·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली।
अदृष्टयमानन्दमात्मानं ज्योतिरव्ययम् ।
विनिश्चित्य श्रुतेः साक्षायुक्तिस्तवाऽभिधीयते ॥२॥
तत्र आदी मङ्गलं तत्त्वाऽनुस्मरणरूपं सूच-
शिष्टाचारमाप्तमङ्गलमाचरन् निरूपणीयं प्रतिजानीते अदृष्ट-
'यमिति। देहादिभ्य अात्मनो व्यावर्त्तनाय अव्ययमिति पदम्
गात्मनि प्रमाणसत्त्वासत्त्वाभ्यामनात्मत्वासत्त्वशां पराकत्तुं
योतिरिति विशेषणम्। आत्मेव पुरुषार्थ इति प्रतिपादनाय
निन्दमिति विशेषणम् । सजातीयविजातीयभेदापनुत्तर प्रपञ्च-
मेथ्यालाद्युपपादनाय अदृष्टयमिति विशेषणम् । तेर्विनि-
चत्य इति एतावता एव प्रात्मनः तिप्रमाणकत्वे सिद्धेऽपि
पुते: अपरोक्षजानकरणत्वमिति द्योतयितु साक्षात् इति
[दम्। ननु अयं ग्रन्थी व्याख्यानपदवी नार्हति अशिष्ट-
णीतलाद, अशिष्टत्वं च प्रणेतुर्मगलाननुष्ठानात्, तदनन-
डानं च नमःपदाच्यभावात्। किञ्च ग्रन्यादी अनुबन्ध-
इतुष्टयं निरूपणीयमिति सम्प्रदायविदां स्थितिः, तब यद्यपि
मुक्तरभिधेयत्वमिह प्रतीयते तथापि इह न प्रयोजनोक्तिः ।
रच थोतविनिश्चयो युक्तः प्रयोजनमिति वाच्यम् । तस्य
ताप्रत्ययनिर्देशन पूर्वसिझलप्रतीतेः । न च प्रानन्दपदं प्रयो-
नप्रतिपादनाय इति वाच्यम् । तस्य श्रौतमानप्रयोजन-
वात् ॥१॥

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। तब उक्तविशेषणचतुष्टयविशिष्टे पात्मनि युक्तिः श्रुत्यनुग्राहकस्तर्कोऽभिधीयते इति अन्वयः। ननु आत्मसाक्षात्कारः श्रुत्य मिव नास्ति . प्रात्मानमिति सामानाधिकरण्यात् ब्रह्मात्मनोः ऐक्यमभिधेयं साक्षादुताम् अानन्दमिति पदात् प्रयोजन च ग्रन्यस्य साक्षादभि- धेयमाह कर्तव्यमिति। युक्त्यभिधानमिह कर्तव्यं तेन अभि- धानविषयो युक्तिरिह साक्षादभिधेयमित्युक्त भवति । यद्यपि দালান্ দীনন্দন ঘম স্মরন ভন নয়ি মই সু- माणं यत् स्वबुडेरतिशयाख्यं तदेव अत्र अपि बोदव्यम् । उभय- कामोत्राधिकारी सम्बन्धस्तु प्रतिपाद्यप्रतिपादकत्वादिरिति सुस्थ सर्वम् । यच्छब्दयोगः प्राथम्यमित्याद्युद्देश्यलक्षणमिति न्यायात् अदृष्टयपदार्थस्य प्राथम्यादुष्हे श्यत्वेन प्राधान्याविशेष्यत्वे प्राप्त आह आत्मानमिति। प्रसिद्धमुद्दिश्य अप्रसिद्ध विधीयत इति न्यायात्, प्रात्मनग्य सर्वप्रसिदत्वात् विशेष्यत्वं युक्तमिति भावः । साक्षाद्विनिचित्त्येति पद व्याचष्टे अपरोक्षीत्येति । अतित उप- निषद इत्यर्थः । श्रीपनिषदत्वविशेषणश्रवणात् यहा सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति इत्याश्यणात् अतिपद वेदमात्रपरमेव । तत्र इति पदेन व्यवहितवादात्मन.परामर्शमाय पाह तब इति। ननु अतिपदमितरमानोपस्थितये तन्निवत्तये वा! नायः, वेयात् लक्षणासतश्च । प्रयैतदोषपरिहाराय अतिपदमव- हन्यात् इतिवत् खविधानायेतरप्रमाणयुदासाय चेति यदि तव प्रति। अध्ययपदव्यावर्च वा गइते ननु इति । ननु प्रशनायाबतीतमात्माने न मानान्तरं गोचरयति तत् ? ननु ·४ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। देहादरेव आत्मत्वात् तस्य च लौकिक प्रत्यक्षादि- सिहत्वादिति चेत् ? न । आत्मा नित्योऽधवाऽनित्यो भेदम्त्वाचे स्फुटोमतः। अन्त्ये कृतस्य हानिः स्यादकृताभ्यागमस्तथा ॥२॥ आत्मनो नित्यत्वात् जगद्वैचिवास्य अदृष्ट- हेतुकत्वात् अन्यथा वैचिवमानुपपत्तः दृष्टस्य कथं तत्र न श्रुत्यपेक्षेति तत्र ग्राह देहादेरिति । श्रादिपदम् इन्द्रियाद्यात्मवादयरिग्रहाय अयमर्थः ज्ञानाश्रय पात्मेत्य- विवादम्। ज्ञानं च देहधर्मः अहं मनुष्य इति अहमयैतन्यस्य मनुष्यत्वजातिमता डेन सहधर्मधर्मित्वप्रतीते, एवम् इन्द्रिया- दरपि आत्मत्वमुपपादनीयम् । ननु भवतु देहादिव प्रात्मा तथापि तस्य श्रुतिप्रमाणकत्वं किं न स्यात् ? तबाह सम्येति । अनधिगतार्थत्वाभावाब श्रुतेः तब प्रामाण्यमित्यर्थः । माक्षिमत्य- क्षमितेऽपि अर्थम्य अनधिगतत्वं न निवर्तते तस्य तत्साध- कत्वात् । तथाच तव श्रुतिः प्रवर्ततामित्यागय पाह लीकि- केति। इच्छादिपरिशेषानुमानमादिपदार्थ । अत्र पूर्वपक्षसहः शोक तस्य साक्षात्यसप तायकत्वात योगविना अज्ञानारी अज्ञानतिविदरुपसा स देहादिरात्मानी मिडो नौकिकादेव मानतः निभान म्य) नापेचते श्रुतिं तस्मात् स्वमाक्षात्कृतये पुन: ॥ एतत् पूर्वपक्षनिराकरणं प्रतिज्ञानीते नेति । हेतु लोकेन मैग्टहाति पात्मेति। नोक व्याकुर्वनेति प्रतिज्ञायां हेतुमाह पालन इति। देहात्मवादिने प्रति पात्मनोनित्यत्वमसिमित्वा- गय तंत्माधनाय भूमिकामाह जगत् वैचिवायेति । कथित मुखी कचित् दुखीत्येवं विचित्रं जगत् इति अधियाट तचित ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली क्षणविनाशिवात् अदृष्टस्य च पूर्वजन्मसम्बन्धि- खेन तदाश्रयस्थ आत्मनोऽनादित्वात् अनादि- भावस्य च नित्यत्वनियमात् अन्यथा कृत- दुताति-उदानाचामिमीतकुसुमाजलिममरणीय प्रभारतबसमता पति शेष: समलभारितास्वरमा एमसन फ्रापि मैचिमचस्मस्मन रेटोनालीन भानी दूरति मतदस्तु समस्सैकमातिसमस्करणम्म सवानिए कार्यत्वादेव सहेतुक हेतुश्च विचित्र एवं अन्यथा कार्यवैचित्राकानि म स्यात् । तदुक्त वैचित्रा च समस्य नेति तद्दिचित्रकारणमदृष्ट- मेव दृष्टस्याचिरध्वस्तत्वेन कालान्तरभाविसखायजनकत्वात् । तदेतदभिमत्याह वैचिवास्य अदृष्ट हेतुकत्वात् इति । इदं जगत् विचित्रकारणक विचिवकार्यत्वात् विचित्रपटवत् । तच्च विचित्रकारणम् अष्टमेव तथाच नदाशयत्वेन नित्यात्मसिडिः । नन विचित कार्य क्रियाजन्य क्रिया च देहजन्यादेहे च क्रिया तथाच देहस्यैव क्रिया द्वारासादिजनकत्वात् स चेह एवं आत्मा आत्मनस्तु स एव कारणं न तु अदृष्ट येन अदृष्टाश्रयेण आत्मा नित्यः स्यात्. इत्याशय आह दृष्ट- स्येति । दृष्टस्य क्रियारूपस्या ऋतरविनाशित्वात् अचिर- ध्वस्तत्वेन चिरभाविनां मुखादीनां न, कारणं क्रिया साहात्। ननु शरीरादृष्टयो: परस्परसापेक्षवात् अन्योन्यायय इति नइत्याह अष्टति।वीजागुरवदनादित्वात् न अन्योन्या- श्रयमित्यर्थः । तथापि आत्मनः किमायातमदृष्टस्य भूताश्रयत्वा- दिति न इत्याह तदात्रयस्येति । प्रतिनियतभोगान्धथानुपपत्या नाहट भूताश्यं तददृष्टमन्यथा अनुपपद्यमानमात्मानमाश्य- वेन कल्पयतीति अष्टाय आत्मेत्यर्थः । अस्येवम् आत्मसिदित तथापि तस्य कयं नित्यत्वं तत्र आह आत्मनोऽनादित्वादिति । अनाद्यदृष्टप्रवाहाधिष्ठानत्वादामनोऽनादिबमित्यर्थः । धनादि- बमानं न नित्यत्वसाधक मामभावे व्यभिचारादिति तव धाइ - - ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावनी। हान्यकृताभ्यागमप्रसङ्गात्, देहाटश्च विकारजा- तस्य अनित्यत्वकृतकत्वरूपवत्त्वजडत्वपरिच्छिन्न- त्वादिभिः अनात्मत्वनिश्चयात् तवं च नित्यस्य आत्मनोऽविनाशो वा अरऽयमात्माऽनुछित्ति- धर्मेत्यादिश्रुतिसिदस्य अपरोक्षीकरणे हारा- न्तराभावादस्त्येव शुत्वपेचा इति अभिप्रेत्य अनादिभावस्येति । न च अज्ञानानकान्तिक तम्य अनिर्वचनीय त्वेन सद्रूपभाववानगीकारात् । ननु तहि आकाशादो साधन वेकल्प न तदिष्टत्वात् तर्हि असाधारण्यं न साध्यस्थापि व्यावृते सपक्षत्वाभावात् केवस्तव्यतिरेकिलिङ्ग स्वीकारात् । न च ताई साध्याप्रसिद्धि सामान्यतोऽनुमानेन अनवधारितधर्मिकनित्यत्व धर्मसिदो केवलव्यतिरेकिया आत्मनिष्ठतया नियमात् नेया यिकमताअयन वा नित्यत्वसाधनात् न आकाशाद। सपक्षस्य उभयवेकत्पमिति नित्यवानुमान विपक्षबाधक वदन् उत्तराई व्याचष्टे अन्यथेति । आत्मा अनित्यत्ववादे कर्व- भोक्तोरैकत्व न स्यात् इत्यर्थः । धर्मिकल्पनातो धर्मकन्पना वरमिति न्यायात् शरीरादेरात्मत्व कि न स्यात् इत्याशगाह देहादेव इति । विकार कार्य जडल ज्ञानविरुदत्व परि- किंवत्वम् आदिपद दृश्यत्वमाह एतेन द्वितीयचरण व्यास्यातम ! नित्यस्य अपि अात्मनो नैयायिकमते मानसप्रत्यरसिद्धत्वात् न तत्साक्षात्कारे युत्यपेक्षेति न इत्याह तस्य च इति । यात्मन खरूपाभानमयुक्तविनाशाभावबोधाय अविनाशौति धर्मा भावप्रमुताभावनिरासायानुच्छित्तीति अवयवनाशप्रयुचनाग भावाय निकनम् इत्यादिश्रुतिसग्रहाय आटिपद विशिष्टस्य .

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। उत्तमव्ययमिति न विद्यते व्ययो विनाशो धर्मतः खरूपतोऽवयवती वा यस्य स तथा । निरवययनिर्धर्मकः कूटस्थनित्यः परिपूर्ण इत्यर्थः। ननु आत्मनि प्रमाणमस्ति न वा ? क चेत् तस्य असत्त्वापत्तिः, न हि प्रमाणविरहिगो नरशृङ्गादिः सत्त्वं पश्यामः। आये तत् किं 1 मानसप्रत्यक्षत्वेऽपि शोधितत्वं पदार्थस्य प्रकरभोत्तुरमानस- त्वेन शुल्यपेक्षास्ति इत्यभिप्रेत्याह हारान्तराभावात् इति । हारान्तर प्रमाणान्तरं व्ययो विनाश. न व्ययः अव्ययस्तमव्ययन मिति समासे अपेक्षितसिदिन स्यात् नागादन्यस्य घटादेनिल- खादर्शनात् इत्याशय समासान्तरमाह न विद्यत इति । धर्मती नाशः कुण्डलनाशात् कनकनाश। उपचनपचन् धर्मों- विकरोति धर्मिणमिति न्यायात् अवयवतो नाशो यथा पटावयवनाशात् पटनाश । अयमेष शास्त्र अपक्षयशब्देन उच्यते प्रवयवतो विनाशाभावे हेतुमाह निरवयवेति। धर्मतः तदभावे हेतुमाह निर्धर्मक इति। स्वरूपतो विनाशाभावे हेतुमाह नित्येति । परिणामि निल्यस्य स्वरूपतो नाशवत् ब्रह्मणोऽपि नाशः स्यादिति न इत्याह कूटस्थेति। अतिसिदस्य प्रात्मन: अपरोक्षीकरणे अत्यपेक्षा इत्युताम् । तत्र श्रुतिसि इत्वमात्मनो निराकत्तुं पूर्वपक्षी भूमिका माह ननु आत्मनोति । प्रधमे बहुवक्तव्यत्वात् तमुला चरमी प्रथमतो दूषयति चेत् इति । तस्य आत्मनः ननु प्रमाण ·। प्रमाणस्य r स्वपरसाधकस्य नास चम, वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। लौकिक वेदो वा ? नाद्य , तस्य निधर्मकत्वात् इन्द्रियाणा च रुपादिमत्पराग्वस्तुविषयत्वेन तद व्याप्तहेती: अनिश्चयेन मनुमानाविषयत्वात् प्रत्यक्षाय विषयत्वेन लौकिकवाक्याऽविषयत्वात् तदन्चविषयत्वस्य सम्भावयितुमशक्यत्वात् । चनुधेप्रमाणानावेपि प्रमावतार विरहे नासत्त्व प्रमाणे 'व्यभिचारात् इत्याशय प्रकाशकत्वात् प्रमाणाभावेऽपि आत्मनस्तु प्रमयेकरूपत्वाप्रमाणाभावे असत्त्वमेव प्रत्यव दृष्टान्तमाह न हि इति । प्रात्मसाधक लोकिक "मान भवत् मत्यक्ष वा अनुमान वा लौकिक शब्दी वा थन्यदा ? पाय दूषयति तस्य निरूपादे चित्यादिधर्मत्वात् बुहादेश अन्त करणधर्मत्वात् धात्मा निधर्मक इत्यर्थ । निर्धर्मकलेऽपि इद्रियविषयत्व कि न स्यात् इत्यागदा पराकुवन् हितीयं दूषयति इन्द्रियाणां पेति। रूपवति एव चक्ष प्रवर्तते न परूपे अन्यथा वायो अपि चतु प्रहत्ति स्यात् एवम् इन्द्रि যালয় জন দালান্থ লিঙ্গমাননা আয় तग्राहकक्ष न इन्द्रियं पराम्वन्तुविषयत्वादिति भाव । अनवस्थितनानुमानतोऽदि तदग्रह । ननु यत्र अन्धयिना माध्यसिद्धि तत्र साध्यष्यातहेतुनिपयोऽन यत्र त केवल व्यतिराका माध्यसिद्धि तत्र ध्यतिरकण्यासिनिश्चयोजनम् । तथा च प्राणादिमत्त्व लिङ्गादात्ममिद्धिरिति चेत् १ न, प्रतियोगि भानमन्तरण अभावग्रहामावात्। न हि विना वतिन्नान वका भावो नातु शक्य तदभायम्य तपा च प्रास्मानमशावा त्र ·. ८ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। हितीयेऽपि वैदजन्यज्ञानभास्यत्वं वा प्रकारा- न्तरेण भासमानस्य वैदिकज्ञाननिवाऽज्ञान- विषयत्वं वा? आये वेदजन्यज्ञानभास्यत्वेन घटादिवजडत्वादनात्मत्वापत्तिः। द्वितीय किं तत्प्रकारान्तरं स्वयं मानान्तरं वा ?.चरम दोषस्योतबाट आद्यः परिशिष्यते तञ्च न सम्भवति. स्वयंप्रकाशमानस्य अन्नानविषयमान आत्ममुह सति अनुमान प्रति. अशाशनी आत्मक आत्म 'प्राणामित्वं प्राणादमले शात्मालमित्गन्मीन्यायः।। नि अन्योन्याश्रयः अपमिविशेषणश्च केवलव्यतिरेकिणि पक्षः . तथा च नानुमानविषय आत्मा इत्यर्थः । तीयं दूषयति प्रत्य- चादीति । चतुर्थं दूषयति तदन्यविषयत्व इति । अांपत्त: अन्यथोपपत्ते, अभावस्य च प्रश्न असम्भव एव इत्यर्थः । अज्ञान- विषयत्वं "तादृगजानाहत्तत्वम् इत्यर्थः । वेदजन्यज्ञानभास्थ- त्वं विषयत्वमिति इमं पक्षमनद्य दूषयति प्राध' इति । ननु जडत्वं नाम चिबिरुदत्वं चित्तानधिकरणावं या उभयमपि न प्रात्मनि सम्भवति चिद्रूपत्वादात्मनः तत्कय भास्यत्वेन जडत्वापादन। यत्तु जडत्वादनात्मत्वापत्तिरिति तदपि असत्, जानानायलोपाधित्वात् इति ? मैवं भास्यत्वे चिद्रूपत्वासिद्धेः न हि भास्वं चिद्रूप किञ्चित् सम्प्रतिपबमस्ति ज्ञानस्य वेद्यला नगीकारात् । यत्तु ज्ञानानाश्रयत्वमुपाधिरिति तत् न, पैते. तरत्वात् साधनव्यापकत्वात् चेति। स्वयं प्रकाश अज्ञानाहत इनिाम परिशिष्यमाण पक्षं दूपयति तच इति । पाहत्तत्वं नाम शूभासमानव स्वयं भासमाने तत् दुनिरू- पम् इत्यर्थः । ननु भासमानेऽप्यादित्ये अमासमानतां सम्माव- । । बलिदान निवाम आत्मा ·१० वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। त्वानुपपत्त:। न हि स्वयंप्रकाशमानखरूपे मध्यन्दिनवर्तिन्वादित्ये तमः सम्भावयितुमपि शक्यम्। अत्र केचित् वन्धमोक्षादिव्यवस्थामाश्रित्य थु तिसिद्धमपि अतं सोचयन्त आत्मनो- ऽज्ञानविषयत्वमसहमानाः प्रत्यवतिष्ठन्ते । यन्ति उन्नूकादय इति तत्राह न हि इति। दिवान्धवदोषा. दादिन्यं न पश्यन्ति तेन तु आदित्यस्य आच्छादितत्वाद; दर्शनम् इत्यर्थः । ननु चैदरिषयत्वमविद्याविषयवाभावात् ने मम्भवति इत्युक्त यत् तत् किं जीये न सम्भवतीति उच्यते ब्रह्मणि पापाये इटापत्ति.। न हि वातार' भोलार वेद. प्रतिपादयति निष्पयोजनात् । न अपि द्वितीय , माण अवि- चाविषयत्वात्। तद्रूप विपयत्व किं न स्यात् ति एभिमत दूप- यितुमुत्थापयति प्रब इति । अप प्रमादित्वाये केचित् मगइनमसोपजीविन पात्मनो जीवस्य ननु वापियमसान जीयय यीय प्रयमारमा प्रध इति युरो रकथममानम्य न जीयो विषय सताद अतिमिति । जीवनमानीवानाख भेद मन्पयन्ते इत्यये । भनु बाम्तयीताश्यगे पायेषमम्भव पप्रामाणिकमई में न ममोचमगोनि-27 तिमिद मपि इति । सरपरत्वन्यायेन अतिपदिकमाभामीसत्य रिमपि समपवाध्य पाहत घरम्यापयति । सतय स्वमत- मिावे पत्र महोचनीयमर इत्यय । मचे तुमाध दन्यनि। एक जीये तदुपपादके च प्रवामिन् जान पीकते ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। जीवाश्रया ब्रह्मपदा ह्यविद्या तत्त्वविन्मता। तविरुवमिदं वाक्यमात्मा त्वज्ञानगोचरः ॥३॥ ननु आत्मशब्देन जीवः कथ्यते स च बज्ञानस्य आश्रयोन तु विषयः विषयत्वं तुब्रह्मण = विशिष्टत्ति रिस निरोपण तिलनियगात्। कस्यचिदनुष्ठितसाधनस्य तखज्ञानोत्पत्ती जगदुपादानाज्ञान- ध्वंसादनुभूयमानः संसारो न स्यात् तथा च कथितः कथित् मुक्त इति व्यवस्था न सिहोदतो व्यवस्थान्यथानुपपत्या अतिसोचो अवश्यं भावीत्यर्थः । तहि अंज्ञानं किं निर्विषय- मेव । न च ब्रह्मविषयः खमकाशवात् तथाययोऽपि तस्य दुर्निरूपः न च जीव एव विद्याश्रयः जीवस्य अज्ञानविशिष्ट- बेन प्रामाश्यात् न च ब्रह्माश्रयः तद्दिषयस्य ब्रह्मणो अजा- नाययत्वानुपपत्तेः बाया. अज्ञानस्य आश्रयविषयभेदसापेक्षत्वात् ब्रह्मणः सर्वत्रता च न स्यात् इति तबाह जीवाययेति । ब्रह्मपदा ब्रह्मविष- यिणी इत्यर्थः । न च स्वप्रकाशत्वात् बधो न अन्नानविष- यत्वम् अविद्या कल्पकजीव प्रति ब्रह्मणः स्वप्रकाशवेन संस्- रणाभावात्, किञ्च यहिषयकज्ञानात् मोक्षः तदनानात् बन्ध इति अविवादम्। ब्रह्मज्ञानाच मुनिः “ब्रह्मवेद ब्राँव भवतीति श्रुतेः अतो बन्धोऽपि ब्रह्माज्ञानादेव भवतीति । कथं न ब्रह्मणो मज्ञानविषयतान च प्रात्माश्यो जीवाश्रयत्वे पज्ञानस्य जीवकोटींवनन्तभावात् उपधितया तटस्थत्वेन जीवत्वनियामकत्वादिति हि शब्दार्यः । ननु आत्मशब्दस्य व्युत्पादने ब्रह्मवाचकत्वमतीत: तस्य च अज्ञान विषयत्वखोकारात् कथमात्मनो मानगोचरता तत्र आइ ।

·१२ मम्भ येदान्तमिवान्तमुक्तावली। एव। सच जीवोऽनेकोऽन्यथा व्यवहारानुप- पत्ति.। यख तु श्रवणाद्यभ्यासपाटवेन ब्रह्मा- लावबोधस्तस्य मोचस्तदितरस्य बन्ध इति । अतएव अजानानि गनेकानि कल्पान्ते । अन्यथा यज्ञानस्य एकवे एकज्ञानेन अज्ञान- तत्कायस्य कृत्स्नस्य निवृत्ती प्रत्यक्षादि- सिद्धस्य जगतोऽननुभवप्रसङ्गः । न च एता- ननु आत्मशब्देन इति। रूढिर्योगमपहरति इति न्यायात् ग्रामशब्दो जीववाचका इत्यर्थ । अज्ञानविषयत्वात् वेदजन्य ज्ञाननिवज्ञानविषयत्वरूप यविषयत्व तद् ब्रह्मण वतीति द्योतयितु तुशब्द । ननु भवतु नाम जीवो अज्ञाना तस्य एकत्वात बदोमुक्त इत्यादि व्यवहारो न स्यादिति तबाह स च इति। स यत्नानाथय भेदस्य व्यवहारोपपाद कल्व साधयति यस्य तु इति। मनननिदिध्यासनयो आदि यदात् सग्रह। ब्रह्म आत्मेति नाव आत्माहम इति योऽव बोध स सातावार इत्यर्थ । बाधाया सामानाधिकरण्यऽपि ब्रह्मैव प्रातमा न तदतिरितोऽस्ति कल्पितस्य अधिष्ठानव्यति रेकेण सत्त्वाभावात इत्यर्थ । सन्तु अनेके जीवा तथापि तदुपाधे अन्नानस्थ एकत्वात तनिवृत्ती ससारो न स्यात इति तबार सतएवेति। व्यवहारानुपपत्ते इत्यर्थ । माधारणामाधारणप्रपञ्चोपादान प्रतिविम्बकल्पनिकजीवाथय ब्रह्मविषयमनानं बदमुक्तादिव्यवस्थोपपादक कि न स्यात् पत्र हि जीये तत्वमाक्षात्कारो जायते तमाथय विरोधात् त्व का प्राययान्तरेषु जीवेषु वर्तते य त्यजति स मुक्त इति थय ननु ·वता कालेन कस्य अपि ज्ञानं न जातम् इति साम्प्रत। प्राचीनानां सम्यक् साङ्गीपाड्न- साधनानुष्ठातॄणां व्यासंवसिष्ठादीनामपि ज्ञाना. नुत्पत्ती इदानीन्तनानां ज्ञानोत्पत्तः सम्भाव- यितुमपि अशक्यत्वेन श्रवणाद्यवृत्ती अनिर्मोच. प्रसङ्गात् । ननु व्यवस्थानुरोधन अज्ञानभेदकल्पना- यत् प्रत्यचादिप्रमाणानुरोधन सत्यमेव है कि न म्यादिति चेत् ? तत्र बताव्यम् । प्रत्यक्षादिप्रमाणानां प्रभाव परतो यदि । अनवस्था स्फुटा तव खतम्त्वे दोषसंग॥ ४ ॥ ध्यपहियते वेणु विष्ठति ते बड़ा प्रति। तथाच ए27 अशा नेन अनेकविधव्यवहारोपपत्ती किमज्ञानानेककल्पान इति, सलाह अन्यथेति । अयमर्थ तत्वज्ञान स्वाययादान विवा- मयति पयवा निवत यति ? यदि विवास्येत तर अज्ञान- निवत्तिर्न स्यात् । न च ज्ञानव्यतिरिक्तमज्ञाननिय मस्ति स्वीक्रियते वा । तथा च अज्ञाननित्यत्वप्रसक्कि हात्तिय । यदि द्वितीय तबाह कन्चानेन इति। सम्यगिति। " गमादि यन्नादि उपाङ्ग साधनं अषणादि तदनुष्ठानस्य सम्यको दीर्घकालादरनरन्तय्योपेतत्वं । व्यवस्थानुरोधात् अज्ञानानेकल. स्थापनष्टतेल परिसता मो नति, लि, प्रत्यक्षादिप्रामाण्यानुरोधात् इतस्य सत्यत्वे इत्यर्य' । परत इति । पाण्वाश्यमावग्राहकातिरितगाद्यम् इत्यर्थ ।

·४ वेदान्तसिद्धान्तमुशावली। किसिद प्रत्यक्षादः प्रामाण्य व्यवहार- समर्धार्थविषयत्वं वा सर्वथा अवाधिताविष- यस्व दाराचे कल्पिताघवेन अपि अविरोधः। गन्त्वे वत् दिसत. परतो वा ? नाद्यः, प्रत्य- सात प्रामाखपरतस्ले मतस्व पति पदादूधव प्रमावल्य इति रोपोऽवगन्नथ्य । प्रनात्व किनाति उत उपाधि इति कि पदार्थ । नाद्य , भ्रमन्नाने मदरात । उपाधिपक्ष दूषविधा विकल्पयति व्यवहारति । अयविषयत्वम् अप्रमायामपि अस्ति "नी ध्यपहारसमर्थ इति अर्धविशेषतम् । न च भ्रमविषयोऽयो चपहारसमय जलभमात् प्रवृत्तम्य जलयानात पिपासोपशम नाम । ननु व्यरममत्व भनविषयम्य कि धमकाले नाम्ति दाधकाधा नाद्य', प्रतिरूपाद्यर्थव्यवहारमामध्ये रना । म हितोय बापमान भ्रमाभावेन तदास्यापि अभा. बादिति अगिय पत्तान्तरगाह मधेति । अबाधितेविषयत्व धनकान्नेऽपि अनि इति तदुपदमनाय मर्वधेति विशेषण नानन्यायाधिताविपया प्रामाप्पम इत्यर्थ । व्यवहारसम र्यार्थयिषयत्व प्रामारपमिति पशम युन्या दूपयति पाये भति। द्वितीयममृद्य दृपयितु विकल्पति अन्त्य तत् इति तत् मदेधा प्रसाधितापकत्वम् इत्यय सत बाधमान पारकादेर इत्यः । स्वतस्वयक्ष दूपयति नाद्य इति । यिमर प्रत्यक्षादिनान भ्रममा जयनानत्वाविशेषात् दोपवत्करम न्य' कि न म्याप नि दोषमाये मति गादासार प्रामयादिरूपदोपाभाषप्राहक प्रमाणातरमपेक्षा न व प्रत्यारा पामार दोपाभावग्राहक न चेदपेक्षते सर्त ·वेदान्तसिहान्तमुक्तावली। चादः सम्भावितदोपत्वेन स्वप्रामाण्य प्रति दोषाभावग्राहकप्रमाणान्तरसापेक्षत्वेन खतस्त्वा- भावात् ।, नापरः गृहीतेप्रामाण्यस्य प्रामाण्य- निधायकत्व अनवस्थानात् । अग्रहीतप्रामाण्यस्य तथा प्रामापनिव- (संशेरगिल निष्कम्पा प्रतिनं स्यात, अपेक्षते चेत्, तबाइ खप्रामाण्य प्रतीति । नहि दोषीभावग्राहक ज्ञानसामान्यपाहक येन तेद- पेक्षलेऽपि खतस्त्वं स्यात् तथाले वा भ्रमोच्छेदापत्तिरिति ज्ञानमात्रग्राहकातिरितग्राह्यं प्रामाण्यम् इति पक्ष दूष- यति नापर पति । अयमर्थः ज्ञानप्रामाण्यग्रही हि खंविषय: निश्चयाय, तञ्च ज्ञानप्रामाण्यसाथयातिरिक्तन प्राधम् । ग्राहकञ्च किं ज्ञेयं वा, ज्ञानं वा नायः, तस्य जडत्वेन प्रकाशकत्वा- नुपपत्तेः, द्वितीयेऽपि प्रथमज्ञानप्रामाणपाहक ज्ञानं गृहीत प्रामाण्य सत् संविषयप्रथमज्ञानप्रामाण्य निधाययति अर- होतप्रामाखमेव वा प्राधेऽपि प्राद्यमामायग्राहकन्जानमामाख्यं केन रयते किं खेनैव किंवा बाह्यप्रामाण्याश्येण मानेन अथवा तीयेन ? नाद्यः आत्माश्यात् सतः प्रामाण्यग्रहा- पत्तेच, हितीये अन्योन्याश्रय', प्रथमज्ञानस्य खप्रामाण्यवाहक- जोनप्रामाण्यानाक्रत्वांश, हतीये जाने स्वीकृतेऽपि सेनेव खप्रामाण्यवहे प्रात्माश्रयः, द्वितीयेन तनामावग्रहे अन्यो- न्याश्रयः, प्रथमेन तत्प्रामाण्यग्रहे चक्रकम् अथ एतद्दोष- परिजिहीर्पया चतुर्थे ज्ञान रतीयज्ञानप्रामालग्रहाय खोनि- यते तदा अनवस्थेत्याह अनवस्थानादिति अपने प्रमहोगामारपमेव द्वितीयं जान प्रधमत्रानमामाख ·पैदातमिहानागदारनी। यग्य यध्यात् प्रधमैन एय विषयनिययात्। किञ्च नेश नानाम्नि किचन, मायां तु प्रकृतिं विद्या- दिति घ ग्रसिपन्नोपाधी निपितामानत्व- मायाप्रकृसिस्वाभ्यां कृतनम्य जगतो मिथ्या- त्वप्रदर्शन सहिषयम्य प्रत्यक्षाटेरप्रामाण्यम्य निधाययतीति दितीय पर्व दूपयति पहीतति । प्रथम ज्ञानप्रामाग्यनिरायप्य वैयप्यांत् उत्पर्य । प्रयमन ण्य ति। एव कारंग प्रथमतानप्य म्यामाग्पग्रहापेसा प्याययंते मर्पया अबाधितविषयत्वं प्रामाण्य प्रत्यक्षायांकाभात् न मम्भयति इत्युकम्. अम्त वा यवा कयश्चित् प्रामायग्रह तथापि मर्यया भवाधिनायकत्त्वरूपं प्रामाण्य प्रत्यक्षादेन मम्भयति शुन्यैव अपरिधतत्वात् इति अत्यन्तरमाइ कि ति। यद्यपि प्रत्य क्षादिः अप्रमाणमेन इत्याहस तथापि तदिपयम्य जगतो मिष्यावं प्रदर्गयन्ती प्रत्यनाटि प्रमाणमिति अर्थात् गम- यति प्रत्यर्थः । ननु प्रत्यक्षादि अप्रमाए जगती मिष्यालादिति व्यधिकरणो हैतु' तबाह तहिषयम्य इति । मिष्याभूतजगहिप यस्य इत्यर्य । प्रत्यक्षादिः अप्रमाण मिष्यायकत्वात् रजत ज्ञानवदिति विवक्षितमित्यर्थ । अर्धम्य अबाधितत्वात् न मिथ्यात्वमिति तबाह नेद नानास्ति इति। प्रतिपत्रम्य जगत उपाधि. अधिष्ठानं ब्रद्धा तम्मिन् इहगन्दवाच्य न नानास्ति किचनति निपिहामानव निपेधप्रतियोगित्वम् इत्यर्थः । ननु यक्षाधित तदमानप्रभवं दृष्ट यथा रजतादि गुतयादा- ज्ञानप्रभवञ्च न घटादि जगदजानप्रभव मृदादेरुपादानत्वात् सहिषयककुलान्नादिज्ञानस्य च निमित्तत्वात् इति तवाह ·वेदानासिहान्तमुक्तावली। श्रुत्वैव दणितत्वात् । तस्मात् व्यवस्थानुरोधेन इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते इति मायानि- रिति बहुवचनानुरोधेन च जीवाश्रयाणि प्रत्य- विषयाणि अनेकानि अज्ञानानि इति पैत्वाथ- मात्मनोऽज्ञानविषयत्वं विकल्पितमिति संक्षेपः । अव वदन्ति । जीवब्रह्मप्रयोगाभ्यामेकं वस्त्वथवा दयम् । प्राद्ये विष्ट ममैव स्थात् दितीये त्वन्मतत्क्षतिः ॥५ रायान्विति । प्रकृतिमुपादानम् इत्यर्थ. । मृदायोकारेण परि- तमन्नानम् घटायुयादानम् इति अविरोध. इत्यभावे लतीया, स्मात् व्यवस्थानुरोधानाननाभात्वेऽपि प्रत्यादिमामाखानु- धात् जगत्सत्यत्वम् मयुक्त्या नास्ति तस्मादित्याहतस्मादिति। नु व्यवस्थानुपपत्तिरूप तर्क उपजीव्यप्रमाणाभावात् सभामा 'ति तबाइ इन्ट्र इति। अभ्रामविपयात्विादेपर उपलक्ष पो चविद्याविपयत्वात् सत्र श्रुतिममाषकत्वाशेपोऽपि य. हा इत्यपि योदयम् । अथ एकर्दशिमतसंग्रह सोमः । मज्ञान प्रति जीवं स्यात् मिद अनपटच तत् । বহানী স্বীন মিনি मिहान्तिमसमवलम्या एफर्देधिनी मत पूर्वपमी परा. प्रत इति। अत्र एफदेभिमते प्रत्यवद्धगोदाम् यायाचिन्मात्रायविषयत्वम्, न च चिति भासमान याम् याविपर्यत्वम् इति। न तव वेदप्रामारयमिनि दा- धि, पूर्षपची जीपायया ब्रह्मपदेयुला' दुपयति गौव- ·वेदान्तमिद्धान्तमुक्तावली। , जीवब्रह्मशब्दाभ्याम् आत्मैव उच्यते उत जीव शब्द न आत्मा ब्रह्मशब्देन तु तदन्चत् ? इति । आदो कयमात्मनो नाऽज्ञानविपयत्व ब्रह्मशब्देन 'अपि तस्यैषाभिधानात् । ननु अात्मनोऽज्ञान 'निषयत्व कथ तस्य भान ? तमसा आतत्वात्. एवकार । धव ब्रह्मति प्रयोग पयुज्यमान शब्दस्ताभ्याम इत्यर्थ । यद्यपि जोवब्रह्मगम्दयोर्वाच्य भिवमेव तथापि उपाधिपरित्यागेन एक लक्ष्य प्रतिपाते उत भिवमिति विकल्पार्थ । आद्यमन्य दूषयति पाये इति। यद्यपि प्रत्यगन क्षणोकत्वमैकदेशिनोऽपि इष्टमिति एव कारो न युक्त तथापि यज्ञानस्य पाययविषयै क्यमेक देशिनोनिटमिति युक्त एवं हेतु घोतयितु तुशब्द, स्वमतक्षति एकदेशिमतपति इत्यर्थ । धौप्य वाच्यलक्ष्यविवेक सामान्यत एव दूपयितु विकल्पयति जीवधनोति। कय न प्रति निषेधाभ्यामात्मन विषयत्व प्रतित्ताय तर तुशयसूचित हेतुमाह यशब्देन भाइति । जीवशन्ददृष्टान्ताधोपिशय अयमल निष्कृष्टोऽर्य- गरमात्मा अज्ञानविषय मनानासानकत्वे सति ब्रह्मशब्दवाच्य त्वात् अध्नवत् इत्यर्थ । गनु भान्मा न तमोविषयो भासमान त्वात यत्न एव, तत् न एथ, यथा धन्वकारामता घट इति सत्प्रतिपक्षम प्रभासमानत्वम उपाधिच गही भासन इति । उपाधे माधनाध्यापकाखमाह पछ तस्य भानमिति। तस्य पता नाभासकले सति ब्रह्मशब्द याचस्य पात्मन थभासमानत्व नासि इति पक्षात् व्याहत्तत्त्वात् साधनाव्यापक उपाधि इत्यर्थ ·वेदान्तरिहान्तमुक्तावली। न हि अन्धकारातो घटो दृश्यत इति चेत् ? न, पदयानन्दरूपेण एव तस्य पज्ञानविषयत्वात् चैतन्यमानस्य एव भासमानत्वात् तस्य च अजा- माविषयत्वात्, अन्यथा अज्ञानस्यापि असिया- । प्रभासमानत्वोपाधः साध्यव्याप्तिमाइ न हि इति । तदुभयं तन्त्रेण निराचष्टे न इति । हेतुमाह प्रदयेति । अयमर्थः पति- হনুমান মান্সই ক্রিমন হীন বিস্কার या? यदि घायः, तबाह अदय इति। तस्य पात्मनः तयाच प्रतिपक्षानुमानं बाधितम् इत्यर्थः। द्वितीयं दूषयति एवेति । चिमावरस्य स्थापनानुमाने पक्षवाभावात् प्रतिपदानुमान- ऽपि पक्षवं तस्य न युतमिति एवकारार्थः। ननु भानन्दादि- पक्षत्वे बाध इत्युकामयुक्ता तस्य पात्माभिवत्वेन भासमानतया अज्ञानविषयवानुपपत्तेः इति तबाह पैतन्यमावस्यति पात्माभिनेऽपि प्रानन्दादिरूपे भासमानत्वं व्यावर्तयितुम् एक्कारः एतेन प्रतिपदानुमान सरूपासिद्धम् इत्यपि : ध्वनितम् । ननु पज्ञानविषय मामा चैतन्य व पामेव ततय चैतन्यमान विषयः कय भासतामिनि तताइ त ति । तस्य चिदूपस्य इत्यय: । मनानाविषयत्वात् पनानानाइत. खात् रत्ययः। चित्तरूपमपि फिमिति मज्ञानं नाणोति इत्यास शिपने बाधक्षमा प्रवति। चैतन्यस्य पाहतत्वे অন্নান মিনি ঘরান কি দ্বিবাঘিয়ামি , प्रमापगम्यम् इत्याययो: मम्मति इत्यर्थः । अपदाध्यममनि- समुच्चयाय पपि गदा एवं सप्रतिपानिराकरणे भन्यो व्याख्यातः। उपाधिनिरसनपाय योधः। सापनानुमाने हि पडयारे ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावनी। पत्तेः । अदयानन्दस्वरूप चैतन्यमावात् अभिन्न- मेव इति चेत् ? सत्यम् । वस्तुतलथैव । कार्य सर्हि अज्ञानविषयत्वब्यवस्थेति चेत् ? अनादि- सिद्धाज्ञानसम्बन्धात् । खवम्प्रकाशपरिपूगनिन्द- नन्ट्रपस्य यात्मन पक्षत्व तव च न उपाधि मम्भवति साधनयापवात्वात् इति इसमर्थ मभिप्रेत्याह अहयेति । अज्ञान- विषयत्वात् अज्ञानविषयत्वस्वीकारात इत्यर्थ । तत्रच अभा समानत्वमस्ति एव इति कथ न उपाधि साधनव्यापक इति भाव । ननु प्रारमा अभिन्नमयादि कथ न भासते इति तवाह चेतन्यमात्रस्य एवेति । आत्मत्वं न भानप्रयोजक चैतन्यमेव तत्- प्रयोजजम् इत्यर्थशेष फक्किकाइयं व्याख्यातार्थम् अद्दयानन्दरूपण आत्मन अभासमानत्वादज्ञानविषयत्व चैतन्यरूपेण भासमान त्वात् अविद्यासाधकत्वाच्च न पात्मन अज्ञानविषयत्वम इत्युन्ना तत् प्रयुक्तम अदयानन्दचैतन्याना भेदाभावात् विज्ञानमानन्द ब्रह्मति सुते इति शकते अदयानन्देति । ननु अभेदवछेदोऽपि अस्ति इति तबाह एवेति।विरुद्धत्वात् भेदाभेदी एकत्र नस्त इति भाव । प्रहयानन्दचेतन्याना वास्तवभेदाभावात् भाममानत्वात् अज्ञानविषयत्व घस्तुतो नाम्ति इत्युच्यते उत कल्पितमपि अज्ञा नविपयख नास्ति इलिश्यदि श्राद्य तबाह मत्यमिति। चितौर्य पयितु पृच्छति कय तहि इति। उत्तरमाह अनादौति । अदयानन्दरूपस्य इत्यत्र प्रात्मन इति शेष । आत्मनीति सप्त- न्यन्त घायद परन्तलया वियरिस्य विशेष्यत्वेन अव योज- नीय, तद्रूपस्य आत्मनो विपयवाभिधानम् इति अन्वय । मनु भेदाभावाहिपयख न सम्भवति इत्युतः तत्राह अात्मनि मैद ·4 घेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। खरूयेगा भासमानेऽपि : आत्मनि मिथ्य व भेदं परिकल्पा अहयानन्दखरूपस्य विषयत्वा- भिर्धानम् चैतन्यमात्रमेन भासते न आनन्द- खरूपमिति भ्रान्तप्रतीत्यनुरोधात् । कथमस्याः प्रतीतः भ्रान्तत्वमिति चेत् ? परमप्रेमास्यदस्य परिकल्पर इति जाप्रत्ययोऽभिधानक्रियान्तरम् अपेक्ष्य वास्तवं कल्पन पराचष्टे मिथ्येति । अनिर्वचनीयमित्यर्थः । एवकारो भिवक्रमः । परिकल्पा एव विषयत्वाभिधानं न वस्तुत इत्यर्थः। ननु यहाति तदानाहतं न भवति न च पदयादि. रूपत्वमात्मनो भासते मुक्तत्वापत्तेः तथा च किं भेदकल्पम• येति तबाह खयमप्रकाशेति। आत्मा तावडासते एव अन्यथा त्वं क इति पृष्ट अहमनहं वैति सन्देहप्रसङ्गः, तदभिवाय अहयादयः कथं न भासेयुः तेच नेदानी भासन्ते अतस्तेषा- मभानप्रयोजकभेदकल्पना युज्यते एव इत्यर्थः । अतएवाह चैतन्यमावमेवेति । ननु अस्याः प्रतीतर्बाधादर्शनात् तविषय- भेदस्य वस्तुत्वं किं भ्रान्तति भ्रिान्तति प्रतीति विशेषणम् । ननु भेदनं भेदः भेदनञ्च वैधीभाव, मसावयवधर्म: प्रात्मा च निर- वयवतः निष्कलमित्यादि युतः। तथा च तत्र कथं भेदकल्यने अयोग्यत्वादिति तबाह अनादिसिद्धाजानेति । अघटनघटनाप- टीयसी मायेति न्यायात् निरवयर्वेऽपि अात्मनि अज्ञानमम्बन्धात् मिथ्याभेदकल्पना युक्ता एवेत्यर्थः । प्रतीतेशंधितत्वमुपपादयितु शकते कयमिति । पर ममत्वम् इत्यात तत्परिहाराय हेतु- माह परमेति । प्रामानन्दरूपः परमप्रेमासदत्वात् विषयानन्द- A किन स्यात् इति न इत्याह। ।

·२२ वेदान्तसिद्धान्तमुहावली। आत्मन आनन्दस्वरूपेण एव भासमानत्वादिति वदामः । तथापि परमार्थतोऽज्ञानस्य विषया- श्रययोर्भेदो न निरूपित इति चेत् ? सत्यम् । “तत्यमानीव भासलेन आनन्द गिति। वत् इत्ययः । तथा च मुखात्मनोः अभेदादात्मनि च भास- माने तदभिन्न सुखं भासते एव, ततय अनवमासप्रतीति- र्वाधितत्वादनमेएव इत्यर्थः। मा नभूवं भूयासमिति इमाप्रेमात परमत्वं तस्य निरुपाधित्वं तदास्पदं तद्विषय: निरुपाधी च्छाविषयत्वात् इत्यर्थ:। दुःखामावसुखमाधनादौ व्यभिचार वारणाय परमति विशेषणम् । ननु विषयानन्द प्रेमात्मोपाधिकः नहि सुखमित्यैव कथित् प्रार्थ यते वैरिसखेऽपि प्रार्थनाप्रस- ङ्गात् किन्तु आममम्बन्धात् मुखं प्रार्थ्यते ततथ विपयानन्दे निरुपाधिकप्रेमास्पदत्वाभावात् साधनविकलतेति चेत् ? न, सुग्ने प्रेमास्पदत्वस्य श्रात्मोपाधिकत्वानुपपत्तेः फलोपाधिकसा. धने प्रेमा सोपाधिकः । न च प्रात्मा सुखस्य फलं नित्यत्वात् नापि आत्मनिष्ठोपकारः कश्चित् सुखुजन्यः सुखातिरितोपकारा. भाषात् स्मात् न अात्मोपाधिका प्रेमा तर्हि रिपुमुखमपि उपादेय म्यात् इति चेत् ? न, स्वरूपेण उपादेयत्वेऽपि हेयताया अन्योपाधित्वात्, सखात्मनो: सम्बन्धानिरूपणाच न सोपाधि मेखे प्रेमातथा हि सुपात्मनोः कः सम्बन्धः संयोगो वा सम। । वायो वा तादात्मा वा अन्यो वा ? नायः, सुखस्य अद्रव्यत्वात्, न द्वितोय: निगुग्णस्वश्रुतिविरोधात् अन्तःकरणममवेतत्वात् मुख- प्य भाव्मना सजवायनामधानुपपत्ते, नापि ढतीयः, तादात्मा विषयमेव भेदाभेदो बा ? नाद्य , सुपात्मनोः अत्यन्ताभेदप्रस ङ्गात् विरोधाश, न द्वितीय, नापि चतुर्थः, तस्व वतुमगन्यवाद ·। वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। अविद्या खाश्रयाभिन्नविषया स्यात् तमो यतः । यथा वाह्यं तमो दृष्ट तथा चेय ततस्तथा ॥ ६ ॥ तस्य तमाशब्दवाच्यस्य तदनपेक्षत्वात् । न हि गृहोदरवत्ति तमः खाश्रययान्तवर्ति देश सपाहोदलयालेनमानमति माहानिमाविषमीकरोति शनि नास विषमागभेदसापेक्षा एक गरमागशले रनिगामा अपि पारारिकी सतो न माधविकलतति अनिर्वचनीयभेदभित्रस्य अयसुखार स्मनोऽज्ञानविषयत्वमुक्तं तत्र शसते तथापि ति। अवि- द्यायाः शक्तिवत्मारमार्थिकविषयाश्यभेदसापेक्षत्वात् कल्पितः, विषयावयत्वं न युक्तमित्यर्थः। तदेतदगीकरोति सत्यमिति ।। पात्रयविषयभेदः परमायतो न निरूपित इति सत्यमित्यर्थः । तहिं अज्ञानस्य विषयादिभेदः परमार्थतो निरूप्यता- मिति तबाह अविद्येति। अविद्या स्वाश्रयाभित्रविष- यिणी इतमस्त्वात् वाह्यतमोवत् प्रत्ययः । ननु वाद्यं तमो' द्रव्यं वा पालोकार्भावी वा १ यदि पाद्यः तहि दृष्टान्तः माध्यविकलः घोषयवाचितम्यापधरकदेशापरकत्वात्.हितीये- ऽपि अयमेव दोषः प्रतियोगिसमवायदेशावितामाषस्य घटाद्या. घरकत्वादिति चेत् ? न, स्वादयवाश्रितस्य घटस्य भूतलायय- त्वदर्शनादाये विरोधाभावात् द्वितीयेऽपि पालोकासंसर्गा- मावस्य तमस्वात् मंसर्गाभावत्वेन च मतियोगिसमवाय- देशत्तिलनियमाभाषात् नोभयथापि दृष्टान्तस्य विकलनेति लोकं ध्याचष्टे । तस्येति । तस्य वाद्यस्य प्रान्तरस्य च तमस इत्यर्थः। तमाशब्दवाचस्य इति तदनपेचत्वात् पाश्रयविषयमैदानपेक्षत्वात् इत्यर्थः । पूर्वोता. थुखिसिदमर्थ सष्टयन् प्राश्रयविषयभेदानपेक्षत्वमेव दृष्टा- मोन साधयति न हि ति। पूर्वाई वृक्तव्याभावात् तदर्थो न ८ माध्य- समधिनपत्तामाह ·वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। नविषयीकरोति येन तदतिरिक्तमपेक्षेत । अतएव न द्वितीयोऽपि । किञ्च । ब्रह्मात्मनोतिभिन्नत्वे भेदः खाभाविको यदि । श्रीपाधिकोऽथवा भेदः सर्वधाऽनुपपत्तिकः ॥७॥ ब्रह्मात्मनी: खाभाविको भेदः औपाधिको या १ बाटो अात्मभिन्नत्वेन ब्रह्मणो जड़त्वा- प्रत्ति. । तथा च विज्ञानमानन्ट ब्रह्मेति श्रुति- . यत स्पष्टीकर जीवब्रह्मशब्दाभ्यामरस्मैव उच्यते उत जीवगब्दन पात्मा ब्रद्वाशब्देन तदन्यत् १ इति विकल्पा प्रथम निराक्कल्स हितोयमपाकरोति अतएवेति । अविद्याश्रयविषयभेद नापक्षले पतो न जीवब्रह्मणों द इत्यथ । ननु जोवब्रह्मणी परस्परमभिने अविद्याया पाश्रयविषयभेदानपेक्षत्वादिति व्यधिकरणो हेतु इत्यागय हेत्वन्तरमाह किञ्चेति । हेवन्तर प्रतिपादयितु भिन्नपचे विकल्पयति ब्रह्मात्मनो एति । यदि पदो पापाय साभाविको देत्यर्थ । सभातर निरपैत-वस्तुस्वरूप तत्प्रयुक्त स्वावाविको वस्तुखरूप प्रयुक्त दायर्थ । स्वाभाविकभेदपक्षमनून्य दूपयति पाये इति । परस्परमिवत्वे हि दो भेदी स्याताम् भात्मप्रतियोगिकी ब्रानिष्ठ एको मेद । ब्रह्मप्रतियोगिक अात्मनिष्ठय अपर', तवाद्य भेद दूपयति आत्मभिवत्वेन इति। प्रात्मनश्चिद्रूप- 'त्वात् तदन्यसेत् ब्रह्मा स्यात् जड़ स्यात् घटवत् इत्यर्थ । पत्र इष्टापत्ति परिहरति तथाच इति । विज्ञानब्रह्मपदयो सामा- नाधिकरण्यात् प्रखरझार्थलप्रतीतेब्रह्मणो शानभेदात् जडत्व- ·वेदान्त सिद्धान्तमुक्तावली। ज्याकोपः ब्रह्मणोऽज्ञानविषयत्वानुमपत्तिश्च । पात्मनश्च ब्रह्मभिन्नत्वे घटादिवदनात्मत्वापत्तिः । हितीयेऽपि उपाधिजन्यत्वं यत्वं तन्तत्व वा २ जीनब्रह्मणो दाभेदसंपादकः कश्चिद्धर्मोऽतिरेकः। प्रसक्तिनेष्टा इत्यर्थः। ननु जानन घ्यपदयोः सामानाधिकर- एयरात्रात् न ब्रह्मज्ञानयोः अभेदः सिध्यति सामानाधिकर- वस्थ शुकः पट इति वत् गुणगुणिभावपरत्वेनापि उपपत्त: . इत्यागय एकदेशिन प्रति हेत्वन्तरमाह ब्रह्मण इति । जड़त्व इति शेषः । तत्र आवरणकत्याभावात् इति भावः। प्रात्मधर्मिका- ब्रह्मपतियोगिकभेदपक्षं दूषयति आत्मनश्च इति । अपरिधिमा- गोपिरोक्षत्वात् प्रत्यक्षत्वं ब्रह्मणः तस्मादात्मनो भेदे परोक्षवं स्यात् इत्यय: । जीवब्रह्मणोः स्वाभाविकभेटं परावत्य श्रीपा- धिकं तयोः भेदम् अनूय विकल्पयति दितीयेऽपि इति । ननु जीवन ह्मविभाग औपाधिको न सम्भवति उपाधे: अनिरूपणात्, उमावि.किमज्ञानम् ! उते अन्तःकरणम् ? अतिरेको वा ' नाव:, तस्य अक्षराव्याक्ततभेदहेतुत्वात् तदुक्त कारणोपाधिरोखर इति। न द्वितोय., उपाधेस्तुत्वे भेदत्यापि वस्तुलप्रसङ्ग न करणमपि कल्पितम्, एवं तर्हि तंदनादि वा सादि वा १ सादि- त्वमुत्तरत्र निरसिंथति मूल एव, अनादि चेत् ? समुस्वादो किं सत् तिष्ठति न वा? निति चेत् ? किं स्थूलतया सूक्ष्मतया वा ? नायः, मन, सर्वानः सहाम्यति इति शुतिविरोधात्। न हितोय, सूक्ष्मत्वस्य शक्तिमस्कारणात्मकत्वमन्तरण अनि- रूपणात्, ततच काररामेव तिष्ठेत् न अन्तःकरणमिति तन्नि- हत्ती जोवनाविभागोऽपि निवर्तेत एतेन न तिष्ठतीति पक्षः परास्तः । विमतिरपदोऽपि निरसनीयः मैदाभेदस्य १ ?

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। औपाधिकात्वम् । जीवब्रह्मभेदस्य उपाधिरपि अज्ञानमेव वक्तव्यम् अन्जानकायस्य कादाचित्- कत्वेन जीवद्रह्मविभागानुपाधिकत्वात् । तत्र नाद्यः, भेदोत्पत्ते; पूर्वमेव कवले अात्मनि अन्जान विरोधाञ्च, तस्मात् उपाधे. अनिरूपणात् जीवब्रह्मविभाग औपाधिक इत्युक्तमयुक्तामिति तत्राह उपाधिरपि इति । ईश्व- रोपाधिरपि अज्ञान जीवब्रह्मभेदोपाधित्वेन तदैव वक्तव्यम् इत्यर्थः । एवकारव्यावर्ती वदन् अन्त करणादेः सादित्व- पक्ष दूषयति अज्ञानकायस्य इति । ईश्वगेपाधिरपि, जीवेऽपि उपाधि । न च ईखरजीवयोः अभेदापतिः पाव- ক্লিান প্রদান जीवनाविभागोयाधित्वात् विक्षेपशक्तिप्राधान्येन तस्य ईश्वरोपाधित्वात् अतएव मायो- पाधि. ईश्वर इति गीयते इति भाव. 1 एवम् प्रोपाधिक. पक्ष वैधा विकल्पा उपाधिमज्ञानञ्च सम्भाव्य तदृषणाय उप- क्रमते तर इति। विकल्प पु मध्ये इत्यर्थ:। अज्ञानजन्यो जीवब्रह्मविभाग इति गाद्य पक्षः। जीवन विभाग मादिः अनादिया। अनादिश्चेत् न तर्हि अविद्याजन्य , अनादेः अजन्य- त्वात् अन्य वे वा ब्रह्मणि अतिप्रसङ्ग. भेदव्यक्तिरादिमती तत्- प्रमानोऽनादिमान् इति चेत् ? न, भेदाभेदाभ्यां व्यक्तो: प्रवाहा- निरूपगात् तत: मादित्व भेदस्य परिशिष्यते । तमेतं पक्ष दूपयति भेदोत्पत्तेः पूर्वमिति । अयमनाथ, किमन्नान, विना प्रयोजन भेट करिष्यति सप्रयोजन वा १ नाय', नियोजनस्य करण वानुपपत्ते । मप्रयोजन चेत् तत् कि प्रयोजन, जीवस्य वा सस्य या १ नाद्य , भेदोत्पत्तेः प्राग्जोवावायोगात् । न अपि .

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। अज्ञानसिद्धेर्मेदानपेक्षणात् खतन्वाऽज्ञानानङ्गी- कारात् । न हितोयः, अज्ञानस्य जड़त्वेन भास- कत्वानुपपत्तः। नापि तृतीयः, तन्वत्वं हि विधा दृष्टं लोके जन्यत्वेन आश्रितवन भास्यत्वेन च। तत्र अन्यतमस्यापि प्रकारस्य अज्ञाननिरूपितस्य प्रकृते असम्भवात् तन्वत्वा- स्वस्थ तदपि किमाश्रयविषयलाभः अन्यत् वा नान्यत् जीव. ब्रह्मविभागजन्याजानगतप्रयोजनान्तरानिरूपणात्. अथ प्रायय- विषयलाभवेत् तबाह भेदोत्यत्ते: पूर्वमेव इति। केषले भेदशून्ये इत्यर्थः। तस्य प्रकारणत्वात् इत्यर्थः । भामनि इति प्रार्थयविषयोपादानम्। ननु भेदोत्पत्तः आईमज्ञानम् पाश्रयं विषयञ्च लमयत इति न इत्याह स्वतन्त्र इति । कस्य कुव' पजाममिति भावयविषयसापेक्षमेव भज्ञानं न प्रन्यया सातन्त्राभावात् तया च भेदोत्पादन व्यर्थ- मिति भावः । अज्ञानभास्यो जीवन विभाग इति इर्म पक्ष दूषयति न हिसीय इति । जानभिनत्वात् जडत्वम् इत्यर्थ:। पजानमन्त्री जीवनाविभाग रति इमं द्वतीय पक्ष दूषयति न पपि इति । न इति प्रतिज्ञायां हि शब्देन हेतुं द्योतयन् तन्त्रत्वस्य वैविध्यमाह तन्त्रत्वमिति। उपाधि. अन्यत्व वा उपाध्याश्रितवं वा उपाधिभास्यत्व' वा उपाधि- तन्त्रत्वम् इत्यर्थः । विशिधमपि तनावं टूपति कोति। तम विषु मध्ये इत्यर्थः। प्रशते प्रस्तुते जीवन प्रभेद अन्यतमस्थापि पमानजन्यवादः पमम्भवात् अजानतन्त्रलानुपपत्तिः पत्रा- नजन्यत्वाज्ञानभाग्यले जीवनभेदम्य परात अनाना. १ ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली।। मदम्पजीने औपाधिकालनाते लागानिकलागति विरोध। नुपपत्तिः। न च अज्ञानात्मसम्बन्धवत् अज्ञा- नतन्त्रत्वं ब्रह्मात्मभेदस्य इंति वाच्यं सम्बन्धस्य श्रयत्वञ्च जीवब्रह्मभेदस्य न सम्भवति ब्रह्माजीवयोः अन्यतर निष्ठखात् यदा जीवप्रतियोगिको ब्रह्मनिष्ठो भेदः तदा ब्रह्मणि वर्तते ब्रह्मप्रतियोगिको जीवनिष्ठच जीवे एव वर्तते (इत्युच्यते) ततश्च कथं स भेदोऽज्ञानमाश्रयत् । ननु महाकागात् घटाकाशे भिन्न इत्यत्र घटाकाशस्य धर्मित्वे विशेपणीभूत- घटस्थापि धर्मित्ववत् ब्रह्मणोऽज्ञानी जीवो भिन्न इत्यवापि 'ब्रह्मभदस्य अज्ञानाययत्वं किं न स्यात् इति चेत् ? अनानस्य उपाधितया तटस्थत्वेन भेदधर्मिविशेषणवाननी- कारात् । न हि पचिक्रिया पार्चकत्वोपाधिरपि पाचकविशे- पण तथात्वे वा पचिक्रियायाः पाचकत्व प्रसङ्गः विशिष्टतान्ति- धर्मस्य विशेषण कृतित्वनियमात्, एतेन घटाकाशोऽपि व्याख्यातः। ननु जीवनिष्ठो भेदोऽज्ञाननिष्ठोऽपि किं न स्यात् एकस्यापि भेदप्य अनेकधर्मित्वानीकारात् इति चेत् ? न, अजाने ब्रह्मभेदस्य स्वाभाविकत्वीपाधिकत्वाभ्यामनिरूपणात् विरुदत्वात्। देतापत्तेन स्वाभाविकः उपाधः अविद्यातिरिवा- निरूपणात् अविद्यानिष्टभेटविद्याया उपावित्वे कथं न प्रात्मा. त्ययः ततो ब्रह्मभेदोऽविद्यायामिति रित वच. एतेन जीव- भेदस्य अविद्याश्रयत्वं प्रत्युत, ब्रह्मणि श्रीपाधिक भेदस्य अवि- द्यायामपि औपाधिकत्वे कथन आत्माय. स्वाभाविकत्वे विरू- पकत्वप्रसार्विरुदल्लम्। किड अज्ञानस्य जीवात् भिन्नम्य जीयभेदोपोधिता उत अभिवस्य । न तावदन्त्यः, स्वधिन् स्वस्य धनुपाधिस्वास् अस्मिाययात्। न अपि प्रथम, अन्योऽन्या- नयात् भेदाटुपाधिचम् उपविष भेद इति ततो न जानस्माभेनले जीनभेदोऽशानदान प्रदज्ञानस्मैन ·- विभागकतरेनाईट्रान्समिसान्तमतयानोनिगमकत निस्मात् । सम्बन्धितन्तत्वनियमात् भेदस्य च तथावा- भावात् । तस्मात् जीवब्रह्मविभागशून्यमात्मा- नमाश्रित्य तमेव विषयीकरोति इति अज्ञान- अज्ञानाययत्वम् उभयविधभेदस्य इति भावः । तयात्वा- भावात् सम्बन्धत्वाभात् इत्यर्थः । ननु उक्तविरूये तनु- अन्यद्रव्यत्वगुणवत्त्वयोर्नियम्यनियामकत्ववत् ब्रह्मजीवभेदा- ज्ञानयोनियम्यनियामकल किं न स्यात् ? इति न, एकाधि- करणयोनियम्यनियामकत्वदर्शनात् । न च इह अज्ञानजीव- ब्रह्मभेदयोः एकाधिकरणत्व ततो दृष्टान्तवैपभ्यात् न प्रकृति नियम्यनियामकतेति। ननु अज्ञानं जीवनिष्ठम् अहमन इति प्रतीते: ब्राभेदोऽपि जीवनिष्ठ एव अहं न ब्रह्मति प्रतीतेः ततो ब्रह्मभेदाज्ञानयोर्जीवनिष्ठत्वात् कथं न तयोः জাগিনেনি মা তথামাজন নিজৰীনি तस्मादिति । अहं शब्देन प्रहदारोऽन्तःकरणपायो वा अभिधीयते अन्तःकरणतादात्मापन चैतन्य या शुइमेव वा ? न प्रमदितीयो तयोः अज्ञाननिरूप्यत्वेन प्रज्ञानायय- त्वानुपपत्तेः । तीये पटापत्ति: इत्यभिप्रेत्याह जीरवीति । भवनु चिभावनिष्ठमज्ञाने विषयः तस्य प्रधा भविथतीति न इत्याह तमेव इति । प्रात्मानम इत्यर्थः । अयमनारायः-- ब्रह्माजानविषय इत्यत्र गब्दार्थः कः? सिं विवप्रति- विम्बमायनिर्मुक्त शुचिभावम् । आहोस्विहिपतापन या ? शये इटापत्तिः, द्वितीये विमतावा विधोतरकालीन- वाहन मा तदानपते किक्ष पजातमिडिः सि प्रमा- हात : भमादा खप्रकागवादा पाये नमो जड़त्वम् पदि- KA ·. वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। विषयत्वमात्मनः सिद्दस् । तदुताम् । प्राश्रय- त्वविषयत्वभागिनी निर्विभागचितिरेव कवला। पूर्वसिद्धतमसो हि पथिमी नाथयो भवति नापि गोचरः॥" तथापि तदज्ञाननेकमनेक वैति कथ द्याया प्रामाणिकत्वेन देतापत्ति विरोधाश्च । न हि प्रमाण निवत्यमज्ञान प्रमाणसम्बन्ध महते। न द्वितीय, ब्रह्मणोऽवि द्याविषयत्वाभावप्रमगात् विपयवाधादेव नानस्य भ्रमवात् । नवतीय, अन्नातम्य ब्रह्मण म्वप्रकाशवेन अस्फुरणात् तत् कध ब्रह्मानानविपय इति पूर्वाक्तयुक्तिपरामर्थ। तस्मादिति अविद्याजीवत्वब्रह्म बविभागनिमुक्त शुध चिदात्मान माश्रयते तमंन विषयोकरोति इत्युक्त तव सम्मतिमाह तदु समिति । सर्वज्ञात्ममहामुनिभिरिति शेप किमुक्तम् इत्वपक्षा यामाह घाययत्वेति । तमस प्राश्रयत्वविषयत्वभागिनी चिति इत्यन्वय । ननु अनानस्य जीवाश्रयत्वे व दिगयत्वेऽपि चिता उन्नानाययत्व तद्दिषयत्वन नानुपपत्रम उभयवानुगतत्वात् इति नेत्याह निर्विभार्गति । जीवत्व प्रदात्व विभागमनापत्रा त्यय । तथापि अज्ञानस्य अनात्मापि पाययो दिपयय कि न स्यात् इति न इत्याह विति। एवकारायमेव म्पटयति कैवलेति । शुइचिदतिरिक्तानाययत्वे तुमाह पूर्व सिदेति । चिदन्यस्य अन्नानाना श्यविपयवे हेतुमाह पश्चिम इति । ननु अन्नानम् अायकल्वे मुनि धनकला दुर्तिकमा दि प्रतिजीव जगटुपादानभृतमन्नानमनेकदेशि मापि स्वीक्रियते । तसर न ·. वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। निर्णय इति चेत् ? एकमेव इति वदामः । किं तव साधकमिति चेत् ? उच्यते । लौकिकी वैदिको चापि नाऽजाने दृश्यते प्रमा। कार्यदृष्ट्याथ कल्पा चेत् ? लाघवादेकमेव तत् ॥८॥ अज्ञानं किं वदसिद्धम् ? उत लौकिकप्रत्यक्षा- दिसिद्धम् ? उत परिदृश्यमानकाऱ्यांन्यथानुप. पत्त्या कल्पाम् ?! अनेनानां अनानांना बाल्गनाद विचित्र शक्तिकालरूप धगिकल्पनं नरगे। एकवे च अज्ञानस्य बदमुक्तादिव्यवस्थानुपपन्ना इत्यु- भयत्र दोषदर्शनात् पृच्छति तथापि इति। धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पना वरमिति न्यायेन उत्तरमाह एकमेव इतिा अन्ना- नमिति विशेष्यपद प्रश्नवाक्यस्थमत्र योजनीयम् । एवकारोनिक- तामज्ञानस्य वारयति तत्र विज्ञानकले अवमाशय , अवि द्याया. एकत्वे यदि प्रमाण सिद्धान्तो वक्ष्यति तदा अपसिधान्तः न च वक्ष्यति चेदविद्यकत्वासिद्धि, युक्तिमेव वक्ष्यति चेत् निर्मूलाया. तस्या आभासत्वादिति सर्वथापि न प्रज्ञानेकत्व मिद्धिरिति। लौकिकौति च पूर्वाईन अपसिद्धान्तपरिहार, उत्तरार्डेन लाधवास्यतर्कोऽविकल्व साधयतीति उथते इत्यर्थः । ननु न अशाने दृश्यते प्रमत्ययुक्तम्, प्रज्ञानस्वरूपे प्रमाया श्रदर्श नस्य प्रकतासङ्गतत्वात् । न हि अज्ञानस्वरूपमस्ति न वेति विवाद किन्तु तदेकत्वनानात्व इति चेत् न, अज्ञानव्यवस्खा- पकमेव तदेकबमपि व्यवस्थापयिथति इत्यभिप्रायात् इम- मेवार्थमभिप्रेत्य शोक व्याचष्टे अनाने किमिति । अत्यनादि ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। तत्व नाद्यः, पूर्वकाण्डस्य कर्ममात्रविषय- त्वात् वेदान्तानां च परिपूर्णसच्चिदानन्दब्रह्म- मावविषयत्वात् तंवैव फलसम्बन्धात् अन्ना- 1 नादौ तदभावात् तदप्रतिपादकत्वात् । अपि हितीयः, स्पष्टप्रत्यक्षादिसिइवे बिवा- दाभावप्रसङ्गात् । तस्मात् स्वतोऽसगोदासीनस्य न - इत्यादिपदमनुमान लौकिकञ्च-शब्दमाह परिदृश्यमानति । परिदृश्यमान कार्य जगदात्मकम् । T सर्व वेदा यत् पदमामनन्ति इति अनाश्रित्य प्रथम पदं दूषयति तोति। तेषु विकल्पेपु मध्ये इत्यर्थ कर्म- मावेति । साक्षात् परम्परया च इत्यर्थः। एवं वेदान्तेषु अपि बोद्धव्य किमिति एवं नियम्यते धर्मब्रह्मविपयत्वमेव वैद- वाक्यानामिति यथायुतेऽधैं प्रामाण्य कि न स्यात् तवार तवैव फन इति । अध्ययनविधिर्हि फलवदर्यावबोध. मुद्दिश्य वेदाध्ययन विधत्ते। न च साक्षात् वेदप्रति- पाद्योऽर्थ सर्व দল नामधयाद्यर्थप्रतीते. सुख- टु खाभावाद्यदर्शनात् धर्मज्ञानं स्वविषयमनुठापयन् स्वर्गादि जनयति स्तरनिरपेक्षमेव अनेकदु.खमय- मनानमपनयतीति धर्मब्रह्मणोः एव प्रतिपादने फलमब धात् इत्यर्थः। एवकारव्यावय॑माह अनानादिविति । आदि. पढेन थवणाद्यर्थसग्रह.। स्पष्टे ति। प्रत्यचस्य स्पष्टत्व' विप्र- लिपनेश्वरादिप्रत्यक्षभिनलम् इत्यर्थः । प्रमाणागम्यत्वात् न अपसिद्धान्तोऽपि इति भावः। एवं पूर्वार्ड - नेलपत्यशसिद्धवस्तुनि विवादो वक्तुनाशनमः ईश्वरमल उपस्मदादिनि राद तादनस्यात तत्राहम्पति नाच ब्रह्मनानञ्च - ततथ अज्ञानस्य ·वेदान्तसिद्वान्तमुक्तावली। सदा खानन्दटप्पस्य असत्यानेकविधसुख- दुःखाद्यात्मकप्रपञ्चरचनानुपपत्त्या अज्ञानं कल्पास इत्येव वाच्य मत्यन्तराभावात् । तथा व्याख्यातम् । तर्हि प्रमाणाभावात् न अज्ञानकत्व मिध्यति इत्याशा लाघवसहलतानुपपत्तिरुया युक्तिः अज्ञानेकल- - साधिका इत्येवं परिहारत्वेन उत्तराई व्याचष्टे तस्मात् इति। यस्मात् न अनाने प्रमाण सम्भवति तस्मात् अज्ञानं कल्पाते इति वाच्यमिति अन्वयः । कल्पकमाह प्रपञ्चेति । प्रपश्वस्य रचना निर्माणम् । ननु यथा कुलालो घट स्चयन् न अज्ञान- मपेचते एवम् ईखरोऽपि जगत् निर्मास्यति विनव अज्ञान- मिति तबाह असति। कारणादिसम्बन्धः सङ्गस्तद्रहितर इत्यर्थः । ननु वस्त्र स्वभावतो जलसयपि यथा मधूच्छिष्टा नुरक्तं जलासनि भवति एवम् ईखर स्वभावतः सद्यपि उपा धिवशात् असगी किं न स्यात् इति न इत्याह खत इति . "प्रसङ्गो हि अयं पुरुष इति" श्रुतेः उपाधेः अनिरूपणाशन असेङ्गित्वम् औपाधिकम् इत्यर्थः। ननु तत्तेजोऽसृजत" इत्यादि असेः ईखरस्य कर्तत्वातीत: असङ्गत्वमसिमिति न इत्याह उदासीनस्थ इति । अतः इत्यर्थः । चेतनो हि प्रयोजनमुश्वि कायं करोति प्रयोजन च ईसरस्य दुःखाभाका मुर्ख वा ? नाया, तस्य स्वत: सिद्धत्वात् । न द्वितीय इत्याह सदा खान- न्देति तितब उभयविधप्रयोजनशून्यत्वात् उदासीनत्वात् जः- प्रति कर्ट त्वमयुक्तम् इत्यर्थः। जगनिर्माणच ईश्वरात् श्रूयते “यतो वा इत्यादियुते, अत एवविधय मपंचरचना विनो भान न सम्भवति इतित्रज्ञान कल्पाते इति भावः । बनु ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। च कल्पामानमत्तानम् एकमनेक वेति विवाद एकस्यापि निद्रादोषस्य अनेकविधकाय्यजन- कत्वस्य स्वप्ने दृष्टत्वात् लाघवसहकृतानि अन्य- रजतमुत्पादयत्ती शुक्ति अज्ञानमपेक्षते रजतम्य कल्पित. त्वात् प्रपञ्चस्य पुन सत्य चात् न तनिर्माणोऽज्ञानापेक्ष इति न इत्याह असत्येति । “नेति नैति" इति प्रपञ्चस्य ईश्वर निषेधात् असत्यस्य मिप्यारूपस्य इत्यर्थः । अन्यमात् अचेत- नादे प्रपञ्च रचना नेति वक्तु प्रपञ्च विशेषयति अनेकेति । ततश } यथा रनु अन्नातासत्यसत्यानेकविधसर्पसूत्रधारामालाद्या- स्मकप्रपञ्च रचयन्ती दृष्टा एवममङ्गोऽपि चिदात्मा ईश्वरी ज्ञानवशात् प्रपञ्च रचयति इति अज्ञानमिडिरिति । एवकार- - द्योत्याम् अन्ययापि उपपत्ति परिहरति गत्यन्तरति । ने तावत् अन्य येव विनैव अज्ञान प्रपञ्चोपपत्तिः असद्भित्वात् ब्राह्मण । नापि सत्येन उपाधिनापि उपपत्ति कार्यम्य असत्य- त्वात् । नापि असचेन उपाध्यन्तरेणापि उपपत्ति तस्य सादित्वे अनादिप्रपञ्चोत्पादने उपाधिन्चायोगात् अनादित्वे च अता- नम्य एव नामान्तरकरणात् । न च अज्ञानस्य प्रपञ्चरच- नोपपादकत्वामभवो रज्जो. अनेकमादिप्रपञ्चनिर्माणमा नम्य उपपादकत्वदानात् असम्भवाभावात् गत्यन्तराभावात् अन्नानव कल्पात इति वाच्यम् इत्यर्थ । तम्य एकत्व कुत इत्यागयाह तथा च इति कमिकानेक कार्यदर्शनात् पर्नकासानकल्पना प्राप्ता पराचार्ट विचित्रेति । न च एतददृष्टचरम् इत्याह निद्रेति । स्वप्नेऽनेक- विधकार्यजनकत्वम्य निद्रादोपण्य दृटत्वात् इति योजना। कस्पाता नाम ण्याजान ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावनी। धानुपपत्तिर्विचिवशक्तिकमेकमज्ञानमादाय विश्राम्यतीति युक्तम् । अतएव अज्ञानस्य जोवीपाधित्वात् तस्य च एकत्वात् तंटुपाधिक आत्मा जीवो भवन्नेक एवं भवति इति एकजीववादिनी जोतर्क एकत्वकल्पने धर्मियाहकबाध पराचष्टे कस्पामानमिति प्रपञ्च- रचनाया अज्ञानेकत्वानेकत्वकल्पने उदासीनत्वात् इति भावः । नन् अज्ञानानि अनेकानि कल्पान्तां तच्छतायो पा को विशेष तबाह लाघवेति। धर्मिकल्पनातो धर्मकल्पना वरम् इति न्यायात् धर्माक्येकल्पने लाधवम् इत्यर्थः । ननु प्रपञ्चरच- नाया अज्ञानकल व अज्ञाननानात्वेऽपि उपपत्तनिष्फल- मज्ञानकत्वसाधन मिति नेत्याह अतएवति। यद्यपि मिथ्या- प्रपञ्चस्य रचनायामजानकत्वमफल तथापि जीवैक्यसाधन- फलमज्ञानकत्वमिति तत्साधनम् उचितम् इति भाव. ! कथ. मज्ञानकत्व जोवेक वसाधकम् इति तत्राह अनानम्य इति । एतच प्रागुपपादितम् । तदुपाधिक इति एकाज्ञानोपाधिक। उप समीप स्थित्वा स्वीय रूपमन्यत्रादधाति इति उपाधि । भन्नानमपि चिदात्मसमीपे स्थित्वा स्वीयमेकत्वम् उपहिते चिदात्मनि समर्पयति इति तदुयाधिक प्रात्मा जीयोऽपि एक इत्यर्थः। एकाज्ञानोपाधिक अात्मा जीवभावं प्राप्नुवबनेको- पि कि न स्यात् दृश्यन्ते हि दपणादी एकस्मिनुपाधी मुखस्तम्भपुरुषादयो बहब इति तबाह एव इति। उपाधेः पकत्वेऽपि विबानां भेदात् प्रतिविम्बनानात्वं युक्त दृष्टान्ते भकते तु न विम्बनानात्वं ततश्च उपाध्ये क्ये विम्बक्येच उप. - ·वेदान्तमिहान्तमुलावली। बदन्ति । यघोहानुपपत्तिसिद्वार्थानुवादिनी श्रुतिः अपि । “अजामेकां लोहितशुक्लकृष्ण बह्वीः प्रजाः सृजमानां सरूपाः। जो ोको हितोऽपि एक एव इलर्थ । ननु यदुक्त लावादेकमन्नान मिति तदसर “इन्द्रो मायामि पुरुरुप ईयत" इति युते অমাননালাতদনীন प्रमाणवत गौरवस्यापि न्याय्यत्वात् लाघवम्य अकिचितारत्वात् । यसोते. “जीरेयरमाधनायाज्ञान वामप्यत" इति तदपि अमत्, ‘रुप रुप' मिति श्रुतेर्जीवना नात्वातीते इति डायामाह ययोति। असगोदासीनस्थ भीमन प्रपद्यरचनानुपपाया लाघवमहामतया मिसमकाजान नदर्य । तन्प्रयोजनच्च जीवैक्य तदुभयानुवादिनी श्रुति अपि विद्यते इति गप 1 न च पज्ञानयर मायाभिरिति बहुवचन विगंध, अग्यच नभ्य मायागतगशिपरत्वात् गतीना माया धर्मत्येन मायागष्ट् त्वोपपते । अन्यथा “मायान्तु प्रति विद्यात् इमि एकवचनविरोध नतो वहुवचनम जानभेदपरम्, एतेन गोरव बीकानन्य प्रामाणिकत्वात् इति पराम्रा प्रामाणि कत्वम्ये शामि। यश जयभदं प्रमाणम् उ "रूप रपम्" एप्ति सदपि चमत् एकनीयारोहकान्पितनियमाणिभेदपरत्वात मन्त्रयाम्य अन्वया "जोरोनीगया गोचति गद्यमान उवादि जीयक त्य प्रतिपादकतिरिगेधमा । तती न जोरमना मपि इति भाय । उति पठति प्रजामिति । भन पविधोपम्यापकपदामागत् न पयं मन्चोऽविद्यो गमर्यात कुन, नदेव कुनो या नदुपहितम्बकायम् इत्यागय मन्ताथ यम् उपप्रमले पनि । “मुतिरूपमन्वय पाव । बसी मग मान मा नि पाटमनो ब्याइन् प्रजामिति . -- ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। जुषमागोऽनुशेतें जहाल्येनों भुक्तभोगामजोऽन्यः ॥ अस्य अयमर्थः । असत्यस्य जगतोऽविद्याहत- कत्वे वक्तव्ये सो कि जन्या अजन्या वा इति संशये न जन्यवाह अजामिति । अविद्यावाचकपदाभावः अनामिति अस्य एव स्त्रीलिङ्गनिर्टिष्टस्य तहाचकत्वात् । तस्था अने- कत्व व्यावर्तयति एकामिति । तस्या विचित्र- काय जननसामध्ये विगुणात्मकत्वेन समर्थ- यते लोहित इत्यादिना। ताशाविद्योग- हितस्य जीवस्य उत्पत्तिं निरस्यति अज इति । तस्य जीवस्य अनेकत्व निषेधयति एक इति । ननु जीवगतमनेकत्ल लोकोऽजुभूयते तत्कय- मेकत्वम् इति आशका अभेदस्य उपनित्प्रसि- द्धव युक्तिसिद्धत्व '-च प्रसिद्धार्थन हिशब्दन चाह हि इति। ननु खयम्प्रकाशब्रह्माभिन्नत्वात् जीवस्य कथं तहिलक्षणावस्यति अत अनुशेते इति । तामविद्यामनुसृत्य निद्रित पदव्यावत्त्व माह असल्यस्य 'इति। असलमनिर्वचनीयं तस्य सर्वस्य जगतोऽनिर्वचनीयत्वेन सरूपत्वात् असत्यपदेन सरूपा इति पदं व्याख्याय जगत् इति पदेन बद्धोरिति पदम् अविद्या- हेतुकलपदेन सूजमानाम् इति पदं व्याख्यातम् । अविरम्हेतु- ·वेदान्तसिद्धान्तमुखावली। व शेते अज्ञानेन आहतः सन् मुद्रितज्ञान- नेवो भवति इत्यर्थः । पश्चात् का कारेगा स्थितां तामेव नुपमाणः सेवमानः संसारी भवति वनहगिव इल्याह। जुषमाण इति । ननु अविद्याया अनादित्वेन अविनाशित्वाद- निर्मोचप्रसङ्ग दूति अत अाह जहात्वेनाम् इति । वाक्योत्यात्मतत्त्वसाक्षात्कारेण निव- यति इत्यर्थ:। त्याज्या चेत् अविद्या कथं तहि तामाश्रितवानात्मा इत्याशा भोगार्थ हि अविद्याश्रयगं भोगस्य च तया जनितत्वात् इदानीं ग्वात्मदर्शनेन प्रयोजन- शून्यां मन्यमानी जहाति इत्याह भुक्तभोगा- मिति । भुत्तो भोगो यया सा तथा इति विग्रहः । कले काव्य इत्यत हितीयचरणानुरोधेन इति शेषः। अभेदस्य इति । एको देव. सर्वभूतेषु गूढः नान्योऽतोऽस्ति द्रष्टा नान्योऽतो. ऽस्ति श्रोता एक एव हि भूतात्मा भूते भूते व्यवस्थित इति स्मृति महितोपनिषत्प्रसिदत्वम् इत्यर्थः । उपाधिविम्बयोः ऐक्यमुप- हितम्य एकत्वे तन्यम् इत्याद्या युक्ति. तत् सिदत्वम् इत्यर्थः । जीवानेकानुमतो जीवाजानकाल्पितानेकप्राणिविषय इति द्योत. यितुं चगव अनादिवेन इति भावत्वे सति इति श्रेषः । यदा सत्कार्यवादिमते प्रागभावासम्मतिपत्ते व शेपोपादानम् ।

·वैदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। ननु पविद्याविशिष्टस्य जीवत्वात् अवि. द्याया जीवस्वरूपान्तर्भावात् कथं जहाति इत्युक्तम् दूत्यत पाह प्रजोऽन्य इति । अजो जीवोऽविद्यातोऽन्च एव न तु अविद्यान्त- भवन जीवत्वम् अविद्याया जड़त्वात् जीवस्य च चेतनत्वात् जीवोपाधित्वेन स्वीकारात् चेति । बन्धमोक्षव्यवस्था स्यात् जीवाभेदै कथं तव । यथा दृष्ट' तथैवास्तु दृष्टत्वात् खप्नदृष्टवत् ।। ६ ॥ ययेति साधने बतीया तेन भोगवस्वाभावात् न भविद्याया- वेतनत्वम् इत्यर्थः। प्रज्ञो जन्तुरित्यादावन इत्यादिविशेषणत्वेन शङ्कते ननु प्रविटोति। अविद्याया जीवत्वाधिकरणले चेतनत्वप्रसन इत्यर्थादुक्त तदयुक्तम्, विशिष्टत्तेधर्मस्य विशेषणत्ति- त्वनियमाभावात् अन्यथा रक्तं घटमानय इत्यत्र घटत्वजात्यादेरपि क्रियावत्त्वप्रसङ्ग रति अपरितोषाडेत्व- न्तरमाह लीवोपाधित्वेन इति । प्रपञ्चरचनोपपादिका अविद्या सा च लाघवादेका ताहाविद्योपाधिक आत्मा जीपो भव- नक एव भवतीत्युक्त तत्र जीवैक्ये बन्धमोक्षादिव्यवस्था- मुपपादयितुं जिज्ञासामुत्थापयति बन्धमोक्षेति । तव मते एक- स्मिन् जोवे सति तत्त्वज्ञानात् प्राकबद्ध इत्येवं व्यवहारो भवेत् तत्त्वज्ञानोत्तरकानं व्यवहर्तुरभावात् मुक्रव्यवहारी न स्यात् दृश्येते मुक्तबहाविति सम्प्रति व्यवहारो प्रतो जीवैक्ये तो व्याहारी अनुपपनी इलर्थ.। उत्तरमाह यथा इति ।

·४० वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। ननु एक एव चेत् जीवः कथमेको वद्ध एको मुक्त इति व्यवस्थितिः। ननु का अवा- नुपपत्तिरनुभवसिद्धत्वात् हैतस्य । अनुभव एव जीवभेदे यथा दृष्ट जगत् कश्चिद बड़ कश्चिन्म त इति व्यव- नियमाण जीवाभेदेऽपि तथैवास्तु बन्धमुक्तिव्यवस्थावत् जगत् अस्तु इत्यर्थ । ननु जीवाभेदे तदनुपपत्रम् इत्युक्त, सत्यमुक्त पर तु अनुपपत्तिन सम्भवति न हि दृष्टेऽनुपपन्न नाम इत्यभि- प्रेत्य हेतुमाह दृष्टत्वात् इति । चैतन्याज्ञानकल्पितबद्धमुक्तादि- व्यवस्थाया जगत एकजीववादेऽपि दर्शनोपपत्तेर्नानुपपत्ति. इत्यर्थ । ननु अविद्याकल्पितस्य बाधितत्वात् न व्यवहारोप- पादकत्वम् इत्याशय दृष्टान्तेन परिहरति स्वप्नदृष्टवादिति । किमविद्याकालेन व्यवहारोपपादकत्वम् अविद्याकल्पितस्य उत बाधकाले ? श्राद्ये यथा खप्ने स्वादृष्टाविद्याकल्पितानेक- गजतुरगादे स्वव्यवहारोपपादकत्वदर्शन तथा जाग्रत्कालेऽपि कि न स्यात्, हितोये तु इष्टापत्ति अतो न किञ्चित् अवद्यम् इत्यर्थ । पूर्वाद व्याचटे ननु इति। दृष्टत्वात् इत्यन्त व्याकुर्वत्रुत्तर माह ननु का प्रवेति। एकजीववादे व्यवस्थाया का अनुप- पत्ति इत्यर्थ । अनुपपत्त्यभावे हेतुमाह अनुभवेति । न हि दृष्टेऽनुपपत्र नाम इत्यर्थ । ननु लब्धसत्ताकोऽनुभवोऽनुप पत्ति परिहरति सस्यम् एकजीववादे तु अनुभवस्वरूपमेय न सम्भवति इति शङ्कतं अनुभव एवंति करणाभावात् इति हेतुमाह एकति । एकस्य वामदेवस्य श्रवणादिसाधनसम्पन्नस्य तत्त्वमस्यादिवाक्यात् तत्वसाक्षात्कारात् सकलससारीपा- ·४१ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। नोपपद्यते एकमुक्त्या सकलसंसारोच्छेदात् इति चैत् ? न, अन्तःकरणादेर्यथायथमाविद्यकस्य खौकारात् करणानुपपत्त्यभावात्। विषया- भावात् प्रामाण्यानुपपत्त्या अनुपपन्नोऽनुभव इति अन्त.करण- दानाविद्यानिहत्त्वात्मकमुक्त्यानुभवोत्पत्तिहेतोः न्द्रियादेविषयस्य बदमुक्तादेव संसारस्योच्छेदात् अनुभव- स्वरूपलाभो न स्यात् प्रत्यर्थः । वामदेवशब्देन शरीरावच्छिन्न चैतन्यमुच्यते उत अनवच्छिन्नमज्ञानि चैतन्धम् ? नाद्य, तस्य कल्पितत्वेन बदमुक्त त्वानधिकरणत्वात् अविद्यावान् हि बद. म च अवच्छिन्नमविद्यावत् अविद्योत्तरभावित्वात् तेन अव- च्छिन्द्र चेतन्य' न बद्धम् अतएव न सुन्न बद्दो हि मुच्यते। अथ पनवनिमज्ञानि चैतन्य वामदेवशम्दार्थः तर्हि तदज्ञान म निहत्तमहमन्त इति प्रतीतेरेव ततश्च अज्ञानकल्पित- विविधकरणस्य यावदज्ञानसद्भावात् अनुभवोपपत्तिः इत्य- 'भिप्रायेण पूर्वपक्षनिषेधं प्रतिजानौते न इति । भिप्राय प्रकटयितु न इति निषेधे हेतुमाह अन्त.करण ति । अयमर्थ. अनुभवो न सम्भवति इति यदुक्त तत् कुतः किं करणाभावात् विषयाभावात् वा! नाय इत्याह अन्त.करणादेः इति। प्रादिपद वाटेन्द्रियलिङ्गशब्दादेहिकम् । ननु तेषां बोकार ईतापत्तिरिति न इत्याह पाविद्यकस्य इति। द्विती- 'येऽपि इद चिन्थ, विषयः किमनुभवस्वरूपोपयोगी तन्मा- मास्योपयोगी वा नाय, विषयासत्त्वेऽपि अतीतादिसान- दानात् द्वितीय गाते विषयाभावात् इति। ननु कि प्रामा- शेन खकारणादुत्पत्रोऽनुभवीश्नुपपत्ति परिहरियति इति उत्ता-

·82
वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली।
चेत् ? तत्र वत्ताय कीदृशो विपयोऽयेक्षित. ।
व्यवहारयोग्यश्चेदस्येवासौ परमार्थसत्यश्चेत्
कथमेव भविष्यति एकत्यस एम वेदतात्पर्य
विषयत्वात् वन एव फलसस्बन्धात् ।
तबाह प्रामाखेति । अनुपपन्न कार्याक्षम इत्यर्थ । तथा च
तागनुभवोऽनुपपत्ति न परिहरिष्यतीति भाव । तत्रेति। प्रामा
ण्यानुपपत्त्यानुभवानुपपत्ती इत्यर्थ । कीदृश इति प्रक्रिया
समर्थो वा परमार्थसत्यो वा । इति कि र्थ अपेक्षित इति।
अत्र अनुभवप्रामाण्याय इति शेष । यस्ति एव असो इति तथा
घ अनुभवबलात् व्यवस्था उपपन्नेति भाव । ननु मिष्याथों
न प्रामाण प्रयोजयति भ्रमस्यापि प्रामाण्यप्रमते, किन्तु
परमार्थसत्य अविद्याकल्पितस्य बदमुलाद पारमार्थि
यात्वाभावात् न स्वानुभवप्रामाण्योपपादकता इति अभि
प्रायेण द्वितीयमुत्थापयति परमार्थेति । तथा
वस्य सत्यवे जीवानेकत्वस्य सत्यत्वे कि वक्तव्यमिति
भाव । दूषयति कथमेवमिति । वडमुतादिभेदप्रपञ्चम्य सत्यत्व
कय भविष्यति इत्यर्य । भेदप्रपञ्च सत्य एव कथ न भवि
'प्यति इति चेत् । तत्र वक्तञ्च किमहतग्राहकप्रमाणाभावात
भेदसत्यत्व गइले उत भेदमिथ्यात्वग्राहकाभावात् वा । नाद्य
इत्याह एकत्वम्य इति । तात्पर्य ग्राहकपविलिझोपेतो वेद
नवमम्यादिवाक्य त्रिविधवस्तु परिच्छेदशून्य वातु परमा
तो बोधयति तत परिच्छदो न परगार्थ सत्य इत्यर्थ ।
महागक्यम्य अहतमावविषयत्वे हेतुमाह तन एव इति
अध्ययनविधिरि फलवर्धाोधाय प्रध्यापयति वेदवाक्यानि
फनाथ पईतमाक्षात्कार एव तरति शोकमात्मवित् इत्या

·४३ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। भेदस्य च सर्वस्य प्रतिपन्नोपाधी नेति नेति इति वाक्येन निषिद्धासानतया मिथ्या- स्वस्य सिद्धत्वात् । वेदे एव वामदेवादेनिं श्रूयते इति चेत् ? सत्य तस्य जीवभेदाप्रति- पादकत्वात् । दिइतेः । अतोऽदतप्रतिपादन एव पलसम्बन्धो न अन्यवेति महतं वेदतात्पर्यगोचर इत्यर्थः। हितीयं टूपयति भेदम्य ति। ननु वेटस्थ अब त एव तात्पर्यमिति अनुपपत्रं, तदद्वैतं पश्यन् ऋषिवामदेव: प्रतिपेदे इति गृति: वामदेवो ज्ञानात् मुक्ता इति प्रतिपाद- यन्ती भेदमपि गोचरयति तत्कयमतमेव अतिगोचर इति गवते वेद एवेति । यो यो देवानाम् इत्यादिश्रुतिसिद्धा- तसाक्षात्काराणां देवादीनां संग्रहाय आदिपदं यथा- श्रुतमझीकरोति सत्यम् इति । तहि जीवभेदः सिंह इति चेत् । तत्र इदं काय किमिदं याक्वं साक्षात् जीव- भेदमापादयति उत तत् तद्ब्रह्म ? एतत् एतमात्मानं पश्यन् पपरोचीकुर्वन् पई ब्रह्मास्मीत्वेषं साक्षात्कुर्वन् महं मनुरभव सूयम इत्येव जातीयकान् मर्वभावापत्तिप्रतिपाद- कान् मन्यान् प्रतिपदै दृष्टवानिति गुतो योऽर्थः तदनुपपत्त्या बोधभेदः कल्पात इति प्राय दूषयति तम्य विति । तम्य गडि एतत् इत्यादिवादम्ब भेदाप्रतिपावन भेटम्य पपदार्थ- त्वेन भगवाघ सात् भेदाशारजानाजनकलात् वेति । ननु बामदेवकतकात् जानात् रामदेवः भवभावं प्राप्तवानिति अतोयः सदा उपपपते यदि बामदेयपदनाथ कपित् जीयो ..

·दृष् यत्पीनलतदमधाउपपरया समाज Hur ४४ वेदान्तसिदान्तमुनापली। शुतार्थानुपपत्त्वा पाल्पाते इति चेत् ? न, निधितार्घजीवैक्यप्रतिपादकवाक्यान्तरवि- रोधन कल्पनानुपपत्तेः । एकजीवयचे एक- मुक्त्या समुक्तिप्रसङ्ग इति चेत् ? न, एकत्व- वादिनं प्रति सर्वत्वस्य निरुपयितुमशक्यत्वात् । तथापि वहवी जीवा अनुभवसिद्धा इति चेत् ? भवतु तर्हि खप्नवव्यवस्था । ननु यथा स्वप्ने एक एव स्वप्नदृक् परमार्थ- सत्यः अन् तभ्रमकल्पिताः सर्व एवं साग- मुक्तो बद्धान्य मुझोमत्तोऽन्यो भवेत् ततः श्रुतानुपपत्ति- |वभेदप्रमापिका इति । द्वितीयं पक्षमुत्यापयति श्रुतार्थे ति । कल्पना हि पुरुष- बुद्धिमूना सा च अविरोधाधिकरणन्यायेन निशिनार्थ- श्रुत्या बाध्यते इति नेति प्रतिज्ञायां हेतुमाह निशितेति । प्रजो हि एकः सर्वभूतान्तरात्मा इत्यादिवाक्यानि जीवैक्य. प्रतिपादकानि । ननु जोवैश्य प्रतिपादकवाक्यानां निशितार्थत्वं न युक्त तर्कविरोधात् इति शझते एकजीवेति। तर्काभासत्वं न परिहरति नेति। तर्कविरोधाभावेऽपि अनुभवविरोधः स्यात् इति शद्वते तथापि इति । अनुभवस्य चिदज्ञानकल्पित- भेदविषयत्वेन चमत्वात् न तेन तिवाधो युक्ता इत्यभिप्रेत्य परिहरति भवतु तर्हि इति । अभिप्रायमविद्वान् दृष्टान्तदाान्तिके व्याकुर्वन् अनिष्ट- माशते नन यथा इति। ननु स्वमद्रष्टा परमार्य सल इति ।

·४५ वेदान्तमिहान्तमुक्तावली। रेऽपि एक एव परमार्थसत्योऽन्ये सर्वे कल्पिताः तथा च बहूनां मध्ये कोऽसावेक इति अनि- नये कः श्रवणादौ प्रवर्तेत इति साधनानु- छानाभावेऽनिर्मोक्षग्रसङ्ग इति चेत् ? नूनं देहा- त्मवादमाश्रित्य भ्रान्तोऽसि । कयमिति चेत् ? शृणु। खप्नेऽन्य जीवा: कल्पिता इति कोऽर्थः । किं देहा देवगन्धर्वादिसंज्ञकाः कल्पिता:? उत अज्ञानोमाधिको यो जीवोऽस्मदभिमतः प्रतीतिः स्वप्रकाले तविहत्युत्तरकाले वा ? नायः, जागरऽपि तदनसतो तथा च अनिथयाभावात् कथ न श्रवणे प्रहत्तिः हितीयेऽपि स्वपनिवृत्त्युत्तरकाल इव जागरनिहत्त्व त्तरकाले भवितव्यमनया प्रतीत्या न च सा युज्यते तथा हि जाग- रनिहत्त्व त्तरकाल: किं स्वप्नकालः १ सुषुप्तिकालो वा ? मुक्ति- कालो वा ? नाद्यः, स्वप्ननिहत्त्य त्तरकाले एव तादृक् प्रतीते: उदय स्वीकारात्। न द्वितीयः, मुषुप्तो विशेषज्ञानाभावात् । प्रतएव न तृतीय: प्रसाढत्त्वाभावात् च ततः असत् एतत् घोद्यमिति चेत् ! मैवम्, अर्थापरिज्ञानात् न वूमो वयं यत् स्वाहगिय वेदेति किन्तु स्वाप्नपदार्थम्य तत् दृष्ट- विद्याविवर्सवात् स्वप्रष्टुय तागविद्याधिष्ठानत्वात् पर- मार्थसत्यतेति युक्त्या नियिते तत् दृष्टान्तेन अवापि जागरे तथासमभावनायो बहनां दृष्टणां मध्ये कम्य अघिद्याविवत्ती: भयं प्रपञ्च इति मशय: स्यात् एव नियत्वभावादिति युक्त लोयमिति जागरे अनेकणां निरूपणाभायात् संभयानुप- ·वैदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। तादृशा एव वहवोऽनुभूताः तेषां एकः सत्यो. ऽन्ये कल्पिता इति । नायः, देहानां कल्पि- तत्वेऽपि अविरोधात् । न हि देह वा देहाव- च्छिन्न वा श्रवणाधिकारिण चूमो येन अवि- निगमो दोप: स्यात् । न द्वितीयः अज्ञानावच्छिन्नस्य स्वप्न भेदा- पत्तौ श्रवणादी प्रहत्त्य पपत्त्या न अनिर्मोक्षप्रसङ्ग इति परि हत्तं दृष्टान्त स्थित्वा विचारमारभते नूनमिति । तेषामिति अनुभूतानाम् अत्तानोपहितानाम् इत्यर्थ । ननु तेषामनु भूताना मध्ये एक सत्य अन्ये कल्पिता इति अनुपपदम्, अनुभूतानामनुभाव्यत्वेन शुक्तिरजतवत कल्पितकरूपत्वात अनुभवितुरेव सत्यत्वादिति । मैव सर्वेषामज्ञानामनुभविटत्व- स्यापि विद्यमानत्वात् किमेक एव परमार्थतोऽनुभविता लाघवात् अन्येऽज्ञा अनुभवितारोऽपि कल्पिता एवेति कल्प नाया युक्तत्वात् इति प्रथम दूपयति नाद्य इति । अविरो धात् इति। अनेकट्रष्टुकल्पनाप्राप्तसशयादिना अनिर्मोक्ष प्रसङ्गलक्षणविरोधाभावात् देहानामद्रष्टुत्वात् इत्यर्थ । ननु देहस्य वा तदवच्छिद्रस्य वा द्रष्टुत्वादीना कल्पितत्वात् कथ- मनेके ट्रष्टारो न कल्पान्ते इति कथ न पूर्वोक्तविरोध इति तत्वाह न हि इति। द्रष्टा हि अवणादो अधिकारी अज्ञाना ययश्च ट्रष्टा देहो वा तदवच्छिन्नी वा न अज्ञानाथय अज्ञान कार्यवेन अज्ञानाययत्वानुपपत्ते ततो देहादिकल्पेन पिक परमार्थसत्य अवणाधिकारोत्वविनिगमात् अप्रवृत्ते अनिर्मो ज्ञापत्तिलक्षणो विरोधो नास्ति इत्यर्थ ।

·नोदनानाम् ।। वेदान्तसिहान्तमुक्तावली। ऽननुभवात् । न हि परान्नानावच्छिन्नः परस्य प्रत्यक्षो भवतुमर्हति । तथापि तत्तद्दे हचेष्टया अनुमीयत इति चेत् ? न, एकेनापि अनेक- खने जीवभेदा अनुभूयन्ते इति पदं प्रत्याह न द्वितीय इति। यद्यपि अहमज्ञ इति अज्ञानोपहितमात्मानमनु- भवत्येव खमक्. तथापि जीवभेदं न अनुभवति इति हेतुमाह अज्ञानेति । किमज्ञानोपहितजीवभेदं प्रत्यक्षमव. गाहले उत अनुमानं १ नायः, रत्याह न हि इति । अय- मर्थः किमेकमज्ञानमनेकजीवोपाधि: उत प्रतिजीवं भिद्यते अज्ञानमिति ? नाद्य, उपाध्यभेदे उपहितभेदादर्शनादित्युक्तम् । द्वितीयवेत् तताह न हि इति। परस्य ज्ञानवत् पराज्ञान- स्यापि प्रतोन्द्रियत्वात् तदवच्छिनो न अन्येन प्रत्यक्षीकर्तु सदयते इत्यर्थः । यद्यपि प्रत्यक्ष न जीवभेदं स्वप्ने अवगाहते तथापि अनुमास्यते, जीवभेद इति । द्वितीयमुस्थापयति तथापि इति। गरीरतदवयवसमवेता धर्मादिनिमित्तजा काचिहिशिष्टा क्रिया पेष्टा नाम सा च देहभेदाद्विद्यते तदुपादानसमवेतः प्रयत्नवदात्मसंयोगच अस्थायेष्टाया असमवायिकारण चेष्टा च तादृशमसमवायिकारणमनुमापयन्ती अममवायिकारण- विशेषणतया आत्मानमनुमापयति स च प्रामा प्रतिदेह भिव: पन्यथा एकस्मिन् देहे चेष्टमाने सति सर्वे देहाथेष्टेरन् चेटा- हेतोः प्रात्मशरीरमयोगस्य विधमानत्वात् तस्मात् तत्तच्छु- रीराधिष्ठाता तच्छरीरचेष्टया पृथगनमीयते इति स्वप्ने जीरभेदोऽनुभवसिद इल्यः। तमेत पर दूषयति नेति । हेतु माह एकेन इति। प्रयमत्रार्थ तत्तच्छरीरचेष्टया पृथगामा ·वेदान्तमिदान्तमुकावन्नी। देहचेप्टोपपत्तेः नैयायिकानां कायव्यूहदशायां योगिदहवत् । तहदेव अनुसन्धानप्रसङ्ग इति चेत् सत्यम् ? अविद्यावच्छिन्न प्रति इष्टत्वात् वत्त हावच्छिन्न प्रति तत्रापि अभावात् अनुमीयते इति कुत , किमेकस्मिन् देहे चेष्टमाने सर्वे देहाश्वेटरन् १ .इत्यतिप्रसङ्गात् किवा एकमात् अात्मनोऽनेक देहचेष्टानुपपत्ते १ अथवा अनेकशरीराधिष्ठातुग्वाम्य स्वीकार शरीरान्तरलतकार्यानुसन्धानप्रमङ्गात् ' इति श्राद्य दूपयति नेति। न हि आत्ममयोगमात्र घेहाया हेतु किन्तु प्रयत्न- उदात्मसयोग प्रयवय यच्छरीरावच्छेदेन उत्पद्यते तच्छरीर चेष्टाया हेतुरिति कथमिति प्रसङ्ग स्यात् तत्तहारम्भक धर्मादिनिमित्तस्य नियामवाल्वात् न अतिप्रसङ्ग इत्यर्थ । द्वितीय दूपयति एकैन इति। चेष्टाहि तत्तच्छरोरवर्तिनी खाममवायिकारणमात्मशरीरसयोगमपेक्षत सयोगविशेपणवान् अात्मा को वा अनेको वा? अनेको वेत्यव उदाम्ते ततोऽनया न अात्मभेदोऽनुमीयते इत्यर्थ । किच अनेकशरीवर्तिन्यचेष्टा एकात्मसयोगासमवायिन्य चेष्टात्वात् एकशरीरमावसमवेत चेष्टावत् न च एकशरीरमावनिष्ठचेष्टात्तमुपाधि योग्यनेक शरचेटा सुसाध्या व्यापकत्वादिति अभिप्रेत्य एकेन आत्मना अनेकटेचचेष्टोपपत्तो दृष्टान्तमाद । नेयायिकानाम् इति । टतोयमुत्यापयति तहदेवेति । योगिनदेव ल । शरीरानुप हितस्य अविद्यावच्छिन्नस्य साक्षिणोऽनुसन्धानमापद्यते शरी रावच्छिन्द्रम्य वा नाद्य इष्टापत्ते न द्वितीय उपाधिभेदान इत्याह अविद्यापच्छिन्न प्रतीत्यादिना तवापि योगिदहेषु ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। आत्ममात्रस्य अनुसन्धाटत्वात्। अत एवं एक- स्मिन्नपि देहे पादावच्छिन्नः शिरोऽवच्छिन्नस्य दुःखं नानुसन्धत्ते पाद मे सुखं शिरसि में वेदना दूति अनुभवात् । तथा च देहात्मम्रममाश्रित्यैव जीवभेदान- भव इति खितम् । तथापि कार्यमत्र अनुभव इति चेत् ? श्रोतव्यं साधधानेन । एक एवं नित्यशुद्धबुद्धमुक्तखभाव उपनिषन्मावगम्यो वस्तु- तोऽस्ति। । एत्यर्थः। क: तहिं योगिदेहेषु अनुसन्धाता इत्यापेक्षायामाह प्रात्ममावस्य इति । अज्ञानमानोपहितस्य इत्यर्थः । उलमर्थ. मनुभवन द्रढयति अतएवेति। उक्त युक्त्या अज्ञानावच्छिन्नस्य स्वप्ने प्रत्यक्षतः अनुमानाहा भेदस्य अननुभवात् जीवभेदानुभवो देहभेदमेव अवलम्बते इति मिद्धम्। उपर्सहरति तथा च इति । एवं दृष्टान्ते स्वप्ने ट्रैक प्रतिपाद्य दार्शन्तिकेऽपि दृष्ट्रैक्यं जीवभेदानुभवस्य च शरी- रभेदविषयले प्रतिपादयितुम् अर्थात् बन्धमुक्तादिव्यवस्था च उपपादयितुं जिज्ञासामुत्थापयति तथापि इति। अव जाग्र- टवस्थायां जीवभेदानुभवादिः इत्यर्थः । जीवभेदायनुभवं प्रतिपादयितुमाह श्रोतव्यमिति। स एव जागर इति भान्ती भवतीति योजना स क इत्यपेक्षायामाह एक इति, आत्मेति गोषः । एक: विविधपरिच्छेदशून्यः भेदाभेदनिरासाय एबकारः । तं देहाटेर्भिनत्ति निवेति। कुतः तस्य नित्यतेति तगह डेति! ५ ·वेदान्तसिक्षान्तमुक्तावली। एव अज्ञानमाश्रित्य जीवभावं लञ्चा देवतियमनुष्यादिदेहान् परिकल्पा तदुप- करणत्वेन ब्रह्माण्डादि चतुर्दशभुवनं सृष्टा तेषु तेषु देहेपु कश्चिद्देवः कश्चित् मनुष्यः कश्चित् हिरण्यगर्भः सर्वेषां स्रष्टा कश्चित् विष्णु : पालकः कश्चित् अन्यः सर्वसंहारकर्ता रुद्रः प्रलये । तेषामुपाधयः सत्त्वादिगुणाः तदशात् अविद्यातकायरहित इत्यर्थ । थविद्यकस्य अविद्यायाथ अनित्यत्वात् यात्मनय तदन्यत्वात् नित्यता इत्यर्थः । यात्मनो- ऽविद्या तत्कार्यरूपत्वाभावे हेतुमाह बुद्धेति । जडरूपाविद्याया. तत्या-च्च चिद्रूपप्य प्रात्मनोऽन्यत्व युक्तम् इत्यर्थ । ननु प्रात्मा ममारी स च अविद्याकार्य इति नेत्याह मुक्तस्वभाव इति ममारित्वधर्मस्य अविद्याकार्यत्वेऽपि विशेष्यस्वरूपं न कम्पि- तम् इत्यय । विमुक्तच विमुच्यते इति अति प्रमाणयति उपनिषदिति। प्रत्यक्षादिमवादविमवादाभ्याम् उपनिपदा सत्र अप्रामाण्य व्यावत यति मावेति। अतएगाह यस्तुत इति । तनु गडचतन्यस्य न जागराद्यवम्पा मम्भवति तय जोधमत्वात् इति तवाह। म एव जीवभाव लब्धा दति। ताई मुक्तत्वममारित्वविरुद्धरूपयास प्रति तबाह अज्ञानमान्त्येिति। यज्ञानकल्पितरजतपत् प्रोता मानानकल्पितत्वात् जोभारम्य খুনি विगइरूप उत्वप्रसकि इत्यर्य । जोवभेदानुभवमुपापदयति देवत्या. दिना, जमदनुभयमुपाटयति तदुपकरण त्वेन इति । देयादि पगमगाय तचन्द तहगात् इति मत्वादिगुदवगात् इत्यर्थ । ।

·५१ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। तेषां सर्व सामर्थ्यम् अहं पुनः कश्चिद ब्राह्मण- कुमारः तेषां भक्ति पूजानमस्कारादिना अनु- छाय श्रवणादि साधनं सम्पाटा मोचं साध- यिष्यामौति ईश्वरोऽपि सन् भान्तो भवति जागरे । पुनर्यथोक्तजागरप्रपञ्चमुपसंहृत्य स्वप्ने निद्रा. दोषसहकृतः तादृशमेव प्रपञ्च परिकल्पा तत्तद्दे हेन्द्रियसाध्यभोग भुक्ता वसिष्ठादयो मुक्ता अन्ये बड़ा अहमपि कश्चिद् वदः दुःखी संसारी मुक्तो भविष्यामि इति च कल्पयित्वा पुनस्तामवस्थामुपसंहत्व जागरं सुषुप्तिं वा सर्व- भ्रमनिवृत्तिरूपां प्राप्नोतीति। एवं सति एक सर्वमिति उत्पादकख पालकत्व सहर्ट त्वच इत्यर्थः । अधि. कारी अनुभवमुपपादयति अहं पुन. इति । ब्राह्मणस्य एव अन्न अधिकार इति द्योतयितु ब्राह्मणग्रहणम् । क्रमसन्यासनियमा- भावं द्योतयितुं कुमारग्रहण थवणादिप्रवृत्ती प्रतिबन्धाभाव द्योतयितुमाह तेषाम् इति । नमस्कारादिना इति इत्यम्भावे बतीया पूजादिरूयाम् इत्यर्थः। पादसेवादिस ग्रहाय आदि- पदम् । स एव ईखरोऽपि सन् इति योजना। श्रात्मनोऽज्ञानवशात् जीवत्वपरमेश्वरत्वजगद्रूपत्वावस्था- वत्वपरिकल्पने सिद्धार्थ माह एवमिति। ब्रवीव स्वाज्ञान- वयात् संसरति इति जीवादिशब्दभाक् भवति इत्यर्थ ।

·५० येटान्तमिक्षान्तमुक्तावली। एव आत्मा परिपूर्णः स्वयम्प्रकाशानन्दैकम्वभावः खानानवशात् नीवः संसारीत्यादिशब्दाभिधयो भवति। न तदन्यः कश्चित् ससारी सम्भाव- यितुमपि शक्य इति स्थितम् । तस्य एव अना- दिसंसारसञ्चितपुण्यनिचयनपितकल्मपस्य रा- ग्यादिसम्पन्नस्य शास्त्राचार्यप्रसादासादिताद- रनरन्तध्यदीर्घकालादिसवितथवगादिसाधनपा- टवस्य यदा तत्त्वमस्यादिवाक्योत्यात्मसाक्षात्- कार उदयमासादयति तदाऽज्ञान तत्कायं सर्वमुपसहत्य खानन्दटप्तः स्खे महिम्नि स्थितो मुक्त इति व्यवहारभाग् भवति। तस्याम् अव- कल्पित एव जीव इति कश्चित् तन्मत प्रत्याचष्टे न तदन्य इति । मुक्तिस सारयोर्वेयधिकरणापातात् इत्यर्य स्वाविद्यया मसारित्व प्रतिपाद्य मुक्तत्वमपि तस्य व्यवहारभाक् भवति इत्वन्तो ग्रन्य स्पष्टार्थ । अनेकदेहादिजर्गावनमोपादाना विद्याया तत्त्वसाक्षात्कारात् नित्यवस्थाया न जीवान्तर विनमो नापि जगदिनम इति फलितमाह तस्यामिति । अत्र सिद्धान्तसग्रहश्लोक । ब्रह्माज्ञानादीशजीवादिभावात् भ्रान्त जाग्रत् स्वप्नसुप्तीबिभर्ति । स्वात्मज्ञानादज्ञताया निहत्तो नान्यो जीवो नास्ति चाशातमन्यत् ॥ एव एव इत्याह तस्य एव ति।

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। स्थायां न तदन्यः कश्चित् संसारी तेन अननु- भूयमानं तं वा किञ्चिदस्तीति रहस्यम् । अज्ञातसत्त्वं नेष्टं चेद व्यवहारः कथं भवेत् । नद्यदर्शनमात्रेण विषसो नाशनिश्चयात् ॥ १० ॥ घात्मा अज्ञान देवादिशरीराकारण तदुपकरणजगदाकारण च परिणामते तदेव अज्ञान तत्तहत्याकारेण च विषयाणां चतन्छ- सम्बधार्थ परिणमत साध बोधेच्छा तदाकाराविद्याहत्त. नाभास इति भ्रम इति च उच्यते विषयोऽपि तत एवं स्फुरति ततो विषयस्य देवादिदेहस्य जगतच अविद्याइत्तेच सर्वेषामविद्योपादानवादविद्यायाय अतसाक्षात्कारान् निहत्तो निवत्तिः उचिता इति युज्यते । विश्वमजातं नास्ति इति पूर्वमुक्त तदसहमानः शकते अज्ञात- सत्त्वम् इति । अननुभूयमान हैतं नास्ति इति वदन् वेदान्ती मष्टव्यः अनुभवशब्देन प्रमाणज्ञानम् १ पाहोस्वित् अविद्याहत्ति: इति ? नायः, विषयस्य अज्ञातसत्त्वाभावेन प्रामाणिकत्वानगी- कारात् द्वितीयवेत् तर्हि अपरोक्षामाज्ञानविपत वात् प्रय- স্বহ অৰিয়ান ঘি গৃহৰীৰৰূন্যে ঢাষা পড়ি । अपरोक्षशक्त्यज्ञानविवर्तरजतं तत् ज्ञान वा अपरोक्षं दृश्यते ततश्च अपरोक्षाविद्यात्तिविषयत्वज्ञातस्य ई तस्य सत्त्व नेष्ट चेत् । इति सिद्धान्तिमतातुवादः। एवमनुद्य सिद्धान्तिमतं निराचष्टे व्यवहार इति। परोक्षपुवादिविषयोपादानत्ति- रूपो व्यवहारः परोक्षार्थाभावात् न स्यात् इत्यर्थ । पत्ति प्रत्याह न हि इति। प्रदर्शनमात्रेण नाशनिश्चयाहिपमो न हि इति योजना। ततश्च न अवियोपान जगदसत् इति ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। जातमपश्यतः वदभावनिश्चयेन शोकाग्निना दह्यमानस्य रुदतो मरणप्रसङ्गः । ननु खप्नवत् जागरेऽपि प्रातीतिकसत्त्व- सम्पनेन एव तेन व्यवहारः किमिति नोप- पद्यत इति चेत् ? न, वैषम्यात् जागरवोधन तस्य वाधात् इह तु साक्षात्कारात् पूर्व तद- भावात् इति । अत्राहुः । अज्ञातस्य अपि सत्वम् इति स्थापितम् । ननु साधनजात- दर्शनाभावो न तदभावनियायक: सुषुप्तो तनामावपि तदभावनिशयाभावात् नियये वा सुषुत्युच्छेदापत्तः। न अपि सत्त्ववैविध्यमजातसत्त्वीपपादक प्रातीतिकसत्त्वं सति अवान्सर- भेदात् सत्त्व विध्योपपत्तः। न च ज्ञातसत्त्वस्य रजतादेव्यवहारानुपपादकत्ववत् ईत- प्रपञ्चस्य व्यवहारोपपादकत्वं न स्यात् इति वा ! खपष्ट- गजतुरगादेतीतसत्त्वस्य आरोहणादिव्यवहारोपपादकलवत् जापत् प्रपञोऽपि जातमत्त्व एवं उपपादक: स्यात् तति दृष्टान्तेन सिद्धान्ती शते ननु इति। रजवादः अपि । महत्याधुण्पादकत्वमम्ति एव इति भावः । नागरावस्य भातमेव सवितुमर्हति व्यवडियमाणत्वात् स्वप्रमपञ्चमत् नि विधक्षितमनुमान सत्वर्थः । तत् समत शक्षितबाधिना प; यति न इति । उपाधे: माध्यव्यापक्तामुपपादयन् वैषम्य पर प्रपञ्चम्य जागरादाह जागरति। माधनाव्यापकतामाह रह स इति। पर जागरे साक्षात्कारात् पूर्वमिति सिहास्वभि- 1 ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो । सत्त्ववयं वदन् वादी प्रष्टव्योऽवाधुना मया । सत्यं द्वैतमसत्व वा नासत्ये विविधं कुतः॥१२॥ किं हतं पारमार्थिकमाश्रित्य अज्ञातसत्तु साध्यते उत अनिर्वचनीयम् ? नाद्यः, प्रत्यक्षा- दिप्रामाण्यनिरासन निरस्तत्वात् । अन्त्ये यनि- वचनीयं प्रथमतः क्वचित् सिद्ध न वा ? न चेत् ? . तर्हि दृष्टान्ताभावात् कथमाकाशादेः अनिर्वचनीयत्वं साधनीयम् । सिद्ध रासा- दिकम् इति चेत् ? तर्हि तत्र यादृशं सत्तु । प्रायेण एकदेशिमताभिप्रायेण या जाग्रत् हैतप्रपञ्चोऽबाधित- वाद ज्ञातोऽपि सन्नित्युक्तं तत् दूपयति अवाहुः इति । एकटैशिमतनिरासेन एव नैयायिकादीनामपि मतं निराकृत भविष्यति इत्यभिप्रायेण एकदेशिनो मतं निराकतुं पृच्छति सत्त्व वयम् इति । प्रष्टयमाह सत्यम् इति। प्रष्टव्य इंधा विकल्पा पाद्यं दूषयति न इति। द्वितीयमिष्टामिया दूषयति असत्य इति। लोक व्याची किं तमिति । न इति सहीतमाद्यनिराकरण स्पष्टयति नाद्य इति। हेतुमाह प्रत्यक्षादि इति। निरस्तत्वात् प्रत्यक्षादिप्रमाणानां प्रमात्वं परतो यदि इत्यत्र इत्यर्थः । असत्ये विविधं कुत इति संग्रहीतं व्याकरोति अन्त्य इति। अनिर्वच- नीयम् इति सत्वेन असत्वेन सदसड़यां च यत् निर्वचनान नदनिर्वचनीयम् इत्यर्थः । क्वचित् शुक्लिरजतादौ अन्तिमपक्षम् अनुद्य निराचष्टे न चेत् इति। अयमय:, अाकाशादिप्रपञ्चस्य अनिर्वचनीयतामनीका अज्ञातस्य तस्य सत्त्व साधयितुमिच्छसि ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। तादृशमेव आकाशादेः प्रपञ्चस्य इति स्थिते विवेचनीयं किमजातसत्त्वं किंवा प्रातीतिक- मेव। यदि अन्नातममि सत्त्वमाकाशादे: कल्यात तब इविवेचनीय, प्रपञ्चस्य अनिर्वचनीयत्वं किं प्रत्यक्षात् अनु. मानाहानायः, स्पष्टप्रत्यक्षसिदत्वे वादिनां विवादाभावासद्भात दिलीयवेत् तबाह तर्हि इति । अनिर्वचनीयवसाधनस्य प्रक्षते उपयोगमाह प्रथमत इति। तदङ्गीकारण अन्नातसत्त्वस्य एक- देशिनासाधनात् इत्यर्थः । अनिर्वचनीयत्वं कचित् सिमित्या- धमवलम्ब सिहमिति अनिर्वचनीयम् इति शेषः । अयमतार्थ : दं रजतमिति रजत गिध्याकारा पुरोवर्ति विषयिणी प्रतीतिः अस्ति न वा ? न अस्ति चेत् ! तर्हि रजतार्थिनः पुरी वर्तिनि प्रत्तिने स्थात् प्रवर्तकनानाभावात् विकाग्रहात् प्रवृत्तिरिति चेत् ? तर्हि अविवेकाग्रहात् निशत्तिरपि स्यात् विशिष्टज्ञानोच्छेदापत्ते । अस्ति चेत् । तहिंसा प्रतीतिनिर्वि- प्रयिणी सविषयिणी वा ? न, तावदायः, निर्विषयमानायोगात् साकारवादापत्तेय । सविपयिषी घेत् । तर्हि तस्याः प्रतीपियः - मन् असन् वा ? तावदसन् अपरोक्षत्वात् प्रतोते. मन् त ? सकिं पुरोवर्तिनि सन् स्थलान्तरे वा पुरोवर्तिनि चेत् । तर मासिवाधी न स्यातां द्वितीये इदमानोचनीय, तत् स्थलान्तर' कि बुधि उत कान्तारादि ? न तावदाद्या प्रमाणामात्, नहि रजतमिदमिति प्रत्ययो वा १ न इदं रजतमिति बाधमत्ययो वा। रजतस्य धोरूपतामावेदयति उदहाराम्पदरजतावेदकवाटायम्य वाधकप्रत्ययम्यापि ददमिति पुगेवर्तिमी रजतादिवेदफलात् नित्यत्वकार्यवाभ्यां धीरुधरजतानिरूपणाच कान्ताकरादायद १ ·वेदान्तसिदान्तमुक्तावली। तदा कथमयं दृष्टान्ती · दाष्टान्तिके सामञ्जस्येनं उपसंहियेत विरोधात् । न च ऐहात् विनिर्गतस्य असत्वनियन रोदनादिप्रसङ्गो दोषः वाधकप्रमाणस्य अप्रत्त- • त्वेन अभावनिश्चयानङ्गीकारात् स्वप्नवत् सर्व- व्यवहारस्य उपपादितत्वाच्च । न च तत्र वाधो- ऽस्तीति वैषम्यं भ्रमावस्थायां कुवापि बाधस्य रजतं मदिति चेत् १ न, तस्य अत्र ग्रहणानुपपत्ते : व्यवहित- त्वात् न चतुस्तत् ग्टहाति दोषात् तद्ग्रह इति चेत् ? किं दोप- मात्रान् ? उत दोषसहकतचक्षुषः? न तावत् श्राद्यः, अन्धस्यापि तत्पतीतिप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, अन्तरालवर्त्तिनां पदार्थाना- मपि चतुषा ग्रहणप्रसङ्गात् ततो रजतं पुरोवर्तिनि न सत् न अपि असत् विरोधादुभयात्मकमपि न, ततोऽनिर्वचनीयमेव तदिति सिई भ्रमविषयी निर्वचनीय इति एवं तत् दृष्टान्ता- वष्टम्भन आकाशादिप्रपञ्चस्य अनिर्वचनीयत्वमङ्गीकत्य अज्ञात- सत्त्वसाधनीयमिति स्थिते तदेतत् दूषयति तर्हि इति । दृष्टान्त- दार्शन्तिकयोवैषम्यपरिहाराय इति शेषः । दृष्टान्ते च ज्ञात- सत्त्वस्य अनिर्वचनीयत्वेन उपपादितत्वादाकाशादेरपि तथा एव स्वीकर्तव्यम् इत्याह यदि यज्ञातमपि इति । अन्नातसत्त्वसाधकं तर्कमनूय दूपयति न च इति । प्रस- स्वनिययलक्षणहत्वसिहौ हेतुमाह बाधकेति। जागरावस्थं हैतं जातमेव सत् व्यवड़ियमाणत्वात् स्वप्रप्रपञ्चवदित्यनुमाना- टपि प्रपञ्चस्य जातस्य सत्त्वमिति हेत्वन्तरमाह स्वतंति। न च बाधितत्वोपाधिना उपहति: इत्याह न च इति। भ्रम- ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। बनङ्गीकारात् । प्रमाणनवृत्ती बाधेऽपि न कश्चित् दोषः तदानीं भ्रमसिहेन व्यवहारा- नभ्युपगमात् । न च त्रिविधसत्त्वाभ्युपगमवि. रोधः सर्वस्य तस्य प्रातीतिकसत्त्वमपरित्यज्य तैर्धान्तसन्तोषमावस्य कृतत्वात् प्रातीतिकोऽपि . काले स्वभावस्थायां वा, जाग्रदवस्थायामिव बाधाभा- वाटुपाधिः स्वादृष्टान्ते साध्याव्यापक इत्यर्थः। बादशा- यान्न मनलक्षणधर्मिण एव अभावात् उपाधिसाध्ययो- ाप्तिग्रहालक्षणादिव्यवहाराभावादुपाधेः साध्यव्यापकत्वस्य प्रमाणाभावादित्याह प्रमाणमहत्तामिति । सदानीमिति बाधकाले इत्यर्थः । धमाभावेन भमसिंहस्य प्रभावादित्यर्थः। विविधसत्त्वाङ्गीकरणानुपपत्तिः अज्ञातसववास्थिति यदुल' तदनूदा अन्यथोपपया दूषयति न च इति । व्याख्यातार्थ : पूर्वमेव ग्रन्थः । खप्रवदृष्टिसृष्टः सन् सर्वव्यवतिक्षमः । सपची नान दोषोऽस्ति तस्स परिहतत्वत.॥ मात्मा मान देवादिदेहाकारेण तदुयकरणद्र मारहाकारण तत्तहत्याकारणच परिणमते तब इशिकालीना एव तत्तत्पदार्था नसते. पूर्व नापि उत्तरमनुवर्तन्ते तिसमकालीना ज्ञाता एव पदार्या. सन्ति घटादय इत्युक्त तव इदं विचार्यते इति किमा बाधमनुवत्त ते इत प्राशतरविनागिनी नाया, मुषस्वायभार प्रसङ्गात् इत्यन्तराभावप्रमहाच मानानामयोगयधोपगमात् । न द्वितीय, हत्तिममानयोगक्षेमम्य इतमपञ्चस्यापि पाग থামিসামিল মম দালাল তানিয়া গান- ·. वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावनी। प्रपञ्चस्य भान्तवुद्धिसिद्धी प्रान्तरवैषम्यमाथित्व व्यावहारिकसत्वाभिधानाविरोधात् । हतभेद प्रतित्तानं प्रत्यभिज्ञा कथं वद । दशानां युगपत् सर्पभ्रमे तद्वत्तथैव सा ॥ १२ ॥ तथापि अज्ञातसत्चानभ्युपगमे स्वप्नप्रबुद्धस्य म एवायं प्रपञ्च इति प्रत्यभिज्ञाने का गति- रिति चेत् ? एकस्यामेव रञ्चां मन्दान्धकार- वतिन्यां दशानां युगपत् सर्पभ्रमेण पलाय- - भेदे प्रपञ्चभेदप्रसङ्गाच्च नैप दोष इति चेत् ? तलाह दैतभेद इति । प्रतिज्ञानं हेतभेद इत्यन्वय. । स एवायं घट इति तदेव इट गृहमित्यादि प्रत्यभिन्ना प्रतिज्ञानं घटादिभेदेन स्यात् प्रत्यभिन्नाविपयघटाद्यभेदम्य अभावादित्यर्थः। विपयाभावे कि प्रत्यभिज्ञा स्वरूपमेव न सिध्यतीत्युच्यते तत्प्रामाण्य वा ? नाद्य इत्याह दगानामिति । कालान्तरोय पृथकमयभ्रमे प्रत्यभिन्नव नास्ति इति तदर्थ युगपदि युक्त प्रमास्थले विपयभेद विप्रति- पत्ते भ्रम इत्युक्त भवति । टेवदत्तचक्षुपो रज्जुलक्षणाधिष्ठानमयोगे मति दोपयगाद्रनु. त्वानाकारटमाकारान्त करगत्तिर्जायते तत्र प्राक्सस्कार. वगाद्रज्चवच्छिन्नेदमाकारदेवदत्तान्त,करणहत्ति प्रतिविम्बि- चेतन्यनिष्ठाविद्याक्षुधा सती मर्पतहत्त्वाकारण बिवर्तते म न जायमानः सी यदन्त,करण कृत्तिप्रतिविम्बितचैतन्यनिष्ठा- विद्याविवर्तस्त प्रत्येव जायते तेन एव च ज्ञायते वृत्तः अपि तदविद्याविवर्त्तत्वात् एतेन मेत्रादिमपंधमो व्याख्यातः :

·घेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। मानानां परस्परं संवादेन एक एव सर्पः सर्वैः अनुभूत इति प्रत्यभिज्ञायां या सैवेति सन्तो- ष्टव्यम् । तत्र हि स्वखममसिद्धः सर्वैः पृथक पृथक् एव अनुभूयते विषयः अन्चभ्रमसिहस्य अन्येन ज्ञातुम् अशक्यत्वात् अन्यनमस्य अज्ञा- ततध दशानो रज्ज्यधिष्ठानसर्पभ्रमैयुगपत् जाते दश अर्याः तत् ज्ञानानि च दशेष जायन्ते तथा च सपैक्याभावेऽपि यथा तेषामक एप सर्पः सर्वे: अनुभूयते इति प्रत्यभिधानं स्वरू- पण जायते तथा इह अपि विनव विषयैक्यं मत्यभिज्ञाखरूप- मुपपद्यते अय विषयाभाव प्रामावन स्यात् इत्युच्यते तबाह एवेति तथैव सा सा प्रत्यभिज्ञा विषयाभावेऽपि स्यात् एव प्रमा च तहदेव इत्यर्थः । लोकपूाई व्यापष्ट तथापि इति। उत्तराई मिडान्तत्वेन व्याचष्टे एकस्यामेवेति। सर्वेषां विशेपदर्शना- भावे हेतुमाह मन्दान्धकारति। दशानामपि प्रत्यभिज्ञा मर्पका- विषया किं न स्यात् इति तवाह तवेति । पृथगेव सोऽनु- भूयते इत्यत्र हेतुमाह स्वखमममिद इति । देवदत्तस्य रञ्ज- विषयेदमाकारामा:करणहत्तिप्रतिविपितचैतन्यनिष्ठा अपि- यात्मकभ्रमसिद्धः पृथगेय मी देवदत्तेन अनुभूयते नका मर्चेण इत्ययः। ननु यथा को घटः सर्वः अनुभूयते एवं नममिडो विषय एक एव सः अनुभूयताम् रत्यागय पति विशेषणमूचितं हेतुमाह अन्यधमेति। अाकावे हेतुमाह অবম দুনি। নান.ইনিবিশিবনমনিষ্টা- विद्याभको भमो देवदत्तात सरपहातो दुयित्वात् देवदत्ता न्येन ज्ञातुमाका प्रत्ययं.। ननु पर जया मप दिमापय- ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। नात् । अविवेकादेव तु तत्र प्रत्यभिज्ञानम् एक एव सर्पः सर्वैः अनुभूयत इति । एवं जाग्रदव- स्थायां प्रपञ्चम् अनुभूय सुपुप्तिं गत्वा पुनरुत्याय योऽयं प्रपञ्चानुभव: स प्रपञ्चान्तरमेव विषयी- करोति प्रत्यभिज्ञानं तु अविवेकादेव । न च मुषुप्तौ प्रपञ्चविलये प्रमाणाभावः न हि द्रष्टु- दृष्टेः विपरिलोपो विद्यते अविनाशित्वात् न तु - भेदश्चेत् तर्हि कप' सर्पाद्यैक्यानुभवः तत्राह अविवेकादिति । अतिसादृश्यात् सर्पोदीना भमसिद्धानां परस्परभेदाग्रहात् ऐक्यानुभव,इत्यर्थः । एवं दशानां युगपत् सर्पनमे यहदित्यन्त व्याख्यात तथैव सेत्येतद्दराख्यातुम् उपक्रमते एवमिति स्पष्टार्थो ग्रन्थः । यद्यपि जाग्रदवस्थायामेव वृत्त. पाशतरविना शित्वात् तत्समानयोगक्षेमप्रपञ्चस्यापि नाश. साधयितुमुचित तथापि भिक्षुपादप्रसारणन्यायमाथित्य अवस्थास प्रपञ्चभेदमुक्त- वान् इति अदोषः । ननु प्रत्यभिज्ञानमुभयवादिमिदं न च तस्य भ्दमत्वं बाधकामात्। न च उक्तयुक्तिर्वाधिका मूलप्रमाणाभावेन तम्या आभासत्त्वात् ततो न अवस्यास्वपि प्रपञ्चभेद. तत्र अपि ऐक्यानुभवादेव प्रपञ्चक्यासिडे, इत्यभिप्रायेण सुपुप्तौ प्रमाणा- भावात् न प्रपञ्चविलय इति चोदयित्वा परिहरति न च इति। प्रपञ्चविलये प्रमाण दर्शयन् न चेति प्रतिज्ञायां हेतु. माह न हि द्रष्टुरिति । पश्यन् वा एतदिति वाक्ये तन सुपुत्य- वम्माया पश्यन् एव भवास इत्युक्ते । ननु व्यामृतस्य चक्षु रादे कारणस्य प्रभावात् जानीमो यत् सुपुप्ते न पश्यति इति ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। तदहितीयमस्ति ततोऽन्यविभक्तं यत् पश्येदिति श्रुत्या सुषुप्तौ हितीयाभावं वदन्त्या तत्र सर्व- प्रपञ्चाभावस्य दर्शितत्वात् । प्रदायां श्रुतिः उत्तरमाह न हि इति द्रष्टुः आत्मनोऽपिना- शिवात् तत्स्वरूपभूतादृष्टिरपि अविनाशिनीति सुषुमेऽपि श्रात्मा पश्यत्येव प्रत्ययः । कथं तहि न पश्यति आमा सुषुप्त इति तनाह न तु इत्यादिना सुषुत्यन्यावस्थायामात्मनो विशेष. दरीने कारणं साभासमन्तकरणं प्रमाद तदन नास्ति इत्याह न तु नत् द्वितीयमिति । यत् हितोयमन्त:करणं प्रमा जाग्रदादौ पश्येत् तदव नामित ततोऽन्त:करणादपि अन्य- चक्षुरादिकरणं तदपि अव नास्ति तथा यच विभक्तं रूपादि- विषयजातं तदपि अत्र सुषुप्तौ नास्ति इति आत्मनो विशेष- दर्शनाभायो युक्तः विशेषदर्शनकारणभूतानां प्रमाटकरण- विषयाणामभावादिति द्वितीयस्य प्रात्मभिवस्य प्रमावादे- रभावं विशेषदर्शनाभावे हेतुत्वेन अनुवदन्ती देवताधिकरण- न्यायेन प्रपञ्चभावं सुषुप्ती प्रमापयति इत्यर्थः । अवस्थासु प्रपञ्चक्यविषयानुभयो भमः। नहोत्यादिश्रुतेः मुप्तौ प्रपनामावोधनात् । उस्थितस्य पुनः सटिं प्राणादेः अतिरप्रवीत् । स यदा प्रतिबुध्याद्या प्रपश्चैव ततः कृतः। भ्रममावपरोरथ प्रपत्रस्य भ्रमनिहत्तः। निहतावनात. सव' नामित खसम्ममसिहमिनमपि दशानाम् अधि- वैकात् सर्येक्यानुभवस्तु प्रपञ्चेक्यानुभवो भ्रम इत्यु ·६४ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावन्नो। सर्पभ्रमादिशेषोऽस्ति जाग्रडोधेऽन्यथा कधम् । इन्द्रियादेरुपादानं तदभावे यतो न धीः ॥१३॥ तथापि रज्जुसादिज्ञानात् आकाशादिप्रपञ्च- ज्ञानेऽस्ति कशिदिशेपः प्रत्वचादिप्रमाणाविद्या- कारणकत्वभावाभावाभ्याम्। न हि यादृशमर्थ- मिन्द्रियादिजन्यं ज्ञानं विषयीकरोति ताशमेव अविद्याजन्चभमोऽपि इति सम्भवति भूमात् तत्र दृष्टान्तदाष्टान्तिकवैषम्येण शाइते मपंचमात् इति। सादः स्वस्वमममिहत्वात् प्राती- तिकत्व प्रपषम्य पुनर्न भूममिहत्वं ऐन्द्रियकादिपमाविप- यचात् उममेार्य विपतबाधकोन्या पाद पन्यथा कथमिति भममिहमपञ्चषादिन प्रति इन्द्रियादेः प्रपञ्चधियं प्रति कारणत्व- ममिदम् इत्यागा घ्यतिरंक तह प्रमापयति तदभाये इति । तथापि इति उक्त युझ्या प्रपक्षम्य भुममात्र शरीरलेन प्रातीतिकमत्त्व माधितऽपि इत्यर्य:। ननु प्रपञ्चज्ञानम्य अविद्याजन्य वम विषयत्वञ्च रजुमपंझानतुन्य तत. कर्य तम्मिन् रनुमर्पज्ञानादिगेष रति शादि इति। कारतो विषयतरा प्रपवज्ञान मज़ाना- दिगपोम्ति तयाहि प्रपमानभ्य प्रत्याटिप्रमागकारण कत्वाभाविधाकारकवाभावप मर्पज्ञानाशेिषः मप- सानापियाकारणकत्वभावः प्रत्यत्तादिप्रमाणाजन्य त्वच विशेष रति तयोनियो कारपकतो विशेष सत्य। प्रयासमप. मानयोविषयकर्म विशेषमा दि इति । मसातमत्वम् इत्ययं.। कुन: ममायनेति पत्र गुमाए নদ্রা न याइग ·--- वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। पूर्व विषयस्य असत्त्वात् इन्द्रियादिजन्यज्ञानस्य च सन्निकर्षादिजन्यखेन ज्ञानात् पूर्व विषय- सत्त्वस्य अवश्यम्भावात् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां च इन्द्रियादेः कारणत्वस्य सिदत्वात् । तस्मात् प्रपञ्चस्य अज्ञातसत्त्वाभ्युपगमो. ऽवश्यम्भावी। अन्यथा वैलक्षण्यानुपपत्तेः । मैवम् । भ्रमादिति। ज्ञानमात्रशरीरत्वात् इत्यर्थः । भ्रमविपयात् इन्द्रि- यजन्यज्ञानविषयस्य विशेषमाह इन्द्रियादीति । इन्द्रियादिभ्यो जातस्य इत्यर्थः। सत्रिकर्षेति इन्द्रियार्थसत्रिकर्षजन्यत्वात् प्रत्यक्षज्ञानस्य तत्कारणत्वेन सत्रिकर्षस्य ज्ञानात् पूर्व वक्तव्य- त्वात् तदाधारत्वेन ज्ञानात् पूर्व चक्षुर्वदर्थोऽपि वक्तव्य एव इत्यर्थः । सत्रिकर्षात् इत्यादिपदेन लिङ्गादिसंग्रहः । अनु- मितिरूपज्ञानस्य लिङ्गजानजन्यत्वात् लिङ्गस्य च व्याप्तिघटितत्वात् पक्षव्यात्योथ साध्यघटितत्वात् ततोऽनु- मित्युत्पत्त: प्राकमाध्यसत्त्वं मृग्यमित्यर्थः न च भविष्य- दर्थकानुमितौ व्यभिचारः तत्रापि भविष्यदर्थस्थानुमितेः पूर्व- विद्यमानत्वात् न हि अनुमितिप्राकाले भविष्यन्नों नास्ति तया सति वर्तमानार्थकानुमित्यापत्त्या भविष्यदर्घकानुमिति- वामिः ततः कथं तवापि व्यभिचार इति गन्दार्थसम्बन्ध- भानजन्यत्वात् शब्दज्ञानस्य शान्दकरणकनानात् पूर्वमेयार्थ- सत्ताप्यूोति प्रपक्षमिष्यात्ववादिनं प्रति इन्द्रियादेः प्रपवज्ञानं प्रति कारणत्वे प्रमारमाह अन्वयेति । अस्तु प्रपञ्चधाने धमन्नानाधिपः तथापि किमिट, पचा- ·६४ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावन्नो। तब इति । सर्पभमाविशेषोऽस्ति जाग्रदोधेऽन्यथा कथम् । इन्द्रियादेरुपादानं तदभावे यतो न धीः ॥१३॥ तथापि रज्जुसादिज्ञानात् थाकाशादिप्रपञ्च- ज्ञानेऽस्ति कश्चिहिशेषः प्रत्यक्षादिप्रमाणाविद्या- कारणकत्वभावाभावाभ्याम्। न हि यादृशमर्थ- मिन्द्रियादिजन्य ज्ञानं विषयीकरोति तादृशमेव अविद्याजन्यभ्रमोऽपि इति सम्भवति भमात् दृष्टान्तदाान्तिकवैषम्येण शङ्कते सर्पधमात् सादे स्वस्वभ्रमसिद्धत्वात् अस्तु प्राती- तिकत्व प्रपञ्चस्य पुनर्न भूमसिदत्वं ऐन्द्रियकादिप्रमाविष- यत्वात् इममेवार्थ विपक्षबाधकोक्त्या आह अन्यथा कयमिति भूमसिद्धप्रपञ्चवादिन प्रति इन्द्रियादे प्रपञ्चधिय प्रति कारणत्व ममिहम् इत्याशय व्यतिरेक तत्र प्रमाणयति तदभावे इति । तथापि इति उकयुल्या प्रपञ्चस्य भुममात्रशरोरत्वेन प्रातीतिकसत्वे साधितेऽपि इत्यर्य । ननु प्रपवज्ञानग्य अविद्याजन्यत्वमर्थ विषयत्वञ्च रज्जुमर्पज्ञानतुल्य तत तस्मिन् रन्जुसर्पज्ञानाविशेष इति क्षादि इति । कारण तो विषयसतय प्रपञ्चज्ञान मर्यज्ञाना दिशेपोऽस्ति तथाहि प्रपञ्चज्ञानस्य प्रत्यक्षादिप्रमाणकारण कत्वाभावोऽविद्याकारणकत्वाभावय सर्पज्ञानाहिशेप मर्प ज्ञान विद्याकारणकत्वभाव प्रत्यक्षादिप्रमाणाजन्यत्वञ्च विशेष इति तयोनियो कारमणतो विशेष इत्यर्थ। प्रपज्ञमप ज्ञानयोविपयात विशेषमाह न हि इति । मजातमत्त्वम् इत्यर्थ । बुत सम्भावनति पत्र हेतुमाह कथ तवाद प्रत्य याहा ·६५ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। पूर्व विषयस्य असत्त्वात् इन्द्रियादिजन्यज्ञानस्य च सन्निकर्षादिजन्यखेन ज्ञानात् पूर्व विषय- सत्त्वस्य अवश्यम्भावात् अन्वयव्यतिरेकाभ्यां च इन्द्रियादः कारणत्वस्य सिद्धत्वात् । तस्मात् प्रपञ्चस्य अज्ञातसत्त्वाभ्युपगमो- ऽवश्यम्भावो। अन्यथा वैलक्षण्यानुपयत्तेः। मैवम् । पक्ष- भ्रमादिति। ज्ञानमात्रशरीरत्वात् इत्यर्थः । भ्रमविपयात् इन्द्रि- यजन्यज्ञानविषयस्य विशेषमाह इन्द्रियादीति । इन्द्रियादिभ्यो जातस्य इत्यर्थः। सन्निकर्षति इन्द्रियार्थसन्त्रिकर्षजन्यत्वात् प्रत्यक्षज्ञानस्य तत्कारणत्वेन सत्रिकर्षस्य ज्ञानात् पूर्व वक्तव्य- त्वात् तदाधारत्वेन जानात् पूर्व चक्षुर्वदर्थोऽपि वक्तव्य एव इत्यर्थः । सन्निकर्षात् इत्यादिपदेन लिङ्गादिसंग्रहः । अनु- मितिरूपन्नानस्य लिङ्गज्ञानजन्यत्वात् लिङ्गस्य च व्याप्तिघटितत्वात् पक्षव्यास्योश्च साध्यघटितत्वात् ततोऽनु- मित्युत्पत्त: प्राकमाध्यसत्त्वं मृग्यमित्यर्थः। न च भविष्य- दर्थकानुमितौ व्यभिचारः तत्रापि भविष्यदर्थस्थानुमितेः पूर्व- विद्यमानत्वात् न हि अनुमितिमाकाले भविष्यत्रयों नास्ति तया सति वर्तमानार्थकानुमित्यापत्त्या भविष्यदर्थकानुमिति- बासिडेः तत. कथं तवापि व्यभिचार इति शब्दार्थसम्बन्ध- ज्ञानजन्यत्वात् शब्दज्ञानस्य शाब्दकरणकज्ञानात् पूर्वमेवार्थ- सत्ताप्यूवेति प्रपञ्चमिथ्यात्ववादिन प्रति इन्द्रियादेः। प्रति कारणत्वे प्रमाणमाह अन्वयेति । अस्तु प्रपञ्चभाने भ्रमन्नानादिशेषः ..

·तामदाता इन्द्रियाणां कारगत्वे भवनोद्य वटा तव । स्वप्नभूमे यथा तेपासन्वयव्यतिरेकी: ॥ १४ ॥ इन्द्रियादेवस्तुतः प्रपञ्चज्ञान प्रति अकारगा- त्वात् । कुत इति चेत् ? तव वक्ताय किमि- न्द्रियादेः प्रमितिमावे कारणता किं वा मम- प्रमासाधारगाजानमावे भुममा वा ? | सिध्यति इत्यागयार तम्मात् इति। तग्मात् नानात् प्राग्यथोकन्यायेन अर्थसत्त्वम्य अनग्य म्बीकर्तव्य इत्यर्थ अवश्यम्भावे हेतुमाह अन्यथेति । प्रपञ्चज्ञानोत्पत्ते प्राक्- प्रपञ्चसत्त्वानभ्युपगमे प्रपञ्चनानम्य प्रपञ्चलक्षणार्थेन्द्रियमन्त्रि कर्पाकारणत्वेन अविद्यायोनिमात्रत्वापत्तभ्रमरूपतव प्यात् न भ्रमवेलक्षम् इत्यर्थ । आकाशादिप्रपञ्चज्ञानम्य इन्द्रि यादिकारणकत्वेन भमाई लपात् तदुपपादनाय अर्थम्य अज्ञातव्य सत्वमगीकर्तव्यमिति उक्त तत् दृपयितुम् उप क्रमते मैवमिति। कारणत्वे इति प्रपञ्चज्ञान प्रतीति शेप । प्रपञ्चज्ञान प्रति इन्द्रियकारण व ग्राहकाच यन्यतिरेकाविल्युक्त निरस्यति स्वप्न भूमे इति । मेवमिति प्रतिनाया हेतु वदन् लोक व्याचष्टे इन्द्रियादेरिति । अकारणत्वादिति हेतुम् उपपादयितु जिज्ञा सामाह कुत इति चेत् इति । अकारणत्वम् उपपाद यति तांति। इन्द्रियादे कारणले विना कार्य न का पमिति न्यायात् इन्द्रियकारणत्व कार्यनिरूप्य वक्तव्य स्य च दुनिरूपत्वात् तत्रिरूप्यमिन्द्रियकारणत्वमसत् तदर्य कार्यस्य दुर्निरूपत्वम् उपपादयितु विक- तान . मन्नातस ·वदान्तमिदान्तमुक्तावनी। किञ्च इन्द्रियाणां प्रमागात्वेन अज्ञाताविप- यत्वे वक्तव्येऽधिष्ठानमात्रविषयत्व प्राप्त प्रप- वस्य सर्वस्य जडत्वेन अज्ञातत्वाभात् । तथा च अधिष्ठानत्वस्य आत्मनि एव विश्रान्त- त्वेन प्रत्यगात्मविषयागि इन्द्रियाणि प्रमाणानि इति । अतोऽन्यदात नेह नानास्ति किचन इत्यादिशुल्या अतमिथ्यात्वबोधनादसिद्दे इत्यर्थ । चक्षुरादीना प्रमाकर रावलक्षण प्रामाण्य स्वीकृत्य प्रमाया दुर्ग्रहात् तनिरूपित कारणत्व दुर्ग्रहम् इत्युक्त इदानी चक्षुरादे प्रामाण्यमेन नास्तीति बनुम् उपक्रमते विति। अनधिगतार्थगन्तु प्रमाणमिति प्रमाणविदा स्थिते अन्नातार्थविषयानुभवजनन द्वाराम् इन्द्रियाणामज्ञातार्थविषयता वाचा अस्तु को दोप इति शप । अधिष्ठानति तस्य एव अज्ञातत्वादिति शेष । अधि छानस्य एव विपयत्व कुत तनाह प्रपञ्चस्य इति । अज्ञात हि विषय प्रमाणानाम अज्ञातत्वञ्च अधिष्ठानस्य एव न प्रप स्य जडत्वेन श्रावतकरूपस्य पुन अन्नानविपयत्वलक्षणा जातत्वकल्पने प्रयोजनाभावात् विमत प्रपलो नाहात जड- वात् व्यतिरकेण आत्मवत् इत्यर्थ । न च अज्ञातो घट इति प्रत्याविरोध' अजामिन सह साक्षिचेतन्ये घटाद अध्यासात् तथा प्रतीत्युपपत्ते प्रत्यक्षस्य प्राभासत्वादिति अस्तु अधि- ठानमज्ञानविषय तद्विषयत्वञ्च प्रमाणानामपि अस्तु तथापि प्रपञ्चैकदेशस्य शुक्तिरन्जुमरुभूम्यादै अधिष्ठानत्वेन प्रजा तत्वात् तदिपयत्वम् इन्द्रियाणा प्राप्तमिति नेत्याह। तथा च इति । शुक्यावच्छिन्नचैतन्यनिहाविद्याविवर्त्तवात् ·वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। इति वक्तव्यं तच्च न उपपदाते प्रत्यगात्सन इन्द्रि- याविषयत्वात् तस्य निधर्मकत्वात् । तथा च श्रुतिः। न सन्दृशे तिष्ठति रूपमस्य न चक्षुषा पश्यति कश्चिदेनम् । पराचि खानि व्यटषत् स्वयम्भूः तस्मात् पराड् पश्यति नान्तरात्मन् ॥ इति । । रजतादेचैतन्यमेव सर्वत्र भूमाधिष्ठानमिति तहिपयत्वेन एवं इन्द्रियाणां प्रामाण्यं वतव्यम् इत्यर्थः । इष्टापति परिहरति तच इति । आत्मविषयत्वेन प्रामाण्यम् इत्यर्थः । पात्मन इन्द्रिय- विषयत्वायोग्यत्वेन इन्ट्रियाणि अात्मविषयाणि न भवन्तीति हेतुमाह प्रत्यगात्मन इति। विषयेभ्यः प्रकाश्येभ्योऽनिर्वच- नीयेभ्यः प्रत्यगवेपरीत्येन प्रतिकूलतया च अतीव उपन्तक्षत इति प्रत्यक्स च असावात्मा च तथा च स्खमानार्थम् इन्ट्रियाणि न आत्मा अपेक्षते इत्यर्थः। स्वाज्ञाननिवर्तकस्वाकारहत्त्यु - त्पत्त्यर्थम् इन्द्रियाणि अपेक्षियत इति नेत्याह तस्य इति । सत्यमपेपक्षले जाननिहत्तये इन्द्रियाणि पात्मा तथापि इन्द्रि- याणि प्रात्मनि न प्रवर्तन्ते रूपादिपुरम्कारेण इन्द्रि याणां खलु प्रतिः न च आत्मा रूपादिमान् निर्गुणतः ततो न इन्द्रियविषयत्वमात्मनो युक्तमिति हेवर्षः निर्मक पात्मनि इन्द्रियाणि न प्रवर्तन्त इत्यव युति प्रमाएयति तया च रति । स्वयम्भूरीवरः खानि इन्द्रियाणि पराशि पराग्विय- याणि इति गर्भविशेषण देषां हिमने पगमिपया हेत:

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो 1 न च अमयैव शुल्या इन्द्रियाणां प्रपञ्च- विषयत्व दर्शितमिति वाच्य ? स्वप्नेन्द्रिय वदन्वयव्यतिरेकधमसिद्धप्रपञ्चज्ञानकारयात्वानु- वादन आत्मन इन्द्रियाविषयत्वप्रदर्शने तात्- पर्य्यात् । एतेन भुमप्रमासाधारगन्नानकारण- त्वमपि अपास्त प्रमाकरण त्वस्य निरूपयितुमश- क्यत्वात् । इत्यर्थ । व्यटणदिसितवान् अनात्मदर्शनसाधनत्वमेव तेषां हिसेत्याह तस्मादिति । पराड पराञ्चमित्यर्थः। विभक्ति व्यत्यय शन्दस यस्मात् पराग्विषयत्वमेव इन्द्रियाणा तस्मात् इन्द्रियेभ्य पुरुष पराश्चमनात्मानमेव पश्यति नान्तरात्मान निर्धमकत्वात् इत्यर्थः। तत उक्त युक्त्या प्रपञ्चज्ञाने साधन त्वाभाववदात्मज्ञानेऽपि साधनत्वाभावात् न इन्द्रियाणा कापि प्रामाण्यमिति भाव । ननु तस्मात् पराड् पश्यतीति श्रुति इन्द्रियाणा प्रपञ्चप्रमा प्रति साधनत्व प्रतिपादयन्ती तेषा प्रपञ्चविषयत्व दर्शयतीति कथ न तेषा प्रामाण्यमिति नेत्याहन च इति । तत्र हेतु स्वप्रेति पराड़ पश्यतीति श्रुति इन्द्रि- याणा प्रपञ्चविषयत्वप्रदर्शने तात्पर्यवती उत तदनुवादेन प्रात्मन इन्द्रियाविषयत्वप्रदर्शनपरा ? नाद्य निप्पयोजने श्रुते तापायोगात् द्वितीयेऽपि इद चिन्त्यम् अनुवाद कि प्रमाणसिद्धस्य भूमसिइस्य वा । नाद्य प्रपञ्चप्रमा प्रति इन्द्रि याा कारणत्व ग्राहकप्रमाणत्वाभिमतान्वयव्यतिरकादे अन्य ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। अस्तु तर्हि भ्रममावे कारणता इन्द्रियाणाम् । न ममजानस्य अविद्यामावयोनित्वस्य त्वयैव उत्तत्वात् ज्ञानं प्रति इन्द्रियान्वयव्यतिरेकयोश्च थोपपत्ते वक्ष्यमाणत्वात् भूमसिहानुवादपक्षे न इन्द्रियाणां प्रपञ्चविषयप्रमाकारणत्वेन प्रामाण्यमित्यर्थः। प्रमामाले इन्द्रि- याणां कारणत्वमिति आद्यः पक्षः प्रमाकरणत्वम्य दुर्घहत्वात् प्रमाकरणलाभावाञ्च न सम्भवति इत्युक्तं तत एव प्रमाकारण- वाभावादेव ज्ञानमात्रे इन्द्रियाणां कारणतेति द्वितीयः यचोऽपि निरस्त इति प्रतिदिशति एतेन इति । भममा इन्द्रियादीनां कारणतेति तोयं पक्षम् उपपादयति अस्तु तर्हि इति। किमेतत् एकदेशिनां चौद्यम् उत नैयायि- कादीनां नोभयथापि इति प्रतिजानोते न इति । एकदेशि- निरासाय हेतुमाइ भमज्ञानस्य इति । उक्तत्वात् प्रत्यक्षादि- प्रमाणाविद्याकारणत्वाभावाभावाभ्यामित्यत इत्यर्थः । हितोय. निराकरणे हेतुमाह भानं प्रतीति । इन्द्रियाणां ममं प्रति कार- णत्वग्राहकं प्रमाणमन्वयव्यति'को वा अन्यहा नान्वयव्यतिरेकी खप्ने इन्द्रियप्रवृत्त अभावपि इन्द्रियान्वयव्यतिरेकदर्गनेन तयोः अप्रमाणलेन कारणत्वाग्राहकलात् नेतरः तस्य धनुपनब्धे. इति। ननु रूपोपलब्धिः करणमाध्या क्रियात्वात् छिदिक्रियाव- दित्यायनुमानानि चक्षुरादीनां प्रपञ्चात्मकरूपाद्युपलब्धीः प्रति करावयाहकाणीति चेत् ? न, उपलधिगन्दन किं स्फुरण चित् स्वरूयं शुधमुच्यते उन हत्ति: पृत्युपहितं वा ? नाद्यः, तस्य नित्य विज्ञानमिति गुतेनियले करणलान- पेक्षात् दृत्तियेत् सा किमकरणिकव पक्षः उत चपोऽन्य- ·- वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। षोपादानं तु तथैव खप्नवदुपपादनीयम् । ततो ब्रह्मातिरित कृत्स्नकार्यजातं ज्ञानं जेयरूपं तत् सर्वमाविद्यकमेव । इति प्रातोतिकमेव सत्वं सर्वस्य इति सिद्धम् । तटुतं वशिष्ठेन । घटादीन् प्रति मृदाद्युपादानकल्पनं ब्याहन्येतति नेत्याह तत्तद- र्थिनामिति । प्राविद्यकत्वमेव तथैवेत्युचते तथाच मृदाया. कारण अविद्याया एव परिणतत्वात्तदुपादानेन मृदादेर्घटा- दीन् प्रति कारण त्वकल्पना प्राविद्यकत्वाविरोधिनीत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह खप्नवदिति। यया स्वप्ने वस्तुतो घटोवा मृद्दा नास्ति किन्तु अविदोष मृदूपतां प्राप्याविद्यककुलालोपात्ता घटादिक- मपि तादृशमेव प्रारभते न तत्र रथा इत्यादि त्या वास्तव- सृष्टेनिषिहत्वात्तथा जाग्रत्कालेऽपि नेह नानास्तीत्वादि अत्या घटादेः प्रपञ्चस्य निषिद्धत्वात् मायान्विति श्रुत्वा मायाया जगटुपादानचथुतेमदाद्याकारपरिणताविद्येव घटादरुपादान. मिति न किचिदपि विरुध्यत इत्यर्थः । भवान्तरप्रमेयमुप- मंहरति तत इति उकयुक्तित इत्यर्थः । प्रपञ्चस्य तत्मतीतेन पाविद्यकत्वीपपादनफलं प्रपञ्चम्य जातसत्वमुपसंहरति प्राती. तिकमिति । जानशेययोराविद्यकलात् ज्ञानकालीन सेयसत्ता न जानात् प्राक् नोत्तरमिति ज्ञानम्बित्या तिक्षति ज्ञाननिया नियत्तते प्रपञ्च इति जात एव सन् प्रयत इत्युनं नव वशिष्ठ वाक्ये सादयति तदुक्तमिति । भाषा ज्ञानसेयरूपा प्रतिमान प्रयतभेदं संशदयति हणमुझय मनीति । कारणले नोय. संहत्तयेत्युक्तम् ।

·वेदान्तमिहान्तमुक्तावलो। अविद्यायोनयो भावाः सर्वेऽमी बुबुदा इव । क्षणमुद्भूय गच्छन्ति जानकजलधौ लयम् ॥ मृदादीनां कारगावं न चेदिष्ट घटं प्रति । अविद्यायाः कारगत्व कथं सिद्धयत् प्रमा विना १५ ननु अविद्यायोनित्व भावानां कार्य- कारणभावमगीकृत्य न वा ? न चेदविद्यायो- नित्वमपि कथम् ? अस्ति चेत् काय्यकारण- स्वच तत्र दूषण ननु तत्तदथिना तत्तत्कारणविशेपोपादान दुपपादनीयमिति वदता मृटादोना कार्यकारणभाव एव नेप्यते इप्यते वा आद्य शहते मृदादीनामिति । मम्भावयति अविद्याया इति। कार्यवारणभावस्य क्वापि अखीकारादविद्यापि कारण कथ स्यादित्यर्थ । इप्यते चेत् तर्हि म कार्यकारणभावो मृहटादीना प्रमाणात् नमाहा न ताव. ड्रमात् विषयवाधे हि धमत्व तथाच पूक्ति एव दोष अथ प्रमाणात् न तर्हि घटादीन् प्रति अविद्याकारण कार तायाह सप्रमाणस्य मृदादिविषयखेन अविद्याविषयत्वाभावादित्यभि- प्रेल्वाह प्रमा विनेति । स्वपय व्याचटे नन्विति। अविद्यायोनित्व कथमित्यत्र कार्यकारणभावस्य अनङ्गीकारादिति शेष । यथायथमिति यथायोग्य अन्वयव्यतिरेकादि इत्यादिपद धर्मिग्राहक मानपरम् । ततश्च प्रत्यक्षाणा भृहटादीनामन्वयव्यतिरेवाभ्या शम्दाकाशादीनां धर्मिग्राहकमानात् कार्यकारणभावो यथा- योग्य ग्राह्यते इत्यर्थः । तत्रेति कारणभावे असम्भवात् अदर्शनार ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। भावः तदा यथायथमन्वयव्यतिरेकादिरेव प्रमाणं तव प्रकारान्तरासम्भवात् । तथा च अन्वय- व्यतिरेकादिसिद्ध मृदादिकारणत्वमपहाय अविद्याकारणत्वाभिधानमनुचितमेव । किञ्च अविद्यायोनित्वं भावानां वदन् प्रष्टव्यः । किमितरनिरपेक्षा अविद्यैव कारणम् ? उत अदृष्टे- श्वरादिकारणान्तरसापेक्षा? नादाः कारण- दित्यर्थः । भवतु मृवटादावन्वयव्यतिरेकादिप्रमाणसिद्धा कार्य- कारणतातत: किं स्यादिति तत्र पाह तथा चेति । किच कार- गत्वेन अविधेयोपसंहर्तव्येत्यव एवकारोऽविद्यातीऽन्यव मृदादी कारणलयोग व्यवच्छिनत्ति अविद्यायां कारणबायोग वा न उभयथापि सम्भवतीति दूषणान्तरमाह किञ्चेति । इतरनिर- पेक्षेति महण्डकुलालादृष्टेश्वरादिनिरपेक्षेत्यर्थः । प्रयोगव्यव- फोदपक्षमाह उतेति। Vखरादीत्यत्र आदियदेन मृदादिकार- णान्तरग्रह. प्रन्ययोगव्यवच्छेदपक्षमादिम निराचष्टे नाद्य प्रति तन हेतुमाह कार्येति । अविद्यैव चेत् कारणकार्य वियदादि. प्रपञ्चलक्षणं विचित्र नानारूपं न स्यात् तत्र हेतुः कारणेति । एकम्मादविचित्रादनेक कार्य न स्यात् सामग्रीभेदस्य कार्य- भेदे प्रयोजकवादित्यर्थः । किन कारणवेन खोक्रियमाणा- বিহা ন কৰা ঋষিব্বার। प्रचेतना घेत्तहिं सा स्वयमय प्रवर्तते चेतनाधिहिता वा न तावयतनाधिष्ठिता चैतनप्यापि तदधिष्ठाटतेन कारणव- प्रमही अविद्यामावकारणवादक्षतेः तमाचतनानधिहिता 1 ·वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली वैचित्रााभावेन कार्यवैचित्यानुपपत्तेः चैत- नाधिष्ठानमन्तरेण जड़शतः कार्यकारित्वा- नुपपत्तेश्च । नापरः अविद्याकारगावादिनापि अष्टेश्वरादेः कारणत्वस्य अवश्य वताव्यत्वात् लाघवात् तत एव विचित्रकार्योपपत्ती किम- जानन कारणत्वाभिमतेन कल्पितेन । तथा च प्रत्यक्षादलौकिकस्य प्रमाणस्य पूर्वकाण्डस्य च पुत्रपशुस्वर्गादिकं प्रति यागादेःसाधनतावोध- स्वयमेव कार्यकरणाय प्रवर्त्तते इति वायं तत् दूषयति चेतनेति। शक्तित्वेन पारतन्वामाह जडेति । कारणान्तरसापेक्षेति पक्ष दूषयति नापर इति । कार्यस्य घटादेनिमित्तत्वेन अदृष्टेश्वरादि- प्रवेशादुपादानापेक्षायाथ मृदादिना पूरणात् किमविद्यये- त्यभिप्रायेण । नापर इत्यत्र हेतुमाह अविद्येति । अष्टादिवत् अविद्याया अपि प्रमाणसिद्धत्वात् सापि किन कारणमिति तबाह कल्पिनेनेति। अहमज्ञ इत्यादि प्रतोते नाभावविषयतयापि उपपत्ते विद्या प्रमाणवती- त्यर्थ.. ननु वेदान्तप्रामाण्याय भावानामविद्यायोनित्व वाचमिति तघाह तथा चेति । भावानामविद्यायोनित्वाभावे सति इत्यर्थ । घटपटादेराविद्यकवे मिष्यार्थविपयलौकिकप्रमाणस्य शक्ति- रजतज्ञानवत्प्रामाण्य न स्यात् स्वर्गादियागादीनाच्च प्राविद्य- कत्व तत्सम्बन्धस्य साध्यसाधनलक्षणस्यापि प्राविद्यकत्वात्त- दिपयपूर्वकाण्डस्य प्रामाण्यं न स्यात् भावानामनाविद्यकत्वे ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावला 4 कस्य प्रमाण्य समर्थित भवति । अन्यथा लोकवेदविरुद्धः कं पक्षमवलस्वेत। तस्मात् अविद्यामावकारणकं जगदिति साहसमावम् । अत्र वदामः। यथा सतो जनिनॆवमसतोऽपि जनिन च । जन्वत्वमेव जन्यस्य मायिकत्वसमर्पकम् ॥१६॥ किमिटं कार्यं सत्यमसत्यं वा ? नायः तु स्यादेव लोकिकवेदिकप्रामाखमिति भावानामनाविद्य. कन्वमेव युक्तमित्यर्थ । मास्तु तेषा प्रामाखमिति तवाह अन्यधेति। न तावदयमाविद्यकजगदादी यैदिक' पूर्वकाण्ड- प्रामाण्यास्त्रीकारात् नापि बौह प्रत्यक्षाप्रमाणयादित्वात् ततयोभयभ्रष्टत्वात् के पक्षमवलम्बन्तामित्यर्थः । प्रपञ्चस्यानाविधकत्वे वेदशिरसामप्रामाप जपाद्यर्यवेन प्रामाण्योपपत्ते रिति यम्माईचिवानुपपत्तिर्यतथापिद्या जडा. शक्षियतय प्रत्यक्षादिमामाख ततो भावानामविद्यामावयो- नित्व न युलमिल्युपसहरति तम्मादिति । सिद्धान्तयनि अत्रेति । यदुना मदादिकारणत्वमपहाय पविद्याकारणत्वाकि धानमनुचितमित्यवामिन् पते अपियाकारणत्वामिण म्यौचित्य मिहान्त वदाम इत्यर्थः । বিশ্বাস का मिध्यतीत्यपेक्षापा का योति । काय फि निवचनाहम् उत न, यदि निरस्त तस्लिमात्मयतालेन उत गमिषावदमवेब निवंचनाहता कार्यत्वचरित्याह सत ति। .

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली।
एकमेव अद्वितोयम् इति अहतमालपर्यवसिता-
गमविरोधात् अनुपपत्ते च ।
हि जनि नच वमत्तासम्पन्धपति सति मत्तासम्बन्धापेक्षा
वेयर्थ्यादित्यर्थ । उत्पत्तिमदि कार्य नच मर्षदा मदुत्पत्तिमत
तत प्रपत्रस्य मलेने निर्वचन कार्यत्व न स्यादित्यर्थ । एव
मत उत्पत्ति निरम्य तदृष्टान्तनामतोऽपि ता निरम्यति एव
निति । बमत्ताममवाय स्वकारणममगा वा जनि न चामत
मम्मन्धाधारत्व मम्बन्धनिरूपकत्व वा मम्भवति दृष्ट वा तत
प्रयचम्यामत्वेन निवचने उत्पत्तिमत्त्वामम्भवै कार्यवर्तन
नत्वेन नियंचनाहीत्यर्थ । अम्लु तर्हि मत्वामत्वाभ्या प्रपञ्चम्य
निर्वचनातेति तस्किमककाले उभय भित्रकाले वा । नाग
निरोधात् न दितीय मत्वामत्वया कानोपाधिकत्वमङ्गन
प्रम्पाभाधिकलप्रमात् कालभदेन वम्नुनो इंग्प्यामम्भवान
मत मदमत्पछोऽपि न युमिमानिति चकारार्थ । निर्वचनान
मदमदिनसण कार्यमम्न तयाच न पृवातदोपप्रम रति ।
यदि द्वितीय पत उत नत्व वास्तग्निन पर प्रपञप्य मत्वापा
दानवानपपत्त कार्यकारणयावनगरपादानात् याग्य,योग्यन
मम्बध्यति इति न्यायेन च अनिर्वचनीयमा कारण युक्त मैत्र
नापित्य विद्यावादानव प्रपश्चा कागत्वमर पम्पयनोति
तत्कारणत्वाभिधानमुचितमित्यार। 7. वति मोथ
चाकतु कार्यपाप विमति किमिति र निनीयम
उत अनियंचनीयमितिक वाद निपनीयप धा
विशम्पयति मत्यमित्यादिना मदमदानरतम्य विधाटनप
काय सत्र पारमायिक यदा अमर नुमिति

·वेदान्तमिहान्तमुक्तावली। तथाहि किम् उत्पत्तः पूर्व कार्य सद- सदा ? असचेत् तर्हि शशविषाणमपि कारण- व्यापाराज्जायेत असत्त्वाविशेषात् । सचेत् किं विकल्पार्थ: पारमार्थिकत्वपक्षं दूपयति एकमेवेति । एवकारः स्वगतभेदनिरासार्थः तथाच सजातीयविजातीयवगतभेद- शून्यादैतमात्रे उपक्रमोपसंहारादिना पयवसितागमविरोधात्र कार्य पारमार्थिकमित्यर्थः। ननु मृत्तिकेत्येव सत्यमिति प्रपञ्चसत्यत्वप्रतिपादकोऽभ्यागमोस्तीति कथमसत्यता प्रपश. स्येति चेत् ? सत्य तस्य पूर्वोक्तवत्या वक्ष्यमाणानुयत्तिलक्षण- तकसनाथया बलवत्या विरोधेनान्यपरत्वादिस्य भिमेत्य प्रपञ्च- सत्यत्वे अनुपपत्तिमाह अनुपपत्ते चेति । प्रति नातामनुपपत्ति प्रतिपादयति तथाढीति । यथानुष- पत्तिभवति तथा प्रतिपाद्यत इत्यर्थः। पारमार्थिकत्वपक्षे घटादेः कार्यवानुपपत्ति वक्त् विकल्पयति किमित्यादिना। असत्यक्षमनूदा निराकुर्वन् द्वितीय चरणं व्याचटे असदिति। स्वकारणसम्बन्धनिरूपकत्वं स्वसत्ताममवायाधारलममतो अनिशब्दवाच्यमस्ति न वा? न चेत् कथममज्जायते । अस्ति चेत्तदा दूषयति तोति। ननु कथं भविषार्ग जावतो तसामग्राभावादिति तवाह कारण व्यापारादिति। असतो घटाया मामग्री सेष शगङ्गस्थापीति तदपि जायतामित्वयः। ननु धमत् घटमामग्री कथं गगगगमामग्री तयोभदादिति तबाह असत्वेति । भदधर्मिवे सत्यतामा मन् घटः गगङ्गानेच महतीति तत्सामग्रेव गहमाम. ग्रीति कथं तदनिरिचय: । ननु नात्वन्तमसलाखें किन्नु ·येदान्तमिदान्तमुकायली। कारणव्यापारेगा पूर्वमपि तस्य सत्वात् काय्यत्व व्याघाताच । अभिव्यक्तिमान कारगाव्यापाराज्जायत इति चेत् ? न, तत्रापि सत्त्वामत्वविकल्पग्रासवा- सानपायात् । अस्तु तर्हि सदसहिलनगम निर्व- । व्यापार प्रागवामदिति कय तव कारणाटिमम्ममिति चेत्र असत प्रागिति विशेषणायोगात् योगे वा गगविपार्षऽपि तथा स्यादिति प्राधमनुवदति सच्चेदिति । कारराव्यापारवैयापच्या दूषयति कि कारणेति । कारणव्यापागे हि कार्यमत्वाय तच्चेत् कार्य कारणव्यापारात् पूर्वमेव सत् कि चारेण सतो हि पुन मत्त्वस्य सम्पाटकि किचन कारगा त्वमपि न जावित्वस्य विशेषणा भावात् कार्यत्व व्याहन्येतेत्यर्थ । एतेनाद्यचरणो व्याख्यात । कारणब्यापारसार्थकत्वाय शकते अभिव्यक्तीति । कार्यस्यासती जनेरनुपपत्तरसत्य तुच्छमिति पक्षोऽपि द्वितीयो निरस्तो वेदितव्य । अनिर्वचनीयपक्षमुत्यापयति अस्तु तहीति । अनि वचनीयत्व कुत इत्याशङ्कर हेतुगर्भविगेपणमाह । सदसदिति पूर्वोक्त पुत्या इत्यर्थ । तर्हि मायोपादानत्व सिमित्याह एव उदिति । कार्यानुरूप कार्यसमित्यर्थ । साहसमुपपाद विकाम् अनिर्वचनीयेत्यज्ञानविशेषणम् अज्ञानस्य सादिवे न्यास धोपादानान्तरप्रसक्ति वारयति अनादीति। कार्यानु पूपमाप तस्य सप । - ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। तथाहि किम् उत्पत्तः पूर्व कार्य सद- सहा? असञ्चेत् तर्हि शशविषाणमपि कारगा- व्यापाराज्जायेत असत्त्वाविशेषात् । सञ्चेत् किं विकल्पार्थः पारमार्थिकत्वपक्षं दूषयति एकमेवेति । एवकारः स्वगतभेदनिरासार्थ: तथाच सजातीयविजातीयवगतभेद- शून्याइतमात्रे उपक्रमोपसंहारादिना पय्यवसितागमविरोधान्न कार्य पारमार्थिकमित्यर्थः । ननु मृत्तिकेत्येव सत्यमिति प्रपञ्चसत्यत्वप्रतिपादकोऽप्यागमोस्तीति कथमसत्यता प्रपञ्च- स्येति चेत् १ सत्य तस्य पूर्वोक्तश्रुत्वा वक्ष्यमाणानुपपत्तिलक्षण- तकसनाथधा बलवत्या विरोधेनान्यपरत्वादित्यभिप्रेत्य प्रपञ्च- सत्यत्वे अनुपपत्तिमाह अनुपपत्तश्चेति । प्रतिज्ञातामनुपपत्ति प्रतिपादयति तथाहीति । यथानुप- पत्तिभवति तथा प्रतिपाद्यत इत्यर्थः। यारमार्थिकत्वपक्ष घटादेः कार्यवानुपपत्तिं वर्तुं विकल्पयति किमित्यादिना । असत्यक्षमनूद्य निराकुर्वन् हितीयं चरणं व्याचटे असचेदिति । खकारणसम्बन्धनिरूपकत्वं स्वसत्तासमवायाधारत्वमसतो जनिशब्दवाच्यमस्ति न वा १ न चेत् कथममज्जायते ? अस्ति चेत्तदा दूपयति तोति । ननु कर्थ शशविपास जायतां तत्सामयाभावादिति तवाह कारण व्यापारादिति । अमतो घटादेर्या सामग्री सैव शगशृङ्गस्यापीति तदपि जायतामित्ययः । ननु अमत् घटसामग्री कथं गगशृङ्गसामग्री तयोर्भदादिति तवाह असलेति । भेदधर्मित्वे सत्यत्वप्रसक्तन मन् घट: गाभुङ्गानेतु महतोति तसामग्रेश्व शगशृङ्गस ग्रीति कथं तदनिरित्ययः । ननु नात्यन्तमसत्कायं ·८२ वेदान्तमिहान्तमुक्तावनी। च पूर्वकागडस्य प्रामाण्यानुपपत्तिः तस्यापि साध्यसाधनभावमुखेन सत्त्वशुद्धिहरिगा प्रत्ति- - प्रमाणस्थ भिष्यामृतम्पर्गयागमाध्यसाधनभावग्राहकत्वे पूर्व काण्डम्य च प्रामाणानुपपत्तिरित्यागवाह न चेति । लौकिक प्रत्यक्षादेतयुन्या अप्रमाणत्वादेव प्रामारपानुपपत्तिन दोषा येति तदुपेक्षणम् इत्यभिप्रेत्याह पूर्वकारऐति । दुत प्रामा ण्योपपत्तिम्त त्राह तस्यापोति । अयमर्थ पूर्वकाण्ड कि स्वर्ग यागयो माध्यमाधनमात्रे पर्यवसन्नम् उत तत्प्रतिपादन हारण ब्रह्मण्येव पर्यवसन ? नाद्य अध्ययनविधिविरोधात तथाहि अध्ययनविधिर्हि प्रयोजनवदर्थज्ञानोद्देशनाध्ययन विधत्ते न च यागस्य प्रयोजनरत्ता स्वर्गाद क्षयित्वेन प्रयोजना भासत्वात्तत्साधनयागस्य पारमार्थिकप्रयोजनसाधनत्वानुपपत्ते तागर्थमात्रपरत्वे पूर्वकाण्डस्य उध्यमाने कथ नाध्ययनविधि विरोध न हि अध्ययनविधिस्वैवर्णिकान् प्रतारयति तस्मात् साध्यसाधनमात्रे पूर्वकाण्डस्य पर्यवसानमिति रिक्त हितीयेन प्रामाण्यानुपपत्तिरित्यभिप्रायेणाह साध्यति । तस्य पूर्वकाण्डस्य ब्रह्मण्येव तात्पर्य्यान्न प्रामाण्यानुपपत्तिरिति पूर्वणान्वय । ननु पूर्वकाण्डात् ब्रह्माप्रतीते कथ तत्परतेति तबाह साध्येति मुखेन हारेणेत्यर्थ । पूर्वकाण्ड हि साध्य साधनभाव यागस्वर्गादेोधयति तद्दोधनान पुमान् कर्माणि अनुतिष्ठति अनुछितानि च कर्माणि ब्रह्मज्ञान साधयन्तीति ताहककर्मबोधक पूर्वकाण्डस्य ब्रह्मपरता परम्परया युज्यते इत्यर्थ । ननु उपनिषदामेव ताटकज्ञानसाधनत्वात न ताक ज्ञान प्रति कर्मणा साधनतेति तबाह सत्त्वशुद्धिदारणेति । वच ·३ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। द्वारेण वा ब्रह्मणि एव तात्पर्य्यात् तात्पर्य्यार्थे शब्दस्य प्रामाण्यात् । तस्मादविद्यायोनिलं अतोऽविद्याकल्पितस्य जगतः प्रतीतिसमकालीनमेव सत्त्वमुचितं रज्ज- सर्पशक्तिरजतगन्धर्वनगरम्बनप्रपञ्चेषु तथा दर्श- नात्। भावानां सुष्टताम् । सत्त्वशुद्दिर्हि तावत् ज्ञानाङ्गं ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात् पापस्य कर्मण इत्यागमात् सत्वशुद्धिः कर्मभ्यः कषाय कर्मभिः पक्के इत्यागमात् ततश्चान्त,करणशहिद्वारा कर्मणां ज्ञानोपयोग इति तहोधकपूर्वकाण्डस्य ब्रह्मपरतेति भावः। ननु अफलत्वा- প্লিবো মন মুনিনা জামান গদলাল, योधात् कथ' गृहार्यतेति चेत् न कर्मणा पिटलोक इति श्रुतेनियानामफलवासिद्धेः । संयोगपृथकन्यायाच संस्कारार्थ- लाधिरोधात् विविदिपापक्षमाश्रित्य वा परिहरति प्रत्ति- हारेण घेति अयमर्थः । उत्पत्तिवाक्यविहितानि तावत् कर्माणि तेषां च फलाकाहावस्थायामधिकारविध्यन्तरमहत्तिवानेत्या दिफलविधायकवाक्यप्रवृत्तेस्तस्य च ब्रह्मानुभवकामो यागादी- न्यनुतिष्ठेदित्यर्थकत्वात् कर्मणामविशेषेण तत्वानुभवसाधनत्व प्रतीतेः साक्षाकर्मसाध्यत्वस्य जाने वाधादगावतरणन्यायेन जानसाधनयवणादिप्रत्तिद्वारा कर्मणां ब्रह्मज्ञानार्थत्वाव. गमात्तादृक् कर्मशोधकवेदराशेः पूर्वकाण्डस्य युज्यते ब्रह्मपर. तेति कयं तदयामासमिति । ननु भवतु ब्रह्मणि पूर्वकाण्डम्य तात्पर्य तथापि तत्र प्रामाण्य कुतस्तत्वाह । तात्पर्य्यार्थ ·८५ वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावनी। अवेद निरूपणीयम् । प्रतीतिमा सत्त्वं चेत् सत्त्व प्रातीतिक मतम् । अविरोधात् ममापीष्टत दे वद का प्रमा॥१०॥ प्रतीतिसमकालीनं सत्त्व जगत इति कोऽध: कि प्रतीतिरेव सत्व किं वा प्रतीति- व्यतिरेकेण जगतः पृथक् सत्वमस्ति । अन्त्ये तत्र प्रमाणमस्ति न वा । अस्ति चेत् तव कि प्रत्यक्षमनुमानमागमोऽर्थापत्तिा । प्रत्यक्षमिति इति यत्पर शब्द स शब्दार्थ इति न्यायादित्यर्थ । जगतो ऽज्ञानमूलकत्वे यतो न एकोऽपि दोष प्रसरति तस्मादित्युप सहरति तस्मादिति भाविद्यकत्वसाधनस्य जगत प्रातीतिक सत्वसाधनोपयोगमाह अत इति। अविद्या हि प्राणिकर्म- वशात् सुब्धा सती जगदाकारण ततप्रतीत्याकारेण च युगपदेव परिणमते नियामकाभावात क्रमपरिणामे प्रयोजनाभावाञ्च वृत्तथ विषयजनन्चत्वानगीकारार्पकत्वस्य अजनकले अपि उप- पत्त स्तत प्रतोतिसमकालीनमेव विषयसत्वमुचितमित्यर्थ । विमत प्रपञ्च प्रतीतिमात्रकालीन अविद्योपादानत्वात् रज्जु सर्पादिवदित्यभिप्रेत्य दृष्टान्तमाह। रज्जुसपेति साध्यसाधन- वैकल्पा दृष्टान्तेन परिहरति तथेति एतचोपपादित पुरस्तात् प्रतीतिमात्रकालीन घटाधाविद्यक यत रज्जुसर्पादिका यहत् तयाच इद ततस्तथा प्रतीतिमात्रकालीन जगद्युक्त्या निरूपित प्रतीतिव्यतिरकेण सत्व चास्य निवार्यते। ननु प्रतीतिसमकालीन ·- - वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। ८५ जगत: सत्वमुरितमित्युक्त तवैकं जगतः सत्वमपरज्ञानस्येति सत्वहय प्रतिभाति न हि घटमात्रकालीनस्य पटस्य घटा- नातिरिक्त सत्वं युगपदुत्पनविनष्टयोरपि घटपटयोर्भदेन एकसत्वायोगात् ततश्च ज्ञानज्ञेययोरपि भिन्नत्वात् सवैकत्वं न युक्तमित्याशङ्कयाह । अवेदमिति प्रातीतिके जगतः सत्वे इदं बुद्धिस्थ वक्ष्यमाणं किमिदमित्यपेक्षायामाह। प्रतीतीति प्रातौतिक सत्वमिति यत्तत् प्रतीतिमात्र प्रतीतिरेव सत्वमिति मतं चेद्यदि इति अनुवादः इमं पक्षमविरोधात् स्वीकुरुते अविरोधादिति। अथ उक्तयुज्या ज्ञानज्ञेययोर्भदान ज्ञानसत्वमेव ज्ञेयसत्वमिति तत्राह त द इति । ज्ञानन्नेययोर्मेटे इत्यर्थः । का प्रमेति किं शब्द आक्षेपे प्रमाप्रमाणमित्यर्थः । ततय ज्ञानज्ञेययों- भैदे प्रमाण न किञ्चिदित्यर्थ: । लोक व्याख्यात भूमिकामाह । प्रतीति इति । कोऽर्थ इत्युक्त विशदयति किं प्रतीतिरैवेति ज्ञेयं तु प्रतीतिरेय अतस्तयोरभेदात् ज्ञेयसत्वा प्रतीतिसत्वैवेत्यर्थः । विकल्पान्तरमाह किं वेति । जगतो ज्ञानात् व्यतिरेकेण भेदेन सत्व किं पृथगस्ति ज्ञानसत्वाया जगत्सव किं भिनमस्तीति द्वितीयविकल्पार्थः मत्वभेदे हेतुमाह प्रतीतिव्यतिरेकेणेति । जगत इत्युभयत्र सम्बध्यते ज्ञानज्ञेययोर्भेदात्तत्सत्व योरपि गेद इति । श्राद्यस्याङ्गीकरियमाणत्वादन्तिम दूपयति अन्त्ये तत्रेति। अन्त्ये अन्तिमे तत्र तस्मिन् पक्षे हेतुत्वेनोपन्य स्ते ज्ञानज्ञेययोमद न चेत् प्रमाण ज्ञानव्यतिरेकेण जगतः पृथक् सत्वे प्रमाणाभावादेव ज्ञानज्ञेययोर्मेदस्तत्तसवभेदोऽपि स्पश्त्यहिरेपनि प्राणाभानपन्न निराकृत्य विस्तरेण आद्य प्रमाण सत्त्वपरं निराक - मनुवदति अस्ति चेदिति प्रमाणमिति शेषः । प्रमाण- सत्त्वपक्षं दूपयितु विकल्पयति तोति । तत्र प्रमाणसत्वपचे इत्यर्थः । ततः ·वेदान्तसिद्दान्तमुतायन्नो। घटोऽयमिति यत् प्रत्यक्षमिदमेव स्वरमा घटस्य भेदं विषयीकरोति प्रत्यक्षान्तरं वा । स्वयमेव स्वविषयभेदं गृहाति प्रत्यनमिति चेत् तत् किं स्वप्रकाशं परप्रकाशं वा ? तबाखवि. षयविशेषणत्वेन भेदस्य भानेऽपि विशिष्ट- कि शब्दमूचितान् विकल्यानाह प्रत्यक्षमित्यादिना। उप मानस्य नियतविपयत्वादनुपलब्ध चाभावमात्रगोचरवात्तयो- रनुपन्यास: प्रत्यक्ष ज्ञानज्ञेययोभदे प्रमाणमिति पक्ष दूपयितु- मनुवदति प्रत्यक्षमिति । तत्रेति प्रत्यक्षप्रमाणसद्भावपक्षे इद घटोऽयमिति प्रत्यक्षं स्वस्माहटोऽयमित्याकारात् ज्ञानरूपात् घटस्य भेद घटधर्मिण, सम्बन्धिन भेद विषयीकरोति प्रमा. पयति प्रकाशयतीत्यर्थ. । अात्माययप्रसक्तर्विकल्पान्तरमाह प्रत्यक्षान्तर वेति । अय घट एतद्दिषयकज्ञानाभिन्न इति प्रत्यक्ष प्रत्यक्षान्तरशब्दार्थ.1 श्राद्यमनुवदति स्वयमेवेति । स्वविषयभेदमिति स्वप्रति- योगिक विषयधर्मिक भेदमित्यर्थ. । पाद्य निगकर्तु तदुपयोगि विचारान्तरमाह तत्किमिति । तत्पूर्वोता प्रत्यक्ष स्वप्रकाशमवेद्य मत् अपरोक्षव्यवहारयोग्य परमकाश वेद्यमित्यर्थः । घटोऽय. मिति प्रत्यक्ष स्वप्रकाश सत् स्वविषयसम्बन्धिन भेट स्वयमेव ग्ग्रहातीति आद्य पश्मनूय दूषयति तत्राये इति । तवाद्य इति प्राप्तमिति अन्वयः तव खप्रकाशपरप्रकाशयोर्मध्ये इत्यर्थः । इति शब्दपरामृष्ट माह स्खेनेव व जन्यते इति। किमिति खेनैव ·वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। जानस्य विशेषणज्ञानजन्यत्वपचे खेनैव भेद- लक्षणविशेषगाविषयेगा खयं जन्यते इति प्राप्त तथा च आत्मांश्रया। विशेष्यत्वेन भेदस्य भाने विशेषणाविशेष्योभये- न्द्रियसन्निकर्षमा विशिष्टज्ञानकारणमिति पर्छ रान् विशेष्य घटे प्रति विशेषणत्वेन भेदं ग्रहाति मत्ती मिनी घट इति उत महटयोआंद इति। स्वभेद विशेष्यत्वेन यदि म्वविषय विशेषणत्वेन स्वप्रतियोगिक भेदं प्रत्यवं ग्रंशातीति पक्षस्तदापि दमालोचनीय कि विशिष्टज्ञान विशेषषनान- विशेष्येन्द्रियमविकर्षजन्य किंवा विशेषणविशेष्योभयन्ट्रियसनि. कर्षजन्य विशेषणशानजन्य विशिष्टज्ञानमिति पोऽपि इत्यं विचारणीय विशेषणस्य भेदस्य ग्राहक ज्ञान किमिदमेव यत् प्रत्यक्ष भेदग्राहकत्वेन संम्प्रतियः तटव उत ज्ञानात्तरं यदि तदेव हि विशिष्टज्ञानं स्वस्मात् स्वविषयस्य भेदग्राहक स्वम सम्मतं यत्तदेव विशिष्ट भानजनकलेन पभिमतविशेषण- भेदज्ञानेन खेनैव जन्यत इति कथं न उक्तदीप इत्याद खविषयेत्यादिमा। खेनैव स्वजनने को दोप इति सवाह तथा तेति। तराव्यवधानेन खजनने कारणत्वेन स्वापेक्षपात् प्रत्ययः । पात्माश्रयदोषपरिहाराय प्रत्व स्वभेदं विशेषलेन ग्ल्लाति प्रतिपक्षमुपयानि विशवनभेदस्यभान लिभेदम्य विशेय- लेन महणपचे धर्मिप्रतियोगिनोमदं प्रति विशेषण नव प्रति- योगिभूत प्रत्यप्त स्वपक्षातयेच भाति घटोर्मिस्वमावविषये जानन भातोति तजन्यत्वेऽपि पिगिटभेदप्रत्ययस्य खाजन्य.

·वेदान्तसिद्धान्तमुकावली।
जानोत्पत्ते पूर्व भेटोऽस्तीति वाच्य तथा च
तस्यैव ज्ञानस्य कघ स भेटो विषयः स्यात्
स्वोत्पत्ते पूर्व खस्यैवाभावात् ।
जानान्तरस्य च म्बयप्रकाशज्ञानाविषयत्वेन
'तत्प्रतियोगिकभेदाऽविषयत्वात् ।
अवतमा-
त्वान्नात्मायय इत्यर्थ । एवमपि विगेन्द्रियसनिकजन्यत्व
मादायात्माश्रय विशेषणविशेष्योभयेन्द्रियसबिकर्पजन्यत्वपक्ष
एव दातु त पक्षमुत्यापयति विशेषणेति। अस्मिन पक्षे आत्मायय
दातु भूमिकामाह ज्ञानोत्पत्त रिति। अयमय भेदग्राहकप्रत्य
क्षस्य उभयेन्द्रियसविकर्षजन्यत्वपक्षे भेदम्य विशेषणत्वेन विशेष्य
खेन वा भाने भेदेन्द्रियसन्निकपोऽवश्य प्राग वक्तव्य । भेदमन्त्रि
कर्षस्य विशिष्टभदग्राहकप्रत्यक्षजनकत्वात इन्द्रियमत्रिकर्षस्य
भेदाययत्वाञ्च तदर्थ पूर्वभेदमत्वा वक्तव्येति भवतु एव भेदमत्ता
पूर्व तथा सति कि म्यादिति तबाह तथा चेति । इदमत्राकृत
मिन्द्रियसबिकाश्रयो भेद खग्राहकप्रत्यक्ष कि ज्ञात मन्
जनयति सत्तामात्रेण वा जातयेत् तज्ज्ञान किमेतदेव
ज्ञान ज्ञानान्तर वा याद्य दूषयति तस्यैवेति । स्वप्रतियोगिक
विषयधर्मिकभेदग्राहकत्वेन अभिमतस्य प्रत्यक्षस्यैव कारणी
भूतभेदो विषयो न सम्भवेदित्यर्थ । तत्र हेतुमाह सोत्पत्ते
रिति । भाव च आत्मायय इत्यर्थ ।
भेदग्राहकत्वेन अभिमतविशिष्टज्ञानोत्पत्ते
प्रक भेद
ज्ञानान्तरमेवेति न प्रात्मान्यय इत्यभिप्रेत्य पक्षान्तर
मुत्थाप्य दूपयति ज्ञानान्तरम्य
प्रयमवाशय
मान
चेति।

·वेदान्तसिहान्तमुक्तावली) नस्य ज्ञानस्य परप्रकाध्यत्वे वर्तमानकालोयाधिक खप्रकाशत्वमिति स्यात् । वर्तमानकाले जान- खरूपमेव खप्रकाशमिति चेत् ? न, अतीताना- गतयोरपि तथात्वापत्तेः नहि घटः कदाचित् अघट इति स्यात् ।। इन्द्रियसन्निकर्षाथयस्य भेदस्य खसत्तामात्रेण नाद्यः खम्र- नज्ज्ञानान्तरं कि निर्विकल्पक' सविकल्पकं वा ? भेदस्य सविकल्पकैकवेद्यलात् । न द्वितीय इत्याह स्वयं प्रकाशति। भविष्यज्ञानस्य प्रतियोगिभूतस्य न काशत्वमवर्तमानत्वात् तथाच तदिययकस्य भेदज्ञानस्य न খনিমিনি ব্যক্কিা ছিনি অনায়নি। এ प्रकाश्यत्वे ज्ञानम्य अवर्तमानत्व हेतु वदता वर्तमान- मानस्य स्वप्रकाशत्वमिति अर्थादुतो भवति । तत्र ज्ञानस्य स्व. काशत्वे वत्तेमानव प्रयोजक ज्ञानव वा १ प्राय दूपयति धर्तमानकालेति । तथान ज्ञानस्य म्वाभाविकखप्रकाशताङ्गी- कारपक्षक्षतिरिति भावः । द्वितीये पूर्वदोपानतिक्रम इति शद्धोत्तराभ्याम् आह वर्तमानेति। तयात्वापत्तः स्वमकाश- लापत्त: नानात्वाविशेषादित्यर्थः । इममयमर्थान्तरन्यासन प्राह नहीति। यहा अतीवा. नागतयोस्तहि ज्ञानत्वमेव मान्नु इत्याशवाह न होति । स्वभावत्यागप्रसङ्गादित्यर्थः। विशिष्टज्ञानस्य विशेषपज्ञान: जन्यत्वपक्षे भेदस्य च विशेषणवेन भानपक्षे विशेपएमाले-

·20
वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावला ।
स्वविषयकजानजनकत्वमित्यपि प्रक्रियामावं
प्रमागाभावेन सत्तामात्रस्य अपि असिद्धेः । अस्तु
तहि परप्रकाशज्ञानपक्षे प्रत्यक्षान्तरेण ज्ञानात्
जेयस्य भेदग्रह. ।
--
विशिष्टज्ञानादन्यदिति पक्षोऽप्येतेनैव निराकरणेन निरस्त
इति न
पृथक दूपित इति बोदव्य इन्द्रियसद्रिका
श्रयो भेद स्वसत्तामात्रेण स्वविषयकप्रत्यक्ष जनयतीति
पक्षमनूद्य दूपयति इन्द्रियसद्रिकपति। प्रत्यते
प्रत्यासन्नं भासते प्रत्यासत्तिय भेदेन्द्रिययोर्यथायथ विशेषण
विशेष्यता न ज्ञान तत किमिति भेदस्य स्वरूपसत एव
म्वज्ञान प्रति जनकल्व प्रक्रियामात्रमिति तबाह प्रमाणेति । अस्तु
विशेषणविशेष्यताप्रत्यासत्ति मा तु
सतो भवति नासत
मत्वञ्च भेदस्य प्रमाणाधीनमिति कथ न भेदविषयकप्रत्यक्षात
प्राक् भेदसत्ताग्राहि प्रमाण मृग्यमिति सदभावाब भेदसत्तेति
असन् भेद कघ ज्ञान जनयेदित्यर्थ । मत्ताभावेन नितरा
विशेषणविशेष्यताप्रत्यासत्तिरपोति दोतयितुमपि शाम्द ।
घटोऽयमिति प्रत्यज्ञमय स्वप्रकाश सत् म्वविपयभेद ग्रहातीति
पक्षो न सम्भवतीत्युक्तम् । ननु तदेव प्रत्य परमलाश मत्
सविषययोभद रहात न च अव पूर्वोक्तदोप एतत्प्रतियोगिक
यिपयनिष्ठभेदग्राहकज्ञानान्तरस्य म्बीकारे परप्रकागप्रत्यनपत्रे
अनुपपत्त्यभावादिति चेत् । न, इदर्मर प्रत्यक्ष भेद विपयोकरो
तीति प्रतिभा व्याघातादिति तदेव प्रत्यक्ष परप्रकाश सम्बभेद
विपयोकरोतीति प्रशो धहिरेव निरसनीय सप्रकाशमानपत्रे

·वेदान्तसिहान्तमुक्तावली। सोऽपि व्यावृत्तप्रतियोग्यादिग्रहपूर्वको न वैति विवेचनीयम् । न चेत्कथं भेदं विषयौ- कुर्यात् । नहि निईमिक निष्पतियोगिकं वा भेदं कश्चित् प्रत्येति अयमम्मानिन्न इति अनु- भवात् । व्यावृत्तप्रतियोग्यादिग्रहपूर्वकत्वे तुव्यात्ति- ग्राहकप्रत्यक्षान्तरान्वेषणे अनवस्था। तेनेव व्याघ- प्रतियोगिनः प्रत्यक्षम्य अवेदालातत्पतियोगिकभेदं जानान्तरं विषयोकर्तुं न शक्नोतीति तं पक्षसुपेक्ष्य जानपरप्रकाशपरे भेदस्य प्रानान्तरमाधवपक्षमुत्थापयति अस्तु तहीति । प्रतियोगिनोऽन्यत्प्रत्ययान्तर' तमिमं पक्ष दूपयितु विकल्प यति सोऽपि इति । प्रतियोग्यादिग्रहपूर्वको नभेदग्रह इति इम पक्षं दूषयति न चेत् प्रत्यादिना । प्रतियोग्यादिकमविपयोकत्य किमिति प्रत्यक्ष भेदं न गोचरयति तनाह न होति । अय. मचायः भेदयाहि प्रत्यक्ष निर्विकल्पक सविकल्पक वान सावनिर्विकल्पक भेदस्य समवायादिवत् मविकपकेकवेद्यत्वात् सविकल्पक चेत् तर्हि सयिकस्पर्क प्रमेयत्वेन भेट पिपयो. करोति भेदलेन वा न तावतममेयत्वेन निष्प्रयोजनलास्न हि प्रमेयत्वेन जनजाने पिपासुस्तदुपगमाय प्रवर्तते नापि भेदलेन मिप्रतियोगिताने विना भरलेन भेदग्रहम्य दुर्निरूपलात् भेदस्य सत्सापेकरूपत्वादिति इममेवाधमभिमेवार । प्रय. मन्मादिति। ध्याहसमतियोमादिपरपूर्वको मेदया इति पभमन्य ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। त्तिय अात्माश्रयः । तस्मादस्तुमावावगाहि प्रत्यक्षं न भेदवाती जानातीति सिद्धम् । अस्तु तर्हि अनुमानात् जानन्जेययोर्भेद- ग्रहः । तथाहि विमतो विषयः स्वविषयत्ताना- द्भिाते तद्विरुद्धधर्माश्रयत्वात् यो यविरुद्धधर्मा- दूषयति व्यावृत्तेति। प्रतियोगि ज्ञानं भेदज्ञाने हेतुरित्यत्र कोहक प्रतियोगि ज्ञानं विवक्षितं निर्विकल्पक चेत् तर्हि किञ्चिदाकारः प्रतियोगिभेदजाने भासेत ज्ञानस्य स्वसमाना- कारविषयोपस्थापकत्वात् अन्यथा अतिप्रसङ्गात् सविकल्पक चेत् तत् कि भिवत्वेन प्रतियोग्यादि ग्यहाति अभिवत्वेन वा न तावदभिन्नत्वेन प्रतियोगिधर्मिणोरभेदग्राहिणः प्रमाण- लेन उत्तरस्य भेदग्राहकत्वेन अभिमतस्य अप्रामाण्यप्रसङ्गात् तटु- पजीव्योत्तरस्य प्रवृत्तः ततो भिवत्वेन धादिग्रहः परिशिष्यत इति एतमयमभिप्रेत्य प्रतियोग्यादि विशेषयति व्याहत्ते ति। प्रत्यक्षान्तरस्यापि व्यावृत्त प्रतियोग्यादिविपयत्वेन विशेषए- व्याहत्तप्रतियोग्वादिग्रहजन्यत्वात् तद्ग्राहकान्तरस्वीकारे अन- वस्था स्यादित्यर्थः । भेदग्राहकत्वाभिमतस्य प्रत्यक्षम्यैव व्याहत्त. प्रतियोग्यादिज्ञानत्वे वेनैव स्वयं जन्वत इत्यात्माययापत्तिरिति दूषयति तेनैवेति । प्रत्यक्षस्य भेदाग्राहकले निर्विषयत्वापत्ति- मुपसंहारव्याजेन परिहरति तम्मादिति । एव प्रत्यक्षस्य भेदग्राहकतां पराक्तत्व अनुमानं भेदग्राहक- मिति पक्षमुत्यापयति अस्विति । खविपयेति विपयो घटो रजतजानाद्भिद्यते इति सिद्धसाधनमिति साध्य विशि- ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। श्रयः स ततो भिद्यते यथा घटात् पटस्तथा चायं तस्मात् तथा। मैवं विरोधस्य भेदनिरूम्बत्वेन भेदासिया विरोधासिही तमिधर्माश्रयत्वस्य अपि असिद्धेः। साध्याप्रसिद्धया व्याप्तासिद्धेश्च । नहि घटपटयोर्भेदः केनचित् मानेन सिदो येन साध्यं प्रसिहोत् । प्रत्यक्षाभावै अनुमानान्तरानु- सरोऽपि अनवस्वादिदोषस्य तादयस्थयात् । । नष्टि खविषयेति । तहिरुइँति तस्मात् ज्ञानाविरुद्धो यो धर्मः जडलमप्रकाशत्व तदाश्रयत्वादित्यर्थः । अमिहरा हतपणेन दूषयति मैवमिति । धर्मस्य विरुद्धत्व तावविरोधाययत्वादिति अविवादं विरोधध जाननेययोर्मदे ज्ञात एव ज्ञातुं शक्यो नान्यथा तभेदस्य च साध्यवादसिदौ तविरुण्य विरोधलक्षण- धर्मविशेषणासि तदाश्रयत्वस्यापि अभिमवमित्वर्थः । कि ज्ञानप्रतियोगिको भेदः साध्यते भेदमान' वाम ताप- दन्त्यः तत्र विवादात् पाद्यश्चेत् तबाह साध्ये ति । तथा ব বাঘব এলবিয়ন ঋষিরা এলামিস্বত্ব मिद्धिरित्यर्थ.। अथ जानतहिपयों परस्परं भित्री विरह- धर्माश्रयत्वात् घटपटवदिति विवक्षितं परम्पर भेदय घटादावेश मसिद्ध इति नामसिविणेयाविन घायया. सिद्धिरिति तवाइ व्यासामिडेति। कुतो व्याप्तामिद्धि- रिति तताइन होति। व्याप्ति म साध्यभाधनयोरव्यभि- चरितसम्बन्धः सम्बन्धम्य र उभयनिरुप्यत्वाचन मत्ता भवितव्य तत्र माध्य' न दृष्टान्तेऽपि मत्ममाणाभावात् नत ·८.४ . वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। आगमस्याभेदमाबे तात्पर्येण पर्यवसन्नस्य भेदवोधकत्वं शशितुमपि अशक्यम् । ननु ब्रह्मण: सकाशात् सृष्टिं प्रतिपादयन्नागमः कार्य जा- तस्य ततो भेदमपि प्रतिपादयति । अभेदे ततो जन्मैव न स्यादिति चेत् ? न, सृष्टिवाक्यस्य सर्वस्य प्रधानादिपरपरिकल्पितकारणान्तरनिरा- साध्याप्रसिद्या तनिरूपिता व्याप्तिन सिद्दातीति व्याग्यवासिंद्धी हेतुरित्यर्थः । एतेन प्राथयामिदिरपि व्याख्याता केनचिन्मानेन इत्युक्त विशदयति प्रत्यक्षाभावे प्रति प्रत्यक्षस्य भेदग्राहकत्व- मुपरिष्टानिराकरिष्यते । अनुमानान्तरेति प्रकृतादनुमानादन्येने येन अनुमानेन घटपटयोमेदो ग्राहिष्यते तत्रापि व्याप्तिग्रहस्तेनैव चेदामाश्रयोऽन्येन चेदनवस्थेति पूर्वोतदोपतावस्थ्यमित्यर्थः । ज्ञानज्ञेययोर्भदे प्रमाणमागम इति पक्ष दूपयति । आगमस्येति। पूर्वोत्तरकाण्डात्माहि भागमस्तत्र पूर्वकाण्डस्य साध्यसाधनमुखेन संस्कारादिद्दारा अहितीये ब्रह्मणि एंव तात्पर्य्यादुत्तरकाण्डस्य पविधलिङ्गोपेतस्य पुनः साक्षादेव अहैतपरत्वा दयोधकर्वे शद्भितमशक्यमित्यर्थः। ननु यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते इत्यागमस्य देवताधिकरणन्यायेन ज्ञानज्ञेयमैदप्रतिपादकत्वात् तत्र प्रामाण्यमिति गश्ते ननु ब्रह्मण इति । ननु यतो वेत्यादि वाक्य ब्रह्मणो निमित्तोपादानरूपात् जगत' सृष्टिमाह न भेदै तदप्रतीतस्ततः क देवताधिकरणन्यायेन तस्मिन् तस्य प्रानाण्य- मिति तबाह प्रभेद इति । ब्रह्मजगतोरिति शेपः। ततो ब्रह्मणो जन्म न स्यात् कार्यस्य नहि घटी घटाज्जायते एकस्य ·वैदान्तसिदान्तमुक्तावली करणापरस्य मृघटादी कारणात् काय भेदेनानिरूपणवद् ब्रह्मणाः कारणात् कार्य- जातस्य सर्वस्य भेदेनानिरूपणेनाद्वितीयब्रह्म- सम्भावनामावे तात्पर्य्यात् । अन्यथा भेटपरले तनिषेधोऽनर्थकः स्यात् । किञ्च सृष्टिवाक्य पूर्वोत्तरहत्तिलासम्भवादित्यर्थः । जानु ब्रह्मजगतोक्मेदेऽपि ज्ञानम्ञययोमदे किमायातं नहि कार्य ज्ञान तस्य जडत्वात् न पपि बध तस्य असतित्वेन घटाद्यप्रकाशकत्वात् ततः कथ तयोमदयि ज्ञानजेययोमदः स्यादिति मैवं प्रकाश हि भान हत्तीई हि चिद्रूप ब्रह्म जगत् प्रकाशक इत्तेजडत्वेन अप्रकाशत्वात् सविशेषणे होति न्यायेन ब्रह्मण्येव प्रकाशकत्व. पर्यवसानेन जानवोपपत्तरतस्तछेद' कार्यस्य ज्ञानादेष भेद इति कि कार्यकारएप्रतिपादकत्वमात्रेण उक्तागमस्य ज्ञान य- मेदसाधकत्वम् उत तत्पमापकत्वेन ? नायः विष भुइव इत्यादी प्रतिप्रसङ्गात् न द्वितीयः तस्य परलल्पितकारणा- न्तरनिराकरणपरलेन कार्यकारभावाममायकवादित्याह नेत्यादिना । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते इति श्रुताविमा. नीति तावतविशेषण लेन नामरूपाभ्यां प्याक्कत मनमाम्य- चिन्तारचना रूपादोत्येवभूतधर्मा:समयम्से तैय धर्मः प्रधाना- हेरचेतना परिचिवज्ञानगर हिरणगभादजगत: सम्भय) न सम्भवतीति यतो वेत्यादि अति मोषां जगत्कारणत्वनिषेध. परा प्रत्ययः । ननु सृष्टिवाक्यम्य परकम्पितप्रधानार्दजगत्कारण- निराकरणव नोपपद्यते समन्बयाधिकरणविरोधादिति तबाद ·वेदान्तसिद्रान्तमुक्तावली। न तावत् सानाद प्रतिपादयति भेदवाचक- पदाभावेनापदार्थम्य वाक्यार्थत्वाभावात् पदार्थ- म्यैव सदृष्टस्वेन वा धर्मिमानपरत्वेन वा वाक्य- प्रतिपाद्ययात् कल्पनायाश निषेधवाक्य विरोधे- नानुत्यानात् । नच ज्ञानमेव खातिरिक्तजेय व्यतिरेकगानुपपन्न स्वभिन्न नेय विषयोकरोति न हि निर्विषय जान सम्भवति दृष्ट वा सवि- अहितीयेति । अहितीय विजातीयमेदशून्य यद्ब्रह्म तदीया सम्भावना पूवोक्त स्वरूप ब्रह्म भवितु महतीत्येव रूपा तन्मात्रे मृष्टिवाक्यस्य तात्पावेति पूर्वनिषेधे हेतुत्वेनान्वय । सम्भाव नाया हेतुमाह बाण कारणादिति । अत्र दृष्टान्तो मृवटादा विति मेदे हिमवहिन्थ्ययोरिव कार्यकारणभावादर्शनात् मृहट इति सामानाधिकरण्याञ्च तयोरमेदै कार्यकारणभावो युज्यते इत्यर्थ । ननु मृघटयो रमेदे पूर्वोत्तरभावासम्भवात् पूर्वात्तरभावव्याप्त कार्यकारणभावो विना मेद न सम्भव इति सृष्टिवाक्य मैदपरमेव कि न स्यादित्याशड्याह अन्यथेति ।अन्यथा शब्द व्याचष्ट मेदपरत्वे इति । तस्य भेदस्य निषेध तनिषेध मेदस्य सृष्टिवाक्यताल्पय्यविषयत्वे नेह नानास्ति किञ्चनत्यादि श्रुत्या निषेधो व्यर्थ स्यादखण्डवस्तुमिहायोमेदनिषेध । नच युतितात्पर्य्यविषये सति मेदेऽखण्डवस्तु सिहातीति व्यर्थस्तन्द्रि घेध इत्यर्थ । न च विना मेद पूर्वोत्तरभावासम्भवात् कार्यकारणभाव इति साम्प्रत कस्मितभेदमाथित्य कल्पित ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। विषयस्यैव भासमानत्वात् अन्यथा निष्प कारक- कार्यकारणभावे विरोधाभावात् किञ्च सृष्टिवाक्यं मेदपरमिति कोऽर्थः किं तहाक्य पदार्थवेन भेदं साक्षात् प्रमापयति वाक्यर्थिवेन वा विना भेदं वाक्यार्थ: कार्यकारणभावो नोप- पद्यते इति वाक्यार्थीपपादकभेदमर्थात् कल्पयतीति वा सर्व- थापि न सम्भवति इत्याह । किञ्चत्यादिना भेदो न सृष्टि- वाक्यनिविष्टपदार्थः सरिवाक्ये मेदोपस्थापकपदाभावात् अप दार्थत्वाञ्च न वाक्यार्थ इत्यर्थः । ननु अपदार्थस्यापि परयह- भोजननिषेधस्य विष भुंचे ति वाक्यार्यतावत् ब्रह्मजगतो/दस्य अपदार्थस्थायि सृष्टिवाक्याता किं न स्यादिति नेत्याह पदार्थस्य एवेति। अखण्डवाक्यार्थत्वपक्षमाथित्याह धमीति । वाकाप्रतिपाद्यत्वादित्यत्र साक्षादिति शेषः । ततय परग्रह- भोजननिहत्तरपदार्थत्वात् न साक्षाहाक्यातेति न दोषः। वतीयं परं निषेधयति कल्पनायायेति। न तावत् सृष्टिवाक्यमेव कार्यकारणयोभैद कल्पयति पचेतनत्वात् न अपि वाकाथ दृष्ट्वा पुरुषो भेद कल्पयति युकल्पनाया: युतिविरोधेन धाभासत्वादित्ययः । एतेन प्रर्यापत्ति प्रमाणमिति निरस्त जानात्मकन जगतोमदे तयोः कार्यकारणभावानुपपत्तिः ममामिति प्रसानिरस्त ज्ञानान्यथानुपपत्तिनियमेदे प्रमाणमित्या पराचटेन चेत्यादिना इति नच वायमिति अन्वयः । इति शब्दपराममाह जानमेवेत्यादिना । यया दाय विना न वहिरात्मानं सभी तथा विना नेयं मान सप्पमेय न लभते प्रतः प्राम्यं प्रेये न भवितव्यम्, तश्च न स्वयमय দিহিীঘা না মানব মমিনুয়াল অয়ে मेयं कल्पयतीति जाननेययोमदसिदिगिति। ननु दाधममवो ८ ·वेदान्तमिदान्तमुक्तावनी। मेव भारत जाने विपयातिरितस्य प्रकारस्य प्रभावादिति वाच्यम् ? जेयव्यतिरेकेण ज्ञानम्य अनुपपत्त्यभावात् । अन्वयः। ..वद्धिविना टाय न मम्भवतीति युक्त ज्ञानं तु न विपयजन्वं ततः कथं विना विपयं ज्ञानमेव न मम्भवतीति तवाह न होति। अर्वप्रकागो हि ज्ञानम् अत्यन्तामति वाच्यार्थे कम्य प्रकाशनं ज्ञानं भवेत् । ततोऽर्थनिरप्यत्वात् ज्ञानम्य विषया- भावेन तम्य स्वरूपं मम्भवति इत्यर्थः । ननु अमम्भावितोऽपि अय: प्रामाणिकश्चेत् म्बीक्रियते एव यथा पौत्पातिकः सवितरि मुपिरिति तत्राह दृष्टमिति । दृटं वा न हि इति निर्विपयज्ञान प्रमाणाभावं प्रतिन्नाय तब मविषय- ज्ञानभामनं हेतुत्वेनाह मविपयम्यैव इति। ननु कम्मिंश्चित् भृतले घटवति अपि भूतन्नान्तरं निर्घटं यया तया कम्मिचित् नान मविपयेऽपि नानान्तरं निविपयं कि न म्यादिति गहा- निगसाय ग्राह एवेति । अवधारणामुपपादयति अन्यति । अन्यथा निविपर्य ज्ञान मति इत्यर्थः । ननु घटोऽयमिति ज्ञान वटी विषयो घटलच्च प्रकार इति उभयं मम्मतं ततय विषय- प्रकारयोर्मेदात् किमिति विषयाभावे निप्प कारक ज्ञानं भामिप्यत इति तत्वाह ज्ञान रति । भाममानगिध्यनिरूपकी हि जान प्रकारः म च विशेष्यपद्भाममानत्वात् विषय इति तप्यापि अभाव निप्प कारकमेव नानं भामेत इत्यर्थः। ततो ज्ञानं नवं विना अनुपपन्न हत्तिविरोधात् स्वभिन्न नेय कल्पयति ' इति नच वायमिति प्रतिज्ञायां हैतुमाह जेयेति । नयं विना नानन्य अनुपपत्त्यभावमुपपादयति तयाहीति ।

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली।
तथाहि तत् किं जानस्य ज्ञेयव्यतिरेकेण
उत्पत्त्यनुपपत्ति:स्थित्यनुपपत्तिप्तानुपपत्तिा?
नाद्या, जानस्य स्वरूपत उत्पत्त्यभावात् । भावे
वा प्रमाणतदाभासाभ्यामेव तटुत्पादनसम्भव
विषयानमेक्षणात् ज्ञानस्य सर्वव विषयजन्यले
नियमाभावात् ।
नापि स्थित्यनुपपत्तिः विषयस्य जाना-
नाश्रयत्वात् तथात्वे वा विपयलव्याघातात् ।
जान ययोमदे ज्ञानस्य जयव्यतिरेकेण उत्पत्त्यनुपपत्तिस्तत्यमाणं
किम् प्रत्यर्थः। जानस्य खभिनयमन्तरेण उत्पत्यनुपपत्तिरिति
किमेकदेशिमतम् ? उत व्युस्थितस्य ? आद्यसेत् ? तबाह
ज्ञानस्येति । ज्ञानस्य हत्त्युपरनात्वाकारण उत्पत्तावपि स्वरूपतो
नित्यभावत्वेन उत्पत्त्यभावात् न आय इत्यर्थः । व्युत्थितं प्रत्याह
भवि वेति। अन्यथैव उपपत्तेनय मायत्तिः प्रमाणमित्यर्थः।
मनु यथा प्रमाऽममे प्रमाणतदाभासी कारणत्वेन अपेक्षेने तथा
कारणत्वाविशेषादिषयनपि ते अपेक्षेते एव इति कथं तदाति-
रेकेण तयोरुत्पत्तिरिति तवाह ज्ञानस्येति । मित्यादी
व्यभिचारादित्यर्थः।
द्वितीयं दूपयति नापीति। नैयायिकादीन प्रति हेतुमाह
विषयस्येति। तादृशं प्रत्याचटे तथावे इति। तथाले
विपयस्य ज्ञानाययत्वे जानाश्रयम्य प्रमाढत्वात् इत्यर्थः ।
कयं ताई ज्ञातो घट इति प्रत्यय इति नष्टो घट इति.
यत् सन्तोष्टश्यम् । तीयमुस्थापयति ज्ञानविषयकेति ।

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। ज्ञानविषयकज्ञानस्य विषयज्ञानाधीनत्वेन जयं विना जप्तानुपपत्तिरस्त्विति चेत् ? न, ज्ञानस्य खयम्प्रकाशमानत्व खव्यवहारार्थ स्वातिरिक्तानपक्षणात् । परप्रकाशत्वेन ज्ञाना- न्तरापेक्षायां तस्यापि अन्यतस्तस्यापि अन्वत इति अनवस्थित्या ज्ञानासिद्धी जगदाध्यप्रसङ्गात् । इत्याह , जानस्य ज्ञेय विना अत्यनुपपत्तिानञ्जयभेदे प्रमाणमस्तु । ननु भानम्य विपयोभूतज्ञानविषय विना किमनुपपत्र स्वरूपमिष ज्ञानविषयकेति। विषयजानाधीनत्व नाम विषयव्याहत्तमानजन्यत्व ततग जानवत् ज्ञानविष- म्यापि जानन्तप्ती कारणत्वात् तदभावे सानाप्ति. अनुपपत्रा इत्यर्थः। जानतेरभावात् न झानाप्तिकारणत्वेन भेयमितिः प्रत्यभिप्रेत्य पूर्यपचनिषेध प्रतिज्ञानीसे नेति। जानं कि मध्यपहारार्थ स्वातिरिक्तनाममपेक्षते? उत विषयव्यवहारार्थ, नान्त्य , सानातिरिका यिपयम्याचाप्यमिहे प्रघ दूषयति प्रति- मायां हेतुमाह ज्ञानम्येति । स्वयम्प्रकाशमाननति पये. दावे मति अपरोक्षव्यवहारयोग्य लेन इत्यर्थ । ननु न जान सकाग तम्य यम्मुत्वेन घटय चत्वादिति तवाह परप्रकाश- तेनति । सान कि जायमानं विषयमाधक । उत पहायमान ! नाद्य प्रथमशानयत् सानाभामकज्ञानान्तरस्यापि मातम्य मधिपयाभिमतज्ञानमाधरुलापत्तो प्रानान्तगर्व पणायाम् एवं रतीयज्ञानम्पापि मानान्तरापिच्दया प्रनवम्बाप्रमद्र उत्याह पानास्तगपेक्षायामिति । प्रथमन्नानम्येति गेप । नन नेय मन. कम्पादोपाय मूलभूतप्रथमसानग्य भयाभागात् इति तबाह 1 ·वेदान्तसिहान्तमुक्तावली। अज्ञायमानस्यैव ज्ञानस्य खविषयसाधकले प्रमाणाभावेन नरशृङ्गतुल्यस्य म्वरूपसत्त्वासिद्धेः । अस्तु वा ज्ञानस्य स्वज्ञानाचँ ज्ञानान्तरापेक्षा तथापि विषयापेक्षणं कुतः विषयज्ञानस्यैव अपे- क्षणात् । ज्ञानसामान्यस्य अनपेक्षणे.स्वविषय- व्याहत्तज्ञानापनायां विषयापेक्षापि अवश्यम्भा- जानासिद्धाविति। यदेव जाने न जायते तदसखापत्त्या तद्विषय- ज्ञानस्यापि प्रमाणामावादसत्वापत्या सविद्धाराया अपि पसत्त्वापत्त्या मूलभूतज्ञानस्य अपि असिदि स्यात् नदसत्वे च जडमपञ्चस्य खय सिद्धाभावात् अनवभास स्यादिति पर- प्रकाशल ज्ञानस्य न युक्तमित्यर्थ । द्वितीय मनूध दूपयति अज्ञायमानस्यैवेति। ननु यदा कदापि प्रमाणप्रत्या स्वरूप सेल्यतोति तवाह अस्तु वेति । पूर्व ज्ञानस्य ज्ञप्तिरेव न सम्भवति इति अर्थापत्तो असम्भवो दोप उक्त अस्तुवेत्यादिना तु अन्यथैव उपपत्ति रुच्यते इति विवेक । विय- योभूतज्ञानस्य यो विषयस्तदवेक्षण ज्ञानविषयकामानान्तरस्य कुत प्रत्यर्थ । विपयज्ञानस्येति ज्ञानज्ञप्तिईि स्वविषय ज्ञानमेव अपेक्षते न विपयोभूतज्ञानविषयम् अपि सविषयमानमात्रेए चरितार्थत्वात् इत्यर्थ । ननु जाननप्तौ कि ज्ञानसामान्यमय विषय किंधा मानविशेष १ नाद्य घरजानमिल्याकारत्वात् ज्ञानमात्रविषयवायोगात्तन्मानानपेक्षणात् । अथ यदि द्वितीयः तहि शामविशेषस्य विषयाधीनत्वात् कथ विषयाभाये जान- उपपत्तिरिति पूर्वपक्षी शइने ज्ञानसामान्यस्येति । सत्व ज्ञान: 218 ·वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। विनी इतितत्तुच्छं ज्ञानस्य खत एव व्यावृत्तत्वात् परसिद्धजात्यादिवत् । तथापि ज्ञानस्य ज्ञेयव्याप्तत्वात् जे यं वोधयति विशेपो जप्तम भाम्यते इति स च ज्ञाने विशेषो व्यावृत्तिरूपो न विषयकृत इति न तत् ज्ञप्तिविषयमपेक्षते इत्यभिप्रेत्य परि. हरति तत् तुच्छमिति कुतस्तहि जानान्तरेभ्यो घटज्ञानस्य व्यावृत्तात्मक विशेषसिद्धिरिति शड्डा परिहरन् तुच्छत्व प्रति जाया हेतुमाह शानस्येति । विपयो जाने कि ज्ञानव्यायत्ति हेतु १ उत ज्ञान व्यात्तिप्रतीतिहेतु १ नाद्य व्याहत्तरन्योन्या भावत्वेन यजन्यत्वात् जन्यत्वे वा तदुत्पो प्राक् ज्ञान मा भिन्न- स्वभावमुत्पत्रमिति कव न विपयात् व्याप्त्युत्पत्ती स्वभाव ज ह्यात् श्रतोतानागतविषयक ज्ञान म्य अश्यात्तत्वप्रमाञ्च अय विषय बजाने व्याहत्ति प्रत्यायति तहिं अमती ता प्रत्या ययेत् मती वा न तावदाद्य अमतोऽप्रकाशनात् द्वितीये ज्ञान व्यावृत्तिमत्त्व न विपयाधीनमिति स्वतएव व्याहत ज्ञानमिति यथा परेपा वैगेपिकादीना पटवादिभ्यो व्यावृत्ता घटत्वादि जाति स्वत एव न तु व्यतया व्याययं ते अन्योन्याययात् अन्त्य विशेपाय स्वतएव व्यारत्ता तथा ज्ञानमपि स्वत एव घ्याहत्तम् इति ज्ञानम्य परप्रकागत्वपक्षेऽपि तत्प्रतीतिन विपयनिरू प्ये तिन भान जप्तपनुपपत्ति म्तय प्रमाणमित्यर्थः । ननु यद्यपि विषयो न प्रानोत्पत्तिहेतुर्नापि तम्धिति हेतु नापि तजनप्तिहेतु लघापि यया दाद्यव्याप्तो पषिदाच दहति तया सेयवान नान नयभामयति इति चम्ति जयमिति शरते। तथापि इति । बोधयति मानमिति गेप यत्र यदा यतिम्तन ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावनी। इति चेत्? न,व्याप्यसिद्धेः जानने वयोव देशवेन सामानाधिकरण्याभावात्। अतोता नागतार्घज्ञानदर्शनेनैककालत्वस्य अपि असिद्धेः । तस्मात्। प्रत्येतव्यप्रतीत्योच भेदः प्रामाणिकः कुतः ? प्रतीतिमानमेवैतद्वाति विश्व चराचरम्॥१८॥ जानजेयप्रभेदन यथा स्वा प्रतोयते । विज्ञानमात्रमेवैतत् तथा जाग्रचराचरम् ॥१६॥ 1 तदा दाद्यमिति युक्तां वर्दािह्य दहति इति ज्ञानं पुनर्न जे येन व्यास' विभिन्न देशत्वात् चित् विभिनकालवाति दृष्टान्तदार्शन्तिकवेपम्येण परिहरति नेत्यादिना। तडेदे पद का प्रमैति चतुर्थ पादसग्टहीतं विष्टतम् एतावता अन्य न यत्तदिदानीमुपसंहरन् लोकेन संग्टह्णाति तस्मादिति। ननु ज्ञान ज्ञेययोरमेदे कि ज्ञानमेव अवविधते नेयमेव वेति विनिगमकाभावात् विषये कि प्रतीतिरेव मत्यमित्यादि विकल्पानीकारेण आह प्रतीतिमात्रमेवेति । यदेत दिल भाति तप्रतीतिमात्रमेवेति यत् तत् अध्याहत्य योज्यम् अथवा यप्रतीतिमात्र स्वप्रकाशमहिमा माति एतदेव विखन ततोऽतिरच्यते इत्यर्थः। जडप्रपञ्चस्य स्वसिद्धये ज्ञाना- पेक्षाया अवश्यं वक्तव्यत्वात् ज्ञानस्य च विषयानपेक्षाया उपचार दितत्वात् ज्ञाने एव विषयोऽन्तर्भवितुमर्हति इत्यर्थः । ननु यदि प्रतीतिरूपमेव जगत्प्रतीतितो न अतिरिच्यते कथं तर्हि चरा. चररूपेऽपि अभेदेन नानात्वेन च प्रतीतिस्तवाह जानन्नयेति।

·१०४ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। तन्तोर्मेंदे पटो यहच्छ्रन्च एव स्वरूपतः । आत्मनोऽपि त वेदं भानमात्रं चराचरम् ॥२०॥ रज्जुर्यथा धान्तदृष्ट्या सर्परूपा प्रकाशते । आत्मा तथा मूढवुया जगद्रूपः प्रकाशते ॥२१॥ आत्मन्येव जगत्सर्व दृष्टिमात्र सतत्त्वकम् । उद्भय स्थितिमास्थाय विनश्यति मुहुर्मुहुः॥२२ पूर्णानन्दाऽदये शुद्धे पासदोषादिवर्जिते । प्रतिविम्बमिवाभाति दृष्टिमा जगत्वयम् २॥ तदुक्तं भगवता वशिष्ठेन तम्मिचिद्दर्पणे स्फारे समस्ता वस्तुदृष्टयः । धम्तुतो विज्ञानखरूपमेव खाप्न स्वप्नावस्थासम्बन्धि जगत् नानादिभेदेन च प्रतीयते तथा च स्वप्ने विज्ञानमेव यास्मना नानात्वेन च भाति यया तथा विज्ञानमालमेर एतज्जग- नाग्रल्कालीन चराचरात्मना नानात्वेन भाति इति तद्भानं भेदेन च भानं न अनुपपत्रमित्वर्यः । ननु किमिति विज्ञानमेर जगदूपेण भाति इति कस्पात विन्जाना देन वातन्वाणेव जगामतामिति तन्तोभ दे इति । पट: स्वरूपतो वस्तुतः तन्तीभेद शून्य एव इति अन्वय.। कारणमत्तेर कार्य मत्ता न सातन्त्रण कायं मत् तथा मति तन्त्वभावेऽपि पट. म्यात् । ननु पर्ट प्रति सन्तोः ममवायिकारणत्वेन पाययत्वात् सदभावे पटो न तिठति। नतु तन्तुमत्व पटसत्तं ति पेत् ? न हिमादिध्ययोरिय मैदे कार्यकारणभावस्य प्रदर्शनार तथा च तबाह ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। इमास्ताः प्रतिविम्बन्ति सरसीव तटद्रुमाः ॥ तथा~यस्य चित्तमयी लोला जगदेतचराचरम् । तस्य विश्वात्मकत्वे यि खण्डाले नैकपिण्डता। सन्तुपटयोरन्यतरावशेष पटस्य तन्तुमापदत्वात् तन्तीच पट- निरपेक्षत्वात् तन्तुरेव अवशिष्यत इति तन्तुमेदे पट: शून्यएव इत्यर्थः । इदं प्रतीतिसिदं चराचर जगत् आत्मनो यदि स्वरूपतो भिन्न तर्हि तथैव शून्यमेव तत्र हेतुः भानमात्रमिति । भानं प्रकाशश्चैतन्ध तद्रूपंता वस्तुत प्रात्मन्येव पर्यवस्थतीति युक्तामात्मभेदे जगदसदिति। ननु चिदात्मनो जगद्रूपेण माने विकारित्वप्रसङ्ग इति विवर्त्तवादाश्रयान्नेति सदृष्टान्तमाह रज्जुरिति । ननु अज्ञाता रज्जुः सर्पादिरूपेण भासत इति युज्यते तस्याः साधिष्ठानत्वात् नतु तदात्मा अज्ञानवशादपि अगदूपेण भासत इति कल्पयितु युक्तं तस्य निमित्वमात्रवेन जगदधिष्ठानत्वानुपपत्तेरिति तत्राह अात्मन्येवेति । जगदुत्पत्ति- स्थितिनित्तिहेतुत्वादात्मनो न निमित्तमात्रता किन्तु उपा. दानतेति जगदधिष्ठानत्वमेव अज्ञातस्य प्रात्मनी युक्तमिति । ननु आत्मनो जगद्रूपले अनात्मतापरिच्छिन्नजगद्रूपत्वात् तथा दुःखवायत्ति: दु.खरुपजगदात्मत्वात् तथा नानात्वञ्च भात्मनी. निष्टमापद्यते नानात्मकजगदात्मत्वात् अधिरपि आत्मनि दुर्निवारा तथाविधजगनायत्वात् तथाच धर्मादिमत्त्वप्रसतिय । नहि धर्मायनपेच्यात्मा जगत् जनयति वैषम्यादिदोपप्रसङ्गात् । नंच जीवादृष्टमुपजीव्यते न सादृष्टमिति वाचम् ? जीव- ब्रह्मणोरमेदात् किन यथा दुग्ध दध्याकारतामापत्र दध्येव शिष्यते न दुग्ध तथा श्रात्मापि जगद्रूपतामापन.

·वेदान्त सिद्धान्तमुंशावली। तदेवं दृष्टिमावात्मकं जगत् आत्माश्रयविषयेण अज्ञानेन कृतमिति आत्मनोऽज्ञानविषयत्वं साधु इति जगदेव स्थात् नत अात्मेत्येवं शशितदोषान् पराचष्टे पूर्णेत्यादिना। अज्ञानवगादेव परिच्छिन्नाद्यात्मकजगद्रूपता आत्मनो न वस्तुत इति न एकोऽपि दोप इति यथा दर्पणं विम्वनिधी प्रतिविम्बात्मना भासमानमपि प्रतिविम्वाकार- । ताया मिथ्यात्वात् न स्वरूपं जहाति एवम् प्रात्मनोऽपि जग- दाकारताया मिथ्यात्वात् जगद्रूपेण भासमानोऽपि अात्मा न स्वरूपं जहाति इत्यत्र दृष्टान्तमाह प्रतिविम्बमिति । उक्तोऽर्थ साक्षित्वेन प्राप्तवाक्ये पाह उक्तमिति । अब वदन्ति इत्यादिना ग्रन्येन एकदेशिनिराकरण- व्याजेन निरूपितं प्रमेयमुपमहरति तदेवमिति। यतो ज्ञानज्ञेयविभागो न प्रामाणिकः तत् तस्मात् एवं सति दृष्टिदृश्ययोरन्यतरावशेपे प्राप्ते दृश्यस्य सापेक्षत्वात् दृष्टेय निरपेक्षत्वात् दृष्टिरेव अवशिष्यते न दृश्यमित्येवं सति इत्यर्थः । अतएव प्राह दृष्टिमावात्मकमिति । जगत्प्रतीतिमुप. पादयितुं रज्जुयथेत्यादिना स्वामानादात्मा जगद्रूपः प्रकागत इत्यादिना निरूपितमुपमहरति यात्माययेति । ननु एकदेशि. निराकरणव्याजन चिदात्मनः म्बाययविपयाज्ञानेन जगदा. तमत्वं तद्रूपेण प्रतिभामनञ्च निरुपयता प्रात्मनो जानविपयत्व. मभीकतमिति तादृगन्नाननिवर्तकापरीक्षमाक्षात्कारजनकत्वेन उपनिपदात्मनि प्रामाण्य त्वयैव उपपादितमिति सिदान्तिमत. मिद्धिरित्याभय नेत्याह । इति प्रात्मन इतिगदः पूर्वीतयुक्ति. परामर्थः। ततधात्मनो जानविपयत्व यत् कन्पितं तत् माधु काक्तिरिय तत् कि माधु ? अपि तु नेव माधु यतो ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावल्ली। विकल्पितम् । तथाच यात्मनि लौकिकवैदिक- प्रमाणासम्भवेन थशविषाणांदिवदसत्वे प्राप्ते कुतस्तत् साक्षात्काराय शास्वाभ्यर्थना कुतस्तरां युक्त्यमेचा इति सङ्घमः। एवं प्राप्ते अभिधीयते। यत्तवं वेदगुप्त परमसुखतम नित्यमुक्तखभाषं सत्यं सूक्ष्मात् सुसूचा महदिदममृतं मुक्तमाबैक- गम्यम्। विकल्पितं नतु प्रमाणसिद्ध स्वयंप्रकाशमानस्य अन्नानविषय- बानुपपत्रकलादिति । तथा न सिद्धान्तिमतसिद्धिरित्याह तथा चेति । वैदिकऽथ युक्त्यनपेचितत्वात् तदपेक्षत्वे वेदस्य निरपेक्षतक्षरित्यादि संग्रहीतुमाह इति सक्षेप इति । आत्मासन्नप्रमाणत्वात् तत्साक्षात्कृतये पुमान् । उपासीत शुति कस्माद्युक्ति वापेक्षते कथम् । पूर्वपक्षमनूद्य सिद्धान्तमुपक्रमते एव प्राप्ते इति नतु अात्मनि प्रमाणमस्ति न वा इत्यत्र प्रामशब्देन विशिटो- इन्यातजीवादिशब्दवायो वा यासे ? कि वा चिदानन्दात्मकमिति ' आद्य प्रमाणप्रवृत्तावपि न दोषस्तस्य अखाकागवेन भाग्यवाविरोधात् प्रमाणाप्रत्तावपि न दोप- स्तस्य अन अप्रतियाद्यत्वात् तत्र प्रमाणपत्त्यप्रतत्तिचिन्ता- वैयात् कि तर्हि व प्रतिपाद्यमित्यपेक्षाया तत्र उता. चतुष्टयविशिष्ट प्रात्मनि इत्यत्र उक्त निरूपणीयं वस्तु झोकेन सदहाति यत्तख मिति । यत्तत्व मिदमत्र कष्यते इत्य- शुड ·१०६ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। यस्यांश लेशमाचं जगदिदमखिलंम्रान्तिमावैकदेह प्रलगज्योतिः स्वरूपं शिवमिदमधुना कथ्यते युतितोऽत्र ॥२४॥ न्वय तत्त्वमनारोमितस्वरूपम् । ननु नेतत्तत्त्व निरूपणमहति प्रमाला प्रवृत्तेरसत्वादिति तत्राह वेदगुप्तमिति । ननु नेत। गम्य निप्प योजनत्वात इति तत्राह परमेति। अविद्या तत्कायरहितत्वाञ्च तत्त्व पुरुपार्थ इत्याह नित्येति । ननु सम योजनत्वात् वेदप्रमाणकत्वसम्भवेपि तस्य दृश्यत्वात् मिथ्यात्व प्रसक्तिरिति वेत्याह सत्यमिति। तर्हि सिदत्वात् तस्य तत्र प्रमाणान्तरसवादविसवादाभ्या भेदाप्रामा मित्या गवाह सूक्ष्मादिति। प्रमाणन्तरायोग्यत्वात् न तत्र वेदा प्रामाण्य मित्यर्थ । तहि परिच्छिन्नत्वात् घटवदनात्म रोति नेत्याह महदिति । निरुपचरितमहद्रूपत्वात् नानात्मत इत्यर्थ । ननु मुक्त स्वभावत्वे मुक्तितहतोर्मेदप्रतीतेन तत् मह. दिति तत्वाह इदममृत मिति । इद पूर्वीलतत्त्वम् अमृत मतिरित्वर्य । तत्र विद्वत्प्रत्यक्ष प्रमाणयति मुक्तमात्रेति । एव तत्यदलक्ष्य निरूप्य वायमाह शिवमिति । ईश्वराभिधान मित्यर्थ । ईश्वरत्व मुपपादयति यस्याशे इति। तहि जग टुपादानवे विकारित्व मिति नेत्याह भान्ति इति । भ्रान्ति अज्ञानमेव देह स्वरूप यस्य तत् भ्रान्तिमालेकदेहम् अव्याक्षत हि जमदुपादान न स्वरूपमक्षर तेन अज्ञान प्राधान्येन जग दुपादान त्वान्न विकारितेत्यर्य यहा भ्रान्तिमावेति जगत विशे पण तेन जगत् न वस्तुत यात्मोपादान धान्या पात्मनो जगत स्तत्वे सत्यवनसतो तहिं कयमात्मन कारणत्वव्यपदेश जग- ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। किं तत्र प्रमाणाभावेन आत्मनः स्वरूपानुप- पत्तिः प्रतीत्यनुपपत्तिर्वा ? नाघः आत्मस्वरू- पस्य नित्यतया इतरनिरपेक्षवात् प्रमाणस्य स्वप्र- दुपादानाजानाधिष्ठानत्वादिति नात्मनो विकारितेति तटस्थत्वं तस्य व्यावर्त्तयति प्रत्यगिति । जड़त्वानात्मवादिना वायत्वादि- रूपमापाद्यमानजगदपेक्षया प्रतिकूल वैपरीत्येन जड़वि- रुत्वादिरूपेण अन्तरादिभावेन चाशतीवोपलक्ष्यत इति प्रत्यक् प्रत्यक हेतुमाह ज्योतिरिति । तत् कथनस्य प्रस्तुतत्व यराचष्टे अधुनेति । शिष्यजिन्नासोत्तरकालमित्यर्थः । ननु किं भवकथनेन वेटेनैव तत्कथनादिति तनाह युक्कित इति । अप्रतिपत्तिविमतिपत्तिनिरासेन वेदार्थप्रकटनाय योग्यतासम्य- त्तये युतितो निरूप्यत इति अतएव थाह वेदगुप्तमिति । अथ पूर्वपदोपक्रमे प्रात्मशब्देन विशिष्ट ईश्वरो वा जीयों वा न विवक्षितः किं तहि शुद्ध' चिदानन्दधन प्रत्यक् ब्रोक्य- मात्मशब्देन विवक्षितं तईि तत्र न पूर्वोक्तदूषणावकाग इति वक्त सिद्धान्ती विकल्पयति किं तत्रेति । तत पूर्वोक्ने निरूप- पीये सति उक्त यात्मनि प्रमाणस्य अपेक्षा किमात्मनः खरूपला. माय ? उत अहो आत्मप्रतीतये ? इति विकस्पार्थः । पाद्यं दूष- यति नाय इति । किमेतदात्मा कार्यत्ववादिनचोद्यं ततकार्य- त्ववादिनी वा १ श्राद्यपराची प्रात्मखरूयस्य नित्यतयेति । प्रकायतयेत्यर्थः । भावस्य हि नित्वकाय्यत्वेन उपपद्यते इति श्रामाकार्य इति न स्वरूपलाभाय प्रात्मा प्रमाणम् अपेक्षत इत्यर्थः। द्वितीयं प्रत्याचष्टे प्रमाणस्येति । ममाणस्य प्रमेयानुत्मा- दकत्वमसिद्ध प्रवृत्त्यादेरपि प्रमेयत्वादिति तबाह खेति । न ·वेदान्तमिहान्तमुक्तावनी। मेयानुत्पादकत्वाच्च। हितीये प्रसागोऽपि तहि प्रमाणान्तरं वाच्यं तदभावे नरयनवदमत्वेन स्वपमेयसाधकत्वासम्भवात् । तथा च प्रमाणे प्रमागान्तगनुमरमा अनव- स्थिते: प्रमाणे नैव वस्तुसिद्धिः इति अभिमानमा- । हि प्रतिज्ञान प्रत्तिं प्रसूत ? किं तर्हि प्रतिविषयष्ट- साधनताज्ञानमिति न व्यभिचारः। গঘ আলা নমনীয় प्रमाणम् अपेक्षते इति हितोयविकल्पेऽपि इदं विचारणीय, कि प्रतीतिमा प्रमाणाधीनम् ? उत्त जडप्य प्रतोति. प्रमाणाधीना इति तत्र आद्येऽतिप्रमझमाह प्रमाणेऽपि इत्यादिना। ननु विषयसाधनार्थ प्रमाणमपेक्षितं नतु प्रमाणे प्रमाणमपि अनुपयोगादिति तत्राह तदभावे इति । नयमत्ता हि प्रमाणं विषयं साधयतीति विना प्रमाणं तु न प्रमाणसत्ता- मत्वाभावे च प्रमाणस्य न स्वविपयसाधकल्वम् इत्यर्थ । अपेक्षता तर्हि प्रमाण स्वसिइवे प्रमाणान्तरं न अनवस्वा- प्रसतेरिति इत्याह तथा चेति। कयं तर्हि प्रमाणेनैव वस्तुमिडि- रिति महताम् उहोष इति सत्यमुहोप इति । परन्तु पूर्वोक्तानवस्थादोषात् भ्वममूलोऽम् उद्वीप अभिमानमात्र मिति । जडवस्तु स्वप्रतीतये प्रमाणम् अपेक्षता नाम प्रमाणं पुन. त्वात् स्वयमेव सिद्धाति न मानान्तरमपेक्षते । त्याच नान- चम्येति द्वितीयमाते अधेति । ननु स्वमाधकल प्रमाएम्य स्वविषयप्रतीतिजनकत्व नच एतत् युक्त वृत्तिविरोधादिति सेत। न, स्वव्यवहारे परानपेक्षलम्यैव समाधकशब्दार्थत्वात् इत्याह ननु . स्वप्रकाशरूप- ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली त्रम्। अध प्रमाणं प्रमाणान्तरनिरपेक्षमेव खं खप्रमेयं च साधयति खप्रकाशस्वभावस्य तस्य स्लपरव्यवहारे प्रकाशान्तरनिरपेक्षवात् प्रदीप- प्रकाशवत् । न हि सर्वस्य साधनं प्रमायां स्वसिद्धार्थमन्यदपेनत इतिं युक्तिमत् । हन्त तहिं सर्वस्य प्रमाणप्रमेयभेदमिन्नस्य जगतः साधक आत्मा कथं स्वाधीनसिद्धिकेन प्रमाणेन सिद्धः स्यात् प्रमाग्यात् पूर्वमेव सिद्धत्वात् । घरानपेक्षत्वमेव प्रमाणस्थ साधयति नहोति प्रमाणे ससिब्ये यदपेक्षते तव तावत् प्रमैये तस्य प्रत्यायेकत्वात् प्रमाणे चेतन अनवस्थितरित्यर्थः। प्रमाणं प्रकाशकं सत् खपरमिइये न अन्यत् प्रेमाणम् अपेक्षत इति न पनवस्येति पूर्वपक्षिणा निरुपिते सिद्धान्ती पाह हन्त तौति । भामा कार्य प्रमाणेन सिद्धः स्यात् इत्यन्वयः । ननु का पत्र अनुपपत्तिः तवा स्वाधीनेति । प्रमाणवरूप तहानं च मामाधोमम् पालसिरिय प्रमाणा- धोना इति अन्योन्याययप्रसोर्न पास्माममाणात् सिष्यतीति पामाधीनसिद्धिकरव' प्रमाएस्य कैमुत्येन माधयति सर्वस्येति । सामानवगात् नगदुत्पाद भासयतीति जगत्माधक भामा रस्त्यर्थः । कित प्रमाणादामा मिक्षातीति कोऽर्य: । किम् तत्प. धते ? उत जायते ? न पाय इत्यत्र इतुमाह पमाणादिति । पूर्वसिदत्वञ्च पात्मनः प्रमा प्रतिकार लादिति । ननु प्रमा प्रति पामा कारणं तत् किं प्रमालत्वेन वा करपत्वेन या विपयलेन का ? नायः, मुईरेप प्रमाएवात् शोधार्भाः इत्येत् समन एयेति गुसः।

·२१२ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। अन्यथा असिद्धप्रमाटकं प्रमाणमेवात्मानं न लभेत कथ वा सर्वस्य प्रमातारमात्मानं विषयौकुर्य्यात् प्रमाण कर्मकर्तृविरोधप्रसङ्गात् खरूप न अपि इतरो अनङ्गीकृतेरिति तवाह अन्यथा इति । श्रात्मान तत्र हेतु असिद्धप्रमाटकमिति। नहि चैतन्यतादात्मामनापन्नाया बुद्धे प्रमाटत्व युज्यते जडत्वात् अन्यथा अतिप्रसङ्गात् आत्मन प्रमाटत्वे इत्तिमबुद्धे उपाधित्वात् बुद्धि. प्रमात्री इति लोके व्यवहार इति आत्मा प्रमाता प्रमा णाना कारणमिति तदभावे प्रमाण स्वरूपमेव न लभेत् कारणा भाव कायस्य अपि अभावादित्यर्थ । प्रमागात् अात्मा उत्पात इति न ब्रूम किं तर्हि ज्ञायते न इत्याह कथ वैति । आत्मन प्रमाणात् जयत्वे ज्ञाता कि स एव तदन्यो वा ? नाद्य इत्याह सर्वस्येति । प्रमेयमात्र प्रति प्रात्मनो ज्ञापैकरूपत्वात् ज्ञेयत्व न युक्तमित्यर्थ । प्रमाण प्रति प्रात्मनो जाटत्वात ज्ञेयत्व न युक्तमिति भाव । प्रमाणादिप्रमातापि तद्दिपय कि न स्यादिति न इत्याह कर्मेति। ज्ञान हि क्रिया कर कर्म च अपेक्ष्य भवति। तत्र कर्ता क्रियासाधनत्वात क्रिया प्रति गुणत्व प्रतिपद्यते। कर्म तु स्वरूपतो वा धर्मतो वा क्रिया- माध्यत्वात् क्रिया प्रति प्रधानं ततधात्मन स्वज्ञान प्रति एक देव उभयरूपत्व ज्ञान प्रति प्राययत्वेन माधनत्वात् प्रमेयत्वेन प्रधानत्वादिति विरुहरूपत्व प्रसक्तेन प्रमाणमात्माग विषयी कर्तुमर्हति इत्यर्थः । द्वितीय विकल्प दूपयति। तदन्यस्य चेति । विपयादात्मनो अन्यत् प्रमाद भवत् जडम अजड वा ? नाद्य तस्य अनात्मत्वेन अप्रमादत्वात् इत्याह अनामदेनेति ।

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। ११३ तदन्यस्य च सर्वस्य अनात्मलेन अपमाटत्वात् । तथा च श्रुतिः विज्ञातारमरे केन विजानीयात् इति । तथा च प्रमातुरात्मनः खत एव सिइ- त्वात् प्रमाणाभावात् न असनवप्राप्तिः । किञ्चे- दमात्मनो ऽसत्त्वमापाद्यमानं प्रमाणसिद्धम- सिद्धसमाव खतो वा सिद्धम् । आये अस- खग्राहकप्रमागस्य प्रतियोगिविषयत्वनियमन . द्वितीयस्तस्येव प्रात्मत्वप्रसतोन्नयस्य घटवदनात्मत्वप्रसहोयेति विज्ञातु. प्रमाणागोचरत्वे मैत्रेयीवानापमुदाहरति तथा चति। देन करणेन को वा अन्यो जानीयात् तत्त्वावस्थायाम् वाताव्यतिरितस्य सर्वस्यैव प्रभावादित्यर्थः । प्रमाणश्यतिरीकेए अात्मसिद्धी फलितमाह तया चेति । किञ्च न चेदस्ति प्रमाणाम् आत्मनितहिं तस्य असत्यापत्तिरिति वदता यात्मगि प्रमाणासवेन असत्वमापात इति प्रतिभाति तदयुतमिति निरूपयितु सिद्धान्तो विकल्पयति किभेदमिति। ममापासवेन भायादकन अात्मनि धापाद्यमानमसत्वं जातं या न या भादो किं प्रमाणात ज्ञात ममाहा सतो या इति पिकास्पार्थः । प्रयमे प्रथममनूदा टूपयति याच इति। असत्वग्राहक प्रमाएमसलमा ग्रहाति धात्मप्रतियोगिकमसल वा नाय. तस्य प्रतियोगिनिएयत्वेन प्रतियोगिनम् पपिपयोकत्व तन्मावग्य प्रमाणेन विपयोकाम् अगक्यत्वात् । प्रय प्रतियोगिन शिपयीकब ममापममावं प्रत्याययति नहिं दूषयति धमत्वग्राहकति । पात्मनः प्रमाण- विपयलेन मापादकाभावात् न पापायममल सम्भवति मष्ट्रि

·वेदान्तसिदान्तमुक्तावली।
२१४
यात्मनोऽपि प्रामाणसिद्धत्वेन असत्त्वानुपपत्तिः।
न द्वितीयः असिद्धस्य आपादनानुपपत्तेः ।
न हि वुद्धी अनारुढ़सभावमापादयितु
शक्यम् । तीये तु यात्मैव स्वत.सिदो ऽस्तु
यात्मन
वनिमति वजाभावेन निघूमतापादयितु शकयेत्यर्थ । ननु
अमत्वम्य प्रतियोगिसत्व न
प्राति कय तस्य प्रमाण
पिपयतेति मंघ मत्व प्रतियोगि भरपदार्थस्य सरुय धमा
वा । पाोऽपि अात्मामक पदार्यान्तरात्मक वा । प्राधे उत्तर
मुन्नम्।
प्रामाणिकत्वात् न अमत्वमिति द्वितीये
तुइटामिद्दि पदार्यान्तरम्येन अगत्व मियत् न पात्मन इति
मत्व धर्मयेत् तर्हि पात्मनो वा अन्यम्य वा पाये प्रातममा पति
योगि तम्य प्रमाण मिहत्वे कथम् ग्रामनि अनत्वमापादनम् ।
अन्यधर्मयेत् तरि तम्यय अमत्व न पामन प्रति ययमामनी
मत्वम् पापादनीयमिति। अतर पामिइसमापच दूपति
न द्वितीय इति।
प्रमिदम्य पापादन प्रमघन कुतो ग चरवायामा
नहीति। पर प्रति गरदन पनिटममघगम् पापादनमत्र
पापादनमदाय । नच प्रर्यमशाला मदरचनामति दी
अनारदम् पापादयितुमानम् इत्यर्य। सात प्रमापत्
भ्रमाहा मतो या इत्यत्र पाद्यो निराकत द्वितीयोऽपि न
सम्भाति प्रमत्वम्य भममिहत्वे भमविषयम्य बाध्यत्वेन पानि
सत्वमेध याम्तय स्यात् । रतीय दूपयति तीये तु इति ।
घमयमाव खत मिडम् पामपिगेपित या नारा निर्विपिता
सवानिएपपार दितीये तु भामगोऽपि सत सिक्वं विनि-

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली।
असत्त्वस्य च खतासिद्धानुपपत्तेः । अन्यथा
आत्मनो नामान्तरकरणग्रसङ्गात् ।
किञ्च आत्मनो ऽसत्त्व कि मात्मना
ज्ञायते अनात्मना वा? नान्यः अनात्मनी
जाटत्वाभावात्। नाद्यः व्याघातात् ।
तथा हि किमात्मा स्वसत्ताकाले स्वासत्तां
जानाति स्वासत्ताकाले वा ? बाटो खसत्ता-
ष्टस्य स्वत सिद्धत्वे विशेषणस्य अपि तथात्वात् ततय इयोरपि
खत सिद्धवे प्राप्ते पार पाव इति। सापेच निरयनयोर्मध्ये
निरपेक्षस्येव स्वत सिद्धत्व युन्यते न प्रतियोग्यधीनासत्वस्य
सापेक्षत्वव्याघातापने इत्यर्थः । अत्रैव हवन्तरमाह पसलस्य
चेति । चकारो भिन्न क्रम पञ्चम्यन्तानुपपत्तिपदेन मम्बहाने ।
अयमय असल जडनजड वा नाव जडत्वादेव घटवत्
खत सिद्धायोगादिति यदि भजड तदा दूपयति धन्ययेति ।
अजडस्य खत सिदस्यय प्रात्मवादित्यर्थ । तथाच प्रमाणामलेन
श्रात्मनि असत्वापादन न अनिमिति भार ।
सिहावलोकगन्यायेन प्रमागादसतम्य मिबिय दोषा-
न्तरमाह किक्षेति। माये बहुवसाव्यत्वात् तमुपए प्रन्य
प्रथमतो दूपयति नान्य इति । तत्र तु पनारमन इति ।
जय करूपत्वात् तस्य इत्यर्य। भाद्य दूपयति नार नि ।
व्याघातादिति।
प्रतिभात हेतु मुपपादयति तयादि इति । पाय इति
परवरस्रोिधेन प्रकारान्तरस्थिति. इति न्यायात् इत्यर्थः ।

·वेदान्तसिदान्तमुक्तावलो। काल स्वासत्ता कुतः ? तथा व किं जानी- यात् विषयस्यैव अभावात् । द्वितीये कधं जानौ- यात् खस्यैव अभावात् । खसत्ताकाल आत्मैव कालान्तरभाविनी स्वासत्तां जानाति इति चेत् ? तर्हि सन्नेव आत्मा ऽनित्यः परं तच्च कृतहान्यकृताभ्यागमप्रसद्देन परिदृतम् । किञ्च आत्मनोऽसत्त्ववादी स्वात्मानं निराकरोति परात्मानं वा ? आो निराकर्तुरसत्तान्निरा- काय एव आत्मा परमार्थः सन् । हितोये निरा- अवतु असती स्वसत्ताकाले स्वासत्ता तथापि सा शायतामिति नेत्याह तथा चेति । आत्मा खासत्ताकाले लासत्ता जानाति इति द्वितीयमनूद्य तत् दूपयति द्वितीय इति । खस्य शातुरात्मन इत्यर्थः। ननु अात्मा स्वमत्ताकाले एव खासत्ता जानाति न चेव व्याघात. तत्कालीनासत्ताया अज्ञानात् कि कालीना दहि ता वेदभामिनीम् इति शाइते खसत्ताकाल इति । तर्हि ना निष्टापत्तिरित्याह तर्हि इति । ननु कथ सन्नेवारमा भाविनीस- त्वस्य अनुभवादिति तत्राह अनित्य इति। प्रमाणासत्वेन अत्य- न्तासत्वमापाद्यमनित्यत्वं वा १ नाद्य विनामात् प्राक्सत्वात् न द्वितीय इत्याह तथेति । अन्य च तदपि नित्यत्वमात्मन. परिहत अन्त्ये कृतस्य हानि' स्थादकताभ्यागमस्तधेत्यत्र इत्यर्थः कि चेति स्पष्टार्थः । श्राद्ये प्रारमनो ऽसत्ववादी स्वात्मानं निराक- रोति इति पक्षे द्वितीय इति परामान निराकरोति इति पक्षे स्थित इति पदादिति शब्द हेत्वर्व मध्याहत्य यत. स्थित प्रत्यतो - ·तुम्। वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। कता परमार्थ एव स्थितः कुतस्तेनात्मनो ऽस- तथा च श्रुति 'असन्नेव स भवति असद्ब्रह्मेति वेद चेत् अस्ति ब्रह्मति चेहेद सन्तमेन ततो विटु"रिति । किच प्रमाण सति विषये प्रवर्तते असति वा? असति चेत् ? तर्हि शशविषाणमपि हेतो कुत पात्मनोऽसत्वमित्यर्थ । ननु अामान्तरनिराकर्तरन्यों निराकति कथ निराकर्ता परमार्थ एव स्थित इति चेत् । सत्य तीयस्यापि निराक कोऽपि निराकर्ताअस्तिन वा ! आये अनवस्था हितोये यवैव विथान्तिस्तस्यैव परमार्थत स्थितत्वात कुत' पात्मनो सिमित्युक्तमावत के इति उक्त प्रर्ण संवादाय थौतमन्त्र मुदाहरति तथा चेति । वैदिटत्व तावत् चेतन धर्म घटादेरचेतनस्य अपमानत्वात् ब्रह्मापि चेतन विज्ञान घनश्रुते तज्ञ विज्ञातुर्न भिद्यते अभेदश्रुते । एवं सति वेदिता ब्रह्मात्मानमसत वैद चेद्यदि तर्हि प्रान् एव स भवति आत्मनो निराक्षतत्वात् इत्यर्थः । निराकर्ता यदि सामान निराकरोति सोऽसनिति हेतुत्वेन उपन्यस्त निराकत रसत्व सवादित यदि परामान निराकुर्यादिति पते निराकर्तु सत्व सवादयति। अस्ति यति ब्रह्मात्मा अस्ति इति यदि वेद जानाति तईि सद्पनधात्मानमेनमृषय सन्त विदुरिति स परमार्थत सत् स्यादित्यर्थ । कि च पात्मनि प्रमाणासवे प्रस स्वापत्ति वदता प्रमाणसत्वे एव वस्तुसत्ते ति पल्लव्य तन प्रमाण एष सति वस्तुसत्तेति कोऽर्थ । कि सति प्रमरणे पानुसत्ता लायते ? उत ज्ञायते ! ताच निराकर्तु विकल्पयति किं घ ·वेदान्तसिंहन्तिमुक्तावली। साधयेत् असत्त्वाविशेषादसतू साधनसमर्थ- वाच प्रमाणानाम् । सति चेत् ? न तह प्रमागाधीना वस्तुसत्ता प्रमाणावृत्ते: पूर्वमेव प्रमेयसत्ताभ्युपगमात् । अन्यथा सति प्रमाग प्रवर्तत इति स्ववचनव्याकोपः । सत एव वस्तुनो भानं प्रमाणाधीनमिति चेत् ? भवतु अभानस्वरूपे अनात्मनि अचेतने । प्रमाणमिति । अन्त्यमापवादादी दूषयति असति चेत् इति । अत्र प्रमाणं प्रवर्तमानं सत्तामुत्यादयति इत्यर्थः। इमं पक्षमतिप्रसङ्गेन दूपयति शविषाणमपि इति । तत्र हेतुः असदिति। माधन मुत्पादनम् एवमन्त्य पक्ष पत्य प्राय टूपयितुमनुवदति सति चेदिति। तर्हि प्रमाणं वस्तुसत्तोय- पादकमिति पच' दूषयति न तोति । प्रवर्तता प्रमाण सति सावता कथ न प्रमाणाधीना वस्तुमति तबाह प्रमाणप्रहत्तेरिति । यदयेचायाः पूर्व यदस्ति तत्तस्य कार्य न भवति नियतपथानाविन एव कार्यत्वात् इत्यर्थः । ताई प्रमाण- प्रहत्ते रूईमैव वस्तुसत्ता जायतामिति न प्रतिज्ञाविरोधादित्याह अन्यथेति। प्रमाणे सति सत् प्रमेयं ज्ञायत इति पचमत्यापयति सत एवेति । वस्तुसत्ताया जायक प्रमाणमित्यर्थः । भावः प्रमाणभावे वस्तुमत्वाभावमापादयता प्रमाणसत्वं वस्तु. मत्ताया व्यापकं वतव्य व्यायकाभायस्यैव व्याथ्याभाव प्रति प्राया वात तथा च मत एव वस्तुनो भानमित्यव पटं सिद्धाति ·वेदान्तसिद्धान्तमुतावलो। तथा। स्वयमेव भानखरूपे आत्मनि कथमेवं भविष्यति । तथा च श्रुतिः, "तमेव भान्तमनु- भाति सर्व तस्य आसा सर्वमिद विभाति" इति। किञ्च अात्मनि किं प्रमाणमित्यभिनि- विशमानं प्रति साग्यि प्रमागानि दूति एव विमत पाला प्रमाणगम्य. सत्वात् घटवदिति तदेतदनुमान जडत्वेन उपाधिना टूपयति भवतु इति । अनात्मनि घटादी दृष्टान्त प्रमाणाधीनभानं भवतु इति योजना। एवं घटादी साध्यसत्तामुक्तोपाधिसत्तामप्याह अचेतन इति । जडे इत्यर्थ. । घटादौ जडत्वमुपपादयितु विशिनष्टि प्रभानस्वरूप इति । जड- त्वोपाधेः पचे साधनाव्याप्तिमाह वयमेवेति । एवं प्रमाणाधीन- भान हि स्वव्यवहाराय मृग्वते स्वरूपात्मकमानेनैव खव्यवहारी- पपत्तौ कि प्रमाणाधीनभानेन निप्प योजनत्वादितिभावः । ननु भानस्वरूयत्वमजडले प्रयोजक नचामाभानस्वरूपः भानाश्रयत्वात् तथा च जडत्वमुयाधिः कथं साधनाय्यायक प्रत्याराड्य पालनो भानखरूपत्वे प्रमाण श्रुतिमाह तथाच इति । तं प्रसिहमात्मानं भान्त भासमानमनुभाति सर्वमनामजातम् । ननु यया गच्छन्तमनुगच्छति इत्यत्रोभयोरपि गमनं स्वगतमेषं मान्तमनुभाति इत्यत्रापि भानमुभयगतं वास्तव कि न स्यादिति तवाहतस्य भामेति। तस्य धात्मन: स्वरूपभूतया भामर इत्यर्थः। तथा च नानात्माम्बगतभासा भाग्य; किन्न पाम- भासा इति प्रामाभानरुप इत्युपाधि: माधनाथापक एय द्रवर्मः। एतावता प्रमाणामले भारनि अग्रवापत्तिरिति ·वेदान्तसिंहान्तमुक्तावली। साधयेत् असत्त्वाविशेषादसतू साधनसमर्थ- त्वाच प्रमाणानाम् । सति चेत् ? न तर्हि प्रमाणाधीना वस्तुसत्ता प्रमाणग्रवृत्तेः पूर्वमेव प्रमेयसत्ताभ्युपगमात् । अन्यथा सति प्रमागणं प्रवर्तत इति खवचनव्याकोपः । सत एव वस्तुनो भानं प्रमाछाधीन मिति चेत् ? भवतु अमानस्वरूप अनात्मनि अचेतने प्रमाणमिति। अन्त्यमल्पत्वादादी दूपर्यति असति चेत् इति । अत्र प्रमाणं प्रवर्त्तमान सत्तामुत्पादयति इत्यर्थः । पक्षमतिप्रसङ्गेन दूपयति भविषाणमपि इति। तत्र हेतुः प्रमदिति। साधनमुत्पादनम् एवमन्त्यं पक्ष पमहात्य पायं दूपयितुमनुवदति सति चेदिति । तर्हि प्रमाणं वस्तुसत्तोप- पादकमिति पन दूषयति न तौति । प्रवर्ततां प्रमाण मति तावता कध न प्रमाणाधीना वस्तुसत्तेति तवाह प्रमाण प्रहत्तेरिति । यदपेक्षायाः पूर्व यदम्ति तत्तस्य कार्य न भयति नियतपगाजाविन एव कार्यत्वात् इत्यर्थः । तहिं प्रमाण- प्रवृत्त ईमेय यस्तुमत्ता जायतामिति न प्रतिज्ञाविरोधादित्याह अन्यति । प्रमाणे मति मत् प्रमेयं ज्ञायत प्रति पक्षमुत्थापयति गत एयेति । यस्तुमत्ताया जापकं प्रमाणमित्यर्थः । अयं भाव: प्रमाणामाये यम्तमत्वाभावमापादयता प्रमाणसत्वं वस्तु- माया प्यापर्क याताय व्यापयामावस्यैव व्याप्याभाव प्रति थापा- दकत्वात् तथा घमत एय वस्तुनो भानमित्यव इट सिद्धाति ।

·घेदान्तसिद्धान्तमुहावलो। तथा। स्वयमेव भानखरुप पात्मनि कयमेव भविष्यति। तथा च श्रुतिः, "तमेव भान्तमनु- भाति सर्व तस्य भासा सर्वमिद विभाति" इति । किञ्च प्रात्मनि कि प्रमाणमित्यभिनि- विशमानं प्रति सर्वागिण प्रमागानि इति एव . विमल पात्मा प्रमाणगम्य सत्वात् घटवदिति तदेतदनुमान जडत्वेन उपाधिना दूपयति भवतु इति । अनात्मनि घटादी दृष्टान्ते प्रमाणाधीनभान भवतु प्रति योजना। एव घटादी साध्यसत्तामुक्नोपाधिसत्तामय्याह अचेतन इति । जड़े इत्यर्थ । घटादी जडत्वमुपपादयितु विशिष्टि श्रमानवरूप इति । जड खोपाधे पक्षे साधनाव्याप्तिमाह स्वयमेवेति । एव प्रमाणाधीन भान हि खञ्चवहाराय मृग्यते स्वरूपात्मकभानेनय स्वव्यवहारी पपत्तो कि प्रमाणाधीनभानन निष्प योजनत्वादितिभाव । ननु भानस्वरूपत्वमजडले प्रयोजक नचामाभानसल्य भानाययत्वात् तथा च जडत्वमुपाधि को साधनाव्यापक इत्यागा आमनोभानखरूपत्वे प्रमाण शुतिमाह तयाच इति । तं प्रसिइमात्मान भान्त' भासमानमनुभाति सर्वमनामजातम् । ननु यया गच्छन्तमनुगच्छति इत्योभयोरपि गमनं स्वगतमव मान्तमनुभाति इत्यत्रापि मानमुभयगत थाम्तये कि स्थादिति तवाहतस्य भामेति । तस्य पालन स्वरुपभूतया भामा इत्वर्य । तथा च नानात्माखगतभासा भास्य. किन्तु पारम- भासा इति श्रात्माभानरूप इत्युपाधि माधनाध्यापक एप इत्यम्। एतावता प्रमाणामवे पारमनि प्रमलापत्तिरिति के ·वढान्नमिहानमुद्वारा उत्तरम् अज्ञातम्यैव प्रमाणविषयत्वात् अात्मन एव अन्नातत्वात् जड़म्य च न्वत एव आहतत्व- भावस्य गजानन क्षगावरणान्तरकल्पनाप्रयोजन- - परिदृत सम्प्रति युत्स्तिव प्रामाप मुपपाटस्तुि मुतिरन्या वैन मर्वप्रमाविषयतमामन प्राह ! विश्चेति । प्रमाणानामामामावविपयत्वे हेतुमाह अन्नातम्येति। ननु प्रमाणविषयत्वे यन्नातत्वमप्रयोजक बातम्यापि धारावा हिकप्रमाणविषयत्वदर्शनादिति भवानिराकरणाय एवकार । मात वम्नुनि प्रमाण कि यन्तुप्रकाशनाय कि वा तदाबहा गय । न उभरयापि आद्यप्रमाणेनेव उभयस्यापि निर्वाहात् । अन्यथा द्वितीयेऽपि तत् कय यात न चैव धारावाहिकबुद्धे अप्रामाण्यम उत्तरोत्तरक्षणवैशिष्टयम्य तत्र अधिकम्य भानात् । नच कानग्य अतीन्द्रियत्वात नव प्रत्यक्षज्ञानविपयनमिति वाच्य तम्य मप्रवयवेद्यत्वात् कथमन्यया इदानीं गन्ध इत्यादिप्रत्यक्षप्रतीतिरिति। ननु अज्ञातो घट इति प्रतीते स्तम्यापि अन्नातत्वात् कथमात्मेव प्रमाणविपय इति न इत्याइ प्रात्मन एवेति प्रात्मा तावत् परमप्रेमास्पदत्वात सुखात्मा तच सुख नित्य म्वप्रकागञ्च परामवलेन सुषुप्तो सर्वेन्द्रिय विषयाद्यपग्मेऽपि भासमानत्वात् ततय जाग्रदवस्थायामपि तम्यास्ति भाति इति प्रतीतो प्राप्तायामपि योऽय नास्ति न भाति इति अन्यया व्यवहार सोऽधिष्ठानाजानजन्य इति एक्त्यमानजन्यरजतव्यवहारे दृष्टलात् कम्पाते। अधिष्ठान च प्रात्मेति विपरीतव्यवहारयोग्यत्वलक्षणम् श्रावरणमज्ञान प्रात्मनि कल्पात इत्यात्माऽज्ञानविषयत्वात् अन्नात जन्यम् ·१२१ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। शून्यतया अज्ञानाविषयत्वेन प्रमाणाविषयत्वात् प्रमाणाधीनाऽविद्यानित्तिविशिष्टात्मखरूपचैत. न्येनैव जड़स्य सर्वस्य प्रतीत्युपपत्तेः । इति एवकार व्यावय॑माह जडग्य चेति। अज्ञानाविषयत्वं तावत् जड़स्य खोकर्त्तव्यं कयं यो हि यत्र अतिशयमाधत्ते स तस्य विषय अन्नानञ्च नानात्मनि अतिशयमाधत्ते निप्प यो- जनवादित्याह अज्ञानलक्षणेति । ननु किमिति वावरणं निष्प योजनं विक्षेपप्रयोजनत्वात् तस्येति तबाह अन्तरति । विक्षेपार्थम् आवरणस्य विद्यमानत्वात् अज्ञानजन्यम् यावरण निप्य योजनं वृथा इत्यर्थः । किं प्रयुक्त तर्हि आवरणं जडे इति तबाह खत एवेति । अनात्मस्वप्रयुक्तम् प्रावरणमिति तेन जडस्य प्रमाणागोचरत्वादात्मैव प्रमाणगोचर इति सिद्धम् । नच तर्हि कघमजातो घट इति प्रतीतिः अन्जानन मह साक्षिणि घटस्य अध्यामादिति। ननु जड़ जड़त्वादेव न स्वतो भाति न अपि प्रमाणात्तस्य तदविषयत्वात् ततः कथं जडस्य अनामनो भानमिति तबाह प्रमाणाधीनमिति। यद्यपि जडन स्वतः स्फुरति जडत्वादेव नापि प्रमाणात तस्य प्रधाना- विषयत्वात् तथापि .आत्मसरूपचैतन्येन जई भाति नच भामस्वरूपचैतन्यस्य स्वप्रकाशत्वात् तत्संसर्गिजई सर्वदेव भासेतेति वाचं साक्षिरूपस्य पात्मनोऽविद्यारलेन प्रपधारे भानोपपत्ते: तर्हि कदापि प्रपञ्चो न भायादिति चेत् तवाह प्रमाणाधोनेति घटावच्छिवचिदात्माघटेन्द्रियसमिकर्पसमुभूत- घटाकारान्त:करणत्तिनिरस्ताविद्यो घटारधिनत्ती प्रति- विम्बितो घटं भासयतीति घटमतीत्युपपत्तिरेवं पटादिप्रती- ११ ·वेदान्तमिवान्तमुक्तावलो। तथा च सर्वग्रमाणसिदस्य आत्मनः प्रमाणा- भावात् असत्त्वमिति साहसमाचम् । कथं तईि औपनिपदत्वम् आत्मनः सर्वप्रमाणविषयस्य चेति। ननु तिरपि ऊह्या । ननु एवं घटस्य प्रमाणविषयत्वापत्तिरिति चेत् ? न, प्रमाणनिवाजानविषयस्य प्रमाणविषयत्वात् तानाच घटावच्छिन्नचिदात्मन एवेति चिदालोव सर्वत्र प्रमाणविषयः घटस्तु अनाहत्तस्त्रावच्छिन्नचिदात्मना युक्तो भातीति कथं तस्य प्रमाणविपयत्य मिति तथाच अात्मनि प्रमाणाभावेन असखा पत्तिचोद्य परिहतमिति । चिदात्मनि सर्व प्रमाणविपयत्वनिरूपणस्य मनमाह तथा भापादकप्तमाणासत्वस्य प्रभावान्नापाद्या सत्त्वस्य प्रात्मनि मम्भवोऽस्ति इत्यर्थः । धात्मनः मर्वप्रमाणविषयत्वे योतोपनियदत्वविशेष च्याति शते कथमिति । प्रमेयो घट इतिवहिशेषापोपपत्तिरिति न पत्याह मति । म विशेषण सावधारणमिति न्यायादुपरञ्जकत्वमात्रकन्य- नायां फललाभोंने न अध्ययनविधिवरोधादन्यममाग्य्याव- तकत्वमेव आत्मनि औपनिपदत्वविशेषणस्य वताच्यं तच मर्व- प्रमापविपयस्य आत्मनी न मम्भवति इति श्रीपनिप- दत्व विशेषणमातनः कथं युज्यते ? अपि तु न कथमपि इत्यर्थः । तदेतत् दूषयति परिपुर्णेति । यद्यपि प्रपञ्चावच्छंदैन सर्वप्रमागविपयावं तथापि परिपूर्णादिरूपेण मानान्तरायोग्यत्वात्तेन रुपेग प्रात्मन. अतिमात्रगम्यत्वात् ओपनिपटवविशेषणं न विरुध्यते इत्यर्थः। परित. सर्वतः पूर्ण न कचिदपि चूनं तथाच निरवपई महदिति । ननु अात्मनः ·१२३ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। उपनिषन्मावगम्यत्वाभावात् इति चेत् ? न, परिपूर्णसच्चिदानन्दप्रत्व पेण मानान्तराविषय- त्वात् औपनिषदत्वमिति वदामः । ननु स्वय- म्प्रकाशस्य अज्ञानविषयत्वानुपपत्तिः इत्युक्तम् । सत्य वस्तुतस्तथैव । तथापि यथा मध्य- तादृशस्य औपनिषदत्वे दृश्यत्वात् मिथ्यात्वमिति न इत्याह संदिति । युतिभास्यत्वासम्प्रतिपत्तेर्न मिथ्या इत्यर्थः । कथं तर्हि तहासत ईति स्वप्रकाशचिदात्मकत्वादिति प्राह विदिति। ननु परिपूर्णस्य सर्वात्मत्वात् दुखात्मकत्वमपि वक्तव्य तयाच कथं तदुपनिषदिपयोऽपुरुषार्थत्वादिति न इत्याह भानन्देति । नहि परिपूर्णविशेषणेन पारमानमुद्दिश्य सर्वत्वं विधीयते येन दुखात्मकता धात्मनि स्यात् किन्तु सर्वोमेन पामत्वं ततच सर्वस्य भामेव रूपं न अन्यद्रूपमस्तीति दु खस्खादिरूपस्य मिथ्यात्वेन बाधादानन्दो मोति गुते' प्रात्मानन्दमय इति पुरुषार्थत्वात् उक्तम् प्रोपनिषदत्वमिति। तथापि न पूर्णता पर- मात्मनो जीवा देन परिच्छिवत्वादिति तबाह ग्रूपेण इति। प्रत्यक् भिवस्य प्रवद्धत्वात् तझेदः कल्पित इति प्रत्यक् ब्रह्मणोरक्यमुपनिपनमावविषय प्रत्यर्थः । ननु उपनिष. जन्य ज्ञाननियाज्ञान विषयत्वम् उपनिपतिपयत्वं नच स्वप्रा काशचिदात्मनि प्रज्ञानविषयत्व मम्भवति भासमानत्वा भासमानत्वयोरेकदा एकत्र विरोधादिति पूर्वपत्तीत दोषम् उदत्तम् अनुयदति ननु इति। पूर्वपक्षम् गीकरोति सत्यमिति । तहिं कथम् पमान विषयत्वम् इत्या प्रानन्दादिरग पज्ञानविषयवं न नि- प्रत्य- ·१२४ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। न्दिनवर्तिनि अपि सवितरि स्वयम्प्रकाशे दिवान्धा: पेचकादयः तमसा आवृतोऽयं सवि- वैति कल्पयन्ति तथा अत्यन्तमूढवुडयोऽज्ञानेन पाहतोऽयमात्मेति कल्पयन्ति । अत एवम्भ- तस्य आत्माज्ञानस्य कल्पितस्य पूर्वमेव आत्म- माहाल्यादेव वस्तुतो निवृत्तस्य असतो निवृत्तये पेण अन्यथाऽ जानम्य अपि प्रसिदिप्रसङ्गादिति परिहारस्य पूर्वोतवेऽपि प्रकारान्तरेण परिहरति वस्तुत इति । अयमर्थः स्वप्रकाणे अज्ञानमुक्तदोपात् वस्तुतो न अस्ति इति उच्यते उत प्रमादपि नाम्ति इति यदि आद्य स्तवाह वस्तुत इति । इष्टापत्तेर्न इदमनिष्टम् इत्यर्थः। द्वितीयं दूपयति तथापि इति । तमस आदित्ये अत्यन्तामम्भवमदर्शनाय स्वय प्रकाश इति विशेषणकल्पने हेतु दिवान्धा इति यथादोप- वशात् अविद्यमानमपि रजतं शुक्नो कन्पयन्ति तथेदमपि नच अन्धत्वदोपात् अदर्शनमेव उन्नूकानां न तु आदित्येऽपि तमस: कल्पनमिति वाच? तमोमयोऽयं मवितेति तत्प्रतीति- विरोधात् यथादुः घनच्छन्नदृष्टिनच्छवम् अर्कमिति मूढ़ा प्रज्ञा इत्यर्थः। नच प्रात्मन: अज्ञानाहतत्वकल्पने अज्ञानम्य ए। दोपवे घात्माययापत्तिरिति वाच्यम् ' प्रावरणम्य अनान- कार्यवेन अज्ञानजन्यत्वेऽपि प्रात्माययाभावात् । अथ वा पाय- रणम् अज्ञानमेव तथाच पात्माथय इति एवमपि न प्रात्माययः समवायव दवदुपपत्तेः । ननु अात्मनि वेदान्तपत्ति: भानाय अज्ञाननिहत्तये वा नायमिथ्यावायत्ते न हितीयः तम्य अनादिलेन अात्मवत् निहत्त्वनहत्वादिति तबाह प्रत इति।

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। १२५ सर्वे वेदान्ताः प्रवृत्ताः खयम्प्रकाशखरूपे यात्मनि মাননিনিনি দলানলিদান तदाकारवृत्त्युत्पादनेनैव वेदान्तानां तदिपयत्वो- पपत्तेः । न च आत्मनः स्वयम्प्रकाशवे विप्रति- पत्तिः । स्वयम्प्रकाशरूप ण्यभूतस्य इत्सत्य व्याख्या शरियायेति। अथवा यावरण- तस्य ज्ञाननिहत्तियोग्यतासम्पादनाय कल्पितस्येति विशेपण कल्पिततां सम्पादयति पात्मेति । निवत्तस्य असत इति यथाशक्तिखरूपपालोचनया रजतं तव नास्ति तथा आत्मस्वरूपप-लोचनया ज्ञान तत्र असदित्यर्थ. । नानादित्व- मात्र निवृत्त्यनहत्वप्रयोजक प्रागभाव व्यभिचारात् भावत्वे सति अनादित्व' नित्यत्वे प्रयोजकमिति चेत् ? न भावत्वानगी- कारात् अस लक्षण्यवत् सलक्षण्यस्य अपि स्वीकारात् । प्रत. एव अज्ञान विशिनष्टि कल्पितस्येति । ननु किमिति एवं कल्पते प्रमियप्रकाशस्यैव प्रमाणसत्यत्वादिति तवाह इति । प्रात्मप्रकाशस्य प्रमाणध्यतिरेकोऽपि खमकागमाहात्मादेष सिहत्वात् तविमित्तप्रमाणादानधैयर्यास् अज्ञाननिष्टत्त्यर्थमेव प्रमाणोपादानम् इत्येव युज्यत इत्यर्थः । ननु आत्मनिठा- ज्ञाननिवर्तकवेदान्तानां न पानाविषयता मृमिठघटादिनिधन कपाषाणादेरपि मृदिषयत्वापत्तेरिति तबाह सदाफारति । आत्माकारहत्त्य त्पादकत्वेन बेदान्तानाम् प्रामधिपयत्वम् ननु स्वयम्प्रकागे प्रमागत्यम् यत्नाननियति विना न इत्युतां तदयुक्तम् पात्मनः स्वप्रकारान्वे प्रमागाभागात धिप्रतिपत्तरिति तवाह न चेति । प्रत्ययः।

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। तथा हि आत्मा इतरानमेनप्रकाश, खस- तायां प्रकाशायभिचारित्वात् सविदालोक- वत् वा। प्रमाणसवात न विपतिपतिरिति प्राह तथा होति। इतर नापेचत इति इतरानपेक्ष स च अमौ प्रकाशयति इतरानपेक्षप्रकाश धामा इत्यर्थ । प्रकाशायभिचारित्वं प्रकाश- व्यासल ज्ञानवपकाशवादिन प्रति दृष्टान्त सविदिति नैयायिकादौन् प्रति दृष्टान्तमाह पालोकवदिति। ननु क चामा पक्ष फिमनायायतीत उत कर्ता भोता ? नाद्य , पर प्रत्याथयासिद्धे, न इतर वादिन प्रत्यभावात् नहि कर्तार भोलारम् आत्मान वेदान्तिनो मन्यन्ते किञ्च पक्षीत श्रामा प्रमाणसिहो वा धमसिहो वा स्वप्रकाशातया सिदो वा अमिड एय वा १ न घन्त्य अमिइस्य पक्षवादर्शनात् । नाद्य , प्रमाणसिदस्य सप्रकाशनसाधने बाधात् । न हितीय, मम सिद्धस्य आभासतया तदनिनोऽध्यामासवप्रसङ्गात् न रतीय सरकाशतया इदानी साध्यमानत्वात् किदमितरानप प्रकायत्व साध्यमानम् इतर नापेनते य प्रकाशस्सदात्मकत्व महत्व वा साध्यम् । उभयवापि इतरानपैचल प्रशाशय किम् उत्पत्ती प्रकाशने या ' पाये उत्पत्ती इतरानपेदप्रकाशा- सकले माध्ये न स्वप्रकाशतम् पात्मन मिहाति द्वितीये दृष्टान्त पालोके माध्यवेकल्प प्रकाशने इतरानपेक्षाकायो वाक्षालोके भावर रूपं न तदात्मकत्वम् दृष्टान्तालीकम्य रुपमपिणोरक्यायोगात् द्वितीये इतरानपेक्षाकामयतेन पात्मन, खाकागत्वमिदि, समकागवलस्य m एवं सिडे

·काला-
वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली।
सविदिति अाद्यदृष्टान्ते साध्यवैकल्पञ्च न हि सवि.
त्ताटक सविद्दती, प्रकाशाव्यभिचारित्वञ्च हेतुरात्मनि कध
वर्तत इति वाच्य प्रकाशाव्यभिचारित्व हि प्रकाशव्याप्सत्व
व्याप्तिश्च यत्र देश आत्मा तत्र प्रकाश इति वा यदा आत्मा तदा
प्रकाश इति वा न उभयथापि आत्मनोऽत्तित्वात्
नवच्छिन्नत्वाञ्च स्वसत्तायामिति हेतुविशेषण व्यर्थ परप्रकाशे
घटादो प्रकाशाव्यभिचारित्वाभावात् नच ध्वस्ते प्रदीप
प्रकाशरहिते साधनवेकल्यपरिहाराय स्वसत्तायामिति विशे-
षणमिति वाच्य । तत्र हेतोरबत्तावपि अविरोधात् साध
नैकदेशवृत्तेरपि सहेतुत्वदर्शनात् मुखादावनैकान्तय अय हेत
तस्य स्वसत्ताया प्रकाशाव्यभिगरित्वात् तमोविरुदत्वञ्च श्रवो.
पाधि नच प्रातानि साधनव्याप्ति तस्य तम साधकत्वेन
तमोविरोधित्वाभावात् । निदर्शनदयञ्च साधनविकल नहि
देशत कालतो वा प्रकाशसामानाधिकरख सविदालोकयो
सम्भवति सवित् स्वप्रकाशत्वे सविदतिरिक्तप्रकाशाभावे न,
सविद प्रकागसामानाधिकरणायोगात् पालोकस्यापि भास्वर.
रूपाख्यप्रकाशसामानाधिकरणाभावात् तम्य पालोकधर्मित्वा-
दिति नच यदा लोकस्तदा प्रकाश इति कालमृतसामानाधिक
रण्यम् आलोकप्रकाशयोरस्येवेति वाच्य ? क्षणमगुर द्रव्य
तिष्ठतीति न्यायविरोधात् तस्मादसदेतदनमानमिति । तदसत्
तथाहि यत्त, क धात्मेत्यादि तदमत् । पामगरदाहस्य पत्रत्वात्
यदपि प्रमाणसिद इत्यादि तदपि असत् सिदम्येव पक्षत्वात्
प्रमाणादिविशेषणस्य असमर्थत्वात्। यदपि माध्यधिकस्पन
किञ्चेदमित्यादिना तदपि असत् प्रकागने इतरानपेक्षो य
प्रकाशम्तदात्मकत्वम्यैर माध्यत्वात् नच
साध्यवैकल्यं तवापि प्रकायस्य पालोकातिरित्रस्य अनही-
दृतान्त पानी

·माधन- पेदामामिहानमुहारली। फागत् गछि प्रस्टमकामपन्न प्रत्यय नलप्रातिपदिकार्या- सार प्रकागः तयारये प्रग्रोसरगयधिप्पप्रमात् । न प भापर र प्रकाग गति, नयाऽपि स्परुपिणीम्ता- दालाम्येय मौकाण माध्ययकम्पाभायाम् ममयायम्य निर्व- मयतया नेयायिकेपि गयेव पीकरणीयत्वात् यत्तु तु. नृपणे प्रकागाप्यभिचारित्वच रेग्न्यिादि तदपि चमर यायत् प्रकागका विद्यमाननयय लियत्वास न च प्रारमनि काला- नव छेद पति या अज्ञानयगात् तदवोदय अपि उपपत्त: न च मुपादायनेकान्तः यायत् प्रकागकानं मुनादेग्मचात् नहि मुक्तिकाने दु.पादिरम्ति मुग्नभ्य प्रात्मत्वे न पनत्वात् न च तव पनेकान्तिकत्वमपि अत एव मातमत्वपचे घटाटी अनेकान्तिकत्व हेतोः पराम्त मानिमाम्यघटादेयावत् मातिस्थित्यनङ्गीकारार न च तमोविगदत्वमुपाधिः । व्यापकत्वात् न च तमः माधकेन तमाविरुडत्वं स्वरूपेण तमो- विरुहम्याऽपि कम्पनया तत् साधकत्वोपपत्तेः नहि एकत्र वास्तवकाल्पनिक रूपे नम्त: तथा सति भ्रमोच्छदापत्तन च निदगन माधन विकल यावत् प्रकागकालं विद्यमानत्वस्य उभय- वापि विद्यमानत्वात् न हि मवित् अपरोजा भाति । नास्तीति सम्भवति। नदालोकः प्रकाशते र नास्तीति युक्तिमत् न च भास्वररुपमानोकप्रकाशः । न च तस्य यावती स्थितिः तावत् कालमालोकोऽपि तिठति। নিময়ী गुण, क्षण तिष्ठति इति स्वीकारात् गुणिनागस्य गुणनाश प्रति हेतुत्वात् इति वाच्य उपादाननाशयव उपादेयनाथ प्रति हेतुत्वात् नच पालोकोभाखर रूप प्रति उपादान तयोस्तु- ल्यकालत्वात् तादृशोच सव्येतरविपाणवत् उपादानोपादेय- भावानभ्युपगमात् किं तर्हि तदुपादानमालोकावयवास्तहि श्रयच ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। तस्मात् खयम्पकाश आत्मेत्यभिप्रेत्य उक्तं ज्योतिरिति। सैन्धवधनवत् विज्ञानघनकख- भावतया वयज्योतिःखरूपमित्यर्थः। तथा च श्रुतिः अत्रायं पुरुषः खयज्योतिर्भवति ननु कदाचित् आत्मानमह जानामि दूति अनुभवः कदाचित् आत्मानमहं न जानामि इति अनुभव. तथा च एतदनुभवयीम- इति । कथमालोको रूपवान् इति उपादानरूपेणैव उपादेयस्य रूपवत्वोपपपत्ते स्तयोरमेदादिति । ननु एतदनुमानविषयत्वम् आत्मनोऽस्ति न वा ? न चेत् कथं तस्य स्वप्रकागल अस्ति घेत तथापि कथ वप्रकाशत्व एतत् ज्ञानविषयत्वात् एव इति चेत् । न एतदनुमितिवय मानविपयत्वस्यैव तदनुमानविष- यत्वं न एतदनुमानभास्यत्वमिति न स्वप्रकाशवशतिरिति। एव निरवद्यानुमानसिहमामन स्वप्रकाशत्वमएम हरति तस्मात् इति । अतोऽर्थे पहष्टायमित्यादि आद्यपयस्य ज्योति- रिति विशेषण निवेशयति. इत्यभिप्रेत्येति। ननु मतुद् लोपादभेदोपचारात् वा शुक्ल पट इति वत् ज्योतिरात्मान- मिति प्रयोगो नतु प्रभेदादिति सवा सैन्धवधनवदिति । प्रयमर्थ विधान तावत् प्रकाशत्वात्तमीविरोधित्वात् ज्योति- पदवायं विज्ञानम् च यात्मव विज्ञानधन युने घटज्ञानयो শ্ব শানিঃ মালনির সমাহন নি অনুমানা तथा च विज्ञानकरसमावतार सय ब्योति सप्प एवाला तत् ·वेदान्तमिदान्तमुक्तावली। स्थापितजातत्वाजातत्वाभ्यां खयंज्योतिष्ट्रमा- त्मनो विसद्धाते। तथा हि यदि अात्मानमहं जानामि इति अनुभवानुरोधेन जातत्व ज्ञान- कर्मत्वमात्मनः खीक्रियते तदा अनात्मवत् खयम्पकाशत्वानुपपत्तिः । स्वरूपं विनिचित्येति पूर्वलोकन अन्वय । ननु वय ज्योति:- स्वरूपश्चेदात्मा तर्हि तत्र अनुमानोपन्यासोऽनुचित: उपनिष- न्मानगम्यत्वात् इति चेत् ? तबाह तथा चेति। अनुमानेन सम्भाविते सति श्रुति वक्ष्यमाणा तत्र प्रमाणम् इत्यर्थः । श्रुतिसुदाहरति अत्रेति । अत्र स्वप्नाववस्थाया स्वप्ने तावत् प्रात्मा प्रकाशत इति। सप्रतिपन्न तत् प्रकाशन न तावत् वाद्यन्द्रियात् तस्य अात्मनि अप्रत्त: उपरमाञ्च नापि मनसस्तस्य रथादिरूपेण परिणतत्वात् परिशेषात् स्वयं ज्योतिरामेत्यर्य । ननु पूर्वोक्तानुमान अतिर्वा न प्रात्मखप्र. काशताप्रतिपादनाय अल सत्पतिपक्षत्वात् अनुमानविरोधेन अयोग्य वादिति शइने नगु इति । आत्मान स्वप्रकाशो जातत्वात् अनात्मपत् तथात्मा न स्वयप्रकाश अज्ञातत्वात् घटवदिति । अव अनुमानहये हेतुनो स्वरूपासिद्धिमाशा प्रमाणाभ्या पक्षे हेतू साधयति कदाचित् इत्यादिना। पूर्वोक्त हेत्वनुमानाभ्या श्रात्मनि प्रसाध्य तदनुवादेन ताभ्यामात्मनि वय प्रकाशनिषेध प्रतिजानीत तथा च इति । ननु अात्मनि ज्ञातत्वमात्मान- मह जानामि इति अनुभवसिदमपि नवप्रकाशत्वनिषेधाय अलं जाननिवत्याज्ञानविषयत्वरूपस्य प्रातत्वस्य पात्मनि स्वप्रकाश- ·पेदान्तसिद्धान्तमुशावली। तत् एव हि स्वयम्य काशं नाम यत् केनाऽपि रूपेण कस्यापि ज्ञानस्य सदाचित् अपि कर्मतां न भजते। अन्यथा पारिभाषिकमेव खय- प्रकाशवं स्यात् । यदि त्र मामहं न जानामि त्वेऽपि अविरोधादित्याशय प्रधमानुमानसंग्रहवाक्य विवृणोति तथाहि इति। ज्ञातत्वं तावदात्मनि पूर्वोक्तानुभवरलेन अवश्य खीक्रियते यदि इत्यन्वयः । तर्हि ज्ञातवमस्मदुप्तामस्तु तथा च न स्वप्रकागत्वनिषेधसिद्धिरिति तत्राह ज्ञानकर्मत्वमिति । प्रयमत्राशयः ज्ञात भात्माजातो घट इत्यनुभवाभ्यामुभयवापि जातत्वमविशिष्ट संप्रतिपन्न गव वेदान्तिमते घटे माननिव- पर्याज्ञानविषयत्वरूपं जातत्वं सम्भवति । 'घटादेःजडव अज्ञाना. बतलानगीकारात् ज्ञानभास्यत्वे विरोधाभावाच । नच शातत्व मात्मनि अन्यदन्यच्च घटादाविति युक्त जातगम्दस्य अनेकार्यल. प्रसङ्गात् तस्य च अन्याय्यत्वात् तम्मात् ज्ञानभास्यत्वमिव भात- त्वमिति । सवा एवं किं ततस्तत्र पाहतदेति । तथाच पूर्योल- खप्रकागत्वनिहात्तिसाधकमनुमान सुस्थमित्वर्यः । ननु जानकमत्वमस्तु प्रस्तु च चमकागत्व को दोपतवाह तत् एवहि इति। खप्रकागबज्ञानमत्वयोः एकवादर्शनात् खमकागत्वे जानकमतमेव न प्यादित्यर्थः। ननु मानकर्मर समकागिरोयतेपनि तबाह अन्यया इति। परिमापामाव. सिहं न योलिक विरोधादित्वयः। मनु पप्रमेयमिति युग; यर्थ ন খানম মিলান দ্বিনীবয়া হিমি। गदि च मामिवादिना अतिविरोधाभामर ानामि सदनु

·१३२
वेदान्तसिहान्तमुक्तावलो।
इति अनुभवानुरोधेन अज्ञातत्वमेव खीक्रियते
तथापि स्वयं ज्योतिष्ट्रपतिः न हि एकस्मिन् एव
वस्तुनि युगपत्भाति नभाति च इति अनुभवितुं
शक्यं विरोधात् । न हि यदा भाति तदानीमेव
भवस्य अनात्मविषयत्वेनापि उपपत्ते: अनीशया शोचति
मुद्यमान इति श्रुतेर्मामह न जानामि इत्यनुभवाच्च यदि
अज्ञातत्वमेव स्वीक्रियतामित्यर्थः। अस्तु अज्ञातत्वं तदपि न
स्वप्नकाशत्वविरोधि घटाद्री अस्वप्रकाश जड़त्वात् स्वत एव
पाहतैकरूपे अज्ञानविषयलक्षणाजातवाभावादिति तवाह
तथापि इति । प्रारनि अज्ञातत्वस्य स्वीकृतावपि इत्यर्थः ।
माम् अहं न जानामि इतिवत् घटमहं न जानामि इति अनु-
भवाविशेषादहश्य घटादावपि अज्ञातत्व स्वीकर्तश्यं घटादौ
अखप्रकाशवमुभयसिद्ध तथाच अज्ञातत्वमस्वप्रकाशवेन
व्याप्तमात्मनि दृश्यमानवप्रकाशत्वस्य क्षतिमावहति इत्यर्थः ।
ननु स्वयं प्रकाशत्व नाम स्वयमितरनिरपेक्षतया भासमानत्वम्
अज्ञातत्वञ्च प्राभासमानत्व तच्च न भासमानत्वविरोधि-
घटादो कदाचित् भासमानत्वस्यापि दर्शनादिति तबाह
न होति। यद्यपि घटादावुभयमस्ति तथापि न युगपत्
भासमानत्वस्य कार्यवेन कादाचित्कलात्। आत्मनि त
युगपटुभयं स्वरूपप्रकागस्य अनादिभावतया नित्यवादज्ञानस्य
अनादितया कार्यत्वात् नतथ घुगपदुभयं विरुद्धम् अात्मनि
न सम्भवति अज्ञातत्वञ्च धात्मनि उभयवादिमिई ततय
आत्मनि अजानकाले भाति इत्येवंरुपप्रकाशमानव विरोधात्

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। न भाति इति अनुभवः यदा न भाति तदानी च भाति इति। तत् कथं वयं ज्योतिष्टुन आत्मन उपपद्यत इति नैष दोषः जाताजात- विलक्षणस्यैव आत्मत्वात् तथा च श्रुतिः भन्य- देव तदिदितात् अथोऽविदितात् अधि इति । आत्मानमहं जानामि इति अनुभवस्य का गतिरिति चेत् ? विशिष्टविषयत्वमेव न हि एक- न अनुभवितु शक्यमित्यर्थ । विरोध स्पष्टयति न होति । पूर्वपक्षम् उपमहरति तत्कथमिति। तदिति थव्यय पूर्वोपपादितज्ञानत्वा जासत्वलक्षणहेतुइयं परामशति तत्तरमादित्वयं तदेतत् दूपयति नैप दोष इति । अनुमाने सत्प्रतिपक्षल युती अयो- ग्यता अनुमानविरोधात् इत्येवलक्षणो दोष एतत् शब्दावः अनुमानस्य प्राभासत्वादिति भाव । प्राभासत्वम् उपादयितु न इति प्रतिज्ञायां हेतमाह जातेति । अनुमाने पन्नोभून मामनि ज्ञाताजातल न वर्तते आत्मनस्तलिचपलात् इत्यर्थः। परस्परविरोधेन प्रकारान्तरस्थितिरिति न्यायात् कथमुभयविलक्षणवम् पात्मन इति तवाह सघा चेति। पक्षि उपरि धन्यदित्यर्थः । अतिपिरोधे न्यायस्य प्रामामवादित्यर्थ । ननु प्रमाणे विना तो न्याय प्राभासतां भजते । पर्य तु न्याय, आत्मान जानामि इति प्रमाणसहित इति कयम् पाभास इत्यभिप्रेल पृच्छाति पात्मानमिति । प्रनात्मविषयोऽयमनुभयो न निरुपणीयासमातत्वम् पनुमाश्यति पनि परिहरति विगिटेति। ननु अयम् अनुभव किं विशिष्टम् प्रामान, २

·वैदान्तसिहान्तमुक्तावलो।
इति अनुभवानुरोधेन अज्ञातत्वमेव स्वीक्रियते
तथापि स्वयं ज्योतिष्ट्रपतिः न हि एकस्मिन् एव
वस्तुनि युगपत्भाति नभाति च इति अनुभवितुं
शक्यं विरोधात् । न हि यदा भाति तदानीमेव
भवस्य अनात्मविपयत्वेनापि उपपत्त: अनोगया गोचति
मुद्यमान इति गुतेर्मामह न जानामि इत्यनुभवा यदि
अन्नातत्वमेव स्वीक्रियतामित्यर्थः। अन्तु प्रजातलं तदपि न
स्वप्न कागत्वविरोधि घटाही अस्वप्रकाश जड़त्वात् सत एव
पाहतकरूपे अन्नानविषयन्नक्षपानातत्वाभावादिति तवाह
तथापि इति । पानि प्रज्ञातत्वस्य वीरतावपि प्रत्यर्थः ।
माम् अहं न जानामि इतिवत् घटमहं न जानामि इति पनु-
भवाविपादकग्य घटादायपि पशातल म्बीकरीचं घटादी
अम्पप्रकागत्वमुभयमिह तथाच पनातत्वमम्मकागवेन
प्याप्तमात्मनि दृग्यमानमाकागदद सलिमारहति इत्यर्थः ।
मनु सयं प्रकागत्व नाम म्पयमितरनिरपंचातया भाममानत्वम्
अन्नातत्व प्राभाममानल न भाममानवविधि-
घटादी फदाचित् भाममानलम्यापि मानादिति पाए
न होति। यद्यपि घटादायुभयमम्ति नयापि न युगपत्
भाममानवम्ब कास्यत्वेन बादाचिरकल्वात्। पानि तु
युगपदभयं परूपमकागम्य पनादिभावनया किल्लत्वादमानण्य
बनादितया कार्यत्वात् नतय घुगपदभय मिहम् पानि
न मम्मति प्रजातलष्ट पामनि
पुभयगतिमिह
पात्मनि पमानाने भाति सन्त्ररुपमानव विरोधात

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलौ। १३३ न भाति इति अनुभवः यदा न भाति तदानी च भाति इति। तत् कथं स्वयं ज्योतिष्ट्रम् आत्मन उययात इति नैष दोषः जाताजात- विलक्षणस्यैव आत्मत्वात् तथा च श्रुतिः अन्य- देव तहिदितात् अयोऽविदितात् अधि इति । आत्मानमहं जानामि दृति अनुभवस्य का गतिरिति चेत् ? विशिष्टविषयत्वमेव न हि एक- - न अनुभवितुं शक्यमित्यर्थः। विरोध स्पष्टयति न होति। पूर्वपक्षम् उपसंहरति तत्कथमिति।तदिति अव्ययं पूर्वोपपादितज्ञातला ज्ञातत्वलक्षणहेतुहयं परामशति तत्तस्मादित्यर्थे तदेतत् दूपयति नैष दोष इति । अनुमाने सत्यतिपक्षवं शुतो अयो- ग्यता अनुमानविरोधात् इत्येवलक्षणो दोष एतत् शब्दार्थः अनुमानस्य आमासत्वादिति भावः। आभासत्वम् उपादयितु न इति प्रतिज्ञायां हेतुमाह जातेति । अनुमाने पक्षीभूत यात्मनि ज्ञातानातत्वं न वर्तते प्रात्मनस्तविलक्षणत्वात् इत्यर्थः। परस्परविरोधेन प्रकारान्तरस्थितिरिति न्यायात् कथमुभयविलक्षणत्वम् आत्मन इति तवाह तथा चेति। अधि उपरि अन्यदित्यर्थः । श्रुतिविरोधे न्यायस्य प्राभासत्वादित्यर्य:। ननु प्रमाणं विना कृतो न्याय प्राभासतां भजते। अयं तु न्याय, आत्मानं जानामि इति प्रमाणसहशत इति कथम् आभास इत्यभिप्रेत्य पृच्छति आत्मानमिति। अनात्मविषयोऽयमनुभवो न निरूपणीयात्मज्ञातत्वम् अनुभावयति इति परिहरति विशिष्टेति। ननु अयम् अनुभवः किं विशिष्टम् आत्मान,

·२३४
वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली।
सिमन् अनुभवे निर्विकल्पकमज्ञानानन्दव्याहत्त'
वस्तुखरूपमावं भाति इति अनुभव: येन
आत्मनी ज्ञानकर्मत्वं भवेत् अपि तु उपाधि-
विशिष्टमेव तस्य च जानकर्मत्वेऽपि अविरोधः ।
विषयीकरोति, किम् अन्नानविशिष्टम् अहवारविशिष्टं वा ?
नाद्यः, अात्मानम् अह जानामि इत्यत्र अज्ञानास्फुरणात् न
द्वितीयः प्रात्मानम् अहं जानामि इति अहवारस्य कर्तृत्वेन
पृथक् अवभासनात् तस्मात् यात्मानं जानामि इति अनु-
भवो न विशिष्टविषय इति तवाह न होति। प्रयम
वार्थ: न तावदयं निर्विकल्पकप्रत्ययः किञ्चित् इत्येव हि
निर्विकल्पकाकारः भन्देन व्युत्पाद्यते नच प्रत्र तथा व्युत्पा.
दनम् आत्मानम् इति प्रात्मशब्देन जानाकारय्युत्पादनात्
मान चैतत् जान परैः । इष्यते । मनमय इन्द्रियम्य द्रव्ये
प्रतिगोपरागण गुणय अत दु जादिरेव दु वायुपरागरा
न नैयायिकादिवत् पात्मनः म्पतोऽम्माकमपि तु दु ग्नायुपा-
दानान्त,करणतादात्मगत् तत्तादात्माच न प्रज्ञानं पिना
तथाच पात्मानमह जानामि इति अनुभवलादेय पताना.
नन्दादिगिय भाति न गई पप्प निर्यिकम्पकत्वापत्तेः
ततो विमिटमेव जानकर्म न गई परूपमिति । ननु भयतु
सारक पराभवाविषयो विगिट. तथापि तम्यापि जानकमय
न युज्यते भामचात् न हि कुगडनी टेवदत्तो न देवदत्त इति
तबाह तय इति । तण जिगिष्टम्य व प्रमागवे विशेषाम्यापि
मरकामवापत्तिः
पिमिनधर्मप्य विशेषणतिवनिय.
मात् ततो विगिर मानकर्म न मप्रकागम् परिगेधात् प्रत्ययं ।

·वेदान्तसिदान्तमुंशावती। न हि तस्य स्वयम्पकाशत्वमस्ति । शहस्यैव आत्मनः खयम्प काशवाङ्गीकारात् माम् अहं न जानामि इति अनुभव: आत्मनः स्वयम्प काश- ननु विशेषणस्यापि देहापेक्षयान्तरत्वेन अात्मत्वात् तदपि स्वप्रकाशमिति तबाह न होति। प्रान्तरत्वम् प्रात्मत्वेन प्रेयोजकं किं तर्हि जड़विरुइत्वेन चिद्रूपत्वम्, अनानादि न चिद्रूपं विरुडत्वात् तथाच अनात्मत्वम् अज्ञानादेः ततो में खप्रकाशं तदिति । ननु विशिष्टस्य अखाकाशत्वे विशेष्यस्यापि जानकमत्वं ततश्च श्रात्मांशेऽपि परप्रकाश्यत्वमिति तबाह । शुद्धस्य एवेति । सविशेषणे होति न्यायेन विशेषणतिरस्कारण शुद्ध विशेष्यमानं खप्रकाशम् अत्मित्वात् न विशिष्टं तस्य कल्पितत्वेन अनात्मत्वात् प्रत्ययः । ननु ज्ञातत्वानुभवो विशिष्ट- विषयो न शुहस्य ज्ञानकर्मत्वसम्यादक इति पूर्वानुमाने स्वरूपासिद्धिरिति स्थितेऽपि अन्नातत्वानुभवो म विशिष्ट- विषयः सम्भवति विशेषणस्य अज्ञानस्य तत्प्रभवत्वेन तदि- शिष्टस्य अज्ञातवाभावात् । স্বরান্তিময় স্মন্নান पात्माश्रयप्रसद्भात् अन्नानविपस्यैव अज्ञातत्वादिति युक्तः अनोशया शोचति मुझमानः नीहारेण प्रायत्ता इत्यादि.. अतेश शुखात्मनि एव अन्नातत्व' ततम कथं तत्स्वरूपासिद्धम् इत्याशझ्याह माम् अहं नेति । यद्यपि अयमनुभयो शातत्वं शुद्ध प्रात्मनि व्यवस्थापयति तथापि विना स्वप्रकाशत्वम् भामनि अज्ञातत्व बोधयितुं न शक्नोति इति प्रज्ञातत्व' न स्वप्रकाशत्वविरोधि किन्तु तदुपपादकमिति अप्रयोजकम् ननु अज्ञातवं नाम खप्रकाशत्वाभावरूपमभास- इत्यर्थः ।

·वेदान्तसिदान्तमुकावलो। त्वसाधक एव तथा हि अयं हि अनुभवः आत्मविषयमज्ञानं विपयीकरोति । तथा च एतस्मिन् अनुभवे अज्ञानव- दात्माऽपि भातीति वाच्यम् अन्यथा न जानामि इत्य व तदाकारः स्यात् अत मानव तत्, ग्राहकञ्च प्रमाणं कथं स्वप्रकाशत्वसाधकम् अतिप्रसङ्गादित्याशझ्याह तथा होति । विशिष्टज्ञानचैतत् तत्र विशेष्यम् अज्ञातत्वं तच विषयनिरूप्यमिति विषय आत्मा ज्ञातत्वव्यावर्तकत्वाहिशेषणम् अत आत्मापि विशिष्टज्ञाने भाति । विशिष्टञानस्य विशेषणविषयत्वनियमात् ननु अज्ञातत्वमात्मविषयमवभासयदपि प्रमाणमात्मानं न विषयौकरियति । प्रात्मनस्तत्र उपलक्षणत्वा- दितिसवाह अन्यथेति । काकवन्ती देवदत्तग्यहा इत्यत्र कञ्चि- दतिशयमुत्तृणास्यं देवदत्तग्रहे परिचायकं हारीतत्य काको देवदत्तग्टहव्यावर्त्तकस्तवोपलक्षणमियते न चात्र अनाने कथित् अतिशय आत्मजन्यो वटादिविषयावर्त्तको धर्मोऽस्ति अप्र- तीतेः अत प्रात्मैव अज्ञानव्यावर्तकोऽज्ञाने विशेषणं वार्य अन्यथा आत्मविषयत्वमज्ञानस्य न सिदिल्यभिप्रेत्याह न जानामि इति । ननु अात्मविशेषणकम् अज्ञातत्वं प्रमाण भास- यतु नाम तथापि न पात्मनः स्वप्रकाशत्वं विशेषणविशेष्योभयेन्द्रि- यसन्निकर्पस्यैव विशिष्टज्ञानहेतुत्वादिति तवाह अत इति । अतो विशेषणवाद्भासमानम् प्रात्मानम् उलिख्य विपयीकरोति उति अन्वयः न विशेपणेन्द्रियसद्रिको विशिष्टप्रतीतिहेतुः इत्याह तधाच इति ।

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। प्रात्मानमहं जानामि इति स्वयम्प काशतया भासमानम् आत्मानमुल्लिख्य न इति अज्ञान- लक्षणम् श्रावरणं तत्र विषयोकरोति इति युगपज्ञासनत्वाभासमानत्वे स्वयम्प्रकाशस्य अपि- रुद्ध इति मामहं न जानामि इति अनुभव- वलादेव खयम्प्रकाशवमात्मनःसिद्धम् । । মনীনানাননি इन्द्रियमविकर्षासम्भवात् ततो নিমখদ্মলন অনবিৰিমিনীনী কান ধৰূিম দুনি अभिमेत्याह भासमानमिति । सा च आत्मनो भासमानता प्रमा. गात् वा भ्रमात् वा स्वप्रकाशत्वात् वा! नाद्यः, प्रमाणप्रहत्तौ प्रजातत्वविरोधात् । न द्वितीयः, आत्मनः कल्पितत्वापत्तः भ्रम- मात्रप्रसिदस्य तत्वात्ततः पारिशेष्यात् स्वप्रकाशतया एव मात्मनो भासमानता इति प्राह खयम्प्रकाशतयेति । बलिख्य विषयोकत्वे- त्यर्थः । ननु भासमानखाभावोऽज्ञातत्वं तत् सतिभासमानत्वे न सम्भवतीति तवाह अज्ञानलक्षणमिति। लक्षणवरूपं तस्य अभावले व्यावतयति प्रावरणमिति । अज्ञानं तावदावरकं नौहा- रेण माहत्ता इति श्रुतेः पावरकं च वस्तादि भावरूपमैव दृष्ट तेन भासमानेऽपि आत्मनि अज्ञातत्वं सम्भवति मावयोः एकत्र रूपस्पर्मवत् स्थित्यविरोधादिति। ननु एवं घटादावपि तर्हि उभयं स्यात् तत्राम्यविरोधादिति तपाइ इति युपपदिति। प्रनामनि भासमानता प्रमाणाहाया प्रकाशखरूपवाभावात् प्रमाणप्रहत्तौ च तद्विरोध्यज्ञातवाभावात् ततो भासमानला भासमानले ये परप्रकाश घटादायव विरुद्देश्ते न पानि ·१३८ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। ननु घटं न जानामि इति अनात्मनि अपि ईदृशीऽनुभवोऽस्ति इति तस्याऽपि खयम्प्रकाशत्व- प्रसङ्ग इति चेत् ? अथ कोऽयं घटो नाम यस्य खयम्पकाशत्वमापाद्यते घटत्वादयो धर्मा यत्र प्रतीयन्ते अयमेव इति चेत् ? किमस्य स्वरूपं तत् सम्यगनुभूय इतरविविक्तातया प्रदर्श्यतां प्रत्यर्थः। श्रात्मनि अन्नातत्वसाधकप्रमाणस्य स्वप्रकाशत्वसा धकत्वम् उपसंहरति माम् अहमिति । ननु अज्ञातत्वसाधकं प्रमाणं न अज्ञानविषयस्य स्वप्रकाश- त्वसाध घटादावपि स्वप्रकाशवप्रसङ्गादिति शझते ननु इति । घटं न जानामि इति अनुभवस्तावत् आत्मनि इव घटादौ अवि- शिष्टः घटादिः अन्नाने विशेषणञानसाध्या च विशिष्टा प्रतीतिः विशेषणञानश्च न प्रमाणात् तस्मिन् सति अज्ञातवाभावात् । भावे वा तस्य अनुच्छेदप्रसङ्गात् न खतो जड़त्वात् भ्रमात् चेत् तहि तस्य कल्पितत्वमिति वनुमात्ममेदेन घटं प्रत्याचटे अथ इति । घटस्वरूपप्रयस्य अप्राप्तकालत्वं प्रत्याचष्टे यस्येति । स्पष्टं मलोत्तरं शइते घटत्वादय इति कम्युयोवाकारवत्त्व व्यनि- पदार्थपने घटशब्दवाच्यत्वमादिगम्दार्थः । अयमेय इत्वव घट इति गेपः। यति सर्वनाम्नां प्रसिङमाववाचकत्वात् तशिपस्य उपस्थिती नियामकाभावात् त्वया एव विशेपो वताव्य इत्याह किमस्येति। पदेन प्रतिपादनच न गुरुयत् किं तहि अर्थ बधा इत्याह अनुभूयेति । अनुभवोऽपि न ममः कल्पितल- प्रसलेरित्यभिप्रत्याइ सम्यक् इति। तदनुभवोऽपि न प्रमेय ·१३८ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। कपालाद्यारब्धावयविविशेष इति चेत् ? न अद- यवावयविवादयो हि घटसंवद्धा अन्ये नतु एते एव घटखरूपाः । एतदन्यत् खरूपं वाच्यम् एतदन्यत् स्वरूप विशिष्य वक्तुं न शक्नोमि इति चेत् ? कथम- शक्तिः अननुभूयमानत्वात् वा निर्विशेषत्वात् वा ? न प्रायः घटखरूपस्य सर्वजनीनानुभव- वादिरूपेण किन्तु असाधारणरूपेणेत्याह इतरविविक्कतयति। असाधारणघटवरूप शकते कयाले ति। कपालेनारम्यते खस- मवेततया उत्पाद्यत इति कपालारब्धः श्रादिपदं मृदाद्याह- तावत्युक्त कपालादिसमवेतरूपाद्यपि घटः स्यात् इति । तत् व्यावर्त्तयति अवयवि इति। शरावादिव्युदासाय आह विशेष इति । किमेतत् वाक्यं कपालघटयोः अवयवावयवित्व- सम्बन्धादिधर्मप्रतिपादनपरं किं वा घटसरूपप्रदर्शनपरम् ! प्राधे मशानुत्तरं घटवरूपस्यैव पृष्टवादित्याह न इति। द्वितीय प्रत्याह नतु इति। अवयवित्वेन प्रतीतः अवयवसापेक्षवेन खखरूपायोगात् इत्यर्थः । ननु किं खरूपनिरूपणेन यादृक् ताहगस्तु घटवरूप- मिति तबाह एतदन्यदिति। अन्यथा अतिप्रसदस्य त्वया दातु- मशक्यत्वात् इति श्रेषः। वाचं स्वरूपं भवति एवं परन्तु वर्ग न शक्तोमोति पर: शहते एतदन्यदिति अभक्तो कारणं पृच्छति कथमिति। लोकविरोधेन पायं दूषयति न आय इति।

·१४. वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। सिदत्वात् हितोयेऽपि वक्तव्यं निर्विशेषम् अनु- भूयमानं यत् स्वरूपं तत् किं खतोऽनुभूयते वभिन्नेन मानान्तरेण वा ? अन्त्ये निर्विशेषत्व- व्याघात: न हि निर्विशेपं वस्तु मानान्तरविपय इति सम्भवति चक्षुरादेः सार्दकौकिकस्य प्रमा- स्य सविशेपवस्तुविपयत्वनियमात् । तस्मात् निविशेपत्वात् निर्वचनाग:ि शब्दस्य विशेषपुरस्कारणेव प्रहत्तेरिति। द्वितीयमनुवदति द्वितीयेऽपि इति । निर्विशेषत्वं घटस्य त्वया एव स्वीकृतं तच्च अनुभूयमानं विखसिद्धम् एवं स्थिते विमृशति तत् किमिति । स्वतः खमहिना स्वप्रकाशतया: निर्विशेषत्वरूपापेक्षया भिन्न यन्मान तेन मानान्तरण इत्युक्तो अन्यापेक्षया स्वस्यापि मानान्तरत्वात् न परप्रकाशत्वसिदिरिति विशिनष्टि स्खभित्रेन इति। अन्तरपदं भिन्नपदव्याख्यानाय पाद्यमगीकर्तुमन्त्यं दूषयति अन्त्य इति। मानान्तरविषयत्वेऽपि निर्विशेषता किं न स्यात् इति तत्र प्राह नहि इति । तत्र हेतुः चक्षुरादेरिति । अयमर्थः चक्षुरादीनाम् इन्द्रियाणं तावत् रूपादिगुणवत्येव प्रवृत्तिः तत् पुरस्कारेणैव तेषां प्रवृत्तेः अनु- मानमपि सामान्यादिपुरस्कारेणैव प्रवर्त्तते। अनुमितेाय- कतावच्छेदकप्रकारत्वनियमात् शब्दोऽपि विशेषवत्यव प्रवर्तते । प्रानन्त्यव्यभिचारपरिहाराय सामान्यादिविशेषस्यापि अपेक्ष- वात् उपमानस्यापि सादृश्यादिधर्मविशेषापेक्षत्वात् सर्व प्रमाणं विशेषमनियतमिति । ननु एवं तर्हि आत्मन औपनिष- दत्व घ्याघात: निर्विशेपे आत्मनि वेदशिरसा प्रवृत्त्ययोगादिति ·वेदान्त सिद्धान्तमुक्तावली। १४१ निर्विशेषं सकलवाड्मनसाविषयं खभासमान वस्तु घटखरूपमिति अवशिष्यते। तत् किमात्मनो भिद्यते। न वा इति विचारणीयं भिदाते चेत् ? न भेदक- धर्माभावात् निर्विशेषत्वात् धर्मिप्रतियोगिनो- रुभयोरपि स्वयम्प्रकाशखेन तद्विशेषितस्य भेदस्य तबाह लौकिकेति। लक्षण्या निर्विशेषाकारवृत्य पस्थापकत्वात् वेदशिरसा तब प्रामास्थ युज्यत इति भाव.। यतः प्रमाणानि सर्वाणि विशेषवत्येव नियतानि अनुभूयते च निर्विशेष स्वरूपं মক্কা মহিলা মক্কায় নির্বিঘ্ন ঘৱ যিৱম इति आयपक्षानीकारेण उपसंहरति तम्मादिति । ननु तथापि स्वप्रकाश निर्विशेष वस्तु घटरूप न भवितुम् अर्हति अनात्मत्वात् पटवदित्याय स्वरूपासिद्धा दूषयितु' विचारयति तत् किमिति। ननु भेदको धर्मों घटत्वादिरस्ति इति न इत्याह निर्विशेषत्वादिति वट- वादि घटे मेदकम् अस्ति इति कोऽर्थ? किं तत् व्यक्तिमाले वर्तते १ वटव्यक्तिषु वा ? नायः, सर्वव्यक्तीनां घटरूपताप्रसङ्गात् घटव्यक्तियु इति चेत् १ का घटव्यक्तयो घटत्वादिमत्य इति चेत् १ न, आत्माययात् धर्मान्तरवत्य इति चेत् ? न, तत्रापि एवं पयनुयोगे भामाययादिदोपान ततो निर्विशेष इत्येव घट इति न भेदको धर्मोऽस्ति इति निर्वि- शेषम्य च भासमानस्य सप्रकाशमक्षतम् इति अभिप्रेत्य दूषणान्तरमाइ धर्मोति। भेदावबोधि मानं न भेदमात्रम् ·वेदान्तसिहान्तमुक्तावली। ग्रहीतुमशक्यत्वात् च तस्मात् स्खय- गात्मस्वरूपमेव घट इति स्थितम् । एवं पदार्थान्तरमपि अात्मस्वरूपमेव इति अनात्मा आत्मभिन्नोन अम्ति एव । कस्य स्वयं- प्रकाशत्वमापाद्यते तुल्यन्यायादिति अतः स्वयं- अवबोधयितुम् अलं तम्य धर्मिप्रतियोगिविशिष्टेकरूपत्वात् तावत् मात्रगोचरत्वे वा यात्मप्रतियोगिको घटर्मिको भेदो न मानसिद्ध इति घट अात्मन प्रमाणतो भिन्नो न स्यात्। अथ मेदावबोधक मान प्रतियोगिनमात्मान धर्मिणञ्च घटमपि भासंयतीति तत् कय स्यात् उभयोरपि स्वप्रकाशत्वाङ्गीकारात् इत्यर्थः। ननु एव घटात्मनोरमेदे किम् अवशिष्यतां निया- मकाभावात् इत्याशय इद सर्वं यदयम् अात्मेति श्रुती प्रमाण सिद्धम्य सर्वस्य प्रथमोद्दिष्टस्य अनुवादेन श्रात्मस्वरूप- त्वस्य विधेयत्वप्रतीतः आत्मैव अवशिष्यते न घट इत्यभि- प्रेत्य उपमहरति तस्मादिति । अात्मनि अज्ञातत्वानुभवो यदि तत्र स्वप्रकाशसाधकस्तई घटस्यापि स्वप्रकाशत्वं स्यात् घट- विषयाज्ञातत्वानुभवस्य अविशिष्टत्वादिति निरस्तम् । घटस्य आत्मव्यतिरिक्तस्य अनिरूपणादिति इममर्थ पदार्थान्तरे- ऽपि प्रतिदिशति एवमिति । अनात्मत्वेन प्रतिपत्रस्य स्तम्भादेः आत्मत्वप्रतिपादनफलमाह कस्येति। यत्र अनात्मनि खप्रकाशत्वम् पापाद्यते स एव प्रात्मभित्रो न अस्ति अात्मनि तदापादन- मिति। ननु स्तम्भादि अनात्मत्वेन सर्वतन्वसिद्धः कथं तस्य श्रात्मरूपत्वमिति तत्राह तुल्येति । स्तम्भवाद्याथय. स्तम्भादिः?

·२७५ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावला। ज्योतिःस्वभाव आनन्दघनः असङ्गोदासीन एव आत्मा अनाद्यनिर्वचनीयाविद्यासम्बन्धात् वैता- कारण भाति रज्जुरिव सर्पदण्डाद्यात्मना पर- स्तम्भाद्यवयवारधोऽवयविविशेषो इत्यादि न्यायस्य तुल्यत्वात् इत्यर्थः। ननु यदि घटादि विश्वम् आत्मैव न ततोऽन्यत् तहि आत्माकारेणैव भानं स्यात् न आकारान्तरेण तस्य असत्वादिति शहां पराकरिष्यन् ज्योतिरिति विशेषणम् उपपादितुम् उपसंहरति अत इति । तस्य पुरुषार्थवनिरूपणाय माह धानन्देति । आनन्दी ब्रोति व्यजानादिति श्रुतेः इत्यर्थः । मनु चन्दनं स्वर्ग इतिवदुपाधिसंसर्गादानन्दत्व' न स्वत इति न इत्याह असा इति । असनो ह्ययं पुरुष इति श्रुतेः उपाधि- संसर्गो न अस्ति आनन्दैकमूर्तिरिति । ननु कर्तुः आमनो दुःखमपि सम्भाव्यते तत् कथं सुखैकमूर्तिरिति तबाह उदासीन इति । अविकारित्वात् आत्मनो न कर्तव' किन्तु उदासीन एव स इति। अनामकारप्रतीतिम् उपपादयति अनाद्येति । ननु एकस्मिन् शुक्तिशकले एक एव शुक्ल्याकारो रजतमिति अज्ञानवशात् प्रतीयते नतु अनेके श्राकारा इति तत् कथम् आत्मनः अनेकाकारतया भानमित्याशा एका. धिष्ठानस्य अनेकनमविषयत्वे दृष्टान्तमाई रज्जुरिव इति। 'प्रपत्रस्य अज्ञानसिद्धत्वे फलितमाह परमार्थत इति। ननु सरस्परविरोधेन प्रकारान्तरस्थितिरिति न्यायात् इतस्यैव च वस्तुतो सत्वे प्रदतमेव प्रात्मखभाव इति वाय तदपि न सम्भवति। आत्मनः अभावामकत्वापत्तेतनिरुप्यत्वेन स्वभावर त्वानुपपत्ते त्यागना अद्दतमपि आमनी न खरूपम् इत्याई ·१४४ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। मार्थतस्तु न हैत न अहतमात्मैव कैवलो विज्ञानघन दूति सिद्धम् । आत्माऽय सर्वसवद्धो भानुभासक उच्यते । नित्योऽयमविनाशित्वात् उपादेयः कथं भवेत्२५ ननु ऐहिकामुग्मिकसकलसांसारिकसुख- तत्साधनकलापात् विमुखस्य अनादिभवसञ्चित- न ग्रह तमिति । कि तर्हि स्वरूपमित्याशयाह विज्ञानेति । हैताई तविनिर्मुक्तत्व केवलशम्दार्थ । श्रामनि घटादिजगद. ज्ञान च एकस्मिन् अध्यस्तमिति एकाधिकरणसम्बन्धात् अज्ञात तया घटोऽनुभूयते न घटादी यस्तुत प्रज्ञानविपयत्वम् अस्ति इति घटादावपि न स्वप्रकाशत्व तदनुभवम्य अन्यथा उपपन्न त्वात इत्यभिप्रेत्व उपमहरति इति सिहमिति । यस्य भामा सर्पमिद भाति स्थावरजङ्गमम् । तदह ब्रह्म पूर्ण म्या पुरुषार्थसुखात्मकम् । यात्मनि प्रमाणमपि न हम्मत्वेनानात्मत्व प्रमाणा भावे नरमृङ्गवत् न अमत्व म्यप्रकाशत्वादिति एतावत् ज्योति पदेन स्थापितम इदानीम् अानन्ट मिति विशेषणेन अात्मनि सूचित पुरुषार्थपत्व निरूपयितु मितान्तिमतमिहात्मम्परु पानुपादेन तम्य पुरूपाधत्वमातिपति प्रात्मेति । चतुष्टयमम्पदन्य अधिकारियोऽयमुपादेय पुरुषार्य भवेत् न कथञ्चित् इत्ययं । उपादेयत्वे हि माध्यत्व प्रयोजक नचाय माध्ध मत्त्वे मति नित्यत्वात् इत्याह नित्य उति। नित्यत्वामिहिमागद्याह अविनागिल्यात इति । एतत् माधन कध ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। १४५ पुण्यनिचयक्षयितकल्मषस्य अशेषविषयदोष- दर्शनासादितोगस्य परमपुरुषार्थकामिनो मुमुक्षोः कथमयमुपादेयः स्यात् । तब यद्यपि अयमात्मा नित्यः विनाशसामग्रीरहितत्वात् च उपपादयिष्यति मूलकार । घटवत् परिच्छिन्नत्वात् न नित्य इत्याशय स्वरूपासिहा दूषयति प्रामेति । ननु अाम व्याप्ताविति स्मृतेराप्नोति व्यानोति इति आत्मा व्यापक इत्यर्थ । तावतापि कथम् अनित्यत्वपरिहारो व्यापकेऽयि अाकाशे तय मवे अनित्यत्वदर्शनात् इति न इत्याह सर्वेति । सर्वेषु सर्वात्मना सबको जगदधिष्ठानमिति यावत् नच आकाशे जगदधिष्ठानव स्वामान प्रत्येव तदभावात्। ततय सर्वोपा दानत्वात् न अनित्यो न वा कार्यथेत्यर्थ । ननु श्रात्मा जडलात् घटवत् न सर्वोपादानमिति न इत्याह भानु इति । भागुवा सक तथाच योग्यानपि भासयति तस्य स्वय भासन न्यापेक्षा न युज्यते इति न तस्य जाधमित्यर्थ । उच्यत इति श्रुत्येतिरेप । अपेक्षितपूर्णन लोक व्याअर्यन् श्रात्मन पुरुषार्थत्वम् प्राधिपति ननु इति । विमुखो विरत वैराग्ये हतमाह अशेषेति। विषयदीपदर्शने हेतुमाह अनादि इति । ननु एतादृशस्य अधिकारिण किमिति पात्मा नोपादेय स्तन प्राह परमपुरुषार्थेति। एतदेव स्पष्टयति मुमुक्षोरिति । वक्ष्यमाणयुक्तरात्मा न पुरुषार्थ इति भाव । ननु अनित्य सासा- रिक सुख क्षयित्वात् भवतु तावदुपेक्षणीयम् धामनो नित्यत्वेन क्षयित्वादिदोपानाकलितत्वात् कय न उपादेयतेलाथा नित्यत्व तावडीतल्यापि उपादेयत्व निराकरोति तत्र प्रमायमरह तब ·१४६ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली अात्मविनाशय ग्रहीतुमशक्यत्वात् च स्वसत्ता- काले ग्राह्याभावात् ग्राह्यकाले ग्राहकाभावात् । न च परिच्छिन्नत्वात् अस्य अनित्यत्वमनुमेयम् आत्मत्वात् आत्मा हि अपरिच्छन्नः । यत आहुः। ननु इत्यादिना। तत्र यद्यपि आत्मा नित्यम्तथापि तस्य अनुपादेय- त्वम् एव इति व्यवहितेन अन्वयः । नित्व प्रात्मा अविनाशित्वात् श्राकाशवत् न च स्वरूपामिदिः प्रात्मविनाशम्य तत् मामग्रा. भावेन दुनिरूपत्वात् इत्यभिप्रेत्य हेतुमाह विनाति । सम- वायिकारगानाशो वा असमनायिकारगनागो वा द्रव्यनारामाम- ग्रीपरिप्यते नच अकार्यस्य पात्मन उभयमस्ति प्रकार्यत्वज्ञ अनाद्यदृष्टममाहाधारत्वात् इति प्रागेव उनामिति । कायदर्शनञ्चदम्ति तर्हि मामग्यपि कल्पातामिति न इत्याह अात्मविनागम्येति। अगदयत्वम् उपपादयति म्यमत्तेति। समात्मा प्रात्माभावो ग्राशः ग्राह्यकाले ग्रामविनागकाले ग्राहकाम्य प्रात्मनो भावादिति न च अन्येन प्रान्मना अन्यम्य पात्मना भावो ग्रहीयते इति माम्प्रतं ग्राताम्य पात्मत्वामात् पात्मीया- भारम्य ग्टहीतम् प्रगयत्वात् किं च तद्ग्रहा प्रत्यतम् अनुमानं वा ? नाय. अन्यात्मन, अन्यातगान प्रति अतीन्द्रियत्वेन तत्प्रतियोगिम्ममर्गाभारम्य ग्रहीतुम् अगयात्वात् ममर्गा- भावमयतत्वे प्रतियोगिप्रत्यक्षवस्य तन्व वात्। नापि हितोय इत्याह न चेति। परिम्भिव बहेती- रपत्तित्वाम् इत्याइ प्रात्मत्वादिति। परिचियत्वेऽपि ·१४७ वेदान्तमिहान्तमुक्तावली। यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यञ्चास्य सन्ततो भावस्तस्मात् आत्मेति कथ्यते॥ व्यापकस्य अपि गगनादेरनित्यत्वं दृष्टमिति चेत् ? न, व्यापकत्वापरिज्ञानात् सर्वसम्बद्दत्वं हि व्यापकत्वं सर्वस्मिन् सर्वात्मना सम्बद्दत्वम् आत्मत्वं किं में स्थादिति नागा आत्मशब्दार्थम् पाह आत्माहि इति। वस्तुकालदेश: अपरिच्छिबलात् आत्मा प्रत्यर्थः। उक्तमयं वेदव्यासोक्त्या दृढ़यति यत आधुरिति । यस्मात् अर्थे यच्छब्द. च समुच्चये यस्मात् कृत्स्नादनात्मनो निरवशेषतया व्याप्नोति इति प्रामा यस्मात् सुपुस्यादौ अज्ञान- कार्यादनात्मनोऽज्ञानवशादेव प्रात्मनि उपसंहरति प्रति या तस्मात् अात्मा इत्याह यदादत्ते प्रति। यस्मात् च विषया न विषयाभिमुखा त्तिरतिप्रकाशयति तस्मार च भामा इत्याह यञ्चात्ति इति । यस्मात् च अस निरूप- गोयत्वेन प्रशतस्य सन्ततो नैरतर्येण भावोऽवस्थितिः स्वस्मिन्नेव म भन्यत्र अन्यस्य भनात्मनोऽभावात् तस्मात् मात. त्येन प्रतति इति आत्मगमनफलं हि तत्तद्देशावस्थितिः। नच आत्मव्यतिरिक्त वस्विति तस्मात् आत्मनि एष खरूपे पूर्णतया अवस्थितिरेव सन्ततो भाव इत्याह यच्च अस्थ इति। तथाच परिच्छिनले वरूपासिई ततय प्रात्मा नित्यः अपरिच्छिबलात् व्यतिरेके घटादिवदिति स्थितम् । अत्र अनुमाने व्यभिचार भइते व्यापकस्य अपि इति। गगनादो साध्यामाववडेवमावेन परिहरति न इति । गगनादौ ·१४८ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। अननुगतानामधिष्ठानमिति यावत् न हि अन्ये- नान्यत्सर्वात्मना व्याप्यते व्याप्यस्वरुपासत्त्व- प्रसङ्गात् व्यापकखरूपविनिर्मुकम्बस्वरूपाभावात् अन्यथा सर्वात्मना व्याप्तासम्भवात् । व्यापकत्वाभाव वक्त व्यापकखरूपमाह सति । ननु सर्व सम्मडत्व नाम सर्वसयोगित्व तञ्च गगनादावस्त्येव इति तबाह सर्वस्मिमिति। ननु प्राकाणादयोऽपि सर्वस्मिन् सर्वात्मना सम्बदा एव तेपा निरवयवत्वेन एकदेशेन सम्मा- वाभावादिति तनाह अननुगतानामिति । पननुगता हि पर- म्परयभिचारिण अधिष्ठान मत्तापदम् । नमु प्यभिधायेय व्यमि- चायन्तरम्य अधिष्ठान कि न म्यादिति न पत्याइ नदि इति । अन्या घटादि पन्येन पनामना पटादिना माग्मना निपतया व्याप्यते मक्रियते इति महि इति योजना मर्यागना व्यास्यभावे हेतुमाह व्याभ्येति । व्याप्य स्वरूपती मत् म्यात् इत्यर्थ । मत्ताहयप्य एकवायोगात् इत्याह व्याप केति । व्यापकस्य स्वरुप मद्रूपतादयस्यविनितम्य प्याप्यानन गतम्य घटादे वरपम्य प्रभावात् तयाच यत् प्रयुतमत्तया घादिव्याप्य मतदेय यम्नु मत म्यात् न व्याप्यमिति । ननु যায় যুমাহি বলনা ন দিলাম বালা यापयामत्वम् एकदेशान्तर समसति यवम्योपपत्तरितन अन्यथा इति। यस्मिन् एकदेगे व्याय घ८ मत् तस्मिन् पपि देगे यापश्यामि रस्ति न था! चमि घेत कि च्याप्यमानया व्यापकमाया एव मब महावदारोपप ·वेदान्ससिद्धान्तमुक्तावली। कालदेशवस्वपरिच्छिन्नेऽपि आत्मनि प्रमाया- न्तरापना भानुवत् स्वयम्प्रतिभातत्वात् सर्व- जगदवभासकत्वन शुतो प्रसिद्धत्वात् । "तमेव भान्तमनुभाति सर्वम् । तस्य भासा सर्वमिदं विभाति ॥ इति श्रुतः। तथापि मुखदुःखाभावतर- त्वात् अनुपादेयत्वमेव । ननु किमिदम् अनुपादेयत्वम् ? आदान- क्रियाऽविषयत्व वा ? इच्छाविषयलविरहो वा? इत्यर्थः। नास्ति चेत् ? तर्हि सर्वात्मना न व्याप्तिसिद्धिरिति नान्य- दन्यस्य अधिष्ठानमिति 1 सर्वाधिष्ठानमात्मैव न गगनादिः एतावता प्रात्मा अय सर्वसबद्ध इति चरणो व्याख्यातः । ननु तथापि पात्मनो न सर्वाधिष्ठानत्व जड- त्वेन प्रजातत्यायोगात् जड़त्व च सर्वप्रत्ययवेद्यत्वात् इति तत्र प्राह नच इति । स्वयं प्रतिभातत्वं साधयति सर्वेति। स हि प्रात्मभास्यं तेन च कथम् आत्मा भासयितुम् शक्यते न हि घटः प्रदीपं भासयति इति शक्यते व तस्मात् खयम्प्रतिभात एव अात्मेत्यर्थः । यद्यपि नित्य प्रात्मा क्षयि- त्वदोपानास्कन्दितत्वात् उपादेय इति युज्यते तथापि तस्य उपादेयत्व' न सम्भवति याचिपति तथापि इत्यादिना । आत्मा अनुपादेयः सुखदुःखाभावे रत्वात् घटादिवत् इत्यर्थः । सिद्धान्ती साध्यमाक्षिपति ननु इति । अनुपादेयत्वं विकल्या. पराक विकल्पयति आदानेवादिना। भविपयनमिति ·१५० वेदान्तसिद्धान्तमुकावलो। स्वकविसाध्यत्वविरहो वा? एतत् विशेषितसुख- टुःखाभावेतरत्व वा? विशेष्यमेव वा ? अन्वहा? न आयः, इष्टापत्तेः सुखदुःखाभावयोः अनुया- देयत्वापत्तेश्च न हि सुख वा टु खानाको वा आदानक्रियया विषयीक्रियते, न द्वितीयः इच्छातविषयत्वयोरमि उपादेयत्वापत्तेः । ? छेद.। एतत् इति एतेन स्वशतिसाध्यत्वविरहणेति विशेष्य मेव इति सुखदु खाभावेतरत्वमावमित्यर्थ । सम्भावित- पक्षान्तरमबहायाह अन्यदिति । पादानक्रियाया थविषयत्वम् आत्मनि परै सिद्धान्तिभिरपि स्वीक्रियते यत स्पर्शवत् क्रिया बत् एव अस्तादिभिरानयन न धनियस्यात्मन इति इष्टापत्या आद्य दूपयति न प्राद्य इत्यादिना । तथा च अनुमानेन सिद्ध साधनमिति भाय । किञ्च न पदम् अनुपादेयत्वलक्षणम अलक्ष्ये सुखादी गतत्वादिति दूपणान्तरमाह सखेति । लक्षण तब उप पादयति नहि इति । इच्छाविषयत्वस्य विरहो यत्र स धनुषा. देय इति द्वितीय पक्ष दूपयति न दितीय इति । परस्पर विरोधेन प्रकारान्तरस्थितिरिति न्यायादिच्छाविषयत्वान धिकरणत्वस्य अनुपादेयत्वे इच्छाविषयलम् उपादेवल्य पर्यवस्यति। तत्र इच्छातदिपयत्वाभ्या विगिटी यो विषय स उपादेय इति उच्यते ताभ्याम उपलक्षित विपयस्वरूपमाव वा प्राद्य पराकुर्वन् हेतमाह इच्छेति । द्वितीयम् उत्यापयति साम्यामिति । तत्रापि इद विवेचनीय यावानिच्छाविषय- स्तावान् सर्वोऽपि उपादेय उत इच्छाविषयकदेश, अथवा ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। ताभ्याम् उपलक्षितं विषयखरूपमिति चेत् ? न, दुःखस्य अपि उपादेयत्वापत्त: जान- विषयस्य एव इच्छाविषयत्वात् इच्छाजनकस्य च ज्ञानस्य सविकल्पकात्वेन टुःखामावविशेषण- टुःखविषयत्वात्। विपथैकदेश इति चेत् ? न, सुखे तदभावात् इच्छाविषयविशेष्व- इच्छाविपयविशेष्यमात्रमिति तव यायं निराचटे इति । हेतुमाह दुःखेति। ननु दुः कोऽपि न इच्छति इति शहापाकरणाय प्राह ज्ञानेति। दुःखाभावं तावत् पुरुषार्थतया सर्व विदन्ति तादृवेदनेन यायानयों विषयी- क्रियते तावन्तमर्थमिच्छाधि विषयोकरोति ज्ञानेशातीनां समानविषयत्वनियमात् । ननु दुःखाभावज्ञानेऽपि दुःख विशे- मषतया प्रतियोगित्वेन न विषयः तस्य निर्विकल्पकलेन वैशिध्यानवगाहियात् इति तत्र थाह इच्याजनकस्यति । नहि किञ्चित् इदमिति निर्विकल्पकमिका जनयितुम् अलं विषयसौन्दर्यानवभासकत्वात् विषयमौन्दय॑ञानजन्या हि इच्छेति न्यायविदा स्थिते । न हि विषयसौन्दर्य्याद्ययगाहि तत् ज्ञानं निर्विकल्प युक्त वैशिष्ट्यावसाहित्वात् प्रतएव थाह सविकाल्पकत्वेन इति। अस्तु दु.खामायजान सविकल्पक तथापि कथं तस्य दुःसविषयतैत्ति सवाई दुःखेति । यभाव- जानस्य विशिष्टविपयत्वेन प्रतियोगिदुःखविशेषणविषयत्वात इत्यर्थः। ततो यावानिच्छाविपयस्तावान् सोऽपि उपादेयवेत् कथं न दु.खम् उपादेयमिति स्थितम् । द्वितीय गते विषय ·१५२ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। खरूपमात्रम् उपादेयमिति चेत् ? न, अहं स्वर्गी स्वामित्यत्र आत्मनोऽपि तथात्वापत्तेः । न तृतीयः, स्वकृतिसाध्ययोरपि टु खतत्साधनयोः अनुपादेयत्वात् । न चतुर्थः, विशेषणवैयर्थ्यात् । । इति । अव्यास्या दृषयति न इत्यादिना । नहि सुखविपविण्या इच्छावा सुखम् एकदेशो विषयान्तराभावात् इत्ययं । ननु न सुखमात्र पुरुषार्थ किन्तु प्रात्मोय तथाच इच्छापि आत्मीयसुखवियणी इति कघ सुखे इच्छाविषयेकदेशत्वाभाव इति चेत् १ न, मुखे पुरुषार्थत्वम्य श्रामोपाधिका त्वायत्तेरिति टतोय शकते इच्छेति । तथाच न दुखे उपादेयत्वम् इच्छाविष त्वेऽपि विगायत्वाभावात् इत्यर्थ । अह स्वर्गी स्यामिति इच्छाया स्वगविशेषणविशिष्टात्मविषयाविषयविशेष्यस्य पात्मनोऽपि पूर्वपच्यनभिमतोपादेयत्वापत्या द्वितीयपक्षे रतीय पक्ष दूपयति न प्रहमिति । अनुमाने च बाधापत्तिरिति भाव । स्वरुति साध्यत्वस्य विरहो यस्मिन् अय सोऽनुपादेय इति रतीय पक्ष पराचर न इत्यादिना । ततथ अव्याप्तिरिति भाव । एतहिशे- पितमुपद खामवितरत्वम् अनुपादेयत्वमिति चतुर्थ पक्ष विशेष्यमात्र उके सुखमाधने यागादावनुपादेयता स्यात् तनिवृत्तये विशेषण तत् तत्र न अस्ति इति नातिव्याप्तिरिति तमेत पक्ष दूपयति न इति। हेतुमाइ विशेषणेति। सुख- माधनस्य यागादेन म्बप्राधान्येन उपादेयता किन्तु सुखी- पाधिकीति विरोधमाचे लक्षणत्वेन बीततेऽपि नाति- व्याप्ति परमपुरुषार्थवाभायस्थ सुखसाधनेऽपि इष्टलादिति विगेपण व्यर्थमित्यर्थ ।

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। न पञ्चम., साध्याऽवैशिथ्यात् । अन्यस्य निर्व- हामशक्यत्वात् दुःखतत्साधनतादाम्यय अन- भ्युपगमपराहतत्वात्। न च सर्वात्मकत्व- व्याघातः सर्वाधिष्ठानत्वस्यैव सर्वात्मकत्वस्याय- त्वात् न हि सत्यस्य मिथ्यावादात्मामलि सत्यत्वविरोधात्। तथा च अनुपादेयत्वस्यैव निर्वतमशक्यत्वात् किमिदम् अनुपादेयत्वम् आत्मन अनिष्टम् आयादाते इति चेत् ? न, इतरानुपसर्जनत्वस्यैव उपादेयार्थत्वात् तच्च सुखदु खाभावयोः एव अन्यषा तटुपस- । सुखदुःखाभावतरत्वम् अनुपादेयत्वमिति पञ्चम पई पराचष्टे न पञ्चम इति । साध्येति तथाच सन्दिग्धामिनी हेतुरनु माने दोष इति भाव । सम्भावित पष्ठ पराच अन्यस्येति । मनु किमिति निर्वचनाशक्तिर्दु मायामकस्यैव अनु पादेयार्थत्वादिति न इत्याह दुखेति। धामनो दुखाय नात्मकत्वेऽपसिद्धान्त शक्त्विा पराची नच इत्यादिना । आत्मन सर्वाधिष्ठानल नाम अध्यम्तस्य सत्तास्फुर्तिप्रदलम् नत मिष्याकार्यात्मकत्वमपि कुत इत्यत पाह नहि इति । निधानिवनीय दुखादिमिप्यात्मकदुःखादितादात्मेर सत्यत्व क्षतेरिति हेतुमाह सत्येति । मिवान्ती स्वपूर्वपनम् उप सहरति तथाच इति। पापाद्यते माध्यते इत्यर्थः । तमेव सिद्धान्तिशशितदीप पूर्वपक्षी पराउटे न इति । तय ·१५४ वेदान्तसिदान्तमुक्ताबनी। जनत्वात् सुखदुःग्वाभावतरश्चात्मा भावरूपत्वेन दुःखाभावानात्मकत्वात् । सर्वशून्यात्मको दुःखाभावात्मकत्वमपि अस्ति इति चेत् ? न, विज्ञातुरात्मत्वात् न च शृन्चं विजाट न च विज्ञानं शृन्वाश्रयम् अभावस्य भावधर्मक- त्वानुपपत्त। आत्मादीनां तटुप- हेतुमाह इतरति। अनुपादेयत्व में हिं उपादेयत्वेन प्रति- योगिना निरूप्यते तेन विना टुानमिति तदर्थं प्रति. योग्युपादेयत्वम् अन्यानुपसर्जनवरूपं विज्ञेयम् इत्यर्थः । अन्यानुपसर्जनल तर्हि प्रात्मनि वर्त्तता न इत्याह तच्चेति । एवकारव्यावर्त्य माह अन्येपामिति । सर्जनत्वात् सुखदुखाभावी प्रति उपसर्जनत्वात् आत्मा तावत् मुखादीन् प्रति अधिकरणतया उपसर्जनमेवमन्यपि ऊह्यम्। ननु मुर्ख वा टु खाभावो वा ? आत्मैव तत. कथं तस्य उपसर्जनत्वमिति तत्राह सुखेति। आत्मनो दु.खा. भावरूपता पराचष्टे भावेति। नच दुखाभाववादिन प्रति भावरूपत्वेन इति स्वरूपासिहो हेतुरिति साम्प्रतम् अहमिति हि आत्मप्रतोतिरिति अविवादम् । नच इय प्रतीति दुख- निरूप्या दुखापतीतावपि जायमानत्वात् नतो दुखानिरूप्य- वाझाव एप पामेति। ननु अव्यभिचायत्मा अव्यभिचारि च शून्य ततश्च सर्वेषा तत्त्व यत् शून्य स एव आमा न भाव. ततो दुखाभावालाकत्वमपि अस्ति इति कथित् शकते सर्वेति ।

·रमाम वेदालसिद्धान्तमुक्तावली। १५५ आरोपितो धर्मधर्मिभाव इति चेत् ? तर्हि आरोग्यस्य अधिष्ठानं वाच्यम् न हि निरधिष्ठानो भ्रमोऽस्ति । शून्यमेव इति चेत् ? तर्हि शून्य- बामियमेव सर्वः सर्व प्रतीयात् न च तथा अस्थि सत्वेनैव सर्वस्य प्रतीतः। सर्वस्य आरोपितत्वे आरोपाधिष्ठानस्य पूर्वमेव सिधिर्वाच्या सा च स्वत एव इति कथं शून्यं स्थात् न हि शून्यं खत: सिद्ध्यति अन्यथा परि-. शून्यं ज्ञेयं वा १ जाट वा आद्य नियेति नेति। यत्वे पात्मत्वं न स्यात् विज्ञातुरेव श्रात्मत्वात् अन्यथा घरादीनामपि पात्मखापत्तेरिति द्वितीय निरस्यति • नप इति। ज्ञाना- नायलात् इत्यर्थः । नच ज्ञानानाययत्वं शून्यस्य अयुत- मिति प्राह नच इति। शून्य खलु सर्वाभावः नच स भावस्य पाययो भवितुम् अहति। अभावध भावधर्मा- श्रयलादर्शनादिति इतमाह प्रभावस्येति। ननु यद्यपि प्रभावो न भावाययः प्रमाणात तयापि भ्रमात् कस्पनया : तथा अस्तु। नहि श्रमस्य किञ्चित् अशक्यमस्ति इति शद्वते भारी- पित इति। तर्हि यदन्विततया पारोपितं प्रतीयते स प्रारोपविषयाधिष्ठान प्रकृतारोपे शस्ति न वा अम्ति चेत् । तर्हि तहाथमित्याह तहि इति। हिलीय प्रत्याचष्टे नदि ति। सर्वत्र भ्रमे हि अनुभवादितिशेष । पधिष्ठानमलपले तवाच्यम् इति उती तव किं शून्याधिष्ठानम् ? उत शून्चमेर ति ? A

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली।
१५६
भाषामावत्वापत्तेः तस्मात् भावरूपत्वादेव दुःखा-
भावानात्मकत्वम् । न प सुखात्मकत्वं सगादि-
विषयज्ञानाऽजन्यत्वात् सुखस्य च तज्जन्यत्वात्
अन्यथा तदर्थितया
तटुपादानानुपपत्तेः।
जन्याजन्ययोश्च अभेदानुपपत्तेः ।
न च सुखसबद्ध एव तेन जन्वः सुख मे
जातमिति प्रतीते. सुखात्ममोः सवन्धस्य सम.
वायस्य अजन्यत्वाच्च । न च खात्माऽसबद्धे स्वतन्त्र
नाद्य , शून्यताया कल्पितत्व प्रसङ्गात अधिष्ठान भिन्नस्य कस्पित
लात् द्वितीय शाशते शून्यमेव इति । अध्यम्त हि अधिष्ठानानु
गततया तत्तादात्मेवम प्रतीयते नच पारोपिते शून्यानु
गतिरम्ति । पारोपितम्य मत्तेनैव प्रतीतेरिति दूपयति
तहि इत्यादिना। किञ्च तत शून्य मर्वधमाधिष्ठानम ? उत
कचिटव पाये तम्य प्रतोतिया नाम म्यैव अधिष्ठानत्वात् मा
च ग्रनीति म्बत परतो वा परतयेत् । न परस्य मर्पम्य कल्प
नात प्रागमि मिडी वा कम्पितत्वक्षते । म्वतयेत् , तर्हि
शून्यत्वसतिरित्यार किस इत्यादिना । ननु शून्य म्यत एव मिहातु
को दोपम्तवाह न होति । सानागात्मकत्वादित्यर्थ । अस्तु
तहिं स्वप्रकाशवाय तम्य ज्ञानात्मकतापि मर्वती बनवती हि
अन्ययातुपपत्तिरिति चेत् तबाह अन्यति। सप्रकागज्ञानम्य
जगदधिष्ठानस्य शून्यमिति नामक.पासपामाध तत्र
शून्य भावरूपत्वात् -14। यदि चिन भ्रमे
शून्यमधिष्ठान न म तर्हि व्यभिचारित्वात् न म प्रामति ।
वस्तुत

·१५७ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। सुखे प्रमागमस्ति त्वया च अङ्गीक्रियते त्वयापि आत्मतादात्मापनस्य नित्यसुखस्यैव स्वीका- रात्। कि च सुखात्मनोस्तादात्मे अहं सुख- मिति प्रतीतिप्रसङ्गः न च तदस्ति तस्मात् सुख- चेति । सिद्धो भावरूप अात्मेति उपमहरति तस्मादिति भावत्वव्यव- स्थापनम्य फलमाह दुखाभावेति। अात्मनि दुखामावता पराकत्य सुखान्यत्व पतिज्ञातम् उपपादयितुम् उपक्रमते न आत्मा न सुखरूप अकार्यत्वादाकाशवत् इत्यर्थः । यहा आत्मा न सुखरूप विपयज्ञानाजन्यत्वात् यत् सुख तत् विषयज्ञानजन्य यया मम्प्रतिपत्र सुखमित्यर्थ । प्रात्मनो विषयमतीत्वजन्यत्वेऽपि सुखता कि न स्यादिति तबाह सुखस्येति। तजन्यत्वात सगादिविषयमानजन्यत्वनियमा दित्यर्थ अन्यधेति। तदजन्यल्वे इत्यर्थ । तदतिया मुना- र्थितया तदुपादान मगादिविषयोपादानं तत् न स्यात इत्यर्थः। नहि अकार्यार्य कारणमुपाद पिपासोपगालय मपि कठिनद्रन्योपादानप्रशादिति जन्याजन्येति। जन्या जन्य स्वरूपविरुइधर्माध्यासात् सुपान्मनोरभेदस्तादातर न युक्तमित्यर्थ । ननु मुखे जन्वत्त्वमसिह तस्य अकार्यत्वात् कध तहिं मुखार्थी मगादि उपादने। पालनि नित्यानार्थ समन्वयाधीत या नव नि, तेन उपात्तसगादिना इत्यर्थ । तव प्रतीतिपराहत तु. त्वेन पाह सुखमिति । सुपचापोत्पतिप्रतीतेन तत्मपन्धान माधनीयादानमयन्या मिमित्यय। किष मुगासनो 1 ·१५८ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। दुःखाभावान्यत्वात् अनुपादेय एव आत्मा। नच ताभ्यामन्यः पुरुषार्थोऽस्ति येन आत्मा मुमुक्षू- णाम् उपादेयः स्यात् । सम्बन्ध समवायो वा सयोगो वा आदो तदरी साधनो- पादान न क्षीण तस्य सत्वे सति नित्यत्वेन अजन्यत्वा- दित्याह सुखात्मनोरिति । द्वितीय प्रत्याचरे नच इति । अप्राप्तयो स्वतन्त्रयो प्राप्तिर्हि सयोग स्वात्मासम्बदेऽप्राप्त अतएव ग्राह स्वतन्त्र इति। प्रमाण नास्ति इति न सुखात्मसयोगे साधनोपादानमन्यथासिद्धमित्यर्थ । ननु स्वतन्त्र नित्ये सुखे अस्ति प्रमाण नित्यमानन्दमिति श्रुती सामा नाधिकरण्यप्रतीते मयापि व अतिमानप्रमाणकेन अयमेव अर्थ स्वीक्रियत इति कथं न तत्र प्रमाणास्तित्व कथ वा न मम अङ्गीकार इति तत्राह त्वयापि इति । खातन्त्रा नाम न नित्यत्व किन्तु अात्मभिवतया ताटस्थ्येन अवस्थिति नच सुख ताहक त्वया वीक्रियते ब्रह्मपदसामानाधिकरखेन आत्मतादात्मनापन्नस्येव सुखस्य स्वीकारदात्मन एव च ब्रह्मत्वा- दित्यर्थ । ननु तर्हि श्रुतिवलादेव सिहमात्मसुखयोस्तादात्मा त्वा मा च प्रति श्रुतेरविशेषादिति चेत् १ न, भेदग्राहकप्रत्यक्ष- विरोधेन श्रुतेरयोग्यतया उपचारयरत्वादन्यथा अह मुखमिति कोऽपि प्रतीयादिति हेत्वन्तरमाह किशेति । यस्मात् पूर्वोक्त युक्तिभिरात्मन सुखदु खाभावान्यत्व सिद्ध तग्मात् उपसर्जन रूपानुपादेय एव प्रात्मेति सिहमित्यनुपादेयत्वसाधनमनुमान निगमयति तस्पादिति। प्रात्मानुपादेय सुखटु खाभावतर- त्वात घटाादव व्यतिरके सुखादिवत् इत्यर्थ ।

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। न चं आत्मत्वमेव परमपुरुषार्थताप्रयोजक तथा लोके व्यवहाराभावात् । सुखं मे स्यात् दुःखं माभूदिति आत्मसम्बन्धिसुखंदुःखाभावयो- ननु हेतरस्तुं मास्तु च अनुपादेयत्वरूपं साध्य पात्मनि कि विपक्षे बाधक मिति तबाह न चेति । इत्वभावे साध्य- मेव न स्यात् न हि मुखंदु.खाभावाभ्याम् अन्यः कचित् अर्थः पुरुपार्योऽस्ति येन तन्त्र व्यभिचारण उक्तहेतोः साध्या- गमकत्वात् उक्तहेतुमति अपि धात्मनि पूर्वोतं साध्य न सिर- दिति पात्मनः मुंमुहूंपादेयता स्यात् न च एवम् अस्ति इत्ययः । ततः साध्याभावें हेतुरेव न स्यादिति हेबभावापत्तिः विपचे बाधिकेति भावः । अस्तु नहि भात्मनि अनुपादेयत्व- साध्ये मातरत्वम् उपाधिः नच साध्याव्याप्ति: उपाध्यभावस्य प्रामत्वस्य साध्यानुपादेयत्वाभावेन पुरुषार्थेन व्यासलात् ततो ने भवदीयो हेतुः साधुरिति न इत्याह न चेति। प्रयोजक बोधकमित्यर्थः। न पक्षतरत्वं उपाधिः अनुमानमावोच्दा- पत्ते, कय तहि तेजोऽनुशतानुमाने तेजोभिवत्वमुपाधिः तस्य बाधोवीतत्वात् न च तथा प्रहते वाधोऽम्ति लोके पात्मनः पुरुषार्थलेन उपादेयतया व्यवडियमाणादित्याह सधेति । ननु पगत्या प्रारमन एव उपादेयत्वं लोके वायम् । अन्येषाम् प्रात्मभिवानाम् अपुरुपालात न च सुखादिकं पुरुपाय: परसुखादेरपि तथालापत्त: भास्मीयं तयेति वेत् तहि चालेय पुरुषार्यतया वाहतंय इति चेत्न इत्याह सुख मे म्यादिति । प्रयम् अवधायय निरूपाधीशविषयो हि पुरुपायंशत् उणा- ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। रेव काम्यमानत्वात् । न च आत्मा मम स्यादिति कामना अस्ति न च अकाम्यमानः पुरुषार्थः । न च अयमलौकिकः पुपार्यः। लोक- देयः स एव च तथा व्यवहारयोग्य सुख टु खाभावय तथा न च आत्मसम्बन्धिनो एव तो तथा न हो इति वाच्यम आत्मन सुखदुखाभावी प्रत्यधिकरणतया कारकत्वात् कारकम्य च उपसर्जनत्वेन वस्तुतोऽनुपादेयत्वादिति। ननु सुम्व मे स्यादिति कामना आत्ममुख विषयिणी तव सुखवत् आत्मापि विषयोऽस्तु किमिति औपाधिकस्तत्र काम इति तबाह न चेति। सुखानुप हिते केवले अात्मनि कामनाया अदर्शनात् तदुपहिते च तस्मिन् दर्शनात् मुखादिकमेव काम्य न पात्मा ततो न प्रात्मा पुरुषार्थ उपादेय इत्यर्थ । ननु अात्मलामात् न पर विद्यते । प्रात्मकाम इत्यादि श्रुतिबलात् मन काम्यमानत्वाव- गते पुरुषार्थता इति चेत् । इति न इत्याह न चेति । मत्य अति- रस्ति इति सापि कि स्वस्या अविरोधसिहये लोकव्यवहारम् अपेक्षते न वा । श्रपेक्षते चेत ? तर्हि तदभावे कथम आत्मन काम्यमानतया पुरुपार्थता प्रतिपादयेदिति न चेति प्रतिज्ञाया हेतुमाह लोकोति। तथाच मञ्चा क्रोशन्तीतिवत लोकविरोध अति उपचरितेति भाव । ननु गृति किमिति सार्थबोधन लोकव्यवहारम् अपेक्षते विरोधपरिहारायेति चेत् । न, लोका- व्यवहारम्य वाधेनापि विरोधपरिहारोपपत्ते । नच अतिरव बाध्या तत्परलात् तथाच कि लोकव्यवहारा ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। व्यवहारानुल्लङ्घनेनैव वेदेन पुरुषार्थप्रतिपादनात्। अन्यथा अलौकिकत्वात् खर्गस्यापि सुखरूपता न स्यात् । किं च किमयं लोकोत्तरः येन ऐहिक पारविकं च ससाधनं सर्व पुरुषार्थ परित्यज्य आजन्मब्रह्मचर्य्याद्यशेषदुःखजातेन आत्मानमवसादयन् अलौकिकः पुरुषार्थोऽय- पेक्षणेनेति तत्राह। अन्यथेति लोकव्यवहारानपेचणे ज्योतिष्टोमेन खगकामो यजेत इत्यत्र काम्यमानः स्वर्गस्ताक्त पुरुषार्थ इति वस्तुस्थिति: तव वैदिकत्वमात्रेण स्वर्गस्य पुरुषार्यले सुखरूपता न स्यात् सुखे स्वर्गपदस्य वेदे नासद्धेतितत्वात् यदा च लौकिकपुरुषार्थव्यवहारं वेदोऽनुसरति तदा लोके विविध- स्यैव पुरुषार्थत्वात् स्वर्गस्य दुःखाभावरूपत्वे गौरवात् भाव- रूपसुखात्मकतैव युक्ता नच तत्परत्वात् अतिर्वाधिका समुच्चयेन उभयप्रामायोपपत्ती अन्यतरबाधकल्पनायोगादिति। ननु स्वर्गकामती श्रुतवर्गस्य सुखरूपता लोकानुसारात् इति प्रयुक्त वर्गस्य सुखवयाइकार्थवादस्य यत् न दुःखेन संभिवमित्वादेः विद्यमानत्वात् तत आत्मकामादिशुतिबलात् काम्यमान प्रामा पुरुषार्थत्वादुपादेय एवेति तबाह किति । ऐहिक विषयजन्य स्रगादिसम्बन्धिसुख परख भवं पारधिकं स्वर्गादि- सुखसाधन सगादि यागादि च अवसादयन् संशयन् । ननु परमपुरुषार्थकामनया सर्वमेव तत् युज्यते इति तबाह अलोकिकेति। वेदमावसिझो नतु लोकतो वा सानुभक्तो ·१६२ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। मात्मेति वदन्नेव कृतार्थः स्यात् । तयाच रागिगीतं । वरं वृन्दावने शून्ये शृगालत्वं य इच्छति । न तु निविषय मोक्ष मन्तुमर्हति गौतमः ॥ इति। कि प यदि अयम् आत्मा पुरुषार्थः स्यात् कथं तर्हि अप्रयत्नलब्धसात्मानम् उपक्ष्य वैषयिकसुख- लोभात् तत्तकाम्यतोर्यादौ मियन्ते प्राणिनः न च ते धान्ताः शास्त्रेणापि तदनुमोदनात् । वा प्रसिद्ध इति हतार्थ सिद्धप्रयोजन: तथाच प्रसिद्धमुख- परित्यागेन लोकाप्रसिद्धपुरुषार्थमुहिश्य ब्रह्मचर्यादिल शो न युक्त इति भाव । निर्विषयमिति। विषय स्रक्चंन्दनवनितादि निर्गतो यन्मात् मोक्षात् स तमित्यर्थः। किञ्च अर्के चेन्मधु विन्देत किमर्थ पर्वतं व्रजेत् इति न्यायात् अयत्नेन लब्ध प्राप्तमात्मानम् उपेक्ष्य परित्यज्य प्राणिनो वेपयिकसुखाय प्रयागादो किमिति स्त्रियन्त प्राण त्वजन्ति तन् प्राण त्यागरूपाहत्तिरात्मन पुरुषार्थ- त्वमावेदयति इत्याह किञ्चेति । ननु महत्तिमात्र न प्रमाण प्रमाणमूनाया एव प्रवृत्ते प्रमाणत्वात् अन्यथा अतिप्रसङ्गात् नच अत्र प्रमाणमस्ति प्रात्महनननिषेधविरोधाच तस्मादसदेतत् इत्यागधाहन चेति । न केवल शास्त्रमेव अत्र अनुमोदक किन्तु लोकानुमोदनमपि सग्रहीतुम् अपि शद' । न च पात्म- इनमनिषेधशास्तविरोध, तस्य उत्सर्गत्वात् एतस्य प्रयागादि- ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्कावती। न लोकवचनात् तात ! न वैदवचनादपि। मतिपरक्रमणीया ते प्रयागमरणं प्रति ॥ बुछाद्युपहताच दुःखाभावमुद्दिश्य मियन्ते इति तु सर्वजनीनम् । तल्किमनात्मैवोपा- संशयः। सुखदुःखाभावयोः तत्साधनानां च पुवकलवराहक्षेत्रगोहिरण्यादी- नाम् उपादेयत्वस्य अविगीतत्वात् । ननु ऐहि- कामुयिकसकलसुखतत्साधनजातम् उपेक्ष्य केवलमात्मानमेव उद्दिश्य श्रवणादावपि केचन देयः। मरणशास्त्रस्य अपवादत्वात् न कश्चिविरोध इति भावः । तस्मात आत्मा न पुरुपार्थः किन्तु वैषयिक सुखमिति स्थितम् । दुःखाभावस्यापि लोकपबत्त्यैव आत्मापेक्षया पुरुपातामाह कुठेति। अनात्मा एव पुरुषार्थ इति निरूपयितुम् श्राकाहामुत्था- पयति तत् किमिति। तहि अनात्मकलाविशेषात् दुःखादिकमपि किं पुरापार्य इति न इत्याह सुखेत्यादिना । ननु ऐहिकामुभिक- मुखतत्साधनस्य उयादेयत्वमविगीतमिति यदविगानं तत् पाम- राणां परीक्षकाणां वा नाद्य', पामराविगीतस्य अकिञ्चित्कर- खात्परीक्षकाणामिति चेत् । न, ऐहिकामुमिकसुखादि परि- त्यज्य आत्ममात्रोद्देशेन अवसादी प्रहत्तेरविगानायोगादिति चेत् ? इति शङ्कते ऐहिदति। श्रवणादी प्रवर्तमाना न परी- सका इति परिहरति त इत्यादिना। ननु यार्थ ते घान्त- लात् न परीक्षाः श्रुतिमूललात् तदीयमहत्तरिति चेत् ?

·१६४ वेदान्तसिदान्तमुक्तावली। प्रवर्तन्ते एव इति चेत् ते तर्हि भान्ता भवन्तु वहूनाम् अनुग्रहो न्याय्य इति न्यायात् दिवा एव हि ते । विज्ञानमानन्द ब्रह्मेति सुखरूपत्व- मपि आत्मनः श्रुतौ श्रूयत इति चेत् ? श्रूयतां नाम न हि एतावता आत्मा पुरुषार्थ: न हि सुखम् इत्येव पुरुषार्थ: खसम्वन्धितयैव तस्य पुरुषार्थत्वात् अन्यथा शत्रुसुखस्थापि पुरुषार्थत्वापत्तेः न हि सुख तहि प्रामुभिक सुखाद्यर्थप्रवृत्तिरपि श्रुतिमूला न मममूलेति न विगीता तर्हि आत्मन सुखादेव उभयोरपि पुरुषार्थता अस्तु न प्रामुभिकसुखाद्यर्थ साधनानुष्ठाता बहुत्वेन तहिरोधे श्रवणाद्यनुष्ठातण। भ्रान्तत्वात् तन्मूलश्रुते अन्यपरवादित्यमि प्रेत्य पाह बहनामिति । प्रात्मा न उपादेय सुखदुखाभावे तरत्वात् दु खादिवत् इति अनुमाने पक्षतरत्वस्य अनुपाधित्व बाधानुन्नीतत्वात् इति एतावता सन्दर्मेण व्यवस्थापित आत्मा पुरुषार्थ' मुखरूपत्वात् वैषयिकसुखवत् इति सप्रति- पक्ष दास्यामि इति अभिप्रेत्य सुखरूपत्व हेतु श्रुत्या तावत् ससर्थयते विज्ञानमानन्दमिति । प्रानन्दामकत्वमात्मन श्रुत्या बोध्यत इति तावदङ्गीकरोति । यतामिति । तईि सत प्रतिपक्षतासिद्धति न इत्याह नहि इति । एतावता सुखरूपयषणेन अपि इत्यर्थ । मुखरूपत्वमुक्त सम्भवति इत्यर्थः । ननु सुखरूपले किमिति नापुरुपार्थ- ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। सुखस्य पुरुषार्थः । सांसारिकमपि सुख नाना- दुःखसंभिन्नम् अनुपादेयमेव इति चेत् ? न, गत्यन्तराभावात् न हि भिक्षुकभिया स्वाल्य- नधिश्रयाम् । आयाति चेत् ? दुःख परिह- तव्यम् । सुख तु उपादेयमेव । तेति तनाह नहि इति । श्रात्मन: सुखरूपत्वे किं स एवं स्वतन्त्रः पुरुषार्थ: कि वा सुखात्मनि समवेतं सुखान्तर? नाद्यः नहि सुखमित्येव पुरुषार्थः अपि तु स्वसम्बन्धि तत् नचाभेदे खसम्व. न्धिता सम्भवति। तत: मुखात्मा स्वतन्त्रो न पुरुषार्थः इति न प्रतिपक्षानुमानं साधु इत्यर्थः । न हितोय इत्याह नहि मुख- मिति। सुखात्मन: स्वरूपसुखेनैव हप्तत्वात् सुखान्तरे कामना- योगात् न सुखान्तर' मुखात्मनः पुरुषार्थः इत्यर्थः। ननु आत्मानुपादेय इति त्वया साधितं घेपयिकसुखं तु बहुदुःखानु विद्धत्वात् अपुरुषार्थत्वात् अनुपाटेयमेव तथा च सुखोद्देशन यागादौ प्रहत्तिर्बाधितेति सिद्धान्ती शझते सांसारिकमिति । सस्थं सांसारिक सुखं दुःखानुविडमिति । तथापि अारमा सावत् उक्तयुनोः अनुपादेय एव सधा च अगत्या सुरखे यथा दुःखानुपङ्गो न भवति तथा यतनीयं न तत् दुःखसम्प- कभिया मुखं त्यागमहति । नहि भिक्षवः सन्ति इति स्थालो माधिथियते मरणप्रसङ्गात् तस्मात् दुःखपरिहाराय एव यतितब्धं न वैपयिकसुखत्याग इति परिहरति न इत्यादिना । ननु आत्मा द्रष्टव्यः श्रोतव्यो मन्तव्य इति पाको ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। कथ तहि पात्मज्ञानार्थ श्रवणादिविधि: दुःखाभावार्थ मेव । एवमात्मनोऽपुरुषार्थ वे प्राप्ते ब्रूमः । य आत्मा सर्ववस्तूनां यदर्थ सकल जगत्। प्रथमोपात्तमात्मदर्शनमनूद्य श्रवणमननादि विधीयते तत्र धात्मज्ञानमेव स्वत फल तस्यापुरुपार्यत्वात् । न च मुमुक्षोरधि कारित्वात् मोक्ष एव तत् फल्न मोक्षस्य अात्मस्वरूपातिरिक्तस्य अभावात् आत्मभिन्नस्य जन्यत्वेन मोक्षम्य अनित्यत्वप्रसङ्गात् तत श्रवणविध्वन्यथानुपपत्त्या आत्मैव पुरुषार्थ इति सिद्धान्ती चोद- यति कथमिति। आत्मभिव एव पुरुषार्थ थवणानुष्ठान- फल न तु आत्मा तस्याजन्यत्वादनित्यत्वाभावरूपत्वामङ्गीकारात् आत्यन्तिकदु खनिवृत्तरेव मोक्षत्वादिति । पूर्वपक्षी परि हरति दु खेति । तथा च यवणादिविधिरन्यथोपपन्न इति भाव । दुखाभावो नायमात्मा सुख न अपि स इथते मुमुक्षुभि- रय तस्मात् उपादेय कथ भवेत् एव पूर्वपक्षमनूद्य तनिरासाय सिद्धान्त प्रतिजानोते एव मिति। यदुक्त पूर्वपक्षिणा आत्मा अनुपादेय सुखटु खाभावान्यत्वात् दुःखादिवत् इति अन्धानुपसर्जनत्वम उपादेयत्व तदन्यत्त्वम अनुपादेयत्व प्रात्मा च सुखादिशेषत्वात उपसर्जनमिति अनुपादेय इति तदेतत् दूप- यन् पूर्वपक्षनिरामप्रतिज्ञाया हेतु सरहाति। य प्रात्मेत्यादिना । असो आन्मा अनुपादेय इति यत् पूर्वपक्षिणा उच्यते तत् कमिति वद इति अन्वय । ननु का अनुपपत्तिकशानुमानिन तत् सिद्धिरिति न इत्याह स्वतन्त्र इति । स्वतन्त्रोऽन्यानुपसर्जन इत्यर्थ । तथाच अनुमाने बाध इति भाव.। ननु कथमात्मनो. तन्त्र ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। आनन्दाधिः स्वतन्दोऽसावनादेयः कथं वद ॥२६॥ यदन्यहस्तु तत्सर्वं यड्रेदे नरशृङ्गवत् । सत्ता सर्वपदार्थानामनादेयः कथं वद ॥ २७॥ यह प्राणिनः सर्वे ब्रह्माद्याः कृमयस्तथा । ईशानः सर्ववस्तूनामनादेयः कथ' भवेत् ॥२८॥ यच्चक्षुः सर्वभूतानां मनसो यन्मनो विदुः । यज्जोतिर्योतिषां देवो नोपादेयः कथं विभुः ॥२६ मोदप्रमोदपक्षाभ्यासानन्दात्मा तमो गतः । न्यानुपसर्जनत्वं सर्वस्य सुखदुःखाभावशेषत्वादिति तत्राह यदर्थमिति । यदा सर्व जगदात्मार्थम् . प्रात्मशेषस्तदा सुखादेः प्रात्मशेषत्वे किमु वतव्यमिति भावः । तदुक्तं सखञ्च पुरुषार्थ- खादिति । आत्मव्यतिरिक्तानां सर्वेषां पदार्थानां परार्थत्वमिति वैशेपिकादयोऽपि च सनिरन्ते तस्मात् आत्मार्थ सकलं जगदित्यर्थः । किञ्च मुखदुःखाभावान्यत्वं हेतुःस्वरूपासिद्धः कथमिति चेत् तत्राह अानन्दाधिरिति । निरतिशयमुखात्मक इत्यर्थः । दुःखाभावत्वम् उपपादयति पात्मेति । घटादीनाम् पारमा स्वरूपं त दे घटादेः दुर्निरूपत्वेन असत्वात् भिमस्य असतो- ऽभावः सदेव अभावाभावस्य भावत्वात् सतथ आत्मत्वादिति युक्त्या आत्मैव दु.खाभाव इति कथ न अनुमाने सरूपासिद्धि- रिति .यच्छब्दोऽमो इत्यनेन सम्बहाते। प्रथमपादार्थम् उपपादयति यदन्चदिति । यस्मात् प्रात्मनोऽन्यत्वेन पर; सम्मत वस्तु घटादि य दे आत्मनो भेदे अतएव प्रात्मा सर्वेषां ·१६८ वेदान्तमिहान्तमुक्तावनो। जीवयत्यग्विन्तान लोकाननाटयः स्वयं कुतः॥३०॥ यस्यानन्दसमुद्रस्य लेशमात्र नगगतम् । प्रमृतं ब्रह्मलोकादौ मुखाधिकः परित्यजेत्॥३१॥ हैरण्यगर्भमैश्वव्यं यस्मिन् दृष्टे यायते । सोमा सर्वपुमर्थानामपुमर्थ: कप भवेत् ॥३२॥ यत्कामा ब्रह्मचर्यन्त इन्द्राद्याः प्राप्तसम्पदः । खखसोगं लजन्य व न पुमर्थ : कयौं गाम् ॥३३॥ घटादीनां सत्तास्वरूपमित्यर्थः। तथाच सम्वरूयम्य सर्वरिप्य- मागावात् स एव पुरुपार्य इति भावः । हितोयपादं व्याचटे यदशे इति । अनादेयोऽनुपादेय इत्यर्थः। यहा ननु अधिष्ठान सत्तास्फूर्तिप्रदं न अन्यत् ईश्वरयाधिष्ठानं न आत्मा अतः कथ घटादीनां सत्तास्फूर्तिप्रद इत्यागय अजानवयात् आत्मैव ईश्वरी न अन्य इत्यभिप्रेत्याह यही इति । स्फूर्तिप्रदत्वं वक्त प्रकाशताम् अाह यत् चक्षुरित्यादिना। आनन्दाश्चिपदं व्याचष्टे मोदति। इष्टस्मृती हर्षो मोदः स एव अभ्यासात् प्रकष्टः प्रमोद सुखमालम् प्रानन्दः तस्य पनादिकल्पना अमानवशात् इत्याह तमोगत इति। स्वसुखमावदानेन लोकान् सुखयति इत्याह जीवयतीति। उत्तरामिव स्पष्टयति यस्येति । प्रमृतं प्राप्तम् । आत्मनो निरतिशयसुखरूपत्वे हेत्वन्तरमाइ हेरण्य- गर्मेति । ननु अात्मा सर्वपुमर्यानां मोमेति कथम् इंदि पर- मैखयं इति स्मृतेरिन्द्रादिसम्पद एव परमपुरुषार्थत्वादिति तबाह यत् कामा इति। मघवा प्रजापती ब्रह्मचर्यम् उवा- चेति शुवेरित्यर्थः। ननु यदि आत्मेव पुरुषार्थः कथं तर्हि ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। १६८ यहिचाफला: सर्वा वैदिक्यो विविधाः क्रियाः । यागाद्या विहितास्तस्मिन् उपेक्षा वर ते कथम्२४ यदृष्टिमाततः सर्वाः कामाद्या दुःखभूमयः । विनश्यन्ति क्षोनासावुपादेयः कथन ते ॥३५॥ आहादरूपता यस्य सुपुप्त सर्वसाक्षिकी। तवोपेक्षा भवेद्यस्य तदन्यः स्यात्मशुः कथम् ॥३६॥ तमुपेक्ष्य स्वाय यागादिविधानमिति तबाह यहिवेति । तमेतं वेदानुवचनेन इत्यादिश्रुतिवशार अग्त करणशधिद्वारा विहितयागादिक्रिया प्रामदिचाफला एवं न वस्तुतः स्वर्गादिफला । कथ तईि स्वर्गादीना फलत्वेन श्रयणम् ! अन्नप्ररोचनार्थत्वात् कथमन्यथा सर्वघात सर्वप्रो वेदन्नः क्षयि- त्वात् अपुरुषार्थ स्वर्गादिकम् उद्दिश्य यागादीम् विदध्यात् तस्मात् अनारोचनार्थमेव सर्गादिवरणं न फरलायेति न कविहिरोध इति। ननु वर्गादिारोचनार्थम् इति भयुक्ताम् अात्मदिक्षाया अफलत्वात् यागादिफल न तावदामा- जन्यखात् न तावदनुभव. तस्य अफलत्वात् न वा तद्दिक्षा तस्या. ज्ञानमात्रफलत्वेन खतोऽसलवात् तस्मात् स्वर्गादिरेव तात्पर्यतो वैधक्रियाफ्लमिति तबाह यत् दृष्टीति। यतो ज्ञानमजानस्य निवतरिति मनसानाकाराय अज्ञाने निरस्ते सत्यज्ञानमूला कामादिमयदु सभूमयो निवर्तन्ते इति। तविपत्तेः पारमरूपत्वात् घामेव पुरुषार्थ इति प्ररोचनार्थमेव वर्गादिय पमित्यर्थ । मोदप्रनोदपक्षाभ्याम् १५ ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। सत्यमितरानुपसर्जनत्वमुपादेयत्वं तच्च आत्म- न्येव विश्रान्तं सुखदुःखाभावयोरपि तदर्थत्वात् अन्यथा परसुखदुःखाभावयोरपि उपादेयता स्यात् तस्मात् आत्मैव परमपुरुषार्थः सुखदुःखा- भावात्मकत्वाच्च । तत्र इत्यत्र आत्मनः सुखरूपत्वे अर्थात् तस्य प्रियमेव शिर इत्यादिवाक्यानि प्रमाणत्वेन उपन्यस्तानि सम्प्रति सुप्तोत्थितस्य मुखमहमस्खासमिति परामर्शसिइसुषुप्तिकालीनसुखानुभवो- ऽपि आत्मनः सुखरूपत्वे प्रमाणमित्याह आहादेति । मुखाब्धायित्यर्थः। पूर्वपक्षे अनुपादेयत्वस्य श्रात्मनि साधनाय तत्प्रति- योगित्वेन उपादेयत्व यन्त्रिरूपितं तत् तावदनुमोदते सत्य- मिति । तर्हि आत्मनि उक्तमानेन अनुपादेयत्वसिमिति न इत्याह तञ्चेति । च. तु अर्थ तत् तु अन्धानुपसर्जनत्वं विथान्त सगादिविपयसखसाधनं तावत् सुखोपसर्जनम् अहिकण्ट- कादिपरिहारथ दु.ग्वाभावसाधनं मुखदुखाभावयोय श्रात्मा- वात् सर्व सुखादिसाधनजातम् प्रात्मनि एव वियान्तमित्यर्थः । कयौं तहि सुखादो पुरुपार्थत्व व्यपदेश इति शकामुपसहार व्याजेन परिहरति तम्प्रादिति । प्रारमशेषत्वादेव सुखादी पुरुषार्थवन वस्तुत इति भावः। अतएव प्राह परम इति। एतेन अनुपादेयत्वानुमान बाधितमिति भावो ध्वनितः। ननु सुखाद्यधिकरणतया प्रात्मनः मुखदुपाभायो प्रति कारकत्वात् मुखादिशेपत्वमेव प्रात्मनो युक्त न चरीत्वमिति शहिला ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावतो। न च भावरूपस्य आत्मनो दुःखाभावात्म- कत्वानुपत्तिः। भवेदयं दोषो यदि आत्मनि दुःखं पारमार्थिकं स्यात् न तु एवमस्ति किं तु अज्ञानफणिफणासमुह तदेहादाभिमानविष- दंष्ट्राग्रवत्तिरागादिलक्षणहालाहलविषज्वालाप्र- तिबद्धखात्मदृष्टिः सवितरि तमोवनिर्दुः खेपि अनुपादेयत्वानुमाने स्वरूपासिद्धि दूषणान्तरमा सुख- दुखेति। भेदे किल आधाराधेयभावः नच सुखाद्यात्मनो भिदात इति न शामा तटुपसर्जन न वा मखदुःखाभावान्यत्व हेतुरामनि पने वर्तत इत्यर्थः । ननु बाला सर्वस्य सत्ताप्रदत्वात् स्वयमसद्रूपः क स्यात् इति शहिला परिहरति न चेति । दुःखस्य आत्मनि कल्पित- त्वात् दुःखाभावो न पात्मनः अतिरिच्यते इति परिहरति भवेट्यमिति। ननु दुःखं गुणः तन अबाधितत्वात् न कल्पितं किञ्च आरोपे पारोम्याधिष्ठानयोः सादृश्यं कारण दृष्टं नच पर तदस्ति उभयोरपि निरवयवत्वात् किच आरोप- समयेऽधिष्ठान विशेषतः अज्ञात वार्य नच दु.खमतीति- समये भामा विशेपतो न ज्ञायते । अहमित्येव तस्य विशेप- प्रतीतित्वात् तस्याय जातत्वादिति कथ' दुःखस्य प्रात्मनि समारोप इति शहते किन्तु इति। परिहरति प्रभाति । खात्मनि दु.खोघम् धारोपयतीति सम्बन्धः । ननु उक्त सादृश्य नास्तीति सत्य किं साधेन आरोपथभिवारिमा ·वेदानामिहानगमायनो। सात्मनि गैग्यादानेकमेटभिन्ननरकसमुदाय- समुा रादःग्वीघमारोपयत्येव कोवन्नम् । धारोपितम्य च अभावो न अधिष्ठानात् पतिरिच्यते अधिष्ठानादर्भनय पारोपितत्वात् भेटेन च तम्य असत्त्वात् असन्निपेधस्य च कुतः तहिं दीपादारोप इति पजानादिति ग्रहाण । ननु अन्जानमा क्षेत् दुसारोपे अमाधारण कारणं मुघुप्तेऽपि नहिं दु.पारोप: म्यादिति चेत् ? न, गरीरादिहारा तहेतु. वादित्याह फणिफणेति । उदामीनावस्था व्यावतयति रागैति । प्रतिवहस्सामाष्टित्वेन विशेषादर्शनम् उपपादितम्। ननु यदि पत्र वस्तुतो न अस्ति तत् तव पारोपणीय दुखञ्च गुणत्वादात्मकसमवेतमिति कयं तवैव तस्य धारोप इति न इत्याह निर्दु खेऽपीति । टु खात्यन्ताभावाधिकरणेऽपि इत्यर्थः । गुणीभवदपि दुख न अात्मनि समवेतं पाद में टु खमिति पादाद्याययत्वेन प्रतीसे अन्त करणधर्मत्वात् वा पारमनि तदत्यन्ताभाव केवलो निर्गुणश्चेति शुतिविरुदय आत्मनि गुणसमवाय ततो निर्द खत्वात् अात्मनि अज्ञानादिर वशात् टु खारोप इति युतामुन्तमिति । प्रारोपयत्येव इति । ननु भपतु दु खमारोपित तथापि अात्मा तदभाव इति प्रारोपितस्य चेति। आरोपित. प्रतियोगिकाभावस्य अधिष्ठानानतिरेके हेतुमाह अधि- छानेति । अधिष्ठानात्मकल न तारत् कल्पा अतएव घाह तत्राह तस्य खरूप.

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। सत्वात् । तस्मात् दुःखाभाव एव परम- पुरुषार्थ इति यो मन्यते तस्यापि आत्मव परम- पुरुषार्थः तस्य अशेषसंसारटुःखनिवृत्तिरूप- खात्। असाध्यत्वात् आत्मनः अपुरुषार्थत्व- मिति चेत् ? न। साध्यलेन पुरुषार्थत्वस्य निरस्तत्वात् । त्वेन अकल्पितत्वात् । किं रूपेण तईि जगत: कल्पितत्व- मित्याशय पात्मभिवमनात्मख तद्रूपेण दुःखत्यादिना इत्यर्थः। अस्तु सद्रूपादात्मनो मैदेन दुःखाद्यारोपितं कि ततस्तवाह भेदेनेति । सद्रूपात् आत्मनो मेदेसिद्रूपवं स्यात् इत्यर्थः । अस्तु असन्दु.खादि ततोऽपि किं तवा असनिषेधस्येति । अभावामावस्य भावत्वादिति दुःखाभावः सद्रूप इति अात्मा स इति स्थितम् । ननु दुःखाभावारकत्वेन पुरुषार्थत्वसाधने तर अपसिदान्तः सुखात्मत्वरूपेणेव तस्य पुरुषार्थत्वादिति चेत् ! मैवं, तुष्यत दुर्जन इति न्यायादविरोधादिति शहामुपसंहार- ध्याजेन परिहरति तस्मादिति। ननु संसारनिहत्तिः पुरुषार्थी न केवलं टुःखनिहात्तिरिति तबाह वस्येति । एकविंशति- प्रकारटुःखनिहत्तिः पुरुषार्थ: संसारपि एतदात्मत्वविरोध इति। ननु धात्मैव चैत् टु.खाभावः तर्हि पात्मनोऽकार्यतया असाध्यत्वात् कथं पुरुषार्थता पुरुषेण तदेव अर्यते यदसिह- मिति शङ्कत असाध्यत्वादिति। साध्यवन पुरुषार्थले प्रयो- जक क्षयित्वेन इयत्वादिति परिहरति साध्यत्वेनेति। निरस्तत्वाङ्गायकारेण इति शेषः । F ·t पैदामामिछानामुनापानी। स्वत:मिबदःग्वाभावम् उद्दिश्य मुमुचु- प्रत्त्यनुपपत्तिरिति चेत् ? न । ब्रह्मात्ममाना- त्कारानन्तरं प्रवृत्त्वनुपपत्तेरिएत्वात् । तत्फलम्य नातत्वात् । पूर्व तु अशेषदुःखामावरूप- ब्रह्मात्मसाक्षात्कारंगव सफलत्वात् । जान- मपि न साध्य वृत्तेगरोपितत्वात् चैतन्यस्य आत्मत्वात् इति चेत् ? न, अश्य परामर्शस्य ज्ञानोत्तरकालीनत्वात् । ननु प्रात्मरूपदु खाभावस्य अनादित्वेन स्वत सिदत्वात् तदुत्पत्तये तसाधनाय मुमुक्षूणा प्रतिन म्यात् सिद्धस्य साधनायोगादिति शइते स्वत सिद्देति । मोतो न थव णादी मुमुक्षु प्रवर्तत इत्युचते कि वा ब्रह्मात्मसाचा कारोद्देशेन ,वा? नाद्य, श्रवणादे साक्षात् मुतिहेतुने प्रमाणाभावादित्याह नेति । हितीयेऽपि स साक्षात्कार सिदो न वा ? श्राद्ये पाह ब्रोति। हितोय प्रत्याचष्टे पूर्वमिति । धात्मसाक्षात्कारेण मुमनप्रवृत्ति फलवती इत्युक्तं तदसत् साक्षा कारो वृत्तिर्वा स्वरूपचेतन्य वा ? नाद वृत्ते पारोपितले मिथ्यात्वात् फलत्वानुपपत्ते । सत्यदे देतत्वापत्ते । न द्वितीय तस्य अजन्यत्वेन अफतत्वादिति शकते ज्ञानमपि इति। आन्द खरूपयदित्यपेरर्थ । वृत्तेमिथ्यात्वज्ञान बाधोत्तरकाल बाधात् प्रारीव वा नात्य इत्याइ न इति । अप्रामाण्यस्य परतस्त्वात् विना बाधं मिथ्यात्वस्य ग्रहीतुमशक्यत्वादित्यर्थ,। द्वितीये न.

·१७५ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। दुःखाभावोऽपि न केवल पुरुपार्थः दृष्ट- दुःखेऽपि विषय भोग्यसुखलोभेन प्रवृत्तिदर्शनात् इति चेत् ? न, आत्मन एव परमानन्दरूपत्वेन सुखस्य अपि सत्त्वात् । न च चव विप्रतिपत्ति. परमप्रेमास्यदत्वेन सुखरूपत्वस्य सिद्धत्वात् असुखात्मनि प्रेमादर्श- अनिष्टमित्याह अस्येति। नहि वत्ति स्वत' फल किन्तु श्रज्ञान निवर्तकतया तच्च अज्ञाननिवर्तकत्व मिथ्यात्वग्रहात् प्रार्गव सिद्धमिति पश्चात् मिथ्यात्वग्रहोऽनुपयोगी इत्यर्थ । ननु दुखाभावो न पुरुषार्थ असति अपि तस्मिन् सत्यपि दुखे पाकादौ भोजनजन्यसुखलोभेन प्रवृत्तिदर्शनादिति शकते दुखाभावोऽपि इति। दुखाभावत्व न पुरुषार्थव प्रयोजक सुखे व्यभिचारात अन्यूनानतिरिहत्तेरेव प्रयोजकत्वादिति द्योतनाय केवलशन्द । ननु दुखाभाव कि पुरुषार्थ एव न भवतीति ब्रूषे उत सुखमपि पुरुषार्थ इति + नाद्य इति परि- हरति नेति । दुखाभावमुद्दिश्य शिष्टप्रहत्ते सोऽपि पुरुपार्थ इत्यर्थ । अथ सुखमपि पुरुषार्थ इति तर्हि तद्रूपतापि धात्मनि सुखसम्पाद्येति सर्वथापि अात्मा पुरुषार्थ इत्याह प्रात्मन एवेति। ननु सुख गुण इति वैशेषिकादय तत् कथ ट्रव्यस्य प्रात्मन स्वरूपमिति तत्राइन चेति । सुखरूपत्व माक निरू- पित स्मारयन् हेतुमाह परमेति। हेतुसाध्ययोर्व्यतिरैदा-

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली।
नात् । न च सुखस्य जन्यत्वात् जन्याजन्ययोः
यात्मसुखयोः अभेदानुपपत्तिः जन्चत्वासिद्धेः।
न च सुखं मे जातमिति प्रतोत्या तसिदिः
शुभादृष्टवशात् आत्मखरूपसुखाभिव्यञ्चनयोग्या-
न्तःकरणवृत्त्व दयेन अन्यथासिद्धेः ।
अहं सुखमिति प्रतीत्यापत्तिः विद्वांसं प्रती-
प्टापादनात् । अविदुषस्त्वध्यस्ताहकारदेहादावेव
आत्माभिमानात् तत्र च आत्मन उपसर्जनतयैव
स्फुरणात् ।
अन्यथा
चेति।
व्याप्तिमाह असुखात्मनि इति। ननु अात्मा न सुखम् अज.
न्यत्वात् व्यतिरेके सुखवत् इति पूर्वोक्तं दूपयितु स्मारयति न
चेति । व्यतिरकव्याप्तिभूमी साध्याभावसत्वेऽपि हेत्वभावासत्वेन
व्याप्यत्वासिया दूषयति जन्यत्वेति । यत्तु पूर्वपक्षे मुझे
जन्यत्वसिद्धये प्रतीति: उपन्यम्ता तामन्यथयितुमाह न
प्रतीतेः सुखाभिव्यञकोत्पत्तिविषयत्वेन
सिद्धेन सुखस्य उत्पत्तिसिदिरिति। न चेति प्रतिज्ञायां हेतु-
माह शुभति।
यच्च प्रात्मनः सुखाभेदेऽहं सुखमिति प्रतीतिः
स्यात् नयमस्ति भेदप्रतोतेरेव विरोधिन्याः सत्वादिति
पूर्वोक्तं दूषयति न चेति । सुखात्मनोस्तादात्मा प्रतीतिरपि
तादात्मावगाहिनो स्यात् इति यदापादन तत् किं विदुपः
उत अविदुषः प्रतिज्ञा? आये इष्टापत्ति रिति न चति । प्रज्ञायां
हेतुमाह विहांसमिति । द्वितीये श्रज्ञानावस्थायामात्मरूपस्य

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। अत एव ज्ञानसुखादिगुण धात्मेति तार्किका चान्ताः । न च दुःखेऽपि जयं गतिः समा दुःखस्य सुषुप्तादौ व्यभिचारित्वेन आत्म- खरूपत्वानुपपत्तेः । प्रमाणाभावात् च सुखात्म- कत्वग्राहकश्रुतिविरोधाच । तधाच आत्मत्म- सेव परमपुरुषार्थताप्रयोजकम् । न च लोको- त्तरत्वोपालम्भः महानुभावैरव व्यासवशिष्ठादि- अविद्यावतत्त्वेनास्मरणात् अज्ञानात् पामतादात्मन कल्पित देहादेः सुखाधिकरणतया भेदेनैव प्रतीतेरभेदप्रतिपादनायोगा- दित्याह अग्दुिध इति । एतेन भेदप्रतीतिविरोधः परास्तः । किञ्च येऽपि सुर्ख गुण प्रारमा गुणोत्वाहस्तेऽपि अज्ञानवशादेव वन्दन्ति न वस्तुतः निर्गुणत्वतिविरोधादित्याह प्रतएवेति । ननु उपयुक्त्या सुखे जन्यत्वादिमतीतरन्धयोपपत्या आत्मनः सुखरूपत्वे दु.खरूपतापि स्यात् तम्मन्यत्वप्रतीरशुभावशात् दुःखामखरूपाभिव्यञ्चकहत्त्य त्यादनेन अन्यथा सिद्धरित्यादि सुम्लः समत्वात् इति अतिप्रसङ्ग शद्धित्वा दूषयति न चेति । दु.सस्य व्यभिचारित्वेन अव्यभिचायात्मस्वरूपखभावनायोग्य. त्वात् इति हेतुमाइ टुःपस्येति । किश्च न युक्तिमावं वस्तुसाधक किन्तु प्रमाणमूला सा नच अव प्रमाणमस्ति इति हेत्वन्तर- माइ प्रमाणेति। न केवल मूलप्रमाणामावात युतरामासव' किन्तु प्रेयोवित्तादित्यादिश्चतिविरोधादपि इत्याच सुखेति । ननु न मुखत्व' पुरुषार्थत्वप्रयोअकं दुःखाभावे व्यभिचारात न पपि दुःखाभावत्व मुसे व्यभिचारात न उभयं गौरवात् पुरुपार्थ- ·१७८ घेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो । भिर्महाराजैश कषमादिभिः ऐहिकासुभिक- सकलसुखतत्साधनस्य आत्मलिप्सयैव अपेक्षित- वात्। न च वहनुग्रहो न्यायः देहात्माभि- माने तदभावात । न च सुखरूपत्वे अपि आत्मनः स्वसम्बन्धिखाभावात् अपुरुषार्थत्वं सम्बन्धस्य आम्माभेदोद्देश्यकत्वात् । शब्दस्य अनेकार्थत्वप्रसङ्गाच तत कथमुभय पुरुषार्थ इति चेत् १ न, अात्मत्वस्यैव तत्त्वप्रयोजकत्वात् तम्य च उभयत्र अनुगतत्वादित्याह तथा चेति। सुखदुखाभावात्मकत्वे सति इत्यर्थ । एवं च सति अनुपादेयत्वानुमाने बाधोनीत पक्षेतर- त्वम् उपाधिरित्यपि सूचितमित्यपि बोडव्यम् । एव च अात्मनि एव पुरुषार्थत्व सासारिक सुखपरित्यागेन प्रात्ममावोगेन मुमुक्षूणा प्रवर्तमानाना लोकोत्तरत्वोपालम्भ परास्त इत्याह नच एति । लोकोत्तरत्वञ्च अमिद नीकिकैरव व्यामादिभि एतस्य पर्थम्य अनुष्ठितत्वादिति हेत्वन्तरमाह महानुभावैरिति । यञ्च प्रत्पत्वात् मुमुक्षुणा यवणाद्यनुष्ठातृणा भान्त ज्योति- टोमादिश्रुतिमूनाऽमुभिम सुखसाधनयागाधनुष्ठातृणां बहुत्वेन तेषाम् अनुग्रहम्य न्याय्यत्वात् तद्विरोधे श्रवणादिसुतीनाम् उपचारार्थत्वात् रयत नत् दूपयितुम् अनुयटति न पेति । ज्योतिष्टोमादितितात्पव्याऽनभिजतया नेपां ययार्थजाना- भाषेन भान्तत्वात् यणादिविधितारपर्यज्ञानतामपाना मपि प्रामाणिकत्वात् मुमुनयो न मान्ता इति दृष्टान्तमावेग ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। सुखं हि अत्यन्तम् उमादेयं कथं मे प्रिय- तमे पात्मनि अभेदेन प्रविशेदिति कामयमानो भेदभ्रमस्य प्रावल्यादभेदं कर्तुमशनुवानः सम्ब- धमावेगा सन्तुष्यति । न च सम्वन्धः खतः पुरुषार्थ: सुखदुःखाभावतरत्वात् । यत्तु सुखस्य कथ आह देहात्मेति। तदभावात् बद्धनुग्रहन्यायाभावात् इत्यर्थः । यदपि पूर्वपक्षोलं सुखमात्र स्वतन्त्र न पुरुषार्थ इत्यादि तदनूद्य दूषयति न चेति। सत्य स्वसम्बन्धिसुखमुपादेय- मिति। तहि कथं स्वतन्त्र सुखमुपादेयमिति आत्मनि सुख- सम्बन्धमुद्दिशता मुखतादात्मास्यैवेयमाणत्वादिति हेतमाह सम्बन्धस्येति। इममेवाच स्पष्टयति मुखमिति । सम्बन्धापेक्षया तादात्मास्य अन्तरगत्वद्योतनाय हि शब्द.. तर्हि लोकः सम्बन्धमाचेण तुति । नहि भन्यदिच्छति अन्येन च तुष्यति अतिमससादित्यानड्याह मेदश्चमस्येति । मुख्यालामे गोणेऽपि साध्यत्वदर्शनादिति भावः । ननु किमनया गुा कल्पनया सुख- सम्बन्ध एव साक्षात्पुरुपार्य. किं न स्यात् इत्याशय सुखादन्य त्वात् न स मुख्य. पुरुषार्थ इति परिहरतिनच इत्यादिना। ननु मात्मा चेत् मुख्नेकमूर्तिस्तहि वैपयिक छ न पुरुषाय: स्यात् नहि सुखस्य सुख पुरुषार्थोऽकाम्यमानत्वादिति पूर्योती स्मार- यति यत्त्विति । सत्य' सांसारिक सुखमपुरुषार्थ ति। तहि प्रात्मसुखमपि पुरुषार्थो न भवेत् सुखत्वाविशेषादिति तब माह तस्य इति । यस्तु वादी मुखस्य सुख पुरुषार्थो न भवति ·१८० वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। सुखं न पुरुषार्थ इति तस्य सुखे अनामसारी- पनिवन्धनत्वात् । न च कुष्ठाद्युपहतानां मरशानुपपत्तिः तत एव धात्मनः सुखरूपत्व- सिद्धेः । ते हि परमप्रियतमे यात्मनि दुःख- कारणं देह इति तस् उपेक्षन्ते न तु आत्मा- नम्। पारलौकिके सुखे कामनादर्शनात् । एतेन काम्यतीांदी मरणं व्याख्यातम् । मरण- स्यापि देहपरित्यागरूपत्वात् । इति ब्रूते तस्य वादिनी मते सांसारिके सुखे अभिव्यनककृत्यु- परागादिशिष्टे अनुपादेयत्वे सुरहत्वं न प्रयोजकं येन प्रात्मसुखम- पुरुषार्थ: स्यात् किन्तु विशिष्टतया भ्रमादनामन प्रात्म- स्वम्यैव पुरुपार्थत्वप्रयोजकत्वस्य व्यवस्थापितत्वात् इत्यर्थः । यहा मुखे तस्य अपुरुषार्थत्वस्य इत्यर्थ, । वैषयिकमुखे अनुपादेयत्वम् अनात्मत्वात् पुरुषार्थत्वे प्रात्मत्वम्यैव प्रयोजकत्वात् इत्युक्त तव आत्मत्व चेत् पुरुषार्थत्वप्रयोजक तर्हि आत्मत्यागे दुःखाभावमुद्दिश्य कुष्ठाद्युपहितानां प्रत्तिन स्यात् दृश्यते च प्रवृत्तिस्तस्मात् प्रात्मत्व न पुरुपार्यत्वप्रयोजकमिति यदुन्न तत् परिहरति न चेति। कुष्ठाद्युपहिताना मरणे प्रहत्ता- नामपि न प्रान्मत्यागे प्रवृत्तिमरणम्य देहत्यागरूपत्वात् कुष्ठाद्युपहितदेहस्य चाप्रमुखात्मनि दुःखहेतुतया तत्त्याग- प्रहत्तावोचित्यात् केवन सुखम्य परलोके म्यादित्यादि अहिश्य देहत्यागे प्रवर्तते न अात्मदागे अन्यथा पात्मनम्त्यतात्वात् ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। १८१ आत्मन एव पुरुषार्थ वे मुतासंसारिणी- रविशेषापत्तिरिति चेत् ? न, नानानानाभ्यां विशेषात् । अज्ञानी हि भान्तः कता भोक्ता संसारी जरामरणधर्मा इत्येवमात्मानं जानाति दुःखाभावोऽपि कस्य स्यात् तस्मात् न तन यानत्याग इति न चेति प्रतिज्ञायां हेतुमाह तत एवेति। नेपां मरणे प्रत्ते: एव इत्यर्थः । श्रात्मानुपेक्षायां हेतुः पारलौकिक प्रति एतेन कुष्ठाद्युपहितानां दुःखासंस्पृष्टसुखात्मकामनया देहत्याग- रूपे मरणे प्रहत्त्युपपादनेन प्रयागादितौर्षे मरणपत्तिरपि व्याख्याता तत्रापि दु:खासंस्पृष्टसुखार्थितयैव देहत्यागरूप मरणे प्रवर्तिन प्रात्मत्यागरूप इत्याह एवलि। ननु तथापि अामा न पुरुषार्थः मुहारांसारिणोः पात्मनस्तुल्यत्वेन अविशेषप्रसत: मुमुक्षोः ब्रह्मवाद्यशेषेषु मुतिसाधनेषु प्रब तिर्न स्यात् इति शकते अात्मन एवेति। यद्यपि आत्मा मुक्तसंसा- रिणोरविशिष्ट एव तथापिखरूपसम्पन्न: स पुरुषार्थ: किन्तु सरू- पेण साक्षात्कृतः जातस्वैव निध्यादेःपुरषार्थत्वस्य लोके दर्शनात्। नच संसा-मसरूपं वेति विद्वांस्तु नहेत्तौति विद्वांसं प्रति एव तस्य पुरुषार्थत्व नान्य प्रतीति न मुक्तसंसारिणोरविशेष- प्रसतिरिति परिहरति न इत्यादिना। ननु चालानं सर्वोऽपि वेत्ति तत् कथं जानाजानक्षतो विशेष प्रति तबाह अजानी होति। अज्ञानी हि यतः इत्येवम् प्रात्मानं जानाति तसा अस्ति विशेष इति अध्याहतेन अन्वयः। गनु सुखायात्मा खप्रकाशः कथं न संचारिणं परिस्फुरति । पज्ञानेन ततंस ·१८२ वेटान्तमिदान्तमुक्तापलो। विहांस्तु तबिरुडाकर्सभोवाससारिजरामरगजन्मा- दिशन्य स्वप्रकाशच्चिदानन्टपरिपूर्णस्वभावाशना- याद्यतीतास्यूलानगुनेतिनेतिसत्यजानादिलक्षण- सर्वजगढधिष्ठानभूतमात्मानमागमाचार्यखानु- भवैकवाक्यतया साक्षात्कृ त्याशेषदुःखनिदानम् अज्ञान तत्कायं च बाधित्वा देशकालवस्तु- परिच्छेदशून्य परिपूर्णानन्दविग्रह; खमहिना दूत्यर्थ । म्याहत्तत्वादित्याह अज्ञानीति । अज्ञानम्य पाययविपये कास्य प्रोपपादितत्वात् अज्ञानो एव अन्नानविषय इत्यर्थ ताई मुखात्मकत्वमेव न भायात विपरीतकर्तत्वाद्यात्मन कुतो भान तबाह भ्रान्त इति । अज्ञानवशात अकाद्यात्मााय कर्तृत्वादिना प्रतीयते किम अज्ञानम्य दुष्करमिति न्यायात् अज्ञानावस्याया यावात्मेन पातानाऽस्मरणात् न तत्र मुक्त त्वमिति भाव । अज्ञानकत विशेपमुपपाद्य ज्ञामत तमुपपादयति विहास्विति । पूर्वविशेषाटेतस्य विशेषम्य व्याव तनाय तु शब्दो विहास्तु पुरुषार्थरूपो भवति इति अन्वय । पुरुषार्थस्वरूपमाह परिपूर्णानन्देति । परिपूर्णत्वम् उपपादयति देशकालेति। सम्य अपुरुषार्थत्वप्रयोजकाभानहेत्वज्ञानाभावमाह अज्ञान बाधित्वे ति । अज्ञान सरूपेण मदपि न अनर्याय सुपुप्तावदर्शनादिति तवाह कार्यञ्च इति वाधिवेतिपदेन अन्वयाय च शब्द बाधित्वा अज्ञानतत्काय्ये कालवयेऽपि आत्मनि नस्त इति निचित्य परमपुरुपार्यो भवति इति अन्वय । सुखात्मभान तर्हि कथ भासकाभावादिति तबाह स्वमहिम्नेति।

·८८३ वेदान्तमिदान्तमुक्तावली। प्रतिष्ठितः परमपुरुषार्थों भवति । न च ततः पर कामयितव्यमस्ति सर्वेषां कामानामात्म- प्राप्तिसीमत्वात् । स्वप्रकाशतया इत्यर्थः । अज्ञानस्य सकार्यस्य निवर्त्तने हेतमाह अभिषेति। सम्पति निवृत्तिसाधनमाह आत्मानं साक्षात्कृत्येति । साक्षात्करणे हेतुमाह आगमेति । एतेन श्रवणादिप्रकृति- वैयर्थ परिहतं स्वग्राह्यत्वं महावाकास्य निषेधयतिभाचायति। तस्य प्राप्तखद्योतनाय विइदनुभवं संवादयति खानुभवति। पदार्थज्ञानपूर्वकं वाक्यार्थज्ञानमिति दर्शनाय तत्पदवायम् अात्मस्वरूपमाह सर्वजगदिति। अज्ञानवशात् सर्वजगदधि- छानवेन सम्पनमित्यर्थः । इदानी वास्तवमात्मनो लक्ष्यखरूप. माह तदिर देत्यादिना । पूर्वासाकर्तृत्वादिपरामर्शार्थस्तब्दः । अतएव अाह अकर्वित्यादिना अकर्विति नैयायिकमतव्युदोमः । अमोवितिसाहास्य जरादिशून्यमिति देहात्मवादस्य, स्वप्रकाशति मीमांसकस्य सदिति माध्यमिकस्य एवमितरपक्षेषु व्युदस्तेष खमतमाह परिपूर्णेति । तस्य अपुरुपायल व्युदाचष्टे पान- न्देति । एतस्य भोपाधिकत्व पराचष्टे स्वभावति । सर्वत्र हतसूचनाय पुनर्विशिष्टि अशनायादित्यादिना। अकत्र- भोलेन असंसारित्वे हेतुः शनायादोति । देहात्मवादनिरासे हेतुरस्थूलेत्यादि । सद्रूपत्वे हेतुः सत्येति। स्वप्रकाशवे हेतुः ज्ञानेति। सुखरूपत्वे परिपूर्णत्व च नित्य विज्ञानमानन्द ब्रह्मेत्यादिहेतुसग्रहाय प्रादिपद तम्य परमत्वमुपपादयति न च तत इति। श्रात्मलाभात् न परं विद्यते श्रात्मकाम प्राप्तकाम इत्यादितिजिद्धमर्थ हेतुस्खेन थाइ सर्वेषामिति ।

·१८४ वेदान्तसिदान्तमुशायनो। ननु अात्मसाक्षात्कारः शुतिजन्यः कथं स्यात् इन्द्रियजन्यस्यैव ज्ञानस्य सानात्कारत्वात् शब्दस्य च परोक्षजानजनकल्लम्बाभाव्यात् । न अपरोक्षे आत्मनि शब्दस्यापि अपरोक्षजान जनकत्वमेव युक्तमिति साम्प्रतम् । करगाव- भावस्य अन्यथाकर्तुमशक्यत्वात् अपरोक्षयोग्ये- ऽपि वयादी शब्दादिना परीवज्ञानस्यैव जन- च असहमान प्रागमात् साक्षातशत्येत्युक्तमुपयुत्य तत शहते ननु इति । आत्मसाक्षात्कारो न शब्दजन्य साक्षात्कार लात् घटादिसाक्षात्कारवदित्यर्थ । अत्र विपक्षे बाधक वदन् युर्वप्रतिज्ञाया हेतुमाह इन्द्रियजन्यस्येति । ननु जन्यसाक्षात्का रत्वे इन्द्रियकरणकत्व न प्रयोजक दशमस्वम असीतिवाक्य जन्यसाक्षात्कारस्यापि दर्शनादिति शङ्का पराकम् एवकार । तवापि न शब्दो दशमसाक्षात्कारमाधत्ते कि तत दशम- शरीरन्द्रियसन्निकर्ष इति इन्द्रियजन्यत्वमेव साक्षात्कार प्रयो जकमित्यर्थ । ननु अन्वययतिरेकयोगभयत्रापि तुल्यत्वात् कथम् इन्द्रियमेव दशममाक्षात्कारहेतुर्न शष्ट इति तवाह .शब्दस्य चेति। तस्वाभाव्यञ्च अपरोजजानतुत्वेन कापि प्रदर्शनादिति। इन्द्रियस्य च अपरोक्षजानजनकत्वस्वाभाष्य समुच्चेतु च शब्द । तथाच शब्द स्वभावादेव न तत्र शब्दम्य करणता किन्तु इन्द्रियग्य एवेति भाव । ननु वेदवाक्य ममाण तदा स्यात् यदि यादृश आत्मा तदाकार ज्ञान ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। १५ नाच्च। न च परोक्षमपि जानमभ्यस्थमानम- परोक्ष भवतीति युक्तम् अनुमित्यादी तथा प्रदर्शनात् उत्तरोत्तरज्ञानस्यापि शाब्दत्वाविशे- पात्। न प मा अस्तु अपरोक्षज्ञानम् अप- जनयेत् । प्रात्मा च अपरोक्षस्तरमात् अपरोक्ष यात्म- साक्षात्कारः अतिजन्य इत्यनूद्य दूषयति नच इत्यादिना । नच साम्प्रतमिति अन्वयः । तत्र हेतुः करणेति प्रमेयस्वभावा- पेक्षया सखभावस्य अभ्यहितत्वात् तदन्यथाकरणमशक्यत्वात् अयुक्तमित्यर्थः। किञ्च ब्रह्मणो ऽपरोक्षवमात्रेण तविषयक ना- नस्य अपरोक्षत्वन युक्तम् अपरोक्षपड्यादिविषयशाब्दज्ञानस्य परोक्षस्य एव उभयसम्मतत्वादिति हेवन्तरमाह अपरोक्ष- योग्यपि इति । ततो न आत्मसाक्षाकारः तिजन्य इति स्थितं 'वन इदम् प्राशइते। ननु प्रात्मसाक्षात्कारेणैव प्रयोजनं स यतः कुतचित् जायताम् । परोक्षमात्मज्ञानम् अपरोक्षतया सम्पद्यते। वाहनानाभ्यास एव आत्मसाक्षात्कारे हेतुरिति ये मन्यन्ते तन्मतं द्रूपयति न चेति । तथा प्रदर्शनात् परोक्षजानाभ्यासस्य अपरोक्षज्ञानजनकत्वा- दर्शनादित्यर्थः। किञ्च पाद्यं ज्ञानं यथा न अपरोक्षप्रत्यय माधत्ते शादलात् तथा उत्तरजानसन्तानोऽपि न तथा धास्यति मादत्वाविशेषादिति हवन्तला उतरोतरीति। प्रापिपादो हेवन्तरद्योतकः । ननु किं साक्षाकारकरणविचारेण साक्षात्। कारस्थ निष्प्रयोजनवेन अस्माभिरपि उपेक्षणीयत्वादिति न इत्याह न चेति । न अयं सर्प इति आप्तवाक्यजन्यपरोचज्ञाना: अभ्यस्यमानश्च तथाच ·१८६ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावनी। रोक्षश्रमस्य अन्नानतत्काय्यस्य अनुच्छेदप्रस- ड्रात् । तस्मान्नास्त्येव आत्मनि अपगेनज्ञानम् । अव वदन्ति । श्रवणादाभ्यासजनितशा- ब्दजानसमुशतभावनाप्रचयसचिवमन्त:करणमेव अात्मसाक्षात्कार करना न च भावनाधीनमा- क्षात्कारम्य मृतपुवसाक्षात्कारवदप्रामाण्यम् । शव्दप्रमाणमूलत्वेन विश्वासात् । न च यतोवाचो निवर्तन्ते अप्राप्य मनसा सहेति विरोध: आग- दपि भयकम्पादिनिहत्तेर्दर्शनात् किम् अपरोक्षजाननेति शहितु अभिप्राय । अपरोक्षेति दिनोहादो मत्यपि परोक्षजाने मानुच्छेदवदवापि अह कती मोत्याद्यपरोक्षमस्य विना आत्मसाक्षात्कारमनुच्छेद म्यादित्यर्थ । नाय सर्प इति वाक्यादपि अपरोक्षमेव जाने जायते इति दृष्टान्त पूर्वपक्षी सिद्धान्तिमते माक्षात्कारग्य उपेक्षणीयत्व परातत्य स्वय करणानिरूपणेन मामग्राभावे फ्लाभावादिति न्यायन अर्थात् प्राप्तम् आत्मसाक्षात्काराभाम उपसहरति तस्मादिति । पूर्वपक्षानुवादेनेकदेशिमतेन समाधी प्रवेति । न तावत् करणाभावात् तदभावात् तदभार ग्रन्त कराम्य तव करण वादित्याह यवणादील्यादिना । ननु न अन्त करण तव करण सत्यपि तम्मिन् अविवेफिना ब्रह्मात्नसाक्षात्कारादर्शनादिति तवाह मावेनेति । यथा केवलस्य चक्षुप प्रत्यभिज्ञाहेतुत्वा- भावेऽपि पूर्वानुभवसस्कारवामित तदैक्यमत्यभिज्ञाहेतुरेव ·१८७ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। मगम्यत्वेऽपि तुल्यखात् तस्य वाक्यस्य लौकि- कशब्दवैदिकसंस्कारासंस्कृतमनोग्राह्यत्वनिषेधप- रत्वात् । तन्न । बागमस्यैव यात्मनि अपरोक्षजानजनक- बात् तं तु औपनिषद पुरुषं पृच्छामीति श्रुती आत्मनि एव श्रीपनिषदत्वविशेषणश्रवणात् । केवलं मन.शडात्मसाक्षात्कागबनकमभिभावनाविशिष्टं तजनक स्थादित्यर्थः । भावनायां मूलानुभवविशेषमाह शादेति । विचारप्रयोजकानुमवं व्यावर्तयति श्रवणति । शाब्दज्ञानेति विशेषणस्य प्रयोजनमाह नच इत्यादिना । अत्रार्थ श्रुतिविरोधम् प्राशय निराचष्टे नव इति । किमेतदेकदेशिनां चोयुं व्युत्यि तस्य वैति नाय इत्याह अागमति। द्वितीयं पराहतस्येति । तदेवं मनस: आत्मसाक्षात्कार करणस्य सत्त्वात् न तदभाव प्रत्येकदेशिनां पूर्वपक्षे निरस्ते सम्प्रति परमसिदान्ती एक- देशिमतनिषेधं प्रतिजानोते तत् न इति । ननु दृश्यते तु अनाया बुद्धया मनसैव इदमाप्तव्यमित्यादियुतेरुकयुक्तच मनमस्तव करणत्व' युज्यते तत् कघ त्वया तनिधिध्यते इति शद्वित्वा तन हेतुमाइ भागमस्य एवेति । उत्ताशवानिवृत्त्यर्थ मेक्कारः। अयम् अत्र भाशयः, मनसः आत्मसाक्षात्कार कारणलं यत् कल्पाते तत् किं क्वचित् शुद्धात्मनोऽन्यत्र साक्षात्कार करणले लश- मिति ' शुद्वात्मसाक्षात्कारऽपि लाघवात् तदस्तु इत्यच्यते किंवा श्रुतिमात्रबलात् ! नाद्यः, तदनिरूपणात् तथाहि न तावत् वाहोऽर्थे प्रत्ययोत्पत्ती मनाकरणं तस्य वहिरवातन्त्रात, न .

·१८८ वैदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। तञ्च दूतराविषयत्वे सति तन्मावविषयत्वे समञ्जसस् अन्यथा प्रमाणान्तराव्यावर्तकले विशेषणवैयध्यात् । लौकिकस्यापि वाक्यस्य दश- मस्त्वमसीत्यादरात्मनि अपरोक्षजानननकत्वस्यैव दृष्टलात् । प्रमाणखभावहानिः स्यादिति चेत् ? अपि आन्तरदु खादिसाक्षात्कार तस्य साक्षिमात्रवेद्यत्वात् न ; अपि अात्मसाक्षात्कारे तस्य । इदानीं विचार्यमाणत्वात् सोपाधिकात्मसाक्षात्कार मन:करणलेन कृप्तमिति चेत् ? न, उपाधिरज्ञानम् अन्त:करणं वा १ नायः सुयुप्तावनानोपाधि- कात्मनि साक्षात्कारो न स्यात् मनसस्तवासत्त्वात् । न द्वितीयः श्रात्माथयात्। अात्मनि साक्षात्काराय मन:प्रवृत्ती उपाधित्वेन स्वस्यैव अपेक्षणात्। अन्तःकरणकार्यमेव उपाधि- रिति चेत् ? न, तत्रापि अंशत प्रात्माययात्। अन्तःकरणोप- लक्षितत्वम्य विशेषणत्वोपलक्षणत्वाभ्याम् अनिरूपणात् । न अपि शुतिमावबलात् श्रुतेः सहकारितामावपरत्वेन करणत्व प्रतिपादकत्वादिति। आत्मसाक्षात्कार युतः करणखे थोत- लिङ्गमुदाहरति तं तु इति । तव प्रागमस्य करणत्वे सामयमुपपादयति तच्चेति । ननु शब्दोऽपि न कचित् माक्षात्कारकरणत्वेन कृप्तः कथं तत्र करणं तबाह लौकिकस्येति । नच तब इन्द्रिय करणं सत्यपि तस्मिन् दशमलापरिमामात् तदरतिरोष पन्धे तमसि वाययाममोऽस्मीति साक्षात्कारदर्शनात् मच तत्परोपमान घरमोति प्रतीते; अपरोसाकारत्वात् ततो व्यभिचारातन इन्द्रिय ·वेदान्तसिद्धान्तमुत्तावलो। न। प्रमेयानुसारित्वात् प्रमाणन्यभावस्य प्रमे- यस्य च नित्यापरीचत्वात् । न च जानगतो धर्मो ऽपरोक्षत्वं यत्साक्षा- दपरोनाट् ब्रह्मायमात्मा सर्वान्तर इति आला- লীদি স্বৰঘৰঘৰ্যান্। ন্ধি নন্ বীর- मिति चेत् ? वस्तुतः प्रमाचव्यवहितत्वमेव । तच्च । तत्र करणमिति द्योतनाय एवकार। ननु एवं शब्दखभाववि- रोधः स्थादिति शते प्रमाणेति। प्रमाणस्य प्रमेयोपजीवक- खेन तदनुरोध्येव स्वभावो न खतन्त कथित् स्वभाव इति । न इति पूर्वपक्षनिषेधे हेतुमाह प्रमेयेति । परोचज्ञानजनक- स्वभावमसिद्धमिति भावः । कीदृक् तर्हि प्रमेयस्य पात्मनः स्वभाव इति तबाह प्रमेयस्य चेति । अपरोक्षवं कदाचित् घटा- दावपि इति विशिनष्टि नित्येति। अपरोक्षेकरस इत्यर्थः । ननु प्रमेयं न परोकरसं न वा अपरोकरसं एकदैव वज्ञादी पुरुषभेदापेक्षयानुमितिसाक्षात्कारविषयतया उमय- रूपत्वातीतः। नच विरुई रूपइयमेकदा एकात्र सम्भवति ततो न प्रम- यस्य स्वाभाविकी तौ धौ किन्तु ज्ञानविशेषोपाधिको इति गझिवा दूययति न चेति । तत्र हेतुमाह यासानादिति । साक्षादिति अव्यवहितं खरूपम् उच्यते तच अहितत्वं गौणं श्रोत्रं ब्रह्मादायप्यस्तीति तत्तिये विशिष्ट अपरोक्षा- दिति। अगीणमित्यर्थः । पान्तरत्वमिन्द्रियमन प्राणाः अपि अस्तीति तशावर्तनाय विभपयति सर्वेति । ततय अति.

·१८० वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। प्रमातरि विश्रान्तं यावद्यावत् प्रमातुर्विप्रकृष्यते तावत्तावत् परोक्षलोटमयदर्शनात् तघाच अप- रोक्षखभावे आत्मनि परोक्षत्तान जनयन् वेदो भान्तिमेव जनयेत् अन्यथास्थितस्य अन्यथावोध- नात् । मोक्षसाधनोभूतस्य च आत्मसाक्षात्का- । मिडमपरोक्ष ब्रह्मस्वरूप नतु प्रोपाधिकमित्यर्थ । तर्हि वनयादी उभय विरुद्धमेकदा स्यादिति शहित दोष परिहर्तुमपरोक्ष म्वरूपजिनामामुत्यापयति किं तदिति । अपरोक्षस्वरुपमाह वस्तुत इति । माक्षात्कारज्ञानविषयत्वव्यदामाय एवकार । कथ तहि विरोधपरिहार इति तत्रात तश्चेति। चस्त्वर्थे विथान्त पर्यवमन्त्र प्रमातरि एव अव्यवहितत्वस्य पर्यवमाने हेतमाह यावदिति । तथाच यशादी परोक्षत्वमेव मुग्य गौणम् तु थप रोनत्व प्रात्ममविधानरुतत्वात् ततो न उभयमकदा विरुड- मिति भाव । ननु यवा घटादा अनात्मत्वात् परोक्षफरसे अप- रोक्षत्व गीणमपि वर्तत इति तत् प्रादाय इन्द्रियप्रमाणकत्व तथा प्रमातरि अपि परोसत्वमादाय शब्द प्रयत तामिति न इत्याह तथाच इति । गोगमपि परोक्षत्वमात्मनि न मम्भवति प्रात्मव्यवहितत्वम्य प्रास्मनि कल्पयितुमाययात्वात् तथाच प्रमाणे भवन् वेदो विपरीत पम्प कथम् अनुभाषयेत् अनुभाययन् या कथ प्रमाण ग्य त पयर्थ । ममगार्थ व्यतिपर्वण श्राद्ध अन्यथा इति । एर मपा माधयित्वा एकदेशिमतमागमम्यव प्रातानि अपरोजानानकत्वादिति यायान्वियकारण अम्माभि उतभावेन प्रानिराकृत इदानीं तवैव इव स्तरमाह

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। १८१
मनोजन्यत्वे व्यभिचारिकरणजन्य तया
अप्रामाण्यप्रसङ्गः।
न च वेदमूलतया प्रामाण्यम् अपरोक्षतया
वेदेन अनवबोधनात् वाड्मनसातीतत्वश्रुति-
व्याकोपाच्च ।
मोक्षेति । प्रमाव्याप्त प्रमाणमिति तार्किका सनिरन्ते मनथ न
प्रमाव्याप्त तस्य उपलब्धिमायहेतुत्वात्। ततो व्यभिचारे
मनस न अात्मसाक्षात्कारकरणत्व तत्त्व वा तज्जन्यसाक्षात्कारो-
भम स्यात् नचेत् युज्यते, सविलासान्नाननिवर्त्तकत्वात् । नहि
भ्रमोऽज्ञान निवर्तयति अतिप्रसङ्गादित्यर्थ ।
ननु मनोमात्र
चेत् प्रात्मसाक्षात्कार जनयेत् तदा स्यादेव तत्र ममत्वाशङ्का न
च एव सत्त्वमस्यादि वाक्यजन्यमानसन्ततिसहाय हि मनस्तत्
साक्षात्कारकरण तथाच मूलप्रमाणशब्दसंवादात् अपामारण
शहानिरास इति पक्ष निपश्यति । नचेति सवादार्थ यथा ज्ञान
मनसा जन्यते तथैव चेत् शब्देन जन्यते तदा उभयोरन्यतरामा
माण्यम् अनधिगतार्थवाभावात्।
अय एतहोपपरिहाराय शब्द परोक्षतया बोधयति तथा
सति तदिसवादात् अप्रामाण्यमित्यभिप्रेत्य हेतुमाह अपरोक्ष
ननु तत्त्वमस्यादि पाक्य परोक्षजान जनय
दपि अपरोक्षाकारमेव मान जनयिषति तदाकारस्य ब्रद्धा
त्मनि सत्त्वात नच तर्हि संवादात् अप्रामाण्य धारापाहन
बुद्धिवत् प्रामाण्योपपत्तरित्यागडा पराकर्तु वेदेन इत्युक्त, वेदो
हि शब्दात्मा सच न अपरोक्षाकार ज्ञानमुत्पादयितुमलं तम्य
परोक्षाकारमानन्नानजनकत्वखभावात् अन्यथा पर्नतो पति-
तयेति।

·-- १८२ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली न च लौकिक विषयत्व मुम्ये वाधकाभावात्। न च श्रुतिविषयत्वेऽपि समानो दोषो लक्षण- यैव तद्वोधनात् । मानिति प्रतिज्ञावाक्यात् परोक्षे वही प्रयमित्याकारप्रसङ्गः तस्मात् परोक्षाकारज्ञानजननमेव शब्दस्वभाव इति । तदुक्तं सुरेश्वराचार्यः । स्वभावतोऽखिलं वाक्य संसर्गात्मकमेव हि। परीक्षवृत्त्या च तथा वस्तु बोधयति स्वतः ॥ इति प्रात्मसाक्षात्कारस्य मनःकरणकत्वे श्रुतिविरोधय दुर्वार इत्याह वाड्मनसेति। ननु एतहाक्यनसंस्कृ तमनो- विषयमित्युक्तमिति न इत्याह न चेति । लक्षणाप्रसले: माच मुख्ये सति बाधके युहा नान्यथा इत्यर्थः। ननु भागमकरणत्वे. ऽपि तस्य ममानो दोष इति चेत् । न, घेदान्तविज्ञान- सुनिथितार्था इत्यादिश्रुतिमामास्थात् वेदान्तकरणत्वं ब्रह्मा- मात्तात्कारम्य प्रतीयते यतो वाचोनिवर्तल इति वाक्याच तनिषेधः प्रतीयते एवं विरोधे किमप्रामापमन्चतरम्य स्यात् उभयगनवार्यसमुचयचीकारी था व्याम्या वा? विक. स्पस्य क्रियायामेव सम्भवात् न उपन्याम. । न तावदन्यतरा- प्रामारपमुभयोरपि वेदवारपखेन तुल्यत्वात् । न वा तदर्थ- ममुचयः विरुडयोस्रादयोगात् तस्मात् व्यवस्त्रया परिहत्तव्यो विरोधः निषेधवापरममिधारत्त्या शब्दप्रति तव निपेधयति वेदान्तगम्यत्वानुवादवावधानि लक्षण्या तव गदहत्तिमनु- जानन्ति इति न कोऽपि विरोध इति शमोत्तराभ्यामाइ नच इत्यादिना। लक्ष पाहत्या व्रघामययमाचाकार तत्व- मम्यायागमम्य करण्तति उत।

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। १८३ ननु तत्त्वमस्यादिवाक्ये लवथैव न युक्ता भागलक्षणया एकदेशपरिग्रह श्रुतार्थपरित्याग- प्रसङ्गात्। न च पदयोरेकविभत्स्यन्तनिर्दिष्टयोः सामा- नाधिकरखपरामर्शानन्तरं पदार्थयोरभेदोवाक्या- र्थस्तावत् प्रतीयवे स च विरुद्धखभावयोः संसायं- तत्र लक्षणाहत्या प्रात्मनि शब्दप्रहत्तिमाक्षियति ननु इति । प्रयुक्त हेतुः भागेति । अयमर्थः, न तावत् इयं लक्षणा जहत स्वार्था एकदेशस्य आत्मनः परिग्रहात्, न अपि अत्यज- हत्वार्था परोक्षवादिधर्मत्यागात्, न अपि उभयरूपा, भागे एकदेशे लक्षणया शब्दमहत्त्या एकादेशस्य शुचित्सुखात्मकस्य परिग्रहे स्वीकार पदइयसामानाधिकरण्यबलात् शुतस्य परोचापरोधर्ममार्यसंसायमेदस्य परित्याग' स्यादिति । ननु सामानाधिकरणबलात् मातोपि पदार्ययोरभेदी विरुद्ध त्वात् अयोग्य इति तदनुपपत्या “भई त्यति परिडत" इति न्चायेन विरुद्धांशत्यागेन अविरुतम् प्रश स्वप्रामाण्याय लक्षयतु तत्वमस्यादिवाक्य को दोप इति शशित्वा दूषयति नच इत्यादिना । नच साम्मतम् इति अन्वय.। सामानाधिकरणसरूपमाह पदयोरिति । दिवचनम् अविवक्षितं वैयधिकरण्य व्यावतयति एकति। अत्र भिन्न- प्रतिनिमित्तयोरित्यपि बोइयम् । अन्यथा पर्यायपदेषु एकविभक्तिकेषु सामानाधिकरण्यमसङ्गात् वेदेन उहाम् महौतु वयं समर्था न तं पव्येनुयोतुम् । स चेस् ·वेदान्तमिवान्तमुक्तावली। संसारिगोर्जीवपरमात्मनोन सम्भवतीति मुख्या- घानुपपत्त्या लक्षणा युक्तति साम्पतं थु तिसिद्धे अनुपपत्त्यभावात्। न च विरुदखभावयोर्मेंद- ग्राहिमानान्तरविरोधेन अविमदयोः अंशयोर- भेदो बोधत इति वाच्यम् । श्रुतिविरोधेन भेद- ग्राहिप्रमाणस्यैव अप्रामाण्यात् अन्यथा लक्ष- णया अपि अखण्डाद्वितीय प्रत्यगात्मवोधनं न स्यात् सकलभेदग्राहिप्रत्यक्षादिविरोधात् । वेदोऽसंसारिसंसारिणोरभेदं ग्राहयति तर्हि स न अनुपपन्न इति न तदनुपपत्त्या लक्षणति हेत्वर्थः । ननु लोकवेदाधिकरण- न्चायन वेदोऽपि लोकिकवाक्य विधयेव स्वार्थ ग्राहयति लोकिकच वाक्यं प्रमाणान्तरविरोधं विनैव अर्थवोधक विशि. टयोर्भदस्य च न अहम् ईखर इति प्रत्यक्षादिसिद्धत्त्वात् तयोर्मेदमुपेक्ष्य शुद्धचिन्मात्रभेदं लक्षण्या बोधयिष्यति वेद इति शाहां पराचष्टे नच इति। लौकिकवाक्य स्वार्थबोधने मानान्तरा- विरोधम् अपेक्षत इति युज्यते लौकिकत्वाविशेषात् वेदस्त्व- पौरुषेयत्वात् प्रवल इति खार्थविरोधि मानान्तरं बाधिष्यते ततो न खार्थानुपपत्तिरिति न एकादेशल क्षणेति पूर्वनिषेधे हैतमाह श्रुतीति। ननु ययाकञ्चिदपि प्रमाणान्तराबाधेन यदि स्वप्रामाण्यमुपपद्यते किमिति विना प्रयोजनमितर- ममाएबाधनमिति तबाह अन्यथेति ।

·१८५ वेदान्तसिदान्तमुक्तावली। तथा च मुख्यार्थे न अनुपपत्तिः। न च शक्यलक्ष्ययोः सम्वन्धो लक्ष्यस्य प्रात्मनो ऽसङ्ग- वात्। न च असङ्गेन किञ्चित् सम्बधाने न च असम्बद्धो लक्ष्यते तथा प्रदर्शनात् । न च सर्वथाऽनभिधेयोऽर्थी लक्ष्यते इति दृष्टं लक्ष्य- पदार्थे मूकताप्रसङ्गात् तत्रामि लक्षणायां लक्ष. मानवस्थाप्रसङ्गात् । किञ्च पदाभ्यामेकोऽर्थी लक्ष्यते अर्थदयं वा? नाद्यः; एकपदवेयर्थ्य- अखण्डमसंसर्गि यदहितीयं सजातीयविजातीयवगतदेत- रहितं तदेव च प्रत्यक्सर्वान्तरात्मेति यत् प्रबोधनं लक्षणया तदपि न स्यात् सकलसजातीयादिभेदावबोधकप्रत्यक्षादिभिः प्रमाणैर्विरोधात् ततः प्रमाणान्तरबाधनं श्रुतरावश्यकमिति पूर्वमेव मुख्यार्थविरोधि प्रमाण बाध्यता न लक्षणया अर्थान्तर- परत्वमित्यर्थः । किञ्च अभिधेयाविनाभूते प्रहत्तिलक्षणेष्यते इति वृद्धानां लक्षणा स्वरूपविदा स्थितिः शक्यसम्बन्धिन्येव लक्षणा नच अन शक्यसम्बन्धिता शुद्धात्मनोऽसंसर्गित्वात् तस्यैव च तव लक्ष्यत्वात् न तत्र लक्षलेति हेवन्तरमाह नच इत्यादिना। ननु यद्यपि लयमसेसर्गि तथापि विशिवायं संसर्गीति तदेव सोण बलात् संस्ज्यतामिति न इत्याह नच ति। सम्बन्धस्य उभयनिष्ठत्वादेकस्य असम्बन्धिले इतरमावनिरूप्य- सम्बन्धायोगादित्यर्थः। तवेति स्वार्थासम्बन्धिनि लक्षणाया प्रदर्शनादित्यर्थः । किच लक्ष्य चिनमानमभिधेयं न वा अभिधेयं ·१८६ वेदान्तसिदान्तमुखावली। प्रसन्नात् पदार्थ वाक्याई योरविशेषापत्तेश । विशेप वा अखण्डो वाक्यार्थो न स्यात् । अत एव न दितीयः । लक्षणाऽभावप्रसनाच्च । हि विरुद्धयोः अभेदानुपपत्त्या कृता लक्षणा भिन्नयोः अभेद पव्यवस्यति । चैत तहिं तदभिधानप्रवृत्तिवच्छष्टे चिदात्मनि तत्त्वमित्यादि- पदमहत्तः किं लक्षणया ? द्वितीयमनूद्य दूषयति न चेति । ननु लक्ष्येऽर्थे किमिति मूकता? लक्षणया पदादेव तदुक्तिसम्भवादिति तबाह ततापीति । लक्ष्योपस्थापकं पदं लक्षणया यत् प्रवर्तते तलक्ष्योपस्थापकपदेन अपि भवितव्यम् एवं तत्र तत्रापि इति अनवस्थेत्यर्थः। किञ्च तत्त्वमिति पदयोर्लक्ष्यमेकं भिन्नं वा ? पाये इतरपदवैयर्यमेकैनैव पदेन लक्षणया प्रत्यगबा- तादात्मारूपलक्ष्यसाक्षात्कारस्य सिद्धेरित्याह किञ्चेत्यादिना । किमिति इतरपदवेयर्यमुक्तसाक्षात्कारप्रमाणत्व सिद्धये अपेक्षितवाक्यत्व निर्वाहकवादित्याशय हलन्तरमाह पदार्थेति। पक्ष्योरेकार्थत्वे पदार्थान्तरत्वाभावेन संसर्गरूपवाक्यार्थ इतरो न स्यादिति तुल्यार्थकत्वात् पायता पदयोः स्यादिति इतरस्मिन् पटे प्रयुक्तोऽपि वाक्यत्वं न स्यादित्यर्थः । ननु यद्यपि सामान्धात्मना लक्ष्यमेकं तथापि तनिष्ठविशेष- मादाय पदान्तरप्रहत्तेरपर्यायत्वात् वाक्यतेति तबाह विशेष वेति। सामान्यविशेषसंसर्गित्वे अखण्डस्वरूपत्व- तेरित्यर्थः। लक्षणावैयर्थं हितीये पक्षेधिको दोष इत्याह लक्षणेति । ननु किमिति लक्षणाभाव:? भिन्नयोरपि तयोरभेदं ननु कथ ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। किञ्च वेदान्ते तत्वमस्यादिवाक्यमेव प्रधानम् इतरत् सर्व तदुपकरणमेव तथा च प्रधान- वाक्ये एव कथं लत्तणा तत्र असमवेतार्थत्वेने- तरवैव सा युक्ता। गुणे तु अन्याय्यकल्पनेति न्यायात्। अव केचित् । तत्त्वमस्यादिवाक्ये लक्षणया करिष्यति वेद इति तबाह नहीति। तात्पर्यवृत्त्या बोधन पर्यवसानं प्रमाणं हिन उत्पादक किन्तु स्थितिज्ञाय- कम्। नच भित्रयोः अभेदो वास्तवोऽस्तीति लक्षणयापि वेदः किंवोधयेदित्यर्थः। तत्त्वमस्यादिवाक्ये लक्षाभावं हेवन्तरेण उपपादयितुं भूमिकामाह किञ्च इत्यादिना। अययर्थः, भूताय भव्यम् उपदिश्यते इति हि वेदान्तमर्यादा ततो वेदान्तशास्त्र तत्त्वमस्य यमात्मा ब्रह्मत्यादि महावाक्यानि सर्वशेषिसचित्- सुखात्मकाखरूयप्रतिपादकतया प्रधानवावरत्वं प्राप्नुवन्ति तदितरश्रवणादिवाक्यानि तदपेक्षितार्थसमर्पकलात सदुप- करणलदङ्गभूतानि । भवतु महावाक्यस्य प्रधानलं किं ततस्तवाह तथा चेति । ननु को विशेयो यत्र अनुय- पतिस्तन एव लक्षणेति तनाह तवेति । प्रधानानुगुण- तया इतरख्यास्थानाय गुणवाक्य एव लक्षणा युज्यते न प्रधानवाक्य इत्यर्थः । ननु वेदत्वाविशेषादवापि अस्तु लक्ष- ऐति न न्यायविरोधादियाह गुणति । अव एकदेगिनो वदन्ति तत्त्वमस्यादिवाक्ये लक्षणानिराकरणं न अनिष्टं तत्र तस्य अनङ्गीकारात् इत्येकदेशिमतमुत्यापयति अवेति । कर्य ·१८८ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। लक्षणा एव तावत् न अङ्गीक्रियते। न च विरुद्ध- यो वपरमात्मनोः सामानाधिकरण्यानुपपत्तिः रज्जुसर्पयोः इव एकस्य वाधन अपि तटुपपत्तेः । न च अनयोर्मध्ये कस्य बाध इति विनिगमका- भावे यदि परमात्मन एव वाधमाशद्धत तदा तर्हि वेदान्तवाक्ये सामानाधिकरण्य भिन्नप्रतिनिमित्तयो पदयोरेकस्मिन् अर्ये हत्यभावात् । न हि विना लक्षणा जीव परमात्मनोरैक्य सम्भावयितुमपि शक्य मिति सिद्धान्तिमत दूषयति न चेति। सामानाधिकरण्यमैक्य यहा जीवब्रह्म- शब्दाभ्या तहाचके पदे लक्ष्येते तयो सामानाधिकरण्यानुपपत्ति रक्तहेतोरित्यर्थ । अन्यथोपपत्ति हेतुमाह रज्जुसर्पयो इवेति । सर्पो रज्जुरिति तावत् पदद्दयात्मक वाक्य तच्च एकविभक्त्यन्तम् एकार्थञ्च सर्पानुवादेन रज्जुविधानात् तहिधानञ्च सर्पखरूपेन शक्यते कर्तु तथाच सर्पवरूप सर्पपदेन अनुवादव्याजेन अप- याध्य रज्जुखरूपमात्रमवशिष्टमित्येक एव अर्य इति तहत्तिपद हय यथा सामानाधिकरण तथा त्वमिति पदेन जीवमपबाध्य तत्पदेन अवशिष्टब्रह्ममात्रप्रतिपादनादुभयो पदयोरेकार्थ हत्तित्वात् सामानाधिकरण्यमुपपनमित्यर्थ । ननु एवमपि न एकार्थतापरमात्मपद यद्यपि चिदात्मन उपस्थापक सत् तहत्तिस्तथापि त्वम्पद जीवाभावोपस्थापक तथाच भित्रा र्थयोरेकायें वृत्ति कुत इति चेत् । अभावस्य अधिष्ठानस्वरूपा नतिरेकात्। ननु मास्तु उभयपदे लक्षणा तथापि अधपदस्य सा दुप्परिहरा विशिष्ट शतस्य मुद्दोपस्थितो लक्षणापेक्षत्वा ·१८८ वेदान्तसिदान्तमुक्तावली। शास्तमपुरुषार्थे जीव पर्यवसितमिति न प्रमाणं स्यात् इति वाच्यम् । सत्वं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति मन्लवर्णात् ब्रह्मणः सत्यत्वे अवधारित परिशेषात् जीवस्यैव संसारिणो वाधात् । ननु कोऽयं जीवः चैतन्यं जड़ो वा ? आये ब्रह्म व इति वाधानुपपत्तिः। द्वितीये घटादिवबोक्तृत्वानुपपत्तिरिति चेत् ? नैष दोषः दिति चेत् ? न, सत्वादिपदादिव तत्पदादपि शस्यैव उपस्थितः । ननु तथापि तत्वमसि वाक्ये जीवबाधो न युक्तः तत्पदबाधया जीवल विधानात् तत्पदार्थस्य पूर्वनिर्दिष्टत्वेन भनु- वादाहत्वात्। ननु तर्हि अयम् अात्मा ब्रोति वारे का गति? तव जीवस्यैव बाधमतीतेस्तहिं विनिगमनायां न हेतुरिति । यदि जीवपक्षपाती ब्रह्मण एव बाधमाशोत तदा शास्त्र प्रतारकवाक्यरत् अपुरुषार्यजीदवरूपतालय॑कम् चप्रमाणे स्यादिति सिद्धान्तिशद्वामनूध दूषयति नच प्रत्यादिना । ब्रह्मपदार्थखरूपप्रमाणसत्यादिवाक्यविरोधात् माऽविनिगमोन न वा जीवावशेषश ति हेतुमाह सत्यमिति। ननु किञ्चित् प्रात्मैव जीवस्तदन्यो जडी चेति दूषयति विकल्पयन् भागते मनु इति। भोक्तृत्वेति भोगस्य चित्प्रधानत्वा. दित्यर्थः। नोवो न ब्रह्म अनप्रकाशत्वात् घटवत् नापि जडो भोक्तृत्वात् व्यतिरेके घटवत् एव तसात् जडाजविलक्षणो निर्वचनीयो जीव प्रति सबाधाई एपेति परिहरति नेप दोपः चैतन्यामारत्वेनेति । चैतन्यवरणरहितोखियं प्रकाश- ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। चैतन्याभासत्वेन तस्य प्रसिद्धजड़ाजड़विलक्षण- त्वात् । न घनोनपस्य चैतन्यस्य आभासानु- पपत्तिः नीरुपयाऽपि गगनम्य स्वच्छ जले प्राभासदर्शनात् “रूपं रूप प्रतिरूपो वभूव” इति श्रुतेश्च । तथा चेदं सर्वं यदयमात्मेति शास्वात् सर्वस्य अजानतल्कार्यस्य वाधे केवल प्रानन्द- रुपः परमात्मेव अपवर्गे अवशिष्यते इति न किञ्चित् अनुपपन्नम् । त्वात् भोक्तृत्वाच्च चेतन्यवदाभासमानत्वाच चैतन्याभास इति चेतन्यच्छाय इत्यर्थ। ननु चैतन्यस्य अरूपत्वात तच्छायात्मा जीवो न युज्यते म हि नीरूपस्य वायी छाया कचित् दृष्टेति न इत्याह न चेति । तत्र हेतुमाह नीरूपस्यापि इति। ननु जलेन गगनस्य प्राभासो नीरूपत्वादेव कथ तहि जल- निष्ठतया तत्प्रतीति । तदतीना सबिटकारादीनामारोपादिति म्यहाण ततो न दिदाभासो जीव प्रति न पत्ये अगाधे च जले महाकागप्रतीतरुपरिवर्तिगगनाभासख 'कामनापि खीकारात् । नहि विना उपरिवर्तिमहाकाशच्चाया तत्परि- माणमहत्वधमो जले सम्भवति तस्मात् अस्त्येव जले गगनाभास इति कघ न चैतन्याभासो नीय इति युधिसिद्ध चिदाभास जीव अत्यापि साधयति रूपमिति। उपाधिमुपाधि प्रति इत्यर्थ । प्रतिक्ष्य प्रतिभास प्रतिचायेति यापत् । संसारिणो जीवस्य वाधेऽपि न यात्मनो मुशि उपपवा वाट्य- ससारस्य समूलस्य अनर्यात्मनोऽनुच्छदादिति न इत्याद ननु ·वेदान्त सिद्धान्तमुक्तावलो। तन्त्र, वधमोक्षयोयधिकरण्यापत्तेः मोक्षार्थि- प्रवृत्तानुपपत्तेच न हि अन्यस्य मोक्षामन्चो यतते न वा खनाश: पुरुषार्थः । न च दुःख- निवृत्तमा दुःखाभाव एव पुरुषार्थ:। करय अयं पुरुषार्थ: स्यात् खस्यैव बाधितत्वात् । न च जीवात्मा असत्यः अनेन जीवन आत्मनेति तथा चेति। स्वरूपानन्दावमासावरकान्नानादेरिदं सर्वमित्यादि- याकोन बाधितत्वात् निरापरणामन्दामा मुक्तिलेन अव- तिष्ठत इति चैतन्धाभासपक्ष एव श्रेयानिति । अविद्योत्यं चिदाभास जडाजविलक्षणम् । जीवं ये बाध्यमित्याहुस्तानाचार्यो निषेधति॥ तन्वेति । भोक्ता तादजीव एवाह सुखोत्यादिप्रतीतः स्वस- मवेतसुख साक्षात्कारस्य च भोलत्वात् भोक्तृत्वञ्च न कर्तृत्व विना अकर्तुरभोक्तृत्वात् कर्तृत्वञ्च न प्रमाळल विना पूर्व जानाति तत इच्छति ततः करोति इति सर्वजनीनत्वात् ततो नवविधोऽपि बन्धो जोवस्यैव तदाधेन जगदुपादानाज्ञानबाधेन च परमात्मनोऽपवर्मा निरावणसुखात्मनावस्थितिर्मुक्तिरिति । धन्धमोक्षयोर्वयधिकरवप्रसन हेतुमाह बन्धमोक्षयोरिति । किञ्च यदि जीवबाधस्तदा श्रवणादी का प्रवर्तत मोक्षार्थीति चेत् ? कस्य मोक्षमिच्छति परस्य स्वस्थ वानाधः विरोधात् । नहि अन्यप्रयोजनाय अन्यो यतते इति क्वचित् अपि दृष्टपूर्व- मिति प्राह मोक्षार्थि इत्यादिना । स्वम्य चेत् ? तहिं स्वनाशी वा पुरुषार्थ: स्वदु.खनियत्तिा ? प्राय निरावटे न वेति । स ·२०२ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। सत्येन परमात्मना अभेदश्रवणात्"नान्योऽतोऽस्ति ट्रष्टा" इत्यादिना भेदप्रतिषेधाच्च । न च खतः असंसारिखभावस्य परमात्मनः संसारिम्वभाव- जोवात्मतानुपपत्तिः अविद्याद्युपाधिसम्बन्धात् नभोनीलिमवत् उपपत्त। : न चेति किं खत: पुरुषार्थः १ उत पुरुषार्थसाधनम् । नाद्यः सुखदुःखा भावतरवादिति वा शब्दार्थः । द्वितीयं निराचष्टे नच इति । दुःख हि जीवोपादानकम् उपादाननाशश्च उपादेयनाशे हेतुः इति प्रात्मनाशात् दु खनित्तिरिति भवति दुःखाभाव: पुरुषार्थस्तत्साधनमात्मनाशोऽपि तथेति अन्वयः । तत्र हेतुः कम्येति किं दुखाभाव इत्येव पुरुषार्थ: उत आत्मीय इति ? नाद्यः, शवदुःखामावस्यापि तत्त्वापत्तेः । न द्वितीयः आत्मनो नष्टत्वात् कास्य पुरुषार्थ: स्यात् इत्यर्थः । श्रात्मवाधमनीसत्य तत्र पक्षे मोक्षाद्यनुपपत्तिरुहा सम्प्रति असत्यत्वाभावात् न बाध इति उपपादयति न चेति । प्रसत्य इति छेदः कल्पितो न च इत्यर्थः । सत्यत्वग्राहकमाना- भावाद्दा जोवोऽसत्य उत युक्तिबाधाहा! असत्वलावेदकममाण- सद्भावात् वा ? आद्य पराचटे अनेनेति । ननु जीवपरमात्मनोः अभेदमात्र प्रतीयते न जोनसत्वत्व तत् कध न जीवः कल्पित इत्याशय सत्यं ज्ञानमिति प्रात्मपदार्यनिर्वचनसिदमात्म- खरूपमाह सत्ये नेति । तथाच सत्यात्मनो जीवस्य असत्यत्व बाधितमित्यर्थः। ननु भेदपाहिणि प्रत्यक्ष सति अभेदति उपचरिता इत्यागता दूषणान्तरमाह नान्योऽत इति । मेदर ·२०३ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। न च "रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव" इति वाक्यात् आभासरूपत्व जीवस्येति वाच्यं ? तत्र हि तत्तन्मनुष्यत्वाद्याक्रान्ततत्चच्छरीरसादृश्यस्यैव प्रतिरुपपदेन विवक्षितत्वात् । भवतु वा प्रतिविम्बस्तथापि नासत्यः प्रत्यभिज्ञानेन विम्ब- प्रतिविम्बयो; अभेदग्रहात् । कथं तर्हि भेद- व्यवहारः ? एकस्मिन् एव स्वरूपे सर्वकल्पना- परमार्थिकत्व तनिषेधो न स्यात् इत्यर्थः। सत्यत्वे जीवस्य युक्तिविरोधपक्ष प्रतिक्षिपति न चेति । जोवासत्यत्वग्राहिप्रमाणसद्भावपक्षं निराचष्टे न च रूपं रूपमिति। नच वाचमिति प्रतिज्ञायां हेतुमाह तत्र हि इति । तत्तन्मनुष्यपशुपक्ष्यादिशरीराणि हिराहत्तरूपशब्दार्थः । तत्तच्छरीरेण सादृश्यं प्रतिरूपशब्दार्थ: यथा मुद्राप्रतिमुद्रान्याय मुद्रासादृश्यमेव प्रतिमुद्राशब्देन उचते न अर्थान्तर तथा प्रति. रूपशध्देन रूपसादृश्यमेव उच्यते न प्राभास इत्यर्थः । यथाः देहं देहं प्रविष्टः संस्तदेहाकारतामगादिति प्रतिरूपशब्दस्य दर्पणमुखादौ रूढस्य कथमन्यार्थलकयनं तवाह भवतु इति । गर्हि दर्पणमुखमसत्यमेवेति तहजीवोऽपि कथ' सत्य इति तबाह तथापि इति। तदेव इदं मुखमिति प्रत्यभिज्ञानुरोधा- बिम्बप्रतिविम्वयोः अभेदे सत्यविम्बात्मकत्वात् प्रतिविम्ब- मसत्यं कथ स्थात् इत्यर्थः । धाभासस्तु उपाधिगतलं तर न जीव: किन्तु जीवधर्मः जीवस्वाभासविविक्ता चिदेव ततो- नासत्य इति भावः। तदुनो।

·१ २०४ वेदान्तमिदान्तमुक्तावनी रहित मुखचन्द्रादी विम्वप्रतिविम्बस्वरूपमिति विविधव्यवहारस्य उपाध्यनुप्रविष्टत्वारोपानन्तरं दर्शनात् । तस्मात् तत्त्वमस्यादिवाक्ये वाधायां सामानाधिकरण्यमिति कल्पना वैदवाया न न्चाय्या। अतो लक्षणया परिपूर्णसच्चिदानन्द- प्रत्यगात्माववोधनम् अनुपपन्नमिति । "उपाधिरन्त करणम्त्वमर्थे जीवत्वमाभासनमत्र तहत् । तदन्विता चित्मतिविम्बमेवमनन्विता तामिह विम्वमाहु ॥" इति । आभासनमाभास इत्यर्थ । ननु प्रतिविम्बरूपी जीवी विम्बमेव चेत् कथ तर्हि विम्वप्रतिविम्ब स्वरूप चेति भेदव्यवहार इति शडते कथमिति। एकवेऽपि भेदव्यय हारस्य उपाध्यन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वात् न शङ्केति हेतु- माह एकस्मिन् एवेति। भेदाभेदमतव्युदासाय एवकार । मनु एकस्मिात नित्ययुक्त तस्य अनेकप्रपञ्चात्मकत्वात् तवाह सर्वति। यज्ञानवशात् अनेकरूपत्वेऽपि स्वरूप यन्तुत कल्पनारहितमिति गभियमेव तत् इत्यर्थ । जीवस्य अनाभासत्त्वे सिद्धमर्यमुपसहरति तस्मात् इति । यहा भयतु सत्यो जीवस्तथापि सामानाधिकरण्य बाधाया कि न स्यात् दति भावामुपसहारव्याजेन परिहरति तस्मात् इति। बाध विरोध्य व सत्यमिति कघ तस्य बाध इत्यर्थ । ननु किमिति इय कल्पना वेदवाया वेदिकैरेव एकदेशिभि स्वीकारादिति नेत्याह न न्याय्येति। एवमेकदेशिन सिद्धान्तिमुद्रया पराकृत्य लक्षणानिरासपक्षमुपसहरति अत इति । । पूर्वोसलक्षणानुपपत्ति तसूचनार्थोऽत राष्ट्र ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। २०५० अत्र उच्यते। विरुद्धयोरभेदो हि न वेदेन प्रमीयते । अनन्चगतिकत्वेन मानान्तरस्य बाधनम् ॥३०॥ यदव उक्त मुख्यार्थानुपपत्त्यभावात् न लक्षणा इत्ति तत् न विरुद्धयोर्जीवपरमात्मनो. अभेदस्य प्रमाणेन बाधितत्वात् न हि विरुद्वयोः अभेदः क्वचित् प्रमाणेन दृष्ट. न च मानान्तरस्य वेदेन अखण्डार्थपरत्व हि पदयोर्लक्षणा विना। निर्णी येस्थ तमाचार्य पूर्वपच निषेधति । मन उच्यते इति। महावाक्यनिष्ठपदे लक्षणाभाव कि मुख्यार्थीनुपपत्यभावात् । अखण्डार्थे तात्पर्य्याभावात् वा प्राद्य निधति विरुदयो इति। ससायससारिणो अभेदस्य प्रत्यक्षादिविरोधात् अयोग्यतया वेदेन प्रमापयितुमशक्यत्वात् मुख्यार्थस्य अनुययनत्वात् तन्मूलका लक्षणा स्यात् एवेत्यर्थ । द्वितीयं निराचष्ट होति । अखरडेकरसे तात्पर्य ग्राहकपडविधलिङ्गस्य सत्वात्तस्य च प्रतिप्रसिद्धिवात् तात्पर्य्याभावात् न लक्षणाभाव इत्यर्थ । नन् पूर्वापरविरोधे पूर्वदौर्बल्य प्रतिवदिति न्यायेन ब्रह्मात्मनोरभेदसिद्धये च सर्वभेदग्राहिमानबाधस्य अवश्य वक्तव्यत्वात् समायंससारिभेदग्राहिमान बाधित्वैव तयोरक्य वेदो बोधयतु तत कथ मुख्यार्थानुपपत्तिरिति तबाह अनन्येति। परिपूर्णब्रह्मात्मकरसाखण्डार्थसिद्धये यत् सर्व वाधन तदनन्यगतिकतया यत्र तु कयमपि मानान्तरस्य ।

·२०६. वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। वाधितत्वात् न अनुपपत्तिः न हि वाध्यमित्येव बाध्यते किन्तु स्वविषयसिद्दान्वयानुपपत्त्या इह तु वृत्त्यन्तरेण अपि तदुपपत्तेर्मुख्यार्थे अनुपपत्तिरेव अन्वधा सर्वत्र लक्षणोच्छेदप्रसङ्गः। लोकऽपि निश्चितप्रामाण्ये एव लक्षणा शवाक्यविरोधेन विरोधिमानान्तरस्य वाधित- त्वात् अनुपपत्त्यभावात् न लक्षणा स्यात् । न च लक्ष्यार्थस्य असङ्गस्य वाच्चान सम्व- तथा च ताह- तथाच प्रमाणान्तराबाधेन स्वार्थसिद्धिर्भवति तत्र तहाधो नोचितः, मानान्तरमनपबाध्य तदनुरोधेन मुख्यार्थानुपपत्ति- मालोय वेदो लक्षणया प्रत्यक् ब्रह्मणोरेक्यमवबोधयतीति सिद्धा तब लक्षणा इत्यर्थ.। पूर्वपक्षमनद्य दूषयन् सोक व्याचष्टे यदत्र उक्तमित्यादिना। ननु विरुद्धयोरपि अभेदो रूप्यशक्ति- कादी हर इति तवाह प्रमाणेनेति । इह तु इति तत्त्वमस्या- दिवाक्ये वृत्त्यन्तरेण लक्षणावृत्त्या इत्यर्थः । तदुपपत्तेः प्रत्यग- ब्रह्मणोरक्यपरत्वोपपत्तेः, तत्त्वमस्यादिभिर्न प्रमाणान्तरवाध इति शेष.। प्रमाणान्तराबाधकफलमाह मुस्यायें इति । ततो लक्षणा सिद्देति भावः । प्रमाणान्तरविरोधेन मुप्यार्थानुपपत्त्य- ननुसरणे विपक्षे बाधकमाह अन्यथेति । शुइम्य सामगिनो ब्रह्मात्मक्यस्य लत्यत्वप्रयोजकरूपाभावात् न तत्र लक्षणेति पूर्वोक्तामनूदा दूपयति। नच इति वाक्ये लक्षणामधिकारी कल्पयति तत्कल्पनच तत्त्वसाक्षात्कारोत्तरं ·वेदान्त सिद्धान्तमुक्तावलो। धानुपपत्तिः खतोऽसनस्थाप्यविद्यान्तःकरणा- युपाधिससर्गस्य अविद्याध्यारोपितस्य दिवा- धपरिकल्पितसविटतमःससर्गवत् उपपत्तः । कल्यिसम्बन्धेन लक्षणा पारमार्थि की न स्यात् इति चेत् ? न.उच्चैर्वाच्यम्, अतविरो- धन एव हैतस्य असत्यत्वेऽपि अद्वैतवादिनां सिद्धान्तविरोधस्याऽतिस्पटत्वात् । न च लक्ष्यपदार्थे मूकताप्रसङ्गः पदार्थ- प्रतिमादकविज्ञानमानन्द ब्रह्म इत्यादिनैव तत्य- . प्राग वा नाद्य वेयात् अन्योन्याययोपत्तेछ । साक्षात्कारोत्तरं कल्पना कल्पनोत्तरच साक्षात्कार इति लक्षणाया योग्यतासम्या दकत्वेन वाक्यार्थप्रतीतो कारणत्वात् । द्वितीयश्चेत माई घाच्य- ससर्ग सुसम्पाद्य इत्याह स्वत इति। अयमर्थः पविद्योपाधिक चैतन्य तत्पदवायम् अन्त करणोपाधिकञ्च त्वम्पदवाय ताभ्यां लक्ष्यस्य प्रत्यगब्रीक्यस्य तत्त्वसामाखारात् भागवस्थाया- मविद्याया विरीध्यभावेन सत्वात् तत्कस्पितः सम्बन्धोऽपि वर्तते इति तदुपाधिके कथं न लक्षणेति। ननु कल्पितसम्बन्धमूललक्षणाया अपि कल्पितत्वात् वस्तुत्वं न स्यात् तथा तभूलवाक्यार्थसाक्षात्कारोऽपि कल्पितः स्वादिति शइने कल्पितेति। तदेतबानिष्टमित्युपहासज्यान पाहन उज्वेरिमित उपस्थितिरस्ति न वा नास्ति पदालयस्य ·Niy सम्बहानुगताया व्यकिव्यज्यते नीति यतिधे1- इति । तदन्यस्य तद्भिवस्य मामान्यम्य अनभ्युपगमात् निष्प्रयोजनत्वात् २०८ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। दार्थप्रतिपादनात् तत्र च लक्षणाभावात् न अन- वस्था न च ज्ञानत्वादिसामान्यवैशिष्ट्ये निर्धर्म- कलक्ष्यपदार्थासिद्धिः नानोपाधिसम्बइव्यक्ताति- रिक्तसामान्यानभ्युपगमात् । चेत् तहिं मूकतेति यदुत तंदनूद्य दूषयति नच इति । सत्यादिपदादेव लक्ष्योपस्थितेरिति हेतुमाह पदार्थति। ननु सत्यादिपदं ब्रह्मात्मनि अभिधया प्रवर्त्तते लक्षणया वेति विकल्पा उभयथापि दूषितं तत्र लक्षणया सत्यादिशब्दानां ब्रह्मणि प्रपत्त्यनङ्गीकारेण तत्पक्षदोपस्या अपरिहरणीयत्व- माह तत्र चेति। ननु सत्यादिपदम् अभिधया ब्रह्मणि प्रवर्तते इति पक्षो न युज्यते तत्त्वमस्यादिपदेष्वपि तथा प्रमनरिति घेत् ? न, भोक्तृत्वकर्तृत्वापरोक्षत्वादिविशिष्टे त्वम्पदम्य शक्ति- ग्रहात् त्वम्पदयवणे ताशस्यैवोपम्बिते: एवं तत्पदेऽपि घोहव्यम् । ननु एवं सत्यत्वज्ञानत्वादिमति सत्यादिशब्दमहत्तन ततो लक्ष्यं शुद्धबधात्मैक्य प्रतीयेत इति न इत्याह न च तत्र हेतुमाह नानेति। अयमर्थ जानशष्टस्य हि न तावस् जानव्यक्ती सङ्गतिपह प्रानन्त्ययभिचारदोपात् । जानत्वसामान्यवतीषु व्यतिपु चेत् ! तत् किं वितयपदार्थ- यादिनो मतमेतत् जातिमानपदार्यवादिनो वा । उभयथापि ब्रह्मणो वाच्यत्वाक्षति: तयाहि मामान्य हि नानाव्यक्ति पु यनु- गतं ताम्बेव अनुगतव्यवहारहेतुः सीक्रियते तन्न ज्ञानत्वमामान्य' ब्रह्मणो न भिन्नं नानासु भित्रेषु उपाधिए जानत्वयक्तित्वेन .

·वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। अनुगतव्यवहारस्य अनुगतव्यक्त्या एव उप- पत्तेः प्रतिविम्वेषु विम्बवत् । त्वमर्थस्तु उक्त- विधया साक्ष्यादिपदैन वक्तु शक्य एव । ततय उभयमतेऽपि जानत्वस्थानीयं शुद्धं ब्रीव वाचमिति। एवं सत्यादिपदे पि अह्यम् । जर्तिनिष्प्रयोजनलमुपपादयति अनुगतेति । अनेकोपाधिपु सम्बया व्यक्त्या उपाधिषु अनुगतव्यवहारोपययत्तौ दृष्टान्तमाह प्रतिविम्बेविति। यथा दशसु जलपानेषु दश चन्द्रप्रतिविम्बाः प्रतीयन्ते तत्रापि अयं चन्द्रोऽयं चन्द्र इति अनुगतव्यवहारः स च न चन्द्रवजातिकतः तत्र व्यञ्चका- भावेन चन्द्रवजात्य नभ्युपगमात उपाधीनाञ्च अननुगत- खात् सर्वोपाधिषु अनुगला या चन्द्राव्यतिः तवैव तव अनुगत- व्यवहारः क्रियते तदन्त वारणतिषु अभिव्यक्ता या चैतन्या- मकब्रह्मव्यक्तिरतयैव तत्र अनुमतव्यवहारः सम्पाद्यते इति व्यों ज्ञानवजातिलौकार इति। एतेन सत्यत्वादिजातिरपास्ता। ननु सत्यादिपदैस्तदर्थोयस्थितावपि बम्पदलक्ष्योपस्थितिः कुत इति न च सत्यादिपदादेव तदुपस्थिति: ब्रह्मपदसामा- नाधिकरण्यादिति तत्राह त्वमर्थस्तु इति । त्वं शब्दस्य लक्ष्योऽर्थ प्रत्यर्थः । श्रादिपर्दैन प्रत्यगादिशब्दमाह उता विधयेति । अजानानि अनेकानि सचिलानि चिन्माधान्येन साति. पदवाच्यानि साभासाजानेषु व्यक्तिस्थानीयेषु संबडा चेतन्य- व्यक्ति: तदवच्छेदकत्वेन घटखादिवदवाया तथाच साक्षिपदात् । चैतन्यस्य इत्य मुपस्थितिसम्भात् तदंशेऽपि न मूकता इत्यर्थः ।

·एव २१० वेदान्तमिदान्तमुक्तावली। ननु एवं सत्यज्ञानसाक्ष्यादिपदै अनेकव्यक्तिस्थानीयसविकोपा- धिमामान्यस्थानीयवान चैतन्यम्य उपम्बितो कथं तत्त्वम्पद- लक्ष्य योः अखण्डत्वमिद्धिरिति चत् । तदेतत्र नैयायिक चोद्य पशना यजे तेत्यत्र पगपदाचितयोपस्थितेरविशेषेऽपि योग्यतया यागसाधनत्व यथा पशुव्यक्तरेव न जाते तथा प्रकृते- ऽपि इति न किञ्चित् अनुपपन्नम्। मोमामकस्य चैतच्चोद्य. मेव न सभपति जातिमात्म्यैव पदार्थत्वात् तथाच व्यक्ति- स्थानीयसाभासोपाधिसम्बन्धिव्रह्मचेतन्यस्य सामान्य- स्थानीयस्य सत्यादिसाक्ष्यादिपदेभ्य उपस्थितेस्तत्त्वमस्यादि- वाक्य तदादाय कथं न अखण्डार्थ पयवसितमिति । ननु तथापि सत्यादिसाक्ष्यादिपदाना तत्त्वमस्यादिपदलल्ये शुद्धे मुख्यया अभिधया वृत्त्यात्तिन युक्ता यतो वाचोनिवर्तन्ते इत्यादि श्रुतिविरोधात् सम्प्रदायविरोधाच्च । यथाहु । तत्त्वम्पदार्थविपयो नय एव योज्य सत्यादिवस्तुनि न तत्र विशेषकल्पा । सत्यादिशब्दविषया शवलास्तदर्थ भागेषु लाक्षणिकवृत्तिरपीह तुल्या ॥ इति । मैव तया हि न तावत् श्रुतिविरोध, साहि अभिधात्ति निधन्तो शुद्धेऽविद्यातका-नुपरते निपे- धति १ उताहो तदुपरक्तोऽपि ? इति याद्ये नानिष्टापत्ति सुक्य- वस्थाया शुद्धे ब्रह्मणि पदप्रहत्तेरनभ्युपगमात् उपाध्युपरक्तेऽपि इति चेत् १ न, तत्र अदोपात् कथ तर्हि शुद्धचिन्मात्रलक्ष्य- खरूपोपस्थिति रिति चेत् ? न, उपाधेस्तटस्थतया अभिधेय- कोटौ अप्रवेशेन शुदसचित्सुखात्मकरसस्य तत्त्वमसीति पद- इयलक्ष्यस्य सत्यादिपदेभ्य. उपस्थितिसम्भवात् यथा धेनुपदं गोलोपहितव्यक्तिशतमपि गोवं तटस्थतया वाच्चकोटी ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली नच साचिणि विप्रतिपत्तिः सर्वप्रमाण- व्यवहारोच्छेदप्रसगात् अज्ञातस्य अप्रमाविषयस्य अमविष्टमिति धेनुराब्दात् व्यक्ति विशेष एवोपतिष्ठते न गोल्व. मिति तददिति न अतिविरोधः । यच्च सम्प्रदायविरोध इति सत्य तैरपि सम्प्रदायविद्भिः अतिविरोधपरिहारायैव वेदान्त- पदेष लक्षणा स्वीकृता स विरोधोऽस्पटुकप्रकारेणापि चेत् परि- हनुं शक्यते किमिति लक्षणाययणं सत्यादिपदे मुख्ये सम्भ- वति लक्षणाया अन्याय्यत्वात् । नच एवं तेषामजतापनि उपायस्य उपायान्तरादूपकत्वात् तेषामपि श्रुतिविरोधपरि- हारस्यैव प्रयोजनत्वात् स च यथायथा उपपद्यते तथा तथा युक्तिः कल्पयितव्येति तेपामभिप्रायादिति सर्वमनवद्यम् । यदा च अज्ञानमेकं तदुपरत चैतन्य साक्षीति तदा अज्ञानमुपाधि तिरस्कृत्य अद्धमेव चैतन्य त्वम्पदलक्ष्यं साक्षिपदादुकन्यायेन उपतिष्ठते इति बोदव्य इमं च सर्वमभिमायं प्रकटयितुमा- चार्यो नानोपाधीत्यादिवाक्ये सामान्यस्य व्यत्ययेक्षवात् उपाधिपदस्थाने व्यक्तिपदे दातव्येऽपि यतस्तदुपेक्ष्य उपाधिपदं प्रयच्छति ततो विद्म उपाधेरन्यत्र वायकोटौ अप्रवेशवदिहापि शुदमेव सत्यादि पदबायकोटौ प्रविशति न बजानादि इति न अस्मदीय प्राचार्य उपालम्भमहतीति। ननु का साक्षी ? न तावत् पर: तस्य प्रसङ्गत्वेन साक्षित्वानुप- पत्ते: नहि विना साक्ष्यसम्बन्धं लोके कवित्साक्षी मसिहान अपि जीवः तस्य भोक्तृत्वेन साक्षिलानुपपत्तेः उदासीनस्यैव साचित्वात् नच धाभ्यामन्यः कवित् सम्भवति अपसिहलात् तबाह नच इति । सात्यभावः किं प्रमाणाभावात् निष्ययोजनत्वाहा ? नाय ·वेदान्तमिदान्तमुक्तावली। सातिव्यतिरेकेण सिद्मभावात् प्रमाणसिहत्वे अज्ञानस्य निवत्तिर्न स्थात् तथात्वे वा प्रमाण- वैयध्यात् प्रमाणकृतातिशयाभावात् धमसिदस्य प्रमाणविषयत्वविरोधात् । तथाच प्रमागप्रवृत्तः पूर्वमेव अज्ञातवेन साक्षिणा साधितमेव प्रमेयं प्रमाणं विषयो- इत्याह प्रमाणेति। प्रमाणव्यवहाराभावः साक्ष्यभावे स्थात् कथं अनधिगतार्थगन्तृ हि प्रमाण तत्र अर्थस्य प्रमाणविषयत्वेन सम्प्रतस्य अनधिमतल कुत. मिड कि प्रमाणात् ? उत भ्रमात् ? उत स्वत. अन्यतो वा या निरस्थति अज्ञातस्येति । श्रप्रमा- विषयव्येति हेतुगर्म विशेषण प्रमाविषयत्वायोग्मस्य इत्यर्थः । एतदेव स्पष्टयति प्रमाणेति । प्रमाणस्य विपयानिवर्त- कत्वात् इत्यर्थ । तथा अस्तु इति वादिन प्रति वाधक- माह तथाले वेति। वयर्यमुपपादयति प्रमाणेति । अतिभयो हि अज्ञाननि कृत्तिः सा चेत् ? न प्रमाणात् किं तेन इत्यर्थः । विपयावभास एवं प्रसाणफलमिति चेत् १ न, सत्यज्ञानलक्षणा- ऽवरणे विषयावभासायोगादिति अजातत्व न प्रमाण- विषय इत्यर्थः । मादज्ञातहसिद्धि पराचटे भममिदस्येति। अज्ञातत्वमि मल विषयाजातत्ववाधादेव वाय तथाच ताशि प्रमाण कार्य प्रवर्ततां विषयासावादित्यर्थः । न अपि खतो जडत्वात् तत्वं च अनामत्वात् अन्यतयेत् स एक तहि सानोति सिदः माक्षी इत्याह । तथा चेति । एतेन निष्पयोजनत्व' मलाग्यातं साधितं बोधितं ततः प्रमाणानाथानुपयत्या सिहा साची न विप्रति- ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। करोतीति युक्तम् अतो न अब विप्रतिपत्तिः । तधाच सुरेश्वरः । प्रमाणमप्रमाण वा प्रमामासस्तथैव च । कुर्वन्त्वे व अमां यत्र तदसम्भावना कुत: १ ॥ नच पदयोगेकार्थत्वानेकार्थ त्वविकल्पः, एका- धत्वेऽपि वाक्यप्रमापजन्यस्यैव ज्ञानस्य भेदसम- निवर्तकत्वात् । नच एकपदवैयध्य तेन विना पत्ति महतोति उपसंहरति अत इति। अनार्ये श्राप्तवाक्य- सुदाहरति । तथाच इति । अल प्रमाणस्य सानिमाधकलमुर्त तथा मिथ्याज्ञान सशयनानञ्च न प्रमाणात् सिद्धाति विरोधात तदात्मकहत्तेर्ज- डत्वात् न स्वप्रकाशता न भ्रमात् तस्येव भानस्य विचार्य- माणत्वात् तस्मात् साक्षिणैव तयो मिद्धिरित्यर्थ । कुर्वन्त्य व प्रमा यति। वाति कपाठ । तदसम्भावना साक्षिणी इसम्भावना। पदयोस्तत्त्वमसीति वाक्यनिष्ठयोरेकार्थत्वाङ्गीकारेण परि- एकार्यवेऽपि इति। यद्यपि पदयोरकार्यत्वमेव तथापि पदय स्वीकर्तव्यमिति शेष । नन ऐक्य ज्ञानमेष अपेक्षित भेद करज्ञाननिप्रत्तये तन्नेदेकेनैव पदेन जनित कि पदान्तरेणेति तबाइ वाक्येति । प्रमाणज्ञान हि भेदभ्वम নিয়নমনি এ বিষনী নিয়ান নর্থ সাৰ বল্লা पदात पदमावस्य प्रमाहेतलाभावात् ततो भेदभमनिरा सिन्नानजननाय वाक्यवसम्मतिपत्तये पदान्तरमपेक्षणीयमेवे ·1 २१४ वेदान्तमिहान्तमुक्तारली विरोधाभावेन लनगाया अवगडवाक्यास्य प्रति- पादयितुमशक्यत्वात् पदमावस्य प्रमाणत्वाच्च । नव प्रधानवाक्ये लनगानुपपत्तिः दूतरा- नुपसर्जनार्य प्रतिपादकत्वमेव हि प्रधानत्व नाम तच्च लक्षगया मुख्यया वा इति अन्चटेतत् नध न्यायविरोध. यत्र प्रतिपाद्यस्य अर्थस्य शब्दशक्ति- गोचरत्वं तत्र न्यायावतारात् । त्यर्थ । नचैकार्थत्वे पायशब्दवत् वाक्यत्वानुपपत्ति प्रहत्ति- निमित्तमेदात भोत त्वादिक हि त्वम्पट प्रहत्तिनिमित्त मर्वन- त्वादि च तत्पदार्थ इति न पायतापत्त्या वाक्यत्वक्षति रिति । ननु पदहयप्रयोगो न वाच्योपस्थितये तस्य अनिप्प्रयोजन त्वात् किन्तु लक्ष्योपस्थितये सा चेदेकपदात् सिद्धा कि पदा न्तरेण पदम्यापि अनुभावकत्वात् विपयावाधाञ्च प्रामाण्योप- पत्तिरित्यभिसन्धि निरम्यति न चेति। नहि विना घोप- निवासवाचिपदप्रयोग गङ्गापद तीर लक्षयति मुख्याथै अनुप- पत्त्यभावात तथाच तत्पदस्य त्वम्पदस्य वा अवस्थाने विशिष्टमेव तत उपतिष्ठत न अखण्डेकरसमिति व्या वेदे तदुक्ति स्यात् तस्मात लक्षणया अखण्डार्थलाभाय पदान्तरप्रयोग इति न वैयर्थमिति हेतुमाह तनेति । यदुक्त पदमपि अनुभावकमिति तन्निरस्यति पदमावस्येति । पदमपि अधिकाभावात् स्मारकार न विशिष्यत इति न्यायादित्यर्थ यदुक्त प्रधानवाक्य न लक्षणामहतोति तदनूद्य दूपयति नच इति। इतरति तथाच सत्यामपि लक्षणाया न उतप्रधानत्व ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। ननु कर्तृत्वभोक्तृत्वसुखित्वदुःखित्वाद्यनेक- संसारधर्मेभ्यो निष्कष्टस्य प्रत्यगात्मनोऽवस्थाव- यानुगतस्य शुइस्य चिदंशस्य परमात्मना जग- कर्तृत्वादिभ्यो निष्कृष्टेन आकाशाद्यनुस्यूतन शुद्धेन परिपूर्णसच्चिदानन्दस्वभावन अभेदो लक्षणया बोध्यते इति प्रतिपादितम् । तथाच सर्वो भेदो न निराकृतः स्यात् अनात्मभेदस्य तद्रवस्थत्वात् । क्षतिरिति भावः। न्यायविरोधपरिहार हेतुमाह यत्रेति । तस्मात् लक्षणया तत्समस्यादि महावायर' प्रत्यगब्रह्मणोरक्य- मखण्डकरसं बोधयतीति। न यतो पाचो निवर्तन्ते प्रति वाक्येन विरोध इति भावः । इस्थम् अखण्डे ब्रह्मात्मैक्ये वेदान्तानां समन्वयं निरूम्य तब प्रमाणविरोधं परिहर्नु शङ्कामुत्थापयति ननु इति। शङ्कायाः स्पष्टतया उत्यानाय तत्त्वमस्यादिवाक्ये हेयमुपादेयञ्च तावदाह कर्तृत्वेत्यादिना । कर्तृत्वादिविशिष्टं सुपुत्याद्यवस्थावत् चैतन्यं त्वम्पदत्वाच्यं जगकर्तृत्वादिविशिष्टं वियदाद्युपादानं तसन्दवायं तव प्राचार्येण अधिकारिणे उपदिष्टं महावाक्य श्रुतं तत्सं सार्य संसारिणोः प्रमाणविरोधात् मुख्यार्थानुपपत्या त्वम्पदार्थे विरुदं कर्तृवादि तम्पदार्थे च विरुद्ध' जगकर्तृ- खादिरूयं त्यका तेभ्यो विरोधिरूपेभ्यो निष्कृष्टसत्चित्सुखा- मकं शुद्धम् अखण्डेकरसं जीवब्रह्मणोरक्य बोधयतीति प्रतिपादितमित्यर्थः। बोध्यते इत्यत्र महावास्येनेति शेषः। भवत एवं प्रतिपादन तथापि कथं तत्र विरोधाशति तबाह ·1 २२६ वेदान्तमिदान्तमुहावनी नच आत्मपरमात्मनोहेंदग्राहकप्रमाणवत् अनात्मभेदग्राहकस्यापि प्रत्यक्षादः अप्रामाण्य- मेवेति साम्प्रतं दृष्टान्तासिद्धेः नहि आत्मपर- मात्मनोमेंदग्राहकं मानमस्ति तयोः स्वयम्प्रका- शवेन मानाविषयत्वात् विशिष्ट विषयस्य मानस्य विशेषगाभेदगोचरत्वेन अन्यथासिद्धस्य प्रात्म- तयाच इति । ननु कथं न भेदो निराहतो जीवब्रह्मभेदस्य उनयुक्त्या निराकतन्वादिति तताह अनात्मेति । भेदपदमनात्म- मेदपरमित्यर्थः। यद्यपि अवस्थावधानुगतस्य आकाशाद्यनु- स्यूतेनेत्ति विशेषणमहिना विजातोयभेदोऽपि निराकृत एव व्यभिचारिणां सूद्रधारादण्डादिवत् कल्पितत्वात् मृत्तिकेत्येव मत्वमिति श्रुते. कार्याकागादेमिथ्यात्वात् तत्प्रतियोगिकभेद- स्यापि मिथ्यात्वात् तथापि विशेषणतात्पर्यमविदुपः शङ्का युज्यते एव इत्यभिप्रायः । ननु विमतम् अगात्ममेदग्राहकमप्रमाणं मेदग्राहकत्वात् प्रात्मपरमात्मभेदग्राहकावदिति तत्राह न च इति । धार हेतुदोष हेतुत्वेन आह दृष्टान्तेति । अप्रमाणं नाम प्रमाणत्वात्यन्ताभावाधिकरणं उभयथापि घटादिक सपक्ष एव निश्चितमाध्यवत्त्वात् अभेदग्राहकञ्च प्रमाणं तत्त्वमस्यादिवाव विपक्ष: ताभ्यां व्याहत्तरित्यर्थ । दृष्टान्तामामाना हेत्वाभासेषु एवान्तर्भावादिति भावः । दाथं दृष्टान्ताभावो नाहमोखर इति जीवपरमात्मभेदग्राहकस्य प्रत्यक्षस्यैव विद्यमानत्वादित्यायनाह न होति। किमिदं असा प्रमाणान्यदा ·वेदान्तसिद्धान्तमुकारली। परमात्मभेदासाधकल्वाहिशेष्याभेद्याहकेच तत्व- मस्थादिप्रमाणेन वाधिवत्वात् न च अनात्म- भेदग्राहकस्य प्रत्यक्षादेवाधकमस्ति । नच अनात्मखरूपगोचरत्वेऽपि प्रत्यक्षादेन भेट- प्रत्यक्ष भेदमात्र गोचरयति पात्मविशेषित वा! माद्यः धात्मभेदग्राहकत्वासिडे दृष्टान्ताभावस्य तदवस्थत्वात्। श्रथ द्वितीय तत्र धामशब्देन समकाश सवित्सुखात्मक स्वरूप ग्राह्यते । उत कर्तवादिविशिष्ट वा प्राद्य निराचष्टे तयोरिति । द्वितीय दूषयति विशिष्टेति। सविशेषणे होति न्यायादित्यर्थ । विशेष्यभेदवाधमुपपादयति विशेषेति । तयाच दृष्टान्तासिद्धिरवात भाव । किञ्च अहग विश्वमिति अनात्म प्रतियोगिकभेदग्राहक प्रत्यक्ष सच न अप्रमाण विपरीतार्थ गोचरममावाभावात् ततो बाधितम् अप्रमाणत्वानुमानमिति हवन्तरमाह नच ईति) पालानात्मानो मिथो भित्री विरुधर्मा- क्रान्तत्वात् । दुवकठिनवदित्याद्यनुमानसनहाय प्रादिपदम् । प्रत्यक्षादेर्भदगोचरत्वे युक्तिवाधमाशा पराचटे नच इत्या- दिना। अयमय कि प्रत्यक्ष भेदमात्र राति ? उत धर्मिप्रति- योगिमेदान् ग्रहाति ? नाय, धर्मिप्रतियोगिमतोतिम् अन्तरण भेदस्य प्रयतुम् अशक्यत्वात् । द्वितीयेऽपि मामण यह कि वा युगयत् । यदापि क्रमतस्तदापि भेद ग्रहीत्वा प्रत्यज्ञादि- धर्मिप्रतियोगिनी ग्टहाति वैपरीत्येग वा यदापि युगपत् तदापि दण्डी देवदत्त इतिवहिशेषणविशेष्यतया ग्रहाति ? उत् ·२१८ येदान्तमिदान्तमुक्तावली। गोचरत्व धर्मिप्रतियोगिभेटानां ग्रह क्रमयोग- पद्यादिविकल्पप्राप्तौ अन्योन्याथयात्माथयान- वस्थाप्राग्नीपाविनिगमत्वाद्यनकदोपग्रासादिति वाच्चम्। अङ्गुलिवयवत् परस्परामस्पृष्टतयेति विकल्पसग्रहाय प्रादिपदम् । धर्मिप्रतियोगिभेदात् प्रत्यक्ष ग्रहातीति द्वितीयपक्षो न उप- पद्यते । तथाहि तव क्रमपक्षे भेदग्रहपुर सरो धर्मिप्रतियोगि ग्रहपक्षो न युक्त भेदज्ञान प्रति धादिज्ञानस्य कारणत्वेन उक्तकमग्रहणायोगात्। अथ द्वितीयस्तदापि इद विचारणीय, कि स्वरूपेण धादिग्रहणा भेदनिरूपकम ? उत घटत्वा- दिना? उत धर्मिलेन प्रतियोगित्वेन ? नाद्य , क्षीरनीरयो स्तादात्मनापन्नयो स्वरूपेण भासमानयोरपि तदीयमेदाग्रहात् । नापि द्वितीय घटत्वादिना प्रतियोग्यादिग्रहस्य भेदापेक्ष- खेन अन्योन्याययात । अतएव न रतीय , मेदज्ञानाधीन प्रति योग्यादिज्ञान धर्मिभिन्नस्य भेदनिरूपकस्य प्रतियोगित्वात् । एव धर्मिज्ञानस्यापि भेदनानपूर्वकत्वमूहनीय तज्ज्ञानाधीनञ्च भेदज्ञान प्रसिद्धमिति कथ न अन्योन्याशय ? किञ्च भेद कि भिने धर्मिणि वर्तते । उत अभिने न तावत अभिन्ने तत्र भेद. ग्राहकस्य धमत्व प्रसङ्गात। अभिन्न नाम भेदानधिकरण तत्र चेत् भेद ग्रहीयात तजजान कथ न भ्रम म्यात ? यदि पाद्य तहिं कि खनव भेदभिन्ने धर्मिणि स्वय भेदो वत्तते ? उत भेदान्तरेगा भिन्न ? न पाद्य, श्रात्माथयात् स्वभिन्ने स्वस्य हत्ते । द्वितीयक्षेत् सोऽपि अभिन्ने धर्मिणि १ उत भिन्ने ? इति विकल्प .

·खस्य वैदान्तसिद्धान्तमुक्तावलौं। ११६ अतिरिक्तमेदागोचरत्वेऽपि स्वरूपभेदगोचर- प्रथमे भेदस्य कल्पितत्व हितीये स्वभिम्ने चेत् प्रामाश्रय' यझेदनिरूपणार्थ स्वयमागतस्तेन भिवे चेत् तदा अन्योन्याश्रय । अथ एतद्दोपपरिहाराय द्वितीयभेदस्य भित्रे धर्मिणि स्थित्यर्थ तीयभेदस्वीकारयेत् तदा चकइयेश्यवधानेन अपेक्षणात् । अथ तत्रापि पूर्वदोषनिवृत्तये चतुर्थभेद खौक्रि- यते चेत् १ तर्हि अनवस्था अथ गत्यन्तराभावात् अनवस्थापि पायीयते इति चेत् १ तर्हि भेदा कि क्रमेण धर्मिणि वर्तन्ते । उत युगपत् ? कामेण चेत् तहि धर्मिणोऽनादित्वासन उत्तरोत्तरमेदेन पूर्वपूर्वमैदे कार्यस्य धर्मिणि मित्रव्यवहारस्य अन्यथासिडे पूर्वपूर्वभेदवैयर्सेन प्राक्लोपप्रसनय युगपत् चेत् ताई मिने मेदस्थितिरिति पक्षक्षति । अथ एतहोषपरिहाराय एक विशिष्टें अपरस्थितिरांथीयत प्रति चेत् तर्हि प्रविनिगम एतभेदविशिष्टे एतभेदस्थितिरिति अन नियाममाभावात् किञ्च एवमपि भेदा स्त्रीकियेरन् यदि भेदपरम्परावगाहिनी काचित् सविदुदयमासादयेत् न च सा अस्तीति प्रमाणाभावात् म अनन्तमेदखीकार । अथ एल- सर्वशोषपरिहाराय धर्मिप्रतियोगिनी भेदक्ष युगपदेव प्रत्यक्षम् अवलम्बते इति उच्यते तहि न तावत् परस्पराससृष्टतया भेद- ग्रह तप्रतीशिघ्यावगाहित्यनियमात्। ननु विशेषण- विशेष्यभावेन तर्हि प्रत्यक्ष भेद रहात तहि भेदावगाहिन्येव प्रतीतिविशेषणप्रतीति ? उत अन्या काचित् १ नाय, कार्य- कारणबुडोरेकवायोगात् । न हितोय , विशेषणत्वेन ज्ञानस्य भेदज्ञानाधीनत्वात् स्वरूपए भासमानस्य भेदज्ञानाजनकत्वस्य अवेदितत्वात् इत्यादि दूषणजातसग्रहाय प्रादियदमिति । न च वायमिति प्रतिनाया हेतमाह अतिरिति । ननु .

·२२० वेदान्तमिदान्तमुक्तायनो त्वस्य टुरपङ्गवत्वात् नच खरूपं भिन्नमितिप्रती- त्यनुपपत्तिः गहोः शिरः आत्मनचैतन्वमिति वत् उपपत्तः। न च भेदखरूपशब्दयोः पयायत्वापत्तिः खव्यवहारे इतरसापचत्वनिरपंचत्वाभ्यां विशे- षात् नच अभेदे तदनुपपत्तिः एकस्मिन्नपि देवदत्ते पिटवादिव्यवहारार्घ पुवाद्यपक्षा- स्वरूपमपि भेदो युक्तिवाधितो भिन्न नाम मेदाधिकरणं नच अभेदे प्राधाराधेयभाव इप्यते स्वरूप भिन्नमिति प्रतीतिय सर्वजनसिदा ततः कथं स्वरूपमेद इति तबाह नच इति । ननु खरूपभेदशब्दयोः प्रतिनिमित्त भिन्नमस्ति न वा ? न चेत् खरूपभेद इति सहप्रयोगो न स्यात् । पायाणां तददर्शनादिति पक्षं दूषयति नच इत्यादिना । खरूपपदं निरपेक्षत्वं निमित्तमादाय प्रवर्त्तते स्वरूपे भेदे,भेद- शब्दस्तु प्रतियोग्यादिसापेक्षवमिति न पर्यायतेति हेतुमाह खव्यवहारे इति । खम्भेदशब्दः स्वरूपशब्दस्त प्रयुक्तो व्यवहारः स्वव्यवहारस्तस्मिन् इत्यर्थः । ननु स्वरूपभेदशब्दयोः प्रवृत्ति- निमित्तभेदो न युक्त. खरूपभेदयोरैको तगात्रवाचकपदयोः प्रवृत्तिनिमित्तभेदम्य अयुक्तत्वादिति न इत्याह न च इति। तत्र हेतुः एकस्मिमिति। एकस्मिन् देवदत्ते पिळपुत्रशब्द- प्रयुक्तव्यवहाराय प्रवर्त्तमानानां पित्रादिशब्दानां पुवाद्यपेक्ष- त्वस्य प्रवृत्तिनिमित्तस्य अपेक्षाया दर्शनादित्यर्थः । ननु - - ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। दर्शनात् नच प्राप्ताप्राप्त विवेकेन सापेचत्यमेव भेदोऽस्त्विति वाच्यं ? तस्थापि स्वरूपानतिरेकात् नच स्वरूपाट् यस्य भेदस्तस्य निम्वरूपत्वापत्तिः ? अन्यथा खरूपमेव अखण्डमिति वाच्यं घटात् घटस्य भेदेऽपि अघटत्वादर्शनात् । नच घटात् एकस्मात् घटान्तर किञ्चित् वैध- म्यंमस्त्येवेति वाच्यम् ? स्थितस्थाऽपि तस्य उक्त- खरूपस्य निरपेक्षत्वेऽपि भेदशब्दस्य तत्र प्रहत्ती तरसापेक्षत्वम् भावश्यक तथाच मालामासविवेकात् सापेक्ष एव पदार्थो भेदशब्दवाच्योऽस्तु न स्वरूपं तस्य निरपेक्षत्वादिति सवाह न च इति। तस्यापि इति सायक्षस्य अपि इत्यर्थः। यथा द्रव्य वस्तुत: स्वरूपेण निरपेक्षमपि हस्तवितस्त्यादिशब्देन व्यव- ट्रियमाणम् इतरसाये तदेव भवति नतु हस्तादिशब्दवाचं द्रव्यादतिरिच्यते तथा प्रशोऽपि इत्यर्थः । ननु स्वरूपात् किञ्चित् भिवमस्ति न वा? नायः, तस्य नि.स्वरूपत्वमसक्तः तुच्छत्वापत्तिः। अथ स्वरूपात् भिवं नास्ति तर्हि स्वरूपमेक- रसमेव इति । ननु यद्यपि स्वरूपप्रतियोगिको न भेदस्तथापि खरूपमेव इतरभिन्न किं न स्यात् तथाच कुतः स्वरूपमेव अखण्डमिति चेत् १ न, स्वरूपभेदस्य प्रतियोगिनो निःस्वरूपले भदस्थापि तत्वापत्तेः खरूपत्वे स्वरमादेव भेदापत्तिरिति सिद्धान्तिमतमागय निराचष्टे न च इत्यादिना। वरूपात् भिन्नमस्त्येव न च तस्साखरूपत्वापत्तिः घटभिन्नस्य घटान्तरस्य अघरवादर्शनादिति।

·२२२
वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली।
दोषेण भेदखानङ्गीकारात् न च वैधये सत्येव
खरूपभेद इति वाच्चम् ? अनात्मवरूपाणा-
मपि वैधर्म्यव्याप्तत्वात्।
यत्तु कैश्चिदुक्तं यथाययं वितयमेव भेदो
यथा घटादी स्वरुपमन्योन्याभावो वैधयं च
अर्थान्तरन्यासन हेतुमाह घटादिति । ननु घटात्
घटस्य मेदापि अघटखादर्शन किं भेदान्तरं प्रयोजक? कि
वा घटस्वरूपे भेदेऽपि प्रतियोगितावच्छेदकमेद इति ? प्रायम्
अनूद्य दूषयति न च इत्यादिना । उक्तदोयेण इति धर्मि-
प्रतियोगिभेदानां ग्रह इति अत्र उक्तटोपेण इत्यर्थः । द्वितीयम्
अनूध दूपयति न च इति । अनामखरूपापां वैधम्यव्याप्तत्वेन
तत्स्वरूपभेदे तदेव प्रतियोगितावच्छेदकामिति तदात्
श्रात्मनो न निःखरूपतापत्तिरिति हेतुमाइ धनात्मेति । तथाच
द्वितीयपचे इटापक्तिरिति भाव.। ननु किं स्वरूपमेव भेदः ?
उत इतरोऽपि नाद्यः, इतरम्यापि भेदखे दोपाभावात् तथाहि
भिन्न धर्मिणि भेदो वक्तत इत्येव सीक्रियते ।
न च अन्योन्याययादिदोप: स्वरूपभेदभन्ने धमिति
धर्मभेदस्थिते: स्वरूपभेदस्य च इतगनपेक्षवात् न केवल
खरूपमेव भेद किन्तु सर्वेऽपि अन्योन्याभापादयो यथायोग्य
भेदा इति कस्यचित् कल्पनामुत्यापयति यत्तु इत्यादिना ।
घटादी भेदवयं घिविच दर्शयति स्वरूपमिति । वैधम्यम्
अमाधारणो धर्मो घटवादिमामान्यादाविति ट्रयादिवयं
तारत् न मामान्यममपायत्तिद्रव्यमान वृत्तित्वात न मामान्य
मामान्ये ममवावे वा वर्तते तयोनि.सामान्यत्वात् समवायस्य

·२२३ वेदान्तसिदान्तमुक्तावलो। सामान्यादौ च इयमेव वैधाभावात् अभावे खरूपमेव इतरासम्भवादिति, तत् न, स्वरूप- भेदस्य आवश्यकत्वात् इतरयोश्च व्यभिचारात् भेदव्यवहाराप्रयोजकत्वेन अङ्गीकारवैयात् एकाकारव्यवहारस्य च एकरूपविषयसाध्यत्व- नियमात् नच स्वरूपभेदपले स्वस्मादपि स्वस्य भेदः स्यात् इति वाच्य ? खस्य प्रतियोगिकोटि- निवेशेन अन्यस्य धर्मिणो विरहात् धर्मि- - सामान्यत्तिवेऽपि विष्टखादवेधय॑स्वात् तस्मात् स्वरूयमेदो- अन्योन्याभावश हौ एव भेदी सामान्यादी इत्यर्थ । प्रभावी न भावाश्रय इति न तत्र वैधयं न अपि तव अन्चोन्या- भाव, अभावभारानङ्गीकारात् तस्मात् तन्त्र स्वरूपमेव भेद इत्यर्थ । तत् दूषयति। तत् न इति । पदार्थमाने अनुगतत्वेन यावश्यकत्वात् इति हेतुमाह स्वरूपमेदव इति। ननु भेदव्यवहारोपपादकत्व वैधयां दीना तुत्य तत् कथ स्वरूपमेदस्य आवश्यकत्वमिति तत्राह इतरयोथेति । अन्योन्याभाववेधय॑यो अङ्गीकारवैयर्थात् अप्रयोजकत्वेन इति द्वतीया इत्यम्भावे तयाच तद्रूपेण अङ्गीकारो व्यर्थ । तन हेतु व्यभिचारादिति। सर्वत्र अननुगतत्वात् इत्यर्थ । ननु व्यभिचार्ययि व्यवहारप्रयोजक कि न स्यात् १ इति तबाह एकाकारति। यथा पटोऽय पटोऽयमिति व्यवहारे अनुगतं पटव सामान्यमेव प्रयोजक न व्यतरननुगतत्वात् अन्यथा जावरसिदिप्रसङ्गात् वधाच अनुगतव्यवहारे प्रयोजकमनुगत.

·२३४ येदान्तसिहान्तमुक्तावलो। कोटिनिवेशेन वा प्रतियोगिनोऽभावात् नचं भेदखरूपयोः परस्परान्तर्भावेन अन्यतरपरिश- पापत्तिः । भेदभ्यस्व रुपानतिरेकात् । नच स्वरूपभेदः कि भिन्ने भदव्यवहार- प्रयोजको अभिन्ने वा? इति विकल्यावकाश: उपस्थितवस्तुमावे धर्मिप्रतियोगितानापेक्षानमे- क्षाभ्यां भेदाभेदव्यवहारयो र्जायमानत्वात् । मेव इति नियतम् एवं स्वरुपमेदव्यवहारविषयस्य अनुगतस्य सम्भवेन अननुगतमन्चत् वेधादि तत् व्यवहारप्रयोजक न युज्यते इत्यर्थः। ननु वरूपभेदर्य न भेदव्यवहारहेतु- ताम्बरूपे एव मेदात्मनि नव्यवहारादर्शनात् अन्यथा स्वस्मादपि स्वस्य भेद स्यात् इति न इत्याह न चेति । स्वरूपमितरसापेक्ष मेदव्यवहारहेतुरिति प्रागेव निवेदितं यच स्वस्मादपि स्वस्य भेदापत्तिरिति तबाह स्वस्येति । मेदस्य च धर्मिप्रतियोगिघटितत्वनियमादित्यर्थ । ननु खरूपभेदयोः अभेदे कि स्वरूप भेदे प्रविशति स्वरूपे वा भेद इति । नाद्य, मेद इति एव व्यवहार स्यात् न स्वरूपमिति। न द्वितीयः भेदाकारमतोते अभावप्रसस्त वाह न चेति । सत्यमितरपरि- शेष इति। तर्हि कि परिशिष्यते स्वरूपमेव इत्याह मेदस्येति । कथ तर्हि भेदव्यवहार इति चेत् १ न धादिसापेक्षस्य स्वरूपस्येव तदाकारव्यवहारहेतुत्वादित्यसकदावेदितत्वादिम- मेवार्य प्रकटयितु परकीय चौद्यमुत्याप्य निरस्यति न च इति। नगु जन्य त्वमेव जन्यस्य मायिकत्वसमर्पकमिति प्रत ·२२३ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। ननु अज्ञानकाय॑त्व प्रपञ्चस्य पूर्वसुतां तत्कथं प्रत्वचाद्यनुरोधेन भेदशहा इति चेत् ? न, तस्यैव असिद्धेमकाव्यत्वस्य बहुशः श्रव- मात् “सदेव सौम्येदमग्र आसीत्" "यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते तस्मादा एतस्मात् प्रपत्रस्य मायिकत्वेन मिथ्यात्व' प्राक्निरुपितं तत्र र प्रत्यक्षादिकं न प्रवर्तते साक्षिमात्र सिदत्वात् कल्पितमति- योगिकभेदस्य अपि कल्पितत्वेन प्रत्यक्षाद्यविषयत्वाश । ततः कथं प्रत्यक्षादिबलेन अनात्मभेदो ब्रह्मालेक्ये इति सिद्धान्ती शद्धते ननु इति । अज्ञानकार्यत्वे रजतवत् स्याभि- ध्यात्व तदेव प्रपञ्चस्य असिई ब्रह्मकार्यवयवणात् ब्रमणश्च सत्यत्वेन तत्कार्यप्रपञ्चस्य अपि सत्यत्वाविघातात् तधाच सत्य- प्रतियोगिकभेदस्यापि सत्यत्वात् प्रत्यक्षादिविषयत्वं युज्यते इति प्रपञ्चभेद अात्मनि प्राप्त एव इत्यभिप्रायेण पूर्वपदी सिद्धान्तिसम्मतं दूषयति न तस्य इत्यादिना। मनु श्रुतिः प्रपञ्चस्य ब्रह्मकार्यत्व प्रतिपादयन्ती अपि "न तत्परा न तस्य कार्य करणं च विद्यते तदेतहह्म पूर्वमनपरम्" इत्यादि विरोधादिति तवाह बहुग इति। गतिसामान्यन्यायेन अभ्यासस्य तात्पर्य ग्राहकालाच तस्य च प्रक्षते सद्भावात् स्वार्थ एव ऋतम्तात्पर्य युज्यते उदावतविरोधिवाक्यस्येवरस्य देह- दयाभावप्रतिपादकतयापि उपपतरिति भावः । बहुशः श्रवण- मुदाहरति सदेव इति । इद परिदृश्यमान जगत अग्रे राष्टेः माक् स्थलरूपपरित्यागेन सदित्येव पासीत् है सौम्य प्रियदर्शन !

·२२६ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। आत्मनः आकाशः सम्भूतः यथाग्नेः चुद्रा विस्फु- लिगा एवमेतस्मात् आत्मनः सर्वे देवाः सर्वे लोकाः सर्व एते आत्मानो वोच्चरन्ति” इत्यादि- श्रुतिभ्यः जन्माद्यस्य यत इति न्यायाच्च । इत्यर्थः । एव मिति यथा एकस्मात् अग्नेः क्षुद्रा अग्न्यवयवा विस्फुलिङ्गा विविधं नाना वा उच्चरन्ति उहच्छन्ति एव- मेतस्मात् विनानमयम्य प्राक् प्रबोधात् यत् स्वरूप तस्मात् प्रात्मनः सर्वे देवाः प्राणाद्यधिष्ठातारोऽग्न्यादयः लोकाः कर्म- फलानि आत्मानः उपाधिसम्पर्कजनितप्रबुध्यमानविशेषात्मान इत्यर्थः । ब्रह्मणो जगकारणत्व न केवल श्रुतिसिद्ध किन्तु युक्तितोऽपि इत्याह जन्मादीति । अस्य जगतः प्रत्यक्षाद्युप. स्थापितस्य जन्मस्थितिभङ्गं यतः सर्वज्ञात् सर्वशतर्भवति । तत् ब्रह्मेति सूवार्थः । अत्रेयमधिकरणरचना यतो वा इमानि इत्यादिवाक्य किं न ब्रह्म लक्षयति ? उत अहो लक्षयति इत्येकस्य उभयहेतुत्वसम्भवासम्भवाभ्यां सन्देहे भूते: अनुमा- नानु गुण्यादेकम्य उभयहेतुतायां दृष्टान्ताभावेन अशक्यानु. मानत्वात् एकतरहेतुत्वस्य च लक्षणवे वस्तुपरिच्छेदात् लक्ष्यस्य अन्नह्मत्वात् न लक्षयति इति प्राप्ते पुरुपमतिप्रभवत्वेन अनुमानम्य सम्भावितदोषम्य अपौरुषेयत्वेन अपास्तदोषा- गमानुग्रहकतकत्वात् अतीन्द्रियार्थे स्वतोऽप्रमाणत्वात् भाग- मिकोभयहेतुत्वे सुखादिदृष्टान्तेन सम्भावनामावहेतुत्वात् वस्तुतोऽपरिच्छेदात् लग्यम्य ब्रह्मत्वमिहेजगत् निमित्तोपादानं मच्चिदानन्द ब्रह्मेति लक्षयति इति सिद्धान्त इति ।

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। ननु अज्ञानकाय॑त्वममि बहुषु श्रूयते "मृत्युनैवेदमावृतमासीत् तद्देदं तर्हि अव्याकृत- मासीत् इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते मायां तु प्रकृतिं विद्यात् नासदासोन्नो सदासीत्तम आसीत्" इत्यादिश्रुतिभ्यः मायामात्र तु कानन अनभिव्यताखरूपत्वादिति न्यायाच एवं तर्हि श्रुतीनां परस्पर विरोधात् न उभय- ननु यथा प्रपञ्चस्य ब्रह्मकार्यत्ववादिन्य अतय सन्ति तथा अज्ञानकाय॑ववादिन्योऽपि इति शङ्कते ननु अज्ञानति। तन हेतु मृत्युना इति। साभासान्नान मृत्यु तडेदमिति । तदिति वीजावस्थ जगदुचते। ऐतिधमयोगे इदमिति व्यालतावस्थ तत् इद शब्दयो सामानाधि- करण्यात् परोक्षावस्थस्य जगत एकत्वमवगम्यते तत् इद जगदव्याकत साभासाजानात्मकमेवासीत् इत्यर्थ । इन्द्र इति इन्द्र परमेश्वरो मिथ्याभिमाननं तु परमार्थत पुरुरूपो बहुरूप ईयते गम्यते इत्यर्थ । ननु मृत्युव्याक- तादिशब्दा न अज्ञानमात्रवाचका तेषामजातामीपस्थापक- बात् इत्याशय साक्षात् मायादिपदाद्वितवाक्यमुदाहरति साया तु इत्यादिना। प्रततिरुयादान तामित्यर्थ कार्य कारणयो साम्यादित्यभिप्राय । नासदासीत् इति असदभाव सत्भाव तदुभयमपि नासीत तम एवातील तम शब्द प्राप- रणप्रधानाज्ञानस्य वाचक इति एकाययविषयमिति यावत् । पूर्वोक्तार्थ शुरनुपाहिका युक्तिमपि आह मायामावमिति। उत्तरतन्ले टतीये खित अवेदं विषयवाक्यमामनन्ति स यन ·२२८ वेदान्तसिहान्तमुतायलो। मपि कारगामस्तु किं तर्हि जगत्कारणमिति चेत् ? यथायोग्य परमाखादिकमेव । तमात् अनात्मभेदे प्रत्यक्षादिसिद्धे जागरुके कध- मदतसिद्धिः? तत् अयं संग्रहः । प्रखपिति इत्युपक्रम्य न तत्र रथा न रथयोगा इत्यादि । तत्र संशय किं प्रबोध इव स्वप्नेऽपि पारमाधिकाक्रियासमा सृष्टिः उत मायामयी प्रातीतिकसत्तामावोपेता इति। कि तावत् प्राप्त पारमार्थिकी इति कुतः श्रुतिप्रामाण्यात् अथ रथान् रघयोगान् पयः सृजत इति श्रुतेः रयादीनां सृष्टिरत्र स्वप्ने प्रतीयते ततश्च श्रुतिप्रामारयात् पारमार्थिको एव सृष्टिरिति पूर्वपक्षे सिद्धान्तयति मायामात्रमित्यादिना। तु शन्दः पूर्व- पक्षं व्यावतयति नेतदस्ति स्वप्ने सृष्टि: पारमार्थिको इति कोदृक् तर्हि सृष्टिस्तवाह मायामावमिति । मायैव सृष्टिन- परमार्थगन्धोऽपि अस्ति इत्यर्थः। कुत. कात् नेपन अनभि. व्यतास्वरूपत्वात् नहि कार्त ने न पारमार्थिकवस्तुधर्मेण अभि- व्यतनरूपः स्वप्न इति अतएव स्वप्नसृष्टियुतिन पारमार्थिकी। सृष्टिमाह। न तब रथा इत्यादि शास्त्र ए सृष्टिकृतिविप- याणां रथादीनां स्वप्ने निषेधाच न मा सृष्टिः पारमार्थिको किंतु प्रविद्योपादाना एवेति । अव तटम्य, शडते एव तर्हि इति। कथं तर्हि निष्कारण कार्य स्यात् इति शङ्कते। किं तहि इति। कारणान्तरम्य सत्त्वात् न निष्कारण कार्यामिति परिहरति यथायोग्यमिशि। स्त्रससिद्धान्ते याक्कारणं भवितु' योग्य परमारवादिताहगस्त्येव इत्यर्थ । तत्र वरेणुस्तावत् घारख. महले सति द्रयोपादानस्वात् कपालादिवत इति भसरणोः कार्यमिता एवं तदवयवेषु अपि अद्या। । तथाच ·वेदान्तसिहान्तमुक्तावलो। २२८ आत्माऽभ दामित्यामि नातं ते प्रसिद्धाति । अनात्मभेदसंसिद्धेः प्रत्यक्षादेः प्रमाणतः ।। मैवं श्रुत्यभिप्रायापरिज्ञानात् नहि तत्त्वमसि इत्यादिश्रुत्या अनात्मानं पृथक् स्थापयित्वा शुद्धाशयोः अभे दो दोध्यते इति श्रु त्यभिप्रायः किन्तु प्रत्यक्चैतन्ये कूटस्थे जागराद्यवस्थात्रयं विवादाध्यासितं कार्यद्रव्य' सरेगखवयवाख्य स्वपरिमाणात् अणुतरपरिमाणारब्ध कार्यव्यत्वात् सम्मतवदिति य एव हरएकपरिमाणापेक्षया न्यूनपरिमाणो घणुकारम्भक: स एव परमार्जगतो मूलकारणमिति वैशेषिकादयो मन्यन्ते एवं प्रधानादिवादोऽपि अद्य इति भावः। प्रपश्स्य परमागवादि- जन्यत्वे प्रकृतोपयोगमाह तस्मादिति । यस्मात् सत्योपादानस्थ सत्यता पृथिवीकार्यस्य पृथिवीलवत् सत्यञ्च परमाखादि तत. स्तदुपादानप्रपञ्चोऽपि सत्य एव तस्मात् अनाममतियोगिक भेटे प्रामाणिके सति कथं सर्वातमित्यर्थः । एवम् अनात्मभेदं पूर्वपक्षे उपपाद तनिराकरणं मतिजानीते मैवमिति । ननु किमिति श्रुत्यभिप्रायापरिज्ञानं शुत्यर्थाभिन्ञ्जन त्यया ससारधर्मभ्यो निष्अष्टस्थतकर्तत्वादिभ्यो निम्नष्टेन इत्यत्र ससारधर्मादीनां पृथगवस्थित्यभिधानादिति तत्राह न होति। तहि सयोरभेदो बोध्यत इति जिज्ञासायामा किन्तु इति । जिन्नासित सख्यमुपादयति प्रत्यमिति। शान्त.करणी- इवधारयति इत्यन्वयः। तत्र वाक्ये योग्यतासम्पत्तये पदार्थज्ञान- पूर्वकल्वाहाक्यार्यज्ञानस्येति मन्यानस्वम्पदाथै शुद्धिप्रकारमाह ·२३० वेदान्तसिद्दान्तमुक्तावली। कातं त्वाद्यनजातं व व्यभिचारि सर्व तवैव अनुगते सानिगि अध्यस्तमित्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां तदतिरकोण तत् स्वरूप नास्तीति निश्चित्व शुद्धेन प्रत्यगात्मना ब्रह्मगोऽभेदसिया ब्रह्मणि अपि जगत्कत त्वपरोक्षत्वादि आकाशा- दिकं च जगजातमननुगतमनुगते तमिन् सच्चिदात्मनि अध्यारोपितमसद्धान्य व प्रति- पन्नमिति अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् अध्यारोपाप- ८ जागरेत्यादिना निथित्येत्यन्तेन विज्ञान व्यावत्तयति प्रत्यगिति सर्वान्तरेवेत्यर्थ । एतेन विशेषणेन साक्षिमाध्यान्वयव्यतिरेको सूचितो। अवसादीनामध्यस्तत्व द्योतयितुम् अधिकरण विशिनष्टि वाटस्ये इति। अविकारिणि इत्यर्थ । तेन वस्तुतो विकाराभावादज्ञानवशादेव अन्याकारतेत्यर्थ । एतेन कार्य कारणान्वयव्यतिरेको सूचितो दुखिपरमप्रेमास्पदत्याग्यान्वय व्यतिरेको रचयितु विशिनष्टि नर्पजातमिति । व्यभिचारीति व्यभिचायनुगतत्वास्यान्वयव्यतिरकसूचनाय विशेपण सर्वपद पूर्वोक्तमुपस्थापयति। तत्व हाटस्य इत्यर्थ । तस्याधिष्ठान योग्यतामाह अनुगते इति । खसत्तापदे र्तिप्रदत्वमुपपाद यितु विशिष्टि साक्षिणि इति । एतश विशेषणहयमन्वया द्यपपादनेऽपि उपयुज्यत एत उपलक्षरशेतत्परमप्रेमास्पद इत्यपि बोपन्यम्। अध्यन्त वव फलमाह इतीति। प्रति शम्दो तो यतोऽध्वस्तमतसादधिष्ठानमुल चैतन्य त देन ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। वादमाश्रित्य प्रवृत्तसष्टिवाक्यसमनन्तरप्रवत्तेन नेति नेति इत्यादि वाक्येन च अवधारयति । ततः शुद्धयोतत्त्वम्पदार्थयोर्लक्ष्यांशयोनिरस्ता- नात्मसम्बन्धयोदेऽभदे वा प्रमाणमपश्यन् खातन्लेषंति यावत् तस्याध्यस्तस्य स्वरूपं सत्ता नास्तीति नियित्य अवधारयतति इति अन्वयः। तदवधारणप्रयोजन- माह शुद्धेनेति । ब्रह्मण्यपि इत्यपिशब्दः मत्यकचैतन्यपरामर्शः पूर्वोक्त चतुर्विधान्वयव्यतिरेकसिद्धये विशिष्टि अननुगतमित्या- दिना । अधिष्ठान शून्यमिति बौदस्तं पराचष्टे सदिति । स्फूर्ति- स्वरूपप्रदर्शनाय विशिनष्टि अधिष्ठानं चिदात्मनि इति । अधिष्ठानभेदेन असत्तस्य प्रमाणगम्यत्वं प्रत्याह मान्यैव इति । त्य भाव बतीया तदात्मनैव प्रतिपनम् अतएवाह असदिति। वस्तुतोऽसदित्यर्थः । अवधारणक्रियायां साधनमाह इति धन्व- येति चतुर्विधान्वयव्यतिरकाभ्याम् इत्यर्थः । अन्वयव्यतिरेकयो- स्तर्कत्वेन सम्भावनामानहेतुत्वेऽपि प्रमाणत्वादवधारणे हेतुत्वं न सङ्गच्छते इत्यागमाह नेति इति। ननु निषेधः प्राप्ति- पूर्वकस्तदभाव कथं स इति तबाह सृष्टीति। तर्हि प्रामाणि. कत्वात् न निषेध इति चेत् । न, अविद्याप्रत्युपस्थापितानु- तहिं श्रुतिरनुवदतीति चेत् ? तबाह अध्यारोपति। अवस्थानां तत्कतुलस्य च प्रत्यगात्मनि अद्याणि च जगकर्तृ. खादेरध्यस्तत्वनिचयस्य फलमाह तत इति । ततो गुरुमुपसर्पति इति अन्वयः । ततः कर्तृवादिप्रयञ्चस्य कश्मितत्वज्ञानानन्तर- वादकत्वात् किमर्थ ·२३२ येदान्तमिहान्तमुक्तावनी। सन्दिहानः संसाररोगरानानुचरगर्भ वासाद्यने- करोगसमुद्र तदुःखवातानुभवासादितोदेगः ब्रह्म- लोकप्रभवमपि सुखं विपमिव मन्यमान: तरति शोकमात्मविदिति थु त्या संसारदावानलप्रसूत- सन्तापशमनामृताधिमात्मविद्यामजानानः पर- मित्यर्थः । ननु गुरुपसर्पर्ण निश्चयार्थं स चेटुक्त विधया जात: कि तटुपसर्पणेन तवाह मन्दिहान इति । सन्देहे हेतुमाह शुद्धयो. रिति। ननु तत्त्वम्पदार्थयो)द एव प्रमाणं दृश्यते न अह- मोखर इत्यादि तबाह लक्ष्यांशयोरिति। को वा लक्ष्यांश इति तबाह शुद्धेति । शुद्धत्वम् उपपादयति निरस्तेति । प्रत्यक्षादेरनात्मविषयत्वात् प्रात्मभेदग्राहकत्व' न युक्तमिति भावः । ननु उक्तयुक्त्या एव भेदकानात्मसम्बन्धस्य यात्मनि अध्य- स्तत्वनिश्चयेन अभावादभेद एव आत्मब्रह्मणोभविष्यति इति तबाह अभेद इति । युक्तस्तकत्वेन स्वातन्वाण अप्रमाणत्वात् न अभेदप्रमापकत्वं तस्या इति। ननु प्रमाणादर्शनम् असितम् अधीतवेदस्यैव अधिकारादिति तबाह सन्दिहान इति। यद्यपि सहीतपदपदार्थसङ्गतिमाश्रुतः शब्दोऽर्यप्रत्यायक एव तथापि असम्भावनाग्रस्तविषयत्वात् तत्र शाब्दप्रत्यय. प्रतिष्ठा न लभत इति न तव प्रमाणत्वेन व्याहियत इति भावः । एतेन नित्यानित्यवस्तुविवेक इत्यधिकारिविशेषणम् अर्थात् निरूपितम् इदानीं वैराग्यम् अधिकारिविशेषणान्तरमाह ननु तथापि गुरूपसदनम् अनुपपन्न तदुपसद नस्य संसारनिहत्त्यहेतुत्वात् । ससारैति।

·वेदान्तगिडान्तमुशावली। मजिज्ञासुः स्वरुपापरोक्षदर्शिन परमकारु- शिक गुरुमुपसर्पति। तेन च शुद्धयोस्तत्त्वम्पदार्ययोः अभेदे तत्त्व मस्यादिवाक्येन नित्यनिषिण वोधिते खयमेव अवतत्त्व सानात्हाव खानन्ददृप्त आत्मारामी भवति पतः श्रुत्यभिप्रायापरिज्ञानविजम्भित- मेतत् यदनात्मभेदेन प्रतक्षतिरिति । न च प्राचार्या वैव विद्या इत्यादिश्रुते ससारनिवर्तक जानहेतुल गुरूपसदनस्यति वाच्यम् यात्मज्ञानस्य तनिव- कल्वे प्रमाणभावादित्यागया तरतौति । ननु स्वर्गसाधन याग इति जाननपि न सर्वा वैदिको यागे प्रवर्तने एव इति अपित सम्भवति तबाह परमेति । परम परिपूर्णब्रह्मा- स्मैक्य नपरोवनानपुस्तयाच यस्येच्छा स प्रवर्तन अन्य इति भाव । थोविय ब्रह्मनिष्ठमिति श्रुतिमाश्रित्व गुरु विशिनष्टि अपरोक्षेति । उपसपंति इत्यत्र शास्त्रोतविधिनेति शेष । गुरुकत्वमाह तेनेति । पाक्यप्रामाण्यम् उपपादयति नित्य- निर्दोषणति । यद्यपि अस्म मते वेदस्थापि कल्पितत्वाव नित्यत्व तथापि अबुद्धिपूर्वकत्वात् प्रयत्नाजन्यत्वात् नित्यत्वोपचार प्रात्म बुद्धरपि साहाय्य दर्शयति स्वयमेव इति । साक्षातहात्येत्यनन्तरम् प्रानन्दामावरकम भज्ञान सविलास बाधित्वेति च यद नेयम् । तत्फलमाह स्वानन्देति । ततय सभेदीच्छेदात सर्वाई तमेव तत्वमस्यादिवाक्याक्गम्यमिति अभिप्राय सिद इत्युपसहरति अत इति।

·२३४ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। यच्च स्वरूपं भेदः प्रत्यक्षादिगोचर इति तत् अतितुच्छ प्रत्यक्षाटेरमदिपयत्वेन स्वरूपा- गोचरत्वात् स्वरूपस्य भेदत्वानुपपत्तेश्च । कुत इति चेत् ? शृणु किं शुद्ध सर्वधर्मविनिर्मुक्त स्वरूपं भेदः किं वा विशिष्टम् । आये व्यवहारहेतुत्वमपि तस्य नास्तीति वक्तव्यं तथाच सर्वव्यवहारानास्पदं सर्वधर्म- यत्त, पूर्वपक्षे स्वरूपभेदः प्रत्यक्षादिगोचर इति तहि. रोधे अर्थात् न वेदान्तप्रामाण्यमिति तत् दूपयितुम् अनुवदति यच्छति। असहिषयत्वेनेति पराश्चि खानीति शुतेः प्रत्यक्षादेः अनात्मविषयत्वम् इत्यर्थः । स्वरूपस्य सद्रूप- त्वेनात्मत्वात् न तदात्मनि भेदे प्रत्यक्षादिप्रकृत्तियुक्तोति भावः । ननु सर्वप्रत्ययवेद्य स्वरूपमिति भवतो मतं तत्कथं तस्य प्रत्यक्षाद्यविषयवमित्याशय हे त्वन्तरमाह स्वरूपस्येति । स्वरू- पम्य शुद्ध त्वमुपाध्यसंसृष्टत्वं विशिष्टत्वमुपाधिसम्बन्धकत्वम् । श्राद्य इति शुद्धस्वरूपमेव भेद इति पक्षे इत्यर्थः । व्यवहारेति । अयमर्थः ब्रह्मणि तावत् न खाभाविको धर्मोऽस्ति अविकारिख. भावखात् औपाधिकस्तु उपाध्यसंसृष्टे न सम्भवति इति शुद्धपद. महिना निर्धर्मकत्वं वक्तव्यत्वेन प्राप्त तथा व्यवहारविषयत्व- मपि नास्ति इति वताव्य तथाहि व्यवहारो हि अभिवादनं वा अभिज्ञा वा नाद्यः धर्ममादायैव शब्दमवत्तिस्तदभावे कथं खप्रकाशलादेव न द्वितीयः ततो व्यवहारानास्पदं स्यात् ·२३५ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। विनिर्मुक्तमस्थूलानण्खादिशाखसिइ सदात्मक ब्रह्मैव नामान्तरण प्रत्यक्षादिगोचर इत्युक्त स्यात् नच तदपि उपपद्यते "न चक्षुषा गृह्यते नैव वाचानान्चैर्देवैस्तपसा कर्मणा वा" इत्यादिश्रुति- विरोधप्रसङ्गात् द्वितीये विशेषणविशेष्ययोर्मेंदे विशिष्ट स्वरूपान्तरं भेद इति वाच्यं तथा च खरूप वक्तव्यमिति अस्तु एव कि ततस्तत्राह तथाच इति । ननु अस्थूलमित्यत्र नत्र प्रसज्यार्थकत्वाभावरूपता ब्रह्मण स्यादिति न इत्याह सदात्मकमिति। कल्पितस्य स्थूलस्वा. देरधिष्ठानभेदेन असवादसदभावस्य भावत्वात् सदात्मक ब्रह्मत्यर्थ । नामान्तरणेति भेद प्रत्यक्षादिगोचर इति वदता भेदस्य उलखरूपात्मकब्रयानतिरेकात् ब्रह्मव भेद इति सज्ञान्तरेण प्रत्यक्षादिगम्यमित्युक्त स्यात् तथाच न अनिष्टा- पत्तिरितिभाव । ननु कथमपि प्रपञ्चभेद प्रामाणिकवेत तावताप्यस्मदिष्टसिद्धिरित्याशयाह न चेनि । भेदस्ताव दतिरिक्तस्वयैव न स्वीक्रियते ब्रह्मात्मकत्वे तस्य स्वप्रकाश बात् प्रत्यक्षादिविषयत्वनिषेधाच न भेदस्य ब्रह्मस्वरूपत्वेनापि प्रामाणिकतेत्यर्थ । सर्वप्रत्ययवेद्यत्वम् उपहित शुद्ध इति भाव । विशिष्ट स्वरूपमेव वहि मेद अस्तु तत्र उक्त- दोषाग्रसङ्गादित्याशा दितीयमनुवदति द्वितीये इति । विशिष्टवरूप भेद इति पक्षेऽपि इद विवेचनीय विशेषण- विशेष्ययोमैदे सति विशिष्ट स्वरूपान्तर विशेपणादिमेदात् अन्य- दिति वताव्य १ उत विशेषणादिभेदाभाव एव विशिष्टं वरूप ·२३६ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। तनापि अन्यत्तत्रापि अन्यदिति सैव दुरुत्तरा- ऽनवस्था अभेदे वा विशिष्ट स्वरूपासिद्धिः । न वा विशिष्टं स्वरूपं प्रत्यक्षादिगोचरः तस्थापि शुद्धवस्तुस्वरूपवन्निधर्मकत्वात् नहि रूपादिविशिष्टे रूपादयः सन्ति । नच विशिष्ट नाम किञ्चिदस्त्वस्ति विशेषणविशेष्यतत्सम्ब- धातिरितस्य तस्य अननुभवात् तेषां च प्रत्येका- समदायाभ्यां विशिष्टव्यवहाराजननात् नच 1 भेद इति वक्तव्यम् । प्रति विकास्पपाद्यम् अनुवदति विशेषणति। प्राद्य पक्षम् अङ्गीकारयित्वा दूपयति तथा चेति। विशेषणविशे- यभेदो विशिष्ट वरूपभेदोपपादकः किं विशिष्ट' भेद एव उत भेदान्तरम् ? प्राये पारमाथय. हितोये अन्योन्याययः । अथ विगे- पण विशेचभेदोपपादवाम्ततीय एव विशिष्टभेदः स्वीक्रियते तदा चरक चतुर्थे अनवस्था प्रत्ययः । दितीय पचं दृपयति अभेद- वेति। विशेषविगेययोः अभेदे अन्यतरपरिशेपादिशिष्ट- स्वरूपामिदिग्लियः। विशिटवरूपात्मकत्ये भेदम्य प्रामाणिकत्वं न स्यात् इति हेत्वन्तरमाह न वेति । किश्च विशिष्ट स्वरूपं किल भेदः तब विगिट किं विशेषणादिभ्योऽन्यत् उतानन्यत् प्राय दूषयति न चेति। दितीय वेधा विकम्पा दूपयति तेपामिति । विशेषणविशेषमम्मन्धानां प्रत्येक विशिष्टत्वे केवल- दाईऽपि यिमिष्टव्याहारः स्यात् नच मोऽम्ति केवलम्ब दण्डस्य - ·२३० वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। सम्बन्ध एव विशिष्टं विशेषणविशेष्यतत्सम्बन्धा इत्यव सम्बन्धेऽपि तावहारादर्शनात् । विशेषणा- विशेष्ययोस्तावहाराभावप्रसङ्गात् । नच वस्तु- खरूपं भेद इति भवितुमपि शक्यं तस्य विदा- रणात्मनोः भेदस्य वस्तुखरूपनाशरूपत्वानाश- तत्यतियोगिनोः अभेदासम्भवात् नहि पट- विदारणं पटखरूपं वस्तुखरूपातिरिक्तस्य च तयवहाराजनकत्वात् एवं विशेष्यसम्बन्धयोरपि अद्यम् । समुदायः किमेभ्योऽतिरिम एते एव वा ? श्राद्ये दूषण पूर्व- मुक्त हितीये प्रत्येकं तावहारापत्तिः । तर्हि पूर्वोकदोपापनुत्तये विशेषणविशेष्ययोः सम्बन्ध एव विशिष्ट इति न इत्याहन चेति । किं विशेषणादिव्याहत्तः सम्बन्धी विशिष्ट उत तटुपलक्षितः ? आधनिराम हेतुमाह विशेषणेति । अपि शब्दो विशेषणादि दृष्टान्तार्थः। द्वितीयं दूषयति विशेषणेति । तावहारी विशिष्टप्रयुजव्यवहार इत्यर्थः । नहि देवदत्तरप्रयुक्तो व्यव- हारो ग्रहोपलक्षणे का दृश्यते किञ्च वरूप मेद इतिवदन् प्रष्टव्यः किमखरूपमतियोगिकः? उत खरूपतियोगिकः? नाद्यः निःस्वरूपस्य तुच्छत्वेन तप्रतियोगिकस्य मेदस्याऽपि तुच्छत्वापत्तः। हितोयं दूषयति न चेति। अयमर्थः खरूपप्रतियोगिको भेदः कि प्रतियोगिन एवं खरूप? उत धर्मिणः १ नाद्य इत्याह नाशेति । तन हेतुः तस्येति । भिदिविदारणे इति स्मृतेरित्यर्थः । एतदेव स्पष्टयति नहि ·वेदामामिदान्तमुक्तावना । २०६ भेदस्य तस्थ नि:स्वरूपख निगश्रयस्य असिदि- देव। ननि भिन्न अावयो भवति अन्यथा ध्वस्तो- ऽपि घटो जलाधार: स्यात् अभिनेतु बायये भेदो विरोधात् एव न वत्त से । तस्मात् अलमनेन अनात्मविचारेगा सर्वधा इति। न द्वितीय स्वरूपत्वस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वे तद- नधिकरणम्य धर्मित्वे नि खरूपत्वात् प्राययत्वानुपपत्ते. । प्रय स्वरूपमेदेन स्वरूपन्च प्रतियोगितावच्छेदक किन्तु वेधर्म्य स्वरूपभेदम्य सर्वत्र वैधर्म्यव्याप्तत्वादिति चेत् १ न, वैधयं हि तवृत्तित्वे सति तदितराहत्तित्व तच इतरशब्दार्थ- भेदज्ञानाधीनजान प्रतियोगितावच्छेदकनानाधोनच भेदज्ञान तथाच अन्योन्याशय इति । अथ एतद्दीपपरिहाराय वैधोप- पादको धर्मभेद एव कथित् स्वरूपमेदादन्य स्वीक्रियते तईि स कि भिन्ने आथये वर्तते ? उत अभिन्ने इति ।। पाद्य दूपयति वस्विति । स्वरूपभेदादन्यथेत् धर्मभेदस्तहि नि स्वरूप स्यात् । भिनत्य विधाभूतस्य च आययत्वानुपपत्तनिरायय एव स प्रति न निरूपणपथमदति इत्यर्थ । निराश्रयत्वमुपपादयति नहि इत्यादिना। द्वितीयं दूप- यति अभिनेतु इति। किञ्च पटप्रतियोगियो मेदो घटस्य स्वरूप धर्मो वा १ श्राद्य सप्रतियोगिकाभेदस्य घटस्वरूपत्वे घटादतप्रसङ्गः घटधर्मत्वे पटो घटधर्मतामियात् । किञ्च स्वरूपस्य मेदवे सशयाधुच्छेदप्रसङ्ग इत्यादि. .

·वेदान्तसिद्धान्तमुशावली। २३८ प्रत्यक्षादेः आत्मानात्ममेदगोवरत्वं नास्तीति सिद्धम्। यदुक्त जगत्कारणत्वविपयशुत्यो: अज्ञान- ब्रह्मगीचरयोर्सिघो विरोध इति तन्न । ব্রায়ানা অল্প অল্পীজীবন। अधिष्ठानत्वमाहेगा वारस ब्रह्म गीयते ॥ ३८॥ दृश्यत्वाद्यनुसानसिघानिर्वचनीयस्य जगतः अनाद्यनिर्वचनीया अविद्यैव कारणं न ब्रह्म तस्य दोषमभिप्रेत्य भेदपणम् उपसहरति तस्मादिति । सर्वधा इति स्वरूपधर्ममेदपक्षेऽपि इत्यर्य । किन अविद्यकप्रपञ्चस्य साधिमावसिहस्य प्रमाणायोग्यत्वात् तप्रतियोगिकभेदस्य कल्पितत्वात् न पारमार्थिकाई तक्षतिः न च प्रपञ्चस्य बन्न कारणत्यम् अविद्योपादानत्वप्रतिपादकवावाविरोधात्। र्ष प्रश्न कारणत्वप्रतिपादकगाविरोधात् न उभयमपि कारणमिति यदुती तदनूद्य दूषयति यदुपमित्यादिना । तम इति प्रतिभाया हेतुमाह ब्रह्मेति। धमानमेव जगदुपादान- मित्यर्थः। नतु उभयत्र वारप्रतिपादकयावासद्भावे कयमय नियम- स्तवाह प्रमाण इति। अविवारिवादित्यर्थः । सदेव मौम्येद- मग प्राशीद इत्यादिवास्यानां फारणलवादिनां गतिमाद अधिमाननि। जगदुपादानमायाययलमाए इत्यर्य:

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। कूटस्थस्य कार्यकारणविलक्षणत्वात् तदेतद ब्रह्माऽपूर्वमनपरमनन्तरमवाह्यम् अयमात्मा ब्रह्म सर्वानुभूरितिश्रुतेः । इत्यर्थ । लोक व्याचष्टे दृश्यत्वादीति। जगतोऽविद्येव कारणमिति अन्वय । ननु अविद्या नाम विद्याया अभाव स च न जगदुपा- दान तत्कार्यस्य भावत्वात् तबाह अनिर्वचनीयेति । सदसदिल- क्षणा इत्यर्य । जगदुपानत्वसिद्धये विद्या विशिनष्टि अनादीति ननु तथापि जगत सत्वेन प्रतीते सहिलक्षणाविद्या कथं तदु- पादान तबाह अनिर्वचनीयस्येति। तत्र प्रमाणमाह दृश्यत्वा. दौति । विमत सहिविक्त दृश्यत्वात् परिच्छिन्नत्वात् सम्मतवत् अपरोक्षत्वाञ्च न असत् तत सदसदिलक्षणम् अनिर्वचनीय जगदित्यर्थ । तथाच अनिर्वचनीयम्य जगतोऽ. निर्वचनीयम् अज्ञानमेवोपादान युक्त कार्यकारणयोस्तुल्य रूपत्वादित्यर्थ एवकारव्यावर्त्यमाह न ब्रह्मेति। ननु अत्या चेत् कारणता बोध्यते कथम् आत्मा तहिलक्षणस्तवाह तदेत दिति । तदेतदज्ञानादिविषयं जगत ब्रह्मेव न जगतो रूपान्त रम् अस्ति इत्यर्थः । अपूर्वमकार्य न विद्यते अपर कार्य यस्य तदनपरकारणम् इत्यर्थ । न सामान्य ब्रह्मेत्याह अनन्तरमिति । तर्हि विशेष इति तबाह अवाह्यमिति। अव्याहत्ताननुगत तस्य परोक्षत्व निरस्थति अयमिति । अपरोक्ष मित्यर्थ । अात्मन ससारित्वच्यावर्तनायाह ब्रह्मेति । श्रात्मान विशिष्टि मर्मानुभूरिति। सर्वात्मा चिदात्मत्वादनुभूरिति शब्द पूर्वपरामांथ तस्य पूर्वोक्त विज्ञान कर्तव्यमिति मित्वर्थ ।

·२४१ वेदान्त सिद्धान्तमुक्तावलो। कथं तर्हि ब्रह्मणो जगत्कारणत्वं शुतो प्रसिद्ध जगत्कारणाधिष्ठानत्वेन कारणलोप- चारात् ब्रह्मकारणथुतेरन्यार्थत्वाच्च एकमेव अद्वितीयमितिथु ते: अद्वितीयत्वं तावद्ब्रह्मणः सिई तत्कय सम्भाव्यतामिति कार्यकारणयोः अभेदस्तावलोकप्रसिद्धः ब्रह्मापि जगत्कारणमिति कथमसम्भावना स्यादिति अद्वितीये सम्भावना- । वेदानुशासनमिति वेदाजा तदुलहने संसारानर्यप्रसक्तिस्तुत्करणे चात्मनः कृतकृत्यता इत्यर्थः । कूटस्थत्वात् कारणत्वस्य च अत्या निषिहत्वात् कारणश्रुतेर्जगदुपादानाज्ञानाधिष्ठानत्वेन अपि उपपत्तने ब्रह्मकारणं किन्तु अन्नानमेव इत्वर्यः। ननु उपचरितमपि कारणत्वं किमिति शुतिति नियोजनावात् तबाह ब्रह्मेति। अन्यायव स्पष्टयति एकमेव इत्यादिना तस्या इत्यन्तेन। ननु मर्वमा वेदान्तानां ब्रह्मपरवं सम- बयार्थः । तत्र वेदान्तकदेशस्य अजानकारणत्वे कर्य न अपसिद्वान्तस्तवाह न चेति। किमर्थं तत् तहिं सुखोयते इति तबाह तस्येति । कारणत्वम्य इत्यर्य' । अदानन्द- चिदात्मनो नानादु.निवप्रकाग्वादिरूपेण प्रतिमामो नमः स्तबिमित्तलेन अजानकारशद इत्यर्थः। तटु पिपय- करणदीपात् न भ्रमः मविदि स्यादपि तु भवति मोहात् केवलादेयमेव भगवति परमात्मनि अहितीये पिरिवादय- मतिरियमन्तु भान्तिरजानहेतुरिति। किमिति मुम्योपा- ·२४२ वेदान्तमिद्धान्तमुक्तावनो। बुधिमात्र प्रयोजनत्वात् वस्याः न च अन्नानमपि जगत्कार शु त्या विवक्षितम् । तस्य भमनि- मित्तमात्रवेनैव उक्तलात् कार्यशारणवादस्य वेदान्तवहिर्भूतत्वात् विवत्तं स्यैव वेदान्तवाद- त्वात् । किं जगत: कारणमिति पृष्ट प्राप्तापति- भानिवृत्तिमात्र प्रयोजनतया अज्ञान कारण- मिति अभिहितत्वाच्च । दानकारणता युते प्रचाव्य निमित्तमात्रपरता कल्पात तताई काय्येति । सदसतो कार्यवानिरूपणात् व्यापारवत. कारणले व्यापारस्थ अकार्यले सदा कार्यनमल कार्यत्वे अनवस्थाप्रसके कार्यकारणभावम्य कल्पितत्वेन प्रमाणायोग्य- वात् तत्त्वे वा अहलापत्तेवेदान्तवादवहिर्मत कार्यकारणवाद इत्यर्थ । यहा कार्यकारणवादे थारभवादस्य परिणामवादस्य वा प्रमोस्तम्य च अनिष्टत्वात् वेदान्तवादबहिर्भूत स एवं इत्यर्थ । वास्तहिं वेदान्तवाद इति तबाह विवर्तति । एकस्य तत्वादमच्युतम्य पूर्वविपरीतासत्वानेकरूपावभासो विवर्त ! ननु एतस्या कल्पनाया माया तु प्राति विद्यादित्वा- दिवाश्य प्रक्षतिगम्दो विरुदाते इत्याशा उपादानल्लयोधक- वाक्यस्य गत्वन्तरसाहरि जगत इति। ननु गजान यदि निर- पणश्यनरतरीत् मा सा उपादान वा निमित्तमात्र वा तदेव नास्ति वयमा एयुलरिती गाते ननु पदमिति ।

·वेदान्तसिद्धान्तमुकावली! ननु इदमजानं कायमकाय वा? आदो किमस्य कारणम् अज्ञानं ब्रह्म वा? नाद्यः, च तज्जनने यात्माश्रयात् अज्ञानान्तराऽनुसरणे तु अगवस्थादिप्रसवात्। न द्वितीयः, ब्राह्मणः अकारणत्वात् अनिर्मोक्षप्रसङ्गाच। हितोय तु अनादिभावस्था अनिवृत्तिप्रसङ्गो झववत् । नच कल्पितलाकल्पितत्वाभ्यां विशेषः यदा अनवस्यादति। अनवस्था च तस्या आदि च अनव- स्थादयस्तेषा प्रसङ्गादित्यर्थ । अनवस्थाया श्रादिभूती अन्यो- न्याययचक्षकाख्यौ दोषी अज्ञानान्तरान्वेषणे अन्योन्याययः बतीयाञानस्वीकारे चक्रक चतुर्थे अनवस्थेत्यर्थः । अनन्नाज्ञानस्वीकारस्तदा स्यात् यदि अनन्ताजानपरम्पराव- गाहिनी संचित् स्यात् । न च सा प्रस्तीति प्रमाणाभाव प्रादि- पदेन रचते ब्रह्म अविद्याकारणमिति पदं दूपयति न हितीय इति। किमन्योपरित ब्रम अविधाकार । उत गुई नाव, उपधानस्य विद्यारकार्यान्यतरस्य अविद्यात. प्रागसत्त्वात् । द्वितीय दूषयति ब्रह्मण इति । कूटस्थत्वादियर्य । कारण- त्वमङ्गोकत्यापि दूपयति अनिर्मोति । शुई ब्रह्म पजानकार चेत् तहि मुक्तस्यापि संमार स्थात् संसारकारपानानस्य सामग्रीसत्त्वे तटुस्पते पापस्यकत्वादित्वयं । द्वितीये तु इति विमतमान न निवर्तते पनादित्वे मति भाव वाम् रमयत इत्यर्थ । घटादायनेकान्तिशलपरिहाराय ·२४४ वेदान्तमिदान्तमुक्तावलो। कल्पनासामग्यभावेन कल्पनानुपपत्ते: नच अनादिरयमध्यासः अध्यासत्वासिद्देः विद्या- वाध्यत्वात् तसिद्धिरिति चेत् ? न, अन्चोन्या- श्रयात् । नच एते दोषा वस्तुनी वस्तुत्वाप- हारकाः कल्पितस्य च अज्ञानस्य किमते कुर्युः खत एव तस्य वस्तुत्वाभावात् अत एव उत्ती- मलकारोह्ययमम्माकं याक्तिप्रमाणाभ्यां टुर्घटलं सुघटल्वे कल्पितत्वं टुर्घटं भवेदिति वाच्यं कल्पि- अनादीति विशेषणं प्रागभावे व्यभिचारपरिहाराय भाव- विशेषणम् अत्र अमिथ्यात्वमुपाधिमाधम निराचष्टे न चेति। साधनव्यापकत्वादिति हेतुमाह कल्पनेति। सादृश्यं पूर्वसम्कारी दोपश्च इत्येतत् वय कल्पनासामग्री तदत्र अजानकल्पनन अस्ति अज्ञान यदि कल्पित तर्हि प्रात्मन्येव तत्कल्पितमिति श्रात्मा- धिष्ठानं न च प्रात्माज्ञानयो मादृश्यमम्ति निरवयत्वात न वा पूर्वसंस्कारो दोपो वा अस्ति तयोरजानपूर्वकत्वेन प्रज्ञानात् प्रागमिद्धेरित्यर्थः । ननु मादेरध्यामम्य प्रभृतत्वाभाविले काय- वात् भवतु तत्र मामग्रापेक्षा अध्यस्यमानमज्ञानमनादीति कि तत सामग्री करिष्यति इत्याराड्याहन चेति। वाधकोन्द्रय- मध्यामत्व न च प्रजाने वाधकमस्तीति न अन्जानमध्वस्त- मित्यर्थः । अज्ञान वाधकामागते विद्येति । कि विद्यानिवार्य वाध्यम् । उत कल्पित मद्विद्यानिवत्वं धा आये युर्वज्ञानम्य उत्तरजाननिवयं स्य बाध्यता स्यात् इत्यभिप्रेत्याह नैति। । 1 ·२४५ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। तत्वस्य एव अद्यापि असिदत्वात् धर्मिण एव असिद्धेः। ननु कैयं सिद्धिः उत्पत्ति प्तिा ? नादाः, अनादेदभावस्येष्टत्वात् । न, द्वितीयः साधि- सिद्धत्वेन तदभावात् । मैवम् अज्ञानस्य साक्षि- द्वितीयं दूपयसि अन्योन्येति । कल्पितत्वे मिड़े शानबाध्यत्व ज्ञानबाध्यत्वे च कल्पितत्वमित्यन्योन्यायय इत्यर्थं,। नन पूर्वीज- दोपा. किम् अनानस्य स्वरूपमपलपन्ति ? उत वस्तुत्व ? नाय, थहमन इति प्रतीतिसिडे. अचानस्वरूपापलापायोगात् । न द्वितीय. इष्टापत्ते रिति मिधान्तिमतमनूद्य दूषयति न च प्रत्या- दिना। अज्ञानस्य कल्पितले सिद्धे दोपरपि तदेव सम्पावते इति स्थादेव पधापत्ति.। न च कल्पितत्वं सिहमिति कयम् इष्टापत्तिरिति । न च वायमित्यत्र हेतुमाह कल्पितस्येति। ननु एते एव दोपास्तईि अविद्याया कल्पितल साधयिन्ति बाद धर्मिय एवेति। सिद्ध धर्मिणि दोघे. तत्कल्पितत्व साध- नीय नाद्यापि धम्य ज्ञानसिद्धम् अहम इति प्रतीतेनाना- भावविषयत्वादित्ययः। असिधिशदार्यस्य प्रतियोगिसिनिशानाधीनज्ञानत्वेन सिदि. पदार्थ विचारयितु सिहान्तो प्रपत्त ते ननु केयमिति। साचि- गिडत्वेनेति। अयमय प्रहमा इति तावत् प्रतीतियमय- सिहा सा च न तारण बमकागमहिना प्रभानस्य नहु- लात् नापि प्रमाणात् विझायशिसाधनजन्यत्वेन पनुमाना. देरभावात् मत्यज्ञादिति चेत् किं वहिरिन्द्रियम् ! उत मन.!

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। सिद्धत्वे साक्षिणः असङ्गत्वमङ्गप्रसङ्गात् सम्बन्ध विना च अप्रकाशकत्वात् । नच यारमार्थिक सम्वन्धाभावेऽपि कल्पितः सम्बाधः अस्त्येवेति + पहिरिन्द्रियाणामन्तरामवृत्तः नायः, मनश्चेत् न, नहि अत्रानमात्र स्फुरति किन्तु अहमवच्छिन्न तवाहमिति विशे- यषांश: शुद्ध प्रामा अहवारविशिष्टो वा अहसारोपा- धिको वा! नाद्यः, शुदम्य खप्रकाशत्वात् । द्वितीये अहः द्वारात्मकस्य मनमोऽपि मनोवेद्यन्वमिति अतीन्द्रियत्वक्षतिः पारमाययच तीये अहद्वाराकारताप्रतीतर्न स्यात् उपाधे- स्तटस्थतया विषयकोटावावेगात् तथापि तदाकारत्वे साकार- वादप्रसङ्गात् सुपुती मनसो सत्वेऽपि प्रज्ञानप्रतिभासात् Hনমন্সনীনিশনানয সমান সামিহান দানি- वेद्यमेव अज्ञानमिति धर्मिणोऽमानस्य मिहिरव इति तद- सिद्धिरसिद्देति। साक्षिवेद्यलमज्ञानस्य निरस्यति भवमिति । साक्षी किं स्वसम्बई प्रकाशयति ? उत अमरधम् ? पाद्यमप- सिद्धान्तप्रसङ्गेन दूषयति अजानम्येति । तथाच यसङ्गो नहि सज्जते इति श्रुतिविरोधप्रमन इति। द्वितीय दूपयति सम्बन्ध विनेति । प्रदीपादी सम्बन्धे पर प्रकागफलष्टेरिति हेतुसमु. चार्ययकारः। ननु मम्वन्ध एव अज्ञानेन मानिगो मृण्वते कि कान्दिनना किया रस्तर. नान्यः, असमयविशेषणत्वात् । नहि कस्पितः मप: प्रदीपेन भास्यते न वा तेन समन्धः प्रदीपम्य पारमार्थिक प्रय समन्धमावं तत्र मुग्यं तहि फल्पितः सोऽस्त्येव इति सिहान्तिगहामन्य दूपयति न च ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। २४७ वाच्च सम्बन्धसम्बन्धिनामन्चतमस्य कल्पकल्वे आत्माश्रयान्योन्याश्रयकूटस्थत्वहान्यसङ्गत्वक्षति मोक्षाभावप्रसङ्गाना यथायथ प्राप्त। इति। सम्बन्धकल्पन कि सादि अनादि वा : सादि पेत् तर्हि कल्पक कि सम्बन्धतत्सम्बन्धिभ्याम् अन्यत् ? उत एतदेव ? नाद्य, सयोगे सपन्धिनोऽन्यत्र सम्बन्धोपादानत्वादर्शनात् । द्वितीयमनूय दूषयति सम्बन्धेति । सम्बन्ध एव कि स्वामान कल्पयति कि वा सम्बन्धिनी इति? द्वितीय पक्ष विधा विकल्पा क्रमेण दूषणमाह आत्मायवेति । सम्बन्ध एव चेत् खात्मान कल्पयति तदात्मायय सम्बन्धिमध्येऽपि किम् अज्ञान कल्पयति साक्षी वा? नाय, इत्याह अन्योन्याययेति । मजान लब्धतत्ताक खसम्पन्ध जनयिष्यति। अनिते घ सम्बन्ध लब्धसत्ताक भविषति इति अन्योन्यायय इत्यर्थ । सातिपक्ष प्रतिपेति कूटस्थत्वे ति। उपयत्यधर्मो पिक- रोति हि धमिपमिति न्यायात् फूटस्थ त्व हानिरित्या पध যমীঘদ্বিায় হাঃ গ ঘরানম কানি মাথা तबाह श्रसङ्गत्वे ति। अज्ञान हि साक्षिणा समबन स्वरूप लभते । अलधसत्ताकचन उपाधि जनयति। तयाच येन उपहित साक्षी स उपाधि पारमार्थिक प्रति तत् मनिवे घसङ्गखततिरित्यर्थ । अत्रय दूपणान्तरमाह मोति। নাম্বাঘাকার অমাব নময় নয়র বিধান না तथाच येन उपहित सातीस उपाधि परमार्थ तय उपाधे रविधया परमार्थिकत्वादनिवत्त मानवसायामपि नाग- भानसम्बन्धहेतुरालादनजिद समाए स्थात् इत्यर्थः। पय ·वेदान्तसिदान्तमुक्तावली। २४८ नष अविद्याऽध्यासवत् तत्सम्वन्धाऽध्यास- स्थाऽपि अनादित्वेन अविद्यादिहेत्वजन्यत्वेऽपि तत्तन्ततया तनिहत्ती निवृत्तिः स्यात् इति वाच्य तस्य अनादेशत्पत्ती निरपेक्षस्य साक्ष्य. धीनतानस्य अज्ञानानपेक्षतया तत्तन्त्रत्वा- नुपपत्तेः नच सम्बन्धिज्ञानाधौन सम्बन्धज्ञानं लोके दृष्टमिति वाच्च तस्य प्रत्यक्षादिसिद्धस्य तत्सापेक्षत्वेऽपि इह सम्बन्धिनोऽपि अज्ञानस्य साक्षिसम्बन्धसापेक्षस्फूर्तिकत्वेन वैपरौत्यात् नच सम्बन्धः स्वस्थित्यर्थं सम्वन्धिनमपेक्षते इति वाच्य' लब्धसत्तास्फूर्तिकस्यैव स्थित्ययेक्षणात् हेयनपेक्षल्वे इतरानपिनस्थितिकत्त्वाच । एतद्दोपपरिहाराय अज्ञानसम्बन्धाध्यासोऽनादिरिति सहि अनादिभावतात् अात्मवत् निवृत्तिन स्यात् । ननु अनिवृत्ती अनादिभावत्वं न प्रयोजक किन्तु अविद्यातन्त्रत्वानधिधारणत्वं सम्बन्धय निवर्त्तते अविद्यातन्तत्वा- दिति शशित्वा परिहरति नच अविद्येति । उपाधेः साधन- व्यापकल्वे पूर्वोतो हेतुमाह तस्य इति। किमिदमजानतन्वत्वं किमज्ञानजन्य उत अज्ञानभास्यत्व अध अज्ञानाधीन- स्थितिक न प्रथमदितीधावियाह अनादेरित्यादिना। सम्बन्धितानाधीनमिति तथाच विशेषणीभूतसम्मन्धिनोऽपि तज्नानहेतुखात् सम्बन्धस्य अज्ञानतन्त्रत्वम् इत्यर्थः। एतीयं ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। २४८ नच अज्ञानस्य ग्रहप्रागभावरूपस्य ग्रहानु- पलम्भाटुपलम्भ इति वाच्यं नित्योपलम्भरूपस्य आत्मनोऽनुपलम्मानुपपत्तेः भावरूपजगटुमा- दानस्य च अज्ञानस्य अभावरूपत्वानुपपत्तेश्व तथा च अज्ञानस्यैव अभावात् कथं तत् जग- कारणलेन उपन्यस्यते इति । मैवम् । प्रश्नम्य ज्ञानपूर्वकादाक्षेपे प्रतियोगिधीः । अवश्यम्भाविनी पूर्वा विरोध: स्थादितोऽन्यथा॥३६ दूषयति नच इति सम्बन्ध किमलब्धसत्ताक एव स्थितिमावार्थ सम्बन्धिनमपेक्षते। उत लध्वसत्ताक आद्य' दूषयति लब्धेति । द्वितीयेऽपि सत्तालाभ. किं हैंती: उत हेतुनरपे- ध्येण ? श्राद्ये अनादित्वपचक्षति । द्वितीय दूषयति हेत्व. नपेक्षय इति। आत्मनि तथा दर्शनात् इत्यर्थः । ननु अज्ञानं नाम ज्ञानप्रागभावः सच ज्ञानानुपलया रह्यते इति। कथं तदसिद्धिरित्याशी दूपयति न चेति। शब्देन कि हत्तिर्विवनिता किं वा स्वरूपचतन्य ! नाव: बसेर्जडत्वेन मुग्यग्रहत्वानुपपत्तेः। द्वितीयं दूषयति नित्वो- उपलम्भेति । नित्योपलम्भात्मनोऽनुपलब्धिरयुक्तीवर्य । निराकरणम् उपसंहरति तथा चेति। तदिराकरणम्य प्रकतोपयोगमाह कथ तत् इति । एतत् पूर्वपक्षनिषेध प्रतिज्ञानोते मैषमिति। विरोध इति ·२५० ऽऽनेपः येदान्तसिद्धान्तमुक्तावली कथमज्ञानसिद्धिरिति वदन् प्रष्टव्यः किमयम- जानवरूपविपयकः प्रश्नः किं वा तत् सतपा- तत्स्वरूपमाधकप्रमागाप्रश्न एव वा चयम् ? आये अनाते स्वरूप प्रग्नानुपपत्तेः प्रश्नात् पूर्वमज्ञानस्वरूपसिद्धेरवश्यम्भावात् तवैव अज्ञानम्वरूपं सिद्धमिति कोऽत्र प्रश्नः । इत. स्वरूपप्रभाक्षेपाभ्याम् अन्यथा स्वरूपविषयप्रमाणप्रथे विरोध: अज्ञानस्य प्रमाणनिरसनीयत्वात् तत्र प्रमाणप्रश्न विरुद्धः स्यात् इत्यर्थः । लोकं ध्यारयातु' भूमिकामाह कथमिति । अज्ञानागी. कर्तृन् प्रति यदि इद पूर्वपक्षी वदति अज्ञानसिद्धिः कथमिति म इत्य वदन् मिद्धान्तिना प्रष्टव्य इत्यर्थः। प्रष्टव्यमाह किम् अयमित्यादिना। स्वरूपसाधकं स्वरूपबोधकमित्यर्थः । प्राद्यम् अज्ञानस्वरूपविषयकप्रश्नपक्षमनूद्य दूषयति प्राद्य इति। अयमयः । प्रश्नो हि वागव्यवहारविशेष: व्यवहारस व्यवहर्तव्यज्ञानसाध्यः व्यवहत्तं व्यञ्च अत्र अज्ञानस्वरूपमिति तज्ज्ञानतावश्यकं तथाच अज्ञानम्वरूपम्य वां प्रति सिदत्वात्। गतोऽज्ञानखरूपमिध्ये या प्रश्न इति । ननु न अज्ञानखरूप- सामान्यजिज्ञामया प्रयोऽयं येन अयमुपान्नम्भ: स्यात् किन्तु तदिशेपजिन्नास येति तबाह न च इति। कुत इति तत्वाह उौति । वैयोदित्ययः । अज्ञानस्वरूपसिहिरेव मृग्यते सा चेत् सामान्यत: मिदा कि विशेषज्ञानेन इत्यर्थः । यहा सामान्ध- प्रतीतिरैव विना विशेपमपर्यवम्यन्ती विशेपमपि ते कथित- वतीति वृथा तत् जिन्नामया प्रय इत्यर्थ ·२५१ वेदान्तसिद्धान्तमुहाक्लो। नच सामान्यज्ञानाद्विशेषजिज्ञासा युक्ता उक्तदोषात् नच आक्षेपो युत्तोऽभावज्ञानस्य प्रतियोगिज्ञानपूर्वकत्वनियमेन अज्ञानवरूप- सिद्धेः पूर्वमेव वृत्तवात् नच धमोपस्थितस्य अज्ञानरस आक्षेपो न्याय्य. यत: केन कुन बम इति पृष्टे परोतशब्दाभासेन अज्ञानविषयक इत्येव उत्तरं तथा च वमस्य स्वसमानविषयका- द्वितीयमाक्षेपपक्ष दूपयति न च इति। प्रजानाक्षेपो नाम अज्ञानतिरस्करए बदभावावबोधनमिति यावत् तद. भावरा शब्देन बोधनीय शब्दश्च जानपुर सर अभावज्ञानश्च प्रतियोगिज्ञानाधीन मिति प्रतियोग्यज्ञान सिमिति न तदपलापमहतोच। ननु प्रमाणसिदमेव न अपनाययोग्यमान पुन मोपस्थित मिति वाथ तव अपलापयोग्यमिति तबाह न च इति । ममस्य करणविषयाधीनलात् तदुभय त्वया याचमिति सिद्धान्ती प्राह यत इति । गन्दाभास एव धमे करणम् अनामय तम्य विषय इति। पूर्वपचिरी सिदान्ती मत ददाति परोहोति । गदम्य आभासलोपपादनाय परोनोति विशेषण सिदान्ती एव पूर्णक्षिणे मतमित्य दत्वा तहमति त्याच इति । भज्ञानममे उपादान किम् अज्ञानम् ? उत भन्यत् । नान्य, अनानम् उपादानलात्' तदनान कि निरुपयलेन प्रक्षत नदेय । उत अन्यत् । पाये आम्मायय रितीय सोन्याय वतीये चमकं चतुयनव. .

·२५२ वेदान्तमिवान्तमुक्तावनी। ज्ञानोपमादकत्वात् अज्ञानविषयकामराज्ञान- स्वीकारे अनवस्था दुवारा। हन्त तहि एका- जानासहिपातया आक्ष पं प्रयुञ्जानस्य अनेका- जानखीकरणे मदोन्मत्तस्य खव्याघातगौरव- वैयादिदोपमपश्यतः स्वपक्षनिर्वाहोव्याहत एव। नच एवं कचित् तब अपि प्रश्नाचे पयोः सत्त्वात्तुल्यः पय॑नुयोग इति वाच्यम् अज्ञात- त्या साक्षिसिद्धेऽज्ञाननिहत्त्वर्थ' प्रमाणप्रन्नस्य प्रमाणादर्शनेन स्वरूपतिरस्काररूपस्य च पाक्ष - स्थादि। द्वितीयत् तबाह भत्रमय्येति । अस्तु अनेकानान- परम्परति चेत् तबाह हन्त इति। अज्ञानाङ्गीकारे स्वमत- व्याघात: एफेनेव अत्तानेन स्वाकारस्य अन्याकारस्य च समस्य मिरिनेकाज्ञानस्वीकारे गौरवम् । किञ्च अनानस्य जडत्वेन स्वत एव प्रावत कखरूपत्वात् ন ঋষবামাৰা গানদিষৰূল্পানীজাম মমি গয়ালানি নীৰি েযদি রানাঘৰেদিনী काचित् मंविदुदिता स्यात् न च एवस्ति इति दूपणद्योत- नाय प्रादिपदम्। यत्र उभयोः समो दोष इति न्यायमाश्रित्य यत् पूर्व- पक्षिमतं तह पयति न च एमिति । परिहारासास्य हेतुमाह अज्ञाततयेति। परिहारसास्यव्याजेन हतीय पक्षमुत्यापयति ·२५२ वेदानासिहान्तमुक्तावली। पस्य कत् सुकरत्वात् । अस्तु तर्हि ममापि साक्षिसिद्धे अजाने प्रमाणप्रश्नः समासः एवं तर्हि अज्ञानसाक्षिणोः सम्बन्धोऽपि वाच्यः अन्यथा साक्षिगाः साधकत्वानुपपत्तः तथा अज्ञानतत्सम्बन्धयोः अनादित्वमपि वाच्यम् अन्यथा पूर्वमुतास्य इदानी संसारोपलम्भः स्यात् नच पूर्वमपि अज्ञानान्तरमेवेति वाच्यम् अजा- नपरम्परातः एकस्यैव लघुत्वात् । अस्तु वर्हि इति । अनानस्य साक्षिसिद्धत्व निर्वाहयितुम्ह एव. मिति । अज्ञानसादिसम्बन्धम्य अनादित्व विपक्षबाधकेन हट- यति अन्यथेति । साक्ष्य ज्ञानमम्बन्धस्य सादिले थादिकारणं किम् पात्मा? अज्ञान वा नाद्य, मुक्तस्यापि समारोपल स्यादि- त्यर्थः । मनानं चेत् तत् कि सम्बन्धिरूपम् १ अन्ददा ? गाय, खतन्त्रातानासमातिपत्तेः संबई चेत् ? न, सम्बन्ध स्य अद्यापि प्रसिदत्वात् अज़ानान्तरपक्षमनूय दूपयति न च इति । सदपि पज्ञान सम्बहमसम्बई' वा परत्वे वतन्ताज्ञानप्रसालि दितीये अनवस्था। ननु इयम् अनवस्था न दीपाय बनानपरम्पराया धनादित्वादिति चेत् तबाह अन्जानपरम्परात इति । पयमर्य, धात्मनि विमिति अज्ञानपरम्परा स्वीमियावरणामिति चेत् ! एकेनर तदुपपत्ते: अज्ञानसम्बन्धामिति चेत् ! स्पनर मम्बन्धोपपादनात् समवायरत् यथा समवाय सम्बन्धि प्रतीतिसिह सम्बन्ध स्वयमेव उपपादयति । गच समयाया- २२ ·२५४ सर्व सम्व- वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। तच्च यत् येन विना अनुपपन्नं तत् धित्वमनादित्वम् अनिर्वचनीयत्वं भावरूपत्व विचित्रशक्तिकत्वम् एकत्वमन्वहा यत्किञ्चित् अपेक्षितं खोपणादकत्वेन सर्व कल्पयति इति अपि वाच्यम् तथाच प्रमाणप्रश्नो ऽनर्थक एव अज्ञानस्य साक्षिणैव सिद्धत्वात् नच अज्ञान- विषयाज्ञाननिहत्त्व प्रमाणप्रश्नो युक्त इति न्तरं समवायघटयो: सम्बन्धोपपादकं तथाजानसाक्षिसम्ब- न्धोपपादकम् अज्ञानमेव इति लाघवादेकमेव अज्ञानं युक्त न तत्परम्परेति। अज्ञानस्य सत्त्वे देतापत्तेरसत्वे परोक्षप्रतीत्यविषयत्वापत्ते- रनिर्वचनीयं तत् अभावत्वे प्रपञ्चोपादानता न, स्यादिति अज्ञानं भावरूपम् अभावस्यापि उपादानत्वे तत् कार्ये सवुदिन स्यादिति एकस्य अनेकविचित्रकार्यजनकत्वानुप- पत्तिकल्पा रूपान्तरमाह विचित्रेति। धर्मिभेदकल्पनाती धर्मभेदकल्पना वरमिति अभिप्रेत्याह एकत्वमिति । अनादेरपि तस्य निवृत्त्यर्थ ज्ञाननित्तियोग्यत्वमपि वलव्यमिति अभि- प्रेत्याह अन्यहेति। एवं पूर्वपक्षिदारा ज्ञानं तत्वस्वरूपम् अज्ञानसाधकप्रमाणविषयकप्रश्रपक्षं निरस्यति तथाच इति। यदि एतादृशम् अन्नानं साक्षिणेव सिई किमत्र- प्रमाण करिथति सिडे साधनवैयादित्यर्थः । न अज्ञान- स्वरूपसिइये प्रमाणं पृच्च्यते किन्तु अज्ञानविषयान्नाननिह. उपपाद्य ·वैदान्तसिद्धान्तमुकावेलो। २५५ धाच्यं तदभावात् अज्ञानस्य प्रमाणेन ज्ञातुम- शक्यत्वाञ्च तेन तस्य विरोधात् । तदयं तमोदी- पन्यायः तथा हि । अज्ञानं ज्ञातुमिच्छेद्यो मानेनात्यन्तमूढधीः । स तु नूनं तमः पश्येद्दीपेनोत्तमतेजसा ॥ तथाच अज्ञानं कथमिति प्रष्ट्रवात्माज्ञान- मुपपादनीयमिति खानुभवसिद्धे कयन्ताऽनुप- तये। मेच अज्ञानविषयाज्ञाननित्तिः साक्षिणेव सिध्यति तस्य तत्साधकत्वादिति परमर्तन दूषयति न च इति । तदभावादिति अज्ञानविषयका ज्ञानामावादित्यर्थः । अज्ञानस्य अडत्वेन खत एव पाहतकरूपत्वादित्यर्थः । ननु यथा लोकरस्या जडेऽपि घटे प्रमाणस्य प्रहत्तिवत् अन्नानेऽपि प्रमाण प्रवर्ततामिति सवाद प्रज्ञानस्येति । घटस्य प्रमाणानिवयं त्वात् भवत नाम प्रमाणेन शक्य ज्ञानत्वम् अन्नानस्य प्रमाणेन निवर्य निष- संकलक्षणविरोधात् न प्रमाणनेयत्वम् अविद्याया युप्तमित्याह तेनति । उक्त विरोध न्यायेन स्पष्टयति तदयमिति । ननु दोपतमसोरपि न निवयं निवर्तकत्वविरो मन्द- प्रदीपे वैश्मान युगपत् तदुभयोपलोरिति न इत्याच उत्तम- तेजसैति। प्रज्ञानप्रवान्यधानुपपत्तिसिद्धम् प्रज्ञानं न कयन्ताम् पईति इत्युपसंचरति तथाच इति। ननु नदेव स्वीकर्तव्य यन सप्रयोजनविरोधि अन्नानच अनर्थ- हेतुत्वात् मुक्किनचपप्रयोजनविरोधि एव इति कथं तत् स्वीक- ·1 २५६ वेदान्तसिदान्तमुक्तावनी पत्तिरेव । कुतस्तर्हि मे मुक्तिः कर्तृलाद्यशेषा- नर्थव्रातप्रसववीजस्य आत्माज्ञानस्य स्वानुभव- सिदत्वात् तत्त्वमस्यादिवाक्यजन्चाऽपरोक्षब्रह्मा- त्मसाक्षात्कारेण अज्ञानवाधादेवेति गृहाण । ननु कोऽयं वाधः तव पूर्वप्रत्ययस्य व्यधि- करणप्रकारकत्वनिश्चय इति अन्ये तन्न अन्यथा- स्यात्यनगीकारात् अज्ञानस्य अदाधापत्तेश्च । र्तव्यम् । न च वेदान्तवाक्यजन्यज्ञानात्तबित्ति' शुतवेदान्ता- नामपि पूर्ववत् ससारानुवृत्तिदर्शनादिति शकते कुतस्तर्हि इति। अज्ञानस्वीकारेऽपि न मुक्त्यनुपपत्ति वाक्योत्थात् ब्रह्मात्मैक्यसाक्षात्कारात अज्ञानवाधाया मुन्न्य पपत्ते रिति कुतो सुतिरिति हेतुप्रय मत्वा उत्तरमाह तत्त्वेति । बाधशब्दार्थ निरूपयितु जिन्नासामुत्यापयति ननु कोऽयमिति। तत्र नैयायिकाभिमत वाधस्वरुपमाह तत्रेति। इद रजतमिति पूर्वप्रत्यय पुरोवर्ति विषयको रजतत्व- प्रकारकस्तस्य प्रत्ययस्य इदन्वेन व्यधिकरण इदन्वाधिकरणा मधिकरण प्रकारी यस्य म तत्प्रकारकस्तस्य भावस्तत्व सहिपयकीयो निथयो निर्णय उदमित्यमिति स एव बाध इत्यर्थ । ततथ पूर्वज्ञानस्य भ्रमत्वनिश्चयो वाध इति भाव । तदेतदपसिद्धान्तेन दूपयति तव इत्यादिना । अन्यथास्यातिवादिमते हि पुरोवर्तिनि गुप्तिकाशकले न रजत किन्तु सादृश्याद्युदबुइमस्कारोपनीतरजतात्मना पुरो पर्ति भातीति भवति पूर्वज्ञान भमो विषयस्य तत्र असत्त्वात ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। सविलासाज्ञाननिवृत्तिरिति अस्मदीयाः केचित् तदपि आपातरमणीयं प्रत्येकसमुदायाभ्याम- व्याप्तेः । किञ्च कैयं निहत्तिः ध्वममात्र वा ? जान- - ततय तत्त्वेन निश्चयो बाध इति तेषामेव युज्यते न अस्माकम् । अस्मन्मते पुरोवर्तिनि मिथ्यारजतस्य उत्पन्नलेन इदन्वेन प्रका- रस्य व्यधिकरणत्वाभावात् ततोऽपसिद्धान्त इति भावः। किञ्च पूर्व प्रत्यये व्यधिकरणप्रकारकत्वनिययोऽधिष्ठानविपयानानं बाधते न वा ? नाद्य, भिवविपयत्वात् अजान हि शक्तिविपयं बाधय ज्ञानस्य व्यधिकरणप्रकारकत्व विषयः। न च भिन्नविप- ययोर्जानाज्ञानयोनिवर्त्य निवर्तकभावोऽतिप्रसङ्गात् हितीयस्तु वैयर्थ्यादयुक्त इत्याह अज्ञानस्येति । तथाच ज्ञान विफलं संसारमूलाज्ञानम्य अनिहत्ते रिति भावः। विवरणकारमत दूपयितुम् उत्यापयति मषिलासेति । प्रत्येक इति किं विलास- नितिधि ? उत अज्ञाननिहत्ति'? उत उभयनित्तिः । न प्रथमहितीयौ अव्याप्त: अतएव न एतीयः। न हि प्रत्येक- निहत्तिरुभयनिहात्तिः प्रतियोगिभेदेन अभावमेदादित्यर्थः । ननु कार्याकारपरिणता ज्ञाननितिरेव बाधः । न च पव. मध्याप्ति. सर्वत्र अनुगणनादिति चेत् । सत्वं सयापि निरत्ती प्रतियोगिकार्याकारपरिणतमनानं किं विशेषणम् ! उपलक्ष वा ? नाद्यः, तागज्ञानस्यापि याधत्वापत्तः उपलक्षणं घेत प्रभाव परिचायकधर्मस्य उपलक्षणशतस्य प्रभाषाम् । नियत्तिमानं वाधः स्वादिति तन विकल्पयति फिञ्चेति ..

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। २५८ वा ? नादाः साध्यः स एव वा ? पदार्थान्तरमेव वा ? आत्म- स्वरूपं नहरायाघातजन्य- घटादिवसे तदव्यवहारात् । न दितीयः उत्तरज्ञानसाध्यपूर्वज्ञानध्वंसे तघाखापत्तेः ज्ञान- मावव से अतिव्याप्तेश्च । न तृतीयः, तट- वसाव्यापनात् तदनिवृत्ती अढतचतेः । चतुर्थः, तस्य नित्यसिद्धत्वेन जानवैयथ्यांपत्तः । तस्मात् वाधस्यैव निर्वतमशक्यत्वात् कथमज्ञान- तत्कायवाधात् मोक्ष इति । पदार्थान्तरमिति न सत् नासत् न सदसदात्मकं नच अनिर्वचनीयं किन्तु पञ्चमप्रकार इत्यर्थः । तदव्यवहारात् बाधाव्यवहारादि- त्यर्थः । तथालापत्ते बांधत्वापत्ते रित्यर्थः । ननु पूर्वज्ञाननिष्ठति प्रति न उत्तरज्ञानत्वेन कारणता किन्तु क्षणिकाविशेषगुणत्वेन । तथाच तत्र न अतिस्थाप्तिरित्याशयाह ज्ञानमात्रेति। पदार्थान्तरं निवर्तते न वा ? आद्य दूपयति तत्ध्वंसेति । द्वितीय दूषयति तदनिवृत्तौ इति । ननु कथम् अतक्षति: मतो द्वितीयस्य अभावादिति चेत् । न, पदार्थान्तरस्य अनिर्वचनीयवैलक्षण्यात् असत्त्ववैलक्षण्या च धात्मवत् सदूपत्वोपपत्तेः तत: पदार्थान्तर- स्थिती कथं न प्रतक्षतिरिति चतुर्य दूषयति तस्येति । अात्मस्वरूपस्य इत्यर्थः। ननु न आत्मस्वरूपमा निहत्तिः किन्तु वृत्त्य पलक्षितमिति चेत् ? न, गृहे काकजन्यढण- बादिवत् अत्र इनिजन्यात्मपरिचायकस्य श्रात्मनिष्ठस्य धर्मस्य ·वेदान्तसिधान्तमुक्तावली। २५८ अब ब्रूमः। साक्षात्कृते त्वधिष्ठाने समनन्तरनिश्चितिः । अध्यस्यमानं नास्तीति वाध इत्युच्यते बुधैः ॥४०॥ शुद्ध अधिष्ठान विपरीतमध्यस्य प्रवर्तमा- नस्य निवर्तमानस्य वा यदधिष्ठानविषयकं वाधकज्ञानं परोक्षसपरोषं वा उत्पन्न तदनन्तर- मिदमिह कालवयेऽपि नास्ति इति योऽयं निशयः स एव वाध इति सर्वजनानुभवसिद्धम् । अन्वधाख्यातिवादेऽपि अस्य अर्थस्य अर्थात् पर्यवसानमस्तीति वाच्य तबाध्यस्थमानस्य अन्वत सत्त्वाभ्युपगमात् एवं ब्रह्मात्मसाक्षात्- कारे जाते अज्ञानं तत्कायं च सर्व' यावत् किञ्चित् तव अध्यस्तं तत्सर्वं तत्र कालत्रयेऽपि प्रभावावृत्त रुपलक्षणवानुपपत्तेः मलतीपयोगमुएपादयन् बाधनिराकरणमुपसहरति तयादिति। प्रतिपत्रोपाधाषधम्यमान कालवयेऽपि न पस्तोति योऽधि- छाननिययानन्तरं बोधः स एव वाध इति परिहरति अष बूम इत्यादिना। उन्नामय संघादयति उच्यते बुधरिति । मोकं याचटे गई अधिठानम् इति। परोक्षधमे परोक्षमधिष्ठानजानमपरोदो तदपरोक्षमिति विभागमाथि त्याह परोक्षमपरो वेति। ननु याश्पियो शभ्यमनि- वचनीयमिति भरतो मते तदिदं वाशिमय निकम ·२६० वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावन्नो। नास्तीति यो निथय: खानुभवसिदः स एव तस्य तब वाध इति उच्यते अत एव प्रतिपन्नोपाधी निषेधप्रतियोगित्वमनिर्वचनीयत्वमिति दायविदां लक्षामपि समञ्जसम् । उत्तरकालीननिधिप्रतियोगित्वेऽपि वर्तमानातीतकालयोः सत्वान्न बैकालिक- निधप्रतियोगित्वम् अनिर्वचनीयत्वमिति वाच्यं अनिर्वचनीयत्वापरिज्ञानात् नहि कादाचित्- कलमावेगा अनिर्वचनोयत्वं भवति पराभिमत- सत्यस्याऽपि घटादेस्तधात्वात् । 1 अन्यधाग्यातिवादिमते मत्यपि कान्ताकरादो विद्यमानरजते गत यतः तदपि कालत्रये पुरोवर्तिनि शुक्रिकाशकलं न अस्तीति भवति निश्यविषय इत्यागडा परिहरति न च अन्यथेति । अध्यस्यमानपदेन हेतुमाह त ति । अन्यधारख्याती भ्रमविपी रजतादिन्यत्र मन् अम्मन्मने तु यनव अधिष्ठाने अध्यस्थते रजतादि तवं च तदात्मना तत् सत् न खातन्वाण इति भवत्यधिठानात् पार्थक्येन विकालं तदसदेवेति विशेप इति । उक्तम दाष्टान्तिकेन योजयति एवमिति। अध्यस्तस्य वैकालिकाभावनिश्वस्य वाधले सम्प्रदायविदामनिर्वचनीय- लक्षपम् उपपन्नं भवति इत्याह अतएव इति। গলিনীৰ স্বৰৰমামা এবিনি না স্ব দুনি। अध्यस्यमानस्य वाधोत्तरकाले प्रसववत् ततः पूर्वमपि असत्त्व- ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलौं । नच आविद्यकत्वेन विशेषः कारणास्त्र नामान्तरकरणापत्तेः नच ज्ञानवाध्यलेन विशेष: तस्यामि सतो नास्तित्वप्रमित्यनुपपत्तेः नच सकलकार्यकारगवाधरूपस्य नास्तीति प्रत्ययस्य मेव इति न असम्भविलक्षणमिति अभिप्रेत्याह अनिर्वचनीयेति। इसमेवार्थ स्पष्टयति न होति । कदाचित् असत्त्वमात्र न अनिर्वचनीयत्वमतिव्याप्तेरित्यर्थ. । यद्यपि अस्मन्मते घटादिरपि अनिर्वचनीय एव तथापि परस्य तव विप्रतिपत्तरतिव्याप्ति: स्थादेव इति द्योतयितु पराभिमतेत्यादिविशेषणम् । घटादिव्याहत्तये विशेषणं शद्धिन्वा दूषयति न च इति । भाविद्यकावे सति कादाचित्क मनिर्वचनीयमिति लक्षणे न युक्तामित्वर्थ. शशिरजतस्य भाविद्यकावं कि कारणमाव- प्रभवत्वम्। उत मानाध्यत्वं नाद्यः, इत्याह कारणस्येति । अविद्याशब्देन कारणमुच्यते तथाच तजन्य काहाचिकमनि- वैचनीयमित्यत भवति तथाच अतिव्याप्तिरित्यर्थः। द्वितीय- मभूध दूषयति न ति। नवाच घटादी पूर्वपक्षे न पति- ध्यासिरितिभावः तस्यापि इति तस्य पपि विशेपस्य धम- म्भवः कथं ज्ञानबाध्यत्व नाम ज्ञाननिवद्वत्व' नच तत्सतः सम्भवति। पात्मनि अतिप्रसङ्गात् अतएव माह सत इति । ततो ज्ञानबाध्यत्वान्ययानुपपत्या वर्तमानातीतकालयोरपि अध्यस्त स्वरूपतोऽपि अमदेव इति अधिष्ठाने वैकालिकामाय- प्रतियोगित्वमनिर्वचनीयत्वमिति अनवा नक्षणमितिमात्रः। ननु बाधात्मानिययः शिमात्मैव : उत्त भिवाचावे ममारादभन । हितीये वाध्यो वा पात्मवत्सन् वा वाध्यत तर्हि स्वस्थ बाध:

·२६३ वेदान्तमिदान्तमुक्तावली। वाधान्तर मृग्यम् अन्यथा अहेतचतिरिति वाच्चम् ब्रह्मातिरित्तासर्ववाधरूपस्य तस्य स्वान्त- भावनैव तधात्वात् नच ब्रहातिरित्तमस्ति स्वयमिव बाधान्तरं वा प्रयमे आत्माश्रय हितीये अन्योन्याय- यादि सशेत तदातक्षतिरिति परमत दूषयति न चेति । हेतु माह ब्रह्मेति । ब्रह्मणि अध्यस्थमान सर्व कालवये नास्तीति निय- यस्य अस्तिरुपये एक बाधात्मक अपरमध्यस्थमानव तत्र अध्ययमानत्वेन रूपेण स्त्रविषयत्व बाधत्वेन विपयित्वमिति न प्रात्माश्रय इत्यर्थ । तथाच न प्रतक्षतिरिति भाव । ननु वाध्यमान प्रपञ्चो ब्रह्मातिरितोऽस्ति न वा 7 आस्त चेत् । प्रात्मवत् अनिवयं स्यात् न अस्ति चेत् । तर्हि तदभावो. शे न ज्ञानादौ प्रत्तिन स्यात् तदभावस्य स्वत सिद्धत्वात् नच सदसविलक्षण प्रकारान्तरमस्ति परस्परविरोधेन अकारान्तरस्थितिरिति न्यायादिति तनाह न चेति। अनि वैचनीयत्वेन इति । न तावत् इद जगत् सत् न इति न इति इत्यादि शुल्या तावत् बाधात् न अपि अमत् अपरोक्षत्वात तस्मात् यातिबाधान्यथानुपपत्त्या ब्रह्मातिरिना सहसद्दि लक्षणं अनिर्वचनीय न्यायस्य च प्रमाणविरोधेन अाभा सत्वात् एतच्च मतोऽपि जनिनैवेत्यादौ असलञ्चोय परि- हतमित्ययः । ननु अविवितव्यपहारप्रमञ्जक म्मरणादग्रहीत भद ग्रहणमेव चमत्वेन व्यवष्ट्रियते नव तक्षिपयोऽनिर्वचनीय पुरोवत्तिन सत्यत्वात् तथा न इद रजतमिात बाधप्रत्ययोऽपि व्यवहारमात्र बाधते न भ्रमविपयन्य कालत्रयाभाव बोध यति तलायमनिर्वचनीयवाद इति अख्यातिवादिनी मन्यन्ते।

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। नास्ति वा इति विकल्यावकाशः अनिर्वचनी- यत्वेन परिङ्कतत्वात्। अख्यात्यात्मख्याव्यसत्- ख्यातिवादेषु भमवाधव्यवस्थानुपपत्तेः अन्यथा- आत्मण्यातिवादिनोऽपि न रजतमध्यस्तमिति पाहु किन्तु सम्प्रयोगमन्तरेय अपरोक्षवात् सविदात्मकत्वेन थान्तरस्य रजतस्य वहिष्ट्वेन प्रतीतिभ्रम न इद रजतमिति बाधोऽपि न रजतासखमावेदयति । किन्तु तत्र दन्त्वापरपयाय वहिष्ट्व प्रतिपति। धर्मिधर्मोभयनिपेधाप्रेच्या धर्ममावनि लाघवादित्येवं सनिरन्ते असतख्यातिवादिनोऽपि न अनिर्वचनीय रजत. मित्याहु किन्तु निस्तत्त्वमसदेव रजत ज्ञानादेव असत्प्रकाश नसामात् रजत भासत । अतएव वाधोऽपि रजतासत्त्वमेय बोधयति न द रजतमिति ततो ब्रह्मव्यतिरिक्त जगत् अनि वचनीयमिति एतदेव अनिवचनीयमित्याशयाह अस्यात्या मेति । अण्यातौ तावत् ग्रहणमेव स्मरणादगृहीतभेद वाध्या मेदव्यवहारप्रसञ्जकत्वात् भ्रम इति व्यवस्थापितम् । तदसत् ग्रहयग्मरणे भासते न वाहन चेत् तर्हि मस्त लन्मते मानस्य स्वप्रकाशत्वादमासने स्वरूपाभावनियमात् । भासेते चेत् ? कय तहिं तयोर्मेदाग्रहो भेदस्य स्वरूपत्वात् अतएव न अभेदव्य- हारप्रसज्जकत्व तत कष धमव्यवस्थापन तथा बाधव्यवस्था- पनमषि अनुपपन्न यव त्यतपणस्य व्यवहार एव न उदेति तत्र न इदमिति ज्ञानस्य वाधकत्व न स्यात् तस्मात् मण्याती प्रमादिश्यवस्थापनानुपत्तिरिति । आत्मरयातायपि कि जाना. कारता वाधे अध्यस्थते नानात्मनि रजते वा वहिष्ट नाया, विज्ञानवादिमते वायस्थ प्रलोकवादरलेन पधिष्ठानला- ·२६४ वेदान्तामिहान्तमुसाबनी। ख्यातिवादिनैव दर्शितत्वात् न इह यत्यते ग्रन्यगौरवमयात् अनात्मविचारत्वाच्च । नुपपत्त: तथाले वा इद रजतममदिति प्रतीति: स्यात् । ननु मदिव्युनखाभावादमदेवेति चेत् ? न, तथात्वे रजता. चिनः प्रहत्तिर्न स्यात् अय रजते वहिष्वं ममारोप्यते तह নগ্রাঘি গম্বা নৱিষন্নন স্বমলিনা ল গ্রাহ্ স্মষ स्यात्यापत्तथ रजतम्य मानाकारत्वे प्रमाणाभायाञ्च । नच न इद रजतमिति वाधप्रत्यय एव लाघवानुग्रहोतो रजतस्य वाद्य- लनिधन अर्थादातरत्वमावेदयति इति माम्प्रतम्। इदनव हि सनिहितत्वं तच्चेविपिह तर्हि असन्निहितमव रजतं स्यात् तस्य प्रतियवात्मकसब्रिहितत्वं कुतस्त्य नच सम्प्रयोग- সনৰ গৰান্নান ন মালাল বিমা মা- न्तरवतिन एवं रजतस्य इन्द्रियमन्त्रिकोपपत्ते. सम्प्रयोग- मन्तरेणेति विशेषणासिहे. यत्तु न दूद रजतमिति बाधी. वाहामिदन्त्र निषेधति न रजतमिवि तन बाधो नोभयमपि निधति किन्तु तयोस्तादात्मा तषिश्च निपिई इदन्त्व पुरोवत्तिनि स्थास्यति रजतं रजतत्व वा ? देशान्तर रजते वा इति तन्मले धमाधव्यवस्थापनमनुरितमेव यतु असत्- ख्याती असदेवासत् प्रकाशनसमर्थ ज्ञानं भासयति इति तदपि असत् श्रमत. अपरोक्षप्रतीत्यदर्शनात् मामस्य च कुन मामध्यमिति विषयसापचलेन विपयस्य अमलय कार्यनाम्य- विकल्पासहत्वात् अमत्येव असत्याति, यदीप बाधी रजता- मत्त्वमेव आवेदयतीति तदपि अन्ययाण्यातिवादिमते पूर्व- मेव प्रामध्यातिनिराकरणप्रसङ्ग एवं परिहलं तती न स्यात्य तर युकमित्यर्थ. । ननु अन्ययाण्यातिवादिना दर्शितं चैन ?

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। तस्मात् बाधकप्रत्ययोत्तरमध्यस्तस्य चैका- लिकासत्वनिश्चयो वाध इति सिद्धम् । तथाच सुरेश्वरः। तत्त्वमस्यादिवाक्योखसम्यग्धोजन्ममावतः। अविद्यासहकार्येण नासोदस्ति भविष्यति ॥ अथ कथ विद्याया विद्यावाधवात्वम् विरो- धादिति चेत ? कस्तहि तयोर्विरोधः? किमे- ककालानवस्थितत्वम् ? उत एकदेशानवस्थि- त्वम् ? आहोखित् वध्यघातकत्वम् ? अथवा किं सव इति तनाह नह इति । श्रवत एव यात्चन्तर- निराकरणस्य सिदत्वात् तन्निराकरण पगरयुग साधादा- त्मविचाराभावादित्यया। सर्वदोपापेत वाधनिरूपणम् उपसारति तस्मादिति। उत्तमय सुरेखराचार्यवचनेन दृढयति तथा इति । अब नासीदिति वकालासत्वमेव मात अधिकानसा- चात्कारानन्तर इति तफ्तीतिरेव वाधीन अविद्यानिहत्तिरित्यर्थ । इममेवाथै हृदयितु शहामुत्थापयति पय कामति । विद्याधिष्ठानसाक्षात्कारः प्रय' मत्वा उत्तर माते पिरोधेति । तर्हि विरोधमेव निहि इत्या स्तर्हि इति । कि शम्द- सूचितान् विकल्पान् भाइ किमेवादिता। ननु पूर्वमा २३ 1 ·1 वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली भावाभावात्मकत्वम् ? नाद्यः पूर्वभाविन्या अवि- दायासह विद्यावा एककालावम्बितत्वात् विद्यो- तरमविद्यानिवृत्तेः अन्यथा विद्यावैययात् । न द्वितीयः व्यधिकरणयोविद्यानिधयोर्विरोधाभा- वेन एकाधिकरणात्वस्थ अवभ्ववतव्यत्वात् । टतीये वध्यस्य घातो वाच्य. । यत्कर्तृत्व घातकत्व ध्वसो घातस्तत्तत्त्वं घातकत्वमिति चेत् ? स तर्हि बध्याभिन्नः स्वतन्त्रः पदार्थ. कधित् ? उत तदर्मः तदात्मैव वित्वमेककालावस्थानेन प्रयोजक घटमागभावस्य पूर्वभावि नोऽपि घटेन सह अनवस्थानादिति तबाह विद्योत्तरमिति । घटस्य प्रागभावनिहनिरूपत्वात् नेकालत्व तयोयुत- मित्यर्थ । অৰিহানৰৰিত্ৰালন নাৰালীনৱান अविद्याविद्ययोरेककालत्वमनपहरणीयमेव इत्यर्थ । ननु किमिति विद्या अविद्या निवर्तयिष्यति प्रमयावभासक खेन तम्या अन्यथासिझेरिति तवाह अन्यथा इति । प्रमेयस्य स्वप्रकाशत्वादिद्याविद्या चेत् न निवर्तयेत् व्यर्थी स्यादि- त्यर्थ । वक्तव्यत्वाहिरोधसिद्धार्थमित्यर्थ । घातस्य वक्तव्यत्वे प्रशतोपयोगमाह बकर्तृत्वमिति। घातस्वरूप निरूपयति ध्वस इति। स्वतन्य इति न तावत् ध्वसो बध्यजन्यो भिन्नत्वात् । न च भित्रेऽपि घटे निमित्तदण्डादिजनक यया एवं ·वा वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। पाये बध्यस्य ध्वंसो न स्याहिमवदिन्थ्य- योरिव परस्यरासम्बन्धात् । द्वितीये धर्म एव धर्मिणो दीर्घायुष्मानयति अन्यथा निराश्रयो धर्म एव न स्यात् । तीये तु विद्याविद्योत्यादिकवेति कुतो विरोध.। न चतुर्थः विद्याऽविद्ययोः उभयो- रपि भावरूपत्वात् अविद्यायाः प्रागभावरूप- त्वस्य निरस्तत्वात् अन्यथा एककालावस्थानं न स्यात्। तस्मात् विद्याऽविदायोर्विरोधस्य निर्व- मशक्यत्वात् कथ विद्याया अविद्यावाधकरवं विमरीत वा कि न स्यादिति । अत्रोच्यते । मिनमपि ध्वस प्रतियोगितया बंध्य जनवेदिति वायं कथित प्रतियोगिनो ध्वसस्य कस्पितत्वेन मुलेरपि कल्पितवप्रसङ्गात् স্বজনিন নাঘনখ নাহি নয় অবিশ্বাসাঘীনাল प्रविद्यानित्यवस्थाया प्रमाहलायभावेन तहिपयकजन्य. जानासिद्धे' तत सर्वातना प्रविद्ययाऽसम्बन्धात् ध्वस, स्वतन्त्र एव इत्यर्थ । भिवोऽपि न स्वतन्त्रस्तदर्मवादिन्यभिमेत्य पक्षा. न्तरमाह उत तदर्म इति । पूर्गाव खतन्त्रराष्ट्राधमाथित्व पाय दूपयति पाई इत्यादिना। निरबत्वादिति भावरूपजगदुपादानस्य यति गेप। किछ विद्याविद्ययाविरोधाविशेषात् पिव साधा कि न ·२१८ वेदान्तमिदान्तमुतावनी। उपमाखभावत्वमविदाया विरोधिता। तत्कर्तृत्वं तु विद्यायाः प्रकाशतमसोरिव ॥४१॥ यद्यपि विरोधान्तरमिह निर्वतमशक्यं तथापि उपमझेपमर्दकभावलक्षगोऽयं विरोधः शक्यत एव निर्वतम् अविद्योपमर्दकत्वस्य विद्यास्वभावस्थ अन्वयव्यतिरेकाभ्यां लोक- प्रसिद्धत्वात् । स्थात् नियमे प्रमाणभावादित्याइ विपरीतं वैति। पूर्व- पक्षानुवादेन मिहान्तमुपक्रमते प्रवीच्यत इति । को विरोध इति प्रश्ने विरोध निरूपयितु विरोधकार्यमाह अयमति। विपरीत वेति दोप परिहत्तुं प्रमाणमाह स्वभावति । विद्यायास्तकर्तृत्व विरोधिता इति पूर्वण अन्वय । खभावे दृष्टान्तमाह प्रकाशतमसोरिवेति । सोकं व्याचष्टे यद्यपि इत्यादिना। पूर्वोक्तविरोधदीपाणा- मपरिहार्यत्वमाह विरोधान्तमिति । तथापीति उपमयोप- मर्दकयोर्भावस्तेन लक्ष्यते अनुमीयते यो विरोध म उपमोप- मर्दकभावलक्षण कार्येण कारणस्य अनुमानादित्यर्थ । वि. द्योपमों वैति अब स्वभावपदसूचित हेतु विवृणोति अवि- घोपमर्दकत्वस्य इति । सत्या विद्याया न अविद्या यथेय शुक्ति- रिति विद्याया शवविद्याया उपमर्दो नैव अत्र रजतमासीदिति शक्तिविद्याया अभावे सति शुहोरावरणम् अन्यथा रजतात्मन्ना च प्रतिभासी दृश्यते इति अन्वयव्यतिरेकाभ्याम् अविद्येव उपमयसमावेति लोकप्रसिद्दया कल्पात इत्यर्य ।

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। नच विरोधिताऽविशेषे विद्योममर्दकत्वमेव अविद्यायाः कि न स्यात् इति वाच्यम् । तथा सति विद्योत्यत्तिरेव न स्यात् । उपमर्दिकाया अविद्यायाः पूर्वमेव स्थितत्वात् प्रतिनियतखभा- वस्य पर्यनुयोक्तुमशक्यत्वाच्च यथा प्रकाशत- नच तव वैपरोत्यं शशितु शक्यते दृष्टविरोधात् । नच वध्यघातकपक्षोक्तदोपप्रसहिः उपम- मसोः। भन्वयव्यतिरेकसिहखभावमपि उपम पमर्दकत्व विपक्ष- बाधकेन अपि दृढयितु पूर्वपक्ष घेपरोत्यप्रमनिरूपमनूय पराचष्टे नच इत्यादिना । विमता पविद्योपमा अविद्याला शुन्यविद्याविदित्यनुमान विपक्षमाधकसहितमर्यात् सूचित सम्प्रति तय हेत्वन्तरमा प्रतिनियति। ननु उपमर्दोऽपि अविद्याती भित्र: उत स्वतन्त्र १ इत्यादिदोपप्रसहिरवापि पक्षे भविथति इत्यामशाद न च इति । नमणि कालवयेऽपि सपिलासा विद्या नास्ति इति निययस्य उपमर्दलान् तस्य च विषयाचाधन प्रमारूपत्वात्। ननु अविद्या ऐन न निवते नाई प्रधानमयसाक्षात्कारी विफल स्यात् तबाह विद्योत्तरमिति । प्रनमाक्षात्कारम्ब बाधात्मकोपमर्ट एव फलम् अधिहानभेदेन विवादेरमलेन तविपत्ते कर्तुमगक्यत्वात् कम्ताई याथम्य मानामनी विषय निर्विषयमानायोगादिति देत न विद्यादेनकातिक निषेध एर। ननु सोऽपि किमभावो सन् वा ! भाये समति- ·-२७० वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। दय कालवयेऽपि नास्तीति प्रमितिरूपस्य वाधापरपयायस्य विद्योत्तरं जायमानत्वात् । ननु अविद्योपमर्दकखभावत्वं चेत् विद्याया- स्तहि विदुषो विद्योत्पत्वनन्तरमविद्यायाः सका- व्यायाः समूलकाष कषितत्वात् तदैव विदेह- योगिनो ज्ञानादेः सत्त्वापत्तिः संयेत् स तर्हि प्रात्मनो भियः ? उत आत्मैव ? आये हैतापत्तिः अन्य अधिष्ठानसाक्षात्कार एव स इति न बाधविद्ययोजन्यजनकतेति मैवं साक्षात्कारोपाधि- कात्मस्वरूपस्यैव वेकालिकाभावत्वात् शुद्देन च उपाधिना सविलासा विद्या कालत्रयेऽपि प्रात्मनि नास्ति इति यात्म. स्वरूपविपर्य ज्ञानं जन्यत इति को दोपः । न च अयं पक्ष: कैरपि सम्प्रदायविद्भिन खोकत इति वाचम् ? वार्तिककृतां सम्मलेर्दर्शितत्वात् विवरणचार्यैरपि। ननु प्रतिपयोपाधी रज- तादेरभावं बाधो वोधयति प्रतिपत्रोपाधौ धनावप्रतियोगित्वमेव मिथ्यात्वं नाम इति वदद्भिः अयमपि पक्षो दर्शित एव कध. मन्यथा ते बाधो बोधयतीति वदेयुः कथं वा तत्त्वदीपनाचार्या प्रभावपदं वैकालिकाभावपरतया व्याकुर्युः तस्मात् तैरपि पक्षोऽयं स्वीकृत एवेति न असाम्प्रदायिकमेतदिति । ननु विद्योपमर्दकत्वं विद्याया न युक्त जोवन्मुक्त्यभाव- प्रसङ्गादिति शरते ननु इत्यादिना । समूनमिति । ननु अवि- याया प्रनादित्वात् मून्नानुपपत्तिः। नच अधिष्ठानमेव मूल तस्य अमत्वैकरूपम्य कल्पितत्वानुपपत्ते: तत्वे वाशून्यामतापत्तिरिति चेत् ! मैवम् अहमित्वध्यासोऽविधा तस्याः कार्य कर्तृत्वादि ·. वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। कैवल्यप्राप्ती देहयातस्तात्कालिकः स्यात् तथा च उच्छिन्न. सम्प्रदायः स्यात् । नच प्रारब्धसामाद्देहपातो नास्तीति वाच्यं प्रारब्धस्थापि अविद्याकार्य्यतया तदभावे स्थातुमशक्यत्वात् तन्वभावे पटस्य इव। नच प्रारब्धकर्मफलभोगनिर्वाहकतया कियरकाल- मविद्याऽपि अनुवर्तते इति वाच्च विद्याया अविद्योपमर्दकत्वखभावहानिप्रसङ्गात् । न च उत्तरकाल एव तथा स्वभावः एकस्य स्वभाव- तस्यामूल मूलाजानं यथा । तमेतमेव लक्षणमध्यास पण्डिता अविद्येति मन्यन्त इति । मास्तु तर्हि जीवन्मुक्तिस्तबाह तथाच इति । श्रोत्रिय ब्रह्मनिष्ठमिति विशेषणेन उत्पन्नसाक्षात्कारस्यैव प्राचार्यत्वात् तस्य च सय एव मुक्तत्वात् क उपदिशेत्तदभाव कथ ब्रह्मविद्यासम्प्रदाय प्रवर्ततामिति वेदान्तानामबोधकत्व लक्षयममामाण्य प्रसज्येत इत्यर्थः। ननु तत्वज्ञानोत्तरमेक देहपात इति पयुक्ती देहकारणस्य मारधर्मशेषस्य सत्त्वात् । न च तदपि तत्त्वज्ञाननिवर्त्यम् अविरोधादुपजोयल्वात् च इति तबाह नव इति । यद्यपि प्रारब्धार्माविरोधितावन्नान नथापि प्रारब्ध कर्म न तावविरुपादानभावकार्यस्य तत्वादृष्ट सोपादानम् चेत् । तत् किम् पात्मोपादानम् अविद्योपादान वा? नाथ, मारमन अकारणलेन तदुपादानखानुपपत्ते। द्वितीय वेत् ? तर्हि सा विद्यानिहत्तावा तिष्ठतिया? पाद्यम् ·૨૬ર वेदान्तसिदान्तमुक्तावली। ध्यानभ्युपगमात् नच आवरणशक्तिप्रधानमज्ञानं निवृत्तमेव विक्षेपशक्ति प्रधान तु अनुवर्तते प्रारब्ध- निर्वाहाय इति वाच्यम् । अज्ञानदयाभावात् । नच एकमेव शतिदयविशिष्टम् । एकस्य युग- पत् स्थितिनियोविरुदलात् । नच ति- निवृत्तिमात्रमेव विवक्षित शतिशक्तिमतोरभेदात् भेद वा अज्ञान न निवर्तत । नच प्रारब्धानिवृत्त्या तन्नित्ति. प्रारब्धनि- हत्तेः अप्रमाणत्वात् । नच तदनन्तर जान- मेव अप्रतिबई' तन्निवत कमिति वाच्च प्रार- ब्बना देहपातानन्तर ज्ञानस्यैव अभावात् अनूद्य दूषयति प्रारमस्य अपि इति । द्वितीयम् अनूदा दूष- यति न च इत्यादिना । उत्तरकाल ण्व इति प्रारब्धकर्मशेष- निवृत्त्युत्तरकाल इत्यर्थ । अज्ञान न निवर्ततेति प्रारब्धकर्म- शेपभोगात् प्रागावरणशशि जानमयनयति तदुत्तर विक्षेप- शक्ति निवर्तयति। तथाच अजानस्य धर्मिणो निवर्त का- भावात् तब निवतेत इत्यर्थ । ज्ञानव्यतिरिक्षमज्ञानस्य निवर्त्तकम् प्राशय पराचष्टे नच इति। तस्य अनिष्ठत्तरित्यर्थ । ननु निवर्तकाभावी सिद्ध ज्ञानस्यैव अविद्यानिवर्त कलात् तहि जीवन्मुहिविरोध इति चेत् १ न, प्रारब्धकर्मशेषेण प्रतिबन्धात् अप्रतिबद्धस्यैव कारणस्थ ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। पूर्वज्ञानस्य च प्रारब्धेन प्रतिवद्दत्वात् । नच अविद्यासंस्कारी लेशाविद्याशब्दाभिधयो अनु- वर्तत इति वाच्य तस्यापि अविद्याकार्य- त्वात् । अविद्यामावले च संस्कारशब्दप्रयोग- कार्यजनकत्वात् कर्मशेषनिवृत्ती प्रतिवन्धाभावादप्रतिबर्ह तत्त्व- जानमज्ञानसुपमर्दिष्यतीत्याशश्च पराचष्टे नच तदनन्तरमिति । न च वायमिति अन हेतुमाह प्रारति । ननु प्रारब्धकर्मनाथ सति पचात् देहो नश्यति तमाशस्य देहनाशतत्वात् ततस प्रारब्धनाशोत्पत्त्यवस्थायां प्रतिबन्धासम्भवात् देहादेश विनश्य- दवस्थस्य सत्वात् तदानानं जायतामित्यागा नायं विशिष्टि न च देहपातानन्तरमिति। मारकर्मशेषो हि देह एव न तकारणीभूतः कश्चिदन्योऽस्ति शेषशब्दवायः कर्मणो देशादि- দল অশ্বিনয় কলমা নঘার ময়নাম হয় देहपात इति तदनन्तरं कारणाभावात् ज्ञानमेव नास्ति किम् अज्ञान निवर्तयेदित्यर्थः । ननु यद्यपि मूलानानं निहतं तथापि तत्मस्कारोऽनुवर्तते । न च भानक्रिययोरेव मस्कार नाशमात्रमयुक्तत्वात् संस्कारस्य ततय अपरोक्षामन, संस्कार लक्षणदोपवशात् देहाधनामाकारावभास इति स्यादेव जीवन्मुक्तिरिति पक्षं दूषयति नच इति। सानक्रिययोग्य संस्कार इति नियममाश्रित्य संस्कारगम्दस्य प्रान्तरमाइ लेगेति । लेयाविद्या विद्यावस्थाविशेष इत्यर्थः । ता.पणे हेतु- माह तस्यापोति। प्रयमर्थः संस्कारो न तापदनादि. मस्कार- वाभावप्रसङ्गात् मादियेत् । तदुपादानम् अामा अधिद्या या! नाद्यः, भनिर्विकारत्वात् अविद्या चेत् । तहिं ता नागे ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। चेत् ? अस्तु तर्हि श्रवणादिविधरर्थवादस्तत् शास्त्र तथाच लौकिकवैदिकप्रमाणविरोधात न कथं विदुषो देहस्थिति. कल्पाते। नच मुक्तेपु- চুয়াল प्रारब्धस्थितिः साधितेति वाच्य दृष्टान्त वैषन्यात् तत्र कर्मोपादानस्य दूपो.अना- शात्। नच जीवन्मुक्ती सार्वलौकिकी प्रसि- धिरव्याहवेति वाच्य प्रमाणविरहेगा प्रसिद्धर- अपरम्परारूपत्वात् । नप अप्रामाणिक स्य शास्त्र- काररुपपादनमनर्थकमिति वाच्य शिष्यस्य विचार विधायकपदाभावात् । दितीयमगीकरोति अस्तु ताई इति । तयातन स्वार्थे प्रामाण्यमित्यर्थ । ननु प्रमाणविरोधे तत् सवाद वा न अर्यवादाना प्रामाण्यम्। नच अब तदस्ति ततो देवताधिकरणन्यायेन स्वार्थऽपि प्रामाण्य किं न स्यात् इत्याशयाह तथेति। लौकिक प्रामाण्यमन्वयव्यतिरको सति शुक्तिसाचाकार सपिलासाविद्योपमर्द तदभावे न इत्येव- रूपो वैदिक प्रमाण मिद्यते हृदययन्यिरित्यादितो विरोधात न देवताधिकरणन्यायाऽवतार इति । ननु यथा मुक्केषु कर्मण प्रारयवेगस्य वेगषयादेव घयो न अन्यथा एवं प्रारब्धकर्मणी भोगलक्षणकार्यक्षयादेव क्षयो नान्यति। साधितव शास्त- कार प्रारब्धस्थितिरिति शहामुन्म नयति न चेति परिहार: स्पष्टार्थ । ननु अनारब्धकार्य एव तु पूर्व नदयधेरिति सूब कार न व पारधकाय मामिमुनापाले इत्यादिपन्येन भाष- कार ग तु अविपाक सम्पादितजात्यायुर्वितत्यादिना ·वेदाम्सासिद्धान्तमुक्तावली। धविद्वत्तया गुरौ अविश्वासपरिहारप्रयोजनतया तस्य अर्थवत्वात् । तस्माद्विद्याया अविद्योपमर्दकत्वस्य याभा- व्यात् विटुपः सद्योमुक्तावुपदेष्टुरभावात् कुती विद्योत्पत्तिः नच आचार्यनिरपेक्ष व विद्यति साम्प्रत भाचार्य वान् पुरुपो वेद नैपा तण मतिरामनेया प्राप्य वरान्निबोधत आचार्य स्ते गति वक्त ति अनन्यग्रोतो गतिरच नास्ति प्रोक्ता- न्येनैव सुनानाय प्रेष्ठ इत्यादिश्रुतिभ्यः। नैष दोषः। वाचस्पतिमिर्थ ननु कर्मणामपि निहत्तत्त्वात् कथ देतदर्शन नैप दोष इत्यादिना विवरणाचार्य आरब्धफलीपैकहेतु- त्वात् देहसस्थिते रागादिप्रत्ययोतिरिपुचकादिवेगवदिल्या दिभिर्वार्तिककारीवन्मु तव पपादनमग्रामाणिकत्वात् आनर्थ यापत्तेरयुक्तमिति शङ्का पराकरोति नच अप्रामाणिकस्यति । 'एव सर्वदोपापेतत्वेन उपपादिता सद्योमुक्तिमुपसहरन् पूर्वपक्षफलमाइ तस्मात् इत्यादिना। ननु विद्योत्पत्ती किमाचार्य कारिस्थति स्वयमेव तर्कादिना विद्यासम्पादन- सम्भवादित्यायवाह न देति इत्यादिना। आपनेया प्रासव्या इत्यर्थ । वरान् उत्सृष्टानाचार्यान् इत्यर्थ । म्पष्टार्थ श्रुतय मद्यो मुक्तिरव साधु पक्ष तर्हि विद्यासम्प्रदायाभावात् विद्या- मुत्पत्ति प्राप्ता परिहरति नेष इति ।

·२९७ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। कल्पितोऽप्युपदेष्टा स्यात् यथाशास्त्रं समादिशेत् । नचाविनिगमो दोषोऽविद्यावत्त्वेन निर्णयात्॥४२॥ यद्यपि विदुषस्तदानीमेव मुक्तत्वात् पार- मार्थिकः कश्चित् उपदेष्टा न अस्ति तथापि कल्पितेन गुरुणा विद्योत्पत्तिसम्भवात् न पनु- पपत्तिः काचित् । नव कल्पितस्य कायं सत्य- जानजनकत्वमिति वाच्य शास्त्रवत् उपयत्तेः प्रतिविम्ववच । च गुरुशिष्ययोमध्ये कतरः कल्पक इति अविनिगमो दोष इति वाच्यम् । खाजानकषितस्य गुरोरुपदेष्टुः सत्त्वात्। गनु कल्पि- तस्य मिथ्याभूतस्य कथमुपदेष्टुत्वं तत्त्वे च अर्थक्रियाकारि- त्वात् मिथ्यावानुपपत्तेरित्याशा लोकेन प्रत्यार करियतो- ऽपि इति । उपदेष्टा समादिशदित्यन्वय । उपदेष्टा प्राचार्यः । ननु आचार्यो नास्तीत्युक्तं तबाह कल्पितोऽपि इति । सत्यर- दित्यपेरर्थः। ननु कल्पितत्वे उपदेतृत्व' न युस निस- स्वादिति तबाह यथा शास्त्रमिति। निसार यदि तुच्यत्वे तत् न अनङ्गीकारात् यदि मिथ्यात्वं शास्त्रवत् वेदवत् यथा कल्पितो वेद. स्वार्थ बोधयति, एवम् पाचार्योऽपि इत्यर्थः । कल्पितत्वस्य तत्त्वसाक्षात्कारात् मागगनात् तदुत्तर प गुरोरनपेक्षणात् न दोष इति भावः । नन एक एव जीव शतरे तदविद्याकल्पिता इति भवतो मतं न कि शिधाज्ञामन गुरुः कलितो गुर्वज्ञानेन वा शिष्य इत्यपिनिगमे मिषस्य यव. णादौ प्रत्तिने भवेदिति न इत्याइ नच इत्यादिना । , ·२७८ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावनी। अविटुषः कल्यकत्वात् गुरोश्च विदुषः वाल्पना- वीजाभावेन तत्वानुपपत्तः । तस्मात् शाखाचा यप्रसादासादिततत्त्वमस्यादिवाव्योत्यसाचाल्का- रेण मोक्षाविर्भावप्रतिबन्धकाज्ञानतत्कार्यतिर- स्कारसमनन्तरं नित्यशुवुद्धसुक्ताखभावाऽहिती- यानन्दोऽस्मीति मन्यते ततः कृतकृत्यो सव- तीति। नच तव सोक व्याचष्टे यद्यपि इत्यादिना। व्याख्यानं स्पष्टम् । ननु शास्तं न कापितं तम्य अपोरपेयत्वादिति मीमांमकास्तान् प्रत्युदाहरणान्तरमाह प्रतिविम्मवचेति । विमतं विमपूर्वक प्रति- विम्मत्वात् सम्मतवत् अप कल्पितमपि प्रतिविम्ब विम्नप्रतीति हेतुरिति यया खोयने तथा प्रशोऽपि प्रवर्धः । मतिविम्मज्ञानमेव हेतुन प्रतिविम्म इति पा ज्ञानमावस्य अहेतुत्वात् प्रतिविम्माधियग्य तये प्रतिविम्ययाऽपि तधेतु- त्वाविधातादिति अनामनां पात्पितरवा दम्य च निरंतुमय- स्वात् । प्रत्ययादेतहीचरत्वानुपपत्ते व विद्यायाए अयिद्योपमद- सभावत्वात् विद्यायाम प्राचार्लापदिरातत्वमचादियायवेभ्यो अन्ययादिना गधितगालन्यदार्थम्य अधिकारिणो लक्षणया उत्पत्तिमग्भपादुपयया च विद्यया मयित् रपानामधारया- वरकानानोपनदात् निरचय मंदित् मुरमात्माइमामोति म्यरूपेण पयस्थितः सातत्वोऽधिकारी मम्पयत इत्युपसंहरति तमादित्यादिना।

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। २७८ अतः सुठूतमात्मानन्दं साक्षादिनिश्चि- त्येति । विज्ञानमानन्दं ब्रह्म को ह्येवान्चात् कः प्रायात् यदिएष आकाश मानन्दो न स्यात् सा एषा प्रागल्दस्य मीमांसा इत्यारस्य यथायं पुरुष यञ्चासावादित्वे स एक इत्वन्तं भृगुर्वे वारुणिरित्यारभ्याऽनन्दो ब्रह्म ति व्यजानादि- त्यन्तं यो वै भूमा तत् सुखं न अल्पे सुखमस्ती- त्यादिश्रुतिशतेभ्यः न वा परे पत्युः कामाय पति: प्रियो भवति आत्मनस्तु कामाय पतिः प्रियो भवति इत्यारभ्य न वा अरे सर्वस्य कामाय सर्व प्रियं भवति आत्मनस्तु कामाय सर्व प्रियं भवतीत्यन्तेन व्यत्पादनाञ्च पात्मनः परमानन्दरूपत्वस्य । उक्तऽर्थे ग्रन्याद्यवाक्यनिविष्टपदानि निवेशयति पत इति। पूर्वोक्तयुक्तीनां युतिमूलतया पाभासत्वं पराकत्तुं श्रुतीरुदाहरति विज्ञानमित्यादिना। भनेकशासास विद्य- माना' गुतीरुदाहरता आन्मन, भानन्दात्मकवाक्यानां वार्य- तात्पर्य लिङ्गमभ्यासो दर्शितः न केवलं अतिप्रामाण्यमालेख धानन्दरूपत्व किन्तु युत्यापि मैवयोवानाणे घ्युत्पादित- मानन्दमयत्वम् धात्मन इति हेवनारमाह न पा पर इत्यादिगा। इत्ययोऽपि सट एम। गनुवादगार भामनः ·२८० येदान्तमिदान्तमुक्तावलो। ननु आनन्दत्वादयो धर्मा आत्मनि सन्ति न वा ? पाटो ते किं सत्या असत्या वा ? नाद्यः दैतापत्तेः न इतर:धर्मिणोऽनानन्दत्वापत्तेः नहि रजतत्वं यवारोप्यते तद्रजतम् । नच अनानन्द- श्रानन्दरूपत्वस्येति वदता अात्मनि ब्राधि प्रानन्दत्वं धर्मः प्रतीयते। एवं सच्चिदादिशब्दान् ब्रह्मणि प्रयुञ्जता तेऽपि धर्मा अर्यादुतास्तत्र इमं विचारमारभते ननु इति । सन्ति वर्तन्ते न वैति प्रात्मनिष्ठा न भवन्ति इत्यर्थः । अानन्दत्वादयो धर्मा प्रात्मनि सन्तीति पक्षे हेधा विकल्पमाह पाये इति । असत्या अारोपिता इत्यर्थः। सत्यत्व कालत्रयेऽपि अवाध्यत्वमिति पचं वैतापत्या दूषयति नाद्य इत्यादिना। कल्पितपक्षं दूपयति न इतर इति। किं स्वरूपेण आनन्दत्वं कल्पितम् ? उत प्रात्मन्येव तत्कल्पितमिति ? आद्यं दूषयति धर्मिण इति । किमपि प्रानन्दरूप न भवेदित्यर्थः। हितोयमर्थान्तरन्यासेन दूषयति न होति । ननु किमिदम् थापाद्यमानम् अनानन्दत्वं श्रानन्दभिवत्वं वा अामन्दत्वानधिकरणत्वं वा? आये वैदान्तिनं प्रति पापाद्या प्रमिद्धिरित्याशयाह न इति । आनन्द भिन्नत्वं न पापाद्यमित्यभिप्रेत्याह तथापीति । आनन्दरूपत्वासिद्धिमुपपादयितुं प्रसङ्गात् आत्मनि असत्व- पक्षमपि दूषयति न द्वितीय इति । व्यवहारोऽभिवन्दनरूपः अानन्दपदस्य आनन्दत्वविशिष्टे एव गृहीतसङ्गतित्वात्तद- नधिकरणे घटे वा श्रानन्दपदप्रयोगलक्षणव्यवहारादर्शनवत् धामन्यपि तथा स्यात् इत्ययः। ननु उपस्थिनेषु प्रानन्देषु ·वेदान्तसिहान्तमुक्तावलो। २८१ त्वमानन्दभिन्नत्वं तदपि नास्तीति वाच्यं तथापि पानन्दरूपत्वासिद्धेः। न द्वितीयः आनन्द- त्यानाश्रये आनन्दव्यवहारादर्शनात् नच सर्व- व्यवहारातीतः अलौकिक एव अयमानन्दः । - वैषयिकेषु अानन्दपदशतिग्रहे आनन्त्यव्यभिचारदोषात् तत्परि- हाराय आनन्दत्वकोडीश्वेपु मरततां नाम आनन्दशब्दः । श्रयं तु ब्रह्मानन्दो न उपस्थितः सर्वममाषातीतत्वेन अलौकिकत्वात् तत आनन्दत्वानधिकरणे बह्मानन्दे लौकिक्रव्यवहारामाव- प्रसञ्जनं न अनिष्ट यो वै भूमा तमुखमिति वैदिकमुखादि- शब्दप्रयोगादानन्दव्यवहारः परीक्षकाणां युज्यते स्वर्ग सुखादि- व्यवहारवदिति शहां दूषयति न च इति । तईि ब्रह्मानन्दे वेदात् भानन्दव्यवहारं वदन् वादी पटव्यः किं पदार्यतया वेदोऽलौकिकानन्द प्रतिपादयति ? उत याक्वार्थतया ? नायः इत्याह लौकिति । ननु प्रमाणातोतत्वानतीतत्वाभ्यो विशेष उत: तबाह अन्यथेति। यथा नीलपीतायवान्तरभेदेऽपि पटव्यतीनां पटलेनोपस्थितानां पटगदवायत्तमेष मा- मतरभेदेऽपि सर्वानन्दव्यक्तीनां सामान्यानन्दलेन कोडोलतानां युज्यते एव आनन्दमन्दवाचत्व न च लौकिकशब्द एव सद्भति- ग्रहीता न वैदिकानन्दाद इति वार्य लौकिकवैदिक्यम्दयो- रमेदात् खरायुपाधिकलात मेदव्यपदेशस्य तथाच पानन्दत्या- नाश्रये मामनि आनन्दव्यवहारो नव युज्यते इत्यर्थः । प्रमाणलक्षणे स्थित प्रयोगदोदनाभायादकत्वमविभागात् पाशत्यधिकरणोपवाततया लोकवेदयो: पदपदार्यान्दलानन्यले ·२८२ वेदान्तसिहान्तमुक्तावली। लौकिकवेदिकपदार्थयोरकत्वात् अन्यथा लोक- वेदाधिकरगाविरोधः । नच वाक्यार्थ एवायमानन्दम्तेन अपि भाग- न्दत्वाप्रतिपादनात् अग्युगडे एव तात्पात् । नच सर्वधा अलौकिके सुखे कस्यापि कामना सम्भवति स्वगादेरपि लौकिकसुखसजातीय- त्वात् । अव केचित् । अनानन्दव्यावृत्तिमात्र- विचार्येते तव लोकवेदयोम्तावत् पदान्यत्व स्वरादिधर्मभेदात् पदान्यत्वात् तदर्थोऽपि भिद्यत इति प्राप्ते सिद्धान्त अर्थकल पदपदार्थयोरेकत्ल कुत इति अविभागात प्रत्यक्षप्रत्यभिज्ञानात् य एव हि वर्णा लौकिके पदे प्रतोयन्ते ते एव वैदिकऽपि पदे प्रत्यभिज्ञायन्ते वर्णात्मकञ्च पद ततो न लो।ककपदात् वैदिक पद भियते यत्त, धर्मभेदाढ़ेद इति अर्थमेदहेतोरेव धर्मभेदस्य भेदहेतुत्वात् । नच सर्वे धर्मा भेदहेतव एव युज्यन्ते वैकल्पिक खरादो व्यभिचारात् । एव च सति क्रियाकारकससर्गात्मक प्रयोग चोदना अपि उपपद्यन्ते। पन्यथा वैदिकपदार्थज्ञानो- पायाभावात् सम्बन्धस्य च शास्त्रहेतुत्वात् तासामभाव प्रसज्यत इति। अानन्दस्वरूपत्व वाक्यार्थतया वेद प्रतिपादयति इत्युच्यते इति तदपि दूपतति। न च इति । पूर्वपक्षे वावधार्यस्य सर्वत्र अलौकिकात्वात् न लोकवेदाधिकरणविरोध इति भाव । ब्रह्मानन्दस्य काम्यमानत्वाच्च न अलोकिकत्व मिति हेत्वन्तरमाह न च इति । अथ ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। २८३ मानन्दत्वं न तु प्रसिद्ध आनन्द एव आत्मा धर्भधर्मिभावानभ्युपगमात् नच व्याहत्यापि हैतापत्तिः तस्या आथयानतिरेकात्। एतेन जानत्वादयो व्याख्याताः। तत् न व्याहत्ते: अपदार्थत्वात् अपोहवादापत्ते: व्यावर्तकधर्मस्य अवश्य वक्तव्यत्वाच्च अन्यथा व्यावत्यसिद्धेः । नच स्वरूपेगौव व्यावृत्तिः पात्मनोऽव्यात- त्वात् अन्यथा अब्रह्मत्वापत्तः। .. शानन्दत्वाधिकरणत्वानधिकरणत्वाभ्याम् अात्मनि वैता पत्त्यादिदोपप्रसतो तत्परिहारत्वेनैकदेशिसक्षेपशारीरकाचार्य- मतमुत्थापयति अव केचिदिति । तदुलम् ब्रह्मेतराणि किल नास्य वपूपि तेषां बुद्धी स्फुरन्त्यपररूप नित्तिभावादिति। आत्मानन्द प्रति कोऽर्थ इत्यपेक्षायामनानन्दधातिमात्र तेन अनानन्दव्याहत्यपाधिना अात्मनि आनन्दशब्द प्रवर्तते न आनन्दत्वधर्मपुरस्कारेण तेन न उक्तविकल्पावकाश इति । ननु धर्मवात्तिरपिसती असतो वेति पूर्वोतदोषतामवस्थ्यमिति तबाह न च इति । एवम् प्रानन्दत्वधर्मप्रयुक्त दूषण प्रतिक्षिम्य तयायेन मानवादिधर्ममयुक्तमपि दूपणजात प्रतिक्षिपति एतेन इति । अन्नानन्याहतिरेच ज्ञानभन्दात् प्रतीयते तद्रूप एव प्रात्मनि ज्ञानशब्दमहात्तिर्न तु जानत्वविशिष्ट प्रात्मनि इत्यर्थ,। व्यात्तिः किम् मामनि थानन्दादिगष्टमहत्ता.

·२६४ वेदान्तसिद्वान्तमुतावनी। अन्ये तु आनन्दलादयो धर्मा यवं कल्पिताले एष प्रानन्दादिपदार्था लोकपि प्रसिद्धाः तवापि यानन्दत्वादीनां कल्पितषात् नत्र एतावता धानन्टस्य काचित् नतिरति धर्मस्य अनुपादेयल्लात् तदायययतो रेव अभिलपणीय- त्यात् । तदपि आपातरमीयमिव प्रति- भाति विशिष्टस्यैव आनन्दपदार्थलात् व्यक्ति- माने तदनुपपत्त: कल्पितानन्दत्याययस्य अना- नन्दवप्रसद्वानिवृत्त च । - पाधि ? उत वाचा पाय निरस्पति तत् नैति । पालव्यक्ति- रिजवाभाविन उपाधिन्वायोगात् द्वितीयं दूषयति व्याहत्ते- रिति । अन्योन्याययप्रसादपोहनादो न युक्त इत्यर्थः विवरणाचार्यमतमुल्लापयति अन्ये विति । लोकेऽपि इत्य पिशल्लोलोकिकालानन्दसमहाः। ननु वैपयिकं मुख लोके आनन्दः नच तब प्रानन्दवं काल्पितमवाधादित्याशयाह तत्रापोति। धर्मधर्मिभावस्य भेदाभेदाभ्याम् अयुतत्वादि- ननु अामा कल्पितः कल्पितधर्माधारत्वात् मिघ्या. रजतवदिति तथाच अपुरुषार्थतया न उपादेशः स्यादिति तवाह न च एतावतेति। कल्पितरजताधारी शक्तिकाशकले व्यभिचारादिति भावः। ततथ विमतः प्रात्मानन्दरूपः प्रानन्दत्वाधिकरएवात् लौकिकानन्दवदियः। एवं च अानन्धर्मपुरस्कारेण आनन्दशब्द भामनि प्रवर्तते तस्य च त्यर्थः।

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली २८५ नहि यो धर्मी यव न स्वाभाविकस्तदन्त- भांवितः पदार्थः स सम्भवति अन्यथा शुक्या- देरमि रजतपदार्थ वापत्तः। पत्र उच्यते। कल्पितत्वात् न देतापत्तिरित्युक्त भवति तदेतद्द पयति तद. पोति। अत्र अयमाशय धानन्दत्वम आनन्दशब्दप्रवृत्तायुप- लक्षणम् ? उत विशेषण १ नारा, शत्यानन्यप्रसङ्गात व्यक्ति विशेषाप्रतीतिप्रसङ्गाच हितीये विशिष्टमतिरिक्तमनतिरिक्त वर? आद्य दूषयति। विशिष्टस्यैवेति तथाच अखण्डवा- क्यासिविरिति भाव । हितोय दूषयति कल्पितति । इममैवार्थ स्पष्टयति नहीति। अब विपक्षे बाधकमाह पन्यथेति । अयमवाशय कल्पितधर्माययस्य न वस्तुत तत्- खरूपत्वम् अन्यथा धर्मस्य कल्पितत्वमेव न स्यादिति किच भामा कल्पित कल्पितधर्माश्यत्वात् मिथ्या रजतपत् न च शक्ती व्यभिचार शुक्तिस्वरूपाप्रयुक्तवादाधारत्वस्य अन्यथा रजतादरनिहात्तिप्रसनात् अज्ञातायाय विशिष्टत्वेन शुद्धशक्ति- रूपत्वाभावात्ततो न व्यभिचार इति। एवमेकदेशिनो मत विदूष्य खय सिदान्तयति प्रचोच्यते इति। নিমিয়ে খানলল্লমিঠ মালয় নয়, शक्यत्वपचे प्रात्मैव उमययापि प्रानन्द इत्यर्थ । विशिष्ट हि विशेषणाद्यामकमेव तथाच विशेषशमानन्दल मामान्य सदा. श्रया च व्यक्तिरुभयमात्मेव यत कथमुपाधिषु मनोइत्तिविशेषेषु प्रतिविम्वित श्रात्मा तदवच्छिद्रो व्यक्तिरुपता प्रतिपद्यते । तामु ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। उपाधिसंथयो बात्मा यानन्दत्वं तदाश्रयः । विशिष्ट शक्यपक्षे तु व्यतिर्वा शतिगोदरः ॥४३॥ यदि लोक भानन्दत्व विशिष्ट एवं यानन्द- पदार्यत्तदापि धात्मैव प्रानन्दपदार्थो मुख्यः एकास्यैव नानोपाध्यनुप्रविष्टस्य अनुगतव्यात्ति- बुद्धिजनरुतया जातिबामयसपत्वोमपत्तेः । यथा एकरिमन्नेव स्वरूप सर्वकल्पनारहिते मुग्यचन्द्रादी विषप्रविम्वखरूपमिति विविध- व्यवहारस्य उपाध्धनुग्रविष्टत्वारोपानन्तरं दर्शना- दित्युक्तं लचभाग्यले। अथवा व्यतिरेव सर्वत्र ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। २८७ पदशक्तिगोचरोऽस्तु नच व्यक्तीनामानन्त्यात् पद- शक्तिसम्वन्धयसिचारदोषग्रसङ्गः विशिष्टशक्य- पक्ष अपि तुल्यत्वात् विशेषगामेदेऽपि विशेष्य- भेदेन प्रतिविशेष्य विशिष्टभेदात् । तस्मात् अशक्येनामि शनवतावच्छेदन अनुसतशवा- व्यवहाराऽशक्यव्यावृत्तिब्यवहारयोर्जनयितुं शक्य- त्वात्। तत्रापि शहिकल्पने सानाआवात् कारण- खरूपवहिर्सतकारगातावच्छेदकवत् । तस्मात् आनन्दरूपत्वे पात्मनो न काचित् अनुपत्तिः । यत्र द्वितीय यास व्यक्तिम शब्दस्य वाधवाचकसम्बन्धी ग्रहीत স্বনীন্তন্ন যন্ত্রমান সহ ঘনাত্ব ঘাম বনৗ न व्यक्ति शक्येति चोच परिधरति न च इति । उभयो ममी दोप इति न्यायेग गुमाई विशिरोति। प्रान- न्यादिदोपोपपादनाय विशिष्टस्य अनेकखमाइ विशेपणामेटे उपोति। न च विशेषणेक्येन विशिष्टम्यापि ऐक्र सम्पादत इति युतम् घशक्यखात् नापि ज्ञाप्यम असत्वात् तत्मात् विशिष्टवायवापनेपि भानन्त्यादिदोष भुव एव इत्व । कय तर्हि घनुगतयवहारो वाचवरदयाहत्या प्रतीतिर आनन्दादिपरिहारशेति तदार तस्मात् इति । ननु कयमशक्येन इत्युच्यते यतो गोपदाहोवविमिष्टेष व्यक्ति. प्रतीयते इति तपाइ तवापि इति। प्रतीते अन्यया.

·२८८ वेदान्तमिहान्तमुक्तावनी। मानन्दरूपमात्मानं मच्चिदयतत्वकम् । अपूर्वादिप्रमाणोक्तं प्राप्याहं तदपुःस्थितः ॥४४॥ योऽहमहयवरत्वेव सद्वये दृढ़निश्चयः । प्राग्य चानन्दमात्मानं सोऽहमदयविग्रहः ॥ ४५ ॥ नास्ति ब्रह्म सदानन्दमिति मे दुर्मतिः स्थिता । क गता सा न जानामि यदाह तहपुःस्थितः॥४६ पूर्णानन्दाहये तत्त्वे मेर्वादिजगदाकृतिः । बोधेऽयोधकृतवासीदवोधः क्व गतोऽना ॥४॥ सिद्धिः शनिग्रहाहितसंस्कारवशात् तदुपस्थितरित्यर्थः । ननु एवं तवापि आनन्दादिपदात् उक्तसस्कारसचिवादानन्द- তিমিানীনন তুঘল যঘিনিৰিবি শস্ত্র पराकुर्वन् उपसहरति तस्मात् इति। आनन्दत्वमपि आत्मैव व्यक्त्यतिरिक्तमामान्यानभ्युपगमात् उपाधेस्तटस्थतया शुद्धस्यैव प्रतीरित्यादि आवेदितत्वात् न दोप इति भावः । एवमात्मनः आनन्दादिरूपत्वे अतियुक्तिभ्यां निर्णीते वाक्योत्याहैतसाक्षात्कारादावरकाज्ञानेऽपसृते स्वात्मा- रामः प्राचार्यः। स्वस्य सतहत्यतामभिनयति। प्रानन्दरूपमिति। प्राध्य साक्षात्कृत्य सञ्चिदादितत्वकत्व प्रमाणमाह अपूर्वादीति । नहालदासक इत्यर्थः। तत्भन्दलवारीरति को ननु सहयस्थाहयात्मकत्वमनुपपन्न प्रमाणविरोधात् तत्राह योऽह- मिति । अहयस्य सद्रूपत्वेन अधिष्ठानत्वात् तदन्यत्वस्य अज्ञान- ·२८८ वेदान्तसिद्धान्तमुन्नावली। संसाररोगसग्रस्तो दुःखराशिरिवापरः । आत्मबोधसमुन्मेषादानन्दाधिरह खितः ॥४८॥ योऽहमल्येऽपि विषये रागवानतिविहलः । आनन्दात्मनि सम्प्राप्ते सराग: गतोऽधुना ॥४६॥ यस्य मे जगतां कर्तुः कारपटतात्मनः । आविर्भूतपरानन्द आत्मा प्राप्तः श्रुतैबलात् ॥५०॥ परामृष्टोऽसि लखोऽसि प्रोपितोऽसि चिरं मया। इदानीं त्वामहं प्राप्तो न त्यजामिकराचन॥५१॥ कल्पितत्वात् तपतीतर्धमत्वात् नाइयात्मयात्व प्रमाणविरुद्ध- मिति भाव । ननु ब्रह्मसत्वादधिष्ठानमित्य नुपयम नास्ति वोत्ये प्रतोतरित्यापड्य अस्ति ब्रामेति । वेदेवादि- श्रुतिजन्यात्मबोधविरोधादेति परिहरति नास्तीति । ननु तथापि सहयादिप्रपञ्चो वाहाप्रपञ्चरत् न मिथेति शहिला দাদামিত্তা যযিনি মূখনি। মষ্টি গানমৰি अबाधितत्वात् ब्रह्मवत् सत्यमिति तवा ना जगत् अपि न मियेति तवा योध पति। दोधे अनात्मा- साक्षात्कार समुत्पन्ने सत्वज्ञान ा गर दीये सति कम ज्य तथाच मानवायममार्ग मिति भाव । সাব্যস্নানযৗষে বিঘন মুলত্রাঘিনাৰা- নয় দাবী নিতি মানিঃ বরদা शय उपादाननिहत्या उपादेयस्यापिनिहात्तिस्तन्तुगे पटनाम इव इत्यभिमेवाह समारैति। भानन्दाधिरिति रिगपषफल. इत्यर्य ।

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। त्वां विना निःस्वरुपोऽहं मांविना त्वं कर्घ स्थितः। दिष्ट्य दानी मया लब्धो योऽसि सोऽसि नमोऽस्तुते५२ देहाभिमाननिगईर्वरो ऽवोधाख्यतस्करैः । चिर ते दर्शनादेव बुटितं वन्धनं क्षणात् ॥५३॥ विशुद्धोऽस्मि विमुक्तोऽस्मि पूर्णात्पूर्सतमालतिः । असंस्पृश्य ममात्मानमन्तब्रह्माण्डकोटयः ॥५४॥ माह योऽहमिति। रागमूला हि प्रवृत्तिः निरतिशयसुखे सर्वेषां मुरखानामन्तर्भावात् प्राप्ते च तस्मिन् सर्वसुख स्यापि प्राप्सत्वात् तत्र रागाभावात्र प्रवृत्तिरित्यवं. । ननु अज्ञानस्य आनन्दात्मावरकत्वं न युज्यते सुयुप्ते सत्यपि अन्नाने सुखस्य भानादन्यथा सुखमहमस्वासमिति परामर्शी न स्यात् इत्याशय कार्याकारपरिणतमज्ञानं मुहावभासप्रति- बन्धकं न स्वरूपेण इत्याह यस्येति । ननु आत्मा लावदपरोक्ष- स्तदभिवश ब्रह्मापि अपरोक्षम् प्रात्मा च भाति तथाच सति ब्रह्मसाक्षात्कारेकय ससार इत्याशय अात्मसानं किमहं कत्त्येव जानम् ? अथवा शुद्धस्वरूपसाक्षात्कार १ नायः, लस्व अनाम- ज्ञानत्वात् न द्वितीय: विचारात् प्राक् सदसिद्धेरित्याह परा- मुटेति । ननु त्यज्यतां को दोपात्राह त्वां दिनति । ब्रह्मणः सद्रूपत्वात् तद्भिन्नस्य असत्वप्रसङ्गात् तत्त्यागो न युज्यत इत्यर्थः । ब्रह्मणोऽपि प्रत्यग्मेदे जडत्वप्रसङ्गात् न प्रतीची भिन्न ब्रह्म युज्यत इत्याह मां दिनति । नमस्कायवे बन्धनि- हत्त्य पारकर्तव हेतुमाह देहेति । ननु बामुल्लयो: को विशेष इत्यागनाइ विशुद्ध इति । वहस्य हि मलिनता लोके प्रसिद्धा ·२८१ वैदान्तसिदान्तमुक्तावली। तत्त्वमादिवचोजालमावृत्तमसकृत् पुरा। इदानीम् तत् थवादेव पूर्णानन्दो व्यवखितः॥५५ ननु परिपूर्णानन्दस्वभावेदात्मा कथं संसारावस्थायां न स्फुरति। नच परमप्रेमा- स्पदतया आत्मनः स्फूर्तिरेव आनन्दस्वरूपस्य स्फूर्तिरिति वाच्य तागभिमानाभावात् नहि मोक्षावस्थायांयाहगानन्दसरूपत्वमात्मनः श्रूयते एतस्यैव आनन्दस्य अन्यानि भूतानि मावामुप. तथा न्यूनतादीनता च मुले तु तद्बपरीत्यं लोकादेव सिमिति विशडी मलरहितो हितीयाभावात् पूर्णादिमीराकामादपि पूर्णतमेति विविधपरिच्छेदशून्य इत्यर्थः । एतदेव निरतिपय- महत्वं स्पष्टयति स्पश्यति । तत्त्वसाक्षात्कारसाधनान्त.करणशहिहेतूनां वेदानुषचना- दीनां कायलिन मनुठितत्वमाह तत्वमादीति। जालगन्दः समूहयारस्तेन सम्पूर्ण वेद इत्यर्थः । उपलक्षण मैतत् अष्टाचत्वारिंशत् संस्कारा: नित्यानित्यवस्तुविवेकाय. सरगसाधनमपि सम्पमित्यर्थः। वेदान्तवाक्यविदारजन्य- साक्षातारादेव मुक्तिन कर्मसहितादिति संन्यासस्यापि प्रात्वसूचनाय प्राह इदानीमिति। तत् अधो वेदान्तरमः विचारजन्यसाक्षात्कार इत्ययः। नबु भानन्दरूपत्वम् धात्मनो न युज्यते तरूपेण पम. तीयमानवात् घटवदिति गाते ननु इति । यपि पदया. नन्दस्वेदेव तस्य भानपिपयलादित्यय प्रागेर भागन्दा.

·२८२
वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली।
जीवन्ति इत्यादिश्रुतस्ताहगानन्दात्माभिमानः
कस्यचिदरित आनन्द ब्रह्मणो रूपं तच्च मोठे
प्रतिष्ठितमिति मोने एव तदभिव्यनिथवमाञ्च
संसारावस्थायां प्रतिवन्धसत्त्वावासमानमपि
प्रानन्दरूपत्वं नाभिमन्यत इति चेत् कस्तर्हि
प्रतिवन्धः अचान तत्कार्य वा? आद्य जीवस्य
परस्य वा ? नात्यस्तस्य सर्वतस्य निरवद्यस्य
तदभावात् नाद्यः तस्य परेगा अभेदात् नान्यो-
ऽतोऽस्ति द्रष्टा इत्यनेन जीवन आत्मना तत्त्वमसि
अयमात्मा ब्रह्म इत्यादिश्रुतिभ्यः ।
धात्मा
शस्य अज्ञानातत्वम् अस्फुरणे कारणमुक्त तथापि तदेव
आवरकाज्ञानादिविषयक विचारेण प्रतितरा दृढीकत्तुं स्थूणा-
निखनन्यायन प्राचार्य प्रवर्तत इति न दोष मा न
भूव
किन्तु भूयासमेव इति तावदिच्छाविषयलेन
प्रतीयते तदेव च सुष्ठ स्फुरण सदतिरिक सुरक्षा-
भावादिति । ततोऽप्रतीयमानम् असिमित्यनुद्य दूषयति ।
न च इति । कि वस्तुतो निरतिशयानन्दरूप आत्मा परमप्रेमा-
सदत्वेन भामत इति उच्यते। उत निरतिशयानन्दोऽहमस्मि
इत्यभिमन्यते वा । पाद्यन् अगीवात्य द्वितीय दूषयति ताट
गिति । ननु मुखमहमस्त्रासमिति परामर्शदभिमन्यत एव
सुखरूपतामिति तबाह नहीति।
ननु मुख सुप्ते यद्भासते
নথি বিনিময়মঘ নন্থি নিৰ স্বাৱৱ বিনিমীরি

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। २८३ नच कल्पनामावेगव जीवस्यापि गजानं न वस्तुतोऽस्तीति वाच्च परसिन्नपि प्रसङ्गात् नच चिन्माननिएमजानं तत्सर्वात्मना प्रति- बनात्येव इति वाच्य यदि ससारावस्थायाम- प्रतिवद्ध प्रानन्दो नास्त्येव कस्य प्राप्तवा तर्हि प्रतिवन्धनिवृत्तिः स्यात् नहि संसारिप्राप्ता संसारनिवृत्तिः सम्भवति नच अप्रतिवद्ध एव आनन्दः संसारावस्थायामपि अस्त्येव केवलम- ज्ञानसमुह तई तान्तःपातिशब्दादिविषयविषवि- घमास्य तदर्शनातिलालसमानसस्य तदर्शनवेला- সবাই আনহুমিনি। খালীমিমিনয় মানষিয়- वेन सुपुप्तिकालाभावात् भासमानमपि स्पष्ट न भाषत इत्यर्थः । ननु भानन्दात्मनोऽमतीतिरनानन्दात्मकत्वादिति न किन्तु मतिववादिति शाते ससारति। नान्योऽत इति । प्रत परमामन, अनेन नोवेन घामना इति सामानाधि- करण्यात् जीवनह्मणोरेकत्वमित्यर्थः। ननु भन्मान न जीवे न वा विवभूते नमणि किन्तु चिन्माने निविभाग प्रति मागव भावेदितमिति तबाइन प इति। तत भानन्दरूपत्वप्रतिवन्धः कि वास्तयो या 1 उत अनवधानमाण प्रतिभासनात् कल्पिती वा ! भादम् पन्दा दूषयति यदीति। द्वितीयमाशय पराचरे न च इत्यादिना। पात्मनि अनवधानमा प्रतिवन्ध प्रति सम्बन्धः। अनवधानम् है ·२८४ वेदान्तसिहान्तमुक्तावली। यामपि अत्यन्तभावनासमुत्यापितविषयवड़िया- कृष्टहृदयस्य परमप्रियतमं जगदीश्वर साग- प्रोततया अतिसन्निहितममि आत्मानमीक्षितुं क्षणमलभमानस्य खग्रीवास्थयैवैयकादानवधान- बदनवधानमात्रमात्मनि प्रतिवन्धः न वस्तुतः प्रतिवन्धोऽस्तीति वाच्यम् । तदर्शनरूपस्य प्रतिबन्धस्य आश्रयनिश्चयासामर्थ्यात् तथा हि कोऽसौ तद्रष्टा? किं परमात्मा? किंवा जीवः? किंवा परः कश्चित् ? नादा: तस्य सर्वजस्य भमवीजाजानाभावेन हैतदर्शनानुपत्तेः यस्या- ज्ञानं भमस्तस्य भान्तः सम्यक् च वेत्ति स उपपादयति केवलमित्यादिना । ईश्वरम् अात्मानमिति सामा. नाधिकरण्यात् ऐक्यमोचित क्षणम् अलममानस्य इत्यर्थः । ऐक्यदर्शनयोग्यतामाह अतिसविहितेति । साचादपरीक्षात् मोति श्रुतरित्यर्थ । घरमैति यो वै भूमा तत् सुखमिति अह्मणः सुखश्रवणादित्यर्य। प्रानन्दात्मनो जगत्कारण- वात् ईश्वरत्वमाह ईश्वरमिति । आनन्दात् हि एव इति क्षरित्यर्थ । उपादानत्वमा समुद्भूतेति । एनाविषय विषं तेन विषणस्तदधीनस्तस्य इत्यर्थ.। निफ्यामपि ओपधादिना वाज्यते एवं विवेओन विषय- व्यागो युज्यत इत्याशय विवेक एव नास्ति इत्याह तदर्शनेति । ननु तथापि वैपयिकखेषु यचपिकाखादेव ततो ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। २८५ इति न्यायात् अज्ञानमिथ्याज्ञानसम्यगजानानां समानाधिकरणत्वनिश्चयेन अविद्यावत एव तत् सम्भवात् अस्तु तर्हि जीवस्य अविद्यावतो दैतद्रष्टुत्वम् । न तस्य परेया अभेदस्य उक्त- त्वात् न च अभेदेऽपि विस्वप्रतिविम्बव्यवस्थया सर्वज्ञत्व तद्रष्टुत्वयोरुपपत्तिरिति वाच्च वैष- म्यात् । तत हि पूर्वसिद्दे उपाधौ विम्वप्रतिविम्ब- भावानन्तर प्रतीयमानयोर्मलिनत्ववच्छत्वयो- विरतया भवितव्यमिति न इत्याह तदर्शनेति। तयाच विषय- दर्शनेनैव सर्वस्य पायुपो व्यानत्वात् यात्मनोऽनवधान युज्यते इति भाव । तेन सुखाईते भात्मनि दुखादिसहयादिदर्शनमेव प्रतिबन्ध इति भाव । तद्दर्शनरूपस्य इत्यादि अभेदम्य उत्तवादित्यन्तो अन्याः स्पष्टार्थ। उक्तत्वात् न अन्योऽतोऽस्ति दृष्टेत्या दावित्यर्थ । ततो जीवस्य सर्वन्नेखराभिवस्य भावीजाजाना भावात् तत्क्वतदेतदर्शन न युज्यत इत्यर्थः। ननु यथा विम प्रतिविम्बयोस्तदेव इद मुखमिति प्रत्यभिजया एकवेपि श्यामत्व प्रतिविम्बे एव अवदातत्व विम्बे उपाधे प्रतिविषपक्षयातित्व- नियमात् तहत् अज्ञानोपाधिकहतदर्शन जीवम्यैव न परस्य इति शड्दा प्रत्याह न च अभेदेऽपीति। दृष्टान्ते विसप्रतिविम्ब- भावस्थ नियामकत्वेऽपि प्रक्षतेऽन्योन्यायपदोषपस्तलात् तेव सम्भवतीति वैषम्य र उत्तरमाह वैपन्यादिति। वैषम्य मध्यति तव हि इत्यादिना। इह दार्शन्तिके ·२६६ वेदान्तमिहान्तमुक्तारलो। व्यवस्थया उपपत्तियुक्ता इह तु दैतदृष्ट्य त्यापि- तह तस्यैव उपाधितया सदनुप्रवेशेन विम्वप्रति- विस्वभावकल्पनायां ततः पूर्व दृष्टव्यवस्थापका- नुपपत्तेः नच अनादिसिडाऽज्ञानप्रतिविम्ब- स्यापि अनादितया ततः पूर्वमिति पव्यनुयो- गानुपपत्तिरिति वाच्यम् अगादिसिद्धाऽज्ञान- द्रष्टुरपि अनादिसिहस्यैव वक्तव्यत्वात् । नचासो वक्तुं शक्यः नव साच्येव तथा तस्य सर्वज्ञस्य स्वाविद्याविरहेगा तद्रष्टुत्वानुपपत्तेः । सर्वजस्यापि अन्चाऽविद्याद्रपृत्वेन अविरोधः स्वभिन्नाऽविद्याद्रष्ट त्वेन परमात्मनो धान्तत्वप्रसहात् नान्चोऽतोऽस्ति ट्रष्ट ति शास्त्र- है तदर्शने मति तत्प्रत्युपस्थापितस्य अज्ञानकायस्य प्रतिविम्बो. पाधितया तदनुप्रवेशेन तदुपरागेण प्रतिविम्मादिकल्पना तस्यां च सत्या प्रतिविम्बात्मा जीवो टूटेत्यन्योन्यायवादयं प्रकारी न उपपद्यत इत्यर्थः। ननु उपाधिप्रतिदिमयोरनादित्वात् तदुत्तरकाले द्रदृत्वव्यवन्या इत्यनुपपमिति न इत्याह न च इति । तयाच न अन्योन्यायय इति भा.। भवले द्रष्टा जीव. सादिरनादिवा । सादियेत् तत्राह यनादिसिद्देति । तयार जीवो द्रष्टा न स्यात् इत्ययः। ननु जीवादन्यः पर एव अनादिमिहो द्रष्टा अन्तु तवाहन चेति। अनादिसिहो.

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। विरोधाच न च सर्वज्ञत्वं नाम स्वरूपचैतन्येन खाध्यस्तसकलभासकलं तच्च अविद्यावत्वेऽपि न विरुध्यत इति वाच्यम् निरवयं निरञ्जनमिति श्रुल्या अविद्याया अपि तत्र निपिद्धत्वात् नच वस्तुभूताऽविद्यानिषेधः न तु कल्पिताया अपि इति वाच्च साधारण निरोधात् वस्तुभूताऽविद्या- द्रष्टा वतुं न शक्यत इत्यर्थ । ननु कथं द्रष्टुरभाव साक्षिण एव सत्त्वादिति। न इत्याह न चेति। साँची किं परो वा जीवी वा ? पाद्य दूपयति तस्येति। साक्षी कि स्वाविद्यादि पश्यति जीवाविद्यादि वी? नाय, इत्याह सर्वजस्येति । द्वितीय दूपति न चेति । तहि जीवब्रह्मणो द कि वास्तव ? उत अवास्तव नान्य इत्याद समिति । खभित्रम्य या विद्या नद्रष्टुत्वेन इत्ययं । स्वस्था प्रविद्या नास्ति सर्व जत्वात् स्वभित्रोऽन्योऽविद्याययो नास्ति पत स्वभिमाविद्या पश्यतः परमात्मनो भ्रान्तवं स्यात् इत्यर्थ । तहिं ब्रह्मणे भ्रान्तत्वयरिहाराय वास्तवो जीवपरमाग्मनी मेंदोऽन्नु तपाइ नान्योऽत इति। ननु परमात्मैव तद्रष्टा अन्तु नच महत्व- विरोध सर्वजवं दिन विद्यानिवर्तकप्रमाणजन्यमानाययत्व किन्तु सरूपचैतन्येन खाध्यम्तसर्वजगदयभामवावं नच परम्प. चैतन्यमविद्याविरोधि तम्य तरसाधकांगततयार परमानंद देत- द्रष्टेति न इत्याद नव इत्यादिना । विद्याया पपि बंपि शब्दोविद्याकार्यसयहाई निरन्टेन पषिद्यामार्थस्य निपिदत्वादिति। विद्यादिनिधनावरस्य धन्याश्मिरलेन ·२८८ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। प्रसिद्धेश जीवस्य अ अविद्योत्तरभावितया अना- दिवानुपपत्तेः अन्यथा अविद्यानिवृत्यापि जीवभावो न निवर्तत। न हतीयः जीवपर- मात्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्यैव जड़त्वेन द्रष्ट त्वानु- पपत्तेः नच उभयानुगतचित्सामान्यस्यैव द्रष्टुत्व. मिति वाच्च तथाष सति अविद्याया अपि तवैव वताव्यतया नीवस्य निरवास्य अमान्तस्य परमात्मवत् नित्यमुक्तत्वसर्वजत्वाद्यापत्तिः उपाधिसिध्युत्तरकालोनत्वाञ्च बितयविभा- अविद्यादिनिषेधकत्वमित्यागा अविद्याशदस्य अविद्यामाव- शकस्य वास्तवा विद्यापरले लक्षणापत्ते व मित्याह नच इत्यादिना। किस वस्तुभूता विद्यापसिहा वा न था ? पाये हैतापत्तिनिषेधानुपपत्तिय अद्धावत् स्यात् द्वितीयेऽमसिहत्वा. देव निषेधानुपपत्तिरित्याह वस्तु भूतेति। जीवोऽनादिरिति पक्षं प्रत्याइ जीवस्य चेति। विपक्षे भावत्वे मति अनादित्वात् जीवभावम्य संसारिकत्वस्य अनिहत्वापच्या निर्माक्षः स्यात् इति वाधकमाह अन्यथेति । अथ परः कश्चित् द्रष्टेति पर्च प्रत्याइन हत्तीय शायादिना। सर्वज्ञत्वाद्यापत्तिरित्यन्यो निगदवारयातो ग्रयः किन जीवपरमात्मनोः अनुगत चैतन्य ट्रिति पक्षे अन्योन्याययः दूपपान्तरमित्याह उपाधि इति । নীয়মসাং বনায় ।

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। गस्य । नच अविद्यानगीकार तहिषयक प्रश्ना- चपानुपपत्त्या तवैव प्रष्टुराचे प्र्वा अविद्याद्र- टलं युक्तमिति वाच्चं तस्यैव ममापि अविद्या. द्रष्ट: खरूपस्य इदानी क्या तत्त्वनिर्णयार्थ वक्तव्यत्वात् नच यस्त्व स्वात्मस्वरुपमपि जानासि अयमहमिदं पृच्छामि इति तस्य तव प्रश्न एव कथं स्यात् इति वाच्य प्रश्नविषया- जाने सत्येव प्रश्नोपपत्तः अन्यथा प्रष्टव्यार्थ- ज्ञानाजानविकल्पेन प्रश्नाभावन नाऽपृष्टः कस्य चिद्रूयात् नचाऽन्यायेन पृच्छतः । जानन्नपि हि मेधावी जड़वल्लोक पाचरेत् ॥ इति न्यायेन खय वक्तुसशक्यतया सर्व शास्त्रमरण्यादित स्यात् । द्रष्टत्वे तशात् उपाधिशब्दिताज्ञानादिसिविस्तसिदी तवि रूथ्य विम्बप्रतिविम्बायब्रह्मजीवप्रकारवयापेक्षिततीयप्रकार- सिद्धिरिति प्रन्योन्याश्यादय यतो न साधीयानित्यर्य । ननु प्रश्नस्य नानपूर्वकलादित्यत्र विद्याप्रोत्यदुश्च तथा क्षेसा वा तत् द्रष्टेति तयाच हेतद्रष्ट रुतलात् तपय उनने युज्यते इति पर पति ने पेति। ननु को ईत. द्रष्टेति प्रमो विद्याद्रष्टस्तव स्वरूपानाने न उपपद्यते प्रविषयाजाने तद्विषयकशब्दप्रयोगायोगादिति तबाह न ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावस्ती। वेषामपि अजानकाय्याणां ममोगोपकरण- तथा मम प्रत्ययविषयाणां छवचामरादीतरभोग- साधनवन्मदुपसर्जनतया प्रतीयमानानां प्रत्येक- समुदाययोः कार्यकारणविलक्षणाऽध्यानुपा- देयखभावमप्रत्ययाविषयपरमप्रियतमखातिरिक्त- सर्वावभासकसर्वदाऽव्यभिचाय्यात्मवस्वरूपत्वा- नुपपत्त; न च देहादियुदिपव्यन्तेभ्यो यत् खरूपं त्वया परिणपितं तदेव तर स्वरूपमिति गृहाणेति वाच्च तस्यापि अज्ञातत्वात् नचा- ·वैदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। जानं परित्यज्य तद्दिषयखरूपमाव प्रत्यक्तत्त्वं ग्रायमिति वाच्य तस्यापि जीवेश्वरतभिन्न- वादिरूपेण निर्णतुमशक्यतया सन्देहाक्रान्त- त्वात् नच कि नाम निर्णयेन वन्तुखरूपं तु निर्णीतमेवेति वाच्यम् अशेषविशेषेण तत्त्व- बुभुत्सुं प्रति एतस्य अनुत्तरत्वात् । लम्बनत्वम् अन्यथयति ममेति । तेन भेदै प्रतीयमानेऽभेद. प्रतीतिरुपचरिता इति भाव. । न च विपरीतं भडनीयं मम पात्मेति वदिति वैषम्यात् प्रात्मशब्दसविधानात् तत्- सम्बन्धप्रत्यय उपचारमहति न च अत्र तथास्ति अहप्रत्ययस्य दहादावात्मतादात्माध्यासेन अपि उपपत्ते. कस्तहि ममेति पध्या सम्बन्ध प्रतिपाद्यत इत्यागयाह मदोगेति। तव दृष्टान्त: छवचामरादीति। अनात्मत्वे हेलन्तरमाह मदुपसर्जन- तयेति। एषा मध्ये प्रत्येकं वा समुदायो वा स्वरूपत्व न सङ्गकृत इत्यर्थ. 1 पात्मस्वरूपं विशिष्टि कार्येत्यादिना। कारणमव अज्ञान विवक्षितम् । प्रात्मनि अयत्व वदता प्रपश्वस्य शरीरादे. दुखात्मकत्व सूचित तेन दुखिप्रेमास्पदवलक्षणान्वय- व्यतिरेको ध्वनिती अनुपादेयत्वम् अविक्रियत्वात् देहादी व महम्प्रत्ययस्य पात्मनि गौणत्व प्रति माह ममेति । निरतिभय. सुखरूपत्वेन अन्यानुपसर्जनत्वमाह परमेति । माथित्वमाह खातिरिति । भनेन सारिमायान्वयव्यतिरको दर्मिती अज्ञानादावध्यस्ते सर्वत्र मनुगतत्वेन प्रश्यभिचारित्वमा मर्यदा इति । एतेन देहादीनामदिरभिचारित्वमुक्ता तेन चतुर्थोऽपि ·३०४ वेदान्तमिदान्तमुक्तावलो। नच सामान्य विशेषशून्ये विशेषबुभुत्सव अनुपपन्नेति वाच्यं तस्यैव सामान्यविशेषशून्यस्य वताव्यत्वापत्तेः नचाज्ञानव्यतिरिनातया निश्चिते खरूपे सन्देह एव न उपपद्यत इति वाच्यम् अजानस्थ अद्यापि अनित्तत्वात् स्थिते एव अजाने विवेकदृष्ट्या तद्विविहाखरूपनिर्णयेऽपि तैनैव अज्ञानेन विषयौलते सन्देहोपपत्तेः नच अध्यस्ताज्ञानस्वरूपस्थिते तदधिष्ठानस्य यात्मनो विवेकीऽशक्य एव अधिष्ठानभेदेन अध्यस्तस्य अन्वयव्यतिरेको दर्शित इत्यर्थः। तस्यापोति । प्रत्यक् चैतन्ध- स्थापि इत्यर्थः। अशेष विशेषेण इति इत्य भावे हतीया। तत्र गुरशझा शिष्यः पराचष्टे न च इति। विपशून्चे तदनात्मके इत्यर्थः । तर्हि तादृगेव स्वरूप त्वया वाच्यमिति शिष्य आह तस्येति । ननु सन्दिग्ध जिन्नास्यं देहाद्यभाना- न्तेभ्यो भिन्नतया परिशेषात् निशिते वस्तुनि सन्देहानुपपत्ते: जिज्ञासायोगात् किं प्रश्नेन इति तवाह न च इति । नन तिष्ठतु नाम अज्ञान निश्चित वस्तुनि सन्देहादर्शनात् कथं जिज्ञासेति तबाह स्थिते एव इति। विवेकज्ञानस्य अन्वयादि- जन्यतया परोक्षवादपरोक्षप्तशयादिनियत कत्व न गुज्यत इत्यर्थः। ननु ीवितातया निश्तेिऽपि अन्जान त प्रयुक्तः संगयोऽपि १ घन्तु इत्युक्तोनानादिसले नियित एवं नास्ति तसिन् वा सति ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तापली। पृथक्वरूपामावात् ततो यदि विवेकदृष्ट्या अधिष्ठानस्वरुपमात्मतत्त्व निश्चितं तदा तव अध्यस्तमज्ञातं तत्काय्यं वा ? ततो भेदेन तत्र नास्ति इति अवधायं विनिश्चेतव्यं तथा च तव अज्ञानविरहात् सन्देहानुपपत्त्या प्रश्नानुपपत्ति- रेव इति वाच्यम् । एतावता अपि दैतद्रष्टुरव्युत्पादनात् नहि शुद्धस्य कूटस्थस्य हैतद्रष्टुत्वमुपपद्यते मोक्षकाले- ऽपि तदर्शनप्रसङ्गात्। ननु मोक्षस्य नित्य- खेन सर्वदा सत्त्वात्सर्वो हि कालो मोक्षकाल न अन्नानादीति शङ्कामनूय दूपयति न च इति । अध्यस्ता- दन्यत्वमधिष्ठानस्य विवेकः । नच सति अध्वस्ते तदन्यले सात शयम्। अध्यस्तस्य अधिष्ठानतादात्मयात् तद्भेदेन वरूपाभावात् प्रथ यदि विवेकनियय, स्वीक्रियते ततो न जानादीत्याह ततो यदीति। सन्देहाभाव प्रश्नो जिज्ञासाभावादेव न सात इत्याइ तथाच इति । नव वाचमिति व्यवहितेन अन्वयः । ननु अज्ञानादिके त्वदुक्तयुतया पराम्ते गुई मोक्षान्वयिविकाररहित- चैतन्यमवशिष्यते तञ्च न देतदष्ट अनिष्टप्रमादिति राहते। एतावतापीति प्रसङ्गस्य अनिष्टत्वमातिपति। ननु इति । ननु मोक्षस्य ज्ञानसाध्यत्वात् नित्यलमसिमिति तवाद विमुतायेति। पूर्वनपि विमुक्त एप प्रशानवगादविनुलव- भमे तवसाक्षात्कारात् अन्नानोपमर्दिते विमुच्यते इति ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। एव विमुक्तच विमुच्यते इति शास्त्रात् अन्यथा मोचस्व कादाचित्कत्वेन अनित्यत्वप्रसङ्गः तथाच मोनकाले हतदर्शनप्रसङ्गो न अनिष्ट इदानी तदर्शनादिति चेत् ? न. सार्वलौकिकानुभव विरोधात् नहि तदर्शनकाले वचन मोच- सनुभवति नहि सर्वलोकविमइमर्थ श्रुतिरपि प्रतिपादयति अन्धा शिलालवनवाक्यानामपि स्वार्थ प्रामाण्यप्रसङ्गः । ततो न सर्वः कालो मोक्षकाल: सर्वलोकानुभवविरोधादिति । हन्त तर्हि ये सर्वेऽनुभवितारम्ते एव द्वैतद्रष्टारस्त्वयैव निशितास्तथाच वाधीननिशये हैद्रएरि कः प्रन्नः। प्यते न तु जन्यते मोन एमिहलात इत्यर्थ । मोबस्य प्रशन्धवे न नित्यत्वे फलितमा तया चेति । इदानी- मिति मोक्षकाले सत्यपि इत्यर्थ । दैतदनमोक्षयोरक- फालत्वं नोकिकानुभवलाप कल्पाते ? उत्त तिवन्नात् । भादा निषेधति न इति । न केवलमनुभवाभाव किन्तु विपरोतानुभवो बाधकोऽम्तीत्या माश्मीकिति। नति इति निषेधमुपपादयति नहि इति। दितीय दूषयति नहि इति । तदानमोधयो एककालनिराकरणमुपमहरिति तत इति। मत पदार्थमाए मवेति । तयाच दृष्टलमपि न निरूपित. मिति तत् याच्यमिति गिषम्य अभिप्राय जानुभवितारी ·अस्तु तर्हि वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। किमत इदमतो भवति एतेषां यद् हैत- दर्शनं तदेव सच्चिदानन्दपरिपूर्णात्मखरूपमोक्षा- विर्भावप्रतिवन्धकमिति गृहाण । तेषां प्रतिबन्धो मम हैताऽद्रष्ट : कुतो न मोक्ष आविर्भवतीति चेत् ? तर्हि त्वं किमेवेभ्यो भिन्नी येन है ताऽद्रष्ट व भवेत् । कः संशयः नहि तानात्मलेन अनुभवामि तेषां सुखदुःखादीनां मम लेपाभावात् । मुक्ति न अनुभवन्ति इत्युक्तमाश्रित्य गुरुः उत्तरमाह इन्तेति । अनुभवदर्शनयोः पर्यायत्वाहैतानुभवितार एव तद्रष्टार प्रति त्वयैव निर्णीतमिति स्वबुद्धिसिद्धेऽर्थे प्रश्नस्तत्र च मम अनिरू- पणप्रयासो वृथा इत्यर्थः । ननु दैतानुभवितार एव दैतद्रष्टार, इति स्थितेऽपि मोक्षस्य कादाचिकत्वेन अनित्यत्वप्रस कि समाधानं भवति इति शइते किमत इति समाधत्ते। पदमिति एतदेव स्पष्टयति । एतेषामिति याविर्भावोऽभिव्यक्तिः अनुभव इति यावत् । तथाच नित्य एव मोक्ष. परन्तु प्रतिबन्धवगात् न अनुभूयते यथा अन्धकारप्रतिबन्धादपवरकदेशावस्थितो घटादिरिति देतदर्शनं न मोक्षाविर्भावप्रतिवन्धकं तम्मिन् न असत्यपि मम मोक्षाधिर्भावादर्शनादिति शाहवे अम्नु तर्हि इति । देताद्रष्टुत्वमसिहमिति वक्त पृच्छति तहि त्वं किमिति । किं शब्दसूचितं तद्रष्टभ्यो मित्रत्वप विनव प्रदीकुरते ·वेदान्त सिद्धान्तमुक्तावलों। दृष्ट' भवतीति उक्तत्वात् । ननु इदमनुपपन्न यदात्मदर्शनेन इतरत्सव हट भवतीति कुत इति चेत् ? तवा हि विमितरत्सर्वमात्मनो सिन्नमभिन्नं वा? नाद्यः अन्यदर्शनेन अन्यस्य द्रष्टु मशक्य- त्वात् नहि घटे दृष्ट पटो दृष्टी भवतोति शक्वं वक्तुम् अन्यथा तयोरभेदापत्तेः । न द्वितोयः যুনিনিয়ান বর্ষীয়মাইন্ধায় নাঃ ওম- स्वादिति । उदाहृतं शास्त्रमेकमेव अद्वितीयमित्यादिशास्त्रायु- युपकतात् च बहतात्मसाक्षात्कारो जात: तहि ज्ञातव्यान्तरस्य अभावादतः परं प्रश्नी न युज्यते इत्याह एवं तहि इति। ज्ञात- व्यान्तराभावमाक्षिपति अस्ति इति। श्रुत्यात्मवेदनेन सर्वस्य विदितलोक्त: अज्ञातवस्तुनोऽभावास् न विज्ञेयान्तरमस्ति इति परिहरति न आत्मन इत्यादिना। दर्शननामविचारप्रयोजक ज्ञा तत्प्रयोज्यो यो विचारः सोऽत्र अतिशब्दार्थः। तया शुल सत्या मनन च उत्पन्न यहिषपरूपमपरोक्षमाक्षात्का लक्षणं ज्ञानं तदवविज्ञानं तेन इत्यर्थः । ननु किं श्रुत्युक्तमित्येव ग्राधम् १ उत योग्य ? नाद शिलाप्लवनस्यापि खीकर्तव्यत्वापत्तेः योग्य' चेत् तत्र योग्यर माक्षिपति मनु इति। प्रपश्वस्थ आत्मभेदप दूपयति इत्यादिन अनारमात्मनोरभेदपदं दूपयति न द्वितीय इति । ?

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। प्रात्मानात्मनोविरोधात् परमार्थसत्यात्माऽभि- नस्य नेति नेति इत्यादिना निषेडुमशक्यतया वाधानुपपत्तथ अन्यथा आत्मनोऽपि बाधित- तया शून्यमेव अवशिष्यत । तस्मात् आत्म- दर्शनेन सर्वमेव दृष्टं भवति इति अनुपपन्नम् । नषदोषः। पात्मसत्तैव इतस्य सत्ता नान्या यतस्ततः। मात्मन्येव जगत्सर्व दृष्ट दृष्ट' 9 ते श्रुतम् ५६॥ आत्मसत्तातिरिक्ताया हैतसत्ताया अभा- वात् आत्मनि दृष्टे सर्व दैतं दृष्ट भवति यथा रज्ज रूरूपे दृष्ट तब अध्यस्तानां सग्दण्डादीनां स्वरूपं दृष्टं भवति तहत् आत्मनि दृष्टे सर्व दृष्ट भवतीति न अनुपयन्नम् । परान भारमानामनो: सभावविरोधादित्यर्थः । किच आत्मानामनोरभेदे मामनि अनामा प्रक्गिति प्रनामनि आत्मा वा ? पायं दूषयति परमार्थेति। द्वितीयं दूपयति अन्यथति। अधिष्ठानखरूपमेव अध्यस्तस्वरूपम् अधिष्ठान- पार्थक्येन अध्यम्त स्वरूपानिरूपणादिति घटविचारादापनकगो निरूपित तथाच जगधिष्ठानामस्वरुप विदित जगतस्वरुप विदितमिति युत्या जगतोऽपि प्रधामेवाविज्ञानात् विदितत्वं सम्भावित योग्य तया युतिः प्रमायपयत्येव इति गुरुः उत्तरमा नपदोष इत्यादिना। - ·३१२ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। अत एव विधिनिषेधशास्त्रयोरपिन अनु. पपत्तिः तत् यथा इदं सर्व यदयमात्मा सदेव सौम्येदमन आसौंदेवामेव अद्वितीयम् ऐवदाम्य- मिदं सर्वम् । ब्रह्म वा इदमय आसीत् । अहं मनुरमवं सूळ श्चेति । यवतु यस्य सर्वमात्मैव अभूत् । नाराया एव इदं सर्व यट्भूतं यच्च भाव्यम् इलादिविधिशास्त्र तथा निषेधशास्त्र- मपि न इह नाना अस्ति किञ्चति अध अत्त आदेशो न इति न इति न हि एतस्मादिति न सत्तास्वरुपं नतु पराभिमतं सत्तासामान्यं तस्य विशेष. सापेक्षत्वेन परमार्थत्वानुपपत्तेः अतएव दृष्टानो स्वरुपशदैनव व्यवहरति। उत्तायुक्त्या प्रात्मश्यतिरिनात्वन अभिमतस्य सर्वयात्म. सपने तातिरकप च असत्त्वे सम्भावित विधिमास्त्र निषेधशास्वच उपयनमित्याह प्रतएवं इति। विधि- गास्तमुदाहरति तत् यथेति । यत् मम जाल्स जगत् प्रत्यक्षाापसापितं तत्मवमाला एकमेव प्रासीत् कार्यजातं नव प्रासीदित्वधः। यात्मभेदे यनिमित्त तत्प्रतिपंधति पद्वितीयमिति । यत्र यम्यां निर्विगेयावस्थरयाम् ! प्रथात इति । प्रय मत्यम्वरूपनिरुपणानन्तरं यम्मात् यत् मन्यस्य मत्वं तदेव गिरूपगोयमयगिपते ततम्तम्मादादेगी बनण इति भादेशो निर्देश: म्यरूपप्रतिपादनमिति यावत्। तव गन्द ·३१३ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। इति अन्यत् परमस्ति । अतोऽन्यदातम् । न तु तत् द्वितीयमस्ति नैव इह किञ्चन अग शसीत् । नासदासौन्नोऽसदासीदित्यादि। भवति हि लोके रज्ज्वां सगाद्यध्यासिनं प्रयुपदेष उदं सर्व रज्जु रिति न इह सगादिरस्तोति तथामि उभयोरुपदेशयोर्मध्ये कतरः श्रेयानिति चेत् ' यद्यपि उभयोरेकार्थत्वमेव स्थापि विधरस्ति कश्चित् अतिशयः। तत्र हि परिहश्यमानानां या सत्तासा पात्मैव इति उक्ते तदन्यत् नास्त्येव आत्मैव परिपूर्ण इति ज्ञानं साक्षादेव आविर्भवति निषेधे तु अर्थात् निषेधाधिष्ठानतया । भय तर्हि उभयप्र- वृत्तिः विधिनैव पुरुषार्थस्य पासिलवादिति चेत् ? न अधिकारिभेदेग उनयोरुपयोगात् । कचिदि संसारटुःखेन अत्यनामुण्डत चेताहन्नि- वृत्तिमेव प्रथमतः कामयते त प्रतिपादौ निषेध- वाक्यमेव उपयुक्त विधिवाक्यं तु पसात् यया प्रतिनिमित्ताभावात् इदं तदिति निमश्यलेपि प्रपञ्चा- पक्षादेन भवधिभूतमधिष्ठानं राधा रारूपगिति निर्दिगति नेति इति । वीसा व्यासपर्या या प्रात सत् विविध्यते ·वेदान्तमिहासमुक्तावली। सर्पमारोप्य भिया कम्यमानं प्रति नाय सर्प इति निषेध एव आदी न तु विधिः। यस्तु, अत्यन्तमनुदिग्नः किमस्य जगतस्तत्त्वमिति एवं जिजासते तं प्रति इदं सर्वं यत् अयमात्मा इत्येव उत्तर न्याय्यं निषेधस्तु पश्चात् । यथा सर्पमध्यस्य तत् प्रतीकारज्ञानान्नि- भयः पृच्छति किमिदं पुरोवत्तौति तं प्रति रउजुः इत्येव उत्तरं न तु निरोधः। तस्मात् अवस्थाभेदेन उभयोगपयोगात् न कस्यापि वैय- यमतो विधिनिषेधाभ्यां परिपूर्णसञ्चिदानन्दः प्रत्यगात्मेति सिद्धम् । ननु तथापि कोऽसौ है तद्रष्टे ति अद्यापि न निश्चितम् इति चेत् ? यस्त्व पृच्छसि, कोऽहमिति चेत् ? ब्रह्मव। एवं तर्हि ब्रह्मणो इत्यर्थः । हि यस्मान्नेति नेति इत्येतस्मादपरं निर्देशन नास्ति तस्मादयमेव प्रादेशो युज्यते इत्यर्थः । इतरा: सुतयः स्पष्टार्थाः । भवति हि प्रत्यारभ्य प्रत्यगालेति सिद्धमित्यन्ती गन्यः स्पष्टार्थः। ननु यद्यपि दैतद्रष्टारो वस्तुतो मत्ती नातिरिच्यन्ते इति पते प्रदेतात्मसाक्षात्कारस्य सिंहलादात्मव्यतिरिक्तानामखरूपा. भावात् सर्वस्य विदितत्वात् प्रष्टव्य न अमशिष्यते इत्युक्त ·वैदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। विकारित्वापत्तिरिति चेत् १ कोऽयं विकारी तं तहटिवा। नायः ह तस्य सर्वस्य ब्रह्माति- रिक्तस्य निषिदत्वात् नहि यत् नास्ति तत् कस्य चित् परिणामः यथा नरशृङ्गम् । ततोऽस्य वैल- तथापि देतद्रष्टा न निर्णोत इति शइते ननु सथापौति । इदानी गुरुस्त्व' चेत् तदृभ्यो न मिद्यसे तर्हि भवानेव हैतद्रष्टेति प्रश्नोत्तरमाह यस्त्वमिति । अात्मस्वरूपमजानन् पृच्छति कोऽहमिति कि ससारिखमाव.. उत तदिलरुष ? इति। यद्यपि देहादेरात्मत्व पराकुर्वता कर्तत्वादिप्रपञ्चस्य मिथ्यात्वम् पावेदयता च ब्रह्मरूपता पात्मनो निर्णीतैव सथापि पदार्थशोधनेन अर्थादैक्यमात्मवणोः सिध्यति, शब्दत एव वक्तव्यमिति तदर्थमारम्भो युज्यते इति घोधित- पदार्थाय अधिकारिणे प्रसबाय कृपापरवशी गुरुराह बीव इति । हैतद्रष्टुर्मम ब्रह्मणस प्रभेदे ब्रह्मणि कौटख्यमनभाते एव तईि इति । यद्यपि विकारजातम् अविद्यकमिति बहुमो निर्णोत तथापि प्रकारान्तरेण अपि तविणेतमुपक्रम इति 1 भावः। ब्रह्मणो हैतद्रष्दभेदे विकारिव पदन् प्रष्टव्यः तद्रष्टरि पदार्थवय वर्तते इत तहष्टि स्वरूप च, तदर्भदै वरूपादेन परिणामित्वं प्रयुडते किं तं तदृष्टिवेति तत् सर्वयाऽपि प्रयुक्त- मिति पशु विकल्पयति कोऽयमिति । निपिदल्दात् न पति न इलि इत्यादिवाक्वैरिति शेषः । ननु भूतले घटी न प्रस्तीति निपिडोऽपि घटो वा हिकारतया इस निमिदमपि वास्य ·येदान्तसिदान्तमुक्तावलो। क्षण्य प्टिरेव इति चेत् ? तहिं प्राप्ताप्राप्त- विवेकन दृष्टिरेव परिणामोऽस्तु तदतिरिता- हवामावात्। प्रोसिति चेत् ? न दृष्टः फलरूपाया आत्म- कुपान्तर्भावन तत्परिणामत्वानुपपत्तेः खयं स्वस्थ परिणामः काम्कदेशविकल्पेन चिहिकारः किं न स्यात् इति तबाह नहि इति। घटस्य न सर्वथा निषेधः प्रपञ्चस्तु अधिष्ठानात् अन्यत्र नास्त्य व अधि- हाने चेत् निषिद्धस्तहिं असत्त्वात् न परिणाम इति। अत्रैव उचितं दृष्टान्तमाह यथेति । नरङ्गात् प्रपञ्चस्य दैलक्षण्य गते तत इति। अस्य तस्य इत्यर्थ: । दृष्टिरपरोक्षप्रत्यय- स्ततोऽसहलक्षण्याहिकारत्व देतस्य युज्यत इत्यर्थः। विल- क्षणस्य भावो वैलक्षण्यं विलक्षणताप्रयोजको धर्मो दृष्टिरि- त्यर्थः। तहिं प्रपञ्चस्य विकारत्वे हैतलन प्रयोजक किन्तु दृष्टिसम्बन्धित्वं तथाच सविशेषणे हि इति न्यायेन दृष्टी प्राप्तायां द्वैतस्य विकारत्वमप्राप्तायां न इति सैव तर्हि विका- যীশু গুনি বিরতি নিজ : ঋীজানি না इति। किञ्च जानजेयोमेदस्य प्रानिरस्त त्वात् परिशेषा- दपि दृष्टिरेव विकार इति हेवन्तरमाह सदतिरितोति । अङ्गीकारितमर्थ शिष्यः अङ्गीकरोति प्रोमिति । दृष्टिशब्दम कि दृत्तिरुच्यते ? उत विषयाभिव्यक्त फलाभिध' चैतन्य भाधः तस्याः लतो जडत्वेन प्रकाशकत्वानुपयत्त रदृष्टिला ·- वेदान्तसिद्धानमुखावला। परिणामपक्षानुपपत्तेश्च । ननु विवर्तमोऽमि अयं दोषः समान इति चेत् ? न, विवर्त्तखरूया- परिज्ञानात् नहि अधिष्ठानखरूयातिरिक्त विवर्ती नाम किञ्चिद्वस्त पति यदाश्रित्य कात्- सैकदेशविकल्पावतारः स्यात् किन्तु अधिष्ठान- मेव दोपवशादिलचणाकारण भासमानं विवर्त इति उच्यते। स एव विलक्षणाकारः कस्येति चेत् ? वस्तुतो कस्यामि अधिष्ठाने तस्य वाधात् अन्यत्र अप्रतोते. भङ्गान्तरेण असत्ख्याति- व्युत्पादनमेव एतदिति चेत् । न, ख्यातेरपि अध्यस्तत्वात् असत्ख्यातिवादिना च चाकण इत्याह न इति । न हितीय इत्या दृष्टे रिति । तत् परिणासत्वे भात्मपरिणामत्वे च अनुपपत्ति स्पष्टयति नदि इति । किच भामा परिलमते चेत् ? तर्हि सामस्थ न सर्वात्मना । उत एकदेशेन ? नाय प्रामाभावप्रसङ्गात्। न दिवीय निरक्यत्वा. दिति। हेवन्तरमाह कात्रकदेशेति । अयं दोष कात्यक- देशविकल्पास्य कस्तईि विवर्तशब्दार्य इति शहले किन्तु इति। कि मातोलिकाकार कस्येति पृच्यते । उत वास्तव ! पाये अधिष्ठानस्य इति असशत् निवेदितम् । दितीयं दूपयति वस्तुत इति । धामनो वास्तवो न पालाकारत न इति न इतिइत्यादि बाधात् न सम्भवति। आत्मनः अन्यच अपतीतेरेव तस्य पन्यत्र ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। तथा अनभ्युपगमात् सर्वशून्यवादिनस्तु पूर्व निरस्तत्वात् । किमिदं ख्यातरध्यस्तत्वमिति चेत् वस्तुती निष्पकारिकायाः सप्रकारकत्वेन भानमेव द्रति रहाण। तस्यैव प्रकारस्य स्वरूपं वाच्यमिति चेत् ? वस्तुतो निर्विकल्पकख्यातिस्वरूपमेव । तधैय तर्हि प्रत्येतव्यमिति चेत् ! उचितमेव तद्विजस्य न तु भान्तस्य तस्य भान्सत्वादेव । किं तेन यधिकं प्रतीतमिति चेत् ? म, किममि। कमसौ भान्त इति चेत् ? अन्च- प्रतीतरन्यविषयत्वाभिमानादेव यघा लोके असत्त्वमिति न वाम्मदो विनवणाकारः कस्यापि इत्यर्थः । यहा प्रसत्याहिरादी पाने अधिष्ठान ति। प्रसवत्याते: उपपादन मेतान्तरेण विवर्त वादव्याजेन शायर्थः। प्याते. रिति परेषां मते ज्ञानं न अध्यामग्माकं तु तदपि प्रयत- मिति न सर्वात्मना साम्य तदभाव न मरसिधान्ताप्रशि- रित्वयः। निरस्तत्वादिति न विमासुरामवादित्वन इत्यर्थः । ननु प्यातिनाम पामचंतन्य तम्यापि मध्यस्तत्वे शून्यतामस. तिरिति अभिप्रेत्य गहते किमिदमिति । न सरुपण रजतपत् यातिरध्यति धूम, किन्तु पाकारान्तरेण भाममानत्वात् इत्याह यस्तुत इति । श्राकारान्तरस्वरूपं यदि प्रामव नदि तपेपेय प्रतीतिः किं न स्यात् ? इति गारी तथैव इति ।

·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। रज्जं प्रवेति सर्यमभिमन्यते अय' सर्प इति । कोऽसावभिमान इति चेत् । परमार्थस्थितविष- यस्य भासमानण्यापि असत्त्वनिश्चयः । . यदि वस्तुतो रन्जुप्रत्यय एव कथ तर्हि सीख खि- तया स प्रत्ययः परिस्फुरति इति चेत् ? आकार- सास्यात् दोषवशाञ्चेति वदामः । अत एव वाधोत्तरं मन्यते रज्जुरेव सर्वतया मया प्रतिपन्नेति । तत् किं सर्यो न प्रतिपन्न एव। कः संशयः। एवं तर्हि अनुभवविरोध इति चेत् । न, घान्तानुभवविरोधऽपि अविरी- धात् तस्य किं प्रतीतं किं न प्रतीतमिति विवेकविरहात् अभान्तस्य तदनुभवाभावेन अनुभवविरोधाभावात् । , 'तखरूपमात्मेति एवं प्रतीतिः किम् उत्पनामा अपरोक्षजा- नस्य उत अन्यस्य पादोदष्टापप्तिरित्याह उचितमितिाहितीय दूषयति ननु इति । अन्यथाकारप्रतीतिकाले स्वरूपातोपिरो. धादयोग इति भावः । ननु मान्तिनानविषयोधिष्ठानाधिका कचिदस्ति न वान चेत् । कथं वान्तत्वम् ! अस्तित् तत्- स्वरूपस्य वक्तव्यत्वापत्तरित्यभिमेव गइते तम्येति । हितीय- मडीसत्य परिहरति न किमपि इति। रजुविषयप्रत्ययस्य सर्पाकारत्व कुत इति पृच्छति यदीति ! सादृश्यादिति हेतुमाह ·। २२० वेदान्तमिदान्तमुखावनी ननु एवं सति अधिष्ठानं तत् प्रतीतिश्चेति इयमेव दृष्टान्ते अतिरिताप्रतीतिप्रत्येतव्ययोरस स्वस्थ व्युत्पादनात् दाान्तिके तु अधिष्ठानं तव्य- तोतिश दयसपि यात्मैव वयम्प्रकाशे प्रतीत्य- न्तगनभ्युपगमात् तथा च तदतिरितास्य विव- तस्य दर्शयितुमशक्यया गत विवर्तवादेन ततोऽतिस्फुटः स्वसिद्धान्तपरित्याग इति चेत् । न। तख वालव्युत्पत्तिजात्रायोजनतया उपनिषत्तात्य याविषयत्वात् अचथा विपरीत- आकारेति । तहि अात्मनि अन्याकारप्रतीतिर्न स्यात् निरवयव- त्वेन अनात्ममादृश्याभावादिति तत्वाह दोपति । अज्ञानवशादि- त्यर्थः । पराएव इतारभ्य अनुभवविरोधाभावात् इत्वन्तो अन्यः स्पष्टार्थो निगदव्यारयातः। ननु एवमिति रज्जरेव प्रतिपदा न सर्पः इत्येवं व्युत्पादने सति दृष्टान्ते प्रामाणिवानुभवानुरोधेन अधिष्ठानं रज्जुस्राहि- पयिणी प्रतीतियति दयमेव वर्त्तते न सर्यो नापि सर्पविष- यानुभवो भ्रान्तप्रतीतरनादरणीयत्वात् दार्शन्तिके तु खप्र- काशे चिदात्मनि अधिष्ठाने तधिपयिणी हितोयप्रतीतिरपि न अस्ति तथा सति अधिटाननेव स्वरूपमपरित्यज्य रूपान्तरण आभासमान विवर्तत इति पक्षो मतः रूपान्तरस्य अभावात् भानकर्तृत्वन्यापि अभावादिति शिष्योऽपसिद्धान्तेन गुरु निष्टहाति इत्यर्थः। परिहरति बालेति । मध्यमोऽधिकारी अत्र वाला ·वेदान्तसिहान्तमुक्तावली दृष्टय व देतापत्तेः। मिथ्यैव सा दृष्टिरिति चेत् । किमिदं मिथ्यात्वं बैकालिकासत्त्वम् असत्त्वाविशेषऽपि कदाचित् प्रतीयमानलं वा । नाद्यः इष्टापत्तेः। न द्वितीयः तत् प्रतीत्वैक अतक्षवस्तादवस्यात् । साक्ष्येव तत् प्रतीति- - ब्दार्थः। सोपानारोहणन्यायेन अद्वैततन्य बधिप्रवेशार्थ प्रपञ्चमारोप्य निधन्ती अतिर्विवत पय्यवसिते त्युच्यते न वस्तुतोऽन्याकारप्रतीतिसगावप्रतिपादनपरा समन्वयविरोधात तयैव प्रतीत्या आत्मवत् प्रामाणिकया हैतापत्त स्तत कथमप- सिद्धान्त इत्यर्थ । ईतापत्ती परिहार शकते मिथ्येव इति । सतो द्वितीयस्य प्रभावात् न देतापत्तिरिति असत्वेति । असलं 'मिथ्येत्युक्ती गगनकमलादावतियासिस्तनिवारणाय कदाचित प्रतीयमानत्वमिति कादाचित्कमतीतिविषयत्वमिति यावत् प्रतीतिरब अपरोक्षा विषक्षिता असत्त्व नाम सद्विलक्षणत्व कादाचित्कमतीतिविषयत्व वृत्तिव्याप्यत्वेन अात्मनि अपि अस्ति इति तदर्थ विशिनष्टि असत्वाविशेषेऽपि इति। कदा- चिदिति खरूपकीर्तन व्यावर्थाभावात् सदैलक्षये सति अपरोक्षप्रतीतिविषयत्वमिति एतावतैव चरितार्थत्वादिति का लिकासत्त्वाप्रतीतिर्मिथ्यात्वमिति आवपक्षमिष्टापत्त्या दूषयति नाय इत्यादिना । द्वितीय मिष्यावलक्षणं दूषयति न हितीय इति। नव हेतु तत्पतोत्येति । अय सर्प इत्यापारपतीते- मिथ्याल' निचता प्रतीतिविषयक प्रतीत्यन्तरमवश्य वाय मतीतिकमघटितत्वात् लक्षणस्य तथाच तदपि प्रतीत्वन्तर ·०२ वेदान्तमिदान्तमुतावनी। रिति चेत् । न, तस्य असङ्गत्वात् प्रसङ्गो धय' पुरुप इति श्रुतेः साक्षिणः कादाचित्वाखानुप- पत्तेश। किञ्च आत्मनो तहष्टिः प्रमाणसिद्धा वा? नादा: अतागमविरोधात्। न इतर भान्तिसिइपदार्थस्य असत्त्वनियमात् । अन्यथा . कि मिथ्या उत पारमार्थिकम् ? उत तुच्छम् ? नाद्या, अनवस्थापत्ते नान्य तहदेव पाद्यप्रतीतेरपि तुचहत्वापत्तेः माथि मध्यम देतापत्ते रित्यर्थ । श्राद्यप्रतीमिथ्यात्व निर्वा- हाय सहिषयका प्रतीत्यन्तरं स्वीक्रियते म च अनवस्थामती. त्यन्तरस्य साक्षिरूपत्वात् तस्याय खप्रकाशचात् नादि देतापत्तिरात्मत्वादेव इति शङ्कते। साक्ष्येवेति । साक्षिशब्देन अविद्यावत्यारूढ चेतन्यमुच्यते । उस शुद्धम् । नाद्य , विशि- रस्य मिथ्यात्वात् पारमार्थिकत्वे विशेषणहत्तेरपि पार- मार्थिकत्वप्रसङ्ग' तथाच अनवस्थातादवथ्यं न च वृत्ति- फलितं चेतन्य स्वस्वरूपं हत्तिञ्च भासयिष्यति खप्रकाशत्वादिलि घायं प्रतीयमानत्वशब्देन प्रतीतिकर्मवम्य उद्यमानत्वात् धमेदे च तदसम्भवात् । अथ शुद्ध चैतन्य साक्षिशब्दार्थ । तहि साक्षी स्वसनिमर्थ भासयति । उत असङ्गिनमपि नाद्य , तस्य अप्सशिलादियाद तस्येति । द्वितीय टूपयति साक्षिण इति। प्रदीयादो खसम्पदार्थावभासकत्वदर्शनादिति सूचयितु चकार । किञ्च इत्यादिप्रन्यो व्यापातार्य । प्राकनि बैतदृश्य- ·१२, वेदान्तसिहान्तमुशावलो। भान्तित्वानुपपत्तेः। तथाच आत्मनो हैत- हष्टिः कदाचिदपि नास्त्येव । तथा च श्रुतिः यह तन्न पश्यति पश्यन् वैतन पश्यति इत्यादि आत्मनोऽविलुप्तष्टिखभावस्य हैतदृष्टि वार. यति। वालान् प्रति विवर्तोऽय ब्रह्मणः सकलं जगत् । अविवर्तितमानन्दमास्थिवाः कृतिनः सदा ।। इति स्मृतिरपि आत्मनो इतदर्शनाभाव- मनुमन्यते। ननु आत्मनी हैदर्शनाभावे नित्यमुक्तस्य असंसारिणः शास्त्रसाध्यप्रयोजनशून्यतया शास्त्रा- नर्थक्यप्रसङ्ग इति चेत् ? न, नित्यमुक्तस्य असंसा- रिणः अत्यन्तासत्संसारनिवर्तकत्वेन शास्त्र- प्रामाण्योपपत्त। अत्यन्तासतो नित्यनिहत्त- तया तव शास्वव्यापारः अनर्थक इति चेत् ? भावं प्रमाणयति तथाच इति। श्रुति' पूर्वमेव व्याख्याता तत्रैव प्रमाणत्वेन वाक्यान्तरमुदाहरति । बालान् प्रति प्रति। बालपदं व्याख्यात कतिन उत्तमाधि- कारिणः इति यावत्। सविलासाचानस्य नैकालिकासत्त्वपक्षे तत्त्वमस्यादिवाना- वैयर्य शइते ननु इति। तत्त्वमस्यादिशान किया ·वेदान्तसिहान्तमुक्तावली। न सत्यस्यापि तुल्यत्वात् नहि सन्निवर्तयति शास्वमिति क्वचिद दृष्टम् । अनिर्वचनीय निव- तयितुं शास्वमिति चेत् ? न, तत्रापि अदर्श- नस्य तुल्यत्वात् नहि अनिर्वचनीय निवतते इति उभवसंप्रतिपन्न स्थलमस्ति तस्मात् विमुक्ताय विमुच्यते निवृत्त च निवर्तत इत्यादिशाखात् अत्यन्तासत्संसारनिवर्तकत्वेनैव शास्त्रपामा- मास्यति ? उत तहनामादि निवर्तयति ! नाद्यः, तस्य म्बप्र. काशत्वात् । न हितोय, अत्यन्तासतो नित्यनित्तल्वात् । तथाच शास्त्रं व्यर्थ स्यादित्यर्थः। द्वितीयपक्षमाश्रित्य परिहरति न इत्यादिना । नामोदस्ति भविष्यति प्रत्याकारवाधोत्पादकत्वमेव संसारनिवर्तकत्वम् नतु निहतिःधंसतःलस्य पूर्व निरासातत्वात् तदपि संसारनिवर्तकत्वं प्रत्यग प्रोक्याकारापरोक्षवृत्य त्या- दनदारेति भावः। अभिप्रायमविहानागवते अत्यन्तासत इति । असत् न निवर्तते चेत् तत् किं सनिवर्तत इन्युयते ? उत्त अनिर्वचनीयं न उभयापोति महेतुकमाह न सत्यस्यायि इत्यादिना। मूलमस्ति एल्यन्तुः साष्टा: पत्यः । ननु जगतोलामत्त्वं तविवर्तकन्न शास्त्रम् इत्येतत् तर्कितं नतु प्रमितमिति चोयं पराकुर्वन् शासशस्थ सार्थकलेन प्रामाए सुपसंहरति तस्मा- दिति। अतेरन्तरवानिवर्स के संक्षेपशारीरकवाक्यमुदा ।

·वेदान्तसिदान्तमुक्तावली। ३२५ नित्य बोधपरिपीड़ितं जगत् विसमं नुदति वाक्यजा मतिः । वासुदेवनिहतं धनञ्जयो हन्ति कौरवकुलं यथा पुनः॥ इति स्मृतिरपि जगदात्मकस्य विनमस्य नित्यबोधखभावस्य पात्मनः स्वरूपं पालोच्य अत्यन्तासत्त्वमेव आह । किञ्च ब्रह्मातिरिक्त शाखसत्त्वमस्तीति ये मन्यन्ते तान् प्रति भवतु शास्त्राप्रामाण्यप्रसङ्गो दोषः तस्य प्रमाणकाखभा- वत्वात्। ये तु मन्यन्ते सदा प्रतिमेव अस्ति वैतवानिभिज्ञाः तान् प्रति कधमय दोषः स्यात् तेः शास्त्रस्य वा तत् प्रामारयस्थ वा ब्रह्मातिरिक्तस्य अनभ्युपगमात् अन्दया ताभ्या- मेव अद्वैतनविः स्यात्। न च वेदप्रामाधान- हरति नित्यबोधेति। बोधपीडितं बोधमहिपा तव अस दित्यर्थ । इममेव अर्थ स्पश्यति जगदात्मकम्येति । किर भारतस्य पानर्थवयेन अप्रामाण्यापादनं इतवादिन प्रति का अतवादिन प्रति वा शये सेपाम् उपादाभेऽपि बहामेश्य- वादिन प्रति तदापादनस्य प्रयोगात् हितीये ब्रहातिरिकं न किचनापि सदिति कुन अप्रामाण्यम् पापाद्यते त्याह २९ ·वेदान्तसिद्धान्तमुतावन्नो। भ्युपगमे पाषण्डत्वप्रसङ्गः तदप्रामाण्यस्यापि अनभ्युपगमात् । नच वेदप्रामाण्वानभ्यु पगमे यह तस्य अप्रामाणिकत्वासको दोषः तदर्शिनं प्रति प्रमाणाधीनसिद्धिक प्रात्मनि च तस्य दोष- त्वात् । ननु हतदर्शित्वं किमात्मनो धर्मः स्वभावो वा? नाद्यः हतामत्तः। न इतरः द्वैतजातस्य सर्वस्य खतःसिविासनादिति चेत् ? न, श्रुतिसिद्धात्मवरूपानुरोधन इंतजातस्य इति त्वम् किञ्च इत्यादिना। अनभ्युपगमादित्यन्तेन वेदप्रामाण्यानङ्गी कारे पापडत्वापत्तिमुड़रति न च इति। वस्तुतस्तु पापण्ड- श्रात्मातिरिक्तमत्यन्तासदेव तदापादनमेव प्रतवादिन प्रति न युज्यत इति। ननु वेदस अप्रामाण्यान- ड्रोकारेऽपि तत्रामाण्यमङ्गोन्यिते । नया? आये देतापत्ति', हितीये ब्रह्माने क्यासिद्धिः प्रमाणाभावादिति न इत्याह । नद इति । किमेतछोद्य देतदर्शिनं प्रति उत तदर्शिन प्रति यादो कि न छिन दितीये प्रमागप्रमेयभावम्यैव प्रसिद्धिः यत्र सु अस्य सर्वमात्मैव अभूदिति गुते किञ्च प्रमाएं विमर्थ सृग्यते ? प्रतीयते चेत् ? न स्वप्रकाशत्वेनापि तसिडे. । अज्ञान- निहत्तये चेत् । तथापि प्रतिस्य सिद्धवेन तव अनपेक्षणात् न तस्य अप्रामारिकत्वप्रसङ्ग इत्यर्थः । तदर्शिन प्रति तस्य दोप- खादित्युमा तदादाय शश्ते। ननु वदर्शित्यमिति धर्मपर्व ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। सर्वस्य तुच्छत्वात् । नहि तुच्छस्य म्वतःसिद्धिः सम्भवति तस्य निरस्तसमस्तसामर्थ्य स्य सतः परतो वा सेडुमशक्यत्वात् । ननु आत्मभि- वस्य जगतस्तदर्शनस्य च तुच्छवं लौकिका- नामभिमतं परीक्षकाणां वा? नांद्यः तेषामवाधितत्वबुद्धेस्राव अव्याहत- दूषयति नाद्य इति । धर्मः सन् घमन् वा ? नात्यः असती बध्यापुवस्य धर्मवादर्शनात् संचेत् देतापत्तिरित्याह हता- पत्तेरिति । द्वितीये दर्शने हेतं विशेषषमेव वाच्यमे उपलक्षणत्वे दर्शित्वमेव आत्मस्वभावः स्यात् तञ्च खदर्शित्वेन पपि उपपत्तेः इतपर्ट व्यर्थं स्यात् तथाच हसविशिष्टदर्शित्वस्थ खभावत्वे स्वप्रकाशवं इतस्यापि स्यादिति दूषयति न इतर इत्यादिना। है तस्य आत्मस्वभावत्वे स्वतःसिविः स्यादित्युक्त तदनुपपत्रं किम् पात्मखंरूपमिति क्लत्ला स्वप्रकाश- त्वम् आपाद्यते ? किंवा खातन्त्राय ? पाये इटापत्तिरात्मनः खप्रकाशत्वस्य सिहत्वात्। द्वितीये निहत्तच नियतते इति श्रुत्वा आत्मभियस्य तुच्छत्वबोधनात् पूर्णप्रतिपादकवाक्यसिह- पूर्णात्मसरूपानुपपत्त्या च है तस्य तुच्छतात् खतो वा परतो वा सिध्यनहत्वादिति नेति प्रतिज्ञायां इतमाह तीत्यादिना । श्रुतिमिहात्मस्वरूपानुरोधेन इतस्य तदत्तमुन्न तदुपपादयितु शते ननु इति। लोकिका. गास्त्रासंस्ट तमतयःभासमक्षत. मतय, परीचका.। ऐकमनाभायमुपपादयति सर्यशून्यवादिना इत्यादिना ।

·३२८ वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। त्वात् तुकृत्वस्य दूरनिरस्तत्वात् । न इतरः परीक्षकागां सर्वेपामैकमयाभावात् सर्वशून्य- वादिना निःशेषप्रमाणप्रमेयापलापिना अप्र- माणिकन अपस्य तुच्छत्वस्वीकारात् । तकि- इस्य नित्यानित्यविभाजन सार्वत्रिककाादाचित्क- त्वस्य पक्षचरणकणभुगादिभिः खीकारात् तट्वि- रुद्धस्य च सर्वदा सर्वसत्यत्वस्य सांख्यादिभिः अभ्यु ममगमात् तस्मात् परीक्षकाणां सर्वेषां परस्परविप्रतिपचे रात्मातिरिक्तस्य तुच्छत्वमस- मप्रतिपन्नमेव । तथा च लौकिकपरीक्षकविमई जगतस्तुच्छत्वं कथमङ्गीकारपथमारोहति मच परीक्षकाणां मतमपि प्रत्ये कं परस्परविरुदतया हेयमेवेति वाच्च तावताऽपि एककाङ्गीकारस्य तत्र तत्र अव्याहतत्वात् तुच्छत्वे तदभावात् । तहिरुडस्य शून्यत्वविरुद्धत्वस्य नित्ये सार्वत्रिक मत्वम् अनित्ये कादाचित्कामिति विभाग इत्यर्थः । ई विध्यसत्वविरुई साहमादिमतमित्याह तद्विरुडेति । विरुष्ट- त्वमेवाइ सर्वदा सर्वसत्वत्वम्येति । सत्कार्यवादखीकारात्न तापत् प्रागसवं वर्तमानकाले सत्तादेव न यसलं ध्वंसस्य च तिरोधानमात्ररूपत्वात् तम्यामपि अवस्थायां सत्वात् सर्वदा सत्वमिति साझामतं तथा पालअन्नादीना संग्रहाय श्रादिपट ·वैदानसिद्धान्तमुक्तावली। ३२८ नच अवापि ममाङ्गीकारोऽस्ति एव इति वाच्यं? तव अप्रामाणिकलात् तुच्छत्वगाहकप्रमाणा- भावात्। नच परीक्षकाणामपि परस्परविरु- द्वानां मध्ये कस्य मत समोचीनं कस्य असमी- चीनमिति विनिगमकाभावात् एकमपि न ग्राह्यमिति वाच्य नित्यनिर्दुष्टवेदमूलकत्वभावा- भावाभ्यां विशेषात् यस्य हि मतं वेदमूलं तत् ग्राह्य यस्य तु तत् नास्ति तत् त्याज्यं यथा पापण्डानां मतम्। - तुच्छवासम्प्रतिपत्ते फलमाह तथाच इति । तव तवेति शून्ये तया सर्वदासत्वकादाचित्वसत्त्वपक्षादौ तदभावादिति एकैकाङ्गीकारस्थापि अभायादित्यर्थ । तुच्छपि परीक्षकानी- काराभावोऽसिड । मम परीक्षकस्य तत्रागीकारसत्त्वादिति न इत्याह न च वापोति । परोक्षकत्वासम्मत्या परिहारे हेतुमाह तयेति । प्रमाणेन परीक्ष्य व्यवहा परोक्षक। न च तुच्छे प्रमाण- मस्ति तसत्त्वे तुत्वक्षतेरिति हेतुमाइ तुच्छत्वेति। ननु वस्तुनो रुप्यासम्भवात् न सर्व पक्षा प्रामाणिका एव तथा सति परस्परविगानात् को वा परीधक ! किं मत उपा- देयम् । किवा हेयम् ? इति नियामकाभापादेकत्रापि अनुपा- दानमिति न इत्याह न च इति। परीक्षक पक्षस्य च उपादेयत्वे विनिगमकं ते नित्य ति। सवाणिोति यस्य धीति। त्याश्यले सिदान्त्वभिमतटाममा यति ।

·वेदान्तसिदान्तमुक्तावलो। हन्त तहि अन्ततोऽपि गत्वा शुल्या एव विश्वासश्चेत् श्रुतिसिद्धनेव मतमटुष्ट याद्य- मिति तदितरत् अग्राह्यमेव अप्रामाणिकत्वात् श्रुतिविरुदत्वाच्च । शुत्तिस्तु सदेव सौस्येदमग्र श्रासीत् एकमेव अहितीय स एप गति नेतीति अथ तस्य अयमादेशः अमावश्चतुर्थी ऽव्यवहार्यः प्रपञ्चीपशमः शिवो वैत दूति एवं प्रकारिका सनातीयविजातीयवगतभेदशू- মুছুনাৰী স্কাই ল নন্থি বুনি। সন্তু স্থানাবিস্কম- सिह प्रत्यक्षादिप्रमापासूलत्वात् इतरपक्षम्य इत्याचा हेव- न्तरमाह ऋतिविरुहत्वादिति । तथाच प्रत्यक्षादिश्रुतिविरोधे आभासीभवति इत्यर्थः । ननु न श्रुति. प्रपञ्चस्य साक्षात् तुच्छत्वपरा भस्ति समन्वयाधिकरण विरोधात् तबाह शुतिस्तु इति । अतिरात्मातिरिक्तस्य सर्वस्य तुच्छत्वमभिमन्यते इत्यन्त: इति अन्वयः । श्रुतीरुदाहरति सदेव इत्यादिना । मीयन्ते इति मात्रा मावाभ्योऽन्योऽमावः अप्रमेय इति यावत् । अधधा मात्रा एकटेशोऽवयवास्तदहितः तेन स्वगतभेदनिषेधमिद्धिः तुर्य एव चतुर्थशव्दार्थः। अव्यवहार्यः अभिवादनादिव्यापाराविषय इत्यर्थः। तस्य पुरुषार्थवमाह प्रपञ्च इति। प्रपञ्चामावरूपत्वं तदा उपपद्यते यदि प्रपञ्चोऽसटूयो भवेत् असदभावस्य भाव. रूपत्वात् तेन विजातीयभेदनिराशतिः तस्य मुखरूपतामाह शिव इति । सजातीयोदं निधति । अह त इति तेन शुतार्या. पत्ति: प्रप्रशस्य वैकातिकाभावं बोधयति इत्यधः । न चैवं प्रया ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। न्यमामान बोधयन्तौ आत्मातिरिक्तस्य सर्वस्थ तुच्छरबमभिमन्यते । तदतिरिक्तस्य कथञ्चिदपि सत्वे अहत- व्याघातप्रसङ्गात् तस्मात् जगतरतुच्छत्व थुत्यनु- मतमेव । तटुक्त गौडः। तुच्छाऽनिर्वचनीया च वास्तवी चेत्यसो विषा । ज्ञेया माया त्रिभिऊधैः शौतयोक्तिकलौकिकैः ।। वसिष्ठोऽपि इममर्थं साश्ववत् याह । वस्थ प्रामाणिकत्वम् आभासोपस्थितस्य अपि अभावप्रतियोगि- बोपपत्ते अन्यथा न सुरा पिवेत् इत्यादी सुरापानस्यापि प्रामा- णिकख किं न स्यात् अभिमन्यते इति वदता समन्वयविरोधो- ऽपि निरस्त अन्यथा विवक्षितामसिद्धिरेव न स्यात् इत्यात्म- सिंध्यर्थमेव प्रपञ्चतुच्छत्वानुमानमिति न कोऽपि विरोधगन्ध इति । ननु किमिति तुच्छत्वमेव भावेदयति उत्तात्मखरूपस्य प्रपञ्चमिथ्यात्वेन अपि सिडुरपपत्ते रिति न इत्याह तदति रितस्येति । कथञ्चिदपि मिथ्यात्वेन वास्तवत्वेन वा प्रत्यर्थ । कथं ताई विवर्त्तवादादिखीकार, इत्यागमा परिहरन् उपसहरति तस्मात् ति । एवकारोऽभिन्नक्रमस्तुष्छत्वपदेन सम्बध्यते तेन श्रोत तुच्छत्वमेव विवादिषादस्य युयादिमूलचात् तदपि विव- घिधिकारिभेदेन न विरुध्यत इत्यर्थ । उसमय हाइसम्मत्या स्पष्टयति तदुप्लमिति। वास्त्री परिगामरूपा तस्या वेदान्तवादस्य प्रथमसोपान- ·३३२ वेदान्तसिद्धान्तमुतायलो। अहो नु गिवं यत् सत्य ब्रह्म तद्विस्मृतं नृणाम् । यदसत्यमविद्याख्यं तत् पुरः परिवल्गति । तया! अहो नु चित्रं पद्मोत्वैवधास्तन्तुभिरद्यः । अविद्यमाना याऽविद्या तया विश्वं खिलीकृतम्। तस्माद् है ततद्दर्शनयोस्तुच्छत्वात् खतःसिद्ध- शुद्धयुद्धमुक्तपरिपूर्णानन्दात्मनः अदृष्टदयत्वमुप- पन्नतरम् । तथा च श्रुतिः । न निरोधी नचोत्पशिन बद्धो नच साधकः । न मुमुक्षुर्न वै मुक्त इत्ये पा परमार्थता ॥ तदेव निष्कलं ब्रह्म निर्विवाल्पं निरञ्जनम् । तद्ब्रह्माहमिति ज्ञात्वा ब्रह्म सम्पद्यते ध्रुवम् ।। लात् एवं प्रपञ्चस्य तुच्छत्वे अतिमुपपाच स्मृतिमपि तत्र संवादयति वशिष्ठोऽपि इति। अल असत्वमित्युपजीव्यते यस्मात् हैत तद्दर्शनञ्च तच्चा- वादसतः तस्मात् धामनोऽदृष्टइयत्वमुपपद्रतरमिति उप- सहरति तस्मात् इति। तस्य विवत्तले श्रमि उपपन्नमिदानीं अपचय तुच्छत्वम् ध्यपत्रतरमित्यर्थः । अष्टदयमेव आमतलमित्यत्र थुर्ति प्रमापयति तथाद इति । श्रुतिरात्मनो दैतदर्शनशून्यत्वमेवाह इत्यन्वयः । निरोधः ·वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावलो। निर्विकल्पमनन्तं च हेतुदृष्टान्तवर्जितम् । अप्रमेयमनादिं च यत् ज्ञात्वा मुच्यते युधः ॥ इति एवमादिका । आत्मनो तदर्शनशू- न्यत्वमाह। तस्यात् । सत्य ज्ञानमनन्तं च पूर्णमानन्दविग्रहम् । मान्ववर्गिकमात्मानं विनिश्चित्य विमुच्यते ॥५७ नच एतादृशमात्मज्ञानं न जायत इति साम्प्रतं साधनचतुष्टयसम्पन्नस्य विविदिषोर्मनन- प्रलयः वैदिककर्मानुष्ठाता साधकः निष्कल निरवयव निर्वि- कल्पक विशेषानात्मक अञ्जनमविद्यादि तन्दलच ब्रह्माइमिति साक्षात्कत्य ब्राह्मण: स्वयं ध्रुवमविचालि कूटस्थात्मकं भवति अनन्तम् अन्तो नाशस्तद्रहित हेतवर्जित स्वयमकायें दृष्टान्तवर्जितम् अनुपम खतुल्यरहितम् एतेन सजातीयभेदः परास्तः । कारणत्वं प्रसिधति अनादिमिति इति। स्वरूपमात्मत्वेन साक्षात्कृत्य विमुच्यते । अविद्या- तत्कायरहितो भवतीत्यर्थ: । भवतु एवम् प्रात्मतत्व किं ततस्तवाह तस्मात् इति। यस्मात् इदं वास्तवं हत्त तस्मात् सत्य जानमनन्तं वोति मन्त्रवर्णसिद्ध सत्यादिसरूपमात्मानं समभिन्नं विनिधित्व साक्षात्कृत्य विमुच्यते इति तज्ञानफलं शुरूपप्राप्तिरित्यर्थः। ननु एतादृशामभानं यदि भवेत् तदा घटादिमान- पदुपलभ्येत गाधनाभावात् न जायते इति चेत् ? न, तरसाध- ·वेदान्तमिहान्तमुसायली । निदिध्यासनाभ्यामुपकृतथवणानुष्ठानममनन्तर- मेव तदुत्पत्तिदर्शनात् अन्यथा ताहयात्मप्रति- पादकागमाप्रामाण्य प्रसङ्गः। नच जावमपि ज्ञानं साधनान्तरामेनया फलदानाय विलम्वत इति वाच्यं ? तबैतत्पश्वन मषिवामदेवः प्रतिपदें अहं मनुरभवं सूर्यश्चेति ब्रह्मवेद ब्रह्म व भवति तरति शोकमात्मवित् नस्य प्रमाणस्य श्रुतेः मत्त्वात्ततो न जायत एव एतादृशं जानमिति न इत्याह नच इति । न च साम्प्रतमिति प्रतिज्ञायाँ हेतु वदन् न अनुपलम्भ विरोध प्रत्याह तदुत्पत्तीति। तस्य उत्पद्यमानग्य ज्ञानस्य पश्यन् प्रतिपदे यो यो देवानां प्रत्य- युध्यत इत्यादि अतिभ्यो दर्शनात् न अनुपलम्मनिपेध इत्यर्थः । यत्त सत्यपि साधने ज्ञानं न जायत इति तदपि अयुक्त- मित्याइ साधनेति । वेदानुवचनादिना उत्पनविदुपोर्नित्या- नित्यवस्तुविवेकादिसाधनचतुष्टयेन अथशब्दसूचितेन सम्पन्नस्य अधिकारिणो गुरूपदिधमहावाक्यविचारानन्तरं नानोत्पत्ति- दर्शनात् कथं तर्हि संसारानुवृत्तिः श्रुतवेदानान्तामिति तत्राह मननेति । असम्भावनादिनिवर्तकमननायुएरुतात् वाक्यविचा- रात् शक्लितात्पर्य ग्राहकानुकूलव्यापारादनुष्ठितार अप्रतिबद्धं जानं जायते एव इत्यर्थः । ननु ज्ञानात् मुहिरिति कोऽर्यः ? किं शानमेव सुति- साधनम् ? सानमपि ! नाधः, विद्याक्ष अविदाञ्च इत्यादिसमुदयमतिपादक्वाक्ाविरोधात् न द्वितीयः कर्मणैव ·तदावश्न संसारभोरणा तमित्तिमाधन प्रानं अवगादि- वेदान्तसिद्धान्तमुक्तावली। इत्यादिश्रुतिभ्यः आत्मज्ञानतत्फलयोः समान- कालनिर्देशात् मध्ये साधनान्तरकालविलम्ब- योरभावप्रतिपत्त: तमेव विदित्वाऽतिमृत्युमेति नान्यः पन्या विद्यते अयनायेत्यादिसाधनान्तर- प्रतिषेधश्रवणाच्च । तस्मात् ससन्यासात्मज्ञान- हि ससिधिमास्थिता जनकादय इत्यादिविरोधात् इत्या- शयन इत्वाह न च इसि । समुच्चयपक्षमन पराकरोति न च वाच्यमित्यत्र हेतुमाह तदैतदित्यादि । तता एतत् अहमिति पश्यन् साक्षात् कुर्वन् एतस्मादेव दर्शनात् ऋपि मतो वाम- देवः प्रतिपेदे ह किल ज्ञानफलसर्वभावापत्तिप्रतिपादकान् मन्त्रान् ददर्श इत्यर्थः । यथा भुञ्जन् टप्यति इत्युक्ते भुक्तियो- मध्ये कार्योत्तरं न प्रतीयते तथाव पश्यत्रेव प्रपेदे इत्यवापि दर्शनरावभावापत्योर्मध्ये कार्यान्तरप्रतीतिवर्तमानार्थ शह- प्रत्ययनिर्देशन न अस्तीत्यर्थः। यदा बन बेद तदैव ब्रह्म भवतीति ब्रह्माभवनवेदनयोरैककालत्वप्रतीतः कालविनम्बोऽपि नास्ति इत्यर्य.। कमैय मुक्तिसाधनमिति पराचष्टे समेव इति । न च स्मृतिविरोध. संसिदिशन्देन तत्त्वज्ञानस्यैव उन्नत्वात् पावे कर्मभिः पक्के ततो ज्ञान प्रपत्त त इत्याद्यागमात् कर्मणां तत्वज्ञानशाधनीभूतान्त वारणाषितुवप्रतीते. एतेन मन- चयप्रतिपादकवाक्यविरोधोऽपि परास्तः । तवैव वाकागेपण व्याख्या मृत्युनिवर्तकत्वमेव प्रदिद्यागम्दवाच्यानां कांग प्रतीयत इति ज्ञानमेव मुहिफनमिति स्थित यदा च एवं भावनः सम्पादनीयमित्य पर्महारप्याजेनाह तथादिति।

·वेदान्तसिद्धान्तमुप्तावस्ती। मेष अमृतत्त्वसाधनं यत्ततः सम्पादनीय तद- भावे यतो महती विनष्टिः श्रूयते इह चैदवेदोत् अथ सत्यमस्ति न चेत् इहावेदौत् महती विनष्टि- रित्यत्र । उत्पन्ने च ब्रह्मात्मज्ञाने विटुपः फलन सह विदोहार समय॑ते । विद्याविग्रहमग्रहेगा पिहितं प्रत्यञ्चमुच्चस्तरा- मकृष्योत्तममूलषं मुनिधिया मुञ्जादिपीकामिव । कोशात्कारणकार्यरूपवितात् पश्यामि निःसंशयं नासौदलि भविष्यत्तिक नु गतः संसारदुःखोदधिः। पश्यालि चितमिव सर्वमिदं द्वितीयं तिहामि निष्कलचिदेकवपुष्यनन्ते । तस्मात्त्याग एव हि गर्वेषां मुक्तिसाधनम् । उत अत्यागमिति शास्त्रमाश्रित्य भाइ समयासेति । यतत: सम्पाद्यत्वे हेतुमाह सदभाव इति । इति पदं पूर्वार्ड स्थितमवापि योजयित्वा युति पटति इति । इह संमारमण्डले ब्रह्मात्मलेन न चेत् ? विदितवन्तो पयं ततोऽहमवेदिः स्वां ब्रह्मात्मसाक्षात्काररहितः स्याम् अस्तु तर्दितल. को दोष इति तबाह महतीति । विष्टि- रिति जन्ममरणादिलक्षणान्तरपरिमाणा विनष्टिः स्यात् तस्मात् अपश्वमा मसाशात्कार: सम्पादनीय एव इत्वर्थः । तत्वज्ञाने सति संभागे निवर्तत एव इत्यत्र विदिनुभवमपि प्रमाणयति उत्पने ऐति। कारणादिकोशादनात्मराशेर्विविय केवलब्रयात्मानुभगे मम हत्त. संसारच असत्रिहत्त इत्यर्थः । तथापि जीपनाभासोऽपि अनुवर्तत इत्याह पयामीति।

·वेदान्तसिहान्तमुक्तावली। अात्मानमहयमविल्यसुखैकरूपं पश्यामि दग्धरसनामिव च प्रपञ्चम् ॥ अहतमम्यनुभवामि करस्थविल्व- तुल्य शरीरमहिनिबंयनीवः वीचे। एवं च जीवनमिव प्रतिभासनं च निःथ यसाधिगमनं च मम प्रसिद्धम् ॥ श्राश्चय्यमद्य मम भाति कषं द्वितीयं नित्ये निरस्त निखिले शिवचित्प्रयाशे । आसीत् पुरेति किमिमा: श्रुतयो न पूर्व येन द्वितीयमभवत् तिमिरप्रसूतम् ॥ न च एतावता मुक्तो किञ्चित् वैकल्पामित्याह तिहामि इति । ननु ससारदर्शनमदर्शनयोविरुदत्वात् यथर्मलकालावसान- मिति तवाह दग्धरशनामिव इति । प्रदेतदर्शनेन इतप्रपञ्चो बाध्यत एव इत्यर्थ । विरोषगड प्रत्याह अहतमपि इति । अदेतानुभवस्य न कदाचिदपि पारोप्य यथा परित्यताहिनिर्मोकोऽहि भासते एव ससारमाध्यमपि भर प्रतिभासत इत्यर्थः । स्वभावपरित्यागापत्तेन विपरीता पति । भाय । एवच जीवन गिरपि मम प्रमिक्षा प्रयाह एवं ऐति। तत्वधानायस्थायां शरीर वाध्यमिति कि पटवं सर- भानात् प्राक् पपि देतपक्षप्रतिभामो यो मम पभूत तवापि पायवमेव इदानी मम पनि AIE शापयमिति। २८ ·३४० वेदान्तसिद्धान्तमुतावली। वाच्यस् ? अज्ञानकाव्यस्यापि अज्ञानानति- रेकात् तदभावे तत्सत्त्वानुपलक्षात् नष धव प्रमाणाभावः। "भिद्यते हृदयग्रन्विश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः । क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावर।" इति श्रुतेः। नच एतहाक्यमशुभकर्मनिवृत्ति- परमेव इति वाच्यं । कर्मशब्दस्य शुभाशुभसाधा- रणत्वात् विद्यासामय स्य च उभयव तुल्य- त्वात् । ब्रह्मात्मैकत्व विज्ञानं शाद' देशिकपूर्वकाम् । बुद्धिपूर्वकृतं पाप कृत्स्नं दहति वह्निवत् ॥ इत्वव बुधिपूर्वकृतपापस्यापि ब्रह्मज्ञानेन दाहस्मरणात् । यधैधांसि समिऽग्निमसात् कुमार्जुन !। जानाग्निः सर्वकागि भस्मसात् कुमते तथा ॥ इत्यत्र सर्दशन्देन अशेषपुग्यपाप गृरीत्या तम्य नर्वस्येव जानाम्निना दाहम्य भगवतापि उतत्वाच । किच यम्य टनमातान् भन्ये - पग्रिति न पत्यादिना । पूर्वपामुपम पनि तनादिति । राधानग्य चज्ञानवत् कर्मभिरपि विरोधण अयियात् ·वेदान्तसिदान्तमुक्तावली। ३४१ षामपि पापक्षयो जायते का कथा तस्य ब्रह्मी- भूतस्य पापक्षये तदाह भगवान् वसिष्ठः । यस्यानुभवपर्यन्त तत्त्वे बुद्धिः प्रवर्तते सदृष्टिगोचराः सर्वे सुच्यन्ते सर्वयातकैः । तथाच कुलपावित्राहेतुत्वमपि ब्रह्मविदः स्पर्यते। कुालं पवित्र जननी कृतार्या विश्वम्भरा पुण्यवतो च तेन । पारस वित्सुखसागरेऽस्मिन् लीन परे ब्रह्मणि यस्य चेतः ॥ तस्मात् यथोताब्रह्मात्मैकत्वविजानन कृत- कृत्यो भवतीति न पत्र विवदितव्यम् इति । प्रकाशानन्दयतिना कृतिना स्वात्मशुपये। सिदान्तमुक्तावल्यषा रचिता रन्ध्रवर्जिता ॥ अहतानन्दसन्दोहा सत्यज्ञानादिलक्षणा। नारायणसमासता शिया सापनादूषिता । शृणु प्रकाशरचितां सदैततिमिरापहाम् । वादीमकुम्भनिर्भेदे सिहदष्वाधीकृताम् धर्माधर्मरुप कर्मापि तेन निवर्तत इति श्रुतिस्मृतियुनि- सिदत्वादिति परिहरति । मैवमित्यादिना । सदार्थो अन्धः ।

·४२ चटान्त मिसान्तमुहारली। वेदान्तमारमर्वस्वमन्जेयमधुनातनः । अपेगा मयोती तत्गुरुपोत्तमयत्नतः ।। स्नातं तेन समस्ततीर्थसलिले मयापि दत्ताऽवनिः यज्ञानां च कृत सहसमग्विला देवाश सम्पूजिताः । समाराच्च ममुद्धृताः खपितरम्वेलोनयपूज्योऽप्यसो यस्य ब्रह्मविचारणे नामपि म्ये व्यं मनः प्राप्नुयात् ।। इति श्रीपरमहसपरिव्राजकाचार्य श्रीजाना- नन्दपूज्यपादशिप्य श्रीप्रकाशानन्दविरचिता बेटान्तसिद्धान्तमुक्तावली समाप्ता। उलयुक्त्या आत्मज्ञानात् हातहाल्यतासम्पति गन्थमुपमह- रति तस्मादिति। प्रतिशब्दो अन्य समाप्तो। एव ग्रन्यस्य अवान्तरप्रयोजनमाह शृणु प्रकाशेति। तादृक् सिहदष्ट्रा प्रधरीकता यया इत्यर्थ एतेन वादिविजयार्षिभिरपि इयमभ्यसनोवेति साव । इति श्रीपण्डितानपतिना वि ए उपाधिधारिणा श्रीजीवानन्दविद्यासागरभट्टाचार्येण प्राचीना व्यास्यामवलम्बा सङ्कलिता विस्तृत व्याख्या समाप्ता।