·भूमिका. अथास्यां प्रबन्धावल्यां प्रापप्रकटीकृतं आपस्तम्बीयं गृह्यसू. त्र धर्मसूत्रं च सव्याख्यानं, बोधायनीयं च गृह्यसूत्रम् । अधु- ना पुन बोधायनीयं धर्मसूर्य श्रीमता गोविन्दस्वामिना प्रणी- तेन विवरणेन साधं सममुद्रयत । इदं विवरणमल्पग्रन्थमति- गभीरं च । अतो विज्ञायते सोऽयं गोविन्दस्वामी प्राचीनः पण्डि. तप्रवरश्चेति ।। यद्यपि न शक्यतेऽस्य देशः कालो या विशिष्य निर्णेतुम् । तथाऽपि तदुदाहृतप्रवन्धप्रणेत्रपेक्षया तस्याक्त्यिं सिद्धयति हि यथा- अस्मिन् विवरणे तत्र तत्र समुदाहृतवचननिचये आप- स्तम्यगौतमवसिष्ठानां धर्मसूत्रश्चन, योधायनीयमेय गृहगृ. हापरिभाषापितृमेधमहाप्रवरवचनं, मनुदक्षयाशवल्क्यनारदपरा शरव्यासप्रमुखाना स्मृतिपचनं च दृश्यते ॥ तथा प्रथमप्रयतृतीयाध्यायारम्भ-"आहुश्च न्यायविदः अ. सानादिनियमस्य पर्यवसानं वेदाध्ययनसमकालमाहुः” इत्यनेन वाक्येन "अनानादिनियमस्य" इत्यादि शयरस्वामिभाष्यवाक्य- मुदारतम् । तथा प्रथमाध्याये एकविंशतितमसूत्रव्याख्यायां "स्वमातुलसुतां प्राप्य दाक्षिणात्यस्तु तुप्यति, तथा अहिच्छत्र मालण्यस्सुरां रिपन्ति" इत्येतत् भकुमारिलवाक्यमुदाहतमपलो. क्यते।

·ii तथा- -द्वितीयप्रश्ने तृतीयाध्याये "पूज्यान् पूजयेत्" इति सूपव्याख्यान महाकयिकालिदासविरचितरघुवंशमहाकाव्ये प्र. थमसमें पठितं "प्रतिषभाति हि श्रेयः पूज्यपूजान्यतिफमः" इ- त्येकोनाशीतितमस्य श्लोकस्य उत्तरार्धम् ॥ पिच-द्वितीये द्वितीयाध्याय एकपञ्चाशत्तमसूत्रव्या ख्याने "चान्द्रायणे या चान्द्रायणानीति गुरुलघुमाये घर्णवि. शेपेऽभ्यासविशेषे च” इति यशस्यामिप्रणीतवासिष्ठधर्मसूत्र- विवरणवचनमुदाहृतम् । मंभाव्यते चासी यशस्वामी यादव भास्करकालानन्तरकालिक. यामुनाचार्यरामानुजाचार्यप्राकालिक श्चेति. यत श्रीमद्रामानुजीयभगवद्गीतामाप्यटीफायां - तात्पर्य- चन्द्रिकायां श्रीवेदान्ताचार्यविरचितायां क्रमेण भगवद्गीतामा. प्यप्रणेतृपारगणनपरः "पिशाच रन्तिदेव गुप्त शङ्कर यादवप्रकाः श मास्कर नारायणार्य यज्ञस्यामिप्रभृतिभि स्वस्वं मतमास्थितैः परदशतभाष्यद्भिरस्मत्सिद्धान्ततीर्थकरैध भगवद्यामुनाचार्यभा- प्यकारादिभिरविर्गातपरिगृहीतोऽयमत्र सारार्थः" इति प्रन्यः पटाते. तत्रोल्लिोखतो गीताभाष्यप्रणेता यशस्वाम्यसाय-स्यात्। इति ।। अयं चापरो विशेषः-अत्र वियरणे भूयांस्युदाहतानि म. नुवचनानि बासिष्ठधर्मसूत्रवचनानि च. यहचानामेवेदं वासिष्ठ धर्मसूत्र, तस्मादनुमीयते यदृचस्स्यादेष गोविन्दस्यामीति । आस्तां विम्तरः॥

·आदर्शपुस्तकानि. 1 मूल 2 " 936" " " " " तंत्रतत्कोशागारस्थाः कोशा एव पञ्च. तालपत्रं. नागराक्षर. 405 नं. अनतिशुद्ध. समग्रम्. ग्रन्याक्षरं 515, 3 विवरणम् कागदमयम् आन्ध्राक्षरं A138,, A14, तालपत्रं ग्रन्थाक्षरं तंजावूरुजिल्ला कदिरमगलामहा- रस्थित ब्रह्मश्री ॥ सुब्रह्मण्यशास्त्रिणां पुस्तकम्. ग्रन्थाक्षरं श्रीमन्महीशूर महाराजमन्दिर- स्थितसरस्वतीभाण्डागारे संगृहीतं पुस्त- कं च समन शुद्धं चोति. एतानि पञ्च विवरणपुस्तकान्यादीकृत्य परिशोधितोऽयं प्रवन्धः यद्यपीमानि पुस्तकान्येतद्देशीयान्येव अशुद्धिस्थलेऽक्षरलोपस्थले च सर्वत्रैकरूप्यस्यैव दर्शनात् । विदेशीयं च पुस्तकं नाथा- वधि समासादितम् । तथाऽपि समुपलब्धस्याप्यप्रकाशे आत्य न्तिकं विलोपं संभाव्य स्थितस्य प्रकाश श्रेयानिति निश्चित्य प्रकटीकृतमिदं श्रीमद्भगवद्वोधायनधर्मसूत्रं सविवरणमिति सु. मङ्गलम् ॥

·विषयानुक्रमणिका. - पुटस. प्रथमाध्याये " 2 3 " " 7 11 12 द्वितीयाध्याये " प्रथमप्रश्ने- धर्मानुव्याख्यानम् शिष्टा परिषत पञ्चधा विप्रतिपत्ति शिष्टदश म्लच्छदेश ब्रह्मचर्यम् उपनयनकाल ब्रह्मचारिधर्म विद्यानह ब्रह्मचर्यप्रशसा मातकधर्म कमण्डलुचर्या अन्तरशुद्धि चाहिमाद्धि आचमनम् दव्यशुद्धि आशौचम् शुनो हतप्रायश्चित्तम् भक्ष्याभश्यविचार प्रत्यर्थशद्धि खविशष वर्णा अनन्तरप्रभवा 17 18 27 १ 32 30 तृतीयाध्याये चतुर्थाध्याये पञ्चमाध्याये " 15 16 51 74 86 87 93 " पष्टाध्याये सप्तमायाये अष्टमाध्याय नवमाध्याय 106 113 116 ·ए राजधर्म विवाह अनध्याय दशमाध्याये एकादशाध्याये पुटस 118 138 138 " - प्रथमाध्याये " " " 147 150 151 152 155 159 161 162 164 173 174 176 " " " द्वितीयमों- भ्रूणहप्रायश्चित्तम् गुरुतल्पगप्रायश्चित्तम् स्तेनप्रायश्चित्तम् सुरापाने प्रायश्चित्तम् ब्रह्मचारिनियम उदपात्रनिनयनम् पतनीयानि उपपातकानि भशुचिकराणि कृच्ता गृहस्थधर्म दायविभाग स्वीधर्म नियोग वृत्यनुकल्प गृहस्थनियम प्रामनिवास नगरनिषेयश्व सन्ध्योपासनविधि खानविधि देवर्षिपितृतर्पणम् पंचमहायज्ञा आश्रमा एकाश्रम्यविचार भ जन विधि श्राद्रम् द्वितीयाध्याये " 187 तृतीयाध्याये . चतुर्थाध्याये पञ्चमाध्याये 193 195 200 212 216 226 233 289 243 248 254 265 " पष्टाध्याये "" " सप्तमाध्याये अपमाघ्याये ·नवमाध्याय दशमाध्याय पुटस 272 277 प्रजाकामापदेश सन्यासविधि तृतीयमने- शालीनयायावरादिवृत्ति. पण्णिवर्तनी वानप्रत्यधर्म अपत्यप्रायश्चित्तम् अयमर्पणकल्प प्रतयावक्करूप परमाण्डहोम. चान्द्रायणवल्प अननपारायणविधि पापनिवईणम् चतुर्थप्रश्ने- नानानि प्रायश्चित्तानि रहम्यपायभित्तानि मत्वर्षप्रायभितम् प्रय अपमप भएमाणमामा रियाप्रशगा प्रथमाध्याये द्वितीयाध्याये तृतीयाध्याये चतुर्थाध्याय पञ्चमाध्याये षष्टाध्याये सप्तमाध्याये अष्टमाध्याये नवमाध्याय दशमाध्यागे 297 303 309 315 318 320 325 330 310 315 प्रथमद्वितीयाध्याययो तृतीयचतुर्पाध्याययो पचमात्याये 301 860 369 376 " 379 पटाध्याये सतमा याये अमाध्याय ३९१ 397 ·शुद्वि पत्र म. पुढे अगुटम् शदम. 12 ततः त 3 आ " अE राशि 15 18 वाशि आयाना पारि m 15 অয়ানা वराहरि उनिट 51 18 8 13 प्रयण 15 प्रयाणा मन्रोन शान्ताभ्यां 17 13 212 मलाया स्वती 13 सत 10 जानाति সানালি बिरान ४ 318 पहिर 365 दव 370 ·8.6335 SN. BH LIBRARY बोधा य न धर्म सूर्य गोविन्दस्वामिप्रणीतंव्याख्यासमेतम्. उपदिष्टो धर्मः प्रतिवेदम् ॥ १ ॥ प्रतिशाखमतीन्द्रियार्थप्रतिपादको नित्यो ग्रन्थरशिर्वेदः । तत्प्र- तिपाद्यो धर्मः । यद्यप्येकैकस्यां शाखायां परिपूर्णान्यांनि । तथाऽपि कल्पसूत्रान्तरैश्शासान्तरोक्तांशो 'पहार क्रियन एव ॥ १ ॥ तस्यानु व्याख्यास्यामः ॥ २ ॥ अन्विति । पश्चादित्यर्थः ॥ २ ॥ 'स्मार्ती द्वितीयः ॥ ३॥ अनुभूतनिपयासम्प्रमोपः स्मृतिः । तदभिव्यञ्जको ग्रन्थः स्मृति. शब्देनापर्चर्यते । स्मार्तः स्मृत्युपदिष्ट' । अनुव्याख्याग्रहणं स्मार्तस्य धर्मस्य कल्पविधिमन्त्रार्थवादमूलतप्रदर्शनार्थम् । तच्च 'धन्वनिय 'तस्माच्छ्यासं पापीयान् पश्चादन्वेति' इत्यत एवं प्रपागुर्वनुगमादीनां कर्तव्यतामवगम्य तत्कर्तव्यता स्मृतिशास्त्रकारे- रुपदिश्यते । अत एव द्वितीयः एवं तस्य श्रौतधर्मविवेक ग.रोतो. प्रपा असि ...१.१.

·2 . । बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. इति धर्मदौर्बल्यं द्रष्टव्यम् । स च स्मार्तो धर्मः पञ्चविधो भवति- वर्णधर्मः आश्रमधर्मः वर्णाश्रमधर्मः गुणधर्मः ‘निमित्तधर्मश्चेति । तत्रापि साधारणविशिष्टभेदेन वैविध्यं द्रष्टव्यम्-'द्विजातीना- मध्ययनम्' इत्यादिः साधारणो वर्णधर्मः ब्राह्मणस्याधिकारः प्रवचनयाजनप्रतिग्रहाः' इत्यादिविशिष्टः । तथा-आश्नमधर्मो दया- दिस्साधारणः । अनीन्धनादिविशिष्टः । तथा-वर्णाश्रमधर्मो प्यनीन्धनादिरसाधारणः । वेल्वदण्डधारणादिविशिष्टः । अभिपे- कादिगुणयुक्तस्य राज्ञो रक्षणं वर्णधर्मः । हिंसादिनिमित्तधर्मः ।. उपादेयानुपादेयतारतो गुणनिमित्तयाविशेषः ॥ ३ ॥ तृतीयश्शिष्टागमः॥ ४॥ धर्म इत्यनुपज्यते । शिष्टैरागम्यत इति शिष्टागमः । शिष्टेरा- चरित इत्यर्थः । ततः प्रत्यक्षश्रुतिविहितः प्रथमो धर्मः । प्रकी. णमन्त्रार्यवादमूलो द्वितीयः । तृतीयस्तु प्रलीनशाखामूलः । सर्वेषां वेदमूलवेऽपि दोर्वल्यमर्थवादप्रसङ्गा देदितव्यम् ॥ ४ ॥ अय शिष्टानाह- शिष्टाः खलु विगतमत्सरा निरहङ्काराः कुम्भीवान्या अलोलुपा दम्भदर्पलोभ- मोहनोपविवर्जिताः ॥ ५ ॥ सल्लिति वाक्यालदारार्थों निपातः ! मात्सर्य परगुणाक्षमता। अहकार अभिननविद्यानिमित्तो गर्वः । कुम्भीपान्याः दशाह मा.प्रा.

·3 प्रथमप्रश्ने प्रथमोऽध्याय जीवनीपयिकधान्या' । अनेन सन्तुष्टतोपरक्ष्यते । अलोलुपता वैतृष्ण्यम् । दम्भो लोकप्रत्ययार्थ धर्मध्वनोच्छ्राय । दो धर्मा- तिरेकान्मतिहर्ष । लोभ प्रसिद्ध । मोह हत्याकृत्यविवेकशू न्यता । दम्भादिविवर्जिताः ॥ ९ ॥ किञ्च- धर्मेणाधिगतो येषां वेदस्सपरिबृंहणः । शिष्टास्तदनुमानज्ञाः श्रुतिप्रत्यक्षहेतव इति ॥ ६॥ येपामिति उद्योगे पष्ठी 'कर्तृकर्मणो रति' इति । इति- हासपुराणान्या महितो वेदो ग्रन्थतोऽर्थतश्च येरवगत इत्यर्थ । वृहणग्रहण श्रुतिस्मृतिप्तदाचारशास्त्राणामप्युपलक्षणार्थम् । श्रुति- मत्यक्षहेतपश्च श्रुतिरेव प्रत्यक्ष कारणमस्य धर्मस्येति येषा दर्श- नमिति विग्रह । अनेन मीमासका कीर्तिता । अतएव तदनु मानज्ञाः ते भान्ति स्मार्तशिष्टागमयोश्श्रुत्यनुमानविद इत्पर्य । एव च शास्त्राधिगतो यो धर्मस्सोऽनुष्ठेय इत्यभिप्राय ॥६॥ तदनावे दशावरा परिपत् ॥ ७ ॥ उक्तलक्षणशिष्टाभावे दशावरा परिपत् तया यो विधीयते सोऽ- नुष्ठेय इत्यर्थ ॥ ७ ॥ ता न परकीयमतेन प्रदर्शयितुमाह- अथाप्युदाहरन्ति- चातुवैद्य विकल्पी च अइविधर्मपाठकः। 'चातुप ·4 पोधायनधर्मसूने सव्याख्याने. आश्रमस्थास्त्रयो विप्राः पर्षदेषा' दशा- वरा ॥८॥ . नतस्त्र एवं विद्याश्चातवैद्य तेन तद्विदो लक्ष्यन्ते । विकल्पी मौमासक | अहं व्याकरणादि तज्ज्ञ | धर्मपाठक तन्मूलिका तदर्थावगतिरिति पाठग्रहणम् । तदभिज्ञ इत्यर्थ । तान् विशिष्टि- आश्रमस्थास्त्रयो विमाः अवानप्रस्थास्त्रयो गृह्यन्ते । वानप्रस्था- ना पुनर्वनाधिवासत्वादनधिकारो धर्मापदेशस्य । परिव्राजकोऽपि भिक्षार्थी ग्राममीयादेव । तथा च गौतम -'प्रागुपोत्तमात्रय आश्रमिण इति । विमा इति क्षत्रिय श्ययोर्धर्मोपदेशानधिकारप्रदर्शनार्थ विप्रग्रहणम् । 'ब्राह्मणो धर्मान् प्रबूयात् । इति वसिष्ठवचनाच्च । आश्रमस्थास्त्रयो मुख्या इति पाठे नेष्ठिरब्रह्मचारी गृह्यते । यथा धर्मकन्यत्राह्मणे ताननुक्रम्य 'सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति" इत्याह । एवगुणास्त्रय आश्रमिणो दशावरा परिपद्भवति ॥ ८॥ 4 अयानुकल्पमाह- पञ्च वा स्युस्त्रयो वा स्युरेको वा स्यादनिन्दितः। प्रतिवक्ता तु धर्मस्य नेतरे तु सहस्रशः॥९॥ मम्मवापेक्षा विकल्प । अनिन्दितः पक्षपातादिलोपरहित । तृतीयो पाशब्दोऽपिशब्दस्याथै दृष्टव्य एकोऽपि वेदविद्धमै य परस्येविचक्षण । इति ॥' । आह च-- गो ध १८-४ परशा मा.न.१.२. वा.घ १-४.. 'मनु १२-१३.

·5 प्रथमप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः अपिशब्दादेकेन न वाच्यम् | वक्ष्यति च 'बहुद्वारस्य धर्मस्य" इति । तुशब्दोऽवधारणार्थः ॥९॥ अवतानाममन्त्राणां जातिमात्रोपजीवि. नाम् । सहस्रशस्समेतानां परिषत्त्वं न विद्यत इति ॥ १०॥ 'नेतरे तु सहस्रशः' इति सासर्ये सत्यारम्भादत्यन्तापद्य- व्रतादीननुगृह्णाति । आह च--- जातिमात्रोपजीवी च कामं स्याद्राह्मणब्रुवः । धर्मप्रवक्ता नृपतेन तु शूद्रः कथंचन ॥ इति । 'नेतरे तु सहस्रशः' इत्युक्तम्, तत्रैव निन्दामाह- यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः। ब्राह्मणश्चानधीयानस्त्रयस्ते नामधारकाः ॥ ११ ॥ स्पष्टम् ॥ ११ ॥ अत्यन्तापद्यपि एकोद्दिष्टवक्तृणा दोषोऽस्तीति दर्शयितुमाह- • यहदन्ति तमोमूढा मूर्खा धर्ममजानतः। तत्पापं शतधा भूत्वा वक्तृन् समधि- गच्छति ॥ १२ ॥ मनु, ०२..

·6 - बोधायनधर्मस्ने सन्याख्याने, व्यवहारं प्रायश्चित्तादिक यद्वदन्ति तमसा अन्धकारणाविष्टा अजानत अनानन्त यस्मिन् पापकर्मणि यभि प्रायश्चित्तं विहितमिति शेप ॥ १२ ॥ 'एको वा स्यादनिन्दितः" इति यदुक्त, तत्राह- बहुद्वारस्य धर्मस्य सूक्ष्मा दुरनुगा गतिः । तस्मान वाच्यो ह्येकेन वहुज्ञेनापि सं- शये ॥ १३ ॥ अनेकश्श्रुतिस्मृतिसदाचारप्रमाणत्याद्धर्मस्य बहुहारत्यम् । अत एव चास्य सूक्ष्मत्व दुरनुगत्व च । तथाहि-- शाखानां विप्रकीर्णत्वात्पुरुषाणां प्रमादतः । नानाप्रकरणस्थत्वात्सूक्ष्मा दुरनुगा गति ॥ तस्मात् इत्युपसहार ॥ १३ ॥ - बह्व पुन- धर्मशास्त्ररथारूढाः वेदखङ्गधरा द्विजाः । क्रीडार्थमपि यहूयुस्स धर्मः परमस्स्मृतः॥ शिष्टाना प्राबल्य प्रदर्शयितु धर्मशास्त्राणि वेदाश्च स्थायुधै- रुपमायन्ते ॥ १४ ॥ शिष्टैहि वर्णाश्रमादयो व्यवस्थापिता । तेषु पाप न लिप्यत ·प्रथमप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः . यथाऽश्मनि स्थितं तोयं मारुताकौं प्रणा- शयेत् । तद्वत्कर्तरि यत्पापं जलवत्सं प्रलीयते ॥ १५ ॥ अथैनामचिनोऽप्यवस्था परिज्ञाय प्रायश्चित्तं विधीयत इत्याह- शरीरं बलमायुश्च धयः कालं च कर्म च । समीक्ष्य धर्मविदुद्या प्रायश्चित्तानि नि- दिशेत् ॥ १६ ॥१॥ शरीरं वातप्रकृतिकं पित्तप्रकृतिकमित्यादि वा । आयुः ज्ञानं, अयतेर्गत्यर्थादोणादिक उणपत्यथ । वयः बाल्यादिलक्षणम् । कालः शीतोष्णादिलक्षण । कर्म प्रायश्चित्तस्य. निमित्तभूतं सा- नुसन्धं हिसादि .॥ १६ ॥ श्रौतस्स्मातरिशष्टागम इति त्रिविधी धर्मो व्याख्येयः । तत्र व्य- वस्थितशिष्टाचरितानां धर्माणाम्- पञ्चधा विप्रतिपतिः दक्षिणतस्तथोचरतः ॥ दक्षिणेन नर्मदामुत्तरेण कन्यातीर्थम् । उत्तरतस्तु दक्षिणेन हिमवन्तमुदग्विन्ध्यस्य । एकदेशप्रसूताना शिष्टाना परस्परं पञ्च- धा विप्रतिपत्ति विसवाद 'यान पदार्थान् दाक्षिणात्याः' इत्यादि।। , तत्र प्रथमम्- यानि दक्षिणतस्तानि व्याख्यास्यामः॥१० निगदव्याख्यातमेतत् ॥१८॥ .

·8 योधायनमसूत्र संव्याख्याने. तप्रेमान्युदाहरणानि- यथैतदनुपेतेन सह भोजनं स्त्रिया सह भो. जनं पर्युपितभोजनं मातुलपितृप्वस्तृ- दुहितृगमनमिति ॥ १९ ॥ गमन मिति सम्बन्ध. ॥ १९॥ अथोत्तरतः ऊर्णाविक्रयः शीधुपानं उभय- तोदद्भिर्व्यवहारः आयुधीयक समुद्र: संयानमिति ॥ २० ॥ ऊर्णायास्तद्विकारस्य च कम्बलादेविक्रयः । उभयतो दन्ता अश्वादय । व्यवहारः विक्रयादि । आयुधीयकं शस्त्र- धारणम् । समुद्रसंयान नावा द्वीपान्तरगमनम ॥ २० ॥ इतरदितरस्मिन् कुर्वन् दुप्यतीतरदितरस्मिन।। अनुपेतेन सह भोजनादीनुत्तरापथे कुर्वन् दुप्यति तत्रत्यैशिष्टैः दूभ्यत इत्यर्थः । एवमूर्णाविक्रयादीनि कुर्वन्नितरत्र । तस्मादनुपेतेन सह भोजनादीनि दाक्षिणात्यैश्शिप्टेराचर्यमाणत्वात् दोपाभावाच्च तैरेव कर्तव्यानि । ऊर्णाविक्रयादीनि चोदीच्यैरेव । तदेतदकुमारि- निरूपितम्- स्वमातुलमुतां प्राप्य दाक्षिणात्यस्तु तुप्यति ॥ इति । तथा हि-अहिच्छन्नवाह्मण्यस्सुरा पिवन्ति ॥ इति च ॥ २१ ॥ 'अनुपनीलेन.

·प्रथमप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः 9 ननु किमिति व्यवस्था ? यावता मूलश्रुतिरेषां विशेषेण कल्प्यते यथा होळकादीनाम् । यथा वा बोधायनीय, धर्मशीस्त्रं कैश्चिदेव पठ्यमानं सर्वाधिकारं भवति । तथा गौतमायगोभिलीये छन्दो- गैरेव पठ्येते, वासिष्ठं तु बढ्चैः, अथ च सर्वाधिकाराणि । यथा वा गृह्यशास्त्राणि सर्वाधिकाराणि, तद्वदनुपनीतसहमोजना- दीन्यपि समानि भवन्तीत्याशङ्कयाह- - तत्रतत्र देशप्रामाण्यमेव स्यात् ॥ २२ ॥ एवं व्यवस्थितविपौव मूलश्रुतिः कल्प्यते । किन्स्विमामनुपपासे न कल्पयतीत्यभिप्रायः । तस्माद्यवस्थितविषयमेवानुष्ठानं तहर्जनं च ।। मिथ्यैतदिति गौतमः॥ २३ ॥ गौतमग्रहणमादरार्थम् । नात्मीयं मतं पर्युदासितुम् । स ह्ये- बमाह- देशकालनातिकुलधर्माश्चाम्नायैरविरुद्धाः प्रमाणम् "तद्विरु- द्धो देशादिधर्मो न कर्तव्यः । तद्विरुद्धश्चायम् । आह च गृत्स- मदः-'अनुपनीतसहभोजने द्वादशरात्राणि । उच्छिष्टभोजने हि. गुणम्' इति । प्रायश्चितविधानानिषेधः कल्प्यते । तथा 'स्त्रिया सहभोनने विरात्रोपवास' घृतप्राशनं च ' । तथा 'पर्युपितभोजने अहोरात्रौपासः' इति संवर्तः । मातुलदुहितृगमनेऽप्याह- सखिभायां समारुह्य मातुलस्यात्मना तथा । चान्द्रायणं द्विजः कुर्याच्यभूमपि तथैव च ॥ 1गौ-ध-११-१..

·10 बोधायनधर्मसूत्रे सन्याख्याने. तथा विवाहऽपि- पञ्चमी मावन्धुभ्यः सप्तमी पितृवन्धुतः ।। इति ।' आह् च- पैतृप्वसेयी भगिनीं स्वस्रीयां मातुरेव च । मातुश्च भ्रातुराप्तां च गत्वा चान्द्रायणं चरेत्..' एवमूविक्रयादिप्वपि आम्नायविरोधः प्रसिद्धः । उर्णा ताव- दपण्येषु पठिता । शीधुपाने गौतमः~~-'नित्यं मद्यमपेयं ब्राह्मण स्य". इति । तथीमयदन्तव्यवहारे वसिष्ठः- अश्वो लवणमपं- ण्यम्' इनि प्ररुत्य 'प्राम्यपशूनामकशफाः केशिनश्न " इत्याह । तथा च श्रुति.-'उभयादत्प्रतिगृहात्यश्वं वा पुरुष वा वैश्वानरं द्वाद- शकपालं निपेत् । इति प्रायश्चित्तम् । तथा आयुधीयकेऽपि 'परीक्षार्थोऽपि ब्राह्मण आयुधं नादधीत ' इति । स्वयमेव पत नीयेषु समुद्रसंयानं वक्ष्यति । एवमादीन्यालोच्याम्रायेरविरुद्धाः प्रमाणमित्युक्तम् । अतो 'मिध्यैतदिति गौतमः' इत्युपपन्न भवति ॥ २३ ॥ एतदेव स्वमतमित्याह-- उभयंचैव नाद्रियेत शिष्टागमविरोधदर्श- नात् शिष्टस्मृतिविरोधदर्शनाच ॥२४॥ शिष्टागमविरोधस्तावत्स्वयमुदिनः 'पञ्चधा विप्रतिपत्तिः' इत्यत्र । स्मृतिविरोधश्च शिष्टस्यातिविरोधः, सोऽपि दर्शित एव । एकसूत्रतां मनु-११-१७२० 2 3 २-२८. तै. सं. २.२.६.

·प्रथमप्रश्ने प्रथमोध्यायः 11 लेके मन्यन्ते । यथा होळकादयो व्यवस्थितदेशविषया व्यव. स्थिताः कर्तव्याः इत्यभिमेऽपीत्यस्य चोद्यस्य व्यवस्थितदेशश्रुत्यनुमान- मुक्तं 'तत्रतत्र देशमामाण्यमेव स्यात्' इति । तबाह-- 'उभयं चैव नाद्रियेत शिष्टस्मृतिविरोधदर्शनात्' इति । स च विरोध उक्तः । तस्मादविरुदत्वाझौळकाद्यनुष्ठाने सर्वाधिकारकम् । इह विरोधादनुपनीतप्सहभोजनादिवर्जनं सर्वाधिकारमिति शेषः । आहुश्न न्यायविदः 'विरोधे त्वनपेक्षं स्यादनति ह्यनुमानम्' इति ॥ २४ ॥ अथ शिष्टदेशानाह- प्रागदर्शनात्प्रत्यकालकवनादक्षिणेन 'हि- मवन्तमुदपारियात्रमेतदार्यावत तं- स्मिन् य आचारस्त प्रमाणम् ॥ ॥ २५॥ तत्रापि शिष्टस्मृतिविरोधेऽनपेक्ष्यमेव ॥ २५ ॥ गङ्गायमुनयोरन्तरमित्येके ॥ २६ ॥ आर्यावर्तत्वे विकल्पः ॥ २६ ॥ अवाप्यत्र भाल्लगिनो गाधामुदाहरन्ति । आर्यावर्तान्तरप्रदर्शनार्थ भाल्लविनः छन्दोगविशेषाः गाथा श्लो. कम् ॥ २७॥ मागदर्शना, ·12 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. तमाह- पश्चासिन्धुर्विसरणी'सूर्यस्योदयनं पुरः । यावत्कृप्णा विधावन्ति तावद्धि व्रहा- वर्चसमिति ॥ २८ ॥ कृष्णः कृष्णमृगः । ब्रह्मवर्चसं अध्ययनविज्ञानानुष्ठानसम्पत् । म्लेच्छदेशस्त्वतः परम् ॥ २८ ।। तदाह- आवन्तयोऽङ्गमगधाः सुराष्ट्रा दक्षिणापथाः। उपावृत्तिन्धुसौवीरा एते सङ्कीर्ण यो- नयः ॥ २९ ॥ स्त्रीषु व्यवस्था नास्तीति • यावत् । अवन्त्यादिपु कल्याणा- चारो नास्ति ॥ २९ ॥ किश्च-केचिद्देशाः प्रवेशार्हा न भवन्ति । तत्प्रवेशे प्रायश्चि- सविधानात् । तत्र दूरोत्सारितमाचारग्रहणमित्याह-- आरद्वान् कारस्करान् पुण्ड्रान सौवीरान वङ्गान् कलिङ्गान् प्रानूनानिति च गत्वा पुनस्तोमेन यजेत सर्वपृष्ठया चा॥ ३० ॥ सिन्धुविभरणी 'तापाद्धर्म 1 ·प्रथमप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः 13 - -- पुनस्तोमो नाम एकाहः । इष्टप्रथमसोमस्यैव प्रायश्चित्तमेका- हो(त) द्रष्टव्यम् । 'यदि पद्यामेव विशेषं कुर्वीतप ह वै पढ्नयां पापं करोत्यारवान् कारस्करान् पुण्ड्रान् सौवीरान् वा गच्छति' इति । सर्वपृष्ठेष्टिस्वाहिताग्निमात्रस्य । सा च य इन्द्रियकामो वीर्यकामरस्यात् ' * इत्यत्र विहिता । अनाहितानेस्तु वक्ष्यति-प्रति- पिद्धदेशगमने' इति ॥ ३० ॥ पुनरप्याहिताग्नेरेव देशान्तरगमने प्रायश्चित्तमाह- अथाप्युदाहरन्ति-- पद्भ्यां स कुरुते पापं यः कलिङ्गान् प्रप.. द्यते । ऋपयो निष्कृति तस्य प्राहु- वैश्वानरं हविः ॥ ३३ ॥ वैश्वानरीयेष्टिः। एपा च कलिङ्गगमने सर्वपृष्ठया सह विकल्प्यते । अथ वा-आरवादिपु न गमनादेव प्रायश्चित्तं, कि तर्हि सम्माषणप्स- हासनादिभिरपि । कलिङ्गे पुनर्गभनमात्रमिति विशेषः ॥ ३१ ॥ अथाप्याह- बहूनामपि दोपाणां कृतानां दोषनिर्णये । पवित्रेष्टिं प्रशंसन्ति सा हि पावनमु- नममिति ॥ ३२॥ निर्णये नितरा नये अपनोदने । पवित्रेष्टिश्च यज्ञप्रायश्चित्तेषु प्रसिद्धा ॥ ३२॥ * , सं. २०१७ ·14 - पोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. अथैतत्प्रसङ्गादाह- वैश्वानरी व्रातपतों पवित्रेष्टिं तथैव च । ऋतावृतौ प्रयुञ्जानः पापेभ्यो विप्रमुच्यते।। पापेभ्यो विप्रमुच्यत इति ॥ ३३ ॥२॥ पवित्रेष्टयाः पूर्वत्रग्रहणं प्रशंसार्थम्, इह तु ऋतावृतागीत कालविधानार्थम्, आसामेकेकस्यामे कैकश एव] प्रयोगः । द्विरु. चारणमादरार्थ विशेषज्ञापनार्थम् ॥ ३३ ॥ रति बोधायनीयधर्मविवरणे गोविन्दस्वामिरते प्रथमप्रथे प्रथमोऽध्यायः, ब्रह्मचर्यमुपयच्छेत् गुरुशुश्रूषणं तथा । समिद्रेक्षागुरुक्तीनां पायश्चित्तं विधीयते ॥ अथ ब्रह्मचर्य प्रस्तूयते--तच्च समिदाधान भिक्षाचरणमाचा- योक्तिकरणं स्वाध्यायाध्ययनं चेति । तच्चतत् 'ब्राह्मणो वै ब्रह्मचर्यमुपयच्छेताभूतानि' इत्यत्र सष्टीकरिष्यति । तत्कियन्तं कालं चरितव्यमित्याह- अष्टाचत्वारिंशद्वर्षाणि पौराणं वेदब्रह्मच- र्यम् ॥७॥ पुरातनं पुराण पौराणं कृतयुगपुरुषचरितम् । किं तत् ।

·16 प्रथम द्वितीयोऽध्याय वेदस्वीकरणायं ब्रह्मचर्य उपनयनात प्रभृत्यष्टाचत्वारिंशद्वर्षपरि- मित च । तदिदानीन्तनरपि कर्तव्यमिति वाक्यशेप | यहा- पौराण पुराणेमन्वादिभिर्दष्टमाचरितं च । अथ वा-अनादित्वात पुराणो वेद तर भव पौराणम् । यद्वा -प्रसिद्धतिहासपुरा- णप्रभवम् ॥ १ ॥ तस्यैव परिमाणान्तरमाह-- चतुर्विशति हादश वा प्रतिवेदम् ॥ २ ॥ वर्षाणीत्यनुवर्तते । वाशब्दश्च प्रत्येकमभिसम्बध्यते ॥ २॥ संवत्सरावमं वा प्रतिकाण्डम् ॥ ३ ॥ भानापत्यादीना पञ्चानामपि काण्डानामेकैस्मिन वाण्डे संव- सराव वा सवत्सरावधिकमित्यर्थ । प्रतिशब्दो वीप्सार्थम् ।।३।। ग्रहणान्तं वा ॥ ४ ॥ यावता कालेन वेदस्वीकरण भवति तावन्त कालम् । एते च विकल्पास्सामा पेक्षया द्रष्टव्या । एतदुक्त भवनि-पावद्वेद स्वीकरण तदर्थावबोधश्च न जायते तावन्नाश्रमान्तरप्रवेशाधि कार इति । तावदधीतवेदेराश्रमा-तरप्रवेश कार्य, स वधीत- वेदाविप्लुनब्रह्मचर्येण न कार्य । आह - वेदानधीस घेदी वा वेद वाऽपि यथाक्रमम् । अविप्लतब्राह्मचर्यो ग्रहस्थाश्रममाविशेत् ।। इति । मनु ३२० ·16 . योधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, तथा च श्रुतिः-'आचार्यकुलाद्वेदमीत्य यथाविधानं गुरोः कर्मातिशेपेणाभिममावृत्य कुटुम्ब शुची देशे" इत्यादि ॥ ॥ ४ ॥ अधुना ग्रहणान्तापेक्षमेव स्थापयन हेतुमाह- जीवितस्यास्थिरत्वात् ॥ ५ ॥ पौराणिकादिब्रह्मचरणं कार्यम् ।। ५ ॥ श्रौतस्य कर्मणोऽग्निहोत्रादेविच्छेदः प्रसङ्गायुक्त इत्याशङ्कय श्रुतिविरोधमेव दर्शयति- कृष्णकेशो मीनादधीतेति श्रुतिः ॥ ६ ॥ अनया श्रुसा विरोधात्स्मार्तानां पूर्वेषां पक्षाणां त्यागः ॥ ६ ॥ अथेदानी ब्रहाचर्यस्य उपनयनानन्तरारम्भं दर्शयितुमनुपनीतस्य शास्त्रचोदितकनिधिकारमाह- . नास्य कर्म नियच्छन्ति किञ्चिदा मौञ्जिब- न्धनात् । वृत्त्या शूद्रसमो ह्येप याव- द्वेदेषु जायत इति ॥ ७ ॥ प्रायशो नियमरूपत्वाद्विधिना नियच्छन्तीत्युक्तम् । तथा च T:- यथोपपातमूत्रपुरीपो भवति '3 इति । ननु किमिति तस्य धर्मानधिकार ? यावता मोऽपि त्रैवर्णिक एव । सत्यम्, तथाऽपि वृत्त्या शूद्रसमो होपः । वृत्तिर्वर्तनमाचार । तथा च गौतमः- 1छा.उ, ८-१५-१. वेदेन. गौष, २-१.

·17 प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः. गौतमः--'प्रागुपनयनात्कामचारवाइमक्षः" इति । वेदजननमस्यो- पनयनम् । ननु प्रागुपनपनाच्छूद्रसाम्पे पानादिप्यप्यदोषरस्यात् । मैतदेवम, शूद्रसम इत्यतिदेशान्न स्वयं शूद्रः, ततश्च न स्वना- त्यानयधर्मनिवृत्तिर्भवति, जात्याश्रयश्च मधुपानादिप्रतिषेधः 'मद्य नित्यं ब्राह्मणः - इत्यादिस्मृतेः । अत्र पूर्वेणार्धन विध्यभावमा- ह । इतरेण च प्रतिषेधाभावम् ॥ ७ ॥ उपनयनस्य कालमाह- गर्भादिसङ्ख्या वर्षाणां तदष्टमेषु ब्राह्मणमु- पनयेत् ॥८॥ गीष्टमेप्वित्यर्थः । 'छन्दोवत्सूत्राणि' इतिव्यत्ययेन परस्मै- पदम् । यद्यपि गर्भादिस्सर्वोऽप्गुपनयनस्य कालः । तथापि प्रा- कंपञ्चमादसामानिवृत्तिः । पञ्चमममृतिप्वतएव 'पञ्चमे ब्रह्मवर्च- सकामः' इत्यादिश्रुतिस्तदादिरेव गृह्यते ॥ ८ ॥ व्यधिकेषु राजन्यमुपनयीत ॥ १ ॥ गर्भकादशेविति यावत् ॥ ९ ॥ तस्मादेकाधिकेषु वैश्यम् ॥ १० ॥ गर्भद्वादशेशप्वित्यर्थः ॥ १०॥ अत्रापि विशेषमाइ-- वसन्तो ग्रीष्मरारदिति ऋतवो वर्णानुपू- व्येण ॥११॥ 1. भ.. . गी. भ. १.१.. 8 ·18 . ॥ यौधायनवमसूत्रे सम्याल्याने. उदगयनमात्रेऽपि केनिदिच्छन्ति । आह चाश्वलायनः-'उ- दगर्यन आपूर्यमाणपहें पुण्ये नक्षत्रे चौलकोपनयन गोदानविवा- इति । तस्मादुदगयने ऽपि योग्यं नक्षत्रमारभेत । तदु. पनयने कर्तव्यम् । अय. करमाहमन्तादिरुपनयनापसंहारो न भर. 'ति! । उच्यते--उदगयनशब्दानयंत्यप्रसङ्गानापसंहारो युक्तः । उदगयन एवं हि वसन्तो मान्यत्र, तस्माद्वसन्तेऽप्युपनयनं कर्त- व्यम्. । वसन्तादिश्रुतिः किमर्था ? प्रशंसाज्ञापनार्या । अतश्च शुकास्तमयादिविरोधेऽपि वसन्ते कर्तव्यमिति वाक्यार्थः ॥ ११ ॥ गायत्रीत्रिष्टुब्जगतीभिर्यथाक्रमम् ॥ १२॥ उपनयोति शेपः ॥ १२॥ आपोडशादाद्वाविंशादाचतुर्विशादित्यना- त्यय एपां क्रमेण ॥ १३ ॥ अनात्ययः अनतिकमः उपनयनकालस्य ॥ १३ ॥ मौजी धना शाणीति मेखलाः ॥ १४ ॥ एपां क्रमेणत्यनुपज्यते । मौनी गह्मणस्य मेखलेत्यादि ।। १४ ॥ कृष्णरुरुवस्ताजिनान्यजिनानि ।। १५॥ एषां ऋमेण । अजिनशब्दः प्रत्येकममिसम्बध्यते । रुप्णा- जिनं ब्रामणस्येत्यादि । पुनरजिनमगात् कुशशरनातिक वा उत्तरीयं स्मृत्यन्तराद्वेदितव्यम् । न त्येवानुत्तरीयस्स्यादित्यभिप्रायः ॥ आध, गृ..

·1 प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्याय • 10 मूर्धललाटनासाग्रप्रमाणा याज्ञिकस्य वृ- क्षस्य दण्डाः ॥१६॥ एषां क्रमेणेत्यनुपज्यते । याज्ञिकवृक्षविशेषाः पालाशादयो गृह्य एवोक्ताः ॥१६॥ तेषां मध्ये प्रतिगृह्येप्सितं दण्ड भिक्षाचरणे कर्तव्ये मामणस्य तावन्मन्त्रोद्धारमाह- भवत्पूर्वी भिक्षामंध्यां याआन्तां चरेत् स- ताक्षरां क्षां च भिं च न वर्धयेत्॥१७॥ भिक्षामन्त्रं व्यक्तमेवोच्चरेत् भवच्छब्दपूर्वा भिक्षाशब्दमध्यां याच्यामतिपादकशब्दान्तां सप्ताक्षरां च । एवं हि भवति भिक्षा देहीति सम्पन्नो भाति । तत्र च क्षाभिशब्दौ न वर्धयेत् नोचे राचक्षीतेत्यर्थः । वचने अवचने कण्वनिपातः । उच्चैराचक्षीतेति विधिर्गम्यते । यहा-ओदनादिः यहव्यभेदोऽत्र च भेदे न वर्ष येत् द्विवचनबहुवचनप्रयोगो न कर्तव्य इत्यर्थः । एवमुच्चारण- मदृष्टार्थ भवति ॥ १७ ॥ अथ वर्णानुपूर्येण भिक्षामन्त्रोच्चारणवेलायां मवच्छन्दप्रयोग- देशमाह-- भवत्पूर्वी ब्राह्मणो भिक्षेत भवन्मध्यां रा-. जन्यो भवदन्त्यां वैश्यस्सर्वेषु वर्णेषु । 1"विशेषाः पूर्वोक्ताः' इत्यधिकपाठः, '' ·20 पोधायनधर्मसूत्र सन्याख्याने. ब्राह्मणग्रहणं वर्णान्तरार्थमनुबादः । वर्णग्रहणेनैव सार्ववर्णिक- भैक्षाचरणे सिद्धे सर्वग्रहणात् प्रस्तविषयमिति गम्यते । प्ररुताश्च त्रैवर्णिकास्ततश्च पर्युदस्तश्शूद्रः । ननु प्रतिलोमपर्युदासार्थः कि- मिति न भवति ? भवतु, यदि शूद्रान्नभोजनप्रतिपेधपराणि वाक्यानि न स्युः, सन्ति हि तानि ॥ १८ ॥ ते ब्राह्मणाद्यास्स्वकर्मस्थाः॥ १९ ॥ स्वकर्मसु प्रसिद्धा. । तथा च गौतमः :-'सार्ववर्णिकं भैक्षा- चरणमभिशस्तपतितवर्नम् इति । ननु द्विजातिपु स्वकर्म स्थेषु' इति सूत्रयितव्ये किमिति सूत्रद्वयारम्भः ? सत्यं, अयं ह्याचार्यों नातीव ग्रन्थलाघवाभिप्रायो भवति । अथवा आरम्भसा- मर्थादेव प्रशस्ताभावे सति अप्रशस्तद्विजातिविति न दोप इति गम्यते ॥ 1 आह च मनु'- वैदयोरटीनानां प्रशस्तानां स्वकर्मसु । ब्रह्मचार्याहरे सं गृहेभ्यः प्रयतोऽन्यहम् ॥ सर्वं हि विचरेद्रामं पूर्वोक्तानामसम्भवे ॥ गौतमायेऽपि सर्ववर्णग्रहणमप्रशस्तपरिग्रहार्थमेव ॥ १९ ॥ उक्त भिक्षाचरण ब्रह्मचर्ये । अथ समिदाधानमाह- सदाऽऽरण्यात्समिध आहृत्यादध्यात्॥२०॥ अनौ इति शेषः । आरण्यग्रहण ससमित्कदेशप्रदर्शनार्थम् ॥२० 1ो.ध. २-३६. 'मनु. २.१०३-१८५.

·21
प्रपER द्वितीयोऽपाय.
सत्यवादी हीमाननहकारः ॥ २१ ॥
स्यादिति शेषः ॥२१॥
पूर्वोत्थायी जघन्यसंवेशी ॥ २२ ॥
गुरोस्स्गादिनि शेषः ॥ २२॥
सर्वत्रामतिहतगुरुवापोऽन्यत्र पातकात् ॥
गुगेरियप्रतियात. तदर्याकरणं विलम्पनं या। सोऽत्र घटा-
दृष्टापु पर्मम् । गहा-विद्यामरणान् प्रगृहवत्रं च । अन्य-
प्र पानकात् पनीयात् गरिमन् गुरुरमणि रले प्रात्यादिना
पतितो भाति तदनंदित्यभिप्रायः ॥ २३ ॥
यावदर्थसम्भाषी स्त्रीभिः ॥ २४ ॥
बहुभाषगादतिप्रमहरमग्भवेदिति ॥ २४ ॥
नृत्तगीतवादिनगन्धमाल्योपानच्छत्रधारणा-
अनाभ्यअनवर्जी ॥ २५ ॥
वादिन पटनादि गन्ध बन्दनादि माल्यं पुप्पादि गन्धादिषु
न त्रिपु धारगशब्दः प्रत्येस्मभिसम्बध्यते । गन्धधारणमित्यादि।
उपानणं पादुकाया अप्युपलक्षणार्थम् । अअनमश्णोः । अ-
भ्यननं शिरसि ॥ २५ ॥

·योधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. दक्षिणं दक्षिणेन सव्यं सव्येन चोपसंगृह्णी- यादीर्घमायुः स्वर्ग चेच्छन् ।॥ २६ ॥ दक्षिणेन पाणिना स्पृशेत् । इतरं तरेण । तदभिमुख ए३ । आह च- व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसङ्गहणं गुरोः ॥ इति ॥ दीर्घमायुपिन् स्वर्ग च ॥ २६ ॥ असावह शो इति श्रोत्रे संस्पृश्य मनस्स- माधानार्थम् ॥२७॥ उपसङ्गहणवेलायां च स्वश्नोत्रसंस्पर्शः कर्तव्यः चित्तसमा. धानार्थम् । तत्र मन्त्रः~-' असावहं भोः' इति । अस्मीति वाक्यसमाप्तिः । असावित्यात्मीयनामग्रहणम् । गोविन्दशर्मा नामाऽस्मीति प्रतिवचनयोगः ॥ २७ ॥ पादयोः कियान देश उपसङ्गाह्य इस्पत आह- अधस्ताजान्दोरा पद्याम् ॥ २८ ॥ उपसंगृहीयादिति शेषः 11 २८ ।। तत्रापवादमाह- 'नासीनो नासीनाय न शयानो न शयाना- य नाप्रयतो नाप्रयताय ॥ २९ ॥ - -- 'मनु. ३-७२.

·मधमनने द्वितायोऽध्यायः उपसंगृह्णीयादित्यनुवर्तते । अपयतोऽशुचिः ॥ १९ ॥ काममन्यस्मै साधुवृत्ताय गुरुणाऽनुज्ञातः॥ मुरोरन्यस्मै साधुवृत्ताय अनुष्ठानपराय विदुषे गुर्वनुज्ञया त. त्सन्निवावप्युपसंगृह्णीयात् । कामग्रहणान्निवृत्तिरपि प्रतीयते । अस- . निधी तु विनाऽप्यनुज्ञया कुर्यादेव ॥ ३० ॥ शक्तिविपये मुहूर्तमपि नाप्रयतस्स्यात् ॥ शताविति वक्तव्ये विषयग्रहणं ब्रह्मचारिणो वाऽप्यार्थ स्नाननि- मिते स्नायादेव.। आचमननिमित्तेऽप्याचामेदिति ॥३१॥ अथपर्युदस्यति- समिद्धार्युदकुम्भपुष्पानहस्तो नाभिवादये- द्यच्चान्यदप्येवं युक्तम् ॥ ३२ ॥. समिद्धारी समित्पाणिः । उदकुम्भादिपु हस्तशब्दः प्रत्ये. कमभिसम्बध्यते एवंयुक्तं पितृदेवताग्निकार्यादिषु व्यापतो व्यापृतमपि नाभिवादयेत् ॥ ३२ ॥ न समवायेऽभिवादनमत्यन्तशः ॥३३॥ अत्यन्तशस्समवायेऽत्यन्तसमीपे स्थित्वेत्यर्थः ॥ ३३ ॥ भ्रातृपत्नीनां युवतीनां च गुरुपत्नीनां जा- तवीर्यः॥ ३४॥ न समवायेऽत्यन्तशः' इति वर्तते । जातवीर्यो जातशुलः । 1वा प्राथ्र्य,

·44
अन्यत्र
बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने.
चशब्दापितृव्यादिपत्नीनामपि युवतीनाम्. । स्थविराणां बाला-
नां च न दोपः ॥ ३४ ॥
नौशिलाफलककुञ्जरप्रासादकटकेषु चक्रवत्सु
चादोपं सहासनम् ॥३५॥
चक्रवन्तो रथशकटादयः । इतरे प्रसिद्धा. । एप गुरुणा
तत्पनीभिर्वा सहासनं अदोपं दोपावहं न भवति ।
सदोषं सहासनमिति गम्यते ॥ २५ ॥
प्रसाधनाच्छादनस्नापनोच्छिष्टभोजनानी-
ति गुरोः ॥ ३६ ॥
शिष्येण कार्याणीति शेषः । प्रसाधनं मण्डनम् । आच्छादनं
छनधारणम् । गात्रमलापकर्षणं वा । इतिकरणात् पादमर्दनपृष्ठधा.
वनादयो गृह्यन्ते ॥३६॥
उच्छिष्टवर्जनं तत्पुत्रेऽनूचाने वा ॥३७॥
गुरुपुज्नूचाने वाऽप्युच्छिष्टमोननवर्ने कार्यम् । अनूचाने
था गुरुपुत्रेऽप्यनृचान एव शाखायास्सहानाध्यायिनि । वाशब्दोऽ
पधारणापः, अनूनान एवेति ॥ ३७ ।।
प्रसाधनाच्छादनस्नापनोच्छिष्टवर्जनं च त-
त्पल्पाम् ॥ ३९॥
गुवत्यामिति शेषः । स्पविराया आच्छादनादिमाप्त्यर्योऽय.
मारामः ॥१८॥

·28 प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः • धावन्तमनुघावेत् गच्छन्तमनुगच्छेतिष्ठन्त- मनुतिष्ठेत् ॥ ३९ ॥ ऋज्वेतत् ॥ ३९ ॥ 1 नाप्सु श्लाघमानस्स्नायात् ॥ ४० ॥ श्लाघनं विकत्थन तच्च क्रीडनं करताडनादिः । तथा च वसिष्ठः-'न पादेन पाणिना वा जलमभिहन्यान्न जलेन जलम् इति ॥ ४०॥ दण्ड इव प्लवेत् ॥४१॥ अप्द्वर्तनप्रातेपेधोऽयम् ॥४१॥ अब्राह्मणादृध्ययनमापदि ॥१२॥ अब्राह्मणात् क्षत्रियादेः । अध्ययने विशेषः-आपाद ना- ह्मणामावे । अध्ययन श्रवणस्यापि प्रदर्शनार्थम् ॥ ४२ ।। शुश्रूपाऽनुव्रज्या च यावध्ययनम् ॥.४३॥ शुश्रूषा प्रसाधनादि । अनुव्रज्या अनुगमनम् । अयुक्तमे- तदिति केचित् ॥ १३ ॥ तयोस्तदेव पावनम् ॥४४॥ पा. घ. ६६, ३७, ·योपायनधर्मसने सन्यारयाने. पावनं शुचिहेतुः । एवं कृतेऽपि शिप्योपाध्याययोर्वर्णधर्म- व्यतिक्रमदोपो नास्तीत्यभिप्रायः ॥ ४४ ॥ भ्रातृपुत्रशिप्येषु चैवम् ॥ ४५ ॥ शुश्रूपाऽतिदिश्यने यावदध्ययनम् । यवीयसामित्युपरितनसूत्रात् प्रतिको द्रष्टव्यः ॥ ४५ ॥ ऋत्विक् शुरपितृव्यमातुलानां तु यवीयसां प्रत्युत्थायाभिभापणम् ॥ १६ ॥ अयमपि नियमोऽध्यापकानामेवमृतिगादीनाम् । अभिभाषणं स्वागतादिशब्दप्रयोगः । ४६ ॥ प्रत्यभिवाद इति कात्यः ॥ १७॥ कतरथापत्यं कात्यः स एवं मन्यते स्म ऋत्विगादिभिः मत्यभिवाद. कर्तव्य इति । एषां प्रत्यभिवादनविधानादितरैर- भिवादनं कर्तव्यमिति गम्यते ॥ ४७ ॥ नत्र हेतुमाह- शिगावागिरसे दर्शनात् ॥ १८॥३॥ शिश किलागिरम. पितृन यापयामास । तान् 'पुत्रकाः' इत्यामन्त्रयामाम । तच न्याय्यमेनेति देवा उचुः । अनेनापि प्रफारेण जानन एव ज्येष्ठाः न वयस्त इति दर्शयति ॥ ४८|| ·प्रथमश्ने द्वितीयोऽध्याय: 27 अनर्हाय विद्या न दातव्येत्याह- धर्मार्थी यत्र न स्यातां शुश्रूपा वाऽपि त- द्विधा । विद्यया सह मर्तव्यं न चैनामू- परे वपेत् ॥ ४९ ॥ यथा रुपीवलश्शुभं बोनमूपरे न वपति । तथा च शुशूपा- दिवनित विद्या न दातव्येत्यर्थः ।। ४९ ॥ अयोग्याध्यापने दोपमाह- अग्निरिव कक्षं दहति ब्रह्मपृष्टमनादृतम् । तस्मादै शक्यं न ब्रूयात् ब्रह्ममानम- कुर्वतामिति ॥ ५० ॥ शक्यं मानमिति सम्बन्धः । वैशब्दः पादपूरणः । ब्रह्म विद्या मानं पूजा ॥१०॥ ब्रह्मचर्यविधावेवेतिहासमाह- एवास्मै वचो वेदयन्ते ॥ ५ ॥ एवेत्येवमित्येतस्मिन्नर्थे । एवमस्य ब्रह्मचारिण इतिहासरूप वो वेदयन्ते वाजसनेयिनः । तच वक्ष्यमाणम् ॥ ११ ॥ तदाह- ब्रह्म वै मृत्यवे प्रजाः प्रायच्छत् तस्मै ब्र.

·28 बौधायनधर्मसूत्रे मन्यास्याने. ह्मचारिणमेव न प्रायच्छत्सोऽब्रवीदस्तु मह्यमप्येतस्मिन् भाग इति यामेवरा- त्रिं समिघं नाहराता इति ॥५२॥ ब्रह्मशब्देन जगत्कारणरूपमुच्यते, वेदसम्बन्धात् । तत् मृत्य- वे प्रजाः । किमर्थ ! मारयितुं प्रायच्छदपि तस्मै ब्रह्मचा- रिणमेव न मायच्छत् आत्मसन्निकर्षात् । अथ मृत्युराह- सोऽब्रवीदस्तु महामप्येतस्मिन् भाग इति । ब्रह्मचारिण्यपि म- रणधर्मप्रवेशोऽस्त्वित्यर्थः । ततो ब्रह्माब्रवीत्सा रात्रिरस वासरः या. मेव रात्रि समिधं नाहराता इति । लिडर्थे लेङ्गवति ।. समिदा हरणमनीन्धन तच मिक्षाचरणवेदाध्ययनगुरुशुश्रूषादीनामपि प्रद- र्शनार्थम् ॥ १२॥ उपसंहरति- तस्माद्ब्रह्मचारी यां रात्रि समिधं नाहरति आयुष एव तामवदाय वसति ॥५३॥ आयुपः खण्डमिनि शेषः। द्वितीयाथै वा पष्ठी | 'द्विरेन्द्र पायवस्प मक्षयति' इतिवत् ॥ ५३॥ अथामीन्धनादिचतुष्टयमपि विदधाति- तस्माद्ब्रह्मचारी समिधमाहरेनेदायुषोऽवदा- य वसानीति ॥ ५४॥ । .

·29 - प्रथमप्रश्न द्वितीयोऽध्यायः. न्येत्पेष उदित्येतेन सम्प्रयुज्यने परिगाधे गम्यमाने । यथा- 'अग्ने वाक्प्राणैरनुषक्ता सत्' इति । आयुपोऽयदाय न बसा. नीति परिभावेनानीन्धनादिचतुष्टयं कुर्यादित्यर्थः ।। ६४ ॥ अथ दीर्घसंस्तवेन ब्रह्मचर्यप्रशंसा- दीर्घसत्रं ह वा एप उपैति यो ब्रह्मचर्यमु- पैति ॥ ५५ ॥ दीर्घसत्र शाक्यानामयनादि सत्रस्य हि प्रायणीयोदयनीयावति- रात्रौ स्तः । उभयतोऽतिरानत्वात् सत्राणाः ॥ ५५ ॥ तन्मध्ये यान्यहानि तदिह कथमित्याह- स यामुपनयन् समिध आदधाति सा प्रा- यणीयाऽथ यां स्नास्यन् सोदयनीया- ऽथ या अन्तरेण सत्र्या एवास्य ताः॥ यां रात्रिमुपनयन्नुपनीयमानस्समिध आदधाति 'आयुर्दा देव जरसम्" इति । यां च स्नास्यन् ‘इम स्तोममहते 2 इति । तदिह प्रायणीयोदयनीयौ रात्रिप्रधानत्वात् निर्देशस्य प्रायणीयोदयनीयशब्दाभ्या न स्त्रीलिङ्गदोपः । याश्च ते अन्तरण रात्रयस्तासु यास्सायप्रातस्समिध अधीयन्ते तानि त्रीण्यहानी- त्युपीयन्ते ॥ १६ ॥ 1 एकाग्निकाण्डे २-२-२. एकाग्निकाण्डे ३-७.१.

·30 पोधाययधर्मसूत्रे सव्याख्याने, ब्राह्मणो वै ब्रह्मचर्यमुपय॑श्चतुर्धा भूतानि प्रविशत्यग्निं पदा मृत्यु पदाऽऽचार्य प- दाऽऽत्मन्येव चतुर्थः पादः परिशिंप्यते स यदग्नौ समिधमादधाति य एवास्या- नौ पादस्तमेव तेन परिक्रीणाति तं संस्कृत्यात्मन्धत्ते स एनमाविशत्यथ यदात्मानं दरिद्रीकृत्याहीभूत्वा भिक्षते ब्रह्मचर्य चरति य एवास्य मृत्यौ पाद- स्तमेव तेन परिकीणाति तं संस्कृत्या- त्मन्धने स एनमाविशत्यथ यदाचा- यवचः करोति य एवास्याचार्ये पाद- स्तमेव तेन परिक्रीणाति तं संस्कृत्या- त्मन्धत्ते स एनमाविशत्यथ यत्स्वाध्या- यमधीते य एवास्यात्मनि पादस्तमेव तेन परिक्रीणाति तं संस्कृत्यात्मन्धने स एनमाविशति न हवै स्नात्वा भिक्षे- तापि ह वै स्नात्वा मिलां चरत्यपि ज्ञा- तीनामशनायाऽपि पितॄणामन्याभ्यः कियाभ्यः स यदन्यां भिक्षितव्यां न ·B1 प्रथमप्रश्ने द्वितीयोऽध्याय . विन्देतापि वा स्वामेवाचार्यजायां भि- क्षेताथो स्वां मातरं नैनं सप्तम्यशिक्षि- ताऽतीयात् ॥ क्षस्याचरणे दोषः पावकस्यासमिन्धने । सप्तरात्रमकृत्वैतदवकीर्णिव्रतं चरेत् ।। तमेवं विद्वांसमेवं चरन्तं सर्वे वेदा आविशन्ति ।। ५७॥ बामणग्रहण त्रैवर्णिकोपलक्षणार्थम् । भूतशब्देनाग्नि मृत्युमाचार्य- मात्मान चाह । पादश्च तेज आयु प्रज्ञा बलमिति तत्राद्यै- स्त्रिभि पादैरनयादीन् प्रविशति । अतस्स्वात्मन्येवास्य चतुर्थ. परिशिष्यते । भूतविशस्सर्वे वेदा आविशन्ति, न केवल ब्रह्म- चर्यानुष्ठाने ब्रह्मचारिणो वेदग्रहणमेव फलम् ॥ १७ ॥ तहि स्नातकावस्थायामप्यविशेष इत्याह- यथा ह वा अग्निस्समिडो रोचत एवं ह वा एप स्नात्वा रोचते य एवं विद्वान् ब्रह्मचर्य चरतीति ब्राह्मणमिति ब्राह्म- णम् ॥ ५९॥ प्राह्मणं 'यथा हवा' इत्यादि 'चरति' इत्येतदन्तं ब्राह्मणम् ।

·बौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, अन्यत्राप्येवजातीयकनिपातप्रयोगे ब्राह्मणपाठ इति दृष्टव्यम् रोचते दीप्यते ॥१८॥ इति बोधायनीयधर्मविवरणे गोविन्दस्वामिश्ते द्वितीयोऽध्यायः स्नात्वा रोचते' इति स्नानप्रयोगधर्मानत आह- - अथ स्नालकस्य ।। १ ।। - - माक्पाणिग्रहणाडर्मा वक्ष्यन्त इति शेषः । श्रयो हि स्नातका भवन्ति-वेदस्नातको व्रतस्नातको वेदव्रतस्नातक इति । ननु समावर्तनानन्तरमेव भार्यामधिगच्छेत्, न तु तूणी स्थातव्यम् । तथाहि- अनाश्रमी न तिष्ठेत. दिनमेकमपि द्विजः । आश्रमेण विना तिष्ठन् प्रायश्चित्तीयते नरः ॥ जपे होमे तथा दाने स्वाध्याये विमभोजने । मासौ फलमवाप्नोति कुर्वाणोऽप्याश्रमच्युतः ।। इति ॥ चत्वार एवानमधर्मास्सूत्रकारस्समानाताः, न च स्नातको नाम तेषां मध्ये कश्चिदाश्रमी विद्यते । आनार्यणाप्युक्तम्---'यत्र कामयते तदेतीत्यतत्समावर्तनम् ' इति । एवं चुपता समावन- नानन्तरं आश्रमप्राप्तिरेव दशिता । नेप दोप:-भार्याऽधिगमने यत. स, स्मुतिः १.११.११, ·प्रथमप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः, B8 मानस्यापि कदाचिद्भार्याग्रहणं न सम्माव्येत । परचित्ताधीनत्वा- तस्य । तस्यामवस्थायामिमे वक्ष्यमाणा धर्मा वेदितव्याः । किञ्च- यावद्वेदस्वीकरणं ब्रह्मचारिणो नियमानुपालनं, अत अवं धर्मनि- ज्ञासाऽवस्थायां स्नातकधर्मावसरः । तस्मादूर्व दारसङ्गही इत्यवि- रोधः । आहुश्च न्यायविदः आस्नानादि नियमस्य पर्यवसानं वेदाध्ययनसमकालमाहुः" इति । तथा तस्माद्गुरुकुले तिष्ठन् म- धुमासाद्यं वर्जयन् जिज्ञासेताविरुद्धत्वाद्धर्ममित्यवगम्यते इति ॥ १ ॥ - सोऽयं स्नातक:- अन्तर्वास्युत्तरीयवान् ॥ २ ॥ स्यादिति शेषः । अन्तर्वासः कटिसूत्रम् । तद्वद्वाससा चा- तरीयवान् स्यादित्यर्थः ॥ २॥ वैणवदण्डं धारयेत् ॥ ३ ॥ आइटममाणा मूर्धपरिमिता यष्टिर्दण्डः ॥ ३ ॥ सोदकं च कमण्डलुम् ॥ ४ ॥ धारयेदित्यनुवर्तते ॥ ४ ॥ द्वियज्ञोपवीती ॥५॥ स्यादिति शेषः । वे यज्ञोपवीते अस्येति विग्रहः ॥ ५॥ शाबरमाध्ये, १-१-१० भन्तर्वात उत्तरोयम्.

·. 84 पौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. उष्णीपमजिनमुत्तरीयमुपानही छत्रं चौ- पासनं दर्शपूर्णमासौ च ॥ ६ ॥ एतेऽप्यस्य भवेयुरिति शेपः । उणीपं शिरोवेष्टनं, अजिन- मुत्तरीयं, औपासनं. एकामिपरिचरणं, तदेवोपासनशब्देनाह । दर्शपूर्णमासी स्थालीपाकेन कर्तव्यो ॥ ६ ॥ पर्वसु केशश्मश्रुलोमनखवापनम् ॥ ७ ॥ कर्तव्यमिति शेषः । केशा मूर्धनाः । श्मश्रु मुखनम् । लोम गुह्यमदेशनम् । नखाः करपादनाः ॥ ७ ॥ तस्य वृत्तिः॥८॥ तस्य स्नातकस्य वृत्तिः याना जीवनोपायो वक्ष्यते । प्ररु- तेऽपि स्नातके तस्य ग्रहणं वृत्तिव्यतिरिक्तधर्माणां गृहस्थस्यापि प्रवेशार्थम् ॥ ८॥ ब्राह्मणराजन्यवैश्यरथकारेप्वामं लिप्से- आमग्रहणान् पक्कमतिपेध । आमामाये पक्कयाननं नानुज्ञा. यते । तपा च वसिष्ठः-'क्षुधा परीतस्तु विञ्चिदेव यानेन' इति प्रक्रम्य 'धान्यमन्नं या न तु स्नातकः सुधाऽवप्तीदेदित्युप- देशः" इति ॥९॥ पा.प.११.१.

·B5 प्रथमप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः क्षुन्निवृत्तिसमर्थस्यालाभे- भैक्षं वा ॥१०॥ भिक्षाणां समूहो भैक्षं, आपदि बहुभ्यो याचेतेत्यर्थः ॥ १० ॥ याच्नाऽवस्थायाम्- वाग्यतस्तिष्ठेत् ॥ १५॥ स्वस्तिवचनमपि न कुर्यादित्यभिप्रायः । 'न ह वै स्नात्वा भि- क्षेत' इत्यस्यैवायमनुवादः ॥ ११ ॥ सर्वाणि चास्य देवपितृसंयुक्तानि पाकय- ज्ञिकसंस्थानि भूतिकर्माणि कुर्वितेति॥ देवपितृभ्यां संयुक्तशब्दः प्रत्येकमभिसम्बध्यते । ते च पञ्च महायज्ञाः । पाकयशिकसंस्थानि अष्टकाहोमादयः । भूतिक- आणि आयुष्यचरित्यादयः । इतिशब्दः प्रकारवचनः । एवं- प्रकारा अस्य भैक्षात् चरुहोमाः कर्तव्याः । माणिनो [अप्राणिनो] हि पछी पञ्चम्यर्थे भवति आपस्स्वयं [अपामयं] करोनि' इति यथा ॥ १२ ॥ अथ फलार्थवादः-- एतेन विधिना प्रजापतेः परमेष्ठिनः परम- पयः परमां काष्ठां गच्छन्तीति बोधा- यनः॥१३॥५॥ - - ·36 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. परमे स्थाने तिधतीति परमेष्ठी । तस्य स्थान परमा का- ठा । परमर्पयो वप्तिधादयः । बोधायनः काण्वायनः । आहेति शेषः । आत्मानमेवाभिवदन्त्याचार्याः । आत्मनो वा आचार्याः । यद्वा-मनोः भृगुवत्तस्य शिष्यो ग्रन्थकर्ता । विचलित- शाखा वा काचिद्वोधायनसंजिता ॥ १३ ॥ इति बोधायनीयधर्मविवरणे गोविन्दस्वामिकृते तृतीयोऽध्याय. 'सोदकं च कमण्डलुम्' इत्युक्तम् । तत्राह-- अथ कमण्डलुचर्यामुपदिशन्ति वेदविदः ॥ चर्या चरणं धारणादि । मृण्मयो हि कमण्डलुः । तम धोपपाते' हि दाहशुद्धिहेतुराम्रातः । अतः पुनः कमण्डलोप- चन्तविधित्स्येदमारम्यते ॥१॥ छागस्य दक्षिणे कर्णे पाणौ विमस्य दक्षि. णे । अप्सु चैव कुशस्तम्चे पावकः प- रिपठ्यते ॥ तस्माच्छौचं कृत्वा पा- णिना परिमृजीत पनिकरणं हि तत् उद्दीप्यस्व जातवेद इति पुनहाद्वि- शिष्यते ॥ २ ॥ सत्यापिसंह, ·37 1 प्रयवप्रश्ने चतुर्थोऽध्याय . अन छाग । स्तम्बस्ससात । एतेषु चतुर्पग्निः पठ्यते वेदपु आधाने-'आमेयी वा एपा यदना इत्येवमादिषु । तस्माद्ब्राह्मणस्यापि दक्षिणे हस्तेऽग्निविद्यते । हेतुरानात । अत पुन मण्डलोश्शुचित्वविधित्सयेदमाह । छागस्याप्यशुचिभावे प्राप्ते तदक्षिणेन पाणिना परिमृजेत् 'उद्दीप्यस्व इतिमन्त्रेण । पर्यनिकरण तद्भवति । तच्च पुनर्वाहाद्विशिष्टतर शौचमापादय- तीत्यर्थ ॥२॥ अत्रापि किश्चित्संस्पृष्टं मनसि मन्येत कु- शैर्वा तृणैर्वा प्रज्वाल्य प्रदक्षिणं परिदह- कमण्डलोरेवाशुचिसस्पर्शाशङ्काया कुशैर्या विश्वामित्रतृणैर्वाऽनौ प्रदीतै प्रदक्षिणतः परिदहनं कर्तव्यम् । परितो दहन परिद- हनम् ॥३॥ अत ऊर्ध्व श्ववायसप्रभृत्युपहतानामग्निव. र्ण इत्युपदिशन्ति ॥ १ ॥ श्वादिभिरुपघाते पर्यनिकरण रत्वा अत ऊर्ध्व. यथाऽग्निव- गो भवति तथा दग्धव्य इत्युपदिशन्ति आचार्या इति शेप ॥४॥ मूत्रपुरीपरोहितरेतःप्रभृत्युपहतानामुत्सर्गः॥ एसैरुपहतानां कमण्डलूनामुत्सर्गस्त्याग । व्यक्त्यपेक्षया बहु- वचनम् ॥६॥ पाक्षिपी. १.

·38
.
धोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने.
यदा कमण्डलुभग्नस्स्यात् तदा कि कुर्यादित्यत्राह-
भग्ने कमण्डलौ व्याहृत्तिभिझ्झातं जुहुयात्
जपेदा ।। ६ ।।
आज्येनेति शेषः । जपेद्वा व्याहृतीरेव ॥ ६ ॥
भूमिभूमिमगान्माता मातरमप्यगात् ।
भूयास्म पुत्रैः पशुभिर्यो नो द्वेष्टि स
भिद्यतामिति ॥ कपालानि संहृत्याप्सु प्र-
क्षिप्य सावित्री दशावरां कृत्वा पुनरे-
वान्यं गृह्णीयात् ॥ ७॥
.
वामदेव ऋषिः । अनुष्टुप्छन्दः । भिन्नानि मृण्मयानि प्रतिपा-
द्यानि । भूमिविकाराणा प्रकृतिलगविज्ञानं क्रियते । प्रथमान्तो
भूमिशब्दः विकारानाह । द्वितीयान्त प्ररुतिम् । कपालानि
स्वप्रकृतौ लीनानि । माता मातरमप्यगात् य एवमन्तईदय आ.
काशो मृत्पिण्ड कमण्डलुः वियदादिरूपेण निर्मितोऽसावपि स्व.
प्रकृतिमगात् । ततः किमायातमस्माकम् !. वय तु पुत्रैः पशुभि-
भूयास्म । आशिपि लिड् । अस्मान द्वेष्टि यः स एव हि भिद्य-
तामिति । अनेन मन्त्रेण कमण्डलुकपालानामप्सु संक्षेपणं
मतिपत्तिः । अथान्यं गृहन् सावित्री दशावरां कृत्वा अपि-
स्वा एकीयात् ॥७॥

·89 प्रथमप्रश्श चतुर्थोऽध्यायः. किञ्च- वरुणमाश्रित्य एतत्ते वरुण पुनरेव मामो- मित्यक्षरं ध्यायेत् ॥८॥ वरुणमाश्रित्य वरुणं शरणं प्रतिपय इत्युक्त्वा 'एतत्ते व. रुण पुनरेव मामोम्' इति ग्रहणमन्त्रः । तस्यायमर्थः-यदे- तत्कपालं मयाऽप्सु संक्षिप्तं तत्तव वरुण भवतु अपरं कमण्डलु- द्रव्यं पुनर्मामेहि कमण्डलुस्वामी ओमित्यक्षरं ध्यायेत् । ओ. भौमिति ब्राह्मणानां, तेन हि सर्वमोतं प्रोतं च भवति । • अक्षर- मपि तदेव न क्षरति न विनश्यतीति ध्यायेत् अनुस्मरेत् ॥६॥ अथ कमण्डलुमहणवेळायामपादानकारकवर्गविशेषात् प्रायश्चित्त- विशेषः- शूद्रागृह्य शतं कुर्याद्वैश्यादर्धशतं स्मृतम् । क्षत्रियात्पञ्चविंशत्तु'ब्राह्मणाद्दश कीर्ति- ताः ॥ ९ ॥ प्रणवो गायत्री वा सङ्ख्याविषया ॥९॥ रावावुदकग्रहणमीमांसा अस्तमित आदित्य उदकं गृह्णीयान गृह्णी- यादिति मीमांसन्ते ब्रह्मवादिनः ॥१०॥ पश्च विवस्तु पञ्चविंशतिस्तु.

·. - 40 पोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. संवादार्या प्रकृतप्लुतिः । तत्राग्रहणपक्षश्रयान् । कुतः ! पौराणिकवचनात् । तथाहि- कर्मयोग्यो जनो नैव नैवापश्शुद्धिकारणम् । यस्मिन्ननुदिते तस्मै नमो देवाय भास्वते ॥ इति ॥ श्रुतेः 'अपो निशि न गृहीयात्' इति ॥ १० ॥ गृह्णीयादित्येतदपरम् ॥ ११ ॥ अपरं दर्शनं न विद्यते परं दर्शनं यस्मात्तदपरं सिद्धान्त इत्यर्थः । अनियतकालत्वान्मूत्रपुरीपादेरप्यवश्यकर्तव्यत्वाञ्चोदक- साध्यशौचानां 'शक्तिविपये मुहूर्तमपि नामयतस्स्यात्' इति वचनाच्च ग्रहणमेव साधीय ॥११॥ यत्तु पुराणश्रुतिवचनानि 'अपो निशि न गृहीयात् । इति । तत्र परिहारमाह- यावदुदकं गृह्णीयानावत्माणमायच्छेत्॥१२॥ कयमुदकग्रहणवेलायां प्राणायामेन परिहार इत्याशड्वयाह ॥१२॥ अग्निर्ह वै झुदकं गृह्णाति ॥ १३ ॥ फर्य प्राणायामे सत्युदकं गृहाति! कथं या तेनादित्यसनि- चिर्भवति ! इति चेत् उच्यते-निरोधे सति यायुर्यलगन नाय. ते, ततोऽमिः । तपान पश्यति निरोधाजायते पति इति । अनुभवोऽपि तय दृश्यते । अमओ सत्यादित्यसनिधि- ·प्रथमप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः 11 भवतीति नहीतुमुदकं शक्यते । तथा च श्रुतिः-'आदित्योवाs- स्तमयेऽग्निं प्रविशति स तदधीयते' इति । तथा च-'रात्रा- वग्निर्ददृशे न सूर्यः' इति दूरभूयस्त्वानुभवोपि तथैव मवति ॥१३॥ कमण्डलूदकं पुनरात्मन एव शुचिकारणं, न पितृसंयुक्तादि- कर्मभ्य इत्याह- -- कमण्डलूदकेनाभिषिक्तपाणिपादो यावदा- = तावदशुचिः परेषामात्मानमेव पूर्त करोति नान्यत्कर्म कुर्वीतेति विज्ञायते॥ अत्र विज्ञायते इत्युक्तः श्रुतिपाठ इत्पवान्तच्यम् ॥ १४ ॥ अपि वा यतः प्रतिशौचं जलान्तरेणामणि- वन्धाच्छुद्धिरिति बोधायनः॥१५॥॥६॥. अथाप्युदाहरन्ति-- कमण्डलुर्द्विजातीनां शौचाथै विहितः पुरा । ब्रह्मणा मुनिमुख्यैश्च तस्मात्तं धारयेत्सदा॥ ततश्शौचं ततः पानं सन्ध्योपासनमेव च । निर्विशङ्केन कर्तव्यं य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः॥१६॥ कमण्डलूदकेन शौचं अपानादेश्शमलनिर्हरणादिकम् । स्नानस. पयोपासने दृशष्टकार्पोषलक्षणार्थे ॥ १६ ॥ 6 ·ia बोथायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, कथमनेनाह । अन्तःकरणेन देवतापूजादि कुर्यादित्याशङ्कयाह- कुर्याच्छुद्धेन मनसा न चित्तं दूपयेहुधः । सह कमण्डलुनोत्पन्नस्स्वयंभूस्तस्मात्क- मण्डलुना चरेत् ॥ १७॥ शास्त्रलक्षणेप्वर्थेषु सामान्यतो दृष्टा भ्रान्तिर्ने कार्या । विशिष्टो- त्पत्त्या च कमण्डलुप्रशंसेव । चरेत् आचरेत् अनुतिष्ठेत् ॥१४॥ मूत्रपुरीपे कुर्बन दक्षिणे हस्ते गृह्णाति स- व्ये आचमनीयम् ॥१८॥ जलकार्ये मूत्रपुरीपे आचमने च नियमः । अनुपयोगकाले यथासोकर्य भवति तथा गृहीयादित्यर्थः ॥१८॥ एतसिध्यति साधूनाम् ॥ १९ ॥ एतस्मिन् कमण्डलो ये धर्मा अभिहितास्ते साधूनां सिध्यति नेतरेपाम् । साधवश्च निर्विशक्षितशास्त्रार्थाः ॥ १९ ॥ अमुमेव दृष्टान्तेन द्वढयन्नाह- यथा हि सोमसंयोगाश्चमसो मेध्य उच्य- ते। अपां तथैव संयोगानित्यो मेध्यः कमण्डलुः ॥ २० ॥ मेधो यज्ञः, तदों मेध्यः ॥ २० ॥ पितृदेवाग्निकार्येषु तस्मात्तं परिवर्जयेत् ।।

·48 प्रथमप्रश्नै चतुर्थोऽध्यायः यस्मात् 'कमण्डलूदकेनाभिपिक्तपाणिपादो यायदाद तावद- शुचिः परेपाम्' इत्युक्तं, पितृदेवाग्मिकार्येषु तस्मात्तं परिव. जयेत् ॥ २१ ॥ तस्मादिना कमण्डलुना नावानं व्रजेन- सीमान्तं न गृहागृहम् ॥ २२ ॥ कमण्डलूदकं यस्माच्छुद्धिकारणं तस्मादिना कमण्डलुना ना- ध्वानं व्रजेत् न सीमान्तं न गृहागृहम् ॥ २२ ॥ पदमपि न गच्छेदिपुमात्रादित्येके ॥२३॥ मूत्रोत्सर्गादेरनियतकालत्यात् पदमपि न गच्छत् । इपु. मानादित्येके ॥ २३ ॥ यदिच्छेद्धर्मसन्ततिमिति बोधायनः ॥२४॥ यतः सन्ततिरविच्छदः ॥ २४ ॥ ऋग्विधमृग्विधानं वाग्वदति ऋग्विधमृग्वि- धानं वाग्वदति ॥ २५ ॥ ॥७॥ यागिति बाह्मणमुच्यते । तस्मिन्नर्थे ऋगप्यस्तीति ब्राह्मण माहेत्यर्थः । स यथा-'तस्यैषा भवति । यत्ते शिल्पं कश्यपरोच- नावत् " इति ॥ २५ ॥ इति बोधायनीयधर्मव्याश्याने गोविन्दस्वामिछते प्रयमप्रक्षे चतुर्थोऽध्यायः- अग्विधेन, ऋम्विधानेन. ते, आ.१-४.

·- पोधायनधर्मसूत्रे स याख्याने. कमण्डलुशौचप्रसङ्गेन अन्यद्रव्यविषयमपि शौचमारभ्यते- अथातश्शौचाधिष्ठानम् ॥ १ ॥ अधिष्टानं निधानं कारणमित्यनन्तरम् । शोध्यद्रव्यं या ॥ १ ॥ अद्रिश्शुद्धयन्ति गात्राणि बुद्धिर्ज्ञानेन शु- द्धयति । अहिंसया च भूतात्मा मन- स्सत्येन शुद्धयतीति ॥ २॥ अग्रहणं मृदादीनामप्युपलक्षणार्थम् । गात्रग्रहणं द्रव्यान्तर- प्रदर्शनार्थम् । बुद्धिरन्तरात्मिका सा च व्यवसायात्मिका । ज्ञानं तत्त्वावयोधनं तस्मिन् सति रागापायादन्तरात्मा शुद्धो भवति । वाहन कायैर्भूतानां दुःपम्यानुत्पादनं अहिंसा तया च भूतात्मा शुध्यति । भूतात्मा पुनः कर्मणां कर्ता | आह मनु:- यः करोति तु कर्माणि स भूतात्मोच्यते युधः ।' इति ॥ सङ्कल्पात्मकं मन इत्युच्यते । सत्यं तु गयाभूतार्थवचनम् ॥ २ ॥ एवं च सति- मनश्शुहिरन्तश्शौचम् ॥ ३ ॥ तत्र ज्ञानेन सत्येन या शुद्विरुक्ता तदन्तश्शीचमिनि बेदित. व्यम् । तदेव तावदेव ॥ ३ ॥ मनु. १३.१२.

·-- प्रथमप्रश्ने पश्चर्मोऽध्याय . 45 वहिश्शौचं. व्याख्यास्यामः॥४॥ विविधमाख्या विस्तार इत्यर्थः ॥ ४ ॥ बाह्यस्याचेतनस्य गात्रादेरशुचिभावे पुरुषस्याप्यशुचित्वं भव. तीति तदर्थ बाह्यशौचमारभ्यते । अदिरेवाचमनं क्रियते तदेवा प्रमथममारभ्यते- कोश सौत्रं वा त्रिविवृद्यज्ञोपवीतमानाभेः दक्षिणं वाहुमुद्धृत्य सव्यमवधाय शि- रोऽवदध्यात् ॥ ५॥ कुशविकार कौशं मूत्रस्य विकार सोत्रम् । तच्च सूत्रं का- पसिमय त्रिविवृदिति क्रिया यावृत्तिगगने भवतीति त्रिवृदिति च त्रिगुण भाति । एतदुक्त भवति-~नारत्वस्मपादयेदिति । यज्ञार्थमुपवीतं उपव्यान न विन्यासविशेष यज्ञग्रहणं गुरूप मदनादरपि प्रदर्शनार्थम् । तथा नापस्तम्ब ~~-' उपासने गुरुणां वृद्धानामतिथीना होमे जप्यकर्मणि भोजन आचमने स्वाध्याये च यज्ञोपवीती स्यात् " इति । आनाभः आर्यादायाम्, अर्थ नाभेरित्यर्थ । दक्षिण बाहुमवधाय बाहोरधस्तास्टत्वा शिरोऽप्रदध्यात दक्षिण बाहु शिरश्च सगृहीयादित्यर्थः । तथा प श्रुति –'दक्षिण बाहुमु हरतेऽवधत सव्यमिति यज्ञोपवीतम् "" इति ॥ ५ ॥ विपरीतं पितृभ्यः ॥ ६ ॥ भा.प.प.१.१६-१. तं. भा. १.१.

·46 . बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. सव्यं बाहुमवधाय शिरोऽवदध्यात्. । श्रुतिरपि 'एतदेव विपरीतं प्राचीनावीतम् ॥ इति । पितॄनुद्दिश्य यत्क्रियते तत्रैत- द्भवति ॥ ६ ॥ कण्ठेऽवसक्तं निवीतम् ॥ ७॥ मनुष्याणां भवति । ऋषीणामित्येतदेवमुक्तं भवति ॥ ७ ॥ अधोऽवसक्तमधोवीतम् ॥ ८॥ नाभरघोऽवसक्तमधः क्षिप्तमधोवीतं भवति । एतदेव 'सं. धीतं मानुपम्" इति चोच्यते । मनुष्यकार्याणि कर्तव्यानि तानि चाशनाभ्यञ्जनोद्वर्तनान्यवमलानि ॥ ८ ॥ शोचाङ्गतया यज्ञोपवीतमुक्तम् । इदानीं तदेव शौचमाह- प्रामुख उदमखो वाऽऽसीनशौचमारभेत। शुचौ देशे दक्षिणं वाहुं जान्वन्तरा कृत्वा प्रक्षाल्य पादौ पाणी चामणि- वन्यात् ॥ ९ ॥ शौचमिहानमनमभिप्रेतम् । शुचावि येव सिद्धे देशग्रहणं पादुका. दावारूदेनाचमनं न कर्तव्यमिति बोधयितुम् । अनेकपुरुषामाग्योदे । आसीनग्रहणं शयनादिनिवृत्त्यर्थम् । मक्षाव्य पाणी पादौ चेति चशब्दान्मूत्राद्युपहतं गात्रान्तरमपि प्रक्षाव्यति गम्यते ॥९॥ पादप्रक्षाळनोच्छेपणेन नाचामेद्यद्याचामेद्भू- मौ सावयित्वाऽऽचामेत् ॥१०॥ 1.भा. २.१.

·प्रथम प्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः.
47
यत्पात्रस्थोदकेन पादप्रसाळनं कृतं तदवशिष्टं पादमक्षाळ
नोच्छेपणं तेनाचमन न कार्यम् । अन्यत्याप्तम्भवे तेनापि य-
घाचामेद्भुमौ सावयित्वाऽऽचामेत् तस्मासूमौ किञ्चिदुदकं वि.
स्वाव्य आचमनं कार्यम् ॥ १० ॥
आचमन एव पाण्यवयवविशेपविधित्सयाऽऽह-
ब्राह्मण तोयनाचामेत् ॥ ११ ॥
किं तद्दालतीर्थम् --
अङ्गुष्ठमूलं ब्राह्म तीर्थम् ॥ १२ ॥
अगु मूलस्योत्तरतो मेखला ॥ १२ ॥
एतत्प्रसारिपतृतर्पणाधमन्यान्यप्पाह-
अङ्गुष्टानचं पिम्पमङ्गुल्यग्रं दैवमगुलिमूल-
मार्पमङ्गुल्यङ्गुष्ठयोर्या मध्यं पित्र्यम् ।।
तथा व वसिठ:--' प्रादेशिन्यगुच्योरन्तरे पित्र्यम्" इति ।
म्यन्यत् ।। १३ ॥
स्दानीमानमन एत किश्चित्पर्यदस्यति-
नागुलीभिर्न सवुहुदाभिः न फेनाभिर्नोग्णा-
भिर्न क्षाराभिन लवणाभिनं कलुपाभिर्न
विवाजिन दुर्गन्धरसाभिः ॥ ११ ॥

·48 पोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. अङ्गुलीभिः स्त्राविताभिः अद्भिर्नाचामेत् इति सम्बन्धः । बुद्रुदः स्फोटः । सफेनाः सडिण्डीराः । उप्णः अग्निना, नादित्यर- श्मिभिः । क्षाराश्च द्वेव्यान्तरसङ्कभणात्, न स्वभावतः । कालु- भ्यमपि कारणान्तरेण, न वादिना । विवर्णत्वमपि तथा, न तु भू गुणेन ॥ १४ ॥ अथाचमन एव कर्तुरवस्थाः पर्युदस्यन्ते- न हसन्न जल्पन्न तिष्ठन्न विलोकयन्न प्रहःन प्रणतो न मुक्तशिखो न प्रावृतकण्ठो न वेष्टितशिरा न त्वरमाणो नायज्ञोपवीती न प्रसारितपादो न वहकक्ष्यो न बहि- र्जानुः शब्दमकुर्वन् त्रिरपो हृदयंगमाः पिवेत् ॥ १५॥ महः अधोमुखः । प्रणतो वक्रकायः । ननु 'आसीनश्शीचमार- भेत' इत्युक्तम् । किमिति तिष्ठतः प्रतिषेधः. उच्यते--तत्र उप. वातमाहर्यादासत्तोगविकारः त्रैवर्णिकाधिकारः स्यात् । ततश्च स्त्रीशूद्राणां स्थानादियोगिनामप्याचमनं प्राप्यत तन्मा मूदिति पुनर्म हणम् । अथ वा-अत्यापदि तत्प्रहताऽभ्यनुज्ञा । यद्वा-गमा ननल्पनादिप्रतिषेधार्थ दृष्टान्तत्वेनोपन्यामः । पद्धकल्यः रत्न वन्धः पहिर्जानुः नान्योहिर्गतदक्षिणबाहुः । तथा न गौतमः- 'दक्षिणं बाई मान्वन्तरा सत्या" इति । निःपाने क्रियमाणे एकसमावेशेन 'दयंगमाभिरगिभवितव्यम्, ततश्रामणिपूरणोदकेन पान कार्यम् । अन्यदतिरोहितम् ॥ १५ ॥ र.भ...

·प्रथमप्रश्न पश्चमोऽध्याय 49 त्रिः परिमृजेट्विरित्येके ॥ १६ ॥ बहिर्भूतमुदक त्रि परिमृद्विरित्येके । परिमार्जन एव द्विर- भ्यासो न पानेऽपि | उत्तरत उभयग्रहणात् ॥ १६ ॥ सकभयं स्त्रियाश्शूद्रस्य च ॥ १७ ॥ उभय पान मार्गन च स्त्रीशूद्रयोरसकृत्सरत् ॥ १७ ॥ अथाप्युदाहरन्ति- गताभिहृदयं विप्रः कण्ठ्याभिः क्षत्रियश्शु- चिः । वैश्योऽद्भिः प्राशिताभिस्स्यात् स्त्रीशूद्रौ स्पृश्य चान्तत इति ॥ १८॥ वर्णान्तरस्योदक्परिमाणान्तरविधानादेव हृदयगमविधिविप्रस्येति प्राप्ते पुनर्विप्रग्रहणमितरवार्थमनुवाद । हृदयादुपरि कण्ठ तस्मादुपरि कारळम् । तस्मादुपरि ओष्ठमिति प्रतिवर्ण स्थाननिर्देश । स्त्रीद्रयोरप्यास्यमक्षेप उदस्य द्रष्टव्यो न स्पर्शनमानम् ॥ १८ ॥ दन्तवदन्तसक्तेपु दन्तवनेषु धारणा । सस्ते- पुतेपु नाचामेनेपां संस्राववच्छुरिति । दन्तवदन्तसक्तेषु उदकविन्दुपु । रिमुक्त भवति । दन्तवत्तेषु धारणा कार्या । पहिर्गनमलस्य परिमार्जनविधानादन्तर्गतस्य दोषा. भाव इत्यभिमाय | ससा: लाला ॥१९॥ 7 ·60 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, अमुमेवार्थ परकीयमतेन द्रढयितुमाह- अथाप्युदाहरन्ति- दन्तवद्दन्तलगेपु यच्चाप्यन्तर्मुखे भवेत् । आचान्तस्यावशिष्टं स्यानिगिरिनेव त- छुचिरिति ॥ २० ।। । आचमनोत्तरकालं यदास्येऽवशिष्टमुपलभ्यते मलावशिष्टमित्य- भ्यवहार्य द्रव्यं तन्निगिरन प्रवेशयन्नेव तच्छुचिर्भवतीति शेपः॥२०॥ तथाऽऽचमने किञ्चिद्विधित्सयाऽऽह- खान्यद्भिसंस्पृश्य पादौ नाभिं शिरः सव्यं पाणिमन्ततः ॥ २१ ॥ खानि चक्षुरादीनि इन्द्रियाणि । कुतः । स्मृत्यन्तरदर्शनात 'अर्ध्वये पुरुपस्य नाम्यै" इति । वक्ष्यति~ अङ्गुष्ठानामिकाभ्यां तु चक्षुपी समुपस्पृशेत् । उभाभ्यां प्रत्येकमिति शेपः । एवमुत्तरत्रापि योज्यम् ।। प्रदेशिन्यगुष्ठाभ्यां तु नानिके समुपस्पृशेत् ॥ कनिष्ठिकष्टाभ्य' तु श्रवणे - मुस्मृरेत् । पादारभ्युक्ष्य सर्वाभिः नाभिमहुष्टकेन तु ॥ दद्यात्तन्मूभि मर्याभिस्तव्ये पाणी ततो ज माइति ॥२१॥ ति.सं....

·प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्याय.. 51 . गात्राणां शौचमुक्तम् । सम्प्रति तत्सम्बन्धिनो द्रव्यस्याह । तत्र यव्यहस्तश्चेदुछिटो भवति तस्य द्रव्यस्य किं शौचमित्यह- तैजसं चेदादायोच्छिष्टस्स्यात्तदुदस्याचम्या- दास्यनद्भिः मोक्षेत् ॥ २२ ॥ तेजसा हेतुभूतेन यत्क्रियते ततैजसं तडस्तस्तु उच्छिष्टो भवति निधाय च तव्यमाचम्यादास्यन् तद्दव्यं अद्भिः मोशे- त् । स च तद्दव्यं प्रयतं भवति ॥ २२ ॥ अथ चेदनेनोच्छिष्टी स्यात् तदुदस्याचम्या- दास्यवद्धिः प्रोक्षेत् ॥ २३ ॥ पृथगारम्भस्तैनसेनान्नस्य वैलक्षण्यदर्शनार्थम् । पूर्वत्र तैमसहस्त- स्याप्रायत्ये संनाते शौचमुक्तम् । इह तु पात्रान्तरादन्नहस्तस्य शौ- चमिति शपः । तथाच वसिष्ठः- चरत्नभ्यवहार्येषु उच्छिष्टं यदि संस्पृशेत् । भूमौ निधाय तत्पात्रमाचम्य प्रचरेत्पुन ॥' इति ॥ २३ ॥ एतदेव विपरीतममत्रे ॥ २४ ॥ अमत्रं मृण्मयपात्रमिहाभिप्रेतम् । तस्यात्यन्तोपहतेऽस्योदसनमात्रमेय नादानमित्यर्थः । इतरस्य पुनर्वाह एव ॥ २४ ॥ वानस्पत्ये विकल्पः ॥ २५ ॥ 1मा.प.४.

·52 चौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. वानस्पत्ये वाले पात्रेऽप्रयते सति आदानस्य विकल्पः उप-. हतिविशेषापेक्षया । आचमनं तु स्थितमिव ॥ २५ ॥ पुरुषेण संयुक्तद्रव्यस्यामायत्ये शौचमुक्तम् । अधुना वियुक्ताव- स्थायामाह-- तैजसानामुच्छिष्टानां गोशकद्भस्मभिः प- रिमार्जनमन्यतमेन वा ॥२६॥ उपघातापेक्षया द्रव्याणां 'समुच्चयविकल्पौ । उदकं पुनस्सर्वत्रा- नुवर्तते ॥ २९ ॥ अथ विशिष्टानां तैनसानां शौचान्तरमाह- ताम्ररजततुवर्णानामम्लैः ॥ २७ ॥ परिमार्जनमित्यनुवर्तते । सलेपानामेतत् । निर्लेपानां तु पूर्वोक्ता- नामन्यतमनैव । तथा च वसिष्ठः--' अदिरेव काञ्चनं पूयते तथा रजतम्" इति ॥ २७ ॥ अमत्राणां दहनम् ॥२८॥ स्पर्शमात्रादुच्छिष्टानां मृण्मयानां पुनहिः शनिमानातम् । अनोप्रायत्ययुक्तस्पर्श तु मोक्षणमेव ॥ २८ ॥ दारवाणां तक्षणम् ।। २९ ।। शौचामित्यनुवर्तते ॥ १९॥ वा.प. १.६७ ·प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः 153 -- वैणवानां गोमयेन ॥३०॥ परिमार्जनमिति शेषः । विदलादीनामशुचिस्पष्टानामेतत् ।। ३०॥ फलमयानां गोवालरज्ज्वा ॥३१॥ बिल्वनाळिकेरादिफलविकाराणां गोवालरज्ज्वा । परिमार्मनमिति शेषः । रज्जुग्रहणं वालबहुत्वोपलक्षणार्थम् । तथा च वसिष्ठः- 'गोवालैः परिमार्जनं फलमयानाम् " ।। इति ॥ ३१ ॥ कृष्णाजिनानां विल्वतण्डुलैः ॥ ३२ ।। विल्वतण्डुलान् पिष्टाऽवलेपन कार्यमित्यर्थः ।। ३२ ।। कुतपानामरिटैः ॥३३॥ कुतपा नाम पार्वतीयच्छागरोमनिर्मिताः कम्बळा उच्यन्ते । अरिष्टैः पूयवृक्षफलैः ॥ ३३ ॥ ऊर्णानामादित्येन ॥ ३४॥ ऊर्णा अविलोमानि । तद्विकाराणां प्रावरणादीनामादित्यात. पेन शुद्धिः ॥ ३४ ॥ क्षौमाणां गौरसर्पपकल्केन ॥३५॥ क्षुमा अतसी तद्विकाराणाम् ॥ ३५ ॥ मृदा धेलानाम् ॥३६॥ कार्पासमयानां मृदा शुद्धिः ।। ३६ ॥

·योधायनपर्मसूत्रे सव्याख्याने. चेलवत् चर्मणाम् ॥३७॥ कृष्णानिनव्यतिरिक्तीनामिति शेषः ॥ १७ ॥ तैजसवदुपलमणीनाम् ॥ ३८॥ उपलानां मणीनां च शख्दादिभिश्शुद्धिः ॥ ३८ ॥ दारुवदस्थनाम् ।।३९ ॥ तक्षणामत्यर्थः ॥ ३९ ॥ क्षौमवच्छङ्कशृङ्गशुक्तिदन्तानाम् ॥ १० ॥ गौरसर्पपकल्केन शौचं कार्यम् ॥ ४० ॥ पयसा वा ॥४१॥ प्रक्षाळनमिति शेषः ॥४१॥ 'मूत्रपुरीपासृक्शुलकुणपस्पृष्टानां पूर्वोक्ता. नामन्यतमेन त्रिस्तप्तकृत्वः परिमा- जनम् ॥ ४॥ मूत्रादिग्रहणं द्वादशमलप्रदर्शनार्थम् 1 तानि च मनुना प्रदर्शि- सानि-- वसाशुलममृमनामूत्रपिटविण्मुसाः। प्लेष्माश्रुपूपिकास्स्वेदो द्वादशैते नृणां मलाः ।।. "पशुओ' इत्याधिकम्, ·प्रथमप्रश्न पञ्चमोऽध्याय 55 A - पूर्वोक्तानां गोशलदादीनामन्यतमेन शौचम् । एतच्च परिमार्जन तेजसा ना उच्छिष्टमानदुष्टाना वेदितव्यम् । परिमार्जनमुल्लेखन पुन:- करणमितियथोपधान कर्तव्यम् । तथाच शड्स-'कुणपरेतोमूत्र- पुरीपोपहताना आवर्तनमुल्लेखन भस्मना परिमार्जनमुत्सर्ग' ॥ इति । अत्रावर्तनशब्देन पुन करणमुच्यते । तत्रैव व्यवस्था- स्पष्टमात्राणा विस्सप्तरुत्व परिमार्जनम् । अल्पकालोपहतानामुल्ले सनम् । चिरकालोपहतानामावर्तनम् । अत्यन्तोपहताना त्याग इति ॥ अतैजसानामेवंभूतानामुत्सर्गः ॥ ४३ ॥ एवंभूतानामित्यत्यन्तमलिनाना त्याग । तेषामेव 'यथासम्भव- मुत्सेदन तन्मात्रच्छेदश्च । इति शववचन त् ॥ ४२ ॥ वचनाद्यज्ञे चमसपात्राणाम् ॥ ४४ ।। चमसाना पात्राणामुच्छिष्टरपर्शदोपो नास्तीति शेष । मूत्राद्युपह साना तु त्याग एव ॥ ४४ ।। कि तद्वचनमित्यत आह- न सोमेनोच्छिष्टा भवन्तीति श्रुतिः ॥४५॥ सोमेन नोछिटा पुरुष श्चमसाश्चान्यानि च पात्राणि । उच्छिष्टानि न भव तीर्या ॥ ४५ ॥ दानी संक्षिप्याह- कालोऽग्निर्मनसश्शुद्धिरुदकाद्युपलेपनम् ।- ,

·56
बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने,
अविज्ञातं च भूतानां पड्विधं शौचमु-
च्यत इति ॥ १६ ॥
कालश्शावाशौचादिशुद्धिसाधनं भवति । अथान्यत्रापि तैम-
सानां पात्राणां मूत्राद्युपहनानां. गोमूत्रे सप्तरात्रं परिशोधनमिति ।
अग्निरपि मृण्मयस्य शुद्धिहेतु. । मनसश्शुद्धिरनानङ्कः परितोप
इत्यादि । तदपि प्रायश्चित्तादो सहकरोति । तथा च मनु:-
यस्मिन् कर्मण्यस्य कृते मनसस्स्यादलाघवम् ।
तस्मिन् तावत्ततः कुर्याद्यावतुष्टिकरं भवेत् ।। इति ॥'
तथोदकैस्स्वर्णरजतादि शुद्धयति । अन्यान्यपि यानि प्रातिस्विका.
नि शोधकानि कालगोवालविल्वतण्डुलादीनि नेपामपि स्नानप्रोक्ष.
णप्रक्षाळनादिषु यथाद्रव्यं योभनीयम् । तथा मूमरुपलेपनादि
वक्ष्यते । अविज्ञातं च प्रत्यक्षादिना प्रमाणेनानवगतदोपमपि
शुन्यति । एवं पहिधं शौचं भवति ॥ ४६॥
अधुनाऽन्यदपि शोचविधौ परकीयमतेन कारणमाह-
अथाप्युदाहरन्ति-
कालं देशं तथrssत्मानं द्रव्यं द्रव्यमयो-
जनम् । उपपत्तिमवस्थां च विज्ञाय
शौचं शौचज्ञः कुशलो धर्मेप्सुः समाच-
रेत् ॥४७॥

·69 - प्रपमप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः किञ्च- अमेध्येषु च ये वृक्षा उप्ताः पुष्पफलोपगाः। तेषामपि न दुप्यन्ति पुष्पाणि च फ- लानि च ।। ५ ।। वृक्षग्रहणं पुष्पग्रहणं चौपधिशाखादीनामप्युपलक्षणार्थम् ।।११।। किञ्च-- चैत्यवृक्षं चितिं यूपं चण्डालं वेदविक्रयम् । एतानि ब्राह्मणस्स्पृष्ट्वा सचेलो जलमा- विशेत् ।। ५२ ॥ तत् ॥ १२ ॥ किञ्च- आत्मशय्याऽऽसनं वस्त्रं जायाऽपत्यं कम- ण्डलुः । शुचीन्यात्मन एतानि परेपा- मशुचीनि तु ॥ ५३॥ स्पष्टमेत् ॥ ५३॥ आसनं शयनं यानं नौः पन्थाश्च तृणानि च । चण्डालपतितस्पृष्टं मारुतेनैव शु- द्वयति ॥५४॥ पन्यानो भूमिविषया. । नौः दारुमयी फलका । आन्दो- ·58 पौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. निजग्यस्य भक्षणे दोषः । रतिसंसर्गप्रहणात् अन्यत्र स्त्रीणां श्वासलालास्वादने दोषः । तत्रापि स्वभार्याणा एव । तथा मृ- गयाया अन्यत्र श्वलीढस्य दोपः । तथा च वसिष्ठः- श्वहताश्च मृगा वन्याः पतितं च सगैः फलम् । वालैरनुपरिक्रान्तं खीभिराचरितं च यत् ।। प्रसारितं च यत्पण्यं यो दोपः सीमुखेपु च। मशकमक्षिकाभिश्च ली चेन्नावहन्यते ।। क्षितिस्थाश्चैव या आपो गयां तृप्तिकराय याः । परिसङ्ख्याय तान् सर्वान् शुचीनाह प्रजापतिः ।।' इति ॥४९॥ आकराश्शुचयत्सर्वे वर्जयित्वा सुराकरम् । अदूप्यास्सन्तता धाराः वातोद्धृताश्च रेणवः ॥ ५० ॥ आकरा उत्पत्तिस्थानानि । गुटोद्रादीनां हरदोषाणां न तत्र शङ्का कार्येत्यभिप्रायः । सुराकरं तु वर्जयेत् सर्शनगन्यग्रह- जादीनां प्रतिपेयात् । अदूप्यास्सन्तता धारा अशुचिटष्टा अपि जलपत्रवणादयः अदूप्याः । अत एतदम्यते विच्छिन्नया करकादिधारया नानामेदिति । पायूत्यापिनादयस्करादिदेशानु- स्थापिता अप्यदूप्या व रेगः ॥१०॥ बाध ७. .

·प्रथमप्रश्न पञ्चमोऽध्यादा 59 किञ्च- अमेध्येपु च ये वृक्षा उप्ताः पुप्पफलोपगाः। तेपामपि न दुप्यन्ति पुष्पाणि च फ- लानि च ॥५१॥ वृक्षग्रहणं पुप्पग्रहणं चौपधिशाखादीनामप्युपलक्षणार्थः ॥५१॥ चैत्यवृक्षं चितिं यूपं चण्डालं वेदविक्रयम् । एतानि ब्राह्मणस्पृष्ट्वा सचेलो जलमा- विशेत् ॥ ५२ ॥ ऋतत् ॥ १२ ॥ किन- आत्मशय्याऽऽसनं वस्त्रं जायाऽपत्यं कम- ण्डलुः । शुचीन्यात्मन एतानि परेपा- मशुचीनि तु ॥ ५३ ॥ स्पष्टमेत् ॥ १३ ॥ आसनं शयनं यानं नौः पन्धाश्च तृणानि च । चण्डालपतितस्पृष्टं मारुतेनैव शु- द्वयति ॥५१॥ पन्यानो भूमिविषपा । नीः दारमयी फया । आन्दो- ·60 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, ळिकादीन्यपि द्रव्याणीति केचित् । एपामन्यतमानीत्यध्याहारः ! तत्रापि सर्शनमात्रेऽदोपः । एतदध्यासनादिपु यथादोपं शौचं कर्तव्यम् ॥ ५४॥ खलक्षेत्रेषु यद्वान्यं कूपवापीपु यजलम् । अभोज्यादपि तद्भोज्यं यच्च गोष्ठगतं प- यः॥ ५५॥ अभोज्यान्नै पुरुपेनिप्पादितेषु रवलक्षेत्रवान्यादिपु पुनश्च साधा- रणत्वेन च सर्वसाधारणत्वेन सङ्कल्प्यते तेप्वेतद्दष्टव्यम् । तत्रापि पतितपण्डालपरिगृहीतं दुष्टमेव । गोदोहनवेलायामेव परिगृहीत पयो भोज्यं गोष्टगतम् ॥ ५ ॥ - त्रीणि देवाः पवित्राणि ब्राह्मणानामकल्प- यंन् । अष्टमद्रिनिनिक्तं यत्र वाचा :- शस्यते ।। ५६ ॥ ब्राह्मणग्रहणं प्रदर्शनार्थम्, पुरावल्पप्रशमैपा | अदृष्टं प्रत्य क्षादिभिरनवगतदोषम्, उपहतानुपहताशङ्कायामानानर्निक्त मक्षा- ळितम्, तथा वाचा प्रशस्त न । आह च वसिष्ठ.--'वा चा प्रशस्तमुपयुञ्जीत' इति यावत्प्रशस्तान्यम्युश्य उपयुतिति ।। आपः पवित्रं भूमिगताः गोतृप्तिर्या जा- ·प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्याय 61 यते । अव्याप्ताश्चेदमध्येन गन्धवर्णर- सान्विताः॥ ५७ ॥ अमेध्येन पुरीषादिना अव्याप्ताः भूगुणव्यतिरिक्तगन्धवर्णरसा- न्वता वा इत्यर्थ ॥ ५७ ॥ भूमिगता इत्युक्त, तत्प्रसङ्गादाह-- भूमेस्तु संमार्जनप्रोक्षणोपलेपनावस्तरणो- ल्लेखनैर्यथास्थानं दोपविशेषात् प्राय- त्यम् ॥ ५८॥ भूमेस्तु सम्मान प्रायत्य भवेदिति शेष । सम्मार्जनं स नुहन्या । प्रोक्षण त्वंद्रि । उपलेपनं गोमयादिना । तरणं ताभिरेव । उल्लेखनं खनित्रै । आह च मनु - सम्माननाञ्जनेने सेचनोलखनेन च । गवा च परियासेन भूमिश्राद्धयति पञ्चभिः ॥ इति। यथास्थानं दोपविशेषात् दोपगुरुल घुतापेक्षया सम्माननादीनां -यस्तसमस्तापेक्षया प्रायत्य शुचित्व भवति । तत्रैकेन क्वाचि- च्छुहि , कचिट्ठाम्याम्, क्वचित्रिभि, क्वचित्समस्तैरिति द्रष्ट- व्यम् ॥१८॥ तर क्वचित्प्रोक्षणस्यैव शुद्धिहेतुतामाह- अथाप्युदाहरन्ति-॥९॥ गोचर्ममात्रमबिन्दुः भूमेशुद्धयति पातितः अव. - . मनु ६१२४ ·62 पोषायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. समूढमतमूढं वा यत्रामध्यं न लक्ष्यत इति ॥ ५९॥ अग्विन्दुः जललवः शुध्यतीति अन्ततिणिजों द्रष्टव्यः । समूढं सम्मानन्या । असंमृद स्पर्शादिदुष्ट देशं गोचर्मप्रमाण शोधयति । तमावेष्टयति-न्यत्र अमेध्ययुक्तममेध्यं पुरीपादि न लक्ष्यते तमिति शेपः ॥ ९ ॥ परोक्षमधिश्रितस्यानस्यावद्योत्याभ्युक्षणम्॥ परोक्ष भोक्तुरसमक्षमधिश्रित्य पक्कस्यान्नस्याग्निनाऽवद्यो. त्याभ्युक्षणं शङ्कापदमापन्नस्य शुद्धिर्भवति । अनाशङ्कितस्य तु 'त्रीणि देवाः पवित्राणि' इत्युक्तम् ॥ ६ ॥ तथाऽऽपणेयानां च भक्ष्याणाम् ॥ ६ ॥ आपणं वणिनां पण्यस्थानम् | ऋयविक्रयस्थानमित्यर्थः । तत्र भवा आपणेया भक्ष्या मण्डकापूपमतमोदकादयः उत्तरा- पयवासिनः प्रसिद्धाः । तेषामवद्योत्याभ्युक्षणम् । तथान शह:- 'आकरनानामम्युसितानां धृतेनाभिधारितानामम्यवहरणीयानां पुन:- पचनमेव समानम्' इत्यादिना ।। ६१॥ न केवलमवद्योतनाव शौनकरणम् । कि तर्हि ! दातुश्श्र- द्वाऽपि । तां च पुराकल्परूपेण प्रशंमति- भीभत्सवः शुचिकामा हि देवा नाश्रद्वधा- नाय हवि पन्त इति ।। ६२॥

·63 प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः भीभत्सवः आविहिंसन्तः अश्रद्धधानात् पुरुषाद्धविन जुप- न्ते । तस्मानूनं श्रद्धाऽपि शुचिकारणमित्यवगम्यते ॥ १२ ॥ किञ्च- शुचेरश्रद्धधानस्य श्रद्दधानस्य चाशुचेः । मीमांसित्वोभयं देवाः सममनमकल्प- यन् ॥ प्रजापतिस्तु तानाह न समं विषमं हि तत् । हतमश्रद्दधानस्य श्र- द्वापूतं विशिष्यते ॥६३॥ दीर्घकालं मीमांसित्वा विचार्य शुचेरश्रद्दधानस्य अशुचे श्रद्दधानस्य च तयोस्समीकरणे कृते देवान् प्रजापतिरब्रवीत् विषमसमीकरणमेतद्युप्माभिः कृतं कप्टमिति । किं तत्र करणमित्या- ह-हतमश्रद्दधानस्य । तस्मात् श्रद्धापूतमेव विशिष्यते इति ॥ १३ ॥ किच- अथाप्युदाहरन्ति- अश्रद्धा परमः पाप्मा श्रद्धा हि परमं त- पः। तस्मादश्रद्धया दत्तं हविर्नाश्नन्ति देवताः ॥६४॥ श्रद्धा आदरः कौतूहलं आस्तिश्यम् । यस्माद् अव भूता ·बौधायनधर्मस्ने सन्याख्याने. तस्मादश्रद्धया दत्तं नादातव्यमिति शेषः । आह च कृष्णो धनंजयाय- अश्रद्धया हुतं दत्तं तपस्तप्तं कृतं च यत् । असदित्युच्यते पार्थ न च तत्मेत्य नो इह' ॥ ६४ ॥ श्रद्धारहितः पुनः- इष्ट्वा दत्वाऽपि वा मूर्खः स्वर्ग न हि स गच्छति ॥६५॥ मूर्ख इत्युक्तं, कोऽसावित्यत आह- शाविहतचारित्रो यस्स्वाभिप्रायमाश्रितः। शास्त्रातिगः स्मृतो मूर्यो धर्मतन्त्रोप- रोधनादिति ॥६६॥ शङ्का कृत्यारुत्यविवेकशून्यता । तया संशयात् विहतं चा- रित्रमनुधानं यस्य स तथोक्तः । ततश शास्त्रतो निश्चित्य हेयोपादेयो चावेक्ष्य विवेकाभावे स्वाभिप्रायमाश्रित्य यः स्वेच्छा- चारी भवतीत्यर्थः । एतस्मादेव शाखातिगच भवति शास्त्रार्यमतीत्य गच्छति । तञ्चायुक्तम्, यतो भगवद्गीतासूक्तम्- तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थिता ।। इति । एवंविधोयः पुरुषः स मूर्खस्स्मृतः । को हेतुः ! धर्मतन्त्रोप रोधनादिति । धर्मस्य तन्त्रमनुठानं तस्योपरोधो भवति ॥६६॥ अद्धा यया द्रव्याणां शुद्धिहेतुः एवं प्रक्षानमपीत्येतदर्शय- लाह- मगवीता. १७.२८. - 4 ·प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः 65 शाकपुष्पफलमूलौपधीनां तु प्रक्षाळनम् ॥ तुशब्दो विशेपप्रायत्यदर्शनार्थ । तचास्पृश्यप्रदर्शनार्थम् । तत्र चेतद्विधानम् । एतेपा पुन मूत्राशुपहतानामल्पाना त्याग, बहूना तन्मात्रत्याग , शिष्टाना प्रक्षालनमभ्युक्षण वा ॥१७॥ मूत्रपुरीपोपहतस्य शौच वक्त मूत्रपुरीपकरण तावदाह-- शुष्कं तृणमयाज्ञिकं काष्ठं लोष्ट वा तिर- स्कृत्याहोरात्रयोरुदग्दक्षिणामुखः प्रा- वृत्य शिर उच्चरेदवमेहेद्वा॥६॥ अयाज्ञिक शुष्क तणमिति तिरस्कृत्यान्तर्धाय भूमि अह- रुदमखो रात्रों दक्षिणामुख प्राइस शिर उच्चरेदवमेहेद्वा मू- वपुरीपे च । तथा च वसिष्ठ -'भूमिमयज्ञमयेस्तृगेरन्तर्धाय मूत्रपुरीपे कुर्यात्' इति ॥१८॥ मूत्रे मृदाऽद्भिः प्रक्षाळनम् ।। ६९ ॥ कार्यमिति शेष । सरदिति च ।। ६९॥ त्रिः पाणेः॥७०॥ : मृदाऽदि प्रक्षाळनमित्यनुवर्तते । तत्र सव्यस्य सकृत् । उभयोहिहिरिति विनिर्देश कल्प्य ॥७॥ तहत्पुरीपे ।। ७१॥ 9 ·66 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. मृदाऽद्भिः प्रक्षाळनमतिदिश्यते । 'नव पुरीपे च' इति वक्तव्ये 'तद्वत्' इति अतिदेशो विशेषविवक्षया ॥ ७१ ॥ तमाह- पर्यायास्त्रिस्त्रिः पायोः पाणेश्च ॥ ७२ ॥ पायुरपानप्रदेशः । मूत्रे यदुक्तं तेन पुरोपे त्रिरावृत्तेन भवितव्यम् । पूर्व पायोस्सरून मृदातव्या सरुञ्च पाणे । एवं त्रिरावर्तते । तत्रैवं मानवम्-- एका लिङ्गे गुदे तिस्रः तथैकस्मिन् करे दश । उभयोस्सप्त दातव्या मृदश्शुद्धिमभीप्सता ॥ इति । तथाऽपरं वासिष्ठमतम्- एका लिट्टे तिस्रो वाम उमाभ्यां द्वे च मृत्तिके । पञ्चापाने दशैकस्मिनुभयोस्सप्त मृतिकाः ॥ इति ॥ दक्षस्तु मृत्तिकापरिमाणमुपदिशति- अप्रियतिमात्रा तु प्रथमा मृत्तिका स्मृता। द्वितीया च तृतीया च तदर्धार्या प्रकीर्तिता ।।' तत्र विरुदेषु विकल्पः, अविरन्देषु समृभयो द्रष्टव्यः । 'मला- पकपणेऽमेध्यस्य' इत्येतत्तु सर्वत्र सममित्युच्यते ॥ ७२ ।। मूत्रवद्रेतस उत्सर्गे । ७३ ॥ शुग्नस्योत्सर्गे मूत्रवच्छौनर ॥ ७ ॥ नीवी वित्नस्य परिधायाप उपस्पृशेत् । पा.घ.६.१८.

·67 प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः आतै तृणं गोमयं भूमि वा समुपस्पृ- शेत् ॥ ७४ ॥ परिहितस्य वाससो बन्धो नीवी । अपामुपस्पर्शन प्र- शाळनम् । वा सम्भवापेक्षो विकल्प || ७४ ॥ नाभेरधरस्पर्शनं कर्मयुक्तो वर्जयेत् ॥ देवपितृसयुक्त कर्म कुर्वाण इत्यर्थ ॥ ७५ ॥ तत्र कारणमाह- ऊर्ध्वं वै पुरुषस्य नाभ्यै मेध्यमवाचीनम मेध्यमिति श्रुतिः। द्राणामार्याधिष्ठि- तानामर्धमासि मासि वा वपनमार्यव- दाचमनकल्पः ॥ ७६ ॥ 'शूद्र कल्पः प्रयोग । 'आसीनस्थित्वा' इत्यादि । एव च 'स्त्रीशूद्रो तुं सकत्' इत्येत नार्याधिष्ठितशूद्रविषय द्रष्टव्यम् । ननु सर्व एव शूद्रा आर्याधिष्ठिता । तथा च वक्ष्यति । स्तु पूर्वेपा परिचयों करोति' इति । सत्यम्-तथाऽपि परिचर्या- समतिक्रमसम्भाव्यते । सन्ति हि केचिच्छूद्रा स्वतन्त्रा एव शि. रूपनीविनश्च, तस्मादनवद्यम् । यहा–आर्यो ब्राह्मणोऽभिप्रेतो न क्षत्रियवेश्यौ, तत्रेतत्स्यात् । आर्यवदिति पतिप्रत्ययेनाचमन- धर्माणा मर्वेपामतिदेशे सत्युपवीतादीनामपि प्राप्तिस्स्यात् । नेत्याह- त्रैवर्णिकप्रधानत्वादुपनयनस्य, तत्मयुक्तलाञ्चोपवीतस्य, न शूदस्य ·68 - - बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. माप्तिः । तस्मादुपवीतादिवनितस्यातिदेशोऽयम् ।। ७६ ।। वर्णधर्मप्रसङ्गादिदमन्यदुच्यते मा भूतत्साधारणमिति- वैश्यः कुसीदमुपजीवेत् ॥ ७ ॥ कुसीदो वृद्धयर्थ द्रव्यस्य प्रयोगः ॥ ७७ ॥ तं विस्तारयति- पञ्चविंशतिस्त्वेव पञ्चमापकी स्यात् ॥७॥ मापो नाम कर्षापण । 'विशो भाग' पणस्य परिकीर्तितः' इति स्मृत्यन्तरदर्शनात् । पञ्चविशतिसहयाना कपिणाना प्रतिमासं पञ्च मापा वृद्धिरित्यर्थः ॥ ७८ ॥ अत्र यः परेणोपयोजितं द्रव्यं पूर्वसूत्रोक्तपरिमाणात् भूयस्यै वृद्धयै प्रयच्छति । तमधिरत्याह-- अथाप्युदाहरन्ति- यस्समर्घमृणं गृह्य महाधैं सम्प्रयोजयेत् । सवै वाधुपिको नाम ब्रह्मवादिपु गर्हितः।। च ब्रह्महत्यां च तुलया समतो- लयत् । अतिष्ठभ्रूणहा कोटयां वाधु- पिस्समकम्पतेति ॥ ७९ ॥ अयमों द्वितीयेन यच्छन्देन सभ्यते । तत्र निन्दा नपा- ·69 प्रथमप्रश्ने पञ्चमोध्याय दिपु गर्हित इत्यादि । योय वीप्सा' ब्राह्मणादन्यैपा निषेध द्रष्टव्य ॥ ७९ ॥ गोरक्षकान् वाणिजकान् तथा कारुकुशी- लवान् । प्रेप्यान वाधुपिकांश्चैव विमान शूद्रवदाचरेत् ॥ ८ ॥ गोरक्षकान् विमानधीतवेदामपि । एतेन क्षत्रियवैश्यावपि व्या ख्यातौ । शूद्रवदाचरेत् । गोरक्षकादिब्राह्मणहिसायामपि ब्रह्मह- त्या भवत्येव । सालिशपथे तावत्-- सत्येन शापयेद्विमं क्षत्रिय वाहनायुधेः । गोवीजकाञ्चनर्वैश्यं शूद्र सवस्तु पातकैः ॥ इति ॥ तथा दिव्येऽपि 'अग्निं जल वा शूद्रस्य' इति ॥ ८ ॥ वृद्धिप्रयोगे तु स्वयमेव वक्ष्यति- कामं तु परिलुप्तकृत्याय कदर्याय नास्ति- काय पापीयसे पूर्वी दद्याताम् ॥ ८ ॥ परिलुप्तकृत्यो विच्छिन्नाचार । कदर्यः मत्यपि द्रव्ये द्रव्या- जनस्वभाव । नास्तिको वेदब्राह्मणनिन्दक । पापीयान् शूद्र । एतेभ्यो यथाकाम भृयस्य वृद्धथै पूजा ताम् । य पुनस्स्मृतिषु गाह्मणस्य वार्धप्यप्रतिषेधस्स कृतकृत्य. विपयो द्रष्टव्य ॥ ८१ ॥ अयं मधीयसा मनु ८.११३ वो ब्राह्मणक्षत्रियो दद्या- ·70 वौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, परिलुप्तकृत्यप्रमझादन्यदुच्यते-- अयज्ञेनाविवाहेन चेदस्योत्सादने न च । कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणाति- क्रमेण च ॥ २॥ विवाहश्शास्त्रलक्षणमायापरिग्रहलाभः । वेदस्योत्सादनमनध्य- यनम् । कि पुनस्मृतिषु । बाह्मणातिक्रमं तु शातातप आह-- अत्यासन्नमधीयानं ब्राह्मणं यस्त्वतिक्रमेत् । भोजनाचैव दानाच दहत्यासप्तमं कुलम् ॥ इति ।। कुलान्युत्सृष्टान्यपि निकृष्टतां यान्तीत्यर्थः ॥ २ ॥ इदानी मूर्खयाह्मणातिकमे दोषो नास्तीत्याह- ब्राह्मणातिक्रमो नास्ति मूर्खे मन्त्रविजिते। ज्वलन्तमग्निमुत्सृज्य न हि भस्मनि हूयते ॥ ८३॥ मूर्खलक्षणमुक्त 'शास्त्रातिगरस्मृतो मूर्ख) इत्यत्र । तथा च वसिष्ठः- यस्य चव गृहे मूसों दूरे च म्याद्रहुश्रुतः। वहश्रुताय दातव्यं मू नास्ति व्यतिक्रमः ॥ इति ॥४: गोभिरश्वेश्च यानैश्च कृप्या राजोपसेवया । बा.धा...

·प्रथम प्रश्न पञ्चमोऽध्यायः 71 कुलान्यकुलतां यान्ति यानि हीनानि ' मन्त्रतः॥ मन्त्रतस्तु समृहानि कुला- न्यल्पधनान्यपि। कुलंगड्डयां च गच्छ- न्ति कर्पन्ति च महद्यशः॥८४ ॥ गोभिरश्वैश्चेत्यत्र संव्यवहारेणेत्यध्याहार्यम् ।। ८४ ॥ अधुना नानाविधानां पुरुषार्थानां परस्परविरोधं दर्शयित्वा हेयो- पादयविवेकायाह- वेदः कृपिविनाशाय कृपिर्वेदविनाशिनी । शक्तिमानुअयं कुर्यादशक्तस्तु कृषि त्य- जेत् ॥ ५॥ रुपिग्रहणं वेदतदर्थज्ञानविरोधिप्रदर्शनार्थम् । आह च मनु'- सर्वान् परित्यजेदान् स्वाध्यायस्य विरोधिनः ॥ इति ।। वेदोत्सादनप्रसङ्गादिदमन्यदुच्यते- न वै देवान् पीवरोऽसंयतात्मा रोरूयमाणः ककुदी समश्नुते । चलत्तुन्दी रभसः कामवादी कशास इत्यणवस्तत्र यान्ति ॥६॥ पीवरोऽतिपान परमासेन स्वमासं वर्धयन । आह म मनु - मनु, ४-१५ . - .

·72 बोधायनधर्मसूत्रे सवास्याने, समांसं मरमासेन यो वर्धयितुमिच्छति । अनभ्यन्य पितृन देवान्न ततोऽन्योऽस्त्यपुण्यकृत् ।। इति ।। प्यायतेवृद्धिरण औणादिर वरच्प्रत्यय । असंयतात्मा अस- यतबुद्धि निपिद्धर्माभिमुखी निरोद्धुमक्षम इत्यर्थ । रोख्यमाणः रोतेशव्दकमण क्रियासमभिव्याहारे यड्प्रत्ययो द्रष्टव्य | नर- गानप्रिय गान्धर्वादिप्पामक्तमना इत्यर्थ । ककुदी ककुद्मान् स च वलीवर्द, तदुपजीवीत्यर्थ । चलंत्तुन्दी चरत प्राणिनो यस्तु निम्ति प्राणियातर' इति यावत् । यो वा चरत्तुन्दी स चलत्तुन्दीत्युदाहृत । उदरपूरणपरायण । रभसस्तीक्ष्णो वाका. यकर्मभि द्रो गरी च | कामवादी यथेष्टवादी निर्विशवमस- दिग्ध न यो भापते । शास रशान् दुर्वानशक्तानस्यति नाधते इति रशास । इतिशन प्रसारवनन । अण क्षुल्ला क्षुद्रा इत्यर्थ । एते देवान्न समनुषते । कि तर्हि पुर्वन्ति। सर यान्ति यत्र जाता इन परिभ्रमन्तीत्यर्थ ॥८६॥ अमयतात्मेत्युक्त, तनापवादमाह- यद्यौवने चरति विश्वमेण सद्वाऽसदा यादृशं वा यदा वा । उत्तरे चेदयसि साधुवृत्त- स्तदेवास्य भवति नेतराणि ॥ ८७ ।। उत्तरं पय पञ्चाशद्वर्षा , एताम्य उध्वंम् । आचाभिमत वा 'उनपटेश्च वर्षेभ्यो दाम्यश्च मासेम्य । एतस्मादग्यिोव- नम् । समाऽमति विहिनप्रतिपिद्धोमयाभाय । यादृशं पेति प्रका. रानियम । पदा वेति पागनियम अयमत्रार्थ - पोरनोडत ·, . प्रय मप्रश्ने पञ्चमोभ्यायः 78 पुरुषो व्यामोहात्पूर्वस्मिन् वयसि साध्वसाधु वाऽत्यन्तनिकृष्टमपि क- मपद्धती आचरति, स चेदुत्तरस्मिन् वयसि साधुवृत्तः कल्या- णाचारो भवति प्रतिपिद्धं परिहाप्य स्वविहितमनुतिष्ठति तदेव तस्यवास्य फलं भवति नेतराणि दुष्कतानि पूर्ववयोऽनुष्ठितानि । अनेन च प्रायश्चित्ताल्पत्वं ख्यापितम् । न पुनरकरणमेव प्रा- यश्चित्तस्य ॥ ८७॥ तदाह- शोचेत मनसा नित्यं दुष्कृतान्यनुचिन्त- यत् । तपस्वी चाममादी च ततः पापा- त्प्रमुच्यते ॥८॥ इत्यंशोचेन शोचेत मनसा-अहो कष्टं मया स्तं, विहां कामचारमदीर्घदर्शिनं, का मे गतिः का मे त्राणभूमिरिति, अत उर्ध्व ईदृशं कर्म न करिष्यामीति दुष्कृतान्यनुचिन्तयन् अनुस्मरन्नित्यर्थः । तपस्वी रुच्दादिकत् । अममादी पापस्य कर्मणः पुनरसेविता । तस्माद्यौवनस्तापापात् प्रमुच्यते नैतत्कु- या पुनरिति निवृत्त्या पूयते तत इति । तथा च पसिठः- ख्यापनेनानुतापेन तपसाऽध्ययनेन च । पापकृन्मुच्यते पापादानाद्वाऽपि प्रमुच्यते ॥ इति ॥८८ स्थाविरे मुवृत्तस्य पुरुषस्य यौवने विभ्रमरतानि पापानि दोपांशाल्पादनस्पता न छमन्ते इत्युक्तम्, तत्प्रसङ्गादिदमन्य- दनाशनीयमुच्यते- - 10 ·बोधायनमसूत्रे सव्याख्याने. स्पृशन्ति विन्दवः पादौ य आचामयतः प- रान् । न तैरुच्छिष्टभावस्यात्तुल्यास्ते भू- मिगैस्सहेति ॥८९ ॥१०॥ भूमौ पतिताः पुनरुत्थाय विन्दवः परानाचामयतः पादौ स्पृशन्ति ते पुरुष नोच्छिष्टं कुर्वन्ति भूमिगैस्तुल्या इत्यनिधा- नात् अन्यत्रापि भूमिगतजलमदोपमिति गम्यते । पादग्रहणा- दन्यत्रोच्छिमावो भवत्येव ॥ ८९ ॥१०॥ स्पर्शनिमित्ताशौचमभिधायाधुना तदभावेऽप्याशौचप्रतिपिपादयि- पयाऽऽह- सपिण्डेप्वादशाहमाशौचमिति जननमर- णयोरधिकृत्य वदत्य॒त्विग्दीक्षितब्रह्मचा- रिवर्जम् ॥ ९॥ समानः पिण्डो येषां ते सपिण्डाः तेषु स्मृतिशास्त्रकारिणां यद्दशाहाशौचवचनं तदेव जननं मरणं चाधिरत्य वदति । न सर्व त्र्यहाद्याशीचवचनमपि । तथा च स्मृत्यन्तरे यदाशौचवचनम् 'जननेऽप्येवमेव स्यात्" इति तद्दशाहत्येवातिदेशकामिनि मन्तव्यम्॥ आशौचे सति सम्माप्ते दानादिर्न विधीयते । तथा च वृद्धमनुः- उभयत्र दशाहानि कुलस्पानं न भुज्यते । दानं प्रतिग्रहो होमः स्वाध्यायश्च निवर्तते ॥ गी. थ.१४.१४.

·प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः
78
कुमारजन्मदिवसमेक कुर्यात्सतिग्रहम् ।
आयान्ति देवपितर तन सम्बोधयन्ति च ॥
तस्मात्तदिवस पुण्य पितृवशविवर्धनम् ॥ इति ।।
ब्राह्मणविषयमेतद्दशाहाशौचवचनम् । क्षत्रियादीना तु एकादशा-
हादिः ॥ ९ ॥
अथ सपिण्डता---
सपिण्डता त्वासप्तमात्सपिण्डेपु॥ ९ ॥
न निवर्तत इति शेष । तत्त्वात्मानमधिकृत्य प्रागूर्व च
पटु पुस्सु भवति । तत्सन्ततिषु च उभयतोऽपि सप्तमे निवर्त-
ते । सपिण्डस्य सक्षेपोक्तिरेपा, विस्तरस्तु वक्ष्यते । अपि च
प्रपितामह ' इत्यत्र । ननु त्रिपुरुषमेव सापिण्ड्य सम्भाव्यते,
पितृपितामहप्रपितामहाना पिण्डदानवचनात् । उच्यते-पित्रादिपु
त्रिषु जीवत्स्वेव येम्य पिता ददाति तेभ्यस्तत पुत्रो ददाति
परेभ्य त्रिभ्य पिण्डदान सम्भाव्यते, अत उपपद्यते सप्तमे
निवृत्तिरिति ॥ ९१ ॥
साम्प्रत म्रियमाणवयोऽवस्याविशेषापेक्षयाऽऽशौचमाह-
आ सप्तमासादा दन्तजननादोदकोपस्पर्श-
नम् ॥ १२ ॥
सप्तममासादग्दिन्तनननाद्वा तेषु मृतेषु उदकोपस्पर्शनं स्ना.
नमात्रमेव सपिण्डानाम् । यत्तु तस्मिन्नत्यावेकाहाशौच तेन सहा-
स्य विकल्प ॥ ९३ ॥

·76 वोपायनधर्मसूने सन्याख्याने. किञ्च- पिण्डोदकक्रिया प्रेते नात्रिवर्षे विधीयते । आदन्तजननादाऽपि दहनं च न कार- येत् ॥ ९३ ॥ तृतीयवर्पमप्रविष्टस्यानातदन्तस्य वा पिण्डोदकक्रिया न क- तव्या । दहन च, अवध्योः द्वयोः स्नेहापेक्षया विकल्पः । नात्रिवर्पस्य कर्तव्या बान्धवैरुदकक्रिया । जातदन्तस्य वा कुर्यात्नाम्नि वाऽपि कृते सति ॥ तथा- नास्य कार्योऽग्निसंस्कारः नापि कार्योदकक्रिया। इति ॥ ९३ ॥ स्त्रीपु मृतासु कयमित्याह- अप्रत्नासु च कन्यासु प्रनास्वेके ह कुर्वते । लोकसङ्ग्रहणाय हि तदमन्त्रास्त्रियो मताः ॥ १४॥ अमत्तास्वित्यत्र न पिण्डोदकक्रियेत्यनुवर्तते । प्रत्तास्वेके हकुर्वते इति पितृसपिण्डाभिप्रायमेतत् । तत्रायं हेतुः-लोकस- महणायें होति । लोकसङ्गणं महाननवशीकारः | तस्मात्प्रता- मु विकल्पः । आह च याज्ञवलयः- मनु. ५-६९-७..

·प्रथम प्रश्न पंचमोऽध्यायः. 77 -- 2 3 कामोदकं सखिमत्तास्वतीयश्वशुरार्विनाम् । ॥ इति ।। पितृसपिण्डानां पुनरूढानां कुर्वीरन्नेव । तथा च वसिष्ठः- 'प्रत्तानामितरे कुर्वीरन् ताश्च तेपाम इति । ऊढानां च अ- नूदानां च अमन्त्रिकैवोदकक्रिया । आह च मनुः- अमन्त्रिका तु कार्ययं स्त्रीणामादशेषतः । संस्कारार्थ शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम् ॥इति ॥१४॥ द्रव्यसाध्यत्वात् पिण्डदानादेर्मतस्य रिक्थं लब्ध्या पिण्डदाना- दिकं कुर्यादिति विवेक्तुं सपिण्डसकुल्यविवेकार्य तावदाह- अपि च प्रपितामहः पितामहः पिता स्व- यं सोदर्या भ्रातरः सवर्णायाः पुत्रः पौत्रः प्रपौत्रस्तत्पुत्रवर्ग तेपां च पुत्र- पौत्रमविभक्तदायं सपिण्डानाचक्षते ॥ सापिण्ड्य एव किचिद्वक्तव्योऽस्तीति मत्वाऽञापित्याह । उ- तस्यैव विस्तारोऽयम् । प्रपितामह इत्यादि । परिभाषा चैपा द्रष्टव्या ॥९॥ विभक्तदायानपि सकुल्यानाचक्षते ॥१६॥ एषा परिभाषा वे । विभक्ताविभक्तशळी व्यत्यस्तो कार्यो। एतदुक्तं भवति-सम्बन्धविशेपनाने सति सपिण्डा उच्यन्ते । दसि. ४.१९.

·78 योपायनधर्मसूने सन्याख्याने. सम्बन्धमात्रज्ञाने सकुल्या । अतश्च सकुल्या अपि सपिण्डकु- ल्या एव, दयपरिग्रहे तु विशेषो नास्ति ॥ ९६ ॥ तदाह-- असत्स्वन्येषु तगामी ह्यर्थो भवति ॥ ९७॥ अन्येप्चौरसादिपु पुत्रेषु तहामी ह्यों भवति ॥९७ ॥ सपिण्डाभावे सकुल्यः ॥९८॥ ऋज्वेतत् ।। ९८॥ तदभावे पिताऽऽचार्योऽन्तेवास्य॒त्विग्वा ह- रेत् ॥ ९९ ॥ वागडे विशल्पार्थ । स न व्यवस्थया । सा च पू. भावे उत्तरोत्तर इति । पिता पितृस्थानीय । अनेन पुत्र- स्थानीयोपि लक्ष्यते । स च दाहादिसंस्कारादिवर्ता । न वसिष्ठ -'सपिण्डा पुत्रस्थानीया वा तस्य धन विभनेरन्" इति । इतरथा सकुल्याभाव पिता गृहीयादित्युक्ते पूर्वापरवि- रोधस्स्यात् । तस्मात् पितृशब्डेन पितृस्थानीय पुनस्थानीयो गृहीतव्य ॥ ९९ ॥ तदभावे राजा सत्स्वं त्रैविद्यवृद्धेभ्यः संप्र- यच्छते ॥ १० ॥ मदिति ब्राह्मण प्रतिनिर्दिशति । इतरवर्णस्व तु सर्वाभावे रानेवाददीत ॥ १०॥ तथा .. पसि. १७-८१.

·प्रथमप्रश्ने पचमोऽध्याय 79 न त्वेव कदाचित्स्वयं राजा ब्राह्मणस्वमा- ददीत ॥ ११३॥ अस्मिन् पक्षे परकीयमतेन दोपमाह- अथाप्युदाहरन्ति- ब्रह्मस्वं पुत्रपौत्रघ्नं विपमेकाकिनं हरेत् । न विषं विपमित्याहुर्ब्रह्मस्वं विषमुच्यते॥ तस्माद्राजा ब्राह्मणस्वं नाददीत परमं ह्येतद्विपं यहाह्मणस्वमिति ।। १०२॥ रानग्रहणमुपलक्षणार्थ, अन्यो वा ब्राह्मणस्व नाददीत । न विष विपमित्याहुब्रह्मस्वं विषमुन्यते । इयास्तु विशेष । ब्रह्मस्वं पुत्रपौत्रन्न विपमेकाकिन हरेत् ॥ १०२ ॥ प्रसकानुप्रसक्त परिसमाप्याधुना प्रकृतमुच्यते- जननमरणयोस्सन्निपाते समानो दश- रात्रः ।। १०३ ॥ सन्निपातस्समवाय । अन्यतरेण निमित्तेन दशाहे वर्तमाने इतरस्यापि निमित्तस्य तत्रान्त पात । तथाचेत् पूर्वाशौचप्रयुक्त- तन्त्रमध्यपातिवादितरं प्रसनति । न पृथग्दशरात्र प्रयते इत्य- भिप्राय । एव त्र्यहादिप्वपि । तत्र भूयसा सह अल्पीयो गच्छति न त्वरुपोयसा भूय । प्रेक्षितप्रयुक्तिसान्निध्याभावात् ।

·80 वोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. तत्र सनातीयस्यैव प्रसङ्ग इति केचित् । तथाच गौतमः-'तज्मा- तीयमेव तच्चेदन्तः पुनरापतेच्छेपेण शुद्धचरन् । इत्युक्तवान् तस्माजनने जननं मरणे मरणमिति निवेशसिद्धो भवति । आ- चार्यस्त्वनादृत्य तच्छन्दं जननमरणयोरिति वदन् विनातीयस्यापि प्रसङ्गं मन्यते ॥ १०३ ॥ तत्र विशेपमाह- अथ यदि दशरात्रात्सन्निपतेयुराद्यं दशरा- प्रमाशौचमा नवमादिवसात् ॥१०॥ अत्र हि विधो यदि दशरात्रे वर्तमाने दशमादिवसादक दशाहनिराबादयो वा निपतेयुः तदा मकान्तस्य शेपेणैव शुद्धिर्भवतीत्यर्थः । दशमे चेदहनि सन्निपतेयुरन्यदाशीचं क. ल्प्यम् । तच्च गौतमवचनात् । स आह--'रात्रिशेष द्वाभ्याम प्रभाते तिसृभिः" इति । प्रभाते प्रण भाते दशमस्य उ. पःप्रभृति उदयादाक् परिपात इत्यभिप्रायः । उदिते तु यथा प्राप्तमेव ॥ १०३ ॥ जननमरणयोरित्युक्तं, तत्र निर्देशक्रमेण जनने तावद्विशेप उच्यते-- जनने तावन्मातापित्रोदशाहमाशौचम् ॥ यदि सर्वसपिण्डा वृत्तवन्तो भवेयुः तदा मातापित्रोरेल दशा. हाशोचम् ।। १०५॥ 1१६-४, १४-७८.

·प्रथमप्रश्न पञ्चमोऽध्यायः 81 अपि चेत्पिता वृत्तवान् तत्राह- मातुरित्येके तत्परिहरणात् ॥ १०६ ॥ यस्मात्प्रसूतिका लोक परिहरति तस्मात् तस्या एव जनना- शौच न जनकस्येति ॥ १०६ ।। पितुरित्यपरे शुक्ल प्राधान्यात् ॥ १०७ ॥ न हि शुक्लमन्तरेण भवन्तीति ॥ १०७॥ ननु क्षेत्रमन्तरेणापि प्रना न भवन्तीत्याशङ्कयाह- अयोनिजा द्यपि पुत्राश्श्रूयन्ते ।। १०८ ।। अगस्त्यवसिछादय । तथा हि-मित्रावरुणयोर्दीक्षितयोरू- वंशीमप्सरस दृष्ट्वा वासनीवरे करशे रेतो न्यपतत् । ततोऽग- स्त्यवसिष्ठावजायेतामिति । तदेतदचाऽम्युक्तम्- उतासि मैत्रावरुणो वसिष्टो वेश्या ब्रह्मन्मनसोधिजातः । द्रप्स स्कन्न ब्रह्मणा दैव्येन विश्वेदेवाः पुष्करे त्वाददन्त ॥ इति ॥१८॥ अतस्स्वमतमेवोपसहरति- मातापित्रोरेव तु संसर्गसामान्यात् ॥१०९ ससर्गः सम्बन्ध प्रजोत्पत्त्युपायभूत । स चोभयोस्समान यस्मात् ।। १०९॥ ऋक्स ७-३३-११ 11 ·82 योधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. अधुना क्रमप्राप्ते मरणे सत्युदकक्रियाप्रयोगऋप्तिरुच्यते- मरणे तु यथावालं पुरस्कृत्य यज्ञोपवीता- न्यपसव्यानि कृत्वा तीर्थमवतीर्य सक- सकृत त्रिनिमज्ज्योन्मज्ज्योतीर्याचम्य- तत्प्रत्ययमुदकमासिच्यात एवोत्तीर्याच- म्यगृहहार्यङ्गारमुदकमिति संस्पृश्या- क्षारलवणाशिनो दशाहं कटमासीरन् । यथावालं योयो बालस्तंतं पुरस्कृत्य कनिष्ठप्रथमा इति यावत् । अपसव्यानि अप्रदक्षिणानि प्राचीनावीतानि कृत्वा । कथं यज्ञोपवीतानि भवन्ति चेत् ! भूतगत्येति चूमः । अन्यत्रापि प्रेतकत्येप्वेवमेव भवितव्यम् । समृद्हणं प्रतिनिमज्जनोन्मजनं उत्तीर्योत्तीत्यर्थः । तत्मत्ययं प्रेतप्रत्ययं प्रेतं प्रत्याय्य प्रेतस्य नामग्रहणपूर्वकं उद्देशं कृत्वेत्यर्थः । प्रत्ययमित्याभीक्ष्ण्ये णमुल्मत्य- यो द्रष्टव्यः । ग्रहप्रवेशावस्थायां पुनर्गृहद्वारे अगारे अङ्गारमु- दकं च संस्पृश्य बालपुरस्सराः गृहं प्रविशेयुः । इतिश- ब्देन प्रकारवाचिना स्मृत्यन्तरेणोक्तं समुच्चिनोति । एवं हि याज्ञवल्क्य आह- आचम्यानधादिसलिलं गोमयं गौरसर्षपान् । विदश्य निम्बपत्राणि गृहान् वालपुरस्सराः ॥ पविशेयुस्समालभ्य कृत्वाऽश्मनि पदं शनैः ॥ इति ॥ *३-१३-१४, ·प्रयमप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः. 88 ततः प्रभृति दशाहमक्षारलवणाशिनो भवेयुः । यावदाशीचं कटे तृणमस्तरे आसीरन् उपविशेयुः । पिण्डदानमपि प्रतिदि- वसं कार्यम् ॥ ११ ॥ एकादश्यां द्वादश्यां वा श्राद्धकर्म ॥११॥ कुर्वीतेति शेषः । योऽप्ययमेकोद्दिष्टादेः ज्योतिश्शास्त्रे कालो विहितः । सोऽनिष्क्रान्ततत्कालस्य वेदितव्यः ॥ १११ ॥ शेपक्रियायां लोकोऽनुरोद्धव्यः॥ ११२ ॥ अत्रापि प्रेतस्य शेपक्रियायाः कर्तव्यायाः लोको महामनः अनुरोद्धव्यः । ननप्रच्छादनश्राद्धं दाहादिषु । अत्रापि न केवलं दाहक्रियायामेव । तत्र हि वहुशव्दे उदकमुक्तं यच्चातः स्त्रिय आहुस्तत्कुर्वन्ति " इति । तथाऽन्यरप्युक्तं 'स्त्रीम्यस्सर्ववर्णेभ्यश्च धर्मशेषान् प्रतीयात् । इति ॥ ११२ ॥ साम्प्रतं सपिण्डाशीचं कर्तव्यम् । तत्र तावत्समानोदकाशोच- मुच्यते- अत्राप्यसपिण्डेषु यथाऽऽसत्रं त्रिरात्रमहो- रात्रमेकाहमिति कुर्वीत ।। ११३ ।। इतिकरणात् सद्यश्शीचम् । अहोरात्रशब्देन पक्षिण्युपक्षिप्ता । वृत्तस्वाध्यायापेक्षश्चायं विकरुप. । वृत्तनिमित्तानि चाध्ययनविज्ञानानि कर्माणीति द्वचैकगुणनिर्गुणानां व्युत्क्रमणते पक्षा मान्ति ॥११३॥ 1ो पिन, 1.५.१५ भार, प..११.१५ ·84 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, आचार्योपाध्यायतत्पुत्रेषु त्रिरात्रं पक्षिण्ये- काहम् ॥ ११४ ॥ आचार्ये प्रेते त्रिरात्रम् । उपाध्याये पक्षिणी । तयोः पुत्रेप्पेकाहम् ॥ ११४ ॥ ऋत्विजां च ॥ ११५॥ चशब्दाद्याज्यस्य च त्रिरात्रमृत्विजां च ॥ ११५ ॥ शिष्यसतीर्थसब्रह्मचारिपु त्रिरात्रमहोरात्र- मेकाहमिति कुर्वीत ॥ ११६ ॥ अत्रापि त्रिरात्रमहोरात्रं पक्षिणीति । तीर्थशब्देन गुरुरुच्यते समानो गुरुर्यस्येति विग्रह । ब्रह्मचारी सहाध्यायी । एषु मृतेषु यथोक्तं त्रिरात्रादिभवति ॥ ११६ ॥ गर्भस्रावे गर्भमाससम्मिता रात्रयः स्त्री- णाम् ॥ ११७॥ त्रिमासे गर्भस्मृतो भवति यदि तावन्त्यहोरात्राणि । एवं चतु. ट्वादिष्वपि । स्त्रीग्रहणात् जननादर्वाक् वृत्ते न पुरुपस्याशी- चम् ॥ ११७॥ परशवोपस्पर्शनेऽनभिसन्धिपूर्वं सचेलोऽपः स्पृष्ट्वा सद्यश्शुद्धो भवति ।। ११ ॥

·85 प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्याय परशव अप्सपिण्डशव । कथम् ? असवर्णशवस्पर्शने वहने चोभयत्राशौचान्तरविधानात् । अभिसन्धि काम , तदभावोऽनभि- सन्धि अपा सर्शनमवगाहनम् । तत्सद्य एव कुर्वीत न विलम्बयेत् ।। अभिसन्धिपूर्वं त्रिरात्रम् ॥ ११९ ॥ अनन्तरोक्तविषय एव ॥ ११९ ॥ ऋतुमत्यां च ॥ १२० ॥ मतुमती रजस्वला | तत्पर्शे अभिसन्धिरनभिसन्धिरिति वि- भागो न भवेदिति चशब्दस्तत्स्पृष्टिन्यायानुकर्षणार्थ । आह च मनु - दिवाकीय॑मुदक्या च पतित सूतकी तथा । शव तत्स्पृष्टिनं चैव स्पृष्ट्वा स्लानेन शुद्धयति' ॥ इति ।। दिवाकीर्त्यस्तु चण्डाल । अत्राय विशपे -अबुद्धिपूर्व सस्पर्शे द्वयोरस्नान, बुद्धिपूर्व तु त्रयणामिति केचित् ॥ १२० ॥ यस्ततो जायते सोऽशिशस्त इति व्याख्या- तान्यस्यै व्रतानि ॥ १२१ ॥ इत्यादिना 'प्रनाये गोपीयाय" इत्येवमन्तने बाल- णवास्येन रजस्वाया व्रतान्युक्तानि । तानि तया पारनीयानी. त्यर्थ । तथा च वसिष्ठः -'त्रिरात्र रनसलाऽशुद्धिर्भवेत् । इत्येवमा- दिना प्रपक्षितवान् ॥ १२१ ॥ मनु. ५.४५. ' - 2 यस्तत बासि...

·86 बोधायनधर्मस्ने सव्याख्याने वेदविक्रयिणं यूपं पतितं चितिमेव च । स्पृष्ट्वा समाचरेत्स्नानं श्वानं चण्डालमे- व च ॥ १२२ ॥ हिरण्यादिग्रहणपूर्वकं वेदप्रदानं विक्रयः लक्षणया । चिति- यूपयोस्त्वप्रवृत्तप्रायोपस्पर्शनम् । पतितग्रहणमुपपातकानामप्युपलक्ष- णम् । श्वग्रहणं च सृगालादीनां, चण्डालग्रहणं प्रतिलोमानाम् । ब्राह्मणस्य व्रणद्वारे पूयशोणितसम्भवे । क्रिमिरुत्पद्यते तत्र प्रायश्चित्तं कथंभवेत्॥ गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधिसर्पिः कुशोद- कम् । व्यहं स्नात्वा च पीत्वा च कि- मिदष्टः शुचिर्भवेत् ॥ १२३ ॥ नेतत्क्रिमिदंशनमात्रे चोद्यते । क्व तर्हि ! स्वशरीरोत्पन्नक्रिमिदं- शे । इतरथा प्रश्नोत्तरानुपपत्तेः । यहा व्रणहारे क्रिमीणा- मुत्पत्तिमात्रे एतत्मायश्चित्तम् । न दशने ॥ १२३ ॥ शुनोपहतस्सचेलोऽवगाहेत ।। १२४ ॥ शुनोपहतः शुना स्पृष्टः नाभेरूज़मिति शेषः ॥ १२४ ।। अथ वाऽऽह--- प्रक्षाल्य वा तं देशमग्निना संस्पृश्य पुनः प्रक्षाल्य पादौ चाचम्य प्रयतो भवति॥ -

·प्रथमप्रश्न पञ्चमोऽध्यायः,
87
किमत्र प्रायश्चित्तामिदं भवति? स्नानाशक्तो पादो प्रक्षाळ्य
पुनराचामेदिति सम्बन्धः ॥ १२५ ॥
शुना दष्टस्य कथमित्याह-
अथाप्युदाहरन्ति-
शुना दष्टस्तु यो विप्रो नदी गत्वा समुद्र-
गाम् । प्राणायामशतं कृत्वा घृतं प्रा-
श्य विशुद्धयति ॥ सुवर्णरजताभ्यां वा
गवां शृङ्गोदकेन वा । नवैश्व कलशै-
स्स्नात्वा सद्य एव शुचिर्भवेत् ॥१२६॥
॥ ११ ॥
श्वाधिकारे पुनः श्वग्रहणं श्वापदादीनां प्रदर्शनार्थम् । नदी
गत्वा स्नात्वा चेनि शेष. । सुवर्णरजतेति । इदमपि शुना
दष्टस्यैव । कनकरजतनिर्मितेन पात्रेण वा मृण्मयी कलशे. स्नान
एकः कल्प' । गवां शृङ्गोदकेन नवेश्च कलशैरित्यपर. ॥१२६॥
एवं तावत्प्राणिविशेपेर्दष्टस्य प्रायश्चित्तमुक्तम् । अयेदानी
प्राणिविशेषे भक्षणं प्रतिपेधति-
अभक्ष्याः पशवो ग्राम्याः ॥ १२७ ॥
सप्त ग्राम्याः पशव गोश्वानाविकपुरुषाश्च गर्दमश्च उष्ट्रस्स-
तमोऽश्वमुहके युवते ॥ १२७ ॥

·काका 88 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, कव्यादाइशकुनयश्च ॥ १२८ ॥ क्रव्य मास तददन्तीति क्रव्यादा । शकुनय शकुन्ता वा ग्राम्यानुवर्षणार्थश्रकार । एतेषा भक्ष्यत्वेन कामत प्राप्ताना प्रतिषेध । तथा च श्रुति --' स होवाच किं मेऽन्न भविष्यतीति' इति मुख्यप्राणेन पृटे ऊचु 'यत्किञ्चिदिदमाश्वभ्य आशकुनिभ्य इति होच " इति । आह च मनु - माणस्यानमिद सर्व प्रजापतिरकल्पयत् ॥ इति ॥ अतस्सर्वमिद भक्ष्यत्वेन प्राप्त तन्निवारणार्थ प्रकरणारम्भ तथा कुकुटसूकरम् ॥ १२९ ॥ तथाशब्दोपि ग्राम्यानुकरणार्थ एव । कुछटसूकरमिति द्वेक- वगाव ॥१२९ ॥ साम्प्रत ग्राम्यपशुविषयप्रतिपेधापवादमाह- अन्यत्राजाविभ्यः ॥ १३०॥ अना प्रत्येक बहुवचन तत्र जात्याख्यायामन्यतरस्या भवति । अपिमस्या इत्यर्थ ॥ १३० ॥ भक्ष्याः श्वाविडोधाशशशल्यककच्छपखड्डाः खड्वर्जाः पञ्च पञ्चनखाः ।। १३३ ॥ .. टाउ५२१ ·प्रथमप्रश्ने पश्चमोश्यायः 89 परिसङ्घचपा । कामत एतेषामपि मत्यत्वे प्राप्त मत्येतर- निषेधार्थम् । पञ्चपञ्चनखग्रहणाञ्च सजातीयपरिसहयैषा गम्यते । श्वाविडादीन् पडनुक्रम्य पञ्चग्रहणात् पष्ठस्य परिसङ्ख्यायां विक- पः । तञ्च स्पष्टीकृतं--खड्गवर्जा इति । तथा च वसिष्ठः खड़े तु विपदन्तः" इति । आचार्येणाप्युक्तं 'खगनाडे पवित्रम्' इति । एवमुत्तरेवपि खड्गवत् यथासम्भवं योजना । वाविद् श्वसदृशमृगः वराइविशेषः ॥ १३१ ।। तथर्यहरिणपृपतमहिपवराहकुलङ्गाः कु- लगन्वर्जाः पञ्च द्विखुरिणः ॥ १३२ ॥ भक्ष्या इत्यनुवर्तते । पूर्ववत्सङ्ख्या ॥ १३२ ॥ पशवो गताः । पक्षिण आरम्यन्ते- पक्षिणस्तितिरिकपोतकपिजलवार्धाणसम- यूरवारणा वारणवर्जाः पञ्च विवि- किराः॥ १३३ ॥ अस्मिन्नपि पट्के वारणे विकल्पः । विकीर्य मक्षयन्तीति वि- विष्किराः । अन्यत्पूर्ववत् ॥ १३३ ॥ मत्स्यास्सहस्रदंष्ट्रश्चिलिचिमो वर्मी वृह- छिरोमशकरिरोहितराजीवाः॥१३॥ भश्या इत्यनुवर्तते । उक्तेषु पशुमृगपक्षिमनुष्येषु अमसिद्धना- मकाः निपादेम्योऽवगम्याः ॥ १३४ ॥ वा. घ. १४.४७ ·90 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. उक्तो जङ्गमेषु भक्षणविशेषः । तथा परप्वाह- अनिर्दशाहसन्धिनीक्षीरमपेयम् ॥ १३५॥ गोमहिषाजानामिति शेपः । प्रसवादारभ्य नातिक्रान्तदशाह- मनिर्दशाहं क्षीरम् । सन्धिनीपुनः या गर्भिणी दुह्यते या वा सायमदुग्धा प्रातर्दुह्यते प्रातरदुग्धा वा सायम् ॥ १३५ ।। विवत्साऽन्यवत्सयोश्च ॥ १३६ ॥ क्षीरमपेयमित्यनुवर्तते विवत्सा विगतवत्साऽन्यवत्सा च । स- धिनीक्षारमपेयम्, न पुनस्तहिकारं दध्याद्यपि | कुत एतत् ! वसिष्ठवचनात् । यदाह-सन्धिनीक्षारमवत्साक्षीरम्" इत्यभ- क्ष्यप्रकरणे । कथमनेन दध्याद्यनुग्रहो भवति ! अयं ता- वत् न्यायः सर्वत्र निषेधे द्रव्यशुद्धौ वेदितव्यः प्रतिग्रहणे विकारस्यापि ग्रहणं विकारग्रहणे च प्रकतेरिति । यत्पुनरप- ण्यप्रकरणे 'क्षीरं च सविकारम्" इति विकारग्रहणं कृतं तत्रायमभि. -विकाराणां दधिवृतादीनां सीरजातस्तु नात्यन्तरत्वात् पायसादिशब्दव्यापादेन दधिघृतनवनीतादिशब्दान्तरविकारग्रहणमन्त- रेण तद्बुद्धिर्न जायत इत्यत्रान्यतरग्रहणेऽन्यतरग्रहणं न भवत्येव । इह तु वसिष्टवचने क्षीराधिकारे सत्येवं पुनः क्षीरग्रहणं तद्विकारा- म्यनुज्ञानार्थम् ॥ १३६ ॥ प्रायः आविकमौष्ट्रिकमैकशफमपेयम् ॥१३७॥ 1वा.ध.१४.३४. वा.ध, २.२६.

·प्रथमप्रश्ने पञ्चमोऽध्याया. 91 क्षारमित्यनुवर्तते । एकशफा एकखुरा अश्वादयस्तेषां पय ऐकशफम् ॥ १३७ ॥ उत्तरमपेयानां पयसां प्रसङ्गालाघवाञ्च प्रायश्चित्तमाह- अपेयपयःपाने कृच्छ्रोऽन्यत्र गव्यात् ॥१३८ अविशेपितः कृच्छ्शब्दः प्राजापत्ये वर्तते ॥ १३८ ।। गव्ये त्रिरात्रमुपवासः ॥ १३९ ॥ द्वयमेतद्बुद्धिपूर्वविषय ! अबुद्धिपूर्वे तु पूर्वस्मिन् त्रिरात्रं गव्ये तू- पवासः । आह च मनु:--'शेपेषूपवसेदहः" इति ॥ १३९ ॥ पर्युषितं शाकयूपमांससर्पिश्तृतधानागुड- दधिमधुसक्तुवर्जम् ।। १४० ॥ पर्युपितमुपःकालान्तरितम् । शाकयूपादिवजे पक्कं पर्युपितम- भक्ष्यमिति सम्बन्धः ॥ १४० ॥ शुक्तानि च ॥ १४ ॥ शुक्तानि च दधिवर्नम् । आह च मनुः-- दधि भक्ष्य तु शुक्तेपु सर्वं च दधिसम्भवम् । यानि चैवाभिपूयन्ते पुष्पमूलफलैश्शुभैः ॥ इति ॥ १४१ तथाजातो गुळः ॥ १४२॥ 1मनु. ५.२०, ·92 पोचायनधर्मसूत्रे सन्याख्याने. तथानातश्शुक्तत्वेन जात इत्यर्थः । गुळस्य पृथकरणं पक्क- स्यापि इक्षुरसस्य शुक्तस्य प्रतिषेधार्थम् ॥ १४२ ॥ भक्ष्यामध्यप्रकरणेनाहारशुद्विरुक्ता । तच्छुद्धेहि सत्वशुद्धिर्भव- ति । सत्त्वशुद्धौ घ ध्रुवा स्मृतिर्जायते । तच्चाध्ययनेऽधिकार इत्याह- श्रावण्यां पौर्णमास्यामापाढ्यां वोपाकृत्य तैप्यां माध्यां वोत्सृजेयुरुत्सृजेयुः॥१४३ ॥१२॥ श्रवणेन नक्षत्रेण श्रविष्ठया वा युक्ता पौर्णमासी श्रावणी । श्रवणशब्दोऽत्र नक्षत्रद्वयप्रदर्शनार्थः । तथाऽऽह- चित्रादितारकाद्वन्दैः पूर्णपर्वेन्दुसझतैः । मासाः चैत्रादिकाः ज्ञेयाः निखिप्पष्ठान्त्यसप्तमः ।। इति । एवमेव द्वादशं पोर्णमास्यो द्रष्टव्याः। उपाकर्मोत्सननं गृह्य एवोकम् ॥ १५३ ।। इति घोधायनीयधर्मसूत्रपियरणे गोविन्दस्वामिरते पञ्चमोऽध्यायः एवं तावत्पुरुषार्थतया शौचाधिवानमुक्तम्, अपमानी फवधता याऽऽह- ·प्रथमप्रश्न पठाऽध्याय प्रपञ्चोऽय भूय शुचिमध्वरं देवा जुपन्ते ॥ १ ॥ अवर इति यज्ञनाम । घर हिसाकर्म तत्प्रतिपेधोऽध्वर । जुपन्ते सेवन्ते । देवग्रहण पितृणामप्युपरक्षणार्थम् ॥ १ ॥ विमित्येवम् । शुचिकामा हि देवाश्शुचयश्च ।। २ ।। हिशब्दो हेती । शुचिकामत्वात् शुचित्वाञ्चैत्यर्थ ॥ २॥ . ग्रहार्थ - तदेपाऽभिवदति- शुची वो हव्या मरुतश्शुचीनां शुचिं हिनो- म्यध्वरं शुचिभ्यः। मतेन सत्यमृतसा- प आयञ्छुचिजन्मानइशुचयः पावका इति ॥३॥ श्रुति ऋगेपा देवाना शुनित्वमभिवदतीति विवियते । व. सिष्ठस्यार्प त्रिष्टुप्छन्द । हे मरत ' यो युप्मा शुचीना म. ता रव्यान्यपि शुचीनि योग्यानि भवन्ति । उस्मात् शुचि. भ्यो गुप्मभ्य शुचिमेवा वर यज्ञ महिणोमि । यस्मादेव व. य मल्ला स्तवन्तस्तस्मात्तेऽपि मरुत संतन यज्ञेन सत्य पर पुरुषाममृतरूपस्वर्गापपरय आयन् प्रामुगु । तवरचिज- मानश्शुचय पाक्का पनसाप यक्षमेवना । उक्त व 'शु.

·पौधायनधर्मसूत्र सन्याख्याने चिमि साध्वरम्' इति' । जन्म शुचि येषा ते शुचिजन्मान शुचय पावनहेतवश्च द्रव्याणाम् । तथा चोक्तम्--'श्वचण्डाल- पतितोपस्पृष्टम्' इति ॥ ३ ॥ अहतं वाससां शुचिस्तस्माद्यत्किञ्चेज्यासं- युक्तं स्यात्सर्व तदहतैर्वासोभिः कुर्यात्।। ॥४॥ अहतेन वाससा इत्युक्त मत्यहतस्य वासस साक्षात् क्षा ळन न स्यात्तन्निराकरणायाह-- प्रक्षाळितोपवातान्यक्लिष्टानि वासांसि पत्नी- यजमानावृत्विजश्व परिदधीरन ॥५॥ तत्र सस्कारोऽहतवासस एतत्क्षाळनमित्यभिप्राय । उपना- तानि शोषितानीत्यर्थ । अहिष्टानि अच्छिद्राणि, तानि च शुलानि भवन्ति, उत्तरत्र लोहितवामस इति विशेषश्रवणात् । मविक्छन्दादुपद्रष्ट्रादयोऽप्येवभूतानि वासासि परिदधीरन्निति गम्यते ।। एवं प्रक्रमादूर्ध्वम् ॥ ६ ॥ आवृत्तादिति शेष । प्रक्रम उपक्रम । उपक्रमादारभ्याऽपव गदेिवभूतैर्वासभिर्भवितव्यमित्यभिप्राय ॥६॥ दीर्घसोमेषु सत्रेप चैवम् ॥ ७ ॥ 1मिनावरमित पाठातरम् अनप्रथा गलगो भात ·प्रथमप्र पटोऽध्यायः 95 दीर्घसोमारसत्राणि संस्थानि प्रसिडानि । चशब्द एकाहा- हीनोपसङ्गहणार्थः । एषमित्यतिदेश । 'यत्किञ्चज्यासंयुक्तम् ' इत्य- स्य विस्तरोऽयम् ॥ ७॥ किमेष एवोत्सर्गः नेत्याह- यथा समानातं च ॥ ८॥ शुलवाससोऽन्यदपि यद्यया समानातं तथा कर्तव्यमिति ॥८॥ तदाह- यथैतदभिचरणीयेप्विष्टिपशुसोमेपु लोहि- तोष्णीपा लोहितवाससश्चर्विजः प्र. चरेयुः चित्रवाससश्चित्रासद्या वृपाक पाविति च ॥ ९ ॥ अभिवरणीयेषु अभिचारसाधनेषु उपणीपं शिरोवेष्टनं वास परिधानं चिरं नानावणं आसनयं उत्तरीयम् । अभिचरणेष्ट- आनविष्णवमेकादशकपाल निर्वन्' इत्याद्या. | पशवः 'प्रामणस्पत्यं तृपरमालभेत' ' इत्याद्या । सोमा श्येनादय । वृपा- फपि विहि सोतोरसृक्षत'' इति मूक्तम् । इतिशब्दाशब्दा 'अभि. चरन् दशहोतार जुहुयात् ' इत्येवमादीनामुपसग्रहणायों ॥९॥ अनयाधाने क्षौमाणि वासांसि तेपामलाभे कासिकान्योर्णानि वा भवन्ति ॥१०॥ * से ....५ Iस १.८६-१ त प्रा २.२.१. य .

·94 बोधायनधर्मतने सन्यायाने चिमि साध्वरम्' इति' । जन्म शुचि येषा ते शुचिजन्मान शुचय पावनहेतवश्च द्रव्याणाम् । तथा चोक्तम्-'श्वचण्डाल- पतितोपस्पृष्टम् । इति ॥ ३॥ अहतं वाससां शुचिस्तस्माद्यत्किञ्चेज्यासं- युक्तं स्यात्सर्वं तदहतैर्वासोभिः कुर्यात्।। ॥४॥ अहतेन वाससा इत्युक्त प्रत्यहतस्य वासस साक्षाद क्षा- ळन न स्यात्तन्निराकरणायाह-- प्रक्षाळितोपवातान्यक्लिष्टानि वासांसि पत्नी- यजमानावृत्त्विजश्च परिदधीरन् ॥ ५॥ तत्र सस्कारोऽहतवासस एतत्माळनमित्यभिप्राय । उपवा- तानि शोपितानीत्यर्थ । अलिप्टानि अच्छिद्राणि, तानि च शुशानि भवन्ति,. उत्तरत्र लोहितवामस इति विशेषनवणात् । ऋविक्छब्दादुपद्रष्ट्रादयोऽध्येवभूतानि वासाप्ति परिदधीरनिति गम्यते ।। एवं प्रक्रमादूर्ध्वम् ॥ ६ ॥ आवृत्तादिति शेप | प्रक्रम उपक्रम | उपक्रमादारभ्याऽपव. गांदेवभूतैर्वासोभिर्भवितव्यमित्यभिमाय ॥ ६ ॥ दीर्घसोमेपु सत्रेषु चैवम् ॥ ७ ॥ मिनायानिति पटान्तरम् • अन भन्यो पहिलो माति.

·प्रथमप्रश्ने षष्टोऽध्यायः, 97 इदं चान्यत्-- न परिहितमधिरूढमप्रक्षाळितं प्रावरणम्॥ भवेदिति शेषः । परिहितं कौपीनप्रदेशे । अधिरूदं तल्पा- स्तरणार्थे । एतदुभयमप्रक्षाळितं प्रावरणमुत्तरीयेण न कुर्यात् ॥ नापल्पूलितं मनुष्यसंयुक्तं देवतासु यु- अयात् ॥ १५ ॥ पल्पूलितं हस्तेन शिलायां ताडितम् । अपल्पूलितमेवंभूतं वासश्चर्मादि मनुष्यैरुपयुक्तं देवतासु देवेषु न कुर्यात् । देवतार्थे- पु कर्मस्विति यावत् । 'यथाऽधिपवणकर्माण्यव्रतं चर्म' इत्यत्र वचनात् मनुष्यैरुपयुक्तमपि पल्पूलितं चेदुषस्तीर्यमित्येव ॥ १५ ॥ अधुना देशशुचिमाह--- घनाया भूमेरुपघात उपलेपनम् ॥ १६ ॥ महावेदिनिर्माणावस्थायामिति शेपः । तत्र हि 'वेदिकारा वेदि कल्पयन्ते' इति शौच नोक्तम् । शिलातलतया स्थिताया भूमेरुपपाते उपलेपनं मूत्राद्युपघाते गोमयेनोपलेपनम् ॥ १६ ॥ सुपिरायाः कर्षणम् ॥ १७ ॥ तस्मिन्नेव विपये मुपिरायाः सच्छिद्राया मृद उपघाते क- पणाच्छुद्धिः ॥ १७॥ 13 ·96 धोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, पनीयनमानयोरेतद्विधानम् ॥ १० ॥ 'अहतं वाससां शुचिः' इत्युक्तम् । इदानीमुपहतान्यपि वा. सांस्यभ्यनुनानन् तेषां मूत्रादिसंसर्गे शौचमाह- मूत्रपुरीपलोहितरेतःप्रभृत्युपहतानां मृदाऽ- द्भिरिति प्रक्षाळनम् ॥ ११ ॥ इतिशब्दः प्रकारवचनो गोशकदादीन्यपि प्रदर्शयति । पुरु- पार्थप्वपि वासांसाति यथासम्भवं द्रष्टव्यम् ॥ ११ ॥ वासोवत्ताlवृकलानाम् ॥ १२ ॥ तुपानाम वृक्षास्सन्ति तेषां त्वचा निर्मितमाच्छादनं तामि- त्युच्यते । वृकलाश्शकमाः (१) । तेपामपि मृदाऽद्भिरिति प्रक्षाळ- नम् ॥ १२॥ वल्कलवत्कृष्णाजिनानाम् ॥ १३॥ वल्कलशब्देनाप्याच्छादनविशेप उच्यते । 'लवल्कलधारि- णाम्' इत्येवमादिपु दर्शनात् | तहरप्णानिनानामपि यथाशी- नं वेदितव्यम् । ननु वल्कलानां शोनं नोक्तम्, तद्वंदित्यनिदेशः । उच्यते इह वल्कलवरुष्णाजिनानाम् इत्युपमिने सति रणानिनवद्वल्कलानामित्ययमर्थ उपमानोक्त्या- इन विधित्मितः । तद्वदिनि उतिप्रत्ययः पठ्या सह व्यत्ययः कृष्णानिन हल्कलानामिति । यया 'सह शाम्बया प्रस्तरं प्रहरति' इत्यत्र दिनीयातृतीययोः । एवं न वल्कलानामपि बिल्लतण्डु. टेरेव शुद्धिः ॥ १३ ॥ अतः कथं ·प्रथमप्रश्ने पष्टोऽध्याय.. 97 इदं चान्यद-- न परिहितमधिरूढमप्रक्षाळितं प्रावरणम्।। भवेदिति शेपः । परिहितं कौपीनप्रदेशे । अधिरूलं तल्पा- स्तरणार्थे । एतदुभयमप्रक्षाळितं प्रावरणमुत्तरीयेण न कुर्यात् ।। नापल्पूलितं मनुष्यसंयुक्तं देवतासु यु- अयात् ॥ १५ ॥ परपूलितं हस्तेन शिलायां ताडितम् । अपल्पूलितमेवंभूतं दासश्चर्मादि मनुष्यरुपयुक्तं देवतासु देवेषु न कुर्यात् । देवता- पु कर्मविति यावत् । 'यथाऽधिपवणकर्माण्यव्रतं चर्म' इत्यत्र वचनात् मनुष्यैरुपयुक्तमपि पल्पूलितं चेदुपस्तीर्यमित्येव ॥ १५ ॥ अधुना देशशुचिमाह- घनाया भूमेरुपघात उपलेपनम् ॥ १६ ॥ महावेदिनिर्माणावस्थायामिति शेष । तत्र हि 'वेदितारा वेदि कल्पयन्ते' इति शौचं नोक्तम् । शिलातलतया स्थिताया भूमेरुपघाते उपलेपन मूत्राद्युपपाते गोमयेनोपलेपनम् ॥ १६ ॥ सुपिरायाः कर्पणम् ॥ १७ ॥ तस्मिन्नेव विषये मुपिरायाः सच्छिद्राया मृद उपधाते क. पंणाच्शुद्धिः ॥१७॥ 13 .

·98 वोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. क्लिनायाः मेध्यमाहृत्य प्रच्छादनम् ॥ १८ ॥ लिन्ना आः । तस्या उपघाते तृणादिना 'मृदा व मच्छाद नं कार्यम् । किमर्थम् ? दग्धुम् । एवं हि कते सत्यादौ भूसंस्कारो भवति ॥ १८ ॥ चतुर्भिश्शुध्यते भूमिर्गोभिराक्रमणात्खन- नाहहनादभिवर्षणाच ॥ १९ ॥ अत्यन्तोपहताया भूमरेतच्छौचं, तत्र वेदिविमानकाले सन्निक- पविप्रकर्पापकर्पाद्युपघातविशपापेक्षया चाभिवर्पणादीनां व्यस्तसमस्त- कल्पना ॥ १९॥ अथेदानीमत्यन्तोपहताया आह- पञ्चमाञ्चोपलेपनात् पष्ठात्कालात् ॥ २० ॥ उपलेपनमुक्तम् । सोमसूर्याशुमारुतैर्या शुद्धिः सा कालात् शुद्धिः । असंस्कृतायां भूमौ न्यस्तानां तृणानां प्र- क्षाळनम् ॥ २१ ॥ प्रोक्षणादिसंस्कारविहीनायां भूमौ न्यस्तानामत्यन्ताल्पानां. हिरादीना प्रक्षाळनं कार्यम् ॥ २१ ॥ परोक्षोपहतानामभ्युक्षणम् ॥ २२ ॥ तृणानाभव यज्ञायं समुपहनानामेतत् ॥ २२ ॥ व ·प्रथमप्रश्ने पष्ठोऽध्याय 90 एवं क्षुद्रसमिधाम् ॥ २३॥ क्षुद्रसमियोऽङ्गलिपरिमिता अनिमा इति यावत् ॥ २३ ॥ महतां काष्टानामुपघाते प्रक्षाळ्यावशोप- णम् ।। २४ ॥ याज्ञिकानामेव काष्ठाना 'अथान्यादधातीम प्रायणीय पुरा महापरिधिकम् "इत्येवमादावुपयोक्तव्यामा पदादिभिरुपहतानामेतत् ।। बहूनां तु प्रोक्षणम् ॥२५॥ इध्मादिव्यतिरिक्ताना पूर्वस्मिन् विपये प्रोक्षण तद्गतबहुत्वे । तेपामेव मूत्राद्युपधाते त्याग एव ॥ २५ ॥ दारुमयानां पात्राणामुच्छिष्टसमन्वारन्धा- नामवलेखनम् ॥ २६ ॥ उच्छिाएनुहादीनामुच्छिष्टपुरुषस्पृष्टाना दायर्यादीनामयलेखन पर्ष- णम् । अशुचिमि समन्वारम्भ स्पर्श । 'चरूणा तुरस्तुवा- इति मानवमपूर्व वेदितव्यम् ॥ २६ ॥ उच्छिष्टलेपोपहतानामवतक्षणम् ॥२७॥ तेषामेवास्मिन्निमित्ते अवतक्षण वाश्यादिनाऽनुकर्षणम् । तम्मिन् रुतेऽपि तत्पात्र यदि स्वकार्यक्षम भवति । असमस्य तु श्रौते. नापायेन त्याग एव ॥ २७ ॥ मनु ५.१७ णा च" 1 ·100 बांधायनधभूत्रे स-याख्याने. मूत्रपुरीपलोहितरेतःप्रभृत्युपहतानामुत्सर्गः ॥२८॥ . इध्मावहिरादीनामप्ययं विधिद्रष्टव्यः । प्रभृतिशब्देनात्र निर्दि- टानां द्वादशाना ग्रहण कृतम् ॥ २८ ॥ 'दारुमयानाम् ' इत्यादिसूनद्वयस्यापवादमुपक्रमते- तदेतदन्यत्र निर्देशात् ॥ २९ ॥ तदेतदवलेखनादिविधान निर्देशात् अन्यत्र विधानाहते न भवतीत्यर्थ । न्यायसिद्धेऽर्थे सूत्रारम्भ किमर्थः । इति चेत्- समुच्चयशङ्कानिवृत्त्यर्थ इति धूमः । कथं पुनर्विशेषविहिते सा. मान्यविहितस्यावलेखनादेस्समुच्चयशङ्का! । शौचभूयस्तयाऽपेक्षित- वात । तद्वा कथमिति चेत् ! 'शुचिमध्वरं देया जुपन्ते' इति सूत्रद्वयस्थऋग्दर्शनस्य प्रयोनकत्वादिति ॥ २९ ॥ निर्देशमिदानीमाह- यथैतदग्निहोत्रे घोंच्छिष्टे च दधिधर्म च कुण्डपायिनामयने चोत्सर्गिणामयने च दाक्षायणयज्ञे चेडादधे च चतुश्चके च ब्रह्मौदनेषु च तेषु सर्वेषु दभैरद्भिः प्र- क्षाळनम् ॥ ३० ॥ शानिमित्यनुते । चतुश्रको नाम 'एरो मध्यवन्तो यनन्ते -

·6335
प्रथमप्रश्ने पटाऽध्याय
101
यथेतदध इत्यत्र प्रसिह ! यथेतदिति निपाताबुदाहरणप्रसूच
नार्थौ । तेषु धर्मस्वमिहोत्रहवण्यादीनामुच्छिष्टसमन्वारब्धे लेपोप-
घाते च भैरनि प्रक्षाळनमेव शौच नावलेखनादि । ब्रह्मोद-
नेप्विति बहुवचनमाश्वमेधिकानामुपसङ्गहणार्थम् । तत्र यद्यपि व्र
मोदनपात्रस्य सरुद्धोजने कृते पुन कतौ नोपयोग । तथापि
दभैरनि प्रक्षाळनं शौच नेतरादि प्रक्षाळनमेवेत्यभिप्राय |॥३०॥
विञ्च-
सर्वप्वेव सोमभक्ष्येप्वद्भिरेव मार्जालीये
प्रक्षाळनम् ॥ ३१ ॥
ग्रहह्नमससोमभक्षेषु मार्जालीयेभिः प्रक्षालन न बभरिति ॥३॥
तेषामेव-
मूत्रपुरीपलोहितरेतःप्रभृत्युत्सर्गः ॥३२॥१३
उपहतानामित्यध्याहार । प्रभृतीत्यनेन श्लेष्मादिसङ्गह । ननु
प्रहचमसानामप्येवभूताना जुद्रादिवत् उत्सर्गे प्राप्ते किमर्थ प्रयत्न :
उच्यते-'यथा हि सोमसयोगाच्चमसो मेध्य उच्यते' इति ह.
प्टान्तबलात् ग्रहबमसाना मूत्रादिमसर्गेऽपि सोमसयोग एव शुद्धिका
रणमित्याशङ्कानिराकरणार्यो यत्न ॥ ३२ ॥
मृण्मयानां पात्राणामुच्छिष्टसमन्वारब्धाना.
मवकूलनम् ॥ ३३ ॥

·102 बौधायनधमसूत्रे सव्याख्याने. आज्यस्थाल्यादीनामुच्छिष्टसमन्वारन्धानां अवकूलन कु. शामिस्पर्शः ॥ ३३ ॥ उच्छिष्टलेपोपहतानां पुनर्दहनम् । मूत्रपु- रीपलोहितरेतःप्रभृत्युपहतानामुत्सर्गः॥ ३४॥ तैजसानां पात्राणां पूर्ववत्परि- मृष्टानां प्रक्षाळनम् ॥३५॥ परिमार्जन- द्रव्याणि गोशकन्मृद्रस्मेति ॥ ३६॥ तैजसानां हिरण्मयादीनां उच्छिष्टसमन्वारब्धानां गोशरुन्मू- द्भस्मभिः परिमृज्य प्रक्षालनम् ॥ ३४-३६ ॥ मूत्रपुरीपलोहितरेतःप्रभृत्युपहतानां पुनः करणम् ॥३७॥ अतिरोहितानामेव तेजसानां रुक्माहरण्मयादीनां मूत्राद्युपह- तानामेतत्पुनःकरणम् ॥ ३७॥ गोमूत्रे सप्तरात्रं परिशायनम् ॥ ३८ ॥ अगूढार्थमिदम् ॥ ३८॥ अस्मिन्नेव विषये- महानद्यां वैवम् ॥ ३९॥ सप्तरात्रं परिशायनमित्येव । याः स्वनामेव समुद्रं गच्छन्ति

·प्रथमप्रश्ने पष्टोऽध्यायः.
103
ता •महानद्यः । एते विकल्पाः सन्निकर्षविप्रकापेक्षया व्यव-
स्थाप्याः ॥ ३९॥
एवमरममयानाम् ॥४०॥
दृपदादिवश्ममयपु परिशायनं द्वितीयम् । एवमिति निर्देश-
न पुनः करणमपि । यद्वा--मृण्मयशौचस्यैतदनुकरणम् ॥ ४० ॥
अधुना यज्ञपात्रभाजनाना फलादीनां शुद्धि:----
अलावुविल्वविनाळानां गोवालैः परिमार्ज-
नम् ॥४१॥
अलावुः स्युचां भाभनम् । विल्वमयीपु प्रोक्षणीपु यूपाव-
टादिषु शोचोपयोक्तव्यानामयावानां विनाळं वेणुविदग्धनळमयादिकं
दीर्घमाननमुच्यते । तच्च प्रणीताप्रणयनादीनाम् । उच्छिष्ट.
समन्वारब्धानां चैतत् ॥ ४१ ॥
नळवेणुशरकुशव्यूतानां गोमयेनाद्भिरिति
प्रक्षाळनम् ॥ ४२॥
इदं पुनरुचिटष्टलेपोपहतानाम् । नळशब्दो वेत्रे भाप्यते । शेपाः
प्रसिद्धाः । एते. व्यतास्ते प्रोतभापन समन्ततः । इतिशब्द-
रस्वगोमूत्रोपलक्षणार्थः ॥ ४२ ॥
अथ देवद्रव्येपु-
वीहीणामुपधाते प्रक्षाळ्यावशोपणम् ॥१३॥

·104 वोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. सतुपोपलक्षणमेतत् । उपघातश्चण्डालादिस्पर्शः । द्रोणादल्प- तरस्येदमुक्तम् । वहूनां तु प्रोक्षणं तथाविधानामेव ॥ ४३ ॥ तण्डुलानामुत्सर्गः ॥४४॥ मूत्राद्युपहतानामल्पानामिति शेषः । बहूनां तावन्मात्रत्याग इति वक्ष्यति ॥ ४४ ॥ एवं सिद्धहविषाम् ॥ ४५ ॥ एवं च पुरोडाशादीनामुपधाते त्याग एवार्थः । स एव च हविर्दो पो भवति ॥ ४५ ॥ महतां श्ववायसप्रभृत्युपहतानां तं देशं पु- रुपानमुत्सृज्य पवमानस्सुवर्जन इत्ये- तेनानुवाकेनाभ्युक्षणम् ॥ ४६॥ अवशिष्टानामिति शेपः । प्रभृतिशब्दः पतितादिसङ्ग्रहार्थः ॥४६॥ मधूदके पयोविकारे पात्रात पात्रान्तरानय- ने शौचम् ॥ १७ ॥ 'दधि मधु घृतमापो धानाः' इत्यत्र मधूदके । पयोविकारः आमिक्षा । एतेषां पुरुषदोपमात्रदुष्टानाम् । तचोच्छिष्टशिमा- घम् । अत्र तु विकारग्रहणात् पयसरशीनान्तरं कल्प्यम् ॥ ४७ ॥ *ते. स. २०३-२.

·प्रथम प्रश्ने पष्टोऽध्यायः.. 105 एवं तैलर्पिपी उच्छिष्टसमन्वारब्धे उद- केऽवधायोपयोजयेत् ॥ १८॥ तैलमपि प्रतिनिधित्वेन यज्ञेषु प्राप्तम् । यद्वा--- तैलं दधि पयस्सोमो यवागुरोदनं घृततण्डुलमासमश्वतर्य कामत ' इत्यभियु- कोपदेशान्मुख्य एवेति । पात्रान्तरानयनमिति निर्दिश्यते । उद- केऽवधानं विशेषः । स च तैलसपिंपोर्यथाऽऽत्माविनाशो भवति तथा कार्यः ॥ ४८॥ अथा नीनां शौचमाह- अमध्याभ्याधाने समारोप्याग्निं निर्मन्थ्य पवमानेष्टिं कुर्यात् ॥ १९ ॥ अमेध्यं मूत्रपुरीपादि तस्याग्निषु प्रक्षेपोऽभ्याधानं तस्मिन् स. ति अरण्योस्समारोप्य मथित्वाऽनीन् विहृत्य पवमानेष्टौ कृतायां तावदोषः परिहतो भवति । एकाशीचे तदृष्टव्यम् । तत्र च पुरोडाशस्थाने चर्म वेत् ॥ ४९ ॥ अथ यज्ञाङ्गानां प्रावल्यदौर्बल्यविवेकायाह- शौचदेशमन्त्रावृदर्थद्रव्यसंस्कारकालभेदेषु पूर्वपूर्वप्राधान्यं पूर्वपूर्वप्राधान्यम् ॥५०॥ ॥१४॥ एतेषु भेदेषु विरोरेषु पूर्वस्य पूर्वस्य प्राबल्यं परस्प दौर्बल्यं चार्यप्रकर्षा द्वेदितव्यम् । यथाऽग्निष्टोमे प्रागुदमवणो देशो भूत्रोप- 14

·106
वोधायनधर्मसृने सयाख्याने.
हत उपलभ्यते अनेवभूनच गोभिराक्रान्तोऽग्निदग्धश्च विद्यते,
तयोरन्यतरस्मिन्नेव प्राचीनवंशादो कर्तव्ये दक्षिणाप्रत्यक्प्रवणो-
पि गोभिराक्रान्तोऽग्निदग्धश्च कर्तव्यः । कस्मात् ? शौचप्राधा-
न्यात् । तद्धि पूर्वेग सन्निस्टतरं अदृष्टत्वात् । प्रागुदक्प्रवणं
पुनर्दष्टवान् विप्रकृष्टम् । दिव्यात्रमैतदुदाहरणे प्रदर्शितम् । एवं
'देशयोर्मन्त्रावृतोः' इत्यादि द्वन्द्वशो द्रष्टव्यम् । आवृत् प्रयो
गप्रांशुमावः ॥ ५० ॥
इति योधायनधर्मसूरवियरणे गोविन्दस्वामिकृते
प्रथमप्रश्न पष्ठोऽध्यायः,
पुनरपि क्रत्वर्थमेव किञ्चिदुच्यते-
उत्तरतउपचारो विहारः ॥ १ ॥
उपचारसञ्चार ऋत्विन्यजमानयाजिनाम् । विहृतावधि. यस्मिन्
देशे स विहार, यस्य विहारस्योत्तरत उपचारो भाति स
तथोक्त' । ऋत्विग्यनमाना उत्तरतोऽग्नीना सञ्चरेयुरिति यावत् ॥ १ ॥
तथाऽपवर्गः॥२॥
अयमपि वहुव्रीहिरेव । उत्तरतोनिर्गम इत्यर्थः ॥ २ ॥
नदपवदति-
विपरीतं पित्र्येषु ॥ ३॥
कर्मस्विति शेपः । उपचारापवर्गों दक्षिणतः कुर्यादित्युक्तं
मवति ॥ ३॥

·. - प्रथमप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः 107 पादोपहतं प्रक्षाळयेत् ॥ ४ ॥ - अङ्गमुपस्पृश्य सिचं वाऽप उपस्पृशेत्॥५॥ अझं शरीरं सिक परिहितं वामः । अत्रोपस्पर्शः स्पर्श- मात्रमेव, नाचमनादि ॥ ५ ॥ एवं छेदनभेदनखनननिरसनपिञ्चराक्षस- नैऋतरौद्राभिचरणीयेषु ॥ ६ ॥ एतेप्वपि कृतेषु अपामुपस्पर्शनमिति । छेदनं 'आच्छिनत्ति' 'आच्छेत्ता ते मा रिपम् ॥ इत्यादि । भेदनम् 'तस्मिन् स्फ्येन प्र- हरति' इत्यादिप्वदृष्टसंस्कारेषु । खननं तं स खनति वा खानयति वा' इत्यादि । निरसनं 'तृणं वा किशारुवे निर- स्यति' इत्यादि । तत्र पुनर्वचनमनिरूपितदशहोत्रायोगपद्यानिवृ- त्यर्थम् । पिव्यं 'स्वधा पितभ्य ऊर्भव' इत्यादि । राक्षसं 'रक्षसां भागोऽसि इसादि । नैऋतं 'नैझतेन पूर्वेण प्र. चरति' इत्यादि । रौद्र अस्थिसंस्त्रावहोमादि । अभिचरणी- यानि 'यं यजमानो दृष्टि' इत्येवं चोदितानि ॥ ६ ॥ न मन्त्रवता यज्ञाङ्गेनात्मानमभिपरिहरेत् ॥ मन्त्रवद्यज्ञाझं नुक्नुवादि । तेनात्मानं नाभिपरिहरेत् आ- त्मनो बहिर्न कुर्यादग्नेरन्तरस्स्वयं न भवेदिति यावत् ॥ ७ ॥ तत्र कारणमाह- अभ्यन्तराणि यज्ञाङ्गानि ॥८॥ ऋत्विगपेक्षयेति शेप. ॥ ८ ॥ तै. स. १-१-२. ने, स. १.१.

·108
बोधायनधर्मसूत्रे सध्याख्याने.
वाह्या ऋत्विजः॥१॥
प्रयोगाङ्गत्वात् यज्ञाङ्गापेक्षयेति शेषः ॥९॥
पत्नीयजमानावृत्विग्भ्योऽन्तरतमौ ॥ १० ॥
फलपतिगृहीतृत्वात् अनयोरुदाहरणानि वेसर्जनानि दाक्षिणानि
अधेदानीममनुष्येषु बाह्याभ्यन्तरमाह-~-
यज्ञाझेभ्य आण्पमाज्यावीपि हविद्यः
पशुः पशोस्तोमस्सोमावग्रयः ॥११॥
उत्तरवेद्यादिषु देशसङ्कटे उपस्थिते अग्नेरनन्तरं सोमस्साद्यते ।
तदनन्तरं मांसादि । तदनन्तरं धानाः पुरोडाभाः । तेभ्यश्चा.
ज्यमनन्तरं त्रुवश्च चुक्च । ततो जुहरिति । एवंतावदृस्विक्स.
निपाते २ योज्यम् ॥ ११ ॥
यथा कत्विजो न विहारादभिपर्यावर्ते-
रन् ॥ १२॥
आवश्यकाटने विहाराव्यावृत्तिश्र, नत्र चैतन् फर्मेत्यनेन क.
प्राङ्गखश्वेदक्षिणमंसमक्षिपर्यावर्तेत ॥१३॥
अग्निभिन्मह गमने सत्ययं विधिः । अमीनां पृटतः करणं मा
भूदिति उपदेशः कर्तव्यः ॥ १३ ॥

·प्रथमप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः
109
प्रत्यङ्खस्तव्यम् ॥ १४ ॥
अयमपि तथैव । यहा-द्वाभ्यामपि सूत्राम्यां विद्वतानामेव
पुरुषाणां प्रदक्षिणीकृत्य निर्गमनं विधीयते ॥ १४ ॥
,
'उतरत उपचारो विहारः' इत्युक्तः । तत्र निर्गमनप्रधान-
मार्गमाह-
अन्तरेण चात्वालोत्करौ यज्ञस्य तीर्थम् ॥
उतरवेदिपुरीपार्थ चात्वालः । वेदिपुरीषनिधानदेश उत्करः ।
तयोर्मध्यं तीर्थ द्वारान्तरेण योगार्मेति । आह च मन्त्रः--
'अप्याचमनं तीर्थ क इह प्रदोच इत्यनेन पथा प्रविशेतैर्मतस्य '
इति ॥ १५ ॥
अचावाल आहवनीयोत्करौ ॥ १६ ॥
अन्तरेण तीर्थमित्यनुपज्यते । अचात्वाले चावालान्ये दर्शपूर्ण-
मासाद ॥ १६ ॥
ततः कर्तारः पत्नीयजमानौ च प्रपद्येरन् ।।
अनेन मार्गेण प्रपद्येरन् प्रविशेयुः । चशव्दादुपद्रष्टारा दू.
टारश्च ॥ १७॥
विसंस्थिते ॥ १८॥
असमाप्ते यज्ञे एतद्विधानम् ॥ १८ ॥

·110 . . घोथायनधर्ममृत्रे सव्याख्याने, संस्थिते च संचरोऽनूत्करदेशात् ॥ १९ ॥ संस्थिते समाप्ते च यज्ञकर्मणि संचरः प्रवेशो निर्गमश्चानू: करदेशात् पश्चादित्यर्थः । एतदुक्तं भवति-प्रतते यज्ञे पुर- स्तात् निर्गमनप्रवेशी, समाप्ते पश्चादिति । अन्याधिक्यादिक च विहारे इंदं विधानम् । इतरत्र 'तस्माद्यज्ञवास्तु नाभ्यवेत्य- म्" इति निषेधात् ॥ १९ ॥ 'नामोक्षितमप्रपन्नं क्लिन काष्ठं समिधं वाऽ- भ्याध्यात् ।। २० ॥ अनाविति शेषः । लिन्नमाम् ॥ २० ॥ अग्रेणाहवनीयं ब्रह्मयजमानौ प्रपद्येते॥२१ दक्षिणत आसितुमग्रेणेति । 'एनबन्यतरस्यामदूरेऽपञ्चम्याः, एनपा द्वितीया' इति चानुशासनात् ॥ २१ ॥ जघनेनाहवनीयमित्येके ॥ २२ ॥ एके आचार्या मन्यन्ते वेदिमतिलक्ष्यापि ॥ २२ ॥ दक्षिणेनाहवनीयं ब्रह्मायतनमपरेण य- जमानस्य ॥ २३ ॥ सामान्य तानि कुर्यात् । प्रणीतावनीयं ब्रह्मायतनम् । इति सिद्धे गनमानयतनविधानार्थ आरम्भ . अनध यन- पत. स.३.१...

·प्रथमो मममोडणार.
.
मानायतन उपरिगति गनमानायतन निटति रमादित
याहारेषु तस्मिन्ना देशमंत्ररगयमिहो मानि ॥ २६ ॥
उत्तरां श्रोणिमुनरेण होतुः ॥ २४ ॥
भागतनमिति शेष. । देरुतगादेश इत्य. ॥ २५ ॥
उत्कर आनीघ्रस्य ॥ २५॥
आपनन मिगेर ॥ २९ ॥
जघनेन गाहपत्यं पल्पाः ॥ २६ ॥
यातिभिननिमामीन एलेना शेर मामितपमि गायतनमान
गमा Katrina गिभियान' पनि यसमा मा
गौरागतनामा गमनं, नपारागन ममनागाः ॥ २९॥
तेषु कालकाल पद दर्भान संस्तृणाति ॥
मे मनायगनने । गोसायं पराया ।
भांमागमानाम् । तदनमायागा मिति
मानि ॥५॥
एककम्य गोदकमण्डलुम्पानम्म्पादानम-
नार्थ ॥२०॥
भारत भाग ॥८॥

·112 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. व्रतोपेतो दीक्षितस्स्यात् ।। २९ ॥ कतमेन व्रतेनोपेतः ?- न परपापं वदेन क्रुध्यन्न रोदेन्मूत्रपुरीपेना- वेक्षत ॥ ३० ॥ परस्य प्रयतस्य । यद्यपि व्रतमात्रस्य पुरुषार्थतयैवंजातीयकानां प्रतिपंधस्सिद्धः । तथाऽपि क्रत्वर्थतण प्रतिषेधः संयोगपृथत्वात् । प्रायश्चित्तान्तरमस्यानृतवदनादिवदेव 'यदि यज्नुष्टो भुवस्स्वाहा' इ. त्यादि । तथा-'दीक्षितश्चदनृतं वदेदिमं मे गङ्गे यमुने' इत्यादि ॥ ३०॥ अमेध्यं दृष्ट्वा जपति अवद्धं मनो दरिद्रं चक्षुस्सूर्यों ज्योतिपां श्रेष्ठो दीक्षे मा मा हासीरिति ॥ ३१ ॥ १५ ॥ अमेध्यदर्शने प्रायश्चितमिदं निदर्शने वा । कुतः 'अमेय. दृष्टं वा दृष्टा नपतीत्येतदुक्का' इति यज्ञप्रायश्रितेपु द्वयोरप्य. नुभाषणात् । मन्त्रस्तु विवियने-वामदेवस्यार्प गायत्रं छन्दः आपो देवता । अबद्धं अनिरोध्यं अनिवार्य मनः पापमपि स. कल्पयनीत्यर्थः । तथा च श्रुतिः-'तत्मानेनोभयं सङ्कल्पयने मङ्कल्पनियतं चासकरुपनियत २' इति । चहरपि दरिद्रमेव । दरिद्रा गनिकुत्मनयोरिति । कुस्मितगतिरिति । अनिरपि-तस्मा- नोमयं पश्यति दर्शनीयमदर्शनीयं प' इति । किमपिरनिरो- ·प्रथममन भटमास्याय:, 118 ध्यैः करणः भगवानव हि मूर्यो ज्योतिपां श्रेष्ठः श्रेयान् स- म्यवपश्यति, तस्मादहं दीक्षे एवं न नियमाननृपालयि क्षमः, स त्वं मा मा हासी; मा त्याक्षीरिति ॥ ३१॥ इति योधायनीयधर्ममूत्रविचरणे गोविन्दस्वामिरते प्रथमम सप्तमोऽध्यायः. याप्रसङ्गात् ब्राह्मणादीन् स्मृत्वाऽऽह- चत्वारो वर्णा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राः ॥१॥ गनुत्सद्या ब्राह्मणप्रतिलोमानुलोमानां वर्णत्वनिवृत्त्यर्या ॥ १ ॥ वर्णननुष्टयमभवेनरा मनुष्ययोनय इति वर्ग बाह्मणादीनां भार्या आह-- तेषां वर्णानुपूर्येण चतस्रो भार्या ब्राह्म- णस्य ॥ २ ॥ तेपो मध्ये ग्रामणस्पेनि मम्बन्धः । आनुपूर्यमहगात प्रथम बामणी तनः क्षत्रिया त्येां द्रव्यम् । आवमातीयापरि- जयनं 'इतरपाऽसटशी' इत्यविशेषकं स्यात् । आह प मनुः- सवां रिजातीनां प्रसरता दारकर्मणि । कामनस्तु मवृत्तानामिमा स्यु क्रमशोऽपराः ।। इति ॥२॥ मनु. 1-1.. 15 ·114 पौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. तिस्रो राजन्यस्य ॥३॥ हे वैश्यस्य ॥४॥ आनुपू]ण क्रमत इति चानुसन्धेयम् ॥ ३-४ ॥ एका शूद्रस्य ॥ ५॥ कामप्रवृत्तस्यापि शूद्रस्य शूद्वैव मार्या ॥५॥ तासु पुत्रास्सवर्णानन्तरातु सवर्णाः ॥ ६ ॥ व्यवहारार्थ संज्ञाकरणम् । सवस्पिनन्तरासु चेति विग्रहः । सवर्णासमान जातीयाः । अनन्तरा इतराः । ब्राह्मणस्य क्षत्रि- या वाऽनन्तरेत्यादि योज्यम् । नत्र सवर्णायां जातः पुत्रस्स एवं वर्ण इति व्युत्पत्या सवर्णः । अनन्तरायां तु सवर्णसदृश इति । आह च मनु:- स्त्रीप्वनन्तरजातासु द्विजैरुत्पादितान् मुतान । मदृशानेव तानाहुर्माउदोपविहितान् ॥ इति ॥१॥ एकान्तरड्यन्तरास्वम्वष्टोग्रनिपादाः ॥७॥ बाह्मणस्य वेश्या एकान्तरा स तस्यामम्बष्ट जनयति । तस्यैव शूद्रा द्वषन्तरा तस्यां निपादम् । क्षत्रियस्य पुनरसेवका- न्तरा । सोपि तस्यामेवो नाम पुत्रं जनयति । एते पूरनु. लोमेरमह पडनुलोमा अनुकाना । तत्र बीनोत्कएँ क्षेत्रापकाएं न सत्यानुलोम्यं भवति । विपर्यये तु प्रातिलोम्यं भवति ॥ ७॥ मनु.१०.६.

·प्रथमप्रश्न अष्टमोऽध्यायः 115 के पुनः प्रतिलोमाः ? तानाह- प्रतिलोमास्वायोगवमागवणक्षनूपुल्कस- कुकुटवैदेहकन्चण्डालाः॥८॥ अम्बष्ठा- प्रथमायां श्वपाकः ॥ ९॥ उग्रात् द्विती- यायां वैणः ॥ १० ॥ निपादातृतीया- यां पुल्कसः ॥ ११ ॥ विपर्यये कुटः ॥ १२ ॥ पुल्कसाग्निपाद्या जातस्य कुछुटमजेत्यर्थः । अनेनेतद्विना- तं भवति-प्रतिलोमानुलोमेन स्त्रियां जाता. प्रतिलोमा एवेति । अन्यपा कयमेरमवश्यत् ॥ ८-१२ ।। अथ बोनोत्कर्षवशात् पुनरपि वान्तरमातिमाह- निपादेन निपाद्यामा पञ्चमाजातोपहन्ति शूद्रताम् ॥ १३॥ अन गीतमीयम्-वर्णान्तरानुगमनमुल्लापकर्षाभ्यां मातमैन । पभमेनानायर्याःइति । आए नत्राभिविधौ । निपादो पक्ष्या- दायां नात इति कृत्योच्यते ॥ १३ ॥ 1.प १-१.२३.

·. 116 चोपायनधर्मसूत्रे सव्याख्यान, तमुपनयेत्पष्टं याजयेत्सप्तमोऽविकतो भवति ॥ १४ ॥ १६॥ अविकृतः बीजमेव वर्ण प्रतिपद्यत इत्यर्थः । एवं तावच्छू- द्रायां वैश्याजातस्यासप्तमाढेश्यापत्तिरुक्ता । एवमेव वेश्यायों जातस्य क्षत्रियापतिः । तथा क्षत्रियायां जातस्य घालण्यापत्तिरु- च्यते । वर्णत्यागादपि वर्णसङ्करो जायत इतीदं प्रदर्शयितुं आह न मनु:---- व्यभिचारेण वर्णानामवेद्यावेदनेन च । स्वकर्मणां च त्यागेन जायते वर्णसङ्करः । इति ॥ स्तकर्मणां त्याग उपनयनादिसंस्कारहानिः । अविरतत्यन्तं वर्णसंस्कारप्रदर्शनार्थत्वादुपपन्नामिहाभिधानम् ॥ १४ ॥ इति योधायनीयधर्मसूत्रपियरणे गोविन्दस्वामिरते प्रथमप्रने अष्टमोऽध्यायः अधानन्तरप्रमवानामेव किञ्चिद्वतन्यमित्यत आह- तत्र सवर्णातु सवर्णाः ॥ १ ॥ अनुलोमविषयमिदम् । वर्णान्तरमवर्णीम मणैरुत्पादिता अपि मवर्णा भान्तीत्यर्थः ॥ १ ॥ मन. १.४. "म ममम यी मा. मंग मिपन्ति । मिषु वर्ग सारस्यारी नातु याम् । नामारिवोपरिनटानाल्यानाहर्मनीषिणः ॥ रथ. पारामगोप्रमागधरयोगशिक्षसालमरहटवंदेह पाचागलामुनयः" इत्य. पिपya ·प्रथमप्रश्न नवमोऽध्याय 117 ब्राह्मणाक्षत्रियायां ब्राह्मणो वैश्यायाम. म्वष्ठः शूद्रायां निपादः ॥ २ ॥ ब्राह्मणाक्षत्रियाया जाताया तस्या ब्राह्मणनोत्पादित । अध पूर्वसूत्रे आदिस्सवर्णशब्दस्मदशवर्ण इत्यनया व्युत्पत्त्या गर्तते । मुत्रारम्मस्तु तेपामपि वर्णधर्मप्राप्त्यर्थ ॥ २ ॥ पारशव इत्येके ॥ ३ ॥ सोऽय सज्ञाव्यतिरेक ॥३॥ क्षत्रियाद्वैश्यायां क्षत्रियदशूद्रायामुग्रः॥१॥ अयमप्येशीयमतेन सज्ञाव्यतिरेवप्रकार ॥ ४ ॥ वैश्याच्छूद्रायां रथकारः॥५॥ अस्य त्वाधानऽधिकार । 'वर्षामु रपार ' इति । एते अनुकान्ता अनुरोमा ॥५॥ अप प्रतिलोमासु यच्द्रबीन तदाह- शूद्राद्वेश्यायां मागधः अत्रियायां क्षता ब्राह्मण्यां चण्डालः ॥ ६॥ अप पश्यनीनमुच्यते-- वैश्यात्क्षत्रियायामायोगवो ब्राह्मण्यां चै- . - ·118 योधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, क्षत्रियवीज पुनः- क्षत्रियाद्राह्मण्यां सूतः ॥ ८॥ अथ वर्णसङ्करजातानां परस्परसङ्करजातानाह- तत्राम्बष्ठोगसंयोगे भवत्यनुलोमः ॥ ९॥ उत्कृष्टबीजप्रभवायामनुलोमायां जाता अपि अनुलामा एव भवन्तीत्यभिप्रायः ॥ ९॥ क्षत्तृवैदेहकयोः प्रतिलोमः ॥ १० ॥ शूक्षत्रियापत्यभवात् प्रतिलोमाहेश्यब्राह्मणीप्रभवायां प्रतिलोमा- यामुत्पन्नपि प्रतिलोमो भवतीत्यर्थः । एवमन्यत्रापि प्रयोजका- नुसन्धानेन वेदनीयम् ॥ १०॥ अतः पुनरपि प्रतिलोमानेवाह- उग्राजातः क्षत्तायां श्वपाकः ॥ ११ ॥ वैदे- हकादम्बष्ठायां वैणः ॥ १२॥ निपादा- ञ्छूद्रायां पुल्कसः ॥ १३ ॥ शूद्रानि- पायां कुमुटः ॥ १४ ॥ इदमपि प्रतिलोमा भवन्तीत्यर्थप्रयोजकमहणार्प, मोदाहर- णावविक्रमेव कथ्यते । एकादिशब्दा अनेकार्यश्चैकश्शब्दान्त- रेषु तत्र तत्र मंव्यवहारभेदप्रदर्शनार्थाः । एवं मनन कर्मणा तरतमभाव विनानीयादित्युक्तं भवति । तथा च वसिष्ठः-- ·प्रथमाने दामोऽध्यायः 119 छन्नोत्पन्नास्तु ये केचित्मातिलोम्यगुणाश्रिताः । गुणाचारपरिभ्रंशाकर्मभिस्तान विजानीयुगिति' ।। तद्विशेषावगतिश्च तत्परिहरणवर्णमकरादिविशेषेण कल्पनीया । ततश्च नात्याः संस्कारहीना इति स्त्वा प्रनिलीमा धर्महीना इत्ये- तदेव ॥११-१४ ॥ वर्णसंकरादुत्पन्नान्वात्यानाहुर्मनीपिण इ- ति व्रात्यानाहुर्मनीषिण इति ॥ १५॥ १७॥ इति योधायनधर्ममूग्रायवरणे गोविन्दस्यामिरने प्रथममने नयमाऽध्यायः संन्यासः प्रवर्तते । तता वर्णसङ्करोपि नायने । अतस्तत्प- रिहारार्थमाह- पड़ागभृतो राजा रक्षेत्प्रजाम ॥ १ ॥ पगब्दोऽत्र गुप्तपरणप्रत्ययो द्रष्टव्य । मनिननं धनं तबाही भृतः । गमा मात्राभिषिक्त । स माहताना मनाना भागभाग्भवति । भामणस्यानरक्षितस्य धर्मपागभाग्भवति । तथा ग ममिठ:-रामा तु धर्मणानुशासन पेट धनस्य हरेत् । अन्यत्र बामगात् । इष्टापूर्तस्य तु पत्मा भननि" इनि । मणमामाद्य- पह. 11-४४.

·120 वोधायनधर्मसूत्रे सन्याख्याने. विकारावष्टम्भेन विहितो ज्योतिष्टोमादि । पूर्त तु साधारणो धर्मः सर्वेषां सत्यमक्रोधो दानमहिंसा प्रजननमित्यादि । अभिषिक्तस्य प्रजापरिपालनं धर्मः । गोतमश्च तदेवाधिकृत्य वदति-'चलत- श्वनांत्वधर्म स्थापयेत् । धर्मस्य वंशभाग्भवति" इति | वसिष्टश्च-'स्वधर्मों राज्ञः परिपालन भूतानाम् इति ॥ १॥ आचार्यश्च स्वधर्मेषु स्थापनमेव रक्षणामिति मत्वाऽस्येमे स्वधर्मा इत्याह ॥ ब्रह्म वै स्वं महिमानं ब्राह्मणेप्वदधादध्य- यनाध्यापनयजनयाजनदानप्रतिग्रहसं- युक्तं वेदानां गुप्त्यै ॥ २ ॥ पथर्मयुक्तो ब्राह्मणः वं महिमानम् । किमर्थमेवं कृतवन् ब्रह्म त्याह-वेदानां गुप्त्यै । गुप्ति. रक्षणम् ॥ २ ॥ सर्वेषां वर्णानां रक्षणायमे क्षत्रधर्मा इत्याह- क्षत्रे वलमध्ययनं यजनं दानं शस्त्रकोश- भूतरक्षणसंयुक्तं क्षन्त्रस्य वृद्धयै ॥ ३ ॥ अदघादित्यनुपर्नते । किं तत् : वलं शक्तिः वेदाध्यय- नादियुक्तम् । शवायुधप । तया च वमिठ:--'माण च नापालनं स्वधर्म । इति । भूतग्रहग चना मस्या मृतस्य ग्रहणार्थम् । तथा गैतम --चनुर्विधस्य मनुष्पनातम्या: 12-10 ११.

·121 प्रथमप्रश्ने दशमोऽध्यायः न्तसंज्ञानां चलनपतनसर्पाणामायतं जीवनं प्रसूतिरक्षणम् " इति । क्षन्स्य वृद्धिरभ्युदयः ॥ ३ ॥ वेश्येषु वैश्यकादधादित्याह- वि<ध्ययनयजनदानकृषिवाणिज्यपशुपाल- नसंयुक्तं कर्मणां वृद्धयै ॥ ४ ॥ अध्ययनादिसंयुक्तं अध्ययनादिनिष्पादितमित्यर्यः । कृपिः भूविलेम्दनम् । वाणिज्यं क्रयविक्रयव्यवहारः । कर्माणि यागा- दीनि । तेषां ह्येवं सति वृद्धिर्भवति ॥ ४ ॥ शूद्रेषु पूर्वेषां परिचर्या ॥ ५॥ अदधादित्येव । पूर्वपां ब्राह्मणादीनाम् । परिचर्या शुश्रूषा । आह नापस्तम्बः-'शुश्रूषा शूद्रस्येतरेषां वर्णानाम् " इति ॥ ५ ॥ किमिति शुश्रूपा शूदाणामित्यत आह-- पत्तो घसृज्यन्तेति ॥ ६ ॥ हिशब्दो हेतो । यस्मात्मनापतेः पदारसृष्टः तस्माच्यो योऽ. नवप्तः । अतो याज्यानां शुश्रूपव शूद्रस्य धर्मः ॥ ६ ॥ एवं नातुर्वर्ण्यधर्ममभिधाय पुनः राज्ञ एवाह- सर्वतोधुरं पुरोहितं वृणुयात् ॥ ७ ॥ गा, ५, ८-१, 16 ·129 पोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. सर्वत्र धूर्यस्य सर्वतोधूः धूश्न व्यापारः विषयज्ञानमिहामिने- तम् । सर्वज्ञ इति यावत् । पुरो धीयत इति पुरोहितः। ते वृणुयात् वृणीत ॥ ७ ॥ तस्य शासने वर्तत ॥८॥ तत्प्रयुक्तः कर्माणि कुर्यात् । स च ब्राह्मणः विद्याभिनन- वांश्च गौतमवननात् । स ह्याह-'ब्राह्मणं पुरोदधीत विद्याभि- जनवाग्रूपवयस्सम्पन्नं न्यायवृत्तं तपस्विनम् । तत्प्रसूतः कर्म कु. वति । ब्रह्मप्रसूतं हि क्षत्तमृद्धयते" . इत्यादि॥ ८ ॥ सङ्गामे न निवर्तेत ।। ९ ॥ युद्धे उपस्थिते पलायनपरायणेन न भवितव्यमित्यर्थः ॥ ९॥ युद्धे तु वर्तमाने- न कणिभिन दिग्धैः प्रहरेत् ॥१०॥ कर्णवन्त्यम्माणि कर्णानि शूलादीनि । विषेण लिप्तानि दिग्धा- नि । नसमासः प्रत्येकं प्रतिपेधमाप्त्यर्थः ॥ १० ॥ किञ्च- भीतमत्तोन्मत्तप्रमनविसत्राहस्त्रीवालवृद्ध- ब्राह्मणैर्न युध्येतान्यत्राततायिनः॥१॥ भीतः त्रग्नः । मत्तस्मुरादिपानी । उन्मत्ता विरुदनेष्टः । ममत्तो विगतनेताः । विमनाहो विगलितकवनादिनन्धः । वि. 19.१२.१४

·128
प्रथमपन्ने दशमोऽध्यायः..
गतव्यापारो वा । शेषाः प्रसिद्वाः । तैर्न युध्येत तान् न हिं-
स्यादित्यर्थः । तथा च गौतम - न दोपो हिंसायामाहवे । अ-
न्यत्र व्यवसारथ्यनायुधस्ताञ्जलिप्रकीर्णकेशपरामुखोपविष्टस्थलवृक्षा-
रूढदूतगोब्राह्मणवादिम्यः" इति । व्यश्वसारथीत्यत्र व्यश्वो
विसारथिरिति योजना । व्यश्वादिशब्दो दूतादिभिः प्रत्येक
सम्बन्धनीयः । अन्ततोऽपि स्वदूतोऽहमिति यो वदति गौरहं
ब्राह्मणोऽहमिति । पूर्वोक्तान्विशिनष्टि-अन्यत्राततायिन इति ।
आततायी साहसकारी ॥ ११ ॥
तद्धिंसायां दोपामावं परकीयमतेनोपन्यस्यति-
अधाप्युदाहरन्ति-
अध्यापकं कुले जातं यो हन्यादाततायिन-
म् । न तेन भ्रूणहा भवति मन्युस्तं
मन्युमृच्छत्तीति ॥ १२ ॥
भ्रूणहा यज्ञसाधनवधकारी । भ्रूणो यज्ञ विति सर्व बु.
वते तदभिप्रेतमिति । आततायिविषयेऽपि ब्राह्मणवधे दोषोऽस्ती-
ति । इतरथा 'न तेन भ्रूणहा भवति ' इति नावश्यत् ॥ १२ ॥
'पद्धागभृतो राना' इत्युक्तम् । तस्य क्वनिदपवादमाह-
सामुद्रशुल्कः ॥ १३॥
राज्ञो भवतीति शेषः । द्वीपान्तरादानं मामुद्रं वस्तु तत्म-
म्बन्धी सामुद्रशुल्कः पणद्रव्यम् ॥ १३ ॥

·124 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. तस्मिन् भागः कियानित्यत आह- परं रूपमुहृत्य दशपणं शतम् ॥ १४ ॥ गृहीयादिति शेषः । परमुत्सृष्टद्रव्यरूपं रत्नादिद्रव्यं स्वामिने प्रदाय शेपं शतधा विभज्य दशपणं गृहीयात् । अनेन सामुद्रे दशभागश्शुल्क इत्युक्तं भवति ॥ १४ ॥ " पा- अन्येषामपि सारानुरूप्येणानुपहत्य धर्म प्रकल्पयेत् ॥ १५ ॥ असामुदाणामपि द्रव्याणां सारफल्गुत्वापेक्षया परं रूपमनु पहत्येव धर्म प्रकल्पयेदात्मार्थम् । तत्र सारफल्गुविभागों गोतमेनोक्तः 'विंशतिमागश्शुल्कः पण्ये । मूलफलपुप्पौषध- मधुमांसतृणन्धनानां पाठयम् इति पाठीमितं ठचम् ॥ १५ ॥ किन- अब्राह्मणस्य प्रणटस्वामिकं रिक्थं संवत्स- रंपरिपाल्य राजा हरेत् ॥ १६ ॥ असावस्य द्रव्यम्य प्रभुरित्यज्ञानमात्रे प्रणटशब्द. । ब्रह्मम्ब- मिति तु विनाते ब्राह्मण एवाददीत । उक्तं नंतच्छोनाधिष्ठाना- ध्याये न नु कदानिद्राना ब्राह्मगस्य समाददीत ' इति । आह च मनुः- - गौ.प. १.२७.

·प्रयमप्रश्ने दशमोऽध्याय, 126 . प्रणटस्वामिक रिक्थं राजा ध्यब्द निधापयेत् । अकिव्यदाद्धरेत् स्वामी परेण नृपतिहरेत् ।।' इति ॥ गौतमोऽपि 'प्रगष्टम्वामिरमधिगम्य राक्षे प्रतिनूयु । विख्या प्य राज्ञा सवत्सर रक्ष्यम् । उर्ध्वमधिगन्तुश्चतुर्थ राजश्शेषश्च ' इति ॥ १६ ॥ मर्वापराधेपु--- अवध्यो वै ब्राह्मणस्सर्वापराधेषु ॥ १७ ॥ वैशब्द श्रुतिसमूचनचनार्थ । तथा च गोतम ~~' पनि परिहायो राज्ञाऽवध्यश्चाबन्ध्यश्चादण्ड्यश्चाबाहप्कार्यशापारिवाद्यश्चा- परिहार्यश्चेति' इति । सर्वापराधेषु ब्रह्महत्यादिप्वपि ॥ १७ ॥ तत्र तहि ज वर्तव्यमित्याह- ब्रह्महत्यागुरुतल्पगमनस्वर्णरतेयसुरापानेषु कुसिन्धभगसृगालतुराध्वजांस्तप्तेनाय- सा ललाटेऽङ्कयित्वा विपयानिधनम्॥ - निर्धन रत्वा प्रवासयेदिति शेष । कुसिन्ध कन्ध भग स्त्रीच्यञ्जनम् । मृगारो गोमायु । स न शुनौपि प्रदर्शनार्थ । मुरा-वज मुराभाण्ड । आह न मनु- स्तेनस्य श्वापद कार्यः मुरापाने मुरावन । गुरुतल्पे भग कार्यो ब्रह्महत्ये शिर पुमान् ॥ इति ॥ मा १.10 ·126 पौधायनमसूत्र सुव्याण्याने. कबन्धारुतिकेन कृष्णायसेन ललाटेऽङ्कपति । उत्तरीयवास- सां वीर्य विषयान्तरं निर्वासयेन् ! स्वयमेव प्रायश्रित्तं करोति । तस्यायं दण्डः ॥ १८॥ क्षत्नियादीनां ब्राह्मणवधे वधस्सर्वस्वहरणं च॥१९॥ सर्वत्र निरष्टनातीयस्योल्रष्टनातीयवधे वघरसर्वस्वहरणं १ दण्डो द्रष्टव्यः ॥ १९॥ तेषामेव तुल्यापकृष्टवधे यथावलमनुरूपा. न दण्डान् प्रकल्पयेत् ॥ २० ॥ १८ ॥ तुल्यापरष्टता चात्र नातितोऽभिननधनवर्तनादिभिः । यथावलं यपास्वशक्ति । तपा स्मृत्यन्तरम्-- देशकालवयदशक्तिवलं सम्धिन्त्य कर्मणि । नयाऽपराधं वाऽवेक्ष्य दण्डं दण्यपु पानयेत ॥इति॥ क्षत्रियवधे गोसहस्रमृपभैकाधिकं राज उ- सृजेवैरनिर्यातनार्थम् ॥ २१॥ दण्डः प्रायश्चित्तं ननन् । गया 'श्वमि ग्वादयेद्राना निहीनवर्ण- गमने सिपं प्रकाश" इति । राई पान्दगिने समेत एवं नगरनियाननमपि रलं भनि । मेरस्य पापस्य नियोगमायात. गो.५.१३-१४.

·प्रथमप्रश्न दशमोऽध्यायः 127 नं नाश इत्यनान्तरम् । यहा- स्वजातीयनिमित्तकोपप्रशमनम् । यथा- द्रव्याणि हिंस्यायो यस्य ज्ञानतोऽज्ञानतोपि वा । स तस्पोत्पादयेत्तुष्टिम् ।' इति ।। २१ ।। शतं वैश्ये दश शूद्र ऋषभश्चाधिकः ॥२२॥ । सर्वत्र प्रायश्चित्तार्थ इति शेप' । एपोपि राझे त्यागः ॥२२॥ शूद्रवधेन स्त्रीवधो गोवधश्च व्याख्यातः ॥ अपभैकादशगोत्यननमत्र दृश्यते । इह चान्द्रायणस्याभ्युपचयो द्रष्टव्यः । आह च मनुः- स्त्रीशूद्रवितत्त्वधो नास्तिक्यं चोपपातकम् । उपपातकसंयुक्तो गोनो मासं यवान पिवेत् ।। इति प्रस्तुत्य एतदेव व्रतं कुर्युरुपपातकिनो द्विजाः । अवकीणिवयं सुद्धयर्थ चान्द्रायणमथापि वा ॥ इति ।। अन्यत्रात्रेय्या वधात् ।। २४ ॥ तस्या वधे वस्यत्ति-'आत्रेयीवधः क्षत्तियवधेन व्याख्यातः। इति । अनायास्त्रीवधे ऋपकादशदानमित्यर्थ. ॥ २४ ॥ धेन्वनडुहोश्च ।। २५ ॥ मनु. ११-१७...११८. मनु. ८.२८८ ·128 वोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. वध इति शेषः । धेनुः पयस्विनी अनहानारोपितभारवह- नक्षमः पुङ्गवः । अयमपि ऋपभैकादशगोदानातिदेशः ॥ २५ ॥ धेन्वनडुहोरन्ते चान्द्रायणं चरेत् ॥२६॥ ऋपभैकादशगोदानस्यान्ते । अत्र दानतपसोरसमुच्चयः । अत एतत् ज्ञापितं भवति-धेन्वनडुहावत्र विशिष्टपुरुषसम्बन्धिनापग्नि- होत्रादिविशिष्टोपयोगार्यो । दुर्भिक्षादिषु च बहुदोग्धृत्वेन बहुवो. दृत्वेन प्रजासंरक्षणार्थों चेति । अन्यथा शूद्रहत्यातः तस्य प्रा- यश्चित्तं गुरुतरं न स्यादिति २६ ॥ आत्रेय्या वधः क्षत्रियवधेन व्याख्यातः ॥ रजस्वलामृतुस्नातामात्रेयोमाहुरत्र झेप दाम्पत्यं भवति" इति । गोवध इत्यन्ये । क्षत्तियवघदण्डप्रायश्चित्तयोरुभयोरयमतिदेशः ॥ हंसभासवर्हिणचक्रवाकप्रचलाककाकोलूक- कण्टकडिडिकमण्डूकडेरिकाश्ववभ्रुनकु- लादीनांवधे शूद्रवत् ॥ २८ ॥ शूद्रं हत्वा यत्प्रायश्चित्तं तत्मायश्चित्तमेतेषां वधे भवति । सर्वत्र नातिदेशे मानाधीनता । इह मण्डूकग्रहणं मानोरादीना- मपि प्रदर्शनार्थम् । आह न मनु:- मानारनकुलौ हत्वा चापं मण्डूकमेव च । श्वगोधोलूककाकांश्च शूदृढत्यानतं चरेत् ॥ इति ॥ मनु, 11.11. बा, प.१०.१५.

·प्रथमप्र दशमोऽध्यायः 129 प्रचलाको लिम्बः । डिड्डिकः चुचुन्दरी | आदिग्रहणात अञ्चक्रोधादेरपि ग्रहणम् । 'क्रुश्चक्रोची शूद्रहत्यावत् प्राय- श्चित्तम्' इति स्मृत्यन्तरात् । एवं तावत् 'शास्ता राना दु. रात्मनाम् ' इंति मत्वा प्रायश्चित्तान्यपि राज्ञा कारयितव्यानी- त्यर्थः । तानि दिमात्रेण दर्शितानि ॥ २८ ॥ साम्प्रतं पापप्रसङ्गात् कूटसाक्षिनिवृत्यर्थ साक्षिप्रकरणमारभ्यते । तत्र प्रथमं मृपावदनं परिहरन् वदति- लोकसङ्गम्हणाथै यथादृष्टं यथाश्रुतं साक्षी ब्रूयात् ॥२१॥ द्वयोः परस्परविप्रतिपन्नोऽज्ञातमर्थ साक्षिभिर्भावयेत् । महान- नपरिग्रहार्थ तत्र साक्षी यथादृष्टं निरपेक्षप्रमाणेनावगतं यथाश्रुत- माप्तवाक्यादवगा तथैव घूयात् ॥ २९ ॥ पादो धर्मस्य कर्तारं पादो गच्छति साक्षि- णम् । पादस्सभासदस्सर्वान् पादो रा- जानमृच्छति ॥ राजा भवत्यनेनाश्च मुच्यन्ते च सभासदः । एनो गच्छति कर्तारं यत्र निन्द्यो ह निन्द्यते ॥३०॥ राक्षा सम्यकपरीक्षणा कर्तव्येति श्लोकद्वयस्य तात्पर्यार्थः । इतरथा अधर्मस्य कृतस्य पाद एवं तत्कर्तारं गच्छत् । इतरे 17 ·180 योधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. बयः पागः साक्षिसभासदानगा इत्युक्तम् । सम्यकपरीक्ष्य दुष्ट- निग्रहः परीक्षाकारिणां पापप्रमोचनार्थ इति द्वितीयश्लोकार्यः ॥३०॥ तत्र परीक्षावेळायां पृथक् श्लोकसंचयः-- साक्षिणं त्वेवमुद्दिष्टं यत्नात्पृच्छेद्विचक्षणः ॥ अधुना निर्दिष्टान् साक्षिण एवं पृच्छेदिति पदान्वयः ॥३१॥ कथं पृच्छत्- यां रात्रिमजनिष्ठास्त्वं यां च रात्रि मरि- प्यसि । एतयोरन्तरा यने सुकृतं सुकृतं भवेत् ॥ तत्सर्वं राजगामि स्यादनृतं ब्रुवतस्तव ॥ ३२ ॥ मुकृतं धर्मः । स च मुष्टु रतो यथाविध्यनुष्ठितः । यमन तेन परानयसि तहामी लदीयो धर्म इति याज्ञवलयोभिप्रेति- मुकृतं यत्वया किश्चिजन्मान्तरशतैः कृतम् । तत्सर्वं तस्य जानीहि पराजयसि यं मृपा ॥' - इत्यवदत् ॥ ३२॥ त्रीनेव व पितॄन् हन्ति त्रीनेव च पिताम- हान् ॥३३॥ या ·प्रथमप्रने दशमोऽध्यायः 131 अनृतदनमात्रे एप दोपः ॥ ३३ !! साक्ष्यनृते तु- सप्त जातानजातांश्च साक्षी साक्ष्यं मृपा व. दन् ॥ ३४॥ आत्मनः पूर्वापरान् सप्तसप्त हन्तीत्यर्थः । अधर्मप्रवणनित्ता- नां आत्मीयवंश्यहननोपाये वैराग्यं भवतीत्येवं सान्त्वनम् ॥ ३४ ॥ अदानी विप्रतिपत्तिविषयभूतदृष्टविशेषापेक्षयाऽनृतवदने दोपमाह- हिरण्यार्थेऽनृत्ते हन्ति त्रीनव च पिताम- हान् । पञ्च पश्चनृते हन्ति दश हन्ति गवानृते ॥ शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं पुरुपानृते । सर्वं भूम्पनृते हन्ति साक्षी साक्ष्यं मृपा वदन ॥ ३५॥ अत्र हिरण्यशब्दो रमतादियननः । हन्ति जाताननातांध हिरण्यार्येऽनृतं वदन्' ॥ इति सुवर्णविषये मानवदर्शनात् ॥ ३५ ॥ अप साक्षिलक्षणमाह-- चत्वारो वर्णाः पुत्रिणः साक्षिणस्युरन्यत्र - मनु...९९ ·132 बोधायनधर्मसूत्र सन्याख्याने. श्रोत्रियराजन्यप्रबजितमानुष्यहीनेभ्यः मानुष्यहीनो बुद्धिहीनः । एते श्रोत्रियराजन्यप्रवामिताः वचनादसाक्षिण । बुद्धिहीनस्तु दृष्टदोपात् । तथा च नारदः- वचनाद्दोपतो भेदाः स्वयमुक्तिप्तान्तरः । श्रोत्रियः....वचनाच न स्युर्दोपदर्शनात् ॥ इत्यादि॥३६॥ साक्षिद्वेधे मति राजा तत्पुरुषैश्च कि कर्तव्यमित्याह-- स्मृतौ प्रधानतः प्रतिपत्तिः ॥ ३७॥ भाधान्य तपोनिर्दिष्टविद्यादिभिस्तद्वचनात् प्रतिपत्तिः निश्चयः। कार्य इत्यध्याहारः । किमुक्तं भवति-- धे बहूनां वचनं समेषु गुणिनां तथा । गुणिद्वैधे तु वचनं ग्राह्यं ये गुणवनराः ॥ इत्येतदुक्तं भवति ॥ ३७॥ अतोऽन्यथा कर्तपत्यम् ॥ ३० ॥ उक्तोपायादुपायान्तरेण निर्ण ये सनि कर्तपत्यं नाम दोपो भवति । कतं नरक तस्मिन् निपातः कर्तपत्यम् ॥ ३८ ॥ तत्र प्रायश्चित्तमाह- द्वादद्वारात्र जुहुयादिति ॥ ३९ ॥ १९ ॥ ना. स्मृ. प्रयमण्यवहारे. १५७० या स्मृ. २.७८. -- ·प्रथम एकादशोऽध्याय 183 मिति शेषरस्यात् । तावदाहवनीय एवाय होम राज्ञो रा- जपुरुषाणा च । कूश्माण्डानि 'यद्देवा देवहेळनम् " इत्यारम्य ण्यत्यपाल[?]प्रसिहानि । प्रतिमन्त्र च होमभेद । प्रत्यह होमा- वृत्तिरिति केचित् । अपरे द्वादशरात्रस्य सरदेवात्राहु ॥ ३९ ॥ इति बोधायनधर्मसूत्रविधरणे गोविन्दस्वामिश्ते प्रथमप्रश्ने दशमोऽध्याय 'साक्षिण पुत्रिण ' इत्युक्तम् । केनोपायेन पुत्रिणो भव- न्तीत्येतत्मसङ्गेन विवाहानामवतार - अष्टौ विवाहाः॥१॥ उच्यन्त इति शेष । नियमार्थमदृष्टार्थ च । ततश्च वक्ष्यमाण- ब्राह्मादिनियमधर्मलननिमित्तवर्णसङ्करो भवतीत्येतदर्थात्मचिनं म- वतीति ॥१॥ तत्राह- श्रुतशीले विज्ञाय ब्रह्मचारिणेऽपिने क- न्यादानं ब्राह्मः॥२॥ अयमाद्यो धर्मविवाह । श्रुत वेदार्थज्ञान शील मर्वसहिष्णुता । ब्रह्मचारी उपकुर्वाणोऽस्कन्नरेताश्च । कन्या अक्षतयोनि । आ. ह च मनु- आन्छाघ चार्चयित्वा च श्रुतशीलनते स्वयम् । आहूय दानं कन्यायाः ब्रामो धर्मः प्रकीर्तित ॥ इति ॥ 16 भा. २-1, 'मनु. ३.२५ ·- 134 बोभायनधर्मसने सब्याध्यान, आच्छाद्यालङ्कृत्यैपा सहधर्मश्चर्यतामिति प्राजापत्यः ॥ ३॥ आच्छादनालङ्करणे कन्याया एव । वरस्याप्येके । 'एपा' इत्यादिमन्त्रः । एपा ते भार्या । स्वकीयो द्रव्यसाध्यो धर्मोs- नया सह चर्यतामिति मन्त्रार्थः । एष प्राजापत्यो नाम द्वितीयः ॥ तृतीयस्तु- पूर्वी लाजाहुति हुत्वा गोमिथुनं कन्यावते दत्वा ग्रहणमार्पः ॥ ४॥ वैवाहिकीनां लानाहुतीनां प्रथमाहुत्यनन्तरं कन्यास्वामिने गो- मिथुनं वरं प्रदाय तस्या एव पुनर्ग्रहणमाो नाम विवाहः ॥ ४ ॥ चतुर्षः पुनः- दक्षिणासु नीयमानास्वन्तर्वेदि ऋत्विजे स देवः ऋत्विग्वरणवेलायामेव कंचिद्वरसम्पद्भियुक्तमृत्विक्त्वेन वृत्या दक्षिणाकाले तदीयभागेन सह कन्यां तस्मै दद्यात् । स च ता प्रतिगृह्य समाप्ते यज्ञे 'प्रनापतिस्त्रियां यशः" इति पद्धिमन्त्रैः पुनः प्रतिगृहा शुभे नक्षत्रे विवाहं कुर्यात् । स देवो नाम ॥ ५॥ सकामेन सकामायां मिथस्संयोगो गान्ध- वः॥६॥ त.पा. १.४.६ ·प्रथमप्रश्ने एकादशोपध्याय 135 सयोगस्ममवाय । विवाहहोमस्तु यथाविध्येव । एक्ल- क्षणको गान्धर्वो नाम पञ्चम ॥६॥ धनेनोपतोप्यासुरः ॥ ७ ॥ कन्यावन्तमुपतोप्य । यथाविध्येव होम ॥ ७ ॥ सप्तम उत्तर प्रसह्य हरणाद्राक्षसः॥८॥ अत्रापि तथैव विवाह । यथा तरूणीहरण तथैप राक्षप्त ॥८॥ तथाऽष्टम m सुप्तां मत्ता प्रमत्तां वोपयच्छदिति पैशाचः।। मदनीयेन द्रव्येण मत्ताम् । प्रमत्ता भयादिना प्रणाष्ट्रचेता । उपयमन चाहुमैथुनम् । एव त्वाह च मनु - मुप्तां मत्ता ममत्ता वा रहो यत्रोपगच्छति । स पापिठो विवाहाना पैशाचा मथितोऽएमः ॥ इति। पूर्वे ब्राह्मणस्य तेष्वपि पूर्वः- पूर्वश्श्रेयान ॥ १० ॥ बामप्राजापत्यार्प देवाश्चत्वार प्रशस्ता । तत्रापि पूर्वपूर्ववि- याह उत्तरोत्तरात वेदितव्य ॥१०॥ मनु ३.१४, तेषां चत्वारः ·1.86 योधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. उत्तरेपामुत्तरोत्तरः पापीयान् ॥ ११॥ उत्तरपां वर्णानामुत्तरे गान्धीसुरगतसपैशाचाश्चत्वारो विवा- हाः । अत्रापि पूर्वपूर्वश्श्रेयानिति वक्तव्ये उत्तरोत्तरः पापोयानि- ति वचनं पुनरन्त्यस्यात्यन्तपापिष्ठत्वळ्यापनार्थम् । उदाहृतं चात्र मा- नवम्-'स पापिठो विवाहानाम् ॥ इति ॥११॥ अत्रापि पष्ठसप्तमौ क्षनूधर्मानुगतो तत्प्र- त्ययत्वात् क्षत्तस्येति ॥ १२ ॥ तत्सत्ययत्वं तत्प्रधानत्वम् । बलं हि राज्ञां प्रधानम् । तथा चोक्तम्-'क्षत्तस्य बलान्वितम्' इति । आसुरेऽपि धर्न बलहेतुतयाऽभिप्रेतम् ॥ १२ ॥ पश्चमाष्टमौ वैश्यशूद्राणाम् ॥ १३ ॥ पञ्चमो गान्धर्वः स श्यानां भवति । अष्टमः पेशाचः स शूद्राणाम् ॥ १३ ॥ ईदृश्याः व्यवस्थायाः को हेतुरिति बुभुत्सूनाह-- अयन्त्रितकळत्रा हि वैश्पशूद्रा भवन्ति ।। अयन्त्रितं अनियतं कळवं भार्या रोपां ते भवन्ति अय. त्रितकळत्राः । दारेवत्यन्तनियमस्तेषां न भवतीत्यर्थः ।। १४॥ तद्वा कमिति चेत- कर्षणशुश्रूपाऽधिकतत्वात् ॥ १५ ॥ 'मन. ३-३४.

·प्रथमप्रश्न एकादशोऽध्यायः 137 कर्पण वाणिज्यादीनामप्युपलक्षणार्थम् । निरुष्टकर्माधिकृतत्वा- तयोविवाहा अपि तादृशा एवेत्यभिप्राय ॥ १५ ॥ गान्धर्वमप्येके प्रशंसन्ति सर्वेषां स्नेहानु- गतत्वात् ॥ १६॥ २० ॥ एतदपि गान्धर्वस्य लक्षणम्--'सकामेन सकामायाम्' इति । तत्र स्नेहो मनश्चक्षुपो निबन्ध । तदनुगत विहित- विवाहकर्म । तथा चापस्तम्ब ---' यरया मनश्चक्षुपोनिबन्धस्तस्या- मृदिर्नेतरदाद्रियेत इति ॥ १६ ॥ यथा युक्तो विवाहस्तथा प्रजा भवतीति विज्ञायते ॥ १७ ॥ प्रशस्ते विवाहे यत्न आस्थेग इत्यभिप्राय । तथा च सति तोत्पन्ना पुत्रा अपि साधवो भविष्यन्ति ॥ १७ ॥ अथाप्युदाहरन्ति- साधवस्त्रिपुरुषमार्पाद्दश दैवाद्दश प्राजाप- त्याहश पूर्वान् दशापरानात्मानं च ब्रा मीपुत्र इति विज्ञायते ॥ १०॥ अतोऽस्मिन्नथें ब्राह्मणमपि भवतीत्येव ।। १८॥ आरए३.९७, 18 ·138 योधायनधर्मसूत्र सव्याख्याने. तदाह- वेदस्वीकरणशक्तिरप्येवंविधानामेव पुत्रा- णां भवतीति ॥ १९ ॥ ऋज्वेतत् ॥ १९ ॥ आसुरादिविवाहो ब्राह्मणानां निन्द्य इत्याह- क्रीता द्रव्येण यानारी सान पली विधीयते। सा न दैवे न सा पित्र्ये दासी तां कश्यपोऽब्रवीत् ॥ २० ॥ क्रीताया वेदोक्तकर्मण्यधिकारो नास्तीत्यर्थः ॥ २० ॥ कन्याकियोपि न कर्तव्य इत्याह- शुल्केन ये प्रयच्छन्ति स्वसुतां लोभमो- हिताः । आत्मविक्रयिणः पापाः महा- किल्विषकारकाः ॥ पतन्ति नरके घोरे नन्ति चासप्तमं कुलम् । गमनागमनं चैव सर्वं शुत्को विधीयते ॥ २१ ॥ कन्याविक्रयी कुत्सितनन्मभाग्भवति अभ.पाती च न्याविक्रयो न कर्तव्य इत्यर्थः ॥ २१ ॥ ब्राह्मादिविवाहोत्पन्नानां पुत्राणां वेदस्वीकरणे शक्तिरित्युक्तम् । तत्रावियन वेदस्वीकरणायानध्ययनप्रकरणमारम्यत- तस्मात्क-

·139
अ-
मथमप्रश्ने एकादशोऽध्यायः,
पौर्णमास्यष्टकाऽमावास्याऽप्रयुत्पातभूमिक-
म्पश्मशानदेशपतिश्रोत्रियैकतीर्थप्रयाणे-
प्वहोरात्रमनध्यायः ॥ २२ ॥
पौर्णमासी तिथिः यस्यां चन्द्रमा पूर्ण उत्मन् । अष्टका
माध्याः पोर्णमास्या उपरिष्टादष्टमी । अमावास्या अमा सह
सूर्येण यस्यां तिथी चन्द्रमा वप्तति सा अमावास्या ।
प्रयुत्पातः यस्मिन् ग्रामे दाहस्तस्मिन् ग्रामे । भूमिकम्पो भुवश्च-
लनम् । श्मशानं शवशयनम्, शरीरस्य दहनभूमिः निक्षेपभू-
मिर्वा । गमनदिवसोपि प्रयाणम् । तच देशपत्यादिभि प्रत्ये-
कममिसम्बध्यते । देशपतेः राज्ञः राष्ट्र प्रवासे मरणदिवसेऽपि ।
एकतीर्थः एकस्तीर्थः गुरु. ययोरिति विग्रह ) एतेप्वहोरात्रं
नाधीयीतेति ॥२२॥
वाते पूतिगन्धे नीहारे च नृत्तगीतवादित्र-
रुदितसामंशव्देषु तावन्तं कालम्॥२३
वातो वायुः दिवा चेत्पामुगन्धहर । नत्तं रेत् वर्णश्रा-
वि । पूतिगन्धो दुर्गन्ध । नीहारोऽब्धं हिमद्रवणं तच्च हिमानी।
तेवनध्यायः । वादित्रं वीणावादनम् । यावदेव म निवर्त ते
तावदनध्यायः ॥ २३ ॥
स्तनयित्नुवर्पविद्युत्सन्निपाते त्र्यहमनध्या-
योऽन्यत्र वार्पिकात् ॥ २४ ॥

·140 पौधायनधर्मसूत्र सयारयाने । स्तनयित्नुर्मेबगनितम् । विद्युत्तटित् । अप्रमृष्टमन्यत् ॥ २४॥ वर्षाकालेऽपि वर्षवर्जमहोरात्रयोश्च तत्का- लम् ॥ २५ ॥ वर्षाकालेऽपि विद्युत्स्तनायित्नुप्सन्निपातो भाति दाऽस्तमयादन- ध्यायः । रात्रौ चेदोषसः ॥ २५ ॥ पियप्रतिग्रहलोजनयोश्च तद्दिवसशेपः ॥ पितरो देवता यस्य कर्मणस्तत्पिध्यं तम्मिन् आमश्राद्धार्थ वा भोजनार्थ वा निमन्त्रणप्रभृत्यनध्यायः ॥ २६ ॥ भोजनेष्वाजरणम् ॥ २७ ॥ अनध्याय इत्येव । भोजनपक्षे निमन्त्रणप्रभृत्यामरणमित्या धः ॥ २७ ॥ कथं पुनरभुक्तवत्येव भोजनमभ्युपगम्य आमन्त्रणरूपे पाणी नामश्राद्धेऽनध्याय इत्याशङ्कयाह- पाणिमुखो हि ब्राह्मणः ।। २८ ॥ आमश्राद्धस्याप्येतदेव लिङ्गम् ॥ २८ ॥ एतदेव दयितुमाह- अथाप्युदाहरन्ति- भुक्तं प्रतिगृहीतं चनिर्विशेपमिति श्रुतिः ॥

·प्रथमप्रश्ने एकादशोऽध्याय 141 अनध्याय एवायमविशेप । प्रायश्चित्त तु प्रतिगृहीतेऽर्थ मेव । 'आमश्चेदर्धमेव' इति स्मरणात् । भोजनप्रायश्चित्त च स्मृत्यन्तरा दवगन्तव्यम्- चान्द्रायणं नवश्राद्धे पराको मासिके तथा । पक्षनये तु कृच्छं स्यात् पाण्मासे कृच्छ्रमेव तु ॥ सपिण्डे तु त्रिरानं स्यात् एकरानस्तयाब्दिक ।। दशकृत्य पिदापो गायत्र्या चाभिमन्त्रिता । मासि श्राद्धे च ता एव नित्यश्राद्धे जपेच्च ताम् ॥ इति ।। पितर्युपरते त्रिरात्रम् ॥ ३० ॥ उपरते मृते । अनध्याय इत्यनुवर्तते । असमावृत्तस्यायम् । समावृत्तस्य त्वशुचिपावदिवानध्याय प्राप्त । अत्रोपाध्यायमेव वेदप्रदानात् पितेत्याह । साक्षापितरि द्वादशाहविधानात् । 'मा- तरि पितर्याचार्य इति द्वादशाहा इति ॥ ३० ॥ स्थमयमपि पितेति चेत्तदाह- द्वयम ह वै सुश्रवसोऽनूचानस्य रेतो ब्राह्म- णस्यो नाभेरधस्तादन्यत् स यदूर्व नास्तेन हैतत् प्रजायते यद्राह्मणानु- पनयति यदध्यापयति यद्याजयति य- साधु करोति सर्वाऽस्यैपा प्रजा भवति। अथ यदवाचीनं नाभेस्तन हास्यौरसी 1 आप थ११.-४ ·प्रजा 142 पोधायनधर्मसूत्रे सव्याट्याने. प्रजा भवति तस्माच्छ्रोत्रियमनूचान- मप्रजासीति न वदन्ति ॥३१॥ उह वै इति निपातद्वयं त्रयं वा शब्दशोभार्थम् । सुश्रवस इति । शृणोनेरौणादिकोऽमुन् प्रत्ययः । श्रमेण श्रुतवत इत्य- र्थः । अनूचानो वेदतदर्थाङ्गाध्यायी । ईदृशस्य ब्राह्मणस्य द्वयं रेतः प्रजननहेतुर्विद्यते । तत्र ऊर्ध्व नाभेरेकम् । स च ब्राह्मणवायुः नाभरुत्थितो वक्तूविवराद्विविधानां शब्दानामभिव्य- अकः । अवानीनोऽन्यत् । स च नाभेरवाचीनः अगुत्पन्नः सर्गशुलहेतुः वायुः । तत्र उर्वाग्रेण रेतसा चतस्त्रः उत्पादयति उपनयनाध्यापनयाननसाधुरुताभिः । अस्यैव हीत्थं प्रना उत्पादायतुं शक्तिरस्ति । एतद्धि प्रनानां श्रेष्ठतरं जन्म शरीरान्तरेऽप्यनुग्राहकत्वात् । तथा मापस्तम्बः- तच्छ्रेष्ठं जन्म शरीरमेव मातापितरौ जनयतः इति । पशुवदेवेत्यभिप्रायः । उक्तं च -'काम मातापितरो चैनमुत्पादयतो मियः' इति । अथ यदवाचीन नाभेस्तेन हास्यौरसी मजा भवति । यस्मा- देवविधस्य पुरुषस्य चतस्त्र. प्रजास्मन्नतिः केवलं श्रोत्रियस्या- ध्यापननिमित्ताऽस्ति तस्मादौरस्याभावेऽप्यमुममनोमीति विद्वामी न वदन्ति । तस्माद्वेदप्रदानपितरि मृते त्र्यहमनध्यायो युक्तः ॥३१॥ यम्मादेवम्:- तस्माविनामा हिमखो विप्रो द्विरेता द्विज- न्मा चेति ॥ ३२॥ " आप प.१.१-१८.

·प्रथमप्रश्ने एकादशोऽध्याय. 143 द्वे नामनी यस्य स द्विनामा 'तस्माद्विनामा ब्राह्मणोऽधुकः '* इति श्रुतिः । अर्धकस्समृद्धः 1 द्वे चास्य मुखे पाणिरास्यमिति द्विमुखः । द्वे रेतसी शुक्लमेकं, द्वितीयं ब्रह्म । जन्मनी अपि हे मातु- र प्राणश्च ॥ ३२॥ 'अथ प्ररुतमनुप्सरामः-- शूद्रापपात्रश्रवणसंदर्शनयोश्च तावन्तं का. लम् ॥ ३३ ॥ समुच्चिनयोरप्यपपात्रनिषेधः । ततश्च कुर्यादतिरोहिते अपपाने. अनध्यायम् ॥ ३३॥ नक्तं शिवाचिरावे नाधीयीत स्वप्नान्तम् ॥ रात्री शिवाविरावे वृद्धगोमायुरुते । न न विशिष्टं, ततः तस्मिन् सति सुप्त्वा बुद्दाऽध्येतव्यम् ॥.३४ ।। अहोरात्रयोस्सन्ध्ययोः पर्वसु च नाधीयीत॥ तंत्रेका मन्ध्याऽरुणाभानमारभ्य आसूर्योदयदर्शनात् । अपराड- स्तमयादारभ्य आनक्षत्रोदयात् । पर्यस्थिति बहुवचनात् वय. स्तिथयो गृह्यन्ते । एका तावत्पर्वद्वयमध्यगता अष्टमी । उभ. गोरपि पर्वणोरभितस्तिथिद्वय ननुर्दशी प्रतिपश्शेति । अनोऽय. मीद्वयं चतुर्दशीद्वय प्रतिपय प गृहीन भवति । नशब्दा. पम्या तिघावादियोऽम्नमेति माऽभिप्रेना । तथा हि- ·बोधायनधर्मसूत्रे सन्याख्याने. यां तिथि समनुप्राप्य अस्तं याति दिवाकरः । सा तिथिमुनिभिः मोक्ता दानाध्ययनकर्मसु ।। इति ॥ अन्यथा तावन्तं कालं सासा तिधिरित्यर्थस्स्यात् ॥ ३५ ॥ पर्वप्रसङ्गादित्थमन्यः पर्वणि नियम उच्यते... न मांसमश्नीयान स्त्रियमुपेयात् ॥ ३६ ।। एतदतिक्रमेऽप्यध्ययनविन एव भवतीति कल्प्यते ॥ २६ ॥ श्रुतिरेपाऽत्यभिमानिनी विज्ञायत इति गमयति- पर्वसु हि रक्षःपिशाचा व्यभिचारवन्तो भवन्तीति विज्ञायते ॥ ३७॥ पर्वमु रक्षांमि पिशाचाच व्यभिचारवन्तः । वि वैविध्ये, अभीत्याभिमुख्ये, नरतिः गमने भक्षणे च वर्तते । पर्वसु विविध गन्छन्ति विविधं भक्षयन्ति च । पर्वमु अभिगमनमांसाशनवन्तीत्यर्थः । तद्यदि मनुष्या अपि कुर्युः सद्रक्ष पिशाना जायन्ने । अनोड- स्मादेव भयान्न कर्तव्यम् ।। ३७ ॥ प्रफरणार्थमेवानुमरति--- अन्येषु चाद्भुतोत्पातेप्वहोरात्रमनध्यायोऽ- न्यत्र मानसात् ॥ ३८॥ अद्भुतमाश्यम् । यथा वणिम जति । यथाऽम्बुनि मावाणः ·प्रथमप्रश्न एकादशोध्यायः लवन्ते । जले चाग्न्युद्भवः को अपत्योद्भव इत्याद्युत्पातः । रार्थविपर्ययप्रदर्शनम् | यथा स्थावरस्य देशान्तरगमनप्रतिमारोदन- -धिरस्रवणादि । यहा-पष्ठीतत्पुरुषोऽयमदुतोत्पात इति । अन्येषु बागुतोत्पाविति । एतेप्वहोरात्रमनध्यायोऽन्यत्र मानसात् अध्य- बनात् । मानसाध्ययनविशिष्ट एव सर्वानध्यायविशेषो द्रष्टव्यः । कचिन्मानसेऽपि निषेधदर्शनात् । यथा- उदके मध्यरात्रे च विण्मूत्रे च विसर्जयन् । उच्छिष्टश्राद्धभुक्चैव मनसाऽपि न चिन्तयेत् ॥ इति ॥ मानसेऽपि जननमरणयोरनध्यायः॥ अपिशब्दाद्वाचिकेऽपि । जननमरणग्रहणं सर्वेपामात्माशुचिभावा- नामुपलक्षणम् । तथा च स्वाध्यायबाह्मणम्-'तस्य वा एतस्य यज्ञस्य दावनध्यायौ यदात्माऽशुचिर्यद्देशः '* इति ॥ ३९ ॥ 'शुचिनाऽधीयीत' इति यदुक्तं तद्वाचिकस्यैव मा विज्ञायोति मानसार्थ विनिन्दन्ति- अथाप्युदाहरन्ति- हन्त्यष्टमी झुपाध्यायं हन्ति शिष्यं च- तुर्दशी। हन्ति पञ्चदशी विद्यां तस्मात्प- वणि वर्जयेत् ॥ तस्मात्पर्वणि वर्जये- दिति ॥४०॥ २१ ॥ *ते. आ. २-२५. . . 10

·146
पौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने.
'उपाध्यायहनने तदलाभमतः विघ्नः लक्ष्यते । एवं शिष्यह-
मनेनापि . तदध्येत्रभावकृतः । विद्याहनेननापि पुरुपान्तरनरपे
श्याभावो लक्ष्यते । अन्योऽप्यध्ययनविनसदावो द्रष्टव्यः । अत्य-
न्तनिश्श्रेयसत्वादध्ययनस्य विघ्नसन्ततिरवश्यंभाविनी । सा च तद्व-
जैनेनैव परिहरणीया । तथाचोक्तम्-'श्रेयांसि बहुविघ्नानि
इति ॥ ४० ॥
इति बोधायनीयधर्मसूत्रविवरणे गोविन्दस्वामिकते
प्रथमप्रश्ने एकादशोऽध्यायः.
प्रथमप्रश्नस्समाप्त'
.
अथ द्वितीयप्रश्नः.
ब्रह्महत्यादिषु दण्ड उक्तः 'अवध्यो वै ब्राह्मणस्सर्वापराधेषु
इत्येवमादिना-
अथातः प्रायश्चित्तानि ॥१॥
वक्ष्याम इति शेष
। विहिताकरणप्रतिपिद्धसेवानिमित्तदोप-
फलं ये कर्मभिः नानुभ) तानि प्रायश्चित्ताति । तत्रापराधिनोs-
नुतापिनो बलादानीतस्य दण्डप्रायश्चित्तयोस्समुच्चयः । स्वयमेवा:,
गत्य राज्ञे वेदयमानस्य दण्ड एव
। यःपुनरनुतापेन प्राय-
श्चित्तमनुतिठति तस्य तेनैव भावतव्यम् । एनोभूयस्तैव क्रम-
नियमे हेतुः ॥ १॥

·द्वितीयप्रश्ने प्रथमोध्यायः. 147 . इदमत्र प्रधानम्-- भ्रूणहा द्वादश समाः ॥२॥ भ्रूणहा ब्रह्मनः भ्रूणो यज्ञ विर्ति वा नयतीति तत्साधन- वधकारी भ्रूणहा ब्रह्महेति यावत् । समा. संवत्मरान्वक्ष्यमा- णवतं चरेत् ॥ २॥ तदाह-- कपाली खट्वाङ्गी गर्दभचर्मवासा अरण्यनि- केतनः श्मशाने ध्वजं शवशिरः क- त्वा कुटी कारयेत्तामावसेत् सप्तागारा- णि भैक्षं चरन् 'स्वकर्माचक्षाणस्तेन प्राणान्धारयेदलब्धोपवासः ॥ ३ ॥ खराया अझं पदादि तदण्डा भवति । गर्दभचर्म यासो यस्य स तथोक्त । अरण्यमस्य निकेतनं विहरणदेशः । न. कमणदेश इति यावत् । उमगानं निरुक्तम् । तर कुटी कारपेदिति सम्बन्ध । शवस्य गिरो पनं नि कुर्यात् मि. क्षाकाले । य हत्या एतचरति तस्य शिर इति । यस्य यस्य निदित्यन्ये । तथा म सति शतमहणमविभिलर स्यात् स्यकविताणः ब्रह्महाऽहमरमीनि ब्रह्मने भिक्षा देहीनि वन स- घरनपि यदि भिक्षा सप्तरपगारे न रमेन तदोपनाम कार्य, सामेष यदीमाधिमेन् । एवं हाशसमाश्चरन् पुनो भाति ।

·, . 148 पौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्यान. बाहाणाधिकारमिदं प्रायश्चित्तम् । यतस्सुमन्तुराह-बामणी ब्राह्मणं हत्वा' इति ॥ ३ ॥ अधुना द्वादशवार्षिकस्य व्रतस्य प्रायश्चित्तान्तरमाह- अश्वमेधेन गोसवेनाग्निष्टुता वा यजेत ॥४ आहिताग्नेरिष्टप्रथमसोमस्य एतयोश्चित्तसमाधान कार्यम् । अश्व- मेधस्तु रानयज्ञत्वात् 'राना विजितप्तार्वभौमः' इत्येवंविशिष्टस्य राज्ञो भवति ॥ ४ ॥ अश्वमेधावभृथे वाऽऽत्मानं प्लावयेत् ॥५॥ अन्यस्याप्यश्वमेधावभृथे आत्मानं स्नापयेत् । एतानि प्रायश्चि- तानि हन्तुगुणापेक्षया हन्यमानगुणापेक्षया वा विकल्प्यन्ते ॥५॥ अथाप्युदाहरन्ति- अमत्या ब्राह्मणं हत्वा दुष्टो भवति धर्मतः। ऋपयो निष्कृति तस्य वदन्त्यमतिपूर्च- के। मतिपूर्वं नतस्तस्य निष्कृतिर्नो. पलभ्यते ॥ ६ ॥ तस्माद्ब्राह्मणाय नापगुरेत न निहन्यात् '* इति ब्राह्मणं विज्ञा- • य हननमुच्यते । अमतिपूर्वक इत्यनेन च ब्राहाणोऽयमिति निश्चि- 'तेऽपि प्रमादरुतं हननम् ॥ *.स. २-६-१.. .

·द्वितीयप्रश्ने प्रथमोध्यायः 149 आह च मनु कामतो ब्राह्मणवधे निष्कृतिर्न विधीयते ॥ इति ॥ यथा- कामकारकृतेऽप्याहुरेके श्रुतिनिदर्शनात् ॥ इति ॥६॥ अथ ब्राह्मणविषयहिंसायामेव प्राग्माविषु व्यापारेषु प्रायश्चि- त्तमाह- अपगूर्य चरेत्कृच्छूमतिकृच्छ्रे निपातने .. कृच्छ्रे चान्द्रायणं चैव लोहितस्य प्र- वर्तने ॥ तस्मान्नवापगुरेत न च कु- वीत. शोणितमिति ॥ ७ ॥ . कथं पुनरवगम्यते ब्राह्मणापगोरणादिप्वेवैतानि प्रायश्चितानीति ? उच्यते-निषेधस्तावद्ब्राह्मणविषय एव उपलभ्यते । 'तस्माद्ब्राह्म- णाय नापगुरेत न निहन्यान्न लोहितं कुर्यात् '* इति । यत्र ध निषेधः प्रायश्चित्तेनापि तत्रस्थेन भवितव्यम् । अपगूरणं नाम हितार्थमुद्यमः । अप्रमृष्टमन्यत् ॥ ७ ॥ नव समा राजन्यस्य ॥८॥ वध इति शेषः । नवसंवत्सरान् रानन्यस्य वधे प्रकृतं ब्रह्म- चर्य चदिति ॥ ८ ॥ 'मनु.११.९०, ४५. *ते, स. ३-६-100 ·160 पौधायनधर्मसूत्रे सव्यायाने. तिम्रो वैश्यस्य ॥ ९ ॥ संवत्सरत्रयं प्रारतं ब्रह्मचर्यचरणम् ॥ ९ ॥ • संवत्सरं शूद्रस्य स्त्रियाश्च ॥ १० ॥ शूद्रं हत्वा संवत्सरं प्रायश्चित्तमित्यनुवर्तते । चशब्दः क्षत्तूियवैश्ययोरपि निर्गुणयोर्हनने एतदेव. प्रायश्चित्तमिति दर्शयि. तुम् ॥ १० ॥ ब्राह्मणवदात्रेयाः ॥११॥ आत्रेयी आपन्नगर्मा । तथा वसिष्ठोपि ब्रूते-'रजस्वला मृतुस्नातामात्रेयीमाहुः । अत्र ोप्य दम्पत्यं भवति इति । ब्राह्मणवदिति । स्वनातीया याः वधे स्वजातीयवधवत् प्रायश्चित्तमित्यतिदेश. । विगुणविभागोपि ;ष्टव्यः । सगुणहन. नप्रायश्चित्तं सगुणहनन एवातिदिश्यते । एवमस्वामिकद्रव्यप्रक- रणे पुनर्ब्रह्महत्यादिषु यदभिहितं तेन सहेतेषा विकल्पव्यवस्था- समुच्चया अत्र हन्यमानगुणापेक्षया वेदितव्या. ॥ ११ ॥ गुरुतल्पगस्तप्ते लोहशयने शयीत ॥१२॥. तत्र तत्पशब्देन शयनवाचिना भार्या लक्ष्यते । तया यो मै- थुनमाचरति स गुरुतल्पगः | मरणान्तिकं चैतत्प्रायश्चित्तम् । एवं रुतवनो ह्यस्मिन् लोके प्रत्यापत्तिर्न विद्यते । मरणात्तु पूतो भवति अतीतस्योर्ध्वदेहिकमपि ज्ञातिभिरस्य कर्तव्यम् । अन्यत्रापि मरणा न्तिके दण्डे प्रायश्चित्ते चैतद्दष्टव्यम् ॥ १२ ॥ एवमतीतरात्र विदस प्रकरणे. 1२०-३६.

·. - द्वितीय प्रश्ने प्रथमोध्यायः 15i इदमन्यत्तस्यैव प्रायश्चित्तम्- सूमि ज्वलन्ती वा लिप्येत् ॥ १३ ॥ सूर्मिशब्देनायस्मयप्रतिकतिरुच्यते । इदमपि मरणान्तिकमेव ॥ १३ .लिङ्गं वा सवृपणं परिवास्याजलावाधाय दक्षिणाप्रतीच्योर्दिशोरन्तरेण गच्छेदा निपतनात् ।। १४॥ रूपाण्यपारहरनित्यभिप्रायः । परिवास्य छित्वा । एत- प्रायश्चित्तत्रयं बुद्धिपूर्वविवक्षया । सम्भवापेक्षश्च विकल्प. ॥१४॥ स्तेनः प्रकीर्य केशान् सैध्रक मुसलमादा- य स्कन्धेन राजानं गच्छेदनेन मां ज- हीति तेनैनं हन्यात् ॥ १५॥ ब्राह्मणस्वर्ण हरति बलेन. वञ्चनया चोर्येण वा यो ब्राह्मणः स्तेन इति गीयते । तदेतत्कीर्य केशानित्यादि । सैध्रको दृढ- दारुनिमितः । सैध्रकं मुसल स्कन्धेनाधाय राजानं गच्छेदिति .. . सम्बन्ध . स्तेनशासनमपि राज्ञो वध इत्येतत्प्रदयितु तदशासने दोपमाह- अथाप्युदाहरन्ति- स्कन्धेनाधाय मुसलं स्तेनो राजानमन्वि- ·152 योधायनधर्मसूत्रे सन्याख्याने. यात् । अनेन शाधि मां राजन् क्षत्तूध- ममनुस्मरन् ॥ शासने वा विसर्ग वा स्तेनो मुच्येत किल्विपात् । अशासनातु तद्वाजा स्तेनादाप्नोति किल्विपमिति ॥ १६॥ शासनं वधः । विसर्गों मोक्षः । किल्विपं पापम् ॥ १६ ॥ सुरां पीत्वोष्णया कायं दहेत् ॥ १७ ॥ यज्जातीयस्य या सुरा प्रतिपिद्धा तयेवोष्णया अग्निवर्णया पी- तया कायं दहेत् । ब्राह्मणस्य सर्वा प्रतिपिडा । अत एव हि सर्वा- सुरां समतयवेकत्वेन निदर्शयति- मुरां पीला द्विनो मोहादग्निवणां सुरां पिवेत् ॥ इति !! मरणान्तिकमेतन्मतिपूर्वके ॥ १७ ॥ अमत्या पाने कृच्छ्राब्दपादं चरेत्पुनरुप- नयनं च ॥१८॥ फरहान्दपादः संवत्सरमानापत्यचतुर्भागः । ब्रह्महत्यादिपूक्तः प्रायश्चित्तेः ब्राह्मण एवाधिक्रियते नान्यः । कुत एतत्? ब्रह्मह. त्यादिभिः पतति य' तद्वत् | कथमिति नेन । पञ्चाग्निविद्यायां दर्श- नात् । तत्र युक्तं 'यथेय न प्राकृत्तः पुरा विद्या ब्राह्मणान् गच्छति' इति प्रक्रम्य 'तदेष लोकः- स्नो हिरण्यस्य मुरां पिश्च गरोस्त- *मनु. 11.11.

·द्वितीयप्रश्ने प्रथमोध्यायः, 153 ल्पमावसन ब्रह्महा च । एते पतन्ति चत्वारः पञ्चमश्चाचरंस्तैरिति । अथ ह य एतानेवं पञ्चाग्नीन्वेद न सह तैरप्याचरन् पाप्मना लिप्यते” इत्यादि। आह च मनुः-- अतोऽन्यतममास्थाय विधि विपस्समाहितः । ब्रह्महत्याकृतं पापं व्यपोहत्यात्मवत्तया ॥ इति ।। तथा सुरायामपि- यथैवैका न पातव्या तथा सर्वा द्विजोत्तमैः ॥ इति ।। तथा-- . मुवर्णस्तेयद्विमो राजानम् ॥ इति ॥ एवमन्यान्यपि स्मृतिलिङ्गानि 'ब्राह्मणो ब्राह्मणं घातयित्वा' इत्यादीनि द्रष्टव्यानि ॥ १८ ॥ अथ पुनरुपनयने विशेषमाह- वपनव्रतनियमलोपश्च पूर्वानुष्ठितत्वात्।।१९ व्रतं सावित्रव्रतम् । नियमो मिक्षाचरणम् । चशब्दात् मेखलादण्डधारणमपि गृह्यते । तत्र हेतु -पूर्वानुष्ठितत्वात् - तस्य करणासम्भवादित्यर्थः ॥ १९ ॥ अथाप्युदाहरन्ति- छा. उ.६.१.. मनु. ११.८७, ११,१०० 20 ·164 वोधायनधर्मसूत्रे सन्याख्याने. अमत्या वारुणीं पीत्वा प्राश्य मूत्रपुरीपयोः। ब्राह्मणः क्षत्तियो वैश्यः पुनस्संस्कार- मर्हति ॥२०॥ मूत्रप्रीपयोरिति द्वितीयार्थे पठी 'सपा सुपो भवन्ति' इति । अयं पुनस्संस्कारश्चान्द्रायणसहितो द्रष्टव्यः । विडुराह'- श्लोकदर्शनात् ॥ २०॥ सुराधाने तु यो भाण्डे अपः पर्युपिताः पि- वेत् । शङ्खपुप्पीविपक्केन पडहं क्षीरेण वर्तयेत् ॥२१॥ सुराः यस्मिन् भाण्डे धयन्ति पिबन्ति तत्सुराधानम् । अत्र पर्युपिताः उपसाऽन्तरिते काले निहिताः । शङ्खपुप्पीनाम समु- द्रतीरे लताविशेषः । पर्युपितामु वासिष्ठ आह- मद्यभाण्डस्थिता आपो यदि कश्चिट्विजः पिवेत् । पोदुम्बुरविल्वपलाशानामुदकं पीत्वा त्रिरात्रिभिश्शु- योत ॥ इति ॥ २१ ॥ इदमन्यमरणे प्रायश्चित्तम्- गुरुप्रयुक्तश्चेन्नियेत गुरुस्त्रीन् कृच्छ्रांश्चरेत् ॥ मरणसन्देहास्पदीभूतेषु गुरुणा चोदितश्शिप्यो यदि नियेत स विश्वराभ. वासि. २०-२१.

·द्वितीयप्रश्ने प्रयमोध्याय 155 लोकस्य विषय । शास्त्राविरुद्धोदकुम्भोद्धारणादिविषये प्रेरणमिदम् । दुर्गदेशगमनादिषु विपयेषु भ्रूणहत्यासममेव | गुरोश्शासननिमित्तमृत्यु- विषय चैतत्स्वापराधनिमिते तु मरणादेश वक्तुमिति । अगुरो पुन श्रोदयितुहननप्रायश्चित्तमेव ॥ २२ ॥ एतदेवासंस्कृते ॥ २३॥ सस्कार संस्कृत शौचाचारादिलक्षणानुशासन तदभावोऽसस्कृत त- स्मिन्नप्येतदेव कृच्छ्त्रयम् । एतदुक्त भवति-शिप्यशासनाकर्तुं गुरो प्राजापत्यत्रयमिति ॥ २३ ॥ गुरुमसङ्गाह्मचारिणो नियममार- ब्रहाचारिणश्शवकर्मणा व्रतावृत्तिरन्यत्र मा- तापित्रोराचार्याच ॥२४॥ शवकर्म अलङ्करणवहनदहनादि । तेन तेन प्रतानिरुपनय- नावृत्ति, पुनरुपनयनम् । तदेतदन्यन मातापिनोराचार्याच । तेपा शवार्मण्यपि दोपाभाव । आह न मनु- आचार्य स्वमुपा याय पितर मातर गुरुम् । निर्दृत्य तु नती मेतान्न तेन वियुज्यते' ॥ इति ॥ इदानीमन्यत्रापि पुनरुपनयननिमित्तेषु ब्रह्मचारिण चिदपवादा- धमिरमाह- स चेद्दयाधीयीत कामं गुरोरुच्छिष्टं भैपज्या- थें सर्व प्राश्रीयात् ॥ २५॥ 1५५१ - ·156 बोधायनधर्मसूने सव्याख्याने. स यदि ब्रह्मचारी रोगेणाभिभूयेत कामं तथा भैपज्याथै सबै मधु मांसमपि प्राश्नीयादिति सम्बन्धः । तत्र व्रतावृत्तिर्नास्ति गुरो- रुच्छिष्टभोजनेऽपि । गुरुः आचार्योऽभिप्रेतः । अथ प्राशिते व्याघर- पगमस्ततो निवर्तेत । व्याधीयीत इङ्गतावित्यस्य धातोरधिपूर्वे लि- ड्यात्मनेपदम्, यकसीयुट् गुणादौ कते कर्मकर्नरि व्याधीयीतेति भवति व्याधिमान् भवतीयथः ॥ २५ ॥ गुरोरुच्छिटसर्वप्राशनेऽपि रोगशमनस्याप्यसम्भवे तु- येनेच्छेनेन चिकित्सेत ॥ २६ ॥ गुरोरपि यत्प्रतिषिद्धं लशुनगृञ्जनादि तेनापि निकित्सा कार्ये- त्यभिप्रायः । 'सर्वत एवात्मानं गोपायेत्" इति स्मृतेः ॥ २६ ॥ स यदाऽगदी स्यानदुत्थायादित्यमुपतिष्ठते हंसशुचिपदित्यतया ॥ २७ ॥ गदी व्याधितः । ब्रह्मचारिणो व्याषितस्य सन्ध्योपासनादिनि- यमानुठानाशक्तो प्रायश्चित्तमेतत् । उत्तरेषां चैतदेवाविरोधित्वात् ।। तत्र गृहस्थस्येदम्- दिवा रेतस्सिक्त्वा त्रिरपो हृदयगमाः पि- वेद्रेतस्याभिः ॥२८॥ स्वमार्यायामेवैतत्प्रायश्चित्तम् । रेतस्या ऋनः रेतशब्दवत्यः ताश्च 'पुन मलिन्द्रियम् । इत्यनुवाकः । तासु च भूना शब्दम- .ध... से. भा.१.१..

·157 - द्वितीयप्रश्ने प्रथमोध्याय वृत्ति । 'सृष्टीरुप दधाति" इतिवत् । दिवागमनप्रतिपेध परिभाषाया द्रष्टव्य 'परस्त्रीपु च दिवा च यावज्जीवम्" इत्यत्र ॥ २८ ॥ यो ब्रह्मचारी स्त्रियमुपेयात्सोऽवकीर्णी।।२९ सज्ञाकरण व्यवहारार्थम् । तस्य च प्रयोजनं-'सप्तरात्र हलेतदवकोणिवत चरेत् । 'प्राणाग्निहोनलोपेनावकीर्णी ' इति च।। स गर्दभं पशुमालभेत ॥३०॥ पशुग्रहण हिंसाविषयेतिकर्तव्यताप्राप्त्यर्थम् । अन्यथा तदनर्यक स्यात् ॥ ३०॥ तुत्रैता देवता:- नैऋतः पशुः पुरोडाशश्च रक्षोदेवतो यम- देवतो वा ॥३१॥ पुरोडाशदेवताभिधान 'यद्देवत्य पुरोडाश' इति परिभापा- सिदस्यानुवाद । निम्नतिरक्षोयमामा च विकल्प । पुरोडा. शे वोत्तरयो ॥ ३१ ॥ शिभात्माशिवमप्स्ववदानैश्चरन्तीति विज्ञा- यते ॥ ३२॥ सानाध्यविकारस्यापि पशो प्राशिववचनाच शिश्नावयवादव दातव्यम् । हृदयाद्यवयवमप्सु प्रचरितव्यम् । अन्यन लौकिक अमो पर्तव्यम् ॥ ३२॥ 1.स.स मो. एपपरिमाण १.२॥

·158 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. अपि वाऽमावास्यायां निश्यग्निमुपसमा- धाय दाविहोमिकी परिचेष्टां कृत्वा द्वे आज्याहुती जुहोति कामावकीर्णोऽस्म्य- वकीर्णोस्मि कामकामाय स्वाहा । कामाभिद्रुग्धोस्म्यभिद्रुग्धोस्मि कामका- माय स्वाहेति ॥ परिचेष्टा आज्यसंस्कारादिना । आग्निहोत्रिकप्रयोग इत्यन्ये । पूर्वस्यासम्भव एतत्प्रायश्चित्तम् । यहा-स्वपरप्रेरणसझदसरच्छ. क्तिसदसद्भाववर्णप्रयतोत्सर्गाद्यपेक्षया द्रष्टव्यम् । अत्र स्मृत्यन्तरो. कम् ‘तस्याजिनमूर्ध्ववालं परिधाय लोहितपात्रसप्तगृहान् भैक्ष चरेत् कर्माचक्षाणः संवत्सरम्" इत्यादि दृष्टव्यम् ॥ ३३ ॥ हुत्वा प्रयताञ्जलिः कवातिर्यडमिमभिमन्त्र- येत-सं मा सिञ्चन्तु मरुतस्तमिन्द्रस्त वृहस्पतिः। सं माऽयमग्निस्सिञ्चन्त्वा- युपा च वलेन चायुप्मन्तं करोतमति॥ हुत्वेत्युत्तरत्र निवृत्त्यर्थम् । प्रयताअलिः शुद्धवद्धाञ्जलिः | अअलिश्च द्विहस्तसंयोगः । कवातिर्य नात्यन्ताप्रचभिमुखता नात्यन्तपराह् मुसना तद्वितन्यनिति । अग्न्युपस्थाने 'सन्तियहि- वोपनिठेत नेनं प्रत्यय परार' इति ॥ ३४॥ ॥ घ. २०१८ ·1 160 धौधायनधर्मसूत्रे सव्यात्याने. यहा-सोतेः प्राणिप्रसवकर्मणरसवनं तत्र भवं सवनीयं जातक- मादि तस्य कुयुरिति यावत् । तथा च वसिष्ठः-'प्रत्युद्धारः पुत्रजन्मना व्याख्यातः इति । तदेतत् सपितृत्यागप्रत्युद्धारस. म्बन्धं गोतमीये 'त्यनेत्पितरम्" इत्यस्मिन्नध्याये विवृतम् । तदपि प्रतीक्ष्यम् ॥ ३७॥ सगोत्रां चेदमत्योपयच्छेन्मातृवदेनां विभृ- यात् । प्रजाता चेत्कृच्छ्राब्दपादं च- रित्वा यन्म आत्मनो मिन्दाऽभूत्पुनर- ग्निश्चक्षुरदादित्येताभ्यां जुहुयात् ॥३८॥ अप्रजाता चेच्चान्द्रायणम् । तच्च माहाप्रवरेषु स्वयमेवोक्तम्- 'सगोत्रां गत्वा चान्द्रायणं कुर्यात् । व्रते परिनिष्ठिते ब्राह्म णी न त्यनेन्मातृवद्भगिनीयत्" इति । विभृयादिति शेपः । सयमेव ब्रवीति-'गर्भो न दुप्यति कश्यप इति विज्ञायते इति । मि- न्दाहुती पुनः सर्वत्राविशिष्टे । अशिष्टद्रव्यकत्वादाज्यद्रव्यं प्रती- यात् ॥ ३८॥ परिवित्तः परिवेत्ता या चैनं परिविन्दति । सर्वे ते नरकं यान्ति दातृयाजकपञ्चमाः।। परिवित्तः परिवेत्ता दाता यश्चापि याजकः । कुन् द्वादशरात्रेण स्त्री त्रिरात्रेण शुद्धय- तीति ॥ ३९ ॥ महाप्रपरे समाप्तिसूत्र काण्ठम्. मा.प.१५. गो.प.२०. 3 ·द्विायप्रश्ने प्रथमोऽध्याय. 161 - अश्तदाराग्निहोत्रसयोगे अग्रने तिष्ठति य कनीयान् दारसयो- गमग्निहोत्रसयोग वा क्रोति स परिवेत्ता । इतर परिवित्तः। परिवेत्तुर्य कन्या प्रयच्छति स दाता । तमेवं यो याजयति स यानकः । एतेपा चतुर्णा रच्छ्रेण शुद्धि । यया सह परिवेत्ता भूयात् तस्या निरानौपवासेन शुद्धि ॥ ३९ ॥ अथ पतनीयानि ॥ ४०॥ वश्याम इति वाक्यसमाप्ति । पतनीयानि पतनार्हाणि कर्माणि महापातनेभ्य ईपन्नयूनानि ॥ ४० ॥ कानि पुनस्तानि- समुद्रसंयानम् । ब्रह्मस्वन्यासापहरणम् । भू- म्यनृतम् । सर्वपण्यैर्व्यवहरणम् । शूद्रसेव- नम् । शूद्राभिजननम् । तदपत्यत्वं च । एपामन्यतमत्कृत्वा चतुर्थकाला मितभो- जिनस्स्युरपोऽभ्यवेयु स्तवनानुकल्पमास्था- नासनाभ्यां विहरन्त एते त्रिभिर्वस्तदप- हन्ति' पापम् ॥४१॥ समुद्रसंयान नावाऽन्तरा द्वीपान्तरगमनम् । ब्राह्मणस्वन्या- सापहरण निक्षेपहरणम् । भूम्यनृत साम्ये भूमिविषयानृतवा द । सर्वे पण्यैरव्यवहरणीयैरप्युमयतोदनिर्व्यवहरणम् । शूद्र- घेप्यता तत्सेवनमुच्यते । शूदाया गर्भस्थापन शूद्राभिजननम् । 1रपोभ्युपेयु , स्पाभ्यवहरेयु , तदपति. 21

·162
पौधायनधर्मसूत्र सन्याख्याने
शूद्रायां स्वभार्यायामभिनानत्वम् । तदपत्यत्वं. शूद्रस्य पुत्रभाव
स्तवाह पुत्रोऽस्मीत्युपजीवनम् । एपामन्यतमरिमन् रुते प्रायश्चित
चतुर्थकालाः चतुर्थे काले येषां भोजन ते तथोक्ताः मितभो-
जिनः अल्पभुन
अपोऽभ्यवेयुस्सवनानुकल्पं त्रिपवणकान
स्थानासनाभ्यामहोरात्रयायथासङ्घ विहरन्त एते तत्पापं त्रि-
भिसंवत्सरेरपहन्ति अपनन्तीत्यर्थ ॥४१॥
यदेकरात्रेण करोति पापं कृष्णं वर्ण ब्राह्मण-
स्सेवमानः । चतुर्थकाल उदकाभ्यवायी
त्रिभिर्वपैस्तदपहन्ति पापमिति ॥ १२ ॥
कृष्णो वर्णः चण्डालीत्येके । वर्णशब्दानुपपत्ते शूद्रवेत्यपरे।
तत्सवनं तगमनम् । व्याख्यातं चतुर्थकालत्वमनन्तरसूत्रेऽपि । उ.
दकाभ्यवायी त्रिपरणस्नायी एकरात्रेण सरदमन एवमाह । अ
भ्यासे च तदभ्यास कर्मण पुन. प्रयोगात् । विदुपो बुद्धि-
पूर्वगमन इदम् ॥ ४२ ॥
अथोपपातकानि ॥ १३॥
वक्ष्यन्त इति शेष । एतान्यपि पतनीयेभ्यो न्यूनानि ||४३
अगम्यागमनं गुर्वीसखीं गुरुसखीमपपात्रां प-
तितां च गत्या भेषजकरणं ग्रामयाजनं र-
गोपजीवनं नाट्याचार्यता गोमहिपीरक्षणं
यञ्चान्यदप्येवंयुक्तं कन्यादूपणमिति ॥४४॥

·द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः 163 - भगम्याः मातृप्यताद्या । ताश्च नारदो जगाद- माता मातृष्यसा श्वश्रूर्मातुलानी पितृप्पसा । पितृव्यससिशिष्यस्त्री भार्या पुत्रस्य या भवेत् ।। दुहिता कार्यभार्या च सगोत्रा शरणागता । रानी प्रव्रनिता धात्री साध्वी वर्णोत्तमा च या ।। आसामन्यतमा गला गुरुतल्पव्रतं चरेत् । शिश्नस्योत्तनं दण्ड नान्यो दण्डो विधीयते ॥ इति ॥ अन माता स्तन्यप्रदा । गुर्वी माता गुरुः पिता तयोस्सखी च । यस्यापपात्रा कन्या । उपपानति पाठे पण्यस्त्री । पतिता ब्रह्महत्यादिभि यै पुरुष पतति, स्वकीयैश्च । तथा च वसिष्ठः-- त्रीणि स्त्रियाः पातकानि लोके धर्मविदो विदुः । भर्टचयो भ्रूणहत्या स्वस्य गर्भस्य पातनमिति ॥ भेपजकरणं उपजीविका यस्य । ग्रामयाजनं बहूना याजनम्। रङ्गोपजीवनं नर्तनेनोपनीवनम् । नाट्याचार्यता नर्तकेभ्यो न. दशास्त्रस्य भरतविशाखिलादे प्रतिपादनम् । गोमहिपीरक्षणमप्यु- पनीवनाय । एपंयुक्तं वेदनिन्दा, विप्रापवाद, शस्त्रपाणित, अग्निगोबाह्मणेभ्यो दानप्रतिषेध , अयाज्यस्वमस्वाज्यपदार्यात्मविक्रय इत्यादि । कन्यादूपणं तद्गमन (दूषण वा रोहिणी - काणा विश्वरूपा बहुभुगाकुला मन्दगतिर्मन्दप्रज्ञा बहुभाषिणी दुर्गन्धगा- त्रेत्यादि । ४४ ॥ नारधर्म १२-७५, "यस्यानपपात्रा बसि. ध १८.७.

·द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः. 165 वलीपलितकालेऽपि कर्तव्यश्वतिमङ्गहः ॥ इति ॥ नक्षत्रनिर्देशो ज्योतिश्शास्त्रोपनीवनम् । चशब्दात् प्रतिलो- मलेखनग्रहस्थपरपाकोपजीवनानि गृह्यन्ते ।। ४७ ॥ यान्येतान्यशुचिकराण- तेषां तु निर्देशो द्वादश मासान्द्वादशार्धमासान द्वादश द्वादशाहान द्वादश पडहान् द्वादश- व्यहान् द्वादशाहं पडहं व्यहमहोरात्रमेका- हमिति यथाकर्माभ्यासः ॥१८॥ अब पडहाप्राग्ये अहाः निर्दिष्टाः तान् प्राजापत्येन याज- येत् । पडहादीस्त्वनशनेन । यथा पापस्य कर्माभ्यासरत्वचा सेवा । तत्र गुर्वभ्यासे गुरुकल्पः । मध्यमे मध्यमः । लघो लघुः ॥ पतितानामेव किञ्चिदाह- अथ पतितास्समवसाय धीश्चरेयुरितरेतरया- जका इतरेतराध्यापका मिथो विवहमामाः पुत्रान् सनिष्पाद्य ब्रूयुर्विप्रव्रजतास्मत्त ए- वमार्यानपि संप्रतिपत्स्यथेति । अथापि न सेन्द्रियः पतति तदेतेन वेदितव्यमगहीनो हि साझं जनयतीति ॥ ४९ ।। मवसाय सम्भूय परस्परं पतिता धर्माश्चरेयुः । किलक्ष- .

·166 धोधायनधर्मसूत्रे सन्याख्याने. णान् यननयाजनाध्ययनाध्यापनदानप्रतिग्रलक्षणान् । अत्र पर- स्परं विवहमानेषु यदि पुत्रा निष्पन्ना भवेयुः तानिष्पादिवाननु- पनीय एवं पितरो युः । विमव्रजत निर्गच्छतास्मत्तः अस्मान् त्यक्ता निर्गच्छत । निर्गताः आर्यान प्रतिपत्स्यथ यूयमान प्रतिपत्स्यथ अपिशव्दरसम्भावनावचनः । आर्यैः किल यूयं सम्प्रयोगं प्रतिपत्स्यथेति । आर्या एव युप्माकमुपनेतारो भविप्यन्तीति । पतितपुत्रा अपि तैस्संसर्गाभावे शुचयो भवन्ति । संमर्गे हि मंसर्गपतनमिति । ननु पतितपुत्रत्वादपि तद्वतीत्या- शङ्कयाह-अथापि न सेन्द्रियः पतति । यद्यपि च पिता पतति तथाऽपि न सेन्द्रियः इन्द्रियेस्सह न पतति तस्मात् न हि पतनीयकारणम् । न चेन्द्रियाणि करणानि पतितानि । पर्तृकरणयोश्च पृथक्तं प्रसिद्ध उपस्थेन्द्रियं च कर्मेन्द्रियम् । श्रोत्रं त्वकापी जिहा नासिका चैव पञ्चमी । पायूपस्थं हस्तपादं वाक्चैव दशमी स्मृता ॥ इति ॥ पुत्राचेन्द्रियनिष्पादिताः । तथा च मन्त्र'-'अङ्गादगात्स- म्भामिन इत्यन्त करणसमानाधीनः अथोच्येत -पितृगुणे पुत्ररथैभवितव्यम् । अपि पतितत्वे तदपि स्यान्.- तदेतेन बेदितव्यं दृश्यने ह्ययमोऽङ्गहीनोपि सामं जनयनि सानोऽप्यङ्गहीनम् । अतो नावश्यं पतितपुत्रेणापि पतितेन भनिन- व्यम् ॥४९॥ अम तावत्पदं दूपयति मिथ्यतदिति हारीतो दधिधानीसधर्माः स्त्रिय- + मटु २.९० नि. म. २-२१. . मवरेव .

·द्वितीय प्रश्न प्रयमाऽभ्याय 167 स्स्युर्यो हि दधिधान्यामप्रयत्तं पय आतच्य मन्थति न तच्छिष्टा धर्मकत्येपूपयोजय- न्ति । एवमशुच्शुिलं यन्निवर्तते न तेन सह सम्प्रयोगो विद्यते ॥ ५० ॥ अपतितायामपि जन या पतितादुत्पत्तश्चेत् पतित एव भवती त्येतदनेन क्थ्यते । काय हेतो ? यावता जयोपि उत्पन । मिथ्येतदिति । हारीतग्रहण पूनार्थ नेद मत पर्युदासितुम् । अत्र दधिधानीसाधर्म्यात स्त्रीणा चीनप्राधान्य दर्शयति । तथा द्रव्यान्तरनिप्पत्यायतनत्व दधिधान्या एव । आसामप्यशुचिशुका धारत्वम् । यया च दधिधान्या प्रयतायामातञ्चितादप्रयताइनो मथमनिप्पन नवनीत स्त न धर्मकार्येष्विष्टयादिषु उपयुज्यते । एवमशुचिशुक्लनिष्पादितेन पुसा न धर्मसम्बन्धी विधीयते । अथ यदुक्त 'न सेन्द्रिय यतति' इति तत् मिथ्येव | क्य: हौ हि पुस्पो भवत सोपाधिको निस्पाधिश्च । यो निरु माधिक परमा मा तस्याश्र्तृतम् । सोपाधिवस्तु पुण्यापुण्ये करोति तत्फन न अनुभवति । उपाधिश्च बुद्धचादिदेहपर्यन्त । स हि क्षेत्रज्ञ । तस्मिन् वाहप्रत्यय । स 7 भूतात्मा स देहोऽङ्कार मन ॥ योऽस्यात्मनः कारयिता त क्षेत्रज्ञ प्रचक्षते । य वरोति तु कर्माणि स भृतात्मोन्यते उप ॥ इति । ततो देहोपि कर्तृत्वादेव पतति । एव 7 मा मृतेवति पनिनेषु त सपिण्डाना नदेहस्पर्शनादि शिष्टे भ्युपगम्यते । तस्मा मिनु १२ १३ ·168 " ॥ योधायनधर्मसूत्र सन्याख्याने, दशुनिशुक्लोत्पन्नानामशुचित्वमेव । तथा च स्मृतिः--'पतिनोत्प- नः पतितो • भवतीत्याहुः इति । यदप्युक्तम् अङ्गहीनोपि साङ्गम्' इति तदपि ग्रहस्थितिवशात् आहारविशेषवशाञ्च युक्त- म् । इह तु सेन्द्रिय एव पततीत्युक्तम् । किञ्च-स्त्रीपुंसाम्या हि पुत्रो जन्यते । यद्यत्रापि पुमानङ्गहीनः स्त्री तु साङ्गा भवत्येव । ततोऽस्याङ्गानि प्रवर्तन्ते । मनुः- पितुर्वा भजते शीलं मातुर्वोभयमेव वा ॥ इति इदं चान्यत्-भूयांसो धर्माः कारणगताः कार्ये भवन्ति । तत्र शुक्लादयो गुणाः पुत्रे न भवन्तीति प्रमाणशून्यं वचः । अत एव तदपि मिथ्येव । तस्मान्न तेन सह संप्रयोगो विद्यत इति स्थितम् ॥ ५० ॥ यद्यपि सम्प्रयोगो न विद्यते; तथाऽपि प्रायश्चित्तं तस्यास्ती- त्याह- अशुचिशुक्लोत्पन्नानां तेपामिच्छतां प्रायश्चितिः। पतनीयानां तृतीयांशस्स्त्रीणामंशस्तृतीयः ॥५१॥ .. इति पतनीयप्रायश्चित्तं यत्तूक्तं 'चतुर्थकाला मितभोजिनस्स्युः' तस्य तृतीयो भाग' पतितोत्पन्नानां प्रायश्चित्तम् । स्त्रीणां तदुः स्पन्नानां तम्यापि तृतीयो भाग नवमभाग इति यावत् । तत्र तौल्येऽपि तीनवे स्त्रीणा दोपलाघवमवगम्यम् । तथा च वनिष्ठः युक्तिमेवाह-- बिसि, ध. १३-६१. .

·द्वितीयाने प्रथमोऽध्यायः 109 'पतितोत्पन्नः पतितो भवति" इत्याहुरिति । अत्र स्त्रिया हि परगामीति कथमुपेयामिति ॥ ११ ॥ 'सर्वपण्यैर्व्यवहरणम्' इति पतनीयमुक्तं, तत्र किल विपये किञ्चिदुच्यते- भोजनाभ्यजनादानाद्यदन्यत्कुरुते तिलैः । श्वविष्ठायां क्रिमिभूत्वा पितृभिस्सह मज्जतीति।। नात्र तिरोहितं किञ्चिदस्ति ॥ १२॥ पितॄन्या एप विक्रीणीते यस्तिलान्विक्रीणीते । प्राणान्या एप विक्रीणीते यस्तण्डुलान्वि- क्रीणीत ॥ ५३॥ एपा निन्दा तिलतण्डुलयोर्विक्रयस्य ।। ५३ ॥ सुकृतांशान्वा एप विक्रीणीते यः पणमानो दुहितरं ददाति ॥५४॥ सुरुतं पुण्यं तदंशाः सुकृतांशाः । पणमानो योऽन्यस्य दून्यं गृहीत्वाऽन्यस्मै द्रव्यान्तरप्राप्त्यर्थ प्रयच्छति ॥ १४ ॥ अथ प्रसङ्गात् पण्यमाचष्टे-- तृणकाष्ठमविकृतं विक्रयम् ॥ ५५ ॥ तृणविकारा' रज्जासनकटाक्ष्य । काष्ठविकाराः वृक्नुवप्रति- मादयः । तदर्न तृणं काष्ठ ब्राह्मणैरप्यापदि विक्रेयम् ॥१५॥ 1 बात. . १३.११. १० - ·170 - बोधायनधर्मसूने सयात्याने अथाप्युदाहरन्ति- पशवश्चैकतोदन्ता अश्मा च लवणोद्धृतः । एतत् ब्राह्मण ते पण्यं तन्तुचारजनीकृत इति॥ ब्राह्मणमाह-हे ब्राह्मण' तवैतत्पण्य यदेकतोदन्ता पशव शृङ्गिणस्तेऽप्येतोदन्ता अश्मा पापाणश्च लवणोतो वणव- जित । तन्तुचारजनीकृत कुसुम्भरङ्कुमहरिद्राद्यरजित इत्यर्थ ॥ पातकविवर्जितेपु एण्यापण्याना येषु प्रायश्चित्त वक्तव्य तदुः च्यते-- पातकवज वा व पिझलां गां रोमशां सर्पि- पाऽवसिच्य कृष्णैस्तिलैरवकीर्यानूचानाय दद्यात् ।। ५७ ॥ वाशाब्दो वक्ष्यमाणेन प्रायश्चित्तविकल्पार्थ बभ्रुपिङ्गलयोवि- क्ल्पार्थो वा । रोमशाम् । एवभूता गा घृतेन वाऽभ्यज्य तामेव सृष्णतिलैरवीर्य बहुश्रुताय ब्राह्मणाय दद्यात् ।। ५७ ॥ कूश्माण्डैादशाहम् ॥ ५८॥ जुहुयादिति शेप ॥ ५८॥ यदीचीनमेनो भ्रूणहत्यायास्तस्मान्मुच्यते इति ॥ ५९ ॥ पत, आ. २८.

·171 द्वितायप्रने प्रथमोऽध्याय . अर्वाचीनमक्तिनं फलावधी ॥ ५९॥ पातकाभिशंसने कृच्छ्रः ॥ ६ ॥ पातक्ययमित्युक्तिमात्रे प्राजापत्योऽय प्रायश्चित्त तस्यानृतेन पात- केनाभिशस्तस्य ॥ ६ ॥ अथास्मिन्ने विषयेऽभिशसितुराह- तदब्दोऽभिशंसितुः ॥ ६ ॥ तदिति रच्छू प्रतिनिदिशति । ब्राह्मणमनृतेन पातकेनाभि- शंस्य वत्सर प्राजापत्यव्रत चरेत् । अत्र गोतम.-'वामा गाभि- शसने दोपस्तावान् । द्विरनेनसि" ॥११॥ पतितसम्प्रयोगे सति वियता क्तमेन सम्प्रयोगेन पतति तनो- भय वक्ति- संवत्सरेण पतति पतितेन समाचरन् । याजनाध्यापनाद्यौनान तु यानासनाशनादि- ति ॥ ६२॥ यानासनाशनेस्सवत्सरेण पतनि । न तु याननादिभिरमवत्सरेण । कि तर्हि ? सम्बन्धमात्रेण मद्य एवेत्यर्थ । अन्तरगत्वात् या. जनादीना यहिरजत्वाच यानादीना तद्युक्ता योजना । याजन नाम सलिग्यनमानसम्बन्ध । शिष्योपाध्यायसम्बन्धोऽध्यापनम् । क- न्यादानप्रतिग्रहक्ष गसम्बन्धी योनन् । यानावस्या शालायामे- पम्मिन् युजरे महाया वा ॥ १२ ॥ ।गी प. २०१० ·172 चौधायनधर्मसूने सव्याख्यान. अमेध्यप्राशने प्रायश्चित्तं नैप्पुरीप्यं तत्सप्तरात्रे- णावाप्यते । अपः पयो घृतं पराक इति प्रतित्र्यहमुष्णानि स तप्तकृच्छ्रः॥ ६३ ।। अमेध्यशब्देन श्वापदाष्ट्रखरादीनां मांसं लशुनगृक्षनपलण्डुकाद- यश्च गृह्यन्ते । अबादीनि त्रीण्युप्णानि । पराक उपवासः म- तित्रयहम् । एवमेकैकरिमन् कते सति द्वादश सम्पद्यन्ते । तस्ये- तस्य कृच्छ् इति संज्ञा ॥ ६३ ॥ यहं प्रातस्तथा सायं यहमन्यदयाचितम् । यहं परं तु नाभीयात् पराक इति कृच्छः ॥ ६४ ॥ अयमपि द्वादशाह एव ॥ ६ ॥ अतिबालकच्छमाह- प्रातस्सायमयाचितं पराक इति त्रयश्चतूरात्राः स एपः स्त्रीबालवृद्धानां कृच्छूः ॥ ६५ ॥ एकैकमेकाहः परं तु नाभीयात् । अतश्चतुरहोऽयम् । बालादि- ग्रहणमशक्तोपलक्षणम् ।। ६५ ।। यावत्सकदादीत तावदनीयात्पूर्ववत्सोऽतिक- छूः ॥६६॥ :

·173 द्वितीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः पूर्ववदित्येतेन सर्वातिदेशे प्राप्ते ग्रासनियमार्थ सद्भहणम् । ग्रासस्तु शिख्यण्डपरिमितं पाणिपूरणान्नो वा ॥ ६६ ॥ अभक्षवृतीयः स कृच्छ्रातिकृच्छ्रः ॥ ६७ ॥ कृत्स्नोपि द्वादशाहोऽभक्षो भवेत् । तृतीयग्रहणं समुच्चिता- नामपां सर्वप्रायश्चित्तत्वप्रदर्शनार्थम् । यथाऽयं तृतीयो भवति तथा कुर्यादित्यर्थः । यद्वा-चतुर्पु त्यहेपु तृतीयस्त्रयहोऽभक्षो भव- ति । प्रथमद्वितीयो चोदनमक्षौ । चतुर्थः पराक इति । स एष कृच्छातिकृच्छू. ॥ ६ ॥ - अथ लच्छूव्रतमुच्यते-- कृच्छ्रे त्रिपवणमुदकोपस्पर्शनम् ॥ ६ ॥ त्रीणि सवनानि प्रातमध्यंदिनं सायमिति उपस्पर्शनं स्नानम् ॥ अवश्शयनम् ॥६९ ॥ उपरि खट्टादिषु शयननिषेधः । अनुपस्तीर्णे देशे शयनमध- श्शयनमित्यपरे ॥ ६९॥ एकवस्त्रता केशश्मश्रुलोमनखवापनम् ॥७॥ अथोत्तरीयं प्रतिषिध्यते ॥ ७० ॥ एतदेव स्त्रियाः केशवपनवज केशवपनवर्जम् ॥

·174 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. यो यावन्नियमः रुच्पु पुरुषस्योक्तः स एव स्त्रीणाम् । क. चरणे केशवपनं तु वय॑ते । द्विसक्तिरुक्तप्रयोजना ।। ७१ ॥ इति द्वितीये प्रथमोऽध्यायः. एवं तावद्ब्रह्मचारिधर्मप्रसङ्गात् प्रसक्तानुप्रसक्तं विहितम् । अधुना ग्रहस्थधर्मा उच्यन्ते । तत्र प्रथमं तावत्संक्षिप्याह--- नित्योदकी नित्ययज्ञोपवीती नित्यस्वाध्यायी वृपलानवर्जी । ऋतौ च गच्छन्विधिवञ्च जुबन्न ब्राह्मणश्चयवते ब्रह्मलोकात् ॥ १ ॥ निसोदकी उदकमण्डलुहस्तः । नित्ययज्ञोपवीती । निवा- तिप्राचीनावीतिभ्यामन्यत्र । नित्यस्वाध्यायी अन्यत्रानध्यय- नात् । वृपळश्शूद्रः । अन्नग्रहणादामं प्राणसंशये तस्थि- त्यर्थमभ्यनुज्ञातमेव । अतुः अर्तेर्गतिकर्मणो गर्भाधानक्षमकालः । न वसन्तादिः । तत्र गन्छन् मैथुनमाचरन् । आह- ऋतुस्स्वामाविकः स्त्रीणां रात्रयप्पोडश स्मृताः । चतुर्मिरितरैस्सार्थमहोभिस्सद्विहितैः ॥ तासामाद्याश्चतस्रस्तु निन्दितैकादशी च या। त्रयोदशी च शेपास्तु प्रशस्ता दश रात्रयः ।। एतच्च स्वभार्यायामेव । विधिवञ्च जुत् श्रुतिस्मृत्तिचोदितेन मा- र्गेण । ब्रह्मलोकान्न च्यवते । ब्रह्म च तल्लोकश्च ब्रह्मलोकः मा ३-४६ ४७.

·175 - द्वितीयप्रश्न द्वितीयाऽभ्याय तस्मान्न च्यरते न भेद प्रतिपद्यत इत्यर्थ । अनेन प्रकारेणगृहस्थस्यापि स्वाश्रमविहितकर्मणामुक्तिमनुमनुते । आह च याज्ञवल्ल्य न्यायाजितधनस्तत्वज्ञाननिष्ठोऽतिथिमियः ॥ श्राद्धरुत्सत्यवादी च गृहस्थोऽपि विमुच्यते ॥ इति । तथा च धर्मस्कन्धब्राह्मणम् 'सर्व एते पुण्यलोका भवन्ति । ब्रह्मसस्थोऽमृतत्वमेति' इति ॥ १ ॥ 'ऋतौ च गच्छन्' इत्युक्तम् । तञ्च 'प्रजानिश्श्रेयसम् । इति गृह्येपूक्तम् । प्रमाना च जीवनं कथ भवतीति दायवि- भागप्रकरणमारभ्यते । तत्र पररुतिरूपा श्रुतिमुदाहरति- मनुः पुत्रेभ्यो दायं व्यभजदिति श्रुतिः ॥२॥ पुनग्रहणात् पुस एव विभनेन्, न दुहितु । तथा च श्रुति -'तस्मात्स्त्रियो निरिन्द्रिया अदायादी " इति । स्मृतिरपि- विभाग चेत्पिता कुर्यादिच्छया विभजेत्सुतान् ॥ इति ।। तर वातव्यद्रव्यदायविभाग इदानी कर्तव्य इति विधिकल्पना॥२ तत्राय प्रकार समशस्सर्वेषामविशेषात् ॥३॥ न विशेष कश्चिच्छूयने विपमो भाग इति । अय तु समो विभाग सवर्णापुत्राणामौरसाना समानगुणाना च । न त्व- सवर्णापुत्राणामनौरसानामसमानगुणानाम् ॥ ३ ॥ 1३२०५ -- 5 याज्ञ-२-११६० ·176 बोधायनधर्मसूत्रे सवारपाने. अस्मिन्नेव विषये उद्धारयुक्तं विभागमाह- वरं वा रूपमुद्दरेज्जयेष्ठः॥ ४॥ वरमुत्कृष्टरूपद्रव्यमुद्धरेत् गृहीयात् ॥ ४॥ कि तत्र प्रमाणम् ? तस्माज्जयेष्ठं पुत्रं धनेन निरवसाययन्तीति श्रुतिः। निरवसायनं पृथकरणम् । धनेनोपतोप्य पृथक्कुर्वन्तीत्यर्थः । अनया श्रुत्याऽविशेषादिति हेतुः अपसारितो भवति ॥ ५ ॥ दशानां वैकमुद्धरेनयेष्ठः ॥ ६ ॥ सर्व धननातं दशधा विमग्य ज्येष्ठस्यैको भाग उद्धारः कार्यः । दशसह्याधिकेषु सत्स्वेप विमागो लाभाय भवति । न तु दशसंख्यान्यूनेषु । एतावुद्धारौ गुणवज्ज्येष्टविषयौ वेदि- तव्यौ ॥६॥ सममितरे विभजेरन् ॥ ७॥ सर्व धनजातं दशधा विभज्य ज्येष्ठस्यैको भाग उद्धारः कार्यः । अवशिष्टनवभागानितरे पुत्रास्सम विभनेरन् ॥ ७ ॥ पितुरनुमत्या दायविभागस्तति पितरि । तदनिच्छया विभागे दोपा अपि भवन्ति ॥ ८ ॥ 'ते.स. २०५-२.

·द्वितीयप्रश्न द्वितायाऽ याय 177 चतुर्णी वर्णानां गोश्वाजावयो ज्येष्ठांशः॥९ अशनियमेनोद्धार । मृते जीवति वा पितरि गोश्वाजाविष्वे तत् । इतरे सम विभजेरन् । विभवादिना ज्येष्ठभागद्वयावशि- दृस्याप्याधिक्ये सति विज्ञेयम् ॥ ९॥ एव समानवर्णस्त्रीपुत्रविषये सति विभाग उक्त । अथ- नानावर्णस्त्रीपुत्रसमवाये दायं दशांशान कृत्वा चतुरस्त्रीन द्वावेकमिति यथा- क्रमं विभजेरन् ॥ १० ॥ नानावर्णखियो ब्राह्मणादिस्त्रिय । तत्पुत्रसमवाये सति सर्व दशधा विभज्य चतुरोशान् ब्राह्मणीपुत्रो हरेत् । इतरेषु पट्सु जीनशान क्षत्रियासुत । तत्परिशिष्टेषु त्रिषु हो वैश्यासुत । तस्येतदवशिष्टाश शूद्रासुत । एव क्षत्रियोपि सुतम्य वर्णक्रमात् पोढारताना त्रीन् द्वावेकमिति यथाक्रम प्रकल्पयेत् । तथा वे. श्योपि स्वपुत्राय हावेकमिति विभनेत् । जसत्यो विपमविभाग ।। औरसे तूत्पन्ने तवर्णास्तृतीयांशहराः ॥११ ओरसपुत्रो वयते 'सवर्णाया सस्कृतायाम्' इति । तस्मि नुत्पन्ने सवर्णास्तृतीयाशहरा भवेयु । सर्वधनतात नेघा विभग्य तेपामेर पोढा सम्पाद्य त्रीन् द्वारेममिति क्रपयेत् ॥ १ सवर्णापुत्रानन्तरापुत्रयोरनन्तरापुत्रश्चद्गुण- वान स ज्येष्ठांश हरेत् ॥ १२ ॥ = ·178 पौधायनधमसूत्र सयारयाने गुणवान् हि श्रुतिशीलादिज्येष्ठ ॥ १२ ॥ गुणवत्पुत्रस्य ज्येष्ठाशहरणे कारणमाह- गुणवान हि शेपाणां भर्ता भवति ॥ १३॥ आहारदानादिगुणवत्व समर्थ एव । अतो ज्येष्ठ गुणव- त्तया कृत ॥१३॥ 'आरसे तूत्पन्ने' इत्युक्तम्, तर मर्वस्योरसनिमित्तग्रहणे प्राप्ते परिभाषते- सवर्णायां संस्कृतायां स्वयमुत्पादितमौरसं पुत्रं विद्यात् ।। १४ ॥ पाणिग्रहणेन शास्त्रलक्षणेन तस्या स्वयमुत्पादित औरसो न क्षेननात ॥ १४ ॥ एव तत्प्रसङ्गात् पुत्रप्रतिनिधीनाह- अभ्युपगम्य दुहितरि जातं पुत्रिकापुत्रमन्यं दौहित्रम् ॥ १५॥ विद्यादिति वर्तते जम्युपगम्य सवाद्यास्मदर्थतया दुहिता दीयते अयाणदाहरति- "अहाहासभपास इत्याधि नारा । जामा वै पुरनामास स नार शरददामिात ।। हात समपार वाचधको दृश्यते ॥

·द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्याय . 179 तस्यां नातं दौहित्रं पुत्रिकापुत्रं विद्यात् । अन्यत्वमोरमापेक्षया तस्यास्य गौणत्वप्रदर्शनार्थम् । अन्यं दौहित्रमित्यस्यापरा व्याख्या- अन्य. असंवादपूर्वक दत्ताया जात त दौहित्रमेव विद्यात् ॥१५]] पुत्रिकापुत्रत्येवलक्षणः पुत्रो मातामहस्यैवतत्प्रकटयति- - द्वितीयं मातु अथाप्युदाहरन्ति- आदिशेत्प्रथमे पिण्डे मातरं पुत्रिकासुतः । द्वितीये पितरं तस्यास्तृतीये च पितामह- मिति ॥ १६ ॥ पिण्डपितृयज्ञे क्रियमाणे प्रथम पिण्ड मातरमुद्दिश्य दद्यात् । स्त्रिया पिण्डदान वचनप्रामाण्याद्भवति । पितृस्थानीया हि सा पितरमात्मनो मातामहम् । तृतीय तस्या पिता. ममात्मनो मातामहपितरम् । यहा-मातर परिहाप्यैव पि. ण्डदानम् । एतत्वमन्तेि प्रदर्शितम् । तत्राप्युक्तम् । कथं नु खलु पुत्रिकापुत्रस्य पिण्डदानं भवति निसृष्टा एतत्तेऽमुप्यै तत मम पितामह ये म वामन्येतत्तेऽमप्यै पितामह प्रपितामह ये च स्वामन्येतत्तेऽ. मुप्यै प्रपितामह ये च त्वामन्विति । अमुप्य अमुप्या इति स्वमातर निर्दिशति ॥ १६ ॥ मृतस्य प्रसूतो यः क्लीवव्याधितयोऽिन्ये- नानुमते स्वे क्षेत्रे स क्षेत्रजः॥ १७ ॥ मृतस्य स्वे क्षेत्रे प्रमूत इति सम्बन्ध । स्वक्षेने स्वपाणिग्र.

·180
योधायनधर्मसूत्रे सन्यायाने.
हणादिना संस्कने । कार्यानभिज्ञः क्लीवः तृतीया प्रतिः । व्या-
धितस्तीबरोगेण प्रजोत्पादनासमर्थों गृह्यते । एषां त्रयाणां भा-
र्यायामन्येन भ्राना वा पित्रा वाऽनुमते देवरेणोत्पादितः क्षेत्रनो
भवति ॥ १७ ॥
स एप द्विपिता दिगोत्रश्च दयोराप स्वधारि-
क्यभाग्भवति ॥ १८ ॥
स एप क्षेत्रनः द्विपिता हो पितरी यो जनकः क्षेत्रवां-
श्च । द्विगोत्रसमप्यस्य तद्वोत्राम्यामेव । गोत्रभेदे सत्यस्य प्रयो-
जनम्-स्वधा पिण्डोदकादि । रिक्थं मृतस्य यदतिरिन्यते
द्रव्यम् ॥१८॥
शुश्रूपाविवाहपिण्डदानग्रहणस्योपयोगमाह---
अथाप्युदाहरन्ति-
द्विपितुः पिण्डदानं स्यात्पिण्डेपिण्डे च
नामनी । त्रयश्च पिण्डाप्पण्णां स्युरेवं
कुर्वन्न मुह्यतीति ॥ १९ ॥
-
नामनी उत्पादयितुः क्षेत्रिणश्च नयोसह पिण्डदाने सति
त्रय एव पिण्डाप्पण्णां भवेयुः । 'पित्रे पितामहाय' इति च
वचनात् ॥ १९॥

·द्वितीयप्रश्न द्वितीयाध्याय. 181 मातापितृभ्यां दत्तोऽन्यतरेण वा योऽपत्यार्थे परिगृह्यते स दत्तः ॥ २०॥ मातापितृभ्या वा दत्त ॥ २० ॥ सदृशं यं सकामं स्वयं कुर्यात्स कृत्रिमः॥ सादृश्य जात्यादिना सकामं अस्याह पुत्रो भविष्यामि यदि मा ग्रहीप्यतीति यो मन्यते पुत्रार्थी च स्वयमेव पूनापूर्वक यदि गृह्णाति एव गृहीत कृत्रिम उच्यते ॥ २१ ॥ गृहे गूढोत्पन्नोऽन्ते ज्ञातो गूढजः ।। २२ ।। गृहे अतिगुप्तायामपि स्त्रियामुत्पन्न उत्पादितोऽयमिति पूर्वमज्ञा- । पश्चाकालान्तरे येन केनचित् विभयाधारिणा कारणेन अस्यामुत्पादितोऽय पुत्र इति विज्ञायते तथाऽपि गूढ इत्यभिप्राय । अत्र गृहग्रहण प्रवनिताया गूटो पन्नम्य गूढ इति मज्ञा मा भृदि ढित्येतदर्थम् ॥ २२ ॥ मातापितृभ्यामुत्सृष्टोऽन्यतरेण वा योऽप- त्यार्थे परिगृह्यते सोऽपविद्धः ॥ २३ ॥ अत्रापि सदश इत्यनवर्तते । उत्सृष्टस्त्यक्त ॥ २३ ॥ असंस्कृतामनतितृष्टां यामुपयच्छेत्तस्यां यो जातस्स कानीनः ॥ २४ ॥ त ·182 चौधारनधर्मगः सत्याग्व्याने. अनेन ज्ञायने गृढनः संस्कृनायां जायत इति । गूढासंस्क. तामाहुः । अनतिसष्टां अनम्युपगतां गुरुभिः अतिमृष्टायामप्य- संस्कृतायां संस्सनायामप्यनतिसृष्टायां स एव । सोऽयं सदृश्य. मुत्पादितो मातामहस्य पुत्रः ॥ १४ ॥ या गर्भिणी संस्क्रियते विज्ञाता वाऽविज्ञा- ता वा तस्यां यो जातः स स- होढः ॥ २५ ॥ गर्भिणी सती सगर्भा गर्भवत्यपि ताशी या परिणीयते तज्जातस्सहोदो नाम । वोटुश्चायं पुत्रः । विज्ञातायां तु सं. स्कार एवं नास्ति ॥ २५ ॥ मातापित्रोहस्ताक्रीतोऽन्तरेण वा योऽपत्यार्थे परिगृह्यते स क्रीतः ॥ २६ ॥ स्वद्रव्यं प्रदायेति शेषः ॥ २६ ॥ क्लीवं त्यक्त्वा पतितं वा याऽन्य विन्देत्तस्यां पुना यो जातस्स पौनर्भवः॥२७॥ मृतोऽप्यत्रानुज्ञातः । तथा च वसिष्ठः--'मृते वा साऽपि पुनर्भूभवति" इति ॥ २७ ॥ .

·द्वितायमन द्वितीयोऽ याय 188 मातापितृविहीनो यः स्वयमात्मानं दद्या- त्त स्वयंदत्तः ॥ २८॥ स्वस्वत्वानिवृत्ति परस्वत्वापादन च दानम् । अत्रापि शरी- रेन्द्रियाणामात्मीयत्वादानव्यवहार ॥ २८ ॥ द्विजातिप्रवराच्द्रायां जातो निपादः ॥ २९ ॥ दिन ब्राह्मण ॥ २९॥ कामात्पारशव इति पुत्राः ॥ ३० ॥ द्विनातिप्रवरादे । पूर्व क्रमोदायास्तु पुत्र । अय तु का मादूदाया । अनन्तरप्रभवप्रकरणे तयोरपि पुनर्ग्रहणमनयो पुत्रकार्येप्वपि प्रावण्यार्थम् ॥ ३० ॥ अथैतान् पुत्रान्विविधान्विविनक्ति- अथाप्युदाहरन्ति- औरसं पुत्रिकापुत्रं क्षेत्रजं दत्तकृत्रिमौ । गूडजं चापविद्धं च रिक्थनाजः प्रचक्षते ॥ कानीनं च सहोडं च क्रीतं पौन तथा। स्वयदत्तं निपादं च गोत्रभाज. प्रचक्षते ॥ ओरमादय गोत्रभानश्च रिक्थभाजश्च । रिक्य द्रव्यम् । कानीनादयश्च तत्गोत्रभाज । पारशव अभाग एव विद्यावत् ।

·184 योधायनमसूर गव्यारयान अस्मात्सूनादिदमप्यवगम्यते । निपादकन्याऽपि सुसमीक्ष्यासगोनादेव वोढव्या । अन्यथा सगोत्रागमनप्रसङ्गादिति । एते पुनिकापुत्रा- दय काशकुशस्थानीया पुत्रप्रतिनिधयो मन्तव्याः । अवश्यक- रणीयत्वात् पुनोत्पत्ते । उक्त च 'पुनाश्चोत्पाद्य धर्मतः' इति । योपिता पुत्रवत्या भवितव्यम् । 'अवीरायाच योपित ' इत्यभोज्या नप्रकरणे दर्शनात् ॥ ३१-३२ ॥ तदेतत्परमतेनोपन्यस्यति स्म- तेपां प्रथम एवेत्याहीपजवनिः ॥ ३३ ॥ औपननिराचार्यो मन्यते स्म । प्रथमः औरस एव पुत्रो न पुत्रिकापुत्रादय इति ॥ ३३ ॥ स हि जना राजान प्रतिरुत्यैवमुवाच- इदानीमहमीर्ष्यामि स्त्रीणां जनक नो पुरा । यतो यमस्य सदने जनयितुः पुत्रमब्रुवन।। यम कृतयुगे औपननिमाहूय पप्रच्छ परदारेपूत्पादित पुत्रः किं जनयितुरिति उताहो क्षेत्रिण इति । एव प्रजा जनयितु- रेवेति निश्चित्य तदिद पुरा यमस्य सदने जनयितु पुत्रमब्रुवन् । इदानीमहमित्यादि । सम्प्रति अहमीयामीति न सहे | स्त्रीणा- मिति द्वितीयार्थे पष्ठी । अथवा-स्वार्थ एव । स्त्रीणा चरन्त पुरुष नेामीत्यर्थ । हे जनकपुरा यस्माद्यमस्य धर्मरानस्य सदने स्थाने वेश्मनि जनयितुरेसे पुत्रमब्रुवन् रूपयो न क्षेनिण .

·187 तारो द्वितीयाऽशार. इति । न हि यमरामसाशे निश्चितोऽर्थो मिथ्या भवितुमर्हती- त्योपनाने मुनर्मतम् ॥ ३४ ॥ रेतोधाः पुत्रं नयति परेत्य यमसाटने । तस्मादाय रक्षन्ति विभ्यन्तः पररेतसः॥ रेतो दधानीति रेतोधाः बीन पुत्र प्ररत नयति भुते पुत्र रभते परेव्य मृत्वा यमसाइने पुण्यपापोपभोगस्थाने । नव क्षेत्री । यम्मादय तस्मात्पररंतसो निभ्यन्नो भायाँ रसन्ति ।। ३५॥ एप जनकादि पन्याशिप्यान प्रत्याह--- अप्रमता रक्षय तन्तुमेतं मा वः क्षेत्रे परवीजानि चाप्सुः । जनयितः पुत्रो भवति साम्पराये मोघं वेना कुरुते तन्तुमेतमिति ॥ ३६ ।। अन्ये वीनवपन मा कार्यु । तत्र को दोप ? मनयितु पुनो भनि साम्पराये पर गेरेऽपि यदनेन विण्डोदक्दानादि जनयितुरेव भवेत् । न क्षेत्रिण इति । ननु भार्याथा पुरस्य न रख पोषणचिरित्सादि पर्व क्षेत्रिण क्रियने न स्थमस्मिन् पसे इति । उच्यते मोर वेत्ता पुस्ते तन्तमेतमिति ॥ येता या क्षेत्रस्य कुरुने एत तन्तु मोघ कुरते नि गऽस्य प्रयास स्वभिप्राय । इतिशब्द ओपनाइनेरिच्छोपसहाराप ।। ३६ ॥

·- द्वितीय द्वितीयोऽध्याय. 187 ओरसेरप्राप्तव्यवहारेरपि न वर्तव्य इत्युक्तम् ॥ ४२ ॥ पतितामपि तु मातरं विभृयादनभिभापमाणः॥४३ यद्यपि माता भाषेत च । तथा च गौतम --'न कहि- चिन्मातापित्रोरवृत्ति " इति । अवृत्तिरशुश्रूषा अरक्षण वा|४३ उक्त पुत्राणा दायविभाग । दुहितर वि लमेरन्नित्यत आह- मातुरलङ्कारं दुहितरस्साम्प्रदायिकं लभेरन- न्यद्वा ॥४४॥ साम्प्रदायिकमित्यलङ्कारविशेप । सम्प्रदायनो रब्धस्साम्प्रदा- यिक मातामहेन मातामह्या वा स्वमाने यदत्त तत्साम्प्रदायि- क अन्यत् असाम्प्रदायिर खदादिशयनतावरणादिकमात्मन । ए- तावदेव दुहितरो लभेरन्, नान्यत् ॥ ४४ ॥ न स्त्री स्वातन्त्र्यं विन्दते ॥ १५ ॥ दायलब्धे तस्या माय ॥४५॥ स्वातन्त्र्य भवेत् रतरत्यताभिमानेनेत्यभि- अथाप्युदाहरन्ति- पिता रक्षति कौमारे भर्ता रक्षति यौव्वने पुत्रस्तु स्थविरे भावे न स्त्री स्वातन्त्र्यमहतीति।। । II घ २११९ ·188 पोधायनधमाने सव्याख्यान तस्यातस्यामवस्थायामरक्षतामेतेपा दोप ॥ ४६॥ निरिन्द्रिया ह्यदायाश्च स्त्रियो मता इति श्रुतिः।। 'न स्त्रीरवातन्मय' मिद्धो दायप्रतिपेध पुनरनूयते निन्दाशेपतय । निरिन्द्रिया निर्गतरसा । तदेतदवश्यागन्तव्यानृततामदर्शना । र्थम् । आह च- भग्यासनमलद्वारं कामं गोरमनार्यताम् ॥ द्रोहभाव कुचयां च स्त्रीभ्यो मनुरकल्पयदिति ॥ ४७ भर्तृहिते यतमानास्स्वर्ग लोकं जयेरन् ॥१८॥ भहित नापनप्रसाधनमर्दनादिभिर्भतार नातिकमेदिति यावत्।।५८ अव प्रसङ्गात्प्रायश्चित्तमाह-- व्यतिकमे तु कृच्छ्रः ॥ ४ ॥ व्यतिकमः परपुरुषनिमित्तो मानमेन वाचिकेन व्यापार । समानजातीयविषयमेतद्बुद्धिपूर्व च ॥ ४९ ।। शूद्रे चान्द्रायणं चरेत् ॥ ५० ॥ यदा पुन स्वभर्तृबुद्ध्या मेथुनाय सरल्पयते सम्भापते वा असमाननातीयन शूद्रेण तदा चान्द्रायणम् । शूद्रे व्यवायस्य वर्तरि सक्ति द्विजादिस्त्री चान्द्रायणं चरेत् कुर्यात् । जायामेतत् । कुत मनु ९१७ अम ·. 189 1 द्वितीयप्रश्न द्वितीयोऽध्यायः ब्राह्मणक्षत्रियविशां स्त्रियश्शूद्रेण सहताः । अप्रजाता पिशुद्धयन्ति प्रायश्चित्तेन नेतराः॥ इति वसिष्ठदृष्टे ॥ ६॥ वैश्यादिषु प्रतिलोमं कृच्छ्रातिकृच्छ्रादीश्चरेत्। वैश्ये क्षत्रिये च व्यवायस्य कर्तरि सतीत्यर्थ । बहुवचनं ब्राह्मण्या. दो कर्तारी क्षत्रियाया एक इति त्रय । प्रतिलोम व्युत्क्रमणेत्यर्थ । आदिशब्दात्मान्द्वी गृहीतो । कृच्छ्रातिकृच्छ्र अतः कुच्छूप्रक्रमा एते त्रय' अस्मिन् क्रमेणैव मातिलोम्यं वैश्य- सम्बन्धे ब्राह्मण्या• कृच्छ्रातिरुच्छू । अस्या एव क्षत्रियसम्बन्थे सत्यतिकच्छू । क्षत्रियायास्तु वैश्यससगै ऋच्छ्र इति । अमतिपूर्व तु वसिष्ठ आह- 'प्रतिलोमं चरेयुस्ता कृच्छ चान्द्रायणोत्तरम् १२ । इति ॥ अन प्रातिलोम्यं प्रथममभोजनं तत त्यहमयाचितमित्यादि । चा- न्द्रायणमुत्तरमस्य । 'चान्द्रायणे वा चान्द्रायणानि' इति गुरु लघुभावे वर्णविशेषे अभ्यासविशेपे चेति व्याख्यात यज्ञस्वामिभि ||९१ उक्त स्त्रीणा ब्राह्मण्यादीनाम् । अथ- पुंसां ब्राह्मणादीनां संवत्सरं ब्रह्मचर्यम् ॥५२॥ संवत्सर प्राजापत्यमिहाभिप्रेनम् । अत्र पारदारश्च सवर्णवि- पय । मतिपूर्व चैतत् । अमतिपूर्वे तु वसिष्ठ -~' ब्राह्मणश्चेदमे- सापूर्व ब्राह्मणदारानभिगच्छेदनिवृत्तधर्मकर्मण कृच्छ्रो निवृत्तधर्मकर्मणोऽ. विसि ध, २११२. वसि. प. ११.२३, ·190 . बोधायनधर्मसूत्रे सव्यायाने. तिरच्छ्र । एव राजन्यवेश्ययो " इति । अनिवृत्तपमा कर्मा- दिनिवृत्तिहीनस्तद्वायांगमने लच्छू । निवृत्तवर्मनी वृत्तवान् । तगार्यागमनेऽतिहलू । 'अनिवृत्तधर्मकर्मा वृत्तवान् तहार्याया मतिरुच्छू इति व्याख्यातम् ॥ ५९॥ शूद्रं कटामिना दहेत् ॥ ५३॥ राज्ञोऽयमुपदेश । मरणान्तिक चेतत् । कटः प्रक्रतिद्रव्य वी- रणानि । उक्त च-'शूद्रशेबाह्मणीमभिगच्छेत् वीरगष्टयित्वा शूद्रमनौ मास्येत्' इति ।। ५३ ॥ अथाप्युदाहरन्ति- अब्राह्मणस्य शारीरो दण्डस्सङ्गहणे भवेत्॥ अब्रामणः क्षत्रिय वेश्यश्च । तयोश्शारीरो दण्डः अनी प्रक्षेप कर्तव्य । कचसङ्ग्रहणे अपदार्य । निगुप्तबाह्मणीगमने मतिपूर्व वेश्यो लोहितभर्वेष्टयित्वा अग्रो प्रक्षेप्तव्य । राजन्यश्शरपत्रेरिति ।। अथ प्रपञ्च सर्वपामेव वर्णानां दारा रक्ष्यतमा धनात्।। अपीति शेष ॥ ५५॥ अब्राह्मणवध उक्त | अत्रापवदति- न तु चारणदारेषु न रङ्गाक्तरे वधः । संसर्जयन्ति ता ह्येतन्निगुप्तांश्चालयन्त्यपि। २१७ वसि. २११.

·द्वितीयप्रने द्वितीयोऽध्यायः 191 - चारणदाराः देवदास्यः । रङ्गावतारः पण्यस्त्रियः । तासु ड्रहणे वधो न कर्तव्यः । येन तास्ममर्जयन्ति सम्बन्धयन्ति नात्मना निगुप्तान रक्षितानपि पुमो द्रव्यलिप्सया | तानेर क्षी- द्रव्यांचालयन्ति उत्मृनन्ति च । एवंस्वभावत्वादासां तद्वहने यश्चित्तमप्यल्पमेष । 'पशुं वेश्यां च यो गरेत्यानापत्येन द्वियति' इति । तथाऽन्यत्रापि- जात्युक्तं पारदार्य च गुरुतल्पत्वमेव च । चारणादिस्त्रीपु नास्ति कन्यादूपणमेव चेति ॥ ५६ ॥ अथ नानात्री नायतनवादपवित्रं स्वीक्षेत्रम् । ततस्तत्रोत्पन्नमपि पत्रमगूढोत्पन्नकानीनसहोटपोनर्भवाख्यमित्यपवित्रमेतत् । परममत्रा- देवदसव्यवहायमित्याशङ्कचाह- स्त्रियः पवित्रमतुलं नेता दुप्यन्ति कहिंचित् । मासिमासि रजो ह्यासां दुरितान्यपकर्षति । परपुरुषसमरिपयाणि मानतानि यानिकानि पापाने पुन- हिपादिनिमित्तान्यपकर्षति ।। ५७ ॥ सोमदशौचं ददनासां गन्धर्वदिशक्षितां गिरम्। अग्निश्च सर्वभक्षत्वं तस्मानिष्कल्मपास्त्रियः॥ तामां वीणा गोमम्मीचं दत्तवान् । यत एवं नरमाता- भयान मियो त य परिरक्षारयम् । देवनामसाइप्रसमा.

·192
वाधायनधमन ययाव्याने
दिदमन्यदुच्यते-गन्धर्वशिक्षिता गिरम् भाषणप्रकारम् ।
अतोऽनुचितभापणेऽपि तासु क्षान्तेन भवितव्यम् । तथा चो
तम्--पात्रलक्षणे 'स्त्रीषु क्षान्तम्' इति । अग्निश्च सर्वगक्षत्वं
सर्वैर्मोग्यत्व दत्तवान, यत एव देवताभ्यो दत्तारा स्त्रियः नि-
प्कल्मपाः उपरावेघपि न त्याज्या इत्यभिप्राय ॥ १८ ॥
किमेप उत्सर्ग १ नेत्याह-
अप्रजां दशमे वर्षे स्त्रीप्रजां द्वादको त्यजेत् ।
मृतप्रजां पञ्चदशे सद्यस्त्वप्रियवादिनीम् ॥५९॥
अधिवेदनमत्र विवसितम्, न त्याग
। तदपि सति सम्भवे ।
वर्माधिकार पुनरस्यैव । अप्रियवादिन्या तु विपन्न । तस्या
अपि ग्रासाच्छादन देयम् ॥ ५९॥
अय पर स्त्रीधर्म-
संवत्सरं प्रेतपत्नी मधुमांसमद्यलवणानि वर्जये-
दधश्शयीत ॥६॥
मृत पतिर्यस्या तस्या अय सावत्सरिको नियम । अत्यन्त
ताम्बूलमपि । तद्ब्रहणमेव ब्रह्मचर्यस्यापि ग्रहणम् । तच याव
जीविकम् ॥६॥
पण्मासानिति मौद्गल्यः ॥६॥
अशक्तावनुग्रहोऽयम् । अन्यथा पितृमेधारपोक्तेन यावजीव
प्रेतपत्नी' इत्यनेन विरोधस्स्यात् ॥ ६१ ॥

·193 द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽयाय, अत ऊर्ध्वं गुरुभिरनुमता देवराजनयेत्पुत्रमपु- त्रा॥१२॥ अत जय संवत्सरात् पङ्यो मासेभ्यः गुरुभिश्वशुरप्रभृ. तिमि. अनुमता । सत्सु अन्येषु दारेषु द्वितीयोऽवरच पत्यु- भूत तस्मात्पुत्रमेक जनयेत् तावतेव सपुत्रत्वसिद्धेः विपक्षितत्या- चेकवचनस्य ॥ ६२॥ अन देवरनियोगो न स्यादित्याह- अथाप्युदाहरन्ति- वशा चोत्पन्नपुत्रा च नीरजस्का गतमजा। नाकामा सन्नियोज्या स्यात्फलं यस्यां न विद्यत इति ॥ ६३॥ या पुरुषसम्बन्ध नेति । यस्यामुपगमनफल न विद्यते गर्भस्य वाणात् ॥ १३ ॥ अन्यत्रापि देवरनियोगादगम्यामाह- मातुलपितृवसा भगिनी भागिनेयी स्नुपा मा- तुलानी सखिवधरित्यगम्याः ॥ ६४ ॥ मृशब्दो मात्र पितृशमाग्या प्रया सम्पन्यो । भगिनी सोदरी । स्तुपा पुत्रस्य भायां । मातुलानी मातुलस्य पती। सचिवधूः सरयुश्च भायां ॥ ६ ॥ 25 ·194 बोधायनधर्मसूत्रे सन्याख्याने, अगम्यानां गमने कृच्छातिकच्छौ चान्द्रायण- मिति प्रायश्चिनिः॥६५॥ अमतिपूर्वं गमन एतदृष्टव्यम् । ये पुनर्मातुलस्य दुहितरं पितृप्वसुश्च मन्त्रेण संस्कृत्य वन्धुसमक्षं तस्यामेव पुत्रानुत्पादय- न्ति चरन्ति च धर्म तया सह तेषां निप्कृतिद्रष्टव्या ॥ एतेन चण्डालीव्यवायो व्याख्यातः॥६६॥ व्यवायो गमनम् । एतदप्यबुद्धिपूर्वविषयम् ॥ १६ ॥ तदाह- अथाप्युदाहरन्ति- चण्डालीं ब्राह्मणो गत्वा भुक्ता च प्रतिगृह्य च । अज्ञानात्पतितो विमो ज्ञानातु समतां व्रजेत् ॥ ६॥ समशब्दात्मायश्चित्ताभावमाह । समस्तानां निमित्तानां, न व्य- स्तानाम् । “ अभिपत्य हुत्वा भक्षयेथाः" इतिवत् ।। ६७ ।। अयाविधिपूर्वपरिगृहीतगुरुदाराणामधिगमने, विधिपूर्वपरिगृहीतगु- रुस्थानीयभार्यायाश्शयनोपनिमित्तव्यामोहात्स्वभार्याबुद्ध्या ऽधिगमने प्रायश्चित्तान्तरमाह- पितुर्गुरोर्नरेन्द्रस्य भायौं गत्या प्रमादतः । गुरु- तत्पी भवेत्तेन पूर्वोक्तस्तस्य निश्चय इति ।।

·द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्याय 195 गुरु गुरुस्थानीयोऽभिप्रेत । नरेन्द्रोऽभिषिक्त । पूर्वोक्त इति अनन्तराभिहित प्रायश्चित्त, तब कृच्छादिनयम् ॥१८॥ इदानी ब्राह्मणस्य स्वकीयवृत्त्या जीवनाशक्तावनुकल्पमाह- अध्यापनयाजनप्रतिग्रहैरशक्तः क्षत्रधर्मेण जी- वेत्प्रत्यनन्तरत्वात् ॥ ६९ ।। अशक्ति नित्यकर्मवसादो भृत्यावसादी वा । अध्यापनादि- प्वेकेनैव जीवनाशक्ती द्वितीय तृतीय चाधितिष्ठेत् । तत्रापि रयू पायासम्भवे गुरूपाय आधेय । बुत एतत् । यानामात्रप्रसिद्धयर्थ स्वः कर्मभिरगतिः। असेशेन शरीरस्य कुर्वीत धनसचयम् ॥ इति स्मरणात् ।' क्षत्रधर्मः शस्त्रधारणम् । प्रत्यनन्तरत्वात् । प्रतिशब्दोऽत्यन्तानन्तर्ये वर्तते । क्षत्रधर्मो हि वैश्यधर्मानन्तर ब्राह्मणस्य | अनेनेव दर्श- यति क्षनधर्मासम्भवे श्यधर्मेणोपनीवेदिति । सोपि प्रत्यनन्तर एव शूद्रधर्मव्यपेक्षया । अध्यापनयाजनप्रतिग्रहाणा पूर्व पूर्वो गुरु । तदभावे क्षत्रियवृत्ति । तदराभे वैश्यवृत्तिरिति ॥ १९ ॥ नेति गौतमोऽत्युमो हि क्षत्रधर्मो ब्राह्मणस्य ॥ न क्षनधों ब्राह्मणेनास्थ्य इति गौतमाचार्यों मन्यते स्म । प्रसिद्धगौतमीये 'तदलाभे क्षत्रियवृत्ति " इति वचनात् अन्यद्गीतम- शास्त्रमस्तीति कल्प्यते । तथा 'आहितानित्प्रवसन् नियेत पुन- स्सस्कार रुत्वा शववच्छेचमिति गौतम ' इति वासिठे । अत्यु 1 ७-६ ३४३७ ·196 - बोधायनधर्मसूत्र सव्यारयाने. ग्रः अतितीक्ष्णः 'सङ्गामे संस्थानमनिवृत्तिश्च न दोपो हिंसायामाहो" इत्येवंलक्षणो ह्यसौ ॥ ७० ॥ अथेदानी विप्रविशोश्च शस्त्रग्रहणे कारणमाह- अथाप्युदाहरन्ति- गवार्थे ब्राह्मणार्थे वा वर्णानां वाऽपि सङ्करे । गृह्णीयातां विप्रविशी शस्त्रं धर्मव्यपेक्षया ॥ अथशब्दश्चात्र रक्षणप्रयोजनवचन. । वर्णानां सङ्करः अन. हस्त्रासलक्षण. । शस्त्रग्रहणे हेतु-धर्मव्यपेक्षयेति । धर्म- बुद्धयेति यावत् ॥ ७१ ॥ प्रत्यनन्तरत्वादिति हेतुना वैश्यवृत्त्याऽपि जीवनमुक्तं, इदानीं त्वनुवदत्युत्तरषिधित्सया- वैश्यवृत्तिरनुष्ठेया प्रत्यनन्तरत्वात् ॥ ७२ ॥ न हीनवर्णेनोत्कृष्टवर्णवृत्तिरास्या । 'न तु कदाचिज्जया- यसीम् इति वासिष्ठनिषेधात् । तत्र रुपिवाणिज्यलक्षणादिः वैश्यवृत्तिः । तत्र वाणिज्यविशेषो विहित । 'तृणकाठमविकृतं विक्रेयम्' इत्येवमादिना ॥ ७२ ॥ 12 अथ रूपावाह-- प्राक्प्रातराशत् की स्यात् ॥ ७३ ॥ गौ. ध.१०-१७ १२२३.

·197 द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्याय प्रातराशो दिवाभोजन, तेन च लक्ष्यते वासरस्य पञ्चमो भाग इति । तत्र हि भोजन विहित 'पञ्चमे भोजन भवेत् ' इति दक्षवचनात् । अह्न कालान्तरात्मयोगे वाऽनद्या विस्या क्लिष्टौ ततो विसृनेत् ॥ ७३ ॥ तो विशिनटि- अस्यूतनासिकाभ्यां समुष्काभ्यामतुदन्नारया मुहुर्महरभ्युच्छन्दयन् ॥ ७४॥ अविद्वघोणाभ्यामनुत्तमासाभ्यामित्यर्थ । अण्डोत्कर्तनेन हि बीनशक्ति क्षीयते । अतुदन्नारया आरा नाम सलोहको दण्ड तयाऽनदुह अनुदन् तयोर्व्यथामरुन्नभ्युन्छन्दनमविद्वतयाऽनक्षल- मायाश्च मृदोऽपनयन प्रियभाषण कण्डयनादिना लाल्न च त मुहर्मुहु कुर्वन्विलिखेत् भूमिमिति शेप ।। ७४ ॥ स्वकर्मणा जीवनाशक्तन होनत्याऽपि नोवनमुक्तम्, अस्याम प्यापदि न परित्याज्योग्नि कुत प्रभृति स गृहीत इत्यस्यामाराक्षा- यामाह- भार्यादिरग्निस्तस्मिन् कर्मकरणं मागग्नयाघे- यात् ॥७५॥ गौतमीयमतेन दायांदिपभोऽप्यस्ति । आचार्यस्य पुनर्भार्यादिरेवा- मिरित्यभिप्राय । र्म गाहां यहनयाधेयात् पूर्व तस्मिन् गृह्याणि कर्माणि क्रियन्त इति । गृयोक्ताना कर्मणा पुनरनु- ·198 बोधायनधर्मसूत्रे सन्याख्याने, वादोऽमिहोत्रादितुल्ययोगक्षेमप्राप्ति हेतुत्वज्ञापनार्थ अग्नयाधेयात्पूर्व गा- राणा शूलगवादीनामनुष्ठानम् ।। ७५ ॥ अनयाधयप्रभृत्यथेमान्यजस्राणि भवन्ति यथैत- दग्नघाधेयमग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासावाग्रयणमु- दगयनदक्षिणायनयोः पशुः चातुर्मास्यानि ऋतुमुखे पट्टोता वसन्ते ज्योतिष्टोम इत्ये- वं क्षेमप्रापणम् ॥७६ ॥ क्षेमप्रापण मोक्ष । एवनित्यम्मनिरत प्रतिपिद्धकर्मवी - हस्थोऽपि विमुच्यते इत्यभिप्राय । नित्यनैमिसिके कुर्यात्मत्यवायजिघासया । मोक्षार्थी न प्रवर्तेत तत्र काम्यनिपिद्धयोः ।। इति ।। इदानी विहितावरणे प्रतिषिद्धसेवने च दोप वक्तुमुपक्रमते- अथाप्युदाहरन्ति- न दिवास्वप्नशीलेन न च सर्वानभोजिना। कामं शक्यं नभो गन्तुमारूढपतितेन वा ॥ न शक्य गन्तुमिति सम्बन्ध । दिवास्वप्नशीलेनेति शब्देन विहिताकरणस्वभावो रक्ष्यते । स्वप्नो निद्रा मनोवृत्तिविशेष । अभावप्रत्ययालम्यनावृत्तिनिद्रा' इत्यागम । हिताहितप्राप्तिपरि- हारोपायभूतशुभाशुभकर्मानुष्ठानवनिताकलितचेतसो हि पुसो नास्ति निद्राऽवसर 1 अप्रसन्ने हि चेतसि निद्रा भवति । अल्सो वा - ·द्वितीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्याय 199 दिवास्वप्नशील । सर्वान्नभोनिशब्देनापि प्रतिषिद्धमेवा कथ्यते । भोज्याभोज्यव्यवस्था यस्य नास्तीत्यभिप्राय | मुनिरन व्यापार- मानौपलक्षणार्थ आरूडपतितः तापस परिवानकवृत्त्या व्यवस्थित । एतेर्नभरस्वर्ग गन्तुं प्राप्नुमशक्यमित्यर्थ ॥ ७७ ॥ दैन्यं शाठयं जैह्मयं च वर्जयेत् ।। ७८ ॥ आत्मन क्षीणत्रप्रदर्शनेन वा विष्णुना दैन्यम् । शक्ती सत्यामपि परोपकाराकरणं शाठयम् ! जैाब कौटिल्यम् । चशब्दाटश्लीलादिस्मपि । दन्य पुन प्रवक्तेन ? वर्जनीयम् १७८|| अस्मिन्नर्थे गाधामाह-- अधाप्यत्रोशनसश्च वृपपर्वणश्च दुहित्रोस्संवादे गाधामुदाहरन्ति ॥ ७९ ॥ उशना शुरु । तस्य दुहिता देवयानी । वृषपर्वा तु क्षत्रिय तस्य दुहिता शर्मिष्ठा । तयोस्सवादोपि सुवाट ॥ ७९ ॥ गाधाश्लोक स्तुवतो दुहिता त्वं वै याचतः प्रतिगृह्णतः । अ- थाह स्तूयमानस्य ददतोऽप्रतिगृह्णत इति ॥ प्रतिशास्त्र प्रभापते । तर पूर्वणार्धेन देवयान्या पितुरुश- नसो दीनस्वभावत्व क्षयति । उत्तरेण नात्मन पितुर्वृषपर्वण सनतो विपरीतस्वभावत्वम् ॥ ८७ ] इति श्रीगोविन्दस्वामिविरनिने बोधायनधर्ममूत्र विवरणे द्वितीयप्रने द्वितीयोऽध्याय, -

·200
बोधायनधर्मसूत्रे स याख्याने.
भूयोपि नियमायोच्यते--
तपस्यमपोऽवगाहनम् ॥५॥
तपसे हितं तपस्यम् । अवगाहनं स्नानम् । तपस उपक्रमे
कर्तव्यमित्यर्थः ॥ १॥
देवांस्तर्पयित्वा पितृतर्पणम् ॥ २ ॥
ननु 'पितृतर्पणं भवेत् । इति ऋषितर्पणादनन्तरं पितृतर्पण
किलान्यत्रोच्यते । इह तु देवतर्पणादनन्तरम्, अत आनन्तर्ये
विकल्पः । यहा -तपस्येऽवगाहने एव विशेषः ॥ २ ॥
अनुतीर्थमप उत्सिञ्चदूर्जं वहन्तीरिति ॥३॥
अनुतीर्थ तीर्थमनुकूलमित्यर्थः । एतस्मादेव गम्यते जले तर्प-
णमिति । अयं हि स्नानविध्यनुवाके कृत्स्नशः पठ्यते । यहा-
नदीतरणानन्तरमेतदुत्सेचनं कर्तव्यम् ॥ ३ ॥
अथाप्युदाहरन्ति-
सवन्तीप्वनिरुद्धासु त्रयो वर्णा द्विजातयः।
प्रातरुत्थाय कुरिन् देवर्षिपितृतर्पणम् ॥
तस्यामेव प्रातस्स्नानं विधीयते तटाकादिपु कुल्यासु वा ।।
इतरथा दोपमाह-
निरुद्धासु न कुर्वीरनंशभाक्तत्र सेतुकृत् ॥ ५ ॥

·501 - द्वितीयप्रश्ने तृतीयोऽध्याय. सेतुकृत खननकृत् स्नानतर्पणादिपण्यफलाशभाग्भवति । भवति च पुण्यकर्ता सेतुरुदेनोशभाक् । आह च- परकीयनिपानेपु न लायाच कदाचन । निपानकर्तुः सात्वा तु दुष्कृताशेन लिप्यते ॥ इति ॥ निपान तटाकक्पादि ॥ ५॥ रपसहरति- तस्मात्परकृतान् सेतून कूपांश्च परिवर्जयेदिति॥ एव निर्वाहक परकीयकेनोपन्यस्यति स्म- अथाप्युदाहरन्ति- उदृत्य वाऽपि त्रीपिण्डान कुर्यादापत्सु नो सदा। निरुहासु तु मृत्पिण्डान् कूपा- तीनघटांस्तथेति ॥ ७॥ सदा न कुर्यान्निरुद्भास्थिति सबन्य । अविशक्तेिन पि- ण्डशळेनावकरादीना पिण्डा गृह्यन्ते । आपत्सु स्ववन्तीना अ- निरुद्धाना घामावे कूपे चेत् स्नान समुपस्थित तदा त्रीनपा पूर्णान घटानुदृत्य स्नानम् ॥ ७॥ आप प्रस्तुतास्तत्राह- वहु प्रतिग्राह्यस्य प्रतिगृह्याप्रतिग्राह्यस्य वाड्या- 1मनु, ५.२.१ 26 - ·202 धौधायनधर्मसूने मन्यारयाने. ज्यं वा याजयित्वाऽनाशयान्नस्य वाऽन्नम- शित्वा तरत्समन्दीयं जपेदिति ॥८॥ काश्यपो वामदेवो वा ऋपिः । अप्स्विति शेषः । उत्तरं च तुरचं तरसमन्दीयमप्सु नपेदिति । बहु मृत्यभरणक्षमादधिक द्रष्टव्यम् । अप्रतिग्राह्यस्य पतितादेर्वा परिग्रहजुष्टमसुरादेर्वा स्व. भावजुष्टम् । अभोज्यान्नोऽनाश्यान्नः । एतच्च रहस्यप्रायश्चित्त- माह गौतमः-' रहस्यं प्रायश्चित्तमविख्यातदोपस्य चतुर्ऋचं तरस. मन्दी" इत्यादि ॥ ८॥ एतेऽप्यनाश्यान्नाः, एनस्वित्वात्, के ते? गुरुसङ्करिणश्चैव शिष्यसङ्करिणस्तथा । आहार- मन्त्रसङ्कीर्णा दीर्घ तम उपासत इति ॥ गुरवो व्याख्याताः । प्रायश्चित्तीयतां प्राप्याकृतप्रायश्चित्तस्सद्भिः संसर्ग न ब्रजेदिति । आह-- प्रायश्चित्तीयतां प्राप्य दैवात्पूर्वकृतेन वा । न संसर्ग प्रोत्मद्भिः प्रायश्चित्तेऽकृते द्विजः ॥ इति ॥ नित्योदकलित्र यदारब्धं तदेव पुनः प्रस्तोति प्रसक्तानप्रसक्त परिसमाप्य- अथ स्नातकव्रतानि ॥ १० ॥ वक्ष्यन्त इति शेपः । एतान्यपि प्रजापतिव्रतानि । स्नातका अ. प्युक्ताः । अथावशिष्टानि ॥ १० ॥ 1गो. ध. २४.१.

·208 द्वितीयप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः, सायं प्रातर्यदशनीयं स्यात्नानेन वैश्वदेवं वलि- मुपहृत्य ब्राह्मणक्षत्रियवि द्रानभ्यागतान्- यथाशक्ति पूजयेत् ॥ ११ ॥ यदशनीयमित्यनेन हविष्यस्यापि ग्रहण केचिदिच्छन्ति । तत्पु- नयुक्तायुक्ततया परामृश्यम् । वैश्वदेवं कृत्वा चलि चोपहृत्य इत्यध्याहार । बलिहरणानन्तर पाभ्यागतान् यथाशक्ति पूजयेत् भोजयेदित्यर्थः । तृणभूम्युदकादीना पूर्वमेवोक्तत्तात् ।। ११ ।। अथानुकल्पमाह- यदि वहूनां न शक्नुयादेकस्मै गुणवते दद्यात्॥ यो वा प्रथममुपागतस्सयात् ॥ १३ ॥ गुणवान् कथन विद्यानुष्ठानसम्पन्न पण्डित एव वा । वैश्वदेवे तु संप्राप्तः सोऽतिथिस्स्वर्गसङ्कम' ॥ इति ॥ शूद्रश्चेदागतस्तं कर्मणि नियुञ्जयात् ॥ १४ ॥ ततस्त भोजयेदिति शेष । द्विजादीना तु विद्यातपसी एव भो. जयितु पर्याप्ते । शूद्रस्याभ्यागतस्य तदसम्भवात्तस्थाने नर्मकर- णम् । ततश्च निर्गुणे द्विनादावभ्यागते तमाप कर्मणि नियु- जयादित्युक्त भवति । युक्त चैतद्वसिष्ठवचनात्---'अश्रोत्रिया अननुयाज्या अनग्नयश्शूद्रसपर्शणो भवन्ति इति । आचार्योपि विवक्ष्यति-काम तान् धार्मिको राजा शूद्रसर्मसु नियोजयेत् ' इति । कर्म च काठभेदनमृत्तिकासान्द्रीकरणादि ॥ १४ ॥ 1 पराशरस्मृति. १५८. 1 .

·204 गोधापनधर्मस्ने सन्चासवाने. श्रोत्रियाय वाऽयं दद्यात् ॥ १५॥ यदि बहूनां न शकुयात् इत्यनुवर्तते । तत्राह-शिरयण्डप्रमाणाः चत्वारो ग्रासा एकैकं भक्षं चतुर्गुणितं पुष्फलमित्युच्यते । तत्पु- प्कलचतुष्टयं चामम् ॥ १५ ॥ ये नित्या भाक्तिकारस्युस्तेपामनुपरोधेन संविभागो विहितः॥ १६ ॥ भक्तमन्नं नित्यं ये भजन्ते पुत्रदारभृत्यादयः । तेपामुपरोध: पाडा तदभावोऽनुपरोधः । विभागो दानम् । तदुपरेधे सति न कर्तव्यम् । आह च- भृखानामुपरोधेन यः करोत्यूर्ध्वदैहिकम् । तद्भवससुखोद जीवतश्च मृतस्य च ॥ . इति ॥ १६ ॥ न त्वव कदाचिददत्वा भुञ्जीत ॥ १७ ॥ अदत्वा भोजने सति दोपगुरुत्वख्यापनार्थों निपातद्वयन- योगः ॥ १७॥ पुनरप्यदत्वा मोजननिन्दामाह- अथाप्यत्रान्नगीतौ श्लोकाबुदाहरन्ति- यो मामदत्वा पितृदेवताभ्यो भृत्यातिथी- नां च सुहृज्जनस्य । सम्पन्नमन्विपम- ·205 द्वितीयप्रश्ने तृतीमोऽध्याय . नि मोहात्तमद्मयह तस्य च मृत्युरस्मि॥ हुताग्निहोत्रः कृतवैश्वदेवः पूज्यातिथीन भृत्यजनावशिष्टम् । तुष्टश्शुचिश्श्रद्द- धदत्ति यो मां तस्यामृतं स्यां स च मां भुनक्ति ॥ १८॥ अन्नाभिमानिन्या देवतया गीतावेतौ श्लोको निन्दास्तुतिरूपौ। अनयो पूर्व निन्दारूप । उत्तमो विपरीतरूप । पितृदेवता- म्योऽन्नदान वैश्वदेवबलिहरणम् । महायज्ञे अतिथीना जनस्यैव । चतुर्थ्यर्थे पष्टी । सम्पन्न मृष्टम् । तममयह तस्य च मृत्युरस्मि दारिद्रय व्याधि चोत्पादयामीत्यर्थ । अग्निहोत्रशब्दस्सायप्रात कर्तव्यहोमोपलक्षणार्थ ॥ १८ ॥ अथान्नदानप्रसङ्गाद्दव्यप्रदानमेतेभ्य कर्तव्यमित्याह- सुब्राह्मणश्रोत्रियवेदपारगेभ्यो गुर्वनिवेशौ- पधार्थवृत्तिक्षीणयक्ष्यमाणाध्ययनाध्वसं- योगवैश्वजितेपु द्रव्यसंविभागो यथाश- क्ति कार्यों वहिर्वेदिभिक्षमाणेषु ॥३९॥ अस्मिन् सूत्रे चतुर्थ्यर्थे सप्तम्यौ द्रष्टव्यौ । यद्वा-निमित्त सयोग एव । चतुर्थ्यन्त वेदपारगेम्य इत्यनुक्रम्य द्रष्टव्य । एव च तेभ्य एव दानमप्युक्त भवति सुब्राह्मणः आचारस ·- 206 चौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. म्पन्न ग्रासमात्र योजनान् । श्रोत्रिपस्तद्नुष्ठानपर । वेदस्य पार पर्यन्त निष्ठा तदर्थज्ञान सदमयतीति वेदपारग विचार सिद्धवेदार्थज्ञानवानित्यर्थ । गुर्वर्थ गुरुसरक्षणपर । निवेशो विवाह । स च सन्तानायो यस्य स निवेशार्थ । औपय भेपनम् । वृत्तिक्षीणो विहीनधन । यक्ष्यमाण प्रसिद्ध । आययनसयोगो ज्ञानैक्शरण । अध्वसयोगः पन्था अवति । विश्वजिनामा सर्वस्वदक्षिण स्तु तद्यानी वैश्वजित स चान्येषा- मपि सर्ववेदसदायिना प्रदर्शनार्थ । एतेभ्यो बहिर्वेदिना अक्र तुकालेऽपि याचमानेभ्यो द्रव्यदान यथाशक्ति कार्यम् । अत्र मनु - सान्तानिक यक्ष्यमाणमध्वग सर्ववेदसम् । गुर्वपितृमात्रर्थ स्वाध्यायाध्युपतापिन ॥ नवतान् स्नातकान् विद्यात् ब्राह्मणान् धर्मभिक्षुकान् । निस्स्वेभ्यो देयमेतेभ्यो दान विद्याविशेपतः ॥ इति ॥ कृतानमितरेषु ॥ २० ॥ कृतान्न पक्वान्नम् । भाह च-' इतरेभ्यो बहिर्वेदि कृतान्न देयमुच्यते '* इति । इतरेभ्योऽतिथिभ्य बहिर्वेदि कृतानमेव देय नियमत । सान्तानकादिभ्य पुन तान्नमस्तान्न च ॥२०॥ तदिद पूर्वोक्तमातिथ्य, तददनमिहानूच्यते-- सुप्रक्षाळितपादपाणिराचान्तश्शुचौ संवृते देशेऽनमुपहृतमुपसङ्ग्रह्य कामक्रोधद्रोह- मनु ११,१३ --

·207
द्वितीयप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः
लोभमोहानपहत्य
सर्वाभिरगुलीभिः
शब्दमकुर्वन्प्राश्नीयात् ।। २१ ।।
आत्मयानिनो भोनिनो विधिरयम् । सहते देशे उपविश्व
सुजीतेति शेप । फलकादौ पाद पात्र वाऽऽरोप्य न भोक्तव्य-
मिति । उपहृतमानीतम् । उपसगा प्रीतिपूर्वकमभिवाद्य कामा-
दीन्वयित्वा शब्दं सीत्काराद्यकुर्वन् ॥ २१
पिण्डशेयं पात्रयामुत्सृजेत् ॥ २२ ॥
जग्ध्वाऽवशिष्टस्य पिण्डस्याभाज्यत्वात्तत्पात्रयामुत्सनने पुनरादा.
नप्रसङ्गाच्च । अत यावद्गसितुं शक्नोति तावदेव आददीतेति गम्यते ॥
मांसमस्यतिलसंसृष्टप्राशनेऽप उपस्पृश्या-
ग्निमभिमशेत् ॥ २३ ॥
ससृष्टशब्द प्रत्येकमयिनम्बध्यते । यावद्भिर्मामपरमाणुभिमिश्रिते
ओदने तहसोपलब्धिर्भवति तावद्रिसपृष्टस्य प्राशने इद प्रायश्चि-
त्तम् । ननु मासससृष्टनिषेधादेव मत्स्यसमृष्टस्यापि निषेधप्रसिद्ध
कुत • पृथगुपादान, मत्स्यार्थमित्युच्यते । मत्स्यगन्धोपरब्धावपि
प्रायश्चित भवतीत्यभिप्राय । तिलससृष्ट तिलोदनम् ॥ २३ ॥
अस्तमिते च स्नानम् ॥ २४॥ पालाश-
मासनं पादुके दन्तधावनमिति वर्ज-
येत् ॥२५॥ नोत्सङ्गेऽनं भक्षयेत् ॥२६॥

·208 योधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. आसन्यां न भुञ्जीत ॥२७॥ वैणवं दण्डं धारयेद्रुक्मकुण्डले च ॥२८॥ पदा पादस्य प्रक्षालनमधिष्ठानंच वर्ज- येत् ॥२९॥न बहिर्मालां धारयेत् ॥३०॥ सूर्यमुदयास्तमये न निरीक्षेत ॥३१ ।। अदृष्टार्थमेततम् ॥ २४-३१॥ नेन्द्रधनुरिति परस्मै प्रब्रूयात् ॥३२॥ यदि ब्रूयान्मणिधनुरित्येव ब्रूयात् ॥ ३३ ॥ न परस्मा इत्यनेन आत्मनो निरीक्षणे न दोषः । इति करणलिङ्गात् शब्दोच्चारणनिषेधमध्यवस्यामः ॥ ३२-३३ ॥, पुरद्वारीन्द्रकीलपरिघावन्तरेण नातीयात् ।। इन्द्रकीलः पुरद्वारे स्थापितः काष्ठविशेषः । परिघा तु प्रसि- द्धा । तावन्तरेण न गच्छेत् ॥ ३४ ॥ प्रेड्डयोरन्तरेण न गच्छेत् ॥ ३५ ॥ भेडो निखातदारुलम्बमाना क्रीडाफलका तयोर्दारिन्तरेण गम- ननिषेधः ॥ ३५॥ वत्सतन्ती च नोपरि गच्छेत् ॥ ३६ ।।

·209 द्वितीयप्रश्ने तृतीयोऽध्याय. तन्ती दाम तल्लङ्घन निपिप्यते । चशब्दात् तन्ती च ॥ भस्मास्थिरोमतुपकपालापरनानानि नाधि- तिष्ठेत् ॥ ३७॥ रोमशब्द केशश्मशुणोरपि प्रदर्शनार्थः । अपस्नानं स्थलस्ना- नबूतनलं गात्रोद्वर्तनमल वा ॥ १७ ॥ गां धयन्ती न परस्मै प्रवूयात् ॥ ३८ ॥ म्वरीयामपि ता न वारयेत् । एव न परस्मा आचक्षीत। किमयं स्तनधयनीयस्य रयापननिषेध , कि वा धेन्वा इति । तत्र गा धयन्तीमिति श्रवणा द्वेन्वा एव क्वचित्काञ्चित् पियन्त्या इति । केचित्पुनस्तस्यास्तथा प्रीत्यभावात् यथा वत्सस्य मातु स्तनान् पिषत , तत्र हि सामोश प्रथयन्ति वारयन्ति च । कथ धय- नतीमितिशब्देन ससनमपियन्ती गम्यते । । गा धयन्तीं वसमत्रा- दिकमिति योजनया । अनेन चातीव प्रस्नुतावस्था लक्ष्यते ॥ ३८ ॥ नाधेनुमधेनुरिति ब्रूयात् ॥ ३९ ॥ क्षीरिणी गार्धेनु । अधेनुस्तद्विपरीता | उच्चार गमिषेधाददृष्ट कल्प्यम् ॥ ३९॥ शुक्ला रूक्षाः परुपा वाचो न ब्रूयात् ॥४०॥ यथाऽभोगि वदन्ति श्रेत्रिया इति । रक्षास्तु विद्यमाने दोपे गुणस्यापा । यथाऽन्ध चक्षुष्मानिति ॥ ४० ॥ 27

·210
बोधायनधर्मगने सन्याख्याने.
नैकोऽध्वानं व्रजेत् ॥ ११ ॥
मध्ये व्याध्याद्युत्पत्तिमसङ्गात् । अतस्सद्वितीयो व्रनेत् ॥४१
न पतितैर्न स्त्रिया न शूद्रेण ।। १२ ॥
सह बनेदिति शेषः । एतेस्मद्वितीयो न स्यागमन इत्यर्थ.
न प्रतिसायं व्रजेत् ।। ४३ ।।
प्रमादभयादेव । नक्तं मायम् ॥ ४३ ॥
न नमस्त्रायात् ॥ ४४ ।।
न नक्तं लायात् ॥४५॥
अनयो पूर्वप्रतिषेध स्नानमात्रे । उत्तरस्तु नित्यनैमित्तिके
तत्र हि-'शक्तिविषये मुहूर्तमपि नाप्रयतस्स्यात् । इत्युक्तम्
नैमित्तिकस्यापि महानिशि प्रतिप, केचिदिच्छन्ति ॥ ४४-४५
न नदी वाहुकस्तरेत् ॥ ४६॥
बाहुभ्या तरतीति वाहुकः ॥ ४६ ॥
न कूपमवेक्षेत ॥ ४ ॥
आत्मान तत्र द्रष्टुमिनि शेष । इतरथा कूपपतिताना वालाई
नामुत्तारणाशक्तः ॥ ४७॥
न गर्तमवेक्षेत ॥१८॥

·द्वितीयप्रश्ने तृतायोऽध्यायः
211
-
अधोमुख एव निम्नो हि भूभाग गतॊ भवति ! को विशेष
कूपगर्नयोरिति चेत्-~-कूपो नाम दु सेनादायोदक पातु खात इत्य-
यं । यद्वा-कोरुदकमुद्धृत्य पातुमिति । अनेवविध गर्त ॥
न तत्रोपविशेद्यत एनमन्य उत्थापयेत्॥४९
सर्वत्र पारवश्य पुरुषस्य हृदीत्युपदेश । रामभवननिर्दिष्टास
ननिषधोऽयम् । स्वयमारोदुमशक्य देश प्रत्यारोहणनिरोधो वा
‘सूर्यमुदयास्तमये न निरीक्षेत ' इत्यारभ्योक्ताना प्रतिषेधाना वेचि
ददृष्टार्थी केचिदृष्टार्था केचिदुभयार्था इत्यवश्य परिग्रहणीया एव ।
नो चेत् स्नातकव्रतलेपे च प्रायश्चित्तमभोजनम् ' इतिवत्स्यात्॥१९॥
पन्या देयो ब्राह्मणाय गये राजे ह्यचक्षुपे ।
वृद्धाय भारतप्ताय गर्भिण्यै दुर्बलाय च ॥
अब्राह्मणेभ्योऽप्यचक्षु प्रभृतिम्य पञ्चम्यो बर्मसङ्कटे समुपस्थिते
पन्थान दातु स्वय तस्मादपसरेदेव । चशब्दोऽनुक्तोपसहारार्थ ।
तेन 'चक्रिगेऽन्धकाय यासमुपनीविने तपस्विने हिताय वा' इत्यादि-
ब्राह्मणादि ग्राह्य ॥ ५० ॥
ब्राह्मणेभ्यो त्वा पन्थान कथलक्षण ग्राम प्रति गच्छेदित्यत आह-
प्रभूतधोदकयवससमित्कुशमाल्योपनिष्क्रम-
णमाढ्यजनाकुलमनलससमृद्धमार्यज-
नभूयिष्ठमदस्युप्रवेश्यं ग्राममावसितुं
यतेत धार्मिकः ॥ ५१॥

·212 चोधारनधर्मसूते सयाख्याने. प्रभूतशब्द एधादिमिप्पभि प्रत्यम्मभिसबन्धनीय । एषः इन्धन यवस दोह्याना गवारीना भक्ष । उपनिष्क्रमणं वि हारभूमि । आढयाः धनवन्त । अलसा निरुत्साहा । तद्वि- परीता अनलसाः । आर्याः पण्डिता । दस्यवश्चोरा तैरप्र वेश्य अदूप्यम् । यत्र हि धर्माश्रमाविरोधेन जीवन सुकर भवति तत्र धार्मिको नित्य निवसेदित्यर्थ ॥ ५१ ॥ उदपानोदके ग्रामे ब्राह्मणो वृपलीपतिः । उपित्वा द्वादश समाः शूद्रसाधर्म्यमृच्छति ॥ उदपान कूप एवोदक नान्यन् यस्मिन् ग्रामे स एवमुक्त । वृपलीशब्द प्राक् प्रदानाद्रजस्वलाया वाचक | तथा हि- पितुर्गुहे तु या कन्या मतुं पश्यत्यसस्कृता । सा कन्या वृपली ज्ञेया तत्पर्तिपलीपतिः' । वृपतीपतिरिति शूद्राया पतित्वे निपेक निन्दति । धर्मानुपपत्ते । एवविधो धार्मिकोपि शूद्रसाधर्म्यमृच्छति । तस्मादपाटके ग्रामे धार्मि को न निवसेदित्यभिप्राय ॥ १२ ॥ ग्रामनिवास उक्त , नगरे त्वनेवंविधेऽपि निवासनिषेधाय निन्दति- पुररेणुकुण्ठितशरीरस्तत्परिपूर्णनेत्रवदनश्च । नगरे वसन सुनियतात्मा सिहिमवाप्स्य- तीति न तदस्ति ॥ ५३ ॥ मनु ३-१९ ·218 तृतीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्याय कुण्ठितं प्रच्छादितम् । तच्छब्देन पुररेणुरेख परामृश्यते । तेन परिपूरिते यस्य मेने वदन च स तत्परिपूर्णनेत्रवदनः । उष्ट्रखरविड्राहगनाश्वपुरीपमूत्रसुराकोच्छिष्टशवस्पालास्थितुपभस्माद्युप- हतसर्वावयव इत्यर्थ । एवविधस्मुनियतेन्द्रियोपि नगरे वसन् परलोक नामोतीत्यर्थ ॥ ५३ ॥ रेणु प्रस्तुतस्तत्राह- रथावगजधान्याना गवां चैव रजश्शुभम् । अप्रशस्तं समूहन्याः श्वाजाविखरवाससाम्॥ पूर्वाणि पञ्च रजासि शुभानि । इतराणि पट् अप्रशस्नानि वानि । समूहनी समार्जनी ॥ १४ ॥ पूज्यान्पूजयेत् ॥ ५५॥ अवसरौचित्योपायनायमपि श्रेयस्करो नियम । उक्त च- 'प्रतिपनाति हि श्रेय पूज्यपूजाव्यतिक्रम । इति ॥ ५५॥ ऋषिविन्नृपवरमातुलश्वशुरविजः । एतेऽश्शिास्त्रविहिताः स्मृताः कालविभा- गशः ।। ५६ ॥ ऋपिमन्त्रार्थन । विद्वान् साङ्गस्येतिहासस्य प्रवक्ता । मृ. पोऽभिषिक्त क्षत्रिय । वरो वोटा दुहितु । इतरे प्रसिद्धा । अर्या मधुपर्काहीं इति शास्त्रेण वेदेन नोदिता स्मृताश्च रघुवरी १९ " ·214 शोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. स्मृतिकर्तृभिः मन्वादिमिरप्यनुमोदिताः । यहा-कालावभागेन स्मृताः ॥ १६ ॥ कोसों कालावभाग इत्याह--- ऋपिविद्वन्नृपाः प्राप्ताः क्रियारम्भे वरविजौ। मातुलश्वशुरौ पूज्यौ संवत्सरगतागताविति ॥ माप्ताः प्रवासादनम्यागताः । क्रियारम्भः पुंसवनयागादीना. मारम्भः । संवत्सरपर्यागतौ संवत्समुपित्वाऽऽगतौ ॥ ५७ ॥ अग्नयगारे गवां मध्ये ब्राह्मणानां च सन्निधौ । स्वाध्याये भोजने चैव दक्षिणं बाहुमुद्धरेत् ॥ स्वाध्याये वर्तमाने भोजनेऽपि बाहोरुधरणं नमस्काररूपेण । चशब्दः प्रशस्तमंगल्यदेवायतनप्रज्ञातवनस्पत्यादिप्रदर्शनार्थः ॥ उत्तरं वासः कर्तव्यं पञ्चस्वेतेषु कर्मसु स्वाध्यायोत्सर्गदानेपु भोजनाचमनयोस्तथा ॥ तृतीयं वस्त्रमुपवीतं व्यतिपज्यते तदुत्तरीयम् । तत् स्नातक- स्य प्राप्यमप्येषु कर्मस्ववश्यं कर्तव्यमित्युच्यते । उत्सर्गो मूत्र- पुरीपकरणम् ॥ ५९॥ हवनं भोजनं दानमुपहारः प्रतिग्रहः । बहिर्जानु न कार्याणि तद्वदाचमनं स्मृतम्॥६० जान्बोयोरन्तरा दक्षिणं वाहं निघायैतानि कार्याणीत्यर्थः ।

·द्वितायप्रश्ने हतियोऽध्यायः 215 'अन्न उपहारोऽश्वारोहणम् । यद्वा-प्रसिद्ध एवोपहारो देवगुरुविषय ॥ अन्नदान स्तूयते-- अने श्रितानि भूतानि अनं प्राणमिति श्रुतिः। तस्मादन्नं प्रदातव्यमन्नं हि परमं हविः॥६१॥ अन्न श्रितानि अन्नावष्टम्भानि जङ्गमानि च । प्राणमन्नमपानम्' इति श्रुति । देवा अप्यन्नावष्टम्मा एव । हुत- प्रहुतादयस्तेपामन्नानि । तस्माद्यथाशक्त्या दातव्यम् ॥ ६१ ॥ हुतेन शाम्यते पापं हुतमन्नेन शाम्यति । अनंदक्षिणया शान्तिमुपयातीतिनश्श्रुतिरिति।। हुतं होम कूश्माण्डगणहोमादिलक्षण । तेन पापं शा- म्यते । हुतविषय च न्यूनानिरिक्तमन्नदानेन शाम्यति । अन्न- दानविषय च न्यूनातिरिक्तमस्वादुना त प्रियवचनामानिमित्त च दक्षिणया शाम्यति । वश्यति होतान्- भोजयित्वा द्विजानन्ते पायसेन च सर्पिपा । गोभृतिलहिरण्यानि भुक्तवद्गयः भदाय च ॥ इति | शब्दोऽवधारणार्थ । सर्वत्रात्र प्रमाणमस्माक श्रुतिरेवेत्यर्थ । सा च 'तस्मादन्न ददन् सर्वाण्यैताने ददाति । इत्येवमादीका ॥१२॥ इति बोधायनधर्मसूत्रविवरणे गोविन्दस्वामिकते तृतीयप्रश्ने तृतीयोऽध्याय - *ते ना २८.८ याज्ञिकी ६६.

·-- 216 चौधायनधर्मसूने सव्याख्याने, यथा स्नातकस्यान्नदानमवश्यं कर्तव्यं, एवमुपनीतमात्रस्य स- न्ध्योपासनं प्रत्यहमवश्यं करणीयमित्याह- अथातस्सन्थ्योपासनविधि व्याख्यास्यामः॥ अथशब्दो मङ्गालार्थः । तस्मिन् खल्वर्थे स्मयते- ओङ्कारश्वाथशब्दश्च द्वावेतो ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्वा विनिर्याती तस्मान्माङ्गलिकावुभौ ।। इति॥ मागल्यहेतुतामुपदर्शयति सन्ध्योपासनं हि सर्वेभ्यः कर्मभ्यो मङ्ग- लकरम् । सन्ध्या नाम रात्रीसरस्य चान्तरालकालवर्ती सूर्यः । उपासनं तत्र प्रणकव्याहृतिसहिततत्सवितुरितिमन्त्रोच्चारणजन्यस्तद्विष. यस्सन्ततो मनसो व्यापारः । इदमेवात्र प्रधानम् । यदन्यत्तद- गम् । तथा च ब्राह्मणम्-'उद्यन्तमस्तं यन्तमादित्यमभिध्यायन कुर्वन् ब्राह्मणो विद्वान् सकलं भद्रमभुते'* इति । कुर्वन् प्र. दक्षिणं मन्त्रोच्चारणं वा । ब्राह्मणग्रहणं ऋणश्रुतिवन् । विधि- मनुष्ठानक्रमं वक्ष्याम इति सङ्गहः कृतः । तत्र कालो वभ्यते--- 'सुपूर्वामपि पूर्वामुपक्रम्य' इत्यत्र ।। १ ।। तीर्थ गत्वाऽप्रयतोऽभिपिक्तःप्रयतो वाऽनभिषिक्तः प्रक्षालितपादपाणिरप आचम्य सुरभि- • मत्याऽग्लिङ्गनभिवीरुणीभिहिरण्यवर्णाभिः पावमानीभिाहतिभिरन्यैश्च पवित्रैरात्मा- नं प्रोक्ष्य प्रयतो भवति ॥२॥ कर्तृसंस्कारोऽयम् । तीर्थ नदीदेवखातादि वहि माजलाशयः। ते, आ. १.१.

·द्वितीया नतुर्थोऽध्यायः 217 तर गतम्मन अप्रयतश्चेल्मायादेव । प्रयतस्तु न स्वायात् । स्या- नास्नानयोविपि । स न शक्त्यशात्यपेक्ष । प्रक्षालितपाद- पाणिरिसादि अभिषिक्तानभिषिक्तयोस्माधारणम् । प्रक्षालन चा- मणिवन्यात् । 'अभ्यक्षि पूर्वम्' इति पाणे पूर्वनिपाताभावश्ला- न्दम । अपामाचमन समन्न वेदित यम् । मन्त्रश्च-'अनिश्च मा मन्युश्च' इत्यनुवारसायकारे । 'सूर्यश्च मा मन्युश्च'* इति प्रात ! प्रत्यह हस्तपादादिभि पापकरणस्यारेपार्थ भावितत्वात्तदपलेपनस- मर्थत्यांचनयो । प्रक्षालनानमनमोक्षणानि च वाह्याभ्यन्तरम गलेपना यानि गम्यन्ते । प्रयतो भवतीति सूत्रान्ते निगमनात् । अत एव व स्नानमप्यत्र 'हिरण्यगृङ्गम् । इत्येवमादिभि समन्त्रकमेव द्रष्टव्यम् । वश्यति सन्ध्योपासनफ्लप्रदर्शनवे गाया मान्त्रवर्णिकमेव पापप्रमोन नम्-'यदुपस्परत पापम्' इत्येवमादिना । वसिष्ठश्चतमर्थमनुमो- टमान उपलभ्यते-'अथाचामेदग्निश्चेति साय सूर्यश्चेति प्रात मनमा पाप ध्यात्वा निवदन्" इति । यद्यपि रहस्यप्राय चित्तपारण इद पश्यते । तथाऽपि वाक्यादविगानसमाचा- रादहरहरप्यवगन्तव्यम् । मुरभिमती 'दधिक्रावण्ण , इत्युक् । अब्रिगाः अब्देवत्या ताश्च 'आपो हि" इति तिस्त्र । वा- रण्यो वरणदेवत्या ताश्च 'यच्चिद्धि ते इति तिल । केचित् अव ते हेड इति 'इम मे वरुण' इति वेच्छन्ति । 'हिर ण्यवर्णाः' इति चतस्त्र । पावमान्यः 'पवमान इत्यनुवार । अन्यानि पवित्राण्यवमर्पणादीनि स्वयमेव व यति 'उपनिषदो वेदा इति प्रक्रम्य 'साविनीति चेति पावनानि' इत्यनेन । *यासिका २४ २५ याज्ञिकी १ " , यहा- वरीि २३ २३ . १४.८ 5 १.१-११ 28 ·218 बोधायनधर्मस्प्रे सव्याख्याने. 'अघमर्पणं देवकृतम्' इत्यन्न । प्रयतः पूतस्सन्थ्योपासनयोग्यो । भवति ॥२॥ अथ स्नानमोक्षणयोर्व्यवस्थामाह- अथाप्युदाहरन्ति- अपोऽवगाहनं स्नानं विहितं सार्वणिकम्। मन्त्रवत्प्रोक्षणं चापि द्विजातीनां विशि- प्यत इति ॥३॥ अपोऽवगाहनमिति वारुणं स्नानमाह । तच्च सार्ववर्णिकं सर्व- वर्णसाधारणम् । मन्त्रवत्मोक्षणं पूर्वोक्तर्मन्त्रैर्निनं तच्च ब्राह्मं त्रैवर्णिकानां विशिष्टं स्नानम् । एवं चाद्विजस्य वारुणमेव । द्विजातीनां पुनरुभयोरसमुच्चयः सति सम्भवे । असम्भवेऽपि तेषां मार्जनमवश्यंभावि ।। ३ ॥ किञ्च- सर्वकर्मणामेवारम्भेषुप्राक्सन्धयोपासनकाला- ञ्चैतेनैव पवित्रसमूहेनात्मानं प्रोक्ष्य प्रयतो भवति ॥४॥ सर्वकर्माणि श्रुतिस्मृतिशिष्टागमसिद्धानि । सर्वकर्मग्रहणेनैव सिद्धे सन्ध्योपासनस्य पृथग्रहणं तस्यात्यन्तप्राशस्त्यप्रतिपादनार्थम् । तच्च प्रदर्शितमस्माभिरथातश्शब्दयोरभिप्रायं वर्णयद्भिः । पवित्रस- मूहेन सुरभिमत्यादिस्तोमेन आत्मानं मोश्याद्भिरेवात्मानं परितो.

·. অষ্টি द्वितीयप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः 219 पि रक्षा कर्तव्या । अत उध्र्व गायत्रचाऽमिमन्त्रितेनाम्भसा हतानि रक्षास्यात्मानमाह मृत्युरिति । यच्च स्वाध्यायब्राह्मणे पठि- तम् 'सन्ध्यायां गायत्रयाऽभिमन्त्रिता आप उर्व विक्षिपन्ति" 'यत्प्रदाक्षिणं प्रक्रमन्ति' ' इति च । तदपि प्रसिद्धत्वादेव नोक्तमाचार्येण । इत्यादिमन्त्रद्वयवत् । स्मृतिरप्यस्ति- कराभ्यां तोयमादाय सावित्रया चाभिमन्त्रितम् । आदित्याभिमुखो भूत्वा पक्षिपेत्सन्ध्ययोर्द्वयोः ॥ इति।। एतदुक्तं भवतिसन्ध्योपासनवेलायां कर्तव्येषु समन्त्रकाचमनप्रो- क्षणनलोत्क्षेपणसावित्रीजपोपस्था नेवाचार्येण स्वशाखायामनुक्ता उक्ताः। उक्तास्तु नोक्ताः सिद्धत्वादेव । न केवलोत्क्षेपणप्रदक्षिणे एव भवतः ।। अथाप्युदाहरन्ति- दर्भेप्यासीनो दर्भान्धारयमाणस्सोदकेन पा- णिना • प्रत्यङ्मुखस्सावित्रों सहस्रकृत्व आवर्तयेत् ॥५॥ दर्भेष्वप्रथितेवनन्तर्गर्भेषु त्रिवासीनस्तादृशानेव दर्भान् सोद- केन पाणिना धारयमाण: । एकवचनाद्दक्षिणो गृहीतव्यः । सावित्री सवितृदेवत्यां 'तत्सवितुः" इत्येतामृचं प्रणवन्याइतिसाहि- ताम् । तथाहि-- एतदक्षरमेतां च जपन व्याहृतिपूर्विकाम् । सन्ययोर्वेदविविमो वेदपुण्येन युज्यते ॥ ॥ इति ॥ याज्ञिवी. २४,२५. अभ्यासस्मृति.. 'ते. स. १-५-६. 5मनु, १.५६ 1ते. आ. २-२.

·- 220 घोधायनभमसूत्रे सव्याख्यान पिच्छन्दोदेवताविनियोगस्मरणपूर्वको जपो द्रष्टव्य । न ह्येतज्ञान- मृते श्रोतस्मातर्मप्रसिद्धिरित्यभियुक्तोपदेशात् । तत्र प्रणवव्याहनीना मृपिर्वामदेव । देवी गायत्री उन्द । ओकारसर्वदेवत्य पारमेष्ठच । व्यस्ताना व्याहतानामग्निर्वायुस्सूर्य इति देवता । सावित्र्या पि विश्वामित्र गायत्री त्रिष्टुप् उन्द सविता देवता । सन्ध्योपासने विनियोग । यस्मिन् सर्वमोत प्रोत च भवतीति ओकारेण ब्रह्मो च्यते । तच्च सवितृमण्डलमध्यवर्ति । तथा च श्रुति -आदित्यो ब्रह्मत्यादेश' इति । स एव च भ भवतेस्सद्रूप पर ब्रह्म । भुव भावयते तदेव हि सर्व भवतीति । देव स्व । तथा च यारक 'स्वरादित्यो भवति सु अरण मु ईरण स्वृतो रसान् स्वृतो भास ज्योतिषा स्वृतो भासेति"। यो देवस्मविताऽस्माक धियः कर्माणि पुण्यानि प्रति प्रेरयेत् तस्य यो भर्गः तपनहेतु वरेण्य वरणीय वरद वरमण्डलमभिचिन्तयाम उपास्मह इति मन्त्रार्थ ॥ ५ ॥ अथ स एव कल्पान्तरमाह- प्राणायामशो वा तकृत्वः ॥ ६ ॥ 'सावित्रीमानयेत्' इत्यनुवर्तते । प्राणायामश्रामुनिगेधनमात्रम् । प्रत्यावृत्ति श्वासनिरोध । अथ वा यावच्छक्ति निनु पक्षा पठित्वा श्वासमुत्सृजेत् ॥ ६ ॥ उभयतःप्रणवां ससप्तव्याहतिको मनमा वा दशकत्वः ॥ ७॥ मावित्री प्राणायामश इत्यनुवर्तते । उभयत प्रणयो यस्या 1निएफ. २४३ ·-- . द्वितायन चतुपाया, 221 स्तथा सप्तव्याहृतिभिरमह वर्तत इति सैवीच्यते । सप्तव्यातयो भूरादयस्सत्यान्ता । अत्रैव क्रम कल्प्य | प्रथम प्रणवस्तत सप्त व्याहतय ततस्सावित्रीसहिताच्च ध्यानत प्रणव इति । के चित्सानिया एवोभयत प्रणवत्वमिच्छन्ति । न तु सप्तानामपि व्याहृतीनाम् । अपरे पुनरादितस्सव्याहृतिक साविश्या दशक वोऽभ्यास तत प्रणव इति । एतो पक्षो विचारणीयो । आद्यस्य तु सम्प्रदायोस्ति ॥ ७ ॥ त्रिभिश्च प्राणायामस्तान्तो ब्रह्महृदयेना॥ ब्रह्महृदयं 'ओ भू । ओ भुव । इत्यनुवाक । अनेन न वरुत्वो वचनेन त्रय प्राणायामा सम्पद्यन्ते । तान्तः शान्ति मापनस्सावित्रीमावर्तयेदिति सिंहावलोकनन्यायेन सम्बन्ध । स्मृति- शतसिद्धत्वात् । एव हि प्राणायामलक्षण प्रसिद्धम्- सव्याहृति सप्रणवा गायत्रीं शिरसा सह । त्रि पठेदायतमाणः प्राणायामस्स उच्यते ॥ इति ॥ 'ओमापो ज्योति " इत्यनुवाक्शेषश्शिर । तत्र प्रणवो गत । व्याहृतित्रय च । महः महत पूजाकर्मणो वा ब्रह्म । जनो ब्रह्म नविपरीतलक्षण न जायत इत्यर्थ । तपस्तपतेरभिमनकर्म- ण । ससमिति त्रिधातुत्रयनिमित्तमेतत् । सर्व ब्रह्मैवेत्युपसहारार्थ । सावित्री गता । आप आमोते । ज्योति द्योतते दीप्तिकर्म- ण शब्दरूप हि तद्ब्रह्म । अमृत अविनाशि हि । तद्ब्रह्म बृहतेवृद्धिक- मण परिबृढ भवति ॥ ८॥ 1याज्ञिकी २७

·022
मा-
बोधायनधर्ममूत्रे सन्यास्याने.
वारुणीभ्यां रात्रिमुपतिष्ठत इमं मे वरुण
तत्त्वा यामीति द्वाभ्याम् ॥ ९ ॥
'अहन्येप मन्त्रो रात्रौ वारुणः' इति श्रुतेः रात्रिमिति कालनि ।
देशः । उपस्थेयस्तु सविता तत्कालविशिष्टः । उपस्थानं चो-
पोत्थितेनैव यच्छतिसमाचारः । प्रसिद्ध प्रदक्षिणादि तदप्यत्र
कर्तव्यं 'तृतीयश्शिष्टागमः' इति लिङ्गात् ॥ ९॥
एवमेव प्रातः प्राबुखस्तिष्ठन् ॥ १० ॥
एवमिति • तीर्थ गत्या' इत्यादि सर्वमतिदिशति ।
तरिति कालनिर्देशः । मापुरख इति प्रत्यङ्मुखनिवृत्यर्थम् ॥१०
मैत्रीभ्यामहरुपतिष्ठते मित्रस्य चर्षणी-
तो मित्रो जनान् यातयतीति द्वाभ्याम्।।
अतिरोहितार्थमेतत् ॥ ११ ॥
सुपूर्वामपि पूर्वामुपकम्योदित आदित्ये स-
मानुयात् ॥ १२॥
मुपूर्वी नक्षत्रेषु दृश्यमानेषु पूर्वी सन्ध्यामुपकम्यादित्यौदर्य
तरकाले ममानुयात् ॥ १२ ॥
अनस्तमित उपक्रम्य सुपश्चादपि पश्चि-
माम् ॥ १३ ॥

·223 द्वितीयप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः. मुपश्चात् यावन्नक्षत्रविभावनं तावदिति समाप्नुयादित्यर्थः ॥ १३॥ मायंप्रातस्मन्ध्योपासनकर्तुरायुविच्छेदो न भवतीत्याह- सन्ध्ययोश्च सम्पत्तावहोरात्रयोश्च सन्ततिः॥ सन्ध्योपासनकर्तुर्भवतीति शेषः । सम्पत्तिस्सम्पूर्णता । सा च सन्ध्योपासनेन ययाविभ्यनुष्ठानेन भवति । तस्या न सत्यामहो. रानयोस्सन्ततिरविच्छेदो भवति । उपासितुरायुरविच्छिन्नं भवती- त्यर्थ. । आह च-- ऋपयो दीर्घसन्ध्यत्वाद्दीर्घमायुरवाप्नुयुः । प्रज्ञां यशश्च कीर्ति च ब्रह्मवर्चसमेव च ॥ इति ।। अथानुपासितुर्दोषमाह- अपि चात्र प्रजापतिगीतौ श्लोकौ भवतः- अनागतां तु ये पूर्वामनतीतां तु पश्चिमाम् । सन्ध्यां नोपासते विप्राः कथं ते ब्राह्मणा- स्स्मृताः॥ सायं प्रातस्सदा सन्ध्यां ये वि- प्रा नो उपासते । कामं तान् धार्मिको रा- जा शूद्रकर्मसु योजयेदिति ॥ १५॥ प्रजापतिग्रहणमादरार्धम् । अनागतामनतिक्रान्तामिति चोदि- तकालाभिप्रायम् । कयं ते ब्राह्मणा इति विप्रग्रहण च द्वि- यमस्मृति, ·224 योधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. जात्युपलक्षणार्यम् । अत एष शूद्रकर्मस्वित्युक्तम् । इतरथा क्ष त्रियकर्मस्वित्यवश्यत् । न तिष्ठति तु यः पूर्वामुपास्ते न च पश्चिमाम् । म शूद्रववाहप्कार्यस्सर्वस्मात् द्विजकर्मणः ॥ इति ॥ तदा क्थम् ? तत्र सायमत्तिकमे रात्र्युपवासः प्रातरतिक्रमे अहरुपवासः॥ १६ ॥ अतीता ता सन्ध्या रत्वेति शेप । उपवासोऽनशनम् ॥ १६ ॥ विभ- स्थानासनफलमवाप्नोति ॥१७॥ प्रायश्चित्तमशसैपा ॥ १७ ॥ अथाप्युदाहरन्ति- यदुपस्थकृतं पापं पद्भयां वा यत्कृतं भवेत्। वाहुभ्यां मनसा वाऽपि वाचा वा यत्कृतं भवेत् । सायं सन्हवामुपस्थाय तेन तस्मा- त्प्रमुच्यते ॥ १८॥ उपस्थतं परमाया प्रति बहुश प्रायश्चित्तस्याम्नानारिह स. मार्यायामेवानृतुमागापयोगेऽनानाते वेदितव्यम् । पदघा यद- मुद्धिपूर्वप्रतिषेधगमनादि स्तम् । याहुभ्यामपि हिमाच्छेदनभेदनादि 'मनु.१.१.३.

·द्वितीयमने घोऽध्याय, हस्तचापल तत् । तथा मनसा परद्रव्यस्यामि यानादि । वाचा रुतं अवद्यबदनादि । यत्रयत्र वामन कायरते प्रायश्चित्तान्त- रादिना विरोधी नास्ति, तत्र एतदेव प्रायश्चित्तमित्यभिप्राय । सन्ध्योपासनप्रशसा येपा ।। १८ ॥ रात्रया चापि सन्धीयते ॥ १९ ॥ पुरुप इति शेष । अभिसन्धानमभ्युदय ॥ १९॥ न चैनं वरुणो गृह्णाति ॥२०॥ वरणो नाम पापमप्सु मरण जलोदरव्याधिर्वा ॥ २० ॥ एवमेव प्रातरुपस्थाय रात्रिकृतात्पापात्प्रमु- च्यते ॥२१॥ अर्थवादातिदेश । फलातिदेशो वाऽयम् । रात्रावुपस्थादिभि कृतादित्यर्थ ॥ २१ ॥ अह्ना चापि सन्धीयते ॥ २२॥ पूर्वव व्याख्या ॥२२॥ मित्रश्चैनं गोपायति आदित्यश्चैनं स्वर्ग लोक- मुनयतीति ॥ २३॥ इदमपि तथा ॥ २३॥ 29 ·226 - बोधायनधर्मनूने सव्याख्याने. अथ संहत्य स्तौति- स एवमेवाहरहरहोरात्रयोः सन्धिपूपतिष्ठमानो ब्रह्मपूतो ब्रह्मभूतो ब्राह्मणः शास्त्रमनुवर्त- मानो ब्रह्मलोकमभिजयतीति विज्ञायते ब्रह्मलोकमभिजयतीति विज्ञायते ॥२४॥ ब्रह्मपूतः T: सावित्र्या पूतः । ब्रह्मभूतः शब्दब्रह्मप्रणवमापन्नः ॥ आह च- योऽधीतेऽहन्यहन्येतांस्त्रीणि वर्षाण्यत्तन्द्रितः । स ब्रह्म परमभ्येति वायुभूतः खमूर्तिमानिति ॥ विज्ञायते इति श्रुतिसंसूचनम् ॥ २४ ॥ इति श्रीगोविन्दस्वामिविरचिते बोधायनधर्मविवरण द्वितीयाने चतुर्थोऽध्यायः प्रयतोऽभिषिक्त इत्युक्तम् । प्रसङ्गात्तद्विधिमा--- अथ हस्तौ प्रक्षाल्य कमण्डलुं मृत्पिण्डं च गृह्य तीर्थ गत्वा त्रिः पादौ प्रक्षाल- यते त्रिरात्मानम् ॥१॥ .. अप स्नानविधिरुच्यते इति शेषः । तत्रारम्भ हसायोः प्र. मनु. २००२.

·227 द्वितीयप्रश्ने पन्नमोऽध्याय क्षालनम् । यद्वा-तीर्थ गत्वा हस्तौ प्रक्षाल्येति सम्बन्ध । चशब्दात् गोमयदाहादीति । अनम्पावे हि ममासे को ल्यप् भवति, इह तु छान्दस गृहोति ल्यवादेश । तीर्थम् नदीपु देवखातेपु तटाकेषु सरस्सु च । स्नानं समाचरेन्नित्यमुत्सप्रस्रवणेपु च ॥ इति ॥ तथा- मति प्रभूते पयसि नाल्पे लायात्कथचन ।' न त्वैवजातीयकम् । तत्र गत्वा मृत्पिण्डेकदेशेन कमण्डलूदकेन केक पाद त्रित्रि प्रभालयते । एपमात्मानमपि अनर्थज्ञ- तदङ्गन्यायेनात्मनश्शरीर प्रक्षाव्यदिति गम्यताम् ॥ १ ॥ अथेदानी प्रक्षालितपादेनेव प्रवेष्टव्यान् देशानाह- अथ हैके वृवते श्मशानमापो देवगृहं गोष्ठं यत्र च ब्राह्मणाः अप्रक्षाल्य पादौ तन्न प्रवेष्टव्यमिति ॥२॥ प्रथमान्तशब्दो निर्देशफल । प्रातिपदिकार्थमात्रे हि प्रथमा स्मरात पाणिनि । तेपा कर्मत्वख्यापनार्थम् । तस्माद्दो नो प्रकृतमर्थं सूचयत । तस्मात्प्रक्षाल्यैव प्रवेष्टव्य श्मशानादीति । 'अहे सत्यतृचश्च' इति स्मरणेन प्रत्ययादर्हार्थो गम्यते । न तु कर्मत्वम्, प्रक्षाल्यैव प्रवेष्टुमर्हतीत्यर्थ ॥२॥ अथापोऽभिप्रतिपद्यते- हिरण्यगृहं वरुणं प्रपद्ये तीर्थ मे देहि या- मनु ४.१.३ ·228 चौधायनधर्मसूत्रे सन्याख्याने. चितः । यन्मया भुक्तमसाधूनां पापेभ्य- श्व प्रतिग्रहः । यन्मे मनसा वाचा कर्म- णा वा दुष्कृतं कृतम् । तन्म इन्द्रो वरु- णो वृहस्पतिस्सविता च पुनन्तु पुनः पुनरिति ॥३॥ अथशब्दात्मक्षालनानन्तर्यमाह । गोमयेनात्मानमालिप्येति केनि- दिच्छन्ति । हिरण्यशृङ्गमित्यूचोर्वामदेव मपि । काण्डर्पयो वा मिश्वेदेवा । प्रथमा पुरस्तादृहती, द्वितीया पति । उभे अपि लिङ्गोक्तदेवते । तत्र द्वयोरप्ययमर्थ-हिरण्यगृहं हिरण्मयशृङ्ग वरुण शरण प्रपद्ये । मया याचितस्त्वं मम स्नानाय तीर्थ जलाशय देहि । वरुणो ह्यपा राना राजा वरुण '* इति लिङ्गात् । एप एव वा तुभ्य तीर्थमिति गृह देहीति । असाधूनाममोज्याना अन्नं यन्मया भुक्त यो वा मया न पापकर्मन्य प्रतिग्रह रत । यच्च मन्नेवाकायवर्ममि दुप्क त कृत भवति । तत्सर्वमादत्त जलाशयस्नानेन इन्द्रादय । किमत यन्मया पुन पुन प्रायितु शक्यते इति ॥ ३ ॥ एतदन्यो भाति- अथाजलिनाऽप उपहन्ति सुमित्रा न आप ओपघयस्सन्विति ॥४॥ त्वा 'यासा 1 दिहस्तसयोगोऽअरि । तेनाभलिना जलप्रवेशादनन्तरमुप

·द्वितीयाने मश्चमोऽध्याय .
220
हन्ति गृहाति । नः अस्माकं आपश्चोपधयश्च तदुत्पादितास्सुमित्रा
मुखेहतवस्सन्विति मन्त्रार्थ ॥ ४ ॥
अथैना अप-
.
तां दिशं निरुक्षति यस्यामस्य दिशि द्वेप्यो
भवति दुर्मित्रास्तस्मै भूयासुर्योऽस्मान
द्वेष्टि यं च वयं द्विष्म इति ॥ ५ ॥
अस्य स्नातु द्वेप्यो यस्या दिशि अस्ति ता दिशं अ
पोऽभ्युक्षति । य पुरुष अस्मान् द्वेष्टि य वा पय द्विष्म
तस्मै दुमिना दुखहेतव आपो भूयासुरिति मन्त्रार्थ ॥ ५ ॥
अथाप उपस्पृश्य त्रिः प्रदक्षिणमुदकमाव-
तयति यदपां क्रूरं यदमेध्यं यदशान्तं
तदपगच्छत्तादिति ॥ ६ ॥
व्यक्तो मन्त्राभिप्राय ॥ ६ ॥
अप्सु
निमजयोन्मजय ॥ ७॥
नाप्सु सतः प्रयमणं विद्यते न वासःपल्पू-
लनं नोपस्पर्शनम् ॥ ८॥
यापरुद्धास्सथुरेतेनोपत्तिष्ठते नमोऽनयेऽ-
प्सुमते नम इन्द्राय नमो वरुणाय
नमो वारुण्यै नमोऽद्य इति ॥ ९ ॥

·230 . . योधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. उत्तीर्याचम्याचान्तः पुनराचामेत् ॥ १० ॥ उन्मजयाचान्तः पुनराचामेदिति सम्बन्धः । निमज्जनमदिरात्मनः प्रच्छादनम् । उन्मजनं ताभ्य आविर्भावः । अत्रोन्मन्जनानन्तर- भाविनियममनुक्ता मनस्याविभून प्रतिषेधं विस्मरणभयादाचार्य उप- दिशतिस्म-नाप्मु सत इति । प्रयमणं शौचं मूत्रपुरीपाद्य- पनयलक्षणं मलापनयनं पाणिभ्यामवस्फोटनं उपस्पर्शनं आचम नम् । एतत्तूयमप्मु सता न कर्तव्यमित्यर्थः 'तपस्यमवगाहनम्' इत्यस्मिन्नध्याये 'खवन्तीप्वनिरुतासु' इति निरुद्धास्त्रप्सु प्रतिषेध उक्तः । तस्यैदानी प्रायश्चित्तमाह--यापरुद्धास्स्युरेतेनोपतिष्ठते नमोऽनय इति । नात्र मन्त्रे तिरोहित किञ्चिदस्ति । जलाशयादुनीर्थ प्राङ्मुख उदगुखो वा आचामेत् । अप आचम्य आचान्तः पुन- रिति चोक्तम् । तस्यायमभिप्रायः-मन्त्राचमनं सर्वत्रानान्त एव' कुर्यादिति ॥ ७.१०॥ आपः पुनन्तु पृथिवीं पृथिवी पूता पुनातुमामा पुनन्तु ब्रह्मणस्पतिर्ब्रह्मपूता पुनातु माम् । यदुन्छिएमभोज्यं यहा दुश्चरितं मम । सर्व पुनन्तु मामापोऽसतां च प्रतिग्रहं स्वा- हेति ॥ ११ ॥ वामदेवा अपयः, विश्वेदेवा या ऋषयः । द्वे अध्येते अनु. भी आपः प्राय॑न्ते । आपदशोधयन्तु । इह पृथिवीशब्देन तन्मयं दारीरमुच्यते । ताभिरदिः पूतं शरीरं पुनातु माम् ।

·231 द्वितीय पवमोऽध्यायः पुनातु ब्रह्मणस्पतिरिति । एकस्मिन् बहुवचनं पूनायाम् । "एतप्णवान् खनामि' इति यथा । पृथिवीं पुनावित्यर्थः । ब्रह्मपूतं बृहस्पतिपूतं शरीरम् । यदृच्छिष्टमन्यत् यदभोज्यं गया भुक्तं यद्रा दुश्चरितं मम तत्सम्बन्धीति शेषः । सर्व पुनन्तु मां सर्वस्मादस्मात् मामापः पुनन्तु । मामापोऽसतां च अतिग्रहम् । असन्तश्शूद्राः पापकर्माणो वा तत्प्रतिग्रहनाता- देनसो मामापः पुनन्विति । स्वाहेति प्रदानप्रतिपादकश्नवणा- द्धचेयमित्यवेहि ॥ ११ ॥ मन्त्राचमनानन्तरम्- पवित्रे कृत्वाऽगिर्जियत्यापो हिष्ठा मयोभुव इ- ति तिसृभिर्हिरण्यवर्णाश्शुचयः पावका इ- ति चतसृभिः पवमानस्सुवर्जन इत्येतेना- नुवाकेन मार्जयित्वाऽन्तर्जलगतोऽघमर्पणेन त्रीन् प्राणायामान् धारयित्वोत्तीर्य वासः पीडयित्वा प्रक्षालितोपवाताक्लिष्टानि वासां- ति परिधाय दर्भेष्वासीनो दर्भान् धारय- माणः प्राङ्गखस्सावित्री सहस्रकृत्व आवर्त- ये छतकृत्वोऽपरिमितकृत्वो वा दशावरम्।। पवित्रे इति द्विवचनावाभ्यां मार्जनम् । अन्तर्जलं जलम- ध्यम् । तेनैव सिद्धे गतग्रहणं जलेनैव सर्वाङ्गीणाच्छाद- ·232 वोधायमधर्मसूत्रे सव्याख्याने. नार्थम् । अघमर्पणं नामार्पम् । 'ऋतं च सत्यं च'* इति तृचम् । तेन त्रि.पठितेन एकः प्राणायामो भवति । एवमेव त्रयः प्राणायामाः । वासःपीडनमिह पितृणां तृप्त्यर्थम् । उप- वातं शोषितम् । अक्लिष्टमच्छिद्रम् । बहुवचनादन्तर्वासी बहि- वसिश्च । उत्तीर्येति ग्रहणं मध्याह्नमन्ध्याग्राहकम् । आचमना- नन्तरं च मावित्र्यभिमन्त्रितानां अपामादित्याभिमुखं सदाचारसिदं द्रष्टव्यम् ॥ १२॥ अथादित्यमुपतिष्ठते उद्वयं तमसस्परि । उ- दुत्यम् । चित्रम् । तचक्षुर्देवहितम् । य उद- गादिति ॥ १३॥ ज्वतत् ॥ १३॥ अथाप्युदाहरन्ति- प्रणवो व्याहृतयस्सावित्री चेत्येते पञ्च व्र- ह्मयज्ञा अहरहाह्मणं किखिपात्पावय- ति ॥१४॥ यज्ञशब्देन जपो लक्ष्यते । आह च प्रणवादीन प्रक्रम्य-- विधियज्ञाजपयज्ञो विशिष्ट दशभिर्गुणः । उपांशुस्स्यान्छतगुणः माहरोमानसम्मृतः ॥ इत्यादि । नुल्यवत्प्रसनाख्यानान् प्रणवत्र्याहनीनामपि सावित्रयाः यानिमी...

·द्वितीयप्रन्ने पक्षमोऽध्यायः 238 पूरस्तात् प्रतिपादनमवगम्यते । अहरहारति नित्यस्नानार्थतामाह | किल्विपं पापम् ॥ १४॥ पूतः पञ्चभिब्रह्मयज्ञैरथोनरं देवतास्तर्पयति ॥ अतिरोहितार्थमेतत् ॥ १५॥ अग्निः प्रजापतिस्तोमो रुद्रोऽदितिवृहस्पतिस्त- पी इत्येतानि प्रारद्वाराणि दैवतानि सनक्ष- त्राणि सग्रहाणि साहोरात्राणि समुहूर्तानि तर्पयामि ॥ ओं वसूंश्च तर्पयामि ॥ १६ ॥ पितरोऽर्यमा भगस्सविता त्वष्टा वायुरिन्द्राग्नी इत्येतानि दक्षिणाद्वाराणि दैवतानि सन- क्षत्राणि सग्रहाणि साहोरात्राणि समुहूर्ता- नि तर्पयामि।ओं रुडांश्च तर्पयामि ॥१७॥ मित्र इन्द्रो महापितर आपो विश्वेदेवा ब्रह्मा विष्णुरित्येतानि प्रत्यग्द्वाराणि दैवतानि सनक्षत्राणि सग्रहाणि साहोरात्राणि समुहू- तानि तर्पयामि ॥ ओमादित्यांश्च तर्पयामि। वसवो वरुणोऽजएकपादहिर्बुध्न्यः पूपाऽश्विनी यम इत्येतान्युदरद्वाराणि दैवतानि सनक्ष- 30 ·234 चौधायनधर्मसूत्रे सऱ्याख्याने. त्राणि साहोरात्राणि समुहूर्तानि तर्पयामि।। ओं विश्वेदेवांस्तर्पयामि । साध्यांस्तर्पयामि । ब्रह्माणं त । प्रजापति त । चतुर्मुखं त । परमेष्ठिनं त । हिरण्यगर्भ त । स्वयंभुवं त । ब्रह्मपार्पदास्त । ब्रह्मपार्षदीश्च त ॥ अग्निं त । वायुं त । वरुणं त । सूर्य त ! चन्द्र- मसं त । नक्षत्राणि त ॥ सद्योजातं त । ओं भूः पुरुपं त । ओं भुवः पुरुपं त । ओं तुवः पुरुपं त । औं भूर्भुस्सुवः पुरुपं त । ओं भूस्त । ओं भुवस्त । ओं सुवस्त । महस्त । ओं जनस्त । ओं तपस्त । ओं सत्यं त ॥ ओं भवं देवं त । ऑ शव देवं त । ओमीशानं देवं त । ओं पशुपति देव त । ओं रुद्रं देवं त । ओं उग्रं देवं त । ओं भीमं देवं त । ओं महान्तं देवं त ॥ भव- स्य देवस्य पत्नी त । शर्वस्य देवस्य पनि त । ईशानस्य देवस्य पत्नी त । पशुपतेदें- वस्य पनी त । रुद्रस्य देवस्य पत्नी त । उग्रस्य देवस्य पत्नी त । भीमस्य देवस्य । ओं ·द्वितीयप्रने पञ्चमोऽध्यायः 285 पत्नी त । महतो देवस्य पत्नी त । भवस्य देवस्य सुतं त । शर्वस्य देवस्य सुतं त । ईशानस्य देवस्य सुतं त । पशुपतेर्दैवस्य सुतं त । रुद्रस्य देवस्य सुतं त । उग्रस्य देवस्य सुतं त । भीमस्य देवस्य सुतं त। महतो देवस्य सुतं त । रुद्रांस्तर्पयामि । रुद्रपार्पदास्तर्पयामि । रुद्रपार्पदीश्च तर्प- यामि ॥२०॥ ओं विघ्नं त । विनायकं त । वीरं त । स्थूलं त । वरदं त । हस्तिमुखं त । वक्रतुण्डं त। एकदन्तं त । लम्बोदरं त । विघ्नपार्पदोस्त। विघ्नपार्षदीश्च तर्पयामि ॥ २१॥ ओं सनत्कुमारं त । स्कन्दं त । इन्द्रं त । पर्टी त । षण्मुखं त । जयन्तं त । विशाखं त। महासेनं त। सुब्रह्मण्यं त। स्कन्दपार्पदास्त। स्कन्दपार्षदीश्च तर्पयामि ॥ २२ ॥ ओमादित्यं त । सोमं त । अङ्गारकं त । बुधं त । वृहस्पति त । शुक्रं त । शनैश्चरं त ।

·296 बौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. राहुं त । केतुं तर्पयामि ।। २३ ।। 'ओं केशवं त । नारायणं त । माधवं त । गो- विन्दं त। विष्णुं त । मधुसूदनं त । त्रिवि- क्रमं त । वामनं त । श्रीधरं त । हपीके- शं त । पद्मनाभ त । दामोदरं त । श्रियं देवी त । सरस्वती देवीं त । पुष्टिं देवीं त। तुष्टिं देवीं त । विष्णुं त । गरुत्मन्तं तावि- प्णुपार्षदांस्त । विष्णुपार्पदीश्च तर्पयामि ॥ ओं यमं त । यमराजं त । धर्म त । धर्मराज त । कालं त । नीलं त । मृत्युंजयं त । वैवस्वतं त । चित्रं त । चित्रगुप्तं त। औ- दुम्वरं त:। वैवस्वतपार्पदास्त । वैवस्वत- पार्षदीश्च तर्पयामि ॥ २५ ॥ ओं भूमिदेवांस्त । काश्यपं त । अन्तरिक्षं त । विद्यां त । धन्वन्तरि त । धन्वन्तरिपार्षदां- स्त । धन्वन्तरिपार्षदीश्च तर्पयामि ।। २६ ।। अध निवीती-ओमृतीस्त । महोस्त । परम- पस्ति । ब्रह्मपस्ति । देवस्त । राजपास्त। । ।

·द्वितीयप्रश्ने परमोऽधायः 237 श्रुतीस्त । जनपीस्त । तपस्ति । सत्य- पीस्त । सप्तस्ति । काण्डीस्त । ऋषिकां- स्त । ऋषिपत्नीस्त । ऋषिपुत्रांस्त । ऋषिपौ- त्रांस्त। काण्वं बोधायनं त । आपस्तम्वं सूत्रकारं त । सत्यापाढं हिरण्यकेशिनं त । वाजसनेयिनं याज्ञवल्क्यं त । आश्वलाय- नं त । शौनकं त । व्यासं त । वसिष्ठं त। प्रणवंत । व्याहतीस्त । सावित्री त । गा- यत्रों त । छन्दांसि त । ऋग्वेदं त । यजुर्चे- दं त । सामवेदं त । अथर्ववेदं त । अथ- र्वाङ्गिरसं त। इतिहासपुराणानि त । सर्ववे- . दास्त । सर्वदेवजनांस्त । सर्वभूतानि तर्प- यामि ॥२७॥ अथ प्राचीनावीती-ओं पितृन् स्वधानमस्तर्प- यामि ।, पितामहान् स्वधानमस्त। प्रपिता- महान स्वधानमस्त । मातृस्स्वधानमस्त । पितामहीस्स्वधानमस्त । प्रपितामहीस्स्व- धानमस्त। मातामहान् स्वधानमस्त। मा- पितामहान स्वधानमस्त । मातुः प्र-

·298
चोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने.
पितामहान् स्वधानमस्त । मातामहीस्स्व-
.धानमस्त । मातुः पितामहीस्स्वधानमस्ता
मातुः प्रपितामहीस्स्वधानमस्तर्पयामि ॥
ओमाचार्यान्स्वधानमस्त । आचार्यपत्नीः स्व.
धानमस्त । गुरुन्स्वधानमस्त । गुरुपत्नी-
स्स्वधानमस्त । सखीन्स्वधानमस्त । स-
खिपत्नीस्स्वधानमस्त। ज्ञातीन्स्वधानमस्त।
ज्ञातिपत्नीस्स्वधानमस्त । अमात्यान्स्वधा-
नमस्त । अमात्यपत्नीस्स्वधानमस्त । स-
र्वान्स्वधानमस्त । सर्वास्स्वधानमस्तर्पया-
मि ॥२६॥
अनुतीर्थमप उत्सिञ्चति-ऊज वहन्तीरमृतं घृतं
पयः कीलालं परिघुतम् । स्वधा स्थ त.
र्पयत मे पितॄन् । तृप्यत तृप्यत तृप्यतेति॥
अनुतीय तीथं प्रति । अनन् ज्ञापितं भवति-जलतर्प-
गं भवतीह महदिति । ऊन अन्न अमृतादिपक्षकम् । यद्य-
पि कीलालमन्नम् । तथाऽपि परिस्तुतमन्निधानात् ययागृभिमेला |
युयं स्वधा अमृता. स्थ तर्पयत मम पितृपितामहमापना
महान् । यूयं च तृप्यत वीमावननमादरार्थम् ॥ ३० ॥

·239 द्वितीयप्रश्ने षष्ठोऽध्यायः नैकवस्त्रो नावासा देवानि कर्माण्यनु सञ्चरेत् । पितृसंयुक्तानि चेत्येकेपां पितृसंयुक्तानि चेत्येकपाम् ॥३३॥ नावासाः साक्षादावासोनिषेधार्थः । अनुसंचरेत् अनु. छन् । पितृसंयुक्ताः । अत्रापिशब्दोऽध्याहर्तव्यः ॥ ३१ ॥ इति श्रीगोविन्दस्वामिविरांचते बोधायनधर्मविवरणे द्वितीयप्रश्न पञ्चमोऽध्यायः देवऋपिपितृतर्पणमुक्तम्- अथेमे पञ्चमहायज्ञास्तान्येव महासत्राणि देव- यज्ञः पितृयज्ञो भूतयज्ञो मनुष्ययज्ञो ब्रह्म- यज्ञ इति ॥१॥ फलत एषां यज्ञानां महत्वं न स्वरूपतः, दीर्घकालप्रयोग सामा- च महासत्तूसमास्ते । 'देवयज्ञः' इत्यादिसंज्ञाकरणं संव्य- झारार्थम् ॥ १ ॥ अथैतान्विविच्याह- अहरहस्स्वाहाकुर्यादा काष्ठात् तथैतं देवयज्ञ समाप्नोति ॥२॥ अत्र 'देवेभ्यस्स्वाहा' इति मन्त्र उद्धर्तव्यः । द्रव्यमोदनप्रभू ·240 योथायनधर्मसूत्रे सव्यास्त्याने, ति आकाष्ठात् । स्वयं वीप्सावचनं नित्यत्वख्यापनार्थम् | समाप्नोति अनुतिष्ठेत् । एवमुत्तरेष्वपि यथासभन योजना ॥ २ ॥ अहरहस्स्वधाकुर्यादोदपात्रात्तथैतं पितृयज्ञं स- माप्नोति ॥ ३ ॥ 'पितृभ्यरस्वधानमः' इति मन्त्रोऽध्याहार्यः । उदपात्रं उदकं आज्यौदनप्रभृति तत्पर्यन्तमित्यर्थः ॥ ३ ॥ अहरहर्नमस्कुर्यादा पुष्पेभ्यस्तथैतं भूतयज्ञ स. माप्नोति ॥ ४ ॥ 'भूतेभ्यो नमः' इति मन्त्रोद्धारः । एते त्यो महायज्ञाः वैश्व- देवबलिहरणेरेव मम्पादिता इति । केचित्कर्तव्या इति । एतत्तु युक्ततया विचारणीयम् ॥ ४ ॥ अहरहाह्मणेभ्योऽनं दद्यादा मूलफलशाकेभ्य- स्तथैतं मनुप्ययज्ञं समाप्नोति ॥ ५ ॥ बहुम्यो दातुं शक्तयमावे एकस्मा अपि ॥५॥ अहरहस्वाध्यायं कुर्यादा प्रणवात्तथैतं ब्रह्मयज्ञ समाप्नोति ॥६॥ यसयतः कर्तव्यः । ब्रह्मय यज्ञाम न यागः ॥६॥ तदार- स्वाध्यायो वै ब्रह्मयज्ञः ॥ ७ ॥ - ·द्वितीय प्रश्न पष्टोऽध्यायः 241 ऋज्वेतत् ॥ ७॥ तस्य ह वा एतस्य ब्रह्मयज्ञस्य वागेव जुहूर्मन उपभृचक्षुर्भुवा मेधा सुवः सत्यमवभृथ- स्स्वर्गो लोक उदयनं यावन्तं ह वा इमां वित्तस्य पूर्णां ददत्स्वर्ग लोकं जयति तावन्तं लोकं जयति भूयांसं चाक्षय्यं चाप पुन- मृत्युं जयति य एवं विद्वान् स्वाध्यायम- धीते ॥८॥ मेघा उपस्नावा | तस्मिन् तत्तद्भावयेदित्यर्थ । वाचि जुहू- बुद्धिरित्यादि । उदयनं परिसमाप्ति । एतस्मादपि प्रायणीयोs- प्युन्नेय । प्रारम्भापेक्षत्वात् परिसमाप्ते । तदानीमस्मिन् लोके प्रायणी- यबुद्धि । वित्तस्य वित्तेन स्वाध्याययज्ञेन स्याध्याययज्ञमुपासिता जयति ततोपि भूयांसमक्षय्यमनन्तमपवर्ग मोक्षमित्यर्थः । अपमू- त्यरकालमरणम् ॥ ८॥ अथ निगमनम्- तस्मात्स्वाध्यायोऽध्येतव्य इति हि ब्राह्मणम् ॥ हिशब्दो हेतौ । इत्थ ब्राह्मणस्य भावादित्यर्थ ॥९॥ अथाप्युदाहरन्ति- स्वभ्यक्तस्सुहितः सुखे शयने शयानो यंयं ऋतुमधीते तेनतेनास्येष्टं भवतीति ॥१०॥ 31 ·242 योधायनधर्मसूत्रे स यारयाने स्वभ्यतः तैलादिना । सुहितः तृप्तो भोजनादिना । 'यं यं कतुम्' इत्यस्मिन् विधावन्यानर्थक्यात् प्रशसैषा ॥ १० ॥ एव तावदार्हस्थ्यमुक्तम् । अधुनाऽस्यैव प्रशसा- तस्य ह वा एतस्य धर्मस्य चतुर्धा भेदमेक आहुरदृष्टत्वात् ये चत्वार इति कर्मवादः॥ योऽसौ धर्म श्रुतिस्मृतिशिष्टागमै प्रसिद्ध तस्यैतस्य धर्मस्य चातुर्विध्यमाश्रमचतुष्टयस्तमिति एके कपय आहु । किमितिः यावत् दृष्टत्वान्मन्त्रार्थस्य ते, य दृष्टुवमाहु । तस्येतत्मतीकग्रहण ये चत्वार इति । चत्वारोऽप्याश्रमा देवरोकायना पन्थान इति । एव सत्यय तावन्मन्त्र कर्मवादः कर्मभेदमेप्यदाश्रमभेदम् ॥ ११ कानि पुनस्तानि कर्माणीत्याह- ऐष्टिकपाशुकसौमिकदार्वीहोमाणाम् ॥१२॥ स्वार्थ एव तद्धित ॥ १२॥ तटेपाऽभिवदति-ये चत्वारः पथयो देवयाना अन्तरा द्यावापृथिवी वियन्ति । तेपा यो अज्यानिमजीतिमावहानस्मै नो देवा परिदनेह सर्व इति ।।१३।। तत्वचातुर्विम्यमृगयाऽभिवदनि । पम्। ऋषिवामदेव त्रिष्टुप्छन्द नवसस्पानि देवता । अज्यानिहोमे तनुपयाने न ·द्वितीयप्रश्ने षष्ठोऽध्याय 243 विनियोग । य इमे चत्वारः पथयः पन्थान देवयानाः देवलोका | भीमसेन इतिवत् तगमनहतव ऐष्टिकादय द्यावापृथिव्योर- न्तरा मध्ये वियन्ति विविध गच्छन्ति विदिता इत्यर्थ । तेपा- मिति कर्मणि पठी । तानि अज्यानिमजीति क्रियाविशेषणे । अज्यानि अहानि अविगुणं अजीति मध्य य आवहात् आ- वहेत् अनुतिष्ठेत् । तस्मै नः अस्माक मध्ये सस्यानि हे सर्वे देवा परिदत्त प्रयच्छतेति श्रोतकर्मानुष्ठाने निश्रेयस दत्तैति म- न्वार्थ । तदेतदैकाश्रम्ये सत्युपपद्यते । नाश्रमचातुर्विध्ये । कथ तदाह--'गृहस्थ एव स्या । तत्र च गृहस्थो वैदिकै क- मेभिरधिक्रियते नेतरे' । तदेतदैकाश्रम्ये उपपन्न भवति । ननु भेदपक्षेऽपि गृहस्थो वैदिकानि करोत्येव । सत्य, अल्पविषयत्व तदा शास्त्रस्य स्यात् । सर्वाधिकार चेद कर्मशास्त्र विना का- रणेन बाधितु युक्तम् । विच-बहुमुव्यव्ययप्रयाससाध्य कर्मजात परित्यज्य पारिव्राजकान्येवास्कन्दयेयु पुरुषा । यतस्तेनापि नि- श्रेयस लभन्ते । 'अर्वे चेन्मधु विन्देत किमर्थ पर्वत व्रजेत' इति न्यायात् । ततश्र प्रत्यक्षश्रुतानाममिहोत्रादिवाक्यानाम- प्रामाण्यमेवापद्येत । तस्मादेपा चातुर्विध्यमेपाऽभिवदतीत्युपगन्तव्यम्॥ अमुमेवार्थमाध्यायपरिसमाप्ते पूर्वोक्तपसभङ्गन्या प्रदर्शयितु आश्रम- चातुर्विध्य तावदुपन्यस्यति स्म-- ब्रह्मचारी गृहस्थो वानप्रस्थः परिव्राजक इति ॥१४॥ ब्रह्मचार्यत्र नैष्ठिको गृह्यते । नोपकुर्वाण ॥ १४ ॥ अपोलेमा कमेपा धर्माताचष्टे- ·- 244 चौधायनधमसूत्र सपाख्याने. ब्रह्मचारी गुरुशुश्रूष्यामरणात् ॥ १५॥ शुश्रूषाऽस्मिन्नस्तीति शुश्रूपी । आमृत्यो गुरुकुले वसेत् । ये पुनरनीन्धनादयो धर्मा उपकुर्वाणस्योक्ता तेऽप्यस्य विद्यन्त एवं ॥ १५॥ वानप्रस्थो वैखानसशास्त्रसमुदाचारः ॥ १६॥ वैखानसो वने मूलफलाशी तपश्शीलः स- वनेषूदकमुपस्पृशञ्छ्रामणकेनाग्निमाधाया ग्राम्यभोजी देवपितृभूतमनुष्यर्पिपूजकः स- तिथिः प्रतिपिद्धवजै भैक्षमप्युपयुजीत न फालकृष्टमधितिष्ठेद्गामं च न प्रविशेजटि- लवीराजिनवासा नातिसंवत्सरं भुञ्जीत ॥ वने प्रतिष्ठित इति वानमस्थः । वैखानसोपि वानप्रस्थ एव । सज्ञान्तरकरण तु संव्यवहारार्थम् । विसनमा फपिणा प्रोक्त वे खानसशास्त्रम् । तत्र हि बहवो वानप्रस्थस्योक्ता 'ग्रीमे पञ्चतपा' इत्यादयस्समुदाचारा समानाचारा इत्यर्थ । बने मुरफ्लान्यभन् प्रतिषिद्धानि परिहरेत् । तपशीलः तप पर । सबनेपदकोफ्स्पर्शन त्रिपवणस्नानम् । श्रामणोनामाधानविधिरस्ति वैखानसशास्त्रे । तेनाग्निमाधाय जुहुयादिति शेष । ग्राम भवमन्न ग्राम्य ब्राह्मादिप्रभा तन भवतीति अग्राम्य श्यामारा धारण्योपधिप्रभवम् तदोनी स्यात् । मुल्फले शतोवतद्वियम् । देवादिपूना व तेनैवानेन यथासम्भव कार्या। प्राणधारणा- ·द्वितीयत्रने पष्टोऽध्यायः 245 सर्व आगतोऽतिथिः ततस्तेनैव पूनर्यदित्ययः । तत्रापि प्रतिपि. द्धवर्ज प्रतिपिद्धः पतितादिः । व्याघ्रादिहतं मांसं कुद्दालादि- नानानितं मूलादि वा फालरष्टप्रतिषेधात् अंफालसमाधिष्ठाने न दोपः । ग्रामो वासममुदायः । चशब्दान्मनुप्यसमुदायश्च । जटिल: अलुप्तकेशः अप्रप्ताधितकेशश्च । चौरवासा अजिनवासाश्च । चीरं वृक्षादानीतं वासः फलनं वा नीर्णम् । अजिनं व्याधादिचर्म । नीराजिनयोमिमानात् समुच्चयो गम्यते । तत्र चैकमधोवासोऽ- परमुत्तरीयमिति । सांवत्सरिकान्नं न भुञ्जीत । अनेनैतद्गम्यते तावन्तं कालं सञ्चयो द्रन्यस्यास्ति ॥ १६-१७ ।। परिव्राजकः परित्यज्य बन्धूनपरिग्रहः परिव- जेद्यथाविधि ॥१८॥ बन्धको मातापितृव्यतिरिक्तयोनिसम्बन्धिन | कुत एतद्गम्यते। 'न कदाचिन्मातापित्रोशुश्रूषा' इति विशेषवचनारम्भसामर्थ्यात् । तात्विकोपाधिकादधिकः परिग्रहः । तथा च गौतमः-'अनिचयो भिक्षु." इति । परितो ग्रहणं परिग्रहः परिस्सर्वतोभावे । सैवर्णैर्दत्तः परिग्रह । प्रशस्तं ब्राह्मणकुले भिक्षेतेति यावत् । परिव्रजेत् संन्यसेत् यथाविधि । विधिश्च वक्ष्यते—'अथातः संन्यासीवधिः' इति ॥ १८॥ अरण्यं गत्वा ॥ १९ ॥ तत्र वसेदिति शेष ॥ १९ ॥ शिखामुण्डः॥२०॥ गध, ३.११.

·246 चौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. शिखाव्यतिरिक्तं मुण्डितं यस्येति विग्रहः ॥ २० ॥ कौपीनाच्छादनाः॥२१॥ परिव्राजकाः स्यारिति शेषः । कौपानमाच्छादनं येषामिति 'कृत्य ल्युटो बहुलम् ' इति कर्मणि ल्युट् । कुत्सितमाच्छादनं कौपीनमिति वैयाकरणः । सोऽयं व्यञ्जन प्रदेशे उक्तः । तथाच गोतमः-- कौपी- नाच्छादनार्थ वासो विभृयात्महीणमेके निणिज्य - ॥ इति ॥२१॥ वर्षास्वकस्थः ।। २२॥ वर्षानाम ऋतुः । तस्मिन्नेकस्मिन्नेव देशे तिष्ठेत् । 'ध्रुवशी- लो वर्षासु” इति गौतमः ॥ २२ ॥ 'कौपीनाच्छादनाः' इत्युक्तं, तत्राह- . कापायवासाः ॥ २३ ॥ कपायेण रक्तं कापायम् ॥ २३ ॥ अथ मिक्षाकालमाह- सनमुसले व्यारे निवृत्तशरावसम्पाते भिक्षेत ॥ २४ ॥ सन्नं मुसलं यस्मिन् काले निवृत्तमुसलव्यापारे इति थावत् । व्यहारे विगताश्शान्ता अार. यस्मिन् । शवोऽनप्रदानपात्रं उs, २०१३..

·247 द्वितीयप्रश्न षष्टोऽध्यायः. परक्षणार्थः । सम्पातस्सम्माननं उच्छिष्टावमानने वृत्ते इत्यर्थः । एतविशेषणेरपराह उपलक्ष्यते । आह न- विथूमे सन्न मुसले व्यङ्गारे भुक्तवानने । वृत्ते शरावसम्पाते भिक्षां नित्यं यतिश्चरेत् ॥ इति । वाङ्मनःकर्मदण्डैर्भूतानामद्रोही ॥ २५ ॥ दण्डो दमनादित्याहु. । वागादिभिर्भूतानि न दमयेत् । अभयं सर्वभूतेभ्यो दद्यादिति यावत् ॥ २५ ॥ पवित्रं विशयाच्छौचार्थम् ॥ २६ ॥ पवित्रं कुशमुष्टि. पक्षमुष्टिनिनटीपवित्रं, विभ्रतेतेति शेषः । तदरणं चात्मशुद्धचर्थ देशादेशाद्वा जन्तूनां शोधनार्थम् ॥२६॥ उद्धृताभिरद्भिः कार्यं कुर्यात् ॥ २७ ॥ मूत्रपुरीपप्रक्षालनम्, न त्वाचमनम् ।। २७ ॥ अपविध्य वैदिकानि कर्माण्युभयतः परिच्छिन्ना मध्यमं पदं संश्लिप्यामह इति वदन्तः।। अरमालोकादमुष्माच्च उभयतः परिच्छिन्नाः विच्छिन्नाः भ्रष्टा वयमस्मै बै लोकाय प्रजोत्पादनं अमुष्मै वैदिकानि कर्माण्यग्नि- होत्रादीनि । उभयं च गार्हस्थ्यनिबन्धनं 'मनुप्रालोक पुत्रेण : 1 ·। 248 - बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. जयति नान्येन कर्मणा पितृलोकम्' इति श्रुतेः पितृलोकः देव- लोकः । तस्मादुमयभ्रष्टा वयं, गृहस्थमानववचनात् । अतो वयं मध्यमं पदं मत्या सर्वभूतान्तर्गतं पद्यते गम्यते तदुपासकैरिति- पदं आस्मानं संश्लिष्यामहे ॥ २८ ॥ . नैवं भविष्यतीति चेत् अत्र ब्रूमः--- ऐकाश्रम्यं त्वाचार्या अप्रजननत्वादितरे- पाम् ॥ २९॥ तुशब्दः पक्षं व्यावर्तयति । यदुक्तं 'चतुर्धा भेदमेक आहुः' इति तन्न, ऐकाश्रम्यं एकश्चासावाश्रमश्च तद्भवत्येकाश्रम्यम् । तच्च गृहस्थेनैव प्रव्राज्यादीनां भेदानामन्यतममित्याचार्यों मन्यते स्म । कुतः? अप्रजननत्वादितरेपां परिव्राज्यादीनाम् । प्रत्यक्ष- श्रुतिविधानाच गृहस्थस्य 'प्रजातन्तुं मा व्यवच्छेत्सीः', : 'तस्मात्मा जननं परमं वदन्ति" इत्येवमादीनाम् । तथा 'यावजीव जु- हुयात्,' 'कुर्वन्नेवेह कर्माणि जिनीविषेच्छतं समाः' 'तं यज्ञ. पात्रैर्दहन्ति च' इति । नन्वितरेपामपि प्रत्यक्षश्रुतिविधान- मस्ति । तथा छान्दोग्ये धर्मस्कन्धश्रुतिः'त्रयो धर्मस्कन्धाः पज्ञोऽध्ययनं दानमिनि प्रथमस्तप एव द्वितीयो ब्रह्मचार्याचार्य- कुलावासी तृतीयः" इति । तपश्शब्देनात्र तापसपरिव्राजकयो- ग्रहणम् । सत्यं यद्यत्र विधिप्रत्ययोऽस्ति माप्यध्याहारः, अनुपपत्तेरभावात् । प्रायणस्यैव स्तुत्यत्वात्तेपामुपादानस्य । तस्मा. दैकाश्रम्यमेव माधीयः । अपि च अप्रजननत्यादितरेषाम् । मन. 1'ते. उ.१-११ याउ २२-३ +छा.उ. २-१३. S ·द्वितायप्रश्नपठोऽध्यायः 249 ननमत्रोत्पत्तिः । सा रेषां नास्ति तया चावश्यं भावव्यमि- त्युक्तं 'प्रजातन्तुम्" इति श्रुतिप्रदर्शनेनाह ॥ २९ ॥ यदि न श्रुतिप्रभवा इतरे त्रय आश्रमाः किंप्रभवास्तहि? रागहेपादिमत्पुरुषबुद्धिप्रभवा इत्याह- तत्रोदाहरन्ति-प्राह्लादिह वै कपिलो नामा- सुर आस । स एतान्भेदांश्चकार देवैस्सह स्पर्धमानस्तान्मनीषी नाद्रियेत ॥३०॥ प्रहादस्यापत्यं पाहादिः । भेदान् आश्रमाणाम् । देव- स्पर्धयाऽसुरेण । यस्मात्सता आश्रमभेदाः तस्मात् तान मनीपी माज्ञ इत्यनान्तरम् ॥ १० ॥ अदृष्टत्वात् । ये चत्वार इतिकर्मवादः ऐष्टि- कपाशुकसौमिकदाव:होमानाम् ॥३१॥ निगमनार्थः पुनरुपन्यासः । अतोऽप्रजननत्वादितरेषां प्रत्यक्षश्रु- तिविधानाञ्च गार्हस्थ्यस्यैकाश्रम्यमेव निश्रेयसकरम् । उक्तं च- 'गृहस्थोपि विमुच्यते' इति । स्यादेतत्-नैव हि कर्मणां मोक्षोपायत्वमस्ति । प्रमाणाभावात् । न तावत्प्रत्यक्ष प्रमाणं विद्यमानोपलम्भत्वात्तस्य । नाप्यनुमान सम्बन्धग्रहणाभावात् । न खल्वपि शब्दः । कथं? लौकिकस्तावत् मूलज्ञानामावादसमर्थ. । वेद- वाक्यानि पुनः प्रातिस्विकफलदायीनि कर्माणीति श्रूयन्ते । यद्यपि- 'अक्षयं ह वै चातुर्मास्ययानिनस्सुकृतं भवति" इति । तदेतदपि प. उ.1-11, आपस्तम्बश्री, ८-1-1, 82 .

·250 बोधायनधमसूत्र सयाख्याने. चिरेण क्षयमालोच्य भवतीति । यथा नक्त सस्थापनवचनं अस स्थितो हि तर्हि यज्ञ इति चिरेण सस्थामालोच्य, तद्वदेवापातत । न कृत्स्नेभ्योपि वेदकमम्यो मोक्ष इतीदृश वाक्यमस्ति । यद्यप्य स्ति तथाऽपि तदन्यार्थत्वेन नेतु शक्यते । उपमानादि तु दूरोत्सारितम् । यच्च भगवद्गीतासु वचनम्- कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः।' इति ॥ तदपि सिद्धे सत्युपायत्वे कर्मणोऽवपारणं ब्रूयात् । तदेवाद्या. प्यसिद्धम् । अतस्तदप्यन्यार्थमेव । तस्मात्मणा न मोक्षोपा. यत्वे प्रमाणमस्ति । अस्ति तु ज्ञानस्य 'ब्रह्मविदामोति परम् ।" इति । अधुना केवलज्ञानात् कर्मरहितादेव मुक्तिरित्यस्मिन्नर्थे ऋगप्यस्ती त्याह- तटेपाऽभ्यनूच्यते-एप नित्यो महिमा ब्राह्म- णस्य । न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् । तस्यैवात्मा पदवित्तं विदित्वा । न कर्मणा लिप्यते पापकेनेति ॥ ३३॥ वामदेव ऋपि काण्ड ऋपिर्वा । त्रिष्टुप्छन्द । ज्ञानप्रशमा । एप अत्मेति सम्बध्यते । नित्यो महिमेति पदद्वय स्वयमेव न्यास- विधी विवरिप्यते 'अपुनर्भव नयतीति नित्यो महदेन गमयतीति महिमा' इत्यत्र । यहा-नित्यस्सर्वदा स । महिमा महान् सर्वत्रास्तीति स एष परमात्माऽभिप्रेत । वासगस्येति नात्यवच्छि. तभा, ५.१७, ·द्वितीयप्रश्न पोऽध्यायः 261 नसोपाधिकक्षेत्रज्ञवर्ती च तयोरव्यतिरेकार्थः । परमात्मा न कर्मणा अमिहोत्रादिना वर्धते तत्फलभुग्भवति । अतस्ततोऽन्यः कर्ता भोका च । तथापि कनीयान् कर्मणा ब्रह्महत्यादिना निक- टो न भवतीत्यर्थः । यतोऽसौ पापमपि न करोति तस्मादेव नस्य ब्राह्मणस्य सोपाधिकस्य एक्शब्दः पादपूरणः र्याभावात् । तस्यात्मा परमात्मा पदवित् गम्यतेऽनेनार्थ इति वेदः पदं अत एव 'नावेदविन्मनुते ते वृहन्तम्" इत्युक्तम् । सततमात्मानमभेदेन विदित्वा न कर्मणा लिप्यते पापकेन शुभेन च । तदुक्तम्-सम्यदर्शने कर्मभिर्न संबध्यते इति । अवधा- यथा- भिद्यते हृदयग्रीन्यश्छिद्यन्ते सर्वसंशयाः। क्षीयन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे ॥ इति एवं स्पष्टभापिणा केवलज्ञानवादिना यः पर्यनुयुक्तः- स ब्रूयात्-येन सूर्यस्तपति तेजसेद्धः पिता पुत्रेण पितृमान्योनियोनौ । ना वेदविन्म- नुते तं बृहन्तं सर्वानुभुमात्मानं साम्पराये स यात् परिभावयत्वेनामधस्तनीमचमित्यर्थः । सत्यपाह भवन यदि केवलादेव ज्ञानात्सर्वभेदप्रत्ययनिवर्हणा-मोक्ष इति, न खे. तत् । एवमपि कर्मग । ननु 'एप नि यो महिमा" इत्युक्तं, सत्यं, 1ते.बा. ३-१२-९. 2 मुण्ड, २-२-८.

·+ 262 योधायनधर्मसूत्र सव्याख्याने, ज्ञानात्, तत्तु न कर्मनिपैध' । ननु-कर्मणा मोक्षं प्रत्यनुपायत्वात् निषेधत्यवेत्युक्तम् । मोक्षानभिज्ञ' कर्मद्वेपी देवानां प्रिय मोक्षेs- पि नात्मनश्शरीरपरिग्रहाभावज्ञ । *प्रागभाव' प्रध्वंसाभावो वा न तावदात्मज्ञानेन शरीरं प्रध्वस्तं प्रत्यक्षविरोधात् तदुक्त 'बु. हे चेत्क्षेमप्रापणं इहैव न दुखमुपलभेत" इति । अथ मन्यसे मुसद् सोपभोगार्थानि देहारम्भमणि पुण्यापुण्यान्यदृष्टानि कर्माणि क्षीयन्त इति । तदुक्तं-'क्षीगन्ते चास्य कर्माणि तस्मिन् दृष्टे परावरे' इति । तदापि न, न हि कर्म क्षीयते अनपगमादित्याहु । मनु प्रायश्चित्तेन क्षीयत इति तथाऽभ्युपगतमेव । न हि तत्रापि चान्द्रायणादिभिः पापकर्मप्रध्यम दु खानुभाप्रकारोऽय वाचनिक ययोषधपानम् । यथा नोपवासादिना शुपगात्रो वरादिना नाभिभूयते तद्वदेतदपि । कथं ताई तदा मोक्षप्रागभान इति, वदामः । मुखदुःखोपभोगार्थ देहग्रहणम्, न च सुखदु खे का म्यप्रतिषिद्धर्मसेवाभावात्, नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठानाच मोक्षसिद्धि । आहुश्च मीमामा. नित्ये नमित्तिकै कुर्यात्सत्यवायजिघांसया । मोक्षार्थी न मरतेत तर काम्यनिपिद्धयोः ॥ इति ।। तहेतुकमात्मज्ञान तदर्यानि नोपनिषद्वाक्यानि । एवमुपपद्यमाने नान्यया कल्पयित युक्तम् । न नात्मानं नेक्षयेदेय, न पोच्यते आत्मा ज्ञातव्य इत्येतन्मक्षा, न न नोद्यने धर्मप्रमियर्थमा रमज्ञानस्य लभ्यतामिति । क्थ तह! अयं परिहार - येन मूर्य" इति ज्ञानार्मममुच्चयामियानात् । सानात्येन सत् यथास्या 'अत्र प्रापोगन व भाति. भाप पमं १.२१.११ मुण्ट, १-१-८. से मा.1.11.. - ·द्वितयारी पोश्याय: 238 त् । प्रमनने प्रजनन इत्यर्थः । इसमें मोक्षायाप्यलं भवती. त्यभिप्रायः । अतो नावेदवित् वेदार्थवित् तत्कर्मरच मनुते नानाति धर्मठः परमात्मानं वृहन्तं सानुभयितारं साम्पराये इत्यासजति । निमित्तमप्तम्पा ॥ ओदविन्न मनुत इत्येतदुक्तं विस्तरेण किय~ इमे ये नावान परश्चरन्ति न ब्राहाणासो न- सुतेकरासः । त एते वाचमभिपद्य पापया सिरीस्तन्त्रं तन्वते अमजज्ञय इति॥३४॥ . वृहस्पत्या त्रिष्टुप्छन्द । अज्ञाननिन्दया ज्ञानकर्मप्रशंसा । यतदोळत्यास' कर्तव्य इमे जनाः वाचं वेदं अभिपद्य अधीत्य पापया वारप्रतिरूपया धीरास्नमसि शेरते इति सिरीः तन्वते विस्तारयनि पोषयन्तीत्यर्थः । तन्त्रं कर्म अपनज्ञयः अना- नन्तः अपेतज्ञाना इति शास्त्रे वेदे । ते नार्वाद् अर्वाञ्चः नापि पराभ. चरन्ति उभयभ्रष्टा इत्यर्थः ॥ ३४ ॥ मजाभिरग्ने अमृतत्वमश्याम् । जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिर् ऋणवा जायते ब्रह्मच- पेण ऋपिभ्यो यज्ञेन देवेभ्यः प्रजया पि- तृभ्य इति । एवमृणसंयोगादन्यिसंख्ये- यानि भवन्तिात्रयी विद्यां ब्रह्मचर्य प्रजा- तिं श्रद्धां तपो यज्ञमनुप्रदानम् । य एतानि ·264 बोधायनधमसूत्रे सव्याख्याने. कुर्वते तैरित्सह स्मो रजो भूत्वा ध्वंसतेऽ- न्यत्प्रशंसन्निति प्रशंसनिति ॥ ३५-३६ ॥ त्रिविधोऽत गृहस्थ उच्यते श्रेष्ठस्स । त्रीनेतान्विमनति वे दश्रुत्या । गृहस्थस्य स्त्रयादानप्रभृत्याश्मशानकरणात्सर्व विधी- यते स्मृत्या । भाप्यारोपि बहु मन्यते स्मास्य च गृहस्था- श्रमस्य देवश्रुतिविधानत श्रेष्ठत्यवचनात्तदविरोधेनाश्रमानन्तरप्रति पत्तिरवगम्यते इति वादम् । गोतमोऽपि तुशब्देन इतरो पक्षी व्यावृत्य सहेतुक्मगु पक्षमेवोपसहतवान् 'ऐकाश्रम्य त्वाचार्या प्रत्यक्षविधानात् गार्हस्थ्यस्य' इति । आचार्याभिप्रायस्तु विस्त- रेण प्रदर्शित तस्मात्सूक्त 'ये चत्वार पथयो देवयाना इति - मवादो नाश्रमवाद' इति ॥ ३५ ३६ ॥ इति श्रीगोविन्दस्वामिविरनिते बोधायनधर्ममूत्र विवरणे द्वितीयप्रने पष्ठोऽध्याय स्नानमुक्त महायज्ञाश्च । अदानी अवसरप्राप्त भोजनमारमते--- अथ शालीनयायावराणामात्मयाजिनां प्राणाहुतीाख्यास्यामः ॥ १॥ शानियायावराश्य गृहस्था एवं केन निद्वयक्तिविशेषगो- च्यन्ते । आत्मगनी पुन 'जीर्णरस्यान तस्यामिहोननेष्ट याम् ' इत्यनेन विधानेन मनि ममारूदानि । 'तस्य वि.पो या इत्यशेता या । एतेषामुपादान मुनेती व य ति भा. (६५. . . स्यात्मा यनमान

·255
-
द्वितीयप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः
माणेन विधिना भोक्तव्यम, रिमड़ पुनरन्यैरामिभिरित्येत प्रदर्श-
यितुम् । प्राणवत आहुतय
। प्राणशब्दोऽपानादीनामप्युपल
क्षणाय ॥१॥
सर्वावश्यकावसाने संमृष्टोपलिप्ते देशे प्रा-
मुख उपविश्य तद्भूतमाहियमाणं भूर्भुव-
स्सुवरोमित्युपस्थाय वाचं यच्छेत् ॥ २ ॥
अवश्य भाव्यावश्या तन्नियोगतोऽहरह कर्तव्यम् । सर्वा
वश्यक परिसमाप्य मध्यदिनात्मागेव 'पूर्वीहे वै देवाना मभ्यदिने
मनुष्याणामपराले पितृणाम्' इति श्रुते । तथा दाररक्षणमप्यु-
तम्--'पञ्चमे भोजन स्मृतम्' इति । सम्मृष्टः शोधित ।
उपलिप्तो गोमयेनोदकेन च । देशग्रहण भूमौ पादनिधानार्थम्।
तेन पादावाप्सनमारोप्य न भुझातेति गम्यते । प्रा
प्रामुखत्व
नित्यवक
तव्यम् । उपवेशनग्रहणात् आसनशयननिवृत्ति क्रियते । तेनानेन
मन्त्रेण उपस्थाय नमस्काय मौनी भवेत् ॥ २ ॥
न्यस्तमन्नं महाव्याहृतिभि प्रदक्षिणमुदकं
परिपिच्य सव्येन पाणिनाऽविमुञ्चन्नमृ-
तोपस्तरणमसीति पुरस्तादपः पीत्वा
पश्चान्नेन माणाहुतीर्जुहोति प्राणे निवि-
टोऽमृतं जुहोमि शिवो माऽऽविशामदा
हाय प्राणाय स्वाहेति ॥३॥

·कर्म कुरु 3 256 योथायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. अन्नं महाव्याहृतिभिः 'भूरप्रये च पृथिव्यै च" इत्यादिभिः प्रदक्षिणमुदकं परिपिच्य सव्येन पाणिना भोजनपात्रं अवि- मुञ्चन् अविसृनन् 'अमृतोपस्तरणमसि'' इत्यपः पिबेत् । पुरस्ता- द्रगहणात परिधानमन्नस्येति ज्ञापयति । तथोपरिष्टादिति । इतर- थाऽन्यदन्नं भवेत् । 'अन्नममृतंच' इति श्रुतिः । अभृतमन्नं तस्योपस्त- रणमुदकं तदेवापिधानं तत्त्वमसीत्युदकमामन्त्रयते । 'अपोशान इति यदुक्तमुपनयनसमये तदिदम् । 'प्राणे निविष्टः इत्यन्तेन जुहोतीति सम्बन्धः । पाणे प्राणार्थमभिनिविष्टोऽहममृत- मन्नं जुहोमीति मय्येव | मां च शिवस्सुखहेतुः आविश अपदा- हाय च भव स्वाहेति प्रदानप्रतिपादकः प्रयच्छामोति यावत् । एव- मुत्तरेप्वपि यथामम्भवं योजनीयम् ॥ ३ ॥ पञ्चान्नेन प्राणाहुतीर्तुत्वा तूष्णीं भूयो व्रतये- प्रजापति मनसा ध्यायनान्तरा वाचं वि- सृजेद्यदन्तरा वाचं विसृजभूर्भुवस्सुवरोमि- ति जपित्वा पुनरेव भुञ्जीत ॥ ४ ॥ अन्नन पश्चमाणाहुत्यनन्तरं यथेष्टं व्रतयेदुखीत । तूणी- ग्रहणेन वाग्यमनिवृत्तिः मन्त्रनिवृत्तिर्वा गृह्यते । ध्यायेदिति शेपः तेपामपाठः । तथा भूयश्शब्दात् 'अष्टौ ग्रासाः' इति गृह्यते ॥४॥ त्वक्केशनखकीटाखुपुरीपाणि दृष्ट्वा तद्देश- पिण्डमुहृत्यादिरभ्युक्ष्य भस्मावकीर्य पु- 'ते. भा. (-१३. है. म. १-६ ...भा. (-1. तं. आ.

·द्वितीयप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः 261 नरद्भिः प्रोक्ष्य वाचा व प्रशस्तमुपयु- जीत ॥५॥ केशग्रहणं लोमनखादीनामपि प्रदर्शनार्थम् । कीटाः बृहतीफ- लादिषु भवेयुः । पुनः तद्हणं चानीवमसिकापिपीलिकादीनामपि प्रदर्शनार्थम् । जीवतामपवादनवणात् 'मशकैर्मसिकश्च निलीनं नो- पहन्यते' इति । आखुपुरीपं गुदादिपुरीपग्रहणार्थ विवाहश्लोक- संगृहीतपरिग्रहार्थ च । यो देशः कीटादिसंयुक्तः तं देशम् । वाचा प्रशस्तस्योपयोगः प्रशस्तमित्युचरिते उपयोगः । उच्चारयिता च स्वयं वाऽन्यो वा ॥ ६ ॥ अथाप्युदाहरन्ति- आसीनः प्राङ्खोऽभीयाद्वाग्यतोऽनमकुत्स- यन् । अस्कन्दयंस्तन्मनाश्च भुक्ता चा- निमुपस्पृशेदिति ॥ ६ ॥ आसोनप्रामुखत्वयोः पुनरुपादानं पञ्चप्राणाहुत्यन्ते तयोः पर्य: वसानं मा भूदिति । वाग्यतोऽन्नं व्रतयेत् । तूष्णीग्रहणेनैव सिहत्वादनुवाद । अकुत्सयन् अगर्हयन् अपक्वाशृतादिदोपात् । अस्कन्दयन् भूमावनवकिरन् तन्मनाः अन्नमेव चिन्तयन् भुक्ता चाचान्तश्चाग्निमुपस्पृशेदिति योजना ॥ ६ ॥ 14 "शूदरजस्वलापतितदर्शने नेने प्रक्षाल्य मुशीत" इत्यधिक सूत्रम्. 38 ·268 मोधायनधर्ममूत्रे सव्याख्याने. सर्वभक्ष्यापूपकन्दमूलफलमांसादीनि दन्तै- विद्येत् ॥ ७ ॥ सर्वभक्ष्योदाहरणत्वेनापूपादिग्रहणम् । एतद्दन्त वयेत् न खण्ड- येत् दन्तखण्डितावशिष्टं पुनर्भक्षणाय नादद्यादित्यर्थः ॥ ७ ॥ नातिसुहितः ॥ ८॥ अत्यशनं वर्जयेत् । उक्तं च--न भुजीतोद्धृतस्नेहं नाति सोहित्यमाचरेत् । इति । अतो मिताशनमिति ॥ ८ ॥ अमृतापिधानमसीत्युपरिष्टादपः पीत्वाऽऽ- चान्तो हृदयदेशमभिमृशति प्राणानां ग्र- न्धिरसि रुद्रो मा विशान्तकस्तेनान्नेना- प्यायस्वेति ॥ ९ ॥ अमृतस्थापिधानमुपरि प्रच्छादनं उदकं तत्त्वमसीति मन्त्रार्थः । अभिमर्शनमन्त्रस्य वामदेव ऋषिः काण्डर्षिी निवृद्वायत्रं छन्दः जीवो देवता । हृदयं जीवायतनं तत्रस्थो जीवः आमगते | ग्रन्थिः बन्धनं प्राणायतनं असि रुद्रः अन्तकः अन्तकस्सन् मा अनं विश अन्तको माभूरित्यर्थः । यजीवितं मम तेनानेन मा आप्यायस्व वर्षय |॥ ९॥ पुनराचम्य दक्षिणे पादाङ्गुष्ठे पाणी निस्रा- मनु. ५-६२. दक्षिणेन पादांगटे पाणिना.

·द्वितीयप्रये सप्तमोऽध्यायः
259
परमात्मा
वयति । अङ्गुष्टमात्रः पुरुषोऽङ्गुष्ठं च समा-
श्रितः । ईशस्सर्वस्य जगतः प्रभुः प्री-
णाति विश्वभुगिति ॥ १० ॥
द्वाभ्यां हस्ताम्यामुदकं निखावयेत् । अङ्गुष्टमात्र इत्युचः वाम-
देव ऋपिः 'अनुष्टुप्छन्दः आत्मा देवता । मानमत्ययः । आय:
स्मृतः . पुरुषः पुरि शेत इति व्युत्पत्त्या । आह च
कृष्णद्वैपायनस्सावित्रयुपाख्याने-
अङ्गुटमातं पुरुपं विचकर्ष यमो बलात् ॥ इति ॥
तत्परिमाणश्च तदाश्रयश्चासावीश्वरः जगतो जङ्गमस्य शास्ता
वैवस्वतः प्रयुः प्रभूतं प्रीयतां विश्वं भुनक्ति भङ इति विश्वभुक् ॥१०
हुतानुमन्त्रणमूर्ध्वहस्तस्समाचरेत् श्रद्धायां
प्राणे निविश्यामृतं हुतं प्राणमनेनाप्याय-
स्वेति पञ्च ॥११॥
पञ्चैते मन्त्राः हुतानुमन्त्रणं तत्साधनं हुतस्य भुक्तस्यानुभन्त्र-
मन्वाश्य वदनं तदूर्ध्वहस्तस्समाचरेत् ॥ ११ ॥
ब्रह्मणि म आत्माऽमृतत्वायेत्यात्मानम्।।१२
स्वशरीरमनुमन्त्रयत इति शेषः । जीवपरमात्मानावेकीमावये-
दिति मन्त्रार्थ. ॥ १२॥

·260 बौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. अक्षरेण चात्मानं योजयेत् ॥ १३ ॥ अक्षरं प्रणवः तेन आत्मानं प्रणवं क्षेत्रनं वा एकीभूय ध्यायेदित्यर्थः ॥ १३ ॥ सर्वक्रतुयाजिनामात्मयाजी विशिष्यते ॥ विदुप. प्रशंसैपा । तथा च श्रुतिः-'स य इदमविद्वानग्निहोत्रं जुहोति यथाऽङ्गारानपोह्य भस्मनि जुहुयात्तादृक्तत् स्यात् " इति ॥ अथाप्युदाहरन्ति- यथा हि तूलमैपीकमग्नौ प्रोतं प्रदीप्यते । तत्सर्वाणि पापानि दह्यन्ते ह्यात्मयाजिनः॥ इपीकं तृणीवशेषः । तूलग्रहणात् शुष्कमिति शेषः । आत्मयानी यथाविधि भुञ्जानः सर्वाणि इह जन्मनि जन्मान्तरे च कृतानि । श्रुतिरपि 'तद्यथेपीकतूलमग्नौ मोतं मदूयेतेचं हास्य सर्वे पाप्मा- नः प्रदूयन्ते य एतदेवं विद्वानमिहोत्रं जुहोति" इति ॥ १५ ॥ केवलायो भवति केवलादी। मोघमनं वि- न्दत इति ॥ १६ एवमविदुषो निन्दया विदुप. प्रशंसा | अयं पापं इतरथा केवलायो भवेत् । कोऽसौ ! केवलादी केवलाहारीत्यर्थः । स एव मोघमन्नं विन्दत इति अमया मचा निन्द्यते इति शेषः ।

·द्वितीयप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः. 261 अस्य ऋषिभिः त्रिष्टुम्छन्दः । अनदानप्रशंसा । माघममधानं अन्नमदनीयं विन्दते भुङ्क्ते तस्य केवलाशनं वध एवेत्यर्थः । अथ वा---एतद्भिशोर्वाक्यं, तस्य वध इत्युक्तं, तमावेष्टयति नार्यमणं पुष्यति देवतार्थ न प्रयच्छतीति । नो सखायं नाप्यम्यागतं पूजयति स एव केवलायो भवति केवलादित्वात् । तदेतद्वितयेन गतश्लोकशितविस्तरः ॥ १६ ॥ स एवमेवाहरहस्सायंप्रातर्जुहुयात् ॥१७॥ एतद्गम्यते 'सर्वावश्यकावसाने' इत्यस्य दिवसे कर्तव्यानामन्ते दिवाभोजिन इस एवं रात्रावित्ययमर्थ इति ॥ १७ ॥ रात्रौ भोजनद्रव्याभावे कथम् ? अद्भिर्वा सायम् ॥ १०॥ भोजनीयम्, आचमनभोजनसामान्यात् ॥ १८ ॥ मनुष्याणां पौर्वापर्यमाह- अथाप्युदाहरन्ति- अग्रे भोजयेदतिथीनन्तर्वनीरनन्तरम् । वालवृद्धांस्तथा दीनान्च्याधितांश्च वि- शेषतः ॥ १९ ॥ अन्तर्वती गर्भिणी । ऋग्वन्यत् ॥ १९ ॥ अन्यथाकरणनिन्दा- ·262 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, अदत्वा तु य एतेभ्यः पूर्वं भुङ्क्ते यथाविधि। भुज्यमानो न जानानि न स भु स भुज्यते ॥ २० ॥ भुज्यमानः क्षीयमाणोपि न जानात्यात्मनोऽन्तम् । न हि स भोजनकर्ता । किं तर्हि ! स भुज्यते कर्म भवति । यथा भुज्यमानं द्रव्यं क्षीयते एवं केवलादीत्यभिप्रायः ॥ २० ॥ पितृदेवतभृत्यानां मातापित्रोर्गुरोस्तथा । वाग्यतो विघसमभीयादेवं धर्मो विधीयत इति ॥ २१ ॥ विधसः शेपः । तथा वसिष्ठोऽप्यतिथिपूनाप्रकरणेऽप्याह- 'श्रेयांसंश्रेयांसमानुपूर्येण । स्वगृह्याणां कुमारीबालवृद्धतरुणप्र- जाताः । ततोऽपरान् गृह्यान् । श्वचण्डालपतितवायसेम्यो भूमी निषेत् । शूद्रायोच्छिष्टमनुच्छिष्टं वा दद्यान् । शेपं दम्पती भुञ्जी- याताम्' इति । वाग्यत इति पुनर्वचनमादरार्थम् ॥ २१ ॥ अथाप्युदाहरन्ति- अष्टौ ग्रासा मुनेर्भक्ष्याः पोडशारण्यवासिनः। द्वात्रिंशतं गृहस्थस्यापरिमितं ब्रह्मचारिणः॥ *वा.प.११.११.

·द्वितीयप्रश्ने सामोशयाय:
263
ग्रासाना
अपरिमितं परिमाणसहयानियमो नास्ती-
त्यर्थः ॥ २२ ॥
आहितानिरनड्डांश्च ब्रह्मचारी च ते त्रयः ।
अनन्त एव सिद्धयन्ति नैपां सिद्धिरना-
तामिति ॥ २३॥
अनग्रहण दृष्टान्तार्थम् । नैतेषा परिमितमित्येतसिध्यति ।
कर्मकर्तृत्वेनानश्नतामपा न सिद्धि कर्मण । उपवासप्रतिपेपश्चा
यम्, आहितामेब्रह्मचारिणश्न उपवासे सति शुश्रूपाया कर्मणश्च
लोपप्रसङ्गात् ॥ २३ ॥
किञ्च-
गृहस्थो ब्रह्मचारी वा योऽनभंस्तु तपश्चरेत् ।
माणाग्निहोत्रलोपेन अवकीर्णी भवेत्तु
प्राणाग्निहोत्रलोपनिन्दैषा । नन्वेव सति पश्चाहुतिलोप एव दोप-
स्यात्, नेतरग्रासलोपे । यथाऽग्निहोत्रहोमे हुतशेषप्राशनाभावे दो-
पो नास्ति तदेतदपि । वक्तव्यो वा विशेष । उच्यते । स्यादेत
देव यद्यनशननिन्दा स्यात्, अपि तु अदन्तदशननिन्दैपा ॥ २४
किमेष एवोत्सर्ग सर्वदाऽशितव्यमेव नेत्याह---
अन्यत्र प्रायश्चित्तात्प्रायश्चित्ते तदेव विधा-
नम् ॥२५॥

·264 बोधायनधर्मसूत्रे सभ्याख्याने. उपवास एव साधीयानित्यर्थः ॥ २५ ॥ अथाप्युदाहरन्ति- अन्तरा प्रातराशं च सायमाशं तथैव च । सदोपवासी भवति यो न भुते कदाचनेति कालयोरन्तराऽनशनं तदुपवासफलं भवेत् । अतश्च नान्तरा भोननं कर्तव्यम् ।। २६ ॥ प्राणाग्निहोत्रमन्त्रांस्तु निरुद्ध भोजने जपेत् । त्रेताग्निहोत्रमन्त्रांस्तु द्रव्यालाभे यथा ज- पेदिति ॥ २७॥ निरुद्ध भोजने व्याध्यादिना व्यासम्भवेन वा तदानीं 'भूर्भु- वरस्वः' इत्यादीन प्राणाहुतिमन्त्रान् वा अपेत् उत्तमः ॥ २७ ।। एवमाचरन् ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ २८ ॥ प्राणो ब्रह्म तस्यं तदावः ॥ २८ ॥ इति श्रीगोविन्दस्वामिझते घोधायनधर्मविपरणे 'द्वितीयप्र सप्तमोभ्यायः. येन विधिना स्वयं मुनीत तत्प्रतिपादयितुमधुना परभोननं का. रयितुं फाम्यस्य विधानमुच्यते । द्विविधं भवस्यतिषिमोननं श्रा- ·265 - द्वितीयप्रश्ने अष्टमोऽध्याय डभोजन च । तदिशानी श्राद्धमुच्यते - पित्रचमायुष्यं स्वयं प्रशस्य पुष्टिकर्म च ॥ १॥ पितृदेवत्य पिनाथ श्राइम् । तदेव आयुष्यमायुपे हितम् । स्वयं स्वर्गसाधनम् । प्रशस्य प्रशंसनीयम् । पुष्टिकर्म सर्वमुखसम्पाने मावरभण श्राद्ध बश्याम इति सङ्गह क्रियते ॥ १ ॥ कान् पुनश्श्राद्धे भोजयेदित्याह- त्रिमधुस्त्रिणाचिकेतस्त्रिसुपर्णः पञ्चाग्निप्पडग विच्छीर्पको ज्येष्ठ सामिकरस्नातक इति पडिपावनाः॥२॥ त्रयो मधुशब्दवन्तो मन्त्रा 'मधु वाता महतायते" इत्यादय । ते येन बहुशोऽभ्यस्ता स निमधुः । निनाचिकेतो नामावराणा बत तच्चारी 'अय वाव य पवते” इत्यनुवाकत्रय विद्वान् । निसुपर्णो नाम पहचाना व्रत तञ्चारी निसुपर्ण बम मेतु माम् इत्यनुवाकत्रय विद्वान् । पञ्चामि सम्यारसय्याम्या सह । पडङ्गवित् प्रसिद्ध । शीर्षक: शिरोवृत्तिय' अथर्वणामतच्छिरो- व्रतनाम । ज्येष्ठसाम 'मूर्धान दिव " इत्यस्यामुत्पन्न तद्योऽधीते स ज्येउसामिक । एवमुक्तरक्षग सातको वेदितव्य । पछि पावनाः पहिशोधरा ॥२॥ तदभावे रहस्यबित् ॥३॥ रहस्यमरण्ये पठितव्यो अन्यो य तमर्थतो अन्यतश्च वेत्ति त 1 ते मा ३-11-0 सम४-५-१ याशिवी ४८ . 81 ·द्वितीयप्रश्ने अष्टमोऽध्याय. 267 वर्जन मन्नासम्पन्धा चः 'मधु वाता इत्यादीनि त्रीणि | पवित्राणि 'पवमानस्सु- इत्यादीनि । मुआनान् ब्राह्मणान् श्रावयेत् ॥ ५ ॥ चरणवतोऽनूचानान्योनिगोत्रमन्त्रासम्व-- न्धाञ्छुचीन्मन्त्रवतस्वयवरानयुजः पूर्वेयुः प्रातरेव वा निमन्त्रय सद पक्लुप्तेप्चास- नेपु प्राङ्मुखानुपवेशयत्युदङ्मुखान्वा ॥ ६ ॥ चरणमाचार । यहा---गुरुपूर्वक्रमागते शाखाध्ययन तद्विहि- तोपनयन न येपा ते चरणवन्त । वेदाङ्गाध्यायिनोऽनूचाना । योन्यसम्बन्धा मातृपित्रसम्बन्या । गोत्रासम्बन्धा अस्गोत्रा । अशिप्योपाध्याया । यो वाद्य न्तरण मन्त्रवन्त श्रोनिया । त्रिमध्वादीनामेतेपा च समस्तभाव कल्प्य । निमन्त्रण व करिष्यामि प्रसीदन्तु भवन्त भोक्तुमित्येवमादि ।। ६ ॥ अथैनास्तिलमिश्रा अपः प्रतिग्राह्य गन्धै- र्मात्यैश्चालवृत्याग्नौ करिष्यामीत्यनुज्ञातो- निमुपसम धाय सम्परिस्तीर्यानिमुखा- त्कृत्वाऽऽज्यस्य तित्र आहुतीर्जुहोति । सोमाय पितृपीताय स्वधा नमत्स्वाहा । यमायाङ्गिरस्वते पितृमते स्वधा नम- स्स्वाहा । अग्नये कम्यवाहनाय स्विष्टकते स्वधा नमस्स्वाहेति ॥ ७॥ "ते प्रा -1 ·268 : पोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. करिष्यामीत्युक्ते कुरुष्वेत्यभ्यनुज्ञात इति शपः । अन्यतो हि प्राप्त्यर्थमानिमुखादित्युक्तम् ॥ ७ ॥ तच्छेपेणान्नमभिघार्य अन्नस्यैता एव तिस्त्र आहुतीर्जुहुयात् ॥ ८॥ तच्छेपेण आज्यशेषेण अन्नस्य अन्नेनेत्यर्थः एता इत्याहुति- मन्त्रान्व्यपदिशति ॥ ८॥ वयसां पिण्डं दद्यात् ॥ ९ ॥ वयश्शन्देन इह काका गृह्यन्ते ॥ ९ ॥ पितृभ्यो दातव्ये वयोभ्यः पिण्डदाने कारणमाह- वयसां हि पितरः प्रतिमया चरन्तीति वि- ज्ञायते ॥ १०॥ प्रतिमया आकारेण ॥ १० ॥ करागुष्ठेन पाणिनाऽभिमृशति ।। ११ ॥ भौतुकामस्य ब्राह्मणस्य कराङ्गुष्टेन अनगेन स्वपाणिना मोज्य- द्रव्यमभिमृशति । स्वपाणिर्व्यवहितकारणम् ॥११॥ तत्रत मन्त्रा:-- पृथिवीसमं तस्य तेऽग्निरुपद्रष्टर्चस्ते महिमा दत्तस्याप्रमादाय पृथिवी ते पात्रं द्यौरपि- 'धानं ब्रह्मणस्त्वा मुखे जुहोमि ब्राह्मणा- नां त्वा विद्यावतां प्राणापानयोर्जुहोम्यक्षि. तमसि मा पितृणां क्षेष्ठा अमुत्रामुप्मिन ·969 द्वितीय बटमोश्याय. लोक इति । अन्तरिक्षसमं तस्य ते वायु- रुपश्रोता यजूंपि ते महिमा दत्तस्याप्र- मादाय पृथिवी ते मात्रं द्यौरपिधानं ब्रह्मण- स्त्वामुखे जुहोमि ब्राह्मणानां त्वा विद्याव- तां प्राणापानयोर्जुहोम्यक्षितमसि मा पि- तामहानां क्षेष्ठा अमुत्रामुग्मिन् लोक इति। यौरसमं तस्य त आदित्योऽनुख्यातासा- मानि ते महिमा दत्तस्याप्रमाढाय पृथिवी ते पात्रं द्यौरपिधानं ब्रह्मणस्त्वा मुखे जु- होमि ब्राह्मणानां त्वा विद्यावतां प्राणा- पानयोर्जुहोम्यक्षितमसि मा प्रपिताम- हानांक्षेष्ठा अमुत्रामुष्मिन्लोके इति॥१२॥ एते त्रयो मन्त्रा पृथिव्यन्तरिक्षाकमा । लोकाना तावन्महिमा यदेतद्दीयतेऽन्न तदामन्त्रयते । पृथिव्या समं तस्यैवंविधस्य तव अनिरुपद्रष्टा सातिभूत एवमुपश्रोता अ. नुरयातेति च । रुचस्ते महिमा महत्त्वम् । एवमुपामनया दत्तस्यान्नस्याप्रमादो भवति । पृथिव्येव तव पावं आधार घोरे- यापिधानं ब्रह्मणो ब्राह्मगस्य मुखे त्वा जुहोमि ब्राह्मणानामि- त्यादि जुहोमीत्यन्त प्रतिपत्तिमानम् । अक्षितमसि मा क्षेष्ठाः क्षय मा गा । पित्रादीना परस्मिन् लेके ॥ १२ ॥ एप वेदितव्य

·970
पोधायनधर्मगचे सव्याख्याने,
अग्नौ करणशेपेण तदन्नमाभिधारयेत् ।
निरङ्गुष्ठं तु यदानं न तत्प्रीणाति वै पितॄन्॥
हस्ताङ्गुष्टनाभिमर्शनमुक्तम् । तदभावे निन्दैपा ॥ १३ ॥
उभयोश्शाखयोर्मुक्तं पितृभ्योऽनं निवेदितम्।
तदन्तरमुपासन्ते असुरा दुष्टचेतसः॥१४॥
सव्येन पाणिना भाजनमुपस्पृश्यैव भुञ्जीतेत्येतदनेन विधीयते
शाखयोः हस्तयोः ॥ १४ ॥
यातुधानाः पिशाचाश्च प्रतिलुम्पन्ति तद्धविः।
तिलादाने हादायादास्तथा क्रोधवशेऽसुराः ।
भोजनस्थानेषु आसनस्थानेषु न तिलविकिरणारयाक्रोधस्य न
प्रशंपा ॥ १५ ॥
कापायवासा यान्कुरुते जपहोमप्रतिग्रहान्।
न तदेवगमं भवति हव्यकव्येपु यहविः ॥
दवे कर्मणि पिये च कापायवासोनिषेधः श्वेतवामसा भवि-
तव्यं इति विधानार्थम् । किन-कापायवामी यतीश्वराः । तेऽपि
বিন্বয়।
कर्मणि च जपहोमप्रतिग्रहान तद्देवगर्म पितृगमं
चन भवतीति शेषः । हव्यं देवदेवयं कव्यं पितृदेनत्यम् ॥ १६॥
यञ्च दनमनङ्गुष्ठं यचैव प्रतिगृह्यते ।
आचामति च यस्तिष्ठन न स तेन मम-
ध्यत इति ॥ १७ ॥

·द्वितीयप्रश्ने अष्टमोऽध्यायः. 271 प्रदानप्रतिग्रहयोरङ्गुष्ठस्याबहिर्मावार्थः, तिष्ठतः आचमननिषेधा- र्थश्चायं श्लोकः ॥ १७ ॥ आद्यन्तयोरपां प्रदानं सर्वत्र ॥ १० ॥ सर्वत्र दाने अद्दधानेनादावन्ते च जलदानं कर्तव्यम् । तथा च गौतमः-'भिक्षादानमपूर्व ददातिपु" इति । १८ ॥ जयप्रभृति यथाविधानम् ।। १९ ॥ दाविहोमिकमुत्तरतन्त्रं कर्तव्यमित्यर्थः ॥ १९ ॥ शेपमुक्तमष्टकाहोमे ॥ २० ॥ इतोऽधिकमष्टकाहोमादाववगमयितव्यम् । 'आशयेवन्नशेषान् स. म्प्रकिरन्ति इत्यादि । अनेनैतत् ज्ञापितं भवति मासिश्राद्ध सोड- पि वेदितव्यः प्रयोगान्तरमिति ॥ २० ॥ द्वौ देवे पितृकार्ये त्रीनेकैकमुभयत्र वा । भोजयेत्सुसमृद्धोपि न प्रसन्जेत विस्तरे ॥२१ देवे वैश्वदेवे ॥ २१ ॥ इतरथा दोषमाह- सकियां देशकालौ च शौचं ब्राह्मणसम्प- दम् । पञ्चैतान्विस्तरो हन्ति तस्मानं प- रिवर्जयेत् ॥ २२॥ कारुण्यात् स्नेहात लोकगामयाद्वा श्राद्धविस्तरे प्रसक्ते सति प्रतिषेधः ॥ २२ ॥ 1५-१० ·272 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. उरस्तः पितरस्तस्य वामतश्च पितामहाः। दक्षिणतः प्रपितामहाः पृष्ठतः पिण्डोदका इति ॥ २३ ॥ । श्रद्धासंजननोऽर्थवादः । पिण्डोदकाः पिण्डचिन्तकाः माताम- हादयः ॥ २३ ॥ इति श्रीगोविन्दस्वामिझते बोधायनधर्मनियरणे द्वितीयप्रश्नेऽष्टमोऽध्यायः ओरसेन हि पुत्रेणापाकरणं मवति । अतस्तत्मशंसार्थमाह- प्रजाकामस्योपदेशः॥१॥ मजा सत्पुत्रः तत्कामस्योपदेशः करिप्यते ॥ १॥ प्रजनननिमित्ता समाख्येत्यश्विनावूचतुः॥ मजननमुत्पादनं तन्निमित्ता पुत्र इति समाख्या प्रसिद्धि- रित्यर्थः । न तु दानादिनिमित्ता पुत्रप्समाख्या अतो दत्तादिरत्र प्रतिनिधिः । तत्रैते ऋची भवतः-'परिपद्यं हरणस्यं रेक्णो, न हि प्रभाय॥२॥ प्रनाकामस्योपदेश इत्युक्तम् । कोऽसावुपदेश इत्याह- आयुपा तपसा युक्तस्स्वाध्यायेज्यापराय- णः । प्रजामुत्पादयेद्युक्तस्स्वेस्वे वंशे जितेन्द्रियः॥३॥ आयुश्शब्देन तत्करण लभ्यते । तच्च विधिवत्सन्धयोपासनं विप्रापवादामाव इत्यादि । आह च- ऋपसं. ५.१.६ ·द्वितीयप्रश्ने नवमोऽध्यायः 273 ऋपयो दीर्घसन्दयत्वाद्दीर्घमायुरवाप्नुयुः । आयुर्विमापवादेन सन्ध्यावन्दनहानतः ॥ अतिथिपूजाहानाच नश्यत्यायुरपि ध्रुवम् । नाधितिरोत केशांस्तु न भस्मास्थिकपालकान् । न कार्पासास्थि न तुपान् दीर्घमायुर्निजीविपुः ॥ इति ।। तथा- . न हीदृशमनायुप्यं लोके किञ्चन विद्यते । यादशं पुरुपस्येह परदारोपसेवनम् ॥ लोप्टमर्दी तृणच्छेदी नखखादी च यो नरः । स विनाशं व्रजत्याशु सूचकोऽशुचिरेव च ॥ इत्येवमादि द्रष्टव्यम् । तपो दानम् । एतत्खलु वाव तप इत्या. हुर्यरस्व ददाति' इति श्रुते । वक्ष्यमाण वा ब्रह्मचर्यादि । स्वाध्यायेज्ये तु प्रसिद्ध एव । स्वे इति । स्वयं ब्राह्मणो ब्राह्मण्यामित्यादि । इन्द्रियमिह उपस्थमभिमेत पुत्रकारणत्वात् । जय परदारादिवर्णनम्, स्वदारेप्वप्यकालवर्नन च । एते प्रजो- पत्युपाया यथा विधान क्रियमाणा' प्रजोत्पत्त्युपाया मवन्ती- त्यभिप्राय ॥३॥ ब्राह्मणस्यर्णसंयोगस्त्रिनिर्भवति जन्मतः। तानि मुध्यात्मवान् भवति विमुक्तो धर्म- संशयात् ॥४॥ ब्राह्मणमणान् स्वमूलश्रुतिप्रमाण द्रष्टव्यम् । त्रिभिः अवश्य- मनु. ४७१, १३५ 35 ·274 चौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. कर्तव्यैरिति शेषः । जन्म उपायनं ततः प्रभृति प्रणवान् भव । ति । ततः प्राक् शूद्रप्समत्वात् । तानि कर्माणि ऋणानि विमुच्य यथाविधि सम्पाद्य आत्मवान् स्वतन्त्रो भवति । यस्मा- दयं धर्मसंशयात् किमेतानि यथावत् सम्पादयितुं शत्यामो न वे- त्येवंरूपसंशयाद्रिमुक्तो भवति ॥ ४ ॥ - केन कर्मणा तहणमपाक्रियत इत्याह- स्वाध्यायेन ऋपीन पूज्य सोमेन च पुरन्द- रम् । प्रजया च पितॄन्पूर्वाननृणो दिवि मोदते ॥ ५॥ सोमेन सोमयागेन ॥५॥ आयुपा युक्तः प्रनामुत्पादयेदित्युक्तम् । तत्राह- पुत्रेण लोकान् जयति पौत्रेणामृतमभुते । अथ पुत्रस्य पौत्रेण नाकमेवाघिरोह- तीति ॥६॥ पुत्रेण दृष्टेन । तत्पुत्रेण तत्पत्रिण इत्यत्रापि दृष्टेनेति- शेपः । अमृतं देवेसायुज्यम् । नाकं कमिति मुखमेतत्मतिपि- ध्यते । दुःखाननुविद्धं सुखं ब्रह्मणः पदमिति यावत् | "दिवि मोदते' इति सिद्ध पुनरुपादानं वहुपुत्रोत्पादनार्थम् । अथाहः पौराणिकाः-

·275
द्वितीयप्रश्न नवोऽध्याय .
एएव्या वहवः पुत्राः योकोपि गयां प्रजेत् ।
एष्टव्या वहवः पुनाः नीलं वा वृपमुत्सजेत् ॥ इति ।
अथेदानी रुणसयोगतदपाकरणे श्रुतिप्रमाणके इत्याह-
विज्ञायते च--जायमानो वै ब्राह्मणस्त्रिभिर्
ऋणवा जायते ब्रह्मचर्येण ऋषिभ्यो यज्ञेन
देवेभ्यः प्रजया पितृभ्य इत्येवमृणसंयोगं
वेदो दर्शयति ॥ ७ ॥
सदपाकरण चेति शेप ॥ ७॥
किञ्च-
सत्पुत्रमुत्पाद्यात्मानं तारयति ॥८॥
सत्पुनस्साधुपुत्र अध्ययनविज्ञानानुष्ठानसम्पन्नो यथा भवति तथो-
त्पादनीय पुत्र इत्यर्थ । 'अनुशिष्ट रोक्यं पुत्रमाहुः तस्मा-
देनमनुशास्ति' इतिश्रुते ॥ ८ ॥
इद चान्यत्-
सप्तावरान् सप्तपूर्वान् पडन्यानात्मसप्तमान।
सत्पुत्रमधिगच्छानः तारयत्येनसो भयात् ॥
अधिगच्छानः प्रामुवान सप्तपूर्वापरानात्मसप्तमान् अन्यान्
असत्पुत्रान् एनसस्तारयतीति सम्बन्ध ॥ ९॥

·976 बोधायनधर्मसूत्र सन्याख्याने. तस्मात्मजासन्तानमुत्पाद्यफलमवाप्नोति ॥ तस्माद्यत्नवान् प्रजामुत्पादयेत् ॥ ११ ॥ औषधमन्त्रसंयोगेन ॥ १२ ॥ ओपधिसंयोगेन हि प्रजा भवति, शुक्लपानां क्रिमीणामपनय- नात् । तथा मन्त्रसंयोगेनापि रक्षःपिशाचाद्यपनयनात् । 'तस्मा- धनवान् प्रजामुत्पादयेत्' इत्यस्य विस्तरः ॥ १०-१२ ॥ न चैतावता- या वेदवाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । सर्वास्ता निष्फलाः प्रेत्य तमोनिष्ठा हि ताः स्मृताः । इत्येवमाशङ्कनीयमित्याह--- तस्योपदेशः श्रुतिसामान्येनोपदिश्यते ॥ तस्य प्रजोत्पादने यनतः औषधाद्युपदेशोऽस्माभिरुपदिश्यते । केन मूलक्षानेनेति ! श्रुतिसामान्येन श्रुतेस्समानभावस्तुल्यता ऐक- रूप्यं श्रुतिसामान्यं तेन । किमुक्तं भवति ? प्रनामुत्पादयेदित्य. स्याः श्रुतेः पुत्रकामेष्टयौपधमन्त्रादिपु नेकरूपेणापेक्षिकत्वादिति ॥ इदानीमृणश्रुतो ब्राह्मणग्रहणं क्षत्रियवैश्ययोरपि प्रदर्शनार्थमेत- दित्याह- सर्वचणेभ्यः फलवत्त्वादिति फलवत्त्वादि- ति ॥ ११॥ ..

·द्वितीयप्रश्ने दशमाऽध्यायः 277 फलवत्त्वात् प्रयोननवत्त्वात् । फरमिहोपनयनस्याध्ययन तच्च वेदार्थज्ञानाद्युपयुक्तत्वात् त्रैवणियानामित्यर्थ । यद्वा-फलपत्वात् औषधमन्नाटेरपि ॥ ४॥ इति श्रीगोविन्दस्वामिते बोधायनधर्मविवरणे द्वितीयप्रश्ने नवमोऽध्याय अथातस्संन्यासविधि व्याख्यास्यामः॥१॥ विधिविधानमितिकर्त- सम्यक् न्यास प्रतिग्रहाणा सन्यास व्यता ॥ १ ॥ सोऽत एव ब्रह्मचर्यवान् प्रव्रजतीत्येकेपाम्॥ । स इति सर्वनाम्ना प्रसिद्धो निर्दिश्यते । स च गर्भाधा नादिसस्कारैस्सस्कृत अधीतवेदी चीर्णव्रतो गृहस्थाश्नमप्राप्तियो- ग्यो गृह्यते । तत्रापि दृष्टानुश्रविक विषयवितृष्णस्य ब्रह्मविदो ब्रह्मचर्यादेव सन्यासेऽधिकारो नान्यस्य । इटमपर तस्य विशेषण ब्रह्म चर्यवानिति । अतश्चविप्लुतब्रह्मचर्यस्यापि चरितनिर्वेषस्य गृह स्थसन्यासवनानमाधिकार । मनजति प्रकपेण व्रजति न प्रत्या- वर्तते इत्यर्थ । तत्र दोपमाह--- चण्डालादिमत्यवसिता परित्राजकतापसा । तेपा जातान्यपत्यानि चण्डालैरसह वासयेत् ॥ सवासात्तत्र प्रायश्चित्त सर्त आह--

·-
are
बोधायनधर्मसूत्रे सव्यात्याने.
सन्यस्य दुमीतः कश्चित्मत्यापत्ति भजेत यः।
स कुर्यात्कृच्छ्मश्रान्त पाण्मासात्प्रत्यनन्तरम् ॥ इति ।
एतदेकेषां मतम् ॥ २॥
अथ परेपामाह-
अथ शालीनयायावराणामनपत्यानाम् ॥
शालीनयायावरा इति च गृहस्थानामेव केनचिट्टत्तिविशेषण
संज्ञामुत्तरस्मिन्नध्याये वक्ष्यति । अनपत्याचेदेतेऽपि प्रव्रजेयुः ।।३।।
एवमय सापत्यानामपि-
विधुरो वा ॥ ४ ॥
स्वस्मिन् संनात इति शेषः । विधुरो मृतभार्यः भार्यान्त.
रोपादानार्थमसमर्थश्च गृह्यते ॥ ४ ॥
साम्प्रतमविधुरस्यापि सापत्यस्याह--
प्रजाः स्वधर्मे प्रतिष्ठाप्य वा ॥ ५ ॥
अयमसमर्थस्याग्निहोत्रादिषु ममर्यापत्यस्याधिकारः ॥ ५ ॥
अयमपरः कारनियमः पूर्वैस्समुच्चीयते विकल्पार्थः तेनैकराश्या-
पेक्षया-
सप्तत्या ऊर्च संन्यासमुपदिशन्ति ॥ ६ ॥
प्रायशस्सप्तत्या उर्ध्व मेव भार्यानिवृत्तिरस्य गार्हस्थ्यधर्मानुठाना-
सामथ्यं वा भवनाति तत्वत उक्तं सप्तत्या अवमिति ॥ ६॥

·द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः 279 वानप्रस्थस्य संसारकर्मविरामे ॥ ७॥ विरामोऽवसानम् । असामर्थ्यमाश्रमविहितधर्मानुठाने । अस्या. मवस्थायां प्रव्रज्याप्रव्रज्य वा वानप्रस्थेनापि ध्यानपरायणेन भवित व्यं वानप्रस्थान्तरेभ्य एवं भैक्षमाददानेन । उक्तावस्थाव्यतिरि तावस्थासु कृतोपि संन्यासोऽकृत एव भवति ॥ ७ ॥ संप्रत्युक्तलक्षणानामप्यनात्मविदा संन्यासाधिकाराभावं दर्शयितुमृच पठति- एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य न कर्मणा वर्धते नो कनीयान् । तस्यैवात्मा पदवि विदित्वा न कर्मणा लिप्यते पापकेनेति ॥८॥ सैपाऽऽश्रमचातुर्विध्यप्रस्तावेऽस्माभियाख्याता । तं विदित्वै- वेत्येतदनोपयुज्यते ॥ ८ ॥ अस्यामृचि नित्यो महिमति पदद्वयमस्ति । तत्तावदुपपादयति- अपुनर्भवं नयतीतिनित्यः॥९॥ पुनर्भव' पुनर्जन्म तदभाव नयतीति नित्य पदविन्यासेनेत्यर्थः ॥ महत्त्वं गमयतीति महिमा ॥१०॥ स्पष्टार्थमेतत् ॥ १०॥ विधि व्याख्यास्याम इत्युक्तं, तमाह- ..

·- 280 बोधायनधर्मसूत्र सव्याख्याने, केशश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वोपकल्प- यते ॥११॥ पूर्वाहे वपनं कृत्वा अपराहे उपकल्पयते आनयति ॥ ११ ॥ किं तदित्याह- यष्टयरिशक्यं जलपवित्रं कमण्डलु पात्र- मिति ॥ १२॥ यष्टयो दण्डाः द्वितीयार्थे प्रथमा । शिक्यं रज्जुनिर्मितं भिक्षापात्रधारणम् जलपवित्रमुदकस्यापनयनहेतुभूतं आचमना) वस्त्रम् । तच्चाभिनव केशादिरहितं च द्विगुणं त्रिगुणं चाष्टाङ्गुलं प्रादेशमात्रं भवति । उक्तः कमण्डलुः । पात्रं भेक्षाचरणार्थम् । तत्र विकल्पः-अलायं दारुपात्रं वा मृण्मयं पैणवं तथा इति । इतिशब्दः पादुकाद्युपलक्षणार्थः । तथा हि- पादुकामजिनं उत्रं तया सूत्रमुपानही । सूचीपालयपल्कं च त्रिविष्टन्धं कमण्डलुम् ।। एतप्पन्यतमाभावेऽपि दोपामावख्यापनार्थमिदम् ॥ १२॥ एतत्समादाय ग्रामान्ते ग्रामसीमान्तेऽश्य- गारेवाऽऽज्यं पयो दधि त्रिवृत्माश्य उपव- सेदपो वा ॥१३॥ आपरिसमाप्तेन भुञ्जीत । अपां त्रिवृता सह विफल्परसम्मया- पक्ष' ॥ १३ ॥ - मनु..५४.

·द्वितीयनने दशमोऽध्यायः. 281 तस्य प्राशनमन्त्र:- ओं भूस्सावित्री प्रविशामि तत्सवितुर्वरेण्य- म् । ओं भुवस्सावित्री प्रविशामि भर्गों देवस्य धीमहि । ओं सुवस्सावित्री प्रवि- शामि धियो यो नः प्रचोदयात् । पच्छोऽ- धर्चशस्ततस्समस्तया च व्यस्तया च ॥ प्रणवव्याहृतिसावित्रीपादैः सावित्रयाः पच्छो विहरणमेतदित्यर्थः । अर्धर्चशः सावित्रया' प्रणवव्याहृतिभिर्विरेत् ततश्च सम- स्तयाऽनवानमुच्चरितयैव विहरेत् । व्यस्तया पच्छोऽन्ते विरम्यो- चरितया विहरेदेव ॥ १४ ॥ आत्मानमात्मन आश्रमादाश्रममुपनीय ब्रह्मपूतो भवतीति विज्ञायते ॥ १५ ॥ आश्रमान्तरमितिवचनानिवृत्प्राशनादूर्व प्रत्यापत्तिर्नास्तीति दर्श- यति । ब्रह्म सावित्री तया पूत त्रिवृत्माशनेनैव संन्यासः कृत इत्येतदेकीयं दर्शनम् ॥ १५ ॥ तया परेपाम्- अथाप्युदाहरन्ति- आश्रमादाश्रमं गत्वा हुतहोमो जितेन्द्रियः।

·282 बौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. भिक्षावलिपरिधान्तः पश्चाद्भवति भिक्षुक इति ॥ १६॥ न केवलं त्रिवृत्प्राशनादेव भिक्षुक. । कि तर्हि वक्ष्यमाणे- होमादिभिरपि । भिक्षुकः इति 'सज्ञायाम्' इति कन्प्रत्ययः ॥ स एप भिक्षुरानन्त्याय ॥ १७ ॥ तदेवानन्त्यं स चात्मा तद्रावाय भवतीत्यर्थ ॥१७॥ हुतहोम इत्युक्तं, तदिदानी प्रपञ्चयति-~ पुराऽऽदित्यस्यास्तमयागार्हपत्यमुपसमाधा- यान्वाहार्यपचनमुपसमाहत्य ज्वलन्तमा- हवनीयमुद्धृत्याज्यं गार्हपत्ये विलाप्योत्पूय सुचि चतुर्गृहीतं गृहीत्वा समिद्वत्याहव- नोये पूर्णाहुतिं जुहोति ओं त्वाहेति ॥ नात्र तिरोहित किञ्चिदस्ति ॥ १८ ॥ एतद्ब्रह्मान्वाधानमिति विज्ञायते ॥१९॥ यथा दर्शपूर्णमासयोरन्वाधान तथेतदपि ब्रह्मप्रवेशस्य ॥ १९ ॥ अथ सायं हुतेऽग्निहोत्र उनरेण गार्हपत्यं तृणानि संस्तीर्य तेषु दन्दं न्यच्चि पात्राणि

·द्वितीयमन्ने दशमोऽध्याय,
283
सादयित्वा दक्षिणेनाहवनीयं ब्रह्मायतने
दर्भान् संस्तीर्य तेषु कृष्णाजिनं चान्त-
र्धायेतां रात्रि जागर्ति ॥ २० ॥
आहवनीयशब्द परिगृहीताग्निपरिग्रहार्थ । अत ओपवस-
न्तीत्योपवसम् । तेनापि तत्सन्निकर्ष इदं वर्तव्यम् । जागात
बुध्यते । एषा हि ब्रह्मरात्रि । अन्यदसंवृतम् ॥ २० ॥
य एवं विद्वान ब्रह्मरात्रिमुपोप्य ब्राह्मणोऽ-
नीन् समारोप्य प्रमीयते सर्व पाप्मानं
तरति तरति ब्रह्महत्याम् ॥ २१ ॥
अग्नीन् समारोप्य आत्मनीति शेप । वक्ष्यमाणस्यात्मसमा-
रोपणस्य अस्मिन्नप्यवसरे पाठोऽभ्यन्त परस्मिन्नपि क्रमेऽग्निसमारो-
पणाभ्यनुज्ञानार्थ । एतदवस्थापन्नस्य मृतस्याश्रमफ्लावाप्तिर्भपती-
त्यभिप्राय ॥ २१ ॥
अथ ब्राह्मे मुहूर्त उत्थाय काल एव प्रात-
रग्निहोत्रं जुहुयात् ॥ २२॥
राने पश्चिमो याम पञ्चघटिकावशेषो ब्राह्मो मुहूर्त । उप •
प्रभृत्योदयादित्येके । तत्र शक्तचपेक्षो विकल्प । कालग्रहण
उपोदयाम्युपितोदयकालाना यस्य योऽङ्गीकृत पाउस्तत्प्रदर्शना-
र्थम् ॥ २२ ॥

·पौधायनधर्मसूत्र सध्याख्याने अथ पृष्ठयांस्तीर्वाऽपः प्रणीय वैश्वानरं द्वाद- शकपालं निर्वपति सा प्रसिद्धेष्टिस्सन्ति- ष्ठते ॥२३॥ अग्निश्वानरो देवता अस्य । ओपासननिष्ट आगसमारोप- श्रेत् तदेवत्यः चरुः । अन्यत्प्रसिद्धम् ॥ २३ ॥ आहवनीयेऽग्निहोत्रद्रव्याणि प्रक्षिपेदमृण्म- यान्यनायसानि ॥२४॥ उत्तरत्र मन्त्रविधानात् तूष्णीमेवात्र प्रक्षेपः ॥ २४ ॥ गार्हपत्ये अरणी अवतं नस्समनसाविति ।। प्रक्षिपतीत्यनुवर्तते ॥ २५ ॥ अथात्मन्यग्रीन समारोपयते याते अग्ने य- ज्ञिया तनूरिति त्रिस्त्रिरेकैकं समाजिप्रति ॥ एकैकमनि सम्यावमध्यावपि यदि विद्यते, तथा ऑपालन- गपि । निधतिः गन्धोपादाने वर्तते । ततश्च धूपायने नागराधाणं कर्तव्यमिति गम्यो । सर्वत्रायमात्मसमारोपणप्रकारः ॥ २६ ॥ अथान्तवेदि तिष्ठन् ओं भूर्भुवस्सुवः संन्य- स्तं मया संन्यरतं मया संन्यस्तं मयेति त्रिरुपांशूका त्रिरुचैः ॥२७॥ * पूपायमाने. (पा) ·द्वितीय दशमोऽध्यायः 285 - जुहुयादिति वाक्यसमाप्तिः । संन्यस्तमित्युक्तम् ॥ २७ ।। त्रिपत्या हि देवा इति विज्ञायते ॥२८॥ त्रिपत्याः । मुषामादिषु पाठात् पत्वम् । देवा हि सक- द्विवातीनामिति मन्यतेऽनतम्, 'अनृतसम्मिता मनुष्या' इति श्रुते । विरुक्त प्रतियन्ति श्रद्दधति ॥ २८ ॥ अभयं सर्वभूतेभ्यो मनः इति चापा पूर्णमञ्जलिं निनयति ॥२९॥ अस्मत्तः निर्भयानि भूतानि सन्त्विति मन्त्रार्थ । अद्वि पूर्णोऽ- अलि हिम्तसंयोग ॥ २९ ॥ अथाप्युदाहरन्ति- अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्वा यश्वरते मुनिः। न तस्य सर्वभूतेभ्यो भयं चापि हि जाय- त इति ॥३०॥ अभयदानप्रशसेषा । एतदन्तश्च सन्यासविधि । ये पुन- रनमयो विधुरादयः पापप्युपकल्पप्रमृति दानान्तः प्रायोऽमिकार्यर- हितो द्रष्टव्यः ॥ ३० ॥ सन्यासाश्रमधर्मविधानायान्त प्रपञ्च स वाचंयमो भवति ॥३१॥ ये एवंरुतमंन्यास' स वाचंयमस्स्यात् आत्यन्तिकमेतदुक्तम- .

·280
बोधायनधर्मसूत्रे सवारयाने,
न्यत्र स्वाध्यायान्मन्त्रोच्चारणाच्च । उक्तं च-'स्वाध्यायादिषु,
विसृजन्तो वाचम्' इति ॥ ३१ ।।
यष्टयदिशक्यं जलपवित्रं कमण्डलुं पात्र-
मुद्धृत्यैतत्समादाय यत्रापस्तद्गतस्ना-
त्वाऽप आचम्य सुरभिमत्याऽब्लिङ्गाभि-
वारुणीभिहिरण्यवर्णाभिः पावमानीभि-
रिति मार्जयित्वाऽन्तर्जलगतोऽघमर्पणेन
पोडाप्राणायामान् धारयित्वोत्तीर्य वासः
पीडयित्वाऽन्यत्प्रयतं वासः परिधायाप
आचम्यों भूर्भुवस्सुवरिति जलपवित्रमा-
दाय तर्पयति-ओं भूस्तर्पयाम्यों भुवस्त-
र्पयाम्यों सुवस्तर्पयाम्यों महस्तर्पयाम्यों
जनस्तर्पयाम्यों तपस्तर्पयाम्यों सत्यं तर्प-
यामि ॥ ३२॥
आश्रमसाधारणविहितानां स्नानादीनामनुक्रमणं पोडशमाणाया-
मानामपि विधानार्थ तर्पणान्तरविधानार्य च । तर्पणं जलपवित्र-
निस्मृतेन ॥ ३२॥
देववपितृभ्योऽञ्जलिमुपादाय ओं भूस्स्वधों
भुवस्स्वधों सुवस्स्वघों भूर्भुवस्सुवर्महर्नम
इति ॥ ३३ ॥

·द्वितीयनने दशमाऽ याये 287 तर्पयतीति प्रकृतम् । देववदिति प्राचीनावीतनिवृत्त्यर्थम् । मन्ना अपि सपाकरणमात्रा । न चतुर्थीनमस्काराना ॥ एव तर्पणे रते- अथोदु त्यं चित्रमिति द्वाभ्यामादित्यमुपति- ष्ठते ॥ ३४॥ ६ जपित्वा वशेपिकमुपस्थानम् ॥ ३४ ॥ ओमिति ब्रह्म ब्रह्म वा एप ज्योतिः य एप ज्योतिः य एप तपत्येप वेदो य एप तप- ति वेद्यमेवैतद्य एप तपति एवमेवैप आ- त्मानं तर्पयत्यात्मने नमस्करोति आत्मा ब्रह्मात्मा ज्योतिः ॥ ३५॥ प्रगवप्रशसपा । प्रणवो ब्रह्मणो नेदिष्ठमभिधानम् । पदय- तीति प्रणवो पंढः वेद्य वेदितव्यम् । एप इत्यपरोक्षनिश सर्वदा आदित्यप्रणवब्रह्मतादात्म्यप्रतिपत्त्ययं । एवमादित्योपस्या नवेळाया मनस्ममाधान कर्तव्यमित्यर्थ । तथा न पातञ्जलमूत्रम्- तस्य वानर प्रणव । तजप नर्थभावनम्' इति च । तदन्य- दप्य यमेवागमप्रकार । एवमेवपः भिभुरात्मान तर्पयति- नमस्त्ररोति ब्रह्म ज्योतिः ब्रह्म परिवृढ सर्वत ज्योतिः ज्योतिदीप्तिमं ॥ ३५॥ सावित्री सहस्रकत्व आवर्तयेच्छतरुत्वोऽप- रिमितकृत्वो वा ॥ ३६॥ - .

·266 योधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, विवृतमेतत्तत्रतत्र ॥ ३६ ॥ कमण्डलूदकग्रहणार्थमाह- ओंभूर्भुवस्स्वरिति पवित्रमादायापो गृह्णाति। पवित्रं तेन पावयित्वा जन्त्वादिवारणार्थम् ॥ ३७ ॥ नातऊर्ध्वमनुहृताभिरद्भिरपरिनुताभिरपरि- पूताभिर्वाऽऽचामेत् ॥ ३८॥ अनुहृताभिः अन्तलाशयात् । अपरित्रुताभिः परिमिता- भिः । पवित्रान्तनापरिपूताभिः ॥ ३८ ॥ न चातऊय शुक्लं वासो धारयेत् ॥३९॥ शुक्लप्रतिषेधात् कुङ्कुमकुसुममनिष्टरक्तमनुज्ञातमेव ॥ ३९ ॥ एकदण्डी त्रिदण्डी वा ॥ ४० ॥ उक्तेऽपि दण्डत्रित्वे विकल्पाभिधानं किमर्थम् ! उच्यते-सकला- श्रमधर्मानुष्ठाने सति दण्डसङ्ख्यायां नाभिनिवेशः कर्तव्य इत्यभि. . प्रायः ॥ ४० ॥ भिक्षाहि द्विविधानि बनानि भवन्ति महाव्रतान्युपत्रतानि न । तत्र महाव्रतान्यानटे-- अथेमानि व्रतानि भवन्ति । अहिंसा सत्य- मस्तैन्यं मैथुनस्य च वर्जनं त्याग इति ।

·द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्याय 289 गुरुशुश्रूषा पित्रोश्च परिचारणम् । विद्यागुरोर्वा । यद्यपि विदितवदितव्यस्य सन्यासेऽधिकार । तथाऽपि सशयनिरोधनं सं भाव्यत इति गुरुशुश्रूपया भवितव्यम् । असमीक्ष्यकारित्व प्रमाद' तदभावोऽप्रमादः । आहारदोपोपि त्रिधा भवति नात्याश्रयनिमि- तेलशुनपतितकेशादिभिस्तदाहारशुद्धिः | शब्दसन्तोपादिपरिम- हार्थ । व्रतोपवतयोदेन विधान प्रायश्चित्तगुरुल घुत्वस्योपपाद- नार्थम् ॥ ४१ ॥ अथ क्षचर्या ब्राह्मणानां शालीनयायाव- राणामपवृत्ते वैश्वदेवे शिक्षा लिप्सेत ।। भिक्षाणा समूहो भैक्ष तञ्चर्या तदार्जनम् ब्राह्मणानां गेहे- वित्यध्याहार | मिक्षां भिक्षितव्यगव्य लिप्सेत याचेत ॥४२॥ अथ भिक्षामन्त्र भवत्पूर्वी प्रचोदयेत् ॥ १३॥ 'भवति भिक्षाम्' इत्यादिसिद्धे सत्यारम्भात्क्षत्रियवैश्यभिक्षुकयो- स्यमेव मन्त्र । तयोरपि सन्यासेऽधिकारोऽस्तीति ज्ञपित भक्तीति । तत्पुनर्ब्राह्मणपरिव्रामकन्यायझोपमादिक प्रसिद्ध समीक्ष्य युक्ता. युक्ततया विचारणीयम् ॥ ४३ ।। गोदोहनमात्रमाकांक्षेत् ।। ४४ ।। मन्त्रमुक्त्वेति शेष ॥ ४४ ॥ अथ भैक्षचर्यामुपाहत्य शुचौ देशे न्यस्य हस्तपादान्प्रक्षाळ्यादित्यस्याग्रं निवेद्य उदु - 87 ·290 चौघायनधर्मसूने सव्याख्याने त्यं चित्रमिति प्रक्षाळ्याचम्य ब्रह्मणे नि- वेदयते ब्रह्मजज्ञानमिति ॥१५॥ पृथगेतौ पिटकस्थौ शुची देशे निधाय ॥ ४५ ॥ अथास्य प्राणाहुतय एवाग्निकार्य इयस्मिन्नर्थे श्रुतिमादर्शयति- विज्ञायते-आधानप्रभृत्ययमेवा'नयो भव- न्ति तस्य प्राणोगार्हपत्योऽपानोऽन्वाहार्य- पचनो व्यान आहवनीय उदानसमानी सभ्यावसथ्यौ ।। ४६ ॥ आधीयन्तेऽनय आत्मनात्यात्मसमारोपणमाधान तत्प्रभृतीत्यर्थ ।। पञ्च वा एतेऽनय आत्मरथाः॥४७॥ उक्तानुवादोऽयम् । पञ्चस या सभ्यावसथ्यकरणपक्षमाश्रित्य । अरणपक्षेऽपि तत्सङ्कल्पोऽस्त्येव । “आहह्यनीये सभ्यावसध्ययो स्मकल्प ' इत्याधानपरिमापावचनात् ॥ ४७ ।। यस्मादेव तस्मात्- आत्मन्येव जुहोति ॥१८॥ एक्शब्द 'यस्यामौ न क्रियते यस्य चाग्र नदीयते न तदोक्त यम्" इत्येवमाशड्दानिवृत्पर्य ॥ ८८ स एप आत्मयज्ञ अत्मनिष्ठ आत्मप्रतिष्ठ आत्मानं क्षेमं नयतीति विज्ञायते ॥१९॥ प्रभृति यजमान एव आप ५ २.१५१३ ·द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्याय 291 यत एवमस्यात्मयज्ञता भवति आत्मप्रतिष्ठा तथा सिद्धयति । आत्मोपासक्स्यात्मसुखप्राप्तयों यस्यैकरूपा बुद्धि असावात्मप्र- तिष्ठ । मेपा पूर्वोपासनाय प्रशसा ॥ १९ ॥ भूतेभ्यो दयापूर्वं संविभज्य शेपमद्भिस्संस्पृ- इयौपधवत्प्राश्नीयात् ।। ५०॥ भूतानि पक्षिसरीसृपादीनि । दया अनुकम्पा | तत्पूर्व मनिमज्य प्रदायाद्भिस्संस्पृश्य शुहान दृष्टार्थमेतत् । औपमिति गर विवक्षितम् । तथाऽप्यसौ बलिविधिर्भवतीत्यभिप्राय ॥५०॥ प्राश्याप आचम्य ज्योतिष्मत्याऽऽदित्यमुप- तिष्ठते उदयं तमसस्परीति ॥ ५१ ॥ भेक्षभाननादन्यत्राप्येतद्वेदितव्यम् ॥ ११ ॥ अथ भिक्षाप्रकार अयाचितमसंक्लप्तमुपपन्नं यदृच्छया। आहा- रमात्रं भुञ्जीत केवलं प्राणयात्रिकमिति ॥ अयाचितमप्रार्थितम् । असहप्तमनववृत मनमाऽपि । यदृच्छयो पपन्नमिति केचित् । यहन्छयोपपन्नं प्रयोजनान्तरवगादानीतम् । आहारमानं सूपोपदशादिविस्ताररहितम् । प्राणयानिक यथा प्राणो नापगच्छति ॥ ५२॥ अवाप्पुदाहरन्ति-अष्टौ ग्रासा मुनेर्भक्ष्याः

·292
बोधायनधर्मसूत्रे सन्याख्याने.
पोडशारण्यवासिनः । द्वात्रिंशतं गृहस्थ-
स्यापरिमितं ब्रह्मचारिणः॥५३ ॥
अल्पान्नाम्यवहारार्थोऽयं नियमः ॥ १३ ॥
जैक्षं वा सर्ववर्णेभ्य एकान वा द्विजातिपु।
अपि वा सर्ववर्णेभ्यो न चैकानं द्विजा-
तिपिति ॥ ५४॥
सर्ववर्णग्रहणात् शूद्रान्नमप्यम्युपगतम् । अतश्चैकान्नपक्षेऽपि बीजा
दिग्रहणं मुख्यस्यैव ॥ १४ ॥
अथ यत्रोपनिषदमाचार्या बुवते तत्रोदाहर-
न्ति । स्थानमौनवीरासनसवनोपस्पर्शन-
चतुर्थपष्ठाष्टमकालव्रतयुक्तस्य ॥ ५५ ॥
यत्र ग्रहणं चित्तप्रणिधानं तत्रोपनिपगृहस्य कर्तव्यतयाऽऽचार्या
युवत । तत्र तद्विशेपनन्नमपदिशन्ति स्म | स्थानं हिमोत्सङ्गः । मौनं
स्वाध्यायतोपि । वीरासनमेकरूपेणासनम् । रात्री विशेषः । चतुर्थ-
पष्ठाष्टमकालता एकाहद्वयनचहानि क्रम, व्रतमनशनं त्रिभिस्संब-
• ध्यते ॥ ५५ ॥
कणपिण्याकयावकदाधिपयोव्रतत्वं चेति ।।
क स्तिण्डुलावयवाः । पिप्याकं तिलपिष्टम् । यवतण्डुलक्षो-
दा यवागूळ यावकम् ॥ ५६ ॥

·298 द्वितीयप्रश्ने दशमोऽध्याय : तत्र मौने युक्तबीविद्यवृद्वैराचार्यैर्मुनिभि- रारण्यैराश्रमिभिर्वहुश्रुतैर्दन्तैर्दन्तानसन्धा- यान्तर्मुख एव मौनयुक्तेन प्राप्यते सम्भा- प्यानूयते ॥५७॥ त्रयी ग्रन्थतोऽर्थनश्च येस्समधिगता ते त्रयीविद्यवृद्धाः अप्या- चार्या मुनय परिमानका । अन्त्याश्रमग्रहणानष्ठिक्तापसयो- हणम् । दन्तैर्दन्तानिति सम्भाषादिक्मन्यो यथा न श्रृणुयादि- त्यर्थ ॥ ५७॥ सर्वनाशक्तावाह- स्थानमौनवीरासनानामन्यतमेन सम्प्रयो- गो यत्रायं सन्निपतेत् ॥ ५८ ॥ वक्ष्यमाण यत्तदपेक्षणीयम् ।। १८ ।। अथ व्रतविषय एव किंचिदुच्यते- यत्र गतश्च यावन्मात्रमनुव्रतयेत् आपत्तु न यत्र लोपो भवतीति विज्ञायते ॥५॥ आपत्सु यथेष्टमारीत्वा कणादीनामप्यन्यतम पश्चादनीया दित्यर्थ ॥ १९ ॥ अन्यदप्यस्याक्तनमाह- अष्टौ तान्यव्रतनानि आपो मूलं धृतं पयः। हविाह्मणकाम्याच गुरोर्वचनमौषधमिति।

·294 चौधायनधर्मसूत्र सध्यारयाने हविः क्षारलवणवर्जम् । ब्रामणकाम्या ब्राह्मणाभ्यर्थना । एवमहविप्यमपि गुरोर्वचनात् । औषधार्थमहविष्यमपि ॥ ६ ॥ सायं प्रातरग्निहोत्रमन्त्रान् जपेत् ॥६१ ॥ यदग्निहोत्रेऽधीयते तदाहिताग्नेस्सतो मिक्षुकस्य ।। ११ ॥ वारुणीभिस्सायं सन्ध्यामुपतिठेत मैत्रीभिः प्रातः॥ १२ ॥ हयोदयोः प्राप्तयोः बदीनां विधानमेतत् । तच्च वारुण्यो 'य- ञ्चिद्विते'* इति तितः । मैत्रयः पुनः प्रसिद्ध द्वै 'प्रसमित्र'* इत्ये- पाच ॥ ६२ ॥ अनग्निरनिकेतरस्यादशर्माशरणो मुनिः॥ शर्म ग्रहणम् । शरणं परानुग्रहः । उक्तं च 'हिसाऽनुग्रहयो- रनारम्भी' इति । इतिशब्द एवंप्रकाराणां न शब्दशास्त्राभिरतस्य मुक्तिन लोकचित्तग्रहणे रतस्य । न भोजनाच्छादनतत्परस्य न चैव रम्यावसथमियस्य । इत्यादीनां प्रदर्शनार्थः ।। ६३ ॥ भिक्षार्थी ग्राममन्विच्छेत् ॥ ६॥ भिक्षाशब्दो जलपवित्रादेरपि प्रदर्शनार्थः ॥ ६४ ॥ स्वाध्याये वाचमुत्सृजेदिति ॥ ६५ ॥ *ते, स. ३.४.११.

·द्वितीयप्रश्न दशमोऽध्यायः. 295 स्वाध्यायः प्रणवः समस्तवेदो वा ॥१५॥ विज्ञायते च-परिमिता वा ऋचः परिमि- तानि सामानि परिमितानि यजूंप्यथैत- स्यैवान्तो नास्ति यह्म तत्प्रतिगृणत आचक्षीन स प्रतिगर इति ॥६६॥ अस्ति द्वादशाहे दशमेऽहनि मानसे ग्रहे चातुझेत्रविधान 'अब ब्रह्म. वदन्ति' इति । ब्रह्म होतारः ‘ब्रह्म चे नतु- होतारः'* इति दर्शनात् । परिमिता वा इत्यादि । अयमर्थः- ऋगादयो मन्ताः परिमिताः । एतस्य पुनश्चतुर्होत्राख्यस्य ब्र. मगोऽन्तो नास्ति तस्मातदेव प्रतिगृणते अववि आचक्षीत एताः । एवं कते ब्रह्मगो ब्रह्मैव प्रतिगरस्सम्पद्यते । एवं हि तनावयुः प्रतिगृणाति ‘ओं होतः' इति । गृगातिश्शब्दकर्मा। भाषणकरणमित्यर्थ । किमुक्त भवति ? यथा--मानसस्य प्रणवः प्रतिगरः एव मोनिनोऽपि प्रणव एव स्वाध्याय इति ।। ६६ ॥ एवमेवैप आशरीरविमोक्षणादृक्षमूलिको. वेदसंन्यासिकः ॥ ६७॥ गृहस्थ' एवंकृतकरणीयोऽभिधीयते । न हि वेदसंन्यासोऽस्ति शास्त्रविरोधात् । अतस्तदर्थानुष्ठानाय प्रतिग्रहादिना वृत्तिकर्मणा सन्यासो यस्येत्यर्थ । अवसन्नशरीरो जरसा कृतसम्प्रतिविधानो वा पुत्रोपहृतवृत्तिस्तस्यायमुपदेश आशरीरविमोक्षणात् वृक्षगलिक इति । अथ यस्तावत्समर्थो गृहात् प्रमज्यायाः तस्य यथा ·296 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने शास्त्र सैव भवति । अप्समर्थस्य पुनस्त्सृष्टाग्नेश्शास्त्राद्वा इयमेव चोद्यते । प्रव्रज्या च वैकल्पिकी । एव च प्रव्रज्यानन्तर- मुपदेशो युज्यत इति । आह च- वेदसन्यासिकाना तु कर्मयोग निबोधत' । इत्यभिप्राय कृत विधानो वा आसीन्मम दर्शनादिति (१) । एनमिति वक्ष्यमाण प्रणवध्यान परामृश्यते । एवमुक्त भवति–परमसयमिवत्परमात्मध्यानेन काल पुन पुत्रेश्वर्ये सुखमासीतेति ॥ ६७ ॥ वृक्षमूलिक इत्युक्तम्, तत्राह- वेदो वृक्षः तस्य मूलं प्रणवः ॥ ६८ ॥ वृक्षो वचनात् पापस्य । प्रणवपूर्वत्वावेदारम्भस्य मूलव्यप- देश || ६८ ॥ प्रणवात्मको वेदः ॥६६॥ आत्मा सार प्रणवसारो वेद । त्था च श्रुति -'ते- भ्योऽभितप्तेभ्य ओकार प्रस्ताव ' इति । आह च-- अकार चाप्युकार च मकार च प्रजापतिः । वेदनयान्निरदुहत् भूर्भुवस्स्वरितोति च ॥ प्रणवो ब्रह्म ॥ ७०॥ उक्तार्थमेतत् ‘स प्रतिगर' इत्यत्र । परमात्मतादात्म्यध्या- नमनेनाभिप्रेतम् ॥ ७० ॥ मनु ६.८६ मनु २-७६ ·997 तृतीयप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः एवंव्रतः ब्रह्मभूयाय कल्पत इति होवाच प्रजापतिः ॥ ७१ ॥ ब्रह्मभूयाय ब्रह्मभावाय । अमोघ हि प्रजापतेर्वाक्यम् ॥७॥ सप्तव्याहृतिभिर्ब्रह्मभाजनं प्रक्षाळयेदिति प्रक्षाळयेदिति ॥ ७२ ॥ १०॥ सप्तव्याहृतयो भूराद्यारसत्यान्ता । ब्रह्मभाजन भिसापान 'अन्न ब्रह्म'* इति श्रुते । यद्वा-ब्रह्मभाजनं शरीर तद्- क्ता प्रक्षाळयेदिति ॥ ७२॥ इति श्रीगोविन्दस्वामिते बोधायनधर्मविवरणे द्वितीयप्रश्ने दशमाऽध्याय द्वितीय प्रश्नस्समाप्त यजनदण्डपिवाणिज्यादयो वर्णविशेषव्यवस्थया वृत्त्युपाया अभिहिता । अथेदानीमाश्रमविशेषव्यवस्थया वृत्त्युपाया वक्तव्या इत्यत आह-- अथ शालीनयायावरचकचरधर्मकाडिणां नवभिर्वृत्तिभिर्वर्तमानानाम् ॥ १॥ वृत्युपाया वक्ष्यन्त इति शेष । गृहस्थविशेषा केचिच्छा- लीनयायावराः । शालीनयायावरशब्दो स्वयमेव व्युत्पादयति-- 'शालाश्रयत्वाच्छालीनत्वम्' इत्यादि । सर्वेपामप्याश्रमिणा स्वकी- यधर्मकाक्षित्वे सति विशेषोपादानमेतदर्थम् । तच्च क्षिप्र पुरुपा- पेक्षणम् ॥ १॥ *तै उ ३२ 88 ·298 बोधायनधर्ममत्रे सव्याख्याने. याभिश्शरीरयात्रा वर्तते ता वृत्तय काश्चन भवन्ति । तत्राह- तेपां तद्वर्तनाबृत्तिरित्युच्यते ॥२॥ अनेन वृत्तिशब्दो व्युत्पाद्यते । तेपा शालीनयायावराणा तर्तनाच्छरीरस्य वर्तनात् दर्शितमेतदस्माभि पूर्वसूत्रे ॥ २ ॥ शालाश्रयत्वाच्छालीनत्वम् । वृत्त्या वरया यातीति यायावरत्वम् । अनुक्रमचरणाच- कचरत्वम् ॥ ३॥ अन्वर्थसंज्ञा एता । विस्तीर्णाभि शालभियुक्ताश्शालीना । यथा--'जानश्रुतिर्ह पौत्रायण सर्वत आवसथान् मापयाचक्रे स- वत एवमेऽन्नमत्स्य-तीति । तदेतेऽपीति । खप्रत्ययो मत्वर्थीय । अनुक्रमेण चरणमनुक्रमचरणम् । यायावराणामवैषा सज्ञा । अ- नुक्रमचरणं नाम विप्रक्षत्रियविशा गेहेषु पूर्वस्यपूर्वस्याभावे उत्तरोत्तरचरणम् । वृत्त्या वरया उत्कृष्टया यापयत्यात्मानमिति । जिचो लोपो द्रष्टव्य ॥ ३ ॥ ता अनुव्याख्यास्यामः॥४॥ क्रमेण ता वृत्ती विविच्य व्यारयास्याम ॥ ४ ॥ पण्णिवर्तनी कौद्दाली ध्रुवा सम्प्रक्षालिनी समूहा पालिनी सिलोभ्छा कापोता सि- द्वेच्छेति नवैताः ॥ ५॥ एता अप्यन्वर्थसक्षा एव । एतासामंत्र रूपमुपरितनेऽध्याये स्वयमेव निपुणतर विवरिप्यते ॥ ५ ॥ छाउ...1 ·299 तृतीयपने प्रथमोऽध्याय तासामेव वान्याऽपि दशमी वृत्तिर्भवति ।। वान्या वनसम्बन्धिनी वन्यधान्यमूलफलाहारेण वृत्ति, यामे- ना दशमीमित्याचक्षते साऽपि तासामेवान्यतमेत्याचार्याभिप्राय । वन्याया पृथगुपादानमितराम्य प्राशस्त्यप्रतिपादनार्थम् ॥ ६ ॥ आनववृत्तेः ॥ ७ ॥ नव वृत्तयो यस्य तस्यानुष्ठानं वक्ष्यत इति शेष । आह् अनाभिविधौ । अतश्च दशमीमाश्रितवतो वक्ष्यमाणो विधिर्न भवति ॥ ७॥ केगश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वोपकल्पयते। कृष्णाजिनं कमण्डलुं यष्टिं वीवधं कुथहारि- मिति ॥८॥ उपकरपनमार्जनम् । वीवधो दृढदारूभयतश्शिक्यम् । कुथ हारि वासवशासनदात्रम् । इतिशब्द बुद्दारादेर्वक्ष्यमाणस्य उप- रक्षगार्थ । एतानि नवानि भवेयु |॥ ८॥ त्रैधातवीयेनेष्ट्वा प्रस्थास्यति वैश्वानर्या वा।। प्रस्थास्यति निर्गच्छति । आहिताग्नेहविविधि । इतरस्यापि तद्देवत्यश्चरुरिष्यते । एतत्पूर्वेद्युरेव कार्यम् ॥ ९ ॥ अथान्येद्यु- प्रातसदित आदित्ये यथासूत्रमग्नीन प्रज्या ल्य गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूय नुक्स्नु- ·800 शोधामनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. वं निष्टप्य संमृज्य स्रुचि चतुर्गृहीतं गृही- त्वाऽऽहवनीये वास्तोप्पतीयं जुहोति ।।१० यथासूत्रं आत्मीयशास्त्रानुसारेण वास्तोप्पतीयहोमो यागानु- छानम् । ऋजुन्यत् ॥ १० ॥ सर्व एवाहिताग्निरित्येके ॥ ११ ॥ अधिकारिनिर्देशः 1 त्रेधातवीयादेरविशेषेण सर्वत्याप्याहिताः प्रयाणे निमित्त एतदित्येकीयं मतम् ॥ ११ ॥ यायावर इत्यके ॥ १२ ॥ यायावरस्याहितामेश्चेत्यपरम् ॥ १२ ॥ निर्गत्य ग्रामाते ग्रामसीमान्ते वाऽवतिष्ठते तत्र कुटीं मठं वा करोति कृतं वा प्रवि- विशति ॥ १३ ॥ ग्रामान्तो वास्तुसीमा । इतरः क्षेत्रसीमा । कुटी एकस्थूणं वेश्म । मठो बहुत्थूण ॥ १३ ॥ 'कृष्णाजिनादीनामुपल्तानां यस्मिनर्थे येन- येन यत्प्रयोजनं तेनतेन तत्कुर्यात् । सिद्धमनीनां परिचरणम् । प्रसिद्धं दर्शपू- मासाभ्यां यजनम् । प्रसिद्धः पञ्चानां ·. तृतीयप्रये प्रथमोऽध्याय. 801 महतां यज्ञानामनुप्रयोगः । उत्पन्नाना- मोपधीनां निर्वामणं दृष्टं भवति ॥११॥ उत्पन्नाना तम्मिन काले। अभिनवानामहन्यन्यार्जिताना वा ।।१४ विश्वेभ्यो देवेभ्यो जुष्टं निर्वपामीति वा तू- प्णी वा ताः संस्कृत्य साधयति ॥ १५ ॥ आपधीना संस्कारोऽवहननादि । साधन पाक । एव- भूतमोदनमग्नौ कल्वा तच्छेपं स्वय वाग्यतो भुञ्जीतेत्यभिप्राय ॥ तस्याध्यापनयाजनप्रतिग्रहा निवर्तन्ते ।।१६ द्रव्याननस्य उपायान्तरविधानात् अध्यापनादीना च निवृत्तिरुक्ता। अन्ये च यज्ञक्रतव इति ॥ १७ ॥ अन्यत्व दर्शपूर्णमासव्यपक्षम् । एतेऽपि निवर्तन्ते । इतिकरणा- पूर्वादयोऽपि निवर्तन्ते ॥ १७ ॥ हविष्यं च व्रतोपनीयं 'दृष्टं भवति ॥१८॥ प्रतोपनीयं भोज्यम् ।। १८ ॥ तदाह- सर्पिमिदं दधिमिश्रमक्षारलवणमपिशित- मपर्युषितम् ॥ १९ ॥ तोपायनीयम्' इति पाठान्तरम् ·302 - बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. भाररसः हिङ्गादि । पिशितं पर मांसन् । पर्युपितं पश्व. मोदनमुपोऽन्तरितमतीतं न ॥ १९॥ ब्रह्मचर्यमृतौ वा गच्छति ॥ २० ॥ ब्रह्मचर्य रेतस उत्सर्गाभावः । ऋतौ वा गच्छति सता कतार्थापेक्षो विकल्पः ॥ २० ॥ पर्वणिपर्वणि केशश्मनुलोमनखवापनं शौचविधिश्च ॥ २१ ॥ शोचस्य वाह्याभ्यन्तरस्य च विधिशौचाधिगनाध्याय एवोक्तः॥ तथाऽप्युक्तं स्मारयितुमाह- अथाप्युदाहरन्ति- श्रूयते द्विविधं शौचं यच्छिटैः पर्युपासितम्। बाह्यं निलेपनिर्गन्धमन्तदशौचमहिंसनम्।। द्विविधस्याप्युदाहरणमाह- अद्भिश्शुद्ध्यन्ति गात्राणि बुद्धिर्ज्ञानेन शु. द्वयति । अहिंसया च भूतात्मा मनस्स- त्येन शुद्धयतीति ॥ २३ ॥ व्याख्यतश्लोकः अनशीनमहिंसनमित्येतद्विवानपरोऽयं प्रपभः ॥ २३ ॥ इति श्रीगोविन्दस्वामिरते बोधायनधर्मवियरणे नृतीयमले प्रयमोऽध्यायः. - -- ·। ' वा तृतीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्याय. 303 अयोक्ता वृत्तीरानुपू]णानुक्रम विवृणोति- यथो एतत् पण्णिवर्तनोति ॥ १ ॥ यथो एतदिति निपात उक्तानुभाषणार्थ 'यथो एतद्भुत प्रहुत आहुत इति यथा । यथा 'यथो एतदेकस्य स इति । नवाना वृत्तीना पण्णिवर्तनीति या प्रथम पठिता ता विवरिष्यामीत्यर्थ ॥ १॥ पडेव निवर्तनानि निरुपहतानि करोति स्वामिने भागमुत्सृजत्यनुज्ञातं वा गृह्णा- ति । प्राक्मातराशात्की स्यादस्यूतना- सिकाभ्यां समुष्काभ्यामतुबारया मुहु- महरम्युच्छन्दयन् । एतेन विधिना प- ण्णिवर्तनानि करोतीति पण्णिवर्तनी ॥२ निवर्तन नाम भूम्याकर्षण कृषीवलाना प्रसिद्धम् । इयदेक निवर्तनमिति निपातहत अपरुनक्षेत्र पसखचानविशिष्टानि निवर्त नान्यस्तक्षेत्राणि स्वक्षेत्राणि समापादयन्तीत्यर्थ । तत्र निष्पन्नस्योषधेरय विशेष -स्वामिने भागमित्यादि । भूस्वामिने भागोंऽश । पर क्षेत्रविषयमेतत् । सामर्थ्यात् स चेदनुनानीयात्सर्व स्वयमेव गृह्णी- यात् । स्वक्षेत्रेपु नाय विधि स्वक्षत्रत्वात् । दापतोपायोऽय] माक्मातरित्यादि व्याख्यातम् । एतेन विधानेन पण्णिवर्तनीशब्द व्युत्पादयन्नुपसहरति ॥ २॥ मा गृ ११.१

·304
वोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने,
कथं कौद्दालीत्याह-
कौद्दालीति जलाभ्याशे कुद्दालेन वा फालेन
वा तीक्ष्णकाष्ठेन वा खनति बीजान्याच-
पति कन्दमूलफलझाकौपधीनिष्पादयति।
कुद्दालेन करोतीति कोद्दाली ॥३॥
अभ्याशे समीपे अपरिग्रहे । कुद्दालमयोमुखं काठम् ।
फालमायस्यं खनीभूतमिति यावत् । तीक्ष्णाग्रं काष्ठं प्रसिद्धम् ।
एतेषां सम्भवापेक्षो विकल्पः । खनति विखनति ततो वीजा-
न्यावपति कन्दादीनाम् । कन्दमामोपयोग्यम् । मूलं पक्वोप-
योग्यम् । अन्यत्प्रसिद्धम् ॥ ३ ॥
तृतीया वृत्तिः ध्रुवा । तामाह---
ध्रुवायां वर्तमानश्शुलेन वाससा शिरोवेष्टय-
ति। भूत्यै त्वा शिरो वेष्टयामीति ॥ ४ ॥ .
प्रत्यारम्भ इति केचित् । अहरहरित्यन्ये । एवं कृष्णा-
जिनादानेवपि द्रष्टव्यम् ॥ ४ ॥
ब्रह्मवर्चसमसि ब्रह्मवर्चसाय त्वेति कृष्णा-
जिनमादने। अब्लिङ्गनाभिः पवित्रम् । वल-
मसि वलाय त्वेति कमण्डलुम ॥ ५ ॥
आदत्त इत्यनुवर्तते ॥ ५ ॥

·तृतीयप्रने द्वितीयोऽध्यायः 300 धान्यमसि पुष्टय त्वेति वीवधम् । सखा मा गोपायेति दण्डम् । अयोपनिष्कम्य व्या- हृतीर्जपित्वा दिशामनुमन्त्रणं जपति । पृथिवी चान्तरिक्षं च द्योश्च नक्षत्राणि च या दिशः ! अग्निर्वायुश्च सूर्यश्च पान्तु मां पथि देवता इति । मानस्तोकीयं जपित्वा ग्राम प्रविश्य गृहद्वारगृहद्वार आत्मानं वीवधेन सह दर्शनासंदर्शनीत्याचक्षते । ध्रुवा हि वृत्तिभिक्षाटनप्राधान्यात् । भैक्षभाननं च वीवधः । तत्र प्रतिगृहमुपनिष्क्रम्य व्याहृतीर्जपति । दिशामनुमन्त्रणम्-'पृ- थिवी च' इति मन्तः । 'मा नस्तोके' इति गृहद्वारे । आ- स्मानं वीवधेन गृहचारिभ्यरसंदर्शयित्वा तूप्णीमेव गोदोहनकाल- मात्रं तिष्ठेत् । एतस्मादेव लिङ्गादेतस्या वृत्तेसंदर्शनीति संज्ञा- न्तरमाचक्षते ॥ ६ ॥ वृत्तेर्वृत्तेरवार्तायां तयैव तस्य ध्रुवं वर्तनाडु- वेति परिकीर्तिता ॥ ७ ॥ वृत्तेरिति वीप्सादर्शनात् अवार्तायामवार्तायामित्यध्याहार्यम् । वृ- त्यवाशिब्दौ द्रव्यलामालाभवचनौ । प्रथमो वृत्तिशब्दः प्राणया. त्रामात्रप्रसिद्धयर्थद्रव्यानवचनः । तयैव भिक्षया वर्तेत | तस्य ध्रुवमित्याद्युपसंहारः । ध्रुवं निश्चयेन ॥ ७॥ 39 ·306 वाधायनधर्मसूत्रे व्याख्याने. किंलक्षणा : सम्प्रक्षाळनीत्यत आह- सम्प्रक्षाळनीति । उत्पन्नानामोपधीनां प्रक्षे. पणं निक्षेपणं नास्ति निचयो वा भाज- नानि संप्रक्षाळय न्युजतीति संप्रक्षाळनी।। उत्पन्नानामुत्पादयितुमङ्करीकर्तुं योग्यानां बीजानामित्यर्थः । ओपधीनां ब्रीह्यादिवीजानां प्रक्षेपणं वीजावापनम् । यद्वा पूर्व- मेवोत्पन्नानां यात्रामात्रप्रसिद्धयर्थमा नमित्यर्थः । नास्तीत्येतत्का- काक्षिवत् प्रक्षेपणनिक्षेपणनिचयेषु सम्बध्यते । निक्षेपणं निक्षेपः पाभ्यां भोगनवेळायां, निचयरसंचयः आत्मपक्षे न संचयो न कर्तव्य इत्यर्थः । कि तर्हि कुर्यात! अहेरेव भाजनानि स- म्मक्षाव्य न्युजति न्यञ्चं करोति । सपा सम्प्रक्षाळनी वृत्तिः।। समूहा नाम पञ्चमी । सा कीडशीत्याह- समूहेति । अवारितस्थानेषु पथिपु वा क्षेत्रे- पु वाऽप्रतिहतावकाशेपु वा यत्रयत्रौ- पघयो विद्यन्ते तत्रतत्र समूहन्या समू: ह्य ताभिर्वतयतीति समूहा ॥ ९ ॥ अवारितस्थानान्यनिपिद्धानि । अप्रतिहतावकाशाः पृत्ति- शून्या देशाः । समूहनी सम्माननी ॥ ९ ॥ पालनीत्यहिंसिकेत्येवेदमुक्तं भवति । तुप-

·वतीयप्रने द्वितीयोऽध्याय
BOr
विहीनांस्तण्डुलानिच्छति सज्जनेभ्यो बी-
जानि वा । पालयतीति पालनी॥ १०॥
सजनेभ्यो विद्वद्भय । पालयति प्रयच्छति तस्मात्तण्डुरा
नेव स्वय गृहीयात् । स्वयमेव व्रीह्यग्रहण तुपाणामध्यसङ्गह-
णार्थम् । तेषु मिश्राणा सग्रहण यत ॥ १० ॥
सिलोञ्छा पुन-
सिलोन्छेति । अवारितस्थानेषु पथिषु वा
क्षेत्रेपु वाऽप्रतिहतावकाशेपुवा यत्रयत्रौप-
घयो विद्यन्ते तत्रतत्रैकैकं कणिशमुञ्छ-
यित्वा कालेकाले सिलचर्तयतीति सिलो-
ज्छा ॥११॥
कणिशो धान्यस्तम्ब । उञ्छनं उत्पाटनम् । उञ्छनकाल:
धीप्सया सम्बोध्यते । सर्वावश्यकाल उञ्छनकाल सिलाः ग्रास-
विशेष । इतोऽर्वाग्मिरात्मयात्रा भवतीति । शेप पूर्ववत् ॥११॥
कापोताऽऽष्टमिका, सेदानीमुच्यते-
कापोतेति । अवारितस्थानेषु पथिपु वा क्षे-
त्रेषु वाऽप्रतिहतावकाशेषु वा यत्रयत्रौप-
धयो विद्यन्ते तत्रतत्राङ्गुलिभ्यामेकैका-
मोषधिमुन्छयित्वा संदर्शनात्कोतवदिति
कापोता ॥ १२ ॥

·308 चौधारनधर्मसूत्रे स यास्याने. संदर्शनादात्मन प्रकटीकरणात् । सदशनादिति पाठे खादना- दित्यर्थ । एतदपि तथा । कपोतो द्वाभ्या चञ्चम्या एकस्था- नानि व्यक्त गृहीत्वा मक्षयति एव कापोतामास्थाय वर्तते ॥१२ ७ सिद्धेच्छा तर्हि वक्तव्या- सिद्धेच्छेति । वृत्तिभिश्श्रान्तो वृद्धत्वादातु- क्षयादा सज्जनेभ्यः सिद्धमन्नमिच्छतीति सिद्धेच्छा ॥ १३॥ पूर्वोक्ताभित्तिभिः श्रान्तः परिक्षीण वृद्ध वयसा धातुक्षयेण रोगेण । सिद्ध पक्वान्नम् ॥ १३ ॥ तस्यात्मसमारोपणं विद्यते संन्यासिवदुप- चारः पवित्रकापायवासोवर्जम् ॥१४॥ तस्य सिद्धेच्छावृत्तेरय नियम --अग्रीनामात्मनि समारोपणं परिवानवधर्माणामनुष्टान च । किं सर्वेषाम् । नेत्याह-जलपवित्र पक्षपवित्र कापायवासश्च वय॑म् ॥ १४ ॥ अथ वान्यावृत्ति- वान्याऽपि वृक्षलतावल्ल्योपधीनां च तृणोप- धीनां च श्यामाकजतिलादीनां वन्याभि- वर्तयतीति वान्या ॥ १५ ॥ वृक्षलतासूत्पातित पाठीगुरुमलतासु च । ओपध्यः परपाकान्ता ·तृतीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः 809 यहा-द्विविधा ओषध्यः वल्ल्योपध्यः तृणौषध्यश्च । आसां लोभ्य एव या गृह्यन्ते ता वल्ल्यौपध्यः । ताश्च कुलुत्थाद्याः । तृणोपध्यस्तु–'उपरिष्टादोषधयः फलं गृहन्ति' इत्यत्र या उक्ता- स्ताश्च ब्रीह्याद्याः । अत्र पुरा एवंलक्षणका एवारण्या गृह्यन्ते । अत एव श्यामाकतिलादीनामित्युदाहृतम् । आदिग्रहणं समस्ता- नामपि सङ्गहणार्थम् । एवं चोपसंहारोऽप्युपपन्नो भवति । वान्या- भिवर्तयतीति वान्येति । पष्ठी सम्बन्धमात्रलक्षणा । वृक्षादीनां फलैरिति शेषः ॥ १५ ॥ अथाप्युदाहरन्ति- मृगैस्सह परिस्पन्दः संवासस्तेभिरेव च । तैरेवसदृशीवृत्तिः प्रत्यक्ष स्वर्गलक्षणं प्रत्य- क्षं स्वर्गलक्षणमिति ॥ १६ ॥ उत्क्षेपणाकुञ्चनप्रसारणानीति परिस्पन्द । चलनात्मिका क्रियेति यावत् । तेभिरिति । ऐसो लोपश्छान्दसः । मृगसदृशवृत्तित्वमस्य स्वयंविशीर्णफलादिभक्षणाद्भवत्यामद्रव्यमक्षणाच ॥ १६ ॥ इति श्रीगोविन्दस्वामिकृते पोधायनधर्मविवरणे तृतीयप्रश्ने द्वितीयोऽध्यायः. उक्ता अत्र नव वृत्तयो गृहस्थस्य- अथ वानप्रस्थस्य दैविध्यम् ॥ १ ॥ वक्ष्यत इति शेष । तच्च विशेषकतम् ॥ १ ॥ *.स. ७-५-१.

·- 810 वोधायनधर्मसूत्र सत्याल्याने. तदाह- पचमानका अपचमानकाश्चेति ॥ २॥ अग्निपक्काशिनः । अनग्निपक्काशिनश्रेति सूत्रार्थः ॥ २ ॥ अत्राप्याह- अत्र पचमानकाः पञ्चविधाः सर्वारण्यका वैतुपिका कन्दमूलभक्षाः फलभक्षाश्शा- काक्षाश्चेति ॥ ३॥ एते पचमानकप्रभेदाः ॥ ३ ॥ तत्र सर्वारण्यका नाम द्विविधा द्विविधमा- रण्यमाश्रयन्त इन्द्रावसिक्ता रेतोऽवसि- ताश्चेति ॥ ४॥ अरण्ये भवमारण्यं तच्च द्विविधं वळ्यादयो मृगादयश्च । तत्र वल्ल्यादिभक्षा इन्द्रावसिक्ताः इन्द्रेण देवेन पर्नन्यरूपिणा वृष्टया सिक्ताः वर्धिताः वलयादयः । तदक्षणादिन्द्रावसिक्ताः! उक्तं चाचार्येण-'अथास्य कर्मणस्सानुप्रदानं पितृवधो या च का । बलिप्रतिरिन्द्रकर्मैव तत्' इति । तथा रेतोऽवसिक्ताः मृगमांसाशिनः रेतसा हि हेतुभूतेनावसिक्तानि मांसानि, तदाश्रयात् सर्वा- रण्यकानां च द्वैविध्यम् ॥ ४ ॥ तदिदानी प्रपञ्चयति-- तनेन्द्रावसिक्ता नाम वल्लीगुल्मलतावृक्षा- ·दतीयप्रश्ने कृतीयोऽध्याय 311 णामानयित्वा श्रपयित्वा सायं प्रातरग्नि- होत्र हुत्या यस्यतिथिनतिभ्यश्च दत्वाऽथे- तरच्छेपभक्षाः ॥५॥ भवेयुरित्यध्याहार्यम् । वल्लयादीना फलानि आनयित्वा आ- नयि । यतयो भिक्षुका । अतिथय प्रसिद्धा । व्रतिनो ब्रह्म- चारिण । वल्लयादिफलानामग्निहोनद्रव्यत्वेन विधानात् नित्याना पयआदिद्रव्याणा निवृत्ति । इतरदक्षा शेषमसाश्चेति विग्रह । इतरक्षा इति वचनं अग्निहोत्रशेषे यानानितिशेषे च वैश्वदेवमा- प्यर्थमित्युदवशेष कृत्वा भक्षयेदित्यर्थ ॥ ५ ॥ अथेतरानाह-- रेतोऽवसिक्ता नाम मांसं व्याघ्रवृकश्येनादि- भिरन्यतमेन वा हतमानयित्वा श्रपयि- त्वा सायं प्रातरग्निहोत्रं हुत्वां यत्यतियित्र- तिभ्यश्च दत्वाऽथेतरच्छेषभक्षाः ॥६॥ अस्यापि पूर्वैव व्याख्या ॥ ६ ॥ अथ पचमानकानां द्वितीयानाह- वैतुपिकास्तुपधान्यवर्ज तण्डुलानानयित्वा अपयित्वा सायंप्रातरनिहोत्रं हुत्वा यत्य- तिथिव्रतिभ्यश्च दत्वाऽथेतरच्छेपभक्षाः ॥

·312
बोधायनं धर्मसूत्र सन्यांख्याने.
तुपधान्यवज्यद्रव्याहरणस्याप्रयोजनं तत्स्वीकारोपि कथं नु नाम
स्यादिति ॥ ७ ॥
अतरान् त्रीन् समुश्चित्याह-
कन्दमूलफलशाकभक्षाणामप्येवमेव ॥८॥
एवामिति । आनयित्वेत्यादीति शेपः ॥ ८॥
इदानीमपमचानप्रकारभेदविधित्सयाऽऽह--
पञ्चैवापचमानका उन्मज्जकाः प्रवृत्ताशिनो
मुखेनादायिनस्तोयाहारा वायुभक्षाश्चेति।।
एते भेदाः ॥९॥
तेषां परस्परवलक्षण्यं प्रतिपादयनाह-
तत्रोन्मंजका नाम लोहाश्मकरणवर्जम् ॥
लोहकरणं द्रव्यादि । अश्मकरणमप्येवमेव । अस्तकमेव
किश्चित् करणमादान इत्यर्थः ॥ १० ॥
हस्तेनादाय प्रवृत्ताशिनः ॥ ११ ॥
भक्षयन्तीति वाक्यसमाप्तिः ॥ ११ ॥
मुखेनादायिनो मुखेनाददते ॥ १२॥
पशुवदित्यभिप्रायः ॥२॥

·वृतीयप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः 918 तोयाहाराः केवलं तोयाहाराः ॥१३॥ केवलशब्दादुपदंशादिस्थानेऽपि तोयस्यैव प्रवेशः कर्तव्यः॥१३॥ वायुभक्षा निराहाराश्च ॥ वैखानसानां वि- हिता दश दीक्षाः ॥ यशास्त्रमभ्युपेत्य दण्डं च मौनं चाप्रमादं च ॥ वैखानसा- इशुद्धयन्ति निराहाराश्चेति ॥ १४-१५॥ वायुभक्षा इत्येतावदेवोच्यमाने वाङ्मुखयोः द्वयोः करणताश- काऽपि स्यादिति मत्वा निराहाराश्चेत्युक्तम् । मुखेनादायिप्रभृती- ना त्रयाणां संज्ञासिद्धमपि सन्देहनिवृत्त्यर्थ वृत्तिविवरणमाचार्येण स्तम् । वानप्रस्थसंन्यासभेद. किमर्थमाचार्यकृत इति, असावेव प्रष्टव्यः । यद्वा-उक्तव्यतिरिक्तवृत्तिनिषेधार्थम् ।। १४-१७ ॥ एवं भेदेपूक्तेप्विदानी सर्वेषां संहत्याह- शास्त्रपरिग्रहस्सर्वेषां ब्रह्मवैखानसानाम् ॥ वक्ष्यत इति शेषः । ब्रह्मण' दृष्टया वैखानसाः ब्रह्मवैखा- नप्ताः । यद्वा ब्राह्मणाश्च त इति ॥ १८ ॥ प्रथमं तावत्-- न द्रुह्येदंशमशकान हिमवान तापसोभ- वेत्। वनप्रतिष्ठस्सन्तुष्टश्चीरचर्मजलमियः।। 40 ·814 बौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने, दंशादिकानामपि हिंसां नाचरेत् । दुः जिघांसायां वर्तते । हिमवान् शीतसहिष्णुः । तद्ब्रहणं धर्मस्याप्युपलक्षणार्थम् । आह ग्रीप्मे पञ्चतपाश्च स्याद्वस्वभावकाशकः । आर्द्रवासास्तु हेमन्ते क्रमशो वर्धयन् तपः ॥ इति ॥ वनप्रतिष्ठः ग्रामनिवेशवः । सन्तुष्टो वितृष्णः । चीरचर्म- प्रियः तहसनः । जलमियः कमण्डलुधारी ॥ १९ ॥ अतिथीन् पूजयेत्पूर्वं काले त्वाश्रममागतान देवविप्रामिहोत्रे च युक्तस्तपसि तापसः॥२० युक्तशब्दः काकाक्षिनिरीक्षणवत् उभयत्र सम्बध्यते । देवविप्रपूना- यामग्निहोत्रे च तपसि युक्तः स्थादित्यर्थः ॥ २० ॥ कृच्छ्रां वृत्तिमसंहायाँ सामान्यां मृगपक्षिभिः तदहर्जनसम्भारां कापायकटुकाश्रयाम्॥ परिगृह्य शुभां वृत्तिमेतां दुर्जनवर्जिताम् । वनवासमुपाश्रित्य ब्राह्मणो नावसीदति ॥ मृगैस्सहपरिस्पन्दः संवासस्तेभिरेव च । तैरेव सदृशी वृत्तिः प्रत्यक्ष स्वर्गलक्षणम् ।। प्रत्यक्षं स्वर्गलक्षणमिति ॥ २३ ॥ मनु. ६.२३.

·315 - . तृतीयप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः कृच्छां दु खाम् । असंहार्या दुर्धरा मृगपक्षिसादृश्यमनुपदमुच्यते। तदहस्सम्भवजीविका वैखानसा तत्सम्भारास्सम्मार्या आर्जनीया वैखानससकाशादेवाश्वस्तनिकधनमार्जयेदित्यर्थ । तदहर्जनसम्भारेति 'सुपा सुपा' इति समास । कापाय चित्तमल कटुक वाचिक मल अप्रियभाषण तदाश्रय विपरीतलक्षणैषा । एषैव शुभा दुर्जन- वनिता च वृत्ति । दुर्जना नास्तिका । वनवासमुपाश्रित्य ब्राह्मणो नावसीदतीति पदार्थपाठ ।। २१-२३ ॥ इति तृतीयप्रभे तृतीयोऽध्याय उक्त च ब्रह्मचर्यम्- अथ यदि ब्रह्मचार्यव्रत्यमिव चरेत् ॥१॥ व्रत नियमस्तस्मै हित व्रत्य तदभावोऽव्रत्यम् । ब्रह्मचारिग्रहण प्रदर्शनार्थम् । यस्य यस्मिन् काले ब्रह्मचर्य चोदितमपि ग्रह- स्थस्य । भिक्षावर्जमस्याश्रमिणो वक्ष्यमाणे कर्मण्यधिकार ॥१॥ किकि पुरावृत्तमित्याह- मांसमनीयात्स्वियं वोपेयात्सर्वास्वेवार्तिपु।। अव्रत्यानि परिभाषाप्रपञ्चितानि-अथोपनीतस्याव्रत्यानि भवन्ति नान्यस्योच्छिष्ट मुजीत" इत्यादि । अत्र तेषा दिङ्मात्र प्रद- र्शितम् । तर हि पुनरुपनयन नैमित्तिकत्वेन विहितम् । इह या. एरपरिभाषा १-१२.१.

·816
चौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने.
तु होमः । अनयोश्शक्तिबुद्धिपूर्वव्यपेक्षया विकल्पसमुच्चयौद्रष्टव्यौ ।
सर्वास्वेवार्तिपूपदेशेषु ॥ २ ॥
अन्तराऽगारेप्वग्निमुपसमाधाय सम्परिस्ती-
र्याऽग्निमुखात्कृत्वाऽथाज्याहुतीरुपजुहोति।
आऽग्निमुखात्कृत्वेति दाविहोमिकतन्तप्राप्त्यर्थम्, उपजुहोतीति
श्रवणात् । पक्कहोमानन्तरं वक्ष्यमाणहोमादिः । पक्कहोमाश्च
व्यावतीभिस्सावित्र्या च ॥ ३॥
त एते मन्ताः-
कामेन कृतं कामः करोति कामायैवेदं स-
वै यो मा कारयति तस्मै स्वाहा । म-
नसा कृतं मनः करोति मनस एवेदं स-
वै यो मा कारयति तस्मै स्वाहा । रज-
सा कृतं रजः करोति रजस एवेदं
सर्व यो मा कारयति तस्मै स्वाहा । त-
मसा कृतं तमः करोति तमस एवेदं सर्व
यो मा कारयति तस्मै स्वाहा । पाप्मना
कृतं पाप्मा करोति पाप्मन एवेदं सर्व
यो मा कारयति तस्मै स्वाहा । मन्युना
कृतं
मन्युः
करोति मन्यव एवेद सर्व यो
मा कारयति तस्मै स्वाहेति ॥४॥

·तृतीयप्रने चतुर्थोऽध्यायः 311 कामेन रुतं न मया । यद्यप्यात्मा कर्मकर्ता तथाऽपि का- माधीनमेतदनाचरणमनुध्यातमित्यभिप्रायः । एवं मनःप्रभृतिप्वपि यथासम्भवं तस्य हेतुभावो द्रष्टव्यः । कामः रागोऽर्थव्यतिकरा- व्यतिकराभिलापः । मन्युः क्रोधः तद्विघातकृत्सु । तावेवा. विहिताकरणप्रतिषिद्धसेवनयोर्निदानम् । तत्सहकारीणि मनोरन- स्तमांसि । पाप्मा कर्तुः पापम् । तदप्यनेकजन्मोपार्जितं कार- णमेव ॥ ४ ॥ जयप्रभृति सिहमाधेनुवरमदानात् ॥५॥ इदमपि तन्त्रप्राप्तिद्योतकमेव ॥५॥ अपरेणाग्निं कृष्णाजिनेन प्राचीन ग्रीवेणो- चरलोना प्रावृत्य वसति ॥ ६ ॥ अपरेणामिमग्ने पश्चिमदेशे । ऋज्वन्यत, रात्राविति शेषः ॥ अथ व्युष्टायां जघनार्धादात्मानमपकृप्य ती- थै गत्वा प्रसिद्ध स्नात्वाऽन्तर्जलगतोऽघम- पणेन पोडश माणायान धारयित्वा प्रसि. हमादित्योपस्थानात्कृत्वाऽऽचार्यस्य गृहा- नेति ॥७॥ व्युष्टायां गुष्टिसमये जघनार्धात् आत्मसम्पन्धिनो नाभेर- धोभागात पुनर्नननमिति नित्य तीर्थ नीदेवखातादिपुण्यनलाश- यः । मसिद्धमिति पूर्वोक्तस्तानविधिनोपम्यानपर्यन्तं करोति । अय ·318 चौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. विशेषः--अघमर्पणमन्त्रेण पोडश प्राणायामाः । ब्रह्मचारी वेदा- चार्यस्य गृहानेति । गृहस्थस्तु गृहान् ॥ ७ ॥ अथास्य प्रशंसा- यथाऽश्वमेधावभृथमेवमेवैतद्विजानीयादिति॥ इति तृतीयप्रश्ने चतुर्थोऽध्यायः. पापनिबर्हरणप्रसङ्गादधमर्पणप्रसङ्गावेदमन्यदारमते- अथातः पवित्रातिपवित्रस्याघमर्षणस्य क- ल्पं व्याख्यास्यामः ॥१॥ पवित्रं पुरुपसूक्तादि । तेषां मध्ये अतिपवित्रमघमर्पणं मू- क्तं तस्य कल्पः प्रयोगः ॥ १॥ तीर्थ गत्वा स्नातः शुचिवासा उदकान्ते स्थण्डिलमुद्धृत्यासकरिक्तनेन वाससा स- कृत्पूर्णेन पाणिनाऽऽदित्याभिमुखोऽयम- पणं स्वाध्यायमधीयीत ॥ २॥ शुनियामा इत्यस्योपसंहारः--असकृत्तिलनेनेति । असरत्प्र- क्षानिमिति यावत् । इत्यंभूतलक्षणे तृतीया | स्थण्डिलमादि.

·तृतीयप्रश्न पञ्चमोऽध्याय, 919 त्यमण्डलाकार । पूर्णेति । इयमपीत्यभूतलक्षणाया तृतीया । सरुदेव पाणिपूरण न पुनरादानम् । एवमन्यत्रापि जपेप्वापरि- समाप्ते सोदकेन पाणिना भवितव्यम् । आदित्याभिमुखवचनात् स्थण्डिलस्य पश्चात्माइ मुखस्तिष्ठन् ॥ २ ॥ प्रातहातं मध्याह्ने शतमपराह्ने शतमपरि- मितं वा ॥३॥ पातश्शतमधीयीत । मध्यन्दिने दक्षिणाभिमुख उदङ्मुखो वा। अपराले प्रत्यमुख । अपरिमितमपराह्वेनैव सबभ्यते ॥ ३ ॥ उदितेपु नक्षत्रेषु प्रसृतयावकं प्रानीयात् ॥ प्रसृतयावकस्वरूपमुपरितनेऽध्याये वक्ष्यति । तदन्येनैव वैश्वदे- वबालिहरणादि कर्तव्य । 'यदशनीयस्य' इति प्राप्तेऽपि उत्तरत्र निषेधात् ॥ ४ ॥ ज्ञानकतेभ्योऽज्ञानकृतेभ्यश्चोपपातकेभ्यः सप्तरात्रात्प्रमुच्यते ॥ ५॥ एवमेव सप्तरात्रेण गोवधादिभ्यो विमुच्यत इत्यर्थ ॥५॥ द्वादशरात्राभृणहननं गुरुतल्पगमनं सुवर्ण- स्तैन्यं सुरापानमिति च वयित्वा॥६॥ अन्येभ्य पापम्य प्रमुच्यत इति शेप ॥६॥ -

·820
पोचायनधर्मसूत्रे स याख्याने.
एकविंशतिरात्रात्तान्यपि तरति तान्यपि
जयति ॥७॥
तानि पूर्ववनितानि महापातकानि । तरणं क्षपण । जयः
पुण्यफलयोग्यता ! ७ ॥
अथ फलार्थवादमपञ्चः-
सर्वं तरति सर्व जयति सर्वक्रतुफलमवा-
मोति सर्वेषु तीर्थेपु स्नातो भवति सर्वेषु
वेदेषु चीर्णव्रतो भवति सर्वैर्देवैख़तो भ-
वत्याचक्षुषः पति पुनाति कर्माणि चास्य
सिध्यन्तीति वोधायनः ॥८॥
आचापः आदृशः पथः । बोधायनसंशब्दनादस्य शि-
प्योऽस्य ग्रन्थस्य कर्तेति गम्यते । मनुरब्रवीदितिवत् ॥ ८॥
'इति तृतीये प्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः.
प्रसृतयावकमसङ्गादिदमाह-
अथ कर्मभिरात्मकतैर्गुरुमिवात्मानं मन्ये-
तात्मार्थे प्रसृतयावकं श्रपयेदुदितेपु नक्ष-
त्रेप ॥१॥

·हतयिप्रश्ने पठाऽध्यायः. 321 कर्मभिहितैः गुरुमिवानगरगार्णमिवात्मानं मन्येत । पुत्रदारा. दिसते नेति प्रत्ययार्थमात्मग्रहणम् । अत एवात्मार्थमित्युक्तम् । आत्मार्थे न परार्थे । एतस्मादेव लिङ्गादतोऽन्यत्र प्रकरणे आ- त्विज्यमस्तीति गम्यते । यहा-'नात्मार्थ पाचयेत्' इत्यस्य प्रतिप्रसवोऽयम् । प्रसृतयावकमात्मार्थ मेन श्रपयेदिति । ततश्च वैश्व- देवातिथिभृत्यादीनां द्रव्यान्तरमन्वेष्टव्यं भवति । सति चैवमु. त्तरसूत्रेण प्राप्तस्यायमनुवादः 'न तनोऽनौ जुहुयात्' इति । म- सृतं गोकर्णकरपरिमितं यावको याविकारो यवागूळ उदितेपु नक्षत्रेप्विति श्रपणकालः ॥ १ ॥ न ततोऽमौ जुहुयान चात्र बलिकर्म ॥२॥ 'यदशनीयस्य' इति प्राप्तस्यायं प्रतिषेधः पर्युदासो वा ॥२ अशृतं श्रप्यमाणं शृतं चाभिमन्त्रयेत् ॥३॥ यवानां च घातावस्थाया पक्कावस्थाया चान्वीक्ष्य मन्वं यू- पादित्यर्थः ॥ ३ ॥ तदाह- ययोसि धान्यराजोसि वारुणो मधुसंयुतः । निर्णोदस्सर्वपापानां पवित्रमृपिभिस्स्मृतम्॥ धान्यरानवमन्येषु धान्येपु म्लायत्सु मोदमानतयोरयानात् । पारुगलं पुनरेतेषां वारुण यवमय चस्मश्वो दक्षिणा,' 'वरुणाय धर्म- पतये यवमयं नरुम् । इत्येवमादिषु प्राचुर्येण वरणमम्मन्धात् । मधुसंयुतवं तैनाभिचारितत्वात् । अनन्यत् ॥ ४ ॥ 1. सं. १... । --- 41

·329
योधायनधर्मसूत्र सन्यात्याने.
घृतं यवा मधु यवा आपो यवा अमृतं यवाः
सर्व पुनथ मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम् ॥
घृतादिग्रहणं प्रदर्शनार्थम् । यवा एव सर्वपवित्रत्वेन ध्यात-
व्या इति तेषां प्रशंसा ॥ ५ ॥
वाचा कृतं कर्मकृतं मनसा दुर्विचिन्तितम्।
अलक्ष्मी कालरात्री च सर्व पुनथ मे यवाः।।
कालरात्रीरुताम् ॥ ६ ॥
श्वसूकरावधूतं यत्काकोच्छिष्टोपहतं च यत्।
मातापित्रोरशुश्रूपां सर्व पुनथ मे यवाः ।।
श्वादिग्रहणमाहारदीपस्तपापोपलक्षणार्थम् ॥ ७ ॥
महापातकसंयुक्तं दारुणं राजकिल्विपम् ।
वालवृद्धमधर्मं च सर्व पुनथ मे यवाः ॥
दारुणं क्रूरं तत्पूर्वोत्तराभ्यां सम्बध्यते । राजकिल्विपं राज.
सेवानिमित्तम् । वालकृतं अज्ञानरुतं वा । अधर्मः पापम् । स
एव सर्वत्र विशेष्यभूतः ॥ ८ ॥
सुवर्णस्तैन्यमव्रत्यमयाज्यस्य च याजनम्।
ब्राह्मणानां परीवादं सर्व पुनथ मे यवाः ।।
अनत्यं नियमलापकतम् । ऋज्वायत् ॥ ९॥

·हतीयप्रश्न पष्ठोऽध्यायः. 823 गणानं गणिकानं च शूद्रानं श्राद्धसूतकम् । चोरस्यान्नं नवश्राद्धं सर्व पुनथ मे यवा इति।। गणान्नं गणाय गणेन वा सङ्कल्पितम् । श्राद्धं पितृभ्यः सङ्कल्पितम् । सूतकं तत्सम्बन्धि तदनम् । नवश्राद्धमेकोदि- यानं परिवेषग्रहसङ्कल्पविषयमभोज्यमेतत् । एते मन्त्रा वामदेवार्षा अनुष्टुप्छन्दसः यवदेवत्याश्च द्रष्टव्याः ॥ १० ॥ श्रप्यमाणे वयं विशेषः- श्रप्यमाणे रक्षां कुर्यात् ॥ ११ ॥ स्थाल्या कृष्णायसादि प्रतिमुञ्चेदित्यर्थः ॥ ११ ॥ तंत्रते मन्त्राः- नमो रुद्राय भूताधिपतये द्यौरशान्ता ॥१२ अयमेको मन्त्रः ॥ १२ ॥ कृणुप्प पाज इत्येतेनानुवाकेन । ये देवाः पुरस्सदोऽग्रिनेत्रा रक्षोहण इति पञ्चभिः प. र्यायैः। मा नस्तोके । ब्रह्मा देवानामिति द्वाभ्याम् ॥ १३ ॥ 'ये देवा रक्षोहण । इत्येतस्य पदययस्य पञ्चसम्यनुपङ्गार्य अग्मिनेत्रा रक्षोहण " इति पठितम् । 'नमो रद्राग' इत्यादि 'ब्रह्मा देवानाम् । इत्येय मन्त्रा रक्षामन्या ॥ १३ ॥ 1.स. १.८७. .सं. १.४.११.

·824 पोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. शृतं च लध्वनीयात्प्रयतः पात्रे निपिच्य॥ नात्र तिरोहितं किञ्चिदस्ति ॥ १४ ॥ ये देवा मनोजाता मनोयुजस्सुदक्षा दक्ष- पितारस्ते नः पान्तु ते नोऽवन्तु तेभ्यो नम- स्तेभ्यस्स्वाहेत्यात्मनि जुहुयात् ॥ १५॥ एते पञ्च पर्यायाः प्राणाहुतिमन्त्राः । तस्मान्मन्नो निवर्तते । प्राशनं लवेव । कर्तुस्तु कालाभिनियमात् फलविशेषः ॥ १९ ॥ त्रिरातं मेधावी* ॥१६॥ पूर्वेण विस्तृतं यावकं प्राग्नीयादित्यनुवर्तते मेधानां ग्रहीतुं त्वस्य तदशनम् ॥ १६ ॥ पात्रं पीत्वा पापकृच्छुद्धो भवति ॥ १७ ॥ अल्पपापकदिति शेपः ॥ १७॥ सप्तरात्रं पीत्वा भ्रूणहननं गुरुतल्पगमनं सुव- पुस्तैन्यं सुरापानमिति च पुनाति ॥ १८॥ अनात्मकतस्याप्येनसो निर्णोदो भवतीत्याह-- एकादशरात्रं पीत्वा पूर्वपुरुपकृतमपि पापं नि- गुंदति ॥ १९ ॥ ते. से, १-२-३. *मेधार्थी.

·हाय सप्तमोभ्याया 926 पूर्वपुरुषाः पितृप्रभृतयः ॥ १९॥ अपि वा गोनिकान्तानां यवानामेकविंशति- रात्रं पीत्वा गणान् पश्यति गणाधिपति प- इयति विद्यां पश्यति विद्याधिपतिं पश्यती- स्याह भगवान् वोधायनः ॥२०॥ गोम्यश्शर हिस्सा निष्क्रान्तानाम् । भूगरयेपा प्रशंमाऽम्य क. मंगः ॥२०॥ इति तृतीये पछोऽध्यायः अयमपि पापनियणप्रसङ्गादेगाध्याय आरभ्यो | अथ क. माघरमुच्यते- कूइमाण्डेर्नुहुयाद्योऽपूत इव मन्येत ॥१॥ कुममाण्डा यक्ष्यमाणाः यद्देवादयो माना। नुहगादिति मोपस्थानस्य मरणम् । प्रायशिरोऽप्यपुन इय यो मन्येत ।। १ ।। समुसहरनि- यथा स्तेनो यथा भ्रूणहैवमेष भवति योऽयोनी रेतस्सियति ॥२॥ सेन इति ॥ मुस्यति शेष । मना पामरा. पातानाम् । महापातामायधिस रोऽपि भान । यो म. - -- ·- 828 बोधायनधर्मसूत्र सन्याख्याने. न्यतेत्यर्थः । एवमेपः अपूतो भवति । अयोनो रेतस्सेको - महत्यांसम इति तस्य निन्दास्मृतिः- उत्सृजेदात्मनश्शुक्रमक्षेत्रे कामतो नरः । हतं तेन जगत्सर्व वीजनाशेन पापिना ।। न ब्राह्महा ब्रह्महा स्यात् ब्रह्महा वृपलीपतिः। यस्तस्यां गर्भमाधत्ते तेनासौ ब्रह्महा भवेत् ॥ इति ॥ अन्यदपि-- यदर्वाचीनमेनो भ्रूणहत्यायास्तस्मान्मुच्यत इति ॥३॥ श्रुतिरेवार्वाचीनत्वेन परिमित्य तस्यैव प्राथम्यमाह । तस्यैव वक्ष्यते इति शेषः ॥ ३॥ अयोनौ रेतस्तित्त्वाऽन्यत्र स्वप्नात् ॥ ४ ॥ श्रुतौ ह्यश्रुतमेतत् 'अन्यत्र स्वप्नात्' इति ॥ ४ ॥ अरेपा वा पवित्रकामो वा ॥ ५ ॥ रेप इति पापनाम । तदस्य न विद्यते सोरेपाः । तथा च ब्राह्मणम्-"पवित्रं नो बूत येनारेपमस्यामेति', 'यद्देवाः, 'यद- दीव्यन्, 'आयुष्टे, 'हुखोपतिष्ठसे" इति । पवित्रकामो वेत्येव । 'न वे शरीरस्य सत• पापा भवन्ति' इत्यभिप्रायः ॥ ५॥ अमावास्यायां पौर्णमास्यां वा केशश्मश्रु- प. मा. ३-७. ते. आ. २-३. . मा. २.४. 'ते. आ. २-५. - ·327 तीयप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः. लोमनखानि वापयित्वा ब्रह्मचारिकल्पन व्रतमुपैति ॥ ६॥ पर्वण्युपक्रमः । ब्रह्मचारिकल्पो मधुमासवर्जनम् । इत्यंभूत- लक्षणे तृतीया । व्रतं सङ्कल्पः कूश्माण्डैहीयामीति ॥ ६ ॥ संवत्सरं मासं चतुर्विंशत्यहो द्वादशरात्रीः पट्तिस्रो वा ॥ ७॥ इमे श्रुतिवेद्याः । एतेषां च व्यवस्था 'यावदेनो दीक्षामु- पैति" इति ॥ ७॥ न मांसमश्नीयान स्त्रियमुपेयानोपर्यासीत जुगुप्सेतानृतात् ॥८॥ अनृती नोपयादिति । एवमुपर्यासननिषेधः खट्टादौ । ततश्य तृणादायुपर्यासने न घोषः । जुगुप्सा निन्दा । नानृतं वदेदि- त्यर्थः । ब्रह्मचारिकल्पनेत्यनेनैव मांसभक्षणादेरभावे सिद्धे सं- योगपृथक्ताद कर्माङ्गत्वमप्यवगम्यते । एवं च तदतिक्रमे कमैव निष्फलं भवति । अतश्चौपधार्थमपि मांस न भक्षितव्यमिति ग- भ्यते ॥८॥ अथ भक्षनियमः- पयो भक्ष इति प्रथमः कल्पः ॥९॥ निगदव्याख्यानमेतत् ॥९॥ पत. आ. २०० ·528 योधायनधर्मसूत्रे सन्याख्याने, यावकं मोपयुञ्जानः कृच्छ्रद्वादशरात्रं चरेद्रि- क्षेहा तद्विधेपु यवागू राजन्यो वैश्य आ- . मिक्षाम् ॥१०॥ उपयुञ्जानः जुहुयादिति शेषः । तप्ते पयसि दाचानीते यद्धनं सा आमिक्षा भवति ॥ १० ॥ पूर्वाह्ने पाकयज्ञिकधर्मेणानिमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्याग्निमुखात्कृत्वाऽथाज्याहुती- रुपजुहोति । यद्देवा देवहेडनम् । यददी- व्यनृणमहं वभूव । आयुष्टे विश्वतो दध- दित्येतस्त्रिभिरनुवाकैः प्रत्यृचमाज्यं हुत्वा सिंहे व्याघ्र उत या पृदाकाविति चत- स्त्रस्नुवाहुतीः । अग्नेऽभ्यावर्तिन् । अग्ने अगिरः । पुनरूर्जा । सह रय्येति चत- स्रोऽभ्यावर्तिनोर्तुत्वा समित्पाणिर्यजमा- नलोकेऽवस्थाय वैश्वानराय प्रतिवेदयाम इति द्वादशर्चेन सूक्तेनोपस्थाय-यन्मया मनसा वाचा कृतमेनः कदाचन । सर्व- स्मात्तस्मान्मेडितो मोग्धि त्वंहि वेत्थ यथा तथं स्वाहेति लमिधमाधाय वरं ददाति ॥ :

·929 ततायप्रश्न सप्तमोऽध्यायः पाक्यज्ञधर्मग्रहणादाहवनीयो निवर्तते । आऽग्निमुखात्कृत्वा अ- नानातया पक्कहोम कृत्वा सौविष्टकत च । यद्देवादय उपहो- मा । यजमानलोके दक्षिणतोप्ने । अन्यनाप्युपस्थानचोदना- याम् । समित्पाणिना समिदम्याधान च द्रष्टव्यम् । यन्मया मनसा वामदेवर्षि कण्वपि । अनुष्टुप्छन्द । अग्निर्देवता । यहाङ्मनमाभ्या स्तमेन कस्या चिदवस्थाया तस्मात् सर्वस्मात् मिळित मा मा ईडितः स्तुतः व मोग्धि मोचय हि यस्मात् घेत्थ त्वमेव सर्व यथातथं वेत्सि परित । वरः वरिष्ठा गौ ॥११ जयप्रभृति सिद्धमा धेनुवरप्रदानात् ॥१२॥ एक एवानौ परिचर्यायाम् ॥ १३ ॥ अमौ परिचर्याया यदुक्त तस्यामेक एव स्वय कर्ता स्यात् नान्य कर्तार वृणोते । तस्मादन्यत्रोपपन्नेषु परकर्तृकताऽपि भव- तीति गम्यते । अनावित्येकवचननिर्देशाचास्मिन्नेतत्स्वय कर्तव्यम्। न वाहवनीयेऽपि । तत्र ह्यनादृष्टे आध्वर्य वै होतव्यमित्येतदेव ॥१३ एव तावत्पुरुषार्थतया होमविधिरुक्त । अथेदानीं 'धर्मादि- प्वेते हुयात्'* इत्येतद्व्याख्यास्यन्नाह- अग्नयाधेये यद्देवा देवळनम् । यददीव्यनृण- महं वभूव । आयुष्टे विश्वतो दधदिति पू- र्णाहुतिम् ॥ १४ ॥ जुहुयादिति शेष ॥१४॥ *ते. भा. २-७ 42 ·880 योधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. अग्निहोत्रं दर्शयितुमाह- हुत्वाऽग्निहोत्रमारप्स्यमानो दशहोत्रा हुत्वा द- शपूर्णमासावारप्स्यमानश्चतुर्होत्रा हुत्वा चा- तुर्मास्यान्यारप्स्यमानः पञ्चहोत्रा हुत्वा प- शुवन्धे पढ़ोत्रा सोमे सप्तहोत्रा ॥ १५॥ दशहोता 'चित्तिस्त्रुक'* इत्यनुवाकः । 'पृथिवी होता'* चतु होता । 'अग्निर्होता'* पञ्चहोता । 'वाग्योता'* पहोता | व्याख्या- नेपु प्रायणीयानां च । 'सूर्य ते ',* 'महाहविः'* सप्तहोता। एते कूश्माण्डप्रदेशाः ॥ १५ ॥ विज्ञायते कर्मादिष्वेत्नैर्जुहुयात् पूतो देवलो- कान् समभुत इति हि ब्राह्मणमिति हि ब्राह्मणम् ॥१६॥ ब्राह्मणग्रहणं तु कर्मादिषु ब्राहाणोक्तमेव कर्तव्यं, अतश्ना- भिमुखवरदानादेश्च निवृत्तिः ॥ १६ ॥ इति तृतीये सप्तमोऽध्यायः. अयमपि पापनिबर्हणोपाय इत्याह- अथातश्चान्द्रायणकल्पं व्याख्यास्यामः॥१॥ चन्द्रस्यायनं गमनं यथा वृद्धिद्वासाभ्यां युक्तं भवति तद्वत् प्राप्तवृद्धिदासवशाचरतीति चान्द्रायणम् ॥ १ ॥ *ते. आ.३, १-१.

·- - तृतीय ने अष्टमोऽध्याय . 331 शुक्लचतुर्दशीमुपवसेत्केशश्मश्रुलोमनखानि वापयित्वा ॥२॥ देशानि वापयित्वोपवसेदिति क्रम । उपवसेदिति वचनात् औपवसथ्यमेतदहरिति गम्यते । अत उत्तरेगुहेम । तथाच लिङ्गम्- 'पञ्चदश मासान्' इति ॥ २ ॥ प्रायश्चित्तार्थे चान्द्रायणे एतत् । अथाभ्युदयार्थे- अपि वा श्मश्रूण्येव ॥ ३ ॥ तथा च गौतम 'कृच्छ्रे वपनं बत चरेत् ।" इति ॥ ३ ॥ अहतं वासो वसानः सत्यं ब्रुवन्नावसथम- भ्युपेयात् ।। ४ ॥ अहतं वस्त्र नव केशादिरहित प्रक्षाळितोपवात च । सत्य- वचनमपि चान्द्रायणाङ्गमेव । आवसथो होमस्थानम् ॥ ४ ॥ तस्मिन्नस्य सकृत्प्रणीतोऽग्निररण्योनिर्मन्थ्यो वा ॥ ५ ॥ लौकिक एवाग्नि कर्मार्थ प्रणीतो यथा न नश्येत् तथा धार्य एवमर्थ सकद्रहणम् । यावच्चान्द्रायण नित्य जागरणमित्यर्थ । तदसम्भवेऽरण्योस्समारोपणम् । चान्द्रायणापवर्गे करिप्यमाणाय हो- माय मन्थन च । यस्य पुनररणी न स्तस्तस्यापि यस्मात्कस्मा- चित् कायद्वयात निर्म-थ्योऽग्नि ॥ ५ ॥ गोध. २७-१,

·332
योधायनधर्मराग्रे सन्याख्यान.
ब्रह्मचारी सुहृत्नैपायोपकल्पी स्यात् ॥६॥
ब्रह्मचारी अनृतौ । मुहृत् शोभनं हृदयं यस्य स तथोक्तः
असहायेन न हि शक्यते एतावन्महत्कर्म कर्तुमित्यात्मनः प्रेपक-
रणायान्यमुपकल्पयेत इत्युपकल्पी उपकल्पितश्च | अपि यत् मु.
करं कर्म तदप्येऊन दुसरं विशेपतोऽसहायेनेति । योऽसा-
वन्यः प्रेपिनार्थकरणायोपकल्पितः असावृत्विग्धमेति केनिदाहः ।
अन्ये लौकिकार्थधर्मार्थधर्माऽसाविति । तत्युनर्युक्तायुक्ततया विना-
रणीयम् ॥ ६ ॥
हविप्यं च व्रतोपायनम् ॥ ७ ॥
हविष्यमक्षारलवणं व्रतोपायनं प्रधानद्रव्यम् । नापदंशादि ॥७॥
अग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीर्याऽग्निमुखा-
त्कृत्वा पकाजुहोति ॥८॥
अयदानधर्मणादायेति शेषः ॥ ८ ॥
अग्नये या तिथिस्स्यानक्षत्राय सदेवताया-
वाह गोरमन्यतेति चान्द्रमसी पञ्चमी
द्यावापृथिवीभ्यां पष्ठीमहोरात्राभ्यां स-
तमी रोद्रीमष्टमी सौरी नवमी वारुणी
दशमीमैन्द्रीमेकादशी वैश्वदेवी द्वादशी-
मिति ॥९॥

·- तृत यप्रश्न अष्टमोऽध्याय 333 एले द्वादशहोमा एतस्मादेव चरोरवदाय कर्तव्या । तन 'अनये स्वाहा' इति प्रथमाऽऽहुति । या तिथिस्स्यातस्यै द्वितीया । प्रतिपच्चेद्वर्तते 'प्रतिपदे स्वाहा' इति । द्वितीया चेत् द्वितीयस्यै । तृतीया चेतृतीयस्य । इत्यादिवत् । तस्यै द्वितीयेति सूत्रयि- तव्ये या तिथिरिति वचन या तिथि चान्द्रायणे यथाक्थचिदि त्येतस्मिश्चेतद्विधानमस्तीति दर्शयति । नक्षत्राय तृतीया । यच्च नक्षत्र कृत्तिकादि वर्तने सैव तृतीयाऽऽहुति । रसिकाभ्यस्स्वाहा । रोहिण्ये स्वाहेति । सदैवताय यस्य नक्षत्रस्य या देवता स्यादिन्द्रादिका तस्ये चतुर्थ्याहुति । अनये स्वाहा । प्रजापतये स्वाहा । सोमाय स्वाहेत्यादि । चान्द्रमसीति सास्य देवतेति तद्धित । एव रौद्रीमित्यादिषु द्रष्टव्यम् । पष्ठीप्रभृतिप्वपि तद्देवत्याभि सम्भिोम इति कचित् । अपरे विधिशब्दैरेवभूतैरिति । वय तु चूम -पष्ठीसप्तम्यावाहुती चतुर्थीचोदिते सत्यौ विधिशब्दम- न्त्रो । अष्टम्याद्यास्तद्वितप्तमासादित ऋन्त्रका इति । एव च सति सूत्रवैचित्रच साभिप्रायमुपपादित भवति ॥ ९ ॥ किमतावत्य एवाहुतय ? नेत्याह- अथापरास्समामनन्ति दिग्भ्यश्च सदेवता- भ्यः उरोरन्तरिक्षाय सदैवताया नवोनवो भवति जायमान इति सौविष्टकती हु- त्वाऽथैतद्वविरुच्छिष्टं कसे वा चमसे वा व्युद्धृत्य हविष्यैर्व्यञ्जनैरुपसिच्य पञ्चद- श पिण्डान प्रकृतिस्थान प्राभाति । प्रा- ·334 बौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने णाय त्वेति प्रथमम् ।अपानाय त्वेति द्वि- तीयम् । व्यानाय त्वेति तृतीयम् । उदा- नाय त्वेति चतुर्थम् । समानाय स्वेति पञ्चमम् ॥ १० ॥ एता एकादश । दिग्भयः । चतसृभ्य । 'प्राच्य दिशे स्वाहा दक्षिणायै दिशे" इति मन्त्राल्पना रता । न तु चतसृभ्य पावसादिदिग्भय इति । नन्वष्टदिक्पाला इति प्रसिद्धिरस्ति, तथा क्वचिद्दश दिश इति । सत्यम्-तथाऽपि 'दिग्भयरवाहाऽन्तर- दिशाम्यस्स्वाहा" इति व्यपदेशभेदाच्चतस्त्र एव दिग्ग्रहणेन गृह्यन्ते । सदेवताभ्योऽपि तावतीभ्य' 'इन्द्राय स्वाहा यमाय' इत्यादि । अथ वा 'प्राची दिगग्निदेवता" इत्यादि दर्शनात् 'अनय इन्द्राय' इत्यादि द्रष्टव्यम् । उरोरिति चतुर्थ्यन्तस्य ग्रहणम् । अन्तरिक्षविशेषण- वात् । तत 'उरवेऽन्तरिक्षाय स्वाहा' इति मन्त्र । अन्तरिक्ष- देवता तु वायु 'वायुरन्तरिक्षस्याधिपति " इति दर्शनात् । मा. नाति हविरुच्छिष्ट हुतशेष विप्याणि व्यञ्जनानि शारादीनि शास्फरादीनि च क्षारलवणरहिनानि । अन व्यञ्जनशब्दप्रयो- गान् 'हविष्य च व्रतोपायनम्' इत्यत्र प्रधानद्रव्यमेव गृह्यते । तथैव च व्याख्यातमस्माभि ॥ १० ॥ प्रतस्य ग्रासास्तु प्राशितव्या प्राप्ता यदा चत्वारो द्वाभ्यां पूर्वम् ॥ ११ ॥ दाम्या मन्त्राम्या, सन उत्तरेपामेन ॥ त स.७११५ असे. स. ३.४.१. - प्रथमो ग्राम ·386 इत्यस्य स्थाने- तृतीयप्रश्ने अटमोऽध्यायः यदा त्रयो द्वाभ्यां द्वाभ्यां पूर्वी ॥ १२ ।। यदा तु काले त्रयाणां ग्रसन तदा द्वौ द्वाभ्या द्वाभ्या मन्नाम्या अमनीयौ । तृतीयस्तु पञ्चमेन ॥ १२ ॥ यदा द्वौ द्वाम्यां पूर्व त्रिभिरुत्तरम् ॥ १३ ॥ एकं सर्वैः ॥ १४ ॥ ऋज्वर्थे सूत्रे ॥ १३-१४ ॥ अमृतापि मनमसि निग्राभ्यास्स्थेत्यपः पीत्वाऽथाज्याहुतीरुपजु होति ॥१५॥ . 'निग्राभ्यास्स्थ देवश्रुत. 12 इत्यादि 'गणा मे मा वितृपन् । इत्यन्तमेकं यजु ॥ १५॥ अथ होममन्त्रा- प्राणापानव्यानोदानसमाना मे शुद्धयन्तां ज्यो- तिरहं विरजा विपाप्मा भूयासं स्वाहा ।वा- अनः शिरः पाणि त्वक् शब्द पृथिवी अन्न- मय एतैस्सप्तभिरनुवाकैः ॥ १६ ॥ प्रत्यनुवाक होमः ॥ १६ ॥ जयप्रभृति सिद्धमा धेनुवरमदानात् ॥१७॥ याज्ञिकी. ६९. तै. स.1.1.८.

·4 386 वाधायनधर्मसूत्रे सन्यायाने उत्तरं दाविहोमिकं तन्तं प्रसिद्धम् ॥ १७ ॥ सौरीभिरादित्यमुपतिष्ठते चान्द्रमसीभिश्चन्द्रम- सम् ॥१८॥ सौर्यः–'उद्वयं तमसपरि, उदु त्य, चित्रम्" इति तिस्त्र ऋचः । चान्द्रमस्या-नवोनवो भवति, सनित्र चित्रम्, अवाह गौरमन्वत इति च ॥ १८ ॥ शर्वयां संवेशनकाले- अग्ने त्वं सुजागृहीति संविशन् जपति । त्वमग्ने व्रतपा असीति प्रवुद्धः॥१९॥ संविशन् शयानः । प्रयुद्धः रजिहानः । आचम्येति शेषः ।। स्त्रीशूद्राभिभापेत मूत्रपुरीपे नाचेक्षेत॥२० अभिभाषणं पूर्वभाषणम् ॥ २० ॥ अमेध्यं दृष्ट्वा जपत्यवद्धं मनो दरिद्रं चक्षु- स्सूर्योज्योतिपां श्रेष्ठो दोक्षे मा मा हासी- रिति ॥ २१ ॥ व्याग्यातो मन्त्र. 'उत्तरत उपनारः इत्यत्र । एते निगम आ परिसमाप्तश्चान्द्रायणस्यानुसरणीया. ॥ २१ ॥ प्रथमायामपरपक्षस्य चतुर्दश मासान्न॥२२ त. सं. 6.१-६. तं. स. १-५-४३. ने.सं. २.४.१४. ३. मा. १... म.स.-५-८.

·द्वितीयप्रश्ने अष्टमोऽध्यायः,
337
प्राश्नातीत्यनुवर्तते । अपरपक्षस्य न प्रतिपदि चतुर्दश नासा
प्रसनीया इत्यर्थः ।। २२ ॥
एवमेकापचयेनामावास्यायाः ॥ २३ ॥
एवं द्वितीयाप्रभृतिषु एकको ग्रामोऽपचीयते । द्वितीयस्यां त्रयो
दशतृतीयस्यां द्वादश इत्यादि ।॥ २३ ॥
एवमाऽमावास्याया नीयमाने---
अमावास्यायां ग्रासो न विद्यते ॥ २४ ॥
अतस्तस्यामुपवासः ॥ २४ ]]
प्रथमायां पूर्वपक्षस्यैकः ॥ द्वौ द्वितीयस्याम् ॥
एवमेने अन्यूजर्थे ॥ २५-२६ ॥
एवमेकोपचयेनापौर्णमास्याः ॥ २७ ॥
उपचयो वृद्धिः । एवमा पोर्णमास्या नीयमाने चतुर्दश्यां
चतुर्दश भवन्ति ॥ २७ ॥
पौर्णमास्यां च स्थालीपाकस्य जुहोति ॥
अप्राणितप्पट्येषा तृतीयाथै पञ्चम्यर्थे वा द्रष्टव्या । अग्नि-
मुपसमाधायेत्यादि प्रतिपद्यते ॥ २८ ॥
तत्रैते पक्कहोममन्त्रा'--
अग्नये या तिथिस्स्यात् ॥ २९ ॥

·338 योधायनधर्मस्ने सन्याख्याने. व्याख्यातमेतत् ॥ २९॥ नक्षत्रेभ्यश्च सदैवतेभ्यः ॥ ३० ॥ अत्र बहुवचन श्रवणात् सर्वेभ्यो नक्षत्रेभ्यः कृत्तिकादिम्यो हो- तव्यमिति, तथा नक्षत्रदेवताभ्योपि सर्वाभ्यः । तत्र मन्त्राः न- सत्रेपूपहोमत्वेनाम्नाता वेदितव्याः ॥ ३० ॥ अत एवाह- पुरस्ताच्छ्रोणाया अभिजितस्सदैवतस्य हु- त्वा गां ब्राह्मणेभ्यो दद्यात् ।। ३१ ।। - अभिजिन्नामनक्षत्रमुपरिटादपाढानामधस्ताच्छोणाया अस्ति । तस्य ब्रह्मा देवता | अन्यत्सर्व प्रथमहोमवत् । अत्रापि पञ्चदश प्रासाः असनीयाः । तथा च सति तिस्रो नीतयस्सम्पोरन । पर एव तस्यास्संख्याया नियमात् । यच्च पिपीलिकायवमध्ययोः पक्षवि- शत्युत्तरशतद्वयमिति, न चैतद्युक्तं, चान्द्रायणान्तरे पक्षयोश्च हा- वुपवासी कनो भवतः ॥ ३१ ॥ एवं कृते- तदेतच्चान्द्रायणं पिपीलिकामध्यम् ॥३२॥ मन्यवहारार्य संज्ञाकरणम् । लुप्तोपमेय पिपीलिका हि तनु- मध्योमयत स्थूला भाति तदेतदपि ॥ ३२ ॥ विपरीतं यवमध्यम् ॥ ३३॥ अमावास्योपक्रमममावास्यान्तमित्यर्थ अत्र हि आद्यन्नयोश्रोप- वासयोः क्रियमाणयोअन्द्रगतिरप्युपमृता भवति ।। ३३ ।।

·तृतीयप्रश्ने अटमोऽध्याय
389
अतोऽन्यतरचरित्वा सर्वेभ्यः पातकेभ्यः
पापकृच्छुद्धो भवति ॥ ३४॥
मुक्तोभवतीत्युक्तंभवति ॥ ३४ ॥
न केवल प्रायश्चित्तार्थमेवान्यतरस्य चान्द्रायणस्य चरणम्, कि
तर्हि-
कामाय कामायैतदाहायमित्याचक्षते॥३५॥
अत्रै कामशब्द कर्मवचन । अपरो भाववचन । का.
भ्यमानाय फ्रायेत्यर्थ । यद्वा वीप्सावचनमेतत् । अतश्च सर्वा
भिप्रायकमेतदित्युक्त भवति ॥ ३५ ॥
तदाह---
यं कामं कामयते तमेतेनाप्नोति ॥ ३६ ।।
मात्र तिरोहितमस्ति ।। ३६॥
ऐतेन वा अपय आत्मानं शोधयित्वा पुरा
कर्माण्यसाधयन ॥ ३७ ॥
कर्माण्यमयाधयादीनि । उक्त चैतत् अग्नीनाधास्यमान प्रयु
जान कुर्वन्निति कर्मार्थमेतत् ॥ ३७॥
इदानीतना अपि कथ रोचेरन्, ततो नुतिष्ठेयुरिति-
तदेतद्वन्यं पुण्यं पुत्रयं पौत्रयं पशव्यमायु-
प्यं स्वयं यशस्य सार्वकामिकम् ॥३८॥

·840
पोचायनधर्मसू सन्याख्याने,
'तस्मै हितम्' इति तद्धितान्तो विग्रहः ॥ ३८ ॥
नक्षत्राणां द्युतिं सूर्याचन्द्रमसोस्सायुज्यं
सलोकतामाप्नोति ॥ ३९ ॥
फलार्थवादोऽयम् ॥ ३९ ॥
य उचैनदधीते यउचैनदधीते ॥ ४०॥
विद्वत्पर्शमेषा ॥ ४०॥
इति तृतीय अष्टमोऽध्यायः.
40.003:-
अनश्नत्यारायणमपि पापमोचनमिति मत्वाऽऽह--
अथातोऽनभत्पारायणविधिं व्याख्यास्यामः
वेदस्य पारं पर्यन्तं निष्ठामयन्ते गच्छन्तीति पारायणं तच्चा-
नश्नता कर्तव्यमित्यनश्नपारायणम् ॥ १ ॥
शुचिवासाः स्याचीरवासा वा ॥ २ ॥
चीरं निरकालिकं जीर्णमित्यर्थ । म नानोपमुक्तं यासोऽ.
म्यनुज्ञातं भाति । 'अलं पामो कप्तानश्शुनिः' इति नियमात् ।
समुघयार्थो वाशब्दः पूर्वम्मिन् । उत्तरत्र तु विकल्पाः ।। २ ।।
हविष्यमनमिच्छेदपः फलानि वा ॥३॥
हरिप्पमक्षारलवणम् । यदि मन्यतापदश्यामति नदेनटेदिन गम् ।
इनरयाऽनमत्वविरोधात् ॥ २ ॥

·तृतीयप्रश्न नवोऽध्यायः, 341 ग्रामात्प्राची वोदीची वा दिशमुपनिष्क्रम्य गोमयेन गोचर्ममात्रं चतुरनं स्थण्डिल- मुपलिप्य प्रोक्ष्य लक्षणमुल्लिख्यागिरभ्यु- क्ष्याग्निमुपसमाधाय सम्परिस्तीताभ्यो देवताभ्यो जुहुयात् ॥ ४॥ उपनिष्क्रम्य शुचौ देशे गोमयेनोपलिप्ते प्रोक्ष्य लक्षणमुल्लिख्य स्थाण्डिलं कृत्वेत्यर्थः । सम्परिस्तीर्याज्यं विलाप्योत्पूय | नात्र दार्विहोमिक तन्त्रं विद्यते ॥ ४ ॥ अमये स्वाहा प्रजापतये स्वाहा सोमाय स्वाहा विश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वयम्भुवऋग्भ्यो यजुर्व्यः सामभ्योऽथर्वभ्यःश्रद्धायै प्रज्ञा- यै मेधायै श्रियै हियै सविवे सावित्रथै सदसस्पतयेऽनुमतये च हुत्वा वेदादिमार- भेत सन्ततमधीयीत नान्तरा व्याहरेन चान्तरा विरमेत् ॥ ५॥ च्याहरणमवेदिकशब्दोच्चारणम् । विरामोऽवसानम् । अन्तरा स्वाध्यायमध्ये । सन्ततविधानादेव सिहेरन्तरा विरमनिषेधात् नै- मितिकेऽनध्यायेऽप्रचुत्पातादावध्ययने दोपो नास्तीति गम्यंत । नित्या- ध्ययनानां सन्ध्योपासनादीना च पूर्वमेवावगन्तुं शक्यत्वात् परिसरः । नानाऽपि सङ्कल्प उपपद्यते ।। ५ ॥ .. .

·पञ्चदशं पति
344
वोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने.
संवत्सरं भैक्षं प्रयुञ्जानो दिव्यं चक्षुर्लभते ।।
भैक्षमिति क्रियाविशेषणम् । प्रयुञ्जानः पारायणमिति शेषः । दिव्यं
चक्षुर्दूरदर्शनम् ॥ १६ ॥
पण्मासान्यावकभक्षश्चतुरोमासानुदकसक्तु-
भक्षो द्वौ मासौ फलभक्षो मासमभक्षो
द्वादशरात्रं वाऽप्राश्नन् क्षिप्रमन्तीयते
ज्ञातीन्पुनाति सप्तावरान्सप्तपूर्वानात्मानं
च पुनाति ॥ १७ ॥
प्राश्नन्नित्यत्राकारप्रश्श्लेपः कर्तव्यः अप्राश्नन्निति । परानीनं
वा पारायणं प्रयुज्येत्यर्थः ॥ १७ ॥
तामेतां देवनिश्श्रेयणीत्याचक्षते ॥१८॥
निश्श्रेयणी निश्श्रेयसहेतुः । निश्श्रेयमः संश्रयः सोपानमिनि
यावन् ॥ १८॥
निश्श्रेयसहेतुत्वं दर्शयति--
एतया वै देवा देवत्वमगच्छन्नृपय ऋपित्वम्
अदानीमनभत्पारायणारम्भकालत्वनाहरवयवानाद-
तस्य ह वा एतस्य यज्ञस्य त्रिविध एवाहः
प्रातस्सक्ने माध्यन्दिने सवने वाझे वा पर-
रात्रे॥ २० ॥

·तृतीयप्रश्ने - दशमोऽध्यायः
345
अतश्च होमा एतेष्वेव कालेषु कर्तव्याः ॥ २० ॥
साम्प्रतं गुरुपर्वक्रमाकारणास्यैव प्रशंसामाह-
तं वा एतं प्रजापतिस्सप्तऋषिम्यः प्रोवाच
सप्तर्पयो महाजज्ञवे. महाजजुः
ब्राह्मणे-
भ्यो ब्राह्मणेभ्यः॥२१॥
यस्मान्महाजनुः ब्राह्मणेभ्यः एतमनश्नत्पारायणं प्रोवाच तस्मा-
त्तेपामेवात्राधिकारो न क्षत्रियवैश्ययोरिति ॥ २१ ॥
इति तृतीये नवमोऽध्यायः.
पञ्चविधो धर्मो व्याख्येयतया प्रक्रान्तः तत्र चतुर्विधः-
उक्तो वर्णधर्मश्चाश्रमधर्मश्च ॥ १॥
अथ खल्वयं पुरुषो याप्येन कर्मणा॥ २॥
लिप्यत इति शेषः । अयमिति प्रत्यक्षं शरीरिणां क्षेत्रज्ञ
व्यपदिशति । अतश्च परमात्मा न लिप्येत । पुरुषः पुरिशय:
पूरयतेर्वा । तस्मात् स्त्रियोपि लिप्यन्ते ॥ १-२॥
अभव्यं पापीमति यावदर्शयति-
मिथ्या वा चरत्ययाज्यं वा याजयत्यप्रतिग्रा.
द्यस्य वा प्रतिगृह्णात्यनाश्यानस्य वाऽनम-
भात्यचरणीयेन वा चरति ॥ ३ ॥

·849 . बौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. अवान्यथाकरणे प्रायश्चित्तमाह- अथान्तरा व्याहरदथान्तरा विरमेनीन् प्रा- णानायम्य वृत्तान्तादेवारभेत ॥ ६ ॥ अथ यदीत्यर्थः । आयमनमायतनं वृत्तान्तात् स्थितादुत्तरतः ।। विरमकालेनाप्यप्रतिभायां किं कर्तव्यमित्याह- अप्रतिक्षायां यावता कालेन न वेद तावन्तं कालं तदधीयीत स यजानीयात् ॥७॥ व्यवहितमपि यत्प्रत्यभात्तदधीयीत इत्यर्थः ॥ ७॥ तत्राप्यशक्ती कथम्- ऋक्तो यजुष्टरसामत इति ॥ ८॥ विनानीयादिति शेषः । ऋच्यप्रतिभातायामृगन्तरमधायीतेत्यर्थः । एवं यपि सामानि च ॥ ८ ॥ तत्राप्यप्रतिभायाम्- तद्दाह्मणं तच्छान्दसं तदैवतमधीयीत ॥९॥ अनन्न प्रतिभान्ति तद्वाह्मणमधीयीत । तन्प्रतिमायां पुन. मन्त्रमेव । तन्छान्दसं तदेवनं तत्तापमधीयीन ॥९॥ दादावेदसंहिता अधीयीत यदनेनानध्या- येऽधायीत यद्गुरवः कोपिता यान्यकार्या- ·843 तृतीयप्रश्ने नवाऽध्यायः. णि कृतानि भवन्ति ताभिः पुनीते शुद्ध- मस्य पूतं ब्रह्म भवति ॥ १० ॥ द्वादशेत्यत्र ग्यजुप्प्वित्यध्याहार्यम् । संहितामहणं च पदक्रमनि- वृत्यर्थम् । तथा च शौनकः-'अथैते प्राहुरनुसंहितं तत्पारा- यणं प्रवचनं प्रशस्तम्' इति ताभिस्संहिताभिदशभि पुनीते । कस्मात् ? अनध्यायाध्ययननिमित्तात् गुरुकोपनिमित्तादकार्यकरण- निमित्ताच्च ॥ १० ॥ अत ऊर्ध्व सञ्चयः ॥११॥ ब्रह्मणि हि द्वादशभि. पारायणैः पूते सञ्चयः निश्श्रेयसस्य भवति ॥ ११ ॥ अपरा द्वादशवेदसंहिता अधीत्य ताभिरुश- नसो लोकमवाप्नोति ॥ १२ ॥ अपरा द्वादश वेदसंहिता अधीत्य ताभिवृह- स्पतेलोकमवाप्नोति ॥ १३ ॥ अपरा द्वादश वेदसंहिता अधीत्य ताभिः प्रजापतेलोकमवाप्नोति ॥ ११ ॥ अनश्नत्संहितासहस्रमधीयीत ब्रह्मभूतो वि. रजो ब्रह्म भवति ॥ १५ ॥ संहितासहस्र सहस्ररुत्व इत्यर्थः ॥ १२-१५ ॥

·344
घौधायनधर्मसूत्रे सव्यात्याने.
संवत्सरं भैक्षं प्रयुञ्जानो दिव्यं चक्षुर्लभते ॥
भैक्षमिति क्रियाविशेषणम् । प्रयुञ्जानः पारायणमिति शेषः । दिन्यं
चक्षुर्दूरदर्शनम् ॥ १९॥
पण्मासान्यावकभक्षश्चतुरोमासानुदकसक्तु-
भक्षो द्वौ मासौ फलभक्षो मासमभक्षो
द्वादशरात्रं वाऽप्राभन् क्षिप्रमन्तयते
ज्ञातीन्पुनाति सप्तावरान्सप्तपूर्वानात्मानं
पञ्चदशं पति च पुनाति ॥ १७ ॥
प्राभन्नित्यनाकारप्रश्लेपः कर्तव्य. अमानन्निति । पराचीनं
वा पारायणं प्रयुज्येत्यर्थः ॥ १७ ॥
तामेतां देवनिश्श्रेयणीत्याचक्षते ॥ १८ ॥
निश्श्रेयणी निश्श्रेयप्तहेतुः । निश्श्श्रेयस सश्रय सोपानमिति
यावत् ॥ १८॥
निश्श्रेयसहेतुत्व दर्शयति-
एतया वै देवा देवत्वमगञ्छनृपय ऋपित्वम्
अदानीमननपारायणारम्भकालत्वेनाहरवयवानाह-
तस्य ह वा एतस्य यज्ञस्य त्रिविध एवाहः
प्रातस्सवने माध्यन्दिने सवने वाझे वा पर-
राने ॥ २० ॥

·तृतीयप्रश्न दशमोऽध्याय .
345
अतश्च होमा एतेष्वेव कालेषु कर्तव्याः ॥ २० ॥
साम्प्रन गुरुपर्वक्रमाशेरणास्यैव प्रशसामाह-
तं वा एतं प्रजापतिस्सप्तऋपिम्यः मोवाच
सप्तर्पयो महाजज्ञवे' महाजजुः ब्राह्मणे-
भ्यो ब्राह्मणेभ्यः ॥ २१ ॥
यस्मान्महाजजु ब्राह्मणेभ्य एतमनश्नत्पारायण प्रोवाच तस्मा-
पामेवात्राधिकारी न क्षत्रियवैश्ययोरिति ॥ २१ ॥
इति तृतीये नवमोऽध्यायः.
पञ्चविधो धर्मो व्याख्येयतया प्रक्रान्त
तत्र चतुर्विध
उक्तो वर्णधर्मश्चाश्रमधर्मश्च ॥ १ ॥
अथ खल्वयं पुरुषो याप्येन कर्मणा॥ २ ॥
लिप्यत इति शेष । अयमिति प्रत्यक्ष शरीरिणा क्षेत्रज्ञ
व्यपदिशति । अतश्च परमात्मा न लिप्येत । पुरुषः परिशयः
पूरयतेर्वा । तस्मात् स्त्रियोपि लिप्यन्ते ॥ १-२ ॥
अभव्य पापीमति यावदर्शयति-
मिथ्या वा चरत्ययाज्यं वा याजयत्यप्रतिग्रा.
यस्य वा प्रतिगृह्णात्यनाश्यानस्य धाऽत्रम-
भात्यचरणीयेन वा चरति ॥३॥

·- 346 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. प्रदर्शनमेतदन्येपामपि पापानाम् । मिथ्या अयथादृष्टार्थस्य क. मण आत्मनो लाभपूनार्थ चरणमित्यादि । अचरणीयमकर्तव्य प्रतिपिद्धमित्यर्थ । यदन पुनरुकमिव रक्ष्यते तत् दृढार्थ, स्व. भावो ह्येप आचार्यस्य । अथ वा-आपद्विपयेऽनुज्ञातस्याप्ययाज्य- याननादे प्रायश्चित्तप्राप्त्यर्थम् । तत्रापि प्रथमकल्पितचतुर्भाग कर्तव्य उशनासो वचनात् 'आपहिहित कर्मभिरापादयन्तीत्यापद स्तेपा प्रायश्चित्तचतुर्भाग कुर्यात् ' इति ॥ ३ ॥ याप्येन कर्मणा लिप्यत इत्युक्तम्- तत्र प्रायश्चित्तं कुर्यान्न कुर्यादिति ॥ ४ ॥ भीमासन्ते इति शेप. । तत्र पूर्वपक्षो न कुर्यादिति ।। ४ ।। कुत न हि कर्म क्षीयत इति ॥ ५ ॥ इतिशब्दो हेतो । फलप्रदानमन्तरेण पापस्य कर्मण क्षया. भावादित्यर्थ । आत्मसत्यत्वाकर्मणो जल्सस्यत्येव लवणस्य ना- शो नास्तीति ॥ ५॥ कुर्यात्त्वेव ॥ ६॥ तुशब्द पक्ष ब्यावर्तयति । कथम् । कर्म सीयत इति वदाम यथा सर्पदशनरक्षणस्य रमणो मरणपर्यन्तस्य मन्त्रीपधादिना विनाशो दृश्यते, तदस्यापि प्रायश्चित्तेनेत्यभिप्राय, आगमगम्य त्यानुत्पत्तेस्तनाशस्प न । विचित्तालभोग एवापर, यदिद तप । अल्पकारपरिसमाप्तमित्येतापत् । यथा दीर्घकालोपभोग्यस्य च्या- धेरलदु सानुभयरूपेण भेपनादिना भयो भवत्येवमस्याप्यागमास्य- ·- तृतीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः 847 वादेव । तस्मात्कुर्यात्वेव प्रायश्चित्तम् । तत्र शुष्कतों न कर्तव्य इत्यभिप्रायः ॥ ६॥ अथ तदागमं दर्शयति- पुनस्सोमेनेष्ट्वा पुनस्सवनमायान्तीति ॥७॥ अथाप्युदाहरन्ति- सर्व पाप्मानं तरति तरति ब्रह्महत्यां योऽ- श्वमेधेन यजत इति ॥८॥ अमिष्टुता वाऽभिशस्यमानो यजेतेति च ॥ विषयव्याप्तयर्थमनेकोदाहरणम् । पुनस्सवन पुनर्यागः । न- प्राधिकारस्य तत्समाधाने सत्येतदुपपद्यते । सर्वग्रहणादिहिताकरण- मतिपिद्धसेवानिमित्तस्यापि । तरण क्षपणं मतीयते । उस्यामा- वेऽपि जन्मान्तरकृतपापप्रदर्शनार्थमभिशस्यमान इत्युक्तम् ॥७--|| अधुना पापनिवर्हणोपायानाह- तस्य निष्क्रयणानि जपस्तपो होम उपवा- सो दानम् ॥१०॥ निष्क्रयणं शोधन याप्यस्य कर्मण । यया कंसादिगतस्य मलस्य भस्मादि । जपो मानतो वाचिकश्च । स च यक्ष्य- माणस्योपनिपदादे, मन्त्रगणस्य । तपशाहिंसादि वश्यते । होम आत्मीयव्यस्य देवतोद्देशपूर्वकोऽमो प्रक्षेप । उपवास इन्द्रिय संयम. । दानमात्मीयस्य च द्रव्यस्य पात्रेषु प्रतिपादनम् ||१०} ·348 चौधारनधर्मसूत्रे सन्याख्याने, - जप इत्युक्तं तत्राह- उपनिषदो वेदादयो वेदान्ताः सर्वच्छन्दस्सु सं- हिता मधून्यघमर्पणमथर्वशिरो रुद्राः पुरुष- सूक्तं राजनरौहिणे वृहद्र्धन्तरे पुरुपगतिर्म- हानानयो महावैराज महादिवाकीय ज्येष्ठ- सानामन्यतमहहिप्सवमानः कूदमाण्ड्यः सावित्री चेति पावनानि ॥ ११ ॥ उपनिपढो वेदारसंहितारहस्यादय । ग्यनुपयोरनुवार आदि। साना सामको था । वेदान्ता आपमचम् । अथर्वशिगेऽयवणा प्रसिद्धम् । रद्राः 'नमस्ते रुद्र" इति प्रभः । पुरुपसूक्त प्रमिदम् । राजनरौहिणे सामनी 'इन्द्र नर इत्यम्यामृषि गीते । बृहत् 'त्वामिति' इत्यस्याम् । रथन्तर 'अभि त्या" इति । पुरुपगतिः अहमस्मि' इत्यस्याम् । महानाम्नयो 'पिमा म. घवन् " इत्येता ऋच. । अस्यामुत्पन्नानि वा सामानि । महा- वैरानं 'पिया मोमम्' इत्यस्याम् । महादिवाकीय 'मानो'" इत्यस्याम्। ज्येष्टसामानि 'श नो देवी " 'नितं देवानाम् "" इत्यनयो ।२. हिप्परमानः 'उपास्म'' त्यानु । कूरमाच्या 'यंदवा." चिद्रकोऽनुयाय । पारपान्यः 'स्वादिष्टया ते रा -६१. * सामन. ५. 1-1. "सा.स. १.१.१. ". प्रा..... इत्यून | मावि. "मामम .. मामम प ... मामाग्री 5 सा..२.३.१. साम...2 10 ·व्याख्यात तृतीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः 349 श्री तु प्रसिद्धा ! शब्दाच्छुद्धवत्यादि । इतिशन्देन ममा- स्वाचिना खिलेषु पठित शिवसङ्कल्पादि गृह्यते ॥ ११ ॥ उपतनयायन पयोव्रतता शाकभक्षता फल. भक्षता मूलभक्षता प्रसृतयावको हिरण्य. प्राशनं घृतप्राशनं सोमपानमिति मे- ध्यानि ॥ १२ ॥ उयसन्नवायः आराग्रा परोवरीयसी वा । सतयावको । इतिकरणनेवप्रकार पभगव्यादि परिगृह्यते ॥१२॥ सर्वे शिलोचयाः सर्वाः स्त्रचन्त्यः सरितः पुण्या ह्रदास्तीर्थान्यपिनिकेननानि गोष्ठ- क्षेत्रपरिष्कन्दा इति देशाः ॥१३॥ शिलोच्चयाः पर्वता इत्यर्थ । सवन्त्यो नद्य । हृदा हादतेश्शब्दधर्मगण हादतेवळ शीतभावकर्मण अम् पोदरादि । रिपुरादि । इत प्रभृति पुण्यानुमन्धानान् पूर्वत्रापुण्या अपि पर्यनादय अभ्यनुज्ञायन्ते । ऋपिनिकेताः सपिनियामा श्रमा । क्षेत्र कुरुक्षेत्रम् । परिप्फन्दाः नदाल्या गुह्यावामप्रदे- इतिशब्दादमचगारादय ॥१ एनानि तपामि- अहिंमा सत्यमस्तैन्यं सबनेपूटकोपस्पर्शनं गुरुशुश्रूषा चमचर्यमधदशयनमेकवत्रता- नाशक इति तपांसि ।।११।। मप्या- ·850 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. तपांसि तपोहेतवः । सवनं पूर्वाहमध्यन्दिनापराहाः । इति- शब्दो देवपूनार्थः ॥ १४ ॥ किं दानमिति दानमाह- हिरण्यं गौर्वासोऽश्वो भूमिस्तिलं घृतमन्न- मिति देयानि ॥ १५॥ एतानि प्रसिद्धानि । इतिशब्दावनतोपानच्छत्राण्यपि गृह्यन्ते ॥ संवत्सरः पण्मासाश्चत्वारस्त्रयो द्वावेकश्चतु: विशत्यहो द्वादशाहप्पडहवयहोऽहोरात्र एकाह इति कालाः ॥ १६ ॥ एक च तदहः एकाहः केवलम् । इतिशब्दात् केवलाऽपि रात्रिः ॥ १६ ॥ आनन्त्यात् पापिनां प्रतिपापं प्रायश्चित्तोपदेशोऽप्यशक्य इति मत्वाऽऽह-- एतान्यनादेशे क्रियेरनेनरसु गुरुपु गुरूणि ल- घुपु लघूनि ॥ १७॥ विकल्पेनेति वाक्यशेषः । एतानि नपादीन्यनादेशे । यानि प्रायः श्चित्तान्यन्यतोऽनुपदिष्टानि । यथाऽऽह-'अधि कायसी दद्यात्सर्प हवा विमोत्तमः । तत्र विकल्प नैनानि कर्तव्यानि धनिजपः कनि- तपः ऋचिदन्नं फनिसर्माणीति । गुरुन्वं ननमोऽभिमन्यायपेक्षया। आह नापतयः-'यः प्रमत्तो हन्ति प्राप्त दोषाल, सह सक.. खेन भूयः, एवमन्येप्यपि दोषवत्सु कर्मसु" इत्यादि ॥ १७ ॥ 1 मनु. ११.११. रार, प. १,२६,२-४,

·चतुर्थप्रश्ने प्रथमोऽध्यायः
31
कृच्छ्रातिकृच्छौ चान्द्रायणमिति सर्वप्राय-
श्चित्तिः सर्वप्रायश्चिनिः॥१८॥
अनादेश इत्यनुवर्तत इति केचित् । इतिकरणात्पराकोपि । पाप-
गुरुलधुत्वापेक्षया एतेषां व्यस्तसमस्तकल्पना ॥ १८॥
इति श्रीगोविन्दस्वामिते बोधायनधर्मविवरणे
तृतीयप्रश्ने दशमोऽध्यायः
तृतीयप्रश्नस्समासः.
-
पुनरपि प्रायश्चित्तविषये कथा प्रस्तूयते-
प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामो नानार्थानि पृथक्पृ-
थक् ।
तेषु तेषु च दोषेषु गरीयांसि लघूनि च ॥
नानार्थानि नानाप्रयोजनानि पृथक्पृथगनुष्ठातव्यानि न पुनर्दे-
शकालादिनियन्त्रिततया तन्त्रेणेति । न केवलं प्रयोजनमानात्वेन
पृथगनुष्ठानम् । किं तर्हि गरीयान् गरीयसि, न हि त्रिरात्रो-
पवासेनेव एकरात्रोपवासेनापि दोपो नश्यति, सोऽप्येकरात्रोपवालेनैव
नाशयितव्य इत्यभिप्रायः ॥ १ ॥
यद्यत्र हि भवेद्युक्तं तहि तत्रैव निर्दिशेत् ।
भूयोभूयो गरीयस्सु लघुप्वल्पीयसस्तथा ।
देशकालवयश्शक्त्यादीनपेक्ष्य क्वचिन्नानार्थाना
गुरुलयूानामपि
मन्त्रता भवतीत्येतदनेन कथ्यते ॥ २ ॥

·- 359 योधायनधर्मसूते सव्यारयाने. लघूनीत्युक्तं तत्राह-- विधिना शास्त्रदृष्टेन प्राणायामान समाच- रेत् ॥ ३॥ श्रुतिस्मृतिशिष्टागमसिद्धः शास्त्रदृष्टो विधि , स न प्राणाया मेषु प्रतीक्षितव्य इत्यर्थः ॥ ३ ॥ अधुना प्रायश्चित्तविपयानाह- यदुपस्थकृतं पापं पद्भ्यां वा यत्कृतं भवेत् । बाहुभ्यां मनसा वाचा श्रोत्रत्वग्घ्राण- चक्षुपा ॥ ४॥ एतेषु समसयाकानेव प्राणायामान् बरेदित्य याहारः॥ ४ ॥ ननु नक्षुश्श्रोत्रमनोभिरिति स्वसंयुक्तरेव पाप कर्तुं शक्यने त्वक्पादबाहूपस्यघाणेस्त्वन्यसंयुक्तरेव । वाचा पापमित्यन्यस्मिन् श्रुतवत्येव । अतो विषमसमीकरणमन्याय्यमिति मत्वाऽऽह- अथ वा चक्षुश्श्रोत्रत्वग्घ्राणमनोव्यतिक्रमेषु त्रिभिः प्राणायामश्शुद्धयति ॥ ५ ॥ एतेषु विभिरितिपननादुपस्थादिप्वाधिक्यं गम्यते । प्राणायाम प्रवृत्तेनापि पयोव्रतनादयो नियमा अनुसरणीयाः ॥ ५ ॥ अषमान्यपराणि प्राणायामनिमितानि- शूद्रान्नस्त्रीगमनभोजनेषु केवलेप पृथक्पृथ- क्सप्ताहं सप्तसप्त प्राणायामान धारयेत - ·853 - चतुर्यप्र प्रथमोऽध्यायः, शूद्रानभोजने शूद्रस्त्रीगमने इति पदयोजना | भूदानशब्दश्शू- द्राहृतस्य शूद्रस्पष्टस्यान्नस्य चोपलक्षणार्थः । एवं २ शूद्रस्त्रीग- मने सति बहुवचनोपपत्तिः । केवलग्रहणात् प्रत्येक प्रायश्चित्तम् । पृथग्ग्रहणादेकस्मिन्नपि प्रतिकर्माभ्यासः । ननु-'शूद्रानस्त्रीगमन- भोजनेप्वब्लिङ्गाभिहिणीभिरप उपस्पृशेत्' इत्युक्तम् । नैष दोषः- आतिदेशिकविषयत्वात्तस्य । किं तदातिदेशिकं शूद्रत्वम् । इदं तत् योऽनधीत्य द्विजो वेदमन्यत्र कुरुते श्रमम् ॥ स जीवन्नेत्र शूद्रत्वमाशु गच्छति सान्वयः ॥ इति ।। 'अश्रोत्रिया अननुवाश्या अनप्रयश्शूद्रसधर्माणो भवन्ति इति च । तस्माददोपः ॥ ६॥ अभक्ष्याभोज्यापेयानाद्यप्राशनेषु तथाऽपण्य- विक्रयेषु मधुमांसघृततैलक्षारलवणावरान- वर्जेषु यच्चान्यदप्येवं युक्तं द्वादशाहं द्वादश- द्वादश प्राणायामान धारयेत् ॥ ७॥ अत्रानाद्यशब्दो व्रात्ये अनमीये वा द्रष्टव्यः । यथाश्रु- तार्धग्रहणे सत्यभक्ष्यशब्देन पुनरुक्तिप्रमाणात । अपण्यान्यश्वा. दौनि मधुमासादिवनितानि । धृतग्रहणं क्षीरादेरपि पर्युदासमा- प्त्यर्थम् । एतेषु हि दोपगरिमा विद्यते । सद्यः पतति मांसेन लाक्षया लणेन च । यहेण शुदो भवति माहाणः क्षीरविक्रयात् ।। अवसि-५ ३.. पगि-५३-२७.

·354
बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने.
इति वसिष्ठवचनात् । यच्चान्यदित्यप्रतिग्राह्यप्रतिमहादेरुपलक्षणार्थम् ।
एवंविधं युक्तमित्यर्थः ॥ ७॥
पातकपतनीयोपपातकवर्जेपु यच्चान्यदप्येवं युक्तं
अर्धमासं द्वादशद्वादश प्राणायामान् धार-
येत् ॥ ८॥ पातकपतनीयवर्जेपु यच्चान्यद-
प्येवं युक्तं द्वादश दाहशाहान द्वादशद्वादश
प्राणायामान धारयेत् ॥ ९॥
पातकं ब्रह्महत्यादि । पतनीयं तत्समानमुपपातकं गोवधादि
तद्वपु एतत्प्रायश्चितम् !! (-९ ॥
पातकवर्जेषु यच्चान्यदप्येवं युक्तं द्वादशार्धमा-
सान् द्वादशद्वादश प्राणायामान धारयेत् ॥
यच्चान्तुगमनेनाधिकाम्यासो गृह्यने । तच्च महापातकातिदेशिकं
कर्म । द्वादशार्धमासाः परमासाः सर्वत्र गुरुलघुमहोपादाने
गुरुदधुनोग्भ्यासापेक्षयव निमित्तं द्रष्टव्यम् । अन्यथा विपर्मममी-'
करणप्रसङ्गात् ॥ १० ॥
अथ पातकेयु संवत्सरं द्वादशहादश प्राणाया-
मान धारयेत् ॥ ११ ॥
योगनिष्टस्याभ्याशान्तनिर्गुणब्रह्मवधादावर गोः पानकानि प्रमः
कानि । तेष्वेव भ्रूणहत्याऽप्यन्ताति ॥ ११ ॥

·चतुर्थप्रश्न प्रथमोऽध्याय 355 प्रस्तुमत्या न्याया अप्रदाने भ्रूणहत्यातुल्यदोपो भवतीत्येतह- कुकाम कन्यादानप्रकरणमारभते-- दयागुणवते कन्यां नग्निकां ब्रह्मचारिणे । अपि वा गुणहीनाय नोपरुन्ध्याद्रजस्वलाम्।। गुणवते विद्याचारित्रबन्धुशीलसम्पन्नाय रजोदर्शनात्प्रागेव द द्यादित्यर्थ ॥ १२॥ तदतिक्रमे दोपमाह- त्रीणि वर्पाण्यूतुमतीयः कन्यां न प्रयच्छति स तुल्यं भ्रूणहत्यायै दोपमृच्छत्यसंशयम।। यतश्चैतदेव तत ऋतुमत्ताया प्रागेव दद्यादित्यभिप्राय ॥ १३ किं सर्वत्रतावत् । नेत्याह- न याचते चेदेवं स्याद्याचते चेत्पृथक्पृथक् । एकैकस्मिन्नृतौ दोपं घातकं मनुरब्रवीत् ॥ न याचते न प्रार्थयते कश्चिदपि ॥ १४ ॥ तत्र मसङ्गादिदमन्यदुच्यते- त्रीणि वर्पाण्यतुमती कांक्षेत पितृशासनमा ततश्चतुर्थे वर्षे तु विन्देत सदृशं पतिम्॥३५ साढश्य जातिगुणादिमि ॥ १५ ॥ अत एवाह- ·356 वोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. अविद्यमाने सदृशे गुणहीनमपि श्रयेत् ॥ गुणा अभिजनादयो न जातिः ॥ १६ ॥ एवं स्वयंवरं परिसमाप्याधुनाऽन्यदानविषय एवाशङ्कानिवृत्त्य- र्थमन्यदुच्यते--- वलाचेत्महता कन्या मन्त्रैर्यदि न संस्कृता अन्यस्मै विधिवद्देया यथा कन्या तथैव सा। पहरणं मैथुनार्थमाकर्षणम् । न तु क्षतयोनित्यापादनं, तथा च सति संस्कार एव नास्ति ॥ १७ ॥ निसृष्टायां हुते वाऽपि यस्यै भर्ता म्रियेत सः। सा चेदक्षतयोनिस्स्याइतप्रत्यागता सती ।। पौनर्भवेन विधिना पुनस्संस्कारमर्हति ॥ निमृष्टा उदकपूर्व प्रपत्ता हुते वाऽपि होमेऽपि निवृत्ते भर्ता म्रियते, सा चेत् भायर्या अक्षतयोनिः अस्पृष्टमथुना स्यान् गतप्रत्यागता । भविषय एव किभिदुच्यते- त्रीणि वर्षाण्यूतुमती यो भार्या नाधिगच्छति । स तुल्यं भ्रूणहत्यायै दोपमृच्छत्यसंशयम् ॥ गया गर्भप्रघमने भ्रूणहत्या मवति तथा तत्यागभावेऽपि, अविशे- पादित्यभिप्रायः ॥ १९॥ ऋतुस्नातां तु यो मायाँ सनिधी नोपगच्छति ।

·357
चतुर्थप्रश्न प्रथमाऽध्याय
पितरम्तस्य तन्मासं तस्मिन्जसि शेरते ॥
मस्तुगमनातिक्रमनिन्देषा ॥ २० ॥
ऋतौ नोपैति यो भार्यामनृतौ यश्च गञ्छति ।
तुल्यमाहुस्तयोर्दोषमयोनौ यश्च सिञ्चति ॥ २१ ॥
नयाणा भ्रूणहत्यादोपस्तुल्य सत्पुत्रोत्पत्तिनिरोधात ॥ २१ ॥
भर्तुः प्रतिनिवेशेन या भार्या स्कन्दयेदतुम् ॥
तां ग्राममध्ये विख्याप्य भ्रूणघ्नी नियमेद्गृहात्॥
प्रतिनिवेशः प्रतिकूलता अनिच्छा वा स्कन्दयेत् शोषयेहा भर्तृ
द्वेपादन औपधादिभिश्शोषयतीत्यर्थ । ग्राममध्ये जनसन्निधौ निय-
मेत प्रस्थापयेत् । झत्वतिक्रमे भर्नुर्यथा भ्रूणहत्या तथाऽस्या अपीति
निन्दपा ।। २२ ॥
स्तुगमनातिक्रमे प्रायश्चित्तमाह-
ऋतुस्नातां न चेगच्छेनियतां धर्मचारिणीम् ।
नियमातिकमे तस्य प्राणायामशतं स्मृतम् ॥
नियमातिकमा तुगमनातिरम । ऋत्वतिक्रमो वा । ऋज्व
न्यत् ।। २३ ॥
प्राणायामान् पवित्राणि व्याहृतीः प्रणवं तथा।
पवित्रपाणिरासीनो ब्रह्म नैत्यकमभ्यसेत् ॥२४
पवित्राणि पुरुपसूक्तादीनि । शरीरस्याहनिश पापसचयोऽवश्य
भवतीति मत्वा नैत्यक ब्रह्माम्यसैदित्युक्तम् ॥ २४ ॥

·358 वोधायमधर्मसूत्रे सयाल्याने. .. आवर्तयेत्सदा युक्तः प्राणायामान पुनःपुनः। आकेशान्तान्नखाग्राञ्च तपस्तप्यत उत्तमम् ॥ निरोधाज्जायते वायुयोरग्निश्च जायते । तापेनापोऽधिजायन्ते ततोऽन्तशुद्धयते त्रिभिः। कोठे वायु यते । वायोराग्निः । अनेरापः । तस्त्रिभिरन्तश्श- रोरं शुद्वयत्यत आवर्तयेत्सदा युक्त इति ॥ २५-२६ ।। ततः प्रसङ्गादिदमाह- योगेनावाप्यते ज्ञानं योगो धर्मस्य लक्षणम् । योगमूला गुणास्न तस्माद्युक्तस्सदा भवेत् ॥ तथाचोक्तम्- प्राणायामास्नधा ध्यानं मत्साहारोऽध धारणा । तर्कश्चैव समाधिश्च पडझो योग उच्यते ॥ इति ।। स एव धर्मस्य लक्षणं हेतुः धर्मोऽपूर्वम् । योगमूलाः योग- कारणा' गुणाः रूपादयः ॥ २७ ॥ अप प्राणायाम एवावयवशः माणस्यायामाः स्तुताः । तस्य सड्डेपतो लक्षणं करोति- सव्याहृतिका सप्रणवां गायत्री शिरसा सह । त्रिः पठेदायतमाणः प्राणायामस्स उच्यते ।।

·360 चतुर्थप्रश्ने द्वितीयोऽध्याय सव्याहतिकास्सप्रणवाः प्राणायामास्तु पोडश अपि भ्रूणहनं मासात्पुनन्त्यहरहघृताः॥ २९॥ एतदाद्यं तपश्श्रेष्ठमेतद्धर्मस्य लक्षणम् । सर्वदोषोपघातार्थमेतदेव विशिष्यते एतदेव विशिष्यत इति ॥३०॥ दोपाः पापा ॥ २८-३० ॥ इति चतुर्थप्रश्ने प्रथमोऽध्याय प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामो नानार्थानि पृथक्पृथक् । तेपुतेषु च दोपेषु गरीयांसि लघूनि च ॥ १ ॥ यद्यत्र हि भवेयुक्तं तद्वि तत्रैव निर्दिशेत् । भूयोभूयो गरीयस्तु लघुप्वल्पीयसस्तथा ॥ विधिना शानदृष्टेन प्रायश्चित्तानि निर्दिशेत् ॥ प्रतिग्रहीप्यमाणस्तु प्रतिगृह्य तथैव च ॥ ऋचस्तरसमन्वस्तु चतस्रः परिवर्तयेत् ॥१॥ अभोज्यानां तु सर्वेपामभोज्यानस्य भोजने । ऋग्भिस्तरसमन्दीयैर्मार्जनं पावनं स्मृतम् ॥

·360 वौधायनधर्मसूत्रे सव्याल्याने. प्रायश्चित्तेपु भ्योविधानाहयाख्यातमेतत् । पुनस्सवनमिति पयोजनम्। पूर्वाध्यायनिर्दिष्टेषु प्रायश्चित्तेप्विह वक्ष्यमाणेषु यानि समानि तान्य- विरोधीनि समुच्चीयन्ते । विरोधीनि विकल्पयन्ते । प्रतिगृह्य अप्रति- ग्राह्यमिति शेषः । परिवर्तनमावर्तनं वाचि द्रष्टव्यम् । 'तरत्समन्दयो वाचि' इति केचित्पठन्ति । तरत्समन्दीत्यादिभिरेव . मार्जन उदकाञ्जलिना शिरस्यभिपेकः ॥ १-५ ॥ भ्रूणहत्याविधिस्त्वन्यः तं तु वक्ष्याम्यतः परम् । विधिना येन मुच्यन्ते पातकेभ्योऽपि सर्वशः॥ अयमन्यो भ्रूणहत्यादिविधिरित्यर्थः । तमावेष्टयति-विधिना. येनेति ॥ ६ ॥ प्राणायामान् पवित्राणि व्याहृतीः प्रणचं तथा। जपेदघमर्पणं युक्तः पयसा द्वादश क्षपाः ॥७॥ त्रिरात्रं वायुभक्षो वा क्लिनवासाप्लुतश्शुचिः ॥ प्रतिपिद्वांस्तथाऽऽचारानभ्यस्यापि पुनःपुनः । वारुणीभिरुपस्थाय सर्वपापैः प्रमुच्यते इति ॥ अपेदिति प्राणायामादिषु प्रत्येकं सम्बध्यते । ते च प्रत्यक, न समुच्चयः । युक्तो ब्रह्मनयर्यादिभिः योगयुक्तो वा ।। ७-९ ॥ अथावकीर्ण्यमावास्यायां निश्यग्निमुपसमाधाय दाविहोमिकी परिचेष्टां कृत्वा द्वे आज्याहु- ती जुहोति । कामावकीर्णोऽस्म्यवकीणोंड- ·361 चतुर्थप्रश्ने द्वितीयोऽध्याय स्मि कामकामाय स्वाहा। कामाभिद्रुग्धोऽ- स्म्यभिद्रुग्धोऽस्मि कामकामाय स्वाहेति ॥ हुत्या प्रयताञ्जलिः कवातिर्यड्डग्निमुपतिष्ठेत । सं मा सिञ्चन्तु मरुतस्तमिन्द्रस्तं बृहस्पतिः। सं माऽयमग्निरसिञ्चत्वायुषा च वलेन चा- युप्मन्तं करोत मेति । प्रति हास्मै मरुतः प्राणान् दधति प्रतीन्द्रो वलं प्रति वृहस्पति- ब्रह्मवर्चसं प्रत्यग्निरितरत्सर्वं सर्वतनुर्भूत्वा मर्वमायुरेति । त्रिरभिमन्त्रयेत । विपत्या हि देवा इति विज्ञायते ॥ ११ ॥ दाविहोमिकीमित्यवाज्यसस्कारमात्र न पुनस्स्थालीपाकप्रयोगोपि। अयताञ्जलिः सम्पुटिताञ्जलि कातियह नात्यन्ताभिमुखो नापि ऋष्ठत कुर्वन्नित्येतत्कवातिर्यड् । 'उपतिष्ठते नैन प्रत्यड्न पराड्' इति । अभिमन्त्रणमभिवीक्ष्याभिवदन, विपत्या हि देवा इति विज्ञायते ॥१०-११॥ योऽपूत इव मन्येत आत्मानमुपपातकैः । स हुत्वैतेन विधिना सर्वस्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥ उपपातकप्रायश्चित्ते कृतेऽपि मनसो यद्यलाघव भवति तदाऽनेन प्रायश्चित्तेनाधिक्रियते एतेनैव विधिना सर्वस्मात्पापात्प्रमुच्यते । विधिनेत्यभिमन्त्रणान्तरमाह । वरोऽपि दक्षिणेति शेष ॥१२॥ 46 ·369 चौपायनधर्मगने सन्याख्याने अपि वाऽनाद्यापेयप्रतिषिद्धभोजनेषु दोपवच कर्म कृत्वाऽभिसन्धिपूर्वमनभिसन्धिपूर्वं वा शूद्रायां च रेतस्सिक्ताऽयोनौ वाऽब्लिङ्गा- भिर्वारुणीभिचोपस्पृश्य प्रयत्तो भवति । अनाद्यं केशकीटादिमिरुपहतम् । अपेयं मद्यं मद्यमाण्ड- स्थितीदवादि । प्रतिपिद्धभोजनं चिकित्मादिषु यद्रोजन, दो पवत्कर्म दुराचारादि शूद्रायां योधादिनातो । चशव्दात्सनर्णा- यामपि ललनायाम् । अयोनिः खट्वादि । शब्दाद्रोगाचू पहताया, स्वमार्यायामपि पर्वणि केनिदिच्छन्ति । एतेषु निमि तेषु पूर्वोक्त प्रायश्चित्तम् ॥ १३ ॥ उपदर्शनयतदेव परमतेन दयितुमाह- अधाप्युदाहरन्ति । अनाद्यापेयप्रतिपिहभोजनेऽविशुद्धधर्माचरिते च कर्मणि । मतिप्रवृत्तेऽपि च पातकोपमैः विशुद्धयतेऽथापि च सर्वपातकैः ॥ १४ ॥ अविशुद्धधर्माचरिते इनि पदच्छेद । छाना चरित इत्य- र्थ । पातकोपमानि 'अनृत च समुत्कर्षवति' इत्येवमादी न्येकविंशति । सर्वपातकैरिति प्रशसार्थमुक्तम् । न पुन प्रा. यश्चित्तमेतत् ॥ १४ ॥ :

·303 चतुर्थप्रश्न तबीयाऽ पाय . विरावं वाऽप्युपवसन विरोऽभ्युपेयादपः। प्राणानात्मनि संयम्य त्रिः पठेदघमर्पणम्।। अनन्तरोक्तेन विकल्प । निरात्र विषवणस्नानम् ॥ १५ ॥ - एतस्यैव विशेष उच्यते-- यथा श्वमेधावभृथ एवं तन्मनुरब्रवीत् ॥१६॥ विज्ञायते च । चरणं पवित्र विततं पुराणं येन पूतस्तरति दुष्कृतानि । तेन पवित्रेण शुढेन पूताः अतिपाप्मानमराति तरेमेति ॥ १७ ॥ - चरणं चलन पापस्य पवित्र पानहेतु विततं विस्तीर्ण सर्व- शास्त्रेषु पुराणं पुरातन तदेतदघमर्पणसूक्तोक्तम् । तदावेष्टयति- येन सूक्तेन पूतो मनुष्यस्तरति दुष्कृतानि पापानि । वयमपि तेन पताः पाप्मान पाप शत्रुमतितोमेति प्रार्थना ॥ १६-१७ ॥ इति चतुर्थप्रश्ने द्वितीयोऽध्याय अधुना रहस्यप्रायश्चित्तान्याह- प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामोऽविख्यातानि विशेपतः। समाहितानां युक्तानां प्रमादेषु कथं भवेत् ॥

·801 बोधायनधर्मसूत्र सन्यास्याने, अविख्यातानि अविव्यातदोपाणि । यावता विनाऽपि यत्पाप कर्तुं न शक्यते तद्वयतिरिक्तनाविख्यानदीपमुच्यते । यहा-आव ख्यातानि अन्यधर्मशास्त्रकाररदृष्टानि । अथवा-प्रायश्चित्तान्येव अविख्यातानि अन्ये पुरुषः । आत्मनैयास्मिन्निमित्त सत्येतत्मा यश्चित्तमित्यवगतानि । अत एव-विशेपतः विशिष्टपुरुषाणां वि. दुषामित्यर्थः । तानेव विशिनष्टि-समाहितानामिति । समा हिना अविक्षिप्तचित्तयुक्हारशास्त्र नोदितेषु कर्मसु निरताः । प्रमा- देपु अघुद्धिपूर्वरतेषु । तथा च वसिष्ठः- आहिताग्नेविनीतस्य वृद्धस्य विदुपश्च यत् । रहस्योक्तं मायश्चित्रं पूर्वोक्तमितरस्य नु' । कथं भवेदित्याशङ्काया वक्ष्याम इति शेप. ॥ १ ॥ ऑपूर्वामिाहतीभिस्सर्वाभिस्सर्वपातकप्वा- चामेत् ॥ २॥ प्रतिव्याहृति प्रणवसम्बन्ध. कर्तव्य । एकैकया वा आचमनम् । ततः परिमार्जनं च ॥ २ ॥ एव विशिष्ट पुण्यमाचमनम्, अवयवश प्रशस्तिमाह- यत्प्रथममाचामति तेनदं प्रीणात्ति यद्वितीयं तेन यजुर्वेदं यत्तृतीयं तेन सामवेदम् ॥३॥ यत्प्रथमं परिमार्टि तेनाथर्ववेदं यद्वितीयं तेने- 1२५-२.

·365 चतुर्थप्रश्न तृतीयोऽध्याय . तिहासपुराणम् ॥ ४॥ यत्सव्यं पाणिं प्रो- क्षति पादौ शिरो हृदयं नासिके चक्षुपी श्रोत्रे नाभिं चोपस्पृशति तेनौषधिवनस्प- तयः सर्वाश्च देवताः प्रीणाति तस्मादाचम- नादेव सर्वस्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥ ५॥ 'इतिहासपुराण पञ्चम वेदाना वेदम्' इति श्रुति । ऋग्वेदाद्यभि- मानिन्यो देवता प्रीता भवन्त्याचमेनेनैवानाति ता देवता । ननु क्थ- मतदाचमन सर्वपापमोचन भवति । नाय पर्यनुयोगस्य विषय , न हि वचनस्यातिभारोऽस्तीत्युक्तत्वात् । यथाऽऽस्यगतेन सुराविन्दुना पतितो न पयोबिन्दुना, तदपि हि वचनावगम्यमेव, तस्माददोप ॥ अष्टौ वा समिध आदध्यात्-दवकृतस्यैनसोड- वयजनमति स्वाहा । मनुप्यकतस्यैनलो. ऽवयजनमसि स्वाहा । पितृकृतस्यैनसोऽव यजनमसि स्वाहा । आत्मकृतस्यैनसोडव- यजनमसि स्वाहा । यदिवा च नक्तं चैन- श्वकम तस्यावयजनमसि स्वाहा । यत्स्व- पन्तश्च जाग्रतश्चैनश्चम तस्यावयजनम- सि स्वाहा । यद्विद्वांसश्चाविद्वांसश्चैनश्चक्रम तस्यावयजनमसि स्वाहा । एनस एनसोऽ- . Jछा ७१२ ·306 बांधायनधमंसूरे सव्याख्याने वयजनमसि स्वाहेत्यैतैरेष्टभिः हुत्वा सर्व- स्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥६॥ अश्यजनं निरसनम् ।। ६ ॥ अथाप्युदाहरन्ति । अधमर्पणं देवकृतं शुद्धवत्यस्तरसमाः। कूष्माण्ड्यः पावमान्यश्च विरजा मृत्युलाङ्गलम्। दुर्गा व्याहृतयो रुद्रा महादोपविनाशनाः । महादोपविनाशना इति ॥ ७ ॥ अघमर्पणं 'ऋत च सत्य च" इत्यादि । विरजा 'प्रा- जापान' इत्यादिविरजाशब्दवन्तोऽष्टाधनुषाका । मृत्युलागलं 'वे- दाहमेतम् ” इति द्वितीय पाठ । दुर्गा 'जातवेदसे " इत्यपा। 'कात्यायनाय' इति च । रुद्राः 'नमस्ते रुद्र' इत्येकादशा- नुवाका । अन्यत्तसिद्धम् । महापातका महादोपाः ॥ ७ ॥ इति चतुर्थप्रश्ने तृतीयोऽध्यायः - प्रायश्चित्तानि वक्ष्यामोऽविख्यातानि विशेषतः समाहितानां युक्तानां प्रमादेपु कथं भवेत्॥ ज्याख्यातश्लोर । पुन पाठ पूर्वोक्तानामन्यतमेन इह वक्ष्य- माणानामन्यतमस्य समुञ्चयार्थ ॥ १ ॥ याज्ञिकी ५१ याज्ञिकी १ १. ते आ.-१३ तै, स ४-५-१. ' 5 "

·चतुर्थप्रश्ने चतुर्थोऽध्याय.
967
ऋतं च सत्यं चेत्येत्तदघमर्पणं त्रिरन्तर्जले
पठन सर्वस्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥२॥
यथाविध्यधीयीत ऋष्यादिज्ञानपूर्वसमिति । तथोत्तरेष्वपि मन्त्रेषु
द्रष्टव्यम् । अघमर्पणानामानुष्टुभ वृत्तम् ।। २ ।।
आयं गौः पृश्निरक्रमीदित्येतामृचं त्रिरन्तर्जले
पठन सर्वस्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥ ३ ॥
सपैरानापं गायन सूर्य आत्मा देवता ॥ ३ ॥
द्रुपदादियेन्मुमुचान इत्येतामृचं त्रिरन्तर्जले
पठन सर्वस्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥ ४ ॥
वामदेश काण्डर्पिी अनुष्टुप्छन्द आपो देवता । ४ ||
हंसइशुचिपदित्येतामृचं त्रिरन्तर्जले पठन
सर्वस्मात्पापात्ममुच्यते ॥ ५ ॥
वामदेवनगतीसूर्या ऋपिच्छन्दोदेवता ॥ ५ ॥
अपि वा सावित्री गायत्री पच्छोऽईर्चशस्ततः
समस्तामित्येतामृचं निरन्तर्जले पठन् सर्व-
स्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥ ६ ॥
विश्वामित्रापं गायत्रीच्छन्दस्सविता देवता ॥ ६ ॥

·368 बौधायन पर्मम सन्यास्याने, अपि वा व्याहृतीय॑स्ताः समस्ताश्चेति त्रिर- न्तर्जले पठन सर्वस्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥७॥ अपि वा प्रणवमेव त्रिरन्तर्जले पठन सर्व- स्मात्पापात्प्रमुच्यते ॥८॥ विवृते एते च सूत्रे ॥ ७-८॥ अधुना च शास्त्रसम्बन्यसम्प्रदायनियमं करोति- तदेतहर्मशास्त्रं नापुत्राय नाशिप्याय नासंव- सरोपिताय दद्यात् ॥ ९ ॥ स तु शिप्यो भवति यमुपनीय वेदमध्यापयति । अन्योपि यो धर्मशास्त्रसङ्गहाथ संवत्सरवमं शुश्रूपापु रस्सरमुपितवान् स संवत्मरोपितः । तस्मै ॥ ९ ॥ अधेतदन्यविधीयते-- सहस्रं दक्षिणा ऋपभैकादशं गुरुप्रसादो वा। गुरुप्रसादो वा ॥१०॥ धर्मशास्त्रोपदेष्ट्रे सहस्रं शतस्वर्ण वा अपभैकादशं वेत्यध्या- हारः । ऋषभ एकादशो भवति यस्य गोगणस्पति विग्रहः । विनयापेक्षया शक्त्यपेक्षया वा विकल्पः । गुरुप्रसादो वा अक. स्मादेव यस्मिंश्चित्प्रसादो मवति दद्यादेव तस्मै ॥ १० ॥ इति चतुर्थप्रश्शे चतुर्थोऽध्यायः, पुत्रः शिप्यः ·369 चतुर्थप्रश्न पञ्चमोऽ याय एव तावत्पुरुषार्थतया जपहोमेष्टियन्त्राणि प्रायश्चित्तान्युक्तानि । अथेदानी मत्वर्थतया, तानि चात्र सत्तशुद्धयर्थतया वक्तव्यानि । तेपा च सारूप्यमित्यत्राह- अथातस्संप्रवक्ष्यामि सामर्यजुरथर्वणाम् । कर्मभियैरवाप्नोति क्षिप्रं कामान् मनोगतान् ।। जपहोमेष्टियन्त्रायैः शोधयित्वा स्वविग्रहम् । साधयेत्सर्वकर्माणि नान्यथा सिद्धिमभुते ॥२॥ अपशब्द आनन्तये । प्रकाशरहस्यप्रायश्चित्तानन्तरम् । यहा- मङ्गलार्थवाची, यस्मान्मङ्गलवाक्यानि अपाढीनि अतस्तानि सम्म पक्ष्यामि । तानि विशिष्टि-यैः जपादिभिश्शुद्धोऽनुटित सामवेदादि विहितै कर्मभिर्मनोगतानभिप्रेतान् कामान् फ्रान्यवामोतीति ।। एव च पापविशेष समुदाहृत्य यद्विधीयते तत्रैवमुक्तम् । रार्थ नपादि निकोपोनियमानाह त्रिभिश्लोदे - जपहोमेष्टियन्त्राणि करिष्यत्रादितो द्विज । शुलपुण्यदिनःपु केशरमश्रूणि वापयेत् ॥३॥ स्नायात्तूिपवणं पायादात्मानं शोधत्तोऽनृतात् । स्त्रीशूद्राभिभाषेत ब्रह्मचारी हवित्रत ॥ ४ ॥ गोविप्रपितृदेवेभ्यो नमस्कुर्वन दिवाऽस्वपन । जपहोमेष्टियन्त्रस्थो दिवास्थानो निशासन.॥५ 17 ·370 चौधायनधर्ममूत्रे सव्याख्याने. जपो रुद्रेकादशिन्यादेः । होमो गणहोमादिः । इष्टिः मृगा- रादिक । यन्त्राणि यमनादिन्द्रियाणां कुन्छादीन्युच्यन्ते । करिष्यन कर्तुमध्यवसितः । द्विनग्रहणं यन्त्राध्यायनिर्दिष्टेषु शूद्रपर्युदासार्थम् । शुले पक्षे पुण्यदिने द्वितीयादिषु च पुण्येषु च ऋक्षेपु नक्षत्रेपु रोहि- ण्यादिषु । श्मश्रुग्रहणं लोमनखानामपि प्रदर्शनार्थम् । वपनं न शिखावन ‘एवं भुक्षिशिखावर्जम्' इति पर्युदासात् । यत्र पुनश्शू- ग्राहिकया विधीयते यथा गोनप्रायश्चित्ते 'सशिखं वपनं कृत्वा' इति, तत्र भवति । न च शिखावपनात्कथमाचमनादि कर्तव्यमित्या- शङ्कनीयम् । तस्य शास्त्रार्थत्वात् शिरःकपालधारणवत् । त्रिप- वणं प्रातमध्यन्दिने सायम् । क्रोधादनृताचात्मानं पायाद्रक्षेद- येदित्यर्थः । क्रोधग्रहणं हर्षलोभमोहादीनामन्येषामपि भूतदाही- यानां प्रदर्शनार्थम्, अनृतग्रहणं च पैशुन्यात्मस्तवनादीनाम् । अभि- भाषणं अन्यत्र यथार्थमन्तर्भवत्येवं संवादेषु सम्भापेत । ब्रह्म चारी अप्रस्कन्दितरेताः, अन्यत्र स्वप्नात् । तत्रापि च- भने सिक्त्वा ब्रह्मचारी द्विजश्शुक्रमकामतः । स्नात्वाऽर्कमर्चयित्वा त्रिः पुनामित्यूचं जपेत् ॥ इति द्रष्टव्यम् । हार्वर्वतः ‘यदत्रैकैकं प्रासम्' इत्यादि, तहविप्यं क्षारलवणवर्ने व्रतयेत् । पितृग्रहगं दण्डापूपिकान्यायेन मातुर- प्युपलक्षणार्थम् । नमस्कारश्च कायप्रणतिपूर्वकं दिवास्वपन् निद्रामकुर्वन् दिवास्थानः तिष्ठेदहनि । निशासनः रात्रावासीनः । प्रथमं तावद्यन्नाण्याह बहुवृत्तान्तत्वात प्राजापत्यो भवेत्कृञ्छो दिवा रात्रावयाचितम्। 'मनु. २-१.१.

·चतुर्थप्रश्न पञ्चमोऽध्याय 371 क्रमशो वायुभक्षश्च द्वादशाहं त्रयहं त्र्यहम् ॥ प्राजापत्यस्तद्देवत्यस्तेन आचरितो वा । स क्यं भवेदित्याह- द्वादशाह चतुर्था रुत्वा यह सम्पाद्य आद्ये ग्यहे दिवाऽश्नीयात् । द्वितीये रात्री तृतीये अयाचितम् । चतुर्थे वायुभक्ष इति । अया- नितमिति याच्माप्रतिषेध । एव मानापत्य रुन्छु लेशात्मको नियम- न । स्मृत्यन्तरोक्तैतिकर्तव्यता नान ग्राह्या । यथा गौतमेन प्राना- पत्यायामभिहितायामभिहित 'रौरवयोधानये साम्नी नित्य प्रयुञ्जीत" इत्यादि । तद्यदि सर्व, नियताध्येतृच्छन्दोगव्यतिरिक्तानामधिगारो न स्यात् । न ह्यन्यस्य सामानि सन्ति। न च प्रायश्चित्तार्थेन ग्रहण युक्तम् । प्रतिषेधात् । स्त्रीवालादेरप्यधिकारार्थ सकलधर्मशास्त्रोक्तस्त्रिवर्णसा- धारणलक्षण एव विधिद्रष्टव्य ॥६॥ अहरेक तथा नक्तमज्ञातं वायुभक्षणम् । त्रिवृदेष परावृत्तो वालानां कृञ्छू उच्यते ॥७॥ अयमपि प्राजापत्ये विशेष एव ॥ ७॥ रच्यातिरच्छृस्तृतीय इति वक्ष्यति- एकैकं ग्रासमभीयात्पूर्वोक्तेन ध्यहं व्यहम् । वायुभक्षस्त्रयहं चान्यदतिकृच्छ्रस्स उच्यते॥८॥ शिरुपण्डपरिमितानो ग्रासः पाणिपुरानो वा । पूर्वोक्तेन 'दिवा रात्रौ' इत्यादिना । अन्यदिति प्रायश्चित्तविशेषगवानपु- 17 प. २१-१ ·372 वाधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. मरलिङ्गमदोष । 'अतिकच्छोऽम्बुनाऽशन ' इति यदोषवासस्तदोद- कपान विपदमभ्युपगच्छतीति गम्यते ॥ ८ ॥ अम्बुभक्षस्त्र्यहानेतान्वायुभक्षस्ततः परम् । कृच्छ्रातिकृच्छ्रस्तृतीयो विज्ञेयस्सोऽतिपावनः।। अम्बुभक्षवचनादशनक्रमे गोटक पानमिप्यते । एवमन्त्ये ज्यहे तदपि नास्तीति वायुभक्ष इत्युक्तम् । तृतीयत्वमस्य निर्देशापेक्षया 'पष्ठी नितिम्' इति यथा । प्रत्येवमेव शुद्धिहेतुत्वात् ॥ ९ ॥ व्यहं व्यहं पिवेदुष्णं पयस्सर्पिः कुशोदकम् । वायुभक्षस्त्र्यहं चान्यत् तप्तकृच्छ्रस्स उच्यते।। उप्णशब्दः पयआदिभिस्त्रिभि प्रत्येक मभिसम्वध्यते । प्रति यह पयआदीनि क्रमेण भवेयु अत्र सहदेव स्नानम् ॥ कुत एतत् मनुवचनात्- तप्तकृच्छ्रे चरन्विमो जलक्षीरघृतानिलान् । प्रतिव्यहं पिवेदुष्णान् सकृतस्नायी समाहितः ॥ इति ॥१० गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रे सान्तपनं स्मृतम् ॥ सप्ताहिकोऽय सान्तपन । एकैम्मिन्नहनि गोमूत्रादीनि नमे- ण भवेयु । तेषु च दधिव्यतिरिक्तानि क्वधिनानि कार्याणि ।। तत्रायं पा चित्पाठ- - मनु.11-२१५ ·813 चतुर्थप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः. गायत्र्या गृह्य गोमूत्रं गन्धद्वारेति गोमयम् । आ प्यायस्वेति च क्षीरं दधिकाणेति वै दधि। शुक्रमसि ज्योतिरसीत्याज्यं देवस्य त्वेति कुशोदकमिति ॥ १२॥ तथा--- गोमूत्रभागस्तस्यार्धे शकृत्क्षीरस्य तत्तूयम् । द्वयं दधो घृतस्यैकः एकश्च कुशवारिणः । एवं सान्तपनः कृच्छ्रः श्वपाकमपि शोधयेत्॥१३॥ एवमुक्त भवति-घृत कुशोदक च तुल्यपरिमाणम् । धृता- द्विगुणं दधि, तस्मादेव त्रिगुण क्षीरम् । तस्मादेव चतुर्गुण शकृत्पञ्चगुण गोमूत्रमिति । गौमूत्रादिपटूमेकीहत्यकस्मिन्नेवाहनि पीत्वाऽपरेधुरुपवासेन द्विरात्ररसान्तपनो भवेदिति । आह च या- ज्ञवल्क्य कुशोदक दघि क्षीर गोमूत्रं गोशकृद्धत्तम् । प्राश्यापरेऽवयुपवसेत्कृन्छु सान्तपनं चरन्' ॥ इति । १३ अयमपरस्सान्तपनप्रकार गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । पञ्चरात्रं तदाहारः पञ्चगव्येन शुद्धयति ॥ १४ ॥ १ 11,३१५ ·374 पौधायनधर्ममूत्रे सव्याख्याने. पञ्चगव्गविधानेनेति शेषः ॥ १४ ॥ यतात्मनोऽप्रमत्तस्य द्वादशाहमभोजनम् । पराको नाम कृच्छ्रोऽयं सर्वपापप्रणाशनः।।१५ यतात्मा नियतेन्द्रियः आस्तिकः । स्त्रीणां रजोदर्शने च तन्निवृत्तिः । तथा दर्शने पूर्वसमाप्तिप्रसङ्गात् । तथा सतीत्युपेदशानर्थ- क्यमिति ॥१५॥ गोमूत्रादिभिरभ्यस्तमेकैकं तं त्रिसप्तकम् । महासान्तपनं कृच्छू वदन्ति ब्रह्मवादिनः॥१६॥ मान्तपनस्मप्तरात्रपरिसमाप्य उक्तः । सदण्डकलितवदावृत्त्या विर. भ्यस्त एकविंशतिरात्रो महासान्तपनो नाम भवति ॥ १६ ॥ एकवृद्ध्या सिते पिण्डे एकहान्याऽसिते ततः। पक्षयोरुपवासौ हौ तद्वि चान्द्रायणं स्मृतम्।।१७ चान्द्रायणाध्यायोक्तस्यानुयादोऽयम् ॥ १७ ॥ इमे नान्द्रायणप्रकारा:- चतुरः प्रातरभीयात्पिण्डान्विप्रस्समाहितः । चतुरोऽस्तमिते सूर्य शिशुचान्द्रायणं स्मृतम्॥१८ अष्टावष्टी मासमेकं पिण्डान्मध्यन्दिने स्थिते । नियतात्मा हविष्यस्य यतिचान्द्रापणं चरेत् ।। .

·375 . चतुर्थप्रश्ने पञ्चमोऽध्याय. यथाकथंचित्पिण्डानां द्विजस्तितस्त्वशीतयः। मासेनाभन् हविष्यस्य चन्द्रस्यैति सलोकताम् ॥ चत्वारिंशदधिकशतद्वयपिण्डान्यथाकथंचित् उञ्छया मासेना- भीयात् तिम्रोशीतय इति द्वितीयार्थे प्रथमा । तत्तदैव नाम चान्द्रायणम् ॥ १८-२०॥ यथोद्यश्चन्द्रमा हन्ति जगतस्तमसो भयम् । तथा पापाभयं हन्ति द्विजश्चान्द्रायणं चरन् ॥२१ सर्वप्रकारस्यापि चान्द्रायणस्य प्रशसपा ॥ २१ ॥ कणपिण्याकतकाणि तथा चापोऽनिलाशनः । एकत्रिपञ्चसप्तेति पापघ्नोऽयं तुलापुमान् ॥ २२ ॥ एकस्मिन्नहनि कणान् भक्षयेत् । त्रिषु पिण्यायमित्यादि । भक्षद्रव्यप्रमाण च शरीरस्थितिनिबन्धनम् । एवं च सप्तदशा- हिकरसम्पद्यते । महतीमपि तुलामारूढ़ पारस्य पुरुपश्शुद्धयतीति तुलापुमान् । तथा च पञ्चदशाहिक कोऽपि तुलापुरुषो वि- द्यते । तथा याज्ञवल्क्येन- पिण्याकाचामतकाम्बुसक्तूनां पतिवासरम् । एकरानोपवासश्च कृन्दूस्मौम्योऽयमुच्यते ॥ इत्यभिहितम्। एपां त्रिरात्रमभ्यासादेकैक प्रत्यहं पिवेत् । तुलापुरुष इत्येप ज्ञेय पञ्चदशाह्निक ॥ इति । अत्र चोपवासस्य निवृत्तिवेदितव्या । पञ्चदशाहिक इति नियमात ॥ ३,३१२-१३३० ·चतुथपने पञ्चमोऽध्याय 377 यवाना आचामो यवागू । यहा आनाम । एष ब्रह्म- कों नाम कृच्छू । अस्य विशेष स्मृत्यन्तराद्वेदितव्य । यथा हि- पालाश पद्मपरं वा तानं वाऽथ हिरण्मयम् । गृहीत्वाऽवहितो भूत्वा त्रिराचामेद्विजोत्तम ॥ गायत्रया गृह्य गोमूत्र गन्धद्वारेति गोमयम् । आप्यायस्वेति च क्षीरं दाधिकाणेति वै दधि ।। तथा शुक्रमसीत्याज्यं देवस्य त्वा कुमोदकम् । चतुर्दश्यामुपोपाय पौर्णमास्या समारभेत् ॥ गोमयादिगुण मूर शकृदयाचतुर्गुणम् । क्षीरमष्टगुणं देय तथा दशगुणं दाध ॥ स्थापयित्वाऽय दर्भेषु पालाशै पत्रकैरथ । तत्समुहत्य होतव्यं देवताभ्यो यथाक्रमम् ।। अग्नये चैव सोमाय सावित्रया च तथैव च । मणवेन तथा कृत्वा ततश्व स्विष्टकृत्स्मृत ॥ एवं हुत्वा ततश्शेष पापान ध्यात्वा समाहितः । आलोज्य प्रणवेनैव निर्मन्थ्य प्रणवेन तु ।। उद्धृत्य प्रणवेनैव पिपेच मणवेन च ॥ इति ।। २५ ॥ अमावास्यां निराहारः पौर्णमास्यां तिलाशनः । शुक्लकृष्णकृतात्पापान्मुध्यतेऽब्दस्य पर्वभिः॥२६ 48 ·376 .. योधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. यावकस्सप्तरात्रेण वृजिनं हन्ति देहिनाम्। सप्तरात्रोपवासो वा दृष्टमेतन्मनीपिभिः यावक इति कस्यचिल्लच्छ्रस्यान्वर्थसज्ञा | सप्तरात्र यवान्नता। यवान्नकालमुपवासो वा । वृजिनं वर्ननीय पापमित्यर्थ ॥२३॥ पौषभाद्रपदज्येष्ठा आकाशातपाश्रयात् । त्रीन शुल्लान्मुच्यते पापात्पतनीयाहते द्विजः पुष्यस्तिप्यो नक्षत्र, तेन युक्तश्चन्द्रमा यस्मिन्मासि पौर्णमास्या भवति स पोपमास । भाद्रपद मोष्ठपदानक्षत्र तेन सह पौर्णमा स्या यस्मिन्मासि वर्तते स मासो भाद्रपदो नाम । तथा ज्येष्ठया वर्तत इति ज्येष्ठोऽपि मास एव । पोपभाद्रपदज्येष्ठा इति निर्देश प्रथमान्त । तेषु यथाक्रम आकाशातपाश्रयात् आश्रयणान् । आश्रयशब्द आदिपु प्रत्येक सम्बध्यते । आश्रयत्व आर्द्र- वासस्त्वम् । आकाशाश्रयत्वमातपाश्रयत्व चाप्रावरणताश्रयणात् । तत्तस्मिन्मासे सर्वदा कर्तव्यम् । नेत्याह-त्रीन् शुक्लान् पक्षानि- ति शेष तत्र शुक्लपक्ष इत्यर्थ । 'कालाध्वनोरत्यन्तसयोगे' इति द्वितीया । अर्थतश्चाहर्निशमिति गम्यते । विमेव कते सर्वस्मात्पापा- प्रमुच्यते ? न, पतनीयाहते । तस्य हि प्रायश्चित्तान्तरेण भवित- व्यम् । द्विनग्रहणमनुवाद । 'जपहोमेष्टियन्त्राणि करिप्यन्नादि- तो द्विज ' इत्यधीतत्वात् ॥ २४ ॥ इदं चान्यत्-- गोमूत्रं गोमयं क्षारं दधि सर्पिः कुशोदकम्। यवाचामेन संयुक्तो ब्रह्मकूर्चाऽतिपावनः ॥ ?

·चतुर्थप्रश्ने घटोऽध्यायः
879
त्वरते कर्तुं कर्म सामजुरथर्वणामिति शेपः । व्युष्टः उपोऽ-
न्तरित' । श्वोभूते अष्टौ च सहस्र सावित्रचा जपं कुर्यात् ।
अत्र प्राजापत्यने तत्सममिति वचनादिदमन्यत् स्मृत्यन्तराद्वेदि-
तव्यम्, प्रानापत्यादौ प्रवृत्तस्याशक्तस्य विप्रभोजनेनापि शुद्धि-
र्भवतीति । प्राजापत्ये तावदशक्यदिनेषु प्रतिदिनं विप्रान् पञ्चा-
वरान् शुद्धान् भोजयेत् । एवं विधानेनैवातिलच्छ्रे पञ्चदशावरा-
नशक्यदिनेषु प्रतिदिनं वा विप्रमेकम् । एतत्सर्वत्र समानम् ।
कृच्छ्रातिकृच्छ्रेषु शतं, तप्तकृच्छ्रेषु चत्वारिंशतं, पराकनिर्णये
पञ्चाशतं, चान्द्रायणे पविशति, तुलापुंसि तु त्रयोविंशति, महा-
सान्तपने पदिशतिम्, अथैकाहोपवासे पञ्च । त्रिरात्रे प्रत्यहं
दशदशेत्यादि । ३०-३१ ॥
कि वाऽत्र बहुनोक्तेन-
योऽनदस्सत्यवादी च भूतेषु कृपया स्थितः।
पूर्वोक्तयन्त्रशुद्धेभ्यस्सर्वेभ्यस्सोऽतिरिच्यते॥३२
एवंविधवृत्तस्थ इत्यभिप्राय' ॥ ३२ ॥
इति चतुर्थप्रश्ने पञ्चमोऽध्यायः.
उक्तानि यन्त्राणि, नपश्च कर्तव्य इत्याह-
समाधुच्छन्दसा रुद्रा गायत्री प्रणवान्विता।
सप्तव्याहतयश्चैव जप्याः पापविनाशनाः ॥१॥

·378 बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. सांवत्सरिकमेतद्भूतं, तस्मादब्दस्य पर्वभिरसम्बन्धः । न पुन- श्शुक्लकृष्णकृतादिति । एवं च तस्मिन् संवत्सरे मधुमासवर्नमध- शयनमित्यादि द्रष्टव्यम् ॥ २६ ॥ भैक्षाहारोऽमिहोत्रिभ्यो मासेनैकेन शुद्धयति । यायावरवनस्थेभ्यो दशभिः पञ्चभिर्दिनः ॥२७॥ यायावरेभ्यो भैसाहारो दशभिदिनैः, वनस्थैम्यः पञ्चभिदिनः इति । अन्यच्च व्याख्यातंम् । एतेऽपि च त्रयः कृच्छ्राः ॥ २७ ॥ एकाहधनिनोऽनेन दिनेनैकेन शुद्ध्यति । कापोतवृत्तिनिष्टस्य पीत्वाऽपश्शुद्धयते द्विजः ।। एतावपि च द्वौ रुच्छौ ॥ २८॥ ऋग्यजुस्सामवेदानां वेदस्यान्यतमस्य वा । पारायणं त्रिरभ्यस्पेदनभन् तोऽतिपावनः।।२९ . अन्यतमवेदपक्षे त्रिः । इतरथा सरदेव ॥ २९॥ अथ चेत्त्वरते कर्तु दिवसे मारुताशनः । रात्रौ जले स्थितो ब्युष्टः प्राजापत्येन तत्समम गायत्रचाऽप्टसहसं तु जपं कृत्वोत्थिते रवौ। मुच्यते सर्वपापेभ्यो यदि न भ्रूणहा भवेत् ।।

·379
चतुर्थप्रश्ने पष्टोऽध्याय
स्वरते कर्तु कर्म साम→जुरथर्वणामिति शेप । व्युष्टः उपोऽ-
न्तरित । श्वोभूते अष्टौ न सहन सावित्रचा जप कुर्यात् ।
अत्र माजापत्यने तत्सममिति वचनादिदमन्यत् स्मृत्यन्तरादि-
तव्यम्, प्राजापत्यादी प्रवृत्तस्याशक्तस्य विप्रभोजनेनापि शुद्धि-
र्भवतीति । प्राजापत्ये तावदशक्यदिनेषु प्रतिदिन विमान् पञ्चा-
वरान् शुद्धान् भोजयेत् । एवं विधानेनैवातिरच्छे पञ्चदशावरा-
नशक्यदिनेषु प्रतिदिन वा विप्रमेकम् । एतत्सर्वत्र समानम् ।
कृच्छातिरच्छेपु शतं, तप्तकृच्छ्रेषु चत्वारिंशत, पराकनिर्णये
पञ्चाशत, चान्द्रायणे पविशति, तुलापुसि तु त्रयोविंशति, महा
सान्तपने पदिशतिम्, अथैकाहोपवासे पञ्च । विराने प्रत्यह
दशदशेत्यादि । ३०-३१
कि वाऽत्र बहुनोक्कैन-
योऽनदस्तत्यवादी च भूतेषु कृपया स्थितः ।
पूर्वोक्तयन्त्रशुद्वेभ्यस्सर्वेभ्यस्सोऽतिरिच्यते॥३२
एवविधवृत्तस्थ इत्यभिप्राय ॥ ३२ ॥
इति चतुर्थप्रश्ने पञ्चमोऽध्याय
उक्तानि यात्राणि, नपश्च कर्तव्य इत्याह-
समाधुच्छन्दसा रुद्रा गायत्री प्रणवान्विता ।
सप्तव्याहतयश्चैव जप्याः पापविनाशनाः ॥१॥

·880 1 वौधायनधर्ममत्रे सव्याख्याने. मधुच्छन्दा यासामृचामृपय' ताश्च शाक्लसंहिताया आदितो दश सूक्तानि | ताभिस्सह रुद्राः 'नमस्ते रुद्र' इति एकादशा- नुवाकाः । अन्यत्प्रसिद्धम् । नपादिभिः प्रतिपूरणे कर्तव्ये वेदित- व्यम् । स्वातन्त्र्येण संपामुपयोगः । तत्र कालगणना मन्त्रावृ- त्तिगणना च विशेषापेक्षया रिक्षया ॥ १ ॥ यन्त्रनपी वृत्ती । का. पुनस्ता इष्टय इत्याह- मृगारेष्टिः पवित्रेष्टिस्त्रिहविः पावमान्यपि । इष्टयः पापनाशिन्यो वैश्वानर्या समा हि ताः॥ मृगारं 'अग्नेमन्वेंऽहोमुच " इति दशहविरिष्टिः । तथा पवित्रे. टिरपि 'अग्नये पवमानाय'3 इति दशहविरेव । त्रिविस्सवनेष्टि । पावमानी पावमानेष्टि । वैश्वानरो द्वादशकपालो वैश्वानरी तया समन्विता एता. पापनाशिन्य । नेकैकश ॥ २ ॥ आचार्य इदानीन्तनान् प्रत्याह- इदं चैवापरं गुह्यमुच्यमानं निवोधत । मुच्यते सर्वपापेभ्यः सर्वेभ्यः पातकाहते ॥३॥ पवित्रैर्मार्जनं कुर्वन् रुदैकादशिकां जपन् । पवित्राणि घृतैर्जुवन् प्रयच्छन् हेमगोतिलान् ॥४ अल्पप्रयासेन वहुपापक्षयलाभात् गुह्यमित्युक्तम् । प्रथमस्सर्वशब्द एकैकस्मिन् पापाभ्यासार्थ । द्वितीय पापभेशपेक्ष. । पवित्राणि 'ते. स. ४.७-१५, २-३-१३ तै स २-२-४, 'तै स. ४-५.१.

·381 चतुर्थप्रश्न घाटोऽध्याय'. मुरभिमत्यादयो मन्त्राः । रुदैकादशिका 'नमस्ते रुद्र" इत्येकाद- शानुवाकाः । पूर्व जपन् जुहुन् प्रयच्छन् मुच्यत इति सम्बन्ध । अत्रापि वक्ष्यमाणसप्तरात्र कालो भवति ॥ ३-४॥ योऽभीयाद्यावकं पक्वं गोमूत्रे सशकृद्रसे। सदधिक्षीरसर्पिप्के मुच्यते सोऽहसः क्षणात्॥५ प्रसूतो यश्च शूद्रायां येनागम्या च ललिता। सप्तरात्रात्प्रमुच्येते विधिनैतेन तावुभौ ॥ ६ ॥ यावकं पक्व यणयपानो' यवागुर्वा । शरुद्रसोपि गोरेव । तत्सहिते गोमूत्रे पक्कीमत्यर्थ । तदेव दधा क्षीरेण सर्पिषा सयुक्त भवति । प्रसङ्गात्पाप तद्वक्ष्यमाण-प्रसूतो यश्चेत्यादि । सप्त- रात्रादिति कालनिदेशविरोधात् क्षणादित्ययमर्थवाद । सप्तरात्रा- भिप्रायो वा । 'क्षण क्षणोते प्रश्णुत काल इति निर्वचनात् क्रमोदायामपि शूद्रायामपत्योत्पादन य करोति येन वाऽगम्या पैतृप्वप्तेय्यादिका लद्विता भवति लचन गमन तावुभावतेन पूर्वो- क्तेन विधिना मुच्येते ॥५-६ ॥ म केवलमत्र- रेतोमूत्रपुरीपाणां प्राशनेऽभोज्यभोजने। पर्याधानेज्ययोरेतत् परिविने च भेपजम् ॥७॥ अभोज्याना परिग्रहदुष्टाना भोजने । पर्यापान ज्यायसि तिष्ठ- सनाहितामो कनीयस आधानम् । आह च-- ते स. ५-६.१. प्रस्थितो. . यणयौवनो, 'यास्क २-४-३.

·383 पौधायनधर्मसूत्रे सन्याख्याने दाराग्निहोत्रसंयोगं कुरुने योऽग्रजे स्थिते । परिवेत्ता स विज्ञेयः परिवित्तिस्तु पूर्वजः ॥ इति ॥ अत्राग्रजशब्दस्यायमर्थः--अग्र एव यस्मिन् जाते सत्यात्मनो जननं सम्भवति स तं प्रत्यग्रन एवं च सति पितर्यनाहितानी सति पुत्रेण नाधातव्यमिति भवति । परीज्यायामपि एतदेव पूर्वो- तं भेषजम् । इज्या यागः नित्येज्या ऐष्टिकपाशुकसौमिकाः, न नैमित्तिकाः काम्याश्च । ते पितरं ज्येष्ठं वोल्लाय न कर्तव्याः, यदि कुर्यात्तत्रापि तदेव प्रायश्चित्तं 'योऽश्नीयाद्यावकं पक्कम् । इत्यादि ॥ ७॥ अपातकानि कर्माणि कृत्वैव सुवहून्यपि । मुच्यते सर्वपापेभ्य इत्येतद्वचनं सताम् ॥८॥ पूर्वोक्तेन प्रायश्चित्तेनेति शेषः । सतां मन्वादीनाम् ॥ ८ ॥ सर्वत्रात्र ह[दि स्थित मूलभूतं प्रमाणमाह- मन्त्रमार्गप्रमाणं तु विधानं समुदीरितम् । भरद्वाजादयो येन ब्रह्मणस्तमतां गताः॥९॥ . मन्त्राणां मार्गों मन्त्रमार्गः पाठः स एव प्रमाणं यस्य विधा. नस्य तदुदीरितं पाठमूलत्वं स्यात्तादृशानामपि धर्माणामुक्तं तन्, आप्राजापत्यादेरपि यन्त्रस्य । विधानं मन्त्रादेर्यन्त्रस्य विधानं मन्त्रा- देर्मूलमिति अयं किलाचार्यों मन्त्रप्रमाणक व लक्ष्यपञ्चतयेन कम्प. मवेक्षते 'तच्छन्दसा ब्राह्मणोन' इति । तच्छन्दसो मन्त्रात्मकस्य 1 मनु. ३-१४१.

·383 चतुर्भप्रश्न सप्तमोऽध्यायः प्रथमनिर्देशं ग्रुवन्न छन्दसा न शकुयात् कर्तुमित्यापददौर्बल्यमम्यनु- जानंश्च । ब्रह्मणस्ममतामिति वचनादम्युदयार्थमित्येतद्विधानमिति गम्यते ॥९॥ तदाह- प्रसन्नहदयो विप्रः प्रयोगादस्य कर्मणः। कामांस्तांस्तानवाप्नोति येये कामा हृदि स्थिताः।। क्रियत इति कर्म । तच्च मार्गप्रमाणं विधानम् । सैपा प्रशंसा ॥ इति चतुर्थप्रश्ने पष्ठोऽध्यायः - निवृनः पापकर्मभ्यः प्रवृत्तः पुण्यकर्मसु । यो विप्रस्तस्य सिध्यन्ति विना यन्त्रैरपि क्रियाः।। पतिपिद्धवर्जनस्य विहितानुष्ठानस्य च प्रशसैपा । यदेवंविधस्य पुरुषस्य पूर्वोक्तयन्त्राभावेऽपि सामर्यनुरथर्वणा कर्मण्यधिकारोऽस्तीति दर्शयति, तस्यापि वक्ष्यमाणो गणहोमो भवत्येव ॥ १॥ एवंविधाना ब्राह्मणाना प्रशसा-- ब्राह्मणा ऋजवस्तस्माद्यद्यदिच्छन्ति चेतसा। तत्तदा साधयन्त्याशु संशुद्धा ऋजुकर्मभिः॥२॥ ऋजुकर्माणि विहितकरणप्रतिपिद्धवर्जनलक्षणानि ॥ २ ॥ A ·BB4 - बोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. अथेदानी निरपेक्षानेकयन्त्रोपदेशप्रयोजनमाह- एवमेतानि यन्त्राणि तावत्कार्याणि धीमता। कालेन यावतोपैति विग्रहं शुद्विमात्मनः॥३॥ कालेन कालपरिमितेन यन्त्रेण विग्रहं शरीरम् । उपेतिन- यत्पर्षे । ततश्च द्विकर्मवाहिग्रहमिति द्वितीयोपपत्तिः । एनस्सु गुरुपु गुरूणि लघुपु लघुनीत्ययमर्थोऽन्यत्र दर्शितः । आह च- यस्मिन् कर्मण्यस्य कृते मनसस्स्यादलायवः । तस्मिन् तावत्ततः कुर्याद्यावलुष्टिकरं भवेत् ॥ इति ॥३॥ जपहोमेटियन्त्राण्युक्तान्युपसंहरति- एभिर्यन्त्रैर्विशुद्धात्मा त्रिरात्रोपोपित्तस्ततः । तदारभेत येनार्द्ध कर्मणा प्राप्तुमिच्छति ॥४॥ गणहोमादेवीगोपसंहाराभिधानं तस्यापि चिरायोपयासाङ्गत्वज्ञा- पनाय ॥४॥ अयमे गणहोममन्त्रा:--- क्षापवित्रं सहस्राक्षो मृगारों होमुचौ गणो । पावमान्यश्च कूश्माण्डयो वैश्वानर्यऋचश्च याः क्षापवित्रंक्षाशब्दवन् पवित्रं च तच तत्तिरीयाणा मूत्रपाठे 'अमे इत्यादिपट्टनम् । अयमेको मन्त्रगण तत्तिरीयापाटसिदः मन .. --- ते,प्रा. १.८..

·जनः चतुर्षप्रश्ने सप्तमोऽध्यायः 386 गृहीतव्यः । सहस्राक्षस्तावत्पुरुषसूक्तं, तचाष्टादशम् । मृगारो मृगाराया इप्टेज्यिानुवाश्या द्वाविंशतिम्चः 'अग्नेमन्वे" इत्यनु- पाकः । अंहोमुचौ तच्छन्दवन्तौ गणो । तयो. 'या वामि- न्द्रावरुणा" इत्येकः चत्वारो मन्त्रारसानुषङ्गाः । अपरो 'यो वामिन्द्रावरुणा" इत्यष्टौ । तादृश एवाहश्शब्दोऽहोमुचवचनः । पाव- मान्यपि तच्छब्दवत्यः ऋचरसप्तदश वा । ताच 'पवमानस्सुव- इत्यनुवाकः । कूश्माण्डयः 'यदेवाः" इत्याद्या विंशति ऋचः । वैश्वानर्यः 'वैश्वानरो न अत्या' इत्यष्टौ । एते हो मन्त्र- गणाः भायशो विश्वेदेवाः । सहस्राक्षस्तु नारायणर्षिः । तत्रा- नुक्तच्छन्दसाः त्रैष्टुमा बेदितव्याः । 'सहस्राक्षः इत्याद्याः पञ्च अनुष्टुभः । मृगारयाज्यासु 'अनु नोऽयानुमतिः, अविनुमते त्वर" 'ये अप्रथेताम, उर्वी रोदसी" इत्येता अनुष्टुभ' ! 'वैश्वानरो न इति गायत्री । 'यदिदम्" बृहती । अंहोमुचौ तु यजुषी एव । ततश्छन्दविशेषानादरः 'यद्यनुपाऽऽज्यं यजुषाऽप उत्पुनीयात् । छन्द- सा उत्पुनाति इति यनुश्छन्दसोर्मेदनिर्देशात् । पावमानीपु पुनः प्रथमाद्वितीयाचतुर्थीपञ्चम्यष्टम्यो गायत्रयः । तृतीया नवम्याद्या अन्त्यवाश्चानुष्टुभः । कूश्माण्डीषु प्रथमाऽनुष्टुप् | द्वितीयं जागतम् तृतीया जगती । पञ्चम्यत्तिशक्करी । अहमी जगती । भवमी- पतिः । दशम्येकादश्यौ शक्वर्यो । त्रयोदश्यत्यष्टिः । चतुर्द- श्यनुष्टुप् । ततो गायत्रयः । अन्त्योऽनुष्टुप् । वैश्वानराणामाये गायत्रयौ । सर्वा लिङ्गोक्तदेवताः । सहस्राक्षस्तु पौरुषः ॥ ५ ॥ ते स. ३-३-२३. तै. स. ४-७-१६. +तै.आ २-३. है. स. ३-३-११, ते. या. १.४-८. "ते. श्रा, ३.१२. 3 है.ग्रा.-१-४, 49 ·386 योधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. ततः किमित्यत आह- घृतौदनेन ता जुह्वन् सप्ताहं सवनत्रयम् । मौनव्रती हविष्याशी निगृहीतेन्द्रियक्रियः॥६ घृताप्लुतेन ओदनेन ताः प्रतिमन्त्रं हस्तेन दा वा परिमा- पासिद्धया 'दाऽन्नस्य जुहोति" इति । सप्ताहमिमानि व्रतानि मौनव्रती इत्यादीनि ॥६॥ अथ व्रती सवनहोमानन्तरम्- सिंहे म इत्यपां पूर्णे पात्रेऽवेक्ष्य चतुप्पथे । मुच्यते सर्वपापेभ्यो महतः पातकादपि ॥ ७ ॥ उदपात्रमादाय चतुप्पणं गत्वा प्राङ्मुख उपस्थं सत्या तरिम- नेव उदपात्रेऽवेक्ष्यमाणः पापं ध्यायन् विनयितुन् ब्रूयात् । 'सिं- हे मे मन्युः' इत्यन्तमेतमनुवाकं निगद्य निनीयापो नकमत्यां दिशि परास्य पात्रमनवेक्षमाणो हस्तपादान् प्रक्षाव्य यातेनैव मार्गेण गधैतद्रमति तदेतदुक्तम् । 'सिंहे म इत्यपां पूर्णे' इत्यत्रापरे या- क्षिकाः प्रयोगशंमन्यमाना दार्विहोमिकी परिनेष्टां कुर्वते । अनाना- तया न पमहोमवन्, ते न स्विष्टरुपहोमाः इति पदनः । तत्तु- गुक्तायुक्तनया विनारणीयम् ॥ ७॥ वृद्धत्वे यौवने बाल्ये यः कृतः पापसञ्चयः । पूर्वजन्मसु वा ज्ञानात्तस्मादपि विमुच्यते ।। 1वी. परि. ३.६-11.

·चतुर्थप्रश्न अष्टमोऽध्याय
387
फलविधि फलार्थवादोऽयम् ॥ ८ ॥
भोजयित्वा द्विजानन्ते पायसेन सुसर्पिपा ।
गोभूमितिलहेमानि भुक्तवद्भयः प्रदाय च ॥९॥
विप्रो भवति पूतात्मा निर्दग्धवृजिनेन्धनः ।
काम्यानां कर्मणां योग्यः तथाऽऽधानादिकर्मणाम्।।
..
अन्ते सप्ताहस्य ततस्सप्तम एवाहन्यपराहिकप्रयोगान्तर भोजनादि
गम्यते । द्विनास्त्यूवरा । गवादीना समुच्चय । स च मुक्त
वद्य प्रत्येक भवति । विप्रग्रहण द्विनातिप्रदर्शनार्थम् । जिन
पापम् । तदेवेन्धनम् । तन्निर्दग्ध तेनेति विग्रह । योग्यः अधि
कारी । अन्यथाऽनधिकारीति गम्यते । एपा तावद्गणहोमक्रिया
ह्यात्मन एव प्रयोक्तव्या नान्यस्य ।। ९-१० ॥
इति चतुर्थे सप्तमोऽध्याय
तत्र दोघमाह-
अतिलोभात्प्रमादाद्वा यः करोति क्रियामिमाम् ।
अन्यस्य सोऽहसाऽऽविष्टो गरगीरिव सीदति ॥१॥
आचार्यस्य पितुर्मातुरात्मनश्च क्रियामिमाम्।
कुर्वन्भात्यर्कवद्विपस्सा कार्यैपामतः क्रिया ॥ २ ॥

·388 चोधायनधर्मसत्रे सव्याख्याने. यस्माद्येषां कुर्वन्नादित्यवद्वाति तस्मादेतेपाम् । मातुः पृथग्न- हणात् पितरि मृत पितुर्मातुरेनोनिवृत्त्यर्थमेषा पुत्रेण कर्तव्येनि गम्यते । 'आत्मग्रहणं. दृष्टार्थम् । पितृग्रहणं पुनः पुत्रस्यापि प्रदर्शनार्थम् ॥ १-२॥ तदाह- क एतेन सहस्राक्षं पवित्रेणाकरोच्छुचिम् । अग्निं वायुं रविं सोमं यमादींश्च सुरेश्वरान् ।। कः प्रजापतिस्तस्य पुत्राः सहलाक्षानयादयः । पवित्रेण गण• होमेन ॥३॥ उक्तः क्रत्वर्थतया गणहोमः । अधुना स एव पुरुपात- योच्यते- यत्किञ्चित्पुण्यनामेह त्रिपु लोकेषु विश्रुतम् । विमादि तत्कृतं कन पवित्रक्रिययाऽनया ॥१॥ प्राजापत्यमिदं गुह्यं पापघ्नं प्रथमोद्भवम् । समुत्पन्नान्यतः पश्चात्पवित्राणि सहस्रशः॥५॥ इदमष्टगणहोमकर्म प्रनापतेस्सकाशात् प्रथमोडूतम् । अन्यानि तु यन्त्राण्यतः पश्चादुत्पन्नानि ॥ ४-५ ॥ अथास्या कालविकल्पा:-- योऽन्दायन पक्षाहान जुहोत्यष्टौ गणानिमान्। पुनाति चात्मनो वंश्यान दश पूर्वान् दशापरान्॥

·चतुर्थप्रश्ने अष्टमोऽध्याय
889
कर्तुस्तु कालाभिनियमात् फलविशेष करप्यते । अन्दरसवत्सर ।
अयनं तदर्ध आदित्यस्य दक्षिणोत्तरायणगमनेन । मातु अन्द-
पजागो वसन्तादि । तदर्ष मास । तदर्ध पक्ष शुम कृष्णो
वा । अहस्तु प्रसिद्धम् । एतददादिभिरेव सम्बध्यत इति केचित् ।
कल्पान्तरमित्यपरे ॥६॥
अथ-
एतानष्टौ गणान होतुं न शक्रोति यदि द्विजः।
एकोयि तेन होतव्यो रजस्तेनास्य नश्यति ।
सत्राप्यशक्तौ-
सूनवो यस्य शिष्या वा जुह्वत्यष्टौ गणानिमान् ।
अध्यापनपरिक्रीतैरंहसस्सोपि मुच्यते ॥ ८॥
अध्यापनपरिक्रीत तेनैवाध्ययनादिना ॥ ८ ॥
तदसम्मवेऽप्याह--
धनेनापि परिक्रीतैरात्मपापजिघांसया ।
हावनीया शक्तन नावसाद्यश्शरीरधृक् ।।
हावनीया होम कारयितव्या । अन्येनापि कारयितव्यत्वे
नावसायो न क्लेशनीय । धने विद्यमाने किमित्यात्मनश्शरीर-
शोषण हविष्यादिभि क्रियतेत्यभिप्राय । एव च मौनव्रतान्यपि
कर्तुरेव । न कारयितु । नावसाद्य इति वचनात् । 'गर-
गौरिष सीदति' इति दोषोपि कर्तुरेव न कारयितु ॥ ९ ॥

·390 .. वोधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने. उपरागे वर्तमाने श्राद्धे यत्किञ्चित्- धनस्य क्रियते त्यागः कर्मणां सुकृतामपि । पुंसोऽनृणस्य पापस्य विमोक्षः क्रियते कचित्।। अणस्यापि पुंसो गहर्मतस्त्याग उच्यते क्वचिस्क्रियते । किमर्थमुक्तम् ! पुण्यानामपि कर्मणां सिद्धये । गणहीमार्थ पुनः धनत्यागे क्रियमाणे पापस्यैव विमोक्षः क्रियते न धनस्येत्य- भिप्रायः ॥ १०॥ सोऽयं प्रशंसाप्रपञ्च आरम्यते । द्विनः कथं रोचेत, ततोऽ- नुष्ठीयेतति- मुक्तो यो विधिनैतेन सर्वपापार्णसागरात् । आत्मानं मन्यते शुद्धं समर्थ सर्वकर्मसु।।११॥ पापसमुद्राचोजीर्णमात्मानं कर्मावश्यं मन्यते ॥ ११ ॥ - ज्ञायते चामरैः युस्स्थैः पुण्यकर्मेति भूस्थितः । देववन्मोदते भूयस्स्वर्गलोकेऽपि पुण्यरुत॥३२ गुम्स्पमिष्ठोऽपि पुण्गकर्मति ज्ञापते । तपा प श्रुतिः-- 'यपा क्षस्य सप्पिनस्य दूरान्यो याति" इति ॥ १२ ॥ याशिकी.11.

·891
चतुर्थप्रश्ने अष्टमोऽध्यायः
सर्वपापार्णमुक्तात्मा क्रिया आरभते तु याः।
अयत्नेनैव तास्सिद्धिं यान्ति शुद्धशरीरिणः॥१३
प्राजापत्यमिदं पुण्यमृपिभिस्समुदीरितम् ।
इदमध्यापयेन्नित्यं धारयेच्छृणुतेऽपि वा ॥१४॥
मुच्यते सर्वपापेभ्यो ब्रह्मलोके महीयते ।
इदमेतद्गणं होमं धारयेदथ वा जपेत् ॥ १५॥
शृणोतु वा विधिं स्मृत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते
सर्वपापविशुद्धात्मा ब्रह्मलोके महीयते ॥१६॥
इदमिति धर्मशास्त्रमुच्यते । गणहोममन्त्रमेव वेत्यर्थः । अत्राध्यापन-
धारणश्रवणानां पूर्वपूर्व गरीयः ॥ १३-१६ ॥
अथ मन्त्रपुरश्चरणामाह-
यान सिपाधयिपुर्मन्त्रान् द्वादशाहानि तान्
जपेत् ।
घृतेन पयसा दधा प्राश्य निश्योदतं सकृत् ॥
द्वादशाहानि सरुत्सकपाश्य जपेदिति सम्बन्धः । स च " मुखं
व्यादाय स्वपिति" इतिवत् द्रष्टव्यः । सिपाधयिपुः साधयितुमिच्छन्।
घृतेनेति घृतान्नेनेत्यभिप्रायः ॥ १७ ॥

·: 392 बौधायनधर्मसूत्रे सव्याख्याने; ऋग्यजुस्सामवेदानामपि- दशावरं तथा होमः सर्पिपा सवनत्रयम् । पूर्वसेवा भवेदेपा मन्त्राणां कर्मसाधने । मन्त्राणां कर्मसाधन इति ॥ १८ ॥ वेदसम्बन्धिमन्त्रसम्बन्धिन्याश्च 'षष्ठा वैश्वानर्यः' इत्यस्या न सम्ब- न्धः । सा च वैदिकानामेव मन्त्राणामेपा पूर्वसेवा पुरश्चरण, नेतरदिति ज्ञापनार्थम् । मन्त्राणां कर्मसाधन इति । मन्त्ररिष्टा- निएमाप्तिपरिहारासिद्धावित्यर्थः । तथा च शौनकः-'पुरश्चरण- मादौ मन्त्राणा सिद्धिकारणम्' इति ॥ १८ ॥ इति श्रीयोधायनीये धर्मविवरणे गोविन्दस्वामिकृते चतुर्थप्रभेऽष्टमोऽध्यायः; चतुर्थप्रश्नस्समाप्तः समाप्तं चेदं योधायनधर्मसूत्र ·बोधायनधर्मसूत्रस्थपदसूची. अ अंश: II, 1,51. अंशभाक् ।।, 3,6. अंशान् II, 2, 37. अंसम् ।, 7, 13. अहम. IV,668, 8. अंहसा [V, 9, 1 अंहोमुचौ IV, , अकरोत् 11,8, 9 इत्यादि अफर्मिणाः 11, 3, 10. अफल्पयन् I,5,56.03. अकामा II, 2,18. अकार्याणि IIT, 9, 10 अपुत्सयन् II, 7, b. अयुर्घताम् I, 2, 10. अकुर्वन् I, b, 15 II, 3,21. अकुलताम् I,1,8181. अकृत्या I, 2,67. अक्रमीत् IV, 1,3. अहियानि 1,08. अक्षतयोनि II,1, 18 अक्षय्य 11,8,8 अक्षर1,1,8 अक्षरेण H, 7, 8 अक्षारलयण III, 1, 19. अक्षारलघणाशिनः 1,0, 110 अक्षित II, 8, 12. अगच्छन् III, ), 10. अगदी 11, 1,27. अगम्या IV,O,b. अगम्या' II,2,01. भगम्यागमनं !, !, 11. अगम्याना 1,9,65 अगात् 1, 1, 7 II,5,13 अनय 1, 7, 11 II, 10, 17 अआये II, 5, 9.8, 7.][, 8, 9.8,2910,b. अग्निं I,2,576,81.6, 10 II, 1, 33 813,285, 20 6, 177,68,7 III, 4, 2017, 11.4,8 D, 1 IV,3, 10 11. अग्निः I, 2, 50681, 13 H, I II, 1,38, ४ 75, 108.12 III, ', 8, 5 I,1, 20 2,11 अग्निकार्येषु ।, 4, 21 असिना J,'", 125 अग्निनेत्राः III, 0, 13 ·2 अग्निमुखात् II, 8, 7. III, 4, ! अघमर्पणं III, 5,2 10, 11. 3. 7, 11. 8,8. IV, 2, 7. 153, 7. अग्निवर्ण. I, 4,4. 4,2. अग्निष्टुता II, I, 4. III, 10, 9. | अधमर्पणस्य III, 5, 1. आग्निहोत्रं II, 2, 78. 10,22. अघमर्पणेन II, 5. 12. 10, 39. III, 3, 5.6. 7.7, 15 III, 4, 7. अग्निहोत्रद्व्याणि II, 10, 24. अङ्कयित्वा I, 10, 18 अग्निहोत्रमन्त्रान् II, 10, 61. अङ्ग I, 1, 20. अग्निहोत्रिभ्यः IV, 5, 27. अइंI, 7,5. अग्निहोत्रे I, 6, 30 II, 10, अङ्गवित् I, I, 8. 20. III, 3, 20 अङ्गहीनः II, 1, 49 अग्नीन् I, 2, 6. II, 10, 21. अह्रारं I, 5, 110. 10, 26 III, 1, 10 अगारकम् II, 5,23. अग्नीनां III. 1, 14 अगिरः III, 7, 11. अग्ने II, 6, 35. 10, 20 III, आगिरस्वते II, 3, 7. 7. 118, 19. अग्नौ 1, 2, 57. 7, 13. 8, 7. 13. III,L,2.7, 13. अगुलिभ्यां III, 2, 12. अग्नयगारे II, 3, 58. 10, 13. | अगुलिमूलं I, 5, 13. अग्नयाधाने I, 6, 10. अग्नयाधेयं II, 2, 76. अग्नयाधेयप्रभृति II, 2, 76. अग्नयाधेयात् II, 2, 75. अग्नयाधेये III, 7, 14. अग्नचत्पात I, 11, 22. अग्रं II, 3, 15 10, 45 अग्रनिपादाः I, 8,7 अग्राम्यभोजी II, 6, 17. अचरणीयेन III, 10, 3. अग्ने II, 7, 19. अचात्याल: I, 7, 16 अग्रेण I, 7,21. अज II, 3, 64. अगुलिभिः I, 5, 14. अगुलाभिः II, 3, 21. अगुल्यग्रं I, 5, 13. अगुल्यद्गुष्टयोः I, 5, 13. अङ्गुष्ठ II, 7, 10. अङ्गुष्ठमात्रः II, 7, 10. अङ्गुष्ठमूलं I, 5, 12. अङ्गुष्ठानचं I, 5, 13 ·3 , अज एकपात् 11, 5, 10 अतिरिच्यते IV, 5, 32 अजनिष्ठा I, 10, 3. अतिलोभात् IV, 8, 1 अजस्राणि II, 2,76 अतिष्ठत् 1, 5, 79 अजातान् I, 10, 31 अतिसवत्सर II,6 17 अजानत I, 1, 12 अतीतव्यवहारान् II, 2, 38 अजायिभ्य I, 5, 150 अतीयात् 1,2,67 II, 3, 31 अजिन I, 3,6 अतुदन III,22 अजिनानि I, 15 अतुदशारया 1,2,71 अजीति II, 6 13 अतुल II, 3,57. अशात IV, 5,7 अतेजसाना I,5, 13. अज्ञामएतेभ्य III, 66 अत्ति II, 18 अज्ञानात् II,207 अत्यन्तश 1,2,3} अज्यानि II,614 अन्तुम II, 2, 70 अञ्जन I,926 अन्न I, 1, 27 इत्यादि अअलि II 10, 2) 83 अत्रिवर्षे 1, 5,93 अअलिना II,61 अथ I, 1,8 इत्यादि अञ्जली II, 1,11 अधणा IV,6,1 अणव I,b,86 अथर्वभ्य III, 9,5 अत I,61 अर्ययेद II, B, 27, I1, 3, अति IV,317 अथर्वशिर III, 10, 11 अतिरछू II, 1,7 अथर्वाहरिसम् II, 5 97 अतिपच्छ II, 1 66 अथा I,267 इत्यादि IV,5,8 अदत्वा II 3 187, 20 अतिक्रमे II 4, 10 अतिथि III 3,07 अदर्शनात् I 125 अतिथिभ्य III, 3 ) अदस्युप्रवेश्य I 3, 51 अतिथीन् II 7 19 III, 3, | अदात् II 1 38 20 भदाया II 9 17 अतिपावन IV 5,920 29 भदिति 11,510 अदधात् I 103 अदायादा II 8 15 ·4 अदीन्यन् III, 7, 11 11 अधिष्ठान II, 3, 29 अदूप्या I, 550 अधीत ] 2,57 11, 10,8_10 अदृष्टं I, 5, ob IIl, 8 10 अदृष्टत्वात् [1, b, 11 31 अधीत्य III, 9, 12 13 14 अदाप I, 2 ,, अधीयीन. I, 11, 34 35 III, अद्भि I,5218212 2",57.9 10 15 2356696 113031 अधेतु II, 3, 30 12 II, 7, 12 6, 27 7,5 अधेनु II, 3, 39 19 10, 38 50 III, 1, अधोवीत I, 0, 8 239,4 अध्ययन 1,10,94 II,3, 10 अद्भुतोत्पातेपु I, 11 38 अध्ययनं I, 2, +2 13 103 अद्य II 50 अध्यापक I, 10, 12 अद्मि 11,318 अध्यापन I, 10, 3 II, 2,10 अद्रोहि II, 6 20 III, 1, 16 अध [58 75 II,160200 अध्यापन II, I 17 अधर्म III, 68 अध्यापनपरिक्रीत IV, 6, 8 अघश्शयन III, 10, 14 अध्यापनात् II, 1,62 जधस्तात् 1, 2, 23 11,3 अध्यापयात I 11,3} अधाय II, 6 17 अध्यापयेत् II, 8, 14 अधिक I, 10, 22 अध्येतव्य II 6,9 अधिकृतत्वात् I, 11, 15 अध्वर 1,6,13 अधिकृत्य I, 590 अध्यसयोग II, 3, 19 अधिगच्छति IV, 1, 19 अध्यान I 4 223,31 अधिगच्छान I, 9,9 अनग्नि II, 10,63 अधिगत I 1,6 अधिजायन्ते IV 1 20 अधितिष्ठेत् II, 3, 37 6, 17 अनातिसृष्टा II, 2 4 अधिरूढI 614 अनतीता 14 15 आधरोहति II,06 अननीयान I,1, 11 अधिश्रितस्य I, 5,60 अनध्याय 1,11,22213339 जनयुष्ठ II, 8, 17 अनवान् II, 7, 23 ·5 अनध्याये III, 9, 10, अनिर्दशाहसन्धिनीक्षीरं I, 5, अनन्तरं II, 7, 19. 135. अनन्तरापुत्रः II, 2, 19. अनिलाशनः IV,5,22. अनन्तरापुभयोः II, 2, 12. अनु I, 1, 2, II, 5, : 1. अनपत्यानां II, 10, 3. अनुक्रमचरणात् III, 1, 8. अनभिभापमाणः II, 2, 43. अनुख्याता II, 8, 12. अनभिषिक्तः II, 4,2. अनुगच्छेत् 1, 2, 30. मनभिसन्धिपूर्व I, 5, 118. | अनुचिन्तयन् I, b, 86. IV,2, 18. अनुशात III, 2,2. अनया IV, 8,4. अगुशातः 1, 2, 30. II, 8, 7. अनलससमृद्धं II, 3, 51. अनुतिष्ठेत् 1, 2, 39. अनशतां II,7,23. अनुतीर्थ II, 3, 3.5,80. 'अनक्षत्पारायणविधि III, 9, 1. | अनुवृताभिः II, 10, 38. अनमत्संहितासहस्रं III, 9, 15. / अनुधावत् 1, 2, 39. अननन् II, 7,24. IV, 5, 29. अनुपरोधेन 3, 16. अनस्तमिते II, 4, 13. अनुपहत्य I, 10, 15. अनहङ्कार 1, 2, 21. अनुपेतेन I, 1, I9. अनागतां II, 4, 15. अनुप्रदानं II, 6,36. अनात्ययः 1, 2, 13. अनुप्रयोगः III, 13, 14. अनाहतं I, 2,50. अनुमतये III, 9, 5. अनादेशे III, 10, 17. अमुमता II, 2,62. अनाद्य IV, 1, 7, 2, 15. 14. | अनुमते 1I, 2, 17. अनायसानि II, 10,24. अनाशक: III, 10, 14. अनुमन्त्रणं III, 2,6 अनाश्यानस्य II, 8, 8. III, | अनुरूपानू 1, 10, 20. 10, 3. अनुरोद्धव्यः I, 5, 112. अनाहिताग्नेः II, 1,47. भनुलोमः I, 9, 9. अनिकेतः II, 10, 63, अनुवर्तमानः II, 4, 21. अनिन्दितः I, 1, 9. अगुवाकेन I, 6, 46. II,L, IL. अनिरुद्धासु II, 3, 4 III, 6, 13. अतुमत्या II, 2,2. ।

·अनुवाक III, 7, 11.8, 16. अन्तरिक्षसमं II, 8, 12 अनुव्यारयास्याम' III, 1, 4 अन्तरिक्षाय III, 8, 10 अनुव्रज्या 1, 2, अन्तरेण I, 2, 56 7, I5 II, अनुप्रतयेत् II, 10, 0 1,14. 2, 26. 3, 34 35 अनुष्ठेया II, 2,72. अन्तर्जलगतः II, 5, 12. 10, अनुस्मरन् II, 1, I0 32. III, 4,7. अनूचानं I, 11,31 अन्तर्जले IV, 4, 2. 3 4 5 अनुचानस्य I, 11, 31. 678 अनूचानान् II, 8,6 अन्तर्धाय II, 10, 20. अनूचानाय II, 1, 57 अन्तर्धीयते III, 9, 17. अनूचाने 1, 2, 37. अन्तर्मुस' II, IO, 57. अनूच्यते II, 10, 57. अन्तर्मुखे I, 5, 20. अनूत्करदेशात् I, 7, 19. अन्तर्वती II, 7, 19. अनृण. II, 9,5 अन्तर्वासी I, 2,3 अनृणस्य IV, 8, 10 अन्तर्वेदि I, 11, 5 II, 10, 27. अनृतात् III, 7, 8 IV, 5, 4. | अन्तश्शौच III, 1, 22 अनृते I, 10, 35 अन्ते I, 10, 26 II, 2,27. अनृती IV, 1, 21 IV, 7,9. अनेन II, 1, 15 16 अन्तेवासी 1, 5, ११ अनेना. I, 10, 30 अन्ध II, 2, 39. अन्त I, 5, 3 II, 10, 66 अन्न I, 5, 63. II, 3,821 IV, 1, 26 26 61.62 6,57,3 अन्तक' II, 7,9. 6 168,814 III, 3, अन्ततः I, 3, 18.91 13 6, 109,3 10, 3 अन्तरं I,1, 26. 15. अन्तरतमी I; 7, 10 अन्नगीती II, 3, 16 अन्तरा I, 10, 32 11,6, 18 अन्नद: 11,5,32 7, 4 26 HI,D, 56 अन्नमय III, 8 1h अन्तरागारेषु 111, 4, 3. अन्नस्य I, 5, 60 II, 8,8 अन्तरिक्ष II,D,2A III, 2, 'अन्ने II, 3, 61 ।

·7 . अपकर्पति II, 2, 57 अनेन I, 5, 23 II, 3, 1 अन्षियात् II, 1, 16 627,3 10 11 IV, अप II, 6,8 5,26 अप. I, 6, 15711187, अन्य I, 4, 7 II, 2, 16 27 5 II, 1,2128 35 41 3,49 63 3, 1 3 234,33 अन्य IV,2,6 5, 4 6307,398,7. अन्यत् 1, 2, 32 इत्यादि 10, 13 23 3351. III, अन्यतमत् II 1, 4] III, 8, 169, 3 IV, 2, 15 10, 11. 5,28 अन्यतमस्य IV, 5, 29 अन्यतमेन ], b, 26 42 II, अपकृप्य III, 4, 7. 10, 18 III, 3,6 अपगच्छतात् II, 5,6 अन्यतरत् III, 8,34 अपगुरेत II, 1,7. अन्यतरेण II, 2, 2023 अपगूर्य II, 1,7 अन्यन I, 2,235, 130 138, अपचमानका III, 3, 20 G, 29 10, 11 24 11,24 अपत्य I, 5,53 II,1,24 HI, 7, 1 अपत्यार्थे II, 2, 2028 28 अन्यथा I, 10,38. IV,u2 अपपात्र 1,11,3 अन्यस्मै I, 2, 30 JV, 1, 17 अपपानां II, 1, 44 अन्यस्य IV, 8, 1 अपर IL 4, 11 IV, 6, 3. अन्यां I, 2, 57 अपरपक्षस्य III, 8, 22 अन्यान् II, 9,9 अपरा III, 9 12 13 14 अन्याभ्य I, 2,57 आरा III, 8 10 अन्ये III, 1, 17 अपरान् I, 11 अन्येषां I, 10, 16 86 अन्येषु I, 5, 97 11, 38 अपराहे III 5,3 अन्य 1, 4, 2. अपरिग्रह II 6. 18 अन्याहार्यपचन II 10, 18 अपरिपूताभि II 10, 38 अन्याहायपचन. 11, 10, 46 अपरिमित 1I, 7, 22 1063 अन्विच्छेत् II, 10, 64 III, 5,3 18 IV, ·. 10, अपरिमितरुत्व II,5,12 10,36 ] अपेय IV, 1,7 2, 13 14 अपग्निताभि II, 10, 38. अपेय I. 5, 135 137 अप 1, 5, 107 अपेयपय पाने 1, 5, 138 अपरेण I, 7, 23 III, 4, 6 अप्रक्षालित I, 6, 14 अपर्युपितं III, 1, 19 अप्रक्षाळ्य II, 5,2 अपर पूलित I, 6 15 अप्रजज्ञय II, 6, 81 अपवर्ग. I, 7, 2 अप्रजननत्वात् II, 6, 79 अपविद्ध II, 2, 31 अप्रजा I, 11, 1 अपारद्ध II, 2,23 अप्रजां II, 2,69 अपविद्धय II, 6, 28 अप्रतिसायां III, 9,7 अपत्ते II, 10, 42 अप्रातगृहत II, 2,80 अपसन्यानि I, 5, 110 अप्रतिग्राहस्य II, 3,8 III, अपरसानानि II, 3,37 अपपर्शन II,5,8 अप्रतिहतगुरुयात्य. I, 2 38 अपात्य II, 3,21 अप्रनिहतावशेषु III, 2, अपरन्ति I, 8 13 11 1,41 12 11 13 अपां I, +, 2) II, 5,68 अप्रत्तासु I, 5,94 18 10, 29 IV, 7, 7 अप्रदाहाय II, 7,3 अपातकानि IV, 6, 8 अप्रपन्न I, 7,2) अपान III, ५, 16 अप्रमत्तम्य IV,1,15 अपान II,1046 अप्रमत्ता II, 2,36 अपानाय III, 8, 10 अप्रमाद III, 3, 16 अपि , 1, 8 इत्यादि अप्रमादाय II, 9, 13 अपिधान II, 8, 12 अप्रमादी I, 5, 88 अपिशित III 1, 10 अप्रयत II,1,50 अपुमा II,262 अप्रयत I,2,21 31 11, 1," अपुधाय II, 1,9 थप्रयताय I, ',9 अपुनर्भयं II, 10,9 अप्रशस्त . 3,54 अपून. III, 7, IV. 19 अप्राप्तव्यवहारामां II,', 17 अपू II, 7,7 अमानन् 111,17 ·अप्रियवादिनी II, 2, 60 अभिलुग्धः II, 1, 33. IV, 2, अमोक्षितं I, 7, 20. 10. अप्सु I, 2, 40. 4, 27. II, अभिपद्य II, 6 34. 1, 32 5,7.8. अभिपरिहरेत् I, 7, 7. अप्सुमते II, 5, 9. अभिपर्यावर्तेत I, 7, 13 अवद्धं I, 7, 31. III, 8,21. अभिपर्यावर्तेरन् 1, 7, 12. अब्धटान II, 3, 7. अभिप्रतिपद्यते II, 5, 3. अन्द IV, 8,6. अभिमन्त्रयेत् III, 6, 3. अब्दः II, 1, 61. अभिमन्त्रयेत II, 1, 34. IV, अन्दस्य IV,6, 26. 2, 11. अबिन्दुः I, b, 59 अभिभाषेत III, 8, 20. IV,5, अभक्षः II, 1,67 III, 9, 17. अब्रवीत् I, 2, 52 11, 20 IV, | अभिभापण I, 2, 46. 1, 14.2, 16. अभिमृशाते II, 7, 9.8, 11. अग्राह्मणस्य I, 10, 16. II, 2, अभिमृशेत् II, 3, 23. 54 अभिवदति I, 6, 3. II, G, 13. अव्राह्मणात् I, 2, 42. अभिवर्पणात् I, 6, 10. अमुवन् II, 2. 34. अभिवादनं I, 2, 33. अग्लिङ्गाभिः II, 4, 2. 10, 32 अभिवादयेत् 1, 2, 32. III, 2,5 IV, 2,18 अभिशंसितु II, 1, 61. अभक्ष्य IV, 1, 7. अभिशस्तः I, 5, 121. अभक्ष्याः I, 5, 127. अभिशस्यमान III, 10, 9 अभयं II, 10, 29. 30 अभिपिक्त II, 4,2 अभिक्षिता I, 2, 57. अभिषिक्तपाणिपाद I, 4, 11. अभिधारयेत् II, 8, 13, भभिसन्धिपूर्व 1, 5, 119. IV, अभिधार्य II, 8, 8. अभिचरणीयेपु I, 6,97,6 अभिचारः II, 1, 17. अभोजन IV,5, 15. अमिजयति II, 1, 21 अभोज्य H, 5, 11. अभिजितः III, 8, 31 । अभोज्य IT, 1, 7. BHO-1 2,13 अभूत् II, 1, 38.

·10 अभोज्यभोजने IV, 6, 7 अभोज्यात् 1, 5,55 अभोज्याना IV,2,5 अभोज्यानस्य IV, 2, 5 अभ्यञ्जनात् II, 1, 52 अभ्यञ्जनवर्जी 1, 2, 25 अभ्यनूच्यते II, 6, 32 अभ्यन्तराणि I, 7, 8. अभ्यस्त IV, 5, 16 अभ्यसेत् IV, 1,24. अभ्यस्य IV,2,9 अभ्यस्येत् IV, 5, 29 अभ्यागतान् II,3,11 अभ्यादध्यात् I, 7, 20 अभ्यापर्तिन् III 7, 11. अभ्यावर्तिनी: III, 7 11 अभ्युक्षण I,5,606,2246 अभ्युक्ष्य II, 7,5 III,3,4 अभ्युच्छन्दयन् II, 2,74 III, 2,2 अभ्युपगम्य II 2, 15 अभ्युपेत्य III, 3 16 अभ्युपेयात् III,8,4 IV 2,15 अभ्युपेयु II 1, 41 अमतिपूर्व 11, 1,6 अमत्या II, 1 6 1620 34 अमत्राणां । 628 अम I,024 अमन्त्रा 1,3,91 अमन्त्राणां I,1,10 अमन्यत III, 8,9, अमर. IT,8,12 अमात्यपत्नी. II, 5, 29. अमात्यान् II, 5,29 अमावास्या I, 11,22 अमावास्यां IV, 6, 20 अमावास्यायां II, 1, 33 III, 7,68,24 IV, 2, 10 अमावास्याया. III, 8,23 अमुन II, 8, 12 अमुष्मिन् II, 8, 12 अमृण्मयानि II, 10, 24 अमृतं I, 10, 32 II, 3, 165, 307, 3 119,6 III, 6, 5 अमृतत्व II, 6, 35 अमृतत्वाय II, 7, 12 अमृतापिधान II, 7,9 अमृतोपस्तरण II, 7,3 अमेध्य I, 5,53767, 31 II, 5,6 III, B, 21 अमेध्यप्राशने 11, 1, 63 अमेध्याभ्याधाने I, G, 40 अमेध्येन I,6,57 अमेध्येपु 1, 5, 51 अम्बष्ठ I, 8,70, अभ्यष्टात् 8 9. अम्बष्ठायां I, 9, 12 अम्रप्टोग्रमयोगे I, 9,9. अम्युमक्ष II," ·11 . - अम्लै: I, 6,27. अर्थ I, 6, 50. अयज्ञेन I, 5, 82. अर्थः I, 5, 97. अयज्ञोपपीती 1, 5, 15. मर्थसम्भापी I, 2,24 अयलेन IV, 8, 13. अर्थिने I, 11, 2. अयान्त्रतकळनाः I. 11, 14. अर्थे III, 1, 14. अयन IV,8, 6. अर्धे IV, 6, 13. अयने I, 6, 30. अर्धमासं IV, 1, 8.. अयं II, 1, 34. अर्धमासान II, 1, 48. I', 1, अयसा I, 10, 18. 10. अयाचितं II, 1, 64.65. 10, | अर्धमासि I, 5, 76. 52. IV, 5,0. अर्धर्चशः II, 10, 14.IV,4,6, अयाज्यं II, 8, 8. III, 10, 3. अर्धशतं I, 4, 9. अयाज्यस्य III, 6, 9. अर्यमा II, 5, 17. अयाक्षिक, 6,63. अर्वाड् II, 6, 1. अयुजः II, 8, 6. अर्वाचीनं II, 1,59. III, 7, 3. अयोनिजा I, 6, 103. अर्य 1,6, 132 अयोनी III, 7, 2. 4. IV, 1, | अर्हति II, 1, 20, 2, 40. IV, 21, 2, 13. 1,18. अरजनीत,1, 66. अलक्ष्मी III, 6, 6. भरणी 11, 10, 25. अलङ्कारं II, 2, 44. अरण्य II, 6, 19. अलङ्कृत्य I, 11, 3. II, 8, 7. अरण्यनिकेतनः II, I, 8. अलब्धोपयासः II, 1, 3. अरण्यवासिनः II,7,22.10,53. अलाय I, 6, 41. अरण्यात् I, 2, 20. अलाभे I, 6, 10. अरण्यो: III, 6,b. अलोलुपाः1, 1,5 अराति IV, 2, 17. अल्पधनानि I, 5, 84. अरिटः ।, 33. अल्पीयस. IV, 1,2.2, 2. अरेपा: HI, 7,5. अवकीर्णः 11, 1,33. IV, 2, भवत् 11, 8.2. 10. अाः 11, 3, 56. अवाणिवतं I, 2,57. .

·18. अवकीर्णी II, 1, 29. 7,24 IV,9,10. अवकीर्य II, 1,57. 7,5 अवकलन I, 6, 33 अवगाहनं II, 3, 1.4, 3. अवगाहेत I, 5, 124. अवतक्षण I, 6,27. अवतिष्ठते III, 1, 18. अवतीर्य I, 5, 110. अवध्यात् I, 5, 5. अयदानः II, 1, 32 अवदाय I,2,53 54 अयद्येत् II, 7, 7 अवद्योत्यI, 6, 60 अवधाय I, 5, 6 6,48 अवध्यः I, 10, 17 अवन्तु III, 6, 15 अवभृथः II, 6,8 अवमेहेत् I, 5, 63 अपयजन IV, 3,6 अवरान् II, 9,9 अवरान्नवर्जेपु IV, 1,7 अवलेखन I,6, 26 अपशिष्ट I, 5, 20 अवशोपणं I, 6, 24 43 अपसक I, 5, 7 8 अवसाद्य. IV, 8, 9. अपासच्य II, 1,57. अवसादात II, 3, 22 अवस्तरण I, 5, 58 अवस्थां,5,47 अवस्थाय III, 7, 11. अवाचीनं I, 5, 76 11,31 अवाप्नोति II, 4, 17 9, 10 III, 5, 8 9, 12 13 14 IV, 5, 1. 6, 10 अवाप्यते II, I, 63 अवाप्स्यति II, 3,63 अपारितस्थानेषु III, 2, 9 11 12. अवार्तायां III, 2,7 अविकृतः I, 8, 14 अविरत II, 1, 55 आवख्यातानि IV, 3, 1.4, 1 अविज्ञात I,5,46 अविज्ञाता II, 2, 25 अविद्यमाने IV, 1, 16 अविद्वांस. IV, 3,6 अविभक्तदाय I, 5, 95 अविमुञ्चन् II, 7,3 अविवाहेन I, 5, 82 अविशुद्धधर्माचरित IV, 3, 14. अविशेषात् II, 2, 3 अयेक्षेत I, 7, 30 II, 3, 47 48 III, 8, 20 अवेक्ष्य IV, 7,7 अव्याप्ता I, 5,57. अनतध्नानि II, 10, 60 अग्रतानां I,1, 10 अव्रत्य III,4,16,9 ·19 अशक्त. I, 6, 85 II, 2,69 अश्मा II, 1,66 अशतेन IV,8,9 अश्यां II, 6, 35 अशनाय I, 2,67 अश्रद्दधानस्य 1,6,63 अशनीयं II, 3 11 अभधानाय I,1,02 अशरण II, 1 ), 63 अश्रद्धया I, 6,62 अशर्मा II, 10,6२ अथवा 1,564 अशान्तं II,5,6 अश्व I, 10, 28 II, 3, 64 अशासनात् II, 1, 16 37847 III 10 15 अशित्या II, 3,8 अश्यमेधावभृथ III, 4, 8 अशिष्याय IV, 4,9 अश्वमेधावभृथे II, 1,5 Ty अशीतय IV, 5, 20 2,16 अशुचि II, 1,50 अश्वमेधेन II, 1, 4 III, 10,8 अशुचि I, 4, 14 अध्यानृते I, 10, 35 अशुचिकराणि II, I, 48 अध्ये 1,584 अशुचिशुलोत्पन्नाना II, 1, 51 अश्विनी II, 5, 19 9, 2 अशुचीनि I, 6,63 अष्टका I, 11, 22 अशुचे I, 5, 63 अष्टकाहोमे IT, 8, 20 अशुश्रूषां II, 6, 7. अष्टाभ IV 3,6 अटत II] 6, 3 अष्टम II 10 55 अनन् II, 3, 18. IV, 20. अष्टसहस्र IV,b, 31 अनन्त JI, 7, 23 अष्टमी I, 11,40 अष्टमी III, 8,9 अश्नन्ति I 561 अश्नाति III, 10,3 अष्टाचत्वारिंशत् I, 21 अष्टौ 1, 11, 1 II 7,22 10, अन्नीयात् I, 11 36 II, 1, 5360 IV 165, 19 64 66 7,621 111,4, 867 26 1479.IV58 1865 असते II 96 IV 5,2 असयतात्मा1 580 अश्मनि । 15, असंशय IV 1 13 19 अश्ममयानां I 6 10 असवासरोपिताय IV, 4, 9. असहप्तं II, I0 52 ·14 असंस्कृतां II, 2,24 असंस्कृतायां I, 6, 21 असंस्कृते II,1, 23 असहायों III, 3,21 असरदाकिनेन III, 6,2. असहधेयानि II, 6, 35 असत् 1, 5,87 असतां II, 3, 11. असत्सु I, 6, 97 असपिण्डेपु I, 5, 118 असमिन्धने I, 2, 57. असमूढ़ I, ," असाधयन II, 8,37 असाधूनां II, 5,3 असि I 11 31 असिते IV,5,17 यसुरः II. 6, 30 असुरा II, 8, 14 अख्य I,5,12 असूज्यन्त I, 10,6 असा I. 2, 27 II, 1,35 अस्सन्दयन् II, T,U. यस्तमयात् II, 10, 18 अस्तमिते I, 1, 10 11, 3,21 IV 5 18 भस्ति 11, 3,53 10, 60 III,2,8 अस्थि II, 3, 37. अस्थिरत्वात् I, 2,5 अस्थनां I, 6, 89 अस्मत्त. II, 1, 49 अस्मान् II, 5, अस्मि II, 1, 33. 3, 18 IV, 2, 10 अस्मै I, 2, 51. अस्य I, 2, 7 इत्यादि अस्यूतनासिकाभ्यां II, 2, 71 III, 2,2 अस्य I, b, 121. अस्वपन् IV,5,7 अहं I, 2, 27 III, 7, 14 8,16 अह. II, 4, 11 III, 3,21 9, 20. IV,5,7 अहतं I, 6,+ III,84 अतः I, 6, 1 अहरह. II, 1,245, 146, 234567, 17 11, 1, 29 भहरूपवास II,4,100 नहान् 1,8, 6. अहिंसफा III, 2, 10 अहिंमन III, 1,22 हिसया 1,52. III,1,-1 अहिंसा II, 10, 11 III, 10, 11 माहियुभय. II, 5, 19 यस्तु I, 2,62 अम्तन्य II, 10 10, 11. 41 II, ·15 अहोरात्र: III, 10, 16 आचमनात् IV, 3,6. अहोरात्र I, 5, 113 116 11, आचमनार्थ. I, 7, 28. 22. 38. II, 1, 48 भाचमनीयम् I, 4, 18. अहोरात्रयोः I, b, 08 11, 25. | आचम्य I, 5, 22 23. 110. 35 II, 4, 14.24 125. II, 4,95, 10. 7, भहोरात्राभ्यां III, 8, 1010,82 45.bl. अहा II, 4,22 आचरणे I, 2,67 अही: 1, 2, 57. थाचरन् II, 7,28. आ आचरेत् 1, 5, 80 आचान्तः II, 3,215, 10 आ II, 6,2. 7,9 आफराः I, 7,50 अचान्तस्य I,5,20 आकांक्षत् II, 10, 41 थचामति II, 8, 17.11, 3, 3, आकाश IV,5,24 आचामयत I, 5, 89. थाकेशान्तात् IV, 1, 23 आचामेत् 1,5_10. 11. 19 आक्रमणात् I, 6, 19 II, 5, 10 10,38. IV, 3,2, भाखु II, 7,5 थाचार: I, 1,25 आगत II, 8, 14. अचारान् IV,4,9 भागतान् III, 3, 20 आचार्य 1, 5, 114 आग्नीध्रम्य I, 7, 25 आचार्य I, 2,57.6, ११ आप्रयणम् II, 2, 70 आचार्यजायां I, 2, 57. आशिरसे 1, 3, 48. अचार्यपती II,8, 29 आचक्षते I, 6, 95_96. III, आचार्यवचः I, 2, 57. 2,6.8, 35.9, 18 आचार्यस्य III, 4, 7 IV, 8,2 आचक्षाण: II, 1, 3. आचाया 11, 0, 29 10,65 आचक्षीत II, 10,66. आचार्यात् II, 1,24 आचक्षुषः III,6,8 आचार्यान II 6,29. आचभुपे II, 3,50 आचार्य 1, 2,0 आचमनं II, 6, 60. आचार्य. 11, 10,57. आचमनकल्प I,5,70. भाच्छादन 1,2,30us ·Fe आच्छाद्य I, 11, 3. आत्मयाजिनां II, 7, 1. आजरणम् I, 11, 27. आत्मयाजी II, 7, 14. आज्यम् I, 7, 11. II, 10, 13. | आत्मवान् II, 9, +.. 18. III, 1, 10.7, 11. IT', आत्मविक्रायणः I, 11, 21. 5,12. आत्मशय्या I, 6, 53. आज्यस्य II, 8, 7. आत्मसप्तमान् II, 9, 9. आज्यात् I, 7, 11. आज्याहुती IV, 2, '10. II, 1, | आत्मस्थाः II, 70, 47. आत्मसमारोपणम् III, 2, 1.1. 33. आत्मा II, 6, 32 7, 12. 10, आज्याहुतीः III, 4, 3. 7, 11. 8.35. 8, 16. आत्मानम् I, 2,67.4, 14.5, आट्यजनाकुलम् II, 3, 51. 47.7, 7. 11, 18. II,1, आतच्य II, 1,50. 5.2, 28. 4,2. 4, 5, I. 6, आततायिनम् I, 10, 12. 33. 7, 12. 13. 9,8. 10, आततायिनः I, 10, 11. 15. 35 49. III, 2, 6. 4, आतपाश्रयात् IV, 5, 24. 7.6, 1. 8, 37. 9, 17. IV, आत्मकृतस्य IV, 3, 6. 2, 12.5,48, 11. आत्मकृतः II, 6, 1. आत्मायें III, 6, 1. आत्मन् 1, 2,57. आनेय्याः 1, 10, 21. 27. II, आत्मनः I, 4, 16.5,53. II, 1, 11. 1, 38. 10, 15. IV, 7, 3.. आदत्ते III, 2,5. 8,2.6. आददते III, 3, 12, आत्मनि I, 2, 57. II, 10, 26. | आददीत I, b, 101. 102. II, 48. III,6, 15.11,2,15. 1,66. आत्मनिष्ठः II, 10, 19. आदधाति I, 2,66.57. आत्मने II, 10, 35. भादधीन J,2,6. आत्मपापजिघांसया IV, 8, 9. आदध्यान I, 2. 29. 11, 3, 8. थारमप्रतिष्ठः II, 10, 19. आदशाह I,5,00. आत्मयशः II, 10, 10. आदाय I, II,1,15.10, आत्मयाजिन II, 7, 16. 32.37. III, 8, 11.

·आदास्यन् I, 5, 22 23 आपत्सु II, 3,7 10,59 आदित IV, 5,3 आपदि I, 2, 42. 'आदित्यं II, 1, 37 5, 13 23. ! आपस्तम्ब II, B, 27 10, 34 51 III, 8, 18 आमोति II, 1,16 III, 8 आदित्य II, 4, 23 8, 12 36.39. आदित्यस्य II, 10, 18 15 आप्यायस्व II, 7,911 IV, आदित्यान् II,D, 18 5,12 आदित्याभिमुरा. III, 5, 2 आम I, 3, आदित्ये I, 4, 10 II, 4, 12 आमिक्षाम् III 7, I0 III, 1, 10 आयच्छेत् I, 1, 12 आदित्येन I, 5, 34 आयत् I, 6,3 आदित्योपस्थानात् III, I, 7 आयतप्राण. IV, 1,28 आदिशेत् II, 2, 16 आयम्य III, 6 आद्य I, 5, 104 IV, I, 30 आयान्ति III, 10,7 आद्यन्तयोः II, 8, 18 अयु [, 1, 16 2,226 III, 7, आद्रियेत I, 1, 34 II, 6, 30 1111 IV,2 11 आधानप्रभृति II, 10 40 आयुधीयकम् I 1, 20 आधानादिकर्मणाम् IV, 7, 10 5154 आधाय II, I, 4 10 III, आयुपा II, 1, 349 IV, 7,11 2, 11 आनन्याय II, 10, 17. आयुष्मन्तlI 1,31.10, 11 आनयित्वा III, 3,667 आयुष्य II, 8 ] III, 838 आसीनाय I, 2, 20 आयोगव I, 8,8 आन्तरा II,74 आयोगव. 1,9,7 आप. I,5,57 II,)2.31 आरट्टान I 1 30 11 12 18 10,3760 आरण्य II 3 1 III, G, 5 IV 1,05, आरण्यै II 10 57 2 आरप्सचमान III 7 15 आपणेयानाम् I, b, b1 आरब्धयन्त II 1 35 आपण्यविषयेषु IV 1,7 आरमते II 8 18 Bu0-11 आयुष I, .

·18 आटत् I, 6, 50 आशु ]Y, 7, 2. आरभेत I, 5, III, 9, 56.आविशन्ति I, 2,.i 11,i, आविशेत् I,552 आरम्भेपु II, 4, H. आविष्ट II,, आरूढपतितेन II, 3, 77 आर्तिपु II, 1, . आशयन् II, 8,5 आई IV 5, आशयेत् II. 8, 1 आई 1, 5, 74 आवासा II,1,31 आशाचं I, 5, 90 101 11}} आर्यजनभूयिष्ठ II, आश्रम II, 10, 15 16 III, आर्यवत् I, ', 3,20 आर्याधिष्ठितानाम् I , Th आत्रमधर्म III, 10, 1 आर्यान् II 1,40 आथमस्था I, I,8. आर्यावर्त I, 1.. आश्रमात् II, 10, 15 16 आप I, 5, 13 आश्रमिभिः II. 10,57. आर. I, 11,+ आश्रयन्त III, 3, 4 आत् I, 11, 18 आधित 1, 5,06 बालभेत II 1.30 माश्रित्य I,4,8 आन्तय I, I,.. आश्वलायन 11,7,7 आयपति III, ', . आपाढ्याम् I 5, 118 आवर्तयति । माम II, 0, 30 आवर्तयत् !, .),1210. भासन II, I, .. 30 11,1," आसन 1,1,3 I..." भावसथ 118,1 थासन्यु 11, 8, 0 आवास II, आमन्यां 11, 3,27. आरमेश II,1,3 भासन्न 1,3,111 भावदान 1,11 आसप्तम 1, 11,21 भाषाप्यति ।। 12. आमाम 1,2,67 भाषिक1,511 आमिच्यI,6, 110 भाषित ! 1.3 भामांन 1.1.29... 11, भापिशनि I,.,. 5,12.11.IV. 1.21. .

·19 आमीग्न् 110 26L 9,3 आसुर I, 11,7 इज्या परायण 119,3 आह!, 1,53 1II,1, 208,9 | इज्यासयुक्त I, 11, 4 आइगति I, ', डादधे । 6 30 आहराते I, 2, 52 इत् 1, 2, 51 II, G, 35 आहरेम् 1, 2, 54 इनर 11, 13, आहननाय 7,21, 23 इतरत् 1 1,21 III 3,56 II. 11 120 7 11, 2, 11 आहवनोय ! 10, 46 इतरस्मिन् I, 1, 20 आहवनीये 1,11,182HI | इतराणि 1 5, bi 1 10 इतरे 1,1, 9 II, 2,7 आदयनीयोत्या!, 10 इतरेतरयाजका II,119 आधारमन्त्रमदी !! } । दतग्तराध्याप 11,11 आहारमात्र I 1059 इतरेषा II,C, 29 आहार्य II ५,35 इतरण II, 3 ) आहिता 117 L 1,' इति 1,130 11 इतिहाम 15,27 आहु 417 II इतिहामपुगणम् II, I त्यभूत II 1,33. माहुती ॥ 8,79 इद 11, 1.11,301 आरम्यI,, () 6, 18 भाझियमाण II 72 इदानीं ॥2॥ इ इदा 633 इन्द्रा,,,22 इसति 10 IR | इन्द्र, 3 1 11 इन्द्रयोलगाया च्छिनाम् ।। जान 1.4 एगानी । सान्ति 117 इमामिला II HD - , 1,1 यो II, } 32 इंद्राय।

·- 20 इम II, 4,9 । उग्रात् I, 8, 10, 11 इमान् IV, 8,68. । उच्चरेत् I, 5, GR इमां II, 6, 8 IV, 8, 12 | उच्चैः II, 10, 27 इमानि II, 2, 76. 10, 41. उच्छिष्ट I, 3, 22 इमे II, G, 1 34 उच्छिष्ट II, 1,205, 11 IIl, इव I, 2,41 8, 10 इपुमात्रात् I, 4, 23 उच्छिष्टभाव. I,5, 89. इष्ट II, 5, 10 उच्छिष्टभोजनानि I, 2, 30 इप्टपशुसोमेपु ] ७,१ उच्छिष्टलेपोपहतानां I, 6, 27 इष्टय IV,6,2 इष्टि IV, 5, 3 57 उच्छिष्टवर्जनम् 1, 2, 37 38 इष्टि 11, 10, 23 उच्छिष्टसमन्वारब्धानां I, 7 27 इष्ट्वा I 5, 55 III, 1, 9. 10,7 3 इह II, 6, 18 IV, 8, 3 उच्छिष्टसमन्यारव्धे 1, 0, tb उच्छिष्टा 1,5,45 उच्छिष्टानां I, 5, 6 ईर्ष्यामि II, 2, 34 उच्छिष्टी 1, 5, 23 ईश II, 7, 10 उच्यते I, 1, 20 5, 46_102 ईशान II, 5, 20 III, 1, 2 IV, 1, 28, ईशानस्य II, 5 20 7.8 10 उच्यमान IV,03 उI, 11, 31. II,5, 13 III उन्धयित्वा III, 2, 11.13 8,10 उम्छवृत्तिता II, 1, 17. उक्तः II 8 20 III 2,10 उत् II, 5, 13 उक्त III 10, 1. उत III, 7, 11 उत्कर I, 7,25 उत्ता II 10,27 उत्तम 1, 1,32 I,1,25 उप्र II, - उत्तरं II,3,59.6, 15. III उग्र 1,9,1 उप्रस्य II,5,20 उत्तरत I, 1, 11.20 7, 1 8,18 ·21 । उत्तरलोना III, 4, 6. उत्सादनेन I, 5, 82. उत्तराम् I, 7, 24, उत्तिञ्चति II, 5, 30. उत्तरीयम् I, ',G उत्सिञ्चेत् II. 3, 3. उत्तरीयवान् 1, 3, 2 उत्सजति 11,2, उत्तरे 1, 5, 67. उत्सृजेत् I, 10, 21 II, 3,22 उत्तरेण I, 7, 24. II, 10, 20 10,05. उत्तरषां I, 11, 11. उत्स्जेयुः 1, 5, 143 उत्तरोत्तरः I, 11, 11 उत्सृज्य 1, 5, 83. 6, 46. उत्तीर्य I, 5, 110 II, 5, 10, 'उत्सृष्ट: II, 2,23 12 10,32 उक् I, 1, 25.5, 68 II, 6, उत्थापयेत् II, 3, 49 19 उत्थाय II, 1,27.3,4.10, 22 उदक II, 3, 51 उत्थिते IV, 5,31 उर्फ I, 4, 10 12. 13.5,110 उत्पद्यते I, 5, 123 II, 5, 6.6, 17. 7,3 उत्पन्न I, 4, 17 उदकमण्डलुः I, 7, 28. उत्पन्नपुत्रा II, ',63. उदकसक्तुभक्ष III, 9, 17. उत्पन्नान् I, 9, 15. उदकाद्यपलेपनम् I, 5, 10 उत्पन्नानां III, 1,142,8 उदकान्ते II], 5, 2. उत्पने II, 2, 11. उदकाभ्ययायी II, 1, 42 उत्पादयेत् II, 4,31I. । उदकुम्भपुष्पान्नहस्त 1, 2, 32 उत्पादितम् II, 3, 14 उदके I, 6, 49 उत्पाद्य II, 9,8 10 उदकोपस्पर्शनम् I, 5, 92. II, उत्पूय II, 10, 18 III, 1, 10 1,64 III, 10, 14 उत्सड़े II, 3,26. उदगयनदक्षिणायनयो II, 2, उत्सर्ग II, 3,59. 76 उत्सर्गः I, 4, 55, 43 6, 28 उदङ्मुखः 1, 5, 9. 34,44 वान् उत्सर्गिणां I, 6, 30 उत्सर्ग I,5,73, उदपात्रात् II, b, 3. उदमुखान् II, 8,0 उदपात्र II, 1, 35.

·22 । उदपानादय II 52 उपफ्लप्तानां III, 1 14 उदयन I 124 68 उपगच्छति IV, 1,200 उदयनीया! " उपघात I,616 उदयान्तमये II उपघाते I,62413 उदस्य 15 १ उपचार I, 7 ] III, 211 उदान 16 11 उपजीयेत् 1,577 उदानममानी II 10 10 उपजुहोति II 137,11 उदानाय II 10 ५,15 उदाहन्नि 11 उपतिष्ठते II 1 274,011 उदिते II 4 12 III 1, 10 5 9 13 10,3101 II उदितेपु III , 16 1 | 8, 18 उदांची III १ । उपतिष्ठमान II 121 दुत्य H 10 115 उपतिष्ठत II 1062 11," उद्दिए I 1) 1 11 उद्दीप्यम्य ] +2 उपतोय I, 117 उद्धरेन् II । 16359 उपदिशन्ति ] 1 1 11 10C उतामि II, .. उपदिश्यत II, '' 13 उदल्या, 10 11 1 1 | उपदिष्ट I, ! 1 7510 14 3. III उपदेश 1 ) 113 उपदा II,512 उपन् 11, उपनयति I 11 उदय ।। 13 10 उपाय | 2 उपयति । उपनयनम् 111 10 उपायीत " उग्मजया ) 110 II 7 उपनयन 24811 उपनिरर्द ।। उपप-पपते ॥ 10 11 111 उपासपद 1 10 11 18 उपीिपमण II, TI उप-पी 1118। उपविम्य III 209 । उपाय"I1211 उपाय II,1010 । " ·33 उपपत्ति 1 5 17 उपवातानि 65 उपपन्न। 5) उपचास )) JI || उपपातरुवर्जेषु ।। 1b 10 उपपातकानि ।। 1 ।। उपरी ! 720 उपपातकेभ्य II" उपवासा 517 उपपात के 12 उपाधशान्ति ! ।। उपभृत् II 1,8 उपरिशत् JI 39 उपयच्छेत् I (1) II 1, उपविश्य ।। 28 उपवशयति II, उपयन I 207 उपश्रोता 1 8 12 उपयाति II 362 उपमगृह्णीयातू I, . उपयुसान II 7, 10 उपसगृध II 121 उपयुजीत !I 0 1775 उपसनयायेन II 10 12 उपयोजयान्त II, 10 उपममाधाय II 1857 उपयोजयेत् ।। 18 1018 III 147811 उपरता ॥ . 88) IN),10 उपरि । 330 उपसमाहत्य II 10 18 उपरिधात् II,7 उपासन्यI 8 10 उपरद्धा । उपस्थरता 15 11 11 उपमन्यात् II 11 उपस्थाय 11 1 147) उपर्यासीत II 7,8 IIIT 1 1 2" उपलते II 10 उपस्पर्शन II 105 उपलमणीना I,5,34 उपस्पृशति ।। 35 उपलिप्त । उयम्पृश!! 117 उपालिप्य III 91 उपस्पृशत् I57175 II, उपलेपन । 76 उगलेपनम् । - 10 उपस्पृश्य 7 1 1 3 } उपल्पनात् । उपघसन् 11 उपहत ) ,! उपधमत् ।। 10 ) II , उपहान्ति !! - ·24 उपहारः II, 3,60 उरोः III, 8, 10. उपहृतं II, 3. 21. उलूक 1, 10, 28. उपहृत्य II, 3, 11. उल्लिख्य III, 9, 4. उपांशु II, 10, 27. उल्लेसनैः I, 5,58. उपाकृत्य I,5,113. उचाच II, 10,61. उपागत II, 3, 13. उशनसः II 2,79 III, 9, उपात्तः I, 7, 28 12. उपादाय II, 10, 33 उपित्या II, 3, 52. उपाध्याय I,5,114 उष्णं IV, 5, 10 उपाध्याय I, 11, 40. उप्पणया II,1, 17. उपानत् I, 2,25 उष्णानि II, 1, 63. उपानही I, 3,6 उष्णाभिः I, 5, 14 उपावृत् I, 1, 29. उणीपं 1, 3, 6. उपाश्रित्य III, 3, 22 उपासते II, 3,9 1, 15 उपामन्ते II, 8, 14 ऊचतु II, 9,2 उपाहृत्य II, 10,45. ऊज II, 3,35, 30 उपेयात् I, 11, 36 II, 1, 2) ऊर्जा III, 7, 11. III, 4, 2.7,8 ऊर्णानां I, 5,34. उपति 1, 2, 55 III, 7.6 TI, ऊर्णाविक्रयः I, 1, 20 1,212, 3, ऊर्ध्व I, 4, 4 5, 76 6,6 11, उपाष्य II, 10,21 31 11, 1, 47 1,62. 10, उप्ताः I, 5, 61 6. 38 39. III, 9, 11. उभयं I,1, 24 5, 1763 85 ऊर्ध्वहस्तः II, 7, 11 उभयत II, 4,76,28 ऊपरे 1, 2, 49. उभयतोदद्भिः I, 1, 20 उभयत्र II, 8,21. उभयो II, 8, 14 ऋ IV, 5, 1 29 उभौ IV,6,6 ऋक्तः III, 8 उरस्तः 11,8,23 ऋक्षेषु IV, 5,3 ·25 न ऋग्भिः IV,2,6 ऋतौ II, 2,1 III, 1 20 IV, करभ्य. III, 9.5 1, 14 21 ऋग्विधं I, 1, 25 ऋत्विक् I, ', 46 6, 90 99 ऋग्विधानं I, 1, 25 ऋत्विग्भ्य: I, 7, 10 ऋग्वेदं II, 5, 27 11. ऋत्विन. 1,6,597,9 19 ऋचं IV, 456 TI,356 ऋचः II, 8, 1 12 10 6h | त्विजाम् 1, 5, 115. 11, 2, 47,4 ऋत्विज I, 11,5 ऋच्छति 1, 10, 13 30 11 3, ऋद्धिं IV, 7, 1 52 IV, 1, 13 19 ऋषभ. I, 10,22 ऋजव: IV,72 ऋषभैकादश IV, 4, 10 जुर्ममि. IV, 2 अपभैकाधिकम् I, 10, 21. ऋणं I, 5, 79 III, 7,11 14. ऋपयः I, 1, 31 II, 1, 6, III, ऋणया II, 6, 351),7 8,379, 19 ऋणसंयोगं 11, 9,7 ऋपि II, 3,6637 ऋणसंयोग II, 9, 4 ऋपिकान् II, 5,27 ऋणसंयोगादीनि II ( 5 शापित्य III, 9 19 ऋतं IV, 4,9 ऋपिनिकेतनानि III, 10, 13 ऋतव. I, 2, 11 ऋषिपत्नी II, 5, 27 ऋतसाप I,63 ऋषिपुत्रान् II, 5 27 ऋतातो I, 1, 33 ऋषिपूजक II, 6, 17 ऋतु IV, 8,6 पिपौनान् [I , ऋषिमि II 4 IV,8, 14. ऋतुमती II, I, 15 ऋपिश्य. II,635 9,7 ऋतुमती IV, I, 1, 10 ऋषीन् 1, 5, 279,5. ऋतुमत्यां 1, 3, 120 ए ऋतुमुसे II, 276 ऋतुस्नातां IV 1 20 } चाते II 4,3 एक II "10 III 814 रोन 1, b, 3 1151.19 DLI-1 ऋतुम् IV,। 2 . | एक 11 522 ·26 एफ. I, 1, 9 II, 3, 41 III, | एकाहधनिनः IV, 5, 28 7,138,25 10, 16 II, पके I, 1,264,235, 16 ५,7 94 1007,229,311, एकतीर्थ I, 11, 22 16 II,5,26, 11 III, एकतोदन्ता. II, 1, 50. 1, 11 12. एकाण्डी II, 10, 40 एकेन 1, 1, 13 IV,5,27.28 एकदन्तं II, 5, 21 एकेपां II, 5, 31. 10, एकरानेण II, 1,42 एकैफ II , 8,21. 10, 26. III, एकरात्रोपवास IV, 5, 11. 2, 1] IV, 5, 8 16 एकवस्त्र: II, 5,31 एकैकस्मिन् IV, I, 11 पकवस्त्रता II, 1, 70 III, 10, एफैकस्य I, 7, 28 14 एफैकां III, 2, 12 एकविंशतिरात्र III, G, 20. | एकोपचयेन III, 8, 27 एकविंशतिरात्रात् III, 5, 7 पत II, 2,366,2 4 6 III, एकवृद्धया IT, 5, 17 एकस्थ: II, 6,22 पकस्मै II, 3, 12 एतया II, 1, 27 III, 9, 19. एकहान्या IV, 5, 17 एतयो I, 10, 52 एका I, 8,5 एतस्मिन् 1, 2, 52. एकाकिन 1,5 102 एतस्य II, 6, 8 11 10,66. एकादशरात्र III, 6, 19 III, 9, 20 एकादशी III, 8,9 एतां II, 10, 20 III, 3, एकादश्यां I,5, 111 22 9, 18. IV, 4, 3 4 एका र यु1, 2, 10 56 एकान्तरा 1,6,7 पता II, 2, 57 8,8 III, एकान्न II, 10,54 1,5 एकापचयेन II, 8,28 एतान् II, 6, 66.6, 108,22. एकाह I,3,113 114 110 IV,3,98,7 ॥ 1,46 एतानि I, 0,523 II, 5, पकाह. III, 10, 16 16 17 18 19 6,36111, 9,21. एतत् I, 1, 19 ·27 . . M । 10, 17 IV,"," ऐ पताश्य III,94 पताभ्या II 198 एक्शा, 17 पात III 17 11, 11 ) एयाथम्य IIL.) 20 पद्रीम् III 80 पते I 121 एपीवम् II 715 पतेन I 3 13 पेरिक II ( 12 पतेम्प II 720 ओ एतेषु II 3 १५ माम् 1 18 1I, Irr एते III. 111 है 10 1- 1820 21. 21 IV 36 9521272829 पन I 100 111 111 10 11 1897 ११ 73 11 1130 8.97 पनत् III 8 10 मापूर्णामि ।। 17 पनम् I 2 57 II 1,1739/मादनम् ।। 6 17 3191203 आपधयः ॥ 51 भाषधिम् ।। 1. एनम 11 9, 11 3 । मापीना 1111128 | एनस्सु III 1017 पनान् 187 एनाम् I 249 1 1 18 मीनुम्या II एमि I 74 औपमहानि 10 33 मापामा एपमूताना I 140 भारम || 141 पयापद 18 1 मारमा । " एप मत II 10 -1 भोरम ।। 2 11 भापनि।।। पर 121 भार। ए163 पर || 10 । भारपा ! - 12 ·28 औषधवत् II 10, 50 कन्दमूलभक्षा II, 3, 3 औषधार्थ Il, 19 कन्या IT,1,17 औषधि 11, 3, 5 कन्यो IT, :, 12 18 औषधीः II,2, कन्यादानं 1, 11, 2. औपीनाम् I, 5, hi. II, 2, कन्यादूषणं II, I, 44 15 कन्यावते I, 11.1 औष्ट्रिकम् !, 5, 137. कन्यासु I,,94. क कपाल II, 1, 37. कपालानि 1, 4, 7. कंसे III, 8, 10. कपाली II. 1,3. क: IV,8,3 कपिअल I, 5, 133 फकुदी । , कपिलः II, 6, 3). फक्षI,,50 फपोत 1.5, 133 कच्छप I,531, कपोतयत् III, 2, 12 कटं 1,5, 110 कपोता III, 2,12 कटकेषु I, ५, 37 कटाग्निना । 2.3 कमण्डलुं I. 3, 4 II, 5, 1. 10. 12 21HI, 1,82. कण II, 10IV.:: कणिशं 11, 2,11 कमण्डलु I. 1,16 205,83. फमण्डलुचयों 1, 1. कण्टक I 10, कण्ठे 1,7 | कमण्डलुना I, 4, 17.22 कथामि 1 5 16. कमण्डलूदकेन I, +, 14 कमण्डली ', 1,6 गधं!,, i +15 II, | करणं , 37. 3,11,1. करणशेपेण I.8, 13 कचित् ।} 720 कराहुष्टंन II, 8. 11 कदाचन 11,72 III,1, 11, करासः II,634 फदाचित् । • 101 Hi... करिष्यन् IN.53 पादर्याय 1, , 8. करिष्यामि II, 8,7. कनीयान 11, v. 2 10.8 फगत ।।, 1,311,2, 1. पद, ill,,33,8. करोति i ...', I 11, .

·29 31 II, 1 12. III, I, 13 कर्पणं I 6, 17 2,23 1 4 IV, कर्षन्ति I, 84 कर्णिभि• I, 10, 10 की II, 2, 73 III, 2, 2 कणे I, 4,2 कर्हिचित् II, 2, 07 कर्तपत्यं I, 10, 38 कलशैः 1, 5, 126 कर्तरि I, 1,15 | कलिङ्गान् I, 3031 कर्तव्य I, 4, 10 II, 3, 59 कलुषाभि. I, 5, 14 कर्तारं I, 10 30 कल्प III, 5, 1 कारः I 7, 17 कल्प III, 7,9 कर्तुं IV, 5 30 | कल्पते II, 7, 28 10, 71 कर्म I, 1 16 2,74 14 7, कयातिय II, 1, 34 IV, 2, 13 III, 10,5 IV. 18 11 कर्मकरण II, 2, 75 कन्ययाहनाय II, 8,7 कर्मकृतं III, b, G कश्यप I, 11, 20 कर्मण IV,6, 10 कांक्षेत IV, 115 कर्मणा II, 5, 8 0 32 10, काप I, 10,28 IIT, 102 IV, 7,4 काफोच्छिष्टोपहत II, 5, 7 कर्मणां I 10,4 IV, 7 10 काण्डपीन् II 527 8, 10 काण्य II527 कर्मणि II 3, 14 IV } 14 कात्य I,2,47 फर्मदण्डै II 025 कानीन II,232 कर्मभि HIGI IV,71 कानीन II 2 24 कर्मयुक्त 1 75 कापातवृत्तिनिष्ठस्य IV 5, 28 कर्मवाद. II | 11 31 पापोता !I, ) ), 12 कर्मसाधने 1 6 15 कर्मसु II } काम 0",91 1 1 कर्माणि II 31629 III 25T7 1 15 III, 8 ",88368 36 कर्मादिपु [7 16 काम II 41 फर्पण 1, 11, 10 कामकामाय II,1, 13.I1,2,10. काम II 321 ·B0 कालात् ।, 6, 20 फामयते III, 8,36 | कालविभागशः II, 3, 56 कामवादी I, 5,86 कालमतयुक्तस्य II, 10, 55 कामा. IV, b, 10 कालाः III, 10, 16 कामात् 11, 2, 30 फामान् IV, 5, 16, 10 काले II, 10, 32 III. 2, 11 कामाभिद्रुग्ध. II, 1, 33 II, 3, 20 2, 10 कालेकाले I, 7,27 कामाय III, 4, 5,35 कालेन III, 9, 7 IV. 1,3 कामावकीर्ण. II, 1,3} IV, काशं I, 5,5 2, 10 काश्यप II 5, 26 कामेन III +1 कापायकटुकाश्रयां III, 3,21 काम्यानां IV,7, 10. कापायवासा I,6,238, 16 काय II, I 17 कापायवासोच 11, 2, 14 कारयति III, 4, काष्ठ 1, 5, 68 7, 20 कारयेत् I,593 II, 1, 3 काष्टां 1, 3, 13. कारस्करान् I, I, 30. काष्ठात् II, b) कार , ), 90 काष्ठानां 1,6,24 कारुहस्त [ 5, 48 कि I,61 कार्यासिकानि [, 010 किञ्चित् I,2,74,3 [V, 8, 4 कार्य II 6, 27. किल्यिप II, 1, 16 कार्य. II, ) 19 किल्विपात् II, 1, 16 5, 4 कार्या IV , फीट 1,7, कार्याणि ॥ 3 6) IV 7,3 कीर्तिता I, 40 काल I, 1 1h 5, 17 11, 23 फीलाल II, B, 3) 33 II, 5, 25 III 9,7 | कुकुट I 8,8 काल I, 5 46 कुकुट I, 8, 12 9, 14 कालकवनात् I, 1, 5 कुकुटसूकर 1, 5, 129 कालभेदषु I, 6, 50 कुलर I 1,35 कालरात्री II, 6,6 धुटी II, 1, 8. III, 1, 13 ·81 कुणपस्पृष्टाना 1, 5, 42 | पुशस्तम्बे I 4, कुण्डपायिना I 60 कुशीलवान् 1, 5, 80 कुतपाना I, 58 कुशे I, इधहार III 1,8 कुशोदर 1, 5, 123 IV, , उहालेन III 23 10 11 12 1425 पुम्भीधान्या I 15 कुसिन्ध I, 10, 18 कुरते I, 1, 31 II, 152 | कुसीद । , 77 308, 10 कृप 15 कुर्यात् 1 4 9 11 5 86,JI 3 17 449 11,221376 पात् II 3,7 30277, III 14 फुपान् II, 6, 11 1046 माण्डे II 1,58 III - 1 पुर्यु 11, 130 कुश्माण्ड्य III, 10 11 11, पुर्चते I, 3 125,91 II 6, 37 7,5 36 कृच्छू 11, 1, 7 IV,5 11 16 पुर्घन् , 1, 21 4 19 II ", | पृच्छ I 5, 138 II 150 19 IV,566,18,2 64 65249 IV,5,6 कुर्वीत I, 4, 14 5, 113 116 7,1815 च्वादशरात्र III, 7, 10 कुरिन् II, 3, 4 ) एचद्वादशरात्रण II 1) कुल I,1 21 एच्छा III,321 कुलङ्गयर्जा I, 5 132 पृच्छातिच्छ II 1 67 1V, दुलहा1,5132 59 पुरमया I, 81 कृष्यातियच्छादीन् il, . 51 पुरानि 1,0816 एच्यातिएच्छी II पुले I, 10, 12 1018 कुश II,361 इच्छान् । पुशल ,,. र छाप्दपाद 11, 1 18 18 पुशरारिण II 53 7 | 18 शम्यूताना 1, 5, 12 रणुष्य पाजIL 1, 13 II 1,7 15 III, ·82 कृतं II, 4, 185, 3 III, I, कृष्णाजिनेन III, 4, 6 13 1 4 6,507 11 कृष्ण II, 1, 57 IV, 1,4 कृप्या I, 5,84 कृत IV, 7, 8 हेतु II 5, 23. कृतवैश्वदेव II, 3, 18 केन IV, 8, 4 कृतात् IV, 5, 26 केवलं II, 10,53 III, 3, कृतानां I, 1, 32. 18 कृतानि III, 9, 10 केवलेपु IV, 1,6 छतान II, 3, 20 केवलाप II, 7, 16 कृत्रिमः II, 2, 21 केवलादी II 7, 16. कृत्रिमौ II, 2, 31 केश J, 3, 7 II, 1, 707, 5 कृत्वा I, 4, 7, 9 110 10, 11 III, 1, 8 217, 126 II,1,3 33 412,10. 6 8,2 IV, 5,3 5, 12 8,7 III, 4, 3.7 केशव II,5,24 7, 118, 8 IV, 2, 10 केशवपनवर्ज II, I, 71 18 5,31. 0,8 केशान् II, 1, 15 रुपया IV,6,32 कोट्या 1, 5, 79. कृशास I, 5,86. कापिता. III, 9, 10 पि I, 10, कोश I, 10,3 कृषि I, 5, 8:. कोहाली III, 1,52,3 कृपि I,165. कौपीनाच्छादना. II, 6, 21 कृषिविनाशाय I 5, 85. कौमारे II, 2, 40 कृष्ण I, 2, 15. I) 5, 26 ऋतु II, 6, 10 कृष्ण I, 1, 49 क्रमश. IV, 5,6 कृष्णकेश 126 प्रमेण I,2,13 कृष्णा I, 1,28. व्यादा.I,, 198 कृष्णाजिन I, 10, 21. III, 1, क्रिमि. I, 5, 123 II, 1,52 8 2,5 क्रिमिदष्ट I:, 120 कृष्णाजिनादीनां III, 1,18 प्रियते IV, 8, 10 कृष्णाजिनानां I, 5, 12 6, 13 क्रिया IV 8,- ·" 34 क्षौमाणां I, 5, 35 गणी IV, i, ख गत II, 10, 32 50 गतमजा ।।,2,61 खट्वाङ्गी II, I,3 गतमत्यागता IV 1, 18 खगवर्जा I, 5, 131 गताः IV, 6,9 खड़ाः [, 5, 131. गताभि. I, 5, 18 खनति III, 2,3 गति. ,1, 13 खनन I, 7,6. गत्वा I, 1,305,126 ]I, I, खननात् 1, 6, 19 44 2, 67 68 4,2.31 खर II, 3, 54. 6, 19 10, 16 III, 4, 7 खलक्षेत्रेषु I, 5, 55 5,2 खलु I, I, 5. III, 10,2 गन्तुं II, 2, 77. खानि I, 5, 21. गन्ध I, 2,255," गन्धद्वारा IV, 5, 12. गन्धर्वाः II, 2, 35 गहायमुनयो I, 1 26 गन्धे. II, 8, 7 गच्छति I, 5,65 10, 30 III, | गमनागमन I, 11, '1 1,20. IV, 2, 21 गमने II, , 05 गच्छन् II, 2, 1. गमयति II, 10, 10 गच्छन्त 1, 2, 39 गरगी: IV, 8, 1. गच्छन्ति 3. 135,81 गरीयस्सु IV, 1, 2 2, ) गच्छेत् I, 4, 23 II, I, 11 गरीयांसि IV,1,1, । 153,3506 IV, 1, 23 गरुत्मन्त II, 5,24 गज II, 3, 14 गर्त II, 3, 48 गण IV, 8, 15. गर्दभं 11, 1, 30. गणाधिपति III, 6 20 गर्दभचर्मवासाः II, 1, 3 गणान् III, 6 -0 INS गर्भमाससम्मिता. I, 5, 117 78 गर्भस्राव 1, 5, 117. गणानं III,G 10 | गर्भादिसङ्ख्या 1, 2, 8. गणिकान्न III, 6, 10 गर्भिणी II, , 26 ·38 8,34 चतुर्णाम् II, 3, 9 चरणवतः II, 8,6 चतुर्थ 2, 10.55 चरति I, 2,57 586, 87. चतुर्थम् III, 8, 10 III, 10,3 चतुर्थ. 1, 2,07 चरते II,I), 30 चतुर्थकाल: II, 1, 42 चरन् II, 1, 3 IV, 5,21 चतुर्थकालाः II, 1, 41 चरन्तं I, 2,57 चतुर्थे IV, 1, 15 चरन्ति II, 1, 326, 34 8, 10. चतुर्दश III, 6, 22 चरित II, 1, 35 चतुर्दशी I, 11, 40 चरितनिर्वेशम् II, 1, 37 चतुर्धा I, 2, 57 II, 6, 11 चरित्या II, 1, 35 38 III, चतुर्भिः I, 6, 19 चतुर्यः II, I, 47 चरेत् 1, 2, 17 57 4, 17 10, चतुर्मुखं II, 5, 20 26 II, 1, 7 18 222, चतुर्विंशतिं I, 2, '. 50 51 7, 24 III, 4, 1 चतुर्विशत्यहः III, 7,7 10,16 7, 10 17, 5, 19 चतुर्विंशात् I, 2, 13 चरेयु II, 1, 49 चतुर्थीना III, 7, 15 चर्मणाम् I, 5, 37 चतुश्चक्रे I, 6, 30 चर्ममयः I, I, 11 चतुष्पथे IV, 7, 7 चर्यताम् I, 11, चतूरात्रा' II, I,65 चर्षणीधृत II, 4, 11 चत्वार 1, 8, 1 10, 36 11, चलत्तुन्दी I, 5, 8b 10 11, 6, 11 13 31 JII, | चातुर्मास्यानि II, 2, 76 III, 8, 11 10, 16 7,15 चन्द्रमसं II, 5, 20 III, 6, 18 चातुर्वैद्य I, 1,8 चन्द्रमाः IV, 5,21 घात्यालोत्करी 1, 7, 15 चन्द्रस्य IV, ), 20 चान्द्रमसी III, 8,9 चमस. I, 4, 20 चान्द्रमसीभि. III, 8, 18 चमसपाप्राणां I 5,44 चान्द्रायणं 1, 10, 20. II 1 चमसे III, 6, 10 72, 5065 III, 8, 32 चरण IV, 2, 17 | 10, 18 IV, 5, 17 21.

·39 चान्द्रायणकल्पं III, 8, 1. चारणदारपु 11, 2, 56 चालयन्ति I 1, 2,58 चिकित्सेत II, ,20. चिति 1, 5, 52 122 चित्तम् I, 4, 17 चिनम् II,5,13 25 10,31.45 चित्रगुप्त II, 5,3 चित्रवाससः I, 6,9 चित्रासङ्गायाः I, 6, 9 चिलिचिम. I, 5, 134. चीरचर्मजलाप्रियः III, 8, 19. चीरवासाः III, 9, 2 चीराजिनवासा II, 6, 17 चीर्णव्रतः II},5,8 चेत् 1, 5, 22 जगतः II, 7, 10 IV, , 21. जगतीभि I, 2, 12 जधनार्धात् III, 4, 7 जयनेन I, 7, 21 26 जघन्यसंवेशी I, 2, 22 जटिल: II, 6, 17. जड II, 2, 39 जनः II, 5, 12. 20 10, 32. जनक II, 2, 34 जननमरणयोः I, 5, 90 103 11, 39 जनने I,6, 105 जनयति II, 1, 49. जनयितुः II, 2, 34. 36 जनयेत् II, 2, 62 जनन् II.5, 7 जनसम्भारा III, 3, 21 जनान् II, 1, 11 जन्मतः II, 9,4 जप II, 8, 16 IV,5,935. जपं II,5,31 जप III, 10, 10 जपति 1,7,31 III, 2,68 1921 जपन् IT,04 जपित्वा II, I, I 111,2,6 जपेत् 1, 4, 6 II, 3,87,27. 10,01 II,278,1517 जप्या. II,b, 1 चेतसा IV,T, चेलवत् 1, 2, 37. चेलानाम् I, 5, 36 चैत्यवृक्षं I, 5, 62. चोरस्य III, 6, 10 च्यवते II, 2,1 छ I, 3, 6. छत्रधारण 1, 25 छन्दांसि II, 7 छागस्य I, 1, छान्दसं III, "," छेदन I, 7,0 ·36 गूढजं II, 2, 31 गोभि. I, 5, 84 6 19 गूढज II, ',29 गोमयं I, 5, 74 123. IV, 5, गूढोत्पन्न 11, 2, 22 11 19.1495 गृह I,1, 22 गोमयेन I, 5, 30.1, 42 III, गृहद्वारि I, 5, 110 9,4 गृहद्वारे II1, 2,6 गोमहिपीरक्षणं II, 1, 12 गृहस्थ. II, 6, 14 7,34 गोमिथुनं I, 11, 4 गृहस्थस्य II, 7, 22 10, 53 | गोमूत्र I, 5, 123 IV, 5, 11 गृहात् I, 4, 22 II, 1, 22 12125 गृहान III, I,7 गोमूत्रमाग II', 5, 13 गृहीत्वा II, 10, 18. III, 10, | गामूत्रादिभि. IV, 5, 10 10 गोमूत्रे I, 6, 38 IV, b, 5 गृहे II, 2, 22 गोरक्षकान् I, 5, 80 गृह्णाति !, 4.13 18 11, 4, 20 गोवध. I, 10,23 10, 37 III 2, गोवालरजा 1, 5, 31 गृह्णीयात् I, 1, 7 10 11.13 गोवाले. 1, 6,41 गृह्णीयाताम् II, 2, 71 गोविन्दं II, 5,24 गृह्य I 1, 9.5, 79 II, 3, 1 गोशरुत् I, b, 10 IV,3, 12 | गाशकृद्भस्मभि. I, 5, 20 गो IV,556, 4 7,9 गोश्वाजावय' II, 2,9 गो II, 8, गोष्ठ III, 10, 13 गाचर्ममात्रं I, 5, 59 III, 9,4. | गोष्ठ 11, 5, 2 गोतृप्ति I, 5, 57 गोष्ठगतं I, 5,55 गोत्र,५७ गोसवेन II,2,4 गोत्रमाज II,2,32 गोसहस्त्र I, 101 गोदोहनमात्र II, 1044 गौ III, 10, 15 IV 1,3 गोधा | 5, 131 गौतम I, 1, 23 II, 2, 70 गोनिकान्तानां liI, 6, 20 गौरसर्पपकल्फेन I, 5,35 गोपाय III 2, 6. ग्रन्थि II, 7,9 गोपायति II 1,23 ग्रहणं I, 11, 4, ·37 ग्रहणान्त I, ", | घोरे I 11, 21 माम II, 3, 51 6, 17 10,61. नत II 1,b III, 2, नन्ति I 11, 2] ग्राममध्ये IV, 1, 22 प्राण IV,1,16 ग्रामयाजन II, 1, 14. च प्रामसीमान्ते II, 10, 13 III, च I, 1.8 1,18 चकार II,630 प्रामात् III, 9,4 ग्रामान्ते II, 10, 13 III, I, चक्रम IV, 3,6 13 चक्रचर III, 1,1 प्रामे II, 3,52 चक्रचरत्वम् III, 1,3 ग्राम्या I 5,127 चक्रवत्सु I, 2, 35 प्रास IV, 5, 8 चक्रवाक I 10, 28 प्रास HI, 8, -4 चक्षु I, 7, 31 II, 1, 35 5, 136,8 III, 8,219, प्रासा II, 7,22 10,53 प्रासाच्छादन II, -, 33 16 IV, I, मासान् IHI, 8, 22 ग्रीष्म 1, 2, 11. चक्षुपो IV, 3, b, चण्डाल I,6,54 घ चण्डाल! 5,02122 घनाया I,b, 16 चण्डाल 1,96 घाँच्छिष्ट I, 6, 30 चण्डाला I,68 धृत IV, 1,7 चण्डाली II 2,67 घृत 1, 5, 120 II, 1,3563 चण्डालीव्ययाय II 2,06 5, 30 10, 150 III, 6, 6 | चतसृभि H, 5, 12 10, 15 चतस्त्र I, 8,2 III 7, 11 घृतप्राशन III, 10, 12 21 गृतस्य IV,h, 13 धूतन IV, 8, 17 चतुर III ", 17 11,5, 18. चतुर्ग्रहीत II 10, 18 III,1, चक्षुषा IV, 1, चतुरभ 19,4 पतै IV,04 पतादनेन 1V, 7,0 ·40 , जुह 1,6. जयति II,6,89,6 III,5,78 जायमानः II,6,359,7 II, जयन्तं II,5,22 8, 10 जयप्रभृति II, 5, 19 [II, !, जाया I, 5,51 57, 12 8, 17 जितान्द्रय. II, 9, 3 10, 10 जयेरन् II, 2, 44 जीवितस्य 1, 2,5 जर्तिलादीनाम् III, 2 15 जीवेत् II, 2,69 जलं I,5521 जुगुप्सेत III, 7,8. जलपवित्रं II, 10, 1933 जुपन्ते 1,3,026,1 जलचत् I, 15 जुएं II, 1, 16 जलान्तरण I, 4,15 जुहुयात् I, 4, 6 10, 39 II, जलाभ्याशे III, 1,38 7, 17 8, 8 10,22. जले IV, 5, 30 III,6,2157,1 100, 1 जल्पन् I, 5.15 जहि II, I, 15 जुहोति II, I, }37,38,7 जागर्ति II, 10, 20 10, 18 48 III, 1, 108, जाग्रत I,36 8 29 IV, 2, 108,6 जात 1,10, 12 II,2, 15. जुहोमि II, 7,38, 12 जात I, 5, 112 8, 13 1), 11.| जुतति II,8,8 H, 2, 125 90.90 चहन् II, 2, 11,6,17, जातवीर्यः ।, 2, 34 जैझयम् II.", TH जातवेद 1,12 भातः, Il, 2, 22 11,5,6 जातान् I, 10 31 भातय. II,1, 35 जातिमात्रोपजीविनाम् I,1,10 झातिपनाः 11,5,200 जानानि II,720 मातीन् 11,5.0 III,9,17 जानीयात् III, '). 7 मातीनाम् I,267 जान्यन्तरा I,5 भानम् II,I, 27 जान्ची 1, 28 मानतेश्य III,56 जागने 1,27 1121 मानात् 11, 2.07 11, 7.8 L, (1,27410 10 मानन I, 11, 1,23 11,1,20 शायत I', 8, 12 ·41 । ज्येष्ठम् II, 2, 5. II, 10, 14. III, 6, 9. ज्येष्ठ II, 2, 46 IV, 1, 15. 26. 4, 6.5,9. ज्येष्ठसामिक: 11, 8,2 17867,4 ज्येष्ठसाम्नां III, 10, 11 तत्काल I, 11,25. ज्येष्ठाः IV, 5, तत्कृतं IV,8,4 ज्येष्ठांशं II, 2, 18 तत्पत्न्यां 1, 2, 38 ज्येष्ठांश 11, 2, नत्परिपूर्णनेत्रवदन 11, 3, 53. ज्योति II, 10, 35 111, 8, तत्परिहरणात् I, b, 106. 15. 1V,H, 12. तत्पापं I, 1, 12 ज्योतिपाम् I, i, il (11, 8, तत्पुत्रवर्ग 1, 6, 95 21. तत्पुत्रे I, 2, 37. ज्योतिष्टोम. 11, 2, 70 तत्पुत्रेषु I, 5, 111 ज्योतिष्मत्या II, 10, 51. तत्प्रत्ययं I, 5, 110 ज्वलन्तं 1, 5, 83 I]. 10, 18 तत्प्रत्ययत्वात् I, 11, 12. ज्वलन्ती II, I, 13 तत्र I, 1, 22. ड तथा I, 1,17 डिहिक I, 10, 18 तदनन्तरं II, 8, 11 डेरिक 1, 10,29 तदनुमानज्ञा. I, 1,h. तदनं II, 8, 13 त तदपत्यत्यं II, 1, 11. 1,2,37 तदभाये I, 1, 7.5, 29. 100. तमाणि IV, b, 22. HI, 8,3. तक्षणं 1, 5, 20 तदष्टमेषु I, ', 8 तच्छेपेण II, 8,8 तज्जातपर्ज II II तदाहार: IV, 5, 14. तण्डुलान् ।। 1,6II" तनामी 15,07 10.3,7 तहियमशेषः I, 11, 26 तण्डुलानां 1.5 11 तइंशपिष्टुं 11, 15 तत् 1, 2, 11 तत् I, 1, 15 5, 71 II,3, तत.। । 10 51217,17 107,15 - तदा ।।,7,2 Ho-11 ·तदर्तनात् III 1,2 तमीमूढा I, 1, 12 तद्विधा I, 1,49 तयोः I, 2, 44 IV,1,1 तद्विधेपु III, 7, 10 तरति [I, 10, 21 III, 5, 7. तनूः II, 10, 26 8. 10,8 IV,2,17. तन्तुं JI, :, 35 तरत्समन्दीयं II, 3,8 तन्तुः II, 1,56 तरत्समन्दीयैः IV, 2,5 तन्त्रं 1I, 6, 4 तरत्समन्धः 10,2,4 तम्मना: II, 7,6 तरत्समाः IV,3,7 तन्मास 11,1, 20 तरेत् II, ५, 40 तन्वते Il, b, 1 तरेम IV, 2, 17. तप. I, 5, + II, 5, 200, तर्पयत II, 5, 30 3} 367,2110,32 तर्पयति II, j, 15 10, 32 III, 10, 10 II, 1, 25 3.. 30 तर्पयामि II, 5, 16. 17. 18 तपति 11, 10, 35 10.2021 25.26.27. तपन II, 5, 27 28.29 10, 32 तपशील. JI, ७, 17 तर्पयित्वा II, 3,2 तपसा II, ), तव I, 10, 32 तपसि III, 3, 20 तस्मात् I, 1,3 तपस्य II, 31 तस्मिन् I, I, 25 11, 2,76. तपम्बी 1,88 HII, 8, 5 TV, I, 20 तपामि II, J011 तस्म 1, 2, तप्तकृ.11, 1,63 [1..10 तस्य I,1,2. तप्ते 11, 1, 12 तम्यां II,244 25 27. तप्तन I 10, IN तस्या. 11, 2, 16 तप्यते 11.1,0 तां', 511,20 II, I, नम.), 11,41 31, III, ",18 IV, तमस. 15 13 10, 51 1114 11,5,21 ता: 1.66 II,3,50HI, तमसा II I 1 1, + 1 11,027,6.

·43 तान् I,,,63 II, 4, 16 6, 17 10,27 30 IV, 0, 108,17 तिष्ठन्त I, 2, 39 तानि I, 1, 18 II, G, 19, ! तिष्ठेत् 1, 3, 11 4. 10,60 III, 5, 7. तिसृमि Il, 5, 12 तान्तः II, 4, 8 तिन I,8, 3 II, 1,98,7, तापसः III, 3, 19 20 8 III, 7, 7. IV, 5, 20 तापेन IV, 1,26 तीक्षणकाप्टेन III, 2, 3 ताभिः III, 2, 9 9, 1012 तीवी II, 10, 23 13. 14 तीर्थ I, 5, 12 1107,15 ताम्र I,6, 27 II, 4,25, 13 III.4, तारयति II, 9,8 75,2 तार्पच I. 6, 12 तानि III, 10, 13 तावत् I, 1, 24. 4, 12 14 5, तीर्थेन 1, b, 11 105 II, 1, 6h IV, 7, 3 तीर्थपु III, 58 तावन्तं I, 11, 23 33 16 8 III, 9,7 तासां II, 2, 58 II 1,1 तुलापुमान् II, 5, 22 तुल्य IV, 1, 13 19 21 तित्तिरि I, 5, 133 तिथि III 8,929 तुल्यापकृष्श्वधे I, 10, 20 तिरस्कृत्य [, 5, 8 तुप II, 3,37 तिल IV, 7,9 तुपधान्यवर्ज II, 3, 7 तिल III, 10 15 तुपविहीनान् III, 2 10 तिलमिश्रा. II 87 तुष्ट II, 3 18 तिलसंसाप्राशने II, तुष्टिं देवीं II , 24 तिलादाने 11, 8, 15 तूल II 7,15 तिलान् II ! 53 [F b तूष्णी II 7 4 II 1,11 तिलाशन. II,526 तृण III ), 15 तिले 11 1 52 57 तृणं | 56971 तिष्ठन् I, 0, 11 II, 1, 108,तृणकाष्ठं II, 1,63. तु I, 1,9 तुलया I, 7, 70 तासु I, 8.6 तुल्या. I,5,69 ·-- तृणानां I, 6, 21 त्यक्या II, 2, 27 तृणानि I, 5,64 [I, 10 20 स्यजेत् I, 5, 85 II, 2, 59 तृणैः I, 4,3 त्याग- II, 10, 41 IV, 8, 10 तृतीय III 8, 10 IV, 3, } त्रय IV,5, 13 तृतीयः ।, 1, 4 II, 1,51 प्रय. I, I, 8 0 11 I,I, 67. IV, 6,0 651, 19 3, 47,23. तृतीयांशहरा. II, 2, 11 III, 8, 12 10, 10 तृतीयायां, 8, 11 प्रयीं II 6,36 तृतीये II, 2, 16 यीविद्यवृद्ध II, 10, in तृप्यत II,5, 30 नि IV, 5,22 ते I, 1, 11 त्रिः I, 5,515 16 42 70 तेजसा II, 6, 33 72 110 II, 1,285, 1 तेन I, 2,57 6 10,27.IN, 1, 282, तेभिः III, 2, 163,3 11154, 3 4 5 6 तेभ्यः III, b, 0 785,29 तेपां I, 5, 19 त्रिदण्डी II, 10, 40 तेपु I, 6, 19 त्रिनाचिकेत II, 8,9 तै.I, 5,89 II, 6, 30 III, 2, त्रिपुरुष I 11, 1 16 3,23 निभि II, I, 41 42 4,8 तैजसं I, 5, 22 ७, 359, 17 J1, 7, 11. तैजसवत् I, 5, 38 8,1 L,1,726 तैजसानां I, 5, 26 6, 35 निमधु II, 8, 2 तैल IV, 1,7 निरह्न 1, 2, 15 तैलसर्पिपी I, 6, 48 निरानं I, 5, 113 114 116 तैयां I, 5, 143 119 139 11, 30 III,G तोके III, 3, 18 16 IV,2,811 तोय 1, 1, 15 विराण II, I, 39 तोयाहारा {II, 3,113 विगतोपोषित IV, 7, ! at IV, 6, 6 त्रिविक्रम II. 3,24 त्य II, 5, 13 त्रिविध II, 9, 20 -- ·त्रिवृत् I, b, II, 10 11 त्परमाण: I,1,11 [V,5,7. त्वष्टा II, 3, 17. त्रिपत्या II, 10, १५ त्या 11, 4,9 विपत्याः IV, 2, 11. द त्रिपवणं II, 1,68. IV,,,! देशमशकान् 111, 3, 19 निपु IV, 8,4 दक्षपितरः III, G, In त्रिष्टुप 1, 2, 12 दक्षिणं I, 9, 2015, 97, त्रिसप्तकं IV, 5, 16 13 II,3,59 त्रिसुपर्ण. II, 8, 2 दक्षिणत.I,1,17 18 13,823. प्रिस्त्रि. I, 5, 12 II, 10, 20 त्रिहविः IV, G दक्षिणया lI, , ba दक्षिणा 11', 4, 10 त्रीणि I,1,56 IV,1,131510 दक्षिणाद्वाराणि II, b, 17 जीन् 1, 10,339 11,1, 22 दक्षिणापथा I, 1, 20 ५, 10 9,75, 128 21 दक्षिणाप्रतीच्यो II, 1, 1 III, 9, 11,21 दक्षिणामुख I, B, 6५ प्रेताग्निहोत्रमप्रान् II 7, 27 धातवीयेन II, I" दक्षिणासु I, 11, विद्यवृद्धभ्य I, 5, 100 दक्षिणे I, 4, 18 II, 7, 10. दक्षिणेन !, 1 262,257, प्रयधिकेषु I, 2,9 2} JI, 110 20 प्रयवरान् II, 8, दण्ड 1, 2, 11 अचहं , 5, 1.3 114 II, दण्डम् II 1, 28 IHI, 2,H 1,4964 10,068 10 3.16 प्रयह. III, 11, 10 प्रयहान् II, 1, 48 II HO दण्डा 1, 2, 11 त्वं 1, 10, 3 12,80 III दण्डान् I,1190 7,118, 19 दत्त 121 त्व II 7, 5. III, B 16 JI, दत्त I 5 64 Il 5, 17. 145 दत्त. II, 2,20. स्वया II, 135 दत्तस्य II 8, 12 दत्वा 1, 5, 15 11, 111,d, । दण्ड II 24 त्वरते I), .

·17 10, 30 III, 3,707 दरिद्रीकृत्य 1, 2,57 ददत् II, 3, 586,8 दर्प I, 1,5 ददत' II, 2,60 दर्भान् I, 7, 27 II, 4, 5, ददाति II, 1, 54 III, 7 11 12. 10, 20 दद्यात् II, 1,572, 29 3, | दर्भेपु II, 1,55, 12 12 15 6,589. II, दर्भ I, b, 30 8, 31 IV, 121,9 दर्शनात् I, ", 18 JII, 1,6 दद्याताम् 1,5,81 दर्शपूर्णमासाभ्यां III, 1, 11 दधत् III, 7, 1] । दर्शपूर्णमामौ 1, 3,6 II, 2,70. दधति IV, 2, 11 III, 7, 15 दधि I, 5, 123 110 II, 10, दर्शयति II, 9, 7 18 50 II,,, 11 12 1125 दश I, I, " 10, 2! } 11, दाधिकाव्णा II., 12 18 III, 3, 15 11.8, " दधिधर्मे I, G, 30 दशहत्य II,4,7. दधिधानीसधर्माः II, I, 50 दशपणम् 1, 10, 11. दधिधान्यां II, I," दशभि. II,27 दधिामेधम् III, 1, 10 दशमे II, 2,9 दम IV,5,13 दशमी 11, 1,0 दमा IV 8,17. दशमी 111,8, ". दन्तजननात् , 92 9} दशरात्रम् 1, 5, 101 दन्तधावनम् ।। " दशरात्र.15 103 दन्नलनेषु I, 20 दशरात्रान् !,), 101. दन्तयत् 1, दशहोत्रा 7.15 दन्तमपु ,10 दशांशान 11, 2, 10. दन्तान् II, Im । दशाना 1,2, दन्तानाम् I 510 दशावग्म !.5,121,18 दन्तै II. पशायगा,1,TH दम्मा 1 दायरांस.I7 यापूII 10,50 शाहिम I... 105 110 दरिद्रम् I. I III, -,21 दर 1,6, 1.5 - ·47 दहाति I, 2,50 | दिनैः IV, 5,r. दहनम् I, 5, 28 93 6, # दिवसात् I, 5, 101 दहनात् I, ", 19 दिवसे IV, 5, 30 दहेत् II, 1, 172,53. दिवा II, 1, 28 IV, 3, 6.5, दधन्ते II, 7, 15 5.6. दाक्षायणयझे !, h, m दिवास्थान IV, 5,h दाता II, 1,39 दिवास्वप्नशीलेन II, 2, 77. दातृयाजफपञ्चमाः 11, I, 31 दिधि II, 9, 5. दान I, 10, 1 दिव्यं III, 9, 10 दानम् I, 10, 3. 11, 3, 00 8, 'दिश II, , III, 9, 1. 13 III, 10, 10 दिश II, 2,0 दानात् II, 1, दिशां III, 2,6 दानेषु II, J,69 दिशि II, 5,0 दामोदरम् II, 5, 21 दिशो. II, 1, 11 दायम् II, , . 10 दीक्षाः III, 1,15 दायविभागः II, 2, 8. दीक्षित I, 5, 90. दारवाणा 1,5 29 | दीक्षित I, 7, 20 दारा II, 4,55. दीक्षे I, 7,31. 111, 8,21 दारणम् III, 0, 8. दीनान् II, 7, 19. दारमय 1, 1, 11 दीर्घ [, 2 26. JI, 3,9 दारमयानाम् I, 6, 26 दीर्घसत्र I, 2,65 दारुयत I, 5, 34 दीर्घसोमेषु I, b, दार्विहोमिकी II, I, 33. 11 दुरनुगा 1 1 13 3,10 दुरितानि II 2, 57 दाहिोमाणां II 6, 12.31 दुर्गन्धरसाभि I, 5, 14. दासी I, 11, 20 दुर्गा. IV, A,7 दुर्जनवर्जिताम् HI, 3, 22 दिग्धै I, 10, 10 दुर्वलाय II, 3,0) दिग्भय III, 8, 10 दुर्मित्रा. II, 6,5 दिनेन 11, 5, 28 दुर्विचिन्तितम् 111, 6, 6. दाहात् I । , ·48 दुश्चरितम् II, 5, 11 III, 2, 6 IV, 3, 5 दुष्टतम् II, 5, 3 III, G, 5 देवतानि 11, 5, 17. 18 दुप्कृतानि I, 5, 68 IV, 2, देवताभ्य. III, 9, 4 17 देवतासु I, 6, 15 दुष्ट II, 1,0 देवत्वम् III, 9, 10 दुष्टचेतस II, 8, 11 | देवनिदधेयणी III, 7, 18 दुष्यति I, 1, 1 देवयज्ञम् II, U, 2. दुप्यन्ति I, , 51 11, 2,57 देवयज्ञ. II, G, 1 दुहितरम् II, 1, 51 देवयाना. II, G, 13 दुहितर II, 2, 41 देवरात् 11, 2,62 दुहितरि II, ', 15 देवर्षिपितृतर्पणम् 11, 3, 4. दुहिता II, 2, 80 देवान् II, 5, 7 दुहितगमनम् 1, 1, 19 देवलोकान् III, 7, 10 दुहिनो II, 2, 79 देववत् II, 10, 33 17, 8, दूपयेत् 1, 4, 17 12 दृष्टम् III, 1, 14 18 II, 5, देवस्य II, 5, 20 0, 14 33 IV, 5, 12. दृष्ट्वा I, 7, 3I II, 7, 5 III, देवहितम् II, 5, 13. 8,21 देवळनम् III, 7, 11 14 देय. II, 3, 50 देवा I, 5, 56 62 6 . देया IV, 1 17 2 II, 6, 13 10, 28 III, देयानि III, 10, 15 G, 13 15 7, 11 14 9, देव 1, 3, 12 4, 21 II, ७, 19 IV,2,11 17 III, 3 20 देवान् I, 7, 86 1,3, देव II ',20 | देवानाम् III, 6, 13 देवकृतं IV देवे ],821 देवकृतस्य 143,6 देवेभ्य II, U, 35 9, 7 III, देवगम II, 8, 11 1, 15 9,5 IV, 5, 5 देवगृहम् II, 5, 4 देवे II, 6 30 III, 5, 8 देवता I, 5, + II, 5, 15 देश I 6,50 6.6,1 7 ·49 hb. देशम् I, 7, 17 15.G, धतम् II, I, 17. देशकाली II, 8,22 धो II, 8, 12. HI, देशपति I, 11, 12 देशप्रामाण्यम् I, 1, 22 देशा III, 10, 13 द्रव्य I, 6, 60 देशे I, 5, 9 II, 3, 21.7, द्रव्यप्रयोजनम् I, 5, 7 द्रव्यम् I, b, 17 10,45 देहि 1, 5,3 द्रव्यसविभागः II, 3, 4 देहिनाम् IV, 5, 2R. द्रव्यालामे II, 7, 27 दैन्यम् II, ", TH द्रव्येण I, 11, 20 दैवम् 1, 5 13 द्रुपदादियेन्मुमुचानः II, I, I. देय 1, 11, द्रुहोत् III, 3, 19 दैघत II, 7, 21 द्रोह 11, 3,21 देवतम् III, ), " बन्दम् 11, 10, 20 देवतानि II, 5, 10 19. द्वयम् 1, 11, 30 JI,D, 13. देयात् ], 11, 18. द्वयोः II, 2, 18 दैवानि II, ', 1 द्वात्रिंशतम् II, 7, 22 103 देवे 1, 11,21 1,218 3,69 दोषम् IV, I, 13 11 1921. III 9, 10 12 13 14. दोप' I, 2, 57 IV. 1,789 10 119,7, दोपनिर्णय I, 1, 22 द्वादशफपालम् II, 10,93 दोपवत् IV 2,1} द्वादशरात्रम् 1 10 39 HI, दोपविषात् I 58 १ 17 दोषाणाम् । दापेपु 11 द्वादशरात्री [11, 7,7 दौहित्रम् II । 1 द्वादशचन IIT, 7 11 द्यायाधियी ।। । 13 बादशाहम् II 1 18 118 द्यावापृथिवीभ्याम् III 80 1 17.1,1556 युतिम् ।।। 8, 9 हादशाह ।।1, 10, 11, घुम्थ. II, B, 12. बादशाहान् ।। 48 ]V,1,9. BHOTA बादश । द्वादशरात्राम् III 1,0 1 1 1 ·50 द्वादशाहानि II, 8, 17 द्वियशोपोती, 35 द्वादशीम् III, 8," द्विरेता I, II, द्वादशे II,259 द्विविधम् III 1, 22 3, 4 द्वादश्यम् I 5, 111 द्विविधा. H,31 द्वाभ्याम् II,4,911 10, 34 द्विप्म 11, 5,5 III G, 18 6, 11 12 13 द्वे I,1,4 II, 1, 33 I',2, द्वारााण II, १ 16 1919 10 द्वाविंशात् I 2 18 टि, 7 II, . , द्वि I 5,16 द्वेप्य H, 7,5 द्विखुरिण ] 5 132 द्वनिध्यम III, 3,1 द्विगोन II 2,16 द्वा II, 1,1) ) 105,21 द्विज IL., } 20 21 21 III,५, 13 20, 9, 17 10, 288,7 16 11, 17 द्विजन्मा I, 11 32 चन्तरासु I,57 द्विजा 1,1,11 ध द्विजातय. ]] 3, द्विजातिप्रवरात् II 229 धने 1, 2,51 द्विजातिपु II 101 धनस्य 11,8, 10 द्विजातीनाम I.+ 10 11,4 } धनात् ! 2,55 दिजान् । 7) धनुा I,2,1 हितीपम् IJJ R 10" घनन 1,117 II ।।। 34 8," हितीप I, 1,3 धन्य III,8 39 द्वितायस्याम् III, 8 20 धन्यन्तरिम् II, ", द्वितीयायाम् ! 60 धन्वन्तरिपरिदान 1,020 द्वितीय, धन्यन्तपिपादी 11,52. दिनामा 1 1 3. धयन्ती II, 3, 34 द्विपिता 112 18. धर्म 1,112 10,15," द्विपिनु 11 , 1 निमुरा.1, 11,32. धर्म 1,1,111 11, 21, - ·61 7 " धर्मकाक्षिणाम् III 11 14 15 धर्मकृत्येषु JI 1 50 धारा I 5,50 धर्मचारिणीम् II 1,8 मिक II 3 51 115 धर्मत II, I b धावन्तम् 123) धर्मतन्त्रोपरोधात् I, B_Gt धिय II 10 11 धर्मपाठक 1,18 धीमता 117 धर्मराजम् II, 5) धामहि II 10 11 धर्मपित् । । 10 धुरम् । 107 धर्मव्यपेक्षया II } 71 धृता 11,129 धर्मशास्त्रम् II + " धेनुवरप्रदानात् ।। धर्मशास्त्ररथारूदा 1 । 11 128 17 धर्मसशयात् II १. धेन्वनडुहो I 100 धर्मसन्ततिम् । । ध्यायन् II 71 धर्मस्यI 1,913 10 3) | ध्यायेत् । 48 II ( 11 IN 1 } }ty | धुवम् Ill 27 धर्मान् ॥1॥ - III I धर्मार्थी! 20 7 धमण] ।। धर्मप्सु । , 17 धातुक्षयात् H1 11 धाय।551 ) । धान्यराज IIHI1 धायानाम् 1131 न 11 १ इत्यादि धारणा15 10 धारयमाण 1 1 1013 2 10819 धारयिया ।। 1. 101 " II ) 16 नकुलगीनाम 1 10 28 II III नत। 11 1 15 ५0 1031 11 .8 10 118 मात्रनिदेश | 17 धुया ।।। धुवायाम् IIII प्यमता । यजम् ।। 13 धारपत् ।।

·52 . नक्षत्राणाम् III, 8, 39 नवश्राद्धम् III, G, 10 नक्षत्राणि II, ) 20 III Th नवे I, , 120 नक्षनाय III 8,9 नश्यति IV,87 नक्षत्रेभ्य III, 8 30 नसुते ॥ 6, 31 नक्षत्रेपु III, 5 10 1 नळ012 नख II 7,5 III 1, नाकम् II 9, नखवापनम् I, 7 II 1, नाट्याचार्यता II, 1,44 70 नातिसुहित II, 7, 8 नखाग्रात् II 1,25 नानार्थानि ।।.1 1 2 1 नखानि II, 10 11 IIH, ', नानावर्ण II , 10 87 08, नाभिम् I 5, 21 11,37 नगरे II,303 नामे I ) 575, 11,31 नग्न. II, 3 14 नाभ्ये 1, 5, 76 नग्निकाम् IV 1 12. नाम I,) 70 II, 10 30 III, नदीम् I 5, 120 II, 3 4 3,4 ) ) 10 II, ) 15 नम II,2,77 नामधारका I,] 11 नम II5 4.47 10 नामनी II, 2, 19 33 III.1 1h II नारया III,2 नारायणम् II, , 21 नमस्करोति II, 105 नारी 11. नयति ) ) 10 9 10 नावेदात् II, . 33 नासाग्रप्रमाणा I 21, नरके I 1121 नासिके IV,3,5 मरेन्द्रस्य ॥ 2 66 नास्तिकाय II नच ॥1 . III,I निक्षपणम् III 26 नव III10 निगिरन् । नवभि II II निगुप्ताम् II 250 नवमात् । . 101 निप्राभ्यास्स्थ 01 8,15 नरमी ५१ निचय JII 28 7 निस्यम् I, 15 y IV,814 नरकम् ।। 1 नरवृत्त ।।।।

·53 - नित्य I, 1, "0. II, 6, 33 10, निरीक्षत II, 3, 31 निरक्षति II,, नित्ययज्ञोपवीती II, I निरुद्धासु II, 377 नित्यस्वाध्यायी II, 2, 1, निरदे II,7,37 नित्या. 11, 3, 11 निम्पहतानि 111, .. नित्योदकी II, 2.1 निराधान II, I, 20 निदध्यु II, 2, 37 निर्गत्य III, 1, 13 निनयति II, 10, 20. निर्गन्ध III, 1,22 मिनयेयुः II, I, निर्णितम् I, 5,50 निन्धः I, 10, 30 निर्गुदति 111, 5, 19. निन्द्यते 1, 10, 30 निर्णोदः 11, निपतनात् II, I, It. निर्दग्धवृजिनेन्धन. [, 7, 10 निपातने II, I,7 निर्दिशेत् 1, 1, 10, 11 नियोधत 11,03 निमजय I, 5, 1110 II, 5, i. निर्देशात् I. 1, निमन्त्र II, 8.0 निर्धनम् !, 10, 14 नियच्छन्ति I, 27 निर्मन्थ्य ]. "" नियताम् ।। ।, निमंन्थ्यः 11,05 नियतात्मा IN, " निलंप111, | " नियमलोपः 11 !" निर्वपति 108 नियमातिकमे 11,12, निर्यपामि IIII 15 नियमत् !N, 12 निर्यापणम् II ।।। नियुअचात् !I, } 11. निशिईन। 110 निराधम II, b } निशेिषम 1 1) निरयसाधयन्ति || नियश 11, निरसन ! 70 निगृहीनन्दियनिय ॥ निरहदाग ।। नियन।। । निराहार ।। नियतनानि III 2 निराहारा 411 नियनी ॥ 1.।। निरिट्रिया. II ! नियर ·54 . निविश्य II, 7, 11. नीलम् II, 5, 25. निविष्टः II, 7, 3. नीवीम् I, 5, 71. निवीतम् 1. 5, 7. नीहारे I, 11,21. निवीती II,5,27. नृत्त 1, 2, 25. 11, 21. निवृत्तः I', 7, 1. नृपवर 1,3,56. निवृत्तशरावसंपात 11, 6.1. ! नृपाः II, 3, 67. निवेदयते II, 10, 15. नैऋत I, 7, . निवेदितम् II, 8, 14. नैनातः 11, 1, 31. निषेध II, 10, 15. नेत्यफम् II, 1,24. निवेश II, 3, 19. नपुरीप्यम् II, 1, 63. निशासनः IV, 5,5. ना 1, 2, 35. निशि II. 1, 33. IT', 2. 10. | नौः 1, 5, 4. 8 17. न्यचि II, 10, 20. निधयः 11, 2, 6. न्यस्तम् 11, 7, निपाम् II, 2, 2. न्यस्तानाम् I,6,21. निपाद: I, 9, 2. II, 2,29. न्यस्य II, 10, 15. निषादात् 1, 8, 11. !!, 1:3. न्युजति III, ", निपादेन ], 8, 13. निपायां 1,8, 13.), 11. प निपिच्य III.G, I.. पकं IV,1,.. निष्करमपाः I'.5s. पक्यान् 11.8,6. निष्पतिम् 1, I, BI. II, I, 0. पक्ष 11,8,ti. नियतिः 11, I.G. पक्षयां IV. 17. निफयणानि III. 10. 10. पक्षिणः 1, 5, 13:3. निएप्य II. I. 10. पक्षिणी I, I. 11.1. निप्पादयति 111,2,.. प िIII, 5. 8.9, 17. निगमायाम 11. 1. 18. पगियनाः 11, 8, 2. निम्नाययति 1.1.10. पचमानकाः III.3.2.3. मीपमानासु 1, 11.6. पछः II, 10, 14. IV. J, मापशम्का II.! ..

·55 एञ्च,1,95,131 132 1}} पणमान II, 1,5 1035 [I, 147, पण्य I, 5, 48 11 1,50 4118221047 III पतति II, 1, 49 62 39 I,53 पतनीय IV, 1,8 पञ्चगव्येन IV 51 पतनायवर्जेपु IS 10 पञ्चदशी 18, 10 पतनीयात् 11,124 पञ्चदश III, 9,17 पतनीयानि ll 1,10 पञ्चदशी I, 11, 10 पतनीयाना II, 11 पञ्चदशे II, 2,9 यतन्ति I, 11 21 पञ्चधा 1, 1, 17 पति IV 1,11 पञ्चनवा 15 131 पतित II 2 41 पञ्चमि II, 5 15 II , पतित I5 1 22 11,9270 13 IN7 पतित II, 9,67 पञ्चम III 8 10 पतितप्रवृत्ति 11,45 पञ्चमहायज्ञा II, 6,1 पतिनस्पृष्ट I 551 पञ्चमात् 1,6,208 13 पातता II, I 44,13 पञ्चमापको 1,578 पतिता 1 1,49 पशमाष्टमी। 11 18 पतितेन II 162 पञ्चमी II " पतिने , 12312 पञ्चरात्र 11,514 पत्त 1 10,0 पञ्चविंशम् I, 4,0 पत्नी ।। पञ्चविंशति 578 पत्नी I 20 पञ्चविधा III } 3 पत्नीयजमानी ! 7, 10 पञ्चसु॥359 पञ्चदोत्रा III 15 पश्चामि 18 पथय 108 पश्चाना II ! 14 पधि II ! ! }। पधिपु JI} " " पल्या । पठेत् 11,I" पदायित् !1 0 2 10,8 ·56 5,15 पदा I 2 57 Il, ), 2) परस्मै II, 3, 32 38 पद्धयां, 1,312,28. III, पराक• JI,1,63 114 II, 19 IV,14 पद्मनाभ 15 परान् I 5,69 पन्था 15, 01 II, 350 परावृत्त IV,3,7. पय. I,,5) II 130 परि II, 7, 13 10,51 6330 10 135660 परिकीर्तिता III, 2,7 L, 10 परिजीणाति I, 2,7 पयसा | 5 || II 2,78 परिभीत II, 8, 9 परिगृह्य III, 3, 22 पयोमक्ष 117 परिगृह्यते ।1, 220 ११ 26 प्रयोविकार I, U, IT परिचरण 111, 1, 11 पोवतता 111 10, 12 परिचर्या 1 105 पर I, 110 11 II 1,64 IN, परिचर्यायां III. 7, 13 परिचेष्टां I !, 33 11,2,10 पर 11, 0, 4 परिच्छिन्ना II, 0,29 परफ्तान् 11, 3,0 परित्यज्य II 6, 18 परपाप I 7,30 पग्दिल ]] | 13 परीजानि II 2 36 परिदधीरन् 1, 0. परमा 1 102 13 परिदहन ! 1, 3 परिधाय 1,5 TI, 7 12 परम । 1 1451 103. परमर्षय | }, परिपथ्यते । , पग्मगैन् । परिपाल्य ! 1010 परमां! } 11 परिमार्जन 52 42,4' परमेष्ठिन II, 20 परिमार्जनइख्याणि | 1 10 पग्मेछिन । परिमाधि.1, 1 परगरे || ".. परिमिता। 10 Gir गरतम 12, परिमितानि 11 10 UG परोपम्पने, 118 परिमृजीत I, I, -- ·57 परिवित्त ।, " परिमृजेत् 1, 5, 16 परोक्षोपहतानां I, 6,29 परिमृष्टानां I 65 पर्यग्निफरणं I, I, परिलुप्तकृत्याय I, 5,81 पर्याधान IV, 6, 7. परिवर्जयेत् I, I, | II, 3 पाया. 1, 5, 72 68,22. पर्यायः III, 6, 13 परिवर्तयेत् ।।, पर्युपासितं III, 1, 22 परियास्य II, 1, 11 पर्युपित I, 5, 110 परिवित्तः 11, 1, " पर्युषितभोजन I, 1, 19. पर्युपिता II, 1, .1. परिविन्दात II, 1 पर्वणि 1, 11, 10 III, I, 21. परिवत्ता II, 1 39 पर्याभे 1,B, 20 परियजेत् ll, b 18 पर्वसु 1, 3,7 11, 37 37 परिमाजक. II, 0 11 18 पर्षत् I, 1,8 परिशायन I, 0, 38 परपूलनं 11 ,b परिशिष्यते । । परमान IG, 10 II, 5, 12 परिपत् I 1,7 पथमानोष्टिं I, th, 10 परिपत्य I 1, to पवित्र II,211 परिषदि 1, 15 पवित्र 15,711, 2,570, परिपिच्य II 73 20 10 37 11, 2,50, परिपन्दा III 10 11 III, 17 परिस्पन्द II 10 पवित्रकाम 175 23. पवित्रमियया 181 पवित्रपण ||,।। परिहित 1 6,11 पवित्रसम्दन ।। ।। पन्या II पवित्राणि I,III,85 परीयाद ।।। 1,176,18,5 परा II 10 पयित्रातिपयित्रम्ग III 6, 1. परेत्य 11.। पवित्र। 12 परेषा ।।।। 13 पवित्रण) 178.3 पपिष्टिा । 31 परिसृत II, 50 . . पराक्ष । THI ·68 7, 7. पवित्रष्टि IV, 6, 2. पातकं IV, 1,14. पवित्र II, 4, 2. IV, 6, 4. पातकर्ज II, 1, 57. पशवः I, 5, 127. II, 1, 56. पातकवर्जेपु IV, 1, 10. पशव्यं III, 8, 38. पातकात् I, 2, 23. IV, 6, 8. पY II, 1, 30. पशुः I, 7, 11. II, I. 31. 2, | पातकाभिशंसने II, 1, 60. 76. पातकेभ्यः III, 8, 34. IV,, पमुपति II, 5, 20. पशुपतेः II, 5, 20. पातकेपु IV, 1, 11. पशुपालनसंयुक्त 1, 10, 1. पातकोपमैः IV, 2, 14. पशुधन्धे III, 7, 15. पातितः I, 5, 50. पशुभिः I, 4, 7. पानं II, 8, 12. 10, 12. 32. पशोः 1, 7, 11. पात्राणि II, 10, 20. पश्चात् I, 1, 28. II, 10, 16. | पानाणां I, 6, 26. 33. 35. IV, 8,5. पानात् I, 6, 47. पश्चिमा II, 4, 13. 15. पानान्तरानयने I, 6, 17. पश्यति II, 6, 20. पाने III, 6, 14. IV, 7, 7. पश्यन्ते I, 10, पाश्यां II, 3,22. पाकयशिकधर्मण III, 7, 11. पादः I, 2,57. 10, 30. पाकयाक्षिकसंस्थानि I, 3, 12. पादप्रक्षाळनोच्छेपेण I, 5, 10. पाजः III, 6, 13. पादस्य II,3,20. पाणि III, 8, 16 पादाङ्गुष्ठे II, 7, 10. पाणि I,5,21. IV,3, पादुके 11, 3,25. पाणिना I, 1,2. 11, 1, 5.7, पादोपहत 1, 7,4. 3.8, 11. III,52. पादरी 1, 5, 9. 21. 80. 125. पाणिमुरा• I, 11, 29. 11, 5, 1.9. IV, 3, 5. पाणी 1,3,9 11,7,10. पान 1,4,16 पाण: 1.3,702 पान JI, J, 16 पाणी I, पान्तु 111, 2, 6.6,25, पातक 11,1,89. पापं 1, 1, 10.31. II, 1,31.

·69 . 42 3, 62 4, 18 ]I1,6, पारायण IV, 5, 29 519 IV, 1,4 पारियान I, 1, 25 पापकर्मभ्य IV, 7,1 पालयति III, 2, 10 पापकृत् III, 6, 17 8,34 पालाश 11, 3,25 पापफेन II, b, 32 10,8 पालिनी III, 1,33, 10 पाप IV, 8,5 पाचक I, 4,2 पापन्न IV, 5,22 पावकस्य I, 2,57 पापनाशिन्यः IV, 6,2 पावका I, b, } II,6, 12. पापया II, ७,34 पावन I 1, 322, 14 TV,2, पापविनाशना. IV,6, 1 5 पापसञ्चय. IV, 7, 8 पावनानि III, 10, 11 पापस्य IV, 8, 10. पायमानी 11, 6, 2 पापा:I, 11, 21 पायमानीभि II, 4,2 10, 2 पापात् I, 7, 88 II, 4, 21 पाचमान्य IV, 3, 77,5 IY, 2, 12 3,564,23. पाययीत II, 5, 14 4 5 6.78 5, 21 24 | पाशुक II, 6, 12 31 26 पिगला II, 1, 37 पापानि II, 7, 15 पिण्ड II, 8,9 पपीयसे I, 5,81 पिण्डदान II, 2, 19 पापीयान् I, 11, 11. पिण्डशेप II, 3,22 पापेभ्य I, 1, 33 II, 6,3 पिण्डा. II, 2, 19 पाप्मनः III, 4,4 पिण्डान II, 3,7 III, 8, 10 पाप्मना III, 4,4 IV,5, 18 19 पाप्मा I, 6, 64. III, 4, 4. पिण्डानां IT,520 पाप्मानं II, 10, 21 III 10 | पिण्डे II, 2, 16 19 II, B, 8 IV, 2, 17 17 पायसेन IV 7,9 पिण्डोदकत्रिया I, 6, 93 पिण्डोदवा II, 8, 23 पायो I 572 पिण्या Il 1050 II, 6, पारशय I 9,3 II 230 22 पायात् IV,54 ·5,28 पितर II, 2, 16. पितृव्य 1, 2, 4 पितरः II, 5, 17 9, 10 23 पितृशासन IV, 1, 15 IV, 1, 20 पितृप्यस् I, 1, 19 पितरि I, 11, 30 II,2,8 पितृसंयुक्तानि II, 5, 31 पिता I, 5, 95 99. II, 2, 1h | पितॄणां I, 2, 51 II, 8, 12. 6,33 |पितृन् I, 10, 33 II,1, 53. 5, पितामहं II, 2, 115 29 308, 139,5 पितामहः I, 5,93. पिच्य 1, 7, 10 11, 26 पितामहाः II,8,2 पित्र्यं I, 5, 13. II, 8, 1. पितामहान् 1, 10, 33 35 II, पित्र्ये I, 11, 20 पित्र्येषु I, 7,3 पितामहानां I,,8 पिपीलिकामध्यं III, B, 32 पितामहीः II, 5, 29 पिवेत् 1, 5, 15 II, 1, 21 पितुः I, 5, 107 II, 2,800 28 11,5,10 IV,8,9. पिशाचा 1, 1,37. II, 8, 15 पितृ I, 3, 12 4, 21 II, 6, । पीडयित्वा II, 5, 12 10, 32 177,21. IV.5, पीत्वा ], 5, 123 II, 1, 17. पितृकार्ये II, S, 21 207,30 III, 6.17. 18 पितृयतस्य IV, 3,7 19. 20 8, 15 IV,5,29 पितृतर्पण II, 3, 2 पीयर I, 5,80. पितृदेवताभ्य II, 3, 10 पुस II,6J0. पुसां II, 12. पितृपीताय II, 8 7. पुण्यं 11, , 38 IV,8, 14 पितृभिः 11, 1, 2 पुण्यकर्मसु IV, 7, 1. पितृभ्य I, 5 h Hh, ; 6 पुण्यकर्मा ।1, 8, 1 119,7 10 }} पुण्यत् IV. 8,12 पितृमते 11, 87 पुण्यादन !V, 5, }. पितृमान् II , } पुण्यनाम JY,HI पितृय II, 6, पुण्या III, 10 13. पितृयश II, ,1 1 पुण्डान् I, 1, 30 ·61 पुरः I, I. 29. इत्यादि पुत्र II, 2, 11 } }. पुरद्वारि II, , } पुत्र I, 5, ] . Ish पुग्न्दरं II, १,5 पुत्रपौत्र 1, 3, 5 पुररेणुकुण्ठितशरीर: II, 3,73 पुत्रपौत्रनं I, 5, 103 पुरस्कृत्य I, 5, 110 पुत्रस्य II, 9,6. पुरस्तात् II, 7, 3 III, 8, 31. पुत्रा' I, 5, 103 1, " !!., पुरस्लद III, 6, 13 30. पुरा I, 4, 16 II, 2, 31 10, पुत्राणां I, 11, 19 18 III, 8,37 पुत्रान् II, I, 4) पुराणं IV, 3, 17 पुत्रिकापुनं II, , 5.31 पुराणानि II, 5, 27 पुषिकासुत II, , . पुगेप 1,55,426, 11. 1839137 पुषिण. 1, 10, 30 पुत्रेण 11, 9, , 33 पुरीपाण 1,b, 7 पुष्य, II, 2, 2 पुरपाणि II, 7, पुत्रेः I, 4, 7 पुरीपे I, ६, 71 III, 8, 20 पुरुपं II, 5, 20 पुण्य II 6, 3- पुरप, II, 7, 10 III, 10,8 पुन I, 4, 2 इत्यादि पुरुषगति II 10, 11 पुनथ III, 9,517 , " पुरुषसूक्तं 11 10, 11 10 पुनन्ति IV, I, 9 पुरुषस्य 1970 पुरपानृते I 10, 35 पुनन्तु 11, 5, 3 11 पुनश्या II, 2, 27 पुरपान I, In th पुरोडाश II 1,31 पुनस्सवन III, 107 पुरोहित I, 107 पुनम्सोमन III, 107 पुल्कस I 85 पुनस्स्तोमेन I 1 30 पुल्कस I 9 119 13 पुनाति II, 5, ४ ॥ १५ ॥ पुष्टिदेवी I 51 17. IV, 8,6 पुष्टिकर्म II, 81 पुष्ट III 20 पुनीते III 9 10 पुष्प I, 5,7 पुनातु 1, 5 11 ·02 पुष्पफलोपगा I, 5,51 पूर्वमेवा IV, 8, 18 पुष्पाणि I, 5,51 पूर्वा I, 11, + II, 1, 12 10 पुष्पेश्य II, 6,4 पूर्वान् I, 11, 18 II, 4,59 पूजयेत् II, 3 115 III 3 II,8,6 20 पूर्वानुष्ठितत्वात् II, I. 19 पूज्य II, 9,5 पूर्वाहे III, 7, 11 पूज्यातिथीन् II, 3, 18 पूर्व I, 11, 10 पून्यान् II, 3, 5 पूर्वेद्य II, 86 पूज्यौ II, 3, 5. पूर्वेषां I, 10,5 पूत I. 4 14 III, 9, 10 पूर्वोक्त II, 3,69 पूत II, 5, 15 III, T 10 पूर्वोत्तयन्त्रशुदेश्य IV, 5, 32 IV,3,17 पूर्वोक्तानां I, 5, 42 पूता II, 5, 11 पूर्वोक्तेन IV, 3,8 पूता IV, 2, 17 पूर्गोत्थायी I 2, 2 पूतात्मा IV, 7, 10 पूर्वो I, 0, 61 III, 8, 12 पूतिगन्धे I, 11, 33 पूपा II, 0, 19 पूयशोणतसम्भव I, 7, 113 पृच्छेत् 1, 10, 31 पूर्ण II, 10, 29 पृथक् IV, 1, 1 14 2, 1 पूर्ण II, 68 पृथक्पृथक् 17, 1,6 पूर्णाहुति II 10 18 III, 7, | पृथिवी II, 5, 118, 12 III, 14 2,68,16 पूर्णे IV 7,7 पृथिवी II, 5, 11 पूर्व II 7 20 III 3 206, पृथिवीसम II, 8, 12 11 13 पदाको III, 7, 11 पूर्व I 11, 10 पृश्नि IV,48 पूर्वजन्मसु II, 7, 8 पृषत I, 5, 132 पूर्वपक्षस्य III 4, 25. पृष्ठत ।I, 8,23 पृष्ठया II, 10, 23 पूर्वपूरपरतं III, G, 13 पैशाच I, 11,9 सर्वपूर्वप्राधान्य I 650 पोत्र I, 8,93 पूर्वधन् I, G, 35 II, 1 bu पौत्रेण II, 9,6 ·68 प्रक्रमात् I, 6,b पौव्यं III, 8, 38 मचरेयु I, 69 पोनर्भवं II,2,32 प्रचलाक I, 10, 28. पौनर्भधः 11, 2, 27. प्रचोदयात् II, 10, 14.48 पौन वेन IV, 1, 18 प्रच्छादन I, G, 18 पौराणं I, 9,1 प्रजनननिमित्ता 1I, 9,2 पौर्णमासी I, 11, 22 प्रजया II, 6, 353,57 पौर्णमास्यां I, 5, 143. III, 7, | प्रजा 1, 11, 17 31. 68, 28 IV, 5, 20. प्रजां I, 10, 1 II, I, 3 11 पौर्णमास्याः III, 8, 97 प्रजा. I, 2, 52 II, 10, 5 पोप IV,5,24. प्रजाकामस्य II, 9.1 प्रकल्पयेत् I, 10, 15. 20. प्रजाता II, 1, 36 प्रकीर्य II, 1, 15 प्रजाति II, 6, 36 प्रजापतये III, 9,5 प्रकृतिस्थान् III, 8, 10 प्रजापति II, 5, -07,' प्रक्षाळनं I, 5, 67 (69_6, 11. प्रजापति, I, 5, 63. II, 5, 16 21.30.3135.19 JI 3, 10,61 III,3,21 प्रजापतिगीतौ JI, 4, 15 29. प्रक्षादयते 11, 5,1 प्रजापते I, 3, 13 III,I, 14 प्रक्षाळयेत् I, 7, 4. II, 10, प्रजाभि II 1,55 प्रजायते I, 11,31 6212 प्रक्षालित I, 6,5. प्रजासन्तानं II, 9, 10 प्रझाये III,19,5 प्रक्षाळितपादपाण II 4, 2 प्रक्षाळितोपघातालियानि प्रज्वाल्य I, 4, 3 III. 1, 10 प्रणत 1,515 12 प्रक्षाळ्यI,69125624 प्रणव II, 5, 27 IV, 1,212, 43 II, 5.1 10, 45 74,8 पक्षिपेत् II 10, 24 प्रणव II,514 10,6870 मक्षिप्य ! 4,7 प्रणयां II 47 मक्षेपण 11126 प्रणवात् II,66 प्रचक्षते II, 882, प्रणवात्मक. 10, ·64 प्रणवान्विता IV, 6, 1 प्रातिलोम I, 9, 10 प्रणयस्वामिक 1, 10, 10 प्रतिलोमासु I, 8,8 प्रणाशयेत् 1 1, 15 प्रतिवक्ता I, 1,9 प्रणीय II, 10, 23 प्रतिवेद I, 1, 12,3 प्रति IV, 2, 11 प्रतिवेदयामः III, 7, 11. प्रतिकाण्ड 1, 2, 3 प्रतिशोच I, 4,15 प्रतिगर II, 10, bb प्रतिषिद्धभोजने IV,21 प्रतिगृणत II, 10, 60 प्रातेपिद्धभोजनेषु IV, ", 13 प्रतिगृहोतं 1, 11, 29 प्रतिपिदवर्ज II, 6, 17 प्रतिगृहोप्यमाण IT',23 प्रतिपिद्धान् II, 2.0 प्रतिगृहत' II, 2, 30 प्रतिष्ठाप्य II, 10,5 प्रतिगृह्णाति III, 10,3 प्रतिसाय II 3, 13 प्रतिगृह्य II, 2 613,8 IV, प्रत्तासु I, 5, 94 2,3 प्रत्यक् I, 1, 25 II, 15, 18 प्रतिगृह्यत् 11, 8, 17 प्रत्यक्ष III, 2, 163,23 प्रतिग्रहं 11 , 11 प्रत्यटमुरा. I, 7, 14 II, प्रतिग्रहः II 300; 3 प्रतिग्रहभाजनयो I. 11 20 प्रत्यनन्तरत्वात् 11, 2,6073 प्रतिग्रहसयुक्त I 10 ! प्रत्यभिवाद. I, 2, 37 प्रतिग्रहा । । 10 प्रत्याह II, 1,36 प्रतिग्रहान् 1 8 10 प्रत्युत्थाय 1,2," प्रतिग्रह | प्रत्यच III, 7, 11 प्रतिग्राह्य || 67 प्रथम II 3, 13 HI,8 10 प्रातिप्राधम्य || 18 प्रतियह ।। 10 प्रथम | 2 3 II, १ प्रतिनिशन ।। 1 । प्रथमायां [ 89 III 8 22 प्रतिपत्ति [ 1037 मनिमया |1५10 प्रयमे || 10 प्रतिलुम्पन्ति 11 HI प्रथमाय 18,, प्रतिगम।। ) प्रदक्षिणं! | II, Dhi, } ·65 प्रदातव्य 11, 3,61 प्रदान II, 8, 18 भदाय IV,7,9 प्रदीप्यते II, 7, 15 प्रधानत I, 10,37 प्रपद्यते I, 1,31 प्रपये II, 5, प्रपद्येते I, 7,21 प्रपद्येरन् I, 7, 17. प्रपितामह I, 6,95 प्रपितामहाः II, 8, 23 प्रपितामहान् II, 5,29 प्रपितामहानां II, 8, 12 प्रपितामही II, 5, 28 प्रपौत्र. 1, 5,95 प्रबुद्ध. III, 8, 19 प्रभूयात् II, 3, 32 १५ प्रभुः II, 7, 10 मभूध II, 3, 51 प्रभृत्युपहतानां I, b, 46 प्रमत्त I, 10, 11 प्रमत्तां I, 11,9 प्रमाण I, 1, 25 प्रमादत II, 2,68 प्रमादात् IV, 8,1 प्रमादेषु IV, 3, 1 4,1 प्रमीयते II, 10,21 प्रमुच्यते I, 5, 88 प्रयच्छति II, 1, 13 प्रयच्छन् IV,6,4 प्रयच्छन्ति I, 11, 20 प्रयतं JI, 10,32 प्रयतः I, 5, 125 II, 4, 2.4. III, 6, 11 IV, 2, 13 प्रयतालि II, 1, 34 IV, 2, 11 प्रयमणं II, 5,8 प्रयाणेषु I, 11, 12 प्रयुञ्जान I, 1, 33, III, 9, 16 प्रयोगात् IV, G, 10 प्रयोजनं III, 1, 14 प्रवर्तने II, 1, 7 प्रविविशति III, 1. 13 प्रविशति I, 2,57 प्रविशामि II, 10, 14 प्रविशेत् II, 6, 17 प्रविश्य III,2,G प्रवृत्त IV, 7, 1. प्रवृत्ताशिन III, 3, 9 11 प्रवेष्टव्य II, 5,9, प्रमजत I, 10 36 प्रव्रजति II 10, 2 प्रशसन् II 630 प्रशसन्ति I 132 11, 16 प्रशस्त II, 7,5 प्रशस्य II, 8,1 प्रशस्यते I, 5, 66. प्रसज्जेत II, 8 21 प्रसन्नहृदय II 610 प्रसह्य I, 11,8 Bro-x ·06 प्रसाधन I,2, 30 32 प्रसारितं , , 18 प्रसारितपाद I, 5, 15 प्रसिद्ध III, 1, 14 4, 7 प्रसिद्धा II, 10, 23. प्रसूतः II, 2, 17 II, b, ७ प्रस्तयाव III,5461 प्रसृतयावक: III, 10, 12 प्रस्थास्यति HI, I,9 प्रसवने 1, 5, 10 प्रहरेत् 1, 10, 10 प्रहृता IV, 1, 17 प्रहः I, 5, प्राफ् I, 1, 25 II, 2, 73 75 4, 4.5, 10. III, 2,3 प्रामुख. 1, 2,97,1 II,4, 10 5, 12 7,36 प्राणयात्रिक II, 10,52 प्राणाग्निहोत्रमन्त्रान् II, 7, 20. प्राणाग्निहोत्रलोपेन II, 7, 24 प्राणान् II, 1, 353 III, 9, 6 11, 2, 11.15 प्राणानां II, 7," प्राणापानयोः II, 8, 12. प्राणाय II, 7, 3 1II, 8, 10 प्राणायाम IT 1,28 प्राणायामश II, 4, ". प्राणायामशत I,1, 126 11, 1,3 प्राणायामा. IV,1, 29 प्राणायामान् II, 5, 19 10, 32 III, 4, 7 II, 1,3 6769.10 11 -4 25 2,7 प्राणायामे. II, 4, 8 II. 1,5 प्राणाहुती II, 7, 1 3 4 प्राणे 11,7,311 प्रात II, , 64 प्रातराशं II, 7, 20 प्रातराशान् II, 2 73 III, 2, प्रातस्सयने III, 9, 20 मानूनान् I 1, 30 प्राप्ता. II, 3, 57 प्राप्तु IV,7,7 प्राप्यते II, 10, 17 प्रायच्छत् 1, 2,62 प्रागुणान् II ५, . प्राची III,9, प्राचीनग्रीवेण III 4 5 प्राचीनायीता II, ), 28 प्राजापत्य II,6, ) 14 माजापत्य I, 11,3 II 56 प्राजापत्यात् I, 11, 18 प्राजापत्येन IV,530 प्राण III,8,16 प्राण I, 4 JI, 3 61 7,11 प्राण, II, 10,46 1 ·67 प्रायाया 1, 2, 56 प्रध्यान् 1, 5, 80 प्रायत्यं I, 5, 8 प्रोक्षण I, 5,58 प्रायश्चित्तं I, 15, 123 II, प्रोक्षणं I, 6, 25 II, 4, 3 1,63 III, 10, 4 | प्रोक्षति IV, 3,.. प्रायश्चित्तात् II, 7, 25 प्रोक्षेत् I, 5, 22 23 प्रायश्चित्तानिI,1, 16 II,1, 1. मोक्ष्य II, 1, 2 ! 7,5 III, IV, 1, 12, 13, 1 4,1 प्रोत II, 7, 15 प्रायश्चित्त II, I, 512 bi प्रोवाच III, 9,21 प्रायश्चित्ते II, 7, 2) प्लवेत् I, 2, 11 प्रावरण I, 6, 11 प्लावयेत् II, I,5 प्रावृतकण्ठः I, 5, 5 प्रावृत्य I, 5, 68 II, I,G प्राशने IV, 6,7. फल I, 5, 67 II, 7, 7 III, प्राशनेषु IV, ',7 2,33,8 प्राशिताभि. I, 5, 16 फलम् II, 2, 03 9, 10 प्राशिघ्र II, I, 32 फलकI,2,35 प्राश्नाति III, 8, 10 | फलभक्ष III, 9, 17 प्राश्नीयात् II, 1,25 फलभक्षता HI 10, 12 10, 50 II, 1 फलभक्षा III,33 प्राश्य I, 5 126 II 1, 2) फलमयानाम् I, 5, 61 10, 1351 10 9 17. फलबत्त्यात् 11, 9, 11 प्रासाद I 2, 35 फलशातने | ,19 फलानि 1, 5, I III, ५, ६ प्रासादि. II, th m फालकष्टम् II , 17 पीणाति II 7 108 13 फालेन III । फेनाभिः 1511 प्रायो । व प्रेतपनी 11 210 पदकक्ष्य 15 प्राहु I 11 , - ·- 68 बन्धून् II, 6, 18 याहुम् I, 5,59 II, 3,68 यभूव III, 7, 11 14 याहुकः II, 3, 40 यभु I, 10, 26 बाहुभ्याम् II, 4, 18 IV, 1,1 यभुम् II, 1, 57 बाह्या 1,7,9 पहिण I, 10, 25 विन्दव I, 5, 89 बलम् I, 1, 16 II, 2, 5 IV, : विभृयात् II, 1, 38 2, 43 6, 26 2,11 यलात् IV, 1, 17 विभृयु II, 2, 38 यलाय III, 25 निभ्यन्त II, 2, 35 यलिम् II, 3, 11. विल्य I, 6, 11 वलिकर्म III, , . पित्वतण्डुल I, 5, 32. बलेन II, 1, 34 17, 2, 11 धीजानि III,2,3 10. यस्ताजिनानि I 2, 15 वीभत्सव. I, 5,62 यहि. I, 5, 4 II, 3, 30 युधम् II, 5,23 पहिर्जानु II, 3,60 युध I, 1, 17. बहिर्जानु I, 5, 15 बुद्धि 1, 5, 2 III, 1, 23 यहिदि II, 3, 10 बुद्धया I, 1,10 यहिप्पवमान III, 10, 11 हच्छिर 1, 5, 131 यो II,38 गृहद्रयन्तरे III, 10, 11. यहुशेन । । 13 बृहन्तम् II 6,33 यहुद्वारस्य 1, 1,13 वृहस्पतिम् ।1, , 23 यहुश्रुतै. 11 107 वृहस्पति 11,1,3 16 IV, 211 यानाम् I 1, 2,25 II वृहस्पते. 1 1, 9, 13 3, 12 योधापनम् I, 3,27 बाल I 10, 11 योधायन 13, 13 1, 1521 पालवृदम् IH " 620 पारयशान III 10 ग्राम 1, 10. II, 10,3300 थागनाम् ।।5। 70 III 4, 10 15 IV, पाल्य 17 1,21 III,; .

·। 69 ब्रह्मकर्च. IV, 5, 25 ग्रहाचर्यम् I, 2, 55 57 58 ब्रह्मभूयाय II, 7, 28 10,71 ब्रह्ममानम् 1, 2,00 II, 2,526, 36 III, 1, ब्रह्मयजमानौ I, 7, 21 20 10, 14 ग्रह्मयज्ञम् II, 6,6 ब्रह्मचर्यवान् II, 10, 2 ग्रझयज्ञ. II, 6, 17 ब्रह्मचर्येण II, 6, 3597 ब्रह्मयास्य II, ७, 8 ब्रह्मचारिकल्पेन IIT, 7, . ब्रह्मयज्ञा II, 5 11 ब्रह्मचारिगत I, 5, 16 ब्रह्मयज्ञे II, 5, 16 प्रहाचारिणम् I, ", 52 ब्रह्मरात्रिम् II, 10, 1 प्रह्मचारिण. II, 1, 217, 22, ब्रह्मन् II, b, 2 10, 53. ब्रह्मलोकम् II, 4, 21 ब्रह्मचारिणे 1,11,2 IV,1, 12 । ब्रह्मलाकात् II 2 1 ब्रह्मचारिवर्ज I, 5, 90 ब्रह्मलोके IV, 8, 15 10 ब्रह्मचारी I, 2, 53 54 II, 1, | ब्रह्मवर्चसम् I, 1, 25 III, 2, 29 6, 14 15 7, 23 24 5 IV,9,11 II, 4, 18, 6 IV,5 4 ग्रह्मवर्चसाय III, 2,5 ब्रह्मजज्ञानम् II, 10, 4) ब्रह्मवादिन I, 1 10 IV,, ब्रह्मण II, 8, 12. IV,69 16 ब्रह्मणस्पतिः II, 5, 11 ब्रह्मवादिपु I, 079 ब्रह्मणा I,1, 16. ब्रह्मवैखानसानाम् III, 3, 18 ब्रह्मणि II, 7, 12 ब्रह्मणे II, 10, 15 ग्रह्मस्वन्यासापहरणम् II,1,11 ग्रह्मपार्षदान् II 5, 20 ब्रह्महत्या! 101 ब्रह्मपादी. II, 5, 20 ब्रह्महत्याम् | 19 II, 10, 21 111 10,8 ब्रह्मपूता III 11 ब्रह्महदयेन ll 16 ग्रहा। 21514 III. ब्रह्मभाजनम् II 103 13 ग्रह्मभूत 11 + 10 प्रमाणम् 11 ) 0 III 11 प्रहात्मा 11, 10) नझस्वम् I, 108 प्रहपूत JI, 4 31 मह्मपृष्ठम् ! 250 ·70 ब्रह्मान्धाधानम II, 10, 19 ब्राह्मणान् I, 11, 11 ब्रह्मायतनम् I, 7, 23 ब्राह्मणानाम् I, 5, 56 II,3, ब्रह्मायतने II, 10, 20 29 3, 12 10, 2 III, ग्रह्मौदनेषु I, 6, 30 69 ब्राह्मम् I, 5, 12 [II, 1, 2' ब्राह्मणाय II, 3, 50 ब्राह्म I, 11, ब्राह्मणार्थे II, 2, 71 ब्राह्मण I, 3, 9 8, 1 HI 1, ब्राह्मणास 11, 0, 31 56 3, 11 ब्राह्मणेभ्य II,b, ITI, 8, ब्राह्मणम् 1, 2,638 II,1,01, 319,1 14 6, 9 III, 7, 16 9, 9 । ब्राह्मणेपु I, 10, 2 ब्राह्मण I, 1, 11 2,1657 ब्राह्मणे I, 10, 11 5,52 9, 2 10, 17 11, ब्राह्मण्याम् I, 9,078 28 II, 1, 2} +2,1 प्राह्मीपुन J, 11, 18 07 3,524,216 35 ब्राह्मे II, 10, 22 III, 9, 20 9, 7 10, 21 III, 3,22 ब्राह्मण I, , II ब्राह्मणकाम्या II,111,60. मुवत. I, 10,32 ब्राह्मणसम्पदम् II, 0, 22 ब्रुवते II, , 2. 10, 55 ब्राह्मणवत् II, 1 11 नुवन् III, 5, 4 ग्राह्मणवधे I, 10, 14 नूयात् I, 2 50 10, 2) II, ब्राह्मणसय I, 5 1235,! 3, 33 39 40 6, 33 11, 10 31 [I 2 70 0, हयु 1, 1, 11 II, 1, 35. 499 32 9, 4 10,8 प्राह्मणस्वम् 1,) 01 102 भ माह्मणा [| 30 + 10 ) भक्षयेत् 1[ 3 20 ३ 11,7, भक्षाणाम् III 1, 8. ब्राह्मणात् I 1,93) भक्ष्या I ), 131 [I, 7 22 ब्राह्मणातिकम ग्राह्मणातिप्रमण I 82 भक्ष्याणाम् I ) 01 माह्मणादानाम् 11, - मग I 10 15 ग्राह्मणाया 1, भग II, 5, 17. 10,53 ·भगवान् III, 6, 20 भाजनानि III, 2,b भागेनी II, 2,61 भाण्ड़े II, 1, 21 भग्ने I 4,6 भाति 11,8,2 भयम् II, 10, 30 IV,521 भाद्रपद IV, b, 24 भयात् II, 9,9 भारतप्ताय II, 3,50 भरद्वाजादयः IV, 6,१ भार्याम् II, 2, 35 68 11, I, भर्ग II, 10, 14 11 20 21 22 भर्ता II, 2, 13 46 1V, I, 18. भार्या ], 8, 2 भर्तुः IY, 1, 22 भादि II, 2,75 भर्तृहिते II, 2, 48 भाल्लविन I, 1, 37 भवम् II,5, 20 भावे II 2,46 भवतम् II, 10,3) भास I, 10,28 भरत II, +, 15 भिम् I, ., 17 भवति I, 7, 87 इत्यादि भिक्षते I, 2,57 भयत्पूर्याम् I, 3 17 14 II, भिक्षमाणेषु II, 3, 10 1043 भिक्षाम् [, 2, 57 1I, 10, 12 भवदन्त्याम् I, 2, 19 भिक्षापलिपरिभ्रान्त II,10,18 भवन्ति I, , , , 10. 11, भिक्षामध्याम् I, 17 14 37 II 2,7635 भिक्षार्थी II, 10, 1 10.11 16 III, 9 10 भिक्षितव्याम् I, 2,57 भयन्मध्याम् I,216 भिक्षु II, 10, 17 भवम्य II, ), 30 भिक्षुक. II, 10, 11, भवेत् । 5, 20 भिक्षेत् II 7 10 भस्म I 6, 30, II } 377, भिक्षेत 12 - T.II,621 भिद्यताम् । 17 भस्मान 1583 भीत I 10, 11 भाक्तिका 11, भीमम् II, 5 20 भीमस्य II, 5, 20 भाग | भुक्तम् । 11 ) [I,, } भागिनेयी । ., भुत्वज्य 11, भागम् ||1, ·72 8, 12 भुक्त्वा H, 2 67 7, | भूमिकम्प I, 11, 22 भुते II 7, 20 20 भूमिगता ', 5, 57 भुज्यते II, 7, 20 भूमिगे I, 5, 80 भुज्यमान II, 7, 20 भूमिदेवान् II, 5, 26 भुमीत II 3 1727 6, 17 भूमे 1, 5, 58 59 6, 16 74 10,03 भूमौ I, 5, 10 6,21 भुनक्ति II 3, 16 भूम्यनृतम् II 1, 41 भुव II ) 20 10, 1 32 भूम्यनृते I 10, 25 3337 भूय II, 7 4 IT, 1,222 भू II, ) 20 10, 14 33 3 37 भूयांसम् II, 6, 8 III, 8, 16 भूत II, 6 17 भूयासु II 5,5 भूतम् II, 72 भूयास्म I, 1,7 भूतयज्ञम् II 6,4 भूर्भुवस्सुव II B 207, 2 भूतयज्ञ II, 1,1 41027 भूतरक्षणसयुक्तम् l 10, १ भूस्थित IV, 8, 12 भूतात्मा I, 5 ) III 1 23 भृत्यजनायशिष्टम् II, 3, 18 भूताधिपतये |II, b, 12 भृत्यातिथीनाम् II, 3, 18 भूतानाम् I 4th II,1, 25 भृत्यानाम् II 7,21 भूतानि I 2 57 } 11 भेदम् II, 6, 11 भूतिकर्माणि | 3 12 भेदन I 76 भूतेश्य II 1000 भेदान् II, 15, 30 भूतेपु [I 5 32 भेषज IV,6,7 भूत्यै III ! भपज करण Il, 1,44 भूला [ 1 12 2 57 II 1, भैक्ष I, 3 106, 18 II, 1, 52 1 30 IN ) 11 3 6 17 10, 54 III, 9, भुमि IN 79 16 भूमिम् I 17,71 भैक्षचर्या II, 1, 47_10 12 भूमि I 47 1 19 II 10 भैक्षचर्या II 10 45 भेक्षस्य I, 2, 57. 15 ·73 भैक्षाहार: J, 2,27 मणिबन्धात् 1, 4, 15, 9 भैषज्याय I] 1, 25 मण्डूक I, 10,25 भो 1, 2,27. मता 1,504 भोजन II, 1, 2 मनिपूर्णम् II 1,0 भोजन I,1, 10 [I, 3, 5) मतिमवृत्ते IV, 2, 14 भोजनाचमनयो II, , मत्त I, 10, 11 भोजने II, 3, 587,27 IV, मत्तः II 10, 29 मत्ताम् 1, 11,9 भोजनेषु I, 11, 27 11 1,{" मत्स्य II, 3,23 भाजयित्वा ]V, 7,9 मत्स्या 1,5,134 भोजयेत् II, 7, 19 9, 21 मद्य II 1,60 भोज्य I,555 मधु 1, 5, 140 11, 1, 35 मातरः I,5,95 50 III, 6, 5 IY, 1,7 भ्रात, 2, 45 मधुसंयुत्त II, G, भ्रातृपत्नीनां I, 2,1 मधुसूदनम् II, 5, 24 भ्रणी II, 1, 2- मधूदके I, 1, 47 भ्रूणहत्याया I, ], 5) III, मनि 11, 10, 11 73 मध्यम् I. 3, 18 भ्रूणहत्यायै 11, 1, 13 19 मध्यन्दिने IF 5 19. मणहत्याविधि 11, 3, मध्यमम् II मध्याह 11 5, } भ्रूणहनन III, Bh , " मध्ये ॥ } 14. TI,1,0 मध्यच ॥ मणहा I, 5, 79 10 121 मन ] } 7.1 , 1,2 HI 7,21531 ७) II I 243, 18 10 11 11,I,6 मगधा I 1," मनमः। 10 111,14 मजति 1 152 मनमा! 117 I,1 मठम् [11 1 18 714 " ! III,1, मणिधनु. 1 3 33 4617 11 III.4 D10 ·74 मनसि 1, 4, 3 मनम्समाधानार्थम् I, 2, 27 मनीषिण I, 9, 11 मनीपिभि. IV,5 १ मनीपी II, 30 मनुः II, 22 IV, 1, 142, 16 मनुते Ii, 11, 33 मनुष्य II, 017 मनुष्यकृतम्य IN मनुष्ययझं II, b,5 मनुप्ययज्ञ II,G, मनुप्यसयुक्त I.b, 15 मनोगतान् IV,, मनोजाताः III, 6 15 मनोयुजि III, 0, 15 मन्त्र I, ७, 50 मन्त्रत. I, 5,81 मन्त्रमार्गप्रमाण IV, ( 9 मन्त्रवत् II 1, मन्त्रवत. II, 8,b मन्त्रयता I,77 मन्त्रविजिते I 83 मन्त्रसंयोगेन II 9 12 मन्त्राणां IV 616 मन्त्रान 1,6,17 मन्त्रासम्बन्धान् II 8 6 मन्त्र | I, I. मन्थति III मन्यते II,b, 11 मन्यचे II 4, मन्युम् 1, 10, 12 मन्युः I, 10, 12, III, +4 मन्युना III, 1,4 मन्येत I, 4, 3. III, 6, 17, 1 IT 2, 12 मम II, 5, 11 मया II, 3,3 10, 27 III, 05 7, 11 मयूर I, b, 133 मयोभुव II, ', 12 मरणात् II, b, 15 मरणे I, 110 मरिष्यसि I, 10,32 मरत I, 6, 3 II,1, 14 IV,2,11 मर्तव्यं I, 1, +9 मशफरि I, 5, 134 मह II, 5, 2010, 12 13 महत् I 5,81 महत II, , 20 II,77 महतां I,b, 11 46 111,1,11 महत्त्वं II, 10, 10 महर्षी [ 5, 10 महाफिल्विपकारका I, 11, 21 महाजावे III, 9, 21 महाजा. III, 9,21 महादिवाकीय॑म् ]11, 10, 11 महादोपविनाशना 11, 3, 7 महानद्यां I, 6,29 " ·75 महानाय III, 10, 11 मातापितृभ्याम् II 2, 20 23 महान्त II, , मातापितृविहीन , -8 महापातकसयुक्तम् III, 0, 8 मातापित्रो I, ) 105 10) II, महापितर II, I, 18 1,24 2 26 7,21 III, b,7 महार्धम् I, 5, 79 मातामहान् II, 5, 28 महावैराजम् III, 10 ।। मातामही II 7,8 महाव्याहृतिभि II, I, मातु । 6 II 2, 44 महासत्राणि II, th, I 53 1,d, महासान्तपनम् 1} 5, 11) मातु पितामही II, 5, 28 महासेनम् II, 5, 2 मातु प्रपितामहान् II , 26 माहमा II 1,328 11 मातुल I 1 19 II,3,66 10,610 मातुलपितृवसा II, 264 महिमानम् I, 10 | मातुलश्वशुरी II 3 57 महिप I, 5, 132 | मतुलानां 1 2, 46 महायत IV, 8 15 [h मातुलानी II 2, 61 मह्यम् I, 2, मातृवत् II 138 मा I, 7,31 मां I, +8 11 1 1016 3 13.511 II 26 माध्यन्दिने III 920 मांस 1, 5 140 II .00 मानसात् 1 11,39 328 17 17 मानसे I 11 39 मासम् I 11, 30 III 3 " मानस्तोकीयम् II 26 4,278 मानुष्यहीनभ्य [ 10 30 मांसादीनि II 77 मारुता । । 15 मागध I 88 मारताशन IV 30 मागध I 9,0 मारुतेन I 5 ) माध्याम् I 5 143 | मार्जनम् ।V 2, 51 + मातरम् 1 2 57 4, । 11 मार्जयत 16 +3 माजयित्वा ) 12 1032. 17 II 247 मार्जालीय ।। 31 मातृ II, 5, 28 माधवम् II,524 माता ·76 मालां II, B, 30 मुच्यन्ते I, 10, 30 IV 2,6 माल्य I,2,2) II, 3, 1 मुच्येत II, 1, 10 माल्यैः II, 6,7 मुनि. II, 10, 3) 63 मास III, 7,7 मुनिभि. II, 10, 17 9, 17 IV 5,19 मुनिमुरय. I, 4, 16 मासात् IV, I, 29 मुने. II, 7, 22 10,13 मासान् II, 1, 46 III, 9, 17 मुसलम् II, 1, 10 16 मामि I, 5, 70 II 2, 57 मुहुर्मुहु. II, 2, 74 III, 2, 2. मासेन IV,520 27 मुहूर्तम् I. !, ॥ मासेभ्य II, 1, 17 मुहूर्ते II 1022 मासौ II, 9 17 मुह्यात 11, 2, 14 मितभोजिनः II 1, 11 मूत्र ] 455,42 6,116 मित्र. II, 4, 11 3 5 16 3. 31 37 [II, 9, 20. मित्रस्य II, 4, 11 TV, 0,7 मिथ 1, 11, 6 II, 1, 49 मूत्रपुरीपयो II, 1, 20 मिथ्या I, 1, 3 II, 1 50 | मूत्रपुरीपे I, 4, 18 7, 30 III, 10,3 मिन्दा II 1,38 मूत्रे I, 5 69 मीमांसन्ते I, 4, 10 मूर्खः I, , 75 66 मामांसित्वा I, 5,63 मूर्या. I 1 12 मुक्तम् II 8, 1. मूर्खे I 5, 83 मुक्त II 6 11 मूर्ध I 2, 10 मुक्तशिख. I ) 15 ,, 67 II, 7,7. III, मुसे II, 6 12 23 मुखेन III } 12 मूल II 10 50 18 मुपेनादायिन HH 3 १ 12 मूलफलशाफेभ्य II, 6, 5 मुच्य I ) मूलफलाशो II, G17 मुच्यते II 1 19 III,73 मूलभक्षता III 10, 12 IL521316 ,87,786 15 | मृगग्रहणे I , 49. मूनवत् I, 5, 73 भूल 1 3 मृग I 1 11 ·77 , मृगपक्षिभिः III, 3,21 मेत्रीभ्यां II, 4, 11 मृगार 11,75 मैथुनस्य I , 10, 11 मृगारेटि. 11, 2 मोन्धि III 7, 11 मृगैः III, 2, 3, 23. मोघम् II, 2, 307, 10 मृण्मयानां I, 6, 33. मोदते II ", IV, 9, 12 मृत् 1,6, 36 मोह J, J,5 मृतप्रजाम् II, 3, 59 मोहात् 11, 3, IF मृतस्य II, 2, 17 मोहान् II, 3,21 मृत्पिपर्ड II, 5, 1 माञ्जिवन्धनात् I, 2,7 मृप्तिण्डान् II, 3, मौजी I, 2, 14 मृत्यवे I 2,52 मौद्गल्य. il, bl मृत्यु 1, 2, 57 II, 0, " मौन II, 10, 55 58 मृत्युजय II, 5, 25 मौन III, 3, 10 मृत्यु II,319 मौनयुक्तन II, 10, 27. मृत्युलाङ्गलम् I 1, 3, 7 मौनव्रती IV, 1,0 मृत्यौ I 367 मोने II, 11,57 मृदा I, 536 6) 6 11 म्रियेत II, 1, 22 IV, 1, 16 मृपा I 10 31.35 य मे II, 1, 35 4, 9 ) 3 30 7, 12 II 56.78 यं I 2100, 10.III, 1) 10 8 16 IV, 7, 8, 30 मेखला 1214 य.] 12) इत्यादि मेडित III 7, 11 यक्ष्यमाण II 3, 19 मेधा II, 68 यच्छत् 11 7 मेधायै III 95 यजत III 108) मेधावी III, 10 10 यजन 1 10 1 मेध्यम् । 1.76b, 19 यजन । 10,3 III,1,14 मेध्य [, 20, 4) यजमानलाके 111 7, 11 मेध्यानि III 110 12 | यजमानस्य 17 ३ मैत्रीभि II 102 । यजु ,120 ·78 - यजुर्व्यः III, 9, 5 यथाममं I, 2.19 II, 9, 10 यजुर्वेदं II, 5, 7 11, 3, 3 यथातथ III, 7, 11 यजुष्ट. III, 9,8 यथाएं 1, 10, 20 यजूपि II, 8, 1h 10. | यथावल 10 20 66 यथायाल I5,110. यजेत I,1, 30 II, 1, 4 3.5 यथाविधान II 8, 19 यशं II, ",36 यथाविधि II. 6, 16 7, 20 यशतव III,1, 17 यथाशक्ति 1 3, 111) यशस्य I, 7, 15 III, U, 20 यथाश्रुत 1, 10, 20 यहाहानि I, 7,8 यथासूत्रं III, 1, 10 यशानेन I, 7,7 यथास्थान , ), यशानेभ्य. I, 7, 11. यथो III, 2, 1 यज्ञानां III, 1, 14 यदा I, 5, 67 11, 1, 27 यशिया II, 10, 20 IHI, 8, 11 12 13 थक्षे I, 0, 44 यदि I, ), 10 इत्यदि यशेन II, 6,359,7 यदृच्छया II, 10, 52 यज्ञोपवीतं I, 5,5 यन्त्रस्थ. I', 5,5 यज्ञोपवीतानि I , 110 यन्त्राणि 11, 5, 37,3 यत् I, 1, 12 इत्यादि. यन्त्राचे IV,52 यत. II,2343, 19 यन्त्रै. 11, 7, 14 यतमाना II, 48 यम II, 0, 25 यतात्मन IV, 5 14 यम IS, 19 यति III, 3, 6. यमदेवत II, 1,31 यतिचान्द्रायण 11, 2, 19 यमराज II, 5, 25 यत्त I, 4, 15 यमसादने Il, 2, 35 यत्नवान् II, U 11 यमस्य II, 2, 4 यत्नात् I, 10,31 यमादीन् II, 8,3 यत्र I, 2,19 इत्यादि यमाय II 3,7 यथा I, 1, 11 इत्यादि यय III, 6,8 यथाकर्माभ्यास. II, I 18 यवमध्य III,8,33 ·79 यस II 311 यवा III G567 ९० 5 याजयत् I 8 11 याज्ञवल्क्य II 527 याशिकस्य I 2,16 यातयति II 4 11 याति III, 13 यातुधाना II 8 यादृश 1587 यान् II 8 16 1V 17 यान II 16 यान [551 यानि 1 1 18584 III यवागू III 710 यवाचामेन IV 5 35 यवानां III, G 20 यवीयसा 1 2 16 यश 581 TETES III 38 यथ्य II 10 12 32 या III 1, यस्मिन् II IH यस्य II 86 यस्या II 263 यस्यै IT 118 या [ 2 इत्यादि या 25 5851 11 या IV 75818 याचत ।। 240 यायते ।। याचित 153 याच्मान्ता 17 याजक ॥ 1," याजन I 10. 11, 62 III 110 ५ [11 याजयति । आ III 10 यामयित्या || 30 यान 1584 यान्ति I 2180 II, 139 1 8 13 पाप्येन III 102 यामि 11,19 यायावर III, 1,112 IT, यायारत्यI I } यायावराणा 17 | 103 wa यावर 11 यायका 100 यायक 10 II 13 पायवमक्ष 1 ) 17 यायत् । 1.721 ।। 12 11 II 1 (" यायता 1773 पापम्त 116 याजन ॥

·80 रजत यावन्मात्र I 1059 | रक्षति II, 2 46 यासु,,,7 रक्षथ II,2,36 युक्त I, 2, 32 II, 1, 44 1V, रक्षन्ति II, 937 1278.9 102,2 रक्षां III, 6 11 युक्तः I, 11, 17 II 98 10, रक्षत् I, 10, 1 57 II 3 20 [1',!,25 रक्षोनानि II, 8,5 2787 रक्षोदेवत. II, I, 31 युक्तानां IT 3 | 4, I रक्षोहण II, b, 13 युअयात् I रक्ष्यतमा 1, 2, 55 युध्येत I, 10, 11 रगावतरे 11, 2,50 युवतीनां I, 2, 4 रजोपजावनं II, 1,44 यूप 1, 5, 2 122 रज II, 2,57.3,4636 यूप I, 5, 110 III, 1, 1 IT,8,7 ये 1, इत्यादि येन 11 1, 20.0,33. III, I, रजस. 111, 14 142,017 10,097,4. रजसा III, I, 4 येप 1, 1," गजसि IV, 1, 20 प II,51 रजस्वलां IV 1, 12 योग. I | 27 रतिसंसर्गे I, 5, 4) योगमूला 11 17 रथ II,351 योगेन । 27 रथकार. 1,9,5 योग्य ।। 7 10 रथकारेषु I 39 योजयेत् 11 4 15713 रभमः। योनि 11 8 1 रय्या III 11 योनियांनी II, } रवि 10 यौनात् II 12 रवी । यावने। 58 II. 2,16 रसान्विता ! 1,57 रहम्यविन ll 83 र गक्षम I,T, रक्षI 1137 राक्षस. 1, 11,8 - ·81 । । राजकिल्विषं III, 6,8 | रुद्रं II, 5, 20. राजगामि I, 10, 32. रुद्रः II, 5, 16. 7,9 राजन् IT, I, 16, रुद्रपार्षदान् II, 5, 20 राजनरौहिणे III, 10, 11 रुद्रपार्पदीः II, 5, 20 राजन्य I, 3, 9. 10, 16 रुद्रस्य II, 5, 20 राजन्यं I,2,9 रुद्रा IV, G, I. राजन्यः 1, 2, 18 11, 7, 10 रुद्राः III, 10, 11 IV, 3, 7 राजन्यस्य I, 8, 3 II, 1,8 रुद्रान् II, 5, 17 20 राजीन् II, 5, 37 रद्राय III, 6, 12 राजा I, 5. 100 101 102 रुदैकादशिकां IV, 6, 4. 10, 1630 II 1,16 रुरु, 2, 15 15 रुक्षा. II, 3, 40 राजानं I, 10, 30 II, 1, 15 रूपं I, 10, 14 II, 2, 4. 16 रेणवः I, 5, 50. राजीवाः I, 5, 131 रेतः I, 11, 31 II, 1, 28. राजोपसेक्या [ , 64 III, 7,34. IV, 2, 13 राज्ञ I, 10, 21 राक्षे II 350 रेतःप्रभृत्युत्सर्ग' I, 6, 32 रात्रयः, 117 रेत प्रभृत्युपहतानां I, 4, 5.6, रात्रि 1, 2, 5 3 1032 1128 34 37. II.49 10 20 रेतस I, 5, 73 रात्रिकृतात् ।। 4, 21 रेतस्याभिः II, 1, 28 रात्री, 0.30 रतोधा II, 2, 35 राया II, 4, 10 रेतोषसिक्ताः II, 3,46 रान्युपवास II | 10 रोचते I, 9, 58 रोदेत् I, 7, 30 रिक्थं I h, Ith रोम II 337 रिक्थमाज II ,1 रोमशां II, 1,57 रुक्मकुण्डले II } 28 रोरुयमाण: I, 5, 86 रदित I 11.3 रोहित I, 4, राहुं II, BHO- ·82 A 8, 2 रोहितः I, 5, 134. लोकः I, 5, 12 II, 6, 8 रौद्र I, 7, 6. लोकसङ्गहणाथै I, 5, 91 10, रोद्री III, 8, 9. 19 लोकान् II, 9,6 लोके II, 01 लक्षणं III, 9,+ IV, 1, 27. लक्ष्यते 1, 1,59 लोकेषु IV, 8, 4 30. लोपः II, 10,59 लघु III, 6, 14. लोभ I, 1.5 II, B, 21 लघुषु III, 10, 17. IY, I, लोभमोहिताः I, 11, 22.2 लोम 1, 3, 7 II, I, 70_10, लघूनि III, 10, 17. IV, 1, I III, I, 8.21. 7, ७ 12, 1. लविता IV, 6, ७ लता III, 2, 15.3,5. | लोष्टं 1, 5, 68. लभते III, 9, 10 लोहशयने 11, 1, 2 लभेरन् II, 2.4 लोहाश्मकरणवर्जे I11, 3, 10 लम्बोदरं II, 5, 21 लोहित 1, 6, 11.28 32 31 37 ललाट I,2,16 ललाटे | 10, 18 लोहितवाससः I, 15,9 लवण II,1,7 लोहितस्य I, 1,7 लवणं 11, I, 35. लोहितोष्णीयाः I, 6,9 लवणानि II,1,00 व लवणाभिः I,5," लवणांद्वतः ।। | 56. चंशे II, ''} लाजाहुति I, 11, 4 धंदयान् ।। 8, लिई II, 1,14. य 1, b, 3 11, लिप्यते 1I, O, 32 10,8 पत्तन् I,1, 1. लिप्सत I, 3. " II 10, +2 यतुण्डं Il, ,, लोकं 1.6.1,H पक्ष्याम । 1. 1.3, III.), 12 13 11 1. 1,I. ।

·83 वक्ष्यामि 11,26 वरदं II, 6, 21 चहान् I, I, 0 घरया 11, 1,3 चच. I, ..51 वरत्विजौ 1,357 वचनं II, 10, 60 II, b,s वराह I 5,132 वचनात् 1, 5, 44, वरुण I, 4, 8 JI,4,9 बस्स. 1, 6,49 वरुणं 1, 4, 8 JI 5,320 चत्सतन्ती 11, 3,300 वरुण II 4, 20 5,3 19 वदति I, 4, 25 5, 40 वरुणाय 1,50 घदन 1, 10,315 घरेण्यं II, 10, 14 यदन्त II 6, 25 वर्जन II, 10, 41 बदन्ति I, 1, 12 11, 1. IL, बर्जयित्या 17, 50 1,50 1,b IV,S वर्जयेत् 1, 5, 7, 11, 40 II, बदेत् 1, 780 2,00783,252) घध.I, 101937 II,2,66 वर्ण I,7,57 वधात् 1, 10,34 वर्ण II 1, 42 यो 1, 10, 28 वर्णधर्म. 111, 10, वनमसिष्ठ III, २, वर्णसङ्करात् 1, 9, 16 वनवासं III,322 वर्णा 1,8,1 10,36 11,3,4 चनस्थेभ्य IV 627 वर्णनां 1,255 21. बनस्पतय. IV 35 वर्णानुपूर्येण I चने II 6, 17 वणेपु I 2,18 वन्यामि III ) 15 वर्तनात् 1112, 1. वपनI,1, " घर्तमान. 1, 2,4 वपन IST वर्तमानानां II,11 वयेत् ! 2,40 पर्तयति II 2,911 15 वयं I, येत् 11, 2, 21 वय [ 1,16 चर्तेत I, 10,8 ययसा ।। 8,9 10 धर्ध II 32 10,8 पपसि , 8 । वर्धयेत् I 2, I. पर 12, + III, 7, 11 धर्मी 1, 5, 134 118,2 ·84 वर्ष I, 11, 24 वाचंयम JI, 10 31 घर्पवर्ज I, 11, 25 वाच. II,3,40 वर्षाकाले I, 11, 25 वाचा I, 5, 50 II, 4, 186, वर्षाणां I,2,8 37,5 III, 6, 0.7, 11 चणि I, 2, 1. IV, 1, 13. IV, 1, 4 15 19 वाच्यः I, 1, 13. वर्षासु II, 6, 22 घाजमनेयिन II,5,27 वर्षे II, 2, 59 IV, 1, 15 वाणिजकान् 1, 3, 80 वः II, 1, 41 42 घाणिज्य 1, 10,1 पल्कलवत् I, 6, 13 वात् I, 11,28 बल्ली III, 2, 15 3,5 वातोता. I, D, 50 घशा II, 2, 63 वादित्र I, 4, 25. 11, 23 वसति I, 2, 53 III, 4, 6 वानप्रस्थ. 11, 6, 14 10 घसन् II, 3, 53 वानप्रस्थस्य li, 10,7 III, घसन्त. 1, 2, 11 3,1 घसन्ते II, 2, 76 वानस्पत्ये 1, 5,25 घसवः II, 5, 19 वान्या III 1,61, 15 वसानः III, 8,4 वापनं III, 1,21 वसानि I, 2,54 वापयित्वा II, 10, 11 III, 1, वसिष्ठं II, 5, 27. 8 7, 8, वसून् II, 5, 16 वापयेत् I', 5, 3 वस्त्र I, 5,53 वापीपु I, 5, 65 वहन्तीः II, 3, 3.5, 30 । चाप्सुः II, ',36 या I, 3,9 वामत II,83 वाक् I, 4, 35 II, 6 825 घामन II, U III 8, 16 वायस 1,6,4b वाग्यत. 1, 3 11 II, 7, 6. वायमप्रभृत्युपहतानां I, 4, + 21 बायु II, 5, 20 II,8, 3 वाच 116,1724 10 वायु II, 5, 178, 12 III, 65 2,b IT, 1.26 ·85 ,74. वायुभक्ष. IV, 5, 9. 8.9 10 विक्रेयं II, 1, 55 वायुमक्षणं IV, 5,7 विख्याप्य IV, 1, 22 वायुभक्षा. III, 3,914 विगतमत्सरा I, 1,5 वायोः IV, 121 विग्रहं IV, 7,3 चारणवर्जाः I, 5, 133 विघसं II, 7, 21 धारणा I, 7, 133 | विघ्नं II, 5, 21 वारुण III, 0.4 । विघ्नपार्षदान् II, 5, 21. वारुणी II, 1, 2) III, 8, 9 | विघ्नपार्षदीः II, b, 11, वारणीभिः II, 4, 9 10 32 | विचक्षण I, 10, 31 62 IV 2,9 13 विजानीयात् III, 4,8 घारुणीभ्यां II 49 विज्ञाता II, 2, 25. वारण्यै II, 5.9 विज्ञाय I,5,47_11,2 चाधुपि । विज्ञायते 1, 4, 14 11, 17 18 याधुपिक. I, 5, 79 57. JI, 1,324,218, याधुपिकान I, 580 10१, 7 10, 15 19. याणस I, 5, 133 29 40 49 59 60 III, यार्पिकात् 1, 11, -4 7, 16 IV, 2, 11.17 वास. lI 1 473,5958 विज्ञेय 10,5,9 12 10 32 39 III 8, विट् 11.3, 11 विट्स ], 10, + याससा 11, 2, 1.5,3 विततं 1,2,17 वाससां 6, 1. II, 3,51 । वित्तस्य II, 6, 8 चासांसि | 6, 7, 10 II, विदित्या II, 6 32 108 13 विद्यते 1, 10 II, 1,50 घासोमि I h4 2 425,8 III,2, पासोबत् I 6, 12 चास्तोप्पतीयं 11 1, 10 विद्यन्ते ।। 2, 11, 12 विकल्प । विद्यया 12 m विकरपी1 18 विधां 11 10 II.D. 260 विक्रीणीते 11, 1, 53 54 36 III, 6, 20 - 10, 16 .

·86 विद्यात् II, OH विपाप्मा III, 8, 16 विद्याधिपति II,1, 20 u III, 3, 20 IV, 5, 5 विद्यानां I 11, . विप्रः I, , 18 126. 11,32 विद्यावतां 11, 5, 12. II, 2, 67 IV, 5, 86, विद्युत् I, 11 । 10 7, 1 10 विद्वांस , 27 विप्रतिपत्ति I, 1, 17 विद्वांस IT, 3,0 विप्रमुच्यते I, 1, 3 . विद्वान् I, ', d 11, 3, 50 विप्रविशी II, ',71 57 6, 3.1), विप्रव्रजत II, 1, 49 विधानं 17 - IV.6, १ विप्रस्य I, 4,2 विधावन्ति I, I ५ विप्रा. I, 1, 8 II, 4, 15 विधि II, 8 16 विप्रादि IV. 8, विधिना I, 3 13 III, 2, 2 विमान् I, 3, 80 IV I3 19 36 1. विभक्तदायान् 1, 5, 96 666, 11 विभजेरन् II, 2,710 विधिवत् IT 1 IN, 1, 17 विभ्रमेण I 5,87 विधीयते I, 5, 93. 11, 20 विमुक्तः II, 9, 4 21 II, 7, 21 विमुच्यते 11, 7, 8. विधुर ।। 10, 4 विमोक्ष II, 8, 10 विना I 42 IV, 7, 1 वियन्ति II, 6, 13. विनायकं 11 ) 1 विरज. III, ", 16 विनाळाना [ " 41. विरजा III, 8 !0. IV, 3,7 विनिवर्तन्ते 111 1, 16 विरमेत् III, 9, 56 विन्दते ।। - 7 16 विलाप्य II 10, 16 III, 1, विन्देत् ।। 2, 10 विन्देत I II ! विलोकयन् I, , 15 विपकेन II,I विवत्सान्यवत्सयोः I, 5, 13) विपरीत I, } hi, III, पिवर्जिता 1. 1.) 8,33 विवर्णाभि I, 5,14 विपर्यये !, 12 विद्यमानाः II, 1, 40 -- ·87 विवाह. I, 11, 17 विस्तरे II, 8, 21 विवाहा I, 11, 1 विस्रस्य I, 74. विविष्किरा I, 5 133 बिहरन्त II, 1, 11 विश II, 7,9 विहार 1,7,I विशाख II, 5, विहारा I, 7, 2 विशिष्यते I, 4, 25, h3 II. विहित II, 4, 3 4,37, 14 II, 1, 10 विहित 1, 4, 10 II, 3 विशुद्धात्मा IV, 7, + 16 विशुद्धचति I, 5, 10 विहिता III ," विशुद्धयते IV, 2, 14 घोरं II,1 विशेषत II, 7, 1) IN, 3, 1 वीरासन II वीरासनानां 11, 10," विशुतं II, 8, 4 चीवध III, I, " विश्वतः III, 7, 11 14 वीवधेन III,2,6 विश्वभुक II, 7 10 वृक II } G. विश्वेदेवा. II, 3, 15. वृफलानां 1, 5, 12 विश्वेदेवान् II, 0, 20 वृक्ष III 2,15 विश्वेभ्य. III, J 15, वृक्ष I 10,64 विर्ष 1, 5, 102 II, d, 16 वृक्षमूलिक II 10, 67 विषम I, 5, 63 वृक्षस्य I 2,16 विषयात् I, 10, 18 वृक्षा 1, 2,51 निष्णु ।I, 4 वृक्षाणां III,3, विष्णु II , 18 वृजिन II, 3 विष्णुपादान् । घृणुयान् ! 107 विष्णुपार्षदी I54 वृत्तान्तात् III 90 विसस्थिते I 7 1- वृत्ति ।। 1 ।। विसन्नाह 1 10 11 वृत्ति 1 3 5. !II, I, ! " विसरणी।। 2 16 वियजेत् 11, 7 यत्तिक्षीण ।। विस्तर II 8 तिमि III 1 11, 13 1- ·88 वृत्ते III, 2, 7. | वेदस्य I, 5, 82. IV, 5, 20. वृत्त्या 1, 2, 7. III, 1, 3. वेदस्वीकरणशक्तिः 1, 11, 19. वृद्ध 1, 10, 11. येदाः I, ",57. वृद्धत्यात् III, 2, 13. वेदादयः II, 10, 1'. घृद्धत्वे IV, 7, 8. वेदादि III, ", . घृदाय II, 3, 50. वेदानां I, 10. वृद्धि I, 5, 79. वेदान्ताः III, I0, 11. पृदय I, 10, 3. . घेदितव्यं II, I, 19. वृषपर्वण: 11, 2,79 वेदपु 1, 2, 7. III, 5, 8. पृपलानवर्जी II, 2, 1 घेचं II, 10,35. घृपलीपतिः 11, 3,02. पेटयति 111, 2,1. वृषाकपी I, 6, 9. घेटयामि III, घेणु I, G, 12. पेष्टितशिराःI, , . येत्ता II, 2, 30. धै 1, 2, 50. इत्यादि. घेत्थं III,7,11. चपानमः,6, 17. घेद 111,1,T. धमानसशाग्नममुदाचार:11,6. पद: I, 1.6.5,85. II,9,7. 16 10.35.00 60. मानसाः [11, 3, 17. घेदगड्गधरा I, 1.11 मानसानां III, 3, I... पेदपारगेभ्यः 11.30 येण 1.8.. पदमाचर्य 1 1 घेण: 1,8, 11, 12 पेदयन्ते । । । घणयं II. 3. 27 पेदयिमाय ।। येणयदण्डं। 1.3 पदायिफपिणं I. 1.12 यणपानां! ... पदापिदः 1.1 यतुरिकाः IIH . .37 पेदपिनागिनी I. ... यदिकानि ।। .. पदमम्पामिकः 11.10, bi यददफ. I HA परमदिता III, I. I. पंदरक 1.97 परमहिना II ". 10 देहयापा, "10 पदासाना" ·89 पैरानिर्यातनाथै I 10, 21 | व्यभजत् II, 22 वैवस्वत II, 5, 2) व्यभिचारवन्त I, 11, 37 वैवस्वतपार्षदान् II, 5, 25 न्यवहरण II,1, 11 वैवस्वतपार्षदी II, 5, 27 व्यवदार I 120 वैश्य 1, 3, 9 8,1 व्यवहारमापणात् II, 37 वैश्यं I, 2, 10 व्यसाने II 930 वैश्य 1, 2, 185, 16 77 व्यस्तपा II, 10, 11 II, 1, 20 III, 7, 10 व्यस्ता 11,47 वैश्यवृत्ति II, 2, 72 व्याख्यात I, 11) 23.7 1I, वैश्यशूद्रा I, 11, 11 2,66 वैश्यशूद्राणां I, 11, 13 व्याख्यातानि 1, 5, 121 वैश्यस्य I, 8, 4 II, I," व्याख्यास्याम I, 1, 2 185, वैश्यात् I 4, । ", 17 }4 II, 4, 17, 110,1 वेश्यादिषु II, 2, 21 III,2,18,1 ) वैश्यायां I, 9, 2 40 व्याघ्र III, 30 वैश्ये I, 10, 1 व्याने III 1,11 वैश्वजितेषु II 3,39 व्याधितया II, 2, 17 वैश्वदेव II 3,' व्याधितादीन् II । १ वैश्वदेवीं III, d,9 व्याधितान् II, 7, 19 धैश्वदेवे II 10 12 व्याधीत II, I, 25 वैश्वानर 1 1 31 11, 10, ध्यान III 8, 10 28 व्यान [ 10,10 पैश्वानराय III, 7 11 व्यानाय III,8 10 वैश्वानरी।। व्याम 11527 वैश्वानर्य । व्याहात् ।।19. चैश्वनर्या III 1 ) II । व्याहतय ll 1 11, 3, प्यारे ।। " .. व्यञ्जनै 118, 10 व्याहृतिमि | + + II ! ! ध्यतित्रामे ।। ," व्याहती II 7 II,2, व्यतिक्रमपु।। ।। " IN I.1.71.7 0 BHY- ·90 व्याहतीभि IV, 3, 2 व्युदत्य III, 8, 10 व्युष्ट. IV, 5, 80 व्युवायां III, 4,7 व्रणद्वारे I, 5, 133 व्रजेत् I 1, 22 II. 2, 67 3, 41 43 व्रत II, 1 19 व्रत III, 7,b व्रतस्य II 10, 56 बतपा III, 8, 19 व्रतयेत् II, 7, 4 व्रतानि I,5,121 11, 10,41 प्रतावृत्ति. II, 1, 24 मतिभ्य III, 3,67 व्रतोपनीय III, I, 18 ग्रतोपायन III, 8,7 व्रतोपेत 17,29 घातपती I, I 3 नात्यान् । 9 " मीहीणां I 6,43 श शगुनय शनि । शत् ।। 513 शक्तिमान् । 85 शत्तिविषय | , 31 पाहुयात् 11, } 1. सामाति ।। 87 शस्यम् I, 2, 50 II, 2,77 शङ्काविहतचारित्रः I, 5, bb. शह I,5,40 शाहपुष्पी II, 1, 21 शतम् I, 4, 6 9 10, 14 22 35 III, 5, शतकत्व. II, 4,65, 12 10, 36 शतधा I, 1, 12 शनै II, 65 शनैश्चर II, 5 3 शब्द III, 8, 10 शब्दं I, , 15 II,3,1 शयनम् I, 3, 54 II, 1, 09 शयनात् II, 16: शयने II, 6, 10 शयान 1, 2, 29 II, 6 10 शयानाय 1, 2, 2) शयीत II, 2, 1200 शर I,612 शरत् 1, 2, 11 1 ., 124 शरीर 1,1,16 शरीरधृप II,80 शरीरविमोक्षणात् II, 10, Gi शर्वस्य II,, 20 शल्यक,5131 शवकर्मणा II, 1,24 शशिर 11.3 शशा) 131 शारत्र I, 10, - ·91 शस्त्रं II, 2,71 शिला I, ५ 35 शाक 1, 5, 67 140 III, 2, शिलोचयाः III, 10, 13 ३३,8 शिव. II, 7,३ शाकभक्षता III, 10, 12 शिवाषिरावे I, 11,81 शाकभक्षा: III, 3, 3 शिशुचान्द्रायण IV, 5, 18 शाखयोः II, , 12 शिशौ I, 2, 18 शाट्य II, 2, 78 शिश्नात् II, 1, 3.. शाणी 1, 2, 14 शिष्टस्मृतिविरोधदर्शनात् I, 1, शाधि II, 1, 16 24 शान्ता III, 6, 12 शिष्टा I, 1, " II, 1, 50 शान्ति II, 3, 12 | शिष्टागमः I, 1,4 शाम्यति II, } 62 शिष्टागमविरोधदर्शनात्I,1,21 शाम्यते II } b शिप्टै. III, 1, 22. शारीरे II, 2 54 शिप्य I, 5, 110 शालाश्रयत्वात् III,1 3. शिष्यं 1, 11, 10 शालीन II, 7, 1 10 } 12. शिप्यसहरिण II, 3, 9 III, 1,1 शिप्या. 11,8,8 शालीनत्वं III 13 शिप्येपु 1, 2,45 शासने 1, 10, 8 II, 1, 10 शीधुपानं I, 1, 20 शास्त्र II, 1, 24 III, 3, 10. शीर्षक: II,8, 2. शास्त्रटेन II, 1, 2, 3 शुक्ता. 11, 3, 10 शास्त्रपरिमद III, 3, 18. शुतानि I. 11 शास्त्रविहिताः II 3, 56 शुतिः 1, 10. शास्त्रातिग 16,66. शुभः II, ,12 शिश्य II 10, 12 } गुप्त , 2 3 20. शिक्षिताम् II, ' ' गुलं, II, 1 50 10. 39. शिवामुष्णु 11 , 20 गुलचतुर्दशी III, शिर 1) th Ill, शुज प्राधान्यानं I, 107. 8 16 11 3. गुङ्गात् ।।,21 शिरसा II,I, गुहन III.

·92 । शुचय [, 5, 5t).b, 2 } II, शुद्धयते 1, " 9 II, I.20 5,26 शुचि , b, I & II, 8, 3 शुद्धयन्तां III, 8, 16 शुचि 1, 5 18. 20 49 123 शुद्धयन्ति I, 5, 2 III, 1,23 12th b, 4 II, 3, 18 IV, ३, 17 26 गुना I, 5, 124 126 शुचिकामा I, 5, 62 शुभम् II, 3, 54 शुचिकामाः I, G, शुभाम् III, 3,29 शुचिजन्मान [, 13 शुल्क [, 11,21 शुचिभ्यः I, 6 शुल्केन I, 11 91. शुचिवासा III 5, 2 , शुभ्रपा I, 2, 48 49 11, 15 शुचिपत् lI 1, 27 II, ', ' शुष्कं 1, 5, 64 शुची I, ",3 शूद् I, 11,33 शुची. I, 5,51 शूद्रं II, 2, 53. शुचीन् II, b, शूद्रः U, 3, 14 शुचीनाम् 1, ७, 3 शुचे I, 563 शुद्रकर्मसु II, 4, 15 शुगतां I, 8, 13 शुचो I, 5, ५ [I, 3, 31 10, शूद्रवत् I, 5, 80. 10 28 15 शुद्ध III, 9, 10 IT शूद्रवधेन I, 10, 23 8, 11 शुद्धः I, 5, 48 118 III," शूद्रसम I, 2,7 178,34 शूद्रसाधर्म्य II, 3, 52 शुद्धयत्य II,3,7 शुद्रसयनम् II, 1,41 शुद्धशरीरिण. II, 9, 13 शूद्रस्य I, ), 17 8, 5 II, 1, 10 शुद्धि IV, 7, 3 शुद्धि I, 4, 15 5,319 46 शूद्राणा I176 शुद्धन I, 4, 17 IV, 2, 17 शूद्रात् I, 4,990 14 शुन्यति I, 5, ! 54 59 II, | शूद्रान् II, 3, 11 1, 39 III, 1, 23 IV, 1, शूद्वान IY, 1,6 56, 14.27 28 शदानं III, 6, 10 शूद्रा. I, 8,1 ·93 शूद्राभिजननं II, 1 41 शौनक 11, 5, 27 शुदायां I, 9, 1439 11, श्मशान I, 11, 22 3,29 IV, 2, 13 hb श्मशान II, 5, 2 शूद्रे I, 1032 II,950 श्मशाने 1, 1,3 शुद्रेण 11 3, 42 श्मश्रु I, 1, 7 II, 1, 70 10, शूदेपु I, 10, 15 11 III, 1, 8 217,6 शृङ्ग I,5,40 8,2 गृहोदकन I, J, 126 श्माण III, 8, 3 IV, 5, 3 शृणुते ।', 8, 11 श्यामाक III, 2,15 शृणोतु IV, 8, 18 श्येनादिभि. III, 3,6 शृतं ।।1, 6.3 ।। थ्रधत् II, 3, 18 गृतधाना I,5140 थधानस्य [ 5,62 शरते 11,1,20 श्रद्धा, 5,61. शेप II, ", 10 10 30 घद्धां II, 6, 30 शेषकियायां 1, 5, 112 श्रुद्धापूतं । 5 63 शेषमक्षा 1,37 श्रद्धायां II, 7, 11 शेषाणां II, 2, 13 श्रद्धायै III, 4,5 शोधेत 1, 5, 48 अपारीत्या III,3787 शोणित 11, 1,7 नपयेत III, 6, 1 शोधयित्वा III ९ 3711 श्रयमाण III, 6, 8. श्रप्यमाणे III, b, l शोधयेत् 11,513 धयेत् IV, I, IG शाच 1,650 श्रवणसंदर्शनयोः 1, 17 18 शाचं I, + 2 165, 3 +9 श्राद्धकर्म । 5,111 46-470,4711358 धाद्धसूतकम् II1,6,10 8 22 III 192 । धारस्य 11,84 शौचन, 1 5 17 धान्त. 11 218 शौचविधि HH 11 श्रामणकेन 1,0, 17 शौचाधिष्ठान | 51 श्रावण्यां I, 5.143 शौचार्थम् । 4 lth It y 16, श्रावयेत् ।।, 8, 5 !

·94 धितानि II, 3, 61 श्रिय II, 5 -- थिये III, 9,5 श्रीधर II 524 श्रुतीन् 11, 5, 7 श्रुतशोले I, II, 2 श्रुति I, 265, 45 487b 11, 2) I 2 2 ) 3,61 62 श्रुतिप्रत्यक्षहेव I, 1, 6 श्रुतिसामान्येन II, 9, 13 श्रूयते III ! 22 थूयन्ते 1, 5 108 श्रेय । 16 श्रेयान् । 11, 10 1, 30 श्रेष्ठ 7 31 III, 8 21 श्रोणाया. III 8 31 श्रोणि I 7 21 धोत्र IV 1+) श्रोनिय I 106 11 22 श्रोत्रिय I 11 31 1 3 19 श्रोत्रियाय [I, 3 15 श्रोत्रे । 27 IV35 श्लाघमान 1, 2, 40 श्लिप्येत् II, I 13 श्लोकी [I, 3 18 4, 15. श्वपाक IV , 13 श्वपाक I 8,99, 11 भ्यविष्ठाया I 1,52 श्वशुर I, 2, 46 II, 3, 56 श्वसूकरावधूत III, 67 श्वा I, 4, 4 5, 496, 46 II, 3,51 ध्यान I, 6, 122 श्यापिट् I, 5 131 ष पद् 5 II, 9, 9 III, 1,52,1 27, पडगचित् II 8, पडह II 1, !! 18 पडह IIL, 10, 10 पडहान् II, 1, 48 पड्ढोता II, 2 76 पड्डोत्रा HI, 7, 15 पमागभृत I, 10, 1 पान III, b, 17 पड्डिध पण्णां II 2,19 पण्मासा III, 10, 16 पण्मासान् II, 2,61 III,1, 7. पण्मुख II, 5, 2 पष्ठ II, 10,55 षष्ठ I,8,14 पाठसप्तमौ I, 11, 12 पष्ठात् I, 6, 20 पष्ठी II, 5, 22 III, 8, 9 पोडश II, 7, 22 10, 2 53 III, 4, 7 IV, 1,29 श्रेष्ठं IA ·95 पोडशात् I, 2, 18 संप्रयोग II, I, 50 10,58 संप्रयोजयेत् I, 5, 70 संपलीयते I, 1, 15 सं II, 1, 34 17, 2, 11 संप्रवक्ष्यामि [V, 5, 1 संकीर्णयोनय. I, 1, 20 सवृहस्पति II,1,31 IV,2,11 संग्रहणे II, 2, + सभाष्य II, 10,57 संचयः III, 9, 11 समार्जन I,2,68 संचरः I, 7, 19 संमृज्य III, 1, 10 सचरेत् II, 5, 31 समृष्ट 11.7,2 सतिष्ठते II, 10, 23 संयम्य II 2 15 संतुष्ट III, 3, 19. संयुक्त IV 5,25 संदर्शनात् III, 2, 12 संयुक्तानि I, 3, 12 सदर्शनी III, 2,6 सयोग I 11,6 20 संयोगात् I, सधाय II, 10, 57 सधीयत II, 4, 19 22 संवत्सरं [, 10, 16 II, 1, संनिपतेत् II, 10, 6. 10 2 52 60 III, 7, 7 संनिपतेयु I, 5, 104 १, 16 IV 1,11, सनिपाते I, 5, 103 11,4 संवत्सर: III, 10, 16 सनियोज्यौ 11, 2, सवत्सरगतागतौ 11, 3, 57 सनिष्पाद्य II, 1 49 सवत्सरायम I,2,3 संन्यस्त II 10,37 सवत्सरेण II, 1,62 संन्यास IL, 10,6 सवत्सरी II, 1,43 सन्यासविधि II, 10,। संवादी 11, 2, 79 संन्यासिवत् III, 2 14 । संयास III 10, 23 सपरिस्तीर्य HB 7 HI, सविभज्य ll 10, 50 137 118994. सविभाग II 3 16 सप्रक्षालिनी II 1 मविशन् [118, 19 संप्रक्षाळ्य HI | सवृते II , 1 समतिपत्स्यथ II 1 4) संव्यवहार II 2,12 संप्रयच्छेत् 1 ) 100 सशये 1 1 18 ·96 संशुद्धा. IV, 7,2 सक्तवर्ज 1, 5, 140 सश्लिप्यामहे II, b, 28 ससा III, 2,0 संसर्गसामान्यात् 1, 5, 109 साखपत्नी. II, 5,29 संसर्जयन्ति II, 2,56 सखिचमू II, 2, 61 संस्कार I, 6,50 सखीन् II. 1, 29. संस्कार II, 1, 20 IV,1, 18 सगोनां II, 1,38 सस्कारकर्मविरामे II, 10, 7 सग्रहाणि II, 5, 16 17. 18 संस्कृता IV, 1, 17 सङ्करे II, 2, 71 सस्कृतायां II, 2, 14 सङ्गामे I, 10,9 सस्कृत्य 1, 2,57 II', 1, I) सचेल. I, 5, 52 118 121 सस्क्रियते II, 35 सजनेभ्य. III, 2, 10. 13 सस्तीर्य II, 10, 20 सत् I, 5, 87 संस्तृणाति I, 7, 27 सत. ]I, 5,6 सस्थिते I, 7, 19 सताम् IV, 6,8 संस्पृश्य I, 2, 27 5, 21 110 सति II, 2, 8. 125 II, 10, 50 सती IV,1, 16 सस्पृष्ट I, 4,3 सतीर्थ I, 5, 116 सनाववत् 1, 5, 19 सक्रियां II, 8, 22 संहिता II1, 10, 11 सत्पुत्र J1, 9, 8.0 सहत्य I,4,7 सत्यI, 6, 3 II, 5, 206, स I, 1 14 इत्यादि 6 10, 32 41. III, 8, 1 सकाम II, 2 21 10,14. IV, 4,2 सकामायां 16 सत्यान् II 5, 27 सकामेन I, 116 सत्यवादि I, 2, 21 IV,1,32. सकुल्य I,505 सत्याषाढम् II, 5, 27 सकुल्यान् । [17. | सत्येन I 5, 2 III, I, 23 सरत् 1,517 II,1,Hb IN.8 सत्रेषु I 1,7 सत्पूर्णेन III,52 सत्रया I,, सरुत्प्रणीत. IHI, 6,3 सत्स्व I,b, 100 सात्सत् I 5, 110 सदाधि IN, 6,5 ·91 । सदने II, 2, 34. सन्ध्योपासनकालात् II, 4, . सद पक्लप्तेषु II, 8, ७ सन्ध्योपासनविधि !I, 4, 1. सदसस्पतये III, 9,5 सन्नमुसले II, 6, 24 सदा 1, 2, 20 4, lb II,3 सन्निधौ II, 3, 58. IV, 1, 7 4, 157,26 IT, I 20 2527 सपरिवृह्मण I, 1,6 सदृशं II, 2, 31 IV, ! | सपिण्ड II, 8, 4. 14 सपिण्डता I, 5, 91 सदृशी II1, 2, 16 23 सपिण्डान् I, 5,99. सहशे IV, 1, 16 | सपिण्डामापे 1, 6, 98 सदेवताभ्यः III, 8, 10 सपिण्डेषु I, 5, 90 91 सदैवतस्य III, 8, 31 सप्त I, 10, 34 II, 9, 9 IV, सदैवताय III, 4, 9 10 5,226,1, सदैवतेभ्यः III, 8, 30 सप्तकृत्वः I, 5,42 सद्य. I, 5, 118 126 11, 2, सप्सत्या II, 10,6 50 सप्तपूर्वान् III, 9, 17. सद्योजातं II 520 सप्तभि HI, 8, 10 सनक्षत्राणि II, 5, 16 17 सप्तम-1, 8, 11 18 19 सप्तमात् 1,5,91. सनत्कुमार II, 5, 22 मप्तमासात् 1, 5, 92 सन्ततं III,95 सप्तमी 1, 3, 57 सन्तताः I,5,50 सप्तमी III, 8, 9. सन्ततिः II,I, IN सप्तरात्र 1, 2, 57.6, 39 III, सन्तु 11,,। 6 18 सन्धिषु II, 4 1 सप्तरात्रात् III, 5,5 IV,00 सन्ध्ययो I, 11 35 11 सप्तरात्रेण II,1,63 11,5,33. मप्तरात्रोपवास [V.6,93 11, मतपय II 121 62. सप्तर्षिभ्य [11. सम्भ्योपासनं 1 1, 10 सप्तर्गन 11 57 । सन्यया ।। . HIV- ·98 समामयात् II, 4, 12 सप्तव्याहतिमि II, 10, 62 समाख्या II, 9,2 समसप्त IV, 1,6 समाचरन् II, 1,62. सप्तहोत्रा III 7, 15 समाचरेत् 1, 5, 47 122 II, सप्ताक्षरां I, 2, 17 7, 11 IV, 1,3 सप्तागाराणि 11, 1,3 ममाजिघ्रति II, 10, 26 सप्तावरान् III, 9, 17 समादाय II, 10, 13 32. सप्ताह II, I,67,0 समाधुच्छन्दसा IV, 6, 1 सप्रणवां IV, I, 28 समानः I, 5,103 समणया II,1, 29 समानाः III, 8, 16 सयुद्धदाभिः 1, 5, 14 समानाय III, 8, 10 सब्रह्मचारिपु I, 5, 115 सभासद I, 10, 30 सभ्यायसथ्यो II 10, 46 समाप्नोति II, 6,23150 सम 1, 5, 03 II, 2,78, समानातं I, 6, 8 ममामनन्ति III, 8, 10 12. IV,5,30 समफम्पत 1,5,70 ममारोपयते II, 10, 20 समतां II, 2, 67 1Y, , , समारोप्य 1, 6, 19 II, 10 समतोलयत् I, 5, 7U 21 समधिगच्छति [ 1, 12 ममावृत्तम्य 11, 1, 47 ममना II 10 ममाधित II, 7, 10 मम । 570 ममाहित IT 5,18 समय 118 11 ममाहितानां IV,3, 1 समयसाय ।। 1 ममित् II, 3, 51 ममयाय 2 3 ममिरपाणि ||li, 11 मममा. II ममिद्धः। 258 समन्नते I ममिद्धारी। 2 2 ममम्तया| ममिति II 1016 ममम्नाम। ममिया ! 5.13467 7 20 III 7 1I रमा II.1 3311 ममिध ! 206) IN"," ममिन्द्र 11.13.11.2.11 1117 10 ·99 समीक्ष्य I, 1, 16 सर्व I, 6, 4 10, 33 35 11, समुत्पन्नानि IV, 8,5 21 II, 1,25.5, 11. 10, समुदीरितं IV, 6, 9 8, 14 I III,4,45,86,5. समुद्रगां I, 5, 16 67 8 9. 10.10, 8. IV, समुद्रसंयानं I, 1, 20 II, 1, 2,11 सर्व III, 1, 11 समुपस्पृशेत् 1, 5, 74 सर्वकर्मणां II, 4,4 समुकाभ्यां II, 2, 74 III, सर्वकर्मसु II, 8, 11 2,2 सर्वकर्माणि IV, 5, 2 समुहूर्तानि II, 5, 16 17 18 , सर्वफतुफल III, 5, 8 19 । सर्वक्रतुयाजिनां II, 7, 14. समूढ I, 5,69 सर्वच्छन्दस्सु III, 10, 11. समूहन्या III, 2,9 सर्वत 1, 10,7 समूहन्या. II, 3,54 सर्वतनुः 11, 2, 11 ममूहा III, 1, 5,१ सर्वत्र I, 2, 23 II, 8, 18 समूह III,2,9 सर्यदोपपिघातार्थे IV. 1, 30. समृद्धानि I, 5, 84 सर्वपण्यै II, I, 41. समृद्धयते II, 8, 17 सर्वपातकेपु IV, 3,2 समेतानां 1, 1, 10 सर्वपातक IT, 2, 11 सम्पत्ती II, 4, 14 सर्वपापप्रणाशन 11, 5, 15 सम्पन्न II, 3, 18 सर्वपापविमुखात्मा IV, १, 11) सरस्वती देवी II 5, 21 सर्वपापानां III, 6, 4. सरित III, 10, 18 सर्यपापार्णमुक्तारमा II, 8, 13 स. 11,5.16 सर्वपापाणसागरात् IV,8, 11. सर्पिः 1, 5, 128 110 II मपंपापेभ्य 11,D, 1 3 5, 10 11 14 87,7815 मर्पिमिधम् III, 1 " मपंपापः 11,2,98, 11) सर्पिपा । 157 IP मर्यपृष्ठया 1 1 30 मर्यप्रायश्चित्त. III, 10, 18 सर्पिके 65 मर्पमक्षस्य 11,2,13 ।

·10) सर्वभक्ष्य II 7,7 सर्वेषां I, 11, 16 II,2, सर्वभूतानि II, 5, 27 15 III, 3, 18 11,2,5 मर्वभूतेश्य II, 10, 29 °0 सर्वेषु I, 2, 18 6, 30 31 सर्ववर्णेश्य II, 9, 11 10,54 III,5,6 सर्ववेदजनान् II, b, 27 सर्व. III, 5, 8 8, 14 सर्ववदान् II, 5, 27 सलोकतां JI, 8, 59 IV,b, सर्नश HI, 2,6 20 मर्यम्मात् III, 7, 11 IV, 2 सपन II, 10,55 12 3 10 1,231 सघनत्रय IV, '7, 68, 16 678 सवनानुफ्ल्पं II, I, 11 सर्वस्य II 7, 10 सवनीय II, 1,37 मर्वस्वहरण I, 10 19 सपने III, 9, 20 मां I, 11 31 मवनेपु II, 6, 17 III, 10, मा. II, 500 III, 10, 13 IV, 3,5 सपर्णा. 1,81 १,1 11,2, सर्वाणि 1, 3, 12. II, 7, 17 11 सर्वातिथि II 6, 17 सवर्णान तरामु I, 6, 6 सर्यान् । 10 30 1 29 | मपर्णापुत्र II. 2, 12 मर्यानुभु II, B, 33 सवर्णायां JI,2,11 मापभोजिना II 2 मवाया 1, 5, सर्यापराधषु ।, 10 11 मयासु। ",1 सर्याभि || HIV सविता II,b, 17 मारण्यफा III 3 3 । मवितु II 10, 11 मर्यायश्यवायमा II 7 मयि II , सांसु III, I मपण II, I, 11 मय I, . 550 11 1 मग्य 1, 2017 3 II 10 11 11,3,6 IN 1,27 मप्याहनिर्ण 11,1,24 मयमय III 8 31 11 मम्यारतिरा II,1,0 32 103 सम्ये 1,4,19 ·101 मध्यन 1,2,96 11, 2. साधुवृत्तः 1,1,87 मशरुद्रमे 1,0 साधुवृत्ताय 1, 2, 30 ससातव्याहतिफा II, 1,7 साधूनां 1, 1, J9 सह, ।,102,4) 1,17 साध्यान् II, 5, 20 5,89 II, 1,60 52.6, सान्तपन IV, 3, 11 30.35 II,2,616.3,सान्तपन 1,8,13 237,111,1,29 साम III महधर्मः I, II, सामत. III, OR सहर 1, 10, ॐ 11, +, 10 सामभ्य III, 9, महम्रत्यः ।।, 4, 55, 13 सामवेदं ।।, 5, 27 IV, 3. 3 10,36 सामयदानां 11, 5,9 सहमदंए. 1, 5, 131 | सामशब्देषु I, ), 23 सहस्रशः,1, 7 10 11,85. सामानि।।,8,1512 10,66 सहस्राक्ष 1,8, सामान्यां III, 3,21 सहस्राक्ष IV, 7,5 सामुदगुल्क: 1, 10, 13 सहासनं 1, 2, साम्पराये II, 2, 308, 39 महोटं 11, 2, 32. साम्प्रदायिक II, 2, 44 सहोढ. II,5 | साय II, 1,64_058, 11 सा 1, 1, 32 इत्यादि 4, 15 16 187,1718 साक्षिण I, 10 30 31 1 10, 20 01 02 11, 3, साक्षिण I, 10, 35 साक्षी I, 10, 29 34 35 सायमाशं II, 7, 20 साक्ष्य 1, 10,35 सायुज्य 839 साई II,1, 4) सायनुरूप्येण 1, 10, 16 सादपित्वा II, 10, 20 सार्यकामिक 111,8,38 साधयति III 1 15 सार्ववर्णिकं II, 4,3 साधयन्ति IV 72 सावित्री 1, 4, 7 II 4,85, साधयेत् 1 33 12 142710,1436. साधवः, 11 18 11, 10 11 IV, 4,6 सावित्रथै III, 9,5 साधु I, 11, 1 ·102 साहोरात्राणि II 5, 16 17 | सुकृतांशान् II, 1,54 18 19 सुखे II, 6, 10 सिंहे III, 7 11 IV. 1,7 सुजागृहि III, 8, 19. सिक्ता II, 1, 28. III, 7, 4 सुतं II, 5, 20 IV, 2, 13 सुदक्षाः III, 6, 15 सिच I, 7,5 सुनिगुप्तान् II, 2, 37. सिञ्चति III, 1, 2 IV 1, 21. | सुनियतात्मा 11, 3, 53 सिञ्चतु IV, 2, 11 सुपश्चात् II, 4, 13 सिञ्चन्तु II, 1, 34 IV, 2, 11 | सुपूर्वा II, 4, 12 सिते IV, 5, 17 सुप्तां I, 11, 9. सिद्धं III, 2, 13 4,57, 12 | सुप्रक्षाळितपादपाणिःII,3,21. 8, 17 सुबहनि IV, 6, 8. सिद्धहविषां I, 6.45 सुब्रह्मण्यं II, 5, 22 सिद्धि II, 3, 53 IV, 5,2 सुब्राह्मण II, 3, 19. 8, 13 सुमित्रा II, 5, 4 सिद्धि. II, 7, 28 सुरभिमत्या II, 4, 2 10, 32 सिद्धेच्छा III, 1, 2, 13 सुरां II, 1, 17 सिद्धयति I, 4, 19 सुराकरं 1, 5,50 सिस्यन्ति II, 7, 23 III, 5, | सुराधाने II, 1, 21 7, सुराध्वजान् I, 10, 18 सिन्धु I 1, 20 सुरापान III, 5,66, 18 सिन्धु. I 1, 2५ सुरापानेषु I, 10, 18 सिरीः II, 01 सुराष्ट्रा I, I, 29 सिलैः III, 2, 11 सुरेश्वरान् IV 8, सिलोञ्छा III, 1,5211 सुब. I, 0.46 II, 3 12.20 सिपाधायपु. II, 8, 17 10,11 32 33. सीदति IV, ५,1 सुवर्णरजताम्यां 1, 5, 126 सीमान्तं I, 1,32 सुवर्णस्तन्यं III,5,66,9 18 सुवर्णानां I, 5, मुरुतां II, 8, 10 8 IV, सुरत I, 10,32 सुभ्रवसः 1, 11, 31, ·103 . सुपिराया I 6 17 सोमपान III 10 12 सुसमृद्धोऽपि II 821 सोमभक्ष्येषु । 0 31 सुसर्पिपा II 79 सोमसयोगात् ! 40 सुहित II 6 10 सोमात् I 7 11 सुहानस्य II 3 14 सोमाय 11 87 III 9 ) सुहत्प्रेषाय III 8 6 सामे III सूक्तेन III 7 11 सोमेन I 54 II ) सूक्ष्मा I 1 13 सौत्र I ) सूत I,98 सीमिक II ( 2 1 सूत्रकार I 51 सौरी III 89 सूनय IT 88 सीरीभि 11, 96 सूमि II 1 13 सौपिष्टकृती HI 8 10 सूर्य II 3 31 5 20 सौवीरा 12) सूर्य I 7 31 II ( 33 III सीवरान् l 1 30 20821 स्वद॥2 सूर्यस्य । 29 स्कन्दपार्षदान् II " सूर्याचन्द्रमसा III 8 ) स्कन्दपार्षदी II ) 22 सूर्ये 11, 18 स्कन्दयेत् ।। । सुगाल I, 100 स्फदन I J 1, 11 मेनुसत् ।। 3 स्तनयित I 11, . स्तुयत II HO सेन्द्रिय II 10 स्तूयमानस्य 112,60 सेवमान II 11 स्तन ॥ 115 11 III, सैघ्रक । । . सादषा स्तनात् 11 111 सोदन । प्रिय। 1130 सादर्या ! 50 सापचयान । खिप 1 . ॥1 माम 15 .. IN मोम 17111 . ५ ॥ विया11 . सतून II 36 1 4 - ·104 2, 34. स्त्रियाः1,5, 17.II, 1, 10. 71. स्नातकनतानि II, 3, 10 3,42. स्नातकस्य I, 3, 1. स्त्री I, 10, 11. II, I, 39 2, | स्नात्वा 1, 2, 57. 123 126. 45 46 II 10, 39 III, 4,7 स्त्रीगमन IV, 1,6 स्नानं I, 5, 122. स्त्रीणां I, 5, 117 II, 1, 51 II, 3, 24 43 स्नापन I, 2, 30.38. स्त्रीपुत्रसमवाये II, 2, 10 स्नायात् I, 2, 40 II, 3, 44 स्त्रीप्रजां II, 3, 59 45 IV,5,4. स्त्रीवालवृद्धानां II, 1, 65 स्नास्यन् I, 2, 56 स्त्रीभिः I, 3, 24 स्नुपा II, 2,64 स्लीवध I, 10,23 स्नेहानुगतत्वात् I, 11, 16. स्त्रीशूद्रैः III, 8, 20. IV, 5, | स्पर्धमानः II, b, 30 स्पर्शनं I, 6, 75 स्त्रीशद्दौ I, b, 18 स्पृशन्ति I, 5, 89 स्थ II, 5, 30 स्पृश्य I, 5,18 स्थण्डिलं III, ), 2.9,4 स्पृष्टा 1, 5, 52 118. 122 स्थविरे II, 2,46 स्मः II, 6, 36 स्थाः II, 5, 12 स्मार्तः I, 1,3 स्थान II, 10,5558 स्मृतं I, 4, 9 II, 3,60 III, स्थानासनफलं II, +, 17 6, 4 IV, 1, 23 2,55, स्थानासनाभ्यां II, 1, 41 11 17 18 स्थालीपाकस्य III, 8, 28 म्मृतः I, 1, 14 5, 66 स्थितं I, 1,15 स्मृताः II, 3, 56 4, 15. स्थितः IV, 5,32 स्मृतौ I, 10 37. स्थिता IV,610 स्मृत्वा 1,6, 16 स्थिते IV, 5, 19 30 स्यां I 16 स्थूलं II, 5,21 स्यात् 1, 1, 9.22 2, 315, त्रातः III, 5,28 18 2022 23 78.6, । स्रातकः II, 8,3 7, 28 29 इत्यादि.

·105 सुय 16. म्यातां ।2, 19. म्ययभुये III, ", स्युः I, ',9 10. ) II, 1, स्ययभूः I, I, Ir 11.02.10 3 16.50. स्वर्ग 1, 2, 20.5, 65 II,2, नयन्तीपु 11.34 18 1,236,3 नयन्त्यः III, 10, 18 स्वर्गः 11,.6,8. नम्तपुI, 5, 10 स्वगलक्षणं III, 2, 16, 23. प्राययित्या I, 5, 10 म्वर्गलोके ।।, 9, 12. मुस्वयं HI, 1, 10 स्वयं I, 6, 1 III, 6, 38. नि, 10 18 !!I, 1. 10 स्वर्णस्य 1, 10, 18 म्वविग्रहं II, वाहुतीः IHI, 7, .1. ग्यसुतां I, 11, 20 म्य 1. 10, स्यां I 2,57. म्बः II, 10,37 स्वातच्च II, 2,4546 म्वकर्म II, 1.3 स्वाध्याय II, 3, 59 9,3. स्वकर्मस्था I, 2 14 स्वाध्यायं I, 2,67 II, G, 6. स्वधर्म II, 10,5 8 III, 5, 2 स्वधा II, 5, 28 29 306, स्वाध्याय II, 6,79. 38,710,33 स्वाध्याये II, 3, 53 10,65. स्वधारिफ्यभाप II, 2, 16 स्वाध्यायेन II,I, b. वधायन्ति II,8,5 स्वाभिप्राय I,5,66 सपन्त IL,, स्वामिने III, 2, स्वमात् III, 7,4 स्वाहा 11, 1,335, 11 73. स्वमान्तं I 11,34 87 1, III, 4,46, स्मभ्यतः I b, 10 157 118 16 9, 5. स्वयI 5,97 101 , , IN,210 3,0 14214 स्वाहाकुर्यान् II, ", 2 32. स्विष्टकने II, 8,7 म्वयंदत्त. 1[ 220 स्वे II 2.17 म्वयभुवं II 5, 20 स्वस्व II, 9,3 स्वयदतं ॥ B110-A ·100 । हम्नी I, 1,11 है ,.5 इत्यादि । हस्ते I 4, 18 हस I 108 । हस्तन III 3,॥ हस 17IV +5 हस्ती II,51 हत! 63 III 36 हागन II, इत्वा 116 हापनाया ।। ६ हन्ति । 10 335 11 40 हामी ITI III ," 11.... हि। । इत्यादि हन्यान् । 10 121 11 हिनानि b3 हर 1 1 हिमाल I. " हरिण 13. हिमवान् III, 3 19 हरेन। , 99 021016 हिण्य II 1015 212 हिरण्यकशिन II57 हिरण्यगर्भ II रवि 156264 II हिरण्यप्राशन III 10, 12 1. 100 हिंग्य 12 LS 10 हिरण्ययाने !!.,In हविष्य II हरियन ।। 5. हिरप्यI, 3 हरिप्य 1-074 हिरा 1035 होनानि I,34 हरिप्यस्य होण्याशी ! " हुन । हरिप्ये 1 हुनहोम ! 100 एनीति:11 तामिहोत्रा हस्याम्पु !! " नानुमन्वय! : 1 हुदैन ! 302 त्या 1 1 131 + II5:11 M ननुग II

·107
द्यते I, 5.83
होतुं IV, 8, 7.
उदय [5, 18 IV,3,5
होतु I, 7, 24
हृदयङ्गमाः I, 5, 15 II, 1, 28. | होम II,8, 16 IV,6,235.
हृदयदे II, 7,9
होमं IV, 8, 15
हदि IV, b, 10
होम III, 10 10 IV,8, 18.
हपाश II, 5, 21
द्वादा. III, 10, 18.
हेम IV, 64
द्विय III, 9,5
हमानि IV, 7,9.
हीमान् I, 2, 21.
होतव्य [V,8,7

·BHAVAN'S LIBRARY
This book should be returned within a fortnight from the dat
last marked below
Date of Issue
Date of Issue
Date of Issue
Date of issue
14181958
2 SJUL 1352
L9 JUL 2017
- 8 AU6 1967
40CT
1959