·ॐ
Aravina
वेदेषु धर्मभेदः
इन्द्र भुमान्वाजवान्मत्स्वेह नोऽस्मिन्त्सवने शच्या पुरुष्टुत ।
इमानि तुभ्यं स्वसराणि येमिरे व्रता देवानां मनुषश्च धर्माभिः॥
(ऋक सं.३ मं।६०मा ६ ।)
UNIVEAW
चैत्रशुक्ला प्रयोदशी
अनिवार वि.सं. १९९
ले. मोतीलालशर्मा गौड़
जयपुरीयः

·वेदेषु धर्म भेदः वेदेषु धर्मभेदः (लेखकः- वि० श्रीमोतीलालशर्मा, गौड़ः-जयपुरीयः) ओष्ठापिधाना नकुली दन्तैः परिवृता पविः । सर्वस्यै वाच ईशाना चारु मामिह वादयेत् ॥ 'वेदोऽखिलो धर्ममूलम्' (मनुः २।६), 'यः यद्यस्ति तर्हि कि स्वरूपं तस्य ? नास्ति चेत्तत् कथम् ? कश्चित् कस्यचिद्धर्मो मनुना परिकीर्तितः । स सर्वोऽ- तदत्र निबन्धे 'वेदेषु धर्मभेदः' इति स्वपक्षसमर्थन- भिहितो वेदे सर्वज्ञानमयो हि सः' (मनुः २।७), पूर्वकं समाधिः प्रवर्तते। आशास्यते-'सत्यसंहिता वै 'ताभ्यां धर्मो हि निर्बभौ' (मनुः २।१०), 'वेदशब्देभ्य देवाः' 'अनृतसंहिता मनुष्याः' (शत० ब्रा० ॥१॥३-४) एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे (मनुः।२१), 'भूतं भव्यं इति +नैगमिकं श्रौतसिद्धान्तं पुरतो निधाय मनुष्यसु. भवच्चैव सर्वं वेदात् प्रसिद्धयति' (मनुः१२।१७), 'धर्म लभदोषानुपेक्ष्य विचारविषयेऽस्मिन् दत्तावधाना भवे- जिज्ञासमानानां प्रमाणं परमं श्रुतिः' (मनुः २।१३)- युस्तत्र भवन्तो भवन्तं इति । इत्येवमाचक्षाणास्तत्र भवन्तो विदितवेदितव्या अधि- सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् । गतयाथातथ्याश्चिरन्तना आर्यमहाभागा. साभिनिवेशं वेदस्यैव सर्वमूलभूतत्वम्, *सर्वधर्मप्रवर्तकत्वम्, ऐहि- स भूमि सर्वतः स्मृत्वाऽऽत्यतिष्ठदशाङ्गुलम् ।। ( यजुःस०३१११), इत्येवंरूपेण उपवर्णितस्य द्यावा- कामुष्मिकोभयलोककल्याणकरत्वम्, अत एव च सर्व- पृथिव्यात्मके 'स्तौम्यत्रिलोकी' ति नाम्ना प्रसिद्ध रोदसी- थोपादेयत्वमभिमन्यन्ते। ब्रह्माण्डे अग्निवाय्वादित्यरूपेण व्याप्तस्य, वैश्वानर- साम्प्रतं हि केचन वैदिकम्मन्या महाशयाः सर्वत्र हिरण्यगर्भ-मर्वज्ञात्मकस्य अध्यात्म उष्ट्या सार्द्ध- जगतीतले वेदध्वजमारोपयन्तो वेदोद्धारे बद्धपरिकराः दश झुलस्यभगवतो विराटपुरुषस्य प्रतिष्ठाभूतायामिह सन्तः प्रत्यवतिष्ठन्ते-यद् वेदः खलु-एकस्यैवाभिन्न- खलु जगत्यां लब्धजन्मानः सर्वेऽपि मानवाः स्वाभ्यु- धर्मस्याधारभूमिः । 'स्वकपोलकल्पनया नानाधर्म- दयमैकान्तिकं सुखं च नित्यं कामयन्ते, मन्यन्ते चोपा- भेदान् मन्यमाना रूढिवादिनः साहसिका एव राष्ट्र- गतं दुःखं विषभूतमिव । तस्यैतस्य दुःखार्णवस्य पर- सभ्यतायास्तत्समुन्नतेश्च अन्यतमाः शत्रवः' इति हि पारगमनाय बहुश. प्रयतमाना अपि ते निराशासमुद्रे तेषां विश्वासः । पाश्चात्त्यशिक्षादीक्षितानां साम्प्रति- निमग्ना एव दृश्यन्ते। तदित्थं पृथिवीतलेऽवतीर्णानां कानां सभ्यमहाशयानामग्यत्र पक्ष एव सहयोगः। सच्चिदानन्दब्रह्मणोऽशभूतानामत एव सच्चिदानन्दरूपोणां तत्रेयं विचारणा-यद् वेदेषु धर्मभेदोऽस्ति न वा १ सर्वविधप्राणिजाते ज्ञानशक्ति-क्रियाशक्त्यर्थशक्तिवि- ब्राह्मणधर्मः, क्षत्रियधर्मः, वैश्यधर्म , राजधर्मः, स्त्रीधर्म इत्येवंरूपेण सनातन वान्तर्गतानाम्, अवान्तर- धर्माणां सर्वेषामेव मूलाधारत्वेन वेदस्य सर्वधर्मप्रवर्तकत्वमवसेयम् । + विज्ञानतत्त्वप्रतिपादकानि वेदवचनानि 'निगमः' 'अनुगम' इत्येवं द्वेधा विभक्तानि द्रष्टव्यानि । तत्र नियतार्थ- प्रतिपादकानि वचनानि निगम-शब्देन व्यवहतानि, यौगिकार्थप्रतिपादकानि तु आगमशब्देन व्यवहृतानि द्रष्ट- व्यानि । तदेतत् सर्व निगमानुगमप्रपञ्चन श्रीगुरुप्रणीते निगमबोधनामकग्रन्थे द्रष्टव्यं जिज्ञासुभिः । .

·२ वेदेषुः धर्मभेद षये शिरोमणिभूतानामेताहशां मानवानां सततमुद्यो- तानि हितायन्ते । तस्मात् समयगतिमवलोक्य, कल्पि- गेनापि कुतो न लेशतोऽपि सुखप्राप्तिरिति सुलभतयैव तमेनं धर्मनंदं सर्वथा परित्यज्य राष्ट्रकल्याणार्थमभिन्न प्रष्टुं शक्यते भवद्भिः। एव कश्चन धर्मः परिपालनीयः । इदमेव न, अपितु समयगतिमभिलक्ष्य, धर्मभेदप्रतिपादकेषु स्मृतिपुराण- तस्यैतस्य प्रश्नस्यानेकान्यपि प्रत्युत्तराणि दीयन्तां निबन्धादिधर्मग्रन्थेष्वपि परिवर्तनमावश्यकम् । नाम लोकैस्तथाप्यस्माकं त्वेष एव दृढनिश्चयो यद् वैदिकधर्माचारविचारशून्यैः, वेदाभिमतमत एव वैज्ञा- यद्यपि केचन मिथ्याधाभिमानिनः समाजभक्ष- निकमत एव च सर्वथा उपादेयं धर्मभेदमसहमानैः, काः पूर्वजन्मार्जितकर्मज्ञानजनितवासनामावनारूप- पाश्चात्यशिक्षादीक्षितमहाभागैर्विज्ञानकृतस्य धर्मभेद- कुसंस्कारवशात् तमेव विशीर्णवदनम् , नष्टभ्रष्टाङ्गम् , स्योन्मूलनाय आविष्कृता ये समानधर्माभासमूलका नूतनसभ्यसमाजेऽनुपयुक्तम् , नवीनसभ्यतामाजां नव- आचारव्यवहारास्तेषों क्रमिकोन्नतिरेव निरवच्छिन्नमु. युवकानां कोमलान्त.करणेषु वञायमाणम् , शिक्षापथ- द्योगशीलानामतिप्रतिभावतामपि सुखप्राप्तौ प्रतिबन्धक मारोढुमिच्छन्तीषुवीराङ्गनासु लजा-शील-सौजन्यादि- इति । दुर्गुणसमूहोत्पादनद्वारा ता उन्नतिपथान्निवारयन्तम्, वि- वेदविहितस्वस्खनियतधर्मास्यापरिपालनादेव भा- विधवोद्वाहनास्पृश्योद्धार-सहभोजान्तर्जातीयवि- रतो-(भाः प्रकाशः, तस्मिन् रतः-प्रकाशयुक्तः सुसपन्न वाहसारडाएक्टादिपरमोत्तमोत्तमसत्कार्येषु अर्गला- यमानम्, किंबहुनातिपल्लवितेन, सर्वथैवानिष्टका- इति यावत् ) अधुना भाहतः संजात इत्येवास्माकं दृद्धविश्वासः । तस्माद्-आत्म-प्रजा-पशु-समाज- रिणम्, स्वार्थपरायणैः समाजभक्षकैः स्वार्थवशात् देश-राष्ट्रादीनां स्वरूपरक्षणाय, अभ्युदयनि.श्रेयस- परिकल्पितं धर्मभेदमेनं परिपालयितुमादिशन्ति । पर- सिद्धयर्थमैहिकामुष्मिकसुखसाधनकभूतोऽयं 'वैदिक- न्वास्तांतावत् तेषां करुणक्रन्दनम्। यतः खलु सोऽयं धर्मभेदः' अवश्यमेवास्माभिः परिपालनीय इत्यस्ति प्राक्तनो धर्मभेद आरण्यकः, लौह-पाषाण-ताम्रादिभेद- प्राचीनानामार्वमहाभागानामादेशः। तदैवास्माकं समु. भिन्नः, यस्मिन् युगेऽस्माकं जीवनमारण्यकत्वेन विज्ञा- नतिर्नान्यथा। नशून्यत्वेन व्यत्येति स्म । तत्र चाधुनिकशिक्षालयेषु पाठ्यक्रमे प्रवर्त्तमानः अस्माकमितिहास एव साक्षिरू- तविरुद्धं च-श्रआधुनिका. कथयन्ति- 'यत् शा- पेण जागर्ति । तत्र तत्रेतिवृत्ते-अस्माभिरवलोक्यते, यत्त- स्त्रेषु ‘एवं निर्दिष्टम्' एतावतैव तदस्माभिः स्वीकरणी- स्मिन् समये लेखनप्रणाल्या अभावादेव शास्त्राणि यमिति तुजाङ्यश्रद्धोपेतानामवैज्ञानिकानां यथाजातानां कण्ठस्थान्येव कुर्वन्ति स्म प्राचीनाः। तन्मूलकमेव भार- रूदिभक्तानां राद्धान्तः । वयं तु खलु समयातिपरीक्षकाः तीयं वैदिकशास्त्रमद्यापि श्रुति' शब्देनाचक्षते विद्वांसः । वैज्ञानिकाः प्रकृतिसिद्धशाश्वतधर्मानुयायिनः ।समयश्च परन्तु नास्त्यावश्यकता ऽस्मिन् समये विषमदुःखसह- प्रचलच्छुकटीचऋमिव नैकत्र स्थायी-इत्याचारा व्यव- नस्य, यस्मिन् समये न केवला लेखनप्रणाल्येव प्रच- हारा अपि मनुष्याणां न सर्वदा समाना भवितुम- लिता, अपि तु सहस्रशो मुद्रणयन्त्राण्यपि भारतेऽस्मिन् हन्ति । ग्रीष्मे सद्योमन्थनोत्थपयःफेनोषमानि मृदु- विलसन्ति । कः खलु मन्येत यदेतादृशं सौकऱ्या सूक्ष्माणि यथा सुखयन्ति वासांसि, न तथा हेमन्तेऽपि त्यकृत्वा कारणेन विनैव तदसझकष्टं सहनीयमिति ।

·वेदेषु धर्म भेदः । W - तीयः पक्षः। . वयं तु खलु समयाभिज्ञाः प्रेक्षापूर्वकारिणो सारासार- इत्यादि--श्रुतिस्मृतिपुराणसिद्धोऽद्वैतसिद्धान्तरूपः, विवेकशालिनः । ईश्वरेण तादृग् बुद्धिबलं दत्तमस्मभ्यं अभेदमूलकः, शब्दान्तरेण ब्रह्ममूलकः, एकः कश्चना- येन वयं खयमेव स्वबुद्धिबलद्वारा स्वस्वकार्यसाधने भिन्न एव वैदिको धर्मोऽस्माभिरङ्गीकार्यः, तस्यैव समर्थाः । अत:- वेदसिद्धत्वात् , अतस्तस्यैव कल्याणकरत्वात् । 'तातस्य कूपोऽयमिति ब्रुवाणाः क्षारं जलं कापुरुषाः “यस्तर्केणानुसंधत्ते स धर्म वेद नेतरः" इति तर्क- पिबन्ति' इत्यभियुक्त्योक्त्या अस्मिन् प्रकाशमये वि. विज्ञानसिद्धस्यैवाभियुक्तः प्रामाण्याङ्गीकारे पूर्वोक्तस्य ज्ञानयुगे अवैदिकस्य अत एव शास्त्रविरुद्धस्य धर्म च धर्मभेदस्य तर्कविज्ञानशून्यत्वात् , शास्त्रविरुद्धत्वा- भेदस्य क्रन्दनं त्यक्त्वा- त्, अत एव च सर्वथा निःसारत्वात् सोऽस्माभिर्दूरत एव त्याज्यः । तदैवास्माकं समुन्नतिर्नान्यथा, इति द्वि- "यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य वर्त्तते कामकारतः । न स सिद्धिमवाप्नोति न सुखं न पराङ्गतिम् । तदित्थमेकस्मिन् धम्मिणि विरुद्धनानाकोट्यव- तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ । गाहिज्ञानात् तटस्थवृत्तिमतां जिज्ञासूनां सम्मुखे धर्म- ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥" भेदो वैदिकः, उत अवैदिकः १ धर्मभेदो होनिकरः, (गीता० १६।२३-२४) उत लाभकरः ? इत्येष संशयः परिस्फुरति । इति भगवदादेशमुरसि निधाय- तन्निर्णयार्थमेष वैज्ञानिको निबन्धः प्रारभ्यते- "सह नाववतु सह नौ भुनक्तु सह वीर्य करवावहै। इह खलु सम्यक् सरणशीले संसारे यावन्तः पदा- तेजस्वि नावधीतमस्तु मा विद्विषावहै ।। • विद्यन्ते, सन्ति ते प्रतिक्षणं परिवर्तनशीला अत एवं सङ्गच्छध्वं, सं वध्वं, सं वो मनांसि जानताम् । च विकुर्वदाकारयुक्ताः । विकुर्वदाकारत्वेनैव च संसारे देवा भागं यथा पूर्वे सञ्जानाना उपासते ॥ ऽस्मिन् प्रतिक्षणं वैलक्षण्यमनुभूयतेऽस्माभिः । यद्यप्ये- समानो मन्त्र. समितिः समानी, तद् वैलक्षण्यं तेषु तेषु पदार्थेषु न तस्मिन्नेव समये- संमानं मनः सह चित्तमेषाम् । ऽनुभूयते, परन्तु किञ्चित्कालानन्तरं स्थूलावस्थायां समानं मन्त्रमभिमन्त्रये वः परिणतं वैलक्षण्यं दृष्ट्वाऽनुमीयते यत् प्रतिक्षणमेव समानेन वो हविषा जुहोमि ।। तेषु पदार्थेषु परिवर्तनं जायत, इति । तत् प्रतिक्षणं समानी व आकूतिः समोना हृदयानि वः । जायमानं परिवर्तनमतिसौक्ष्म्याद्-अस्माभिः प्रत्यक्षी- समानमस्तु वो मनो यथा वः सुसहासति ।। कर्तुं नैव शक्यते। 'अस्मिर पदार्येऽस्मिन्नेव क्षणे, वै. ब्रह्मैवेदं सर्वं नेह नानास्ति किञ्चन । लक्षण्यमुत्पन्न न तस्मिन् क्षणे' इत्यत्र विनिगमना- यदेवेह तमुत्र यदमुत्र तदन्विह । विरहात्, प्रतिक्षणमेव वैलक्षण्यं भवति' इत्येव कल्पना मृत्योः स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति। समीचीना तर्कसिद्धा च प्रतिभाति । यथा हि-अनु- शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः । ष्णाशीते दुग्धे यस्मिन् क्षणे दध्यंशस्यातश्चनं दीयते, उदारचरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम् । तत एवारभ्य दुग्धे स्वरूपपरिवर्तनस्य प्रारम्भो ·* वेदेषु धर्म भेदः कृष्ण:- - - जायते । परन्तु तस्मिन् समये तस्य परिवर्तनस्यातिसौ तदिदं सत्ताब्रह्म निर्विकारत्वात् सदैकरसत्वात् दम्यात्तन्नोपलभ्यते । परिवर्तनक्रमेण यदा सर्वदुग्धस्य 'अमृत' नाम्ना प्रसिद्धम् । पूर्वोक्तः क्रियाकलापस्तु स- दधिखरूपे परिणमो जायते, तदा तु दुग्धाधारभूतेन विकारत्वात्, नास्तिसारत्वान् मृत्युरूपः । अमृतमृत्यु- रसरूपधाराबलेन क्षणस्थायिन्या अपि क्रियाया भावयोः समष्टिः सर्वम्। तस्यैतस्यामृतमृत्युमयस्य ब्रह्म- ण उपनिषदोमित्येकाक्षरम् । ब्रह्मणोऽशभूतस्यामृतमृ- "गुणभूतैरवयवैः समूह : क्रमजन्मनाम् । त्युमयस्य जीवात्मन उपनिषदहमिति। विश्वस्योपनि- बुध्या प्रकल्पिताभेदः क्रियेति व्यपदिश्यते॥" षदहरिति । ओम्-अहम् अहः इत्येते उपाधिदृष्ट्या भि- इति हरिसिद्धान्तानुसारमेकत्र समष्टिरूपेण प्र- ना अपि परमार्थतोऽभिन्ना एव प्रत्त्येतव्याः। एतस्यैव तीयमानत्वात् तत्र क्रियायां 'दधि' इत्याकारकवलक्ष- पूर्वोक्तस्य ब्रह्मतत्वस्य स्वरूप प्रदर्शयन्नाह भगवान् एयस्य स्कुटप्रतीतिर्जायत एव । एतमेव क्रियाभावं आ- श्रित्य श्रमानुयायिनो दार्शनिका आहुः- "अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन" इति।अमृते “सर्वमिदं दृश्यमानं क्षणिक क्षणिकम् , शून्यं शू- मृत्युः, मृत्यौ च अमृतम्, इत्युभयोः परस्परमोतप्रोत- न्यम् , दुःखं दुःखम् , स्वल तणं स्वलक्षणम्" इति । भावसम्बन्धः। अड्गुल्यां वा क्रिया, क्रियायां वा अङ्- गुलिः, इत्यसमाधेयः प्रश्न.। नात्र आधाराधेयभावस- तदित्थमस्मिन् संसारे यावन्तः पदार्था विद्यन्ते स- म्बन्धः, अपितुअन्तरान्तरीभावसम्बन्धः । यदवच्छे- र्वेऽपि ते प्रतिक्षणं परिवर्तनशीला अत एव च परस्परं देनामृतसत्ता, तदवच्छेदैनेव मृत्युर्नित्यमवतिष्ठते । एष एवान्तरान्तरीभावसम्बन्धः । एतदेवाभिप्रेत्य वेदपुरुष उक्तं पूर्व क्रिया खलु विनाशस्वरूपा एव । नास्ति, आह- अस्ति, नास्ति इति कृत्वा मध्यत. सत्तारस सम्बन्धात्- 'अन्तरं मृत्योरमृतं मृत्यावमृतमाहितम्'- अस्तिभावेन प्रतीयमानापि वस्तुतः सा नास्तिसारैव । (शत ब्रा० १०।।२।३) इति । नामरूपकात्मकाः सर्वेऽपि पदार्थाः क्रियापेक्षया क्ष- णिका इत्यत्र तु नास्ति विप्रतिपत्तिः। अत्रेयं विचारणा तत्र नित्यशान्तं निर्विकारं एकरसं तु केवलं ब्रह्म एव । ब्रह्मातिरिक्तं सर्वमपि प्रपञ्चजातं विभिन्नैर्धम्मैं- यदि सर्वे पदार्थाः क्षणिका एव स्युस्तर्हि तेषामनुपल- नित्यमाक्रान्तम् । एतेनैव च धर्मभेदेन जगतः स्वरूप ब्धिः स्यात् । परन्तु उपलभ्यन्ते अस्ति भावेन सर्वे स्थितिर्जायते । यदि चैतेषु पदार्थेषु धर्मभेदो न स्यात् पदार्थाः । प्रतिक्षणं परिवर्त्तमानेऽपि देवदत्ते, 'स एवायं देवदत्तो यः पुरा मथुरायां मया दृष्टः' इत्य- तदासंसारसौवोच्छित्तिः स्यात्। यथा हि भगवान् सवि- ताऔष्ण्येनस्वधर्मेण अन्नादेः परिपाकं करोति, प्रकाश- स्तिमूला प्रत्यभिज्ञा जायते । सैषा नित्या सत्तैव 'ब्रह्म' शब्देनाख्यायते वेदज्ञैः । सर्वोपाधिविनिर्मुक्तां तामेतां यति च प्रकाशेन पदार्थजातान । एवमेव चन्द्रोऽपि सत्तामभिलक्ष्यैवाहुः प्राचीनाः- आप्यायनरूपस्वधर्मेण सर्वा ओषधीराघ्याययति, चा- न्द्ररसेन युक्ताश्च ता इमाः पुष्यन्ति पोषयन्ति च जी- "प्रत्यस्ताशेषभेदं यत् सत्तामात्रमगोचरम् । वान् ववर्मेण । एवमेव च पृथिवी धृतिस्वरूपधर्मेण वचसामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्म संज्ञितम्" इति। सर्वेषां स्थावरजङ्गमानां धारणं करोति । स एष सर्वेषां भिन्ना इत्यवगन्तव्यम्। - " ·वेदेषु धर्मभेदः ५ - क्रियते। धर्मपरिणामभूतः क्रियाकलाप एव संसारः। यदि तत्र-'यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्मः' इति च पूर्वोपपादितो धर्मभेदो न स्यात्, तदा नायं संसारः भगवान् कणादो धर्मलक्षण प्रतिपादयति । 'चोदना- संसारःस्यात् । एकमेवाद्वितीयं ब्रह्म एव केवलं स्वप्रतिष्ठं लक्षणोऽर्थो धर्मः' इति च भगवान् जैमिनिर्धर्मलक्ष- स्यात् । स चायं धर्मभेदः-अद्वैतवादिभिः काल्पनिको णं व्याचष्टे । अथ भगवान मनुश्च- वाभिमन्यताम्, प्रमाणप्रमेयादिव्यवहाराभिनिविष्टैर्वा- "विद्वद्भिः सेवितः सद्भिनित्यमद्वेषरागिभिः । स्तविको वाभिमन्यताम्, तमनुरुध्य जगतोऽप्यस्य क- हृदयेनाभ्यनुज्ञातो यो धर्मस्तं निबोधत ॥" ल्पनाकल्पितत्वं, वास्तविकत्वं वा सेत्स्यति । अस्तु- तावत् सेयं सर्वापि वस्तुकथा दार्शनिकी. अतस्तस्या अत्र इति वदन् निर्दोषविद्वदाचरणीयतां, हृदयाभ्यनु- विशदीकरणेन नास्माकं प्रयोजनम्। साम्प्रतं तु धर्मार्थ- ज्ञाततां च धर्मलक्षणमन्वाह । वस्तुतस्तु पूर्वोक्तेषु काममोक्षरूपपुरुषार्थचतुष्टये प्रवानभूतस्य विहितानु- धर्मलक्षणेषु सूक्ष्मदृष्टया विचारकरणेनाभिन्नमेव ता- ष्ठानलक्षणस्य वेदमूलकस्य धर्मस्य सम्बन्धे विचारः त्पर्य्यमालोकयामः । वैय्याकरणास्तु ध्रियते इति धर्मः, धरतीति वा धर्मः, इतिकर्मणि कर्तरि वा धर्मशब्दं व्युत्पाद- अस्य हि धर्मस्य ये ये प्रवर्तन्ते अद्यत्वे विविधा- यन्ति । धर्मो हि नाम क्रियारूपो वाऽस्तु, तजनितो- भेदाः-ब्राह्मणधर्मः, क्षत्रियधर्मः, वैश्यधर्मः, शूद्र- ऽतिशयविशेषो वा अस्तु, उभयथाप्ययं धर्मिणा धर्मः, राजधर्मः, स्त्रीधर्मः, आश्रमधर्म इत्याद्यास्ते ध्रियत एव । अस्मिन् संसारे यत् किञ्चिदपि जड़चे- किं मलकाः ? कथंभूतो वा तत् परिणाम ? इतिः। तनात्मकं वस्तु अवलोक्यते, तत् सर्वमपि क्रियया नित्यमाक्रान्तं वर्त्तते । नास्त्येतादृशः कश्चिदपि पदार्थः इदानीन्तना हि लोकाः पूर्वकथनानुसारेण धर्मभेद- संसारे यस्मिन् कदाचित् काचिदपि क्रिया नोपलभ्येत । मेनं सर्वथानर्थोत्पादकमेवाकलयन्ति , मन्यन्ते च ते तमेतं नित्यसिद्ध क्रियाभावमभिलक्ष्यैवोक्तं भगवता तत एव आर्यजातेः पतनम् । परन्तु विदितवेदितव्या पुरुषोत्तमेन- अधिगतयाथातथ्याश्चिरन्तना आर्यास्तु प्राक्तनसंस्कार- न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत्। स्वरूपदृढरज्जुनिगृहीता इव धर्मभेदमेनं सर्वथा प्रा. माणिकं सर्वार्थसाधकं चाभिमन्यन्ते । कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ।। (गीता ३५)इति । अत्रायं विशेषः-यः खलु धर्मभेद उक्तः स द्वि अस्याश्च पूर्वोक्तायाः क्रियाया द्विविधो भवति विधः प्रत्येतव्य'-ज्ञानकृतश्च, अज्ञानकृतश्च । तत्र परिणामः । यथा हि काचित् क्रिया स्वाश्रयभूतं पदार्थं विज्ञानकृतधर्मभेदः सर्वथाभ्युदयाय कल्पते, पर- स्थिरीकरोति, अर्थाद् रक्षति । काचिच्च स्वाश्रयभूत- स्त्वज्ञानकृतो धर्मभेदः सर्वथा विनिपातायैवोपकल्प- स्य पदार्थस्य नाशं विधत्ते। निदर्शनञ्चात्रास्माकं शरीर- ते। तत्र अभ्युदयैकसाधनभूतस्य वेदोदितस्य भेदमूलक- मेव । पाश्चभौतिकेऽस्मिन् शरीरे काचित् क्रियानवरत- धर्मस्यैव निरूपणमावश्यकमतस्तदेव धर्मस्वरूपं मेतादृशी भवति, ययास्माकं शरीरस्य स्थितिरुपपद्यते । प्रथमतः श्रीमतां समक्षे संक्षेपेणोपस्थाप्यते । सैषा क्रिया अन्नाहरणरूपा भवति। चित्यचितेनिधेय- ?

·६ वेदेषु धर्मभेदः भेदादग्निर्द्विविधः । पृथिव्याम्-अन्तरिक्षे, दिवि च क्र तथा चोक्तम्-'स यः स वैश्वानरः-इमे स लोका. । मशः प्रतिष्ठितस्याग्नेः, वायोः आदित्यस्य परस्पर- इममेव पृथिवी विश्वमग्निर्नरः, अन्तरिक्षमेव विश्व संघर्षाद्-उत्पन्नस्तापधर्मा अग्निर्वैश्वानरः । पृथिवी वायुर्नरः,द्यौरेव विश्वमादित्यो नरः (शत ब्रा०६।३।११३) इत्येकं विश्वम् । अन्तरिक्षमिति द्वितीयम् । द्युलोकश्च इति । स एष एवाग्निः याज्ञिकपरिभाषायाम् चित्याग्नि' तृतीयं विश्वम् । तेष्वेतेषु विश्वेषु अधिष्ठातृरूपेण अ नाम्ना प्रसिद्धः । स एष भूताग्निभूतपतिः । पिण्डस्व- ग्निवाय्वादित्याः प्रतिष्ठिताः। अग्निः पृथिव्या अधि- रूपसमर्थकश्चित्याग्नेरुपादानभूतः शब्दान्तरेण प्र- ष्ठाता । वायुरन्तरिक्षस्य । 'इन्द्रतुरीया ग्रहाः गृह्यन्ते' तिष्ठारूपः, रूपरसगन्धस्पर्शशब्दशून्यलक्षणो मौलि- इति श्रौतसिद्धान्ताद् वायौ मरुत्वत इन्द्रस्य नित्य- काग्निरमृताग्निः । एष एव चितेनिधेयाग्निः । उभय- सम्बन्धो विज्ञायते । अत एव च वायुग्रहः-'ऐन्द्रवा- विधोप्येषोऽग्निरन्नाद एव। यावदेव अन्नादाग्नौ अन्ना- यवग्रह' इति नाना प्रसिद्धः । यत्र वायुस्तत्रेन्द्रः, यत्र हुतिस्तावदेव तस्य स्वस्वरूपे स्थितिः । पाञ्चभौ- वा इन्द्रस्तत्र वायुः। इन्द्रस्य वरुणस्य च प्रतिद्वन्द्विभावः। तिकं रसासृङ्मांसमेदोऽस्थिमज्जमयं शरीरंचित्याग्नि- अप्सु वरुणः प्रतिष्ठितः । यत्र वरुणस्तत्र नेन्द्र., यत्रे- मयम् । तत्र प्रतिष्ठितोऽग्निरन्नादःप्राणरूपः। तस्मिन्ने- न्द्रस्तत्र न वरुणः, उभयोरश्वमहिषवत् सन्बधात्। इन्द्रः तस्मिन्नग्नौ-अहरहरन्नाहुतिजयते । हुतमन्नं ऊरू। खलु 'इन्द्रशचि' इतिनाम्ना प्रसिद्धया पाश्चात्त्यविज्ञाने परिणतं क्रमेण प्राणस्वरूपतां लभते । प्राणश्च पुन- च 'एनर्जि' नाम्ना प्रख्यातया स्वशक्त्या, वायुद्वारा रनमिच्छति । इच्छया पुनरन्नाहुतिर्जायते। तदित्थ पदार्थेषु वसन् तद्गतान् वरुणमूलकान दूषितपरमा- 'अन्नोप्राणनामन्योऽन्यपरिग्रहरूपः शरीरस्थिति- णून-विनाशयति । यत्र वायोनिरोधस्तत्रेन्द्रनिरोधः। समर्पको यज्ञो नित्यमवतिष्ठते । यज्ञादेव सर्वे भावाः इन्द्रनिरोधे च वरुणप्रवेशः । वरुणश्च स्वपाशद्वारा प्रजाताः-प्रजायन्ते-भविष्यन्ति च । एतदेवाभिप्रे- सन्नह्य सर्वं दूषितं करोति । एतमेव वायुविज्ञा- त्योक्तमभियुक्तः- न निरूपयन्तो वैज्ञानिका आहुः- सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः । 'यद्वै वातो नाभिवाति तत् सर्वं वरुणदेवत्यम्' अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ।। इति । एतेन चेदं निष्कृष्यते यद् वायौ वर्तते इन्द्रः। (गीता ३।१०) इति । आतश्च अन्तरिक्षस्याधिष्ठाता वायुश्च-इन्द्रश्च । धु- सर्वेषु पदार्थेषु अन्नादानात्मको यज्ञः प्रतिष्ठितः। लोकस्य तु द्वादशादित्यात्मकः सूर्यः। एतदेवाभिप्रेत्य यज्ञकर्माधारे अन्यानि कर्माणि प्रवर्त्तन्ते । अतः य- ज्ञकर्म श्रेष्ठतमं कर्म । उक्तं च- 'अग्निः पृथिवीस्थानः, वायुर्वेन्द्रो वाऽन्तरिक्षस्थानः, 'यज्ञो वै श्रेष्ठतमं कर्म' (शत० ब्रा० ११७१।५)इति। सूर्यो द्युस्थान इति' (यास्कनि० दै० कां० ७५) ता एतास्तिस्रो देवता वैश्वानराग्नेराधारभूता अवगन्तव्याः। तदिदमन्नाहरणरूपं यज्ञस्वरूपसम्पादकं कर्म 'विश्वेषां नराः-विश्वानराः विश्वानरेभ्यो जातोऽग्निर्वे- 'आगति' शब्देनोच्यते बुधैः । सा हि आगतिरूपा श्वानरः' इति कृत्वा लोकत्रयावच्छिन्नोऽग्निः प्राणापान- क्रिया अन्नादिपदार्थाहरणद्वारा प्रतिक्षणमस्माकं श- व्यानमूर्तिस्तापवा- वैश्वानरशब्दभाक सजातः । रीरपुष्टिं विद्धती सती विद्यमाना भवति । एषैव - नैगमिका आहुः- ·वेदेषु धमभेद: vvvv क्रियाशक्तिः पौराणिकः 'विष्णुमाया' रूपेण स्तू- अनै' इतिप्रातिशाख्यसिद्धान्तादेकमेवाक्षरमवगन्त- यते । अन्या चास्माकं शरीरे एका स्थितिविरुद्धा क्रिया व्यम् । शब्दसृष्टिमर्यादया निश्चितसंकेतानुसारं जायते। यया च क्रमशः शरीरहानिरपि सहैवोत्पद्यते । 'ह' इत्येतदक्षरं विष्णुतत्त्वस्य वाचकम् । आहरण सा हि विरुद्धा क्रिया शरीरस्थानामन्नादिरसानामुत्- क्रियया, कि वा आदानक्रियया हृदयस्थो विष्णुः शरीरं क्षेपणं विधाय स्वाश्रयभूतं शरीरं स्वस्वरूपात् प्रच्या- रक्षति। 'द' इत्येतदक्षरमिन्द्रतत्त्वस्य वाचकम् । खण्डन- वयति। एषा हि विरुद्धा क्रिया पदार्थोत्क्षेपणत्वेन गति- क्रियया, कि वा विसर्गक्रियया रुद्रापरपर्य्यायो हृदयस्थ शब्देनाख्यायते । सा हि गतिरूपा क्रिया शरीरविनाशे इन्द्रः शरीरं नाशयति । उभयोः सम्बन्धो यत्र जायते कारणत्वेन पौराणिकै 'रुद्रमाया' रूपेण स्तूयते । सैषातृतीया हृत्पुण्डीरस्था प्रतिष्ठारूपा निष्क्रिया स्थि- आदानक्रियया हृदयस्थो विष्णु शरीरं रक्षति, विस- तिस्वरूपा ब्रह्मशक्तिः । एषैव नियमयति गत्यागति- गक्रियया रुद्रश्च शरीरं नाशयति । एष एव रुद्रो वि- भावान् । अत एव तस्या वाचकं यमित्येकाक्षरम् । पूर्व- ज्ञानकाण्डे–'इन्द्रशब्देनोपवय॑ते । यत्रागतिस्तत्र- कथनानुसारेण वस्तुमात्रमादानविसर्गरूपक्रियया गतिः, यत्र वा गतिस्तत्रागतिरिति कृत्वा-उभावपि अ- नित्यमाक्रान्तम् । एषा द्विविधापि क्रिया क्रिया नाम । भिन्नौ मिने। तदुक्त ऋषिणा- क्रिया च स्वव्यापारार्थं निष्क्रियधरातलमपेक्षते । सैव 'विष्णोः कर्माणि पश्यत यतो व्रतानि पस्पशे । तृतीया आधारभूता ब्रह्मशक्तिः । एषैवादानविसर्गयोः इन्द्रस्य युज्यः सखा' (ऋक् सं० १।२।७) प्रतिष्ठा । अत एवोक्तं वाजसनेयश्रुतौ–'ब्रह्मवैसर्वस्य प्रतिवस्तु आत्मा-पदम्-पुनःपदम्-इति- प्रथमजम्' 'ब्रह्म वै सर्वस्य प्रतिष्ठा' (शत० प्रा० ६।१- कृत्वा त्रयो विवर्त्तभावो द्रष्टव्याः। वस्तुनो हृदयं १।६) इति । इत्थं च मूलद्रव्येषु सर्वेषु ब्रह्मवि- वस्तुन आत्मा । यस्य यदुक्थं सत्-ब्रह्म सत्--साम- ष्णुशिवरूपाणां स्थित्यागतिभावानां सत्ता सिद्धा भ- स्यात् स तस्यात्मा, इत्यात्मनो लक्षणम् । प्रभ- वति । यत् किञ्चावलोक्यते तत् सर्वं ब्रह्मविष्णुरुद्रा- त्मकमेव । एतदेवाभिप्रेत्योच्यते- वस्थानमुक्थम् । प्रतिष्ठास्थानं ब्रह्म. परायणस्थानं साम । हृदयादेव सर्वे भावा उत्तिष्ठन्ति-आतश्च 'उत्ति "एका मूर्तिस्त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः" । इति ष्ठन्ति भावा यस्मात्' इति कृत्वा हृदयमेवोक्थम। हृदये त्रिमूर्तिरेव प्रजापतिः। स एष प्रजापतिरेव स्थि- एव सर्वं प्रतिष्ठितम् । अतस्तदेतद् वस्तुनो ब्रह्म, तिभावे परिणतो ब्रह्मा, गतिभावे इन्द्रो महेश्वरो वा, हृदये एव तद्वस्तुगताः सर्वे भावा अपीता भवन्ति, इति हृदयमेव तद्वस्तुनः साम । तदिदमुक्थब्रह्म- श्रागतिभावे विष्णुश्च निगद्यते । हृदयात्मकः स एष सामलक्षणं हृदयमेव वस्तुपिण्डस्यात्मा, इति निष्कृः प्रजापतिः-नभ्यबिन्दौ प्रतिष्ठितः। तमेतं प्राजापत्यवि- ष्यते । वस्तुपिण्डं पदम् । पिण्डस्थानाद् बहिर्विनिःसृतं ज्ञानं निरूपयन् वेदपुरुष आह- यत् प्राणमण्डलं, तदेव पुनःपदम् । तदिद पुन पदमेव 'महिमा' 'विभूति.' 'साहस्री' इत्यादि नामभि. प्रसि- प्रजापतिश्चरति गर्भे अन्तरजायमानो बहुधा विजायते। द्धम् । तत्र हृदये 'हृ' इत्येकमक्षरम् । द' इत्येकमक्षरम्। तस्य योनि परिपश्यन्ति धीरास्तस्मिन्ह तस्थुर्भुवनानि- 'यम्' इत्यकमक्षरम् । यमित्यत्र 'स्वरोऽक्षरम्-सहाद्यैर्व्य- विश्वा । (यजुःसं० ३१।१८) इति ।

·* वेदेशु धर्ममेदा www. N - उक्तं पूर्व-शरीरे द्विविधा क्रिया जायते । आदा- सांसिद्धिकम् (नित्यम्) उक्तम् । परन्तु विज्ञानदृष्टया तन्मतं नविसर्गात्मिका एषा द्विविधापि क्रियाधमिणैव ध्रियते, सर्वथा भ्रान्तिमूलकम् । धापरपर्य्यायकतरलाग्नि- अतो ध्रियते इति वा, धरतीति व्युत्पत्त्या वा निष्पन्नस्य प्रवेशाद् आपो द्रग जायन्ते, ध्रुवाग्निसम्बन्धात् ता धर्मस्योदरे यद्यपि अस्याः शरीरविनाशभूतायाः क्रि- एव घना जायन्ते । अप्सु या द्रवता, या च घनता याया अपि समावेशः प्राप्नोति, तथापि पूर्वा क्रिया आश्रयस्वरूपं रक्षति, द्वितीया तु स्वरूपमेवोच्छिनत्ति सा अग्निसम्बन्धादेवोत्पद्यते । तदुक्तं क्षरतत्वप्रतिपा- नरक्षति, तस्माद् द्वितीयां 'धरतीति धर्मः' इति कर्तरि दकेन भगवता कणादेन- व्युत्पत्तिमवलम्ब्य प्रथमोक्ता क्रियैव धर्मः, द्वितीया 'अपां सङ्घातो विलयनं च तेजःसंयोगात्' त्वधर्म इत्येवमेव प्रत्त्येतव्यम् । तथा च-'ध्रियमाणः (वैशेषिकदर्शने) इति । सन् धरति-स्वयं धम्मिणा ध्रियते, धमिणं च स्वस्वरूपेऽवस्थापयति यः स धर्म' इति सिद्धम् । तत्र योऽग्निरप्सु प्रविष्टः सन् तत्र जले द्रवभावं विधत्ते, सोऽग्निस्तत्र स्वरूपधर्मेण प्रविष्टः । सोऽयमग्नि- सर्वेष्वपि जड़चेतनात्मकेषु पदार्थेषु परस्परं सर्व- रात्मनस्तापधर्मं विहाय जलस्यात्मा भवति । तद् वि- था विभिन्नाधा विद्यन्ते-इत्युक्तं पूर्वम् । सिहाक्लोक- नाशे जलस्वरूपनाशः, तत्सत्तायां च जलस्थितिः । नन्यायेन तस्मिन्नेव विषये पुनः किञ्चिदुच्यते- पुनश्च बहिरग्निसंयोगाज्जलमुष्णं जायते । सोयमू- ये धाः पूर्वं निदर्शितास्त इमे द्विविधा प्रत्त्ये- मा अग्नेरागन्तुको धर्मः । यद्यस्यागन्तुकधर्मभू- तव्याः-स्वाभाविकाश्च, आगन्तुकाश्च। तत्र स्वाभाविका तस्य बहिरग्नेरप्सु आत्यन्तिकः सम्बन्धो जायते, त- धर्मा एव वस्तुनः ‘स्वरूप' मित्युच्यते । यथा हि-न दा तु जलपरमाणवो विशकलिता भूत्वा बाष्परूपे हि तावद् औष्ण्यप्रकाशौ विहाय वहे. किञ्चित् स्वरू- परिणताः सन्त उत्क्रान्ता भवन्ति । अस्यामवस्यास्या- पमस्ति । अतः अग्नेरौष्ण्यप्रकाशौ स्वाभाविको ध- मेष आगन्तुको धर्मो जलस्वरूपविनाशे प्रवृत्तः सन् म्ौं प्रत्त्येतव्यौ । एवमेव च शैत्यमाप्यायनं च विहाय अधर्म एव । इत्थं च-स्वभावभूतधानुकूला क्रि- जलस्य स्वरूपान्तरं नैव निवक्तुं शक्यते केनापि। परन्तु या धर्मः,स्वभावभूतधर्मप्रतिकूला क्रिया सर्वथाग्यध- ये आगन्तुका धाः सन्ति, ते तु वस्तुषु वस्त्वन्तर- र्म, इति निष्कृष्यते । एवं च पूर्वोक्तमिदमेव वस्तुध- सम्बन्धादापद्यन्ते विलीयन्ते च। तस्मादेते आगन्तुका र्मवृत्तमस्माकं विचारविषयीभूते धर्मेऽपि योजनीयम्। धा व्यभिचारिण एव भवन्ति । तदित्थमुभयविधानां तथा हि मनुष्येषु यन्मनुष्यत्त्वं नाम, तद् यादृशैा- धर्माणां ध्रियमाणत्वेऽपि स्वभावभूता धर्मा मुख्याः, पारैर्यादृशैश्च द्रव्यसम्बन्धैरवस्था यत, ते मनुष्याणां आगन्तुका धर्मा गौणाः । परन्त्वत्रायं विशेषः-श्रा- धर्मा उच्यन्ते । यैस्तु मनुष्यस्य पतनं जायते, भवन्ति गन्तुका धा यदि स्वभावधर्मप्रतिकूला भवेयुस्तदा तु ते मनुष्याणामधाः । एवमेव ये सभ्यताभिमानि एते आगन्तुका धा अधा एव भवन्ति, वस्तु- लोकाः सन्ति, तेषां सभ्यता यया रीत्या रक्ष्यते सारी- स्वरूपविनाशकत्वात, मुख्यधर्मविरोधित्वाच । यथा तिस्तेषां धर्मः, विपरीता त्वधर्मः । इत्थमेव ब्राह्मण- हि-'आपो द्रवाः स्निग्धाः' इति सिद्धान्तादप्सु यो क्षत्रियादिवर्णाश्रमधर्मेष्वपि अनुगमनीयं लक्षणमि- द्रवधर्मः स तस्य स्वरूपधर्मः । नव्यनये अपां द्रवत्वं दम् । सोऽयं ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यशूद्राणां कर्त्तव्यव्यव- ·वेदेषु धमभेदः ६ - स्थापको वर्णाश्रमधर्मविभागः काल्पनिकः ? उत वैज्ञा- वः। तथा च वर्णानां नित्यत्वे लेशमात्रस्यापि सन्देहस्य निकः ? इति विचारणायां प्रसङ्गात् किञ्चिदुच्यते । नावसरः। अपिच न केवलं मनुष्येष्वेव,अपि तु पदार्थ मात्रेषु सामान्यरूपेण एष वर्णविभागो द्रष्टयः। प- 'प्रकृतिविशिष्टं चातुर्वर्ण्य संस्कारविशेषाच' इत्यु- शुषु तावत्-अजपशुमणः, अश्वः क्षत्रियः, गौश्यः, क्तवता भगवता वसिष्ठेन जातिकमणी वर्णानां मूले अविः शूद्रः । सर्पेषु सुवर्णाभाः पन्नगा ब्राह्मणाः, स्लि- उक्त । न केवलं जात्या, न केवलं कर्मणा वा वर्णस्व- ग्धवर्णा भृशकोपनाः पनगाः क्षत्रियाः, लोहिता धूत्राः रूपनिष्पत्तिः, अपि तु उभयमत्रापेक्ष्यते । बीजरूपेण पारावताः सर्पा वैश्याः, मिन्नानेकवर्णा रूक्षत्वचः नित्यप्रतिष्ठिताया जातेः कर्मणा एव विकासः। जन्मत पन्नगा. शूद्राः । वनस्पतिषु-अश्वत्थबटपलाशबि- एव नित्यभूताया जातेः कर्मणा विकासो जायते,नतुन- वीना जातिनिष्पाद्यते तेन। यतो हि वर्णविभागो जाति- त्रियाः, फलपुष्पप्रदातारः सर्वे वृक्षा वैश्याः, वंशाइयः ल्वादयो ब्राह्मणाः, देवदारुश्रीपर्णिकाश्मेर्याइयः क्ष- कृत एव -अर्थाद् नित्य एव नतु काल्पनिकः । एष शूद्राः । कीटेषु-पुष्पादिषु ये कीटास्ते ब्राह्मणाः, श- एव वैज्ञानिकानां वेदनत्वपरपारगामिनां निर्णय । रीरगतसप्तवातुसम्बन्धिनः कोटाः क्षत्रियाः, कौशेय- अस्यैव च वर्णविभागस्य नित्यतामाचक्षाणो भगवान् सुत्रनिर्मातारः कीटा वैश्याः, विष्ठादिनिकृष्टपदार्थेषु वासुदेव आह- वर्तमानाः कीटाः शूद्राः। पक्षिपु-चक्रमाककपोतादयो चातुर्वण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः । ब्राह्मणाः, बकादिपक्षिणः क्षत्रियाः, मयूराइयो वैश्याः, तस्य कर्तारमपि मां विद्धयकर्तारमव्ययम् ।। काकगृध्रादयः शूद्राः । यज्ञेषु सोमयागो ब्राह्मण., पशु- (गीता० ४।१३) बन्धः क्षत्रियः, इष्टयो वैश्याः, पाकयज्ञापरपर्य्यायको द:होमः शूद्रः । देवेषु-अग्निाह्मणः, इन्द्रः क्षत्रियः, 'गुणकर्मविभागशः' अनेन वाक्येन केचित् क- विश्वेदेवा मरुतश्च वैश्याः, तमोमयः पार्थिवः पूषा- ल्पनारसिका व्यवस्थामेनां मनुष्यकल्पितां मन्यन्ते । प्राणः शूद्रः । वेदेषु-सामवेदो ब्राह्मणः, यजुर्वेदः क्ष- परन्तु यदा श्लोकस्थे 'सृष्टम्' इति पदे दृष्टिनिक्षिप्यते त्रियः, ऋग्वेदो वैश्यः, चतुर्थश्चतुर्थः । दितु-उत्तरा तदा अज्ञानमोहः स्वत एव विनाशभावं गतो भवति। दिग् ब्राह्मणः, दक्षिणा दिक् क्षत्रिय, प्राची दिग् वैश्यः, पूर्व चातुर्वण्यं भगवता सृष्टम् , पश्चाद् वर्णानुसारं प्रतीची शूद्रः । प्रकृतिषु-सत्त्वप्रकृतिर्ब्राह्मणः, सत्त्व गुणकर्मणां विभागः कृतः । अपि च 'तस्य करिमपि रजःप्रकृतिः क्षत्रियः । रजस्तमःप्रकृतिर्वैश्यः, तम प्रकृतिः मां विद्धयकर्तारमव्ययम्' इत्युत्तरार्द्धन तु स्पष्टमेवास्य शूद्र । शक्तिषु-ज्ञानशक्तिर्ब्राह्मण', क्रियाशक्ति. क्ष- नित्यत्वं सिद्धं भवति । चातुर्वर्ण्यनिर्माता अव्यय- त्रियः, अर्थशक्तिर्वैश्यः, पशुशक्तिः शूद्रः । बलेषु विद्या- पुरुषः । सोऽयं पुरुषोत्तमनाम्ना प्रसिद्धोऽव्यय बलं ब्राह्मणः, ऐश्वर्यबलं क्षत्रियः। वित्तबलं वैश्यः , शरीरबलं शूद्रः । वर्णेषु-श्वेतवर्णो ब्राह्मणः , रक्त- "उत्तमः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । वर्णः क्षत्रियः, पीतवर्णो वैश्यः , कृष्णवर्णः शूद्रः । छन्दस्सु गायत्री ब्राह्मणः , त्रिष्टुप् क्षत्रियः, यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः" इति गी- वैश्यः, अनुष्टुप शूद्रः। शरीरावयवेषु-मस्तकं ब्राह्मणः, ह. ताक्षरेण साक्षादीश्वरः । स एव ब्राह्मणादिवर्णानां प्रभ- स्तौ उरश्च क्षत्रियः, उदरं वैश्यः, पादौ शूद्रः । सवनेषु- " । पुरुषः- .

·* वेदेषु धर्मभेदः । प्रातःसवनं ब्राह्मणः, माध्यन्दिनं सवनं क्षत्रियः, Certainly it has. The three principle सायंसवनं वैश्यः, रात्रिः शूद्रः । स्वरेषु-उदात्तो devasions of society,that ave praetically see am ब्राह्मणः, अनुदात्तः क्षत्रियः, स्वरितो वैश्यः, विक- the world, can be but the reflection of the खरः शूद्रः। तदित्थं-पूर्वोक्तैर्निदर्शनैश्चातुर्वर्ण्यस्य Soul itself सर्वव्यापकत्वम्,ईश्वरप्रणीतत्वेन सर्वथा नित्यत्वं के नाम अग्रेच-सदार्शनिकशिरोमणिः- न शास्त्रविदो मन्यन्ते । अत एव च व्यक्तिविशेषस्यो- ल्लेखनमकृत्वा सामान्यरूपेणैव भगवता- "सहज कर्म कौन्तेय!सदोषमपि न त्यजेत् " "चातुर्वण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः" इत्युक्तम् । "वे स्वे कर्मण्यभिरतः संसिद्धिं लभते नरः" येऽपि पाश्चात्त्याः, येच यवनास्तेष्वपि प्रकारान्तरेण इति भारतीयसिद्धान्तमभिलक्ष्य आह- एषा व्यवस्था वर्तत एव ।युनान (Greece) देशस्थेन + But nhen the Cobbler is any other man पाश्चात्त्यदेशेषु सुप्रसिद्धस्य सुकरात (Soceretes) महो whom nature designed to be a trader hav. दयस्य प्रियतमन प्रधानेन च शिष्येण वेदान्तशिरो zny his heart liſted up by wealth or strength मणिना (Philosophers) प्लेटो (Plato) महाशयेन or the number of his followers, or any like गार्जियन, वारियर, आर्टिजन, लेबरर, इत्येवं रूपेण advantage, attempts to force has way into the वर्णविभागः स्वीकृतः । ते चैते विभागास्तत्र साहि- class or warriors, or warrior inin that त्ये-क्लर्जी (Clergy) सोल्जर (Soldier) मर्चे- of leurslaturs and guardians, for which he न्ट (Merchant) लेबरर (Labourer) एवं सिविल- १५ untued. and eather to take the emplemen- #H, (Cıvıl Man) faretçida (Military Man) 1801 the dures of the other, or when one man आर्टमैन (Art Man) लेबररमैन-(Labouren Man) is trader, legislator und Wartuor all in one; इत्यादिविभिन्ननामभिः प्रसिद्धाः। then this interchange and thus meddling of one with anuther is the ruin of the state यथा भारतीयैर्वर्णव्यवस्था नित्या स्वीक्रियते त- थैव प्लेटोमहोदयेनापि तस्या नित्यत्वमेवोक्तम् । स It is necessary for gooil administration कथयति-- in a state that all people should do their own Whether the Swil has three principles business and they shubil not be allowed to of life. ? inter meddle wuh one another. n -- *क्या आत्मा की तीन प्रकार की प्रकृतिएं होती हैं ? क्यों नहीं । यदि समाज में तीन प्रकार के विभाग हैं तो यह अव- श्य ही प्रकृति के तीन विभाग होंगे । क्यों कि समाज में यह तीनों गुण व्यक्तियों के गुणों से हीअाते हैं"- + जब ऐसा व्यक्ति जो प्रकृति के अनुसार आर्टिजन प्रवृत्तिका है घने घमण्डमें आकर वारियर श्रेणि में प्रविष्ट होना चाहता है, जब वारियर अपनी अची श्रेणी के योग्य न होता हुआ सिनेटर श्रेणिमें अाना चाहता है इसप्रकार जब एकही व्यक्ति सब कम क ना चाहता है तब समा नमें दुव्यवस्था फैलजाती है । किसीभी राज्यमें सुशासन होने के लिए आवश्यक है कि भिन्न भिन्न व्यक्तियों को अपने अपने धर्म में ही लगाया जाय और अव्यवस्था न होने दी जाय", ·वेदेषु धर्मभेदः पाश्चात्त्यशिक्षानुयायिनां भारतीयानां नेत्रपटल- क्षत्रियः, वैश्यः, शूद्र इत्येवंरूपेण जातिसंज्ञा निर्दिष्टा । विकासाय पाश्चात्त्यविदुषो वर्णव्यवस्थायां ये विचारा- तत् परिचयार्थं च शर्मा, वा, गुप्तः, दासः-इति स्ते प्रसङ्गाभावेप्युक्ताः । पुनः प्रकृतमनुसरामः । शब्दाः संकेतिताः। यथा हि -शरीस्यान्तरङ्गभागानां रसासृङ्मांसा- भारतीयसमाजशास्त्रिप्रवरैः समाजव्यवस्थापनार्थं ब्रह्मक्षत्रविड्वोर्येण कृतात्मनां द्विजातोनाम्, पूषप्राणेन नि- दीनां रक्षायां 'चम' एव साधनभूतं भवति। ज्ञानश- म्मितानां चशूद्रमहाभागानां विभागः कृत ।समाजे खलु क्तियुतो ब्राह्मणश्च समाजशरीरस्यान्तरङ्गरक्षायां नियुक्तः सन् चर्मस्थानीयः । अतस्तस्य ब्राह्मणसमुदायस्य वर्त्तते आवश्यकतास्य वर्णाश्रमधर्मविभागस्य । यतो हि ये दुर्गुणाः समाजेऽज्ञानप्रशादुत्पद्यन्ते, तेषां निवारणा- 'शर्मा' शब्देन संकेतो विहितः । पुरा वैदिककाले च- र्थमपेक्षते कश्चिद् उपदेष्टुसमुदायः, यस्य शास्त्रवि- कारस्य स्थाने शकारस्योच्चारणं प्रचलितमासीत् । अ- र्थात् 'चर्मशब्दस्थाने 'शर्म' इत्युच्चारयन्ति स्म देव- हितसदुपदेशेन शरीरावच्छिन्नान्तःकरणस्य दोषा पदभाजो महर्षयः । संस्कृतभाषायां प्रचलितश्चर्मशब्दः निवृत्ता भवेयुः । एषा रक्षा अन्तःकरणजन्यदोषनिवृत्ती साधनभूता प्रत्त्येतव्या । एवमेव समाजोपरि यच्छ- पेण प्रचलित आसीद्, वर्तते च । दर्शपूर्णमासेष्टौ पुरो- 'छन्दोभ्यस्ते,ति नाम्ना प्रसिद्धायां वेदभाषायां शर्मरू- त्रूणामाक्रमणं जायते, तस्य निरोधार्थमायपेक्षते डाशसंपादनाय हविःपेषणार्थं कृष्णमृगचर्मण कश्चिद्ररक्षकः समुदायः यो हि अहर्निशं शत्रुनाशे आदानं क्रियते। तत्रोक्तं वाजमनेयश्रुतौ- प्रवृत्तः सन् समाजरक्षां कुर्यात् । एवमेव च समाजप- रिपालनार्थम्-अर्थात् समाजस्योदरचिन्तानिवृत्यर्थ "अथ कृष्णाजिनमादत्ते-शासीति । मप्यपेक्षते कश्चित् समुदायविशेषः । यो हि पूर्वो चर्म वा एतत् कृष्णस्य। तदस्य तन्मानुषम् । क्तेन उपदेशकेन, रक्षकेण च उपदिष्टो रक्षितश्च भूत्वा शर्म देवत्रा"- (श ब्रा० १११।४।१) इति । अन्नाद्युत्पादनार्थं कृष्यादिक वाणिज्यादिकं च कुर्यात् । एवमेव च येन समुदायेन कृयादिकं क्रियते, तत्र कृ- देवत्रा अर्थात् देवाधीनम्, देवभाषायां व्यवहृत- मिति प्यादिकरणसमये पश्चादीनां क्षेत्रविनाशाय भवति य- यावत् दाक्रमणम्, तन्निरोधार्थमायपेक्षते कश्चित् समुदायवि एवमेव च यथा शरीरस्य बहिरङ्गाक्रमणरक्षा व- शेषः। एष एव समुदाय उपदेशकवर्गस्य रक्षकवर्गस्य च र्मणा ( कवचेन ) क्रियते, तद्वत् क्रियाशक्तिमतः बहिरङ्गकर्मण्यपि नियुक्तो द्रष्टव्यः । अर्थात् पूर्वोक्ता- क्षत्रियस्य बहिरङ्गभूतानां शत्रूणां विनाशे साधनभूत- नां समाजानां कृते सेवार्थमध्यपेक्षते कश्चित् समुदाय- त्वात् तस्य वर्मशब्देन संकेतः । एवमेव-चर्मणा विशेषः । एवं च-समाजव्यवस्थापनार्थं पूर्वोक्तश्चातु- वर्मणा च यथा शरीरं सुरक्षितं सत् सुगुप्तं भवति. त- येविभागा नितान्तमावश्यक.। अन्यथा अव्यवस्थि- थैव अर्थशक्तिमतो वैश्यस्य समाजस्वरूपशरीरस्थाना- तत्वात् समाजोच्छेदापत्तिः स्यात् । तदित्थमुपर्युक्तं पन्नत्वात्-वर्मवर्मरूपाभ्यां ब्राह्मणक्षत्रियाभ्यां सुर- समाजविभाग लोककल्याणार्थं प्रधानसाधनं विचिन्य क्षितत्वात् तस्य 'गुप्तः' इति संकेतः कृतः। इदमेव प्राक्तनमहामहषिभिरेष विभागः कृतः। तैरेव च महर्षि- संकेतरहस्यमभिलक्ष्य नामप्रकरणे उक्तं मनुस्मृतौ, यम- भिस्तस्य विभागचतुष्टयस्थ प्रकृतिविज्ञानानुसारंब्राह्मणः, स्मृतौ, विष्णुस्मृतौ च- - ·वेदेषु धर्मभेदः ~~ यमः . १ शम्मवद् ब्राह्मणस्योक्तं वर्मेति क्षत्रसंयुतम् । शक्ताववलम्बिता। एवं च यस्य मस्तिष्कशक्तिर्याशी गुप्तदासात्मकं नाम प्रशस्तं वैश्यशूद्रयोः॥१॥ दृढा भवति,तस्योपदेशशक्तिरपि तादृश्येव दृढा भवति । विष्णुः- एवमेव युद्धं खलु साहसं हृदयबलं चापेक्षते । अतो २ शम्मेवद् ब्राह्मणस्य स्याद् राज्ञो रक्षोसमन्वितम् । हृदयबलं यादृक् साहसयुक्तं भविष्यति, शत्रुविनाशवि- धौ तथाविध एव ससमर्थो भविष्यति । एतच्च खलु भि- वैश्यस्य पुष्टिसंयुक्तं शूद्रस्य प्रेष्यसंयुतम् ॥२॥ न्नभिन्नशक्तिसामर्थ्य भिन्नभिन्नपदार्थाधीनम् । यथा हि मनुः केचित् पदार्था मस्तिष्कशक्ति वर्धयन्ति, केचिच्च हृद- ३ शर्म देवश्च विप्रस्य, वर्म त्रातुश्च भूभुजः। यबलम् । एवमेव केचित् पदार्था मस्तिष्कशक्तिं नाश- भूतिदत्तश्च वैश्यस्य दासः शूद्रस्य कारयेत् ॥३॥ यन्ति, केचिच्च हृदयबलम्। यथा हि मद्यादिका ये ताम- सभावोपेताः पदार्था सन्ति, सन्ति ते मस्तिष्कशक्ति- अपि च शरीरे यथा मुखेनोच्यते, हस्तेन च दंशम- विनाशकाः। परन्त्वेते एव पदार्थाः प्रायः मात्रया सेव- शकादिकाः शत्रवस्ताड्यन्ते, उदरेण च शरीरस्थिति- नेन हृदयबलप्रवर्द्धका जायन्ते । एतदेवाभिप्रेत्य भग- रक्षार्थमन्नादिपाचनस्य व्यापारः क्रियते, पद्भ्यां च वता चरकेण मद्यस्य हृदयशक्तिप्रवर्द्धका नानागुणा चलनादिक्रियया उपरिभागस्थस्य शरीरस्य सेवा क्रि- उक्ताः। एतदेवाभिप्रेत्य च भगवता मनुना बुद्धिनाशका यते, तथैव पूर्वोक्तचतुष्टयस्य शरीरोक्तव्यवस्थातुल्य- ये पदार्थाः सन्ति, ते निषिद्धाः । तथा चोक्तम्- त्वमवधेयम् । एतदेवाभिप्रेत्य भगवती श्रुतिराह- लशुनं गृञ्जनं चैव पलाण्डु कवकानि च । "ब्राह्मणोऽस्य मुखमासीद् बाहू राजन्यः कृतः । अभक्ष्याणि द्विजातीनाममध्यप्रभवानि च ।। ऊरू तदस्य यद् वैश्यः पद्भ्यां शूद्रो अजायत ।।" (मनुः ५१५) (यजुः सं० ३१॥५) तस्माद्-उपदेशशक्तिमतो ब्राह्मणवर्णस्य मस्तिष्क- एतदेवाभिप्रेत्य भगवता मनुनाप्युक्तम्- शक्तिसंरक्षकाः सात्त्विका एव आचारा व्यवहारा उ- "लोकानां तु विवृद्धयर्थं मुखबाहूरुपादतः । पयुक्ता भवन्ति । एवमेव च रक्षकस्य क्षत्रियवर्णस्य हृ- ब्राह्मणं क्षत्रियं वैश्यं शूद्रं च निरवर्त्तयत्" ॥ दयबलसंरक्षकाः सात्त्विकराजसा एव आहाराव्यवहा- एवं च यथा समाजव्यवस्थापनार्थमेष चातुर्वर्ण्य- रा उपयुक्ता भवन्ति । वैश्यस्य तु अर्थशक्तिरक्षका रा- विभागः कृतस्तथैव तस्य विभागस्य स्वरूपरक्षार्थं जसतामसाः । शूद्रो यथाचारो यथाकामः । तस्माद् तत्तत्समुदायस्य आचारा व्यवहारा अपि भिन्ना भिन्ना एतेषां ब्राह्मणादिवर्णानां भिन्ना एव धर्मा भवितुमर्ह- एव विहिताः। न्तीति के नाम न मन्येरन् । न च वाक्प्राणमेनोमया- अन्यथा यदि सर्वेषां तुल्या एवाचारादिधर्मा भ- त्मोपरि अाहारादेः प्रभावो न भवतीति वाच्यम् , वेयुस्तदा तु समानव्यवहारेण निष्पन्नानां वाक्मा- श्रुतिविरोधात् प्रत्यक्षविरोधाच्च । सात्त्विकराजस- णमनसामपि समानरूपत्वाद्, एतादृशैरेकजातीयैर्वा- तामसभावादियुक्तपदार्थभक्षणेन तथाविध एव वाक्- प्राणमनोभिरुपदेशादिकानि भिन्नानि कार्याणि प्रागणमनसामुपरि प्रभावो जायते-इति स्पष्टमेव छान्दो- कथमपि न भवेयुः । यतः खलु उपदेशशक्तिः मस्तिप्क- ग्यश्रुतौ प्रतिपादितम्। तथा हि आमनन्ति छन्दोगाः- ·वेदेषु धर्मभेदः १३ M वश्यका एव। . "अन्नमशितं त्रेधा विवीयते । तस्य य. स्थविष्ठोधा इयादिभिः स्पष्टमेव शूद्राणां द्विजातिधर्मेभ्यो तुस्तत् पुरीष भवति, यो मध्यमस्तन्मांसम, योऽणिष्ठस्त. बहिष्कारो दृश्यते । दर्शनमपि शूद्रस्य परिहृतं श्रुत्या । न्मन. । आपः पीतास्त्रेधा विधीयन्ते। तासां यः स्थविष्ठो 'यज्ञेषु शूद्राणामप्यविकारो द्विजातिवत्' इति मन्य- धातुस्तन्मूत्रम् यो मध्यमस्तल्लोहितम्,योऽणिष्ठः स प्रा- मानाःसाहसिका अवलोकयन्तु तावद् यज्ञमादारहस्य णः। तेजोऽशितं त्रेवा विधीयते। तस्य यः स्थविष्टो धातु- 'ते हि यज्ञियाः (न शूद्रः)' इत्यादि-वचनेभ्यः । यज्ञेषु स्तदस्थि, यो मध्यमःसामज्जा, योऽणिष्ठः सा वाक्। अन्न- द्विजातीनामपि नियताविकारित्वमेव दृश्यते तत्र मयं हि सोम्य मनः, आपोमयः प्राण', तेजोमयी वाक्” तत्र ब्राह्मणग्रन्थेषु। तथाहि-राजा वैराजसूयेनेष्ट्वा भव- (छां० उ० ६ प्र० ५ खं० १-२-३-४ क०) इति। ति सम्राट वाजपेयेन । अवरं हि राज्य, परं साम्राज्यम्' तस्मात् समाजरक्षार्थं यथा चातुर्वर्ण्यविभाग आ (शतम्ब्रा० ६।१।१।१२)इत्युक्त्वा राज्ञ एव खलु राज- वश्यकस्तथैव चातुर्वर्ण्यरक्षार्थं धर्मभेदा अप्या- सूये अधिकारो न ब्राह्मणादेः । वाजपेयस्तु ब्राह्मण- स्यैव यज्ञो न राज्ञः, इति तत्र स्पष्टमेव यज्ञियधर्मभेदः प्रतिपादितः। तथा हि- 'शूद्रान्त्यजस्पर्शादौन हानिः ? सर्वे वर्णाः समानाः' 'सर्वेषां सर्वत्र समानाधिकारः इत्येवं विवदमानाः पश्य- 'सवैब्राह्मणस्यैव यज्ञः, यदेनेन बृहस्पतिरजयत । न्तु तावच्छौतप्रमाणानि धर्मभेदमूलानि । ब्रह्म हि बृहस्पतिः । ब्रह्म हि ब्राह्मणः । राज्ञ एव राज- ज्योतिष्टोनापरपायके सोमयागे दीक्षितो व्रती सूयम् । राजा वै राजसूयेनेट्वा भवति, सम्राड् वाजपे- येन (ब्राह्मणः)। न वै ब्राह्मणो राज्याय अलम् । अवरं यजमानः साक्षाद्देवमूर्तिर्भवति। यावदनु स दीक्षितो भ. हि राज्यं, परं हि साम्राज्यम्" (शत० ५।१।१।१२)। वति तावदनु शूद्रेण (सच्छूद्रेणापि) सह तस्य भाषण. मपि निषिद्धम्, का कथा स्पर्शस्य । तथा चोक्तम्- "स्तुता मया वरदा वेदमाता प्रचोदयन्तां पाव- मानी द्विजानाम् । आयुः प्राणं प्रजां पशुं कीर्ति द्रविणं "तन्न सर्व-इवाभिप्रायेत, ब्राह्मणो वैव, राजन्यो ब्रह्मवर्चसम् । मह्यं दत्वा-व्रजत ब्रह्मलोकम्" वा, वैश्यो वा । ते हि यज्ञियाः । स वै न सर्वेणेव सं- (अथर्व० सं० ७१६७१११) बदेत । देवान्वा एष उपावर्त्तते यो दीक्षते । स देवता इत्यादिमन्त्रश्रुत्या वेदमातुर्गायत्र्याः सम्बन्धो नामेको भवति । न वै देवाः सर्वेणेव संवदन्ते । ब्राह्मणे द्विजातीनामेव केवलम्, इति स्पष्टमेव शूद्राणां यज्ञानधि- न वैव, राजन्येन वा, वैश्येन वा । ते हि यज्ञियाः । त- कारित्वं व्यज्यते। स्माद्ययेनं शूद्रेण संवादो विन्देत्-एतेषामेवैकं बृयात्- अपि च-यजुःसंहितायां महता समारम्भेण 'इममिति विचक्ष्व, इममिति विचक्ष्व । एष उ तत्र तत्तद्वर्णानाम् , सच्छूद्राणाम् , अवरवर्णानाम् दीक्षि स्योपचारः" (शत० ३।१२।७) इति । नृत्त-शैलूष-भीमल-रेभ-कौलाल-कार-मणिकार- अपि च-"असतो वा एष सम्भूतः, यच्छूद्रः" भेदाः प्रतिपादिताः । तथा हि- धनुष्कार-ज्याकार-यातुधानानामसच्छूद्राणाञ्च धर्म- (तै ब्रा. १२।३।६) “अनृतं स्त्री, शूद्रः श्वा, कृष्णः "ब्रह्मणे ब्राह्मणम्, क्षत्राय राजन्यम , मरुद्भ्यो शकुनिः. (काकः)। तानि न प्रेक्षेत"। (शत० ब्रा० वैश्यम् , तपसे शूद्रम्, तमसे तस्करम्” इति । १४।१।।३१)। (यजुः सं० ३० अ०) . - ·* वेदेषु धर्मभेदः " नसभ्यताभाजः तदित्थं सर्वलोकव्यवहारसिद्धस्य, प्रमाणभित्तौ सप्तवितस्तिकायात्मकेऽस्मिन् खलु महाब्रह्माण्डे स- च प्रतिष्ठितस्य पूर्वोक्तधर्मभेदस्यावश्यकत्वं कथ निरा- न्त्याध्यात्मिकाधिभौतिकाधिदैविकानि त्रीणि मण्डला- कत्तुं शक्यते-इति त एव वेदाभिमानिनः प्रष्टव्याः। नि। तत्राधिदैविकप्रपञ्चेन आधिभौतिकस्योत्पत्तिर्जा- यते। आधिभौतिकाधिदैविकसम्मिश्रणेन च अध्यात्म- चातुर्वर्ण्यरक्षकोऽयं पूर्वोतो धर्मभेदः काल्पनिकः, प्रपञ्चस्य विकासोभवति । उपर्युक्तेषु त्रिष्वेतेषु मण्डलेपु अवैज्ञानिकः अवैदिकश्चेति वदतां महानुभावानां मूलभूतमाधिदैविकं मण्डलं पञ्चमण्डलात्मकमस्ति । संतोषः सम्यक् प्रकारेण जात इति मन्ये । अत एव सर्वमिदं वस्तुजातं प्रपञ्च इत्याख्यायते । "नाकारणं हि शास्त्रेऽस्ति धर्मः सूक्ष्मोऽपि जाजले। आधिदैविकान्तर्गतानि तानि पञ्चमण्डलानि प्राणः, काराद्धर्ममन्विच्छन् स लोकानाप्नुते शुभान्॥" आपः, वाक्, अन्नम्, अन्नादः, इत्येतैः शब्दैः प्रसिद्धा इति भगवदुक्त्यनुसारेण अस्माकं सर्वे एव धर्मा- विज्ञानसमये । अस्ति खलु सर्वजगद्व्यापकः शब्द- देशा वैज्ञानिकाः प्राकृतिकाः, अत एव नित्याः, अ- स्पर्शरूपरसगन्धरहितः, अत एव अधामच्छत् कश्चिन् त एव च सर्वथा अपरिहार्याः । मौलिकतत्त्वविशेषः सर्वसृष्टिप्रवर्तकः । तमेतं मौलिक तत्त्वं प्राणशब्देन, कि वा ऋषिशब्दे- नूतनसभ्यतामुत्तमा वैज्ञानिकी मन्यमाना ये नूत- न व्यवहरन्ति महर्षयः । तथा चोक्तं वाजसनेयश्रुतौ- सभ्याः-भारतवर्षीयप्राचीनतमस- भ्यताविषये विज्ञानशून्यत्वम् , लेखनादिपरिपाटी- असद्वा इदमय आसीत् । तदाहुः-कि तदसदा- राहित्यम्, एवमन्यानि दूषणानीति दोषाणामारोपणं कु- सीदिति ? ऋषयो वाव तदग्रेऽसदासीदिति । वन्ति, तत्तेषां भारतवर्षीयविज्ञानगहनाटवीप्रवेशाभा तदाहुः -के ते ऋषय इति ? प्राणावा ऋषयः। वमूलिका भ्रान्तिरेवेति निःसदिग्धं ब्रूमः । प्राचीनस ते यत् पुराऽस्मात् सर्वस्मादिदमिच्छन्तः मये भारतवर्षे महर्षिवय्यर्यद् वैज्ञानिकतत्त्वानामन्वेष श्रमेण तपसा 'अरिषस्तस्माद् ऋषयः' इति । कृतं तस्य अद्यापि महर्घता विचारवद्भिर्विनिश्चेतं (शत० ब्रा०६।११।१) शक्यते। नैतन्मया निर्मूलमेवोच्यते अपितु दृष्टान्त 'असद्वेदमग्र आसीत्' इत्यस्यायमर्थः-इइमग्रे रूपेण भवतां समक्ष किश्चिदुपस्थाप्यते । दीत च तेषां अर्थात् इदमितिनिर्देशेन व्यवह्रियमाणायाः सृष्टेः प्राग सर्वजनोपकारिणी वैज्ञानिकी चमत्कृतिः। समया असदात्मकः सर्वजगत्प्रभवप्रतिष्ठापरायणभूतः क- भावाल्लधुकायेऽस्मिन्निबन्धे अधिकं वक्तुं न शक्नोमि। श्चित् तत्त्वविशेष आसीत् । स एव प्राणः । यस्मिन् केवल प्राचामन्वेषणनिपुणतायाः किञ्चिदिव निदर्शनं वस्तुनि प्राणो वसति तद् वस्तु 'सत्' शब्देनोच्यते । प्रस्तौमि । मन्ये नैतदरुचिकरं भवेद् भवताम । 'सामान्ये सामान्याभावः' इति न्यायानुसारेण मनुष्य- इतरजलापेक्षया गङ्गातोये को विशेषः ? तत्र स्नानकर- त्वे यथा मनुष्यत्वाभावः, घटत्वे यथा घटत्वाभावः, णेन कथं मोक्षलाभः ? कथं चैषा भगवतीभागीरथी तथैव सन्स्वरूपसंपादके प्राणे प्राणाभाव । अत एव त्रिपथगा, विष्णुपदी ब्रह्मद्रवी इत्यादिशब्दैर्व्ययहि- तमेतं प्राणतत्त्वमलदित्यावक्ष विद्वांसः । एपैव देवपद- यते ? अस्मिन्निदर्शने एतेषामेव प्रश्नानां समाधानाय भाजां विदुषां परोक्षप्रियता । परोक्षमिया इव हि देवाः प्रयत्नः क्रियते। प्रत्यक्ष देवः' इ नै गाने का आहुः ।

·वेदेषु धर्मभेद १५ www. ~~~ mom - । तदिदं महाब्रह्माण्डे-असदात्मकं प्रथमं प्राणम यजुश्च स्थितिगत्यात्मको वेदः । यद्-भावो गति- एडलं नाम । तदेव च प्राणमण्डलं 'स्वयम्भूमण्डलम्' तत्त्वम् । जूभात्रश्च स्थितितत्त्वम् । यच्च जूश्च यज्जूः । इत्याचक्षते वैज्ञानिकाः । एतेनैव प्राणात्मकेन जग- यज्जूरेव परोक्ष प्रियाणां देवानां समये यजुः । ऋक्- निर्मात्रा स्वयम्भुवा सर्वप्रथममबुत्पत्तिः क्रियते । सामे वयोनाधे। यजुश्च वयः। 'ऋक्तामे यजुरपीतः' विजातीयानन्तप्राणेषु केन्द्रे घर्षणादबुत्पत्तेश्च घर्षणाधी- (शत० १०) इति हि अग्निरहस्यविद आहुः । यजुषा नत्वाद् एतेभ्यो ऋषिप्राणेभ्य आपोधाराः सर्वतः प्रत्र एव सर्वा सृष्टिविधीयते । उक्तं पूर्व-यद्भावो गतिः । वन्ति। स एष ऋषिप्राणः--आप्यप्राणादिवन्न केनचिदु- सैषा गतिर्वायुरेव । स्थितिभावश्च आकाशः। तथा त्पाद्यते, अपितु स्वयमेवोत्पद्यते अतः स्वयं भवतीति चोक्तं श्रुतौ- व्युत्पत्त्या एष ऋषिप्राणः स्वयम्भूशब्देनाख्यायते। इत्थं "अयं वाव यजुर्योऽयं पवते । एष हि यन्नेवेदं च सर्वप्रथम प्राणात्मकेन स्वयम्भुवा अबुत्पत्तिरेव सर्वं जनयति । एतं यन्तमिदमनु प्रजायते । क्रियते । एतदेवाभिप्रेत्य भगवान् मनुराह- तस्माद् वायुरेव यजुः । अयमेवाकाशो जूः- ततः स्वयम्भूर्भगवानव्यक्तो व्यञ्जयन्निदम् । यदिदमन्तरिक्षम् । एतं ह्याकाशमनु जवते । महाभूतादि वृत्तौजाः प्रादुरासीत्तमोनुदः ॥१॥ तदेतद्यजुर्वायुश्चान्तरितञ्च । यच्च जूश्च । योऽसावतीन्द्रियग्राह्यः सूक्ष्मोऽध्यतः सनातनः । सर्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एव स्वयमुद्बभौ ॥२॥ तस्माद्यजुः । तदेतद्यजुर्ऋक्सामयोः प्रतिष्ठितम् । सोऽभिध्याय शरीरात् स्वात् सिमृनुर्विविधाः प्रजाः। ऋक्सामे वहतः"-(शत० ब्रा० १०॥३३॥१) इति। अप एव ससर्जादौ तासु बीजमवासृजत् ॥३।।मनुः। तत्र यजुर्वेदे आकाशः-अमृतमृत्युभेदाद् द्विविधः। ब्रह्मनिःश्वसितवेदः, ब्रह्मस्वेदवेदः, यज्ञमातृक- अमृताकाश इन्द्रः । तमेतमेवेन्द्र 'शुनं हुवेम मघवा- वेदः, इति कृत्वा वेदतत्त्व चतुर्दा विभक्तं द्रष्टव्यम्। एत- नमिन्द्रम्'(ऋक्सं.)इत्यादिरूपेण निरूपयन्ति महर्षयः। देवाभिप्रेत्य 'चतुष्टयं वा इदं सर्वम्' इत्याहुः । तत्र 'नेन्द्राहते पवते धाम किञ्चन'इति मन्त्रवर्णा अमृताका- स्वायम्भुवो वेद एव ब्रह्मनिःश्वसितवेदः । वेदः खलु शात्मक एष इन्द्र. सर्वव्यापकः । एष एव वैज्ञानिका- ऋक्-साम यजुरितिकृत्वा त्रेधा विभक्तः । ऋक् छन्दो- क्रमेण इन्द्रः--इन्दरः-इत्थरः-एवं रूपेण परिवर्त- नां समये सुन्दर-सुदर-सुत्थर--सुथरा--इति क्रमवन् वेदः, साम वितानवेदः, यजुश्च रसवेदः । प्रकारा- न्तरेण ऋङ् मूर्तिः, यजुर्वेदो गतिः, साम तु तेजः। मानः 'ईथर' नाम्ना प्रसिद्धोऽभूद् इत्यनुमन्ये । ते- नैतेनामृतमयेनेन्द्रेण सह नित्यं सम्बद्धो माकाशो तथा चोक्तं कृष्णश्रुतौ- वाग्नान्ना प्रसिद्धः। सैषा वाक् इन्द्रपन्नी। 'तस्यैतस्या- "ऋग्भ्यो जातां सर्वशो मूर्तिमाहुः ग्नेर्वागेवोपनिषन्' इति श्रुत्या मर्त्या वाग्-अग्निमयी । सर्वा गतिर्याजुषी हैव शश्वत् । स एष अग्निर्वेदाग्निः । यत्स्वरूपस्य वायोर्व्यापाराद् सर्व तेजः सामरूपं ह शश्वत् एष वाड्मयोऽग्निरेवांश,त्मना द्रुतो भूत्वा अब्- सर्व हीदं ब्रह्मणा हैव सृष्टम् ।। रूपतां भजते । एतदेवाभिप्रेत्य उक्त चयनप्रकरणे (तैः • ब्रा० ३।१२।६।१) इति । शतपथब्राह्मणे- - ·वेदेषु धर्मभेदः । "प्रतिष्ठा ह्येषा यद् ब्रह्म । तस्यां प्रतिष्ठायां प्रतिष्ठि- तोऽतप्यत । सोऽपोऽसृजत वाच एव लोकात् । वागेव साऽसृज्यत । सा इदं सर्वमाप्नोद्यदिदं किञ्च। यदाप्नो- तस्मादापः। यदवृणोत् तस्माद् वाः"-(शत० ब्रा० ६०१- श) अलमतिप्रपञ्चितेन । उपर्युक्तानां सर्वेषां विषया- णां विशदनिरूपमीशोपनिषद्भाष्ये द्रष्टव्यम् । साम्प्रतं त्विदमेव वक्तव्यम् -यद् वेदवाचा सर्वप्रथममबुत्पत्तिरेव क्रियते । सैषा वेदवागेव सर्वेषां जननी । एतदेवाभिप्रे- "सा या सा वाक्-असौ स आदित्यः । स एष मृत्युः । तस्माद्यत् किन्वा चीनमादित्यात् सर्वं तन्मृत्युनाप्तम्। यदेतन्मण्डलं तपति तन्म- हदुक्थम् । ता ऋचः। स ऋचां लोकः। अथ यदेतदचिर्दीप्यते तन्महाव्रतम्। तानि सामानि । ससानां लोक.। य एष एतस्मिन् मण्डले पुरुषः सोऽग्निः । तानि यजूंषि । स यजुषां लोकः । सैषा त्रय्येव विद्या तपति । तद्वैतदविद्वांस अप्याहुः-त्रयी वा एषा विद्या तपतीति"- (शत० ब्रा० १०३।२।३) इति । त्योक्तं मनुना- "सर्वेषां तु स नामानि कर्माणि च पृथक् पृथक् । तदनन्तरं सौररश्मिघर्षणात् पुनः द्वितीया आप वेदशब्दभ्य एवादौ पृथक् संस्थाश्च निर्ममे ॥ उत्पद्यन्ते। ता एताः सूर्य्यरश्मिघर्षणाद् उत्पन्नावेनरू- चातुर्वण्यं त्रयो लोकाश्चत्वारश्वाश्रमाः पृथक् । पेण 'सोलरसिस्टम्' नाम्ना प्रसिद्ध सूर्यसंस्थामण्डले भूतं भव्यं भवच्चैव सर्वं वेदात् प्रसिध्यति॥"इति। व्याप्ता आपः-मरीचय उच्यन्ते। 'अम्भः' इति नाम्ना प्रसिद्धाः पारमेष्ट्यापो यथा गङ्गारूपे परिणता भवन्ति, तदिदं द्वितीयमापोमण्डलं नाम । एतदेव परमेष्ठि- एवमेव एता मरीचयो यमुनास्वरूपे परिणता भवन्ति । शब्देनोच्यते। ततश्चापांघर्षणेन तस्मिन्नापोमये सरस्वन्ना- चानुषकृष्णनाना प्रसिद्धस्य सौरकृष्णस्य यमुनया सह मके महासमुद्रे अप्परमाणवो यज्ञवराहमूर्त्तिना वा- नित्यसम्बन्धः । गङ्गायाः विष्णोः सकाशात् सम्बन्धः । युना क्रमेण घनीभूता. सन्तः समुद्र केन्द्र प्रज्वलिता तस्मिन्नेतस्मिन् सौरमण्डलस्थे अर्णपनाम्ना प्रसिद्ध भूत्वा मण्डलाकारतां भजन्ते । इदमेवाग्निपिएउमभि- अपां समुद्र रुद्राग्निप्रवेशाद् रासायनिकप्रक्रियाद्वारा क्र- प्रेत्य मनुना 'तासु बीजमवासृजत्' इन्युक्तम् । तदिदं मशः-आपः-फेनः-उष.-सिफता-शरा- तृतीयं वाङ्मण्डलं नाम । सूर्यमण्डलात्मिकया अनयैव हिरण्यमित्यष्टव्याहृत्यात्मकं पृथिवीमण्डलमुत्पद्यते । वाचा ऋग्यजुःसामात्मिकायास्त्रयीविद्यायाः प्रादु- अर्थाद्-अग्निसयोगाद्-अपां शैत्यनाशाद् अग्नेश्च ता- र्भावो जायते। स एष ब्रह्मनिःश्वतितवेदाद् भिन्नो गायत्री- पक्षयात् तृतीयमनुष्णाशीतं द्रव्यमुत्पद्यते । तदेव पृथि- मातृको वेदः । वेदोपादानतयैवैषा सौरी वाग् वेदानां वीमण्डलमुच्यते । यतो हि पृथिवी अप्फेनादिभेदेन माता उच्यते । तदुक्तं कृष्ण सुतौ- अष्टव्याहृत्यात्मिका । अत एव 'अष्टाक्षरा वै गायत्री' इति शब्दरूपगायत्रीछन्दः नादृश्यात् पृथिवीमण्ड- वागक्षरंप्रथमजाऋतस्य वेदानांमाताऽमृतस्य नाभिः । लमपि 'गायत्री' शब्देनाचक्षते वैज्ञानिकाः । तथा सा नो जुषाणोपयज्ञमाईक्वन्ती देवी सुहवा मेऽस्तु ॥ चोक्तं सामिनिब्राह्मणे शतपथे- (तै० ब्रा० २।१।१) इसी 'देवाश्च या अनुराश्च उभये पाजापत्याः पस्पृ- एतदेवाभिप्रेत्य ब्राह्मणश्रतायुक्तम्- धिरे। तार सर्द्धनान् गायत्री अन्नरा तस्थौ। - ·वेदेषु धर्मभेदः N - ' या वैसा गायत्री आलोत्-इयं वैसा पृथिवी। तदिदं पञ्चममन्नमण्डलं नाम- इयं हैव तदन्तरा तस्थौ'-इति । (शत०१।४।३.३३) प्राणः प्रजापतिः स्वयम्भूः। आपः परमेष्ठी विष्णुः। पृथिवीगर्भस्थोऽमृताग्निरेव अन्तरिक्षे सर्वतो वाग इन्द्रः सूर्यः। अन्नादोऽग्निः। अन्नं सोमः । ता एता व्याप्तं सोमात्मकमन्नं भक्षयति। एतेनैव च सोमाहुति- एव देवता दर्शपूर्णमासयज्ञेन सर्वमभवत् । एतदेवाभि- स्वरूपयज्ञेन केन्द्र प्रतिष्ठितः सन् अमृताग्निरूपो भग- प्रेत्य दर्शपूर्णमासयज्ञरहस्ये उक्तम्- वान् प्रजापतिः अस्य पृथिवीमण्डलस्य रक्षां करोति । "ता वा एताः प्रजापतेरधिदेवता अमृज्यन्त- एतं केन्द्रस्थं प्रजापति विज्ञानपाथोधितलावगाहिनो वि अग्निरिन्द्रः सोमः-परमेष्ठी-प्राजापत्यः । स द्वांस एव ज्ञातुं समर्था भवन्ति न तु साधारणाः। तथा आपोऽभवत् । आपो वा इदं सर्वम् । ता यत् धुक्तं पूर्वम्- परमे स्थाने तिष्ठन्ति तस्मात् परमेष्ठी नाम । तस्य योनि परिपश्यन्ति धीरा- स प्राणोऽभवत् । प्राणो वा इदं सर्वम् । यद्वै तस्मिन्ह तस्थुर्भुवनानि विश्वा' इति । किञ्च प्राणि स प्रजापतिः । सा वागभवत् । वाग्वा इदं सर्वम् । तस्मादाहुरिन्द्रो वागिति । यतः खलु पृथिवीपिण्डस्थोऽमृताग्निस्वरूपः प्रजा. अन्नाद एवाग्निरभवत्, अन्न सोमः। अन्नादश्व पतिः सोमान्न भक्षयति, अत एवेदं पृथिवीमण्डलं श- वा इदं सर्वमन्नं च । ता वा एताः पञ्च देवता रीरशारीरयोरभेदाद् अन्नादमण्डलमुच्यते । य खलु एतेन कामप्रेण यज्ञेनायजन्त" इति । भोक्ता भवति, स एवैष वैदिकभाषायामन्नादशब्देन प्रसि- (शत० ब्रा० ११।१०६) द्धः। तदिदं चतुर्थमन्नादमण्डल नाम। तदनन्तरञ्च पृथि- वीमण्डलस्थाद् अत्रिनेत्रा अर्थात् पारदर्शित्वप्रतिबन्ध- अय भावः-स्वयम्भूः-परमेष्ठी-सूर्य:-पृथिवी- कात्रिमाणात सोमस्योत्पत्तिर्जायते । तदुक्तं ब्रह्माण्डे- चन्द्रमा एतानि भौतिकपिण्डानि । स्वयम्भूराकाशः । परमेष्ठी वायुः । सूर्यस्तेजः। पृथिवी मृत् । चन्द्रमा ऊर्वमाचक्रमे तस्य सोम वं भावितात्मनः । आपः-'अप्स्वन्तरा सुपर्णो धावते दिवि' इति श्रुतेः । नेत्राभ्यामस्रवत् सोमो दशधा द्योतयन दिशः ॥१॥ तत्र भूतपिण्डेषु क्रमशः ब्रह्मा-विष्णुः-इन्द्रः-अग्निः- सोमः-एता देवताः प्रतिष्ठिताः । ब्रह्मा प्राणमयः। वि- 'कोऽसौ अत्रिप्राणः १ कथं च तेन सोमोत्पत्तिरि- गुरापोमयः । इन्द्रो वाड्मयः । अग्निरन्नादः । त्येतत् सर्व गुहानिहितं रहस्य 'पुराणमीमांसायाम्' सु- सीमोऽन्नम् । विशदं निरूपितमतस्तजिज्ञासुभिस्तत्रैव द्रष्टव्यम्। इत्थं चात्रिप्राणादुत्पन्नः सोम एवान्नमण्डलं नाम । स पञ्चानामप्येषां प्राणाब्वागादीनां समष्टिः, शब्दा- एवायमत्रिपुत्रश्चन्द्रमा । एष एवाग्नेरन्नम् । तथा हि- न्तरेण पञ्चभूतानां समष्टिः पुरुषेषु अव्ययपुरुषस्य, योगेषु च बुद्धियोगस्य प्रतिपादके विज्ञानप्रधाने गीता- "ते देवा अब्रुवन्-न वा इममन्यत् सोमाद्धिनुयात्। शास्त्रे 'क्षर' शब्देन प्रसिद्धा । पञ्चात्मकं भूतप्रपञ्च मेव सोममेवास्मै सम्भराम। तस्मै सोमं समभरत । तरः पुरुषः । सोऽयं प्रथमः पुरुषः। तदाधारभूतो ब्र- एप वै सोमो राजा देवानामन्नं यच्चन्द्रमाः" ह्येन्द्रविष्ण्वग्निसोमात्मकः, सांख्यदर्शने अव्यक्तना- (शत० ब्रा०६४।४) इति । ना प्रसिद्धः, शारीरकदर्शने च सेतुनाना प्रसिद्धः, स- ·वेदेषु धर्मभेदः ~~~~~~~~ - me- र्वज्ञः, सर्वशक्तिः, सर्ववित्-अत एव सर्वसृष्टिप्रवर्तको म्वादयः क्रमशः-गुहा-आपः-ज्योतिः-रसः-अमृ- द्वितीयोक्षरः पुरुषः । स एष मध्यमः पुरुषः। तम्-इत्येतैर्नामभिः प्रसिद्धा भगन्ति । गुहा स्वयम्भूः । एवं सर्वाधारभूत', अत एव- आपः परमेष्ठी। ज्योतिः सूर्यः । रसः पृथिवी । अ- "एतदालम्बनं श्रेष्ठमेतदालम्बनं परम् । मृतं चन्द्रमाः । एतयोराधिभौतिकाधिदैविकयोः संमि- श्रणेनैवाध्यात्ममण्डलस्योत्पत्तिर्जायते । अध्यात्मप्र- एतदालम्बनं ज्ञात्वा यो यदिच्छति तस्य तत् पञ्च- -अव्यक्तात्मा स्वयम्भूः , महानात्मा परमेष्ठी, इत्येवं रूपेणोपवर्णितः. आनन्द-विज्ञान-मन- विज्ञानात्मा-बुद्धिर्वा सूर्य्यः, प्रज्ञानात्मा मनो वा च- प्राण-वाग भेदेन पञ्चकलस्तृतीयो अव्ययपुरुषः। स न्द्रमाः, शरीरं पृथिवी। सर्वतो क् पार्थिव शरी- एष उत्तमः पुरुषः । सर्वाणि भूतानि क्षरः । स एव रम् , तत इन्द्रियाणि, तत इन्द्रियार्थाः । ततः पर विश्वस्योपादानकारणभूतः । भूतकूटोपरि प्रतिष्ठितस्तत्वों ऽक्षरः । स एष निमित्तकारणभूतः । एतयोरालम्बनं चन्द्रात्मकं मनः। ततः सूर्य्याशभूता विज्ञानामिका अव्ययपुरुषः । एतदेव त्रिपुरुषपुरुषात्मकं विज्ञानम- बुद्धिः । ततः पारमेष्ट्यांशभूतो महानात्मा । ततः स्वय- भिलक्ष्य भगवानाह- म्भुरूपमव्यक्तम् । ततः परं-आत्मक्षराक्षराव्ययरूप: षोडशी पुरुषः । नातः परं किञ्चिदस्ति । इदमेवाध्या. द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च । त्मिकं क्रमिकविज्ञानं वर्णयता भगवता वेदपुर- क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोऽक्षर उच्यते ॥१॥ षेणोक्तम् उन मः पुरुषस्त्वन्यः परमात्मेत्युदाहृतः । यो लोकत्रयमाविश्य बिभर्त्यव्यय ईश्वरः ।। इन्द्रियेभ्यः परा ह्यर्थाअर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्बुद्धेराल्मा महान् परः॥१॥ तत्र पञ्चकलात्मनः क्षरस्य या प्रथमा ब्रह्मकला महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः । तस्याः प्राणक्षरेण सम्बन्धः । विष्णुना सह अपाम । पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परागतिः ॥२॥ इन्द्रेण सह वाचाम् । अग्निना पृथिव्याः । सोमेन- चान्नस्य । तदित्थं पञ्चाप्येतानि मण्डलानि ब्रह्ममण्ड- एतेन इदमपि साधु संसिद्धं भवति-ये पदार्था लम्, विष्णुमण्डलम् इन्द्रमण्डलम् अग्निमण्डलं, सोम- आधिदेविके सन्ति त एव तथैव क्रमेण अध्यात्मप्रपञ्च मण्डलम्, इत्येतैर्नामभि प्रसिद्धा जायन्ते। ब्रह्मावरमयं निविष्टा । तदुक्तमुपनिषच्छ्रुतौ-- मण्डलं प्राणमयम् । विश्वक्षरमयं परमेष्ठिमण्डलमा. यदेवेह तदमुत्र यदमुत्र तइन्धिह पोमयम् । इन क्षरमयं सूर्यमण्डलं वाड्मयम् । अ मृत्यो स मृत्युमाप्नोति य इह नानेव पश्यति। न्यक्षरमयं पृथिवीमण्डलमन्नादमयम् । एवं सोमा पूर्णमदः पूर्णमिदं पूर्णात् पूर्णमुदच्यते । क्षरमयं चन्द्रमण्डलमन्नमयम् । इत्थं च प्रारणावागन्ना- पूर्णस्य पूर्णमादाय पूर्णमेवावशिप्यते ॥ दानात्मकानि स्वयम्भूपरमेष्ठिसूर्यचन्द्रपृथिवीत्येतानि पदार्थमात्रस्य मौलिक तत्वं प्राणाः । त एव ऋ- यानि पञ्चमण्डलानि तेषां समष्टिरेव आधिदैवि- षयः । तज्जन्याः पारमेष्ठयाः सौम्याः प्राणाः पितरः । कं मण्डलमिति प्रत्त्येतव्यम् । एतेनैव मण्डलेन मर्त्य- तजन्या आग्नेयप्राणा देवाः । आयप्राणाश्च असुराः, भावप्रधानस्य पृथिव्यस्तेजोवाय्वाकाशात्मकस्य आधि- इति हि वैदिकी सामान [ परिभाषा । एतदेव पूर्वोक्तं भौतिकमण्डलस्योत्पत्तिर्जायते । तत्र मण्डले स्वय- प्राणायागादिरूपं सृष्टिक्रम उपवर्णयन् मनुराह- - ·वेदेषु धर्मभेदः . ऋषिभ्यः पितरोजाताः पितृभ्यो देवदानवाः। यस्तद्वेद स वेद सर्व देवेभ्यश्च जगत् सर्ग चरं स्थाएवनुपूर्वशः ।। सर्वा दिशो बलिमस्मै हरन्ति ।। (मनुः (छां० उ० २ प्र०।२ अ०। २१ खं०) इति । पूर्वकथनेनेदं साधु संसिद्धं भवति-यत् प्रोणमण्ड- एतासुमनोतालु परमेष्ठीमण्डलस्य या भृग्वाङ्गिरोड- लानन्तरम्,शब्दान्तरेण स्वयम्भूमण्डलानन्तरमस्ति द्वि- त्रिभेदात्तिस्रो मनोतास्तासामेव प्रकृते सम्बन्धः। धन- तीयं परमेष्ठिमण्डलं नाम । एष हि विष्वक्षरसत्तया तरलविरलावस्थात्रयभेदेन आपः, वायुः सोम इति विष्णुनाम्ना प्रसिद्धः परमेष्ठी भगवान सूर्य- त्रयो भृगवः संजायन्ते । अग्निः, यमः, आदित्यः, इति ब्रह्माण्डादपि परमे स्थाने तिष्ठतीति कृत्वा परमेष्ठी त्रयोऽङ्गिरसश्च । तत्र तृतीयोऽत्रिप्राणो भृग्वगिरोवन्न- शब्देनोच्यते। पञ्चस्वपि मण्डलेषु भिन्नभिन्नजातीयाः त्रिविधः, अत एव न त्रिः इति व्युत्पत्त्या स अत्रिः शब्दे- पदार्था उत्पद्यन्ते । उत्पन्नेभ्यस्तेभ्य एव पदार्थेभ्य- नोच्यते । अयंभावः-आपोमये परमेष्ठीमण्डले भृग्व- स्तत्तन्मण्डलस्य स्थितिर्जायते । अत एवैते पदर्था ङ्गिरोऽत्रय उत्पद्यन्ते । तत्र भृगुप्राणो अवस्थातारत- 'मनोता' शब्देनाख्यायन्ते । तेषु तेषु पदार्थेषु तत्तन्म- म्याद् अब्वायुसोमात्मकः । आधुनिका य पदार्थमा- डलानां मनांसि अोतप्रोतानि भवन्ति, अत एव ता क्सिजनशब्देन कथयन्ति स एवास्माकं पूर्वोक्तः पव- मनोताः कथ्यन्ते । तथा चोक्तं श्रुतौ- मानो भार्गगो वायुः। एतमेव भृग्वङ्गिरात्मकमापोमयं प- "तिस्रो वै देवाना मनोताः। तस्यामेव तेषां रमेष्ठिमण्डलमभिलक्ष्य श्रुतिराह- मनांस्योतानि । वाग्वै देवानां मनोता । आपो भृग्वङ्गिरोरूपमापो भृग्वङ्गिरोमयम् । तस्यां हि तेषां मनांस्योतानि । अग्नि अन्तरैते त्रयोवेदा भृगूनङ्गिरसः श्रिताः॥ इति । देवानामनोता । तस्यां हि तेषां मनांस्योतानि" इत्यं चास्मिन्नापोमये परमेष्ठिमण्डले यः सोम (ऐत० ब्रा० २०१०) इत्यादि। उत्पद्यते स एव निखिलविश्वजातान् पदार्थान्- तत्र प्रतिमण्डले मनोतात्रयनुत्पद्यते । वेदाः, सूत्रं, पवित्री करोति । पवित्रीकरणशक्तिरस्मिन्नेव सोमे नियतिरिति तिस्रो मनोताः प्राणमये स्वयम्भूमण्डले वर्त्तते । सोमसंसर्गाद्। दुषितपरमाणवस्तत्क्षण उत्पद्यन्ते । भृगुः-अङ्गिरा-अत्रिरिति तिस्रः आपो- एव नष्टा भवन्ति । एष हि सोमः-तृतीयस्यांव मये परमेष्ठिनण्डले । ज्योतिगौरायुरिति तिस्रो वाङ्- दिवि सोम प्रासीदितिश्रुत्या सूर्यादपि ऊर्ध्वस्थाने मये सूर्ये । रेतः-श्रद्वा-यश इति तिस्रः अन्नमये चन्द्र- तृतीस्थयां दिवि निवसति। एतमेव पवित्रप्तोमं ब्रह्मण- मसि । पाग-गौ-धौ-रिति तित्रः अन्नादात्मके पृथिवी स्पतिरित्त्याचक्षते अर्थज्ञा वैदिकाः । एतमेव ब्रह्मण- मरडले । इत्थं पञ्चधा त्रीणि त्रीणि इति कृत्वा पञ्चदश स्पतिनामानं सोमममिलक्ष्य भगवान् वेदपुरुष आह- सम्पद्यन्ते । नातोऽन्यत् किञ्चिदस्ति । अत एवोक्तं "पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पते छान्दोग्य श्रुतौ- प्रमुर्गात्राणि पर्येषि विश्वतः। अतप्ततनोनतदामो अश्नुते यानिपञ्चधा त्रीणि त्रीणि शृतास इद्वहन्तस्तत् समाशत॥ तेभ्यो न ज्यायः परमन्यदस्ति । (ऋक् सं० ६ मं०।८३ सू०।१मं इति - ·8 वेदेषु धर्मभेदः ~~~ । अयमर्थः-हे ब्रह्मणस्पते १ ते पवित्रं (तेजः) विततं- अन्ततोगत्वा सूर्यरश्म्यवच्छिन्ना आग्नेयप्राणा अम्भो- व्याप्तम् । प्रमुस्त्वं गात्राणि (पिण्डजातानि वस्तूनि) मयं पवित्रतोममुतादिशि प्रक्षिपन्ति । अत एवैषादिक्- विश्वतः (आसमन्तात) पर्येषि (परिवेष्टनं करोषि)। सौम्यादिग्निगयते। सोम स चास्या लोकपालः । एवं अतप्ततनूः (तापहितमग्निपरमाणुरहितं वस्तु) आमः सूर्य्यरश्मिभिः पतितः सोमचन्द्रमण्डनद्वारा उत्तर- (अपरिपक्कमुच्यते) । एतादृशमपरिपक्वं वस्तु तत् प- दिशि पतितस्तत्र स्थितानां स्थूलापां समूहे संमिश्रितो वित्र तेजो नाश्नुते । अर्थात् तत्र सोमस्य मात्रा सवथा जायते । तत् स्थानात् उत्तरदिक्तो हिमालय- अल्पतमा भवति। परन्तु ये शृतास (अग्निपरमाणुबाहुः पर्वताद् विनिर्गता या सोममयी सरित् सैव त्रिपथगा ल्यात् परिपक्कासः)पदार्थाः सन्ति तेषु तत् पवित्रं(पवि- भगवती भागीरथो गोत्युच्यते । सर्वप्रथममेष सोमः त्रीकरणयुक्तः सोमः) वहन्त इव समाशत । युक्त एव कुटिलगत्या सरलमार्गेण सूर्यमागच्छति, सूर्याच- व्वाप्तो वर्तते । अर्थात् पक्कपदार्थेषु अयं सोमः आस- तिर्यक् प्रक्षिप्तः उतरदिशि गच्छति , ततश्च पुन पृथिवी- मन्ताद् वेष्टितो भवति । एष हि सोमो दूषितपरमाणुन् मण्डले आगच्छतीत्यस्या भगवत्या गङ्गायात्रिपथगा- विनाशयति, पीतः सन् मतिं वर्धयति , गौरूपसूर्य- त्वंसाधूपपद्यते। परमेष्ठी विष्णुरिति पूर्वोक्तम् । तत ए- रश्मीनुत्पादयति , प्रकाशं च जनयति, औषधीनां पोषण- वास्याः प्रादुर्भावो जायते,अत एवैषा विष्णुपदीतिनाम्ना श्वविदधाति । एतान् सर्वान् सोमगुणानभिलक्ष्यैव निगयते । सूर्यमण्डलं भित्वा य आत्मा सूर्योपरि महर्षिराह- परमेष्ठीरूपेसामदात्मके गोसवनाम्ना प्रसिद्ध गोलोके ग- सोमः पवते जनिता मतीनां च्छति, अर्थात् सूर्यभेदी भूत्वा सूर्यसंस्थामण्डलाद् जनिता दिवो जनिता पृथिव्याः। बहिनिर्ग,ति, न स पुनरावर्त्तते, न स पुनरावर्त्तते। जनिताग्नेर्जनिता सूर्यस्य एषैवास्यमुक्तिः । तत्रैव मुक्तिस्थाने गाङ्ग यसोमः । जनितेन्द्रस्य जनितोत विष्णोः ॥१॥ स एव गंगातोयवर्त्तते । अतस्तत् सम्बन्धेनात्मनि त्वमिमा ओषधीः सोम विश्वा- तथाविधा शक्तिः संजायते यया च आत्मा सूय्यभेदने- स्त्वमपो अजनयस्त्वं गाः ॥ समर्थो भवेत् । एतादृशे मुक्तिपदे गङ्गातोये-आत्म- त्वमाततन्थोर्वन्तरिक्ष समर्पणेनात्मानं कृतकृत्यं मन्यमाना धन्या जनाः कथ- त्वं ज्योतिषा वि तमो ववर्थ ॥२॥ इत्यादि। यन्ति- (ऋक् सं० १६६५, १।६१ २२) 'काकैनिकुशितं श्वभि कालितं गोमायुभिर्जुण्ठितं एष पवित्र लोमः, अम्भो नाम्न्य आपश्च परमेष्ठी स्रोनोनिश्चलितं तटाम्पु तुलितं वीचिभिरान्दोलितम् । मण्डलाद् अवतरन्ति । सोऽयं गङ्गावतारः । अयंभावः दिव्यत्रीकरचारुचामरम त् संवीज्यमानः कदा- एष अम्भोमयः सोमः सूर्यमण्डलं भित्वा तद्द्वारेण- दृदयेऽहं परमेश्वरी त्रिपथगे भागीरथी स्वं वपुः॥ स्माकं पृथिवीमण्डले आगत्य सर्वत्र विततो जायते । अयि मान्य विसः!ागास्नानेन को लाभः, गृह- सूर्य्यः खलु आग्नेयप्राणसमूहः, अतः परमेष्ठित आ. स्थितयन्त्र पे जया को विशेषो गङ्गातो इत्यत्र ना- गतस्य अम्भोमयस्य शैत्यप्रधानस्य, सोमस्य सौराग्नेय- स्त्यावश्यकता अधिकवांगाडम्बरस्य। निदर्शनमा- प्राणस्य च परस्परविरोधात् तयोः संवर्ष उत्तयते। त्रमे। अस्माकं धर्मान्तर्गताः सर्वेऽपि आचार- - - ·२१ वेदेषु धर्ममेदः A सामं न करिष्यसि व्यवहारा विज्ञानक्रममवलम्ब्यैव प्रवर्तिताः । एवं च ३-अथचेत्वमिम एतादृशैर्वैज्ञानिकैर्महामहिमभिराप्तपुरुषैनिद्दिष्टः पूर्वोक्तो ततः स्वधर्म कीर्ति च हित्वा पापमवाप्स्यसि ॥ धर्मभेदोऽवश्यमेवास्मिः परिपालनीयः। यतः स्वर अत एव शूद्राणां वेदाध्ययनम्, यज्ञानुष्ठानादिकञ्च वधर्मपरिपालनादेवाभ्युदयनिःश्रेयससिद्धि । विप- दृढं निवारयन्ति कल्पसूत्रकाराः। तस्माद्याभि क्रिया- रीते तु सर्वथा पतनमेव । सत्यं चैतत् । यदि भिस्तत्तदभिमतस्वरूपरक्षा जायेत त एव धाः, अन्या- हि नाम कश्चित् सैनिकत्वाभिमानी सैनिकाधिकार- स्त्वधर्मा एव । अत एवोक्तं महाभारते- सिद्धमर्थं न कुर्यात्, वणिगधिकारसिद्धं वाणिज्यं च धारणाद्धर्ममित्याहुर्धर्मो धारयते प्रजाः । कुर्यात् तेनावश्यं सैनिकत्वाभिमानः परित्यक्तव्यः यत् स्याद् धारणासंयुक्तं स धर्म इति निश्चयः।। स्यात्,राजदण्डादिकं च भोक्तव्यं स्यात्। एवमेव यदि हि एवं च 'निरस्तसमस्तभेदप्रपञ्चरहितस्य, व्याव- नाम कश्चिद् ब्राह्मणवंशजत्वाद् ब्राह्मणत्वाभिमानी, हारिकदेहेन्द्रियान्तःकरणविशिष्टचैतन्यस्य यै. स्वरूप- क्षत्रियवंशजत्वात् क्षत्रियाभिमानी वा, ब्राह्मणाधिकार- रक्षा जायेत त एव धर्माः' इति संसिद्धिम । एतच्च सिद्ध क्षत्रियाधिकारसिद्धं वा कार्यमुपेक्षमाणो वणि- खलु देहेन्द्रियान्तःकरणजन्यत्वं देवत्तादिनानाशरीर- गधिकारसिद्धं वाणिज्यं कुर्य्यात् तेनावश्य ब्राह्मणत्वाद्य- भेदात् सर्वथा भिन्नभिन्नस्यरूपयुक्तं प्रत्त्येतव्यम् । यद्य- भिमानं परित्यक्तव्यं स्यात् । इदमेव न अपितु दारिद्रया- पिसाधर्म्यमपि वर्त्तत एतेषु चैतन्येषु परस्परम्, तथापि दिकृच्छ्रमपिभोक्तव्यं स्यात् । यतो हि विषयसिद्धिकार- अधिकांशेन वैलक्षण्यमेवानुभूयते । यथा हि कस्य- णभूताया वाणिज्योपयुक्तकतिपययोग्यताया ब्राह्मण- चिदेहः स्थूलः, परस्य कृशः, कस्यचिच्चञ्चलं शरी- त्वाद्यभिमानेन प्रतिबन्धकत्वान्नैव ब्राह्मणवशजोऽयं रम्, कस्यचिच्चालस्ययुक्तम् । अपि च वातपित्तकफादीनां ब्राह्मणो वैश्यवंशोत्पन्नस्य वणिज इव धनादिकोत्पा- रसासृङमांसादीनां तारतम्येन बहून खलु देहभेदान दनेन तथाविधः समर्थो भवितुमर्हति । तस्मादुभयतः आयुर्वेदविदो मन्यन्ते । एवं च शरीररचनावैचित्र्यं पतितोऽसौ सुखप्रयोजनभूतं न कंचन धर्म धन्ते-इत्य- यथाऽस्माभिः प्रत्यक्षमनुभूयते तथैवान्तःकरणस्या- वश्यं दुःखभाग भवितुमर्हति । एवं चास्मिन्संसारे प्यसंख्या एव भेदाः प्रत्त्येतव्याः।तथा हि कस्यचिदन्त.- यथाधिकारसिद्ध कर्म परित्यजन् अन्यथा कर्माचर- करणं सत्वप्रधानम्, कस्यचिद् रजःप्रधानम्, न कदाचिदपि न सुखीभवितुमर्हति । अत एव भग- तामसम्। ततश्च विमिन्नस्वरूपसंरक्षणाय विभिन्ना एव वता श्रीकृष्णेनोक्तम्- धर्मास्युरिति के नाम चक्षुष्मन्तो नावलोक्यन्ते । यथा 'सहज कर्म कौन्तेय ! सदोषमपि न त्यजेत् । वातपित्तकफादितारतम्येत शरीरभेदाद् भिषम्वरैश्चि- सर्वारम्भा हि दोषेण धूमेनाग्निरिवावृताः ॥ कित्सा भिन्नभिन्नप्रकारेणैव क्रियते । न हि एकस्योप- अत एव च भगवान् अर्जुनं क्षत्रियधर्मपालनार्थ युक्तं पथ्यं वस्तु अन्यस्य पथ्यमेव भवेत् । सर्वहितकर- मादिशति । यथा हि- त्वेन सुप्रसिद्धं घृतमपि, पयोऽपि, अन्नमपि, उदकमपि -स्वधर्ममपि चावेक्ष्य न विकम्पितुमर्हसि । कस्यचिन् मृत्त्यव एवोकल्पते- इति सुप्रसिद्धम् । धाद्धि युद्धाच्छ योऽन्यत् क्षत्रियस्य न विद्यते॥ अपि च देशकालादिपरिस्थितिभेदादेषा- २-यदृच्छया चोपपन्नं स्वर्गद्वारमपावृतम् । माहारविहारादीनां भेदाः कल्पनीया भवन्ति, तथैवा- सुखिनः क्षत्रिया पार्थ ! लभन्ते युद्धमीदृशम् ॥ न्तःकरणादिष्वपि सैव व्यवस्था ज्ञेया। त एते धर्माः अपरस्य यथा ·वेदेषु धर्मभेदः २६ . सामान्यविशेषात्मका द्विविधा भवन्तीत्याकलनीयम् । तदप्यकिञ्चित्करमेव । चत्वारो वर्णाः स्वस्वकार्येषु सन्ति केचित् सामान्यधर्माः केचिच्च विशेषधाः। यथाधिकारं नियताः सन्तः परस्परं सहयोगभावेन तत्र मनुष्यत्वरक्षका धाः सामान्यधर्मा उच्यन्ते। यदि प्रतिष्ठिता भवन्ति, तदैव समाजस्योन्नतिः। वि- समाजव्यवस्थानिर्वाहेण मनुष्यत्वसंरक्षणाय सत्यम्, परित्यज्य पारस्परिकसहयोगेन वर्तितव्यमित्येव तेषां रोधे तुतम्योच्छेदापत्तिः। तस्मात् सर्वैरपि ईष्याद्वेषादिक अहिसा, दया इत्याद्याः सामान्या एते धर्मा मनुष्य- तात्पर्यम् । असहयोगात् समाजे द्वेषाङ्कुरोत्पत्त्या तस्य मात्रस्य नियम्यन्ते, परन्तु एतेषां सामान्यधर्माणमपि विनाश इति स्पष्टम् । अत एवोपसंहारे स्पष्टमेव “मा देशकालाद्यनुसारेण शैथिल्यं मन्यन्ते स्मृतिकाराः। विद्विषावहै" इत्युक्तम् । सर्वभूतहितरतिश्च भारतीया- यथा हि- नां सुप्रसिद्धा । अयं पशु-वयं तु मनुष्याः, इति स्वा- "वर्णिनां हि वधो यत्र तत्र साक्ष्यनृतं वदेत् । स्मन अन्यप्राणिभ्य उत्कृष्टत्वं भावयन्तो दम्भदणो- एकस्मिन् यत्र निधने प्रापिते दुष्टकारिणः । न्मत्ताः पुरुषापसद एव उत्पथमनुगच्छन्ति । नैत- दुचितम् । ‘मा हिस्यात् सर्वा भूतानि' इत्यादेशेन सर्व- बहूनां भवति क्षेमं तस्य पुण्यप्रदो वधः" इति ।। त्र आत्मन इव भाव्यमित्येव “शुनि चैव श्वपाकेच." एतदेव निप्रेत्य महाभारते वनपर्वणि सिंहादीनां इत्यादिभिरुक्तम् । न च तेषु सहभोजनस्पर्शादिकस्य हिंस्रकजन्तूनां वधस्य समर्थन कृतम् । एवं चैते सामान्य- विधानं क्रियते । अन्यथा हि-'अनृतं-स्त्री शूद्रः, श्वा, धा मनुष्यमात्रोपकारका इत्यवगन्तव्यम् । अथ च कृष्णःशकुनिः, तानि न प्रेक्षेत" इत्यस्य का गतिः विशेषांशरक्षणाय राजधर्मः, ब्राह्मणधर्मः, स्यात् ? इति त एव वेदतत्वमर्मज्ञाः प्रष्टव्याः । तदि- स्त्रीधर्म त्थं सर्वसंदर्भेण समाजरक्षार्थम्, व्यक्तिभावरक्षार्थ- इत्यादयो ये धर्मा आवश्यका भवन्ति ते, विशेषधा अावश्यमेव स्वस्खधा परिपालनीयास्तदैव समु- आख्यायन्ते । ते चैते विशेषधा विशेषस्वरूपाणां नतिर्दशस्य, राष्ट्रस्य, स्वात्मनश्चे" ति सम्यक् सिद्धम् । भिन्नत्वाद् भिन्ना एव भवन्ति । एतदेवाभिप्रेत्योक्तमभि- संसिद्धं च विज्ञानकृतधर्मभेदानां वेदमूलकत्वम् । तत- युक्तैः- श्व साधुसङ्गच्छते 'अस्ति वेदेषुधर्मभेदः' इति सिद्धान्तः। 'स्वधर्मे निधन श्रेयः परधर्मो भयावहः तस्मात् सर्वैरेवेदमाप्तवाक्यं सर्वदा शरणीकरणीयम्। श्रेयान स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात' इति १-"जातिजानपदान् धर्मान् श्रेणी धमांश्च धर्मवित् समीक्ष्य कुलधमांश्च स्वधन्म प्रतिपादयेत् ॥ अत्र स्वधर्मशब्देन ज्ञानकृतधर्मभेद एव इष्टः । गौतमः- अर्थाद् वैज्ञानिकतत्वान्वेषणद्वारा तदाधारेण ये धर्म- २-विहितस्याननुष्ठानात् निन्दितस्य च सेवनात् । भेदो जायन्ते त एव मोन्या ग्राह्याश्च, तेषामेव समाजो- अनिग्रहाच्चेन्द्रियाणां नरः पतनमृच्छति ॥ नतिसाधकत्वात् । ये च अज्ञानता धर्मभेदास्तेतु मनु:- सर्वथा त्याज्या एव। ३-अकुर्वन् विहितं कर्म निन्दितञ्च समाचरन् । यदपि “यः शास्त्रविधिमुत्सृज्य." "सह नाववतु प्रसजश्चेन्द्रियार्थेषु नरः पतनमृच्छति मनुः सह नौ भुनक्तु" "नेह नानास्ति किश्चन" "ब्रह्मैवेदं स- ४-येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः । वम्" "शुन चैव शाके च पण्डिताः समदर्शिन." तेन यायत् सतां मार्ग नरो गच्छन्न रिष्यति" इत्यादिभिर्धर्मभेदस्याशास्त्रीयत्वं व्यवस्थापयन्ति, इति धर्मभेदेषु किञ्चिदिव निदर्श्य विरम्येतेति शम् ।