·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·ܚܶܨܙܒ.ܪ;.ܝܕ،،،ܝܪܨܒܙ ܙ- ܨܶܝܬܫܕܙܗܰ ܚܺܪ ܕܝܝܺ ܝܺ
de fragis,rqp vfqm:
रसप्रदीपः
RASAPRADIPA
4 + 43, 3ܐ: 4 :18 ܝܐ} }}fiܪ ܐܛܢ
ܙ
ܠܰܐ݈ܒܙܢ ܒܙܚ ܚܲܐ ܒܙܢ-.gܐܢܒܙܝ s:!ܚܕ. ܒܙܢ݈ܝܰ ;{rܕ.ܒܙܙܝܺܐ: ܬܙܝܙܓ݂ܕ݂ܺ ܠܝܙܝܐ ܕܝܙܝܝ ܙܝܼ
-
ܫܕ ܕܢܰܚ ܢܢ ܨ - ܨ ܝܨܨܢ ܙܕܝܕܕܙܬ݁ ܫܕ݁ܘܝܺܕܶ ܢܕܕܪܚ
ܪ
.ܐ
ܝܬ
ܕܨܫܝܕ݁ܐ̱ܝܐ

·No text on this page.

·No text on this page.

·( 2 ) takes them part by part, explaining and criticisi lucidly and pointedly.1 Then follows the definition which is-'चमत्कारविशेषकारित्वं at 1'? He does not leave the topic here. H and makes a successful attempt to clear the the word circe from the grammarian's stand-p With an equally clear exposition of the discus divisions of entert, he brings his first chapter to The second chapter opens with an attem that रस is the predominant clement in काव्य. the discussion upon the real signification of Tha tuent elements where our author generally follos a severe attack upon Kesava.6 The standard t as that of Bhatta Lollața and others, are taken o plained and criticised?. Our author is undoubte of spaathath whom he literally follows the Sutra of भरत. Mary other minor proble with th, are then discussed with equal lucidity ship. The summary of the foregoing discus given in the forms of Karikas which are of our composition10. Then follows the enumeration o and their Tesll. The view of ArcTTT that sa all other Tes with its condemnation sees the c the second chapter12. I. pp. 3-8. 2, p. 8. 3. pp. 11-15. 4. P: 5. P. 17.

·No text on this page.

·(4) comes to be written, we shall undoubtedly reverence shown to this great man by almost all really very well deserved. The doctrine of tablished by अानन्दवद्धनाचार्य in his ध्वन्यालोक, way of a necessity transformed into the doctrine in the course of its logically natural develop touched and handled by अभिनवगुप्ताचार्य. Al.. writers on general poetics unquestionably f1?. accounting for the aesthetic charm in poetry by most logical and psychological theory of TE. some, notably Viswanatha and Késava M Hata literally and hold that this the essen Even those who do not go so far, accept with Toata as essentially the main element in poetry The most important works written on ta aft sparari, are those of FHE, are those of मम्मट, विश्वनाथ and whom accept in reality the suggested sense in ch as the most important element in poetry. school of writers, there arose another line of still adhered to as the only important elem to form a system with thcs alone. Of all WISTT which attracted their attention most of such Ālankârikas, the greatest names are those भोजराज, शारदातनय and शिलपाल | Along mention should be made of FT TTEETAT and who gave the theory a new turn mixing the ment with religious and calling ISTT so conceiva TE, Besides these, there came forward a host who to show off their skill in describing variou heroes and heroines, composed works on en and abnormally a great length, of @TH1793 wherein and heroines were included as ginnas. 1

·No text on this page.

·( 6 ) peculiar uniqueness. #fanarte, as far a did not write any independent work. All his poetic is imbedded in his two Commentaries 779 of style and deepness of sense is clearly k. the numerous commentaries, written upon his fargaret's TÈCICUT, undoubtedly very useful fi students, does not treat of a so fully and thoic! expect to find therein. Tary's style, though in his poems, smacks more like that of a gous to discussions. We wani a work which can give insight in the philosophy of SMETTEITEN without our minds with too lengthy or too terse scholarly We venture to say such a work is this which we are herewith. The author ransacked all the availabl collected all possible informations and having them into a suitable shape, presented them in quit ciable form. We may come across a sentence here which appears a little loose in its structure; but th it can be so called ) can be easily forgiven. A sing derable demerit cannot take away all the meri possesses. As far as the subject matter is concern not anywhere place our finger upon any kind of Indeed it has been derived from authoritativer few of which we find more useful references he where else. To show his importance as a reliable we may remark that Jagannatha the famous authi ETTET, who was an immediate successor of field, seems to have been at certain places inflı रसप्रदीप. II. THE AUTHOR. Unlike most Sanskrit writers, 5927972 is very in not being enveloped in so dark obscurity

·No text on this page.

·( 10 ) His works, ܝ Besides TRICIT we find the following books as to प्रभाकर by Aufrecht :- एकावली प्रकाश कुमारसंभवटीका चूर्णिकावासवदत्ता टीका लघुसप्तशतिकास्तव विवाहपटल शास्त्रदीपिका अलङ्कार रहस्य । एकावली प्रकाश which was first noticed by Kielhor cited by him as a काव्य, Mr. K. P. Trivedi, in his introd to एकावली has not a single word to say about it. Dr. is equally silent. But Mr. Kane5 speaks of relaat commentary upon Vidyadhara's gelaat whi perhaps most possible. लघुसप्तशतिकास्तव is a poetical epitome of the माहात्स्य and was written in 1629 A. D.G अलङ्कार रहस्य to have been a very interesting work but as far as it has been nowhere noticed. But प्रसाकर in his रस refers to it no less than 12 times? and always as a. C we 1. 2. Catalogus Cattlogorum i. 3536 A catalogue of Sanskrit MSS. existing in the C Provinces (Nagpur, 1874), 56 3. Bombay Sanskrit Series, No. 63, 1903 4. History of Hindu Poetics Vol. I pp. 302-3 5. Introduction to Sahitya, darpana p. CLXIII. 6. Weber's Verzeiclinis der Sanskrit und Prakrit schriften, p. 361 See also gगकाव्य III. 33. The year here given e corresponds to that noticed by Weber. It is 1686 A.V. (1629 7. p. 8, 8, 9, 10, 13. 15, 20, 37, 38, 39, 40, 51.

·No text on this page.

·( 12 ) a ܕ܀ lost about a Sloka and half along with the colophon. last leaf is therefore missing. It is written on yellow as ſnade paper in Devanagari characters. Each page has on the average and each line has about 45 letters. been useful at certain places in settling some d readings. Wherever any reading from this Ms. better it has been adopte:!, otherwise the important di nces have been given in the foot-notes. In conclusion, I wish to express my most sinceret Dr. Gangâ Nath Jhâ, who, when he was Principal of Sanskrit College, Benares took special interest in encouraged me to bring it out. My thanks are also all those friends from whom I have been getting h some way or other. I may specially mention the na. Pandita Jagannatha Sastri Hoshing, the Sâdho Lal R: scholar, who has very often read the proofs for me. credit of making this book apper in this form should rto my learned and revered friend, Prof. Batuka Sharma, M. A. Sahityopadhyâya, of the Hindu Univ Benares. I shall be wanting in my duty if I her. to mention one most revered name--the name of ri Gopinath Kaviraja But I can say nothing more words are few when the heart is full. सरस्वतीभवन, रामनवमी, १४८२ । NARAYAN SASTRI KU

·रसप्रदीपे विपयाऽनुक्रमणिका।
मामnin:
1
(2) जानमन।
(२) REAT THAT माय
RAMERITIEnार
रचन पत: AHIमार:
--
{ti rim fr:, :.
अस्मिन
('मलीprint: 'म निवासी
परिEिri.
ForgRtMITR: . ."-.'
[ RARETTE AmrinciR.ना.
.
t) Mains link
FittimIRETIRER
Fm friend
HTRA
।
(RAMETER...,
।
-

·( 12 ) lost about a Sloka and half along with the colophon. The last leaf is therefore missing. It is written on yellow country inade paper in Devanagari characters. Each page has 6 lines on the average and each line has about 45 letters. It has been useful at certain places in settling some dubious appears readings. Wherever any reading from this Ms better it has been adopte:!, otherwise the important diverge. nces have been given in the foot-notes. In conclusion, I wish to express my most sincere thanks to Dr. Ganga Nath Jhà, vho, when he was Principal of Govt. Sanskrit College, Benares took special interest in that and encouraged me to bring it oui. My thanks are also due to all those friends from whom I have been getting help in some way or other. I may specially mention the name of Pandita Jagannatha Sastri Hoshing, the Sadho Lal Research scholar, who has very often read the proofs for me. The credit of making this book apper in this for m should really go to my learned and revered friend, Prof. Batuka Natha Sharma, M. a. Sâhityopadhyâya, of the Hindu University Benares. I shall be wanting in my duty if I here omit to mention one most revered name--the name of Principal Gopinath Kaviraja But I can say nothing more for the words are few when the heart is full. सरस्वतीभवन, रामनवमी, १४८२ । NARAYAN SASTRI KHISTE +

·रसप्रदीपे विपयाऽनुक्रमणिका।
.......
-
.
.
मधमालीका
(१) महनानगम, नगन।
(२) रमादनम्त्यमुपास
कायदामनया HTRE
सेन यम: LATEHTER:
[मो ध्य, . !"-.",
दगिमी वियत
[ 'मनी म्या: ETER
ऽपि नमन faurise
सोपामपुरंगारप
{ 'मनातली पुनः पineer ..
गामा
(रान interriti
पाशTirtRTin
डापERE......
मिनियम: HEL
*
M
(५) RAPE": *
१.
(५) ni...1

·.१२९. -- ( २ ) सन्देहे शब्दार्थयोरेव व्यासक्तमिति साम्प्रदायिकमतो- पन्यासः। (६) प्रदीपकृतो दण्डिनश्च मतेन शब्दे प्रधानतः पर्यवसितं काव्यत्वमिति विचारः। पृ. १२१०~१३'. (७) साम्प्रदायिकमतपरिपोपकमिश्रमतोपन्यासः । पृ. १३'-'. (E) शब्दार्थयोर्योजनैव काव्यमिति नशब्दे नाऽप्यर्थे प्राधान्य- न्यमिति स्वमतप्रदर्शनम् । पृ. (E) काव्यपदं रूद, चौगिकं, योगाई वेति विचारः । पृ. १३२३-५५२० तत्र रूढ़िवादिमतम् । पृ. १३१ १४१३-१५६. - १३१०२१ bi bi १४१५. योगवादिमतम् । योगरूढ़िवादिनः स्वस्य मतम् । पृ. १५---१५२०. (१०) उत्तममध्यमाऽधमभेदेन काव्यस्य त्रैविध्यप्रदर्शनम् । पृ. १५२१ -१६११ (११) भेदत्रयेऽपि मिथः सङ्कीर्णताया विचारः । पृ. १६१२. वितीयालोकः। पृ. १७-४० (. १२ ) काव्ये रसप्रधानताया निरूपणम् । भरतोक्तरसस्वरूप- मनूध सामान्यतो विभावानुभावव्यभिचारिभावानां लक्षणकथनम् । १७११-१८२५. (१३ ) केशवमतेन विभावत्वादिपरिष्करणं, तत्खण्डन च । पृ. १६-१६. (१४) स्वमतेन विभावत्वादिकं न जातिविशेषः, किन्तु रसरू- १० १७ पृ.

·ont- पाहारणमादमाग নি १५) अनुभाभिनारिमाRTIIEITIES (१६) महलोमटमन भरणामामामः । - ( १७ ) स्नमान नमारम.गाना | (१८) मिधमदीपानामा (१६) शासमान मापनामानम् ।। ::"-." (२०) तत्रापरयो पE (२)भटनापमान मग्मनामानम् । ३. 1"-:' (२२) सायननम्, मिसान्नान नाpिrint :नि पदानम् । (२)निमुनापारमान - २४ । नादि ना Est पापा पिपार मा unt दिभानामापा (२४ ) rise mm. भिपनिrts. A (17! sis: भिमान Priti irt 1 ·(४) ( २७ ) 'रसो न कार्यः' 'न च परोक्षः' इति प्रतिपादनम् । १२ प ( २८) रसानन्यतया चर्वणाया अप्य कार्यत्वं वदतां प्रदीपक साहित्यदर्पणकारादीनामाशयमन्य तत्वगढनं, पनि कृतरसस्वरूपप्रदर्शनं च । (२६ ) हेतुत्वविचारः, गङ्गाधरमतस्यानुवादस्तखगडनं, स्वम- तेन सिद्धान्तप्रतिपादनं च । पृ. ६-७". (३०) सङ्ग्रहकारिकोपन्यासः (३१ ) स्थायिभावसामान्यलक्षणम्, तेषां परिगणूनं च । ३६-३९. ( ३२) रसपरिगणनम् । पृ. ३६१४-३६१ ( ३३ ) सर्वत्राऽद्भुतएवैको रस इति नारायणमतोपन्यास, स्त- तखण्डनं च । -४० पृ. ३७२१ पृ. पृ. तृतीयालोकः । पृ. ४१-५१ (३४ ) रसादिबोधने अभिधायास्तात्पर्याख्यवृत्तेश्वाऽसमर्थताम- दर्शनम् । पृ. ४१-४१॥ ( ३५ ) अभिधाया एवेपोरिव दीर्घदीर्घतरव्यापाराश्रयणन, तात्प- यस्याऽपि यावत्कार्यप्रसारित्वात् अन्यतरेण निर्वाहे व्यञ्जनाया अनावश्यकताशङ्का तत्परिहारश्च पृ. ४११६-४२' ( ३६ ) 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थः' इति न्यायेन शब्दस्याऽमिधा- ख्य शत्त्यैव समीहितार्थलाभे सम्भवति किं वृत्यन्तरस्वी- कारेणेत्याशङ्का तत्समाधानं च | पृ. ४२१-४३" (३७) नाऽपि लक्षणया व्यजनाकार्यनिर्वाह इति प्रदर्शनम् । पृ. ४३११-४९१

·( )
(८) मनुमानेर रमादिनानिमित
पनमान्य अनुमाननगर नमन
रमादयः पदाचा नि प्रदर्शनम्न मा
परिपादपांत्या ममिनिगमः।"-
९) श्रीपाटमनन गए नपानमा
प्रदर्शनम् ।
(४०) रमन निः गंगारसम्ममा ति irriter:
मुप-याय नपापम् । निर्गमें बनाया.
ग्राममानिया ५."--
,

·No text on this page.

·भट्टप्रभाकरालो
॥ रसप्रदीपः॥
: . पर नाम
निनितिमान
::गुगर्न गतिः ।
माननमाय?"
(२) गया।
'प्रमादलगान मागिर ! .
ar::समाना:
पुननितीनरा....!!
गुरुतगामी
म्नदन दमाममाtir: ।
: मनमनमा
...परनानां मादाम,'
समन् मिसनम:.::..
समारनाsiy
मा
.
-
.
१

·(२)
सहसेणास्यानां पणिपतिरसृग्रेन का
यदा वक्तुं शक्तत्तदवधि स पातालममनन् ।
पराभूतेभीतः सरसिजभवस्तिष्ठति ततो
निलीनः कंसारेर्गहनतरनाभीमरसिज ।। ||
भाट्टे भह इवापरः कगाभुजः शास्त्र कराादा
साक्षादक्षपदो मतेऽक्षाचर गणे पातञ्जले प्राञ्जत
ख्यातः साङ्ख्यमते चिरं गुरुमत सिद्धान्तदीक्षागुरु-
व्यांस्तत्तनुजो विभाति भुवने श्रीविश्वनाथ का ॥
ततः कनीयान् रघुनाथनामा विद्वतबन्यो ऽस्य मुलाकात ।।
ततः कनीयानहमस्मि जातः प्रसाकरी रायवपादमेवी ।।।।
विश्वनाथचरणाम्बुजभक्तिमानसन्मतिरुमापतिभक्तः ।।
चापलेन तनव रसिकानां प्रीतये किमपि कौतुकमेतत् ॥१०॥
श्रीविश्वनायविबुधास्यसुधांशुनिय-
द्वाणीसुधाभिरभितः सुचिरं प्रसिक्ते ।।
न स्यात्कथं सरसता द्रवता च चन्द्र-
कान्ताश्मवन्मम कठोरतरे ऽपि चित्ते ॥ ११ ॥
करवाणि वाणि ! तव पादपङ्कजे
प्रणति शिरोनिहितपाणि चारुणि ॥
रुचिरा चिरान्मयि निधेहि देवि ! ता-
ममृतप्रवाहमधुरां वचोधुराम् ॥ १२ ॥
प्रवृत्तो दुर्गाहं ध्वनिरसविचारार्णवमई
विगाहुँ यन्मूढस्तदिह सुमहासाहसचिधौ ।
निराधारस्याऽऽरादभिमतविधौ कल्पलतिका
जगन्मातस् तावत्तव चरणचिन्तैव शरणम् ॥ १३ ॥

·अनागिन मा !
F- निपुणा माद: 11 १
(१) - रानिया गाभिमान
का नारदारनामनि ॥
7 यमायनशमन::::
मुरायोजनमानसिक
कामधिनिमा पटुनमागादिसपनाम:
पर मनरेव नदEHERE
म. , म दयानांगर भवनापमानमा पापा
'तारमा यात्वना
दापी नवा नगुमान
र जनमानयन दिनापी टोलि
च पनि पानामाची पा. ग.ri
द:
-कारंगटोका
दो कापमानतीराया।
का दण्टिना-
दममापि नाग |
गारपुः गुदमाराम
नामपति-:,
गदन पदयददि-
नानुपियनामा
परिका परमा.
M
।
{{"ting.m.
Instirr...
• Sanstraitern!

·( ४ )
अन्यथा रघुवंशादेशषि काव्यत्वं न स्यात् । पतिः ।
लक्ष्यानुसारेणैव लक्षणकरणस्य युक्तत्वाम् । के
भट्टचरणैः-
सिद्धानुगममात्रं हि कर्तुं युक्तं परीक्षाः ।
न सर्वलोकसिद्धस्य लक्षणेन निवर्तनस ॥
अपि चैवमसम्भवोपि भवेत् , सवालदोपापकार लगा
क्यत्वात् ।
तदाहुः श्रीवर्षमिश्राः, 'दोपाणां विततानन्ततया पद्यमा-
मपि निर्दोपं न सम्भवति । प्रवन्धे तु कादम्बर्यादौ निशेपर
पापसारणमंशक्यं गीर्वाणगुरोरपि किमुताऽपरेपाम् । अवश्य
हि तदेकदेशादौ कष्टादिपातेन दुष्टतया भवितव्यम् । तावतेब
च समग्रमेव काव्यं शरीरं चित्रलेशेनेव चैरस्यमासादयः ।
उत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वजनितत्वेन सङ्क्रमात् । इति ।
नाऽप्यन्त्यः । दोपेऽप्युपादेयत्वप्रसङ्गात, निदोंपे ऽप्यव्याप्तेश्च ।
न च यथाशक्ति दोषाणां हानसूचनार्थमदः पदमिति साम्पतम् ।
प्रतिकविशक्तितारतम्येनाऽननुगमात् । लक्षणवाक्येऽभिधान?-
यर्थ्यम् । तस्माददोषाविति न युक्तम् ।
सगुणावित्यध्ययुक्तम् । गुणानां रसधर्मत्वस्याऽग्रे व्यवस्था-
पयिष्यमाणत्वेन शब्दार्थयोस्तत्वाभावात् । गुणपदं रसपरमिति
चेत् अविनाभावमात्रेण, लक्षणाया वा। नाऽऽधः । तथाभूतस्य
वाक्यान्वियित्वाभावात् । तदुक्तमाचार्यैः-
गम्यमानस्य वाक्यस्य नैव दृष्टं विशेषणम् ।
शब्दान्तरैविभक्त्या वा धूपोऽयं ज्वलतीतिवत् ।।
हितीये स एव दोषः।
१ वैयच्चि' इति ख. पु. पाठः । २ इंदं ख. पु. नास्ति।
३ 'चार्थस्य' इति ख. पु. पाठः ।

·दुर्गा,
अयोध्यान: । एतेन मनमानी ।
तेपामा, यस्य व्यवस्थापनमा
पूर्वदशहरमा । नारा
पक्ष्या मानाने पाये।
". पा.. 'दोenient |
तथा । ममा कुरा
विस्तार ITESTमाग पनि
नदोपगल्या मनः।
गनिजानन्य म मदिरा
महिला नंगीत निमानि मामागावर.
मतिका भार मारक
यापनमाया। दोपागामा: itm
कामासान
माचिस्पपि समितिmiri
गुणपदमनपा समानामा
पर गालामगिपार पप । नेप!
काप्यारक मातरम
वो
निमारमा
जकत्सनापान
अपांगमयानTREE
फर्य मासि
यसम्ममानिस rix
पनिम्मीद srtiy.
नात्याः!

·रुचिनायस्तु, 'दोषागामपि रमाभियानानि टि. मित्तमतोदोपाभावमात्र विशे गानेर मानिन्यानमनिर्य ब्धे ऽधिकमनुपादेयम्' । एवं मागुगणाविन्यनेनः- वात् तस्मिल्लब्धे सालङ्कारावित्यनेनापि नेपापान (सोपकारकत्वादेव । तस्मादन्यतरोपादानमेव नावि: य. शब्देनैव रसवत्वादिलक्षणध्वननम् । तदपादानं नु दासानां सर्वेपामपि रसोपकारकत्वमिति प्रदर्शनार्थम् । अथवा तत्पदवति लक्षाणभये तात्पर्य यावापामाय एकच विवक्षितः । न च काव्यव्यवहारम्य प्राविरलविषयमापति ति प्रदीपकृदुक्तं दुपणं शक्यम् । इप्टापनः । तथा च दण्डी.' मुन्दरमपी'त्यादि । न च ध्वनि कारवचनाविरोवस्तन मदापयापि 'न्यक्कारो ह्ययमेव मे यदस्यः' इत्यादयनिम्पोनमकागमध्ये परिगणनादिति वाच्यम् । वाक्यदोपवयस्मिन्पद स्यादृष्टय व्यजकत्वाभिधानाविरोधात् । स्वीपदापाभावयत्वस्यैव च्या- कत्त्वप्रयोजकत्वात् । वस्तुतस्तु न्यूनपदाविमृष्टविधेयांशादिस्यले तत्तत्पदपूरणोचितपददानादिना तस्यैव व्यजकत्वपित्लाभिप्राय- कत्वं ध्वनिकारवचसो ऽवगन्तव्यमिति प्राह । प्रदीपकृतस्तु, 'निर्दोषत्वादौ सति स्फुटालझाररमवत्ता- न्यतरत्वं लक्षणम् । एवं च यत्र स्फुटाऽलङ्काराभावः तत्र रसव- -- वादेव काव्यत्वव्यवहारोऽन्यत्र नीरसे स्फुवाऽलङ्कारवत्त्वादेव । अत एव 'कचिदनलङ्कृती' इत्यपि यथाश्रुतमेव साधु । अत एव प्रकाशकारोऽपि कष्टत्वादीनां कचिन्नीरसे न गुणत्वं न दोपत्वामत्याभिहितवान् । अदोपावित्यत्र च यथाशक्ति दोपहानत्वं विवक्षितम् । अन्यथा काव्यव्यवहारस्य प्राविरलविषयत्वापत्ते- रित्यूचुः । १' यद्वा' इति ख पु. पा. २ 'तत्तत्पद' इति ख पु. पा.३'हाने' इति स पु. पा.

·मन मिश्रगगिनायाच्यामि RT
गापि ना नया गानं मिला-
नांनी नियन्यायः माउपगही ।
नाविच स्पादम्पनाउमा
यच्च निधारम्य नायतन:-
गति गोगीन्दी मा TRA
है . 'गारे दृष्टी दिव्यांनी मारी।
तर 'मम् । मोगदारमागमतामा Am
वित्रम. 17 | पलना माया
हेनु, व्यनिलम्गापि विमानान TTr
कान स्तरमाभावानाच्यचार मि
नवा. यामरगा I neeml
मका तारास्त
मायरामा
नेपम् । वागन्ति दोपदानासाना॥
नि विनियमलदार Hitri
मम्माला नगुनिगियाATE IFE 4.
नाऽपि माग - Ramairs
तस्यो। अन्यथा मा भिमना।
मत पाजिनमुनिनापि गरोदय
रमादेशम् । मानिminiti
लक्षणं नमामा पापमिय।
गणे तुपामार criti.ir
रस्प विसनिकसम्म
पानोपामार

·- न। व्यम् पि. मने - 1 सम्भवोऽपि निरस्तः । तादृशदोपममाधानग्यापि अत एव 'यत्र रमाउनुगमः स्फुटः नव नाटे की इत्यभियुक्तैरभिहितम् । सगुगणाविन्यपि गुगालिः धर्मत्वं प्राचीनाभिहितमेवादायोक्तम् । निष्का-.. ऽभिधास्यते इति न विरोधः । वस्तुतस्तु गुणानां वस्तुधमत्वं गन्दा मात्रा पति निवेदितं मयाऽलङ्काररहस्य तत एवायगन्तव्यम् । सालङ्काराविति तु अलङ्काराणां शब्दार्थकांनी र- कत्वात प्रकाशकाग्मतेऽपि तद्धन्वयाऽनिकदन्यान मा । द्वारधर्मत्वाभावे द्वारिधर्मत्वाऽमम्भवान । वयनम् .. विशेएकारित्व मुखविशेपकारित्वं या काव्यगनमाम् । ने विशेषस्तु स्वसंवेद्यो जानिरूप एवेति विपाञ्चनं मयात - रहस्ये । काव्यव्यवहारप्रयोजनं तु रमभावान्यतन्त्र तु रमानं, देवमुनिस्तुत्यादौ तदभावात् । तद्विपयाया रतःशृङनारवाऽभावान । एवं च न काव्यव्यवहारस्य प्रविरलाविपयनाऽपि । उसयामान च काव्यत्वाभावात् । यत्र तु तस्यत्र भावस्य विभावादियोजना- दिविशेषेण पोपविशेषस्तत्र रसपर्यवसान काव्यं भावनामात्रपय बसन्नकाव्यापेक्षया विलक्षणों चमत्कारमुखविशंपी जगरनी- त्यन्यदेतत् । उभयाव्यभिचारः काव्यस्य ध्वनिकारगाव स्पष्ट निवेदितः। यत्र तु रसादीनां अविपयत्वं स काव्यस्य प्रकारो न सम्भवत्येव । यस्मादवस्तुसंस्पर्शिता तावत्काव्यस्य नोपपद्यते, वस्तु च सर्वमेव जगच्चमत्कृतमवश्यं कस्यचिद्रमस्य भावस्य वा ऽङ्गत्वं प्राप्नोति, अन्ततो विभावत्येनेत्यादौ । १ 'गुणानां' इति ख पु. पा.। २ 'सत्' इति ख. पुस्तकेऽधिकम् । ३ 'उभयाभावे चमत्काराभावेन काव्यत्वाभावात्' इति ख. पु. पाठः । ४ 'पर्यवसन्नकाव्य' इति स्व. पु. पाठः। ५'तु' इति स. पु. भधिकम् ।

·#377f.findfQTiiitt དi 1 པས ༢;rit 2: fiii ད; l T11 ri zཀ་ཟi། གླུ77fr༣ཏུ{བའt: '' གiiiq;ཝཱ དུཀཏྟit iiiisit:- : འis འོདོii?act， 7:; 3 ti་༌་༣;,: ； འཎྜལ 17.འtཀའ་དཀtiའs::;; ;;:འ:：. f34tམ ༣༩༣༣་༣༣༣jfs?qijij84 ， irry isf -1:ཤcirqའtr:༣ ཀཱi?i༣ གi { •t;. qནr • I {Yiq | ་ ， ༈ ཤ ཙ-t71tཀཾ་ ff; trivའ：ཙ་ yirr fift ， :/s:q། ། riའr* 13 1»vཔ ་. afi? 1 { If=''་ ༣། ༣ཀiterarsf4=iiiigtirrii ཚf{ }*ziIདུསུ་ བཙཝ༌ཎ་དr* rari jrn •འ:ji 3་་༤༧.. •; " .ཙyi *lisiiii? 4iirfr་ཁsཀstv •7: ད•{ { ཀགrstsཀ2:o• sijt: ཝཱvisit ngའི ་་༌ དབའ དབt isit : གr', ཀཾ ཀ -iift rjenijའིrr;•བུསFirs''ལ་ ༢:༣:༌བར?iའིzཔ=7 ཀཋཀr:༣ rr; httq*ff:1; g༑ ན ནངri;f ; jii7IF73ཏྟཱ13་༼- :- ';ཝཱ༌ཎ:;' 'བ z*Tind；ཀis: བ༤ སྨཱ:*ཁསལ•r'， ཀ ན • f1.itra • •ie s:༈ ： triot: snias། བཅ- ག ན ·पुर- • (20 वाचति ननु चैवं मुखादिविशेषकारिताबलेवा काव्यत्वग्रहे मुखादिविशेषकारित्यग्रहः । सिमित स्कारेणैव तद्ग्रहस्य योग्यवान् । सुवादित काव्यत्वग्रह इतीतरेतराश्रयापत्तिरिनि मन्त्र । विमा पर- स्कारेणैव काव्यस्य मुखादिविशेषकारियामा ननु चवमपि चक्रकापत्तिः । लोक विभावधान...। विभावत्वादेरपि काव्यत्वाधीनत्वात ना. विनावमा यह- स्तद्ग्रहे च विभावादिमत्वपुरस्कारेगा सुवादिविका, तस्मिंश्च सति लक्षणग्रह इनि चन्नं । अनमत्ती निगामा - णत्वादिपुरस्कारेणैव तद्ग्रहसम्भवादिभावादिम-यपुरक व लक्षणग्रहे न चक्रकापत्तिः। वस्तुतस्त्वेवमपि गुणादिनिरूपमाद चक्राकानिम्नान पर। तस्मात्सभ्यसमाधिनिरूपणे प्रयतितव्यमिति किञ्चिदन्यत- कान्तालिङ्गनादिजनितमुखापेक्षया काव्यपरामर्शजन्ये नवं बाल- क्षण्यं तावत्सर्वानुभवसिद्धं स्वर्गपरमात्मानन्दादिवत । तच्च बैल- क्षण्यं जातिरूपमेवाऽन्यानिरूपणात् । नवस्वपि च रसेषु चनक्षमायं परस्परानन्दनिजसंवित्तिसिद्धमेव । अत एवाऽद्भुत एचको गस इति नारायणमतनिराकरणाऽवसरे न तावत् शृङ्गारादीनां तस्य चैकत्वं परस्परवलक्षण्यानुभवादित्याद्या हित सिधैः। तदप्यग्रे सङ्केपतो चक्ष्यते । अलङ्काररहस्ये तु विमृष्टं विस्तरेण । तस्मात्काव्यसुखवैलक्षण्यं जातिरूपमवश्याजीमार्य जाति- नवकरूपमेव । ननु नवानुऽगता तदितरव्यावृत्तका जातिरङ्गीकार्या गौरवात, तत्तज्जात्यवच्छिन्ने च सुखे तत्तद्रसास्वादनं कारगामित्य- नन्तरमेवाऽऽवेदयिष्यते । रसस्य चानन्दात्मकत्वं, स चाऽऽनन्दस्त- १ 'ग्रह ' इति ख. पु. नास्ति । २ 'इतीति चन्न' इति ख. पु. पा.। ३ 'रसानन्दात्मकत्व' इति क. पु. पाठः ।

·. A रमुखमेव, न्निोऽननुभाग । ममानित तत्र समझ । पाञ्च नदिमासमिEिRE तत्तज्जाक उनकायनानितिकारावास विशेषका आभास्यास्यासानमा . ज्जातिपुर ग मामान्याममा यात् । मागभांचन यनिगरानमा::. न्ययो गित संपणधान् । भान्सामा यमाना-7। नम्मान नायमान | नाऽपि ।। गादिगामाग तयाशिमदमसम्मान। स्था' न चिन गाया कि नाट्येऽगिमात् । मा-मामा':.. पयोनि । ग्ल्याटिग्मादिनसम्म सामागिः . निनाममापासमायामि स्थानहेगा सामादिनरात । नदाता त्वैव नाऽ । गन्यदनन । तमामान:: पक्षणान : शानिमिनिमः। पनि तानिया . एवं कामिने नम: चनते, प्रकार नि मी, मान- गद बनानगरपोगा. मदभापयितापनि सचट गानाग्नेमानः PM:-HEIRT:.''

·( १२ ) मार्गानुगुण्यसुभगो माधुर्यादिगुणोदयः । अलङ्करणविन्यासो वक्रतातिशयान्वितः ।। वृत्त्यौचित्यमनोहारि रसानां परिपोपणम् । स्पर्द्धया विद्यते यत्र यथार्थमुभयोरपि । सा काव्यावस्थितिस्तहिदाहादैकनिवन्धनम् । पदादिवाकपरिस्पन्दसार साहित्यमुच्यते । इति । एवञ्च काव्यव्यवहारहतो रसस्य तत्सामनयाश्चोभयार- णतयाउभयोरपि काव्यत्वं विनिगमनाविरहान्न त्वेककस्येत्या। अत्र प्रदीपकृतः-शब्दस्य पूर्वनिपातः पृजां बोधयति'अहित पूर्वम्' इति वचनात् । अन्यथा अजाद्यदन्तत्वेनाऽर्थशब्दस्य पूर्वनि- पातापत्तेः। अभ्यहितन्वं च विशेष्यत्वेनैवाऽपरासम्भवादित्य- विशेषविशिष्टशब्दस्यैव काव्यत्वम् । तस्यैव कृतिताध्यत्वेन समा- ख्यासंवादात् । कविकर्म हि काव्य, कर्मणि व्या काव्यशब्दनि- पत्तेः । तथा चाह दण्डी- शरीरं तावदिष्टार्थव्यवच्छिन्ना पदावली । इति । तुल्यकक्षतानिर्देशश्च विशिष्टेऽर्थे व्याप्रियमाणस्यैव शब्दस्य काव्यत्वमिति बोधयितुम् । जात एवेष्टार्थव्यवच्छिन्नति दण्डिनोक्तम् । । न च द्विवचनविरोधः। आधाने दम्पत्योरिव गुणप्रधानभावेऽपि तदर्शनात् । न च तत्र बाधकात् तथेह तु न बाधकमिति वाच्यम् । काव्यत्वजालेयासज्यवृत्तिताङ्गीकारे गौरवप्रसङ्गस्यैव बाधकत्वात् । न चैवमपि विनिगमकाभावः । अर्थस्याऽसिद्धत्वेन कविकृत्यविषय- १ 'साकाऽप्यवस्थितिः' इति ख. पु. पाठः। २ सामग्रयावो० इति ख.पु.पाठः। ३ 'विशिष्टस्य शब्दस्य' इति ख. पु. पाठः । ४ 'काव्यशब्दनिष्पत्तेरित्यारभ्य 'व्याप्रियमाणस्यैव शब्दस्य' इत्यन्तो ग्रन्थः ख.पु. नास्ति । ५ सिद्धत्वेन' ख.पु. पाठः ।

·--
त्यात् समान्दाशियन । गन्नस्य और
काव्यत्व निगगनामिति वदन्नि ।
अना मिला:-काव्यपदरनिनिहि...
ऽन्वयव्यतियां रमपनिनाऽतिरिनसीपमा
काभावात् न योन्नसिपमान मानाः |
समाख्यावि: 11.भिपितः पारस मेनिनामा
विभावादिना .. लसियान रहितिकि
शक्यत्वात् । तम्मा निगमताभारान गार ?
सम्मदागम धनि यदन्ति ।
चयं ।। - मन्दगाऽपि सिम
विपपत्तेऽपि मनिपातमा नारा
जनविशेष । . ., नस्याऽनन्यामिटररि
मृतरां ममार पाटान | पा एड:-
का निभावानां नर्गनामा
लोरोगनिपुगरविरमा २ REET
पर्यवसितार्थनामानिनियामा: 27.
विशेष एन । यत्ती गदाग , Air
काव्यमित्या नमुना
सम्मम्मी पापानि ? "
प्यञ्जकमारालगना
द्वाररतसाद मिः।
-
-
-
दानी पनि...
मादियादिनाम मानयादि
If........... ..

·१४) काव्यं तु कर्मविशेषः । अन्यथा कविगदाजाने या नं तज्ज्ञाने च कविशवार्यज्ञानमितीतरतरायनमा । धिकरण न्यायेन राजशब्दवन नविन्दम्य जानिमान . शयम् । कविपदस्य जातिविशेष प्रयोगामाचल ना , प. म्यात् । किञ्च कविकर्ममात्र काव्यसबागभालान यौगिकत्वम् । नाऽपि पड़ जादिपद्यत योगस्य दम्य काव्यकरत्वे प्रतिनिमित्तवत्यावश्यकम्वादन्योन्याश्रय मंच- ज्य दितत्वात् । नं च प्यानुशासनविरोधः । अनुशासनस्यमा मात्र । त्वेनाऽर्थविशपबोधकत्वे तात्रयांभाचान । वित्त मन्त्रदिना- त्रम् । तस्मारकाव्यपदं गोपदमिव समुदायगतं नाययति- शालीति। अत्रेदमवधारणीयम् । अवयवार्थस्य प्रायभितायमान य व्यवहारविपये बाधाऽभावेन समुदायशक्तरमायाः नाकार मानाभावः । तदुक्तं महचरण:- असत्स्वयबापु योऽन्यत्राऽयं प्रयुज्यते । तत्राऽनन्यगतित्वेन समुदायः प्रसिध्यति ।। भवेतां यदि वृक्षेषु वाजिकणी कायञ्चन । अदृष्टां समुदायस्य कः शक्तिमन कल्पयेत् ।। इति । तस्मात्प्रोक्षस्यधिकरणन्यायेन यौगिक एक काव्यशब्दः । नचैवं कविकर्मणि भोजनादावपि तत्त्रयोगमसन इति वाच्यम्। तत्र कविक्रमत्वाभावात् । प्रतिभादिविशिष्टस्यच कवित्वन तदानी तस्य कवित्वाभावात् । तदानी प्रतिभादिमत्वे काव्यलक्षणकार्यो- त्पत्तिप्रसङ्गाः । सामग्रीसत्वेन तद्विलस्वस्य निरालम्बनत्वात् । १ 'वाचनत्वे' इति ख. पु. पाठः २ 'क्लृप्तायाः' इति ख. पु. पाठः ३ 'जातुकल्पये' इति ख. पु. पाम इदं क. पु. नास्ति ।

·( १४ ) काव्यं तु कर्मविशेषः । अन्यथा कविशब्दार्थज्ञाने कामानं तज्ज्ञाने च कविशब्दार्थज्ञानमितीतरेतराश्रयत्वं स्यात् । नय- धिकरण न्यायेन राजशब्दवत् कविशब्दस्य जाविप्रतिनिमित्वं शङ्कथम् । कविपदस्य जातिविशेष प्रयोगाभावेन तदपिका प- म्यात् । किञ्च कविकर्मयाने काव्यब्यवहाराभावान्न काम स्य यौगिकत्वम् । नाऽपि पङ्कजादिपदयत् योगरूढत्ये कमात्य काव्यकरत्वे प्रतिनिमित्तकत्वावश्यकस्यादन्योन्याश्रयस्य :- दितत्वात् । नं च ष्यजानुशासनविरोधः । अनुशासनस्य साधुत्वमा. पक- त्वेनाऽर्थविशेषवोधकत्वे तात्पर्याभावात् । कचित्तु सम्पति निमा- त्रम् । तस्मात्काव्यपदं गोपदमिव समुदायशक्तं नाऽवयवाक्त- - शालीति। अत्रेदमवधारणीयम् । अवयवार्थस्य प्रत्यभिज्ञायानस्य व्यवहारविषधे वाघाऽभावन समुदायशक्तरधमायाः सीतारे मानाभावः । तदुक्तं भट्टचरणैः- असत्स्ववयवार्थेषु योऽन्यत्राऽर्थे प्रयुज्यते । तत्राऽनन्यगतित्वेन समुदायः प्रसिध्यति ।। भवेतां यदि वृक्षेषु वाजिकौँ कथञ्चन । अदृष्टां समुदायस्य का शक्तिमनुकल्पयेत् ।। इति । तस्मात्प्रोक्षण्यधिकरणन्यायेन यौगिक एव काव्यशब्दः। नचैवं कविकर्मणि भोजनादावपि तत्लयोगप्रसङ्ग इति वाच्यम्। तत्र कविकर्मत्वाभावात् । प्रतिभादिविशिष्टत्यैव कवित्वेन तदानी तस्य कवित्वाभावात् । तदानी प्रतिभादिमत्त्वे काव्यलक्षणकार्यों- त्पत्तिप्रसङ्गः । सामग्रीसत्त्वेन तद्विलम्बस्य निरालम्पनत्वात् । १ 'वाचकत्ये' इति ख. पु. पाठः २ 'रक्लृप्तायाः' इति ख. पु. पाठः ३ 'जातुकल्पये इति ख. पु. पाठ ४ इंदं क. पु. नास्ति।

·तदुक्तम्--
प्रजा. वनयोजासशालिनी प्रतिमा मना।
दम्पागनाजीचवर्णनानिपुनः रचिः हात
एतेन जमान्यायाऽपि निरमा प्रतिसाद
पदप्रचिनियन हायरनिनिदिनार
योगवादिना भिमायः । इदमपिन दिन । म
नाविशेष प्रतिभागातदानाधिनसानita
काव्यागायलायाने गोत्सयते न
शक्यते । परमपरकाले मसान्तसममानान् पनि
त्यन्यदेनन् । तदानीमपि ना सी-1
चाधर पिचारिकत्ववागतः । नमामिला।
पकनामिपद माममा पनि
तुमन्दार्यतजाममातमा
त्वगुपेयम् । तया च न मतिपनामा
यनिरामस्त पौगिकादिरापानी--
काव्यपदमिनि यमालायाः
वसातव्यमितिमा नाम:
सन्धारामायनोभारादतर:-..
दिताः । लि । मोवानमन...
विमृष्टाः।
लगा :
पापापासा.......
राऽऽशायर......::
तीति
पर

·(१६) धातव्यम् । लक्षणनिर्वचनेनैव च तृतीया काना ना- स्त्येव । व्यङ्ग्यगुणप्रधानभावाभ्यामेव सकलव्या: । च व्यङ्गयात्यन्ताभावोऽधमतेति शाम्पतम् । स्वच्छन्देलायदा- किन्यादिविषयकरत्याख्यभावादिव्यङ्गयप्तम्भवाः कालन्ता- भावासिद्धेः । किं बहुना स कोऽपि विषयो नास्ति, या अशा बांशो न प्रकाशते तस्माद् गड्डलिकाप्रवाहपतितस्य प्रकाश आधा- ऽभिधानम् । तथा च वैधमेवाह ध्वनिकार:- प्रधानगुणभावाभ्यां व्यङ्गवस्यवं व्यवीयत: उभे काव्ये तदन्यबत्तच्चित्रमभिधीयते ।। इति चित्र प्रहेलिकाबदकाव्यामित्यर्थ इति यत् प्रदीपकुमतिभिर- भाणि तदपहस्तितं वेदितव्यम्, असङ्कीर्णतृतीयप्रकारनिता न च ध्वनिकारवचनविरोधः । तस्य तदन्यत् काव्य चित्रम्' इत्युद्देश्यविधेयवचनव्यक्तिवैपरीत्येन तविपरीतार्थकत्वात् । गुणालङ्कारवतो निर्दोपस्याऽकाव्यत्वासम्भवाच्च । प्रहेलि- कादौ तु तदभावादेव सुवचमकाव्यत्वम् । वयं तु-सर्वत्र सङ्कर एच, तथाहि उत्तमकाव्ये निःशपे'- त्यादावचमत्कारिव्यङ्ग्यप्रतीतिः । 'ग्रामतरुण मित्यादौ मध्यम- काव्ये च चमत्कारिव्यङ्ग्यप्रतीतिः, 'स्वच्छन्दे'त्यादावधमकाव्ये- ऽपि च वाच्यवाचकवैचित्र्यव्यवहितचमत्कारिव्यङ्ग्यप्रतीतिस्ता- पर्यवशादाविशेषे ऽनुभवसिद्धा । तस्माद्धत्वामासानां तत्त- त्पुरःस्फूर्तिकदूषणज्ञापितदृष्टीनां दशाँविशेषेषु विरुद्धत्वादि- १. 'भाव' इति ख यु. पाठः । २ 'स्यैवे' इति ख. पु. पाठः । ३. 'यत्' इति क. पु. नास्ति । ४. 'भवद्विपरीतार्थकत्वात्' इति. ख. पु. पाठः । ५. 'वैचित्र्याव्यवहिता' इति ख. पाठः। ६. 'तात्पर्यबिशेषात् ' इति ख. पु. पाठः । ७. 'दशाविशेपे' इति ख. पु. पाठः ।

·नानारूपम पदापि तत्तय समयानां सदनोदिन.11 दित्वस्वीकारोऽध्यायः । तथा नकाराकृदपार- ' यमनास्ति अधिडिपो पनि व्यङ्ग्ययो: भेदः मह महरः मंदियां मार प्राधान्येन भादमा भवन्तीनि करित नाना मार तस्मात्मय समिति नमः-(3) इति नामदिन्टन्दारसपुर दरगमimes श्या ननिभदमागनने मारी वाणपरिन्टदो नाप पानोर। एवं ।। पलन निरूपित वदनिकाय द्वितीयालीमारभ्यते । रमापास- स्वाद अपना भोज नित। तथा नीरसं कापसानो रमिट 2 ध्वनिमारोऽप्याह- नीरमोदि निम्यापमाना। पनाऽस्पिादनाना 4 वर मार भगान मानमुनि:-ाि. यव्यभिचानियोगादमानपानानि । भिस्तु- जायमानामागीयांगहा। चnिiमामला १. ना- initiarthention Bf Rainimalitient Ir

·( १ )
तदुक्तं मत्स्यपुराणे वेदव्यासचरण:-
विभाव्यते हि रत्यादिर्यत्र वन विभाव्य ।।
विभावो नाम स व्याऽऽलम्बनोहीपनात्मतः ।
एतदेव विकृतं साहित्यदर्पणकार:-
आलम्बनो नायकादिस्तमालम्ब्य रमोदयः ।
उद्दीपनविभावास्ते रसमुद्दीपयन्ति ये ॥ इति ।
अनुभावलक्षणमाह धनिकः
अनुभावो विकारस्तु भावसमूचनात्मकः । इतित
सात्विकास्त्वतदन्तगर्ता एव । तपामपि रत्यादिः, न ।
भिन्नतया प्रतिपादनं तु नियतकारणसत्त्वजनितन्यान् ।
-
-
तल्लक्षणं तु-
रजस्तमोभ्यामस्पृष्टं मनः सत्त्वमिहोच्यते ।
निर्वृत्तयेऽस्य तद्योगात् प्रभवन्तीति माविकाः । इति ।
अस्य रसस्येति प्रकृतपरामर्शः । व्यभिचारिलायपि
धनिकेनोक्तम्-
विशेषादाभिमुख्येन चरन्तो व्यभिचारिणः ।
स्थायिन्युन्मग्ननिर्मग्नाः कल्लोला इव वारिधौ । इति ।
वारिधौ सत्येव यथा कल्लोला उन्मज्जननिमज्जने कुर्वन्ति
तथा स्थायिनि सन्ततप्रवाहापन्ने सत्येव ये चित्तवृत्तिविशेषा
उपयान्ति अपयान्ति च ते व्यभिचारिभाषा इत्यर्थः ।
तथा चोक्तम्--
ये तूपकर्तुमायान्ति स्थायिनं रसमुत्तमम् ।
उपकृत्य च गच्छन्ति ते मता व्यामिचारिणः । इति ।
१. ग्निपुराणेअ ख. पु. पाठः । २. साहित्य दर्पणेऽपि-
उबुद्धकारणे स्वैः स्वैबहिर्भावं प्रकाशयन् ।
२ लोके यः कार्यरूपः सोऽनुभावः काव्यनाट्ययोः । इति । ख. पुस्तके अधिकः पाठः।

·श्रा
'nि भावच्यभिचारिनानि जामिना
वृचिविशेषण। | अभिनवगुप्तानाम दिया
लौकिकरतारकार्यममानित | Hir it.
दिवदस्मrat . . न महसदिशहा व माद ।
तव , पर । 'प्राचार्यमन म्मनितानु लादना .
लदादिमते । जातिविगपः मह परास्नातक
दिमसङ्गात् ।
यच्चन नजिपिकादिदामिनीत .
मिमायः, सायनरपेन तनजातादिसामना
मिति, कि निगदूरदृपपान-मस :
पदाङ्गिीकार मानाभावः । वारे IITTERad
गत्यभावो दमानचाचापत विननिEि-
चादीनां पानसमापन निर्मिfiesi.
च्यम् । ज्ञानेमान्यतरम्पमानिकाचा सपा
दिपेष तपासणीमान् ।
वस्तुतस्तु पापनादिनापार iri
तच्चानामित निना
मित्यन्यदेनन् । पायलिया.
देव न माया दिन
नादि जमावादिनन् । Intere:
शिवपापाम-पमा हातादीनाम राम
रत्यादीनां मतमा
. Emiritin
Frerati. ..
।
.

·(२०) { चि- तदुक्तं साहित्यदर्पणे- रत्याशुद्धोधका लोके विभावाः काव्यनाट वन: मामाजिकचित्तवृत्तितन्मयत्वापादना समापनः । नदु- क्तम्-चित्तवृत्तितन्मयीभवनमेवाऽनुभवनमिति । व्याप्तदना व्यभिचारणा । तदुक्तं भरतन विवि... व्यने चरन्ति' इति व्यभिचारिण इति । विविधर्वचिस्येन स्थायिसाह.यण । तथा चाऽऽहुराचार्याः । स्थापिम्पनिनः स्मृता एव व्यभिचारिणः । यथा हि रक्तनानादि किल विरलविरलभावेन स्यूताः स्कटिककाचपहागगमकता : स्वयं च विचित्राः सूत्रं च विचित्रयन्ति. तथैते नानामभिन्न स्थायिनमुपरञ्जयन्तीति । एते च सोदाहरणाला र वस्ये विपञ्चिता इति विरम्यते । एतेषां विभावानुभावव्यभिचारिणां संयोगाद्रमनिनिरिति यथाश्रुतसूत्रार्थः । अत्र लोल्लटः लोके ललनोद्यानादिभिरालम्बनो- दीपनकारणैर्नायकादौ रत्यादिर्जन्यते । यद्यप्युद्यानादीनामुत्पन्नर- त्याद्युद्दीपकत्वमिति तत्कारणत्ववाचोयुक्तिरयुक्ता, तथाप्युही- पनकारणत्वादेवौपचारिकी तत्कारणत्ववाचोयुक्तिः सजातीयप्रवाहाऽपेक्षया मुख्यैव सेति तत्कायैश्च क्षभुजोत्क्षेपप्रभृतिभिः प्रत्याय्यते कार्यस्य कारणानुमापकत्वात् । चिन्तादिभिश्च गाहगाढीक्रियते तस्मिन्सति तथानुभवात् विचित्रीक्रियते वा । एकरूपस्य रत्यादेः कटाक्षादिवचि- १ चरन्ति-इत्यारभ्य-' आभिमुख्येन इत्यन्तो ग्रन्यः ख. पुस्तक नास्ति । २ किल इतिक पुस्तके नास्ति । ३ चित्रयन्ति इति ख. पु. पाठः। ४ 'इति' इति ख. पुस्तके नास्ति। यदा कटा- ।

·.
( २१)
कार्यजनकपः, सहकारपेक्षायाः नसा । तर
कार्यकारयासहर णां काव्यनायोनीनानामनु मामा
चारिभावत्वाप नामस्मानविषयभूतानां नररावा.
दिरूपत्वानुगगनानावटन नामानिर: नीता याद
निष्ठत्वेन रवा पलाय, तनिष्टयन नीती
रसः । लोो मुरागादिपनि रत्सनुमानना । दान
फर्तरि नर्तनः। तदागम इति निर्मा: । मार
लोकिक र ति चान्यम् । सपनायनासोर
माहिमापादिना स्वावलौकिकाम्पासरवादिना दिल
पेन प्रत्याय नस्य समयाद्राकागर । एमाली
चिनिविकरूपपदान्तिरवाशरादति
कत्वादनुचितः ।
सामा िलिहते रमं पानी ।
सामाजिनामा समानुभागाने नम पारा 2.14
कापनायोपनाताना कारणादीनां रिलाराम
गामिलनादेनिविषयतात्मनो लोसन दिया
निरलोकिनस्पनया परिणाम प्रति माह |
मवेदशालोमनीयम् । एवं मनिस TERI
नटे असताना रवानां न
ज्ञानाननिरेका । निनोमनाम:
नानां रमत्वाकरान रमनीEिRRC
संभरेऽनुनिनवादि...
दीनां भ्रमजनतामनुपास नि
(मिलिसीपुर
meiniti

·३
indi
i
( २२ )
अपि च नटे त्यादिमिति मनीलिन नाम:
स्यात्ताटस्थ्यादिनि ।
नि
यत्त्वत्र पने मित्रपदीITED.
रभिहितमपरं दूपणाम-निन नानामा- ...
प्रत्युत लोक कोधातादीनान नगन म.
वपि नथावपमहान किन नाना
स्थानुकारासंभवः । नया च संध नदनमान :
अपि च कलिवताविषयमकणादी नावान... न
इति ।
रादयुक्तम् । अनीतिनियमान ..
योगात्तदलाव काव्यनाट यो पत्यादिः पाi. ..
सपाटबवतां नटानां रामायणायवनामादिनिया,
म्सवात्, सङ्गीतशावानुमारिनकारकतावस्थान सरकार
नसामर्थ्यात्. सकलावस्थानुकारानुगोगाज -
स्थानुकारिग्यपि रत्याशुद्रायममक इति वाच्यम् । न.:. नु-
सायनुकारस्यैव तदुद्दोधनोपयोग अनि निदिनवान : संत.
विषयस्थलेऽपि तत्महशान्यामिनयनका नवयन्यानमा
रेण चाभिनयसम्मवान् ।
शकस्तु-विभावादिमिनटे ऽनुगीयमानोऽनुलगंगो
रत्यादिः स्थायिभावो रसः। तथाहि -अस्तितावन्नंट मामाणिस्तान
सम्यमिथ्यांसंशयमादृश्यप्रतीतिविलनगा गमाडया' डी
प्रतीतिः। न तावदियं यथार्था । नटे रामत्वाभावान् । नापि पिच्या
वाधानवतारेण भ्रान्तिभावानवधारणान् । लोके वाशिरस्का
१. 'अनुकार्यगत' इति ख. पु. पाठः ।। सामाजिकानामि-पार
रामत्वाभावात् इत्यन्तः पाठःख पु. नास्ति

·नानुमिता राहीनाnिi । २३ । एक मतीते व मिद्धेः। नटे राम रामस्य मासि विशेगदर्शने ना मागम्भाव । नापि नगर मेलामा भासात् । ना. सादृश्यतीतिः । गमननोनयन ल्लेखात् । तस्माल गयेवं प्रीतिः । नया शेन्न- प्रतिभाति . देहो न तriनचिन धीरमागाय पस्न नागावापनियपि । विरुद्धमु, दादविवेचितप्तिाः। युक्त्या येत फुग्ननुभाः ति। हा च बाल - यादर निम्नादिशामिति नाना? कताऽपि शडा ' नयाऽगने न न कामासागर भिनयसम्पादन मानेन मागितानि नाकारला प्रतीतिगोचरीभूतान्यानाय विमायादि रत्यादीननुमाप । अनमन्धानन सिटमा आसनापाटयमान नानादि हनम् । नन मा. दो नानुपपनः। तदुक्तम् काच्याभानाराम नांगीन वादि। नन्य कृषिमायां तेषां यासासागर नेत्र। उपस्थापविमहिम्नास्यदिशानाम: नुमानमभवात् । कृपयन साताद पूनारामा लोके मुखरागादिना रामदानात! वायम् । विभावारिसन शासन तोके न तपानशुममान् । नमन । देवोरलौकितावासो र ·(२४ ) न • लोके पुलकादिना रलायनुमानदानाद... हनम् । न्यथा तदभ्यासपाटवापेक्ष गमष्टा गा. कवदेवात्राप्युपपत्ती पदार्थान्तरकल्पनागोम्बना, यम् । नु नटे रसादीनां बाधाकथमनुमानमिति ननः । रामत्वेन नटमतीतेवाधानवतारात । नव्यानल : . सना- योगाद्रसस्य क्षणिकत्वं स्यादीयमानीव त्या यो- पगमादिति चेत् । अनभिज्ञोऽनि । अनुतिय पी भावापादकधीरूपवासनावशात्पुनः पुनरनुसन्धाने ....न् । इयमेव ह्यास्मिन्यमते चर्वणा । य:पुनः पुनग्नुमनाम : नये रसस्य चर्वणीयत्वब्यवहारोऽपि । यदा लोकेऽनुमितस्य पुननानुमानम् । सिद्धः मनियम लान् । काव्यनाट्ययोस्तु सामाजिकान तन्मयाभावादनुमिन्मा मेय भवतीति सिपाधयिपयाऽनुमान न दोपः रत्वादीनां नम्बरमादि- तरानुमेयवलक्षण्यम् रमस्य च निरतिशयानन्ददयवान लीमिकम- खनु मानवैलक्षण्यं ध्येयम्। तथा च कारणादिभिरेव विमानादिता- मापन्नैः संयोगात् सम्यग् योगान व्याप्यव्यापकमावलक्षणामन्य- न्धात् स्थायिभावस्य नानिष्ठत्वेनानुमितिगोचरम्य रनवेन निष्पत्तिनिश्चयापत्तिः पुनः पुनरनुसन्धानमिति बाग इति प्रावोचत् । अत्रेदमवधारणीयम् । कि रसोऽनुमीयते ? अनुपीयपानो वा रसः ? नायः । रसपतिवद्धलिङ्गभावान् । प्रतीत्या रुढस्य रसत्वोपगमाच । नाऽन्त्यः । लोकेऽपि रसत्वप्रसङ्गात् साध्या- भेदात् । न च लोके विभावत्वादिज्ञानाभावान्न तथेति वाच्यम् । अप्रयोजकत्वात् । यथाहुराचार्याः- असताऽपि यस्य रसत्वं (१) 'मस्मन्मते' 'इति' ख. पु. पाठः ।

·तस्य पस्तुसताः कथं न स्यादिति । भपि व THANE
वाऽनुमान, आत्मपाकन्तु न संभाया । सिर
नटनिष्ठत्वात् । व्याप्तिपक्षधर्मतोपेतस्या लिलावात् । मापात
च ताटस्थ्यादरस्पतापचिः । किन्च भिारादीनानौर.
कत्वाचनपुरस्कारेण व्याप्तिग्रहोत्राभावान कारणादिका
नुमानं वाच्यम्, तच्च तदानी नियत इति । दयार
तत्र तन्त्रमिति चेत्, न । सहभानविरोधात् । मानिस
व्यवधानात् । तत्रापि लिङ्गोपहिती लिही भारत पनि
सत्यम् । किन्तु तत्रोभयोरेकष भानम्, सानु गुपरस्त
न पानकरसन्यायोपगमादिति ।
अन्ये तु नटे रत्यायनुपानस्प रत्वे साप ।
तत्रापि मोतिव्युत्पत्योरविशेप इति चेन्न । असारमा ।
स्मवियत्स्वांशे प्रमावेऽपि धमिति ननिभानामा
चेन्न । ममात्वत्योपपादयिष्यमाया पिरलानुसार
रसोदोधाताई तर नेपामभाने मातापिता २ च ।
'मनुपहितस्य रसत्ये स्थापिभात रमतानुमि RECE
विरोधः स्यापिनिरूपणानुपयोगी विभागाdिiree
वयन्तु अनुमीयमानस्य रमतं रसमा
व्यवसायानुपपत्तिः । न च न भूः | व
मात्वोपपत्तो भुमत्यस्पानुचिता ।
रसस्प चमत्कारानुपपचियति ममः।
भहनायफस्नु-भागनानीनों समाप.
कचिदानन्दारुपमामालिनी का सर
(OPERTRENDI

·द PA . ? ( २१ ) त्पद्यते । उत्पत्तिर्हि रामादिनिष्ठत्वेन ननिप्टलेन स्वनिष्ठत्वेन ? नाद्यः। रामादीनामननिहितत्वात् । न दिनीयः । नटे त्यादीनामनुपलब्धिवाधात् । नापि नातीयीकः । नीतादीनां सामाजिकरतावकारणत्वात् स्वकान्तात्यगंवेदनाभावात् । नारा- ध्यत्वज्ञानस्य प्रतिवन्धकत्याच । नापि प्रतीयते । पानिरपि दिन रामादिनिष्ठत्वेन न नटनिष्टत्त्वेन संभवति । ताटस्थ्येन प्रतीतस्या. स्वादायोगात्, नात्मगतत्वेन । मा हिरामादिरत्यादीनामात्मरसा- दीनामेव वा ? नायः । भूमत्वप्रसङ्गात् । अास्वादस्य च प्रमात्या. व्यभिचारात् । न द्वितीयः । मीतादीनां तदप्रत्यायसवान् । तधात्वे कामिताप्रसझेन पापित्वमाझाच । नाप्यभिव्यज्यते । अभिव्यक्तः प्रतीत्यनतिरेकेण तत्पक्षोक्तद् पगागाग्रामात् । समस्य प्रागसिद्धरभिव्यक्त्ययोगाच । पूर्वसिद्धमेव हि घटादि पदीपादिना ऽभिव्यज्यते । अन्यथा कार्यत्वापत्तः । किञ्च व्यायव्यञ्जकयोः सहमतीतिरभिव्यक्तिः । पुस्तक- चित्रादौ तथादृष्टेः । न च रसस्थले तथासम्भवः । विभाषादि- रसप्रतीत्योः कार्यकारणभावन महभावासम्भवात् । क्रमस्वी- काराच्च । तस्मादन्यैव भोगरूपा रसमतीतिरभ्युपेया । तथा हि- यस्तावत्काव्यव्यापाराः । अभिधा भावना भोगश्चेति । तत्र काव्यार्थपर्यन्ताऽभिधा । रत्यादिविपया भावना । सदृदय- विषयश्च भोग इति । भावना च विभावादिसाधारणीकरणात्मा भावकत्वाख्यः कश्चन वासनापरनामा संस्कारः । तेन च रामादिरत्यादिभिः सह सामाजिकरत्यादीनामभेदाध्यवसानम् । (१) 'आराध्यत्वज्ञानस्य इत्यारभ्य नटनिष्टत्वेन संभवति, इत्यन्तः पाद मोपलभ्यते ख. पुस्तके।

·1) गुरुमिपार TRE frateria सात्मकारप्रकाशफलकात्साहपाभिपतागुनिया सि भावनोपनीतो रत्यादिः समानानन्दसीमा दनभोगविश्रान्त्यादिविलक्षण पEिRTimit मासाकारचदिति । तथा च विवादिभिमाzi.it १) 'सामाखिम्मन्' Smristmait तेन रामादिरत्यादीनां सामाजिक पति यन RTERIE कारारुयभोगानुपपत्तिरित्यपास्तम् । कापिनी भारतमा कारवदुपपत्तेः। भावकत्यञ्च समुचितगुवातहाधिाला। अतएव कृताधिगमो लौकिका शम्भो नोपगुम्पने माग काव्यशब्दः। दृश्यते हि तदेव काव्यं मुहर्नरलांन पर लोकैः । अतएव काव्यतदर्थपरामांवचेतमा भेदी नमीकाम इति युक्तम् । तदुक्तम्- स्वादः काम्पार्थसम्भेदाइत्यानन्दममुद्राः । इति । भावनासन्निहितस्प रत्यादेः साक्षात्कारांजनौ न पनागर गौरवमास्थेयमिति परमार्थः । ननु रामादिरलादीनामपिता भावना न सम्भवति । तस्याः प्रतीसिन्धानमनि तररूपत्वादिति चेन्न । व्यञ्जनया वत्सम्ममा नरम किं भोगेनेति वाच्यम् । भोगामुन दा भिन्न भावनोपक्षीणत्वाच्च । तस्माद्रजस्तमनो अस्तिमिती पर्पवसितोऽर्थः। ययावभासहेतुकसकलविनविनिर्मुकवामिन- भोगपर्यन्तञ्च काल्पगन्नाऽपि मासिक SO माnिtaritram nurmilier geneig om at ·( २८ ) कसम्बन्धात्यादेः भाव्यमानस्य रतस्य सतो रतो यथा भवति तथा निष्पत्तिः पर्यवसानं विश्रान्तिभौगो भवतीति सुनार्थः। भुज्यमानो रस इति यावदिति प्रयभाग । अत्रेदं विमर्शनीयम् । कि रामादिनिष्ठो बल्यादिभोगतामापन्नो रसः, उत सामाजिकनिष्ठः। नायः । अप्रमालापातात् । किञ्च न तावाद्भवनानन्तरं भोगः । सन्निधापकाभावेन भोगायोगात् । भावनास्थितिकालावच्छेदेनैव भोग इति चेत् । सत्याग् । किन्तु भावना चर्वणोच्यते तदाढस्यारसत्वे अलं भोगेन । अपि च रामादिरत्यादीनां अननुभूतानां न भावनासम्भवः । तस्याश्चिन्ता- सन्तानरूपत्वात् । यत्तु व्यञ्जनया काव्यादेवाऽनुभव इत्युक्तम् , तदयुक्तम् तथा सति भोगाऽनुपयोगात् । भोगौन्मुख्येन तत्र विश्रान्त्यसम्भव इति चेत्, न । तत्रैव विश्रान्तेरभिधातुं शक्यत्वेनाप्रयोजकत्वात् । नापि द्वितीयः । सामाजिकरत्यादीनां शब्दाननुपादानेन भाव- नासम्भवादनुपनीतानां भावनानुपपत्तेः । सीतादीनां सामा- जिकरत्यादिविभावत्वाद्यभावेन व्यञ्जनाया अप्यतम्भवात् । सदङ्गीकारे तु सैवाऽऽवर्तमाना भावना भवतु न परा। अथ भोग एव तत्पदेऽभिषिच्यते, तर्हि भोगोऽपि व्यञ्जनेति पर्यायः स्यादाश्रयतः फलतश्च तयोरविशेपात् । किञ्च सहृदय- हृदयेषु वासनात्मनां रत्यादीनां सततसन्निहितत्वादलमतिरिक्त- या भावनया। वासनैव भावनेति चेत्, तर्हि तज्जन्या प्रतीतिरेव भोग इति सिद्धान्तपक्षादविशेषात् नं विवादः। यथाहुराचार्या:- प्रतीतिव्यतिरिक्तः संसारे को भोग इति न पक्षभेदः सिद्धान्ता- दिति ।

·(२६)
अभिनयगुप्ताचार्यश्रीचरणास्तु-पिशवानुभारम्पनि
धारिम्पपदेश्यैः कारणकार्यसहकारिभितंतनोपानादिया.
मुजोक्षेपादिचिन्तादिभिः सम्बन्धिविपचकारपरिहारार
सापात् साधारययेन प्रतीतैरभिन्याको दम्पादियादोष
परिणतिमुपनीतो न तु घटः प्रदीपनेर पूनिया नारी
वासनात्मतया सामाजिकानां मनमि नितीनो वानपिसी
शानाकारः सखण्टोऽप्यखण्डः प्रत्यक्षपमृतपय मिचन् र
विश्वं स्वविलसितमिवोपदर्शयन् विभावापनपीनमरि ददारि
विभावादिसमयसमनियतमात्मानमादर्शयन् सावित र.
गम्योऽपि वाह्यविषयवदितरेन्द्रियविषयमित्र स्वादानं पर
यन् हृदयमिय मविशन् परिमितो ऽप्यपरिमित; मातपाये.
कमाणपरमात्मसाक्षात्कारानन्दकोशापोऽRisit
प्रेयः रसश्रृङ्गारादिपदाचाच्योऽपि लौकिकालारिसान
तत्पदवाच्यो निर्विकल्पकसविकत्सागोनरोजी दासतमा
हारगोचरो ऽनिर्वचनीयरूपः ससोदेहदान मस्त
माक्तनाऽनेकतनुभिरतिभूपानुनसम्मारसम्मादिक
नामपोधमाजा ममात्रा मापारययन गोरीमा
पवया पानकरसन्यायेन चर्पमाः मन्उपासना
आपनो लौफिकोऽप्यलौकिकचमार काय
तवमुपदर्शयामा।
ननु कारणत्यादिपरिसारंपरिकारी
मिति चेन्न ।मामाणिकपमागिन
त्वाऽसम्भवात् । अलौकिमनालालकि
पdि a granteerNaarist

·(३०) म्भवाच्च । विभावनादिव्यापारस्यावश्यकत्वाच्च । अन्यया मतीतिलक्षणलौकिकार्यानिवाहात् । तेषां च विनावादीनां धारण्येन प्रतीतावनुभव एव प्रमाणमित्यावेदितं मम्मचविष आदिना । तेन सामाजिकरत्वाभिव्यतो रामादित्यायभि- यक्तिकारणेभ्यः सीतादिभ्योऽनुपपन्नति परास्नम् । मीनात्यादि- पदाय स्त्रीत्वादिमात्रणव स्फुरणात । अवस्थानिगामेव जयो बादानात् । - सदाह धनञ्जय:- धीरोदात्ताद्यवस्थानां रामाया प्रतिपादकाः । विभावयन्ति रत्यादीन् स्वदन्ते रमिकस्य ते॥ इति । वस्तुतस्तु स्त्रीत्वादिकमपि न स्फुरति । लोक एव तदपेस- यात् । नन्दयुक्तमेतत्, पदार्थतायच्छेदकमपणेय पदार्थप्रत्ययाँ- चित्यादिति चेन्न । दोपाभावगुणालङ्कारमाहम्ना चर्चगमाख्यायामु- तस्पतीतौ तथानवगमाविरोधात् । अन्यथा काव्यनाट्येभ्यो हिता. हितव्युत्पत्तिरपि न स्यात् । तत्रापि हि तत्तदाचरण तत्तदिप्यानिष्ट- साधनमिति रामादिसम्बन्धमपुरस्कृत्य मानसीरुदेति । न हि वाक्यार्थबोधो रसोऽपि तु तदभ्युपायः । दृश्यते हि मृन्मयान् बिरदान्पश्यतो डिम्भस्य मृन्मयादित्य विशेपमपहाय हिरदसा- मान्यप्रतिभासः । तथा च तत्तविशेषापुरस्कारेगा धीरोदात्तादि- सामान्यप्रतिभासो न विरुद्धः। तदुक्तं धनिकेन- - क्रीडता मृन्मयैर्यवालानां द्विरदादिभिः । उत्साहः स्वदते तद्वत् श्रोतृणाम नादिभिः । इति मिश्राः । (१) मानसी' इति पृथक पद न. पुस्तके ।

·सास्वान्यामागका(let' rur वि... पा.) 'मारी'Instarl akhi पर्वमानत्वात् । अतएव वासनापा मापापारमोनिया अनेदं चिन्त्यम् । सीत्वादिमानमानपत्र, उमर पदार्थप्रत्ययानुसारस्पैचोचितत्वात् हितारिदव्युत्तवासी मंग- दिभानस्पाविरोधित्वात् । प्रत्युतोपयोगाप । पासानातिर माचरितं रामादिभिरेवमाचरितं, तस्मादन्तीनिशी देवाचरितव्यं, अन्यपुंभिरपि रामादिपदंगागरिनरवि गोद यमहाणेनैव हि मानसीरुदेति । यस विरहादित धान्तः, सतु विपरीतः। विरदतादिवतिभामत्व वारिमार तस्मामिभावत्वादिप्रकारेण भानमेर सापारवन माम् । वादिभानं पुनरास्तां नवेत्यन्यदेवदिवि वयम् । अभिव्यक्त एव च रत्पादिरमो, न तु यावर पूर्वसिद्धो रसोऽभिव्यज्यते । 'रसोऽभिव्ययते इति मतान स्थाप्यभिव्यत्युपचाराद। तदुक्तं लोचनकारैः- रसाः मतीयन्त इति मोदनं पEिTTE माभिव्यक्तिय समूहालम्पनात्मिका गुपभूत रस्तादिमिर प्रतीतिः । व्यायव्यञ्जकभावस्तु पटनानुपपत्य Fires. पोरिव सहमतीतावपि नानुपनः । ननु भागसिद्धः कथमभिन्यम्पत इविनासायाचन्द मांसकादीनां रस्थितानामपि न रसास्पदः । (१) 'AURAGIRAFematlab F- पारः। (३) HERE वि. पु. 21 AMITTLE: मिति ·( ३२ ) तदुक्तं धर्मदत्तेन- " सवासनानां सभ्यानां रसस्यास्वादनं भवेत् । निर्वासनास्तु रङ्गान्तः काष्टलोटारमसन्निभाः । ति ! अतएव च शान्तानां न श्रृङगाररसास्वादा, गाडरागामा ३ न शान्तरसास्वाद इत्यादि व्यवस्था। तत्तदारनायास्तदा- बादप्रयोजकत्वात् । वासना चेदानीन्तनी मात्तनी च द्विविधाऽप्यास्वादनुः । त्र यद्याद्या न स्यात् रागिणामपि पां चिदास्वादादर्शनानुपानं स्यात् । द्वितीया चेन स्यात् श्रोत्रियादीनामपि मास्वादः स्यादित्यावेदितमेवेति साम्प्रदायिकाः । वयन्तु-प्राक्तनी वासना तावदावश्यवर्गव, यां विना व्युत्पन्नानामपि न रसास्वादः । मैंव च प्रतिभा, काव्यकारण- मपि सैव । इदानीन्तनवासनाकल्पनायान्तु प्रमागाभावः । यत्तूच्यते रागिणामपि केपाञ्चिदास्वादानुदयः किञ्चि- दिलैम्बकृत इति-तत्रोच्यते व्युत्पत्तरपि सहकारित्यात्तदिलम्पकत इति । तथा च पूर्ववासनाव्युत्पत्तिसमाजादेव काव्यार्थसम्भेद रसास्वाद इति । यत्तु मुहुर्मुहुः काव्यपरामर्शन तन्मयीभावे भावक- स्वाऽपरनामा संस्कारएवेदानीन्तनी वासना, स चाऽऽवश्यक एवेति तत्र नाऽस्माकं प्रक्षेपः । अनुभवदाात् संस्कारदाळमनुसन्धान धाराधायक कोवा नाऽङ्गीकुरुते, साधारण्येनैव तस्य हेतुत्वग्रहात् । पागुक्तवासनेव तु प्रतिभाऽपरनामधेया विलक्षणा काचिदियम- पीत्यत्रपरममर्पः । संस्कारमात्रत्वाऽङ्गीकारे तु सुहृदेवाऽसि न इति चूमः । वासनावशादेव विभावादिसाधारण्यभान, वासनायां च पूर्वसुकृतसम्भारएव हेतुः। (1) 'च' इति ख. पुस्तके नास्ति । (२) 'झारास्वाद' इति पाटः स. पुस्तके। (३) 'किंचिकाचकृत' इति ख. पू. पा । ---

·तदुक्तं-
पुण्यवन्तः प्रमियन्ति योगिरदमाम वनिम। पति
नवलौकिकानां समुद्रलहुनादीनां दामननुमान
समाया श्रमम्भवे कथं साधारवयाऽभिमान इति नवरया
ऽनादित्वात्कदाचिदनुभवमभान् । तदासानं नारद
ल्पनात् । किञ्चोत्माहादिगु नाजानिए भिरि
विशपकृतः । ततख काव्यनाध्ययोक्मिपाकुरगाम
कारणादीनामेव यथासमय सिदित्तात्रय माविक
को कारणत्वमेयोन्यत इति नेन, मत्यम् । काम्पमा
किफविभावत्यादिम्पाणां तथाभामम्मान । सपरिका
यथाकार्यमुनयनात् । कथं तर्हि मोपा मानिनी.
तिहेतुत्येन योगपया सम्मादिति . माम् । सर
मतीतानां चणाख्योत्तरीतो मनानाविरोधा। सारे
मधुरादिसमतीविपत् । तदुक्तम्-
यथा बहुदल्पगुते पंजन नितम् ।
प्राचादयन्ति भुजाना भोजभत्तासीनः ।
भाषाभिनयममदान स्थापिमा THI
मादयन्ति मनमा नाम: ।
केवलस्य रमागायनमा
खयदान सदान्तयामेरा..
तरस्यानामेव पिरतात। ६ :
it
रत्पादयस्तविभागदपय
म.
प्रीती
देव नाखदत्वानिः।
फिरन्त एस ना.

·( ३४ ) - । स च रसो न कार्यः । विभावादिसमूहाल बनवान् । पत्वे तदनुपपत्तेः । न हि कारणानं कार्यवागञ्च पुगपद् यते । नाऽपि नित्यः । पूर्वमप्रतीतः । यामलाल पत्वेन थत्युपगमेऽपि रसत्वेन पुर्वस्थित्यनभ्युपगमान् । नानी भवि. पत् । साक्षादानन्दमयप्रकाशलपत्यात् । नादि समानः । कार्यताप्यविलक्षणस्वभावत्वात् । किञ्च न तावदास निर्षि- कल्पकं ग्राहकं सम्भवति । विभावादिपरामगनधानत्वात् । परानन्दमयत्वाच्च । तस्य च निर्विकल्पनाऽग्रगान । नोऽपि सविकल्पकम् । अभिलापाद्ययोग्यत्यान् । मविकल्पमानां हि वचनप्रयोगादियोग्यता । न चास्य तथात्वम् । निश्च विशेषणज्ञानजन्य हि मविकल्पकम् । विशेषणचान वरना, तस्याश्च ज्ञानदशां विना वैशिष्ट्यान्तराभावन कस्य वा स्यात् । विशिष्टस्य ग्राह्यस्याभावात् । न च ज्ञानविकर घर जानामि' इत्यादावाकारत्रयभानवद्भक्तिनि वाच्यम् । स्वपमा भानाङ्गीकारात् । नाऽपि रसः परोक्षः। साक्षात्करोमीत्यनुव्य- वसायात् । मनोग्राह्यत्वमम्भवात्तदभ्युपगमाच । नाऽप्यपराक्षः, काव्यरूपशब्दान्वयव्यतिरेकानुनिधानात् । तस्मान्न ज्ञाप्पः । किञ्च विभावादेः पूर्व पवादा प्रतीत्यभावाद्विभावादिनका प्रतीतिघटितमूर्तिकत्वान्न ज्ञाप्यत्वम् । यदि च रस्त्यादिरूपे स्थितस्य रसरूपतया प्रकाश उच्यते, तदा न मतभेदः । न च रसव्यञ्जनाऽपि न स्यादिति साम्पतम् । इष्टापत्तेः । रमाधिष्ठान रस्यादिव्यञ्जनायामेव रसव्यञ्जनात्वोपचारात् । अलक्ष्यक्रम- ध्वनिव्यवहारस्याऽपि तन्निवन्धनत्वात । रसस्य तु चर्चणाविषय- तैव । ननु रसस्याऽकार्यत्वे भरतसूत्रे निष्पत्तिपदमनुपपन्नमिति (१) 'निर्विकल्पकग्रहणासम्भवात्' इति ख. पु. पाठः । (२) 'नादात्वाभावा इति ख. पु. पाठः।

·वेन। चर्वणाया जन्यत्वेन तर जन्नयोगायत् । पदिग
केवलाधिरोपणाधिशेप्याच्च विनिष्टो मित्र एस रस पति
विशिष्टपदान्तिरवादिमतानुरीत्यागते, तदा विनिमय
मुख्य अपि वस्तुं गम्यते । घट उन्मतं शारो विस्त । परि
तु रसनं रस इति विभावादिगोचरा चायामः ।
यदाहुः-पास्वादात्मानुभयो रम इति ।
शान्देवोऽपि-
मुखरूपा स्वसंवेद्या मंविदामादनाऽमिया
रस: स्पादय पा स्पापी रमतदानासाना
तदाऽनुपपरिव नाऽस्ति | पक्षपऽपि नावानिमि.
पति परमार्थः। कालं विमादीनां समय
त्याभिमायेयोपचारमराद।
यत्त प्रदीपरमादित्यदर्पचकारागिंक-.
घपिरमानन्यतया वाऽपि न सलमाMERIST
तत्कार्यतामुपतर्प तात्मन्पनादिशानना
येऽपि तथा पर इति । तम पारा tirit.
स्याकार्यत्तस्य मन्त्रदिनान 4 miri
कापते रमस्व कार्य जाति,
सानुमायोपमाला निकास
योत्पानस्सिीलारत्नमnि...
सपसंदोलन.in
पाना सायान...
व दमनीतः।
(Perrie set:

·। ३६) तस्मादिदपत्र तत्यम् , विदरूपगम्भदागीन्दशानन नारि- विलक्षणानिर्वचनीयरूपी रमः। प्रणाम जनम । ननु हेतुत्वं कारकशापकान्यतरत्ययातः । जिया दिज्ञानानिवर्तमानं स्वव्याप्य हेतृत्वर्माप निस्तयतीनि ! अनुभवसिद्ध स्याऽन्यवाऽदृष्टिमात्रयाऽपला पात: । पानक रसस्याऽप्यपलापपसगात् । , -- " तथा चाहुल केदमन्यत्र दृत्वप्टमहो निपुणता नत्र । दृष्टान्तं याचसे यत्व प्रत्यक्षेऽप्यनुमानरन् । इति । तस्मादनन्यथासिद्धानुभवालादमानद्धमेव मारामादाग हेतुत्वं पर्यवस्यतीति बोध्यम्। एतन यदाधुनिकनान किम्मन्ये न गङ्गाधरेणोक्तम्-उत्पत्तित्राप्तिभिन्नगानुपपणे मला धीन- मुल्लासमात्रतयातुच्छत्यममङ्गः, तथा च सत्त्य क्रियाकारित्व नमान्। तस्माच्चर्वणाप्रतिबन्धतिरोधानदारेण शास्त्रस्य बणीवाभि- व्यञ्जकत्वं रसविभावादीनाम् । तथा च विभावादिषगगश न चर्वणा । आवरणविवाते स्वसंवेदनीयमुखापरमपतिविम्बोब्रह्मा - समर्था चर्वणात्तिरुत्पद्यते इति चर्वणादारा विभायादीनां कायों ज्ञाप्यश्च रस इति वदामः । एतेन सविकल्पकनिर्विकल्पकाभ्यां रसग्रहणे दापात्परस्सरम- तिक्षेपे परस्परात्मकत्वतदभावात्मकत्वाऽन्यतरापत्त्या ग्राहकविधा वपि रसस्य लोकोत्तरतबपि निरस्तम्। उक्तयुक्त्या सविकल्पकेने रसग्रहणसम्भवात् । न चैवं रस एव विषयावशेषस्कृतिप्रसङ्गः निर्विषये रसे विपयेणाकारासमर्पणात् । वैपयिके तु मुखे विप णाऽऽकारसमर्पणाद्विपयस्फूर्तिरिति । तदिदमविवेचितसिद्धान्ततत्त्वस्याभिधानमिति ध्येयम् । " सति लोकोत्तरत्वहानिप्रसङ्गात् । चर्वणापदार्थानिरूपणाच्च

·किन नर्वगाया रसाऽनन्यतया तद्द्वारा रानिमाम्पर
धानं हृदयशून्यतामेयाऽऽदयति मारवारिभाताप दाग
अपि च चर्वणायाः कार्यत्वताप्पलानली तमन्नत
तद्वारा कार्यवज्ञाप्यत्वे अभियान अन्यते । नस्सानतावी-
कारे त्वस्मन्कानिक्षेपापतिः। रसस्य तद्यारा तापमो.
पपादनानुपयोगक्ष । तत्कार्यवसाव्यत्वाध्यानेर मानिदः ।
भेदाभदेयोः सर्वमतेऽप्यारश्यकत्वात् । तस्मायामा रम:
कायों झाप्यश्चेति प्रलापपात्रम् । मशिन निरावने ।
विस्तरेण चैतन्मतमलद्वारम्हस्व निरस्तमस्मारिरिस्परम् ।
वयं तु-न कारणादीनामेर भिातादिता, नाडी
रत्यादीनामेव रमत्वं, किन्तु सायनाटपोरनीवशावादिरा
वशात्तन्मयीभारेन ये नामाजिरहदपरवं न
तदाकारमुन्दराचिननिपिपा नापन्ने किरा.
दिकमलोतिरूपं भजन्त, नदनु गमालाहमुन्दग सर्विस
विलक्षणा चिनिजांपते शी भावी नतीन it.
एव भरतमु स्यापिपदानुपादाना HTRA
का लोपानिपटनमय
नानन्दसली नाम NT HIST
मुलभनेर । मामासाsaan
पन्धनः सम्ममापनमा
बमा माशिक: मा:--
विमासानुमासामा
मनापERNitis
Sirtantrik

·( ३८ )
केवल स्थाय्यभिव्यक्तौ हेतुत्वेनैव संमतैः ।
वासनावशतः सत्यसमुद्रेकान्निराविले ॥
वासनात्मतया पूर्व सामाजिकहदि स्थितः ।
साधारणतया भातैः कारणादिमिरेव यः ॥
रत्यादिय॑ज्यते स्थायी रसः सोऽस्मन्मते गतः ।
वासनोद्रोधकं चाऽत्र काव्यनाट्याऽनुभावनम् ।
सोऽयं रसः स्वप्रकाशसुखात्मकधिया यया ।
गृह्यते चर्वणा सैव कार्या सैव च संमता ॥
विभावा अनुभावाश्च सञ्चारिस्थायिनौ तथा ।
गुणप्रधानभावेन चळमाणा रसात्मताम् ॥
यान्ति पानकवत्तेन प्रमाणमिह सा मता।
विरुद्धरूपसम्भेदादैकरूप्यं परानुदत् ॥
अलौकिकः परब्रह्मसंवेदनसहोदरः ।
रसोऽयमिह संवित्तेरन्यन्मानमपार्थकम् ॥
वस्तुतस्तु न रत्यादी रसत्वं कारणादि च ।
विभावत्वादितामेति किं तु तन्मयभावतः ।।
सामाजिकानां जायन्ते ये तदाकारसुन्दराः।
चिचरत्तिविशेषास्ते विभावत्वाद्यलौकिकम् ।।
रूपं भजन्ते तदनु सकलाकारसुन्दा ।
एका विलक्षणा चित्तत्तियां जायते सताम् ।।
रसनात्मा रसः सैव शङ्काशूकनिवारिता ।
इति ब्रूमो वयं त्वत्र तदिद मत्सरं विना ॥
विचारणीयं रासकैरिति सवै समञ्जसम् ।
इदं सिद्धान्तसर्वस्वमलङ्काररहस्यके ।

·विस्तरेण मया सम्यग विचिवमनुस्मात् । तत एवाऽवगन्तव्यमित्पलं रमुवानः ।। स्थायिलक्षणं तु- विरुदैरविरुदै भाविद्धपते न प: । मात्ममा नपत्यन्यान्म स्पापी तापार पनि मेनोक्तम् । तेच- तिहासश्च शोकर रोषोत्मारो भयं ना। जुगुप्सा विस्मपश्नति धाथिमा: RDE इवि नाटपेऽयो। त एव शमसंयुताः कान्तयामि। इति काव्ये नति निषि मा प्रताप च विरोधाऽपिरोपरिता निरायन us. निराकरणं च तव दम्पम् । रसाम- महारापकरपरोसीरमान भित्मानमयो सियोमा । इवि नाटपेऽष्यो। Siti एते रिचारानुसारसम्मानित...! ::। परेर समरि लममा दोपः। ५ न पवारदस्पेसिनिम्। (एम-the - ·{ ४० यक्षु रसे सारश्चमत्कारः सर्वत्राऽप्यनुभूयते । तच्चमत्कारसारखे सर्ववाऽप्यद्भुतो रमः । अतस्त्वद्भुतमेवाह कृती नारायण रमम् । इति नारायणेनाद्भुत एव रस इत्यभिहितम् । धर्गदत्तादि- भिश्च तदेवानुमृतम् । तन्न माधु । बैलाग्यस्याऽनुभनासिद्धत्वात् । प्रकृतिभेदाच । नाऽपि व्यभिचारिघु स्थायिन इब रस्त्यादि विम- यानुगमः । शोकादिषु तथाऽननुभवात् । लोकिक रस नियमतस्तधि- भावादेरनुपनिपातात् काच्यादौ च तथानुपनिबन्धात् । अथ प्रतीयते तावत्सर्वत्र चमत्कारः सचान एव, तस्यैव रत्यादिविभावानुगेधेन व्यपदशान्तरमिति । तब नहिनिमयानु- रोधेनाऽद्भुतव्यपदेश इत्यपि मुवचत्वान् । अन्यथा तद्विरहिणामपि तदास्वादप्रसङ्गात् । अथ पृथगेवाऽयमद्भुतः सबैरैव रसभेदाभिमन्येत, जन्य- तां स तु न रसः । किन्तु तहेतुः स्थायी अलौकिकमत्कारी- त्यभियुक्तव्यवहारात् । तस्य तथापरिमापणे तु नाऽस्माकमपचयो न युष्माकमुपचय इति संक्षेपः । विस्तरस्तु मदुन्नीताऽलङ्कार रहस्ये ध्येयः । एतेषां प्रत्येकमुदाहरणादि च तत्रैव द्रष्टव्यमिति शिवम् । इति श्रीमद्विन्दुरन्दारकटन्दपुन्दर जगदगुरु महामहोपाध्याय अमाधवतनूजनि प्रभाकरोनीते रसप्रदीपे रसविवेको नाम द्वितीयालोकः समाप्तः ॥ १ विस्मयानुरोधेऽद्धतव्यपदेशः इति ख, पु, पाठः । .

·-
एवं रसं निरूप्य रमाकपा प्रत्या कानाव
वृत्त्यन्तरनिरांमन व्यन्जना स्थापयितु तृतीया-
वर रसस्तारकापालतीयत इति नारदम।
मतस्तत्र वृत्तिरीकापां । वृत्र नदसतRit
तिममान् । तब न नारदमादिशेने मिति:
साताभागन् । किन भिREEEEE
रक्तवाद पदान्तरस्य वामान मानिन ।
न हि रिमापायपिधानले नदायिनं.
भ्युपगमान् । प्रत्युत सपदापिरान in !
यत्रापि शृङ्गारस्पोपननमाना राम' ही
मारादिपदोपादान, नमामि inा
रममतातिन तु रमतारादिश्यात तिनमा
भिहितायपादिभि::
मंगरोधमायोपशीयानाने
पतु यदुक्तं 'मोऽपविति:::.
यतापरणनितिन् ।
तारापांगनिय!
नामारिला की,
नयम.......
मम्मniinानी-
बिपाशा uinthi....!
जानः, न्यामिनी' :...:...:
याsifi,Hal......
सारा
.Pard
it... . . . . . .

·( ४२ ) किंचैवं 'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां समवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्' इति भवसिद्धान्तसर्वस्वमप्येवं दूरभूष्टं भवेत् । दीर्घदीर्घाभिधाव्यापारेणैव प्रत्यायकत्वे श्रुतेरेव गर्वत्र बोधकत्वसम्भवात् । तुल्यबलत्वस्यैव युक्तत्वात् । यत्तु कैश्चिदुच्यते 'पौरुषेयमपौरुषेयं वा सर्व वाक्यं कार्य- परमेव, अतत्परत्वेऽनुपादेयत्वादुन्मत्तवाक्यवदुपेक्षणीयत्वापत्तेः' । ततश्च काव्यशब्दानामपि निरतिशयानन्दास्वादव्यतिरेकेण प्रति- पाद्यप्रतिपादकयोः प्रयोजनान्तरानुपलब्धेनिरतिशयमुखास्वाद एव तत्कार्यत्वेनाऽवधार्यते तत्र च शब्दव्यापार आवश्यकः, 'यत्परः शब्दः स शब्दार्थः' इति न्यायादिति । तत्र प्रप्टव्यं किमिदं तत्परत्वम् , तदर्थत्वं वा तात्पर्यवृत्त्या तद्वोधकत्वं वा ? आधे न विवादः । व्यङ्ग्यत्वेऽपि तदर्थतानपायात् । द्वितीये तु केयं तात्पर्याख्या वृत्तिः ? अभिहितान्वधवादिभिरङ्गीकृता तदन्या बा? आये दत्तमेवोचरम् । द्वितीये त्वतिरिक्तवृत्त्यङ्गीकारान्नाम- माने विवादे पर्यवसानम् । - ननु युगपदेव तात्पर्यशक्त्या विभावादिसंसात्मकस्य रसादेः प्रकाशनं भवत्विति चेन्न । तयोर्हेतुफलभावाङ्गीकारात् । सहभावे च सव्येतरविषाणवतदसम्भवात् । किञ्च बोद्धादिभेदादपि व्य- झ्यबोधने ऽभिधा न व्याप्रियते । तथा हि-वाच्योऽर्थः सङ्केत- ज्ञानमात्रशालिभिरवगम्यते व्यङ्ग्यस्तु सहृदयैरेवेति बोधृभेदः । 'भम धम्मिश्र' इत्यादौ विधिनिषधरूपतया, 'निःशेपच्युत' इत्यादौ च निषधविधिरूपतया स्वरूपभेदः । 'गतोऽस्तमर्क: इत्यादौ च वाच्यार्थ एक एव, व्यङ्ग्यस्तु तत्तत्प्रतिपत्रादिभेदात् कान्तमभिस- रेति, गावो निरुध्यन्तामिति, नायकस्याऽयमागमनावसर इति,

·सन्तापोऽधुना नास्तीति, विनयशनि मंपिनाकिन
होत्रहोमादिकमनुष्ठीयतामिति, दूरं मागालादिनारिसरमा
इति सख्याभेदः वाच्यार्यः सद्भागारगावातील
तथाविषयतिमादिनमल्यादिनति निमिनदायमार्ग
पापस्तु प्रतीतपावचमत्कार कारानि धादिः ।
केवलमतातिको, व्यपस्तु रितीनिक पति रिस
पूर्वपमानावेन च कालभेदः, गामा गन्दायरः, सात
तदेकदेशतदर्धवारपतगंमा माहारिमा1ि.
पाश्रय इत्याश्रयभेदः।
कस्म व ण हो रोमो दहानिसबर्ग।
सभमरपदमन्यादपि गरिमानानु पक्षिा।
इत्यादीच मसीतकान्नादिनमा
अभिया! रसनात्म म्यारमिनादियाना
दरसाभावाय न पापिया। वारमियर
धया योध्यने । मन तानाsit InHRUTI..
रुपाचा दियाभाराला
नति गुम वाम iii।
ननयोगः । परनामामा :
प्रयोजन, रमसा पोजन..
र पशुजनस्यानि 17
लावा, सीमाएं.in.
नानाम:
नान सामान :
दिवसापानी ।
Re: ५।

·तन्निर्वाहश्च लक्षण्या । तथा हि-चुम्बनालिशानादिचेष्टानां रत्यादिभिः सहाऽविनाभावो दृष्टः, ते च गुम्बनादयः काव्ये ऽभिधीयमाना रत्यादिकं लायन्ति 'अभिधेयाविना भूतप्रति लक्षणोच्यते' इति वचनात् । लक्षितच रत्यादिवाश्याः । प्राधान्येन बोध्यत्वात् । यथा धनिकः- वाच्या प्रकरणादिभ्यो बुद्धिस्या वा यथा क्रिया। वाक्यार्थः कारकैर्युक्तः स्थायीभावस्तयेतरः: ॥ इति । इतरैर्विभावादिभिः । लक्षणानभिमानस्तु मुख्यानवधार- णात् । किञ्चाऽस्ति मुख्यान्वयसम्भवऽपि लक्षणा ' यष्टी: प्रवेशय' इत्यादौ अकरणादिना यष्टिमत्मवेशतात्पर्य निगाने तदनुपपन्या सेति चेत् इतोऽपि दीयतां दृष्टिः । प्रमाणान्तराव धृतरसप्रत्यायनतात्पर्यानुपपत्त्या विभावादिवाचकपदानां नत्र लक्षणेति सुवचत्वात् । अथोच्यते-लक्षणा तावत् द्विविधा, अर्थान्तरसमितयाच्या अत्यन्ततिरस्कृतवाच्या च । तत्र न तावदाया, यत्र दि मुख्यार्थः स्वेन रूपेणाऽनुपयोगवाधितो रूपान्तरेणाऽन्येति तत्रान्तर- सङ्क्रमः । यथा 'रामोऽस्मि सर्व सहे' इति । अब हि रामत्वमात्र- मेवाकाक्षितं वक्तृत्वैनव तल्लाभात् । अतो राज्यपरित्यागवन- वासादिधर्मसहसविशिष्टो धर्मी लक्ष्यते, धर्माच प्रत्येकमनन्तत्वात् लक्षयितुमशक्याः । न चाऽत्र विभावादयोऽनुपयुक्ताः, नाऽपि रूपान्तरेण गम्यन्तेऽपि तु स्वरूपेोति कथमर्थान्तरमक्रमः स्यात् । न वा विभावादयो न प्रतीयन्ते रसापतीतिप्रसङ्गात् । तस्यास्तत्समूहालम्बनरूपत्वात्। अतो नाऽत्यन्ततिरस्कृतवाच्यता । अतो न लक्षणा इति।

·।
-
तन्न । ' गढ़ायां घोषः' इत्यादी मुख्यत्यागेन तासपिक
प्रयोगे प्रयोजनाअन्नपणाया भयुक्तत्वात् । मा तु पानि -
मुख्यप्रयोगः इति किमनगेति चेत् . सोपो-पगाए
विभावादिवाचकपःस्वार्याविनाभृतत्यान् ततितो सत्यादिस्या-
पइति, वदयुक्तम् । विभाषादिवानापदानां सपादला.
लक्षकपदाभावाद, अपदार्पस्य चायापार्यवान् ।
यदप्यत्रोक्तं मुल्पाधान्योऽपि वालपांनुसमरा at:
इत्यादी लक्षणा दृऐति, तपोच्यते-- तारदिया गदिमती
रत्यादिलक्ष्यते संसर्गस्प लतमाफलत्वात् । पपाऽs:-
नाच्यस्यास्प वास्पाय नमानुपानिनः।
तत्सम्पन्धानमातस्यायपासपोरयो । इति ।
अब केवलो रत्वादिल पने, तर नसासमारा । म
चारपार्थ पयाऽपरिसितस्तत्रातिपनि नापसास्थानीयो।
तर्हि न पुनरम्यः, तम्या रमन Fifसाना ।
यदप्पभिदिवपायुप्मना-प सनिषि मुसनमाना
किमपोजनानपतनि । नया नया BिER
मुख्यमयोगे माहारामान रमपमा मनोनयन
विवादपदता इनि, नपिना पालामा
व सपा स्मरतीनिमित्र:।
चन्तनम्मा पालिका
स्वादिरा गरिनुमति मा ।
ननुमा नुमाया -..
भिकारितानियादमानिय
नारिमूना रतनम16 Minim

·(४६) हि प्रतीयमाना आस्वादपदवीमुपेतास्ते रसा इत्युच्यन्ते इत्यवश्य- भावी तत्प्रतीतिक्रमः । केवलमाशुभावितयाऽशो न लक्ष्यत यतोऽ- यमद्याप्यनभिव्यक्तक्रमः इति व्यक्तिविवेककारः। अबोच्यते-कि शब्दाभिनयसमर्पितविभावादिप्रत्ययानुमित- रागादिज्ञानमेव रसत्वेनाभिमतं, उत तद्भावनया भावभाव्यमानः स्वप्रकाशानन्दो वा ? अाये नो विवादः । किंतु समादिरागादि- प्रतीतिन रसत्वेनाभ्युपगम्यतेऽस्माभिः । द्वितीयस्तु व्याप्तिग्रहणा. भावाद्धेतोराभासतया च नानुमानगव्यः । ननु यत्र यत्र विभावाद्यभिधानं तदभिनयो वा, तत्र तत्र शृङ्गारादिरसाविर्भावः, इति मुग्रहैव व्याशिः पक्षधर्मता च । अथोच्येत अनुमाने हेतुमात्रापेक्षा अत्र तु वत्क्रादिवैशिष्ट्यमपे. क्ष्यताम् 'न ह्यतिपृथुल जलकुम्भ'मित्यादौ कुलवधूक्तार्थविशपाय- गमः । न वा वस्क्रादिवैशिष्ट्यावगमे प्रतिभावतां व्याप्त्यायनुस- न्धानावलम्वेन प्रतीतिर्व्यङ्गन्यस्य विलम्बः (?) इति, तब अनुमान- पक्षेऽपि हेतूपस्थितौ तदुपयोगात् । विशिष्टस्यैव लिङ्गत्यात् । पदाच- थानुपस्थितिरिति चेत् न । प्रमाणान्तरावगतस्यापि विशेषस्य धू- मादाविवापेक्षितत्वात् । अत एवाहुः- याऽर्थान्तराभिव्यक्तौ वः सामग्रीष्टा निवन्धनम् । सैवानुमानपते नो गमकत्वेन संमता ॥ इति । किञ्च अभिधामूलव्यङ्ग्येऽभिधयैव व्यङ्ग्यप्रतीतिसिद्धे- निरथिका हत्यन्तरकल्पना । न च प्रकरणादिनकार्थे तनियन्त्रणान्न तत्र तस्या व्यापार इति वाच्यम् । तात्पर्यस्यावश्यकत्वात् । अन्यथा ताशकाव्याथ कवीनां पदविशेषणान्वेषणं न स्यात् । न च युगपद्धोधकत्वं सकदुच्चरितस्य । नेतिनियमानार्थवयस्य युगपत्यतीतिः । .

·(४७) प्रतीतिक्रमे तु विरम्य व्यापार इति वाच्यम् । सकारतापि सति तात्पर्षे युगपदनेकार्थबोधसंभवात् । अत एव ध्वनिहता- भद्रात्मनो दुरधिरोहतनोविशाल. वंशोन्नतेः कृतशिलीमुखसङ्ग्रहस्य । यस्यानुपप्लुतगतेः परयारणस्य दानाम्बुसेकमुभगः सततं करोऽभूत् ।। इत्यादिश्लोकः पोदाहरणत्वेन दर्शिनः । ननु सत्यप्पने. कार्ययोधनसामर्थ्यशादिपदे प्रकरणादिनियमबदनापि तथा स्यादिति चेत्, न । तात्पर्यस्यावश्यकत्यादित्यादिव दपोत. रत्वात् । भवतु चाऽभिधाया अयोधकत्यमिह, तथापकपदवाच्य- त्वसम्बन्धेन लक्षणानुमानं पा भवेत् । न लदृष्टचरतिकल्पना । भपिच भम धम्मिम पीसदो सो गुण मो मन मारिनोवेव । गोलाईकच्छकुंदगवासिणा दरिमीदव । इत्यादी, 'उल्लास्प काल रवालमदाम्गादमित्यादी प सर्वत्र याच्यावसम्पदं तापन प्रतीयते . तनम पोपकोऽयां तिल योध्योऽय लिही । पोपारस नार्यस्त पनाम नाम- पदमेर । मपसमचविपक्षपाटन भनिरपि मामां- दवासीगते पति विरूपाहिहिनिशानमनुमानर परमार्थ योपामिति नातिरिकचिपसने मानम् । जयपदामः-गनारदमिदिन परयावादीमियापन समता रममतीनिमिति गुना ज्यामिः पाता नि, मनो विगदम् । नगि मनीरासादांनाSERIAGE सु स्वमहानमाधिमानतः परमान्दानन्दनिरः । नेनार मा.

·(४८ ) यच्चोक्त-'याऽन्तराभिव्यक्ती वः सामग्रीष्टा नियन्धनम् । इत्यादि तदप्ययुक्तम् । विधावादिभिः सह प्रतिरनुमानाऽस- म्भवाच्च । यथाऽऽह धनिकः-स्वरूपं प्रकाशयन्नेव पगवनामनो व्यञ्जक इत्यादि, ज्ञातस्यार्थस्य व्यञ्जकत्यालयमेवमिति चेत्, न, व्यङ्ग्यज्ञानकाले व्यञ्जकज्ञानानुवर्तनान् । अत्र सम्बन्धमाना- पेक्षणात् । न चातिप्रसङ्गः, प्रतिभाजुपामेव तदृदयात् । नन्वत्रापि न सहमतीतिरव्यवधाना वासनादिरशातु तथा भ्रम इति चेत्, न, वाधकमन्तरेण तत्कल्पनायोगात् । तदुक्तं वाचस्पतिमिः। मीयमानपरित्यागो वाधके नाऽसति स्फुटः । इति । नन्वदृष्टचरवृत्तिकल्पनागौरवमेव वाधकम् । तदुक्तं तरेव- दृष्टात्कार्योपपत्तौ च नाऽदृष्टपरिकल्पनेति चेत्महमतीतिवलेन तत्क- रुप्यते फलमुखत्वाद्गौरवस्य । किंचाऽनुमितावेवगौरवम्, अमंविदित व्याप्त्यादिकल्पनात् । सम्बन्धस्य बोधकत्वं तावल्लक्षणास्थलेऽभि- मतमेवेतीहाऽपि स एवाज्ञातो बोधयतीति लाघवम् । न च तत्कल्प- कमपि, फलस्यान्यथासिद्धेः । अपि चाऽनुपानं परार्थमेव । स्यात् । शदरूपत्वात् । तत्र च साध्यसाधन निर्देशनियमः । न चात्र तथा साध्यानुपादानात् । यद्यप्यभिधामूलव्यङ्ग्यस्थलेऽभियैवे- तरार्थवोधनामेति प्रोक्तं तदप्ययुक्तम् । तस्याः प्रकरणादि- नियन्त्रितत्वात् । यच्चोक्तमपरार्थेऽपि तात्पर्यमावश्यकमपरथा पदविशेषान्वेषणमफलं स्यादिति, तत्रोच्यते-क्रमिकार्थबोध एव तात्पर्यात् युगपद्धोधस्तावदनुपपन्नः । क्रमे तु विरम्य व्यापार प्रसङ्गः । यद्दाऽभिहितमभिधाया अभावेऽपि लक्षणानुमान वा स्यादिति तदनुपपन्नम् । मुख्यार्थवाधाद्यभावात् । तात्पर्यानु- पपत्तिरस्त्यैवेति चेत्, मैवम् । तदज्ञानेषि सहृदयानामपरार्थवोधात् ।

·-
किन वितीयार्थ पथप्पभियालक्षापे तयारिमा
डाश्यं स्त्री कार्यम् । वृत्त्यन्तरादेव तत्वतीनिमियो रिदया
पालक्षणमकारकल्पनया । तस्मान सनीवित मनु in
निरस्वम् ।
यदप्यपरमुक्तमसम्बदं तावन्न शीत नुसती
सर्वच व्यङ्गघावगमनमत्यानावित्तिचिस्तनात
शलम् । देवनामाभासत्तात् ।
सपा हि-'भम धम्मिन' लादो
विहितं भ्रमणं गोदारीतीरे मितभावामान
मापयतीति वक्तव्यं, ताऽनशान्तिको भाग
देशन मियानुरागादिना वागमनमम्भरात । पुषतीरावर
नति सन्देशात्सन्दिग्बासिदया 'राम लादो :
म नीरदतुल्य इति व्याप्त्यभावः मयाभारत परिसर
विधार्योधकः एवंविधार्थत्वात् यग्ने तमिला.
क्षेपमनुमानम् । फिञ्चैवंविपत्तस्याननुगतवान् र
व्याप्तिांच्या। तरच स्पले म्पले प्राभामगार
हे प्रतिपेशिनी'त्यादौ न ग्रन्धिस्तनलिवनपरिलायले
तस्याः परकामुकोपभोगस्प लिसमितिमा
पतिस्नेहेनापि भवतीत्पने कान्तिकम् । निरन्तर
यपि चात्रव स्लान कार्यत्वेनोपानानां चन्दनाला
रान्लाचदनुमापकत्वं न सम्भवति ।
किञ्च प्रतिपायदुसादस्तदनुमान पाचच !।
नाऽऽयः । तत्मतीतरसराभा । न fusite er
विवाभिमायस्थगनस्थले व्यभिचाग । वि.
स्वाभिरासाद । किम्यविधानां समितिमासा KA

·(५० प्रामाण्यानावश्यकत्वात्सर्वत्र मंदिग्यासिद्धलं हेतोः । व्यक्ति- वादिना ऽधमपदसहायानामेवेषां व्यञ्जकत्वमुक्तम् न च तत्कान्तस्य अधमत्वं प्रामागिाकामिति निधयस्तकथ- मनुमानम् ? न चास्त्वनुमानाभामः, ग्राभामताताने तदनुदयान् । सहृदयानामिहामामता न स्फुरत्येवेति नियम इति चेन्, न । नियास्य वाङ्मानात्वात् । वस्तुतस्तु व्याप्त्यायनुमन्धाननियमाभावानाऽनु. मानं, तत्कल्पने त्वमापागि गौरवमित्यसंविदितव्याप्यादिकल्प- ना स्यात् । सम्बन्धस्य बोधकत्वं तावन् लक्षणास्थान अभिमनीव- तीहापि स एवाज्ञातो बोधयतीति लावयम् । तत्कल्पने त्वमामा- शिकं गौरतमित्यावेदितमनन्तरमेवाचास्तात् । प्रयोजनस्थले च. गङ्गाधर्मस्य तटे बाधादपि नानुमितिः । न च प्रतीयमानावे- कमवच्छेदकं, येन रूपेण व्यापकमानं भवेत् । न च तावना विशेषाणामेकदाऽनुसन्धान सम्भवः, येन ममूहालम्बनानुपितिः स्यात् । व्यञ्जनायां पुनरनिश्चितविशेपाणामनेकपां पानकर- सन्यायेन प्रतीतिरिति नानुपपत्तिः । एतेनार्थपत्तिरपि प्रत्युक्ता । तस्या अपि प्राक्सिद्धव्याप्तिच्छायोपजीवनेन प्रवृत्तिः । यथा यो जीवन् स कुमाऽप्यवतिटते जीवति च गृहे विद्यमानश्चैत्र इति । श्रीपादस्तु 'भन घम्मिय' इत्यादौ भिर्नु प्रत्येवं वदन्त्याः प्रतिवेशिनं प्रति निःशङ्कताभिधानं स्फुरति । किञ्च गोदाकुजस्य रतस्थानत्वं व्यज्यते । सिंहस्थानत्वबुद्धया परेण गन्तव्यमेव न । सिंहस्तु वस्तुगत्या नास्त्येव । तदेतानां विना लब्धव्यमिति शङ्खव नास्तीत्याह । मंस्कारजन्यत्वाद्रसादिधीः स्मृतिरिति केचित् । तदनु- भवविरोधादुपेक्षणीयम् । वयं तु वर्णतद्गतसौकुमार्यादिविशे- घरचनाविशेषचेष्टादीनां व्यञ्जनयैव तावदर्थविशेपवोधकत्वं

·वाच्य, मानुपानानंमान् । गा stant
शब्दादप्पगिनीनियवादियोगीता
पोन्या भारतमति कदानित पुन:
क्षतिः । मालिसीसमावiriitrilet.
इति निलिम पिन
रहस्ये प्रगाशीत्युपरागत हलि तिरम् ।।
श्रीमरपुरारिपुटमंदनाम
श्रीरामनन्द्रपदमारपारी।
श्रीविश्वनामिवितरित
धीमान प्रभाकर मी सर:
भानु रनिरिगं दिसपुरी
परिमादमानवा -
कठिनशिपिनपिपुगेर
सपपपद: मरमारदोभारा॥
योगासारभूपीग.
गतिने समर।
सोनारंगत
मनोजोमा
दोपहारगरी रिस गरे।
रिलमनु सिरोपो
कति 61
इति श्रीमयिन्दरदारent STEEL
जगारू मामा माया माना
भमभारोमी in hi
नारी: ER
ៀរ ២ !

·No text on this page.

·No text on this page.

·- ( 2 ) No. 10(Part I)-The Siddhāntaratna, by Baladeva Vidyābhuşuna. Ed. with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M.A. No. 11-The Sri Vidy, Ratna Sútras, by Gaudapāda, with a Commentary by Sankarāranya. Ed. with Introduction etc. by Nārāyaṇa Šāstri Khiste Sāhityāchārya. No. 12-The Rasapradipa, by Prabhakara Bhațța. Ed. with Introduction etc. by Nārāyaṇa Sastri Khiste Sāhityāchārya. No. 13-The Siddhasiddānata Sangraha, by Balabhadra. Ed. with Introduction by Gopinath Kavirāj, J. A. No. 14-The Triveņikā, by Āsādhara Bhaţta. Ed. with Introduction by Batukanatha Sarmā Sāhityopādhyāya, M. A. and Jagannātha Šāstri Hoshing Sāhityopādhyāya. No. 15-(Part I)-The Tripurārahasya. Ed. with a Prefatory Note by Gopirāth Kavirāj, M.A. No. 16-The Kāvya Vilāsa, by Chiranjiva Bhattācharya. Ed. with Introduction etc. by Baţukanātha Śarmā Sāhityopādhyāya, M. A. and Jagannātha Sastri Hoshing Sāhityopādhyāya. No. 17-The Nyāya Kalikā, by Bhatta Jayanta. Ed. with Introduction by M. M. Gangānāth Jhā, M, A., D. Litt. No. 18 (Part 1)-The Gorakṣa Siddhanta Sangraha. Ed. with a Prefatory Note by Gopinath Kavirāj, M.A.

·No text on this page.

·(2) (e) Naişadha and Sri Harşa by Nilakamala Bhattâchārya. (f) Indian Dramaturgy, by P. N. Påțanakar. Vol. IV - (a) Studies In Hiodu Law (4) : Judicial Procedure: by Gauganātha Jhā. (b) History and Bibliography of Nyāya Vaišeșika Literature. by Gopināth Kavirāj. (c) Analysis of the Contents of the ligveda Prátiśākhya, by Mangala Deva Sāstri. (d) Nárayana's Gaạita kaumudī, by Padmākara Dvivedi. (e) Food and Drink in the Rāmāyanic Age, by Manmadha nātha Roy (f) Satkāryavāda: Causality in Sânkhya, by Gopintīh Kaviraj. (g) Discipline by Consequences, by G. L. Sinha. (b) History of the origin and expansion of the Aryans by A. C. Ganguly. (i) Punishments in Ancient Indian Schools by G. L. Sinha. To be had of The Superintendent, Goveromeot Press, Allahabad, U.P. (India).

·No text on this page.