमितेन पिष्टेन निर्मितमपूप पक्त्वाऽपूपमादायोल्मुक्र चाऽऽदाय कक्षेऽपूप निधा- योल्मुकेन कक्ष दहेत् । यदि दहति पुण्यसम भवति निरुपद्रव सवत्सर भवति । यदि न दहति पापसममक्षादिमि पीडाकरो भवति । एव विज्ञानमुपयन्ति । ) एव विज्ञान । साग्निचित्यो गवामयनो नाचिकेतयुक्तो वा पत्र वा भूयिष्ठा आहुतयो हूयेरन्, इति । अस्मिन् गवामयने न मूयिष्ठा ग्रहा गृह्यन्त इति क्य नात् । नाचिकेतपक्षेऽपि तस्यामेव दीक्षा । एकाष्टकाया दीक्षेरन्नित्यापस्तम्बोऽप्याह । अस्यामेकाप्टकाया विज्ञान कृत्वा गवामयनेन साग्निपित्येन यक्ष्यामहे स्वर्गार्थमिति सकल्प । प्राजापत्यादयो वा फल सर्वकामार्थो वाऽऽश्वलायनमतात् । “अथ गवामयन सर्वकाम इति । सर्व सत्रभूतद्वादशाहवत् । अस्मिन् (पक्षे) उखासमस्ण पर्वणि पशुबन्धो (वायव्य ) पञ्च पशवो वा ॥ १६ ॥ माध्याश्चैव्या वा ॥ १७ ॥ चैव्या पौर्णमास्या पूर्वस्यामेकादश्यामग्निवदीक्षणीया। एष द्वादश दीक्षाः ॥१७॥ आगामिन्यामष्टम्या प्रायणीया तत्राऽऽह- प्रायणीयोऽतिरात्रश्चतुविश्श उक्थ्य आरम्भणीयलिवृद्धा ते शये द्वे अहनी भवतः । ज्योतिरमिष्टोमो रयतरसामा गौरक्थ्यो बृहत्सामा आयुरुक्थ्यो रथतरसामा गोरु क्थ्यो बृहत्सामाऽऽयुरुक्थ्यो रयतरसामा ज्योतिरामि टोमो बृहत्सामेति ।। १८ ॥ अष्टम्या प्रायणीयया प्रचर्य सोमयादि । चैत्रपक्षमाश्रित्य प्रयोग - आगामिन्यां चतुर्थ्यामग्नीषोमीय । तम्मिन्नेकादश यूपानिमन्वन्ति रात्रौ परिस्तरणान्त श्वोभूते महा- रात्रे बुद्ध्वाऽग्ने नयेत्यादि द्वादशाहवत् । प्रायणीयमतिरात्रमुपयन्ति । अत्रापि पनि प्राणग्रहादयो नामधेयात्केचिन्नेच्छन्ति । ऐन्द्रवायवान । पशुकाल ऐकादशिनानां विकृतीनामेक आग्नेयो वा ।

·३७६ सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- [१६ प्रभे- श्वोभूते तिरोहियान्त द्वादशाहवत्सततय । द्वादशाहस्य द्वितीयवत् चतुर्विशति- मुक्थ्यमारम्भणीय एवास्तीर्यानतिग्राह्य शुक्राय । पशुकाले सारस्वती मेषीम् । पत्नी- सयाजान्तम् । एतस्मिन्नहनि शय(सत्र) सज्ञके पूर्ववदहीनसततय ॥ १८ ॥ अभिप्लवः षडहः ॥ १९ ॥ उपयन्तीति शेष ॥ १९ ॥ एव विहिताश्चत्वारोऽभिप्लवाः ॥ २० ॥ तेषामभिप्लवाना ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोम रथतरसामानमुपयन्ति | आग्रयणाय । पशु- काले बभ्रु सौम्य । एव व्यनीका परिवर्ततेऽविषुवत ॥ १ ॥ गोरुक्थ्यो बृहत्पृष्ठ । न त्वतिग्राह्या । पशुकाले पौष्ण श्माम ॥ २ ॥ आयुषमुक्थ्य स्थतरसामान न स्वतिग्राह्या । पशुकाले शितिपृष्ठो बार्हस्पत्य ॥ ३ ॥ गौरुक्थ्यो बृहत्पृष्ठ । पशु काले शिल्पो वैश्वदेव ॥ ४ ॥ अथाऽऽयुरुक्थ्य पशुकाल ऐन्द्रोऽरुण ॥५॥ अथ ज्योतिष्टोममनिष्टोम बृहत्सामानमुपयन्ति । पशुकाले मारुत कल्माष ॥६॥ एतानि पत्नीसयानान्तानि । एवप्रकाराश्चतुरोऽभिप्लवानुपयन्ति । ऐकादशिन शिष्टा ॥ २० ॥ पृष्ठयः षडह. समासः ॥ २१ ॥ ऐकादशिनानाम् ॥ २१ ॥ सद्वितीयः सतृतीयः सचतुर्थः सपञ्चमः सभार्यः षष्ठः ॥ २२ ॥ एव विहितान्पञ्च मासानुपयन्ति । तत सभार्य इत्यापस्तम्ब ॥ २२ ॥ प्रयोऽभिप्लवाः ॥ २३ ॥ अभिप्लव ऐकादशिनाना द्वादशाहवदावृत्ति ॥ २३ ॥ पृष्ठयः षडहः ॥ २४ ॥ द्वादशाह उच्यत्त इति शेष । उत्तरत्रयाहे पूर्वत्रयाहे वाऽतिग्राह्या आग्नेयाद्या । एवम(व)सपत्ति(न)पृष्ठयषडहान्ते मध्वशनादय ॥ २४ ॥ अभिजिषयः स्वरसामान उक्थ्या अनिष्टोमा वा ॥ २५ ॥ एव विहितान्पञ्च मासानुपयन्ति । ततोऽनन्तरमस्य समार्य पृष्ठ्य मासमुपयन्ति । श्रीनभिप्लवानथ पृष्ठ्यषडहमभिजितमग्निष्टोम त्रीन्साम्नोक्थ्यानग्निष्टोमान्वा ॥ २५ ॥ परे द्वे शये अहनी ॥ २६ ॥ परे द्वे शये अहनी इति । अतिरात्रश्चतुर्षु अशेषु पूर्व एव प्रयुज्यते ॥ २६ ॥ इति षण्मासा ॥ २७॥ षण्मासा गण्यन्ते । अत्र गणनामात्रमेव षण्मासा पर सामसूक्थ्यानग्निष्टोमविनि वेशनवाहकारिण एकविंशत्यह इति च्छन्दोगविशेष । नवाहकारिणोऽग्निष्टोमा एकविं- ·५ पटर ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३७७ शत्यहकारिणीरुक्थ्या । पर सामसु पुनश्च विशेष ----अतिग्राह्येषु प्रथमेऽहनि उपया- मगृहीतोऽस्यौषधीभ्यो जुष्ट गृहणामीनि एकमेवाऽऽग्नेयविकार । ओषधयः पार्थिव इति एष ते योनिरद्भ्यस्त्वौषधीभ्य आप ओषधयम्तेजोऽसीत्येव यय देवेषु भूयास्तेजस्वन्त मामायुष्मन्त वर्चस्वन्त मनुप्येषु कुस्त दीक्षायै च त्वेत्यादि । तेजोविढसीति प्रकृतिवत्। मयि मेधा मयि प्रजा मय्याप ओषधयम्तेजो दयात्विति भक्षणम् । द्वितीये पर सामनि ओषधीभ्यस्त्वा प्रजाभ्यो गृह्णामीति । ता अप्याग्नेयविकारा । एष ते योनिरोषधी भ्यस्त्वा प्रनाभ्य ओषधय प्रजास्तेजस्विन्य अय देवेष्वित्यादि मनु येषु कुरुत दीक्षायै च त्वेत्यादि पूर्ववढनमन्त्रण च । मयि मेधा मयि प्रजा मय्योषधय प्रजास्तेजो दधा- त्विति भक्षणम् । तृतीये पर सामनि प्रजाभ्यस्त्वा प्रजापतये जुष्ट गृह्णाम्येष ते योनि प्रजाभ्यस्त्वा प्रजापतय इत्याग्नेयविकार एक एव । प्रजापते तेजस्विन्यस्तेजस्विन्यो यूय देवेषु भूयास्त मनुप्येषु कुरुत दीक्षाय च त्वेत्यादि पर्ववढनुमत्रण च । मयि मेधा मयि प्रजा प्रजापतिस्तेजो दधात्विति भक्षणम् । अ ते अहीनसततय ॥ २७ ॥ मध्ये विष्वानेकवि शोऽग्निष्टामो महादिवाकीय ॥ २८ ॥ ततो विषुव-तमुपयन्ति । एकवि शमग्निष्टोम दिवाकीय॑सामानम् । अग्ने नयेत्यादि- सौमिकपात्रप्रयोगकालेऽष्टावतिग्राह्यपात्राणि प्रथुनक्ति ।। २८ ॥ आदित्यव्रत वा (सामानम् ) ।। २९ ।। उपयन्तीत्यर्थ ॥ २९ ॥ सामोदित आदित्ये प्रातरनुवाकमुपाकरोति ॥ ३० ॥ गत ॥ ३० ॥ दिवाकीर्त्यमेतदहर्भवति ॥ ३१ ॥ आवृत्त उत्तर पक्षस्त्रय. स्वरसामान ॥ ३२ ।। पूर्वपदार्थाना पूर्वमेवानुष्ठानमिति न्यायात् । अग्ने नयेत्यादित एवेति शुक्राय गृह्णाति । यदि जगत्सामा विपुत्रादिवाकीय॑सामेत्यर्थ । तताऽऽग्रयणाय , अतिग्राह्यकाल ऊर्वा- नावृत्ताश्च गृह्णाति । तत्रैव प्रयोग ---उपयामगृहीतोऽम्यद्भयस्त्वौषधीभ्यो जुष्ट गृह्णा मीति । उपयामगृहीतोऽस्यौपवीभ्यस्त्वा प्रजामो गृह्णामीति । उपयामगृहीतोऽसि प्रनाभ्यस्त्वा प्रजापतये गृह्णामीति ऊ र्वान्गृहीत्वा सौ गृह्णाति-उदु त्यमित्यूचमुक्त्वा, उपयामगृहीतोऽमि सूर्याय त्वा भ्राजम्वत इत्येव साटनम् । तत आवृत्तान्गृह्णाति । उपयाम • प्रजाभ्यस्त्वा० उश्याम • ओषवीभ्यस्त्वा० प्रजाभ्यस्त्वा प्रजाभ्य । उपयाम० अभ्यस्त्वौषधीम्य इत्यादि पूर्ववत् । गृह्णामीत्यादय (निभि ) सादन च । ततो वैश्वकर्माण गृह्णाति-वाचस्पतिं विश्वकर्माणमित्युचमुक्त्वोपयाम० विश्वकर्मणे स्वा० ओजस्वते .

·[ १६ प्रश्न
३७८
सत्याषाढविरचित श्रौतसूत्रम्-
जुष्ट गृह्णामीति ऐन्द्रवदेष ते योनिर्विश्वकर्मणे त्वौजम्वते ० । पशुकाले शितिपृष्ठ बाई
स्पत्यमुपाकरोति । तत सौ(सू )र्यमुपालम्भ करोति सर्याय त्वा जुष्टमुपाकरोमीति सौर्य
विषुवत्युपालभ्यमुपाकरोतीति वचनात् । द्विवचनेनोह सर्वत्र । अतिग्राह्यकाल ऊर्वान्
पूर्ववदुक्त्वाऽनुमन्त्रण कृत्वा (तत ) सौर्य प्रतिवर्तत आवृत्तात्ततो वैश्वकर्माण विश्व
कर्मन्नोनस्विन्नो जम्वि स्वी) त्व देवेषु भ्या इति । ऐ द्रवटोजोविदास माय मेधा मयि
प्रजा मयि विश्वकर्मेन्द्रि। द पातु । एव पत्नीसयानान्तमह सतिष्ठते । अहीनसततय ।
त्रीनक्सि(सो,मान् , उप याम० उक्थ्यानग्निष्टोमा वा प्रथमेऽहन्यतिग्राह्यकाल उप-
याम० प्रजाभ्यस्त्वा प्रजापतय इत्येक । एव द्वितीयेऽहनि उपयाम० अद्भयस्त्वौ
षधीभ्य इत्यर्वाक्सोमयुत्ते षु प्रथम आग्रयणाय । द्वितीय शुक्राय । तृतीय ऐन्द्रवा
यवाय । तेवहीनसततय ॥ ३१ ॥ ३२ ॥
विश्वजित् ॥ ३३ ।।
अग्निष्टोममुपयन्तीत्यापस्तम्ब । द्रवायवाग्र , आवृत्त्यभावात् । आदित्यग्रहगृह्य-
काले-आदित्यमेवमेव गृह्णाति । अदितिदेवत्य । विश्वजित्सर्वपृष्ठोऽपि एकमेवाऽऽदि-
त्यमुद्गृह्णाति । महीम षु मातरमित्युक्त्वा, उपयाम० आदित्य(त्याय) त्वोजस्विन
एप ते यानिरदित्यै त्वाजस्वि यै अदित्य(आदित्य) ओजम्विन्नोजस्वी त्व देवेषु नाss
चन्द्रवत् । मयि मेधा मयि प्रजा मन्यायुरिति, इन्द्रिय दधातु पत्नीसयाजान्तमहीन
सततय ॥ ३३ ॥
चत्वारि शयानि । त्रस्त्रिशारम्भणः षष्ठयः
पडह. ॥ ३४॥
तानि चत्वारि शयान्यहानि सप्तमे मासि गोसवम् । अथाऽऽवृत्त पृष्ठ्यषडहमुप
यन्ति । त्रयस्त्रिशारम्भणमाग्रयणाय । अस्मिन्नहनि वैश्वकर्माणमतिग्राह्यमेव गृह्णाति
विश्वजित्प्रभृत्यादित्यवैश्वकर्मणोविपर्यासेनैकस्मिन्नादित्य एकस्मिन्वश्वकर्मण एव व्यत्या
सेन महाव्रताद्गृह्णाति एफैक्मेव नतु षडह प्रयुनक्ति । अथ द्वितन्त्रमेव शुक्राग्रमथैक
विशषोडशी गृह्यते । ए द्रवायवाग्रमथ सप्तदशमाग्रयणाग्रमथ पञ्चदशशुक्राग्रमथ त्रिवृत्त
मै द्रवायवाग्रमेव पटह आवृत्त । आवृत्तेष्वेक्मनीका उत्तरेषु षडहान्ते मध्वश
नादय ॥ १४ ॥
चत्वारोऽभिप्लवाः प्रत्यश्च स मास ॥ २५ ॥
प्रयस्त्रिशान्त एवमावृत्त पृष्ठयाह पाहमुपेत्य चत्वारोऽभिप्लव श्च स मास सपद्यते ।
स एको मास ॥ ३५ ॥

·६ पटल. ] महादेवशास्त्रिसकलितप्रयोग चन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३७९ सद्वितीय. सतृतीय सचतुर्थ. सपञ्चमः ॥ ३६ ॥ एव विहितानुपयति ।। ३६ ।। सभार्य उत्तमो द्वावभिप्लवो ॥ ३७॥ तत सभार्य । विषममासे द्वावभिप्लवी, एवम ताऽऽवृत्ता यनीका अक्सिाम प्रभृति विश्वजिद्वर्न विश्वजिदैन्द्रवायवाग्र । गतम यत् ।। ३७ ।। गौश्चाऽऽयुश्च द्वे अहनी ॥ ३८ ॥ गवायुषी । गोशुक्राय । आयुराग्रयणाग्र । अथवा पृष्ठ्याह षडह मैन्द्रवायवाग्र । शुक्राग्रे रथतरपृष्ठ इति विश्वकर्म च गो आ(ग्वा)युषि(षी) प्रयुज्या- उक्थ्य ग्रता वा ॥ ३८ ॥ द्वादशाहस्य द्वादशाहानि ।। ३२ ॥ द्वादशाहा यूर्वानि ॥ ३९ ॥ महानतमुदयनीयश्वाति रात्र इति ।। (ख - १२) ॥ ४० ॥ इति सत्याषाढाहिरण्यकेशिसूत्रे षोडशप्रश्ने पञ्चम पटल । समूढव महाव्रतोदयनीयौ शये चतुमिरहोमि सह मास । द्वादशाहस्य प्रथम ऐन्द्रवायवाग्रो द्वितीय शुक्राग्रस्तृतीय आग्रणय । एव परिवर्तते । दशम ऐन्द्रवा यवाग्रो द्वादशाहाहीनम्य दशरात्रम्य य सप्त-श उक् यम्य द्वात्रिशटेकानशिय परि समाप्ता । नवान्यहान्यतिरिच्यते । तेप्वतिरिक्ता पशव आलभ्यन्ते । गव्य वैष्णव वामनमेकविशगोपशुरै द्राग्रम् । तृणवे वैश्वदेव त्रयस्त्रिशत् द्यावापृथिवी( भ्या )धेनुम् । तस्या एव वत्स वा छन्दोगमति , गोपशुरदितिदेवत्यो मैत्रावरणम्यापिवै द्रवायवाग्र । प्राजापत्यमृषम तपर महाव्रते शुक्राय । आगेयमृषभमुदयनीयेऽतिरात्र आग्रय णाग्र ॥ ४० ॥ इति सत्याघाटहिरण्यकेशिस्त्रव्याख्याया महादेवशास्त्रिसकलिताया प्रयोगचद्रिकाया पोडशप्रश्ने पञ्चम पटल ॥ अय षोडशप्रश्ने षष्ठ पटल ॥ द्वादशमासा. शाठ्यायनकम् ।। १ ॥ अथ वाक्ये कृते श्वोभूते महाराने बुवा महाव्रतमुपयन्तीत्यर्थ । प्रजापतेराराध- नार्थ महाव्रतम् । अग्ने नयेत्यादिसौमिक्पात्र योग । सप्तत्रिंशदतिग्राह्यपात्राणि प्रयु- ·- [ १६ प्रभे- ३८० सत्यापाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-- नक्ति । उशा( दशाऽऽ )ग्नेयानिति द्वयेन दशै द्रानरी( नि ति द्वयेन वैश्वकर्मणा- दित्यौ चै द्रस्थान इति द्वयेन तत पञ्च ग( पा )त्राणि प्रवदन्ति। प्रतिदिशमेकैक मध्य एकम् । ततो दश सौर्यानिति द्वयेनैव सप्तत्रिशमु( दु )पक्त्रग्रमेतदह प्रकृतिवदाग्नेया न्दश गृह्णाति । प्रकृतिवत्सादनमिति द्वयेन दश द्रान् गृह्णाति । प्रकृतिवत्सादन वैश्व कर्मणादित्यौ समुच्चयेन तावुभौ सह महाव्रते गृह्यते इति श्रुते । पञ्च पात्राण्यैन्द्रस्थाने सादितानि प्रतिदिशमेकैरमेक म ये । तम्मात्सप्त शैद्राणि भवान्त । वैश्वकर्मणादित्यौ गृहीत्वा पञ्चपात्रेषु गृ( ग्रहण पर्वार्धे पात्रम्-इ द्रमिद्गाथिनो बृहदिति पुरोवाच मुक्त्वा-उपयामगृहीतोऽसी द्राय त्वाऽऽदिर वते जुष्ट गृह्णामीति गृहीत्वा एष ते योनिरिन्द्राय त्वाऽऽदित्यवत इति सादनमेव सर्वत्र ग्रहण सादनेषु पञ्चस्वपि, इन्द्राय त्वोक्था युव इति । अभि त्वा शर नोनुम इति दक्षिणार्धम्य पुरोरुगिति पश्चार्धस्य त्वामिद्धि हवामह इति । । उत्तरार्धस्य तदिदास भुवनेषु ज्येष्ठमिति म यमभतस्य । एव सादितान् पश्चाप्य य म्मिन् पात्रे सवनीय क्षिप्त्वा सर्वम यमे पात्रे गृहणाति त्वे क्रतुमा वृञ्जन्ति विश्वेत्यु क्त्वा उपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये त्वा जुष्ट गृह्णाम्येष ते योनि प्रजापतये त्वेति साटनमथ सौर्य ढश गृह्णाति इति द्वयेन विरमति ॥ १ ॥ उभयत सभार्य उत्तर पक्षस्ताण्डकम् ॥२॥ सारस्वत्यादि । अथैकेषामुत्तरपक्षे विकल्प ॥ २ ॥ उपरिष्टाद्विश्वजित' । पृष्ठयः षडहस्त्रयोऽभिपुवा इति यू( यू )नो मास उत्तमे सभार्ये चत्वारोऽ भिप्लवा गौश्चाऽऽयुश्च द्वे अहनी द्वादशाहस्य दशा हानि महानतोदयनीभ्या द्यू( यू )नो मास' पूर्यते । अथ ह भालविके पूर्वरिमन्पले पुरस्ता प्रथमा-पृष्ठयादभिजिदग्निष्टोम । उत्तरस्मि-पक्ष उपरिष्टादुत्तमा पृष्ठयाद्विश्वजित पृष्ठय. षडह आयुरुक य स एकस्थाने गौर्भवति । समान मितरन्छाट्यायनकेन ॥ अथैकेषा विज्ञायते सव सरे सकृत्पृष्ठान्युपयन्ति । द्वादशाहीने दश रात्रे । तत्र पृष्ठयानार स्थानेऽभिप्लवाः षडहा

·६ पटल ] महादेवशास्त्रिसकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३८१
ऊर्ध्व द्वादशाहीयात् । दशरात्रान्महाव्रतमुपयन्ति
॥ (ख०१३)॥३॥
गत ॥ ३ ॥
श्वोभूते प्रतायते पञ्चवि शोऽग्निष्टोमो महात्रतसामा ॥ ४ ॥
प्रतायत आरभत उद्गातेत्यर्थ । सौर्यानासाद्य विरमति सारस्वत इत्यादिपशुकाले
प्राजापत्यमृषभ तूपरमालभते । प्रजापतये त्वा जुष्टमुपाकरोमीत्यादि । अस्य महा
व्रतस्य प्रचारत मरुत्वतीय सह भवति ॥ ४ ॥
यत्पाड्माहेन्द्रात् ॥ ५॥
भवतीत्यर्थ । अग्रतो भवति ॥ ५ ॥
तस्मिन्कृते प्रतिप्रस्थाता महाव्रतशिल्पानि व्याया-
तयति ॥ ६ ॥
माहेन्द्रस्तोत्रे कृते प्रतिप्रस्थाता माहाव्रतिकानि शिल्पानि उपकरणानि ॥ ६ ॥
दश वीणादण्डस्यातिमथितानि भवन्ति ।। ७ ।।
उदुम्बरेण कृतस्य वीणादण्डस्यातिमथितानि भवन्ति ॥ ७ ॥
एकैकस्मिन्नतिमथिते दश दश तन्तून्पवयति ।। ८ ॥
यदिय दण्ड इत्यादिम्थितेषु दशस्वप्यतिमथितेषु तेषु प्रत्येक दश दश तन्तव
प्रोता शततन्तु ।। ८॥
स वाणः शततन्तुर्भवति ॥ ९ ॥
वाणो वीणाविशेष ॥९॥
अध्यधिहोतृषदन प्लेड्ख होत्रे प्रबध्नन्ति ॥ १० ॥
प्लेड्ख दोला होताऽऽरोहतीत्येव ॥ १० ॥
औदुम्बरीमासन्दीमुद्गात्र उपनिदधाति ।। ११ ।।
आसन्दीमारोहत्युद्गाता ॥ ११ ॥
कूर्चफलके अध्वर्यवे ॥ १२॥
उपनिदधात्यनुवर्तते ॥ १२ ॥
होत्रका उपगातारश्च कूर्चेष्वासते ॥ १३ ॥
कूर्चेषु होत्रका उपगातार पत्नय इत्यासते ( आप० श्री० २१-१७-१५ )
इति । प्रतिगरार्थ होत्रकाणामुपगातृणा पत्नीना च कूर्चानि क्ल्पयितन्यानि तेष्वासीना
भवेयुरित्यर्थ । प्रतिप्रस्थाता (त्रा) एतानि कल्पयितव्यानि ॥ १३ ॥

·३८३ सत्याषाढविरचित श्रौतसूत्रम्- [ १६ प्रश्भे- कानिपुनस्तानि- निकल्पन्ते सर्वशिल्पानि ॥ १४ ॥ अत्राप्यापस्तम्बे विशेष -निकल्पन्ते पत्नयोऽपाघाटलिकाम्तालुकवीणा पिच्छोला , इति । निकल्पन्ते वीणावादा शड्खा नालीस्तूणवानिति । निक्ल्पेते ब्रह्मचारी पुंश्चली चाग्रेण सदसो दक्षिण द्वार्बाहुमातिष्यमाणो ( आप० श्रा० ११-१७-१६ । १८ ) इति । वाद्यानि च सह वाढकै ॥ १४ ॥ तर सनयति वाक्सत्य मनो भद्र तन्नो भद्रमा नो भद्रमिति त्रिपर्वयोत्कटशलाकया वेणुपर्वणा वेतसशाखया वा वादयित्वा बाणेन शततन्तुना माहेन्द्रस्य स्तोत्रमुपाकरोति ॥ १५ ॥ त दण्डमिति गम्यते । सनयति सज्जयति । गतम यत् ॥ १५ ॥ बर्हिषो विकार. ॥ १६ ॥ स च दण्डो बर्हिष प्रतिनिधिरित्यर्थ । अथवा --इक्षुकाण्डेन वेणुकाण्डेन वेतस काण्डेन बाण शतत तु ( वाणेन शनतन्तुना ) सहाद्याने ब(हाध्वर्युब)हिम्या च माहे न्द्रस्य स्तोत्रोपाकरण करोति ॥ १६ ॥ तमुद्गाता वादयित्वा प्रस्तोत्रे प्रयच्छति ॥ १७ ॥ तमुद्गाता पुन प्रस्तोत्रे ददाति ॥ १७ ॥ प्रस्तोताऽवर्यवे ॥ १८ ॥ प्रयच्छतीत्यनुवर्तते ॥ १८ ॥ तमध्वर्युरन्यस्मै ॥ १९ ॥ वीणावादाय ॥ १९ ॥ तर सोऽग्रेण सदसो दक्षिणे द्वार्बाही प्रतिवादय नास्ते ॥ २० ॥ त शततन्तु मन्त्रेण सदस पुरस्ताद्दक्षिणस्या द्वारस्थूणाया प्रतिवादयस्तिष्ठति ॥ २० ॥ उपगायन्ति पत्न्योऽपाघाटलिकास्तालुकवीणा काण्डवीणा. पिच्छोला अलावुकपिशीर्ण्य इति ॥ २१ ॥ ननु महाव्रते श्रूयते - पत्नय उपगायन्ति ' इति । प्रकृतो श्रूयते इति । प्रकृतो श्रूयते --- ऋत्विज उपगायन्ति ' इति । तदेतदृत्विगुपगान पत्युपगानेन निवत्यते । ननु- प्रकृतावुद्गात्रा साम्नि गीयमाने सत्यत्विजोऽन्ये सामैवोपगायन्ति । इह तु पत्नयो वादित्र वादयन्तीति ·। ६ पटल' ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाच्याख्यासमेतम् । भिन्नविषयत्वान्नास्ति निवृत्ति । मैवम् । गानशब्दस्य शारीरे प्रसिद्धत्वोत् । तस्मा- दृत्विजो निवर्त्य पत्नय सामोपगायेयुरिति प्राप्ते ब्रूम - गानशब्दस्य नाक्षरोच्चारण मर्थ कितु स्वराभिव्यञ्जन तच्च शरीरेण वादित्रेण वा सिध्यति । अत एव गानतत्त्वज्ञा आहु - दारवी गात्रवीणा च द्वे वाणे गानजातिषु' इति । तच्च गान ग्रहन्यायेना पूर्वक्रियाविवानान्न प्रकृतिलिङ्ग स्यात् । एव तर्हि गानोपचयवाचिन उपशब्दस्य वैय र्थ्यमिति चेन्न । वादित्रोपचयसभवात् । अस्ति हि तत्र वादित्रनाद : दिक्षु दुन्दुभयो नदन्ति ' इति श्रुते । पर युपगान च वाटिननाद । ' काण्डवीणाभिरुपगायन्ति ' इति श्रुते । अत सादृश्यात्सनिधानाच्च तदुपचयो युक्त । तस्मादनिवृत्तेरुपगानयो समुच्चय ॥ २१ ॥ वादयन्त्य सप्रवदन्ति । सर्वशिल्पे तृतीये ।। २२ ।। गत ॥ २२ ॥ पुश्चलुब्रह्मचारी चोत्तरस्या वेदिश्रोण्यार सवर्तेते ।। २३ ॥ ब्रह्मचारी पुश्चली च विकल्पेते । अग्रे सदसो दक्षिणा द्वारस्थूणा प्रतिकर्तिष्यमाणा- वयो यमाक्रोश करियाव इति केचित् ॥ २३ ॥ मागधः पुरश्चलुश्च दक्षिणस्या वदिश्रोण्या परिश्रयते ॥ २४ ॥ उत्तरस्या वेदिश्रोण्या पुरश्चली मागधश्च परिश्रयेते । एतौ व्याख्यातौ । एत योमिथुन कार्यम् ॥ २४ ॥ दुन्दुभीन्समा नन्ति । दिक्षु प्रबन्धान् ॥ २५ ॥ दुन्दुभी-समानन्ति तटानी युगपद्ध्माययन्ति । दिक्षु दुन्दुभीन्प्रबध्नन्ति वेद्या सूक्ति- ध्वेव ।। २५ ॥ सक्तिप्वेव महावेदेः ।। २६॥ स्रक्ति कोण ॥ २६ ॥ अपरेणाऽऽग्नीध्रममन्तवेद्यर्ध बहिर्वेदि जानुदान मवट खात्वाऽऽद्रेण चर्मणाऽभिवितत्य शड्कुभि. परिणिहत्य भूमिदुन्दुभिः पुन्छकाण्डेन भूमिदुन्दु भिमानन्ति ॥ २७॥ अपरेणाऽऽग्नीध्रमण्डपे भूमिदु दुभिमवट खनन्ति । ( मुखकोश ) अर्धमन्तवेद्यर्ध बहिर्वेदि आत्रे()णर्षभचर्मणोत्तरलोम्नाऽभिसार्य शड्कुभि परिणिहत्य तस्य क(च)मण पुच्छकाण्टेन सह भूत(मि)माहननार्थमभिदधाति । यद्वा-भूमिदुन्दुभिमानन्ति । चर्म

·३८४
सत्याषाढविरचितं श्रौत् सूत्रम्-
[१६ प्रभे.
णाऽऽच्छादितमुख भूगर्त भूमिदु दुभि पुच्छकाण्डेन ॥ २७ ॥
अपरेणाऽऽनीध्र शूद्रायौँ चर्मक(कृते) व्यायच्छेते ॥ २८ ॥
शूद्रार्यों शूद्रश्वाऽऽर्यश्च । आर्यो ब्राह्मणो विद्वान् । शूद्र प्रसिद्ध ॥ २८ ॥
श्वेतमाई परिमण्डल भवति ॥ २५ ॥
प्रतिप्रस्थात्रा चर्म कर्तव्यमिति । आई श्वेत परिमण्डलाकार परिष्कृत्य चर्मे
त्यर्थ ॥ २९ ॥
अन्तर्वेदि ब्राह्मणस्तिष्ठति । बहिर्वेदि शूद्रः ॥ ३० ॥
तिष्ठतीत्युभयत्रान्वय ॥ ३० ॥
इमेऽरात्सुरिमे सभूतमक्रन्निति ब्राह्मणो ब्रूयात् ।।
इम उद्वासीकारिण इमे दुर्भूतमक्रनिति शूद्रः ॥ ३१ ॥
ब्रूयादित्युभयत्रा वय ॥ ३१ ॥
त ब्राह्मणः सजित्याऽऽनी चर्माध्यस्यति ॥ ३२ ॥
त शूद्रम् ॥ ३२ ॥
अग्रेणाऽऽग्नीध्र कटसघाते । (ख० १४)। तेज-
निसघाते वा। वितत्योच्छ्रित लम्बयति ॥३३॥
तानिमित्त व्ययस्थत उभौ विद्वेषमाणौ ममेद ममेदमिति शूद्रार्यात्तरेणाऽऽग्नीध्र कट
समाते तेजनसघाते वा कटबहुप्रदेशे तेजनबहुत्वे देशे वाऽऽ चर्म व्यथनामिषुणा
व्यथयितव्य वितत्योच्छ्यति । द्विशूलाया वपाबन्धमिव बध्नाति कटसघाते देशे ॥ ३३ ॥
अग्रेणाऽऽहवनीयर रथेषु राजपुत्रा. कवचिन.
सनह्य व्यथ(ध)नार्थ चर्मानु परिवर्तन्ते ॥ ३४ ॥
आहवनीयस्य पुरतो रथेषु कवचिन पुरुषा सनह्यन्ते ॥ ३४ ॥
तेषामेकैकर सरशास्ति ॥ ३५ ॥
तेषा राजपुत्राणाम् ॥ ३५ ॥
माऽपरात्सीर्माऽतिव्यात्सीरिति ॥ ३६॥
माऽपरात्सीलक्ष्यादन्यत्र व्यधन मा कार्षी । माऽतिव्यात्सीवेगमतीत्य परस्ताहा
मा जीगम इत्याह हे वेदि(धि)न् ॥ ३६ ॥
तत्ते विद्धा(वा)नातिपातयन्ति ॥ ३७॥
राजपुत्रा विध्यन्तीत्येकेषा (२१-१९-१६)इत्यापस्तम्व ॥ ३७ ॥
उदश्चोऽपरिमितमवकाश यात्वा प्रत्यायाय विमुञ्चन्ति ॥ ३८ ।
बाणान् ॥ ३८॥

·६ पटदै ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३८५ अष्टौ दासकुमार्य उदकुम्भाछीर्षनधि निधाय त्रिः प्रदाक्षण मार्जालीय धिष्णिय परिनृत्यन्ती. परियन्ति दक्षिणान्पदो निघ्नतीरिद मधु गायन्त्यो वाग्वेदभिल्लुका सैनान्गायतु प्राणस्य वादिते सेमान्गीता यजमानानिहावत्विति ॥ ३९ ॥ मार्जालीयान्ते समीपेऽष्टौ दासकुमार्य उदकुम्भै सह नृत्यन्ती ॥ ३९ ॥ भिल्लुका द्वे गायत.। वाग्वेदहिविनीति द्वे वाग्वेद हस्तावारामिति द्वे सवत्सरगाथा द्वे एताः सवत्स- रगाथा भवन्ति ॥ ४०॥ दासीदासयोरन्योन्यमन्त्रोऽभिहित । भिल्लुका द्वे कुमार्या गायेता वाग्वेदहिबिनी द्वे गायेतो वाग्वेदहस्तावारा द्वे गायेता सवत्सरगाथा द्वे गायेताम् ॥ ४० ॥ गाव एव सुरभयो गावो गुल्गुलुगन्धय । गावो घृतस्य मातरस्ता इह सन्तु भूयसीः ।। ननु गावो मङ्कीरस्य गङ्गाया उदक पषु । पपु. सरस्वती नदी प्रांचीश्चोज्जगाहिरे। इमा वय प्लवा महे शम्या. प्रतरतामिव । निकीर्य तुभ्य म य आफैश्य कश्यों यथा । यदा भैगयश्विनौ वदत ऋतपर्णक योऽवधी.। आविष्कृतस्य दूषणम भयोरकुत कृतस्य॑ च ॥ यदा रोखाट्यौ वदतो ग्राम्यमड्डीरदाशको । क्षेमे वृ(व्य)द्धे ग्रामेणान ड्वास्तप्यते वहन् ॥ इद कल्माष्यो अपिपनिद सोमो असूयत । इदः हिरण्यैः खीलों आवा यन्मास्थिभञ्जनम् ॥ हैमहा इद मधुहिल्लु हिल्लेव हमहमिमीति हस्ताबाराश्च सर्वास्वनुषजन्ते ।। ४१ ॥ १ क स मकिरन्सस्य । २ क स प्राची चोज । ३ क स कश्योक । ४ ख कश्या य। ५ क ख भड्गेऽश्वि । ६ क स ऋतुप । ७ के पर्थक । ८ क ख स्य । य । ९क ख रागान्धौ । १० क ख मकीलदा । ११ क स दासको। १२ क ख द कारमष्यो। १३ क ख पि ध्वनि । १४ क ख रण्यसेला । १२ क स ला अवा । १६ क यत्साक्षि भ ।ख 'यन्सा । १७ क ख मधविद हि । १८ क ख हिहिह ।

·३८६
[ १६ प्रश्ने-
सत्याषाढविरचित श्रौतसूत्रम्-
सर्वासामृचाम त एतत्सामान सवत्सरगाथाना षण्णामपि ॥ ४१ ॥
तत्रैवोदकुम्भानुपनिीय यथार्थ गच्छति ॥ ४२ ॥
तत्रास्मि काले स्तोत्रे समाप्ते दासकुमार्थ उदकुम्भानुपनिनीय यत्र यत्रा साम तत्र
तत्र गच्छन्ति ॥ ४२ ॥
माहेन्द्रस्तोत्रमनुघोषाः शाम्यन्ति ॥ ४३ ।।
स्तोत्रे समाप्ते घोषा अपि शाम्यति वीणादय ( दीनाम् )॥ ४३ ॥
स्तुतमनुशाम्य(शस्य)ते ॥ ४४ ॥
स्पष्टम् ॥ ४४ ॥
कूर्चयो. फलकयोर्वा तिष्ठन्न वर्युः प्रतिगृणाति ॥ ४५ ॥
अर्क पवित्रमित्यारभ्य प्रतिष्ठामिति म त्र उक्त सत्रा तरे । फलकारोहणमध्वयों
पश्चादसावेहीति जप । ततोऽध्वर्य शस्त्र प्रतिगृणाति पर्ववत् । ग्रहमध्वर्युरादत्त इत्या-
द्यतिग्राह्या हूयन्ते । दशाऽऽग्नेयान् प्रकृतिवद्दशै द्रान्प्रकृतिवत् । अथ वैश्वकर्मणादित्या
वुक्तौ पूर्वमेव । अथ प्राजापत्य पञ्चगृहीत पश्चादेकपात्रस्थ जुहुयात् । प्रजापत
ओजस्विन्नोजस्वि(स्वी) त्व देवेषु इत्याद्यै द्रवत्पञ्चपक्षे युगपद्धोम । दण्डेन बद्ध्वा कौकिली
वद्विकल्प । आग्नेयादीनपि दण्डेन बद् वा होमोऽनुमन्त्रणमपि । त त्रेण प्राजापत्य हुत्वा
सौर्यान्दण्डेन बद्ध्वा जुहोति । तन्त्रेणानुम वगम् । सर्वेषा पृथक् पृथक् भक्षणम् । केचि-
दाग्नेयान् सर्वानेकस्मिन् ससृज्य मथि मेधामित्यादि। एवमै द्राग्नमिष्ट्वा ततो पैश्वकर्म-
णादित्यो क्रमेण प्राजापत्यम् । पञ्चपक्षे भेटेन । इतरथा (सकृत्पक्षे) भक्षेहीत्यादि नृच
क्षस त्वेत्यवेक्ष्य भक्षयामीति भक्षणम् । अथ सौर्याणा भक्षण भेदेनैवाथोक्थ्य इत्यादि
तन्त्र प्रकृतिवत् ॥ ४५ ॥
सतिष्ठते महाव्रतम् ।। ( ख० १५)। ४६ ।।
इति सत्यापाढहिरण्यकशिसूत्रे षोडशप्रश्ने षष्ठः पटलः ।
पत्नीसयानान्तमह सतिष्ठते । सस्थितेऽहनि ब्रह्मा वाचमित्यापस्तम्बीये विशेष ।
सतिष्ठते महाव्रतमहीनसततय उत्ता ॥ ४६ ॥
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रव्याख्याया महादेवशास्त्रिसकलिताया प्रयोग
चन्द्रिकाया षोडशप्रश्ने षष्ठ पटल ।
अथ षोडशप्रश्ने सप्तम पटल ।
श्वोभूत उदयनीय. स व्याख्यात. ॥ १ ॥
श्वोभूते महाराने बुद्ध्वोदयनीयातिरात्र स व्याख्यात ॥ १ ॥

·७ पटल ] महादेवशास्त्रिसकलितमयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । यः प्रायणीयः स उदयनीयः ॥२॥ विधिर्भवति ॥ २॥ त्रिषु पर.सामसु त्रीनतिग्राह्यान्गृह्णाति ॥ ३ ॥ वक्ष्यमाणेषु त्रिषु अह सु ॥ ३ ॥ उपयामगृहीतोऽस्यद्भ यस्त्वौषधीभ्यो जुष्ट गृह्णा मीति प्रथमेऽहनि गृह्णाति । उपयामगृहीतोऽस्यो- षधीभ्यस्त्वा प्रजाभ्यो जुष्ट गृहामीति द्वितीय उपयामगृहीतोऽसि प्रजाभ्यरत्वा प्रजापतये जुष्ट गृह्णामीत्येतानेवाऽऽवृत्तानक्सिामसु गृह्णीयात् ॥ ४॥ स्पष्टम् ॥ ४ ॥ तानुभयानू निप्रवृत्ताश्च विपुवत्युदु त्य जात वेदसमिति तेषां मध्ये सौर्यर सप्तम मायम गृह्णाति ॥५॥ वाचस्पति विश्वकर्माणमूतय इति विश्वजिति वैश्वकर्माणम् । पहीमू षु मातरमित्यप रेयुरादित्यं ते च व्यत्यासमा महाव्रतात्ता वुभौ सह महाव्रते गृह्यते ॥६॥ त्रयस्त्रिशदेतदहर- तिग्राह्या गृह्यन्ते ॥ ७ ॥ प्राकृतैर्वा वैकृतान्यभ्य स्येत् । वैकृतैर्वा प्राकृतान्दशाऽऽग्नेयान्गृह्णीयात ॥ ८॥ दशैन्द्रान्दश सौर्यान्वश्वकर्मणादित्यग्रही प्राजापत्य च ॥ ९ ॥ पञ्चपात्रमतिग्राह्याय तने प्रतिदिश चत्वारि पात्राणि निहितानि भवन्ति ॥ १० ॥ माये पञ्चमम् ॥ ११ ॥ इन्द्रमिद्गाथिन इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतोऽसी द्राय त्वार्कवते जुष्ट गृहामीति पूर्वार्धे गृह्णाति । एष ते योनिरिन्द्राय त्वाऽर्कवत इति सादयति॥१२॥ समानौ सर्वत्र ग्रहणसादनौ ॥ १३ ॥ अभि त्वा शूर नोनुम इति दक्षिणार्धे । त्वामिद्धि हवा मह इति पश्चार्धे ॥१४॥ इमा नु क भुवना सीप धेमेत्युत्तरार्धे ॥ (ख०१६)। तदिदासु(स)भुवनेषु ज्येष्ठ यतो जज्ञ उग्रस्त्वेष नृम्ण । सद्यो जज्ञानो

·सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्-
[१९ प्रश्ने-
निरिणाति शत्रूननु य विश्वे मदन्त्यूमा इति मध्यमे
॥१५॥तानेकस्मिन्पात्रे समवनीय त्वे ऋतुमपि वृञ्ज
न्ति विश्व इत्यनुद्रुत्योपयामगृहीतोऽसि प्रजापतये
त्वा जुष्ट गृहामीति मन्यमे पात्रे गृह्णात्येष ते
योनि प्रजापतये त्वेति सादयति ॥१६।। यन्नाना
जुहुयादात्मनोऽङ्गानि विच्छि द्यात् । समानी-
याऽऽहुतीः सरुन्ध्यात्तदनु यजमाना. सरुन्धे
रन् । स्तोका एवाऽऽत्मान प्रत्यानीय होतव्याः
त्यङ्गानि दधति नाऽऽहुती सरणद्धि (इति)
हुत्वा हरति भक्षम् ॥ १७ ॥ त भक्षयति महस्ते
भक्ष्यामि गर्भ ते भक्षयामि (भुज ते भक्षयामि)
भुक्तिस्ते भक्षयामि सर्व ते भक्षयामि सर्वस्याऽऽ
साथै सर्वस्यावरुद्धया इति । १८ ।।
पृश्निप्राणग्रहादय । त (अ) त्र कृष्णविषाणाप्रासनमत्र सख्या(सख्य)विसर्ग । न
त्वहीनसततय । धोभतेऽतिरोह्नियात यज्ञपुच्छादि सत्रभूतद्वादशाहवत् । अथानूब-
च्याया वपाया हुताया सशिखानि वपन्ते । उदवसानीयान्त कृत्वा पृष्ठशमनीयै
पृथक् पृथक् सौत्रामणी च ॥ ५-१८ ॥
त्र्यनीका व्याख्यास्यामः ॥ १९ ॥
गतम् ॥ १९ ॥
तेषा प्राकृतैरतिग्राःि कल्पो व्याख्यात ॥ २० ॥
तेषा व्यनीकानाम् ॥ २० ॥
ऐन्द्रवायवाग्र प्रथममहरथ शुक्राग्रमथाऽऽग्रयणाग्रम्
॥ २१ ॥ एव व्यनीका' परिवर्तन्त इत ऊर्ब
प्राग्विषुवत ऊर्ध्व विषुवत आत्तावृत्तेषु ॥२२॥
गवामयनमभिप्लवेषु षडहसामान्यात्पृष्ठ्य षडहवत् । पूर्वस्मिस्त्र्यह उत्तरे वा ( पूर्व-
स्मिन् ) पक्षे तथैवातिग्राह्या भवेयु , इति । ज्योतिर्गौरायुरिति नामधेयानीति केचिन्या
चक्षते । सतिष्ठते गवामयनम् । द्वादशाहेऽहीने काठकप्राप्ति सर्वाल्लोकानहीनेनाथो
सत्रेणेति वचनात् ॥ २१ ॥ २२ ॥

·८ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकान्याख्यासमेतम् । शुक्रायो विषुवानित्यात्रेय । यथादृष्टामिति वाद- रायणः ॥ (ख० १७)।॥ २३ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षोडशमश्ने सप्तमः पटलः । गतम् ॥ २३॥ इति सत्याषा-हिरण्यकेशिसत्रव्याख्याया महादेवशास्त्रिसकलितार्या प्रयोग- चन्द्रिकाया षोडशप्रश्ने सप्तम पटल । अथ षोडशप्रश्नेऽष्टम पटल अथ पशुक्लुप्तिः ॥१॥ वक्ष्यत इति शेष ॥१॥ आग्नेय प्रायणीयेऽतिरात्र आलभन्ते । श्वोभूते सारस्वती मेषीम् ॥२॥ आलभन्त इत्युभयत्रान्वय ॥ २ ॥ एव विहितानैकादशिनान-वहमालभन्ते ॥ ३ ॥ अवह सद्य ॥ ३ ॥ समित्य समित्य पुनः पुनरेकादशिनीमभ्याव तयति ॥ ४ ॥ सौर्य विषुवत्युपालम्भ्यमित्यापस्तम्बसत्रम् ॥ ४ ॥ तेषामेवमपाकुर्वता द्वादशाहस्य सप्तदश उक्थ्ये द्वात्रिशतमेकादशिन्योऽपज्यन्ते ॥ ५ ॥ तेष्वेवाऽऽलभन्ते ॥ ५ ॥ नवाहान्यतिरिन्यन्ते ॥६॥ नवस्वह सु ॥ ६ ॥ तेषु गव्यानतिरिक्तपशून् ॥ ७ ॥ आलभन्त इति शेष ॥ ७॥ वैष्णव वामनमेकविरशे । ऐन्द्राग्न त्रिणवे । वैश्व- देव त्रयस्त्रिशे । द्यावापृथिव्या धेनु प्रथमे छन्दोमे । तस्या एव वायव्य वत्स मध्यमे ।

·[१६ प्रभे-
सत्याषाढविरचित श्रौतसूत्रम्-
आदित्यामविवशामुत्तमे मैत्रावरुणीमविवाक्ये ।
प्राजापत्यमृषभ तूपर महाव्रते । आग्नेयमुदयनीय
इति पालिङ्गायनिकान् ॥ ८ ॥
गत ॥८॥
अथ काठका ऐकादशिनान्मतिविभज्यापतिवि
भज्य वा प्रायणीयोदयनीययोरालभन्ते ॥ ९ ॥
काठका इति बहुवचन पूजार्थम् ॥ ९ ॥
आग्नेयमन्तों रथतरपृष्ठेष्वैन्द्र बृहत्पृष्ठेषु ॥ १० ॥
स्थतरपृष्ठेष्वाग्नेय बृहत्पृष्ठेष्वैन्द्रमिति वैखानससूत्रम् ॥ १० ॥
अपिवाऽऽनेन्द्र( यं )रथतरपृष्ठे बैन्द्राग्न बृहत्पृष्ठेषु ॥ ११ ॥
अपि वेति शाखान्तरमतद्योतनार्थम् ॥ ११ ॥
सौर्य विषुवत्युपालभन्तेऽथ गव्यानतिरिक्तपशून् ।॥ १२ ॥
तेष्वेव नवसु गव्यान् ॥ १२ ॥
तत्र विकार
शितिपृष्ठ बार्हस्पत्य त्रयस्त्रिशे । द्यावापृथिव्यां
धेनु प्रथमे छन्दोमे । तस्या एव वत्स वायव्य
मध्यमे । वाचे पृश्निमुत्तमे । मैत्रावरुणमविवाक्ये ।
वैश्वकर्मणमृषभ तूपर महाव्रत इति वाजसनेय
कम् ॥ १३ ॥
सर्वत्राऽऽलभन्त इत्यन्वय ॥ १३ ॥
आग्नेयमाग्निष्टोम आलभन्ते । ऐन्द्राग्नमुक्थ्ये द्विती-
यमैन्द्र वृष्णि पोडशिनि तृतीयः सारस्वती
मेषीमतिरात्रे चतुर्थीमित्येकेषा ते यदि प्रभवः
पशव. स्युरेवमेवाहरहरालभेरन् ॥ १४ ।।
स्पष्टोऽर्थ ॥ १४ ॥
यदि पश्वेकादशिन्येयुराग्नेयमेव प्रथमेऽहन्नाल
भेरनथेतराननूचो यथापूर्व वारुण पेत्त्वमुत्तम
यूनमपर्यवे तेष्वाग्नेयमेव प्रथमेऽहन्नालभेरनथेतरान-
नूचो यथापूर्व वारुण पेत्वमुत्तम तैरेव विपर्या-
समीयुः ॥ (ख० १८)॥ १५ ॥

·८ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् ।
ऐन्द्राग्न वा सर्वत्र ( २१-२३-१४ ) इत्यापस्तम्ब । क्रतुपर्नेव समभ्युच्चयव
दन्वहमालभेरन्यदि विभव पशव स्यु । ऐकादशिनान्वा विहृतानिति वाजसनेयकम्
( भ. श्री० २१-२३) इति भरद्वाज । गतमन्यत् ॥ १५ ॥
अथोत्सर्गिणामयनस्य कर्मोच्यते-
उत्सर्गिणामयन व्याख्यास्यामः ॥१६॥
उत्सर्गिणामयनमिति कर्मनामधेयम् ॥ १६ ॥
गवामयनेन व्याख्यातम् ॥ १७ ॥
गवामयनमेव गुणविकृत दाक्षायणयज्ञवत् । गवामयनोत्सर्गिणामयनेन यक्ष्यामहे
प्रजापतिमवाप्नवानीत्यादि गवामयनवत् फल निर्दिश्य, आयुष्यपशुस्वर्गार्थ फल केचि-
देव वदन्ति । केचिदुत्सर्गिणामयनेन यक्ष्यामहे, आयुरर्थ पुत्रार्थ पश्चर्थ नरकपतननिवृ
त्यर्थ वा सर्व गवामयनवत् ॥ १७ ॥
तत्र निर्णयाय कचिद्विचार दर्शयति-
सवत्सरस्य पौर्णमासीममावास्यामुत्सृजेयु. ॥ १८ ॥
उत्सृज्या ३ नोत्सृज्यामिति ( तै० स० ७-५-७ ) उत्सर्गपक्षे यज्ञविच्छेछ ।
अनुत्सर्गपक्षे श्वासनिरोध इति दोषद्वय मनसि निधाय ब्रह्मवादिनो विचारयन्ति । प्लुति
विचारार्था । तत्राभिज्ञा प्राजापत्यपश्वादिभिर्विच्छेदस्य समाधातु शक्यत्वाच्छ्वासनिरोध
परिहारायोत्सर्जनपक्षमेवात्र निश्चितवन्त । तमेव दिनविशेष दर्शयति-अमावास्था
च पौर्णमास्या चोत्सृज्यम् ( ७-५-७) इति । एतयोरमावास्यापौर्णमास्योर्यज्ञवाहित्व
प्रसिद्धम् । अतम्तयोस्तिथ्योर्यदहर्यढह प्राप्त तदुत्सृज्यमित्येषा निर्णय ॥ १८ ॥
अथान्येषा पक्षमाह-
तान्वोपेयाद्वा नोत्सृजेयुस्तदेव श्वः कुर्युः । अन्तेऽ
मावास्या पौीमासी वोत्सृजेयुः । अन्तमस्याह्न-
स्त्रिवृद्धहिप्पवमान वायो शुक्रो अयामित एतमु
त्य दशक्षिप इति ॥ १९ ॥
तस्मात्तयोरुत्सर्गों न युक्त इति ॥ १९ ॥
इत्थमुत्सर्ग विशदीकृत्य तत्रा- ठेय विशेष विशदयति-
यदहरुत्सृजेयुस्तदहरिष्टि निर्वपेयुस्त आग्नेयमरु
त्वतीयपुरोडाशौ निरुप्यते ऐन्द्रावैष्णवा ऐन्द्राबा-
हस्पत्या ऐन्द्रावैश्वदेवा वा बरकल्पा वा ॥२०॥
तत्तास्मिन्नुत्सर्गदिने चत्वारि हवीषि निर्वपेयु ॥ २० ॥

·[१६ प्रभे- २३९२ सत्याषाढविरचितं श्रौतसूत्रम्- तेषां ये पुरोडाशिनस्त उपवसन्ति । ये सानायिन स्त एतदहर्वत्सानपाकुर्वन्ति । पशुश्च ॥ २१ ॥ तेषामध्वरकल्पानाम् ॥ २१ ॥ प्राजापत्य. पयारसि च ॥ २२ ॥ प्राजापत्य पशुमालभन्ते ( तै० स० ७-६-७ ) इति श्रुते । उत्सर्गपक्षे पयासि ॥ २२ ॥ यथा वैश्यस्तथा तामस्येन्द्राय वसुमत इन्द्राय हरिवत इन्द्राय बृहस्पतिवते विश्व देव्यावते पुरोडाशाः । अष्टावेकादश द्वादश कपाला आनुपूर्येण । सवनकाला व्याख्याताश्च ॥ २३ ॥ यथा वसुमानग्नि प्रात सवनस्य तथा मरुत्वानिन्द्रो माध्यदिनस्य सवनस्य स्वामी | वसुमतोऽग्नेस्तत्स्वामित्व ब्राह्मणादवग तव्यम्-'प्रात सवन यदग्नये वसुमते पुरोडाश्मष्टाकपाल निर्वपन्ति । ऐन्द्र दधि । इन्द्रम्य वै मरुत्वतो माध्यदिन सवन पदिन्द्राय मरुत्वते पुरोडाशमेकादशकपाल निर्वपन्ति । विश्वेषा वै देवानामृभुमता तृतीय सेवन यवैश्वदेव द्वादशकपाल निर्वपन्ति' (ले० स० ७-५-७ ) इति ॥ २३ ॥ उत्सृष्टार इति ते वत्सानपाकुर्वन्ति ॥ २४ ।। यदेवं दधि भवति ( ७-५-७) इति ब्राह्मणम् ॥ २४ ॥ प्रातः पशुमालभन्ते तस्य वपया प्रचरन्ति । ततो वैश्वदेवो द्वादशकपाल. । वैश्वदेवश्चरुस्तृतीयस- वनः सतिष्ठते । पृषदाज्येन चरिते पत्नी. सया जयन्ति पत्नी. सयाजयन्ति ॥(ख०१९) ॥२५ ॥ इति सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे षोडशप्रश्नेऽष्टमः पटलः । इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे षोडशप्रश्नः ॥ अथेय पद्धति --सर्व गवामयनवदोपवसथ्यान्त कृत्वा प्रायणीयातिरात्रप्रभृति प्रथम- मासान्त कुर्वन्ति । पृष्ठ्यपडहमित्यर्थ । पत्नीसयाजान्ते मध्वशनादिक कृत्वो तरस्याग्नेर्वसतीवरीर्गृहीत्वा, ऐन्द्रस्य दध्न शाखाहरणादि कुम्भ्यालेपनान्त, रात्रौ वसती वरी परिहृत्य तासु मृत्पिण्डमवधाय परिस्तरणादि, विष्णो हव्यमित्युक्तमन्द्रस्य दध्न कृत्वा तण्डुलेरातञ्चनम् । न पञ्चदोहादय । एव कृत्वोपवसति । श्वोभूते वाहनक्रमेणाऽऽगच्छति । गवामयानक तस्या ( तस्मिन् ) वा त्याग । अभिप्लवाना प्रथमभूतस्याह्नो ज्योतिषम्त्याग । तस्याह्न प्रतिनिधि प्राजापत्य पशु ।

·८ पटल ] महादेवशास्त्रिसंकलितप्रयोगचन्द्रिकाव्याख्यासमेतम् । ३९३ त कुर्वन्ति, शाखाद्वयाहरणादि सन्नीयवत् । प्रस्तर एवम्फ्यलेखाया वाऽऽज्यग्रहणम् । प्रयुनज्मि तिस्रो विष्णो नित्योते कृत्वा त्रिवृताऽग्निष्टोम ( त्रिवृताऽग्निष्ठ ) परिवीय विस्रस्य प्रजापते जुष्टमुपाकरोमीति वाजपेयवत् । प्रात काले वपया प्रचर्य मान- नान्तम् । अग्नये वसुमते पुरोडाशमष्टाकपाल निर्वपन्ति । पात्रसादनादि पशुपुरोडाशवत् । अग्नये वसुमते जुष्ट निर्वपापि । अग्ने वसुम हव्य५ रक्षस्वेत्येवमादिनिगमा । पर्यग्निक- रणकाल ऐन्द्र सानाय्यमाहृत्योभयो पर्यग्निकरण पशुपुरोडाशेन सहैवेति केचित् । आसन्नाभिमर्शन कृत्वा पशुपुरोडाशेन प्रचर्येन्द्रेण प्रचार । तयो स्विष्टकृदादि समानमि- डामार्जनान्त, सानाय्य समुपहूय भक्षयन्ति, यजमान। इत्युपह्वय-वमित्युपहव (ह्वाय)। तूष्णीं भक्षणम् । केचित् सोमभक्षणवदिच्छति एतत्सोमपीथा ह्येतहीति श्रुते । केचिद्वैशेषिकाशाखाहरणचतुर्धाकरणपिष्टलेपफलीकरणकपालविमोकप्रणीतामार्जनोप वेषोद्वासनादि( दीन् ) कुर्वन्ति । मध्यदिनकाले प्राप्ते पशुपुरोडाशेन प्रचर्येडान्त कृत्वा--इन्द्राय त्वा मरुत्वते पुरो- डाशमेकादशकपालमैन्द्र चरुम् । पात्रसादनादि । इन्द्राय मरुत्वते जुष्ट ० इन्द्राय जुष्ट ० इन्द्रमरुत्वन्हव्य" रक्षस्वेन्द्र हव्यमित्येवमादिनिगमा । आसन्नाभिमर्शनान्त कृत्वा हवि- राहुत्यादीडामार्जनान्तम् । तृतीयसवनकाले शृत५ हवि ३ शमितरित्यादिपशुना प्रचर्येडामार्जना ते वैश्वदेव द्वादशकपाल निर्वपति । वैश्वदेव चरुम् । पात्रसादनाद्यासन्नाभिमर्शनान्ते हविराहुतिप्र भृति तन्त्रेण प्रक्षेप । पशावाज्यभागो नित्यौ । अथवैषा हविषा स्थाने सवनीयान्पशुपुरोडाशान्निपति-इन्द्राय हरिवत इत्याद्य ध्वरकल्प वा । आग्नावैष्णवमष्टाकपालमित्यादि । सवने मैत्रावरुणमेककपालमिति सर्वपक्षेषु विद्यते । प्राजापत्य पशु । अग्नीदोपयजानित्यादि पाशुक कर्म पत्नीसयाजा-त पूर्ववत् । वसतीवरीणा च ग्रहण पूर्वगृहीतमेव । उत्तरस्मा अढे शाखाहरणादि अहीनसततय । रात्रौ परिस्तरणान्नम् । केचित्प्राजापत्यस्य पशो कृत्स्नसस्थामिच्छन्ति । श्वोभूते महा रात्रे बुद्ध्वा अग्ने नयेत्यादि गामुक्थ्य बृहत्सामेत्यादि । एवमत ऊ षडहै ( हान् ) मासान् सपाद्य पूरयित्वोत्सर्ग । यन्मासादिभतमभिप्लवाना प्रथम ज्योति सज्ञक तदु स्रष्टव्यम् । उत्सृष्टेष्वह सु प्राजापत्य पशुरग्नये वसुमत इत्यादयश्च पूर्वरात्रौ दधिक- रण च वसतीवरीषु मृत्पिण्डनिधान च सर्वत्र कुर्वन्ति । प्राक्स्विष्टकृत पञ्च ज्योतींप्यु- सृष्टानि, पिष्टवत ऊर्व पृष्ठ्यषडहादि, भूतानि चत्वारि त्रयस्त्रिंशान्यहानि उत्सृष ·३९४ सत्याषाढविरचित श्रौतसूत्रं महा० स०प्र० च० स०। [ १६ प्रश्ने ८५० व्यानि । पञ्च मासान् भूतम्य त्रयस्त्रिंशम्य नोत्सर्ग । सभार्यसज्ञकस्याभिप्लवषडहा दिभूतस्य ज्योतिष उत्सर्ग । अथैकेपामित्यापम्तम्बीये विकल्प । एक्क्र्तृक्स्तोत्राणी त्यादि । एवमुत्सृज्य । एव कृत्वोत्यनीयातिरात्रमुपेत्यावभृयाट त्योत्यनीयाद्युदवसानी यान्त कृत्वा पुनश्चाखासभरणाविक कृत्वा दीक्षित्वा तानुत्सष्टान् पुनस्पेयु । न प्राय णीयोदयनीयौ । एवमुदवसानीयान्तम् । तत पृष्ठशमनीयोभयम्य तन्त्रेण मात्रामणी मंत्रावरणी च , यनीकाऽतिग्राह्य एकाद शनी चोत्सर्गिणामयने वर्तमाना भवेयु । यम्यानो( न उ )त्सर्गप्राप्तिस्तस्याह्न प्राप्त सवनीयातिग्राह्याणा त्याग एव । उत्साना पुनराहरणे चोत्सर्गे यत्पश्चादि प्राप्त तथेह (थेद ) कर्तव्यमायुष्यार्थमेतत्सत्र पुत्रार्थ पचय स्वर्गार्थ वा नरकयातनानि- वृत्तिकारण चैव गुणविकृतस्य फलमिति । पत्नी सयाजय तीति द्विरुक्ति प्रश्नसमा प्त्यर्था ॥ २५ ॥ इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्र यारयाया महादेवशास्त्रसफलिताया प्रयोगद्रिकाया पोटशप्रश्नेऽष्टम पटल । प्रयोगवैनय त्यान्तु मालाया स्त्रसाम्यते । द्वादशाहम्येह कृतो निर्णय कौस्तुभो मणि ॥ मध्यगो यज्ञवपुषस्तुष्टयेऽस्तु मयाऽपित । गृह्णाति हि किमप्येष भक्तैर्यछत्तत कृतम् ।। इति सत्याषाढहिरण्यकेशिस्त्रव्याख्याया महादेवशास्त्रिसकलिताया प्रयोगद्रिकाया षोडशप्रश्न ॥ A- - ·अथ सत्यापाढहिरण्यकेशिसूत्रे प्रायश्चित्ताध्यायापरपर्या यपञ्चदशप्रश्नगतसूत्राणा क्रमेण प्रतीकानि सू०प्र० पृष्ठान । पृष्ठाङ्क । २६८ " " " २६९ श्रुतिलक्षण एकस्मिन्टोथे जपा होम इज्या दोषनिर्घाता० अनन्तर दोषात् निहते पुनर्दोषे तस्य नावच० तुभ्यता पृथगरणीप्व० यत्र वसेत् यधन्वाहिताग्ने य क्श्चनानु० मथित्वा गाह. प्रणयनवर्ज. या प्रकृति भूस्त्युिपति. सू० ० प्र० २६१ यम्य साय २६३ यत्प्रात म्यात् २६४ अथोत्तर ऐन्द्र प्रातर्दोहेनात्र अथोत्तरस्मै सायदोहेनात्र २६५ अयोत्तरस्मै यस्य सायप्रा. ,, अग्नि प्रथम उत्तरमिन्द्र अथोत्तरस्मै यम्य व्रत्येऽहन् " उदकशुल्ब २६६ । तामिष्ट्वा त्रिरा० ,, यदि सानाग्य " २७० " २७१ म यमेनैव मनसा व्रतो . ,, यदि सानाय्यम यद्यग्निहोत्र २६७ यदि पर्वस्या . . २७२ . " इद त एक परस्तराशम्या. अग्नये पृथि० पयोऽन्तिकात् अनड्वान् श्वोभूते गृ० यदि पूर्वम्या यदि पुरा प्रया० " " २७३ " यस्य हविषे सा दोहस्थाने सहस्रशृङ्गो प्रहत्य वा ,, यद्याहिताग्ने , अन्यमविन्दन् २६८ अनस्येत्ये० २७४ अवोत्तरस्मै ·[२] सू० प्र. सू० प्र० पृष्ठाङ्क । २७४। पृष्ठाङ्क । २८० अग्नये व्रत त्वमग्ने व्रत " अभस्य तु अजामविन्दन् ब्राह्मण तु ब्राह्मण लविन्टन् दर्भा५स्तु दर्भानविन्दन् २८१ यम्माद्भीषा यद्यग्निहोत्र्यु० । यम्यान्न ना. यदि दुह्यमा० अपस्तु न यदद्य दुग्ध " २८२ . . अप्यभोजनीय० अद्भिस्तु पादी सावत्सरिका सवत्सरेऽग्न अग्नये क्षाम अग्नये विवि. अग्नये वीत. अग्नये विट. अग्नये व्रत २८३ २८४ अग्नये शुच० २७५ अपिवा ता यदि दुग्ध अथ यधुन्नीतर यद्युन्नीत५ , यदि प्राचीन यदि पुर परा० २७५ यदि पुर उप० २७६ अस्मान्द्यौ यति सायर दिव्या वा एत० यम्याग्निहोत्रे यम्यानात , इति दक्षिणाग्ने० " यम्यानुहृत. यदि सायम० यदि प्रातराग्नि सायमग्निहोत्र० सौर्यमेक्क० "तस्या५ स स्थि० २७८ द्वयो पयसा २७९ यस्यानुहृत० तम्य स एव २८५ २८६ . सकुसुको विकु. अग्नयेऽप्सु. सर्वे सनिपते. गर्भ५ स्रवत. यस्य हविनि. अनिरुप्ते व्युदभाग्भ्यो तथैकोशे तामिष्टि स. अग्नये पाय वि बा एतस्य प्रवृत्तस्य व भाहिताशि " " २८७ २८० एतावन्नाना ·सू० प्र० यस्याहुतम पृष्ठा । २९७ २९८ यद्यते स्यात् यस्य होण्यामी० " यस्योभावनु० २९९ २९९ अग्नये तन्तु स्वय कृण्वान यस्याऽऽहवनीये. आयाहि तपसा एतदेवाऽऽहव० न तपस्वते " " पृष्ठाङ्क । सू० प्र० २८८ । यदि कृष्णश. गार्हपत्याद्भम्मा० ,, यद्यनो रयो वा एतामेव निर्व यम्य वाऽग्निभिः २८९ । एता जने २९० तम्याभिवायव० २९१ उपरि हि देवेभ्यो आपो मृ मया० ददत्येवाऽऽ. ब्राह्मणाय य० २९२ अमैव पुत्रस्य यद्यप्रमीत यदि पूर्वम्या भम्मोत्कर वा यद्याज्यमनू० २९३ यदम्य गृहे २९४ यदि बुग्गत यज्ञस्य त्वा २९५ देवाञ्जनमः भपतये स्वाहा यदि कपाल यदि भिद्येत अथ यद्युप० २९६ वैश्वानर द्वा० एतामेव निर्व० एतामेव नि० आनीतो वा २९७ मारुत त्रयोः निर्वीर्यता वे . यदि सायमहुते यदि प्रातरहु० यदि त्वरेत जामि तु तद्यो० यस्यापरो० न कालमवधा० यस्य पूर्वोऽग्निरनु० अनुगतेष्टेर्वा अथैकेषा यदि होमकाले यदि गार्हपत्य यदि दक्षिणाग्नि यदि सर्वेऽनु० यदि निवातेऽनु० यद्यस्तमिते यदि महारा अग्नयेऽग्निव० ३०१ " " " " भवत न अग्नये ज्योति प्रयस्त्रि-शत्त० ३.४ ·[४] सू० प्र० पृष्ठात । गायत्री पुरो० आनावैष्णव पृष्ठाङ्क । सू० प्र० ३०४ यस्य देवते यदि बहिष्परि० यदि पुरोडाश . ३१० रौद्र वास्तु एतया निषा० " भूत्वा प्रभवति ३११ O ३१३ कृष्णाजिन वा यो ब्रह्मचारी भूमावेककपा अप्स्ववदान नैर्ऋत प्राजा० यस्य हवि क्षा० यज्ञो यज्ञस्य यथाकथा च यदि वाऽवदा० यद्यप्रत्तदै तत्र युगादा यावदन्ते वा यदि तु प्रत्त० " . ३१४ . अग्निं नरो दीपि० ३०५ त्रयस्त्रि" शत पृथिवि भूवरि सोमस्याऽऽज्यमसि यदि प्रात सवने हुतेऽतिरिक्त० ३०६ होतृचमसमु० गौर्धयति अम्ति सोमो ऐन्द्रावैष्णव एतदेव माध्य. ३०७ बण्महार असि अग्निष्टोमे यद्युक्थ्ये पो० तत्र वैष्णवीषु यदि सोमो ससु० उत्तराणि चत्वा० ३०८ पुरस्तात्पाशु० मरुत्वती पूष० यद्यग्निष्टोम अभिजित्कार्यों पूर्ववत्सरस्थाप्य ३०९ यावद्रयावम० यदि दीक्षिताना० या जाता ओष. पाययत्येता० यस्य सर्वाणि अथान्यामिष्टि o ३१५ अपो व्यापन्नर यदार्याणाम . यद्धविर्दु शृत ३१६ १ ३१७ तेषा भार्गव योऽदक्षिणेन यद्यादिष्टा यद्यभागा यदि भागिनी यस्य हव्य निर० यस्यै देवतायै " ܕܙ यद्याहुती विप० -- ·सू० प्र० पृष्ठाङ्क । ३२४ . सू० प्र० प्रतिजपन्ति प्रा० न पुनर्भेषजर यदि म्रियेत पृष्ठाङ्क । ३१९ प्रतिधुपात अपिवा प्रतिधु० अग्निष्टोम सो० एका गा दक्षि० "पुरा द्वादश्या अथ यदि सदो० ३२० अनभिदग्धे अवभृथ वा ३२५ . " एतावदेका अहर्गणे त्वाह दक्षिणस्या तिसृभि सार्प० " दग्धे तत्प्राय ३२६ इतर ऋत्विजो पञ्चात्र गा त्रिी प्रसव्य ,, यदि ग्रावा " " यदि प्रात स० ३२१ यदि माध्यदि० यदि कलशो " " असवे स्वाहा ३२२ दक्षिणामि सह ३२७ ,, सवेशाय त्वो० यदि सवै प. , यदि द्वाभ्या योकेन पञ्च० ३२८ " ऐन्द्रवायवाया। अन्न आयूषि एतावदनाथे सवस्सरेऽस्थी. यामेन साना यदि सत्राय कृतान्तात्काणि अवलिख्यो अपलिख्य प० प्रणीत आहव० सचितेऽना प्राचीनमुदीची यदि सुन्वता० यस्माद्दारोरु० क्रमुको भ० ब्रह्मण उद्गात्रे यद्यक्रांत यदि क्रीत यो सोमाहाराय यदित न वि० ० " ३२९ ३२३ अग्ने विवस्व० ,, यस्याऽऽधिने , यदि समन्वार० "तत्र तद्दद्याद्य० " त एवैनमृ० " स एव पुनर्व० ,, अथ यदि प्र० , युगपदपच्छि० " पूर्वापराप० ३२४ यद्युद्गाता ज० " " ३३० यद्यार्भवे प० ·[६] सू० प्र० पृष्ठाङ्क | यदि सोम उप० ब्रह्मण उद्गात्रे " " " " . ३३९ " . यद्याग्रयण द्रोणकलशानि० यदि ध्रुव स्क० यद्यपदस्येत् स्वाहाऽन्तरिक्षा अध्वरो यज्ञो० यदि नाराशसर देवाञ्जनमग० पृषदाज्यस्क० यद्यूतुग्रहै यदि सोम स्क० यदि चमसम० इन्दुर्हिन्वान० यदि दीक्षितोऽ० यद्देवा देव यदि हुताहुती मा नोऽध्वरिषु मा यजमान सप्तत्विज सप्त दक्षिणार्धपू० स्कन्ना द्यौ स्क० यदपामृक्ष० यदवालिक्षच्छ० पृष्ठाङ्क । सू० प्र० ३३० यस्माद्भीषा प० तज्जातीयेऽवि० तेष्वविद्यमानेषु यस्माद्भीषा स० ३३१ य इदमकस्तस्मै न वा उ वेताम्र० , उखा स्रवन्ती यावन्ति पशो ३३२ ये पशु विमथ्नीरन् । यद्यष्टापदी० यम्यास्ते हरि० वि ते भिनमि ३३३ बहिस्ते अस्तु पशुपुरोडाश पशोरवदाना० रस त्रैध क० ३३४ एकपदी द्विप , वषट्कृते वि० ३३५ दक्षिणाकाले० मरुतो यस्य हि गर्भपुरोडाश अपिवा मही गर्भपुरोडाश ३३६ एत युवान " यस्यानप्रवृत्तो ३३७ | यदि कृष्णश० " . . ३४१ " " " " " ३४२ यदस्य पारे " अभये पुन० " यस्माद्भीषा न्यष० उदुस्त्र तिष्ठ उच्छागेति च्छागम् यस्माद्भीपाऽवा० ययुक्तो यज्ञ० मनसा वा , औदुम्बरी न० ·सू० प्र० पृष्ठाङ्क । ३४९ अग्ने वाजस्य शिरो यज्ञस्य ३५० " कृष्ण वासो नाराशसो ३५१ . " . सू० प्र० पृष्ठाङ्क । अध्वर्युर्यज० ३४३ य एव विद्वान् समिता नित्ये० यजमान ऋ० यदि हविर्धाने य एव विद्वान्द्वाद वैष्णव्योपस्त. , ऋत्विजो यजमा० ब्राह्मणाना तु ३४४ चोदना सर्व यद्याग्निक्युखाऽऽ० सर्वे याजमान यदि पक्का भि० , गृहपति परा० यम्याग्निरुख्य. गृहपतेरेव त्व वरुण यत्पूर्वस्मिन्न. अथ द्वादशाहविधिप्रतिपादकषोडश सावित्राणि हो. प्रश्नगतसूत्राणा क्रमेण प्रतीकानि । पशुभिर्यक्ष्यमा० यत्पूर्वस्मिन्नह ३४५ य इतोऽग्निर्ज एतेषामेकम्मि ,, गृहपति स० द्वादशाहेन प्रेम सर्वेषाम् ज्यैष्ठ्यमश्नुते ३४६ शिशिरे दीक्षन्ते अहीन सत्र शिशिरो वै तस्याग्निकल्पो , ऋ नुवन्ते य गतश्रियश्छ " षटम व्युष्टास्वा० य कामयेत पीवा दीक्षते ३४७ अन्वह दीक्षा काम्या विद्याद० ,, द्वयहे व्यह इति पञ्चदश दीक्षे० सप्तदश प्रजा. न सनीहारस५० षोडशी सोम० अपरिमित दी० " द्वादशाहाया० तेऽप्यहीनम्य द्वादशोपस० ब्राह्मणा ऋत्वि० ३४८ अनूपसम० तस्माद्वादश द्वयहमेकैका . " ३५२ " . " सवादर सनिः . ३५३ " उपसत्सु त्र० एकविशति रुक्० " ३५४ ·[८] सू० प्र० सू० प्र० पृष्ठाक पृष्ठाङ्क । ३५४ वर्तमानेऽतिरा० श्व सुत्यामिन्द्रा० अद्य सुत्यामे० पत्नीसयाना० , सस्थिते ब्रह्मा " परिहरन्त्यु० ३५५ हरन्ति समि० " " प्रत्येत्याऽऽहव० " चतुरहमु० आ त्रिरात्र एव त्रिस्तनानि भूयो व्रतमिच्छन् एकदिति सतृण्णे अधि व्याख्यात एक० यदि यूपैकादशी० औपवसथ्येऽह० श्वोभूते प्रता० वैश्वानरोऽतिरा० प्रत्युपनह्येत. एवमहरह प्रथमेऽहनि प्रायणीयोद० भुव इति दश० उत्तरोत्तरे ऐन्द्रवायवाग्रौ अथ व्यूढ छन्द तत्र भक्षमन्त्रा एवमुत्तरेषु पूर्वस्मिरूयहे अथ पशुक्लप्ति० दक्षिणाकालेऽव० सत्रे त दाक्षिणी " "एवमहरह कि० ,, तस्मिन्नहनि पृ० त्रिवृदग्निष्टोमो रथशब्देन मा० , उपाकरणम. पश्चदश उ. ३५६ दु'दुभिशब्दे. यदि स्तनमिल्नु सप्तदश उ. आधावेन मा० ३५८ बर्हिषो विका० ३५९ एकविश घोड. न्यूड्ख भकति ३६० अरणीभ्या मा० तस्मिन्नुपा० उद्गाता दक्षिः त जातमुद्दा . " " . एवमहरह क्रि० ३६१ प्रस्तोताऽव. त सोऽग्रेण " उत्तमेऽहनि कृ० साख्यानि वि० पूर्वस्मिन्नहन्यु. पूर्वस्मिन्नहायुः त्रिणव उक्थ्य अद्भिरवकावा० तिस्त्र सहर्ष. ३६५ ·[९] सू० प्र० पृष्ठाङ्क । प्रयस्त्रिंश उ० . " " . ܕܕ " ३७१ न्यूडमेत० स्वयमृतुया. अध्वयूँ यन० अश्विना पिबत व्यूढे त्र्वाञ्च० यत्प्राड्माहेन्द्रा दक्षिणेनेमा० बर्हि स्थानेऽ० तस्मिन्नुपाकृ० सस्थिते पृ० अन्वहमुक्थ्या० चतुर्विश्शश्च० नात्र कश्चन ये बाह्या दृशी० यदि तत्र न गृहपतिमा० यस्मिन्नुपह्वय० नित्या औदुम्बरी० अभ्यादधति उत्तरेणाऽऽहव० असूर्या उपसू० अय सहस्त्र० प्राजापत्याय प्रसृप्तेष्वनया तस्माद्वोपाशु० स्तुतशस्त्रे तस्य सर्व म० पृष्ठाङ्क । सू० प्र० ३६५ मनसोद्गाय० मनसा प्रति मनसा तिसृणा यद्यर्धश " मनसाऽऽश्रुत० ३६६ हुत्वा हरति यद्दशहोतार प्रजापतिनावै यञ्चतुर्होतार , यत्पञ्चहोतार ३६७ यत्षडढोतार ,, यत्सतहोतार , प्रजापति प० ,, अकुशलोऽय अपिवा प्रजाप० अथ वर वृ० अटो नोऽस्त्विति अपिवा यदेवैः ३६८ चतुर्होतृ व्याख्या इह धृतिरिह वि० अधिवृक्षसूर्ये औदुम्बरी स० श्वोभूत उद० पूर्वस्मिन्नहन्यु० ३६९ एता अहीन स० उतो तान्येव वपनकाले स० उदवसानीये० सतिष्ठते द्वा० गवामयनेन " " ३७२ " , ३७४ " मनसा स्तोत्र मनसा प्रस्तौ० " ·[१०] सू० प्र० पृष्ठाङ्क । ० ३८२ पृष्ठाङ्क । सू० प्र० ३७४ | यत्प्राड्माहेन्द्रात् तस्मि कृते प्रति ३७५ दश वीणादण्ड० ,, एकैकस्मिन्नति ३७६ स वाण शत० अभ्यधिहोतृष० औदुम्बरीमास० , कूर्चफलके अ० होत्रका उपगा० विकल्पन्ते स० त सनयति बर्हिषो विका० " तमुद्गाता वा० ३७७ प्रस्तोताऽध्व० तमःवर्युर० तर सोऽग्रेण , उपगायन्ति प० " वादय त्य स० ३७८ पुरश्चलुब्र० मागध पुरश्च० दुन्दुभी समा० ३७९ स्रक्तिप्वेव अपरेणाऽऽग्नीध्र० अपरेणाऽऽग्नीध्र श्वेतमा परि० तस्य द्वादशा० चतुरहे पुर० माध्याश्चैव्या प्रायणीयोऽतिरा० अभिप्लव ५० एव विहिताश्च० पृष्ठय पडह सद्वितीय प्रयोऽभिप्लवा पृष्ठय षडह अभिनित्रय परे द्वे शये इति षण्मामा मन्ये विषूवाने आदित्यव्रत सामोदित आ० दीवाकीर्त्यमे० आवृत्त उत्त० विश्वजित् चत्वारि शया० चत्वारोऽभिप्लवा सद्वितीय स० सभार्य उत्त० गौश्चाऽऽयुश्च द्वादशाहस्य महाव्रतमुद० द्वादश मासा उभयत सभा० उपरिष्टाद्वि० धोभूने प्रता० " " " " " " अन्तर्वेदि ब्रा० " , इमेऽरात्सुरिमे ३८० त ब्राह्मण अग्रेणाऽऽग्नीध्र ३८१ तेजनिसघाते ·सू० प्र० पृष्ठाङ्क । पृष्ठाङ्क । स० प्र० ३८४ इमा नु क भुव तानेकस्मिन्पात्रे . यन्नाना जुहुया० त भक्षयति " व्यनीका व्याख्या ३८५ तेषा प्राकृत , ऐन्द्रवायवान " एव व्यनीका . ३८६ शुक्रायो विषु० . 'अग्रेणाऽऽहवनीयर तेषामेकैक५ माऽपरात्सीर्मा० तत्ते विद्ध्वा ना० उदञ्चोऽपरिमि० अष्टौ दासकु० भिल्लुका द्वे गाव एव सुर० तत्रैवोदकुम्मा माहेन्द्रस्तोत्र स्तुतमनुश० कर्चयो फल. सतिष्ठते धोभूत उद० य प्रायणीय त्रिषु पर सामसु उपयामगृहीतो. तानुभयान्० वाचस्पति वि० त्रयस्त्रिशदेत० प्रकृतेर्वा वै० दशैन्द्रान्दश " , अग्नेय प्रायः " एव विहितान० "समित्य समि० " तेषामेवमुपाकु० "नवाहान्य. ३८७ तेषु गव्यान " वैष्णव वाम० ३९० अथ काठका आग्नेयमन्तों अपिवाऽऽग्नेय " " सौर्य विषुवः . पञ्चपात्रम० शितिपृष्ठ वाह. आग्नेयमग्निष्टो० यदि पश्वेकाद० उत्मर्गिणाम गवामयनेन मध्ये पञ्चमम् . ३९१ इन्द्रमिद्गाथिन० समानी सर्वत्र |सवत्सरम्य अभि त्वा शूर " |ता वोपेयादा

·[१२]
सू० प्र०
सू० प्र०
पृष्ठाङ्क ।
३९१ यथा वैश्यस्तथा
३९२ उत्सृष्टार इति
पृष्ठाङ्क ।
३९२
यदहरुत्स०
तेषा ये पुरो०
प्राजापत्य प०
प्रात पशुमा०
इति सत्याषाढहिरण्यकेशिसूत्रे पश्चदशषोडश
प्रश्नगतसूत्राणां प्रतीकानि ।

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.