·No text on this page.

·..Xti Slicin ili Slui 13.0TE
را م
ÅRY
HIRE
THE
CALCU

·No text on this page.

·ULIYOHATTAN CHOVA VIZIANĄGRAM SANSKRIT SERIES ESY î (PAŃCHAPADIKA OTTO HARRASSERO Harishchandrapur MALDA. :No. 3.] 'THE UNDER THE SUPERINTENDENCE OF ARTHUR VENIS M. A. Oxon PRINCIPAL, SANSKRIT COLLEGE, BENARES. THE OF PADMAPÂDA EDITED BY RÂMASÁSTRỈ 'BHAGAVATACHARYA, ASSISTANT PROFESSOR, SANSKRIT COLLEGE, BENARES. VOL. II. PART I. SANSKRIT TEXT. PRINTED, PUBLISHED AND SOLD I E. J. LAZARUS & Co., BEN. MAY BE HAD FROM GANESH DAS AND CO., CH NARES: JAYESTHARAM MUKENDIL AND CO., BOMBAY : AND CO., v.ofb MWAKRI LI8 489ky THE URE

·No text on this page.

·पञ्चपाठिका।
INVEJHI * CALOUTTA
श्रीपद्गपादाचार्यविरचिता।
काशीस्थराजकीयसंस्कृतपाठशालायामध्यापकन
श्रीरामशास्त्रिभागवताचार्येण संशोधिता।
LIBRARY
MISSION INSTIVO
OF
RISHNA
CU
काश्याम्।
ई. जे. लाजरसकम्पन्याख्येन स्वमुद्रालये मुद्रिता ।
संवत् १६४८।

·RMIC LIBRARY
Are.
18148
lay
125,6,75
Cho
1
4
S.sg
Checided on

·PREFACE. The so called Panchapadika of Padmapáda, the oldest of the commentaries on Sankara's Sarirakabhâshya, is a fragment of a fragment. Its title would imply that the work, trasted of the firstofrve pådas of the Bhashya; but, as a matter of fact, ail the MSS. hitherto examined of it and its related glosses * end abruptly with the chatuhsatrî i. e. Adhy I. pâda 1; sû. 1-4. The fragmentary condition of the MSS. has not been satisfactorily 'explained. Beyond all doubt Padmapada intended a complete mimeatise. See below, p. 29, 11 3, 4 : 'svavasara êva &c.,' which refers to Adhy. II, 2, 32 : and p. 33. Il •12, 13« tathrila ūcy'. referring to III. 3, 53 : and p. 75. 11 16, 17, where further genefal indications are given. But neither in these contexts, nor in. the usual lengthy discussion of mangalâcharana (where, perhaps, it would have been more appropriate) is any explanation offered by the gloss writers as to thel incompleteness of their original. Vidyaranya also furnishes no clue in his. Vivaraņaprameyasaha... graha. We are thus thrown back oni what seems to be the later and doubtful testimony of one Maithava,i who in his San- The Panchapadikâvivarana, Tattvad pana and Bhavaprakâsika. An edition of the former work, with, extracts from the latter, now appears in this Series. † Will appear shortly. As against the identification of this Madhava' with the renowned Vidyaranya, see Burnell's Vamsabrâhmaņa pref. p. xx and note. K. T. Telang discusses the historical value of the two Sankara vijayas in Ind. Antiq. Vol. V. pp. 287 et seq. He writes (ibid p. 293):-'A work on Saokara's victories is ascribed to another of Sankara's pupils—Chidvilasa --who, I take it, is identical with Chitsukha. Not having access to the work, I am unable to say 'Whether it was really written by a pupil of Sankara's, or whether the author. was one of the "ancient poets” to whoin Madhava refers. Nevertheless, the fact that it is attributed to Chitsukha induces me to express the hope that somebody may undertake to edit and publish it.' I regret having failed to procure a MS. of Chidvilasa's Sankaravijaya. However, I inay remark that this Chidvilása or Chitsukha (even if the names be taken as identical), a pupil of Sankaracharya, cannot, though Telang's last sentence seems to imply that he may, be identical with the Chitsukha who wrote the well known Chitsukhi. For the Chitsukhi frequently quotes from the Nyâyakandall of Sridhara (vide Pandit, New Series Vol. V. pp. 335, 399, et passim), and must therefore be later than 991 A. D., the date of the Kandali, cf. Bühler, Bo. R. A. S. Journal, 1870, p. 76.

·'11 PREFACE. karavijaya industriously recites the story of the Panchapad:' To enabile the reader to judge for himself the outlines are kere given. Suresvaracharya, one of Sankara's pupils, seeks and rceives' permission to write a vårttika bns the master's Bhashya. [xiii. sl. 1-3) Other disciples secretly approach the master, and express their disapproval of Suresvara's attempt, on the ground of his being devoted to karmakåņda and, therefore, unfitted for the task of commenting on jnanakanda. They ask that another disciple Padınapada, whose sannyåsin name 'is -Sanandana, may be entrusted with the task. [sl. 5-21]. Permission is granted. But Padmapada ntust not write a vârttika to which Suresvara is pledged. [sl. 43). Suresvara is told in private of the objections brought against him. Urged by the master. +,' writtat originy work on Vedanta, he produces the Naishkarmrasiddhi not, however, without giving vent to a curse on any future commentary, 'which shall never pass current in the world.' [sl. 44-53]. Padmapáda writes a ţikâ ‘the former portion of which is known as the Panchapâdika, and the latter portion as the Vritti. [sl. 70-71]; The master consoles Suresvara. Of Padmapăda's work, five pâdas-in fact, only the portion on the first four sđtras shall be known in time to come. Reappearing in this world as Vâchaspa.i; # Suresvara shall write a complete and lasting tîkâ. [sl. 72-73]. Padmapada's tika is burnt in his uncle's house. (xiv. sl. 160]. Sankara recites it from memory, while the delighted Padmapada writes it down. [sl. 167-170). We need not entirely discredit the above story. The jealousy of fellow disciples, or the accident of fire, might well injure or destroy a book. But there is a decidedly suspicious ring about the curse of Suresvara and the prophecy of Sankara. Further, ' against si. 70-71 we must balance the (fact already noticed) that - t 6 Suresvara nowhere mentions these circumstances. यत्पर्धभागः किल पञ्चपादिका तच्छेशगा तिरिति प्रथीयसी"। - I वावस्पतित्वमधिगम्य वसुधरावाम Vachaspatitva' may, of course imply nothing more than mastery of style or language; but the pe'sonal reference to Vâchaspati, the writer of the Bhâmati, would be irresptible to Mâdhava, the self-styled nazakálidasa (cf. K. T. Telang, Ind. Antiq. Vol. I. p. 299) ·' PREFACE. III the floss writers, and Vidharaṇya, do.not even hint at the work having ever existed in a complete form. Their silence may noi loe conclusive; but it becomes all the harder to explain on.'the assumption that the Madhaviyasankaravijaya furnishes. an authentic and well known history of the Panchapadika. Our text is based on 4 MSS. : (a) No. 208. Benares Sans: krit College Catalogue, not dated, accurate; (5. N9-195, Ben. Sans.- Con. Cat. not dated, but older than (a), 'accurate ; (c) lent by Mahamahopadhyâya Gangadhara Sastrî, not dated, but a copy of the Vivarana in the saine hand bears dlate Samvat 1822: both copies have evidently-been revised by a pandit ; (d) 'lent by Pandit Vibhavarâma of Benares, not dated, this too has been carefully revised by a pandit, who has appended occasional notes in the margin:, The Panchapâdikâ is a marked instance of a book more known than read. Though constantly quoted as the. Tika kur' {&oxúv in later polemical works, the book itself is now rarely studied, having been suppla ihed by the Bhâm.ity and the other commentaries on the Bhashya. But as a full and, in some respects, original exposition of that Vedanta crux, adhyâsa (see appended notice in Sanskrit), our work "ras merits of its own which, together with its historical interest, :ill, it is hoped, justify its publication for the first time. A closer discussion of its contents is reserved for the introduction to the English translation now being prepared.

·No text on this page.

·G - :४ भूमिका ॥ अधेयं पञ्चपादिका श्रीमदभगवच्छङ्कराचार्यपादप्रणीतब्रह्ममूत्रभाष्यस्य व्याख्या तत एव साधादधिगतसकलवेदान्ततत्त्वेन तच्छिष्यमुख्येन श्रीपद-- पादाचार्येण विरचिता गभीरार्थपरिपूरिता जिज्ञासुजनोपयोगाय प्रकाश्यते । अस्याः किल पञ्चव पादाः प्रघरेयुस्तचापि प्राद्या चतुःसूयेष प्रसिध्येदिति भगवता शङ्करभगवत्पादेन रचयिता ऽभिदधइति वर्णयन्ति स्म शङ्करदिग्विजये माधवाचार्या: । तदादेशानुसारेणेव चिरमन्विष्यमाणापि चतुःसूचीता नाधिका- साधुपलभ्यते व्याख्या चास्या विवरणनाम्नी तावत्येव । अस्यां च प्रथमसूत्र - त्वारि वर्णकानि द्वितीये चेक तृतीये द्वे चतुर्थे च द्वे इत्येवं नव वर्णकानि विषयभे. देन ततद्विषयोपयुक्तविविधयुक्तिसंसक्तानि विहितानि सुखप्रतिपत्तये ग्रन्थकृता। अयं च पनपादाचार्यों विष्ण्ववतारो विमलनामकब्राह्मणपुत्रः शङ्क रदिग्विजये स.३-श्लो २ अस्येवरुणावतारत्वमिति ३,६ मतान्तरत्वेन पूर्वोत्या तद्विरोधपरिहारश्च तव टीकायाम्। अस्येव भगवता शङ्कराचार्येण चतुर्थाश्रमं प्रापितस्य सनन्दननामलाभ इति '६-१४ अस्याचार्यमुख्य. शिष्यत्वमिति ६-६६ अयं चाचार्यानिवारं भाष्यमपठदिति ६-६८ तस्य- वाचायण गङ्गापारादाहूतस्य गङ्गयाविर्भावितेषु पद्वेषु पादविन्यासपूर्वकमागत- स्योपदर्शितप्रभावेण पद्दपादनामलाभ इति ६-०१ अयमेव सुरेश्वराचार्येण ब्रह्मसूचभाष्ये विधित्सितं वार्तिकमनिच्छद्धिः शिष्यरर्थितेन गुरुक्तो ब्रह्म- सूत्रभाष्ये टीका कृतवान् इति १३-५=०३ अयं च तीर्थयाचसमये स्वमा- तुलगृहे मिहितस्वकृतपुस्तको ऽसूयया स्वगृहेण सह दाहिते तस्मिन्नाचार्येण स्ट्यं पञ्चपादिकां यथापूर्वानुपूर्षाका ग्राहित इति १४-१-६९. काश्मीर-, मण्डले शारदापीठमारुरुक्षत आचार्यस्य हस्तावलम्बं चक्रइति १६-८२ एव- माचार्य प्रत्यासन्नतमा महाप्रभावश्चायम् ॥ अपोपलभ्यमानानां बहूनां विषयाणां भामतीरत्रप्रभादो संपादे ऽपि भगवतः/ पनपादाचार्यस्य भाष्यकारसमानकालीनत्वात्तदुत्तरकालीनत्वाच्चा- न्येषां व्याख्याकृतां प्रथममनेनेवाहिता उपपतयो ऽन्यः संगृहीता इत्या न - ·२. . भूमिका । कस्यापि विमतेरवकाशः । नानाशास्त्रीयविषयगथनं युक्तिगाठत्वमुपपादनप्रोटि- चाच म कस्य सूत्मदृश: श्लाघागोचरः । अस्मादेव प्रबन्धात स्वस्वमति- संमानितेषु संगृहीतेष्वपि व्याख्याकृद्धिर्विषये प्रसिद्धेष्वपि सन्ति भूयांसस्ता- दृणा विषया ये विहायामुं प्रबन्धं नान्यचोलभ्य स्था विशदरूपेण यत्प्रका. शनफलकोयं चिरावेदान्तरसिकेरन्विष्यमाणस्य प्रबन्धरत्नस्य मुद्रणप्रयासो नि- राकुर्यात् पिष्टपेषणधियं परीक्षकाणाम् । तथा हि । प्रथमे वर्णके अविरोधात्यवं समन्वयप्रदर्शने उपपत्तिस्तमःप्रकाशयोर्विरोधस्य स्वरूपप्रदर्शनं नैमित्तिक- स्यापि व्यवहारस्य नैसर्गिकत्वोपपादनमध्यासस्य सद्भावात्पार्थक्येन संभव- प्रदर्शने बीजमध्यासस्य स्मृतित्वनिराकरणावसरे स्मरणाभिमानप्रमोषस्यान- पपत्तिप्रदर्शनं निरधिष्ठानभ्रमनिराकरणमात्मन: स्वयंप्रकाशत्वेपि तपाविद्या- संभवोहमिति प्रतीतेदेहेन्द्रियाद्यविविक्तात्ममात्रविषयकत्वोपपादनमर्थक्रिया- कारित्वरूपसत्तानिरास इत्यादयः । द्वितीयवर्णके धर्मजिज्ञासाप्रतिज्ञाना- त्पृथक् ब्रह्मजिज्ञासारम्भप्रतिज्ञायामभ्यधिकाशङ्का तन्निराकरणं तत्प्रसङ्गा- गताश्च विषयाः । तृतीयवर्णके च ब्रह्मज्ञानस्य शास्त्रप्रयोजनत्वे आक्षेपप्र- कारनिराकरणं . तत्प्रसङ्गेन वेदाध्ययनविधावावबोधस्याधिकारहेतु- त्वाभावे ऽध्ययने प्रवृत्त्यनुपापतिशङ्का तस्य सविस्तरं निराकरणमित्यादयः । चतुर्थवर्णके ऽपि आत्मस्वरूपविप्रतिपत्तिनिरूपणावसरे विप्रतिपत्तिबीजानि चेतनस्य भोक्तृत्वानुपपत्ता युक्तिः शरीरे भोगासंभवोपपादनशैलीत्यादयः । अष्टमवर्णके तृतीयसूचोदाहृतश्रुतिव्यतिरिक्तश्रुत्युदाहरणे भाष्यकृतस्तात्र्यनि- रूपणम् । नवमे वर्णके च श्रवणादीनां स्वरूपनिरूपणं स्वरूपपराणामपि वेदान्तानां प्रामाण्ये शास्त्रकारान्तरानुमतिप्रदर्शनमित्यादयो ये व्याख्यान्त- रेषु सूचिता अपि प्रतिपादनशैलीवैलक्षण्येन युक्तिभेदैश्चेतद्वन्येकपालोच- नावधारणीया इति निश्चेष्यन्ते सकलमिमं प्रबन्धं सावधानं विचारयतिः, शास्त्ररसिकेः । संस्कृतप्रोटप्रबन्धसकलतात्पर्यावगमसामर्थ्यधिकलानां च विचिन्वतां प्राचीनविहितान् विषयान् प्रमोदयिता कृत्स्वार्थावेदनेन नाति- चिरात् काशीसंस्कृतपाठशालाप्रधानाध्यक्षश्रीमदार्थरवेनिससाहिबेर्महता परि- प्रमेण निर्मितमवतरणम् । तदेवं चिराद्विपश्चिदिरन्विष्यमाणः प्रोत्तमो ऽयं प्रबन्यः प्रमोदयतु, दर्शनदर्शनलालसास्पृहणीयचेतसः सचेतस इति शुभम् ॥

·अथ मुविपतम् । पृष्ठे पती अशुद्धम् ५७ ५ * कृटस्थ " . १७ किं वृत्तस्य " " १३ सर्वषां २२ लक्षणयम् . . पृष्ठे पकी अशुद्धम् शुद्धम् शुद्धम् १० शीर्षके अन्तस्वक्तिः अन्तस्त्वोक्तिः ४९ ५ ध्यनय ध्ययन. २ निश निदर्श ૫૨ ५ काय कार्य ११ जाप्यते नेट ज्ञाप्यती नंदं ४ वासिद्धः। त्यासिद्धेः विधिता २४ तस्येव तस्यैव २५ उपसर्येरिति उपसदिति १४ बीजादूरा बीजामुरा ५ भवति । यदि भवति यदि कूटस्थ ८पेक्षिततव्यः पेसितव्यः १७ लोकिक लौकिक "१,२० तादर्यविगमाः तादOखगमा. २० सम्यक्तानं सम्यग्ज्ञानम् विश्वे नव २४ जिज्ञायाः जिज्ञासायाः किंवत्तस्य ५६ शब्दापादान शब्दोपादान २२ रूपत्वे नात्म रूपत्वेजात्म ६० १ ष्ठामान्तयं . ভালানায় २१ ४ पटमपराग पद्मराग सर्वेषां १६ रस्त्यत्राह रस्ति । अत्राह १नियस निश्श्रेयस २४ २० विषयताफल विषयता पल २ स्वसंविदाः स्वसंवेटाः २५ शीर्षके नानादि ौलाटि ८घलक्षणयं १७दमल्लक्षण दसल्लक्षण ६३ चितवा 'चिद्वा २० ज्ञानाजन ज्ञानजन १५ अतः शब्दो प्रतःशब्दो त्यवा ६४ १५ दास्ययतः दास्य यता प्रथावि २० तस्कर्नकताज्ञान सत्कर्तुकता ज्ञान १३ करणरम्भ करणारम्भ १० भवति ३४ सर्वथा. १३ जिनासेति। जिज्ञासति ११ कशत्वादा कशत्वादी प्रदर्शनार्थम् । मिथ्यागी. मिथ्या गी- ६७ ५ सितत्वम् । २२ श्रात्मकत्व प्रात्मकत्व- क्रिया नियताणि क्रियानियतापि १३ विपर्यय विपर्य २० कर्तव्यतामीम कर्तव्यता मीम १४ बाध्यते। तत्र बाध्यते तत्र कस्मात् । ११ ढे तदर्था तदर्थी सारिता विटया सारिताविट्या दह १६ पक्षता पतत्ता १४ रूप ७० निदिष्ट निर्दिष्ट शीर्षके निर्ति निसि २२ मिद्धस्य सिद्धस्य । कल्ये स्मीति ४३ ११ था था- ७४ हंविषय ४४ शब्दो ७५ विचार्य २४मर्थन मनर्थक मुपचक्रम मुपक्रम ४६ शेषताकत शेषता। कर्त १४ अनेन कर्स अनेककर्व ४९ १ किमपरमम किमपरम जन्म १४ का ति वेदार्थाऽस्ति १ ठिषा विषयां मनिना। जैमिनिना न्यायान्सर निर्णय- २४ प्रामा प्रमा ८२ ४ कल्पम् प्रत्यय कल्पप्रत्यय २१ त्या १९ अथैवि भर्वात । १६ सर्वा " १३ प्रदर्शनार्थ सितव्यम् । ८ कस्मात ४० ४१ घर २७ जुकल्ये . २५ स्तीति २२ हं विषय १७ विचार्य ६शब्द ११ जन्मे . . १६ निर्णये " ·शुद्धमा १६ वस्तुत्य . २४ दिन *सधि निरा 'भेटो दिना व्यक्ति सहारेण मानर्म। शुद्धिपम् । एष्ठे पडी अभुखम पछे पडी अशुद्धम स्वाच्च। 9 सतज te तद fu १८ बोध बाध १२ निरा "त्येत १६ भेटे २० दानि दीनि ८५ १ सिद्धर्थ सिद्धार्थ १२ १४ व्यांत मानम् २४ तद् द्वारेण ८८ पर्ययव पर्यव ६४ त्यह विधायत विधीयत १२ तथा प्र गतकर्म १८त्तरम्। सक्रियाते क्रियातो ६५ "स्त्रीति प्रीति ह १३ तभ १६ नित्यत्व नित्यत्वे २ऽस्ति क्रिया १८ नवर्तन्त नावर्तन्त भन्सिपर २५दशन বল मत १० मोक्षंन २१ दिवनज २५ संपादादिरूपेष संपवादिम्पेही वामंत । १नरुप निरुप १५ दादिद्वि १०० ४ अतःस। ति तथाप १० गतर्म ८६ 6 मोन ऽस्तिक्रिया मवन्तीपर मतं दिव नत्र वात्ततः दादिवहि ११ पत्यु eGE ·वर्णक्रमानुसारिसूचीपत्वम्। ... ... . ... ... ... ... ४।५ ... ... ... . ५।२३ ७।२० ... . . अथातो धर्मजिज्ञासेति न संवा वेदा विचारणीयत्वेन प्रतिज्ञातः किन्तु पष्ठे पहा कार्यात्मक व ४९।२ अध्यस्सरलसमायिकं न पारमार्थिकम अधमास: ६।२४.३०1३४ । २० अध्यासभाष्यप्रतिपाठाम १.१२ अध्यासभाष्यमावश्यकम् अध्यासलक्षणवाक्यस्य स्यूलव्याख्या अध्यासलक्षगावाक्यार्थविचार: ६।२४ अध्यासलक्षणस्याव्याप्तिशानिरासः १०। १३ अध्यासलक्षणास्पृथक् सास्वरूपसंभवोपन्यासस्याऽवश्यकतोक्तिः अपसव्यवहारस्याऽनादिपरम्परासिद्धत्वम् २४.११ अध्याससाधनम् अध्यासस्य स्मृतिस्वनिराकरणम् अध्यासस्य स्मृतिस्वशङ्का अध्यासस्याऽहंममरूपतानिरूपणम् अध्यासस्वरूपे मतान्तरोपन्यासः ११ । १९ श्रध्यासापवाकाव्याख्यानम् अध्यासो लोकानुभवसाक्षिक: १३ । १८ अनिर्धार्यप्रवत्ती,महामापत्तिः ७५ ।. अमृतम् ४।१३ धिया /" अश्व्यिात्मकबन्धनिसिस्तत्त्वज्ञानात ४१ । १ अविवाध्यासः ३०.५ अविद्यापनयनातिरेकेण मोक्षे नान्यदपेक्षणीयम् १०।७ अविद्याप्रयुक्तशरीरसंबन्धव्यपगमे निवर्तत एव सुखदुःखानुभवः ६८।१८ अविनासाधकश्रुत्यर्थापत्या प्रमाणान्तरेणाविरोधोपपादनम् १५। ७ अशरीरः ८६.३ अप्रत्ययी ३५। १६ अहमर्थस्यात्मन रठमनितमात्मकत्वादिविचार: 'अहमिसिप्रतीले स्थायिविषयावगायित्वम् २५ । १ मितिप्रत्ययो देहादिव्यतिरिक्तभोक्तविषयकः १५। १५ मात्मनश्चिन्मात्रमेव पारमार्थिकं पं भोलत्यादि त्वाणधिकम १६.१३ मात्मनोऽन्तःकरणोपरागनिमसमहकर्मत्वं मिध्येव २० । १९ मात्मवाविषयस्वेनाध्यासायोग्यताशगया निरासः १७।२ प्रास्ममा शाठियतिरिक्तत्वेनापपादनम् ७३।१२ पास्मीकामतोपन्यासः ... ७५ । १ मात्मविप्रलिपसिमध्ये वरोपवर्धनस्याचित्योक्तिः ०४।१८ बास्मविषयमानाविधविप्रतिपत्तिकारणोक्तिः अात्महमनम ७५।२७ मात्मा ७२।१६ ... ... ... ... ... . ... ... ... ... ...

·9. રપ ८।१४ ... ... . . ... .. ... ... ७६।१५ ७८ IE ... ... ... २ वर्णक्रमानुसारिसूचीपञ्चम् । एष्ठे पहा प्रात्मान्तःकरणयोरन्योन्याध्यासः ३५। १० (गात्मकस्वसाक्षात्कारे ऽध्यासस्य समूलोच्छेदात्संसारविनिक्तिः भ्रामायस्य क्रियार्थत्वादित्यादि कर्मकाण्डमात्रविषयं न तु निरर्गलम् ६५६ वं मितिज्ञानस्यालम्बनविचारः इन्द्रियात्मवादोपन्यासः ७२।२१ ईश्वराभिध्यानतो मलापगमशङ्का २०१७ श्रीपनिषदः ६४।२० श्रापनिषदपुरुषस्याऽनन्यशेषता ६४।१४ क्रियापर्यवसाय्येव वायमिति प्रातिपदिकार्थमात्रे प्रथमां स्मरतः पाणिनिमु- ने नुमतम ७।१ क्षणिकविज्ञानात्मवादोपन्यासः नगजन्मापलक्षितं ब्रह्म ... ७१।११ जन्मिथ्या न स्वलीकम् १३।१ जन्मन आदित्योपपत्तिः ७६ । १६ जन्मादिपदस्य व्याख्या जन्मादिपदेन श्रीता जन्मस्थितिभा गृह्यन्ते न तु अस्ति भवतीत्यादयो नैसक्ताः ७७ । २४ जन्मादिपदेन श्रीतानां ग्रहणे सूत्रस्यार्थवत्तोपपादनम् जपादिसूत्रवाक्यार्थापन्यासः ७७।७ मम्मादिमविषयवाक्यम् जन्मदिमत्रस्य स्वतन्त्रानुमानपरत्वप्रतिषेधः ७६।३ जन्माटिसत्रे अस्येतिपदस्थार्थः ७६।२४ जन्मादिसूत्रेणैव युक्तिरापर्शिता ब्रह्मणि जन्माविमने यतःशब्दार्थः, ७७। ५ जिज्ञासामा मतःशब्दार्थविचारः ६३, १५ जिज्ञामासो अथशब्दार्थविचारः जिज्ञासामने जिज्ञासाशब्दार्थपूर्वपक्षः जिज्ञासामंत्रे जिवासाशब्दासिद्धान्त: जिज्ञासासूत्रे साधनचतुष्टावस्यानन्तर्य मथशब्देनोच्यते ६२।२९ जीवः ३६।२० जीवस्य ब्रह्मात्मकत्वमविट्याच्छचप्रकाशम १४ । २९ तत्त्वमसीत्यादीनां निरंथे वस्तुनि पर्यवसानम १६।२३ सर्कस्वरूपतदुपयोगनिरूपणम् ६।१५ वर्पणमुखप्रतिबिम्बदृष्टान्ततात्पाठिविचारः दर्शनादिविधिवाक्यानि न विधयः किन्तु प्ररोधनार्या अर्थवादाः ३।१० दर्शमादिविधीनामर्थवादत्वोपपादनम् १४ । दर्शनोकश्यकध्यानविधिनिरासः देहादिष्यतिरिकभोकात्मवादोपन्यासः मअर्थविचारः 101,१० नामादिषु ब्रमष्टिमानसी क्रिया न तु जानम् निदिध्यासनम् ३।२४ निरधिष्ठानकाध्यासवाटापवादः नेतिनेतीतिनिषेध प्रास्माधिक: पुरोऽवस्थितापरोक्षवस्तुन्येवाध्यास रति नायं नियमः २९।२२ पूर्वमीमांसायां धर्मविचारप्रतिचयेव प्रमविचारस्याऽपि स्तत्वातपार्था ब्रम- जिज्ञात्याचपः ५२।१ - ५२।२ ५२ । १७ २१ । २ ८७।२४ ... ... ... ... .. ...

·. चनयेत ... ... ३५। ... ... ... ... ... ... २२।२१ ४०।३ . ४३।५ ४२।३ ४४।७ ५८।१९ ५३ । ... ... ... पर्वमानुसारिसूचीपर। पृष्ठे पट्टी पूर्वमीशंसारम्भभाष्यादिपालोचनयत्र लभ्यते अथातो धर्मजिज्ञासेति कर्मका- पडमोत्रविचारप्रतिक्षेति ४४ त्यगात्मनः स्वतःसिद्ररूपत्वादधिष्ठानत्वोपपत्तिः २६ । ५ प्रत्यगात्मा प्रपञ्चातिरिक्तब्रमप्राप्त्यर्थोपाविधिनिरासः ८८।१७ 'प्रमालत्वादिव्यवहारो मानिात्यागबाधितत्वात्मामाणिकः १०० । १३ प्रयोजनविषयत्वे कीदृशस्य वस्तुनो भवतः ६७। २० प्राचीनकारिकाणां स्वार्थे प्रमाणदानम् १९० । २ बाधः सर्वः सावधिक एव १२ । १८ बाधप्रत्ययस्वरूपनिरूपणम् ३८।१२ बिम्बप्रतिबिम्बविषयकविचार: अक्षिमज्ञासाप समासविचारः ६४।१९ अमजिज्ञासाया अनारम्भणीयताक्षेपपरिहार: .. ब्रह्म जिज्ञासाया अनारम्भणीयताशङ्का प्रजिज्ञासाया अनारम्भणीयताशा प्रकारान्तरेण ४४।१ जिज्ञासाया प्रारम्भणीयता एकदेशिमतेन ब्रह्मजिज्ञासाया प्रारम्भविषयकशङ्कासमाधयः ब्रह्मजिज्ञासायां न कर्मावबोधानन्तर्यम् ब्रह्मजिज्ञासाया विषयप्रयोजनसम्बन्धानेपः ६७।१ ब्रह्मजिज्ञासाशब्दार्थशवासमाधयः अमनानफलविचारः ब्रह्मज्ञानं विना नेवाध्यामनिवृत्तिः ३६। २० प्रक्षनामात्यागेव विधिविधेयत्वादिष्यवहार १००।१ अमज्ञानादविवानिवृत्युपणादनम् ब्रह्मणः प्रसिद्धत्वाच्छास्वविचार्यतासिद्धिः अमयाः सर्वात्मस्वादेव नाऽसिद्धिः ७१ । २० प्रमणः सामान्यतःसिद्धत्येऽपि विशषतोनानाविप्रतिपत्तिग्रस्तत्वादस्य मीमां सनीयता ब्रह्मणः सिद्धस्वरूपत्वेऽपि शास्त्रसमधिगम्यत्वम् अक्षणः सिद्धार्थपरवाक्यवेदयता ८५। १६ ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणसूचनम् ८१ । १६ ब्रह्मणि जीवाध्यासकारणनिरूपणम् १४।७ ब्रह्मणि युक्तरिवानुभवस्याप्यवकाशः ७६।२२ ब्रमणि वेदान्तानां समन्वयः ४।३ ब्रमणो नुभवाहस्वपि शास्त्र प्रमाणकत्वम् ८०।१५ ब्रह्मणो ज्ञानाविषयत्वेऽपि तत्रास्त्येव जानोपयोगः ३३ प्रअयो वेदप्रमाणकत्वम् ८२११५ ब्रमप्रभवत्वं वेदानाम् ८२१ प्रमशब्दव्युत्पत्तिपालोचनेनेव देशतः कालतो वस्तुतश्च निरवच्छिनोऽर्थः प्रतीयते ब्रह्मशब्दार्थनिर्धारणोपायनिरूपणम् ब्रह्मशब्दार्थविचार: ७० । २३ अमात्मस्वज्ञानं न संपदादिरूपम् १०। १३ भावामां स्थायित्वेऽप्यर्थक्रियाकारित्वोपर्णतः २७।२ मालसद्भायो भाष्यार्थतः ... ७०। ५ ७२।२ ... C४।२० - ... ... . ... ... . ... ... ... ७०।२३ ... ...

·, वयानुसारिसूचीपार । पष्ठे परे . २।२५ ... . २६१३ ४। . CE I९४ द.२४ महलाचरणम् मलाननुष्ठानाक्षेयो भाविषयः मनमात्मवाचिमतोपदर्शनम् मनन.... मनुष्योऽहमिति प्रतीतेगैरकत्वनिरामः मिथ्या मिथ्यानानम् । मोक्षः क्रियामाध्यश्चैवार्थवादेर्मियतासिद्धिः मोक्षस्य अतितो न्याम्पतश्च नित्यत्वासन क्रियासाध्याता येगमतसिद्धात्मप्रदर्शनम् रजताध्याससामप्युपपादनम् रजसाध्यासे शुक्त रखताकारपरिणामनिरासा वर्णकम् -१ वर्याकम् -२ धर्माकम् -1 वर्णकम् -४ वर्णकम -५ वर्णकम् -६ ०४ । १९ ६ ।२० ४१ . ... ૫૧ ६७ ... .. ... १ २ वर्णकम १०० १२।२. ... ...। ११।१० २० । १६६ CEN२० ... ८७। ११ ३।६,१४ वाकम् वर्षकम - विकारादिचतुष्टयरिंगाफलरहितो मोक्षा विदिक्रियाकस्वेन ब्रम न घेवान्ससिद्धम् विद्या विधिनिरपेक्षशास्त्रप्रतिपायता प्राणः विधिविषयतयैव ब्रम वेदान्तः प्रतिपाद्यत इति शङ्का विधिविषयता म प्रायः विरोधः विषयः विषविषयिणोः परस्परानात्मतालमयो विरोधा विपर्यावर्षाययोर्विरोधः कः विषयी वेढासप्रतिणावस्तुनिरूपणम् वेदान्तानां स्वप्रामाययसिद्धये न चक्षुरादिसंवादोऽपेक्षणीयः वेदान्समनाने सिद्ध मीमांसामा उपयोगः ... वेदान्तमनिश्चय जाननीये मीमांसायाः सहकारित्वम । शादज्ञानातरिक्तज्ञानविधेयतानिराकरणम् शारीरक: भास्वाफारवमानाच शाखे प्रतिसिद्धिः शास्त्रस्यारम्भणीयतोपसंहार शुक्तिचन्द्रहयोबाहरणतात्पर्यम प्रवणम् सत्यम संपत् १७. १० ४०।११ ८५१० ... ६६.१६ ६.२१ ४७११ १४।३ ४०1,98 ... ::: १०। ५ .

·धणामानुसारिसूचापनम् ।
पष्ठे पडी
८४.५
समन्वय
समन्वयसूर्य पूर्वकाहरणविलक्षणोटाहणातात्पर्य
संविदासयोरन्योन्याग्नितत्वनिरास:
सांख्यमतसिद्धात्मनिरूपणम्..
...
...
७४ । ५
४१ । १३
A६।२१
...
सौषुप्मार्थपरामर्शविचारः
स्फटिकलाहित्यविचार:
स्मृतिरूपत्वखण्डनमध्यासस्व
स्वस्मिन्पुनाध्यासस्य मुख्यत्वनिरूपणम
स्वमार्थ प्राभ्यन्तरोन बायः
स्वोक्ताध्यासलवणस्य निरवठात्वम
३४।२४
१०।२०

·No text on this page.

·MISSION INSTITU'F OF PARISHNA LIBRARY पञ्चपादिका RI HIRAL GOTES अनाद्यानन्दकूटस्थज्ञानानन्तसदात्मने । अभूतद्वतजालाय साक्षिणे ब्रह्मणे नमः ॥ ५ ॥ नमः श्रुतिशिरःपंद्वषण्डमार्तण्डमूर्तये । बादरायणसजाय मुनये शमवेश्मने ॥ २ ॥ नमाम्यभागिपरिवारसम्पदं निरस्तभूतिमनुमा विग्रहम् । अनुगमुन्मृदितकाललाञ्छनं विना धिनायकमपूर्वशङ्करम् ॥ ३ ॥ पद्धतमानससरःप्रतिलब्धजन्मभाष्यारविन्दमकरन्दरसं पिबन्ति । प्रत्याशमुन्मुखविनीतविनेयभृङ्गास्तान भाष्यवित्तकगुरून प्रणमामि मूद्धा ॥४॥ पदादिवृन्तभारेण गरिमाणं बिभर्ति यत् । भाष्यं प्रसन्नगम्भीरं तयाख्यां श्रद्धया जरभे ॥ ५ ॥ युष्मदस्मत्प्रत्ययगोचरयोरित्याद्यहमिदं ममेदमिति नेसर्गिकोऽयं लोकव्यवहार' इत्यन्तं भाष्यम् अस्यानर्थहेतोः . प्रहाणायात्मकत्वविद्यापति- पत्तये सर्व वेदान्ता आरभ्यन्त इत्यनेन भाष्येण पर्यवस्यच्छास्त्रस्य विषयः प्रयोजनं चार्थात् प्रथमसूत्रेण * मूचिते इति प्रतिपादयति । . एतच्च तस्माद् ब्रह्म जिज्ञासितव्यमित्यादिभाष्ये स्पष्टतरं प्रदर्शयिष्यामः । अचाह । यद्येवमेतावदेवास्तु भाष्यम् अस्यानर्थहेतोः प्रहाणायात्मक- त्वविद्याप्रतिपत्तये सर्वे वेदान्ता प्रारभ्यन्त इति + तपानर्थहेतोः प्रहाणाय इति प्रयोजननिर्देश: प्रात्मकत्वविद्याप्रतिपत्तय इति विषयप्रदर्शनम् किमनेन युष्मदस्मदित्यादिनाऽहं मनुष्य इति देहेन्द्रियादिष्वहममेद-: मित्यभिमानात्मकस्य लोकव्यवहारस्य अविद्यानिमितत्वप्रदर्शनपरण भाष्येण । उच्यते । ब्रह्मज्ञानं हि सूचितमनर्थहेतुनिबर्हणम् । अनर्थश्च प्रमातृ- ताप्रमुखं कर्तृत्वभोक्तृत्वम् तद्यदि वस्तुकृतम् न चानेन निबर्हणीयम् यतो चान- । - अति ३ चुः । इत्रिते रति २ पु.। निमित्तस्वेत्युपकल्पितमास्ते २ पुः ।

·। सन्थारम्भः । मङ्गलसद्धावोक्तिः । मचानस्येव निवर्तकम् तद्यदि कर्तृत्वभोक्तृत्वमज्ञानहेतुकं स्यात्ततो ब्रह्मज्ञान- ,मनर्थहेतुनिबर्हणमुच्यमानमुपपद्येत * । तेन साकारणेष ब्रह्मज्ञानमनर्थहेतुनि- बहणं सूचयता अविद्याहेतुकं + कत्वभोक्तृत्वं प्रदर्शितं भवति । अतस्तत्प्रदर्श- नद्वारेण सूधार्थीपपत्त्युपयोगितया सकलसन्तोपोद्याप प्रयोजनमस्य भाष्यस्य । तथा 'चास्य . शास्त्रस्य ऐदम्पयं सुखेकतानसदात्मककूटस्थ चेतन्यकरसता संसारित्वाभिमतस्यात्मनः पारमार्थिक स्वरूपमिति वेदान्ताः पर्यवस्यन्तीति प्रतिपादितम् । तच्चाहं कती सुखी दुःखीति प्रत्यक्षाभिमतेन अबाधितकल्पेना- धभासेन विरुद्धाते । अतस्तद्विरोधपरिहारार्थ ब्रह्मस्वरूपविपरीतरूपमविद्या- निर्मितमात्मन इति यावन्न प्रतिपाद्यते। सावज्जरद्वादिवाक्यवदन- र्थकं प्रतिभाति । अतस्तन्निवृत्त्यर्थमविद्याविलसितमब्रह्मस्व || रूपत्वणमात्मन इति प्रतिपादयितव्यम् । वक्ष्यति चेतदविरोधलक्षणे जीवप्रक्रियायां सूत्रकारस्त- द्गणसारत्वादित्यादिना । यद्येवमेतदेव प्रथममस्तु । मेषम् अर्थविशेषोपपत्तेः । अर्थविशेषे हि समन्वये प्रदर्शिते तद्विरोधाशङ्कायां तन्निराकरणमुपपद्यते । अन** दर्शिते पुनः समन्वयविशेष सद्विरोधाशङ्का सनिराकरणञ्च निर्विषयं स्यात् । भाष्यकारस्तु तत्सिद्धमेवादिसूण सामर्थ्यबलेन । सूचितं सुखप्रतिपत्त्यर्थ वर्ण- यति इति न दोषः ॥ ननु च ग्रन्थकरणादिकार्यारम्भे कार्यानुरूपमिष्टदेवतापूजानमस्कारेण बुद्धिसन्निधापिताथवृट्यादिशब्देर्दध्यादिदर्शनेन वा कृतमङ्गलाः शिष्टा: + प्रवर्तन्ते शिष्टाचारश्च नः प्रमाणम् । प्रसिद्धं च मङ्गलाचरणस्य विघ्नोपशमनं प्रयोजनम् । महति च निःश्रेयसप्रयोजने 6 अन्यमारभमाणस्य विघबाहुल्यं. सम्भाव्यते प्रसिद्धच्च श्रेयांसि बहुविघानीति । विज्ञायते ||| च तस्मादेषां तन्न प्रियं यदेतन्मनुष्या विद्युरिति येषां च यन्न प्रियं ते सद्विवन्तीति प्रसिद्ध लोके । तत्कथमुल्लङ्घ्य शिष्टाचारमकृतमङ्गल एव पपा विम्रब्धं भाष्यकारः प्रवक्ते । • उपपटाते-ति २ पुः। + कप्रत्ययो नास्ति १ पुः । + प्रदर्यते-दति २ पुः। अतः शब्दो नास्ति २ पुः । || स्वशब्दो नास्ति २ पुः । स्वरूपमिति ३ पुः । स्वप्रत्ययोनास्ति १ पुः। .. प्रशब्दो नास्ति २ पुः । ++ सूत्रिमिति ३ पुः। t1 प्रवर्तन्ते शिष्टा ति पु.। मोक्षरूपप्रयोजननिमिसमित्यर्थः । 10 तस्मादित्याठियुतितोऽपि विशेषेण ज्ञायते न केवलं लोकास एव संभाव्यत इति भावः। कपा विमिति पु.। ॥

·३ विरोधनिरूपणम् । अब उच्यते । युष्मदस्मदित्यादि. सद्धर्माणामपि सुतरामितरेतरभाषानुप- .पत्तिरित्यन्तमेत्र * भाष्यम् । अस्य. चायमर्थः सर्वोपनवरहितो विज्ञान- घंनः प्रत्यगर्थ इति तत्कथञ्चन परमार्थत एवम्भते वस्तुनि रूपान्तरपदव- भासो मिथ्येति कथयितं वदन्यपरादेव भाष्यवाक्यानिरस्ससमस्तोपनवं चेत्र- न्यकतानमात्मानं प्रतिपद्यमानस्य कुतो विघ्नोपलवसम्भवः । तस्मादयणी: शिष्टाचारप्रतिपालने भाष्यकारः + ॥ विषयविषयिणास्तमःप्रकाशपद्विरुद्धस्व- भावयोरितरेतरभावानुपपत्ता सिद्धायामिति । कोऽयं विरोधः कीदृशो वा इतरेतरभावोऽभिप्रेतो यस्यानुपपत्तेस्तमः- -प्रकाशवदिति निदर्शनम् । यदि तावत् संहानवस्थानलक्षणो विरोधः ततः प्रकाशभावे तमसो भावानुपपत्तिः । तदसत् । दृश्यते हि मन्दप्रदीपे वेश्म- न्यऽस्पष्ट रूपदर्शनमितरत्र च स्पष्टम् । तेन ज्ञायते अन्दप्रदीपे वेश्मनि || समसा पीषदनुवृत्तिरिति । तथा छायायामपि ओषण्यं तारतम्येनोपलभ्य- मानम् आतपस्यापि सत्रावस्थानं सूचयति । एतेन शीतोष्णयोरपि युगपदुप- लब्धः सहावस्थानमुक्तं वेदितव्यम् । उच्यते । परस्परानात्मतालक्षणो विरोधः। न जातिव्यक्त्योरिव परमार्थतः परस्परसम्भेदः सम्भवतीत्यर्थः । तेन इतरे- तरभावस्य इतरेतरसम्भेदात्मकत्वस्यानुपपत्तिः । कथम् । स्वतस्तावद्विषयि- पश्चिदेकरसत्वान्न युष्मदंशसम्भवः । अपरिणामित्वान्निरंऽजनत्वाच्च न परतः । विषयस्यापि न स्वतश्चित्सम्भवः समत्वाद् विषयत्वहानेः । न परतश्चितेर- प्रतिसक्रमत्वात् । तद्धर्माणामपि सुतरामिति । एवं स्थिते स्वाभयमतिरिच्य धर्माणामन्यत्र भावानुपपत्तिः सुप्रसिद्धा इति दर्शयति । इतिशब्दो हेत्वर्थः । यस्मादेवमुक्तेन न्यायेनेतरेतरभावासम्भवो ऽतो ऽस्मत्प्रत्ययगोचरे विषयिणि धिदात्मके इत्यस्मत्प्रत्यये योऽनिदमंशश्चिदेकरसः तस्मिंस्तवलनि सित- तया लक्षणतो युष्मदर्थस्य मनुष्याभिमानस्य सम्भेद इवावभासः स एक अध्यासः । तद्धर्माणाञ्चेति । यद्यपि विषयाध्यासे तद्धर्माणामप्यर्थसिद्धो ऽध्या- सस्तथापि विनापि विषयाध्यासेन तद्धर्माध्यासो बधिरादिषु श्रोत्रादिधर्मेषु * महलवाक्यमितिशेषः मङ्गलत्वमेवोपपादयति अस्येत्यादिना । +.परिपालनरति २ पुः। भगवान्भाष्यकार इति ३ पु. कतस्ति प्रकाशस्येति २ पुः। ॥ वेश्मनीति ३ पु. नास्ति । ।

·. ४ अध्यासाक्षेपनिरूपणम् । लोकव्यवहारस्य नेमित्तिकत्वेऽपि नेसर्गिकत्वयुक्तिः। विद्यते इति पृथधर्मग्रहणम् । तद्विपर्ययेण विषयिणास्तद्धमाणाञ्चति । चेतन न्यस्य सद्धर्माणां चेत्यर्थः । ननु विषयिणरिचदेकरसस्य कुतो धर्मा ये विषये ऽध्यस्येरन् । उच्यते । आनन्दो, विषयानुभयो नित्यत्वमिति सन्ति धमी; अपृथक्त्वेऽपि चेतन्यात्पृथगिधावभासन्ते इति न दोषः । अध्यासो नाम अतद्रूपे तद्रूपावभासः स मिथ्येति भवितुं युक्तमिति । मिथ्याशब्दो यो ऽपहषवचनो ऽनिर्वचनीयतावचनश्च । अच अयमपहष वचन: मिथ्येति भवितुं युक्तम् अभाव एवाध्यासस्य युक्त इत्यर्थः । यद्यप्येवं तथापि नैसर्गिकः प्रत्यक्चैतन्यसत्तामाचानुबन्धी अयम् युष्मदस्मदारित. रेतराध्यासात्मको ऽहमिदं ममेदमिति लोकव्यवहारः । तेन यथास्मद- थस्य सदावो नोपालम्भमर्हति एवमध्यासस्यापि इत्यभिप्रायः + । लोक इति मनुष्यो ऽहमित्यभिमन्यमान: प्राणिनिकाय उच्यत्वे । व्यवहरणं व्यवहारः लोक इति व्यवहारो लोकव्यवहारः मनुष्योऽहमित्यभिमान इत्यर्थः । सत्यानृते मिथुनीकृत्येति । सत्यमनिदं चैतन्यम् अनृतं युष्मदर्थः स्वरूपतोप्यध्यस्तस्वरूपत्वात् । अध्यस्य मिथुनीकृत्येति च क्वाप्रत्ययो न पूर्वकालत्वमन्यत्वं च लोकव्यवहारादङ्गीकृत्य प्रयुक्त; भुक्ता बजतीतिवत्क्रिया- न्तरानुपादानात् । अध्यस्य नेसर्गिकोऽयं लोकव्यवहार इति स्वरूपमात्र- पर्यवसानात् । उपसंहारे चे वमनादिरनन्तो नैसर्गिको ऽध्यास इति तायन्मात्रोपसंहारात् । अतश्चैतन्यं पुरुषस्य स्वरूपमितिवद्द्यपदेशमाचं द्रष्ट- व्यम् । मिथ्याज्ञाननिमित्त इति । मिथ्या च तदक्षानं च मिथ्याज्ञानम् । मिध्येति अनिर्वचनीयता उच्यते अज्ञानमिति च जडात्मिका ऽविद्याशक्ति ज्ञानपर्युदासेनोच्यते । तन्निमित्तः तदुपादान इत्यर्थः । कथं पुन: नैमित्तिकव्यवहारस्य नेसर्गिकत्वम् । अचोच्यते । अवश्य- मेषा अविद्याशक्तिर्बाह्याध्यात्मिकेषु वस्तुषु तत्स्वरूपसत्तामाधानुबन्धिनी अभ्युपगन्तव्या अन्यथा मिथ्यार्थावभासानुपपत्तेः । सा च न जडेषु वस्तुषु सत्स्वरूपावभासं प्रतिबधाति प्रमाणवेकल्यादेव तदग्रहणसिद्धेः । रजतप्रति . " * अत्रेति पुस्तकासरे नास्ति । + इत्यभिप्राये लेक इतीति : पु.। * चैवमयमनादिरिति र पुः । है नैमित्तिकस्य लोकव्यवहारस्येति २, ३ पुः पाठः ।

·. शरीराद्यध्यस्तत्वोक्तिः । भासात् प्रागढ्ढे च सत्यामपि तस्यां स्वरूपयहणदर्शनात् । अतस्तत्र * रूणा- न्तरावभासहेतुरेव केवलम् । प्रत्यगात्मनि तु चितिस्वभावत्वात्स्वयंम्प्रकाश- माने ब्रह्मस्वरूपानवभासस्य अनन्यनिमित्तत्वात् तद्गत निसर्गसिद्धाऽविद्याश- तिप्रतिबन्धादेष तस्य अनवभासः । अतः सा प्रत्यचिति ब्रह्मस्वरूपावभास प्रतिबधाति अहङ्काराद्यतद्रपप्रतिभासनिमित्तं च भवति सुषुम्यादी चाहङ्का- रादिविक्षेपसंस्कारमाचशेषं स्थित्वा पुनरुद्वषतीति । अतो नेसर्गिकोप्यहङ्का- रममकारात्मको मनुष्याद्यभिमानो लोकव्यवहारो मिथ्याज्ञाननिमित्त उच्यते न पुनरागन्तुकत्वेन । तेन + नेसर्गिकत्वं नैमित्तिकत्वेन न विरुध्यते । अन्योन्यधमांश्चेति । पृथग्धर्मग्रहणं धर्ममावस्यापि कस्यचिदध्यास इति दर्शयितुम् । इतरेतराविवेकेनेति । एकतापत्यवेत्यर्थः । कस्य धर्मिणाः कथं चाध्यासो धर्ममाघस्य वा क्वाध्यास . इति लाष्यकारः स्वयमेव वक्ष्यति । अहमिदं ममेदमित्यध्यासस्य स्वरूपं दर्शयति । अहमिति ताव- त्प्रथमोऽध्यासः । मनु अहमिति निरंशं वेतन्यमा प्रतिभासते नांशान्तर- मध्यस्तमनध्यस्तं वा । यथा अध्यस्सांशान्तभावस्तथा दर्शयिष्यामः । ननु इदमित्यहङ्कनुर्भागसाधनं || कार्यकरणसङ्घातो ऽवभासते ममेदमिति धाहङ्कचा स्वत्वेन तस्य सम्बन्धः तत्र न किञ्चिदध्यस्तमिव दृश्यते । उच्यते । यदेवाहङ्कनी अध्यासात्मकस्तदेव तदुपकरणस्यापि तदात्मकत्व- सिद्धिः । न हि स्वनावापराज्याभिषेकस्य माहेन्द्रजालनिर्मितस्य वा राजा राज्योपकरणं परमार्थसद्भवति । एवमहङ्कर्तृत्वप्रमुख; क्रियाकारकफलात्मको लोकव्यवहारो ऽध्यस्तो नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावे आत्मनि अतस्तादृब्रह्मा- 'त्मानुभषपर्यन्ताज्ज्ञानादनर्थहेतोरध्यासस्य निवृत्तिरुपपद्यते इति तदर्थविषय- वेदान्तमीमांसारम्भ उप्रपद्यते । आह कोऽयमध्यासो नामे गा त्याद्यारभ्य अध्याससिद्धिपरं भाष्यम् । तथापि कथम्पुनरविद्यावद्विषयाणीत्यतः प्रागध्यासस्वरूपतत्सम्भावनाय स्वस्येति पुस्तकान्तरे। + नैसर्गिकनैमित्तिकत्वे न विरुध्यते इति पुस्तकान्तरपाठः। है अन्योन्यं धर्माश्चेतीति पु.। ६ वाध्यास रति पुः। कार्यकारणसंधासति २ पुः । पा रत्यायध्याति पुः। + ·६ अध्याससंभावनास्वतन्त्रोक्तियुक्ति: । अध्यासस्य स्मृतित्वाभावनिरूपणम् । सदादि * तत्सद्धावनिर्णयार्थमिति विभागः । यद्येवं । तत्स्वरूपतत्सम्भावनो- पन्यासः पृथग्न कर्तव्यः । न हि अनि तरूपमसम्भाव्यमानं च निर्णायते चेति दुःसम्पादं विशेषतोऽध्यक्षानुभवनिर्णये। उच्यते। न देहे । न्द्रियादिष्वह- ममाभिमानवत एव प्रमातृत्वप्रदर्शनमात्रेण तस्य अध्यासात्मकता सिद्धाति । सत्कस्य हेतोः । लोके शुक्तिरजतद्विचन्द्रादिवदध्यासानुभवाभावात् । बाधे हि सति स भवति नेह स विद्यते । तस्मादध्यासस्य लक्षणमभिधाय तल्ल. क्षणव्यानस्य सद्भावः कथनीयः । नन्वेवमपि तल्लक्षणस्य वस्तुनः सद्भावमात्रमिह कथनीयम् । न हि यत्र यस्य सद्धावः प्रमाणतः प्रतिपन्नस्तव तस्य असम्भावनाशङ्का येन तद्विनि- वृत्तये तत्सम्भावनाऽपरा कथ्येत । सत्यमेवम् । विषयविशेषस्तु प्रयत्नेन अन्वि- च्छद्भिरपि अनुपलभ्यमानकारणदोषे विज्ञाने ऽवभासमानो ऽपि पूर्वप्रधुनिन सकललोकव्यापिना निश्चितेन प्रमाणेनासम्भाव्यमानतया अपोद्यमानो दृश्यते तद्यथोत्पातिकः सवितरि शुषिर्यथा वा माहेन्द्रजालकुशलेन प्रासादागिरण- मेवमविषये ऽसङ्गे केनचिदपि गुणादिना अध्यासहेतुना रहिते निष्कलङ्क- चेतन्यतया अन्यगतस्याप्यध्यासस्यापनोदनसमर्थेऽध्यासावगमोऽविभाव्यमा- नकारण || दोषो विभ्रम इत्याशयेत तन्मा शङ्कीति सद्भावातिरकेण सम्भ- वोपि पृथक् कथनीयः । तदुच्यते । आह कोऽयमध्यासो नामेति किं वृत्तस्य प्रश्ने आक्षेपे च प्रयोगदर्शनादुभयस्य चेह सम्भवात् तन्त्रण वाक्यमु- चरितम्** । तथापि + प्रथमं प्रश्नस्य प्रतिवचनं स्वरूपमाख्याय पुनस्तस्येव सम्भवमाक्षिप्य प्रतिविधत्ते । तत्रैवम्भते विषये श्रोतृणां सुखप्रबोधार्थं व्याच- क्षाणाः प्रतिवादिनं तत्रस्थमिव समुत्थाप्य तेनाक्षिप्रमनेन पृष्टमिति मत्वा. प्रत्युक्तम् पुनरसी स्वाभिप्रायं विवृणोतीति आक्षेपमवतार्य प्रतिविधानं प्रतिप- द्यन्ते । सर्ववंविधे ग्रन्थसन्निवेशे एष एव व्याख्याप्रकारः । स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभास इति प्रश्नवाक्यस्थितमध्यासमुद्दिश्य लक्षणमभिधीयते । संच परचेत्युक्तेऽर्थात्परस्य अवभासमानता सिद्धा । तस्य विशेषणं स्मृतिरूपत्वम् । स्मर्यते इति स्मृति: असनायामप्यकर्तरि कारके * सादि सर्व तदिति पुस्तकान्सरे । । सद्रूपेति पुः । + न देहादिष्विति ३ पु.। सुपिरिति २ पुः। ॥ दोषोपीति पुरी पा प्रश्ने क्षेपे चेति पुन ** उच्चारितमिति ९ पुः। ++ प्रथमिति पुस्तकान्तरे नास्ति । तस्यैहेति २ पुः। । .

·- एसज्जन्माननुभूतविषयकाध्यासोपपादनम् । धजादीनां प्रयोगदर्शनात् । स्मयमाणरूपमिव रूपमस्य न पुनः स्मयत एव स्पष्टं पुरोऽवस्थितत्वावभासनात् । पूर्वदृष्टाषभास इत्युपपत्तिः स्मृतिरू- पत्वं । न हि. पूर्वम | दृष्टरजतस्य शुक्तिसम्प्रयोगे रजतमषभासते । यतो पातद्विषयस्य अवभासस्यापि मदमेव लक्षणमुक्तं भवति । कथम् । तद्- ध्यते । स्मृते रूपमिष रूपमस्य न पुनः स्मृतिरेव पूर्वप्रमाणनिषयविशेषस्य. सथानवभासकत्वात् । कथं पुनः स्मृतिरूपत्वम् । पूर्वप्रमाणंद्वारसमुत्यत्वात् । न हि असम्प्रयुक्तावभासिनः पूर्वप्रवृत्ततद्विषयप्रमाणद्वारसमुत्थत्वमन्तरण समुषः सम्भवति । अपर आह ननु अन्यसम्प्रयुक्ते चक्षुषि अन्यविषयज्ञानं || स्मृतिरेष । प्रमोषस्तु स्मरणाभिमानस्येन्द्रियादीनां जानकारणानां केनचिदेव का दोषविशे- घेण कस्यचिदेवार्थविशेषस्य स्मृतिसमुद्बोधः क्रियते सम्प्रयुक्तस्य च दोषेण विशेषप्रतिभासहेतुत्वं करणस्य विहन्यते । तेन दर्शनस्मरणयोर्निरन्तरोत्य- बयो: ** करणदोषादेव विवेकानवधारणाद् दूरस्थयोरिव वनस्पत्यारनुत्पन्ने एवेक + त्वाधभास उत्पन्नभ्रमः । ननु अनास्वादिततिक्तरसस्यापि बालकस्य । पित्तदोषान्मधुरे तिक्तावभासः कथं स्मरणं स्यात् । उच्यते । जन्मान्तरानु- भूतत्त्वात् । अन्यथाऽननुभूतत्वाविशेषेऽत्यन्तमसन्नेव कश्चित्सवमा रसः किमि- ति नावभासेत । तस्मात्पित्तमेव मधुराग्रहणे तिक्तस्मृतो तत्प्रमोषे च हेतुः । कार्यगम्यत्वाद्धेतुभावस्य । एतेन अन्यसम्प्रयोगेऽन्य 8 विषयस्य ज्ञानस्य स्मृतिस्वतत्प्रमोषौ सर्वच व्याख्यातो द्रष्टव्यो उच्यते । कोऽयं स्मरणाभिमानो नाम । न तावत् ज्ञानानुविर्सया 'ग्रहणम् । न ह्यतिवृत्तस्य ज्ञानस्य ग्राह्यविशेषणतया विषयभावः । तस्माच्छु- हमेषार्थ स्मृतिरषभासयति न ज्ञानानुषिद्धम् । तथा च पदास्पदार्थस्मृतो न दृष्टो ज्ञानसम्भेदः ज्ञानस्यापि शब्दार्थत्वप्रसङ्गात् । तथेष्ठभूभागविषया. स्मृप्तिः स सेव्य इति || बाह्यमावस्था न ज्ञानपरामर्शिनी । अपि च । भूयस्यो • अवभासादिति २ पुः । + पुंस रति शेषः। + शुक्तिकेति पुः। , लक्षणमित्युक्तमिति २ पुः । || अन्यविषयं विज्ञानमिति २ पुः । एवमिति २ पु.। ..कारणेति २ पुः। + अनुत्यो एककत्वावभास रति । पुः । कात्ययो नास्ति २ पुः । ss अन्यविषयमानस्य मसिसलामोणाविसि १, ३ पुः । ॥ पापमानावस्था नहानपरामर्शनी इति स्वचित् । . .

·अध्यासालम्बनविचारः । ज्ञानपरामर्शशून्या एव स्मृतयः । नापि स्थगती ज्ञानस्य स्मरणाभिमानी * नाम रूपभेदो ऽवभासते नहि नित्यानुमेयं ज्ञानमन्यद्वा वस्तु स्वत एव + रूप-. सम्भिन्नं गृह्यते । अत एवोक्तमनाकारामेव बुद्धिम नुमिमीमह इति । अनाकारामनिरूपिताकारविशेषामनिर्दिस्वलक्षणामित्यर्थः । अतो न स्वतः स्मरणाभिमानात्मकता । नापि ग्राह्यविशेषनिमित्तः स्मरणाभिमानः प्रमाण- ग्राह्यस्येव अधिकलावधिकस्य गृह्यमाणत्वान्नापि फलविशेषनिमित्तः प्रमाणफ- लविषयमाचावच्छिन्नफलत्वात् । यः पुनः क्व चित्कदा चिदनुभूतचरे स्मरामि इत्यनुवेध: स वाचकशब्द संयोजनानिमित्तो यथा सानादिमदाकृतो गौरि- त्यभिमानः । तस्मात्यर्षप्रमाणसंस्कारसमुत्यतया तद्विषयावभासित्वमाचं स्मृतेः । न पुनः प्रतीतितो ऽर्थतो वा अधिकांऽशोऽस्ति यस्य दोषनिर्मितः प्रमोषः परिकल्प्येत । न चेहू पूर्वप्रमाणविषयावभासित्वमस्ति पुरोऽवस्थितार्थ- प्रतिभासनादित्युक्तम् । अतो नान्यसम्प्रयोगे ऽन्यविषयज्ञानं || स्मृतिः किन्त्व- ध्यासः । नन्वेवं सति वेपरीत्यमापद्यते रजतमवभासते पशुक्तिरालम्बनर्मिति । नेतत् संघिदनुसारिणामनुरूपम् । ननु शुक्तेः स्वरूपेणाप्य ** वभासने ++ संवित्प्रयुक्तव्यवहारयोग्यत्वमेवालम्बनार्थः सैवेदानी रजतर्व्यवहारयोग्या प्रतिभामते तप किमित्यालम्बनं न स्यात् । अथ तथारूपावभासनं शुक्तेः पारमार्थिकमुताहो न । यदि पारमार्थिक नेदं रजतमिति बाधा न स्यात् नेयं शुक्तिरिति यथा । भवति च बाधः । तस्मान्नेष पक्षः प्रमाणवान् । अथ शुक्तरेव दोषनिमित्तो रजतरूपः परिणाम 6 उच्यते । एतदप्यसारम् । न हि वीरपरिणामे दधनि नेदं दधि इति बाधा दृष्टः । नापि क्षीरमिदमिति प्रती-. तिः । इह तु तदुभयं दृश्यते । किञ्च रजतरूपेण घेत्परिणता शुक्तिः क्षीर- मिव दधिरूपेण तदा दोषापगमेऽपि तथैव अवसिष्ठेत । ननु कमलमुकुल || वि- कास पापा परिणामहेतोः सावित्रस्य तेजसः स्थितिहेतुत्वमपि दृष्टं तदपगमे पुन- * स्मरणाभिमानात्मको नामेति २ पुः। + स्वशब्दो त्राधिका २ पुः । + अनुमिमीमामह रति उपकल्पितमासे २ पुः। $ शब्दति नास्ति २ पु. ॥ अन्यविषयमिति २ पुः । का शुक्तिकालम्बममिति पाठान्तरम् । ** अवभासमान रति ९ पुः । + विस्मयुक्तीति नास्तिक पु.। # बाध पति नास्ति ...पु.। 88 रत्युोतेति २ पु । | कमलमुकुखस्य विका- पामा परिणतीति २, ३ पुः । सेति ।

·६. । शुक्तिरजतादिज्ञानसामय्युपपादनम् । मुकुलीभावदर्शनात्तथेहापि स्यात् । न । तथा सति तद्वदेव पूर्वावस्थापरिणाम- बुद्धिः स्यात् न.बाधप्रतीतिः स्यात् * । अथ पुनर्दुष्टकारणजन्यायाः प्रतीतेरेव रजतात्पाद इति मन्येत । एतदपि न सम्यगिव । कथम् । यस्याः प्रतीतेस्त- दुत्पादस्तस्यास्तापन्न तदालम्बनं पूर्वोत्तरभावेन भिन्नकालत्वात् । न प्रतीत्य- न्तरस्य पुरुषान्तरप्रतीतेरपि तत्प्रसङ्गात् । ननु किमिति पुरुषान्तरप्रतीतेरपि. तत्प्रसङ्गो + दुष्टसामग्रीजन्मनो हि प्रतीतेस्तदालम्बनम् । मैवम् । प्रतीत्यन्त- रस्यापि तद्विधस्य रजतान्तरोत्यादनेनैव उपयुक्तत्वात् प्रथमप्रत्ययवत् । अतो ऽनुत्पन्नसममेव स्यात् । तदेवं पारिशेष्यात्स्मृतिप्रमोष एवावतिष्ठेत । ननु स्मृतेः प्रमोषो न सम्भवति इत्युक्तम् । तथा च तन्त्रान्तरीया आहुः ॥ अनुभूतविषयाऽसम्प्रमाषा स्मृतिरिति । का तर्हि.पा गतिः शुक्ति- सम्प्रयोगे रजतावभासस्य । उच्यते । नेन्द्रियजज्ञानात्संस्कार स्मरणं पृथ- गेव स्मरणाभिमानशून्यं समुत्पन्नं किन्तु एकमेव संस्कारसहितादिन्द्रियात् । कथमेतत् । उच्यते । कारणदोषः कार्यविशेषे तस्य शक्ति निरुन्धन्नेव संस्कार- विशेषमण्यद्बोधयति । कार्यगम्यत्वात्कारणदोषशक्तेः । अतः संस्कारदुष्टकारण- संवलितका सामग्री । सा चकमेव जानमेकफलं जनयति । तस्य च दोषो- त्थापितसंस्कारविशेषसहितसामग्रीसमुत्पन्नज्ञानस्योचितमेव शुक्तिगतमिथ्या- रजतमालम्बनमवभासते । तेन मिथ्यालम्बनं ज्ञानं मिथ्याज्ञानं न स्वतो ज्ञानस्य मिथ्यात्वमस्ति बाधाभावात् । भिन्नजातीयज्ञानहेतुसामग्योः ** मेकज्ञानात्यादनमिति चेन्नैष दोषः । दृश्यते हि लिङ्गज्ञानसंस्कारयोः सम्भय लिङ्गिज्ञानोत्पादनं प्रत्यभिज्ञानोत्पादनच 'अक्षसंस्कारयोरुभय- शापि स्मृतिगर्भमेकमेव प्रमाणज्ञानम् । संस्कारानुबोधे तदभावात् । तस्मा- ल्लिङ्गदर्शनमेव सम्बन्धज्ञानसंस्कारमुबोध्य तत्सहितं लिङ्गिज्ञानं जनयतीति * स्थाठिति नास्ति २, ३ पुः। + तदपीति २ पुः । + तदिति नास्ति २ पु.। 8 अवतिष्ठते-ति २, ३ पुः । || 'अनुभूतविषयासम्प्रमोषः स्मतिरिति पातज्जलसूत्रपाठः, एवमनुभूती या विषया वृत्ति- तवारूढार्थी तयारसम्ममोषो ऽस्तेयमनपहरणं धर्मधर्म्यभेदात्तद्वती तदुभयविषयिणीति यावदिति सद्वार्तिकञ्च। परन्तु त्रिष्यपि एतत्युस्तकेषु अनुभूतविषयासम्प्रमोषा-इति पाठस्तत्रानुभूतवि- अययोरसमामाया यस्यामिति बहुधीहिविशेषणं द्रष्टव्यम् । .पा तर्हिस्याने पुनरिति २ पुः । " सामग्याः कथमेकज्ञानोत्पादकत्वमिति २ पुः । मानेति २ पु. नास्ति। । कथ- .

·१० शुक्तिरलतमायिकं न पारमार्थिकम् । अध्यासलक्षणपरीक्षा। स्वामार्थान्तस्त्वोक्तिः । वक्तव्यम् । अयमेव च न्यायः प्रत्यभिज्ञाने । * ऽपि । न पुनझानद्वये प्रमाण- मस्ति । तथा भिन्नजातीयज्ञानहेतुभ्यो नीलादिभ्य एकं चित्रज्ञानं निदशनीयम् ! तर लेङ्गिकज्ञानप्रत्यभिज्ञाचित्रज्ञानानामदुष्टकारणारब्धत्वाद् यथार्थमेवांव- भासः इह तु कारणदोषादतथाभूतार्थावभास इति विशेषः । एवञ्च सति नानुभवविरोधः प्रतिभासमानस्य रजतस्यैवावलम्बनत्वात् । अतो मायामयं रजतम् । अथ पुनः पारमार्थिकं स्यात् सरेव। गृह्येत । यता न हि पारमार्थिक रजतं कारणदोषं स्वज्ञानोत्पत्तावपेक्षते । यद्यपेक्षेत तदा तद- भावे न तच ज्ञानोत्यत्तिरालाकाभाव इव रूपे । मायामाचत्वे तु मन्त्राद्युप- हतचक्षुष इव दोषोपह 6 तज्ञानकारणा एव पश्यन्तीति युक्तम् । किञ्च । नेदं रजतमिति बाधो ऽपि मायामयत्वमेव सूचयति । कथम् । तेन हि तस्य निरुपाख्यतापादनपूर्वकं मिथ्यात्वं ज्ञाप्यते । नेदं. रजतं मिथ्येवाभासिष्टेति । नध तत् केनचिद्रूपेण रूपवत्त्वे ऽवकल्पते सम्प्रयुक्तशुक्तिवन्नि || रस्यमान- विषयज्ञानवच्च । ननु न व्यापकमिदं लक्षणम् स्वमशोकादावसम्भवात् । न हि स्वप्नशोकादौ केनचित्सम्प्रयोगो ऽस्ति येन परच परावभास: स्यात् । अत एव वासनातिरिक्तकारणाभावात् स्मृतिरेव न स्मृतिरूपता । अधोव्यते । न तावत् स्मृतित्वमस्त्यापरीक्षा पावभासनात् । ननु स्मृतिरूपत्वमपि नास्ति पूर्वप्रमाणसंस्कारमारजन्यत्वात् । अवोच्यते । उक्तमेतत्पूर्वप्रमाणविषयाव- भासित्वमाचं स्मृतेः स्वरूपमिति । तदिह निद्रादिदोषोपप्लुतं मनो ऽदृष्टादिस- मुबोधितसंस्कारविशेष** सहकार्यनुरूपं मिथ्यार्थविषयं ज्ञानमुत्पादयति तस्य च तदवच्छिन्नापरोक्षचैतन्यस्थाविद्याशक्तिरालम्बनतया विवर्तते । नन्वेवं सत्यऽन्तरेव स्वप्नार्थप्रतिभासः स्यात् । को पा ब्रूते नान्तरिति । ननु विच्छिन्नदेशो ऽनुभयते स्वप्नेपि जागरणइव न तदन्तर नुभवाश्रयत्वे स्वमार्थ- स्योपपद्यते । ननु देशो ऽपि तादृश एव कुतस्तत्सम्बन्धाद्विच्छेदो ऽवभासते अयमपि तपिरो दोषः । नेष दोषो जागरणे ऽपि प्रमाणज्ञानादन्तरपरोक्षानु- - * प्रत्यभिज्ञानाने पोति २ पुः । + सदा शब्दो नास्ति २ पुः । ॥ निरस्यमानविषयकेति १ पुः । ** सहकार्यानुरूपमिति २ पुः । # न दोष इति २ पुः। + तच्छब्दोत्राधिकः २ पुः । दोपहृतेति २ पुः। पार्थप्रतिभासनादिति पुः। tt अनुभावाप्रयस्वे-इति ९ पुः ।

·। । नामादिषु ब्रह्मदृष्टिमानसक्रिया न ज्ञानम् । अध्यासविषये ऽन्यवादिसंघादप्रदर्शनम् । १९ भवान्न विषयस्था ऽपरोक्षता भिद्यते । एकरूपप्रकाशनात् । अतो ऽन्तरपरो- खानुभवावगुण्ठित एव जागरणे ऽप्यो ऽनुभूयते ऽन्यथा जड़स्य प्रकाशा- नुपपत्तेः । यथा तमसा ऽवगुण्ठितो घटः प्रदीपप्रभाषगुगठनमन्सरेण न प्रकाशीभवत्येवम् । यः पुनर्विच्छेदाषभासः स जागरे ऽपि मायाविजृम्भितः सर्वस्य प्रपञ्चजातस्य चेतन्यकाश्रयत्वातस्य च निरंशस्य प्रदेशभेदाभावात् । प्रपञ्चभेदेनेव हि तत्कल्पितावच्छेदं सदवच्छिन्नमिव बहिरिषान्तरिव * प्रका- शते । अथवा दिगाकाश मनामाचगोचरी सर्वचाध्यासाधारो विद्यते इति न परति विरुध्यते । कथं तर्हि नामादिषु ब्रह्माध्यासः । किमच कथम् । न तच कारणदोषो नापि मिथ्यार्थावभासः । सत्यम् । अत एव चोदनावशादिच्छाता ऽनुष्ठेयत्वान्मानसी क्रियेषा न ज्ञानम् । ज्ञानस्य हि दुष्टकारणजन्यस्य विषयो मिथ्यार्थः । न हि ज्ञानमिच्छातो जनयितुं निवर्तयितुं वा शक्यं कारणेकायत्तत्वादिच्छानुप्रवेशानुपपत्तेः । ननु स्मृतिज्ञानमाभोगेन जन्यमानं मनोनिरोधेन च निरुध्यमानं दृश्यते । सत्यम् । न स्मृत्युत्पत्तिनिरोधयो- स्तयोापारः किन्तु कारणव्यापारे तत्प्रतिबन्धे च चक्षुष इवो || न्मीलननि- मीलने न पुनानोत्पत्तो व्यापार इच्छायाः । तस्माद् ब्रह्मदृष्टिः केवला ऽध्य- स्यते चोदनावशात्फलायैव मातृबुद्धिरिव रागनिवृत्तये प परयोषिति । तदेव- मनवद्यमध्यासस्य लक्षणं स्मृतिरूपः परत्र पूर्वदृष्टावभास इति ॥ तं केचिदित्यादिनाऽध्यासस्वरूपे मतान्तरमुपन्यस्यति स्वमतपरि- शुद्धये । कथमन्यत्र शुक्तिका ** दावन्यधर्मस्यार्थान्तरस्य रजतादेजानाकारस्य बहिष्ठस्यैव वा ऽध्यास इति वदन्ति । के चित्तु यत्र यदध्यासस्सद्विवेका- यहनिबन्धनो भ्रम इति । यत्र यस्याध्यासस्तयोविवेकस्याग्रहणात्तन्निबन्थनो ऽयमेकत्वभ्रम इति घदन्तीत्यनुषङ्गः । अन्ये तु यत्र यदध्यासस्तस्येव विपरीतधर्मत्वकल्पनामाचक्षते इति । यत्र शुक्तिकादौ यस्य रजतादेर- ध्यासस्तस्यैव शुक्तिशकलादेविपरीतधर्मत्वस्य रजतादिरूपत्वस्य कल्पनाम- विद्यमानस्येवावभासमानतामाचक्षते सर्वथापि त्विति स्वमतानुसारित्वं * अन्तरिख चेति २ पुः। हि शब्दो नास्ति २ पुः । घा स्थाने च शब्दः २ पुः । ६ स्वकारणेति २ पुः । || उन्मीलने निमीलने इति २ पुः । रागधिनिश्नये रसि पाठान्तरम् । शुक्तिशकलादाविति । पु! ** ·વર निरधिष्ठानकभ्रमवादापवादः । सर्वेषां कल्पनाप्रकाराणां दर्शयति अन्यस्यान्यधर्मावभासित्वं नाम लक्षणम् परथे- त्युक्ते ऽर्थात्पराषभासः सिद्ध इति यदवादिष्म तन्न व्यभिचरति । कथम् पूर्वस्मिन् कल्पे ज्ञानाकारस्य बहिस्थस्य वा शुक्तिधर्मत्वा * वभासनान्न व्यभि- चारः । द्वितीये ऽपि शुक्तिरजतयोः पृथक्. सतोरपृथगवभासो + ऽभिमानात् । तृतीये. ऽपि शक्तिशकलस्य रजतरूपप्रतिभासनात् पूर्वदृष्त्वस्मृतिरूपत्वयाः सर्वचाव्यभिचारान्न विवाद इत्यभिप्राय: । तत्र स्मृतिरूपः पूर्वदृष्टावभास इत्येतावति लक्षणे निरधिष्ठानाध्यासवादिपक्षे ऽपि निरूपपत्तिके लक्षणव्याप्तिः स्यादिति तन्निवृत्तये परचेत्युच्यते । कथं निरुपपत्तिको ऽयं पक्षः । न हि निरधिष्ठानो ऽध्यासो दृष्टपूर्वः संभवी वा || । ननु केशोण्ड्रकाद्यवभा निर- धिष्ठानो दृष्टः । न । तस्यापि तेजावयवाधिष्ठानत्वात् । ननु 'रजते. संवित् संविदि रजतमिति परस्पराधिष्ठानो भविष्यति बीजाङ्करादिवत् । नेतत्सारम् । न तच यतो बीजाद्यो ऽङ्कुरस्तत एव तवी- जमपि त्वङ्करान्तरात इह पुनर्यस्यां संविदि यद्रजतमवभासते तयोरेवेतरे- तराध्यासस्तता दुर्घटमेतत् । बीजाङ्करादिष्वपि न बीजाङ्करान्तरपरम्परामाचेणा- ऽभिमतवस्तुसिद्धिः प्रतीतितो वस्तुतश्चानिवृत्ताकाङ्कत्वात् तथा च कुत इदमे- वमिति पर्यनुयोगे दृष्टत्वादेवमिति मा तत्र च दूरं वा परिधाव्य ** स्थातव्य- मन्यथा हेतुपरम्परामेवावलम्ब्य व चिदप्यनवतिष्ठमानो नानवस्थादोषमति- वर्तेत । अपि च । नक्व चिन्निरवधिको नेत्येव बाधावगमो दृष्टः यचाप्यनुमाना- दानवचनाद्वा न सर्प इत्येवावगमस्तचापि किं पुनरिदमित्यपेक्षादर्शनात्पुरो ऽवस्थितं वस्तुमात्रमवर्विद्यते प्रधानादिष्वपि जगत्कारणे चिगुणत्वादिबाधो ऽधिगता विधिरेव। अथवा सर्वलोकसाक्षिकमेतत् 66 केशोण्ड्रकादावपि तद्वाधे तदनुषङ्ग एव बोधे बाध्यते न बोध: । अतस्तदवधिः सर्वस्य बाधस्तेन स- न्मात्रस्य बाधाभावात्स्वतश्च विशेषानुपलब्धेः कृटस्थापरोक्षेकरमचेतन्यावधि: सर्वस्य बाधः । नाप्यध्यस्तमप्यसदेव । तथात्वे प्रतिभासायोगात् । * बहिस्थस्येवाशुक्तिकाधर्मत्वेति २ पुः । + अषभासाभिमानादिति २ पु. । + अध्यभिचारे नेति २ पुः । निरुपपत्तिका लक्षणव्याप्तिरिति २ पुः। सम्भवी वेति २ पु. नास्ति । पा सति पु.. • अवस्थातव्यमिति २ पुः । + प्रतिवर्तते पति २, ३ पुः । tो अवगतावधिरेवेति २ पुः । SS केशोदादापिति २ पुः । . r ·अध्यासलक्षणे पदकृत्यप्रदर्शनं लोकानुभवानुसारित्वञ्च । . ननु सर्वमेवेदमसदिति भवतो मतम् । क एवमाह अनिर्वचनीयानाद्यः. विद्यात्मकमित्युद्घोषितमस्माभिः । अथ पुर्विद्योदये ऽविद्याया निरूंपा- यतामङ्गीकृत्यासत्त्वमुच्येत काममभिधीयताम् । तथाच बाधकज्ञानं 'नेदं रजतमिति वि* शिष्टदेशकालसम्बद्धं रजतं + विलोपयदेवोदेति न देशान्न- रसम्बन्धमापादयति तथानवगमात् । तथाच दूरवर्तिनी : रज्जु सर्प मन्य- मानस्सन्निकटवर्तिना ऽऽग्नेन नायं सर्प इत्युक्ते सपाभावमा प्रतिपद्यते न तस्य देशान्तरवर्तित्वम् । तत्पत्तिपनावसामाद्वाक्यस्य । नार्थापत्त्या । इह भग्नघटाभाववत्तावन्मात्रेणापि तत्सिद्धेः । यचापि सर्पबाधपूर्वको रज्जुषि- धिरक्षजन्यस्तादृशवाक्यजन्यो वा तचापि स एव न्यायस्तथा ऽनवगमात्तदेवं न कं चिनिरधिष्ठानो ऽध्यासस्तस्मात्सायूक्तं परचेति । यद्येवं परच पूर्वदृष्टावभास इत्येतावदम्तु लक्षणं तथाविधस्य स्मृति- रूपत्वाव्यभिचारात् । सत्यमर्थलभ्यस्य स्मृतित्वमेव स्यान्न स्मृतिरूपत्वम् । नच स्मृतिविषयस्याध्यासत्वमित्युक्तम् । यद्येवमेतावदस्तु लक्षणं परच स्मृति- सूपावभास इति । तत्र परत्युक्ते ऽर्थलभ्यस्य परावभासस्य स्मृतिरूपत्वं विशेषणम् । न हि परस्यासंयुक्तस्य पूर्वदृष्टत्वाभावे स्मृतिरूपत्वसम्भवः । ॥ सत्यम् । विस्पष्टार्थ पूर्वदृष्टयहणमिति यथान्यासमेव लक्षणमस्तु । तथा च लोके ऽनुभवइत्युदाहरणद्वयेन लोकिकसिद्धमेवेदमध्यासस्य स्वरूपं लक्षितं किमत्र युक्त्येति कथयति शक्तिका हि. रजतवदवभासत इति । ननु न शुक्तिका प्रतिभासते रजतमेव प्रतिभासते तेन ** शुक्तिकेति रजतवदिति चोभयं नोपपद्यते । उच्यते । शुक्तिकायहणमुपरितनसम्यक्त्तान- 'सिद्धं परमार्थतः शुक्तिकात्वमपेक्ष्य, वतिग्रहणं तु संप्रयुक्तस्यारजत स्व- रूपस्य मिथ्यारजतसम्भेद इवाय भासनमङ्गीकृत्य,मिथ्यात्वमपि रजतस्या- गन्तुकदोषनिमित्तत्वादनन्तरबाधदर्शनाच्च कथ्यते न पुनः परमार्थाभिमता- द्रजसादन्यत्वमानित्य, तचासंप्रयुक्तत्वाद्जतस्य नेदन्तावभासस्तद्गतः किन्तु • विशिष्टदेशसम्बन्धमिति २ पुः । + विलापदिति २ पुः। * दूरवर्तिनो रज्जुमिति २ पुः । सम्मात्रेणापि तसिद्धिरिति २३ पुः । || सत्यमेवेति पुः। ा लोकिकसिद्धमिति १ पुः । .. शुक्तिको रजतवदितीति-इति २ पुः । न स्वशब्दो मास्ति २ पु. प्रवभासमिति २ पु.। - ·१४. अध्यासोदाहरणविवरणम् । ब्रह्मणि जीवाध्यासकारणोपपादनम् । संप्रयुक्तगत एवापरोक्षावभासस्तु संस्कारजन्मनापि रजतोल्लेखस्य दोषबलादि- न्द्रियजज्ञानान्तभावाचेति द्रष्टव्यम् । तप शुक्तिकोदाहरणेन संप्रयुक्तस्यानात्मा. रजतमिति * दर्शितम् । निरञ्जनस्य चेतन्यस्यास्मदर्थे ऽनिदमंशस्यानात्मा सदवभास्यत्वेन युष्मदर्थल + क्षणापन्नो ऽहंकारो ऽध्यस्त इति + प्रदर्श- नार्थम् । द्विचन्द्रोदाहरणेन जीवेश्वरयोर्जीवानां चानात्मरूपो भेदावभास इति दर्शितम् । ननु बहिरर्थे कारणदोषो ऽर्थगतः सादृश्यादिरिन्द्रियगतश्च तिमिरादि- रूपलभ्यते तन्निमितश्चार्थस्य सांशत्वादंशान्तरावग्रहे ऽप्यंशान्तरप्रतिबन्यो युज्येत । न त्विह कारणान्तरायत्ता सिद्धिर्यन तोषादनवभासो ऽपि स्यान्नि- रंभस्य चेतन्यस्य || स्वयंज्यतिषस्तदयोगात् । ननु ब्रह्मस्वरूपमनवभांस- मानमस्त्येव न नदनवभासनाज्जीवेऽनवभासविपर्यासी भवतः । न हि शुक्रग्रहणात्स्थाणाव पाऽग्रहणं विपर्यासो वा । ननु न ब्रह्मणोन्यो जीवो ऽनेन · जीधेनात्मनेतियुतेरतस्सदग्रहणमात्मन एव सुतरामविद्यायास्तचासम्भवस्तस्य विद्यात्मकत्वात्तस्य भासा सर्वमिदं.भाती- ति ॥ तच्चैतन्येनैव सर्वस्य भासमानत्वात् ।। उच्यते । विद्यत एवा- चाप्यग्रहणाविद्यात्मको दोषः प्रकाशस्याच्छादकः । कथं गम्यते । प्रतेस्त- दर्थापत्तेश्च । श्रुतिस्तापदनृतेन हि प्रत्यूढा अनीशया शोचति मुह्यमान इत्येक- माद्या । तदापत्तिरपि विद्येव सर्वच श्रुतिषु ब्रह्मविषया मोक्षाय निवेद्यते । तेनादिदमवगम्यते जीवस्य ब्रह्म स्वरूपता ||| नवगमो ऽविद्यात्मको बन्धो निसर्गत एवास्तीति । ननु न जीवो ब्रह्मणो ऽन्य इत्युक्तम् । बाढम् । अत एवाऽर्थाज्जीवे ब्रह्मस्वरूपप्रकाशाच्छादिका ऽविद्या कल्प्यते ऽन्यथापरमार्थतरतत्स्वरूपत्वे सदवबोधोपि यदि नित्यसिद्धः स्यात्तदा तादात्म्योपदेशो व्यर्थः तत् । एवं तर्हि स्यात प्रता • निदर्शितमिति २ पुः । + लक्षणोपपत्र इति २ पुः । + प्रशब्दा नास्ति २ पु.। $ युज्यते रति . पु. उपकल्पितमारते । || चैतन्यस्येति २ पु. नास्ति । का स्थायवग्रहणमिति क्वचित् । ** तदिति २ पुस्तके लिखितमपि विचम् । it विभासीति २ पुः। tt भास्यमानत्वादिति २ पुः । मास्ति |||| अनवगमावियात्मक रति २ पुः । 88 स्वेति ·अविद्यासाधकश्रुत्यर्थापत्योः प्रमाणान्तराविरुद्धत्ववादः । १॥ ऽनादिसिद्धाविद्यावच्छिन्नानन्तजीवनि सास्पदमेकरसं ब्रह्मेति श्रुतिस्मृति न्यायकोविदैरभ्युपगन्तव्यम् । तथा च स्मृतिः । प्रकृति पुरुषं चैव विद्यानादी भावपीति क्षेत्रक्षेत्रज्ञत्वनि + मितामनादिसिद्धामविद्यां प्रकृतिशब्देनाह मायां तु प्रकृतिं विद्यादिति श्रुतेरतो मायावच्छिन्न रूपत्वादनन्यदपि ब्रह्म- रूपमात्मनो न वेत्ति । तथा चोक्तम् । अनादिमायया सुलो यदा जीवः प्रबुद्धाते । अजमनिद्रमस्वममद्वेतं बुध्यते तदेति । ननु प्रमाणान्तरविरोधे || सति श्रुतिस्तदर्थापत्तिा नाविद्यां निवेद- यितुमलम् । किं तत्प्रमाणं येन सह विरोधः । निरंशस्य स्वयंज्योतिषः स्वरूपानवभासानुपपत्तिः । ननु भोक्तः कार्यकारणसंघांतायावृत्तता स्वयं- ज्योतिषो ऽपि न प्रकाशते । ननु न भोक्ता स्वयंज्येतिः किं त्वहंप्रत्ययेनाव- . भास्यते । यथा स्वयंप्रकाशमानता ऽहङ्कारो न प्रत्ययस्तथा सत्यते । कथं पुनर्भोक्ता स्वयं ज्योतिः कार्यकारणसंघातायावृत्तो न प्रकाशते मनुष्योहमितिमिथ्येवैकताभिमानात् । ननु गाणो ऽयं न मिथ्या । यथा न गोणस्तथा भाष्यकार प एव वक्ष्यति ** नन्वहमिति यदि देहसमानाधिकरणः प्रत्ययो न तर्हि तयतिक्त श्रात्मा सिध्यति अन्यस्य तथाग्राहिणः प्रत्ययस्याभावादागमानुमानयोरपि तद्विरोधे प्रमाणत्वायोगात् । मिथ्यात्वातस्य न .विरोध इति चेत् कुतस्तहि मिथ्यात्वम् आगमादनुमानाद्वा । अन्यथावगमादिति चेत् । मेवम् । अन्यो- न्यानयता तथा स्यात् आगमानुमानयोः प्रवृत्तो तन्मिथ्यात्वं तन्मिथ्यात्वे सयोः प्रवृत्तिरिति । तस्माद्वेहादिव्यतिरिक्तविषय ण्वायमहङ्कार इत्यात्मवादि- भिरभ्युपेयम् । अन्यथा ऽऽत्मसिद्धिर । प्रामाणिकी स्यादतो गाणो मनुष्यत्वा- भिमानः । उच्यते । यद्यपि देहादिव्यतिरिक्तभोक्तृविषय एवायमहङ्कारस्तथापि तथा ऽनध्यवसायातद्धानात्मन्यध्यस्यति दृश्यते च स्वरूपेणावभासमाने ऽपि वस्त्वन्तरभेदानध्यवसायात्तत्सम्भेदेनावभासः । यथैकस्मिन्नप्यकारे हस्वादिसम्भेदः । • तयायेति २ पुः। + क्षेत्रेति २ पुः नास्ति । + निमित्तामित्यन्यत्र १ पाठः । $ स्वशब्दो ऽधिकः २ पु.। || प्रमाणविरोधे श्रुतीति २, ३ पुः । पा भाष्यएवंति २, ३ पुः । .. वक्ष्यति २,३ पुः । ++ अप्रमाणिकीति १, २ च पुः ।

·१६ मनुष्योऽहमितिप्रतीतेगौणत्वनिरासः । अथ पुनरेकान्ततो भिन्न एव देहाँदेरहङ्का ऽवभासेत * रसादिव गन्धः । ततस्तत्सद्भावे न विप्रतिपत्तिरिति तत्सिद्धये जिज्ञासा, नावकल्पेत. जिज्ञासोत्तरकालं तर्हि गोण एव युक्तः । कथम् । जिज्ञासा नाम युक्त्यनु- सन्धानम् । न हि युक्तिः पृथग ज्ञानान्तरजननी किन्तु सिद्धस्यवाहंप्रत्ययस्य विषयविवेचिनी । । तस्माद्विविक्तविषयत्वाड्यतिरिक्तात्मानुभवपर्यन्त एवाहं- कारो जिज्ञासोत्तरकालं युक्तः । न युक्तः अकारइव हस्वत्वाभिमानः । ननु तत्रापि कथम् । अनुभव एव । एव महङ्कारेऽपि समानश्चर्चः । नन्वन- भवस्तर्कबलाद्यथावभासिन्यकारे सम्भवति हस्वादेः पृथक्सतस्तथानव- गमात् । तन्न । एकस्य पृथक्के ऽप्यादितरस्यापि पृथक्वात् । ननु महदेतदिन्द्रजालं यत्तानुगृहीतात्प्रमाणाद्यथायथमसाधारणरूप- योरेषावभासमानयारकत्वावगमा न गौण इति । बाढम् । इन्द्रजालमेवेत- दविद्याकृतत्वात्तथाह्यहंप्रत्ययस्य स्वविषयप्रतिष्ठितस्यैव सतस्तदेकप्रतिष्ठिता- प्रतिबन्धकृदनाद्यविद्याकृतं देहादिप्रतिष्ठितत्वमपि दृष्टम् । अतो देहादिविष- यत्वाविरोधि स्वविषयप्रतिष्ठत्वमहंप्रत्ययस्याऽतो युक्त्या विषयविवेचमे ऽपि स्वविषयोपदर्शनेन तत्प्रतिष्ठत्वमाचं कृतं नाधिकमादर्शितम् । स्वविषयप्रति- ठत्वं च देहादिष्यहं || ममाभिमानेन न विरुध्यत इत्युक्तमतो न्यायतो विषय- विवेचनादूर्ध्वमपि न प्रागवस्थातो विशिष्यते ऽहंप्रत्ययस्तेन न कदाचिदपि मनुष्यो ऽहमिति प्रत्ययो गौणः । तदेवं स्वयंज्योतिष एव सतो जीवस्य कार्य ** करणसङ्घातव्यतिरिक्ततायास्तथा 11 ऽन वभासदर्शनान्मनुष्योहमिति चाध्यासोपलब्थे । ब्रह्मात्मकत्वस्यापि तत्स्वरूपस्यानवभासनं पूर्वकालकोटि- रहिमप्रकाशाच्छादितमानिमित्तं श्रुतितदापत्तिसमर्पितं तन्निमित्ता हकारा- ध्यासश्च सम्भाव्यते ऽनादित्वाच्च || पूर्वदृष्टत्वं स्मृतिरूपत्वं च पृथग्भोक्त- विषयानुभवफलाभावादोक्तचेतन्यसंवलितेकानुभवफलत्वाच्च परत्र परावभास- * प्रवभासते-इति २ पुः । + प्रवकल्प्यते-इति २ पुः। विवेचनीति २ पु.। ६ अहंकारो ऽपि समानचर्च पति १ पुः । ॥ अहंमानेनेति २ पुः। पा यदेवमिति पुः। ** कारणव्यतिरिक्ततायाः इति २पुः। + अनवभासनादित्युपकल्पितं १ पुः। एवं ब्रोति ९ पु. ब्रह्मात्मकस्वस्येति २ पुः । Is अहंकाराठाध्यासश्चेति २ पुः । |||| सदापूर्वदृष्टस्वमिति २ पु. १ पुस्तके तु सदाशब्दः सपि चिनोऽस्ति ।

·१० आत्मनो ऽविषयत्वेनाऽध्यासायोग्यताशङ्कापरिहारः । स्याऽन्योन्यसम्भेदस्य विद्यमानत्वाद्रध्यासल ध्यासलक्षणव्याप्पिरिहाप्युपपद्यते । को- इयमध्यासो नामेति । किं वृत्तस्य प्रश्ने क्षेपे च समानतिनो विशेषानुप- लब्धः पृष्टमनेनेति मत्वा ऽध्यासस्वरूपे ऽभिहिते पुनराक्षिप्रं मयेत्यभिप्राय विवृणोति कथं पुनः प्रत्यगात्मन्यविषये ऽध्यासो विषय * सद्धर्माणामिति । बाढमेवलक्षणो ऽध्यासः स चेह न सम्भवति । कथम् । यतः सर्वो हि पुरो ऽवस्थित विषये विषयान्तरमध्यस्यति युष्मत्प्रत्ययापेतस्य च प्रत्यगात्मना ऽविषयत्वं ब्रवीषि नह्मविषये ऽध्यासो दृष्टपूर्वः सम्भवी पा । उच्यते । न सावदयमेकान्तेनाविषयः अस्मत्प्रत्ययविषयत्वात् । ननु विषयिणश्चिदात्मनः कथं विषयभावः पराग्भावे दन्तासमुल्लेख्यो हि विषयो नाम भवति तद्वैपरीत्येन प्रत्ययपेणानिदंप्रकाशो विषयी तत्कथ- मेकस्य निरंशस्य विरुद्धांशद्वयसंनिवेशः । अवोच्यते । अस्मत्प्रत्ययत्वाभि- मतो ऽहंकारः । स चेदमनिदंरूपवस्तुगर्भः सर्वलोकसाक्षिकः । तमवहित + चेतस्तया निपुणतरमभिवीक्ष्य रूपकपरीक्षकवत् स्वानुभवमऽप्रच्छादयन्तो वदन्तु भवन्तः परीक्षकाः किमुक्तलक्षणो न वेति । ननु किमत्र वदितव्यमसम्भिन्नेदंरूप एवाहमित्यनुभवः । कथम् । प्रमातृप्रमेयप्रमितयस्तापदपरोक्षाः । प्रमेयं कर्मत्वेनापरीक्षम् प्रमातृप्रमिती पुनर- परोक्षे एव केवलं न कर्मतया प्रमितिरनुभवः स्वयंप्रकाशः प्रमाणफलं तस- लेनेतरत्प्रकाशते प्रमाणं तु प्रमातृव्यापारः फललिङ्गो नित्यानुमेयस्तवाह- मिदं जानामीति प्रमातुज्ञानव्यापारः कर्मविषया नात्मविषयः । आत्मा तु विषयानुभवादेव निमित्तादहमिति फले विषये चानुसन्धीयते । ननु नायं विषयानुभवनिमित्तोऽहमुल्लेखः किं त्वन्य एवात्ममाध- विषयो ऽहमिति प्रत्ययः । तस्मिंश्च द्रव्य स्वरूपत्वे नात्मनः प्रमेयत्वं ज्ञातृत्वेन प्रमातृत्वमिति प्रमातृप्रमेय || निसरूपत्वादहंप्रत्ययस्य याह्यगा- . हकरूप आत्मा तस्मादिदमनिदंरूपः प्रमेयांशस्येदं गारुपत्त्वात, अनिदं- रूपत्वात् प्रमाचंशस्य । नेतद्युक्तम् । अनंशत्वादपरिणामित्वाच्चात्मनः । . * तदिति २ पु. नास्ति । + नेतीति ३ पु.। + घेतस्कसयेत्यपरत्र १ पाठः। ६ स्वशब्दो नास्ति १, २ पुः । 1 रूपवत्वादिति २ पुः । । प्रतिभासेति २ पुः कल्पितमास्ते । 0 ·. अमर्थस्यात्मन इदमनिदमात्मकत्वादिविचारः । प्रमेयस्य चेदंरूपतया परायपत्वादनात्मत्वात्तस्मान्नीलादिज्ञानफलमनुभवः स्वयंप्रकाशमानो ग्राह्यमिदंतया ग्राहकं * चानिदन्तमा ऽवभासयति ग्रहण चामापयतीति युक्तम् । अतो नेदमंशो ऽहंकारो युज्यते । उच्यते । तदं भवान् प्रष्टव्यः किमात्मा चेतन्यप्रकाशो ऽनुभयो जडप्रकाश उत सोपि चेतन्य- प्रकाशः अथवा स एव चेतन्यप्रकाश आत्मा जडस्वरूप इति । तत्र न तावत्प्रथमः कल्पः । जडस्वरूपे प्रमाणफले विश्वस्यानवभासप्रसङ्गात। मेवम् । प्रमाता चेतनस्तद्द्वलेन प्रदीपेनेव विषयमिदन्तया ऽऽत्मानं चानिदन्तया चेत- यत इति न विश्वस्यानवभासप्रसङ्गः । तन्न । स्वयं चैतन्यस्वभावो ऽपि सन् + विषयप्रमाणेनाचेतनेनानुगृहीतः प्रकाशत इति नेतत्साधु लक्ष्यते । किं च। प्रमाणफलेन चेत् प्रदीपेनेव विषयमात्मानं च चेतयते तदा चेतयति- क्रियानवस्थाप्रसङ्गः। द्वितीये || कल्पे पाआत्मापि स्वयमेव प्रकाशेत किमिति विषयानु- भवमपेक्षेत । अथ चैतन्यस्वभावल्वेपि नात्मा स्वयंप्रकाशः । ** विशेषे हेतु- वाच्यः । न हि चेतन्यस्वभावः सन् स्वयंपरोक्षो ऽन्यतो ऽपरोक्ष इति युज्यते । किं च । समत्वान्नेतरेतरापेक्षत्वं प्रकाशने प्रदीपयोरिव । तृतीये ऽपि कल्पे निच्छतोप्यात्मैव चितिप्रकाश प्रापद्यते न तदरिक्ततथाविधफलसद्भावे प्रमाणमस्ति । कथम् । प्रमाणजन्यश्चेदनुभवस्तथा सति स्वगतेन विशेषेण प्रतिविषयं पृथक् पृथगवभासेत सर्वानुभवानुगतंच गोत्ववदनुभवत्वमपरमी - येत । न च नीलानुभवः पीतानुभव इति विषयविशेषपरामर्शशून्यः स्वगतो विशेषो लक्ष्यते । ननु धिनष्टाविनष्ठत्वेन विशेष: सिध्यति । सिंध्येद्यदि विनष्टाविनष्टता सिध्येत् । सा च जन्यत्वे सति तस्यां च सिद्धायां जन्यत्वमिति परस्परा- यत्त स्थितित्वेनेकमपि न सिध्येत् । एतेनातिसादृश्यादनुभवभेदो न विभा- व्यत इति प्रत्युक्तम् भेदासिद्धेः । न हि चित्प्रकाशस्य स्वगता भेदो न प्रकाशते . . • च शब्दो नास्ति २ पु.। + स्वशब्दो नास्ति २३ पुः । + विषयप्रमाणेनेत्यस्य स्थाने विषयप्रवणेनेति कल्पितं २ पुः । इन साधु-रति २ पुः। || अपिशब्दो त्राधिकः २ पुः । पा विकल्ये ति १ पाठान्तरम् । विशेषतुरिति २ पुः । ++ विकल्ये इति पु: * ईक्षतेति २ पुः। ss स्थितित्व नैकर्माप सिध्यदिति ।

·૧૯ । आत्मनश्चिन्माचमेव वास्तवं स्वरूपं भोक्तृत्वादि त्वोपाधिकम् । इति युक्तिमत् येन तदप्रकाशना सादृश्यनिबन्धनो विभ्रमः स्यात् । न च यथा जीवस्य स्वयंज्योतिषोऽपि स्वरूपमेव सद् ब्रह्मरूपत्वं न प्रकाशते तद्वत्स्यादिति युक्तम् । अभिहितं तत्राप्रकाशने प्रमाणम् इह तन्नास्ति । नहि . सामान्यतेदृष्टमनुभवविरोधे युक्तिविरोधे च समुत्तिष्ठति दर्शिते चानुभव- युक्ती । तस्मात् चित्स्वभाव एवात्मा तेन तेन प्रमेयभेदेनोपथीयमानोऽनु- भवाभिथानीयकं लभते ऽविवक्षितोपाधिरात्मादिशब्दरभिधीयते ऽवधीरित- * वनाभिधानंनिमित्तैकदेशावस्थाना इव वृक्षा वृक्षादिशब्देरित्यभ्युपगन्तव्यम् । बाळंम् । अत एव विषयानुभवनिमित्तोऽनिदमात्मको ऽहङ्कारो वर्ण्यते। सत्यमें- वम् । किन्तु तथा सति सुषुग्ने ऽप्य । हमित्युल्लेखः स्यात् । कथम् । नीलानुषङ्गो यश्चतन्यस्य स नीलाभोगी नासावहमुल्लेखाहः अहमित्यात्मावभासते तत्र यदि नाम सुषुप्रे विषयानुषङ्गाभावादिदं जानामीति विषयतदनुभवपरामर्शी नास्ति मा भूत् अहमित्यात्ममाचपरामर्शः किमिति न भवेत् । नन्वहमिति भोक्तृत्वं प्रतिभासते तदभावे कथं तथा प्रतिभासः । नेतत्सारम् । समुत्कालितोपाधिविशेषं चैतन्यमाचमस्मदर्थस्ततः सर्वदा ऽह- मिति स्यान्नेसच्छक्यमुपाधि || परामर्शन चेतन्यमहमित्युल्लिख्यते इति वक्तुम तत्परामर्शी हि तसिद्धिनिमित्तो न स्वरूपसिदिहेतुः । स्वमाहात्म्येनेव तु स्वरूपसिद्धिः ततश्च विषयोपरागानुभवात्मत्व ** शून्यः स्वरूपतो ऽहमिति सुषु ऽप्यवभासेत दृशिरूपत्वाविशेषात् । भवत्येवेति चेन्न । तथा सति स्मर्यंत शस्तन इवाहङ्कारः । अविनाशिनः संस्कारस्याभावान्न स्मयते इति चेत् । ह्य- स्तनो ऽपि न स्मर्यत । नन्वस्त्येव सुषुप्ने ऽहमुल्लेखः सुखमहमस्वाप्समिति सुषुप्रोत्थितस्य स्वापसुखानुभवपरामर्शदर्शनात् नात्मनो ऽन्यस्य तथानुभवः सम्भवति । सत्यमस्ति । न तत्स्वापे सुखानुभवसंस्कारजं स्मरणं किं तर्हि सुखावमर्श दुःखाभावनिमित्तः । कथम् । स्वप्ने तावदस्त्येव दुःखानुभवः । सुषुम्ने तु तद- भाषात्सुखव्यपदेशः। तदभावश्च करणव्यापारोपरमात् । यदि पुनः सुषुप्रः सुख- * वनाभिधेनिमित्तेति ३ पु.। + अहमुल्लेखति २ पु.। * सनीलभाग रति २ पुः। ६ नास्तीति २ पु. मास्ति । परामर्श चैतन्यमिति २ पुः । पा स्वमहात्म्यनेति १ पुः । * त्वशब्दो नास्ति २ पुः । - ·HEKHARA BHATTAN २० * । सोषमानुभवविचारः । मिति च तद्विषयं स्मरणं स्या * तदा विशेषतः स्मयेत न च तदस्ति । व्यप- देशो ऽपि सुखं सुप्पो न किंचिन्मया चेतितमिति हि दृश्यते । यत्पुनः सुप्नोत्थि- तस्याङ्गलाघवेन्द्रियप्रसादादिना सुखानुभवोन्नयनमिति । तदसत् । अनुभूतं चेत्सुखं स्मर्यंत न तच लिङ्गेन प्रयोजनम् । यद्येवं सुप्रोत्थितस्य कथं कस्य- चिंदङ्गलाघवं कस्य चिन्नेति । उच्यते । जागरणे कार्यकरणानि श्राम्यन्ति सपनुत्तये व्यापारोपरमः स्वापः तत्र यदि सम्यग् व्यापारोपरम स्तिवाङ्गानि लघूनीतरथा गुरूणीति । तदेवं नायं नीलादिप्रत्ययाइन्य एवात्मविषयो ऽहं- प्रत्ययो नापि विषयानुभवादेवाहमुल्लेखः । तस्माद् ब्रह्मविदामेकपुण्डरीकस्य लोकानुग्रहेकरसतया सम्यगज्ञानप्रवर्तनप्रयोजनकृतशरीरपरिग्रहस्य भगवतो भाष्यकारस्य मतमागमयितव्यम् । तदुच्यते । येयं श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणेषु नामरूपमव्याकृतमविद्या माया प्रकृतिरग्रहणमव्यक्तं तमः कारणं लयः शक्तिर्महासुप्रिनिद्रा क्षरमाका- शमिति च तत्र तत्र बहुधा गीयते चेतन्यस्य स्वत एवाव स्थितलक्षणब्रह्म - स्वरूपतावभासं प्रतिबध्य जीवत्वापादिका विद्याकर्मपूर्वप्रज्ञासंस्कारचित्र- भित्तिः सुषुने प्रकाशाच्छादनविक्षेपसंस्कारमावरूपस्थितिरनादिरविद्या । तस्याः परमेश्वराधिष्ठितत्वलब्धपरिणामविशेषो विज्ञानक्रियाशक्तिद्वयाश्रयः कर्तृत्व- भोक्तृत्वकाधारः कूटस्थ चैतन्यसंवलनसंजातज्योतिः स्वयं प्रकाशमानो ऽप- रोक्षो ऽहङ्कारो यत्सम्भेदात्कूटस्थचेतन्यो ऽनिदर्मश आत्मधातुरपि मिथ्येष भोक्तति प्रसिद्धिमुपगतः । स च सुषुग्ने समुत्खातनिखिलपरिणामायाम- विद्यायां कुतस्त्यः । न चैवं मन्तव्यम् आश्रितपरिणतिभेदतयैवाहंकारस्य निभ से ऽनन्तभूतव सन्निमितमिति तथा सत्यऽपाकृताहंकृतिसंसौ भोक्त. त्वांदिस्तद्विशेषः केवलमिदन्तयेवावभासेत न च तथा समस्ति । स च परिणामविशेषो ऽनिदञ्चिदात्मनो बुङ्ग निष्कृष्य वेदान्तवादिभिरन्तःकरणं ‘मनो बुद्धिरहम्प्रत्ययीति च विज्ञानशक्तिविशेषमाश्रित्य व्यपदिश्यते परि- स्थन्दशत्या च प्राण इति । तेनान्तःकरणोपरागनिमित्तं मिथ्र्यवाहकर्तृत्वमा- त्मनः स्फटिकमणेरियो || पधाननिमित्तो लोहितिमा । कथं पुनः स्फटिके + तदङ्गानीति ९ पु., तदा लघूनीति २ पुः । * अवशब्दो नास्ति १, २ पुः । खशब्दो नास्तिक पुः। || उपाधिनिमित्त रति २ पुः । * तथेति १ पुः।

·२१ - स्फटिकलोहित्यमिथ्यात्वविचारः । लोहितिनो मिथ्यात्वम्। उच्यते। यदि स्फटिक * प्रतिस्फालिता नायनरश्मयो जपाकुसुममुपसर्पयुस्तदा विशिष्टसंनिवेशं तदेष लोहितं ग्राहयेयुः । न हि रूप- मानिष्ठश्चाक्षुषः प्रत्ययो दृष्टपूर्वः नापि स्वानयमनाकर्षदूपमाचं प्रतिविम्बितं क्वचिदुपलेब्धपूर्वम् । नन्वभिजातस्येव पद्नपरागादिमणेर्जपाकुसुमादेरपि प्रभा विद्यते तया व्याप्नत्वात स्फटिको ऽपि लोहित इवावभासते । तथापि स्वयम. लोहिलो मिथ्येव लोहित इत्यापद्येत । अथ प्रभैव लोहिता ऽवंभासते न स्फटिक इति । शोलयमपि तर्हि स्फटिके प्रकाशेत । अथ प्रभया उपसारितं सदिति चेत् । स तर्हि नीरूपः कथं चाक्षुषः स्यात् । न च रूपिद्रव्य ||- संयोगात् । वायोरपि तथात्वप्रसङ्गात् । न प्रभानिमितं लोहित्यं तवोत्पन्नम् उत्तरकालमपि तथारूपप्रसङ्गात् । अभ्युपगम्य प्रभामिदमुक्तम् । यथा पदरागादि- प्रभा निराग्नया ऽप्युन्मुखोपलभ्यते न ग तथा जपाकुसुमादेः । तदेवं स्फटिकम- णावुपधानोपराग इव चिदात्मन्य** प्यहङ्कारोपरागस्ततः सम्भिन्नाभयरूपत्वा- इथिरिव भवतीत्यहङ्कारो ग्रन्थिरिति गीयते । तच जडरूपत्वादुपरक्तस्य न तबलादपरागस्य साक्षादावश्विद्रपस्य पुनरुपरागस्तद्विषयव्यापारविरहिणो ऽपि तद्बलात्प्रकाशते । तेन लक्षणत इदमंशः कथ्यते न व्यवहारतः । व्यव- हारतः पुनर्यदुपरागादनिदमात्मनो ऽहंकर्तृत्वं मिथ्या सदात्मनस्तयापा- रेण व्याप्रियमाणस्येव व्यापारपूर्वको यस्य परिच्छेदः स सवेदमात्मको विष- योऽत एवाहमित्यसम्भिन्नेदमात्मको suf भास इति विभ्रमः केषांचित् । दृष्टश्च लक्षणतस्तद्व्यवहाराापि तमननुपतन् । तद्यथाङ्करादिफलपर्यन्तो वृक्षविकारो मृत्परिणामपरम्परापरिनिष्यन्नो ऽपि घटव ल्मीकषन्न मृन्मय- व्यवहारमनुपतति । व्युत्पन्नमतयस्तु तयवहारमपि नातीवोल्बणं मन्यन्ते । अत एव निपुणतरमभिवीक्ष्य रूपकपरीक्षकपदहङ्कारं निरूपयतां सम्भिन्नेदं- रूपः स इत्यभिहितम् । यत्पुनर्दर्पणजलादिषु मुखचन्द्रादि || प्रतिविम्बो- दाहरणं तदहङ्कर्तुरनिदमंशो विम्बादिव प्रतिविम्ब न ब्रह्मणो वस्त्वन्तरं • प्रतिफलिसा इति । पुः । 1 नायना रश्मय इति १ पुः । अथेति २,३ पु. नास्ति । च शब्दो नास्ति १ पु. || द्रव्येति २, पु. नास्ति। पानशष्टानास्ति । पु.। ** अपिशब्दो नास्ति १ पुः । + अवभासत इति २ पुः । + तृष्ठ अत्यधिक युः। Is वल्मीकादिदिति २ पुः । ॥ प्रतीति २ पु. नास्ति । 87639 THE RAMAKRISHNA MISSION INSTITUTE OF CULTURE LIBRARY ·२२ . .. दर्पणमुखप्रतिविम्बादिदृष्टान्ततात्पर्योक्तितद्विचारो । किं तु तदेव तत्पृथगवभासविपर्यय * स्वरूपतामा मिध्येति दर्शयितुम् । कथं पुनस्तदेव । तदेक + स्वलक्षणतावगमात् । तथाच यथा बहिःस्थितो देवदत्तो 'यत्स्वलक्षणः प्रतिपन्नस्तत्स्वलक्षण एव वेश्मान्तःप्रविष्टोऽपि प्रतीयते ती दर्पणतलस्थितो ऽपि न तद्वस्त्वन्तरत्वे युज्यते । अपिच। अर्थाद्वस्वन्तरत्वे सत्याऽऽदर्श एव विम्बसन्निधावेव तदाकारगर्भितः परिणत इति वाच्यम 'विरुद्धपरिमाणत्वात्संश्लेषाभावाच्च प्रतिमुद्रेव विम्बलाञ्छितत्वानुपपत्तेः । तथा सति विम्बसन्निधिलब्धपरिणतिरादर्शस्तदपाये ऽपि तथैवावतिष्ठत । न खलु संवेष्टितः कटो निमित्तलब्धप्रसारणपरिणतिर्निमित्तापगमे तत्क्षणमेव संवेष्टते यथा तथा स्यादिति मन्तव्यम् । यतश्चिरकालसंवेष्टनाहितसंस्कार- स्तच पुनः संवेष्टनिमित्तम् । तथा च यावत्संस्कारक्षयं प्रसारणनिमित्ता- नुवृत्ती पुनः संवेष्टनोपजनः । एवं || चिरकालसन्निहितविम्बनिमित्ततदाकार- परिणति म रादर्शस्तथैव तदपायेऽपि यावदायुरवतिष्ठेत न ** च तथोप- लम्यते । य: पुन: कमलमुकुलस्य विकासपरिणतिहेतोः सावित्रस्य ++ तेजसो दीर्घकालानुवृत्तस्यापि विगमै तत्समकालं पुनर्मुकुलीभावः स प्रथम- तरमुकुल हेतुपार्थिवाप्यावयवव्यापारनिमित्तस्तदुपरमे जीर्णस्य पुनर्मुकुलता- नुपलब्धेनीदर्श युनस्तथा पूर्वरूपपरिणामहेतुरस्त्यचाह भवतु न वस्त्वन्तरम् तदेव तदिति तु नक्षम्यते शुक्तिकारजतस्य मिथ्यारूपस्यापि सत्यरजतेकरूपा- वभासित्वदर्शनात् । मेवम् । तत्र हि बाधदर्शनान् मिथ्याभावो नेह स बाधो दृश्यते । यत्पुनर्दर्पणापगमे लदपगमो न स बाधो दर्पणे ऽपि तत्प्रस- . जात। ननु तत्वमसिवाक्याद् बाधो दृश्यते । मेवम् । तत्र तत्त्वमिति. विम्बस्थानीयब्रह्म स्वरूपता प्रतिविम्बस्थानीयस्य जीवस्योपदिश्यते ऽन्य: था न तत्त्वमसीति स्यात् किन्तु न त्वमसीति भवेन्न रजतमस्तीतिवत् । किं च । शास्त्रीयोऽपि व्यवहारः प्रतिविम्बस्य पारमार्थिकमेव विम्बकरूपत्वं * स्वेति नास्ति २ पुः। * तथैवेति २ पु. नास्ति । || चिरकालमिति २ पुः । " चेति २ पु. नास्ति। + मुकुलभावेति २ पु. + स्वलक्षणस्वावगमाविति २ पुः । ६ संवेष्टने-दति २ पुः। पा सदपायेऽण्यादर्शस्तथैव यावदायुरिति पुः। ++ सावित्रतेजस इति २ पुः । $$ स्वेतिशब्दो नास्ति २ पुः।

·विम्बप्रतिविम्बविषयकविचारः । दर्शयलि “ नेताद्यन्तमादित्यं नास्तं यन्तं कदाचन । नापरक्तं न पारिस्थं न मध्यं नभसो गतमिति । यस्तु मन्यते न पराक्प्रवणप्रवृत्तनायनरश्मिभि- विम्वमेव भिन्नदेशस्यं गृह्यते किन्तु दर्पणन * तिस्फालितेः परावृत्त्य प्रत्यङ्मुखेः स्वदेशस्थमेव विम्बं गृह्यत इति लमनुभव एव निराकरोतीति न पराक्रम्यते । कथं पुनः+ परिच्छिन्नमेकमेकस्वभावं विच्छिन्नदेशद्वये सर्वात्मना उवभास- मानमुंभराष, पारमार्थिकं भवति । न वयं विच्छेदावभासं . पारमार्थिकं ब्रमः कि त्वेकत्वम् । विच्छेदस्तु मायाविजृम्भितः । न हि मायायामसम्भावनीयं नाम । असम्भावनीयावभासचतुरा हि सा । ननु सत्येव विम्बकतावगमे प्रतिषिम्बस्य तद्गतो विच्छेदादिमिथ्याव- भासस्तथा ब्रह्मकतावगमे ऽपि जीवस्य विच्छेदादिमिथ्यावभासो न निवर्ति- तुमर्हति । उच्यते । देवदत्तस्याचेतनांशस्येव । प्रतिविम्लत्वात्सचेतनांशस्येव वा प्रतिविम्बत्वे प्रतिविम्बहेतोः श्यामादिधर्मेणेव जाडोनाप्यास्कन्दितत्वान्न तत्प्रतिविम्बं विम्बेकरूपतामात्मतो जानात्यचेतनत्वात् । तथा चानुभवो न विम्बचेष्टया || विना प्रतिविम्बं चेष्ठते । यस्य हि भ्रान्तिरात्मनि परच वा समु- त्पन्ना तद्गतेनेव सम्यगज्ञानेन सा निवर्तते यस्तु जानीते देवदत्तः प्रतिविम्ब- स्यात्मनो ऽभिन्नत्वं न स तद्गतेन दोषेण संस्पृश्यते नाऽपि ज्ञानमात्प्रति- विम्बस्य निवृत्तिस्तवेतार्दर्पणादेः परमार्थिकत्वात् । जीवः पुनः प्रतिविम्बकल्पः सर्वेषां नः प्रत्यक्षश्चिद्रूपो नान्तःकरणजाओनास्कन्दितः । स चाहंक मार्तृत्व- मात्मनो रूपं मन्यते न विम्बकल्पब्रह्मकरूपतामतो युक्तस्तद्रूपाधगमे मि**. थ्यात्वापगमः । ननु तत्र विभ्राम्यतो विभ्रमहेतुर्दर्पणालक्तकादिपरमार्थवस्तु संनिहितमस्ति न तथेह किञ्चित्सर्वचैव चिद्विलक्षणे विभ्रमविलासाभिमानिन इति मा भूदाशङ्केति रज्जुसर्पमुदाहरन्ति । ननु तचापि यदि नामेदानीमसन्निहितः सर्पस्तथापि पूर्वनिर्वृत्ततदनु- भवसंस्कारः समस्त्येव । बाठम् । इहाप्यहङ्कर्तृतातत्संस्कारया/जाङ्करयोरि- वानादेः कार्यकारणभाषस्य वक्ष्यमाणत्वात्संस्कारो विभ्रमहेतुर्विद्यते । तत्र • प्रतिस्फलितैरिति २ पु., प्रतिफलितैरिति + परिच्छिन्नदेशमिति २ पुः । प्रतिविम्बितस्वादिति २ पुः । ६ प्रतिविम्बितत्वे रति पुः । || न विम्बचेष्टां विनेति : पुः । कर्वस्वमेवात्मन ति २ पुः । " मिथ्यापगम इत्युपकल्पितं २ पुः ।

·२४ । अध्यासव्यवहारानादित्वम् । 'यद्यप्यनिर्वचनीयतयैवारुणादिना स्फटिकादेः सावयवत्वेन सम्भेदयोग्य- स्याप्यसम्भेदा* वभासः सिद्धस्तथापि तदासजीव स्फटिकप्रतिविम्बमुत्प्रेक्षते. रज्ज्वां पुनः सर्पबुद्धिरेव न तत्सम्भिन्नत्वमसम्भिन्नत्वं वा तस्यान्तेना सिङ्गा नहि सज्जते + असङ्गो ह्ययं पुरुष इत्यादिश्रुतिसमर्पिता उसङ्गता ऽऽत्मनो न स्पष्टं दर्शितेति तदर्थ घटाकाशोदाहरणम् । तत्र हि तत्परामादृते न भेदरूपकार्यसमाख्याः स्वगता दृश्यन्ते । एतच्च सर्वमुदाहरणजातं श्रुतितन्याया- नुभवसिद्धस्य तदसम्भावनापरिहाराय बुद्धिसाम्याथ च न वस्तुन एवं साक्षा- सिद्धये । तदेवं यद्यपि चेतन्येकरसो ऽनिदमात्मकत्वादविषयस्तथाप्यहङ्कार व्यवहारयोग्यो भवतीति गोण्या वृया ऽस्मत्प्रत्ययविषयतोच्यते प्रमेयस्य व्यवहारयोग्यत्वाव्यभिचारात् । ननु व्यवहारयोग्यत्वेऽध्यासो ऽध्यासपरिनिष्यन्नाहम्प्रत्ययबलायवहा- रयोग्यत्वमिति प्राप्तमितरतराश्रयत्वम् । नाऽनादित्वेन प्रत्युक्तत्वात् । तचेयम्भ- तस्याहङ्क रिदमंशस्य ज्ञानसंशब्दितो व्यापारविशेषः सकर्मत्वात्कर्मकारका- भिमुखं स्वाश्रये किञ्चिदवस्थाविशेषमादधाति स्वाश्रयविकारहेतुत्वात्क्रिया- या: । स च प्राप्नोतिक्रियाहितकर्तृस्थविशेषवत्कर्मसम्ब || न्यो ज्ञातुज्ञेय- सम्बन्ध इति गीयते । तेन विषयविशेषसम्बद्धमेवान्तःकरणं चेतन्यस्याव- च्छेदक कर्मकारकमपि प्रधानक्रियासिद्धा स्वव्यापाराविष्टं चेतन्यविवर्त्तत्वा- त्प्रधानक्रियाहितामाचवस्थाविशेषावच्छिन्नापरोवतेकरूपामपरोक्षतामभिव्य- नक्ति ततश्चात्मनो ऽन्तःकरणा नवस्थाविशेषोपाधिजनितो विशेषो विषयानु- भवसंशब्दितो विषयस्थापरोक्षकरसः फलमिति क्रियेकविषयताफलस्य युज्यते । एवं.चाहती स्वांशचेतन्यबलेन व्यापाराविष्टतया च प्रमातेति बुद्धिस्थमर्थ पुरुषश्चेतंयत इत्युच्यते । तच च प्रमातुः स्वयंज्योतिषो विषयसम्बन्धसज्जास- विशेषो ऽनुभयो ऽपरोक्षतया सर्वान् प्रत्याधिशिष्टाऽपि कारकाणां सम्भय प्रधानक्रियासाधनत्वाद्येन सह साधनं तनिष्ठ एव नान्यच कर्मकारकमपि येन सह साधनं तस्येवापरोक्षम् गन्तृसम्बन्ध व ग्रामस्य । • अवगम इति २ पुः । + सज्यत इति क्वचित् । । उपेत्यधिकं २ पुः। चशब्दो त्राधिकः २ पुः । || सम्बन्धाठिति र पुः। पा अन्तःकरणस्यावस्थाविशेष इति पुस्तकाम्सरे ।

·। अहमितिप्रतीतेर्नालादिविषयातिरिक्तस्थायिवस्ववगाहित्यविचारः । २५ ननु नीलादिविषयोपि घेदपरोक्षस्वभावो नीलात्मिका संविदित्युक्तं. •स्यात । अतः स एव * माहायानिकपतः समर्थितः । मेवम् । परस्परव्यावृत्ता नीलपीताववभासेते अपरोक्षता तुन तथा एकरूपाषगमाद्विच्छेदायभासेऽप्यतो न तत्स्वभाषा । यदि स्यात्तद्वदेव व्यावृत्तस्वभावता ऽध्यवभासेत । न तथा । किंचा तेरपि नीलात्मकसंविदो ऽन्य एव पराग्व्यावृत्तो उपरोवः प्रत्य- गवभासः स्वरूपमा पर्यवसितो विकल्प उपयते प्रतीयते च नीलसंवित् । प्रत्य- व्यावृत्तेदन्तया । ग्राह्यरूपा सतश्च वस्सुद्वयं ग्राह्मग्राहकरूपमितरतरव्यावृत्तं सिद्धम् । नेतत् । द्वयोरपि स्वरूपमानिष्ठयोः कुतो विषयविषयिभावः । कथं पुनरिदमहं जानामीति तयोगीह्यग्राहकतावभासः । नायं तदवभासः किन्त्व- हमिति इदमिति जानामीति च परस्पर व्यावृत्ताः विकल्पा- गते । कथं पुन- स्सेषु कटाक्षणाप्य || न्योन्यमनीक्षमाणेष्वयं सम्बन्धावगमः । तद्वासनासमेतसम- नन्तरप्रत्ययसमुत्थं सङ्कलनात्मकं प्रत्ययान्तरमेतन्नेह सम्बन्धावगमः । किं पुन- रेवमनुभवानारूढामेव प्रक्रियां विरचयति भवान् । क्षणविध्वंसिनः क्रियानुपपत्तेः। स्थायित्व हि सत्याहमुल्लेख्यस्य स्थायिनेव नीलादिना क्रियानिमितः सम्बन्ध- स्ततश्च क्रियानिमित्व नीलादेरप्यपरोक्षता स्यात् न च स्थायित्वमस्ति । यद्येव- महमिति संविदः प्रतिक्षणं स्वलक्षणभेदेन भाव्यम् । स किं विद्यते नवेति स्वसंधि- दमगृहमाने परेवाभिधीयताम् । अथात्यन्तसादृश्यान्न ** भेदो ऽवभासंत रति संविदो ऽपि चेत् स्वरूपं नावभासते आयातमान्थ्यम। शेषजगतः । अपि च । तद्रूपप्रतिभासे सादृश्यकल्पना प्रमाणविरुद्धा निष्प्रमाणिका च । सद्रूपप्रतीतेक्माहत्वान्न प्रमाणविरुद्धता । नाप्यप्रामाणिकता निर्बीज- भ्रान्त्ययोगादिति चेत् नेतरेतराश्यत्वात्। || सिद्ध व्यामोहे सादृश्यसिद्धिः . . * महायानिकेति १ पुः अतस्त्वयेव महायानिकेति ३ पुः । + अत्र तुशब्दोऽधिकः २ पुः । + ग्रायकरूपेत २ पुः। ध्यावृत्त्येति पु. || अन्योन्यमीक्षमाणेष्विति ५ पुः, अन्योन्यमनरीक्षमाणेष्यिति पुः । 'पा एवकारो नास्ति १, २ पुः । ** न भेदोऽवभासत इति संविदाऽपि स्वरूपं नावभासेत पायातमिति । पुः । + अशेषस्यति २, ३ पुः । # निःप्रमाणकी चेति १ पु., निष्यामाणिकी चेति ३ पुः । ss नाप्य प्रमाणिकत्वं चेति पु., नाप्रामाणिकतेति २ पुः । । सिछे व्यामोहस्वे-इत्युपकल्पितं ३ पुः ।

·२६ अहमितिप्रतीते!लादिविषयातिरिक्तस्थायिवस्त्ववगाहित्वविचारः । प्रमाणविरोधाभावात्प्रमाणसद्भावाच्च । सिद्धे च सादृश्य सन्निमिता + व्यामोह- सिद्धिः । स्यादेतत् । अव्यामोहे ऽपि तुल्यमेतत् । सिद्धे हि सादृश्यकल्प: नाया । अप्रामाणिकत्वे प्रमाणविरोधे च तद्रूपप्रतीतेरव्यामोहत्वम् अध्यामा हत्वे चांस्याः सादृश्यकल्पनाया: निष्प्रमाणकत्वं प्रमाणविरोधश्च । नेतत् ! स्वारसिकं हि प्रामाण्यं प्रतीतरनपेक्षम् । तथा च तत्प्रामाण्यात्सादृश्यक- ल्पना मिश्रामाणिकी प्रमाणविरुवा च । न तु सादृश्यकल्पना स्वतःसिद्धा येन प्रामाण्यमावहेदप्रामाण्यपूर्बिकैव सा । अथान्ते क्षयदर्शनादादो क्षयानु- मानम् अतो भिन्नत्वात्सादृश्यकल्पनेति । आदी सत्तादर्शनादन्तेऽपि सा कि नानुमीयते । क्षयानुभवविरोधादिनि चेत् इहापि तद्रूपस || त्वानुभवविरोधः । न धुभयोरनुभवयाः कश्चिद्विशेषः । अथ मन्येत यो ऽसौ स्थिरत्वेनाभिमतो ऽहमुल्लेखः स कि कांचिदर्थ- क्रियां कुर्याद्वा न वा । यदि न कुर्यादसल्लक्षणप्रार्न परमार्थवस्तु। अथ कुर्यात् न तर्हि स्थायी। स्थायिनो ऽर्थक्रियाऽयोगात्। कथमयोगः । इत्थमयोगः । स तां कुर्वन् क्रमेण प कुर्याद्योगपद्येन वा । न तावत्क्रमेण । पूर्वोत्तरकालयो- स्तस्य विशाभावे ऽपि किमिति पूर्वस्मिन्नेव काले उत्तरकालभाविनीमपि न कुर्यात् । नापि योगपद्येन । यावज्जीवकृत्यमेकस्मिन्नेव क्षणे कृतमित्युत्तरकाले तद्विरहादमल्लक्षणप्राप्तः । अतो ऽर्थक्रियाकारित्वादेव न स्थायी । तेन प्रतिक्षणं भिन्नेष्यहमुल्लखेषु तद्बुद्धिः सादृश्यनिबन्धनेति । उच्यते। अथ केयमर्थक्रिया यदभावादसल्लक्षण ** त्वप्राप्तिः । स्वविषयज्ञानजननम् । प्राप्नं तर्हि सर्वासामेष संविदा स्वसंविदितरूपत्वेन स्वविषयज्ञानाजननादसल्लक्षणत्वम् । न सन्ता- नान्तरे ऽपि तज्जननम् अनेन्द्रियकत्वात् अनुमाने ऽप्यर्थजन्यत्वाभावा+न- त्सार्वत्येऽपि न साक्षात्स्वसंविदं जनयति संसारसंविदेकरूपत्वप्रसङ्गात अतद्रूपत्वे तद्विषयत्वायोगात् । अथ क्षणान्तरोत्यादो ऽर्थक्रिया । चरम- क्षणस्यासल्लक्षणत्वप्रसङ्गः । न च सर्वज्ञानजननेनार्थवत्त्वम् । चरमत्वानुपपत्तेः * तबिमित्तव्यामोति २ पुः। + व्यामोहत्येत्युपकल्पितं ३ पुः । + अप्रमाणकत्वे-दति २ पुः । ६ निःप्रमाणिकति २ पुः। ॥ सत्तानुभवेति २ पुः। | क्रमेण वा कुर्यादिति २ पुः । ** त्वशब्दोनास्ति २ पु.। it न सार्वज्ञपि सादादिति २ पुः, न सावधि ज्ञाने साक्षादिति पुः ।

·२० स्थायित्वे ऽप्यर्थक्रियाजनकत्वस्योपपादनम् । मुत्यभावप्रसङ्गात् । न च संवित्संविदो विषयः संविदात्मना भेदाभावात्प्रदीप- स्येव प्रदीपान्तरम् । किञ्च । नार्थक्रियातः सत्त्वं भवति स्वकारणनिष्यन्नस्य कार्यअननात् । अतः प्रतीतिर्वक्तव्या। तत्र तस्या * अन्यतः सत्त्वप्रतीतिस्तस्या अप्यन्यत इत्यनवस्थानान्न क्वचित्सतावगम इति शून्यं जगदभविष्यत् । ननु स्वज्ञानार्थक्रियायाः स्वयंसिद्धत्वान्नानवस्था। न तार्थक्रियात; सत्तावगमः । न हि स्वरूपमेव स्वस्यार्थक्रिया । यत्पुनः क्रमेणार्थक्रिया न युज्यते पूर्वोत्तरकालयोस्तस्य । विशेषाभा- वादिति। नैष दोषः । स्थायिनो ऽपि कारणस्य सहकारिसव्यपेक्षस्य जन- कत्वात् विशेषाभावादित्ययुक्तम् । अथ कारणस्यान्यापेक्षा न युक्ता प्रकार- णस्याऽपि नतरामित्यसहकारि विश्वं स्यात् । अथाकारणं कारणोत्पत्तयेऽपे- क्षत इति चेत् अथ तत्कारणस्य कारणम: कारणं वा । कारणं चेन्नापेति- तुमर्हति अकारणं चेन्नतराम् । अथ नापेक्षा हेतूनां सहकारिणीति याद- शनेन बाध्येत । दृष्टं हि सहकार्यपेक्षत्वं हेतूनाम् । तस्माद्यथैव हेतोहे- तुत्वं सति कार्ये केनाप्यतर्कणीयेन क्रमेण ज्ञायते सत्येव हेतो कार्यस्य दर्शनात्तथा समेतसहकारिण्येव दर्शनात्सहकार्यपेक्षस्य तद्विवेयम् । यस्तु मन्यते सहकारिजनितविशेषो हेतुः कार्य जनयति अन्यथा ऽनु- पकारिणो पेक्षायोगादिति । स वक्तव्या विशेषस्य स हेतुरहेतुर्वा । अहेतुश्चेद्वि- शेषोत्पत्तो ना पेक्ष्येत तब केवला एव सहकारिणो विशेषमुत्यादयेयुस्ततश्च कार्य स्यात् । अथ हेतुः सहकारिभिरजनितविशेषस्तमेव कथं कुर्याद विशेषस्य वा जननेऽनवस्था । अथ मतम् । न सर्व कार्य सहकारिभिरजनितात्मभेदहेलु- जन्यम् समयेषु हेतुषु तावत्ये गाभवदरादि तथा किञ्चि || त्सन्निहितसह- कारिहेतुजन्यं यथा ऽक्षेपकारीन्द्रियादिज्ञानम् । तत्राद्यो विशेषः सहकारिस- निधानमाचलभ्य: अक्षेपकारीन्द्रियादिज्ञानवदिति नानवस्था । अनुपकुर्वन्नपि सहि सहकार्यपे पायेत न हि तप हेतोः सहकारिभ्य आत्मभेदः । नानुप- - * अपिशब्दोधिकः २ पुः । * अद्याकाणमिति घुः। 11. सुशब्दो ऽधिकः २ पु.। + विशेषस्याभावादिति २ पुः । ६ अपेक्षतेति २ पुः। [ अपेत्यते-इत्युपकल्पितं २ पुः।

·। स्थायित्वेऽप्यर्थक्रियाजनकत्वस्योपपादनम् । कुर्व * नपेक्ष्यते ऽतिप्रसङ्गात् स्वरूपे तु नोपकारोति किन्तु कार्य समिद्धेस्स- नान्तरीयकत्वात् । नित्यो ऽपि तहनाधेयातिशयो भावः कार्यसिद्धये क्षणिक इस सहकारिणमपेक्षत इति किन्नाभ्युपेयते । यथैव क्षणिको भाषः सहकारिस- मवधाने एव कार्य जनयति सामग्रीसाध्यत्वातथा नित्यो ऽपि स्वस्पानुपयो गित्वे. ऽपि सहकारिसमधानं कार्योपयोगादपेक्षेत । अथ मतं क्षणिकोऽपि नेपापेक्षते ऽन्यजनकस्य स्वयमन्यापेक्षानुपपत्तेः । कार्य तु यद्न्यसन्निधे। भवति तत्तस्यान्यसन्निधावेव भावादन्यथा चाभावान्नित्यस्य तु जनकस्य सर्वदा । जननप्रसङ्गः । को हेतुरन्यापेक्षायाः । क्षणिकस्तु यो जनको भावः स न पुरस्तान्न पश्चादिति न + पूर्वोत्तरकालयोः कार्योत्यादः । इदमयुक्तम् वर्तते । किमचायुक्तम् । सति नियमे ऽपि निरपेक्ष त्वम् । तथाहि । यः कश्चित् कस्यचित् क्वचिनियमः स || तदपेक्षाप्रभाषितः अनपेक्षत्वे नियमानुपपत्तेः । एवं हि कार्यकारणभावसिद्धिः । कार्यार्थिभिश्च विशिष्टानां हेतूनामुपादानम् तत्र यदि न क्षणिकं कारणं सहकारिणमपेक्षते नापि तत्कायं कथं पा नियमः । तथाहि । हेतुपरम्पराप्रतिबन्धान हेतु स्वरूपं सहकारिणमपेक्षते न कार्य स्वयंजननशक्तेः । नापि कार्यम् एकस्या शक्तिमत्वन प्रसह्मजननातच सहकारिसन्निधिनियमो ऽनर्थकः स्यात् । काक तालीयमुच्यते । तथाच कार्यकारणव्यवहाराः सर्व एवात्सीदेयुः । तस्मात् क्षणिकस्यापि भावस्य स्वयंजनकस्य स्वरूपानुपयोगिन्यपि सहकारिणि कार्य सिद्धये उपेक्षा घाच्या कार्यस्येव वा सामग्रीसाध्यत्वात्तत्र नियमात् तथ नित्येपीति न विशेषं पश्यामः । तदेवमहंक: ** सदैकरूपावगमात्स्थायित्वे ऽप्यक्रियासम्भवाः नीलस्य स्वगतापरोक्षत्व + माषण | माहायानिकपक्षः समर्थ्यते । किन ग्राहकस्याहङ्कर्तुरात्मनः स्थायिनो ऽभावे । स चैकरूपो ऽनुभवाद्युक्तिबलाइ प्रसाधितः । ननु नानुमेयादिष्वपरोक्षता दृश्यते । उच्यते । नानुमेयादिष्य * अप्रेक्षते-हत ३ पुः । + जननप्रसङ्गात् को हेतुरिति । पु. 8 अपिशब्दो नास्ति ३ पु.। सदपेक्षः प्रभावित इत्युपकल्पित ३ पुः । कथं सविधिनियम इति २ पुः। सवैकम्पत्यागमाठिति पुः। tt स्वशठो मास्तिरपुः। महायानिकेति १ पुः। न:- इति २ ·२६ - प्रत्यगात्मनः स्वतःसिद्धस्वरूपत्वादध्यासाधिष्ठानभावोपपादनम् । परोक्षत्वं स्वज्ञानोत्पतावव्यापृतत्वात् । लिङ्गादीनामेव कुतश्चित्सम्बन्धवि- शेषाद्विशिष्टकार्थज्ञानहेतुत्वात् । प्रमेयस्य || स्वज्ञानोत्पत्तिहेतुत्वे प्रमाणा- भावा । अलं, प्रसङ्गागतप्रपञ्चेन स्वावसर एवेतत्सुगतमतपरीक्षायां निपुण- तरमा म्प्रपञ्चयिष्यामः । तदेवमहङ्कारयन्थिरस्मच्छ * ब्दसंशब्दितः प्रत्ययश्वासावादर्श इव प्रतिविम्बस्यानिदञ्चित्सम्बलितत्वेन तस्याभिव्यक्तिहेतुत्वात् । अतस्तस्य विष- यवट्ववतीत्युपचारेणानिदञ्चिदात्मधातुरस्मत्प्रत्ययविषय उच्यते । स पुनरें वम्भतो जाग्रत्स्वप्नयोरहमुल्लेखरूपेण सुषुगे । तत्संस्काररजिताग्रहणाविद्या- प्रतिबद्धप्रकाशत्वेन च गतागतमाचरन् संसारी जीवो विज्ञानघनो विज्ञा- नात्मा प्राज्ञः शरीरी शारीर आत्मा सम्प्रसादः पुरुषः प्रत्यागात्मा की भोक्ता क्षेत्रज्ञ इति च श्रुतिस्मृतिप्रवादेषु गीयते । किञ्च। न केवलमस्म- त्प्रत्ययविषयत्वादध्यासार्हः अपरोक्षत्वाच्च । तत्साधनार्थमाह प्रत्यगात्म. प्रसिद्धेरिति । न ह्यात्मन्य ऽप्रसिद्ध स्वपरसंवेद्ययोर्विशेषः । न च संवेद्यना- नेनेव तसिद्धिरकर्मकारकत्वादतिप्रसङ्गात् । न च ज्ञानान्तरेण । भिन्नका- लत्वे संवेद्यसम्बन्धानवगमात्स्वपरसंवेद्याविशेषात् । न ह्येककालं विरुद्ध- विषयद्वय याहिज्ञानद्वयोत्पादः । न हि देवदत्तस्यायपृष्टदेशस्थितार्थव्यापि- गमनक्रियाद्वयावेशो युगपदृश्यते । आह । माभूचलनात्मकं क्रियाद्वयं युग- पत परिणामात्मकं तु भवत्येव । मेवम् । परिस्पन्दात्मकमपि भवत्यऽविरुद्धं यथा गायन गच्छतीति । परिणामात्मकमपि न भवति विरुद्धम् यथा योवनस्थापिरहेतुः । तस्मात्प्रत्यगात्मा स्वयंप्रसिद्धः सर्वस्य हानापादाना- वधिः स्वयमहेयो ऽनुपादेयः स्वमहिम्नवापरोक्षत्वादध्यासयोग्यः ॥ . ननु न क्वचिदपरोक्षमाऽध्यासा दृष्टपूर्वः सर्वाक्षिसम्पयोगितया पुरोवस्थितापरोक्ष एवं दृश्यते इत्याशमाह न घायमस्ति नियम इति । अप्रत्य ऽपि ह्याकाश इति परोक्ष इत्यर्थः । अथवा अक्षव्यापारमन्तरेणाप्य- * प्रदर्शयिष्याम रति पुः। विषयमाहीति पुः। ॥ प्रमेयस्य चेति २ पुः। + तुशब्दोऽत्राधिकः पुः। $ पूर्वशब्दो नास्ति २ पुः। ठेति नासि२पु.।

·1 ३०. . नानाऽल्पविषयाः । परोक्ष प्राकाशे बाला अयथार्थदर्शिन* स्तलमिन्द्रनीलतमालपत्रसदृशं मलिनताञ्च धूमादिकमन्यच्च नीलोत्पलसमानवर्णताद्यऽध्यस्यन्ति एषम- निरुद्ध इति सम्भावनां निगमयति । यथा ऽऽकाशस्याक्षव्यापारमन्त्रसंप्य- परोक्षतो तथा दर्शयिष्यामः । 87638 ननु ब्रह्मविद्यामनर्थहेतु निबर्हणी प्रतिजानता ऽविद्यानर्थहेतुः सूचि- ता। ततः सैव कर्तृत्वाद्यनर्थबीजमुपदर्शनीया किमिदमध्यासः प्रपउथ्यते इत्या- शङ्कयाह तमेतमेवंलक्षणमध्यासं पण्डिताः प्रमाणकुशला अविद्येति मन्गन्ते तद्विवेकेन च वस्तुस्वरूपावधारणं विद्यामाहुः । अध्यस्तातदूपसर्पविलयनं कुर्व- द्वस्तुस्वरूपं रज्जुरेवेत्यवधारयद् "विज्ञानं विद्येति प्रसिद्धमेव लोके ब्रह्मविदो वदन्ति । यद्येवमध्यास इति प्रक्रम्य पुनस्तस्याविद्याभिधानव्याख्याने यत्नगी- रवाद्वरमविद्येत्येकोपक्रमः कृतः । नेतत्सारम् अविद्येत्येवोच्यमाने आच्छा- दकत्वं नाम यत्तस्यास्तत्त्वं तदेवाऽभिहितं स्यान्नातदपावभासितया ऽनर्थहे- तुत्वम् अतो ऽतद्रूपावभासित्वमध्यासशब्देन प्रकृतोपयोगितयोपक्षिप्य पुनस्त- स्याविद्याशब्दतया विद्यामाचा पनोदनाहत्वं दर्शनीयम् तदेतदाह यत्र यद- ध्यासस्तत्कृतेन दोषेण गुणेन धा ऽणुमात्रेणाऽपि स न सम्बध्यत इत्यवास्त- वमनर्थ दर्शयति । वास्तवत्वे हि न ज्ञानमाचातद्विगम इति प्रतिज्ञा हीयेत । एवम् तावद्युष्मदस्मदित्यादिना मिथ्याज्ञाननिमित्तः सत्यानृते मिथु- नीकृत्याहमिदं ममेदमिति नेसर्गिको ऽयं लोकव्यवहार इत्यन्तेन भाष्येण सिद्धवटुपन्यस्तमात्मानात्मनेरितरेतरविषयमविद्याख्यमध्यासं सिषाधयिषु- स्तस्य लक्षणमभिधाय तत्सम्भवं चात्मनि दर्शयित्वा पुन || स्तत्र सदावनि- श्चयमुपपत्तित उपपादयितुमिच्छन्नाह तमेतमविद्याख्यमात्मनात्मनोरितरे- तराध्यासं पुरस्कृत्य सर्वे प्रमाणप्रमेयव्यवहाराः लाक्तिकाः प वैदिकाश्च प्रवृत्ताः सर्वाणि च शास्त्राणि विधिप्रतिषेधमोक्षपराणीति । मोतपरत्वं च शास्त्रस्य • तलमिन्द्रनीलमातपत्रसदृशं मलितां च धूमादि अन्यच्च नीलोत्पलसमानवर्णतामप्यध्य. स्यन्सीति २ पुः। + निर्बार्हणीमिति ३ पुः । + अन्तरेणेति २ पु.। + अपनोदाईत्वमिति १.२ पुः । 8 नैसर्गिको योग्यमिति पुन || पुनस्सत्सद्भावनिम्नमिति २ पुः। पा वैदिकाश्चेति नास्ति: पु ·३१ लोकिकवेदिकसर्वप्रवृत्तेरविद्यावत्पुरुषामितत्वोपपादनम् । विधिप्रतिषेधविरहिततयोपादानपरित्यागशून्यत्वात्स्वरूपमाघनिष्ठत्वमङ्गीकृ- त्यू पृथक् क्रियते । कथं पुनरविद्यावद्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि प्रमाणानि शास्तणि चेति । बाठमुक्तलक्षणाविद्या प्रत्यग्दृश्यपि सम्भवेन्नैतावता तत्म ५ म्भवः सिध्यति तेन निदर्शनीयः सः । प्रमातारमात्रयन्ति प्रमाणानि तेन प्रमाता प्रमाणानामाश्रयो नाविद्यावान् अनुपयोगादित्यभिप्रायः। अथवा । कथ- मविद्यावद्विषयाणि प्रत्यक्षादीनि शास्त्राणि + च प्रमाणानीति सम्बन्धः । अवि- द्यावद्विषयत्वे सत्यऽऽअयदोषानुगमादप्रमाणान्येव स्युरित्याक्षेपः । उच्यते । देहेन्द्रियादिष्यहममाभिमानहीनस्य प्रमातृत्वानुपपत्तो प्रमाणप्रवृत्त्यनुपपत्तरिति भाष्यकारस्य वस्तुसंग्रहवाक्यम् अस्यैव प्रपञ्चा नहीन्द्रियाण्यनुपादाये .त्यादिः । न हि देहेन्द्रियादिष्वहंममाभिमानहीनस्य सुषुप्रस्य प्रमातृत्वं दृश्यते । यता देहे ऽहमभिमानः इन्द्रियादिषु ममाभिमान: आदिशब्देन बाहाद्यवयवग्रह- णम् । देहशब्देन सशिरस्को मनुष्य त्वादिजातिसम्भिन्नो ऽवयव्यभिमतो न शरीरमाचम् देहो ऽहमिति प्रतीत्य भावात्सो हि मनुष्यो ऽहं देवो ऽहमिति जातिविशेषेकाधिकरणे || चैतन्ये एप पा प्रवर्तते इति स्वसाक्षिकमेतन्न स्वत्वेन संबन्धिना मनुष्यावयविना तदनुस्यतेन वा चक्षुरादिना प्रमाचदिव्यवहारः सिध्यति । भृत्यादिमनुष्यावयविनापि प्रसङ्गात् । अपर आह । प्रात्मेच्छानुविधायित्वं कार्ये ** कारणसंघातस्यात्मना सम्बन्धस्तस्यापि तस्य यथेष्टविनियोजकत्वं तेन सम्बन्धस्तंत आत्मनः प्रमाचादिकः सर्वः क्रियाकारकफलव्यवहारस्तथा चोतिष्ठामीति इच्छयोति- छत्युपविशति च । नच भृत्यादिषु तदस्ति । तेन तप प्रमाचादिव्यवहारा- भावो न मिथ्या मुख्याभिमानाभावादिति । नेतत् संघिदि बहुमानवतों युक्तम् । तथाहि । मनुष्योऽहमिति स्वसाक्षिका संवित् न मे मनुष्य इति । गोणोति चेद्धवानेवाच ॥ प्रमाणम् । अपि च । इच्छापि परिणामविशेषः स कथमपरिणामिन आत्मन: स्यात् परिणाम्यन्तःकरणसम्वलिताऽहङ्कर्तृ- + च शब्दो नास्ति : पुः। + पत्यादि-दति १, ३ पु.। स्वप्रत्ययो नास्ति १, २ पु.। | प्रवृत्त इति ३ पु.। th भवानेव प्रमाणमिति २ पुस्तके tो अपि चेदिच्छापीति १ पुः । तत्सद्भाव रति पुः। || समासो २ पु.। ** करणति २ पुः।

·. ३२. लोकिकवैदिकसर्वप्रवृत्तेरविद्यावत्पुरुषाग्नितत्वोपपादनम् । त्वमन्तरेण । तथा चानुभवो ऽहमतिष्ठामीति इच्छयोतिष्ठत्युपविशति च । तस्मांद्यत्किञ्चिदेतत् । अतः स्वयमसङ्गस्याधिकारिणोऽविद्याध्यासमन्तरेण 'म प्रमातृत्वम् * पपद्यते । तेन यद्यपि प्रमातृत्वशक्तिसन्माचं प्रमाणप्र- वृत्तो निमित्तम् । तदेव त्वविद्याध्यासविलसितमित्यविद्यावद्विषयता प्रमा- णाना + मुच्यते । तथा निरपेक्षाणां स्वसामर्थ्यनार्थसिद्धिं विदधतां बाधानुपलब्धेः प्रामाण्यमविद्यावद्विषयत्वं च विधिमुखोपदर्शितं न नैति शक्य- मपहातुम् । दोषस्त्वागन्तुक एव मिथ्यात्वे हेतुर्न नैसर्गिकस्तथोपलब्धः। न च सर्वसाधारणे नेसर्गिके दोषबुद्धिस्तथाहि क्षुत्पिपासोपजनिते सन्तापे शश्वदनु- वर्तमाने जाठराग्निकृतविकारे ऽनपाननिष्यन्दे वान रोगबुद्धिर्जनस्य । मुहूर्त- • माघपरिवर्तिनि मन्दे ज्वरे प्रतिश्याये वाऽल्पकफप्रसूतावपिरोगबुद्धिरनेसर्गिक- त्वात् । अनेसर्मिकं च दोषमभिप्रत्योक्तं यस्य च दुष्ठं करणं यच च मिथ्येति प्रत्ययः स एवासमीचीन: प्रत्ययो नान्य इति । इतश्चेतदेवं पश्वादिभिश्चाविशेषात् । तथाच पश्वादयः प्रमातृत्वादि- व्यवहारकाले प्रवृत्तिनिवृत्यौदासीन्यं भजमानाः कार्यकारणसंघात एवाहमानं फुर्वन्तौति प्रसिद्ध लोके । तदेकरूपयोगक्षेमा हि मनुष्या जन्मत एव पश्वा- दिभ्यो ऽधिकतरविवेकमतयः शास्त्राधेयसाम्परायिक मतिसामा अपि अतस्तदेकरूपकार्यदर्शना || कार्यकारणसंघातेऽप्यात्माभिमानः समानो युक्तः । ननु पश्वादीनामपि कार्य का कारणसंघातेऽहङ्कारानु ** बन्ध इति कुतो ऽवसीयते येन सिद्धवदभिधीयते। उच्यते। प्रोढमतिभ्य एव प्रत्यक्षादिवृत्त- कुशलेरात्मा व्युत्पाद्यते ऽन्यथा तदनर्थकत्वप्रसङ्गात एवमेव प्रमाणविचार- विरहं सर्वः संप्रतिपद्येत । ननु गोपालाङ्गनादयः प्रमाणविरहमेव वर्तमानदेहपातेपि स्थायिनं भोक्तारं मन्यमानास्तदर्थमाचरन्ति । न । तदभिक्षव्यवहारमाचप्रमाणक GS त्वात् । तथाच ते.पृष्टाः कः परलोकसम्बन्धीति न विद्वा विशेषतः प्रसिद्धा लोके उपलभ्यत इति २ पुः। + प्रमाणानामित्युध्यत रसि १ पुः । + प्रत्यय इति नास्ति २ पुः । 8 मतिसमर्था अपीति ३ पुः । कार्यकारणेऽपीति २ पुः । पा करणेति २ पु.। * अनुसम्बन्धति २ पुः । + प्रशब्दोऽधिक: २ पुः । it प्रतिपाते इति २ पुः । ss प्रत्ययो मास्ति २ पुः। । .

·लोकिकर्वेदिकसर्वव्यवहाराणाविद्यावद्विषयत्वम् । इति प्रतिवन्ति । तस्माद्युक्तमुक्तम् । पश्वादीनां च प्रसिद्धो ऽविवेकपू- कः प्रत्यक्षादिव्यवहारस्तत्सामान्यदर्शनाद् व्युत्पत्तिमतामपि पुरुषाणां प्रत्यक्षाव्यिवहारस्सत्कालः समान इति । एवं तावत्प्रत्यक्षादीनि प्रम- यानि चक्षुरादिसाधनानि तानि च नाधिष्ठानशून्यानि व्याप्रियन्ते अधिष्ठान च देहो न तेनानध्यस्तात्मभावेनासङ्गस्याविकारिणश्चैतन्यकरसस्यात्मनः प्रमातृत्वमुपण्या इत्यनुभवारूढमविद्यावद्विषयत्वं प्रत्यक्षादीनामुपदिश्य पश्यादिव्यबहारसाम्येन कार्यतो ऽप्यापाद्य शास्त्रं पुनः प्रतिपन्नात्मविषयमेष. तेन न साध्यासपूर्विका प्रवृत्तिरिति विशेषमाशङ्का तस्याप्यविद्यावद्विषय- त्वप्रदर्शनायाह शास्त्रीये तु व्यवहारे यद्यपि बुद्धिपूर्वकारी नाविदित्वा ऽऽत्मनः परलोकसम्बन्धमधिक्रियते इति । ननु फलनेयमिकनैमित्तिकप्रायश्चित्तचोदना, वर्तमानशरीरपातादूर्ध्व- कालस्थायिनं भोक्तारमन्तरेणापि प्रमाणतामश्नुवत एव । यथा चेतदेवं तथै- क आत्मानः शरीरे ऽभावादित्यधिकरणरम्भे दर्शयिष्यामः । सत्यमेवम् । तथापि सकलशास्त्र * पालोचनापरिनिष्पन्नं प्रामाणिकमर्थमङ्गीकृत्याह भाष्यकारः। सथाच विधिकृत्तमीमांसाभाष्यकारो ऽप्युत्सचमेवा त्मसिद्धौ पराक्रान्तवान् । तत्कस्य हेतोः । धर्मजिज्ञासेति कार्यार्थविचार प्रतिज्ञाय तदवगमस्य'प्रामाण्ये ऽनपेक्षत्वं कारणमनुसरता सूचकारेण विशेषाभावात्स्वरूपनिष्ठानामपि वाक्यानां प्रामाण्यमनुसृतं || मन्यते तथा चोदना हि भूतं भवन्तं भविष्यन्तं सूक्ष्मं व्यवहितं विप्रकृष्टमित्येवजातीयकमर्थं शक्रोत्यवगमयितुमिति पदंश्चोदनाशे- षत्वेनापि स्वरूपावगमे ऽनपेक्षत्वमविशिष्ठमवगच्छतीत्यक्गम्यते । स च स्वर- पावगमः कस्मिन् कथं ग वेति धर्ममाचविचारं प्रतिक्षाय तव प्रयतमानेन भगवता जेमिना न मीमांसितमुपयोगाभावाद्गवांस्तु पुनर्बादरायणः पृथग् विचार प्रतिज्ञाय व्यचीचरत् समन्वयलक्षणेन । तप च देहान्तरोपभोग्यः स्वर्गः स्थास्यति। तच्च सर्व कार्यकारणसंघातादन्येन भोक्ता विना न सिध्यति । तत्सिद्धिश्च नागममाशयत्ता । प्रमाणान्तरगोचरस्य तदभावे तद्विरोधे घा - * पालोचनया परिनिष्पवमिति : पुः । + भगवानित्यधिकं ३ पुः । ॥ अनुस्मृतमिति २ पुः। गतीति २ पु.। + समासो त्रि २ पुः। आत्मसिजी-दति ३ पुः। पथकतद्विचारमिसि २ पुः।

·-- * लोकिकवेदिकसर्वव्यवहाराणामषिद्यावद्विषयत्वम् । शिलालबनवाक्यवदप्रामाण्यप्रसङ्गात् । अतस्तसिद्धो पराक्रान्तवान् । बेन सत्यं विनापि तेन सिध्येत्प्रामाण्यम् । अस्ति तु ततस्मिन् विद्यमाने न तेन विना प्रासायं सिध्यति फलादिचोदनानामिति मत्वा ह शास्त्रीये तु बाबहार यद्यपि बुद्धिपूर्वकारी नाविदित्वात्मनः पस्लोकसंबन्धमधिक्रियते इति तथापि न वेदान्तवेद्यसिति । किं तदित्यत आह असंसार्यात्मतत्त्वं न तदधिकारऽपेक्ष्यतेनुपयोगा- दधिकारविरोधाच्च । अशनायाद्यतीतमित्य ऽसंसार्यात्मतत्त्वं दर्शयति । श्रश- नायाद्युपासतो हि * सर्वो जन्तुः स्वास्थ्यमलभमान: प्रवर्तते तदपाये स्वास्थ्य स्थितो न किंचिदुपादेयं हेयं वा पश्यति । अपेतब्रह्मक्षत्रादिभेदमिति प्रपञ्च- शून्यमेकरसं दर्शयति । प्राक् च तथाभूतात्मविज्ञानात्प्रवर्तमानं शास्त्रमविद्या- पद्विषयत्वं नातिवनत इति । तत्त्वमसीतिवाक्यार्थावगमादावागऽविद्याकृतं + संसारमहमुल्लेखमाश्रित्य प्रवर्तमान शास्त्रं नाऽविद्यावद । विषयत्वमतिवर्तते । तस्माद्युक्तमुक्तं प्रत्यक्षादीनां प्रमारतानां शास्त्रस्य चाविद्यावद्विषयत्वम् । तदेव दर्शयति । तथाहि । ब्राह्मणो यजेतेत्यादीनि शास्त्रा- ण्यात्मन्यतदध्यासमाश्रित्य प्रवर्तन्ते । वर्णवयोध्यासः अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपन- योतेत्यादिः । आश्रमाध्यासो न ह वै स्नात्वा भिक्षतेति । अवस्थाध्यासो यो ज्योगामयावी स्यात्स एतामिष्टिं निर्वपेदिति । आदिशब्देन यापज्जीवं जुहुयादिति जीवनाध्यासः । एवमध्याससद्भावं प्रसाध्य स्मृतिरूप इत्यादिना सर्वापि त्वन्यस्यान्यधर्मावभासतां न व्यभिचरतीत्यन्तेन भाष्येण लक्षितं निरुपचरितमतदारोधम् अध्यासो नामातस्मॅिस्तबुद्धिरित्यवोचामेति परा मृशति । कस्य युष्मदर्थस्य कस्मिन्नस्मदर्थे तद्विपर्ययेण चाध्यास इति विवे- कतः प्रदर्शयितुमतस्मिन्नऽयुष्मदर्थेऽनिदंचिति तद्बुद्धिर्युष्मदर्थावभास इत्यर्थः । तदाह तद्यथा पुचभार्यादिष्वित्यादि । ननु प्रणव एव विस्वरो नहि पुत्रादीनां वेकल्यं साकल्यं वा ऽऽत्म- नि मुख्यमध्यस्यति मुख्यो यतदारोपो दर्शयितुं प्रारब्धः । सत्यम् । स . * सर्व इति २ पुस्तके मास्ति । + मनुपपत्तो नासि १ पु.। अविठयाकत रसासरमिति पु. पाठः। भाविद्यमो नास्ति पुः ।

·स्वर्मिकपूचादिसाकल्यवेकल्याथ्यासस्य मुख्यत्वोपर्जनम् । एव* निदर्यते । कथम् । तद्यथा बालके प्रातिवेश्यमाचसंबन्धिना केनचिद्ध- स्वालङ्कारादिना पूजिते निरुपचरितमात्मानमेव पूजितं मन्यसे पिताः। पूज- यितापि पितरमेषा पूपुजमिति मन्यते । यता न बालकस्य पूजित हा भिमानोऽव्यक्तत्वात् । तथैव ,राजानमुपहन्तुकामो ऽनन्तरो विजिगीषुस्त द्राष्ट्र ग्राममाघमप्युपहत्य तमेवोपनन्तमात्मानं मन्यते सो ऽप्यपहतास्मी- ति संतप्यते । तदेवं प्रसिद्धव्यतिरेकस्यात्मनि मुख्य एषाध्यासो दृष्टः किम वक्तव्यं कृशस्थूलाद्यभिमानस्य मुख्यत्वमिति कयितुमाह अहमेव विकल: सकलो वेति बाह्यधर्मानात्मन्यध्यस्यतीति । बाह्येषु पुत्वादिषु पूजादेर्धर्म- मावस्येवं युप्मदर्थस्याध्यासः । अस्मदर्थश्चाइंप्रत्यायसम्भिन्न एवानिदंचिदंशो विषयो न पुनः शुद्ध एवाहप्रत्यायन इवाध्यासेऽध्यासान्तरानास्कन्दितस्तथा देहधर्मान् कृशत्वादा- निति धर्मिणो ऽपि धर्मशब्दस्तु मनुष्यत्वादिधर्मसमवायिन एवाध्यासो न देहोऽहमिति कथयितुं सन्निमित्तश्च शास्त्रणेतश्चेतश्च नियमः क्रियते तथे- न्द्रियधर्मान्मकत्वादीनिति धर्ममाचं तथान्तःकरणधर्मान् कामादीनिति धर्म- ग्रहणमन्तःकरणमित्यहंप्रत्यायनो विज्ञानशक्तिभागो ऽभिधीयते तस्य धमाः कामादयः । एवमहंप्रत्यायिनमिति धर्मिग्रहणम् । प्रत्ययाः कामादयो ऽस्यति प्रत्ययी अहं चासो प्रत्ययो चेत्यहंप्रत्ययी तमशेषस्वाधारसातिणि प्रत्यमात्म- न्यध्यस्येति स्वशब्देनाहङ्कारग्रन्थिः संसारनृत्यशालामूलस्तम्भो ऽभिधीयते । तस्य प्रचारः कामसङ्कल्पकर्तृत्वादिरनेकविधः परिणामा यन्निमिसं. ब्रह्मादि- स्थावरान्तेषु प्रदीपशिरा इव परवशो जन्तुर्बमभ्रमीति । सं प्रचारमशेषमसङ्गितया ऽविकारित्वेन च हानोपादानशून्यः साचा- दव्यवधानमवभासयति चितिधातुः स एव देहादिष्विदन्तया बहिभावमाप- द्यमानेषु || प्रातिलोम्येनाचतीवो पापलक्ष्यते इति प्रत्यगुच्यते प्रात्मा च निरुपध- रितस्वरूपत्वात् । तपाध्यस्य तं च प्रत्यगात्मानमिति। यदि युष्मदर्थस्येव प्रत्यगात्मनि अध्यासः स्यात् प्रत्यगात्मा न प्रकाशेत न हि शुक्तो रजताध्यासे शुक्तिः प्रकाशते प्रकाशते चेह वेतन्यमहङ्कारादो तथा यदि चेतन्यस्येवाहङ्का- निर्दिश्यते इति पुः। + अपुपूजमिति २ पुः। + पूजिताभिमान रति पुः । $ चिलातुरिति २ पु.। ॥ प्रतिलोम्येनेति २ पुः । ॥ उपलभ्यते-एति २ पुः ।

·-. ३६ आत्मान्तःकरणयोरन्योन्याध्यासः । ब्रह्मज्ञानं विनाऽध्यासस्यानन्तत्वम् । रादाबध्यासो भवेत्तदा नाहङ्कारप्रमुखः प्रपञ्चः प्रकाशेत तदुभयं मा भूदित्यनु- भवमेवानुसरन्नाह तं च प्रत्यगात्मानं सर्वसाक्षिणं तद्विपर्ययेणान्तःकरणादिक यस्यतीति । नाच विवदितव्यमितरतराध्यासे पृथगवभासन्नान्न मियागो- णोऽयमिति तथानुभवाभावान्मुख्या * भिमानः । नहि दृष्टऽनुपपन्नं नाम ! नन्वन्तःकरण एव प्रत्यगात्मनः शुद्धस्याध्यासो ऽन्यत्र पुनश्चतन्या- ध्यास + परिनिष्पन्नापरोक्ष्यमन्तःकरणमेवाध्यस्यते अत एव तविपर्यायेण विष- यिणस्तद्धर्माणां च विषयेऽध्यासो मिथ्येति भवितुं युक्तमित्युक्तम् । अन्यथा चेतन्यमाचकरसस्य कुतो धर्मा ये ऽध्यस्येरन् । सत्यमाह भवान् अपि त्वन्य- पान्तःकरणं सचित्कमेवाध्यस्यमानं यचाऽध्यस्यते तस्यैवात्मनः कार्यकर- त्वमापाद्य स्वयमविद्यमानमिव तिरस्कृतं तिष्ठति चिद्रूपमेव सर्वचाध्यासे स्वतः परतो वा न विशिष्यते तेनोच्यते तं च प्रत्यगात्मानं सर्वसाक्षिणं तद्विपर्यये- णान्तःकरणादिष्वध्यस्यतीति । अत एव बुद्धयादिष्वेव चिद्रूपमनुस्यूतमुत्प्रेक्ष- माणा बुद्धिमनःप्राणेन्द्रियशरीरेष्वे केकस्मॅिश्चेतनत्वेनाहङ्कर्तृत्वं योजयन्तो भ्राम्यन्ति । एवमयमनादिरनन्तो नेसर्गिको ऽध्यास इति निगमयति.। "ननूपन्यासकाले नेसर्गिको ऽयं लोकव्यवहार इति || लोकव्यवहारो नेस- गिक उक्तः कथमिहाध्यासो निगम्यते ऽनादिरिति चाधिकावापः । अचोच्यते । संचापि प्रत्यगात्मन्यहङ्कारा पा ध्यास एव नेसर्गिको लोकव्यवहारो ऽभिप्रेतः । स च प्रत्यगात्मा ऽनादिसिद्धस्तस्मिन् नेसर्गिकस्यानादित्वमर्थसिद्धमतः प्रक्रमानुरूपमेव निगमनं नचाधिकावापः । ननु भवेदनादिः । अनन्तः कथम् । यदि स्यात्तत्ग्रहाणाय कथं वेदान्ता प्रारभ्यन्ते । अन्तवत्त्वेपि तहि कथं ** स्वतो ऽन्यतो वा तत्सिद्धेस्तस्माद- नन्तस्य प्रहाणाय वेदान्ता आरभ्यन्त इत्युक्तऽर्थादेष एव प्रहाणहेतुरसत्य- स्मिन्ननन्त इति निश्चीयते। मिथ्याप्रत्यय रूपइति रूपग्रहणं लक्षणतस्तथा रूप्यते न व्यवहारत इति दर्शयितुम् । कर्तृत्वभोक्तृत्वप्रवर्तन इति अनर्थहेतुत्वं * अभिमानादिति ३ पुः। कार्यकरणास्वमिति क्वचित् । नैसर्गिको लोकव्यवहार दति ३ पु. ** स्वतो वा परतो घेति २ पु.। सम्पमितीति २ पु.। + परिनिष्यवापरोक्षमिति १, २ पुः । स्वशब्दात्राधिका 'पु.। प्रादिशब्दोऽत्राधिक २ पु.। मित्यधिकमत्र पु.।

·३० ब्रह्मज्ञानादविद्यानिवृत्त्युपपादनम् । दर्शयति हेयतासिद्धये तेन कर्तुक्तुिश्च सतो * मिथ्याज्ञानं दोषप्रवर्तनमिति येषां मतं सन्निराकृतं भवति । सर्वलोकप्रत्यक्ष इति । देहेन्द्रियादिष्वहंममा- भिमानहीनस्यत्युपन्यस्य नहीन्द्रियाण्यनुपादायेत्यादिना यो ऽनुभवो मिया- त्वसिद्धये ऽनुसृतस्तं निगमयति । एवं तावत्सरेणार्थो + पातयोर्विषयप्रयोजनयोः सिद्धये जीवस्या ऽब्र- ह्मस्वरूपत्वमध्यासात्मकमुपदास्यानर्थहेतोः प्रहाणायेति प्रयोजनं निर्दि- शति । हेतोः प्रहाण्या हि हेतुमतः प्रहाणिरात्यन्तिकी यतः । नन्वनर्थहेतु: रध्यासोऽनादिः स कथं प्रहीयते । तथा हि मनुष्यादिजातिविशेषमाराध्या- सस्ततो विविक्ते ऽपि न्यायतोऽहंप्रत्यये ऽनादित्वात्पर्वषद ऽधिकलो. वर्तते। नायं दोषः । तत्त्वमसीत्यादिवाक्याब्रह्मा || रूपावगाहि पा ज्ञानान्तरोत्पत्तरिष्ठ त्वात् । सद्धि ब्रह्मणो ऽबच्छिद्यैव चेतन्यस्य ब्रह्मरूपत्वप्रच्छादनेन जीवरू- पत्वापादिकामनादिसिद्धामविद्यामहङ्कारादिविक्षेपहेतुं निराकुर्वदेवोत्पद्यते । ततः कारणनिवृत्ता सत्कार्यमहमिति जीवे भोक्तृत्व **रूपता सपरिकरा निवर्तते. इति युज्यते । अहंप्रत्ययः पुनरनादिसिद्धो ऽनादिसिद्धेनेव कार्य में करणमात्रेण सहभाषादविरोधान्न स्वरूपविवेकमाचेण निवर्तते । नापि । ज्ञानान्तरसमुत्पन्नमिति विशेषः । ननु निरतिशयानन्दं ब्रह्म प्रयते ब्रह्मावाग्निसाधनं च ब्रह्मविद्या स यो ह वे सत्यरमं ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवतीत्यादिश्रुतिभ्यस्तस्मानिरतिशयसुखा- वापये इति वक्तव्यम् । किमिदमुच्यते ऽनर्थहेतोः प्रहाणायेति । ननु चानर्थ- स्यापि समूलस्य प्रहाणं अयते ब्रह्मविद्याफलम् । तरति शोकमात्मवित् । जुष्टं यदा पश्यत्यन्यमीशमस्य महिमान 8 मेति वीतशोक इति च उभयं तह वक्तव्यं श्रयमाणत्वात् पुरुषार्थत्वाच्च । न वक्तव्यम् । कथम् । प्रात्मेकत्व विद्याप्रतिपत्तय इत्यात्मनो जीवस्य ||| ब्रह्मात्मकता शास्त्रस्य विषयस्तेना- नन्दात्मक पापा ब्रह्मस्व ** रूपताप्रापि वस्य विषयतयेष संवृत्ता न च सा . * जीवस्येयधिकं पुः। + अर्धादुपातयोरिति । पु.।। मनुष्यत्वादीति २, ३ पु.। ६ अविचलराति २ पुः। || अक्षम्पतावगाहीति र पु.।। विशब्दोऽत्राधिकः पुः । ** स्वप्रत्ययो नाति पु.It कारणेति । पु.। ज्ञानान्तरमुत्पमिति २ पुः । रतिस्थाने रतिशब्दः, पु.। iii अमात्मैकसति । पुः । पा कास्यपो नास्तिक पुः। ** स्वशब्दो नास्ति २ पुः ।

·ब्रह्मविद्याफलविचारः । बाधप्रत्ययस्वरूपनिरूपणम् । विषयाहियेन पृथनिर्देशाही स्यात्समूलाऽनहानिस्तु बहिः शास्त्रवि- घयाद् * ब्रह्मात्मरूपात् । अनर्थहेतुप्रहाखमपि । ताई न पृथनिर्देष्ट- न्यूम। यतः । सर्वेषु वेदान्तेष्वलोकिकत्वाद् ब्रह्मणस्तत्प्रतिपादनपूर्वमेव जीवस्य तद्रूपता प्रतिपाद्यते । तद्यथा सदेव साम्येदमय आसीदित्युपक्रम्य- तदात्म्यमिदं सर्वन्तत्सत्यम् स ात्मेत्यवसानं निरस्त समस्तप्रपञ्चं वस्तु सत्यदाभिधेयं समर्पयदेकं वाक्यम् तथा सति तादृशेन तत्पदार्थेन संसृज्यमानस्त्वंपदार्थः पराकृत्येव निलेपमनर्थहेतुमग्रहणमन्यथायहणं च तथा निश्चीयते इति । यद्येवं ब्रह्मात्मावगतिनान्तरीयकमनर्थहेतारविद्या- याः प्रहाणं न शब्दस्य तत्र व्यापारस्तेन पृथनिर्दिश्यते । युक्तं चैतत् । न हि विपर्यासगृहीतं वस्तु तन्निरासादृते तत्वतो निर्णोतुं शक्यम् । तस्मात पूर्वावसितमतद्धम निरस्यदेव तत्त्वाषद्योतिवाक्यं तत्त्वमवसाययति । ननु च नजादेर्निरासकृतो निरस्यमानवाचिनश्च पदस्याश्रवणात्कथं तन्निरस्यदेवेति । उच्यते । नेदं रजतमिति यत्र विपर्ययासमात्र निरस्यते न वस्तुतत्त्वमवबाध्यते । तच तथा भवतु । इह पुनर्विज्ञानमेव तादृशमुत्पन्न यद्वितेथिनिराकरणमन्तरेण न स्वार्थ साधयितुमलम तुलानमनव्यापार । इवा- नमननान्तरीयकः । तथाानमनव्यापारः स्वविषयस्य मा तुलाद्रव्यस्यायदे- शसम्बन्धं न साधयितुमलं तत्कालमेव तस्याधादेशसम्बन्धमनापाद्य । न चोन्नमनकारकस्य हस्तप्रयत्नादेरामनने ऽपि कारकत्वम् । प्रसिद्धरमावादनु- भवविरोधाच्च । तदेवं विपर्यासगृहीते वस्तुनि तत्त्वावद्योतिशब्दनिमित्तः आत्मनो ज्ञानव्यापारो नाहं कर्ता ब्रह्माहमिति ग्राहयति । नेदं रजतं शुक्ति- कामिति यथा । तस्माच्छुक्तिकेयमित्येव निराकार वाक्यं नेदं रजतमित्य- नुवादः । अत एवाख्यातपदस्य वाक्यत्वे क्रियाज्ञानादेव तत्साधनमाचे ऽपि प्रतीतिसिद्धिः । पदान्तराणि नियमायानुवादाय वेति न्यायविदः । तथाचाहु**- र्यजतिचोदना द्रव्यदेवताक्रियासमुदाये कृतार्थस्वादिति । * प्रक्षात्मतास्वरुपादिति । पु.। + नसोति ३ पुः * समस्त नालि, पुः । s निरस्यवुयते-पति पु.। वावनमनेति । पु.। 1 तुलेति २ पुः न दृश्यते। ** यजतिचोदना द्रश्यं देवताक्रियासमुदाय रति । युः ।

·सर्कस्वरूपतदुपयोगनिरूपणम् । ३७ अपरे तु या व्याख्यास्यामा द्रव्य देवता त्याग इति । कथं क्रियामा- पापिनो द्रव्यदेवताभिधानं नान्तरीयकं तद्विषयज्ञाननिमित्तत्वं विहाय प्रत्य- क्षबाचस्याप्ययमेव प्रकारोऽसंप्रयुक्तविषयत्वाबाधस्य । तदेवमशाब्दमविदापि लयं मन्वानः श्रुतिन्यायकोविदा भगवान् भाष्यकारो विषयात्पृथङ् निर्दिशत्या स्यानर्थहेतोः प्रहाणायेति चतुर्थीप्रयोगो ऽपि विद्यासामर्थ्यसिद्धिमभिप्रेत्य न सदर्थमुपादनं प्रयोजनत्वं च पुरुषाकाङ्या एवास्तु । न हि विद्या गवादिष- तटस्था मिध्यति येनाप्तिः पृथगुपादीयेत । सा हि* वेदिशाश्नया वेद्यं तस्मे प्रकाशयन्त्येवोदेति । सत्यमेवमन्यत्र । प्रकृते पुनर्विषये विद्योदितापि न प्रतिष्ठां लभते असम्भावना विपरीतभावनाभिभूतधिषयत्वात् । तथा च लोके यस्मिन् देशे काले चेदं वस्तु स्वरूपत एव न सम्भवतीति दृढभावितम् यदि तत्क- थंचिद्वैववशाटुपलभ्यत तदा स्वयमीक्षमाणो ऽपि . तावन्नाध्यषस्यति यावत् तत्सम्भवं नानुसरति । तेन सम्यगज्ञानमपि स्वविषयेऽप्रतिष्ठितमनवानमिव भवति । तेन तत्स्वरूपप्रतिष्ठायै तर्क सहायीकरोति । अत एव प्रमाणाना- मनुयाहकसतर्क इति तर्कविदः । अथ कोयं तको नाम । युक्तिः । ननु पर्याय एषः स्विरूपमभि- धीयताम् । इदमुच्यते। प्रमाणशक्तिविषयतत्सम्भवासम्भवपरिच्छेदात्मा प्रत्य- यः । नन्वेवं सर्कसापेक्षं स्वमर्थ साधयतो ऽनपेक्षत्वहानेरप्रामाण्यं स्यात् । न स्यात्स्वमहिम्नेव विषयाध्यवसायहेतुत्वात् । क तर्हि तर्कस्योपयोगः । विषयास- म्भवाशङ्कायां || तथानुभवफलानुत्पत्तो तत्सम्भवप्रदर्शनमुखेन फलप्रतिबन्ध- पिगमे । तथा च तत्त्वमसिवाक्ये स्वंपदार्थो जीवस्तत्यदार्थब्रह्मस्वरूपता- मात्मनो ऽसम्भावयन् विपरीतं च रूपं मन्वानः समुत्पन्ने ऽपि ज्ञाने तावन्ना- व्यवस्यति यावतर्केण विरोधमपनीय तद्रूपतामात्मनो न सम्भावयति । ततः प्राग विद्योदितापि वाक्यादनवानेव भवति । अवाप्निप्रकारश्च वेदान्तेष्वेव निर्दिष्टः । साक्षादनुभवफलोदृशेन तेनोच्यते विद्याप्रतिपत्तये इति । नन्वात्मेकत्वविद्यापतिपत्तिानर्थहेतुप्रहाणाय मा प्रभवति । तथाहि । * वेदित्रा मुत्येति १, २ पुः । तदिति मास्ति । पु.। । यति २ पु.। + विपरीतसंभावनेति चित् । इन स्वप्रतिष्ठाये-इति। पु.। पहाणाय भवतीति २ पुः ।

·४० वेदान्तप्रतिपाद्यवस्तुतिपणम् । जीवस्य कार्य * कारणसंघातादन्यत्वप्रतिपत्तेब्रह्मस्वरूपताप्रतिपतिर्न विशि- प्यते उभयचाप्यहङ्कारयन्थेर्मनुष्याभिमानपर्यन्तस्याविकलमनुवर्तमानत्वात उचते ! भवतु तचाविद्याया अनिवर्तितत्वातदिह पुनरपसारिला विवादिष ब्रह्मात्मज्ञानमुदयमासादयत्कथं तन्निमिन भोकादियन्थिप्रवाहं नापनयति । नहि जीवस्य ब्रह्मात्मावगमस्तद्विषयानवगममऽबाधमान उदेति । ननु ब्रह्मचानादग्रहणापाये सन्निमितस्याहङ्कारयन्थेस्तत्कास्मेवाभावः प्रसज्येत । न । संस्कारादप्यग्रहणानुवृत्तः सम्भवाद् भयानुवृत्तिवत् । तथाहि । सम्यगज्ञानानिवृत्तमपि भयं स्वसंस्कारादनुवर्तते कम्पादिनिमित्तं च भवति । तथा ऽयहणमपि स्वसंस्कारादनुवर्ततेऽहङ्कारयन्थेश्च निमित्तं भवतीति न किञ्चिदनुपपन्नमस्ति । ननु न सर्वे वेदान्ता विद्यार्थमेवारभ्यन्ते तदेकदेशः क्रममुक्तिफला- येश्वर्यायाभ्यदयार्थ कर्मसमृद्धये चोपासनानि विविधान्युपदिशन्नपलभ्यते । सत्यम् । उपासनाकर्म तु ब्रह्म लच्चापावृताशेषप्रपञ्चं जीवस्य निज रूपमिति निरूपपयितुमखिलप्रपञ्चजन्मादिहेतुतया प्रथम सर्वात्मकं सर्वतं सर्वशक्ति च ब्रह्म लक्षितमस्यां चावस्थायामनपाकृत्येव ब्रह्मणि प्रपञ्चं तेनतेन प्रपञ्चे- नोपधीयमानं ब्रह्म तस्में तस्मे फलायो । पास्यत्वेन विधीयते दर्शपूर्णमासा. थापप्रणयनमिव गोदोहनोपरक्तं पशुभ्यस्तस्मात्तदर्थोपजीवित्वादितरस्यात्म- कत्वविद्याप्रतिपत्तये सर्वे वेदान्ता प्रारभ्यन्त इति न विरुध्यते । नन्वब्रह्मोपासनान्यपि वेदान्तेषु दृश्यन्ते प्राणादिविषयाणि । सत्यम् । तान्यपि कार्यब्रह्मावाप्रिक्रमेण मुक्तिफलान्येष । वक्ष्यत्येतत्सूत्रकारः काया- त्यये तदध्यक्षण सहातः परमभिधानादिति । यथा चायमर्थः सर्वेषां वेदा- न्तानाम् तथा वयमस्यां शारीरकमीमांसायां प्रदर्शयिष्याम ति प्रतिज्ञातर्थ वेदान्तानां तात्पर्यमुपदर्शयितुं समन्वयसूत्राप्रमुखें: सूत्रधाज्यथितो न्याय इति दर्शयति । शरीरमेव शरीरकं शरीरके भवः शारीरको जीवः । तम- धिकृत्य कृतो ग्रन्थः शारीरकः । तदिह वेदान्तानां जीवस्य सत्त्वमधिकृत्य प्रवृत्तानां ब्रह्मरूपतायां पर्यवसानमिति कथयितुं प्रणीतानां शारीरकं जीव- तत्त्वमधिकृत्य कृतत्वमस्तीति शारीरकाभिधानम् । मुमुक्षुत्ये सत्यनन्सरं ब्रह्म * करणेति ३ युः। + उपास्यमानत्वेनेति १. जीवनसत्त्वमिति ३ पु.। .

·अविद्यात्मकबन्धनिनिस्तायावतीत्ययमः प्रथमसूण सूयते । ३१ जानं कर्तव्यमिति यद्यप्येतावासस्य मोतो ऽर्थस्तथा ऽप्या धोद ब्रह्मा- सत्य मोक्षः प्रयोजनं निर्दिष्ठं भवति । तथाहि । पुरुषार्थवस्तुकाममानन्तर या तिरुपदिश्यते तस्य तत्साधनत्वमप्यनिर्दिष्टं प्रतीयते । तथा मन्ति' कुतस्तन्मोतसाधनं ब्रह्मानं, भवतीत्यपेषायामादस्माच्छास्त्राद्वषतीति शास्त्रस्य ब्रह्मचान विषयो निर्दिष्टः । तदेवं मुमुक्षुत्वानन्तरं, ब्रह्मचान- कर्तव्यतोपदेशमुखेन वेदान्तानां विषयप्रयोजननिर्देशेऽप्याथै सूत्रस्य व्यापार दर्शयित्वा तदपेक्षितमप्यर्थात् सूचितमविद्यात्मकबन्धमुपवर्य प्रतिमाता- थैसिवये हेत्वाकाङ्काया मस्मिन्नेव तं प्रदर्शयिष्याम इति व्याख्येयत्व | मुप. चिप्य व्याख्यातुकामः प्रथमं तावत्प्रयोजनविषययोरुपादाने मिमित्तमाह वेदा- न्तमीमांसाशास्त्रस्य व्याधिख्यासितस्येद नामादिमसूत्रम् अथातो ब्रह्मणि जामेति । अयमस्यार्थः । शास्तस्यादिरयम् । प्रादो व प्रवृत्यङ्गलया प्रयोजनं विषयश्च ** दर्शनीयः । सूर्य चेतत् अतो यः कश्चिदर्थः शष्ट सामयेनार्थबलाद्वान उत्प्रेक्षितः स सर्वस्तदर्थ एवेति भवत्ययमर्थकलापः सन्महिम्मधिगतः । एवं सूत्रस्यादित्वेन कारणेन सूपतया च विषय- प्रयोजन तत्सिद्धिकरं चा विद्याख्यं बन्धं तत्सामावगतमायावत सूत्रसामध्ये दर्शयितुं प्रतिपदं व्याख्यामारभते । रति प्रथमवर्णकम् । *पचादिति क्वचित् । + अर्थात् सूत्रस्येति , . पु.। भूचितमिति र पुः। अस्मि शास्त्रे रतिः। || उनिप्पति १, ३ पुः । । माविम सूत्रमिति ।। • प्रदर्शनीयता पुः। न सोसत इति ।। # सायोन पुस्तकायाणि गोखलभ्यते । ...Angमति..तुः ।

·जिगमासूमवतारम् । सिद्धव ननु ब्रह्मजिज्ञासा अथातो धर्मणितामेति सकलवेदार्थविचार- स्मोदिलयात् ब्रह्मचानस्य च चोवनालपनत्वेन धर्मस्वरूपत्वात् । सिख ब्रह्मजिज्ञासापि अभ्यधिकाशाभावादिति । अत्र केचिदधिमाका दर्शयन्सौ ब्रह्मजिज्ञासा पृथगारभन्ते । केयमाभ्यथिका शङ्का। चोदनालक्षणार्थी धर्म इति ब्रुवता विधेः प्रामाण्यं दर्शितम् । अब केचिद्वाक्येषु विधिरेव न प्रयते सदेव सोम्येदमय पासीदित्येवमादिषु । यथापि विधिः भूगले प्रात्मा वा अरे द्रष्टव्यः तस्मिन् यदन्तस्तदन्वेष्टव्यं तद्वाप विजिशासितव्यमिति । तर यद्यपि कृत्या अविशेषेण विधी स्मर्यन्ते तथापि यो भावाभिधायी तथ्य- प्रत्ययः स क्रियाप्रधानत्वात क्रियायां पुरुषं नियातुं शक्नोति । य ए॒नः फर्म प्राधान्येनोच्यते तर द्रव्ये गुणभूतां क्रिया कार्यान्सरसम्बन्धित्वेन विधा- तुं न शक्नोति । द्रव्यपरत्वे चानुत्पाद्यत्वादषिकार्यत्वादमाप्यत्वादसंस्वार्य- त्वात् संस्कृतस्य च कार्यान्सरे उपयोगाभावादसंस्कार्यत्वम् । अत प्रात्मानमु- पासीतेत्यात्मन ईप्सिततमत्वं न. सम्भवति । अथ पुनर्विपरीतो गुणप्रधाम- भाषः सत्तुन्यायेन ( कल्प्येत । तचापि न ज्ञायते किं तदुपासनं कथं चात्मना ततिलायत इति । अथ ज्ञायते ज्ञानमुपासनम् प्रात्मा च विषयभावेन त || नि- तयतीति । एवं तहि तदेवायातं जानेमा पत्माप्यत इति । तच कृत- करणमनर्थकम् नित्यानत्वादात्मनः । संस्कार्यत्वे चोपयोगाभाव उक्तः । श्रतो विध्यभावादषिक्षितार्था वेदान्ता इति धर्मजिज्ञासानन्तरं स्त्राने प्राप्ने इदमारभ्यते अथातो ब्रह्मजिज्ञासेति । अनन्तरं ब्रह्म जिज्ञासितव्यं न स्वात- ध्यमित्यभिप्रायः । कर्माभिधायिनोऽपि **कृत्यप्रत्ययान्नियोगसंप्रत्ययात्र मियो- तृत्वं निराकतुं शक्यते कटस्त्वया कर्तध्या ग्रामस्त्वया गन्तव्य इतिषत् । यत- साम् । द्रव्यपरत्वे प्रयोजनाभावादामर्थक्यं नियोगस्येति । तदसत् । अधि: द्योच्छेदस्योपलभ्यमानत्वादविद्या च संसारहेतुभूतां । अपरे पुनरेवमारभन्ते । ब्रह्मणि प्रत्यक्षादिप्रत्ययान्तराणामसंभवात्य- रिनिष्पन्ने वस्तुनि प्रतिपत्तिहेतुतया सम्भावितसामामामप्यानायस्य पुनः * सौम्येदमित्येवं सर्वत्र पाठसपि सोम्येदमिति घोतः पाठः। + सव्यति नाति पुत्रियां नेत्येवमणिो नकारः पूर्वमस्ति । कल्पेतति , २ । ॥ निवर्तयतीति पुन बामा प्राततिरपुः * व्यापत्यदिति पु-प्रवचाबीलिमातिए...

·CON - कार्यविषयतया मुतरामसंभवं मन्यानस्य भवति संकर्षपर्यन्से वेदार्थविचाराधसा- नमिति बुद्धिस्तन्निरासाथै पुनः प्रतिवातमिहापि सर्वेम्वेवात्मनामविधाने कार्यतितां धर्णयन्ति समाम् । तत्वावबोधश्च * कार्यमधिकारिनियोगविाय-' सयाऽवगमादिति । ततस्तद्विचारार्थ शास्तमारब्धव्यमिति । पोच्यते । नारब्धव्यम् गतार्थत्वात् । कथम् । यस्तावत्प्रथम बार- म्भप्रकार: धर्मणि कृत्यप्रत्ययेन नियोगसंप्रत्यय इति तत्स्वयमेव विधायकत्वं दर्शितम् प्रसिद्धं चेतत् स्वाध्यायो ऽध्येतव्य इत्येवमादीनां विधायकत्वम् । + नचाशङ्काकारणं किञ्चित् । ननु चतुर्विधस्यापि क्रियाफलस्यात्मन्यसंभव उक्तः ।' यद्येवं सन्यायो भविष्यति । तदपि न । आत्मविषयज्ञानस्य नित्यसिद्धत्वादित्युक्तम् । सिद्धस्येव पुनरभ्यासो विधिमिमित उणाचनाख्या भविष्यति अभ्युदयफले हिरण्यधारणवत् । मनु न विधानतो ऽप्यात्मविषय ज्ञानसन्तानः कर्तव्यः । स तु नित्यमात्मनि जाग्रतः सिद्धः । एवं तह ॥धी विरुद्ध कालेम्वात्मन्येव चेतःसमाधानं भविष्यति । यत्पुनरात्मशानादधि- द्योटातदुच्छेदोत्संसारनिवृत्तिः फलमित्युपन्यस्तम् । तदसत् । अहमि- स्मात्मानं नित्यमेव जानाति स! लोकः न च संसारो निवृत्तः। अथ पुनरई- प्रत्ययावसेयादन्यदेवात्मरूपं पराकृतभोक्तभोक्तव्यभोगग्रन्थि चेयत्वेनात्मवा. नविधिना जाप्यत इति । तदसत् । विधिहि सामान्यतःसिद्धस्य क्रिया- त्मनो विशेषसिद्धो प्रभवति नात्यन्तमसिद्धसद्धावे । तद्यदि नाम ज्ञानं लोकेगा सिद्धं तथापि निरस्तप्रपञ्चात्म ** विषयमसिद्धम् आकाशमुष्टिहनमवत्र विधातुं शक्यम् । अथ तादृगात्मसानं सिद्धं कि विधिना ।.यदपि मतान्तरं प्रत्य- वादेरगोचरत्वाच्छास्तस्य च कार्यार्थत्वात्संकर्षपर्यन्त एव विचार वेदार्थपरि- समायो प्राणायां वेदान्तेष्वपि कार्यनिष्ठता समाना। ब्रह्मतत्त्वावबोधरचं कार्यम् अधिकारिनियोगविषयतयाँ ऽवगमात् । अतस्तद्विचाराय शारीरकारम्भ इति । तदप्युक्तेन न्यायेन ब्रह्मावगमस्य सिद्धत्वे ऽसिद्धत्वे च कार्यत्वासंभवेन प्रत्यु- .काधिकारीति.पु + कात्ययेति पुः, सत्यप्रत्ययेन नियोगेति । पु.शोधितमस्ति । * मात्र कारणमिति २ पु.। मात्मविषय ज्ञानस्येति पु, श्रात्मविषयस्य ज्ञानस्येति । पुः। ॥विरोधिखिति । पु. लोकप्रसिद्धमिप्ति २ पुः, सोके प्रमिणमिति । पु.। *गात्मविषयमिति ·. विmari समाप मेलम् । सत्यशाविषयमतामासिसि साल यायों उजायते सब वेदार्थः यथा पेशति यः प्रवृत्तिःचरूपमा तु तस्मिन्सति द्रव्यमपि । एवमिहापि वस्तुतावपि विषयः। कथर'। तदुच्यते । एवं सर्व यदयमात्योति न तावत्सात्मयतात्मा उपदिश्यते यदि सर्वपता ऽऽत्मन उपदिश्यत ततः सर्वस्यापितमत्वात गदूम बोकापामा बोधवात्य शब्दस्य होयेत । अतः सर्वस्यात्मस्वभावता विधीयते ऽमात्मस्वभावविलयेन हि वस्तुनो ऽवनतिर्दृष्ट्वा । मन्या विधि अगले वर्ष ताई पाल्यतां विधिः । विप्रतीते विध्यर्थे विधिः बाल्यात उता- प्रतीत इति । यदि प्रतीते कल्प्यते कल्पनावेयर्थम् । अर्थप्रतीत्ययं हि शब्दो- सम्यते प्रतीले उ शब्दं कल्पयता किं कृतं स्यात् । पथाप्रतीत एव विध्यर्थे विधि बाल्पयित्वा ततो यः प्रतिपलव्य इत्यपूर्व प्रमाणकोशलम् । नन्वषय- मावविधि स्वपि तस्मात्यमा प्रपिष्ठभागो ऽदन्तको होत्यादिषु विधि: बल्पिता । सत्यम् । यत तर. पूष्यः पिष्टद्रव्यसम्बन्धः समासाभिहिती नबिद्धो न वर्तते नापि कुतश्चिद्भविष्यतीति प्रमाणाभावात् । माऽपि विधिमा केपिल्पदेनाकाक्यता येन क्योत्खननादिवत्कथंचिदालम्बनं कल्प्येत । चतो निरालम्बनमापरिवारय कार्यपरता कल्प्यत इति । माध्यात्मपद चेतनस्य भातुर्वाचकम् सच नियोज्यत्वानियोग- माधिपति । तत्सारम् । नियोगो हि पुरुषविशेषमनानित्यानुपलब्या लोके माणित विश्वविदादिषु । पुरुषः मा पुनः किं नियोगमन्तरेण नोपलब्धों के येन विधिकल्पमा मवेत् । पचापि भवतु माम विधि: नासा थातुना विनाले लभ्यते । धातुमेव सह कल्प्यते । कोसी थातुः । यदि ताव- स्वातव्यमिति तानात्मस्वभावता न निवृता प्रपञ्चस्य । यथा ऽमी पिष्टपिगडा: सिंधः नियन्तामित पिस्वभावतान निवृता । इतिकर्तव्यता पारि दिवसायमा स्यात् । अथ धातव्य इत्यध्यायेत. एवं मपि स एव दोषः चनात्मस्वभावता न निवृत्तति तस्वमपि घेवस्य विषय त गाठो २ पुसये। + विधिवपीजि कार्यता पन्यात रति २, पु. पुरिति नाति ।। यतामिति पु.t .

·-- । जिवाणावतारकम मनि बस्तु बचतरात्ममा भानु राज्यते । एवं ताई चातव्य बत्व ध्या धात्वानुवादः प्रत्ययो विधायकः । कुतःप्रारिनुबादः । अभियानत कति सामः । एवं साह विधानमनर्थक स्वाध्यायकाल ब.नि.' मायाजालस्य पुनः कर्तव्यतया चोद्यते यथा मन्टेषु प्रयोगवचनस्ता बिचायतीचापि प्रयोगक्यमो विधायकः । मधु, मन्येषु स्वार्थस्याग्यतःसिद्धत्वात्प्रत्ययपरत्वं युज्यते पर तु स्वार्यविधिपराणां शब्दानां प्रत्ययपरत्वं विरुध्यते । नेष दोषः । चन्यार्थः मपि कृतमन्याथै भवति । तद्यथा शाल्यर्थ कुल्याः प्रणीयन्ते ताभ्याच पानीय पीयते उपस्पृश्यते चा एवमिहापि । यथा .पदार्थामां विधायकः शब्दः क्रम- स्यापि विधायकः । एवं स्वार्थस्य विधायकः शब्दः प्रत्ययस्यापि विना था; यको भविष्यति । तदेतदनिरूपितमिव दृश्यते । कथम् । मन्ता: ** स्वाध्यायविधिनोपादापिताश्चार्थस्यान्यतःसिद्धत्वात् तं प्रमातुमनुवन्तः प्रमाणत्वात् प्रत्युताः बीहादिषत्प्रमेयतामापन्नाः श्रुत्यादिप्रमाणेयुक्तम् यद्वि- निमुन्यरत । विनियुक्ताश्चाऽनुष्ठेयस्यानुष्ठानकाले स्मृत्यपेक्षस्य स्मारकतया गृोरनिति । हत्विदं सर्व यदयमात्मेति यत्पदसमन्वयनिमित्तं सर्वस्या- त्मस्वभावतायाहिविज्ञान तत्स्वविषयस्यान्यतो ऽसिद्धत्वात्प्रमेयपरावा- विधेविषयः । पाथ विविषयो न प्रमेयमवगमयितु । मलम् । नवयुग- पदुभयं सम्भवति वेकप्यासात । मन्येवं सति गुणकर्मणां सर्व विधानं निराकृतं स्यात् । न निराकृतं स्यात् । या प्रमाणान्तरसिद्ध गुणकर्मणः कर्मकारकं तर तस्योत्पत्या- धन्यतमकला तद्विधीयते।या पुनः पाप प्रमाणान्तरादसिद्धो वानस्य कर्म- भतो विषयः स तेनेव प्रमीयमायो - सिद्धबदुद्देश्यः येन तदुदेशेन तi- तिमाधानाय चान विधीयते । तस्मादा युगपदुमयासम्भवाद्धपत्येव वेह- स एव समन्वयः स्वावयवाद्विमिक्तः कार्यक्षमः अवान्तर- माहियतनाति।। + धात्वोऽनुवाद पति पुः । तिवाने पशब्दपु अत्र 'वा' शब्दाधिक पु.। याति पुन लिए। T विधायकराति ३.पु. मास्ति। स्वाधावाधयविधीपु.। ++ प्रमेयपर विधिविषय रतिः। खान ममति।। को नास्ति । पुः। लwिity-पाठस्तु न युक्तः। पाल अमोणाराजित इति पुः ।

·जिज्ञासामूत्रावतारवस । वाक्यस्य प्रमाणवायोगात् । अथार्थवादपदानामिव परस्परतः संज्या कञ्चिदर्थमवबोध्य विधिसम्बन्धमनुभवेदित्यभिप्रायः । तदसत् । युक्तमर्थवाः- दमुदानि स्वार्थफलरहितानि तर पर्यवसानाभाषात्कलवदङ्गतामनुवीरनिति । बह पुनरपरामृष्टविधिः पदसमन्वयः स्वार्थमवगमयनिरस्तनिखिलप्रपञ्चावय- इमपास्तातिशया * नन्दनित्यानुभवेकरसं शिवमतमात्मतत्त्वमवगमयेता कुतो विधिशेषताकृतं कृत्यं प्राप्नं प्रापणीयम् । आत्मलाभान पर + विधी- यत इति स्मृतेः । अथ पुनः शाब्दज्ञानान तथा ऽनुभवः । तेन साक्षात्कार रणाय विधिरिति । किं तन्जानमनुभवाय विधीयते प्रत्यचदीनां तावद- गोचरः न चषुषा गृह्यत इत्याद्विमन्त्रवर्णात् । शाब्दं च नेष्यते भवता । सत्यम् । न शाब्दज्ञानं विधिविकलमनुभवायालम विहितं त्वनुभवहेतु- रिति । तदयुक्तम् । यत्तावत्स्वाध्यायाध्ययनविधियाहितात्पदसमन्वया- स्वभावतःसमुत्पन्नं सत्तावन्न विधीयते प्रमेयपरतया विधिविषयत्वानु पपत्तेरित्युक्तम् । अथ पुनस्तदेव ज्ञानं सन्तनुयादिति विधीयते । तत्कथं लभ्यते उपास्तिध्यायत्योानसन्तानवाचिनोरन्यतरस्याप्युपादानमन्तरेण । नाफिजाननेव स्वसन्सानो लक्ष्यते । साहचर्याद्यव्यभिचरितसम्बन्धाभाषात् । नाप्यभ्यासात साक्षादायः सिद्धः । नापि भूयते येन तदेशेन ज्ञानसन्तानो विधीयेत । ननु किमा अषणेन स्वयमेष साक्षात्कारकरणाय पुरुषार्थत्वाद- भिमुखः पुरुषः सिद्धश्च धानाभ्यासः शास्त्रामवणादो साक्षात्करणे || हेतुः । यद्येवं किं विधिना । स्वयमेष पुरुषार्थे निर्धात हेतो प्रवर्तते । यत पुनर्मि- दर्शनम् शाल्यर्थ कुल्याः प्रणीयन्ते इति । युक्तम् तर प्रत्यक्षत उभयार्थताया उशानभ्यमानत्वात् । इह पुनन्यायत: प्रतिपत्तव्यम् । स प न्यायोपा युग. पन्न सम्भवतीत्युक्तम् । यदपीदमुक्तम् ** पदार्थानां विधायकः शब्दः नाम- स्थापि विधायकः । एवमेकात्म्यस्य प्रतिपादकः समन्वयो विधिविषयमपि जापयिष्यतीति । तदप्यपेशलम् । यतावत्प्रत्येक प्रयाणादिविधयस्ते: पुनर्न तेषामेव विधानम् । नाऽपि ते क्रमशब्दाभिधेयाः । प्रयोगवचनो ऽपि । बामन्दानन्यानुभवेति । पु.। विहाते पति पु.शाळशामिति । पुः । साक्षात्कारणायेति पु.। -|| साहाकारणे अति १ पु.। म युगपतिति । पु.। * अन्न महाशबाधितालि...पु.।

·जिशासजवतारणम् । प्रयुज्जनस्तानेव प्रयुड़े ते *न क्रम, इत्युक्तम् । नच क्रमो नामकान्ततो रस्त्येष । तद्बुद्धिशब्दयोनिरालम्बमत्वप्रसङ्गात् । तत्र क्रमा नाम वस्तु- भूतो धमा विश्वत एव त एव केनचिदुपाधिना वनवत्क्रमबुद्धिशब्दालम्बन भवेयुः । स्मृति में विधानमेव. वा ऽनुष्ठानकाले यथोपलब्धि पदार्थान् परामृशेत् सर्वथास्ति तावदेकेकपदार्थालम्बनधानातिरिक्तं ज्ञानान्तरम् । सच्चेकत्वात् कर्तृरनेकत्वाच्च पदार्थानां युगपदनुष्ठानासम्भवादपेक्षितं सन्निहितं च प्रयोगवचनेन गृह्यत इति युक्तम् । न तथेह ज्ञानद्वयमस्ति । यदे.. कात्म्ये विधिविषयत्वे च वर्तत । तस्मादिह विधेयाभाषाद्विधानाप्रवणा- दध्याहारे'च प्रमाणाभावान्न प्रयोगवचनास्ति यो मन्त्राणामिव वानस्यापि पुनः प्रयोग विधास्यते । तस्मादसदेतत् कार्यविषयोऽपि वेदो वस्तुतत्त्व-. मवबोधयतीति । यत् पुर्निदर्शनं चतू रूपे सति द्रव्यमपि बोधयत्येवं कार्ये सति तत्त्वमपि वेदो || ऽवगमयतीति । युक्तं तत्र यादवबोधयति वस्तच स्वतन्त्रमेव प्रमाणम् इह पुनर्यप तात्पर्य तस्य प्रमेयता न यद्यत्प्र- सीयते तस्य तस्यति वेषम्यम् । आह । मा भूज्ज्ञानद्वयम् योयमाभिधा- निकः प्रत्ययः स विधिविषय एव पा भवतु तस्मिन् विहितेऽर्थात्सर्वस्यात्म- स्वभावता सिध्यति सविषयत्वादवगमस्य । एवमप्यऽविधषितो ऽर्थः शब्दाद्विषषितस्त्वादिति शोभतेतरां वाक्यार्थ ** वित्ता । नच नियोगतः प्रतिपतिविधिर्वास्तवं संसर्ग समयति भवन्ति हि परिकल्पितविषया अपि प्रतिपत्तयश्चोदनालपणाः फलवत्यो वाचं धेनुमुपासीतेत्येषमाद्याः । एत- देवार युक्तम् अतत्परस्य प्रत्यक्षादिविरोधे तथाध्यवसायहेतुत्वायो. गात् । तस्मात्कार्यनिष्ठे वेदे वस्तुतत्त्वसिद्धिर्मनोरथ एव । अतो ऽहंप्रत्य- याबसेय एषात्मा न तस्य शब्दावसेयमतीन्द्रियं रूपान्तरमस्ति शब्दस्य सब सामर्थ्य भावात् । एवं च सत्ययमात्मा ब्रह्म एष त आत्मान्ताम्यमृत इति ब्रह्मान्तर्याम्यादिशब्दा अहंप्रत्ययावसेय एवात्मनि कथंचिद्वर्तन्ते । तेमस पात्मा तत्त्वमसीति विद्यमानेरारोपितेश्च गुणेरात्मोपासनं मोक्षफलं च विधीयत इति युक्तम् । अतः कार्यानुरक्तस्य वेदार्थस्य सम्भवात्तस्य च सर्वा- .*मसे क्रमपति पु.। त एव वेति । परमपदं पु.. || अवशब्दो नास्ति । पु.। "चिति -पु. threyanaपु. तथाविधाध्यवसायेतिषाचालतम् । - * विदो नास्सि.पु.। पभवतीति पुन ·जिज्ञासापालासम् । त्ममा विचारितत्वात् किमपरममवशिष्टं यद् ब्रह्म जिज्ञासारम्भं प्रयुज्जीत । उच्यते । स्यादेतदेवम् यदि सर्व एव वेदार्थो विधार्यत्वेनाथाको धर्मणिशासति उपक्रान्तो विचारितश्च स्यात याक्ता कार्यनिष्ठ एवं वेद- भागो विचारिता न वस्तुतत्त्वनिष्ठः । तथा हि । शास्त्रारम्भो व्याख्यातृभि- रेवं निरूपितः । कथम् । यी नाम कश्चित्साधयितुः कालान्तरे श्रेयःसाधनो लोकाख्यप्रमाणाभासोत्येन ज्ञानेन सामान्यतो विषयीकृतः तविशेष प्रति विप्रतिपन्नाः परीक्षकाः । केचिदग्निहोचादिकं धर्ममाचक्षते केचिञ्चत्यबन्दना- दिकम् । तर अग्निहोत्रादिलक्षण एव धर्माभिप्रेतो न तत्प्रतिपादकानां वेद- वाक्यानां विचाराधसरो नापि विजितार्थत्वम् । अतश्चेत्यवन्दनादीनामेवान्य- तमो धर्मस्तत्प्रतिपादकानां बुद्धवादिषाक्यानामेवा * न्यतमद्विचार्य न वा तदपि। नहि पौरुषेये वाक्ये शब्दशस्यनुसारेणार्थोऽपि तु वेन विवक्षित इत्येवमाश- ङ्किते धर्माय वेदवाक्यानि विचारयिष्यस्तदर्थविषक्षाविचारावसरग्रदर्शनार्थ- मथातीधर्मजिज्ञासेति सूचयामास जेमिनिः । वेदमधीत्यानन्तरं धर्मविज्ञासा कर्तव्या न स्वानं गुरुकुलनिवृत्तिरूपमिति दर्शयितुमिति । एवं स्थिते शास्ता- रम्भे न सर्ववेदार्थविषयं शास्त्रमिति प्रतीतिः किन्तु धर्मातिरिक्तो ऽपि सिद्धरूपों वेदार्थो ऽस्ति स च पर्युदस्तो मनिना । न्यायान्तरविषयत्वा- दिति गम्यते । तत्कथं यत्तावदिदम् उच्यते थी नाम लोकप्रवादात्सा- मान्यतः सिद्धस्तस्य स्वरूपप्रमाणयोर्विप्रतिपत्तावग्निहोचादिरपि वेदार्थों धर्मतया विचारपदवीमुपारोहति यतस्तस्यापि विचाराधसरो विद्यते तेन विधितो ऽसौ न. चाध्ययनमाचात् कृतकृत्यता अताध्ययनानन्तरं न गुरुकुलानिवर्तितव्यम् किन्तु | वेदार्थो धर्मः किं वान्य एवेति विज्ञासा- महतीति अदितुं धर्मग्रहणं युक्तम् । अथातो धर्मविज्ञासेति न वेदार्थजि- प्रासेति यतो न वेदार्थतया ज्ञाने प्रवृत्तियाँपुनधर्मस्य स्वरूपप्रमाण- कथनाय द्वितीयं सूत्र सदनामाणको धर्म इति स्यात् । किमिदं चोदना- लक्षण प्रति सजूनं न सर्वां वेदो धर्म एव कार्यात्मके पर्यवस्यति करिष- दस्य भागः कार्यता || शून्ये वस्तुतत्वेपि वर्तत इति मन्यते । अन्यतमविचार्यमिति त्रिपि पुस्तकात अन्यतम विचार्यमिति न्यायम् । + सवओ.धर्म इति पुः। धर्मशाने रति पच्चासतमपु.. बालोतमाति ११ः। । भूख स्वशनि-इति । पु.! व हानि-इति ·विधमानपावतारणम् । . मनु चोदनायहमस्यान्यदेव प्रयोजनम् चुद प्रेरण इति * प्रेरणकर्मा- उचोदनेतिरूपम् । ततः प्रेरणात्मको विश्विरपुरुषार्थ प्रेरयितुमशकुधन पदान्तरा- भिहितमपि स्वादिक भावनाकर्मतामापादयति एकपदोपादानात्संनिहि- सतरं धात्वर्थ विहायेति प्रयितु + मिति । नेतत्सारम् । अध्ययन- विधिरध्ययने माणवकं प्रेरयन्नध्यनयस्य पुरुषार्थरूपार्थावबोधकत्वमना- पाद्य ने शुक्रोति प्रेरयितुम् पारम्पर्येणाप्य ऽपुरुषार्थे विधरपर्यवसानात् । अतस्तदर्थ न चोदनाग्रहणम् वेदग्रहणेनापि तत्सिद्धेः । अपि च वेदग्रहण, मेध युक्तम् असन्देहाच्चोदनाग्रहणे , हि सन्देहः स्यात लोकेऽपि विद्यमा- नत्वात् । अथ वेदाधिकरणे | वेदाश्चके सन्निकर्षमिति विशेषाभिधानाद घेदिकत्वसिद्धिरिति । सोऽयमाऽऽभाणको लोके पिण्डमुत्सृज्य कर लेठीति सूत्र: कारस्याप्यकौशलं पा प्रदर्शितं स्यात् । अतश्चादनाग्रहणादाचोदनात्मकोऽपि घेदभागोऽभिप्रेत इति गम्यते येन वेदार्थमावस्य धर्मत्वं मा भूदिति चोदनेत्यवोचत् । तदेवं सूचकार एव स्वशास्त्रविषयातिरिक्तं वेदभागमविचा- रितमससुचत् । ननं दृष्टो हि तस्यार्थः कर्मावबोधन** समाम्नायः आम्नायस्य क्रियार्थत्वादिति च सर्वस्य कार्यार्थत्वं दर्शितम् । सत्यम् । तत्प्रक्रमबलातन्निष्ठे वेदभाग इति गम्यते न सर्वच । 'अपिच । दृष्टो हि तस्यार्थ: कर्मावबोधनमिति न सर्वस्य कर्मावबोधनमर्थ उच्यते । कथम् । वेदाध्ययनानन्तरं स्नानविधायकमाम्नायमुपलभ्य वेदस्यानर्थकत्व आशङ्किते अतिक्रमिष्याम इममाम्नायम् अनतिक्रामन्तो घेदमर्थवन्तं सन्त- मनर्थकमवकल्पयेम दृष्टो हि तस्यार्थः कावबोधनमित्यर्थसद्धावः प्रदर्शिता नार्थान्तरासदावः । सोयमयोगव्यवच्छेदो नान्ययोगव्यवच्छेदः । कर्मश- ब्देन धर्म एव कार्यत्वादभिहितः । यतस्तदवबोधप्रवृत्ती वेदस्यार्थवत्त्वं मृगयते किं वेदस्यार्थी विद्यते न पा स च धर्मत्वेनावगन्तुं शक्यते || न वेति । तस्मान्न कर्मावबोधनमेव बाबा वेदार्थाभिप्रेतो भाष्यकृतः । यत्पुनराम्ना- तदूतानां ।। क्रियार्थेन - - - प्रेरणाकर्मणा पति पुः। सिरपः स्थाने समप् ३ पु.।।रतिशब्दो नास्ति । पुः । ६ अपिशब्दोधिकः १, २ पुः।|| धेठाञ्चके पति ९ पुः। १ प्रशब्दो नास्ति ३ पुः । " नामेति पश्वात्परितम् ३ पुः । क्रियार्थ-दति ९ पुः। 2 हो हि इति ९ पुः । IS चशब्दोजाधिक ३.५: । मति नास्ति ३ पुः । वेदस्याभिप्रेसमिति ३ पुः।

·. विद्यासागवतारकम् । यस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदानामिति । तर यद्यानर्थक्यमाभावः। तद. सत् । यत एव मेवम्भता र्थमनुवदन्तीति दर्शितो ऽर्थः । अथ निष्पग्रे- जनत्वम् । । स्वाध्यायाध्ययनविधिर्मिपयोजनमघरमाचमपि.|| न पाहयतीति भवतु सरोदीदित्यादीनामपुरुषार्थप्रतिपादकत्वादेकवाक्यत्वात् पृथक्कार्यक- ल्पनानुपपत्तेः पाकल्पयितुं चाशक्यत्वात् । यानि पुनरपास्ताशेषाशिवमात्मानमनु- भवपर्यन्तमवबोधयन्ति वाक्यानि तान्यनिषद्यप्रयोजनवादयन्ति ** तरामेष प्रयोजनवन्ति । अतः स्वयमपुरुषार्थत्वातदर्थोपकारितया कथञ्चित पुरुषा- यस्तावकत्वेन प्रयोजनवत्त्वमुक्तम् न सर्वस्येवाक्रियार्थत्वेनानर्थक्यमाराम क्रियार्थत्वनार्थवत्त्वमुक्तम् । तथा च तद्विधान्येष तच वाक्यान्युदाहृतानि । यदपि केचिच्छास्त्रप्रस्थानमन्यथा वर्णयन्ति । न हि किलेवं शास्त्र प्रस्थितम् किं वेदलक्षणो धर्म उत बुद्धवाक्यादिलक्षण इति । किं तबधीत- वेदस्य यो ऽवगतस्तष विप्रतिपतयः सन्ति किमयमसावुतामिति त निराकरणार्थः शास्त्रारम्भ इति। तचापि न निखिलवेदार्थविचारप्रतीतिः। ||| सत्कथम् । तथा सति अथातो वेदार्थजिज्ञासेति स्यात् । यतो न धर्म इति कृत्वा विचारः किन्तु वेदार्थ इति । सत्यम् । तथापि शास्त्रकाराणां पुरुषार्थसिद्धार्थ शास्त्रप्रणयनम् ततश्च पुरुषार्थ पपा कथनार्थ धर्मग्रहणमिति । एवम् सहि धर्म इत्येव कृत्वा विचारो भवतु तस्य पुरुषार्थत्वात्संदिग्ध- त्वाच्च । तथा चोत्तरमपि सूत्रमनुगुणं भवति चोदनालक्षणार्थो धर्म इति धर्मस्वरूपविप्रतिपत्तिनिरासपरम् । इतरथा वेदार्थविप्रतिपत्ता तन्निरासार्थ चोदनालक्षणो वेदार्थ इति स्यात् । यतो न धर्मग्रहणे सति वेदार्थविप्रतिपत्तिः शक्या निराकर्तुम् । कथम् । यत्तापच्चोदनालक्षणो यो ऽर्थः स धर्म इति धर्मत्वं ज्ञाप्येत *** तदा स एव वेदार्थो नान्य इति न लभ्यते । अथ पुनः म धर्म इति नामनामिसम्बन्धी विधीयते । तदप्रक्रान्तम् निप्रयोजनम् पति- . . • एवंस्थाने एवशब्दः ३ पु.। + भूतमर्थमिति : पु.। + प्रदर्शित इति ३ पुः। निष्प्रयोजनस्वं व्याख्यायेति चुः। || नेत्यत्र नास्ति किन्तु पूर्वत्र : पुः । पा कल्पयिमशक्यत्वादिति १, २ पुः । ** अतिसरामिति ३ पुः । ti पुरुषार्थेति नाति ३ पुः । योऽर्थावगम पति पु. SS सविरासार्थ रति ३ पुः । सदिति नाति ।। पण पाति अधिकम् । पुः। *** सतायेति कचित् ।

·MISSION INSTITUTE ५१ जिज्ञासामावतारतम् । प्रसङ्गश्चा* उपद्यत । पथापि कथंचिद्धर्मशब्देन वेदार्थ एवोच्यत इति कल्प्येत् । तथा सति चोदनालक्षणो वेदार्थो नार्थवादादिलक्षण इति + सिद्ध- प्रमाण्यवेदार्थक्विारो ऽयं स्यात् उत्तरलक्षणवत् । तत्रानन्तरं प्रामाण्यप्रति पादन न युज्येत । वृत्तं प्रमाण लक्षणमिति च मन्तार्थवादेषु । कार्यार्थत्वे. विप्रतिपत्तिर्न स्यात्सा चोत्तरव निरस्यते । अतः पूर्वोक्तेन न्यायेन काय- निष्ठ एवं बेदभागो विचार्यतया प्रक्रान्तो विचारितश्च न वस्तुनिष्ठ इत्यतो वस्तुतत्त्वनिष्ठ वेदभाग विचारयितुमिदमारभ्यते अथातो ब्रह्मनिचामेति ॥ ॥रति द्वितीयवर्णकं समाप्तम् ॥ JTE OF KRISHNA LIBRARY MUHI CALCUTTAR ULTURE * शब्दो नास्ति १ पुः। + सिद्ध प्रमाणवेदेति १ पुः। + शब्दः पुनः पुः। इति पञ्चपादिवायां द्वितीयवर्णकम्पति : पुः । - ·५२. जिज्ञासासूनघटकपदार्थविचारः। साथशब्द पानन्तर्यार्थः परिगृह्यते नाधिकारार्थः । ब्रह्मजि अनधिकार्यत्वादित्यादिभाष्यम् तजिज्ञासाशब्दस्यावयवार्थनार्थवत्त्व यस्य ते। अधिक्रियायोग्यस्य ब्रह्मणस्तजामस्य * वा प्राधान्येनानिर्देशात प्रधान- स्य चे छाया अनधिकार्यत्वात् । अयन्तु विकासाशब्दो विचारवचनो मीमां- सापरपर्यायः प्रयुक्तो ऽभियुक्तः बदमतो जिज्ञासन्ते किं क्रतुगुणकमुपासनं स्वामिकर्म उत्तविकर्मेति । इदन्तु जिज्ञास्यम् किं नु खल्विो, संप्यताप- कावेकस्यात्मनो भेदावुत जात्यन्तरमिति । धर्ममीमांसाभाष्यकारो ऽपि संघातमेव प्रयुक्रे धर्म जिज्ञासितुमिच्छेदिति । संघातवाच्यत्वाद्विचारस्य अन्यथैवमवक्ष्यत् धर्म धातुमिच्छेदिति । अत एव धर्माय जिज्ञासा धर्मजिज्ञा -सेति संघातस्यार्थवत्त्वमङ्गीकृत्य चतुर्थीसमासो दर्शितः तदनुसारेण चेतानि भाष्याणि एवं** वेदवाक्यान्येवेभिर्विचार्यन्ते वेदवाक्यानि विचारयितव्यानि कथं वेदवाक्यानि विचारयेदिति च । पुनश्च क्रत्वर्थपुरुषार्थयोर्जिज्ञासा क्रत्वर्थ- पुरुषार्थो जिज्ञास्यते इति । इहाशि भाष्यकारो वक्ष्यति तस्माद् ब्रह्म जिज्ञा- सितव्यमिति । पुनश्च वेदान्तवाक्यमीमांसा तदविरोधितकोपकरणा निःश्रेय- सप्रयोजना प्रस्तयत इति। अतः संघातप्यार्थवत्त्वादधिकारार्थता युज्यते । शास्त्रवचनो हि जिज्ञासाशब्दः । तेन ब्रह्मजिज्ञासा ऽधिकृता वेदितव्येति । उच्यते । नायं विज्ञासाशब्द: परित्यक्तावयवार्थ: केवलमीमांसापर्यायः प्रयुज्यमानो दृश्यते । नापि स्मरणमस्ति । न चांवयवार्थनार्थवत्त्वे सम्भवति समु. दायस्यार्थान्तरकल्पना युक्ता । ननु न वयं कल्पयामः दर्शितः शिष्टप्रयोगः। न । तस्यान्यथासिद्धत्वात् । कथमन्यथासिद्धत्वम् । अन्तर्णीतविचारार्थ- वाजिज्ञासाशब्दस्य । तथा हि । विचारपूर्वकसाध्यज्ञानविषयेच्छा जिज्ञासा- शब्दात्प्रतीयते नोपदेशमाचसाध्यज्ञानविषया। एवं प्रयोगप्रत्यययोर्दर्शनात तेन जिज्ञासाशब्दस्याषयवार्थनार्थवत्त्वाद्युक्तमुक्तम् ब्रह्मजिज्ञासाया अनधि- कार्यत्वादिति । * वाशब्दो नास्ति १, २ पुः। चिदो नास्ति १, २ पुः । जिज्ञास्यत इति ३ पुः । शब्दो नास्ति , पु.। ॥ सप्यतपकाविति १, २ पुः। पा समासो नास्ति १, २ पु.। वामान्येभिर्विचार्यते इति २ पु.। -प्रसूयत पति पुनलो नास्ति २ पु..

·'५३ . - जिज्ञासासूचटकापदार्थविचारः । नन्वेषमपि कुत एतत् । अन्तगीतं विचारमाश्रित्य शब्दतो गुणत्वेऽप्य- र्यलक्षणेन प्राधान्येन ब्रह्मतजधानयोरधिकारयोग्यत्वाच्चाधिक्रियमाणत्वमङ्गी- कृत्याधिकारार्थत्वं किमिति न गृह्यते येन शब्दलक्षणेम प्राधान्येनेच्छांया अनधिकार्यत्वादानन्तार्थत्वमेव परिगृह्यत इति । उच्यते । शास्त्रस्यानार- म्भप्रसङ्गादाधिकारार्थत्वानुपपत्तेः । अधिकारार्थत्वे ह्यप्रयोजनं शास्त्र काक- दन्तपरीक्षावदनारभ्यं स्यात । तप कस्याधिकार * उच्येत । ननु ब्रह्मज्ञानं प्रयोजनम् तदर्थः शास्तारम्भः । न । ब्रह्मज्ञानेऽर्थित्वानु पपत्तेः । ब्रह्मज्ञानाद्धि मनसो ऽपि वियोगानिखिलविषयानुषङ्गनिवृत्तिः श्रूयते । सा च सार्वभौमापक्रमं ब्रह्मलोकावसानमुत्कृष्टोत्कृष्टसुखं श्रूयमाणं सोपायं निवर्तयति । अतो ब्रह्मज्ञानादुद्विजते लोकः कुत स्तच प्रवृत्तिः । नन्यानन्दरूपतापि ब्रह्मज्ञानादाप्यते अतस्तदर्थी प्रवर्तते तच । मेवम् । न हि ब्रह्मानन्टो ऽननुभूतपूर्वो ऽनुभूतभोग्यसुखाभिलाषं मन्दीकर्तुमुत्स- हते येन तदुज्झित्वा ब्रह्मज्ञाने प्रवतेत । ननु परितृत रूपतापि ब्रह्मज्ञानात् । अतः परितृप्तः किं कामयते अतृप्रिनिमित्तकत्वात्कामस्य । . तथा च श्रुतिः || श्रापकामः त्मिकामः । स्मृतिरपि प्रात्मलाभानपरं विद्यते एतबुडा बुद्धिमान् स्यात् कृतकृत्यश्च भारतेति । मान । तप्त- रेवोद्वेगदर्शनाद्विषयविच्छेदात्मिकायाः । तथा च वक्तारो भवन्ति । अहो कष्टं किमिति सृष्टिरेवं न बभूव या सर्वदेव भातुं सामर्थ्यमऽतृप्नि- भाग्यानां चाक्षय इति । रागिगीतं श्लोकमप्युदाहरन्ति ** अपि वृन्दा- बने शून्ये शृगालत्वं स इच्छति । नतु निर्विषयं मोक्ष कदाचिदपि गोतमेति । मा भूद् ब्रह्मज्ञानार्थिता वेदार्थत्वादेव ब्रह्मज्ञानं कर्तव्यम् स्वाध्यायाध्यय- नस्यार्थावबोधफलकत्वात् । स्यादेतदेवम् यद्यर्थावबोधफला ऽध्ययनक्रिया स्यात् । सा ह्यधीयमानाऽवाप्रिफलत्वादक्षरग्रहणान्ता । अथावरग्रहणं .'उच्यते रतिः पु.। + सति २ पु. मास्ति । 1 डिस्वेति , २ पुः। रूपशब्दो नास्ति ३ पुः। ॥ प्रात्मकाम प्राप्तकाम रतीति । पुः । ** वरं वन्दावमेऽरपये घृगालत्वं बजाम्यहम् । न तु वैशेषिकी मुक्ति कदाचिदपि गोत. मेति ग्रन्यान्तरपूपलभ्यते पाठः । tो अधारयणान्तेति पु: पुनर्भवति । । पा शब्दः १, २ पु.।

·। ५४ जिवासासूपघटकपदार्थविचारः । निष्प्रयोजनमिति न ता पर्यवसान विधेः भवतु ताई सक्तूमा गतिः । तदपि न । अक्षरेभ्य: प्रयोजनवदर्थावबोधदर्शनात् । नतहि निष्प्रयोजनान्यवराणि । अतस्तत्पर्यन्तमध्ययनं न निष्फलम् । अतो ऽक्षरग्रहणादेव नियोगसिद्धेः फलप्रयुक्त एवार्थावबोधः । अपिच । अक्षरयाणान्तो विधिनिष्प्रयोजन इति न सर्व प्रयोजनवदर्थावबोधपर्यन्तता कल्पयितुमपि शक्यते । तावश्यं कल्प- नीया ऽतरग्रहणान्तता । तद्यथा राजन्यस्य सचवेश्यस्तोमवृहस्पतिसंधाना- माम्नानं वेश्यस्य चाश्वमेघराजसूयसचाणां पाठः । न च तेषाम्नध्यय- नमेव । स्वाध्यायशब्दन सकलवेदवाधिना ऽध्ययनस्य विहितत्वात् । ननु चाश्रयमाणाधिकारो ऽध्ययनविधिः दृष्टश्चाक्षरग्रहणे ऽर्थावबोधः स कल्पनामधिकारस्य निरुन्धन स्वयमधिकारस्य हेतुः संपद्यते । दृष्टाधि- कारेषु प्रत्यक्षतस्तपलब्धाधिकारसिद्धिः । अतोऽर्थावबोधपर्यन्तः स्वा- ध्यायाध्ययननियोगः । तेन नियोगसिद्धार्थमेव सकलवेदार्थविचारः । अचोच्यते। भवेदध्ययनविधैरथावबोधः प्रयोजनम् । नाधिकारहेतुता अध्ययनात्प्रागसिद्धत्वात् । प्राक् चाधिकारज्ञानेन प्रयोजनम् । अतो न विधे- दृष्टाधिकारत्वेनार्थावबोधसिद्धिः । यद्येषमर्धिकाराप्रवणादर्थावबोधे च प्रति- 'पक्षकल्पनानुपपत्तेः तस्य चाधिकारहेतुत्वानभ्युपगमादप्रवृत्तिरेवाध्ययने प्राप्ता । अप केचिदाहुः । आचार्यकरणविधिप्रयुक्तस्याध्ययनस्यानुष्ठानमाधान- स्येव कामभुतिप्रयुक्तस्येति । तदयुक्तमित्यपरे । कथम् । अष्टवर्ष ब्राह्मणमुपन- यीतेति यद्ययमाचार्यस्य नियोगः । माणवको न नियुक्तो भवति । अनियुक्तस्य च स्वाध्यायाध्ययने प्रवृत्तिर्न सम्भवति । किंचान्यत् । आचार्यकरणविधिर- नित्यः ब्राह्मणस्याधिकाः प्रवचनयाजनप्रतियहा इति वृत्त्यर्थोऽधिकारः । अतः . स्वेच्छातः प्रवृत्तिः। उपनयनाख्यस्तु संस्कारो नित्यः । प्रकरणे दोषश्रवणात् प्रत अध्यं यो ऽप्येते यथाकालमसंस्कृताः । सावित्रीपतिता ब्रात्या भवन्त्यार्य- विहिताः ॥ नेतेरपूतविधिवदापद्यपि हि कहिचित् । ब्राह्मान् योनांश्व संबन्धानाचरेट् ब्राह्मणः क्वचिदिति । संस्कारश्च स्वाध्यायाध्ययनार्थः एवं च स्वाध्यायाध्ययनमपि नित्यम् । तथा च निन्दाश्रवणम् अपिया . अननुवाक्या अनग्नयः शुद्रसधर्माणो भवन्तीति । एवं चेल कथं नित्यमनित्येन ·विधासासूनघटकपदार्थविचारः । प्रयुज्यत इति वाच्यम् । ननु कथमाचार्यकरणविधिरनित्यः । यावसा कृत्यों हिसः । नहि कश्चिद्विना धनेन जोषिष्यति । तथाचोक्तम् । जीविष्यति विना धनेनेत्यनुपञ्चमिति। अतः सर्वेषां सर्वदा समीहितफलः सन् कथमनित्यः स्यात्। भवेदेवं नित्यता फलवशेन न शब्दात् । तथाहि । फलस्य नित्यसमीहितत्वा- दवश्यकर्तव्यता वास्तवी । तपासति शब्दव्यापारे इच्छातः कर्तव्यताप्रतिपत्तिः स्यान कर्तव्यताप्रतिपत्तेरिच्छा । शाबद्यां हि नित्यकर्तव्यताप्रतिपत्ता शब्टस्य सर्वदा सर्वान् प्रत्येकरूपत्वादिच्छापि तद्वशवर्तिनी तथैव स्यात् । चित्या- दिभावे ऽपि कस्यचित्कथंचित् क्वचित् कदाचिदिच्छायाः । प्रमाणतस्सान्नि- त्यः । तेन नित्येन तथाविधमेव प्रयुज्यत इति न नित्यानित्यसंयोगषि- रोधः । फलवशात्तत्कर्तव्यताप्रतिपत्तो यद्यपि नित्याभिलषितं फलम् तथाप्यु- पायान्तरादपि तत्सिद्धेः तदेकोपायत्वे ऽप्यालस्यादाऽऽयासासहिष्णुतया वा कामस्य कुण्ठीभावे न कर्तव्यतायाः प्रतिपत्तिरित्यनित्यत्वे सति न तेन नित्यस्य प्रयोज्यत्वमुपपद्यते । ननु पितुः पुचोत्पादनविधिरनुशासनपर्यन्तः प्रयते तस्मात्युत्त्रमनुशिष्टं. लोक्यमाहुस्तस्मादेनमनुशासतीति। अतः पुत्रोत्यादनस्य नित्यत्वातस्य था- नुशासनपर्यन्तत्वात्तदाक्षिणत्वाच्चोपनयनाध्ययनयोः कथमाचार्यकरंणविधिर- नित्यः स्यात् । कथं वा ऽध्ययनस्यार्थावबोधपर्यन्तता न भवेत् । उच्यते। नानेन पुत्रानुशासनं विधीयते पुत्रोत्पादनविधिशेषत्वेन स्वतन्तमेव वा । किन्तु सम्प. तिकर्मविधिशेषो ऽयमर्थवादः तेनेकवाक्यत्वात् । अतो यथाप्राप्रमनुशासनम नुवदति । किं तदनुशासनम् कथं वा सत्याप्रवदनूद्यते । उच्यते । नित्यस्य पुत्रोत्पादनषिधेः प्रयोजनं यत् पितृणां लुप्रपिण्डोदकक्रियाणां नरकपातप्रव- णात पितृपिगडोदकक्रियाद्यनुष्ठानेन नरकपातचाणम् । न च शस्तीयेण परिज्ञानेन विना तदनुष्ठानं सम्भवति । तेन पिता नित्यमात्मनः पुत्रोत्याद- . नाधिकार परिसमापयितुं पुत्त्रस्यावश्यकर्तव्यार्थविषयं गभष्टवर्षेण ब्राह्मणेन त्वयापनयनाख्यः संस्कारः कारयितव्या यः स्वाध्याध्ययनार्थी विहित इति यदनुशासनम् तदिहानूद्यते तस्मादेनमनुशासतीति । तथा च लिङ्गम् । श्वे- तकेतुही ऽऽरुणेय प्रास तं ह पितोवाच श्वेतकेतो वस ब्रह्मचर्य न वे * मो- * यति , ३ पु०, तस्तु साम्यत्येव पाठः ।

·* जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । म्यास्मत्कुलीनो ऽननूच्य ब्रह्मबन्धुरिव भवतीति । तदेवममित्येनाचार्यक रणविधिना कथं नित्यं प्रयुज्यत इति वाच्यम् । किंच । प्राचार्य प्रेते आचार्य- न्तरकरणं न प्राप्नोति। नाधिकारी प्रतिनिधीयते नाप्यधिकारः । अधिकारी स्वाधिकार सिद्धार्थ साधनान्तर * भेषे साधनान्तरं । प्रतिनिधाय स्वाधिकार निर्वतयतीति युक्तम् । एवमेषा वहुदोषा कल्पना दृश्यते। तस्मान्माणवकस्यैष नियोगः । कथं गुणकर्तृव्यापारसंबद्धो विधिः प्रधानकर्तृस्थो भवति । यथैतया .ग्रामकामं याजयेदिति ग्रामकामस्य. यागो विधीयते गुणकर्तृव्यापारः प्रानो ऽनूद्यते तस्य याज़नस्य वृत्त्यर्थत्वात् । एवमिहापि गुणकर्तृव्यापारो वृत्यर्थः त्वेन प्राप्नो ऽनद्यते। अके. प्रत्यवतिष्ठन्ते। युक्तं याजयेदिति प्रधानकर्तृव्यापाराभिधायिनो यजतेः परस्य गुणकर्तृव्यापाराभिधायिनः शब्दान्तरस्य णिच उपादानात् तस्य चाविधेयत्वात् प्रधानकर्तृव्यापारस्याभिधानम् । इह पुनरेको नयतिर्माणवकस्य व्यापार बयादाचार्यस्य था। न मावन्माणवकस्य नयत्यर्थे कर्तृत्वम् । कर्मकार- कत्वात्तस्य । अतो ऽनभिधेयव्यापारः कथं । नियुज्येत । न हि परव्यापारे परो नियोक्तुं शक्यते स्वव्यापारे हि पुरुषस्य नियो । तस्मान्नेष माणवकस्य नियोगः । तदेवमाचार्यकरणविधिप्रंयुक्तत्वादध्ययनस्य नाचाधिकारचिन्तया मनः खेदयि- सव्यंमिति। उच्यते। माणवकस्यायं नियोगः नाचार्यस्येह किञ्चिद्विधेयमस्ति। कथं यावतादुपनयीतेत्यस्याभिधानतो न्यायतश्च निरूप्यमाणोऽर्थ एतावान् प्रतीयते प्रात्मानमाचार्य का कञ्चिदात्मसमीपमानीयाध्यापयेदिति । एतच्च सर्व वृत्त्यर्थत्वेन ब्राह्मणस्यान्यत एव प्राप्नम् नाच विधातव्यम् । तच कमऽध्या- पयेदिति विशेषाकाङ्क्षायां ब्राह्मणमष्ठवर्षमिति विशेषस्य विधायकमेतत्स्यात् । तत्र च प्राप्ने व्यापारे ऽर्थद्वयविधानमकस्मिन्वाक्ये न शक्यते धतुम वाक्य- भेदप्रसङ्गात् । अतो नाचार्यस्य किञ्चिद्विधेयमिहास्ति । ननु माणवकस्यापि न किंचिद्विधेयमस्ति । अस्तीति बमः । कथम् । यदेवोपनयीतेति श- ब्दतो न्यायतश्चात्मानमाचार्य कर्तुमुपनयनेन संस्कृत्य पा कंचिदध्याप- * .भेदति १ पुः। + प्रतिनिधीयेति २ पु०॥ बारी मास्ति २०।- किंचिदिति २ पु०॥ || नियुज्यते इति....। .

·५० जिज्ञासामघटकपदार्थविचारः । यदिति प्रतीयते तदेव. यागश्रुतो द्रव्यदेवतामाप्रतीतिवदाध्ययमायो- पनयन संस्कार्यापि समान्यतः प्रतीयते । तस्य च प्रेक्षावतो निष्प्रयोजने प्रपनयितुमशक्यत्वात् विद्यमानस्याप्यध्ययने ऽर्थावबोधस्य प्रागसिद्धिः प्रवृ- तिहेतुत्वासिद्धेः । विधितो ऽवश्यकर्तव्यतां प्रतिपद्य स्वयमेव प्रवर्तते । तेना- वर्ष ब्राह्मणमुपनयोतेति अष्टवर्षों ब्राह्मण * उपसर्वेदाचार्यमित्यर्थः ग्राम- कामं याजयेवामकामो यजेतेति यथा । नन्वेवमप्यधिकारो न लभ्यते । अस्त्यचाधिकारहेतुर्नित्यं निमित्तम् वयोविशिष्ठा आति: जातिविशिष्ठं क्यो पा । ननु जातिवयसी विशेषणमुपादेयस्य अनुपादेयविशेषणमधिकारहेतुरिति स्थिति: । सत्यमस्तीय स्थितिः किन्तु कर्तुरधिकारे इत्यपि स्थिता न्या:- विदः । किंच । इह न माणवको जातिवयोविशिष्ठ उपादेय. उपनयने किं. तपनयनमेव + तदर्थ विधीयते संस्कारस्य संस्कार्यादेशेन विधानात् । अतः संस्कार्यस्यावच्छेदकत्वं वयोजात्यवच्छिन्नं सतवति नित्यनिमितं माणवकम्य संस्कार्यत्व इति । तदेवमुपनयनस्याध्ययनार्थत्वात्तस्य च साधिकारत्वा ते नचाधिकारेण साधिकारो ऽध्ययनविधिः। अक्षरग्रहणमाषेण चाधिकारसिद्धिः अर्थावबोधस्तु कारणान्तरादिति । ननु वेवमधीतो वेदो || धर्मजिज्ञासाया हेतुातः अनन्तरं धी जि- शासितव्य इति वेद एवाधीतो ऽन्यनिरपेक्षा धर्मजिज्ञासाया हेतुरिति वदन्ति । सत्यम तत को वा अन्यथा वदति अधोतवेदो ह्यव- श्यकरणीयानि नित्यनैमित्तिकान्यऽकरणे प प्रत्यवायजनकानि कर्माणि प्रतिप- द्यते । तान्यनन्तरमेवापश्यविचारणीयानि कथमेतान्यनुष्ठेयानीत्यतः प्राग- ध्ययनादप्रतिपत्तेरयोग्यत्वादधीतवेदत्वमेवान्यनिरपेक्षमर्थावबोधहेतुरिति गी- यते । न तथां ब्रह्मज्ञानमवश्यकर्तव्यम् अकरणे प्रत्यवायहेतुरिति प्रमाणम- स्ति । तस्मादधीतवेदेनावश्यकर्तव्या धर्मजिज्ञासा'नेवं ब्रह्मजिज्ञासा। तदेवं ** ब्रह्मजिज्ञासाया अधिकारानहत्वादहयोश्च | ब्रह्मतज्ज्ञानयोरनीमान । तथैव * उपसर्वरिति पाठः सर्वपुस्तकेषु सभ्यते । सिदिति नास्ति । पुः। ॥ धर्मस्य विनासाया रति २ पुः। ** मानेमाया ति पु.। + सादयंन विधीयत इति र पुः। $ तेनैवाधिकारेणाधिकार रसिं १ पुः । प्रत्यवानिमित्तानीति २ पुः । ++ शब्दो नास्ति २ पुः।

·. ५ जिवालासंघटकपदार्थविचारः । स्वात् * जिज्ञासा ऽनुपपन्ना । मङ्गलस्यापि वाक्याथै समन्वयाभावात् श्रुतिमा- चोपयोगाच्च साधक्तम् अथशब्द प्रानन्तयार्थः परिगृह्यते । नाधिकारार्थ इति । नन प्रक्रियमाणात्पर्वप्रकृतमपि किञ्चिनियमेन प्रतीयते ऽथशब्दात ततस्त- स्पतिपत्यर्थ किमिति म गृह्यते । उच्यते । नेतदानन्तयायतिरिच्यते । कथम् ! एषम् । तत्प्रक्रियमाणस्य नियमेन पूर्ववृत्तं भवति । यदि तस्यान- न्तरं तन्माचापेक्षं तत्प्रक्रियेत एवं सति प्रक्रियमाणस्य हेतुभूतो र्थिः पूर्व- 'निर्वृतो भवति । अन्यथा यस्मिन् कस्मिंश्चित् पूर्ववृत्तापेक्षायामनुशदा- दृष्टार्थस्त्रयोरन्य सरत्वप्रसङ्गात् । अतो हेतुभूतोर्यो ऽपेक्षिततव्यः सदिदमाह पूर्वप्रकृतापेक्षायाश्च फलत आनन्तयाव्यतिरेकादिति । सति चानन्तार्थत्वे यथा धर्मजिज्ञासा पूर्ववृत्तं वेदाध्ययनं नियमेनापेक्षते एवं ब्रह्मजिज्ञासापि यत्यर्ववृत्तं नियमनापेक्षते तद्वक्तव्यम् स्वाध्यायानन्तर्यन्तु समानमिति । येन विना नियमेनानन्तरस्य न प्रक्रिया स तादृशो हेतुः पूर्वनिर्वतो वक्तव्यो यस्यानन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा प्रक्रियते । स्वाध्यायाध्ययनन्तु समानं साधारणो हेतुर्धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः । प्रतश्चाथातो ब्रह्मजिज्ञासेति पुनरथशब्देन त- न्माचापेक्षणं व्यर्थ स्यात् । अथवा । समान,नात्यन्तमपेक्षितम् न स्वयमेव सामर्थ्य जनयितुं प्रयोतुं च शक्तम् । अतः समानो हेतुनावश्यं निष्या- दक इत्यर्थः । नन्धिह कर्मविधिबोधामन्तय विशेषः । तथा च कृत्यन्तरे वर्णितम् । कर्मणामधिकारपरम्परया शब्दतो वा संस्कारतया वा यथाविभागन्सादी- विगमानिनयसप्रयोजनत्वाच्चानन्तर्यवचनो ऽथशब्दो ऽधिगतानन्तरमिति अन्यरपि 'स्ववृत्तौ धम्तिम् तायातःशब्दो प्रथम एवाध्याये प्रथमसूत्रे वर्णितो। अथेति पूर्वप्रकृतां धर्मजिज्ञासामपेक्ष्यानन्तरं ब्रह्मजिज्ञासाप्रारम्भार्थः। अत इति पूर्वनिर्दियस्येवार्थस्य हेतुसामाचष्टे ब्रह्मजिज्ञासां प्रतीति । प्रपात न धर्मजिज्ञाया: प्रागप्यधीसवेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपत्तेरिति । वेदान्ता- ध्ययनं यद्यपि केवलं न पुष्कलं कारणम् तथापि न तेन विनोत्पद्यते ब्रह्म जिज्ञासा उपपद्यते तु धर्मावबोधनं विनापीत्यभिप्रायः । कथम् । तर तावद्ध- जिज्ञासानुपपः पु.। + नाधिकारार्थ इति मासिक पुः। कर्मावबोधानकाय विशेष इति पु.। । पुष्टं कारणमिति र पुः । ..

·•88 जिज्ञासासूच्घटकपदार्थविचारः । मंजिचासायां यं वृत्तं द्वादशलक्षणे प्रतिपादितन्यायसहस्रं तदंनुग्रहोपजातश्च मायायनिर्णयः वाक्यार्थश्चाग्निहोचादिकं कर्म । तच य: प्रथमसूत्रे ऽथशब्दापादानसूचितो न्यायः स्वाध्यायस्यार्थावबोधोपयोगप्रतिपतिहेतुः यद- प्योत्पत्तिकसूचे शब्दार्थयोः सम्बन्धनित्यत्वेन वेदान्तानां चापापयत्वेन कारणेनानपेक्षत्वं नाम प्रामाण्य कारणमुक्तम् । तदुभयमिहाप्युपयुज्यतामफे- वितत्त्वात् । इतरस्य पुनायक नापस्य न ब्रह्मजिज्ञासायामुपये गो ऽस्ति । यता निरस्ताशेषप्रपञ्चं ब्रह्मात्मेकत्वं प्रतिज्ञातम् तत्र न तत्प्रतिपादने तत्प.. तिपादनसामर्थ्य या शब्दानां कश्चिन्यायो ऽभिहितः । यत्युनः प्रथमत- नासिद्धन्यायोपजीवनम् अस्मिन्नपि तन्त्र वत्सगुणविद्याविषयम् । सच , मानसी क्रियोपासना विधेया ऽनित्यफला धर्मविशेष एव । तदेवं न्यायक- लापस्य न ब्रह्मजिज्ञासायामुपयोगः । अतो न तदपेक्षा ऽधशब्दः । यत्पुनः स्वाध्यायस्यार्थावबोधोपयोगे ऽनपेक्षत्वेन स्वमःप्रामाण्यसिहो च न्यायद्वयम तदपेक्षितमपि न केवलं ब्रह्मजिज्ञासाकारणम् * स्वाध्यायषदेष तेन न तद- पेक्षो ऽथशब्दः । य: पुनर्वाक्यार्थनिर्णयः स न कथमपि ब्रह्मजिज्ञासायामुपयु- ज्यते । न ह्यन्यविषयं ज्ञानमन्यन प्रवृत्ती हेतुः । प्रतिफ्तो कदाचित् स्या- दपि यथा ऽनुमा नाद।। तदपीह नास्ति । धर्मब्रह्मणोः सम्बन्धानिरूप- णात् । अतः कर्मणामुपयोगः परिशिष्यते । तथाच तेरप्युक्तम् । कर्मणाम- धिकारपरम्परया शब्दतो वा संस्कारतया वा यथाविभागं तादायरामा- दिति । अचेदं निरूप्यते । केयमधिकारपरम्परा कथं वा सादर्थ्यमिति । यथा तावत् प्रासादमारुरुतोः सोपानपरम्परा क्रमशः प्राप्यमाणा प्रासादारा- हणहेतुर्न तथेह ब्रह्मनिज्ञासां चिकीर्षोः कर्माणि सहस्रसंवत्सरपर्यन्तानि तत्क्रियाहेतुतया स्थितानि प्रमाणाभावात् । अथ कामोपहतमानसस्तदभि- मुखा ब्रह्मजिज्ञासायां नावतरति । कर्मभिस्तु कामावानौ सदुपशमाद् ब्रह्म: जिज्ञासायामवतरति । तथा च सार्वभौमत्वाद्युतरोत्तरशतगुणोत्कर्शवस्थि- तान में ब्रह्मलोकावाग्निपर्यन्तान् कामानशापयन्ति अधिकारपरम्परया कर्माणि ब्रह्मलोकात्परं कामयितव्याभावानिर्विषयस्य च कामस्यानुपपत्तेः दग्धेत्य- • स्वाध्यायदेवेति न न सदेपक्षोऽप्यथशब्दः पुः । + कामोपहतमना:-ति पु.। + ब्रह्मणो नाकावाप्तीसि पु.॥ .

·। जिज्ञासामूघटकपदार्थविचारः । नाग्मिवस्कामोपसमे ब्रह्मविद्यासां करोति । कर्मामुष्ठानान्तये ताहि वक्तव्यम् म *धर्माधबोधानन्तर्यम् । कथं वा कामाप्तिः कामोपशमहेतुः। दृष्टान्तसामर्थ्यात् । यथा हविषा कृष्णवमा वर्द्धमानोपि सर्वहविःप्रक्षेपे सर्व दग्ध्वा स्वयं शाम्य. ति । एवं विषयेन्धनः कामो यावद्विषयं बर्द्धमानो ऽपि तत्क्षये वीणे- न्धनाग्निवत्स्वयं शाम्यतीति युक्तम् । सत्यं युक्तम् यदि हिरण्यगर्भापभोगो नवीयेत । चीयते तु कृतकत्वात्परिच्छिन्नविषयत्वाच्च । तत्क्षये पूर्वष||दन- वाप्नो ऽवाप्रव्य इति कामः समुल्लसत्येव । अतो विषयस्य क्षयादिदोषदर्शना- पत्कामोपशमो हिरण्यगर्भस्यापि । तथा चोक्तम् ज्ञानमप्रतिघं यस्य वैराग्यं च.जगत्पतेः । ऐश्वर्य चेव धर्मश्च सह सिद्धं चतुष्टयम् इति । तस्मा- त्सर्वच कामस्य विषयदोषदर्शनमेवोच्छेदकारणं नित्यवस्तुदर्शनं घरसव रसो ऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तत इति स्मृतेः । न घेवलक्षण प्रागमो ऽस्ति **हि. रण्यगर्भनिखिलविषयावाप्नो कामाच्छेदो भवतीति । ननु कामावाप्नो स्वस्थह- दयः कार्यान्तरक्षमा भवतीति सर्वेषां स्वसंवेद्यमेतत् । सत्यम् तदुत्कलिको- पशमात् । तदुत्कलिकोपशमश्च तदा सामर्थ्यहानेः । सति सामर्थ्य + स्वच्छ- न्दोपभागसम्भधात् । यदि पुनरेकान्ततो नियतकामो भवेत् न बं विषयं युनः सङ्गापायेत् । तस्मान्न कर्मणां कामनिबर्हणद्वारेण ब्रह्मजिज्ञासायोग्यता- पादनम् अतो न कर्मावबोधापेक्षो ऽप्यथशब्दः । भवतु सहि संस्कारद्वारेण कर्मणां पूर्ववृत्तत्वम् यस्येते ऽष्टाचत्वारिं- शत्संस्कारा अष्टो चात्मगुणाः स ब्रह्मणः सायुज्यं गच्छत्तीति महायश्च यसेश्व ब्राह्मीयं क्रियते तनुरिति ज्ञानमुत्पद्यते पुंसां क्षयात्वापस्य कर्मणः । यथा दर्शतलप्रख्य पश्यन्त्यात्मानमात्मनीति च स्मृतः विधिदिन्ति यसेन दानेन तपसा ऽनाशकेनेति येन केनचन यजेताघि ||| दर्षिहामेनानुप- हतमना एव भवतीति च श्रुतेः । वक्ष्यति च सूचकारः नाम अत एवाश्रमकमा- । * कर्मावति । पु.॥ + कामावापिरिति । पु.। वर्तमानाचीति पुः। हेरपति पुः। || अनाप्त इति पुः। पा कामापगम इति २५ ** हिरण्यगोपभोगाविषिलेति पुः। tt स्वछन्दोपगमसम्भवादिति २ पुः। अष्टावात्मेति ९ पु.। ss भावतले प्रख्ये पश्यत्यास्मानम् इति । पुः । If हिमोलि .पु.। [ त सपात्र कर्मति कृजित ।

·६१ जिज्ञासाथटबापदार्थविचारः । येषी पर्वापेक्षा च यज्ञादिभुतेरश्ववदिति च । सत्यमेवम् यदि समानजन्मानु- ठितमेश कामे * संस्कुर्वद ब्रह्मजिज्ञासायोग्यत्वहेतुः स्यात् । न च नेयोगिक फले कोलनियमो ऽस्ति । तेन पूर्वजन्मामुष्ठितकर्मसंस्कृतो धर्मजिज्ञासा तदनुष्ठानं चाप्रतिपद्यमान सब ब्रह्मजिज्ञासायां प्रवर्तत इति न नियमेन सदपेषो ऽथशब्दो युज्यते । एतेन ऋणापाकरणद्वारेणापि नियमेन पूर्व- तत्वं प्रत्युक्तम् । तथा च श्रुतिस्मृती। यदि वेतरथा ब्रह्मचर्यादेव प्रत्र- ओत तस्याप्रमविकल्पमेके ब्रुवत इति । तस्मात्साधक्तम् धर्मजिज्ञासाया:: प्रागप्यधीतषेदान्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपपत्तेरिति । अथापि स्यान हेतुत्वेना मन्तरवृत्तकावबोधापेक्षमथशब्दं ब्रमः अपि तु क्रमप्रतिपस्यर्थम् यथा हृदयस्याये ऽवति अथ जिह्वाया अथ वक्षस . इति । तदप्ययुक्तम् । न्यायसूचे ऽपि चेककर्तृकाणां बहूनां युगपदनुष्ठाना- सम्भवादवश्यम्भाविनि क्रमे बयादपि तन्नियममथशब्दः । एककर्तृकत्वं च शेषशेषिणोः शेषाणां च बहूनामेकशेषिसम्बद्धानामधिकारान्तरप्रयुस्युपजी- विनां च भवति नेतरथा । न हि धर्मब्रह्मजिज्ञासयोरेतेषामन्यतमत्के प्रमा- समस्ति तदिदमाह यथा च हृदयाद्यपदानानामानन्तर्यनियमः क्रमस्य विवक्षितत्वान्न तथेह क्रमो विवक्षितः शेषशेषित्वे ऽधिकृताधिकार का प्रमाणाभावाद्धर्मब्रह्मजिज्ञासयोरिति । अथापि स्याद्यथा ऽऽग्नेयादीनां षाणां यागानामेकं फलं स्वर्गविशेषः एवं धर्मब्रह्मजिज्ञासयोरप्यकं फलं स्वर्गस्ततः क्रमापेक्षायां तनियमार्थो ऽथशब्द इति । यथा वा द्वादशभिरपि लक्षणेधर्म एको जिज्ञास्यः प्रतिलक्षणमंशान्तरपरिशोधनया । यथा वा ऽस्मिन्नपि तन्ते चतुर्भिरपि लक्षणेरेकं ब्रह्म जिज्ञास्यम् तत्र चांशान्तरपरिणा- ध्रनेन लक्षणानां क्रमनियमः । एवं तन्तद्वयेनेकं ब्रह्म जिज्ञास्यम् तत्र क्रम. नियमार्थो ऽथशब्द इत्याशयाह फलजिज्ञास्यभेदाच्च धर्मब्रह्मजिज्ञास- योरिति सम्बन्धः । तमेव भेदं कथयति अभ्युदयफलं धर्मचानं तच्चानु- छानाचम् । अभ्युदयः फलं धर्मज्ञानस्येति प्रसिद्धमेव न || कस्यचिद्विसं- कादः । तदपि न चानस्य फलमपि तु शेयस्य । तस्यापि न यत्वादेव फलम् • स्तुर्याविति । पु.। + योगियो-इति + मयुक्तमिति १ पु.। अनापूर्ववतेति ।। || करिवद्विसंधान पति पुः ।

·. जिज्ञासासूचघटकपदार्थविचारः । किं त्वनुष्ठीयमानत्वात् । निश्प्रेयसफलन्तु ज्ञानं * न चानुष्ठानान्तरापेक्षमिति - झज्ञानस्य फलमपवर्गः । स च नित्यसिद्धो ऽव्यवहितः स्वसंविद्यः यतोऽधि- द्या संसारहेतुः । नचाविद्यामनिवर्तयन्ती विद्योदेति । तदेवमत्यन्तविलक्षण- त्वात्प्रस्थानभेदाच्च न फिलद्वारेणाप्येकोपनिपातः । तेन न क्रमाकाङ्का तन्तद्वयस्य . जिज्ञांस्यं पुनरत्यन्तविलक्षणम् । यतः कार्यो धर्मः पुरुषव्यापार- तन्तः स्वज्ञानकाले ऽसिद्धसत्ताकः प्रथमे तन्ने जिज्ञास्यः । इह.तुनत्यनि- वृत्तं पुरुषव्यापारानपेक्षं ब्रह्म जिज्ञास्यम् । किं च चोदनाप्रवृत्तिभेदाच्च. । . इदमपरं प्रमाणोपाधिप्रमेयवेलक्षण्यं धर्मचोदना हि प्रेरयन्ती पुरुषमसति विषये प्रेरयितुमसमी सती विषयमप्यवबोधयति । ब्रह्म प्रमाणं पुनर्बोधय- त्येव केवलं नावबोधे पुरुषः प्रर्यते। अवबोधो हि यथावस्तु यथाप्रमाणं चोदे- ति न पुरुषस्येच्छामप्यनुवर्तते तत्र कुत: प्रेर्यंत यथा ऽक्षार्थयोः सन्निकर्षे सति तेन सन्निकर्षणाक्षावगम्यार्थ ज्ञाने पुरुषो न नियुज्यते तद्वत् अनिच्छतो ऽपि स्वयमुत्यतेब्रह्मणि तु निसिद्धत्वान्न प्रेरणा सम्भवति । ब्रह्मचाद- नेति चोदनाशब्द। भाष्ये प्रमाणविवक्षाप्रयुक्तो न प्रेरणाविवक्षया. तदाह या हि चोदना धर्मस्य लक्षणं सा स्वषिष्ये |विनियुञ्जानेव पुरुषमवबो- धयति ब्रह्मचोदना पपुनः पुरुषमवबोधयत्येव केवलमवबोधस्य चोदनाज- न्यत्वान्न पुरुषो ऽवबोधे नियुज्यते । यथाऽक्षार्थसन्निकर्षणार्थावबोधे तद्वत् । तदेवं जिज्ञास्यैक्यनिबन्धना ऽपि न क्रमापेक्षा तन्तद्वयस्य । येन तदपेक्षा ऽथशब्दो व्याख्यायेत । अत उपसंहरति तस्मात् किमपि वक्तव्यं यदन- न्तरं ब्रह्मजिज्ञासोपदिश्यत इति । उच्चंते । नित्यानित्यवस्तुविवेक इहामुत्रार्थ ** फलभोगविरागः शमदमादिसाधनसयन्मुमुक्षुत्वं चोक्तम् पुरस्तात् अधिकारार्थत्वे अथश ब्दस्य शास्त्रारम्भवैययं प्रवृत्त्यभावादिति । प्रवृत्त्यंभावे च कारणमुक्तम् । अखिलसुखभोगाद्धिरण्यगर्भावाप्तिपर्यन्तान्निवर्तयति ब्रह्मजिज्ञासा क्रियमाणा तेन तत उद्वेगो लोकस्य कुतस्तच प्रवृत्तिरिति । तस्माद्यावदस्य हि- । * ब्रह्मज्ञानमिति ३ पुः। + मकारो नास्ति १ पु.। अपिशब्दोनास्ति १ पुः । प्रेरणा-इति । पु.। ॥ विघदो नास्ति ३ पुः । ॥ पुनःस्थाने तुशब्दः । पुः । " फलेति नास्ति १ पुतत्रोद्वेगो ३ पु.।.. हिरण्यगर्भावाप्तिरिति । पु.

·जिज्ञासासपघटकपदार्थविचारः । स्वगभावाप्रिपर्यन्तस्य भोगस्योत्यादपरिच्छेदाभ्यां विमाशित्वादनित्यत्वं नाति विनश्यदपीदं कूटस्थनित्यवस्तुपर्यन्तमेव विनश्यति । अन्यथा निरु- पादानस्य पुनरुत्यत्त्यसम्भव इति वर्तमानस्याप्यसम्भवादभावो ऽभविष्य- दिति निरूपणात् । नित्यानित्यवस्तुविवेको यावन्न जायते तावद्विरक्तो न जायत इत्यध्याहारः । यावच्चाभिमुखं विनाशदर्शनाटुंजानस्यापि भोगान् मक्चन्दैनवम्वालङ्कारभागानिवाग्निप्रवेशार्थ भोगार्थव्यापारजनितदुःखानुभ- घान्न सन्निमित्तां +नि तिमप्यलभमानो भोगाद्विरक्तस्ततो मुमुक्षत्वं तत्सा धनशमदमोपरमतितिक्षासमाधानसम्पन्नो भूत्वा याघन्नालम्बते तावद् ब्रह्म- जिज्ञासाङ्कः प्रतिपद्येत कथंचित् था वैधवशात्कुतहलाद्वा बहुश्रुतत्वधु- ट्या या प्रवृत्तो ऽपि न निर्विचिकित्सं ब्रह्मात्मत्वेनावगन्तुं शक्नोति यथोक्त- साधनसम्पत्तिविरहात अमन्तर्मुखचेता बहिरेवाभिनिविशमानः । तस्माद्वर्णित. वस्तुकलापादानन्तर्यमभिप्रेत्याथशब्दं प्रयुक्तयानाचार्यः । तदाह भाष्यकार- स्तेषु हि सत्सु प्रागपि धर्मजिज्ञासाया ऊर्दूच शक्यते ब्रह्म जिज्ञासितुं ज्ञातुं च न विपर्यये तस्मादथशब्देन यथोक्तसाधनसम्पत्यानन्तर्यमुपदिश्यत इति । अतः शब्दो हेत्वर्थ इति । स्यादेतत् । कृतफत्वपरिच्छेदी ने कान्ततः क्षयिष्णुतां गमयत: परमाणुषु पाकज लोहितस्य कृतकस्य तेषां च परिच्छिन्नानां नित्यत्वाभ्युपगमात् । वेदे ऽप्यक्षय्य हवे चातुर्मास्ययाजिनः मुकृतं भवति अपाम सोमममृता अभूमेत्यादिपुण्यफलस्याक्षयात्वनवणात् । अतो न विषयभोगान्नियमेन विरागो विवकिनामपि। नापि कूटस्थनित्यवस्त्व- षष्टम्भेन मुमुक्षत्वम् ततश्च न शमदमादिपरिग्रहः । यतो न तादात्म्यं भोक्तः सम्भाव्यते। नापि तदवाग्निः दुःखाभावे ऽपि सुखभोगाभावान्नानवद्यः पुरुषार्थः । अतोऽजीर्णभप्रान्नाहारपरित्यागो || भिनुभयान्न स्थाल्या अनधित्रयणम् दोषेषु प्रतिषिधातव्यमिति न्यायः । अतो न तस्य ब्रह्मजिज्ञासायां हेतुत्वमित्य- तस्तस्य हेतुत्वनदर्शनार्यो ऽत:शब्दः । कथम् । यस्माद्वेद एवाग्निहोचादीनां प्रेयःसाधनानामनित्यफलतां दर्शयति तद्यथेह पाकर्मजितो लोकः बीयते एवमेवामुष पुण्यजितो लोकः बीयत इत्यादिना । • रत्यध्याहार रति २, ३ पु. नास्ति । + मिर्वत्तिमिति पु.। * लाहित्यस्येति २, ३ पुः। स्वशब्दो नासि १, २ पुः। || भियुकभयादिति । पुः । फिर्मचित इति प्रायो बहुच भवति तथापि धर्मनित इति बोती न्यायः पाठः ।

·जिज्ञासामूपघटकपदार्थविचारः । मनु * पुख्यस्याप्यचयफलत्वं वेद बाहेत्युक्तम् । न । तस्य वस्तुक प्रवृत्तानुमानविरोधे ऽर्थवादस्य नित्यत्वप्रतिपादनाऽसामर्थ्यात् । परमाणून पांकजस्य चत्तद्गुणस्यानित्यत्वात्। अतो भवत्या नित्यत्वदर्शन विषयभागामा मुमुक्षुत्वे हेतुः । यत्पुनर्मुमुक्षुत्वाभावे निमितमुक्तम् तवाह तथा ब्रह्मज्ञाना- दपि पर पुरुषार्थ दर्शयति ब्रह्मविदामोति परमित्यादि । अत उपसंहरति तस्माद्यथोक्तसाधनसम्पत्यनन्तरं ब्रह्मजिज्ञासा कर्तव्येति । यत: परि- 'पूर्णी हेतुरनन्तरमपश्य कार्यमारभते अतः कर्तव्यत्यावश्यकतामाह भाष्य- कारः । यतो द्वैतानुषङ्गादतितरामुद्विजमानेन ब्रह्मात्मत्वं च हस्तपातमिव मन्यमानेन प्रवर्तितव्यमेव ब्रह्मजिज्ञासायां प्रदीपशिरसेव जलराशा स्पृशतेव च सुस्वादु फलमङ्गल्ययेणाप्रपादस्थेन । एवं सत्यर्थाद्धर्मजिज्ञासाया नियमेन पूर्ववृत्तत्वमथशब्देन पूर्वोक्तेन न्यायेन निराक्रियते ||ब्रह्मणो जिज्ञासा ब्रह्म- जिज्ञासेति । अन्तर्णातविचारान्वये हि चतुर्थीसमासः स्यात् न शब्दाभि- धेय इत्यवयवार्थमङ्गीकृत्य षष्ठीसमासो दर्शितः । ब्रह्मशब्दस्यानिर्देशापसरे प्राप्ने सूत्रकार सघ निर्देष्यतीति कथयति ब्रह्म च वक्ष्यमाणलक्षणं जन्मा- द्यस्थयत इति । तत्र यदन्यैर्वृत्तिकारः ब्रह्मशब्दस्यार्थान्तरमाशय निर- स्यते न खलु पाब्राह्मण जोतिरिह गृह्यते प्रत्यक्षसिद्धत्वाज्जिज्ञास्यत्वाभावात् । नापि सत्कर्तृका जिज्ञासा चर्णिकाधिकारात् । नापि जीवपरियहस्सत्कर्तृ- त्वे विशेषणानर्थयात्कर्मत्वे नित्यसिद्धत्वात् । न शब्दराशेर्यहणम् तस्य धर्म- जिज्ञासात्यत्तिकसूत्राभ्यामर्थवत्वप्रमाणत्वयोनिरूपितत्वात् । नापि हिरण्य- गर्भस्य । तदवानरपि विरक्तस्य ब्रह्मजिज्ञासोपदेशात् । नापि तत्कर्तृकतामा नवेराम्ययोः सहसिद्धत्वादिति । तदपि न जर्तव्यमित्याह अत एव न ब्राह्मशब्दस्य आत्याद्यान्सरमाशङ्कितव्यमिति । ब्रह्मण इति कर्मणि षष्ठी । वृत्त्यन्तरे तु शेषलक्षणा व्याख्याता तो निरस्यति न शेष इति । तत्र हेतुमाह जिज्ञास्यापेक्षत्वाज्जिज्ञासा- या इति । अथापि स्यादन्यजिज्ञास्यमिति तदर्थमाह जिज्ञास्यान्तरा- .. * पुण्यस्यालयहेतुस्वमिति २ पुः । पत पति पुः। || प्रमाणे जिज्ञासेति मास्तिक ३ पु । + अनित्यदर्शनर्माित २ घुः । स्पृशते न च सुस्वाद्विति। पा ब्रामवादीति. २, ३,पुः । .

·६५ जिज्ञासासूपघटकपदार्थविचारः । निदेशाचेति । पुनः शेषषष्ठीवाद्याऽ ननु शेषष्ठीपरिमहे ऽपि ब्रह्मणो जिवासाकर्मत्वं न विरुध्यते सम्बन्धसामान्यस्य विशेषनिष्ठत्वादिति । यद्यपि शेषे षष्ठीति सम्बन्धमाचे षष्ठी विहिता तथापि व्यवहारो विशेषमवलम्बते । बहषश्च सम्बन्धविशेषास्तपावभ्यमन्यतमः प्रतिपत्तव्यः अन्यथा व्यवहारानुः पपत्तेः । तत्र प्रकरणोपपदयोर्विशेषहेत्वोरभावादाद्विशेषक्रियोपादामात कारकत्वेषेव ,सम्बन्धः तापि सकर्मिकायाः कर्मकारकमभ्यहितमिति कर्मत्वं ब्रह्मणो न विरुध्यते । एवमपि साधारणे शब्द ऽभिप्रेतमर्थ विहायान्सर परिगृह्य पुनस्तद्द्वारेणाभिप्रेतमर्थ * प्रतिपद्यमानस्य व्यर्थः प्रयासः स्यात् । तदाह एवमपि प्रत्यक्षं ब्रह्मणः कर्मत्वमुतसज्य सामान्यद्वारेण परोध कर्मत्वं कल्पयतो व्यर्थः प्रयास: स्यादिति । ननु किमिति व्यर्थः शेषषष्ठीपरियहे सामान्येन यत् किञ्चिद् ब्रह्म- सम्बन्धि + येनयेन जिशासितेन विना ब्रह्म जिज्ञासितं न भवति तत्सर्व जिज्ञास्यत्वेन प्रतिज्ञातं स्यात् । अतोन विशिष्टसम्बन्यो विषक्ष्यते सामान्ये तस्याप्यन्सभावादितिं यद्युच्यते तदाह न व्यर्थो ब्रह्मानिताशेषविचार- प्रतिज्ञानार्थत्वादिति चेदिति । स्वयमेव परोक्तमाशङ्कयोत्तरमाह न प्रधान- परिग्रहे सदपेक्षितामामाक्षिणत्वादिति संक्षेपतो वस्तुसङ्यहवाक्यम् । एतदेष प्रपञ्चयति ब्रह्म हि ज्ञानेनामुमिष्ठतमत्वात् प्रधानम् तस्मिन्प्रधाने जिज्ञासाक- मणि परिगृहीते योर्जिज्ञासितेर्विना ब्रह्म जिज्ञासितं न भवति तान्याधिप्रा. न्येति न पृथक सूचयितव्यानि यथा राजासी गच्छतीत्युक्ते सपरिवारस्य राशो गमनमुक्तं भवति तद्वदिति । यस्मात् ब्रह्मावाणिः पुरुषार्थः तेन तच्चाने- नामुमिष्टतमम् अतस्तदर्थत्वात्प्रवृत्तेः प्रधानं तत् तस्मिन् प्रधाने जिज्ञास्यमाने येन निशासितेन विना न सम्पर्णा निवासा तत्सामादेव तादर्सेन जिचा. स्यते न पृथगभिधानेन कृत्यमस्ति । यथा राजासा गच्छत्तीत्युक्ते यावता परिधारेण विना राज्ञो गमनं न सम्पद्यते तावतो गमनमाजिप्रमिति न पृथ- यभिधीयले लोके तद्वदिहापि स्वरूयप्रमाणयुक्तिसाधनप्रयोजनानि ब्रह्मचाम- परिपूर्णतार्थमादेव जिज्ञास्यत्वान्न पृथक् सूपयितव्यानि । किंच । शास्त्राप्र- * प्रतिपाठयमानस्येति १ पुः । नति सका। यस्तीत्वस्य साने समातीति ।।

·जिज्ञासामूपघटकपदार्थविचारः । वृत्तिरेव कर्मणि षष्ठीं गमयति । कथम् । एवं हि शास्त्रमारब्धव्यम् पुण्यचिता लोकः दीयत इत्यादिभुतायतश्च पुण्यस्य यदर्शनाद्विरक्तस्य ब्रह्मविदा ऽऽमोति परमित्यादिश्रुतेब्रह्मज्ञानात्पुरुषार्थसिद्धिः परेति । अतस्तन्नातुमि- छतः श्रृंत्या यतो वा इमानि भूतानि जायन इत्येषमाद्यया तत्प्रतिपादन- पूर्वकं तद्विजिवासस्थति साधादेव कर्मतया जेयत्वेनानुशासनं यत् तदिदम- थातो ब्रह्मजिज्ञासेति सूचितम् । तेन कर्मषष्ठीपरिग्रहे श्रुतिन्यायसूचापरं सूत्र सदनुगतं भवति । अन्यथा लक्ष्याननुगतमसम्बद्धं स्यात् । तदाह श्रुत्यनुगमा- च्चेति वस्तुसड्यहवाक्यम् । * तत्प्रपञ्चः यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यद्याश्च श्रुतयस्तद्विजिज्ञासस्व सद् ब्रह्मेति प्रत्यक्षमेव ब्रह्मणो जिज्ञासाक- मत्वं दर्शयन्ति. तच्च कर्मणि षष्ठीपरिग्रहे सूत्रेणानुगतं भवति तस्माद् ब्रह्मण इति कर्मणि षष्ठी चातुमिच्छा जिज्ञासेति । जिज्ञासापदस्यावयवार्थ कथयति इच्छा- प्रदर्शनार्थ ततश्चेच्छायाः + फलविषयत्वातज्ज्ञानस्यापवर्गपर्यन्तता सुचिता भवति तदाह , अपवर्गपर्यन्तं ज्ञानं सन्याच्याया इच्छांयाः कर्म फलविष- यत्वादिच्छाया इति । अवगतिरिति साक्षादनुभव उच्यते जानन्तु परोने ऽनुपानापि सम्भवति संनिहितेप्यसम्भावितविषयेऽनघसितरूपमित्युक्तं पुरस्तात् तदाह ज्ञानेन हि प्रमाणेनावगन्तुमिष्टं ब्रह्म ब्रह्मावगतिहि पुरुषार्थः । ब्रह्मरूपतासाक्षात्करणमित्यर्थः । तदेतच्छास्त्रान्तर्भूतं सूत्रम् अनेन च प्रयोज्य- सम्बन्धिन्योर्जिज्ञासामुमुक्षाक्रिययोरेकस्याः कारणान्तरसिद्धायाः पूर्ववृत्तत- या हेतुत्वमर्थादुपातमितरस्यास्तदनन्तरं तत्प्रयुक्तायाः कर्तव्यता श्रुत्याऽभि. हिता तत्र 'जानात्येवासो मयेतत्कर्तव्यमिति उपायन्तु न वेद ततः तस्यो- पायः कथनीयः शास्त्रस्य च सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनानि वक्तव्यानि । इतरथा प्रेधारहितमिव सर्वमापद्येत । अतो || ऽनेनैव सूपेणेदमपि सर्व सूक्ति- मिति कथयितुमाह तस्माद् ब्रह्मजिज्ञासितव्यमिति । अन्तर्णीतविचारार्थवि- धेयत्वाङ्गीकारेण मीमांसितव्यमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति प ब्रह्मचानकामेनेदं • अस्यैव प्रपञ्च रति ३ पुः। + फलविषयवान जानस्याध्वगतिफलपर्यन्सता सूचितति । पुः । + अवसिपर्यसमिति २, पु. एवमेव भाष्योऽप्युपलभ्यते । भवतीत्येव पुः। ॥ तवाने व सूत्रेवेति २, ३ पु.। मासुकामेति पु. ॥

·शास्त प्रोतव्यम् ब्रह्मजिज्ञासाया विषयप्रयोजनसम्बन्थाक्षेपः । यस्माद् ब्रह्मज्ञानमनेन शास्त्रज निरुप्यते तेन प्रयोज्य- स्याभिमतोपायः शास्त्रमित्याच्छास्त्रस्य सम्बन्धाभिधेयप्रयोजनं कथितं भवति। ॥ इति तृतीयवर्णकं समाप्तम् ॥ 0-- . - तत्युनग्रेस प्रसिद्धमप्रसिद्धं वा स्यात्। यदि प्रसिद्धम् न जिज्ञासितत्व- भावप्रसिद्धम् नेव शक्यं जिज्ञासितुमिति प्रयोजनविषयसम्बन्धानाक्षिपति । कथम्। प्रसिद्धशब्देन प्रतिपन्नमुच्यते तद्यदि प्रतिपन्नमन्येन केनचित् तदाऽस्य शास्त्रस्य न विषयः । कस्मात् प्रतिपाद्यत्वेन हि विषयता प्रतिपन्ने च तस्मिन् अकिञ्चित्करं शास्त्रमिति नास्य विषय: स्यात् । ततश्चानेनानवंगमानास्य प्रयो- जनं ब्रह्मावगतिः स्यात् । अतः प्रयोजनमप्याविनम् । अथाप्रसिद्ध न शक्यं जिज्ञासितुम् । कथम्। यन्न कदाचिदपि बुद्धौ समारूढविशेषम् कथं तत्प्रपाद्येत । अतः प्रतिपादनाशलेन सत्स्पृशत्यपि शास्त्रम् । प्रसिद्ध पुनर्यदि नामानेन प्रति- पाद्यते प्रसिद्धत्वादेव तथापि न तेनार्थेन निरालम्बनम् । अप्रसिद्धं पुनासा म्बनमपि नस्यात्। अतो न केचिदर्थन सम्बटुं शास्तमिति सम्बन्ध आविप्रः । अस्ति तावद ब्रह्मत्यादिना चितयमपि समाधत्ते श्रोतृप्रवृत्यर्थम् । ननु प्रेक्षावता अविसंवादकेन प्रणीतं शास्त्रम् नेदृशो निष्प्रयोजनं नि. विषय मसंबद्धं चारभत इति तद्गोश्वादेव प्रवर्तन्ते प्रोतारः किमनेन प्रयासेन । सत्यम् भवति सामान्येन प्रयोजनवत्त्वप्रतीतिः प्रणेतृगौरवात् न तु तावन्माण प्रवृत्तिः । अभिप्रेत || प्रयोजनाय हि प्रवर्तन्ते न तन्निर्देशादृते शक्य- तेऽवगन्तुम् । एवमपि प्रयोजनविशेष एव निर्दिश्यताम् । न च विषयभावमना. पन्नमशश्यप्रतिपादनं च प्रयोजनं भवति छिदिक्रियाविषय सव वृक्षश्छिन्नः प्रयोजनमित्युच्यते । दण्डादेरपि मृद्विषयस्य मृदेव घटावस्था प्रयोजनम् । सत्यम् तथापि यथा चिकित्साझाने चरकमुश्रुताध्यप्रभृतीनि बहूनि यथा वा तण्डुलनिष्पत्ति का प्रयोजना अवघातनखनि:ददलनक्रिया बड्यः । तत्र * यह प्रति पु.। व शमिति २ः। ॥ प्रयोजने पति पुः । + इति पञ्चपाटयां तृतीयवर्णकं समाप्तमिति पुः । हु असम्बन्धमिति १ पुः। प्रयोजनावधाति पुः ।

·ब्रह्मणिचासायन विषयप्रयोजनसम्बन्थाक्षेपः । नावश्यमेकरेव प्रवृतिः तथहाप्यन्यस्मादपि, कथंचिदब्रह्मावगतिसिद्धा मावस्यममेव प्रवत्तिः । चतो ऽनन्यसाधारण विषयो वातव्यः यथा चुन स्यायं विषय इत्यनन्यसाधारणता प्रतीयते। तेनानन्यसाधारणत्वार्य विषयो निर्देश्य प्रवृत्त्यङ्गत्वेन । सम्बन्धोपि वक्तव्यः प्रवृत्त्यङ्गत्वेनेष । यथा साधुशब्द- परिज्ञानं व्याकरणारम्भात्पाङ न केनचित्साध्यते तेन न केनचित सम्बद्धम अतस्तदर्थो न कचित् प्रवर्तते । यथा बोदननिष्यत्तिरेकक्रिया. नियतापि न गमनायेकक्रियामाध्या तेन न तया सम्बन्धः ततश्च न गमनादिक्रियाया- मोदनार्थी प्रवर्तते । तेन पुरुषार्थरूपता ऽनन्यसिद्धता तत्प्रतिपाद्यता चेति भिद्यन्ते विषयसम्बन्धप्रयोजनानि मानिच गेण्यपि प्रवृत्त्यङ्गम् । नाऽपुरुषार्थ का- कदन्तपरीक्षायां + तुषकण्डने वा प्रवर्तते प्रेक्षावान् । नापि पुरुषार्थे चिकि- त्साशाने सुश्रुतादिसिद्धे धरके नियमेन प्रवर्तते । नापि तण्डुलेषु दलनसिद्धे- प्वषघाते । नाप्यनन्यसिद्धे ऽपि साधुशब्दपरिचाने पुरुषार्थ अतत्साधने वेद्य- कादो कश्चित्प्रवर्तते गमने वाऽनोदनसाधने । तर विप्रतिपत्त्यकान्ततःप्रसिद्ध- तामप्रसिद्धतां च निरस्य शक्यप्रतिपाद्यमानतामनन्यसिद्धतां च दर्शयन् वि- षयसम्बन्धो सर्मार्थतवान् निःश्रेयसप्रयोजना प्रस्तूयत इति च प्रयोजनम् । ननु ब्रह्म वेदान्तानां विषयः शास्त्रं च तेषां ब्रह्मप्रतिपादनानुसर. णोपायन्यायविषयम् तत्कथं शास्त्रस्य विषयसम्बन्धो भवतः । प्रयोजनन्तु कदाचित्स्यादपि प्रयामा धर्मार्थविषययोरिव शास्त्रया: कामावाप्निः । नन्या- ग्नेयादीनां स्वर्गफलानां प्रयाजादीतिकर्तव्यतावद्वेदान्तानामप्यर्थमवबोध- यता || मितिकर्तव्यतामीमांसा तेनार्थावबोधे वेदान्तानामुपकारकत्वादवति शास्त्रमपि तद्विषयम् । नहि शालिबीजस्याङ्कुर जनयतः सहकारिणो जलादेर- कुरो न कार्यम् । तेन यद्यपि वेदान्ता एव ब्रह्मावबोधे कारणं मीमांसा चेति कर्तव्यतामागं पूरयति तथापि ब्रह्मविषयेष। नहि छेतुरुद्यमनिपातनलक्षणो व्यापारः परशुविषयो न वृक्षविषयस्तदर्थत्वात करणस्य पाच द्वारत्वात् । अन्यथा ऽन्या कर्तृव्यापारो ऽन्या फलमिति वेयधिकरण्यं स्यात् । • नावश्यकमेकति १ पुः। सुक्खायडने-रत्युषास्थित पुः । ॥रतिमासामीमांसप्ति , पुः । + यथाविनियतिरिति । चकारो नाति पुः। Tकरणस्य तवहारत्वादितिपु.।

·"विषयाद्यापपरिहारः । उच्यते । विषम उपन्यासः ! युक्त या यदुषकारमन्तरेख फलोत्पतिरेष न सिध्यति तस्यापि तद्विषयत्वम् इह पुनर्विनापि मीमांसया सम्बन्धहणतद- नुस्मरणधुद्धिसन्निधानमाोपकृतं वाक्यमर्थमवगमयति नापरमपेक्षते । ननु संशयविपर्यासनिरासद्वारेण निर्णयहेतुत्वानिर्णयस्य च निर्णयप्रधानत्वा द्भवति निर्णेयं वस्तु निर्णयहेताविषयः । नेसत्सारम् । यो खनेक विज्ञान पाक्यप्रवणे *.सति जायते मीमांसानिरपेयमेव । तचेकं वाक्यजन्यमेकार्थनिय- तत्वादेकस्मिन्प्रयोगे वाक्यस्य इतराणि पुनः सामान्यतोदृष्टनिबन्धनानि । तर मीमांसया लोकप्रसिद्धशब्दशस्यनुसारिण्येदं । शब्द अनितं चानमिति तदा- लम्बनं वेदार्थ इति ज्ञात्वान्यदुपेक्षते न पुनर्निर्णयज्ञानोत्पत्तो व्यापारः शास्त. स्य । यथा चक्षुः कुतश्चिनिमित्तात्संप्रयुक्ते ऽपि स्थाणुः पुरुषो वेति . संशयात्मकं पुरुष एवेति वा विपर्ययस्वरूपं ज्ञानमुत्याद्य' पुनर्निमित्तान्त- रानुगृहीतं सन्निर्णयात्मकं सम्यगपं ६ ज्ञानमुत्यादयति नेवं शब्दो मीमां- सायाः प्राक् संशयितं विपर्यस्तं वा ज्ञानमुत्पाद्य पुनस्तदनुयहानिर्णयात्मक सम्यग्नान वा जनयति किन्तु प्रागेव मीमांसानुग्रहात स्वसामर्थ्यजन्य बानमजीजनदेव । तस्मान्न ब्रह्मविषयं शास्त्रम् । अचोच्यते । यद्यपि वाक्यार्थचानं शास्त्रानुग्रहा || त्यागेवोदेति तथा पिमा स्वोत्यत्तिसमकालसमुत्थेन सामान्यतोदृष्टनिबन्धनेनार्थान्तरनिवेशिना समकवाभिमतेन चानेन विरोधादुन्मज्मननिमज्जनमिवानुभववस्यामवस्थायां संशयज्ञानकोटिनितिनं सन् मीमांसया शब्दशक्त्यनुसरणे सति प्रतिपक्षतान- स्यानुत्पत्तो निमज्जनाभावानिश्चलं निर्णयवानमिव जातमिति लपण्या मी- मांसया निर्णयः क्रियत इत्युच्यते न पुनः साक्षानिर्णयधानहेतुत्वात् । तदेवं लखया वेदान्तानां ब्रह्मविषयाणां सहकारिकारणं मीमांसति ब्रह्मचानवि- घयं शास्तमभिधीयते । तच्चेदं यमप्यवश्यं वक्तव्यम् प्रयोजनं विषयः सम्बन्धश्च शास्त्रादौ श्रोतुः प्रवृत्त्यङ्गत्वेन । यद्यपि प्रणेतृगारवादेव सा- योजनत्वं शास्त्रस्य तथापि न प्रयोजनविशेषसिद्धिस्तत्प्रत्ययमाण निर्देणा- तिमीमांसानिरपेक्षवात्स्यते-पति पुः। । स्थायी स्थावरिति पुः। ॥ प्रागेवोवणीति २ पुर। + शबनजनितमिति १ पु. 'वा'शब्दोथिकः पुः । सविस्थापिका ·60 । विषयाद्यापपरिहारः । दृते । तस्मातन्निर्देश्यम् । निर्दिष्टे ऽपि तस्मिंस्तस्याशक्यप्रतिपादनता मन्यानो विहतंबद्धत्वान्न प्रवर्ततेति साध्यो निर्देश्यः । शक्यप्रतिपादनप्रतिपत्तावप्य- न्यतःसिद्धेर्थे निर्दिष्टेः नेव प्रवृत्तिरित्यनन्यसाध्यापि निर्देश्यः तदेतत्रयमेकर समवेतं विभक्तं चोपलभ्यत इत्यलमतिविस्तरेण ॥ अस्ति ताषद् ब्रह्मेत्यादिना प्रसिद्धत्वप्रदर्शनेनाप्रसिद्धतां निराकुर्व- ज्छस्यप्रतिपाद्यतया सम्बन्ध समर्थितवान् । कथम् । ब्रह्मशब्दस्तपिज्जाति- 'जीवकमलासनशब्दराशीनां नान्यतमाभिप्रायेण सूचे प्रयुक्तः अनुपपरि- त्युक्तम् । अतो नूनमन्यदेव किंचिदभिधेयमभिप्रेत्यायं प्रयुक्त इति गम्यते । मेन स्वापूर्वदेवताद्यर्थवत्पदप्रयोगादेव कश्चिदर्थो ऽस्तीत्यवसीयते । मेतत्सारम् । नहि पदं चक्षुरादिवदप्रतीतपूर्व एवार्थे झटिति विज्ञानं जन- यति येनापूर्वमन्यतो ऽसिद्धमर्थ पदप्रयोगादेव प्रतीमः । स्वर्गाद्या ऽपि नेव पदप्रयोगादेव सिद्धः । अचोच्यते । यस्मिन् वाक्ये एकं पदं मुकेतरेषां पदानामर्थः सिद्धः स किमेकपदार्थानवगमापराधेन त्यज्यताम् उत बहुपदा- र्थप्रसिद्धिबलेना प्रसिद्धोपि कथंचिदवगम्यतेति । तत्र निगमनिरुक्तव्या- करणानामेवरूपपदार्थानुगमहेतूनां विद्यमानत्वात्तद्बलेनार्थमनुगम्य वाक्या- थापगतिर्युक्ता न पुनरकांप्रसिद्ध्या प्रसिद्धपदार्थसंसर्गस्त्यतुं युक्तः । न हि प्रसि- द्विप्रसिद्धा त्यज्यते प्रसिद्धिबलेना ऽप्रसिद्धमपि कल्प्यत इतिन्यायात् । ननु निगमादिवशेनाानुयमे सर्वषेष कथंचिदर्थान्वयस्यावगन्तुं श- क्यत्वादव्यवस्थितः पदार्थः स्यात् ततश्च वाक्यार्थी नावधार्यत न यहि निगमादीनामर्थवत्ताभिवत्यर्थवत्तायच स्वार्थादन्यापि विनियोगात्प्रयोगःतच कथमभिदध्यादित्यपेक्षायां तद्गतस्येवाषयवार्थान्वयलेशस्यानुगमात् । एवं ताई एकार्थनियमाय प्रयोगपरतन्त्रता मृग्यते तदन्तरेणापि प्रयोगमेकार्थनियम एव कथंचि * निगमादि व्याप्रियतेति न कश्चिद्दोषः । तदा ब्रह्मशब्दे व्यु- त्पद्यमाने बृहतातोद्धिकर्मणो ऽनुगमात प्रयोगानुगमेवा ऽसति विशिष्टार्थ- विषयस्यापेक्षिकमहत्त्वस्यापरिग्रहात्सर्वतोनिरवाहमहत्त्वसम्पन्नं वस्तु पाक्या- थान्वयि ब्रह्मपदादनुगम्यते । ततश्च कालकृतावच्छेदनिमित्तस्याल्पत्वस्या- - * निगमावि व्याप्रियते रतीति २ पुः।

·. विषयावाक्षेपपरिहारः। २१ भावात् सदासत्वान्नित्यं किंचिद्वस्तु ब्रह्मपदात्प्रतीयते । तथा रूपान्तरस- दावे तद्रूपविकलत्वातदवच्छेदकृतमल्पत्वं स्यात् तच्च ब्रह्मपदादेवा ऽपास्यते। तस्मादेकरसमद्धतं वस्तु ब्रह्मपदात्प्रतीयते । एतेन देशकृतो ऽपि परिच्छेदो निराकृतो वेदितव्यः । वस्त्वन्तरसदावे हि तदपेक्षयेतावति सदावो नातः परमस्तीति स्यादेतस्मायावृत्त इति तदभावे न परिच्छिन्नबुद्धिर्भवति । बुद्ध- त्वं च बृहत्यान्वयादेव। कथम् । अबोधात्मकं हि वस्तु भाग्यम् । अतो भोक्तारं प्रति शेषत्वानिकृष्टम् । चेतनः पुनर्न कस्यचिद्गुणभावमेति । तेनोत्कृष्टं सर्वस्मात बुद्धस्वरूप किंचिदिति बृहत्यान्वयमेवानुसृत्य गम्यते। मुक्तमिति चाविद्या- मकर्मपरतन्तस्तेरितश्चामुतश्च पशुवन्नीयमानो निकृष्टो भवति ब्रह्मश- ब्दस्तु स्वार्थप्रक्षेपेण वाच्यं किंचिद्गमयन् सदेवाविद्यादिसंसारबीजानाकलित- तया तस्योत्कृष्टमहत्त्वमावेदयति । सर्वसं सर्वशक्तिसमन्वितं च तदिति ब्रह्म शब्दादेवावगम्यते । कथम् । यदि किंचिदविदितं तेन कुतश्चिद्वा कार्याया- वर्तते शक्तिः आपेक्षिकस्तदोत्कर्षः स्यात् न तद्युक्तम् अन्यतोऽसिद्धस्य वस्तुनः पदप्रयोगादेव प्रतिपत्तो सिद्धे हि वस्तुनि प्रयोगे तस्य यथासिद्धमेव महत्त्वं * निरुच्यते शब्दादेष तदर्थान्वयप्रतीतो निरङ्कुश एवार्थो ऽभ्युपेतव्यः एवं च बृहतेरर्थः परिपूर्णा भवति यदि सर्वमस्य साक्षादेव संविद्गोचर वशे च वतेत तदेतदाह अस्तितावद् ब्रह्म नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावं सर्वशं सर्व- शक्तिसमन्वितम् ब्रह्मशब्दस्य हि व्युत्पाद्यमानस्य + नित्यशुद्धादयोः प्रती. यन्ते बृंहतेधातारीनुगमादिति । नन्वेवमपि व्युत्पत्यनुसरणेन भवत्येवमात्मके वस्तुनि प्रतीतिर्न पुन- रेतापता तस्य सिद्धिः पदमावस्याप्रमाणत्वात् । सत्यमेषम् अत एव जिचा- सा धर्मस्येव लोकाख्यप्रमाणाभाससिद्धस्य इदमपरं ब्रह्मशब्दार्थस्य सिद्धा कारणमुच्यते साध्यत्वसिष्वार्थम् सर्बस्यात्मत्वाच. ब्रह्मास्तित्वप्रसिद्धिरिति । तदेव दर्शयति सर्वो यात्मास्तित्वं प्रत्येति न नाहमस्मीति । यदि नात्मा- स्तित्वप्रसिद्धिः स्यात्सों लोको नामस्तीति प्रतीयात् । प्रात्मा च ब्रह्मति । कथं पुनरात्मा ब्रह्म । वेदान्तेष्वात्मनि ब्रह्मशब्दप्रयोगादात्मानमेव च * मियोत-इति पु.। लोकादिधमाति २ पु.। 1 शुद्धत्वादय इति २ पुः।

·. विषयाद्याक्षेपपरिहार लोयामिति व्यपदिशति तदेवमइंप्रत्यय एवं ब्रह्मणः * प्रसिद्धत्वांना प्रसिद्धशङ्का । यदि ताई लोके ब्रह्मात्मत्वेन प्रसिद्धमस्ति ततो मातमेवेत्य विचास्यत्वं पुमराफ्नमिति विषयमाधिपति असिद्धं हि वस्तु सांध्यमानं विषयः सिद्धं तु न पुनः साध्यत इति नास्य शास्त्रस्य विषयः । न तद्विशेष प्रति.विप्रतिपत्तेरिति विषयसम्बन्यो समयेते। सत्यम् अहमित्यात्मनि प्रत्ययः श्रात्मा च ब्रह्म किन्तु तस्मिन्नेव विप्रतिपत्तयोऽयमसाषयमसाविति। ताश्च वस्तुतो ब्रह्मपदार्थविषया एव तदेकार्थत्वाद् ब्रह्मशब्दस्य । ततः । सामा- न्यतःसिद्धमपि विशेषतो ऽसिद्धरसिद्धकल्पमेवेति भवत्यस्य विशेषसिद्धिहेतो विषयसामान्यत: सिद्धत्वाच्छक्यते विशेषतः प्रतिपादयितुमितिं भवति तस्य शास्त्र साधनमिति सम्बन्धोपि सार्थतः । विप्रतिपत्ति दर्शयति देहमा- पमित्यादि । ताथा गोशब्दस्य व्यत्याकृतिजातिक्रियागुणसास्वाद्यनेकार्थसं- निधो प्रयुज्यमानस्य कश्चिज्जातिरन्ययक्तिरित्याद्यभिधेयं प्रतिपन्नम एवं सचेत. न्य कार्यकारणसंघातसन्निधायहंप्रत्ययस्योत्पद्यमानस्य कश्चित् किंचिदालम्बनं प्रतिपन्नम् तदाह देहमा चेतन्यविशिष्टमात्मेति प्राकृता जना .लोकाय- तिकाश्च प्रतिपन्ना इति । तथाहि । मनुष्योऽहमित्यात्मनि मनुष्यत्वाभिमानो गच्छामीति च गन्तृत्वाभिमानो देहविषयत्व उपपद्यते । देहमात्रमिति सशिरस्कपिण्डाभिप्रायं द्रष्टव्यम् । मापशब्देन न देहातिरिक्त स्वतन्तं चेतन्य- मन्यविशेषणं पा किन्तु देहाकारपरिणतभूतचतुष्टयान्तर्भूतमेवेति दर्शय- ति। आत्मेति अप्रत्ययालम्बनमित्यर्थः । प्राकृता इति। शास्त्रोपदेशासंस्कृत- मतयो दृष्टमाविकल्पितव्यवहारिण इत्यर्थः । लोकायतिका इति भूत- तुष्टयतत्त्ववादिनः प्रसिद्धाः । एवमिन्द्रियाण्यष चेतनानि प्रात्मत्यपरे । इन्द्रियाणां चक्षुरादिमनःपर्यन्तानामेकेस्मिन्न सत्यपि शरीरे कपादिशा- नानामभावात् तेषामेव व्यस्तानां चेतनत्वमहंप्रत्ययविषयत्वं च मन्यन्त कमेण च वरगोष्ठीवदितरेतरगुणभावं च । तथाचेन्द्रियधर्मसामानाधिकर. एयमइंग्रत्ययस्य दृश्यते काणोऽहं मूकोऽहमित्यादि । मन एव चेतममईप्रत्या सस्य विषयमन्ये मन्यन्ते। दृश्यते हि स्वप्न इन्द्रियदरकोपरसे ऽपि मनस एवा- - • सिद्धत्वादिति पुः। + कार्यकरबसंनिधाविति २ पुः । + सामान्यताप्रमिदमपि.पु.। अति सत्पीति पु.।

·विषयायाषेपपरिहारः। हमिति सर्वव्यवहारास्पदत्वमिति वदन्तः । विज्ञानमा बषिकमित्येक इति। माग्यहयन माहमित्यकारादिवर्णयातिरिक्त किंचिदवभासते यदप्रत्ययस्य विषयः कल्पोत । तेन विधानमेव स्वरसभङ्गुरमविरतोदयमखिललोफया- गानिलयमनुभवभग्नपक्षान्तरमहमित्युत्पद्यत इत्यन्ये मन्यन्ते । शून्यमि- त्यपर इति । सुषुग्ने विज्ञानलेशस्याप्यभाषादकस्मादेवाहमितिसमुदयदर्शनाद- कारणसा कादाचित्यस्य परमार्थवस्तुत्वाभावादसदावभास एवाशङ्कार इत्य. परे सङ्गिरन्ते । अस्ति देहादिष्यतिरिक्तः संसारी का भोक्तत्यपरति महमुलखशून्यस्य भोस्तृत्वस्यादर्शनातस्य च प्रत्यभिज्ञानात स्थिरत्वसिद्धेः स्थिरस्य चावधिहेत्वनुपलब्ध नित्यत्वम् । निर्विकारस्य च भोगासम्भवाद्वि- कारस्य च क्रियाफलत्वात क्रियावेशात्मकत्वाच्च कर्तृत्वस्येवमात्मकत्वाच्च संसारित्वस्य देहादेश्य बुद्धिपर्यन्तस्य भोक्तृत्वानुपपत्तेस्लायतिरिक्त: संसारी का भोक्ताहंप्रत्ययविषय इत्यपरे प्रतिमानते । कथं पुनस्तयतिरिक्तत्वं मन्यन्ते । तस्य भोक्तृत्वानुपपत्तेरित्युतम् । कथं तस्य भोत्कृत्वानुपपत्तिरिति । उच्यते । || भूतसंघातस्तावच्छरीरम् । तर व्यस्तानां समस्तानां वा युगपत्क्रमेण वा भोगः परिकल्प्येत । सर्वथा- प्यसम्भवः । यदि तावड्यस्तानां युगपत्परिकल्प्येत ततः स्वार्थप्रयुक्तत्वात प्रवृत्तेरङ्गाङ्गिभावो पा भावकल्पेत । न चाङ्गाङ्गिभावमन्तरेण संघात** उपपद्यते । तस्मान्न व्यस्तेषु युगपद्धोगः । अस्तु ताई क्रमेण विरोधाद्वरगोष्ठीवदिति। नेत- देवं युक्तम् । तर योग्यस्यासाधारणत्वात् असाधारणत्वं च प्रतिपुरुषनियमात् । पर पुनर्विपरीतम् बहूनां सन्निधो साधारणे च भाग्ये प्रतिनियतभोगव्यवस्था- त्वऽसम्भवात् । प्रस्तु तह समूहस्य तिलज्वालाषच्चेतनासमन्वयोप- नेः । मा भूत् प्रत्येक युगपत्क्रमेण वा । नेतदेवम् । भोगेषु समूहासम्भवात् । कथमसम्भवः । भोक्तुभाग प्रति प्राधान्यात् । ननु भोगेपि समूहो दृष्टो यथा स्त्रीपुंसयोः । नेतत्सारम् । संदिग्धत्वात् समूहस्योत तयतिरिक्तस्येति । . तिलग्वालायान्तु विपरीतम् समूहकार्य समहिनां गुणभावोपपत्तेः । अस्त्वेकस्य • मन एवाहमिति सर्वव्यवहारास्पदमिति २ पुः । +रतिशब्दो नास्ति १,२ पु.। * अवधिहेतुत्वानुपलब्धेरिति तु विष्वपि पुस्तकेषु भवति । $ नित्यत्वादिति पुः। ॥ भूतचतुष्टय तावकारीरमिति पुलभूतसंघातः शरीरमिति। अमावस्यति ।" उत्पतेति १, २.पु. । हेतुत्वासंभवाठिति ९ पु.। ।

·. विषयाचाक्षेपपरिवार। ताई नियतो भोगः । म । तथापि कस्येकस्येत्यनवधारणात् । किमवधारणेन विनापि तेन वितितार्थोपपत्तेः । यद्येवं समेषु केषांचिद् गुणभावानुपपत्ते , युक्तः कार्यात्मकेषु । एवं कारणात्मकेष्वपि समानश्चः भूतस्भाध्याविणे. पात् । तयोभयात्मके समूहे । तस्मादेहादिव्यतिरिक्तमहंप्रत्ययविषयं मन्यन्ते । भोक्तेष केवले न कर्तेत्येक इति । पूर्वोत्तस्येव देहादिव्यतिरिक्तस्य कर्तृ- त्वमतत्स्वभावं मन्याना भोक्तेष केपलो ऽहंप्रत्ययविषय इत्येके प्रस्थिताः । करोमि जानामि भुजे चेति न सर्वदाहंप्रत्ययेनानुषङ्गः । तेन नायं तद्विषयः । यदि स्यात् न तदुल्लेखधिकल , उदियात् । ननु भोक्तापि तहि नासा । तदुल्ले खाभावात् । नेतदेवम् । अहमिति चेतनत्वसमुल्लेखात् तदर्थत्वात्सर्वस्य तदात्मकमेष भोक्तृत्वमिति भोक्तव केवलमिति युक्तं मन्यन्ते । अस्ति तातिरिक्त ईश्वरः सर्वज्ञः सर्वशक्तिरिति केचिदिति । तस्मा- दपि देहादिव्यतिरिक्तादहंप्रत्ययविषयादन्यः सर्वस्येशिता ततश्चेशितव्यस्य सर्वात्मना वेता नियमनशक्तिसम्पन्नश्च । शरीरिणों मनसा ऽप्यचिन्त्यरूपत्तनु. भुवनविरचनकार्यात्प्रेक्षावत् कर्तृकत्वमन्तरेणासम्भाव्यमानात कुलानादिरिष घदादिकायोत्पत्तिपन्नः सातिशयानां काष्ठामाग्निः ॥ परिणामानामुपलब्धा। साति- शय च शानम् अतः क्वचित्काष्ठां प्राप्नं सर्वविषयमिति मा सर्ववित्सर्वदासिद्ध ईश्वरः प्रतिपनो ब्रह्मशब्दार्थ इति केचित्प्रतिपेदिरे । नन्यहमिति सा लोक प्रात्मानं प्रत्येति प्रात्मा च ब्रह्म इत्यहंप्रत्य- यविषयस्यात्मनो ब्रह्मत्वेन तद्विप्रतिपत्तो ब्रह्मविप्रतिपत्ति दर्शयितुं प्रक्रान्तम् सत्कथ ** मनहंप्रत्ययविषये ऽनात्मनीश्वरे ब्रह्मत्वषिप्रतिपत्ति प्रदर्श्यते। उच्यते । ब्रह्मणि विप्रतिपत्तिप्रदर्शनस्य प्रक्रान्सत्वादहंप्रत्ययविषयविप्रतिपत्त्यापि प्रणाया ब्रह्मविप्रतिपत्ति रेव निर्दिश्यते । यतो नाहं विषयविप्रतिए-. तिप्रदर्शनेन किञ्चित्कृत्यमस्ति । तस्मात्साध्येतत् ।। रयुक्तमिति : पु. व + एवं कारणात्मकेषु तेष्वपि समानचा भूतभाव्याविशेषादिति १ पुः । + उदीयाठिति १ पुः। कर्तस्वमिति १ पु.। ॥ परिमाणानामिति पु.। पधाशोधाधिक पु.। ** अनई प्रत्ययविषविषये-पति पु.।निश्यि रतिः। t'विप्रतिपक्तिरित्येवेति पु.। SS मप्रत्ययविषये विप्रतिपत्तीति । पु.।

·विषयाचापपरिहारः। आत्मा स भोकुरित्यपर इति । योयमहमित्युलिख्यमानश्चेतनो भोक्ता स' ब्रह्मेति कश्चित्प्रतिपन्नस्तस्याहंप्रत्ययसिद्धो भोक्तृत्वावभासः स मिथ्येवानिर्वचनीयानाद्यविद्याविलसितः। परमार्थतस्तु यः सर्वच ईश्वरोऽहं-: प्रत्यये ऽनन्तर्भूतः प्रमाणान्तरानुषसितः सोस्यात्मा स्वरूपम् । एवमसो बृहत्य- धान्वयाद ब्रह्मशब्दाभिधानीयतां लभते । इतरथा तद्रूपषिकलस्य न निरङ्कुशं बहत्त्वमिति न + ब्रह्मशब्दाभिधेयः स्यात् । एवं बहवो विप्रतिपन्नाः युक्तिवा- स्थतदामाससमात्रयाः सन्त इत्युपसंहरति । एवमुक्तेन प्रकारेण केचित् किञ्चिद् ब्रह्मेति प्रतिपन्नाः । किमेवमेव मनो- रथमाण नेत्याह युक्ति प्रमाणानां स्वविषयनिश्चयेनुयादिकां तर्कशब्दपर्यायां धाक्यं च प्रतिवेदान्तं यथावद्ब्रह्मस्वरूपप्रतिपादनपरमालोचयन्तः । प्रात्मा स भोकुरिति युक्तिवाक्याभ्यामन्त्यं पदं निश्चितवन्तः सम्यगदर्शिनः । इतरेतु युक्तय धावभासन्त इति युत्याभासा; न परमार्थता युक्तयः ताः समा- नित्य वाक्यानीवावभासन्ते न तानि पाक्यान्यत्तित्परत्वात् तानि वाक्याभा- सानि परिगृह्य पक्षान्तरेषु विप्रतिपन्नाः । युत्याभासत्वं लेशतो दर्शितमेव देहादि- व्यक्तिरिक्तात्मपवं दर्शयद्भिः । इतरेषां च युक्त्याभाससिद्धत्वं स्वावसरे दर्श- यिष्यामः । दर्शितं च लेशत उत्तरोत्तरपक्षग्रहणकारणप्रदर्शनेन । पायाभा- सतां तु तच तत्राधिकरणे सिद्धान्तयिष्यन्तः प्रदर्शयिष्यामः । ताऽविचार्य- यत् किञ्चित्प्रतिपद्यमानो निश्प्रेयसात् प्रतिहन्येता || नर्थ क्यादिति । तवं स्थिते मुमुक्षुब्रह्मज्ञानेन पर निश्प्रेयसमामुकामो ऽविचार्यतच्छास्त्रमश्रुत्वा प्रव- तमानो पाऽन्त्यपक्षादर्धाचीनं कञ्चित्य परिगृहीयात् तदा मोक्षस्य सम्यगज्ञा- नफलत्वात्तस्य धातथाभावानिश्प्रेयसात्पतिहन्येत मोक्षफलं न प्रामुया**दन व प्रतिपद्यत। अन्धन्तमः प्रविशन्ति ये केधात्महनो जना इतिश्रुतेः। अनात्म. दर्शनेनात्मनो ऽसत्किल्पत्वापादनमात्महननम् । एवंरूपस्यात्महननस्य कृतत्वात् अन्यथा ऽऽत्मनो हननासम्भवात प्राणत्यागस्य प्रकृतानुपयोगादिति । • प्रमशब्दाभिधानीयकं लभत रति पुः । + ब्रह्मशब्दाभिधेयत्वं स्यादिति पुः । युक्तिवाक्याभ्यामिति नास्ति २ पुः । ६ किञ्चित्रलिपाटामाने-इति पुः। ॥ अमर्थ चढ़िति कुत्रचिद्भवति, अनर्थ घेकादिति २ युः । म अत्यसपनावाचीन किश्चित्यक्षमिति पु.। ** अन्य का प्रतिपटोसति पुः। कल्यापाठनमिति २ पु.।

·जगज्जन्मायुपलषितं ब्रह्म । तस्माद् ब्रह्मजिज्ञासोपन्यासमुखेन वेदान्तवाक्यमीमांसा तदविरोधि- तोक्करणा निश्श्रेयसप्रयोजना प्रस्तयत इति । ब्रह्मविचासोपन्यासव्याजेन जिज्ञासापदेना * न्तीतमीमांसा वेदान्तवाश्यानामारभ्यते। अथवा ब्रह्मचाने कर्तव्यतयोपदिष्टे तज्शानाय प्रवृत्तभ्योऽर्थादेव तत्प्रतिपादन प्रतिक्षातमिति तदर्थ वेदान्तमीमांसारभ्यते । किंप्रयोजना किमुपकरणा चेति । उच्यते । तदविरोधितोपकरणा निश्श्रेयसप्रयोजना चेति । तेर्वेदान्तरविरोधी तो युक्तिरुपकरणमितिकर्तव्यता सहकारिकारणमिति यावत् । अथवा । तोऽनु- मानं वेदान्सरविरुद्धम् तदर्थप्रतीतेरेष दृढत्वहेतुतयोपकरणमस्या इत्यर्थः । ॥ रिति पञ्चपादिकायां चतुर्थ वर्णकम् । ॥ इति प्रथमसूत्रं परिसमाप्तम् । ब्रह्म जिज्ञासितव्यमित्युक्तमिति । ब्रह्मज्ञानकामेनेदं शास्तं श्रोत- व्यमित्युक्तमित्यर्थः । यदेवेदमित्युक्तम् तदेव ब्रह्मणो लक्षणं प्रमाणं युक्तिः साधन प्रयोजनमिति सर्व व्याख्येयत्वेन प्रतिज्ञातम् । ता स्वरूपस्याभ्याई- त्वात्तत्प्रथमं निर्देष्टव्यं किंलक्षणं पुनस्सद् ब्रह्मत्यत आह भगवान् सूत्रकारः जन्माद्यस्य यत इति । युक्तिरपि लक्षणनिर्णये ऽर्थात् मूरितेष । जन्मात्य- तिरादिरस्येति तद्गुणसंविज्ञानो बहुव्रीहिरिति परिच्छेदः पदार्थः पद- विग्रह इत्येतत् पितयमपि व्याख्या ख्यानाङ्गं सम्पादयति । तद्गुणसंविधाने प्रयो- जनमाह जन्मस्थितिभङ्गं समासार्थ इति । तृतीयलिङ्गनिर्देशात्संहलिप्रधान समामार्थः । नन्वादिः पूर्वकालकोटिमतो भवति तदभावे प्रपञ्चस्य को नामा- दिरित्याशङ्कयाह जन्मनश्चादित्वं श्रुतिनिर्देशापेवं वस्तुवृत्तापेक्षं चेति । यद- नेन सूत्रेण लक्षितं ब्रह्म तत्स्वरूपकथनपरं वाक्यम् । तपादो जन्म निर्दिष्ट- मिति तस्यादित्वं वस्तुस्वभावापेक्षमपि न हि वस्तु प्रलीय तिष्ठति स्थित्वा वा जायते नापि · जनित्येव । प्रलीयते पणिकत्वनिराकरणात् । अतो जनित्वा स्थित्वा प्रलीयते एवमनादिरयं प्रपञ्चः । अस्येत्यादिभाष्येण पदभागस्य- * अन्तर्शाता मीमांसेति पुः । +रति पञ्चपादिकायां प्रथम सूत्रं समाप्तमित्येतावदेवास्ति । पुः। चातुकामेति । पुः। संहतिप्रधान धर्मवातं समासा पति-पु.। संयतीति पुः।

·जगज्जन्यायपलषितं ब्रह्म। दमः प्रातिपदिकमावस्यार्थनिर्देशः । तथाहि । सर्वर सर्वनाम प्रक्रमादिकारवा- न्सरबलेन कतिपयाभिधेयपरम् तदभावे स्वमहिम्ना प्रमाणविषयमाभिधाय- कम् तेनाह प्रत्यवादिसन्निधापितस्य धर्मिण इदमा निर्देश इति। षष्ठी जन्मा.. विधर्मसम्बन्धार्थेति सर्व एवह सम्बन्धः सम्भवति न तद्विशेष आदरणीय इति कथयति। यत रति कारणनिर्देश इति । प्रकृतित्वनिबन्धना * हि पञ्चमी मान्यनिबन्धनति दर्शयति । अस्य जगत इत्यादिना भाष्येण लक्ष्यस्य ब्रह्मणः स्वरूपलक्षणं कथ- यितुमुपविक्रमते । द्विविधं हि लक्षणमुपलक्षणं विशेषलक्षणं च । तचेदं लक्षणं प्रपञ्चधर्मत्वात्पृथग्भूतमेव कारणमुपलक्ष्यति न विशेषणत्वेन प्रतः पृथकस्व- लक्षणकथनम् । नामस्वरूपाभ्यां व्याकृतस्येति । कार्यप्रपञ्चं केचित्कचित्स्व. प्रक्रियानुसारेण विभनन्ति तद्व्युदासाय प्रसिद्धार्थानुवादश्रुतिबलेन वैराश्यं कृत्वा उह नामरूपाभ्यामिति । इत्थंभावे तृतीया । व्याक्रियमाणं हि वस्त्व भिधेयस्वरूपं स्वनामगर्भ विकल्पपूर्वमेव व्याक्रियत इति स्वसंवेद्य- मेतत् । अनेन फर्तृभोक्तृसंयुक्तस्येति । कर्तृत्वभोक्तृत्वमपि नामरूपात्म- कत्वात्प्रपञ्चानुयायीति दर्शयति प्रतिनियतदेशकालनिमित्तक्रियाफलाप्रय- स्थति प्रतिकर्मफलोपभोगे नियतो देश: स्वर्गफलस्य मेरुपृष्ठं यामादिफलस्य भूमण्डलम् । कालो ऽपि स्वर्गफलस्य देहपातादूय पुचफलस्य बालभाषा- निमित्तमपि । उत्तरायणादि पामरणस्य । मनसा ऽप्यचिन्त्यरचनारूपस्येति। न ह्याग्दर्श ** क्वचिदहिलाकसन्निवेशप्रकारमध्यात्मं च प्रतिनियतार्थक्रियास- मषियवशिराजालसन्निवेशं निरूपयितुमपि समर्थः किं पुनर्विरचयितुम् । जन्मस्थितिभङ्गं यत: सर्वज्ञात्सर्वशक्तेः कारणाद् भवति तद् ब्रह्मति वाश्यशेष इति साकाङ्कस्य सूत्रषाक्यस्याकासितपदपूरणमुपलक्षितब्रह्मस्वरूपं लवयं च दर्शयति । नन्वन्ये ऽपि परिणामादयो भावधिकाराः सन्ति ते किमिति न संगृ. धन्त' इत्याशङ्कयाह अन्येषामपीति । न वधिद्वस्तुनो व्यवस्थाविशेषणे . विशब्दो नास्ति १, २ पुः । + अभिधेयमिति पु.। पोतिपु. मालि। ** अवचिदिति नास्तिपुः। + नामरूपाभ्यामिति । पुः । बालभावादूर्ध्वमिति ३ पुः। पा मरणमित्येव तु विष्वपि पुस्तकेष्वस्ति । th किं पुनर्विचारयितुमिति पु.।

·जगजन्मायुपलक्षितं ब्रह्म । विमाणरहितो नाप्यनिर्वतजन्मनो ऽस्थितस्वभाषस्य विनाश: । अतस्ति- ध्वेवान्सीवान पृथगुपन्यासस्तेषाम् । ननु * षड् भावविकारा इति नेरुताः तेषां यहणे ऽन्तीवोक्तिप्रयासो ऽपि परिहृतः स्यादित्याशङ्कयाह यास्कपरिप- ठितानां तु जायतेऽस्ती त्यादि । पृथिव्याजासु जगदचनारूपस्थितेषु तन्मयानां भावाना सम्भाव्यन्ते ततस्तद्ग्रहणे तेषामेव ब्रह्मत्वेन लक्षित त्वाशङ्का स्यात् न च तद्युक्तम् । अतः सूधार्थवत्त्वाय श्रुतिनिर्दिष्टा एवोत्य- स्यादयो गृह्यन्ते तदर्थनिर्णयार्थत्वात्सूाणाम् । अतो यदषष्टम्भो विश्वो विर्तते प्रपञ्चः तदेव मूलकारणं ब्रह्मति सूगर्थः । ननु श्रुतिनिर्दिष्टग्रहणे सूचमर्थशून्यं स्यात् । न हीमां पृथिवीं जायमानां पश्यामः माऽपो न तेजः कथं सिद्धबल्लक्षणत्वेनोपादीयत इति । उच्यते । तेज- सस्तावदरणिनिर्मथनादिषु दृश्यते जन्मे इन्धनक्षये विनाश: । अपामपि चन्द्र- कान्तादिषु जन्म क्रमेण च शोषः । पृथिव्या अध्यषयवसयोगविभागदर्श- मात् सन्निमित्तो जन्मविनाशावमुमीयेते दृश्यते चाद्याप्यवयवसंयोगविभा- गकृतो पृथिव्येकदेशस्य जन्मविनाशो । पाय्याकाशकालदिशामपि यावद्विकार विभागो लोकवदिति वक्ष्यमाणेन न्यायेन स्त एव जन्मविनाश । म यथा- क्तविशेषणस्येत्यादिना भाष्येण युक्तिरपि ब्रह्मस्वरूपनिर्णयायानेनेव सूण तन्त्रेणावृत्या था जन्माद्यस्य यतः सम्भवति इति सूचितेति दर्शयति । अस्य जगतो नामरूपाभ्यां व्याकृतस्येत्याभिहितविशेषणचतुष्टयस्य यथा- विशेषणमीश्वरं मुकति सर्वचं सर्वशक्तिं विहाय नान्यतः परपरिकल्पिता- त्प्रधानादचेतनामचेतनादपि परिछिन्नधानक्रियाशक्तः संसारिणो हिरण्यगी- दुत्पत्यादि सम्भाधयितुमपि शक्यम् । अचेतनात्तापदचेतमात्वादेषानुपपन्नम् । चेतमादपि परिच्छिन्नधानक्रियाशक्तित्वात् । अभावात्युनचितमत्वादेव केवलादनुपपत्तिरपि तु निरुपाख्यत्वादतीतकल्पसंस्काराभावात् पूर्वकल्प- करूपो वर्तमानों ऽपि कल्प इति प्रमाणाभावात् सर्व एव व्यवहारो यादृ- च्छिक इति न कत्किश्चिनियमो भविष्यत् । म च स्वभावतः विशिष्ट देशकालनिमित्तोपादानादिति । स्वभावो नामान्यानपेक्षः तेनापवेषानुपपन्ना तु * पदभावविकारा मैलता रति पु., बहभावविकारातयता इति तु कश्चित् । विस्थाढीनामितीति क्वचित् । कश्चिदिति नाति पु.।

·। जगज्जन्मायुपलचितं ब्रह्म । कुतो नियमसम्भवः । अतो युत्या ऽपि वस्त्वन्तरस्य कारणत्वसम्भाषना- निराफरणेन पारिशेष्यात्यक्तिविशेषण ईश्वर एव कारणमिति सिद्धम् । एतदेवानुमानमिति । येयं युक्तिरभिहिता यथोक्तविशेषणमीश्वरं मुक्का नान्यतो जगतो जन्मादि सम्भवतीति एतदेव स्वतन्त्रमनुमाममीश्वर- सिंद्धा सर्वज्ञत्वसर्वशक्तित्वसिद्धो च तस्य प्रमाणं किं वेदवाक्यरितीश्वरकार- खिनः कणादप्रभृतयो मन्यन्ते जन्मादिसूपलहितान्यपि वाक्यानि यतो था इमानि भूतानि जायन्स इत्यादीनि परार्थानुमानषाक्यसमानि दृश्यन्त इति बदन्तः । नन्विहापि तदेवोपन्यस्तमिति । यथा धूमविशेषस्यागुरुसम्भवत्वं तथा प्रपञ्चमन्निवेशविशेषस्य सर्वचत्वादिगुणकारणत्वमिति । न घेदान्तवा- क्यार्थग्रथनार्थत्वात् सूत्राणामिति । सत्यम् तदेवोपन्यस्तमुपकरणत्वेन न सत्र तात्पर्य तात्पर्यन्तु वेद वाक्ययथने तदेव प्रपञ्चयति वेदान्तवाक्यानीति । समन्वयसूत्रप्रमुखोपातेः शब्दशत्यनुसारिभिन्यायेाक्यानां ब्रह्मणि तात्य- याध्यषसाननिवृत्ता ब्रह्मावगतिनानुमानादिप्रमाणान्तरनिता । सत्सु तु वेदा. न्तवाक्येषु तदविरोधानुमानमपि भवन निवार्यते श्रुत्यैष सहायत्वेन तर्कस्या- प्यभ्युपेयत्वात् । तथाहि । श्रोतव्यो मन्तव्य इति श्रुत्या यथा श्रवणं ब्रह्माव- गतिहेतुरनूद्यते तथा मननस्यापि सिद्धषदनूद्यमानत्वात् । तथा ऽपा श्रुतिः पगिडतो मेधावीत्यादिराचार्यवान् पुरुषो वेदेति पुरुषबुद्धिसाहाय्यमात्मनो दर्शयति यदाचार्येण श्रुत्यनुसारिणा स्फटिकादिनिदर्शनेन शिष्येभ्यः प्रत्ययदा- आपादनं तदा ऽऽचार्यषान् पुरुषो वेदेत्यनद्यते। न धर्मजिज्ञासायामिवेत्या- दिना । युक्तिसाहाय्यापेक्षणे कारणमाह श्रुत्यादय इति । श्रुतिः पदान्तर- निरपेक्षः शब्दः । प्रादिशब्देन लिङ्गवाक्यादयः शब्दप्रकारा गृह्यन्ते । न त एव ब्रह्मणि प्रमाणं किन्त्वनुभवादयो ऽपि । सत्र हेतुमाह अनु- भवावसानत्वादभूतवस्तुविषयत्वाच्च ब्रह्मज्ञानस्येति । सिद्धे वस्तुनि सम्भ- वत्यनुभवस्तदषसाना पाकालानिवृत्तिर्यतः । ननु धर्मजिज्ञासायां विना ऽप्य- नुभवेन शब्दशस्यनुसरणमात्रेणेव निराकानं फलपर्यन्तं ज्ञानं भवति न तर्क- गन्धमप्यचते तथहापि स्यात प्रमाणत्वाविशेषावेदान्तवाक्यानामित्याशङ्कण * वेवानामति २ पु.। अधिकारकि पुन + न्यायैरिसि.मालिन । इस्वरूपवमिवति।

·। E0. जगज्जन्मायुपलदित ब्रह्म। विशेषमाह कर्तव्ये हि विषय इत्यादिना । ब्रह्मचानमपि वस्तुतन्त्रमेव भूतव- स्तुविषयत्वादित्यन्तेन भाष्येण । कथम् । कर्तव्यं हि कर्तव्यत्वादेवासिद्धस्वभावं नानुभवितुं शक्यमिति न तदाकासा । इह तु सिद्धस्य साक्षापेण विपर्यास- गृहीतस्य सम्यगज्ञानेन साक्षात्करणमन्तरेण न मिथ्याज्ञानोदयनिवृत्तिः । द्विचन्द्रादिषु तथादर्शनात् । नहि कर्तव्यसिद्धार्थनिष्ठयोः प्रमाणत्वसाम्याद- वोधनप्रकारोपि साम्यम् । यदि स्यात् । पुरुषेच्छावनिष्पाद्यत्वमपि स्यात् । ततो विधिप्रतिषेधविकल्पसमुच्चयोत्सर्गापवादबाधाभ्युच्चयव्यवस्थितधिकल्पा- दयो ऽपि प्रसज्येरन् । न च वस्तुनि युक्तमेतत् निःस्वभावत्वप्रसङ्गात् । तथा घेकस्मिन् वस्तुनि स्थाणुः . पुरुषो वेति विकल्पो न वैकल्पिकद्रव्य- त्यागज्ञानवत्सम्यगवानं भवति स्थाणुरेवेति निश्चितेकार्थतापरमार्थे यतो वस्तुस्वभावपरतन्त्र सिद्धषस्तुधानं न सानपरतन्तं वस्तु यदि स्यात् शुक्तिर. जतमपि तथा स्यात्कर्तव्यज्ञानं पुनर्वेपरीत्ये ऽपि सम्यगेव योषा पाव गौतम अग्निरित्यादिषु दर्शनात् । तर सति ब्रह्मज्ञानमपि वस्तुतम्तमेष भूतषस्तु- विषयत्वात् । अतो युक्तो युक्ते || रनुप्रवेशः अनुभवापेक्षा च नेता । पा अपरः परिचोदयति ननु भूतवस्तुसिषयत्व इत्यादिना । अयम- भिप्रायः । भूतत्वाद्युक्तरपि चेदनुप्रवेशस्तथा सति किं वेदवाक्यविचारिते: यथारीश्वरकारणिनस्तथा भवतु पूर्वसूत्रण प्रतिज्ञानिर्देशो ऽनेन च** हे- स्वभिधानमित्युत्तरमाइ नेन्द्रियादिविषयत्वे सम्बन्धाग्रहणादित्यादिना । इन्द्रियाणि प्रपञ्चमा गृहन्ति न तत्कारणम् । यदि तद्ग्रहणमपि स्यानानुमानोपन्यासेन कृत्यमस्ति । सामान्यतादृष्टमपि न प्रमाणमती- न्द्रिये ब्रह्मण्यत उपसंहरति तस्माज्जन्मादिसू नानुमानापन्यासार्थक किं तहि वेदवाक्यप्रदर्शनार्थमिति युक्तिमपि तदुपकरणान्तदर्थानुभवाप्रयोजना सूचयतीत्युक्तम् । • भात रति । पुः। सिमो नमालिपुः। + पुरुषस्येकावशाचिरितिपुः। वैकल्पिकद्रव्यजन्ययागशामवडिति २ पु., वैकल्पिक ट्रव्ययामशानवविति।पुः। ॥ अपिशब्दोवाधिक पु.। पापर रति १ पुः । "तस्वाभिधानमिति । पु.। 11 किंस्विति पु. पाठो भावीलीविगतः। सूत्रपतीति पु..

·८१ जगज्जन्मायुपलक्षितं ब्रह्म। नन्वेवं सति कथं युक्तिरब्रह्मविषया * संतो तद्विषयाणां वाक्यानामु- प्रकरणं भवति । उच्यते । ब्रह्मपरेषु घाश्येषु मृदादिदृष्टान्तर्युक्तयं उपन्यस्यन्ते नाश्च विधिप्रतिषेधवाक्ययोः प्रवर्तकत्वनिवर्तकत्वाकासितस्तुतिनिन्दार्थवाद-. वत् स्वरूप वाक्यस्य फलपर्यन्तापेक्षितसम्भावनार्थवादतां प्रतिपद्यमानास्ता * श्रुतिसाहाय्ये वर्तन्त इत्युच्यते । किं पुनस्त वेदवाक्यं मूषणेह लिलत- यिषितमिति । ॥ सर्वस्मिन्नेव वेदान्तवाक्य ब्रह्मपदस्याप्रसिद्धत्वान्न स्वार्थ विशे- प्यत्वेन विशेषणत्वेन पा वाक्याथै समर्पयितुमलमित्याक्षिपति येषां वेदान्त. वाज्यानां येन संनिवेशक्रमेण ब्रह्मप्रतिपादने समन्वयः स्वाध्यायपाठे स्थितस्त. लक्षणार्थ, सूत्रद्वयमिति तथैवोदाहरणमाह भूगर्वे धारूणिरिति । अथशब्दोपात्त- न्यायेन प्रथमसूत्रस्योदाहरणं यतो वा इमानि भूतानी त जन्मादिसूत्रस्य कथभ । पूर्वोक्तेन न्यायेन पृथिव्यादीनां जन्मादिदर्शनात्तत्कारण एकत्वनानात्वयोर- न्यतरावगमे प्रमाणाभावाद् बुद्धिमत्कारणपूर्व वा तामाचे प्रतिपन्ने यतो वा इमानीति कारणस्येकवचननिर्देशात्तदर्थमावस्येव विधित्सितत्वादात्सर्व सर्वशक्ति जगत्कारणमिति कारणविशेषो वाक्यादवगम्यते । पुनस्तद्विजिज्ञास- स्वेत्यनद्यं तद् ब्रह्मेति तत्र ब्रह्मशब्दप्रयोगाट ** बृहत्यान्वयेन सर्वतो- निवच्छिनस्वभाव जगत्कारण ब्रह्मपदस्यार्थ इति गम्यते। तस्य च निर्णये वाक्यमप्यानन्दावि खल्विति प्रसिद्धायद्योतकेन हिशब्देन संयुक्तमानन्दा- वद्योतकमुपपद्यते । अनानन्दात्मके हि जगत्कारणे ब्रह्मशब्द प्रयोगो न युज्यते । न हि तस्यापेक्षणीय विषये स्वार्थप्रक्षेपेण वृत्तिः समञ्जमा । तस्माद ब्रह्मपरे वाक्ये जन्मादिधर्मजातस्योपलक्षणत्वाद् ब्रह्मसंस्पर्शाभावात्मर्वचं सर्वशक्ति 6 ममन्वितं परमानन्दं ब्रह्मेति जन्मादिसत्रेण ब्रह्मस्वरूपं लक्षित- मिति सिद्धम् । ॥ || इति पञ्चपादिकायां पञ्चमं वर्मकम् 'द्वितीयसूत्रञ्च समाप्तम् ॥ * सतीति नास्ति ३ पुः । + धावस्यापि फलपर्यन्तता पेक्षिति पुः । * पुतीति नास्ति । पुः । ६ वेदान्त भावमिति २ पुः । || भाष्यमिति अत्राधिक ३ पुः। पा सनत्र नास्ति ३ पुः । ** हत्यति १, ३ पु.। ++ ततोऽस्य निर्णयमानन्दारिद्ध खल्विति मिद्धाति ३ पुः । प्रयोगस्तत्र न युज्यत ति ३ पुः । समन्विमिति नास्ति । पुः। || रति पसपाटिकायां पाश्रमं समापसमा इति द्वितीय सूचाित पु.।

·८२. ब्रह्मप्रभवत्वं वेदानाम् वेदप्रमाणकत्वं वा ब्रह्मणः । शास्त्रयोनित्वात् । अयमपरः प्रपञ्चकारणस्य ब्रह्मणः सर्वत्वे हेतुः । अनेकनानाविधविषयविद्यास्थानोपहितस्य वेदाख्यस्यापि शास्त्रस्य प्रपञ्चान्तः: पातित्वात्तत एव जन्म । न च तेनाविषयीकृतस्य सद्धाचे प्रमाणमस्ति । अतः सर्वविषयत्वात्सर्वशं तत् । कल्पम् प्रत्ययप्रयोगो भाष्ये बोद्धृत्वाभावादी- पदापरिसमाया । ततश्च कारणं तद्विषयादप्यधिकतरग्रहणसमर्थ गम्यते । दृश्यते अद्यापि शास्त्रकाराणां तथाभावः । नन्वेवं सति बुद्धिपर्वत्वात्सापेक्षं स्यात्। न स्यात् ब्रह्मवदानादित्वात् । कूटस्थनित्यत्वाच्च कथं पुनस्ततो जन्म । तत्परतन्तत्वाद्रज्जुसर्पयत्। तथा च श्रुतिः निश्वसितमतदिति । यथा ऽपेक्षारहितेव लोके * निश्वासप्रकृतिस्तथा ऽस्यापीति न सापेक्षता दोषः । नन्येवं सति कथं सर्वज्ञता। तस्येव ज्ञानशक्तिविवात्मकत्वात् । नाम + विकल्पप्रपञ्चस्य रूपप्रपञ्जुस्यापि तदाश्रित्य विवर्तनातज्जन्मता नासतः प्रादुर्भावात् । ॥ इति पञ्चपादिकायां षष्ठं वर्णकम् ।। * अथवा यथोक्तमृग्वेदादीत्यादिना सघस्य प्रमाणप्रतिज्ञामर्थान्तरमाह अपेक्षितत्वात् । कथं पुनरेकस्य सूत्रस्यार्थद्वयम् । सूत्रत्वादेव । तथा च पौराणिका: अल्पाक्षरमसंदिग्धं सारवद्विश्वतोमुखम् । अस्लोभमनवा च सूत्र मूत्रषिदो विदुरिति । विश्वतोमुखमिति नानार्थतामाह । अतोऽलङ्कार गव सत्राणां यदनेकार्थता नाम । ननु. पूर्वसचे शास्त्रमुदाहरता ब्रह्मावगमे शास्त्रं प्रमाणं प्रतिक्षात- मेष । 'सत्यमेततसूचबलेन तदादुहृतम् । अन्यथा सूत्रे शास्त्रोपादानाभा: वादनुमानाशङ्कायां यतः सर्वज्ञात्सर्वशक्तेः कारणा || ज्जगता जन्मादि भवति तद् ब्रह्मेति वाक्यशेष इत्यस्यो मा पस्कारस्याप्रमाणत्वप्रसङ्गः । प्रतिप्र- पञ्चं पृथक्कारणजन्यताया अपि सम्भवात्सर्वज्ञत्व ** सर्वशक्तित्वासिद्धेलाके च . * निश्वासस्य प्रवत्तिरिति पु.। पति षष्ठदाकमिति १, २ पु.। || अगतो नास्ति । पु.। उपकारेति पु. + विकल्येति नास्ति । पुः । $ पूर्वसूत्रे इति २ पु.। ** सर्वेति पुनर्नास्ति । पु.।

·-३ वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । जगत्कारणे ब्रह्मशब्दप्रयोगादर्शनात् । अतो जन्माद्यस्य यतः शास्त्राप्रमाण- क्रमित्येतादिदं सूत्रं सदासंदिग्धमनुमानशङ्कानिवृत्तेः पृथक्करणं * प्रपञ्चा- न्त:पातिन: शास्त्रस्यापि हेतुत्वेन सर्वज्ञत्वं सुसम्पादमिति व्याख्यानान्त- रेण । कथयितुम् ॥ ॥ इति पञ्चपादिकायां सप्तमं वर्णकम् । तृतीयसूत्रञ्च परिसमाप्तम् ॥ कथं पुनर्ब्रह्मणः शास्त प्रमाणकत्वमुच्यते यावता ऽऽम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदर्थानामिति क्रियापरत्वं शास्त्रस्य प्रदर्शितम् । अतो वेदान्तानामानर्थक्यमक्रियार्थत्वात् । यद्यपि प्रदर्शितानि वाक्यानि सर्वज्ञत्वा- दिगुणकं ब्रह्म जगत्कारणं प्रतिपादयन्ति तथापि तत्र परिनिष्ठिते वस्तुनि. प्रत्यक्षादीनामपि प्रवृतिसम्भवात्तरसंवादे न प्रामाण्यं प्रतिलभन्ते । नन्वपौरुषेयत्वात्तज्जन्यं स्वार्थपरिच्छेदे ऽनपेक्षं कथमप्रमाणम् । सत्यम् । तथापि यथा चाक्षुषं स्पर्शनगोचरचिचनिनोनाक्षानं तेनासंवा- दादप्रमाणम् तथेहापि स्यात् । किंच। पुरुषार्थशून्यत्वादप्यप्रामाण्यम् । पुरुषार्थो हि नाम सुखावाप्रिर्दुःखपरिहारश्च । तो सिद्धत्वाद्वानोपीदानविषयो न सिद्धवस्तुत्य ऽक्रियाशेषे सम्भवतः । ततो न क्वचिद्वदवाक्यानां विधिस्पर्श- मन्तरेणार्थवना दृष्टोपपन्ना धा । किंच । प्रत्यक्षाद्यविषये न शब्दमावस्य प्रामाण्यम् शास्त्रस्येष स्वभावो यदनवगतार्थाबोधकत्वम् । शब्दमाचस्य पुनः प्रमाणान्तरगृहीतार्थप्रकाशन एष सामध्य दृष्टम नानधगतार्थप्रकाशने । त- स्मादनर्थका वेदान्ता न तेषां ब्रह्मणि प्रामाण्यम् । इत्येत एव वेदोषरा वेदान्ता इति केषांचिदुद्गारः । यत्युनर्भाष्यकारेण कर्तृ ॥ देवता , स्वरूपप्रकाश- 'नेन क्रियाविधिशेषत्वं वेदान्तानां प्रकरणान्तरभयादनभ्युपगम्य स्वषाक्यगतो- पासनाकर्मपरत्वमुक्तम् । तदयुक्तम् । उपासनाधि** धिशेषत्वेऽपि संघादा- भावाज्जगत्कारणे न सर्वचत्वादिसिद्धिः । सत्यम् अनुमानतो ऽनिर्दिष्टविशेषे . " . तुशब्दोऽत्राधिकः ३ पुः। + प्रमाणत्वमिति ३ पु. ॥ देवतेति २, ३ पु. नास्ति ** विधीति नास्ति । + कवितुमितीति । पु.। स्पर्शगोचरेति । पुः। पा स्वरूपादीति पु.। # यसःशब्दवाधिक १.।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । तस्मिन्नवगते समारोपिते मरुपासनानियोग: सेत्स्यति । एवं चाध्ययनविधि- याहितानां वेदान्तानामेकान्ततो नामर्थक्यं * भविष्यतीत्यभिप्रायः । सतुं समन्वयात् । तद् ब्रह्म सर्वज्ञत्वादिगुणकं वेदान्तशास्त्रात्प्रतीयत इति प्रतिजानीते हेतुं चाचष्टे समन्वयादिति । तत्र तात्पर्य वेदान्तवा- क्यानां समन्वयादित्यर्थः । सम्यगन्धय: समन्वय: । अथ केयं सम्यक्ता ऽन्ययस्य। पदानां परस्परानवच्छिन्नार्थानामनन्याकाहाणामव्यतिरिक्तकरस- प्रातिपदिकार्थमाचान्वयः । सोमित्यादिवास्यस्थपदानामिव प्रकृष्टप्रकाशश- ब्दयोरिष चन्द्रपदाभिधेया र्थकथनेन । तथाच व्यक्तिविशेषः कश्चिच्चन्द्र- प्रातिपद्रिकाभिधेय: केनचित् पृष्ठो, ऽस्मिञ् ज्यातिमण्डले कश्चन्द्रों नामेति तस्य प्रतिवचनम् प्रकृष्टप्रकाशश्चन्द्र इति । तदेवं प्रतिवचनं भवति यदि यथा चन्द्रपदेनोक्तम् तथा ऽभ्यामपि पदाभ्यामुच्येत । एवं च सति नीलोत्य- लवदयुत्तसिद्धपरस्परावच्छिन्नविशेषणविशेष्यभावेनाप्यन्वयो दुर्लभः कुतः पृथसिद्धः क्रियाकारकलक्षणः सम्बन्धः । तथाविधान्युदाहरति सदेव । सोम्येदमय इत्यादीनि । ननु जग्मादिसूबोदाहरणेष्वेष प्रामाण्यं दर्शनीयम् किमुदाहरणान्तरेण। बाठम् अस्त्यचाभिप्रायो भाष्यकारस्य । तर ब्रह्मणो लक्षणं वक्तव्यमिति तटस्थ- स्येव ब्रह्मणो निरूपकाणि वाक्यान्युदाहृतानि । इह तु तत्त्वमसीति जीवस्य ब्रह्मात्मतावगतिपर्यन्तानि वेदान्तवाक्यानि न तटस्थमेव जगत्कारणं प्रति- पाद्य पर्यषस्यन्तीत्यतस्तथाभूतान्येवं वाक्यान्युदाहृतानि सदेव सौम्येद- मम श्रासीदित्येवमादानि । यत्पुनः सिद्धे वस्तुनि प्रत्यक्षादिसम्भवालद- भावे मिथ्यावाशङ्कायामप्रामाण्यमिति। तद्रूपाद्यभावान्नेन्द्रयगोचर इति प्रत्यु- क्तम् । ननु इन्द्रियागोचरत्वादेव प्रत्यक्षाविषयत्वान्न शब्दमाघस्य तर प्रामाण्यमित्युक्तम् । उच्यते । यद्यपि शब्दमावस्य प्रत्यक्षादिविषय एव प्रयोगो दृष्टः । व्युत्पता तु कथं व्युत्पद्यते इति वाच्यम् । श्रोतृव्यवहारो हि मूलं बालानां व्युत्पत्तेः । स च श्रोतुर्धानान्तरानिमित्ततापरिशुद्धः शब्दसामर्थ्याष- • भविष्यति फलं च तत्र रात्रिसत्रवाक्यानामिवार्थवादसमर्पितं भविष्यातीयभिप्राय दति । । कथमे सति ।। तदेवं होति पुः। सौम्यमित्यांदीनीति ३ पुः ।

·८५ वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । गमेहेतुः । अतो न प्रतिपतुर्मानान्तरा* सिद्धर्थावबोधकत्वं सामावगमकाले ऽवगतम् । तेनानवगम्येव तद्विषयं ज्ञानं सामावगमः यथावगमं च विज्ञा- नोत्पतिः । यदा पुनर्युत्पन्नः स स्वयं प्रयुयुक्षते । परप्रतिपत्तये तदा ज्ञानान्त- रसन्निधापितं स्वसाक्षिकं विवक्षन् सामावगमकाले ऽपि तयोः सत्ता प्रति- पद्यते केवलं न ज्ञानोत्पत्ता तयोरुपयोगम् । तस्मान्न शब्दस्य प्रमाणान्त. रगृहीतार्थप्रकाशने सामर्थ्य व्युत्पत्ति || काले ऽवगतम् किन्तुं चक्षुरादिषदन्य. पानिरपेक्षा यथावगत**सामध्यंच शब्दा विज्ञानं जनयति । तस्मान प्रमेयस्य प्रत्यक्षादिविषयत्वं शब्दस्य विज्ञानजनन उपयुज्यते। अपि च । अपौरुषेये शब्द चक्षुषीव' | विज्ञानोत्पतावनपेक्षे कथमप्रामाण्यमाशयेत । ननूक्तमाशङ्काकारणं ।। स्पर्शनगोचरचिवनिम्नानाविषयस्य चाक्षुषस्य प्रत्ययस्य तत्संवादाभावादप्रमाणत्वम् । न तत्साधक्तम् । अदुष्टकरणत्वा- दस्य तस्य च तदभावात् । तथाहि । शब्दस्तावदपारुषयत्वाददुष्टः । प्रमेयस्य || पुनानहेतुत्वेन प्रमाणमस्ति शब्दस्येव तदेकनिष्ठत्वेन सन्नियमात् । चित्रस्य तु चाक्षुषज्ञाने सामग्यन्तःपातिनः श्यामादिरेखासन्निवेशविशेषो दोषः । सदभावे तिमिराभाव इव सम्यग्दर्शनात्यत्तेः । अतः प्रवर्तमानमपि प्रमाणं संपादकमेवेति नाप्रामाण्यमावहति । न च संवादलक्षणं प्रामाण्यम् अपि बोधलक्षणमिति प्रमाणविदां स्थितिः । अतो यथैव विधिवाक्यानां स्वार्थमारे प्रामाण्यम् एवं स्वरूपवाक्यानामपि । अनवगतार्थपरिच्छेद मामा सामान्यात् । ननु विधिवाक्यानामेव प्रामाण्यं युक्तम् । क्रियार्थत्वादाम्नायस्य । न इतरेतराप्रयत्वात् । विधिषाक्यानामेव हि प्रामाण्ये सिद्धे क्रियार्थत्वमाम्नायस्य सिध्यत् क्रियार्थत्वे च सिद्धे तेषामेव प्रामाण्यमितीतरेतरा**प्रयत्वं स्यात् न होकमप्यन्यता सिद्धम् । श्रतो यदवगमयत्यानायस्तदर्थः सः । तस्माद्यथाका- र्यमवगमयंस्तदर्थः एवमेकात्म्यमप्यवगमयंस्तदा भवितुमर्हति । प्रतीतिकृ- तु - . * सिद्धावबोधेति पुः। + परस्मैपदं । पुः। घरस्य प्रतीति । पुः। ६ उपयोग:-ति । पुः। || कालावगतामिति । पु.।। निरपेक्षमिति २, ३ पुः। * सामर्थ्यश्चेति २ पुः। tt विज्ञानहताविति २, ३ पुः । स्पर्शगोचरेति ३ पुः । 8 अप्रामाण्यमिति पु.। | शिमो नत्रास्ति । पुः । पापा साम्बातिति । ** प्रायः स्यादिति पुः ।

·८६. वेदान्तानां ब्रह्मणि संमन्वयः । तत्वात्प्रामाण्यस्य । प्रतीतिस्तु कार्यकात्म्ययोस्तुल्या । प्रत्यक्षादिष्वऽप्येतदेव प्रमाणवृत्तम् यदनवगतमवगम्यते । आह । युक्तं प्रत्यक्षादीनां तावत् प्रामाण्यमपेक्षान्तराभावात् । पाना- यस्य त्वंध्ययनविधिनोपादापितस्य न * पुनः पुरुषार्थमप्राप्य पर्यवसानं लभ्यते विधानानर्थक्यप्रसङ्गात्। तस्मादेकात्म्यवाक्यानां स्वार्थमाननिष्ठता न युक्ता । उच्यते । पुरुषो होतावदपेक्षते इष्टं मे स्यादनिष्टं मे मा भदिति न स्वित्थमन्यथा वेति । न चास्य स्वयमीष्टे । द्विषिधं चेष्टं प्रेप्सति । किंचि- त्प्राप्यं यथा यामादि । किञ्चित्प्राममपि भ्रान्त्या यथा हस्तगतमेव विस्मृ. तसुवर्णादि । अनिष्टमपि द्विविधं परिजिहीर्षति किञ्चित्परिहार्य यथा गादि । किञ्चित्परिहतमपि भ्रान्त्या यथा रज्ज्वादि सादिबुद्धिगृहीतम् । तत्र प्राप्यप- रिहार्ययोः साधनज्ञानायत्तत्वात्पुरुषार्थस्य विधिप्रतिषेधावर्थवन्तौ। इतरयो - स्तावद् भ्रान्तिमाचव्यवहितत्वान्न तदपनयादन्यत् पुरुषार्थत्वनापेक्षते ।। तदपनयश्च तत्त्वज्ञानाद्भवति नान्यथा । एवमपि लम्यमानं पुरुषार्थमनुमन्यत एव पुरुषः सुतरां धाभिनन्दति । साधनायत्तो हायासाल्लभ्येत ज्ञानायत्ते त्वायासोपि परिहियते । तेनानेकानर्थकलुषितमिधात्मानं मन्यमानस्य भ्रान्तस्य · सर्वानर्थशून्यात्मतत्वप्रतिपादनादेव पुरुषार्थसिद्धेरैकात्म्यवाक्यानां स्वार्थमाघनिष्ठत्वे ऽपि न विध्यानर्थक्यप्रसङ्गः । तस्मात्सिद्धं ब्रह्मणः शास्त्राप्रमाणत्वम् । ॥ इति पञ्चपादिकायामष्टमं वर्णकम् ॥ अचापरे प्रत्यवतिष्ठन्ते । यद्यपि शास्त्रेण प्रमीयते ब्रह्म । तथा. ऽपि विधिसंस्पर्शिना न तदहितेन । कस्मादेवम् । अन्यथा शब्दप्रयोगानुप- पत्तेः । पुरुषेच्छासमुत्थापितो हि शब्दप्रयोगः । सा चेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारवि. षया । न च पारम्पयेणापि सुखदुःखे विहायेष्ठानिष्ठे सम्भवतः । न च विस्मृ. तसुधारोपितसर्परशनाप्रतिपत्ताविष तदनन्तरं शास्तादपि ब्रह्मात्मप्रतिपत्तो मुखाबानिर्दुःखपरिहारश्च दृश्यते । पूर्ववदेव संसारित्वोपलब्धेः । प्रतीत्यु- * पुरिति नास्ति ३ पुः। + तत्तदेकाम्येति प्रायः पाठः। + यथा भारस्येति पुः। पसरयोस्तु भान्तीति २, ३ पु. || सम्पमयनमिति ३ पुः। T प्रमाणकत्वमिति । पुः। *इति श्रीपमपादाचार्यविरचितायां पञ्चपादिकायामष्टमं वर्णकमिति पु.।

·- - वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । ८०. तरकालं च ध्यानोपदेशात् । तस्मात्सन्तु नाम लोके विधिरहितान्यपि पुरुषार्थ- पर्यन्सानि वाक्यानि । वेदे तु न तंद्रहितानां तत्पर्यन्तता । तस्माद्यद्यपि जिसास्यवेलक्षण्यं धर्मब्रह्मजिज्ञासयोः सिद्धसाध्यविषयत्वेन । तथापि सो ऽन्वे.. टव्यः स विजिचासितव्य इत्यादि * विधिषु को ऽसावात्मेत्याकालायां सर्व एव ब्रह्मस्वरूपपरः पदसमन्वयस्तत्समर्पकत्वनोपयुक्तः न स्वतन्त्रमेव ब्रह्म प्रतिपादयितुमलम् । अतो विधीयमानज्ञानकर्मकारकत्वेनेव ब्रह्म प्रतिपा- द्यत इति । यः पुनः तस्मात्प्रतिपत्तिविधिविषयतयेव शास्त्रप्रमाणकं ब्रह्मा- भ्युपगन्तव्यमिति भाष्ये पूर्वपक्षोपसंहारः तत्र प्रतिपत्तिशब्दः सर्व एव मनो. व्यापारः प्रमाणात्मक इतरो वा ब्रह्मसंस्पर्शित्वेन विधेयः कश्चित् कथंचित कल्पितः तस्य सर्वस्य संग्रहार्थो द्रष्टव्यः । अनोच्यते । किमिदं ज्ञानं ब्रह्मकर्मक विधीयते । न तावच्छब्दज- न्यम् । स्वाध्यायपाठादेव तत्सिद्धेः । अथ शब्दजन्यस्येव ज्ञानस्याभ्यासो विधीयत इति । न तस्य प्रयोजनं पश्यामः । नन्विष्टविषयस्य ज्ञानसन्तानस्य सुखसन्तानहेतुत्वं दृश्यते। यद्येवम् । तद्वदेव विध्यानर्थक्यम् । अथ पुन: साक्षात्करणाय ज्ञानसन्तानविधिरुच्यते । नेतद्युक्तम् । न हि दृष्टाधिकारो विधिरसम्भावितदृष्टफलो भवति । न हि लेङ्गिको पूर्ण लिङ्गजन्मनेश ज्ञानेन सहस्रशो ऽप्यभ्यस्यमानेन साक्षात क्रियते मा मत || शब्दज्ञानादेवाभ्यस्य. मानात्साक्षादावः । तज्जन्मने। ज्ञानान्तरादवियति । नेत्थंभावे प्रमाणम- अस्तु सहि शब्दात् प्रतिपन्नस्य यथाप्रतिपत्ति ध्यानं नाम मनोव्यापारी विधीयत इति । किमर्थ तस्य विधानम् । ध्येयसाक्षात्काराय । न तस्य संभवः । न हि परोक्षं ध्यायमानं साक्षादावमापद्यमानं दृष्टम् । ननु दृष्टं परोक्षमपि ध्यायमानं साक्षादावमापन्नं कामाद्युपनवे । मेवम् । न लगाय- मानम् । अपित्वविद्यात्मकम् अन्यथा बाधो न भवेत् । ननु द्रष्टव्य इति दर्शनमनद्य निदिध्यासिनव्य इति ध्यानं दर्शनफलं विधीयते । उक्तमेतत् न दृष्टाधिकारो विधिरसंभावित पा दृष्टफलो भवतीति । विधिषु सहिति २ पुः। + सर्वस्योपसंग्रहार्थ इति । पुः। + शब्दजन्यस्य ज्ञानस्यैवेति । पुः। $ तहदेवेति २ || शाब्वज्ञानादिति । पु.। १ दृष्टफले भवतीति । स्ति । * पु. नास्ति ।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । मे हि ध्यानं ध्येयसाक्षादायहेतुः कचिद् दृष्टम् । अथापि * भवतु नाम ध्यानाट्येयसाक्षादाव: ध्येयस्य तथात्वे किं प्रमाणम् । शब्दस्तावत्साक्षा- स्करणोपायोपासनविधाने पर्ययवसितो न तत्सदावे । सत्यम् । तथापि तत्त्वं सिध्यति नत्यमाणेन देवताविग्रहवत्वन्यायेन। विषम उपन्यास: । तर हिन तधात्वे साधकं बाधकं वेति प्रतीतिशरणेस्तथा ऽभ्युपेयते । न तथेह सर्व. स्यात्मत्वे प्रत्यक्षादिविरोधात्। आरोपितरूपेणापि ध्यानोपपत्तेः । पूर्वोक्तेष्वपि ज्ञानविधिपशेष्व + नयेव दिशा वस्तुतथात्वसिद्धिनिराकार्या । यत्पुनः केश्चिटुच्यते शब्दज्ञानादन्यदेव ज्ञानान्तरमलाकिकं वेदा- न्सेषु कर्तव्यत्वेन विधायत इति । तत्र वदामः । तत्पुनः किंसाधनं किंक- में चेति वक्तव्यम् । न ह्यनवगतमकारकं ज्ञानं विधातुं शक्यम् । अवगते च तस्मिन् विधानानर्थक्यम् । साधनमपि न विहितम् तेन विना साकाङ्गं वच- नमनर्थकं भवेत् । तमेतं वेदानुवचनेन ब्राह्मणा विविदिषन्तीत्यादिना वचनेन साधनं वेदानुवचनादि विहितमेवेति चेत् । प्रमाणान्तरस्य तर्हि प्रमाणं शब्दो नात्मतत्त्वस्य । नेतदुपपद्यते कार्यगम्यं हि प्रामाण्यं न विधिगम्यम् । तदु- तम् । गुणाद्वाऽप्यभिधानं स्यात्सम्बन्धस्याशास्त्रहेतुत्वादिति । तदेवमयुक्त- मेतत् विधिसमन्वये शास्त्रप्रमाणत्वं ब्रह्मणः । अथाप्यथ यदतः परे। || ज्योतिरिति प्रपञ्चातिरिक्तब्रह्माभ्युपगमे देव. ताविग्रहवत्वन्यायसंभवान्मोक्षकामस्य ब्रह्मोपासनं विधीयते । तथा च श्रुतिः विद्यया तदानुहन्तीति । नच साध्यत्वे ऽप्यन्तवत्वम् । शब्दगम्यत्वादना- वृत्तेर्न च पुनरावर्तत इति । न ह्येष तर्कगम्यो येन तणास्य तत्त्वं व्यव- स्थाप्येत । शब्दगम्यस्य तु शब्दादेव तत्त्वव्यवस्थेति मन्वानस्योत्तरमाह भाष्यकारः न कर्मब्रह्मविद्याफलयोवलक्षण्यादिति । वस्तुसङ्ग्रहवाक्यमेतत् । अस्यैव प्रपञ्चो ऽतो न कर्तव्यशेषत्वेन ब्रह्मोपदेशो युक्त इत्येतदन्तं भाष्यम् । अस्यायमर्थः । संक्षेपतः श्रुतितो न्यायतश्च मोक्षस्य नित्यसिद्धत्व- प्रतीतेन क्रियासाध्यो मोक्ष इति । कथम् । यदि सन्ध्योपासनवमानसं पा ब्रह्मकर्मकमुपासनं नाम धर्मो मोक्षफल: स्वादिफलयागवद्विधीयते। तथा * भवतु ध्यानाध्यानादिति ३ पुः । + एतयेवेति ३ पु.।। किंकर्मकं चेति पुः । $ कर्मकारणमिति ३ पु.। || दिवो ज्योतिरिति पीतः पाठः। ॥ कर्मति अधिकमत्र । । । ।

·0 वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । सति शरीरवतेव तत्फलं भोक्तव्यमित्यशरीरं वाव सन्तं न प्रियाप्रिये स्पृशत इत्यशरीरभाषा * नुवादो योग्यप्रियाप्रियस्पर्शनाभावानुवादश्च निरालम्बनो स्याताम् । न चाशरीरत्वमेव धर्मकार्यम् स्वाभाविकत्वात्तस्य । तेनानुष्ठयफ- लविक्षणं मोवाख्यमशरीरत्वं स्वभावसिद्धं नित्यमिति सिद्धम् । तथापि कथं चित्परिणामि नित्यं स्यात्स्यादपि कदाचिद्धर्मकार्यम् । इदन्तु कूटस्थ- नित्यं ब्रह्म जिज्ञास्यत्वेन प्रक्रान्तम् यत्स्वरूपाषगमा जीवस्य मोक्षो ऽभिप्रे- यते। तत्र यदि हस्तगतविस्मृतसुवादिषद् भ्रान्तिमाचव्यवहितं मोवं प्रत्या- ख्याय ब्रह्मविषयध्यानक्रियाते देवताविषययागादिव + प्रीतिविशेषो भाग्यो मोक्षः कल्प्येत । ततस्तेष्वेष तारतम्यावस्थितेषु प्रीतिविशेषेषु यागफलेष्व- यमपि तथाभूतः स्यात् । ततस्तद्यथेह कर्म जितो लोकः क्षीयते एवमेवा- मुच पुण्य जितो लोकः क्षीयत इतिलिङ्गदर्शनोपहित || न्यायावगतानि- त्यत्वो मोक्षः प्रसज्येत । पान च तथाभ्युपगमा मोक्षवादिनाम् । अतो न ' कर्तव्यशेषत्वेन ब्रह्मोपदेशो युक्त इत्युपसंहारः । यत्युनर्न च.पुनरावर्तत इति शास्त्रावगतं नित्यत्वं न तणापनेतुं युक्तमिति । तदयुक्तम् । वर्तमानापदेशत्वेन तथाभावे प्रमाणापेक्षणात् । न च कार्यस्य नित्यत्वे प्रमाणमस्ति । परमाणनां पाकजो गुणो नित्यत्व नोदाहरणम् प्रक्रिया ** मारसिद्धत्वात् । किंच । तेषामिह न पुनरावृतिः इमं मानवमावत न.वर्तन्त इति श्रुतिरिहेममिति विशेषणादस्मिन् कल्पे ऽनावृत्तिं दर्शयति नान- वधिकामनावृत्तिम् । अपि च । अभ्युपेज्य ब्रह्मणः क्रियानुप्रवेशं मोक्षस्यानि- त्यत्वदोष उक्तः न तु क्रियानुप्रवेशं क्षमते वेदान्तवाक्यगतः पदसमन्वयः । तथाच ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवतीत्याद्याः श्रुतयो ब्रह्मविद्यानन्तरं मोक्षं दर्श- यन्त्या मध्ये कार्यान्ता वारयन्ति वेदनब्रह्मभवनयोरेककालत्वनिर्देशात् । अतो न विदितस्य क्रियायां विनियोगः । तथा तद्वैतत्पश्यन्नृषिर्वामदेवः प्रतिपेद इति ब्रह्मदशनात्मभावयोवरेककालत्वनिर्देशान्मध्ये क्रियान्तर अनुवादभोग्यप्रियाप्रियस्पर्शनाभावानुवादाविति द्वन्छो ऽस्ति ३ पुः । + परिणतिनियमिति पुः । * प्रीतीसिभाग्य रति । पु. । s चित इति २ पुः । || न्यायाधगतो नित्यो मोक्ष इति ३ पु.। पान तथेति २ पुः। • मात्रेति नास्ति १, २ पुः । ++ अधिति पु # एककालत्य निर्देशादिति २, ३ पु. नास्ति।

·६०. घेदान्सानां ब्रह्मणि समन्वयः । पारयति पश्यनिति शतृप्रत्ययो लक्षणहेत्वोः क्रियाया .इति क्रियाया हेतु- भूताद्धातोः शतृप्रत्ययस्मरणात् क्रियायाश्चान्यव्यवहिते हेतुमति हेतुत्वात् । यथा तिष्ठन् गायतीति तिष्ठतिगायत्योर्मध्ये क्रियान्तराभाव: * प्रतीयते सदत् । अब न स्थितिक्रियासामर्थ्यादेव गीतिक्रियानिवृत्तिः अपि तु प्रयत्नान्स- रात् शब्दतो न तयोर्मध्ये क्रियान्तरप्रतीतिरित्येतावतोदाहरणम् । इह पुनर्न सर्वात्मभावस्य ब्रह्मदर्शनातिरेकेण प्रयत्नान्तरापेक्षा विद्यते किंच । तस्मै मृदितकषायाय तमसः पारन्दर्शयतीत्याद्या: श्रुतय- स्तमसो मिथ्याज्ञानस्य मोक्षव्यवधायिनो उपनयनमाचं दर्शयन्ति मतिन क्रियासाध्यम् । इतश्चैतदेवम् । अन्ये ऽपि न्यायविदो मिथ्याज्ञानापाये तद- नन्तरं दुःखाभावं निर्वाणं दर्शयन्ति । मिथ्याज्ञानापायश्च ब्रह्मात्मेकत्ववि- ज्ञानाद्भवति न क्रिरातः । कथं गम्यते । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत इति मिथ्येव भेदावभासस्तस्य प्रतिपक्षादभेदावभासादपनय इति गम्यते । अथापि स्यान्नकत्वविज्ञानं । यथावस्थितवस्तुविषयं येन मिथ्यारूपं भेदावभासं निवर्तयेत् अपितु संपदादिरूपम् विधितः पुरुषेच्छया कर्तव्यमिति। संपन्नामाऽल्पमपि वस्स्वालम्बनीकृत्य केनचित्सामान्यन दर्शनमाचान्मह- द्वस्तुसम्पादनम् । ततश्च. तत्फलावाग्निः । फलस्येव वा संपादनम् यथा मनसो, वृत्त्यनन्तत्त्वसामान्येनानन्तविश्वदेवसंपादनं कृत्वा ऽनन्तलोकजयः । एवं जीवस्य चिद्रपसामान्येन ब्रह्मरूपसंपादनं कृत्वा ब्रह्मफलमवाप्यत इति । अध्यासस्त्वब्रह्मणि मनादित्यादी ब्रह्मदृष्ट्यो || पासनं जीवस्यापि ब्रह्मदृष्ट्योपासनं संपाद्यालम्बनमविद्यमानसमं कृत्वापा संपाद्यमानस्यैव प्राधा- न्येन ममसा ऽनुचिन्तनमध्यासे त्वालम्बनस्यैव प्राधान्येनानुचिन्तनं क्रिया- योगो घायोरगन्यादीनां संहरणात्संघर्गगुणत्वेनोपासनम् । एवं जीवस्य. स्वगतेन बृहत्यर्थयोगेन ब्रह्मेत्युपासनं कार्यान्तरेण गुणभूतस्य ब्रह्मदृष्टिः संस्कारः अाज्यस्येवावेषणम् । अचोत्तरं संपादादिरूपहात्यादि । तथा सति तत्त्वमस्यादिवाक्यानां . • प्रमीयते इति १ पुः । + समानत्वेनेति ३ पुः। ॥ उपासनमेव जीर्वेति पुः। + यथावेति १.२ नास्ति चिद्रूपत्व सामान्येनेति र पुः । पा संपठामानस्येति १ पुः । ।

·६१. वेदान्तानां प्रायणि समन्वयः । नरूपचरितब्रह्मात्मेकत्वावगमपरः पदसमन्वयो विमा कारणेन स्वेच्छामाचे संपदादिपर: परिकल्प्येत । तदवगमनिमित्तं च मिथ्याज्ञानापायपूर्षिका विस्मृतहस्तगतसुवर्णावाप्रिवद्रावाप्तिः फलमनुभवारूढमपहयेत। नेह नाना- स्ति किंचनेति च भेदाभाषश्रुतिरुपरुशोत । तस्मान्न संपदादिवत्पुरुषव्यापा- रपरतन्ता ब्रह्मविद्या किन्तु प्रत्यक्षादिजनितज्ञानवदपरामृष्टहानोपादानव- स्तुस्वरूपमात्रनिष्ठेत्यभ्युपगन्तव्यम् । तवं सति कथं ब्रह्म प्रतिपत्युत्तरकालं कर्मकारकतां नीयेत। ततज्ज्ञानं घा* तद धिगमफलपर्यन्तं सद् विधिविषया भवत् । अतो मिथ्यैव भेदावभास: तस्य प्रतिपक्षादभेदावभासादापनयः । तस्मान्भिथ्याचाननिवृत्तिमाचं मोक्ष इति श्रुतिन्यायाभ्यां सिद्धम् ननु विदिक्रियाकर्म तावद्भवति ब्रह्म ततः क्रियासम्बन्धे संभाविते भवति विधेरवसर इत्याशङ्काह न च विदिक्रियाकर्मत्वेनेत्यादि । श्राह सायं शान्तिकर्मणि वेतालोदयो ब्रह्मणः क्रियानुप्रवेशं निराकतुं ज्ञानक्रियाया अपि विषयत्वं निराकुर्वता तत एव शास्त्रयोनित्वमपि + निराकृतमेव तदाह विष- यत्वे ब्रह्मणः शास्त्रयानित्वानुपपत्तिरिति चेदिति । अचोत्तरम् नाविद्याकल्पित- त्वादित्यादि । शास्तं हिसायमित्यादिलोकिकवाक्यवद् ब्रह्मणि प्रमाणम्। तथा- हि। सायमिति देशकालभेदेपाधिप्रविलयेनाभेदो ऽवगम्यते तथा त्वंपदार्थोऽ. प्यात्मानमहरूपं मन्यमानस्तत्त्वमसिवाक्यातत्यदार्थकतामुपगच्छन् सोयमिति- पदाहमात्मकेदमंशोपाधिकृतवेद्यवेदितृवेदनात्मकप्रपञ्चेनार्थात्प्रलीयमानेना- विच्छिद्य विच्छिद्यमानानिदंप्रकाशः प्रमाणफनं || दर्शितः । तदप्यवच्छेदक- विनाशे सदैव विजहनिर्विशेषतामापद्यते । तेन वा प्रमाचादिचतुष्टयस्य युगप- ** त्प्रलये ऽपि तदवच्छेदानुभवफलं वाक्यनिबन्धनम् । अतो वेदैकगोचरो निर्वाणमिति वेदविदः प्रतिपेदिरे । तथाचेवंविधस्य प्रामाणव्यापारस्य प्रकाशका मन्त्रब्राह्मणवादा भाष्ये दर्शिताः । एवं च नित्यमुक्तात्मस्वरूपसमर्पणान्न मोक्ष- स्यानित्यत्वदोषः । यस्य तूत्याद्यो मोक्ष इत्यादिना । तस्माज् ज्ञानमेकं मुक्का क्रियागन्धमात्रस्याप्यनुप्रवेश इह नोपपद्यत इत्यन्तेन भाष्येणा ऽविद्यानिवर्त- - * तदवगमपर्यन्तमिति : पुः । + निराकतमेतवाहेति १, २ पुः । । उपाधिकतभेठघिलये इति ३ पुः। अवच्छिटामानानिदंप्रकाश इति ३ पुः । ॥ दर्शित पति पु. मास्ति । [ प्रमाणादीति २ पुः। ** प्रविलये ऽपीति २ पुः ।

·६२ वेदान्तानां अखि समन्वयः । नेन नित्यमुत्तात्मस्वरूपसमर्पणं मोक्षं विहाय क्रियानुप्रवेशं कल्पयतोऽपि न तस्य तप संभव इति * दर्शितम् । कथम् । यदि तावदुत्पाद्यी धिकार्यों वा. मोक्षः तदा यद्यपि क्रियानुप्रवेशी युक्तः तथापि मोक्षस्य ध्रुवमनित्यत्व- मित्युक्तम् न कर्मब्रह्मविद्याफलयोर्षलक्षण्यादित्यादिभाष्येण । अथानित्यत्व- परिहाराय स्थितस्येवा ऽऽप्यत्व + मुच्यते । तदपि न । आत्मस्वरूपस्य क्रिया- पूर्वकाऽऽप्यत्वानुपपत्तेः । व्यतिरेकेपि सर्वगतत्वेन नित्यप्राप्रत्वादाकाशेनेव न क्रियापेक्षा प्राप्तिः । अथ विकारावर्तिनो ऽप्यथ यदतः परो दिवो ज्योतिर्दीप्यत इति श्रूयमाणस्य प्रापये क्रियापेवेति । न । विकारदेशेपि ब्रह्मणो विकारसंस्य- शाभावादविशेषात् । अथ विकारावयैव ब्रह्म न विकारदेशेऽस्ति तेन तत्प्राप्ये क्रियापेक्षेति । सा सहि तत्प्राप्तिरात्मनस्तादात्म्यापत्तिस्त स्वेनेव रूपेण तथा- वस्थानम् । यदि पूर्वकल्पः तदा स्वरूपनाशः । अथ द्वितीयः । संयोगस्य विप्रयो- गावसानत्वात्पुनरावृत्तिः । न.चापुनरावृत्तिश्रुतिर्वर्तमानापदेशिनी तथाभावे प्रमाणान्तरमपेक्षमाणा स्वयं || प्रमाणीभवति । संस्कार्यत्वमपि न सम्भवति गुणदोषयोराधेयापनेययोस्तासम्भवात् । अथ विद्यमानस्याभिव्यक्तिराद- शस्येव निघर्षणेन । तच्च न आत्मनः क्रियारहितत्वात् । अन्याश्रयायास्तु न विषयः प्रत्ययपत्वात : नन्वीश्वराभिध्यानान्मलापगमो भविष्यति दीपप्रभयेव घटायगुण्ठ- नेन मा तमोपनय: । उच्यते । किमसी मल: ** परमार्थः सन्नुताविद्यात्मकः । यदि **परमार्थः सन् । न तर्हि स्वाश्रयविकारमन्तरेणापसारयितुं शक्यः । न हि विकार आत्मनः संभवति । अधिकारित्वश्रुतेः । प्रथाविद्यात्मकः । न तही ऽविद्याबद्गतेन सम्यग्ज्ञानेन विनातस्यापनयः लोके तथादृष्टत्वात् अन्यथा चादृष्त्वात् । न च स्नानादिक्रिययेव संस्कार्यत्वसंभवः । अहंकर्तुरिदमंशस्येक तर संस्कार्यत्वात् । तस्मान्न संस्कार्यापि मोक्ष इत्युपसंहरति । अथापि स्वान्यदपि क्रियाफलमस्ति सद् द्वारेण मोक्षस्य क्रियानुप्रवेशः स्यादित्याशाह अतोन्यन्मोक्ष प्रतीत्यादि । न हि दृष्टमदृष्टं पा क्रियाफलमुत्यत्यादिचतुष्ट- । . ३.पु. * दर्शयतीति + उच्यतेति पुः। अपिशब्दो मास्ति । पुः। अवसानातितिरपु.। | प्रमाणमिति ३ पुः । नां समोपगमति पुः । ** परमार्थचिति । पु.। गहिवाश्यति पु.12 प्रधिकारपुरिति ३ पुः । - ·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । यातिरिक्तं शक्यं केनचिदर्शयितुम् । तस्माज्ञानस्येव मोको गोचरो न क्रियायाः। ननु च चानस्यापि न गोचरो ब्रह्मेत्युक्तम् न विदिक्रियाकर्मत्वेन कार्यानुप्रवेशी ब्रह्मण इति घदता । सत्यम् । कर्मत्वं ज्ञान प्रति निषिद्धम् न पुनरनुपयोग एवेकान्ततो धानस्याभिहितः । तथा च तवोपयोगप्रकारो दर्शितः अविद्यापरिकल्पितभेदनिवृत्ति परत्वादित्यादिना भाष्येण । मा तहि वोच: क्रियाया गन्धमाचस्यानुप्रवेश इह नोपपद्यत इति ननु ज्ञानं मानसी क्रिया न घेलक्षण्यादित्युत्तरम् । कथं वेलक्षण्यम् । अजन्यफल- त्वात् । उक्तमजन्यफलत्वमहङ्कार + टीकायाम् । इदमपरं वेलक्षण्यम्. ज्ञानं, न चोदनाजन्यम् वस्तुजन्यं हि तत् । वस्तु च ज्ञानात्प्रागेव स्वरूपे व्यवस्थिः तम् । अतस्तत्तन्त्रं ज्ञानम् न तज् ज्ञानेनान्यथा कतुं शक्यम् । अथापि स्यात् । भवेत्प्रत्यक्षं वस्तुजन्यम् अनुमानादिषु कथम् । तत्रापि लिङ्गादिपरतन्तम् न चोदनायास्तत्रानुप्रवेशः । किंच । न चोदनाजन्यं ज्ञानमेकान्ततो वस्तुपरि- च्छेदकम् योषादिष्वग्न्यादिदृष्टिविधानदर्शनात् । अतो वस्तुधिषयस्य ज्ञानस्य क्रियात्वे ऽपि न चोदनाजन्यत्वम् न पुरुषतन्त्रत्वम् अपितु प्रमाणवस्तुपर- तन्त्रत्वम् एवं सम्यगज्ञानत्वोपपत्तेः अग्नाविवाग्निज्ञानस्य । एवं सति ब्रह्मा- स्मकत्वविज्ञानस्यापि यथाभूतवस्तुविषयत्वान्न चोदनाजन्यत्वम् । अंता न विधेरचावकाशः । अतः श्रयमाणा अपि विधयः केवलप्रमाणवस्तुपरतन्त्र ज्ञाने ऽकिंचित्करत्वात् कुण्ठीभवन्ति । अतोऽर्थवादतया ऽऽत्मज्ञानस्तावकत्वेन तद्वन्मुखीकरणात सामर्थ्यसिद्धबहिर्मुखतानिरोधाच्च विधिकार्यलेशस्य विद्यमा. नत्वाद्विधय इव लक्ष्यन्ते । तथा च श्रवणं नाम आत्माषगतये वेदान्तवाश्य- विचारः शारीरक प्रवणं च । मननम् वस्तुनिष्ठवाक्यापेक्षितदुन्दुभ्यादिदृष्टान्तज- न्मस्थितिलयवाचारम्भयात्वादियुत्यर्थवादानुसंधानं वाक्यार्थाऽविरोध्यनुमाना- नुसंधानं च। निदिध्यासनं मननोपहितवाक्यार्थविषये स्थिरीभावो विधेयस्यो- पासनापर्यायस्य निष्पलत्वात्। || दर्शनम् ततो वाक्यार्थे स्थानिरस्तसमस्त. .ति मास्ति पु. टीकायामित्युक्तम् पदमपरमिति ३ पुः। || दर्शनं यतो क्यास्वैर्येति । पुः । + परवाठिभाटणेति पु.। स्वस्वरूपेणेति । पुः।

··६४. वेदान्तानां ब्रह्मणि संमन्वयः । प्रपञ्चावभासविधानधनेकतानुभवः । कः पुनरचार्थवादः।इदमत्र प्रस्तुम कि- याकारकफलात्मकात्संसाराद्विरक्ताये मेरेय्ये मुमुक्षवे मोक्षसाधनमात्मज्ञानं. प्रतिपिपादयिषन्न वा अरे पत्युः कामाय पतिः प्रियो भवतीति यत्यादेरीसि- तत्वं प्रतिषिध्यात्मन ईप्सित* तमत्वमाह । नमु नेवात्मन ईप्सित* तमः त्वमुच्यते किन्तु पत्यादीनामेवात्मार्थतयेप्सितत्वमुच्यते आत्मनस्तु का- माय पति: प्रियो भवतीति । मेवम् । न हि तस्मिन्नऽनिष्टे तदर्थमिष्ठं भवति । तस्मादनेनोपायेनात्मन एवेप्सितत्वमुक्तम् । ईप्सितश्चेद् द्रष्टव्यः श्रोतव्य इत्येषो ऽर्थवादः । एतच्च सर्व प्रथमसूत्रणेव सूचितं विवृतं च भाष्ये । अपि च । नेवायं विधों कृत्यः । किं तर्हि । अर्हे कृत्यतृचश्चेत्यर्ह कृत्यः । । एते- नात्मेत्येवोपासीत प्रात्मानमेव लोकमुपासीतेत्येषमादीनि विधिच्छायानि वाक्यानि व्याख्यातानि वेदितव्यानि । अतो हानोपादानशून्यात्मावगमादेव कृतकृत्यता प्रतीयते । श्रुतिस्मृतिवादानां च तथा प्रस्थितत्वात् । तस्मान्न प्रतिपत्तिविधिविषयतया ब्रह्मणः समर्पणमित्युपसंहरति । अस्यायमर्थः । न प्रमाणात्मकेनेतरेण वा ज्ञानव्यापारण विधीयमानत्वेन कल्पितेन संस्पर्श ब्रह्मण इति ।. । यदपि केचिदाहुरित्यादि । अस्यायमर्थः । यदि स्वरूपमावनिष्ठा ऽपि बेदभागो ऽस्ति तत इदं पूर्वोक्तं प्रतिष्ठां लभते अन्यथा क्रियानुप्रवेशा- तिरिक्तमवेदार्थ एव स्यादिति। अस्योत्तरम् । तन्न ओपनिषदस्य पुरुषस्यानन्य- शेषत्वादिति वस्तुसंग्रहवाक्यम् । अस्येव प्रपञ्चः यो ऽसावुपनिषत्स्वेवाधि- गत इत्यादिः । अस्यायमर्थः । यो ऽयमहंप्रत्ययविषयात क्रियासम्बन्ध्यात्मनो ऽतिरिक्तः सम एकः सर्वभूतेष्वहंकर्तुरपि साक्षिभूतो न स केनचित्प्रमाणेन सिद्धः येन क्रियाशेषतां नीयेत । न हि प्रमाणान्तरासिद्धः क्रियासम्बन्धिः तयोपदेष्टुं शक्यः । न च स न प्रतीयत इति युक्तं वक्तुम् । तत्प्रतियाद- कोपनिषत्पदसमन्वयस्य दर्शितत्वात् । अत एवोपनिषदत्वविशेषणमनन्यवि. षयत्वात् । तच्च वेदान्तानां तत्परत्वे ऽवकल्पते । नेष प्रतीयमानेो ऽपि + तमब् नास्ति'३ पु.। + तेति । पुः। || यवपि केचिदिति ३ पुः । + किञ्च नैवेति ३ पुः। संसा ब्रह्मण इति ३ पु । तस्यैवेति " ·.81 वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । शुत्तिरजतवन्मिथ्येति शक्यं धतुम् बाधाभावात् । इतश्च न शक्यते मि यति विदितुम् तस्मिन्नोपनिषदे पुरुषे स एष नेतिनेत्यात्मशब्दप्रयोगात् आत्मनश्चानिराकार्यत्वात् य एव निराकर्ता तस्येवात्मत्वप्रसङ्गात् । न च तार कदाचिदभावः सम्भवति अभावहेतूनामविषयत्वात् । न च निर्हेतुको विनाश चितेरेकरूपावभासेन क्षणभङ्गनिराकरणात् । अतो ऽवच्छेदचयशून्ये तस्मि न स्वयंप्रकाशमाने सर्वस्य पुरुषावधिर्विनाश: सा काष्ठा सा परागतिः तदेवमसंसार्यात्मनि प्रमाणान्तरागाचरे वेदान्तवाक्यसमन्वयात प्रतीयमाने कथं तत्परो वेदभागो न भवेत् कथं वा प्रतीयमानो निराक्रियेत । नन्वाम्नायस्य क्रियार्थत्वादानर्थक्यमतदानामित्यक्रियार्थानां पदा. नामर्थशून्यत्वं शास्त्रातात्पर्यविद आहुः । तस्मात्प्रवृत्तिनिवृत्तिव्यतिरिक्तार्थ- वादिनां * निरालम्बनत्वात् ततो वस्त्ववगमः सामान्यतादृष्टनिबन्धन। भ्रमः । तेन प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुपयोगि वस्तु न शब्दादवगम्यते । अत एव । तन्मि- थ्येति शक्यते वतुम । प्रमाणान्तरस्यापि तद्विषयस्यासम्भवात् । कथं पुनः प्रवृत्तिनिवृत्त्यनुपयोगि बस्तु न शब्दादवगम्यते । शब्दस्य तत्र सामर्थ्याग्रहणात् । नचागृहीतसामर्थ्य एव शब्दश्चक्षुरादिवद्विचानं जनयति । सामर्थ्यग्रहणं । जानकार्योन्नेयम् । ज्ञानं च विशिष्टार्थविषयं तद्विषयप्रवृत्त्या || ऽवगम्यते । तद- भावे कुतः सामर्थ्यकल्पना स्यात् । अकृपसामर्थ्यश्च शब्दो ऽक्रियाशेषे ऽर्थे कथं विज्ञानं जनयेत् । उच्यते । नेव सूचकारभाष्यकारयोरपिपायो लोकिको वा न्यायः सम्य- गवगतो भवता पश्यतु भवान् । देवदत्त गामभ्याज शुक्रां दण्डेनेति प्रवर्तकाभ्याजेतिपदातिरेकिणां देवदतादिभूतार्थवादिनामप्रवर्तकानामपि प्रव- तंकादेव वाक्यातषस्तुविषयमपि सामर्थ्य प्रतीयते न वेति । प्रतीयते चेत् नि. प्रयोजनत्वमानर्थक्यम् न निरालम्बनत्वम् । तदाह भाष्यकारः अपिच प्राम्ना- यस्य क्रियार्थत्वादित्यादिना भाष्येण । प्रयोजनं चानन्तरं पारम्पर्येण वा सुखा- वानि **दुःखपरिहारो वा स्यात् । अतस्तदर्थक्रियानुपयोग्यर्थवाधिनां सो ऽरो- - * निरालम्बनत्वे इति ३ पुः । + तत एवेति ३ पुः । । तदिति २ पु. तास्ति । ६ तद्विषये संभवादिति ३ पुः। ॥ अवेति नास्ति : पुः। प्रक्रियविशेषजति घु। सुखावामितुःखपरिहारी दति २ पुः ।

·. ६६. वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । दीदित्यादिपूदानां भवत्वानर्थक्यम् ब्राह्मात्मत्वावगतिसमन्वितानां तु परमपु. रुषार्थफलानां कथं निष्प्रयोजनत्वम् । स्यादेतत् । यद्यपि प्रवर्तकादेव वाक्या: दूतार्थविषयमपि सामर्थ्य प्रतीयते तथापि नाप्रतिपन्नभूतार्थावगते: संभवः । क्रियार्थलयेव संसर्गावगमात् । न हि गोपदात्तदर्थः सास्त्रादिमत्पिण्डधर्मत्वे- नावगतो व्युत्पत्तिकाले पुन. प्रयोगान्तरेष्वप्रतिष्ठित: केसरादिमत्पिण्डधर्मत्वेन या प्रतीयते । विषम उपन्यासः । गोपदस्याभिधेयसम्बन्धेन नानाविधसाम- र्घ्यमुपलब्धम् । अतो युक्तकरूपेव प्रतीति: । शब्दान्तरान्वये पुनः प्रतिषि- भक्ति प्रतिपदार्थान्तरं च प्रयोग+भेदादन्यथान्यथा च सम्बन्धग्रहणकाल एवाऽऽवापो द्वापनिबन्धन: समन्वयो दृश्यते। तेन द्रव्यगुणक्रियाभिधायिभिः पदैः सम्बन्धयोग्यताभिधायिविभक्तिसंयुक्तः प्रयोगेदम्पर्यवशादानियतः सम्ब- न्यो व्युत्पत्तिकाले निरूपितः । तथा च वषट्कर्तुः प्रथमभतः तस्मात्यषा प्रपिष्टभाग इत्येवमादी क्रियाशून्यानां समन्वयो दृश्यते । यस्तु कर्तव्य इति क्रियासम्बन्ध: स समन्वयनिमित्तो न तन्निमित्तः समन्वयः । यतु तन- तानां क्रियार्थेन समानाय इति सूत्रयामास जेमिनिः । तदपि सिद्धेष रूपादिष्य ऽर्थेषु वर्तमानानां सामानाधिकरण्याद्यर्थत्वेन समाम्नायः समुच्चारणमिति यतो दर्शितः समन्वया विशेषणविशेष्यत्वेनापि || क्रियार्थेनेति तु धर्म पा जि. ज्ञासापक्रमात्प्रकृतोपयोगितया ** सूचितम् । तथा च भाष्यकारोपि दृष्टो हित- स्यार्थः कर्मावबोधनमित्यर्थसद्भावमाचे कथनीये कर्मावबोधनमिति प्रकृतोपयो- गित्वेनेवोक्तवान् । तदेतदाह भाष्यकारः यदपि शास्त्रतात्पर्यविदामनुक्रमण मित्यादिभाष्येण । अत एव पूर्वेण तन्त्रणागतार्थत्वाच्छारीरकारम्भः । तच हि वेदस्य विवक्षितार्थत्वं स्वतःप्रमाण्यं स्वरूपे च विज्ञानोत्पत्तो शब्दस्य सामर्थ्य- मित्येतत्सर्वमवगतम् । क्रियार्थेन समाम्नाय इति तु धर्मजिज्ञासाप्रतिज्ञानुसा- रेण सूचितम् । इह पुनस्तत्तु समन्वयादिति विशेषणविशेष्यात्मकमपि गोण मपि सामानाधिकरण्यं विहायकस्मिन्निरंशे ऽधिकरणे तत्त्वमसीति समन्वयो • क्रियायतैवेति ३ पुः। * उदारनिबन्धन रतिः पु.। ॥ क्रियार्थत्वेनेति । पुः। ** सूचितमिति १ पुः। + भेटेनान्यथा चान्यथा चेति 'पुः । इस इति नास्ति १, २ पुः। पा जिज्ञासा प्रक्रमादिति पु.। + अपिशब्द: पुनर्नलि पुः ।। * ·. वेदान्तानी ब्रह्मणि समन्वयः । मुख्यः प्रदर्शितः । तथा च भगवान् पाणिनिरव्यतिरिक्ते * प्रातिपदिकार्थमाचे प्रथमां स्मरति ना ऽस्ति क्रियाकर्तर्य - वातिरिक्त ऽर्थे । तेन च कात्यायनस्या. स्तिर्भवन्तिपर इति मतं नानुमन्यते । दृश्यते च फलिता अमी द्रुमा राज्ञो- ऽयं पुरुष इत्यस्तिक्रियाशून्यः समन्वयः । नाशापि ये फलिता टुमास्ते सन्ति यो राज्ञः पुरुषः सेो ऽस्तीति विवक्षितम् । अपित्वेते द्रुमाः फलिता; भयं पुरुषो राज्ञ इति सम्बन्धमाधवसितं वाक्यम् । एवं सामान्यतःसिद्धस्य जग. स्कारणस्य सर्वचत्वादिस्वभावत्वे त्वम्पदार्थस्य च ब्रह्मात्मतायां समन्वयो वेदान्तवाक्यानां सिद्धः न तवास्तिक्रियाया वस्तुस्वरूणन्तर्वतिन्या अप्यनुप्रवेश दूरत एव बाह्यायाः । किञ्च । ब्राह्मणो न हन्तव्य इतिप्रतिषेधवाक्यसमन्वये न क्रिया क्रियार्थी वा ऽवगम्यते फ्रिन्तु क्रियानिवृत्तिरेव नियमेन प्रतीयते । ब्रतशब्द- समन्वयात्तु प्रजापतिव्रतादिषु नेताद्यन्तमादित्यमित्यादिष्वनीक्षणं || मानसी संकल्पक्रिया प्रतीयते अनीक्षणं कुर्यात् ग नेक्षे ऽहमिति संकल्पयेदिति। न नञः समन्वयमाचात् तस्य समन्वीयमानार्थाभावकरत्वात् । न च स्वभाव. प्राग्रहन्त्यर्थानुरागेणेत्यादिभाष्यस्यायमर्थः । स्वभावत एव,रागादिनिमित्ता- छास्त्रमन्तरेणेव हननक्रिया प्रामा यदि नजानुरज्यते विशेष्यते तदा भवत्यहननमिति। ततश्चाहननं कुर्यादिति वाक्यार्थः स्यात् न हननं न कुर्या- दिति हननक्रियानिवृत्त्योदासीन्यम् । अतो न हन्यामिति मानसी संकल्पक्रिया पूर्वाऽभिहिता स्यात् । न चेतद्युक्तम् नः सम्बन्ध्युपमर्द* *रूपत्वात् । अनी- पणे तु व्रत शब्दबलात्तथासमन्वयो न नञः सामर्थ्यादित्युक्तम् । ननु नजथै नियोगः प्रतिषेधेषु । तेन यागाद्यनुष्ठानादिवनअर्थानुष्ठा- नानियोगः साध्यः किमुच्यते क्रियानिवृत्त्योदासीन्यं प्रतीयत इति । वार्तमे- तत् । नजा हि नाम ,न क्रिया , नापि साधनम् अपि तु येन संसृज्यते तस्याभायो न तत्सिवितुः । एवं प्रतिषेधस्य विधेरन्यत्वं सिध्यति । अन्यथा । •'प्रातिपादिकमात्र इति । पु.। एव ह्यतिरिक्ताथै इति ३ पुः । * किन्वेते रति ३ पुः । $ "दूतर एव अन्यायाः बाह्यायाः" इति । पुः । ॥ नामेत्यत्राधिकं ३ पुः। ने पतीति ३ पु.। ** उपस्वाववीचमोत्विति । पुः। 1 शब्दसमन्वयासति । पुः । मसाधर्मा पु.।

·वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । बिधिरेष * सर्व स्यात् । तस्मात् संसृज्यमानाभावमा प्रतिषेधवाक्यं पर्यव- स्यति। तच न विधिगन्यो । पि विद्यते । तच्च संसृज्यमानं विधिनिमन्त- णामन्तणाधीष्टसंप्रश्नाभ्यनुज्ञानानामऽभावात्प्रतिपाद्यधर्मः प्रतिषिध्यमानक्रि- या फलं प्रार्थलाप्रतिषेधवाक्ये लिङाद्यर्थः । तेन तदभावः प्रतिषेधार्थः स च ग्रागभावः स्वभावसिद्धः | तस्मात्संस्कारोबोधनिमित्तसन्निधावपि तत्प- तिबन्धे प्रयत्न आस्थेयः । स च यद्यपि साध्यः तथाप्यन्वयव्यतिरेकगम्यो न शब्दार्थः तत्प्रतिपादकपदाभाषाच्च एकवाक्ये संसृष्टपदार्थव्यतिरेकेणान्य वाझ्यार्थत्वाभाषाच्च । अतो यश्चार्थादर्थो न स चोदनार्थः । वाक्यन्तु क्रिया- शून्यमेवावसितम् न साध्यं किञ्चित्तेन विषयीकृतम् प्रौदासीन्यमाचावसित- त्वात्तस्य । अथ पुनर्नअर्थविषया नियोग एव प्रतिषेधे ऽपि वाक्यार्थ इत्यभिनि- वेशः । भवतु तथापि प्रतिषिध्यमानक्रियानिवृत्या स सिध्यति क्रियोपादाने च तत्फलप्रार्थनेव हेतुरिति तत्कारणप्रतिबन्धे प्रयवास्थानानियोगसिद्धिः । सच्चान्वयव्यतिरेकायसेयमिति पूर्वोक्तान्मार्गान्न विशिष्यते । तदेवं वृद्धव्यवहा- रानुसारेणेष समन्वयानुसरणे सति तद्गम्यं ब्रह्म न धर्मबच्चोदनागम्यम् । दर्शितानि च वेदान्तवाक्यानि कारणसामान्ये सिद्धे तद्विशेषावगमाय सम- न्वितानि यतो वा इमानि भूतानि जायन्त इत्यादीनि तत्त्वमसीत्यादीनि च । यत् पुनरुक्तम् प्रतिपन्नब्रह्मात्मभावस्यापि पूर्ववत्संसारित्वदर्शनान्न रज्जुस्वरूपकथनषदर्थवत्त्वमस्य समन्वयस्य ततो न सन्माचे तस्य पर्यवसान- मित्यत्रोत्तरम् नावगसब्रह्मात्मभावस्येत्यादि । अस्यायमर्थः न कर्मनिमित- स्तापच्छरीरसम्बन्धः इतरेतराश्रयदोषास्क्रियादिरहितत्वाच्च चेतन्यस्य । अनादित्वे ऽप्यन्धपरम्परावदप्रतिष्ठत्वात् । तानिमित्तत्वे च पुचादिशरीरेष्विव गौणत्वप्रसङ्गात तथानुभवाभावात प्रसिद्धगौणत्वप्रकारासम्भवात पुत्त्रादिशरी- रेणेव स्वशरीरेणापि प्रमातृत्वाभाषप्रसङ्गात् । पारिशेष्यादविद्यानिमित्तः शरी- रसम्बन्धः । तस्यां च निवृत्तायां तत्सम्बन्धनिवृत्तो कथं पूर्वषत्व ऽनिमित्तः + नसति । पु.। • सर्वः स्यादिति पुः। $ फलप्रार्थनेति : पु.। * अपिनाति पु.। || तस्मात्ताईस्कारेति । पुः।

·8. वेदान्तानां ब्रह्मणि समन्वयः । सुखदुःखानुभवः । तथा च श्रुतिस्मृतिवादा ब्रह्मविदः सर्वसंसारप्रवृत्त्यभावं दर्शयन्त उदाहृता भाष्ये । तस्मान्न ब्रह्मात्माभिमानिनः पूर्ववत्संसारित्वम् सदभिमानविरोधात् । षयिकस्तु साक्षादनुभवाभिमानः संसारविषय प्रारब्ध. कर्मशेषनिमित्तः तिमिरनिमित्तद्विचन्द्रवत् । मनननिदिध्यासन्योर्म ब्रह्मावग- त्युत्तरकालीनता किन्तु श्रवणवदवगत्युपायतया पूर्वकालतेवेत्युक्तम् ।. • तदेवं सिद्धस्य वस्तुनः स्वरूपसत्तामात्रेणाप्रतिपन्नस्य प्रमाणविषयतया अमेयत्वाद्विधीयमानक्रियाकर्मत्वे तु कारकत्वस्य प्रमाणान्तरसिद्धापेक्षत्वातत: सिमानुपपत्तेर्वाक्यभेदप्रसङ्गात्प्रत्यक्षादिविरोधे देवताधिकरणन्यायासिद्धेवीं- स्यान्तरसिद्धस्य कर्मकारकत्वे चतुर्विधस्यापि कर्मकार्यस्यं तचासम्भवातत् कर्मकोपासनादेवताकर्मयागादिवत्स्वर्गापमो मोक्ष: फलं कल्प्येत । तस्य तद्वदेवानित्यत्वप्रसङ्गाद ब्रह्म वेद ब्रह्मव भवती * त्यादिभ्यो ब्रह्मवेदन- मोक्षफलयोनिरन्तरत्वप्रतिपादकेभ्यो वाक्येभ्योर्यादन्तराले क्रियानुप्रवेशनिरा- फरणात तरति शोकमात्मविदित्यादिश्रुतिभ्यो मोक्षप्रतिबन्धनिवृतिमावस्यैवा- मचानफलस्य दर्शितत्वात्साध्यान्तराभावे क्रियानुपपत्तेब्रह्मात्मावगमस्य च मुख्य क्याधिकरणस्य संपदादिद्विकल्पनानुपपत्तेः प्रमाणजन्याया अपि विदिक्रि- पायाः कर्मत्वनिषेधाद्विधीयमानोपास्तिक्रियाविषयत्वस्य दूरनिरस्तत्वाद्वि- दक्रियाविषयत्वे ऽपि समारोपितनिवर्तनमुखेन नित्यसिद्धचेतन्यस्वं ब्रह्म- यरूपतासमर्पणाद्वाक्यविषयत्वोपपत्तेः सत्यपि वा विदिक्रियाकर्मत्वे तस्य ३ विध्यनायत्तत्वाद्विधिच्छायानां संस्तावकत्वेनाहार्यत्वात्संसारनिवृत्तेश्च जानफलस्य दृष्टत्वात् । अतो विधिनिरपेक्षं स्वतन्त्रमेव ब्रह्म शास्त्राप्रमाणकम् दान्तवाक्यसमन्वयादिति सिद्धम् । एवं च सति वेदान्तानां परस्परसमन्वयजनितविज्ञानातिरेकेण क्षुरादिवत्प्रवर्तकत्वस्याभाषा तद्विषयः शास्त्रारम्भः पृथगुपपद्यते । अन्य- शिपि बोधकत्वातिरेकेण प्रवर्तकत्वमपि चेत् अथातो धर्मजिज्ञासेत्येवार- चत्वान्न पृथगारभ्येत । अथाप्यबहिःसाधनत्वात्ततः परिशेषितमिति । थाप्यथातः परिशिष्टधर्मजिज्ञासेति प्रतिज्ञा स्यात प्रवर्तकषिशेषजिचास- * रत्यादिश्रुतिभ्यो अमेति २ पु. । + पदानां परस्परेति । पुः। + सद्विषयपथकास्त्रारम्भ उपपटात इति पुः । , , ·SHRIBANA MISSION TE .१०० . वेदान्तानां ब्रह्माणि समन्वयः । नात् । तदेवं ब्रह्मावगमात् प्रागेव विधिविधेयप्रमाणप्रमेयव्यवहारः । परसस प्रमातुर्विधिविषयस्य चाभावान्न तत्सनाव इति । अपि चाहुरिति । प्रसिद्ध मेतद् ब्रह्मषिदामिति पूर्वोक्तं न्यायं संक्षेपतः श्लोक: संगृह्णाति *"गोण मुख्यात्मन हलि । गोणाहमानो ममत्वेन सम्बन्धात्पुत्रदारादी। अत: स गोण आत्मा मिथ्या देहादारभ्याहङ्कर्तुरिदमंशपर्यन्तो ऽहंमानो नात्मन्या त्माभिमामात् अतः स मिथ्यात्मा । तस्योभयस्याप्यात्मनो मुख्यपरमार्थब्रह्मा मावगमेन तदाधारपुत्तदेहादियाधनाद ऽसत्त्वे तन्निमित्तं शास्त्रीय नियोज्यत + शारीरं च भोक्तृत्वं निमित्ताभावान्न कथंचिदुर्वेदित्यर्थः । तदेतद् + द्रव यन्नाह अन्वेष्टव्यात्मेति । सोऽन्वेष्टव्य इत्याद्युपक्रमेणोपटिष्टापास्ताशेषसंसार रूपब्रह्मात्माषगमात्प्रागेव प्रमातृत्वाभिमानः प्रत्यचितेयंदा || पुनस्तदू विस्मृतसुषर्णवदषयम् तदा स एव प्रमातृत्वाभिमतो निरस्तसंसारदोषः संपन्नः कुतस्तस्य कर्तृत्वभोक्तृत्वे भवतः । यद्ययमहमुल्लेखप्रमुखप्रमातत्यादिव्यवहारः कल्पितः कथमिदानीमस प्रामाण्यमित्याशमाह देहात्मप्रत्यय इति । यथा देहे' विशिष्टजातीये तह तिरिक्तस्याहङ्कर्तुग रहमानसम्बन्धः कल्पितो ऽपि स्वनिबन्धने लोकश स्त्रव्यवहारे यथा ऽवगतिलत्त्वहेतुः तथा ऽयं कल्पितो ऽप्यलोकिकात्मस्वरू पप्रतिपत्तेः प्राक् प्रमाणम् निश्चितप्रत्ययोत्पादनाद्वाधानुपलब्धेश्चेति ॥ रति नवमं वर्णकम् । ** इति श्रीपद्वपादाचार्यविरचितायां पञ्चपादिकायां चतुःसूत्री समाप्ता ॥ परिसमाप्तश्चायमुपलभ्यमानो ग्रन्यः ॥ WHY BHI CALCUTTA Jynin LIBRARY OF SULTURES tourism 12 1962 Recsi don 4.8.19525- Acknowledged ob. * गोमध्यात्मन ति: पु.। । सांसारिकमबैतिर पु., सांख्यवहारिक वेतिक दर्शयबाहेति युः। प्रत्यगात्मन रति २ पुः। || पुनः स्वमिति : पु.। प्रहमानबन्ध इति १ पुः । पति पश्वाविकायां नवमो दर्णकः समाप्तः परति चतुरमुत्री-ति पुस्तके पाठो

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.

·"
U
?
114.73
THE
RAM
KRISHNA MISSION INSTITUTE
LIBRARY
1491
LOSIR
BOOK
BIVD
ISMAIT
CALOOTT. 1.9,
ERA
HD? HO
1!P.P.SE

·No text on this page.