University Liberey Allahabad
Bhati Me Bharatam
Front matter
भाति मेभारतम्.
(संस्कृतकाव्यम्)
रचयिता
डॉ. रमाकान्तशुक्लः
एम०ए०, पीएच० डी०, साहित्याचार्यः, सांख्ययोगाचार्यः
दिल्ली विश्वविद्यालयीयराजधानीकालेजहिन्दीविभागप्राध्यापक:
नयी दिल्ली-११००१५
परिषद,
KNOIDpe
RESEEO
वि.२०
মালিকা
देववाणी-परिषद्, दिल्ली
६, वाणी-बिहारः, नयी दिल्ली-११००५६
(भारतम्)
१९८०
भाति मे भारतम् (सस्कृतकाव्यम्) प्रणता : डॉ० रमाकान्त शुक्लः प्रकाशिका : देववाणी-परिपद् , दिल्ली ६, वाणी-विहारः, नयी दिल्ली-११००५६ मुद्रकः : देववाणी प्रिण्टर्स उत्तम नगर, नयी दिल्ली-११००५६ संस्करणम् : प्रथमम्, नवम्बर १९८० ई० मूल्यम् : चत्वारिशत् रूप्यकाणि, रु० ४०:०० : डॉ० रमाकान्त शुक्ल. स ane परिषद, देववा दिल्ली • वि०२० 36 स्थापना BHATI ME BHARATAM (Sanskrit Poetry) : .. Author Shukla, (Dr) Rama Kant Publisher : Devavani Parishad, Delhi 6, Vani Vihar, New Delhi-110059 Printers Dev Vani Printers Uttam Nagar, New Delhi-110059 Edition First. November, 1980 Price : Rs. Forty only. Rs.40.00 Dr. Rama Kant Shukla .. .
शुद्धि-पत्रम् (प्रथममगुट्ठ रूपं. नदनु गद्धं रूपं, तदनु कोष्ठकेष पृष्ठमण्या तदनु च पंनिसन्या दीयन्ते । कृपालव: पाठका: मगोध्य पठितु प्रार्यन्ते) कुद्ध-ऋद्ध (१०३) वणं-वणु (२२.५) भयम्-मयम् (४० ४) वेग-वे गु ( ८८ ३ } प्ररगा-प्रेरणा (४७३) श्ची-श्री (५०४) गोधूम-गोधूम (५०५) कॉश-कॉम (५०६) स्समदा-म्ममृद्धा (५१५) beauto-beauty (५१ १३) Pondsand-ponds and (५१ १४) योद्ध-योद्ध वाणिजः-वाणिजे (५३ ३ )sanctified-sanctified ( ५७.१५) गड्गा-गङ्गा (५८३) मामफ-मामकं (५८.६) Galiga- Ganga (५८ १३) ज्जवलं-उज्वलं (५६३) बंग-बङ्ग उज्जवल-उज्ज्वल (५६८,१०) swami-Svāmi (५९.१४) Dayananda-Dayānanda (५६.१४) Mahātma- Mahātmā (५६.१५) च्छिन-च्छ्रितं (६०.५) gaigaganga (६०.१४) Tukarama-Tukārāma (६०.१५) गोम्मटे शतुभाव-गोम्मटेशानुभाव (६२.३) Gommtesvara- Gommatesvara (६२.१४) Beārata-Bharata(६२.१६) लोकश्रुशो लोक श्रुतो (६४.४) Characterised-characterrsed. (६४.१३) the-the (६५.१३) Kuruksetra- Kuru'stra (६५.१३) भारत-भारतम् (६६६) that- ३ . शुद्धि-पत्रम् that (६६.१६) मुदामतज्जति- मुदा मज्जति (६७.५) से-में (६६.६) ध्यजः-ध्वजः (६८.४) the-the (६८.१३) वैदेशिकक-वैदेशिक (७०.३) मामफं-मामकं (७० ६) earih-earth (७०.१६) भीषितं-भॊषितं (७२.४) तजयेद्- तर्जयेद् (७२.५) which-Which (७२.१३) ज्वलम्- ज्ज्वलम् (७३.४) यंदर्शनम्-यद्दर्शनम् (७३.५) भारतवर्ष- भारतवर्ष (७३.१०) the-the (७३.१३) effulges-effulges (७६.१३) न्थस्त-न्यस्त (७७.५) Panditarāja-Panditaraja (७७.१४) खलांतर्जयन्-खलास्तर्जयन् (८०.४) Ashārāma-Āśārāma (50.93) चीयमान-चीयमानः (१००.३) (लक्ष्मी)-लक्ष्मी (११४ ६) (सरस्वती)-सरस्वती (११४-१०) lamashed-famashed (११४.१३) Laksmi- Laksmi (११४.१३) क किसी-किसी का (११६.८) * प्रास्ताविकम् , भारतस्य स्वरूपमुद्घाटयित्रीणां मामकीनानां कवितानां शृङ्खलायामेवास्ति-'भाति मे भारतम्' नाम्नीयं रचना। इयं हि रचना २४ दिसम्बर १९७८तः १५ अगस्त १९८० यावत् त्रिषु चरणेषु वृद्धि प्राप्ता। २४.१२.१९७८ तारि- कायां स्वजन्मदिवसे मया अस्या एकपञ्चाशत् पद्यानि विरचितानि। सर्वप्रथम १२-१३.२ १९७६ तारिकयोः दिल्लीस्थराजधानीकालेजे समायोजिते 'देववारणी-परिषद्, दिल्ली-संस्थाया द्वितीयवार्षिकाधिवेशनेऽम्याः मया पाठ कृतः । सहृदयस्तदेयमतीव लालिता । पुनश्च दिल्लीप्रशासनस्य साहित्यकलापरिषदा ३.४.१९७६ तारिकायां नयी दिल्लीस्थे विट्ठलभाईपटेलहाउसे कांस्टीट्यूशनक्लबे समायोजिते ऽखिलभारतीयसंस्कृतकविसम्मेलनेऽपीयं पठिताऽभूत्। तत्रापि सहृदयानामाशीसि अस्यै प्राप्तानि । पुनश्च २१.३.१६८० तारिकायां देववाणी-परिषदा समायोजिते ऽखिलभारतीयसंस्कृतकविसम्मेलनेऽस्या रचनाया कतिपयानां बद्यानां पाठोऽभूत् । अस्मिन्नवसरेऽम्याः कलेवरवृद्धिः सजाता। अस्मिन्नवसरे पठितेष्वपि पद्येषु कवीनां सहृद- यानाच अनुक्रोशोऽभिव्यक्तोऽभूत् । अस्मिन्नवसरे प्रकाशितायां स्मारिकायां तत्र पठितानां पद्यानां प्रकाशन- मप्यभूत् । आकाशवाणीदिल्लीतोऽप्यग्या केचनांशाः प्रसा- रिता प्रभूवन् । पुनः देववाणी-परिषदा प्रकाशिते अर्वाचीन- संस्कृतनाम्नि त्रैमासिकपत्रे १५.४.१९८० तारिकायां ते प्रका- शिता सञ्जाताः । २०.४.१९८० तारिकायां रुहेलखण्ड- विश्वविद्यालयीयबरेलीकालेजस्नातकोत्तरपरिषदो वार्षिको- सवेऽप्यस्या रचनायाः कानिचित्पद्यानि पठितान्यभूवन् । ५ स्ति। तथा यथा श्रोतृभिरम्या प्रकाशन भृगमनुरुद्धम् । तेषु केचन इमां मानुव दामिच्छन्ति स्म । तेषां स्निग्धानुरोधं पूरयितुमस्या रचनाय : पुस्तकाकार संकल्पितः। १५.८.१९८० तारि- कायां कानिचिदन्यान्यपि पद्यानि रचितानि । इत्थं त्रिषु चरणेवस्या कलेवरवृद्धि संवृत्ता । १५.१०.१६८० नारिकायां साग्लहिन्द्यनुवादेय रचना 'भूतले भाति मेऽ नारतं भारतम्' इति शीर्षकेण अर्वाचीनसं कृतस्य' द्वितीय- वर्षस्य चतुर्थेऽङ्क प्रकाशिता बभ्व । इदानी च स्वतन्त्रग्रन्थ- रूपेण 'भाति मे भारतम्' इतिशीर्षकेणेय प्रकाश्यते । अत्र शीर्षकम्य लाघवेन साक सङगीतात्मकतापि सुरक्षिता- शीर्षकसक्षेपविचारात्पूर्व ग्रन्थस्य प्रतिपृष्ठं शीर्षकरूपेण तु पूर्णपाद एव मुद्रापित प्रासोदिति कृत्वा मुखपृष्ठे ग्रन्थनाम सयोजितं 'भूतले' 'नारतम्'-इति पदद्वयस्य स्थाने पादपूरणार्थकबिन्दुसंयो- जनेन 'भूतले भाति मे ऽनारतं भारतम्' इति पूर्णपाद- म्यापि व्यञ्जना सभवति । प्रतिपृष्ठं भारतस्य चित्रं पृष्ठभूमिरूपेण दीयते। अग्रिमस करणे तत्रापि 'भाति मे भारतम्' इति कर्तुं शक्यते । रचनेयं किरूपा कीदृशी चेत्यत्र समीक्षकाणामेव मतं प्रमाणं भवेत् । अन्या रचनाया स्रग्विणी वृत्त प्रयुक्तमस्ति । तल्ल- क्षण यथा-"रैश्चतुभिर्युता स्रग्विणी सम्मता' इति । किन्तु क्वचिन्मात्रानुरोधेनापि पद्यरचना विहितास्ति। गायको विशतिमात्रात्मकॉश्चरणान् साधु गातु शक्नोति । 'प्रोडिसी, मणिपुरी (३३)' इत्यादि पद्यं रगणचतुष्टयविवर्जितमपि स्रग्विणी-रूपेण गातु शक्यते । नाहमस्मि आङ्गलभाषाविशारद ! नापि मूलभावस्य . ६ अनुवादमाध्यमेन पूर्णप्रकाशन सम्भवति । तथापि हिन्धनु- वादेन साकमाङ्ग्लभापानुवादोऽपि मया कृत । गब्दानु- वादापेक्षया भावानुवादोऽङ्गीकृतः । प्रांग्लभाषानुवाद- कर्मणि सुहृदिल्लीस्थदेशबन्धुकालेजग्य हिन्दी विभागे प्राध्यापकः डॉ० मुलेखचन्द्रशर्मभिः, दिल्लीस्थराजधानी- कालेजम्येतिहासविभागे प्राध्यापकैः डॉ. गोविन्दप्रसाद उपाध्यायैः दिल्लीस्थराजधानीकालेजन्य प्रांग्लभाषाविभागे प्राध्यापक डॉ.जगदीशप्रसादमिश्रश्च माहाय्यमाचरितमत तेषां कृते कृतज्ञतामावहामि। आङ्ग्लभाषानुवादप्रसङ्गे व्यक्ति- वाचकसंज्ञानां रोमनलिप्यां लेखने, प्रायः 'डाइक्रिटिकल- चिह्नानां' (Dtacritical farks) प्रयोगो विहित. किन्तु क्वचिदतिप्रसिद्धरूपेषु एतच्चि हाभिनिवेगो नैव पानि त । कतिपयमुद्रणगताशुद्धिपरिमार्जनाय गुद्धिपत्र दीयते । कृपा- लवः पाठकास्तत्र दृक्पात कतु प्रार्थ्यन्ते। संशोधनकार्यार्थ डॉ० रामसुरेशपाण्डेयमहाभागा धन्यवादा: सन्ति । गुरुवरैराचार्यडाक्टरमेशचन्द्रशुक्ल महाभागैरेता कवि- तामालव्यको लेखोऽस्ति लिखित.। वन्दनीयचरणानां करुणामूर्तीनां तेषामुपकारभार कथं व्यक्ती करवाणि ? तेषामाशिषान्यदपि किञ्चिद् सुरम्य रचयेयमिति भगवन्तं प्रार्थये। देववाणी-परिषदः कृते कृतज्ञतामावहामि यया अश्या रचनायाः प्रकाशनमनुष्ठितम् । . - कार्तिकी पूर्णिमा, वि० २०३७ २२.११.१९८० ६, वाणी-विहारः नयी दिल्ली-११००५६ विनयावनत: रमाकान्त शुक्ल.
समर्पणम्
भारतं वर्तते मे परं सम्बलं
भारतं नित्यमेव स्मरामि प्रियम् ।
भारतेनास्ति मे जीवनं जीवनं
भारतायापितं मेऽखिलं चेष्टितम् ॥
भारताद् भाति मे भूतलं भूतलं
भारतस्य प्रतिष्ठास्ति में मानसे ।
भारतेऽहं प्रपश्यामि विश्वेश्वरं
भारत ! श्रोणिशृङ्गार ! तुभ्यं नमः ॥
भारत मेरा परम सहारा है; प्यारे भारत का मैं
नित्य ही स्मरण करता हूँ, भारत से ही मेरा जीवन जीवन
है; मेरी समस्त चेष्टाएँ भारत के लिए समर्पित हैं;
भारत से ही मुझे भूतल भूतल दिखाई देता है। भारत की
प्रतिष्ठा मेरे मन में समायी है; मै तो भारत में विश्वेश्वर
भगवान् का दर्शन करता हूँ। धरती के सिंगार भारत !
तुझे नमस्कार है
Bhärata is my ultimate resort, I always remember
my dear Bharata; my life is worth calling life by
Bharata; all my actions are dedicated to Bhārata.
The world appears to world in true sense because
of existence of Bhārata; the glory of Bharata has
occupied a permanent niche in the temple of my
heart; in Bhārata I visualise the embodiment of God;
I salute you o Bhārata, the ornament of the
universe!
* भूतले भाति मेऽनारत भारतम् * (१) विश्वबन्धुत्वमुद्घोषयत्पावन विश्ववन्द्यश्चरित्रर्जगत्पावयत् । विश्वमेकं कुटुम्बं समालोकयद् भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥ (१) पवित्र विश्वबन्धुत्व-भावना की उद्घोषणा करने वाला, (राम, कृष्ण, गौतम, गाँधी आदि) विश्ववन्द्य चरित्रों में जगत् को पवित्र करने वाला और सम्पूर्ण विश्व को एक कुटुम्ब के रूप में देखने वाला मेरा भारत भूतल पर मदा प्रोद्भासित रहता है। (11 Proclaiming the noble motto of wind fratermty, sanctifying the world with the all venerarle characters; and considering the L'niverse is one family, my Bharata ever glou's on the earth है
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(२)
'कुद्धहिंसाबले क्वास्यहिंसाजयः ?
कुत्र मुच्येत बद्धश्च मामन्तरा ?'
प्रश्नमित्थं जगत्सम्मुखे स्थापयद्
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ।
(२)
'मेरे अतिरिक्त क्रुद्ध हिसा के बल पर अहिंसा की जब और
कहाँ हो सकती है एवं बद्ध जीव और कहाँ मुक्ति प्राप्त कर
सकता है ?' इस प्रश्न को दुनिया के सामने रखता हुआ
मेरा भारत भूमण्डल में सदा सुशोभित हो रहा है।
(2)
'Where, in the world, except me, voilence is subdued
by non-violence, and those suffering from bondage are
liberated ?' - posing this question to the universe, my
Bhārata ever glows on the earth.
१०
* भूतले भाति मेनारतं भारतम् *
(३)
मानवामानितं दानवाबाधितं
निर्जराराधिनं सज्जनासाधितम् ।
पण्डितः पूजितं पक्षिभिः कूजितं
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
(३)
मनुष्यों के द्वारा अत्यन्त सम्मानित, दानवों के द्वारा
अबाधित, देवताओं के द्वारा आगधित, सज्जनो के द्वारा
आसाधित, पण्डिनो के द्वारा पूजिन नथा (अनेक) पक्षियों
के कूजन मे अभिव्यक्त मेरा भारत भूतल मे अनवरत
सुशोभित हो रहा है।
(3)
Honoured by the men, undisiurbed by the demons,
worshipped by the gods, desired by the noble persons,
respected by the Par.d tos and varbled by the birds,
my Bhārata ever gler's on the carth,
११
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * मानवनिस्सन्मनदुर्जन- स्सद्धनै निर्धनस्सबलनिर्बलः। निर्जरयोगिभिर्भोगिभिश्चाथितं भूतले आति मेऽनारतं भारतम् ।। (४) मानव, दानव, सज्जन, दुर्जन, धनवान्, निर्धन, बलवान्. निर्बल. देवता, योगी तथा भोगी - सभी जिसे चाहते हैं, ऐसा मेरा भारत भूमण्डल मे अनवरत सुशोभित हो रहा है। (4) Equally desired by gods, demons and men of all ranks-noble and wicked, the rich and the poor, the strong and the weak, the yogrs and voluptous, my Bhärata wer glows on the earth: १२
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(५)
वेशभूवाशनोपासनापद्धति-
कोडनाभोवसंस्कारवृत्त्यादिषु ।
यदि भिन्नं सदन्यस्त्यभिन्नं सदा
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(५)
वेशभूषा, खानपान, उपासनापद्धति, खेलकूद, आमोद-प्रमोद
के साधन, धार्मिक-सामाजिक संस्कार एवं आजीविका के
अनेक भेदों में (देश-कालानुरोध से) बँटा हुआ होने पर भी
परतुनः (जो अन्दर से) एक है, वह मेरा आरन भूतल पर
सशोभित हो रहा है।
(5)
Which is basically one in spite of its apparent
diversity in dress, meals, modes of worship, sports,
regalements, socio-religious
ceremonies and
occupations, that my Bhārata ever glou's on the earth.
१३
K भूतलेभाति मेऽनारतं भारतम् *
वेदभानास्तिं सत्कलालासितं
रम्बाङ्गीतसाहित्यसौहित्यभूः।
भारतीवल्लकीझङ्कृत कृतं
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
1-
वेदो की प्रभा से भासुर, सत्कलाप्रो मे विलसित, रमणीय
संगीत और साहित्य के फलने फूलने की भूमि तथा सरस्वती
की वीणा की झकारो से झकृत मेरा भारत भूमण्डल में सदा
शोभा प्राप्त करता है।
(6)
Resplendent with the glory of Vedas, adorned with
various Arts, the meeting ground of charming Music
and Literature, resounding with the jingles of
Sarasvati's Vina, my Bhārata ever glows on the
earth.
१४
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(७)
यत्रयीसांख्ययोगादिमागैयुतं
जीवनं मुक्तमाकर्तुमाकांक्षति ।
शीलसन्तोषसत्यादिभी रक्षितं
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
जो त्रयी, सांख्य, योग (शैव, वैष्णव, जैन, बौद्ध, सिक्ख,
ईसाई, मुस्लिम, सूफी) आदि मार्गों से युक्त होकर जीवन
को मुक्त करने की चेष्टा करता है एवं जिसकी शील,
सन्तोष तथा सत्य आदि (उदार वृनियो से) रक्षा होती
आयी है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित हो रहा है।
(7)
Endowed with three Vedas, Sāṁkhya and Yoga etc.
and well maintained with the modesty, patience and
truth etc., anxious to make the life free from all
worries, my Bhārata glows on the earth.
१५
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(८)
बर्शनज्ञानचारित्र्यसम्मेलन
यत्र मोक्षस्य मार्ग भएनत्यागमाः।
ज्ञानमास्ते च भारः क्रियांदै विना
भूतले भाति तत्मामकं भारतम् ॥
(८)
जहाँ के आगमो ने दर्शन, ज्ञान और चारिन का मोक्ष के
मार्ग के रूप में उपदेश दिया है। जहाँ क्रिया के अभाव में
शान एक बोझ ही माना गया है, वह मेरा भारत भूतल
पर मुशोभित है।
(8)
Wherein scriptures declare the unity of Daršana
(Philosophy), jñāna (Knowledge) and Cāritrya
(Character) as the path to Salvation and wherein
knowledge, without practice, is considered as burden,
that my Bhārata ever glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(६)
जाह्नवीचन्द्रभागाजलैः पावितं
भानुजानर्मदावीविभिालितम् ।
तुङ्गभद्राविपाशादिभिर्भावितं
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
(६)
गंगा और चनाब के जल से पवित्र, यमुना और नर्मदा की
लहरों से दुलारा गया, तुगभद्रा और व्यास आदि नदियों से
प्रतिष्ठित मेरा भारत भूमण्डल में सदा शोभित हो रहा
है
(9)
Made sacred by the waters of the Gangā and the
Chenab, nourished by the ripples of Yamunā ænd
Narmadā, nurtured by the Tungabhadrā and the
Vipāśā (Bias) etc., my Bhārata ever glows on the
earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(१०)
विन्ध्यसह्याद्रिनीलाद्रिमालान्वितं
शुभ्रमाद्रिहासप्रभापूरितम् ।
अर्बुशरावलीश्रेणिसम्पूजितम्
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
(१०)
विन्ध्याचल, सह्याद्रि तथा नीलगिरि की श्रेणियो से युक्त,
शुभ्र हिमालय की हासच्छटा से पूरित तथा आबू और
अरावली की श्रेणियो से सम्पूजित मेरा भारत भूमण्डल में
अनवरत शोभा पा रहा है।
(10)
Enriched by the ranges of Vindhyācala, Sahyadri
and Nuagır, brightened by the smile of the
Himalayas, adored by the Abu and Arāvali ranges,
my Bhārata ever glows on the earth.
१८
* भूतले भाति मेऽनारत भारतम् *
(११)
भाखडाबन्ध-दामोदरीयोजना-
बारणगङ्गाफरक्कादिभिः सिञ्चितम् ।
ब्रह्मपुत्राटिसशिताम्बुच्छट
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
(११)
भाखडा वॉध, दामोदर घाटी-योजना, बागागा-योजना, तथा
फरक्का बाँध आदि योजनाओं के द्वारा सींचा गया और
ब्रह्मपुत्र आदि नदियाँ जिसमे अपने जल की छटा दिखाती है,
एसा मेरा भारत भूमण्डल मे सदा शोभायमान रहता है।
(11)
In gated by projects of Bähkhrā Dam, Damodara
Valley, Bānagangā and Farakkā etc , having the
Brahmaputra and other rivers, exhibiting the
splendour of their uaters, my Bhārata ever glou's on
the earth.
१६
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (१२) विधुदुत्पादने तेलसंशोधने, इन्धनान्वेषणे लौहनिष्पादने । यन्त्र निर्माणकार्ये च पूर्णक्षम भूतले भाति मेऽनारत भारतम् ॥ (१२) बिजली के उत्पादन में, तेल के शोधन में, ईंधन के अन्वेषण में, इस्पात बनाने में तथा विविध मशीने बनाने में पूर्ण समर्थ मेरा भारत भूतल में लगातार शोभित हो रहा है। (12) Self-dependant in power-production, oil-refining, fuel-searching, steel-production and machine-manufacturing, my Bhārata ever glows on the earth. २०
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(१३)
रोगजालं चिकित्सालयस्थापने-
रोषधोत्पादनः शल्यशोधस्तथा।
नूतनाभिश्चिकित्साभिरुन्मूलयद्
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
अस्पतालों की स्थापना, औषधोत्पादन, शल्य चिकित्सा के
क्षेत्र में नवीन शोध तथा नयी-नयी चिकित्सा पद्धतियों से
रोगों के जाल को काटता हुअा मेरा भारत भूतल पर सदा
सुशोभित रहता है।
(13)
Eradicating the diseases with various therapies
production of medicines, surgical researches and
establishment of hospitals, my Bhārata ever glows on
the earth.
* भूतले भाति मेऽनारत भारतम्
(१४)
आर्यभट्ट वियन्मण्डले स्थापयत्
पोखरणभूमिगणुशक्ति किरत्।
शान्तिकार्येष्वरण प्रेरयत्सन्ततं
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
(१४)
'आर्यभट्ट' (उपग्रह) को अतरिक्ष मे स्थापित करने वाला,
पोखरण की पृथ्वी के गर्भ मे अणुविस्फोट करने वाला तथा
शान्तिकार्यों मे अणु-शक्ति को नियुक्त करने वाला मेरा
भारत भूतल पर सतत सुशोभित रहता है ।
(14)
Launc'ing the Znjabhatia in the oruit, exploding
the Atomic energy underground in Pokharana and
alway's engaging the Atom for peace-cause, my
Lhārata ever glou's on the earth
(२२)
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(१५)
रोहिणी प्रक्षिपद् भास्करं साधयद्
प्रात्मनीनैरमोमितः साधनैः।
युद्धपोतॉश्च सिन्धरसि स्थापयद्
भूतले भाति मेऽनारत भारतम् ॥
(१५)
अपने ही सीमित किन्तु अमोघ साधनों से रोहिणी (उपग्रह
को) अन्तरिक्ष में प्रक्षिप्न करने वाला, भास्कर (उपग्रह)
को सिद्ध करता हुआ एवं (स्वनिर्मित) युद्धपोतों को समुद्र
के वक्ष स्थल पर स्थापित करता हुआ मेग भारत भूतल
पर सुशोभित हो रहा है।
(15)
Launching Rohini and Bhäslara in the orbit with
her own limited but unfailing devue and means and
launching the warships on the bosom of the ocean,
my Bhārata glows on the earth.
२३
* भूतलेभाति मेऽनारतं भारतम् *
(१६)
रेलनौकाविमानसर्मोटरैः
कारटेम्पूशकट्यादिभिर्यानकैः।
य'च्चरैवेति नित्यं समुद्घोषयद्
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(१६)
जो रेल, नौका, वायुयान, बस, मोटर, कार, टैम्पू,
(बैलगाड़ी, घोडागाड़ी, भैसागाड़ी) आदि सवारियों के
द्वारा 'चरैवेति, चरैवेति' (चलते रहो, चलते रहो)-सिद्धान्त
की, मानो, घोषणा करता रहता है, वह मेरा भारत भूतल
पर शोभित है।
(16)
Proclaiming the motto of 'Caraveti' (walk forward
for ever) through the ranning Railway trains, boats,
acroplanes, buses, motors, cars, tempos, and other
vehicles, my Bhārata ever glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
१७
यद्बरौनी-भिलाई-बुकारोस्वनः
स्वोन्नतिस्यन्दनोत्थं शुभं घर्घरम् ।
दिक्षु विस्तारयद वीक्ष्यते सर्वदा
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ।।
(१७)
जो बरौनी, भिलाई तथा बोकारो के सयन्त्रों की ध्वनि के
बहाने अपनी उन्नति के रथ के शुभ घर्घर-स्वान को
दिशाओं में सर्वदा फैलाता हुआ सा दिखाई देता है, वह मेरा
भारत भूतल पर सुशोभित है ।
(17)
Where the rumble produced by the wheels of the
chariot of progress is resounding in all the directions
through the clatter of Barauni, Bhiläi, and Bokāro
Projects, that my Bhārata glows on the earth.
२५
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(१८)
कर्दमाक्रान्तवीथिषु सौघेषु वा
यस्य पादातमार्गेषु गेहेषु वा ।
जीवनं लोकसेवापरं लक्ष्यते
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(१८)
जिसकी कीचड़ से भरी गलियों, महलों, पैदल-मार्गों
(फुटपाथों) अथवा घरों में (लोगों का) जीवन समाज की
सेवा में लगा हुआ दिखाई देता है, वह मेरा भारत भूतल पर
सुशोभित हो रहा है।
(18)
Where the life of the dwellers of slums, palacial
buildings, footpaths and houses is equally dedicated
to the service of the humanity, that my Bhārata ever
glows on the earth.
२६
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (१६) व्यावृतास्याः समस्याः समाधाय यत् स्वावलम्बं समालब्धुमाकांक्षति । मार्गमुच्चाबचं लंघयित्वा चलद् भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥ (१६) मुंह फाड़े हुई.समस्याओं का समाधान करके जो स्वावलम्बन प्राप्त करने की इच्छा कर रहा है एवं जो ऊबड़-खाबड़ रास्तों को पार करता हुआ (उन्नति के पथ पर आगे बढा) चला जा रहा है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित हो रहा है। (19) Which aims at attaining the comprehensive selfdependence by solving burning problems and which goes ahead crossing the uneven path, that my Bhārata glows on the earth. २७ * भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (२०) विश्वनाथं महाकालमाराधयद् एकलिङ्ग भजद् वेकटेशं स्मरत् । कालिकां पूजयद् वैष्णवीं च स्तुवद् भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥ - (२०) (वाराणसी में) बाबा विश्वनाथ और (उज्जैन में) महा- कालेश्वर की आराधना करता हुआ, (उदयपुर के निकट) एकलिंग जी का भजन करता हुआ, (तिरुपति में) भगवान् वेंकटेश्वर का स्मरण करता हुआ, (कालका तथा कलकत्ता में) काली की पूजा करता हुआ (कटरा जम्मू में) वैष्णवदेवी की स्तुति करता हुअा मेरा भारत भूमण्डल में सदा सुशोभित रहता है। (20) Worshipping Visvanātha (in Varanasi), Mahākāleśvara (in Ujjain), Ekalinga (in Udaipur) and Venkateswara (in Tirupatı), eulogising Kālikā (in Calcutta and Kalka) and Vaişnava Devi (in jammu) my Bhārata ever glows on the earth. २८
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(२१) .
शंप्रदं शंकर माधवं राघवं
पार्वती राधिका जानकी च स्तुवत् ।
विट्ठलं बुद्धदेवं जिनं च स्मरद्
भूतले भाति मेनाऽरतं भारतम् ।
(२१)
जगत् के कल्याणकर्ता उमा-महेश, राधा-कृष्ण और सीता-
राम की स्तुति करता हुआ तथा विट्ठल, बुद्धदेव तथा
जिनेन्द्र का स्मरण करता हुआ मेरा भारत भूमण्डल में
अनवरत सुशोभित रहता है।
(21)
Doxologizing the propitious Lord Šankara, Krína
and Rāma alongwith Pārvati, Rādhā and Sitā
respectively, and meditating Vithala and Buddha,
my Bhārata ever glows on the earth.
२६
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(२२)
अर्थकामान्वितं धर्ममोक्षान्वितं
भक्तिभावान्वितं ज्ञानकर्मान्वितम् ।
नकमार्गः प्रभु चैकमाराधयद्
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ।
(२२)
अर्थ और काम से युक्त, धर्म और मोक्ष से युक्त, भक्तिभाव
से युक्त, ज्ञान और कर्म से युक्त तथा अनेक मार्गों से एक प्रभु
की आराधना करता हुआ मेरा भारत भूतल पर सदा
सुशोभित रहता है।
(22)
Invested with Artha and Kāma, Dharma and
Mokșa Bhakti and jñāna, worshipping the one
Almighty God with so many paths, my Bhārata
ever glows on the earh.
३०
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(२३)
संस्कृतं प्राकृतं तामिल तेलुगू
कन्नडं केरली बांगलामाङ्गलाम् ।
वाचमन्यां च तां तां ब्रुवद् वर्धते
राष्ट्रभाषायुतं मामकं भारतम् ॥
(२३)
-
संस्कृत, प्राकृत, तामिल, तेलुगु, कन्नड़ी, केरली (मलयालम),
बंगला, अग्रेजी तथा (गुजराती, महाराष्ट्री, उर्दू, उड़िया,
असमिया, कोकणी आदि) अनेक भाषाप्रो को बोलता हुआ
राष्ट्रभाषा (हिन्दी) से युक्त मेरा भारत वधित हो रहा है।
.
(23)
Speaking the Samskrta, Prakrta, Tamil, Telugu,
Kannada, Malayālam, Banglā English and many
other languages alongwith Lingua Franca, my
Bhärata ever glows on the earth.
३१
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(२४)
व्यासवाल्मीकिरत्नाकरैरुज्ज्वलं
स्वादुकादम्बरीपानलुब्धं सदा ।
कालिदासेन भासेन संद्योतितं
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
(२४)
(महाभारत तथा पुराणो के कर्ता) व्यास, (रामायण के
कर्ता) वाल्मीकि एवं (हरविजय के कर्ता) रत्नाकर से
समुज्ज्वल, (बाण-भट्टप्रणीत) स्वादु कादम्बरी के पान के
लिए सदा लालायित तथा कालिदास और भास के द्वारा
चमकाया गया मेरा भारत भूतल पर सदा सुशोभित रहता
(24)
Brightened with Vyāsa, Valmiki and Ratnākara,
always anxious to taste the Kādambari, illuminated
with Kalidāsa and Bhāsa, my Bhārata ever glows
on the earth.
३२
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(२५)
मूलरामायणं पम्परामायणं
कम्बरामायणं जनरामायणम् ।
कृत्तिवासादिरामायणं प्रावयद्
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
(२५)
मूलरामायण, पम्परामायण, कम्बरामायण, जैनरामायण,
कृत्तिवासरामायण (तथा दिव्यरामायण, लोकरामायण,
अद्भ तरामायण, सुगमरामायण, अध्यात्मरामायण, भुशुण्डि-
रामायण तथा भावार्थ रामायण) आदि अनेक रामायणों
(को कथा) को सुनाता हुआ मेरा भारत भूतल पर अनवरत
सुशोभित रहता है।
(25)
Reciting the story of Rāma through Mülarāmāyana,
Pamparāmāyana, Kambarāmāyaṇa, Jainarāmāyana,
Krittiväsarāmāyaṇa and other Rāmāyanas, my
Bharata ever glows on the earth.
३३
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * योगवासिष्ठगीतामहाभारत- प्रथरत्नश्च तैस्तैः प्रबुद्धं तथा । मानसं बीजकं सूरसिन्धुं दधद् मूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ।। - (२६) योगवासिष्ठ, गीता, महाभारत तथा अन्यान्य श्रेष्ठ ग्रन्थों से प्रबुद्ध एवं रामचरितमानस, कबीर-बीजक तथा सूरसागर को धारण करने वाला मेरा भारत भूतल पर अनवरत सुशोभित रहता है। (26) Awakened with great books like Yogavāsıstha, Gitá, Mahābhārata etc. and having the Rāmācartamānasa, Kabirab ijaka and Surasāgara, my Bhārata ever glows on the earth. ३४
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(२७)
मद्यपद्याञ्जितं भव्यदृश्याञ्जितं
मीतनृत्याजितं लोकवेदाजितम् ।
सप्रसादं समाधुर्यमोजोन्वितम्
भूतले भाति मेनारतं भारतम् ॥
(२७)
मद्य, पद्य, श्रव्य काव्यो, दृश्यकाव्यो, गीतों, विविध नृत्यों,
लोक एवं वेदो में अभिव्यक्त नया प्रमाद, माधुर्य और प्रोज
से संवलित मेरा भारत भूतल पर सदा शोभित रहता है ।
.
(27)
Repealed through the poetry and prose, audible and
disul conb sitrons, songs and dances, folklore and
Veda and replete with lucıdily, sweetness and vigour,
my Bhärata ever glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(२८)
यच्च तीर्थः पवित्रतरुत्सवः
पर्वभिर्दर्शनीयः स्थलः शोभितम् ।
यच्च नानाजयन्तीगरणः राजितम्
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(२८)
जो (हरिद्वार, मथुरा, प्रयाग, काञ्ची, काशी, द्वारका, रामेश्वर,
बदरोनारायण, केदारनाथ, पुरी, पुष्कर, पावापुरी, बोधगया
पटना साहिब, अजमेर, अमृतसर, हेमकुण्ड, आदि अनेक
तीर्थों, (शिवरात्रि, जन्माष्टमी, रमजान, आदि) व्रतो,
(हरियाली तीज आदि) उत्सवो, (श्रावणी, पर्युषण पर्व,
पन्द्रह अगस्त, तथा गणतन्त्र-दिवस आदि धार्मिक तथा
राष्ट्रीय) पौं, (ताजमहल, खजुराहो, नालन्दा, राजगीर,
कन्याकुमारी आदि) दर्शनीय स्थलो और (तुलसी-जयन्ती,
तानसेन-जयन्ती, हरिदास-जयन्ती, त्यागराज-जयन्ती, कालि-
दास-जयन्ती प्रादि अनेक) जयन्तियों से सुशोभित है, वह
मेरा भारत भूतल पर चमक रहा है ।
(28)
Which is beautified with many sacred tirthas,
dows, celiberations, festwals worthseeing places
and jayantis, that my Bhārata glows on the earth.
(३६)
* भूतले भाति मेऽनारत भारतम् *
(२९)
द्वारका सेतुबन्धं पुरी बदरिका
तिरुपति मधुपुरी चाजमेरं दधत् ।
पुकरामृतसरस्तीर्थराजैर्युतं
भूलले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
(२६)
(पश्चिम में) द्वारका, (दक्षिण में) सेतुबन्ध रामेश्वर,
(पूर्व मे) जगन्नाथपुरी, (उत्तर में) बदरीनाथ, (तथा तत्तत्)
प्रदेशों में) बालाजी तिरुपति वेकटेश्वर, मथुरा, अजमेर,
पुष्कर, अमृतसर एवं तीर्थराज प्रयाग आदि पवित्र स्थानों
से युक्त मेरा भारत भूमण्डल में सदा सुशोभित रहता है।
(29)
Sanctified with Dvārakā(in the west) Seiubandha
Rāmeśvaram (in the south), Jagannathapurt (in the
east), Badarinārāyana (in the north), Bālāj
Tirupati, Mathurā, Ajmer Sharif, Puskara, Amritsar
and Tirtharāja Prayāga, my Bharata ever glows on
the earth.
३७
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * कुम्भसिंहस्थवैशाखिमुक्त श्वर- सोनपूरादिमेलामेलापकै रञ्जितम् । रासलीलायुतं रामलीलायुतं भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥ (३०) (प्रयाग, हरद्वार, नासिक तथा उज्जैन मे होने वाले) कुम्भ सिंहस्थ, वैसाखी, गढमुक्त श्वर, सोनपुर (हरिहर क्षेत्र) आदि के बडे बड़े मेलो से रगबिरगा तथा रासलीलाओ एवं रामलीलाओं से युक्त मेरा भारत भूमण्डल मे सदा शोभायमान रहता है। (30) Colourful with the fairs of Kumbha, Simhastha, Baisakhi, Garhamukteśvara and Sonapore, showing the Rāmalıla and Rāsalilā, my Bhāraia ever glows on the earth. ३८ * भूतले भाति मेऽनारत भारतम् * (३१) हस्तिगुंफामजन्तामलौरों दधत् खर्जुराहोगयासारनाथलसत् । ताजकोणार्कविष्णुध्वजैर्मण्डितं भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥ (३१) हाथीगुम्फा, अजन्ता और ऐलोरा को धारण करने वाला, खजुराहो, बोधगया और सारनाथ से सुशोभित तथा ताज- महल, कोणार्क और (महरौली स्थित) विष्णुध्वज से मण्डित मेरा भारत भूतल पर अनवरत सुशोभित हो रहा है। (31) Endou ed with caves of Elephenta, Ajantā and Elorā, adorned with Khajurāho, Bodhagaya and Saranātha, resplendent with Taj Mahal, Konarka aud Visnudhvaja (Mehrauli Iron Pillar, Delhi), my Bhārata ever glows on the earth. ३६ * भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (३२) होलिकादशहरापर्वकोजागरी- पोंगलावणीदीपमालाभयम् । लोहड़ीदौरणमाद्युत्सवः पूरितं भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥ (३२) होली, दशहरा, कोजागरी (शरत्पूर्णिमा), पोगल, श्रावणी (रक्षाबन्धन), दीपावली, लोहडी, ईद तथा प्रोणम आदि उत्सवो से परिपूर्ण मेरा भारत भूतल पर सुशोभित हो रहा है। (32) Splendent conth Holt, Dashahāra, Kojagiri (Saratpurnimā), Pongala, Śrādani (Raksabandhana), Dipāvali, Lohri, id, Onam and other festivals, my Bhārata ever glows on the earth ४०
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(३३)
अोडिसों मरिणपुरों भारतं नाट्यक
कुचिपुडि कत्थकं डाण्डियारासकम् ।
कथकली गर्वकं भंगडां लासयद्
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
(३३)
ओडिसी, मणिपुरी, भरतनाट्य , कुचिपुडी, कत्थक, डांडिया-
रास, कथकली, गरबा तथा भंगड़ा नृत्यों की शोभा का
विस्तार करता हुआ मेरा भारत भूतल पर अनवरत मुशोभित
रहता है।
(33)
Presenting beautifully danous dances, namely, Oddissi
Manipuri, Bharatanatyam, Kucipudt, Katthaka,
Dāndia Räsa, Kathakali, Garabā and Bhangrā,
my Bhārata ever glows on the earth.
४१
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(३४)
मन्दिरैमस्जिदैश्चैत्यगिर्जागृहै-
रायंगेहैर्गुरुद्वारकैर्धाजितम् ।
कर्मभूः शर्मभूधर्मभूमर्मभूः
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
(३४)
मन्दिरों, मस्जिदों, मठों, गिर्जाघरों, आर्यसमाजमन्दिरों तथा
गुरुद्वारों से शोभित, कर्म, शील, धर्म तथा जीवन के मर्म को
समझने की स्थली मेरा भारत भूतल पर अनवरत चमक
रहा है।
(34)
Adorned with Temples, Mosques, Monasteries
(Budhist Shrines)), Churches, Aryasamājas,
Gurudvārās and the meeting ground of the work,
repose, duty and secrets of life, my Bnārata ever
glows on the earth.
४२
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(३५)
यत्र मन्दाकिनी पापसंहारिणी
यत्र गोदावरी चारसंचारिणी।
देववारणी च यत्रास्ति मोदाकुला
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ।।
(३५)
,
जहाँ मन्दाकिनी पापों का संहार करती है, जहाँ गोदावरी
चारु संचरण करतो है, और जहाँ मोदाकुल देववाणी (संस्कृत
भाषा) निवास करती है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित
हो रहा है।
(35)
Where Mandākini extirpates all the sins, where
flows Godāvari and where mirthful Devavāņi
(Sanskrit) resides, that
my Bhārata glows on the
earth.
४३
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(३६)
कृष्णलीलायुत
वेरणसंनादितम्
पावन भावनं यत्र वृन्दावनम्।
शंभुशूलस्थिता यत्र वाराणसी
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(३६)
जहाँ भगवान् श्रीकृष्ण की लीलाओं से युक्त एवं उनकी मुरली
से संनादित पवित्र प्यारा वृन्दावन है एवं जहाँ शिवजी के
त्रिशूल पर टिकी (तीन लोक से न्यारी) वाराणसी है, वह
मेरा भारत भूतल पर शोभित हो रहा है।
(36)
Where lies the pious and beautiful Vrndāvana
witnessing Krsna exhibiting Hs Lilās and
playing on His flute and where lies the Vārāṇasī
located on the trident of Lord śiva, that my Bhārata
glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(३७)
यत्र वृन्दावने गोधनं चारयन्
स्वीयमन्दस्मितैः पापमुन्मूलयन् ।
चारुकादम्बिनीनीलगोपालको
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ।
जहाँ चारु मेघमाला के समान श्यामवर्ण गोपाल (कृष्ण)
वृन्दावन
में गोधन को चराता हुआ
अपनी
मधुर मुस्कान से
समस्त पापों का उन्मूलन कर देता है, वह मेरा भारत भूतल
पर सुशोभित हो रहा है।
(37)
Where cloud-coloured Lord Krşna, while grazing
His cows, extirpates all the sins with His sweet
smile, that my Bhārata glou's on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(३८)
भूधराकाशतोयेषु रक्षापरो
यत्र शत्रून् भटो हेलया नाशयेत् ॥
यत्र वीराङ्गना युद्धभूमि गता
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(३८)
जहाँ पहाड़ों पर, आकाश मे तथा समुद्र में तैनात (देश की)
रक्षा करने में तत्पर वीर जवान खेल-खेल में शत्रु का
मटियामेट कर सकता है और जहाँ (कैकेयी, लक्ष्मीबाई
आदि अनेक) वीरांगनाएँ युद्ध के मैदान में अपना पराक्रम
दिखा चुकी है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित है ।
(38)
Posted on mountains, in the sky and on the ocean
for the defence of Motherland, where, everready
soldiers can liquidate the enemy in a trtce, and
where amazons used to go to the battle-fields, that
my Bhārata ever głows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (३६) प्ररणादायक सत्कथागायक ज्ञानविज्ञानतेजोवलाधायकम् । दुःखदारिद्यदग्धान् सदा पालय- न्मोदते मे सदा पावनं भारतम् ।। प्रेरणा देने वाला, (सत्यनारायण, ध्रुव, प्रह्लाद, शिवि, दधीचि, हरिश्चन्द्र, भीष्म, लक्ष्मण, हनुमान् आदि से सम्बद्ध तथा हितोपदेश, कथासरित्सागर और अन्यान्य) सत्कथाओं को गाने वाला, ज्ञान, विज्ञान, तेज और बल का निधान एवं दुःख और गरीबी से दग्ध लोगों का सदा पालन करने वाला मेरा पवित्र भारत सदा प्रसन्न रहता है। (39) Giving inspiration to all, narrating the stories of saints (or narrating the good stories), repository of knowledge, science, splender and vitality and always providing refuge to tha people scroched with the sorrow and poverty, my Bhārata ever glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (४०) कोकिलैः कूजित षट्पदैर्गुजित केकिभिन त्यपारङ्गतैर्नादितम् । सारिका-करी-बादप्रवादैर्युत भूतले भाति मेऽनारत भारतम् ॥ (४०) जिसमें कोकिले कूजती है, जिसमें भौरे गूंजते है, जिसे नृत्य- प्रवीण मयूर अपनी बोली (केका) से शब्दायमान करते है और जिसमें तोता-मैना वाद-विवाद करते रहते है, वह मेरा भारत भूतल पर अनवरत सुशोभित रहता है। (40) Warbled by the kuckoos, buzzed by the beetles, resounded by voies of dance-expert peacocks, made interesting by the altercations of Totā (parrot) and Mainā (a black Indian bird famous for its m-lodious notes), my Bhārata ever glows on the Earth. ४८ * भूतले भानि मेऽनाग्न भारतम् * - (४१) कुंकुमश्चन्दनः पुष्करः पाटलैः सर्वगं सच्चिदानन्दमाराधयत् । विप्रगोहस्तिचाण्डालसाम्यान्वितं भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥ (४१) केसर, चन्दन, कमलो एव गुलाबो से जो सर्वव्यापी सत्, चित् एव आनन्द स्वरूप भगवान् की आराधना करता है और जो (विद्याविनयसम्पन्न) ब्राह्मण, गौ, हाथी, एवं चाण्डाल मे समानता के विचार का पक्षधर है, वह मेरा भारत भूतल पर सदा सुशोभित रहता है । , (41) Adoring the Omnipresent Supreme Soul, the ultimate resort of Truth, Gonsciousness and Happiness, offering Him the sffron, sandalwood paste, lotuses and roses, announcing the equality of Brāhmana, Cow, Elephant and Candāla, my Bhārata ever glous on the earth. ४६
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(४२)
मेघमालाकुलं विद्युदुद्योतकं
काशहासान्वितं सर्षपश्चीयुतम् ।
पक्वगोधूमसस्यश्च सम्पूरितं
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
(४२)
जो (वर्षा ऋतु में) मेघमालाओं से युक्त और बिजली को
चमकाने वाला है, (शरद् ऋतु मे) काँश की हँसी से युक्त है,
(वसन्त ऋतु से) सरसों की शोभा से युक्त है तथा (ग्रीष्म
ऋतु में पके हुए गेहूं तथा अन्य अनाजों से भरा रहता है, वह
मेरा भारत भूतल पर सदा सुशोभित रहता है।
(42)
Overcast with dark clouds, splendid with the
streaks of lightning (in rainy season), resple
with the smile of Kasa (a particular grass) (in
winter season), beautified with blosom of mustard
(in spring days) and invested with the heaps of
ripened wheatgrains (in summer), my Bhārata eder
glows on the earth.
५०
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(४३)
श्यामलानोकहश्रीसमृद्धान्तरं
पद्मनेस्सरोभिस्समालोकितम् ।
निर्भरैः श्वेतफैनैस्समृदाञ्चलं
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
220.5
R
(४३)
जौ श्यामल वृक्षों की शोभा से समृद्व है, जो कमलरूपी नेत्रों
को धारण करने वाले तालाबों से देखा गया (अथवा
प्रकाशित) है और सफेद झागो वाले झरनों से जिसके अंचल
समृद्ध हैं, ऐसा मेरा भारत भूतन पर सदा शोभित रहता हैं।
(43)
Where regions are enriched with the verdurous baauty
of trees, which is glanced by the lotus-eyed pondsand
where hilly areas are foaming with cascades, that
my Bharata ever glows on the erath.
५१
** भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(४४)
हंसकारण्डवस्सारसर्वतकैः
क्रौञ्चकाकैः पिकः खञ्जरीटः शुकैः।
तित्तिरैष्टिटिभैः श्येनगदङ्क्रश्चितं
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
(४४)
-
4
हंस, कारण्डव, सारस, बत्तक, कौञ्च,काक, कोयल, खंजन,
तोता, तीतर, टिट्टिभ, बाज तथा गिद्ध आदि (सात्त्विक,
राजस तथा तामस स्वभाव वाले अनेक) पक्षियों से युक्त
मेरा भारत भूतल पर सदा सुशोभित रहता है।
(44)
Varregated with the swans, kārandavas, cranes,
ducks, krauñcas, crows, cuckoos, wagtails, parrots,
partridges, pewits, falcons and vultures, my Bhārata
ever glows on the earth. (The birds are used here as
the symbols of Sättorka, Rājasa and Tamasa
beings).
५२
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(४५)
पण्डितर्योद्धभिर्वाणिजः कामिकः
शस्त्रिभिः शास्त्रिभिर्वरिणभिर्गेहिभिः ।
वानप्रस्थश्च संन्यासिभिर्मण्डितं
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ।।
(४५)
विद्वानों, योद्धाओं, व्यापारियों, मजदूरों, शस्त्रविद्यों,
शास्त्रविद्यों, ब्रह्मचारियों, गृहस्थों, वानप्रस्थों तथा
संन्यासियों से मण्डित मेरा भारत भूतल पर सदा सुशोभित
रहता है।
(45)
Hallowed with the scholars, warriors, merchants,
labourers, persons well-versed 12
armoury and
scriptures, Brahmacāris, Grhasthas Vānaprasthas
and Samnyāsins, my Bhärata ever glows on the
-
earth,
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(४६)
यत्र हूणास्तुरुष्काः शका बर्बरा
म्लेच्छका यावना एत्य याता लयम् ।
यत्र चार्या अनार्या मुकत्रिता
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(४६)
+
जहाँ हूण, तुर्क, शक, वर्बर, म्लेच्छ, यवन आदि अनेक
जातियाँ आकर पच गयी एवं जहाँ आर्य और अनार्य
प्रसन्नतापूर्वक इकट्ठे हो गये, वह भेरा भारत भूतल पर
सुशोभित है।
म
(46)
Where the congregation of the Hinas, Turks, Sakas,
Barbaras, Mlecchas and Yavanas etc got absorbed
and where Aryans aud Non-Aryans are living
mirthfully togather, that my Bhārata glows on the
earth.
५४
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (४७) क्षारमम्भोधिमापीय, यस्मिन्, स्थित- र्नारिकेलैः सुधोद्गारिभिः श्यामलः । शंकराचार्यदः केरलो राजते भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥ (४७) जिसमें खारे समुद्र को पीकर अमृत के समान मधुर जल का उद्गिरण करने वाले नारियल के पेड़ो से श्यामल बना हुआ जगद्गुरु शंकराचार्य को देने वाला केरल विराजमान है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित हो रहा है। (47) Wherein Kerala, the birthplace of Sankaracārya, green with the coconut trees absorbing the saline water of the sea and reproducing nectar (in the form of coconut water), exhibits its verdure, that my Bhārata glows on the eerth.
* भूतले भाति मेऽनारत भारतम् *
(४८)
गोस्तनीसेवपूर्ण मधुप्लावितम्
देवदारूद्वहं नौगृहैः रञ्जितम् ।
सुन्दरं यस्य काश्मीर राजते
भूतले भाति तन्माम भारतम् ॥
(४८)
जिसका द्राक्षा (प्रगूरो) और सेवो से परिपूर्ण, मधु से
प्लावित, देवदारुयो को धारण करने वाला तथा नौकागृहो
से मुशोभित काश्मीर अत्यन्त खूबसूरत लगता है, वह मेरा
भारत भूतल पर सुशोभित हो रहा है ।
(48)
Whose Kashmir appears graceful, replete with
vine-yards and apple-orchards, overflowing with honey,
encircled with pines and adorned with houseboats,
that by Bhārata ever glaws on the earth.
५६
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (४६) रामकृष्णावतारस्थले विश्रुते नेहरूमालवीयादिरत्नोज्ज्वले। उत्तरे यस्य देशेऽस्ति तीर्थाधियो भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥ (४६) जिसके राम और कृष्ण के अवतार-स्थल तथा नेहरू और मालवीय जी आदि अनेक (नर) रत्नों से उज्ज्वल उत्तर- प्रदेश में तीर्थराज प्रयाग विराजमान है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित हो रहा है । (49) Wherein, Uttar Pradesh, the land of incarnations of Rini and Krshna, and brilliant with jewels like Nehru and Mälaviya etc. is sanctified with the Soverign Tirtha Prayāga, that my Bhārata glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम *
(५०)
गण्डकीशोरणगड्गायुता पाटली
लिच्छिवीसेविता चापि वैशालिका।
भूषयामासतुर्यस्य पूर्वाञ्चलं
भूतले भाति तन्मामर्फ भारतम् ॥
(५०)
मण्डक, शोण और गंगा से सेवित पाटलिपुत्र (पटना) और
लिच्छिवी राजाओं के द्वारा सेवित वैशाली ने जिसके पूर्वाचल
को अलंकृत किया, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित हो
रहा है।
(50)
Where eastern region was graced with Pāļaliputra
irrigated by Gandaka, śoṇa and Gangā and with
Vaiśāli ruled by Licchivis, that my Bhārata glows
on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(५१)
श्रीदयानन्दगान्ध्युज्जवलं गुर्जर
स्वर्णबंङ्ग विवेकारविन्दोज्ज्वलम् ।
नानकाधुज्ज्वलं पञ्चतोयं दधत्
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
(५१)
स्वामी दयानन्द तथा महात्मा गाँधी आदि से उज्जवल
गुजरात, स्वामी विवेकानन्द तथा योगिराज अरविन्द से
उज्जवल सोनार बंगाल एवं गुरु नान आदि से उज्जवल
पंजाब को धारण करना हुआ मेरा भारत में नल पर सदा
सुशोभित रहता है।
(51)
Consisting of Gujrat sublime with swāmi Dayananda
and Mahātma Gandhi, of Golden Bengal brilliant
with Swami Vivekānanda and Yogirāja Arobindo
and of Panjab glorified with Guru Nanaka etc., my
Bhārata glows on the earth.
५६
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(५२)
गोखलेबालगंगाधराराधितं
श्रीशिवाजीतुकारामसम्बोधितम् ।
यन्महाराष्ट्र कं सह्यश्रृंगोच्छितं
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(५२)
जिसका, गोखले तथा बालगंगाधर तिलक के द्वारा आराधित
एवं शिवाजी और भक्त तुकाराम के द्वारा सम्बोधित
महाराष्ट्र सह्याद्रि के शिखरो से समुन्नत है, वह मेरा भारत
भूतल पर सुशोभित हो रहा है।
(52)
Whose Mahārāsıra, worshipped by Gokhale and
Bālagañgādhara Tilika, awakened by Sivāji and
Tukārama, appears splendid with towering peaks
of Sahyadri, that my Bhärata glows on the earth.
६०
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (५३) त्यागराजस्वरैर्मोहितं तामिलं मध्यदेशं तथा चम्बलालंकृतम् । यच्च सोल्लासमासाममंके दधद् भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥ (५३) जिसका तमिलनाडु त्यागराजा के संगीतमय स्वरों से मोहित है, जिसका मध्यप्रदेश चम्बल नदी से अलंकृत है और जो सोल्लास आसाम को अपनी गोद में धारण करता है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित हो रहा है । (53) Whose Tamilnadu feels enchanted with the melodies of Thyāgarāja whose Madhya Pradesh is girdled with Cambala river and who sustains enthusiastic Assam in her lap, that my Bhärata eder glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(५४)
गोम्मटेश नुभावप्रभापूरितम्
यस्य कर्नाटकं चन्दनामोदितम् ।
यस्य राजस्थलं वीरगाथांकित
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(५४)
जिसका कर्नाटक (श्रवणवेलगोल में) गोम्मटेश्वर की विशाल
प्रतिमा की गरिमामय शोभा को धारण करने वाला एवं
चन्दन से अमोदित है और जिसका राजस्थान वीरगाथाओं
सें अंकित है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित है।
(54)
Whose Karnataka encompassed with the granduer
of the collosal idol of Gommteśvar and is fragrant
with sandal, whose Rajasthan is inscribed with the
legends of valiance, that my Beārata ever glows on
the earth.
६२
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (५५) आन्ध्रनागारुणादिप्रदेशेषु यत् स्वीयभूति तनोति प्रभूतां सदा । यस्य सर्वस्थलेष्वस्ति प्रत्यग्रता भूतले भाति तन्मामकं भारतं ॥ (५५) - जो आन्ध्रप्रदेश, नागालैण्ड, अरुणाचल प्रदेश (तथा हिमाचल प्रदेश) आदि राज्यों में अपनी प्रभूत विभूति का वितान करता है एवं जिसके सभी स्थानों से ताज़गी (नवीनता) व्याप्त है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित हो रहा है। (55) Which pleasantly reveals its fullsome beauty in all the states namely Andhra. Nagaland, Irunachala Pradesh etc. and where everywhere pervades anunabated freshness, that my Bhārata ever glows on the earth. ६३ * भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (५६) विक्रमादित्यवेतालगाथांकिते मालवे रेजतुर्यस्य लोकश्रुतो । भतृ पूर्वो हरिश्चाथ सान्दीपनि- भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥ (५६) जिसके विक्रमादित्य और वेताल को कहानियों से युक्त मालव प्रदेश मे जगत्प्रसिद्ध भतृहरि और गुरु सान्दीपनि प्रतिष्ठा प्राप्त कर चुके है, वह मेरा भारत भूतल पर मुशोभित हो रहा है। (56) Wherein, Mālava, Characterised with the tales of Vikramāditya and Vartāla, had the famous Bhartrhari and Guru Sändipanı, that my Bhärata glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(५७)
यत्कुरुक्षेत्रमध्ये स्वयं श्रीहरिः
निष्क्रिय पार्थमाश्वासयद् गीतया ।
स्वीयरूपेरण तं च व्यधाकर्मठं
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(५७)
जिसके कुरुक्षेत्र में निष्क्रिय अर्जुन को स्वयं श्रीहरि ने गीता
के माध्यम से आश्वासन दिया एव अपने (विराट) रूप (के
दर्शन) से उसे कर्मठ बनाया, वह मेरा भारत भूतल पर
सुशोभित हो रहा है।
(57)
Wherein, at the battlefield of Kuruksetra Lord
Śrıkrṣṇa Himself inspired inactive Arjuna to
regain his self-confidence with celestial song of
Holy Gitā and made him active exhibiting him His
colossal appearanrce, that
my Bhārata glows on the
earth.
६५
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(५८)
शुक्रतालास्पदे यस्य वैयासकि:
पापहन्त्री कथामाह साप्ताहिकीम् ।
यत्र चाद्याप्यवृद्धो वटो राजते
भूतले भाति तन्मामकं भारतं ।
(५८)
जिसके (जिला मुजफ्फरनगरान्तर्गत) शुक्रताल नामक
स्थान मे व्यास जी के पुत्र शुकदेव जी ने एक सप्ताह से
पूर्ण होने वाली (श्रीमद्भागवन की) पापनाशक कथा
राजा परीक्षित को) सुनायी थी और जहाँ आज भी जटा
रहित युवा वट वृक्ष विराजमान है, वह मेरा भारत भूतल
पर सुशोभित हो रहा है।
(58)
Wherein Sukadeva, the son of Vedavyāsa, told the
week-ending sin-expelling religious dicourse of
Śrimadbhāgavata (to King Parikșıta) at the place
known as Sukratāla where even today ever juvenile
banyan tree stands magnanimously, thāt my Bhārata
glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
A
(५६)
जन्वरीमासडिबंशके वासरे
इण्डियागेटपार्वस्थितो दर्शकः ।
यस्य शोभाप्रवाहे मुदामतज्जति
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ।।
(५९)
छब्बीस जनवरी के दिन, इण्डिया गेट के दोनो ओर बैठा
हुमा दर्शक-समूह, जिसके, शोभाप्रवाह में मस्त होकर
डुबकियाँ लगाना है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित
हो रहा है।
(59)
Where, sitting on both sides of the path to India
Gate, the spectators are absorbed in glamour on the
26th day of January, that my Bhārata glows on
the earth.
६७
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(६०)
यस्य दिल्लीस्थिते रक्तदुर्गे शुभे
संसदश्चोत्तमांगे त्रिरंगध्यजः ।
सार्वभौमां स्वसत्तां वदत्युल्लसन्
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(६०)
जिसके दिल्ली स्थित लालकिले पर तथा संसद भवन के
ऊपर (फहराता) तिरगा झण्डा अपनी सार्वभौम सत्ता की
सोल्लास घोषणा करता है, वह मेरा भारत भूतल पर
सुशोभित हो रहा है।
(60)
Wherein on the Red Fort and Parliament House
of Delhi, Tricolour Flag, fluttering in the air,
“proclaims its Sovereignty, that my Bhārata glows
on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(६१)
यन्मुनीनां तपस्यास्थली कथ्यते
यत्परब्रह्मलीलास्थली विद्यते ।
यच्च नानाकथानां निधी राजते
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(६१)
जो मनुष्यों की तपस्या स्थली कहा जाता है, जो परब्रह्म
(के नाना अवतारो) की लीलास्थली है, और जो अनेक
कथाओं का खजाना है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित
हो रहा है।
(61)
Which is acclaimed as the penance-place of ascetics
the Lilā place of Parabrahman (Absolute) and the
the reservoir of various tales and legends, that my
Bhärata glows on the earth.
६६
* भुतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(६२)
यस्य वैदेशिककर्यात्रिभिः कीर्तिता
चारुकीतिः ककुब्यापिनी प्रोज्वला ।
यस्य धर्मो विदेशः समालिगितो
भूतले भाति तन्मामफ भारतम् ॥
(६२)
जिसकी दिग्दिगन्तव्यापी समुज्ज्वल सुन्दर कीति का
(ह्वनसांग फाह्यान आदि) विदेशी यात्रियों ने गान किया
और जिसके धर्म को विदेशों ने (सहर्ष) स्वीकारा है,
वह मेरा भारत भूतल पर शोभायमान है।
(62)
Whose brilliant fame, spreading in all directions, is
sung by foreign treavellers and whose religions are
embraced by foreign countries, that my Bhärata
glows on the earih.
७०
* भूतले भाति मेऽनारत भारतम् *
(६३)
यद्दरिद्रव्यथां हर्तुमाकांक्षति
यच्च वैज्ञानिकीमुन्नति वाञ्छति ।
यन्नि जाध्यात्मरत्नप्रभालोकितं
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ।।
(६३)
जो गरीबों की पीड़ा को दूर करने का इच्छुक है, जो
वैज्ञानिक उन्नति का अभिलाषुक है. एवं (साथ ही) जो
अपने अध्यात्म-रत्नो की प्रभा में पालोकित रहता है, वह
मेरा भारत भूतल पर मुगोभित हो रहा है।
.
(63)
Which desires to remove the sufferings of the poor
which aims at the scientific progress and which is
brilliant with the help of its spirituality, that my
Bhārata glou's on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (६४) वहि नभूकम्पझ्झाजलप्लावन- भीषितं चापि यत्साहसं न त्यजेत् । ईतिभीतिप्रभावांस्तथा तजयेद् भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥ (६४) जो प्राग, भूकम्प झंझावात तथा बाढसे डराया जाने पर भी अपना साहस नहीं छोड़ता तथा (वक्त आने पर) ईति- भीतियों के प्रभावों को धमका सकता है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित हो रहा है। (64) which does not give up courage even if threatened by the fire, earthquakes, tornadoes, inundation and which can snub all the dread and distress, that my Bhārata glows on the earth. ७२
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(६५)
यस्य विश्वे सनस्तेऽपि विद्योतते
पावमं नाम दिध्यं यशश्चोवलम् ।
प्राणिसंघं च प्रीणाति यंदर्शनम्
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ।।
जिसका पावन नाम और उज्ज्वल यश समस्त विश्व में
चमकता है और जिसके दर्शन से प्राणियो के समूह प्रसन्नता
पाते हैं, वह मे ग भारतवर्ष भूतल पर सुशोभित हो रहा है।
(65)
Whose sacred name and fame effulges in the entire
universe and the discon of which pleases the
congregation of humanity, that my Bhārata glows
on the earth.
X भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(६६)
यन्मया गीयते यद्भभजामि प्रियं
येन मह्य प्रदत्ताः शुभाः प्रेरणा ।
किञ्च यस्मै नमो मेऽस्ति यस्माद्बलं
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(६६)
जो मेरे द्वारा गाया जाता है, जिसको मैं अत्यन्त प्यारा
समझ कर भजता हूं, जिसने मुझे शुभ प्रेरणाएँ दी हैं, जिसके
लिए मेरा प्रणाम समर्पित है और जिससे मुझे बल मिलता
है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित हो रहा है।
(66)
Which is sung by me,
whose dear image I
worship, which has inspired me to perform goodness,
before whom I bow and which vouchsafes me
strength, that
my Bhārata glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(६७)
यस्य संदृश्य संदृश्य शोभा नवा
यस्य संस्मृत्य संस्मृत्य गाथाः शुभाः।
रोमहर्षो नृणां जायते वै सतां
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ।।
(६७)
जिसकी नयी शोभा देख-देखकर एवं कल्याणकारिणो
गाथाओं को याद कर करके सज्जनो को रोमांच हो आता
है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित हो रहा है ।
(67)
Viewing whose ever a new charm over and over
again, remembering whose auspicious stories over
and over again people are enraptured, that my
Bhārata glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (६८) यत्र सत्यं शिवं सुन्दरं राजते रामराज्यं च यत्राभवत्पावनम् । यस्य ताटस्थ्यनीतिः प्रसिद्धि गता भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥ (६८) जहाँ सत्य, शिव और सुन्दर सुशोभित रहता है, जहाँ कभी पवित्र रामराज्य था और जिसकी तटस्थता की नीति जगत्प्रसिद्ध है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित हो रहा है (68) Where effulges the Truth, the Good and the Beautiful, where Rāmarājra, dedicated to social welfare, had its sway and whose policy of non-alignment has won fame in the world, that my Bhārata glows on the earth. ७६
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(६९)
वाजिराजि गजालिञ्च न्यक्कुर्वता
पण्डितेन्द्रेण यस्मिल्लवङ्गी वृता ।
सुस्तनी मस्तकन्थस्तकुम्भा प्रिया
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ।।
(६८)
जिसमें घोड़ों के समूह एवं हाथियों की पंक्ति का तिरस्कार
करते हुए पण्डितराज जगन्नाथ ने सिर पर कलश रखने
वाली सुस्तनी प्यारी लवंगी को स्वीकार किया था, वह मेग
भारत भूतल पर चमकता है।
(69)
Wherein rejecting the rows of horses and elephants
Panditarāja Jagannātha chose only Lavangi - His
beloved with charming breast and bearing pitcher on
her head, that my Bhārata ever glou's on the earth.
७७
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (७०) साधकस्सद्धिरध्यात्मचिन्तापर- देशभक्त विपश्चिद्भिरापूरितम् । कर्षकैः कामिकः स्विन्नगात्रैर्युतं भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥ (७०) जो (योग तथा तन्त्र, आदि के) साधकों (कबीर, नानक, ज्ञानेश्वर, रैदास, प्राणनाथ प्रभृति) सन्तों, (पतंजलि, कपिल, शंकर आदि) अध्यात्मचिन्तको, (भक्तसिह, ऊधम- सिह, चन्द्रशेखर आजाद, मेजर आशाराम त्यागी, हमीद, अशफाकुल्ला, ५० रामप्रसाद बिस्मिल, गान्धी, नेहरू, सुभाषचन्द्र बोस, लाला लाजपतराय, श्री आदि) देशभक्तों तथा विद्वानों से परिपूर्ण (रहा है ओर) है एवं जो पसीने से लथपथ शरीर वाले किसानों और मजदूरो से युक्त है, वह मेरा भारत भूतल पर सदा सुशोभित रहता है। लालबहादुर शास्त्री (70) Overbrimmed with the meditators, saints, spiritual thinkers, artriots, scholars and sweating peasants and labourers, my Bhārata ever glows on the earth. ७८
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(७१)
मातृभूमेविपज्जालमुच्छेदयन्
मृत्युपाशं च कण्ठे सहर्ष धरन् ।
भक्तसिहोऽस्ति यत्रामरत्वं गतो
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ।।
(७१)
जहाँ जननी जन्मभूमि के विपज्जाल को काटता हुआ और
मौत की फॉसी को अपने गले से सहर्ष पहनता हुआ
भगतसिंह अमर शहीद हो गया, वह मेरा भारत भूतल पर
सुशोभित है।
(71)
Wherein breaking ihe chains of Motherlands
afflictions and inviting noose round his neck Bhagat
Singh became immortal, that my Bharata ever glows
on the earth.
७४
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (७२) डोगराईस्यले राम प्राशायुतः शत्रुटैकान् विभिन्दन् खलांतर्जयन् । मातृपूजापरो यत्र नाकं गतो भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥ (७२) डोगराई में शत्रु (पाकिस्तान) के टैकों को तोडना हुआ एवं दुष्टों को ललकारता हुप्रा मेजर आशाराम त्यागी जहाँ मातृ- भूमि की पूजा करता हुआ स्वर्ग गामी हुआ, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित है। (72) Wherein, Major Āshārāma Tyāgi, worshipping Motherland, annihilating enem'es' tants and rebuking the malevolent persons, in Dogarai battlefield made his Heavenly a hode, that my Bhārata ever glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(७३)
घर्धरस्वानपूर्वं पुरः प्रस्थितान्
शत्रुटैङ्कान् करीन्द्रानिव ध्वंसयन् ।
श्रीहमीदो बभौ केसरी यत्रतद्
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
(७३)
को ध्वस्त
घड़बड़ा कर सामने प्राते हुए शत्रु के टैंकों को ध्वस्त करने
वाले
युवक अब्दुल हमीद ने जहाँ हाथियों के झुण्ड
करने वाले बबर शेर की शोभा धारण की, वह मेरा भारत
भूतल पर सदा सुशोभित रहता है।
(73)
Wherein took birth lion-like Abdul Hamid who
killed the forthcoming and rumbling tank-elephants
of enemy, that my Bhārata ever glows on the earth.
८१
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(७४)
रक्तपातं विना शस्त्रपातं विना
यत्र संक्रान्तिरायाति मन्दस्मिता।
येन विश्वं सदा शिक्ष्यते प्रेर्यते
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(७४)
जहाँ खून-खराबे और हथियारो के टकराने के बिना ही
मन्द मुस्कान के साथ क्रान्ति आ जाती है एवं जो विश्व को
सदा शिक्षा और प्रेरणा देता है, वह मेरा भारत भूतल पर
सुशोभित रहता है।
(74)
Where, without bloodshed or blows of weapons, the
revolution comes with sweet smile, and which always
inspires and educates the world, that my Bharata
ever glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(७५)
यत्र हिंस्रः स्वपापैः स्वयं हिस्यते
यत्र साधुः समत्वाद्भयान्मुच्यते ।
यत्र सत्यं जयं याति नैवानृतं
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(७५)
जहाँ हिंसक अपने पापों से स्वयं ही मर जाता है, जहाँ
सज्जन अपनी धीरता और क्षमाशीलता से सभी भयों से
मुक्त हो जाता है और जहाँ सत्य की जय होती है न कि
झूठ की, वह मेरा भारत भूतल पर सदा सुशोभित है ।
(75)
Wherein ferocious killer is killed by his own sins,
where virtuous overcomes all the fears by his
virtuousness, where the Truth is victorious not the
falsehood, that my Bharata ever glows on the earth.
८३
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * - (७६) यत्प्रजातन्त्ररक्षापरैर्मानव- स्ति हीनं कदापि प्रभाभासुरम् । प्रात्मतेजोमयं तहिंसामयं भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥ (७६) जो,प्रजातन्त्र की रक्षा करने वाले मानवों मे कभी विहीन नहीं रहता, जो अपनी प्रभा से चमकता रहता है, जो आत्मिक तेज से युक्त है, वह अहिंसामय मेरा भारत भूतल पर सदा सुशोभित रहता है। (76) Which is never devoid of the democracy-protecting persons and is brilliant, self-confident and nonviolent, that my Bhārata ever glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(७७)
यत्र सर्वसहा मेदिनी राजते
यत्र शीलं परं भूषणं भण्यते ।
यत्र मौनं चकास्ति व्रतेषूत्तम
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(७७)
जहाँ की धरती सब कुछ सहन कर लेती है, जहाँ 'शील ही
परम भूषण कहा जाता है, जहाँ मौन सभी व्रतों में उत्कृष्ट
है, वह मेरा भारत भूतल पर सदा सुशोभित है।
(77)
Where soil is all-forbearing, where modesty is
called the best ornament, where silence is considered
as the best vow, that my Bhärata ever glows on
the earth.
८५
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(७८)
सज्जनान् दुर्गतान् दुर्जनान् सद्गतान्
मानिता वारनार्यो विपन्ना वधूः ।
वीक्ष्य चित्त कवविव्यथे यत्र तद्
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
(७८)
जहाँ सज्जनों की दुर्गति एवं दुर्जनों के ठाठ-बाट और बाजारू
औरतों के सम्मान एव गृहवधुओं की विपत्तियों को देखकर
कवि का चित्त व्यथा से भर उठता है, वह मेरा भारत भूतल
पर सदा सुशोभित रहता है।
(78)
Where, seeing the noble in miserable state and the
wicked in prosperous condition, prostitutes honoured
and housewives distressed, the poet's heart feels
aggrieved, that my Bhārata ever glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(७६)
दुःखदावानलैर्दग्धदेहान्नरान्
क्षुत्पिपासाकुलान् वृत्तिकष्टादितान् ।
वीक्ष्य कारुण्यपूर्णा नरा यत्र तद्
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ।।
(७६)
दुःख-दावानल से झुलमे हुए शरीर वाले, भूख-प्यास से
व्याकुल तथा बेरोजगार लोगो को देखकर जहाँ के लोग
करुणा से भर जाते है, वह मेरा भारत भूतल पर सदा
सुशोभित है।
(79)
Wherein men feel pity when they see the people
roasted with the wild fire of sorrows, threatened by
thirst and hunger and tormented with unemployment,
that my Bhärata ever g’ows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(८०)
चञ्चलां राजलक्ष्मीमुलूकश्रितां
सर्वशुक्लां च वारणी मरालस्थिताम् ।।
यत्र लोको यथेष्टं मुदा वन्दते
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ।।
(८०)
जहाँ के लोग
उल्लू
की सवारी करने वाली चंचल राजलक्ष्मी
अथवा हंस पर आरूढ सर्वशुक्ला सरस्वती की अपनी इच्छा
के अनुसार प्रसन्नतापूर्वक आराधना करते हैं, वह मेरा
भारत भूतल पर सुशोभित रहता है ।
(80)
Wherein the devotees worship flickering Rājalakṣmi
ascending on the chariot of owl, and all-white
Sarasvati ascending on the chariot of swan
according to their own likings, that my Bhārata
glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(८१)
लोकगीतेषु चित्तं यदीयं रतं
लोकनृत्येषु चितं यदीयं रतम् ।
लोककृत्येषु चितं यदीयं रतं
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(८१)
जिसका दिल लोकगीतों में लगा रहता है। जिसका दिल
लोकनृत्यों में रमा रहता है; जिसका दिल लोकाचारों में
लगा रहता है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित रहता
है
(81)
Whose mind is absorbed in folk songs, folk dances
and folk customs, that my Bhārata glows on the
earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(८२)
यत्र पुण्याः सरित्सङ्गमा राजिता:
यत्र पाषाणतश्चामृतं स्यन्दते ।
भावना यत्र बोधेन सङ्गच्छते
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(८२)
जहाँ नदियों के
पुण्य
संगम सुशोभित हैं।
जहाँ पत्थर से भी
अमृत चू पड़ता है; जहाँ भावना ज्ञान से मिली रहती है;
वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित रहता है।
(82)
Wherein sacred confluences of rivers look magnified;
where nectar oozes from stones; where emotion is
paired with intellect; that my Bhārata glows on the
earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(८३)
अन्धकारात्प्रकाशं तथाज्ञानतो
ज्ञानमभ्येति मृत्योस्तथा चामृतम् ।
यत्र जीवः स्वरूपावबोधस्थितो
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ।।
(८३)
से अमृत
,
जहाँ अपने स्वरूप का ज्ञान प्राप्त कर लेने वाला जीव
अँधेरे से प्रकाश की, अजान से ज्ञान की तथा मृत्यु
की स्थिति प्राप्त कर लेता है. वह मेरा भारत भूतल पर
सुशोभित रहता है।
(83)
Where soul, reposed in self-realisation, is led from
darkness unto.light, from ignorance unto knowledge
'and from death unto immortality, that my
Bharata
gtoirs on the earth: .
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (८४) शासकानां मदं हेलयैव प्रजा यत्र हन्ति प्रजातन्त्ररक्षापरा। त्यागिनो यत्र नैव म्रियन्ते क्वचिद् भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥ (८४) जहाँ प्रजातन्त्र की रक्षा करने में तत्पर जनता शासकों के नशे को खेल-खेल में ही उतार देती है और जहाँ त्यागी व्यक्ति कभी नहीं मरते (यश काय से सदा जीवित रहते हैं) वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित है। (84) Where the people, engaged in safeguarding the democracy, deflate the swollen heads of the rulers in a trice and where the renouncers prove their immortality forever, that my Bhārata glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(८५)
यत्र नग्ना क्षुधार्ता अगेहा अपि
स्वाभिमानं जहत्येव नो मानवाः ।
यत्र दृप्तं निरीहस्तृरणं मन्यते
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(८५)
जहाँ नंगे, भूखे तथा बेघर लोग भी स्वाभिमान को नहीं
छोडते तथा जहाँ निरीह (किसी से कुछ न चाहने वाले)
प्राणी घमण्डी को तिनके के बराबर समझते हैं, वह मेरा
भारत भूतल पर सुशोभित हो रहा है।
(85)
Where eden naked, famished and houseless people
do not give up their self-respect and where desireless
persons count the conceited as nothing, that my
Bharata glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारत भारतम् *
(८६)
शासनासन्दिकाराधनकव्रतम्
नेतृवृन्दं समालोक्य छमावृतम् ।
यत्र नित्यं हसन्ति प्रजानां गरगाः
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(८६)
जहाँ केवल कुर्सीपरस्त तथा छलकपट से पूर्ण (राजनीतिक)
नेताप्रो के
समूह
को देखकर प्रजा
के
समूह
को नित्य हँसी
आती है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित हो रहा है ।
(86)
Where the leaders dedicated only to ruling chair
(not to public welfare) are redicuted by the people,
that my Bhārata glows on the earth.
६४
* भूतले भाति मेऽनारत भारतम् * (८७) यत्र नास्त्यङ कुशो वाचि कस्यापि वै यत्र नास्त्यड कुशो मानसे कस्यचित् । यत्र नास्त्यडकुशः कर्मरिण क्वापि वै भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ।। (८७) जहाँ किसी की वाणी पर कोई अकुश नही है; जहाँ किसी के मन पर कोई अकुश नहीं है; जहाँ किसी के कर्म पर किसी का अकुश नहीं है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित हो रहा है। (87) Where speech (tongue), mind and action are unfettered, that my Bharata glows on the earth * भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (८८) दुःखपूर्ण जगत्सौल्यपूर्ण भवेद् यस्य रम्योपदेशः सुधापूरितः। जङ्गले मङ्गलं यच्च कर्तुं क्षम भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥ (८८) जिसके सुधापूरित रमणीय उपदेशो से दु.खपूर्ण कहा जाने वाला जगत् सुखपूर्ण बन सकता है और जो जंगल में मंगल करने में समर्थ है, ऐसा मेरा भारत भूतल पर सुशोभित , रहा है। (88) Whose charming and nectar-brimming sermons may convert the dolorous world into gay and mirthful uniderse and which can create a paradise in wilderness, that my Bhārata glows on the earth.
* भूतले भानि मेऽनारत भारतम् * (८६) आर्षवन्देषु शान्तिप्रधानेषु वै यत्र गूड हि तेजः प्रवाहात्मकम् । साध्यते यत्र योगो मुन मापक- भले भाति सम्मानक भारतम् ॥ (८६) जहाँ के शान्तिप्रधान ऋपियो के समूहो मे दाहात्मक तेज भी छिपा रहता है, एव जा सावक प्रसन्नतापूर्वक योग की साधना करते है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित हो (89) Wherein there lies concerled an energy with inherent power of burning in ascetics, in whom tranquility predominates, art where bractisers perform Yoga happily, that my Bhāraia glows on the earth. १७ * भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (६०) यस्य दिल्लीस्थिते पण्डितैर्मण्डिते भव्यवाणीविहारे मुदा तन्यते । श्री रमाकान्तशुक्लेन काव्यप्रभा भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥ (९०) जिसके दिल्लो स्थित एवं विद्वानों से युक्त वाणी-विहार (मुहल्ले) में रमाकान्त शुक्ल मस्त होकर काव्यप्रभा का विस्तार करता है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित हो (90) Wherein Ramakant Shukla, sitting in the magnificant Vānt-Vihāra, the congregation of talents and situated in Delhi, composes poetry mirthfully, that my Bhārata glows on the earth. ६८
* भूतले भाति मेऽनारत भारतम् *
(६१)
मोदमानः क्वचिद् बर्धमानः क्वचिद्
वन्धमानः क्वचिच्छोच्यमानः क्वचित् ।
बाध्यमानैर्नरैः क्वापि सम्पूरितं
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
(६१)
जिसमे कुछ व्यक्तियो की प्रसन्नता और बढोत्तरी हो रही है,
कुछ की वन्दना की जा रही है, कुछ शोचनीय दशा मे पड़े
है तथा कुछ बाधाओं से घिरे हे - ऐसा मेरा भारत भूनल
पर सुशोभित हो रहा है।
(91)
,
Where some are happy, some are prospering, some
are saluted, some are being worshipped, some are in
critical condition and some are aggrieved (even
then), my Bhārata glows on the earth.
88
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(६२)
चीयमानै क्वचिद् वर्धमानः क्वचित्
सेच्यमानः क्वचित्पात्यमानः क्वचित् ।
छेचमानः क्वचित्पादपः शोभित
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
(६२)
बो कहीं क्षीण होते हुए, कहीं बढते हुए, कहीं सी चे जाते
हुए, कही पाले जाते हुए और कहीं काटे जाते हुए पादपों
से शोभित है, वह मेरा भारत भूतल पर सदा चमकता रहता
(92)
Congested with the trees, some thin, some verdant
and growing, some irrigated, some nurtured, and
some mutilated, my Bhārata glows on the earth.
१००
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(६३)
जन्मजातैः क्वचित् कर्मजातैः क्वचिद्
दण्ड्यमानः क्वचिन्मण्ड्यमानः क्वचित् ।
नेतृवर्गः समाकीर्णमत्यद्भुतं
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
(६३)
जो कहीं जन्म से और कहीं कर्मो से बने हुए, कहीं दण्डित
किये जाते हुए और कहीं (माल्यार्पण आदि से) सजाये जाते
हुए नेताओं के वर्गों से युक्त है तथा जो अत्यन्त अद्भुत है,
वह मेरा भारत भूतल पर अनवरत सुशोभित हो रहा है।
(93)
Which is crowded with leaders amidst whom some
are born great, some achieve recognition through
their deeds, some have leadership thrust upon them
and some are punished, that my wonderous Bhārata
glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(६४)
बुदबुदाभा नृपा यत्र याता लयं
यत्र विद्वान् कविश्चामरो राजते ।
यत्र चेष्टं यशो नैव देहप्रभा
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(६४)
जहाँ पानी के बुलबुले के समान राजागण विलीन हो गये;
जहाँ विद्वान् और कवि अमर होकर शोभा पाते है और
जहाँ शरीर की कान्ति से यश अधिक प्यारा माना गया है;
वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित है ।
(94)
Where bubble-like many kings have disappeared but
the scholars and poets are enjoying eternity (through
their glorious works), where the glow of fame is
prefered to the lustre of body, that my Bhārata
glows on the earth.
१०२
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(६५)
यस्य कीति प्रतिष्ठां च शोभां मुदा
गायति क्रान्तदर्शी कवीनां चयः ।
यस्य वारणी-विहारोऽतुलो राजते
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(६५)
क्रान्तदर्शी कवियों का समूह जिसकी कीर्ति, प्रतिष्ठा एवं
शोभा का प्रसन्नतापूर्वक गान करता है और जिसके वाणी-
विहार की जगत् में कोई तुलना नहीं है वह मेरा भारत
भूतल पर सुशोभित हो रहा है।
(95)
Whose fame, grandeur and beauty are sung by the
poets gifted with preternatural vision and whose
Vāni-Vihara (pastime of learning) is unparalleled,
that my Bhärata glows on the earth.
१०३
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(६६)
यस्थ वात्सल्यभावप्रपूरणं शुभं
दिव्यमुत्सङ्गमाश्रित्य वैदेशिकः ।
शान्तिराध्यात्मिकी निर्भयः पीयते
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(६६)
चिसकी वात्सल्यभावपूर्ण, कल्याणकारी और दिव्य गोद
में बैठकर वैदेशिक निर्भय होकर आध्यात्मिक शान्ति (की
सुधा) का पान करते हैं, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित
हो रहा है।
.
(96)
Taking shelier in whose devine and affectionate
lap, the foreigners fearlessly attain the spiritual
tranquility, that my Bhārata glows on the earth.
१०४
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (६७) यस्य तिष्ठन्ति गेया अने के गुरगाः यस्य तिष्ठन्ति गेया अनेकाः क्रियाः। अस्ति यस्मिन्न नेकत्व एकस्थिति- भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥ (१७) जिसके (अभी भी) अनेक गुण गाने के लिए अवशिष्ट हैं, जिसकी अनेक क्रियाएँ (अमो भी) गाने के लिए अवशिष्ट हैं तथा जिसमें अनेकता में एकता व्याप्त है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभिन हो रहा है । (97) Despite eulogising whose innumerable attributes in divergent ways, many qualities still remain unrevealed, many excellences remain untold and where urity is witnessed in diversity, that my Bharata glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (१८) मामकीना गिरः शक्तिमत्योऽपि नो वर्णनं पूर्णतो यस्य कर्तु क्षमाः । वर्णनातीतमेवानुभूयेत यद् भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥ (१८) मेरी शक्तिशाली वाणी भी जिसका पूर्ण रूप से वर्णन करने में अपने को असमर्थ अनुभव करती है एवं जो वर्णनातीत और अनुभवैकगम्य है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित हो रहा है। (98) My words,though powerful, cannot sing whose perfect beauty, which is indescribable and is the subject of realisation only, that my Bhārata glows on the earth. 11 १०६
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(६६)
यस्य गेहेषु सत्यः स्त्रियः प्रत्यहं
दीपमुज्ज्वाल्य नीराजनं कुर्वते ।
स्वीयभक्त्या तथा तोषयन्ति प्रभु
भूतले भाति तन्माकं भारतम् ।।
(६६)
जिसके घरों में सती स्त्रियाँ प्रतिदिन दीपक जलाकर
भगवान् की आरती करती है, तथा अपनी भक्ति से प्रभु को
सन्तुष्ट रखती हैं, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित हो
,
(99)
Wherein virtuous ladies perform Arati daily by
lighting lamp (Dipaka) and please the Almighty
with their devotion, that my Bhārata glows on the
earth.
१०७
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (१००) प्रस्तरे शङ्करं मृत्तिकालोष्ट के विघ्नराजं गणेशं हृदा भावयत् । जीवन कष्टजुष्टं मुदा यापयद् भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥ (१००) जो अपने मन से पत्थर में शंकर भगवान् की एवं मिट्टी के ढेले में विघ्नराज गणेश की भावना कर लेता है और कष्टों से परिपूर्ण जीवन को मस्ती से काट लेता है, ऐसा मेरा भारत भूतल पर सदा सुशोभित रहता है। (100) Visualising Lord Sankara in stone and Vighneśdara Ganesa in clod and cheerfully passing the sorrow-packed life, my Bhārata ever glows on the earth. १०८
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(१०१)
यत्र देशान्तरं प्रस्थिते वल्लभे
अमिलेव व्यथापूरिता भामिनी।
विप्रलम्भाम्बुधि सश्रमं पारयेत्
भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥
(१०१)
जहाँ पति के परदेश चले जाने पर उर्मिला के समान व्यथा
से भरी हुई प्रोषितपतिका विरह के समुद्र को परिश्रम के
साथ पार कर जाती है, वह मेरा भारत भूतल पर सुशोभित
हो रहा है।
(101)
Wherein Proșitapatıkā (woman whose husband is
away) languishing but absorbed in hard work like
Urmila (the wife of Lahşmara) could cross over
the ocean of the agony of separation, that my
Bhārata glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(१०२)
वञ्चकैस्तस्करैर्भजकैः स्वाथिभि-
वञ्चितं लुञ्चितं खण्डितं दण्डितम् ।
किन्तु नजैरमेयैर्बलद्धितं
भूतले भाति मेनारतं भारतम् ॥
(१०२)
ठगों के द्वारा ठगा जाने पर, तस्करों के द्वारा खसोटा जाने
पर, घरफोड़ों के द्वारा खण्डित किया जाने पर तथा स्वाथियों
के द्वारा दण्डित किया जाने पर भी जो अपनी अपरिमित
शक्ति से फलता-फूलता रहा है, वह मेरा भारत भूतल पर
सदा सुशोभित रहता है।
(102)
Though deceived, exploited, devided and punished by
the imposters, smugglers, intriguers and dested
interests yet prospering with its own unlimited
power, my Bhārata ever glows on the earth.
११०
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(१०३)
जीवदास्ते न जानामि
कस्माधुगात्
साम्प्रतं निर्धनत्वेऽपि सञ्जीवति ।
मृत्युहीनं जराहीनमाशान्वितं
भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥
(१०३)
न जाने, यह किस युग से जी रहा है, और आज गरीबी में
भी भली प्रकार जी रहा है। यह मृत्युहीन है; इसे बुढ़ापा
नहीं व्यापता; यह आशान्वित है। मेरा भारत भूतल पर
सदा चमकता रहता है।
-
(103)
From what immemorial times it holds its breath-is
not known to me; even today it lives despite its
poverty: - Unconquered by death or senility, my
evergreen Bhārata ever glows on the earth.
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * (१०४) तिष्ठतोत्तिष्ठता गच्छता क्रीडता कुर्वतानेककर्माणि स्वे स्वे जीवने । गीयतां गीयतां सप्रमोदं मया 'भूतले भाति मेनारतं भारतम् ॥ (१०४) उठते हुए, बैठते हुए, चलते हुए, खेलते हुए तथा अपने जीवन में अनेक काम करते हुए मेरे द्वारा सप्रमोद यही गाया जाता रहे कि मेरा भारत भूतल पर सदा सुशोभित रहता है । (104) While sitting, standing, walking, playing and performing various duties in my life, let me sing mirthfully again and again, “My Bhārata ever glows on the earth." " ११२
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(१०५)
कुत्र सीमातिगा अस्य दिव्या गुणाः ?
कुत्र सीमागतः शब्दराशिश्च मे ?
पारयेऽहं न हीतः परं भाषितुं,
'भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ।'
(१०५)
कहाँ तो इसके नि सीम दिव्य गुण और कहाँ मेरी सीमित
शब्दराशि? मुझ से तो इससे अधिक कुछ कहते नहीं बन
पड़ता कि 'मेरा भारत भूतल पर सदा शोभित रहता है।'
(105)
On one hand are its limitless divine qualities and
on the other hand, is my limited vocabu'ary. I
cannot say more than this "My Bhārata ever glows
on the earth."
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् * निर्बलं निर्धनं कैश्चिदुक्तं सद- प्यस्ति यत्स्वाभिमानेन पूर्ण सदा । इन्दिराशारदासाधनामन्दिरम् भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥ पर भी कुछ लोगों के द्वारा 'निर्बल' तथा 'निर्धन' कहा जाने जो सदा स्वाभिमान से परिपूर्ण है तथा जो (लक्ष्मी) प्रोर (सरस्वतो) का साधना-मन्दिर है वह मेरा भारत भूतल पर सदा सुशोभित है। (106) Though propagated as feeble and famished by some persons yet which is full of self-respect and is the worship-temple of Indisā (Lakşmi) and Saradā (Sarasvati) that my Bharata ever glows on the earth ११४
* भूतले भाति मेनारतं भारतम् *
(१०७)
सन्तु दोषा अनेकेऽत्र कैश्चिन्मताः
किन्तु नाहं प्रपश्यामि तान् मन्दधीः ।
वन्दनीयं मया, कीर्तनीयं मया
मोदताम्, वर्धताम्, राजताम् भारतम् ॥
(१०७)
बेशक इसमें कुछ (चतुर) लोगों के विचार से (गरीबी,
बेरोजगारी, अन्धविश्वास, पिछड़ापन आदि) अनेक दोष
विद्यमान हों किन्तु मैं उन्हें देख ही नही पाता, यदि इसके
लिए लोग मुझे मन्दबुद्धि कहते है तो कहें, इसकी मुझे
चिन्ता नहीं। मैं तो अपने भारत की वन्दना करता रहूँगा
और इसकी कीर्ति का गान करता रहूँगा। मेरा भारत
प्रसन्न रहे! मेरा भारत फले-फूले ! मेरा भारत शोभा
प्राप्त करता रहे!
(107)
Let there be many flaws here in somebodys
opinion but being dullwitted I cannot see them.
It is to be worshipped by me; It is to be sung by
me. May my Bhārata be happy! May it prosper !
May it be glorified !
११५
* भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् *
(१०८)
शोषितो नात्र कश्चिद्भवेत्केनचित्
व्याधिना पीडितो नो भवेत्कश्चन ।
नात्र कोऽपि ब्रजेड् दीनना होनतां
मोदतां मे सदा पावनं भारतम् ।।
(१०८)
यहाँ क किसो कोई शोषण न करे; यहाँ कोई भी रोग से
पीड़ित न हो, यहाँ कोई भी दोन ओर होन न रहे; मेरा
पवित्र भारत सदा प्रसन्न रहे !
(108)
Let nobody be exploited by anybody here; let nobody
suffer from diseases here; let nobody be humiliated
here; let nobody feel inferiority here. May my
pious Bhārata be happy and gay ! .
११६
'भाति मे भारतम् (समीक्षा) (डॉ० रमेशचन्द्रशुक्ल . एम०ए०, पीएच० डी०, माहि याचा ., साथ्ययोगाचार्य, अलोग हस्थत्रीवाटयकालेजसस्कृत- विभागभूतपूर्वाचार्यः 'देववाणी-परि पद्.दिल्लो'- मंस्थापकाध्यक्ष) अम्मदभिवन्दनीय एप भारतीयमस्कृतमुधीसमाज एत- स्मिन् आत्रुनिकेऽनेहमि राष्ट्रभक्ते. मनुभावने. तम्या. परिवर्धने, सञ्चारगे, प्रसार गे, समुत्थापने च यत् ममृद्ध ममर्थ प्रेरणाप्रद प्रभावपेशलं माहित्यमापर्यन्तमसृजत् तस्मिन् लोकमान्यतिलक-पण्डितमदनमोहनमालवीय-महान्म- गान्धि - पण्डितजवाहरलाल नेहरु-श्रीमतीन्दिरागान्धिपनि- परक राष्ट्रियकाव्यमहाकाव्यान्येवावश्य पर्याप्नसख्याया दृष्टान्यभवन् पर राष्ट्रप्रेमपरिपोषणरत मातृभूभक्त परम- प्रभावशालिन्या भावाया विरचित निनानमनोरमौजस्वि- शब्देषु सुप्रथितं समुच्छलत्प्रवाहमञ्जुलाया भैल्यां विनि- वेशित मुन्साहप्रदनवजीवनसञ्चारणकुशलार्थावल्या विक- सित 'भाति मे भारतम' नाम भारतस्तोत्रकाव्यं डॉ० रंमाकान्तशुक्ल-प्रणीतमिदमेव मम दृग्गोचरना गतमस्ति । समारे शोभमानाना मवानपि राष्ट्रागा भाषासु यद्यपि काव्यानि शोभन्ते पर भारतस्य संस्कृतभाषाया भाम- मानानां काव्याना स्वकीयमेवाद्वितोयं परमप्रकर्षत्रिया दीप्यमानं किमप्यनिर्वचनीय वैशिष्ट्य विद्योतते । संस्कृतकाव्यमद्भ,नादिव्यां नां शक्तिमा मनि मन्निवे- शयति याध्ये तुः श्रोतुश्च मनमो मलिनता परिमार्य तत्र पावनता सञ्चारयन्नी प्रजाया उत्कर्ष समुत्थापयन्न्यात्मनि परब्रह्मप्रकाशं वितन्ते। अतएव तत्त्वज्ञाः सर्वास्वपि कलाम भाति मे भारतम्' . समीक्षा काव्यकलामुत्कृष्टतमां मन्यन्ते । इयं काव्यकलैव, या ताम- सानपि जनान् सत्कर्तव्योन्मुखान् विदधत्यत एव तु प्रोक्तम्- 'व्यामोहयन्ती विविधैर्वचोभिावर्तयत्यन्यकलासु दृष्टिम् । कालं महान्तं क्षरणवन्नयन्ती कान्तेव दक्षा कविता धिनोति ॥' (महाकविनीलकण्ट दीक्षितः, शि०ली०म० १।२४) काव्यं धर्म-देश-समाज-राजनीति-शिल्पकला-भक्ति-योग- देशप्रेमादिसर्व विषयान् सरसतया प्रकाशयितुं क्षमते, अत एवं नाट्यशास्त्रे तल्लक्ष्यीकृत्याभिहितम्- 'न तच्छास्त्रं न सा विद्या न तच्छिल्पं न ताः कलाः । नासो योगो न तज्ज्ञानं नाटके यन्न दृश्यते' । कवियों यावतीमेव कवित्वशक्ति बिति तस्य काव्य- मपि वर्णनीयं वस्तु तावतैव प्रकृष्टेनौजसा निधातु प्रभवति । सफलः कविर्येन भावेन भावितो भूत्वा स्वकीय वर्णनीय वस्तु गायति, श्रोताध्येता वा तस्मिन्नेव भावे भावितो भवन् कविना सहैकात्म्यमश्नुते । तस्या स्थित्या सः कविहृदयगत- सकलानिनायासेनैवावगन्तु समर्थः सञ्जायते । इदं हि भाति में भारतम्' स्तोत्रकाव्यमपि काव्य- त्वश्रिया विद्योत्यमानमवाप्यते । काव्यनिकषे कृत्स्नतया शुद्ध काव्यत्वं हि तस्य सिद्ध्यति । काव्यस्योत्कृष्टतममुद्देश्य- मिदमपि चरितार्थीकुर्वदधिगम्यते । काव्यस्य महनीय कार्य- मिदं यदद: स्वकीयैः कतिपयैरेव पदैरस्मन्मानस विषयान्त- रादाकृष्य तत्र समावेशयेत् यस्मिन् समावेशनं तस्या- भिमतं वर्तते । इदं काव्यं प्रारम्भादेव महनीयं कार्यमिदं विदधद् विलोक्यते । तद्- विश्वबन्धुत्वमुद्घोषयत् पावनं विश्ववन्द्यश्चरित्रैर्जगत्पावयत् विश्वमेकं कुटुम्बं समालोकयद् भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥ (१) इत्येतरत्परमबन्धुरपदमधुरिम्णा गायदध्येतुः श्रोतुर्वा स्वान्तं स्विकीयस्य राष्ट्रस्य भारतस्य श्लाघनीयां महत्तां प्रति आवर्जयत् प्राप्यते । - मा भाति मे भारतम्' : ममीक्षा ५१६ यं राष्ट्र मानवा अपि दानवा अपि मज्जना अपि अम- ज्जना. अपि, धनवन्तोऽपि दारिद्र यवन्तो पि, बलवन्तोऽपि नैर्बल्यवन्तोऽपि, देवा अपि योगिनोऽपि भोगिनश्चापि समुपासते स राष्ट्रो यदि भूतले भाति तदा भून लेन किन्न नाम सुकृत संभा यचाधिगतमित्यभिदधत् कवि: स्वस्थ्य देशस्य गरिमारण परमविदग्धतयाभिव्यञ्जयन्. मानवेनवैस्सज्जनदुर्जन- स्सद्धनैनिधनस्सबलनिर्बलः। निर्जरयोगिभिर्भोगिभिश्चाथितं भूतले भाति मेनारतं भारतम् ॥ (४) इत्येतस्यां सरलतामुशोभिताया पदावल्या युगपदेव कार्यद्वय- मनु तिष्ठ ति, तत्र प्रथम देशस्य विचित्र विशिष्टतागालिब. द्वितीयञ्च तहिशाया सर्वेषामपि हृदयावर्जनम् । यत्र वैचित्र्य विभाति तत् क नाकर्षति ? काव्यकलायां तु सा शक्तिर्या त मर्व विषय, योऽपि तस्याः पुरः समुपस्थितो जायते, मफलतया वर्णयित शक्नोति; काम सः कोऽपि विषयः स्यात् । अत्रेद काव्य प्रत्यक्षमेव रम्यं निदर्शनम्। काव्यस्यास्य ध्येयं वर्तन-- 'राष्ट्रप्रेम' । इम हि वर्णनीय विषय कियता चारुताचचितेन प्रकारेण कविरगायदित्येतदवलोक्यास्मदीयमुपर्युक्तं कथन स्पष्टतया सत्य सिद्ध यति । राष्ट्रिय काव्यं तु तद् वस्तुतो यद् राष्ट्रस्य स्वरूप राष्ट्रस्यात्मानं, राष्ट्रस्य भावनामस्माक समक्षे निधान प्रभवेत् । इद राष्ट्रिय-काव्य कार्यमेतद् हृदयाभिगमया रीत्यानुतिष्टदासाद्यते- यत्प्रजातन्त्ररक्षापरानवै- स्ति होनं कदापि प्रभाभासुरम् । प्रात्मतेजोमयं तदयहिंसामयं भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥ (७६) रक्तपातं विना शस्त्रपातं विना यत्र संक्रान्तिरायाति मन्दस्मिता। .
१२० 'भाति मे भारतम्' समीक्षा येन विश्वं सदा शिक्ष्यते प्रर्यते भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ॥ (७४) यत्र सर्वसहा मेदिनी राजते यत्र शीलं परं भूषणं भण्यते । यत्र मौर चकास्ति व्रतेपूत्तम भूतले भाति तन्मामकं भारतम्' । (७७) इन्येते श्लोका अस्मद्राष्ट्रस्य प्रजातन्त्रानुरागिताम्, अहिसा- बतपरायण नाम्, आत्मतेजोऽर्जनोन्मुखता निधाय, युद्धेऽहिसा- शस्त्रप्रयोगप्रतिष्ठापन चास्य राष्ट्रस्यास्मिन् युगे स्वकीयमेव कोशलमिति विज्ञाप्य 'शोलं पर भूषणम्' इत्येतामस्य राष्ट्रस्य मान्यतामाकलयन्ति । काव्य तु तद् यस्मिन् देशस्य वर्तमानदशापि चित्रिता भवेत् । काव्यमिदमो दृशमेव 'सज्जनान् दुर्गनान् दुर्जनान् सद्गतान मानिता वारनार्यो विपन्ना वधूः । वीक्ष्य चित्तं कवित्यथे यत्र तद् भूतले भाति मेनारत भारतम् ॥ (७५) दु.खदावानलैर्दग्धदेहान्नरान् क्षुत्पिपासाकुलात्'त्तिकष्टादितान् । वीक्ष्य कारुण्यपूर्णा नरा यत्र तद् भूतले भाति मेऽनारतं भारतम् ॥ (७६) कवे. प्रतिभाया. वाचाश्चास्युल्लेखनीय सौन्दर्य यदसा यल्लभ्यत्वेन बृगते तत् स्वपकस्याने प्रत्यक्षीकृत्य प्रतिष्ठापयति । स तस्मिन् भावे स्वकीय श्रोतार वाध्येतार निमज्जयति । सोऽपि तद्भावभावितमना भवति । कोमलमतोनामपि स्वराष्ट्रस्य धर्मे, स्वदेशस्य प्रेमिण, स्वदेशीय सदाचारोच्चवरिया प्रतिष्ठापना काव्यस्यास्ति चरमोद्देश्य; काव्यमेतत् स्वचरमोद्देश्यस्यासादने, मन्मतौ, भृश सफलतामधियाति। राष्ट्रभक्तिरपि वस्तुह इह काव्ये भावभुव उत्प्लुत्य रसभुव गतास्ति । को जनो हि स यः काव्यस्य श्लोकान् श्रुत्वा- ।
: 'भाति मे भारतम्' : समीक्षा १२१ धीत्य वा तमानन्दं न विन्दति य आनन्द श्रनौ माहित्ये च रम इति गीयते। साहित्यशास्त्रविद कविकर्मभूतं काव्यं द्विविधमिति वदन्ति । तदेवम–१ रमकाव्यम। २ भावकाव्यम् । लोकं प्रधानीकृत्य कृता रचना 'रसकाव्य' मिति निगद्यते। देव- स्वामि-नप-देशा-दिविषयान् लक्ष्यीकृत्य रचना 'भावकाव्यम्' इति कथ्यते । प्रकृतेऽस्मिन् काव्ये देशभक्तिम्पश्लोकितास्ति तस्मात् काव्य मिदं भावकाव्यान्तर्गत वर्तते । भक्तिपरका भावाः स्तोत्रे निधीयन्ते । स्तोत्राध्ववैक ईदृग यत्र भक्तिपरकभावना प्रीयते । अतो मनोषिरण कवय ईश्वर-गुरु-स्वामिप्रभृतिपूज्यानां गृगगान स्तोत्रकाव्ये गायनि । काव्यमिदं स्वकीयस्य राष्ट्रस्य गणान् वैशिष्ट्यञ्च तत्तन्मादरं श्रद्धया च मह समुपस्थापयति, तस्मात्कारणात् काव्यस्यास्यान्तर्भावः स्तोत्रकाव्येषु जातोऽस्ति । स्तोत्रेण स्तू यमानस्य स्वरूपं परिचीयते। चेतोऽव- स्थिति मजायते स्वरूपमभिजायैव । गर्ग: स्वरूपे निरूपिते मम्यक परिचयोऽभीष्टस्य जायतेः तेन च सुख विन्दति चेत । तत्र तत् ततो निलीयते । तदनगणतया कुमार्गाद् -- विषयान्तरेम्यो मनो निवर्तते । तत्र तत्रैवाराजति । तस्मा- खेतोः स्तोत्रस्यास्ति महन्महत्त्वम् । कविरय केनप्रकारेण मानवस्य मन : स्वाभीष्टां दिशां प्रति आवर्जयित शक्यं येन तद् आवर्जितं भूत्वा तत्र निलीयेत' इति माध समीचीनतया वेत्ति । अत एव तेन स्वकीयो देश स्तोत्रपद्धत्यामुपश्लोकितः । उपश्लोकने तथा मोऽयनन यथा देशस्य स्वरूप. तदीया गृगगास्तदीया सस्कृतिस्तदीया आचाराश्च पावनाः प्रत्यक्षतया दृष्टा भवेयुः । तदर्शनं प्राप्य मनमस्तद्गतगृगोप्वामक्तिरनायासेनैव भवित शक्या । इद हि गुरुतरं कार्य काव्यमेतत् माधयति अतो- ऽस्तीद नूनमेव प्रशस्ततर स्तोत्रकाव्यम् । कस्यचन वर्णनीयम्य वस्तुनः कापि विशिष्टता यत्र काव्ये एकस्मिन्नेव श्लोके पूर्णतया चित्रिता जायते तदा नत् .
. १२२ । 'भाति मे भारतम् । ममीक्षा काव्यं मुक्तकत्वस्य रूप बिनि । एतस्मिन् काव्ये ये श्लोका शोभन्ते तेप्वेकैकः श्लोको वर्ण्य वैशिष्ट्यं कृत्स्नतयास्माकं ममक्षे निदधान्यतः काव्यस्यास्य रूपं मुक्तकं रूप वर्तते। एतदर्थमिह श्लोक एक निधीयते- 'गोखलेबालगङ्गाधराराधितं श्रीशिवाजीतुकारामसम्बोधितम् । यन्महाराष्ट्रक सह यशृङ्गोच्छित भूतले भाति तन्मामकं भारतम् ।। (५२) महाराष्ट्रप्रदेशस्य वर्गानं कवेरिष्टं यत्तच्छ लोकेनै केनैव पूर्णतयास्मन्समक्षे निधीयत इत्येतद्वय स्फुटतया प्रेक्षामहे । म एव कविः स्वभावानुरूपं समाज कत प्रभवति यः स्वकाव्ये निहितेषु भावेषु सर्वाङ्गीणतया स्निह्यतिः यः स्वाभिमतेपु भावेषु प्रीयते, य: स्वकीयेपू भावेषु विशृद्धं छल- रहितं पावन नि.स्वार्थ प्रेम निदधाति । अस्मिन् काव्ये राष्ट्र- भक्तिभावो गृहीतोऽस्ति । कविस्तस्य भावस्य मनमा, वाचा कर्मणा चाराधकोऽस्ति, सोऽस्ति परमार्थतो देशभक्तः । इदं हि तदीयेनतेन काव्येन तु सिद्धयत्येव । परमिह तेन समर्पण- परकौ श्लोकौ द्वौ रचितौ स्तः, ताविह प्रस्तुतीक्रियेते । नाम्याञ्च तस्य देशभक्तन्वमम्माकं पुर ममुपस्थितं जायते---- भारतं वर्तते में परं सम्बलं, भारतं नित्यमेव स्मरामि प्रियम् । भारतेनास्ति मे जीवनं जीवनं, भारतायापितं मेऽखिलं चेष्टितम् ।। भारताद्भाति मे भूतलं भूतलं, भारतस्त्र प्रतिष्ठान्ति मे मानसे। भारतेऽहं प्रपश्यामि विश्वेश्वर, भारत ! क्षोरिणशङ्गार ! तुभ्यं नमः ।। अत्र काव्ये प्रचलितांग्लशब्दानामपिप्रयोगो दृश्यते । (श्लोक १८) प्रायोऽत्र स्रग्विणीवृत्तं वर्तते । वस्तुनो वर्णन यथावदतः स्वभावोक्तिरलङ्कारो मुख्यः । काव्यमुद्दिश्यान्यदपि वक्तुवमशिष्यते परं केवलमिद मुक्त्वा विरम्यते। ** -