·॥ श्रीः ॥ अथ वसिष्ठसंहिताध्यायानुक्रमणिका । पृष्ठम् .... ...८३ .... ..... .... ... .... १२ .. ... .... . .... .... १२२ .... १२७ अध्यायाः पृष्ठम्. । अध्यायाः १ शास्त्ररूपाध्यायः ....१ २४ आधानाध्यायः : २ अर्कचाराध्यायः '....२ १.२५ पुंसवनसीमन्ताध्याय ३ चन्द्रचाराध्यायः ....४० २६ जातकर्मनामकमीध्यायः ४ भौमचाराध्यायः ६ २७ अन्नप्राशनाध्यायः ५ बुधचाराध्यायः २८ चौलाध्यायः ६गुरुचाराध्यायः .९ । २९ उपनयनाध्यायः ७ शुक्रचाराध्यायः .... १८ ३० समावर्तनाध्यायः ८ शनिचाराध्यायः २० ३१ विवाहप्रश्नाध्यायः... ९ राहुचाराध्यायः ३२ विवाहाध्यायः १० केतु चाराध्यायः २५, ३३ राज्याभिषेकाध्यायः.... ११ वर्षशादिनिर्णयफलाध्यायः ३४ अन्वारिष्टशान्त्यध्यायः १२तिथिस्वरूपाध्यायः .....३४ ३५ गनारिष्टशान्त्यध्याय: १३ वारस्वरूपाध्यायः ४२ ३६ ग्रहणशान्त्यध्यायः. १४ नक्षत्रस्वरूपाध्यायः .... .... ४२ ३७ यानाध्यायः १५ योगाध्यायः ..... ५२ ३८ गृहप्रवेशाध्यायः १६ करणाध्यायः ५५ ३९ पास्त्वध्यायः १७ मुहूर्ताध्यायः ५७ ४० सुरप्रतिष्ठाध्यायः १८ गोचरविचाराध्यायः ....५८ ४१ गुणनिरूपणाध्यायः.... २९ संक्रान्त्यध्यायः ....७६ ५२ दोपनिरूपणाध्यायः.... २० चंद्रताराबलाध्यायः "....७५ ४३ गुणदोषापवादाध्यायः २१ उपग्रहाध्यायः ....७७.४४ वम्बपरिधानाध्यायः.... २२ ग्रहाटाध्यायः ७८.४९ सपाताध्यायः २३ रनवलाध्यायः ७९ ५६ रोगोत्पत्तिशान्त्यध्यायः इति वसिष्ठसंहिताध्यायानुक्रमणिका ममा । १२९ .... ....१३२ .... १३४ .... १५४ .१५६ ....१७४ १७६ । .... .... २०६ .... .... .... ....

·श्रीगणेशाय नमः।
वसिष्ठसंहिता.
-अथ शास्त्ररूपाध्यायः॥
प्रह्वोऽम्भोजभवामरेन्द्रनिकरस्फूर्जत्किरीटोज्वल-1.
ज्जोनालीढपदारविन्दयुगलस्तत्वस्वरूपो रविः ॥
ब्रह्माण्डोदरसंस्थिताखिलजगत्तद्धान्तविध्वंसनं ।
यः कुर्वनिखिलं जगत्प्रतिदिनं पर्योति कालात्मकः ॥ १ ॥
ज्योतिःशास्त्रं समग्रं प्रथमपुरुपतः स्वर्णगर्भाद्विदित्वा ।
पूर्व ब्रह्मा ततोपर्यखिलमुनिगणप्रार्थनाघचकार ॥
तच्चेदं सुप्रसन्नं मृदुपदनिकरैर्गुह्यमध्यात्मरूपं ।
शश्वद्विश्वप्रकाशं ग्रहचरितविदां निर्मलं ज्ञानचक्षुः ॥२॥
स्कन्धद्वयं वृत्तविचित्रमर्थगम्भीरमादायधुना यदुक्तम् ॥
तत्संहितास्कन्धमिदं तृतीयं वक्ष्ये जगन्मोहननामधेयम् ॥३॥
ऋतुक्रियार्थ श्रुतयः प्रवृत्ताः कालाश्रयास्ते क्रतवो निरुक्ताः ॥
शास्त्रादमुष्मात्किल कालबोधो वेदांगताऽमुष्य ततः प्रसिद्धा ॥ ४ ॥
छन्दः पादौ शब्दशास्त्रं च वकं कल्पः पाणी ज्योतिपं चक्षुपी च ॥
शिक्षा प्राणं श्रोत्रमुक्तं निरुक्तं वेदस्याङ्गान्याहुरेतानि पटू च ॥५॥
वेदस्य चक्षुः किल शास्त्रमेतत्प्रधानतांगेषु ततोऽस्य जाता ॥
अगैर्युतोऽन्यः परिपूर्णमूर्तिश्चक्षुर्विहीनः पुरुषो न किंचित् ॥ ६ ॥
- अध्येतव्यं ब्राह्मणेरेव तस्माज्ज्योति शास्त्रं पुण्यमेतद्रहस्यम् ।।
एतबुद्धा सम्यगामोति यस्मादथै धर्म मोक्षमय्यं यशश्च ॥ ७ ॥
श्रुतिस्मृतिज्ञः पटुरर्थशास्त्रे शब्दोपदिष्टः कुशलः कलासु ॥
निस्कन्धविज्योतिपिकः सुवेपः कुली सुवृत्तस्त्वगदः सुशीलः ॥ ८॥

·२ वसिष्ठसंहितायाम्- शास्त्रस्वरूपग्रहचारमानप्रत्येकपंचांगफलं क्षणाख्याः ।। गोचारसंक्रांतिनिशीशतारावलोपखेटग्रहकोटभाश्च ॥ ९॥ त्रिस्कन्धपारंगम एव पूज्यः श्राद्धे सदा भूसुरवृन्दकाथैः ।। नक्षत्रसूची किल पापरूपो हेयः सदा सर्वसुधर्मकृत्ये ॥ १० ॥ आधानपुंसवनमष्टममंगलं यत्संजातकर्मवरनामनवान्नभुक्तिः ॥ चूडाविधिव्रतविवाहनृपाभिपेकयात्राप्रवेशनववास्तुसुरप्रतिष्ठाः ॥११॥ गुणदोपयोनिरूपणमुभयोरपवादमंबरोत्पाती ॥ अखिलोत्पातप्रशमनशांतिकमिश्राख्यपैत्रिकाध्यायाः ॥ १२ ॥ पंचोत्तरचत्वारिंशद्विपुलाध्यायविराजते स्कंधः ॥ अज्ञाज्ञानोपशमनमितरेपां बुद्धिवर्द्धनं नित्यम् ।। १३ ॥ इति वृद्धवसिष्ठब्रह्मर्षिविरचितायां संहितायां शास्त्ररूपाध्यायः प्रथमः ॥१॥ अथार्कचाराध्यायः। अथार्कचाराजगतः शुभाशुभेन्यूनाधिमासेतरमासनिर्णयः॥ उद्वाहसंक्रांतिदिनोद्धनिश्चयः सर्वप्रपंचो भवतीति तद्वशात् ॥१॥ मकरादिराशिपदमुद्गयनं कर्कटादिकं याम्यम् । राशिद्रयार्कभोगात्पड़तपः शिशिरादयः क्रमशः ॥२॥ चैत्रादिमासेन यथाक्रमेण मेपादयो द्वादश राशयः स्युः ॥ न्यूनाधिमासेषु समागतेषु चलति तेभ्यो नियतं विनाऽपि ॥३॥ सर्वेषु मासेप्वधिमासकः स्यात्लादिमासत्रयगः क्षयाख्यः ॥ संसर्पकः पूर्वभवोऽधिमासः पश्चादयोऽहस्पतिनामधेयः ॥ ४॥ यस्मिन्दर्शस्यांतादागेका परा परं दर्शम् ॥ उल्लंघ्य भवति भानोः संक्रांतिः सोऽधिमासः स्यात् ॥ ५॥ आयंतदर्शयोर्मध्ये तयोराधन्तयोर्यदा ॥ संक्रांतिद्वितयं चेत्स्यान्यूनमासः स उच्यते ॥६॥ २ दिनान्दनिश्चयः इव पाटान्तरम् ।

·३ A अर्कचाराध्यायः २॥ ३ मासप्रधानाखिलमेव कर्म मुक्त्वासिलं कर्म न कार्यमत्र ।। यज्ञोपवासवततीर्थयात्राविवाहकर्मादि विनाशमति ॥ ७ ॥ दास्रादिऋशद्वयगे दिनेशे वृष्टिर्भवेत्क्षेमकरी जनानाम् ॥ बत्यसंस्थे यदि वृष्टिरीति मन्ये स्यादतुलं सुभिक्षम् ॥ ८ ॥ प्रवेशकाले यदि रौद्रभस्य वृष्टिर्भवेदीतिरनर्धता च ॥ शेपेषु पादत्रितयेषु भीतिरत्यल्पवृष्टिमहती गदा च ॥ ९ ॥ आप्रवेशेऽह्नि जगद्विपत्तिं सस्यस्य नाशं कुरुतेऽल्पवृष्टिम् ।। शेमं सुभिक्षं निशि सस्यवृद्धि सुवृष्टिमत्यंतजनानुरागम् ।। १० ।। पुनर्वसो द्दशधिष्ण्यवृन्दे प्रीतिर्जनानां कलहो नृपाणाम् ।। मैत्रादिवशत्रितये नराणां विभावसोः साध्वसमामयश्च ॥ ११ ।। जलाधिदेव‘गते पतंगे विद्युन्मरुद्वारिधनेश्च युक्ते ॥ दिनषु सार्द्धत्रितयेषु पश्चाद्रौद्रादिभेषु क्रमशः सुवृष्टिः ॥ १२ ॥ भंगोऽस्य पोष्णसंगते दिनेशे भिन्नेषु रात्रावपि चीक्षणीयम् ॥ विश्वादिनक्षत्रितये यदा स्यात्तदा सुभिक्षं त्रिषु वारुणात् ॥ १३ ॥ राहोः सुतास्तामसकोलकाद्याः कवंधकाकोष्ट्रशृगालरूपाः ॥ यदा रवेमण्डलगास्तदानी मातंगभूपाहवभीतिदाः स्युः ॥ १४ ॥ छत्रध्वजे भानुशगोवृपाश्वदंडास्त्रभद्रासनसिंहरूपाः ॥ दृष्टा रवमण्डलगा यदा ते जगद्विपत्तीतिभयप्रदाः स्युः ॥१५॥ श्वेता द्विजान्नन्ति नृपांश्च रक्ताः पीताश्च वैश्यानसिताश्च शूद्रान् ।। चमूपतिं चोर्धमुखाश्च रक्ताः पुरोधसं तेपि विचित्रवर्णाः ॥१६॥ अधोमुखा धूमनिभाः क्षितीशान् वृष्टिं पिशंगाश्च तथाविधास्ते ॥ उक्त्वा फलं तामसकीलकानां फलं ततो मंडलवर्णतश्च ॥ १७॥ लोहितवर्णो ग्रीष्मे लोकानामीतिरीतिदः शश्वत् ॥ हेमने व्याधिभयं पतिःप्रावृप्यवृष्टिकृत्कृष्ण- ॥ १८ ॥ - आसंडलचापनिभो भूपविरोधं परस्परं तत्र ॥ ( ·बसिरसंहितायाम्- यदि पत्रनिभो बहेर्दादशवर्षे न वपति क्षोण्याम् ॥ १९॥ शशरतनिभो युद्धं राजान्यत्वं विधूपमः सविता ॥ श्यामनिभः कीटभयं भस्मनिभो भयदमासुरं जगतः ॥ २० ॥ भानोरुदयास्तमये चोल्कापतनं महाहवं राज्ञाम् ॥ परिवेषयति प्रकटं पक्षं पक्षामेव वा सततम् ॥२१॥ यधुपसूर्यकमस्यां संध्यायामघनाशनं प्रचुरम् ॥ क्षितिपतिकलहः शीघ्रं सलिलभयं वा भवेन्नम् ॥ २२ ॥ ऋतौ वसंते खलु कुंकुमाभः शुभप्रदः कापिलसन्निभो वा ॥ आनन्ददस्ताम्रनिभो विवस्वान्यः शेशिरे वा कपिलः सुभिक्षः ॥२३॥ ग्रीष्मे सदा हेमनिभो विचित्रवर्णो नृणां क्षेमशुभप्रदश्च ॥ अंभोजगभॊपमशोभनश्च प्रावृष्यतीवाखिलसस्यवृद्धये ॥२४॥ रक्तः सूर्यः शरदि विपुलाकीर्तिसौभाग्यश्च । हेमंतेऽपि त्वखिलजगतः सस्यसंपवृिद्धये ॥ ज्ञात्वा चारं दशशतकरस्याखिलं देववेदी । पश्चात्सर्वं सुशुभमशुभं वा दिशेत्कालरूपम् ॥२५॥ इति वृद्धवसिठब्रह्मर्पिविरचितायां संहितायां रविचाराध्यायो द्वितीयः ॥२॥ अथ चन्द्रचाराध्यायः३। अमृतकिरणचारं खेटचारेपु सारं । विपुलनिखिललोकानदनं सुंदरं च ॥ सदसदखिललोकाभोगदं यत्फलं त-। कथितविपमकालज्ञानरूपं प्रवच्मि ॥१॥ असितचतुर्दश्यन्ते प्रतिमासं चास्तमति तुहिनकरः ॥ सततं दर्शस्यांते तुलितो राश्यादिभिर्नियतम् ॥२॥ विमलः प्रतिपद्यन्ते उदयं संयाति भास्करान्मुक्तः॥ १ भोगाभोगदम् इति पाठान्तरम् ।

·चंद्रचाराध्यायः३। द्वादशभागविवृद्धया तिथयश्चन्द्राच संभूताः ॥३॥ हिमथुतेरभ्युदितस्य श्रृंगे याम्योन्नते मेपझपे सुभिक्षम् ॥ जनानुराग वृपकुंभयोश्च तुल्ये विषाणे जगतोऽखिलस्य ॥४॥ सौम्योन्नते जिह्म ३ मृगास्ययोश्च मासद्वयं स्वास्थ्यमुपैति लोकः ॥ सौम्योन्नते शीतनिभे सुवृष्टिः क्षेम सदा कर्कटचापयोश्च ॥५॥ सस्याभिवृद्धिर्हरिकीटयोश्च सोम्योन्नते चापनिभे सुवृष्टिः । अनामया वृष्टिरतीव कन्यातुलादयोः शूलनिभे तथैव ॥६॥ एवं क्रमेणाभ्युदितः शशांक क्षेमं सुभिक्षं जगतः करोति ।। व्यस्तोदितः प्रोक्तफलं समस्तं करोति नाशं कलहं नृपाणाम् ॥ ७॥ शृंगे' त्रीहियवाकारे वृष्टिः स्यान्महदर्वता ॥ तस्मिन्पिपीलिकाकारे पूर्वोक्तफलनाशनम् ॥ ८॥ विशालशुक्ले वृद्धिः स्यादविशाले त्यनपता ॥ अधोमुख भूपहानिर्दण्डाकारे नृपाहवः ॥ ९॥ नाशं ययुपतयोऽतगतः किराता मंदे हते हिमकरस्य नये विपाणे ॥ क्षुच्छवभीतिरतुलानिहते कुजेच दुर्भिक्षवृष्टिभयमिदुसुते हतेऽस्मिन्। श्रेष्ठा नृपा युधि लयं त्वमरेन्द्रवन्थे । शुक्रे हते नियतमल्पनृपाश्च सर्वे ॥ कृष्णे फलं त्वविकलं भवति प्रजानां । पक्षे सिते विफलमेति भवेच्च यदा ॥ ११ ॥ वलक्षपक्षः खलु वर्द्धते चेत्क्षेमाभिवृद्धिः सततं द्विजानाम् ॥ कृष्णे विवृद्धी यदि शूद्रवृद्धिळत्यासवृद्धौ स्वफलं तव ॥ १२ ॥ विश्वाम्बुमूलेन्द्रविशाखमैत्रभानां यदा दक्षिणभागगेन्दुः॥ वर्भयं त्वौतिभयं जनानां करोति दुर्भिशमतीव युद्धम् ॥ १३ ॥ अनुक्तभानां यदि याम्यवृत्तिं करोति वृष्टिं कलहं नृपाणाम् ॥ १ शुढे इति पाठान्तरम् ।

·६ वसिष्ठसहितायाम्- प्रजापतेर्भ यदि पत्रिभं वा भिनत्ति चंद्रोंऽत्तकरः प्रजानाम् ॥ १४॥ भानां यदा सौम्यगतस्तदानीं जनानुरागं सततं करोति ।। सदामयाप्रीतिरतीबदुःखं करोति याम्योपगतश्च भानाम् ॥ १९ ॥ पटू पोष्ण्यभावादश रौद्रधिष्ण्यात्सुराधिपानानि नव क्रमेण ॥ पूवाईमध्यापरभागगेन्दु क्तेऽखिलव्योमचरास्तथैव ॥ १६॥ पूर्वार्दधिष्ण्येषु पतिप्रिया स्याद्विवाहिता मध्यमभागगेषु ।। परस्परं प्रेम तयोनायोः परेषु भती वनिताप्रियः स्यात् ।। १७ ॥ जघन्यधिष्ण्यानि जलेशसापरौद्रेन्द्रयाम्यानिलदैवतानि ॥ अध्यधिष्ण्यान्यदितिद्विदेवस्थिराणि शेपाणि समाह्वयानि ॥ १८॥ अध्यधिष्ण्येऽभ्युदितः शशांकः करोति धान्यं महदर्घमंतम् ॥ जघन्यभेऽनमसंशयन समर्घमन्यपु च मासि मासि ।। १९॥ ज्ञात्वैवमेवं मणिजीवधातुमूलोणकर्पूररसादिकानाम् ।। अधै वदेज्योतिपिकः प्रजानां समर्षवस्तृत्तमसंग्रहार्थम् ॥२०॥ एतानि जापन्यसमाधिमक्षाण्यत्रार्वखंडे विनियोजितानि ॥ नोदाहजन्मादिषु यत्र चोक्तं तत्राभिवृद्धये विनियोजनीयम् ॥ २१ ॥ प्रालेयकुंदकुमुदामलपुंडरीकशंखप्रतप्तरजतामलवजकांतिः ॥ एवंविधोऽभ्युदितशीतकरःप्रजानां क्षेमं सुभिक्षमतुलं कुरुतेन मासे२२ इति वृद्धवसिष्ठबह्मर्पिविरचितायां संहितायां चंद्रचाराध्यायस्तृतीयः ॥ ३ ॥ अथ भौमचाराध्यायः४। यस्माद्विना भूमिसुतस्य चारं शुभाशुभं यजगतः सुसम्यक्र ।। न ज्ञायते ज्ञानमनुत्तमं तत्तस्मात्प्रवक्ष्यामि समासतोऽच ॥ १॥ स स्वोदयन्निवमेष्टमे वा सप्तके वा विचरेत्प्रतीपम् ॥ तदनमुख्याह्वयमेव तत्र वह्नभयं व्याधिभयं जनानाम् ॥२॥ एकादशे द्वादशभे प्रतीपे दशरंगे वाचमुखं प्रतीपम् ।। १ वृहासजवानीत्यर्थः।

·नीमचाराध्यायः-४॥ ताश्रुवकेऽविवादिपूर्व रसादिकं नाशमुपैति नूनम् ॥ ३ ॥ त्रयोदशाऽपि चतुर्दशः बक्र कुजे व्यालमुखाभिधानम् ॥ तेभ्यो भयं तत्र सुवृष्टिसस्यसमृदिर च जनानुरागम् ॥ ४ ॥ प्रतीपगे पंचदशेऽथ धिष्ण्ये धरासुते पोडशधिष्ण्यके च ।। रक्ताननं नाम भवेत्तु तत्र सुभिक्षमत्यामयशवृद्धिः॥५॥ अष्टादशे सप्तदशे प्रतीपे निस्त्रिंशपूर्व मुशलाह्वयं च ॥ तत्राघभीतिः क्षितिपालकानां युद्धे क्षयं यांति समस्तलोकाः ॥६॥ भूमिसुतः फाल्गुन्योरुदयं कृत्वाथ वक्रितो वैश्वे ॥ प्राजापत्येऽस्तमितः करोति निखिलधराश्रमणम् ॥७॥ अभ्युदितः श्रवणर्त पुष्ये वकं गतो घरातनयः॥ निखिलपराधिपवर्गप्रलयकरः प्रतिदिनं प्रजानां च ।। ८॥ अभ्युदितः पितृधिष्ण्ये तस्मिन्नेव प्रतीपगः क्षितिजः ॥ पीडां क्षितिपतिमरणं करोति कलह क्षितीशानाम् ॥९॥ यस्मिन्दिग्द्वारनक्षत्रे क्षितिजोऽभ्युदयं गतः॥ तदिगीशस्य मरणं यदि तेषु प्रतीपगः ॥१०॥ भिनत्ति योगतारां च पितृधातृभयोः कुजः ॥ तदा भूपाहवे मिनं भ्रमति चक्रवत् ॥ ११ ॥ विशाखाविश्वधिष्ण्यान्त्यभाना याम्यचरः कुजः ॥ दुर्भिक्षवृष्टिभयकृदाहवे भुवि भूभुजाम् ॥ १२ ॥ शुभदः सर्वधिष्ण्यानां सौम्यमार्गचरः कुजः ॥ अरिएफलदः सर्वजन्तूनां याम्यमार्गगः ॥ १३ ॥ मेपसिंहझपचापभसंस्थे वक्रिते क्षितिसुते रविजे वा ।। गोनराश्वगजपक्षिसमूहं नाशमति निखिलं च दलं वा॥१४॥ 1 १ मरणम् इति पाठान्तरम् ।

·वसिष्ठसंहितायाम्- अशोकबंधूकमणिप्रवालसंतप्तताम्रामलकिंशुकामः ॥ एवंविधः सन्नुदितो महीजः शुभाय वृद्धयै भवति प्रजानाम् ॥ १५ ॥ इति वृद्धवसिष्ठब्रह्मर्षिविरचितायां संहितायां कुनचारा ध्यायश्चतुर्थः ॥ ४ ॥ अथ बुधचाराऽध्यायः५। वुधोदयः सर्वजगद्विपत्त्यै भवेत्कदाचिदशमन्यथा वा ।। वृष्टयर्षवाय्वग्निभयप्रदश्च तेभ्यो भयं कुत्रचिदन्यथा वा ॥ १ ॥ पुरंदरश्रीपतिवैश्वदेववसुस्वयंभूडुषु चंद्रसूनुः ।। चरन्करोति प्रचुरापवृष्टिं नृपाहवादीतिमतीवपीडाम् ॥२॥ आदितिज्याहिमघासु भेषु चरन्जानामतुलां च पीडाम् ॥ करोति शीतांशुसुतो बलीयान्क्षुच्छवृष्टयामयशउभीश्च ॥ ३॥ हस्तद्वयस्वातिविशाखमैत्रसुरेशधिष्ण्यानि हि पीडयन्बुधः।। करोति तैलाज्यरसादिवस्तुसमृद्धिदस्तत्र गवादिपीडाम् ॥ ४॥ होतभुगजपादार्यमयाम्यक्षेषु शीतदीधितेस्तनयः॥ अतिविपुलकरोत्यानं धन देहभृतां सप्तधातुविकलकरः॥ ५ ॥ वारुणनेत्रतपोष्णानुपमृगन साश्विनानि चंद्रसुतः ॥ सलिलजभेपजतुरगक्रयविक्रयजीविनां च नाशकरः ॥ ६॥ विशदं त्वाहिर्बुध्यभमेकं चंद्रात्मजो विमृगीयात् ॥ विपुलामयशस्त्रभयं क्षुद्रयमतुलं प्रजानां च ॥ ७॥ प्राकृतमिश्रसंक्षिप्रतीक्ष्णयोगांतिकषोरपापाश्च ।। सप्तविधा गतिभेदा हिमकरतनयस्य विविधफलदाः स्युः॥८॥ अनिलानलकमलजयमधिष्ण्यः स्यात्प्राकृताभिधानगतिः ॥ पितृशशिशंकरभुजर्गेधिपण्यैर्गतिरपरा मिथसंज्ञा च ॥ ९ ॥ भाग्यद्वितयादितिभद्वितयेः संक्षिप्रसंज्ञिका विपुला ॥ १० इति वा पाई।

·गुरुचाराध्यायः ६। भाद्रपदद्वयवासवभद्वितयैश्च विमलतीक्ष्णाख्या ।। १० योगांतिकगतिरतुला नैर्ऋतमारभत्रितये ।। श्रवणत्रितयं खाष्ट्रभमृक्षचतुष्कं च घोरसंज्ञा सा ।। ११ ।। दिनकरमित्रविशाखाभत्रितयं भवति पापरूपाख्या ।। प्राकृतगत्यां राजप्रवृद्धिारोग्यसस्यवृद्धिः स्यात् ॥ १२ ॥ मित्रविरोधः सततं भवति तयोः क्षिप्रमिश्रयोर्गत्योः ॥ अपरासु गतिषु नियतं विपरीतं भवति सर्वजंतूनाम् ॥ १३ ॥ विकला ऋज्व्यनुवका वक्राख्या वोधनस्य गतिभेदाः ।। विविधफलं तासु करोत्यविकलमेवं बलीयांश्चेत् ॥१४॥ शस्त्रभयामयजननी विकला ऋज्वी च देहिनां शुभदा॥ अर्घविनाशनकरी त्वनुयका भूपयुद्धदा वका ॥ १५ ॥ आपाढमासद्रितये सोपे वैशाखमासे यदि चन्द्रसूनुः ॥ दृष्टः करोत्यामयराजपीडां विवर्पणं तस्करभीतिमुग्राम् ॥ १६ ॥ माणिक्यशङ्खकनकामलपुष्पराग-1 कुन्दंदुसन्मरकतोपमशुद्धकांतिः॥ स्निग्धः शशांकतनयः प्रचुरार्पदश्च । लोकेऽन्यमूर्तिरुदितो भयरोगकृत्सः ॥ १७॥ इति वृद्धवसिष्ठब्रह्मर्पिविरचितायां संहितायां बुधचाराध्यायः पंचमः ॥५॥ अथ गुरुचाराध्यायः६। मासेषु चोदिषु कृत्तिकादिद्वयं द्वयं च क्रमशोऽश्विभात्स्यात् ।। त्रिभानभस्येपतपस्यमासाः शुक्लांतयुक्तविशादजस्रम् ॥ १ ॥ उदति धिष्ण्येन सुरेन्द्रमंत्री तेनैव तन्नाम भवेत्त वर्षम् ॥ ज्ञेयानि तत्कार्तिकपूर्वकाणि भवंति तेपां च फलं च सम्यक् ॥२॥ १ पुस्तान्तरेऽप्ययमेव पाठो दृश्यते तत्र कतिपयक्षागा द्विस्तव ताऽभागोऽवगम्यते तरसुधीभिरपरपुस्तमोपलभ्या स्वबुद्ध्या ना सिवनीयम् ।

·१० वसिष्ठसंहितायाम्- सितरक्तहरितपीतद्रव्याणां वृद्धिरतुला स्यात् ॥ शकटकृपीवलवणिजां पीडा स्यात्कार्तिके वर्षे ॥३॥ सौम्येऽन्दे सस्यानां भयमीतिभ्यो निरन्तरं जगति ॥ पोपे निवृत्तवेरा राजानो व्याधिपीडितास्त्वपरे ॥४॥ माघे सस्यविवृद्धिर्महदर्घ कर्म पौष्टिकं प्रचुरम् ।। सुरपितृपूजावृद्धिर्भवति जनानां च हार्दितो भौतिः॥५॥ फाल्गुनमासे वृद्धिः क्वचित्वचित्तद्वदर्घसस्यानि ।। जन्तूनामारोग्यं परस्परं इंतुमुद्यता भूपाः ॥६॥ चैत्रे स्त्रीजनहानिः क्रोधवशा भूमिपालकाः सर्वे ॥ क्षेमं सुभिक्षमतुलं प्रीतिदिजसाधुजन्तूनाम् ॥ ७॥ द्विजपशुसज्जनवृद्धिवैशाखे शान्तिसंयुताः सर्वे ॥ अध्वरनिरताः सर्वे भूसुरनिकराश्च सस्यसंपूर्तिः ॥ ८॥ ज्योऽन्दे निखिलजनाः स्वे स्वे कर्मप्रवर्तका जगति ॥ सततं ज्ञातिषु वरं कुर्वन्त्यवनीश्वरा न तथा ॥ ९॥ आपाढेऽन्दे प्रचुरं पीड्यंते सर्वसस्यानि ॥ कृमिकीटादिभिरतुलं त्वपरं सस्यं च वृद्धिमाप्नोति ॥ १० ॥ श्रावणव क्षेमं सस्यान्यखिलानि पाकमुपयाति ।। राजक्षोभैरतुलं निखिलजनाः पीडिताः सततम् ॥ ११ ॥ भाद्रपदेऽन्दे पंडास्तद्भक्ता ये च ते निपीज्यते ॥ पूर्व यत्सस्यञ्च निखिलं निष्पत्तिमुपयाति ॥ १२॥ अश्वियुजेऽब्दे वृष्टिर्भवति च नाना निरामयं क्षेमम् ।। अपरं सत्यं न स्यात्कुत्रचिदीतिःप्रजापीडा ॥ १३ ॥ भानां यदा सौम्यगतिः सुरेज्यस्तदा जनानामभयप्रदः सः॥ व्याधिप्रदो दक्षिणमार्गगामी भूदेवभूमीश्वरनाशदश्च ॥ १४॥ वर्भयं वह्निसमानवर्णः पीतश्च रोग हरितोऽरिभीतिम् ॥

·गुरुचाराध्यायः६। श्यामस्तु युद्धं सततं कराति रक्तः क्षितीशद्विजकामपीडाम् ॥ १५॥ वृष्टेभयं धूमनिभः पिशंगस्त्वीतेर्भयं कांस्यनिभोन्नभीतिम् ।। क्षिप्रं नृपस्यांतकरो ह्यदृष्टश्चित्रो विचित्रं क्षितिपालयुद्धम् ॥१६॥ वह्निभाद्वितयमन्दशरीरं नाभिरस्य जलवैश्वदेवभम् ।। सार्थभं हृदयमंतरात्मकं पैतृभं विकसितं सुमनश्च ॥ १७ ॥ क्रूरग्रहे चास्य शरीरसंस्थे वह्नभयं वायुभयं च तत्र । नाभिस्थितेऽनर्घभयं प्रभूतं हृदि स्थिते सस्यभयं जनानाम् ॥ १८॥ मनस्थिते मूलफलं विनाशं वक्रग्रहस्थे फलमुग्रमेतत् ।। सोम्यग्रहेष्वेषु च संस्थितेषु सर्वे शुभं मिश्रफलं च मिश्रेः ॥ १९ ॥ सुरेज्ययाता भगणाः श्रुतिश्नां नखैरवाप्ताः श्रुतिरामहीनाः ।। विभाजिताश्चामरवर्त्मतक.६० शेपाः स्युरन प्रभवादयोऽन्दाः ॥२०॥ प्रभवो १ विभवः २ शुक्लः ३ प्रमोदोऽथ प्रजापतिः५॥ अंगिराः६श्रीमुखो ७ भावो ८ युवा ९धाता १० तथेश्वरः ११ ॥२१॥ बहुधान्यः १२ प्रमाथी च १३ विक्रमो १४ वृपवत्सरः १५ ॥ चित्रभानुः१६सुभानुश्च १७ तारणः१८ पार्थिवो १९ व्यया२०॥२२॥ सर्वजित् २१ सर्वधारी च २२ विरोधी २३ विकृतः २४ सरः२५ ॥ नंदनो २६ विजय २७ श्चैव जयो २८ मन्मथ २९ दुर्मुखो ३० ॥२३॥ हेमलम्बो ३१ विलम्पश्च ३२ विकारी ३३ शार्वरी ३१ तवः३५॥ शुभकृ ३६ च्छोभकृ३७ त्कोपी ३८ विश्वावसु ३९ पराभवोष्ट०॥२४ प्लवंगः ११ कोलकः ४२ सौम्यः४३ साधारण ४ विरोधकृत ४५ ॥ परिधावी४६ प्रमादी४७ स्यादानंदो४८ राक्षसो४९नलः ५० ॥२५॥ पिङ्गलः५१ कालयुक्तश्च ५२ सिद्धाथों ५३ रोद्र ५४ दुर्मती५५॥ दुंदुभी५६रुधिरोगारी९७ रक्ताशी ५८ क्रोधनः५९ क्षयः ६० ॥२६॥ अन्दर्युगं पंचभिरब्दपष्टया युगानि च द्वादश वे भवति । १ हमलयीन एट: २टिम्स इन्ने ना पाउः।

·वसिष्ठसंहितायाम्- पंचान्दनाथाः क्रमशो युगस्य वह्नयर्कचंना जजशंकराः स्युः॥ २७ ॥ कृष्णः सूरिस्त्विद्रो ज्वलनस्त्यष्ट्शा चाहिर्बुध्न्यः पितरः ॥ विश्वे चंद्रस्त्विद्रो दहनस्त्वश्विन्याख्यो भगस्त्वपरः ॥२८॥ अन्दे प्रवृत्ते प्रभवेऽग्निकोपः संतीतयः पेत्तकफाश्च रोगाः ।। स्तोकं जलं मुंचति वारिवाहः सदा प्रमोदंति जनाश्च सर्वे ॥ २९॥ वृष्टिः प्रभूताखिलसस्यवृद्धिर्जनानुरागं विभवे प्रवृत्ते ॥ अन्योऽन्ययुद्धः क्षितिपालकानां न दुःखमानोति जनस्तथापि ॥३०॥ अन्योऽन्यरत्यातिशयादजस्रं रामाः प्रपंचे रमयति रामान ॥ गोधूमशालीक्षुमती धरित्री निवृत्तवैरा भुवि शुक्लव ।। ३१ ॥ प्रमोदवर्षे सुजना नृपाश्च मोदंति पापाभिरताः सचौराः ॥ सीदति पृथ्वी बहुसस्यपूर्णा विरिणः सर्वजना धरित्र्याम् ।। ३२ ॥ गावः प्रभूतपयसः सकला धरित्री मेघर्विसृष्टसलिलेः परिपूर्णवणा ॥ आरामसंवृतपुरोधविचित्रितांगी तुष्टाः प्रजापतिवरे परिपूर्णलोकाः ३३॥ धात्री सुरप्रवरयज्ञवरौघपूर्वैः पूर्णातिरम्यपुरसंघविचित्रितांगी। अब्दे यदागिरसि भूरिजनैर्विकीर्णा शश्वत्सुवृष्टिनिकरैश्च तडागपूर्णा ३४ विचित्रसस्यांवरचित्रवर्णा गुल्मस्तनी पूर्णतडागपूर्णा ॥ क्रीडावनाब्या फलपुष्पवका भूः श्रीमुखेऽन्दे वनितेय भाति ॥ ३५ ॥ यापीकूपतडागपूर्तिरतुला स्वस्थाः क्षितीशाः क्षिती। देवस्पर्दिनः सुसस्यनिकरन नाविधेराकरेः ।। धात्री भाति निरंतरं शुकपिकश्रीकण्ठपुंस्कोकिल-। भाजपट्पदनादमण्डितवर्भावाह्वयेऽन्दे सदा ॥३६॥ प्रकीर्णकामाः प्रमदा युवेऽन्दे गोधूमशालीक्षुफलेनियुक्ता॥ चौरामयव्यालभयं प्रभूतं तथापि नंदति न दुःखमेति ॥ ३७॥ अन्दे विधातुः सकला धरित्रीप्रदायिनी सर्वजनेच्छितार्थान् ।। १ सगः इति या पाठ।

·.
गुरुचाराध्यायः६।
१३
भूदेवभूभृनिकराश्च सर्वे मखक्रियाद्युत्सवतत्पराः स्युः ॥ ३८॥
पोपयतीश्वरव धात्री धात्रीव निखिलजनान् ॥
धात्रीपतयः सर्वे क्षुभ्यंत्यनिशं परस्परं क्षोभात् ॥ ३९ ॥
बहुधान्याब्दे सततं बहुधान्ययुतं धरातलं निखिलम् ॥
पित्तकफानिलजाता बहुधा रोगास्तथाविधास्तत्र ॥ ४० ॥
निखिला धरणी सहिता रथतुरगगजादिभिर्वहुभिः ॥
कुत्रचिदर्घ प्रचुरं न कुत्रचिद्वनरसं प्रमाथ्यन्दे ॥४१॥
अनुपमविक्रमधरणीनाथेराक्रांतवसुमती सकला ॥
विक्रमवर्षे सुजना वईते विक्रमः स्वः स्वः ॥ ४२ ॥
वृपभनिभा वृपभाब्दे क्षितिपतयः सप्रजाः स्वस्थाः ॥
बहुविधसस्यसमृद्धिः कृषिजनमतवृष्टिरतुला स्यात् ॥ ४३ ॥
नानाविधः सस्यविचित्रिता भूर्विचित्रभानो भुवि चित्रवृष्टिः ॥
अन्योऽन्ययुद्धेः क्षितिपालकानां कपालकेशास्थिकबंधचित्रा ॥४४॥
सुभानुवर्षे प्रतपत्यजत्रं भानुः क्षितिमध्यमसस्ययुक्ता ॥
शस्त्राग्निकोपैः प्रचलंति मास्तथापि नो भीतिमवाप्नुवंति ॥ ४५ ॥
तरंति दुःखान्यपि तारणाब्दे जनाः प्रमोदंति सपुत्रमित्रः ॥
यथेप्सितं वर्पति जंभभेदी तथापि सीदत्यपरं च सस्यम् ॥ ४६॥
ये पार्थिवेंद्रा विलयं ययुस्ते युद्धेषु सर्वे सुखिनः पुरे स्युः॥
मुंचंति तोयं प्रचुरं पयोदा भीतिजरेभ्यः खलु पार्थिवेऽन्दे ॥४७॥
व्ययान्विताः सर्वजना व्ययान्दे निरन्तरं वारिमयी धरित्री ।।
धर्मप्रसक्ताः खलु पार्थिवेन्द्राः सीदति ये पापपरा सचौराः॥१८॥
सर्वजिब्दे निखिलं जगत्सदानंदसुन्दरोपेतम् ॥
भूभुजनिकरविकारैः प्रकटितयहुदुःखतामेव ॥ १९ ॥
वारिधरा वारिचयं मुंचत्यल्पं क्वचित्वचिद्वहुलम् ॥
अवनीपालकसंयतिनिस्खलिता भूश्च सर्वधार्येऽन्दे ॥५०॥

·वसिष्ठसंहितायाम्- भूपसंक्षोभसंभूतभूरिभीतिभुजः प्रजाः ॥ सर्वस्वापहताश्चौरविरोध्यक्दे विदेशगाः ॥११॥ प्रकृतिः प्रयाति विकृति विकृतिरपि प्रकृतिमायाति ॥ वर्षे विकृते सुजना निशाचरार्घप्रदा धरणी ॥५२॥ नृपाः खराऽन्दे भुवि विक्रमेण सापत्न्यराष्ट्रान्प्रचलंति हंतुम् ॥ रथेमपत्यश्ववलेवृतास्ते धात्री जनानंदफलप्रदा स्यात् ॥५३॥ आनंददा सुंदरनंदनान्दे संपूर्णसस्यामितवारिवाः ।। फलेविचित्रामितपुष्पदैर्धरात्यसस्यादिफलं विनष्टम् ॥५४॥ अतुलबलसमृद्धं पार्थिवेन्द्रस्य चक्रं । पुरविषयहयादीन्हंतुमुद्यच्च नित्यम् ।। प्रचलति भुवि चैवं तेऽपि सबै चलंति । शितिरपि विजयाब्दे सस्यसंपूर्णरम्या ॥५५॥ यस्मिनयादे पिरलासस्या बलाधिका गोऽजवृपाश्चनागाः ।। तथा धराधीशमहारणैश्च सीदति गोडाः खलु गुर्जराश्च ॥५६॥ मुंभंति सर्वे विविधानपानः कामोपचारैः पशवो मृगाश्च ॥ ते मन्मथाब्दे सवराः सचौराः सीदति संन्यासिजना ह्यलब्धाः ॥१७॥ सुदुर्मुखान्दे प्रलयं प्रयांति सस्याघधाचीपतिमुख्यविप्राः ॥ प्रवाजकत्रातकिरातचौरा लैंग्याश्च सर्व खलु वर्द्धयति ।। ५८ ॥ धरामरा गोकुलराजवृंदा धर्मप्रसक्ताः खलु हेमलंबे ॥ सीदति सर्व विरलार्घसस्येरवृष्टिभिः शुद्यपीडिताश्च ॥१९॥ क्लिंबिव त्वरिवृन्दरोगैः स्वल्पावृष्टयद्धतचौरसंधैः ॥ निस्वाः प्रजाः सत्वविहीनमानविदेशगाः स्वोदरपूरणाय ॥६॥ स्तोकं जलं सुंचति वारिवाहस्तथापि नानाविधसस्यपूर्णा ।। विकारिव निखिला जनास्ते जीवंति नानाविधवृक्षमूलेः॥६॥ शार्वरीशरदि भाति मेदिनी पूर्णसस्यननवृंदसंकुला ।।

·+ 1 गुरुचाराध्यायः ६। अध्वरोत्सुकघराऽमरपूर्णा धर्ममार्गरतभूपकुलेश्च ॥ १२ ॥ शुभकृच्छरदि विभाति क्षितिरतुलेर्मखमहोत्सवैः सततम् ॥ नौतिपथक्षितिपतिभिर्वहुविधसस्यार्पवृष्टिभिः सकला ॥ ६३ ॥ शोभकृति क्षितिपतयो भंते विविधसैन्ययुताः ॥ क्षितिरपि भाति सुपुष्पितफलितवनारामतोयांशैः ॥ ६ ॥ सवव निखिलजनाः स्थलजलभवपण्यजीविनस्तत्र ।। बहुवृष्टिंभिरखिलधरा प्लवसदृशा भवति जलमध्ये ॥ ६५ ॥ क्रोधिनि शरदि निरन्तरक्षितिपतिकलहैविहीनधनाः ।। फलमूलाशनवशगास्तथापि लोकाश्च वर्द्धन्ते ॥६६॥ विश्वावसौ विविधसस्ययुता धरित्री नानाकरः प्रचुरतोयदमेघदैः॥ नानाविधक्रतुवरेषु विचित्रनादेर्भात्यंगवंगमगधा निहताश्च चौरैः॥१७॥ परिभवजनितक्लेशैनिःसाराः सप्रजाः क्षितिपाः ॥ अतुलितसस्यसमृद्धां भूमि भुक्त्वा पराभवान्देऽपि ॥ ६८ ॥ अब्दे प्लवंगे प्रमदाजनास्तु कुर्वन्ति वेरं पुरुपेषु नित्यम् ॥ धराधिपक्षोभविघहिताभूस्तदा न संपूर्णफलप्रदायिनी ॥ ६९ ॥ अवृष्टिचोराहवरोगवाह्निभीतान् जनान्वीक्ष्य सुकीलकान्दे॥ भूवियामीति कथं विचार्य विचित्रनानाकरदा च तेभ्यः ॥ ७० ॥ सुवृष्टिसस्यार्घधरा विभाति धर्मप्रसक्तक्षितिपोत्सवाद्यैः ॥ स्वमार्गसंसक्तजनैरजस्रं सोम्याह्वयाब्दे प्रविनष्टदोपैः ॥ ७१ ॥ विविधामयचोरभयं मध्यमवृष्टचर्घसस्यभयम् ।। भुवि साधारणव निखिलजनानां च चोरभयम् ॥ ७२ ॥ कलहो निखिलजनानामतिभयं स्याद्विरोधकृद्ध ।। धरणी सस्यसमृद्राऽप्यविकलफलदायिनी सततम् ॥ ७३ ॥ शुभफलदा परिधाविन्यतुलितबहुसस्यवृद्धिः स्यात् ॥ निखिलधराऽऽमयरहिता मध्यमदेशस्य नाशः स्यात् ।। ७४ ॥

·१६ वसिष्ठसंहितायाम्- सस्यानामीतिभयं क्षुद्भयमखिलप्रजानां च ॥ चोरभयं धनिकानां राजभयं च प्रमायदे ॥ ७२ ॥ आनंददः स्थावरजंगमानामानंदवर्षे विविधानपानेः ॥ तत्रातिरोगविलयं प्रयान्ति कलिंगवंगाखशमाहिपाश्च ॥ ७६ ॥ स्थाइवहेमांवरलोहकारा वृद्धि प्रयोत्यारकजीविनश्च ॥ विप्राः क्षितीशाः सुजनाः सुवृत्ता ये राक्षसान्देप्रभवति निस्वाः ॥ ७७॥ यस्मिनलाब्दे विलयं प्रयांति मृगाश्च पक्षिवनकोकिलाश्च ।। अन्ये च सर्वे नरगोकुलाद्याः प्रयांति वृद्धि खलु मध्यदेशाः ॥ ७८ ॥ ईतिभयं चोरभयं पिंगलव भवेन्न शत्रुभयम् ॥ स्तोकजलं निखिलभुवि द्विजसजनवैरमन्योन्यम् ॥ ७९ ॥ कालयुगाब्दे संततं विवैरिणाः सर्वधात्रीशाः ॥ अध्वरनिरता विप्राः कचित्कचिच्चौरवह्निभयम् ॥ ८० ॥ सुधातलमखिलं यद्बहुविधधान्यार्घसंपूर्णम् ॥ विविधामयसर्पभयं वर्षे सिद्धार्थसंज्ञेच ॥ ८१॥ युद्धयन्ति क्षितिपतयः परस्परं हेतुमुद्यताः सर्वे ॥ कोंकणदेशक्षितिपतिनिधनं तत्रैव रौद्राब्दे ॥ ८२॥ दुर्मतिवर्षे वर्षति पर्जन्यः सततमंबुधाराभिः ।। निखिलजनानां हाटकमखिलं गृह्णन्ति कितवचाराश्च ॥ ८३ ॥ दुंदुभिवर्षे सततं विविधोत्सवनादपूरिता धरणी ॥ विविधफलसस्यपूर्णा विविधामयसंयुता नूनम् ॥ ८४ ॥ युद्धे भटप्रतिभटास्त्रविखंडितानां । रक्तं पिवंत्यनुदिनं वसुधाधिपानाम् । यस्मिन् सदारुधिरमुद्विरति प्रव। तस्मिन् सदा विरलसस्ययुता धरित्री ।। ८५॥

·गुरुचाराध्यायः६॥ रक्ताक्षिवर्षे सततं महीशाः परस्परं क्रोधपरा न योधाः ।। विश्वंभरा चोत्तमसस्यपूर्णा क्वचित्तदा नवमहीनसस्या ॥ ८६ ॥ गोधूमशाल्यादिवरेक्षुवाटनानाविधोद्यानतडागवप्रेः॥ तेः क्रोधनान्दे सकला धरित्री तथा न संतोपकरी जनानाम् ।। ८७ ।। नरानजानश्वखरोष्ट्रपक्षिमृगांश्च नागाखिलभूतराशीन ।। विभागशेपं कुरुते क्षयान्दे मही त्वनावृष्टिनृपाहवैश्च ॥ ८८ ॥ मेपगते सुरसचिवे मेपविनाशो भवेदचिरात् ॥ अतुलितसस्यप्तमृद्धिः क्षितिपतिकलहः प्रजायते क्षोभः ।। ८९ ।। शिशुपशुवनितानिचयो विलयं यांति द्वितीयगे जीवे ॥ क्षितिपतिकलहेः सततं मध्यमसस्यार्पदा धरणी ॥९० ।। कलहरतक्षितिपतयो वारिधराश्चापि कुवचिजलदाः॥ सस्यानां भवति भयं त्वांगिरसे मिथुनराशिस्थे॥९१॥ अतुलितसस्यसमृद्धा भवति धरा वारिदाः पयोवाहाः॥ निवसति कर्कटराशा प्रभूतपयसस्तदा गावः ।। ९२ ।। विलयं यान्त्यवनीशाः संयति सुजनाऽवनीसुरा निस्वाः॥ अनुपमवृष्टिभिरखिलं धरातलं वारिपूरितं हरिगे ॥ ९३ ॥ अतुलितविभूतिसहिताः क्षितिपतयः सप्रजा नियतम् ।। भूसुरनिकराः सततं वाध्वरनिरता भवंति युवतिस्थे ॥९॥ तुलयोद्धतवस्तुचयं दुर्लभमखिलं तुलागतेगिरसि ।। सुलभ वितरद्रव्यं तूत्तमसस्यार्पवृद्धिः स्यात् ।। ९५ ॥ बहुवृष्टिभिरखिलधरा बहुविधधान्यार्घसंपूर्णा ।। वृश्चिकराशो जीवे सर्वे सुखिनोऽन्त्यजातिविलयः स्यात् ॥१६॥ संकरशवरनिशाचरनिधनं सुखिनः परे गुरो धनुपि ॥ अचलाचलसदशांबुदनिकरः संपूर्णवारिमयी ॥ ९७ ॥ गुरो मृगस्थेऽम्बुधराः प्रकामं वपति वाप्योपतडागपूर्णा ॥

·वसिष्ठसंहितायाम्- शरीरिणां स्थावरजंगमानामानंददाभीष्टफलेधरित्री ॥ ९८॥ विवैरिणाः सर्वधराधिनाथाः सीदति पापाश्च कलिंगगोडाः॥ कुंभस्थिते देवगुरो धरित्री पुष्पैः फलेरुत्तमसस्यरम्या ॥ ९९ ॥ नानाविधोद्यानतडागसस्यमहोत्सवानेकमखक्रियायेः ।। मीनस्थिते देवगुरौ धरित्री रम्या क्षितीशाः सुखिनः प्रजाश्च ॥१०॥ कुंदेदुशंखस्फटिकावालनीहारमुक्ताफलसन्निभाभः॥ एवंविधो देवगुरुर्जनानां शुभप्रदः केशनिवारकश्च ॥ १०१॥ इति वृद्धवसिष्ठब्रह्मर्पिविरचितायां संहितायां गुरुचाराध्यायः पठः ॥६॥ अथ शुक्रचाराध्यायः ७। मध्यमरेखानियतं गोवीथिर्भवति मध्यरेखातः ॥ वृपभैरावतगजनागाख्या वीथयः कुबेरदिग्भागे॥१॥ दक्षिणतोऽपि जरद्वमृगाजदहनाश्च नवभेदाः ॥ वीथेरेकेकस्याःत्रितयं क्रमेण धिष्ण्यानि ॥२॥ दिनकरधिष्ण्यात्रितयं गोवीथिगतं द्विदैवधिष्ण्यातः॥ द्वादश भानि क्रमशो दक्षिणवीथेश्चतुष्टयस्थानि ॥३॥ आश्विनमादिद्वादशधिष्ण्यान्युत्तरवीथेश्चतुष्टयस्थानि ।। अथ कथयामि नवानां वीथीनां फलानि तान्यधुना॥४॥ नागवीथिविचरन्भृगोः सुतः पश्चिमदिशि च वृष्टिनाशकृत् ॥ क्षेमकृत्सुखकरो गजवीथ्यामर्षवृद्धिमतुलां करोति सः॥५॥ शालीक्षुगोधूमयवादिसस्यसंपूर्णधात्री नितरां विभाति ॥ ऐरावतोक्षाययोश्च वीथ्योः स्थिते सिते संयति राजनाशः ॥६॥ गोवीथिगे दैत्यपुरोहिते भूर्विभाति नानाविधसस्यवृद्धया ॥ जरगवायां मृगसंज्ञितायां मध्याघवृष्टिमहदावश्च ॥ ७॥ क्षितीशसंग्रामजभीतिरीतिर्वर्भयं वारिभयं जनानाम् ।।

·शुक्रचाराध्यायः ७॥
अजाग्निवाथ्योरतुलानिभीतिः क्वचित्वचिद्वपति वासयोऽपि ॥ ८॥
उदग्वीथिषु देत्यज्यश्चास्तगश्वोदितोऽपि वा ॥
सुभिक्षकृन्मध्यवीथ्यां सामान्यो याम्यगोऽशुभः ॥९॥
स्वातित्रये पूर्वदिशि पश्चिमे पितृपंचके॥
अनावृष्टिकरः शुको विपरीतः सुवृष्टिकृत् ॥ १० ॥
दृष्टः समस्तदिवसे भयदश्वामयोद्भवः॥
दिनाई प्रति दृष्टश्चेत्परेप बलभेदकृत् ॥११॥
भिनत्ति रोहिणीचक्रं शुक्रः पेतृभतारकाम् ॥
यदा तदा करोत्येनां कपालास्थिमयी धराम् ॥ १२ ॥
कृष्णाष्टम्यां चतुर्दश्याममायां यदि भार्गवः ॥
उदयं चास्तमानं च करोत्यंयुमयी क्षितिम् ॥ १३ ॥
प्राक्पश्चिमस्थो सुरदानवेज्यो परस्परं सप्तमराशिसंस्थो ॥ .
तदा जनानां भयदो जलागिरोगास्त्रचौराग्निनिशाचरेभ्यः ॥१४॥
अग्रगाः पृष्टगा वापि खेटाः सन्निहिता रवः ।।
तदाऽतिवृष्टिं कुर्वति न चेन्नीचारिराशिगाः ॥ १५ ॥
चत्वारः पंच वा खेटा बलिनस्त्वेकराशिगाः ॥
राजाहबभयं दभ्युरर्घमामयभीतिदाः ॥१६॥
यदा प्रतीपों खेटौं नृपसशोभदौ तदा ॥
प्रतीपगास्त्रयो यत्र युवृष्टिभयप्रदाः ॥ १७॥
राजान्यत्वं च कुवति चत्वारो यदि वक्रिताः॥
प्रतीपगाः पंच खेटा राजराष्ट्रविनाशदाः ।। १८॥
वकेन्दुकुंदकुमुदस्फटिकवालवेडूयशंखदधिपुप्पहिमोपमाभः ।।
मुक्ताफलप्रकरतुल्पविशालकांतिरेवंविधोभृगुसुतःशुभदो नराणाम्१९
इति वृद्धवसिष्ठब्रह्मापिविरचितायां संहितायां शुक्रचाराध्यायः सनमः ॥ ७॥

·4 वसिष्ठसहितायाम्- अथ शनिचाराध्यायः ८) रोदावारीशमरुद्दिदेवमुकुंदभेप्यश्वर्कसुतः करोति ।। चरन् सुभिक्षं विपुलं पृथिव्यां गोडाश्मकाश्मीरपुलिन्दहानिः ॥ १॥ मेवाख्यसंकंदनपोष्णभेषु चरन् सदा सूर्यसुतः करोति ॥ ईतेर्भयं व्याधिभयं प्रजानां कलिंगवाहीकजनाभिवृद्धिम् ॥२॥ तयोरहिर्बुभ्यभयाम्ययोश्च धराधिपानां कलहस्त्ववृष्टिः॥ अनुक्तभेवर्कसुतः प्रजानां चरन् तदा मध्यमवृष्टिदः स्यात् ॥३॥ कीटाजपञ्चाननकर्कटेषु चरञ्छनिः क्षुद्रपदः प्रजानाम् ॥ वृष्टेभयं कुत्रचिदामयश्च तथापि जीवंति जनाः कथंचित् ॥ ४॥ कन्यानृयुग्गोधटचापसंस्थः स्वक्षेत्रसंस्थोऽपि शुभप्रदः स्यात् ॥ वगांगकाश्मीरकलिंगगौडसोराष्ट्रदेशेष्वशुभप्रदः स्यात् ॥५॥ प्रक्षुभ्यंति क्षितीशाः प्रचालितवसुधा मोदते दस्युवर्गो । धीभ्रंशो बुद्धिभाजां जनपदहरणं चित्रवी पयोदः ।। चंद्रार्को मंदरश्मी ग्रहगणसहितो वांति वाताः प्रचंडा-1 श्काकारं समयं भ्रमति जगदिदं मीनगे सूर्यमूनो ॥६॥ इति वृद्धवसिष्ठब्रह्मर्पिविरचितायां संहितायां शनिचाराध्यायोऽयमः॥ ८॥ अथ राहुचाराध्यायः९। प्रच्छन्नामररूपं धृत्वा राहुः सुधाप्रदानेऽभूत् ॥ हरिरपि निखिलं ज्ञात्वाच्छिनदि चक्रेण तच्छीर्पम् ॥ १ ॥ अमृतमयत्वान्नत्वा हार शिर उवाच विस्मिते सदसि ।। दातव्या ग्रहसमता गतोऽस्मि मां रक्ष तव शरणम् ॥२॥ दत्त्वाष्टमयहत्त्वं पीतो विससर्ज तं राहुम् ।। धातृवराचंद्रमसं तुदति ततः सर्वपर्वणि च ॥३॥ अवनतिविक्षेपवशाराहरं गतः सततम् ॥

·२१ - राहुचाराध्यायः ९। 'पण्मासांसाभ्यन्तरिताहणं प्रायेण संभवति ॥४॥ राहुरसो दनुजत्वा जमाकारेण गृह्णाति ॥ भूगोलाधोभागे दर्पणसदृशे रखो सदा भ्रमति ॥५॥ उद्भूताखिलधरणीछाया छादयति सेन्दुमुपरिस्थम् ॥ स्थगयति रविमुपरिस्थं पश्चादागत्य शीघ्रगश्चंद्रः॥६॥ गणितस्कन्धाज्ञात्वा सृष्टयादेरिष्टपर्वपर्यंतम् ॥ पर्वसमूहं यत्तत्सप्तभिरवशिष्टपर्वेशाः॥७॥ घातृशशीन्द्रकुबेरा वरुणाऽग्नियमाश्च विज्ञेयाः ॥ एप पर्वेशानां क्रमशस्तु फलानि वक्ष्यते ॥८॥ ब्राहये पर्वणि सम्यग्विजगोपसुवृद्धिरपरिमिता ॥ सौम्ये पर्वणि तद्वत्सज्जनहानिस्त्ववृष्टिजाद्रीतिः ॥९॥ शारदसस्यविनाशः क्षितिपतिकलहः सुवृष्टिरेन्द्रे स्यात् ।। धनिकानां धनहानिस्त्वतुला वृष्टिश्च कोवेरे ॥१०॥ निखिलजनानां वृद्धिःक्षेमकरी वारुणे च नृपहानिः ।। आग्नेये चाग्निभयं त्वतुला वृष्टिः क्षितीशकलहश्च ॥११॥ दुर्भिक्षकर याम्य लोकानां भीतिदं सततम् ॥ पर्वाधिपफलमुक्तं यत्तज्ज्ञातव्यं चेन्द्रिनोहणे ॥ १२ ॥ यद्येकस्मिन्मासे चन्द्रार्कोपपप्लवो यदा भवति ॥ आतङ्कानर्षभयं क्षितिपतिकलहं विजानीयात् ।। १३ ॥ उद्गयनेऽग्रहणं भवति च यदि वा शशांकस्य ।। द्विजसजननृपहानिर्भवति परेपां च दक्षिणे त्वयने ॥१४॥ यस्तोदयगेऽस्तमिते शारदसस्यावनीशनाशः स्यात् ।। शुद्भयमामयभयदं निखिलग्रहणं भवेद्यदि वा ॥ १५॥ -सव्यापसव्यलेहासननिरोधावमईनामर्दाः ।। आघातं मध्यतमस्तमोऽत इति ते दश ग्रासाः ।।१६।। - A - ·' वसिष्ठसंहितायाम्- सव्यगते तमास सति सर्वग्रासः शुभप्रदो जगतः ।। अपसव्ये तमसि सति त्वपसव्याख्या क्षितीशसंक्षोभः॥१७॥ परितो जिह्वालीढः स ग्रासो मण्डलस्य लेहनो नामा ॥ प्रीतिदमखिलजनानां सुवृष्टिदं सर्वसस्यानाम् ॥ १८॥ अादूनं ग्रहणं ग्रसनं विविधामयप्रदं जगतः॥ स्पर्शविमर्दान्मोक्षविमर्दमधिकं यदा भवति ॥ १९ ॥ स निरोधो विज्ञेयस्त्वनिष्टदः सर्वभूतानाम् ॥ मंडलमधिकं पीत्वा कंचित्कालं विलंब्य स निवृत्तः ॥ २० ॥. स विमर्दो विज्ञेयः स च हानिकरश्च जंतूनाम् ।। मागधगोडकिरातद्रविडानामामयश्च नियमेन ॥२१॥ आवृत्त्यारोहणवच्चक्राकारेण दृश्यते तमःपटलम् ।। स च मह विज्ञेयः समस्तराष्ट्रस्य नाशकरः ॥२२॥ मुकुरोपरि निश्वासानीलसदृशं दृश्यते तमश्छ्त्रम् ॥ आघाताह्वयमखिलं शुभप्रदं सर्वजंतूनाम् ।। २३ ॥ मध्ये तमसाऽविष्टं वितमस्कं सर्वमंडलं परितः॥ तन्मध्यतमस्पर्शो मध्यमदेशस्य नाशकरः॥२४॥ पर्यते भवति तमो न तु मध्ये तमोऽत्तकः सोऽपि ।। इतिभयं सस्यानां डामरमधिकं भवेत्तत्र ॥२५॥ क्षेमसुभिक्षं श्वेते राहो पीडां च विप्रमुख्यानाम् ।। अनलभयं त्वनिलनिभे पीडा स्यादह्निजीविनां सम्यक् ॥२६॥ हरिते त्वामयभीतिः सस्यानामीतिरोगभयम् ॥ कपिले शीघंगसत्वर्भयमत्युग्रं च शबरजातीनाम् ॥२७॥ दिनकररश्मिसमाने दुर्भिक्षं पक्षिसंघपीडा च ॥ धूम्रनिभाः क्षेमकराः सस्यानां मन्दवृष्टिदः सततम् ॥ २८ ॥ १ शीमगतग्रामीरति पाठान्तरम् ।

·२ राहुचाराध्यायः ९॥ कापोतारुणसदृशः श्यामनिभो वाऽऽमयं च दुर्भिक्षम् ॥ अतिकृष्णं शूद्राणां व्याधिकर भीतिदं च नरपाणाम् ॥ २९॥ मरकतमणिपीतश्चद्वैश्यध्वंसी सुभिक्षकरः॥ गरिकसहशे युद्धं विद्युत्सहशे च वह्निभयम् ॥३०॥ दुर्वासमानवणे हारिद्रे वायुरुग्भयं जगतः ॥ पाटलकुसुमसमानस्त्वशनाद्रीतिप्रदो राहुः ॥ ३१ ॥ पंकविदूपितरूपः क्षत्रियकुलनाशदस्त्यवृष्टिकरः ॥ बालाकीवुजसहशस्त्त्वाहवदस्त्विन्द्रचापसदृशश्च ॥ ३२ ॥ ग्रहणसमयेऽतिवृष्टिः पवनोत्पाता भवंति यदा॥ आतंकमरकभीतिविपुला स्यात्क्षुद्भयं चैव ॥३३॥ आवंतिककावेरीनामदतीराश्रिताश्च ये च जनाः ॥ सहकोशलिका विलयं प्रयांति वसुमपात्मजे ग्रस्ते ॥ ३४॥ शशितनये अस्ते सति शरयूनेपालसिन्धुतीराश्च ।। स्त्रीधसजनशिशवः पीड्यंते विविधरोगेश्च ॥ ३५ ॥ ग्रहणोपगते जीवे बुधमित्रसमुद्रतीरसंभूताः ॥ डामरभूतविकारविलयं याति प्रकाशिताद्येश्च ॥३६॥ भूगुतनये राहुगते दशार्णजाः केकयाः समाद्रेयाः ॥ आर्यावर्ताः सुखिनः पीड्यंते सलिलनिलयाश्च ॥ ३७॥ दिनकरतनये ग्रस्ते सौराष्ट्राः संकराश्च केवताः॥ वर्वरकुत्सितधान्यं विलयं याति प्राभूतधनिकाध ॥ ३८॥ ऊर्जेऽपि मासे ग्रहणं कृशानोभीति च सापत्नजनात्करोति ।। कांबोजकाश्मीरसुमागधांश्च सशूरसेनान्द्रविडानिहति ॥ ३९॥ सुभिक्षकृत्क्षेममतीववृष्टिमांसे सहे पर्वणि रुक्पदः स्यात् ।। काइमरिकान कौशलकान्सपोण्डान्दुनोति राहुः खलु यायजुकान ४०॥ १ वाऽय रुग्मयामाते पाठान्तरम् ।

·बतिष्ठसहितायाम्- पोपे द्विजक्षत्रजनोपतापस्त्वनप्रवृष्टिः क्षितिपालभातिः ॥ ध्वंसं वजंत्यत्र विदेहपोण्ड्रमद्रात्रिगोत्रप्रभवाः सगोडाः ॥ ११ ॥ गजाश्वसंघान्दिजदेवभक्तान्धरतांस्तापितृमातृभक्तान ॥ दुनोति राहुर्मनुजांश्च माघे सस्यार्पवृष्टिं प्रचुरां करोति ।। ४२ ।। तपस्यमासि द्विजसजनानां कांबोजवाहीककलिंगजानाम् ॥ हानिप्रदः सस्यसुवृष्टिदश्च दृष्टं तमो भूपविरोधकश्च ॥ १३ ॥ भूपोपजीवाखिलपण्यजीविहास्यज्ञशिल्पाखिललेखकानाम् ॥ पीडाप्रदो देवपतिश्च राहुर्मासे मयो पर्वणि मन्दवी ॥४४॥ कार्पासमुद्राः सतिला विनाशमायांति मूलान्यखिलानि तत्र ॥ वेशासमासे ग्रहणे कलाज्ञाचक्ष्वाकुयोधाश्च तथा सुभिक्षम् ॥ १५ ॥ नरेंद्रपनीद्विजसस्यवृद्धिः सोम्या जनाश्चोरकिरातसंघाः॥ प्रध्वंसमायांति तथा सुवृष्टिज्येप्टे च मासे ग्रहणं यदि स्यात् ॥ १६ ॥ आपादमासे ग्रहणं तडागवापीनदीदीपिकवपूर्णाः॥ काश्मीरगांधारपुलिंदचीना लयं प्रयान्त्यल्पजनाः सुतुष्टाः ॥४७॥ काम्बोजकान्मागधशूरसेनान्पुलिंदचीनानथ कारवांश्च ।। निहंति देवोऽपि च मंदयपी दृष्टो नभोमासि स सेंदिकयः ॥१८॥ म्लेच्छान्सुदाष्ट्रांश्च कलिंगवंगानसशांश्च सौवीरभवान किराताम् ।। स्त्रीणां च गर्भ चिनिहति राहुनभन्यमासे भुवि भरिवृष्टिः॥४९॥ कांयोजचीनान यवनान्सशल्यान् गर्तिकान्ददुरमागधांश्च ॥ आनर्तपांडान्भपनश्चराहुनिहन्ति मासे विपसज्ञिकपि ॥५०॥ हनू च कुक्षी त्वथ पापभेदः संछईनं यजरणं ततश्च ।। मध्ये विदारं च विदारमन्ते मोक्षप्रभेदा दश चंद्रभान्वोः ॥२१॥ दक्षिणहनुभेदसंज्ञितमागेय्यामपगमनमिन्दोश्च ।। अपि रुक्सस्यविमदनमतिवृष्टिनरपतेः क्षोभः ॥१२॥ दशहाने पनाम.

·केतुचाराध्यायः १०॥ अभिगमनं चेशान्यां वामो हनुभेदसंज्ञितः सोऽपि ॥ शस्त्रभयं रोगभयं करोति वृष्टिं च राजहानि च ॥५३॥ दक्षिणपार्थविमोक्षो दक्षिणकुक्षिप्रभेदसंज्ञः सः ॥ नृपतिकुलेभ्यः पीडां करोति सापत्न्यजनसंघान् ॥५४॥ उत्तरमार्गे विचरति राहो वामस्तु कुक्षिभेदः स्यात् ।। गर्भविपत्तिःस्त्रीणां मध्यानि च तानि पूर्वसस्यानि ॥ ५५॥ दक्षिणपाख्यः स च नैर्ऋतकोणाच याम्यदिग्गमनम् ॥ बहुविधसल्यामयकृत्त्वपरसस्यस्य नाशकरम् ॥५६॥ आरभ्याऽनिलककुभश्चोत्तरमार्गस्थितो यदा राहुः ॥ उत्तरपा ख्यः स च नानामयभूपभीतिदः सततम् ।। ५७ ॥ प्रग्रहणं चेत्याच्यां दिशि कृत्वा प्रागेव सर्पति च ।। स छर्दनाख्यमोक्षः सुभिक्षदः सर्वजन्तूनाम् ।। ५८ ।। प्रागेव प्रग्रहणं कृत्वा त्वपसर्पणं प्रतीच्यां च ।। जरणाख्यो विज्ञेयः स च जंतुविनाशनं कुरुते ॥५९ ॥ आदो मध्यविकासः पश्चादंते च विदरणं मध्यम् ॥ सततं त्वन्तःकलहं करोति सोभिक्षमतिवर्पम् ॥ ६ ॥ प्रत्यन्ते विमलतरः पश्चान्मध्यं च विदरणं चांतम् ॥ मध्यांतदेशनाशं करोति सस्यस्य वै नाशम् ॥ ६१ ।। दशविधमोक्षाः कथिता विज्ञेया भास्करग्रहणे ।। प्रग्रहणं प्रागिन्दोर्मोक्षः पश्चाद्विपर्ययाद्दयुमणेः ॥ ६२ ।। इति वृद्धवसिष्टब्रह्मर्षिविरचितायां संहितायां राहुचाराध्यायो नवमः ॥ ९ ॥ अथ केतुचाराध्यायः१०॥ केतोरुदयास्तमयं ज्ञातुं गणितान शक्यते यस्मात् ॥ दिव्यांतरिक्ष मास्तस्मात्रिविधाश्च केतवो जगति ॥ ३ ॥ -- -

·केतुचाराध्यायः॥१०॥
दृश्यंते द्वित्रिदिनः शुभदा मासेश्च रुग्भयदाः।।
जीवसुता विकचाख्याः शुक्लास्ताराश्रिताः स्निग्धाः ॥१४॥
याम्यायां दिशि संस्था बहवस्ते पापदाः सततम् ॥
बुधतनयाश्चौराख्याः शुक्लाः सूक्ष्मा यथेष्टदिक्प्रभवाः ।। १५ ॥
आमयभयदाः सततं जन्तूनां पञ्चपञ्चाशत् ॥
कुजतनयाः कोजेयाः क्षतजानलसन्निभास्त्रिशूलधराः ॥ १६ ॥
याम्यायां दिशि संस्थाः क्षुद्भयदाः पष्टिसंख्याकाः ॥
तामसकीलकसंज्ञा राहुसुताः सूर्यमण्डलद्दष्टाः ॥१७॥
तपां तन्निखिलफलं सम्यकथितं च सूर्यवारेऽपि ॥
अग्निसुतास्त्वाग्नेय्यां विंशत्यधिकाश्च शतसंख्याः॥१८॥
प्रलयानलसदृशाभा भुवि वह्निभयप्रदास्तेऽपि ॥
अरुणाख्याः श्यामनिभाः शुक्रसुता विविधरूपसंकीर्णाः ॥ १९ ।।
शस्त्रक्षुद्भयदास्ते सप्तोत्तरसप्ततिश्च संख्याकाः॥
दण्डकसंज्ञाश्चाप्टो तारासदृशाः प्रजापतेस्तनयाः ॥२०॥
द्वाचत्वारिंशोत्तरशताधिकाः पापदा विधातृसुताः॥
वरुणभवाः कंकाख्या द्वात्रिंशत् वंशगुल्मयाटिनिभाः ॥२१॥
शशिवत्प्रभासमेता राजान्यत्वं प्रकुर्वते ते वे ॥
कालभवाः पण्णवतिः संख्यास्तेपां कपंधनिभाः ॥२२॥
तत्रामानः शिखिनो दुःखामयभीतिदा जगतः॥
विमलास्ताराकारा दशदिक्षु समुद्भवाः शिखिनः ॥२३॥
एवं सहस्रभेदाः पापाश्चेषां विशेपमाभिधास्ये ।।
पश्चिमादिशि संभूतश्चोत्तरनम्रश्च सोम्यकेतुः सः ॥२४॥
कुरुते सुभिक्षमतुलं सितवर्णोऽसौ महास्निग्धः ।।
दक्षिणनम्रः प्राच्यां तथाविधो याम्यकेतुः सः ॥२५॥

·.
वसिष्ठसंहितायाम्-
सूक्षः क्षुद्यदायी मरकभयं वा करोत्येवम् ।।
धूमनिभो याम्यायां कपालकेतुर्वृहत्तनुः स्निग्धः ॥२६॥
दिक्षु विदिक्षु प्रभवः क्षुन्मरकावृष्टिरोगकरः ॥
प्राच्यां दिशि संभूतः प्रदक्षिणं भ्रमति चक्रवद्रूक्षः ॥२७॥
-स च चक्रकेतुरनिशं कपालकेतोश्च तुल्यफलः ॥
पश्चिमतः संभूतो याम्यायां दिशं भ्रमति चाप्रदाक्षिण्यम् ॥२८॥
धूमनिभो विपमाख्यः केतुर्भुभारमपनयति ॥
कतिपयदिवसं गत्वा गमननिवृत्तिं करोति धूम्रनिभः ॥ २९ ॥
नरपतिकलहाज्जगतः करोति विलयं स चक्रास्यः।।
गगनत्रिभागदीर्घः श्यामनिभोऽसौ महासटाकारः ॥ ३० ॥
ऋजुवक्रगतिं कुरुते क्रमशो जगतविभागहरः॥
गतिरहितो ध्रुवकेतुः प्रमाणवर्णाकृतिर्न भवेत् ॥ ३१ ॥
ग्रहनक्षत्रोपगमे नेवाशुभदो भवेत्केतुः॥
उपरकरणेषु च राज्ञां सुरगृहतरुपर्वतेपु सर्वेषु ॥३२॥
दर्शनमुपैति नियतं विनाशिनामेव नियमेन ॥
कुमुदनिभः कुमुदाख्यो दिवसेः पडिस्तु पश्चिमे दृष्टः ॥३३॥
प्रागुत्तरादिशि यदि वा सुभिक्षमतुलं करोत्येव ॥
तारोपरि मणिकेतुर्याम्यायां दिशि सकदृष्टः ॥३४॥
उदयास्तमयसमये वाशुभदोऽसौ क्षीरधारेव ॥
जलधारेव हि ऋज्वी नतया शिखया परेण दृष्टः सः ।। ३९ ।।
जलकेतुर्जलसहशः सुभिशकरस्तु सर्वजंतूनाम् ।।
हरिलांगूलनिभो भवकेतुः कचसन्निभोवापि ॥ ३६॥
बहु रोगभयं कुरुते साकारस्तु तन्द्रयदः ॥
अपरोऽपि पद्मकेतुः पद्भनिभः पद्भगर्भसंकाशः॥३७॥

·केतुचाराध्यायः १० । क्षेमकरो नृपतीनां सुभिक्षदः सर्वजंतूनाम् ॥ आवतः केतुरयं प्रादक्षिण्येन दीप्तिमा छुक्ल ॥ ३८ ॥ शुभदो व्यत्ययकेतुस्त्वतुलामयभीतिरीतिकरः॥ आक्रम्य गगनमखिलं संवर्ताख्यः स धूमनिभः ॥३९ ।। शूलाग्रस्त्वितरो वा स केतुरसकृद्भयप्रदो जगतः ।। शुभदाः शुक्लनिभा ये कृष्णास्त्वशुभप्रदा जगतः॥४०॥ केतूनां फलमुक्त्या वक्ष्ये दस्रादिभेषु जातानाम् ॥ अश्विन्यां यदि केतुर्जातस्तदाश्वजीविनं हन्यात् ॥४१॥ याम्ये म्लेच्छाधिपाः बहुलायां कलिङ्गकाधिपतिम् ।। रोहिण्यामतुलबलं निहंति केतुश्च शूरसेनेशम् ॥ ४२ ॥ ओशीनरमुख्यपत्तीन्सोम्ये रोद्रे च जलजंतून् । अश्मकदेशाधिपति त्वादित्ये पुष्यभे च मगधपतिम् ॥ ४३ ॥ आर्याधिपतिं सा पाण्ड्याधिपतिं च पितृधिष्ण्ये वे ॥ भाग्यक्षे तुजयिनं चोत्तरभे दण्डनायकान्त्वखिलान् ॥४४॥ हस्तक्षं धनिकवराञ्चित्रायां कुटभवानिखिलान् । कांबोजनृपतिमुख्यं प्रभंजने जातकेतुरपि ॥४५॥ इक्ष्वाकुवंशनाशं द्विदेवभे मित्रभे च खशगोडेशम् ॥ ज्येष्ठायां यदि जातः स हन्यते सर्वमंडलाधीशम् ॥ ४६ ।। मूले मद्राधिपति कलिङ्गदेशाधिपति जलदेवे ॥ । गुरिका ये देशास्तान्हन्याद्वैश्वधिप्ण्यजः सोऽपि ॥ १७॥ केकयनाथं हन्याचवण वसुभवोऽखिलान् द्रविडान् ।। नमिपतृपति हन्याच्छतभिपजस्त्वजाविजश्च पाञ्चालान् ॥४८॥ अहिर्बुध्न्येभिवः संकरिकान किरातकोणभवान् ॥ पोष्णसंभवः केतुाजसज्जनधर्ममार्गस्थान ।। १९ ।। अभिनित्रशत्रभवः कोंकणदेशं निशिचरांश्चापि ।।

·'३० वसिष्ठसहितायाम्- ये केतयश्चाश्चिमुखर्शनातास्ताराग्रहादिप्यपि संभवाश्च ॥ कुर्वति ते तीक्ष्णफलं जनानामन्येऽपि सामान्यफलप्रदाः स्युः ॥५०॥ इति वृद्धवसिष्ठब्रह्मर्षि विरचितायां संहितायां केतुचाराध्यायो दशमः ॥ १० ॥ अथवर्षेशादिनिर्णयफलाध्यायः ११॥ ब्राझं च दिव्यं मनुपित्र्यमानं सौरं च चांद्र गुरुसायनसम् ।। एपां नवानां च पृथक्पृथग्यत्प्रयोजनं तत्कमशः प्रवक्ष्ये ।।१।। मानं विधातुः खलु नित्यमायुः प्रमाणविज्ञानविधौ च कार्यम् । गीर्वाणमन्योरपि मानमेवं पेन्ये च माने शशिनः प्रवृत्तम् ॥२॥ पप्ठ्यब्दजन्मप्रभवादिकानां फलं च सर्व गुरुमानतः स्यात् ॥ मासे यदा तत्तपसीन्द्रवंये त्वाद्ये लवे वासवतारकायाः ॥३॥ सोरं च संक्रांतिवशादिनस्य नाशनमिन्दोभंगणभ्रमाच ।। विशदिनं सावनमानमायं दिनादमान्तं खलु चान्द्रमानम् ॥ ४ ॥ दिनप्रमाणं त्वयनं च सबै संक्रांतिकालस्य विनिर्णयं च ॥ कृतादिमानं निखिलग्रहाणां यत्कर्म सोरेण विगृह्यतेन ॥५॥ जीमूतगर्भ निखिलं सुसम्यगृक्षेण मानेन निरीक्षितव्यम् ।। नृगर्भवृद्धिः प्रबलत्कालं यत्सूतकाद्यं सलु सायनेन ॥६॥ उदाहयज्ञोपनयप्रतिष्टातिथित्रतक्षारमहोत्सवाद्यम् ।। पर्वकिया वास्तुगृहप्रवेशः सबै च चान्द्रेण विगृह्यते तत् ॥७॥ चेवस्य शुक्लायतिथेश्च वारनाथोऽब्दपस्तस्य चम्पतिः सः ।। मेपस्य संक्रांतितियेश्च वारनाथस्तु सस्याधिपतिर्भवेत्सः ।। ८॥ कुलीरसंक्रांतिजपारनाथो रसाधिपस्तालिनिवासरेशः।। फलं तथपां क्रमशश्चतुणी पृथर पृथग्यप्रयतः प्रवक्ष्ये ॥२॥ वाधिपो मेपदिनस्य वारश्चभूपतिश्चवादनादिवारः॥ हूणेषु वंगेपु खशेषु मागधेवेवं च पाण्डेप्यपि टंकषु ।। १० ॥

·वशादिनिर्णयफुलाध्यायः ११॥ अन्दाधिपे दिनपतो खलु मध्यवृष्टिर्मदप्रभागणशीतकरं नभश्च ॥ हंतुं सपत्नविपयानिखिलक्षितीशा नित्यं चरति भुवि भूपिलावृताश्च११ गोधूमशालीक्षुमती धरित्री पुष्पैर्विचित्राऽध्यरवेदनादैः॥ विभांति गावः पयसः प्रभूता दुग्धाब्धिजे वर्षपतौ च सोमे ।। १२ ॥ चौराग्निसापत्नगणप्रभूता मही महीशाखिलयुद्धकीर्णा ।। कुजेऽब्दनाथे पिटकामयाद्यैः सदाऽऽकुला वारिसुसस्यपूर्णा ॥ १३ ।। प्रभूतवायु वि मध्यवृष्टिर्गदाहवप्रोद्धतराजकोपः ।। बुधेऽन्दनाथे त्वपरं च सस्यं श्रेष्टं च वृद्धिलिपिलेखकानाम् ॥१४॥ भूदेवसंघोऽध्वरतत्परश्च भूपाः प्रजापालनशीलयुक्ताः ॥ दोपा लयं यान्ति गुरोस्तु व स्वकर्मसक्ता निखिलाः प्रजाः स्युः॥१५॥ नानाविधोद्यानतडागवप्रपरेशुवाटाखिलसस्यपूर्णा ॥ मही महीदेवमहीभुजाधैर्जनैर्विचित्रा भृगुजेऽब्दनाथे ॥१६॥ मध्यानि सस्यानि विचित्रवृष्टिश्चौरामयप्रोद्धतराजकोपः ॥ यदुत्तरं सस्यभयं कुधान्यं संपूर्णमस्मिनविजेऽन्दनाथे ।। १७ ।। इति राजफलम् । दिनकृति मंत्रिणि सततं विचित्रवर्णानि सर्वसस्यानि ।। क्षितिपतिकोपं विपुलं विपिनारामाश्च सीदन्ति ॥१८॥ तुहिनकरे सचिववरे नानाविधसस्यसंपूर्णा ॥ द्विजसज्जनपशुवृद्धिः काननफलपुप्पतोयजंतूनाम् ॥ १९ ॥ दहनाहरणडमरमरुदामयभीतिरतुला स्यात् ॥ क्षितितनये मंत्रिणि सति शोपं समुपैति निम्नसस्यंचयम् ।। २० ।। मंत्रिणि शशांकतनये प्रभूतवायुर्निरंतरं वाति ॥ मध्यमफलदा धरणी विभाति सुरसदृशलोकेश्च ॥२१॥ सुरसचिवे मंत्रिणि सति सुदृष्टिबहुसस्यसंपूर्णम् ॥ . १ सस्यमयमिति पाठः।

·वसिष्ठसंहितायाम्- जगदखिलं जलपूर्ण प्रोद्धतराजाहवो ज्ञेयः ॥२२॥ उच्चलिताऽध्वनिरनिशं विप्राणामध्वरे चरत्यखिलम् ।। अनिमिपहृदयानंदं कुर्वन सचिवे सुरारिगुरो ॥२३॥ मंदफला निखिलधरा न वारि मुंचति वारिधराः ॥ दिनकरतनये सचिवे प्रभया रहितं वियत्सततम् ॥२४॥ इति मंत्रिफलम् । सस्थाधीशे भास्वतिभूमो विरलानि सर्वसस्यानि ॥ अतिविपुलं त्वीतिभयं कुलित्थचणकादिसंपूर्णम् ॥२५॥ सस्यपतो तुहिनकरे रमणीया सुविस्तृता धरणी ॥ फलपुष्पसस्यवारिभिरमिताविकगोभिरत्रायः ॥२६॥ सीदति सस्यनिचया भुवि भौमे सस्यपे महोष्णभयात् ।। अपराखिलधान्यचयं क्वचित्कचिद्भवति शस्त्रभयम् ॥ २७॥ अनिलहतं सस्यचयं त्वतिमध्यमवृष्टिसम्पन्नम् ।। शशितनये सस्यपतो त्वपरं धान्यं प्रभूतफलम् ॥२८॥ सस्यपतो त्रिदशगुरो बहुविधसस्याघसंपूर्णम् ॥ टंकणमागधदेशे मध्यमसस्यार्घवृष्टिः स्यात् ॥२९॥ देत्येज्ये सस्यपतो बहुविधफलपुप्पसंपूर्णम् ॥ अमरविडंक्तिजनता संपूर्णमाभाति निखिलजगत् ॥३०॥ मध्यमसस्यक्षितितलमिनतनये सस्यपे च राजभयम् ।। कोद्रवकुलित्थचणकर्मापर्मुद्दश्च विपुलतरम् ॥३१॥ इति धान्याधिपफलम् । चंदनकुंकुममुग्गुलतिलतलेरण्डतलमुख्यानि ।। प्रचुराणि रसान्यतुलं रसनाथे भास्करे सततम् ॥३२॥ इक्षुविकारं त्वखिलं क्षीरविकारं च सर्वतैलानि ।। गन्धयुतानि च सर्वाण्यपि सुलभान्येव रसपतो चंद्रे ॥३३॥ , .

·३३ ३ वर्षेशादिनिर्णयफलाध्यायः ११॥ भुवि रसनिचयाः सर्वे चंदनकर्पूरकुंकुमायं च ॥ दुर्लभमवनीसूनो रसाधिपे मधुरवस्तूनि ॥ ३४ ॥ शशितनये रसनाथे पिप्पलिशुण्ठी च हिंगुलशुनानि ॥ घृततेलाचं निखिलं दुर्लभमिक्षूद्भवं सकलम् ॥ ३५ ॥ रसनाथे देवगुरौ चंदनकर्पूरकन्दमूलानि ।। सुलभानि रंसान्यखिलान्यतुलं सीदंति कुंकुमाद्यानि ॥३६॥ सुगन्धवस्तूनि सिते रसेशे निर्गधवस्तूनि रसादिकानि ॥ क्षाराणि सर्वाणि च कंदमूलफलानि पुष्पाणि बहूनि तानि ।।३७ ।। रसेश्वरे सूर्यसुते धरित्र्यां सुदुर्लभान्येव रसानि यानि । सुगंधवस्तूनि घृतेक्षुकंदमूलानि चान्यत्सुलभं भुवि स्यात् ॥ ३८॥ इति रसेशफलम् । अथ क्षेपाः। त्रिने शकान्दे मुनिभिर्विभक्ते दिनिनशेपं शरयुक्तु वृष्टिः ॥ धान्यं तृणं शीतमथोष्णवायू प्रजासमृद्धिः क्षयराजविग्रहो ॥३९ ॥ उग्रं च पुण्यं परतश्च पापं क्रमेण लब्धाच्छकवत्सराच्च । निरीक्ष्य सम्यक प्रतिवर्षमेव सर्व वदेज्ज्योतिपिकः पुनश्च ॥ स्वस्वामिवधिपवत्सरंक्यं त्रिनं शराव्यं तिथिभक्तशेपम् । आयोऽथलब्धिस्त्रिगुणा शराच्या तिथ्युद्धताशेपमितो व्ययःस्यात् ४० शाकं च वेदगुणितं सप्तभिर्भागमाहरेत् ॥ शेपं च द्विगुणीकृत्य रूपं चैव तु मिथयेत् ॥ ११ ॥ क्षुधा तृपा च निद्रा च आलस्यं तूद्यमस्तथा ।। शांतिः क्रोधस्तथा लोभो भेदो मंत्री तथैव च ।। १२ ।। उत्साहपुण्यपापानि ज्ञातव्यानि यथाक्रमम् ।। त्रिमः शाकः सप्तभक्तो लब्धं रामश्हतं भवेत् ॥ १३ ॥ ३

·३४
वसिष्ठसंहितायाम्-
शेपं तु द्विगुणीकृत्य शरेणैव तु मिश्रयेत् ।।
वृष्टिरनं तृणं शीतं तेजो वायुश्च संज्ञकाः॥४४॥
विग्रहः सर्वलोकानां ज्ञायते च पुनः पुनः॥
शाको वेदमितनिघ्नः शेलैर्लन्धयुगाहतैः॥ ४५ ॥
यच्छेपं तत्पुनर्दिनं सैकं प्राग्वत्प्रजायते ॥
क्षुधा तृपा तथा निद्राऽऽलस्योद्यमविपं तमः॥४६॥
क्रोधो दंडश्च भेदः स्यादिच्छागिश्च रसाः क्रमात् ॥
शाकं पञ्चगुणं कृत्वा शैलेलब्धं शराहतम् ॥४७॥
यच्छेपं तत्पुनर्दिनं पंचयुग्जायते फलम् ॥
शेपं सौख्यं भयं केशो युद्धं वातोत्सवाः क्रमात् ॥१८॥
शकादग्निहतानंदहृताच्छेपं द्विनिनितम् ।।
त्रिभिद्युतं पुनर्लब्धा सप्तधैवं प्रजायते ॥४९॥
शलभा मूपकाश्चैव दैविकं हिममेव च ॥
तानं स्वचक्रं च तथा परचक्रमिति कमात् ॥ ५० ॥
इदं तु प्रकारान्तरेण कथितम् ।
इति ब्रह्मर्पिवृद्धवसिष्ठविरचितायां संहितायां वर्षेशादिनिर्णय-
फलाध्याय एकादशः ॥ ११ ॥
अथतिथिस्वरूपाध्यायः १२ ।
दिनाधिपा धातृविधातृविष्णुयमेंदुपदकाचीश्वराश्च ॥
वस्वाख्यनागौ परतश्च धर्मशिवार्ककामाः कलिविश्वसंज्ञो ॥१॥
सदैव नरेन्दुतिथीश्वराः स्युनूनं च एते पितरःक्रमेण ।।
धनाधिपं केचिदुशंति सन्तस्त्वधीश्वरं वे हरिकामतिथ्योः ॥२॥
वहिर्विधाताऽद्रिसुता गणेशः सर्पः कुमारो दिनपो महेशः ।।
दुर्गा यमो विश्वहरी च कामः शिवो निशीशश्च पुराणदृष्टः ॥३॥

·तिथिस्वरूपाध्यायः १२॥ नंदा च भद्रा च जया च रिक्ता पूर्णति सर्वास्तिथयः क्रमात्स्युः ।। शुक्लेऽधमामध्यमकोत्तमास्ताः पक्षेऽसितेऽप्युत्तममध्यहीनाः ॥ ४॥ नोदाहयात्रोपनयप्रतिष्ठासीमंतचौलाखिलवास्तुकर्म ॥ गृहप्रवेशाखिलमङ्गलाद्य कार्य हि मासादितिथो कदाचित् ॥६॥ सप्तांगचिह्नानि नृपस्य वास्तुव्रतप्रतिष्टाखिलमंगलानि ॥ यावाविवाहाखिलभूपणं यत्कार्य द्वितीयादितिथो सदैव ॥६॥ संगीतविद्याखिलशिल्पकर्म सीमंतचौलानगृहप्रवेशम् ॥ कार्य द्वितीये दिवसे यदुक्तं सदा तृतीये दिवसेऽपि कार्यम् ॥७॥ रिक्तासु शबोर्वधवंधशस्त्रविपानिपातादि च याति सिद्धिम् ।। सन्मंगलं तासु कृतं च मूविनाशमायाति तदा तु नूनम् ॥ ८ ॥ शुभानि कार्याणि चरस्थिराणि चोक्तान्यनुक्तान्यपि यानि तानि ।। सिद्धिं प्रयान्त्याशु ऋणप्रदानं विना सदा नागतिथो प्रभूतम् ॥ ९ ॥ अभ्यंगयात्रापितृकर्मदन्तकाष्टं विना पोष्टिकमंगलानि ।। पष्टयां विधेयानि रणोपयोग्यशिल्पानि वास्त्वम्बरभूपणानि ॥१०॥ द्वितीयायां तृतीयायां पंचम्यां कथितान्यपि ॥ तानि सिद्धयति कार्याणि सप्तम्यामखिलान्यपि ॥११॥ संग्रामयोग्याखिलवास्तुशिल्पनृत्यप्रभेदाखिललेखनानि ।। स्त्रीरत्नचर्याखिलभूपणानि कार्याणि कर्माणि महेशत्तिथ्याम् ॥ १२ ॥ द्वितीयायां तृतीयायां पंचम्यां सप्तमीतियों ।। उक्तानि यानि सिद्धयन्ति दशम्यां तानि सर्वदा ॥१३॥ व्रतोपवासासिलधर्मकार्यसुरोत्सवाद्याखिलवास्तुकर्म ॥ संग्रामयोग्याखिलवास्तुकर्म विश्वे तिथों सिद्धयति शिल्पकर्म ॥१४॥ पृथिव्यां यानि कार्याणि कर्मपुष्टिशुभानि च ॥ चरस्थिराणि द्वादश्यां यात्रान्नग्रहणं विना ॥१५॥ विधातृगोरीभुजगभान्वंतकदिनेषु च ।। .

·३६ वसिष्ठसंहितायाम्- उक्तानि तानि सिद्धयन्ति त्रयोदश्यां विशेपतः॥१६॥ यज्ञक्रिया पौष्टिकमंगलानि संग्रामयोग्याखिलवास्तुकर्म । उद्वाहशिल्पाखिलभूपणाचं कार्य प्रतिष्टा खलु पोर्णमास्याम् ॥ १७ ॥ सदेव दर्श पितृकर्म चैव नान्यद्विधेयं शुभपोष्टिकायम् ।। मूढैः कृतं तत्र शुभोत्सवाद्य विनाशमायात्यचिराद्ध्वं तत् ॥१८॥ चतुर्दश्यष्टमी कृष्णा त्वमावास्या च पूर्णिमा । पुण्यानि पंच पर्वाणि संक्रांतिदिनपस्य च ॥ १९॥ पंचपर्वसु नंदासु न कुर्यादन्तधावनम् ॥ तत्र कुर्यादनाहत्य स नरो विधिहन्तकः ॥२०॥ स्त्रीसेवनं पर्वसु पक्षमध्ये मांस हि पप्टीसु च तेलवय॑म् ॥ नृणां विनाशाय चतुर्दशीषु क्षुरक्रिया स्यादसकृत्तदाऽशु ॥२१॥ कलि१४वसु८गणपतिष्ठपण्मुखदहार१२दुर्गा ९ तिथिषु पक्षरन्ध्रासु ॥ शर५मनु१४वसुटगोदशभिस्तत्वविहीनांत्यनाडिकाः शुभदाः ॥२२॥ नवमी विविधा ज्ञेया प्रवेशनवमी प्रयाणनवमी च ॥ नवमदिनं निर्गमतःप्रवेशनवमीति विख्याता ॥२३॥ नवमदिनं प्रवेशाद्यत्प्रयाणनवमी च नवमदिनम् ।। सततं नवमीत्रितयं यात्रायां प्राणहानिदं यातुः ॥२४॥ एकान्तरा हि तिथयो दिवसाद्वितीया । चापान्त्ययोईपभकुम्भभयोश्च तद्वत् ॥ कर्काऽजयोमिथुनकन्यकयोश्च कीट-। होस्तुलामकरयोः सलु मासदग्धा ॥२५॥ मासदग्धासु तिथिपु कृतं यन्मंगलादिकम् ॥ तत्सर्व नाशमायाति ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥२६॥ पुण्यं लोकमभिप्रेप्सुरष्टम्यादिपु वर्जयेत् ।। शीर्पाकपालांत्राणि नखचर्मतिलानि च ॥२७॥ .

·तिथिस्वरूपाध्यायः १२॥ . कामदुर्गातकविधिनष्टेन्द्रदिनेषु च ।। सकृदामलकस्नानं सम्पत्पुत्रविनाशनम् ॥ २८ ॥ पंचपर्वसु पाते च ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः ।। नरचाण्डालयोनिः स्यात्तेलस्लीमांससेवनात् ॥२९॥ दिवा चंद्रवती राका पूर्णिमानुमती निशि ॥ सा पूर्णिमात्यनुमती तथाऽपि द्विविधा भवेत् ।।३० ॥ सिनीवाली दृष्टचन्द्रा नराचंद्राकुहूस्तथा ॥ तिथीनां निर्णयाथै हि एतत्सर्वमुदीरितम् ॥३१॥ ईपे च शुक्ला नवमी कार्तिके द्वादशी तथा ।। मासद्धये तृतीया स्याञ्चत्रे भाद्रपदेऽपि च ॥३२॥ अमावास्या श्रावणे च पौपस्यैकादशी सिता॥ आपाढे शुक्लनवमी माघमासे तु सप्तमी ॥३३॥ कृष्णाष्टमीनभस्ये च आपाढी कार्तिकी तथा।। फाल्गुने चैत्रमासे च ज्येष्ठमासे च पूर्णिमा ॥३४॥ मन्वंतरादितिथयः पुण्याः स्युः पितृकर्मसु ॥ तासु जप्तं हुतं दत्तं फलं भवति चाक्षयम् ॥ ३५॥ इति मन्वादयः। कृष्णा पंचदशी मापे नभस्ये च त्रयोदशी ।। । शुक्के तृतीया वैशाखे नवम्यूर्जे युगादयः ॥३६॥ यदा कृष्णत्रयोदश्यां पैतृभेन्दुः करे रविः॥ गजच्छाया तदा ज्ञेया पितॄणां भूरि पुण्यदा ।। ३७ ॥ स्युस्तित्रस्तिथयो वारेऽप्येकस्मिन्सावमा तिथिः ।। तिथिरित्रयेऽप्येका विद्युस्पृकू द्वेऽतिनिन्दिते ॥३८॥ कृतं यन्मङ्गलं तत्र विद्युस्पृगवमे दिने । 'भस्मीभवति तत्क्षिप्रमग्रो सम्यग्यथेन्धनम् ॥ ३९॥ --- ·वसिष्ठसंहितायाम्- उपत्यस्तमयाप्यार्कमुहूर्त्तत्रयवाहिनी ।' या तिथिः स्यादुखंडाख्या न्यूना चेत्खण्डसंज्ञिता ॥ १० ॥ मास मार्गशिरस्येव व्रतानां समुपक्रमम् ।। अखंडायां तिथो कुर्यादनस्ते गुरुशुकयोः॥४१॥ सप्तम्यां माघशुक्लायामादित्यं पद्मके सुधीः ॥ गव्येन पयसान्नेन मृणाले सम्यगर्चयेत् ॥ ४२।। प्रतिवर्प भक्तियुक्त्या यावज्जीवं च यो नरः ॥ अरोगी श्रियमाप्नोति रोगी रोगात्प्रमुच्यते ॥ १३ ॥ पूजाकर्मणि सा ग्राह्या मध्याह्नव्यापिनी तिथिः ।। उपवासे व्रते ज्ञेया मुहूर्त्तत्रयवाहिनी ॥४४॥ नक्तवतेषु सर्वत्र प्रदोपव्यापिनी स्मृता ।। वासवृद्धिसमत्वं च चिन्तयित्वा विनिर्णयम् ॥ ४५ ॥ माथे कृष्णचतुर्दश्यामुपोपित्वा शिवं व्रजेत् ।। यः कुर्याज्जागरं भक्त्या तस्य नास्ति पुनर्भवः ॥१६॥ यत्राद्धरात्रसंयुक्ता भवेद्या चतुर्दशी । शिवरात्रित्रतं तत्र नृत्यगीतादिनाऽर्चयेत् ॥ १७॥. फाल्गुनाद्यत्रयोदश्यां कामं दग्ध्वा शिवं ब्रजेत् ।। निदिनं भस्मना तेन तेजस्वी श्रियमाप्नुयात् ॥१८॥ चैत्रशुकुचतुर्दश्यां दमनेनार्चयेच्छियम् ।। अब्दपूजाफलं प्राप्य स नरो धनिको भवेत् ॥४९॥ वेशासे च तृतीयायां योऽर्चयेच सुगन् पितृन् ।। नाश्नुते मनसा दुःसं स नरः स्वर्गलोकभाक ॥५०॥ वशाख्यां विप्रमुख्येभ्यो धर्मप्रीत्या प्रयच्छति ॥ पादुकोपानहीं छत्रं दध्यन्नं करपात्रकम् ॥५१॥ व्यञ्जनं गन्धपुष्पानप्रदानं सर्वजन्तुषु ।।

·३
तिथिस्वरूपाध्यायः १२॥
श्रीमान भोगी च तेजस्वी विमानच्छत्रचामरः ॥५२॥
नृत्यगीतादिसंयुक्तः सर्वाभरणभूषितः ।।
दिव्यांगनासमाकीर्णः स नरः स्वर्गमश्नुते ॥५३॥
शुचिशुके च पञ्चम्यां यजेत्स्कन्धमुपोषितः ॥
पिष्टान्नप्राशनं कृत्वा व्रणरोगात्प्रमुच्यते ॥ ५४॥
पूर्वविद्धा तु कर्तव्या पिष्टानप्राशने व्रते ॥
पिष्टान्नप्राशनं नृणां रात्रांवेव विधीयते ॥ ५५ ॥
शुचिमासे चतुर्दश्यां पवित्रेनार्चयेच्छिवम् ।।
अन्दपूजाफलं लब्ध्या स नरो धनवान्भवेत् ॥ १६ ॥
श्रावणस्यासिताष्टम्यां रोहिणी निशि संयुत्ता ।।
यदा भवेत्तदा साक्षादेवो जातो जनार्दनः ॥ २७॥
तस्य वै जन्मचिह्नानि यः कुर्यात्समुपोपितः ।।
जागरं जातकर्माचं स वैष्णवपदं ब्रजेत् ॥ ५८॥
मासि भाद्रपदे शुक्के चतुर्थी गणनायकम् ॥
अर्चयेन्मोदकायैश्च सर्वविघ्नोपशान्तये ॥ ५९॥
मासि भाद्रपदे यस्मिन् दिवसे सुरराजभम् ।।
मध्याह्नादधिकं तत्र ज्येष्ठायाः परिपूजनम् ।। ६० ॥
नवम्यामश्वयुक्छुके लक्ष्मी देवी समर्चयेत् ॥
सरस्वतीमायुधानि युद्धे जयमवाप्नुयात् ॥ ६ ॥
विजयादशमी तत्र सर्वकार्येष्वनिन्दिता ।
यात्रायां जयदा राज्ञां सम्यक्सम्पत्प्रयच्छति ।। ६२॥
उर्ने शुक्लचतुर्थी यो भुजगान्भक्तितो भजेत् ॥
क्षीरपिष्टगुडाद्येश्च न तेभ्यो भयमश्नुते ॥ ६३ ।।
आरभ्येकादशी तत्र यावच्च दिनपञ्चकम् ॥
तद्रीष्मपञ्चकं ज्ञेयं नृणामपविनाशनम् ॥ ६ ॥

·वसिष्ठसंहितायाम् -- वत्सरं तप्यते पुण्यं तपसः कार्तिके लभेत् ॥ कार्तिके तपसः पुण्यं लभते भीष्मपञ्चके ॥ ६ ॥ कार्तिक्यां कृत्तिकायोगे गरुडध्वजदर्शनात् ।। सप्तजन्मकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ ६६॥ उत्सृजेपमं तत्र उपोपित्वा यथाविधि ॥ कुमारं वा यजेत्तत्र सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ६७ ॥ शुद्धा धा तथा विद्धा भिन्ना न्यूना समाधिका ॥ त्रिविहेका पुनाभन्ना द्वादश्यूनसमाधिकः ॥ ६८ ॥ आद्यासु पसु पूर्वव व्यवस्थानान्तरद्वये ॥ गृहमेधियतीनां च नवम्यां तु परेऽहनि ॥ ६९ ॥ विद्धात्रयेऽपि पूर्वव व्यवस्थाऽनन्तरद्वये ।। अपरेरनिशेपाः स्युः सप्तम्यां तु व्यवस्थितिः ॥ ७० ॥ यामत्रयाधिका यत्र वृद्धिगामी त्वमा यदि ॥ पितृकर्मणि सा ग्राह्या तिथिः पूर्वा क्षयात्मिका ॥ ७१ ॥ अपराह्ने सुसम्पूर्णा सायंस्पृकू स्याद्यदा तिथिः ।। सेव प्रत्यन्दिको ग्राह्या नापरा पुत्रहानिदा ।। ७२ ।। क्षये पूर्वतिथौ शोध्य योज्यं वृद्धो तिथिर्भवेत् ।। तिथ्यन्तरदलं श्राद्धे स्वाध्यायेऽथ व्रतेऽपि तत् ॥ ७३ ॥ तिथेः पञ्चदशो भागः पक्षयोः स्यात्क्षणा तिथिः॥ यत्कर्मोक्तं तिथो यस्यामस्यामप्यखिलं भवेत् ।। ७२ ॥ यो जानाति हि पञ्चाङ्ग स्फुट लोके स देववित् ॥ कालरूपेश्वरं भ्राजन्मूर्तीनामृतमुद्भवम् ॥ ७९ ॥ इति श्रीब्रह्मर्पिवृद्धवमिटपिर० मंहितायां तिथिस्सपाध्यायो द्वादशः ॥ १२॥ .

·वारस्वरूपाध्यायः१३॥
४
अथ वारस्वरूपाध्यायः १३ ।
राजाभिपेकोत्सवमङ्गलाश्च सेवाहवस्त्वोपधचित्रकर्म ।
धातुक्रियाभूपणलाक्षचर्मधान्योर्णको ट्रादि रवी विदध्यात् ॥ १ ॥
मुक्ताम्बुशवस्फटिकेक्षुरौप्यक्षीरोपधोद्यानकृषिक्रियाद्यम् ॥
स्त्रीनृत्यगीताखिलवास्तुकर्म शशाङ्कवारे रविवासरोक्तम् ॥ २ ॥
विपाग्निशस्त्रावभेददम्भस्तेयानृतोपावधवन्धकर्म ॥
छेदप्रवालाखिलधातुकर्म सदाभिचारं च कुजेऽह्नि कुर्यात् ॥ ३॥
नेपुण्यवाहावहशिल्पसन्धिक्यामपण्याखिललेखनाथम् ॥
धातुक्रियाविद्रुमभूपणाद्यं बुधेऽह्नि कार्य गणितप्रपञ्चम् ॥ ४॥
यज्ञक्रियामङ्गलपुष्टिविद्याहेमाम्बरोद्यानविभूपणाद्यम् ॥
भेपज्यशास्त्राहवनृत्यगीतचरस्थिराचं सुरपूज्यवारे ॥६॥
स्त्रीगीतमुक्ताफलवज्ररोप्यसुगंधशय्याभरणाम्बरायम् ॥
उद्यानकृप्यंबुलतास्त्रपण्यमांगल्यपुप्पादिसितेऽह्नि कुर्यात् ॥६॥
समस्तवस्तुग्रहणाश्मसीसदीक्षात्रपुस्थैर्यगृहादि कर्म ॥
खरोष्ट्रगोहेमतुलायदासपापानृताचं रविपुत्रवारे ॥ ७ ॥
सूर्यः स्थिरः शीतकरश्चरात्मा धराज उग्रः शशिजो विमिश्रः ।।
देवेन्द्रपूज्यो लघुरिन्द्रशत्रुः पूज्यो मृदुस्तीक्ष्णतनुश्च सौरिः ॥ ८॥
अभ्यंगो रविवासरे तनुभृतां दुःखप्रदः कांतिदः ।
सोमाहे कुजवासरे निधनदः श्रीकीर्तिदश्चन्द्रने ॥
जीचे शवविवृद्धिदः सितदिने रोगप्रदः सूर्यजे ।
भोगारोग्यविवृद्धिदश्च नियतं श्रीकीर्तिलक्ष्मीप्रदः ॥ ९॥
अनुक्तवारतिथिषु त्वमायां विष्टिपातयोः ॥
ओपधेन युतं तेलं न दुप्यं ग्रहणं विना ॥ १० ॥
प्रभाकरस्योदयनात्पुरे स्याद्वारप्रवृत्तिर्दशकंधरस्य ।।
चराईदेशांतरनाडिकाभिमुह तथाधोऽप्यपरत्र तस्मात् ॥ ११ ॥

·४२
वसिष्ठसंहितायाम्-
वारप्रवृत्ते घटिका दिनेशात्कालाख्यहोरापतयः क्रमेण ॥
सार्दैन नाडीद्वितयेन पष्टः पष्ठश्च षष्टश्च पुनः पुनश्च ॥ १२ ॥
वारप्रवृत्तिविज्ञानं क्षणवारार्थमेव तत् ॥
अखिलेवन्यकार्येषु दिनादिरुदयो स्वः।। १३ ॥
यस्य ग्रहस्यैव च वासरे यत्कर्म प्रदिष्टं विपुलं च कार्यम् ॥
तत्कालहोरासु च तस्य नूनं दिक्छूलपूर्वादि विचिन्तनीयम् ॥ १४ ॥
वलपदस्य ग्रहवासरे यच्चोदिएकार्य समुपैति सिद्धिम् ।।
सुदुर्बलस्य ग्रहवासरे तत्प्रयत्नपूर्वं त्वपि नेव साध्यम् ॥ १५ ॥
पूर्णेन्दुशुक्रज्ञसुरेज्यवाराः सर्वेषु कार्येषु सुपूजिताः स्युः।।
ये सूरसूर्यात्मजभोमवारा प्रोक्तेषु कार्येष्वपि शोभनाः स्युः ॥ १६॥
रक्तो रविौरनिभः शशांकः कुजोऽतिरक्तः शशिजश्व पीतः॥
सुवर्णवर्णो गुरुरास्फुजिच्च रोप्योपमः कृष्णतनुश्च सोरिः ॥ १७ ॥
जीर्ण जला दहनप्रदग्धं लक्ष्मीकरं लाभकरं प्रियाप्तिम् ।।
मलपदिग्धं घृतमवरं यत्करोति सूर्यादिखगः स्वचारे ।। १८॥
आदित्यभोमार्किदिनेषु धीमान दंतकाप्टं क्षुरकर्म कार्यम् ।।
कुर्वन्नवाप्नोति फलं समग्रं शस्त्रेण सम्यक् स्वशरीरघातम् ॥ १९ ॥
सूर्यारयोसिरवर्गकालहोरासु यनिर्मितमन्दिरं तत् ॥
अपि प्रविष्टं गृहमग्निना तद्दाकू दह्यते पावकतारकासु॥२०॥
इति ब्रह्मर्षिवृद्धवरिष्ठविरचितायां संहितायां वारस्वरूपाध्यायत्रयोदशः ॥१३॥
.
.
अथ नक्षत्रस्वरूपाध्यायः १४।
नासत्यान्तकवह्निधातृनिशिपा रुद्रोऽदितिश्चांगिरा।
वाताशाः पितरो भगोऽयमरवी त्वष्टा समीरः क्रमात् ।।
इंद्रामीत्युडुपाश्च मित्रसुरपो कोणेश्वरः शंघरं ।
विश्वे
५॥ ॥१॥

·४३ नक्षत्रस्वरूपाध्यायः१४॥ यात्राभेपजभूपणविद्याश्वेभाजशिल्पवस्त्राद्यम् ॥ उत्सवमंगलकार्य कर्त्तव्यं दखनक्षत्रे ॥२॥ साहसदारुणशत्रुप्रशमननिक्षेपकूपकृप्याद्यम् ॥ विपवघवन्धनदहनाहरणकार्याणि भरणीषु ॥३॥ अग्निपरिग्रहसाहसरिपुवधदहनास्त्रशस्त्रकर्माद्यम् । धातुर्वादविधानं विवादलोहाइम बहुलायाम् ॥ ४ सुरनरसमाद्यखिलं विवाहधनधान्यसंग्रहोपनयम् ॥ उत्सवभूपणमंगलमजभे कार्य सपौष्टिकं कर्म ॥६॥ शांतिकपोष्टिकशिल्पव्रतकर्मोदाहकमंगलाद्यखिलम् ॥ सुरसंस्थापनवास्तुक्षेत्रारंभादि सिद्धयते सौम्ये ॥६॥ प्रहरणदारुणवंधनविग्रहविपसन्धिवाहिकर्माद्यम् ॥ छेदनदहनोचाटनमारणकृत्यं च रोद्रभे कुर्यात् ॥७॥ शांतिकपोष्टिकयात्रावतप्रतिष्टानृपाहवाद्यखिलम् ॥ भूपणवास्तुविधानं वाहनकृपिकर्म सप्तमे धिष्ण्ये ॥ ८॥ स्थिरचरशांतिकपोष्टिकभूषणशिल्पत्रतोत्सवाद्यखिलम् ॥ वनिताकरसंग्रहणं त्यक्त्वान्यत्कर्म सिद्धयते पुप्ये ॥ ९॥ उद्धृतरिपुमदभजनसाहसवाणिज्यकपटकर्म ॥ अनलायससङ्ग्रहणक्ष्वेडस्तेयादि सर्पभे कार्यम् ॥ १० ॥ युवतीकरसंग्रहणं वापीकूपतडागोत्सवायं च ॥ शितिपत्याहवसबै पितृधिष्ण्ये च पैतृकं कार्यम् ॥ ११ ॥ शिल्पप्ररहणबंधनदारुणचित्रकापटं कर्म । नटनद्रुमासवाचं भाग्ये कुड्यग्रहरणं च ।। १२ ।। उपनयनं करपीडनमखिलं स्थिरशिल्पभूपणं त्वखिलम् ॥ पुरसदनप्रारंभणमंत्रररणकार्यमर्यमझेंषु ॥ १३ ॥ भैपजपावाविद्याविवाहशिल्पवतांवराभरणम् ॥

·४४
वसिष्ठसंहितायाम्-
सुरसंस्थापनमखिलं वास्तुप्रारंभमर्कनक्षत्रे ॥ १४॥
शांतिकपौष्टिकमखिलं स्थिरकार्यवस्त्रभूषणं शिल्पम् ॥
उपनयनं वास्तुकृपिक्षितिपतिकार्य च चित्रायाम् ॥ १५ ॥
सुरनरस विधानं भूपणवैवाहमंगलाद्यखिलम् ।।
वीजारोपणशस्त्रक्षितिपतिसमरं विभूपणं स्वातौ ॥ १६॥
उपचयवस्तुग्रहणं भूपणनववस्त्रचित्रकार्य च ॥
भेपजशकटप्रहरणशिल्पविचित्रं द्विदेवभे कार्यम् ॥ १७ ॥"
करमर्दनमुपनयनं यात्रासुरसमसनिवेशाधम् ॥
स्थिरचरकार्य त्वखिलं भूपणमश्वेभकर्म मित्रः ॥ १८ ॥
'रिपुवधभेदनदहनाहरणवाहिलोहकार्याधम् ॥
स्तयविधानं विविधं शिल्पं चित्रं सुरेशभे कार्यम् ॥ १९ ॥
कृषिभवनविपिनकाय वापीकूपादिवीजनिपिम् ॥
समरविभूपणशिल्पं विग्रहसंधिश्च मूलनक्षत्रे ॥२०॥
शंवरबंधनमोक्षणवापीकूपादिनिग्रहं हननम् ।।
द्रुमखंडनवनचारिणपक्षिणां च यत्कार्यमंबुभे कार्यम् ॥ २१ ॥
स्थापनमुंडनमण्डनवास्तुनिवेशं प्रवेशनायं च ॥
बीजारोपणवाहनभूपणवस्त्रं च वेश्वभे कार्यम् ॥ २२ ॥
शांतिकपोष्टिकमंगलविचित्रकृपिशिल्पमंचरायं च ॥
धामविधानस्थापनमुपनयनं विष्णुभे कार्यम् ॥ २३ ॥
उपनयनं चोलविधि जलतुरगोष्ट्रेभदेवनिर्माणम् ॥
कृपिभवनाहवमंबरविपिनोद्यानाश्मभूपणं वसुभे ॥ २४ ॥
समरारंभविभूषणगजवलतुरगोष्टशस्त्रनावाद्यम् ॥
मुक्ताफलरजतमयं वरुणः वास्तुकर्माद्यम् ॥ २५ ॥
अजचरणः कुर्यात्साहसजलयन्त्रशिल्पकाधम् ॥
मृदातुर्वादच्छेदनकृपिमहिपोट्राजेभविक्रयणम् ॥ २६ ॥

·नक्षत्रस्वरूपाध्यायः १४। परिणयनं व्रतबंधनसुरनरसदनप्रतिष्टां च ॥ आर्बुिध्ये भूपणमंवरवास्तुप्रवेशमभिपेकम् ॥ २७ ॥ स्थलजलभूपणमखिलं धामविधानं त्वमय॑मानाम् ॥ करपीडनमुपनयनं मंगलमखिलं च पोष्णभे कार्यम् ॥ २८ ॥ स्थिरसंज्ञं भचतुष्टयमंबुजयोन्युत्तरात्रितयम् ॥ नरपतिपत्तनसदनं प्रवेशवीजादि सिक्ष्यते तत्र ॥२९॥ दारुणभानि पुरंदरकोणपशिवसर्पदेवतानि स्युः ॥ दारुणबंधनदहानप्रहरणकर्माणि सिद्ध्यतां यान्ति ॥३०॥ पूर्वत्रितयं पैतृभमुग्राख्यमिदं पञ्चकं याम्यम् ॥ मारणभेदनबंधनविपदहनं पंचके कार्यम् ॥ ३१ ॥ सुरसचिवाश्विनिहस्तताराः स्युः क्षिप्रसंज्ञितास्ताश्च ॥ भोपधपण्यविभूपणशिल्पलताज्ञानकर्मसिद्धिः स्यात् ॥ ३२ ॥ मृदुवृन्दं भचतुष्टयमंत्यत्वाष्ट्राख्यसौम्यमित्रर्शम् ॥ मंगलवनिताभूपणमंदिरगीतादि सिध्यते तत्र ।। ३३ ।। भद्वितयं श्वसनसखं चन्द्राग्निभं मिश्रसंज्ञे तत् ॥ निखिलानि च साधारणकार्याण्युग्राणि कार्याणि ॥ ३४ ॥ अदितिश्रुतिभात्रितयं चरसंज्ञं पंचमरुद्रं च ॥ वाहनकर्मविभूपणचरकार्योद्यानमंत्रसिद्धये तत् ॥ ३५ ॥ कथितान्यपि लघुदे चरसंज्ञे तानि कार्याणि ।। मणिमुक्ताहेमफलसद्जतत्रपुसीसकर्माणि ॥ ३६॥ मृदुबूंदे कथितान्यपि स्थिरबुंदे तानि कार्याणि ॥ चरधिष्ण्ये कथितान्यपि कार्याणि लघुगणे नूनम् ॥३७॥ यद्यदारुणभोक्तं तत्तत्कर्म त्वयोगभे कार्यम् ॥ साधारणमिश्राख्यं रोगं तीक्ष्णदारुणं तुल्यम् ॥ ३८॥ साधारणवृन्दोक्तं यत्कर्माद्यं दूरभे सदा कार्यम् ।।

·वसिष्ठसंहितायाम्- ध्रुवमचलं क्षिप्रलघु चरं चलं मैत्रमृदुसंज्ञे ॥ ३९॥ साधारणमिश्राख्यं करोग्रं तीक्ष्णदारुणं तुल्यम् ॥ निखिलेष्वपि धिष्ण्येष्विह सामान्य कार्यमित्युक्तम् ॥ तत्तत्प्रकरणकथितं तदेव मुख्यं विजानीयात् ॥ ४० ॥ पुष्ये धनिष्ठास्वदितो हरीन्दोस्त्वाष्ट्रे करान्त्ये तिसृपूत्तरासु ॥ दो समैत्रेऽपि च कर्णवेधः शुभप्रदो व्यर्कजवासरेषु ॥ ११ ॥ धातृदये कोणपपितृपुष्ये हस्तत्रये त्र्युत्तरमैत्रभेषु ॥ पोष्णे धनिष्ठास्वथ वाश्चिनीषु बीजोतिरुत्कृष्टफलप्रदा स्यात् ॥४२॥ पूर्वावये मूलमृगादिपंचस्वथाश्विनीपु त्रितयेषु हस्तात् ॥ सविष्णुधिष्ण्यष्वपि सर्वविद्याप्रारंभ इष्टः शुभवासरेषु ॥४३॥ हस्तादिपंचस्वथ धातृपौष्णदास्त्रादिताज्ये तिसृपूत्तरासु ॥ नवांबरं धार्यमथो ज्ञजीवशुक्रांशलग्नेषु शुभोदये वा ॥४४॥ मित्रदुपौष्णोत्तररोहिणीपु देवेज्यवारीश्वरवारिभपु॥ प्रारंभणं सर्वजलाशयानां कार्य सितेन्द्रंशकवारलग्ने ॥ ४५ ॥ मृदुध्रुवक्षिप्रचरेषु भेपु नवान्नभुक्तिर्विहिता शिशूनान् ॥ शुभांशलनेषु च वासरेषु समेषु मासेषु च पष्ठमासात् ॥ ४६॥ पूर्णेन्दुलनांशकवासरेषु नवान्नभोक्ता सततं सदन्नदः॥ सोणेदुलनशफासरेपुस भिशुकः स्यादथ पीडितात्मा ॥१७॥ ध्रुवोगसाधारणदारुणè निक्षिप्तमर्थ त्वथवा प्रनष्टम् ॥ चौरहतं दत्तमुपप्लवे वा विष्टयां च पाते तु न लभ्यते तत् ॥४८॥ मघाविशाखानलसार्पयाम्यनैर्ऋत्यरोदेषु च सर्पदंष्टः॥ सुरक्षितो विष्णुरथेन सोऽपि प्राप्नोति कालस्य मुख मनुप्यः ॥ १९॥ पूर्वात्रयं स्वातिभुजंगरोद्रसुरेश्वरक्षेपु च यस्य रोगः॥ स्याद्रक्षितुं देवचिकित्सकोऽपि क्षितावशक्तः किल रोगिणं तम् ॥५०॥ मित्रपोपणे मासाद्विमुक्तिः शशिविश्वधिष्ण्ये ।। x

·नक्षत्रस्वरूपाध्यायः१४॥
रोगस्य मुक्तिः पितृदेवधिष्ण्ये वारे वेदिशतिभि श्चनूनम् ॥५१॥
पक्षाद्विदेवेंद्रकरेषु भेषु मूलाश्विनानित्रितये नवाहात् ॥
तोयेशचित्रांतकविष्णुभेषु नैरुज्यमेकादशभिर्दिनैश्च ॥५२॥
पुष्ये त्वहिर्बुध्न्यपुनर्वसो च ब्राह्मर्यमद्धेषु च सप्तरात्रात् ॥
ऋशरूपं कनकेन कृत्वा तल्लिंगमंत्रैश्च सुगंधपुष्पैः ॥ ५३॥
वस्त्राक्षतेर्गुग्गुलधूपदीपैनैवेद्यतांबूलफलेश्च सम्यक् ॥
पूजां च कृत्वामयनाशनाय द्विजाय दद्यादतुलं शिवाय ॥ ५४॥
मृदुध्रुवक्षिप्रचरेषु मूलमघाविशाखासु हलप्रवाहम् ॥
धान्याभिवृद्धये प्रथमं प्रकुर्यात्समुष्कसंपूर्णगुणैर्वृपैश्च ।। ६५ ॥
द्विदेववारीशशशांकमूलध्रुवेषु तिप्यार्यमपोष्णभेषु ॥
वनोंपधीगुल्मलतादिकानामारोपणं नूनमुपेति शस्तम् ॥५६॥
शशांकतोयेशकरान्त्यमित्रध्रुवाम्बुपित्र्ये वसुदेवते च ॥
उद्यानवाप्यादितडागकूपकार्याणि सिद्ध्यंति जलोद्धृतं तत् ॥२७॥
हस्तत्रये सौम्यहरिचये च पोष्णद्वये पुष्यपुनर्वसो च ॥
मैत्रे च सर्वाणि हि कुंजराणां कर्माणि शस्तान्यपि यानि तानि ॥१८॥
साधारणे दारुणभे तथोये रिक्तातिथो सूर्यकुजार्किवारे ॥
दुर्गादिकानां यजन प्रशस्तं क्षेत्राधिपस्यापि सुरासवाद्यैः ॥५९॥
त्वादध्रुवश्रीपतिभेषु रिक्तादशाष्टमीपातदिने पशूनाम् ॥
यात्राप्रवेशं न कदाचिदेव कुर्याच तेपामभिवृद्धिकांक्षी ॥६॥
तिस्रोत्तरामित्रगुरुश्रविष्टाहस्तेन्दुवारीश्वरपाष्णभेषु ॥
संगीतनृत्यादिसमस्तकर्म कार्य विभोमार्कजवासरेषु ॥६॥
पूर्वात्रये पुप्यपुनर्वसो च मित्रत्रये पोप्णवसुद्वये च ॥
दादुहस्तद्वितयेषु भेषु गवां प्रकुर्यान्क्रयविक्रयं हि ॥१२॥
पोष्णद्वयेन्दुश्रवणत्रये च हस्तत्रये पुप्यपुनर्वसो च ।।
शस्तं नृपाणामवलोकनं तद्विशेपतस्तिग्मरुचेश्व वारे ॥३३॥

·४८ वसिष्ठसंहिताया- हुस्तत्रये पुष्यपुनर्वसो च शशाङ्कविष्णुत्रितयेऽश्विनीषु ।। पोणेन्द्रधिष्ण्ये क्षुरकर्म शस्तं व्यकरिशन्यंशकवारलग्ने ॥ ६४ ॥ अष्टाब्जजर्भः पितृपंचकश्च पवह्निधिष्ण्यश्चतुरर्यमर्शः ॥ त्रिमैत्रभः पद्मजसंनिभोऽपि क्षारी नरोऽद्धानिधनं गतः सः॥६५॥ महीभृता पंचमपंचमेऽह्नि शोरं च कार्य हितमुक्तभेषु ॥ न लभ्यते चेत्तु तदुक्तधिष्ण्यं तद्भोदये वा निखिलं विधेयम् ॥ ६६ ॥ यात्राहवेऽप्युत्कटभूपिते वा भुक्तोत्तरे रात्रिषु सन्ध्ययोश्च ॥ क्षारं न कुर्यात्खलु चात्मनश्च श्रियाभिलापी न कदाचिदेव ॥६७॥ भूदेवभूमीशनिमित्ततोऽपि बंधाद्विमुक्तो मृतसूतकेऽपि । आधानकाले निखिलाधराणां शोरं विधेयं खलु निन्दितः ॥ ६८॥ स्वाती मघायां निर्ऋती ध्रुवेषु मिन्दुहस्तेषु च कन्यकानाम् ॥ पाणिग्रहस्त्विष्टफलप्रदः स्यादविद्धभेष्वेव गुणान्वितानाम् ॥६९॥ पोष्णद्वये मित्रहरिद्वयेन्दुहस्तादितीज्येषु च भेषु नूनम् ॥ यानं नृणामिष्टफलप्रदे स्यात्त्यक्त्वा विपंचादिमसप्तभानि ॥ ७० ॥ मघाविशाखानिलमंबुसार्परुद्धांतकत्वाष्ट्रसमीरणानि ॥ यानप्वनिप्यान्यपराणि भानि न शोभनान्येव न निन्दितानि ।। ७१ ॥ ऐन्द्राजपादान्जनभार्यमाणि शूलानि भानि क्रमतश्च दिक्षु ।। न याति याता यदि शूलभेषु सुरेशतुल्यः समरे बलेन ।।७२ ।। सर्वद्वारिकधिष्ण्यान्यमरेज्यादित्यमेवदस्रसंज्ञानि ॥ तत्र तु यायानियतं धनकीर्तिलभ्यतेऽप्यचिरात् ।। ७३ ॥ स्थिरसाधारणधिष्ण्यैः पूर्वाहे नैव गमनं तत् ॥ गमनं न दारुणाः दिनदलसमये न कार्यमनवरतम् ।। ७४॥ क्षिप्रेर्नापरवासरसमये मृदुमिरैर्न रानिमुखे । उग्रगणेनिशिसमये चरधिष्ण्यरुपसि न श्रेष्ठम् ।। ७५ ॥

·नक्षत्रस्वरूपाध्यायः १४1 सर्वस्मिन्नपि समये सर्वासु च दिग्विदिक्ष्वेव ॥ सर्वद्वारिकधिष्ण्यान्यभिशुभदान्यतुलमखिलनृणाम् ।। ७६ ॥ वस्वपरात्पंचकधिष्ण्ये गेहस्य गोपनं नेव ॥ दक्षिणदिङ्मुखगमनं दाहं प्रेतस्य काष्टसंग्रहणम् ॥ ७७ ॥ पाकृतदोष निखिलं निहंति पुष्यः परो न पुष्यकृतम् ।। द्वादशनेधनगेन्दो बलवान्पुष्यस्त्वभीष्टदः सततम् ॥ ७८ ॥ प्रत्यरिनेधनसंज्ञो विपत्करौ वापि जन्मसंज्ञो वा ॥ पाणिग्रहणं मुक्त्वा नूनं सर्वार्थसिद्धिदः पुष्यः ॥ ७९ ॥ मृगगणमध्ये सिंह उडुगणमध्ये तथैव पुष्यश्च ॥ निजबलसहितोऽप्येवं विविधोत्पातेन शक्तिमानिहितः ॥ ८ ॥ लघुधिष्ण्ये स्थिरमृदुभे विष्णुभेषु च सर्वदा कार्यम् ॥ वरतुरगाखिलकर्म त्राणं तनुमस्तकादीनाम् ॥ ८१ ॥ पूर्वावयभुजगान्तकपितृद्धिदेववह्निमूलानि ॥ पातालवदनभानि त्वेषु तु कार्य त्वधोमुखं कर्म ॥ ८२ ॥ दरन्द्रिन्द्रकरादितिमेत्रमरुत्त्याष्ट्रपोष्णानि ।। पानिनभान्येषु तु पार्थाननकार्यमाखिलं तत् ॥ ८३॥ हरिहरपाव्युत्तरवसुवारीशेज्यधिष्ण्यगणम् ॥ उर्द्धमुखाख्यं त्वत्र तु कार्याण्यखिलानि कार्याणि ॥ ८ ॥ पितृवसुतिष्येन्द्रनलव्युत्तरभाग्याद्रिदेवचित्राणि ।। देवचिकित्सककोणपसहितान्येतानि कुलभानि ॥ ५ ॥ अजचरणादितिपूपाघातमरुद्विष्णुवारीशशकाणि ॥ अहियमघातजलान्युपकुलभान्यन्यानि कुलभानि ॥ ८६॥ उपकुलभेषु च याता विजयं प्राप्नोत्यसंशयं क्षिप्रम् ।। कुलभेषु च भंगः स्याद्यातुः संधिस्तयोः कुलाकुलभे॥ ८७॥ १चरभेइ पा ·वसिष्ठसंहितायाम्- कुलभेषु च यातास्ते मनुजा भवति कुलमुख्याः ॥ उपकुलभे परविभवाद्भोक्तारस्त्वन्यभेषु सामान्याः ॥ ८८॥ रविचंद्रसुरेज्ययमाः कुलाख्या ह्युपकुलो च सितभौमौ ॥ कुलाकुलजः शशितनयः संधिकृदुभयोः क्षितीशयोनित्यम् ॥ ८९ ।। अंधकमथ मंदाख्यं मध्यमसंज्ञं सुलोचनं पश्चात् ।। पर्यायेण च गणयचतुर्विधं ब्रह्माधिष्ण्यतः ॥९० ॥ रविरविजभौमवारे भद्रायां विषमपादमृक्षं चेत् ।। विपुष्कराख्यो योगो त्रिगुणफलो यमलभैदिगुणम् ॥ ९१ ।। त्रितयं गवां च दद्याद्दोपस्यापनुत्तये विद्वान् ॥ . द्वितयं द्विपुष्करेऽपि च तिलपिष्टैर्विप्रमुख्येभ्यः ॥ ९२॥ गुणगुणऋतुपवनगुणेन्दुकृतानिपवनशराः॥ द्विभुजशरेन्द्विन्दुयुगयुगाग्निरुद्राब्धिनेत्रगुणाः ॥९३ ॥ वेदशतद्विद्विरदा दानादीनां च तारकासँख्या ॥ हृतनष्टादिपु कार्य तारकसंख्यैः पृथक् पृथयूपैः ॥ ९४ ॥ अश्वमुखसमानरूपं योन्याकारं च नापितक्षुरवत् ॥ सुरगृहसदृशं शश्वन्मस्तकसदृशं मृगस्येव ।। ९ ।। मणिनिभमोकःसदृशमाशुगसदृशं च चक्रसंकाशम् ॥ प्राकारमञ्चशय्या हस्ताकारं च मौक्तिकाकारम् ॥ ९६ ॥ रत्ननिभं तोरणवत् बलिसदृशं कुण्डलाकारम् ॥ केसरिविक्रमसदृशं शय्याकारं गजेन्द्रदन्ताभम् ॥ ९७ ॥ वरश्रृंगाटकरूपं विकसितपद्मोपमं नित्यम् ॥ वरशय्यासहशमतः फलसदृशं मातुलुङ्गस्य ॥ ९८॥ अश्वमुखतारकाणां कथितानीमानि मुखरूपाणि ॥ देवविदखिलं सम्यग्ज्ञात्वा सर्व वदेत्रियतम् ॥ ९९ ॥ अर्कगतागतसंस्थं भत्रितयं नेटमुभयतस्त्विष्टम् ॥

·५१
नक्षत्रस्वरूपाध्यायः१४।
योडशधिष्ण्यं नवकं शिष्टमनिष्टं च लागले चक्रे ॥ १० ॥
अभिजिद्भभोगमेतद्विश्वेदेवान्त्यपाद्मखिलं यत् ॥
आद्यश्चतस्रो नाड्यो हरिभस्येतच्च रोहिणीविद्धम् ॥ १०१ ।।
आराकाळहिकेतुभिराक्रांतं विद्धभं च तत्सर्वम् ॥
मङ्गलकार्ये सततं त्याज्यं चोत्पातदूषितं धिष्ण्यम् ॥ १०२
पंचशलाकाचके पाणिग्रहणे भवेधविधिरुक्तः ॥
शस्तः शुभमित्रकृतः सप्तशलाकजमितरत्र ।। १०३॥
निहितं त्रिविधोत्पात क्रूराक्रांतं च विद्धभं निखिलम् ॥
त्याज्यं तच्छुभकर्मणि न पादतः पातधिष्ण्यं च ॥१०॥
तक्षकविषाग्निदग्धः स नरो मन्यते किमेकदेशो वा
तं मृतधिष्ण्यं निखिलं मृतभे च कृतं मृत्युमेति ।। १०५ ॥
नक्षत्रे यो दोपो न हंति राशिं न शक्यते हंतुम् ॥
तद्गात्रमेव गरलं पित्रादीनां न हन्यते यत् ॥ १०६ ॥
लघुमेवध्रुवमृदुभे सितेन्दुवुधजीववारेषु ॥
हमरजतादिभाजनभोजनमारोग्यममृतयोगेषु ॥ १०७॥
हस्तत्रये पुष्यपुनर्वसो च विष्णुवये चाश्चिनपोष्णभेषु ।
मिन्दुमूलेषु च सूर्यवारे भैपज्यमुक्तं कुजवासरेषु ।। १०८ ॥
अदितिस्थिरमरुदहिधिष्ण्यं शुकेंदुवासरे त्यक्त्वा ॥
परखासरऋक्षेषु तु शुभदं स्नानं च रोगमुक्तानाम् ॥ १०९॥
क्षिपाचलचलमृदुभे रिक्तामावर्जितेषु दिवसेषु ॥
निखिलेषु च वारेषु त्रिपुष्करे भूपर्ण धार्यम् ॥ ११०॥
स्थिरसाधारणचरभे लघुमैत्रे व्यर्कजेषु वारेषु ॥
तेपामेव विलग्ने मणिकनकमयं विभूपणं धार्यम् ॥ १११॥
क्षिप्रमृदुध्रुवचरभे शशिसितयोसिरेषु तल्लने ॥
मुक्ताफलरजतमयं भूपणमखिलं सबकं धार्यम् ॥ ११२॥
इति श्रीब्रह्मर्षिवृद्धवसिष्ठविरचितायां संहितायां नक्षत्राध्यायश्चतुर्दशः ॥ १४॥

·,
वसिष्ठसंहितायाम्-
अथ योगाध्यायः १५।
विप्कंभः प्रीतिरायुष्मान्सोभाग्यः शोभनाह्वयः ।।
अतिगंडः सुकर्माख्यो धृतिः शूलोऽथ गंडकः ॥ १ ॥
वृद्धिधुवाख्यो व्याघातो हर्पणो वज्रसंज्ञकः॥
सिद्धियोगो व्यतीपातो वरीयान्परिघः शिवः ॥२॥
सिद्धिः साध्यः शुभः शुक्लो बाँदो वैधृताह्वयः ।।
सप्तविंशति योगास्ते स्वनामफलदाः स्मृताः ॥ ३॥
विरुद्धयोगेषु य आद्यपादः शुभेषु कार्येषु विसर्जनीयः॥
सवैधृताख्यो व्यतिपातयोगः सर्वोऽपि नेष्टः परिपाईमाद्यम् ॥ ४॥
तिस्रस्तु नाड्यः प्रथमे च वजे गण्डातिगंडेऽपि च पट् च पटू च ॥
व्याघातयोगे नव पंच शूले शुभेषु कार्येषु विवर्जनीयाः॥६॥
अंत्यातिगंडपरिघव्यतिपातपूर्वव्याघातगंडवरशूलमहाशनीषु ॥
चित्रानुराधपितृपन्नगदसभेषुसादित्यमूलशशिरिषु मूर्ध्नि भेषु ॥६॥
रेखामेकामूर्ध्वगा पद च सप्त तिर्यकृत्वाप्यत्र खार्रचक्रे॥
तिर्यग्रेखासंस्थयोश्चन्द्रभान्वाईक्संपातो दोप एकार्गलाख्यः ॥ ७॥
खरकरतुहिनांशोष्टिसंपातजात-।
स्त्वनलमयशरीरश्वोद्विरन्वह्निसंघान् ।।
भुवि पतति जनानां मङ्गलध्वंसनाय ॥
गुणगणशतसँधैरप्यवार्योऽनिकोपः॥ ८॥
चौलं च वीजरोपं च स्त्रीसंग दंतकल्पनम् ॥
काष्टकर्म रिपूञ्चाटं विष्कंभे तु प्रकारयेत् ॥९॥
मित्रत्वं लेपनं चैव भूपणं भूपरिग्रहम् ॥
राजवश्यं महोत्साहं प्रीतियोगे प्रकारयेत् ॥ १० ॥
बीजवापं धनग्राहमायुरारोग्यकर्म च ॥
विवाहं व्रतबन्धं च ह्यायुष्मति च कारयेत् ॥ ११ ॥

·योगाध्यायः १५॥ ३ वस्त्रबंधमलंकार सौभाग्यं लेपकर्म च ॥ सोमयानं सुरापानं सौभाग्ये तु प्रकारयेत् ।। १२ ॥ विवाहदानकर्माणि भूषणं भूपरिग्रहम् ॥ राजाभिपेकमायुष्यं शोभने च प्रकारयेत् ॥ १३ ॥ विग्रहं निग्रहं चेव रोदनं वधयन्धनम् ॥ छेदनं वचनं क्षुद्रमतिगंडे प्रकारयेत् ॥१४॥ चित्रकर्म गृहस्थापं कल्याणं भूपरिग्रहम् ।। राजाभिषेककर्माणि सुकर्मणि च कारयेत् ॥ १५ ॥ प्राकार तोरणादीनि देवालयगृहाणि च ॥ सेतुबन्ध गजारोहं धृतियोगे तु कारयेत् ॥ १६॥ क्रूरकर्म रिपूच्चाटं मारणं दाहनं तथा ॥ बंधनं चावमानं च शूलयोगे प्रकारयेत् ॥ १७ ॥ शवपातं रिपूच्चाटं तडागं सेतुबंधनम् ।। क्षेत्रसेवां गदायुद्धं गंडयोगे प्रकारयेत् ॥ १८॥ वीजवापं धनग्राहं विवाहं वस्त्रबन्धनम् ॥ तडागं सेतुबन्धं च वृद्धियोगे प्रकारयेत् ॥ १९॥ वस्त्रवन्धं गृहस्थापं तडागं सेतुबन्धनम् ॥ भूपणं बहुरत्नं च ध्रुवयोगे प्रकारयेत् ॥ २० ॥ बन्धन रोधनं चैव पातनं छेदन तथा ॥ फराणि बहुकर्माणि व्याघाते तु प्रकारयेत् ॥ २१ ॥ वस्त्रबन्धं गजारोहं विवाहं भूपनिग्रहम् ॥ राजाभिषेकमायुष्यं हपणे तु प्रकारयेत् ।। २२ ।। शस्त्रकर्म रिपूचाट शस्त्राणां च परिग्रहम् ॥ सेनाधिपत्यं सौम्यं च वज्रयोगे प्रकारयेत् ॥ २३ ॥ झारकाञ्चीकलापं च हस्ताभरणमेव च ॥ L ·वसिष्ठसंहितायाम्- अङ्गुलीभूपणं चैव सिद्धियोगे प्रकारयेत् ॥ २४॥ दानं वेदविदे दद्याच्छूद्धासंकल्पनं तथा ॥ रिपूच्चाटं विपादीनि व्यतीपाते तु कारयेत् ॥२५॥ द्वाविंशतिः समुत्पत्तौ भ्रमणे चेकविंशतिः ॥ उत्तिष्टे सप्त घटिकाः पतिते घटिका दश ॥२६॥ पूर्व लक्षगुणं दानं भ्रमणे कोटिरुच्यते ॥ उत्तिष्टे सप्त कोटयस्तु निपाते चाक्षयं भवेत् ॥ २७॥ शंखचक्रगदापद्मलम्बधूदीर्घनासिकम् ॥ अष्टनेत्रं चतुर्वकं विस्तीर्ण शरयोजनम् ॥ २८॥ दीर्घबाहुं महारोदें तीक्ष्णदंष्ट्रं महोदरम् ।। व्यतीपातवपुश्चेदं शोभने मृत्युकारकम् ॥ २९ ॥ हारकाञ्चीकलापं च हस्ताभरणमेव च ।। अङ्गुलीभूपणं चैव वरीयसि च कारयेत् ॥ ३० ॥ बन्धनं छेदनं चेव भेदनं विपदीपनम् ।। तथान्यत्क्रूरकर्माणि परिषे तु प्रकारयेत् ॥ ३१॥ मालिकां कटिसूत्रं च घण्टाभरमेव च ॥ कर्णयोर्भूपणं चैव शिवयोगे प्रकारयेत् ॥ ३२॥ प्रतिष्टा देवतानां च गृहाणि नगराणि च ।। प्राकारतोरणादीनि सिद्धियोगे प्रकारयेत् ॥३३ ।। देवतागुरुपूजां च विद्यापूजां तथैव च ॥ मन्त्रपूजान्यनेकानि साध्ययोगे प्रकारयेत् ॥ ३४॥ वीजवापं गृहोत्साहं धनधान्यादिसंग्रहम् ॥ सर्वरत्नमहीग्राह्यं शुभयोगे प्रकारयेत् ।। ३९ ॥ लेपनं भूपणं चैव राजसंदर्शनं तया ।। कन्यादानं महोत्साहं शुक्लयोगे प्रकारयेत् ।। ३६ ॥

·करणाध्यायः १६. शान्तिकं पोष्टिकं चैव तडागं सेतुबंधनम् ॥ चौलोपनयनं क्षौरं ब्रह्मयोगे प्रकारयेत् ॥ ३७॥ कन्यादानं गजारोहं स्त्रीसङ्गं वस्त्रबन्धनम् ॥ काव्यगायनवाद्यानि योगे चैन्द्रे प्रकारयेत् ॥ ३८॥ घातनं परराष्ट्राणां वञ्चनं दाहनं तथा ॥ छेदनं क्रूरकर्माणि वैधृतो तु प्रकारयेत् ॥ ३९ ॥ योगस्य सप्तविंशांशो योगमानं भवेदिह ॥ एकस्मिन्नपि योगेऽपि सर्वे योगा भवन्ति हि ॥ ४०॥ सूर्याचन्द्रमसोधिष्ण्ययोगाजाता यतस्ततः॥ ऋक्षेशा एव योगेशा ज्ञातव्याः सर्वकर्मसु ॥४१॥ इति श्रीब्रह्मर्षिवृद्ध्वसिष्ठविरचितायां संहितायां योगाध्यायः पञ्चदशः ॥ १५ ॥ अथ करणाध्यायः १६। आयं बवं बालवकौलवाख्ये तत्तैतिलं तद्गरसंज्ञकं च ॥ वणिक्च विष्टिः करणानि सप्त चराणि यानि क्रमशो भवन्ति ॥१॥ तिथ्यर्धमाद्यं शकुनिर्द्वितीयं चतुष्पदं नागकसंज्ञितं च ॥ किंस्तुघ्नमेतान्यचराणि कृष्णचतुर्दशीपश्चिमभागतः स्युः ॥२॥ इन्द्रो विधाता मित्राख्यस्त्वर्यमा भूहरिप्रिया ।। कोनाशश्चेति तिथ्यर्द्धनाथाः स्युः क्रमतस्त्वमी ॥३॥ कलिश्च रक्षोभुजगः पवनश्च स्थिरेश्वराः ।। विज्ञयाः सर्वकार्येषु तिथ्यबैशा बवादयः ॥४॥ चरस्थिरद्विजहितः पशुधान्यकरादि यत् ॥ धातुवादवाणिग्धान्यकर्म सर्व ववे हितम् ॥५॥ मांगल्योत्सवपानादि वास्तुकर्माखिलं च यत । १ धानामरादि शत पाउ ।

·वसिष्ठसंहितायाम्-
नृपाभिपेकसंग्रामकर्म सिद्ध्यति बालवे ॥६॥
गजोष्ट्राश्वायुधोद्यानविपिनाद्यखिलं च यत् ॥
बालवोक्ताखिलं कर्म कौलवे सिद्धयति ध्रुवम् ॥७॥
सन्धिविग्रहयात्रादि क्रयविक्रमकर्म यत् ॥
तडागकूपखननं कार्य तैतिलसंज्ञके ॥ ८॥
प्राकारोद्धरणं सर्वजलकर्माखिलं च यत् ॥
सर्वतिथ्यईकथितं कर्म सर्व गरे हितम् ॥९॥
मूलकर्माखिलं धातुजीवकर्माखिलं च यत् ।।
उक्तानुक्ताखिलं कर्म ध्रुवं वणिजि सिद्धयति ॥१०॥
वघबन्धविपाग्न्यस्त्रछेदनोच्चाटनादि यत् ॥
तुरङ्गमहिपोष्ट्रादि कर्म विष्टयां च सिद्धयति ॥ ११ ॥
न कुन्मिङ्गलं विष्टयां जीवितार्थी कदाचन ॥
कुर्वत्रज्ञस्तदा क्षिप्रं तत्सर्व नाशतां व्रजेत् ॥ १२॥
रुद्धस्य भालनेवाग्निज्वालामालासमुद्भवा ।।
: कृतकार्या ततः पृथ्व्यां व्यपतदग्धमङ्गला ॥१३॥
तस्मात्त्याज्या परीता वा विपरीतापि मङ्गले ॥
तन्माहात्म्यमजानन्तो भद्रायां यदि मङ्गलम् ॥ १४॥
कुर्याद्वंशक्षयं तस्य स भवेन्नष्टमङ्गलः ।।
तस्मात्तत्र शुभं कर्म मनसापि न कारयेत् ॥ १५ ॥
नाड्यः पञ्च मुखे गलेऽथ घटिका वक्षो दशेकायुत्ताः ।।
नाभिस्तबटिकाश्चतुष्टयमिताः पण्नाडिकास्तत्कटिः ॥१६॥
पुच्छं तत्राडिकात्तिस्रः पुच्छान्तं मुखतःक्रमात् ॥
विटेरङ्गविभागोऽयं फलं वक्ष्ये पृथक्पृथक् ॥ १७ ॥
कार्यस्य नाशो वदने गले तु मृत्युः सदा वक्षसि चार्थहानिः ।।
नाभौ च विघ्नं त्वथ वुद्धिनाशः कटयां जयः संयति पुच्छभागे ॥१८॥

·. मुहूर्ताध्यायः १७॥ सुरासुराणा समरेऽमरेषु पराजितेप्वीश्वरकापदृष्टः ।। जाता सुरनी मुदितैः सुरोपैर्विप्टिनियुक्ता करणाक्सांने ॥ १९॥ इति श्रीब्रह्मर्षिवृद्धवसिष्ठविरचितायां संहितायां करणाध्यायः षोडशः ॥१६॥ अथ मुहूर्ताध्यायः १७॥ शिवसर्पमित्रपितरो वसुजलविश्वाब्जजद्रुहिणः ॥ सुरपद्विदेवदनुजाः शम्बरनाथार्यमाख्यभगाः॥१॥ दिवसमुहूर्ताः कथिता दशपञ्चमितास्तथैव रबेश्च ॥ रुद्धाजपादेवाहिर्बुध्न्याख्यस्ततश्च पूपाख्यः ॥२॥ अश्वियमवह्निधातृसुधाकरास्वदितिसुरमन्त्री ॥ हरिस्तीक्षणकरत्वाष्ट्रप्रभन्ननाश्चेति पञ्चदश ॥३॥ पञ्चदशांशो दिवसे क्षणमानं तत्रियामायाः ॥ नक्षत्रेश्वरसहशेक्षणे च तन्नामधिष्ण्यं तत् ॥४॥ यत्कर्म कथितमृक्षे यस्मिस्तत्कर्म तत्क्षणे कार्यम् ।। दिक्छूलादिकमखिलं पारिषदण्डं च विज्ञेयम् ॥ ५॥ निर्मलपितृप्ताख्यिा रोरेन्द्रामीश्वराख्यभगाः ॥ पापमुहूर्तास्त्वते शुभकर्मणि दुःखशोकदा नित्यम् ॥ ६॥ धुमुहूर्तास्त्ववशिष्टा सौम्याः शुभदाश्च मङ्गले नूनम् ॥ शान्तिकपौष्टिककर्मसु विशेषतस्तत्पदाः सततम् ॥ ७॥ रात्रिमुहूर्तास्त्वजपाद्रौदानेयाख्ययाम्यसंज्ञाश्च ।। , क्रूरतराश्चत्वारस्त्वनिष्टदास्त्विष्टदास्त्वपरे ॥ ८॥ अर्यम्णस्त्वर्कवारे हिमकरदिवसे राक्षसब्रह्मसंज्ञो । पित्रामेयो क्षणों तो क्षितिसुतदिवसे सौम्यवारेऽभिजिञ्च ॥ देत्याप्यो जीववारे भृगुतनयदिने ब्रायपियो मुहूतौ । साशो तिग्मरोचिप्रियसुतदिवसे वर्जनीया मुहूर्ताः ॥ ९॥ इति ब्रह्मर्षिवृद्धवसिदवि० संहितार्या मुहूर्वाध्यायः सतदशः ॥ १७॥ + ।

·वसिष्ठसंहितायाम्-
अथ गोचरविचाराध्यायः १८ ।
कथयामि गोचरवलं सवेधवलमम्बराटानाम् ॥
सदसदलकथनार्थ विज्ञाते जन्मभे क्षितीशानाम् ॥ १ ॥
त्रिपडेकादशमे सूर्यः शुभदो ग्रहेर्न विद्धश्चेत् ॥
नवरि-फात्मजनलगः स्ववलोपेतैर्विसूर्यसूतैः ॥२॥
भवदशमाद्यकलवत्रिपसु निशाकरोऽत्र वली ॥
नेधनजलधीप्वर्थनवान्त्यगतेविबुधखेचरैर्न हतः॥३॥
त्रिपडेकादशसहितो धरासुतः कामधर्मसुतसंस्थः ॥
दिनकरतनयोऽपि शुभो न विद्धयते खचरेविनोष्णकरः ॥ ४॥
दशमेकादशनिधनस्ववन्धुशवस्थितःशुभः शशिजः॥
निधनान्त्यप्रथमात्मजतृतीयस्थेविनेन्दुखेचरैन हतः ॥५॥
पञ्चमनवमायधनस्मरगःशुभदो गुरुन विद्धश्चेत् ॥
गृहकाष्टान्त्यविस्थितसेच स्तमितः ॥ ६॥
आसुतनिधनाकान्त्यभवगृहगतः शुक्रः शुभदो न हतः ।।
वसुमदनाद्यखधर्मसुतारिसहजायगर्न विद्धस्तः ।। ७ ।।
वेधसमन्वितखचरा नृणां न दिशन्ति सत्फलं किश्चित् ।।
व्यत्ययवेधविधानादिशन्त्यशुभाः शुभफलं सततम् ॥ ८॥
गोचरवलचिन्तायां ये न विदन्ति यथाक्रमं चेति ।।
गोचरवटानभिज्ञा लोक यान्ति दास्यतां सुजनाः ॥९॥
अशुभेक्षितः कप्टफलःशुभेक्षितः सत्फलः सचरः ।।
शवविठोकनसहिताः सर्वे ते निप्फटाः सचराः ॥१०॥
नीचगता रिपुविनिता रव्यभिभूताः स्वशगेहस्या॥
भुजगा इस मन्त्रहता न भवन्ति कार्यक्षमा टने ।। ११॥
हिमकिरणः सितपने द्वितीयनवपञ्चमगोऽपि शुभः॥
गोचरवलाविपर्यवे विवटा पज्ञ मिनेतर नूनम् ॥ १२॥

·गोचरविचाराध्यायः १८१ भवनान्त्यगताश्च यदा धिष्ण्यान्त्यगताश्च गगनचराः ।। दधुः परभवनफलं प्राग्भवनफलं च वक्रिता ये च ।। १३ ॥ दुशदिवसपञ्चदिनात्रिपक्षमतिचारवक्रयोर्दधुः ॥ भौमाद्याः पंचमदिनप्रामाशिफलं पंच मासांश्च ॥ १४॥ भवनादिगती फलदो रविभौमौ मध्यगौ च गुरुशुको ॥ अन्त्यगतो शनिशशिनौ सदैव फलदः शशाङ्कसुतः ॥ १५ ॥ राजालोकनसमये रविरायः करग्रहेषु बली ॥ रणसमये धरणिसुतः प्रयाणसमये सितोऽतिवली ॥ १६॥ दीक्षणसमये त्वसितः शशितनयो ज्ञानशिल्पविधौ ॥ निखिलेषु च कार्येषु चंद्रबलमुख्यमखिलनृणाम् ॥ १७ ॥ हिमकरवीर्याद्वीय संश्रित्यैव ग्रहाश्च साध्वसाधुफलम् ॥ ददतीन्द्रियाणि मनसा सहितानि यथा स्वकार्यदक्षाणि ॥ १८ ॥ खचरेषु यदा विषमेष्वखिलनृणां व्याधिरर्थहानिः स्यात् ॥ सम्यग्विचार्य मनसा ग्रहशांति कारयेनृपतिः ॥ १९॥ उच्छ्यपतनानि नृणां खचराधीनानि विशेपतो यस्मात् ॥ अखिलानामपि लोकानां वृद्धिस्तस्माद्दाश्च पूज्यतमाः ॥२०॥ मास मास्ययने चन्द्रसूर्ययोहणेऽपि वा ।। विषुवत्यर्कसंकांतो व्यतीपाते दिनक्षये ॥ २१ ॥ पुण्येऽह्नि चन्द्रताराणां वलयुक्तो च जन्मभे ॥ गृहस्येशानभागे तु मंडपं कारयेदुधः ॥ २२ ॥ पड्दादशाष्टभिहस्तः पोडशेर्वा समन्ततः॥ चतुरिसमायुक्तो तोरणाद्यैः समन्वितः ॥ २३ ॥ कुण्डं तन्मध्यभागे तु कारयेच्चतुरस्रकम् ॥ वितस्तिद्वयखातं यत्कुण्डं सचतुरंगुलम् ॥ २४॥ विप्राणां क्षत्रियाणां तदङ्गुलजयसंयुतम् ॥ .

·६० वसिष्ठसंहितायाम्- वेश्यानां द्यड्डुलाधिक्यं शूद्राणां हस्तमात्रकम् ॥ २६ ॥ प्रथमा मेखला तत्र द्वादशाङ्गुलविस्तृता ॥ चतुर्भिरडलैस्तस्याश्चोन्नतं च समन्ततः ॥ २६ ॥ तस्याश्चोपरि वप्रः स्याचतुरङ्गुलमुन्नतम् ॥ अष्टभिरडुलैः सम्यग्विस्तीर्णं च समन्ततः ॥२७॥ तस्योपरि पुनः कार्यों विप्रः सोऽपि तृतीयकः ॥ चतुरडलविस्तीर्ण चोन्नतं च यथाविधि ॥ २८ ॥ योनिश्च पश्चिमे भागे प्राङ्मुखी मध्यसंस्थिता ॥ पडडुलैश्च विस्तीर्णा चायता द्वादशाङ्गुलैः ॥ २९ ॥ पृष्टोन्नता गजस्यैव सच्छिद्रामध्यमोन्नता ॥ एवं लक्षणसंयुक्तं कुण्डमिष्टार्थसिद्धये ॥ ३० ॥ अनेकदोपदं कुण्डं यत्र न्यूनाधिकं यदि ॥ तस्मात्सम्यक्परीक्ष्यैव कर्तव्यं शुभमिच्छता ॥३१॥ कुण्डस्येशानभागे तु पूजावेदी प्रकल्पयेत् ॥ हस्तोन्नतां च विस्तीणी चतुरस्रां समन्ततः॥३२॥ स्नात्वादो कायशुभ्यर्थ द्विजानुज्ञां लभेत्ततः ॥ आशिपोवाचन कार्य मधुपर्कपुर-सरम् ॥३३॥ ऋत्विजो वरयेत्पश्चात्कृतविद्याविशारदान् ॥ पोडशबाह्मणा छुद्धानंदम्भानृतवर्जितान् ।। ३४ ॥ तेपांमध्ये श्रेष्ठतममाचार्य तं प्रकल्पयेत् ॥ लिखेदएदलं पद्मं वेदिकोपरि तण्डुलेः ॥ ३५ ॥ आदित्याद्यग्रहाणां च प्रतिमां कल्पयेत्ततः॥ ताम्रण कारयेत्सूर्य स्फटिकेन निशाकरम् ॥ २६॥ कुजं तु चन्दनेन ज्ञं सुवर्णेन गुरुं तथा ।। रजतेन सितं सोरि लोहेन तु विधुन्तुदम् ।। ३७ ॥

·गोचरविचाराध्यायः १८॥ सीसेन शुद्धकांस्येन केतुं कुर्यात्प्रयत्नतः ।। यथारुचिप्रमाणेन प्रतिमां कल्पयेत्सुधीः ॥२८॥ वेदीमध्ये ललितकमले कर्णिकायामधःस्थः सप्ताश्वोऽर्कोऽरुणरुचिवपुः सप्तरन्जविाहुः ॥ गोत्रे रम्ये बहुविधगुणे काश्यपाख्य प्रसूतः । कालिङ्गाख्ये विपयजनितः प्राङ्मुखः पद्महस्तः ॥३९॥ आकृष्णेनेतिमन्त्रेण रविंध्यात्वा समर्चयेत् ॥ अस्य मंत्रस्य च ऋपिहिरण्यस्तपसंज्ञितः ॥ ४०॥ त्रिष्टुप्छन्दो देवताऽर्को मंत्रोऽसौ सर्वकामदः ॥ अस्याधिदेवता रुदं स्थापयेद्दक्षिणे ततः ॥४१॥ , मंत्रं तु त्र्यंबकं चास्य छन्दोऽनुष्टुप्ततो ऋपी ॥ वामदेववसिष्ठाख्यो देवता परमेश्वरः ॥ ४२ ॥ सूर्यस्य स्थापयेद्वह्नि वामे प्रत्यधिदेवताम् ॥ ग्रहाधिदेवतांस्त्वेवं स्थापनीयाः प्रयत्नतः॥४३॥ मंत्रोऽग्निदूतमित्यस्य ऋपिर्मेधातिथिस्तथा ॥ अग्निस्तु देवता च्छन्दो गायत्री पापमोचनी ॥४४॥ आग्नेयभागे सरथो दशाश्वश्चात्रेयजो पावनदेशजश्च ॥ प्रत्यमुखस्थश्चतुरखपीठे गदायराको हिमगुःसितामः ॥ ४५ ॥ आप्यायस्येतिमन्त्रेण यजेच्चन्द्रमसं सदा ।। अस्य ऋपिर्गोतमाख्यो गायत्री देवता शशी ॥४६॥ गोरीमिमायमन्त्रण गोरी प्रत्यधिदेवताम् ।। ऋपिदीर्घतमाश्चास्य जगती देवता उमा ॥४७॥ अस्याधिदेवतास्त्वापस्त्वापोहिष्टामयो ऋचः॥ सिन्धुद्वीपोऽस्य मन्त्रस्य गायत्री देवता ऋपिः ॥४८॥ याम्ये गतः शक्तिगदात्रिशुलो वरप्रदो याम्यमुखोऽतिरक्तः ॥

·वसिष्ठसंहितायाम्- कुजस्त्ववन्तीविषयस्त्रिकोणस्तस्मिन्भरद्वाजकुले प्रसूतः ॥ १९ ॥ अग्निर्मूतिमंत्रेण सम्यग्ध्यात्वा कुजं यजेत् ॥ ऋषिविरूपो गायत्री देवताङ्गारकोऽस्य च ॥५०॥ स्कन्दोऽधिदेवता त्वस्य सावित्री देवता गुहः ।। मंत्रस्य स्कंदगायत्री स्कंदस्य प्रीतिदायिका ॥५१॥ स्योनापृथिव्यसौ मंत्रस्त्वितरा देवता मही ॥ गायत्री देवता भूमिस्तस्य मेधातिथिपिः ॥५२॥ उदङ्मुखो मागधजो हरिस्थस्त्वात्रेयगोत्रः शरमंडलस्थः ।। सखनचोरुगदाधरो ज्ञस्त्वीशानभागे वरदः सपीतः ॥५३॥ अग्नेविवस्वदुरवसस्त्वितिमंत्रेण चन्द्रजम् ॥ प्रस्कण्वो बृहती छन्दस्त्वस्यास्ति देवता बुधः ॥५४॥ मंत्रणेदं विष्णुरिति विष्णुः पूज्योधिदेवता ॥ ऋपिर्मेधातिथिच्छन्दो गायत्री देवता हरिः॥५५॥ विष्णुं च देवतामन्यत्पुरुपसूक्तेन चार्चयेत् ॥ ऋपिर्नारायणोऽनुष्टुवन्यस्मिन्देवता ऋपिः॥५६॥ सोम्ये सुदीर्घ चतुरस्रपीठे रथोंऽगिराः सौम्यमुखः सुपीतः ॥ इन्द्राक्षमालाजलपात्रधारी सिंध्याख्यदेशो वरदश्च जीवः ॥१७॥ बृहस्पते अतियदों अनेन गुरुमर्चयेत् ॥ ऋपिरस्य प्रतिरथस्त्रिष्टुब्जीवोऽत्र देवता ॥५८॥ अस्याधिदेवता ब्रह्म ब्रह्मजज्ञानमित्युचः॥ तमर्चयेदृपिर्भर्गस्त्रिष्टुब्रह्मेव देवता ॥ ५९॥ इन्द्रायेन्द्रो मरुत्त्वष्ट्रस्त्वननेतरदेवतम् ।। छन्दो ऋपिः कश्यपोऽस्य गायत्री देवता हरिः॥६०॥ १ वृहस्पते परिदीयेत्यनेन गुरुमचेयेत् ॥ ऋपिरस्याप्रातरयाविटुन्जीवोऽस्य देवता ॥ कचित्पुस्तके वा पाठः।

·2 गोचरविचाराध्यायः १८॥ ६३ प्राच्यां भृगु जकटे प्रजातः स भार्गवः पूर्वमुखः सिताभः ॥ सपञ्चकोणे सरथाधिरुढो दण्डाक्षमालावरदांबुपात्रः॥ ६॥ ध्यात्वा समर्चयेच्छुकं तवान्नादिति तदृचा ॥ त्रिष्टुवृपिर्भरद्वाजो देवता दुनुचितः ।। ६२॥ अस्याधिदेवता शकस्त्वनेनैवार्चयेत्तु ताम् ।। इंद्राणी देवता चास्यं धृतिमेधातिथिक्रपिः ॥ ६३ ॥ मंत्रेणोत्तानपर्येण चास्य मेधातिथिपिः॥ इन्द्राणी देवता तत्र वनुष्टुप्छन्दसंज्ञितम् ॥ ६॥ चापासने गधरथः सुनील प्रत्यङ्मुखः काश्यपजः प्रतीच्याम् ॥ सशूलचापेषु वरप्रदश्च सौराष्ट्रदेशे प्रसवश्च सोरिः॥ ६५ ॥ शनोदेवीत्यनेनेव मंत्रेण शनिमर्चयेत् ।। अस्य सिन्धुद्वीप ऋपिर्गायत्री देवता शनिः ॥६६॥ यमोऽधिदेवता पूज्या त्वायङ्गोरित्यनेन च ॥ सर्पराज्ञी ऋपिश्चास्य गायत्री देवता यमः ॥ ६७॥ प्रजापतिस्त्वस्य शनः प्रतिपूर्वाधिदेवता ॥ प्रजापतेनत्वदेतेत्यनेनैव यजेनु ताम् ।। ६८ ॥ त्रिष्टुप्छन्दोऽस्य मन्त्रस्य स्वर्णगर्भ ऋपिस्ततः ॥ प्रजापतिदेवतयां मत्रः स भापमोचकः।। ६९ ॥ पेठीनसो वर्वरदेशजातः शूऽऽसनः सिंहगमः सधूम्रः ॥ याम्पायने नेतगः करालो वरप्रदः शूलसचमखगः ॥ ७० ॥ कयानश्चित्रआभुव इतिमंत्रण चार्चयेत् ॥ गायत्री वामदेवोऽस्य ऋपी राहुश्च देवता ॥ ७१ ॥ कालोऽधिदेवता ब्रह्मजज्ञानमिति चार्चयेत् ।। त्रिष्टुप्छंदो वामदेव ऋपिः कालोऽथिदेवता ॥ ७२ ॥ । अपरा देवता सा नमोऽस्त्विति समर्चयेत् ।। - ·६४ वसिष्ठसंहितायाम्- अग्निपिर्विराष्ट्रछन्दः सपश्चिास्याधिदेवताः ॥ ७३ ॥ वृकासनो जेमिनिगोत्रजोंऽतर्वेदीसुदेशः सुविचित्रवर्णः ।। याम्यायनो वायुदिाश प्रखगचर्मा शिखी चाष्टशतोऽथ चेकः ॥७॥ केतुं कृण्वृन्ननेनेव चार्चयेत्तं प्रयत्नतः ॥ मधुऽच्छन्दो ऋपिरस्य गायत्री देवता शिखी ॥ ७५ ॥ अस्याधिदेवता चित्रगुप्तो ज्ञात्वा तमर्चयेत् ॥ छंदोऽनुष्टुप्सोम ऋपिश्चित्रगुप्तोऽस्य देवता ॥७६ ॥ अस्याधिदेवता ब्रह्मा त्वेप ब्रह्म य इत्यूचा ॥ विश्वेदेवाऋपिविराङ्गायत्री ब्रह्मदेवता ॥७६ ॥ शनैः पश्चिमतः स्थाप्य विनायकमथार्चयेत् ॥ गणानान्त्वति जगती भर्पिदेवता स्वयम् ॥ ७८ ॥ तस्य दक्षिणतो दुर्गा जातवेदस इत्यूचा ॥ त्रिष्टुब्छन्दः कश्यपोऽस्य ऋपिर्दुर्गात्र देवता ॥ ७९ ॥ वायुतो दक्षिणे काणे शिशुमन्त्रेण चार्चयेत् ।। गौरी इति ऋपिश्चास्य गायत्री देवता मरुत् ॥ ८० ॥ दक्षिणे तस्य चाकाशमादित्यं च समर्चयेत् ॥ ऋपिर्भोऽस्य गायत्री चाकाशो देवता ततः॥८१ ॥ अश्विनौ दक्षिणे तस्य कार्या वै पोडशा ऋचा ॥ ऋपिः कण्वोऽस्य गायत्री च्छन्दोऽश्विनौ च देवते ॥ ८२ ॥ इंद्रश्चैरावतारूढो वज्रपाणिः शचीप्रियः ॥ स्वर्णवर्णः सहस्राशो नायकस्त्वमरेश्वरः ॥ ८३ ॥ पद्मपूर्वदलाये च इन्द्रमिन्द्रञ्च इत्युचा ।। वायुश्छन्द ऋपिरस्य गायत्री देवता स्वयम् ॥ ८४ ॥ अग्निः सुवर्णः सप्तार्चिः सप्तहस्तोईवकः ॥ स्वाहाप्रियो मेपगमः पडशः सुक्युवायुधः।। ८५॥

·गोचरविचाराध्यायः १८॥ आग्रेय्यामर्चयेदनिमग्निंदूतमनेन च ॥ ऋषिर्मेधातिथिश्छंदो गायत्री देवताऽनलः ॥ ८६ ॥ इलप्रियो दण्डधरो यमो महिपवाहनः ॥ रक्तवर्णी हि लोकानां स्वस्वकर्मफलप्रदः ॥ ८७ ॥ यमं यजेद्याम्यदले यमाय सोममित्यूचा ॥ ऋपिः शातातपोऽनुष्टुप्छन्दोऽसौ देवता यमः ॥ ८८॥ खड्गचर्मधरो नीलो निर्ऋतिर्नरवाहनः ॥ ऊईकेशो विरूपाक्षः करालः कालिकाप्रियः ॥ ८९ ॥ मोषुणस्त्वितिमन्त्रेण नैर्ऋत्यां नितिं यजेत् ॥ गायत्री घोरकण्ठोऽस्य नितिर्दैवता स्वयम् ॥ ९० ॥ नागपाशधरो रत्नभूपणः पद्मिनीप्रियः॥ वरुणोंऽवुपतिः स्वर्णवर्णो मकरवाहनः ॥ ९१ ॥ वरुणं पश्चिमे भागे त्वन्नो अग्न इत्चा ॥ वामदेव ऋपिस्त्रिष्टुब्वरुणो देवताऽस्य च ॥ ९२॥ प्राणरूपो हि जगतो वायुः कृष्णमृगासनः ॥ हमेदण्डधरः श्यामवर्णोऽसौ मोहिनीप्रियः ॥ ९३ ।। तलवायुवृत इति यजेद्वायुं मरुदिशि ॥ वायुश्च देवता त्वस्य गायत्री ऋपिरंगिराः॥ ९४ ॥ अश्वारूढः कुन्तपाणिः कुबेरश्चित्रिणीप्रियः॥ निधीश्वरः स्वर्णवर्णः स्वर्णदो रूपवान्प्रभुः ॥ ९५ ॥ सोमोधेनुमनेनैव उदीच्यां च धनेश्वरः ।। त्रिष्टुप्छन्दो गौतमोऽस्य देवता सोमसंज्ञकः ॥ ९६ ॥ शुद्धस्फटिकसंकाशो गौरीशो वृपवाहनः ।। वरदाभयशुलाक्षःशुलभृत्परमेश्वरः ॥ ९७ ॥ कद्रुद्रायोतिमंत्रेण ईशान्यां रुद्रमर्चयेत् ॥ - ·वसिष्ठसंहितायाम्- गायत्री पोरकण्ठोऽस्य देवता चन्द्रशेखरः ॥ ९८ ॥ अर्कः पलाशखदिरापामार्गाश्वत्थसंभवाः ॥ उदुंबरशमीदूर्वाकुशजाः समिधाः क्रमात् ॥ ९९ ॥ आश्च सत्त्वनिविडाः स्निग्धाः प्रादेशसंमिताः॥ कनिष्ठिकातुल्यवृत्ता होमकर्मणि कामदाः॥१०॥ लिखिताष्टदले पद्मे तस्मिन्कुण्डे हुताशनम् ॥ आचार्यः स्थापयेत्सम्यक् स्वगृह्योक्तविधानतः॥१०१॥ मुखान्ते चार्चयेत्साधिदेवताश्चाखिलग्रहान् ॥ पूर्वोक्तमन्त्रे स्वैः स्वैश्व लोकपालान्समर्चयेत् ॥१०२॥ तस्याश्चेशानभागे तु पूर्णकुंभं नवं न्यस्येत् ।। पंचत्वपल्लवोपेतं शतापधिसमन्वितम् ।। १०३ ॥ स्वर्णरत्नफलोपेतं मृत्तिकावस्त्रसंयुतम् ॥ अब्लिगेर्वारुणमन्त्रैरर्चयद्विजसंयुतम् ॥ १०४ ॥ उदुंबरवटाश्वत्थप्लक्षाम्राजजसंभवम् ॥ तिलमापत्रीहियवा गोधूमाण्डप्रियङ्गवः ॥ १०५॥ गजाश्वगोकुलस्थानाथ्यावल्मीकसंभवात् ॥ हृदाच्च नगरद्वारात्संभूताट च मृत्तिकाः।। १०६॥ श्रीवृक्षविल्वखदिरविष्णुकांतापुनर्नवाः॥ देवदारुजवामातीतहदेयीमुराशियाः ।। १०७॥ फलिनीचकुलाजातिलतामंनिष्टसंज्ञिकाः॥ वटपक्षामनीवारखदिरामल्लिकार्जुनाः ॥ १०८॥ दमयंतीमहाजातीनिम्बोशीरहरिद्रकाः।। साक्षीतुलसारौद्रकुटादाडिमचंपकाः ॥ १०९॥ मातुलुङ्गजपावटोकार्णकारोर्णकाञ्चनाः॥ सेवतीपनसद्राक्षाविशाक्षीश्वेतसर्पपाः ॥ ११० ।।

·६७ गोचरविचाराध्यायः १८। राजीवकुंदमुकुलनीलोत्पलकरञ्जकाः ॥ पुन्नागचंदनद्रोणमंदरो हेमदुग्धकः ॥ १११॥ रक्तचंदनजंबीरयूथिकागृहमल्लिकाः॥ सम्पर्कसिन्दुवारेंद्ररक्तधत्तूरखाण्डिमाः ॥ ११२॥ अपामार्गारुपालाशबृहतीकरवीरकाः ॥ नन्द्यावर्तकुबेराक्षापाटलीहेमपुप्पिकाः॥ ११३॥ शिरीषामलकाशोकरक्तागस्तिकपित्थकाः ।। बंधूक,गराजाख्यकृष्णवीमाधवीलताः ।।११४॥ चतुर्जातो बहिशिखा कुटजो मधुविकः ।। तमालतरुपुष्पारुपुष्पाख्यश्चक्रमर्दिनी ॥ ११ ॥ व्याकुली शाल्मली मोडीरालासर्वपटोलिकाः॥ महाखर्जरिकानारिकेलाख्यास्ते शतद्रुमाः ॥ ११६॥ एपां मूलानि सर्वाणि नृणामेनो नुदंति यत् ॥ शांतिकमणि सर्वत्र निःक्षिपेत्कलशोदके ॥ ११७ ॥ एपामभावे तु दश सर्वोपध्यः प्रकीर्तिताः ।। उद्धृतासीतिमन्त्रेण सदा तत्राटमृत्तिकाः ॥ ११८॥ चातुर्जातमुशीरं च पद्मकं फलिनीमुखम् ॥ देवदारुनिशा चैपां त्वक्पत्राणि च निक्षिपेत् ॥ ११९॥ उपचाराणि सर्वेपामपि शुक्लाशतैः सदा ॥ ग्रहवर्णाश्च दातव्या गंधपुष्पाक्षतध्वजाः ।। १२० ।। कर्पूरागरूकस्तूर्यः कुडुमं गन्धगुग्गुलुः ।। कृष्णागुर्वक्षकर्पूरा धूपाः स्युर्भास्करादितः ॥ १२१ ॥ उक्तसमिदभावे तु पालाशं तत्र कल्पयेत् ॥ गन्धाभावे शुक्गन्धं पुष्पाभावे सुगन्धकम् ॥ १२२ ॥ धूपाभावे गुग्गुलुः स्याद्व्याभावे गुडोदनम् ॥

·वसिष्ठसंहितायाम्- पञ्चामृते गव्यमेव मिश्रकं न कदाचन ॥ १२३॥ घृतान्नपायसाधूपक्षीरमिश्रं गुडोदनम् ॥ दधिमिश्रं तिलमिश्रं सामिपं चित्रितोदनम् ॥ १२४ ॥ संस्कारार्थे चतुर्णा च होमार्थे स्थापयेच्च तान् ॥ अग्नेयजुष्टमंत्रेण उद्धृतेष्वभिपूरयेत् ॥ १२५ ॥ आदौ तु समिधाज्यानैः पृथगष्टोत्तरं शतम् ॥ स्वस्वमंत्रैश्च जुहुयाद्ग्रहोदेशेन भक्तितः ॥ १२६ ॥ दिवाओवाधिदेवत्याः पंचानां चेव पंचधा ॥ इन्द्रादिलोकपालानां न कुर्यात्समिधादि यत् ॥ १२७ ॥ हुनेदाज्याक्तसमिधश्चोपस्तरणपूर्वकम् ॥ अवदानं सकृत्कुर्यात्पश्चाच्चैवाभिधारणम् ॥ १२८ ॥ प्रमाणमाहुतेश्चात्र पक्कामलकसंमितम् ॥ चरुशेपं च नेवेद्यं विविधान्नं समर्पयेत् ।। १२९ ॥ ततो व्याहृतिभिः कुर्यात्तिलहोमान्प्रयत्नतः ।। प्रथमोऽयुतहोमश्च लाहोमो द्वितीयकः ॥ १३० ॥ तृतीयः कोटिहोमः स्यात्रिविधो ग्रहयज्ञकः ॥ एकरावं त्रिरात्रं वा पञ्चरात्रमथापि वा ।। १३१ ॥ शिवगाथां विष्णुगाथां शांति ह्मणभोजनम् ॥ समाचरेत्प्रतिदिनमेवं भक्त्या समन्वितः।। १३२ ॥ ततो जपादोजुहुयात्पूर्णाहुति समाचरेत् ।। स्वस्तिकं कल्पयेत्पश्चात्कुण्डस्येशानभागतः॥ १३३॥ यजमानाभिपेकाथै तत्र भद्रासनं न्यसेत् ।। प्रामुखस्योपविष्टस्य यजमानस्य तत्र व ॥ १३४ ॥ अभिपेकं ततः कुर्युः साचार्याः पोडशत्विजः।। विविधर्मङ्गलेषोपः सूतमागधक सह ।। १३५ ।।

·मोचरविचाराध्यायः १८॥ वक्ष्यमाणेश्च मन्त्रैश्च अब्लिङ्गर्वेदमन्त्रकैः ।। कुम्भोदकः पूर्णजलैरुक्तद्रव्यसमन्वितेः ॥ १३६ ॥ ग्रहाणामांदिरादित्यो लोकरक्षणकारकः॥ विषमस्थानसम्भूतां पीडां दहतु मे रविः ॥ १३७ ॥ रोहिणीशः सुधादीप्तः सुधागावः सुधाशनः ।। विषमस्थानसम्भूतां पाडां दहतु मे विधुः ॥ १३८॥ भूमिपुत्रो महातेजा जगतां भयकृत्सदा ॥ वृष्टिकदृष्टिही च पीडां दहतु मे कुजः ॥ १३९ ॥ उत्पातरूपो जगतां चन्द्रपुत्रो महाद्युतिः॥ सूर्यप्रियकरो विद्वान्पीडां दहतु मे बुधः॥ १४०॥ देवमन्त्री विशालाक्षः सदा लोकहिते रतः ॥ अनेकशिप्यसम्पूर्णः पीडां दहतु मे गुरुः ।। १४१ ॥ देत्यमंत्री गुरुस्तेपां प्राणदः स महाद्युतिः ॥ प्रभुस्ताराग्रहाणां च पीडां दहतु मे भृगुः ॥ १४२॥ सूर्यपुत्रो दीर्घदेहो विशालाक्षः शिवप्रियः ॥ मन्दचारः प्रसन्नात्मा पीडां दहतु मेऽर्कनः ॥ १३ ॥ महाशिरो महावक्त्रो दीर्घदंष्ट्रो महाबलः ॥ अतनुश्चोर्यकेशश्च पीडां दहतु मे तमः ।। १४४ ॥ अनेकरूपवर्णश्व शतशोऽथ सहस्रशः॥ उत्पातरूपो जगतः पीडां दहतु मे शिखी ॥ १४५ ॥ ततो राज्ञोऽभिषिक्तस्य रक्षार्थे बलिमुक्षिपेत् ।। दिग्विदिक्षु विचित्रान्नदीपराजयेत्ततः ॥ ११६॥ शुकमाल्यांपरधरः शुक्गन्धानुलेपनः ॥ ततो मण्डलमागत्य ध्यायेदाग ग्रहान सुरान् ॥ १४७॥ प्रत्येकं प्रतिमन्त्रेश्च दद्यात्युप्पाञ्जलिं ततः॥

·वसिष्ठसंहितायाम्- मन्त्रतन्त्रक्रियालोपप्रायश्चित्तार्थमेव च ॥ १४८॥ यदस्य कर्मण इति स्विष्टकृजुहयात्ततः॥ अस्य मन्त्रस्यातिधृतिः स्वर्णगर्भ ऋपिस्ततः ॥ ११९ ॥ देवतानिः स्विष्टकृच्च व्याहृतादृत्तं ततः॥ समिधादिद्रव्यमयमवदाय सकृत्सकृत् ॥ १५ ॥ मिलित्वा सुक्खुवं तत्र निक्षिपेदभिवार्य तत् ।। मंत्रेण सप्त ते अग्नोति पूर्णाहुतिं यजेत् ॥ १५१ ॥ आचार्येभ्यो नवभ्यश्च ग्रहार्चनफलं ततः ॥ समिधाज्यचरणां च तिलहोमफलं च यत् ॥ १५२॥ ब्रह्मत्वं कुम्भपूजायां चार्चनस्य फलं च यत् ।। गणपक्षेत्रपालाश्च दुर्गाहव्याङ्गदेवताः ॥ १५३ ॥ तासांजपफलं सम्यग्गृह्णीयाजलपूर्वकम् ।। एवं पोडशऋत्विग्भ्यो दातव्या दक्षिणा ततः ॥ १५४ ।। धेनुं शंखं रक्तवृपं हेमं पीतांबरं हयम् ॥ श्वेताश्वं कृष्णवर्णी गां कृष्णलोहमजं क्रमात् ॥ १५५॥ स्वर्णेन वा समीकृत्य दातव्या दक्षिणा ततः ।। आचार्यार्थ जापकेभ्यो ब्राह्मणेभ्योऽथ शक्तितः ॥ १५६॥ तत्रदानमन्त्राः। गवामङ्गेषु तिष्टति भुवनानि चतुर्दश । यस्मात्तस्माच्छिवं मे स्यादिह लोके परत्र च ॥ १७॥ कपिले सर्वदेवानां पूजनीयासि रोहिणि ॥ तीर्थरूपमयी यस्मादतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ १५८॥ इति गोदानकपिलादानमंत्रौ । पुण्यस्त्वं शंख पुण्यानां मंगलानां च मङ्गल ॥ विष्णुनाऽपि धृतो यस्मादतः शांति प्रयच्छ मे ॥१५९॥ इति शंखदानमंत्रः।

·मोचरविचाराध्यायः १८॥ धर्मस्त्वं वृषरूपेण जगदानन्दकारकः ॥ अष्टमूर्तेरधिष्टानमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ १६० ॥ इति वृपमदानमंत्रः। हिरण्यगर्भगर्भस्थं हेम बीजं विभावसोः॥ अनन्तपुण्यफलमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥१६१ ॥ इति स्वर्णदानमंत्रः । पीतवस्त्रयुगं यस्माद्वासुदेवस्य वल्लभम् ॥ प्रदानात्तस्य मे विष्णुह्यतः शान्ति प्रयच्छ मे ।। १६२॥ इति पीतवस्त्रदानम् । विष्णुस्त्वमश्वरूपेण यस्मादमृतसम्भवः ।। चन्द्रार्कवाहनो नित्यमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ १६३ ॥ इति अश्वदानमंत्रः। यस्मात्त्वं पृथिवी सर्वा धेनो कृष्णेन सन्निभा ॥ सर्वपापहरा नित्यमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ १६४॥ इति कृष्णधेनुदानमन्त्रः। यस्मादायस कर्माणि तवाधीनानि सर्वदा ।। लागलायायुधादीनि तस्माच्छान्ति प्रयच्छ मे ॥१६॥ इति मायसदानमन्त्रः। । यस्मादनप्रदानेन स्वर्गभोग लभेन्नरः॥ । तस्मादनेन दानेन स्वर्गभोगश्च मे भवेत् ।। १६६ ॥ इति रलदानमंत्रः। सर्वभूताश्रया भूमिराहेण समुद्धृता ॥ अनंतफलदा यस्मादतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ १६७॥ इति भूमिदानमन्त्रः। -- -

·वसिष्ठसंहितायाम्-
यस्मात्त्वं छाग यज्ञानामङ्गत्वेन व्यवस्थितः ॥
योनिर्विभावसोनित्यमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ १६८॥
इति छागदानमन्त्रः।
यस्मादशून्यं शयनं केशवस्य शिवस्य च ॥
तथा मे शयनं शश्वद्भवेजन्मनि जन्मनि ॥ १६९॥
इति शय्याानमंत्रः।
शीतवातोष्णसंत्राणं लजाया रक्षणं परम् ॥
देहालंङ्करणं वस्त्रमतः शान्ति प्रयच्छ मे ॥ १७० ॥
इति वसदानमंत्रः।
अवशिष्टद्विजेभ्यश्च यावच्छक्त्या च दक्षिणाम् ॥
दीनान्धकृपणादिभ्यः किंचित्किचित्प्रदापयेत् ॥ १७१ ॥
वन्दे सर्वरसश्रेष्ट त्वामहं भगवन्नजः॥
अत आज्य सुधारूप सर्वश्रेष्टं कुरुप्प माम् ॥ १७२ ।।
इति आज्यपात्रपूजनमंत्रः।
या लक्ष्मीर्यच्च मे दोस्थ्यं सर्वमात्रेप्यवस्थितम् ।।
तत्सर्वं शमयाज्य त्वं लक्ष्मी पुष्टिं च वर्द्धय ।। १७३ ॥
इत्याज्यावेक्षणमन्त्रः।
उदासयेत्ततो वह्नि ग्रहान्देवान्दिनान्पितॄन् ।।
ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चात्स्वयं भुंजीत बन्धुभिः ॥ १७४॥
एवं यः कुरुते सम्यग्ग्रहयज्ञं सहेव सः ॥
सर्वान्कामानवाप्नोति स्वस्थानस्थफलं लभेत् ।। १७५ ॥
इदं वलद्वयं चिंत्यं माति मासि स्वजन्मतः॥
अष्टवर्गवलं मुख्यमुभयोः सर्वकामिकम् ॥ १७६ ॥
यथा ग्रहाणां तीक्ष्णांशुः सदा तु सदृशो बली ।।
अष्टवर्गवलं तद्वग्रहाणामुत्कटं बलम् ॥ १७७॥

·संक्रान्त्यध्यायः १९।
७३
३
अष्टवर्गवलं यत्र तत्रास्ति त्रिविधं बलम् ।।
तस्मादलत्रयाणां तत्साधयेदष्टवर्गजम् ।। १७८॥
ग्रहेषु विपमस्थेषु यः शान्ति न करोति सः॥
अर्थहानि मनस्तापं चाभुते सर्वसंकटान् ॥ १७९ ।।
इति ब्रह्मर्पिवृद्धवसिष्ठविरचितायां संहितायां गोचरविचाराध्यायोऽष्टादशः॥१८॥
अथ संक्रान्त्यध्यायः १९ ।
रविरविजभोमवारे संक्रांती दिनकरस्य यन्मासे ।।
पित्तकफानिलजामयनरपतिकलहस्त्तवृष्टिश्च ॥१॥
बुधगुरुसितचन्द्राहे संक्रान्तावनामयं नृणाम् ॥
क्षितिपतिनिकरक्षेमं सस्यविवृद्धि विर्मिणां मरणम् ॥२॥
पोरोगझे ध्वांशी लघुभे चरभे महोदरी मृदुभे॥
मन्दाकिन्यचरखे मन्दा मिश्रा च राक्षसी तीक्ष्णे ॥३॥
शूद्रविद्रचौरभूपद्विजगणपशुमुख्यसर्वजन्तूनाम् ॥
शुभफलदा क्रमशस्ता नूनं संक्रांतयस्तेपाम् ॥४॥
नागचतुप्पदतेतिलकरणे सुप्तः करोति संक्रमणम् ॥
कोलवशकुनिकिस्तुने करणे चोर्द्धस्थितो दिनकृत् ॥५॥
मरस्पषिष्यो कणिजे समास्ये सततं निविष्टः ।।
सततं जगतां वृष्टिान्यार्यत्वं विशेषतः क्षेमम् ।। ६ ।।
क्रमशस्त्वनिएमिष्टं मध्यमरूपं भवेदतुलम् ॥
नानाविधानोगानप्येवं ज्ञातव्यमर्भकादीनाम् ॥ ७॥
पूर्वाहे नृपतिभयं मध्याह्ने हन्ति भूसुरानखिलान् ॥
अपराहे वैश्यगणं शुद्रानखिलान्दि चास्तमये ॥ ८॥
राविचरानिशिसमये सन्ध्यासमये पिशाचगणान् ।।
नटनर्तकानपरानाश पशुपानिखिलानिहन्त्युपसि ॥ ९ ॥

·वसिष्ठसंहितायां-
केवलसंध्यासमय लिंगिनातं च निखिलसंन्यासीन् ॥
शुभफलदा संक्रान्तिरनुक्तकाले नृणां सततम् ॥१०॥
दिनपतिसंक्रमणात्प्राकू पोडशनाड्यास पुण्यकालस्तु ।।
परतः पोडशनाड्यः सर्वत्र स्नानदानयोः पुण्याः ॥ ११ ॥
संक्रमणं यद्यहनि तदहः पुण्यं च पुण्यकार्येषु ।।
निश्यात्याक्संक्रमणं पूर्वाहः स्नानदानयोः पुण्यम् ॥ १२ ॥
निश्यात्संक्रांतिः पश्चाच्चत्परदिनं पुण्यम् ॥
निशि समये साक्षाचेदिनद्वयं स्नानदानयोः पुण्यम् ॥ १३॥
स्थिरराशिपु विष्णुपदं पडशीतिमुखं यधुभयभेचैव ॥
मृगकर्कटसंक्रान्ती ह्युदगयनं दक्षिणायनं चैव ॥ १४ ॥
अजधटसंक्रान्तिद्वयं विपुवत्प्रकीर्तितं नित्यम् ।।
द्वादशसंक्रांतीनां चतुष्टयं तद्विशिष्टतमम् ॥ १५ ॥
हरिपदयाम्यत्वयने पूर्वदिनं सानदानयोः पुण्यम् ॥
पडशीतिमुखे त्वयने सौम्ये पुण्यं च परदिनं निशि चेत् ॥
इति सञ्चिन्त्य विनिर्णयमादेष्टव्यं सदेव देवः ॥ १६ ॥
विपुवत्ययने ग्रहणे संक्रान्तो पुण्यदिवसे वा ।।
पितृप्ति यो न करोति दत्त्वा शापं व्रजांति तस्य सदा ॥ १७॥
आगतगतसमयेऽपि च करोति दानं जपं च होमाद्यम् ।।
ऊपरवापितवीजं यद्वत्तद्वच्च निष्फलं भवति ।। १८॥
सुतजनने संक्रान्तो उपरागे चन्द्रसूर्ययोनित्यम् ।।
रात्रावपि कर्तव्यं स्नानं दानं विशेपतो नृणाम् ॥ १९ ॥
अजकन्यावृपकर्किणि संकान्तो यदि भवेद्वपम् ॥
अतुलं क्षेमसुभिक्षं नृपसजनगोकुले क्षेमम् ॥२०॥
घटचापसिंहमिथुनसंक्रान्तो यदि भवेद्वपम् ॥
भाभयडामरभूभुजयुद्धभयं त्वदृष्टिश्च ॥२१॥

·चंद्रताराबलाध्यायः२०॥
घटवृषवृश्चिकमकरे वृष्टिः स्यात्संक्रमणसमये ॥
विस्फोटामयतस्करपीडावृष्टिः कृशानुभयम् ॥२२॥
हरिशार्दूलवराहगर्दभगजमहिषाश्च घोटकाश्चैव ॥
वाजवृषभकुक्कुटाः स्युः संक्रान्तेर्वाहनानि बवकरणात् ॥ २३ ॥
बाहीकखशवंगांगेषु तु विज्ञेयं वाहनं च ऋशभवम् ।।
करणभवं त्वन्यस्मिन्देशे नियतं च वाहनं ज्ञेयम् ॥२४॥
क्रमशो बिभर्ति दिनपो बवतो भुशुण्डी गदाख्यं च ।।
खङ्गाख्यं दण्डकार्मुकतोमरकुंतपाशाङ्कुशास्त्रशराः ।। २५॥
विधोबलाबलेनैतत्संक्रमेण दिवाकरः ।।
ददाति तत्फलं नृणां तस्मिन्मासे तु गोणतः ॥२६॥
हानिश्चेदर्कसंक्रातिर्जन्मपूर्वक्षतस्त्रिषु ॥
अर्थलाभ तथा षट्सु शेपेऽष्वेवमुपप्लवः ॥२७॥
दशन्ति सूर्यमुक्तक्षनिर्जीवाख्यं च भत्रयम् ॥
• एकादश विंशी मङ्गले निधनप्रदम् ॥२८॥
शूलदोपापनुत्त्यर्थं निर्जीवस्यापनुत्तये ॥
स्वर्णशूलं द्विजे दद्यात्तिलवस्त्रसमन्वितम् ॥२९ ।।
अर्कबिम्बचरान्नित्यं भचक्र लभतेऽयनात् ॥
अस्तोदये तयनमुच्चनीचोच्चवर्त्मनः॥३०॥
तदंशेन्यूनकालो हि वर्तमानस्य निर्गमः ॥
परराशिप्रवेशश्च राशीनामेवमेव हि ॥३१॥
इति श्रीब्रह्मर्षिवृद्धवसिष्ठविरचितायां संहितायां संकान्त्यध्याय
एकोनविंशः ॥ १९ ॥
अथ चंद्रताराबलाध्यायः२०॥
प्रथमदिने वत्सरतःशुभदे चंद्रे च यस्य पुरुषस्य ॥
तदर्षे शिशिरकरः शुभफलदस्तस्य बुधयुक्तोऽपि ॥१॥

·वसिष्ठसंहितायाम्-
अयनादो ऋतुसमये मासेऽप्येवमेव विजानीयात् ॥
ताराबलमाप्तिस्तच्छुभतारा चेत्तथैव शुभदा स्यात् ॥२॥
सितपक्षस्याद्यदिने शुभदस्तत्पक्षमतिशुभदः ॥
असितस्यादावशुभः शुभफलदः पक्षमखिलं तत् ॥ ३॥
जन्मचिकलवरिपुद्वितीयनवमायसुतदशमे ॥
सितपक्षे हिमकिरणः शुभदः कृष्णे त्रिपंचधननवमे ॥४॥
जन्मभमनुजन्म: त्रिजन्मभं नेष्टमखिलकायेंषु ।।
सम्पत्तारा शुभदा विपदाख्या विपत्पदा तारा ॥५॥
क्षेमाख्या क्षेमकरी प्रतिकूला प्रत्यरिस्तारा॥
साधनभं साधनदं नेधनभं नेधनं नृणाम् ॥६॥
मैत्रीकरणं मित्रभमतिमंत्रं परममैत्रम् ॥
एवं विचार्य सततं बलावलं देववित्कथयेत् ॥७॥
सितपक्षे हिमकिरणो वलयाकृष्णेऽपिघलयती तारा ।।
शशिवलवत्प्राधान्यं शुक्ले कृष्णे च तारकायाश्च ॥ ८ ॥
अमृतकिरणस्त्वमृतभवस्तबलमखिलं च तद्वत्स्यात् ।।
अमृतमयं तत्तस्मादभ्यधिकं त्वन्यखेटबलान् ॥ ९॥
तुहिनकरो जगतां यदत्तच्च तलं त्वखिलम् ।।
तन्महिमानं व्याचष्टे गुणरूपं निखिलजन्तूनाम् ।।१०||
चला अखिलमृगाणां हरिरिव खचरबलानां च चन्द्रबलम् ।।
हिमकिरणे बलिनि सति सवें घलिनो वियञ्चरा नित्यम् ॥ ११ ॥
अभ्यधिकं चन्द्रवलं त्वबलं ताराग्रहोगवं निखिलम् ।।
हिमकिरणवलादपि नो तुल्यं ग्रहवलं सर्वम् ॥ १२॥
इति श्रीब्रह्मपिवसिष्टविरचिनायां महिनायां चंद्रतागरलाध्यायो विशः ॥२०॥

·उपमहाध्यायः२१॥ अथोपग्रहाध्यायः २१ । दिनकरभात्सप्तमभं भूकंपं पंचमर्शमतिविद्युत् ।। शूलोपग्रहमष्टमभं दशम: चाशानं च विज्ञेयम् ॥१॥ केतुरुपग्रहदोपस्त्वष्टादशमं च दंडसंज्ञश्च ।। पंचदशं दशनवमं चोल्कापातं चतुर्दशं पातः॥२॥ मेघोपग्रहदोषो निर्यातकंपसंज्ञवजनिभः ।। एकोत्तरविंशतिभादुक्ताः क्रमशो ह्युपग्रहा दोपाः॥३॥ हिमकिरणे त्वेषु युते शुभकार्य मृत्युदं नृणाम् ॥ उदाहादिषु सततं विचार्य लग्नं वदेद्धीमान् ॥४॥ रविभादहिपितृमित्रत्वाष्ट्रभहरिपोष्णभेषु गणितेषु ॥ अश्विनिभादिंदुयुते तावति वै पतति गणनया पातः ॥५॥ अयमपि पातो दोपश्चंडीशचण्डायुधायो ज्ञेयः ।। अखिलेषु मंगलेष्वपि वॉं यस्माद्विनाशदः कर्तुः ॥ ६॥ दोन्दुभुजगभास्करमित्रोत्तरापाढजलधिष्ण्येषु ॥ क्रमशो रविवारादिष्वानन्दाद्या क्रमाद्योगाः ॥७॥ आनंदः कालदण्डो धूम्राख्योऽथ प्रजापतिः सौम्यः ।। ध्वांक्षोऽथो ध्वजसंज्ञः श्रीवत्सो वज्रमुद्री छत्रम् ॥ ८॥ मित्रं मानससंज्ञः पद्माख्यो लंबकस्तथोत्पातः।। मृत्युः काणः सिद्धिः शुभामृतो मुशलमथ गदाख्यश्च ॥९॥ मातङ्गराक्षसाह्वयचरस्थिरप्रवर्द्धमानसंज्ञाः स्युः॥ अष्टाविंशतिसंख्या निजनिजसंज्ञासदृशफलदाः स्युः॥१०॥ इति श्रीब्रह्मर्षिवृद्धवसिष्ठविरचितायां संहितायामुपग्रहाध्याय एकविंशः॥२३॥ -

·वसिष्ठसंहितायाम्-
अथ ग्रहकूटाध्यायः२२ ।
ग्रहकूटभतो यस्माच्छुभाशुभं भवति जंतूनाम् ॥
तहकूटविधानं नूनं सम्यक्समासतो वक्ष्ये ॥१॥
स्फुटमानीय खगेन्द्रं लिप्तीकृत्वा खखाष्टभिर्भक्तम् ॥
गतधिष्ण्यानि च लब्धमवशिष्टं वर्तमानकं ज्ञेयम् ॥२॥
पष्टिहतं गतगम्यं भुक्तिहतं नाडिकादितो ज्ञेयम् ॥
खचराधिष्ठितधिष्ण्यं ज्ञात्वा सर्व विचिंतयेत्पश्चात् ॥३॥
यस्य नरस्य हि जन्मनि धिष्ण्ये फरेनिपीडिते खचरैः ।।
अतिदुःखामयशोकं भयं प्रवासः शनोभयं भवति ॥४॥
यस्मिन्धिष्ण्ये विपदि प्रत्यरिभे स्थाननाशनं भवति ॥
निधन नैधनधिष्ण्ये बन्धनमथवा-स्थितेऽपाये॥५॥
शुभखचरेषु स्थितेषु नक्षत्रेषु त्वल्पहानिः स्यात् ।।
मध्यमफलदाः सौम्याः पापाश्चानुक्तभेषु भौतिकराः ॥६॥
यस्मिन्धिष्ण्ये यः प्रभवति तदेव तजन्मभं विजानीयात् ॥
दशमः कर्माख्यं संघाताख्यं च शोडशं धिष्ण्यम् ॥७॥
समुदायं द्विनवमभं यदेनाशं त्रयोविंशम् ॥
पञ्चोत्तरविंशच्च मानससंज्ञं महादुष्टम् ॥ ८॥
पानि च शुभकर्मणि लानि पिनादानि उठूनाम् ।।
राज्ञां विशेपभानि तु देशोद्भवजानि पट्टबन्धानि ॥९॥
नवधिष्ण्यानि नृपाणां विनाशनदान्येव सर्वकार्येषु ।
अत एवाखिलविपये नूनं वानि सर्वदात्यर्थम् ॥१०॥
कृतमखिलं जन्मनि भे विनाशमायाति तत्कार्यम् ॥
कर्मणि कर्मविनाशं संघातः शरीरनाशः स्यात् ॥ ११ ॥
रोगभयं समुदाये वेनाशिकमेऽपि नाशः स्यात् ॥
हृदयभं मानसमे देशजभे राजपीडा स्यात् ॥ १२ ॥

·लगबलाध्यायः २३॥
जात्यः जातिभयमभिषेकः च राजनाशः स्यात् ॥
क्रूराम्बरचरनिहतेष्वेषु च भेषु प्रभूतपीडा स्यात् ।। १३ ॥
ग्रहयज्ञैरभिपेकहोमैनः प्रयाति शमनं वै॥
जन्मनि धिष्ण्ये यस्य ग्रहणोत्पाता भवंति तस्येवम् ॥१४॥
इति श्रीब्रह्मर्षिवृद्धवसिष्ठविरचितायां संहितायां ग्रहकूटाध्यायो द्वाविंशः॥२२॥
अथ.लग्नवलाध्यायः २३ ।
अभिषेको नृपतीनां साहसकर्मादि वैरोधम् ॥
आकरधातुवादाद्यखिलं मेपोदये कार्यम् ॥१॥
स्थिरचरकार्य त्वखिलं विवाहवास्त्वादिकन्यकावरणम् ॥
क्षेत्रारंभणमखिलं भूपणशिल्पादिकारकं वृपभे ॥२॥
मेपवृपोक्तं कर्म गजतुरगोष्ट्रादिकं च गोकर्म ।
अविकलमाहिपमेपक्षितिपतिसेवादिकं मिथुने ॥३॥
शांतिकपोष्टिकमांगलजलबंधनमोक्षमखिलजलकर्म ॥
देविककूपतडागशिल्पोदाहादि कर्कटे कार्यम् ॥ ४॥
परयोगो नृपसेवा कृषिकर्मवणिमहाहवायखिलम् ।।
स्थिरकर्माखिलवास्तुनि वेश्मशिल्पादि सिंहभे कार्यम् ॥५॥
भूपणमङ्गलकार्यमोपधविज्ञानपुण्यशिल्पादि ।।
उदाहशान्तिपोष्टिकगजतुरगोष्ट्रादि कन्यायाम् ॥६॥
कन्योक्ताखिलकार्य तुलादिमानानि भाण्डकर्माणि ॥
यात्रावास्तुविधानं तौलिनि कृषिकर्म वाणिज्यम् ॥७।।
साहसदारुणचित्रकलेखकवास्तूप्रशास्त्रकर्माद्यम् ।
आहवकृपिवाणिज्यं क्षितिपतिवादश्च वृश्चिके कार्यम् ॥८॥
शांतिकपोटिकशिल्पिकसन्धानाश्वादिनृत्यगीताद्यम् ॥
राजोपकरणमखिलं भूपणवास्त्वादि चापमे सेवा ॥९॥

·वसिष्ठसंहितायाम्- शंबरमोचनबंधनभूपणरत्नादि शिल्पधान्यादि ।। क्रयविक्रयमखिलं यद्रिपुहननोद्योगमाहवं मकरे ॥१०॥ युद्धोपकरणभूपणजलधान्यशिल्पाश्च गोधनाद्यं यत् ॥ पण्यासवपुरनगरप्रवेशनं कर्म घटे लग्ने ॥११॥ यजलबन्धनमोचनजलयात्रारत्नभूपणं कर्म ॥ स्थतुरगेभपशूनां कार्य मीनोदये शिल्पम् ॥ १२ ॥ पापयुतेक्षितरहिता मेपाद्याश्वोक्तफलदाः स्युः॥ नो चेदुक्तफलं वे दातुं शक्ता भवंति न कदाचित् ।। १३॥ सम्पूर्णफलदमादो विलग्नमध्येऽथ मध्यफलम् ॥ अन्ते तु तुच्छफलं सर्वत्रेवं विचिन्तयेद्धीमान् ॥ १४ ॥ शिद्भागं लग्नमितं तदद्धतुलिता तु होराख्या ॥ लमतृतीयो भागो द्रेष्काणः स्यान्नवांशको नवमः ॥१५॥ द्वादशभागो द्वादशमस्त्रिंशत्तमस्त्रिंशदंशः स्यात् ॥ पड़ों भवति सदा शुभखचरसमुद्भवाः शुभदाः ॥ १६॥ पापसमुत्थस्त्वशुभस्तस्मादायस्तु सौम्यपर्गः॥ शुभकर्मणि सततं संत्याज्यः पापाह्वयो वर्गः॥१७॥ चापनृयुग्घटवृपभा कर्कटकन्यान्त्यराशयः शुभदाः ॥ शुभभवनत्वादन्ये त्वशुभग्रहत्त्वादशोभनाः पंच ॥१८॥ स्थिरराशो शुभवर्ग नेधनशुद्ध चतुष्टये सोम्ये ।। द्विपदगृहे लग्नगते वास्तुनिवेशः शुभो न भोगचरे ॥१९॥ शुभखचरा घटराशि विसृज्य धनलाभलनकर्मस्थाः॥ अव्यपगास्त्वशुभखगा विपणि यदि सेन्दुभार्गवे योगे ॥२०॥ धर्मात्मजनधनभे चरवर्गे त्वर्थसंग्रहः कार्यः ।। बुधे लग्नदशमगते भोमे चौर्यस्य मुख्यकाल स्यात् ॥२१॥ शुभलने दशमभवे खो कुजे वाऽथ तद्वगें ।।

·८१ लगबलाध्यायः २३॥ आयुधविद्या कार्या नृपसेवा वेरिनिग्रहः कार्यः ॥२२॥ शुभखचरे लग्नगते शुभवर्गे चाथ नेधने शुद्धे ॥ पशुसंग्रहण कार्य रक्षावृद्धिर्विशेषतस्तेषाम् ॥ २३ ॥ बलवति दितिजगुरौ वा शुक्रे वा दुर्वलेष्वकथितेषु ॥ पुंजन्मकथितलग्ने पुत्रार्थी कामयत्प्रियां पत्नीम् ।।२४।। सुरसचिवे शुक्रे वा धर्मात्मजलग्नगे बलिनि ॥ पुंजन्मकथितयोगे समुपेयात्प्रेयसी मुदितः ॥२५॥ बलयुक्तैः शुभखचरैरन्यैः स्थिरोदये ग्राम्ये ।। अष्टमशुद्धियुतेऽस्मिन्नवसमप्रवेशनं कार्यम् ॥ २६॥ सुरगुरुहिबुके लगे भानो वारे च सुकृतवृद्धिः स्यात् ।। गुरुलग्ने दशमे कर्त्तव्यं त्वभिचारमखिलं हि ॥ २७ ॥ उदगयने पूर्णेन्दो जीवे वा भास्करे च दशमगते । आभपेकं नृपतीनामुत्सवकार्याणि सितदिवसे ॥२८॥ हिमकिरणे लग्नगते जीवे केन्द्रे च चंद्रसितवारे ॥ रससंग्रहण कार्य सस्यारामादिनिखिलजलकर्म ॥२९॥ लग्नगते सुरसचिवे दशमस्थैः क्रूरखेचरैवलैः ॥ प्रवज्याह्वययोगे ज्ञानग्रहणं मुमुक्षुभिः कार्यम् ॥ ३० ॥ बुधराशिगते चन्द्रे शुभखचरे शुभे वर्गे ॥ ज्ञानग्रहणं कार्य हित्वा पापग्रहोदयं च तगम् ॥३१॥ शुभकार्याण्यखिलानि तु त्रिकोणकेन्द्रस्थितेषु सौम्येषु ॥ व्ययनैधनरिपुलमेरसंयुते यत्र तुहिनकरे ॥३२॥ शशितनये जीवे वा चन्द्रे वा लग्नगे बलिनि धर्मे वा।। तदर्गे लग्नगते शिल्पारंभः प्रशस्यते सततम् ॥३३॥ उदगयने शशितनये गुरुवीक्षिते शीतगो ज्ञराशिस्थे । १ पवर्गम् इति पठ।

·-
वसिष्ठसंहितायाम्-
हिबुकस्थैः शुभखचरैनात्यारम्भः प्रशस्यते नूनम् ॥३४॥
लग्नगते तुहिनकरे त्रिकोणकेन्द्रस्थितैः शुभदेः॥
सततं घटभं हित्वा पण्यं कर्म लाभदं भवति ॥३५ ।।
निधनारिव्ययमन्मथभवने शुद्ध शुभेषु बलवत्सु ॥
वरसिद्धामृतयोगे त्वौषधसेवा सुवीर्यदा तत्र ॥३६॥
सुरगुरुमैत्रभभाग्य द्वादश्यां वा पक्षमध्यतिथी॥
सितयुतवीक्षितलग्ने तैतिलकरणे च सन्धिः स्यात् ॥ ३७॥
शशिन तयमपितृभेष्वष्टमशुद्धे भृगौ च पाताले ॥
घटलनगते शशिजे निखिलवेतालकमसिद्धिः स्यात् ॥ ३८॥
अशुभयुतेंदावशुभग्रहवर्गगते बुधे बलिनि ॥
रिपुनधनलमगृहे विष्टौ योगेषु चाभिचारः स्यात् ॥ ३९ ॥
उपचयभे लग्नगते व्ययनैधनशुद्धिसंयुते लग्ने ॥
उपचयगे शीतकरे मंगलकाणि कार्याणि ॥४०॥
शक्तियुते भृगुतनये चंद्रे वाऽसितार्कधरणिसुतैः॥
बलहीने हिमकिरणे लाभे जीवे कृपिक्रिया लग्ने ।। ४१ ॥
भवरिपुसहजैः पापैत्रिकोणकेन्द्रस्थितैश्च शुभैः॥
कथितेषु च धिष्ण्येष्वपि शुभलग्ने बीजवापन कार्यम् ॥४२॥
शय्यासनयुक्तिजनशस्त्राभरणानुलेपनं निखिलम् ॥
सितवासरवर्गप्वपि कर्त्तव्यं शशिजीवयोर्वापि ॥४३॥
महिपखरकरभाणां दासकर्मादि सूर्यसुतलग्ने ।
शुभकार्य शुभलने त्वशुभं सर्वे त्वशुभलने च ।। ४४ ॥
निधनव्ययगा सौम्याः प्रायो न शुभप्रदास्त्वित्तरे ।।
तब च केन्द्रेष्वशुभो लग्ने चन्द्रः शुभान्वितो निधनः ॥ १५ ॥
शशिवलमादौ कल्प्यं पश्चादितरग्रहवलं कर्तुः॥
वलयुक्त हिमकिरणे वलिनो भवन्ति निसिलखगाः ॥ ४६॥

·आधानाध्यायः २४॥ हिमकिरणवलमाधारं त्वाधेयं त्वन्यखेटनं वीर्यम् ॥ आधारस्थान्यखिलान्याध्यान्येव मुंभंते ॥४७॥ इति श्रीब्रह्मर्षिवृद्धवसिष्ठविरचितायां संहितायां सर्वसमवलाध्याय- स्त्रयोविंशः ॥ २३॥ . अथाऽऽधानाध्यायः२४ । सोमात्मिकाः स्त्रियः सर्वाः पुरुषा भास्करात्मकाः ॥ तस्माच्चन्द्रवशात्तासां तेपां सर्व हि सूर्यतः॥१॥ अर्कान्मुक्तः शशी यद्वादशांशादुदेष्यति ॥ रजोदर्शनमप्यासा द्वादशांशश्च जन्मतः॥२॥ अत ऊदै प्रतिमासं भवति रजो भौमयोगतस्तासाम् ॥ अनुपचयस्थे चन्द्रे धरणिसुतवीक्षणादापि ।। ३ ।। प्रथमरजोदर्शनतःशुभाशुभं भवति सर्ववनितानाम् ॥. तस्मात्प्रतिधिष्ण्यफलं वक्ष्ये दस्रादितः क्रमशः ॥ ४ ॥ बहुसुतधनसंपच्छीलसौभाग्ययुक्ता। विगतनिखिलदोपा दस्रमे पुष्पिणी या ॥ सुरगुरुपतिभक्तामानिनी गीतनृत्य-। प्रवरकुसुमवस्त्रेभूपणे पिता स्यात् ॥५॥ परपुरुपपरा स्यादुर्भगा याम्यधिष्ण्ये । विविधचपलभापा भूपणामुक्तवार्ता ॥ नियतमनतवाक्यत्रस्तविपिणी सा। कुलननगुणहीना छनपापा सला स्यात् ॥ ६॥ वैश्वानरः बहुमित्रपुत्रधनान्विता सत्यपरा गुणान्या । विकीर्णकामा प्रियवादिनी च नारी सहोत्यप्रवरा कलाज्ञा ॥ ७॥ पितामहः सुगुणा सुवृत्ता पतिप्रिया सत्यवती धनान्या। .

·वसिष्ठसंहितायाम्- बन्धुप्रिया मानरता सुरूपा प्रहृष्टचिता प्रविकीर्णकामा ॥८॥ सदा मृगे भाग्यवती-सुवृत्ता कलानुरक्ता विपुलार्थयुक्ता ॥ पतिप्रिया मानवती बहुज्ञा प्रजावती बन्धुजनः सुमान्या ॥ ९ ॥ महेशभे पुप्पवती विशाला मृपांनुरक्ता परकार्यसक्ता ॥ पत्युज्झिता प्रेष्यवती विनिःस्वा परप्रिया दुःखवत्ती विपुत्रा ।। १० । मायाविनी कार्पटिका विशालाऽदित्याख्यधिष्ण्ये कुचरित्रयुक्ता ॥ वंध्या पुनर्भूः परसमसक्ता दुश्चेष्टिता पुष्पवती कलान्या ॥ ११ ॥ सुगन्धपुष्पाम्वरभूषणेषु सदा कलागीतनिबद्धचित्ता ॥ पुष्ये त्वगम्यागमना गतार्ता प्रजावती दुःप्रतिभान्विता सा ।। १२॥ खला पुनर्भूर्वहुदोपसक्ता भौजंगभे पुष्पवती विशीला ॥ मायापटुर्लम्पटिकार्थहीना स्वच्छन्दगा व्याधिकटी कलाज्ञा ॥ १३ ॥ पतिप्रिया पुष्पवती मघायां प्रजावती सा कुलटा तथापि ॥ सिंहीव योपिदरबृंदमध्ये प्रभाति खद्योतवदंबरेऽपि ॥१४॥ भाग्ये भाग्यवती बहुव्ययपरा पानप्रसक्ता वृता। सत्स्वीा कुलटा कलासु निपुणा नीरुक्च भनवता॥ दुःपुत्रा कुलपांसिनी खलरजा भनोद्यमा पांशुला। दुःखा पापरता विधर्मनिरता पण्डप्रिया संततम् ॥ १५ ॥ कुलद्वयानंदकरी विभक्तकार्या कलान्या विनिगृह्यचित्ता ।। विकीर्णकामा रुचिरा सुवृत्ता शुक्ष्णार्यमझे विगताऽरिवरा ॥ १६॥ संभोगशीला परकार्यकारिणी बन्ध्वचिता श्रेष्टगुणानुरक्ता ॥ गताभ्यसूया विगतारिवर्गा हस्तेऽगना पुष्पवती विलोला ॥ १७ ॥ त्वाष्ट्रे प्रियालुः सुरतप्रियोद्यद्वरा निगृयात्महिते नियुक्ता ॥ निवृत्तवरामयपीडितांगी संगीतविद्यानिपुणा कलासु ॥ १८॥ दृढव्रता सत्यपरा सुवृत्ता निवृत्तरागा पररन्ध्रगोत्री। १ मूर्खनुरक्ता इति पाठः।

·भाधानाध्यायः २४॥
८५
गजाभिगामिन्यनिलाह्वयः प्रमोदिनी मंगलकार्यवृंदे ॥ १९॥
द्विदेवभे पुष्पवती प्रवृत्ता विचित्तमोघामपरिसंवा ॥
विवादशीला विपुलप्रतापा संभोगमाप्नोति शुनीव शश्वत् ॥२०॥
मैत्रे विमित्रा सगदांगहीना विवादशीला विगुणा सर्वेरा ॥
प्रवृत्तरागा प्रविकीर्णकामा स्वगर्भसंस्रावपरा विरक्ता ॥ २१ ॥
पोरन्दरे पुष्पवती विमा विनिंदिताऽतिव्यसनी सुगूढा ।।
परंतपा प्रबजिते रतात्मा परप्रजासूयवती सपापा ॥२२॥
मूले प्रकामाऽधिकसत्वहीना व्यसुर्बुभुक्षोद्धृतदोपचित्ता ।।
निरंतरं दूपितकर्मवृत्ता प्रजावती गोगजगामिनी च ॥२३॥
पानीयभे पुष्पवती विवादशीला कलाकर्मणि दुष्टचित्ता ।।
परानुरक्ता वनशेलसक्ता प्रच्छन्नपापाऽद्भुतकर्मरक्ता ॥२४॥
वैश्वे सती पुष्पवती सुवृत्ता महागुणेरुन्नतिमातनोति ।।
चित्तानुरक्ता स्वपतेरुदारा युक्ता विवेरा विनिवृत्तदोपा ॥ २५ ॥
बहुसुतधनधान्यप्रोल्लसद्भूपणान्या ।
प्रचुरगुणगणाये तुरानन्ददा स्यात् ॥
युवतिजनमता सा विष्णुधिष्ण्ये विचित्रा।
प्रवरनटनगीतातोयवाये ह्यभिज्ञा ॥२६॥
अतिवसुधनभावस्यान्मानिनी सच्चरित्रा।
विगतभयकुवृत्ता सन्नतांगी गुणान्या ।।
पतिहित्तनिरता स्यादन्धुवर्गः प्रपूज्या ।
प्रियहितकरकर्मण्युत्सुका प्रोष्टपद्याम् ॥ २७॥
निखिलवरकलाच्या नृत्यगीतानुरक्ता।
विविधगुणगणान्या मानिनी भाग्ययुक्ता ।।
विविधपरिवरोः संवियुक्ता शतर्श ।
पतिकुलजनमान्या पुष्पवत्यंगना सा ॥२८॥

·वसिष्ठसहितायाम्- शुभगुणगणहीना कर्कशा भाग्यहीना । त्वनृतपरुपमन्त्रैर्दुर्जनान्तर्जयंती ॥ विचरति गुणमध्ये दुर्भगा वाजपादे । जनकसदनवासा नष्टकामाऽद्यरूपा ॥२९॥ गुणसुतसुखसंपद्धूपितांगी त्वभिज्ञा । अभिभवति सपनान्सज्जनान्मानयन्ती । मृदुमधुरसुवाचा गीतनृत्योद्यता सा। प्रवरबहुकलाज्ञा चोत्तराभाद्रपादे ॥३०॥ पोष्णे विशीला बहुदुःखशोका विवादशीला पितृवेश्मसंस्था ॥ पराभितप्ता पतिपुत्रदूरा नीचे रता कापटिका च कन्या ॥३१॥ रिक्तासु पर्वस्वथ कार्तिकेयहोः क्षयाहे व्यतिपातविष्टयाम् ॥ एकार्गले पारिघवेधृतेषु चोत्पातसन्ध्यासु रजोऽप्यनिष्टम् ॥३२॥ सदा गदाग सुपतिव्रता सा बंध्या प्रजावत्यतुलार्थयुक्ता ॥ आनन्दक! त्वसती च पुष्पवती क्रमाद्भास्करवासरेषु ॥३३॥ आरोग्यसोभाग्यवती च सौम्यवर्गेपु सा पुष्पवती च कन्या ॥ दुःखा तथानर्थविवादशीला वर्गेषु सौम्येषु च दुर्मतिः स्यात् ॥३४॥ नक्षत्रवारतिथियोगदिनार्द्धकाल । षड्वर्गसंकथितमिएमनिष्टमेतत् ॥ ज्ञात्वाल्पदोपमथ भूरि गुणं च पश्चाद् । वृद्धान गुणोत्तमपरं शुभकर्म कार्यम् ॥ ३५ ॥ प्रभूतदोपं यदि दृश्यते तत्पुष्पं तदा शान्तिककर्म कार्यम् ॥ विवर्जयेदेव तदेकशय्यां यावद्रजोदर्शनमिष्टमने ॥३६॥ चाण्डाली पतितासमाथ रजकी शुद्रा दिनादिकमात् । शुद्धा पुष्पवती च पंचमदिने हव्येषु कव्येषु च ॥ चेद्दष्टेऽह्नि नवोदकुंभसलिले सन्मंत्रितरोपधेः ।

·आधानाध्यायः २४॥ स्नानं पापनुदं सपंचकलशेः कार्य समृद्भिर्जलेः ॥ ३७॥ ऐशान्यतो गोमयमण्डले च परिस्तृतेऽग्नौ जुहुयाच दुर्गाम् ।। युग्मां घृताक्तां च समित्प्रमाणां गायत्रिसंज्ञाष्टसहस्रसंख्याम् ॥ ३८॥ शतप्रमाणामथवाऽद्यहंत्री शुभैर्यवेहितिभिस्तिलेश्च ।। ततः सुरान्भूमिसुरान्पितॄश्च सन्तर्पयेदनसुवर्णवस्त्रैः॥३९॥ पोषणद्रये पैतृभयाम्यसार्थविष्णुद्वये नेधनजन्मभषु॥ उत्पातपातग्रहदूषितषु न कार्यमाधानमनिष्टलने ॥ ४० ॥ उपप्लवे वैधृतिपातयोश्च विष्टयां दिवा पारिषपूर्वभागे ॥ संध्यासु पर्वस्वपि मातृपित्रोद्धृतेऽति पत्नीगमनं विवर्ण्यम् ॥ ४ ॥ दिनेषु युग्मेषु च वक्ष्यमाणयोगैः सुतार्थी स्वसतीमुपेयात् ॥ दिनेष्वयुग्मेषु च कन्यकार्थी हित्वाच गण्डास्तिथिलग्नभानाम् ॥४२॥ आधानलग्ने विपमांशराशी जीवेंदुजाभ्यां युतवीक्षिते वा ॥ नान्यः सुपुत्रस्त्वथ पापखेटेः पापी च मित्रैवलिभिर्विमिश्रः ॥ १३॥ युग्मांशलग्ने बलयुक्तशुक्रनिशाकराभ्यां युतवीक्षिते वा ॥ नान्यः सुकन्या त्वथ पापरूपा पापस्त्वशेषतु विचित्य वाच्यम् ॥४४॥ ओजीशे लग्नगे वीर्ययुक्त जीपेन्द्ररोजराश्यंशकस्थैः ।। पुंजन्म स्यादयत्यये कन्यका स्यान्मिश्रे पण्डोद्यंगगैर्दिविजन्म ४५॥ ओजांशकाद्विपमर्शसंस्थः पुंजन्मकारी रविसूनुरेकः ॥ विचार्य वीर्य पुरुषग्रहाणां वाच्योऽथ पुत्रस्त्वथ पुत्रिका वा ॥४६॥ चन्द्रार्कपुत्रक्षितिजैः स्ववर्गबृहस्पतो धर्मविलमपुत्रगे। योगेष्वपत्यं भवतीह निश्चयादमीच योगा विफला विवीजिनाम् ॥४७॥ न च दशमनिशाविवर्जनं प्रकुर्याहतुसमये पुरुपः स्त्रियः कदाचित् ।। ऋतुरपि दशपवासराणि प्रथमनिशात्रितयं न तत्र गम्यम् ॥ ४८॥ इति श्रीबलर्षिवृद्धवसिष्ठविरचितायां संहितायामाधानाध्यायश्चतुर्विशः ॥२४॥ १ पापमहदूपितेयु हाते पाठः।

·वसिष्ठसंहितायाम्-
अथ पुंसवनसीमन्ताध्यायः२५ ।
कुर्यात्पुंसवनं प्रसिद्धविपये गर्भे तृतीयेथवा।
मास स्फीततनी तुपारकिरणे पुष्पेऽथ वा वैष्णवे ॥
हित्वा कर्कटकं नृयुग्ममवलामन्येऽप्यारक्ते तिथौ ।
शुद्धे नैधनधानि शुकशशभृद्विन्मंत्रिणां वासरे ॥ १॥
पुंनानि श्रवणं तिष्यः स्वाती हस्तः पुनर्वसुः ।।
मूलं प्रोष्टपदं चानुराधा मृगशिरोऽश्विनी ॥२॥
चन्द्रे लग्नेऽतिसंपत्स्याच्छुभवीक्षितसंयुते॥
सीमंतस्यापि संपत्स्यादिष्टः पुंसवनस्य यः ॥ ३ ॥
कृतसवनसतीनामाद्यगर्भे प्रसक्ते।
विहितमथ चतुर्थे मासि पटाष्टमे वा ॥
उडुनि शशिनि वीर्य मासपे वीर्ययुक्ते ।
बहुगुणयुतधस्त्रेऽप्येव सीमन्त कर्म ॥४॥
मासे मासे मासपादिग्रहाणां शांतिं कुर्याच्छांतिवाक्येपैश्च ॥
होमीनः सज्जनानां च वाक्यगर्भ सम्यग्रक्षयेत्पुत्रकामी ॥५॥
ऋक्षेषु साधारणदारुणोग्रवर्येषु सूर्येज्यमहीसुतानाम् ॥
वारे प्वरिताक्षयपंचपर्वदिनेषु पुंलग्ननवांशकेषु ॥६॥
न नेघने नैघनशुद्धलग्ने शुभग्रहेर्युक्तनिरीक्षिते वा ।।
इऐः सदा पंचभिरकचंद्रसुरेज्यपूरथवा चतुर्भिः॥७॥
केन्द्रत्रिकोणनिधनायसौम्ये१श्चिक्यलाभारिंगतेश्च पापः॥
पडप्टलमांत्यविवर्जितेन्दो सीमंतकार्य शुभदं सदेव ॥ ८ ॥
व्ययेऽष्टमे वा सुतमे विलग्ने चैकोऽपि पापोऽथ नभश्चराणाम् ॥
सीमंतिनीनाशकरस्त्ववश्यं करोति गर्भस्य च वा विनाशम् ॥९॥
सिताऽऽचनेयामरपूज्यसूर्यचन्द्रार्किसूर्योदय–दुसूर्याः ।।
मासाधिपाः स्युःक्रमशो दशते निपीडितो नाशयति स्वमासि ॥१०॥

·जातकर्मनामकर्माध्यायः २६ ।
रोहिण्यां वा वैष्णवे पूर्वपक्षे द्वादश्यां वा सप्तमे वा तिथो वा ॥
मध्याह्ने वा पूर्वभागेऽनुकूले विष्णोः पूजां कारयेद्गर्भपुष्टये ॥ ११ ॥
पीताम्बरं कृष्णवर्ण शंखचक्रगदांबुजम् ॥
वैकुण्ठवासिनं विष्णुं मृत्कुंभे विन्यसेत्ततः ॥ १२ ॥
विष्णोः स्वरूपं कनकेन कृत्वा तल्लिगमंत्ररथ गन्धपुप्पैः ॥
बनाक्षतेर्गुग्गुलगन्धदीपैनैवेद्यतांबूलफलेश्च सम्यक् ॥ १३ ॥
विष्णुं च देवतापूज्यं गर्भाणां रक्षणाय च ।।
ब्राह्मणेभ्यः प्रदातव्या प्रतिमा वस्त्रसंयुता ॥ १४ ॥
चैत्रादिमासनामानि वैकुंठोऽथ जनार्दनः ।।
उपेन्द्रो यज्ञपुरुपो वासुदेवास्त्रिविक्रमः ॥ १५ ॥
योगीशः पुण्डरीकाक्षः कृष्णोऽनन्तोऽच्युतस्तथा ॥
चक्रधारीति चैतानि क्रमादाहुर्मनीषिणः ॥ १६॥
तठ्यक्षरं वा चतुरक्षरं वा विवर्जयेचांत्यलकाररेफम् ।।
तन्मासनामादिकमेव चिन्त्यं स्फुटं वदेदक्षिणकर्णरन्ध्रे ॥ १७ ॥
इति श्रीब्रह्मर्पिवृद्धव०वि० संहितायां पुंसवनसीमन्ताध्यायः पञ्चविंशः ॥२५॥
अथ जातकर्मनामकर्माध्यायः २६ ।
यस्मिन्मुहूर्ते जनितः कुमारस्तस्मिन्विधेयं खलु जातकर्म ॥
विनिर्गतेवाऽप्यथ सूतकेऽपि तस्मिन्दिने तस्य च नामधेयम् ॥ १ ॥
संतर्य देवान्सपितृन्द्रिजांश्च सुवर्णगोभूतिलधान्यवनः ।।
गुडाग्यरोप्यर्लवणेश्च होमे रक्षोनमंत्रः सह जातकर्म ॥२॥
अतीतका-ण्यखिलानि तानि कार्याणि सौम्यायनगे दिनेशे ॥
सिते गुरौ वाप्यथ दृश्यमाने तदुक्तपञ्चाङ्गदिनेऽप्यखण्डम् ॥ ३ ॥
मैत्रधुवक्षिप्रचरेषु भेषु चारिक्तपख्यिदिनेषु कार्यम् ॥
शुभग्रहाणां दिनलनवर्ग तजातकर्म त्वथ नामधेयम् ॥ ४॥
इति श्रीब्रह्मर्पिवृद्धवसिवि० संहितायां जातकर्मनापाध्यायः पविशः ॥२६॥

·वसिष्ठसंहितायाम्- . अथान्नप्राशनाध्यायः२७॥ युग्मेषु मासेषु च पष्ठमासात्संवत्सरे वा नियतं शिशूनाम् ॥ अयुग्ममासेषु च कन्यकानां नवान्नसंप्राशनमिष्टमेतत् ॥१॥ मृदुधुवक्षिप्रचरेषु भेषु वारेषु शुक्रज्ञसुरार्चिताभ्याम् ।। धर्मार्कगोरींद्रहिधातृकामदिनेषु तारेन्दुबलान्चितेषु ॥२॥ शुभग्रहाणां भवने विलग्ने नवांशके पूर्वदले दिनस्य ॥ पूर्णेन्दुवारेऽप्यथ वा विलग्ने नवांशके वाप्यथ वा नु तस्य ॥३॥ न नैधने कर्मविशुद्धियुक्ते दोपैविहीनः शुभदृष्टियुक्ते ॥ नोत्पातपापग्रहदूपितः वैनाशिकाद्यःविवर्जितेषु॥४॥ चौलानभुक्तो व्रतबंधने च राजाभिषेके खलु जन्मधिष्ण्यम् ॥ शुभं त्वनिष्टं सततं विवाहसीमन्तयात्रादिषु मंगलेषु ॥ ५॥ शुभाशुभेपु विधनायकेन्द्रविकोणगेप्यायरिपुत्रिगेषु ॥ अपष्ठरिष्फाष्टगते हिमांशी बालानभुक्तिः शुभदा च तेपाम् ॥ ६ ॥ कुष्टी लग्नगते सूर्य क्षीणे चंद्रे च भिक्षुकः ॥ सबदः पूर्णचन्द्रे च कुजे पित्तरुजार्दितः॥७॥ बुधे ज्ञानी गुरो भोगी दीर्घायुभोंगवान् सिते ।। वातरोगी शनी राहों केतो चानविवर्जितः ॥ ८ ॥ संपूर्णदूभयाटम्योर्मध्येन्दुः पूर्णसंज्ञकः ।। विनरेंदूभयाटम्योर्मध्येऽसो क्षीणसंज्ञकः ॥ ९॥ पष्ठाएमांत्यगश्चन्द्रो भोक्तश्च निधनप्रदः ।। केन्द्रनिकोणगो मन्दस्तस्यानमपहारकः ॥ १० ॥ इति श्रीब्रह्मर्षिवृद्धवसिष्ठविरचितायां संहितायामन्नपारानाध्यायः सतविंशः २७ ॥

·चौलाध्यायः२८॥ अथ चौलाध्यायः२८। तृतीये पंचमेऽन्दे वा स्वकुलाचारतो हितम् ।। चोलं शिशूनां यत्नेन स्वगृह्योक्तविधानतः ॥ १ ॥ आधानतो जन्मतो वा सप्तमेऽन्देऽपि कारयेत्।। कृत्वाभ्युदयिक कर्म पश्चात्सर्व समाचरेत् ॥२॥ सौम्यायने गुरौ शुके दृश्यमाने शुभे दिने । चन्द्रताराबलोपेते शुभलग्ने शुभांशके ॥ ३ ॥ गर्भ मातुः कुमारस्य न कुर्याचोलकर्म च ॥ पञ्चमासादधः कुर्यात्तदूर्द्ध न च कारयेत् ॥ ४॥ गृहनिर्माणमुदधिनानं चौलं सुतस्य च ॥ तीर्थयात्रा न स्वश्मश्च न कुर्याद्दर्भिणीपतिः ॥ ५ ॥ पुत्रचूडाकृतो माता गर्भिणी यदि वा भवेत् ॥ विपद्यते गुरुश्चेव दम्पती शिशुरन्दतः॥६॥ गर्भिण्यां मातरि शिशोश्चोलकर्म न कारयेत् ॥ शताभिषेकेऽप्येवं स्यात्काले वेदकृतेष्वपि ॥ ७॥ सर्वेपामेव वर्णानां चूडाकर्मविधिः स्मृतः ॥ केशमूलं पिता ज्ञेयः केशायं जननी तथा ॥ ८॥ चोलेनेवायुपो वृद्धिश्चोलेनैवायुपः क्षयः ।। तस्माचौलं प्रयत्नेन कारयेबुद्धिसत्तमः ॥ ९॥ पञ्चमी सप्तमी चैव दशम्यैकादशी तथा ॥ त्रयोदशी तृतीया च चोलकर्मणि शोभना ।। १० ॥ विधातृद्वितये सापत्रितये च चतुष्टये ॥ धर्मादर्शदिने चोलं श्रेष्ठं कृष्णाधवासरे ॥ अदितिद्वितये पोष्णद्वितये श्रवणत्रये ॥ १ अयोरः भयुक्तमित्र प्रनिमाति ।

·वसिष्ठसंहितायाम्- हस्ताञ्च चितये शाके सैन्दवे चौलमीरितम् ॥ ११ ॥ चंद्रशुक्रगुरुज्ञानां वारलमांशकाः शुभाः ॥ एवं सम्यग्विचाथि चौलकार्य च कारयेत् ॥ १२ ॥ इति श्रीब्रह्मर्पिवृद्धवसिष्ठविरचितायां संहितायां चौलाध्यायोऽष्टाविंशः ॥२८॥ अथोपनयनाध्यायः २९ । श्रुतिस्मृतीनां पदमुत्तमं द्विजस्तदुत्तमत्वं व्रतबन्धलगतः ॥ तस्माद्विजानां तदवाप्तिकारणं तल्लनशुद्धि कथयामि शास्त्रतः॥१॥ मौजीबंधः शस्यते ब्राह्मणानां गर्भाधानाजन्मतो वाप्टमेऽन्दे ॥ भूमीशानामेवमेकादशाब्दे वैश्यानां च द्वादशे वेदविद्भिः ॥२॥ विप्राणामुपनयनं वसन्तसमये धराधिनाथानाम् ॥ ग्रीष्मों शरदि विशां मासाः साधारणाः पंच माघाद्याः ॥३॥ ऋग्यजु-सामशाखेशा गुरुशुक्रधरात्मजाः॥ अथर्वणस्य वेदस्य शाखेशश्चन्द्रनन्दनः॥४॥ शाखेशगुरुशुक्राणां प्रोन्ये वाल्ये च वाईके ॥ नेयोपनयनं कार्य वर्णेशे दुर्वलेऽपि च ॥५॥ शाखेश्वरस्ववर्णेशगुरूणां पलपूर्वकम् ॥ ततोऽप्येपां गुरुवलं मुख्यमाचार्यशिप्ययोः ॥ ६॥ उक्तेऽपि वन गुरुवली चेच्छन्त्या प्रशस्तं व्रतबंधकर्म । अनुक्तवर्षेऽपि बलप्रदोऽपि न वै तयोरव्दयलो बलीयान् ॥ ७॥ शाखेशगुरुशुक्राणामेकस्मिञ्युनिर्जिते । विद्यावतार्थिभिस्तत्र न कार्य चोपनायनम् ॥८॥ शाखेशे वा गुरो शुक्र स्वनीचगृहसंस्थिते ।। तदोपनीतः स शिशुविद्यावृत्तिविवर्जितः॥ ९॥ नीचांशसंस्थिते शुक्रे शाखेशे वा वृहस्पतो ॥ स्वकुलाचारविच्छेप्टो नीचकर्मरतो व्रती ॥ १०॥ 1 ·-- उपनयनाध्यायः २९ । ९३ नीचर्शनीचांशकसंस्थितेऽपि शाखेश्वरे वास्फुजितींद्रपूज्ये ॥ व्रती शिशु नकुलप्रसक्तः शस्त्रोपजीवी स्वकुलं विसृज्य ॥ ११ ॥ स्वारिनीचगते जीवे शाखेशे वा भृगोः सुते ॥ उपनीतस्तदा बालः क्षिप्रादन्त्यजसेवकः ॥१२॥ शाखेशगुरुशुक्राणामेकस्मिन्छनुराशिगे ॥ परदारासु निरतश्चोपनीतस्तदा शिशुः ॥१३॥ शाखेशगुरुशुक्राणां मध्ये शुक्रनवांशगे ॥ एकस्मिन्नुपनीतो यस्तदा मूर्खः खलो भवेत् ॥ १४ ॥ शवराशी तदंशस्थे चैकस्मिन्खचरे व्रती। शाखेशगुरुशुक्राणां महापातककृद्भवेत् ॥ १५ ॥ स्वनीचस्वारिपड़र्गसंस्थे जीवेऽथ वा सिते॥ शाखेशे वा तदा वालो महापातककृती ॥१६॥ अधिशत्रुगृहस्थे वा तदंशस्थे गुरौ भृगो ।। शाखेशे वा व्रती बालस्तदा चांडालसेवकः ॥ १७॥ शत्रुनीचाधिशवृक्षे स्वांशे वा स्वोच्चभागगे॥ शाखेशे वा गुरो शुके न नीचफलमश्नुते ॥१८॥ स्वमित्रराशिसंस्थे वा स्वमित्रांशे च संस्थिते ।। गुरी भृगो वा शाखेशे व्रती विद्यायुतस्तदा ॥ १९॥ स्वमित्रगेहे मित्रांशे संस्थे भार्गवनन्दने । गुरो शाखाधिपे वापि विद्यायुक्तो भवेद्बती ॥२०॥ स्वाधिमित्रगृहस्थे वा स्वाधिमित्रांशगेऽपि वा ।। गुरो शाखाधिपे वापि वित्तविद्याधिको व्रती ॥२१ ।। स्वाधिमित्रगृहे स्वाधिमित्रांशकगते व्रती ।। गुरो भृगो वा शाखेशे तत्र विद्याविशारदः ॥२२॥ तुंगस्थे वा तदंशस्थ गुरो शाखाधिपे सति ।।

·वसिष्ठसहितायाम्- उपनीतस्तदा पालो विद्यावान्धनवान्भवेत् ॥ २३ ॥ स्वतुंगतुंगांशगते शाखेशे वा गुरौ सिते ॥ व्रती शिशुधनायुष्यव्रतविद्याविशारदः॥२४॥ सूर्याशकगते चन्द्रे महापातककृती ॥ पण्योपजीवी स्वांशस्थे नीचो निःस्वः खलो भवेत् ॥ २५ ॥ श्रवणादितिकर्काशसंस्थिते यदि शीतगो॥ विद्यावान्धनवाड्रीमान्त्रतवान्भोगवान्त्रती ॥२६॥ कुजांशकगते चन्द्रे शस्त्रजीवी खलो व्रती ।। बुधांशकगते चन्द्रे वेदवादी भवेद्रष्टुः ॥ २७ ॥ जीवांशकगते यज्वा सांगवेदविशारदः ।। शुक्रांशगे धनी दाता विद्यावित्तविशारदः॥२८॥ क्षिप्रोदाही यज्ञकृत्स्यात्सत्रदो भोगवान्भवेत् ॥ सौरांशकगते चन्द्रे सदा चाण्डालसेवकः ॥२९॥ 'पापांशकगते चन्द्रे स्वाधिनीचस्थितेऽपि च ॥ अनभ्यायोपनीतश्च पुनः संस्कारमईति ॥३०॥ नैमित्तिकमनध्यायं कृष्णे च प्रतिपदिने ॥ मेसलाबंधनं शस्त चोले वेदवतेप्यपि ॥३१॥ प्रशस्ता प्रतिपत्कृष्णा न पूर्वपरसंयुता।। चातुर्मास्यद्वितीयायं तृतीया चाक्षये तिथी ॥ ३२॥ उपनीतो यतः श्रीमाविद्यावान्धनवान्भवेत् ।। व्रते हि पूर्वसंध्यायां वारिदो यदि गर्नति ॥ तदिनं स्यादनध्यायं व्रतये विवर्जयेत् ॥ ३३ ॥ कृष्णपक्षे चतुर्थी च सप्तम्यादिदिनत्रयम् ।। त्रयोदशी चतुष्कं च अष्टावते गलयदाः ।। ३ ।। विधातरगौरीश्फनिश्पण्मुखाइद्रि०यमा सकामास्तिथयःप्रशस्ता।

·उपनयनाध्यायः२९॥
मध्येऽरद्धेऽपि च ते प्रशस्ते सुहृत्स्वतुंगक्षगते शशांके ।। ३५ ।।
त्यक्त्वा चतुर्थीमपि कृष्णपक्षे त्वाद्य विभाग शुभदं व्रते च ।।
शस्ता सितेज्येन्दुजवासरास्ते रवीन्दुवारो खलु मध्यमौ तौ ॥ ३६॥
हस्तत्रये च श्रवणत्रये च धातृद्रये व्युत्तरमैत्रभेषु ॥
पोष्णये चादितिभद्रये च शस्तं द्विजानां खलु मौनिकर्म ॥३७॥
दिवसस्य विभागे तु पूर्वाह्ने कर्म देविकम् ॥
द्वितीये मानुपं कर्म तृतीये पैतृकं च तत् ॥ ३८ ॥
या चैत्रवैशाखसिततृतीया माघस्य सप्तम्यपि फाल्गुनस्य ।।
कृष्णद्वितीयोपनये प्रशस्ताः प्रोक्ता भरद्वाजमुनीन्द्रमुख्यैः ॥ ३९ ॥
लगादिसौम्यग्रहराशयो ये ग्रहा न पापग्रहराशयो ये॥
ग्राह्याश्च तेऽपि प्रबलैश्च सौम्यैरधिष्ठिताश्चापि निरीक्षिता वा ॥१०॥
शेपैः सुदुष्टः सततं हि कालस्तेभ्योऽपि माष्टुं गुरुरप्यशक्तः ॥
दोपैर्न चाद्याः सगुणैर्गुणाद्यास्तस्मात्स कालः शुभदः शुभेषु ॥४१॥
एवं तत्समयं वीक्ष्य शोभनं च समाचरेत् ॥
मंगले दिवसे तस्मिंश्चन्द्रताराबलान्विते ॥१२॥
कुलीरकांशं परिहत्य सौम्यनवांशका मौजिविधौ प्रशस्ताः ॥
ते निन्दिताः क्रूरनभश्चराद्याश्चेदष्टमांशा अपि मानवस्य ॥१३॥
न नेधनं नैधनशुद्धलग्नं न नेधन: न च तनवांशम् ॥
न नैधनेशं न तदंशकेशं लग्ने प्रशस्तं न च रात्रिनाथः ।। ११॥
प्रालेयरश्मो यदि लग्नसंस्थे वलक्षपक्षेऽपि भवेत्स रोगी ।
व्रती च सौम्यग्रहवर्गगेऽपि खलोऽतिनिःस्वः श्रुतिकर्महीनः ॥१५॥
इप्टाः पंच ग्रहा यस्य राशेस्तदृहसंज्ञके ॥
रविचंद्रेज्यमुख्यास्ते चत्वारो वा बलान्विताः ॥१६॥
नीचस्थिताः शउगृहस्थिताश्च पराजिताश्चास्तमिता महेंद्राः ॥
लगे ग्रहास्ते स्वफलं प्रदातुं क्षमा न किंचिद्रिपुदृष्टदेहाः ॥४७॥

·वसिष्ठसंहितायाम्- सूर्यभीमशनिराहुकेतवः क्रूरसंज्ञखचराः क्षयेंदुना ॥ पूर्णचंद्रगुरुशुक्रसोमजाः सर्वकर्मसु हि सौम्यखेचराः॥४८ ) वो लग्नाद्रिकेन्द्रस्थे दोपाः स्फूर्जितसंज्ञकाः ॥ तत्रोपनीतस्य शिशोः कलनाशो भवेत्तदा ॥ १९ ॥ कुजे लग्नादिकेन्द्रस्थे दोपा स्फूर्जितसंज्ञकाः॥ तत्रोपनीतं कौमारं हंति वन संशयः॥५०॥ शनी लनादिकेंद्रस्थे दोपो रुधिरसंज्ञकः॥ करोति महती पीडां व्रतिनो वा गुरोश्च वा ॥५१॥ राही लग्रादिकेंद्रस्थे दोपो रंध्राह्रयो भवेत् ॥ तिनो जननी हन्ति चार्थ वा न च संशयः ॥५२॥ केतो लग्नादिकेन्द्रस्थे दोपश्च उग्रसंज्ञकः ॥ समयं वतिनो वित्तवतविद्याविनाशनम् ॥५३॥ लग्नपठाटमान्त्यस्थः करोति च निशाकरः॥ प्रतिनो रोगमधनं निर्द्धनं दुःखसंचयम् ॥ ५४॥ बुधो लग्नगतो जीवः शुको वाप्यथ शाखपः ॥ करोति तिनं नूनं व्रतविद्याविशारदम् ॥५५॥ द्वितीयस्था ग्रहाः सौम्याः सौख्यारोग्यवलपदाः ॥ तत्र पापग्रहाः सर्वे नूनं तत्फलनाशदाः ॥५६॥ तृतीयस्था शुभाः पापा व्रतविद्याधनप्रदाः ॥ चतुर्थस्थानगाः सौम्याः संपद्भोगधनप्रदाः॥१७॥ पंचमस्थानगाः सोम्या नृपपूजार्थसिद्धिदाः ॥ तत्र पापग्रहाः सर्वे सदा सत्फलनाशदाः॥२८॥ पष्टस्थाः खचरा सौम्या दुःखशोकभयप्रदाः ।। तत्रस्थाकूरखचराः सदा तत्फलनासदाः॥२९॥ १ कूजितसज्ञवाः इति पाठान्तरम् ।

·उपनयनाध्यायः २९ । लग्नात्सप्तमगाः सोम्या व्रतविद्यासुखप्रदाः ॥ सर्वे ग्रहाश्चाष्टमस्था निधनाधनशोकदाः ॥६॥ नवमे सौम्यखचरा वित्तायुष्यशुभप्रदाः ॥ तत्र पापाः सोम्यखेटकृततत्फलनाशकाः ॥ ६१ ॥ सौम्याः कुर्वन्ति दशमे वृत्तिविद्याधनान्वितम् ॥- सर्व ग्रहाश्च लाभस्थाः कुर्वत्यभिमतं फलम् ॥ ६२ ॥ व्ययस्थानस्थिताः सर्वे कुर्वन्ति व्ययशीलिनम् ।। खलं नीचं पापरतं बुद्धिहीनं विदेशगम् ॥ ६३ ॥ द्वादशस्थं रवि भौमः पश्यन्नाचार्यनेत्रहा ॥ बलिनं बलवानूनमचिरातु न संशयः ॥ ६४॥ दोषोऽप्येको गुणान्हन्ति तद्विरोधी गुणे न चेत् ॥ पंचगव्ययुतं पूर्ण कुंभं मद्यलयो यथा ॥६५॥ लग्नं सर्वगुणोपेतं दोषेणेकेन दूपितम् ।। त्यजेत्तदंगुलमिव झुरगक्षतदूपितम् ॥ ६६॥ दोपोऽप्येको निहंत्येव सकलं गुणसंचयम् ॥ लग्नोत्थं शुभखेटोत्थमनृतं सुकृतं यथा॥ ६७ ॥ पंचांगलमलमांशशुभग्रहकृतान्गुणान् ॥ दोषोऽप्येको गुणान्हन्ति स्वेरिणी स्वजनानिव ॥ ६८ ॥ निहन्ति सिद्धामृतयोगजातान्पंचांगजातानपि लगजातान् ॥ शुभग्रहोत्थानखिलान्गुणोधानकोऽपि दोपो हि यथा वृकोऽजान्॥६९॥ गुणाननेका छुभखेटजातान्पंचांगलनामृतयोगजातान् ॥ एकोऽपि दोपः सुतरां निहन्ति सुपुण्यराशीनिव कूटसाक्षी ।। ७० ॥ एकस्मिन कूटगे दोपे नाशयत्यखिलान्गुणान् ॥ शरीरस्थे क्षये रोगे यथा द्राक्सप्त धातवः ॥ ७१ ॥ इति दोषनिरूपणम् ।

·वसिष्ठसंहितायाम्-
सर्वानिमानतिबलः स्फुरदंशुजालो लगोपगः प्रशमयेत्सुरराजमंत्री ।।
एको बहूनि दुरितानिसुदुस्तराणि भत्त्याप्रयुक्त इव शूलधरे प्रणामः७२
एकोऽपि केंद्रगः सोम्यः सकलं दोपसंचयम् ।।
विनाशयति धर्माशुरुदितस्तिमिरं यथा ॥ ७३ ॥
शुभग्रहः स्वोच्चसंस्थो लग्नं पश्यति चेद्यदा ।।
तदा दोपा लयं प्राप्ता ग्रीष्मे कुसरितो यथा ॥७४ ॥
निरीक्ष्यमाणे लग्ने तु मित्रसंस्थे शुभग्रहे ॥
दोषा लयं ययुः सर्वे लगलग्नांशसंभवाः ॥७२॥
स्वोच्चांशगे शुभे लग्ने दृष्टे युक्ते यदा तदा ॥
लग्नलग्नांशसंभूताः सर्वदोपा लयं गताः ॥७६ ॥
एकोऽपि सौम्यखचरः स्वाधिमित्रगृहस्थितः ।।
आलोकयति चेल्लग्नं सर्वदोपविनाशकृत् ॥ ७७ ।।
मित्राधिमित्रस्वक्षेत्रसंस्थे सति शुभग्रहे ।
वीक्ष्यमाणे यदा लग्ने तदा दोपा लयं ययुः॥७८॥
ये पापखेटप्रभवाश्च दोषा विलग्नलनांशकसंभवा ये॥
केन्द्रे गुरुस्तान्विमलान्करोति फलं यथांभः कतकट्ठमस्य ॥ ७९ ॥
इति श्रीब्रह्मपिवृद्धवसिष्ठ विर० संहितायामुपनयनाध्याय एकोनत्रिंशः२९॥
अथ समावर्तनाध्यायः३०॥
अधीत्य वेदांश्च तदर्थशास्त्राण्यभ्यस्य लब्ध्वा स्वगुरोरनुज्ञाम् ॥
कुर्यात्समावर्तनकर्म पश्चागोदानतः पाणिनिपीडनात्याक् ॥१॥
सौम्यायने निर्मलयोः सुरेज्यदेत्यज्ययोयोनि वलक्षपक्षे ।।
संत्यज्य रिक्तामवमाष्टमी च वैनाशिकाख्याखिलऋक्षवृन्दम् ॥ २॥
करादिपंचस्वदितिद्वयाश्विविष्णुत्रये व्युत्तरघातृभेषु ॥
सपोष्णचान्द्रेषु शुभग्रहावारेषु यत्स्नातककर्म शस्तम् ॥३॥
इति श्रीमर्पिवृवसिष्ठ विर० मंहितायां ममावर्तनाध्यायरिंशः ॥ ३० ॥

·oM विवाहाध्यायः ३२॥ अथ विवाहप्रश्नाध्यायः ३१ शुभे दिने देवविदं त्वभिझं ताम्बूलपुष्पाक्षतपूर्णपाणिः ।। कर्ता च गत्वा प्रणिपत्य पृच्छेन्निवेद्य तस्मै वरकन्ययोश्च ॥१॥ एकोऽपि लग्नोपगतश्च पापः पापस्ततोऽन्यः खल सप्तमस्थः ।। आसप्तमान्दानिधनं वरस्य बलान्वितौ तौ कुरुतस्त्ववश्यम् ॥२॥ प्रालेयरश्मो यदि लग्नसंस्थे तस्मात्कुजः सप्तमराशिसंस्थः ।। तदाटमान्दात्कुरुंतस्त्ववश्यं वरस्य मृत्युं त्वथ वांगनायाः ॥३॥ स्वनीचगः शत्रुनिरीक्षितश्च पापो विलनाद्यदि सप्तमस्थः ।। विवाहिता सा मृतपुत्रिणी स्याद्वंध्याऽथवा भर्तृविवर्जिताबा ॥ ४ ॥ लग्रात्रिपंचास्तदशायगेषु हिमद्युतिर्जीवनिरीक्षितश्च ।। तयोस्तु संबंधकरस्तदानी नाकौशुलुप्तो न च नीचगश्चेत् ॥ ५ ॥ विलग्नगा गोषटकर्कटाश्च हिमांशुदैत्येज्यसमन्वितास्ते ॥ संवीक्षिता वा यदि कन्यकाया लाभं भवेत्र च पृच्छकल्य ॥६॥ अनोऽन्यराश्यंशगती सितेन्दू निरीक्षितौ तौ बलिनी विलग्नम् ॥ तयोस्तदानीं कुरुतस्त्ववश्यं संबंधमाजीवितशर्मदं स्यात् ॥७॥ अयुग्मराश्यंशगते विलने निरीक्षिते पुंखचरैईकाणे ॥ तथाविधे तस्य वरस्य लाभं वदेत्तदानी खलु कन्यकायाः ॥ ८॥ इति ब्रह्मर्पिवृद्धवसिवपिरचितायां संहितायां विवाहमरनाध्याय एकत्रिंशः॥३१॥ अथ विवाहाध्यायः ३२॥ कश्चिद्ग्रहाश्रमसमो न परोऽस्ति धर्मः। सोऽपि स्थितः सुगुणवृत्तयुतांगनासु ॥ उदाहलनवशतो गुणवृत्तलब्धि-! स्तासां तथाविधसुलममतःप्रवच्मि ॥१॥ अन्देषु युग्मेप्वपि कन्यकानां स्वजन्मवाच्छुभदो विवाहः॥ .

·१०० वसिष्ठसंहितायाम्- अयुग्मवर्षेषु शुभो नराणां विपर्यये दुःखगदप्रदः सः ॥ २॥ . दिनाधिपे मेपवृपालिकुम्भनृयुमृगाख्येषु गृहेषु संस्थे । माघदये माधवशुक्रयोस्तु मुख्योऽथवा कार्तिकाम्ययोश्च ॥३॥ शुक्ल द्वितीयादित एव कृष्णपक्षे दशम्यंतगताः शुभाः स्युः॥ तास्वष्टमीस्कन्दगणेशदुर्गाश्चतुर्दशी चापि तिथिर्विवाः॥४॥ दिने दिने वृद्धिमुपागतत्वावली हि चंद्रः शुभ एव शुक्ले ॥ तथैव कृष्णे विलयं गतत्वात्पशापरात्खलु पाप एवं ॥५॥ वाराः प्रशस्ताः शुभखेचराणां सूर्यार्किवारो खलु मध्यमौ तौ ॥ त्याज्यः सदा भूमिसुतस्य वारः कामार्कतिथ्योरपि तो प्रदोषो ॥ ६॥ तिस्रोत्तरामूलमपान्त्यमेत्रप्राजेशचंद्रार्कसमीरभेषु ॥ सदा प्रशस्तः खलु कन्यकायाः पाणिग्रहो वेधविवर्जितेषु ॥७॥ रेखाश्चोर्डाः पंच तिर्यक् च पंच द्वे द्वे रेखे कोणयारेन चक्के । क्रमान्यसेच्छंभुकोणे द्वितीये रेखायां भान्यग्निभात्साभिजिच्च ॥ ८॥ चक्रे तस्मिन्नेकरेखास्थितेन तद्विद्धयर्स खेचरेण प्रदिष्टम् ॥ ऋद्धिं सर्वधिष्ण्यं विवयं सोम्यैर्विद्धं नाखिलं पादमेव ॥ ९ ॥ आोंदयादूईमिनस्य कार्य नक्षत्रवृन्दे दशके कदाचित् ॥ . मासोक्तकर्मातरमंगलाद्यं न बोधनेऽह्नि प्रकटं मुरारेः ॥ १० ॥ आादिकस्वातिविरामकाले नक्षत्रवृंदे दशके तथैव ।। विवाहचोलवतवंधनाचं सुरप्रतिष्टा न च कार्यमेव ।।११।। प्रायद्गतोऽहस्त्रितयं शिशुः स्यादृद्धो दशाहं दिशि तत्र शुकः । पश्चादशाहं शिशुरत्र वृद्धः पंचाहमार्योभयत्तस्तु पक्षम् ।। १२ ।। वृद्धत्त्वमिदोस्त्रिदिनं दिनाई वालत्वमस्तत्वाच ॥ अस्ते विधी मृत्युमुपति कन्या र च वृद्धे ।। १३॥ येनोक्तमेकं दिवसं शिशुत्वमित्येत् । महत्वशाजपसु पत्यानि ·7062- विवाहाध्यायः ३२॥ स्वजन्ममासक्षतिथिक्षणेषु वैनाशिकायक्षगणेषु भेषु ॥ नोदाहमात्माभ्युदयाभिलापी नैवाद्यगर्भ द्वितयं कदाचित् ॥ १५॥ ‘दुंपत्योर्जन्मभे चेक्ये राशो च निधनं तयोः॥ एकस्य च तथोराहे किंचिद्भदेऽपि वा न च ।। १६॥ ज्येष्ठे मासे ज्येष्ठयोर्वा नृनार्निवोदाहो नोपरागाद्भुतेषु.॥ सर्वग्रासे सप्तरात्रं तदई खंडे त्याज्यं चाद्भुते सप्तरात्रम् ॥ १७ ॥ ग्रस्तोदये चोर्द्धमनिटमादो ग्रस्तास्तमानेऽप्युडुमासपदम् ॥ नाड्यश्चतस्रस्तिथिऋायोगे संधिर्द्धिपादं करणस्य सन्धिः ॥ १८ ॥ पक्षोऽन्दसन्धिस्त्रिदिनं च माससंधिस्त्रिनायोभयसंध्ययोश्च ॥ सवेधृता विष्टिरथाष्टमेंदुः स पापयोगः परिघाईमाधम् ॥ १९ ॥ तिस्रोऽयकाश्चोक्तनिसर्गदोपाः सर्वत्र वाः खलु मंगलेषु॥ निमित्तसंयोगनिसर्गजानां मध्ये महादोपचयं ब्रवीमि ॥ २० ॥ पंचांगदोपो रविसंक्रमश्च ससंग्रहः कतरिकांशदोपौ ॥ चंद्रोऽरिरिष्फाष्टमपापवर्गों कुजोऽष्टमस्थो भृगुः परसंस्थः ॥२१॥ गंडांतखार्जूरिकवारदोपविपाख्यनाड्योऽष्टमलनराशी ॥ तस्मिन्महादोपचयेऽपि कार्यं कृतं च तन्नाशमुपेत्यवश्यम् ॥ २२॥ अकालवृष्टिः कुमुहूर्तदोपो महाव्यतीपातजधृतोत्थः । लनास्तजाता ग्रहणजिाता पापक्षविदर्भसमुद्भवा ये ॥ २३॥ उत्पातभोल्कामहदाख्यदोपाः सर्वेषु देशेषु सदा विवाः ।। एकोत्तरा विशतिरत्र दोपाः स्वसंहितायां च पितामहेन ।। २४ ।। उपग्रहोलत्तभयातितः शुभग्रहेर्विद्धपिपितं यत् ॥ विरुद्धयोगेषु विरुद्धनायो धुराशयश्च ग्रहजन्मधिष्ण्यम् ॥ २९ ॥ या मासदग्धास्तिथयो विलनान्यन्धानि शून्यानि च बाधिराणि ॥ धुदुग्धलगानि सपंगुकाणज्वालामुखोद्वंधनमासतिथ्यः ॥२६॥ प्रत्यर्कनीहारमहेन्द्रचापविद्युत्वता भूभ्रमणाभ्रदोषाः ॥ 4 ·१०२ वसिष्ठसहितायाम्- मरुत्प्रचारः परिवेपकंपः प्रतीन्दुवैवर्णमथेन्दुभान्वोः ॥ २७ ॥ धुवारवारजिमृत्युघातहालाहलोत्था तु महानलाद्याः ॥ एतेऽल्पदोपाः क्रमशस्तक्षेपां देशव्यवस्था क्रियते सुसम्यक् ॥२८॥ उपग्रहझै कुरुवाहिकेषु कलिंगवंगेषु च पातितं भम् ।। सोराष्ट्रशाल्वेषु च लत्तितं भं देशेषु वज्य शुभविद्धभं च ॥२९॥ निषिद्धयोगधुनराशिजाता निपिद्धनाड्यो ग्रहजन्मभं च ॥ निशासु वारप्रभवादिदोपास्त्याज्याः सदा कौङ्कणसंज्ञदेशे ॥३०॥ ये मासदग्धादिदशैव दोपा विवर्जनीया खलु मध्यदेशे ॥ दुःखमदुर्दर्शनदुनिमित्तं दुःशाकुनाद्यास्त्वपि यत्र तत्र ॥३१॥ प्रत्यर्कपूर्वा दशपूर्वदोपास्त्याज्याः सदा मागधगोडयोश्च ॥ नानाभिधानास्तिथिवारजाता नक्षत्रवारप्रभवाश्च दोपाः ॥ ३२ ॥ ते हूणवंगांगखशेषु वाः शेपेषु देशेषु न ते निषिद्धाः ॥ तस्मात्तु तेष्वेव विवर्जितास्ते देशेषु चान्येपु न दोपदाः स्युः ॥३३॥ कृत्वाधुनेषां विषयव्यवस्था तान्पूर्वशास्त्रानुसरेण सम्यक् ॥ ततो महादोपनिरूपणं च फलं तथा विस्तरतोऽभिधास्ये ॥ ३४ ॥ क्रमशस्तिथिवारक्ष योगतिथ्यर्द्धसंज्ञकम् ।। तत्पंचांगमिति प्रोक्तं पुण्यमकेंन्दुसंभवाः ॥ ३५॥ पंचांगसंज्ञात्प्रभवः सदोपस्तस्मिन्कृतं मंगलसंचयं यत् ॥ दहत्यमोघं निखिलं च यदद्दावानलो विस्तृतकाननं यत् ॥३६॥ विषुवतोऽयनतोऽपि दिनत्रयं हरिपदे पडशीतिमुखेपु च ।। पूर्वतोऽपि परतोऽपि संक्रमानाडिकाश्च सलु पोडश पोडश ॥३७ ॥ संक्रांतिदोपे त्वचिरात्कृतं यदुराहपूर्वाखिलमंगलोयम् ।। लाक्षासमूहं ज्वलितामिमध्ये विलीयते यद्वदशेपकोटिः॥३८॥ यदा यत्र प्रवेशः स्यात्तदा तद्राशिसंक्रमः ।। तस्मिन्नपि तदा त्याज्या नायः पोडश पोडश ॥ ३९ ॥ इति मंशांतिः।

·विवाहाध्यायः ३२ आदित्यभूमिपुत्रायः संयुक्तश्चन्द्रमा यदा ॥ सग्रहाख्यो महादोषो हालाहलविपोपमः ॥४०॥ यः पापखेटोद्भवसग्रहाख्यो दोषः स लग्नोत्थगुणान्समस्तान् ॥ निहंति मत्तेभगणाननेकानेकोऽपि सिंहः प्रबलश्च यद्वत् ॥ ४१ ॥ दारिद्रयं रविणा कुजेन मरणं सोम्येन न स्युःप्रजाः। दोर्भाग्यं गुरुणा सितेन सहिते चंद्रे ससापत्न्यकम् ॥ प्रव्रज्याकसुतेन सेन्दुजगुरो वाच्छन्ति केचिच्छुभम् । ब्याध्यैर्मृत्युरसद्हेः शशियुतेदर्दीर्घः प्रयासः शुभैः ॥ ४२ ॥ लमेऽस्य पृष्टानगयोरसाध्वोः सा कर्तरी स्याहजुवक्रगत्योः ॥ तावेव शीघ्रो यदि वक्रचारो न कर्तरी चेति पितामहोक्तिः ॥ १३ ॥ यः कर्तरी नाम महान्हि दोपो लगोद्भवानेकशुभग्रहोत्थान ।। गुणानिहति प्रबलानशेषान्च्याम्रो यथा गोसमिति समस्ताम् ॥४४॥ क्रूरग्रहमध्यगते लग्ने चन्द्रेऽथवा करग्रहणम् ॥ ते यमसदनाभिमुखं गमनं चेच्छंति कन्यायाः ॥ ४५ ॥ पापयोः कर्तरीकोंर्नीचशत्रगृहस्थयोः ॥ यदा चास्तगयो पि कर्तरी नैव दोपदा ॥ ४६॥ लगादिसर्वे खलु राशयश्च शुभेशिताश्चाथ युताः शुभाः स्युः॥ नवांशकास्तोलिनृयुग्मवत्त्यश्वापाईभागः शुभदो न चान्ये ॥ १७ ॥ द्विभर्तृका मेपनवांशके स्यादृषांशके स्यात्पशुशीलयुक्ता ॥ धनान्विता पुत्रवती तृतीये कुलीरकांशे कुलटाप्यजस्रम् ॥ १८ ॥ सिंहांशके सा पितृमांदरस्था कन्याशके वित्तयुत्ता सुशीला ॥ तुलांशके सर्वगुणास्पदा सा कीटांशके निःस्वतरा विशीला ॥ १९॥ चापांशकाये धनिनी द्वितीये भागेऽन्यसक्ता मलिनी गदाढया ॥ निस्वा मृगांशे विगुणा घटांशे विभर्तृका योगरता विशीणी ॥ ५० ॥ मीनाशके भर्तृसुतार्थहीना शुभग्रहेर्युक्तनिरीक्षितेऽपि ॥ .

·वसिष्ठसंहितायां- तस्मात्सदेवोक्तनवांशकेषु कुर्याद्विवाहं गुणसंप्रवृद्धये ॥५१ ॥ अंत्यांशकच्चेद्विशुभांशकानांमध्ये य एको न शुभप्रदः सः ।। स एव वर्गोत्तमसंज्ञितश्वेच्छुभप्रदश्चाखिलमंगलेषु ॥ १२ ॥ वर्गोत्तमं विनान्त्यांशो विवाहे न शुभप्रदः ॥ वर्गोत्तमश्चदेत्यांशः पुत्रपौत्राभिवृद्धिदः ॥ ५३ ॥ नवांशदोपः सकलं गुणोपं लनोत्थसोम्यग्रहसंभवं च ।। दत्तं निहंतीव वृकोऽजसंघ पदर्गजं सोम्यवियच्चराणाम् ॥ ५४ ॥ विधोस्तु पष्ठाटमरिप्फदोपः करोति नाशं विविध गुणोघम् ।। लगाशसोम्यग्रहजं च तद्वत्सुरालयः पावनपंचगव्यम् ॥ ५५ ॥ पप्पाष्टमद्वादशके शशांक स्थिते ग्रहा वर्द्धयितुं न शेकुः ।। विवाहमुत्सन्नजनित्रिमुच्चर्वत्सं यथा वत्सलयत्सकीयम् ॥५६॥ यः पापपवर्गमहान्स दोपः पंचांगसोम्यग्रहलग्नजातम् ॥ गुणोघमभोधिममोघवाणः शुष्यत्यशेपं त्विव राघवस्य ।। ५७ ॥ पापएइर्गजो दोपो सकलं गुणसंचयम् ॥ हंति यद्वदघानीक हरिरित्यक्षरद्वयम् ॥ ५८॥ लग्रस्थीमाष्टमसंस्थदोपो निहंति तत्सर्वगुणान्विशिष्टान् ॥ यथाऽनृतं धमचयानशेपानतः परं किं च वधूवरौ च ॥ ५९॥ लग्नात्कुमाष्टमो दोपो नाशयत्यसिलान्गुणान् ।। यथा लयांशसंभूतान्कलुपं धर्मसंचयम् ॥ ६ ॥ तनुजातान्गुणनिचयानिहन्ति भोमाटदोपः सः ॥ दंपत्योरपि मरणं करोति यद्वत्परांगनायोगः ॥ ६ ॥ विलनराशे गुपददोपः करोति नाशं विविधान्गुणोपान् ।। आधिः क्रमाबद्वदशेपधातून मित्राधिमित्रग्रहजानशेपान ।। ६२ ।। भृगुपदाख्यो दोपो वरखध्वोग्रियोगकृतूनम् ॥ कन्यां विवाहितां तां भतृप्ती वा करोत्यचिरात ।। ६३ ।।

·विवाहाध्यायः ३२॥ १०५ यदन्तरालं पितृसार्पधिष्ण्ये मूलेन्द्रयोरश्विनपोष्णयोश्च ॥ भसंधिगण्डान्तमिति द्वयं तन्नाड्या प्रमाणं शुभकर्म हति ।। ६४ ॥ अहिवासवपोष्णानामंत्ययामाईमृक्षसांधः स्यात् ॥ पितृमूलाश्विभानामादौ यामाईमृक्षगण्डान्तम् ॥ ६५ ॥ पुनः पुनः पंचमषष्ठतिथ्योर्यदन्तरालं प्रहरार्द्धकालः ॥ . तल्लग्नजातं गुणसंचयं यत्वेडं यथा इंति नरं हि नूनम् ॥ ६६ ॥ लग्नांतरालं घटिकाईमेतत्कुलीरहयोरलिचापयोश्च ॥ मीनाजयोः सर्वगुणान्निहंति लोभो यथा सर्वगुणानरस्य ॥ ६७ ॥ खजूरचक्रस्य समांत्रिदोपो विलग्नसंभूतगुणानशेपान् ॥ शुभग्रहोत्थानपि तानिहति दारिद्र्यमेकं गुणसंहति यत् ।। ६८ ॥ पादेन पादं विनिहंति तस्य राशेर्नवांशं हि नवांशकेन ॥ ग्रहोऽपि पादेन न कृत्स्नधिष्ण्यं नवांशकेनापि न कृत्स्नधिष्ण्यम् ६९ न सर्वराशेरुदयो विलग्नं वेधो न सर्वसंभवः कदाचित् ॥ इप्टांशकं लग्नमुशंति तज्ज्ञा विरुद्धपादा अपि भस्य शस्ताः ॥ ७० ॥ पादेन दूप्यं सकलं च धिष्ण्यं चेद्धिप्ण्यदोपाद्भगणं च कृत्स्नम् ।। गणस्य दोपात्सकलं च दूप्यमतिप्रसंगस्थितपाद एव ॥ ७१ ॥ विपनदग्धेन हतस्य पत्रिणा मृगस्य मांसं शुभदं क्षतादृते ॥ तथैव पादो न शुभोऽवशिष्टाः पादाः शुभाश्चेति पितामहेन ॥ ७२ ॥ अतोऽन्त्यपादमादिगो द्वितीयगस्तृतीयगम् ॥ तृतीयगो द्वितीयकं चतुर्थगस्तु चादिमम् ॥ ७३ ॥ भिनत्ति वेधकृद्ग्रहो न चान्यपादमादुरात् ॥ असंभवाच्छशीनयोदशोः समत्वमत्र वै॥ ७ ॥ पाद एव न शुभः शुभग्रहोद इत्यखिलशास्त्रमतं हि ॥ ऋरविद्धमशुभं न शोभनं शोभनेपु सकलं न पादतः ॥ ७५ ।।

·वसिष्ठसंहितायाभू-
खार्जुरं यमघंटकश्च कुलिकश्चेत्येव वारोद्भवा ।
दोपा लगतदंशसोम्यखचरप्रोद्भूतसर्वान्गुणान् ॥
निघ्नन्त्येव यथा शरीरमखिलं दोपत्रयः प्रोत्कटा-।
श्वान्योऽन्यागुणसंचयानपि महान्यामाईतुल्याः पृथक् ॥ ७६ ॥
निधनं प्रहराः तु निःसत्वं यमघंटके ।।
कुलिके सर्वनाशः स्याद्रात्रावते न दोपदाः ॥ ७७॥
इति वारदोषाः ।
साक्षा ५० जिना २४ व्योमगुणा ३० खवेदा ४० ।
इंद्राः १४ कुदस्राः २१ सगुणा ३० नखाश्च २०॥
दंताः ३२ खरामाः ३० खयमाः २० पुराणाः १८ ।
मावाहवो २१ विंशति २० रब्धिचंद्राः१४॥ ७८ ॥
इंद्रा १४ स्तु काष्टा १० मनवः १४ पडक्षा ५६।
वेदाश्विनो २४ व्योमभुजा २० दशा १० ऽऽशाः १० ॥
नागेंदवो १८ भूपतयो १६ऽन्धिदस्रा २४ ।
व्योमानयो ३० दस्रमुखकाणाम् ॥ ७९ ॥
आभ्यः परस्ताद्विपनाडिकारव्यास्त्याच्याश्चतस्रः खलु शोभनेषु ॥
विपाख्यनाडीपु कृतं शुभं यद्विनाशमायात्यचिराच सर्वे ।। ८० ॥
कुति नाशं विपनाडिकास्ता लयाश्रितानंशगणान्विशेषान् ॥
जंतुन्यथा कुष्टभगंदराव्याघातशूलायवातरोगाः ॥ ८१ ॥
कुवैत्युदाहितां कन्यां विधवां वत्सरचयात् ॥
अन्यस्मिन्मंगले ताश्च निधनं वाऽथ निर्द्धनम् ॥ ८२ ॥
इति विपनाडी।
यस्यास्तु लग्ने तीश्वरे वा राशो तदीशेऽथ विलग्नगे वा ॥
स मृत्युमाप्नोति तदा मनोजस्त्रिनेत्रभालांचकवह्निनेव ॥ ८३ ॥
द्वादशं भवति जन्मलमतो लग्नमर्थहरमत्र योपिताम् ॥
अष्टमं पुनरतोऽपि मृत्यवे राशितोऽपि फलमेतदेव च ॥ ८४ ॥

·विवाहाध्यायः ३२॥ जन्मोदयानिधने विलग्ने तदीश्वरेणोपगतेऽथवा स्यात् ॥ कृतो विवाहो भयमृत्युकारी त्रातुं विधाताऽपि न तां समर्थः ॥ ८५ ॥ त्याज्यं तयो धनभं विलग्नं तदंशकं वाऽथ तदीश्वरं च ।। तस्मात्स्वजन्मक्षनवांशयोश्च लग्नांशको नेधनगो विवौँ ॥ ८६ ॥ जन्मेशाष्टमलग्नेशी मिथो मित्रे व्यवस्थितौ ॥ जन्मराश्यष्टमीत्थदोषो नश्याति भावतः ।। ८७ ॥ इत्यष्टमलमराशिदोपाः। अकालवृष्टिः प्रभवः सदोषः करोति मृत्यु शुभकार्यकर्तुः ॥ त्रातुं यथा सर्वगुणाः स्त्वशक्तास्तं बन्धुवर्गा विपवह्निदग्धम् ॥ ८८ ॥ अकालवृष्टिप्रभवः स दोषः करोति मृत्यु वरकन्ययोश्च ॥ सीतावियोगप्रभवः सुदीर्घः कोपो यथा दाशरथेर्दशास्यम् ॥ ८९ ॥ करोति निःस्वं कुमुहूर्तदोपः कुमारमुद्राहितमाशु नूनम् ॥ सप्तांगराज्योद्धतराजरत्नं नलं यथा द्यूतमिवात्मकर्म ।। ९० ॥ वरस्य लक्ष्मी निखिलं निहंति संवत्सराात्कुमुहूर्त्तदोषः ।। दुर्वाससः शाप इव प्रमत्तमहेन्द्रलक्ष्मीमसमां समयाम् ॥ ९१ ॥ अर्यम्णो भानुवारे शशधरदिवसे राक्षसब्रह्मसंज्ञो । पिनी द्वो कुनाहे शशिसुतदिवसेऽथाभिनित्संज्ञकः सः ॥ जीकाहे राक्षसाच्यो गुसुत्तदिवसे बालमैत्रावहीशी। सोरावते विवास्त्वधननिधनदा मंगले दुर्मुहूर्ताः ॥ ९२ ॥ इति दुर्मुहूर्नाः। दोषो महापात इति प्रसिद्धः स वेधृतो हंति वधू वरं च ॥ तं रक्षितुं लगगुणा अशक्ताः स्वबांधवास्तेऽशनिनोपघातम् ॥९३ ॥ शास्त्रात्समानीतमहातिपातः सवैधृतो हंति वधू वरं च ॥ त्रिसप्तवाराणि च जामदग्यो क्रोधोऽचिरात्क्षत्रकुलं समस्तम् ॥ ९४ ॥ लग्रास्तशुद्धिस्तु महान्सदोपः करोति मृत्यु वरकन्ययोश्च ।।

·वसिष्ठसंहितायाम्- त्रातुं यथा लग्नगुणास्त्वंशक्तास्तं बंधुवर्गा इव सर्पदष्टम् ॥ ९५ ॥ इयोदयांशे निजपत्यदृष्टे वरस्य मृत्युस्तदसंयुते वा ।। अस्तांशकेऽप्येवमदृष्टयुक्ते स्वस्वामिना नाशमुपैति कन्या ॥ ९६ ॥ उदयांशः स्वनाथेन मित्रसौम्येन संयुतः ॥ प्रेक्षितो वा तथास्तांऽशो दंपत्योः पुत्रपोनदः ॥ ९७ ॥ इति लयास्तशुद्धिः। उत्पातभोपप्लवभोगखेटविद्धर्शतद्भ वरकन्ययोस्तु ॥ विनाशदं लग्नगुणास्त्वशक्तास्त्रातुं यथा पातकिनं स्वकीयाः ॥ ९८ ॥ उत्पातभं ग्रहणभं करविद्धं स्थितं च भम् ॥ दहतीव शुभं कर्म राघवानिशरोऽधिम् ॥ ९९ ॥ लग्नं महादोपविदूषितं यन्न तद्गुणास्त्राणविधी समर्थाः ॥ राज्ञा धृतं तं पुरुपं च यद्वदन्ये जना बन्धुजनाश्च सर्वे ।। १०० ॥ लग्रस्थजीवज्ञसितप्रयाता गुणाः परित्रातुमशेकुरेव ।। लग्नं महादोपविदूपितं यद्रष्टं द्विज बंधुजना यथैव ॥१॥ लग्नांशसौम्यग्रहवर्गजा ये गुणाः समर्था न च रक्षितुं तत् ।। लग्नं महादोपविदूपितं यच्छूद्रार्थयज्ञा इव यायजूकम् ॥२॥ मित्रादिमित्रोच्चगृहांशजाता गुणास्त्वशक्ताः परिरक्षितुं यत् लग्नं महादोपविदूपितं यद्धर्मा यथाऽधर्मपरं द्विजेन्द्रम् ॥३॥ वर्गोत्तमांशोद्भवचन्द्रजाता गुणास्तदुर्द्धर्तुमिवासमाः ॥ लग्नं महादोपविदूपितं यद्गुणा यथा निर्गुणिनं च सर्वे ॥४॥ लग्नं महादोपविदूपितं यदवाप्य सौम्यग्रहकेंद्रजाताः । व्यर्था गुणाः पूर्णसुधाकरस्य करा जनानंदकरा इवान्धम् ॥ ५॥ अवाप्य वंध्याः सुगुणास्तदन्ध लाभस्थखेटस्य गृहोच्चजाताः ॥ लग्नं महादोपविदूपितं यत्कटाक्षपाता इव सुंदरीणाम् ॥ ६॥ धनत्रिकोणस्थशुभग्रहोत्थगुणा निस्तिदवाप्य सर्वे ।। ॥

·विवाहाध्यायः ३२॥
१०९.
लग्नं महादोषविदूषितं यद्विवाजिनं यदपत्ययोगः ॥ ७ ॥
अयं गुणो दोषममुं निहंतीत्युक्तं हि यत्रोभयनामपूर्वम् ॥
गुणः स एवान्यगुणो न शक्तो दोषोऽपि तद्गुणघातुक सः॥ ८॥ .
गंतव्यधिष्ण्यं खलु मुक्तभं यत्क्रूरैमहोत्पातविदूपितं तत् ॥
चन्द्रोपभोगादमलं तदानी शुभेषु कार्येषु शुभप्रदं च ।। ९ ॥
धुरात्रिमध्यं खिलमंगलेषु यदाईकालः परिवर्जनीयः ॥
तदाऽभिजिद्राह्ममुहूर्तकत्वाददोपदः सोऽपि शुभप्रदः स ।। ११० ॥
उक्ताखिलं दोपनिरूपणं यनिरूपणं स्वल्पमहागुणानाम् ॥
वक्ष्येऽन्यपक्षस्य विदूषणार्थ स्वपक्षसंस्थापननिर्णयार्थम् ॥ ११ ॥
मित्राधिमित्रस्वगृहोच्चमूलत्रिकोणवर्गोत्तमगग्रहोत्थाः ॥
तदंशकेन्द्रोपचयत्रिकोणमहादशाधीशवलाधिकोत्थाः ॥ १२॥
लग्नांशकाधीशशुभावलोकसंयोगतर्गजतद्गुणोत्थाः ॥
ये सिद्धयोगामृतसिद्धयोगास्थितिप्रयाताश्च महागुणाः स्युः॥१३॥
ये चान्यसामान्यगुणाः सदेव स्वभावसंसिद्धगुणा यदास्ते ॥
किं चाल्पदोपानपि लग्रजातान्हंतुं न शक्ताश्च कदाचिदेव ॥ १४ ॥
मित्रसंगो मित्रनवांशगो वा शुभग्रहस्तेन निरीक्षितो वा ॥
यदा विलमोपगतः स खेटश्चेद्धति दोपानपि लग्रजातान् ॥ १५ ॥
शुभोऽधिमित्रगतस्तदंशसंस्थोऽपि वा तेन निरीक्षितो वा ।।
स लग्नगो दोपचयं निहति रामो यथा रावणदेत्यवृन्दम् ॥ १६ ॥
स्वक्षेत्रगः स्वस्य नवांशगो वा शुभग्रहः सोम्यनिरीक्षितो वा ॥
स लनगो यत्र निहांत दोषान्पंचाननो यददिभेन्द्रवृन्दान् ॥ १७॥
उच्चस्थितः स्वोच्चनवांशगो वा शुभः स्वमित्रण निरीक्षितो वा ॥
‘स केंद्रगो यत्र निहति दोपान्हरिस्मृतिद्वदशेपपापान् ॥ १८॥
मूलत्रिकोणसंगतस्तदंशसंस्था शुभो वाप्यथ मित्रदृष्टः॥
विलग्नगो यत्र निहति दोषान्पापं यथा चन्द्रधरे प्रणामः ॥ १९॥

·. वसिष्ठसंहितायाम्- वर्गोत्तमस्थशुभखेचरसंयुतं वा । लग्नं च तेन खचरेण निरीक्षितं यत् ॥ तत्सर्वदोपनिचयं विनिहति सब-1 स्तायः समस्तमहिसंघमिव प्रतापात् ।। १२० ॥ लग्नं स्वनाथशुभमित्रनवांशगं च । तस्याधिमित्रशुभखेटनवांशगं वा ॥ तनुंगसंज्ञितनवांशकगं यदा वा । हतीव दोपनिचयं कुलिशं नौषम् ॥ २१ ॥ लग्नेशसौम्यखचरोऽस्तगृहं विहाय । केन्द्रस्थितो यदि गतोऽखिलदोपवृन्दम् ॥ एकोऽपि हन्त्युपचयोपगतस्त्रिकोण-॥ संस्थोऽपि यदनिलोभ्रचयं समस्तम् ॥ २२॥ पापोऽपि लग्नाधिपतिस्त्रिपष्ट-। लाभस्थितः स्थानबलाधिकश्च ।। लग्नोत्थदोपानिखिलान्निहति । पापानि यद्वत्परमाक्षरज्ञः ॥२३॥ त्यक्त्यास्तकेन्द्र स्थितसोम्यखेटस्त्रिकोणगो वाप्यथ लाभसंस्थः ॥ दोपानशेपानुदयांशजातानिहति यत्तिमिरं दिनेशः ॥२४॥ चलाधिकः सौम्यनभश्चरो यः कुटुम्बसंस्थोऽपि निहन्ति दोपान् ॥ लग्रोद्भवं विष्णुपदान्जतोयं यथावसंघ शुभवर्गगोऽपि ॥ २५ ॥ यः सिद्धियोगो विनिहंति दोपान्पापेक्षितोपग्रहलत्तपातान् ।। लग्नेन्दुजामित्रधनप्रचारनीहारविद्युत्परिवेषजांश्च ॥२६॥ दोपानशेपानमृताख्ययोगो निहंति लोभो गुणवृन्दमेकः ॥ प्रत्यर्कयोगक्षतिथींचापकुवारपंग्वंधभवांश्च तद्वत् ॥ २७ ॥ सिद्धा तिथिहन्ति समस्तदोपान्यान्मासशून्यानपि मासदग्धान् ।।

·१११
विवाहाध्यायः ३२॥
दिनप्रदग्धानपि चान्यदोषानेकादशी यददशेषपापान ॥२८॥
एकार्गलोपग्रहपातलत्ताजामित्रकर्त्तयुदयादिदोपाः॥
नश्यति चन्द्रार्कवलोपपन्ने लग्ने यथाकाभ्युदये तु दोपाः ॥ २९॥
ये लग्नदोपाः कुनवांशदोपाः पापगृहेर्दृष्टिनिपातदोपाः ।।
लने गुरुस्तान्विमलीकरोति फलं यथांभः कतकद्रुमस्य ।। १३० ॥
गुणाधिकं दोपविहीनकालं ज्ञात्वा विलग्नेशनवांशपस्य ।
बलावलं खेचरिणां सुसम्यग्विचार्य लग्नं प्रवदेदभिज्ञः ॥ ३१ ॥
बले नृना?रिनजीवयोश्च तारेन्दुवीर्ये सुदिने सुलग्ने ।
पंचेष्टकेऽन्दुसुरेज्यमुख्य जामित्रशुद्धौ हिमदीधितेश्च ।। ३२ ॥
यत्रार्कगुर्वोरपि नैधनांत्यजन्मादिदुस्थानगयोयोर्वा ॥
एकत्त्य पूजामपि तत्र कृत्वा पाणिग्रहं कार्यमतः सुसम्यक् ॥ ३३ ॥
स्वनीचगाः शत्रुगृहस्थिताश्च तदंशगाश्चास्तमिता ग्रहेंद्राः ॥
दातुं न शक्ताःस्वफलं विलग्ने दृष्टुं भुजंगा इव मंत्रविद्धाः ॥ ३४॥
लग्नं तददै च ततस्त्रिभागो नवांशकश्च द्विरसांशकश्च ।।
त्रिंशांशकश्चोत हि वर्गपदं शुभाशुभं व्योमचराधिपत्यम् ॥ ३५ ॥
शास्त्रोक्तमार्गेण सुलग्नकालं स्फुट समानीय जलादियंत्रैः ॥
संलभ्य तन्मंगलसूक्ष्मकालं संवीक्षयेत्तत्र मिथोर्द्धदृष्टया ॥३६॥
अौदयं चास्तमिनस्य वीक्ष्य यंत्रं प्रदद्याज्जलपूर्णपात्रे ॥
अलंकृत गंधसुपुष्पवस्त्रफलाक्षतैर्दैवविदं च पूज्य ॥३७॥
पडंगुलोत्सेघसमं सुवृत्तं कृतं मुखं सद्विरसांगुलं यत् ।।
पलेस्तु शुल्बेर्दशभिर्जलस्य पूर्ण पलैः पष्टिभिरंखुयन्त्रम् ॥ ३८॥
ययंशमायत्रय एव वृत्तां शलाकया मध्यमभागविद्याम् ।।
समुद्रसंख्याड्डुलदीर्घपाने दद्यान्मयूरं नरवानरायम् ॥ ३९॥
व्यासांगुलत्रिगुणमायतमिष्टकोर्वृत्तं तदेव परिधिश्वतदेव तस्य ॥
व्यासांगुलार्द्धदलमडुलमानमिष्टं सर्वत्र शंकुपरिकल्पनमेवमेव ॥१४॥

·११२ वसिष्ठसंहितायाम्- तुल्यां समंताद्गृहवामभागे हस्तोच्छ्रितायुक्तशुभाययुक्ताम् ॥ समण्डपां प्राक्प्रवणामुदग्वा सोपानाम्यां निविडां ककुप्सु ॥ ११ ॥ विचित्रितामंकुरचित्रकुंभविताननानाविधतोरणाधेः॥ भुंगारपुष्पांगणविप्रपीठपण्यांगनानृत्यसुगीतवाद्यैः ॥ ४२ ॥ तांबूलपुष्पाक्षतगंधवस्त्रमांगल्यसूत्रैः फलपूर्णपानः॥ धान्याकहारिद्रगुडे सलादापरनेकेनयनाभिरामाम् ॥ १३ ॥ सवेणुवीणामधुरस्वरेण मनोरमां मंगलवेदघोषैः ।। प्रदक्षिणप्रक्रमणाद्युपेतां तामारुरोहेन्मिथुनं च वेदीम् ॥ ४४ ॥ मृत्यु ःस्वं बहुविधधनं भ्रातहानिः प्रजानाम् । व्याधिः सौख्यं बहुविधमतो भर्तृहानिश्चिरायुः ।। श्रेयो हानिर्भवति हृदये व्याधिरागमश्च । भानौ स्त्रीणामतिशयरुजा लग्नभावादिसंस्थे॥४५॥ नाशः संपद्बहुविधयशोवन्धुवृद्धिः प्रजातिः । शस्त्रान्मृत्युभवति न चिराद्दीर्घसापन्यबाधा ।। प्रवज्यत्वं दुहितृजनितात्वं धनं भोगभाक्त्वम् । दास्यं स्त्रीणां तुहिनकिरणे लमभावादिसंस्थे॥ ४६॥ मृत्युः शोको बहुविधधनं भ्रातृवेरं कुबुद्धि-। लक्ष्मीप्राप्तिर्भवति मरणं चोभयोविनाशः॥ स्त्रीणां द्वेष्यं व्यसननिरतिः पुत्रपोवार्थसिद्धि-। भीति मेर्वलिनि तनये लगभावादिसंस्थे॥४७॥ प्रीतिर्बुद्धिः सुगुणनिरतिबन्धुपूजा सुताप्ति- । निर्वैपक्ष्यं तनयरहितत्त्वं तनुत्यागचिन्ता ॥ धर्म बुद्धिर्भवतिधरणीलाभमत्यंतवृद्धि-। हानिः स्त्रीणां हिमकरसुते लमभावादिसंस्थे॥४८॥ १ वंशनाशः । इति काचरपाठः ।

·विवाहाध्यायः ३२॥ लक्ष्मीप्राप्तिर्भवति सुयशःप्रीतिरन्योन्यवृद्धि-। रिष्टावाप्तिर्षहुविधभयं चाश्रमाणां विरक्तिः ॥ पापासक्तिः सुकृतनिरतिभूरिलाभः सुरेज्ये । स्त्रीणां सौख्यं रिपुकृतभयं लग्नभायादिसंस्थे ।। १९ ॥ भोगप्राप्तिर्विविधविभवः स्वरवृत्तिमहत्त्वम् । धूम्राधिक्यं भवति निधनं सर्वनाशो व्यसुत्वम् । तथ्ये प्रीतिर्वहुविधगुणः सर्वसंपत्समृद्धि-। रस्वं स्त्रीणामुशनसि तदा लग्नभावादिसंस्थे ।। १२० ॥ स्वच्छन्दत्वं कदशनरतिर्वल्लभत्वं विशील्यम् । व्याधिः सुश्रीमतिरथ सुखं गंभपातप्रवृत्तिः ॥ द्यूतासक्तिर्भवति रविजे वैभवं वस्त्ररोगः । स्वर्भानो वा शिखिनि च तथा लगभावादिसंस्थे ।। ५१ ॥ सर्वे जामित्रसंस्था विदधति मरणं सौरिसूर्यो प्रशस्तो। पष्टापत्र्यायसंस्थो भवरिपुसहजस्थोऽपि भौमः शशांकः ॥ लपान्त्याप्टारिवय॑ः परिणयनविधो ज्ञाऽन्त्यमृत्युविवय॑म् । शुक्रेज्यो वा सुतायास्पदनवमगतो भ्रातृशुक्रोऽपि नेष्टः ॥५२॥ तथा च पितामहः। लग्नस्था शुभखचराः कुर्वन्ति विवाहितां सुपुत्रवत्तीम् ॥ सप्तभिरब्दैः क्रूराश्चन्द्रश्च विलनगो विधवाम् ॥ ५३॥ धनसाख्यवती सुभगां धनगाः सोम्यग्रहाः सचंद्राश्च ॥ क्रूरा द्वितीयसंस्था धनहीनांवत्सरेस्त्रिभिः कन्याम् ॥५४॥ विसिताः सचंद्रसौम्यास्तृतीयगा वित्तसोख्यवतीम् ॥ पापास्तृतीयसंस्थाः सततं सौभाग्यपुत्रवतीम् ॥ ५५॥ बंधुस्थाश्चन्द्रयुताः शुभखचरा भर्तृवल्लभां साध्याम् ॥ अशुभाश्चतुर्थसंस्था दुःशीलां दुर्भगां च कुर्वन्ति ॥५६॥ ८ ·वसिष्ठसंहितायाम्- तनयगता सेन्दुशुभा बहुतनयां मानिनी सुशीलवतीम् ॥ अशुभखगास्तनयगता विपुत्रवती वा विवादशीलवतीम् ॥२७॥ सप्तभिरन्दैविधवां शशिशुको पष्टगो कुरुतः॥ सततं पापासतां ज्ञेयाः पापाः प्रभूतशीलवतीम् ॥१८॥ सप्तमगाः सकलखगाः सप्तभिरन्देः ससप्तमासेश्च ॥ दंपन्त्योः सह मरणं यमरक्षितमपि च कुर्वन्ति ।। ५९ ॥ अष्टमगौ शशिभौमो धनरहितां तां च पंचभिर्वपैः ॥ शुभखचराः कापटिकामितरे साध्वी चिरंजीवीम् ॥ १६० ।। नवमगताः शुभखचराः शशिसहिता भोगभाग्यसौख्यवतीम् ॥ अशुभखगाः खलचित्तां परनिरतां पापवादिनी चैव ॥ ६१ ॥ दशमगताः शुभखेटाः शशिसहिता भर्तृपूजितां साध्वीम् ।। अशुभखगाः प्रतिकूला मलिनाङ्गी कर्कशां मृपाभिरताम् ॥ ६२॥ लाभगता निखिलखगा बहुविधधनधान्यपुत्रपौत्रवतीम् ॥ पतिभक्तां शीलवती न नीचगास्तारिराशिगाश्च तथा ॥ ६३ ॥ . व्ययगो दुग्धाब्धिभवः करोति विधवां च पंचभिर्वः ।। मानविहीनां सौम्याः पापाः कुवैति नीचवृत्तवतीम् ।। ६४ ॥ सत्खचराः सदसच्च स्थानस्वशुभफलान्यफलम् ।। सम्यग्ज्ञात्वाऽथ तयोः शुभफलमधिकं प्रगृह्णीयात् ॥६५॥ तत्राधिकफलवृन्दे विनाशमायाति दोपचयम् ॥ यद्वच्छशांककिरणे कलंकमखिलं तथैव सदा ॥६६॥ देशेच काले च तथा शरीरे राज्येऽपि चापद्यपि यत्र तत्र ॥ भावांतरं तत्परिकल्पनीयं गांधर्ववाहचतुष्टयार्थम् ॥ ६७ ॥ लग्ने भावाश्चोदितास्तेषु तिप्ठ्ल्लमस्थः संस्तानतीतो द्वितीयः ॥ खेटेस्त्वेवं शेपराशीपु शेपा भावाः सम्यकल्पनीयाः क्रमेण ।। ६८॥ ब्राह्मोद्राहः कायदेवार्पसंज्ञाश्चेते कार्याः प्रोक्तकाले विधेयाः॥

·विवाहाध्यायः ३२॥ ११५ नूनं गांधर्वासुरौ राक्षसाख्यः पेशाचो वा सर्वकाले विधेयाः ॥ ६९ ॥ ब्राह्मो विवाहस्तजातः पुरुषानेकविंशतिम् ।। आहूय दीयते शत्त्या पुनात्युभयतः स्थितान् ॥ १७० ॥ कायोराहः पावयेत्पटू पश्यास्तव संभवः ।। चरतामनया धर्ममित्युक्त्वा दीयतेर्थिने ॥ ७१ ॥ देवोराहो यज्ञवते ऋत्विजे दीयते सदा ॥ पुनात्युभयतः सप्त पुरुषांश्चैव तवजः ॥७२॥ आर्णोद्धाहस्तथाऽऽदाय गोद्वयं दीयते सुता ।। पुनात्युभयतस्त्रन्स्त्रिीन्पुरुपांस्तत्र संभवः ॥ ७३ ॥ गान्धर्वः समयग्राह्य आसुरोऽर्थप्रदानतः ॥ राक्षसो युद्धहरणात्पैशाचः कन्यकाच्छलात् ॥ ७४ ॥ वर्या दिनं गणमहेन्द्रवधूविदूरयोन्याख्यराशितदधीशविवश्यनाड्यः ।। । वधाख्यभूतबहुलिंगविजातिगोत्रपक्ष्यापयोगिनिसुधांशयुजोदशाष्टो७५ दिनयोनयः। नवक्षपर्यायवशाद्वधूभमाद्यं वरान्तमथो गणय्य ॥ जन्मत्रिभं पंचमसप्तमं भं त्यक्त्वान्यभं शोभनमामनंति ॥ ७६ ॥ गणयोतुः। दस्रादितीज्यमृगमैत्रकरानिलांत्यलक्ष्मीशभानि नव देवगणः प्रदिष्टः।। पूत्रियांतकविधातृहरोत्तराणि धिष्ण्यानिमानुपगणोऽत्र नव प्रदिष्टः७७ पितृद्विदेवानिशतेन्द्रमूलवस्वाहिचित्रसंगणोऽसुराख्यः॥ देवासुराणां मनुजासुराणां वैर महास्नेहमथेतरेपाम् ॥ ७८ ॥ माहेन्द्रयोः। स्त्रीधिष्ण्यतो वेद ४ दिगा १० दि१ विश्वा १३ नृपा १६ तिधृत्या १८ कृति २२ तत्व २५ तुल्ये॥ पुंभे सति प्रीतिरतीव शश्चन्महेन्द्रवर्गश्च वधूवरस्य ॥७९॥ स्रीदूरयोतुः।

·वसिष्ठसंहितायाम्- स्त्रीधिष्ण्यतो भे नवके वरस्य चाये तयोरमथ द्वितीये ।। सामान्यमेतच्च वधूविदूपितं तस्मात्तृतीये नवके विवाहः ॥ १८० ॥ योनिकूटः। अश्वेभमेपभुजगद्वयकुकुरोतुमेपोतुभूपकमहोंदुरुगोलुलायाः ॥ शार्दूलमाहिपगवारिमृगद्याश्वशाखामृगोक्षकपिपंचमुखाश्च सिंहाः ८१॥ गोकुंजराविति यथाक्रममाश्विनादिभानां भवंति खलु कल्पितयोनिरूपाः एतद्विचार्यमखिलं सदसवहनस्त्रिस्कंधवित्प्रवरधीविवुधां वरिष्टः ।।८२॥ बभूरगं श्वेणमिभेद्रसिंहमोत्वाखुसंज्ञं त्वजवानरं च ॥ गोव्याघ्रमश्वोत्तममाहिपं च वरं नृनार्योदृपभृत्ययोश्च ॥ ८३ ॥ राशिकूटम् । पहाटके मृत्युस्थांगनाया राशो नृनार्योर्नवपंचमेऽपि ॥ अपत्यहानिर्नयतं च नःस्वं द्विादशे प्रीतिरतः परेपाम् ॥ ८१ ॥ कनिष्ठं राशिकूटं यदेतच त्रिविधं स्मृतम् ॥ व्यत्ययान्मध्यमं चैतदपरं मध्यमं सदा ॥८॥ एकाधिपत्ये त्वथ मित्रभावे स्त्रीपुंसराश्योर्नवरज्जुदोपे ॥ पटकाष्टकादिष्वपि शर्मदं स्यादुदाहकर्माचरतोस्तयोश्च ॥ ८६ ॥ एकाधिपे मित्रभावेऽप्युद्वाहः शर्मदः सदा ॥ द्विादशे त्रिकोणे च न कदाचित्पडएके ॥ ८॥ अन्योऽन्यशात्रवे त्याज्यस्त्याज्यः पदकाष्टकेऽपि च ।। नाडीदोपे भवेन्मृत्युर्गुणेः सर्वैः समन्वितः ॥८८॥ मध्यनाडी पति हति पाचँ नाड्यो तु कन्यकाम् ।। तस्मानाडी सदा त्याज्या दंपत्योः शुभमिच्छता ॥ ८९ ।। उत्तमे राशिकूटेऽपि समं शाश्वमेव वा ॥ विवाहः शुभदो ज्ञेयो नापि मध्यकनिष्टयोः ॥ १९० ॥ १ श्रेष्ठम् इति पाठः ।

·विवाहाध्यायः ३२॥
स्त्रीदूरे समजामित्रे सहजायसुहृद्दशे॥
शत्रुः समः समो मित्रं मित्रं चेत्परमं सुहृत् ॥ ९१ ।।
नृयुक्तुलामेपघटाश्वसिंहाः कुर्वत्यजत्रं खलु मित्रभावम् ।।
स्वपष्ठसंख्याभवनेश्च तेऽपि स्वल्वाष्टसंख्याभवनकता वा ॥ ९२ ॥
अन्योऽन्यं शात्रवं यत्र दंपत्योर्जन्मतस्तयोः ॥
प्रीतिपष्टाष्टमं त्याज्यमपि नूनं करग्रहे ॥ ९३ ॥
एकराशिपृथविधष्ण्येऽप्युत्तमं पाणिपीडनम् ॥
एकधिष्ण्ये पृथयाशी सवैक्येऽपि च मृत्युदम् ।। ९४ ॥
जन्मभं जन्मधिष्ण्येन नामधिष्ण्येन नामभम् ॥
'व्यत्ययेन यदा योज्यं दंपत्यानिधनप्रदम् ॥ ९५ ॥
अज्ञातजन्मनां नृणां नामभं परिकल्पयेत् ॥
तेनैव चित्तयेत्सर्वं राशिकूटादि पूर्ववत् ॥ ९६ ॥
रखेः समो ज्ञः सितसूर्यपुत्रावरी परेऽन्ये सुहृदोंऽबराटाः ।।
चंद्रस्य नारी रविचंद्रपुत्रो मित्रे समाः शेषनभश्चराः स्युः ॥ ९७ ॥
समो सितार्की शशिजश्व शर्मित्राणि शेपा पृथिवीसुतस्य ॥
शत्रुः शशी सूर्यसिती च मित्रे समाः परे स्युः शशिनन्दनस्य ॥९८॥
गुरोर्शशुको रिपुसंज्ञको तु शनिः समोऽन्ये सुहृदो भवंति ।।
शुक्रस्य मित्रे बुधसूर्यपुत्रों समा कुजेज्यावितरावरी तो ॥ ९९ ॥
शनेः समो वाक्पतिरिन्दुसूनुशुको च मिने रिपकः परेऽपि ॥
ध्रुवं ग्रहाणां चतुराननोऽपि शत्रुत्वमित्रत्वसमत्वमुक्तम् ॥२०॥
अथ वश्यकूटम् ।
वझ्यास्त्यक्त्वा राशयोऽन्ये नृभाणां ।
सिंहं तस्याप्यकमन्ये विधेयाः ॥
कीटं त्यक्त्वा लोकतोऽन्यत्प्रसिद्ध ।
वझ्यावश्यं नैव तोयालयाश्च ॥१॥

·११८
वसिष्ठसंहितायाम्-
अथ नाडीकूटम् ।
आवृत्तिभिर्भेस्त्रिभिरश्विभायं क्रमोत्क्रमात्संगणयञ्च भानि ।।
यद्येकपर्वण्युभयोश्च धिष्ण्ये नेष्टा नृनायोभृशमेकनाडी ॥२॥
सा मध्यनाडी पुरुपं निहंति तत्पार्श्वनाडी खलु कन्यकां च ॥
आसन्नपर्यायसमागता दर्पण साप्यंतरिता त्रिवः ॥३॥
अथ वेधकूटम् ।
पूर्वाश्चिन्योर्याम्यमत्राख्ययोश्च वह्नीन्द्राम्योर्वायुतीयेशयोश्च ।।
विश्वेंद्रोर्वं त्वाष्ट्रजाङ्ग्रन्योर्हताशविष्ण्वोर्विश्वादित्ययोर्जीववाय्बोः॥४॥
मूलाश्लेषातारयोः पोष्णपित्रोर्भाग्याहिर्बुध्ययो विवाहे ॥
तोयेशाहिर्बुध्ययोराजपादार्यम्णो सर्वदा वर्जनीयम् ॥५॥
अथ गंडभूतकूटम् ।
दुस्रर्शतो भानि भवंति पंच गणा धराम्यम्यानिलांबराणाम् ॥
पंचर्तुभूतत्विषुभिः क्रमेण वैरं जलाम्योरितरत्र वृद्धिः॥६॥
अथ लिंगम्।
सचतुष्कं वसुवारिरुद्धत्वाष्ट्रवयं विश्वयमांत्यशकाः ।।
स्त्रीलिंगताराः श्रवणेन्दुमूलतारा नपुंसाः पुरुपाः परे स्युः ॥७॥
स्वकीयलिंगेषु तयोः स्वजनधिष्ण्येषु संप्रीतिरतीब नित्यम् ॥
युद्धं भवेदयत्नमलिंगकेषु सामान्यमन्यत्र नपुंसकेषु ॥८॥
जातिकूटम् ।
विपक्षमाधीश्वरवितुर्था ये पंचमाः संकरजाश्च पष्टाः ॥
जातिप्रभेदा इति दस्रभादिऋक्षाण्यपि ब्राह्मणपूर्वकाणि ॥ ९ ॥
क्रमादजांघ्रित्रितयं च शिष्टं त्रैवर्णिकानां निखिलानि भानि ॥
सम्यग्विचार्येवमनुक्रमेण जात्याख्यकूटे च फलं ब्रवीमि ॥ १० ॥
प्रीतिर्नुनायोरेतुलेक्यजात्यां पुंजातितो हीनकुलासमा स्त्री।
स्त्रीजातितो हीनकुलः पुमांश्चदिलोमजारयामपि तात्रवरम् ॥ १५॥

·विवाहाध्यायः ३२॥
गोत्रकूटम् ।
स्युः सप्तगोत्रा भचतुष्टयेन गजाश्विसंख्याश्चिमुखानि भानि ।।
मरीचिवासिष्टमहांगिरोऽत्रिपोलस्तिसंज्ञाः पुलहः क्रतुश्च ।। १२॥
यदेकगोने कलहस्त्वजत्रं संप्रीतिवृद्धियदि भिन्नगोत्रे ।।
एषु प्रधानः खलु गोत्रवर्गः संचिन्तनीयः सततं नृनार्योः ॥१३॥
पक्षिकूटम् ।
भेरुण्डपिङ्गलककाकसुकुक्कुटानां वहीं तथाश्चिमुखभानि गणांश्च पंच ॥
बाणर्तुपदारशरैः क्रमशो विवाहे भिन्ने गणे कलहमेकगणे प्रवृद्धिः१४॥
अथायकूटम् ।
आया ध्वजायाः क्रमशोऽश्चिपूर्वभान्यष्टभिर्भश्च पुनः पुनः स्युः ॥
त्रैवर्णिकं भत्रितयं च शिष्टं प्रवेपमेषां खलु पंचमेन ॥ १५ ॥
अथ योगिनीकूटम् ।
ब्रह्माणी कौमारी बाराही वैष्णवी च माहेंनी ॥
चामुंडा माहेशी श्रीलक्ष्मीश्चाष्टयोगिन्यः ॥ १६ ॥
पूर्वपदै सबै योगिन्यक्ये शुभोऽन्यथा त्वशुभः ।।
वों मुख्यतरः स्यात्सर्वेषां सर्वदा करग्रहणे ॥ १७॥
पावकदुर्गादिवसो रविरमरपतिश्च सुरपदिशि ।।
धर्मचतुर्मुखादिवसों भूतनयः पावकश्च वह्निदिशि ॥ १८ ॥
गिरिसुतशिवदिवसो वा सुरगुरुः प्रेतपश्च याम्यायाम् ।।
गणपतिहरिदिवसो दिशि रक्तिनयः कोणपश्च नैर्ऋत्याम् ॥ १९॥
कामभुजंगमदिवसौ असुरगुरुवारिपश्च वारुण्याम् ॥
कलिगिरिजात्मजदिवसा प्रभंजनः शीतरुक्व वायव्याम् ॥ २२०॥
दिनपतिनिशिपतिदिवसो दिनपसुतो यक्षराडुदीच्या च ॥
वसुपितृदिवसौ नूनं स्वर्भानुरथ चंद्रमोलिरेशान्याम् ॥ २१ ॥

·१२० वसिष्ठसंहितायाम्- अश्विन्याधास्ताराः पर्यायपररष्टभिश्च विज्ञात्वा ॥ दंपत्योदिंगधीशग्रहनाथानां तिथीशानाम् ॥ २२॥ मित्रत्वे मित्रत्वं शत्रुत्वे शात्रवं च वैवाहे ॥ ज्ञातव्याश्वाष्टादश वर्गाः सम्यकूसदेव विदा ॥ २३ ॥ मुख्योऽप्रजानां ग्रहामित्रवर्गः क्षमाधिपानां ग्रहसंज्ञकं च ॥ विशां प्रधानं वनिता विदूरं योन्याख्यवगै सततं परेपाम् ॥ २४॥ राशिकूटतदधीशमैत्रतास्त्रीविदूरगणयोनिनाडिकाः ॥ देवयोगवरगोत्रसमेताः पाणिपीडनविधौ परिचिन्त्याः ॥ २५ ॥ मध्यंदिनगते भानो मुहूर्तोऽभिनिदाह्वयः ॥ योऽटमः सर्वदोपन्नस्त्वंधकारं यथा रविः ॥२६॥ सूर्याच्चतुथै यल्लग्नमभिजित्संज्ञकं तु तत् ।। सर्वोपं निहत्याशु पिनाकी त्रिपुरं यथा ॥२७॥ सर्वदेशेप्पिदं मुख्यं सर्ववणेषु सर्वदा ॥ सर्वदोपहरं यद्धरिरित्यक्षरद्वयम् ॥२८॥ सूर्यात्सप्तमलग्नं यगोधूलिकमिति स्मृतम् ॥ सर्वदोपहरं यद्वत्पापं गंगाजलं यथा ॥ २९ ॥ गोधूलिकं योगलग्नं भावलग्नं च कल्पितम् ॥ गांधर्वादिविवाहेषु वेश्योद्धाहेषु योजयेत् ॥ २३० ॥ पुत्रोद्वाहान्नैव पुन्याः कदाचिदापण्मासात्कार्यमुद्राहकर्म ॥ ऊ. तद्वन्मुण्डनान्मुण्डनं च प्रत्युदाई नैव पुण्यद्वयं च ॥३१॥ पितामहः । निर्गमात्पूर्वतो न प्रवेशः शुभस्तत्र संवत्सरान्तावधिः कथ्यते ।। निर्गमस्त्रीविवाहः पुनः पुंबिवाहप्रवेशो नवे मण्डनान्मुण्डनम् ॥३२॥ पुत्रीविवाहात्परंतः सदेव शुभप्रदं पुत्रविवाहकर्म ॥ पुत्रद्वयं नेव ऋदयेऽपि पुत्रीद्वयं वापि कदाचिदेव ।। ३३ ।।

·विवाहाध्यायः ३२॥
एकोदरप्रसूतानामकस्मिन्वत्सरे यदि ॥
पाणिग्रहो भवेन्नूनं तत्रैका विधवा भवेत् ॥ ३४॥
उदाहश्चैकजन्यानां न विधेय ऋतुत्रये ॥
सोऽपि हंति तयोरेकं पक्षमन्दत्रयादृशम् ॥ ३५ ॥
विवाहश्चैकजन्यानामेकस्मिनुदये कुले ॥
नाशं करोत्येव वर्षे स्यादेका विधवाऽथवा ॥ ३६॥
पुत्रोद्धाहान्नेव पुत्रीविवाहोऽपि ऋतुत्रये ॥
अन्दान्तरे हुंडनं च न कदा मुंडनद्वयम् ॥ ३७॥
एकजन्ये तु कन्ये द्वे पुत्रयोनकजन्ययोः ॥
पुत्रिकाद्वयमेकस्मै न दद्यात्तु कदाचन ।। ३८॥
नैर्ऋत्यभोद्भूतसुतः सुता वा क्षिप्रादेवश्यं श्वशुरं निहति ॥
तदंत्यपादाजनितो निहंति नेवोत्क्रमेणाहिभवः कलत्रम् ॥ ३९ ॥
सुरेशताराजनिता धवाग्रज द्विदैवताराजनिता च देवरम् ॥
पुरंदराजनितः सुतस्तदा स्वस्याग्रज हन्ति न कन्यका यदि ॥२४०॥
महर्षिभिः शास्त्रवितर्कबुद्धया न दूपणीयाः कुलदेशधर्माः ॥
तन्मूलमज्ञातसमस्तवेदास्तस्मात्प्रमुख्या प्रथमं हि तेऽपि ॥ ११ ॥
जनके जननी हंति भर्तुर्मूलाहिधिष्ण्यजा ।।
मूलांत्यपादना नैव तथाऽश्लेपाद्यपादना ॥४२॥
पष्टाष्टमे वा दशमे दिने वा विवाहमारभ्य वधूप्रवेशः ।।
पंचांगसंशुद्धिदिनं विनाऽपि विधावसद्वोचरगेऽपि कार्यः ॥ ४३ ॥
प्रायश्चित्तं चिकित्सां च ज्योतिपं धर्मनिर्णयम् ।।
विना शास्त्रेण यो ब्रूयात्तमाहुर्ब्रह्मघातकम् ॥ २४४ ॥
इति श्रीब्रह्मर्षि वसिष्ठविरचितायां सहिताय विवाहाध्यायो हाधिशः ॥ ३२ ॥

·१२२ वसिष्ठसंहितायाम्- अथ राजाभिषेकाऽध्यायः ३३ । आधानजन्मेशदशाधिनाथरवींदुभौमेज्यसितर्वलस्थेः॥ उत्पातदोपादिविवर्जितेषु धराधिपानामभिपेक इटः ॥ १ मूलत्रिकोणस्वगृहोच्चमित्रगृहस्थितर्वाऽपि तदंशसंस्थेः ॥ शुभे विलग्ने सततं ग्रहेंद्रा दिशंति लक्ष्मी विपुलां च कीर्तिम् ॥२॥ स्वनीचगैरिगृहादिर्गी ह्यस्तंगतैर्वकमुपागतैर्वा ॥ पापोदये शोकभयं त्वकीत दिशति राज्ञां भृशमम्बराटाः ॥३॥ शीपोये चोपचये गृहे वा स्वजन्मलग्नादथ लग्नगेऽपि ॥ शुभग्रहेर्युक्तनिरीक्षिते का पदं स्थिरं स्यात्सततं च राज्ञाम् ॥ ४॥ रिक्तास्वमायां बुधभौमवारविवर्जिते वारदिनेषु चैव ॥ खले दिने ऋक्षनिशीशयोश्च न नेधने भे त्वभिपेक इष्टः॥५॥ पापग्रहः स्वान्त्यगतेश्च निःस्वो रोगी विलगोपगतर्भवेत्सः ।। पदच्युतः सप्तचतुर्थसंस्थैः पुत्रस्थितैः सर्वसुखविहीनः ॥ ६॥ भ्रष्टोत्सुकः कर्मगतैरनायुर्मृत्युस्थितार्ययुतश्च पार्थः ।। लपव्ययाटारिंगतः शशांकः क्षितीश्वरं इति तदा वली चेत् ॥ ७॥ केन्द्रविकोणनिधनायसोभ्येस्त्रिपष्टलाभारिगतश्च पापैः ।। पठाटलमव्ययवजितेन चंद्रेण राज्ञां शुभदोऽभिपेकः॥८॥ यस्याभिपेके पुरुहृतमंत्री लग्ने विकोणे यदि वा भवेत्सः ।। पटे कुजः कर्मगतश्च शुक्रः स मोदते विक्रमराज्यलक्ष्म्या ।। ९॥ दुश्चिक्यलाभारिंगता विनार्की खस्थेमरेज्ये यदि बंधुगे जे॥ यस्यात्र योगे क्रियतेऽभिपेकश्चिरायुपस्त्वस्य पदं स्थिरस्यात्॥१०॥ शुभेषु चन्द्रयोगेपु स्वयोगेषु शुभेषु च ॥ राजयोगेषु यो राजा भिषिक्तः क्षितीश्वरः ।। १ ।। १ आदिशदात्रीरशादिग्रहणम् ।

·१२३ राजाभिषेकाध्यायः ३३॥ प्राग्भागे मंदिरस्याथ गोमयेन तु कारयेत् ॥ मंडलं चतुरस्रं तद्वर्णकः समलंकृतम् ।। १२॥ तत्र भद्रासनं सम्यगर्चयेत्सुमनोहरम् ॥ गंगातोयसुसंपूर्णस्वर्णकुंभोदकैः सह ॥ १३ ॥ दिग्विदिक्षु स्थितः शुक्लगंधमाल्यांवराचितः ॥ शतोषधीमूलहेमरत्नसद्वीजपल्लवेः ॥ १४ ॥ मृत्तिका वृपशृंगं च गजदन्तं च रोचनम् ॥ "उत्पलं पद्मकं पद्मं मुस्तरेणुककुंकुमम् ॥ १५ ॥ राजसर्पपमुस्तं च देवदारुसमन्वितैः॥ देवस्यत्वति मंत्रेण आयुःपुष्टियशस्करः ॥१६॥ अन्लिगर्वेदमंत्रश्च शुभलने शुभान्विते । भद्रासने स नृपतिरभिपेकं च कारयेत् ॥ १७॥ नीराजनं च कर्तव्यं शंखवादिवनिःस्वनः । आशिषो वाचनं कृत्वा चार्चयेच्च सुरान्पितॄन् ॥ १८॥ आयुधानि च पट्टं च विप्रान्गन्धादिनाऽर्चयेत् ॥ शुक्माल्यांवरधृतः प्राङ्मुखस्य महीपतेः ॥ १९ ॥ पट्टे शिरसि बनीयात्सिंहासनगतस्य च ॥ विप्रेभ्यो दक्षिणां दद्यान्मानयेन्मंत्रपूर्वकम् ॥ २० ॥ ब्रूयात्मत्यङ्मुखो राजा नमामि त्वां धरेति च ॥ प्राच्यां मामभिपिचन्तु वसवस्तेजसे श्रिये ॥२१॥ याम्यायामाभापंचन्तु मां रुद्रा विजयाय च ।। आदित्यास्त्वभिषिचंतु प्रतीच्यां दिशि वृद्धये ॥ २२ ॥ विश्वेदेवास्तथोदीच्यामभिपिंचन्तु तुष्टये ॥ दिगीशास्त्वभिचिन्तु मां सदा विजयाय च ॥२३॥ १ आयुधानि पद पति पाठान्तरम् ।

·१२४ वसिष्ठसंहितायाम्- साम्राज्यमितिमंत्रेण राजानं सम्यगर्चयेत् ।। व्याघ्रचर्मण्यथासीनं नवालंकारभूपितम् ॥ २४ ॥ छत्रचामरसंयुक्तं राज्यचिह्नसमन्वितम् ॥ पुरोहितश्च जुहुयात्सावित्र्याऽग्नी प्रयत्नतः ॥ २५ ॥ उदुंबरसमिद्भिश्च आज्येनाप्टोत्तरं शतम् ॥ विद्वत्पुरोहितामात्यवृद्धवंधुसमन्वितैः ।।२६॥ तदा संचिंत्य सप्तांगं प्रजाधर्मेण पालयेत् ।। एवं यः कुरुते सम्यक्स राजा पद्धते चिरम् ।। २७ ।। अभिपेकविधि चोक्त्वा तदाचारः प्रवक्ष्यते ॥ अभिपेकगुणोपेतं राजानं धर्मशीलिनम् ॥२८॥ श्रीमान्कुलीनोऽव्यसनोऽतिशूरः श्रुतिस्मृतिज्ञः स्मृतिमान्सुदक्षः ।। धर्मस्वरूपी त्वगदस्त्वलुब्धः शुचिः स्थिरो नीतिपरः सुरूपः ॥२९॥ पथ्याभिलापी निपुणः कलासु वक्ता सुवेप प्रियवाकृतज्ञः ॥ वृद्धोपसेवी गुणवान्गभीरः स्वरन्ध्रगोप्ता पररन्ध्रवेत्ता ॥३०॥ दाता सहिष्णुर्विजितेंद्रियश्च मानी सुसप्तांगयुतो विनीतः ॥ उत्साहमंत्रः प्रभुशक्तियुक्तश्चतुर्विधोपाययुतस्त्वभीतः ॥३१॥ पंचांगमंचे कुशलः प्रगल्भः पाडण्यदे विजयी सदा सः ॥ पंचांगमंत्रं त्वथ पड्गुणानां नामानि वक्ष्ये च पृथक् पृथग्वे ।।३२ ॥ आद्योपायः सुप्रारंभस्त्वर्थाप्तिर्गुणपूर्णता ।। देशकालविभागश्च विनिपातविचारणम् ॥ ३३ ॥ स्वकार्यसिद्धिरित्येवं मंत्रः पंचांगसंज्ञकः।। सामभेदप्रदानाख्या दंडोपायश्चतुर्विधः॥३४॥ सन्धिविग्रहयानाख्यधीभावसमन्वितः॥ संश्रयश्चेति नीतिज्ञः पडणाः परिकीर्तिताः ॥ ३५ ॥ एवं लक्षणसंपूर्णः सेव्यः सेवकसजनः ।।

·राजाभिषेकाध्यायः ३३॥
१२५
वृद्धविद्वजनामात्यः सर्वदा परिसेवितः ॥३६॥
सप्तभिरुदयात्सर्व चिंतयेदात्मनो हितम् ।।
गीततूर्यरवैः साई त्यजेच्छय्यां नृपोत्तमः ॥३७॥
शृण्वन्मंगलवाक्यानि गृहानिर्गत्य वीक्षयेत् ।।
गोहेमानिदिनघृततोयसूर्यधराधिपान् ॥३८॥
मोनी मूत्रपुरीपे तु ततः कुर्यादुदङ्मुखः ।।
गन्धलेपक्षयकरं शौचं कुर्याद्विधानतः ॥ ३९ ॥
प्राङ्मुखोदङ्मुखो भूत्वा दन्तधावनमाचरेत् ॥
वितस्तिदीर्घकाप्टेन सत्वगापाटितेन च ॥४०॥
शिरीपलोध्रपनसनिबजबूकदंघकः ॥
कुटजांकोलबकुलेर्लक्ष्मीवृद्धिर्भवेत्सदा ॥११॥
भांडीरकरवीराम्ले पक्रमुकदाडिमः॥
करंजकोविदारारनवृद्धिर्भवेदिह ॥४२॥
अपामार्गवटपक्षखदिरोद्वरार्जुनः ।।
बिल्वपुन्नागककुभरायुर्वृद्धिर्भवेद्भवम् ॥ १३ ॥
श्रीखंडचंपकांचष्टनारिकेलविभीतकैः ॥
कंकुष्ठशालनारंगनिचुलेरतुलं यशः ॥४४॥
पालाशाश्वत्थजंबीरमातुलुंगकुलाम्बकैः ॥
अगस्तितालहिन्तालकंककाप्टैश्च निस्वता ।। १५ ।। ,
तंत्रणीकशमीवेणुमध्वामलकवंजुलैः ॥
विकंकतव्याघ्रपादसर्जकृष्णर्यशक्षयः ॥ ४६॥
हरीतकीविष्टिनागकेतकोदालतापसेः ।।
कापसाटकिवागूचीबलाश्लेष्मान्तकैर्गदाः ॥१७॥
भल्लातको देवादारुमर्दयन्तीक्षुवालकैः ।।
विणांगुलाइमलोहाद्यः शत्रुभ्यः साध्वसं ततः॥१८॥

·१२६
वसिष्ठसंहितायाम्-
शृण्वन्हरिकथालापासंध्यादिनियमं चरेत् ॥
राजसर्पपदूर्वेभदानतीर्थीवुमृत्तिकाः॥४९॥
धारयित्वा सहेमाज्यावेक्षणं दर्पणेऽपि वा ।।
नत्वा देवद्विजगुरून्दद्यानां वत्ससंयुताम् ॥५०॥
लब्ध्या तेभ्यः स्वस्तिवाक्यं तिथिश्रवणपूर्वकम् ॥
कुर्याद्वचासि भिपजां सम्यग्ज्ञाप्य तनुःस्थितिम् ॥५१॥
शुक्लमाल्यांबरधरः सर्वाभरणभूपितः॥
भृत्यशिष्टाप्तकाव्यशेमन्नियायिकैः सह ॥ १२ ॥
सभां प्रविश्य राज्याभिवृद्धिं धर्मेण चिंतयेत् ॥
ततो माध्याह्निकं कृत्यं कृत्वा ग्रसनपूर्वकम् ॥ ५३ ॥
पुत्रायः सह भुंजीत शृण्वन्गाथा हरेशयोः॥
इटालापांश्च निर्वर्त्य गजावादीश्च वीक्षयेत् ॥ ५४॥,
सायंसंध्यादिकं कृत्वा सभां प्राग्वत्प्रवेशयेत् ॥
ततो राज्ञो विलासिन्यः कुर्यात्संध्यावलिक्रियाम् ॥५५॥
तेजसेषु च पात्रेषु नैकस्मिन्नथ वा त्रिषु ।।
तत्तद्राज्यानुसारेण पंचस्वपि च सप्तसु ॥५६॥
तेषु कार्यान्यष्टदलपद्मान्यन्यविचित्रितः ॥
दलेषु कर्णिकायां च दीपैर्वहुभिरुज्ज्वलैः ॥ ५७॥
नीराजयेद्रक्षमंत्रैः सह मंगलपाठकः ॥
पूर्ववचिंतयेद्राज्यं प्रेपयेद्गुप्तचारकान् ॥ ५८॥
अंतःपुरं संप्रविशेनियम्य त्वंगरक्षकान् ॥
तासां मनोरथान्कृत्वा प्राग्वृत्तं समनुस्मरेत् ॥ १९ ॥
एवं समाचरोन्नित्यं सदा सत्कीर्तिमाप्नुयात् ॥
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन राज्यं धर्मेण पालयेत् ॥६०॥
इति श्रीब्रह्मर्पिवृद्धवासिधविर० संहितायां राजाभिषेकाध्यायत्रयायेंशः॥३३॥

·अश्वारिष्टशान्त्यध्यायः ३१ ।
अश्वारिष्टशान्त्यध्यायः३४॥
भूपतेर्यस्य सन्त्यश्वाः स एव विजयी रणे ॥
श्रीमान्स एव तस्मादि कार्यमश्वाभिरक्षणम् ॥१॥
सूर्ये स्वात्यर्क्षसंयाते जायंते बहवो गदाः ॥
यदा यदा रोगजननमश्वानामथवा तदा ॥२॥
सलोकपालहेरंवपूजा होमं च कारयेत् ।।
भानुवारे च संक्रान्तावयने विषुवद्वयोः ॥ ३ ॥
दिनक्षये व्यतीपाते द्वादश्यामश्वभेऽपि वा ॥
ऐशान्यामष्टभिहस्तेश्चतुभिर्वाथ मंडपम् ॥ ४॥
चतुर वितानसूक्तोरणाबैरलंकृतम् ॥
तन्मध्ये वेदिकान्तस्य पंचविंशतिमानतः॥५॥
मंडपस्य वहिः कुण्डं प्राच्या पूर्वोक्तलक्षणम् ॥
वरयत्पूर्ववद्विप्रान्स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ॥६॥
सूर्यपुत्र हुयारूढं पंचवक्त्रं दशांवकम् ॥
रक्तवर्ण कशाखण्डं रेवंतं द्विभुजं स्मरेत् ॥ ७ ॥
सूर्यपुत्र नमस्तेऽस्तु नमस्ते पंचवक्त्रक ॥
नमो गंधर्वदेवाय खन्ताय नमो नमः ॥ ८॥
मन्त्रणानेन वंतं गंधवस्त्राक्षतादिभिः ।।
विधिवद्वेदिकामध्ये तण्डुलोपरि पूजयेत् ॥ ९ ॥
परितः स्वस्वमस्ताँल्लोकपालांश्च पूजयेत् ।।
प्राग्वद्गजाः पञ्च पड़े रेवन्तस्य समीपतः ॥ १०॥
ऋग्वेदादिचतुर्वेदाजपेद्वारेषु पूर्वतः ।।
पूर्णकुंभारक्तवर्णानगंधवस्त्रालंकृतान् ॥ ११ ॥
पंचत्वपल्लयोपेतानष्टमृद्भिः सुसंयुतान् ॥
द्वारेपु स्थाप्य चालिगमंत्रे कार्य समर्चनम् ॥ १२ ॥

·वसिष्ठसहितायाम्-
रेवंतपूजामाचार्यः कृत्वा गृह्यावधानतः ॥
स्थापयेत्तं व्याहृतिभिस्तस्मिन्कुंडे हुताशनम् ॥ १३ ॥
ततस्तत्राज्यभागांते मुखाहुतिमतंद्रितः ।।
अनये स्वाहेति हुत्वा घृतेनादो प्रयत्नतः ॥ १४ ॥
रेवंतपूजामंत्रेण आद्यन्तप्रणवेन च ॥
पलाशसमिधाज्यानेः पृथगटोत्तरं शतम् ॥ १५ ॥
आचार्यो जुहुयात्रीहस्तिलान्च्याहृतिभिस्ततः ।।
एकरात्रं चिरात्रं वा नवरात्रमथापि वा ॥ १६ ॥
अनेन विधिना कुर्यादेकभुक्तो जितेन्द्रियः ॥
जपादिपूर्वकं सम्यकर्ता पूर्णाहुति हुनेत् ॥ १७ ॥
ततो मंगलघोपैश्च नैवेद्यं च समर्पयेत् ॥
ततस्तद्धतशेपेण सह कुंभोदकेन च ।।
प्रदक्षिणां वजन्त्यश्वान्सुप्रीतो बलिमुत्तमम् ॥
जीमूतस्येत्यनुवाकान चतुरो दिक्षु निक्षिपेत् ॥ १९ ॥
आचार्याय ततो दद्यादक्षिणां गोचतुष्टयम् ॥
तदर्धे वा तदर्थं वा यथावित्तानुसारतः॥२०॥
ब्राह्मणेभ्यो जापकेभ्यस्त्वाचार्यादै प्रदापयेत् ॥
ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाच्छांतिवाचनपूर्वकम् ॥२१॥
एवं यः कुरुते सम्यगश्वशांतिमनुत्तमाम् ॥
मुच्यते सर्वरोगेभ्यो वद्वैते नात्र संशयः ॥ २२ ॥
ऐश्वर्य वीरलक्ष्मी च लभते सर्वदा नृपः।।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन त्विमां शांति समाचरेत् ॥२३॥
इति श्रीब्रह्मर्पिवृद्धवसिडविरचितापां संहितायामश्वारिष्टशान्त्यवाय-
श्चतुग्रिंशः ॥ ३४ ॥

·गजारिष्टशान्त्यध्यायः३५॥ अथ गजारिष्टशान्त्यध्यायः ३५ । यस्य राज्ञो गजाः सति तदधीनाखिला घरा ॥ तस्माद्गजाः कल्पनीयाः पोपणीयाश्च सर्वदा ॥१॥ कल्पनं पोपणं तेषां गजवक्त्रप्रसादतः ॥ 'तस्मादजाननो राज्ञां पूजनीयः प्रयत्नतः ॥२॥ तस्मिन्संपूजिते प्रीता ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥ इंद्रादिलोकपालाश्च वस्वादित्यमरुद्गणाः ॥३॥ सुरासुरा ग्रहाः सर्वे गंधर्वोरंगराक्षसाः ॥ सिद्धविद्याधरा यक्षपिशाचाः सप्तमातृका ॥४॥ वेतालडाकिनीभूता दिशन्त्वपि मनोरथान् ।। गजाननो गजपतिर्गजसूक्तं जपेत्सदा ॥५॥ असावेव प्रभुस्तेषां पोपणे शोपणे सदा ॥ पुरा महेश्वरो देव उक्तवानस्य जन्मनि ॥६॥ यदा यदा गजानां च जायन्ते व्याधयस्तदा । तदा शाति प्रकुवन्ति पूजाहोमजपादिभिः ॥७॥ भानुवारे च संक्रांतो ग्रहणे चंद्रसूर्ययोः ।। विषुवत्ययने चैव व्यतीपाते दिनक्षये ॥८॥ अन्ये च पुण्यदिवसे चंद्रतारावलेष्वपि ॥ दिक्साधनं समभुवि शान्ये च सुरालये ॥९॥ मध्याद्विनिर्गतः सूत्रेश्चतुरस्रं च कारयेत् ।। मंडपं त्वष्टभिहस्तैः सूत्रमार्गेण कारयेत् ॥ १० ॥ चतुःपष्टिदलं कृत्वा मडपांतःक्षमातलम् ॥ मध्ये चतुष्पदं व्योममंडलं वेदिकास्थलम् ॥११॥ द्वादशांशात्मकं वायुमंडलं व्योमवेष्टितम् ।। विशांशकात्मकं वह्निमंडलं व्योमवेटितम् ।। १२॥

·१३० वसिष्ठसंहितायां- निखिलान्मडलान्वेष्टय महामंडलमास्थितम् ।। ज्ञात्वाग्निमंडलं तत्र दिक्षु कुंडचतुष्टयम् ॥ १३ ॥ प्राग्रेखामध्यम कुंडं द्वारं चैकांशमानतः॥ तथैव कुंडदारं च शेषदिक्षु प्रकल्पयेत् ॥१४॥ पूर्वोक्तलक्षणोपेतं मेखलावप्रसंयुतम् ॥ तोरणाद्यैरलंकृत्य वितानं वेदिकोपरि ॥ १५ ॥ आशिपो वाचनं कुर्यात्सम्यक्संकल्पपूर्वकम् ॥ ऋत्विजो वरयेत्पश्चाच्चतुर्विंशतिसंख्यकान् ।। १६॥ विद्यातपोव्रतयुतान्विधिज्ञान्कुशला छुभान् ॥ तेपांमध्ये शिष्टतममाचार्य तं प्रकल्पयेत् ॥ १७ ॥ मधुपर्कादिकं कुर्यात्तत्र कार्य नियोजयेत् ॥ ब्राह्मणांश्चतुरो होतॄन्कुण्डेषु च नियोजयेत् ।। १८॥ द्वारेषु जापकानष्टौ पटसंख्यानंगजापकान् ॥ गंधपुष्पादिकं दत्त्वा तत्तत्कार्ये नियोजयेत्।। १९ ।। ब्राह्मणांस्तत्त्वसंख्याकान भोजयेच्च यथाविधि । कारयेत्तु सुवर्णेन गजवक्त्रं चतुर्भुजम् ॥२०॥ अक्षमालाधरं चाब्जबीजदण्डधरं क्रमात् ॥ वाहनायुधवर्णादीन्सर्वेपां कथितं पुरा ॥ २१ ॥ तत्पुरुपाय विद्यहे वक्रतुंडाय धीमहि ॥ तन्नो दंतिः प्रचोदयात् वामदेवाह्वयो ऋपिः ॥२२॥ छंदोऽसौ तत्र गायत्री गजवक्त्रो हि देवता॥ कुंभाष्टकं चतुर्दारे पूर्वोक्तद्रव्यसंयुतम् ।। २३ ॥ लिखेदष्टदलं पद्मं वेदिकां तण्डुलोपार॥ गजवक्त्रं कर्णिकायां लोकपालान्दलेपु च ॥ २४ ॥ गणेशशक्रयोर्मध्ये पद्ममष्टदलं लिखेत् ॥

·१३१ गजारिष्टशान्त्यध्यायः ३५॥ आदित्यादिग्रहास्तत्र पूजयेत्पूर्ववत्क्रमात् ॥ २५ ।। गणेशयमयोर्मध्ये पंचकोणं प्रकल्पयेत् ॥ तत्र पञ्चमहाभूतानचयेत्पूर्ववत्तदा ॥२६॥ गणेशाम्बुपयोर्मध्ये वर्तुलं मण्डलं लिखेत् ॥ तत्रार्चयेदष्टभुनां महिषासुरमर्दिनीम्।। २७ ।। गणेशसोमयोमध्ये मंडले वर्तुलं लिखेत् ॥ तवार्चयेत्प्रयत्नेन चाश्विनीदेवताह्वयम् ॥२८॥ ऐशान्यामर्चयेद्रुद्रमंडलं तेजसां निधिम् ॥ आग्नेय्यामर्चयेद्विष्णुमंडलं हाटकात्मकम्।।२९ ॥ वेदात्मकं च नैर्ऋत्यामर्चयेद्ब्रह्ममंडलम् ॥ वायव्यामर्चयेत्सम्यमण्डलं प्रणवात्मकम् ॥३०॥ रुद्रेण पुरुपसूक्तेन चतुर्वेदादिमंत्रकैः ॥ प्रणवस्य ऋपिच्छंदो देवताः कथिताः पुरा ।। ३१ ।। तत्तद्वर्णैर्गधपुष्पैर्वस्त्रधूपैश्च दीपकैः ॥ सम्यकृत्वोपचाराणि रक्तवस्त्रर्गजाननम् ॥ ३२ ॥ प्राक्कुंडं गजवक्त्रस्य पंचभूतात्मकं ततः ॥ दुर्गाकुंडं प्रतीच्यां च युदझंडं ग्रहात्मकम् ॥ ३३ ॥ तदेवाश्विनकुंडं च ग्रहहोममतः परम् ॥ दिक्कुण्डेर्दिा दिग्धोमः कर्तव्यः स्वस्वमंत्रकैः ॥ ३४ ॥ स्वगृह्यविधिना कुंडे स्थापयेच्च हुताशनम् ।। मुखान्ते स्वस्वकुण्डे च जुहुयात्तन्मुखाहुतिम् ॥ ३५ ॥ पालाशसमिधाज्यानैः पृथगष्टोत्तरं शतम् ।। ग्रहहोमः समिद्भिश्च होमं पूर्ववदाचरेत् ॥३६॥ चतुर्दिक्षु चतुर्वेदपारायणपरा द्विजाः॥ १ त्रिोण मण्टल रिसेत् इत्यपि कचित्पावः।

·१३२
वसिष्ठसंहितायाम्-
अलिगेर्वारुणेः सूक्तः कलशार्चनपराश्च ते ॥ ३७॥
नैवेद्यं विविधान्नेन बहुवाद्यः समर्चयेत् ॥
तांबुलानि ततो दद्याच्छांतिवाचनपूर्वकम् ॥३८॥
एकरावं त्रिरात्रं वा नवरात्रमथापि च ।।
अनेन विधिना कुर्यादेकभक्तो जितेन्द्रियः ॥३९॥
तिलहोमं व्याहृतिभिः सहस्रं चाप्टसंयुतम् ॥
एवं प्रतिदिनं सम्यग्वीहिभिश्च यथा पुरा ॥ ४० ॥
सम्पूर्णदिवसे कर्ता कुर्यात्पूर्णाहुतिं ततः॥
मंत्रपूतोदक कर्ता गजानां मार्जयेत्तत्तः॥ ११ ॥
अलंकृत्य पुनः सम्यग्गन्धपुष्पादिभिस्ततः॥
हुतशेपं ततो दयादोपनायनिकं गजे ॥ ४२ ॥
दोपशांतिपंचदुगी रुद्रं पुरुपसूक्तकम् ॥
पंचब्रह्मादिभिर्मन्त्रर्गजशालासु मार्जयेत् ॥ ४३ ॥
गृहीत्वा सुकृतं तेभ्यो दक्षिणां च समर्पयेत् ॥
आचार्याय ततो दद्यानिष्कानामेकविंशतिम् ॥ ४४॥
तदमितरेभ्यश्च यजेच्छेपान्स्वशक्तितः॥
ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चात्स्वयं भुंजीत बंधुभिः॥ ४२ ॥
एवं यः कुरुते सम्यग्गजशांति नृपोत्तमः ॥
सर्वान्कामानवाप्नोति गजवृद्धिं लभेत्तु सः॥४६॥
इति श्रीब्रह्मर्षिवृद्धवसिष्ठविरचितायां सं० गजशान्त्यध्यायः पञ्चविंशः ॥ ३५॥
अथ ग्रहणशान्त्यध्यायः३६।
यस्य वे जन्मनक्षत्रे ग्रस्येते शशिभास्करो ॥
तस्य व्याधिभयं घोरं जन्मराशी धनक्षयः ॥ १॥
द्रव्यमंत्रविधानेन तस्य दोपापनुत्तये ॥
उपरागलानविधि सम्यग्वक्ष्ये समासतः॥२॥

·ग्रहणशान्त्यध्यायः ३६। मंडलं चतुरस्रं तु गोमयेन विलेपयेत् ॥ -गृहस्पेशानभागे तु वर्णकः समलंकृतम् ॥३॥ स्थापयेचतुरः कुभांस्तत्र तान्सागरात्मकान् ।। सर्वदेवात्मकान्स्मृत्वा सर्वतीर्थात्मकान्छुभान् ॥ ४॥ पंचत्वपल्लवोशीरशतोपधिसमन्वितान् । मृत्तिकारत्नहेमेभदन्तगुग्गुलुचंदनैः॥५॥ पंचगव्यामृतधाजत्स्फटिकः सर्पपांवरः ॥ शंखकुंकुमतीर्थीबुरोचनैः पद्मकैर्युतान् ॥ ६॥ चत्वारःप्राङ्मुसा विप्राः प्रार्थयेयुः पृथक्पृथक् ॥ अलिगेवारुणः सूक्तैः स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ॥७॥ तिलहोमं व्याहृतिभिः सहस्रं चाष्टसंयुतम् ॥ एवं कृत्वा प्रयत्नेन स्नानकर्म समाचरेत् ॥ ८॥ आमंत्र्य नवभिमत्रैः कुंभान्संकल्पपूर्वकान् ॥ एतानेव ततो मंत्रान्स्वर्णपट्टे ततो लिखेत् ॥९॥ कर्तुः शिरसि तान्बध्वा वाल्लिगर्वेदमंत्रकैः ॥ सुमंत्रितः कुंभजलैः साप्य नीराजयेत्ततः ॥१०॥ दद्यात्पर्ट ग्रहज्ञभ्यः शुक्लमाल्यांवरः शुचिः ॥ ऋत्विम्भ्यो दक्षिणां दद्याच्छिप्टेभ्यश्च स्वशक्तितः ॥ ११॥ योऽसौ वज्रधरो देव आदित्यानां प्रभुमतः ॥ सहस्रनयनःशको ग्रहपीडां व्यपोहतु ॥ १२॥ चतुःशृंगः सप्तहस्तत्रिपादो मेपवाहनः ।। अग्निश्चंद्रोपरागोत्यां ग्रहपीडा व्यपोहतु ॥ १३॥ मुखं यः सर्वदेवानां सप्ताचिरमितद्युतिः ॥ चन्द्रोपरागसंभूतामग्निः पीडां व्यपोहतु ॥ १४ ॥ यः कर्मसाक्षी लोकानां धर्मों महिपयाइनः ॥

·१३४
वसिष्ठसहितायाम्-
यमश्चंद्रोपरागोत्थां ग्रहपीडां व्यपोहतु ।। १५॥
रक्षागणाधिपः साक्षात्मलयानलसन्निभः॥
खगव्यग्रोऽतिकायश्च रक्षःपीडां व्यपोहतु ।।१६।।
नागपाशधरो देवः सदा मकरवाहनः ।।
वरुणोंऽबुपतिः साक्षाग्रहपीडां व्यपोहतु ॥ १७॥
प्राणरूपो हि यो लोकान्याति कृष्णमृगप्रियः ॥
वायुश्चंद्रोपरागोत्थां ग्रहपीडां व्यपोहतु ।।१८॥
योऽसौ निधिपतिर्देवः खड्गशूलगदाधरः ॥
चन्द्रोपरागकलुषं पीडां चापि व्यपोहतु ॥ १९ ॥
योऽसाविंदुधरो रुद्रः पिनाकी वृपवाहनः॥
चन्द्रोपरागपापानि स नाशयतु शंकरः ॥२०॥
त्रैलोक्ये यानि भूतानि चराणि स्थावराणि च ॥
ब्रह्मार्कविष्णुयुक्तानि तानि पापं दहंतु मे ॥ २१ ॥
आमंत्रणे लेखकोक्तास्त्वते वे नवमंचकाः ॥
अर्चयित्वा पितॄन्देवान्गोभूस्वर्णावरादिभिः ॥ २२ ॥
अनेन विधिना यत्नाग्रहनानं समाचरेत् ॥
न तस्य ग्रहपीडा वा न च बंधुधनक्षयः ॥ २३ ॥
परमां सिद्धिमाप्नोति पुनरावृत्तिदुर्लभाम् ।।
सूर्यग्रहेऽप्येवमेव सूर्यनाम्ना विधीयते ॥ २४ ॥
इति श्रीब्रह्मर्पिवृद्धवसिष्ठविर० सं० ग्रहणशान्त्यध्यायः एट्विंशः ॥३६ ॥
अथ यात्राध्यायः३७१
निखिलगुणयुत्तस्य राज्ञां कथयामि विधानमत्र यात्रायाः ॥
जातकमवलोक्य तदेतत्फलसिद्रिस्त्वन्यथा मृपा भवति ॥१॥
अज्ञातजातकानामपि यात्रां प्रवदेनिमित्तशकुनायेः ।।
शुभशकुनैः शुभदा स्यादशुभरतेस्तदन्यथा भवति ॥२॥

·यात्राध्यायः ३७॥ परविषयविजयाथै गंतुर्वा समरयात्राख्या ॥ निखिला परयात्रा या सामान्या भुवि भवेद्विविधा ॥३॥ कथिततिथिवासरःष्वभिमतफलदा भवेच्च सामान्या ॥ समराह्वया च यात्रा योगविलनक्षितीशयोगेषु ॥ ४ ॥ प्रच्छकविलनसमये शकुननिमित्तेः शुभावह वाच्यम् ॥ अक्षतफलतांबूलकरःप्रणम्य देवज्ञमथ पृच्छेत् ॥५॥ राज्ञोपकरणवाहनमंगलवाक्यादिमंगले? पः॥ सितवस्त्रपुष्पगंधश्रुतिघोषांबुजेक्षुफलरत्नेः॥६॥ वत्सयुता गोवनिता ज्वलितानलपूर्णकुंभदुग्धैश्च ।। दधिमधुपिशिताज्योदनवेश्यावृपमद्यभूषणैर्जयदा ॥ ७॥ स्तनचरणगलोष्टाडप्टहस्तोत्तमांग-1 श्रवणवदननासागुह्मरन्ध्राणि भूयः ।। स्पृशति यदि कराग्रेर्गण्डकायंसकं वा। समरभुवि तदानीं शवसेनां निहंति ॥८॥ प्रच्छकयात्रासमये शकुनं प्रास्थानिकं भवति ॥ स्वगृहं पुनरागमने प्रवेशशकुनं जयप्रदं नृपतेः ॥९॥ तृणतुषफणिचौगारकार्पासपंकै। लवणगुडवसास्थिक्लीयतेलोषधेश्च ॥ रिपुविडसितधान्यव्याधिताभ्यक्ततकः । पतितजटिलमुण्डोन्मत्तवांतर्न सिद्धिः ॥ १० ॥ प्रच्छकलमादशुभो निधनगो वा विलनगः प्रबलः ॥ गुरुसितष्टिविहीनः प्रभंगदो वा निधनदोऽपि ॥ ११ ॥ शुभखचरस्त्वशुभो वा वक्रगतो लग्नगो यदा भवति ॥ लग्रगतस्तद्वर्गःप्रभंगदो भवति भूमिपतेः॥ १२ ।। प्रच्छकनिधनविलग्नं लग्नगतं वाऽपि नेधनोपगतम् ।।

·वसिष्ठसंहितायाम्-
तत्पतिरष्टमगो वा यदि लग्नगतः प्रभंगदः शीघ्रम् ।। १३ ॥
प्रच्छकलपाधिमानिधनगतो वारिराशिगो वाऽपि ॥
शुभखचरदृष्टिहीनः प्रभंगदो नैव निधनराशिस्थः ॥ १४ ॥
शुभखचरस्त्वेको वा विलनगस्तुंगराशिगो वा चेत् ।।
जयति तदारिचक्र स्वराशिगो वाघिमित्रगेहस्थः ॥ १५ ॥
शुभखचरो द्रो वलिनो प्रच्छकलनस्थित्तो यदा भवतः ॥
बहुविधलाभं विजयं कुरुतस्त्वतिशीघ्रमादिशेत्प्रष्टुः ॥ १६ ॥
वलक्षपक्षे प्रतिपत्प्रयाणे भंगप्रदा वा निधनप्रदा वा ॥
यातुर्मनोभीष्टकरा द्वितीया संपूर्णयात्रा फलदा तृतीया ॥ १७ ॥
तिस्रोऽपि रिक्तास्तिथयः प्रयातुर्मृत्युप्रदाश्चार्थविनाशदा वा ॥
यशस्करी भूरिधनप्रदा च या पंचमी मृत्युकरी च पष्टी ॥ १८॥
सप्तमी विजयदा तथाऽटमी शोकदुःखभयदामयप्रदा ॥
सर्वदुःखशमनी यशस्करी लाभदा च दशमी निरंतरम् ॥ १९॥
पशुप्रदा मानकरी सुगंधरक्तांबरानेकशुभप्रदा स्यात् ॥
एकादशी चित्रमृगप्रभूतधान्याकराद्युत्तमवस्तुदा स्यात् ॥ २० ॥
भूरिभूतिनाशिनी भूरिधर्महारिणी ॥
भूरिभीतिदायिनी द्वादशी प्रभंगदा ॥२१॥
त्रयोदशी सुभोगदा विपक्षपक्षनाशिनी ॥
विनाशदाथ पूर्णिमा यशक्षयं करोति वा ॥२२॥
सितेतराद्यवासरो विभूतिसोख्यभोगदः ।।
सिततरे जघन्यके फलप्रदाश्च वासराः ॥ २३ ॥
सुरेज्यदैत्येज्यशशीदुजानां वाराश्च वर्गाः शुभदाः प्रयाणे ।।
आदित्यभूसूनुशनैश्वराणां वाराश्च वर्गा न शुभप्रदाः स्युः ॥ २४ ॥
पोष्णद्वयादित्यकरज्यमित्रविचिदुवस्वाहयभानि यानि ।।
अष्टानि यात्रासु नवेव तानि मुक्त्वा त्रिपञ्चादिमसप्तभानि ॥ २५ ॥

·यात्राध्यायः ३७॥ 'तिस्रोत्तरा वारुणनेतेन्द्रपूर्वावयत्रामदशेव भानि ॥ मध्यानि कष्टान्यनिलानलेशद्विदेवचित्राहिमपातकानि ॥२६॥ पुरुहूतदिशं पुरन्दरः नेयाधाम्यदिशं त्वजांनिधिष्ण्ये ॥ जलनाथदिशं पितामहः शूलाख्यान्यथ सौम्ययमः ॥ २७ ॥ तुहिनकिरणमंदवारे शक्रदिशं न च बजेद्गुरी च याम्यायाम् ।। रविसितदिने प्रतीच्यां सौम्यदिशं ज्ञारयोश्च वारशूलाः स्युः ॥२८॥ मेपादिमीनपर्यंतं पश्चिमादिप्रदक्षिणम् ॥ चन्द्रकण्टकमित्याहुर्गमनं कार्यनाशनम् ॥ २९ ॥ शूलाख्यानि च धिष्ण्यानि शुलसंज्ञाश्च वासराः ।। यायिनां मृत्युदाः शीघ्रमथवाऽश्वादिहानिदाः ॥३०॥ पुर्वादिषु चतुर्दिा पनिधिष्ण्यानिरन्तरम् ॥ सप्तसप्तक्रमणैव दिग्द्वाराख्यानि भानि वै ॥ ३१ ॥ न लंध्या परिघो दंडस्त्वाग्नवायुदिगाश्रितः ॥ पूष्याकश्विनमेत्राणि सर्वदिग्द्वारकाणि च ॥३२॥ सर्वदिश्वपि यातॄणां सर्वकामार्थदानि च ॥ पुर्वादिदिक्षु मेपाद्या क्रमादिग्द्वारराशयः ॥३३ ।। सर्वदिक्षु प्रशस्तोऽपि पुष्यः सर्वार्थसाधकः ॥ प्रतीच्यां गमने त्याज्य सौख्यसंपदमिच्छता ।।३४ ॥ दिग्द्वारराशयः सर्वे तदिग्यातुर्जयप्रदाः॥ तदर्गाश्च तदंशाश्च लग्नाधिपस्तथाविधः॥३५॥ एकोऽपि चक्रगः खेटो लगस्थश्चारिराशिगः ।। नीचस्थो वा तदंशस्थो यात्राकाले विनाशदः ॥ ३६॥ यात्रायां यस्य वा शुक्रः संमुखो दक्षिणस्थितः ॥ करोति बहुधा नाशं बुधश्चेनिधनप्रदः ॥ ३७॥ दिगीश्वरा भास्करशुकभीमराहार्किचंद्रज्ञसुरार्चिताः स्युः ।।

·१३८
वसिष्ठसंहितायाम्-
दिगीश्वरे यत्र ललाटसंस्थे यात्रा न कार्या न च संनिवेशः॥३८॥
राशीने दाविनाक्रांतराशेरमादक्षिण्यान्यतेदिग्विदिक्षु ॥
यदियाशी लग्नगे संमुखत्वे तदिग्यातुर्मत्युदस्तद्दिगीशः ॥ ३९ ॥
प्रयाणसमये यस्य विद्युत्रीहारवृष्टयः ।।
अकालजा भवत्येते सदा भंगकरा मृशम् ॥ ३० ॥
शुभाशुभनिमित्तानि ह्युत्पातशकुनानि च ॥
यात्राकाले नृणां तेपां निधनायाधनाय च ॥११॥
वस्तूनां च शुभानां च पूर्वोक्तानां च वीक्षणम् ॥
प्रयाणसमये यस्य तस्य भंगो भवेत्तदा ॥ ४२ ॥
यात्रायां शकुनं यस्य यदि मावेशिकं भवेत् ।।
शोकदुःखं भवेत्तस्य गदो भवति निश्चयात् ॥४३॥
पूर्व प्रवेशिकं भूत्वा पश्चात्यास्थानिकं भवेत् ॥
सुखेन सिद्धयते कार्य विपरीतं प्रवेशने ॥ ४४ ॥
शस्तावाग्वामभागे शिवगुरुरुरुच्छुच्छंदरीकुम्भकाकः ।
स्वर्णाक्षीणां प्रयाणे विहगगणपतिर्दक्षिणाः क्षीरवृक्षाः ॥
कृष्णादन्यच्चतुष्पादटति शुभकरो दक्षिणाद्वामभागे।
व्यस्तं सर्व प्रवेशे खरदिनविहशोः पूर्ववद्वाक्प्रशस्ताः॥ ४५ ॥
चापबचभरद्वाजाश्छागो वीं तथैव च ॥
एतेपां दर्शनासिद्धिविनयश्च प्रदक्षिणात् ॥ ४६॥
अर्चास्त्वभिमुखं यान्ति च्छञ्चामरदीपकः ॥
नृत्यमङ्गलपोपापैः सहिता राज्यलाभदाः॥४७॥
दृष्टे शव रोदनवर्जिते च संपूर्णयात्राफलमेव तत्र ।।
प्रवेशकाले तु शवः शवत्वं करोति तद्रोदनवर्जितोऽपि ॥१८॥
विडालसर्पशशकगोधाशूकरकीर्तनम् ॥
शुभमालोकनं नेष्टं तदुक्तं वाऽशुभप्रदम् ॥ ११॥

·यात्राध्यायः ३७॥ कन्यागोवायशंखं दधिफलकुसुमं पावकं दीप्यमानं । - यानं वा गोप्रयुक्त हयगजवृषभं पूर्णकुम्भं द्विजं वा ॥ उद्धत्याज्यं च मांसं जलचरयुगलं सिद्धमन्नं शव वा । वेश्यास्त्री मद्यभांडं प्रियहितवचनं मंगलं प्रस्थितानाम् ।। ५० ॥ गुडलवणवसास्थिक्लीवकासपंक-। प्रहरणरिपुमत्तोन्मत्तपग्वंगहीनः ।। पतितजटिलमुंडाधिताभ्यक्ततेले। रखिलफलविनाशः क्षुत्पिपासातभूतैः॥५१॥ शाखामृगाख्यभडूकदर्शनं स्वरमिष्टदम् ॥ एतयोः कीर्तनं यत्र यातुः कार्यविनाशनम् ॥५२॥ जन्मांधमुक्तकेशास्थिकुब्जयध्याविरूपकैः ।। कपायेन्धननास्तिस्यरजके कार्यनाशम् ॥५३॥ राहुस्थित तस्यास्यं पुच्छं पंचदशं ततः॥ तदेव केतुभं ज्ञेयं सदा राहुः प्रतीपगः ॥५४॥ त्रयोदश त्रयोदश धिष्ण्यान्युभयपार्श्वयोः ।। मुखभागो मृतपक्षो जीवपक्षस्तु पृष्टगः॥५५॥ रविः स्थायी शशी यायी तशाच्च जयाजयो । जीवपक्षस्थिते सूर्ये मृतपक्षगते विधो ॥५६॥ स्थायिनां विजयस्तत्र यायिनां च पराजयः॥ मृतपक्षगते भानो जीवपक्षगते विधौ ॥१७॥ यायिनां विजयस्तत्र स्थायिनां च पराजयः॥ जीवपक्षगयोः सूर्यचंद्रयोः संधिमादिशेत् ॥५८ ॥ उभी पराजितो ज्ञेयो मृतपक्षगयोस्तयोः।। चन्द्रे पुच्छे मुखे सयें जयः स्वल्पोऽपि यायिनाम् ॥ २९ ॥ १त इति वा क्वचित्पाठ ।

·पसिधसहितायाम्- व्यत्यये व्यत्ययफलं युद्धेष्वेवं विचिंतयेत् ॥ यात्रायामपि सर्वत्र चिन्तनीयं प्रयत्नतः॥६॥ यावेष्टसिद्धिदाऽकन्दोरेकायनगयोस्तयोः ॥ भिनायनगयोरनि निशि चेदन्यथा वधः ॥६१ ॥ स्वाटलग्ने लग्नगते राशी वा लग्नगे सति ॥ यातुर्भगो भवेत्तत्र द्वादशे वान्यलनगे ॥ १२ ॥ स्वशत्रुलग्नराशा वा यदा लग्नगते तदा ॥ यातुभंगप्रदा नित्यं तदीशे वाथ लग्नगे ॥६३॥ अटलग्राधिपे यत्र लागे राशिगेऽथवा ।। दुःखशोकभयं यातुरथवा निधनं भवेत् ॥ ६४ ॥ जन्मराशी लग्नगते तदीशे वा विलग्रगे ॥ अभीष्टफलदा यात्रा राशीशश्चेच्छुभग्रहः ।। ६५ ।। चरराशी लग्नगते स्थिरे वा सौम्यवीक्षिते ।। यातुरिष्टार्थदा यात्रा द्विस्वभावे त्वनिष्टदा ॥६६॥ शीर्पोदये लागते तदाशे वाथ लमगे ॥ अत्यन्तफलदा यात्रा तदीशश्वेच्छुभग्रहः ।। ६७ ॥ जन्मलग्ने लग्नगते तद्वर्गे वा पिलग्नगे ॥ अत्यंतफलदा यात्रा तदीशश्वेच्छुभग्रहः ॥ ६८ ॥ शुभग्रहे लग्नगते तदर्गे वा विलयगे ॥ धनधान्यप्रदा यात्रा त्वथ वा विजयप्रदा ॥ ६९॥ दिग्द्वारभे लग्नगते तदंशे वा तदीश्वरे ॥ अर्थलाभप्रदा यातुरथवा विजयप्रदा ॥ ७० ॥ जन्मराशिविलग्राभ्यां लग्ने चोपचये गृहे ।। -संपूर्णफलदा यात्रा त्वथवा विजयप्रदा ।। ७१ ॥ १ तदधीशे इति वा पाठ!

·१४ यात्राध्यायः३०॥ वर्गोतमांशगे लग्ने त्वथवापि सुधाकरे ॥ यात्रा कामदुधा यातुर्माता पुत्रस्य व यथा ।। ७२ ॥ दिग्द्वारभेषु यात्रोक्तेष्वथ वा सर्वभेषु च ।। यात्रा रक्षति कर्तारं माता पुत्रमिवानिशम् ॥ ७३ ॥ स्वराशिगे शुभे लग्ने स्वांशगे मित्रगेऽपि वा ।। यात्रा रक्षति कर्तारं पितेवानुगतं सुतम् ॥ ७ ॥ स्वाधिमित्रगते सोम्ये लग्नगे वा तदंशगे ॥ यात्रा रक्षति कर्तारं सुविधवातरं द्विजम् ॥ ७ ॥ वसुभस्योत्तरार्द्धाच्च पंचधिष्ण्येषु सर्वदा ॥ याम्यदिग्यायिनां नृणां दुःखदा भंगदाऽपि वा ॥ ७६ ॥ अष्टमस्त्वभिजिनाममुहूर्तो भंगदः सदा ।। याम्यदिग्यायिनां संति गुणाश्च बहवो यदि ।। ७७॥ अन्यदिक्षु प्रयातॄणां स मुहूर्तो जयप्रदः ॥ प्राक्तनं सुकृतं यदन्नराणां पुण्यकर्मणाम् ॥ ७८॥ यात्रा संपूर्णफलदा शुभेस्तुंगत्रिकोणगेः ॥ मध्यमा स्वसुहृद्भागेरधमा शत्रुनीचगः ॥ ७९ ॥ बलप्रदास्य खेटस्य वारवर्गः शुभप्रदः ॥ इतरग्रहवाररादिर्यात्रायामशुभप्रदः।। ८० ॥ एकार्गलहतं धिष्ण्यं कूराक्रांतं च विद्धभम् ॥ उत्पातदूपितं यत्र यात्रा भंगप्रदा सदा ॥ ८ ॥ तिथिनक्षत्रलमानामंतरालंच रुक्प्रदम् ॥ गण्डांतं विविधं तेपां यात्रायां निधनप्रदम् ॥ ८२ ॥ वेनाशिकादिवशेषु विपनाडीषु सर्वदा ।। यातुर्मृत्युप्रदा यात्रा कालकूटविपोपमा ॥ ८३ ।। महागणितमार्गेण त्वानीतो पातवेधृतो ।।

·१४२ वसिष्ठसंहितायाम्- यो यात्यागमनं तस्य खवृक्षः पुष्पितो यदा ॥ ८४ ॥ कर्तरी दूपिते लग्ने चंद्रे वापि पडष्टगे ॥ यातुभंगप्रदा याचा लग्ने बहुगुणान्विते ॥ ८५ ॥ पंचांगदुरदिवसे लग्ने वा दोपदूपिते ॥ ‘सा यात्रा भंगदा यातुश्चौरभीतिपदाथवा ॥८६॥ शुक्रे चास्तंगते यत्र चंद्रे वास्तमुपागते ॥ तयोर्खाल्ये च वाईक्ये सा यात्रा भयरोगदा।। ८७ ।। यात्रालग्नेऽर्कसंक्रांतिदूपिते त्वयनेन वा ॥ यातुर्मासत्रयादेव शत्रुरोगभयप्रदा ।। ८८ ॥ केन्द्रविकोणगैः सौम्यस्त्रिभवारिगतः परैः ॥ अलंगरिपुचंद्रेण यात्राभीष्टफलप्रदा ।। ८९ ॥ यात्रा लगस्य केन्द्रषु शून्येषु शुभखेचरैः ।। निष्फलं गमनं तस्य जारजातस्य पिण्डवत् ॥ ९० ॥ त्रिकोणे द्विनिराशो वा शून्ये यस्य शुभग्रहः ।। निष्फला तस्य यात्रा स्यान्मिध्यावादस्य वाग्यथा ॥ ९१ ।। यस्मिन्वारे दुर्मुहूर्तलग्नं भंगप्रदं नृणाम् ॥ रुक्प्रदं वारदोपं च तस्मात्तत्रितयं त्यजेत् ॥ ९२॥ पश्चादभ्युदिते शुके यायात्माची तथोत्तराम् ।। प्राच्यामभ्युदिते तस्मिन्प्रतीची दक्षिणां दिशम् ॥ ९३ ॥ सम्मुखे चंद्रजे यत्र मार्गमध्योदिते यदि ।। यावदस्तमिते तस्मिस्तावत्तत्रैव संवसेत् ॥ ९ ॥ प्रतिशकं प्रतिवुधं प्रतिभौमं गतो नरः॥ बलेन शकतुल्योऽपि हतसैन्यो निवर्तते ॥ ९५ ॥ प्रवेशे स्वगृहे ग्राम विवाहे देशविभ्रमे ।। १ समरिष्फवन्द्रेण इति क्वचित्पाठः। A ·१४३ यात्राध्यायः ३७॥ प्रतिशुक्रोद्भवो दोपो नैव भोमज्ञयोरपि ॥ तीर्थयात्राविधो तेपां प्रतिशुक्र न विद्यते ॥९६ ॥ काश्यपेषु वसिष्ठेषु भृग्वन्यंगिरसेषु च ॥ भरद्वाजेषु वत्सेषु प्रतिशुक्र न विद्यते ॥ ९७ ॥ अयमर्थमनुक्तत्वाच्छास्त्रे पैतामहे क्वचित् ।। तस्मात्संमुखदोपोऽस्ति प्रतिशुक्रस्य सर्वदा ॥ ९८ ॥ तद्दोपशमनार्थाय शांति वक्ष्ये समासतः॥ कृत्वा शांति प्रयत्लेन पश्चात्कार्य समाचरेत् ।। ९९ ।। भृगोर्लग्ने भृगोर्वर्गे भृगो रे भृगूदये ।। उपोप्य भृगुवारेऽपि यावच्छुक्रोदयं व्रती ॥ १० ॥ रजतेन सुशुद्धेन प्रतिमां कारयेहगोः ।। लिखेदष्टदले पद्मं कांस्यपात्रे च तण्डुलेः ॥१॥ शुक्लसूक्ष्मांवरेर्वेष्टय प्रतिमां तत्र पूजयेत् ।। शुक्लपुप्पाक्षतैर्गन्धेर्मुक्ताहारैर्विचित्रितः॥२॥ उपचाराणि कार्याणि शुक्र ते अन्यदित्यूचा ।। तन्मन्त्रेण जपं कुर्यात्सम्यगष्टोत्तरं शतम् ॥ ३ ॥ कर्माते तेन मंत्रेण भक्त्या चाय प्रदापयेत्॥ श्वेतगंधाक्षतेः पुष्पः क्षीरमिश्रितवारिभिः॥४॥ देत्यमंत्री दिवादी चोशना भार्गवः कविः॥ श्वेतोऽध मंडली काव्यो विधिस्थो भृगवे नमः ॥५॥ दत्त्वा उप प्रयत्नेन प्रार्थयेचैव भक्तितः॥ अनेन च मंत्रण प्रांजलिःप्रणतः स्थितः ॥६॥ त्वत्पूजयाऽनया शुक्र मे संमुखसमुद्भवम् ॥ दोपं विनाशय क्षिप्रं रक्ष मां तेजसा निधे ॥७॥ इति प्रार्थ्य प्रयत्नेन प्रतिमा भूपणान्विता ॥

·वसिरसंहितायाम्-
दवज्ञायैव दातव्या श्वेताश्वसहितेन च ॥८॥
शिष्टेभ्यो दक्षिणां दद्याद्यथावित्तानुसारतः॥
ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चात्स्वयं भुंजीत बंधुभिः ॥९॥
एवं यः कुरुते सम्यक्प्रतिशुक्रमपूजनम् ॥
न तस्य सम्मुखो दोपो विजयी चार्थवान्भवेत् ।। ११० ॥
इतरेषां ग्रहाणां च पूजां कुर्यात्प्रयत्नतः ॥
तत्तत्संमुखजं दोपं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ ११ ॥
सूर्याय कपिलां दद्याच्छंख चंद्रमसेऽपि च ।।
कुजाय वृपभं दद्यात्स्वर्ण दद्या धाय च ।। १२॥
गुरवे पीतवस्त्रं च सिताय सितलाहकम् ॥
एवं प्रयत्नतः कृत्वा सर्वान्कामानवाप्स्यति ॥१३॥
क्षुते मारिसमरे गृहदाहे तो स्त्रियः ।।
दुरुक्त माहिपे युद्धे कुटुंबे कलहादिके ॥ १४ ॥
स्खलिते चांबरादीनां प्रत्यावाने च मैथुने ॥
वृपाश्वकुकुटादीनां युद्धे यात्रा त्वनिष्टदा ॥ १५ ॥
विविधानि निमित्तानि बहूनि शकुनानि च ॥
एतेपामधिका यातुर्मनःशुद्धिर्जयप्रदा ॥ १६॥
उद्वाहे व्रतबंधे च प्रतिष्टायां महोत्सवे ॥
असमाप्ते न गंतव्यं मृतके सूतकेपि च ॥ १७ ॥
घृतानं कृशरान्नं च मत्स्यानं घृतपायसम् ।।
पूर्वादिप क्रमामुक्त्वा यात्रासिद्धिमवाप्नुयात् ॥ १८ ॥
मजिकां पायसं साज्यं कांजिकं पायसो दधि ॥
क्षीरं तिलोदनं भुक्त्वा रविवारादिषु ब्रजेत् ॥ १९॥
कुल्मांपांश्च तिलान्साज्यास्तडुलान्दर्धि गोघृतम् ॥
पायसं मृगांसं च तत्क्षीरघृतपायसम् ॥ १२० ॥

·१४५ यात्राध्यायः ३७ । चणको मृगिणीमांस शर्शमांसं च पोष्टिकम् ॥ प्रियंगुकमपूपं च मंडकॉन्कदलीफलम् ॥ २१ ॥ कूर्मश्ववित्ततो गोधीशॉलनीवारकोदनम् ॥ कृशरानं मोनिकान्नं पावानं मत्स्यभोजनम् ॥ २२॥ चित्रीनं च सदश्यनमश्विभाश्च यथाक्रमात् ॥ भुक्त्वा सम्यग्नजेद्याता यात्राफलमवाप्स्यति ॥ २३ ॥ ग्रहयज्ञं ततः कृत्वा पूर्वोक्तविधिना ततः ॥ दिगीश्वराकृतिं कृत्वा सुवर्णेन स्वमंत्रक २४ ॥ स्वस्ववर्णेः सुगंधायेदीपधूपैमनोरमः ।। तद्वर्णवस्त्रनैवेद्य त्या सम्यक् प्रपूजयेत् ॥ २५ ॥ ऐरावतस्थं देवेंद्र वज्रपाणि शचीपतिम् ॥ स्वर्णवर्णसहस्राक्षं दिव्याभरणभूपितम् ॥ २६ ॥ स्वाहाप्रियं मेपसंस्थं पडक्षं सक्वायुधम् ॥ सप्तजिह्व सप्तहस्तं रक्तवर्ण हुताशनम् ॥ २७ ॥ रक्तवर्ण श्यामलेशं यमं महिपवाहनम् ॥ दंडपाणि लोहिताशं सर्वाभरणभूषितम् ।। २८॥ दीर्घग्रीवापति नीलं निति नखाहनम् ॥ ऊर्ध्वकेशं विरूपाक्षं खड्गचर्मधरं प्रभुम् ॥ २९ ॥ वरुणं कालिकानाथमनयमणिभूषितम् ॥ नागपाशधरं पीतवर्ण मकरवाहनम् ।। १३०॥ वायुं कृष्णमृगासीनमंजनीपतिमव्ययम् ।। दंडपाणि शुक्लवर्ण जंतूनामंतरात्मकम् ॥ ३१ ॥ अश्वारुढं कुंतपाणि चित्ररेखापति प्रभुम् ।। धनाधीशं स्वर्णवर्ण यक्षगंधर्वनायकम् ॥३२॥ गोरीपति चन्द्रमौलि शुद्धस्फटिकसन्निभम् ॥

·१४६
वसिष्ठसहितायाम्-
पिनाकिनं वृषारूढं सर्वाभरणभूपितम् ॥ ३३ ॥
तदिगीशं सुसंपूज्य तिलहोमं च कारयेत् ।।
देवज्ञाय ततो दद्यात्प्रतिमां दक्षिणान्विताम् ॥३४॥
देवान्गुरूपितृन्विप्रान्स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ॥
नत्वा तुष्टः प्रीतिमना व्रजेन्मंगलनिःस्वनैः॥ ३५ ॥
तस्मिन्मुहूर्ते स्वयमप्रयाणे प्रयोजनापेक्षतया च देवात् ॥
तत्रैव तन्निर्गमनं च कार्य स्वात्मासमानं च यदुक्तभानम् ॥ ३६ ।
श्वेतातपत्रध्वजचामराश्वविभूपणोष्णीपगजांवराणि ।।
आंदोलिकारत्नरथास्त्रशस्त्रशय्यासनायं मनसस्त्वभीष्टम् ॥३७॥
कस्तूरिकागंधफलाक्षतोषक:रताम्बूलसुभक्षणानि॥
विचित्रपारावतपक्षिसंघ प्रचालयेद्धचयं प्रबंधम् ॥३८॥
विचित्ररम्याणि गृहाणि हेममयानि रोप्याणि घटानि यानि ॥
प्रचालयद्वायकवाचकाख्यभिपग्ग्रहशं च पुरोहितं च ॥ ३९ ॥
प्रस्थानं धनुपां पंचशतान्युत शतद्वयम् ।।
स्वदेवसदनाद्या दशभिः प्रस्थितो मतः ॥ १४ ॥
आरभ्य निर्गमाद्यायामात्क्षितिपो दशवासरान् ॥
मंडलीकः सप्तरानात्प्राकृतः पंचरात्रतः॥ ४१ ॥
अत ऊर्ध्वं व्रजेद्भूयो भद्रे वा दिवसे नृपः ।।
राज्ञोऽन्यः प्राकृतो ज्ञेयो विप्रवेश्यादयो भुवि ।।४२ ॥
झपलग्ने झपांशे च पंथा वक्रश्च यायिनाम् ॥
जलराशौ जलांशे च जलयात्रार्थसिद्धिदा ॥४३॥
तनुराह्वयो धन्वी वाहनो मंत्रसंज्ञकः॥
शत्रुर्मार्गस्तथायुश्च मनोव्यापारसंज्ञकः॥४४॥
लाभश्च व्ययसंज्ञश्च तन्वादीनां च संज्ञकाः॥
खेटे तन्वादिभावषु ज्ञेयं यातुः फलं त्विदम् ॥ १५ ॥

·यात्राध्यायः। ३७ १४७ घंति क्रूरास्त्रिपष्टायभावान्हित्या परान्सदा ॥ पुष्णंति सौम्यखचराः पष्टाष्टांत्यविना परान् ॥ ४६॥ लने पष्ठाष्टमं हंति चंद्रः शुक्रोऽस्तगः सदा ॥ मृत्युलनस्थितश्चंद्रो यातुर्मृत्युप्रदः सदा ॥४७॥ एवमुक्तप्रकारेण यावां नूनं करोति यः॥ सर्वान्कामानवाप्नोति त्वरितन्तु न संशयः ॥ ४८॥ उक्त्वा साधारणां यात्रां युद्धयानां ब्रवीमि ताम् ॥ व्रजति ये नृपाः सूक्ष्मलग्ने ते यायिनः सदा ॥१९॥ फलसिद्धिर्धिष्ण्यगुणैरग्रजानां भवेत्सदा ॥ योगलने क्षितीशानां चौराणां शकुनै शम् ॥ १५० ॥ मुहूर्तशक्तितोऽन्येषां निमित्तैश्च फलोदयः ॥ तत्तदुक्तप्रकारेण तस्मायात्रां करिप्यति ॥५१॥ तिथिवारसनक्षत्रयोगेषु करणेषु च ॥ यात्रानुक्तेष्वथैतेषु चंद्रतारावलेऽपि च ॥५२॥ योगलमयुता राज्ञां यात्रा च विजयप्रदा ॥ विचित्रान्योगलग्रास्तान्सम्यग्वक्ष्ये समासतः॥५३॥ गुरौ वीर्य केन्द्रगते बुधे वा भृगुनंदने । विजयो नामयोगोऽयं यातुर्विजयदः सदा ॥५४॥ लक्षदोपान्बुधो हंति सितो लक्षद्वयं बली ॥ कोटिदोपान्गुरुहति एको वा केंद्रगो यदि ॥५५॥ स्वराशिगे बुधे लग्ने सिते वा सुरवंदिते ।। नद्यावर्ताहयो योगो यातुरिष्टार्थसिद्धिदः ॥५६॥ स्वांशसंस्थे बुधे लग्ने शुके वा देवपूजिते । शंससंज्ञो महायोगो यातुः कीर्तिप्रदः सदा ॥१७॥ स्वराशिवांशगे सौम्ये लग्रस्थे वा भृगोः सुते ॥ ।

·१४८
वसिष्ठसंहितायाम्-
जीवे वा पद्मयोगोऽयं यातुः कल्याणदः सदा ॥२८॥
अधिमित्रगृहस्थे ज्ञ लग्नगे वा भृगोः सुते ॥
जीवे वा वज्रयोगोऽयं यातुः शत्रुविनाशकृत् ॥ १९ ॥
अधिमित्रांशगे सोम्ये सिते वाथसुरार्चिते ॥
लगगे मित्रयोगोऽयं शत्रूणां संधिकृत्सदा ॥ १६० ॥
अधिमित्रगृहे स्वाधिमित्रांशस्थे भृगोः सुते ॥
गुरो चानंदयोगोऽयं सोम्ये चानन्ददः सदा ॥ ६॥
वोचगे लागे सोम्ये शुके वा देवपूजिते ॥
अमृतो नामयोगोऽयं यातुरायुःप्रदः सदा ।। ६२ ।।
उच्चगे लनसंस्थेषु बुधे वाऽथ गुरौ सिते ।।
शभसंज्ञो महायोगो यायिनां शुभदः सदा ॥ ६३ ॥
' स्वोच्चे स्वौचांशगे सौम्ये लगगे वा भृगोः सुते॥
आये वा कीर्तियोगोऽयं यायिनां श्रीप्रदः सदा ॥ ६॥
शुभग्रहे द्वये लग्नसंस्थे वा त्रितयेऽपि वा ।
योगोऽतियोगसंज्ञोऽयं विजयोऽखिलभूप्रदः॥६५॥
विषष्ठलाभगेष्वेषु रविमंदकुजेषु च ।।
पूर्णचंद्रो महायोगः पूर्णराज्यप्रदः सदा ।। ६६ ॥
यत्रैकादशगे चंद्रे भानो वा प्रयले शुभे ॥
अभयो नाम योगोऽयं भवत्यरिविनाशकृत् ॥ ६७ ॥
त्रिकोणगे शुभे खेटे सुबले वा द्वितीयगे ॥
कल्याणसंज्ञो योगोऽयं यायिनां मंगलप्रदः ॥ ६८॥
यत्र स्वोच्चगते लग्ने लगादेकादशस्थिते ॥
जयंतनामयोगोऽयं शत्रुपक्षविनाशकृत् ।। ६९ ॥
वर्गोत्तमगते लग्ने शुभे वा प्रबलान्विते ।।
सिद्धिसंज्ञो महायोगो यायिनां कार्यसिद्धिदः ॥ १७० ॥

·१४९ यात्राध्यायः ३७॥ लग्ने गरी विधौ खस्थेशनो पष्ठेऽथवा रयो ।। पद्मयोगः शत्रुपक्षक्षयकारी रणे सदा ॥ ७१ ॥ गुरो कण्टकगे लग्ने भानावेकादशस्थिते ॥ पुंडरीको महायोगः शत्रुपक्षविनाशकृत् ।। ७२ ।। चंद्रे लाभस्थिते सोम्ये लग्नगे वज्रसंज्ञकः॥ योगो वज्रनिभो युद्धे यातृणामिष्टसिद्धिदः ॥७३ ॥ वृपराशिगते चन्द्रे लाभगे केंद्रगे गुरौ ॥ कामधेनुरयं योगः कामदो यायिनां रणे ।। ७४ ।। सिते केंद्रगते सूर्ये लाभगे घोरसंज्ञकः ॥ योगस्तद्वद्रणे शत्रुपक्षच्छेदकरस्तथा ॥ ७५ ।। लग्ने सौम्ये वो पष्ठे लाभगे देवपूजितं ।। महापाशुपतो योगः शत्रुवर्गविनाशकृत् ।। ७६ ।। स्वराशिसंस्थिते शुक्रे लग्नगे लाभगे विधा। ललाटलोचनं शंभोस्तद्वदहत्यरीनलम् ॥ ७७ ॥ उच्चस्थे लाभगे शुक्रे त्रिपष्ठेषु शुभग्रहे ॥ सुदर्शनों महायोगः शत्रुध्वंसकरो रणे ।। ७८ ॥ शुभदयांतरगते चंद्रे शुक्रेऽथवा गुरो ॥ लनगे चक्रयोगोऽयं शत्रुसंघविनाशकृत् ।। ७९ ॥ लग्नात्केंद्रगते चंद्रे लग्रस्थे देवपूजिते । महाशंखाहयो योगः शत्रुसंघ निहंत्यलम् ॥ १८० ॥ केन्द्रविकोणगे जीवे लाभगे स्वोच्चगे यमे ॥ कौस्तुभो नामयोगोऽयं रणे शत्रुनिबर्हणः ॥ ८१ ॥ विधनायत्रिकोणस्थे जीवे वा भृगुनंदने ।। बर्द्धमानाह्वयो योगः प्रतिपक्षापनोदनः ॥ ८२ ॥ १ कोशिनो नामयोगोऽयमिति कचित्पाठः।

·१५० वसिष्ठसंहितायाम्- भूसुते स्वोच्चगे लाभे मृगकुंभगते यमे ।। नद्यावाहयो योगः शत्रुतूलानिलो रणे ॥ ८३ ॥ मेषगे भास्करे पष्टे लाभगे स्वोच्चगे यमे ॥ नक्षत्रपदयोगोऽयं शत्रुमेपानिलो रणे ॥ ८४ ॥ भोमे स्वराशिगे लग्ने सोम्ये केन्द्रत्रिकोणगे ॥ पुष्पयोगो रिपुवने कुठारः संगरांगणे ॥ ८५ ॥ चतुष्टयगते सौम्ये स्वतुंगे वा स्ववर्गगे।। रत्नयोगः शत्रुवनं महादावानलः स्वयम् ॥८६॥ मित्रवर्गगते सोम्ये केंद्रवर्गगतेऽपि वा ।। कल्याणयोगो वैपक्षलाक्षारसहुताशनः ।। ८७ ॥ शुभग्रहेषु केन्द्रेषु पापेषु त्रिभवारिषु ॥ कुमुदो नामयोगोऽयं शत्रुद्विरदकेसरी ॥ ८८ ।। पूर्वार्द्धगेषु साम्येषु पापविदावुपांत्यगे । चक्राख्ययोगः सापत्न्यत्रिपुराणां त्रिलोचनः ॥ ८९ ॥ परार्द्धगेषु सोम्येषु पापेष्विदो भवस्थिते ॥ शुलयोगस्त्वरिव्रातपूतनाकेशवः स्वयम् ॥ १९० ॥ एकांतरगते लमाच्छुभखेटेऽथवा शुभे॥ वापीयोगस्त्वरित्राततिमिरापदिवाकरः ॥ ९१ ।। व्यन्तरांतरिते साम्ये पापे वा यदि लग्नतः ।। वल्लकीयोगसंज्ञोऽयं विपक्षपुरपावकः ।। ९२ ॥ अंतरातरिते सौम्ये पापे वा हिमदीधितो॥ लाभगे चापयोगोऽयं शत्रुभोगी भुजंगभुक् ॥ ९३ । चंद्रेऽप्येकादशे संस्थे येषु केषु परेपु च ॥ मुशलो नाम योगोऽयं शत्रुदत्योपराघवः ।। ९४ ।। साम्ये लग्नगते चंद्रे शनी ॥ . " ·यात्राध्यायः ३७ अन्यस्थानेषु सर्वेषु शत्रुपक्षाशनिः स्वयम् ॥ ९५ ॥ चरराशिषु संस्थेषु निखिलेषु ग्रहेषु च ।। लग्ने च रज्ज्योगोऽयं शत्रूणामशनिः स्वयम् ॥ ९६ ॥ स्थिरराशिषु संस्थेषु खचरेष्वखिलेष्वपि ।। लग्ने वाऽनलयोगोऽयं प्रतिपक्षकुलांतकः ॥ ९७॥ द्विस्वभावेषु सर्वेषु ग्रहेष्विदो विलग्नगे । संवर्तयोगः सापल्यगोबुंदे द्वीपिविक्रमः ॥ ९८ ।। लग्ने चंद्रे च चरमे खेटेषु स्थिरभेषु च ॥ यमदंडो महायोगो नीयतेऽरीन्यमालयम् ।। ९९ ।। चरराशी लागते ग्रहेषु स्थिरभेषु च ॥ ब्रह्मदंडो महायोगः शत्रुप्राणापहारकः ॥ २०० ।। स्थिरराशी लग्नगते ग्रहेषु चरभेषु च ॥ योगःसंजीविनी ज्ञेयो विपक्षांधकशूलभृत् ॥ १ ॥ स्थिरभेषु च पापेषु चरभेष्वितरेषु च ।। द्विस्वभावे लागते योगः शत्रुविनाशकृत् ॥२॥ केन्द्रद्वितिययोः सौम्येष्वितरेषु स्थिरेषु च ॥ केदारयोगः सापत्न्यमेपसंघवृकः स्वयम् ॥३॥ केन्द्रद्वित्रिषु सर्वेषु सत्सु खेटेषु यत्र वै॥ वीणायोगस्त्वरित्रातमृत्युकेतू रणांगणे ॥४॥ विषष्टगेषु पापेषु लाभगो जीवभार्गवो ॥ सिद्धियोगः सपत्नोपमूपकानां च जाहकः ॥५॥ सहजैकादशे पापे केंद्रगेवितरेषु च ॥ कुंभयोगस्त्वरित्राततारकासुरपण्मुखः ॥ ६॥ केंद्रद्रयेषु सौम्येषु चान्येष्वापोक्किमषु च ।। १ द्वीपिरुद्वतः इति कनित्युस्ता पाउः ।

·१५२
वसिष्ठसंहितायाम्-
अरविंदो महायोगस्त्वरिसंघाहिनाकुलः ॥७॥
दशमस्थे शुभे लाभे चंद्रेन्येषु च बंधुषु ।
गोत्रयोगः शत्रुपक्षगोत्राणां गोत्रभित्स्वयम् ॥ ८॥
तन्वंत्यगेषु सोम्येषु परेप्परिभवेषु च ॥
जीमूतयोगो वैपक्षपावको सप्तसागराः ॥ ९ ॥
सौम्येष्वायतकेंद्रेषु परेप्यायधनत्रिषु ॥
प्रभंजनो महायोगः शत्रुपादपभंजनः ॥ २१० ॥
धर्मायगेषु पापेषु त्रिबंधुष्पपरेषु च ।।
क्रकचो नामयोगोऽयं शउमस्तकभेदकृत् ॥ ११ ॥
त्रिकोणांत्येषु सौम्येषु त्रिपष्टेषु परेषु च ॥
दंशयोगः शत्रुजिह्वोत्पाटने दीर्घदंशनः ॥ १२ ॥
भवरिष्फेषु सौम्येषु विबंधुषु परेषु च ॥
सृणियोगः शत्रुपक्षमत्तेभेद्रसृणिः स्वयम् ॥ १३ ॥
शुभेनेकेन योगः स्यात्केंद्रधर्मात्मजेषु च ॥
तस्मिन्यातुरतिक्षेमं गमनागमनं सदा ॥ १४॥
त्रिकोणकेंद्रसंस्थाभ्यां शुभाभ्यां मतिसंज्ञकः ॥
योगस्तस्मिन्सदा याता जित्वा शत्रणांगणे ॥ १५ ॥
योगातियोगः केन्द्रांकसुतस्थाः शुभखेचराः ॥
यातां शनिहत्याजो सप्तांगेन समागतः ॥ १६ ॥
जन्मभे जन्मलग्ने वा तयोरीशे विलग्नगे ॥
ताभ्यां केंद्रधिपष्टे वा यातुः शत्रुक्षयस्तदा ॥ १७॥
शबोरएमलग्ने वा राशो वा यदि लग्नगे।
तदीशस्थितलने वा यातुः शत्रुक्षयस्तदा ।। १८॥
लगकेंद्रे जन्मपतो धनायस्थैः परग्रहः ।।
गतो राजा त्वरेः सेनां नीयते यममंदिरम् ॥ १९ ॥

·१५३ , यानाध्यायः ३७॥ शुके केंद्रे लगसंस्थे चंद्रे बंधुस्थिते यदा ॥ गतो राजा रिपून्हति केशवो दनुजानिव ॥ २२० । पष्टाष्टमषु पापेषु लग्नेष्वन्येषु तत्र तु ॥ गतस्य रिपुसेनेयं तमुपेत्यभिसारिका ॥ २३ ॥ लग्ने सौम्येऽष्टमे चंद्र लाभगेषु परेषु च ॥ गतस्याये वैरिचमूः खलमैत्रीप न स्थिरा ॥ २२ ॥ यमे तृतीयगे लाभे कुजे चंद्रे शुभस्थिते ॥ गतस्य शत्रुधरणी हस्तस्था निखिला तदा ॥ २३ ॥ दियाशिलग्नगे जीवे शुके वाप्यथवा बुधे ॥ दहत्यरीन्गतो राजा कृष्णवमा यथेंधनम् ॥ २१ ॥ धिष्ण्ये चोपकुले लग्ने शुभे लाभस्थिते शनौ ।। शुष्यत्यरीन्गतो राजा त्वकरश्मिर्यथा हृदम् ॥२५ ।। दिग्वर्गराशिलग्नस्थे दिगीशे वा भवस्थिते ।। गतो राजा रिपून्हंति पापं यद्वद्धरेः स्मृतिः ॥ २६॥ इंदो स्वक्षेत्रगे लाभे स्वोच्चगे लग्गे बुधे । गतो राजा रिपून्हति पापं पंचाक्षरी यथा ॥ २७ ॥ स्वाधिमित्रगते सौम्ये लग्नस्थे वा भवान्विते ॥ गतो राजा रिपून्हात कर्म ज्ञानोदयो यथा ।। २८ ॥ एकस्मिन्नैव मित्रः स्वोच्चगे लग्गे गुरो ॥ गतो राजा रिपून्हति पापं भागीरथी यथा ॥ २९ ॥ विगजतुरगीतान्पुण्यलोकाभिलापी। विरथशिथिलवस्त्रान्मुक्तशस्त्रास्त्रकेशान् ॥ नृणमुखगतसत्वान्पांजलीन्युदयमानः । शितिपतिरिति वीरान्युद्धभूमौ न हन्यात् ॥ २३० ॥ सपत्नदेशानगरं प्रविश्य महीपतिर्देवगुरुद्विजार्थे ।।

·वसिष्ठसंहितायाम्- कुर्यात्र वा छा न कुलांगनासु प्राणाभिलापी न कदाचिदेव ॥३१ सापत्नसप्तांगसमस्तवीरलक्ष्मी गृहीत्वा निखिलप्रजानाम् ॥ दत्वाऽभयं पूर्ववदेव सर्व संस्थाप्य लग्ने स्वपुरी विशेच ॥३२॥ तस्मादिवाहे यात्रायामाधाने जातकऽपि वा ॥ ग्रहयोगात्फलं वाच्यं शेपमन्यद्धि निष्फलम् ॥२३३ ॥ इति श्रीब्रह्मर्पिवृद्धवसिष्ठविर० संहितायां यात्राध्यायः सतत्रिंशः ॥ ३० ॥ अथ गृहप्रवेशाध्यायः ३८। अथ प्रवेशो नेवसद्मनश्च सोम्यायने जीवसिते बलान्ये । सिंते च पक्षे शुभवासरे च वास्त्वनं भूतवलिं च कृत्वा ॥३॥ नवप्रवेशेऽप्यथ कालशुद्धिर्न द्वंद्वसीपूर्वकयोः कदाचित् ॥ प्रवेशपंचांगदिने सुलग्ने वास्त्वर्चनं पूर्ववत्र कार्यम् ॥२॥ अपूर्वसंज्ञः प्रथमप्रवेशो यात्रावसाने च सुपूर्वसंज्ञः॥ इंद्रायस्त्वग्निभयादिजातस्त्वेवं प्रवेशो त्रिविधः प्रदिष्टः ॥३॥ दिवा प्रवेशः शुभदः सुपुत्रपौत्राभिवृद्धिं निशि भास्करेन्दोः ॥ बलेन मध्येदुजवासरस्य रात्रि विना पूर्वतिथेश्व रात्रि ॥ ४॥ दह्यते प्रविशतां च मदिरं वह्निभे नियतमेव वह्निना ।। धभूमिसुतवासरे तथा शीतरश्मिदिवसे च वृद्धिम् ॥५॥ चंद्रजार्यसितवासरेषु तु श्रीकर सुतमहार्थलाभदम् ।। सूर्यसूनुदिवसे स्थिरप्रदं किंतु चोरभयमत्र विद्यते ॥६॥ रिक्ताममां दग्धतिथिं दिनेशभूसूनुपवर्गमिनेंदुदृष्टिम् ॥ दूरग्रहाधिष्टितविद्धभं च विवर्जनीयं त्रिविधप्रवेशे ।।७॥ माधेऽर्थलाभः प्रथमप्रवेशे पुत्रार्थलाभः खलु फाल्गुने च ॥ चैत्रेऽर्थहानिर्धनधान्यलाभो वैशाखमासे पशुपुत्रलाभः ॥ ८॥ ज्यष्टेषु मासेषु परेषु नूनं हानिप्रदः शत्रुभयप्रदश्च ।।

·गृहमवेशाध्यायः ३८।
१५५
शुक्ले च पक्षे सुतरां प्रवृद्धये कृष्णे च यावद्दशमी च तावत् ॥९॥
चित्रोत्तराघातृशशांकमित्रवस्वंत्यवारीश्वरभेषु नूनम् ॥
आयुर्धनारोग्यसुपुत्रपौत्रसुकीर्तिदः स्यात्रिविधः प्रवेशः ॥ १० ॥
अर्कोनिलार्यादितिदस्रविष्णुनाक्षे प्रविष्टं नवमंदिरं यत् ॥
अन्दत्रयात्तत्परहस्तया तं शेषेषु धिष्ण्येषु च मृत्युदं स्यात् ॥११॥
पंचांगसंशुद्धदिने निशीशतारावले चाष्टकवर्गयुक्त ।
सोम्ये स्थिर भे शुभदृष्टियुक्ते लग्नेऽथवा द्वयंगगृहे विलग्ने ॥ १२ ॥
न नेधनेभेऽपि न वाष्टलने पंचोष्टिकेऽप्यष्टमशुद्धियुक्ते ।
कार्यः प्रवेशो न चरांशलग्ने शुभक्षिते वाप्यऽथ संयुते वा ॥ १३ ॥
कर्तुर्विलगाच हि जन्मराशेर्लनस्थितो राशिरिति प्रदिष्टः ।।
निर्व्याधिदारिद्र्ययशस्करश्च सुहृत्सुतनो रिपुनाशदः सः ॥ १४ ॥
कलत्रहंता निधनप्रदश्च रोगप्रदः सिद्धिकरोऽर्थदश्च ॥
क्रमाच्च वैरी भयदः प्रवेशे सदेव नूनं त्रिविध विचिंत्यम् ।। १५ ॥
केंदत्रिकोणनिधनायसंस्थे शुभेस्त्रिपष्टाऽयगतेः खलेश्च ॥
लग्नांत्यपष्टारभवजितेन चंद्रेण लक्ष्मीनिलयः प्रवेशः ॥ १६ ॥
यदिग्दारं मंदिरं तदिग्रशेरुक्ताः स्यात्सन्निवशो न सर्वैः ॥
पुष्यो मध्यः सन्निवेशेऽप्युडूनां वाराणां स्यात्सूर्यसुनोश्च वारः ॥ १७॥
मृगादिषट्टाशिषु संस्थितेऽके नवप्रवेशः शुभदः सदेव ॥
कुंभं विनान्येष्वपि कचिदूचुन सोरमिष्टं खलु सन्निवेशे ॥ १८॥
प्रवेशलग्नान्निधनस्थितो यः क्रूरग्रहः रगृहे यदि स्यात् ॥
प्रवेशकर्तारमथ विवर्षाद्धंत्यष्टवः शुभराशिगश्चेत् ॥ १९ ॥
यः क्षीणचंद्रोऽत्यपडएसंस्थः पापेक्षितः पापयुतोऽथवा स्यात् ॥
कर्तुः स्त्रियं हति स वत्सरेण त्रिवर्षतः सौम्यनिरीक्षितश्चेत् ॥२०॥
एको गहेंद्रः परभागवर्ती जायास्थितः कर्मगतोऽय वा स्यात् ॥
प्रविष्टगहें परहस्तयातं करोति वांदिवलः स खेटः ॥२१॥

·१५६ वसिष्ठसंहितायाम्- गजाश्वशालादिषु सन्निवेशस्त्येवं पशूनां पशुयोनिराशौ ॥ शुभग्रहयुक्तिनिरीक्षिते च प्रवेशतः शोभनमामनंति ॥ २२ ॥ यद्वास्तुपूजारहितं तदव बलिं विना छन्नगहं विरूपम् ॥ कपाटहीनं न विशेद्यतस्तत्सर्वापदामालयमेतदेव ॥ २३ ॥ कृत्वा शुक्र पृष्टतो वामतोऽकै विप्रान्पूज्यानग्रतः पूर्णकुंभम् ॥ हम्य रम्य तोरणेः स्रग्वितानै स्त्रीभिः सवी गीतवाद्यविशेत्तत् ।। २४ ॥ इति श्रीब्रह्मर्पिवृद्धवासिष्ठविरचितायां संहितायां गृहमवेशाध्यायोऽष्टाविंशः॥३८॥ अय वास्त्वध्यायः३९। वास्तुज्ञानं प्रवक्ष्यामि यदुक्तं ब्रह्मणा पुरा ॥ प्रामसप्तपुरादीनां निर्माणं सूक्ष्मतोऽधुना ॥ १ ॥ क्षेत्रमादो परीक्षेत गंधवर्णरसादिना ।। श्वेतस्थानं द्विजातीनामीपद्रत महिभुजाम् ॥२॥ विशां पीतं चतुर्थानां कृष्णवर्ण शुभप्रदम् ॥ मधुपुप्पाम्लपिशितं गंधवर्णानुरूपतः॥३॥ मधुरं कटुकं त्वम्लं तिक्तं तत्क्रमशो रसम् ॥ खातं कृत्वारत्निमानं खनयेत्तत्समैततः॥४॥ रात्रादौ तज्जले पूर्व प्रातः सम्यनिरीक्षयेत् ॥ जलयुक्तं वृद्धिकरं पंकयुक्तं तु मध्यमम् ॥ ५॥ व्रणयुक्ते भवेद्धानिः शुष्क मृत्युं समादिशेत् ।। तथैव तन्मृदं कृत्वा तद्गतं परिपूरयेत् ॥६॥ आधिके वृद्धिमाप्नोति समे साम्यं क्षये क्षयम् ॥ प्रागुत्तरप्लवं वृद्धिरेशान्यं प्लवमिष्टदम् ॥ ७॥ कोलकेशास्थिशुद्धयर्थ पुरुपत्रयमानतः ॥ खनित्वा पुरयेतं च पापाणसिकतांबुभिः॥८॥ एवं परीक्षित क्षेत्रं कृत्वा दिक्साधनं ततः॥

·वास्त्वक्ष्यायः ३९।
सलिलेन समीकृत्य त्वथवापि शिलातले ॥ ९ ॥
शंकुमानेन सूत्रेण लिखेदृत्तं समस्थले ॥
आदादशांगुलं शंकुं वृत्तमध्ये समं न्यसेत् ॥ १० ॥
तच्छायायं यत्र वृत्ते स्पृशेत्पूर्वापराह्नयोः ॥
कार्यों बिन्दू तत्र वृत्ते यत्र पूर्वापराभिधे ॥ ११ ॥
तयोर्मध्ये हि मत्स्येन रेखा स्यादक्षिणोत्तरा ।।
दक्षिणोत्तरदिङ्मध्ये मत्स्योनापरपूर्विका ॥ १२ ।।
दिङ्गमध्योद्भवमत्स्यो च विदिशश्चोपदेशतः ।।
चतुरस्र बहिश्वात्र मृडा ज्योतिपिका भुवि ॥ १३ ॥
अल्पाधिकं चतुरस्र कार्य पर्गशुद्धितः॥
चतुरस्रेण मार्गेण प्राकारं कल्पये वि ॥ १४ ॥
द्वारमायामतः कार्य पुत्रपौत्रधनप्रदम् ।।
विस्तारकोणदारं यहुःखशोकभयप्रदम् ॥१५॥
तस्मात्कृत्वाऽधा यामं दिक्षुदारेषु सत्स्वपि ॥
पादक्षिण्यात्फलान्यष्टावेकैकस्यामिति क्रमात् ।। १६ ।।
दुःखशोको धनप्राप्तिपपूजा महद्धनम् ॥
स्त्रीजन्म पुत्रता हानिः प्राचीद्वारफलानि वै॥ १७॥
निधनं बंधनं भौतिः पुत्रावाप्तिर्धनागमः ।।
यशोलाभश्चोरभयं च्याधिभौतिश्च दक्षिणे ॥ १८॥
शुवृद्धिः पुत्रहानिलक्ष्मीप्राप्तिर्धनागमः ॥
सोभाग्यं धनलाभश्च दुःखं शोकश्च पश्चिमे ॥ १९ ॥
निःस्वं स्त्रीदूपणं हानिः संपत्याप्तिः सुखागमः ।।
दुःखागमः शत्रुवाधा चोत्तरस्यां दिशि कमात् ॥२०॥
विस्तारदिगुणोत्सेधं द्वारं तद्विपमायतम् ।।
पश्चिमे दक्षिणे चापि कपाटं च शुभप्रदम् ॥ २१ ॥

·वसिष्ठसहितायाम्- एकाशीतिपदं कुर्यात्माकाराधिष्ठितां क्षितिम् ॥ मध्येन च पदं ब्रह्मस्थानं तन्निधनप्रदम् ॥ २२॥ द्वात्रिंशदशा पेशाच्या प्राकाराय समीपगाः॥ एतेषु गृहनिर्माण शोकरोगभयप्रदम् ॥ २३ ॥ दिग्विदिक्षु स्थिता रेखा शिराः स्युर्यास्तुनः सदा ॥ ब्रह्ममार्गपिशाचांशशिराणां पुत्रसंयुतिः ॥ २४ ॥ मर्माणि संधयो ज्ञेया वास्तुनस्तत्रतत्र तु ॥ मर्मसंधिपु कालेषु कुञ्यपादं न कारयेत् ॥ २५॥ शेपस्थानेषु निर्माणं पुत्रपौत्रप्रवर्द्धनम् ॥ स्वे स्वे निवेशनेऽप्येवमेतत्सर्वं विचिंतयेत् ॥ २६ ।। पितृमूलेज्यभाग्यार्कपोष्णभेपु च यत्कृतम् ॥ कुजेन सहितेप्वेवे गृहं तदह्यतेऽग्निना ॥२७॥ अमिनक्षत्रगे सूर्ये चंद्रे या संस्थिते यदि ॥ निर्मितं मंदिरं नूनमनिना दह्यतेऽचिरात् ॥ २८ ॥ अजपाद्वितये याम्यमित्रंद्रानिलभेषु च ।। यत्कृतं शनिसंयुक्तं गृह्यते यक्षराक्षसः ॥ २९ ॥ परवर्गगतस्त्वेकः सस्थो वा धूनगो ग्रहः ॥ परहस्तगतं गेहं करोति स्वगृहेइबली ॥३०॥ नीचशत्रुगते जीवे शुके वा शेऽथवा वो ॥ निर्मितं सदनं शश्वदतिनिस्वत्वतां गतम् ॥ ३३ ॥ इज्योत्तरात्रयाहीन्दुविष्णुधातृजलोडुपु ॥ गुरुणा सहितेप्वेषु कृतं गेहं श्रियायुतम् ॥ ३२॥ द्विदेवत्वाष्ट्रवारीशरुवादितिवसूडुपु ।। शुक्रेण सहितेप्वेषु कृतं धान्यप्रदं गृहम् ॥ ३३ ॥ हस्तार्यमभत्वाष्टदखचतुरास्येन्दुभेषु च ॥

·वास्त्वध्यायः ३९॥ बुधेन सहितप्वेषु धनपुत्रसुखप्रदम् ।। ३४ ॥ गुरौ सिते या सौम्ये वा गृहनिर्माणस्यगे ॥ तहगे वा कृतं गेहं धनधान्यसुखप्रदम् ॥ ३५ ॥ स्वतुंगगे गुरौ शुक्रे बुधे वा यदि लग्नगे। तदर्गे वा कृतं गेह सर्वसंपत्प्रदं सदा ॥३६॥ यत्रैकादशगे सौम्ये खेटे चंद्रेऽथवा खौ ॥ अशत्रुनीचराशी चेत्तहह भूरिधान्यदम् ॥ ३७॥ शुभत्रिकोणस्थे शत्रुनीचांशवजिते ।। सदा लाभप्रदं गेहमुच्चस्थं भूरिधान्यदम् ॥ ३८॥ शुभद्रये त्रये वापि यस्मिन्निर्माणलागे । बहुकालस्थितं गेहं पुत्रपौत्रधनप्रदम् ॥ ३९ ॥ स्थिरराशिगते सूर्ये चरराशिगतेऽपि वा ।। गृहारंभः सदा कार्यो न कार्यों द्विस्वभावगे ॥ ४० ॥ मासे तपस्ये तपसि माधवे नभसि विपे । ऊ च गृहनिर्माणं पुत्रपौत्रप्रवर्द्धनम् ॥४१॥ गीर्वाणपूर्वगीर्वाणमंत्रिणोद्देश्यमानयोः ॥ शुकृपक्षे दिवा कार्य न निर्माणं चं रात्रिषु ॥ ४२ ॥ अकारादिषु वर्गेषु विश्वष्टसु यथाक्रमम् ॥ गृध्रमार्जारसिंहश्वसामुगजशाशकाः ॥ १३ ॥ दिग्पणामियं योनिः स्ववर्गान्पंचमो रिपुः ॥ रिपुवर्ग परित्यज्य शेपवर्गः शुभप्रदः ॥१४॥ साध्यवर्ग पुरः स्थाप्य पृष्ठतः साधकस्य च ॥ विभजेदप्टभिः शेपं साधकस्य धनं स्मृतम् ॥ १५ ॥ व्यत्ययेनागतं शेपं साधकस्य ऋणं स्मृतम् ।। धनाधिकं ऋण स्वल्पं सर्वसंपत्पदं स्मृतम् ।। ४६ ॥

·वसिष्ठसंहितायाम्- विस्तारायामगुणितं गृहस्य पदमुच्यते ॥ तस्माइनऋणान्यर्शवासराख्यनवांशकाः ।। ४७॥ गृहस्थागतभं यत्र तद्धि राश्यात्मकं यदि ।। तन्नवांशवशात्तत्र ज्ञातव्यं सर्वदा गृहे ॥४८॥ गजरामांकवस्वकऋतुभिर्गुणितात्पदात् ॥ सूर्याष्टाक्षशेलांकविभक्तादवशिष्टकाः ॥ १९ ॥ संपूर्णा शुभदास्त्वेते त्वसंपूर्णास्त्वनिष्टदाः ॥ धनादिकं गृहं वृद्धये निधनाय ऋणाधिकम् ॥ ५० विपमाय शुभायैव समायः शोकदुःखदः ।। गृहस्य तत्पतेस्त्वेकाधिष्ण्यं च निधनप्रदम् ॥ ५१ ॥ विपत्पदा विपत्तारा प्रत्यरा प्रतिकूलदा ॥ निधनाख्या तारका या सर्वदा निधनप्रदा ।। ५२॥ विवास्तारकास्त्वेता निर्माणं शोभनप्रदम् ।। कुर्वत्रज्ञानतो मूढो दुःखभाग्व्याधिभाग्यदि ॥ ५३ ।। राशिकूटादिकं सर्व दंपत्योरिव चिंतयेत् ॥ वैनाशिकादिवशं यद्वर्जयेत्सर्वदा गृहे ॥५४॥ निःस्वं द्विादशे नूनं त्रिकोणे वनपत्यता ॥ पप्टाएके नेधनं स्याब्यत्यये नेधनं फलम् ॥ ५५॥. परेषु शुभदं गेहं सर्व तत्कर्तृराशितः ॥ सूर्यास्वारराश्यंशाः सदा वह्निभयप्रदाः ॥५६॥ शेपा ग्रहाणां राश्यंशाः करिष्टाथसिद्धिदाः ।। तस्मात्सर्व परीक्ष्यैतदेज्योतिपिकः सदा ॥२७॥ गृहात्मको वास्तुपुरुपस्त्रिनेत्रः स्वेदसंभवः॥ पूर्वादिदिक्टिरांवामपार्श्वशायी प्रदक्षिणम् ॥२८॥ - ·. वारत्वम्यायः ३९। चरवास्तु चरत्येवं पूजनीयो गृहाधिपः । त्रिषु त्रिषु च मासेषु नभस्यादिषु च क्रमात् ॥ ५९॥ यदिङ्मुखो वास्तुपुरुषः सदनं तन्मुखं शुभम् ॥ अन्यदिग्वऋगेहं तु दुःखशोकभयावहम् ॥ ३० ॥ चतुर्दिन्यादिशालानामेपदोपो न विद्यते ॥ प्रधानसदनं वीक्ष्य शंकुं तत्रैव विन्यसेत् ॥ ६१ ॥ अनुकूले ग्रहे वाऽपि वास्तुं तत्र च विन्यसेत् ।। चतुःशालादिषु त्वेवं स्थापयेच्छंकुमुत्तमम् ॥ १२ ॥ धान्यरत्नस्वर्णयुतां मृन्मयां स्फाटिकां शुभाम् ॥ गृहमध्ये हस्तमात्र गर्ने न्यासाय विन्यसेत् ॥ ६३ ॥ वास्त्वायामदलं नाभिस्तस्मादध्यंगुलत्रयम् ॥ कुक्षिस्तस्मिन्यसेच्छंकुं पुत्रपौवधनप्रदम् ॥ ६४ ॥ वितस्तिमा शंकुः स्यात्सर्वेषां सर्वदा शुभम् ।। गंधपुष्पांवरस्वर्णधूपदीपैरलंकृतम् ।। ६५ ॥ रक्तचंदनविल्वाम्रखदिरार्जुनवेणवम् ॥ नीपकारंजकुटजसालनिवतरूद्भवम् ॥६६॥ युग्मपत्रं महापत्रं गोरत्वकपनापकम् ॥ रक्तसारविशालत्वक्चंदनागुरुसंभवम् ।। ६७॥ शंकुविधा विभज्याद्यं चतुरस्रं द्वितीयकम् ॥ अष्टास्रक तृतीयांश लिंगाकारमृजुं शुभम् ॥ ६८॥ मृदुध्रुवक्षिप्रभेषु रिक्तामावर्जितेषु च ॥ व्यरिवारलग्नेषु क्रूरे चाष्टमयनिते ॥६९ ॥ न नेधनोदये कर्तुरटमे शुद्धिसंयुत्ते ॥ स्थिरोदये स्थिरांशे च ग्रहज्ञार्चनपूर्वकम् ॥ ७० ॥ शुभवारे शुभाशे च महादोषविवर्जिते ॥

·। १६२ वसिष्ठसंहितायाम्- पुण्याहघोपैदिनविपाशीर्वचनैः सदा ॥ ७१ ॥ त्रिकोणकेंद्रस्वन्यायशुभैः पटन्यायगैः परैः ।। आलग्नात्यारि चंद्रेण स्थापयेच्छंकुमुत्तमम् ॥ ७२ ॥ शुभेर्यात्रोक्तशकुनिमित्तमंगलस्वनः । पवर्गशुद्धिसूत्रेण सूनिते धरणीतले ॥ ७३ ॥ सूत्रिते समये तस्मिन्सूत्रं केनापि लंपितम् ॥ तदास्थि तत्र जानीयात्पुरुपस्य प्रमाणतः ॥ ७४ ॥ स्वयोनित्वं तथा तारा व्ययोऽथ भवनांशकम् ।। आयोऽथ गृहनामानि करणानि पडेवहि ॥ गृहस्यैतानि चिन्त्यानि प्रयत्नेन च धीमता ।।) अभ्यतो दृश्यते यस्यां दिशि शल्यं समादिशेत् ॥ तस्यामेव तदास्थीनि सप्तत्यंगुलमानतः ॥ ७९ ॥ सुत्रिते समये यत्र स्वसप्तोपरि संस्थितः ॥ तदाऽस्थि तन जानीयात्पष्ठयंगुलमिते क्षितौ ॥७६ ॥ उच्चादेवागते तस्मिन्समये यत्र संस्थिते॥ तदाऽस्थितत्र जानीयाधस्तद्वयामते क्षितो॥७७॥ चांडाले जटिले वापि तदा यस्यां दिशि स्थिते ।। तदास्थि तत्र जानीयादशीत्यंगुलमानतः ।। ७८॥ नृगजाश्वपशूनां हि त्वेकस्मिन्यत्र संस्थितिः॥ सदास्थि तत्र जानीयास्तत्रयमिते क्षिती॥ ७९ ॥ तस्मिन्नवसरे यत्र गृहदाहो भवेद्यादि। मेपाऽस्थि तत्र जानीयात्पुरुषस्य प्रमाणतः ।। ८०॥ सूत्रे विसूचिते तस्मिन् भिन्ने कुंभेऽथवा यदि ॥ आदिशेनिधनं तत्र दंपत्त्योः क्रमशस्तदा ।। ८१ ॥ इति निमित्तल्यम् । १ चिरपुस्तके कोष्टान्तर्गतस्यद्धाऽप्युपरभ्यते ।

·वास्त्वध्यायः ३९। षट्पदालयमादित्यस्यायस्कारगृह शशी ॥ कुजस्थानानि शल्यानि तयोर्मध्ये करत्रये ॥ ८२ ।। इति रवीदुनिमित्तशल्पम् । अवर्गोच्चारित प्रश्ने प्राच्यां दिशि समादिशेत् ।। कुंजरास्थीनि पर्वा पुरुषस्य प्रमाणतः ।। ८३॥ कवर्णोच्चारित प्रश्न त्याग्नेय्यामादिशेदिशि ॥ मारिस्याजशल्यं वा हस्तमात्रप्रमाणतः ॥ ८४ ॥ चवर्गोच्चारित प्रश्न याम्यायां च समादिशेत् ।। हरे लायशल्यं वा हस्तमात्रप्रमाणतः ।। ८५ ।। टवर्गोच्चारित प्रश्रे नैर्ऋत्यां च समादिशेत् ॥ शुनः शल्यं नृशल्यं वा सादहस्तप्रमाणतः ॥ ८६॥ तवर्गोच्चारित प्रश्ने प्रतीच्यां च समादिशेत् ॥ सर्पस्यांडजशल्यं वा हस्तद्वयमिते क्षितौ ।। ८७ ॥ पवर्गोच्चारित प्रश्न वायव्यां शल्यमादिशेत् ।। आखोमपस्य वा नूनं हस्तखातप्रमाणतः॥८८॥, यवर्गोच्चारित प्रश्ने हुंदीच्यामादिशेत्तदा ॥ गजस्याश्वस्य वा शल्यं पूर्वखातप्रमाणतः॥ ८९ ।। शवर्गोच्चारित प्रश्ने वैशान्यां च समादिशेत् ॥ शशकस्योक्षशल्यं वा हस्तद्वयमिते शितो ॥९॥ प्रश्नेत्युच्चारित वेधे ब्रह्मस्थाने समादिशेत् ।। शल्यं गजशल्यं वा नरखातप्रमाणतः ।। ९१ ।। पश्रेऽप्युच्चारिते यत्र नूनं वर्गस्य पंचमे ।। न विद्यते तत्र शल्यं ब्रह्मोक्तत्वान संशयः ॥ ९२ ।। इति प्रश्नाल्यम् ।

·,१६४ वसिष्ठसंहितायाम्- एकद्वित्रिचतुःपंचपट्सप्ताहादशाह्वयाः॥ शालाः स्युर्दशभेदास्ताः सहिता नवशालयः॥ ९३ ॥ आलिंदभेदेरताः स्युःप्रत्येक दशपड्विधाः ।। पाटिभिः सहिताः सप्तमिताः शालाः प्रकीर्तिताः ॥९४ ताश्चापि रूपदिग्रामप्रस्तारविविधाः स्मृताः॥ तेषां समस्तभेदानां प्रस्तारमधुनोच्यते ।।९५ ॥ गुरोरधो लघुः स्थाप्यः पुरस्तादूर्द्धवन्यसेत् ॥ गुरुभिः पश्चिमं पूर्व सर्वलध्ववधिविधिः ॥ ९६॥ स्यादलिंदं लघुस्थाने नालिंदं गुरुमाश्रितम् ।। गृहद्धारादलिन्देषु भवेयुर्दशपड्विधाः ॥ ९७ ॥ ध्रुवं धान्यं जयं नंदं खरं कान्तं मनोरमम् ॥ सुवकं दुर्मुखं कूरं विपक्षं धनदं क्षयम् ॥ ९८ ॥ आकंदं विपुलं चेव पोडशं विजयं गृहम् ।। इत्येवं शालभेदानि शेषाणामेक्मेव हि ॥ ९९॥ ध्रुवसंझं गृहं त्वायं धनधान्यसुखप्रदम् ॥ धनधान्यप्रदं नृणां जयं तद्विजयप्रदम् ।। १०० ॥ नंदं स्त्रीहानिदं नूनं खरं संपविनाशनम् ।। पुत्रपौत्रप्रदं कांतं श्रीप्रदं यन्मनोरमम् ॥ १॥ सुवक्त्रं भोगदं नूनं दुर्मुखं विसुखप्रदम् ॥ सर्वदुःसप्रदं कूरं विपक्षं शत्रुभीतिदम् ॥२॥ धनदं धनदं गेहं क्षयं सर्वक्षयप्रदम् ।। विजयं नाम सदनं धनदं विजयप्रदम् ॥ ३ ॥ ध्रुवाख्यं द्विविभूमायं सोधसंज्ञं धरातलम् ॥ सुवर्णशिखरः सोऽपि प्रासादः सर्वभूभुजाम् ॥ ४॥ सोधाख्यं सदनं शश्वद्धनधान्यप्रदं सदा ॥

·वास्त्वध्यायः ३९!
प्रासादसदनं शश्वद्धनारोग्यसुखप्रदम् ॥५॥
पुरतो मंडपं चास्य तदेव भुवनेश्वरम् ।।
तद्गृह विश्वरूपाख्यं सर्वसंपत्प्रदं सदा ॥६॥
धनाख्यं सदनं दित्रिचतुःपंचादिभूमिकम् ।।
भूरिचंद्रं महीपानां वित्तवृत्तसुखप्रदम् ॥ ७॥
जयाख्यनामसदनं द्वितीयाद्यं तु भूमिकम् ।।
विमुखं नाम तद्नई भार्यानाशपदं सदा ।। ८॥
नन्दाख्यं सदनं यत्र द्वितीयायं तु भूमिकम् ।।
पूर्णचन्द्रं महदेहं सुखदं सर्वभूभुजाम् ॥ ९॥
खरं गेहं यदा यत्र द्वितीयाद्यं तु भूमिकम् ।।
आसुरं नामसदनं दुःखशोकभयप्रदम् ।। ११०॥
प्रासादो वाऽथ सोधो वा मनोरमगृहं यदा ।।
आनंदसदनं नाम चित्तानंदप्रदं सदा ॥ ११॥
प्रासादो वाऽथ सोधो वा सुवक्त्रवदनं यदा ।।
हाटकं नाम सदनं सदा हाटकदं शुभम् ॥ १२ ॥
प्रासादो वाऽथ सोधो वा दुर्मुखं सदनं यदा ॥
दुर्मुखं नामसदनं सर्वकार्यविनाशनम् ॥ १३॥
प्रासादो वाऽथ सोधो वा क्रूराख्यं सदनं यदा ॥
क्रूराख्यं सदनं नाम दुःखशोकभयप्रदम् ॥१४॥
प्रासादो वाऽथ सोधो वा विपक्षसदनं यदा ।।
शत्रुसंज्ञं च तद्देई सर्वदा शत्रुभीतिदम् ॥१५॥
प्रासादो वाऽथ सौधो वा धनदाख्यं गृहं भवेत् ।।
धनधान्यप्रदं गेहं धनधान्यसुखावहम् ।। १६॥
प्रासादो वाऽथ सोधो वा क्षयाख्यं सदनं यदा ॥
आयुःक्षयं नाम गृहं सर्वदा तत्पदं ततः॥१७॥

·वसिष्ठसहितायां- प्रासादो वाऽथ सोधो वा त्वाकदं सदनं यदा ।। आकंदं नाम सदनं वह्निभीतिप्रदं सदा ॥ १८॥ विपुलाख्यं यदा यत्र सोधः प्रासाद एव वा ।। विपुलं नाम सदनं विपुलं धनधान्यदम् ॥१९॥ विजयाख्यं यदा नूनं सौधः प्रासाद एव च ॥ विनयं नाम सदनं सर्वदा विजयप्रदम् ॥ १२० ॥ विजयं नाम भवति सदनं सहितं यदा ॥ तद्भवं विजयं नाम स्मरणाद्विजयप्रदम् ॥ २१ ॥ एकशाला यदा नूनं चतुर्दारसमन्वितम् ॥ मनोरथप्रदं गेहं नाना तद्विश्वतोमुखम् ॥२२॥ तदेव प्रवरैर्युक्तं कोणमध्येऽथ तद्गृहम् ॥ पुंडरीकं नाम भवेत्सर्वकामफलप्रदम् ॥ २३ ॥ पश्चिमद्वारहीनं तद्गृहंश्रीनिलयाह्वयम् ।। श्रीमदं सर्वदा राज्ञा पुत्रपौत्रप्रवर्द्धनम् ॥२४॥ उदग्द्वारविहीनं तच्छूकरस्य पदाह्वयम् ॥ सूकराद्भयदं नूनमथवा भूपतेर्भयम् ॥ २५ ॥ पूर्वद्वारविहीनं तव्याघ्रस्य पदसंज्ञकम् ॥ चतुष्पाद्भयदं गेहमथवा तस्कराद्भयम् ॥ २६॥ दक्षिणद्वारहीनं तगृह शेखरसंज्ञकम् ॥ सर्ववस्तुप्रदं गेहं सर्वरत्नप्रदं सदा ।। २७ ।। इत्येकशालाभेदानि द्विशालाभेदमुच्यते ॥ विशाला कर्तुकामो यः कुर्यात्सम्यक्परीक्षणम् ॥२८॥ याम्यपश्चिमयोनं द्विशालं कमलाकरम् ।। नामतः सर्वदा नृणां श्रीपदं सर्वभोगदम् ॥२९॥ पश्चिमोत्तरयोः शाला श्वापदं नाम नामतः ॥

·वारवध्यायः ३९.
होगदुःखभयदमथवा चौरभीतिदम् ॥ १३० ॥
पाक्सोम्ययोर्दशाला सा विपक्षा दुःखकर्षिणी ॥
शत्रुभ्यो भयदा शश्वदथवा चौरभीतिदा ॥ ३१ ॥
पूर्वदक्षिणयोनं दिशाला सर्पदंष्ट्रिका ।।
आधिव्याधिव्यालचोर विशेषभयदा सदा ॥३२॥
याम्यपश्चिमयोरेव द्विशाला मंगलाष्टदा ॥
प्रासादो वाथ सोधो वा तस्यामेव तु कारयेत् ॥ ३३ ॥
अन्यदिक्षु दिशालासु नै स्वं शोकं लभेन्नरः ॥
तस्माविशालां वाऽन्यत्र प्रयत्नात्परिवर्जयेत् ॥ ३४ ॥
दिशालाद्यासु सर्वासु द्वित्रिपंचादिभूमिकैः ॥
एवं षोडश समानि भयंत्यत्राप्यनुक्रमात् ॥ ३९ ॥
खंडेंदुसंज्ञकं त्वाद्यं द्वितीयं बुद्धिवर्द्धनम् ॥
तृतीयं शंखसंझं तु धनायु-स्त्रीपदानि वे ॥ ३६॥
चतुर्थपंचमं सम स्त्रीसोभाग्यविनाशदम् ॥
पष्ठसप्ताष्टमं गेहं लाभायुःश्रीप्रदं सदा ॥ ३७॥
नकादशमं दुःखरोगशोकभयप्रदम् ॥
द्वादशं सदनं नूनं धनधान्यप्रदं सदा ॥३८॥
शोकदुःखप्रद शश्वत्रयोदशचतुर्दशम् ॥
पोडशं पंचदशमं त्वायुरारोग्यवृद्धिदम् ॥ ३९ ॥
उक्ता दिशालाभेदानि नामरूपफलेः सह ।।
विशालानामभेदानि अधुना कथ्यते भृशम् ॥ १० ॥
उदमुखा त्रिशाला सा जयंती संज्ञिता त्वथ ।।
विपुला कीर्तिदा राज्ञा पुत्रपौवधनप्रदा ॥ १३ ॥
पारद्वारसहिता सा च नाना हरिपदाह्वयम् ।।
तदीप्सितार्धफलदं राज्ञां मुख्यतरं सदा ॥ १२ ॥

·वसिष्ठसंहितायाम्- सा दक्षिणद्वारयुता चोष्ट्रदंष्ट्राह्वया भुवि ।। निःस्वप्रदा क्षितीशानामथवा शत्रुभीतिदा ॥ १३॥ पश्चिमद्वारसहिता सर्वदा कुसुमाया । मित्रवृद्धिप्रदा नृणामथवा भातृवृद्धिदा ॥ १४॥ नानाकल्याणदाः शश्वत्पुत्रपौत्रप्रवर्दिनी ॥ प्राइमुखा या त्रिशाला सा नक्षत्रपदसंज्ञिता ॥ ४५ ॥ सर्वदा धनदा नृणां दुःखशोकविनाशदा ॥ उदग्द्वारयुता सा च स्वर्णगर्भाया क्षितो ॥४६॥ स्वर्णदास्वपरं चोदङ्मुखायां यत्फलं तु तत् ।। कुलक्षयकरा सेव त्रिशाला दक्षिणामुखा ॥४७॥ शालानां पापसंज्ञानां दृष्ट्वा सूर्य निरीक्षयेत् ।। प्रत्यङ्मुखा त्रिशाला सा क्षयाख्या नामतस्तथा ॥४८॥ बहुव्ययकरी सेंच पुत्रायुर्धननाशदा ।। गृहोपरि गृहाणां च सम्यक्सचित्य बुद्धिमान् ॥४९॥ प्रस्तारं यन्मनोरम्यं नानारूपप्रभेदतः ॥ उक्ता त्रिशालाभेदानि चतु:शालामथोऽच्यते ॥ १५० ॥ पितामहोक्तमार्गेण नामरूपफले पृथकू ।। चतुःशाला चतुर्भदा सर्वतोभद्रसंज्ञिता ।। ५१ ॥ आयुरारोग्यविपुला कीतिसंपत्पदा नृणाम् ।। पश्चिमद्वारसहिता नद्यावर्ताहया भृशम् ।। ५२ ॥ सुगंधवस्तुनिषयवस्त्ररत्नप्रदा सदा ।। उत्तरद्वारसहिता शश्वत्सा रुचकाह्वया ॥५३॥ अन्नपानादिनिखिलभोगसोभाग्यपुत्रदा ॥ प्रारद्वारसहिता सेव स्वस्तिकेति प्रकीर्तिता ॥५४॥ गजाश्वपशुलोहादिभ्रपणश्रीप्रदा नृणाम् ।।

·- . वास्त्वध्यायः३९। दक्षिणद्वारसहिता वर्द्धमानाया भुवि ॥५५॥ तत्रस्थसर्ववस्तूनि वर्द्धन्ते वे श्रिया सह ॥ चतुःशालामध्यभागे कुर्यात्पूर्वमुखं गृहम् ।। ५६॥ गृहराडिति विख्यातं सर्वसंपत्प्रदं सदा ॥ तहं याम्यवक्त्रं चेत्कुबेरपदसंज्ञकम् ॥ १७ ॥ शश्वत्कुबेरगृहवदालये सर्वसंपदाम् प्रत्यग्यक्त्रं मंदिरं वै महेन्द्रपदसंज्ञितम् ॥५८ ॥ इंद्रवेश्म यथा सर्वसंपद्युक्तं तथैव तत्॥ उसुख तत्सदनं वारुणं पदसंज्ञितम् ॥ सर्वरत्नालयं गेहं सर्वभोगसुखावहम् ।। २९॥ प्रासादो वाथ सौधो वा तगृहे वे भवेद्यदि ।। तचंद्रशेखरपदं निधीनामालयं भृशम् ॥ १६० ।। कोणेष्वयचरं कुर्यान्महेंद्रपदसंज्ञितम् ।। महेंद्रनिलयं यदत्तच संपदालयम् ॥६॥ अस्यामपि द्वित्रिचतुःपंचपदसतभूमिकः ॥ पोडशाख्यानि जातानि तानि प्रस्तारतः क्रमात् ।। ६२ ।। पंचादिदशपर्यताः शालास्त्वेवं प्रकल्पयेत् ॥ प्रास्तारनामदियूपफलों वास्तुकोविदः ।। ६३ ।। ऐंद्रयां दिशि स्रानगेहमागेय्यां पवनालयम् ।। याम्यायां शयनं वेश्म नेत्यां शस्त्रमंदिरम् ॥ वारुण्यां भोजनगृहं वायव्यां पशमंदिरम् ।। उदीच्या हाटकं सद्म ऐशान्यां देवमंदिरम् ॥ ६॥ ध्वजधूमहरिश्वाख्यवृपगर्दभकुंजराः॥ ध्वांशश्वेते क्रमादायाः स्वस्थाने स्वगृहे शुभाः।। ६६ ।। ऐंद्राश्योर्मथनं मध्ये याम्याश्योरतिमंदिरम् ।। -

·वसिष्ठसंहितायाम्-
याम्यराक्षसयोर्मध्ये पुरीपत्यागमंदिरम् ॥ ६७॥
राक्षसांवुपयोर्मध्ये विद्याभवनमंदिरम् ॥
तोयेशानिलयोर्मध्ये सदुनं रोदनं ततः॥ ६९ ॥
कामोपभोगसदनं वायुकोवेरमध्ययोः ।।
कोवेरशानयोर्मध्ये चिकित्सासदनं सदा ॥ १७० ॥
पुरंदरेशयोमध्ये सर्ववस्तुसुसंग्रहम् ॥
सदनं कारयेदेवं क्रमादुक्तानि पोडश ॥१॥
ध्वजः सिंहे तो च गजे त्वेते गवि शुभप्रदाः ॥
वृपो न पूजितोऽन्यत्र ध्वजः सर्वत्र पूजितः ।। ७२ ॥
गृहोपरि गृहादीनामायमात्र प्रकल्पयेत् ॥
न पड़शंकुमपि स्थापयेदायसमनि ॥ ७३ ॥
मंदिराणामएविधं जलस्रावं क्रमेण वे ॥
पांचालमान वै देहं कारखं कौरजन्यकम् ।। ७४ ॥
मागधं सुरसेनाख्यं गांधारावंतिसंज्ञकम् ।।
एपामष्टविधानां च प्रमाणं सम्यगुच्यते ।।
स्वचतुर्भागविस्तारे सोत्सेधं यत्तदुच्यते ॥
पांचालामितरेषां च व्यंगुलोत्तरवृद्धिदः ॥ ७६ ॥
वदेहादीनि सर्वाणि मानानि स्युर्यथाक्रमात् ।।
पांचालः सर्ववर्णानां वदेहः शूद्रजातिषु ॥ ७७॥
आवंतिकं चाग्रजानां गांधारः सर्वभूभुजाम् ॥
विशां कोजन्यक मानं चेदेहं शूद्वजातिपु ।। ७८ ॥
सामान्यमन्यमानानि विप्रादीनां यथाक्रमात् ॥
गृहोपरिगृहादीनां जलस्रावं यथोच्यते ॥ ७९ ॥
नानाविधानि हम्याणि जालकाचित्रितानि च ॥
पश्चिमे दक्षिणे चैव गवाझं मंदिरस्य च ॥ १८ ॥

·वारसध्यायः ३९ मजाये वा ध्वजाये वा गजानां मंदिरं शुभम् ॥ अश्वालयं ध्वजाये वा खराये वा तपेऽपि वा ॥ ८॥ उष्ट्राणां मंदिरं कार्य गजाये वा वृषे ध्वजे ॥ पशुसद्म वृपाये वा ध्वजाय वा शुभप्रदम् ।। ८२ ॥ शय्यासु वृषभः शस्तः पीठे सिंहः शुभप्रदः ।। अंगत्रछचवस्त्राणां वृषभाये ध्वजेऽपि वा ॥ ८३ ॥ पादुकोपानहो कार्यो सिंहायेऽप्यथवा ध्वजे ॥ उक्तानामप्यनुक्तानां मंदिराणां ध्वजः शुभः ।। ८४ ॥ उदुंबरप्लानिंयत्तस्नुहिविभीतकः॥ बदरीखदिरं त्यक्त्वा निंदिताः कंटकद्रुमाः ॥ ८५ ॥ बदाश्वत्थकपित्याख्यतितिणीकतकद्रुमाः ।। अगस्तिशिग्रुपालाशदुग्धवृक्षाश्च निंदिताः ॥ ८६ ॥ करंजेरंडनिर्गुडीगृहशालाश्च निदिताः ।। स्वगृहात्पश्चिमे याम्ये पितुः स्वाग्रजमंदिरम् ॥ ८७ ॥ गृहपादा गृहस्तंभा समाः कार्याश्च नाऽसमाः।। नात्युच्छ्रितं नातिनीचं कुड्योत्सेधं यथा रुचिः ॥ ८८॥ भित्तिः पक्केष्टकाभिर्वा दारुणाप्यथवा मृदा ॥. कार्या चित्रपटेर्वापि तृणः पर्णेश्च न कचित् ।। ८९ ॥ ऐश्वर्य पुत्रहानिश्च स्त्रीहानिनिधनं भवेत् ॥ संपच्छत्रुभयं सोख्यं पुष्टिः प्राच्यादितः क्रमात् ।। १९०॥ कूपे कृते मध्यमे तु धनहानिश्च वास्तुनः॥ - तस्मात्सम्यग्विचाथि कूपं कुर्याच्च बुद्धिमान् ॥ ९॥ पुन्नागशोकतिलकशमीवकुलचंपकाः ।। दाडिमीपिप्पलीदाक्षापिचुमंदाजयामराः ॥ ९२॥ वंधूकपूगपनससरोजगृहमालिकाः ।।

·. १७२ वसिष्ठसंहितापाम्- मल्लिकापाटलीजातीनारिकेरास्तृणद्रुमाः ॥ ९३ ॥ एते गृहांगणे वृक्षाः सर्वदा मंगलप्रदाः ॥ सक्षकर्कन्धुक्षौ दो गृहस्योत्तरतः शुभे ॥ ९४ ॥ न्यग्रोधोदुंबराश्वत्थाः प्रागादिषु शुभप्रदाः॥ अगस्तिमातुलिंगाख्या हरिद्राकदलीस्तथा ॥९५ ॥ स्वयं प्रजाता अप्येते दुःखशोकभयप्रदाः ॥ . निर्माणे मंदिराणां च प्रवेशे विविधेऽपि च ॥ ९६॥ वास्तुपूजा च कर्तव्या तस्मात्तां कथयाम्यथ ।। गृहमध्ये हस्तमात्रं समंतात्तंडुलोपरि ।। ९७।। एकाशीतिपदं कार्यं तिलस्तुल्यं सुशोभनम् ।। एकद्वित्रिपदाः पंचचत्वारिंशसुरार्चिताः ॥ ९८ ॥ द्वात्रिंशद्वाह्यतो वक्ष्यमाणाश्चांतस्त्रयोदश ॥ तेषां स्थानानि नामानि वक्ष्यामीश्वरकोणतः॥ ९९ ॥ तत्रानिशंभुकोणस्थस्त्वसौ चैव पदेश्वरः ।। तस्माद्वितीयः पर्जन्यश्चासावेकपदेश्वरः॥२०॥ जयंत्येंद्रार्कसत्याख्या भृशाश्च द्विपदेश्वराः ॥ आकाशवायुपरतः क्रमादेकपदेश्वराः॥१॥ एवं प्राच्यां नव ज्ञात्वा नवमे वान्यदिक्षु च । आद्यश्चांतावेकपादा द्विपादाः पंच मध्यमाः॥ पूषाद्यप्टी यमाताः स्युरमरायाम्यभागमाः ॥२॥ अप्ी पितृगणाधीशा यमांता पश्चिमे सुराः ।। आयतो दो चैकपदो द्विपदाः पंच मध्यगाः ॥३॥ रोगादिरित्यंतरसुराः सप्त सौम्यादिशि क्रमात् ।। तधस्थश्चतुष्कोणेवीशानादिषु च कमात् ॥४॥ आपः सावित्राविजयरुदाश्चैकपदेश्वराः ।।

·१७३
वास्त्वन्यायः ३९।
मध्ये नवपदो ब्रह्मा तस्येशानादिकोणगाः ॥ ५ ॥
आपवत्सोऽथ सविता विबुधाधिपसंज्ञकाः ॥
राजयक्ष्मा च चत्वारः सुराश्चकपदेश्वराः॥६॥
ब्रह्मणः पूर्वतो दिक्षु त्रिपदाश्चामरा अमी ॥
अर्यमा च विवस्वांश्च मित्रः पृथ्वीधरः क्रमात् ॥ ७॥
स्वस्वस्थानेषु देवेषु स्थापितेवीदृशं भवेत् ।।
कोणेषु पंच पचैव चतुष्वकपदाः सुराः ॥ ८॥
प्रागादिदिक्षु द्विपदाः पंच पंच यथा क्रमात् ॥
ब्रह्मणः पूर्वतो दिक्षु द्विपदाः स्युः समीपगाः ॥९॥
हिरण्यरेताः पर्जन्यो जयंतः पाकशासनः ।।
सूर्यसत्यो भृशाकाशी वायुः पूपा च वे तथा ॥ २१० ॥
गृहतिः पितृपत्तिगंधर्वो भृगराजकः ॥
मृगः पितृगणाधीशः स्थाप्यो दोवारिकाह्वयः ॥ ११ ॥
सुप्रविः पुष्पदंतश्च जलाधीशो निशाचरः ॥
शोपः पापश्च रोगो हि मुखो भल्लाट एव च ॥ १२॥
सोमसो दित्यदिती द्वात्रिंशदमराः स्मृताः ॥
आपश्चैवापरत्सश्च जयो रंध्रस्तथैव च ।। १३॥
मध्ये नवपदो ब्रह्मा तस्थौ तस्य समीपगः ॥
प्रागाद्यंतरिता देवाः परितो ब्रह्मणः स्मृताः ॥ १४॥
अर्यमा सविता चैव विवस्वान्विबुधाधिपः ॥
मित्रोऽथ राजयक्ष्मा च तथा पृथ्वीधरः क्रमात् ॥ १५ ॥
भापवत्सोऽटमः पंचचत्वारिंशत्सुरोत्तमाः।।
ज्ञात्वे स्थाननामानि ब्रह्मणा सहितान्यसेत् ॥ १६॥
वास्तुज्ञो वास्तुमंत्रेण गंधपुप्पाक्षतादिभिः॥
प्रणवनायेदापि अथवा स्वस्वनामभिः॥१७॥

·वसिष्ठसंहितायाम्-
शुवस्त्रयुगं दद्याद्रूपदीपफलैः सह ॥
अपूपेभूरिनैवेद्यैर्वाद्यैः सह समर्पयेत् ।। १८॥
ताबूलं च ततो दद्यादेवेभ्यश्च पृथक्पृथक् ॥
दत्त्वा पुष्पांजलि की प्रार्थयेद्वास्तुपूरुपम् ॥ १९॥
विप्रेभ्यो भोजनं दत्त्वा स्वयं भुजीत बंधुभिः ।
नमस्ते वास्तुपुरुष भूशय्यानिरत प्रभो ।। २२०॥
मद्गृहे धनधान्यादिसमृद्धिं कुरु सर्वदा ॥
इति प्रार्थ्य ततो दद्यादक्षिणामर्चकाय च ॥२१॥
एवं यः कुरुते सम्यग्वास्तुपूजां प्रयत्नतः॥
आरोग्यं पुत्रपौत्रादि धनधान्यं लभेन्नरः ॥२२॥
वास्तुपूजामकृत्वा यः प्रविशेनवमंदिरे ॥
रोगानानाविधान्केशानश्रुते सर्वसंकगन् ।। २२३ ॥
इति भीममपिवृद्धवसिष्ठवि० संहितायां वारत्यध्याय एकोनचत्वारिंशः-॥३९॥
अथ सुरप्रतिष्टाध्यायः ४०।
अथ प्रतिष्ठां कथयामि सम्यक्छिवस्य विष्णोश्च तथापरेपाम् ।।
सोम्यायने देवगुरो च शुक्रे संदृश्यमाने यदि वारकाणाम् ॥ १ ॥
मासे तपस्ये तपसि प्रतिष्ठा धनायुरारोग्यकरी च कर्तुः ।।
चे। महारुग्भयदा च शुके समाधये पुरधनप्रदा सा ॥२॥
आपाढमासादिचतुष्टये च कलबसंतानविनाशदा च ॥
झर्ने च कर्तुनिधनप्रदा च सोम्ये सपापेऽखिलदुःसदासा ॥३॥
वलक्षपक्षः शुभदः समस्तः सदेव तबायदिनं विहाय ॥
अन्त्यत्रिभार्ग परिहत्य कृष्ण पक्षोऽपि शस्तः सलु पक्षयोश्च ॥ १॥
रिक्तावमात्यक्तदिनवनिद्यपोगेषु बनाशिकवनितेषु ।।
दिने महादोपविवर्जिते च शशांकतारापलसंयुतेऽपि ॥५॥

·सुरप्रतिष्ठाध्यायः ४० १७५ देवस्य यस्योडुतिथिप्रशस्ते संस्थापने कर्मणि वासरश्च ।। कर्तुर्दिनेशस्य बलं सदेव प्रामाधिपग्रामवलं विचार्यम् ॥६॥ हस्तत्रये मित्रहरित्रये च पोष्णद्वयादित्यसुरेज्यभेषु ॥ तिलोत्तराधातृशशांकभेषु सर्वामरस्थापनमुत्तमं स्यात् ॥ ७ ॥ कीर्तिप्रदं क्षेमकरं कृशानोर्भयप्रदं वृद्धिकरं नृपाणाम् ॥ लक्ष्मीकर सुस्थिरदं विनादिवारेषु संस्थापनमामनति ।। ८॥ पंचांगशुद्धौ दिवसे दिनस्य पूर्वार्द्धभागे शुभदे मुहूर्ते ॥ शुभग्रहीक्षितसंयुते वा न नेधने नैधनशुदिलने ॥ ९ ॥ पंचेष्टिके जीवशशांकसूर्यमुख्यग्रहः सौम्यनवांशयुक्तः ॥ लये स्थिरे चोभयराशिलग्ने नवांशके चोभयभे स्थिरे वा।।१०।। चरोदये लागते न कार्य संस्थापन नैव चरांशकेऽपि ॥ चरोऽपि मुख्यः स तुलांशकश्च सदा मृदुत्वात्सुरसन्निवेशे ।। ११॥ सूर्येदुभोमायहिकेतवश्च लपस्थिता नेधनदाश्च कर्तुः ॥ सोम्यग्रहा लग्नगताः सदा ते त्वायुर्धनारोग्यकराश्च नूनम् ॥ १२ ॥ लग्राद्वितीये शुभखेचरेंदाश्चंद्रश्च पुत्रार्थशुभप्रदा स्युः ।। तव पापः पतिपक्षदुःखशोकप्रदा व्याधिकराः सदेव ।। १३ ॥ असौम्यसौम्या हिमदीधितिश्च तृतीयगा लाभकरा नितान्तम् ॥ चतुर्थगा लाभकराश्च सोम्याश्चन्द्रश्च पापा विसुखप्रदाः स्युः ॥१४॥ आनंददाः पंचमगाश्चसौम्या विधुश्च पापा रिपुभीतिदाः स्युः॥ शबुस्थिताः शत्रुविनाशदाः स्युःक्रूराः सचंद्रा भयदास्तु सौम्याः।।१५॥ यूनस्थिना सेंदुशुभा दिशति लाभ परे प्रीतिहराः सदेव ।। सर्वे ग्रहा नैधनदास्त्वजस्रं सौम्यास्त्वसोम्याः खलु मृत्युसंस्थाः॥१६॥ नवमस्थानगाः सौम्या सेंदवो विजयप्रदाः ।। असौम्या नवमस्थाने दुःखशोकभयप्रदाः ॥१७॥ दशमस्थानगाश्चन्द्रसहिताःशुभखेचरः ।।

·१७६
वसिष्ठसंहिताया-
अर्थलाभकराः पापा व्याधिशत्रुभयप्रदाः ॥ १८ ॥
लाभस्थानगताः सर्वे खेचरा बहुलाभदाः ॥
व्ययदा व्ययगाः पापाः सेंदवः शोकदाः शुभाः ॥ १९॥.
एकोऽपि जीवो बलवान्तनुस्थः सितोऽपि सोम्योऽप्यथवा बली चेत् ॥
दोपानशेपान्विनिहति सद्यः स्कंदो यथा तारकदैत्यवर्गम् ॥ २० ॥
हत्यर्थहीनं त्वमरप्रतिष्ठा कारमृत्विग्वरविप्रमुख्यम् ॥
मंत्रविहीना त्वथकर्तृभायी यदा तदा लक्षणहानितश्च ॥ २१ ॥,
इति श्रीब्रह्मावृिद्धवसिष्ठवि० संहितायां सुरप्रतिष्टाध्यायश्चत्वारिंशः ॥ ४० ॥
अथ गुणनिरूपणाध्यायः४३॥
काल एवेश्वरः साक्षादीश्वरः काल एव सः ॥
विद्यते चेश्वरज्ञानी चेत्कालज्ञः स एव वै ॥ १ ॥
तस्मात्कालं न जानंति योगिनोऽपि महीतले ॥
तथापि देहिनां नूनं हिताय कमलासनः ॥२॥
भचकभ्रमणात्स्थूलकालं कल्पितवान्प्रभुः॥
प्राणादिदिनमासादियुगांतं चैव भग्रहः ॥३॥
शुभाशुभग्रहोत्पातपंचांगतिथिवारजेंः ।।
तिथिनक्षत्रवारोत्थवारनक्षत्रपूर्वकः ॥ ४॥
एवमाद्यर्गुणोपेनित्यं कालः समन्वितः ॥
तस्मात्कालगुणान्दोपान्कथयामि पृथक्पृथक् ॥५॥
नंदास्वंयुपवित्राग्निराद्रविष्णूत्तरात्रयम् ।।
वारयोगा भवन्त्यते सर्वकार्ये शुभप्रदाः ॥ ६॥
भद्रास्वदितिदत्येज्ये कमलासनतारकाः ॥
श्रेष्ठयोगा भवत्येते सर्वदा मंगलप्रदाः ॥७॥
जयासु वसुसोमार्कदस्रांत्येज्यभव्युत्तराः॥
शुभयोगास्त्वमी नृणां मंगले मंगलप्रदाः ॥ ८ ॥

·गुणनिरूपणाण्यायः४१॥ रिक्तास्त्रीज्यद्विदेवेंद्रसार्पवायव्यतारकाः ॥ तदा कल्याणयोगाः स्युः सर्वकार्येषु शोभनाः ॥ ९॥ पूर्णासु पुष्यपोष्णाद्यवसुवारीशतारकाः ॥ वर्द्धमानाह्वया योगाः शुभकार्यप्रवृद्धिदाः ॥ ३० ॥ उत्तरायपोणेज्यमुलाकहीरतारकाः॥ चित्रेददितयः सोम्या योगाः स्यु नुवाप्सरे ॥ ११ ॥ सोमवारे दितिमरुदेष्णवत्रयतारकाः॥ रोहिणीद्वयशाकेज्या महायोगाः प्रकीर्तिताः ॥ १२॥ उत्तरात्रयमवेज्यदलात्येदनितारकाः ।। भोमवारेण संयुक्ताः पूर्णयोगाः प्रकीर्तिताः ॥ १३ ॥ बुधवारेसुरेज्येदुधातृवह्निविरुत्तराः॥ हस्तत्रयानलास्ताराः शंखयोगाः प्रकीर्तिताः ॥१४॥ गुरुवारेऽदितीज्याकंत्रयमित्रांत्यतारकाः ।। श्रवणत्रयमित्येते योगाश्चामृतसंज्ञकाः ॥१५॥ खेतीद्रयहस्तेंदुधातृमित्रनिरुत्तराः ॥ शुक्रवारेण संयुक्ताः पद्मयोगाः प्रकीर्तिताः ॥१६॥ रोहिणीद्वयपुष्येंद्रविष्णुत्रयमघोत्तराः॥ शनिवारण संयुक्ता योगाश्चानंदसंज्ञकाः ॥ १७ ॥ हस्तेंदुदवमित्रेज्यपोष्णपद्मजतारकाः॥ आदित्यादिषु बारेषु सिद्धियोगा क्रमादमी ॥ १८॥ मूलहर्युत्तराभाद्रकृत्तिकादितयः क्रमात् ॥ भाग्यानिलाख्याः पीयूपयोगा वारेण्विनादिषु ।। १९ ।। स्वतुंगस्वांशगो जीवो यदि लग्नसमन्वितः ॥ वलयान्वीक्षयेदापि योगः कपिलसंज्ञकः ॥२०॥ परमोच्चगतो जीवो वीक्षयेद्रा विलग्नगः ॥

·१७८ वसिष्ठसंहितायाम्- समुद्रयोगो विज्ञेयो योगराइलसंयुतः ॥ २१ ॥ लग्नमालोकयेज्जीवस्त्वथवा लग्नगो बली ॥ वापीयोगः स विज्ञेयस्त्वधिमित्रगृहस्थितः॥२२॥ वीक्षयेत्संयुतो वापि लग्नं देवेंद्रपूजितः ।। स्वधिमित्रभभागस्थः स योगो मुसलाह्वयः ॥ २३ ॥ मित्रराशिगतो जीवो वीक्षयेद्वा विलग्नगः ॥ वियद्योगः स विज्ञेयः कमलासनचोदितः॥२४॥ गुरुर्बली स्वलनस्थो वीक्षयेदा विलग्नगः ।। पुंडरीको महायोगः सर्वदा योगनायकः ॥ २५ ॥ शुभवर्गस्थितो जीवः सुबली सौम्यवीक्षितः॥ गुणशेखरसंज्ञोऽयं योगो वा केवलं बली ॥२६॥ एवं शुक्रोऽपि सौम्योऽपि गुरुवयोगकारको ॥ ग्रंथविस्तारभीत्याथ त्वेवं संक्षिप्य चोदितम् ॥ २७ ॥ वर्गोत्तमगतो जीवः शुको वा चंद्रजोऽपि वा।। गुणधूदिसंज्ञोऽयं यदा ते बलिनस्तदा ॥ २८ ॥ बलिनः केंद्रगाः सौम्या भवंति च यदा तदा ॥ गुणभास्करसंज्ञोऽयं यदि वा लाभसंस्थिताः ॥ २९॥ त्रिकोणगा था सौम्या सहोत्थवनमाऽथया गुणकौस्तुभसंज्ञोऽयं यदि ते बलवत्तराः॥ ३० ॥ वर्गोत्तमगतश्चंद्रो वलवाञ्छुभवीक्षितः ॥ लग्नमेवंविधं चेदा गुणानां चंद्रशेखरः॥३१॥ त्रिपाठलाभगाः पापा बलिनः शुभवीक्षिताः।। भवंति यदि योगोऽयं श्रीवत्सो योगराटूप्रभुः ॥ ३२ ॥ उच्चस्थोलाभगः सूर्यः पष्टगो वा तृतीयगः॥ यदि स्यासिहयोगोऽयं तुंगांशस्थोऽपि वा यदि ॥ ३३ ।।

·१७९ गुणनिरूपणाध्यायः४१॥ अघिमित्रगृहस्थो वा मित्रराशिगतोऽपि वा ॥ गुणशार्दूलसंज्ञोऽयं ब्रह्मणा कथितः पुरा ॥ ३४ ॥ स्वतुंगस्थः कुजः सौम्यवीक्षितो लाभगो यदि ॥ दुश्चिक्यस्थो रिपुस्थो वा गुणानामिंद्रसंज्ञकः ॥ ३५ ॥ शनिः स्वतुंगगः सौम्यवीक्षितो लाभसंस्थितः ॥ तृतीयगः पष्ठगो वा गुणानां रत्नमालिका ॥३६ ॥ अधिमित्रस्वराशिस्थावथवा मित्रराशिगौ ॥ कुजाकों भवतो यत्र गुणो मकरतो भुवि ॥ ३७॥ सतुंगगः शशी यत्र लाभसंस्थो यदा भवेत् ॥ अधिमित्रगृहस्थो वा गुणानां निर्मलो मणिः ॥ ३८॥ चंद्राको लाभगौ यत्र भवतो यदि केवलम् ॥ गुणार्णवो महायोगो जनानामिष्टसिद्धिदः ॥३९॥ धर्मकर्मद्वित्रिसंस्था शशी यत्र भवेद्यदि ॥ सुदर्शनो महायोगो दोपासुरविनाशनः ॥ ४० ॥ लाभस्थितो यदा सूर्यचंद्रो वाप्येक एव सः ।। गुणसागरयोगोऽयं यदा भवति चेली ॥११॥ स्ववर्गस्थः शशी यत्र लनात्पंचमगो भवेत् ॥ पुण्ययोगः स विज्ञेयो गुरुर्वा यदि वा बुधः॥४२॥ नंदाभोमार्कयोभद्रा शुक्रन्दोश्च जया बुधे ।। शुभयोगा गुरौ रिक्ता पूर्णा मंदेऽमृताह्वया ॥ १३ ॥ शुक्रज्ञकुजमंदेज्यवारा नंदादिषु क्रमात् ।। सिद्धा तिथिः सिद्धिदा स्यात्सर्वकालेषु सर्वदा ॥४४॥ पुष्यस्पायद्वितीयांशसंस्थिती चंद्रवाक्पती ॥ विजयो नाम योगोऽयं समरे विजयप्रदः ॥१५॥ परमोच्चतोऽप्येको जीवो वाज्ञः सितोऽपि वा।

·१८०
वसिष्ठसंहितायाम्-
ब्रह्मदंडो महायोगः सर्वदोपविनाशकृत् ॥ ४६॥
स्वतुंगांशस्थिताः सौम्या येषु केषु च राशिषु ॥
कामधेनुश्यं योगः चंद्रो वा वृपभांशगः ।। ४७॥
मूलत्रिकोणगाः सौम्या भवन्ति यदि वा शशी ॥
प्रभंजनो महायोगस्त्वथवापि तदंशगाः ॥४८॥
मूलत्रिकोणगाः पापास्त्रिपष्ठायगता यदि ॥
इन्द्रदंडो महायोगस्तदंशकगता अपि ॥ १९ ॥
चद्रंःशुभांशको यत्र भवेच्छुभनिरीक्षतः॥
रुद्रदंडो महायोगो दोपतूलप्रभंजनः ॥ ५० ॥
मुहूर्तश्चाष्टमः शश्वदभिजिद्योगसंज्ञकः ।।
गुणानामधिपः सोऽपि मध्यं दिनगते खो ॥५१॥
उक्तं निरूपणं सम्यग्गुणानामथ सांप्रतम् ॥
पितामहोक्तमार्गेण वक्ष्ये दोपनिरूपणम् ॥ १२॥
इति श्रीब्रह्मर्षिवृद्धवसिष्ठवि० सं० गुणनिरूपणाध्याय एकचत्वारिंशः ॥४१॥
अथ दोषनिरूपणाध्यायः ४२।
द्विदेवजलवस्वंत्यत्रींज्यार्यमतारकाः ॥
उत्पातयोगा विज्ञेया भानुवारादिषु क्रमात् ॥ १ ॥
मैत्रविश्वांबुवाविदुसार्पसूर्याख्यातारकाः ॥
मृत्युयोगा मृत्युकराः सूर्यवारादिपु क्रमात् ॥ २॥.
ब्रह्मेज्यार्यमवैशाखहरिवस्वंत्यभेषु च ॥
नंदायामर्कवारादिप्वन्धयोगाः प्रकीर्तिताः॥३॥
रुद्धसापाचुनेत्यपितृभाग्याग्निभेषु च ॥
भद्रातियो काणयोगाः सूर्यवारादिषु कमात् ॥४॥
द्विदेवरोद्रमूलेंद्रवारिविश्वपितृडुपु ॥
जयासु पंगुयोगाः स्युरर्कवारादिषु क्रमात् ॥ ५॥

·दोपनिरूपणाध्यायः ४२॥ अजपारिपतृवहीशत्वामित्रवसूडषु ॥ रक्तासु बधिरा योगाः सूर्यवारादिषु क्रमात् ॥ ६॥ उद्वाहादिषु सर्वेषु मंगलेष्वपि निंदिताः ॥ एते स्युः पड़िधा योगाः स्वनामफलदायकाः ॥ ७ ॥ बादश्येकादशीनागगौरीस्कंदवसुष्वपि । नवम्यां दग्धयोगाख्या भानुवारादितःक्रमात् ॥ ८॥ भरणीचित्रविश्वाख्यवस्वर्यमनगारिषु ॥ पोष्णभेष्वर्कवारादिष्वकांदिग्रहजन्मभम् ।। ९ ।। अस्मिन्योगद्वये यत्तत्कृतं कर्म विनश्यति ।। तस्माद्योगद्वयं त्याज्यं मंगलेष्वपि सर्वदा ॥१०॥ कुजाक्योः सप्तमी षष्टी चंद्रे भानी चतुर्थिका ॥ द्वितीया शेऽष्टमी जीवे नवमी शुक्रवासरे ॥ १३ ॥ अचिकित्सागदा योगा मंगलेष्वपि निंदिताः ।। भगंदराइमरीकुष्पक्षयरोगप्रदायकाः ॥ १२ ॥ व्यात्पष्टाष्टसंस्थे शशिनि सुरगुरौ चापि मंदे सुतस्थे । भौमे रंधस्थिते व्ययभवनगते मृत्युगे चंद्रसूनो ॥ यूनस्थे देत्यपूज्ये सति निखिलनृणां मृत्युयोगा भवन्ति । त्याज्या दावाग्निरूपा सततमवितथं मृत्युदा मंगलेषु ॥ १३॥ सप्तपष्टयादितिथयः सोमवारादिभिर्युताः ॥ अग्निजिताः सप्त योगा मंगले कुलनाशदाः ॥ १४ ॥ भानुवारादिभिर्युक्तास्त्वेताः स्युस्तिथयो यदा ॥ विपयोगास्त्वमी सप्त कालकूटविषोपमाः ॥१५॥ पटिकायमृक्षांत मासांते तु दिनत्रयम् ॥ वपीते वर्जयेत्पर्श ग्रहणे दिनसप्तकम् ॥ १६ ॥ ऋक्षांते पुवनाशः स्यान्मासांते तु धनायः॥

·१८२
वसिष्ठसंहितायाम्-
वर्षांते वर्गनाशः स्याद्हणे सर्वनाशनम् ॥ १७॥
पश्चादुपप्लवादेव दोपः स्यान्नैव पूर्वतः ॥
गृहदाहादयो दोषा यथा स्युर्दहनात्परम् ॥ १८॥
प्रतिपदुधवारे च सूर्यबारे च सप्तमी ॥
महाशुलाइयो योगो वर्जनीयो शुभे सदा ॥ १९॥
त्रिपूर्वावह्निरौद्राहियाम्यपोरंदरेंदुषु ॥
पापवारेषु युक्तेषु दुष्टयोगाः प्रकीर्तिताः ॥ २० ॥
दुष्टयोगे कृतं कर्म त्वचिरादेव नश्यति ।।
तस्माच्छुभेषु कार्येषु वर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥२१॥
जीवस्थानात शीतांशुनिधनात्यारिसस्थितः ॥
योगोऽयं संकटो नाम शोभने निधनप्रदः॥२२॥
यममैत्रादितिभाजपादुद्रत्वाष्ट्रविष्णुषु॥
सत्स्वादिषु वारेषु मृत्युदस्त्वशनिः शुभे॥२३ ॥
यदा वको गुरुसितो परस्परनिरीक्षिती ।।
सप्तमस्थो तदा दोपः साक्षादस्तमयः समः॥२४॥
दिवसस्याएमे भागे वारेशाद्या क्रमावहाः ।।
शन्यशः कुलिको दोपो चारेशः पुनरएमः ॥२५॥
मृगेन्द्रसंस्थिते जीवे मध्यदेशे करग्रहे ।।
मृत्युयोगो मृत्युदः स्यादंपत्योः पंचवर्पतः ।। २६ ।।
सिहे सिहांशके जीवे कलिंगे गोडगुर्जरे ॥
कालमृत्युरयं योगो दंपत्योर्निधनप्रदः ॥ २७ ॥
मृगेंद्रमध्यमांशस्ये जीवे योगोऽशनिस्त्वयम् ॥
गौतमीयाम्यभागे तु दम्पत्योर्निधनप्रदः॥२८॥
योगत्रयं वर्जनीयं चोक्तदेशेषु सर्वदा ॥
उद्वाहेष्यन्यदेशेषु चात्यर्थ मंगलप्रदम् ॥ २९ ॥

·दोषनिरूपणाध्यायः ४२ । अर्कवारेऽग्निपंचम्योः सोमे चित्राद्वितीययोः ॥ कुजे पूर्णेन्दुरोहिण्योः सप्तमीयाम्ययोर्बुधे ॥३०॥ गुरो मित्रत्रयोदश्योः षष्टश्रवणयोः सिते ।। पोष्णाष्टम्यां शनियुते योगा हालाहलाभिधाः ॥३१॥ एषु योगेषु कर्तव्यं मारणं शत्रुसंज्ञके ॥ विवाहादिषु कार्येषु नियतं निधनप्रदम् ॥३२॥ प्रतिपद्यबुनक्षत्रे पंचम्यां वह्निभे सति ॥ अष्टम्यामजपाधिष्ण्ये दशम्यां ब्रह्मभे यदि ॥ ३३ ॥ द्वादश्यां सार्पनक्षत्रे त्रयोदश्यर्यमक्षयोः ।। नक्षत्रलांछितो योगो देवानामपि नाशदः॥३४॥ चतुर्दशी चतुर्थी च अष्टमी नवमी तथा ॥ षष्ठी च द्वादशी चैव पक्षच्छिद्राह्वया क्रमात् ॥ ३५ ॥ क्रमादेतासु तिथिषु वर्जनीयाश्च नाडिकाः ।। भूताटमनुतत्वांकदश शेषास्तु शोभनाः ॥३६॥ दोषनाडीषु यत्कर्म शुभं सर्व विनश्यति । विवाहे विधवा नारीवात्यः स्याञ्चोपनायने ॥ ३७॥ सीमंते गर्भनाशः स्यात्प्राशने मरणं ध्रुवम् ।। अमिना दाते क्षिप्रं गृहारंभे विशेषतः ॥ ३८॥ राजराष्ट्रविनाशः स्यात्प्रतिष्ठायां न संशयः ।। किमत्र बहुनोकेन कृतं कर्म विनश्यति ॥ ३९ ॥ द्विदेवमित्रचांद्वेन्द्रवहिसार्पभतारकाः ॥ रविवारण संयुक्ता वर्जनीयाः प्रयत्नतः ॥ ४० ॥ आपादयपहीज्यद्विदेवपितृतारकाः ॥ सोमवारण संयुक्ताः शुभकर्मविनाशदाः ॥ ४ ॥ ज्येष्ठाजपादश्रवणपनिष्ठाहितोयपाः ।। -

·१८४
वसिष्ठसंहितायाम्-
भौमवारेण संयुक्ताः सर्वमंगलनाशदाः ॥४२॥
अश्विनीभरणीमूलपोष्णवस्वार्द्रतारकाः ॥
बुधवारेण संयुक्ताः सर्वशोभननाशदाः ॥ ४३ ।।
अर्यमारोहिणीत्वाष्ट्रघातृचंद्राख्यतारकाः ॥
गुरुवारण संयुक्ताः शोभने निधनप्रदाः ॥ १४ ॥
सार्पद्विदेवमिदुरोहिणीपितृतारकाः॥
शुक्रवारेण संयुक्ता वर्जनीयाश्च मंगले ॥१५॥
उत्तराफाल्गुनीपोष्णभेज्यादित्यार्कवैष्णवाः ।।
शनिवारण संयुक्ताः सर्वशोभनगार्हताः ॥ ४६॥
एषु योगेषु तत्सर्वं कृतं कर्म विनश्यति ॥
विवाहे विधवा नारी व्रती पातककृद्भवेत् ॥४७॥
वारेशे बलसंयुक्त योगास्त्वते बलप्रदाः ॥
न किंचिद्दोपदास्तस्मिन्यलहीने न संशयः॥१८॥
हस्तवासवयोराचं विशाखा द्वितीयकम् ॥
तृतीयकमहिर्बुध्ये चांत्यांशं यममूलयोः ॥४९॥
दिवा मृत्युप्रदाः पादा दोषास्त्वते न रात्रिषु ॥
शुभकार्ये प्रसूतौ च सर्वदा परिवर्जयेत् ॥५०॥
अश्विसार्पभयोरायं द्वितीयं यममूलयोः॥
तृतीयं व्युत्तराहोवश्विदोरंत्यपादकः ॥ ११ ॥
दिवायोगा इति ख्याता शोभने रोगदाः सदा ॥
दिवारोगप्रदास्त्वेते न तु रात्री कदाचन ॥५२॥
तस्मादिवेव संत्याज्या रोगमृत्युप्रदायकाः॥
दिवाऽपि दोपदा नेव रवीन्दोलयुक्तयोः ॥ ५३ ।।
वारानर्कादितस्त्रिघ्नाः शोधयेच्चक्रधिष्ण्यतः ॥
ततो भवार्कपटतारा क्रमाकाणांधवाधिराः ॥ ५ ॥

·१८५ दोपनिरूपणाध्यायः ४२ द्विदेवघातृवत्यर्कवसुदेवतपैतृकाः ॥ अर्कवारेण संयुक्ता हालाहलविषोपमाः ॥ ५५ ॥ उत्तरात्रयचित्राख्यद्विदेवायतारकाः ॥ सोमवारण संयुक्ताः कालकूटविषोपमाः ॥५६॥ शतताराद्विदेवा उत्तरापाढतारकाः ॥ आरवारेण संयुक्ता गुणना विपसंज्ञकाः ॥ ५७ ॥ अश्विनीभरणीवह्निवसमूलाधतारकाः ।। बुधवारण संयुक्ता दोपाः साह्वयास्त्वमी ।। ५८ ॥ भचतुष्कं वहिधिष्ण्यावरुणार्यमतारकाः ॥ गुरुवारेण संयुक्ता दोषा मंगलनाशदाः ॥ ५९॥ शकसार्पमघावह्निद्विदेवालुततारकाः॥ शुक्रवारेण संयुक्ता महादोपाहयास्त्वमी ॥ ६ ॥ अर्यमादितिपोष्णार्कविश्वापाढाख्यतारकाः ॥ शनिवारण संयुक्ता दोषा गुणविमर्दनाः ॥६१ ।। त्रयोदशलवैर्युक्त सूर्यो राशिचतुष्टयः ।। तदा धूमाह्वयो योगः सर्वशोभननाशदः ॥ ६२॥ धूम मंडलतः शुद्ध व्यतीपातोऽपरो विपः॥ व्यतीपाते च पाशियुक्तोऽसौ परिवेषकः ॥ ६३ ॥ परिवेपे चक्रयुक्ते विपदोपो धनुर्द्धरः ॥ अत्यष्टिभागयुक्तेऽस्मिन्केतसंज्ञोऽपरो विषः ॥ ६ ॥ एवं पंचार्कदोपाः स्युश्चत्तुर्मुखमुखोदिताः ।। पंचदोषेषु संयुक्तेष्विनेंदूदयराशिषु ।। ६५ ॥ विवाहे विधवा नारी प्रतिष्ठायां कुलक्षयः ।। द्वितीये जन्मनि व्रात्यः सीमंते गर्भनाशनम् ।। ६६ ।। . नवान्नभोजने मृत्युबाले व्याधिर्भवेत्तदा ।।

·૧૮૬
वसिष्ठसंहितायाम्-
तस्मात्पंचार्कदोषास्ते वर्जनीयाश्च मंगले ॥६७ ॥
जीवराशिद्वितीयायां चतुर्थी घटतावुरी ।।
पष्टयां च मेपसिंहाख्यावष्टम्यां बुधसद्मनि ॥ ६८॥
दशम्या सिंहकीटाख्यो द्वादश्यां मृगजकमे ।।
एते मृत्युप्रदा योगाः शोभनेष्वतिर्हिताः॥६९॥
मृगसिंहो तृतीयायां प्रथमायां तुलामृगो ।।
पंचम्या बुधराशो दो सप्तम्यां चापचंद्रभे ॥ ७० ॥
नवम्यां सिंहकीटाख्यावेकादश्यां गुरो गृहे ॥
वृषमीनो त्रयोदश्यां दग्धसंज्ञास्त्वमी गृहाः ॥ ७१॥
दग्धसमनि यत्कर्म कृतं सर्व विनश्यति ॥
तस्माद्दग्धा गृहास्त्याज्याः शोभनेष्वखिलेष्वपि ॥ ७२ ।।
महागणितमार्गस्थो व्यतीपातोऽत्र दोषदः ।।
बलवद्गणसंपन्नोऽप्यसी कुलविनाशदः ॥ ७३ ।।
अश्विनी रोहिणी चैत्रे शून्यभे परिकीर्तिते ॥
चित्रास्वाती च वैशाखे ज्यष्ठे विश्वाख्यतारकाः ॥७॥
भगवासवमापाढे श्रावणे हरिविश्वभम् ॥
नभस्ये वारुणांत्यक्षमजपादश्वयुज्यपि ॥ ७९ ॥
कार्तिके पितृवस्वृक्षे सोम्ये चित्रादिदैवते ॥
पोपे दस्रकराः स्युर्माचे मूलं च विष्णुभम् ॥ ७६ ।।
तपस्ये शकभरणी शून्यभान्याहुरग्रजाः ॥
एषु येन कृत कर्म धनः सह विनश्यति ॥ ७७॥
अष्टमी नवमी चैत्रे पक्षयोरुभयोरपि ।
माधवे द्वादशी त्याज्या पक्षयोरुभयोरपि ।। ७८ ॥
ज्येप्टे त्रयोदशी निया सिते कृष्ण चतुर्दशी ।।
आपाठे कृष्णपक्षे च षष्ठी सप्तम्यसत्प्रदा ॥७९॥

·दोपनिरूपणाध्यायः ४२॥ द्वितीया च तृतीया च श्रावणे सितकृष्णयोः । प्रथमा च द्वितीया च नभस्ये मासि निंदिता ॥ ८॥ दशम्येकादशी निन्या मासोपे शुरुकृष्णयोः ॥. कर्जे चतुर्दशी शुक्लकृष्णपक्षे च पंचमी ॥ ८१ ।। सप्तमी चाऽमी सोम्ये पक्षयोरुभयोरपि ॥ पाषे पक्षद्वये चैव चतुर्थी पंचमी तथा ॥ ८२॥ माघे तु पंचमी पष्टी शुक्ले कृष्णे यथाक्रमात् ॥ तृतीया च चतुर्थी च फाल्गुने सितकृष्णयोः ।। ८३ ॥ तिथयो मासशून्याख्याः शुभकर्मविनाशदाः ॥ आसु श्रादादि कुर्वीत नैव मंगलमाचरेत् ॥ ८४ ॥ घटमत्स्यवृषा युग्ममेषकन्याः सवृश्चिकाः ॥ तुलाचापकुलीराख्यमृगसिंहाख्यराशयः ।। ८५ ॥ चैत्राया मासशुन्याख्या वंशवित्तविनाशदाः ।। तस्मात्तासंपरित्यज्य शोभनं कारयेत्सुधीः ॥ ८६ ॥ दिव्यान्तरिक्षमामाश्च उत्पाताः त्रिविधाः स्मृताः॥ षण्मास तदुडु त्याज्यं सप्ताहं च तदादितः ।। ८७ ॥ उत्पातदिनं संत्याज्यं नवमं च विशेषतः ॥ तयोः कृतं शुभं कर्म नाशमानोति शीघ्रतः॥ ८८ ॥ विद्युस्मृग्दिवसं त्याज्यमवमं च विशेषतः ॥ तयोः कृतं शुभं सर्व नाशमानोति शीघ्रतः ।। ८९ ।। नृपसन्यासिवितांसो यज्ञकववित्तमाः ॥ एतेषां मरणे त्याज्यं त्रिदिन शोभनेषु च ।। ९० ॥ अन्दास्तु विविधा जीवसारचंद्रायाः सदा ॥ तेपामादो तथा चांते त्रिदिनं वर्जयेच्छुभे ।। ९१ ॥ पूर्वतः परतः सूर्यसंकातेश्च विवर्जयेत् ॥ Y

·१८८
वसिष्ठसंहितायाम्-
मंगलेषु सदा दुष्पा नाड्यः पोडश पोडश ॥ ९२ ॥
दिनमेकं सदा त्याज्यमयने विषुववये ॥
संक्रातिदिनमप्येवं ज्ञातव्यं मंगलेष्वपि ॥ ९३ ।।
महापातो वैधृतिश्च उपरागसमः सदा ॥
तस्मादिनत्रयं त्याज्यं तच्च पूर्वापरं दिनम् ॥ ९४ ॥
उपग्रहमहादोषा भूमिकंपादयश्च ते ॥
मंगलेषु सदा त्याज्या कालकूटविपोपमाः ॥ ९५ ॥
कंप कंपयति स्थानमुल्का दहति नाकुलम् ॥
दंडे स्वामिविनाशः स्याद्धजः सर्वविनाशकृत् ।। ९६ ॥
ग्रहणं धुनिशोमध्ये संध्ययो भवेद्यदि ॥
उभयत्रापि दोपः स्यात्पश्चादेव न तत्र तु ॥ ९७॥
अर्कारसितसौम्यार्यमंदा यधेकराशिगाः ॥
कंटकाख्यो महादोपः सर्वकर्मविनाशकृत् ॥ ९८॥
अकालवृष्टिनीहारपरिवेपशरासनाः॥
लतापातादयो दोषाः शुभकार्यविनाशदाः ॥ ९९ ॥
रूपादिवलसंपूर्णा ग्रहेंद्रा बलिनः सदा ॥
शीघ्रगाश्चायगा भानो रश्मिभिर्बलवत्तराः॥१०॥
पृष्टतो रश्मिहीनाः स्युर्व्यत्ययान्मंदचारिणः ॥
शशितो बलवान्सूर्यः सर्वकार्येषु सर्वदा ॥ १ ॥
सूर्यस्य राशिवलितो भस्मसंज्ञं तु पृष्ठभम् ॥
अग्रभं धूमसंझं तु तस्मादत्रितयं त्यजेत् ॥२॥
यत्तदाशिकृतं यत्तच्छुभं सर्वं विनश्यति ।।
भस्मधूमाह्वयं राशिद्वयं श्रेष्ठं शुभैयुतम् ॥ ३ ॥
शून्याधिमासद्वितयं गडांत त्रिविधं सदा ।।
महापातत्रयं दुएं भसंधित्रितयं भृशम् ॥ ४॥

·दोपनिरूपणाध्यायः ४२॥ सग्रहः कर्तरीसूर्यसंक्रांतिविपनाडिकाः ॥ ग्रहणोभयतो दोपो दुःक्षणः कुनवांशकः ॥५॥ पापविद्धाधिष्ठितभं खारिकसमांप्रिभम् ।। कुनाष्टमः सितारिस्थः चंद्रः पटाठरि फगः ॥ ६॥ पंचांगशुद्धिरहितश्चात्पाताकालवृष्टिनाः ।। एकविंशन्महादोपास्त्वंते ब्रह्ममुखोदिताः ॥ ७ ॥ कदाचिन्नव सीदति गुणानां कोटिकोटिभिः ।। तस्मादेतेषु दोपेषु कदाचित्राचरेच्छुभम् ॥ ८॥ विवाहे विधवा नारी मरणं व्रतबंधने ॥ ग्रामनाशः प्रतिष्ठायां सीमंते गर्भनाशनम् ॥ ९ ॥ नवानभोजने मृत्युः कृपो तत्फलनाशनम् ॥ कर्तुनाशो गृहारंभे प्रवेशे पतिनाशनम् ॥ ११ ॥ यात्रायां कनाशः स्याधुद्धयाने विशेषतः ॥ लभ्यते सुमहापुण्यमषु श्रादादिकर्मभिः ॥ ११ ॥ ज्येष्टं ज्येष्टाद्यजो हति द्वितीयेऽप्यथ सोदरम् ॥ तृतीये मातरं हति स्वयं जातश्चतुर्थके ।। १२ ।। ज्पेष्टा कन्यका जाता इन्ति शीघ्र पवाग्रजम् ॥ ज्येष्ठांत्यपादजातस्तु पितृनाशाय जायते ॥ १३ ॥ ज्येष्ठं ज्येष्ठाद्यपादे तु हंति वालो न पालिका ॥ सा बालिका तु मूलः पितरं मातरं तथा ॥ १४॥ वासये प्रथमे पादे द्वितीये च तृतीयके ॥ स्वल्पदोप इति प्रोक्तं पितरं हंति तुर्यके ॥ १५॥ वासवर्कचतुर्थाशे पुत्री पुत्रस्तु जायते ॥ पोडारिष्टनिवृत्यर्य शांति कुर्याच मूलवत् ॥१६॥ नत्यभोद्भुतसुतः सुता वा क्षिप्रं त्वयं श्वशुरं निहति ।।

·. .. वसिष्ठसंहितायाम्- तदंत्यपादाननिता निहंति नैवोत्क्रमेणाभिवः कलत्रम् ॥ १७ ॥ सर्पशताराजनिता धवाग्रज द्विववताराजनिता तु देवरम् ॥ पुरंदराजनितः सुतस्तदा स्वस्याग्रज इति न पुत्रिका यदि ॥१८॥ हंति ज्येष्ठांत्यपादोत्थः स्वज्येष्ठं नैव कन्यका ।। विप्रेम्यो गोत्रयं दद्यात्तदोपशमनाय वै ॥ अशक्तो गोद्वयं दद्यादामेकां वापि भक्तिः ॥ १९ ॥ भौजंगपौरंदरपौष्णभानां तदयभानां च यदंतरालम् ॥ अभुक्तसंज्ञं प्रहरप्रमाणं त्यजेत्सुतं तत्र भवां सुतां च ॥ १२० ॥ मूलाद्यपादजनितः पितरंनिहति द्वितीयतः स्वजननी त्रिपदोऽर्थवृंदम् ॥ तुरीयजः शुभकरः फलमेतदेव वैलोमतोभुजगधिष्ण्यभवस्य सर्वम्२१ नत्यजिंगमगंडदोपनिवारणायाभ्युदयाय नूनम् ॥ पितामहोक्तां रुचिरांच शांति प्रवच्मि दैवज्ञहिताय सम्यक् ॥ २२ ॥ चित्राद्यर्दै पुष्यमध्ये द्विपादे पूर्वापाढाधिष्ण्यपादे तृतीये। जातः पुत्रश्चोत्तराचे विधत्ते मातापित्रोतिरं चात्मनाशम् ॥ २३ ॥ द्विमासस्योत्तरादोपः पुष्ये चैव त्रिमासकः ॥ पूर्वापाढाष्टमे मासि चित्रापाण्मासिकं फलम् ॥ २४ ॥ नवमासं तथालेपो मूले चाष्टमवपके ॥ ज्येष्ठा पंचदशे मासि पुत्रदर्शनवर्जिताः ॥ २५ ॥ ज्येष्ठांत्यपादघटिकामितमेव केचिन्मूलं ह्यभुक्तमपरे पुनरामनंति ॥ मूलाद्यपादघटिकाद्वितयेन साईमप्टौ समा परिहरेदिह जन्मभाजम् २६ अभुक्तमूलव्यतिरिक्तगंडदोपेषु शांति विधीत धीमान् ॥ शास्त्रोक्तरीत्या खलु सूतकांते मासे तृतीयेऽप्यथ वत्सरान्ते ॥२७ ।। मातृगंडसुते ताते सूतकान्ते विचक्षणाः॥ कुर्याच्छान्ति ताशे वा तद्दोपस्यापनुत्तये ॥२८॥ मूलाद्यपादो दिवसे यदि स्यात्तनः पितुनाशनकारणं स्यात् ।।

·दोपनिरूपणाध्यायः ४२॥ द्वितीयपादो यदि रात्रिभागे तदुद्भयो मातृविनाशकः स्यात् ।। २९ ॥ मूलाधपादो यदि रात्रिभागे तदात्मनो नास्ति पितुर्विनाशः ।। द्वितीयपादो दिनगो यदि स्यान मातुरल्पोऽपि तदास्ति दोषः।। १३०॥ अथ गंडोपशांतिविधिः। ईशान्यामथवा प्राच्यामुदीच्यां दिशि कल्पयेत् ॥ मंडपं चाराभिहस्तैश्चतुभिर्वासमंततः ॥ ३१ ॥ कदलीस्तंभसंयुक्तमानपल्लवराजितम् ॥ पुष्पमालायुतं सम्यक् तूर्यचोपनिनादितम् ॥ ३२ ॥ चतुरसमायुक्तं तोरणाद्यैरलंकृतम् ॥ पिष्टेन कल्पयेत्सव तथा गोमयमंडले ॥३३॥ कुंडं च तदहिः कार्य ग्रहयज्ञोक्तमार्गतः ॥ पंचामृतं पंचगव्यं पंचत्वपल्लवानि च ॥३४॥ रोचनं कुंकुम शंखं गजदंतं च गुग्गुलम् ॥ सद्धीजाश्च शतोपच्यः सुगन्धकलमृत्तिकाः ॥ ३५ ॥ शतच्छिद्रं बृहत्कुंभ शिरोदेशे च धारयेत् ॥ ततो राज्याभिषेकं च कुऱ्यांदाचार्यकोविदः ॥३६ ।। आदाय चतुरः कुंभानाचार्यों वेदपारगः।। निनयेयुर्वृहत्कुंभमालिगर्जलमंत्रकैः ॥ ३७ ।। लातुर्नीराजनं कुचित्रान्नेदर्दीपमालिकः ।। कुंकुम माल्यांवरी दत्त्वा प्रार्थयेत्रिति द्विजान् ॥३८॥ अनेन सुकृतेनैव नितिः प्रीयतामिति ॥ गृहीत्वा सुकृतं तेभ्यः पूजाहोमजपादिकम् ।। ३९ ।। आचार्याय वृपं दद्यालोहपिंडं सदक्षिणम् ॥ प्रतिमां वसुसंयुक्तां बीजान शक्त्यनुसारतः ॥ १४ ॥ आचाय्येभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दद्यादित्तानुसारतः॥

·वसिष्ठसंहितायाम्- द्वारांगजापकेभ्यश्च भयलोभविवार्जितः ॥४१॥ श्रोत्रियाय विशिष्टाय ब्राह्मणाय कुटुंविने ॥ वस्त्रालंकारसयुक्तां धेनुं दद्यात्सदक्षिणाम् ॥४२॥ ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चादाशीर्वादपुरःसरम् ॥ एवं यः कुरुते शांति गंडदोपात्प्रमुच्यतेः ।।४३॥ एतत्सवै सार्पभेऽपि समानं किंचिदुच्यते ॥ सार्पेभ्यः स्वाहेति मंत्रमुखान्ते जुहुयात्ततः॥४४॥ आश्लेषाभ्याः स्वाहा दंदशूकेभ्यः स्वाहेति ।। उपहोममंत्री। इदं सभ्य इति वाक्येः पूर्वदष्टभिः॥४५॥ एपामास्तीकऋषिस्त्रिष्टुप्छंदोऽस्य देवताः ॥ नमोस्तु सर्पेभ्य इत्युपचाराश्च पूर्ववत् ॥ ४६॥ अस्य मंत्रस्य बृहती छंदः साधिदेवता॥ आस्तीकऋषिमंत्रोऽयं सर्वदुःखविनाशदः॥४७॥ पितामहानुसारेण चोक्तं दोपनिरूपणम् ॥ गुणापवादमधुना कथ्यते च पृथक् पृथक् ।। १४८॥ इति श्रीब्रह्मर्षिवृद्धवसिष्ठ वि० संहितायां दोपनिरूपणाध्यायो वाचत्वारिंशः४२ अथ दोषापवादाध्यायः ४३. अथातः संप्रवक्ष्यामि दोपाणामपवादकम् ॥ अध्यायं तं हितार्थाय देवज्ञानां च सुंदरम् ॥१॥ अधर्मेण जितो धर्मः पुण्यं पापचयेन च ॥ यद्वत्कलियुगे तोपेण गुणसंचयम् ॥२॥ नामनिर्देशतो यत्र चैव दोपस्त्विदं गुणम् ॥ हंति तत्रैव सान्यत्र प्रशंसा परमस्य व ॥३॥ वारयोगगुणं हति योगश्चोत्पातसंज्ञितः ।।

·गुणदोषापवादाध्यायः ४३.
अतिसर्वगुणोपेतमाधि कायं यथा तथा ॥४॥
श्रेष्ठयोगं यथा इंति मृत्युयोगो महाबलः ॥
संपूर्णगुणिनं यद्वत्सर्पस्तु मूपकं यथा ॥५॥
शुभयोगं निहत्याशु त्वघयोगो महाबलः ॥
यथा कृष्णमृगं साधु शार्दूलस्त्वतिगर्वितः ॥ ६ ॥
होते कल्याणयोगाख्यं काणयोगो महाबलः॥
प्रभंजनो यथा तूलराशि पटतरस्तथा ।।७।।
वईमानाह्वयं योगं पंगुयोगो निहति वै ।।
अन्नं सुगुणसंपन्नमुना विषलवा यथा ॥८॥
सुधायोगान्त्रिहत्येव बधिरो योगचंचलः ॥
वृकोऽजसमिति यद्वत्तद्वदेवाचिरादृशम् ॥ ९॥
बलिनं गुणसंपन्नं महायोगं निहंति वे ॥
दग्धयोगो यथा मेहः शरीरमाचरादृशम् ॥ १० ॥
सुवर्णगंधपुष्पाणि रक्तगंधोदकानि च ॥
सुवर्णेन प्रमाणेन तदान वा पुनः ॥११॥
नितिप्रतिमा कुद्वित्तशाम्यविवर्जितः ॥
वस्त्राणि षोडशाष्टो वा शुक्लसूक्ष्माण्यतंद्रितः ॥ १२॥
ब्राह्मणान्वरयत्पश्चात्स्वस्तिवाचनपूर्वकम् ॥
प्रधानाचार्यमेतेपा श्रेष्ठं तत्प्रतिमार्चने ॥ १३ ॥
ईशानादिषु कोणेषु चतुरः कलशार्चने ।।
एवं पृथ। पृथग्वापि मधुपर्कसमन्वितान् ॥ १४ ॥
दारेषु जापकानष्टो पूर्ववचांगजापकान् ॥
इशानादिषु कोणेषु कलशाजलपूरितान् ॥ १५॥
पूर्वोक्तद्रव्यसंयुक्ताक्चवर्णान्सुशोभनान् ।।
तंडुलोपरि संस्थाप्य चोपचार प्रपूजयेत् ॥१६॥

·वसिष्ठसंहितायाम्- अब्लिगेर्वारुणेमन्त्रैः शुक्लपुष्पाक्षतादिभिः ॥ ततः कुंभजलं स्पृष्ट्वा कुशकूचेर्नपादिकान् ॥१७॥ भद्रभक्तं च भनामेरानो भद्रा इति क्रमात् ॥ पुरुषसूक्तं च तन्मदैवान्ध्यात्वाप्यतंद्रितः॥१८॥ प्रसिद्धा रुद्रसूक्तस्य ऋषिशंदोऽधिदेवता॥ भद्राने इति सूक्तस्य आधों द्वे जपोत्यकौ ॥ १९॥ ततो दार्चानुष्टुभो वामदेवोऽग्निदेवता ।। आनोभद्रास्य सूक्तस्य आद्याः पंच च सप्त च ॥२०॥ जगत्यश्च विराट् चैव शेपास्तिस्रस्त्वनुष्टुभः॥ राहूगणसुतश्चैव गौतमश्च ऋपी स्मृतौ ॥२१॥ देवताश्च तथा विश्वेदेवताश्च प्रकीर्तिताः॥ चतुर्दशानुष्टुभास्तु पुरुपसूक्तस्य चोदिताः ॥ २२ ॥ ऋचौ । त्रिष्टुभौ ज्ञेयो ऋपिर्नारायणः स्वयम् ॥ सूतं नारायणः साक्षाद्देवतापरपूजकः ॥२३॥ शतच्छिद्रं बृहत्कुंभं स्थापयेन्मध्यतस्ततः ।। तत्पश्चानितिदेवमर्चयेत्पश्चिमामुखम् ।। २४॥ मोपुणस्त्वितिमंत्रेण शुक्लवस्त्राक्षतादिभिः ।। मोषुणस्त्विति मंत्रस्य ऋपिः प्रस्कण्वसंज्ञकः ॥ २५ ॥ नितिर्देवताछंदो गायत्री केशनाशिनी ॥ करालवदनं कृष्णं खगचर्मधरं तनुम् ।।२६॥ ऋग्यजुःसामवेदांश्च जपेद्वारेषु पूर्वतः।। अथर्वणं तथोदीच्या नियतात्मा ह्यतंद्रितः॥ २७॥ पडङ्गजापकस्तत्र तत्तन्मवं जपेत्ततः॥ तत्तन्महान्सौन्लोकपालान्समर्वयेत् ॥२८॥ अष्टोत्तरसहस्रं वा शतं वा नियतात्मवान् ।।

·१९५ गुणदोषापवादाध्यायः ४३ ॥ मूलं प्रजामिति मंत्रदयस्य प्रस्कण्यको ऋषिः॥२९॥ नितिर्देवता त्रिष्टुप्छंदः पापविमोचनम् ॥ मूलं प्रजामित्यष्टौ वाक्येनार्चयेद्विनियोगतः ॥३०॥ स्वगृह्योक्तविधानेन कुंडेऽग्नि स्थापयेत्ततः ।। प्रजापतये स्वाहेति मुखांते जुहुयाञ्चरुम् ॥ ३१ ॥ मूलाय स्वाहा प्रजापतये स्वाहेत्युपहोममंत्रौ ।। पायससमिदाज्येन चरुणामष्टसहस्रकम् ॥ ३२ ॥ अथवाष्टोत्तरशतं प्रत्येक जुहुयात्ततः ॥ मूल प्रजामित्यष्टभिवाक्यमैत्रव्येन च ॥ ३३ ॥ सावित्रसौम्यनेत्यमंत्ररश्वत्थसंभवैः ॥ समिद्भिश्च तिलवीहीन्दुत्वा व्याहृतिभिस्ततः॥ ३४ ॥ जपादींश्च ततः कर्ता भक्त्या पूर्णाहुति स्वयम् ।। ततो मंगलयोपैश्च स्नानकर्मसमाचरेत् ॥ ३५॥ आद्यपादे पितृगंडे त्रयाणामभिपेचनम् ॥ इतरत्र शिशोर्मातुरभिपेकं समाचरेत् ॥ ३६॥ यहजन्मभयोगोऽयं पूर्णयोगं निहंति हि ॥ यथा गोसमिति व्याघश्चोद्धतः खलसंयुतः ॥ ३७॥ अचिकित्सगदायोगः शंखयोग निहति ॥ यथा काकः पुरोडाशं तथैव तमशोभनम् ॥ ३८॥ ग्रहः कृतो मृत्युयोगो निहत्यमृतसंज्ञकम् ॥ योगो गुणान्महानन्यापावको विपिनं यथा ॥३९॥ अमिजिह्वायो योगः पद्मयोगश्च तद्गुणान् ॥ अन्यान्हंत्यचिरादेव नकुलः पन्नगं यथा ॥१०॥ विपयोगो निहत्पाशु योग त्वानंदसंज्ञकम् ॥ लपोद्भवागुणानन्यान्व्याघ्रः कृष्णमृगं यथा ॥४१॥ १ ·वसिष्ठसंहितायां- अर्द्धयामभांतरालं तद्वद्योगांतरात्मकम् ॥ मासांते त्रिदिन दोपमन्दांते पक्षमेव च ॥ ४२ ॥ योगांतरालदोषो यः सहस्रं गुणसंचयम् ॥ ऋक्षांतरालदोषो यस्त्वयुतं गुणसंचयम् ॥ ४३ ॥ मासांतदोपस्त्वचिराद्गुणको निहत्यथ ॥ गुणानामयुतं हति वर्माते पक्षदोपकः ॥ १४ ॥ उपप्पवभवो दोपो हत्यत्र गुणसंचयम् ॥ तद्धिष्ण्योत्पातजो दोषः कर्तुरर्थविनाशदः ॥ ४५ ॥ महाशूलाह्वयो योगः सिद्धियोग निहंति वे ॥ स्वर्भानुलसपनः शशांकं बलिनं यथा ॥ ४६॥ यथा पीयूपयोगाख्यं दुष्टयोगो बलाधिकः ॥ दावामिविपिनं सर्व नानातरुविमंडितम् ॥ १७॥ कपिलाख्यं महायोगे बलिनं दोपकंपनम् ।। इत्येव शकटो योगस्त्वनृतं सुकृतं यथा ॥ ४८॥ अशनि मऽयोगो यः समुद्रं योगवल्लभम् ॥ राघवानिशरो यद्दुधेः शंवरं यथा ॥ १९ ॥ समसप्तकयो वशुक्रयोश्च परस्परम् ॥ तदा मूढसमो दोपः शुभकार्याविनाशदः ॥५०॥ तुंगमित्रस्वर्शगयोस्तयोर्वा तत्तदंशयोः ।। तदा मृढसमो दोपो नाशं याति न संशयः ॥५१॥ महाकुलिकयोगश्च वापी योग निहति हि ।। अन्यान्महागुणांश्चापि पावकस्त्विंधनं यथा ।। ५२ ॥ हति योग मोसलाख्यं योगो हालाहलाह्वयः ।। लनोद्भवान्गुणानन्यान्कितवोऽष्टापदं यथा ॥५३॥ १. करुवलसम्पन्नः । इति छचित् पाठः ।

·गुणदोषापवादाध्यायः ४३॥ नावलांछितो योगः वयोग हन्ति सर्वदा ॥ अन्यान्इति गुणानुग्रान्स्वैरिणी स्वकुलं यथा ॥ ५४॥ मुंडरीकं महायोगं पक्षच्छिद्रोत्यनाडिका ॥ इति पक्षिगणं इयेनो यदत्तदन्न संशयः ॥ ५५ ॥ गुणशेखरयोगाख्यं भानुवारादिसंभवाः ।। पापयोगा यथा प्रति पुरुपंखीरजस्तथा ॥५६॥ दिवेर मृत्युदो मृत्युयोगोऽयं न च रात्रिषु ।। इंति धूनटियोगं तु सन्निपातो यथा नरम् ।।५७ ॥ गुणभास्करयोगं तु दिवारोगप्रदो हि यः ।। ईति रोगायो योगः स्त्रीसंगो मेहरोगिणम् ॥ ५८ ।। गुणपार्थमहायोग महाहालाहलो यथा ॥ इति तारापति नूनं सहिकेयो महावली ॥ ५९॥ तं चंद्रशेखर योगं महाकाणांधवाधिराः ॥ मंति योगा यथा मेघचयं चंडमहानिलः ॥६०॥ गुणमदनयोगोऽयं योग श्रीवत्ससंज्ञकम् ॥ इंति यद्विपनिंदा स्वाजितं धर्मसंचयम् ॥६॥ अर्कादियारसंभूताः कालफूटविपाह्वयाः ।। भंति योगाः सिंहयोग गुरुनिदेव जीवितम् ।। ६२ ।। इति शार्दूलयोगारव्यं धूमयोगो निकृष्टवान् । कोधो हंति तपोराशि चिरकालमुपार्जितम् ।। ६३ ।। व्यतापालेंतरे दोपस्त्विद्रयोग निहति वै ।। लयोद्भवान्गुणानन्यापांशुला स्वकुलं यथा ॥ ६४ ॥ रत्नमालाहयं योग परिवेषोऽतिभीपणः।। होते लमगुणानन्यान्गन्यं मघट्यो यया ॥ ६५ ।। गणकल्पतरूं इंति दोपस्त्विद्रधनुस्तथा ॥

·वसिष्ठसंहितायाम्-
अश्मरी च महारोगस्त्वचिरात्तु शरीरिणम् ।। ६६ ।।
केतुसंज्ञो महायोगो योग गुणमणि सदा ॥
भगंदरो महारोगो हंति द्राग्देहधारिणम् ॥ ६७ ॥
गुणार्णवं महायोग हति निर्यातसंज्ञकः ॥
योगो विभीषणाकारो मेहरागो यथा नरम् ॥ ६८॥
सुदर्शनं महायोग मेघदोपो निहंति वे ॥
अजीर्णरोगस्त्वत्यर्थमचिरान्मनुजोत्तमम् ॥ ६९ ॥
गुणसागरयोगाख्यं योगः कुलिकसंज्ञकः ॥
हति यद्धयोदोषः सर्वधातुचयं महत् ॥ ७० ॥
उल्कायोगो निहंत्याशु पुण्ययोगं महाबलम् ॥
स्नुहिवृक्षक्षीरलवः शरीरमिव निर्मलम् ।। ७१ ॥
शुभयोगं निहत्याशु विद्युहोपो महाबलः ॥
गुणानां निचयं वान्यं शुद्धानं लशुनं यथा ।। ७२॥
सिद्धां तिार्थ इति सम्यक् पातश्चंडीशसंभवः।
महानन्यानन्गुणान्सर्वान्यथा था हव्यसंचयम् ॥ ७३॥
विजयाख्यं महायोगं लत्तादोपो निहंत्यलम् ॥
लमोद्भवान्गुणानन्यानांचवृद्धिर्यथा तनुम् ॥ ७४ ॥
ब्रह्मदंडं महायोगं योगो निर्घात्तसंज्ञकः॥
गुणानन्यान्निहत्याशु क्षीरं मद्यलवो यथा ॥ ७५ ॥
कामधेनुं महायोग क्षेपयोगो निहंति वे ॥
क्षयरोगो यथा नूनं शरीरं विपुलं शुभम् ।। ७६ ॥
ब्रह्मदंडं महायोगं योगो निर्घातसंज्ञकः ॥
यथा हति गुणान्सर्वान्पिशनः स्नेहसंचयम् ।। ७७॥
प्रभंजन महायोगं योगः संवतसंज्ञकः॥
हन्ति यद्वन्महावृक्ष कोटरस्थोऽनलो यथा ॥७८॥

·१९९ गुणदोषापवादाध्यायः४३॥ इन्द्रदंडं महायोगं कालदंडो महाबलः ॥ इति यत्कफो रोगः शरीरं वत्रसन्निभम् ॥ ७९ ॥ इन्द्रदंडं महायोगं योगस्त्वेकार्गलाह्वयः ।। हन्ति यद्वत्पूर्णगर्भ सन्निपातज्वरो यथा ॥ ८० ॥ अभिनित्संज्ञक योगं गंडातयोगसंज्ञकः॥ हति यद्वन्मृगव्याधः पक्षिसंघमिवाखिलम् ॥ ८ ॥ यूरग्रहेविददोषो हति गोधूलिकं शुभम् ॥ यहन्महोदरो रोगः कार्य हढतरं भृशम् ॥ ८२ ।। अवमाख्या तिथिहति सौम्यग्रहकृतं शुभम् ।। लमलनांशकगुणान् राजयक्ष्मेव सत्तनुम् ॥ ८३॥ ग्रहजन्मायो दोषो गुरुलपस्थितं शुभम् ॥ हति तारापति यवत्संहिकेयो महाबलः ॥ ८॥ प्रतिसूर्यो निहन्त्याशु यच्छुभग्रहजं शुभम् ॥ लगलनांशसंभूतं कुठारो विटपं यथा ॥ ८५ ॥ प्रतिचन्द्रो निहत्याश प्रतिशुक्रकृतं शुभम् ।। लग्नपर्गसंभूतं मेघसंघमिवानिलः॥ ८६ ।। परिवेपो निहत्याशु लपलमांशज गुणम् ।। शुभग्रहकृतं सबै मक्षिका भोजनं यथाः ॥ ८७॥ नौहारदोषो हत्याशु सौम्यग्रहकृतं शुभम् ॥ अपि लगकृतं श्राद्धं वृषलीपुत्रको यथा ॥ ८८ ॥ अकालवृष्टिजो दोषः सकलं गुणसंचयम् ।। हति यद्वत्पांशुलाख्या नितरां स्वकुलं महत् ।। ८९ ॥ अकालगर्जितो दोषः सकलं गुणसंचयम् ।। हति यदन्मेघवृन्दं तारकामंडलं यथा ॥ ९० ॥ दिग्धूमदोपो हत्याशु सकलं गुणसंचयम् ।।

·वसिष्ठसंहितायाम्- यथा दुर्वाससः शापः सुरेन्द्रमिव गर्वितम् ॥ ९१ ॥ दग्धलग्नोद्भवो दोपः सकलं गुणसंचयम् ।। इंति यन्महावहिरिन्धनानां च संचयम् ॥ ९२ ।। शून्यधिष्ण्योद्भवो दोषः सकलं गुणसंचयम् ॥ हति यन्महावृष्टिः सकलं भूतसंचयम् ॥ ९३ ॥ दोपः शून्यतिथेर्जातः सकलं गुणसंचयम् ॥ हन्ति यद्वैनतेयः सबै सर्पकुलं महत् ॥ ९४ ॥ ये मंडनाध्यायगुणापवादा दोपाश्च सर्वे त्विह चिन्तनीयाः ।। गुणापवादं निखिलं समुक्त्वा दोषापवादं त्वधुनाऽभिधास्ये ॥ ९५ ॥ प्रबला अपि दोपास्ते सीदन्त्येव कलो युगे । पापरूपा यतो दोपाः पुण्यरूपाः सदा गुणाः ॥ ९६॥ एक मृगं मृगी सूते पंच सूते वृकान्वृकी ।। अतारो विलयं याति धनमाला यथा तथा ।। ९७ ॥ आलस्योपहतः पादः पादः पाखंडमाश्रितः॥ राजान सेवते पादः पादः कृषिमुपाश्रितः ॥ ९८ ॥ एकं पादं त्रयः पादा भक्षयन्ति दिने दिन । तथापि वर्द्धते पादः क्षीणं याति पदवयम् ।। ९९ ॥ यथा दैत्या हत्ता देवैस्तथा दोषा हता गुणेः ।। विविधेयोगः सोम्यखेटजेलनवर्गः ॥१०॥ निशानामतो यत्र वाम दोपमयं गुणेः ।। तव हंति नान्यत्र प्रशंसाऽत्र परस्य च ॥१॥ उत्पातयोगले दो चरयोगो निहंति वे ।। मत्तेभेन्द्रचयं यत्पंचवको महाबलः ॥ २॥ निहंति मृत्युयोग तु श्रेष्टयोगो महाबलः ।। यथान्धकारं निविडं भास्करस्योदयो यथा ३॥

·गुणदोषापत्रादाध्यायः ४३। अधयोगकृतं दोष शुभयोगो निहंति वे ॥ यथा हरिकथालाप पापं जन्मशतोद्भवम् ॥ ४॥ काणयोगकृतं दोष हंति कल्याणसंज्ञकः ॥ स योगः शार्दूलमिव सर्वदा मृगसंहतिः ॥ ५॥ पंगुयोग निहत्याशु योगो वै वर्द्धमानकः ॥ काकानां संहति यदत्तदछयेनो महाबलः ॥ ६॥ सुधायोगो निहंत्याशु योग बघिरसंज्ञकम् ॥ भुजंगसंहति यवनतेयो महाबलः ॥ ७ ॥ महायोगो निहत्याश योगं तु राक्षसाह्वयम् ॥ देत्यानां संहति यद्वच्छरो दाशरथेर्यथा ॥ ८॥ दग्धयोगं निहत्याश महायोग। महाबलः ॥ पंचाक्षरी महापापं कोटिजन्मकृतं तु यत् ॥ ९ ॥ अजन्मकृतं दोपं पूर्णयोगो निहति वे ॥ महादावानलो यद्विस्तृत विपिनं भृशम् ।। १३०॥ गदायोग निहत्याश शंखयोगो महाबलः ।। आखूनां संहति यदन्माजीरोऽमितविक्रमः ॥ ११॥ अहः कृतं मृत्युयोगं योगश्चामृतसंज्ञकः ॥ संजीवको गारुडाख्यो हति यदिपोल्षणम् ॥ १२ ॥ अभिजिह्वदयं योगं पद्मयोगो निहति वै ॥ अधनं बलसंपन्नो गुरुः सर्वकुलं यथा ॥ १३ ॥ विपयोग निहत्याशु योगश्चानंदसंज्ञकः ॥ एकादशीव्रत यदत्पापं जन्मशतोद्भवम् ॥ १४ ॥ भांतरालकृतं दोपं सिद्धियोगो निहंति वे ॥ जीमृतसंचयं यदानिलम्बोद्धतो भृशम् ॥ १५ ॥ योगांतरालक दोष इति सिद्धातिथिः स्वयम् ॥

·२०२
रसिष्ठसंहितायाम्-
भागीरथीजलं यददघं जन्मशतोद्भवम् ॥ १६॥
मासांते निदिनं दोपो न नष्टो गुणकोटिभिः ॥
वर्षांते पक्षदोषोऽपि तद्वदेव न सीदति ॥ १७ ॥
उपप्लवर्शजो दोपश्चोत्पातभिवस्तथा ॥
पापविद्धर्शजः पापसंस्थभदोपसंचयः ॥ १८ ॥
एते दोपाश्च चत्वारो महाबलतरास्त्वमी ।
सर्वदा नैव सीदंति गुणानां कोटिकोटिभिः ॥ १९ ॥
महाशूलाह्वयं योग सिद्धियोगो निहंति वै ॥
कृष्णाष्टमीव्रतं यद्वत्पापं जन्मशतोद्भवम् ।। १२० ॥
दुष्टयोगं निहत्याशु योगः पीयूपसंज्ञकः ।।
सुदर्शनं महाचक्रं करोति दनुजक्षयम् ॥ २१ ॥
शकटाव्यं महायोग कपिलो नामयोगराट् ।।
हंति मत्स्यध्वजं यद्वद्भवनेत्रोद्भवोऽनलः ॥ २२ ॥
समुद्रसंज्ञको योगो योगं त्वनिलसंज्ञकम् ।।
हति यद्वन्महावायुवारिवाहचयं महत् ।। २३ ॥
मृत्युतुल्यं महादोषं विनाशं कुरुते सदा ।।
तुंगमित्रस्वर्भसंस्थो देवदेत्येन्द्रपूजितो ॥ २४ ॥
महाकुलिकयोगं तु वापीयोगो निहति वै ॥
साणां संहाते यद्वन्महानकुलसहतिः ॥ २५ ॥
हालाहलाह्वयं नामामृतयोगो निहति वे ॥
भागीरथी यथा स्नानं पापं जन्मशतोद्भवम् ।। २६ ॥
पक्षच्छिद्रोक्तनाडीनां दोपं हति सदा तथा॥
पुंडरीकाह्वयो योगः पिनाकी त्रिपुरं यथा ॥ २७ ॥
भानुवारादिसंभूतान्पापयोगानिहांत वे ।।
खरयोगुणशेगोऽयं राघवो रावणं यथा ॥२८॥

·२०३ गुणदोषापवादाध्यायः ४३। दिवेव मृत्युदं योग हति योगो महाबली ॥ धूर्जटी नाम योगोऽयं विधनं पावको यथा ॥ २९ ॥ दिवेव रोगदं योग रोग हंति महावली ॥ गुणभास्करयोगोऽयं विपिनं पावको यथा ॥ १३० ॥ महाहालाहलं योगं गुणभास्करसंज्ञकः ॥ योगो हंति यथा तद्वत्कुमारस्तारकासुरम् ॥ ३३ ॥ चंद्रशेखस्योगोऽयं महाकाणाधवाधिरान् ॥ दोपान्हति यथा तदालिन राघवो यथा ॥३२॥ गुणमर्दनयोगाय योगः श्रीवत्ससंज्ञकः ॥ इति यदन्महावृक्षान्प्रचंड प्रबलोऽनिलः ॥ ३३ ॥ अर्कादिवारसंभूतान्कालकूटाख्ययोगकान ॥ होते यदत्सिहयोगः पाप पंचाक्षरी यथा ॥ ३४॥ धूमयोगं निहंत्याशु योगः शार्दूलसंज्ञकः॥ इति यददिपमुख्यं पापः पातकसंज्ञकः ॥ ३५ ।। उपग्रहाह्वयं दोष सिद्धियोगो निहंति वे ।। मर्दयतो वलातेलं वातरोगं यथा तथा ॥ ३६ ॥ इंद्रयोगो निहत्याशु व्यतीपातायं सदा ।। योगं यद्ब्रह्मवादी इंद्रसंसारिक सुखम् ॥ ३७॥ परिवपाहयं योग हति यद्वन्महाबलम् ।। रत्नमालाहयो योगः पिनाकी त्रिपुरं यथा ॥ ३८॥ गुणकल्पतरुयोगः कुपुत्रः स्वकुलं यथा ।। हतींद्रधनुषं योग महायलयत्तरं शरम् ॥ ३९ ॥ पातसंझं महादोपं हति यद्वन्महाबली ॥ योगो गुणमणिः सर्व प्रणवः पापसंचयम् ॥ १४० ॥ गुणार्णवमहायोगो हति निर्यातसंज्ञकम् ।।

·२०४
वसिष्ठसंहितायाम्-
योग यदन्पापचयं निरंतरहरिस्मृतिः ॥११॥
सुदर्शनमहायोगो हंति निर्यातसंज्ञकम् ॥
इंति यहुल्मवयं प्रणाममिव शूलिनि ॥ ४२ ॥
गुणसागरयोगोऽयं योगं कुलिकसंज्ञकम् ॥
हति यदन्महारोगं हिंग्वादिको महान्तु वै ॥ १३ ॥
उल्कायोगं निहंत्याशु पुण्ययोगो महाबलः ॥
अश्मरीसंज्ञकं योगं यद्वच्छेतार्कमूलकम् ॥१४॥
शुभयोगो निहंत्याशु विधुदोपं महाबलम् ॥
महोदरव्याधिचयं सुहिक्षीरं यथा तथा ॥ ४५ ॥
चंडायुधं सचंडीशं हंति सिद्धातिथियथा ॥
आंचवृद्धिर्यथा कार्य निखिलं सुदृढं यथा ॥ ४६॥
विजयाख्यो महायोगो लाक्षादोपं निहति वै ॥
यथा नयनजं पुष्पं शिघुमूलं यथा वली ॥ १७ ॥
ब्रह्मदंडाहयो योगो दोपं निर्यातसंज्ञकम् ॥
इंति यदन्नेत्ररोग नलजं वीरसंयुतम् ॥१८॥
कामधेनुमहायोगो धूम्रयोग निहंति वै ।।
उन्मादरोगं कल्याणघृतं यन्महाबलम् ॥ ४९॥
ब्रह्मदंडाह्वयो योगो योगं क्रकचसंज्ञकम् ॥
इंति तद्राजरोगं यद्डीरसंज्ञकम् ॥ १५०॥
प्रभंजनो महायोगो योगं सवंर्तसंज्ञकम् ॥
शतावरीघृतं हंति मूत्रकृच्छ् यथा तथा ॥५॥
इंद्रदंडो महायोगो कालदंडं महापलम् ।।
इंति यद्वत्रिकटुकं कासश्वासं महाबलम् ।। ५२ ।।
एकार्गलं महादोपं इंद्रदंडो निहंति वै ॥
कालकूट विपं यद्वत्तद्रदेवेन्दुशेखरः ॥ ५३॥

·हति पापचयं भक्त्या प्रणाममिव शंकरे ॥१७॥ प्रतिचन्द्रकृतं दोपं लाभगः पूर्णचंद्रमाः॥ हति यद्वद्रामशरः खरनामासुरं भृशम् ॥ ६३ ॥ दिग्धूमदोपं हत्याशु लाभस्थानगतःशुभः॥ २०५ भ गुणदोषापवादाध्यायः ४३। मंडांतदोषमखिलमभिजिद्योगसंज्ञकः ॥ इति यदत्सर्वपापात्राजसूयपरो नृपः ॥ ५४॥ गोधूलिको महायोगो विद्धभं पापखेचरैः ॥ हति यद्वत्पापराशि यथा लक्ष्मीपतेः स्मृतिः ॥ ५५ ॥ अवमाख्यातिथेोष केंद्रगो देवपूजितः ॥ हति यद्वत्पापचयं द्वित्रिषड्वार्पिकं व्रतम् ॥ ५६ ॥ ग्रहजन्माह्वयं योगं शुभः केंद्रगतो यथा ॥ विद्युस्पृग्यामदोपं यः शुभः केंद्रगतः सदा ॥ हति यद्वत्पापचयमशून्यशयनव्रतम् ॥ ५८ ॥ प्रतिसूर्याह्वयं दोष केंद्रगः शुभखेचरः ॥ निहति यदन्पिशुनः सकलं स्नेहसंचयम् ॥ ५९॥ हांत पद्वत्पापचयं लब्धाध्यापको द्विजः ॥ १६० ॥ नाहारदोष हत्याशु त्रिपडायगतो रविः ॥ हति यद्वत्क्षीरचयं सद्यस्त्वम्लरसो यथा ॥ ६१ ॥ अकालगजितं दोपं केंद्रगःशुभखेचरः ॥ हति यद्वत्पाशुपतमंधकं नाम राक्षसम् ६२ ॥ अकालवृष्टिज दोपं गुरुरेको महाबली ॥ हति यद्वत्पापचयं हरः पादोदकं महत् ।। ६४ ॥ परिवेशकृतं दोपं पड़र्गःशुभसेटजः ॥ निहंति यदद्वतिनं चंद्रः पापांशसंस्थितः ॥६५॥ महामभंजनं दोपं दशमायगतः शशी ।।

·२०६ वसिष्ठसंहितायाम्- हति यत्पापचयं शिवरात्रिव्रतं महत् ॥ ६६॥ दग्धलयोद्भवं दोपं लाभगः क्षितिनंदनः ॥ हति यदन्महापापं कृष्णाष्टमीव्रतं यथा ॥ ६७ ॥ शून्यधिष्ण्योद्भवं दोपं रिपुस्थानगतः कुजः ॥ इंति यन्महापापं तप्तकृच्छ्रवतं यथा ॥ ६८॥ दोपं शून्यतिथेर्जातं लाभगः सौम्यखेचरः॥ हंति यन्महापापं कृच्छ्रसांतपनं यथा ॥ ६९॥ विद्युस्पृगाख्यदोपं च हंति सिद्धातिथिः स्वयम् .॥ कालानलो यथा सर्व निखिलं विपिनं भृशम् ॥ १७० ॥ अपवादैः समं यांति दोपाश्चैव तथा गुणाः ॥ न यांति ते महादोपाः कदाचिद्गुणकोटिभिः॥ ७१ ॥ गुणांश्च दोषांश्च गुणापवादान्दोपापावादांश्च विचित्य सम्यकू ।। गुणाधिकं देवविदल्पदोपं कालं वदेत्तं खलु मंगलेषु ॥ १७२ ॥ इति श्रीब्रह्मर्पिवृद्धवसिष्ठविरचितायां सं०गुणदोपापवादाध्यायत्रिश्चत्वारिंशः४३ अथ वस्त्रपरिधानाध्यायः४४। सन्मानायतनं नवांवरधृतिः सत्कोतिसौभाग्यदा। शत्रूणां दमना सुहृत्प्रियकरी सद्भापणा कांतिदा ॥ विद्यानां तिलका सभासु जयदा त्रैलोक्यवश्यंकरी । तस्मात्तत्फलमृक्षवारवशतो वक्ष्ये शुभं चोत्तरम् ॥ १॥ नववस्त्रभृतः क्रमशो भवति फलं दस्राधिष्ण्यतो नियतम् ।। संततं त्वंवरलाभ त्वतिविपुलं केशमहानिश्च ॥२॥ क्षितिपतिपूनानियतं स्वजनविरोधः स्वमित्रतो हानिः ।। स्थलजलकनकंप्राप्तिर्विपुला कीर्तिर्विरोधमखिलनेः ॥३॥ वह्निभयं सुतहानिर्विरोधलाभः स्वबंधुजनपूजा ।।

·उत्साताध्यायः ४५॥
२०७
स्थितिमखिलं लाभः पशुलाभो भूपणलाभश्च ॥ ४ ॥
धनधान्यहानिरतुला स्वजनविरोधः कलबकलहः स्यात् ॥
भूसुरपूजाहानिर्बहुविधरोगः समस्तगुणलाभः ॥५॥
कदन्नाशनलाभः सतत विदेशगमनं शत्रुतो भीत्याः ।
परवनिताजनलाभः प्रभूतमणिकनकवस्तुलाभः स्यात् ।। ६॥
अनलोपहतेद्पककाष्ठादिलोहप्रसंगहत्तेः ।।
हरिदारससूत्रेण नवधाभिहते शुभाशुभं चित्यम् ॥ ७ ॥
अंबरकोणेष्वमरा निवसंति तदत्यमध्ययोर्मनुजाः ॥
परत्रितये दनुजाः शुभाशुभं चितयन्नवांशेषु ॥ ८ ॥
धनलाभ त्वमरांशे मनुजांशे पुत्रपौत्रधनलाभः ।।
रोगभयं दनुनांशे प्रांत साशके नेष्टफलम् ॥ ९ ॥
नवांवरं संभृतमाशु जीर्ण तिग्मांशुवारांशकलग्नवर्गे ॥
निशापतेरेबुभिराड़मेतत्कुजस्य वर्ग भयमेव वनेः ॥ १० ॥
लाभप्रदं सोमसुतस्य वर्ग वर्गे गुरोर्बुद्धिदया सुरेन्ये ।।
दुःखप्रदं सूर्यसुतस्य वर्ग तस्मिन्क्षणे वा फलमेतदेव ॥ ११ ॥
छत्रध्वजस्वस्तिकवर्द्धमानश्रीवत्समत्स्यांबुजतोरणानाम् ।।
च्छेदाकृती राक्षसभागगोपि लक्ष्मीसमृद्धिं कुरुते तदानीम् ।। १२ ॥
कपोत्तककोष्ट्रशृगालकाककव्यादगोमायुकधरूपाः॥
च्छेदाकृतिर्देवतभागगोऽपि करोति दुःखं भयमाशु नूनम् ॥ १३ ॥
इति श्रीब्रह्मर्पिवृद्धवसिष्ठवि० संहि० वनपरिधानाध्यायश्चतुश्चत्वारिंशः ॥४॥
अथोत्पाताध्यायः४५।
अथातः संप्रवक्ष्यामि उत्पाताध्यायमुत्तमम् ।।
अन्यत्वं प्रकृतेः यत्तदसावुत्पातसंज्ञकम् ॥ १॥
अधर्मतस्त्वसत्याच नास्तिक्यादतिलोभतः ।।
अनाचारानृणां नित्यमुपसर्गः प्रजापतेः ॥२॥

·२०८ वसिष्ठसंहितायाम्- तद्वशास्त्रिविधोत्पाता जायंते शोकदुखदाः ॥ दिव्यांतरिक्षक्षितिजविकारा घोररूपिणः ॥३॥ ग्रहर्तजा केतवश्च उत्पाता दिव्यसंज्ञकाः ॥ निर्यातपरिवेपोल्कापुरंदरधनुर्धजाः ॥ ४॥ लोहितेरावतोटाश्चकबंधपरिचादयः॥ एवमाद्या महोत्पातास्त्वंतरिक्षाह्वयास्त्वमी ॥५॥ उत्पद्यते क्षितो यच्च स्थावरं वाथ जंगमम् ॥ तदेकदेशिकं भौममुत्पातं परिकीर्तितम् ॥ ६॥ भीमास्तु तुच्छफलदास्त्वंतरिक्षास्तु मध्यमाः ॥ संपूर्णफलदा दिव्या वर्षादत्तिदर्द्धतः ॥ ७॥ भोमं शांत्या शमं याति मार्दवं त्वंतरिक्षजम् ॥ दिव्यं होमानगोभूमिदानेस्तत्कोटिहोमतः॥ ८॥ महोपहारादुद्रस्य गोदोहात्तत्पुरःसरम् ।। अलंकृते क्षितितले यावत्क्षीरप्लवं भवेत् ॥९॥ अपि दिव्यं शमं याति किं पुनस्त्वितरद्वयम् ॥ अकृत्वा शांतिकं राजा दुखांभोधो निमज्जति ॥ १०॥ पुरे जनपदे कोशे वाहनेषु पुरोहिते ॥ स्त्रीपुत्रात्मनि भूपस्य पच्यते देवमष्टभिः॥ ११ ॥ हस्तेः पोडशाभः कार्य चतुरखं समंततः ॥ मंडपं याज्ञिकर्वृक्षरथवा वनदारुभिः ॥ १२॥ चतुर्झरसमायुक्तं तोरणाद्यैरलंकृतम् ॥ हस्तेश्चतुर्भिस्तन्मध्ये कुंडं कार्य समंततः॥ १३ ॥ खातं हस्तचतुर्भिश्च वप्रत्रयसमन्वितम् ॥ पडंगुलोन्नतस्त्वाद्यो द्वादशांगुलविस्तृतः॥१४॥ दशांगुलोन्नतो मध्यो ह्यष्टांगुलसुविस्तृतः ॥

·उत्साताध्यायः४५)
चतुर्दशांगुलोत्सेधश्चतुरंगुलविस्तृतः ।। १५ ॥
तृतीयवाः कर्तव्यो योनिश्चैका तु पश्चिमे ।।
चतुर्दशांगुलदीर्घा चोन्नता षोडशांगुलः ॥ १६॥
हीनाधिका न कर्तव्या विस्तारः पइभिरंगुलेः ॥
कुंडस्य लक्षणं त्वेकं कोटिहोमे तु सर्वदा ॥ १७ ॥
ईशान्यां वेदिका कार्या साईहस्तप्रमाणतः ॥
उन्नता विस्तृता कार्या प्रायुदक्प्ररणा शुभा ॥ १८॥
सर्वदेवमयी त्वाचा शिवपूजापुर-सरम् ॥
ग्रहांस्तानर्चयेत्तत्र पूर्वोक्तविधिना ततः ॥ १९ ॥
पालांशसमिदाज्याने खातेऽएशतं पृथक् ॥
अपोरमंत्रेण ततो ग्रहहोमं च कारयेत् ॥ २० ॥
तिलहोमं व्यातिभिताक्तं जुहुयात्ततः ॥
द्वारे हि जापके स्वस्थवेदपारायणं कमात् ॥२१॥
चमकं नमकं सूक्तपुरुषोक्तांगजापकः ॥
होमं नवभिराचार्यः कार्य तद्ब्रह्मणा सह ।। २२ ।।
शिवविष्णोः कथालापेर्दिनपं नयेत्ततः ।।
एवं यावत्कोटिहोमस्तावत्कार्यमतंद्रिभिः ॥ २३ ॥
नैवेद्यांते ततः पश्चाच्छांतिवाचनपूर्वकम् ।।
ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चात्स्वयं भुंजीत बंधुभिः ॥२३॥
तदई वा तदद्ध वा लक्षहोममापि वा ।।
कार्य दोपानसारेण वित्तशाव्यविवर्जितः ॥ २५ ॥
होमांते दक्षिणां दद्याच्चतुर्विशतिऋत्विजान् ।।
प्रति द्विजमलंकारं साईनिष्कशतव्यम् ॥ २६ ॥
तदई वा तदई वा दोपवित्तानुसारतः ॥
एवमेव यश-कामर्नृपः कुर्याच्च भक्तितः ॥ २७ ॥

·२१० वसिष्ठसहितायाम्- बीहिभिश्चायुरर्थी चेत्सर्वकामी तिलेश्च सः ॥ उक्ता साधारणा शांतिरुत्पातानामतः परम् ॥ २८॥ उत्पातश्चैव शांतिश्च वक्ष्यतेऽत्र पृथक पृथक् ॥ मंत्रद्रव्यमनुष्ठानं भक्त्या कार्यमतंद्रितः ॥ २९ ॥ अर्चाः प्रनृत्यन्ति पतन्ति यद्वा चलंति रोदेति हसति यत्र ॥ पचंति जल्पति च चेष्टयंति स्थानांतरं वाप्यथवा ब्रजति ॥ ३० ॥ वमंति धूमानलरक्ततोयं स्नेहं दधिक्षीरसुराक्षतादि । अंगारकार्पासतुपास्थिरोमकबन्धपापाणकरोदनादि ॥ ३१ ॥ एवमाद्या विकारास्ते दृश्यंते प्रतिमासु च ।। राज्ञां जनपदानां च नाशाय द्राग्भवंति हि ॥ ३२॥ ऋपिब्रह्मजं पितृ द्विजानामेव वै कृतम् ॥ शिवोत्थं लोकपालोत्थं शिशूनां नृपतेश्च तत् ॥ ३३ ॥ लोकानां विष्णुसंभूतं ग्रहोत्थं तत्पुरोधसाम् ॥ स्कन्दोत्थं मंडलीकानां विशाखोक्तं क्षमाभुजाम् ॥ ३४ ॥ गणेशोत्थं च भूपस्य व्यासोक्तं तच्च भूपतेः ॥ अन्योत्थं यद्विकारं तल्लोकाभावाय सर्वदा ॥ ३५ ॥ फलपाको भवेदष्टमासैस्तद्वत्सरेण वा ॥ उत्पातानामथेतेपां शांति वक्ष्ये प्रयत्नतः॥ ३६॥ दृष्ट्वा देवविकारं तदिनत्रयमुपोषितः ।। पुरोहितः शुद्धमनाः शुद्धभावो जितेंद्रियः ॥ ३७॥ चतुर्थदिवसे गत्वा दीपः सार्द्ध शिवालयम् ॥ सहस्रकलशस्त्रानं कुर्यात्संकल्पपूर्वकम् ॥ ३८ ॥ तलिंगमर्गन्धाद्यवस्त्रेदेवं समर्चयेत् ॥ घृतोपहारवित्तानेर्भक्त्या चैव समर्चयेत् ॥ ३९॥ ग्रहशांत्यामुक्तकुंडे स्थापयेश्च हुताशनम् ।। 4 ·उत्साताध्यायः४५ पालाशसमिद्याज्यानेस्तल्लिंगेवेदमंत्रकैः ॥ ४० ॥ अष्टोत्तरसहस्रं वा पृथगष्टोत्तरं शतम् ॥ तिलहोमादिकं सवै शेपं पूर्ववदाचरेत् ॥ ४ ॥ रात्री जागरणं कुर्यान्नृत्यगीतादिभिः सह ॥ आसप्तराचात्कृत्वैवमथवा पंचरात्रकम् ॥ १२॥ एवं यः कुरुते सम्यक् तस्मादोपात्प्रमुच्यते ॥ अनग्नी दृश्यते ज्याला काष्ठयुक्तो न दीप्यते ॥ १३ ॥ संधुसंतोपि नृपतेः पीडाजनपदस्य च ।। यस्मिन्पुरे जनपदे धूमोऽननो महगुजः॥ १४॥ दिवांधकारो वृक्षाणां राजनाशो भवेत्तदा । राबावदर्शनं व्यभ्रे तेपामग्निश्च निष्प्रभः ॥ १५ ॥ तधीशस्य राष्ट्रस्य दुःखशोकभयप्रदः ।। शयनासनवस्त्राणां पादुकेभ्यो नृगावतः ॥ ४६॥ महिपोष्ट्राश्वगोहस्तिपशुकेशेषु गात्रतः ॥ धूमाग्निविस्फुलिंगा वा दृश्यते च जलादिष्ठ ॥ १७॥ राजराष्ट्रविनाशः स्याच्छत्रुतोऽर्भयं भवेत् ।। आयुधानि प्रज्वलंति कोशेभ्यो निर्गतानि च ॥१८॥ वेपमानानि यदि वा जल्पत्यथ रुदंति वा ॥ हुसंति तुमुलं युद्धमत्यंतनिकटं वदेत् ।। १९ ॥ उत्पातानामथोक्तानां शांति वक्ष्ये विधानतः॥ रुद्राभिषेकं रुदेण नेवेद्यांतं प्रपूजयेत् ॥ ५० ॥ पूर्वोक्तलक्षणे कुंडे स्थापयेच हुताशनम् ॥ मुसांत जुयादग्नि मंत्ररष्टसहमकम् ॥ ५१ ॥ क्षीरवक्षसमिद्भिश्च सर्पपश्च पृथक् पृथक् ।। तिलहोमं व्यातिभित्राह्मणान्भोजयेत्ततः ।। ५२ ।। १ यापिनिगवाम झन चिन् पाउ'!

·वसिष्ठसंहितायाम्- एवं यः कुरुते भक्त्या तस्माद्दोपात्प्रमुच्यते ॥ ऋत्विग्भ्यो दक्षिणां दद्याद्वित्तशाठ्याविवर्जितः ॥ ५३॥ एकराचं त्रिरात्रं वा शेषं पूर्ववदाचरेत् ॥ अकस्मादेव वृक्षाणां शाखाभङ्गो भवेद्यदि ॥ ५४॥ राष्ट्रभंगं वदेच्छीघ्र हसते देशनाशनम् ॥ रुदितो व्याधितो भीतिः कंपने ग्रामकंपनम् ॥ ५५ ॥ विस्फुलिंगेऽथवा धूमे ज्वलिते वह्नितो भयम् ।। फलपुष्पोद्मे काले वृक्षाणां यदि शीघ्रतः॥५६॥ राष्ट्रविद्रावणं बालवृक्षेषु कुसुमेऽथवा ॥ शिशुहानिर्भवेत्क्षीरस्रवणे द्रव्यनाशनम् ॥ ५७ ॥ मद्ये वाहननाशः स्याच्छोणिते युद्धमादिशेत् ॥ स्नेहस्रावेऽनघभयं जलस्रावे महद्भयम् ॥ ५८॥ क्षोन्द्रावो भवेद्यत्र रोगशोकभयं भवेत् ॥ शुष्कवृक्षे चांकुरिते वृक्षहानिस्त्वनर्घता ॥ ५९॥ अकस्माच्छोपिते वृक्षे तदेव फलमिष्यते ॥ पतिते स्वयमस्थाने भयं देवकृतं भवेत् ॥ ६० ॥ जल्पने चलने वृक्षे राजराष्ट्रविनाशनम् ॥ कृत्वाभिपेकं वृक्षस्य यावच्छक्यं प्रयत्नतः ॥ ६॥ अर्चयेद्धपुष्पलवस्त्रच्छचोपहारकः ॥ तत्पश्चादृष्टभिहस्तेश्चतुर्भिर्वाय मण्डपम् ।। ६२ ॥ कृत्वाथ कुंडं तन्मध्ये संम्यक्तत्पूर्ववत्ततः ।। द्वादशकृत्तो नमकं चमकं च भवेदितः ॥ ६३ ।। मिसंस्थापनं कृत्वा मुखांते जुहुयाचरुम् ।। रुद्राय स्वाहेत्यनेन मंत्रण व सकृद्धतम् ॥ ६ ॥ पृथगष्टशतं भक्त्या तिलव्याहृतिभिस्ततः ॥

·उत्साताध्यायः ४५1 ऋत्विम्भ्यो दक्षिणां दद्याच्छेपं पूर्ववदाचरेत् ॥ ६५ ॥ विप्रान्संतोषयेद्भत्त्या पृतपायसभोजनः ।। उत्पातानां वृक्षजानां शांतिमेषां प्रकल्पयेत् ॥ ६६ ॥ एवं यः कुरुते शांति तस्मादोपात्प्रमुच्यते ॥ नालेऽस्मिन्सर्वसस्यानामकस्मिद्वित्रिसंभवे ॥ ६७ ॥ मरण तत्तदीशानां युग्मे पुप्पफले सति ।। वृक्षस्य सुलतादीनामतिवृद्धिफलानि च ॥ ६८॥ शबोरागमनं भाव्यमचिरानियमेन वा ॥ उक्ततेलाधिक हीनं तिलभ्यां वा भयेबदा ॥ ६९ ॥ तेलं तदानतो भीतिरंडायमथापि वा ।। विकारैः फलपुष्पाद्यः सोम्येन वरुणादिभिः॥ ७० ॥ जुहुयात्सौम्यमंत्रेण पशुनिर्वापणाच्छुचिः ।। सस्ये विकारे तत्क्षेत्रं दत्त्वा विप्राय तत्र थे ।। ७१ ॥ मंत्रेण च चरुं हुत्वा तम्माहोपात्प्रमुच्यते ॥ अतिवृष्टावनावृष्टो क्षुद्रयः शत्रुतो भयम् ।। ७२ ॥ अनृतो चेद्रोगभयमन्ते भूभुजां वधः ॥ संप्रवृत्तेषु ऋतुषु शीतोष्णं तद्विपर्ययात् ॥ ७३ ॥ पण्मासानादभीतिः स्यादथवा रोगदुःखतः ॥ अकाले सततं वृष्टिः सप्ताहं नृपतेर्वधः ।। ७४ ।। रक्तवृष्टो रणोद्योगो मांसवृष्टो महद्रणम् ॥ मरणं स्यादस्थिवृष्टी वसावृष्टो हि तत्फलम् ॥ ७ ॥ शोद्रवपे राष्ट्रनाशस्त्वंगारेः पशुभिः सदा ॥ धान्याकफलपुष्पायेलोहेः स्तेयेमहद्भयम् ॥ ७६ ।। पर्णेस्तृणैः काष्ठवपैस्तदेव फटमादिशेत् ॥ मापाणवृष्टिरभेषु प्राणिवृष्टिरचापि वा ।। ७७ ॥ . ..

·७ - वसिष्ठसंहितायाम्- चित्रवृष्टिर्यदि भवेत्सस्यानामीतिकारणम् ॥ आकाशे निर्मले भानोर्यदा छाया न दृश्यते ॥ ७८॥ दृश्यते वा प्रतीपा सा तदा क्षुद्भयमादिशेत् ॥ खीन्दुवायुपर्जन्ययोगः कार्यस्त्ववग्रहे ॥ ७९ ॥ पूर्ववत्स्वर्णगोदान रत्नेर्दोपात्प्रमुच्यते । समीपस्थी नदी यत्र नगराहरगा यदि ॥ ८० ॥ तत्पुरं कुरुते शून्यं यदि नासो प्रतीपगा ॥ रक्तमांसकृमिस्नेहवाहनी शत्रुतो भयम् ॥ ८१ ॥ अशोपिते प्रवाहादौ शोपितेऽपि च तत्फलम् ॥ गीतं प्रजल्पनं ज्वाला धूमः काथोऽप्यरोदनम् ॥ ८२॥ एवमादीन कूपेषु जनानां निधनाय वे ॥ अखाते सलिले जाते खातेऽम्बुन्यगुणे यदि ॥ ८३॥ तोयाशये वापि कृतो शाखिनः शत्रुतो भयम् ॥ विकारे च तथा कुर्यात्तन्मंत्रर्वरुणस्य च ॥ ८४ ॥ पूजाहोमं यथा पूर्वमरिष्टं याति तच्छमम् ॥ हीनकालेऽधिके तस्य देशस्य च कुलस्य च ॥ ८५॥ हीनकालेऽधिके काले प्रसवे सति योपिताम् ॥ असंख्यदिवसे युग्मप्रसवे चापि नाशनः ॥ ८६ ॥ अमानुपानि बीजानि जायते चांडजानि च । होनांगरत्वधिकांगश्च अनंगाः संभवन्ति हि ॥ ८७॥ विशिरो द्वित्रिशिरसो विमुखाः पक्षिसनिभाः ॥ विनाशं तस्य देशस्य राष्ट्रस्य च विनिर्दिशेत् ।। ८८ ॥ हस्तिनी वडवा गावी युग्मं यत्र प्रसूयते ।। विजात्यं वा विकारं वा मासः पर्तृिपक्षयम् ।। ८९ ॥ उधमहिप्यो वेत्यादिप्रसवे कलहागमः ।।

·२१५
उत्साताध्यायः४५।
उक्तानां च विकाराणां शांति वक्ष्ये प्रयत्नतः ॥ ९ ॥
त्यक्तव्या परदेशेषु नार्यस्ताः सहितार्थना ।।
द्विवान्सतर्पयेदहशांतिं च कारयेत् ।। ९१ ॥
चतुष्पादाश्च यूथेभ्यस्त्यक्तव्या परभूमिषु ।।
नगरं स्वामिनं यूथमन्यथा तु विनाशयेत् ॥ ९२ ॥
गोगजाश्वोष्टमहिपनरपश्चादयो यथा ॥
रमते चेद्रियोनो तु पक्षिणोन्यिजन्तुपु ॥ ९३ ॥
धेनुर्धे पिवेद्यद्रा अनहाननडुई प्रति ॥
थानो वापि पिवद्धेनुं धेनुः श्वानमथापि वा ॥ ९ ॥
एवमादिविकारा ये प्राणिनां प्रभवंति चेत् ॥
मासत्रयांतरे नूनं परचकागमं वदेत् ।। ९५ ।।
त्यक्त्वा दिवाशनं होम पूर्ववत्कारयेजपम् ॥
प्राजापत्येन मंत्रेण समिदाज्यचकै क्रमात् ॥ ९६ ।।
हुत्वा च तर्पयेद्विप्रान्वहुवर्णसुभोजनः ॥
एवं यः कुरुते सम्यक् तस्माहोपात्प्रमुच्यते । ९७ ॥
अकृत्वा नास्तिको लोभादक्षते सर्वसंकटात् ॥
आरोहकं विना यत्र वाहनं यदि गच्छति ॥ ९८॥
आरोहके विद्यमाने न बजेद्वाहनं यदा ॥
अकस्माद्रथचक्राणि पादभंगो भवेद्यादि ॥ ९९ ॥
परचनागमं तत्र वदेत्वत्सरतो भृशम् ।।
अताडिते तूर्यनादस्ताडिते नादवजिते ॥ १०॥
अथ नानाविधा नादा राजराष्ट्रविनाशनम् ॥
तूर्यादिनादा नभसि श्रूयते वापि निःस्वनाः ॥ १॥
परेरभिभवस्तत्राप्यथवा महती गदा ।।
स्थलांगूलन स्वतनुं धेनुर्यदि सुवेष्टिता ॥ २ ॥

·.
२१६
वसिष्ठसंहितायाम्-
नादाकारं शूर्पनिभं दीरूपमथापि वा ।।
मुसलोलूखलं रूपं विकारं वा भवेद्यदि ॥३॥
शृगालसदृशे नादे विकारे वाथ जल्पिते ॥
हसिते रोदने वापि भयं भवति शीघ्रतः॥४॥
अथवा राजनाशः स्यादचिकित्सो गदो भवेत् ॥
उत्पातेण्येषु वायव्येपूत्तमं सक्तुभिर्यजेत् ॥ ५॥
वायुं पूज्य शमीष्वत्र होमं कुर्य्याच पूर्ववत् ॥
आरायो भूप इत्याद्या ऋग्भिः पंचभिरेव च ॥६॥
बहनस्वर्णदानश्च तद्दोपं शांतिमाप्नुयात् ।।
अकस्माद्विपिने यत्र चरति ग्रामपक्षिणः ॥ ७ ॥
ग्रामेषु यदि वा वन्या निर्भयादा विशति हि ॥
रानो भवंति काकाश्च दिवसे कोशिकादयः॥ ८ ॥
शुगालो विशति ग्रामं शशो वाप्यथवा निशि ॥
मृगाः पक्षिगणा वापि चुकोशांति च संध्ययोः ॥ ९ ॥
ग्रामस्य निकटे नूनं दीप्तायां शत्रुतो भयम् ॥
कपातो विशति ग्राममारोहेदा विशेद्गृहम् ॥ ११०॥
श्येनगृध्रादयो व्योनि भ्रमंतो वा प्रदक्षिणम् ॥
गृहस्य प्रांगणे यस्य हेमन्चक्षुः स्वरो भवेत् ।।
एवमादिविकारास्ते पक्षिणां चेद्भवंति हिः ।। ११ ॥
मधुवल्मीकजच्छत्रपत्रांकुरविरूपकाः ॥
गृहेषु यदि जायंते कर्तृनाशो गृहस्य च ।। १२ ।।
शवानीगं गृहीत्वा श्वा यदि या मंदिर नयेत् ।।
तत्स्वामिनाशनं शिमं गवांगं चेद्रणे मृतिः ॥ १३ ॥
मृगपाक्षेविकारेषु कुर्याद्धोमं जपादिकम् ।।
देवाः कपोत इत्यादि जप्तन्याः पंचभिर्दिनः ॥१४॥

·" उत्सातापायः४५ सुदेव इति मंत्रं च जपेच्छाकुनिकं च यत् ॥ अथर्वणशिरा यस्य जप्तव्याः पापनुत्तये ॥ १५ ॥ गोभूस्वर्णानदानेन सर्वपापं विनश्यति ॥ तस्मादतिप्रयत्लेन शांतिकर्म समाचरेत् ॥ १६ ॥ इंद्रद्वारार्गलस्त्विद्रध्वजो वा नगरं यदि ।। दृश्यते विद्रदंडो वा तदा नृपवधं वदेत् ॥ १७ ॥ गृहस्तंभद्वारदारुकपाटपतनं यदि ॥ आस्फोटनं चैव तेषां तदा गृहपतेधः ॥ १८ ॥ संध्यादयेऽनले दीप्ते धृमो वा यदि कानने । अच्छिद्रे वा भुवि च्छिद्रं भूकंपो या भयप्रदः ॥ १९ ॥ वेदाचारं परित्यज्य वेदवाद्यं समाचरेत् ॥ असाधुशीलो नृपतिः सराष्ट्रेण विनश्यति ॥ १२० ॥ शिशवश्चोदता यत्र नगरे कृत्रिमायुधाः ॥ छिपिभिधीयुक्तवन्तस्तदा चेयुद्धमादिशेत् ॥ २३ ॥ भूतप्रेतपिशाचेषु दृष्टेषु सदनेषु च ॥ तेषां हानिभयं कार्या शांतिःपापनुत्तये ॥ २२ ॥ शची शचीपति पूज्य तन्मवेर्जुहुयादविः भूमिस्वर्णानदानश्च बलिभिः शांतिमाचरेत् ॥ २३ ॥ राजराष्ट्रविनाशाय केतूनामुदयः सदा ॥ वत्राशनिमहीकंपसंध्यानिर्यातनिस्वनाः ॥२४॥ परिवेपरजोधूमरक्तास्तिमयोदयाः॥ द्रुमेभ्योऽन्नरसस्नेहमधुपुष्परसोद्गमाः ॥ २५ ॥ पक्षावकविकारा यो शिवायमधुमाघवे ।। तालोन्दापातकलुपं कपिलान्दुमंडलम् ॥ २६ ॥ अनाग्निज्वलनास्फोटसमरेष्वनिलाइतम् ।।

·२१८
वसिष्ठसंहितायाम्-
रक्तपमारुणा संध्या नभः क्षुब्धार्णवोपमम् ॥ २७ ॥
सरितां वांचुसंशोपं दृष्ट्वा ग्रामे शुभं वदेत् ।।
शकायुधं परिवेषं विधुच्छुष्कविरोहणम् ॥२८॥
कूपोद्वर्तनवकृत्यं रसनं दारणं क्षितः॥
नदोदपानसरसां विद्युच्चोत्तरणं प्लवः ॥ २९ ॥
शरणं चादिगहानां वर्षासुन भयावहम् ॥
दिव्यस्त्रीभूतगंधर्वविमानाद्भुतदर्शनम् ॥ १३० ॥
ग्रहनक्षत्रताराणां दर्शनं तु दिवांवरे ॥
गीतवादिननिर्घोपवनोपवनसानुषु ॥३१॥
सस्यवृद्धिरपांहानिरपायाः शरदि स्मृताः ॥
शीतानिलतुपारत्वनर्त्तनं मृगपक्षिणाम् ॥ ३२ ॥
रक्षोयक्षादिसत्वानां दर्शनं वागमानुपी ॥
दिशो धूमांधकारश्च सनभो वनपर्वताः ॥ ३३ ॥
उच्चैः सूर्योदयास्तौ च हेमंते शोभनाः स्मृताः ॥
हिमपातानिलोत्पातविरूपाद्भुतदर्शनम् ॥ ३४॥
कृष्णांजनसमाकाशं तारोल्कापातपिंजरम् ॥
चित्रगौद्भवः स्त्रीषु गजाश्वमृगपक्षिपु ॥ ३५॥
पत्रांकुरलतानां च विकाराः शिशिरे शुभाः॥
उत्पातानखिलानुक्त्वा काकसंगममुच्यते ॥ ३६॥
काकयोमैथुनं सर्व दिवा चा निशि वा नरः ।।
सवै निधनमानोति स्थाननाशमथापि वा ॥ ३७॥
महारागाभितप्तो वा शत्रुभिर्वा पराजितः ॥
तद्दोपशमनार्थाय शांति यत्रात्समाचरेत् ।। ३८ ॥
कुंडं पूर्वोक्तविधिना कृत्वा होमं च कारयेत् ॥
यत इदं विभिमैत्रः सम्यकत्रेयंबकेन वा ॥ ३९॥

·उत्पाताध्यायः४५ पालाशसमिदाज्यानैः पृथगष्टोत्तरं शतम् ॥ एवं यः कुरुते सम्यक्तस्माद्दोपात्प्रमुच्यते ॥ १४०॥ शिथिलीजायते यस्य तस्य हानिनिवेशने ॥ दुःखशोकमयक्लेशं कुटुंबकलहो भवेत् ॥ ४॥ पहिभीतिः शवभीतिराधिन्याधिस्ततो भयम् ॥ तदोपशमनार्थाय शांत वक्ष्ये यथाविधि ॥ १२ ॥ सुवर्णेन प्रमाणेन तदान वा पुनः॥ प्रतिमां मृत्युरूपाणां कल्पयित्वा प्रयत्नतः॥४३॥ अपमृत्युमपक्षधामिति मंत्रद्वयेन च ॥ कृत्वोपचारानिखिलान्स्लाप्य पंचामृतेः सह ॥४४॥ उक्तपावरणं वेश्म नेवेद्यति समर्पयेत् ॥ तीशान्यां पूर्णकुंभं पंचत्वपल्लवैर्युतम् ॥ ४५ ॥ अन्लिगेरिमंत्रश्च मंत्रितं वस्त्रवेष्टितम् ॥ , स्वर्णरत्नेश्च संयुक्त स्थापयित्वार्चयेत्ततः ॥ ४६॥ होमं च कारयेत्याच्या कुंडे वा स्थंडिलेऽपि वा ।। पालाशसमिदाज्यानरुक्तमंत्रद्वयेन च ॥४७॥ भत्त्यारशतं जुहुयादृष्टाविंशतिमेव वा ॥ तिलहोमं व्याहृतिभिस्ततः पूर्णाहुतिं जपेत् ।। ४८॥ मृत्युवारुणमुक्तश्च ग्रह मंस्त्रिपंचकैः ।। कुंभोदकेन वा स्नानमाचार्यः प्रार्थयेत्ततः॥ १९॥ आचार्यायव तां दद्यात्मतिमा निष्कविंशतिः।। तदढेन तदर्दैन तदान वा पुनः ॥ १५०॥ ब्राह्मणेभ्यो विशिष्टेभ्यो दद्याद्वित्तानुसारतः॥ ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चाच्छांतिवाचनपूर्वकम् ॥ ५॥ १ सदमुक्त इति काचित् पाठः ।

·२२० वसिष्ठसहितायाम्- एवं यः कुरुते सम्यक्तस्माद्दोषान्प्रमुच्यते॥ उक्ता साधारणी शांतिव्यमंत्रफलैः सह ॥५२॥ ब्रह्मादिदिक्षु प्रत्येकं द्रव्यमंत्रफलैः क्रमात्॥ शिथिलीजायते मध्ये सप्ताहाच्च भवेच्छुभम् ॥ ५३ ॥ अत उर्ध्व व्याधिभयं ब्रह्मा तत्राधिदेवता ॥ तन्मंत्रणव जुहुयात्पलाशान्नेन सर्पिपा।॥५४॥ शिथिलीजायते प्राच्यां भयं स्यादृष्टवासरात् ॥ अत ऊर्ध्व राजभयमिन्द्रस्तत्राधिदेवता ॥५५॥ जुहुयात्खदिराज्यानं तन्मंत्रेण च भक्तितः॥ अग्निभागे यदि भवेत्पंचाहात्सुहृदागमः ॥५६॥ अत ऊ सर्पभयमग्निस्तत्राधिदेवता ।। औदुंबराज्यचरुभिर्जुहुयादग्निमंत्रतः॥५७॥ शिथिलीजायते याम्यामिष्टसिद्धिस्त्रिवासरात् ।। भार्यानाशस्ततश्चोई यमस्तवाधिदेवता ।। ५८ ॥ घृतानप्लक्षसमिधयाम्यमंत्रेण भक्तितः ॥ नैर्ऋत्यां वा यदि भवेद्धान्यलाभोऽष्टयासरात् ॥ ५९॥ अत ऊर्व चोरभयं जलेशस्तव देवता ।। वटाज्यानेन जुहुयाहचा वरुणसंज्ञया ॥ १६० ॥ शिथिलीजायते वायो पशुनाशस्त्रिवासरात् ।। अत ऊबै शत्रुभयं वायुस्तत्राधिदेवता ॥ ६१ ॥ . अपामार्गाज्यचरुभिः स्वयं वा जुहुयात्ततः ॥ शिथिलीजायते सौम्ये स्वर्णलाभोऽस्वासरात् ।। ६२ ॥ . कुटुंबकलहः पश्चात्कुवरस्तत्र देवता ।। अश्वत्थसमिदाज्यानैः सौम्यमंत्रेण भक्तितः॥६३॥ शिथिलीजायते रोद्रे स्वर्णलाभोऽपवासरात् ।।

·उत्साताध्यायः ४५] अत ऊर्ध्वं तु निधनं रुद्रस्तत्राधिदेवता ॥ ६४ ॥ आयात्रार्कसमिद्भिश्च जुहुयातु तया ऋचा ॥ देवहोमत्रानकूपभुजिस्थाने च तन्मृतिः ॥ ६ ॥ अन्नभांडे चानहानिःस्नेहभांडे प्रजाक्षयः ।। सबैच जलभांडे च पत्नीनाशस्तथा भवेत् ॥६६॥ शयने कनिधनं कुंडोपरि धनक्षयः॥ आलवालं पटुस्थाने नृपाद्भवति वै भयम् ।। ६७ ।। उलूखलेकूशूले च द्वारदेशे महारुजा॥ प्राकारे प्रांगणेऽलिंदे क्रीडास्थाने तनुशयः ॥ ६८ ॥ गवां स्थानेषु गोहानिः पशुस्थाने पशुशयः ॥ दधिभांडेषु तत्राशः क्षीरभांडे शिशुक्षयः ॥ ६९ ॥ आज्यभांडेऽत्रभौतिः स्यान्मधुभांड तपःक्षयः॥ साबीरपक्कभांडे च लवणे कलहागमः ॥ १७०॥ पेटिकायां वस्त्रहानिस्तरुपोठे रिपोर्भयम् ।। गृहोपकरणे स्थाने क्षिप्रं तस्करतो भयम् ॥ ७१॥ शाकिन्यारामखलपूसस्यक्षेत्रे फलक्षयः ।। पुरीपमंदिरे गोष्टे वृपचिकित्सारुजां भवेत् ॥ ७२ ॥ तुल्यस्थानानि सर्वेषामुक्तराज्ञां च कथ्यते ॥ शिथिलीजायते यत्र ग्रामे जनपदे पुरे ।। ७३ ॥ चेत्ये देवालये सेतो विपिने पर्वतेषु च ।। नदीतीरे जले चाथ क्षुद्रदेवगृहेषु च ॥ ७४ ॥ अश्वालये गजगृहे खरोष्ट्रमृगपक्षिणाम् ॥ विद्यालये शस्त्रगृहे राज्योपकरणालये ॥ ७ ॥ दासीदासगृहायेषु तत्तद्वर्गविनाशनम् ॥ साधारणेन शत्येिय एते दोषा लयं ययुः ।। तस्माच्छातिश्च कर्तव्या द्विजभोजनपूर्वकम् ।। ७६ ॥

·-
,
२२२
वसिष्ठसंहितायाम्-
अथ पल्लीपतन फलं वक्ष्ये।
कुड्यांगे मस्तकाचंगे पतिते फलमुच्यते ॥
मस्तके राज्यनाशः स्याद्भाले कर्णे च भूपणम् ॥ ७७ ॥
वक्षःस्थले तु सौभाग्यं हृदि प्रीतिविवर्द्धनम् ॥
पुत्रलाभस्तु कुशो स्यानाभी कीर्तिविवर्द्धनम् ॥ ७८ ॥
नेत्रयमित्रलाभः स्यात्सुगंध नासिकोपरि ॥
वक्के तु भोजनं कंठे स्त्रीलाभः स्कंधयोर्जयः ॥ ७९ ॥
हस्ते सेजोविवृद्धिः स्यादर्थवृद्धिः करद्वयोः ॥
अर्थलाभस्तु पृष्टे स्यात्पार्श्वयोः सुहृदागमः ॥१८०॥
कटिस्थाने वस्त्रलाभो गुह्यस्थाने समागमः ॥
गुदे रोगविनाशः स्यादुरुजान्वोश्व वाहनम् ॥ ८१ ।।
जंघयोः पादयोश्चैव सदा गमनमादिशेत् ।।
पादयोश्चोर्द्धगमनं कुर्यादामस्तकाद्यदि ।। ८२ ॥
गावप्रक्षिणं वापि राज्यलाभो भवेत्तदा ।।
मस्तकात्पादपर्यतं यदि गच्छेत्तु कुझ्यतः ॥ ८३॥
गात्रप्रदक्षिणं वापि हानिशोकं समादिशेत् ॥
सरटीपतने हानिः सर्वोगेषु च सर्वदा ॥ ८ ॥
ऊ गच्छेन्तथा वापि कुटुम्बकलहागमः॥
सरटीपतनादेव सचलः स्नानमाचरेत् ॥ ८५॥
व्याधिलक्ष्मीवह्निभयं अन्धुनाशधनक्षयः॥
महद्यशः सुहल्लाभः पुत्रहानिः क्षमाक्षयः ॥ ८६ ॥
मस्तके चेंद्रलुप्ते तु ब्रह्मस्थानादि तत्फलम् ।।
मस्तके त्वग्निदाहःस्यान्मलपवादूपिते ।। ८७ ॥
काकश्येनादिनिहते शुष्कनिष्टीवदूपिते ।।
विनापि वपनं सम्यकू केशानां शुद्धिरिप्यते ॥ ८८ ॥

·रोगोत्याचशांत्यच्यायः ४६।
२२३
संपंचगव्यतेलेनाभ्यंगस्नान समाचरेत् ॥
पश्चात्तुजलसंपूर्ण नवकुभं प्रकल्पयेत् ।। ८९ ॥
पंचत्वपल्लयोपेतं पंचामृतसमन्वितम् ॥
अष्टमृत्तिकसदीजस्वर्णरत्नसमन्वितम् ॥ ९०॥
शतोषधिसमायुक्तं शुक्लवस्त्रसमन्वितम् ।।
अलिगैारुणः सूक्तमंत्रितं समलंकृतम् ॥ ९१ ॥
धान्योपरि सुसंस्थाप्य चोपचारैः समर्चयेत् ॥
सात्वा तत्कुंभतोयेन तिलहोमं समाचरेत् ॥ ९२ ॥
ब्राह्मणाय ततो दद्यात्कुभं वस्त्रं सदक्षिणम् ॥
ब्राह्मणान्भोजयेत्पश्चात्तस्मादोपात्प्रमुच्यते ॥ ९३ ।।
इति श्रीब्रह्मर्षिवृद्धवसिष्ठवि० सहितायामुत्पाताध्यायःपञ्चचत्वारिंशः ॥४५॥
अय रोगोत्पत्तिशान्त्यध्यायः ४६ ।
रोगशांति प्रवक्ष्यामि रोगार्तानां शरीरिणाम् ॥
बलिपूजांगहोमैश्च जपत्राह्मणभोजनः ॥ १ ॥
यस्मिन्धिष्ण्ये यदा नणां रोगः संजायते सदा ॥
विष्ण्यपूजा प्रकर्तव्या तदीश्वरसुतुष्टये ॥२॥
सुवर्णेन प्रमाणेन तदन च वा पुनः ॥
धिष्ण्येशप्रतिमा कल्प्य यथा वित्तानुसारतः ॥ ३ ॥
ईशान्यामयवा पाच्यामुदीच्यां दिशि संलिखेत् ॥
तंडलोपर्यष्टदलं पद्मं गोमयमंडले ॥४॥
पंचामृतः सलहेश्च तत्तन्मः पृथक् पृथक् ॥
साप्य कल्पोक्तमंत्रण प्रतिमा स्थापयेत्ततः॥५॥
कर्णिकायां सुसंस्थाप्य धृत्वा देवं समर्चयेत् ॥
तपूर्णवलगंधाधेरुतधूपोपहारकः ॥ ६॥

·२२४ वसिष्ठसंहितायाम्- आरक्तवर्ण कुभं च पंचत्वपल्लवैर्युतम् ॥ शुक्लवस्त्रस्वर्णरत्रशतोषधिसमन्वितम् ॥ ७ ॥ मृत्पंचगव्यसीजफलक्षौद्रकुशान्वितम् ॥ देवस्य पूर्वतः स्थाप्य जलमंत्र समर्चयेत् ॥ ८॥ तत्याच्या स्थंडिले वह्नि विधिवत्स्थापयेत्ततः ॥ मुखांते जुहुयादुक्तद्रव्येणाटसहस्रकम् ॥ ९॥ तिलाहोमव्याहृतिभिरष्टोत्तरसहस्रकम् ॥ पूर्णाहुतिं च जुहुयात्सम्यक् स्नायीत पूर्ववत् ॥ १० ॥ ततः शुद्धोपविष्टस्य रोगिणः प्रामुखस्य च ॥ मंत्रपूतैः कुंभजलेब्लिगैरिमंत्रकैः ॥ ११॥ मार्जनं कारयेत्तस्य सम्यक संकल्पपूर्वकम् ॥ नीराजनं च शुद्धात्मा पूजास्थाने समागतः ॥ १२॥ देवं हुताशनं भक्त्या प्रणम्य प्रार्थयेदिति ।। अमृतोद्भवधिष्ण्येश यतस्त्वं शंकरात्मकः ॥ १३॥ रांगादस्माच्च मां रक्ष तव वश्याश्च धिष्ण्यपाः ॥ इति प्रार्थ्य ततो दद्यात्प्रतिमां वस्त्रसंयुताम् ॥ १४॥ दक्षिणासहितां भक्त्या आचार्याय कुटुंविने ॥ ब्राह्मणे च यथा भत्त्या ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः ॥ १५ ॥ कृत्वा नक्षत्रपूजां च तिथिवासरयोरपि ॥ सर्वान्कामानवाप्नोति रोगी रोगात्प्रमुच्यते ॥ १६ ॥ अश्विन्यामुत्थितो व्याधिर्नवरात्रेण मुच्यते ॥ देवस्यत्वोत मंत्रेण गायत्री कश्यपोऽश्विनों ॥ १७॥ श्वेतवर्णी सुधापूर्णो कुंभांभोजघरो पृथक् ।। चंदनोत्पलपुष्पाज्यगुग्गुलूच गुडप्रियो ॥ १८॥ क्षीरलड्डूकभोक्तारी समिधः क्षीरवृक्षनाः॥

·२२५
रोगोत्पत्तिशान्त्यध्यायः ४६।
गुडोदनबलिं दद्यादीपः सादै निशामुखे ॥ १९ ॥
भरण्यामुस्थितो व्याधि रचिरानिधनप्रदः ॥
मासेन मुंचत्यथवा देवस्य कुटिला गतिः ॥ २० ॥
यंत्रकस्य तु मंत्रस्य चोक्ता छंदर्पिदेवता ॥
गंधोऽगुरुः करवीरं पुष्पं धूपश्च गुग्गुलुः ॥ २३ ॥
आज्यदीपं च सर्वेषां नवेयं च गुडोदनम् ।।
पाशदंडधरी रक्तस्त्याज्यमध्याक्षतेर्हषिः ।। २२ ॥
महिपीनायकारूढः कृशरानबलिं हरेत् ॥
वक्ष्यमाणेन मंत्रेण वलि सम्यक् प्रदापयेत् ॥ २३ ॥
कृत्तिकासुत्थितो व्याधिर्दशरात्रेण मुंचति ॥
सुक्खुवाभयवरदः स्ववर्गों मेषवाहनः ॥२४॥
मेधातिथिर्जगत्यग्निः पुनंतु मामितस्य च ॥
चंदन-यूथिंकापुष्पं घृतदीपः सगुग्गुलुः ॥ २५ ॥
नेवेद्यं तिलमापानं चणकायेन संयुतम् ॥
गुडोदनं हविस्तत्र पायसेन बलि हरेत् ॥ २६ ॥
रोहिण्यामुत्थितो व्याधिदेशरात्रेण मुंचति ॥
नमो ब्रह्मण्यमंत्रस्य गायत्री विधिरीश्वरः ॥२७॥
शुष्क कमंडलुपरस्त्वक्षसूत्राभयप्रदः ॥
चंदनं कमल पुष्पं सदशांग च गुग्गुलुम् ॥२८॥
नैवेद्यं पायसं साज्यं सर्वदानहविर्भवेत् ॥
दधिक्षीरपृतशोदशाल्यनेन बलि हरेत् ॥ २९ ॥
चंद्रभे चोस्थितो व्याधिः पंचरात्रेण मुंचति ॥
गदावरदपाणिश्च श्वेतोऽसो स्थवाहनः ॥३०॥
नवोनवोभवत्यस्य गायत्री गौतमः शशी॥
चंदनं कुमुदं पुष्पं दशांगं पायसोदनम् ॥ ३१ ॥

·२२६ वसिष्ठसंहितायाम्- नैवेद्यं मंडकापूपं घृतझौद्रसमन्वितम् ॥ शर्करादधिमिश्रेण शुक्तान्नेन बलिं हरेत् ॥ ३२॥ आयामुत्थितो व्याधिरचिरानिधनप्रदः ।। मासेन मुंच्यत्यथवा देवस्य कुटिला गतिः ॥ ३३ ॥ शुद्धस्फटिकसंकाशः शूलखङ्गाभयेष्टदः ॥ नमः शंकरायेत्यस्य बृहतीशो विधी ऋषिः ॥३४॥ चंदनं सौरभं पुष्पं दशांगं पायसोदनम् ॥ समध्याज्यं हविस्तत्र दध्योदनवलि हरेत् ॥ ३५ ॥ पुनर्वसुभवो व्याधिर्नवरात्रेण मुंचति ॥ कमंडल्वक्षसूत्रेध्मदर्भमुक्नुचभृत्सदा ॥ ३६॥ अदितियोश्च मंत्रस्य त्रिष्टुपो द्रुहिणोऽदितिः ॥ हरिद्राकुंकुम गंधं पुष्पसेवंतिकादयः ॥ ३७ ॥ धूपो मलयजं पिष्टं घृतानं पीतवर्णकम् ॥ घृत्तातं तंदुलं हविः पीतानेन बलिं हरेत् ॥३८॥ पुष्ये समुत्थितो व्याधिः सप्तरात्रेण मुंचति ॥ पीतो दंडकमंडल्यक्षसूत्राभयोधतः ॥३९॥ बृहस्पते अतीत्यस्प त्रिष्टुपो वांगिराऋपिः ।। कुकुर्म वारिजं पुष्पं नैवेद्य घृतपायसम् ॥ १० ॥ मंडकागुडसंयुक्तमेतचैव हविर्भवेत् ॥ समंडकवृतान्नेन वलिं तत्र प्रदापयेत् ॥ ११ ॥ आश्लेपामुत्थितो व्याधिः केशान्मासेन मुंचति ॥ नमो अस्त्वितिमंत्रस्य विरजाग्निश्च सर्पराट् ॥ ४२ ॥ मधुपर्णो भोगयुक्तः खङ्गचर्मधरःशुभः ।। सकुंकुमागुरुगन्धं पुष्पं चागस्तिसंभवम् ॥ ४३ ॥ घृतगुग्गुलधूपोऽन नैवेद्यं क्षीरसर्पिपः ॥

·रोगोत्पत्तिशांत्यध्यायः ४६। हविः साज्यं सुध्यानं दयोदनवलिं हरेत् ॥ १४ ॥ पितृभे चोत्थितो व्याधिः स चिरानिधनप्रदः ।। अथवा सार्द्धमासेन धूम्रो दंडपवित्रधृक् ॥ ४५ ॥ आयंतुनस्त्वितीवास्य जगती पितरोऽन्जजः ।। चंदन चंपकं पुष्पं धूपः सघृतगुग्गुलुः ॥ ४६॥ नवेद्यं घृतपिष्टानं तिलानं सघृतं हविः ॥ सतिलानं च मुद्दान्नं बलिं च पितृतुष्टये ॥ १७ ॥ पूर्वाफाल्गुनिभे व्याधिरर्द्धमासेन मुंचति ।। भग एव भगवानित्यस्य जगती त्रिष्टाच गोविधिः ॥ १८॥ पद्माभयकरः पद्मवर्णः सिंहासने स्थितः ।। चंदनं मालतीपुष्पं विल्वधूपो धृतोदनम् ॥ १९ ॥ नैवेद्य शर्करापूपलड्डूकाभिश्च संयुतम् ॥ घृतोदन हविस्तत्र पायसेन बलि हरेत् ॥ ५० ॥ अर्यमझें भवेद्वयाधिरर्द्धमासेन मुंचति ॥ पद्मवर्णः पद्मसंस्थः पद्मगर्भसमुद्यतः॥५१॥ अर्यमायानिमंत्रस्य अर्यमात्रीभरब्जजः।। कपूर कुंकुमं गंधं पुष्पं धूपकसंज्ञकम् ॥ १२ ॥ घृतगुग्गुलधूपोऽन नैवेद्यं धृतपायसम् ॥ होमद्रव्यं घृतानं स्याच्छाल्यनेन बलि हरेत् ॥ ५३ ॥ इस्ते समुत्थितो व्याधिर्नवरात्रेण मुंचति ॥ उदुत्यमिति हिरण्यस्तु यो गायन्यदिती जपेत् ॥ ५४॥ रक्तगन्ध कुंकुमं च पुप्पं राजीवसंज्ञकम् ।। सगंधगुग्गुलुबूंपो नेवेद्यं घृतपायसम् ॥५५॥ मधुपुष्पतिलाज्यानं दूर्वाभिः संहितं हविः ।। गुडशर्करमध्याज्यपिष्टान्नेन वलि हरेत् ।। ५६॥

·वसिष्ठसंहितायाम्- चित्रायामुत्थितो व्याधिर्दशरात्रेण मुंचति ॥ चित्रंदेवानामित्यस्य गायत्रीदितिजो रविः ॥२७॥ अक्षसूत्राजपकरस्त्विद्नं च पांशिलेरतः॥ सकुंकुमागुरुधूपःकुसुमं चित्रवर्णकम् ॥२८॥ नैवेद्यं मोदकाज्यान्नं चित्रानं सघृतं हविः ॥ तदन्नेन बलिं दद्यात्सर्वरोगापनुत्तये ॥५९॥' स्वात्यः चोत्थितो व्याधिः सर्वदा निधनप्रदः ॥ एकद्वित्रिचतुःपंचमासैर्वापि विमुंचति ॥ ६ ॥ सनः पितेति मंत्रस्य गायत्रीमरुदंगिरा ॥ खगचर्मधरः कृष्णो गंधकृष्णागुरुर्भृशम् ॥ ६१ ॥ पुष्पं दमनकं धूपं चंदनागुरुगुग्गुलुः ॥ नैवेद्यं पायसं साज्यं हविस्तेन बलिं हरेत् ॥ ६२ ॥ द्विदेवभे भवेव्याधिर्मासेनेकेन मुंचति ।। इंद्रानो आगतमिति गायत्री चास्य चैव वा ॥ १३ ॥ मधुच्छंद ऋषींद्रानी तयोर्ध्यानं च पूर्ववत् ॥ श्रीखंडं कुंकुमं गधं तयोः पुष्पं सरोहरुम् ।। ६४ ॥ देवदारुतरोधूपो नैवेद्यं घृतपायसम् ॥ तदेवान्नं इविस्तत्र चित्रान्नेन बलिं हरेत् ॥ ६५ ॥ मित्रभे चोत्थितो व्याधिर्दशरात्रेण मुंचति ॥ मित्रस्य चर्षिणीरिति गायत्री वास्य चैवहिः॥ ६६ ।। ऋपिर्हिरण्यस्तूपाख्यस्तत्र मित्रोऽधिदेवता ॥ द्विभुजः पद्मगर्भाख्यो पद्मभृत्पद्मसंस्थितः ।। ६७ ॥ कुंकुम पुण्डरीकाख्यं पुप्पं धूपं च चंदनम् ॥ नैवेयं पायसं साज्यं हविः कंदमसुरिकम् ।। ६८ ॥ वलिं तत्र प्रदातव्यं मधुशर्करपायसम् ॥

·२२९
रोगोत्पत्तिशांत्यध्यायः ४६।
घृतपूरकमाषानं मुद्गग:श्च संयुतम् ॥ ६९ ॥
ज्येष्ठायामुत्थितो व्याधिर्मृत्युरेव न संशयः ।।
अथवा मासमेकं वा मुंचत्येव न संशयः ॥ ७० ॥
इंद्रव इति मंत्रस्य गायत्री चांगिरा ऋपिः॥
इंद्रस्तु पूर्ववद्धं चंदनं कुसुमं शुभम् ॥ ७१ ॥
कर्पूरधूपो नैवेद्य चित्रानं सुमनोहरम् ।।
इविष्वासूरणं कंद मधुकंदं सुपायसम् ॥ ७२ ॥
विचित्रपुष्पगंधेन दध्यन्नेन बलिं हरेत् ।।
मूलभे चोत्थितो व्याधिर्मासार्थेन विमुंचति ॥ ७३॥
खड्गवर्मधरः कृष्णः करालवदनः प्रभुः॥
मो घुणस्य च गायत्री घोरकंठोऽथ नैतिः ॥ ७४ ॥
गंधः कृष्णागुरुः पुष्पं पद्मनीलोत्पलं शुभम् ।।
धूपं कृष्णायुरुपिमिश्रितं चोपहारकम् ॥ ७ ॥
तदेवानं हविस्तत्र मापानेन पलि हरेत् ।।
पारिभे चोत्थितो व्याधीरोगिणो निधनप्रदः ॥ ७६ ॥
विमुच्यथवा मासैदिविषट्पंचसप्तकः ॥
आप्यायस्यति मंत्रस्य गायत्री पद्मभोजनम् ॥ ७७॥
सुवर्णो द्विभुजः पद्मपाणिर्गन्धस्तु चंदनम् ॥
पद्मशेलेयधूपोऽनं नैवेद्यं घृतपायसम् ।। ७८ ॥
हविर्मसूरमिष्टानं तदन्नेन बलि हरेत् ।।
विश्वभे चोत्थितो व्याधिः सार्धमासेन मुंचति ॥ ७९ ॥
विश्वदेवा स इत्यस्य गायत्री विश्वदेवताः ॥
कमंडल्लभयांभोजवरदश्च कुशासनः ॥ ८० ॥
चंदनं कमलं पुष्पं धूपं सधृतगुग्गुलुः ।।
नोद्यं पायसान्यानं हविरप्येतदेवहि ॥ ८१ ॥

·२३० वसिष्ठसंहितायाम्- समिद्भिर्निचुलैः साई तदन्नेन वलि हरेत् ॥ श्रवणे चोत्थितो व्याधिर्दशरात्रेण मुंचति ॥ ८२॥ अतो देवेति मंत्रस्य गायत्री पद्मजो हरिः ।। पीतांबरः कृष्णवर्णः शंखचक्रगदांबुजः ॥ ८३॥ चंदनं मालतीपुष्पं धूपः कर्पूरगुग्गुलुः ॥ शाल्यन्नं पड्सोपेतं भक्षभोज्यादिभिः सह ॥ ८४ ॥- नैवेद्यं हविरप्येतत्पायसेन बलि हरेत् ॥ वसुभे चोत्थितो व्याधिर्दशरात्रेण मुंचति ॥८५॥ त्रायंतामिति मंत्रस्यानुष्टुब्च्यासो वसुस्मृतः ॥ चापवाणधरः शुक्वगंधः कर्पूरचंदनम् ॥८६॥ वारिजं गुग्गुलंधूपो नैवेद्यं घृतपायसम् ॥ हविश्चोदुंबरसमिघृतपायससंयुतम् ।। ८७ ॥ लइडुकापूपमध्वाज्यतिलपिष्ट बलिं हरेत् ॥ वारुणे चोत्थितो व्याधिरष्टरात्रेण मुंचति ॥ ८८॥ इमं मे वरुण इत्यस्य गायत्री कपवचा ऋषिः ।। नागपाशधरः श्रीमान्नवरत्नविभूपितः ॥ ८९ ॥ मकरस्थोगुरुर्गावः पुष्पं च कमलात्मकम् ॥ कपूर चंदनं धूपो नैवेद्यं धृत्तपोलिका ॥ ९० ॥ हविरश्वत्थसमिधाश्चनान्नेन बलिं हरेत् ॥ अजपाने भवेव्याधिः सर्वदा निधनप्रदः ॥ ९१ ॥ अथवा बहुभिर्मासेर्दिवसैर्वा विमुंचति ॥ वामपादकरं भूम्यामाकाशे त्वधरद्वयम् ॥ ९२ ॥ प्रसार्य प्रांजलिः साक्षादीश्वरं चिंतयन् स्थितः ॥ शतमानिरित्यस्याजपा गायत्री चतुराननः ॥ ९३ ।। कुकुम चदनं गंधं पुष्पं श्वेतार्कसंज्ञकम् ॥

·२३१
रोगोत्पचित्यिध्यायः ४६
यूपः शतोषधीमूलं नैवेद्यं घृतपायसम् ॥ ९४ ॥
हविः कूष्मांडखंडः स्याद्दभ्यनेन बॉलं हरेत् ।।
अहिर्बुध्ये भवेद्याधिः सार्द्धमासेन मुंचति ।। ९५ ॥
नमस्ते रुद्र इत्यस्य सबै तव संस्थितम् ।।
गंधचंदनकर्पूराः पुष्पं पद्मोत्पलं शुभम् ॥ ९६ ॥
सबिलं गुग्गुलुधूपो नैवेद्यं घृतपायसम् ।।
मुद्रमापतिलानाज्ययवत्रीहिमयं हविः ॥ ९७ ॥
माषमुगतिलानेन सम्यक् तत्र बलि हरेत् ॥
खेत्यामुत्थितो व्यापिरष्टरात्रेण मुंचति ।। ९८ ॥
हंसः शुचिपदित्यस्य जगती कश्यपो ऋपिः॥
र देवतांभोजवीभोजपरः शुभः ॥ ९९ ॥
चिदनगंधोऽत्र पुष्पमंदारसंभवम् ।।
! पस्तु गुग्गुलुः साज्यं नैवेद्यं घृतपायसम् ॥ १०॥
हविस्तदेव सलिलं दध्यन्नेन पाले हरेत् ।।
भूतेशानुचरो यस्मादोगनाथो महाज्वरः ॥ ३॥
रोगादरमाच मांत्राहि तं गृहीत्वोत्तमं बलिम् ॥
। पतिपस्सु भवेत्याधिः पंचरात्रेण मुंचाते ॥२॥
'तु देवता तत्र पायसेन बलि हरेत् ॥
सोयायां भवेव्याधिः सप्तरात्रेण मुंचति ॥३॥
६मा तु देवता तब घृताक्तेन वाले हरेत् ।।
चतुर्दश्यां भवेदयाधिर्मत्युदो वा दिमासकः ॥ ४ ॥
मुंचति देवताः सर्वाः पिष्टान्नेन वाले हरेत् ॥
पोर्णिमायां भवेदयाधिस्त्रिरामेण विमुंचति ॥५॥
चंद्रस्तु देवता तब दघ्योदनवाल हरेत् ॥
। सूर्यबारे भवेयाधिः सोमवारे भवेत्तथा ॥ ६ ॥

·२३२ वसिष्ठसंहितायाम्- भोमवारे भवेव्याधिः केशाय मरणाय च ॥ कुजस्तु देवता तब रक्तानेन वलि हरेत् ॥ ७॥ बुधवारे भवेव्याधिः सप्तरात्रेण मुंचति ।। बुधस्तु देवता तत्र मुद्दानेन बलि हरेत् ।।.८॥. गुरुवारे भवेव्याधिः पंचरात्रेण मुंचति ॥ गुरुस्तु देवता तत्र हरिद्रानवाल हरेत् ॥ ९ ॥ भृगुवारे भवेव्याधिः सप्तरात्रेण मुंचति ॥ शुक्रस्तु देवता तत्र चित्रान्नेन बलि हरेत् ॥ १३० ।। शशिवारे भवेद्याधिर्मासार्दैन विमुंचति ।। शनिस्तु देवता तत्र मापानेन बलिं हरेत् ॥११॥ एवं राश्यादिषु दुर्गावलि दद्यात्तदीश्वरे ॥ यो बलिं कुरुते सम्यग्रोगी रोगात्प्रमुच्यते ॥ १२ ॥ आधाने निधने प्रत्यग्जन्माह्वयविपत्करे ॥ नवजानते व्याधौ केशाय मरणाय च ॥ १३ ॥ आश्लेपानत्रिपूर्वायमवरुणमहच्छक्रतारानलाः स्युः। दादश्यां स्कंदरितातिथिषु च विजारावारेषु योपाम् ।। संजाते तस्य रोगे यमपुरमचिरात्माप्नुवरी चंद्रे । जन्मन्ययाख्यधुव्ययभवनगते मृत्युलग्ने च राशी ।। ११४॥ इति श्रीब्रह्मर्पिवृदयसिविरचिताया संहिताया रोगोत्पत्तिशान्त्य- ध्यायः षट्चत्वारिंशः ॥ ४६॥ &timeHERerestin2 इति वसिष्टसंहिता समाप्ता. पुखरु मिल्ने दिशामा- भुमर मिटवाना- गगाविष्णु श्रीकृष्णदाम, खेमराज श्रीकृष्णदास "मावेभिर छापाखाना, रल्याण-मुंबई "धीवका" म मुंबई,