·आनन्दाश्रमसंस्कृतग्रन्थावलिः। ग्रन्थाङ्कः१० सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीय- माण्डूक्योपनिषत् आनन्दगिरिकतटीकासंवालितशांकरभाष्यसमेती ATERLAYA शंकरानन्दभगवत्कृतदीपिकासहिता च । LAHAB ब्याचलर ऑफ आर्ट्स इत्युपपदधारिभिः अहमदाबादकालेजस्थ- संस्कृतभाषाध्यापकैः 'काथवटे' उत्युपावैः विष्णुतनुजैः आबाजीशर्मभिः संशोधिता। साच महादेव चिमणागी आपटे इत्यनेन पुण्याख्यपत्तने आनन्दाश्रममुद्रणालये आयसाक्षरैर्मुद्रयित्वा many प्रकाशित।। शालिवाहनशकाब्दाः १८१२ सन १८९० (भस्य सर्वेऽधिकारा राजशासनानुसारेण स्वायत्तीकृताः) मूल्यं रौप्यकद्वयं पञ्चाणकाश्च २४५ ।

·SE
-
-
Ads
Radi
MAAVAT
।
d
PRES
3
------
, # བདག་
ASS
S
-
भारत
क्रमांक
विभार

·१टेट HIRA TI_3HAYAT आदर्शपुस्तकोल्लेखपत्रिका | भारती मदन 4 HA BA अथ अस्याः "सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीय माण्डूक्योपनिषदः" पुस्त- कानि यैः परहितैकत या संस्करणार्थं प्रदत्तानि तेषां नामादीनि कृतज्ञतया पुस्तकानां संज्ञाश्च प्रकाश्यन्ते । (क.) इति संज्ञितम्-मूलं सभाष्यं टीकोपेतं च, कलिकातानगरस्थमुद्रणा- लये मुद्रित, कैलासवासिनां देव इत्युपाह्वानां पुण्यपत्त- ननिवासिनां वे. शा. रा. रा. बालशास्त्रिणाम् । (ख.)इति संज्ञितम्-मूलं सभाष्यं टीकोपेतं च, करवीरपुरनिवासिनां वे. शा. रा. रा. श्रीमतां गुरुमहाराजानाम् । पत्राणां संख्या १३२॥ एकपत्रस्थपङ्किसंख्या २८ । एकपङ्किस्थानामक्षराणां सं- ख्या ४९ / लेखनकालस्तु शतसंवत्सरमित इत्यनुमीयते । ग.) इति संज्ञिता-केवला टीका, करवीरपुरनिवासिनां वे.शा.रा.रा. नाना- शास्त्री द्रविड इत्येतेषाम् । पत्राणि ३१ पतयः ४० अक्षरा- णि ७६। लेखनकालः पञ्चाशत्संवत्सरमित इत्यनुमीयते । (घ.) इति संज्ञितम्-मूलं सभाष्यं टीकोपेतं च, वटोदरनिवासिनां श्री. रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येतेषाम् । पत्राणि १४१ । पतयः २६ । अक्षराणि ५०/लेखनकालः पञ्चाशत्संवत्सर- मित इत्यनुमीयते । 6.) इति संज्ञितम्-मूलं सभाष्यं टीकोपेतं च,श्री.रा.रा.महादेव चिमणाजी आपटे इत्येतेषाम् । काश्यां मुद्रणालये मुद्रितम् । मुद्रण- कालः संवत् १९४२॥ च.) इति संज्ञितम्-मूलं सभाण्यं, इन्दूरपुरनिवासिनां श्री. रा. रा. भाऊसा- हेब बाळासाहेब इत्येतेषाम् । पत्राणि ६१। पतयः २३ ॥ अक्षराणि ४५। लेखनकाल: १७७२ । छ.) इति संज्ञितम्-मूलं सभाष्यं टीकोपेतं च।मोहमयी राजधानीनिवासिनां श्री. वे.शा. सं. रा. रा. जयकृष्णमहाराज इत्येतेषाम् । पत्राणि ४९/पतयः ४८ अक्षराणि ७/लेखनकालः संवत् १९१५॥ ज.) इवि संज्ञितम्-मूलं सभाण्यं टीकोपेतं च । अष्टेनामनिवासिनां लिमये SASHANTIdol ·सारा [२] क्रमां विभा इत्युपाद्वानां रा. रा. गोविन्दशर्मणाम् । पत्राणि ७१। प- तयः ४६ । अक्षराणि ७१ । लेखनकालः शके १७४६ । (झ.)इति संज्ञितम्-केवलभाण्यं टीकोपेतं, श्री. रा. रा. रावसाहेब अण्णा- साहेब विंचूरकर इत्येतेषाम् । पत्राणि १८१ । पतयः २४ | अक्षराणि ३५। लेखनकालः शके १६३२ । (म.) इति संज्ञितम्-मूलं सभाष्यं टीकोपेतं च । इन्दूरपुरनिवासिनां किबे इ- त्युपाह्वानां श्री. रा. रा. भाऊसाहेब बाळासाहेब इत्येते- षाम् । पत्राणि ५७| पङ्कपः ५० अक्षराणि ६७ लेखन- कालः शके १७७३। (ट) इति संज्ञितम्-मूलं सभाष्यं टीकोपेतं च । मोहमयीराजधानीनिवासिनो साठे इत्युपालानां रा. रा. गोपालराव इत्येतेषाम् । पत्राणि १४२/पतयः३१ अक्षराणि ४८ालेखनकालःशके १७११॥ (8.) इति सज्ञितम्-केवलं मूलं। करवीरपुरनिवासिनां वे.शा.सं.रा.रा.श्रीम- तांगुरुमहाराजानाम्। पत्राणि १४। पतयः २३ । अक्षराणि २५ । लेखनकालः सार्धशतसंवत्सरमित इत्यनुमीयते । (ड.) इति संज्ञितम्-केवलं मूलं करवीरपुरनिवासिनां वे.शा.सं. रा. रा.श्रीम. तां गुरुमहाराजानाम् । पत्राणि १२१ पतयः २२ अक्षराणि ३८ । लेखनकालः पञ्चाशत्संवत्सरमित इत्यनुमीयते । (क.) इति संज्ञिता-माण्डूक्योपनिषद्दीपिका, मोहमयी राजधानीनिवासिनां श्री. वे.शा. रा. रा. जयकृष्णमहाराज इत्येतेषाम् । पत्राणि ५। पतयः२४ । अक्षराणि ३२ । लेखन काल संवत्र१९०२। (ख.) इति संज्ञिता-माण्डूक्योपनिषद्दीपिका, वडोदरनिवासिनां पटवर्धन इ. त्युपाह्वानां श्री. रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येते- षाम् । पत्राणि ६ । पतयः १८ । अक्षराणि ३८। ले- खनकालः पञ्चाशतसंवत्सरमित इत्यनु मीयते । (ग.) इति संज्ञिता-माण्डूक्योपनिषदीपिका, वटोदरनिवासिनां पटवर्धन इ- त्युपाहानां श्री. रा. रा. कृष्णराव भीमाशंकर इत्येते- षाम् । पत्राणि ६ । पतयः १८ अक्षराणि ३७|अस्या अपि लेखनकाला शतसंवत्सरमित इत्येवमेवानुमीयते । . ।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। अथ श्रीमच्छंकरभगवत्पादविरचितं भाष्यम् । ॐ तत्सब्रह्मणे नमः। प्रज्ञानांशुमतानैः स्थिरचरनिकरव्यापिभिर्याप्य लोका- अथाऽऽनन्दागिरिकृता टीका । परिपूर्णपरिज्ञानपरितृप्तिमते सते । विष्णवे जिष्णवे तस्मै कृष्णनामभृते नमः ॥१॥ शुद्धानन्दपदाम्भोजद्वंद्वैमद्वंद्वतास्पदम् । नमस्कुर्वे पुरस्कर्तुं तत्त्वज्ञानमहोदयम् ॥ २ ॥ गौडपादीयभाध्यं हि प्रसन्नमिव लक्ष्यते । तदर्थतोऽतिगम्भीरं व्याकरिष्ये स्वशक्तितः ॥३॥ पूर्वे यद्यपि विद्वांसो व्याख्यानमिह चक्रिरे । तथाऽपि मन्दबुद्धीनामुपकाराय यत्यते ॥४॥ श्रीगौडपादाचार्यस्य नारायणप्रसादतः प्रतिपन्नान्माण्डूक्योपनिषदर्थाविष्करणपरा- पि श्लोकानाचार्यप्रणीतान्व्याचिख्यासुभगवान्भाष्यकारश्चिकीषितस्य भाष्यस्या- वघ्नपरिसमाप्यादिसिद्धये परदेवतातत्त्वानुस्मरणपूर्वकं तन्नमस्काररूपं मङ्गलाचरणं शष्टाचारप्रमाणकं मुखतः समाचरन्नदिपेक्षितमभिधेयाद्यनुबन्धमपि सूचयति । प्रज्ञा- त्यादिना । तत्र विधिमुखेन वस्तुमतिपादन मिति प्रक्रिया प्रदर्शयात । ब्रह्म यत्त- तोऽस्मीति । अस्मदर्थस्य तदैक्यस्मरणरूपं नमनं सूचयता ब्रह्मणस्तदर्थस्य प्रत्यक्त्वं [चितमिति तत्त्वमर्थयोरक्यं विषयो ध्वनितः । यच्छब्दस्य प्रसिद्धार्थावद्योतकत्वाद्वे- न्तिप्रसिद्धं यद्ब्रह्म तन्नतोऽस्मीति संबन्धेन मङ्गलाचरणमपि श्रुत्या क्रियते । ब्रह्म गोऽद्वितीयत्वादेव जननमरणकारणाभावादमृतमजमित्युक्तम् । जननमरणप्रबन्धस्य सं- शारत्वात्तनिषेधेन स्वतोऽसंसारित्वं दर्शयता संसारानर्थनिवृत्तिरिह प्रयोजनमिति योतितम् । यद्यद्वितीय स्वतोऽसंसारि ब्रह्म वेदान्तप्रमाणकं तर्हि कथमवस्थात्रयवि- शेष्टा जीवा भोक्तारोऽनुभूयन्ते भोजयिता चेश्वरः श्रूयते भोज्यं च विषयजातं पृथगुप- उभ्यते । तदेतदद्वैते विरुध्येतेत्याशङ्कच ब्रह्मण्येव जीवा जगदीश्वरश्चेति सर्वं का- पनिकं संभवतीत्यभिप्रेत्याऽऽह । प्रज्ञानेति । प्रकृष्टं जन्मादिविक्रियाविरहितं कूटस्थं तानं ज्ञप्तिरूपं वस्तु प्रज्ञानम् । तच्च ब्रह्म । प्रज्ञानं ब्रह्मेति हि श्रूयते | तस्यांशवो श्मयो जीवाश्चिदाभासाः सूर्यप्रतिबिम्बकैल्पा निरूप्यमाणा बिम्बकल्पाद्ब्रह्मणो भेदे- सन्तस्तेषां प्रताना विस्तारास्तैरपयायमेवाशेषशरीरव्यापिभिः। तदेवाऽऽह । स्थिरेति । १ ग. घ. ज. झ. ट. मवते । २ झ. "द्वंद्वं मद्वन्दनास्प। ३ ज. वत। ४ ग. झ. रपूर्वकं । छ. रलक्षणं म । ५ घ. रूपम। ६ घ. ज. ट. यां द। ७ ग. ङ. छ. ज. झ. ट. द्धाव। ८ग. 5. ज. झ. न्तसि। ९ ग. पि श्रूयते । ख. ङ. छ. ज. पि शब्देन क्रि। १०ग. झ. णविकाराणाम- ।। ११ ग. झ. णसंब। ज. णप्रतिब। १२ घ. तदद्वै। १३ ग. यार। १४ क. ति श्रुतेः । ङ. तिथू। १५ घ. कल्पनि। १६ घ. ज. ट. 'माणे बि। झ. माना । १७ ग. झ. 'यत्वेनै- । १८ छ. मेव स्थावराद्यशे।

·क्रमा विभ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [आगमाख्यं न्भुक्त्वा भोगान्स्थविष्ठान्पुनरपि धिषणोद्भासितान्कामजन्यान् । पीत्वा सर्वान्विशेषान्स्वपिति मधुरभुमाययो भोजयन्नो मायासंख्यातुरीयं परममृतमजं ब्रह्म यत्तन्नतोऽस्मि ॥१॥ यो विश्वात्मा विधिजविषयान्माश्य भोगान्स्थविष्ठा- स्थिरा वृक्षादयः । चरा मनुष्यादयः । तेषां निकरः समूहस्तं व्याप्तुं शीलमेषामिति तथा तैरिति यावत् । लोका लोक्यमाना विषयास्तान्व्याप्योति विषयसबन्धोक्तिस्त- त्फलं कथयाति । भोगाः सुखदुःखादिसाक्षात्कारास्तेषां स्थविष्ठत्वं स्थूलतमत्वं देवता- नुगृहीतबाहन्द्रियद्वारा बुद्धेस्तत्तद्विषयाकारपरिणामजन्यत्वं तान्भुक्त्वा स्वपिाति संबन्धः । एतेन जागरितं ब्रह्मणि कल्पितमुक्तम् । तत्रैव स्वप्नकल्पनां दर्शयति पुनरपीति | जाग्रद्धेतुधर्माधर्मक्षयानन्तर्य पुनःशब्दार्थः । स्वप्नहेतुकर्मोद्भवे च सती- त्यपिनोच्यते । न च तत्र बाह्यानीन्द्रियाणि स्थूला विषयाश्च सन्ति किंतु धिषणा- शब्दितबुद्धयात्मानो वासनात्मानो विषया भासन्ते ताननुभूय स्वपितीत्यर्थः । तेषां पापकमुपन्यस्यति । कामजन्यानिति । कामग्रहणं कर्मा विद्ययोरुपलक्षणार्थम् । अ- व थाद्वयकल्पनां ब्रह्मणि दर्शयित्वा तत्रैव सुषुप्तिकल्पनां दर्शयति । पीत्वेति । सर्वे विशे- षोः सर्वे विषयाः स्थूलाः सूक्ष्माश्च जागरितस्वप्नरूपास्तान्पीत्वा स्वात्मन्यज्ञाते प्रवि- लाप्य स्वपिति कारणभावेन तिष्ठतीत्यर्थः । तत्राऽऽनन्दप्राधान्यमभिप्रेत्य विशिनष्टि । मधुरभुगिति । अवस्थात्रयस्य मायाकृतस्य मिथ्याभूतस्य प्रतिबिम्बकल्पेष्वस्मासु संब- न्धितामिवापाद्यास्मान्मोजयद्ब्रह्म वर्तते । अतो ब्रह्मण्येवावस्थात्रयम् । तद्वन्तो जीवा मायावि ब्रह्म च ब्रह्मणि परिशुद्धे परिकल्पितं सर्वमित्याह । माययेति । तस्यैव ब्र- ह्मणोऽवस्थात्रयातीतत्वेन विज्ञप्तिमात्रत्वं दर्शयति । तुरीयमिति । चतुणी पूरणं तु- रीयमिति व्युत्पत्तेब्रह्मणस्तुरीयत्वेन निर्देशात्याप्तं सद्वितीयत्वमित्याशङ्कय कल्पितस्था- नत्रयसंख्यापेक्षया तुरीयत्वं न सद्वितीयत्वेनेत्याह । मायेति । मायावित्वेन निकृष्ट- त्वमाशङ्कयोक्तम् । परमिति । मायाद्वारा ब्रह्मणस्तत्सम्बन्वेऽपि स्वरूपद्वारा न तत्सं- बन्धोऽस्तीति कुतो निकृष्टतेत्यर्थः ॥ १ ॥ विधिमुखेन वस्तुप्रतिपादन प्रक्रियामवलम्ब्य तदर्थेनोपक्रम्य तस्य त्वमर्थप्रत्यगात्म- मावत्वमुक्तम् । अभिधेयफलोक्त्या संबन्धाधिकारिणौ च सूचितौ । संप्रति निषेध- द्वारा वस्तुप्रतिपादनप्रक्रियामाश्रित्य त्वमर्थनोपक्रम्य तस्य तदर्थासंसारिब्रह्ममात्रत्वं प्रत्याययति | यो विश्वात्मेति । तत्र त्वमर्थः स्वतः सिद्धश्चिद्धातुः सर्वनाम्ना पराम- श्यते । तस्मिजागरितमारोपितं तमुदाहरति । विश्वात्मेति । विश्वं पश्चीकृतपञ्चमहा- भूततत्कार्यात्मकं स्थूलं जगद्वैराजं शरीरम् । तस्मिञ्जागरिते चाहं ममेत्यभिमानवानि- त्यर्थः । तस्यार्थक्रियामुपन्यस्यति । विधिजेति । विधीयत इति विधिर्धों नेजाऽनुब- १ च. या मोहय । २ च. ट. विविधवि। ३च.न्प्राप्य भों। ४ ङ. छ. मानवि। ५ छ. स्थूल- वि। ६ ख. छ. झ. यात्मना वा । ७ छ. झ. 'नात्मनो । ८ झ. न्यसति । ९ ख. ग. घ. ङ. ज. झ. घाः स्थ। १० घ. झ. ज्ञानं प्र। ११ ग. छ. झ. च । १२ ङ. 'ल्पितावस्थात्र। १३ छ.न- मिति प्र। १४ज. झ. णौ सू। १५ ग. घ. ङ. ज. झ. 'ति प्रतिषे। १६ घ. ज. पितमु०१७ झ. भूतं त। १८ छ. मानीत्य । १९ ग. झ. थेप्रकि। २० ग. ड. ज. झ, नअनु। । । MERO EMANNI HTTA DEARTH RESS ·३ प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। न्पश्चाच्चान्यान्स्वमतिविभवाञ्ज्योतिषा स्वेन सूक्ष्मान् । सर्वानेतान्पुनरपि शनैः स्वात्मनि स्थापयित्वा हित्वा सर्वान्विशेषान्विगतगुणगणः पात्वसौ नस्तुरीयः ॥ २॥ न्धेन ततो व्यतिरिक्तोऽविधिरधर्मस्ताभ्यां धर्माधर्माभ्यामविद्याकामप्रसूताभ्यां विषयाः शब्दादयो जन्यन्ते । तान्भोगयोग्यतया भोगशब्दितानादित्याधनुगृहीतबाह्येन्द्रियद्वार- कबुद्धिपरिणामगोचरतया स्थूलतमान्याश्य साक्षादनुभूय स्थितोऽयं प्रत्यगात्मेत्यर्थः । तत्रैवं स्वप्नावस्थामध्यस्यति । पश्चाचेति । जाग्रद्धेतुकर्मक्षयानन्तरं स्वप्नहेतुकर्मोद्भवे च सति स्थूलेभ्यो विषयेभ्योऽन्यानस्मादेव हेतोः सूक्ष्मान्बाह्येन्द्रियाणामुपरतत्वादवि- द्याकामकर्मप्रेरितात्मीयमतिप्रभावादेव प्रसूतानन्तःकरणात्मनो वासनामयानादित्यादि- ज्योतिषामस्तमितत्वादात्मभूतेनैव ज्योतिषा विषयीकृताननुभूयापश्चीकृतपञ्चमहाभूतत- कार्यात्मकं सूक्ष्मप्रपञ्च हैरण्यगर्भ शरीरं स्वप्नस्थानं चाभिमन्यमानस्तैजसो भवतीत्य- र्थः । तत्रैव सुषुप्तकल्पनां दर्शयति । सर्वानिति । स्थूलसूक्ष्मविभागेन स्थानद्वयाव- च्छिन्नान्यकृतानेतानशेष(नपि विशेषानुपाधिद्वयंभूतानुपाविद्यद्वारकस्थानद्वयसंचारम- युक्तश्रमोद्भवानन्तरं तस्यापि परिजिहर्षाियां शनैरनुक्रमेणाक्रमेण वा स्वात्मन्यज्ञाते कारणात्मनि स्थापयित्वोपसंहृत्याव्याकृतप्रधानः सन्माज्ञो भवतीत्यर्थः । तस्यैव प्रत्य- गात्मनः स्थानत्रयविशिष्टस्य नान्तःप्रज्ञं न बहिःपज्ञमित्यादिप्रतिषेधशास्त्रप्रसूतप्रमाण- ज्ञानसमारूढस्य सर्वानप्यनर्थविशेषान्कार्यकारणरूपान्प्रमाणज्ञानभावादेव हित्वा निरूपाधिकपरिपूर्णपरिज्ञानपरमात्मस्वरूपेण परिनिष्पन्नं तत्वं कथयति । हित्वेतिः । प्रथमश्लोकेन प्रदर्शितप्रणामस्य प्रत्यूहप्रवाहप्रशमनात्मकं प्रयोजनं स्थानत्रयप्रकल्पना- 'तीतपरवस्तुप्रयुक्तं प्रार्थयते द्वितीयेन । पात्विति । नोऽस्मान्व्याख्यातृत्वेन श्रोतृत्वेन. च व्यवस्थितान्पुरुषार्थपरिपन्थिकृत्कारणनिरासपुरःसरं परमात्मा पराकृताशेषकल्प- नो नित्यविज्ञप्तिस्वभावो मोक्षपदानेन तद्धेतुज्ञानप्रदानेन च परिरक्षतादित्यर्थः । के. चित्तु प्रकरणचतुष्टयात्मनो ग्रन्थत्य वेदान्तैकदेशसंबद्धत्वज्ञापनार्थं निष्प्रर्पश्चं वाक्य- प्रतिपाद्यं ब्रह्म प्रथम श्लोकेन सूचितम् । द्वितीयेने माण्डूक्यश्रुति व्याख्यानरूपेणाऽऽद्यमक- रणेन प्रणवमात्राणामात्मपादानां चैकीकरणेन प्रतिपाद्यं ब्रह्म सूचितमिति मन्यन्ते । न च द्वितीयश्लोके चतुर्थपादे वृत्तलक्षणाभावादसांगत्यमाशङ्कनीयम् | गाथालक्षणस्य त- त्र सुसंपादत्वादिति द्रष्टव्यम् । अन्ये त्वाद्यश्लोकं मूलश्लोकान्तर्भूतमभ्युपगच्छन्तो द्वितीयश्लोकं भाष्यकारप्रणीतमभ्युपयन्ति । तदसत् । उत्तरश्लोकेष्विवाऽऽद्येऽपि श्लोके १ ज.. 'प्रभूता । झ. प्रस्तुता । २ ख. न्भोगान्भोगी. ३ ग. झ. तो यः प्र। ४. छ. व च. स्व। ५ ग. झ.. "स्थामुपन्यस्य । ६ ग. झ. त्मना वा । ७ क. ख. ङ. सूक्ष्मं प्र। ८ ङ. ज. गर्भश ९ छ. षुप्तिक । १०. छ. षान्विशे। ११ क. छ. यद्वा १२ ग. घ. हीर्षया श। १३ ग. झ.ज्ञाने. का १४ ग. घ. ज. "प्यर्थ । १५ ज. प्रभवा । १६ग. छ. झ. पनत्वं की, १७ क. झ.'तीतं प १८ ख. ग. न्थिभूतकार। १९.ज. "त्यचिज्ञ। २० ग. घ. झ. संबन्धव । ज. संबन्धलं ज्ञानार्थे । २१ ज. पञ्चवा । २२ ख. ग. झ. न तु मा । २३ तीये श्लो। २४ ज. तमुप। ।

·भार क्रमा 00 विभ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् [आगमाख्य अथ माण्डूक्योपनिषत् । ॐ भद्रं कर्णेभिरिति० भद्रं न इति०शान्तिः३॥ हरिः ॐ। अमित्येतदक्षरमिद सर्व तस्यो- ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वं तस्योपव्याख्यानम् । वेदान्तार्थसारसंग्रह- भूतमिदं प्रकरणचतुष्टयमोमित्येतदक्षरमित्याद्यारभ्यते । अत एव न पृ- थक्संबन्धाभिधेयप्रयोजनानि वक्तव्यानि | यान्येव तु वेदान्ते संब- भाष्यकतो व्याख्यानप्रणयनप्रसङ्गात् । ओमित्येतदक्षरमित्यादिभाष्यविरोधाच । अ परे पुनराद्येन श्लोकेन शास्त्रप्रतिपाद्यपरदेवतातत्त्वानुस्मरणद्वारेण नमैनक्रिया प्रकरण ग्रारम्भोपयोगित्वेन क्रियते । परदेवताभक्तिवदपरदेवतामक्तेरपि विद्याप्राप्तावन्तरङ्गत्व स्य शास्त्रीयस्य शिष्यशिक्षायै ज्ञापनार्थमवस्थात्रयातीतानित्यसिद्धविज्ञानमूर्तेराचार्या मोक्षौपयिकज्ञानप्राप्तिराचार्यवान्पुरुषो वेदेत्यादिश्रुत्यवष्टम्भेन मुमुक्षुणा पार्थ्यते द्विती यश्लोकेनेति कल्पयन्ति ॥ २॥ यदुद्दिश्य मङ्गलाचरणं कृतं तन्निर्देष्टुमादौ व्याख्येयस्य प्रतीकं गृङ्गाति । ओमित्ये तदिति । ओमित्येतदक्षरमित्यादिप्रकरणचतुष्टयविशिष्टमिदमारभ्यते व्याख्यायते स्माभिरित्युद्देश्य पतिजानीते । किमिदं शास्त्रत्वेन वा प्रकरणत्वेन वा व्याचिख्यासितम् नाऽऽद्यः। शास्त्रलक्षणाभावादेस्याशास्त्रत्वात् । एकप्रयोजनोपनिबद्धमशेषार्थप्रतिपादकी शास्त्रम् । अत्र च मोक्षलक्षणैकप्रयोजनंवत्त्वेऽपि नाशेषार्थमतिपादकत्वम् । न द्वितीयः प्रकरणलक्षणाभावादित्याशङ्कयाऽऽह । वेदान्तेति । शास्त्रं वेदान्तशब्दार्थः । तस्याओं धिकारिनिर्णयगुरूपसदनपदार्थद्वयतदैक्यविरोधपरिहारसाधनफलाख्यः । तत्र सारोज वरैक्यं तस्य सम्यग्ग्रहः संग्रहः संशयविपर्यासादिप्रतिबन्धव्युदासेन तदुपायोपदेश यस्मिन्प्रकरणे तत्तथेति यावत् । तथा च शास्त्रैकदेशसंबद्धं शास्त्रकार्यान्तरे स्थितम् । इदं। करणत्वेन व्याख्यातुमिष्टम् । निर्गुणवस्तुमात्रपतिपादकत्वात् । तत्मतिपादनसंक्षेपस्य कार्यान्तरत्वात्प्रकरणत्वलक्षणस्य चात्र संपूर्णत्वादित्यर्थः। प्रकरणत्वेऽपि निर्विषयत् दिप्रयुक्तमव्याख्येयत्वमाशङ्कयाऽऽह । अत एवेति । प्रकरणत्वादेव प्रकृतशास्त्राढ़े सेबन्धादीनामवाच्यत्वेऽपि प्रकरणप्रवृत्त्यङ्गतया तानि त्ववश्यं वक्तव्यानीत्याशङ्क शास्त्रीयसंबन्धादीनां तदीये प्रकरणेऽर्थात्माप्तत्वान्नास्ति वक्तव्यत्वमर्थपुनरुक्तरित्याह यान्येवेति । श्रोतारो हि शास्त्रीयं प्रकरण प्रतिपद्यमानाः शास्त्रीयाण्येव संबन झ. त्यार । २ ग, घ, ङ, ज, झ, मस्क्रिया । ३.ग. छ. झ. तीतनित्य । ४ ख. ज. क्षोपयोगिक । न्मोक्षोपयोगित्वेन प्रा । ५ क. 'यंत इति द्वितीयश्लोकेन कल्पयन्तीति ॥ २॥ ६ ग. तीयेन श्लो। ७ झ. ते ओमित्येतदक्षरमिदं सर्व तस्योपव्याख्यानमित्यादि । कि । ८ ख. ग. छ. ४ प्र। ९ घ. दशा । १० झा, "नत्वेऽपि । ११ झ. शब्दः । त। १२ छ. वब्रह्मणरें। १३ ज. शा। १४ घ, ज.स्य का। १५ क. थस्य पु। Hariya ·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ५ न्धाभिधेयप्रयोजनानि तान्येवेह भवितुमर्हन्ति । तथाऽपि प्रकरणव्याचि- ख्यामुना संक्षेपतो वक्तव्यानि । तत्र प्रयोजनवत्साधनाभिव्यञ्जकत्वेना- भिधेयसंबद्धं शास्त्रं पारंपर्येण विशिष्टसंबन्धाभिधेयप्रयोजनवद्भवति । किं पुनस्तत्प्रयोजनमित्युच्यते । रोगार्तस्येव रोगनिवृत्तौ स्वस्थता । । दीन्यत्र वचनाभावेऽपि बुध्यमानाः प्रवृत्ति तस्मिन्मकुर्वन्तीत्यर्थः । तर्हि प्रकरणक- तृवदेव तद्भाष्यकृताऽपि विषयादीनामत्रावक्तव्यत्वाद्भाष्यकृतो विषयाधुपन्याँसायासो वृथा स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । तथाऽपीति । प्रकरणकर्तुरवक्तव्यान्यपि तद्भाष्यकता नानि संक्षेपतो वक्तव्यानीति व्याख्यातॄणां मतम् । द्वाभ्यामनुक्तत्वे तेष्वनाश्वासाशङ्काव- काशादित्यर्थः । भाष्यकता प्रयोजनादीनां वक्तव्यत्वे सिद्धे शास्त्रप्रकरणयोर्मोक्षलक्षण- प्रयोजनवत्वं प्रतिजानीते । तत्रेति । प्रयोजनवच्छास्त्रमिति संबन्धः । शास्त्रग्रहणं प्रकरणोपलक्षणार्थम् । मोक्षलक्षणं फलं ब्रह्मज्ञानस्येष्यते न शास्त्रप्रकरणयोरित्याश- ऋचाऽऽह । साधनेति । सत्यं मोक्षस्य साधनं ब्रह्मात्मैकत्वज्ञानम् । तस्य जैनक शास्त्रा- दि तद्भावेन ज्ञानव्यवधानेन मोक्षफलवद्भवति शास्त्रादीत्यर्थः । तथाऽपि ब्रह्मणा विषये- ण संबन्धो वेदोन्तानामेवेष्यते तत्कथमभिधेयसंबद्धं शास्त्रादीत्याशङ्कय ब्रह्मविचारम- न्तरेण तज्ज्ञानजनकत्वायोगात्तज्ज्ञानजननद्वारा विषयसंबन्धसिद्धिरित्याह । अभिधे- येति । उक्तं ज्ञानव्यवहितं प्रयोजनादि शास्त्रादेरुपसंहरति । पारंपर्येणेति । तत्र संबन्धो ब्रह्मज्ञानं शास्त्रादिना जन्यमेवेत्ययोगव्यवच्छेदादुक्तः । शास्त्रादिनैव जन्यमि- त्यन्ययोगव्यवच्छेदाद्विषयोऽपि दर्शितः । यदुक्तं प्रयोजनवत्वं तदाक्षिपति । किं पुनरिति । साध्यत्वे स्वर्गवदनित्यत्वं नित्यत्वे साधनानधीनत्वान्न तादर्थ्येन शास्त्रादि प्रयोक्तव्यमित्यर्थः । मोक्षस्याऽऽत्मस्वरूपत्वान्नानित्यत्वं नापि साधनानर्थक्यम् । खरूपभूतमोक्षप्रतिबन्धैनिवर्तकत्वेनार्थवत्त्वादियुत्तरमाह । उच्यत इति । यथा देवद- तस्य ज्वरादिनौ रोगेणाभिभूतस्य स्वस्थता स्वरूपादप्रच्युतिरूपा स्वरूपभूतैव प्रागपि सती रोगप्रतिबद्धोऽसती स्थिता चिकित्साशास्त्रीयोपायप्रयोगवशात्पतिबन्धभूतरो- गापगमे सत्यभिव्यज्यते । न हि तत्रोपायवैयर्थं प्रतिबन्प्रध्वंसार्थत्वात् । न चानि- त्यत्वं स्वस्थतायाः शङ्कयेत । तस्यास्तदसाध्यत्वादित्युक्तेऽर्थे दृष्टान्तमाह । रोगात- स्येवेति । यथोदितदृष्टान्तानुरोधादात्मनः स्वतः समुत्खातनिखिलदुःखस्य निरति- शयानन्दैकतानस्यापि खाविद्याप्रसूताहंकारादिद्वैतप्रपञ्चसंबन्धादात्मनि दुःखमारोप्या- । १ झ. 'व्यानीति मन्यन्ते व्याख्यातारः । त। २ च. झ. वत् । किं । ३ क. दीन्यन्य। ४ क. ग. झ. 'न्यासो । ५ छ. "ता सं। ज.तातिसं। ६ क. णां संम। ७ ज. "नुक्तेष्वेते। ८ ख. श्वास- श। ९ घ. ङ. ज. का स्यादि। १० घ. ज. नस्योच्यते । ११ ग. झ. व्यञ्जकं । १२ ग. दा. न्तज्ञानाना। १३ क. 'यत्वसं। १४ ग. ज. झ. बन्धं शा। १५ ग. झ. ब्रह्माभिधानम। १६ घ. ज. गाज्ज्ञान। १७ झ. नद्वा। १८ क. छ. हितप्र। १९ ग.न्यमेवेत्य। २० क. 'त्ययो। २१ ग. छ. ज. झ. त्मरू। २२ छ. न्धकनि । २३ घ. ङ. ज. दिरो। २४ ग. ङ. द्धा सती स्वात्मस्थि ।। २५ छ. व स्वात्मस्थि । २६ ग. घ. ज.न्धरूपरो। २७ छ. ज.न्धध्वं । २८ घ. शङ्कयते । त। 11 ·भार ६ विभ काय सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् आगमारू तथा दुःखात्मकस्याऽऽत्मनो द्वैतप्रपञ्चोपशमे स्वस्थता । अद्वैतभावः प्रयोजनम् । द्वैतप्रपञ्चस्याविद्याकृतत्वाद्विद्यया तदुपशमः स्यादिति ब्रह्मविद्याप्रकाशनायास्याऽऽरम्भः क्रियते । यत्र हि द्वैतमिवभवति । यत्र वाऽन्यदिव स्यात्तत्रान्योऽन्यत्पश्येदन्योऽन्यद्विजानीयात् । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूत्तत्केन के पईयेत्केन के विजानीयादित्यादिश्रुति- भ्योऽस्यार्थस्य सिद्धिः । तत्र तावदोंकारनिर्णयाय प्रथमं प्रकरणमाग- हं दुःखी सुखं मया प्राप्तव्यमिति पतिपद्यमानस्य परमकारुणिकाचार्योपदिष्टवाक्ये स्थाद्वैतविद्यातो द्वैतनिवृत्तौ प्रतिबन्धप्रध्वंसे स्वभावभूता परमानन्दता निरस्तसमस्तान ता च स्वारस्येनाभिव्यक्ता भवति । सा च स्वस्थता परिपूर्णवस्तुस्वभावान्नातिरिच्यते तदिदं शास्त्रीय प्रयोजनम् । तस्य च वरूपत्वेनासाध्यत्वान्नानित्यत्वं शङ्कितव्यम् । च साधनवैययं प्रदर्शितप्रतिबन्धनिवृत्तिफलत्वादिति दान्तिकमाह । तथेति । न द्वैतस्याहंकाराद्यात्मनो वस्तुत्वाद्वस्तुनश्च विद्यानंपोह्यत्वान्नित्यनैमित्तिककर्मीयत्तत्वात्तन्नि वृत्तेरलं विद्यार्थेन प्रकरणारम्भेणेति तत्राऽऽह । द्वैतेति । आत्माविद्याकृतस्य द्वैत स्याऽऽत्मविद्यया कारणनिवृत्त्या निवृत्तेरात्मविद्याभिव्यक्तये शास्त्रारम्भो युज्यते । न च द्वैतस्याविद्याकृतस्य विद्यमानदेहत्वे प्रमाणमस्तीत्याशङ्कयान्वयव्यतिरेकानुविधायिन श्रुतिमुद्दाहरति । यत्र हीति । इवशब्दाभ्यामविद्यावस्थायां प्रतिभातद्वैतस्य तत्पति भानस्य चाऽऽभासत्वेनाविद्यामयत्वमुच्यते । आत्मैवाभूदिति । विदुषो विद्यावस्थाय कर्तृकरणादिसर्वमात्ममात्र नातिरिक्तमस्तीत्युक्त्या विद्याद्वारा सर्वस्य द्वैतस्याऽऽत्ममा त्रत्ववचनाद्विद्यानिमित्ता कार्यकारणात्मकद्वैतनिवृत्तिरात्मैवेत्यभिलप्यते । तथा च वि. घातो द्वैतनिवृत्तिनिर्देशात्तस्याविद्यात्वमवद्योत्यते । आदिशब्दान्नेह नानेत्यधिष्ठानानि ठात्यन्ताभावप्रतियोगित्वं द्वैतस्याभिधद्वाक्यं वाचारम्भणवाक्यं च गृहीतम् । अस्यार्थः स्येति । द्वैतगताविद्याकृतत्वस्येत्यर्थः । विषयप्रयोजनाद्यनुबन्धोपन्यासमुखेन ग्रन्थार- म्भे स्थिते सत्यादौ प्रकरणचतुष्टयस्य प्रत्येकमसंकीर्ण प्रमेयं प्रतिपत्तिसौकर्थिं सूच- यितव्यमित्याह । तत्र तावदिति । ॐकारप्रकरणस्यासकीण प्रमेयं संगृह्णावि । ॐ. कारेति । तनिर्णयाय प्रकरणमारब्धमित्ययुक्तम् । तन्निर्णये प्रमाणाभावात्तस्य चानु- पयोगित्वात् । आत्मप्रतिपत्तिईि पुरुषार्थोपयोगिनीत्याशङ्कयाऽऽगमेत्यादिविशेषण- द्वयम् । तदुपदेशपधानं माण्डूक्योपनिषद्याख्यानरूपम् । तेन तत्र प्रामाण्यादुत्तो १ घ. ङ. ज. ट. तथैव २ च. छ. झ. श्येद्वि। ३ च. छ. झ. श्येद्विजा । ४ क. कं तद्विजा । ५ झ. 'न्धध्वं । ६ ख. ता या प ७ क. ख. पूर्णा व। ८ घ. ङ. ज. तथैवेति । ९ ङ. छ. झ. पोद्यत्वा ।१० घ. ङ. ज. मीपेक्षत्वा ।११ क. त्वानि ।१२ ख. घ. ङ, छ. ज. "द्यावि। १३ भ्यो त्ववि। १४ घ. 'तेकार। १५ क. 'मित्तका । १६ घ. ड. ज. झ. 'कीर्ण। १५ क. "मित्यु- क्तम् । १८ ग, ङ, छ. झ. तत्प्रधा । र ·AAAAAAACHHAMARRIMRATAMIRRIA '७ प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। मप्रधानमात्मतत्त्वप्रतिपत्त्युपायभूतम् । यस्य द्वैतप्रपञ्चस्योपशमेऽद्वैतम- तिपत्ती रज्ज्वामिव सर्पादिविकल्पोपशमे रज्जुतत्त्वमतिपत्तिः । तस्य द्वै- तस्य हेतुतो वैतथ्यप्रतिपादनाय द्वितीयं प्रकरणम् । तथाऽद्वैतस्यापि वैतथ्यप्रसङ्गमाप्तौ युक्तितस्तथात्वदर्शनार्य तृतीयं प्रकरणम् । अद्वैतस्य तथात्वप्रतिपत्तिप्रतिपक्षभूतानि यानि वादान्तराण्यवैदिकानि तेषामन्यो- न्यविरोधित्वादतथार्थत्वेन तदुपपत्तिभिरेव निराकरणाय चतुर्थं प्रकर- णम् । कथं पुनरोंकारनिर्णय आत्मतत्त्वप्रतिपत्त्युपायत्वं प्रतिपद्यत इ- । निर्णयः सेत्स्यात न विदं युक्तिमधानं युक्तिलेशस्य सतोऽपि गुणत्वादप्रधानत्वा त् । न चायमोंकारनिर्णयो नोपयुज्यते । यदात्मनस्तत्त्वमनारोपितरूपं तत्पतिप- त्तावुपायत्वात् । तत्प्रतिपत्तेश्च मुक्तिफलत्वात् । अतश्चाऽऽधं प्रकरणमोकारनिर्णया- वान्तरफलद्वारेण तत्त्वज्ञाने परमफले पर्यवस्यतीत्युपदेशवशादधिगन्तव्यमित्यर्थः । वै- तथ्यप्रकरणस्यावान्तरविषयविशेषं दर्शयति । यस्येति । आरोपितनिषेधे सत्यनारो- पितप्रतिपत्तिः स्वाभाविकीत्यत्र दृष्टान्तमाह । रज्ज्वामिवेति । हेतुतो दृश्यत्वाधन्तव- वादियुक्तिवशादित्यर्थः । अद्वैतप्रकरणस्याविशेषमुपन्यस्यति । तथाऽद्वैतस्यापी- ति । तस्यापि द्वैतवयवस्थानुपपत्त्या मिथ्यात्वप्रसङ्गः शङ्कयते । तस्यां सत्यामौपाधि- कभेदोधवस्थायाः सुस्थत्वादव्यभिचारादियुक्तिवशादद्वैतस्य परमार्थत्वं प्रतिपादयितुं तृतीयं प्रकरणमित्यर्थः । अलातशान्तिप्रकरणस्यार्थविशेषं कथयति । अद्वैतस्येति । तस्य तथात्वमबाधितत्वेन वस्तुत्वं तत्पतिपक्षत्वं पक्षान्तराणामित्यत्र हेतुमाह । अवै- दिकानीति । तेषां निराकार्यत्वे हेतुमाह । अतथार्थत्वेनेति । मिथ्याद्वैतनिष्ठत्वेने- त्यर्थः । तदुपपत्तिभिरेव निराकरणे हेतुमाह । अन्योन्येति । पक्षान्तरप्रतिषेधमुखेना- द्वैतमेव द्रढयितुमन्त्यं प्रकरणमित्यर्थः । ॐकारनिर्णयद्वारेणाऽऽत्मप्रतिपत्त्युपायभूतमाचं प्रकरणमित्ययुक्तम् । तन्निर्णयस्य तद्धीहेतुत्वायोगात् । न खल्वर्थान्तरज्ञानमर्थान्तरज्ञाने व्याप्तिमन्तरेणोपयुज्यते । न चात्र धूमाग्न्योरिव व्याप्तिरुपलभ्यते । न चाऽऽत्मकार्यत्व- मोंकारस्य युक्तम् । आकाशादेरविशेषात् । तस्य च सर्वात्मत्वेनाऽऽत्मवत्तत्कार्यत्वव्या- घातादिति मन्वानः सन्प्रथमप्रकरणा) प्रागुक्तमाक्षिपति । कथमिति । न वयमनुमाना- वष्टम्भादोंकारनिर्णयमात्मप्रतिपत्त्युपायमभ्युपगच्छामो येन व्याप्त्यभावो दोषमावहेत् । । १ च. 'तस्य प्र। २ छ. पञ्चोप। ३ क. ख. य प्रकरणं तृतीयम् । ४ च. पत्तेविपक्षभूतानि या। ५ छ. झ. तत्त्वार्थ । ६ च. र्णयस्याऽऽत्म। ७ झ. तत्त्वं प्रत्युपा । ८ घ. प्रत्युपा। ९ ग. 'लवत्त्वा । १० ग. झ. 'थ्यार्थत्व। ११ ग. दास्यव। १२ ग. झ. 'तीयप्र। 1३ छ. झ. 'तत्वार्थ । १४. क. मन्त्यप। १५ व. ग. झ. नो। AA MAHE न ·भार ८ विभ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [आगमास ति । उच्यते । अमित्येतत् । एतदालम्बनम् । एतद्वै सत्यकामं ओमि- त्यात्मानं युञ्जीत । ओमिति ब्रह्म । ओंकार एवेदं सर्वमित्यादिश्रुतिभ्यः । रज्ज्वादिरिव सादिविकल्पस्याऽऽस्पंदोऽद्वय आत्मा परमार्थः सन्मा- णादिविकल्पस्याऽऽस्पदो यथा तथा सर्वोऽपि वाक्प्रपञ्चः प्राणाद्यात्म- किंतु श्रुतिप्रामाण्यात्तन्निर्णयस्तद्धीहेतुरिति परिहरति । उच्यत इति । तत्र मृत्यू नचिकेतसं प्रत्योमित्येतदित्यनेन वाक्येन ब्रह्मत्वेनोमित्येतदुपदिष्टम् । समाहितेनोंद रोच्चारणे यच्चैतन्यं स्फुरति तदोंकारसामीप्यादेव शाखाचन्द्रन्यायेनोंकारशब्देन क्ष्यते । तेन लक्षणयोंकारनिर्णयो ब्रह्मधीहेतुरिति विवक्षित्वा श्रुतिमुदाहरति । ओं त्येतदिति । प्रतिमायां विष्णुबुद्धिवदोंकारो ब्रह्मबुद्धयोपास्यमानो ब्रह्मपतिपत्त्युपा भवतीत्यभिप्रेत्य वाक्यान्तरं पठति । एतदालम्बनमिति । किंचायमोकारो यदा प परब्रह्मदृष्टयोपास्यते तदा तज्ज्ञानोपायतामुपारोहतीति मत्वा पुनः श्रुति दर्शया एतद्वेति । किंच समाधिनिष्ठो यदोमित्युच्चार्याऽऽत्मानमनुसंधत्ते तदा स्थूलमकारमुब सूक्ष्मे तं च कारणे मकारे तमपि कार्यकारणातीते प्रत्यगात्मन्युपसंहृत्य तन्निष्टो भव त्यनेन प्रकारेणोंकारस्य तत्पतिपत्त्युपायतेति विधान्तरेणाऽह । ओमित्यात्मानमिति किंच योऽयं स्थाणुः स पुमानितिवेद्यदेतदोमित्युच्यते तद्ब्रह्मेति बाधायां सामा धिकरण्येन समाहितो ब्रह्म बोध्यते । तथा च युक्तोंकारस्य ब्रह्मज्ञानहेतुत्वमित्या ओमिति ब्रह्मेति । किंच सर्वास्पदत्वादोंकारस्य ब्रह्मणश्च तथात्वादेकलक्षणत्वाद त्वासिद्धेरोंकारप्रतिपत्ति ब्रह्मप्रतिपत्तिरेवेत्याह । ओंकार एवेति । ओमितीदं सर्वमित दिवाक्यान्तरसंग्रहार्थमादिपदमित्यादिश्रुतिभ्यो ब्रह्मप्रतिपत्त्युपायत्वमोंकारस्य प्रॉ मिति शेषः । ननु स्वानुगतप्रतिमासे सन्मात्रे चिदात्मनि प्राणादिविकल्पस्य कल्पितत्वा त्मनः सर्वास्पदैत्वं न पुनरोंकारस्य तदस्त्यननुगमादिति तत्राऽऽह । रज्ज्वादिरिवेति । था रज्जुः शुक्तिरित्यादिरधिष्ठानविशेषः सो रजतमित्यादिविकल्पस्याऽऽस्पदोऽभ्युप स्तथाऽऽत्माऽद्वयत्वान्मिथ्यात्वेहत्वभावात्परमार्थसत्स्वभावो वक्ष्यमाणैस्तस्य प्राणादि ल्पस्याऽस्पदोऽभ्युपगम्यते । यथैष दृष्टान्तस्तथैव प्राणादिरात्मविकल्पो यस्तद्विषयः वाक्प्रपञ्चो यथोक्तोंकारमात्रात्मकस्तदास्पदो गम्यते । न च जगत्योंकारस्याननुगः ओंकारेण सर्वा वासंतृण्णेति श्रुतेः । अतो युक्तमोंकारस्य सर्वास्पदत्वमित्यर्थ नन्वर्थजातस्याऽत्मास्पदत्वादोंकारास्पदत्वाच्च वाक्प्रपञ्चस्य प्राप्तमास्पदद्वयमिति ने छ. तदा । २ क. म परं चापरं च ब्रह्म यदोंकारः । तस्माद्विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्द ओ। च. म परंचापरं च ब्रह्म यदोंकारः तस्माद्विद्वानेतेनैवायतनेनैकतरमन्वेतीतिशेषः ओ। ३ छ. देऽद्ध । ४ क. ख. ज. मार्थतः स । ५ ङ. मित्य। ६ ग. छ. झ नोंश। ७ झ. "क्षितत्वाच्छ ग. छ. यदेतदो। ९ ख. ति यदे । १० क. ज्ञाने हैं। ११ क. ख. प्रतिपादित । १२ झ. दत्व न । १३ क. थ्यात्वे हे। १४ ख. रमोऽर्थः स । १५ ग. मार्थः सी झ. मार्थः सन्स्वभा। १ ज, प्रा। १७ श. यथैव । १८ ज. वो वा वा । १९ क. तृणोति । d ·he प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। पव्याख्यानं भूतं भवद्भविष्यदिति सर्वमोंकार विकल्पविषय ओंकार एव । स चाऽऽत्मस्वरूपमेव । तदभिधायकत्वात् । ॐकारविकारशब्दाभिधेयश्च सर्वः प्राणादिरात्मविकल्पोऽभिधानव्य- तिरेकेण नास्ति । वाचारम्भणं विकारो नामधेयं तदस्येदं वाचा तन्त्या नामभिर्दामभिः सर्वं सितम् । सर्वं हीदं नामनीत्यादिश्रुतिभ्यः । हास चेति । आत्मवाचकत्वेऽपि नास्त्योंकारस्याऽऽत्ममात्रत्वं तद्वाचकस्य तन्मात्रत्व- मिति व्याप्त्यभावात् । प्राणादेरात्मविकल्पस्याभिधानव्यतिरेकदर्शनादित्याशङ्कयाऽऽह । ॐकारेति । तस्य विकारः सर्वो वाग्विशेषः । अकारो वै सर्वा वागिति श्रुतेः । ओं- कारस्य च तत्मधानत्वात्तेन प्राणादिशब्देन वाच्यः प्राणादिरात्मविकल्पः सर्वः स्वा- भिवानव्यतिरेकेण नास्ति । तच्चाभिधानं पाणादिशब्दावशेषात्मकमोंकारविकारभूतमों- कारातिरेकेण न संभवतीत्योंकारमानं सर्वमिति निश्चीयते । आत्मनोऽपि तद्वाच्यस्य तन्मात्रत्वाभिधानादित्यर्थः । शब्दातिरिक्तार्थाभावे शब्दस्यार्थवाचकत्वानुपपत्तेरे- कत्र विषयविषयित्वायोगानिर्विकल्पं सन्मानं वस्तु वाच्यवाचकविभागशून्यं पर्यवस्य- तीत्यभिप्रेत्य कार्यस्य वस्तुतोऽसत्वे प्रमाणमाह । वाचारम्भणमिति । कार्यस्य सर्व- स्यैवं मिथ्यात्वेऽपि कथाकारनिर्णयस्य ब्रह्मप्रतिपत्त्युपायत्वसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह । तदस्येति । तदिदं विकारजातमस्य ब्रह्मणः संबन्धि वाचा सामान्यरूपया तन्त्या प्र- सारितरज्जुतुल्यया सितं बद्धं व्याप्तमिति संबन्धः । शब्दसामान्येनार्थसामान्यस्य व्या- तावपि कथमर्थविशेषस्य शब्दविशेषव्याप्तिरित्याशङ्कयाऽऽह । नामभिरिति । शब्दवि- शेषैर्दामभिदामस्थानीय विशेषरूपमपीदमर्थजातं व्याप्तं वक्तव्यं न्यायस्य तुल्यत्वादित्य- थः । उक्तमर्थ समर्थयते । सर्व हीति । इदं हि सर्व सामान्यविशेषात्मकमर्थजातं सामान्यविशेषरूपेण नाम्ना नीयते व्यवहारपथं प्राप्यते तेन नामनीत्युच्यते । तदेवं वागनुरक्तबुद्धिबोध्यत्वाद्वामात्रं सर्व वाग्जातं च सर्वमोंकारानु विद्वत्त्वादोंकारमात्र- म् । स चौकारो लक्षणादिनाऽऽत्मधीहेतुरित्याचप्रकरणारम्भः संभवतीत्यर्थः । तद्यथा शङ्कुनेति श्रुतिसंग्रहार्थमादिपदं प्रतिज्ञातप्रथमप्रकरणार्थसिद्धिरिति शेषः । अर्थमुपपा- १ क. ख. च. छ. भिधानाभिधे। २ च. ज. तस्य। ३ क. नास्यौंका। ४ ग. घ. ट. बोध्यः । ५ झ. धानादिव्य। ६ ग. घ. . छ. ज. झ. ट.ब्दस्य शब्दत्वा । ७ घ. ट. षये वि। ८ ग. छ. ज. वाभावानि। ९ ग. झ. कल्पविषयस। १० क. स्यैव मि। ११ ग. घ. झ. मस्था १२ ग. झ. यतु। १३ ख. झ, ञ. यति । सं। १४ ख. अ. हि मा। १५ क. ख. अ. कार उपास- नेना। २ ·क्रम विर RE १० सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [आगमाख्यं एव। यच्चान्यत्रिकालातीतं तदप्योंकार एव॥१॥ अत आह । ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमिति । यदिदमर्थजातमभिधेयभूतं तस्याभिधानाव्यतिरेकात् । अभिधानस्य चोंकाराव्यतिरेकादोंकार एवेदं सर्वम् । परं च ब्रह्माभिधानाभिधेयोपायपूर्वकमेव गम्यत इत्योंकार एव । तस्यैतस्य परापरब्रह्मरूपस्याक्षरस्यामित्येतस्योपव्याख्यानम् । ब्रह्मपति- पत्त्युपायत्वाद्ब्रह्मसमीपतया विस्पष्टं प्रकथनमुपव्याख्यानं प्रस्तुतं वेदित- व्यमिति वाक्यशेषः । भूतं भवद्भविष्यदिति कालत्रयपरिच्छेद्यं यत्तद- प्योंकार एवोक्तन्यायतः । यच्चान्यत्रिकालातीतं कार्याधिगम्यं कालाप- रिच्छेद्यमव्याकृतादि तदप्योंकार एव ॥ १ ॥ अभिधानाभिधेययोरेकत्वेऽप्यभिधानप्राधान्येन निर्देशः कृतः । द्य तस्मिन्नर्थे श्रुतिमवतारयति । अत आहेति । श्रुतिं व्याचष्टे । यदिदमिति । तु- दिदं सर्वमोंकार एवोते संबन्धः । अभिधानस्याभिधेयतया व्यवस्थितमर्थजातोकार एवेत्यत्र हेतुमाह । तस्येति । तथापि पृथगभिधानभेदः स्थास्यति नेत्याह । अभि- धानस्येति । वाच्यं वाचकै च सर्वमोंकारमात्रमित्यभ्युपगमेऽपि पैरं ब्रह्म पृथगेव स्था- स्यतीत्याशङ्कयाऽऽह । परं चेति । यदि परं कारणं ब्रह्म तच्चेदवगम्यते तदा किाचे- दभिधानं तेनेदमभिधेयमित्येवमात्मकोपायपूर्वकमेव तदधिगमोऽभिधेयं च स्वाभिधानाव्य- तिरिक्त तत्पुनरोंकारमात्रमित्युतत्वाद्वाच्यं ब्रह्मापि वाचकाभिन्नं तन्मात्रमेव भविष्यति यत्र तु कार्यकारणातीते चिन्मात्रे वाच्यवाचकविभागो व्यावर्तते तत्र नास्त्योकारमा- त्रत्वमोंकारेण लक्षणया तदवगमाङ्गीकारादित्यर्थः । तस्येत्यादिश्रुतिमवतार्य व्याकरो- ति । तस्येति । भूतमित्यादिश्रुति गृहीत्वा व्याचष्टे । कालेति । वाच्यस्य वाचका- भेदात्तस्य चोंकारमात्रत्वादित्युक्तो न्यायः । कालत्रयातीतमोंकारातिरिक्तं जडं वस्तु नास्त्येवं प्रमाणामावादित्याशङ्कयाऽऽह । कार्याधिगम्यमिति । अव्याकृतं साभासम- ज्ञानमनिवाच्यं तन्न कालेन परिच्छिद्यते कालं प्रत्यपि कारणत्वात्कार्यस्य कारणात्प- वादाविनो न प्रागभाविकारणपरिच्छेदकत्वं संगच्छते । सूत्रमादिपदेन गृह्यते तदपि न कालेन परिच्छेत्तुं शक्यते । स संवत्सरोऽभवन्न हैं पुराततः संवत्सर आसेति सूत्रा- कालोत्पत्तिश्रुतेः । तदपि सर्वमोंकारमात्रं वाच्य य वाचकाव्यतिरेकन्यायादित्यर्थः ॥१॥ अभिवानाभिवेययोरेकस्मिन्नेव सति कल्पितत्वे"तदेकरूपत्वस्योक्तत्वात्किमिति पुनः सर्वे ह्येतद्ब्रह्मेत्युच्यते । तत्र वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरवाक्यस्य सफलं तात्पर्यमाह । अभिधाने- १ छ. मिति । २ ज. ष्टं क। ३ घ. ज. ट. "ति । यदि । ४ घ. ङ ज. वाच्यवाचकं स । स. अ. वाच्यवा। ५ ग. ट. के स। ६ घ. ङ. ज. ट. परब । ७ ग. झ. 'त्युक्त्वा तद्वा । ८ ग. छ. झ. जडव । ९ ग. वन्नेह । १० ख. अ. हि। ११ क. ख. ग. छ. झ. अ. वेन त। १२ ग, झ, तत्रानु ·प्रथमप्रकरणम्१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमैता। सर्व ५ ह्येतद्ब्रह्मायमात्मा ब्रह्म सोऽयमात्मा च- तुष्पात् ॥२॥ ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वमित्याधभिधानप्राधान्येन निर्दिष्टस्य पुनर- भिधेयप्राधान्येन निर्देशोऽभिधानाभिधेययोरेकत्वमतिपत्त्यर्थः । इतरथा हाभिधानतन्त्राभिधेयप्रतिपत्तिरित्यभिधेयस्याभिधानत्वं गौणमित्याशङ्का स्यात् । एकत्वमतिपत्तेश्च प्रयोजनमभिधानाभिधेययोरेकेनैव प्रयत्नेन यु- गपत्मविलापयंस्तद्विलक्षणं ब्रह्म प्रतिपद्यतेति । तथा च वक्ष्यति । पादा मात्रा मात्राश्च पादा इति । तदाह । सर्व होतद्ब्रह्मेति । सर्व यदुक्त- मोंकारमात्रमिति तदेतद्ब्रह्म तच्च ब्रह्म परोक्षाभिहितं प्रत्यक्षतो विशेषेण, निर्दिशति । अयमात्मा ब्रह्मेति । अयमिति चतुष्पात्त्वेन प्रविभज्यमानं, प्रत्यगात्मतयाऽभिनयेन निर्दिशति । अयमात्मेति । सोऽयमात्मों- । स्यादिनावाच्यस्य वाचकत्वोक्त्यैवै तयोरेकत्वसिद्धेय॑तिहारनिर्देशो वृथेत्याशङ्कयाऽऽ- ह । इतरथेति । वाच्येन वाचकस्यैक्यमनुक्त्वा वाचकेनैव वाच्यस्यैक्यवचने सत्युपायोपे- यप्रयुक्तमेकत्वं न मुख्यमैक्यमित्याशङ्कयेत तन्निवृत्त्यर्थं व्यतिहारवचनमर्थवदित्यर्थः । परस्पराभेदोपदेशादभिधानाभिधेययोरेकत्वप्रतिपत्तिरस्तु साऽपि विफला ब्रह्मपतिपत्यनु- पयोगित्वादित्याशङ्कयाऽऽह । एकत्वेति । अभिधानाभिवेययोरेकत्वप्रतिपत्तेश्चेदं प्रयो- जन यदेकेनैव प्रयत्नेन द्वयमपि विलापयन्नुभयविलक्षणं ब्रह्म प्रतिपद्य निवृणोतीति यो- जना । अभिधानाभिधेययोर्व्यतिहारोपदेशे वाक्यशेषमनुकूलयति । तथा चेति । उक्त वाचकस्य वाच्याभिन्नत्वे वाक्यमवतार्य योजयति । तदाहेति । सर्व कार्य कारणं चे- त्यर्थः । ब्रह्मणः श्रुत्युपदिष्टस्य परोक्षत्वं व्यावर्तयति । तच्चेति । यद्म श्रुत्या सर्वा- त्मकमुक्तं तन्न परोक्षमिति मन्तव्यं कित्वयमात्मेति योजना । चतुष्पात्त्वेन विश्वतैज- समाज्ञतुरीयत्वेनेत्यर्थः । अभिनयो नाम विवक्षितार्थमतिपत्त्यर्थमसाधारणः शारीरो व्यापारस्तेन हस्ताग्रं हृदयदेशमानीय कथयतीत्यर्थः । सोऽयमित्यादिवाक्यान्तरमव- वार्य व्याकरोति । ओंकारेति । सर्वाधिष्टानतया परोक्षरूपेण परत्वं प्रत्यग्रूपेण चा- परत्वं तेन कार्यकारणरूपेण सर्वात्मना व्यवस्थितः सन्नात्मा प्रतिपत्तिसौकर्यार्थ चतुष्पा-- । १ घ. अ. ट. मित्यभि। २ झ.व च त ।

·१२ व सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [आगमाख्यं जागरितस्थानो बहिःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशf काराभिधेयः परापरत्वेन व्यवस्थितश्चतुष्पात्कार्षापणवन गौरिवेति त्र- याणां विश्वादीनां पूर्वपूर्वपविलापनेन तुरीयस्य प्रतिपत्तिरिति करणसा- धनः पादशब्दस्तुरीयस्य । पद्यत इति कर्मसाधनः पादशब्दः ॥ २॥ कथं चतुष्पात्त्वमित्याह । जागरितं स्थानमैस्यति जागरितस्थानः। बहिःप्रज्ञः स्वात्मव्यतिरिक्त विषये प्रज्ञा यस्य स बहिःप्रज्ञो बहिर्विष- 'येव प्रज्ञाऽविद्याकृताऽवभासत इत्यर्थः । तथा सप्ताङ्गान्यस्य तस्य हवा त्कल्प्यते तत्र दृष्टान्तमाह । कार्षापणवदिति । देशविशेषे कार्षापणशब्दः षोडश- पणानां संज्ञा । तत्र यथा व्यवहारमाचुर्याय पादकल्पना क्रियते तथेहापीत्यर्थः । यथा गौश्चतुष्पादुच्यते न तथा चतुष्पादादेष्टुं शक्यते निष्कलश्रुतिव्याकोपादित्याह । न गौरिवेति । विश्वादिषु तुर्यान्तेषु पादशब्दो यदि करणव्युत्पत्तिकस्तदा विश्वादि- वत्तुर्यस्यापि करणकोटिनिवेशे ज्ञेयासिद्धिः । यदि तु पादशब्दः सर्वत्र कर्मव्युत्पत्ति- कस्तदा साधनासिद्धिरित्याशङ्कय विभज्य पादशब्दप्रवृत्ति प्रकटयति । त्रयाणामित्या- दिना। करणसाधनः करणव्युत्पत्तिकः कर्मसाधनः कर्मव्युत्पत्तिक इति यावत् ॥ २॥ आत्मनो निरवयवस्य पादद्वयमपि नोपपद्यते पादचतुष्टयं तु दूरोत्सारितमिति शङ्कते । कथमिति । परमार्थतश्चतुष्पात्त्वाभावेऽपि काल्पनिकमुपायोपेयभूतं पादच- तुष्टयमविरुद्धमित्यभिप्रेत्याऽऽद्यं पादं व्युत्पादयति । आहेत्यादिना । स्थानमस्ये- त्यभिमानस्य विषयभूतमित्यर्थः । प्रज्ञायास्तावदान्तरत्वप्रसिद्धरयुक्तमिदं विशेषण- मित्याशङ्य व्याचष्टे । बहिरिति । चैतन्यलक्षणा प्रज्ञा स्वरूपभूता न बाह्ये विषये प्रतिभासते तस्या विषयानेपक्षत्वात् । बाह्यस्य च विषयस्य वस्तुतोऽभावादित्या- शङ्कयाऽऽह । बहिर्विषयेवेति । न स्वरूपैपज्ञा वस्तुतो बाह्यविषयेष्यते बुद्धि- वृत्तिरूपा त्वसावज्ञानकाल्पता तद्विषया भवति । न च साऽपि वस्तुतस्तद्विषयताम- नुभवति । वस्तुतः स्वयमभावाद्वाय॑स्य विषयस्य काल्पनिकत्वादतस्तद्विषयत्वं प्रातिभा- सिकमित्यर्थः । पूर्वेण विशेषणेन विशेषणान्तरं समुच्चिनोति । तथेति । सप्ताङ्गत्वं श्रुत्यवष्टम्भेन विश्वस्य विशयति । तस्येत्यादिना। प्रकृतस्य संनिहितप्रसिद्धस्यैवाऽऽ- १० 1 छ. झ. ट. "रिव । २ ख. अ. "मस्य स जा। ३ घ. ङ. ज. ट. रिक्तवि। ४ च, झ. ज्यैव । ५ ख. अ. ये च प्र. । ६ ख. अ. द्यातोव । ७ ट. वत्तुरीयस्या । ८ छ. प्रदर्शयति। ९ क. पीभू। १० ख. ग. ज. अ. ट. ये चेति । ११ क. ख. छ. अ. पभूताप। १२ घ. ङ. ज. ह्यवि । ११ ज. ध अ. ट. ङ्गत्वश्रु । १४ ख. घ, ङ. ज. अ. द.स्य विराट्वं वि। १५ख. ग तस्य ।

·C प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। तिमुखः स्थूलभुग्वैश्वानरः एतस्याऽऽत्मनो वैश्वानरस्य मूर्धेव मुतेजाश्चक्षर्विश्वरूपः प्राणः पृथग्वा- स्मा संदेहो बहुलो बैस्तिरेव रेयिः पृथिव्येव पादावित्यग्निहोत्रकल्पनाशेष- त्वेनाऽऽहवनीयोऽनिरस्य मुखत्वेनोक्त इत्येवं सप्ताङ्गानि यस्य स सप्ताङ्गः। तथैकोनविंशतिर्मुखान्यस्य बुद्धीन्द्रियाणि कर्मेन्द्रियाणि च दश वाय- वश्च माणादयः पञ्च मनो बुद्धिरहंकारश्चित्तमिति मुखानीव मुखानि तान्युपलब्धिद्वाराणीत्यर्थः। स एवंविशिष्टो वैश्वानरो यथोक्तैारैः शब्दा- दीन्स्थूलान्विषयान्भुत इति स्थूलभुक् । विश्वेषां नराणामनेकधा नय- त्मनस्त्रैलोक्यात्मकस्य वक्ष्यमाणरीत्या वैश्वानरशब्दितस्य सुतेजस्त्वगुणविशिष्टो धुलो- को मूर्धेवेति धुलोकस्य शिरस्त्वमुपदिश्यते । विश्वरूपो नानाविधः श्वेतपीतादिगुणा- त्मकः सूर्यश्चक्षुर्विवक्ष्यते । पृथङ्नानाविधं वर्त्म संचरणमात्मा स्वभावोऽस्येति व्युत्प- त्या वायुस्तथोच्यते । स च माणस्तस्येति संबन्धः । बहुलो विस्तीर्णगुणवानाकाशः संदेहो देहस्य मध्यमो भागो रयिरन्नं तद्धतुरुदकं वस्तिरस्य मूत्रस्थानं पृथिव्येव प्रतिष्ठात्वगुणा वैश्वानरस्य पादौ तद्यद्भक्तं प्रथममागच्छेत्तद्धोमीयमित्यग्निहोत्रंकल्पना श्रुता । तस्याः शेषत्वेनाऽऽहवनीयोऽमिरस्य मुखत्वेनोक्त इति योजना । उक्तं सप्ताङ्ग- त्वमुपसंहरति । इत्येवमिति । विशेषणान्तरं समुच्चिनोति । तथेति । बुद्धयर्थानीन्द्रि- याणि श्रोत्रत्वक्वक्षुर्जिह्वाघ्राणानि । कर्मार्थानीन्द्रियाणि वाक्पाणिपादपायूपस्थानि । तान्येतानि द्विविधान न्द्रियाणि दश भवन्ति । प्राणादय इत्यादिशब्देनापानव्यानो- दानसमाना गृह्यन्ते । उपलब्धिद्वाराणीत्युपलब्धिपदं कर्मोपलक्षणार्थम् । द्वारत्वं कर- णत्वम् । तत्र बुद्धीन्द्रियाणां मनसो बुद्धेश्च प्रसिद्धमुपलब्धौ करणत्वम् । कर्मेन्द्रियाणां तु वदनादौ कर्मणि करणत्वम् । प्राणादीनां पुनरुभयंत्र पारंपर्येण करणत्वम् । तेषु सत्स्वेव ज्ञानकर्मणोरुत्पत्तेः । असत्सु चानुत्पत्तेः । मनोबुद्धयोश्च सर्वत्र साधारणं करणत्वमहं- कारस्यापि प्राणादिवदेव करणत्व मन्तव्यं चित्तस्य चैतन्याभासोदये करणत्वमुक्त- मिति विवेक्तव्यम् । पूर्वोक्तविशेषणैर्विशिष्टस्य वैश्वानरस्य स्थूलभुगिति विशेषणान्तरम् । तद्विभजते । स एवं विशिष्ट इति । शब्दादिविषयाणां स्थूलत्वं दिगादिदेवतानुगृही- तैः श्रोत्रादिभिह्यमाणत्वम् । इदानी वैश्वानरशब्दस्य प्रकृतविश्वविषयत्वं विशद- यति । विश्वेषामिति । कणि षष्ठी । विश्वे च ते नराश्चेति विश्वानराः । निपातात्पू- १ छ. बस्तेरेव रयिः पृथिव्येव पादाः अग्निहोत्रकल्पनाशेषत्वेनाग्निर्मुखत्वेनाहवनीय उक्त। २ च. रयि पृथिव्येव पादावग्निहोत्रकल्पनाशेषत्वेनाग्निमुख्यत्वेनाहवनीय उक्त। ३ झ.दावुर एव वेदिरित्यग्निहो- कल्पनाशेषत्वेनाग्निर्मुखत्वेनाहवनीय उक्त क. दावग्निहोत्रकल्पनाशेषत्वेनाग्निर्मुखत्वेनाइवनीय उक्त। ४ ख, नास्याग्निर्मुखत्वेनाहवनीय उक्त। ५ ख. ज. शिष्टा। ६ ख. घ. ज.ति तस्य । ७ झ. वि- धव। ८ थ. ङ. ज. त्रस्य क। ९ ग. छ. झ. ति । एवं । १० घ. ङ, णाख्यानि । ११ घ. झ. ८.यपा । १२ घ. ज. अ. द. बुद्धेश्च । १३ ङ. ट. त्तस्थ.। १४ म. झ. त्वमितियुक्त। १५ ङ. पातनात्।।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [आगमाख्यं प्रथमः पादः ॥३॥ नाद्वैश्वानरः । यद्वा विश्वश्चासौ नरश्चेति विश्वानरो विश्वानर एवं वैश्वा- नरः । सर्वपिण्डात्मानन्यत्वात्स प्रथमः पादः । एतत्पूर्वकत्वादुत्तरपा- दाधिगमस्य माथम्यमस्य । कथमयमात्मा ब्रह्मेति प्रत्यगात्मनोऽस्य च- तुष्पात्त्वे प्रकृते घुलोकादीनां मूर्धाद्यङ्गत्वमिति । नैष दोषः । सर्वस्य प्र- । - । पदस्य दीर्घता । विश्वानरान्भोक्तृत्वेन व्यवस्थितान्प्रत्यनेकधा धर्माधर्मकर्मानुसारेण सुखदुःखादिप्रापणादयं कर्मफलदाता वैश्वानरशब्दितो भवतीत्यर्थः । अथवा विश्व- श्वासौ नरश्चेति विश्वानरः स एव वैश्वानरः । खार्थे तद्धितो राक्षसवार्यसदित्याह । विश्वेति । कथं विश्वश्चासौ नरश्चेति विगृह्यते जाग्रतां नराणामनेकत्वात्तादात्म्यानुपप- रित्याशङ्कयाऽऽह । सर्वेति। सर्वपिण्डात्मा समष्टिरूपो विरांडुच्यते तेनाऽऽत्मना विश्वे- षामनन्यत्वाद्यथोक्तसमाससिद्धिरित्यर्थः । विश्वस्य वैजसादुत्पत्तेस्तस्यैव प्राथम्यं युक्तं कार्यस्य तु पश्चाद्भावित्वमुचितमित्याशङ्कयाऽऽह । एतदिति । पविलापनापेक्षया माथ- म्यं न सृष्टश्चपेक्षयेत्यर्थः । अध्यात्माधिदैवयोर्भेदमादाय प्रागुक्तं सप्ताङ्गत्वमाक्षिपति । कथमिति । ब्रह्मणि प्रकृते तस्य परोक्षत्वे शङ्किते तन्निरासार्थं ब्रह्मायमात्मेति प्रत्यगा- त्मानं प्रकृत्य सोऽयमात्मा चतुष्पादिति चतुष्पावे तस्य प्रकान्ते धुलोकादीनां मूर्धाध- ङ्गत्वसिद्धयर्थं यदुक्तं तदयुक्तं प्रक्रमविरोधादित्यर्थः। अध्यात्माधिदैवयोर्भेदाभावान प्रक्र- मविरोधोऽस्तीति परिहरति । नैष दोष इति । तत्र हेतुमाह । सर्वस्येति । आध्यात्मि- कस्याऽऽधिदैविकेन सहितस्य प्रपञ्चस्य सर्वस्यैव स्थूलस्य पञ्चीकृतपञ्चमहाभूततत्कार्या- त्मकस्यानेनाऽऽत्मना विराजा प्रथमपादत्वम् । तस्यैव सूक्ष्मस्यापञ्चीकृतपञ्चमहाभूततत्का- यात्मनो हिरण्यगर्भात्मनो द्वितीयपादत्वम् । तस्यैव कार्यरूपतां त्यक्त्वा कारणरूपतामा- पन्नस्याव्याकृतात्मना तृतीयपादत्वम् । तस्यैवं तु कार्यकारणरूपतां विहाय सर्वक- ल्पनाविष्ठानतया स्थितस्य सत्यज्ञानानन्तानन्दात्मना चतुर्थपादत्वम् । तदेवमध्यात्मा- विदैवयोरभेदमादायोक्तेन प्रकारेण चतुष्पात्वस्य वक्तुमिष्टत्वात्पूर्वपूर्वपादस्योत्तरोत्तरपा- दात्मना पविलापनात्तुरीयनिष्ठायां पर्यवसानं सिध्यतीत्यर्थः। यदैवं तुरीये पर्यवसानं जि- ज्ञासोर्मुमुक्षोरिष्यते तदा तत्त्वज्ञान प्रतिबन्धकस्य प्रातिभासिकद्वैतस्योपरमे सत्यद्वैतपरिपू- १ ख. च. रः । विश्वानर ए। २ ख. च. झ. व वा वै। ३ घ. ज. अ. ट. न्यलमत्वा । ४ क. ख. ङ. छ. अ. श्वानरा । ५ ग. घ. ङ.. ज. अ. यसादिव। ६ ज. राडित्यु। ७ ग. झ. ते- नेना । ८ ख. सृष्टेरपे। ९ घ. ट. 'वत्यो । १० ज. लप। ११ ग. झ. 'वका । १२ ग. छ. देव- तु । १३ ज. ट. पूर्ण ब्र।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाण्यसमेता। पञ्चस्य साधिदैविकस्यानेनाऽऽत्मना चतुष्पात्त्वस्य विवक्षितत्वात् । एवं च सति सर्वप्रपञ्चोपशमेऽद्वैतसिद्धिः । सर्वभूतस्थश्चाऽऽत्मैको दृष्टः स्यात् । सर्वभूतानि चाऽऽत्मनि । यस्तु सर्वाणि भूतानीत्यादिश्रुत्यर्थ उपसंहृतश्चैवं स्यात् । अन्यथा हि स्वदेहपरिच्छिन्न एव प्रत्यगात्मा सांख्यादिभिरिव दृष्टः स्यात्तथा च सत्यद्वैतमिति श्रुतिकृतो विशेषो र्णब्रह्माहमस्मीति वाक्यार्थसाक्षात्कारः सिध्यतीति फलितमाह। एवं चेति। उक्तन्यायन तत्त्वसाक्षात्कारे संगृहीते सर्वेषु भूतेषु ब्रह्मादिस्थावरान्तेष्वात्मैकोऽद्वितीयो दृष्टः स्यात् । एको देवः सर्वभूतेष्विति तत्र तत्र ब्रह्मचैतन्यस्यैव प्रत्यक्त्वेनावस्थानाभ्युपगमात्तानि तानि च सर्वाणि प्रातिमासिकानि भूतानि तस्मिन्नैवाऽऽत्मनि कल्पितानि दृष्टानि स्युः। तथा च पूर्णत्वमात्मनो भूतान्तराणां च तदतिरेकेण सत्तास्फुरणेविरहितत्वं सिध्यति । ततश्च । सर्व- भूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । संपश्यन्नात्मयाजी वै स्वाराज्यमधिगच्छ तीति स्मृतिरनुगृहीता भवतीत्याह । सर्वभूतस्थश्चेति । न चेदं मानवं वचनममानमिति श- ङ्कनीयं । यद्वे किंचन मनुरवदत्तद्वेषजमिति श्रुतेरित्यभिप्रेत्य दर्शितस्मृतिमूलभूतां श्रुति सूचयति । यस्त्विति । यो हि पादत्रयं प्रागुक्तया प्रक्रिययाँ प्रविलाप्य तुरीये नित्ये विज्ञप्तिमात्रे सदानन्दैकताने परिपूर्ण प्रतिष्ठा प्रतिपद्यते स ब्रह्मौहमस्मीत्यात्मानं जाना- नः सर्वेषां भूतानामधिष्टानान्तरमनुपलभमान आत्मन्येव प्रातीतिकानि तानि प्रत्येति । तेषु सर्वेष्वात्मानं सत्तास्फूर्तिप्रदमवगच्छति । ततश्च न किंचिदपि गोपायितुमिच्छ- तीति श्रुत्यर्थश्च यथोक्तरीत्या तत्वसाक्षात्कारे संग्रहीते सति स्वीकृतः स्यादित्यथैः । अध्यात्माविदैवयोरभेदाभ्युपगमद्वारेण प्रागुक्तपरिपाट्या तत्त्वज्ञानानभ्युपगमे दोषमाह। अन्यथेति । सांख्यादिपक्षस्यापि प्रामाणिकत्वात्तथैव प्रतिदेहं परिच्छन्नस्य प्रत्यगा- त्मनो दर्शनेन प्रामाणिकोऽर्थोऽभ्युपगतो भवति । व्यवस्थानुपपत्त्या च प्रतिशरीरमा- त्मभेदः सिध्यतीत्याशङ्कयाऽऽह । तथा चेति । सांख्यादीनां द्वैतविषयं दर्शनमिष्टं तेन स्वदीयदर्शनस्याद्वैतविषयस्य विशेषाभावाद्वैत तत्त्वमिति श्रुतिसिद्धो विशेषस्त्वत्पक्षे न सिध्येदतः श्रुतिविरोधो भेदवादे प्रसज्येत । व्यवस्था त्वैपाधिकभेदमधिकृत्य सुस्था भविष्यतीत्यर्थः । ननु भेदवादेऽपि नाद्वैतश्रुतिविरुध्यते । ध्यानार्थमन्नं ब्रह्मेतिवदद्वै- १ झ. तानि आत्मन्येवानुपश्यतीत्या । २ ङ. ज. दिषु स्था'। ३ घ. ङ. ट. नि च । ४ झ. 'तान्यस्मि । ५ झ. गर। ६ घ. ट. हित्वं । ७ छ. ज. ट. नवव'। ८ झ. अ तिं च सू। ९ छ. 'क्त प्र। १० घ. ङ. ट. या वि। ११ नित्यवि। १२ ग. छ. मात्रस। १३ घ. ज. मास्मी। १४ ग. झ. षु च स। १५ ग. घ. झ.। 'क्तनीत्या । १६ ग. "णिकाओं। १७ छ. स. 'षयद। १८ घ. सजते । व्य ट. सज्यते । व्य।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [आगमाख्य न स्यात् । सांख्यादिदर्शनेनाविशेषात् । इष्यते च सर्वोपनिषदां सर्वात्मै- क्यप्रतिपादकत्वम्। अतो युक्तमैवास्याऽऽध्यात्मिकस्य पिण्डात्मनो धुलो- काद्यङ्गत्वेन विराडात्मनाऽऽधिदैविकेनैकत्वमभिप्रेत्य सप्ताङ्गत्ववचनम्। मू- र्धा ते व्यपतिष्यदित्यादिलिङ्गदर्शनाच्च । विराजैकत्वमुपलक्षणार्थं हिरण्य- गर्भाव्याकृतात्मनोः।उक्तं चैतन्मधुब्राह्मणे । यश्चायमस्यां पृथिव्यां तेजोम- योऽमृतमयः पुरुषो यश्चायमध्यात्ममित्यादि । सुषुप्ताव्याकृतयॊस्त्वेकत्वं तं तत्वमित्युपदेशसिद्धेरित्याशङ्कयाऽऽह । इष्यते चेति । उपक्रमोपसंहारैकरूप्यादिना सर्वासामुपनिषदां सर्वेषु देहेष्वात्मैक्यप्रतिपादनपरत्वमिष्टमतो न ध्यानार्थत्वमद्वैतश्रुते- रेष्टुं शक्यम् । वस्तुपरत्वलिङ्गविरोधादित्यर्थः । अध्यात्माधिदैवैयोरेकत्वमुपेत्याद्वैतपर्यव- साने सिद्ध सत्याध्यात्मिकस्य व्यष्टयात्मनो विश्वस्य त्रैलोक्यात्मकेनाऽऽधिदैविकेन वि- राजा सहैकत्वं गृहीत्वा यत्तस्य सप्ताङ्गत्वमुक्तं तदविरुदमित्युपसंहरति । अत इति । अध्यात्माधिदैवयोरक्ये हेत्वन्तरमाह । मूर्धेति । दिवाऽऽदित्यादिकं वैश्वानरावयवं वै- श्वानरबुद्धय ध्यायतो जिज्ञासया पुनरखंण्डपक्षमुपगतस्य मूर्धा ते व्यपतिष्यद्यन्मां ना- ऽऽगमिष्य इत्यन्धोऽभविष्यो यन्मामित्यादिव्यस्तोपासननिन्दा समस्तोपासनविवित्सया दृश्यते । न च धुलोकादिकं विपरीतबुद्धया गृहीतवतः स्वकीयमूर्धादिपरिपतनमुचितं यद्यध्यात्माधिदैवयोरेकत्वं न भवेत्तस्मात्तयोरेकत्वमत्र विवक्षितं भवतीत्यर्थः । ननु वि- राजो विश्वनैकत्वमेव मूलग्रन्थे दृश्यते । तत्कथमविशेषेणाध्यात्माधिदैवयोरेकत्वं विवक्षि- त्वाऽद्वैतपर्यवसानं भाष्यकृतोच्यते तत्राऽऽह । विराजेति । यन्मुखतो विराजो विश्वे- नैकत्वं दर्शितम् । तत्तु हिरण्यगर्भस्य तैजसेनान्तर्यामिणश्चाव्याकृतोपहितस्य प्राज्ञेन सहकत्वस्योपलक्षणार्थमतो मूलग्रन्थेऽप्यविशेषेणाध्यात्माविदैवैयारेकत्वं विवक्षित मित्य- द्वैतपर्यवसानसिद्धिरित्यर्थः । अध्यात्माधिदैवयोर्थदेकत्वमिहोच्यते तन्मधुब्राह्मणेऽपि दर्शितमित्याह । उक्तं चेति । अधिदेवमध्यात्मं चैकरूपं निर्देशं कृत्वा प्रतिपर्यायमयमेव स इत्यभेदवचनादेकत्वमत्र विवक्षितमित्यर्थः । ननु विश्वविराजोः स्थूलाभिमानित्वात्तै- जसहिरण्यगर्भयोश्च सूक्ष्म भिमानित्वादेकत्वं युक्तम् । प्राज्ञाव्याकृतयोस्तु केन साधम्र्ये- णेकत्वं तत्राऽऽह । सुषुप्तेति । प्राज्ञो हि सर्व विशेषमुपसंहृत्य निर्विशेषः सुषुप्ते वर्तते प्र. लयदशायामव्याकृतं च निःशेषविशेषं स्वात्मन्युपसंहृत्य निर्विशेषरूपं तिष्ठति तेनोक्तं सा- । १९ १ घ. अ. ट. त्मिप्र । २ घ. ट. मेव साध्या । ३ झ. 'लमित्यभि । ४ झ. ट. योरेक। ५ ग. घ. ड. ज. झ. ट. षदामात्मै ६ घ. ङ. ज. वतयों । ७ ग. झ. द्धमुप। ८ छ. वतयो । ९ ज. त्यात्मकं । १० ख. ग. ज. खण्डं प। ११ घ. ध्यसीत्य। १२ घ.न्धो भविष्यसि य। १३ घ. ङ. ज. बतयो। १४ घ. ङ. वतयो । १५ क. ख. त्वं प्रद। १६ झ. वतयों। १७ घ. ङ. वतयों। १८ ज.रूपनि । १९ छ. शेषं सु। २० ग, झ. नोक्तसा।

·१ । - प्रथमप्रकरणम्१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। स्वमस्थानोऽन्तःप्रज्ञः सप्ताङ्ग एकोनविंशतिमु- सिद्धमेव । निर्विशेषत्वात् । एवं च सत्येतत्सिद्धं भविष्यति सद्वैतोपशमे चाद्वैतमिति ॥ ३॥ स्वप्नः स्थानमस्य तैजसस्य स्वप्नस्थानः। जाग्रत्मज्ञाऽनेकसाधना बहि- विषयेवावभासमाना मनःस्पन्दनमात्रा सती तथाभूतं संस्कारं मनस्या- धत्ते । तन्मनस्तथा संस्कृतं चित्रित इव पटो बायसाधनानपेक्षमविद्या- कामकर्मभिः प्रेर्यमाणं जाग्रद्वैदवभासते । तथा चोक्तम् । अस्य लो- धर्म्य पुरोधाय तयोरैक्यमविरुद्धमित्यर्थः । अध्यात्माधिदैवयोरेकत्वे प्रागुक्तन्यायन प्रसिद्ध सत्युपसंहारपक्रियया सिद्धमद्वैतमिति फलितमाह । एवं चेति । तच्चाद्वैतं प्रति बन्धध्वंसमात्रेण न स्फुरति किंतु वाक्यादेवाऽऽचार्योपदिष्टादिति वक्तुं च शब्दः॥३॥ द्वितीयपादमवतार्य व्याचष्टे । स्वप्नेत्यादिना । स्थानं पूर्ववत् । द्रष्टुममाभिमानस्य विषयभूतमिति यावत् । स्वप्नपदार्थ निरूपयितुं तत्कारणं निरूपयति । जाग्रदित्या- दिना । तस्याः स्वप्नाद्वधार्थं विशेषणेमाह । अनेकेति । अनेकानि विविधानि सा- धनानि करणानि यस्याः सा तथेति यावत् । विषयद्वारकमपि वैषम्यं दर्शयति । ब- हिरिति । बाह्यस्य शब्दादेविषयस्याविद्याविवर्तत्वेन वस्तुतोऽभावान्न तद्विषयत्वम- पि यथोक्तप्रज्ञाया वास्तवं किंतु प्रातीतिकमित्यभिप्रेत्योक्तमिवेति । न च यथोक्ता प्र- ज्ञा प्रमाणसिद्धा तस्या अनवस्थानात् । तेन साक्षिवेद्या सेति विवक्षित्वाऽऽह । अवभा- समानेति । द्वैततत्प्रतिभासयोर्वस्तुतोऽसत्त्वे हेतुं सूचयति । मनःस्पन्दनेति । य. थोक्ता प्रज्ञा स्वानुरूपां वासनां स्वसमानौंधारामुत्पादयतीत्याह । तथाभूतमिति । जाग्रद्वासनावासितं"मनो जागरितवदवभासते स्वप्नद्रष्टुरित्येष्टव्यं मनस एव वासनावतः स्वप्ने विषयत्वातिरिक्तविषयाभोवादित्याह । तथा संस्कृतमिति । जाग्रहासनावासि- तं मनो जागरितवद्भातीत्यत्रं दृष्टान्तमाह । चित्रित इति । यथा पटश्चित्रिताश्चत्रवद्भा- ति तथा मनो जागरितसंस्कृतं तद्वद्भातीति युक्तमित्यर्थः । स्वप्नस्य जागरिताद्वैधयं सू- चयति । बाह्येति । यथोक्तस्य मनसो जागरितवदनेकधा प्रतिभाने कारणान्त- रमाह । अविद्येति । यदुक्तं स्वप्नस्य जागरितजनितवासनाजन्यत्वं तत्र बृहदा- रण्यकश्रुति प्रमाणयति । तथा चेति । अस्य लोकस्येति जागरितोक्तिस्तस्य विशे- १ घ. च. ज. न. ट. शेषात् । २ झ. ति यत्सर्व। ३ झ. सस्येति स्व। ४ घ. ङ. ज. ट. 'भूतसं'। ५ झ. 'द्वदेवाव। ६ ङ. 'वतयो । ७ ग. झ. 'नसि। ८ ग. घ. ङ. ज. झ. तीयं पा'। ९ ग, घ, ङ. छ. ज. झ. णमने । १० ज. नाकारा । ११ ङ. . सितम। १२ घ. भानादि। १३ ङ. ज. जानवद्भा। १४ ख.त्र सह १५ क. ति । तथो। १६ घ. ङ. 'क्तम। १७ छ. तवा १८ घ. ततद्वास। my ·। सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [भागमाख्यं खः प्रविविक्तभुक्तैजसो द्वितीयः पादः ॥४॥ कस्य सर्वावतो मात्रामपादायति । तथा परे देवे मनस्येकीभवतीति प्र- स्तुत्यात्रैष देवः स्वप्ने महिमानमनुभवतीत्याथर्वणे । इन्द्रियापेक्षयाऽन्तः- स्थत्वान्मनसस्तद्वासनारूपा च स्वप्ने प्रज्ञा यस्येत्यन्तःप्रज्ञैः । विषयगू- न्यायां प्रज्ञायां केवलप्रकाशेस्वरूपायां विषयित्वेन भवतीति तैजसः । विश्वस्य सविषयत्वेन प्रज्ञायाः स्थूलाया भोज्यत्वम् । इह पुनः केला वासनामात्रा प्रज्ञा भोज्येति प्रविविक्तो भोग इति । समानमन्यत् । द्वि- तीयः पादस्तैजसः॥४॥ षणं सर्वावदिति । सेवो साधनसंपत्तिरस्मिन्नस्तीति सर्ववान्सर्ववानेव सर्वावांस्तस्य मात्रा लेशो वासना तामपादायोपैच्छिद्य गृहीत्वा खपिति वासनाप्रधानं स्वप्नमनुभवतीत्यर्थः । यत्तु खप्नरूपेण परिणतं मनः साक्षिणो विषयो भवतीति तत्र श्रुत्यन्तरं दर्शयति । तथेति । परत्वं मनसस्तदुपाधित्वाद्वाऽसाधारणकरणत्वाद्वा देवत्वं द्योतनात्मकत्वात्त- न्मनोज्योतिरिति ज्योतिःशब्दात्तस्मिन्नेकीभवति । स्वप्ने द्रष्टा तत्प्रधानो भवतीति स्वप्नं प्रकृत्याऽत्र स्वप्ने स्वप्रकाशो द्रष्टा महिमानं मनसो विभूति ज्ञानज्ञेयपरिणामैत्वलक्षणां साक्षात्करोति । तथा च मनसो विषयत्वान्न तत्राऽऽत्मग्राहकत्वशङ्केत्यर्थः । ननु विश्व- स्य बाह्येन्द्रियजन्यमज्ञायास्तैजसस्य मनोजन्यप्रज्ञायाश्चान्तःस्थत्वाविशेषादन्तःप्रज्ञै- त्वविशेषणं न व्यावर्तकमिति तत्राऽऽह । इन्द्रियेति । उपपादितं तावद्विश्वस्य बाहः- प्रज्ञत्वं तैजसस्त्वन्तःप्रज्ञो विज्ञायते बाह्यानीन्द्रियाण्यपेक्ष्य मनसोऽन्तःस्थत्वात्तत्परि- णामत्वाच्च स्वप्नप्रज्ञायास्तद्वानन्तःप्रज्ञो युज्यते । किंच मनःस्वभावभूता या जागरित- वासना तद्रूपा स्वप्नपज्ञेति युक्तं तैजसस्यान्तःप्रज्ञत्वमित्यर्थः । स्वप्नाभिमानिनस्तेजोवि- कारत्वाभावात्कुतस्तैजसत्त्वमित्याशङ्कयाह । विषयेति । स्थूलो विषयो यस्यां वासना- मय्यां प्रज्ञायां न ज्ञायते तस्यां विषयसंस्पर्शमन्तरेण प्रकाशमात्रतया स्थितायामाश्रयत्वेन भवतीति स्वप्नद्रष्टा तैजसो विवक्षितः। तेजःशब्देन यथोक्तवासनामय्याः प्रज्ञाया निर्देशा- दित्यर्थः । ननु विश्वतैजसयोर विशिष्टं प्रविविक्तभुगिति विशेषणम् । प्रज्ञाया भोज्यत्वस्य तुल्यत्वात् । मैवम् । तस्या भोज्यत्वाविशेषेऽपि तस्यामवान्तरभेदात्सविषयत्वाद्विश्व- स्य भोज्या प्रज्ञा स्थूला लक्ष्यते । तैजसे तु पज्ञा विषयसंस्पर्शशून्या वासनामात्ररूपे- ति' विविक्तो भोगः सिध्यतीत्याह । विश्वस्येति । सप्ताङ्गै कोनविंशतिमुखत्वमित्ये- तदन्यदित्युच्यते ॥ ४ ॥ 1 झ. येत्यादि । त। २ छ. स्वप्नप्रात्य। ३ ख. घ. ङ.च. ज. झ. प्रज्ञेत्य। ४ ख. घ. ड. च. छ. ज. झ. ज्ञः । तैजसो वि। ५ घ. झ. 'वलं ना ६ घ. लं. च. ज. झ. शरू। ७ घ. ट. या स- विषयत्वे । ८ झ. वलवा । ९ ग. छ. झ. सर्वसां। १. ग. घ. झ, ट. सर्वा । ११ घ. ज. झ. ट. परिच्छि। १२ ख. ग. छ. झ. "मला १३ छ. बम। १४ घ. ङ. छ. ज. ट.ज्ञत्वं वि। १५ ग. झं. वाभव । १६ छ, ति प्रवि। । ।

·१० प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। यत्र सुप्तो न कंचन कामं कामयते न कंचन स्वप्नं पश्यति तत्सुषुप्तम् । सुषुप्तस्थान एकीभूतः दर्शनादर्शनवृत्त्योस्तत्त्वापबोधलक्षणस्य स्वापस्य तुल्यत्वात्सुषुप्तिग्र- हणार्थं यत्र सुप्त इत्यादिविशेषणम् । अथवा त्रिष्वपि स्थानेषु तत्त्वापतिबो- धलक्षणः स्वापोऽविशिष्ट इति पूर्वाभ्यां मुषुप्तं विभजते । यत्र यस्मिस्थाने काले वा सुप्तो ने कंचन स्वप्नं पश्यति न कंचन कामं कामयते । न हि सुषुप्ते पूर्वयोरिवान्याग्रहणलागं स्वप्रदर्शनं कामो वा कश्चन विद्यते । तदेतत्सुषुप्तं स्थानमस्येति मुषुप्तस्थानःस्थानद्वयप्रविभक्तं मनःस्पन्दितं द्वैतजातम् । तथा रूपापरित्यागेनाविवेकापन्नं नैशतमोग्रस्तमिवाहः समप- पादद्वयमेवं व्याख्याय तृतीयं पादं व्याख्यास्यन्व्याख्यायमानश्रुतौ न कंचनेत्या- दिविशेषणस्य तात्पर्यमाह । दर्शनेति । दर्शनस्य स्थूलविषयस्य वृत्तिरत्रास्तीति जाग- रितं दर्शनवृत्तिरित्युच्यते । स्थूलविषयदर्शनादन्यैदर्शनमदर्शनं वासनामात्रं तस्य वृत्तिर- प्रास्तीत्यदर्शनवृत्तिः स्वमस्तयोः सुषुप्तवदेव खापस्य तत्वाग्रहणस्य तुल्यत्वात् । यत्र सुप्त इत्युक्ते तयोरपि प्रसक्तौ तद्व्यवच्छेदेन सुषुप्तस्यैव ग्रहणार्थम् । यत्र सुप्त इत्यादिवाक्ये न कंचनेत्यादिविशेषणम् । तद्धि स्थानद्वयं व्यवच्छिद्य सुषुप्तमेव ग्राहयतीत्यर्थः । न कंचन स्वप्नं पश्यतीत्यनेनैव विशेषणेन स्थानद्वयव्यवच्छेदसंभवाद्विशेषणान्तरमकिंचित्क- रमित्याशङ्कयाऽऽह । अथवेति । तत्त्वातिबोधः स्वापस्तस्य स्थानत्रयेऽपि तुल्यत्वा- जाग्रत्स्वप्नाभ्यां विभज्य सुषुप्तं ज्ञापयितुं विशेषणमित्यर्थः । एकस्यैव विशेषणस्य व्यवच्छेदकत्वसंभवादलं विशेषणाभ्यामित्यस्य कः समाधिरित्याशङ्कय विशेषणयोर्वि- कल्पन व्यवच्छेदकत्वान्नानर्थक्यामिति मत्वाऽऽह । नहीति । यत्रैत्यस्यापेक्षितार्थ कथ- यति । तदेतदिति । अन्यथाग्रहणशून्यत्वं कामसंस्पर्शविरहितत्वं च विशेषणाभ्यां विवक्षितम् । कथमस्य सद्वितीयस्यैकीभूतत्वविशेषणमित्याशङ्कयाऽऽह । स्थानद्वयेति । जागरितं स्वप्नश्चति स्थानद्वयम् । तेन पविभक्तं यद्वैतं स्थूलं सूक्ष्मं च तत्सर्वं मनःस्पन्दित- मात्रमिति वक्ष्यते । तच्च यथा वकीयरूपमात्मनो विभक्तं तथैव तस्यात्यागेनाव्याक- वाख्यं कारणमापन्नं स्वकीयसविस्तारसहितं कारणात्मकं भवति । यथाँऽहनैशेन तमसा १ क. ङ. च. छ. झ. वृत्त्योः स्वा। ङ. त्योस्तत्त्वाप्रबोधलक्षणस्वा.२ ख. "घुप्त। ३ ख. च. अ. भज्यते । ४ ख. घ. झ. अ. ट. सुषुप्तो। ५ क. न कामं कामयते न कंचन स्वप्नं पश्यति न हि । ६ झ. स्पन्दनमात्रं T। ७ ख. छ. झ. अ. तद्यथा । ८ घ. ट. हः. स्वप्नप्रपश्चमे । ९ घ. ड. छ. ज. 'तीयपा।, १० घ. ङ. छ. त्तिरुच्य। ११ घ. हु. ज. षयाद्दर्श1.ग. छ. षयादर्श। १२ ग. 'न्यददर्शनं वा । १३ ख. प्रबो। १४ छ. त्रेत्येतस्या। १५ ग. छ. हितं च । १६ङ. छ. झ.. नोइ- वि। १७ ग. घ. ज. था नैशेन तमसा प्रस्तमहस्तमस्त्वे ।

·२० सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । आगमाख्यं प्रज्ञानधन एवाऽऽनन्दमयो ह्यानन्दभुक्चेतोमुखः चकमेकीभूतमित्युच्यते । अत एव स्वप्नजाग्रन्मनःस्पन्दनानि प्रज्ञानानि घनीभूतानीव सेयमवस्थाऽविवेकरूपत्वात्मज्ञानघन उच्यते । यथा रात्रौ नैशेन तमसाऽविभज्यमानं सर्वं घनमिवै तद्वत्मज्ञानधन एव । एवशब्दा- न जास्यन्तरं प्रज्ञानव्यतिरेकेणास्तीत्यर्थः । मनसो विषयविषय्याकारस्प- न्दनायासदुःखाभावादानन्दमय आनन्दमायो नाऽऽनन्द एव । अनात्य- न्तिकत्वात् । यथा लोके निरायासस्थितः मुख्यानन्दभुगुच्यते । अत्य- न्तानायासरूपा हीयं स्थितिरनेनानुभूयत इत्यानन्दभुक् । एषोऽस्य अस्तं तमस्त्वेनैव व्यवह्रियते तथेदमाप कार्यजातं कार भावमापन्नं कारणमित्येव व्यव- द्वियते । तस्यां चावस्थायां तदुपाविरात्मैकीभूतविशेषणभाग्भवतीत्यर्थः । तथाऽपि कार- गोपहितस्य प्रज्ञानघनविशेषणमयुक्तं निरुपाधिकस्यैव तथा विशेषणसंभवादित्याश- याऽऽह । अत एवैति । सर्वस्य कार्यप्रपञ्चस्य समनस्कस्य सुषुप्ते कारणात्मना स्थित- त्वादेवेत्यर्थः । सुषुप्तावस्थायामुक्तप्रज्ञानानामेकमूर्तित्वं न वास्तवं पुनर्यथा पूर्वविभाग- योग्यत्वादिति मत्वोक्तम् । इवेति । सुषुप्त्यवस्थायाः कारणात्मकत्वाज्जाग्रत्स्वप्नमज्ञाना नां तत्रैकीभावात्प्रज्ञानघनशब्दवाच्यतेत्युक्तमनुवदति । सेयमिति । उक्तमेवार्थ दृष्टा- न्तेन बुद्धावाविर्भावयति । यथेत्यादिना । एवकारस्य नायोगव्यवच्छित्तिरर्थः । कि- तु अन्ययोगव्यवच्छित्तिरित्याह । एक्शब्दादिति । प्राज्ञस्याऽऽनन्दविकारत्वाभावे कथमानन्दमयत्वविशेषणमित्याशङ्कय स्वरूपसुखाभिव्यक्तिप्रतिबन्धकदुःखाभावात्याचु- र्यार्थत्वं मयटो गृहीत्वा विशेषणोपपत्ति दर्शयति । मनस इति । मयटः स्वरूपार्थत्वा- दानन्दमयत्वमानन्दंत्वमेव किं न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । नेत्यादिना । न हि सुषुप्ते निरुपाधिकानन्दत्वं प्राज्ञस्याभ्युपगन्तुं शक्यं तस्य कारणोपहितत्वात् । अन्यथा मुक्तत्वात्पुनरुत्थानायोगात्तस्मादानन्दप्राचुर्यमेवास्य स्खीकर्तुं युक्तमित्यर्थः । आनन्द- मुगिति विशेषणं सदृष्टान्तं व्याचष्टे । यथेति । तथा सुषुप्तोऽपीति शेषः । दार्शन्ति- के विवृणोति । अत्यन्तेति । इयं स्थितिरिति सुषुप्तिरुक्ता । अनेनेवि प्राज्ञोक्तिः । सौषुप्तस्य पुरुषस्य तस्यामवस्थायां स्वरूपभूतानतिशयानन्दाभिव्यक्तिरस्तीत्यत्र प्र- माणमाह । एषोऽस्येति । प्राज्ञस्यैव चेतोमुख इति विशेषणान्तरं तयाचष्टे । । १ उ. छ. झ. अ. ट. चमे । २ ज.व च त । ३ च.नधनव्यं । ४ झ. नात्मनाऽनु। ५ . ९. छ. ज. घुप्त्यवं । ६ ग. छ. ज. झ. पूर्व वि। ७ ग. "घुप्ताव। ८ ग. छ. झ. वाच्या सेत्यु। ११ के. घ. त्तिरित्यर्थः । १० छ. न्दएवं । ११ क. "क्तिः सुषु। । HOM ·प्रथमप्रकरणम्१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। प्राज्ञस्तृतीयः पादः ॥५॥ एष सर्वेश्वर एष परम आनन्द इति श्रुतेः । स्वप्नादिपतिबोधचेतः प्रति द्वारीभूतत्वाच्चे- तोमुखः । बोधलक्षणं वा चेतो द्वारं मुखमस्य स्वप्नाद्यागमनं प्रतीति चेतोमुखः । भूतभविष्यज्ज्ञातृत्वं सर्वविषयज्ञातृत्वमस्यैवेति प्राज्ञः । सुषु- तोऽपि हि भूतपूर्वगत्या प्राज्ञ उच्यते । अथवा प्रज्ञप्तिमात्रमस्यैवासाधा- रणं रूपमिति प्राज्ञः । इतरयोविशिष्टमपि विज्ञानमस्ति सोऽयं प्राज्ञस्तृ- तीयः पादः॥५॥ एष हि स्वरूपावस्थः सर्वेश्वरः साधिदैविकस्य भेदजातस्य सर्वस्येशिता नैतस्माज्जात्यन्तरभूतोऽन्येषामिव । माणबन्धनं हि सोम्य मन इति श्रुतेः । स्वप्नादीति । स्वप्नो जागरितं चेति प्रतिबोधशब्दितं चेतस्तत्पति द्वारभूतत्वं द्वारभावेन स्थितत्वम् । न हि तत्स्वप्नस्य जागरितस्य वा सुषुप्तद्वारमन्तरेण संभवोऽस्ति तयोस्त- स्कार्यत्वात् । अतः सुषुप्ताभिमानी प्राज्ञः स्थानद्वयकारणत्वाञ्चेतोमुखव्यपदेशभागित्य- र्थः । अथवा प्राज्ञस्य सुषुप्ताभिमानिनः स्वप्नं जागरितं वा प्रति क्रमाक्रमाभ्यां यदागमनं तत्प्रति चैतन्यमेव द्वारम् । न हि तव्यतिरेकेण काऽपि चेष्टा सिध्यतात्यभिप्रेत्य पक्षा- न्तरमाह । बोधेत्यादिना । भूते भविष्यति च विषये ज्ञाँतृत्वं तथा सर्वस्मिन्नपि वर्त- माने विषये ज्ञातृत्वमस्यैवेति प्रकर्षेण जानातीति प्रज्ञः । प्रज्ञ एव प्राज्ञः । तदेव प्राज्ञ- पदं व्युत्पादयति । भूतेति । सुषुप्ते समस्तविशेष विज्ञानोपरमात्कुतो ज्ञातृत्वमित्याश- कयाऽऽह । सुषुप्तोऽपीति । यद्यपि सुषुप्तस्तस्यामवस्थायां समस्तविशेषविज्ञानविरहि- तो भवति तथाऽपि भूता निष्पन्ना या जागरिते स्वप्ने च सर्वविषयज्ञातृत्वलक्षणा गति- स्तया प्रकर्षेण सर्वमासमन्ताजानातीति प्राज्ञशब्दवाच्यो भवतीत्यर्थः । तर्हि प्राज्ञशब्द- स्य मुख्यार्थत्वं न सिध्यतीत्याशङ्कयाऽऽह । अथवेति । असाधारणमिति विशेषणद्यो- तितमर्थ स्फुटयति । इतरयोरिति । आध्यात्मिकस्य तृतीयपादस्य व्याख्यामुपसंह- रति । सोऽयमिति ॥ ५॥ प्राज्ञस्याऽऽधिदैविकेनान्तर्यामिणा सहाभेदं गृहीत्वा विशेषणान्तरं दर्शयति । एष हीति । स्वरूपावस्थत्वमुपाधिप्राधान्यमवधूय चैतन्यप्राधान्यम् । अन्यथा स्वातत्र्या- नुपपत्तेः। नैयायिकादयस्तु वाटस्थ्यमीश्वरस्याऽऽतिष्ठन्ते तदयुक्तं पत्युरसामञ्जस्यादिति- न्यायविरोधादित्याह । नैतस्मादिति । श्रुतिविरोधादपि न तस्य ताटस्थ्यमास्थेयमि- त्याह । प्राणेति । प्रकृत्तमज्ञातं परं ब्रह्म सदाख्यं प्राणशब्दितं तद्वन्धनं बध्यतेऽस्मि- १ च. बोधं चें। २ झ. पि भू। ३ झ. 'मस्यास्ति। ४. ख. घ. छ. ज. झ. न.ट. स्थः सा । ५ ख. घ. सौम्य । ६ क. ख. हि स्वप्नं। ७ ख. प्राज्ञत्वं । ८ ग. ज्ञा। ९ घ. ज. ट. रही भी १० ग. छ. झ, 'ख्यानमु। ११ छ, “स्यावति ।

·२ Wise ALLAHABAD Antonial । सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [आगमाख्यं सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्येष योनिः सर्वस्य प्रभवाप्ययौ हि भूतानाम् ॥६॥ ॥ अत्रैते श्लोका भवन्ति ॥ अथ गौडपादीयकारिकाः। बहिःप्रज्ञो विभुर्विश्वो ह्यन्तःप्रज्ञस्तु तैजसः । अयमेव हि सर्वस्य सर्वभेदावस्थो ज्ञातेत्येष सर्वज्ञ एषोऽन्तर्याम्यन्तरनु- प्रविश्य सर्वेषां भूतानां नियन्ताऽप्येष एव । अत एव यथोक्तं सभेदं ज- गत्मसूयत इत्येष योनिः सर्वस्प यत एवं प्रभवश्चाप्ययश्च प्रभवाप्ययौ हि भूतानामेष एव ॥ ६॥ अत्रैतस्मिन्यथोक्तेऽर्थ एते श्लोका भवन्ति । बहिःमज्ञ इति । पर्यायेण पर्यवस्यतीति व्युत्पत्तेः । न हि जीवस्य परमात्मातिरेकेण पर्यवसानमास्ति । मनस्त- दुपहितं जीवचैतन्यमत्र माणशब्दस्याऽऽध्यात्मिकार्थस्य परस्मिन्प्रयोगान्मनःशब्दित- स्य च जीवस्य वस्मिन्पर्यवसानाभिधानाद्वस्तुतो भेदो नास्तीति चोतितमित्यर्थः । प्रा- ज्ञस्यैव विशेषणान्तरं साधयति । अयमेवेति । नववधारणं नोपपद्यते । व्यासपराशर- प्रभृतीनामन्येषामाप सर्वज्ञत्वमसिद्धेरित्याशङ्कय विशिनष्टि । सर्वेति । अन्तर्यामित्वं विशेषणान्तरं विशेदयति । अन्तरिति । अन्यस्य कस्यचिदन्तरनुप्रवेशे नियमने च सामार्थ्याभावादवधारणमुक्तं विशेषणत्रयं हेतुं कृत्वा प्रकृतस्य प्राज्ञस्य सर्वजगत्कारणे- स्वं विशेषणान्तरमाह । अत एवेति । यथोक्तं व मजागरितस्थानद्वयपविभक्तमित्यर्थः । सभेदमध्यात्माधिदेवाधिभूतभेदसहितमिति यावत् । निमित्तकारणत्वानियमेऽपि प्राची- नानि विशेषणानि निर्वहन्तीत्याशङ्कय प्रकृतिश्च प्रतिज्ञादृष्टान्तानुपरोधादिति न्याया- निमित्तोपादानयोर्जगति न भिन्नत्वमित्येवं नियमतः सिद्धमतो विशेषणान्तरमित्याह । यत इति । प्रभवत्यस्मादिति मभवः । अप्येत्यस्मिन्नित्यप्ययः । न चैतौ भूतानामेकत्रो- पादानाहते संभावितावित्यर्थः ॥ ६ ॥ आचार्यैर्माण्डूक्योपनिषदं पठित्वा तयाख्यानश्लोकावतारणमत्रेत्यादिना कृतं तदत्रे- त्यनूध भाष्यकारो व्याकरोति । एतस्मिन्निति । विश्वस्य विभुत्वं प्रागुक्ताधिदैविका- भेदावधेयम् । अध्यात्माधिदैवाभेदे पूर्वोदाहृतां श्रुति सूचयितुं हिशब्दः । स्थूलसूक्ष्म- कारणोपाधिभेदाजीवभेदमाशङ्कय स्वरूपैक्येऽपि स्वतत्रोपाधिभेदमन्तरेण विशेषणमात्र- भेदादवान्तरभेदोक्तिरित्याह । एक एवेति । पदार्थानां पूर्वमेवोक्तत्वात्तात्पर्य श्लोकस्य वक्तव्यमवशिष्यते तदाह । पर्यायेणेति । यद्यात्मनश्चैतन्यामेव स्वाभाविक स्थानत्रय । १ झ. वैज्ञः। अत एव एं। २ ख. ज. ट. अथ वार्तिककारोक्तं वाक्यं । अत्रै। ३ घ. ज. स्यः जी । ४ घ. ड. ज. शरादीना। ५ छ. साधयति । ६ घ. ङ. णत्ववि। ७ ज. कादिभें।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। घनप्रज्ञस्तथा प्राज्ञ एक एव त्रिधा स्मृतः॥१॥ दक्षिणाक्षिमुखे विश्वो त्रिस्थानत्वात्सोऽहमिति स्मृत्या प्रतिसंधानाच्च स्थानत्रयव्यतिरिक्तत्व- मेकत्वं शुद्धत्वमसङ्गत्वं च सिद्धमित्यभिप्रायः । महामत्स्यादिदृष्टान्त- श्रुतेः ।। १॥ जागरितावस्थायामेव विश्वादीनां त्रयाणामनुभवप्रदर्शनार्थोऽयं श्लोकः। दक्षिणाक्षीति । दक्षिणमक्ष्येव मुखं तस्मिन्प्राधान्येन द्रष्टा स्थूलानां वि- न बर्हि तद्वदेव तं व्यभिचरितुमर्हति व्यभिचरति चाऽऽत्मानं स्थानत्रयं क्रमाक्रमाभ्यां तस्य त्रिस्थानत्वादतस्तव्यतिरिक्तत्वमात्मनः सिद्धम् । यः सुप्तः सोऽहं जागर्मीत्यनुसं- धानादेकत्वं तस्यावगतम् । एकत्वेन हि स्मृत्या घटादावेकत्वमिष्यते । धर्माधर्मरागद्वे- षादिमलस्यावस्थाधर्मत्वात्तदतिरेके शुद्धत्वमपि सिध्यति । संगस्यापि वेद्यत्वेनावस्था- धर्मत्वाङ्गीकारात्तदतिरेकिणस्तद्रष्टुरसंगत्वमपि संगतमेवेत्यर्थः । युक्तिसिद्धेऽर्थे श्रुतिमुदा- हरति । महामत्स्यादीति । महानादेयेन स्रोतसाऽप्रकम्प्यगतिरतिबलीयांस्तिमिरुभे कूले नद्याः संचरन्क्रमसंचरणात्ताभ्यामतिरिच्यते । न च तस्य कूलद्वयगतेदोषगुण- वत्वम् । न चाँसौ क्वचिदपि सज्जते । न च श्येनो वा सुपणों वा नभसि परिपतन्क- चिदपि प्रतिहन्यते तथैवायमात्मा क्रमेण स्थानत्रये संचरनुक्तलक्षणो युक्तोऽङ्गीकर्तुमि- त्यर्थः ॥१॥ विश्वतैजसप्राज्ञानां स्थानत्रयं क्रमेण संचरतोमैक्यमेव वस्तुतो भवतीत्यत्र हेत्वन्तरं विवक्षन्नाह । दक्षिणेति । श्लोकस्य तात्पर्य संगृह्णाति । जागरितेति । न चैकस्या- मवस्थायामेकस्मिन्नेव देहे भिन्नत्वमात्मनस्तद्वादिभिरपीष्यते । जाग्रदवस्थायामिति तु देहे व्यवस्थितत्वोक्त्या विशेषणम् । तद्धि तत्र व्यवस्थितत्वं यदात्मनः सर्वगतस्य वदभिमानित्वम् । देहाभिमानश्च जागरिते परं संभवाति । तेन वस्यामेवावस्थाया- मेकस्मिन्नेव देहे त्रयाणामनुभवात्तेषां मिथो भेदो नास्तीति सिध्यतीत्यर्थः । मुखं द्वारमुपलब्धिस्थानं शरीरमात्रे दृश्यमानस्य । कथमिदमुपलब्धौ विशेषायतन- मुपदिश्यते स्थानान्तरापेक्षयाँऽस्य प्राधान्यादित्याह । प्राधान्येनेति । अनु- १ छ. स्थितः।ठ.ङ.मतः।२ झ. कत्वमसङ्गत्वं च ३छ. वद। ४छ. क्षिणाक्ष्ये। ५ख. बलस्ति ङ. ज. बली तिमि । ६ छ. तगुणदोष । ७ छ. त्वसौ । ८ ग. घ. ङ. ज. झ. मा स्था। ९ ग. घ. ज. झ. त्रयं सं। १० क. णोपयु। ११ क. तामात्मैक्य । १२ ग. विवृण्वन्ना। १३ छ. स्मिन्देहे। १४ छ. भिरिष्य। १५ ग. झ. ति दें। १६ घ. छ. देहव्य। १७ झ. मानत्व। १८ छ. स्यामव। १९ घ. ज, झ. भवे तें। क. भवति ते २० घ. ङ.ज. या प्रा। १४ - ·२४ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [भागमाख्य श्वोऽनुभूयते । इन्धो ह वै नामेष योऽयं दक्षिणेऽक्षन्पुरुष इति श्रुतेः । इन्धो दीप्तिगुणो वैश्वानर आदित्यान्तर्गतो वैराज आत्मा चक्षुषि च द्रष्टैकः । नन्वन्यो हिरण्यगर्भः क्षेत्रज्ञो दक्षिणेऽक्षिण्यक्ष्णोनियन्ता द्रष्टा चान्यो देहस्वामी । न । स्वतो भेदानभ्युपगमात् । एको देवः सर्वभूतेषु गूढ इति श्रुतेः । क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत । अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितमिति स्मृतः । सर्वेषु क- रंणेष्वविशेषेऽपि दक्षिणाक्षिण्युपलब्धिपाटवदर्शनात्तत्र विशेषेण निर्देशो भूयते ध्याननिष्ठैरिति शेषः । उक्तेऽर्थे श्रुति संवादयति । इन्ध इति । बृहदार- ण्यकश्रुतेरुदाहृतायास्तात्पर्यार्थमाह । इन्ध इत्यादिना । वैरोंजस्याऽऽत्मनो यथोक्तगुणैवत्त्वेऽपि द्रष्टुश्चाक्षुषस्य किमायातमित्याशङ्कयाऽऽह । चक्षुषि चेति । अध्यात्माधिदैवयोरेकत्वादाधिदैविको गुणश्चाक्षुषेऽप्याध्यात्मिके संभवतीत्यर्थः । उक्त- मेकत्वमाक्षिपति । नन्विति । हिरण्यगर्भः सूक्ष्मप्रपञ्चाभिमानी सूर्यमण्डलान्तर्गतः सूक्ष्मसमष्टिदेहो लिङ्गात्मा चक्षुर्गोलकानुगतेन्द्रियानुग्राहकः संसारिणोऽर्थान्तरम् । वि- राडात्माऽपि स्थूलप्रपश्चाभिमानी सूर्यमण्डलात्मकः समष्टिदेहश्चक्षुगोलकद्वयानुग्राहकस्त- तोऽर्थान्तरमेव । क्षेत्रज्ञस्तु व्यष्टिदेहो दक्षिणे चक्षुषि व्यवस्थितो द्रष्टा चक्षुषोः कर- णानां नियन्ता कार्यकरणस्वामी ताभ्यां समष्टिदेहाभ्यामन्योऽभ्युपगम्यते । तदेवं समष्टिव्यष्टित्वेन व्यवस्थितजीवभेदादुक्तमेकत्वमयुक्तमित्यर्थः । काल्पनिको जीवभेदो वास्तवो वेति विकल्प्याऽऽद्यमङ्गीकृत्य द्वितीयं दूषयति । नेत्यादिना । एको हि परो देवः सर्वेषु भूतेषु समष्टित्वेन व्यष्टित्वेन च समावृतस्तिष्ठतीति श्रवणाद्वस्तुतो भेदो नास्तीत्युक्तं हेतुं साधयति । एक इति । सर्वेषु क्षेत्रेषु व्यवस्थित क्षेत्रमं मामीश्वरं विद्धीति भगवतो वचनाच्च तात्त्विकभेदासिद्धिरित्याह । क्षेत्रज्ञं चेति । सर्वेषु भूतेषु क्षेत्रजश्वेदात्मैकः कथं तार्ह प्रतिभूतं भेदप्रथेत्याशङ्कयाऽऽह । अविभक्तं चेति । तत्त्वतो विभागेऽपि देहकल्पनया भेदधीरित्यर्थः । ननु करणेषु सर्वेषु विश्वस्याविशे- पान दक्षिणे चक्षुषि विशेषनिर्देशो युज्यते । यद्यपि करणान्तरेभ्यश्चक्षुषि प्राधान्यमुक्तं सथाऽपि नार्थो दक्षिणविशेषणेनेति तत्राऽऽह । सर्वेष्विति। श्रुत्यनुभवाभ्यां निर्देश- विशेषसिद्धिरित्यर्थः । यद्यपि देहदेशभेदे विश्वोऽनुभूयते तथाऽपि कथं जागरिते वैज- सोऽनुभूयत इत्याशङ्कच द्वितीयं पादं व्याचष्टे । दक्षिणेति । यथा स्वप्ने जागरितवा- १ झ. जेषु त्यवि । २ छ. संप्रमाणयति । ३ ग. छ. ज. झ. त्पर्यमा । ४ ग. झ. राजात्मनो। ५ घ, ङ. ज. णत्वेऽपि। ६ घ. इ. झ, तः स ७ ग. क्षुर्गतकरणांशानु। ८ ज. झ, र्यकार । ९ ख. इ. 'त्युक्तहे। १० ग. छ. झ. एकश्चेदात्मा । क । ११ ग, देश उपयु।

·Mayalee २५ प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। मनस्यन्तस्तु तैजसः। आकाशे च इदि विश्वस्य । दक्षिणाक्षिगतो रूपं दृष्ट्वा निमीलिताक्षस्तदेव स्मरन्मनस्य- न्तः स्वप्न इव तदेव वासनारूपाभिव्यक्तं पश्यति । यथाऽत्र तथा स्वप्ने । अतो मनस्यन्तस्तु तैजसोऽपि विश्व एव । आकाशे च हृदि स्मरणा- ख्यव्यापारोपरमे प्राज्ञ एकीभूतो घनप्रज्ञ एव भवति । मनोव्यापारा- भावात् । दर्शनस्मरणे एवं हि मनःस्पन्दिते तदभावे हृद्येवाविशेषण प्राणात्मनाऽवस्थानम् । प्राणो ह्येवैतान्सर्वान्संवृत इति श्रुतेः । तैजसो सनारूपेणाभिव्यक्तमर्थजातं द्रष्टाऽनुभवति तथैव जागरिते दक्षिणे चक्षुषि द्रष्टुत्वेन व्यवस्थितः संनिष्टं रूपं दृष्ट्वा पुनर्निमीलिताक्षो दृष्टमेव रूपं रूपोपलब्धिजनि- तसमुद्बुद्धवासनात्मना मनस्यन्तरभिव्यक्तं स्मरन्विश्वस्तैजसो भवति । तथा च तयो- अंदाशङ्का नार्वतरतीत्यर्थः । स्वप्नजागरितयोविलक्षणत्वात्तद्रष्ट्रोविश्वतैजसयोरपि वैलक्ष- ण्यमुचितमित्याशङ्कयाऽऽह । यथेति । जागरिते यथाऽर्थजातं द्रष्टा पश्यति तथैव स्वप्नेऽपि तदुपेलभते । ततो न तयोःलक्षण्यसिद्धिरित्यर्थः । द्वितीयपादस्य व्याख्यामु- पसंहराति । अत इति । स्थानद्वये द्रष्टुर्भदाशङ्का निरवकाशेति दर्शयितुमेवकारः । तृतीय पादं व्याकुर्वञ्जाग्रत्येव सुषुप्ति दर्शयति । आकाशे चेति । यो विश्वस्तैज- सत्वमुपगतः स पुनः स्मरणाख्यस्य व्यापारस्य व्यावृत्तौ हृदयावच्छिन्नाकाशे स्थितः सन्प्राज्ञो भूत्वा तल्लक्षणलक्षितो भवति । न हि तस्य रूपविषयदर्शनस्मरणे परिहृत्य विशिष्टाकाशनिविष्टस्य प्राज्ञादर्थान्तरत्वम् । अतश्च स एकीभूतो विषयविषय्याकारर- हितः। यतो घनप्रज्ञो विशेषविज्ञानविरही रूपान्तररहितस्तिष्ठतीत्यर्थः । उक्तमर्थ प्रप- श्चयन्मनोव्यापाराभावादिति हेतुमुक्त्वा व्याचष्टे । दर्शनेत्यादिना । अविशेषेणाव्या- कृतरूपेणेत्यर्थः । अवस्थीनं जागरिते सुषुप्तमिति शेषः । यदुक्तमव्याकृतेन प्राणात्म- ना हृदयेऽवस्थानमिति तत्र प्रमाणमाह । प्राणो हीति । यो हि प्राणोऽध्यात्मं प्रसि- द्धः स वागादीन्प्राणानात्मनि संवृते संहरतीति प्राणस्याध्यात्मं वागादिसंहर्तृत्वमुक्तम् । अधिदैवं च यो वायुः सूत्रात्मा सोऽग्न्यादीनात्मनि संहरतीत्यग्न्यादिसंहर्तृत्वं वायो- रुक्तम् । अध्यात्माधिदैवयोश्चैकत्वात्प्राणस्य वायोश्च वागादिष्वग्न्यादिषु संहर्तृत्वेना- व्याकृतत्वस्य संवर्गविद्यायां सूचितत्वादव्याकृतेन प्राणात्मना सुषुप्ते प्राज्ञस्यावस्थान- मिति युक्तमेवोक्तमित्यर्थः । पूर्वमेव विश्वविराजोरैक्यस्यानन्तरं च सुषुप्ताव्याकृतयोरे- कत्वस्य दर्शितत्वात्रैजसहिरण्यगर्भयोरेनुक्कमभेदं वक्तव्यमिदानीमुपन्यस्यति । तेजस १ घ. ङ. ज. झ. रणव्या। २ घ. ज. व म। ३ घ. छ. "कृष्टरू । ४ ग. झ.वकाशवती। ५ क. पलम्भात् । त। ६ ग. झ. 'दव्या। ७ घ. व्याख्येयमु। ८ छ. ख्यानमु ९ घ. ङ. छ. ज. द्रष्टुभेदा। १० झ. "स्य स्वरू। ११ घ. ङ. तश्चैकी । ग. झ. तश्चासावेकी । १२ घं. ङ. हितो घ। १३ ख. रहाद्रुपा । १४ छ. हेतु कृत्वा व्या । १५ ग. छ. झ. स्थानमिति जा। १६ छ. स्थानं त। १७ ख. तत्राऽऽह । १८ घ, ङ, "दैवतं च । १९ घ. ङ. वतयों। १४ ।

·२६ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाप्डूक्योपनिषत् । [आगमाख्य हिरण्यगर्भो मनःस्थत्वात् । लिङ्गं मनः । मनोमयोऽयं पुरुष इत्यादिश्रु- तिभ्यः। ननु व्याकृतः प्राणः सुषुप्ते तदात्मकानि करणानि भवन्ति कथ- मव्याकृतता । नैष दोषः । अव्याकृतस्य देशकालविशेषाभावात् । यद्यपि प्राणाभिमाने सति व्याकृततैव प्राणस्य तथाऽपि पिण्डपरिच्छिन्नविशेषा- भिमाननिरोधः प्राणे भवतीत्यव्याकृत एव प्राणः सुषुप्ते परिच्छिन्नाभिमा- । । इति । तत्र हेतुमाह । मनःस्थत्वादिति । हिरण्यगर्भस्य समष्टिमनोनिष्ठत्वात्तैजसस्य व्यष्टिमनोगतत्वात्तयोश्च समष्टिव्यष्टिमनसोरेकत्वात्तद्गतयोरपि तैजसहिरण्यगर्भयोरेक- त्वमुचितमित्यर्थः । किंच हिरण्यगर्भस्य क्रियाशक्त्युपाधौ लिङ्गात्मतया प्रसिद्धत्वात्त- स्य च सामानाधिकरण्यश्रुत्या मनसा सहाभेदावगमान्मनोनिष्ठस्य तैजसस्य युक्तं हि- रण्यगर्भत्वमित्याह । लिङ्गमिति । किंच पुरुषस्य मनोमयत्वश्रवणात्पुरुषविशेषत्वाच्च हिरण्यगर्भस्य तत्प्रधानत्वाविगमाचन्निष्ठस्तैजसो हिरण्यगर्भो भवितुमर्हतीत्याह । मनो- मय इति । प्राणस्य मागुक्तमव्याकृतत्वमाक्षिपति । नन्विति । सुषुप्ते हि प्राणो नाम- रूपाभ्यां व्याकृतो युक्तस्तव्यापारस्य पावस्थैरतिस्पष्टं दृष्टत्वादित्यर्थः । किंच तस्यामवस्थायां वागादीनि करणानि माणात्मकानि भवन्ति । त एतस्यैव सर्वे रूपम- भवन्निति श्रुतेः । अतोऽपि प्राणस्य व्याकृतत्वं युक्तमित्याह । तदात्मकानीति । उ- तन्यायेन प्राणस्याव्याकृतत्वायोगादव्याकृतेन प्राणात्मना सुषुप्तस्यावस्थानमयुक्तमिति निगमयति । कथमिति । एकलक्षणत्वादव्याकृतप्राणयोरेकत्वोपपत्तिरित्युत्तरमाह । नैष दोष इति । अव्याकृतं हि देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्यम् । प्राणोऽपि सौषुप्तद्रष्टु- स्तथा । न हि सौषुप्तदृष्टया तत्कालीनस्य प्राणस्य देशादिपरिच्छेदोऽवगम्यते । त- था च लक्षणाविशेषादव्याकृतप्राणयोरेकत्वमविरुद्धमित्यर्थः । तस्यायं प्राणो ममायमि- ति देशपरिच्छेदप्रतिभानादेकलक्षणत्वाभावान्न प्राणस्याव्याकृतत्वमित्याशङ्कयाऽऽह । यद्यपीति । परिच्छिन्नाभिमानवतां मध्ये प्रत्येक ममायमिति प्राणाभिमाने सति प्राण- स्य यद्यपि व्याकृततैव भवति तथाऽपि सुषुप्त्यवस्थायां पिण्डेन परिच्छिन्नो यो विशेष- स्तद्विषयो यो ममेत्यभिमानस्तस्य निरोधस्तस्मिन्भवतीति प्राणोऽव्याकृत एवेति योज- ना । पतिबुद्धदृष्टया विशेषाभिमान विषयत्वेन व्याकृतत्वेऽपि सुषुप्तदृष्टया तदुपसं हारादव्याकृत त्वं प्राणस्याविरुद्धामिति भावः । विशेषाभिमान निरोवे प्राणस्याव्या- १ झ. श्रुतेः । न । २ छ. कृतप्रा । ३ घ. ङ. च. ज. णः प। ४ ग. छ. त्वावग ९ घ. ज. झ.ट. इतोऽपि । ६ घ. उ. ज. ट. लप। ७ घ. ङ, ट. दृष्टया तथा । ८ क. योऽयं म। ९ ग. छ. झ. णोऽप्यन्या । १० छ. नविरो।

·२७ प्रथमप्रकरणम्१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। नवताम् । यथा प्राणलये परिच्छिन्माभिमानिनां प्राणोऽव्याकृतस्तथा प्रा. गाभिमानिनोऽप्यविशेषापत्तावव्याकृततासमाना प्रसवबीजात्मकत्वं चत- दध्यक्षश्चैकोऽव्याकृतावस्थः। परिच्छिन्नाभिमानिनामध्यक्षाणां च तेनैक- त्वमिति पूर्वोक्तं विशेषणमेकीभूतः प्रज्ञानघन इत्याद्युपपन्नम् । तस्मि- नुक्तहेतुत्वाच्च कथं प्राणशब्दत्वमव्याकृतस्य । प्राणबन्धनं हि सोम्य कृतत्वं क दृष्टमित्याशङ्कयाऽऽह । यथेति । परिच्छिन्नाभिमानिन प्राणलयो मरणं वत्राभिमाननिरोधे प्राणो नामरूपाभ्यामव्याकृतो यथेष्यते तथैव प्राणाभिमानिनोऽपि तदभिमाननिरोधेनाविशेषापत्तिः सुषुप्तिः । तत्राव्याकृतता प्राणस्य प्रागुक्तदृष्टान्ते- नाविशिष्टा । ततो विशेषाभिमाननिरोधे प्राणस्याव्याकृतत्वं प्रसिद्धमित्यर्थः । किंच यथाऽऽधिदैविकमव्याकृतं जगत्प्रसवबीजम् । तद्वेदं तहव्याकृतमासीत्तन्नामरूपाभ्यामेव व्याक्रियत इति श्रुतेः । तथा प्राणाख्यं सुषुप्तं जागरित स्वप्नयोभवति बीजम् । तथा च कार्य प्रति प्रसवबीजरूपत्वमविशिष्टमुभयोरिति लक्षणाविशेषादव्याकृतप्राणयोरेकत्वस्य प्रसिद्धिरित्याह । प्रसवेति । समानमित्यनुकथं चकारः । उपाधिस्वभावालोचनया सुषुप्ताव्याकृतयोरभेदमभिधायोपहितस्वभावालोचनयाऽपि तयोरभेदमाह । तदध्य- क्षश्चेति । अव्याकृतावस्थः सुषुप्तावस्थश्च तयोरुपहितस्वभावयोराध्यात्मिकाविदैवि- कयोरेकोऽविष्ठाता चिद्धातुः । अतोऽपि तयोरेकत्वं सिध्यतीत्यर्थः । सुषुप्ताव्याक- तयोरेवमेकत्वं प्रसाध्य तस्मिन्नव्याकृते सुषुप्ते प्रागुक्तं विशेषण युक्तमित्याह । परिच्छिन्नेति । यद्यपि विशेषानभिव्यक्तिमात्रेणैकीभूतत्वादि विशेषणमुपपादितं त- थाऽपि परिच्छिन्नाभिमानिनामुपाविप्रधानानां तत्र तत्राध्यक्षाणां चोपहितानामव्या- कृतेनैकत्वम् । अतोऽपि प्रागुक्तविशेषणोपपत्तिरित्यर्थः । किंचाध्यात्माधिदैवयोरे- कत्वमिति प्रागुक्तहेतुसद्भावाच्च युक्तं सुषुप्ते प्राज्ञे प्राणात्मन्यव्याकृते यथोक्तं वि- शेषणमित्याह । पूर्वोक्तमिति । ग्रन्थगतादिशब्देन सर्वेश्वरत्वादिविशेषणं गृह्यते । माणशब्दस्य पश्चवृत्तौ वायुविकारे रूढत्वान्नाव्यातविषयत्वं रूढ़िविरोधादिति शङ्क- ते । कथमिति । अन्यत्र रूढत्वेऽपि श्रौतपयोगवशाव्याकृतविषयत्वं प्राणशब्दस्य युक्तमिति परिहरति । पाणबन्धनमिति । प्रकरणस्य ब्रह्मविषयत्वाद्ब्रह्मण्येव प्रहते वाक्ये प्राणशब्दस्य प्रयोगान्नाव्याकृतविषयत्वं तस्य युक्तं प्रकरणविरोधादिति शङ्क- १ झ. 'मानवतां प्रा २ क.. स्मिन्नेतस्मिन्नु। ३ ख. "तुसत्त्वाच्च । ४. झ: 'वात्तच्च ।५ ग. घ. ङ. छ. ज. झ. आग्रत्स्वप्न ६ ग. घ. ङ. ज. झ. 'स्य सि । ७ क. र्षार्थश्चका । ८ छ. भावपर्यालो'। ९ ग. घ. ङ. ज. झ. योरा।२० ग. घ. ङ, छ. ज. रक। ११ क. ख. दिति वि। १२ ज. तत्रा १३ ग. छ. ज. तोऽप्यस्ति प्रा । १४ ङ. वतयो। १५ ग. झ. "हेतुसंभवा । १६ घ. . श्वरादि । १५ छ. कृतवा । ।

·HORUM २८ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [आगमाख्यं मन इति श्रुतेः । ननु तत्र सदेव सोम्येति प्रकृतं सद्ब्रह्म माणशब्दवाच्य- म्। नैष दोषः। बीजात्मकत्वाभ्युपगमात्सतः। यद्यपि सद्ब्रह्म प्राणशब्दवा- च्यं तत्र तथाऽपि जीवमसर्वबीजात्मकत्वमपरित्यज्यैव माणशब्दत्वं सतः सच्छब्दवाच्यता च । यदि हि निर्बीजरूपं विवक्षितं ब्रह्माभविष्यन्नेति नेति यतो वाचो निवर्तन्तेऽन्यदेव तद्विदितादथो अविदिताँदित्यव- क्ष्यत् । न सत्तन्नासदुच्यत इति स्मृतेः । निर्बीजतयैव चेत्सति ली- नानां संपन्नानां सुषुप्तमलययोः पुनरुत्थानानुपपत्तिः स्यात् । मुक्तानां च पुनरुत्पत्तिप्रसङ्गः । बीजाभावाविशेषात् । ज्ञानदायबीजाभावे च ज्ञा- ते । नन्विति । प्रकरणस्य ब्रह्मविषयत्वेऽपि ब्रह्मणः सल्लक्षणस्य शबलत्वाङ्गीकाराद- स्मिन्नपि वाक्य तत्रैव प्राणशब्दप्रयोगाद्युक्तं तस्याव्याकृतविषयत्वमित्युत्तरमाह । नैष दोष इति । संग्रहवाक्यं प्रपञ्चयति । यद्यपीति । तत्रति प्राणबन्धनवाक्यं परामृ- श्यते । जीवशब्दः सर्वस्यैव कार्यजातस्योपलक्षणम् | प्रकरणवाक्ययोरुभयोरपि परि- शुद्धब्रह्मविषयत्वे का क्षतिरित्याशङ्कय परिशुद्धस्य ब्रह्मणः शब्दप्रवृत्तिनिमित्तागोचर- त्वात्तत्र शब्दवाच्यत्वानुपपत्तेमैंवमित्याह । यदि हीति । न केवलं निरुपाधिकं निर्वि- शेषं ब्रह्म बाङ्मनसयोरगोचरामिति श्रुतेरेव निर्धार्यते किंतु स्मृतेरपीत्याह । न सदिति । किंच कार्यजातं प्रति बीजभूताज्ञानरहिततया शुद्धत्वेनैवास्मिन्प्रकरणे ब्रह्म विवक्षित चेत्तर्हि सता सोम्य तदा संपन्नो भवतीति जीवानां सत्याप्तिश्रवणाद्ब्रह्मणः सच्छब्दि- तस्य शुद्धत्वे संषुध्यादौ तत्र लीनानामेकीभूतानां जीवानां पुनरुत्थानं नोपपद्यते दृश्यते च पुनरुत्थानम् । तेन शबलमेव ब्रह्मात्र विवक्षितमित्याह । निर्बोजतयेति । सुषुप्त्यादौ शुद्धे ब्रह्माणि संपन्नोनामपि पुनरुत्थाने 'मोक्षानुपपत्तिदोषमाह । मुक्तानां चेति । न तेषां पुनरुत्थान हेत्वभावादित्याशङ्कय सुषुप्तानां प्रलीनानां च न तर्हि पुन- रुत्थान हेत्वभावस्य तुल्यत्वादित्याह।बीजाभावेति । नन्वनाद्यनिर्वाच्यमज्ञानं संसार- स्य बीजभूतं नास्त्येव । यद्ब्रह्मणो विशेषणं भवति । अग्रणमिथ्याज्ञानतत्संस्काराणा- मज्ञानशब्दवाच्यत्वात्तत्राऽऽह । ज्ञानेति । अज्ञोऽहमित्यज्ञानमपरोक्षमग्रहणस्य च ग्र- हणपागभावस्य नापरोक्षत्वमिन्द्रियसंनिक भावादनुपलब्धिगम्यत्वाच्च भ्रान्तितत्संस्का- रयोश्चाभावेतरकार्यत्वादुपादानापेक्षणादात्मनश्च केवलस्यातद्धेतृत्वोत्तदुपादानत्वेनाना- । १ च. "कृतस। २ झ. पि जगजीव । च. 'पि जगत्प्रस। ३ ज. "वं बी. ४ घ. 'ब्दवा- च्यत्वं । ५ क. "दि नि। ६ छ, 'बीजं रू। ७ छ. ज. तादधीत्य । ८ झ. स्मृतिः । ९ ज. ति से। १० घ. छ. ज. टासिल । ११ घ. ट. त् । आत्मज्ञा । १२ छ. 'क्ये प्रा1३ छ. विवृणोति । १४ क. योर। १५ ज. पि शु। १६ ग. झ. सुप्त्या । १७ ग, झ.घुप्तादौ । १८ घ. ङ. ज. शु- । १५ खः नानां पु। २० क घ, ङ, ज, मोक्षत्वानु । २१ क. दानतापे । २२ झ. त्वादु ।

·२२ प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। प्राज्ञास्त्रिधा देहे व्यवस्थितः॥२॥ नानर्थक्यप्रसङ्गः । तस्मात्सबीजत्वाभ्युपगमेनैव सतः प्राणत्वव्यपदेशः सर्वश्रुतिषु च कारणत्वव्यपदेशः । अत एवाक्षरात्परतः परः । सबाह्या- भ्यन्तरो ह्यजः। यतो वाचो निवर्तन्ते । नेति नेतीत्यादिना बीजंवत्त्वा- पनयनेन व्यपदेशः। तामबीजावस्थां तस्यैव प्राज्ञशब्दवाच्यस्य तुरीय- त्वेन देहादिसंबन्धेरहितां पारमार्थिकों पृथग्वक्ष्यति । बीजावस्थाऽपि न किंचिदवेदिषमित्युत्थितस्य प्रत्ययदर्शनादेहेऽनुभूयत एवेति त्रिधा देहे व्यवस्थित इत्युच्यते ॥२॥ । द्यज्ञानसिद्धिः । किंच देवदत्तप्रमा तन्नि प्रमाप्रागभावातिरिक्ताऽनादिप्रध्वंसिनी प्रमा- त्वाद्यज्ञदत्तप्रमावत् । न च तदभावे सम्यग्ज्ञानार्थवत्त्वम् । क्षणिकत्वेन भ्रान्तेस्तदनिव- यत्वात्संस्कारस्य च सत्यपि सम्यग्ज्ञाने क्वचिदनुवृत्तिदर्शनान्न चाग्रहणस्य तन्निवर्त्य- त्वम् । ज्ञानस्य तन्निवृत्तित्वात् । अतो ज्ञानदाह्यं संसारबीजभूतमनाद्यनिर्वाच्यमज्ञानं ज्ञानस्यार्थवत्त्वायाऽऽस्थयम् । अन्यथा तदानर्थक्यप्रसङ्गादित्यर्थः । शुद्धस्य ब्रह्मणो वा- क्यप्रकरणाभ्यां विवक्षितत्वाभावे फलितमाह । तस्मादिति । ब्रह्मणः शबलस्यैव प्रा- करणिकत्वाद्वाक्येऽपि तस्मिन्पाणशब्दाद्युक्तं पाणशब्दस्याव्याकृतविषयत्वमिति भा- वः । यतोऽनाद्यनिर्वाच्याज्ञानशबलस्यैव कारणत्वं ब्रह्मणो विवक्ष्यते । अत एव कार- णत्वनिषेधेन परिशुद्धं ब्रह्म श्रुतिषूपदिश्यते तदेतदाह । अत एवेति । अक्षरमव्या- कृतं तच्च कार्यापेक्षया परम् । तस्मात्परोऽयं परमात्मा । स हि कार्यकारणाभ्यामस्पृ- ष्टो वर्तते । बाह्य कार्यमभ्यन्तरं कारणमिति । ताभ्यां सह तत्कल्पनाधिष्ठानत्वेन वर्त- मानश्चिद्धातुः । तथा च स चिद्धांतु तज्जन्मादिसमस्तविक्रियाशून्यत्वेन कूटस्थः श्रुति- स्मृत्योर्व्यपदिश्यते । यतो ब्रह्मणः सकाशाद्वाचः सर्वा मनसा सहावकाशमप्राप्य निव- र्तन्ते । तद्ब्रह्माऽऽनन्दरूपं विद्वान्न बिभेति नेति नेतीति" वीप्सया सर्वमारोपितमपाक्रिय- ते । आदिशब्देनास्थूलादिवाक्यं गृह्यते । बजत्वनिरासेन शुद्धं ब्रह्म व्यपदिश्यते चे- द्वीजत्वं शबलस्यैवेति सिध्यतीत्यर्थः । आचार्येणानुक्तत्वान्न कारणातिरिक्तं शुद्धं ब्र- झास्तीत्याशङ्कच नान्तःप्रज्ञमित्यादिवाक्यशेषान्मैवमित्याह । तामिति । उक्तन्यायेन वस्तुव्यवस्थायामव्याकृतस्य देहेऽनुभवाभावात्रिधा देहे व्यवस्थित इति कथमुक्तमित्या- शङ्कयाऽऽह । बीजेति ॥ २॥ - - १ घ. स्माद्वीज। २ ग. च. णव्य। ३ छ.शः । अत । ४ ख. घ. ज. झ. ट. जत्वाप ५ घ. ङ. छ. ज. झ. ट. पनयेन । ६ झ. "न्धजाग्रदादिर। ७ ग. झ. 'ठा। ८ छ. "त्वात्तत्सं। ९ च. छ. यमाभ्य। १० छ. तुरजो जन्मा। ११ छ. ति च वीं। १२ ङ. ज. शुद्धब।

·साजिश -- ३० सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [भागमाख्यं विश्वो हि स्थूलमुनित्यं तैजसः प्रविविक्तभुक्। आनन्दभुक्तथा प्राज्ञविधा भोग निबोधत ॥३॥ स्थूलं तर्पयते विश्वं प्रविविक्तं तु तैजसम् आनन्दश्च तथा प्राज्ञं त्रिधा तृप्तिं निबोधत ॥४॥ त्रिषु धामसु यगोज्यं भोक्ता यश्च प्रकीर्तितः। वेदैतदुभयं यस्तु स भुञ्जानो न लिप्यते ॥५॥ उक्तार्थी श्लोकौ ॥ ३ ॥४॥ त्रिषु धाममु जाग्रदादिषु स्थूलप्रविविक्तानन्दाख्य भोज्यमेकं त्रिधाभू- तम् । यश्च विश्वतैजसपाज्ञाख्यो भोक्तैकः सोऽहमित्येक प्रतिसंधाना- द्रष्तृत्वाविशेषाच्च प्रकीर्तितः । यो वेदैतदुभ्यं ज्यभोक्तृतयाऽनेकधा भिन्नं स भुञ्जानो न लिप्यते । भोज्यस्य सर्वस्थकस्य भोक्तुर्भोज्यत्वात् । न हि यस्य यो विषयः स तेन हीयते वर्धते वा । म ह्यग्निः स्वविषयं दग्ध्वा काष्ठादि तद्वत् ॥ ५॥ विश्वादीनां त्रयाणां विधा देहे व्यवस्थिति प्रतिपाद्य तेषामेव त्रिधा भोगं निगम- यति । विश्वो हीति ॥ ३ ॥ भोगप्रयुक्तां तृप्तिमधुना बेधा विभजते । स्थूलमिति । उदाहृतश्लोकयोा- ख्यानापेक्षा वारयति । उक्तार्थाविति ॥४॥ प्रकृतभोक्तृभोग्यपदार्थद्वयपरिज्ञानस्यावान्तरफलमाह । त्रिविति । पूर्वाधं व्या- चष्टे । जाग्रदादिष्विति । भोग्यत्वेनैकत्वेऽपि त्रैविध्यमवान्तरभेदादुन्नेयम् । भोक्तुरे- कत्वे हेतुमाह । सोऽहमिति । योऽहं सुषुप्तः सोऽहं स्वनं प्राप्तः । यश्च स्वप्नमद्राक्ष सोऽहमिदानी जागर्मीत्येकत्वं प्रतिसंघीयते । न च तत्र बाधकमस्ति । तद्युक्तं भोक्तु रेकत्वमित्यर्थः । किंचाज्ञानं तत्कार्यं च प्रति प्राज्ञादिषु द्रष्टुत्वस्याविशिष्टत्वात् । द्रष्ट भेदे च प्रमाणाभावाद्युक्तं तदेकत्वमित्याह । द्रष्टुत्वेति । द्वितीया विभजते । यो वेदेति । कथमेतावता भोगप्रयुक्तदोषराहित्ये तत्राऽऽह । भोज्यस्येति । यद्यपि भोक्तु- रेकस्यैव सर्वं भोग्यमित्यवगतं तथाऽपि कथं सर्वं भुञ्जानो भोगपयुक्तदोषवान्न भवतीत्या- शङ्कयाऽऽह । न हीति । उक्तमर्थ दृष्टान्तेन स्पष्टयाति । न झमिरिति । सविषया- न्काष्टादीन्दग्ध्वा न हीयते वर्धते वाऽग्निाति संबन्धः ॥ ५ ॥ * भोज्यं भक्ष्य इति सूत्रानुसारेणायमेव पाठः समीचीन इति भाति । १ ख. घ. ङ. ज. झ. अ. र. द्रोग्यं भो । २ झ. भोग्यस्य । 3 छ. झ. त्रिधा । ४ घ, धुप। ५ छ. यम् । तद्भोक्तु। ६घ. . ज. तिं च त । ७ घ. उ. ते चाग्नि । AN R E ·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्द गिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। प्रभवः सर्वभावानां सतामिति विनिश्चयः । सतां विद्यमानानां स्वेनाविद्याकृतनामरूपमायास्वरूपेण सर्वभावानां विश्वतैजसप्राज्ञभेदानां प्रभव उत्पत्तिः । वक्ष्यति च । वन्ध्यापुत्रो न तत्त्वेन मायया वाऽपि जायत इति । यदि हासतामेव जन्म स्याब्रह्मणो व्यवहार्यस्य ग्रहणद्वाराभावादसत्त्वपसङ्गः । दृष्टं च रज्जुसर्यादीनामविद्या- कृतमायाबीजोत्पन्नानां रज्ज्वाधात्मना सत्त्वम् । न हि निरास्पदा रज्जुसर्पमृगतृष्णिकादयः क्वचिदुपलभ्यन्ते केनचित् । यथा रज्वां मा- । एष योनिरित्यत्र माज्ञस्य प्रपञ्चकारणत्वं प्रतिज्ञातं तत्र सत्कार्यमसत्कार्य प्रति वा कारणत्वमिति संदेहे निर्धारयितुमारभते । प्रभव इति । तत्रावान्तरभेदमाह । सर्वमिति । पुरुषो हि सर्वमचेतनं जगदुपाधिभूतं तमःप्रधानं गृहीत्वा जनयाते । अत एव पुरुषे कारणवाचि प्राणपदं प्रयुज्यते । एवं स च चैतन्यप्रधानश्चेतसश्चैत- न्यस्यांशुवदवस्थितान्प्रतिबिम्बकल्पाञ्जीवानाभासभूतानुत्पादयति । एवं चेतनाचेतना- त्मकमशेषं जगदसंकीर्ण संपादयतीत्यर्थः । ननु सतां भावानां सत्त्वादेव प्रभवो न संभवत्यतिप्रसङ्गादित्याशङ्कय पूर्वाधं व्याचष्टे । सतामिति । स्वेनाधिष्ठानात्मना विद्यमानानामेवाविद्याकतं मायामयमारोपितस्वरूपं तेन प्रभवः संभवतीत्यर्थः । अस- जन्मनिरसनमन्तरेण कथं सज्जन्म निर्धारयितुं शक्यमित्याशङ्कयाऽऽह । वक्ष्यतीति । जन्मनः पूर्व सर्वस्य सत्त्वे च कारणव्यापारसाध्यत्वासिद्धेर्मिथ्यात्वे च कथं सतामेव प्रभवो भावानामित्याशङ्कयाऽऽह । यदीति । कार्यपपश्चस्यासत्त्वे कारणस्य ब्रह्मणः स्वारस्येन व्यवहार्यत्वाभावात्तस्य ग्रहणे द्वारभूतस्य लिङ्गस्याभावादसत्त्वमेव सिध्येत् । कार्येण हि लिङ्गेन कारणं ब्रह्मादृष्टमपि सदित्यवगम्यते । तच्चेदसद्भवेन्न तस्य कारणे- न संबन्धधीरित्यसदेव कारणमपि स्यादित्यर्थः । कार्यकारणयोरुभयोरपि भवत्वसत्त्व- मित्याशङ्कयाऽऽह । दृष्टं चेति । अविद्ययाऽनाद्यनिर्वाच्यया कृताश्च ते मायाबीजा- दुत्पन्नाश्च तेषामाविद्यैव मायेत्यङ्गीकारात्तेषां रज्ज्वादी कल्पितसादीनामधिष्ठानभूतर- ज्ज्वादिरूपेण सत्त्वं दृष्टमिति योजना । विमतं सदुपादानं कल्पितत्वाद्रज्जुसर्पवदि- त्यर्थः । दृष्टान्तस्य साध्यविकैलत्वं शङ्कित्वा परिहरति । न हीति । विवक्षिवं दृष्टा- न्तमनूद्य दान्तिकमाह । यथेत्यादिना । प्राणशब्दितं बीजमज्ञातं ब्रह्म सल्लक्षणं १ ग. छ. झ. ते । सं। २ घ. ज, झ. पितं स्व। ३ ग. झ. वस। ४ छ. कन्या। ५ क. ख. वे की ६ क. ग. कल्पलं ।

·PahmaNMARATHI सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [आगमाख्यं सर्व जनयति प्राणश्चेतोशून्पुरुषः पृथक् ॥ ६॥ विभूतिं प्रसवं त्वन्ये मन्यन्ते सृष्टिचिन्तकाः। क्सर्पोत्पत्ते रज्ज्वात्मना सर्पः सन्नेवाऽऽसीत् । एवं सर्वभावानामुत्पत्तेः प्राक्पाणबीजात्मनैव सत्त्वम् । इत्यतः श्रुतिरपि वक्ति ब्रह्मैवेदमात्मैवेद- मग्र आसीदिति । सर्वं जनयति प्राणश्चेतोशूनंशव इव रवेश्चिदात्मक- स्य पुरुषस्य चेतोरूपा जलार्कसमाः प्राज्ञतैजसविश्वभेदेन देवतिर्यगादि- देहभेदेषु विभाव्यमानाश्वेतोंशवो ये तान्पुरुषः पृथग्विषयभावविलक्ष- णानग्निविस्फुलिङ्गवत्सलक्षणाञ्जलार्कच्च जीवलक्षणांस्त्वितरान्सर्वभा- वान्प्राणो बीजात्मा जनयति यथोर्णनाभिः । यथाऽनर्विस्फुलिङ्गा इत्या- दिश्रुतेः ॥ ६॥ विभूतिर्विस्तार ईश्वरस्य सृष्टिरिति सृष्टिचिन्तका मन्यन्ते न तु पर- तदात्मनेति यावत् । तदेवमचेतनं सर्व जगत्पागुत्पत्तेबीजात्मना स्थितं प्राणो बीजा- त्मा व्यवहारयोग्यतया जनयतीत्युपसंहरति । इत्यत इति । चतुर्थं पादं प्रतीकमादाय व्याकरोति । चेतोशूनित्यादिना । रवेशवो यथा वर्तन्ते तथा पुरुषस्य स्वयं चैतन्यात्मकस्य चेतोरूपाश्चैतन्याभासी जीवाश्वेतोंशवो निर्दिश्यन्ते । तान्पुरुषो जनयतीत्युत्तरेत्र संबन्धः । तेषां चिदात्मकात्पुरुषात्तत्त्वतो भेदाभावं विवक्षित्वा विशि- नष्टि । जलार्केति । भेदधीस्तु तेषामुपाविभेदादित्याह । प्राज्ञेति । पृथगिति सूचितं पुरुषस्य जीवसर्जने हेतुं कथयति । विषयेति । यथाऽमिना समानरूपा विस्फुलिङ्गा जन्यन्ते तथा चिदात्मना समानस्वभावी जीवास्तेनोत्पाद्यन्ते । विषयविलक्षणत्वात् । न प्राणेन बीजात्मना तेषामुत्पादनम् । न चोत्पाद्यानां जीवानामुत्पादकाचिदात्मन- स्तत्त्वतो भिन्नत्वम् । जलपात्रप्रतिबिम्बितादित्यादीनां बिम्बभूतात्ततस्तत्त्वतो भेदाभा- वात्तान्विश्वादीन्पुरुषश्चित्प्रधानो जनयतीत्यर्थः । विषयमावेन व्यवस्थितान्पुनर्भावा न्माणो जनयतीति तृतीयपादार्थमुपसंहरति । इतरानिति ॥ ६॥ चेतनाचेतनात्मकस्य जगतः सर्गे प्रस्तुते स्वमतविवेचनार्थं मतान्तरमुपन्यस्यति । विभूति प्रसवमिति । ईश्वरस्य विभूति विस्तारः स्वकीयैश्वर्यख्यापनं सृष्टिरिति पक्षे सृ- ष्टेर्वस्तुत्वशङ्कायां पक्षान्तरमाह । स्वप्नेति । कुतः सृष्टिचिन्तकानामेतन्मतं तत्त्वविदामेव किं न स्यात्तत्राऽऽह । न विति । सृष्टेरपि वस्तुत्वाद्वस्तुचिन्तकानामपि तत्राऽऽदरो १ झ. सर्वेषां भा। २ झ. विभज्यमा । ३ झ. थक्सृजति विष। ४ च. वजीव । ५ घ. ङ. छ. "क्षणानितरांस्तु सर्वे । ६ ख. घ. ङ. ज. झ. मेः क्षुद्रा विस्फु। ७ क. तुर्थपादन। ८ क. सा- थे। ९ ग. स. रस। १० क. पात्पुरुषतत्त्व । ११ ख. वास्ते। १२ ज. नोत्पद्य । १३ क. ख. । 'स्ततो। १४ घ. इ. झ. त्ववदिनाम । । LS ·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दमिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ३३ स्वममायोसरूपोत सृष्टिरन्यैर्विकल्पिता॥७॥ इच्छामात्रं प्रभोः सृष्टिरिति सृष्टौ विनिश्चिताः। मार्थचिन्तकानां सृष्टावादर इत्यर्थः । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयत ई- ति श्रुतेः । न हि मायाविनं सूत्रमाकाशे निक्षिप्य तेन सायुधमारुह्य चक्षुर्गोचरतामतीत्य युद्धेन खण्डशश्छिन्नं पतितं पुनरुत्थितं च पश्यता तत्कृतमायोदिसतत्त्वचिन्तायामादरो भवति । तथैवायं मायाविनः सूत्र- प्रसारणसमःसुषुप्त स्वप्नादिविकासस्तदारूढमायाविसमश्च तत्स्थः प्राज्ञतैज- सादिः सूत्रतदारुढाभ्यामन्यः परमार्थमायावी । स एव भूमिष्ठो माया- छन्नोऽदृश्यमान एव स्थितो यथा तथा तुरीयाख्यं परमार्थतत्त्वम् । अत- स्तचिन्तायामेवाऽऽदरो मुमुक्षूणामार्याणां न निष्प्रयोजनायां सृष्टावाद- र इत्यतः सृष्टिचिन्तकानामेवैते विकल्पा इत्याह । स्वप्नमायाँसरूपेति । स्वप्नसरूपा मायौसरूपा चेति ॥७॥ इच्छामात्रं प्रभोः सत्यसंकल्पत्वात्सृष्टिर्घटौदिः संकल्पनामात्रं न सं- भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह । इन्द्र इति । मायामयी सृष्टिरादरविषया न भवतीत्यत्र दृष्टान्तमाह । न हीति । मायादीत्यादिशब्देन तत्कार्यं गृह्यते । दृष्टान्तनिविष्टमर्थ दा- टन्तिके योजयति । तथैवेति । तर्हि परमार्थचिन्तकानां कुत्राऽऽदर इत्याशङ्कय सह- ध्यान्तमुत्तरमाह । सूत्रेत्यादिना । मायाछन्नत्वमदृश्यमानत्वे हेतुः । तुरीयाख्यं जा- मत्स्वप्नसुषुप्तेभ्यो विश्वतैजसप्राज्ञेभ्यश्चातिरिक्तं तदस्पृष्टमिति शेषः । परमार्थतत्त्वचि- न्ता हि सम्यग्धीद्वारा फलवती न सृष्टेः । ततः सृष्टावनादरस्तत्त्वनिष्ठानामित्याह । नेति । परमार्थचिन्तकानां सृष्टावनादरा=परमार्थनिष्ठानामेव सृष्टौ विशेषचिन्तत्युक्तेऽर्थे द्वितीयाधमवतारयति । इत्यत इति । जाग्रगतानामर्थानामेव स्वमे प्रथनात्तस्य सत्य- त्वं मायायाचे मण्यादिलक्षणायाः सत्यत्वाङ्गीकारादनयोर्विकल्पयोः सिद्धान्ताद्वैषम्य- मुन्नेयम् ॥ ७ ॥ सृष्टिचिन्तकानामेव सृष्टिविषये विकल्पान्तरमुत्थापयति । इच्छामात्रमिति । ज्योतिर्विदां कल्पनापकारमाह । कालादिति । परमेश्वरस्येच्छामात्रं सृष्टिरित्यत्र हेतु- माह । सत्येति । यथा लोके कुलालादेः संकल्पनामात्रं घटादिकार्यं न तदतिरेकेण १ क. च. झ. यास्वरू। २ क. इत्यादिश्रु। ३ झ. "द्धे खड्नेन ख। ४ घ. ज. पातितं । ५ च. यास। ६ क. भविष्यति । ७ छ. काशस्त। ८ क. स्थप्रा। ९ च. इत्यत आह । १० क. छ. झ. यास्वरू। ११ क. प्रस्वरू। १२ क. यास्वरू। १३ च. ज. टादिसं। १४ घ. ङ. ज. दरणाद। १५ ग. छ. झ. श्च मन्त्रादि । १६ ग. छ. झ. "मुपन्यस्यति । १७ ग. छ. झ. रस्येश्व। १८ ग. झ.ल्पमा।

·४ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [भागमाख्यं कालात्प्रसूतिं भूतानां मन्यन्ते कालचिन्तकाः॥८॥ भोगार्थ सृष्टिरित्यन्ये क्रीडार्थमिति चापरे। कल्पनातिरिक्तम् । कालादेव सृष्टिरिति केचित् ॥ ८ ॥ भोगार्थ क्रीडार्थमिति चान्ये सृष्टिं मन्यन्ते । अनयोः पक्षयोर्दूषणं देवस्यैष स्वभावोऽयमिति । देवस्य स्वभावपक्षमाश्रित्य सर्वेषां वा प- क्षाणामाप्तकामस्य का स्पृहेति न हि रज्ज्वादीनामविद्यास्वभावव्यतिरे- घटादिकार्यसृष्टिरिष्टा । नामरूपाभ्यामन्तरेवकार्य संकल्प्य बहिस्तन्निर्माणाभ्युपगमात् । तथा भगवतः सृष्टिः संकल्पनामात्रा न तदतिरिक्ता काचिदस्तीति केषांचिदीश्वरवादि- नां मतमित्यर्थः ॥ ८॥ यथा तथा वाऽस्तु सृष्टिस्तस्यास्तु किं प्रयोजनमित्यत्र विकल्पद्वयमाह । भोगा- मिति । सिद्धान्तमाह । देवस्येति । कः स्वभावो नामेत्युक्ते नैसर्गिकोऽपरोक्षो मा- याशब्दार्थस्तस्येत्याह । अयमिति । सर्वपक्षाणामपवादं सूचयति । आप्तेति । देव- स्य परमेश्वरस्य स्वभावः सृष्टिरिति स्वभावपक्ष नैसर्गिकमायाविनिर्मिता सृष्टिरिति मतं सिद्धान्तत्वेनाऽऽश्रित्य चतुर्थपादेन दूषणमुच्यते । पक्षयोरनयोरिति योज्यम्। ईश्वरस्ये- श्वरत्वख्यापनं सृष्टिरित्येकः पक्षः । स्वप्नं स्वरूपा मायांवरूपा वा सृष्टिरिति पक्षद्वयमी- श्वरस्य सत्यसंकल्पस्य सृष्टिारीति पक्षान्तरम् । कालादेव जगतः सृष्टिर्नेश्वरात् । ई- श्वरस्तूदासीनः । तत्र विकल्पान्तरं भोगार्थ क्रीडा) वा सृष्टिारति फलगते' च विकल्प- द्वयम् । तेषामेतेषां सर्वेषामेव पक्षाणां दूषणं चतुर्थपादेनोक्तमिति पक्षान्तरमाह । सर्वेषा- मिति । नो खल्वाप्तकामस्य परस्याऽऽत्मनो मायां विना विभूतिख्यापनमुपयुज्यते । न च स्वप्नमायाभ्यां सारूप्यमन्तरेण स्वप्नमायासृष्टिरेष्टुं शक्यते अवस्तुनोरेव तयोस्तच्छब्द- प्रयोगात् । न च परमानन्दस्वभावस्य परस्य विना मायामिच्छा संगच्छते । न हि तस्य स्व तोऽविक्रियस्येच्छादिभाक्त्वं युक्तम् । न च मायामन्तरेण भोगक्रीडे तस्योपप- घेते । ततो मायामयी भगवतः सृष्टिरित्यर्थः । यदुक्तं कालात्मसात भूतानामिति त- प्राऽऽह । न हीति । अधिष्ठानभूतरज्ज्वादीनां स्वभावशब्दितस्वाज्ञानादेव साधाभास- १ घ. उ. ज. ति च, स झ. तिसू। २ घ. ज. वस्त्र । ३ ग. घ. ङ. ज. मिति तत्र । ४ ग. झ. स्तथेत्या । ५ क. ख. ग. छ. झ... ति । पूर्व। ६ घ. ङ. रस्येश्व। ७ घ. ङ, ज. 'त्वस्य ख्याज प्ररू। ९ घ. ड. ज. यासरू। १० छ. गत्साष्टि। ११ ग.. घ. ज. तं विक। १२ ग. छ. झ. न ।१३ घ. ट. माया स्पष्टुं ।

·प्रथमप्रकरणम्१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेत्ता । देवस्यैष खभावोऽयमाप्तकामस्य का स्पृहा ॥९॥ ॥ उपनिषद॥ नान्तःप्रज्ञं न बहिःप्रज्ञ केण सर्पाद्याभासत्वे कारणं शक्यं वक्तुम् ।। ९ ।। चतुर्थः पादः क्रमप्राप्तो वक्तव्य इत्याह । नान्तःप्रज्ञमित्यादिना । सर्व- शब्दप्रवृत्तिनिमित्तशून्यत्वात्तस्य शब्दानभिधेयत्वमिति विशेषप्रतिषेधे- नैवे च तुरीयं निर्दिदिक्षति | शून्यमेव तर्हि तत् । न । मिथ्याविकल्पस्य निनिमित्तत्वानुपपत्तेः । न हि रजतसर्पपुरुषमृगतृष्णिकादिविकल्पाः शुक्तिकारज्जुस्थाणूषरादिव्यतिरेकेणावस्त्वास्पदाः शक्याः कल्पयितु- म् । एवं तर्हि प्राणादिसर्वविकल्पास्पदत्वात्तुरीयस्य शब्दवाच्यत्वमिति त्वं तथा परस्य स्वमायाशक्तिवशादाकाशाद्याभासत्वम् । आत्मन आकाशः संभूत ई- त्यादि श्रुतेः । न तु कालस्य भूतकारणत्वं प्रमाणाभावादित्यर्थः ॥ ९ ॥ पादत्रये व्याख्याते व्याख्येयत्वेन क्रमवशात्प्राप्तं चतुर्थ पादं व्याख्यातुमुत्तरग्रन्थ- प्रवृत्तिरित्याह । चतुर्थ इति । ननु पादत्रयवद्विधिमुखेनैव चतुर्थः पादोऽपि व्याख्या- यतां किमिति निषेधमुखेन व्याख्यायते तत्राऽऽह । सर्वेति । सर्वाणि शब्दप्रवृत्तौ निमि- त्तानि षष्टीगुणादीनि तैः शून्यत्वात्तुरीयस्य वाच्यत्वायोगान्निषेधद्वारैव तन्निर्देशः संभ- वतीत्यर्थः । साक्षाद्वाच्यत्वाभावं द्योतयितुं निर्दिदिक्षतीत्युक्तम् । यदि चतुर्थं विधिमु- खेनै निर्देष्टुं न शक्यं तर्हि शून्यमेव तदापयेत तन्निषेधैनैव निर्दिश्यमानत्वात् । त- थाविधं नास्त्यर्थवदिति शङ्कते । शून्यमेवैति । न तुरीयस्य शून्यत्वमनुमातुं युक्तम् । विमतं सदधिष्टानं कल्पितत्वात् । तथाविधरजतादिवदित्यनुमानात्तुरीयस्य सस्वसिद्धे- रित्युत्तरमाह । तन्नेति । दृष्टान्त साधयति । न हीति । रजतादीनां सदनुविद्धबुद्धि बोध्यत्वादवस्त्वास्पदत्वायोगात् । तद्वदेव प्राणादिविकल्पानामाप नावस्त्वास्पदत्वं सि- ध्यतीत्यर्थः । यद्यपिष्टीनत्वं तुरीयस्यष्टं तर्हि वाच्यत्वमविष्ठानत्वाद्धटाँदिवदिति प्रक्रमभङ्गः स्यादिति चोदयति । एवं तौति । किं प्रातिभासिकमाधिष्ठानत्वं हेतूक- तम् । किंवा तात्विम् । नाऽऽद्यः । तस्य तात्त्विकवाच्यत्वासावकत्वात् । अताविके तु वाच्यत्वे प्रक्रमो न विरुध्येत । न द्वितीयः । शुक्त्यादिषु कल्पितरजतादेरवस्तुत्व- १ ख. रणत्वं श। २ ङ. छ. ज. झ. तुर्थपा। ३ क. दि । सं। ४ घ. ङ. ज. त्वात्परस्य । ५ घ. ङ. व तु। ६ ख. घ. ङ. ज. क्तिर। ७ क. ख. इति श्रु। ८ घ. ङ. छ. झ. तुर्थपा। ९ ग. तुर्थपा। १० घ. ट. रैत। ११ घ. त्यर्थस्तस्मालक्ष्याद्वा । ङ. त्यर्थस्तस्मात्साक्षा। १२ क. ख. छ. न न निर्देष्टुं श। १३ ख. द्धिप्रबो। १४ झ. "टानं तु। १५ छ. झ. वाच्यम । १६ छ... 'टायधिष्ठानव। १७ झ. छानं हे। १८ छ. "रुध्यते । RAKES ·। सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् [आगमाख्यं न प्रतिषेधैः प्रत्याय्यत्वमुदकांधारादेरिव घटादेः।न प्राणादिविकल्पस्या- सत्त्वाच्छुक्तिकादिष्विव रजतादेः। न हि सदसतोः संबन्धः । शब्दप्रवृ- तिनिमित्तभागवस्तुत्वात् । नापि प्रमाणान्तरैविषयत्वं स्वरूपेण गवा- दिवत् । आत्मनो निरुपाधिकत्वाद्वादिवन्नापि जातिमत्त्वमद्वितीयत्वेन सामान्यविशेषाभावात् । नापि क्रियावत्वं पाचकादिवदविक्रियत्वात् । नापि गुणवत्त्वं नीलादिवनिर्गुणत्वात् । अतोनाभिधानेन निर्देशमर्हति । शशविषाणादिसमत्वानिरर्थकत्वं तर्हि । न। आत्मत्वावगमे तुरीयस्याना- त्मतृष्णाव्यावृत्तिहेतुत्वाच्छुक्तिकावगम इव रजततृष्णायाः । न हि वत्तुरीयेऽपि कल्पितप्राणादेवस्तुत्वात्तत्पतियोगिकाधिष्ठानत्वस्य तात्विकत्वायोगादिति दूषयति । न प्राणादीति । किंच वाच्यत्वे तुरीयस्य निरुच्यमाने तत्र शब्दप- वृत्तौ निमित्तं वक्तव्यम् । तच्च षष्ठी वा रूढिवा जातिर्वा क्रिया वा गुणो वोत विकल्प्य प्रथम पत्याह । न हीति | तुरीयातिरिक्तस्यावस्तुत्वात्तस्ये तुरीयस्य च वस्तुभूतसं- बन्धासिद्धेविषयाभावे कुतः षष्ठीत्यर्थः । द्वितीयं दूषयति । नापीति । विशिष्टरूपे- ण विषयत्वेऽपि स्वरूपेण निरुपाधिकात्मना तदविषयत्वान्नात्र गवादाविव रूढिखत- रतीत्यर्थः । न तृतीयः । गवादाविवाद्वितीये तुरीये सामान्यविशेषभावस्याभिधातुमयो- ग्यत्वादिति मत्वाऽऽह । गवादिवदिति । न चतुर्थः । पाचकादाविवाक्रिये तुरीये विक्रियावत्वस्य शब्दमवृत्तिनिमित्तस्य वक्तुमयुक्तत्वादित्याह । नापि क्रियावत्वमि- ति। न पञ्चमः । उत्पलादौ नीलादिशब्दवनिर्गुणे तुरीये गुणवत्त्वस्य शब्दप- वृत्तिनिमित्तस्य वक्तुमयुक्तत्वादित्याह । नापीति । तदेवं तुरीयस्य वाच्यत्वा- नुमानं शब्दप्रवृत्तिनिमित्तानुपलब्धिबाधितामति फलितमाह । अत इति । यदि तुरीयस्य नास्ति विशिष्टजात्यादिमत्वं तर्हि नरविषाणादिष्टेरिव तदृष्टेरपि नि- फलत्वम् । विशिष्टजात्यादिमतो राजादेरुपासनस्य फलवत्त्वोपलम्भादिति शङ्कते । श- शविषाणादीति । यथा शुक्तिरियमित्यवगमे रजतादिविषयतृष्णा व्यावतते तथा तुरीयं ब्रह्माहमित्यात्मत्वेन तुरीयस्य साक्षात्कारे सत्यनात्मविषया तृष्णा व्यवच्छि- द्यते । तदेवमात्मत्वेन तुरीयावगमस्य सर्वाकाङ्क्षानिवर्तकत्वादनर्थकत्वाशङ्का न युक्ते- ति परिहरति । नेत्यादिना। तुरीयस्याऽऽत्मत्वावगमे सति सर्वानर्थहेतुतृष्णादिदोषनि- वृत्तिलक्षणं फूलमुक्त विद्वदनुभवेन साधयति । न हीति । ननु तुरीयमशेषविशेषशून्यं ५ च. काद्याधारस्येव । २ घ. द. वस्तुवि । ३ क. छ. झ. वत् ।नापि कियावत्त्वं पाचका- दिवत् । नापि गुणवत्वं नीलादिवत् । अतो । ४ झ. यस्य तृष्णादिव्या । ५ च. स्यातड्या। ६ घ. ड. ज. ष्णानि ७ ग. झ. तत्र । ८ छ. त्वात्तुरी। ९ घ. ज. स्य च । १० ज. वाविक्रि । ११ ग. झ. स्य दर्शयितुम । १२ घ. ज. गुणतु। १३ ग. छ. झ.मयोग्यत्वा । १४ ग. झ. दिवत्तदृष्टेर। १५ घ. छ. ज. षया त।१६ क. ख. 'वर्यते ।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। तुरीयस्याऽऽत्मत्वावगमे सत्यविद्यातृष्णादिदोषांणां संभवोऽस्ति । न च तुरीयस्याऽऽत्मत्वानवगमे कारणमस्ति । सर्वोपनिषदां तादर्णेनोपक्ष- पात् । तत्त्वमसि । अयमात्मा ब्रह्म । तत्सत्यम् । स आत्मा। यत्साक्षा- दपरोक्षाब्रह्म। स बाह्याभ्यन्तरो हजः। आत्मैवेदं सर्वमित्यादीनाम् । सोऽ- यमात्मा परमार्थापरमार्थरूपश्चतुष्पादित्युक्तस्तस्यापरमार्थरूपमविद्याके- तं रज्जुसदिसममुक्तं पादत्रयलक्षणं बीजाङ्करस्थानीयम् । अथेदानीम- बीजात्मकं परमार्थस्वरूपं रज्जुस्थानीयं सर्पादिस्थानीयोक्तस्थानत्रयनिरा- करणेनाऽऽह । नान्तःप्रज्ञमित्यादि । नन्वात्मनश्चतुष्पात्त्वं प्रतिज्ञाय पाद- त्रयकथनेनैव चतुर्थस्यान्तःप्रज्ञादिभ्योऽन्यत्वे सिद्धे नान्तःप्रज्ञमित्या- दिप्रतिषेधोऽनर्थकः। न । सादिविकल्पप्रतिषेधेनैव रज्जुस्वरूपप्रतिपत्ति- वयवस्थस्यैवाऽऽत्मनस्तुरीयत्वेन प्रतिपिपादयिषितत्वात् । तत्त्वम- । नाऽऽत्मत्वेनावगन्तुं शक्यते तद्धत्वभावादिति तत्राऽऽह । न चेति । सर्वोपनिषदामित्यु- क्तमेवोदाहरणलेशेन दर्शयति । तत्त्वमसीति । निषेधमुखेनैव तुरीयस्य प्रतिपादनं न विधिमुखेनेत्युपपाद्य वृत्तानुवादपूर्वकमुत्तरग्रन्थमवतारयति । सोऽयमित्यादिना । बी- जाफूरस्थानयिं मिथो हेतुहेतुमद्भावेन व्यवस्थितमित्यर्थः । अबीजात्मकं कार्यकारण- विनिर्मुक्तमिति यावत् । तत्र हेतुं सूचयति । परमार्थेति । तस्य विधिमुखेन निर्देशानुप- पत्ति पागुक्तामभिप्रेत्याऽऽह । सर्पादीति । किमुत्तरेण ग्रन्थेन तुरीयं प्रतिपाद्यते किंवा तस्य स्थानत्रयवैलक्षण्यं विवक्ष्यते । प्रथमे प्रतिपादकस्य विधानाव्यतिरेकादन्यानिषे- धानर्थक्यम् । द्वितीयेऽपि तदानर्थक्यमापद्येत । अनुक्त्यैवोक्तादन्यत्वसिद्धेरिति म- न्वानः शङ्कते । नन्विति । न तावत्तुरीयं विधिमुखेन बोध्यम् । तस्य स्वप्रकाशत्वा- त् । तस्मिन्प्रकाशाधनुदयात् । तथाऽपि समारोपितविश्वादिरूपेण प्रतिपन्नं तनिषेधे- न बोध्यते । तदनिषेधे तस्य यथावदप्रथनात् । अतो न निषेधानर्थक्यमिति परिहर- ति । न सादीति । तुरीयस्य पादत्रयविलक्षणस्यार्थादेव सिद्धावपि जीवात्मनः स्थानत्रयविशिष्टस्य तुरीयं ब्रह्मस्वरूपमिति नोपदेशमन्तरेण सिध्यतीति तुरीयग्रन्थोऽ- थैवानित्यर्थः । यथा विधिर्मुखेन प्रवृत्तेन तत्त्वमसीतिवाक्येन स्थानत्रयसाक्षिण- स्त्वंपदलक्ष्यस्य तत्पदलक्ष्यब्रह्मता लक्षणया बोध्यते तथा निषेधशास्त्रेणापि तात्पर्यवृत्त्या जीवस्य तुरीयब्रह्मत्वं प्रतिपादयितुं दृष्टान्तमाह । तत्त्वमसीति । ननु स्थानत्रयविशिष्टस्याऽऽत्मनो नैव तुरीयात्मत्वं तुरीयग्रन्थेन प्रतिपाद्यते । तुरी- १ घ. षादिसं। २ ङ. ज. ट. कृतर । ३ च. वदत्र च्य। ४ घ, ङ. ज. सिद्धिरि । ५ ज. यं रू। ६ घ. ङ, ज. "मुखमा A ·३८ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् [आगमाख्यं सीति वत् । यदि हि व्यवस्थात्मविलक्षणं तुरीयमन्यत्तत्पतिपत्तिद्वारा- भावाच्छास्त्रोपदेशानर्थक्यं शून्यतापत्तिर्वा रज्जुरिव सादिभिर्विकल्प्य- माना स्थानत्रयेऽप्यात्मैक एवान्तःप्रज्ञादित्वेन विकल्प्यते यदा तदाऽ- न्तःप्रज्ञादित्वप्रतिषेधविज्ञानप्रमाणसमकालमेवाऽऽत्मन्यनर्थप्रपञ्चनिवृ- तिलक्षणफलं परिसमाप्त मिति तुरीयाधिगमे प्रमाणान्तरं साधनान्तरं वा न यस्य विशिष्टाद्विलक्षणत्वेनात्यन्तभिन्नत्वात्तत्राऽऽह । यदि हीति । प्रातिभासिकवैलक्ष- ण्येऽपि विशिष्टोपलक्ष्ययोरात्यन्तिकवलक्षण्याभावान्न तात्त्विकं तुरीयस्य विशिष्टादन्य- त्वम् । अन्यथाऽत्यन्तभिन्नयार्मिथःसंस्पर्शविरहिणोरुपायोपेयभावायोगात्तुरीयप्रतिपत्ती विशिष्टस्य द्वारत्वाभावादन्यस्य च तत्प्रतिपत्तिद्वारस्यादर्शनात्तुरीयापतिपत्तिरेव स्यादि- त्यर्थः । शास्त्रात्तत्प्रतिपत्तिः स्यादिति चेन्नेत्याह । शास्त्रेति । तद्विशिष्टरूपमनूद्य वि- शेषांशापोहेन तस्य तुरीयत्वमुपदिशति । भेदे चात्यन्तिके तदानर्थक्यान्न शास्त्रात्त- त्पतिपत्तिरित्यर्थः । मा तर्हि तुरीयपतिपत्तिर्भूदिति चेत्तत्राऽऽह । शून्येति । विशिष्ट- स्यैव प्रतिपत्त्या तुरीयस्याप्रतिपत्तौ प्रतिपन्नस्य विश्वादेविशिष्टस्य प्रत्युदस्तत्वादन्यस्य चापतिपन्नत्वान्नैरात्म्यधीरेवाऽऽपद्यतेत्यर्थः। भेदपक्षश्चेद्यथोक्तदोषवशान्न संभवति तर्हि मा भूत् । अभेदपक्षोऽपि कथं निर्वहतीति चेत्तत्र किं फलं पर्यनुयुज्यते किंवा प्रमाणान्त- रमथवा साधनान्तरमिति विकल्याऽऽधं दूषयति । रज्जुरिवेति । यथा रज्जुरधिष्ठानभूत सर्पधारादिभिर्विकल्प्यते तथैक एवाऽऽत्मा स्थानत्रयेऽपि यदाऽन्तःप्रज्ञत्वादिना विकल्प्य- मानो बहुधा भासते तदा तदनुवादेनान्तःमज्ञत्वादिप्रतिषेधजनितं यत्प्रमाणरूंपविज्ञानं तदुत्पत्तिसैमानकालमेवाऽऽत्मन्यनर्थनिवृत्ति रूपं फलं सिद्धमिति न फलपर्यनुयोगोऽवका- शवानित्यर्थः । शब्दस्य संसृष्टपरोक्षज्ञानहेतोरसंसृष्टापरोक्षज्ञानहेतुत्वायोगात्तुरीयज्ञाने प्रमाणान्तरमेष्टव्यमिति पक्षं प्रत्याह । तुरीयेति । तस्य हि साक्षात्कारे न शब्दाति- रिक्तं प्रमाणमन्वेष्यम् । शब्दस्य विषयानुसारेण प्रमाँहेतुत्वात् । विषयस्य तुरीयस्यासं- सृष्टापरोक्षत्वादित्यर्थः । तुरीयसाक्षात्कारे प्रसंख्यानाख्यं साधनान्तरेमेष्टव्यमिति पक्षं प्रतिक्षिपति | साधनान्तरं वेति । प्रसंख्यानस्याप्रमाणत्वान्न प्रमापसाक्षात्कार प्रति हेतुतेति भावः । यथा रज्जुरियं सो नेति विवेकधीसमुदयदशायामेव रज्ज्वां १ घ. छ. अ. ट. कल्पमा । २ घ. ङ. च. ज. त्रय आत्म। ३ ट. कल्पते । ४ ङ. च. ज. झ. क्षणं फ। ५ ग.र्शनवि। ६ ख. छ. .व । शा। ७ घ. ङ. च. . ष्टम। ८ क. भैयादि। ९ ज. "दिनि। १० क. घ. छ. ट. रूपं वि। ११ ख. ग. त्पत्त्या सं। १२ ङ. समका। १३ ग. झ. वाऽऽत्मान। १४ झ. न्तरं प्रष्ट । १५ क. रिक्तप । १६ घ. ङ. ज. न्वेष्टव्यम् । १७ क. ग. "माणहे। १८ ग. झ. न्तरं प्रष्ट । १९ ज. रमन्वेष्ट। २० छ. प्रक्षि। २१ क. रूपं प्र। HAR ·प्रथमप्रकरणम् १] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। मृग्यम् । रज्जुसर्पविवेकसमकाल इव रज्वा सर्पनिवृत्तिफलेसति रज्वधिग- मस्य येषां पुनस्तमोपनयव्यतिरेकेण घटाधिगमे प्रमाणं व्याप्रियते तेषां छेद्यावयवसंबन्धवियोगव्यतिरेकेणान्यतरावयवेऽपि छिदिामियत इत्युक्तं स्यात् । यदा पुनर्घटतमसोर्विवेककरणे प्रवृत्तं प्रमाणमनुपादि- त्सिततमोनिवृत्तिफलावसानं छिदिरिव च्छेद्यावपवसंबन्धविवेककरणे प्रवृत्ता तदवयवद्वैधीभावफलावसाना तदा नान्तरीयकं घटविज्ञानं न त- त्पमाणफलम् । म च तद्वदेप्यात्मन्यध्यारोपितान्तःमज्ञत्वादिविवेकक- रणे प्रवृत्तस्यै प्रतिषेधविज्ञानप्रमाणस्यानुपादित्सितान्तःप्रज्ञत्वादिनि- सपैनिवृत्तिफले सिद्धे रज्जुसाक्षात्कारस्य फलान्तरं प्रमाणान्तरं साधनान्तरं वा न मृग्यते कृप्तत्वात्तथेहापीत्याह । रज्ज्विति । विषयगतं प्राकट्यं प्रमाणफलं नाध्यस्तनिवृत्तिरित्या- शङ्कयाऽऽह । येषामिति । स्वविषयाज्ञानापनयनाय प्रवृत्ता प्रमाणक्रिया स्वविषये भावरूपमतिशयमाधत्ते चेदपनयार्थक्रियात्वाविशेषाच्छिदिरपि च्छेद्यसंयोगापनयनाति- रिक्तमतिशयमादध्यत् । न च संयोगविनाशातिरिक्त विभागे संप्रतिपत्तिरस्ति । प्राक- व्यस्य च प्रकाशत्वे ज्ञानवन्नार्थनिष्ठत्वमप्रकाशत्वे तेनार्थेन नार्थोऽस्तीति भावः। अ- ज्ञाननिवर्तकमेव प्रमाणमिति पक्षे विषयस्फुरणे कारणाभावाद्विषयसंवेदनं न स्यादित्या- शङ्कयाऽऽह । यदेति । घटो हि तमसा समावृतो व्यवहारायोग्यस्तिष्ठति तस्य तमसो निष्क्रम्य व्यवहारयोग्यत्वापादने प्रत्यक्षादिप्रमाणं मवर्तते । तच्चानुपादित्सित- स्यानिष्टस्याप्रमेयस्य तमसो निवृत्तिलक्षणे यदा पर्यवस्यति तदा घटसंवेदनमार्थिक प्रमाणफलं न भवति । यथा छिदिक्रिया छेद्यस्य तरोरवयवयोमिथःसंयोगनिरसने प्रवृत्ता सती तयोरेव च्छेद्यावयवयोधीभावे फले पर्यवस्यति न त्वन्यतरावयवेऽ- पि च्छिदिाप्रियते तथेहापि तमोनिवृत्ती प्रमाणं निर्वृणोति । घटस्फुरणं त्वार्थि- कम् | न च तस्य स्थायित्वमभिव्यञ्जकपमातृव्यापारस्यास्थिरत्वादित्यर्थः । किंच घटादेर्जडस्य संविदपेक्षत्वात्तत्र संविदो मानफलत्वेऽपि नाऽऽत्मन्यजडे संविदेकताने मानस्याऽऽरोपितधर्मनिवर्तकत्वमन्तरेण संविजनकत्वव्यापारः संभवतीत्याह । न चे- ति । तुरीयात्मनि संवेदनज नव्यापारो न प्रमाणस्य प्रकल्प्यते । तस्य संविदात्मक- त्वादारोपितनिवृत्तिव्यतिरेकेण मानजन्यफलसंविदनपेक्षत्वादित्युक्तम् । तत्रैव हेत्वन्त- १८ १ घ. ङ. ज. ते तार्ह ते। २ घ. वृत्तप। ३ क. छ. तमसोनि। ४ ख. घ. ज. विभेदक। ५ झ. दत्राप्या ।-६ ज. "स्य निषे। ७ छ. नस्य प्रा ८ ग. छ. सादिनि। ९ घ. ज. 'नयाय । १० ङ. ज. नयाति । ११ झ. यप्राशस्त्यं । १२ क. वे स्यात्तेना। १३ ख. झ. तत्रानु। १४ छ. नकव्या । १५ ज. स्य क.। १६ ग. मला। १७ ख. 'लस्य सं। १८ छ. ज. संवेदनान । Aakhi ·४० सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [आगमाख्यं नोभयतःप्रज्ञ न प्रज्ञानघनं न प्रज्ञं नाप्रज्ञम् । वृत्तिव्यतिरेकेण तुरीये व्यापारोपपत्तिः । अन्तःप्रज्ञत्वादिनिवृत्तिसमका- लमेव प्रमातृत्वादिभेदनिवृत्तेः । तथा च वक्ष्यति । ज्ञाते द्वैतं न विद्यत इति । ज्ञानस्य द्वैतनिवृत्तिक्षणव्यतिरेकेण क्षणान्तरानवस्थानात् । अ- वस्थाने चानवस्थाप्रसङ्गाद्वैतानिवृत्तिः । तस्मात्प्रतिषेधविज्ञानप्रमाणव्या- पारसमकालैवाऽऽत्मन्यध्यारोपितान्तःप्रज्ञत्वाद्यनर्थनिवृत्तिरिति सिद्धम् । नान्तःप्रज्ञमिति तैजसप्रतिषेधः । न बहिःप्रज्ञमिति विश्वप्रतिषेधः। नोभ- यतःप्रज्ञमिति जाग्रत्स्वप्नयोरन्तरालावस्थाप्रतिषेधः । न प्रज्ञानघनमिति मुषुप्तावस्थाप्रतिषेधः । बीजभावाविवेकरूपत्वात् । न प्रज्ञमिति युगपत्स- विषयप्रज्ञातृत्वप्रतिषेधः । नाप्रज्ञमित्यचैतन्यप्रतिषेधः । कथं पुनरन्तः- रमाह । अन्तःप्रज्ञत्वादीति । आश्रयाभावेनाऽऽश्रितप्रमाणाभावादग्न्तरक्षणे तस्य व्या- पारानुपपत्तिरित्यत्र वाक्यशेषमनुकूलयति । तथा चेति । किंच ज्ञानाधीनद्वैतनिवृत्त्य- वच्छिन्नक्षणातिरेकेण न क्षणान्तरे ज्ञानं स्थातुं पारयति । न चास्थिरं ज्ञानं व्यापारा- य पर्याप्तम् । तथा च ज्ञानस्य द्वैतनिवृत्तिव्यतिरेकेण नाऽऽत्मनि व्यापारोऽस्तीत्याह । ज्ञानस्येति । ननु ज्ञानं द्वैतनिवर्तकमपि न स्वात्मानं निवर्तयति । निवर्त्यनिवर्तकभाव- स्यैकत्र विरोधात् । अतो यावन्निवर्तकं स्थास्यति तत्राऽऽह । अवस्थाने चेति । निव- तकस्य ज्ञानस्य द्वैतनिवृत्तेरनन्तरमपि निवर्तकान्तरमपेक्ष्यावस्थाने च तस्य तस्य निवर्तकान्तर्रव्यपेक्षत्वादाद्यस्यापि विज्ञानस्य निवर्तकत्वासिद्धिः । न च ज्ञानस्य स्व- निवर्तकत्वानुपपत्तिः स्वपरविरोधिनां भावानां बहुलमुपलम्भादित्यर्थः । ज्ञानस्य जन्मा- तिरिक्तव्यापाराभावात्तजन्मनश्च द्वैतनिषेधेनैवोपक्षयात्क्षणान्तरे विषयस्फुरणजननाया- नवस्थानादारोपितावद्धर्मनिवृत्त्यैव ज्ञानं पर्यवसितमित्युपसंहरति । तस्मादिति । प्र- विषेधजनित विज्ञानमेव प्रमाणम् । तस्य व्यापारो जन्मैव । तेन समानकालैवानर्थ- निवृत्तिरिति योजना | तत्र हेतुमाह । बीजभावेति । सुषुप्तं हि स्वप्नजागरिते प्रति- बीजभावस्तस्याशेषविशेषविज्ञानाभावरूपत्वाद्विशेषविज्ञानानां सर्वेषां घनमेकं साधारण- मविभक्तं सुषुप्तमिति तत्प्रतिषेधो नेत्यादिना संभवतीत्यर्थः । युक्तं सर्पोदीनां रज्ज्वादौ भ्रान्तिप्रतिपन्नानां प्रतिषेधादसत्त्वम् । आत्मनि तु प्रमाणेनै गम्यमानानामन्तःप्रज्ञ- त्वादीनां न प्रतिषेवो युज्यते मानविरोधादिति शङ्कते । कथमिति । प्रामाणिकत्वस्या- १ घ. रीयव्या । २ छ. झ. श्वनि। ३ क. न ज्ञा। ४ घ. ङ. ज. ने त । ५ झ. स्य नि ६ ख. घ. ट. रसंव्य। म. घ. ङ, छ. ज. रसव्यं । ७ ग. वादनवस्थान्त्यस्य स्वनिवर्तत्वाङ्गीकारे वि- ज्ञानत्वाविशेषादायस्यापि विज्ञानस्य निवर्तकत्वसिद्धिः । ८ ख. ग. छ. झ. बहूनामु। ९ ग. झ. षेधने- ने। १० घ. ङ. छ. ज. नितवि। ११ ग. षज्ञा। १२ ग. ह. माणग। १३ ङ, णेनोपग। १४ । ग. छ. झ. ते प्रमाणावे ।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितांकरभाष्यसमेता। अदृष्टमव्यवहार्यमग्राद्यमलक्षणमचिन्त्यमव्यप- देश्यमेकात्मप्रत्ययसारं प्रपञ्चोपशमं शान्तं प्रज्ञत्वादीनामात्मनि गम्यमानानां रज्ज्वादौ सर्पादिवत्प्रतिषेधादसत्त्वं ग- म्यत इत्युच्यते । ज्ञस्वरूपाविशेषेऽपीतरेतरव्यभिचाराद्रज्ज्वादाविव सर्प- धारादिविकल्पितंभेदवत्सर्वत्राव्यभिचाराज्ज्ञस्वरूपस्य सत्यत्वं सुषुप्ते व्य- भिचरतीति चेन्न । सुषुप्तस्यानुभूयमानत्वात् । न हि विज्ञातुर्विज्ञातेर्वि- परिलोपो विद्यत इति श्रुतेः । अत एवादृष्टम् । यस्माददृष्टं तस्मादव्यव- हार्यम् । अग्राह्यं कर्मेन्द्रियैः । अलक्षणमलिङ्गमित्येतदननुमेयमित्यर्थः । अत एवाचिन्त्यम् । अत एवाव्यपदेश्यं शब्दैः। एकात्मप्रत्ययसारं जाग्र- दादिस्थानेष्वेकोऽयमात्मेत्यव्यभिचारी यःप्रत्ययस्तेनानुसरणीयम् । अ- थवैक आत्मप्रत्ययः सारं प्रमाणं यस्य तुरीयस्याधिगमे तत्तुरीयमेका- स्मप्रत्ययसारम् । आत्मेत्येवोपासीतेति श्रुतेः । अन्तःप्रज्ञत्वादिस्थानिध- सिद्धत्वाद्युक्तमन्तःमज्ञत्वादीनामसत्यत्वमिति परिहराति । उच्यत इति । विमतमसत्यं व्यभिचारित्वात्संप्रतिपन्नवदित्याह । ज्ञस्वरूपति । तस्याविशेषोऽव्यभिचारस्तत्र र- ज्ज्वादाविवेत्युदाहरणम् । अन्तःप्रज्ञत्वादीनामितरेतरव्यभिचारे निदर्शनं सर्पधारादी- ति । विमतं सत्यमव्यभिचारित्वाद्रज्ज्वादिवदित्याह । सर्वत्रेति । तस्य च सत्यत्वे सर्वकल्पनाविष्ठानत्वसिद्धिरिति भावः । अव्यभिचारित्वहेतोरसिद्धिं शङ्कते। सुषुप्त इति । न तत्र चैतन्यस्य व्यभिचारः सुषुप्तस्य स्फुरणव्याप्ततया साधकस्फुरणस्याऽऽव- श्यकत्वादित्याह । न सुषुप्तस्येति । सुषुप्ते साधकस्फुरणस्य सच्चे प्रमाणमाह । न ही- ति । निषेधशास्त्रालोचनया निर्विशेषत्वं तुरीयस्योक्तं तदेव हेतूकृत्य ज्ञानेन्द्रिया- विषयत्वमाह । अत एवेति । दृष्टस्यैवार्थक्रियादर्शनाददृष्टत्वादर्थक्रियाराहित्यमिति विशेषणान्तरमाह । यस्मादिति । अदृष्टमित्यनेनाग्राह्यमित्यस्य पौनरुक्त्यं परिहरति । कर्मेन्द्रियैरिति । अलक्षणमित्ययुक्तम् । सत्यं ज्ञानमनन्तमित्यादिलक्षणोपलम्भादित्याश- ङ्कयाऽऽह । अलिङ्गमिति । को ह्येवान्यात्कः प्राण्यादित्यादिलिङ्गोपन्यासविरुद्धमेतदि- त्याशङ्कयाऽऽह । अननुमेयमिति । प्रत्यक्षानुमानाविषयत्वप्रयुक्तं विशेषणान्तरमाह । अत एवेति । मनोविषयत्वाभावादेव शब्दाविषयत्वम् । शब्दप्रवृत्तेस्तत्प्रवृत्तिपूर्वकत्वा- दित्याह । अत एवेति । तर्हि यथोक्तं वस्तु नास्त्येव प्रमाणाभावादित्याशङ्कयाऽऽह । एकात्मेति । परोक्षार्थविषयतया विशेषणं व्याख्यायापरोक्षार्थतयोऽपि व्याकरोति । अथ वेति । अपरोक्षात्मप्रत्ययस्याऽऽत्मनि प्रमाणत्वे बृहदारण्यकश्रुतिमुदाहरति । आ- त्मेत्येवेति । यच्चाऽऽप्नोतीत्यादिना परिपूर्णत्वादिलक्षणस्तावदात्मोक्तः । स च वाङ्मन- १ क.ख. ति च श्रु।२ छ. सत्त्वं व्य। ३क.ख. या व्या ।४घ. ङ, ज. शुति प्रमाणयति । ६ ·४२ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [आगमाख्यं शिवमद्वैतं चतुर्थ मन्यन्ते स आत्मा स विज्ञेयः ॥७॥ अत्रैते श्लोका भवन्ति । निवृत्तेः सर्वदुःखानामीशानः प्रभुरव्ययः । मः प्रतिषेधः कृतः । प्रपञ्चोपशममिति जाग्रदादिस्थानधर्माभाव उच्यते । अत एव शान्तं शिवं यतोऽद्वैतं भेदविकल्परहितं चतुर्थं तुरीयं मन्यन्ते । प्रतीयमानपादत्रयरूपवैलक्षण्यात् । स आत्मा स विज्ञेय इति प्रतीयमा- नसर्पभूछिद्रदण्डादिव्यतिरिक्ता यथा रज्जुस्तथा तत्त्वमसीत्यादिवाक्या- र्थः । आत्माऽदृष्टो द्रष्टा । न हि द्रष्टुईष्टेर्विपरिलोपो विद्यत इत्यादिभि- रुत्तो यः स विज्ञेय इति भूतपूर्वगत्या ज्ञाते द्वैताभावः ॥ ७ ॥ प्राज्ञतैजसविश्वलक्षणानां सर्वदुःखानां निवृत्तेरीशानस्तुरीय आ- सातीतः श्रुतिभ्योऽवगतस्तमेवैकरसं परमात्मानं प्रत्यक्त्वेन गृहीत्वा तन्निष्ठस्तिष्ठतीत्या- त्मनोऽवस्थात्रयातीतस्य तुरीयस्यापरोक्षनित्यदृष्टित्वं श्रुतितो दृष्टमित्यर्थः । विशेषणा- न्तरस्य पुनरुक्ति परिहरन्नर्थभेदमाह । अन्तरिति । स्थानिधर्मस्य स्थानधर्मस्य च प्रतिषेधोऽन्तःशब्देन परामृश्यते । शान्तं रागद्वेषादिरहितमविक्रियं कूटस्थमित्यर्थः । शिवं परिशुद्धं परमानन्देबोधरूपमिति यावत् । यस्माद्वैताभावोपलक्षितं तस्माच्चतुर्थमि- त्याह । यत इति अद्वैतमित्येतद्व्याचष्टे |भेदेति । संख्याविशेषविषयत्वाभावे कथं चतु- थत्वमित्याशङ्कयाऽऽह । प्रतीयमानेति । चतुर्थतुरीययोाख्यानव्याख्येयत्वेनापौनरू- क्त्यं तस्योक्तविशेषणत्वेऽपि मम किमायातमित्याशङ्कयाऽऽह । स आत्मेति । आत्मनि यथोक्तविशेषणानि न प्रतिभान्तीत्याशङ्कयाऽऽह | स विज्ञेय इति । तदेव व्याचष्टे । प्रतीयमानेति । न हि द्रष्टुष्टेविपरिलोपो विद्यतेऽविनाशित्वादित्यादिवाक्यानि प्र- तीकोपादानेन दर्शयति । न हि द्रष्टुरिति । आत्मन्यव्यवहार्ये कुतो विज्ञेयत्वमित्या- शङ्कय भूतपूर्वमविद्यावस्थायां या ज्ञेयत्वाख्याऽवगतिस्तयेदानीमपि विज्ञेयत्वमुक्तमि- याइ । भूतेति । विद्यावस्थायामेव किमिति ज्ञातृज्ञानज्ञेयविभागो न भवति तत्राऽऽ- ह । ज्ञात इति । ज्ञानेन तत्कारणस्याज्ञानस्यापनीतत्वादित्यर्थः ॥ ७ ॥ नान्तःप्रज्ञत्वादिति श्रुत्युक्तेऽर्थे तद्विवरणरूपाश्लोकानवतारयति । अत्रेति । वि- विधं स्थानत्रयमस्माद्भवतीति व्युत्पत्त्या तुरीयो विभुरुच्यते । न हि तुरीयातिरेकेण १ क. शान्तमविक्रियं शि। २ छ. य । ३ च. दिश्रुतिमि । ४ ग. झ. “माक्र । ५ ग. झ. न्दमि । घ. ङ.

·'S प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ४३ अद्वैतः सर्वभावानां देवस्तुर्यों विभुः स्मृतः ॥ १०॥ कार्यकारणबद्धौ ताविष्यते विश्वतैजसौ। प्राज्ञः कारणबद्वस्तु हौ तौ तुर्ये न सिध्यतः ॥ ११ ॥ त्मा । ईशान इत्यस्य पदस्य व्याख्यानं प्रभुरिति । दुःखनिवृत्त प्रति प्रेभुर्भवतीत्यर्थः । तद्विज्ञाननिमित्तत्वादुःखनिवृत्तेः । अव्ययो न व्येति स्वरूपान्न व्यभिचरतीति यावत् । एतत्कुतः । यस्मादद्वैतः सर्वभावा- नां रज्जुसर्पवन्मृषात्वात्स एष देवो द्योतनातुरीयश्चतुर्थो विभुर्व्यापी स्मृतः ॥ १० ॥ विश्वादीनां सामान्यविशेषभावो निरूप्यते तुर्ययाथात्म्यावधारणार्थ- म् । कार्य क्रियत इति फलभावः । कारणं करोतीति बीजभावः । त- त्त्वाग्रहणान्यथाग्रहणाभ्यां बीजफलभावाभ्यां तौ यथोक्तौ विश्वतैजसो बद्धौ संगृहीताविष्यते । प्राज्ञस्तु बीजभावेनैव बद्धः । तत्त्वापतिबोधमा- त्रमेव हि बीजं प्राज्ञत्वे निमित्तम् । ततो द्वौ तौ बीजफलभावौ तत्त्वाग्रह- णान्यथाग्रहणे तुर्ये न सिध्यतो न विद्यते न संभवत इत्यर्थः ॥ ११ ॥ स्थानत्रयमात्मानं धारयति । सर्वदुःखानामाध्यात्मिकादिभेदभिन्नानां तद्धेतूनां तदाधा- राणामिति यावत् । ईशानपदं प्रयुज्य प्रभुपदं प्रयुञ्जानस्य पौनरुक्त्यमित्याशङ्कयाऽऽ- ह । ईशान इति । तुरीयस्य दुःखनिवृत्ति प्रति सामर्थ्यस्य नित्यत्वान्न कदाचिदपि दुःखं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । तद्विज्ञानेति । संसृष्टरूपेण व्ययोऽस्तीत्याशङ्कच विशि नष्टि | स्वरूपादिति । तत्र प्रश्नपूर्वकमद्वितीयत्वं हेतुमाहं । एतत्कुत इति । अतो द्वितीयस्य व्ययहेतोरभावादिति शेषः । विश्वादीनां दृश्यमानत्वात्तुरीयस्याद्वितीयत्वा- सिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह । सर्वभावानामिति । अवस्थात्रयातीतस्य तुरीयस्योक्तलक्ष- णत्वं विद्वदनुभवसिद्धमिति सूचयति । स्मृत इति ॥ १० ॥ विश्वादिष्ववान्तरविशेषनिरूपणद्वारण तुरीयमेव निर्धारयति । कार्येति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह । विश्वादीनामिति । विश्वतेजसयोरुभैयबद्धत्वं. सामान्य प्राज्ञस्य कार- णमात्रबद्धत्वं विशेषः । अथेदं निरूपणं कुत्रोपयुज्यते तत्राऽऽह । तुर्ये ति। प्राजस्य कारणमात्रबद्धत्वं साधयति । तत्त्वापतिबोधेति । त्रयाणामवान्तरविशेषे स्थिते प्रकृते तुरीये किमायातमित्याशङ्कयाऽऽह । तत इति । तयोस्तस्मिन्नविद्यमानत्वं चिदेकताने तयोर्निरूपयितुमशक्यत्वादित्याह । न संभवत इति ॥ ११ ॥ १ ङ. ज. झ. प्रभव। २ छ. झ. तुरीयया । ३ घ. संस्पृष्ट ग. झ.. संसृष्टिरू। ४ ग. ड. ह । कुत । ५ स्थानत्र । ६ छ. श्वायवा । ७ ग. ङ. भयोरुभय ।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [आगमाख्य नाऽऽत्मानं न परांश्चैव न सत्यं नापि चानृतम्। प्राज्ञः किंचन संवेत्ति तुर्य तत्सर्वदृक् सदा ॥ १२॥ दैतस्याग्रहणं तुल्यमुभयोः प्राज्ञतुर्ययोः । कथं पुनः कारणबद्धत्वं प्राज्ञस्य तुरीये वा तत्त्वाग्रहणान्यथाग्रहण- लक्षणौ बन्धौ न सिध्यत इति । यस्मादात्मविलक्षणमविद्याबीजमसूतं बाह्यं द्वैत माज्ञो न किंचन संवेत्ति यथा विश्वतैजसौ ततश्चासौ तत्त्वाग्र- हणेन तमसाऽन्यथाग्रहणबीजभूतेन बद्धो भवति । यस्मात्तुरीयं तत्स- वक्सदा तुरीयादन्यस्याभावात्सर्वदा सदैवेति । सर्वं च तट्टक्चेति सर्वदृक्तस्मान्न तत्त्वाग्रहणलक्षणं बीजम् । तत्र तत्पसूतस्यान्यथाग्रहण- स्याप्यतएवाभावो न हि सवितरि सदा प्रकाशात्मके तद्विरुद्धमप्रकाश- नमन्यथा प्रकाशनं वो संभवति । न हि द्रष्टुईष्टेविपरिलोपो विद्यत इति श्रुतेः । अथवा जाग्रत्स्वप्नयोः सर्वभूतावस्थः सर्ववस्तुदृगाभासस्तु- रीय एवेति सर्वहक्सदा । नान्यदतोऽस्ति द्रष्ट्रित्यादिश्रुतेः ॥ १२॥ निमित्तान्तरोप्ताशङ्कानिवृत्त्यर्थोऽयं श्लोकः । कथं द्वैताग्रहणस्य प्राज्ञस्य कारणबद्धत्वं साधयति । नाऽऽत्मानमिति । तुरीयस्य कार्यकारणाभ्याम” सैस्पृष्टत्वं स्पष्टयति । तुर्यमिति । श्लोकव्यावामाशङ्कामाह । कथमिति । वाश- ब्दात्कथमित्यस्यानुवृत्तिः सूच्यते । प्रथमचोद्योत्तरत्वेन पादत्रयं व्याचष्टे । यस्मादि- ति । विलक्षणमनात्मानमिति यावत् । अवैतमित्यस्य व्याख्यानमविद्याबीजप्रसूतमि- ति। तं द्वितीयमसत्यमित्यर्थः । वैधोदाहरणं । यथेति । प्राज्ञस्य विभागविज्ञाना- भावे फलमाह । ततश्चेति । यथोक्ते तमसि कार्यलिङ्मनुमानं सूचयति । अन्यथेति । द्वितीय चोधं चतुर्थपादव्याख्यानेन प्रत्याँख्याति । यस्मादित्यादिना । सदैव तुरीया- दन्यस्याभावात्तुरीयमेव सर्वं तच्च सदा ग्रूपमिति यस्मात्तस्मादिति योजना । तत्रेति। परिपूर्ण चिदेकतानं तुरीयं परामृश्यते । अत एवेति । कारणाभावे कार्यानुपपत्तेरित्यर्थः । तुरीये तत्वाग्रहणान्यथाग्रहणयोरसंभव दृष्टान्तेन साधयति । न हीति । यत्तुं तुरी- यस्य सदा हगात्मत्वमुक्तं तत्र प्रमाणमाह । न हि द्रष्टुरिति । चतुर्थपादं प्रकारान्त- रेण योजयति । अथवेति । तत्रापि श्रुतिमनुकूलयति । नान्यदिति ॥ १२ ॥ अनुमानप्रयुक्तां तुरीयेऽपि कारणबद्धत्वाशङ्कां परिहरति । द्वैतस्येति । श्लोकस्य तात्पर्य गृह्णाति । निमित्तान्तरेति । विमतं कारणबद्धं द्वैताग्रहणत्वात्प्राज्ञवदित्यनुमा- नमेव दर्शयन्निमित्तान्तरमेव स्फोरयति । कथमिति । अनुमानकृताशङ्कानिवर्तकत्वेन १ च. ति तत्राऽऽह । नाऽऽत्मानमिति । य । २ झ. तं वेद्यं प्रा। ३ ङ. छ. ज. वतीति । ४ ङ, छ, वा में। ५ झ. प्राप्तश ६ क. संसृष्टं । ७ घ. ङ. छ. ज. “कस्य व्या। ८ ग. ङ, छ.ज. श.कम । ९ ङ. ज. "तीयचो । १० घ. इ. "त्याह । य। ११ च. त्तुरी। १२ गः ङ, छ, झ. ।

·प्रथममकरणम्१] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ४५ बीजनिद्रायुतः प्राज्ञः सा च तुर्ये न विद्यते ॥ १३ ॥ स्वमनिद्रायुतावाद्यौ प्राज्ञस्त्वस्वप्रनिद्रया। तुल्यत्वात्कारणबद्धत्वं प्राज्ञस्यैव न तुरीयस्येति प्राप्ताऽऽशङ्का निवर्त्यते। यस्माद्वीजनिद्रायुतस्तत्त्वाप्रतिबोधो निद्रा । सैव च विशेषप्रतिबोधप्र- सवस्य बीजम् । सा बीजनिद्रा । तया युतः प्राज्ञः सदा हक्स्वभावत्वा- त्तत्त्वाप्रतिबोधलक्षणा निद्रा तुरीये न विद्यते । अतो न कारणबन्ध- स्तस्मिन्नित्यभिप्रायः ॥ १३ ॥ स्वप्नोऽन्यथाग्रहणं सर्प इव रज्ज्वाम् । निद्रोक्ता तत्त्वाप्रतिबोधलक्ष- णं तम इति । ताभ्यां स्वप्ननिद्राभ्यां युक्तौ विश्वतैजसौ । अंतस्तौ का- र्यकारणबद्धावित्युक्तौ । प्राज्ञस्तु स्वप्नवर्जितकेवलयैव निद्रया युत इति कारणबद्ध इत्युक्तम् । नोभयं पश्यन्ति तुरीये निश्चिता ब्रह्मविदो वि- श्लोकमवतारयति । प्राप्तेति । प्राज्ञस्योत्तरभाविप्रबोधादिकार्यापेक्षया नियतपूर्वभावित्वं कारणबद्धत्वे प्रयोजकम् । न च तुरीयस्य तदस्तीत्यप्रयोजको हेतुरित्याह । यस्मा- दिति । किंच तुरीयस्य विशुद्धचिद्धातुत्वप्रसाधनप्रमाणबाधात्कालात्ययापदिष्टो हे- तुरित्याह । सदेति । न च पूर्वोक्तोपाधेः साधनव्याप्तिस्तुरीयस्योत्तरभाविकार्यापेक्षया नियतप्राग्भावित्वाभावादिति मत्वाऽऽह । तत्त्वेति । दोषद्वयवत्वेनानुमानस्यामानत्वे फलितमाह । अतो नेति ॥ १३ ।। कार्यकारणबद्धौ तावित्यादिश्लोकोक्तमर्थमनुभवावष्टम्भेन प्रपञ्चयति । स्वप्नेति । ननु तैजसस्यैव स्वप्नप्रयुक्तत्वं युक्तं न तु विश्वस्य प्रबुध्यमानस्य तद्योगो युज्यते प्रबुध्यमा- नत्त्वव्याघातात् । कथमविशेषेण विश्वतैजसौ स्वप्ननिद्रायुताविति । तत्र स्वप्नशब्दार्थ- माह । स्वप्न इति । यथा रज्ज्वां सो गृह्यमाणोऽन्यथा गृह्यते तथाऽऽत्मनि देहादिग्रहण- मन्यथाग्रहणम् । आत्मनो देहादिवलक्षण्यस्य श्रुतियुक्तिसिद्धत्वात्तेन स्वप्नशब्दितेनान्य- थाग्रहणेन संसृष्टत्वं विश्वतेजसयोरविशिष्टमित्यर्थः । तथा निद्राणस्यैव निद्रा युक्ता न तु प्रबोधवतो विश्वस्येत्याशङ्कचाऽऽह । निद्रेति । उक्ताभ्यां स्वप्ननिद्राभ्यां विश्वतैज- सयोर्वैशिष्टयं निगमयति । ताभ्यामिति । तयोरन्यथाग्रहणेनाग्रहणेन च वैशिष्टयं प्रागपि सूचितमित्याशङ्कयाऽऽह। अत इति । द्वितीयं पादं विभजते। पाझस्त्विति । द्वितीयाधं व्याचष्टे । नोभयमिति । तुरीये निद्रास्वप्नयोरदेर्शने हेतुमाह । विरुद्ध- १ ज. युक्तः २ च. युतौ । ३ झ. अतः का। ४ च. तया के। ५ ग. °स्य शु। ६ ग. ङ.ज. झ. 'नयु। ७ ग. झं. त् । तत्र का ८ छ. देहेन्द्रियादि । ९ क. ख. छ. शिष्टयमुपेत्य प्रा। १० घ. 'तीयपा। ११ ग. झ. शनहे। १० ·४ ६ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [भागमास्य न निद्रां नैव च स्वप्नं तुर्ये पश्यन्ति निश्चिताः॥१४॥ अन्यथा गृह्णतः स्वप्रो निद्रा तत्त्वमजानतः । विपर्यासे तयोः क्षीणे तुरीयं पदमश्रुते ॥ १५॥ रुद्धत्वात्सवितरीव तमः। अतो न कार्यकारणबद्ध इत्युक्तस्तुरीयः॥ १४ ॥ कदा तुरीये निश्चितो भवतीत्युच्यते । स्वप्नजागरितयोरन्यथा र- ज्ज्वां सर्प इव गृह्नतस्तत्त्वं स्वप्नो भवति । निद्रा तत्त्वमजानतस्तिसृष्व- वस्थासु तुल्या। स्वप्ननिद्रयोस्तुल्यत्वाद्विश्वतैजसयोरेकराशित्वम् । अन्य- थाग्रहणप्राधान्याच्च गुणभूता निद्रेति तस्मिन्विपर्यासः स्वप्नः । तृ- तीये तु स्थाने तत्त्वाज्ञानलक्षणा निद्रव केवला विपर्यासः । अतस्तयोः कार्यकारणस्थानयोरन्यथाग्रहणाग्रहणलक्षणविपर्यासे कार्यकारणबन्ध- रूपे परमार्थतत्त्वप्रतिबोधतः क्षीणे तुरीयं पदमश्नुते तदोभयलक्षणं बन्ध- रूपं तत्रापश्यंस्तुरीये निश्चितो भवतीत्यर्थः ॥ १५ ॥ त्वादिति । अज्ञानतत्कार्ययोनित्यविज्ञप्तिरूपे तुरीये विरुद्धत्वादनुपलब्धिरित्यत्र दृ- ष्टान्तमाह । सवितरीवेति । तुरीये वस्तुतो नाविद्यातत्कार्ययोः संगतिरस्तीत्यङ्गीक- त्य प्रागपि सूचितमित्याह । अतो नेति ॥ १४ ॥ कदा तर्हि स्वप्नो भवतीत्यपेक्षायामाह । अन्यथेति । निद्रा तर्हि कदेति संदिहानं प्रत्याह । निद्रेति । तुरीयप्रतिपत्तिसमयं संगिरते । विपर्यास इति । श्लोकव्यावा- मौकाङ्क्षां दर्शयति । कदेति । कदा स्वप्ननिष्ठो भवति कदा निद्रानिष्ठः स्यादित्यपि द्रष्टव्यम् । प्रश्नत्रयस्योत्तरं श्लोकेन दर्शयति । उच्यत इति । तत्र कदा स्वप्नो भव- तीति प्रश्नं परिहरति । स्वप्नेति । अवस्थाद्वये स्वप्नद्रैष्टुरित्यर्थः । द्वितीयं प्रश्नं समा- धत्ते। निद्रेति । विश्वादिषु त्रिषु तयोरिति द्विवचनं कथमित्याशङ्कयाऽऽह । स्वप्ननि- द्रयोरिति । विश्ववैजसावेको राशिः । प्राज्ञो द्वितीयः । ततः श्लोके द्विवचनमविरुद्ध- मित्यर्थः। प्रथमे राशौ विपर्यासस्वरूपं कथयति । अन्यथेति। द्वितीये राशौ विपर्यास- विशेषं दर्शयति । तृतीये विति । द्वितीयाधगतान्यक्षराणि व्याकराति । अत इति । द्विवचनस्योपपन्नत्वाद्विपर्यासस्य च विभागेन निर्धारितत्वादित्यर्थः । तृतीयं प्रश्नं प्र- विविधत्ते । तदेति । तत्त्वप्रबोधाद्विपर्यासक्षयावस्थायामित्यर्थः ॥ १५॥ । १ घ. ङ. ज. द्वयोः २ झ. त्वाग्रहणलं। ३ घ. ङ. ज. "स्तीति प्रा। ४ ग. झ. माशङ्कां द। ५ ङ, छ. "दा वा नि । ६ ख. २ । ७ घ, ङ. ज. झ. ट. "द्रष्टरीत्य। ८ घ. ज. यः । श्ो। ग. झ. तीयरा।

·प्रथमप्रकरणम्१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। ४७ अनादिमायया सुप्तो यदा जीवः प्रबुध्यते । योऽयं संसारी जीवः स उभयलक्षणेन तत्त्वाप्रतिबोधरूपेण बीजात्म- नाऽन्यथाग्रहणलक्षणेन चानादिकालप्रवृत्तेन मायालक्षणेन स्वप्नेन ममायं पिता पुत्रोऽयं नप्ता क्षेत्रं पशवोऽहमेषां स्वामी सुखी दुःखी क्षयितोऽहमनेन वर्धितश्चानेनेत्येवंप्रकारान्स्वप्नान्स्थानद्वयेऽपि पश्यन्मुप्तो यदा वेदा- न्तार्थतत्त्वाभिज्ञेन परमकारुणिकेन गुरुणा नास्येवं त्वं हेतुफलात्मकः किंतु तत्त्वमसीति प्रतिबोध्यमानो यदा तदैवं प्रतिबुध्यते । कथं ना- स्मिन्बाह्यमाभ्यन्तरं वा जन्मादिभावविकारोऽस्त्यतोऽजं सबाह्याभ्यन्त- रसर्वभावविकारवर्जितमित्यर्थः । यस्माजन्मादिकारणभूतं नास्मिन्नवि- द्यातमोबीजं निद्रा विद्यत इत्यनिद्रम् । अनिद्रं हि तत्तुरीयमत एवा- कदा तत्बपतिबोधो विपर्यासक्षयहेतुर्भवतीत्यपेक्षायामाह । अनादीति। प्रतिबुध्यमा- नं तत्त्वमेव विशिनाष्ट । अजमिति । जीवशब्दवाच्यमर्थ निर्दिशति । योऽयमिति । परमात्मैव जीवभावमापन्नः संसरतीत्यर्थः । तस्य कथं जीवभावापत्तिरित्याशङ्कय कार्यकार- णबद्धत्वादित्याह । स इति । परमात्मोभयलक्षणेन स्वापेन सुप्तो जीवो भवतीत्यन्वयः। वापस्योभयलक्षणत्वमेव प्रकटयति । तत्त्वेत्यादिना । मायालक्षणेनेत्युभयत्र संब- ध्यते । सुप्तमेव व्यनक्ति । ममेत्यादिना । स्वापपरिगृहीतस्यैव प्रतिबोधनाव- काशो भवतीत्याह । यदेति । यदा सुप्तस्तदा बुध्यत इति शेषः । प्रतिबोधकं विशिनष्टि । वेदान्तार्थेति । कथं प्रतिबोधनं तदाह । नासीति । अनु- भूयमानत्वमेव मित्युच्यते यदोक्तविशेषणेन गुरुणा प्रतिबुध्यमानः शिष्यस्तदाऽसावेवं वक्ष्यमाणप्रकारेण प्रतिबुद्धो भवतीत्युक्तम् । तमेव प्रकारं प्रश्नपूर्वकं द्वितीयार्धव्याख्याने- न विशदयति । कथमित्यादिना । अस्मिन्निति सप्तम्या बोध्यात्मरूपं परामृश्यते । बाह्य कार्यमान्तरं कारणं तच्चोभयमिह नास्ति । ततो जन्मदिर्भावविकारस्य नावाव- काशः संभवतीत्यर्थः । अवतारितं विशेषणं सप्रमाणं योजयति । सबाहोति । अज- त्वादेवानिद्रं कार्याभावे कारणस्य प्रमाणाभावेन वक्तुमशक्यत्वादिति मत्वाऽऽह । यस्मा- दिति । अनिद्रत्वं हेतुं कृत्वा विशेषणान्तरं दर्शयति । अत एवेति । अग्रहणान्य- - १ च. "प्ता ममैतत्क्षेत्रं । २ ज. स्येव है। ३ छ. दैव प्र। ४ झ. 'न्तरो ह्यज इति श्रुतेः स। ङ. न्तर इति श्रुतेः स । ५ घ. ङ. ज. झ. निद्रं हि । ६ ङ. झ. हि तुरी । ७ छ. त्वबों। ८ घ. ङ. ज. दर्शयति । ९ छ. भावाप। १० ग. छ. झ. नः सन्संस। ११ घ. संसारीत्य। १२ क. घ. झ. सुषुप्त। १३ सुषुप्त । १४ ग. छ. झ. "तिबोध्य । १५ ङ. माभ्यन्त । १६ छ. झ. 'न्मादिभाव। १७ झ. रितवि। ।

·४८ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । आगमाख्य अजमनिद्रमस्वप्नमवैतं बुध्यते तदा ॥ १६ ॥ प्रपञ्चो यदि विद्येत निवर्तेत न संशयः । स्वप्नम् । तन्निमित्तत्वादन्यथाग्रहणस्य | यस्माच्चानिद्रमस्वप्नं तस्माद- जमद्वैतं तुरीयमात्मानं बुध्यते तदा ॥१६॥ प्रपञ्चनिवृत्त्या चेत्पतिबुध्यतेऽनिवृत्ते प्रपञ्चे कथमद्वैतमिति । उच्य- ते । सत्यमेवं स्यात्मपञ्चो यदि विद्यते । रज्ज्वां सर्प इव कल्पितत्वा- न तु स विद्यते । विद्यमानश्चेन्निवर्तेत न संशयः । न हि रज्ज्वां भ्रा- न्तिबुद्धया कल्पितः सो विद्यमानः सन्विवेकतो निवृत्तः । नैव माया मायाविना प्रयुक्ता तद्दशिनां चक्षुर्बन्धापगमे विद्यमाना सती निवृत्ता। थाग्रहणसंबन्धवैधुर्य हेतुं कृत्वा विशेषणद्वयमित्याह । यस्माचेति । तत्त्वमेवलक्षण- मस्तु । आत्मनः किमायातमित्याशङ्कयाऽऽह । तुरीयमिति । तदा विशिष्टेनाऽऽचार्येण विशिष्टं शिष्यं प्रति प्रतिबोधनावस्थायामित्यर्थः ॥ १६ ॥ तुरीयमद्वैतमित्युक्तं तदयुक्तं प्रपञ्चस्य द्वितीयस्य सत्त्वादित्याशङ्कयाऽऽह । प्रपञ्च इति । प्रपञ्चनिवृत्त्या तरीयप्रतिबोधात्तदहितीयत्वमविरुद्धमिति सैद्धान्तिकीमाशङ्का पूर्व- वाद्यनुवदति । प्रपञ्चेति । तर्हि पूर्व प्रपञ्चनिवृत्तेरनिवृत्तस्य तस्य सत्त्वान्नाद्वैतं से - महतीति पूर्वाधेव ब्रवीति । अनिवृत्त इति । सिद्धान्ती श्लोकेनोत्तरमाह । उच्यत इति । किं प्रपञ्चस्य वस्तुत्वमुपेत्याद्वैतानुपपतिरुच्यते किंवाऽवस्तुत्वमिति विकल्प्याऽऽ- धेऽद्वैतानुपपत्तिमङ्गीकरोति । सत्यमिति । अद्वैतं तर्हि कथमुपपद्यतेत्याशङ्कय प्रपञ्च- स्यावस्तुत्वपक्षे तदुपपत्तिरित्याह । रज्वामिति । यथा सर्पो रज्ज्वां कल्पितो वस्तुतो नास्ति तथा प्रपश्चोऽपि कल्पितत्त्वान्नैव वस्तुतो विद्यते । तथा च तात्त्विकमद्वैतमवि- रुद्धमित्यर्थः। उक्तमर्थं व्यतिरेकमुखेन साधयति । विद्यमानश्वेदिति । यद्यात्मनि कारणाधीनः सन्प्रपञ्चो विद्येत तदा कृतकस्यानित्यत्वनियमात्तन्निवृत्तिरवश्यंभाविनी । कार्यस्य च निवृत्तिर्नाम कारणसंसर्गस्ततः सति कारणे प्रपञ्चनिवृत्तेरनात्यन्तिकत्वाद- तानुपपत्तिराशङ्कचेत । न च कारणाधीनः सन्प्रपञ्चोऽस्ति । तस्य कल्पितत्वेनावस्तु- वादित्यर्थः । प्रपञ्चस्य मायया विद्यमानलं न तु वस्तुत्वमित्युदाहरणाभ्यामुपपादयति । न हीत्यादिना । सो हि रज्ज्वां भ्रान्त्या कल्पितो नायं सो रज्जुरेष एवेति वि- १२ १ घ.ते । एवमनि । २ ज. 'त तदा । ३ च. 'ते। वर्तमा। ४ घ. ङ. ज. न । ५ घ. ङ. ज. "शिष्ठशि। ६ घ. ड. ज. "बोधिताव । छ. बोधाव। ७ च. झ. 'मद्वयमित्य यु। ८ च. झ. विनि । ९ ख. वादी छ। १० घ. ३. छ. पद्यत इत्या । ११ क. त्वान्न व।१२ ग. झ. विद्यते तदा । १३ घ. ङ. ज. स्य नि । १४ घ, ङ. ज. "ल्पितत्वेन ना।

·४९ प्रथमप्रकरणम् १] आनन्दरिगिकृतटीकासंवलितांकरभाष्यसमेता। मायामात्रमिदं दैतमद्वैतं परमार्थतः ॥ १७॥ विकल्पी विनिवर्तेत कल्पितो यदि केनचित् । तथेदं प्रपञ्चाख्यं मायामात्रं द्वैतं रज्जुवन्मायाविवच्चाद्वैतं परमार्थतस्त- स्मान्न कश्चित्प्रपञ्चः प्रवृत्तो निवृत्तो वाऽस्तीत्यभिप्रायः ॥ १७ ॥ ननु शास्ता शास्त्रं शिष्य इति विकल्पः कथं निर्वृत्त इत्युच्यते । विकल्पो विनिवर्तेत यदि केनचित्कल्पितः स्यात् । यथाऽयं प्रपञ्चो वेकधिया निवृत्तो नैव वस्तुतो विद्यते । बाधितस्य कालत्रयेऽपि सत्त्वाभावात् । माँया चेन्द्रजालशब्दवाच्या मायाविना प्रदर्शिता पार्श्वस्थानां मायादर्शनवतां चक्षुर्गतस्य य- थार्थदर्शनप्रतिबन्धकस्यापगमे सति समुत्पन्नसम्यग्दर्शनतो निवृत्ता सती नैव वस्तुतो विद्यमाना भवितुमुत्सहते । यथेदमुदाहरणद्वयं तथेदं द्वैतं प्रपञ्चाख्यं मायामात्रं न प- रमार्थतोऽस्तीत्यर्थः । प्रपञ्चस्यासत्त्वे शून्यवादः स्यादित्याशङ्कयाऽऽहारज्जुवदिति। प्रपञ्चस्य कालत्रयेऽपि सत्त्वाभावे वाचिकमद्वैतमविरुद्धमित्युपसंहराति। तस्मादिति॥१७॥ प्रकारान्तरेणाद्वैतानुपपत्तिमाशङ्कय परिहरति । विकल्प इति । यदि केनचिद्धेतुना तत्त्वज्ञानेन कार्येण शास्त्रादिविकल्पो हेतुतयाँ विकल्पितस्तथाऽप्यसौ बाधितो निवर्तेत न तु तात्त्विकमद्वैतं विरोद्भुमर्हति । तत्त्वज्ञानात्मागवस्थायामेव तत्त्वोपदेशं निमित्तीकृत्य यतः शास्त्रादिभेदोऽनूद्यते । उपदेशपयुक्ते तु ज्ञाने निवृत्ते न किंचिदपि द्वैतमस्तीत्यद्वै- विरुद्धामत्यर्थः । श्लोकव्यावामाशङ्कामाह । नन्विति । तदनिवृत्तौ नाद्वैतसि- छिर्न तम्बादिभेदस्य कल्पितत्वादविरोधः । तथा सति धूमाभासवत्तत्त्वज्ञानहेतु- त्वानुपतिरित्यकार । धूमामासस्याव्याप्तस्यातद्वेतुत्वेऽपि कल्पितेस्य शास्त्रादेस्तत्वज्ञा- नहेतुत्वं प्रतिबिम्ब देवदुपपन्नमित्युत्तरमाह । उच्यत इति । शिष्यः शास्ता शास्त्र- मित्ययं विकल्पो विभागः सोऽपि निवृत्तिप्रतियोगित्वादवस्तुत्वाज्ज्ञानबाध्यत्वाद्वैतावि- रोधीत्यर्थः । शिष्यादिविभागस्य कल्पितत्वं दृष्टान्तेन स्पष्टयति । यथेति । मायावि- ना प्रयुक्ता माया यथा कल्पितेष्यते यथा च सर्पधारादिविकल्पितस्तथाऽयं प्रपञ्चः सर्वोऽपि कल्पितो वस्तु न भवतीति अपश्चितम् । तथैव प्रपञ्चैकदेशः शिष्या- दिरपि ज्ञानात्याक्कल्पितः सन्नज्ञान कृतो मिथ्येत्ययः । किमिति ज्ञानात्पूर्वमसौ क- १० १ ख. घ. ङ. ज. तं तु प। २ ख. च. निवर्तत इ। ३ ख. स्तुतः। बा ४ घ. ङ. ज. मायेन्द्र। ५.छ. बन्धाप। ६ छ. या क। ७ छ, यदि । ८ ग. घ. दुः, पत्तेरि । ९ ः, तशा । १० ग, झ. "ल्पितोच्यते ।

·६० सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [आगमाख्यं उपदेशादयं वादो ज्ञाते द्वैतं न विद्यते ॥ १८॥ ॥ उपनिषद् ॥ सोऽयमात्माऽध्यक्षरमोंकारोऽधिमात्रं पादा मा- त्रा मात्राश्च पादा अकार उकारो मकार इति॥८॥ जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकार प्रथमा मात्राऽऽ- मायारज्जुसर्पवत्तथाऽयं शिष्यादिभेद विकल्पोऽपि पाक्यतिबोधादेवोपदे- शनिमित्तोऽत उपदेशादयं वादः शिष्यः शास्ता शास्त्रमिति । उपदे- शकार्थे तु ज्ञाने निवृत्ते ज्ञाते परमार्थतत्त्वे द्वैतं न विद्यते ॥ १८ ॥ अभिधेयप्रधान ओंकारश्चतुष्पादात्मेति व्याख्यातो यः सोऽयमा- स्माऽध्यक्षरमक्षरमधिकृत्याभिधानप्राधान्येन वर्ण्यमानोऽध्यक्षरम् । किं पुनस्तदक्षरमित्याह । ओंकारः । सोऽयमोंकारः पादशः पविभज्यमा- नोऽधिमात्रं मात्रामधिकृत्य वर्तत इत्यधिमात्रम् । कथमात्मनो ये पादा- स्त ओंकारस्य मात्राः । कास्ताः । अकार उकारो मकार इति ॥ ८॥ तत्र विशेषनियमः क्रियते । जागरितस्थानो वैश्वानरो यः स ओं- रूप्यते तत्रऽऽह । उपदेशेति । उपदेशमुद्दिश्य यथोक्तविभागवचनमित्युक्तमुपसंहरति । अत इति । उपदेशात्यागिव तस्मादूर्ध्वमपि भेदोऽनुवर्ततामित्याशङ्कय विरोधिसद्भावा- न्मैवमित्याह । उपदेशेति ॥ १८ ॥ तत्त्वज्ञानसमर्थानां मध्यमानामुत्तमाना चाधिकारिणामध्यारोपापवादारी कमद्वैतमवि- यक तत्त्वमुपदिष्टम् । इदानीं सत्वग्रहणासमर्थानामधमाविकारिणामाध्यानवि यद्यात्मडिऽरोपह- ष्टिमेवावष्टभ्य व्याचष्टे । अभिधेयेत्यादिना। अध्यक्षरमित्येतद्व्या अध्यक्षमित्यत्र किं पुनस्तदक्षरमिति प्रश्नपूर्वकं व्युत्पादरिवारोति । अक्षरमिति। वस्य विशेषणान्तरं दर्शयति । सोऽयमिति । आमा हि पादशो विभज्यते मात्राम- वृत्त । किं पुनरित्यादिना। विकृत्य पुनरोकारो व्यवतिष्ठते तत्कथं पादशोत.'मा हि पादशो विभन्यते मात्राम- वस्त विभज्यमानस्याधिमात्रत्वमिति पृच्छति । कथमिति । पादानां मात्राणां चकत्व दतदविरुद्धमित्याह । आत्मन इति ॥ ८ ॥ पादानां मात्राणां च मध्ये विश्वाख्यविशेषस्याकारविशेषत्वं निगमयति । तत्रति । विश्वाकारयोरेकत्वं साहये सत्यारोपयितुं शक्यमन्यत्र सत्येव तस्मिन्नारोपसंदर्शना- । च, वर्तमा। २ घ. ङ. ज. रमा।-३ क. ख. मात्मध्या। ४ घ. .. ज. रमेतदव्या । ५ ङ. घ. ज. रोज्यमव । ६ ग. झ. छ. ख्यस्या । ७ घ. काराख्यत्रि । ८ घ. ङ, झ. नियम ।

·पथमप्रकरणम्१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। रादिमत्त्वादाऽऽमोति ह वै सर्वान्कामानादिश्च भवति य एवं वेद ॥९॥ स्वमस्थानस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रोत्कर्षा- कारस्याकारः प्रथमा मात्रा । केन सामान्येनेत्याह । आप्तेराप्तिाप्तिर- कारेण सर्वा वाग्व्याप्ता । अकारो वै सर्वा वागिति श्रुतेः। तथा वैश्वा- नरेण जगत् । तस्य ह वै तस्याऽऽत्मनो वैश्वानरस्य मूर्धेव सुतेजा इत्यादि- श्रुतेः । अभिधानाभिधेययोरेकत्वं चावोचाम | आदिरस्य विद्यत इत्या- दिमद्यथैवाऽऽदिमदकारख्यमक्षरं तथैव वैश्वानरस्तस्माद्वा सामान्यादका- रत्वं वैश्वानरस्य । सदेकत्वविदः फलमाह । आप्नोति ह वै सर्वान्कामा- नादिः प्रथमश्च भवति महतां य एवं वेद यथोक्तमेकत्वं वेदेत्यर्थः ॥९॥ स्वप्नस्थानस्तैजसो यः स ओंकारस्योकारो द्वितीया मात्रा । केन । तथा च किं तदारोपप्रयोजकं सादृश्यामिति पृच्छति । केनेति । सामान्योपन्यासपरां श्रुतिमवतारयति । आहेति । व्याप्तिमेवाकारस्य श्रुत्युपन्यासेन व्यनक्ति । अकारे- णेति । अध्यात्माधिदैविकयोरेकत्वं पूर्वमुक्तमुपेत्य विश्वस्य वैश्वानरस्य जगद्याप्तिं श्रुत्यवष्टम्भेन स्पष्टयति । तथेति । किंच सामान्यद्वारा वाच्यवाचकयोरेकत्वमारोप्यं न भवति तयोरेकत्वस्य प्रागेवोक्तत्वादित्याह । अभिधानेति । सामान्यान्तरमाह । आदिरिति । तदेव स्फुटयति । यथैवेति । उकारो मकारश्चेत्युभयमपेक्ष्यं प्रथमपा- गदादिमत्त्वमकारस्य द्रष्टव्यम् । विश्वस्य पुनरादिमत्त्वं तैजसमाज्ञावपेक्ष्याऽऽद्यस्थाने व- तैमानत्वादित्यर्थः । उक्तस्य सामान्यान्तरस्य फलं दर्शयति । तस्मादिति । किमर्थ- मित्थं सामान्यद्वारा तयोरेकत्वमुच्यते तद्विज्ञानस्य फलवत्त्वादित्याह । तदेकत्वेति । सादृश्यविकल्पादेव फलविकल्पः ॥ ९ ॥ द्वितीयपादस्य द्वितीयमात्रायाश्चैकत्वं व्यपदिशति । स्वप्नेत्यादिना । यथा प्रथ- -मपादस्य प्रथममात्रायाश्चैकत्वं सामान्यं पुरस्कृत्योक्तं तथा द्वितीयपादस्य द्वितीयमा- त्रायाश्चैकत्वं सत्येव सामान्य वक्तव्यं तदभावे तदारोपायोगादिति पृच्छति । केनेति । १ छ. वादाप्नो। २ घ. ज.तीयमा ३ घ, ज. थममा । ४ झ. 'राक्ष। ५ छ. ज. "ती- यमा। ६ घ. जकसा । ७ घ. ड. ज. दैवतयो । ८ घ. क्ष्य च प्र. ९ ज. रा द्वयो। १० ग. छ.

·५२ सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [आगमाख्यं दुभयत्वादोत्कर्षति ह वै ज्ञानसंतति समानश्च भवति नास्याब्रह्मवित्कुले भवति य एवं वेद ॥१०॥ सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा मिते- सामान्येनेत्याह । उत्कर्षात् । अकारादुत्कृष्ट, इव झुकारस्तथा तैजसो विश्वादुमयत्वाद्वाऽकारमकारयोर्मध्यस्थ उकारस्तथा विश्वमाज्ञयोर्मध्ये तैजसोऽत उभयभाक्त्वसामान्याद्विद्वत्फलमुच्यते । उत्कर्षति ह वै ज्ञान- संततिम् । विज्ञानसंतति वर्धयतीत्यर्थः । समानस्तुल्यश्च मित्रपक्षस्येव शत्रुपक्षाणामप्यमद्वेष्यो भवति । अब्रह्मविदस्य कुले न भवति य एवं वेद ॥ १०॥ मुषुप्तस्थानः प्राज्ञो यः स ओंकारस्य मकारस्तृतीया मात्रा। केन साँ- मान्येनेत्याह सामान्यमिदमत्र । मितेर्मितिर्मानं मीयेते इव हि विश्वतै- सामान्योपन्यासपूर्वकमेकत्वारोपं साधयति । आहेति । अकारस्य सर्ववाग्व्यापकत्वे नोत्कृष्टत्वस्य स्पष्टत्वात्कथं तस्मादुकारस्योत्कर्षों वर्ण्यते तत्राऽऽह । अकारादिति ! अ- कारस्योत्कर्षे वास्तवेऽपि पाठक्रमादुकारस्योत्कर्षवत्वमौपचारिकमिवकारश्चामुमर्थमुपो- द्वलयति । यथाऽकारादुकारस्योत्कर्षों दर्शितस्तथा विश्वात्तैजसस्योत्कर्षों वक्तव्यः । सूक्ष्माभिमानिनः स्थूलाभिमानिनः सकाशादुत्कर्षस्य युक्तत्वादित्याह । तथेति । उकार- तेजसयोर्न प्रत्येकमुभयत्वमेकत्वस्योभयत्वैव्याघातादित्याशङ्कय व्याकरोति । अकारे- ति । मध्यस्थत्वादुकारतैजसयोरुभयभाक्त्वं सामान्यं तस्मात्तयोरेकत्वं शक्यमारोपयितु- मित्याह । अत इति । यथोक्तकत्वविज्ञान फलवत्त्वादुपादेयमिति सूचयति । विद्वदिति । ज्ञानसंततेरुत्कों नाम कुतश्चित्तस्याभेदावेदनं तस्येष्टत्वाभावे कथं फलवत्त्वमित्याशक्य व्याचष्टे । विज्ञानेति । पक्षद्वयतुल्यत्वमेव प्रकटयति | अप्रद्वेष्य इति । सादृश्यभेदेन फलभेदमावेद्य द्विविधसादृश्यप्रयुक्तःकत्वावज्ञानफलमाह । अब्रह्मविदिति ॥ १० ॥ तृतीयपादस्य तृतीयमात्रायाश्चैकत्वमुपन्यस्यति । सुषुप्तेति । पूर्ववदेकत्वप्रयोजक- मत्रापि प्रश्नपूर्वकमुपवर्णयति । केनेत्यादिना । मानमेव विवृणोति । मीयते इति । ओमित्योंकारस्य नैरन्तर्येणोच्चारणे सत्यकारोकारौ प्रथमं मकारे प्रविश्य पुनस्तस्मात निर्गच्छन्ताविवोपलभ्येते तेन मकारेऽपि मानसामान्यमिति वक्तव्यमित्यर्थः । एकीभ वमेव । १ झ.तीयमा २ ख. साम्याद्वि। ३ घ. मप्रवे। ४ झ. 'विच्चास्य । ५ च. झ. स म । घ. ज. स मकार ओंकारस्य तृती। ६ ज. तीयमा । ७ ज. साम्येने। ८ झ. व्यापारत्वें । ९ घ. ङ. ज, स्योक्तार्थत्वमौं। १० क. ख. कारोक। ११ घ..झ. कस्यों। 1२ ग.यले व्या। १३ ख. लत्य व्या । १४ ख. घ ङ. ज. ट. लत्व। १५ छ.कत्वज्ञा। १६ घ. ङ, झ. 'न्यमतिव्यक्तमि ।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। रपीतेर्वा मिनोति ह वा इद सर्वमपीतिश्च भवति य एवं वेद ॥११॥ अत्रैते श्लोका भवन्ति ॥ विश्वस्यात्वविवक्षायामादिसामान्यमुत्कटम् । जसौ प्राज्ञेन प्रलयोत्पत्त्योः प्रवेशनिर्गमाभ्यां प्रस्थेनेव यवाः । तथों- कारसमाप्तौ पुनः प्रयोगे च प्रविश्य निर्गच्छत इवाकारोकारौ मकारे । अपीतेर्वा । अपीतिरप्ययं एकीभावः । ओंकारोच्चारणेऽन्त्येऽक्षर एकी- भूताविवाकारोकारौ । तथा विश्वतैजसौ मुषुप्तकाले प्राज्ञे । अतो वा सा- मान्यादेकत्वं प्राज्ञमकारयोः । विद्वत्फलमाह । मिनोति ह वा इदं सर्व जगद्याथात्म्यं जानातीत्यर्थः । अपीतिश्च जगत्कारणात्मा भवतीत्यर्थः। अत्रावान्तरफलवचनं प्रधानसाधनस्तुत्यर्थम् ॥ ११ ॥ विश्वस्यात्वमकारमात्रत्वं यदा विवक्ष्यते तदाऽऽदित्वसामान्यमुक्तन्या- स्फोरयति । ओंकारेति । मकारवत्प्राज्ञेऽपि तदस्ति सामान्यमित्याह । तथेति । उक्तस्यापि सामान्यस्य फलमाह । अतो वेति । सामान्यद्वयद्वारेण माज्ञमकारयोरेकत्वज्ञानं नाविवक्षितं फलवत्त्वादित्याह । विद्वदिति । अविदुषोऽपि जगद्विषयज्ञानमस्तीत्याश- कूच विशिनष्टि । जगद्याथात्म्यमिति । तद्याथात्म्यं चाव्याकृतत्वं प्रलयभवनमनि- ष्टत्वान्न फलमित्याशङ्कयाऽऽह । जगदिति । तत्र तत्रैकत्वज्ञाने फलभेदकथनादुपास- नाभेदमाशङ्कयांङ्गेषु फलभेदश्रुतरेर्थवादत्वमुपेत्याऽऽह । अत्रेति । पादानां मात्राणां च क्रमादेकत्वावज्ञाने फलकथनं सर्वान्पादान्मात्राश्च सर्वाः खात्मन्यन्तर्भाव्य प्रधानस्य ब्रह्मध्यानस्य साधनं यदोंकाराख्यमक्षरं तस्य स्तुतावुपयुज्यते तेन च तदेवैकमुपासन- मितरस्य तदङ्गत्वान्नोपास्तिभेदकत्वमित्यर्थः ॥ ११ ॥ पादानां मात्राणां च यदेकत्वं सनिमित्तं श्रुत्योपन्यस्तं तत्र श्रुत्यर्थविवरणरूपान्पू- वदेव श्लोकानवतारयति । अत्रेति । प्रथमपादस्य प्रथेममात्रायाश्याभेदारोपार्थमुक्तं सा- मान्यद्वयं विशदयति । विश्वस्येति । उक्तन्यायेनाऽऽदिरस्येत्यादाविति शेषः । पुनरु- १ च. 'यश्चैकी २ घ. णेऽन्त्याक्ष। ३ घ. उ.षुप्तिका । ४ छ. यविज्ञा'। ५ ग. घ. ङ, ज. झ. हे फलश्रु। ६ ग. छ. ङ. ज. कत्वज्ञा। ७ ग. लभेदक । ८ ख. रस्यापि त । ९ ङ. थ माया मा।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [आगमाख्यं मात्रासंप्रतिपत्तौ स्यादाप्तिसामान्यमेव च ॥ १९ ॥ तैजसस्योत्वविज्ञान उत्कर्षों दृश्यते स्फुटम् । मात्रासंप्रतिपत्तौ स्यादुभयत्वं तथाविधम् ॥२०॥ मकारभावे प्राज्ञस्य मानसामान्यमुत्कटम् । मात्रासंप्रतिपत्तौ तु लयसामान्य मेव च ॥२१॥ त्रिषु धामसु यत्तुल्यं सामान्यं वेत्ति निश्चितः । स पूज्यः सर्वभूतानां वन्द्यश्चैव महामुनिः॥२२॥ येनोत्कटमुद्भूतं दृश्यत इत्यर्थः । अत्वविवक्षायामित्यस्य व्याख्यानं मा- त्रासंपतिपत्ताविति । विश्वस्याकारमात्रत्वं यदा संपतिपद्यत इत्यर्थः । आप्तिसामान्यमेव चोत्कटमित्यनुवर्तते च शब्दात् ॥ १९ ॥ तैजसस्योत्वविज्ञान उकारत्वविवक्षायामुत्कर्षो दृश्यते स्फुटं स्पष्ट इ- त्यर्थः । उभयत्वं च स्फुटमेवैति । पूर्ववेत्सर्वम् ॥ २० ॥ मकारत्वे प्राज्ञस्य मितिलयावुत्कृष्ट सामान्ये इत्यर्थः ॥ २१ ॥ यथोक्तस्थानत्रये तुल्यमुक्तं सामान्यं वेत्त्येवमेवैतदिति निश्चितो यः स पूज्यो वन्धश्च ब्रह्मविल्लाके भवति ॥ २२ ॥ क्तिपरिहारद्वारा विवक्षितमर्थमाह । अत्वेति । अनुवृत्ति द्योतकं दर्शयति । चशब्दा- दिति ॥ १९ ॥ द्वितीयपादस्य द्वितीयमात्रायाश्चैकरवारोपमयोजकद्वयं श्रुत्युक्तं व्यनक्ति । तैजस- स्येति । स्फुटमिति क्रियाविशेषणम् । तथाविधमित्यस्यार्थं स्फुटमित्याह । स्फुटमे- वेति । उक्तविज्ञान इत्यस्य व्याख्यानं मात्रासंप्रतिपत्ताविति तस्य व्याख्यानं सर्वमि- त्युच्यते तत्पूर्ववद्रष्टव्यमित्युच्यते । पूर्ववदिति ॥ २० ॥ तृतीयपादस्य वृतीयमात्रायाश्चैकत्वाध्यासे सामान्यद्वयं श्रुत्या दर्शितं विशदय- ति । मकारेति । अक्षरार्थस्य पूर्ववदेव सुज्ञानत्वात्तात्पर्यार्थमाह । मकारत्व इति ॥२१॥ विश्वादीनामकारादानी च यत्तुल्यं सामान्यमुक्तं तद्विज्ञानं स्तौति । त्रिष्विति । यथोक्कस्थानत्रयं जागरितं स्वप्नं सुषुप्तं चेति । त्रितयं तुल्यं पादानां मात्राणां चोत शेषः । उक्तं सामान्यमाप्तिरुत्कर्षों मितिरित्यादि । महामुनिीरत्यस्यार्थमाह । ब्रह्म- विदिति ॥ २२ ॥ १. क. ख. ज.दा विवक्ष्यते सं। २ छ. ज. टमित्य। ३ ङ. वेत्यर्थः पु। ४ ज. वत् ॥ २० ॥ ५ घ. ज. "मेव त। ६ छ, स्यार्थः स्फु। ७ छ. झ. मित्याह पू। ८ ख. ग. छ. झ. । थोक्त स्था।

·प्रथमप्रकरणम् १]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। अकारो नयते विश्वमुकारश्चापि तैजसम् । मकारश्च पुनः प्राज्ञं नामात्र विद्यते गतिः॥२३॥ यथोक्तैः सामान्यैरात्मपादानां मात्राभिः सहकत्वं कृत्वा यथोक्तोंकार प्रतिपद्य यो ध्यायीत तमकारो नयते विश्वं प्रापयति । अकारालम्बनों- कारं विद्वान्वैश्वानरो भवतीत्यर्थः । तथोकारस्तैजसम् । मकारश्चापि पुनः माझं च शब्दान्नयत इत्यनुवर्तते । क्षीणे तु मकारे बीजभावक्षयादमात्र ओंकारे गतिर्न विद्यते क्वचिदित्यर्थः ॥ २३ ॥ अमात्रो मात्रा यस्य नास्ति सोऽमात्र ओंकारश्चतुर्थस्तुरीय आत्मैव पूर्वोक्तसामान्यज्ञानवतो ध्याननिष्ठस्य फलविभागं दर्शयति । अकार इति । य- त्र तु पादानां मात्राणां च विभागो नास्ति तैस्मिन्नोंकारे तुरीयात्मनि व्यवस्थितस्य प्रा- तृमाप्तव्यमाप्तिविभागो नास्तीत्याह । नामात्र इति । ओंकारध्यायिनमकारो विश्वं प्रापयतीत्युक्तमयुक्तम् । विश्वप्राप्तेानमन्तरेण सिद्धत्वात् । अकारस्य चाध्येयस्यो- तफलप्रापकत्वायोगादित्याशङ्कयाऽऽह । अकारेति । तदालम्बनं तत्प्रधानमिति याव- त् । अकारप्रधानमोकारं ध्यायतो यथा वैश्वानरमाप्तिस्तोंकारमधानं तमेव ध्यायत- स्तैजसस्य हिरण्यगर्भस्य माप्तिर्भवतीत्याह । तथेति । यश्च मकारप्रधानमोंकारं ध्याय- ति तस्य मौज्ञाव्याकृतप्राप्तिर्युक्तेत्याह । मकारश्चेति । क्रियापदानुवृत्तिरुभयत्र वि- वक्षिता । चतुर्थपादं व्याचष्टे । क्षीणे त्विति । स्थूलपपञ्चो जागरितं विश्वश्चेत्येत- त्रितयमकारमात्रं सूक्ष्मप्रपञ्चः स्वप्नस्तैजसश्चैतचितयमुकारमात्रं प्रपञ्चद्वयकारणं सुषुप्तं प्राज्ञश्चेत्येतत्रितयं मकारमात्रं तत्रापि पूर्वं पूर्वमुत्तरोत्तरभावमापद्यते । तदेवं सर्वमों- कारमात्रमिति ध्यात्वा स्थितस्य यदेतावन्तं कालमोमितिरूपेण प्रतिपन्नं तत्परिशुद्ध ब्रह्मैवेत्याचार्योपदेशसमुत्थसम्यग्ज्ञानेन पूर्वोक्तसर्व विभागनिमित्ताज्ञानस्य मकारत्वेन गृ- हीतस्य क्षये ब्रह्मण्येव शुद्धे पर्यवसितस्य न क्वचिद्गतिरुपपद्यते परिच्छेदाभावादि- त्यर्थः ॥ २३ ॥ प्रत्यक्चैतन्यमोंकारसंवेदनं त्रिमात्रेणोंकारेणाध्यस्तेन तादात्म्यादोंकारो निरुच्यते । तस्य परेण ब्रह्मणैक्यममात्रादिश्रुत्या विवक्ष्यते तामवतार्य व्याकरोति । अमात्र इ- त्यादिना । केवलत्वमद्वितीयत्वम् । विशेषणान्तरमुपपादयति । अभिधानेति । अभिधा- । १ घ. ङ. म्बनमोंका। २ ख. ग. छ. झ. तस्मिंश्चोंका। ३ घ. ङ. ज. रस्य ध्या। ४ ज. 'सहि। ५ क. ज. भप्रा । ६ ख. ज. झ. प्राज्ञस्याव्याकृतस्य प्रा। ७ छ. 'प्तिर्भवतीत्या। ८ घ. ङ, ज. देव सं। ९ ख. वत्काल। १० ग, छ. झ. म्यग्दर्शने । ११ छ. निरूप्यते । १२ ङ. ब्रह्मैक्य ।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [भागमास्य ॥ उपनिषद् ॥ अमात्रश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽ- दैत एवमोंकार आत्मैव संविशत्यात्मनाऽऽ- स्मानं य एवं वेदे॥१२॥ इति माण्डूक्योपनिषत्समाप्ता। केवलोऽभिधानाभिधेयरूपयोर्वाङ्मनसयोः क्षीणत्वादव्यवहार्यः। प्रपञ्चो- पशमः शिवोऽद्वैतः संवृत एवं यथोक्तविज्ञानवता प्रयुक्त ओंकारस्त्रिमात्र- स्त्रिपादः । आत्मैव संविशत्यात्मना स्वेनैव स्वं पारमार्थिकमात्मानं य एवं वेद । परमार्थदर्शिनां ब्रह्मविदां तृतीयं बीजभावं दग्ध्वाऽऽत्मानं प्रविष्ट इति न पुनर्जायते तुरीयस्याबीजत्वात् । न हि रज्जुसर्पयोविवेके ४ नं वागभिधेयं मनश्चित्तातिरिक्तार्थाभावस्याभिवास्यमानत्वात्तयोर्मूलाज्ञानक्षयेण क्षीणत्या दिति हेत्वर्थः । अव्यवहार्यश्चेदात्मा नास्त्येवेत्याशङ्कय विकारजातविनाशाववित्वेना. मनोऽविशेषान्नैवमित्याह । प्रपञ्चेति । तस्य च सर्वानर्थाभावोपलक्षितस्य परमानन्द- त्वेन पर्यवसानं सूचयति । शिव इति । तस्यैव सर्वद्वैतकल्पनाविष्ठानत्वेनावस्थानम- भिप्रेत्याऽऽह । अद्वैत इति । ओंकारस्तुरीयः सन्नात्मैवेति यदुक्तं तदुपसंहरति । एव- मिति । यथोक्तं विज्ञानं पादानां मात्राणां चैकत्वम् । न च पादा मात्राश्च तुरीयात्म- न्योंकारे सन्ति । पूर्वपूर्वविभागश्चोत्तरोत्तरान्तर्भावेन क्रमादात्मनि पर्यवस्यतीत्येवंलक्षण- तद्वता प्रयुक्तः सन्नोंकारो मात्राः पादांश्च खस्मिन्नन्तर्भाव्यावस्थितस्याऽऽत्मनो भेदमसह- मानस्तद्रूपो भवतीत्यर्थः । उक्तैक्यज्ञानस्य फलमाह । संविशतीति । सुषुप्ते ब्रह्मप्रा- प्तस्य पुनरुत्थानवन्मुक्तस्यापि पुनर्जन्म स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । परमार्थेति । सुषुप्तस्य पुनरुत्थानं बीजभूताज्ञानस्य सत्त्वादुपपद्यते । इह तु बीजभूतमज्ञानं तृतीयं सुषुप्ता- ख्यं दग्ध्वैव तेषामात्मानं तुरीयं प्रविष्टो विद्वानिति नासौ पुनरुत्थानमर्हति । कारणम- न्तरेण तदयोगादित्यर्थः । तुरीयमेव पुनरुत्थानबीजभूतं भविष्यतीत्याशङ्कय कार्यका- रणविनिमुक्तस्य तस्य तदयोगान्मैवमित्याह । तुरीयस्येति । मुक्तस्यापि पूर्व संस्कारात्पु- नरुत्थानमाशङ्कय दृष्टान्तेन निराचष्टे। न हीति । पूर्ववदित्यविवेकावस्थायामिवेत्यर्थः । १ क. छ. द य एवं वेद ॥ १२ ॥ २ ज. झ. संवत्त। च. संप्रवृत्त ।३ ख. घ. झ. दीन- ह्मवित्तृती। ४ ग. झ. ये क्षी। ५ क. ख. ग. ङ. छ. ज. नोऽविशे । ६ झ. ड. सुप्तस्य । ७ ग. ज. झ. तदा AMER KE जातात. माता की जय ·प्रथमप्रकरणम्१]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। रज्वां प्रविष्टः सर्पो बुद्धिसंस्कारात्पुनः पूर्ववत्तद्विवेकिनामुत्थास्यति । मन्दमध्यमधियां तु प्रतिपन्नसाधकभावानां सन्मार्गगामिनां संन्यासिनां मात्राणां पादानां च कृप्तसामान्यविदां यथावदुपास्यमान ओंकारो ब- ह्मपतिपत्तय आलम्बनीभवति तथा च वक्ष्यति । आश्रमास्त्रिविधा हीना इत्यादि ॥१२॥ इति माण्डूक्यमूलमन्त्रभाष्यम् ॥ तद्विवेकिनां रज्जुसर्पविवेकविज्ञानवतामिति यावत् । बुद्धिसंस्कारादित्यत्र बुद्धिशब्देन सर्पभ्रान्तिह्यते । उत्तमाधिकारिणामोंकारद्वारेण परिशुद्ध ब्रह्मात्मैक्यविदामपुनरावृत्तिल- क्षणमुक्तं फलम् । इदानीं मन्दानां मध्यमानां च कथं ब्रह्मपतिपत्त्या फलमाप्तिरित्याश- याऽऽह । मन्देति । तेषामपि क्रममुक्तिरविरुद्धेत्यर्थः । तत्रैव वाक्यशेषानुकूल्यं कथयति । तथा चेति ॥ १२ ॥ इति माण्डूक्यमूलमत्रभाष्यटीका समाप्ता || ॥ गौडपादीयश्लोकाः॥ ओडारं पादशो विद्यात्पादा मात्रा न संशयः। ओङ्कारं पादशो ज्ञात्वा न किंचिदपि चिन्त- येत् ॥२४॥ पूर्ववदत्रैते श्लोका भवन्ति । यथोक्तैः सामान्यैः पादा एव मात्रा मा- त्राश्च पादास्तस्मादोङ्कारं पादशो विद्यादित्यर्थः । एवमोङ्कारे ज्ञाते दृ- ष्टार्थमदृष्टार्थ वा ने किंचित्प्रयोजन चिन्तयेत्कृतार्थत्वादित्यर्थः॥ २४ ॥ यथा पूर्वमाचार्येण श्रुत्यर्थप्रकाशकाः श्लोकाः प्रणीतास्तथोत्तरेऽपि श्लोकाः श्रुत्युक्तेऽर्थे एंव संभवन्तीत्याह । पूर्ववदिति । ओङ्कारस्य पादशो विद्या कीदृशीत्याशङ्कचाऽऽ- ह। पादा इति । पादानां मात्राणां चान्योन्यमेकत्वं कृत्वा तद्विभागविधुरमोङ्कार ब्रह्मबुद्धया ध्यायतो भवति कृतार्थतेति दर्शयति । ॐकारमिति । तस्मात्पादानां मा- त्राणां चान्योन्यमेकत्वादित्यर्थः । तदेकत्वं पुरस्कृत्योङ्कारमुभयविभागशून्यं ब्रह्मबुद्धया जानीयादित्याह । ओङ्कारमिति । उत्तरार्धस्य तात्पर्यमाह । एवमिति ॥ २४ ॥ १ च. सर्पबु। २ ख. घ छ. ज. हीन ई। ३ ङ. झ. दिपूर्ववद । ४ क. रादीत्य। ५ घ. ङ. ज. ब्रह्मैक्य । ६ ग. छ. झ. क्षणं फलमुक्तम् । इ । ७ ग. झ. मनुक्र । ८ छ. कारे पा। ९ च. न चिन्तये किं । १० घ. 'काः प्र। ११ क. एवं । १२ ख. 'कत्वात्तद्धि'। । --- sARCames ABS RE R ·५८ सगौडपादीयकारिकार्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । [आगमाख्यं युञ्जीत प्रणवे चेतः प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् प्रणवे नित्ययुक्तस्य न भयं विद्यते क्वचित् ॥२५॥ प्रणवो ह्यपरं ब्रह्म प्रणवश्च परः स्मृतः। अपू- ोऽनन्तरोऽबाद्योऽनपरः प्रणवोऽव्ययः॥२६॥ युञ्जीत समादध्याद्यथा व्याख्याते परमार्थरूपे प्रणवे चेतो मनः। यस्मात्प्रणवो ब्रह्म निर्भयम् । न हि तत्र सैदा युक्तस्य भयं विद्यते क्व- चिद्विद्वान बिभेति कुतश्चनेति श्रुतेः ॥२५॥ परापरे ब्रह्मणि प्रणवः परमार्थतः क्षीणेषु मात्रापादेषु पर एवात्मा ब्रह्मेति न पूर्व कारणमस्य विद्यत इत्यपूर्वः । नास्यान्तरं भिन्नजातीयं किंचिद्विद्यत इत्यनन्तरः । तथा बाह्यमन्यन्न विद्यत इत्यबाह्यः । अपरं कार्यमस्य न विद्यत इत्यनपरः । स बाह्याभ्यन्तरो हजः सैन्धवधनव- दित्यर्थः ॥ २६॥ प्रणवानुसंधानकुशलस्य प्रणवज्ञानेनैव सर्वद्वैतापवादकेन कृतार्थता भववीत्युक्तम् । इदानीं तदनभिज्ञस्य परोपदेशमात्रशरणस्य ध्यानकर्तव्यतां कथयति । युञ्जीतेति । ननु मनःसमाधानं ब्रह्मणि कर्तव्यम् । किमिति प्रणवे तत्कर्तव्यतोच्यते । तत्राह । प्रणव इति । संपति प्रणवे समाहितचित्तस्य फलं दर्शयति । प्रणवे नित्ये इति । समा- धानविषयमाह । यथेति । तुरीयरूपं यथोच्यते तत्र हेतुमाह । यस्मादिति । तदेव साधयति । न हीति । तत्र तैत्तिरीयकश्रुत्याऽऽनुकूल्यमाह । विद्वानिति ॥ २५ ॥ कीदृशस्तहिं प्रणवो मन्दानां मध्यमानां चाधिकारिणां ध्येयो भवतीत्याशङ्कयाऽऽह। प्रणवो हीति । उत्तमाधिकारिणां कीदृशस्तर्हि प्रणवः सम्यग्ज्ञानगोचरो भवति तत्राऽऽ- ह। अपूर्व इति । परापरब्रह्मात्मना प्रणवो मन्दमध्यमाधिकारिणोध्येयतामुपगच्छतीति पूर्वाधं व्याचष्टे । परेति । उत्तमाधिकारिणस्तु सर्वविशेषशून्यमेकरसं प्रत्यग्भूतं यद्ब्रह्म तद्रूपेण प्रणवः सम्यग्ज्ञानाधिगम्यो भवतीत्युत्तरार्धं विभजते । परमार्थत इत्यादिना । ठक्तेऽर्थे प्रमाणं सूचयति । सबाह्येति ॥ २६ ॥ १० १ झ. 'वो नि । २ झ. समायु। ३ घ. ति पू। ४ च. वेंकर'। ५ घ. ङ. अ. 'झानेन स । ६ छ, ध्यानं क। ७ क. ख. मनसः स। ८ ग, घ, ङ, छ, ज. रीयं । ९ क. पूर्व । १० घ. रिणा ध्ये ग. रिणो ध्ये। ११ छ. उक्तार्थे । । AS न ·. प्रथममकरणम् १] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। सर्वस्य प्रणवो ह्यादिमध्यमन्तस्तथैव च । एवं हि प्रणवं ज्ञात्वा व्यश्नुते तदनन्तरम् ॥२७॥ प्रणवं हीश्वरं विद्यात्सर्वस्य हृदि संस्थितम् । आदिमध्यान्ता उत्पत्तिस्थितिप्रलयाः । सर्वस्यैव मायाहस्तिरज्जुसर्प- मृगतृष्णिकास्वप्नादिवदुत्पद्यमानस्य वियदादिप्रपञ्चस्य यथा मायाव्या- दयः । एवं हि प्रणवमात्मानं मायाँव्यादिस्थानीयं ज्ञात्वा तत्क्षणादेव तदात्मभावं व्यश्नुत इत्यर्थः ॥ २७ ॥ सर्वप्राणिजातस्य स्मृतिप्रत्ययास्पदे हृदये स्थितमीश्वरं प्रणवं विद्या- यदोङ्कारस्य प्रत्यगात्मत्वमापन्नस्य तुरीयस्यापूर्वत्वमनन्तरत्वमित्यादिविशेषणमुक्तं तत्र हेतुमाह । सर्वस्येति । यथोक्तविशेषणं प्रणव मँत्यञ्च प्रतिपद्य कृतकृत्यो भ- वतीत्याह । एवं हीति। पूर्वाध, व्याकरोति | आदीति । सर्वस्यैवोत्पद्यमानस्योत्पत्ति- स्थितिलया यथोक्तपणवाधीना भवन्ति । अतस्तस्योक्तं विशेषणं युक्तमित्यर्थः । तत्र परिणामादं व्यावर्त्य विवर्ववादं द्योतयितुमुदाहरति । मायेति । अनेकोदाहरणमुत्प- द्यमानस्यानेकविधत्वबोधनार्थं प्रणवस्य प्रत्यगात्मत्वं माप्तस्याविकृतस्यैव स्वमायाश- क्तिवशाजगद्धेतुत्वमित्यत्र दृष्टान्तमाह । यथेति । यथा मायावी स्वगतविकारमन्तरेण मौयाहस्त्यौदेरिन्द्रजालस्य स्वमायावशादेव हेतुः । यौँ वो रज्ज्वादयः स्वगतविका- रविरहिणः स्वाज्ञानादेव सर्पादिहेतवस्तथाऽयमात्मौ प्रणवभूतो व्यवहारदशायां स्वा- विद्यया सर्वस्य हेतुर्भवति । अतो युक्तं तस्य परमार्थावस्थायां पूर्वोक्तविशेषणवत्त्वमि- त्यर्थः । द्वितीया विभजते । एवं हीति । पूर्वोक्तविशेषणसंपन्नमिति यावत् । ज्ञान- स्य मुक्तिहेतोः सहायान्तरापेक्षा नास्तीति सूचयति । तत्क्षणादेवेति । तदात्मभावमि- त्यत्र तच्छब्देनापूर्वादिविशेषणं परमार्थवस्तु परामृश्यते ॥ २७ ॥ ब्रह्मबुद्धच्या प्रणवमभिध्यायतो हृदयाख्यं देशमुपदिशति । प्रणवमिति । परमार्थदशि- नस्तु देशाधनवच्छिन्नवस्तुदर्शनार्थिकं शोकामावं तत्र को मोहः कः शोक इत्यादिश्रु- तिसिद्धमनुवदति । सर्वव्यापिनमिति । हृदयदेशे प्रणवभूतस्य ब्रह्मणो ध्येयत्वे हेतुं सूचयति । स्मृतिप्रत्ययेति । बुद्धिमानिति विवेकित्वमुच्यते । मत्वेति साक्षात्कारसंप- 2. घ. ङ.छ. ज. हृदये स्थि। २ घ. झ. छ. ज. "तिल। ३ च. याख्याद। ४ घ. ड. ज. याख्यादि । ५ झ. वैस्य प्रा। ६ घ. अ. ज. वैन। ७ घ. प्रत्ययं । ८ ग. घ. अ. ज. झ. 'र्थः प। ९ ज. 'दं द्यो । १० छ. व्यावृत्य । १ क. "त्मत्वप्रा । १२ घ. मायया । १३ ग. छ. त्यादी- न्द्र।१४ घ. छ. `था । १५ च. ङ, ज. श. च । १६ ग. 'त्मा प्रागनु । १७ घ. र. ज. चिनो ३।१८ क, "र्थिकशो।

·सगौडपादीयकारिकाथर्ववेदीयमाण्डूक्योपनिषत् । आगमाख्यं प्र०प्र० सर्वव्यापिनमोङ्कारं मत्वा धीरो न शोचति ॥२८॥ अमात्रोऽनन्तमात्रश्च दैतस्योपशमः शिवः । ओंकारो विदितो येन स मुनिर्नेतरो जनः ॥ २९ ॥ सर्वव्यापिनं व्योमवदोङ्कारमात्मानमसंसारिणं धीरो बुद्धिमान्मत्वा न शोचति । शोकनिमित्तानुपपत्तेः । तरति शोकमात्मविदित्यादिश्रुति- भ्यः ॥२८॥ अमात्रस्तुरीय ओंकारो मीयतेऽनयेति मात्रापरिच्छित्तिः सा अनन्ता यस्य सोऽनन्तमात्रः । नैतावत्त्वमस्य परिच्छेत्तुं शक्यत इत्यर्थः । सर्वद्वैतोपर्श- मंत्वादेव शिवः। ओंकारो यथा व्याख्यातो विदितो येन स परमार्थतत्त्वस्य मननान्मुनिः। नेतरो जनः शास्त्रविदपीत्यर्थः ॥२९॥ तिर्विक्ष्यते । विवेकद्वारी तत्त्वसाक्षात्कारे सति शोकनिवृत्तौ हेतुमाह । शोकेति । तस्य हि निमित्तमात्माज्ञानम् । तस्थात्मसाक्षात्कारतो निवृत्तौ शोकानुपपत्तिरित्यत्र प्र- माणमाह । तरतीति । आदिशब्देन भिद्यते हृदयग्रन्थिरित्यादिश्रुतिह्यते ॥ २८ ।। ओंकार तुरीयभार्वमान्नं यः प्रतिपन्नस्तं स्तौति' । अमात्र इति । यथोक्तपणवप्र- तिपत्तिविहीनस्तु जननमरणमात्रभौगी न पुरुषार्थभाग्भवतीति विद्यारहितं निन्दति । नेतर इति । पादविभागस्य मात्राविभागस्य चाभावादोंङ्कारस्तुरीयः सन्नमात्रो भ- वतीत्याह । अमात्र इति । ननु कथमनन्तापरिच्छित्तिरोंङ्कारस्य तुरीयस्योच्यते । न हि तत्र परिच्छित्तिरेवास्तीत्याशङ्कयाह । नैतावत्वमिति । अनर्थात्मकद्वैतसंस्पर्शाभावादप- तिवन्धेन परमानन्दत्वं तस्मिन्नाविर्भवतीत्यभिप्रेत्याह। सर्वेति । यथा व्याख्यातः पूर्वा- धेनोक्तविशेषणवानित्यर्थः । ननु यथोक्तपणवपरिज्ञानरहितस्यापि शास्त्रपरिज्ञानव- ज्वान्न जन्मोपलक्षितसंसारभाक्त्वेन पुरुषार्थासिद्धिः । मैवं । शास्त्रविदोऽपि तत्त्वज्ञाना- भावे मुख्यपुरुषार्थासिद्धिरित्यभिप्रेत्याह । नेतर इति । तदेवं प्रणवद्वारेण निरुपाधिक- मात्मानमनुसन्दधानस्य पुरुषार्थपरिसमाप्तिर्नेतरेषां बहिर्मुखानामिति स्थितम् ॥ २९ ॥ । १ क. "दितिश्रु। २ घ. शमादें। ३ ज. मवच्वादे । ४. ग. ङ. छ. वक्षिता । वि । ५ घ. छ. ज. रा सा । ६ छ. "स्य नि । ७ घ. "कारान्नि। ८ छ. कारतु।। ९ ख. ङ. वमात्रमा २९ क. पन्नोयः । ११ ख. ति । समुनिरिति । । १२ ख. भाक् न । १३ ङ. "वज्ञा। rai म SHARE । tra ·द्वितीयप्रकरणम्२] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेता। इति माण्डूक्योपनिषदर्थाविष्करणपरायां गौडपादी यकारिकायां प्रथममागमप्रकरणम् ॥ ॐ तत्सत् ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य शङ्करभगवतः कृतावागमशास्त्रविवरणे गौडपादीयकारिकासहितमाण्डू- क्योपनिषद्भाष्ये प्रथममागमप्रकरणं संपूर्णम् ॥ ॐ तत्सत् ॥ इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशुद्धानन्दपादपूज्यशिष्यभगवदानन्दज्ञानविरचि- तायां माण्डूक्योपनिषदाविष्करणपरगौडपादीयकारिकाभाष्यटीकायां प्रथममागमप्रकरणं संपूर्ण ।। ॐ तत्सत् ॥ १॥ अथ गौडपादीयकारिकाया वैतथ्याख्यं हि- तीयं प्रकरणम् ॥ हरिः ॐ ॥ वैतथ्यं सर्वभावानां स्वप्न आहुर्मनीषिणः। ॐ॥ ज्ञाते द्वैतं न विद्यत इत्युक्तम् । एकमेवाद्वितीयमित्यादिश्रु- तिभ्यः । आगममात्रं तत् । तत्रोपपत्त्यापि द्वैतस्य वैतथ्यं शक्यतेऽवधा- रयितुमिति द्वितीयं प्रकरणमारभ्यते । वैतथ्यमित्यादिना । वितथस्य भावो वैतथ्यं असत्यत्वमित्यर्थः । कस्य । सेर्वेषां बाह्याँध्यात्मिकानां भावानी पदार्थानां स्वप्न उपलभ्यमानानाम् । आहुः कथयन्ति । मनी- षिणः प्रमाणकुशलाः । वैतथ्ये हेतुमाह । अन्तःस्थानात् । अन्तःशरी- ॐ ॥ आगमप्राधान्येनाद्वैतं प्रतिपादयता तत्पत्यनीकस्य द्वैतस्य मिथ्यात्वमर्थादु- क्तम् । इदानीं तन्मिथ्यात्वमुपपत्तिप्राधान्येनापि प्रतिपत्तुं सुशकमिति दर्शयितुं प्रकर- णान्तरमवतारयन्नादौ दृष्टान्तसिद्धयर्थं तस्मिन्वृद्धसंमतिमाह । वैतथ्यमिति । न के- वलमागमोक्तिवशादेव स्वप्नमिथ्यात्वं किंतु युक्तितोऽपीत्याह । अन्तःस्थानादिति । पू- वर्वोत्तरप्रकरणयोः संबन्धसिद्धयर्थं पूर्वप्रकरणे वृत्तं संक्षिप्यानुवदति । ज्ञात इति । आदिशब्देन यत्र हि द्वैतमिव भवतीत्यादिश्रुतिगृह्यते । तहि द्वैतमिथ्यात्वस्य प्रागेव १ च. तीयं ब्रह्मेत्या २ च. भ्यः न आ। ३ घ. ज. झ. द्वैत । ४ ज. झ. 'तीयन। ५ छ. 'रभते । ६ ख. झ. ते वि। ७ च. ह्यात्मि। 4. ह्याध्यात्मिकादीनां । झ. ह्याध्यात्मका। ८ ज. नां स्व। ९ ग. 'यतां त। १० झ. 'स्य मि। ११ घ. द्विक्तव्यम् । इ1१२ झ. 'प्यानुद्र- वति । १३ ङ. त्याद्या श्रु।

·६२ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [वैतथ्याख्यं अन्तःस्थानात्तु भावानां संवृतत्वेन हेतुना ॥१॥ अदीर्घत्वाच्च कालस्य गत्वा देशान्न पश्यति । रस्य मध्ये स्थानं येषाम् । तत्र हि भावा उपलभ्यन्ते पर्वतहस्त्यादयो न बहिः शरीरात् । तस्मात्ते वितथा भवितुमर्हन्ति । ननु अपवरकाद्य- न्तरुपलभ्यमानैर्घटादिभिरनैकान्तिको हेतुरित्याशङ्कयाऽऽह । संवृतत्वेन हेतुनेति । अन्तः संवतस्थानादित्यर्थः। न ह्यन्तः संवृते देहान्तर्नाडीषु पर्वतहस्त्यादीनी संभवोऽस्ति । न हि देहे पर्वतोऽस्ति ॥ १ ॥ स्वप्नदृश्यानां भावानामन्तः संवृतस्थानमित्येतदसिद्धं । यस्मात्मा- च्येषु सुप्त उदक्षु स्वप्नान्पश्यन्निव दृश्यते । इत्येतदाशङ्कयाह । नै दे- सिद्धत्वादुत्तरं प्रकरणमनर्थकमित्याशङ्कयाह । आगमेति । 'यद्वैतमिथ्यात्वं पूर्वमुक्तं तदागममात्रम् । आगमप्राधान्येनाधिगतम् । न युक्तितः सिद्धम् । तस्मिन्नागमतोऽ वगते युक्तिमाधान्येनापि तन्मिथ्यात्वमवगन्तव्यमिति प्रकरणान्तरं प्रारब्धमित्य- र्थः । प्रमाणानुग्राहकत्वात्तस्यानुग्राह्यमाणस्य प्रधानत्वात्तदधीनविचारानन्तरं तर्का- धीनविचारस्य सावकाशत्वाद्युक्तं पौर्वापर्य पूर्वोत्तरप्रकरणयोरित्युक्तम् । संपति श्लोकाक्षराणि योजयति । वितथस्येत्यादिना । बाह्या घटादयः । सुखादयस्त्वा- ध्यात्मिका भावाः । शरीरान्तरवस्थान स्वानानां भावानामित्यत्रानुभवं प्रमाणयति । त- त्र हीति ॥ तेषामन्तरुपलभ्यमानत्वेऽपि न वैतथ्यं व्यभिचारादित्याशङ्कामनूध परि- हरति । नन्वित्यादिना । हेत्वन्तरशङ्कां वारयति । अन्तरिति यद्यपि देहान्तःसं- ङ्कचिते देशे स्वाप्ना भाषा भवन्ति तथापि कथं तेषां मृषात्वमित्यत आह ! न हीति । अन्तरित्युक्तं स्फुटयति । संवृत इति । तमेव सङ्कचितं देशं विशेषणान्तरेण स्फोरय- ति । देहान्तर्नाडीष्विति ॥ उक्तम) कैमुतिकन्यायेन स्फुटयति । न हीति । यदा देहेऽपि पर्वतादयो न संभाव्यन्ते तदा तदन्तर्वर्तिनीषु नाडीष्वतिसूक्ष्मासु तेषां संभाव- ना नास्तीति किमु वक्तव्यमित्यर्थः । स्वाना भावीः सत्या न भवन्ति । उचिवदेशशू- म्यत्वाद्रजतभुजङ्गादिवदिति भावः ॥ १ ॥ देहद्वहिरेव देशान्तरं गत्वा स्वाप्नानां भावानामुपलम्भात्तेषां देहान्तः संवृते नाडी- प्रदेशे दर्शनमसंप्रतिपन्नमित्याशङ्कय परिहराति । अदीर्घत्वाचेति । बहिः स्वप्नोपल- १ झ. रम । २ च.षां ते त। ३ घ.'वृते स्था। ४ क.नां भावो । ५ छ. मन्तस्थव। ६ घ. "प्राच्यादिषु । ७ ज. च्ये सु। ८ ग. सुषुप्त । ९ ज. ते न च दें। १० झ. इत्याश। ११ छ. न बहि देहा । १२ ग. झ. यद्वैत वैतथ्यं पू। १३ छ. 'तस्य मि । १४ क. 'नानुग'। १५ क. कतर्कानु।१६ झ. "प्रधानस्य । १७ ग. झ.न्तराव। १८ छ. स्वप्नानां । १९ घ. ङ. चितदे।२० छ. स्वप्ना २१ छ । स्वप्ना । २२ क. 'वा आगममानं स। २३ क. 'देहशू । २४ घ. संवृतेन । २५ ग. श. शङ्कां प। ।

·द्वितीयप्रकरणम् २] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। प्रतिबुद्धश्च वै सर्वस्तस्मिन्देशे न विद्यते ॥२॥ हाद्भहिर्देशान्तरं गत्वा स्वप्नान्पश्यति । यस्मात्सप्तमात्र एव देहदेशा- योजनशतान्तरिते मासमात्रप्राप्ये देशे स्वप्नान्पश्यन्निव दृश्यते । न चं तद्देशमाप्तेरागमनस्य च दीर्घः कालोऽस्ति । अतोदीर्घत्वाच कालस्य न स्वप्नदृग्देशान्तरं गच्छति । किञ्च प्रतिबुद्धश्च वै सर्वः स्वप्नहक्स्वप्न- दर्शनदेशे न विद्यते । यदि च स्वप्ने देशान्तरं गच्छेद्यस्मिन्देशे स्वप्नान्पश्येत्तत्रैव प्रतिबुध्येत । नचैतदस्ति । रात्रौ मुप्तोऽहनि इव भावान्पश्यति बहुभिः संगतो यैश्च संगतो भवति तैहोत । न च गृ- झते। गृहीतश्चेत्त्वामद्य तत्रोपलब्धवन्तो वयमिति ब्रूयुः। न चैतदस्ति । तस्मान्न देशान्तरं गच्छति स्वप्ने ॥२॥ ब्धिपक्षे दोषान्तरमाह । प्रतिबुद्धश्चेति । व्यावामाशङ्कामनुवदति । स्वप्नेति । तेषां देहान्तःसङ्कचिते नाडीदेशे स्थितिदर्शनान्मिथ्यात्वमित्येतदपि असम्प्रतिपन्नमित्यत्र हे- तुमाह । यस्मादीति । पश्यन्निवेति स्वप्नदर्शनस्य निरूपणे सत्याभासत्वमिवशब्देन घोत्यते । एतच्छब्देन चोद्यं परामृश्यते । स्वप्नद्रष्टा गत्वा स्वप्नान्न पश्यतीत्यत्र हेतु- माह । यस्मादीति ॥ इवशब्दस्तु पूर्ववत् । तथापि कथं बहिः स्वप्नोपलम्भो न भव- तीति निर्धारितमित्याशङ्कयाह । नचेति । स्वप्नः सत्यो न भवति उचितकालविकल- त्वात्संप्रतिपन्नवदित्यभिपेत्य फलितमाह । अत इति । इतश्च न देहाबहिर्देशा- न्तरे स्वप्नदर्शनमित्याह । किंचेति । सर्वोऽपि स्वप्नद्रष्टा देशान्तरे स्वप्नान्पश्यन्नकस्मादेव प्रतिबुद्धो न तत्रास्ति किन्तु शयनदेशे वर्तते तथापि गत्वा स्वप्नदर्शने कानुपपत्तिरि- त्याशङ्कयाह । यदि चेति । अन्तरेव स्वप्नदर्शनमिति स्थिते स्वप्नमिथ्यात्वमुचितका- लशून्यत्वादित्युक्तं प्रपञ्चयति । रात्राविति । यद्यपि रात्रौ निद्रामुपगतस्तथापि भा- वानहानि पश्यन्निव तिष्ठति सुप्तः संहृतचक्षुरादिकरणोऽपि पश्यति । शयानोऽपि पर्य- टनं प्रतिपद्यते । यद्यपि सहायविहीनः सुप्तस्तथापि बहुभिः सहायैः स्वप्नानुपलभते । वस्मादुचितस्य कालस्य करणस्य सहकारिणश्चाभावेऽपि स्वप्नदर्शनातँस्मिन्मिथ्यात्वं सिद्धमित्यर्थः । स्वप्नमिथ्यात्वे हेत्वन्तरमाह । यैश्चेति । सहदर्शिभिरगृह्यमाणत्वं स्वग्न- द्रष्टुरसंपतिपन्नमित्याशङ्कयाह । गृहीतश्चेदिति । पुरुषान्तरसंवादादर्शनात्तद्देशान्तर- प्राप्तिद्वारा स्वप्नदर्शनमिति वक्तुमशक्यत्वादन्तरेव स्वप्नदर्शनमित्युचितदेशकालाद्यभावा- त्तन्मिथ्यात्वं सिद्धमित्युपसंहरति । तस्मान्नेति ॥ २ ॥ १ च. "प्राप्यदें। २ छ. "द्देशे प्रा। ३ छ. लो अं। ४ छ. प्रबु। ५ ख सुषुप्तो । ६ च. 'नि भा। ७ छ. ज.व च भा। ८ ग. त्याह । ९ ङ. देशाद्ध। १० ख. ग. झ. सुषुप्तः । ११ घ. *दिकार । १२ ग. "नो प। १३ क. ग. सहायः । १४ घ. झ. "स्य कार'। १५ ग. ज. "तन्मि। १६ घ. णत्वद्र। ज. णत्वाद्र । १७ ख. 'नाई। १८.घ. ङ. वान्मि।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [वैतथ्याख्यं अभावश्च स्थादीनां श्रूयते न्यायपूर्वकम् । वैतथ्यं तेन वै प्राप्तं स्वप्न आहुः प्रकाशितम् ॥३॥ इतश्च स्वप्नदृश्या भावा वितथाः । यतोऽभावश्चैव रथादीनां स्वप्नह- श्यानां श्रूयते । न्यायपूर्वकं युक्तितः । श्रुतौ न तत्र रथा इत्यत्र तेना- न्तःस्थानसंवृतत्वादिहेतुना प्राप्तं वैतथ्यं तदनुवादिन्या श्रुत्या स्वप्ने स्वयं ज्योतिष्ट्वप्रतिपादनपरया प्रकाशितमाहुर्ब्रह्मविदः ॥ ३ ॥ स्वप्नदृश्यानां भावानां मिथ्यात्वे हेत्वन्तरमाह । अभावश्चेदिति । न तत्र रथा न रथयोगा न पन्थानो भवन्तीत्यादिश्रुत्या स्वप्ने स्वयं ज्योतिष्ट्रमात्मनो दर्शयन्त्या तत्र दृश्यानां रथादीनामभावो योग्यदेशाद्यभवद्योतकन्यायपुरःसरं श्रूयते । अतस्तेन न्या- येन माप्तमेव स्वप्नदृश्यभावानामस्ति मिथ्यात्वमन्यपरया श्रुत्या प्रकाशितमिति ब्रह्मवि- दो वदन्ति । तथा च स्वप्ने भावानां मिथ्यात्वं श्रुतियुक्तिभ्यां सिद्धमित्यर्थः । हेत्वन्त- रपरत्वं श्लोकस्य दर्शयति । इतश्चेति । इतःशब्दार्थमेव स्फुटयति । यत इति । ज्ञे- याभावे ज्ञानाभावादर्थाज्ज्ञानस्यापि श्रुतमसत्त्वमिति वक्तुं चशब्दः । श्रूयते न तत्रेत्या- द्यायां श्रुताविति संबन्धः । न्यायपूर्वकमिति व्याचष्टे । युक्तित इति । योग्य- देशाद्यभावो युक्तिः । तर्हि न्यायसिद्धेऽर्थे किमन्यपरया श्रुत्या क्रियते तत्राह । तेने- ति। भन्तःशरीरमध्यस्थानं नाडीलक्षणम् । तत्रातिसूक्ष्मे संवृतत्वेन सङ्कुचितत्वेनावस्थानं पर्वतादीनामुपलभ्यते । ततश्चोचितदेशाभावो योग्यकालाभावश्चेत्यादिना प्रागुक्तेन हेतुना पाप्तं स्वप्नदृश्यानीं भावानां वैतथ्यं तदेव तदनुवादिन्या श्रुत्यापि प्रकाशितमित्या- हुर्ब्रह्मविदः । जाग्रदवस्थायामादित्यादिप्रकाशानां वागादिज्योविषां च विद्यमानत्वा- दासनादिव्यवहारस्य तन्निमित्तत्वसंभवादात्मचैतन्यनिबन्धनो व्यवहारो न निर्धारयितुं शक्यते । स्वप्ने पुनः सूर्यायभावेऽपि व्यवहारदर्शनात्तस्य च निमित्तापेक्ष्यत्वादात्मचै- वन्यस्य वन्निमित्तत्वनिर्णयात्तत्रात्मनः स्वयं ज्योतिष्ट्र प्रतिपादयितुं न तत्रेत्याद्या श्रु- तिः । तया तत्परया न्यायसिद्धं स्वप्नमिथ्यात्वमनुवदन्त्या तप्रतिपादितमपि प्रकाशि- तमिष्यते । ती च श्रुतियुक्तिभ्यां प्रतिपन्नं स्वप्नमिथ्यात्वमिति दृष्टान्तसिद्धि- रित्यर्थः ॥ ३ ॥ १ घ. ङ. दृश्यमा । २ झ. र्वकयु। ३ झ. दितिहे। ४ ख. यन्त्यां त° ५ ख. स्वप्ने । ६ग. झ. स्वप्रभा। ७ ग. वन्तरत्वं । ८ ख. ग. झ. मध्ये स्था।९ छ. श्वोदित । १० घ. ज. झ. नां वै।११ ग. सदेव । १२ घ. ङ ज. मितिब्र। १३ झ. त्तत्त्वं सं। १४ घ. ज. यसिद्धस्व। १५ घ. 'दपि प्र। १६ ख थापि श्रु। १७ झ. सिद्धेरि । नि -- ·द्वितीयप्रकरणम्२] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। अन्तस्थानात्तु भेदानां तस्माज्जागरिते स्मृतम् । यथा तत्र तथा स्वप्ने संवृतत्वेन भिद्यते ॥४॥ स्वमजागरितस्थाने ह्येकमाहुर्मनीषिणः । भेदानां हि समत्वेन प्रसिद्धेनैव हेतुना ॥५॥ जाग्रदृश्यानां भावानां वैतथ्यमिति प्रतिज्ञा । दृश्यत्वादिति हेतुः । स्वमहश्यभाववदितिदृष्टान्तः। यथा तत्र स्वप्ने दृश्यानां भावानां वैतथ्यं त- था जागरितेऽपि दृश्यत्वमविशिष्टमिति हेतूपनयः । तस्माज्जागरितेऽपि वैतथ्यं स्मृतमिति निगमनम् । अन्तःस्थानात्संवृतत्वेन च स्वप्नपदृश्यानां भावानां जाग्रदृश्येभ्यो भेदः। दृश्यत्वमसैत्यत्वं चाविशिष्टमुभयत्र ॥४॥ प्रसिद्धेनैव भेदानां ग्राह्यग्राहकत्वेन हेतुना समत्वेन स्वप्नजागरितस्था- नयोरेकत्वमाह । विवेकिन इति । पूर्वप्रमाणसिद्धस्यैव फलम् ॥५॥ उक्तन्यायेन दृष्टान्ते सिद्धे फलितमनुमानमाह । अन्तःस्थानादिति । भेदा- नामित्यत्र सूचितमनुमानमारचयति । जाग्रदिति । तृतीयेन पादेन पक्षधर्मत्वं व्या- प्तस्य हेतोरुच्यते तद्दर्शयति । यथेति । द्वितीयेन पादेन प्रतिकूलप्रमाणाभावसू- चकं प्रतिज्ञोपसंहारवचनं निगमनं सूत्रितमित्याह । तस्मादिति । सर्वद्वैतवैतथ्य- वादिनां केन विशेषेण पक्षसपक्षविभागसिद्धिरित्याशङ्कयान्तःस्थानात्तु संवृतत्वेन- भिद्यत इत्यत्र विवक्षितमर्थमाह । अन्तःस्थानादिति । स्वप्नदृश्यानामन्तःस्थानं सं- वृतत्वं च न तथा जाग्रदृश्यानां तेनोचितदेशाद्यभावात्तेषां तेभ्यो वैषम्यं स्फुटम् । सिद्धं हि योग्यदेशाद्यभावेन स्वप्नस्य मिथ्यात्वमिति सपक्षत्वम् । जागरितस्य पुनरुचित देशादिसद्भावादस्फुटामिथ्यात्वमिति पक्षत्वमित्यर्थः । तर्हि सर्वथा वैषम्यादृष्टान्तदा - न्तिकमावासिद्धिरित्याशङ्कयाह । दृश्यत्वमिति ॥ ४ ॥ स्वप्नवजागरितस्य मिथ्यात्वे स्वप्ननिद्रायुतावित्यादौ जागरिते स्वप्नशब्दप्रयोगो यु- तो भवतीत्याह । स्वप्रेति । उभयत्रैकत्वं विद्वदभिमतमित्यत्र हेतुमाह (भेदानामिति । भेदा भिद्यमाना भावाः । तेषामवस्थाद्वयवर्तिनां ग्राह्यत्वं ग्राहकत्वमविशिष्टम् । तेन - श्यत्वेन हेतुना प्रसिद्ध मेव तेषां मिथ्यात्वेन समत्वं तेन स्थानयोरेकरूपत्वं विवेकिनाम- भिप्रेतमिति यत्पूर्वमनुमानाख्यं प्रमाणं सिद्धं तस्यैव फलं सौधनस्थानद्वयाविशेषरूप- मनेन श्लोकेनोक्तमिति श्लोकयोजनया दर्शयति । प्रसिद्धेनैवेति ॥५॥ १ घ. ङ, च. ज. स. तया जाग। २ क. "रिते स्था। ३ झ. 'ते । ४ क. 'न न च स्व। ५ ख. घ. ङ, ज. सत्त्वं चा। ६ क.योरैक्यत्व। ७ छ, मानं । ८ छ. व्याप्यस्य । ९ ग छ. अ. सूचित । १० घ. 'द्वैतीयेन पादेन प्रतिकूलप्रमा। ११ छ. शेषणेन ५ । १२ इ. झ. - स्फुटं मि। १३ ग. "नजाग। १४ घ. ज. त्यादिजा। १५ ख. धनं स्था। १६ ग. ज. स. "न। ११ S ·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [वैतथ्याख्यं आदावन्ते च यत्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा । वित्तथैः सदृशाः सन्तोऽवितथा इव लक्षिताः ॥६॥ सप्रयोजनता तेषां स्वप्ने विप्रतिपद्यते। इतश्च वैतथ्यं जाग्रदृश्योनां भेदानामाचन्तयोरभावाद्यदादावन्ते च नास्ति वस्तु मृगतृष्णिकादि तन्मध्येऽपि नास्तीति निश्चितं लोके । तं- थेमे जाग्रदृश्या भेदाः । आधन्तयोरभावाद्वितथैरेव मृगतृष्णिकादिभिः सहशत्वाद्वितथा एव तथाऽप्यवितथा इव लक्षिता मूढेरनात्मविद्भिः॥६॥ स्वप्नदृश्यवज्जागरितदृश्यानामप्यसत्त्वमिति यदुक्तं तदयुक्तम् । य- स्माज्जाग्रदृश्या अन्नपानवाहनादयः क्षुत्पिपासोदिनिवृत्तिं कुर्वन्तो गम- नागमनादिकार्य च सप्रयोजना दृष्टाः । न तु स्वप्नदृश्यानां तदस्ति । तस्मात्स्वमदृश्यवज्जाग्रदृश्यानामसत्त्वं मनोरथमात्रमिति । तन्न । कस्मा- त् । यस्मात्समयोजनता दृष्टा या अन्नपानादीनां सा स्वप्ने विपतिपद्य- ते । जागरिते हि भुक्त्वा पीत्वा च तृप्तो विनिवर्तिततृट् सुप्तमात्र एव जाग्रदृश्यानां भावानां मिथ्यात्वमित्यत्रानुमानान्तरमाह । आदाविति । यदि जा- अदृश्या भावा मिथ्यात्वेन प्रसिद्ध स्वप्नादिभिः समत्वान्मिथ्या कथं तहि वेषां घटः स- न्पटः सनित्यमृषात्वेन प्रतीतिरित्याशङ्कयाह । वितथैरिति । प्रकृते जाग्रन्मिथ्यात्वे हेत्वन्तरपरत्वं श्लोकस्योपन्यस्यति । इतश्चेति । विमतं मियाँ आदिमत्वादन्तवत्त्वा- त्स्वप्नादिवदित्यर्थः । उक्तानुमा द्रढिम्ने व्याप्तिं कथयति । यदादीविति । यदादिमद- न्तवच्च तन्मिथ्या यथा मृगतृष्णिकादीत्यर्थः । व्याप्तिमतः साधनस्य पक्षवर्मतोपन्यासे- न प्रतिज्ञोपसंहारव.नं निगमनं दर्शयति । तथेति । अनुमानस्य घटादिषु सत्वे ग्राह- कमत्यक्षविरोधमाशङ्कच सद्गन्धर्वनगरमितिवत्तस्यापातिकसत्त्वविषयत्वान्मैवमित्याह । तथापिति ॥ ६ ॥ स्वप्नस्य मिथ्यात्वमाद्यन्तवत्त्वान्न भवति किन्तु फलपर्यन्तत्वाभावाज्जागरितस्य फ- लपर्यन्तत्वान्न मिथ्यात्वमित्याशङ्कयाह । स प्रयोजनतेति । फलपर्यन्तताराहित्योपाधेः साधनव्यापकत्वे फलितमाह । तस्मादिति । जाग्रदृश्या भावा बहूक्त्या गृह्यन्ते । श्लो- कस्य व्यावामुपाध्याशङ्कार्मुत्थापयति स्वप्नेति । जाग्रदृश्यानामिव स्वप्नदृश्याना- १ छ. श्यानामा । २ झ. वाद्यद्वि। ३ क. रितं दृ। ४ ग. घ. ज झ. सत्यत्वमि । ५ छ. 'सानि'। ६ छ. 'जनता हूँ। ७ च. सत्यत्वं म। ८ क. तत्र । ९ छ. ने प्र। १० झ. त्वा तु क. 'त्वाचातृ । ११ छ. 'ध्या त। १२ ख. हि घ। १३ छ. रत्वे श्लो। १४ घ. ङ. ज. "थ्याद्यन्तव। १५ क.नजडिम्ने । १६ छ. दावन्त इति । १७ ङ. 'चने नि। १८ क. वसाधक। १९ ग. बडुयुक्त्या । २० ख. 'मुपपादयति । २१ ज. स्यानां तु।

·द्वितीयप्रकरणम्२] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। ६७ तस्मादाद्यन्तवत्वेन मिथ्यैव खलु ते स्मृताः॥७॥ अपूर्व स्थानिधर्मो हि यथा स्वर्गनिवासिनाम् । क्षुत्पिपासाद्यार्तमहोरात्रोषितमभुक्तवन्तमात्मानं मन्यते । यथा स्वप्ने भु- क्त्वा पीत्वा चानृप्तोत्थितस्तथा । तस्माज्जाग्रदृश्यानां स्वप्ने विप्रतिपत्ति- ईष्टा । अतो मन्यामहे तेषामप्यसत्त्वं स्वप्नदृश्यवदनाशङ्कनीयमिति । त- स्मादाद्यन्तवत्त्वमुभयत्र समानमिति मिथ्यैव खलु ते स्मृताः ॥ ७ ॥ स्वप्रजाग्रतेंदयोः समत्वाजाग्रद्भेदानामसत्त्वमिति यदुक्तं तदसत् । कस्मा- त्। दृष्टान्तस्यासिद्धत्वात् । कथम् । नहि जाग्रदृष्टा एवैते भेदाः स्वप्ने दृश्य- न्ते । किन्तर्हि । अपूर्व स्वप्ने पश्यति चतुर्दन्तगजमारूढमष्टभुजमात्मानं मन्यते । अन्यदप्येवंप्रकारमपूर्व पश्यति स्वप्ने । तेन्नान्येनासता सम- मिति सदेव । अतो दृष्टान्तोऽसिद्धः। तस्मात्स्वप्नवज्जागरितस्यासत्वमि- त्ययुक्तम् । तन्न । स्वप्ने दृष्टमपूर्व यन्मन्यसे न तत्स्वतः सिद्धम् । किन्त- । मपि तुल्यं सप्रयोजनत्वमित्युपाधेरसंभवमाशङ्कयाह । नत्विति । अनुमानस्य सोपाधि- कत्वेनासाधकत्वे फलितमाह । तस्मादिति । हेतोः सोपाधिकत्वं दूषयति । तेन्नेति । साधनव्याप्त्यादिदोषाहते नोपाधिनिरसनं सुशकमित्याह । कस्मादिति । फलपर्यन्त- ताविरहित्वोपाधेः साधनव्याप्तिमाह । यस्मादित्यादिना । तामेव विप्रतिपत्ति प्रकटय- यवि । जागरिते हीति । उक्तम) दृष्टान्तेने स्पष्टयति । यथेत्यादिना । उपाधेः साधनव्याप्ति निगमयति । तस्मादिति ।"हेतोः सोपाधिकत्वाभावे फलितमाह । अत इति । हेतुद्वयमुपसंहरति । तस्मादिति ॥ ७ ॥ दृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वं शङ्कित्वा परिहरति । अपूर्वमिति । यथा स्वर्गनिवसन- शीलानामिन्द्रादीनां सहस्राक्षत्वादिधर्मस्तथा यदिदमपूर्वस्वप्नदर्शनं मन्यसे तदपि स्था- निनः स्वप्नस्थानवतो द्रष्टुरेव धर्मः । तेन दृष्टत्वात्तस्य मिथ्यात्वसिद्धिरित्यर्थः । कथं तेनैव दृष्टत्वं तत्राह । तानयमिति । यथैवेह व्यवहारभूमौ सुशिक्षितो देशान्तरमाप्तिमा- गैस्तेन मार्गेण देशान्तरं गत्वा तत्रत्यानपदार्थान्धीक्षते तथाऽयं स्वप्रेद्रष्टा स्वमगतान्प- दार्थान्यथोक्तमकारान्प्रतिपद्यते । ततश्च स्वप्नस्य स्थानिधर्मत्वाद्रज्जुसैपादिवान्मिथ्यात्व- १ छ. 'मनुभु। २ ख. 'त्वा च तृ; घ. ङ. च. त्वा तृ। ३ क. "नेऽपि वि। ४ च. दृश्यतेऽतो। ५ ग. घ, ङ, च. छ. 'दन्तं ग। ६ च. 'तत्रान्ये । ७. क. 'देवातो । ८ क. तत्र। ९ क. तत्तु स्को १. क. 'वमित्याश। ११ छ. 'कले दू। १२ क. तत्रेति । १३ क. "त्याशङ्कयाह । १४ ख. गं. . "हितत्वोपा क. हिसोपा । १५ छ. शिफलमा १६ क. 'न स्फुटय । १७. ग. हेतोरौपा । १८ झ. 'साक्षादि । १९ श. "पूर्व स्व'। २० श. "ति । तथे । २१ क. "मग २२ छ.. 'सर्पत्र । । ।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [वैवभ्याख्यं तानयं प्रेक्षते गत्वा यथैवेह सुशिक्षितः ॥८॥ हिं । अपूर्वस्थानिधर्मो हि स्थानिनो द्रष्टुरेवं हि स्वप्नस्थानवतो धर्मः । यथा स्वर्गनिवासिनामिन्द्रादीनां सहस्राक्षत्वादि तथा स्वप्रहशोऽपूर्वोs- यं धर्मः । न स्वतःसिद्धो द्रष्टुः स्वरूपवत् । तानेवं प्रकारानपूर्वान्स्व- चित्तविकल्पानयं स्थानी स्वमहक्स्वप्नस्थानं गत्वा प्रेक्षते । यथैवेह लोके मुशिक्षितो देशान्तरमार्गस्तेन मार्गेण देशान्तरं गत्वा तान्पदार्थान्पश्य- ति तद्वत् । तस्माद्यथा स्थानिधर्माणां रज्जुसर्पमृगतृष्णिकादीनामसत्त्वं तथा स्वप्नदृश्यानामपूर्वाणी स्थानिधर्मत्वमेवेत्यसत्त्वमतो न स्वप्नह- शान्तस्यासिद्धत्वम् ॥ ८॥ । मित्यर्थः । श्लोकव्यावामाशङ्कामुपन्यस्यति । स्वप्नेति। समत्वमाद्यन्ववत्वादि"। भ- नुमानसिद्धस्यार्थस्यानुमानदोषोक्तिमन्तरेणासत्त्वमयुक्तमिति पृच्छति । कस्मादिति । व्याप्तिभूमि दूषयन्व्याप्तिभङ्गं दोषमाह । दृष्टान्तस्येति । असिद्धत्वं प्रश्नपूर्वकं वि- शदयति । कथमित्यादिना । अपूर्वदर्शनमेव विवृणोति । चतुर्दन्तमिति । अन्यदपि त्रिनेत्रत्वादिदृष्टान्तस्य साध्यविकलत्वे सिद्धे प्रागुक्तानुमानानुपपत्तिरिति फलितमाह । तस्मादिति । दृष्टान्तासिद्धिं दूषयन्ननुमानं साधयति । तन्नेति । तत्कि स्वभावतः सिद्ध परतो वा । नाऽऽद्यः । नडस्य तदयोगादित्याह । न तदिति । द्वितीये तन्मि- थ्यात्वमित्यभिप्रेत्य प्रश्नपूर्वकमाद्यपादमवतारयति । किन्तीति । तद्गतान्यक्षराणि व्याकरोति । स्थानिन इति । अपूर्वस्वप्नदर्शनस्य स्थानिधर्मत्वं दृष्टान्तेन साधयति । यथेत्यादिना । अपूर्वदर्शनं स्वप्नद्रष्ट्रधर्मोऽपि चैतन्यवाकं न स्यादित्याशङ्कय बा- धोपलब्धेमैवमित्याह । न स्वत इति । उत्तरार्ध विभजते । तानित्यादिना। भ- पूर्वाणां स्वप्नदृश्यानां स्थानिधर्मत्वेऽपि किमायातमित्याशङ्कयाह । तस्मादिति । स्व- प्रदृष्टान्तस्य साध्यविकत्वाभावं निगमयति । अतो नेति"। पूर्वस्यापूर्वस्य वा स्वप्रदर्श- नस्य स्वप्नद्रष्ट्रधर्मत्वेन तदविद्याविलसितत्वादृशन्ते साध्यसंपतिपत्तेस्तथैव जागझेदा- नां मिथ्यात्वं युक्तमित्यर्थः ॥ ८ ॥ २२ १ क. यदैवें । २ ख. च. छ. ज. झ वमित्यपूर्व स्था'। ३ घ. ङ, च. ज. श. व स्व'। ४ क. ‘काशन | ५ ज.नीयस्व'। ६ ज. झ. "क्षितं दें। ७ घ. ङ. च. ज. स. वा पश्य । ८ घ. अ. ज. *णां च स्था'। ९ छ. कस्य व्या। 10 ग. ङ. छ. झ. दिति । १ क. पूर्व द । १२ घ. ज. 'नुपप १३ ख. छ. झ. स्वतः । १४ घ. सिद्धिं किंवा प। ख. ज. झ. सिद्धं किंवा प। १५ ख. रु. छ. ज. झ. त्वसिद्धिरित्य । १६ घ. ङ. झ..'बस्य स्व। १७ ग. झ. 'ति । तथे । १८ ज. प्रष्ट । १९ छ, 'द्रष्ट्रय । २० जा वे कि । २१ क. 'नि । अपूर्वस्यानपू. २२ क. सित्का। SE - ·द्विवीयप्रकरणम्२] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। स्वमवृत्तावेपि त्वन्तश्चेतसा कल्पितन्त्वसत् । बहिश्चेतोगृहीतं सदृष्टं वैतथ्यमेतयोः॥९॥ जाग्रहत्तावपि त्वन्तश्चेतसा कल्पितन्त्वसत् । बहिश्चेतोगृहीतं सद्युक्तं वैतथ्यमेतयोः ॥१०॥ उभयोरपि वैतथ्यं भेदानां स्थानयोर्यदि । अपूर्वत्वाशङ्कां निराकृत्य स्वप्नदृष्टान्तस्य पुनः स्वमतुल्यतां जाग्रतें- दानां प्रपञ्चयन्नाह । स्वनवृत्तावपि स्वप्नस्थानेऽप्यन्तश्चेतसा मनोरथसं- कल्पितमसत् । संकल्पानन्तरसमकालमेादर्शनात्तत्रैव स्वमे बहिश्चे- तैसा गृहीतं चक्षुरादिद्वारेणोपलब्धं घटादि सदित्येवमसत्यमिति नि- श्चितेऽपि सदसद्विभागो दृष्टः । उभयोरप्यन्तर्बहिश्चेतःकल्पितयोर्वैत- थ्यमेव दृष्टौ ॥ ९॥ सदसतो_तथ्यं युक्तम् । अन्तर्बहिश्चेतःकल्पितत्वाविशेषादिति । व्या ख्यातमन्यत् ॥ १० ॥ चोदकश्चाह | स्वप्नजाग्रत्स्थानयोर्मेदानां यदि वैतथ्यं क एतानन्त- २० जाग्रदृश्यानां मिथ्यात्वं तेषु सदसद्विभागप्रतिभानविरुद्धमित्याशङ्कय दृष्टान्तेन स- माधत्ते । स्वमवृत्ताविति । श्लोकस्य तात्पर्यार्थमाह । अपूर्वत्वेति । स्वप्नदृष्टान्तस्या- पूर्वदेर्शनत्वप्रयुक्तां साध्यविकलत्वशङ्का परिहृत्येति यावत् । स्वप्नस्थाने सर्वस्य मिथ्यात्वा- विशेषेऽपीत्यर्थः । असत्त्वं परमार्थसद्विलक्षणत्वेन मिथ्यात्वं । तत्रापि तर्हि विभागपति- भासविरोधात्कुतो मिथ्यात्वमित्याशङ्कच बाधाविशेषादित्याह । उभयोरिति ॥ ९ ॥ दार्शन्तिकमाह ! जाग्रदिति । युक्तत्वे हेतुमाह । अन्तरिति । श्लोकस्थानाम- क्षराणां व्याख्यानमनपेक्षितं व्याख्यातपायत्वादित्याह । व्याख्यातमिति ॥ १० ॥ सर्वमिथ्यात्वे प्रमातृप्रमाणादिव्यवहारानुपपत्त्या "विशेषमाशङ्कचे । उभयोरिति । १ घ. च. 'त्ताप्यन्त। २ ज. झ. वप्यन्त। ३ घ. ज. झ. 'तमस। ४ च. ज.अ. झ. 'श्वे- तसा । ५ च. तं सदसतोवैतथ्यं दृष्टम् ॥ ९॥ ६ घ. ज. झ. 'वप्यन्त । ७ घ. ज. झ. 'तमस। ८ घ. ज. झ. श्वेतसा गृ। ९ घ. ज. झ. तं हि सत्सदसतोÓतथ्यं युक्तम् ॥१०॥ १० झ. पि स्था। ११ ज. सत्कल्पनान । १२ घ. ङ च. झ. कल्पनान। १३ च. न्तरं स्वमस। १४ च. 'मेव द। १५ च. तसां गृ। १६ छ. सत्वमि । १७ च. ततया वैत । १८ घ. ङ. च. ज. झ. 'म् ॥९॥ ॥ १९ च. थ्यं तर्हि का २० घ. ज. मिथ्यात्वे । २१ ज. "र्शनात्प्रयु २२ घ. 'नवत्प्रत्यु २३ . ज. पूर्वस्य । २४ ख. 'वस्यापूर्वस्य । २५ घ. ङ. ज. असत्यत्वं । २६ क. 'ताद्वि' । २५ स्व. घ. रु, ज.न्त इति । २८ ग, ज, झ. त्यापि विरोधमा । २९ ख. घ. ङ. छ. विरोधमा।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [वैतथ्याख्यं क एतान्बुध्यते भेदान्को वै तेषां विकल्पकः॥११॥ कल्पयत्यात्मनाऽऽत्मानमात्मा देवः स्वमायया । । बहिश्चेतःकल्पितान्बुध्यते । को वै तेषां विकल्पकः । स्मृतिज्ञानयोः क आलम्बनमित्यभिप्रायः । न चेन्निरात्मवाद इष्टः ॥ ११॥ स्वयं स्वमायया स्वमात्मानमात्मा देव आत्मन्येव वक्ष्यमाणं भेदाका- रं कल्पयति रज्ज्वादाविव सादीन् । स्वयमेव च तान्बुध्यते भेदास्त- कर्तृकरणव्यवस्थानुपपस्याऽपि विरोधोऽस्तीत्याह । को वा इति । विकल्पको निर्माते- ति यावत् । श्लोकस्य चोद्यपरत्वं प्रतिजानीते | चोदक इति । अक्षरयोजनया प्रथ- मार्थापत्तिविरोध स्मोरयति । स्वप्नेति । चतुर्थपादमवतार्यार्थापत्त्यन्तरविरोध स्फुटय- ति । को वै तेषामिति । कर्ता हि पूर्वानुभूतं स्मृत्वा तज्जातीयानिमिमीते" तेन स्मृत्यनु- भवाश्रयाक्षेपेण कक्षिपो विवक्षितस्तथा च क दिव्यवहारानुपपत्तिः सर्वमिथ्यात्वे दुधीरेत्यर्थः । योऽध्यात्म प्रमाता यश्चाधिदैवं कर्तेश्वरस्तावुभावपि मिथ्येत्यङ्गीकारात्प्रमा- त्रादेरसैवमित्याशङ्कयाह । न चेदिति । यदि प्रमाता का वा नेष्यते वर्हि नैरा- त्म्यमिष्टमेवापद्यते । न च तेदेष्टुं शक्यते आत्मनिराकरणस्य दुष्करत्वान्निराकर्तुरेवात्म- स्वादित्यर्थः ॥ ११ ॥ कर्तृकार्यादिव्यवस्थानुपपत्तिं परिहरति । कल्पयतीति । करणान्तरं व्यवछिनत्ति । आत्मनेति । कर्मान्तरं व्यावर्तयति । आत्मानमिति । कर्वन्तरं निवारयति । आत्मेति। तस्य द्योतकान्तरापेक्षा प्रतिक्षिपति । देव इति । विवर्ववादं द्योतयति | स्वमायये- ति । सर्वस्य मिथ्यात्वेऽपि मौयया विकल्पितभेदानुरोधेन कर्तृत्वादिव्यवस्था सिद्धय- वीति भावः । प्रमातृप्रमाणादिव्यवहारानुपपत्तिं प्रत्याह । स एवेति । एकस्मिन्नेवाद्वि- तीये प्रतीचि वस्तुनि काल्पनिकभेदनिबन्धना सर्वा व्यवस्थेत्यत्र प्रमाणमाह । इति वेदान्तेति । यथा घटस्रष्टा कुलालोऽऽधिष्ठाता मृदोऽन्यो दृष्टो न तथेहान्योऽधिष्ठा- ताऽस्तीत्याह । स्वयमिति । यथा तत्र मृदाख्यमुपादानमधिष्ठाबुरन्यदधिगतं न वाँ- त्रान्यदुपादानमस्तीत्याह । स्वमात्मानमिति । तत्र च घटं कुर्वतो भूभागो भवत्या- ११ क. मात्मदेहः स्व। २ च. नो । ३ च. 'टः स्यादिति ॥११॥ ४ छ. च तांस्त। ५ ग. छ. स. 'र्तृकार्यक। ६ ख. प. ङ, णकार्यव्य। ७ ज. स्फोटयति । ८ व. ग. घ. 'धं स्फोस्य। ९ क. 'नुवृत्तं स्मृ। १० क. 'तेनुस्म। ११ घ. देवक। १२ सत्यत्वमि । १३ क. तद्दष्टुं । १४ क. 'नि क। १५ छ. छिसिकत्र । १६ ज. माया ; ख. ग. छ. . मायक। १७ क. 'वहारः सि) १८. थान्यो STARTHANA LEARATHI ·द्वितीयप्रकरणम्२] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। स एव बुध्यते भेदानिति वेदान्तनिश्चयः॥१२॥ विकरोत्यपरान्भावानन्तश्चित्ते व्यवस्थितान् । द्वदेवेत्येवं वेदान्तनिश्चयः । नाऽन्योऽस्ति ज्ञानस्मृत्याश्रयः । नच नि- रास्पदे एव ज्ञानस्मृती वैनाशिकानामिवेत्यभिमायः ॥ १२॥ संकल्पयन्केन प्रकारेण कल्पयतीत्युच्यते। विकरोति नाना करोत्य- परॉब्लौकिकान्भावान्पदार्थाञ्छब्दादीनन्यांश्चान्तश्चित्ते वासनारूपेण व्यव- स्थितानव्याकृतानियतांश्च पृथव्यादीननियतांश्च कल्पनकार्लोन्बहिश्चि- । धारोन तथेहाधारोऽन्योऽस्तीत्याह । आत्मन्येवेति । परिणामवादं व्यावर्त्य विवर्तवा- दं प्रकटयितुं स्वमाययेत्युक्तं तत्र दृष्टान्तमाह । रज्ज्वादाविति । मायाद्वारेण चिदा- मनो जगन्निर्मातृत्वमुक्त्वा तस्यैव बुद्धिप्रतिबिम्बितस्य प्रमातृत्वमित्याह । स्वयमेव चेति । न च प्रमातृत्वस्य तात्विकतत्वं रज्ज्वादौ सर्पादिदर्शनवदेव मिथ्यात्वनिर्धार- णादित्याह । तद्वदिति । कादिभेदस्य प्रमात्रादिभेदस्य च मिथ्यात्वे नेह नानाऽ- स्तीत्यादिश्रुति प्रमाणयति । इत्येवमिति । स एवेत्येवकारार्थमाह । नान्योऽस्ती- ति । यो जगत्स्रष्टा यश्च प्रमाता ततोऽन्यो ज्ञानस्य स्मृतेश्वाश्रयो नास्ति । चेतन- भेदे मानाभावादनुभवस्मृत्योश्चैकाश्रयत्वस्य प्रसिद्धत्वादित्यर्थः । ज्ञानस्मृत्योराश्रयापेक्षा विषयापेक्षा वा नास्तीत्याशङ्कयाबाधितप्रसिद्धिविरोधान्मैवमित्याह ।न चेति ॥ १२॥ प्रकृतीयां कल्पनायां विवक्षितं क्रममुपन्यस्यति । विकरोतीति । नियतांश्चेति च- कारादनियतांश्चति विवक्ष्यते । प्रतिपिपित्सितक्रमप्रतिपत्त्यर्थं पृच्छति । संकल्पयनि- ति । श्लोकाक्षरयोजनया बुभुत्सितं क्रमं प्रत्यायति । उच्यत इत्यादिना । अन्या- श्वेति शास्त्रीयानिति यावत् | चित्तमध्ये वासनारूपेण व्यवस्थितान् । अनभिव्यक्त- नामरूपत्वेन व्यवहाँरायोग्यत्वमाह । अव्याकृतानिति । कल्पनाकालान्विधुदादीन- स्थिरानित्यर्थः । बहिश्चित्तो बहिर्मुखो बाह्यान्व्यवहारयोग्यान्पदार्थान्कल्पयति । अन्त- श्चित्तस्तु तेभ्यो व्यावृत्तबुद्धिमनोरयादिलक्षणानात्मन्यवस्थितान्भावान्व्यवहोरायोग्या- १ छ. स क । २ च. "तीत्येवेत्यु। ३ ज. नाक । ४ च. लाहि ।५ क. धारस्तथे । ६ व. 'स्तीह । ७ ग. झ. ति एवं। ८ क. "तोन्यज्ञा। ९ छ. "त्वप्र। १० ग. यांवि। ११ ग. स. "तिपत्सि। १२ ख. पित्सि। १३ क. ति कः सं। १४ घ. ड. ज. सिता १५ क. 'तान मि १६ क. होरयो । १७ ख. 'कालीनान्वि। १८ क. "र्मुखान्बाह्या। १९ क..'व्यावर्त । २० घ. ङ, ज.म. थाना । २१ क, त्मव्यव। २२ क. घ. ज. हारयो ।

·७२ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [वैतध्यारूयं नियतांश्च बहिश्चित्त एवं कल्पयते प्रभुः॥१३॥ चित्तकाला हि येऽन्तस्तु द्वयकालाश्च ये बहिः। तः संस्तथाऽन्तश्चित्तो मनोरथादिलक्षणानित्येवं कल्पयति । प्रभुरीश्व- र आत्मेत्यर्थः॥ १३ ॥ स्वप्नवञ्चित्तपरिकल्पितं सर्वमित्यतैदाशयते । यस्माच्चित्तपरिकल्पि- तैर्मनोरथादिलक्षणैश्चित्तपरिच्छेद्यैर्वैलक्षण्यं बाह्यानामन्योऽन्यपरिच्छेद्य- त्वमिति सा न युक्ताऽऽशङ्का । चित्तकाला हि येऽन्तस्तु चित्तपरि- च्छेद्याः नान्यश्चित्तकालव्यतिरेकेण परिच्छेदकः कालो येषां ते चि- त्तकालाः । कल्पनाकाल एवोपलभ्यन्त इत्यर्थः । द्वयकालाश्च भेदका- न्कल्पयित्वा पुर्नेर्बहिर्व्यवहारयोग्यतायै कल्ययतीत्यर्थः । एतदुक्तं भवति । यथा लोके कुलालो वा तन्तुवायो वा घटं पेटं वा कार्य चिकीर्षुरादौ व्यवहाँरायोग्यां व्यक्ति बु- द्धावाऽऽविर्भाव्य पश्चात्तामेव बहिर्नामरूपाभ्यां संपादयति । तथैवायमादिकर्ताऽपि मा यालक्षणे स्वचित्ते नामरूपाभ्यामव्यक्तरूपेण स्थितान्स्रष्टव्यपदार्थान्मधर्म सिसृक्षिता- कारेणान्तर्विभाव्य पश्चाबहिः सर्वप्रतिपत्तृसाधारणरूपेण संपादयतीति कल्पनायां - माधिगतिरिति ॥ १३ ॥ कल्पितानां कल्पनाकालादन्यस्मिन्काले सत्त्वाभावाजामद्भावानां च कल्पनाकालात्का- लान्तरेऽपि प्रत्यभिज्ञया सत्त्वावगमादनुपपन्नं तेषां मिथ्यात्वमित्याशङ्कयाऽऽह । चित्ते- ति । ये कल्पनाकालभाविनो भावा मनस्यन्तर्वर्तन्ते । ये च प्रत्यभिज्ञायमानत्वेन पू- पिरकालेभाविनो बहिरेव व्यवहारयोग्या दृश्यन्ते ते सर्वे कल्पिताः सन्तो मिथ्यैव भवितुमर्हन्ति । प्रत्यभिज्ञायमानत्वलक्षणो विशेषस्तु नाकल्पित्तत्वप्रयुक्तः कल्पिवेऽपि" तदर्शनादित्यर्थः । श्लोकव्यावामाशङ्कां दर्शयति । स्वप्नवदिति । यथा स्वप्ने ह- श्यमानं सर्वं कल्पितं मिथ्यैवेष्यते । तथा जागरितेऽपि दृष्टं सर्व चित्तस्पन्दितं तेन कल्पितं मिथ्यैवेत्येतन्नाद्यापि निर्धारितमित्यत्र हेतुमाह । यस्मादिति । भात्मावि- द्याविवर्वेन चित्तेन तावदन्तर्विनिर्मिता मनोरंथरूपा मनस्यन्वर्वर्तमाना बहारज्जुसाद- । १ छ. चित्तक । २ ङ. त्येवं त। ३ क. झ. शङ्कते । ४ क. नर्व्य । ५ छ. श. 'टे का। ६ ख. ग. घ. ज. झ. हारयो । ७ ज. चित्तना। ८ क. पत्तिसा। ९ घ. नात्का। १० क. पन्ने ते। ११ घ. 'लविभा १२ घ. हारायो। १३ क. षवस्तु। १४ छ. "पि तत्त्वे तु तो १५ झ. 'न्तानमि। १६ उ. नोरू।

·द्वितीयप्रकरणम्२] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाण्यसमेताः। कल्पिता एव ते सर्वे विशेषो नान्यहेतुकमा१४॥ ला अन्योन्यपरिच्छेद्याः। यथाऽऽमोदोहनमास्ते यावदास्ते ताचदां दोग्धि यावद्गों दोग्धि तावदास्ते । तावानयमेतावान्स इति परस्परपरिच्छेद्यप- रिच्छेदकत्वं बाहानां भेदानां ते द्वयकालाः । अन्तश्चित्तकाला बाह्याश्च द्वयकालाः कल्पिता एव ते सर्वे । न बाटो द्वयकालत्वविशेषः क- ल्पितत्वव्यतिरेकेणान्यहेतुकः। अत्रापि हि स्वप्नदृष्टान्तो भवत्येव ॥१४॥ यश्च ते चित्तेनैव परिच्छिद्यन्ते । ते हि कल्पनाकालमात्रभाविनो न प्रमीयन्ते । वैः सह वैलक्षण्यं मनसो बहिर्जाग्रदृश्यमानानां भावानामन्योऽन्यपरिच्छेद्यत्वं कालद- यावच्छिन्नत्वेन प्रत्यभितॊगोचरत्वमिति यस्मादुपलभ्यते तस्मादयुक्तं जागरितस्य स्व- प्रवन्मिथ्यात्वमित्यर्थः । श्लोकाक्षरैरुत्तरमाह । सानेति । ये मनस्यन्तर्मनोरथरूपाभा- वास्ते चित्तकाला भवन्तीत्यत्र चित्तकालत्वं विशदयति । चित्तेत्यादिना । वाच्यार्थ- मुक्त्वा विवक्षितार्थमाह । कल्पनेति । द्वितीयपादमवतार्य व्याकरोति । द्वयेति । ये मनसो बहिरुपलभ्यन्ते ते भेदकालाः कालस्य भेदो भेदकालः स येषां ते तथेति व्युत्पत्तेः । ततश्चान्येन पूर्वेणान्येनं चापरेण परिच्छेद्या भिन्नकालावच्छिन्नत्वेन प्र- स्यभिज्ञायमाना इत्यर्थः । प्रत्यभिज्ञायमानत्वमुदाहरणनिष्ठतया स्फुटयति । यथे- ति । भागोदोहनं गोदोहनपर्यन्तमास्ते देवदत्तस्तिष्ठतीति प्रत्यभिज्ञाशेषत्वेनाभि- ज्ञोदाहरणीया यावता कालेनावच्छिन्नो वर्तते तावता कालेनावच्छिन्नो गोदोहनं निर्वर्त यतीत्यनेककालावस्थायित्वेन प्रत्यभिज्ञाविषयत्वं तस्य दर्शयति । यावदिति । यावता कालेनायं घटोऽर्थक्रियां निर्वतयितुं शक्रोति तावता कालेनावच्छिन्नः सन्नेष विष्ठतीत्युदाहरणान्तरमाह । तावानिति । परोक्षतया स्थितो यावता कालेनावच्छि- नः स्वकार्य निर्वर्त्य निर्वृणोत्येतावता कालेनावच्छिन्नः स तिष्ठतीत्यपरमुदाहरणमाह । एतावानिति । उक्तेन न्यायेन परेणापरेण च कालेन परिच्छेद्यत्वं जाग्रदृश्यानां भावानामुपलभ्यते कालद्वयस्य च परिच्छेदकत्वम् । तथा च ते सर्वे भावा बहिर्दश्य- माना द्वयकालेन कालद्वयेन परिच्छेद्या भवन्तीत्यर्थः । तृतीयपादं व्याचष्टे । अन्त- रिति । चतुर्थपादार्थमाह । नेत्यादिना । बाह्यो जाग्रदृश्येषु बाह्यपदार्थेषु व्यवस्थि- तोद्वयकालत्वेन कालवयावच्छेदेन कृतः प्रत्यभिज्ञायमानत्वरूपो विशेषोऽन्यहेतुको न भवति । कल्पितेऽपि तथाविधविशेषसंभवादित्यत्र दृष्टान्तमाह । अत्रापि हीति । १ क. बाह्यः कालद्वयल। २ छ. "रिच्छेद्य । ३ ज. 'न्ते । हि। ४ क. ज्ञानगो। ५ क. येन । ६ क. लत्वे वि। ७ झ. येन-1 ८ स. ग. ज. झ. 'न्ते में। ९ घ. षांत।१० ज. न वापी ११ घ. "रिच्छिद्य मिा ·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [वैतथ्याख्यं अव्यक्ता एव येऽन्तस्तु स्फुटा एव च ये बहिः। कल्पिता एव ते सर्वे विशेषस्त्विन्द्रियान्तरे ॥१५॥ जीवं कल्पयते पूर्व ततो आवान्पृथग्विधान् । यदप्यन्तरव्यक्तत्वं भावानां मनोवासनामात्राभिव्यक्तानां स्फुटत्वं वो बहिश्चक्षुरादीन्द्रियान्तरे विशेषो नासौ भेदानामस्तित्वकृतः स्वप्नेऽपि तथा दर्शनात् । किं तीन्द्रियान्तरकृत एव । अतः कल्पिता एव जा- अद्भावा अपि स्वप्नभाववदिति सिद्धम् ॥ १५ ॥ बाह्याध्यात्मिकानां भावानामितरेतरनिमित्तनैमित्तिकतया कल्पनीयां यद्यपि सर्व जाग्रद्भेदजातं कल्पितं तथापि तत्र यथोक्तो विशेषः स्फुटः सिद्धयति । स्वप्ने सर्वस्य भेदजातस्य कल्पितत्वेऽपि प्रत्यभिज्ञायमानत्वाज्जागरितेऽपि तदुपपत्तेरि- त्यर्थः ॥ १४॥ स्वप्नजागरितयोरुभयोरपि मिथ्यात्वे स्फुटास्फुटावभासविभागानुपंपत्ते विशेषेण मि- थ्यात्वमित्याशङ्कयाह । अव्यक्ता इति । ये मनस्यन्तर्भावनारूपत्वादस्फुटा ये च मनसो बहिरूपलभ्यमानाः स्फुटा भवन्ति ते सर्वे मनःस्पन्दनमात्रत्वेन कल्पिताः । मिथ्यैवान्तर्बहिरिन्द्रियभेदनिमित्तः स्फुटत्वास्फुटत्वविशेषः । न मिथ्यात्वममिथ्यात्वं वा वनोपयुज्यते । मिथ्याभूवेष्वपि तद्दर्शनादित्यर्थः । श्लोकाक्षराणि व्याकरोति । यद- पीत्यादिना | मनस्यन्तमनोरथरूपाणां भावानामव्यक्तत्वमस्फुटत्वम् । तत्र हेतुमाह । मन इति । जक्षुरादिग्राह्यत्वेन मनसो बहिर्भावानां स्फुटत्वं दृष्टं तदेषाममिथ्यात्व कृत- मिति शङ्का वारयति । नासाविति । सर्वसंपतिपन्नमिथ्यात्वेऽपि स्वप्ने स्फुटत्वास्फुट- त्वविशेषप्रतिभानान्नासौ विशेषो मिथ्यात्वमममिथ्यात्वं' वा प्रयोजयितुं प्रभवतीत्याह । स्वप्रेऽपीति । अयं विशेषस्तर्हि केन सिद्धयतीत्याशङ्कय चतुर्थपादार्थमाह । किं तौति । मनोमात्रसंबन्धादन्तीवानां वासनामात्ररूपाणामस्फुटत्वम् । बहिर्भावानां" तु चक्षुरादिबहिरिन्द्रियसंबन्धाधुक्तं स्फुटत्वं तदेष विशेषो मिथ्यात्वाविशेषेऽपि सिध्य- तीत्यर्थः । स्फुटत्वास्फुटत्वप्रतिभासभेदस्य मिथ्यात्वेऽपि संभवात्मागुक्तमनुमानमविरु- मित्युपसंहरति । अत इति ॥ १५ ॥ भवतु सर्वस्य कल्पितत्वम् । सा पुनः सर्वकल्पना केन द्वारेणेत्याशङ्कयाह । जी- वमिति । आत्मा हि सर्व मायावशेन कल्पयन्नादौ विशिष्टरूपेण जीवं कल्पयति । १ क. याप्य ख. च. योप्य छ. येप्य । २ . च । ३ ख. 'न्तरग्राह्याणां वि। ४ क. एवा- न्तः क। ५ ख. घ. ङ. छ. ज. ह्यानामाध्या । ६ नायाः किं । ७ ग. घ. ङ. च. झ. योर। ८ ग. जो टाव। ९ क. पन्नेनावि । घ. पत्ते! विशेषण । १० ङ. 'ति । म। ११ ग.न्दमा। १२ छ, 'ति । येसी । १३ ङ, तं प्र। १४ घ. ज. नां च । १५ ख. घ. 'यते । त। । । न ·द्वितीयप्रकरणम् २] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। बाह्यानाध्यात्मिकांश्चैव यथाविद्यस्तथास्मृतिः॥१६॥ किं मूलमिति । उच्यते । जीव हेतुफलात्मकम् । अहं करोमि मम सुखदुःखे इत्येवं लक्षणम् । अनेवलक्षण एव शुद्ध आत्मनि रज्ज्वामिव सर्प कल्पयते पूर्वम् । ततस्तादर्थेन क्रियाकारकफलभेदेन प्राणादीनानाविधान्भावा- न्बाह्यानाध्यात्मिकांश्चैव कल्पयते । तत्र कल्पनायां को हेतुरित्युच्यते । योऽसौ स्वयं कल्पितो जीवः सर्वकल्पनायामधिकृतः स यथाविद्यो या- दृशी विद्या विज्ञानमस्येति यथाविधस्तथाविधैव स्मृतिस्तस्येति तथा स्मृतिर्भवति स इति । अतो हेतुकल्पनाविज्ञानात्फलविज्ञानं ततो हेतु- फलस्मृतिस्ततस्तद्विज्ञानं तदर्थक्रियाकारकतत्फलभेदविज्ञानानि । ते- तत इति । तत्सृष्ट्वा तदेवानुमाविशदिति श्रुतेः स्वयमेव जीवभावमापद्यते । तद्वारेण पुनर्नानाविधाभावानिमिमीते । ज्ञानस्मृविवषम्याचत्कल्प्येषु भावेषु वैषम्योपपत्तिरित्यर्थः। श्लोकव्यावत्यै प्रश्नमुत्थापयति । बाँहोति । पदार्थाः साध्यसाधनतया स्थिता बाह्याः सुखं दुःखं ज्ञानं रागश्चेत्येवमादयस्त्वाध्यात्मिकास्तेषां परस्परं निमित्तनैमित्तिकताऽ- स्ति । बाह्यानिमित्तीकृत्याध्यात्मिकाः भवन्तिः । तानपि निमित्तीकलोवरे जायन्ते । तदेवमितरेतरनिमित्ततयों नैमित्तिकतया च कल्पनायां मूल वक्तव्यम् । निर्मूलकल्प- नायामविप्रसङ्गादित्यर्थः । श्लोकाक्षरयोजनया परिहरति । उच्यत इति । हेतुफला- स्मकमित्युक्तमेव व्यनक्ति । अहमिति । हेतुफलभावविकलं परिशुद्धमात्मरूपं जीवक- ल्पनाधिष्ठान दर्शयति । अनेनैवमिति । आरोपस्याधिष्ठानापेक्षाऽस्तीत्यत्र दृष्टान्तमाह । रज्ज्वामिवेति । द्वितीयतृतीयपादौ विभजते । ततइति । तादर्थेन प्रथमं कल्पितस्य भोक्तुर्जीवस्य शेषत्वेनेत्यर्थः । यद्यपि जीवः सर्वकल्पनायां मूलभूतो हेतुस्तथापि तस्यै तत्र कल्पनाविशेषो विशेषहेतुव्यातिरेकेण न संभवतीति शङ्कते । तत्रेति । चतुर्थपादे- नोत्तरमाह । उच्यत इति । कल्पितो विशिष्टरूपेणेति शेषः । अधिकतः स्वामित्वेन "संबद्ध इत्यर्थः । इति शब्दः श्लोकाक्षरयोजनासमाप्तिद्योतनार्थः । प्रकृतकल्पनामेव प्रपञ्चयति । अत इत्यादिना । सत्यन्नपानाधुपयोगे तृप्त्यादि भवति । असवि न भवतीत्यन्वयव्यतिरेकरूपाच्यायादोजनादिकं हेतुरिति कल्पनाविज्ञानमुत्पद्यते । १ च. विध्यस्त । २ ख. घ. ङ. छ. ज. सुखं. दुःखमित्ये च. सुखेत्ये ३ क. अनेन । ४ च. 'ति स य। ५ घ. स्तथा । ६ क. ग. घ, छ. झ. कल्पेषु । ७.ग, घ, ङ, छ. ज. बाह्यात्ममिति । स. बाह्याध्यात्मिकानामिति । ८ क. सुखदुः । ९ ज. र नै । १० ज. त्तनै । ११ घ. याच । १२ ख. ल च । १३ क. शुद्धात्म। १४ ज. तत्रः । १५.क.स्य क। १९ ग. शेषहे। १७ घ.वि- शेषरू। १८ ङ. ति विशे। १९ ग. छ. झ. कृत्या स्वा।२० क. बन्धेन संबद । २१ क. 'रपरयो रा. घ. रस'। २२ ख.. छ. "दि संन। २३ ख, पाभ्यां यद्रो छ. पाद्रों। ।

·७६ गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [वैतथ्यावं अनिश्चिता यथा रज्जुरन्धकारे विकल्पिता। भ्यस्तत्स्मृतिस्तत्स्मृतेश्च पुनस्तद्विज्ञानांनी स्पेवं बाह्यानाध्यात्मिकांश्चे- तरेतरनिमित्तनैमित्तिकभावेनानेकधा कल्पयते ॥ १६ ॥ तत्र जीवकल्पना सर्वकल्पनामूलमित्युक्तं सैवे जीवकल्पना किं निमित्ते- ति दृष्टान्तेन प्रतिपादयति । यथा लोके स्वेन रूपेणानिश्चित्ताऽनवधारिता एवमेवेति रज्जुर्मन्दान्धकारे किं सर्प उदकधारा दण्ड इति वानेकधा विकल्पिता भवति पूर्व स्वरूपानिश्चयनिमित्तं । यदि हि पूर्वमेव रज्जुः ततेस्तृप्त्यादिकं फलमिति कल्पनाविज्ञानं जायते । ततोऽपरेधुंक्तयोरुभयोरपि हेतु- फलयोः स्मृतिरुद्भवति । ततश्च फलसाधनसमारजातीये कर्तव्यताविज्ञानम् । ततश्चा- मिलषिततृष्ट्यादिफलार्थत्वेने पाकादिक्रिया तत्कारक तण्डुलादि तत्फलौन्ननिष्पत्त्या- दीनि विशेषविज्ञानादीनि भवन्ति । ततो हेत्वादिस्मृतिः । तदस्तदनुष्ठानम् । ततश्च फलम् । इत्यनेन क्रमेण मिथो हेतुहेतुमत्तया कल्पना भवतीत्यर्थः । प्ररुतां कल्पना- मुपसंहरति । एवमिति ॥ १६ ॥ इदानीं जीवकल्पनानिमित्तं निरूपयति । अनिश्चितेति । श्लोकस्य तात्पर्य दर्श- यितुं वृत्तं कीर्तयति । तत्रेति । पूर्वश्लोकः सप्तम्यर्थः । जीवकल्पनाया नित्यत्वायो- गात्सनिमित्तत्वस्य वक्तव्यत्वात्तस्य च वस्तुत्वे निवृत्त्यनुपपत्तेः । असवस्तुत्वे च निमित्तत्वासिद्धर्जीवकल्पनाया दुर्घटत्वात्तत्कार्यभूतापि कल्पना नावकल्प्यत इत्याशङ्क- ते।सैवेति । उत्तरत्वेन श्लोकाक्षराण्यवतार्य व्याचष्टे । दृष्टान्तेनेति । स्वप्नसाधारणं रूपर- जुत्वं तेनेति यावत् । अनवधारितत्वमेव स्फोरेयात । एवमेवेति । रज्जुरेवेयमित्यनेन प्र- कारणेत्यर्थः । उक्ताबधारणाराहित्य कारणं सूचयति । मन्देति । पूर्व रज्जुख रूपनिश्चया- त्यागवस्थायामित्यर्थः । सादिकल्पनायामन्वयव्यतिरेकसिद्धमुपादानमुपन्यस्यति । स्व- अपेति । एतदेव व्यतिरेकद्वारा विवृणोति । यदि हीति । देवदत्तस्य हस्तौद्यवयवेषु तपेणैव निश्चितेषु सादिविकल्पो यथा नोपलभ्यते तथा पुरोवर्तिन्यपि रज्जैव रूपे- ण निश्चितेनासौ युक्तस्तथा च रज्ज्वज्ञानादेव स भवतीत्यर्थः । उपपादितं दृष्टान्तम- नूद्य दार्शन्तिकमभिधानश्चतुर्थपादार्थमाह । ऐष इति । हेतुफलादीत्यादिशब्देन , छ. तिश्च । २ ख. घ. ङ. ज. ज्ञानमित्ये। ३ क. नानि तेभ्यस्तत्स्मृतिस्तत्स्मृतिश्च पुलस्तज्ज्ञानानी । ४.ज. झ. 'नामाध्या। ५ छ.व क'1६ झ. तिचाने। ७ च. 'दि पु। ८ क. "ज्जुः सर्पण । ९ क. वस्तुष्टयादि । १० घ. इ. ज. झ. रुम'। ११ क. धनास। १२ क. खे पा। १३ क. रकता छ, रकारान्तरत। १४ ख. लान्यन्ननि। १५ ख. घ. इ. छ.ज. 'नानि ।।६ छ. ज. तुम। १७ छ. निमित्तला। १८ ग..शङ्कयते । १९ ग. घ. ङ. . झ. 'स्ताव। २० घ. "दिक। २१ इ. ज. झ. 'ज्जुरू। २२ क. रज्जुज्ञा । २३ क. 'व में। २४ क्. छ. 'मिसंदधा । २५ घ, ङ एवमिति । ज. एवमपि ।

·७७ स्वं द्वैतमविद्याविजृम्भितमिति प्रमाणसिद्धमित्यर्थः ॥ १० उपयः श्रूयन्ते तेनाद्वैतं द- द्विवीयपकरणम् २] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। सर्पधारादिभिर्भावस्तहदात्मा विकल्पितः ॥ १७ ॥ निश्चितायां यथा रज्ज्वां विकल्पो विनिवर्तते। स्वरूपेण निश्चिता स्यात् । न सादिविकल्पोऽभविष्यत् । यथा स्वह- स्ताङ्गुल्यादिषु । एष दृष्टान्तः। तद्वद्धेतुफलादिसंसारधर्मानर्थविलक्षणेत- या स्वेन विशुद्धविज्ञप्तिमात्रसत्ताद्वयरूपेणानिश्चितत्वाज्जीवप्राणाधनन्त- भावभेदैरात्मा विकल्पित इत्येष सर्वोपनिषदां सिद्धान्तः ॥ १७ ॥ रज्जुरेवेति निश्चये सर्वविकल्पनिवृत्तौ रज्जुरेवेति चाद्वैतं यथा तथा नेति नेतीति सर्वसंसारधर्मशून्यमतिपादकशास्त्रजनित विज्ञानसूर्यालोकक- कर्तृत्वभोक्तृत्वरागद्वेषादि गृह्यते । विलक्षणत्वमेव स्फुटयति । स्वेनेति । अनारोपितेने- वि यावत् । विज्ञप्तेविशुद्धत्वं जन्मादिराहित्यमाकारान्तरशून्यत्वं तन्मात्रत्वं चेत्यर्थः । वन्मात्रत्वमयुक्तं सामान्यविशेषभावादित्याशङ्कयाह । सत्तेति । न च तवान्यदस्ति सुखमिति मत्वा विशिनाष्टि । अद्वयेति । सच्चिदानन्दाद्वयात्माविधाविलसितं द्वैतमि- त्यत्र प्रमाणं सूचयति । इत्येष इति । अद्वैतश्रुतयस्तावत्तत्रोपलभ्यन्ते यत्र हि दैत- मिव भवतीत्याद्याश्च द्वैततत्प्रतिभासंयोषात्वमावेदयन्त्यः श्रुतयः श्रूयन्ते तेनाद्वैतं व- अविद्याकृता जीवकल्पनेत्यन्वयमुखेनोक्तं तदेवेदानी व्यतिरेकमुखेन दर्शयति । निश्चितायामिति । रज्जुरेवेति रज्ज्वां निश्चितायां तदज्ञाननिवृत्तेस्तदुत्थसोदिविकल्प सर्वथा निवर्तते रज्जुमात्रं चावशिष्यते तद्वदात्मनि श्रौतो निश्चयो यदा सम्पद्यते त- दा सर्वस्यात्माऽविद्याकल्पितस्य जीवादिविकल्पस्य व्यावृत्तेरद्वैतमेवात्मतत्त्वं परिशिष्य- ते । तस्मादात्माऽविद्याविजृम्भिता जीवकल्पनेत्यर्थः । दृष्टान्तभागं व्याचष्टे । रज्जु- रिति । तद्वदित्यादि व्याकरोति । तथेति । सर्पस्यापि संसारात्मनो धर्मस्यात्मन्या- रोपितस्यासत्त्वावेदकं यनिषेधशास्त्रं तेन जनितं विज्ञानमेव सूर्यालोकस्तत्कृतो योऽय- मात्मविनिश्चयः स एवाद्वितीयः शिष्यते । द्वैतं पुनः सर्वमेव व्यावृत्तं भवतीत्यर्थः । आत्मविनिश्चयमेव विशिनष्टि । आत्मैवेति । सर्वमिदमात्मैवेत्युक्तेः पूर्णत्वं तस्योच्यते पूर्वभाविना कारणेन संस्पर्शशून्योऽपूर्वः पश्चाद्भाविना कार्येण सम्बन्धविधुरोऽनपरमन- न्तरं छिद्रं तच्छून्योऽनन्तरश्चिदेकरसस्तस्यैव प्रत्यक्त्वमबाह्यत्वं कार्यकारणास्पृष्टसुभ- यकल्पनाधिष्ठानत्वेन ततोऽर्थान्तरत्वादित्याह । सबाह्येति । विशेषणत्रयं कौटस्थ्यब्यव- स्थापनार्थम् । जन्मादिसम्बन्धाभावे कारणमविद्यासम्बन्धराहित्यं दर्शयति । अभय इति । १ क. ध्यत् । स यया वा २ ज. झ. च. दिष्वेवं । ३ क. तः। ४ च. णःस्वे'। ५ क. शेषाभा। ६ घ. द्याल । ७ ख. ङ, छ, त्तत्र तत्रो। ८ क.. समानयो। ९ ज.न्ते ना। प्रकार को यह पता चला ·७८ .. गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [वैतध्याख्यं रज्जुरेवेति चाद्वैतं तद्वदात्मविनिश्चयः ॥ १८॥ प्राणादिभिरनन्तैश्च भावरेतर्विकल्पितः। मायैषा तस्य देवस्य यया संमोहितः स्वयम् ॥१९॥ प्रोण इति प्रॉणविदो भूतानीति च तदिदः । तात्मविनिश्चयः । आत्मैवेदं सर्व अपूर्वोऽनपरोऽनन्तरोऽबाह्यः सबाह्या- भ्यन्तरो यजोऽजरोऽमरोऽमृतोऽभय एक एवाद्वय इति ॥ १८ ॥ यद्यात्मैक एवेति निश्चयः कथं प्राणादिभिरनन्तैर्भावरेतैः संसारल- क्षणैर्विकल्पित इति । उच्यते । शृणु मायैषा तस्यात्मनो देवस्य । य. था मायाविना विहिता माया गगनमतिविमलं कुमुमितैः संपलाशैस्त- रुभिराकीर्णमिव करोति तथेयमपि देवस्य मायर्या ययाऽयं स्वयमपि मो- हित इव मोहितो भवति । मम माया दुरत्ययेत्युक्तम् ॥ १९ ॥ माणः प्राज्ञो 'बीजात्मा तत्कार्यभेदा हीतरे स्थित्यन्ताः । अन्ये च न खल्वविद्या तत्र कारणत्वेन सम्बन्धमनुभवति । तस्य पूर्णत्वेन कारणानपेक्ष- रवादित्याह । एक इति । द्वैताद्वैवव्यावृत्यर्थमवधारणं न विद्यायाः । निराश्रयत्वो- पपत्तेः । आश्रयान्तरस्य चासत्त्वात् । तत्रैव सा प्रविशतीति चेत्सत्यम् । भविट्ट- ष्टच्या तस्यास्तत्र प्रवेशेऽपि वस्तुदृष्टया नासौ तस्मिन्प्रवेष्टुं प्रभवतीत्याह । अद्वय- इति ॥ १८॥ आत्मनो द्वितीयत्वे कथमनेकै वस्तस्य विकल्पितत्वमित्यभिप्रायाप्रतिपत्त्या प्रत्यक तिष्ठते । प्राणादिभिरिति । सिद्धान्ती स्वाभिसन्धिमुद्घाटयन्नुत्तरमाह । मायेति । चोचभागं विभजते । यदीति । उत्तरार्धमुत्तरत्वेन व्याकरोति । उच्यत इति । मा- यामेव दृष्टान्तेन स्पष्टयति । यथेति । तामेव मायां कार्यद्वारा स्फोरयति । ययेति । यथा लौकिको मोहितो मोहपरवशो दृश्यते तथाऽयमात्मा स्वयमेव मायासंबन्धान्मो- हितो भवति । अतो मोहद्वाराऽऽत्मन्येव मायाविगतिरित्यर्थः । मायाया मोहहेतुत्वं भगववापि सूचितमित्याह । ममेति ॥ १९ ॥ के ते प्राणादयोऽनन्ता मावा यैरात्मा विकल्प्यते माययेत्यपेक्षायां प्राणादिविकल्प- नामुदाहरति । पौण इति । प्राणो हिरण्यगर्भस्तटस्थेश्वरो वा स जगतो हेतुरिवि । १ क. रतैः क। २ ख. घ. ङ, ज. या संमों। ३ घ. च. ज. प्राणा। ४ छ. प्राणावि । ५ छ. ज. मायां वि। ६ क. 'हितमा । ७ झ. 'तिनिर्मलं। ८ च. सफलप। ९ख. घ. ज. याड- यम । च. या सस्व । १० क. हितो भ। च. हितमिव । ११ छ. जीवात्मा। १२ ग. घ. ज. प्राणा इतति । १३. झ. इतीति । १४ घ, ङ. ज. वाज। । HE म ·द्वितीयपकरणम् २]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। ७९ गुणा इति गुणविदस्तत्त्वानीति च तद्विदः ॥२०॥ पादा इति पादविदो विषया इति च तद्विदः। सर्व लौकिकाः सर्वमाणिपरिकल्पिता भेदा रज्ज्वामिव सर्पादयः । त- च्छून्ये आत्मन्यात्मस्वरूपानिश्चयहेतोरविद्यया कल्पिता इति पिण्डी- कृतोऽर्थः । माणादिश्लोकानां प्रत्येकं पदार्थव्याख्याने फल्गुप्रयोजन- त्वोधनो न कृतः॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ २३ ॥ २४ ॥२५॥ ॥२६॥ २७॥ २८॥ प्राणविदो हैरण्यगर्भाधा वैशेषिकादयश्च कल्पयन्ति । तदिदं कल्पनामात्रम् । स्वत- अस्य हिरण्यगर्भस्ये सर्वजगद्धेतुत्वे मानाभावात् । पौरुषेयागमस्यापौरुषेयश्रुतिविरोधे स्वार्थे मानत्वायोगात्तटस्थेश्वरवादस्य च प्रमाणयुक्तिविहीनस्य प्रतिपत्तुमशक्यत्वादि- त्यर्थः । कल्पनान्तरं दर्शयति । भूतानीति चेति । पृथिव्यप्तेजोवायवस्तत्त्वानि ता- नि च चत्वारि भूतानि जगत्कारणानीति लोकायतिकास्तदपि कल्पनामात्रम् । न हि भूतानि स्वतःसिद्धानि जडत्वविरोधात् । नापि परतः सिद्धानि । स्वगुणस्य चैतन्य- स्य स्वग्राहकत्वायोगाद्वह्निगतोष्ण्यस्य वह्निविषयत्वादर्शनात् । अतो भूतानि जगत्क- र्तृणीति कल्पनैवेत्यर्थः । सत्वरजस्तमांसि त्रयो गुणाः साम्ये नावस्थिता जगतो महदा- दिलक्षणस्य कारणमिति सांख्याः तदपि कल्पनामात्रम् । साम्येन स्थितानां कारणत्वे प्रलयाभावप्रसङ्गात् । वैषम्यभेजनस्य च निहेतुकत्वे सदा तदापातात् । सहेतुकत्वे हे- वोनित्यत्वे प्राचीनदोषानुषङ्गादनित्यत्वे हेत्वन्तरापेक्षायामनवस्थानादित्याह । गुणा इतीति । कल्पनान्तरमाह । तत्त्वांनीति चेति । आत्माऽविद्या शिव इति सङ्क्षपतस्त्रीणि तत्त्वानि सर्वजगत्प्रवर्तकानीति शैवा मन्यन्ते वदपि कल्पनामात्रम् । भात्मनो भिन्नत्वे शिवस्य घटादितुल्यत्वप्रसङ्गादभिन्नत्वे तत्वानां त्रित्वव्याघातादित्यर्थः ॥ २० ॥ एकस्यात्मनो विश्वादयः पादाः सर्वव्यवहारहेतवो भवन्तीत्यपि कल्पनामात्रम् । निरंशस्यात्मनोंऽशभेदानुपपत्तेरित्याह । पादा इतीति । वात्स्यायनप्रभृतीनां कल्पनां कथयति । विषया इतीति । शब्दादयो विषया भूयो भूयो भुज्यमानास्तत्वमिति' विभ्रममात्रम् । विषस्य विषयाणां च दूरमत्यन्तमन्तरम् । उपभुक्तं विषं हन्ति विषयाः २२ १ क. त्मनात्म। २ झ. त्वात्प्रसिद्धपदार्थत्वाच्च यत्नो। ३ ङ. श्च विक। ४ घ. 'स्य जा ५ घ. गात्ताटस्थ्येश्व। ६ छ. ति पृ। ७ ग. झ. नि चत्वा । ८ ख. घ. 'भ्येनावस्थि । ९ ख. भ- वन । १० ग. 'दापा । ११ ग. झ. हेतो। १२ ख. छ. इति । १३ ग. घ. ङ. झ. त्वानि चे। १४ छ. ति आ'। १५ छ. झ ल्यप्र। १६ क. यः स १७ ख. पत्त्या पादानुपपत्ते । १८ ख. छ. इ. ति। १९ छ. इति । २० ख. 'यो भू। २१ छ. ति भ्र। २२ ग. झः विषयः । S । R ·८० गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [वैतथ्याख्यं लोका इति लोकविदो देवा इति च तदिदः॥२१॥ वेदा इति च वेदविदो यज्ञा इति च तद्विदः। भोक्तेति च भोक्तृविदो भोज्यमिति च तदिदः ॥२२॥ सूक्ष्म इति सूक्ष्मविदः स्थूल इति च तद्विदः। । स्मरणादपि इति । विषयानुसंधानस्य निन्दितत्वात्तेषां पारमार्थिकतत्वभावानुपपत्तेरित्य- र्थः । भूर्भुवः स्वरिति त्रयो लोका वस्तुभूताः सन्तीति पौराणिकाः । तदपि कल्पनामा- त्रम् । स्थानभेदेन त्रित्वे तदानन्त्यस्य दुरुत्तरत्वात्स्वातत्र्यस्य चासिद्धत्वादित्याह । लोका ईतीति । अग्रीन्द्रादयो देवास्तत्तत्फलदातारो नेश्वरस्तथेति देवताकाण्डीयाः। तदपि कल्पनामात्रम् । अस्मदादिप्रयत्नमपेक्ष्य फलदातृत्वे तेषां भृत्येभ्यो विशेषाभा- वप्रसङ्गात् । स्वातयेणोपकारकत्वे तदाराधनवैयर्थ्यात् । तद्भक्तानामपि विप्रतिपत्तिद- र्शनात्तत्प्रसादस्याकिंचित्करत्वादित्याह । देवा इति चेति ॥ २१ ॥ ऋग्वेदादयो वेदाश्चत्त्वारस्तत्त्वानीति पाठका वदन्ति । तदापि कल्पनामात्रम् । न हि वेदा लौकिकवर्णव्यतिरिक्ता दृश्यन्ते । क्रमवतामेव वर्णानां वेदशब्दवाच्यत्वाङ्गी- कारात् । क्रमश्वोच्चारणोपलब्ध्योरन्यतरगतो वर्णेष्वारोप्यते । तथा च तथाविधक्रमव- तां वर्णानामारोपितरूपेण वेदशब्दवाच्यत्वात्कुतो वेदानां परमार्थतेत्याह । वेदा इति । ज्योतिष्टोमादयो यज्ञा वस्तुभूता भवन्तीति बौधायनप्रभृतयो याज्ञिका मन्यन्ते तदपि भ्रान्तिमात्रम् | यज्ञं व्याख्यास्यामो द्रव्यं देवता त्याग इत्यत्रैकैकस्मिन्यज्ञविज्ञानाभा- वात्समुदायस्यावस्तुत्वादित्याह । यज्ञा इति चेति । भोक्तैवात्मा न कति सां- रूयाः । तत्र भोगो यदि विक्रिया स्वीक्रियते तर्हि कथं नानित्यत्त्वादिप्रसङ्गः स्वभा- वत्त्वे सदा स्यादिति विषयसंनिधौ भोक्तृत्वं भ्रान्तिरेवेत्याह । भोक्तेति चेति । सूप- कारास्तुः भोज्यं वस्त्विति प्रतिजानते। तदपि न । मधुरादिरसव्यञ्जनादेस्तदैवान्यथात्व- दर्शनादैकरूप्यासंभवादित्याह । भोज्यमिति चेति ॥ २२ ॥ आत्मा सूक्ष्मोऽणुपरिमाणः स्यादिति केचित् । वन्न । युगपदशेषशरीरैव्यापिवेदना- नुसंधानासिद्धेरित्याह । सूक्ष्म इतीति । स्थूलो देहोऽहंप्रत्ययादात्मेति लोकायतभे- दः । तच्चै न । मृतसुषुप्तयोरपि संघातविशेषाच्चैतन्यप्रसङ्गात् । एकैकस्य च भूतस्य । १ ख. घ. ङ. च. ज. ति वे। २ ग. छ. पत्तिरि । ३ छ. दुरस्तत्वा । ४ ख. छ. इति । ५ ख. स्तत्फ ६. क. शेषमा । ७ छ, 'नये पसेप। ८ ग. घ. ङ. ज. झ..इतीति । ९. श. 'ति । भो। १. ग. घ. ङ. ज. अ. 'दि किं । ११. छ. 'यन्ते त। १२ ङ. छ. ज 'देवयरू। १३ ग. घ. खें। १४ छ. रित्यर्थः । १५ छ, छ मृ। १६ ङ, सुप्त । १७ घ. 'तादिवि। S ·। द्वितीयप्रकरणम२] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। ४१ मूर्त इति मूर्तविदो अमूर्त इति च तद्विदः ॥२३॥ काल इति कालविदो दिश इति च तद्विदः। वादा इति वादविदो भुवनानीति तद्विदः ॥२४॥ मन इति मनोविदो बुद्धिरिति च तद्विदः । चैतन्यादर्शनात्संघातस्य चावस्तुत्वादित्याह । स्थूल इति चेति । मूर्तस्त्रिशूलादिधारी महेश्वरश्चक्रादिधारी वा परमार्थों भवतीत्यागमिकाः । तदपि भ्रान्तिमात्रम् । अस्मदादि- शरीरवत्तस्यापि शरीरस्य पाश्चभौतिकत्वात् । लीलाविग्रहकल्पनं च विग्रहाभावे ली- लामावादयुक्तमित्याह । मूर्त इति । अमूर्तः सर्वाकारशून्यो निःस्वभावः परमार्थ इति शून्यवादिनः तदपि कल्पनामात्रम् । परमाथों निःस्वभावश्चेति व्याघातादित्याह । अमूर्त इति चेति ॥ २३॥ कालः परमार्थ इति ज्योतिर्विदः । तच्च न । कालैक्ये मुहूर्तादिव्यवहारायोगात् । वन्नानात्वेऽपि न स्वावयम् । अन्यविषयत्वेन प्रतीतेः । उदयकाल इत्यादिना क्रि- याधर्मत्वेन प्रतीतेः स्फुटत्वात् । न च क्रियाधर्मत्वं कालेऽपि तदुत्पत्तिदर्शनादन्यथा- कालोनवच्छिन्नत्वेन क्रियानित्यत्वापातादित्याह । काल इतीति । स्वरोदयविदस्तु दिशः परमार्था इत्याहुः । तदपि भ्रान्तिमात्रम् । तद्विदामपि पराजयदर्शनादित्याह । दिश इति चेति । धातुवादो मन्त्रवादश्चेत्यादयो वादा वस्तुभूता भवन्तीति केचित् । सदपि कल्पनामात्रम् । ताम्रादिस्वभावे स्थिते नष्टे च कनकादिस्वभावाँसंभवात् । मश्रवा- देऽपि कार्लेदष्टो न वति । अकालँदष्टः स्वयमेवोत्थास्यतीत्यभ्युपगमायामोहमात्रमित्याह । वादा इतीति । भुवनानि चतुर्दश वस्तूनीति भुवनकोशविदः । तदपि कल्पनामात्र- म् । तेषामहेष्टत्वात् । न च तेभ्यस्तदर्शनम् । तेषां मिथो विपतिपत्तिदर्शनादित्याह । भुवनौनीति ॥ २४ ॥ मन एवात्मति लोकायतभेदः । तदपि भ्रान्तिमात्रम् । तस्य स्वातत्रये क्लेशपाय- नुपपत्तेः । अस्वातत्र्ये च घटवदनात्मत्वात्करणत्वाच्च दीपवदात्मत्वायोगादित्याह । मन इति । बुद्धिरेवात्मेति बौद्धाः । तेषामपि भ्रान्तिमात्रमेव । तत्सुषुप्ते व्यभिचारा- द्वेद्यस्य च घटवदतिरिक्तैवेद्यत्वादित्याह । बुद्धिरिति । चित्तमेव बाह्याकारशून्यं वि- १ घ. च. छ. मनवि। २ ङ. तस्याव। ३ ग. "स्य च । ४ घ. ङ. ज. मूर्तिनि । ५ छ. "दिवत्त। ६ घ. "रीरं पा । ७ ख. ग. घ. ङ. ज. झ. 'लायोगाद। ८ घ. ज.मार्थतो नि: ९ ग. वे प्र।१० ग. 'तीते । 10 घ. 'लावच्छि'। १२ घ. 'यायां नि। १३ ख. 'मार्थ । १४ छ. 'वादर्शनात् । १५ ख. ग. घ. झ. लदृष्टो । १६ ख. ग. घ. ज. लदृष्टः । १७ छ. "मेव- व्युत्था। १८ ख. इति । १९ छ. 'दृष्टार्थत्वा । २० स. चवचनेभ्य । २१ घ. 'नानीतीति । २२ ग. अ. झ. जाखवे। कार T Pok ·८२ गौडपादीयमाण्डूक्पोपनिषत्कारिकाः। [वैतध्यारूपं चित्तमिति चित्तविदो धर्माधर्मी च तद्विदः ॥२५॥ पञ्चविंशक इत्येके षड्विंश इति चापरे । एकत्रिंशक इत्याहुरनन्त इति चापरे ॥ २६ ॥ लोकान्लोकविदः प्राहुराश्रमा इति तदिदः । ज्ञानम् । तदेवात्मेत्यपरे । तत्रापि मागुक्तन्यायाविशेषात्तुल्यं भ्रान्तित्वमित्याह । चि. तमिति । धर्माधर्मो विधिनिषेधचोदनागम्यौ परमार्थाविति मीमांसकाः । तदापि कल्प- नामात्रम् । देशकालादिषु धर्माधर्मयोर्विप्रतिपत्तिदर्शनादित्याह । धर्मति ॥ २५ ॥ मधानं मूलमकृतिः। महदहङ्कारतन्मात्राणीति सप्त प्रकृतिविकृवयः । पच ज्ञाने- न्द्रियाणि । पञ्च कर्मेन्द्रियाणि । पञ्च विषयाः । मनश्चैकमिति षोडश विकाराः । पु- रुषस्तु दृशिस्वभाव इति पञ्चविंशतिसङ्ख्याकः प्रपञ्चौ वस्त्विति साङ्ख्याः । तच क- ल्पनामात्रम् । पञ्चविंशतिविशेषणस्याव्यावर्तकत्वे वैयाद्यावर्तकत्वे च व्यावर्त्यप्र- मित्यप्रमित्योरनुपपत्तरित्याह । पञ्चविंशक इति । पातञ्जलाः पुनरीश्वरमधिकं पश्य- न्तः षड्दिशतिपदार्था इति' कल्पयन्ति । तदयुक्तम् । ईश्वरस्य पुरुषान्तर्भावादधिक- त्वानुपपत्तेः । अनन्तर्भावे च घटवदनीश्वरत्वप्रसङ्गादित्याह । षडिश इति चेति । पाशुपतास्तु रागाविद्यानियतिकालकलामायाधिकास्त एवैकत्रिंशत्पड़ा इति ब्रुवते । तन्न । केशत्वेऽपि रागाविद्ययोरवान्तरभेदवदस्मितादेरपि तद्भिन्नत्वेन सङ्घयातिरे- कात्तस्य रागोपलक्षितत्वे तस्याप्यविद्योपलक्षितत्वेन न्यूनतापातादविद्यामाययोश्चैक- त्वादवान्तरभेदे च नियतावपि तदुपपत्तेः सङ्घयातिरेकतादवस्थ्यम् । कालकलासु च वत्मसिद्धेरित्याह । एकत्रिंशक इति । *अनन्तः पदार्थभेदो न नियतोऽस्तीति केचि- त् । तदपि न । वादिनां विवाददर्शनात् । विवादस्य चाज्ञानमूलकत्वादित्याह । अ- नन्त इतीति ॥ २६ ॥ लोकानुरञ्जनमेव तत्त्वमिति लौकिकाः । तदपि विभ्रममात्रम् । लोकस्य भिन्नरूचि- त्वात्तदनुरञ्जनस्येश्वरेणापि कर्तुमशक्यत्वादित्याह । लोकानिति । दक्षप्रभृतयस्त्वाश्र- माः परमार्था इति समर्थयन्ते । तदसत् । वेषस्याश्रमशब्दार्थत्वे शूद्रादेरपि प्रसङ्गा- खातेश्च दुर्विवेचत्वात्तन्मूलस्याश्रमस्य दर्शयितुमशक्यत्वात्संस्कारस्य च देहसमवायि- वे पारलौकिकत्वायोगादसङ्गे चात्मनि सदसमवायादित्याह । आश्रमा ईतीति । वै- अनन्तः पदार्थ इत्यादि रनन्त हत्यन्तो अन्धः गपुस्तके-चेतीत्यस्य पश्चादृश्यते । 1 ग. 'तुल्यभ्रा । २ घ. शसं। १ घ. चोस्त्वि। ४ म. छ. श. "ति: प ५ का ति विक घ. अ. तारा। ७ का, न च शुन्यता। ८छ, इति ।

·द्वितीयपकरणम् २] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। स्त्रीपुंनपुंसक लैङ्गाः परापरमथापरे ॥२७ ।। सृष्टिरिति सृष्टिविदो लय इति च तद्विदुः । स्थितिरिति स्थितिविदः सर्वे चेह तु सर्वदा ॥२८॥ यं भावं दर्शयेद्यस्य तं भावं स तु पश्यति । किंबहुना प्राणादीनामन्यतममुक्तमनुक्तं वोऽन्यं यं भावं पदार्थ दर्श- येवस्याचार्योऽन्यो वाप्त इदमेव तत्त्वमिति से तं भावमात्मभूतं पश्य- याकरणास्तु स्त्रीपुनपुंसकं शब्दजावं तत्वमिति वर्णयन्ति । तदप्ययुक्तम् । सयादेः शब्दस्वभावत्वे सर्वादीनां त्रिलिङ्गत्वायोगादेकस्यानेकस्वभावत्वासंभवादौपाधिकधर्मत्वे च तस्यावस्तुस्वप्रसङ्गादित्याह । स्त्रीपुनपुंसकमिति। द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये परं चापर- श्चेति केचित् । तच्च नः । परिच्छेदे कचिदपि ब्रह्मत्वायोगाद्वस्तुतोऽपरिच्छिन्नस्ये त- शावादित्याह । परापरमिति ॥ २७ ॥ सृष्टिवी लयो वा स्थितिर्वा तत्त्वमिति पौराणिकाः । तदपि कल्पनामात्रम् । सवोऽसत- श्वोत्पत्त्याद्यभावस्य वक्ष्यमाणत्वादिति मत्वाह । सृष्टिरित्यादिना। यथोक्तकल्पनी- नामविष्ठानं सूचयति । सर्वे चेति । उदाहृताश्चानुदाहृताश्च कल्पनाभेदा यावन्तो विद्यन्ते ते. सर्वेऽपि प्रकृतात्मन्येव कल्पनावस्थायां कल्प्यन्ते नात्मनः कल्पितत्वम् । सर्वस्य कल्पितत्वेनाधिष्ठानत्वायोगादित्यर्थः । प्राणादिश्लोकेषु प्राणशब्दार्थमाह । प्रा. ण इति । तस्यैव बीजात्मनो विकारविशेषत्वादितरेषां न ततोऽत्यन्तभिन्नतेत्याह । तत्कार्येति । अन्तिमपदार्थ स्फुटयति । अन्य इति । कुलधर्मो ग्रामवर्मो देशधर्म- श्वेत्येते सर्वशब्देन गृह्यन्ते । तेषामात्मनि तदज्ञानादेव कल्पितत्वं सदृष्टान्तं स्पष्टयति । रज्ज्वामिति । आत्मनोऽविष्ठानयोग्यतार्थ कल्पनाशून्यत्वमाह । तच्छून्य इति । किमिति समुदायार्थः श्लोकानामुच्यते । श्लोकान्तरेष्विव प्रत्येक पदार्थव्याख्यानमेतेषु कि न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । प्रत्येकमिति ॥ २८ ॥ लौकिकानां परीक्षकाणां च कतिपयकल्पनाभेदानुदाइत्यानंन्तत्वादशेषतस्तेषांमुदा- हर्तुमशक्यत्वं दृष्ट्वा सङ्केपमैत्रिमाचष्टे । यं भावमिति । पादत्रयं विभजते । किं ब- १ झ. क्त चान्यं । २ ङ. वा यं । ३ ख. घ. ज. 'न्यो वेत्यमि। ४ क. वा सुप्त ; छ. वा प्राप्त । ५ छ. सन्तं; ज. सततं । ६ ज. रणस्तु । ७ घ, ङ. छ. ज. 'सकश ज. यति । ती ९ म. घ. इ. ज. "स्य सद्भा। १० क. नाधि। ११ क. 'तानु। १२. पि इह प्री ११. म. 'न्तिम प। १४ ग. हे दे। १५ ग. स्फुटयति । १६ स्व. अ. 'मत्वयो। १५ ग. 'दा मेदानु। १८ घ. नन्तास्ते। १९ क. पामिहाह। २० ख. घ. इ. अ. मात्र ज्याच।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [वैतथ्याख्य तं चावति स मूखाऽसौ तद्वहः समुपैति तम् ॥२९॥ एतैरेषोऽपृथग्भावैः पृथगेवेति लक्षितः। त्ययमहमिति वा ममेति वा तं च द्रष्टारं सभावोऽवति यो दर्शितो भा- वो स भूत्वा रक्षति । स्वेनात्मना सर्वतो निरुणद्धि । तस्मिन्ग्रहस्त- द्वहस्तदभिनिवेशः । इदमेव तत्त्वमिति स तं गृहीतारमुपैति । तस्यात्म- भावं निगच्छतीत्यर्थः ॥ २९ ॥ एतैः प्राणादिभिरात्मनोऽपृथग्भूतैरपृथग्भावैरेष आत्मा रज्जुरिव स- पोदिविकल्पनारूपैः पृथगेवेति लक्षितोऽभिलक्षितो निश्चितो मूरित्य- र्थः । विवेकिनां तु रज्ज्वामिव कल्पिताः सदियो नात्मव्यतिरेकेण पा- णादयः सन्तीत्यभिप्रायः । इदं सर्वं यदयमात्मेति श्रुतेः। एवमात्म- व्यतिरेकेणासत्त्वं रज्जुसर्पवदात्मनि कल्पितानामात्मानं च केवलं नि- । हुनेत्यादिना । तमेव भावं विशिनष्टि । यो दर्शित इति । स कथै द्रष्टारं रक्षतीत्य- पेक्षायामाह । असाविति । साधकपुरुषतादात्म्यमापद्येत्यर्थः । रक्षणप्रकार प्रकटय- ति । स्वेनेति । साक्षादसाधारणरूपत्वेन तत्रैव निष्ठामापाद्य ततोऽन्यत्र प्रवृत्तिमुपा- सकस्य निवारयतीत्यर्थः । चतुर्थपादं व्याचष्टे । तस्मिन्निति । एतेनान्यत्र प्रवृत्ति निरोधे हेतुरुक्तस्तर्हि प्राणादीनामात्मवदेव तात्त्विकत्वं प्राप्तमित्याशङ्कय कल्पिवानाम- धिष्ठानातिरेकेणावस्तुत्वान्नैवमित्याह । एतैरिति ॥ २९ ॥ उक्तज्ञानस्तुत्यर्थमाह । एवमिति । पूर्वाधं व्याकरोति । एतैरिति । कल्पिता- नामधिष्ठानातिरेकेण सत्तास्फुरणयोरभावात्तवारेणात्मनि भेददर्शनमविवेकिनामस्तु । तद- न्येषां कथमुपलब्धिरित्याशङ्कयाऽऽह । विवेकिनान्विति । प्राणादीनामात्मातिरेकेणा- सच्चे प्रमाणमाह । इदमिति । उत्तरार्ध योजयति । एवमिति । तत्वेनात्मवेदनोपायं सूचयति"। सत्त्वेनेति । स्वप्नदृश्यवनागदृश्यानां मिथ्यात्वसाधको दृश्यत्वादिहे- तुरत्र युक्तिरित्युच्यते । यथोक्तविज्ञानवान्वेदकिङ्करो न भवति "किं तु स यं वेदा- में छूते स एव "वेदार्थों भवतीत्यर्थः । विभागतो वेदार्थव्याख्यानमभिनयवि । इदमि. । झ. 'धग्भावैरपृथगभूतैरे'। २ छ. तोम् ; ज. झ. 'तो नि'; क, "तोष्यलक्षितो नि'। ३ क. 'वै पदमा । ४ घ. इ. झ, मापय ॥ ५ ग. घ. ड. ज. झ. स्य वा । ६ व. ग. छ. "ति ॥ २९ ॥ ए । ७ घ. ङ. त्मवादे । ८ क. वान्मैव । ९ ख. ग. छ. ति । उ। १० क. सत्त्वात्स्फु ख. छ. मात्मव्यति। १२ ख. छ. ति । श्रुतित इति । १३ छ. कित्वसौ ये । १४ ग. छ. झ. तदर्थो । TA ·द्वितीयप्रकरणम२] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। ८५ एवं यो वेद तत्त्वेन कल्पयेत्सोऽविशङ्कितः ॥३०॥ स्वप्नमाये यथा दृष्टे गन्धर्वनगरं यथा। विकल्पं यो वेद तत्त्वेन श्रुतितो युक्तितश्च सोऽविशन्तिो वेदार्थ विभा. गतः कल्पयेत्कल्पयतीत्यर्थः । इदमेवं परं वाक्यमदोऽन्यत्परमिति । नहनध्यात्मविद्वेदाज्ञातुं शक्नोति तत्त्वतः । नानध्यात्मविकश्चि- रिक्रयाफलमुपाश्नुत इति हि मानवं वचनम् ॥ ३० ॥ यदेतद्वै तस्याः सत्त्वमुक्तं युक्तितस्तदेतद्वेदान्तप्रमाणावर्गत मित्याह । स्वप्नश्च माया च स्वप्नमाये असद्धस्त्वात्मिकेऽसत्यौ सद्वस्त्वात्मिके इव लक्ष्येते अविवेकिभिः । यथा च प्रसारितपण्यापणगृहप्रासादस्तीपुंजनप- दव्यवहाराकीर्णमिव गन्धर्वनगरं दृश्यमानमेव सदकस्मादभावतां गतं दृष्टम् । यथा च स्वप्नमाये दृष्टेऽसद्रूपे तथा विश्वमिदं द्वैतं समस्तसदृष्टम् । केत्याह । वेदान्तेषु। नेह नानास्ति किञ्चन । इन्द्रो मायाभिः। आत्मैवे- ति । ज्ञानकाण्डं साक्षादद्वैतवस्तुपरम् । कर्मकाण्डं तु साध्यसाधनसंबन्धबोधनद्वारा परंपरया तस्मिन्पर्यवसितम् । सर्वे वेदा यत्पदमामनन्तीति श्रुतेरित्यर्थः । आत्म- विदो वेदार्थवित्त्वमुक्तं व्यनक्ति । न हीति । तदेव हि वेदार्थतत्त्वं यत्मत्यगात्मखरू- पमतश्चाध्यात्मविदेव याथात्म्येन तत्त्वज्ञाने" प्रभवतीत्यर्थः । उक्तेऽर्थे स्मृतिमुदाहरति । न हीति । क्रियाशब्देन प्रमाणमुच्यते । तत्फलं तत्त्वज्ञानमग्निहोत्रादिक्रियाया) शुद्धिद्वारा तस्मिन्पर्यवसानादित्यर्थः ॥ ३० ॥ याभियुक्तिभिरस्मिन्प्रकरणे द्वैतस्य मिथ्यात्वं कथ्यते तासां प्रमाणानुग्राहकत्वादना- भासत्वमवैसेयमित्याह । स्वप्नेति । श्लोकस्य तात्पर्यार्थमाह । यदेतद्वैतस्येति । अ- सत्वे सत्ववत्प्रतिभानं कथमित्याशङ्कय श्लोकाक्षराणि व्याचष्टे । स्वप्नश्चेति । प्रसा- रिवानि तंत्र तत्र प्रकटतां प्रापितानि पण्यानि क्रयविक्रयद्रव्याणि येषामापणेषु हट्टेषु वे प्रसारिपण्यापणास्ते च गृहाश्च प्रासादाश्च स्त्रीपुंजनपदश्चैितेषां व्यवहारास्वैराकीर्ण- मिति योजना | दृष्टान्तत्रयमनूद्य दार्टान्तिकमाह । यथा चेति । गन्धर्वनगराकारं चकारार्थः । नेह नानास्ति किंचनेत्यादयो वेदान्ताः । द्वैतस्य वस्तुतोऽसत्वे स्मृतिम- - १ क. च. न्यपरं । २ ख. घ. च. छ. ज. दार्थतत्त्वं ज्ञातुं। ३ क. ह्यनात्म'। ४ ख. घ. ज. "विकिचिकि। ५ क. 'स्तद्वे। ६ च. 'गममि । ७ घ. छ. झ. 'सत्येस। ८च. छ. 'पण्यय । ९ ड. च. छ. ज. इप्रसा। १० ख. 'दान्तार्थ। ११ ग. झ. "त्मरू। १२ झ. 'नेन प्र। १३ छ. ति सक्तारयति । १४ ख. ग. छ. 'श्च बुद्धिशु; झ. च बुद्धि। १५ ङ. छ. वधेयं । १६ ख, ग. "त्र प्र। १५ ग. घ. रु. ज. झ. 'पु ते ।। १८ घ. इ. ज. 'दाश्च ।। १९ ग. घ. अ. ज. ति । ने।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [वैवध्याख्य तथा विश्वमिदं दृष्टं वेदान्तेषु विचक्षणैः ॥३१॥ न निरोधो नचोत्पत्तिर्न बद्धो न च साधकः। दमन आसीत् । ब्रह्मैवेदमन आसीत् । द्वितीयाद्वै भयं भवति । नतु तहिती- यमस्ति । यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाभूदित्यादिषु विचक्षणैनिपुणतरवस्तुद- शिभिः पण्डितैरित्यर्थः । तमः श्वभ्रनिभं दृष्टं वर्षबुद्धदसन्निभम् । नाश- प्रायं मुखाद्धीनं नाशोत्तरमभावगमिति । व्यासस्मृतेः ॥ ३१ ॥ प्रकरणार्थोपसंहारार्थोऽयं श्लोकः । यदा वितथं द्वैतमात्मैवैकः परमा- र्थतः सन् तदेदं निष्पन्नं भवति । सर्वोयं लौकिको वैदिकश्च व्यव- हारोऽविद्याविषय एवेति । तदा न निरोधः । निरोधनं निरोधः प्रलय उत्पत्तिर्जननं बद्धः संसारी जीवः साधकः साधनान्मोक्षस्य मु- मुक्षुर्मोचनार्थी मुक्तो विमुक्तबन्धः। उत्पत्तिप्रलययोरभावाद्धादयो न सन्तीत्येषा परमार्थता । कथमुत्पत्तिमलययोरभाव इत्युच्यते । द्वैतस्या- सत्त्वात् । यत्र हि द्वैतमिव भवति । य इह नानेव पश्यति । आत्मैवेद पि दर्शयति । तम इति । तमसि मन्दान्धकारे रज्ज्वामधिष्ठाने भूच्छिद्रमिति यद्धा- त्या भाति तन्निभं तत्तुल्यं विवेकिभिर्विश्वं दृष्टं वच्चातीव चञ्चल मालक्षितं नाशपार्य वर्वमानकालेऽपि तद्योग्यतासत्त्वात् । न च द्वैतं कदाचिदपि सुखकरमुपलभ्यते दुः- खाक्रान्तं तु दृश्यते । तच्च नाशग्रस्तम् । नाशादूर्ध्वमसत्त्वमेवापगच्छति न सहि तस्य परमार्थत्वं प्रमाणाभावादित्यर्थः ॥ ३१ ॥ प्रमाणयुक्तिभ्यां दैवमिथ्यात्वमसाधनेनाद्वैतमेव पारमार्थिकमिति स्थिते निर्धारितम- थं संगृह्णाति । नेत्यादिना। श्लोकस्य तात्पर्यार्थमाह । प्रकरणेति । कोऽसौ म- करणार्थस्तस्य वा संग्रहे कि सिद्धयति तदाह । यदेति । व्यवहारमावस्याविद्या- विषयत्वेऽपि किं स्यादिति चेत्तदाह । तदेति । चतुर्थपार्दाथमाह । उत्पत्तीति । उक्तमेवार्थ प्रश्नपतिवचनाभ्यां प्रपञ्चयवि । कथमित्यादिना । द्वैवासत्वं श्रुत्यवष्ट- म्भेर्ने स्पष्टयति । यत्र हीति । द्वैतस्यासत्वे कथमुत्पत्तिप्रलयौ न स्यातामित्याशङ्कय कि द्वैतस्य तौ" किंवाऽद्वैतस्येत्याचं विकल्पं दूषयति । सतो हीति । द्वितीयं प्रत्या- ह। नापीति । व्यावहारिकद्वैताङ्गीकारात्तस्यैवोत्पत्तिमलयावित्याशङ्कयाह । यस्त्वि- १ क. शिभिरेमिः । २ च. 'थैः । नभस्यत्री ३ क. ति । हि व्या'। ४ घ. च. श. स्मृ- तिः ॥ ३१ ॥ ५ छ. संग्रहार्थो। ६ घ, ङ, च. ज, झ. 'हारोऽयं । ७ च. मैकः। ८ च. निकृष्ट । १च. मोक्षभावना ।१० ख. ङ, छ. ज. पत्धनः।।१२. च. छ. ज. स. इन्धाद। १२ क. स्यास्यास । १३ ग. ह. पारमा । १४ ग. 'न स्फुटय । १५ ग. सौ किमद्वै।

·द्वितीयप्रकरणम् २]आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । न मुमुक्षुन वै मुक्त इत्येषा परमार्थता ॥ ३२ ॥ सर्वम् । ब्रह्मैवेदं सर्वम् । एकमेवाद्वितीयमिदं सर्व यदयमात्मेत्यादिना श्रुतिभ्यो द्वैतस्यासत्त्वं सिद्धम् । सेतो ह्युत्पत्तिः प्रलयो वा स्याभासतः शशविषाणादेः। नाप्यद्वैतमुत्पद्यते लीयते वा। अद्वयं चोत्पत्तिप्रलयव- चेति विप्रतिषिद्धम् । यस्तु पुनद्वैतसंव्यवहारः स रज्जुसर्पवदात्मनि प्रा- णादिलक्षणः कल्पित इत्युक्तम् । न हि मनोविकल्पीयाः रज्जुसोदि- लक्षणाया रज्ज्वां प्रलय उत्पत्ति । न च मनसि रज्जुसर्पस्योत्पत्तिः प्रलयो वा न चोभयतो वा । तथा मानसत्वाविशेषाहतस्य । न हि नि- यते मनसि मुषुप्ते वा द्वैतं गृह्यते । अतो मनोविकल्पनामात्रं द्वैतमि- ति सिद्धम् । तस्मात्सूक्तं द्वैतस्यासत्त्वानिरोधाघभावः परमार्थतेति । यद्येवं द्वैताभावे शास्त्रव्यापारों नाद्वैते विरोधात् । तथा च सत्यद्वैत- स्य वस्तुत्वे प्रमाणाभावाच्छून्यवादमसङ्गः । द्वैतस्य चाभावान रज्जुस- ति। विमवस्तत्त्वतो नोत्पत्तिप्रलयवान्कल्पित्तत्वाद्रज्जुसर्पवदित्यत्र दृष्टान्तासिद्धिमाशङ्कय रज्जुसर्पस्य रम्ज्वामुत्पत्तिमलयौ मनसि वा द्वयोति विकल्प्य प्रथमं प्रत्याह । न ही- ति । रज्जु पश्यतां सर्वेषामुपलब्धिप्रसङ्गादित्यर्थः । द्वितीय दूषयति। न चेति। बहि- रुपलब्धिविरोधादित्यर्थः । तृतीयं निरस्यति । न चेति । उभयतो मनोरज्जुलक्ष- णे न रन्जुसर्पस्योत्पत्तिप्रलयौ युक्तौ द्वयाधारत्वानुपलम्भादित्यर्थः । रज्जुसर्पवद्वैवस्य मानसत्वाविशेषान्न तत्त्वतो जन्मविनाशौ दर्शयितुं शक्याविति दान्तिकमाह । तथेति । द्वैतस्य न कुतश्चित्तात्त्विको जन्मविनाशाविति शेषः । मानसत्त्वासिद्धिमाश- ङ्कयाह । न हीति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां द्वैतं मनोविकल्पनामात्रमिति निगमयति । अत इति । न च मनो द्वैतस्य दर्शनमात्रे निमित्तमिति युक्तम् । भ्रमसिद्धस्याज्ञान- सत्तायां प्रमाणाभावादित्यभिप्रेत्य प्रकृतमुपसंहरति । तस्मादिति । निरोधाद्यभावस्य परमार्थत्वे तत्रैव शास्त्रव्यापाराद्वैते तदव्यापारादभावबोधने व्यापृतस्य भावबोधने व्यापारविरोधाद्वैतमप्रामाणिक प्राप्तमिति शङ्कते। यद्येवमिति । अद्वैतस्य प्रामाणिक- त्वाभावे किं स्यादित्याशङ्कयाह । तथा चेति । अद्वैतस्याप्रामाणिकत्वेऽपि कुतः शू- न्यवादो द्वैतस्य सत्त्वादित्याशङ्कयाह । द्वैतस्येति । नाप्रामाणिकशून्यवादो युक्तो । क.. दिनानाश्रु। २ घ. सत उत्प। ३ ख. घ. च. ज. ते प्रली । ४ झ. 'नायां । ५ स. निद्रिते । ६ ध. 'मार्थेति । ७ झ. 'वे शस्त्रादिव्या । ८ च. 'रो न स्याद। ९ ज. उजु प्रथम प।१० ग. स. 'न्मना। 11 ग. झ. 'त्याह । १२ ग. स. ले कु।

·८८ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [वैवध्यारूप पादिविकल्पनाया निरास्पदत्वानुपपत्तिरिति प्रत्युक्तमेतत्कथमुंजीवसी- त्याह । रज्जुरपि सर्पविकल्पस्यास्पदभूता विकल्पितैवेति दृष्टान्तानुपप- त्तिः । न । विकल्पनाक्षयेऽविकल्पितस्याविकल्पितत्वादेव सत्त्वोपपत्तेः। रज्जुसर्पवदसत्त्वमिति चेत् । न । एकान्तेनाविकल्पितत्वादविकल्पितर- ज्वंशवत्माक्सीभावविज्ञानात् । विकल्पयितुश्च प्राग्विकल्पनोत्पचेः । सिद्धत्वाभ्युपगमोदसत्त्वानुपपत्तिः । कथं पुनः स्वरूपे व्यापाराभावे शास्त्रस्य द्वैत विज्ञाननिवर्तकत्वम् । नैष दोषः । रज्ज्वा सर्पादिवदात्मनि द्वैतस्याविद्याध्यस्तत्वात् कथं मुख्यहं दुःखी मूढो जातो मृतो जीर्णो देहवान्पश्यामि व्यतोव्यक्तः कर्ता फली संयुक्तो वियुक्तः क्षीणो - द्धोऽहं ममैत इत्येवमादयः सर्वे आत्मन्यध्यारोप्यन्ते । आत्मैतेष्वनुगतः सर्वत्राव्यभिचारात् । यथा सर्पधारादिभेदेषु रज्जुः । यदा चैवं विशेष्य- यथा रज्ज्वामारोपितसपोदेरज्जुरविष्ठानम् । न हि निरधिष्ठानो भ्रमोऽस्ति । तथा द्वै- तकल्प॑नाया निरधिष्ठानत्वायोगात्तदधिष्ठानत्वेनाद्वैतमास्थैयमियोङ्कारपकरणे परिहतमे- तच्चोचं कथमुद्भावयसीति सिद्धान्तवाद्याह । नेत्यादिना । तत्र शून्यवादी स्वमता- नुसारेण दृष्टान्तासंप्रतिपत्त्या चोदयति । आहेति । स्वमतसंमतस्यैव दृष्टान्ततत्यनि- यमात् । प्रसिद्धिमात्रणे परप्रतिबोधनसंभवात् । भ्रमबाधे परिशिष्यमाणस्यावधेः स- त्यैवाया रज्ज्वादौ दृष्टत्वाद्वैतभ्रमवाधसाक्षितया स्फुरतश्चैतन्यस्याकल्पितत्त्वादेव स- वान शून्यतामसक्तिरित्युत्तरमाह । नेत्यादिना । अद्वैतमसदमामाणिकत्वाद्रलुसर्प- वदिति बदकल्पितत्वासिद्धिं शङ्कते । रज्ज्विति । रज्जुसर्पस्यासत्त्वे भ्रान्तिविषयत्वं प्रयोजकं आत्मनस्तु भ्रमसाक्षित्वानियमेन भ्रमाविषयत्वान्नासत्त्वमित्युत्तरमाह । नैका- न्तेनेति । अप्रामाणिकत्वहेतोरनैकान्तिकत्वं दोषान्तरमाह । अविकल्पितेति । नाऽयं सों रज्जुरेषेति सर्पाभावज्ञानपूर्वकपुरोवर्तिरज्जुत्वनिश्चयात्पागवस्थायां मामाणिकत्वा- भावेऽपि सन्नेवाज्ञातो रज्ज्वंशोऽभ्युपगम्यते । तथा सदैव प्रामाणिकत्वाभावेऽपि सन्ने- वात्मा भविष्यतीत्यर्थः। आत्मनोऽसत्त्वाभावे हेत्वन्तरमाह । विकल्पयितुश्चेति । आ- त्मनो द्वैतभ्रमाधिष्ठानत्वेन संभावितत्वाद्वाधसाक्षित्वेन परिशिष्टत्वात्पूर्व भ्रमोत्पत्तेः स्वतः सिद्धत्वाच प्रमाणाविषयत्वेऽपि नास्ति शून्यतेत्युक्तम् । इदानी प्रमिते धर्मिणि प्रविषे- धदर्शनादात्मनोऽप्रमितत्वे तत्र द्वैताभावप्रमापकं शास्त्रमयुक्तमिति शङ्कते। कथमिति । प्रविपन्ने धर्मिणि प्रतिषेधात्ममिते प्रतिषेधस्य विशेषणवैफल्यादेवानभ्युपगमादात्मनश्च । १ झ. मुद्भावयसी । २ क. च. छ. २. सर्व वि। ३ छ. कल्पिता चेति । ४ छ. प्रारमाव । ५ क. 'मादेव स। ६ च. 'मि शृणोमि व्य । ७ घ. मैतदित्ये। ८ ज. ल्पनया। ९ जण म। १० ख. छ. 'परं प्र। ११ घ. व. वादवा११ स्व. सतया। १३ ख. वात्मा। १४घ.ज. सदेव ।

·द्वितीयप्रकरणम्२] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। स्वरूपप्रत्ययस्य सिद्धत्वान कर्तव्यत्त्वं शास्त्रेण । अकृतकर्तृ च शास्त्रं- कृतानुकारित्वेऽप्रमाणम् । यतोऽविद्याध्यारोपितमुखित्वादिविशेषपति- बन्धादेवात्मनः स्वरूपेणानवस्थानं स्वरूपावस्थानं च श्रेय इति । मुखि- त्वादिनिवर्तकं शास्त्रमात्मन्यमुखित्वादिप्रत्ययकरणेन नेति नेत्यस्थूला- दिवाक्यैरात्मस्वरूपवदमुखित्वाद्यपि मुखित्वादिभेदेषु नानुवृत्तोऽस्ति धर्मः । यद्यनुवृत्तः स्यानाध्यारोपित(खित्वादिलक्षणो विशेषः । यथो- हणत्वगुणविशेषवत्यग्नौ शीतता तस्मानिर्विशेष एवात्मनि मुखित्वादयो विशेषाः कल्पिताः । यत्त्वमुखित्वादिशास्त्रमात्मनस्तत्सुखित्वादिविशेष- निवृत्त्यर्थमेवेति सिद्धम् । सिद्धं तु निवर्तकत्वादित्यागमविदां सूत्रम् ॥३२॥ सर्वकल्पनास्वधिष्ठानाकारेण स्फुरणाङ्गीकरणात्तस्मिन्प्रतिपन्ने द्वैतप्रतिषेधः संभवतीति- परिहरति । नैष दोष इति । भ्रमाविषयस्यात्मनोऽध्यासानुगततया स्फुरणमघट- मानमित्याक्षिपति । कथमिति । स्वप्रकाशत्वेन स्वतो निर्विकल्पकस्फुरणेऽपि सविक ल्पकव्यवहारे समारोपितसंसृष्टाकारेण भ्रमविषयत्वमविरुद्धमित्याह । मुख्यहमित्यादि- ना। उक्तन्यायेनात्ममतीतेः सिद्धत्वात्यतिपन्ने तस्मिन्द्वैतप्रतिषेधस्य सुकरतेवि फलि- माह । यदा चेति । न केवलमारोपितविशेषणैर्विशेष्यस्यात्मनः स्वरूपस्फुरणस्य सिद्धत्वादेव न शास्त्रेण कर्तव्यत्वमनुवादत्वेनापामाण्यप्रसङ्गाच्चैवमित्याह । अकृतेति । स्फुरत्यात्मनि द्वैतनिषेधकत्वेऽपि शास्त्रस्य फलाभावादप्रामाण्यं तदवस्थमित्याशङ्कयाऽऽ- ह । अविद्येति । प्रतिषेधशास्त्रादपनीते पतिबन्धे स्वरूपावस्थानं फलतीत्यर्थः । नि:- शेषदुःख निवृत्तिनिरतिशयानन्दावाप्तिश्च परं श्रेयो न स्वरूपावस्थानमित्याशङ्कयाऽऽह । स्वरूपेति । इति प्रसिद्ध मोक्षशास्त्रेष्विति शेषः ॥ द्वैतनिवर्तकत्वे शास्त्रस्य कारकत्वं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । मुखित्वादीति । असुखित्वादेः स्वाभाविकत्वादात्मनि स्फुरत्य- स्फुरणमनुपपन्नमित्याशङ्कय भ्रमविषयशक्तीदमंशादेश्व स्वाभाविकोऽपि रजतादिभेदो- दोषमाहात्म्याधथा न प्रतिभाति तथाऽचिन्त्यशक्त्यविद्याप्रभावादात्मनि स्फुरत्यापि सु- खित्वाद्यभ्यासविरोध्यसुखित्वादिरूपेणास्फुरणमविरुद्धमित्याह । आत्मेति । विपक्ष भ्रमानुपपत्तिरित्याह । यदीति । उक्तमर्थं सक्षिप्य निगमयति । तस्मादिति । असुखित्वादेरकल्पितत्वमसिद्धमाशङ्कय निरस्यति । यत्त्विति । अस्थूलमशोकान्तर- मित्यादि वाक्यं शास्त्रशब्देन गृह्यते । उक्तेऽथे द्रविडाचार्यसंमतिमाह। सिद्धं त्विति । ब्रह्माणि पदानां व्युत्पत्त्यभावेऽपि सिद्धमेव शास्त्रपामाण्यमभावबोधनव्युत्पन्ननपदसंसृष्टैः स्थूलादिव्युत्पन्नपदैः स्वाभाविकद्वैताभावबोधनेनाध्यस्तनिवर्तकत्वादिति सूत्रार्थः ॥३२॥ १ छ. स्यानोध्यारोप्येत । २ झ 'ध्यारोपेत। ३ घ. ज. रोप्येत । ४ च. सुखत्वा । ५ च. 'त्वाव। ६ क. 'तस्मिनि । ७ क. तस्मिन्निति । ८ हु, ज, स्त्रस्य प्रा। - १२ ·९० गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [वैतव्याख्यं भावैरसद्भिरेवायमद्वयेन च कल्पितः। पूर्वश्लोकार्थस्य हेतुमाह । यथा रज्ज्वामसद्भिः सर्पधारादिभिरद्वयन च रज्जुद्रव्येण सताऽयं सर्प इयं धारा दण्डोयमिति वा रज्जुद्रव्यमेव क- लप्यते । एवं प्राणादिभिरनन्तैरसद्भिरेवाविद्यमानैः परमार्थतः । न ह्यप- चलिते मनसि कश्चिद्भाव उपलक्षयितुं शक्यते केनचित् । न चात्मनः प्रचलनमस्ति । प्रचलितस्यैवोपलभ्यमाना भावा न परमार्थतः सन्त: कल्पयितुं शक्याः । अतोऽसद्भिरेव माणादिभावैरद्वयेन च परमार्थस- ताऽऽत्मना रज्जुवत्सर्वविकल्पास्पदभूतेनायं स्वयमेवात्मा कल्पितः । यदुक्तं निरोधाद्यभावस्य परमार्थतेति तदयुक्तम् । सामान्यविशेषात्मकं वस्तु नाना- रसमिति मते निरोधादेः सुसौंध्यत्वादित्याशङ्कयाऽऽह । भावैरिति । भावा व्यावृत्ता विशेषाः । ते च व्यभिचारित्वादसन्तो रज्जुसर्पवत् । अद्वयमनुवृत्तं सामान्य विशेषा- कारैरवस्तुभूतैः सामान्याकारेण च तादृशेनायमव्यावृत्ताननुगतपूर्णसत्ताचिदेकतानः स- नात्मैव मूढैर्मोहमाहात्म्यात्कल्प्यते । न वस्तुतः सामान्यविशेषभावोऽस्ति । परसारी- श्रेयत्वादित्यर्थः । विशेषाणामसत्त्वे कथं सत्त्वेन व्यवहारः स्यादित्याशङ्कय सत्ता- वादात्म्येन कल्पितत्वात्तेषां सत्त्वेन व्यवहारोपपत्तिरित्याह । भावा इति । अनुगतस- साकारेण कल्पिताः सत्त्वव्यवहारा भवन्तीति शेषः । सामान्यविशेषभावस्य कल्पित- त्वादखण्डैकरसत्त्वे वस्तुनः सिद्धे निरोधादेर्दुःसौधनत्वमुचितमिति फलितमाह । त- स्मादिति । श्लोकतात्पर्य दर्शयति । पूर्वेति । निरोधादिसर्वविशेषाभावोपलक्षितं व- स्तु वस्तुभूतमिति पूर्वश्लोकार्थस्तस्य सामान्यविशेषात्मके वस्तुनि "विशेषानाश्रित्य नि- रोधादेः सुसौंधनत्वादसत्वमाशङ्कयते । तेन तस्य साधनापेक्षायां तत्प्रदर्शनपरोऽयं श्लोक इत्यर्थः । तत्र पूर्वार्धगतान्यक्षराणि दृष्टान्तावष्टम्भेन व्याचष्टे । यथेत्यादि- ना । संसृष्टरूपेण कल्पितत्वेऽपि स्वरूपेणानारोपितत्वाद्रज्जुद्रव्यस्य व्यावहारिकसैत्य- त्वमुन्नेयम् । भविद्यमानैरयमात्मा कल्प्यते न परमार्थतस्तेषां सत्त्वमिति शेषः । कथं मा- णादीनां परमार्थतोऽसत्त्वमित्याशङ्कयान्वयव्यतिरेकाभ्यां तेषां मनःस्पन्दितमात्रेत्वपती- तेम॒षात्वं स्वप्नवदित्याह । न हीति । आत्मपरिणामत्वान्मनश्चलनमन्तरेणापि माणा- १ स्व. घ. इ. छ. ज. नैः न प। २ घ. ज. स्ति । अप्री ३ च. कल्पस्यास्प। ४ ग. घ. ज. झ. साधकत्वा । ५ ख. घ. वृत्तसा । ६ ग. 'वृत्त्यन। ७ क. नः सूत्रात्मै । ८ घ. 'राशय। ९ ग. इ. ज. झ. श्रयादि । १० क. ख. छ. तादात्म्ये । ११ ख. साध्यत्व। १२ घ. तिलो। १३ क. विशेषेणाश्रि। १४ ख. इ. छ. साध्यत्वा घ, ङ, साधकत्वा । १५ ख. 'सत्त्व। १६ घ. धैरते । १७ झ. 'न्दित्वमा । १८ ग. तत्वमा। १९ ग. त्रप्र। ।

·द्वितीयपकरणम्२] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। भावा अप्यद्दयेनैव तस्मादयता शिवा ॥३३॥ सदैकस्वभावोऽपि संस्ते च प्राणादिभावा अप्यद्वयेनैव संताऽऽत्मना विकल्पिताः। न हि निरास्पदा कोंचित्कल्पनोपलभ्यते । अतः सर्वक- कल्पनास्पदत्वात्स्वेनात्मनाऽद्वयस्याव्यभिचारात् । कल्पनावस्थायाम- प्यद्वयता शिवा । कल्पना एव त्वशिवाः । रज्जुसादिवत्रासादिकारि- ण्यो हि ताः। अद्वयता अभया अंतः सैव शिवा ॥ ३३ ॥ दिभावानां परमार्थतः सत्त्वमित्याशङ्कयाह । न चेति । न हि विभोरात्मनो नमोवच्चलनं वा- स्तवमवकल्पते । न च तदभावे निरवयवस्य परिणामसंभावनेत्यर्थः । प्राणादीनामात्मपरि- णामत्वासंभवे फलितमाहे । प्रचलितस्येति । प्रगतं. चलितं यस्य स तथा कूटस्थस्यैवात्म- नो भासमाना भावा न परमर्थितः सन्तो भवितुमुत्सहन्ते । दृश्यत्वजडत्वादिना स्वप्नवन्मि- थ्यात्वसिद्धेरित्यर्थः । एवं प्राणादिभावानां मिथ्यात्वं प्रसाध्य फलितं दर्शयन्पूर्वार्धा- क्षराणां व्याख्यानमुपसंहरति । अत इति । अद्वयस्य परमार्थत्वात्तदात्मना कथात्मा कल्पितः स्यादित्याशङ्कय स्वरूपेणाकल्पितस्य संसृष्टरूपेण काल्पतत्वमिष्टमित्याह । परमार्थसतेति । अविद्यावशादिष्टा कल्पना न स्वभाववशादित्याह । सदेति । प्रा- णादीनामसत्त्वे सत्त्वेन कथं व्यवहारगोचरत्वमित्याशङ्क्षय तृतीयपादार्थमाह । ते चे- ति । कल्पितानां प्राणादिभावानामधिष्ठानसत्तया सत्वेने न सत्ताऽवकल्प्यते । तेषाम- विष्ठानापेक्षानियमाभावादित्याशङ्कयाह । न हीति । सर्वविकल्पना साधिष्ठानैव. - श्यते । न चासतोऽधिष्ठानत्वमारोपितानुवेधाभावात्तदनुवेधात्तुः सतोऽधिष्ठानत्वमेष्टव्यम् । तथा च माणौदिभावानां वस्तुतोऽ.सत्त्वेऽपि सति कल्पितानां सत्त्वेन व्यवहारसिद्धि- रित्यर्थः । चतुर्थपादार्थमाह । अत इति । स्वेनेति विशेषणं संसृष्टरूपेण व्यभिचारा- ङ्गीकारार्थम् । कल्पनाराहित्यदशायामेवाद्वयता शिवत्याशङ्कय कल्पनामात्रस्याशिव- त्वान्मैवमित्याह । कल्पनेति । त्रासौंदीत्यादिशब्देन हर्षशोकादयो गृह्यन्ते । यदुक्त- मद्वयता शिवेति तदुपपादयति । अद्वयतेति ॥ ३३ ॥ । १ घ. पि संश्चेतः प्रा । २ क. अद्ध ३ क. 'येनेव । ४ ख. ज. सत्तात्म। ५ च. कापि विकल्प। ६ ख. घ. ङ. ज. पपद्यते । ७ ख. घ. इ. ज. वैविक । ८ घ. अद्वैतता । ९ च. अतएव सैं । १० क. भावनि । ११ घ. ज.ह अप। १२ घ. ङ. र्थस; ग. ज. र्थसतोमा १३ छ. श्य- वाज्जड। १४ घ. प्रमिथ्या। १५ क. 'मात्मक । १६ छ. ध स्वस्व । १७ ग. पेणाक । १८ ग. इ. 'भित्या । १९ ग. न स । २० छ. सर्वा वि। २१ छ. ष्टानेन । २२ छ. "णादीनां । २३ छ. ति विक। २४ घ. ज. सादित्या ।

·PRIOR गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [वैतथ्याख्य नात्मभावन नानेदं न स्वेनापि कथंचन । कुतश्चाद्वयता शिवा । नानाभूतं पृथक्त्वमन्यस्यान्यस्माद्यत्र दृष्टं त- त्राशिवं भवेत् । न ात्राद्वये परमार्थसत्यात्मनि प्राणादिसंसारजातमिदं जगदात्मभावेन परमार्थस्वरूपेण निरूप्यमाणं नानावस्त्वन्तरभूतं भव- ति । यथा रज्जु स्वरूपेण प्रकाशेन निरूप्यमाणो न नानाभूतः कल्पितः सर्पोऽस्ति तद्वत् । नापि स्वेन प्राणाद्यात्मनेदं विद्यते कदाचिदपि र- ज्जुसर्पवत्कल्पितत्वादेव । तथाऽन्योन्यं न पृथक्माणादि वस्तु यथाऽ- श्वान्महिषः पृथग्विद्यत एव । अतोऽसत्त्वान्नापृथग्विद्यतेऽन्योन्यं परेण किंच किमिदं नानाभूतं द्वैतमात्मतादात्म्येन वा 'सिध्यति स्वातत्रयेण वेति विवेक्त- व्यम् । नाऽऽद्य इत्याह । नात्मभावेनेति । इदं हि नानाभूतं द्वैतं नात्मतादात्म्येन सेडुमर्हति । जडाजडयोविरुद्ध स्वभावयोस्तादात्म्यायोगात् । भेदादिशून्यात्मतादात्म्ये च द्वैवस्य नानात्वासिद्धेरित्यर्थः । द्वितीयं दूषयति । न स्वेनेति । खेन सत्ताप्रती- त्योरन्यानपेक्षतालक्षणस्वातन्त्र्यणापि नेदं द्वैतं सेढुं पारयति । तथा स्वातत्रये सत्या- स्मत्वप्रसङ्गादनात्मनोऽद्वैतत्वापातादित्यर्थः । किञ्च किमिदं द्वैतमन्योऽन्यं पृथंगपृथ- ग्वेति विवेक्तव्यं नाऽऽद्य इत्याह । न पृथगिति । न हि किञ्चिदपि द्वैतं परस्परं पृथ- गेव सिध्यति पृथक्त्वस्य धर्मप्रतियोगिरूपावच्छिन्नत्वेनान्योऽन्याश्रयत्वाद्धर्मत्वस्वरूप- त्वयोर्दुर्वचनत्वादित्यर्थः । नापि किञ्चिदन्योन्यमपृथग्भूत्वा सिध्याति । घटपटादिश- ब्दानां पर्यायत्वप्रसङ्गाद्यवहारलोपापातादित्याह । नापृथगिति । अतो वास्तवाकारण सर्वथा निरूपणासहमेव द्वैतमिति फलितमाह । इति तत्वेति । यदुक्तमद्वयता शिवे- ति तत्रत्वन्तरोपन्यासपरत्वं श्लोकस्य दर्शयति । कुतश्चेति । तदेव स्फुटयति । नानाभूतमित्यादिना । नानाभूतमित्यस्य पर्यायोपादानं पृथक्त्वमिति । तस्य भवकार- णत्वं प्रकटयति । अन्यस्येति । तत्र व्याघ्रचोरादाविति यावत् । तद्यकारणं भेद- दर्शनमद्वये वस्तुनि नास्तीत्याह । न हीति । अध्यस्तमधिष्ठानरूपेण तत्त्वतो निरूप्य- माणं असदेव भवतीत्यत्र दृष्टान्तमाहं । यथेति । प्रदीपप्रकाशेनाधिष्ठानमावतया स. मारोपितः सो यदा निरूप्यते तदा नासौ तयतिरेकेण सिध्यति । तथा जगदपी"- दं तदात्मस्वरूपेण निरूप्यमाणं नान्यत्वेन सिध्यदित्यर्थः । एवं प्रथमपादं व्याख्याय द्वितीयपादं व्याचष्टे । नापीति । कदाचिद्पीति कल्पनावस्थायां प्रागूवं चेत्यर्थः । १ ज. नाभेदं । २ च.माणेना। ३ क. च. झ. रज्जुस्व ४ च. पे प्र। ५ ख. भूतद्वै'। ६ . सिद्ध्या वा स्वा । ७ क. ति स्वतन्त्रेण । ८ ज. नात्मभू। ९ ज. त्म्येन है। 14 क. थक् । ११ छ. "स्परपृ। १२ ग. योयादा । १३ छ, व्याघ्रादिचों । १४ ग. छ. पीदमात्म। १५ ग. दै वादात्म्यस्व। स । ।

·द्विवीयप्रकरणम्२] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। न पृथङ्नाटथक्किंचिदिति तत्त्वविदो विदुः॥ ३४ ॥ वीतरागभयक्रोधैर्मुनिभिर्वेदपारगैः । निर्विक- ल्पो ह्ययं दृष्टः प्रपञ्चोपशमोऽदयः॥३५॥ वा किञ्चिदिति । एवं परमार्थतत्त्वमात्मविदो ब्राह्मणा विदुः । अतोऽ- शिवहेतुत्वाभावादद्वयतैव शिवेत्यभिप्रायः॥ ३४ ॥ तदेतत्सम्यग्दर्शनं स्तूयते । विगतरागभयद्वेषक्रोधादिसर्वदोषेः सर्व- दा मुनिभिर्मननशीलविवेकिभिर्वेदपारगैरवगतवेदार्थतत्त्वैर्जानिभिर्निर्विक- रूपः सर्वविकल्पशून्योऽयमात्मा दृष्ट उपलब्धो वेदान्तार्थतत्परैः । प्रप- श्चोपशमः प्रपञ्चो द्वैतभेदविस्तारस्तस्योपशमोऽभावो यस्मिन्स आत्मा प्रपञ्चोपशम अत एवाद्वर्यः । विगतदोषैरेव पण्डितैर्वेदान्तार्थतत्परैः सं- न पृथगित्यस्यार्थमाह । तथेति । पृथक्त्वस्यान्योन्याश्रयत्वेन दुर्वचनत्वाद्वैधर्योदाहर- णं तु प्रातीतिकं पृथक्त्वमधिकृत्याविरुद्धम् । नापृथगित्यादि व्याकरोति । अत इति । द्वैतस्य प्रागुक्तन्यायेनासत्वान्न तदन्योन्यं वा परेणात्मना वा सहापृथग्भूत्वा सेडुमर्हति। अतो दुनिरूपत्वान्न किंचिद्वैतं नामास्तीति ब्रह्मविदां मतमित्यर्थः । दृष्टं हि द्वैत भ- यहेतुस्तद॑स्पृष्टं पुनरद्वैतमभयमेवेत्युपसंहरति । अत इति ॥ ३४ ॥ किमिति यथोक्तमद्वैतं सर्वेषां न प्रतीतिगोचरतामाचरतीत्याशङ्कयाऽऽह।वीतेति। सगादिप्रतिबन्धविधुराणामेव यथोक्तमद्वैतदर्शनं न सर्वेषामित्यर्थः । श्लोकस्य तात्प- यैमाह । तदेतदिति । स्तुतिश्च तदुपायप्रवृत्तावुपकरोतीति शेषः । आदिपदेन सम्य- ग्दर्शनप्रतिबन्धकाः सर्वे दोषाः संगृह्यन्ते । रागादिविमोको यदा कदाचिदनधिकारि:- णामपि संभवत्यतो विशिनष्टि । सर्वदेति । सदा रागादिव्यावृत्तौ विवेक हेतुं प्रपञ्चय- वि । मुनिभिरिति । विवेके च पदशक्तेर्वाक्यतात्पर्यस्य च परिज्ञानं कारणमित्याह । वेदेति । एवं सम्यग्ज्ञानाधिकारिणं साधनचतुष्टयसंपन्नमुक्त्वा तद्विषयं निरूपयाति । निर्विकल्प इति । आत्मनश्चाक्षुषत्वशङ्कां वारयति । उपलब्ध इति । हिशब्दद्यो- त्यैमर्थमाह । वेदान्तेति । सर्वविकलेपशून्यत्वमात्मनः स्फुटयितुं प्रपञ्चोपशमैविशेषण- म् । आत्मनोऽभावत्वं बहुव्रीहिणा प्रत्युदस्यते । हेतुहेतुमद्भावेन पुनरुक्ति विशेषण- १ छ. त्ववि। २ ख. ते । वीत; घ. ङ. ज. ते । वीतो रागभयद्वेषक्रोधादिदोषो येषां ते सर्वदा । ३ च. झ. "धै नि । ४ झ. र्वकल्पनाश। ५ ख. चो दें। ६ झ. 'यः । तेन वि। ७ क. 'त- द्रेषै। ८ घ. च. ज. परैरयमा । ९ क. 'वात्तद। १० ग. घ. दस्पष्टं ; ङ. दसंस्पृष्टं । ११ क. विग- तेति । १२ छ.क्तसम्यग्दर्श। १३ झ. सर्वदी। १४ क. घ. 'रिणम । १५ घ. छ. 'वेकहे; अ. *वेकहे। १६ ख. छ. 'वं हिस। १७ ख. छ. पलाश। १८ ख. छ. 'द्योतिम। १९ झ. 'त्यर्थः। २० क. ल्पत्व। २१ ख. घ. ङ. ज.म इति वि। ।

·PROXXII ९४ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [वैतथ्याख्य तस्मादेवं विदित्वैनमद्वैते योजयेत्स्मृतिम् । अद्वैतं समनुप्राप्य जडवल्लोकमाचरेत् ॥३६॥ निस्तुतिर्निर्नमस्कारो निःस्वधाकार एव च । न्यासिभिः परमात्मा दृष्टुं शक्यो नान्यैः रागादिकलुषितचेतोभिः स्व- पक्षपातिदर्शनेस्तार्किकादिभिरित्यभिप्रायः ॥ ३५ ॥ यस्मात्सर्वानर्थप्रशमरूपत्वादद्वयं शिवमभयमत एवं विदित्वैनम- द्वैते स्मृति योजयेत् । अद्वैतावर्गमायैव स्मृति कुर्यादित्यर्थः । तच्चाद्वै- समवगम्याहमस्मि परं ब्रह्मेति विदित्वाऽशनायाद्यतीतं साक्षादपरोक्षाद- जमात्मानं सर्वलोकव्यवहारातीतं जडवल्लोकमाचरेत् । अप्रख्यापयन्ना- त्मानमहमेवंविध इत्यभिप्रायः। ३६ ॥ कया चर्यया लोकमाचरेदित्याह । स्तुतिनमस्कारादिसर्वकर्मवर्जित- योप्सेति । अत एवेति । सम्यग्दर्शनाधिकारिणो दर्शितानुपसंहरति । विगते- ति । अनधिकारिणो दर्शयन्वैशेषिकवैनाशिकादिशास्त्राभिज्ञानामपि वदन्तर्भावं सूचय- ति । नान्यैरिति ॥ ३५ ॥ मिथ्याज्ञानमैचयसंस्कारावेदान्तार्थतात्पर्यवतां पण्डितानामपि नाद्वैते प्रत्ययदाय सिध्यतीत्याह । तस्मादिति । शास्त्रादद्वैतमवगम्य स्मृतिसन्तति कुर्वतो लोकानुव ने विधिनियममाह । अद्वैतमिति । तस्मादित्यस्यार्थमाह । यस्मादिति । एवमिति निर्विकल्पत्वादिपरामर्शः । विदित्वा शास्त्रतोऽवगम्येत्यर्थः । भद्वैतावगविदाार्थ स्मृतिसंततिकर्तव्यतायां नियमविधिमभ्यनुमानाति । अद्वैत इति । अद्वैतमित्याधुस- राध विभजते । तच्चेति । जसदृशस्य कथं लोकाचरणमबुद्धिपूर्वकॉरित्वादित्याश- याऽऽह । सर्वलोकेति । लौकिकव्यवहारानतीत्य विदुषो जडवदाचरणं कीदृशमि- स्यपेक्षायां चतुर्थं पादमनूध तात्पर्यमाह । जडवदिति । एवंविधोऽहमित्यात्मानं विद्याभिजनादिभिरैप्रख्यापयन्जडवदेव विद्वान्लोकमाचरोदिति योजनौ ।। ३६ ॥ ननु परापरदेवयोः स्तुतिपूर्वकप्रैणामस्य श्राद्धादिक्रियायाश्च कर्तव्यतया प्रतिब- न्धात्कथं विदुषो जडवदाचरणमिति तत्राह । निस्तुतिरिति । तथापि जीवैवा कापि ५ ख. झ. सिभिरयमा । २ झ. भि: ५। ३ क.ख. च. छ. पातद। ४ च. एनं विदि- वा दै।५ क. 'दित्वा द्वै । ६ घ. च. ज. ते यो। ७ घ. ज. गमनेनैव । ८ क. छ. 'तीत: ज। 5. ग. ज. योः प्रतिषेधयति । १० घ. ज.धयति । ११ झ. 'दभावं । १२ ख. "नप्रपश्चप्र। १३ ग. 'प्रपञ्चसं। १४ घ. ज. झ. 'कल्पादि । १५ क. 'तति क। १६ घ. डह; क. डसादशस्य । १७ ज. विकत्वा । १८ इ. झ. 'त्याह । १९ ग. झ. पर्यार्थमा । २० क. भिर्न प्र। २१ क. 'ना न । ३२ झ. प्रमाणगम्यस्य । २३ क. झ. वतां का ग. झ. चतायाः का। । । ।

·द्वितीयमकरणम्२] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। जलाचलनिकेतश्च यतिर्यादृच्छिको भवेत् ॥ ३७॥ स्त्यक्तसर्वबाटेषणः प्रतिपन्नेपरमहंसैपारिव्राज्य इत्यभिप्रायः । एतं वै तमात्मानं विदित्वेत्यादिश्रुतेः। तहृद्धयस्तदात्मानस्तनिष्ठास्तत्परायणा इत्यादिस्मृतेश्च । चलं शरीरं प्रतिक्षणमन्यथाभावात् । अचलमात्मत- त्वम् । यदा कदाचिद्भोजनादिव्यवहारनिमित्तमाकाशवदचेलं स्वरूपमा- त्मतत्त्वमात्मनो निकेतमाश्रयमात्मस्थिति विस्मृत्याहमिति मन्यते यदा तदा चलो देहो निकेतो यस्य सोऽयमेवं चलाचलनिकेतो विद्वान पुनर्बाह्यविषयाश्रयः। स च यादृच्छिको भवेत् । यदृच्छाप्राप्तकौपीना- च्छादनमासमात्रदेह स्थितिरित्यर्थः ॥ ३७॥ स्थातव्यत्वादाश्रयमुद्दिश्य प्रवृत्तेरावश्यकत्वात्कृतो जडसादृश्यमित्याशङ्कयाऽऽह । च- लेति । चलंचाचलंच चलाचले तेनिकेतो यस्याश्रयः स तथेति यावत् । तथापि कौपी- नाच्छादनाशनपानादिदेहस्थितिप्रयोजकापेक्षया मवृतिप्रौव्यान्न विदुषो जडतुल्यतेत्या- शङ्कयाऽऽह । यतिरिति । आकाङ्क्षापूर्वकं पूर्वार्धाक्षराणि व्याचष्टे । कयेत्यादिना । वर्णाश्रमाभिमानवतस्तत्तत्कर्मसु वर्तमानस्य कथमिदं विशेषणमित्याशङ्कयाऽऽह । त्यक्ते- ति । परमहंसस्य पारिवाज्यं प्रतिपत्तुमशक्यमप्रामाणिकत्वादिति चेन्मैवं श्रुतिस्मृतिसिद्ध- त्वादित्याह । एतमिति । विदित्वेत्यापाविकं वेदनं व्युत्थानहेतुत्वेनोच्यते । तस्मि- नेव परस्मिन्वस्तुनि विषयान्तरेभ्यो व्यावृत्ता बुद्धिर्येषामिति तथा। तदेवं परं वस्त्वात्मा निरुपचरितं स्वरूपं येषां ते तथोच्यन्ते । तस्मिन्नेव परस्मिन्नात्मनि निष्ठा निश्चयेन स्थि- तिर्येषां ते वथेत्याह । तनिष्ठा इति । तदेवात्मभूतं परं वस्तु परमयनं परा गतियें- षां तथेत्याह । तत्परायणा इति । ओदिशब्देन सर्वकर्माणि मनसेत्यादिवाक्यं गृ- ह्यते । कदा पुनश्चलो देहों विदुषो निकेतो भवति तत्राह । यदेति । अविवक्षिते हि कालविशेषे विवक्षितं व्यवहारं मिमित्तीकृत्यात्मस्थिति उक्तविशेषणवती विस्मृत्याह- कारममकारपरवशो यदा विद्वानवतिष्ठते तदेति योजना । स्वभाववस्त्वचलमात्मस्वरू- पमेवास्य निकेतनम् । चलं पुनः शरीरमुपदर्शितविस्मरणद्वारेणेति निगमयति । सो- ऽयमिति । अविदुषो विशेषार्थं व्यावत्य कीर्तयति । न पुनरिति । चतुर्थपादार्थ- माह | स चेति ।। ३७ ॥ २२ १ क.नपारमहंस्यपा। २ ङ. च. ज. झ. सपरि । ३ घ. ङ. च. एवं चैत। ४ झ. 'स्मत्त्व- म् । य। ५ च. 'चलस्व। ६ घ. ज. "त्मनो । ७ क. 'तनमा । ८ ज. श्रममा । ९ छ. दा च। १० च. झ. को य। ११ झ. च्छायाः प्रा। १२ घ. ङ. ज. ले नि। १३ ङ. “पेक्षायाः प्र; घ. 'पेक्षायां प्र। १४ ज. प्रतिध्रौं । १५ ज. "स्तत्क। १६ ग. 'त्याह । ए। १७ छ. व स्वात्मा । १८ घ. ज. परव। १९ ज. आत्मश। २० छ. 'हो नि । २. ज. रप। २२ ग. झ. र्थमा। * ·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [वैतथ्याख्यं तत्त्वमाध्यात्मिकं दृष्ट्वा तत्त्वं दृष्ट्वा तु बाह्यतः। बाह्यं पृथिव्यादि तत्त्वमाध्यात्मिकं च देहादिलक्षणं रज्जुसादिवत्स्व प्रमायादिवच्चासत् । वाचारम्भणं विकारो नामधेयमित्यादिश्रुतेः । आत्मा च सबाह्याभ्यन्तरो यजोऽपूर्वोऽनपरोऽनन्तरोऽबाह्यः कृत्स्न आकाशव- सर्वगतः सूक्ष्मोऽचलो निर्गुणो निष्कलो निष्क्रियस्तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसीतिश्रुतेः । इत्येवं तत्त्वं दृष्ट्वा तत्त्वीभूतस्तदारामोन बाह्यरमणो यथाऽतत्त्वदर्शी कश्चिच्चित्तमात्मत्वेन प्रतिपन्नश्चित्तचलनमनुचलितमा- त्मानं मन्यमानस्तत्त्वाचलितं देहादिभूतमात्मानं कदाचिन्मन्यते प्रच्यु- तोऽहमात्मतत्त्वादिदानीमिति । समाहिते तु मनसि कदाचितत्त्वभूतं प्रसन्नात्मानं मन्यते इदानीमस्मि तत्त्वीभूत इति । न तथात्मविद्भवेत् । अहमेव परं ब्रह्म न मत्तोऽन्यदस्ति किञ्चिदिति स्मृतिसन्ततिकरणमपि न काल- विशेषनियतं किंतु नैरन्तर्येण कर्तव्यमित्याह । तत्त्वमिति । आध्यात्मिकं शरीरादि कल्पितं तत्त्वमाधिष्ठानमात्रं दृष्ट्वा बाह्यतो देहाद्वहिरवस्थितं पृथिव्यादि च कल्पितत्वे- नावस्तुत्वादधिष्ठानमात्रमेवेत्यनुभूय स्वयमपि द्रष्टा परमार्थवस्तुस्वभावमापन्नस्तत्रैवासक्त- चेता बाह्येभ्यो विषयेभ्यो व्यावृत्तबुद्धिस्तस्मिन्नेव तत्त्वे परमार्थभूते प्रतिष्ठितस्तद्दर्शनानि- ठः स्यादित्यर्थः । पृथिव्यादेदेहादेश्च प्रत्येकं परमार्थत्वसंभवे कथमद्वैतनिष्ठा सिध्ये- दित्याशङ्कय व्याचष्टे । बाह्यमित्यादिना । किन्तदुभयोस्तत्वं तदाह । रज्जुसर्पव- दिति । उक्तस्य विकारजातस्यासत्वे प्रमाणमाह । वाचारम्भणमिति । द्रष्टुरात्मनो- ऽपि दृश्यप्रतियोगित्वात्तुल्यं वाचारम्भणत्वमित्याशङ्कयाऽऽह । आत्मा चेति । भवतु परस्यात्मनस्तत्तदागमवचननिर्देशादुक्तलक्षणत्वं तथापि द्रष्टुरात्मनो न यथोक्तरूपत्वमि- त्याशङ्कयाऽऽह । तत्सत्यमिति। विशेषणानि तु प्राचीनानि तत्तदागमोपात्तान्यपुनरु- कानि । द्वितीया व्याचष्टे । इत्येवमिति । आत्मारामत्वं कथमित्याशङ्कय बाह्य- विषयासक्ति त्यक्त्वा प्रत्यगात्मन्येव *परितृप्तत्वादित्याह । न बाह्येति । तत्त्वादप- च्युतो भैवतीत्येतद्व्यतिरेकमुखेन व्याकरोति । यथेत्यादिना । अतत्वदर्शीति च्छे- दः । भात्मविदो नाव्यवस्थितमात्मदर्शनमित्यत्र हेतुमाह । आत्मन इति । सति स्व- रूपे स्वरूपात्मच्युतेरप्रसक्तत्वात्तत्प्रतिषेधो युक्तो न भवतीत्याशङ्कयाह । सदेति । * भवदित्येतदिति पाठान्तरम् । १ घ. ण च । २ घ. . ज. त्तत्त्वीभू । ३ ग. कालावि'। ४ ख. ङ. छ. भवेदित्ये। PARAN --- ·0 द्वितीयप्रकरणम् २] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। तत्त्वीभूतस्तदारामस्तत्त्वादप्रच्युतो अवेत् ॥ ३८ ॥ आत्मन एकरूपत्वात्स्वरूपप्रच्यवनासंभवाच । सदैव ब्रह्मास्मीत्यपच्युतो भवेत्तत्त्वात्सदाऽअच्युतात्मतत्त्वदर्शनो भवेदित्यभिप्रायः । शुनि चैव श्व- पाके च । समं सर्वेषु भूतेषु इत्यादिस्मृतेः ॥ ३८॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजका. चार्यस्य शंकरभगवतः कृतौ.गौडपादीये आगम- शास्त्रभाष्ये वैतथ्याख्यं द्वितीपप्रकरणं समाप्तम् ॥ २॥ वस्तुनः सदैकरूपत्वे स्मृतिमुदाहरति । शुनि चेति । समदर्शिनः सदैकरूपवस्तुदर्शिन एवं पण्डिता नान्ये तथेत्यर्थः । स्वरूपापच्यवने च स्मृति दर्शयति । सममिति । त- अहि विनश्यत्स्वविनश्यन्तमिति स्वरूपापच्यवनमुक्तम् ॥ ३८ ॥ इति श्रीशुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यभगवदानन्दज्ञानविरचितायां गौडपा- दीयकारिकाभाष्यटीकायां वैतथ्याख्यं द्वितीयप्रकरणं समाप्तम् ॥ २ ॥ १ क. 'देवं ब्र। २ क. (मद । ३ ज. वस्तुतः । ४ क. ह. 'कस्वरू। ५ क. रूपा । M ·९८ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [अद्वैताख्यं ॐ ॥ उपासनाश्रितो धर्मों जाते ब्रह्मणि वर्तते। ॐ कारनिर्णय उक्तः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत आत्मेतिप्रतिज्ञामात्रे- ण । ज्ञाते द्वैतं न विद्यत इति च । तत्र द्वैताभावस्तु वैतथ्यप्रकरणेन स्वप्नमायोगन्धर्वनगरादिदृष्टान्तैदृश्यत्वाधन्तवत्त्वादिहेतुभिस्तर्केण च प्र- तिपादितः । अद्वैतं किमागममात्रेण प्रतिपत्तव्यमाहोस्वित्तणापीत्यत आहे । शक्यते तर्केणापि ज्ञातुम् । तत्कथमित्यद्वैतप्रकरणमारभ्यते । उ- पास्योपासनादिभेदजातं सर्व वितथं केवलेश्चाऽऽत्माऽद्वयः परमार्थ इति स्थितमतीते प्रकरणे । यत उपासनाश्रित उपासनामात्मनो मोक्षसाधन- स्वेन गत उपासकोऽहं ममोपास्यं ब्रह्म । तदुपासनं कृत्वा जाते ब्रह्म- तर्कावष्टम्भेन द्वैतवैतथ्यनिरूपणं परिसमाप्याद्वैतमाथिकमपि तर्कतः संभावयितुं प्र- करणान्तरं प्रारिप्सुरुपास्योपासकभेददृष्टि तायदपवदति । उपासनेति । देहस्य धार- णामों जीवो भूतसंघाताकारण जाते ब्रह्मणि तदभिमानित्वेन वर्तते । स प्रागुत्पत्ते- जम् । सर्वमित्येवं कालावच्छिन्नं वस्तु मन्यते । स पुनरुपासनां पुरुषार्थसाधनत्वेना- श्रितस्तदेव ब्रह्म प्रविपत्स्ये शरीरपावादूर्ध्वमित्येवम् । यतो मिथ्याज्ञानवानवतिष्ठते ते- नासौ कृपणोऽल्पको ब्रह्मविद्भिः स्मृतश्चिन्तित इत्यर्थः । प्रकरणान्तरमववारयन्वृत्तमनु- द्रवति । ओंकारेति । तस्य हि निर्णये प्रथमे प्रकरणे प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैत इति विशेषणैरात्मा प्रतिज्ञामात्रेणाँद्विवीयो व्याख्यात इत्यर्थः । द्वितीयप्रकरणा) संक्षिप्या- नुवदति । ज्ञात इति । तत्रैवाऽऽये प्रकरणे ज्ञात द्वैतं न विद्यत इत्यत्र प्रतिज्ञामात्रेण द्वैताभाव उक्तः । स तु द्वितीयेन प्रकरणेन हेतुदृष्टान्तात्मकेन तर्केण च प्रतिपादितो नात्र प्रतिपादयितव्यमवशिष्टमस्तीत्यर्थः । तृतीयं प्रकरणमाकाङ्क्षापूर्वकमवतारयति । अद्वैतमिति । नैषा तकेंण मविरोपनेयेति श्रुतेरद्वैतं कथं तर्केण ज्ञानुं शक्यमित्याक्षि- पति । तत्कथमिति । स्वतन्त्रतीप्रवेशेऽपि तस्मिन्नागमिकतर्कस्य सहकारितया संभा- वनाहेतुत्वात्तणापि ज्ञातुं शक्यमिति व्यवहारोपपत्तिरिति मत्वाऽऽह । अद्वैतेति । यदि तगाद्वैत संभावयितुं प्रकरणमारभ्यते तहि किमित्युपासकनिन्दा प्रथम प्रस्तूयते तत्राऽऽह । उपास्येति । उक्तवक्ष्यमाणविरोधित्वादुपासकस्यै तनिन्दा प्रकृतोपयो- गिनीत्यर्थः । कथं तर्हि तेत्र तत्रौंजत्वमात्मनो दर्शयन्ती श्रुविर्घटिष्यते तत्राऽऽह । १ च. द्वैते । २ च. 'यायां गा३ च. ह । अशक्यत। च. 'हनु । ४ च. 'त्यत अद्वै। ५ झ. 'ल आत्माऽ। ६ घ. ङ. च. ज. झ. 'र्थत ई। ७ क. तीतप्र। ८ ङ. छ. "सनमा ९ख- घ. ज. माश्रित्य । उपासनामा । १० घ. ङ, ज. ज्ञाते। ११ क.ख.छ. "द्वैतं पारमा। १२ ग. 'क' ह। १३ झ. मानत्व।१४ क. रजः स १५ ख. "श्रित्य ततस्त। १६ छ. ज. प्रप। १७ झ. णा द्वैती । १८ ज. 'ते तत्वं न । १९ घ. "तिरप। क. 'तिरापनये । २० ङ. तर्को प्र। २१ घ मैं स्तू" २२ छ, न निन्दा । २३ क. नत्रा । २४ ग, त्राज्ञत्व।

·वृतीयप्रकरम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । प्रागुत्पत्तेरजं सर्व तेनासौ कृपणः स्मृतः ॥१॥ अतो वक्ष्याम्यकार्पण्यमजाति समतांगतम् । णीदानों वर्तमानोऽर्ज ब्रह्म शरीरपातादूर्व प्रतिपत्स्ये भागुत्पत्तेश्चाज- मिदं सर्वमहं च । यदात्मकोऽहं प्रागुत्पत्तेरिदानी जातो जाते ब्रह्मणि च वर्तमान उपासनया पुनस्तदेव प्रतिपत्स्य इत्येवमुपासनाश्रितो धर्मः साधको येनैवं क्षुद्रब्र वित्तेनासौ कारणेन कृपणो दीनोऽल्पकः स्मृतो नित्याजब्रह्मदर्शिभिर्महात्मभिरित्यभिप्रायः। यद्वाचोऽनभ्युदितं येन वा- गभ्युद्यते तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासत इत्यादि श्रुतेस्तलव- काराणाम् ॥ १॥ सबाह्याभ्यन्तरमजमात्मानं प्रतिपत्तुमशनुवन्नविद्यया दीनमात्मानं म- न्यमानो जातोऽहं जाते ब्रह्मणि वर्ते तदुपासनाश्रितः सन्ब्रह्म प्रतिप- त्स्य इत्येवं प्रतिपन्नः कृपणो भवति यस्मादतो वक्ष्याम्यकार्पण्यमकृपण- भावमजं ब्रह्म । तद्धि कापण्यास्पदं यत्रान्योऽन्यत्पश्यत्यन्यच्छृणोत्य- प्रामिति । प्रागवस्थायां सर्वमिदमजमहं च तथेत्युपासको यतो मन्यतेऽतश्च प्रागव- स्थब्रह्मविषया भविष्यत्यजत्वश्रुतिरित्यर्थः । कार्यस्थित्यवस्थायां यदि ब्रह्म तन्मात्रमि- ष्टं वर्हि किमुपासनया प्राप्तव्यमित्याशङ्कयाऽऽह । यदात्मक इति । इदानीमुत्पत्य- वस्थायां जातो जाते ब्रह्मणि स्थित्यवस्थायां वर्तमानोऽहं प्रागुत्पत्तेर्यदात्मकः सन्नासं तदेव पुनः प्रलयावस्थायामुपासनया प्रविपत्स्ये तत्क्रतुन्यायादिवि संबन्धः । वलय- काराणां शाखायामुपास्यस्य ब्रह्मत्वनिषेधदर्शनाचोपासकनिन्दा युक्त्याह । यद्वावे. ति । अनभ्युदितमनभिप्रकाशितमभ्युद्यतेऽभिप्रकाश्यते उपासते वाचा विषयीकुर्वन्ती- त्यर्थः । आदिशब्देन यन्मनसेत्यादि गृह्यते ॥ १॥ भेददर्शिनमुपासकमद्वैतविरोधिनं निन्दित्वा संमत्यद्वैवप्रतिज्ञा करोति । अत इति । जानिर्जन्म तद्रहितमजाति । तत्र हेतुमाह । समतामिति । जन्मराहित्यं साधयति । यथेति । अतःशब्दार्थमाह । सबाह्येति । प्रविज्ञामागं विभजते । अकृपणेति । तदेव व्यतिरेकमुखेन स्फोरयति । तद्धीति । दर्शनादिविशेषव्यवहारगोचरीभूतं कार्यजात १ झ. जाते । २ च. झ.णि व। ३ घ. ङ. ज. नामात्र। ४ च. "ह्मचित्ते। ५ क. 'चा नाभ्यु। ६ च. न च वा। ७ घ, "हं ब्रा ८ च. पण्यमास्प। ९ च. 'न्योन्यं 4.1, १० च. "यन्यं, शृणों। ११ क. 'सके य। १२. छ, 'तुाया ।, १३ ज. स्यब। १४ क, ज, उपास्यते ।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [भदेवारूयं यथा न जायते किंचिजायमानं समन्ततः॥२॥ आत्मा ह्याकाशवजीवैर्घटाकाशैखिोदितः । न्यद्विजानाति तदल्पं मर्त्यमसद्वाचारम्भणं विकारो नामधेयमित्यादि- श्रुतिभ्यः । तद्विपरीतं सबाह्याभ्यन्तरमजमकार्पण्यं भूमाख्यं ब्रह्म । य- माप्याविद्याकृतसर्वकार्पण्यनिवृत्तिस्तदकार्पण्यं वक्ष्यामीत्यर्थः । तदजा- ति अविद्यमाना जातिरस्य । समतांगतं सर्वसाम्यं गतम् । कस्मात् । अवयववैषम्याभावात् । यद्धि सावयवं वस्तु तदवयवैषम्यं गच्छज्जायत इत्युच्यते । इदं तु निरवयवत्वात्समतांगतमिति न कैश्चिदवयवैः स्फुट- त्यतोऽजात्यकार्पण्यम् । समन्ततः समन्ताद्यथा न जायते किचिदल्प- मपि न स्फुटति रज्जुसर्पवदविद्याकृतदृष्टया जायमानं येन प्रकारेण न जायते सर्वतोऽजमेव ब्रह्म भवति तथा तं प्रकारं गृण्वित्यर्थः ॥ २ ॥ अजाति ब्रह्माकार्पण्यं वक्ष्यामीति प्रतिज्ञातं तत्सिद्धयर्थं हेतुं दृष्टान्त च वक्ष्यामीत्याह । आत्मा परो हि यस्मादाकाशवत्सूक्ष्मो निरवयवःस- वंगत आकाशवदुक्तो जीवैः क्षेत्रज्ञैर्घटाकाशैरिवं घटाकाशतुल्य उदित । परिच्छिन्नं नाशि चोच्यते । तदेव कृपणत्वालम्बनमित्यर्थः । तच्च मिथ्याभूतमित्यत्र ममाणमाह । वाचारम्भणमिति । कार्पण्यमुक्त्वा वदभावरूप मकार्पण्यं प्रकटयाते । तद्विपरीतमिति । प्राप्य ज्ञात्वेति यावत् | द्वितीयपादं व्याचष्टे । तदजातीत्या- दिना | सर्वात्मना साम्यं निर्विशेषत्वं गवमित्यत्र हेतुं पृच्छति । कस्मादिति । नि- विशेषत्वे हेतुमाह । अवयवेति । हेतुमेव प्रकटयन्व्यतिरेकमुखेनाजत्वं प्रपञ्चयति । यद्धीत्यादिना । समन्तत इवि पूर्णत्वसंकीर्तनम् । द्वितीयावं व्याचष्टे । यथेत्यादि- ना। यथा रज्ज्वा सो भ्रान्त्या जायते तथा सर्व भान्तिदृष्टया जायमानत्वेन भा- समानमपि यथा येन प्रकारेण वस्तुतो न जायते तथा किंतु सर्वतो देशतः कालवो वस्तुतश्च पूर्ण कूटस्थमेव वस्तु भवति तथा प्रकारमिति संबन्धः ॥ २ ॥ प्रतिज्ञावाक्ये ब्रह्मशब्देन परमात्मा प्रकृतः स कीहगित्यपेक्षायामाह । आत्मा हीति । जीवभेदप्रतीतिस्तहिं कथमित्याशङ्कयाऽऽह । जीवैरिति । यथाऽऽ- । क. मेवं ब्रा २ च. ति यत्प्रति । ३ क.न्तं वा ४ छ, 'मीत्यत आह । ५च, तस्व- स्मादाका ६ च. शर्निरवयवघटाका ५ झु, व महाका।

·१०१ तृतीयप्रकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। घटादिवच्च संघातर्जातावेतनिदर्शनम् ॥३॥ उक्तः । स एवाऽऽकाशसमः परं आत्मा । अथवा घाकाशैर्यथाऽऽकाश उदित उत्पन्नस्तथा परो जीवात्मभिरुत्पन्नो जीवात्मनां परस्मादात्मन उ. त्पत्तिर्या श्रूयते वेदान्तेषु सा महाकाशावटाकाशोत्पत्तिसमा न परमार्थत इत्यभिमायः । तस्मादेवाकाशादटादयः संघातों यथोत्पद्यन्ते एवमा- काशस्थानीयात्परमात्मनः पृथिव्यादिभूतसंघाता आध्यात्मिकाश्च का. र्यकारणलक्षणा रज्जुसर्पवद्विकल्पिता जायन्ते । अत उच्यते घयदिवञ्च संघातैरुदित इति । यदा मन्दबुद्धिप्रतिपिपादयिषया श्रुत्यात्मनो जा- तिरुच्यते जीवादीनां तदा जातावुपगम्यमानायामेतनिदर्शनं दृष्टान्तो यथोदिताकाशवदित्यादिः ॥ ३॥ काशो विभुत्वादिधर्मः स्वगततात्त्विकमेदवान्न भवति तथा परमात्मा विशेषाभावा- त् । यथा च महाकाशो घटाकाशाकारण प्रतीयते तथा परमात्मा नानाविध-- जीवाकारेण प्रतीतिगोचरो भवतीत्यर्थः । कथं संघातानां परस्मादुत्पत्तिरित्याश- याऽऽह । घयदिवदिति । यथा मृदः सकाशाद्धटादयो जायन्ते तथा परमात्मैव पृथिव्यादिसंघाताकारेण जायत इत्यर्थः । यदाऽऽत्मनो जीवादीनामुत्पत्तिरिष्टा तदा तस्यामुत्पत्तौ दृष्टान्तवचनमेवादित्याह । जाताविति । श्लोकस्य वृत्तानुवादपू- वैकं तात्पर्यमाह । अजातीत्यादिना । प्रथमपादस्याक्षरार्थमाह | आत्मेत्यादिना । विमतस्वगवतात्विकभेदशून्यः सूक्ष्मत्वानिरवयवत्वाद्विभुत्वादाकाशवत् । न च परमा- ण्वादौ सूक्ष्मात्वादेयभिचारः । वस्यैवासंमतत्वात् । कचिदपि तात्विकभेदासंपविपत्ते- श्वेत्यर्थः । जीवैरित्यादि व्याचष्टे । जीवैरिति । जीवाकारण परमात्मैवोक्तः । क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धीविस्मृतेरित्यर्थः । उदितशब्दश्चेदुक्तार्थस्ताहि परस्यैवाऽऽत्मनः संधा- तरूपेणोक्तत्वे समपञ्चत्वं प्रसज्येवेत्याशङ्कयाऽऽह । अथवेति । तर्हि नात्मश्रुतेरिवि न्यायविरोधः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । जीवात्मनामिति । तृतीयपादं व्याचष्टे । त- स्मादेवेति । उक्तेऽर्थे वाक्यमववारयति । अत इति । आकाशस्यावकाशमदाने च घटाद्युत्पत्तौ कारणत्वं निर्विकारस्यैव दृष्टमिति द्रष्टव्यम् । जावावित्यादेरर्थमाह । यदेति ॥ ३ ॥ १ ज. रमात्मा। झ. ₹ एव आ। २ क. ङ. यथोदि । ३ क. 'मानं प ४ अ.र्थ । ५ ज. 'ताचाध्या'। ६ छ. श. 'बुद्धि प्र। ७ घ. चारास्तस्यै । ८ क. छ. "दिना न्या'। ९ज. अत ए- वैति । १० ग. ज. नात्मा श्रु। 11 क. छ, वाऽऽत्मानामि ।

·१०२ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। अद्वैवाख्यं घटादिषु प्रलीनेषु घटाकाशादयो यथा। आ- काशे संप्रलीयन्ते तबज्जीवा इहात्मनि ॥४॥ यथैकस्मिन्घटाकाशे रजोधूमादिभिर्युते । न सर्वे संप्रयुज्यन्ते तबज्जीवाः सुखादिभिः ॥५॥ यथा घटाद्युत्पत्त्या घटाकाशाद्युत्पत्तिः। यथो घटादिपलये घटा- काशादिपलयस्तद्वद्देहादिसंघातोत्पत्त्या जीवोत्पत्तिस्तत्पलये च जी- वानामिहात्मनि प्रलयो न स्वत इत्यर्थः ॥ ४ ॥ सर्वदेहेष्वात्मैकत्व एकस्मिञ्जननमरणमुखादिमत्यात्मनि सर्वात्मनां तत्संबन्धःक्रियाफैलसायं च स्यादिति य आहुतिनस्तान्प्रतीदमुच्यते । यथैकस्मिन्घटाकाशे रजोधूमादिभिर्युते संयुक्ते न सर्वे घटाकाशादयस्तद्रजो- धूमादिभिःसंयुज्यन्ते तद्वज्जीवाः मुखादिभिः नन्वेक एवोऽऽत्मा।बाढम्। अद्वैतस्य जीवसृष्टि श्रुतिविरोधं परिहृत्य तस्यैव जीवप्रलँयश्रुत्या विरोवमाशङ्कय परिहरति । घटादिष्विति । औपाधिको जीवानामुत्पत्तिप्रलयौ न स्वाभाविको । वथा चोत्पत्तिश्रुत्या विरोधाभाववदद्वतस्यं प्रलयश्रुत्याऽपि न विरोधोऽस्तीति श्लोकाक्षरव्या- ख्यानेन प्रकटयति । यथेत्यादिना ॥ ४ ॥ इदानीमद्वैतस्य व्यवस्थानुपपत्त्या विरोधमाशङ्कय परिहरति । यथैकस्मिनिति । उक्तदृष्टान्तवशादेकस्मिञ्जीवे सुखादिसंयुक्ते सत्यपरे जीवास्तैरेव सुखादिभिर्न संयु- ज्यन्त औपाधिकभेदादित्याह । तद्वदिति । श्लोकव्यावामाशङ्कां दर्शयति । सर्वदेहेष्विति । ऐकात्म्ये कर्तर्येकस्मिन्कर्तारः सर्वे भोक्तरि चैकस्मिन्भोक्तारः सर्वे भ- वेयुरित्यव्यवस्थान्तरमाह । क्रियेति । व्यवस्थानुपपत्त्या द्वैतमेप्टव्यमिति वदन्तं प्रत्यु- चरत्वेन श्लोकमवतारयति । तान्प्रतीति । किमिदमैकात्म्ये साङ्कयं किमेकस्मिञ्जी- वे व्यवस्थितेन सुखादिना जीवान्तराणां तद्वत्वं स्यादित्युच्यते किंवा सर्वोपाविष्वा- मैक्यात्तस्य स्वरूपेण सर्वसुखादिमत्वं स्यादि त्यापाद्यते' तत्राऽऽधं प्रत्याह । तद्वदि- ति । आत्मनः सर्वत्रैकत्वात्तस्य स्वरूपेण सर्वसुखादिमत्वमिति द्वितीयं पक्षं विवक्षना- शङ्कते | नन्विति । सर्वत्रात्मैकत्वमुक्तमङ्गीकरोति । बाढमिति । तदेकत्वमुपपचिशून्यं १.क. जीव | २ क. ख. 'था च । च. था वाघ ३ च. स. 'येन जी। ४ घ. ज. ततसं। ५ च. फलं सा । ६ च. 'वाऽऽशोस्ति वाघ. झ. वाSSकाशो बा । ७ ग. लयौ स. स्य ल। ९ क. नं। १० ख. मेवेट। 11 घ. ते वा त।

·तृतीयपकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। '१०३ ननु न श्रुतं त्वया आकाशवत्सर्वसंघातेष्वेक एवात्मेति । यदि एक एवाऽऽत्मा तर्हि सर्वत्र सुखी दुःखी च स्यात् । न चेदं सांख्यचोचं संभवति । न हि सांख्य आत्मनः मुखदुःखादिमत्त्वमिच्छति बुद्धिस- मवायाभ्युपगमात्सुखदुःखादीनाम् । न चोपलब्धिस्वरूपस्याऽऽत्मनो भेदकल्पनायां प्रमाणमस्ति । भेदाभावे प्रधानस्य पारार्थ्यानुपपत्ति- रिति चेत् । न । प्रधानकृतस्यार्थस्याऽऽत्मन्यसमवायात् । यदि हि प्र- धानकृतो बन्धो मोक्षो वाऽर्थः पुरुषेषु भेदेन समवैति ततः प्रधानस्य पा- रार्थ्यमात्मैकत्वे नोपपद्यत इति युक्ता पुरुषभेदकल्पना । न च सांख्यै- बन्धो मोक्षो वाऽर्थः पुरुषसमवेतोऽभ्युपगम्यते । निर्विशेषाश्च चेतनमा- त्रा आत्मानोऽभ्युपगम्यन्ते । अतः पुरुषसत्तामात्रप्रयुक्तमेव प्रधानस्य पारायं सिद्धं न तु पुरुषभेदप्रयुक्तमिति । अतः पुरुषभेदकल्पनायां न प्रधानस्य पारायं हेतुः । न चान्यत्पुरुषभेदकल्पनायां प्रमाणमस्ति सांख्यानाम् । परसत्तामात्रमेव चैतनिमित्तीकृत्य स्वयं बध्यते मुच्यते कथमङ्गीकृतमित्याशङ्कयाऽऽह । ननु नेति । यदि सर्वत्रैकत्वं नियतमिष्यते तर्हि तत्र तत्र सुखित्वं दुःखित्वं च तस्यैवैकस्य प्राप्तमिति व्यवस्थाऽसिद्धिरिति चोदय- ति । यद्येक एवेति । आत्मस्वरूपस्य सर्वत्रैकत्वेऽपि कल्पितभेदाद्यवस्थासिद्धिरित्य- भिप्रेत्य किमिदं सांख्यस्य चोय किंवा वैशेषिकादेरिति विकल्प्याऽऽधं प्रत्याह । न चेदमिति । किंचैकात्म्यं दूषयता सांख्येन तद्भेदोऽभ्युपगम्यते । स च नाभ्युपगन्तुं शक्यते तन्मानाभावादित्याह । न चेति । प्रधानं हि कस्यचिद्भोगमपवर्गं च कस्यचि- दादधत्पुरुषशेषमिष्यते । तच्च पुरुषभेदोभावे नोपपद्यते । वेनार्थापत्त्या पुरुषभेदः सि- ध्यतीति शङ्कते । भेदेति । अर्थापत्तेरनुदयं वदन्नुत्तरमाह । नेत्यादिना । संक्षिप्त- मेवोक्तं विवृणोति । यदि हीति । प्रधानस्य पारार्थ्यसामर्थ्यादेव पुरुषेषु कश्चिदविश- यो भविष्यतीत्याशङ्कचापसिद्धान्तप्रसङ्गान्मैवमित्याह । निर्विशेषा इति । किंच प्रधा- नस्य पारायं परं शेषिणमपेक्षते । न तस्मिन्भेदमपि काङ्क्षते । अवोऽन्यथाऽप्युपपत्ति- रित्याह । अत इति । जन्ममरणादिव्यवस्थानुपपत्त्या पुरुषभेदकल्पनमपि न युक्तं व्य- धिकरणत्वादिति मत्वाऽऽह । न चेति । न केवलं प्रमाणशून्या पुरुषभेदकल्पना किंतु प्रयोजनशून्या चेत्याह । परेति । ननु न पुरुषसत्तामात्रं निमित्तीकृत्य प्रधान" प्रव- १ ख. सर्वेषु सं। २ घ. झ. "त्सुखा । ३ ख. छ. पमात्रस्या। ४ ङ. छ. 'बन्धमो'। ५ क. घ. छ. ज. आत्मनो। ६ क. 'यो प्र। ७ च. 'वचे निमि। ८ ख. 'तन्यनि । ९ क. तस्य चैक। १० ख. "ति न व्यवस्थासि । झ. ति न व्य । ११ घ. ज. भेदव्यव। १२ ग. झ. ख्यचो। १३ घ. ज. अ. तत्र माना। १४ छ. षविशे'। ५५ ग. 'ते । स च पु। १६ ग. अ. 'दादेवोपं । १७ क. घ. अ. ज. "येक। १८ क. 'रणव्य। १९ घ. नवी ।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [ अद्वैताख्य च प्रधानम् । परश्चोपलब्धिमात्रसत्तास्वरूपेण प्रधानप्रवृत्ती हेतुर्न केन चिद्विशेषेणेति । केवलमूढतयैव पुरुषभेदकल्पना वेदार्थपरित्यागश्च । ये त्वा वैशेषिकादय इच्छादय आत्मसमवायिन इति । तदप्यसत् । स्मृतिहेतूनां संस्काराणामप्रदेशवत्यात्मन्यसमवायात् । आत्ममनःसंयो- गाच स्मृत्युत्पत्तेः स्मृतिनियमानुपपत्तिः । युगपद्वा सर्वस्मृत्युत्पत्तिप- संगः । न च भिन्नजातीयानां स्पर्शादिहीनानामात्मनां मनआदिभिः । तते । किंत्वीश्वराधिष्ठितमिति से धेरवादिमतमाशङ्कय तस्यापि पुरुषत्वाविशेषादुपल. धिमात्रत्वमभ्युपेत्याह । परश्चेति । वेदार्थो वेदप्रतिपाद्यमद्वैतं द्वितीयमुत्थापयति । ये विति । बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नधर्माधर्मसंस्कारा नव विशेषगुणाः । ते च प्र- त्येकमात्मसु व्यवस्थया समवेताः स्वीक्रियन्ते । तेषां व्यवस्थानुपपत्त्या प्रतिदेहमात्म- भेदसिद्धिरित्यर्थः । किं बुद्धच्यादयो रूपादिवदात्मव्यापिनः किंवा संयोगादिवदेकदेश- वृत्तयः । नाऽऽद्यः । ज्ञानादिगुणानामाश्रयव्यापिनामाश्रयसंयुक्त सर्वस्मिन्नपर्यायेण ज्ञा- तवादिव्यवहारजनकत्वमसङ्गादित्याह । तदप्यसदिति | द्वितीये त्वेकदेशः सत्योs- सत्यो वा । प्रथमे घटादिवदात्मनः सत्यैकदेशत्वात्कार्यत्वादिप्रसंगः । द्वितीये कल्पि- वैकदेशानामेव ज्ञानादिगुणवत्त्वमात्मनस्तु न वद्वत्त्वं सिध्यतीत्याह । स्मृतीति । स्मृतिहेतवः संस्कारा भावनाख्यास्तेषां ग्रहणमितरेषामुपलक्षणार्थं तेषामात्माने समवा- याभावात्परस्य सिद्धान्तासिद्धिरिति शेषः । किंचाऽऽत्ममनःसंयोगांसमवायिकारणाज्ज्ञा- नानामुत्पत्तिरिष्टा । तथा च सति ग्रहणसमये स्मृतिर्न संभवत्येवेति नियमो नोपपद्य- ते । ग्रहणकारणसंयोगेनैव स्मृत्युपपत्तिसंभवादित्याह । आत्मेति । किंचाऽऽत्ममनसोः संयोगादेकस्मादेकस्याः स्मृतेः समुत्पत्तिसमये स्मृत्यन्तराण्यपि समुत्पधेरन् । असमवा- यिकारणस्य तुल्यत्वात् । न च समुद्बुद्धसंस्कारायौगपद्याधुगपदनुत्पत्तिः । तेषां त- दुबोधस्य चात्मनि विप्रतिपन्नत्वेन स्मृतिसामग्रयन्तर्भावासंवादित्यभिप्रेत्याऽऽह । युगप- द्वेति । किंच समानजावीयानां स्पर्शादिमतां च परस्परं संबन्धो दृष्टः । यथा मल्लानां मेषाणां रज्जुघटादानां च तदुभयाभावादात्मनां मनआदिभिः संबन्धासिद्धेर्नोक्तादसमवा यिकारणावद्धन्यादिगुणात्पत्तिः सिध्यतीत्याह । न चेति । गुणादीनां साजात्यस्य पर्शादिमत्त्वस्य चामावेऽपि द्रव्येण संबन्धवदात्मनो मनादिभिः संबन्धः "सिध्येदिति , च. दस। २ ज. 'त्युपप। ३ च. पत्त्वात्सर्व। ४ क. 'श्वरादि । ५ ख. ग. झ. 'शवत्वा- स्का । १ ख. गादस। ७ स्व. ग. झ. 'त्युत्पत्ति। ८ ग. झ. गादक । ९ क. 'मुत्पत्तिबुद्धिसं।" ग. 'स्य त्वात्म। ११ ख. 'वादि। १२ क. 'सिध्यति । HA हॉ ·तृतीयप्रकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंलितशांकरभाष्यसमेताः। १०५ संबन्धो युक्तः । न च द्रव्याद्रूपादयो गुणाः कर्मसामान्यविशेषसम- वायो वा भिन्नाः सन्ति परेषाम् । यदि यंत्यन्तभिन्ना एव द्रव्यात्स्युरि- च्छादयश्चात्मनस्तों च सति द्रव्येण तेषां संबन्धानुपपत्तिः । अयुत- सिद्धानां समवायलक्षणः संबन्धो न विरुध्यत इति चेत् । न । इच्छा- दिभ्योऽनित्येभ्य आत्मनो नित्यस्य पूर्वसिद्धत्वान्नायुतसिद्धत्वोपपत्तिः । आत्मनाऽयुतसिद्धत्वे चेच्छादीनामात्मगतमहत्ववन्नित्यत्वमसंगः । स चा- निष्टः । आत्मनोऽनिर्मोक्षप्रसंगात् । समवायस्य च द्रव्यादन्यत्वे सति द्रव्येण संबन्धान्तरं वाच्यं यथा द्रव्यगुणयोः । समवायो नित्यसंब- चेन्नेत्याह । न चेति । स्वतनं सन्मानं द्रव्यशब्देनात्र विवक्षितं न ततो भेदेन गु- णादयो वेदान्तिमते विद्यन्ते । शुक्लः पटः खण्डो गौरित्यादिसामानाधिकरण्यदर्शनात् । द्रव्यमेव तु कल्पनया तत्तदाकारेण भातीत्यभ्युपगमात् । अतो दृष्टान्तासंपतिपत्ति- रित्यर्थः । विपक्षे दोषमाह । यदि हीति । गुणादयो द्रव्यादत्यन्तभिन्ना हिमवद्वि- न्ध्ययोरिव यदि स्युर्यदि चाऽऽत्मनः सकाशादिच्छादयोऽत्यन्तं भिन्ना भवेयुस्तदा गु- णादीनां द्रव्येण तद्वदेव संबन्धानुपपत्तेः । इच्छादीनां चाऽऽत्मना तदयोगात्पारतंत्र्या- सिद्धिरित्यर्थः । अत्यन्तभिन्नानामपि समवायसंबन्धात्पारतत्र्योपपत्तिरिति शङ्कते । अयुतेति । किमिदमयुतसिद्धत्वमपृथक्कालत्वं किंवा पृथग्देशत्वमुतापृथक्स्वभावत्वमाहो- स्वित्संयोगविभोगायोग्यत्वम् । नाऽऽद्यः । विकल्पासहत्वात् । किमिच्छाद्यपेक्षयाऽपृथ- कालत्वं किं वाऽऽत्मापेक्षया इच्छादीनामिति विकल्प्याऽऽधं दूषयति । नेत्यादिना । य- घात्मना सहाऽपृथक्कालत्वमिच्छादीनां तदात्मनोऽनादित्वात्तद्गतमहत्ववन्नित्यत्वं तेषा- मापततीत्याह । आत्मनेति । प्रसंगस्येष्टत्वमाशङ्कय निराचष्टे । स चेति । न चा- पृथग्देशत्वमयुतसिद्धत्वम् । वन्तुपटादीनां पृथग्देशानामयुतसिद्धन्यभावमसंगात् । न चापृथक्स्वभावत्वमयुतसिद्धत्वम् । भेदपक्षपरिक्षयात् । न च संयोगविभागायोग्यत्वमयुत- सिद्धत्वम् । देवदत्तस्य हस्तादीनां चायुतसिद्धयभावापातादित्यभिप्रेत्य समवायस्य द्र- व्यौदनन्यत्वे तावन्मात्रत्वेन वत्संबन्धत्वव्याघातात्ततोऽन्यत्वेन संबन्धान्तरमस्ति नैवेति विकल्प्याऽऽधे स्यादनवस्थेति मत्वाऽऽह । समवायस्येति । द्वितीयं शङ्कते । सम- वाय इति । न वाच्यं संबन्धान्तरमिति शेषः । समवायस्य नित्यसंबन्धत्वे समवाय- १ क. संबोधे । २ के. ख. घ. या भि। च. या भावा भि। ३ घ. ङ. ज. ह्यत्यन्तं मिला ४ क. था स५ ग. छ. झ. 'दि वाऽऽत्म। ६ क. तन्त्र्यसि । ७ ग. त्वमहो संयो। ८ छ. झ. 'हो । ९ झं. भागयो। १० झ. भागयो। ११ छ. 'व्यानन्य ! १३ ग. झ. 'म्यत्वं ता । १३ ग. झ. 'तान्न ततो। १४ ङ. छ. हैं. वे तेन । १५ छ. नचेति ।

·१०६ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [अद्वैताख्यं न्ध एवेति ने वाच्यमिति चेत्तथा च समवायसंबन्धवतां नित्यसंबन्ध- प्रसंगात्पृथक्त्वानुपपत्तिः । अत्यन्तपृथक्त्वे च द्रव्यादीनां स्पर्शवदस्प- र्शद्रव्ययोरिव षष्ठ्यर्थानुपपत्तिः । इच्छाधुपर्जनापायवद्गुणचचे चात्म- नोऽनित्वमसंगः । देहफलादिवत्सावयवत्वं विक्रियावत्वं च देहादि- वदेवेति दोषावपरिहायौँ' । यथाँ त्वाकाशस्याऽविद्याध्यारोपितरजोधू. ममलत्वादिदोषवत्त्वं तथाऽऽत्मनोऽविद्याध्यारोपित बुद्धयाधुपाधिकृत- मुखदुःखादिदोषवत्त्वे बन्धमोक्षादयो व्यावहारिका न विरुध्यन्ते । सर्ववादिभिरविद्याकृतव्यवहाराभ्युपगमात्परमार्थीनभ्युपगमाच । तस्मा- दात्मभेदपरिकल्पना वृथैव तार्किकैः क्रियत इति ॥ ५॥ वतां दृव्यगुणादीनामपि तद्वत्वात् । भेदस्य कदाचिदप्यनुपलम्भात्पृथक्त्वप्रथानुपप- त्तिरिति दूषयति । तथा चेति । संयोगस्यापि समवायसाम्यं चकारेण सूच्यते । स- मवायस्य समवायिभिर्गुणादीनां च द्रव्येणात्यन्तभेदे हिमवद्विन्ध्ययोरिव संबन्धानुपपे- तेः । तेषु परतत्रताव्यवहारासिद्धिरित्याह । अत्यन्तेति । किंचेच्छादयो नाऽऽत्मगु. णा उपजनापायवत्वाद्रूपादिया । यद्वाऽऽत्मा नानित्यगुगवान्नित्यत्वाद्यतिरेकेणे देहादि- वदित्याह । इच्छादीति । न केवलमात्मनोऽनित्यगुणत्वेऽनित्यत्वेनसक्तिरेव दोषः । किंत्वन्यदपि दोषद्वयं दुष्परिहरमिति बावकान्तरमाह । सावयवत्वमिति । यद्या- त्मनो नेच्छादिगुणवत्त्वं वदा तस्यै बन्धाभावान्मोतो न स्यादतो बन्धमोक्षव्यवस्थानुप- पत्त्या पतिदेहं सुखदुःखादिविशिष्टात्मभेदसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह । यथा विति । अवस्तुत्वादविद्यायास्तत्कृतव्यवहारायोगीयावहारिकबन्धाद्यभ्युपगमासिाहरित्याश- याऽऽइ । सर्ववादिभिरिति । अविद्यारुतमनुष्यत्वाध्यारोपेण लौकिकवैदिकव्य. वहौरः सर्ववादिभिरिप्यते तत्कृता च व्यवस्था स्थीयते । तस्मादस्माकमपि तथैव स. वमविरुद्धमित्यर्थः । परमार्थे च मोक्षे केनापि वादिना व्यवहारो नाभ्युपगम्यते । तथा च मोक्षे परेषां व्यवहारस्यैवाभावात्तन्निर्वाहकपारमार्थिकभेदाभ्युपगमो वृथेत्याह । परमार्थेति । कल्पितभेदवशादपि पूर्वोक्तसर्वव्यवस्थासौस्थ्यापारमार्थिकात्मभेदकल्पना प्रमाणप्रयोजनशून्येत्युपसंहरति । तस्मादिति ॥ ५॥ १ ख. ङ. झ. न च वा। २ छ. 'क्वे द्र'। च. 'क्वेन च द्र। ३ 3. 'जनना। ४. त्वे वात्म। ज. वेनात्म। ५ ख. घ. ज. त्वं कि।च. यौँ स्यातां । य। ७ च. थाऽऽका ८ज 'यारो। ९ख.'था चाऽऽत्म । १० क. यो व्यव। ११ झ. विद्यया । १२ ङ. नीत्युप। १३ ज. क्रियन्त । १४ ग. झ. तावत् । १५ ग. स. पत्तिः। ते'। १६ छ. के दे। १७ ग. छ. ज. झ. "ण वत्त्वेऽनि । १८ छ, 'त्वदोषप्र। १९.घ. 'स्य संब। २० क. गायव । २१ ग. छ. सा. 'त्वाबध्या। २२ घ, ङ. ज. "हाराः स । २३ घ. ड. ज. "रिष्यन्ते त । २४ ग. ह. तद्वदेव ।

·तृतीयप्रकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। रूपकार्यसमाख्याश्च भियन्ते तत्र तत्र वै। आ- काशस्य न भेदोऽस्ति तहजीवेषु निर्णयः॥६॥ नाऽऽकाशस्य घटाकाशो विकारावयवौ यथा । कथं पुनरात्मभेदनिमित्त इव व्यवहार एकस्मिन्नात्मन्यविद्याकृत उ- पपद्यत इति । उच्यते । यथेहाकाश एकस्मिन्घटकरकापवरकाधाका- शानामल्पत्वमहत्वादिरूपाणि भिवन्ते तथा कार्यमुदकाहरणधारणशय- नादिसमाख्याश्च घटाकाशकरकाकाश इत्याद्यास्तस्कृताश्च भिन्ना दृश्य- न्ते । तत्र तत्रे वै व्यवहारविषय इत्यर्थः । सर्वोऽयमाकोशे रूपादिभे- दकृतो व्यवहारो न परमार्थ एव । परमार्थतस्त्वाकाशस्य न भेदोऽ- स्ति । न चाऽऽकांशभेदनिमित्तो व्यवहारोऽस्त्यन्तरेण परोपाधिकृतं द्वारं यथैवत् । तद्वद्देहोपाधिभेदकृतेषु जीवेषु घटाकाशस्थानीयेष्वात्ममु निरूपणात्कृतो बुद्धिमद्भिनिर्णयो नियश्च इत्यर्थः ॥ ६ ॥ ननु तत्र परमार्थकृत एव घटाकाशादिषु रूपकार्यादिभेदव्यवहार अद्वैतस्य श्रुत्यौदिविरोधाभावेऽप्यनुमानविरोधमाशङ्कयानैकान्तिकत्वेनानुमानं दूष- यति । रूपेति । श्लोकव्यावामाशङ्कामाह । कथमिति । यथात्मभेदवादे व दनि- मित्तो रूपादिव्यवहारस्तथैकस्मिन्नेवाऽऽत्मन्यात्मैक्यपक्षे रूपादिव्यवहारो नोपपद्यते। तथा च विमवा जीवास्तत्त्वतो भिद्यन्ते भिन्ननामकत्वाद्भिन्नकार्यकरत्वाद्भिन्नरूपत्वाद्ध- टपटादिवदित्यनुमानविरुद्धमद्वैतमित्यर्थः । घटाकाशादिष्वनैकान्तिकत्वं विवक्षित्वा श्लो- काक्षराणि व्युत्पादयति । उच्यत इत्यादिना । शयनादिसम.ख्याश्च भियन्त इति संबन्धः तत्कृताश्चेत्यत्र तच्छब्देन विकल्पितो घटाकाशभेदो गृह्यते । चकारोऽवधारणा- र्थः। घटाकाशादीनामुक्तहेतुत्वेऽपि विपक्षत्वाभावे कथमनैकान्तिकत्वमित्याशङ्कयाऽऽ. ह । सर्वोऽयमिति । उक्तेऽर्थे तृतीयं पादं विभजते । न चेति । परोपाविशब्देन घटकरकादिरुच्यते । दृष्टान्तमनूद्य दार्शन्तिकं व्याचष्टे । यथैतदित्यादिना ॥ ६ ॥ घटाकाशादीनां विपक्षत्वाभावमाशङ्कय परिहरति । नेत्यादिना । घटाकाशादिरा- काशस्य विकारोऽवयवो वेत्यङ्गीकारात्तत्रापि भेदस्य तात्विकत्वान्न विपक्षवेति श्लोकस्य व्यावत्यं चोद्यमुत्थापयति । नन्विति । आकाशस्य निर्विकारत्वं निरवयवत्वं च । १क. 'त्तव्य । २घ. ज. रणादि श ३ क. 'भाश्च । ४ घ, ङ. छ. ज. तत्रैव व्य। ५ च. झ. व्य। ६ क. काशरू। ७ च. 'दिकृ'। ८ च. र्थत ए1 ९ छ. काश में। १० च. झ. न कृता । ११ छ.'त्या वि। १२ ग.छ. झ. 'दि भेदव्य । १३ ग. छ. स. वाच्च घट । १४ क. क्षितत्वात् । श्लो। १५ ख. ग. घ. इ. 'दिभिद्यत है। ज. "दिभिर्मिय। १६ ग. विकलातो। १७ घ. 'टायाका १८ ख. ग.ङ.छ.ज. 'तुमत्त्वे वि! १९ङ.ज. नायपा। २० म.श. 'ति अन्तरेणोप । २१ ज. कारत्वं च को।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [औताय नैवात्मनः सदा जीवो विकारावयवौ तथा॥७॥ यथा अवति बालानां गगनं मलिनं मलैः। इति । नैतदस्ति । यस्मात्परमोथाकाशस्य घटाकाशी न विकारः । यथा सुवर्णस्य रुचकादिर्यथा वाऽपां फेनबुद्रुदहिर्मादिः । नाप्ययववो यर्थी वृक्षस्य शाखादिः । न तथाऽऽकाशस्य घटकांशो विकारावयवौ यथा तथा नैवाऽऽत्मनः परस्य परमार्थसतो महाकाशस्थानीयस्य घटाकाशस्थानी- यो जीवः सदा सर्वदा यथोक्तदृष्टान्तवन्न विकारो नाप्यवयवः । अन आ- त्मभेदकृतो व्यवहारो मृषैवेत्यर्थः ॥ ७ ॥ यस्माद्यथा घटाकाशादिभेदबुद्धिनिबन्धनो रूपकार्यादिभेदव्यवहा- रस्तथा देहोपाधिजीवभेदकृतो जन्ममरणादिव्यवहारस्तस्मात्तत्कृतमेव क्लेशकर्मफलमलवचमात्मनो न परमार्थत इत्येत्तमर्थ दृष्टान्तेन अंतिपि- लोकसिद्धं गृहीत्वा परिहरति । नैतदस्तीति । तत्र वैधयोदाहरणद्वयमाह । य- थेति । घटाकाशादिराकाशाख्यस्य महाकाशस्यावयवो न भवतीत्यत्र व्यतिरेकदृष्टान्त- माह । यथा वृक्षस्थेति । उक्तदृष्टान्वानां दान्तिकमाह । न तथेति । घटाकाशस्य महाकाशं प्रति विकारत्वमवयवत्वं च नास्तीत्युक्तम् । दृष्टान्तत्वेनानू द्य दार्शन्तिकं दर्शयन्नुत्तरार्धं व्याकरोति । यथेत्यादिना । अनैकान्तिकत्वेनानुमानस्यामानत्वे स्थि- ते फलितमाह । अत इति ॥ ७ ॥ जीवो ब्रह्मणो नांशो न विकारोऽपि तु ब्रह्मैवोपाध्यनुपविष्टं जीवशब्दितमित्युक्त वदयुक्तं ब्रह्मणः शुद्धत्वाज्जीवस्य रागादिमलेवत्वादनेकत्वादेकत्वायोगादित्याशङ्कय परमार्थवो जीवस्यापि नास्ति मलैंवत्त्वमित्याह । यथेति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह । यस्मादिति । घटाकाशी मैठाकाशः सूचीपाशाकाशश्चेत्युपाघिनिमित्तो भेदस्तद्विषया बु- द्धिस्तत्पयुक्तो रूपभेदोऽर्थक्रियाभेदो नामभेदश्चेति व्यवहारो नभसि यथोपलभ्यते तथा देहाधुपाधिभेदप्रयुक्ती जीवभेदस्वत्कृतो जननमरणसुखदुःखादिव्यवहारो व्यवस्थिवो यस्मादास्थीयते तस्मात्तेनौविद्याविद्यमानेन कृतमेवाऽऽत्मनो रागादिमैलेवत्वं न वस्तुवोऽ- स्तीत्येतमर्थं दृष्टान्तद्वारा प्रतिपिपादयिषन्नादौ दृष्टान्तमाहेति योजना | दृष्टान्त- । १च. ति चेत्तन्नेत्याह नेति नैं।२ च.'माका ३ ख. घ. अ. ज. झ. "दि यथा । ४ ख. घ. ङ, छ. 'मादिनाऽप्य । ५ क था च । ६ ज. काशी वि। ७ घ. यवो या ८ श. यो में। ९. च. झ. रणभेदव्य । १० झ हारो यस्मा । ११ च, येनन । १२ च. छ. झ. प्रतिपा।१३ ग. 'धर्योदा । १४ घ. लत्वा १५ छ, झ. त्यादेकत्वा । १६ क. लत्वमि'। १७ ग, ज, झ, महा- का।।८ ग. नाविद्यमानेन। १९ क, लत्वं न । १० ग, घ, तिपा। MAS ·तृतीयप्रकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकांसंवलितशांकरभाष्यसमेताः। १०९ तथा भवत्यबुद्धानामात्माऽपि मलिनो मलैः॥८॥ मरणे संभवे चैव गयागमनयोरपि । स्थि- तौ सर्वशरीरेषु आकाशेनाविलक्षणः ॥ ९ ॥ संघाताः स्वमवत्सर्वे आत्ममायाविसर्जिताः। । पादयिषन्नाह । यथा भवति लोके बालानामविवेकिनां गगनमाकाशं धनरजोधूमादिमलैर्मलिनं मलबन्न गगनं मलवद्याथात्म्यविवेकिनाम् । तथा भवत्यात्मा परोऽपि यो विज्ञाता प्रत्यक्क्लेशकर्मफलमेलैमलिनोऽ बुद्धानां प्रत्यगात्मविवेकरहितानां नाऽऽत्मविवेकवताम् । न ह्षरदेश- स्तृड्वत्माण्यध्यारोपितोदकफेनतरङ्गादिमान् । तथा नाऽऽत्माऽबुंधारो- पितक्लेशादिमलैर्मलिनो भवतीत्यर्थः ॥ ८॥ पुनरप्युक्तमेवार्थ प्रपञ्चयति घटाकाशजन्मनाशगमनागमनस्थिति- वत्सर्वशरीरेण्वात्मनो जन्ममरणादिराकाशेनाविलक्षणः प्रत्येतव्य इ- त्यर्थः ॥९॥ घटादिस्थानीयास्तु देहादिसंघाताः स्वप्नदृश्यदेहादिवन्मायाविक- भागनिविष्टान्यक्षराणि व्याचष्टे । यथेत्यादिना । दान्तिकमागगतानामक्षराणा- मर्थमाह । तथेति । यो हि प्रत्यगात्मा विज्ञाता सोऽप्यबुद्धानां मलिनो भवतीति संबधः । अबुद्धानामित्येतद्ध्याचष्टे । प्रत्यगात्मेति । अविवेकिभिरध्यारोपितेऽपि प्र- त्यगात्मनो मलवत्त्वे मलप्रयुक्तं फलं तत्र वास्तवं भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽहानहीति॥८॥ ननु जीवो मरणानन्तरं धर्मानुरोवेन स्वर्गं गच्छति । अधर्मवशाच नरकं प्रविप- घते । धर्माधर्मयोश्च भोगेन क्षये पुनरागत्य योनिविशेषे संभवति । वत्र यावद्भोगं स्थित्वा पुनरपि परलोकाय प्रतिष्ठते । एवमिहलोकपरलोकसंचरणव्यवहारविरुद्धमद्वैतमिति तत्राऽऽह | मरण इति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह । पुनरपीति । आत्मनि संवों व्यव- हारोऽविद्याकृतो वास्तवो नेत्युक्तोऽर्थः । आत्मनो हि गगनोपमस्य गत्यादेर्वस्तुवोऽसं- भवादविद्यारुवस्वस्मिन्गत्यादिरित्यर्थः ॥ ९ ॥ ननु संघावशब्दिवानामुपाधीनां सत्यत्वात्तत्प्रयुक्तभेदस्यापि तथात्वादद्वैतानुपपत्ति - बाइक्स्थ्यामति चेत्तत्राऽऽह । संघाता इति । देवादिदेहानां पूज्यतमत्वेनापिक्याभ्युप- १. षु ह्याका २ च. छ. झ. यिष्यन्ना। ३ क. गमनं । ४ क. 'वत्तद्या । झ. 'वत् । य. थात्मवि'। ५ ज. 'मलिनै । ६ ख. घ. ङ. च. श. 'यूखर'। ७. च. बुद्धयारों। ८ . 'नरकमें। ९ ग. अ. घाई। १० सः सर्वव्य'। ११ अ. 'त्युक्तार्थः । १२ इ. तिस्तद।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । अवास्य आधिक्ये सर्वसाम्ये वा नोपपत्तिर्हि विद्यते ॥१०॥ रसादयोहिये कोशा व्याख्यातास्तैत्तिरीयकोतेषा- तदेहादिवच्चात्ममायाविसर्जिता आत्मनो मायाऽविद्या तया प्रत्युपस्था- पिता न परमार्थतः सन्तीत्यर्थः । यद्याधिक्यमधिकभावस्तिर्यग्देहाद्य- पेक्षया देवादिकार्यकारणसंघातानां यदि वा सर्वेषां समतैव नैषामुप- त्तिसंभवः सद्भावप्रतिपादको हेतुर्विद्यते । नास्ति हि यस्मात्तस्मादवि- धाकृता एवं न परमार्थतः सन्तीत्यर्थः ॥ १० ॥ उत्पत्त्यादिवर्जितस्यादयस्पास्यात्मतत्त्वस्व श्रुतिप्रमाणकत्वमदर्श- नार्थं वाक्यान्युपन्यस्यन्ते । रसादयोऽन्नरसमयः प्राणमय इत्येवमा- दयः कोशा इव कोशा अस्यादेरिवोत्तरोत्तरस्यापेक्षया बहिर्भावात्पूर्वपूर्व- स्य व्याख्याता विस्पष्टमाख्यातास्तैत्तिरीयके । तैत्तिरीयकशाखोपनिषद- हयां तेषां कोशानामात्मा येनाऽऽत्मना पञ्चापि कोशा आत्मवन्तोऽन्तर- गमानासत्यत्वसिद्धिरित्याशङ्कय देहभेदेषु केषु चिदाधिक्ये मूढदृष्टया कल्पितेोऽपि विवेकदृष्टया सर्वदेहीनां पञ्चभूतात्मकत्वाविशेषादशेषसाम्ये वा स्वीकृते नास्ति संघा- वेषु सत्यत्वे काचिदुपपत्तिरित्याह । आधिक्य इति । पूर्वार्धाक्षराणि योजयति । घटादीति । मणिमंत्रादिरूपां मायामिन्द्रजालप्रयोजकभूतां व्यावर्वयति । अविद्येति । विमवा देहा न सत्या देहत्वात्संप्रतिपन्नवदित्यर्थः । ब्रह्मादिदेहानामुत्कृष्टत्वान्नाविद्या- केंवत्वमित्याशङ्कय द्वितीया व्याचष्टे । यदीत्यादिना ॥ १०॥ जीवस्याद्विवीयब्रह्मत्वमुपपत्त्यवष्टम्भेनोपपादितम् । इदानीं तत्रैव तैत्तिरीय श्रुतेस्ता- त्पर्यमाह । रसादयो हीति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह । उत्पत्त्यादीति । अक्षरा) क- थयति । रसादय इति । आदिशब्देन मनोमयविज्ञानमयानन्दमया गृह्यन्ते । खड़ा- देर्यथा कोशास्तदपेक्षया बहिर्भवन्ति वदेते पञ्च कोशा व्यपदिश्यन्ते । तत्र हेतुमा- ह । उत्तरोत्तरस्येति । पूर्वपूर्वस्यान्नमयादेरुत्तरोत्तरमाणमयाद्यपेक्ष्य बहिर्भावाद्ब्रह्म सर्वान्तरं प्रतिष्ठाभूतमपेक्ष्याऽऽनन्दमयस्यापि बहिर्भावाविशेषादविशिष्ट पञ्चानामपि कोशत्वमित्यर्थः । अवशिष्टान्यक्षराणि व्याचष्टे । व्याख्याता इत्यादिना । तत्र जीव- १ क. 'विवर्जिता । २ क. पेक्षाया। ३ क. र्यकर। ४ झ. 'पत्तिः सं। ५ स. "स्ति य॥ ६ क. व ७ च. श. स्यात्म। ८ च. णत्वं । ९ क. 'वस्य व्या। ख. ङ. ज. झ. 'वस्य . क. यकशा| १ झ. षद्ब्रह्मवल्लयां। १२ झ. न्तरात्मना । १३ क. . पुचि। १४ ग. श. वे- किर । १५ क. हा प|१६ ज. पादिशे। १७ ख. छ. षु पुनः सं। १८ छ. "णि व्याचष्टे । १९ ज. मन्त्ररू। २० झ. कृतमि । २१ ख. छ. यकश्रु। २२ ज. या गृह्य । २३क. श्यया का ·तृतीयपकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। मात्मा परोजीवः खं यथा संप्रकाशितः॥११॥ द्वयोईयोर्मधुज्ञाने परं ब्रह्म प्रकाशितम् । पृथिव्या- तमेन । स हि सर्वेषां जीवननिमित्तत्वाजविः । कोऽसावित्याह । पर ए- वाऽऽत्मा यः पूर्व सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेति प्रकृतः।यस्मादात्मनः स्वम- मायादिवदाकाशादिक्रमेण रसादयः कोशलक्षणाः संघाता आत्ममाया- विसर्जिता इत्युक्तम् । स आत्माऽस्माभिर्यथा खं तथेति 'संप्रकाशितः । आत्मा ह्याकाशवदित्यादिश्लोकः । न तार्किकपरिकल्पितात्मवत्पुरुषबु- द्धिममाणगम्य इत्यभिमायः ॥ ११ ॥ किंचाधिदैवमध्यात्मं च तेजोमयोऽमृतमयः पुरुषः पृथिव्याधन्तर्गतो यो विज्ञाता पर एवाऽऽत्मा ब्रह्म सर्वमिति द्वयोर्द्वयोराद्वैतक्षयात्परं ब्रह्म शब्दप्रवृत्तिं व्युत्पादयति । स हीति । विशिष्टं जीवशब्दार्थमाकाङ्क्षाद्वारा व्यावर्वय- ति । कोऽसावित्यादिना । प्रकरणाविच्छेदनार्थ प्रकरणमनुसन्धत्ते । यस्मादिति । प्रकृतस्य परस्याऽऽत्मनः श्रौतत्वे फलितमाह । नेत्यादिना ॥ ११ ॥ मनुष्योऽहं प्राण्यह' प्रमाताऽहं कर्ताऽहं भोक्ताऽहमिति पश्चानां विशिष्टानां यदे- के स्वरूपमनुगतं प्रत्यक्चैतन्यं तद्ब्रीति जीवपरयोरैक्ये तैत्तिरीयश्रुतस्तात्पर्यमुक्त्व तत्रैव बृहदारण्यके श्रुतेरपि तात्पर्यमाह । द्वयोरिति । मधुब्राह्मणे बहुषु पर्यायेष्वधि- दैवाध्यात्मविभक्तयोः स्थानयोरयमेव स इति परं ब्रह्म प्रत्यक्प्रकाशितम् । अवोऽस्मि- न्बृहदारण्यकश्रुतरेपि ब्रह्मात्मैक्ये तात्पर्यमित्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह । पृथिव्यामि- ति । न केवलेमक्ये वैत्तिरीय द्रुतेरेवे तात्पर्य किंतु बृहदारण्यकश्रुतेरपीत्याह । कि- चेति । अधिदैवं पृथिव्यादावध्यात्म च शरीरे तेजोमयो ज्योतिर्मयश्चैतन्यप्रधानोऽ- मृतमयोऽमरैणधर्मा पुरुषः पूर्णः पृथिव्यादौ शरीरे चान्तर्गतो यो विज्ञाता स पर ए. वाऽऽत्मा । तेन स विज्ञाता सबै पूर्णमपरिच्छिन्नं ब्रह्मैवेति परं ब्रह्म प्रकाशितमिति संबन्धः । अपवादावस्थायामध्यारोपासंभवायो योरिति कथमुच्यते तत्राऽऽहैं। आ- द्वैतक्षयादिति । द्वैतक्षयपर्यन्तं ब्रह्म प्रकाशिवम् । द्वयोर्द्वयोरिति पुनरनुवादमात्र- मित्यर्थः । मधुज्ञाने मध्वेव पाँशितं न ब्रह्म इत्याशङ्कय मधुज्ञानशब्दार्थ व्युत्पाद- १च. वः स यथा खं प्र। २ छ. क्षणसं ३ झ. ति प्र। ४ च. संप्रकाशः । ५ ख. घ. पः श्लो। ६ झ.त्मपुरु'। ७ क. 'योर?'। ८ ड. छ. 'परब ९ क. 'रगवि। १० च.छ. । ११ ग. घ. 'हं क। १२ ग. घ. झ. 'देवस्व । १३ ख. यकश्रु। १४ घ. क्त्वा । 21 १६ घ. परब । १७ ग. ङ. ज. . त्यग्भूतं प्रका। १८ ज. ब्रह्मैक्ये । १९ ज. २० ख. यकश्रु। २१ क. श्रुतिरेव। २२ घ. रघ २३ ग.: सन्पृथि। २४ व.छ. ख. "ह । अद्वै । २६ झ. ने ब्रह्म। २५ घ.. 'काशते न। २८छ. शङ्कयाऽऽहम। २३ ·११२ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । अद्वैताख्य मुदरे चैव यथाऽऽकाशः प्रकाशितः ॥ १२॥ जीवात्मनोरनन्यत्वमभेदेन प्रशस्यते । नानात्वं प्रकाशितम् । क्वेत्याह । ब्रह्मविद्याख्यं मध्वमृतममृतत्वं मोदनहेतुत्वाद्विन्ना- यते यस्मिन्निति मधुज्ञानं मधुब्राह्मणं तस्मिन्नित्यर्थः । किमिवेत्याह । पृथिव्यामुदरे चैव यथैक आकाशोऽनुमानेन प्रकाशितो लोके तद्वदि- त्यर्थः॥१२॥ यद्यक्तितः श्रुतितश्च निर्धारितं जीवस्य परस्य चाऽऽत्मनो जीवात्म- नोरनन्यत्वमभेदेन प्रशस्यते स्तूयते शास्त्रेण व्यासादिभिश्च । यच्च सर्वमा- यति । केत्यादिना । शब्दस्य क्वचिदाश्रितत्वं रूपवदनुमीयते । तच्च शब्दाधिक- रणं सामान्यतः सिद्धं पारिशेष्यादाकाशमिति सिद्धमिति । तच्च कल्पनालाघवादेकमे- वेति गम्यते । तथा च बहिरन्तश्चैकमेवाकाशमनुमानप्राण्यादविगतम् । तथाऽविदेवम- ध्यात्मं च ब्रह्म प्रत्यग्भूतं सिद्धमित्युत्तराधं व्याचष्टे । किमेवेत्यादिना ॥ १२ ॥ इतश्चैकत्वे श्रुतीनां वात्पर्यमित्याह । जीवात्मनोरिति । अभेदेन ब्रह्म वेद व- झैव भवतीत्यादिना ब्रह्मभावफलवादेनेत्यर्थः । यत्प्रशस्यते तद्विधेयमित्यादिन्यायात् । एकत्वदर्शने फलवादोपपत्त्युपलम्भादेकत्वं प्रशस्तत्वाद्विवक्षिवमिति भावः । यच्चानेक- त्वं सर्वप्राणिसाधारणं तन्निन्धमानं दृश्यते । यन्निन्द्यते तन्निषिध्यत इति न्यायाना- नात्वं शास्त्रों न भवतीत्याह । नानात्वमिति । तदुभयमेकत्वमशंसनं नानात्वनि- न्दनं चैकत्वमेव शास्त्रीयमित्यभ्युपगमे सति युक्तमिति फैलितमाह । तदेवं हीति । श्लोकाक्षराणि व्याचष्टे | यदिति । अनन्यत्वभावशङ्कां व्यावत्यकरसत्वं दर्शयति । अभेदेनेति । तत्प्रशस्यते शास्त्रेणेति तत्पदमादाय व्याख्येयम् । शास्त्रेणाभेदवेदनेन फलवादेनेत्यर्थः । व्यासपराशरादिभिश्च वेदार्थ व्याचक्षाणैरेकत्वं स्तूयते । वासुदेवः स- वमिति स महात्मा सुदुर्लभः । अहं हरिः सर्वमिदं जनार्दनो नान्यत्ततः कारणकार्थ- जातमित्यादिवाक्यरित्याह । व्यासादिभिश्चेति *। द्वितीया विभजते । पचेति । * ङ, ति सकलमिदमहं च वासुदेव इति । सोऽहं स च त्वं सच सर्वमेतदात्मस्वरूपं त्यज भेदमो- हमित्यादि । ७ च. "मृतं मो। २ ज. ते तस्मि । ३ घ. हु. भोजर्जीवात्मनार । क. छ. झ. नोर। ४ घ. 6. ज. परिशेषादा) ५ घ. ज. 'प्याधि । ६ घ. ते यथा । ७ ग. ङ. ज. झ माह । ८ छ, 'वभावनि । ९ ज. 'कत्वं हि शा।। ङ. फलमाह। 19 छ, 'वं प्रस्तू।

·तृतीयमकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। निन्द्यते यच्च तदेवं हि समञ्जसम् ॥ १३॥ जीवात्मनोः पृथक्त्वं यत्प्रागुत्पत्तेः प्रकीर्तितम्। णिसाधारणं स्वाभाविकं शास्त्रबहिष्कृतैः कुतार्किकैविरचितं नानात्वदर्शन निन्धते । न तु तद्वितीयमस्ति । द्वितीयाद्वै भयं भवति । उदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवति । इदं सर्व यदयमात्मा । मृत्योः स मृत्यु- मानोति य इह नानेव पश्यतीत्यादिवाक्यैश्चान्यैश्च ब्रह्मविद्भिः । यच्चैतत्त- देवं हि समञ्जसं ऋज्ववबोधं न्याय्यमित्यर्थः । योस्तु तार्किकपरिकल्पिताः कुदृष्टयस्ता अव्यो निरूप्यमाणान घटनांपाञ्चन्तीत्यभिप्रायः॥१३॥ ननु श्रुत्याऽपि जीवपरमात्मनोः पृथक्त्वं यत्मागुत्पत्तेरुत्पत्त्यर्थोप- वनिन्द्यत इति यच्छब्देनोपक्रमौद्रष्टव्यम् । अविद्यामोहितात्मानः पुरुषा भिन्नदाश- नः । किं वेन न कृतं पापं चोरेणाऽऽत्मापहारिणेत्यादिवाक्यैासादयोऽपि द्वैतदर्श- नं निन्दन्तीत्याह । अन्यैश्चेति । एवमनेकत्वदर्शनस्य निन्दितत्वेन निषिद्धत्वानाने- कत्वं शास्त्रीयमित्युक्त्वा चतुर्थपादार्थमाह ! यचैतदिति । विषयभेदेन प्रशंसनं नि- न्दनं चेत्यर्थः । एवं हीति । द्वैवस्याशास्त्रीयत्वमद्वैतस्यैव तत्तात्पर्यगम्यत्वमित्यङ्गीका- रे सतीत्यर्थः। भेदर्दृष्टीनामपि न्याय्यत्वाविशेषाद्भेददर्शननिन्द॑नस्य कुवो न्याय्यत्वमि- त्याशङ्कयाऽऽह । यास्त्विति । या वेदबाह्याः स्मृतयो याश्च काश्च कुदृष्टयः । स- वास्ता निष्फलीः प्रेत्य तमोमूला हि ताः स्मृताः । इवि मनुवचनादित्यर्थः । न्याय- विरोधादपि भेदवादानामसमञ्जसत्वमित्याह । निरूप्यमाणा इति । वैशेषिकवैना- शिकादिकल्पना भेदानुसारिण्यो भेदश्च परस्पराश्रयतादिदोषदूषितो न प्रमीयते । तेन भेदवादानामुत्प्रेक्षामूलानामसमञ्जसवेत्यर्थः ॥ १३ ॥ न भेदवादानामुत्प्रेक्षामात्रमूलत्वं श्रुति लत्वादित्याशङ्कय परिहरति । जीवात्मनो- रिति । उत्पत्तियुत्पत्तिः सम्यग्ज्ञानं तदर्थोपनिषैदां प्रवृत्यपेक्षया प्राक्प्रवृत्तकर्मकाण्डे- न यत्परापरयो नात्वमुक्तं तदोदनं प्रचवीति भविष्यत्प्रवृत्त्या तण्डुलेष्वोदनत्वव- द्वौणमेव न मुख्यभेदार्थत्वं श्रुतेर्युज्यते । भेदस्यापूर्वत्वपुरुषार्थत्वयोरभावादित्यर्थः । श्लो- कैन्यावामाशङ्कामाह । नन्विति । न केवलमस्माभिरुत्पक्षितमिदं किंतु अ॒त्याऽपि १च. 'देव हि । २ ह. 'नातं । ३ झ. तन्निन् । ४ ख. 'तीयं हि । ५ च. देव हि । ६ च. यस्तु । ७ घ. 'माना न घटीः प्रा ८ क. ज. घटानां । ६ घ. क्त्वं प्रागु। १० ख. घ. ज. 'त्पत्तेः व्युत्प। ११ घ. ड. ज. मादितिद्रष्ट। १२ ख. कद। १३ क. 'दृष्टिताम। १४ ग. स. 'न्दकस्य । १५ छ. 'लाः प्रोक्तास्तमो। १६ घ. ङ. ज. ह । अनि । १७ छ. दिभेदक। १४ क. 'यः ॥ १३॥ में। १९ घ. क्षामूलमात्रत्वं । २० छ. 'तिस्मृत्युक्तत्वा । २१ झ. 'शङ्कयाऽऽह जी। २२ क. घ. इ. पदःप्र। २३ घ. छ. पेक्षाया। २४ ख. वृत्ते क। २५ ख. ण्डे य। २६ ख. ग. छ.. 'ध्यवृत्त्या । २७ स. कस्य व्याज. कद्वयन्या। ।

·। . गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [अवास्य भविष्यवृत्त्या गौणं तन्मुख्यत्वं हि न युज्यते ॥१४॥ निषद्वाक्येभ्यः पूर्व प्रकीर्तितं कर्मकाण्डे । अनेकशः कामभेदत इका- मोऽदःकाम इति । परश्च स दाधार पृथिवीं चामित्यादिमब्रवणः । तत्र कथं कर्मज्ञानकाण्डवाक्यविरोधे ज्ञानकाण्डवाक्यार्थस्यैवैकत्वस्य साम- अस्यमवधार्यत इति । अत्रोच्यते । यतो वा इमानि भूतानि जायन्ते । यथाऽनेः क्षुद्रा विस्फुलिङ्गाः । तस्माद्वा एतस्मादात्मन आकाशः संभू- तः । तदैक्षत । तत्तेजोऽसृजतेयोचुत्पत्त्यर्थोपनिषद्वाक्येभ्यः प्राक्पृथ- क्त्वं कर्मकाण्डे प्रकीर्तितं यत्तम परमार्थम् । किं ताई गौणम् । महा- काशघटाकाशादिभेदवत् । यथौदनं पचतीति भविष्यवृत्त्या तद्वत् । न हि भेदवाक्यानां कदाचिदपि मुख्यभेदार्थत्वमुपपद्यते । स्वाभाविकावि- धावत्माणिभेददृष्टयनुवादित्वादात्मभेदवाक्यानाम् । इह चोपनिषत्सूत्प- दर्शिवमित्यपेरर्थः । भेदं वदन्त्याः श्रुतेस्तात्पर्यलिङ्गमभ्यासं सूचयति । अनेकश इ- ति । कर्मकाण्डे तत्तत्कामनाभेदेन नियोज्यभेदसिद्धावपि कथं जीवपरयोमेंदः सिध्यति परस्य तत्रानुक्तत्वादित्याशङ्कयाऽऽह । परश्चेति । हिरण्यगर्भः समवर्तताम इति मने प्रकृतो हिरण्यगर्भः सर्वनाम्ना परामृश्यते । स इमां पृथिवीं चामपि धृतवान् । अन्य- था गुरुत्वात्तयोरवस्थानायोगात् । न च हिरण्यगर्भातिरिक्तमीश्वरं परे बुध्यन्ते मश्र- वर्णैः । परश्च प्रकीर्तित इति संबन्धः । कर्मकाण्डाथ ज्ञानकाण्डेनापबाध्य ज्ञानका- ण्डार्थस्यैवैकत्वस्य सामञ्जस्यमवधार्यतामित्याशङ्कय बाध्यबाधकभावनिर्धारणे कारणानव- धारणान्मैवमित्याह । तत्रेति । श्लोकाक्षरैरुत्तरमाह । अत्रेत्यादिना | पृथक्त्वस्य गौण- वे प्रागुक्तमेव दृष्टान्तमाह । महाकाशेति । वत्रैव श्लोकसूचितमुदाहरणमाह । यथे- ति । मुख्यत्वं हीत्यादि व्याचष्टे । न हीति । भेदस्यापूर्वत्वाधभावान वाक्यानां वत्परत्वं तत्परातत्परयोश्च तत्परं वाक्यं बलवदिति न्यायादखण्डवाक्यार्थस्यैव सामञ्जस्यमित्य- र्थः । अद्वैतवाक्यानामपि कथम_वे तात्पर्यमित्याशङ्कयापूर्वार्थत्वादुपपातिमवाश्चेत्या- है । इह चेति । अद्वैतं तावन्मानान्तरागोचरत्वादपूर्वमेकमेवाद्वितीयमिति मागवस्था- यां ब्रह्माद्वितीयं श्रुतम् । तदेवेदं सृष्ट्वा । तत्सृष्ट्वा तदेवानुपाविशदिवि श्रुवेरनुविष्टं जीवोऽभिलप्यते । तेन जीवस्य ब्रह्मतां संभवतीत्युपपत्त्याऽपि श्रुतेरद्वैवार्थत्वं गम्यते । १ छ. गौणत्वं मुख्यं । २ ङ. ज. वं न हि यु। ३ ख. झ. 'थिवीमि । घ. अ. ज. "थियों शामुतेमामि । ४ घ. ङ. ज. त्यादिव्युत्प। ५ ज. 'भ्यः पृथ। ६ घ. इ. भविष्यदिति किं । . च. इहैवोप। ८ ख. घ. 'त्यपरोऽर्थः । ९ क. भेदवत्याः श्रु।१० ज. रस्यात्रानु। "ब. स हि इ। १२ ख. डार्थे ज्ञा। ज. ण्डार्थज्ञा। १३ ज.ध्य यज्ञान। १४ ख. रतात। १५घ. इ. 'त्परता । १६ क. अ. 'मेवा। १७ . दं दृष्ट्वा । १८ स. प्रविष्टजी । क. 'विष्टो जी। ASHARMA ·तृतीयप्रकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। ११५ मृल्लोहविस्फुलिङ्गायैः सृष्टिर्या चोदिताऽन्यथा। त्तिमलयादिवाक्यैर्जीवपरमात्मनोरेकत्वमेव प्रतिपिपादयिषितम् । तत्त्व- मसि अन्योऽसावन्योऽहमस्मीति न स वेदेत्यादिभिः । अत उपनिष- स्वेकत्वं श्रुत्या मतिपिपादयिषितं भविष्यतीति भाविनीमेकवृत्तिमाश्रि- त्य लोके भेददृष्टयनुवादो गौण एवेत्यभिमायः । अथवा तदैक्षत । त- तेजोऽसृजतेत्याधुत्पत्तेः प्रागेकमेवाद्वितीयमित्येकत्वं प्रकीर्तितं । तदेव च तत्सत्यं स आत्मा तत्त्वमसीत्येकत्वं भविष्यतीति तां भविष्यवृत्ति- मपेक्ष्य यज्जीवात्मनोः पृथक्त्वं यत्र कचिद्वाक्ये गम्यमानं तगौणम् । यथोदनं पचतीति तद्वत् ॥ १४ ॥ ननु यद्युत्पत्तेः प्रागजं सर्वमेकमेवाद्वितीय तथाप्युत्पत्तेरुध्वं जात- मिदं सर्व जीवाश्च भिन्ना इति । मैवम् । अन्यार्थत्वादुत्पत्तिश्रुतीनाम् । पूर्वमपि परिहृत एवायं दोषः । स्वप्नवदात्ममायाविसर्जिताः संघाता घटकाशोत्पत्तिभेदादिवज्जीवानामुत्पत्तिभेदादिरिति । इत एवोत्प- सृष्टयादिश्रुतीनामद्वैते वात्पर्य न सृष्टयादावित्यनन्तरमेव वक्ष्यते । तस्मादववे श्रुवे- स्वात्पत्तिदर्थस्यैव वात्त्विकवेत्यर्थः । न केवलमुपपत्तरेवाद्वैवे श्रुतेस्वात्पर्य किंतु नवक- त्वोऽभ्यासादपीत्याह । तत्त्वमिति । भेददृष्टरपवादाच्च श्रुतेरद्वैते तात्पर्य प्रतिभावी- त्याह । अन्योऽसाविति । आदिशब्देनाद्वैववादीनि द्वैतनिषेधीनि च वचनान्तराणि गृह्यन्ते । एकत्वमेव मतिपिपादयिषितमिति पूर्वेण संबन्धः । एकत्वे ध्रुवेस्वात्पर्य सिद्धे तृतीयपादावष्टम्मेन फलितमाह । अत इति । श्लोकस्य साध्याहारं व्याख्यानान्तर- माह । अथ वेत्यादिना ॥ १४ ॥ सृष्टयादिश्रुतिषु शब्दशक्तिवशादेव सृष्टयादिभेददृष्टद्वैवानुपपत्तिरित्याशङ्कयाऽऽ- ह । मृल्लोहेति । उत्पत्त्यादिश्रुतीनां स्वार्थनिष्ठत्वमुपेत्य व्यावत्यं चोयमुत्थापयति । नन्विति । वासां स्वार्थनिष्ठत्वाभावानिरवकाशं चोद्यामिति परिहरति । मैवमिति । परिहत्त्वाच्च नेदं चोचं सावकाशमित्याह पूर्वमपीति । यदि प्रकवोत्पत्यादिश्रुति- भ्यः सकाशादुपक्रमोपसंहारेकरूंप्यं तात्पर्यलिङ्गमाष्योोष्य मृषा सृष्टयादिश्रुतेः स्वार्थपरत्वं परिहृतं तर्हि पुनरुपन्यासो वृथा स्यादित्याशङ्कते । इत एवेति । उत्प- । १ घ. 6. यं इति श्रुत्या त । २ क. 'त्तिर्भेदा'। ३ ज. 'दि श्रुति । ४. छ. "रित ए। ङ. 'रि- तीत एं। ५ क. 'षेधानि । ६. क. 'ति । ७ छ. श. श्रुतितात्प। ८ ग. अ. रद्वय। ९ इ. रूपं ता'। १० ग. 'कृष्येद्भाष्ये । झ. 'कृष्ये मृ। ११ ङ. द्भाव्यं मू।.स. छ. 'द्राव्य भाषेम। १२ ग. स. 'दित्यध्याहृत्य । छ.. दिति । १३ श. 'उत्पादितश्रु।

·siexhind गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [भतारूय उपायः सोऽवताराय नास्ति भेदःकथंचन ॥१५॥ चिभेदादिश्रुतिभ्य आकृष्येह पुनरुत्पत्तिश्रुतीनांमैदम्पर्यप्रति पिपादयि- षयोपन्यासः । मृल्लोहविस्फुलिङ्गादिदृष्टान्तोपन्यासैः सृष्टिी चोदिता प्रकाशिताऽन्योंन्यथाच स सर्वः सृष्टिप्रकारोजीवपरमात्मैकत्वबुद्धचव- तारीयोपायोऽस्माकम् । यथा प्राणसंवादे वागाद्यामुरपाप्मवेधांद्याख्यायि- का कल्पिता प्राणवैशिष्टयबोधावताराय तदप्यसिद्धमिति चेत् । न । शाखाभेदेष्वन्यान्यथा च प्राणादिसंवादश्रवणात् । यदि हि संवादः स्यादिश्रुतीनां मिथ्यासृष्टिपरत्वं पूर्वमुक्तम् । इह तु वासां ब्रह्मात्मैक्ये वापयतिपाद- नैच्छयाँ पुनरुपन्यासः सिध्यतीत्युत्तरमाह । इह पुनरिति । पादत्रयगतान्यक्षराणि योजयवि । मृदित्यादिना । यः शब्दशक्त्या प्रवीयवे न स श्रुत्यर्थो भवति किंतु वात्पर्यगम्यस्यैव श्रुत्यर्थतेत्यत्र दृष्टान्तमाह । यथेति । वागादिनां प्राणानामहं श्रेयो- नई श्रेयानिवि मिथैः संघर्षः संवादस्तत्र याऽऽख्यायिका श्रूयते नासौ श्रुत्यों भवति । वागादीनामचेतनत्वात् । तथा सृष्टयादिश्रुतिरपि न स्वर्थेि तात्पर्यववीत्यर्थः । उदाहरणा- न्तरं सूचयति । वागादीति । देवासुरसंग्रामे देवास्तावदसुरानभिभवितुं यज्ञमुपचैऋमि- रे । वागादींश्चोद्गातृत्वेन वविरे । वांश्च वागादीकल्याणासँङ्गजेन पाप्मना असुरा विविधुरित्योद्याख्यायिका च न यथाश्रुवार्था । वागादीनां वागभावेनोद्रानासामर्थ्यात् । कित्वसुरैरैधर्षितत्वात्माणोत्क्रान्चौ देहपावप्रसिद्धश्च प्राणः श्रेष्ठो भवतीति प्राणवैशि- ष्टयनिश्चये बुद्धयववारशेषत्वेन सा कल्पिता । तथैव प्रकवेऽपि सृष्टयादिश्रुतेः स्वार्थे तात्पर्याभावात्तत्कार्यस्य तयतिरेकेणाभावात्तदेवास्तीत्यद्वैवबुद्ध यवतारोपायत्वेन सृ- टयादिपक्रिया कल्पितेत्यर्थः । देवताशब्दप्रयोगाचे नवे वागादीनामिति मुख्या- थत्वं संवादादिश्रवणस्य । अतोऽसिद्धमुदाहरणमिति शङ्कते । तदपीति । संवाद- विसंवादयोरसतोः श्रुतेऽर्थे प्रामाण्यमर्थवादानामित्यङ्गीकारादविरोधापेक्षमेवार्थवादमा- माण्यम् । इह तु परस्परव्याहतिदर्शनान प्रामाण्यमिति परिहरति । न शाखाभेदे- विति । प्राणादीत्यादिशब्देन मुख्यप्राणातिरिक्ता वागादयो गृह्यन्ते । उक्तमेव समा- धानं व्यविरेकमुखेन विवृणोति । यदि हीति । क्वचिद्विवदमानानां माणानां वयमेव १ क. छ. ज. नामैदै पारंप। झ. 'नामिदं पा २ झ. "टिचर्या । ३ ज. "ताऽत्य। ४ क. 'था च । ५ ज. सर्वः । ६ ज, 'रायास्मा'। ५ इ. अ. धाख्या। ८ क. 'था च । ९ क. हिवा। १० छ, 'नेच्छायां पु। ११ ग. 'या रूप। १२ क. 'यानि । १३ छ. या संवाद । १४ ग. स. स्वा- थता। घ. स्वार्थ ता। १५ क. वितमु। १६ ग. झ. चक्रिरे । १७ म. झ. नाल्यागस । १४ ज, से मतेन। १९ ग. ह. त्याख्या । २० क. स्व. सुर। २१ घ. रेरुद्धार्ष। ज. "रै राधः २२ मा तनावले । २३ क. ले यागा । ३४ घ, ङ, श्रुत्यर्थे। २५ क, च्यावृत्ति ·। तृतीयप्रकरणम् ३] आमन्दगिरिकृवटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। ११७ परमार्थ एवाभूदेकरूप एव संवादः सर्वशाखास्वश्रोष्यविरुद्धानेकपका- रेण नोश्रोष्यत् । श्रूयते तु । तस्मान तादयं संवादश्रुतीनाम् । तेथो- त्पत्तिवाक्यानि प्रत्येतव्यानि । कल्पसर्गभेदात्संवादश्रुतीनामुत्पत्ति- श्रुतीनां च प्रतिसर्गमन्यथात्वमिति चेन्न । निष्प्रयोजनँत्वाचथोक्तंबु- यवतारप्रयोजनव्यतिरेकेण । न हन्यपयोजनेवत्वं संवादोत्पत्ति श्रुती- नां शक्यं कल्पयितुम् । तथात्वप्रतिपत्तये ध्यानार्थमिति चेन्न । कलहो- पचिप्रलयानी प्रतिपत्तेरनिष्टत्वात् । तस्माद्दुत्पत्यादिश्रुतय आत्मैक- त्वबुद्धयवतारायैव नौन्यार्थाः कल्पयितुं युक्ताः । अतो नास्त्युत्पत्त्या- दिकृतो भेदः कथंचन ॥ १५॥ निर्णेतुमशक्तानां प्रजापतिमुपगतानां यस्मिन्नुत्क्रोन्ते शरीरमिदं पापिष्ठतरमिव तिष्ठवि से वः श्रेष्ठो भवतीति वेनोक्तानां प्रवासः श्रूयते । क्वचित्तु स्वातत्रयेण । यस्मिन्नुत्क्रा- न्ते शरीरमिदं पवति स नः श्रेयानित्यालोच्य प्रवासो व्यपदिश्यते । क्वचित्पुनर्वाक्चक्षु:- श्रोत्रमनासीति मुख्यप्राणाविरिक्ताश्चत्वारः श्रूयन्ते । क्वचिवोदयोऽपीत्येवं विरुद्धा- नेकमकारेण संवादश्रवणमस्तीत्याह । श्रूयते विति । माणसंवादश्रुतीनां मिथो विरो- धान्नास्ति स्वार्थे प्रामाण्यमित्युपसंहरति । तस्मादिति । उक्तदृष्टान्वानुरोधादुत्पत्तिवा- क्यान्यपि न विवक्षितार्थानि । कचिदाकाशादिक्रमण सृष्टिः क्वचिदम्यादिक्रमेण कचि- त्पाणादिक्रमण क्वचिदक्रमेणेत्येवं पररपरीहविदर्शनादित्याह । तथेति । विकल्प सृष्टिभेदस्येष्टत्वादुक्त श्रुतीनामपि प्रविसर्गमन्यथात्वाद्यवस्थयाऽर्थवस्वं स्यादिवि शङ्क- ते । कल्पेति । सिद्धे प्रामाण्ये व्यवस्था कल्प्यते । तदेव नाद्यापि सिद्धमित्युत्तरमाह। नेत्यादिना । तासां प्रयोजनयत्त्वं त्वयाऽपि स्वीकतमित्याशङ्कयाऽऽह । यथोति । प्रयोजनान्तराभावं प्रकटयति । न हीति । प्राणादिभावप्राप्तये ध्यानार्थ प्राणादिसंकी- नामिवि शङ्कते । तथात्वेति । यथा यथोपासवे वदेव भवतीवि श्रुतेः । न्यायसी- म्यात्कलहादिध्यानात्तत्माधिः फलं स्यात् । तच्चानिष्टामिति परिहरति । नेत्यादिना। प्राणसंवादश्रुतीनां माणवैशिष्टचावबोधावतारीर्थत्वमुपपाध दार्शन्तिकमुपसंहरति । त- स्मादिति । उत्पत्यादिश्रुतीनामुत्पत्यादिपरत्वांमावे फलितं चतुर्थपादावष्टम्भेन स्पष्टय- ति । अत इति ॥ १५॥ 1 ज. 'शास्वश्रोषति । २ घ. 'स्वश्रौषीद्वि'। ३ च. "द्विबुद्धा । ४ घ. ज. नात्रौषत् । ५ अ. तथाचोत्प। ६ क. 'तीनां प्री ७ स्व. 'नवत्वा । ८ छ.क्तप्रयोजनबुद्धथवतारव्यं । ९ घ. 'नत्वंस। १. छ. शक्यते काम. 'नां तत्र प्र१२ झ दुपपत्त्यादि । १३ च. नान्यथा क।१४ ख. 'न्यार्थावक । १५ ग. स. न्ते स्वशः। १६ क. सर्वः ।।१७ छ. नांसि मु। १८ ख. 'चित्तु स्वगा। १९ घ. ज. गादीत्येवं वि। २० ज. स्वार्थमा । २१ छ. स्परापह। २२ क. रापह। २३ स. 'ति। संप्रति वाक्यं सृ। २४ ग. प्रति वाक्यं सृ। २५ छ. 'वस्थाः कल्पन्ते। २६ घ. ति य । २७१, बभ। २८ ख. घ. सामान्यात्क। २९ झ. "प्तिफ। ३० वबाधा । ३१ ज. मु।

·wearinammimiceneralismnimarate । ११८ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [ अदैवारूयं आश्रमास्त्रिविधा हीनमध्यमोत्कृष्टदृष्टयः। यदि पर एवाऽऽत्मा नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभाव एकः परमार्थः सम्भेक- मेवाद्वितीयमित्यादिश्रुतिभ्योऽसदन्यत्किमर्थेयमुपासनोपदिष्टा । आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः । य आत्माऽपहतपाप्मा स क्रतुं कुर्वीत । आत्मेत्येवो. पासीतेत्यादिश्रुतिभ्यः । कर्माणि चामिहोत्रादीनि । गृणु तत्र कारणम् । आश्रमा आश्रमिणोऽधिकृताः। वर्णिनश्च मार्गगाः । आश्रमशब्दस्य प्र- दर्शनार्थत्वात्रिविधाः । कथम् । हीनमध्यमोत्कृष्टदृष्टयः । हीना निकष्टा मध्यमा उत्कृष्टा च दृष्टिदर्शनसामर्थ्य येषां ते मन्दमध्यमोत्तमबुद्धिसा. मोपेता इत्यर्थः । उपासनोपदिष्टेयं तदर्थ मन्दमध्यमदृष्टयाश्रमाचर्य उत्पत्यादिश्रुविविरोधमद्वैते परिहृत्योपासनविध्यनुपपत्तिविरोधं परिहरति । आश्र- मा इति । भाश्रमिणो वर्णिनश्च कार्यब्रह्मोपासका हीनदृष्टयः । कारणब्रझोपासका मध्यमदृष्टयः । अद्विवीयब्रह्मदर्शनशीलास्तूत्तमदृष्टयः । एवमेतेषु त्रिविधेषु मध्ये वेषां मन्दानां मध्यमानां चोत्तमदृष्टिप्रवेशार्थ दयालुना वेदेनोपासनोपदिष्टा । तथा चो- पासनानुष्ठानद्वारेणोत्तमामेकत्वदृष्टि क्रमेण प्राप्ता उत्समेष्वेवान्तर्भविष्यन्तीत्यर्थः । श्लो- कव्यावामाशङ्कामाह । यदीति । वस्यैव परमार्थतः सखे प्रमाणमाह । एकमेवे- तिद्वैतप्रतीमिथ्याद्वैवाविषयत्वेनाविरोधमाह । असदिति । अद्वैतस्यैव वस्तुत्वे ध्या- नविषिविरोधमाह । किमर्थेति । उपासनोपदेशमेव विशदयति | आत्मेति । वत्र हि निदिध्यासितव्य इत्युपासनोपदिश्यते । य आत्मेत्यादौ तु स विजिज्ञासिवन्य इवि ध्यानविधिः । स ऋतुमित्यत्र सशब्देन शमादिमानविकारी परामृश्यते । भवतस्यैव वस्तुत्वे कर्मविधिविरोधोऽपि पसरवीत्याह । कर्माणि चेति किमर्थान्युपदिष्टानाति सं- बन्धः । अद्वैताधिकारिणोऽधिकार्यन्वरं पति विधिद्वयं सावकाशमिति परिहरवि । गृण्विति । त्रेत्युपासनोपदेशः कर्मोपदेशश्च गृह्यते । 'तेदेव कारणमक्षरयोजनया- प्रकटयति । आश्रमा इति । भाश्रमशब्देनाऽऽश्रमिणो गृह्यन्तां वर्णिनस्तु कथं गृहोर- नित्याशङ्कयाऽऽह । आश्रमेति । शूद्रान्व्यावर्त्य त्रैवर्णिकानामेव प्रहणार्थ मार्गगा इति विशेषणम् । त्रैविध्यमेवाकाङ्क्षाद्वारा स्फोरयति । कथमित्यादिना । कार्यब्रह्म- विषयत्वानिकृष्टत्वम् । मध्यमत्वं कारणब्रह्मविषयत्वात् । उत्कृष्टत्वमद्वैतविषयत्वादिति द्रष्टव्यम् । एवं पूर्वाध व्याख्यायोत्तराचं व्याकरोति । उपासनेति । कमोपदेशस्यापि १ छ. झ. 'रम एं। २ ख. छ. मार्थतः । ३ अ. वेदगाः । ४ च. अ. 'मोत्तमह। ५ घ. इ. ज. र्शनं सा'। ६ घ. उ. ज. मर्यमेषां । ७ क.'थै च ये। ८ ङ. 'ध्य १ घ. र. ज.ध्ये मा. ज. वाविर्भ। ११ छ. स. ष्यतीत्य । १२ ग. स. 'कमिति । १३. कार्यान्त । १४ज. तत्राप्युपा । १५ क. तदेव । १६ ज. स्फोटयति । । न ·तृतीयपकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। ११९ उपासनोपदिष्टेयं तदर्थमनुकम्पया ॥ १६ ॥ खसिद्धान्तव्यवस्थासु देतिनो निश्चिता दृढम् । कर्माणि च । न चाऽऽस्मैक एवाद्वितीय इति निश्चितोत्तमदृष्टयर्थ दयालुनो वेदेनानुकम्पया सन्मार्गगाः सन्तः कथमिमामुत्तमामेकत्वदृष्टिं प्राप्नुयु- रिति । यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतं तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि । नेदं यदिदमुपासते तत्त्वमसि आत्मैवेदं सर्वमित्यादिश्रुतिभ्यः ॥ १६ ॥ शास्त्रोपपत्तिभ्यामवधारितत्वादद्वयात्मदर्शनं सम्यग्दर्शनं तदाह- त्वान्मिथ्यादर्शनमन्यत् । इतश्च मिथ्यादर्शनं द्वैतिनां रागद्वेषादि- दोषास्पदत्वात्कथं स्वसिद्धान्तव्यवस्थासु स्वसिद्धान्तरचनानियमेषु क- पिलकणादबुदोर्हतादिदृष्टयनुसारिणो द्वैतिनो निश्चिताः । एवमेवैष पर- मार्थो नान्यथेति तत्र तत्राऽनुरक्ताः प्रतिपक्षं चाऽऽत्मनः पश्यन्तस्तं द्वि- षन्त इत्येवं रागद्वेषोपेताः स्वसिद्धान्तदर्शननिमित्तमेव परस्परमन्योन्यं तदर्थत्वमाह । कर्माणि चेति । व्यावत्या शङ्कां दर्शयति । न चेति । वेदेनोपासनाघु- पदेशे मन्दांनी मध्यमानां च कथमनुग्रहः सिध्यतीत्याशङ्कयाऽऽह । सन्मार्गगाइति । प्राप्नुयुरित्युपासनोपदिष्टा। कर्मणि चेति पूर्वेण संबन्धः। उपास्यं ब्रह्मैव न भवतीति प- विषेधान्मन्दमध्यमदृष्टिविषयत्वमुपासनस्य प्रतिभातीत्याह । यन्मनसेति । अद्वैतदृष्टीनां दु वर्णाश्रमभेदाभिमानाभावादेव नोपासनं कर्म वा संभवतीत्याह । तत्त्वमसीति ॥१६॥ अद्वैवदर्शनस्योपासनादिविधिविरोधाभावेऽपि मतान्तरैर्विरोधोऽस्वीत्याशङ्कय देगा भ्रान्तिमूलत्वान्मैवमित्याह । स्वसिद्धान्तेति । श्लोकस्य तात्पर्य वक्तुं भूमिकां करोति । शास्त्रेति । तद्वाह्यत्वादित्यत्र तच्छब्देन शास्त्रोपपत्ती गृह्यते । द्वैवदर्शनस्य मिथ्या- दर्शनत्वे हेत्वन्तरपरत्वमववारिवस्य श्लोकस्य दर्शयति । इतश्चेति । इतःशब्दार्थमेव दर्शयति । द्वैतिनामिति | आदिशब्देन मदमानादयो गृहीताः । स्वीयं स्वीय सि- द्धान्तं व्यवस्थापयितुं तत्त्वज्ञानमधिकृत्य प्रवृत्तानां वादिनां कुतो दोषास्पदत्वमित्या- क्षिपति । कथमिति । श्लोकाक्षरयोजनया परिहरति । स्वसिद्धान्तत्यादिनों । नि- अयमेव स्फोरयति । एवमेवेति । रागास्पदत्वेऽपि तेषों द्वेषास्पदत्वं कथमित्याश- याऽऽह । प्रतिपक्षमिति । उत्तराध विभजते । स्वसिद्धान्तेति । यद्धि वादिनां प्र- १ ख. घ. 'तीयमिति । २ ज. 'ना देवेना ३ च.मसीति आ॥ ४ क. 'थं सि। ५ च."डा. दि। ६ च.न्तप्रद। ७ घ. उ. ज. वाशज. वाशंद। ८ म.ज.स. वेदनो। ९घ. 'दे- शम१. ज.'नां च की. 'दृष्टी वि १२ ग. झ. 'न्तरमव।१३ ग, झ. 'न सह मा। १४ छ, 'ना। उत्तरार्धनि । १५ ज. स्फोटयति । १६ छ.षां दोष।

·ithiner १२० गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [अदेतारूय परस्परं विरुध्यन्ते तैरयं न विरुध्यते ॥ १७॥ अद्वैतं परमार्थो हि द्वैतं तद्भेद उच्यते । विरुध्यन्ते । तैरन्योन्यविरोधिभिरस्मदीयोऽयं वैदिकः सर्वानन्यत्वादा- स्मैकत्वदर्शनपक्षो न विरुध्यते । यथा स्वहस्तपादादिभिः। एवं रागद्वेषां- दिदोषानास्पदत्वादात्मैकत्वबुद्धिरेव सम्यग्दर्शनमित्यभिमायः ॥ १७॥ केन हेतुना तैर्न विरुध्यत इत्युच्यते । अद्वैत परमार्थो हि यस्माईत नानात्वं तस्याद्वैतस्य भेदस्त दस्तस्य कार्यमित्यर्थः । एकमेवाद्वितीय- म् । तत्तेजोऽसृजतेति श्रुतेः । उपपत्तैश्च । स्वचित्तस्पन्दनाभावे समाधी त्येकं स्वसिद्धान्तत्वेनोपसंगृहीतं दर्शनं तन्निर्धारणार्थमन्योन्यं वादिनो विरोधमाचर- न्तो दृश्यन्ते । न च वैरद्वैतदर्शनं विरुध्यमानमध्यवसीयते । *यथा स्वकीयकरचरणादि- मिराधा कदाचिदाचरितेऽपि द्वेषो न जायते । परबुद्धयभावात्तथा द्वैवाभिमानि- मिरुपद्रवे क्षुद्रे कृतेऽपि नाद्वैतदर्शिनस्तेषु द्वेषो जायते । सर्वानन्यत्वात्परबुद्धच्यभावा- दित्यर्थः । अद्वैवदर्शनस्य सम्यग्दर्शनत्वं प्रतिज्ञातम् । कथं प्रदर्शित या प्रक्रियया प्र- तिपन्नामित्याशङ्कयाऽऽह । एवमिति ॥ १७ ॥ द्वैतपक्षरद्वैवपक्षस्य विषयद्वारके विरोवेऽधिगम्यमाने कथमविरोधवाचो युक्तिरित्या- शङ्कय स्वमतपर्यालोचनया तावदविरोधमाह । अद्वैतमिति । मिथ्याभूतेन तेनाद्वै- तस्याविरोधेऽपि परमार्थभूतेन तेन विरोधः स्यादित्याशङ्कय तथाविधं द्वैतमेव नास्तीति मत्त्वाऽऽह । तेषामिति । द्वैविनां परमार्थत्वेनापरमार्थत्वेन च द्वैतमेव व्यवहारगोचरीम- तम् । तच्च संपविपन्नद्वैतवन्मिथ्येत्येवं स्थिते न "द्वैतेनाद्वैतस्य विरोधः शक्यशैङ्को भव- वीत्यर्थः । श्लोकमविषध्यं पश्नं करोति । केनेति । श्लोकाक्षरणामर्थमाचक्षाणो हेतुमा- है । उच्यत इति । द्वैवस्याद्वैतकार्यत्वे प्रमाणमाह । एकमेवेति । श्रुतिप्रामाण्या- तस्याद्वैवकार्यत्वावगमात्कार्यस्य च कारणाद्भेदेन सत्वनिषेधात्तत्सत्यमित्यवधारणानाद्वै- नदेर्शनं द्वैवदर्शनेन विरुद्धमित्यर्थः । अद्वैतदर्शनं द्वैवदर्शनैराविरुद्धमित्यत्रैव युक्तिमा- है । उपपचेश्चेति । वामेवोपपत्ति संक्षिप्य दर्शयति । स्वचिचेति । सुषुप्त्याचवस्थायां * अत्र व नाम्नि पुस्तके टिप्पणम् । भागवतैकादशस्कन्धे । जिहां कचित्सन्दशति स्वदद्भिस्तद्वे- दनायां कतमाय कुप्येत् । १ क. पाना । २ ङ. यः ॥ १७ ॥ । ३ क. 'नात्वमस्याद्वै। ४ क. 'दस्तस्य । ५ . ": केन हेतुना तैर्न विरुध्यत इत्युच्यते । ए। ६ छ. सैकस्व। ७ क. 'सिद्धान्तनो। ८ झ. 'न्यो- न्यवा। ९ ग. प्र. भव । १० म.निनन्य। ११ ग. झ, 'तक्रि । १२ ख. घ. उ. ज. "धे ग। इ. "न दैते । १४ घ. मेवास्ती। १५ स. द्वैतिकानां । १६ घ. द्वैताना । १७ छ. रोधश। १८ छ, 'शा म। १९.२ प्रक। २० ग. स. दर्शने । २१ छ, 'त्यत्रै। । । 50 ·तृतीयपकरणम् ३] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। १२१ तेषामुभयथा द्वैतं तेनायं न विरुध्यते ॥१८॥ माययाभिद्यतेोतन्नान्यथाऽजंकथंचन।तत्त्वतो मूर्छयां सुषुप्तौ' चाभावात् । अतस्तद्भेद उच्यते द्वैतम् । द्वैतिनां तु ते- षां परमार्थतश्चापरमार्थतश्चोभयथाऽपि द्वैतमेव । यदि च तेषांभ्रान्तानां द्वैतदृष्टिरस्माकमद्वैतदृष्टिरचान्तानाम् । तेनायं हेतुनाऽस्मत्पक्षो न विरु- ध्यते तैः । इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते । न तु तद्वितीयमस्तीतिश्रु- तेः । यथा मत्तगजारूढ उन्मत्तं भूमिष्ठं प्रति गजारूढोऽहं वाहय मां प्रतीति ब्रुवाणमपि तं प्रति न वाहयत्यविरोधबुद्धया तद्वत् । ततः परमार्थतो ब्रह्मविदात्मैव द्वैतिनाम् । तेनायं हेतुनाऽस्मत्पक्षो न विरु- ध्यते तैः ॥ १८॥ द्वैतमद्वैतभेद इत्युक्ते द्वैतमप्यद्वैतवत्परमार्थसदिति स्यात्कस्यचि- दाशङ्केत्यत आह । यत्परमार्थसदद्वैतं मायया भिद्यते यतत्तैमिरिकाने- स्वकीयचित्तस्पन्दनाभावे मिथ्याज्ञानोपरमे सति द्वैतदर्शनाभावादद्वैतं सिद्धम् । त- तश्च वनवजाग्र दानामुत्पत्तिदर्शनादित्युपपत्तद्वैतमद्वैतकार्य न च कारणं तत्कार्यप्रति- भासैविरुध्यते । कार्यस्य वाचारम्भणमात्रत्वात्कारणातिरेकेणाभावादित्यर्थः । तेषामित्या. दिमागं विभजते । द्वैतिनां त्विति । परमार्थद्वैतांशेनाद्वैतविरोधमाशङ्कय द्विधा व्यवहा- रेऽपि विमतस्य द्वैतस्य द्वैतत्वादेव संप्रतिपन्नवन्मिथ्यात्वसिद्धेन तेन विरोधोऽद्वैत- स्येति मन्वानः सन्नाह । यदि चेति । भ्रान्तिमूलद्वैतदर्शनैरद्वैवदर्शनं प्रमाणमूलम- विरुद्धमित्येतदृष्टान्तेनोपपादयवि । यथेत्यादिना । कार्यकारणभूतयोडैताद्वैतयोरें- "विरोधे सिद्धे फलितमाह । तत इति । अद्वैतिनों द्वैतिनां च प्रातिस्विकपक्षपर्या- लोचनातो द्वैतपक्षरद्वैतपक्षो विरुद्धो न भवतीति फलितमुपसंहरति । तेनेति ॥ १८ ॥ अद्वैतमेव द्वैतात्मना परिणमते चेद्वैतमपि तात्त्विकं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । माययेति । विवर्तवादानङ्गीकारे दोषमाह । तत्त्वत इति । पूर्वार्धव्यावामाशङ्का- मादर्शयति । द्वैतमिति । तत्र पूर्वार्धाक्षराण्यवतार्य व्याकरोति । अत आहेति । विमतो भेदो मिथ्याभेदत्वाचन्द्रादिभेदवदित्यर्थः । विमतं तत्त्वतो भेदरहितम् । निरव- . १ च. झ. तो वाऽभा'। २ क तश्चों । ङ. तश्चापरार्थतश्चोभ। ३ झ.र्थश्चोभा ४ ज. ते । हा ५ ज. 'हं गजे वा । ६ क. ह्मचिदा । ७ च. झ. तिनस्तेना। ८ झ. 'द्वैत । ९ ग. ह. प्र. जा। १० झ. 'नमि। ११ क. वन्न मि। १२ ख. ग. छ. झ 'मलैद्वैत । १३ ज. रद्वैतविरूद्धत्वे सि । १४ ख. घ. ङ. विरुद्धवे सिं। १५ ख. 'नां प्रा। १६ क. पक्षर द्वैतप। १७ छ. णतं ।

·१२२ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [भद्वैताख्य भिद्यमाने हि मर्त्यताममृतं व्रजेत् ॥ १९ ॥ अजातस्यैव भावस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः। अजातो ह्यमृतो भावो मर्त्यतां कथमेष्यति॥२०॥ कचन्द्रवद्रेजुः सर्पधारादिभिर्भेदैरिव न परमार्थतो निरवयवत्त्वादात्म- नः । सावयवं ह्यवयवान्यथात्वेन भिद्यते । यथा मृदटादिभेदैः । तस्मा- निरवयवम नान्यथा कथंचन केनचिदपि प्रकारेण न भिद्यत इत्यभि- प्रायः। तत्त्वतो भिद्यमाने एमृतमजमद्वयं स्वभावतः सन्मर्त्यतां व्रजेत् । यथाऽग्निः शीतताम् । तच्चानिष्टं स्वभाववैपरीत्यगमनम् । सर्वप्रमाण- विरोधात् । अजमव्ययमात्मतत्त्वं मार्ययैव भिद्यते न परमार्थतः । त- स्मान परमार्थसद्वैतम् ॥ १९ ॥ ये तु पुनः केचिदुपनिषद्भ्याख्यातारो ब्रह्मवादिनो वावदका अजात- स्यैवाऽऽत्मतत्त्वस्यामृतस्य स्वभावतो जातिमुत्पत्तिमिच्छन्ति परमार्थत एव तेषां जातं चेत्तदेव मर्त्यतामेष्यत्यवश्यम् । स चाजातो सातो भावः स्वभावतः सन्नात्मा कथं मर्त्यतामेष्यति । न कथंचन मयत्वं स्वभाववैपरीत्यमेष्यतीत्यर्थः ॥२०॥ यवत्वान्नित्यत्वादजत्वाच्च व्यतिरेकेण मृदादिवदित्याह । नेत्यादिना। निरवयव- त्वेऽपि वस्तुनः स्फुटनधर्मत्वमाशङ्कयाऽऽह । सावयवं हीति । उक्तमनुमानं निगम- यति । तस्मादिति । अन्यथा परमार्थत्वेनेत्यर्थः । पुनर्नअनुकर्षणमन्वयार्थ कार्यत्वध- मत्वांशत्वादिरत्र प्रकारोऽभिप्रेतः । विपक्षे दोषं वदन्द्वितीया विवृणोति । तत्त्वत इति । प्रसंगस्येष्टत्वमाशङ्कय निराचष्टे । तच्चेति । विववादमुपसंहति । अजमि- ति । स्थिते विवर्तवादे फलितमाह । तस्मादिति ॥ १९ ॥ स्वपक्षमुक्त्वा स्वयूथ्यपक्षमनुभाष्य दूषयवि । अजातस्येति । अनुवादेविभागं विभज- ते । ये विति । स्वभावत एवाजातस्य स्वभावत एवामृतस्य चाऽऽत्मतत्वस्य परमार्थत एव जातिमुत्पत्ति ये स्वयूथ्याः स्वीकुर्वन्तीत्यर्थः । जातस्य हि ध्रुवो मृत्युरितिन्यायेन दूषयति । तेषामिति । अजातो हीत्याद्यक्षराण्युक्तेऽर्थे योजयति । स चेति ॥२०॥ १ झ. द्रज्जुस । २ क. सविधा । ३ ज. यवत्वं ह्या ४ छ. 'यया भि। ५ च तं चैतदेव । ६ क. मृतभा । ७ क. यंत्वन । ८ झ. शकला । ९ ख. ग. ङ, छ, 'दभा। १० छ, एक जा। ११ ड. वाऽजस्य । १२- ख. घ. ङ. छ. ज ण्युक्तार्थे ।

·तृतीयप्रकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। १२३ न भवत्यमृतं मर्त्य न मर्त्यममृतं तथा। प्रकृते- रन्यथाभावो न कथं चिद्रविष्यति ॥२१॥ स्वभावेनामृतो यस्य भावो गच्छति मर्त्यताम्। कृतकेनामृतस्तस्य कथं स्थास्यति निश्चलः॥२२॥ यस्मान्न भवत्यमृतं मयं लोके नापि मर्त्यममृतं तथौ । ततः प्रकृते स्वार्भावस्यान्यथाभावः स्वतः प्रच्युतिर्न कथंचिद्भविष्यति । अग्नेरि- वौष्ण्यस्य ॥ २१॥ यस्य पुनर्वादिनः स्वभावेनामृतो भावो मर्त्यतां गच्छति परमार्थतो जायते तस्य प्रागुत्पत्तेः सभावः स्वभावतोऽमृत इति प्रतिज्ञा मृषैव । कथं तर्हि कृत्तकेनामृतस्तस्य स्वभावः कृतकेनामृतः स कथं स्थास्यति निश्चलोऽमृतस्वभावंतया न कथंचित्स्थास्यत्यात्मजातिवादिनः सर्वदाऽजं नाम नास्त्येव सर्वमेतन्मय॑म् । अतोऽनिर्मोक्षप्रसंग इत्यभिमायः।।२२।। पदार्थानां स्वभाववैपरीत्यगमनमनुपपन्नमित्युक्तं प्रपञ्चयति । न भवतीति । तत्र पूर्वाध हेतुत्वेन ब्याचेष्टे । यस्मादिति । उत्तरार्धं हेतुमत्त्वेन योजयति । तत इति । यथाग्नेः स्वभावभूतस्योष्णत्वस्यान्यथात्वं शैत्यगमनमयुक्तं तथाऽन्यत्रापि खभावस्या- न्यथात्वमनुचितं खरूपनाशप्रसंगादित्यर्थः ॥ २१ ॥ ननु ब्रह्म कारणरूपेण प्रागुत्पत्तेरमतमपि कार्याकारणोत्पत्त्युत्तरकालं मर्त्यतां गमि- ध्यति । ववो रूपभेदादुभयमविरुद्धमिति तत्राऽऽह । स्वभावेनेति । पूर्वाध साध्या- हारं योजयति । यस्येति । प्रागवस्थायामपि कारणस्यैव कार्याकारेण जन्मयोग्यंत- या मर्त्यत्वावगमान्मृषैव प्रतिज्ञा स्यादित्यर्थः । कथं तर्हि तस्य प्रतिज्ञा युक्तेत्याश- ङ्कय कृतकेन मर्त्यविलयेनामृतस्तस्य वादिनः स कारणाख्यो भावो भवतीति प्रतिज्ञा युक्तेत्याह । कथमित्यादिना । भवतु प्रलयावस्थायाममृतावस्थापरिणामेनामृतत्वं ततो वा किं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । कृतकेनेति । कृतकत्वस्य यत्कृतकं तदनित्य- मिति विनाशित्वेन व्याप्तत्वादित्यर्थः । किंचास्यामवस्थायां कार्यमानं वस्त्वित्यजं ब्र- झास्मीति ज्ञानाभावान्मोक्षो न स्यादित्याह । आत्मेति ॥ २२ ॥ १ क. मर्त्यलो'। २ च. था। यतः । ३ क. कृते स्व। ४ च भावः स्व। ५ च. ज. झ. 'त्तेः स्व। ६ ज भावो मृ। ७ ख. घ. ज. स्य भा। ङ. छ. 'स्य सभा । ८ च. तः सन्क। ९ख. घ. ज. ज. वस्तथा । १० त्यात्माजा। ११ ख..घ. ङ. ज. इति भावः ॥ १२॥ १२ क.. "टे । तस्मा । १३ ख. तुत्वेन । १४ क. तस्येष्टत्व। १५ मृतत्वमपि । १६ ग. झ. यतः वि १५ ग. झ. 'तदाह । १८ ङ, तस्य ।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [अद्वतास्य भूततोऽभूततो वाऽपि सृज्यमाने समा श्रुतिः। निश्चितं युक्तियुक्तं च यत्तद्भवति नेतरत् ॥२३॥ नवजातिवादिनः सृष्टिप्रतिपादिका श्रुतिन संगच्छते प्रामाण्यम् । बाद विद्यते सृष्टिप्रतिपादिका श्रुतिः । सा त्वन्यपरा । उपायः सोऽव- तारायेत्यवोचाम । इदानीमुक्तेऽपि परिहारे पुनश्चोद्यपरिहारी विव- क्षितार्थ प्रति सृष्टि श्रुत्यक्षराणामानुलोम्पविरोधाशामात्रपरिहारायौँ । भूततः परमार्थतः सृज्यमाने वस्तुन्यभूततो माययां वा माया- विनेव सृज्यमाने वस्तुनि समा तुल्या सृष्टि श्रुतिः । ननु गौगमु- परिणामवादस्य सृष्टिश्रुत्यनुसारेण स्वीकार्यत्वमाशङ्कय निरस्यति । भूतत इति । परिणामवादे विवर्तवादे च सृष्टिश्रुतेरविशेषादद्वैतानुरोधिश्रुतियुक्तिवशाद्विवर्तवादस्यैव स्वीकर्वव्यतेति भावः । सृष्टिश्रुतेरद्वैतानुगुण्ये प्रमाणयुक्त्यनुगृहीतमद्वैतमेवाभ्युपगन्त- व्यमिति फलितमाह । निश्चितमिति । श्लोकव्यावत्या शङ्कां दर्शयति । नन्विति । यद्यात्मा कार्याकारेण न जायते तर्हि सृष्टिश्रुतिरश्लिष्टा स्यादित्यर्थः । सृष्टयनुवादि- नी श्रुतिरस्तीत्यङ्गीकरोति । बाढमिति । तस्या मिथ्यासृष्टयनुवादित्वेन कथमुपपत्ति- रित्याशङ्कयाऽऽह । साविति । कथमद्वैतपरत्वेन सृष्टिश्रुतेरुपपत्तिरित्याशङ्कयाऽऽह । उपाय इति । यदि सृष्टिश्रुतेरद्वैतपरत्वेन तद्विरोधसमाधी अवस्तादेवोक्तो तर्हि पुन- श्वोचं वत्परिहारश्चायुक्तौ पुनरुक्तरित्याशङ्कयाऽऽह । इदानीमिति । मिथ्यासृष्टि- वादे श्रुविपदानामसृजनाऽभवदित्यादीनामसामञ्जस्यविरोधाशङ्कायां तबमात्र परिहत पुनश्चोद्यपरिहारावित्यर्थः । श्लोकस्य तात्पर्यमुक्त्वा पूर्वार्धाक्षराणि व्याकरोति । भूते- त इति । माया ह्येषा मया सृष्टेत्यादिवत्तत्तेजोऽसृजतेति श्रुतिः । सर्च त्यच्चाभवदि. ति श्रुतिस्तु देवदत्तो व्याघ्रोऽभवदितिवेत् । न च सत्यत्वं विशेषणेमत्रोपलभ्यते । ते- न मायामय्यां सृष्टाविष्टायामपि सृष्टिश्रुतिः लिष्टेत्यर्थः । गौणमुख्ययोर्मुख्य" सं- प्रत्यय इति न्यायमाश्रित्य शङ्कते । नन्विति । अग्निर्माणवक इत्यत्र मा- णवकेऽमिशब्दप्रयोगेऽप्यनिमानयेत्यादिप्रयोगे प्रथमं वह्निप्रतीतेर्मुख्यमेव प्रथम प्रवि- भावीति मुख्ये पदव्युत्पत्तर्मुख्यार्थतयों सत्या सृष्टिरेष्टव्येत्यर्थः । मुख्यसृष्टयङ्गीकारेड- १ ज. "क्तिमुक्तं । २ ख. दिकश्रु। ३ज. या मा। ४ क. मायां वि'। ५ घ. अ. ज. वा- शा छ. 'वामाश। ६ क. छ. रश्च यु । ७ ग. ज. नामञ्ज। ८ ग. झ. 'रोधशा ९ ज. त । १. घ. च सच्चा । ११ क. 'ति । तन्न । न । १२ ग. घ. "गभेवापे। १३ क.ख्ये कार्यतं । १४ क. 'योगोऽप्य'। १५ ज. 'या ।

·. तृतीयप्रकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । १२५ नेह नानेति चाम्नायादिन्द्रो मायाभिरियपि । ख्ययोर्मुख्य शब्दार्थप्रतिपत्तियुक्ता । न । अन्यथा सृष्टेरप्रसिद्धत्वान्नि- प्पयोजनत्वाञ्चेत्यवोचाम | अविद्यासृष्टिविषयैव सर्वा गौणी मुख्या च सृष्टिर्न परमार्थतः । सबाह्याभ्यन्तरो यज इति श्रुतेः । तस्माच्छुत्या निश्चितं यदेकमेवाद्वितीयमजममृतमिति युक्तियुक्तं च । युक्त्या च संपन्न तदेवेत्यवोचाम पूर्वै ग्रन्थैः। तदेवें श्रुत्यर्थो भवति नेतरत्कदाचिदपि ॥२३॥ कथं श्रुतिनिश्चय इत्याह । यदि हि भूतत एव सृष्टिः स्यात्ततः सत्यमेव नाना वस्त्विति तदभावप्रदर्शनार्थमानायो न स्यात् । अस्ति च नेह नाना- स्ति किंचनेत्यादिराम्नायो द्वैतभावप्रतिषेधार्थः। तस्मादात्मैकत्वप्रतिप- पि सत्या सृष्टिर्न सिध्यति । अस्मत्पक्षे सत्यायाः सृष्टेः सृष्टिशब्दार्थत्वेनापसिद्ध- स्वादिति परिहरति । नेत्यादिना । लौकिकानां मुख्यसृष्टेः सत्यसृष्टित्वेन प्रसिद्धत्वेऽ- पि फलाभावान्न तत्र श्रुतितात्पर्यमित्याह । निष्पयोजनत्वाचेति । अन्यथा सृ- ष्टेरमसिद्धत्वमेवं स्पष्टयति । अविद्येति । गौणी स्वप्ने रथादिसृष्टिः । मुख्या जागरे घ- गदिसृष्टिः सर्वाऽप्यविद्यावस्थायामेव तस्यां सत्यामेव भावान्न तत्त्वदृष्टया काऽपि सृष्टिः संभवति । तथा भूतस्यान्यथाभूतस्य स्वतः परतो वा वस्तुनोऽन्यथाभावासंभवात्तदति- रेकेण च सृष्टेरयोगादित्यर्थः । वस्तुस्वरूपालोचनया वास्तव्याः सृष्टेरश्लिष्टत्वे श्रु- तिमनुकूलयति । सबाह्येति । सृष्टेरविद्याविद्यमानत्वेऽपि किं वस्तु विवक्षितमित्याश- ङ्कयोत्तरार्धं विभजते । तस्मादिति । निरवयवत्वं विभुत्वमित्यादियुक्तिः । तेनाद्वैव- मेव श्रुतितात्पर्यगम्यं न द्वैतमिति फलितमाह । तदेवेति ॥ २३ ॥ सृष्टेम॒षात्वस्पष्टीकरणद्वारेणाद्वैतमेव श्रुत्यर्थतया निधारयितुं औवनिश्चयमेव विवृ- णोति । नेहेति । आकाङ्क्षा प्रदर्श्य श्लोकाक्षराणि व्याकरोति । कथमित्यादिना । वत्रीऽऽधपादे व्यतिरेकं दर्शयित्वा पुनरन्वयाख्यानेन व्याचष्टे । यदि हीति । द्वै- वभावश्चेत्मतिषिध्यते कथं तर्हि सृष्टिरुपदिश्यते तत्राऽऽह । तस्मादिति । यथा प्राणवैशिष्टयदृष्टयर्थं प्राणसंवादः श्रुतिषु कल्प्यते तथा सृष्टिरेकत्वप्रतिपत्त्यर्थत्वेन कल्पिता । वास्तव्याः सृष्टेरयोगस्योपैदिष्टत्वादित्यर्थः । कल्पिता सृष्टिरित्यत्र है- - १ च. त्तिर्न युक्तेतिचेत् । न । २ झ. 'मार्थः स । ३ छ. पूर्वग्रन्थः । ४ घ. व भा५क. 'त ए.६ ख. घ. ङ. ज. 'नार्थ आना ७ ख. सिध्येत् । । छ. सिध्यतीत्यस्मिन्पक्षे । म. घ.. सिध्येदस्मिन्पक्षे । ज. सिध्यत्यास्मन्पक्षे । ८ ग. व स्फुय्य। ९ घ. दिदृष्टिः । १० घ. सृष्टिरेवं यदि सृष्टिः स। ११ ख. घ. ङ. छ. ज. तस्य स्व। १२ ख. घ. ज. बायां वि। १३ म. झ. र्धारितुं । १४ ज. अकाङ्क्ष। १५ ग. झ. त्राऽऽयं पादं व्य। १६ ज. ण वैशिष्टयार्थे ! १७ ख. 'स्तव्याया: सं। १८ ह. पपादितत्वादि।

·१२६ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। अद्वैताख्यं अजायमानो बहुधा मायया जायते तु सः ॥२४॥ त्यर्था कल्पिता सृष्टिरभूतैव प्राणसंवादवत् । इन्द्रो मायाभिरित्यभूतार्थप- तिपादकेन मायाशब्देन व्यपदेशात् । ननु प्रज्ञावचनो मायाशब्दः सत्यम्। इन्द्रियमज्ञाया अविद्यामयत्वेन मायात्वाभ्युपगमाददोषः। मायाभिरिन्द्रि- यमज्ञाभिरविद्यारूपाभिरित्यर्थः । अजायमानो बहुधा विजायत इति श्रुतेः। तस्मान्माययैव जायते तु सः। तुशब्दोऽवधारणार्थः। माययैवेति। न बजायमानत्वं बहुधा जन्म चैकत्र संभवति । अनाविव 'शैत्यमोष्ण्यं च । फलवत्त्वाचात्मैकत्वदर्शनमेव श्रुतिनिश्चितोऽर्थः । तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यत इत्यादिमन्त्रवर्णात् । मृत्योः स मृत्युमाप्नोतीति निन्दितत्वाच्च सृष्टयादिभेददृष्टेः ॥ २४ ॥ त्वन्तरं दर्शयन्द्वितीयं पादमवार्य तात्पर्यमाह । इन्द्र इति । मायाशब्देन सृ- ष्टेर्व्यपदेशादसौ कल्पिता युक्तेति शेषः । अभिधानग्रन्थे प्रज्ञानाममु पाठान्माया- शब्दो मिथ्यार्थो न भवतीति शङ्कते | नन्विति । मायाशब्दस्य प्रज्ञानाम का- चित्कं पाठमङ्गीकरोवि । सत्यमिति । कथं तर्हि मिथ्यार्थत्वं तत्राऽऽह । इन्द्रिये- ति । न हि मायाशब्दिता प्रज्ञा ब्रह्मचैतन्यम् । भूयश्चान्ते विश्वमायानिवृत्तिरित्यादी निवृत्तिश्रवणात् । किंत्वसाविन्द्रियजन्या तस्याश्चाविद्यान्वयव्यतिरेकानुविधायितया विद्यात्वेन मिथ्यात्वान्मायाशब्दस्य मिथ्यार्थत्वेनानुपपत्तिरित्यर्थः । तात्पर्यार्थमुक्त्वा- तत्रैवाक्षरानुगुण्यमाह । मायाभिरिति । पुरुरूपः सन्नीयत इति संबन्धः । मायामयी सृष्टिरित्यत्र हेत्वन्तरपरत्वेन तृतीयपादमवतारयति । अजायमान इति । अजायमा- नस्य बहुधा विजायमानत्वं विरुद्धमित्याशङ्कय चतुर्थपादमुत्थापयति । तस्मादिति । अश्रुतस्य कथमेवकारस्यावापः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । तुशब्द इति । अवधारणरू- पर्थमेवामिनयति । मायवैवेति । कस्मादित्यमवधार्यते । वास्तवे जन्मनि का वस्तुक्ष- तिरित्याशङ्कयाऽऽह । न बजेति । आत्मैकत्वज्ञानमेव सृष्टि श्रुतितात्पर्यगम्यं सृष्टि- स्तु तच्छेषत्वादविवक्षितेत्यत्र हेत्वन्तरमाह । फलत्वाञ्चेति । तस्य फलवच्चे प्रमाणमा- ह । तत्रेति । एकत्वमाचार्योपदेशमनुपश्यतः साक्षात्कुर्वतस्तत्रैकत्वसाक्षात्कारे सति शोकमोहोपलक्षितः संसारो न भवतीत्यर्थः । न केवलं विफलत्वाद्भेददृष्टिरविवक्षिता किंतु "निन्दितत्वेन निषिद्धत्वादनकरत्वाच्चेत्याह । मृत्योरिति ॥ २४ ॥ + ङ. निवृत्तिरेव विधा नश्यति चाऽऽत्ममायेति श्वेताश्वतरोपनिषदि इत्यादौ निीत श्री १ घ. त्यर्थ क । २ ख. छ. ङ. रित्यप्यभू । ३ झ. 'न सृष्टेयं । ४ ज. स. 'द्यात्वे । ५छ. शैत्योण्यं । ६ झ. तार्यमाह । ७ घ, ङ. ज. 'त्पार्थमा । ८ ग. झ. यातं । ९ ख. रिति नि? १० म. जन्यतया त।११ ख. द्यामयत्वेन १२ ग. ज. त्वार्थे । १३ झ. रते। १४ ज. रस्या- पवादः स्या । १५ छ, पमेवार्थ । १६ ग. झा 'दित्यक्तार्य । १७क. नित्यत्वेन । १८ ग. ह. कल्वा । । । ।

·१२७ तृतीयपकरणम् २] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। संभूतेरपवादाच संभवः प्रतिषिध्यते । कोन्वेनं अन्धं तमः प्रविशन्ति ये संभूतिमुपासत इति संभूतेरुपास्यत्वापवादा- संभवः प्रतिषिध्यते । न हि परमार्थतः संभूतायां संभूतौ तदपवाद उपप- द्यते । ननु विनाशेन संभूतः समुच्चयविध्यर्थः संभूत्यपवादः । यथाऽन्धं त- मः प्रविशन्ति येऽविद्यामुपासत इति । सत्यमेव देवतादर्शनस्य संभूतिवि- षयस्य विनाशशब्दवाच्यस्य कर्मणः समुच्चयविधानार्थः संभूत्यपवादः। तथाऽपि विनाशाख्यस्य कर्मणः स्वाभाविकाज्ञानप्रवृत्तिरूपस्य मृत्योरति- तरणार्थत्ववद्देवतादर्शनकर्मसमुच्चयस्य पुरुषसंस्कारार्थस्य कर्मफलरागम- भेददृष्टेमिथ्यात्वे हेत्वन्तरमाह । संभूतेरिति । सम्यग्भूतिरैश्वर्यं यस्याः सा संभू- विदेवता हिरण्यगर्भाख्या । तस्याश्च कार्यमध्ये श्रेष्ठाया निदितत्वात्प्रधानमल्लनिबह- णन्यायेन संभवशब्दितं कार्यमेव निषिध्यते । तथा च सिद्धं तस्या वस्तुत्वमित्यर्थः । कारणप्रतिषेधेन तदवस्तुत्वसिद्धेश्च यथोक्तार्थसिद्धिरित्याह । को न्वेनमिति । पू. वधिं व्याकरोति । अन्धमिति | संभूत्युपासनाया मत्रानाऽऽद्येन निन्दा विधाय ततो भूय इवोत्यदिनोत्तरार्धेन संभूतेरुक्ताया देवताया हेयत्वमुपपाद्यते । ततश्च प्रधानभूत- देववोपास्यत्वापवादात्ततोऽक्तिनं सर्वमेव संभवशब्दितं कार्यमानं निषिध्यते । तथा च वदवस्तुत्वसिद्धिरित्यर्थः । संभूतेरपवादेऽपि तेस्मिन्मिथ्यात्वनियमाभावान्न कार्यमात्रस्य मिथ्यात्वं शक्यं प्रतिज्ञातुमित्याशङ्कयाऽऽह । न हीति । संभूतिनिन्दा तदवस्तुत्वख्या- पनार्था न भवति । किंतु विनाशेन कर्मणा देवतोपासनस्य समुच्चयविध्यर्था । समुच्चय विधानस्य फलेवत्वादिति । नन्विति । अपवादस्य समुच्चयविध्यर्थत्वे दृष्टान्तमाह । यथे- ति। अत्र खल्वविद्याशब्दितकर्मापवादो विद्याकर्मणोः समुच्चयविध्यर्थः स्थितो विद्यां चा- विद्यां च यस्तद्वेदोभयं सहेति श्रवणादित्यर्थः । उक्तं चोद्यमनुजानाति । सत्यमिति । तर्हि संभूत्यपवादेस्तदवस्तुत्वख्यापको न भवतीत्युक्तं स्थितमेवेत्याशङ्कय समुच्चयस्या विद्यावस्थायामवस्थितफलवत्त्वाद्यदवस्तुत्वं संभूत्यादेनिन्दाधीनमुक्तं तत्तदवस्थमेवे- ति मन्वानः सन्नाह । तथापीति । यथाऽग्निहोत्रादेः शास्त्रीयस्य कर्मणोऽशास्त्रीयप्रवृ- त्तिरूँपमृत्युतरणार्थत्वं तथा साधनाद्येषणारूपमृत्युतरणार्थत्वं समुच्चयस्यापि वाच्यम् । / १ क. ति श्रुतेः सं। २ च. विधानार्थः । ३ ज. ति । मैवं विना सत्यदे'। ४ ज. 'स्य शब्द। ५ ङ, स्य च का ६ ख. श्वर्य य। ७ ग. झ. धैन नि। ८ ज. "ब्दितका। ९ ख. ग. छ. झ. 'तन्मि। १० क. "तिनिन्दा । ११ विधा । १२ ग. घ. झ. 'लवा। १३ क. न हीति । १४ म. झ. 'दस्त्वव। १५ ग, झ. 'निषेधाची। १६ ग. झ. तद। १७ ख, ग. स. 'तिस्वरू।

·१२८ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [अद्वैताख्य जनयेदिति कारणं प्रतिषिध्यते ॥२५॥ वृत्तिरूपस्य साध्यसाधनेषणाद्वयलक्षणस्य मृत्योरेतितरणार्थत्वम् । एवं हो- षणाद्वयंरूपान्मृत्योरशुद्धेवियुक्तः पुरुषः संस्कृतः स्यादतो मृत्योरतितर- णार्या देवतादर्शनकर्मसमुच्चयलक्षणा ह्यविद्या ! एवमेवैषणालक्षणादवि- द्याया मृत्योरतितीर्णस्य विरक्तस्योपनिषच्छास्त्रार्थालोचनपरस्य नान्त- रीयकी परमात्मैकत्वविद्योत्पत्तिरिति पूर्वभाविनीमविद्यामपेक्ष्य पश्चागा- विनी ब्रह्मविद्याऽमृतत्वसाधना एकेन पुरुषेण संबध्यमाना अविद्यया समुच्चीयत इत्युच्यते । अतोऽन्यार्थत्वादमृतत्वसाधनं ब्रह्मविद्यामपेक्ष्य निन्दार्थ एव भवति संभूत्यपवादः । यद्यप्यशुद्विवियोगहेतुरतनिष्ठत्वा- त् । अत एव संभूतेरपवादात्संभूतेरापेक्षिकमेव संत्त्वमिति । परमार्थस- तथा च संभूत्यादेरवस्तुत्वमविरुद्धमित्यर्थः । मृत्युतरणार्थत्वे संस्कारार्थत्वं कथमित्याश- कन्याऽऽह । एवं हीति । कामचारकामवादेकामभक्षणादिलक्षणस्वाभाविक प्रवृत्ति पा- शुद्धिवियोगः संस्कारो यथा नित्याग्निहोत्रादि फलं तथा निष्कामेनानुष्ठित समुच्चयफलं कामाख्या शुद्धिव्यावृत्तिरित्यर्थः । अविद्यया मृत्यु तोर्वेति मन्त्रे मृत्युत्तरणहेतुविद्येति अवणात् । संभूत्याऽमृतमश्रुत इति च संभूतेरमृतत्वफलाभिलाषात्कथं समुच्चयफलं मृत्यो- रवितरणमित्याशङ्कयाऽऽह । अत इति । यतो न समुच्चयान्मुख्यममृतत्वं घटते वस्य । विद्ययाऽमृतमश्नुत इति वक्ष्यमाणत्वात् । अतः समुच्चयलक्षणा विद्या विद्यया मृत्यु तीवेत्यत्र निर्दिश्यते । आपेक्षिकमृत्युतरणहेतुत्वसंभवादित्यर्थः । यविद्या- शब्देन समुच्चयो विवक्ष्यते । कथं तर्हि विद्यां चाविद्यां चेत्यनेन विद्याविद्ययोः समुच्चयो निर्दिश्यते । न हि देवतादर्शनकर्मसमुच्चयस्य ब्रह्मविद्यायाः समुच्चयः संभवतीत्या- शङ्कयाऽऽह । एवमिति । नान्तरीयकत्वमवश्यंभावित्वं प्रतिबन्धकाभावे कार्योत्पत्त". रुपपत्तरित्यर्थः । एवं मत्रार्थे स्थिते प्रकृते फलितमाह । अत इति । अन्यार्थत्वं समुच्चयस्या द्धिक्षयहेतुत्वं तच्चेदिष्टं किमित्यपवादस्तत्राऽऽह । यद्यपीति । तथाप्य तनिष्ठत्वात्परमार्थामृतत्त्वफलत्वाभावात्तदपवादसिद्धिरित्यर्थः । अपवादफलं दर्शयन्ना- धभागविभजनमुपसंहरति । अत एवेति । को न्वेनं जनयेत्पुनरिति श्रुत्यर्थमाचक्षाणो १ क. 'यलक्षणाद। २ घ. मृत्युर। ३ च. णावि । ४ क. विद्यया । ५ ख. च. साधनं ए। ६ स. सत्यमि । ७ ग. ज. झ. रवा । ८ ग. घ. झ. 'दर्भ। ९ छ. "क्षणस्वा। १० घ. रूपासि- द्धि । है. रूपाविशु। ११ ग. तत्त्रम। १२ घ, ङ. ज. "त्यत्राविद्या नि। १३ क. ते। अपेक्षितम १४ क. 'द्यपि वि । १५ ग. झ. विद्यया श। १६ ग. झ. "विद्यया सं। १७ ख. 'चयत्वं सं। १८ क. 'तेरि। १९ ग. अ. अन्यथार्थ । २० क. छ, 'द्विक्षेपहे। २१ ग. 'वेदामटं । २२ क. नत। २३ ख. ग. छ. ज. लवत्त्वाभा'।

·तृतीयप्रकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। १२९ स एष नेति नेतीति व्याख्यातं निद्भुते यतः । दात्मैकत्वमपेक्ष्यामृताख्यः संभवः प्रतिषिध्यते । एवं मायानिमितस्यैव जीवस्याविद्यया प्रत्युपस्थापितस्याविद्यानाशे स्वभावरूपत्वात्परमार्थतः को न्वेनं जनयेत् । न हि रज्ज्वामविद्यारोपित सर्प पुनर्विवेकतो नष्टं जनयेत्कश्चित् । तथा न कश्चिदेनं जनयेदिति को वित्याक्षेपार्थत्वा- कारणं प्रतिषिध्यते । आविद्योद्भूतस्य नष्टस्य जनयितृकारणं न किं- चिदस्तीत्यभिप्रायः ! नायं कुतश्चिन्न बभूव कश्चिदिति श्रुतेः ॥ २५ ॥ सर्वविशेषप्रतिषेधेनार्थात आदेशो नेति नेतीति प्रतिपादितस्याऽऽत्मनो द्वितीया विभजते । एवं मायेत्यादिना । उक्तमर्थं दृष्टान्तेन स्पष्टयति । न- हीति । न कश्चिदैनं जनयदिति कारणं प्रतिषिध्यत इति संबंधः । प्रश्नाथें किंशब्दे दृश्यमाने कथं कारणप्रविषेधसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽह । को न्विति । अक्षरार्थमुक्त्वा द्वितीयाधस्य तात्पर्यमाह । अविद्येति । ततश्चेदुतो जीवः कथं तस्य जनयित का- रणं नेत्युच्यते व्याघातादित्याशङ्कयाऽऽह । नष्टस्पेति । जीवस्य जनयितृकारणा- भावे प्रमाणमाह । नायमिति । तस्याविद्यामन्तरेण स्वतो जन्मामावं सूचयति । न बभूवेति ॥ २५ ॥ इतोऽपि द्वैत वस्तु न भवतीत्याह । स एष इति । द्वे वावेत्यादिना व्याख्या- तं मूर्तामूादि सर्वमेव त्याज्यमग्राह्यं नेति नेतीति वीप्सया यतो निषेधति श्रुतिरतः स एष इत्युपक्रम्य प्रतिपादितस्याऽऽत्मतत्त्वस्य कूटस्थस्याविषयत्वेन प्रथोपपत्तिरित्यर्थः । नेति नेतीति वीप्सातात्पर्यमाह । सर्वेति । रूपद्वयोपन्यासानन्तरं तनिषेधमन्तरे- ण निर्विशेषवस्तुप्रतिपत्तेरयोगात्तत्प्रतिपत्त्या च पुरुषार्थपरिसमाप्तिसंभवादादेशो निर्वि- शेषस्याऽऽत्मतत्वस्योपदेशस्तावत्मस्तूयते । एवं प्रस्तुत्य नेति नैतीति वीप्सया सर्वस्य मूर्तीमूर्तादिविशेषस्यारोपितस्य निषेधो दर्शितस्तेन चाऽऽत्मा जिज्ञासितो" विशिष्टो नि- दिष्ट इत्यर्थः । स चेदेवं मूर्तामूर्वाधिकारे प्रतिपादितस्तहि किमिति 'प्रदेशान्तरे पुनः पुनरेवं प्रतिपाद्यते पुनरुक्तरित्याशङ्कय व्याख्यातमित्यादि व्याचष्टे । प्रतिपादितस्ये- ति । यद्यपि मूर्तामूर्तप्रकरणे प्रतिपादितमात्मतत्त्वं तथाऽपि तस्य परमसूक्ष्मत्वाहुर्ता- १ ङ. झ. 'झ्यानृता । २ च. 'नाशे भाव। घ. नाशःस्व । ३ घ. ङ. च. छ. ज. 'द्याध्यारों। ४ ख. पितसर्प। ५ इ. श्चिन्न क। ६ ख. घ. ङ. च. छ. ज. झ. थातोऽ। ७ क. 'देवं जी८ घ. ज. कोन्वेति । ग. छ. कोन्वितीति । ९ ङ. ति । द्वै वाव ब्रह्मणो रूपे मूर्त चामूर्ते चेत्यादि । १० घ. ङ. ज. सर्वे त्या । ११ ग. झ. प्रतिपत्ति । क. प्रथमोपप। १२ क. तत्त्वोप। १३ झ. नेति । १४ ग. मूर्तादि । १५ घ. ङ. ज. तोऽनशि। १६ ज.ट इष्ट । १७ क. प्रवेशा। १८ छ. रे तहि ।

·THAKRE RRRRRite गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अद्वैतारूये सर्वमग्राह्यभावेन हेतुनाऽज प्रकाशते ॥ २६ ॥ दुर्बोध्यत्वं मन्यमाना श्रुतिः पुनः पुनरुपायान्तरत्वेन तस्यैव प्रतिपिपा- दयिषया यद्यद्याख्यातं तत्सर्वं निद्भुते । ग्राह्यं जनिमबुद्धिविषयमपलप- त्यर्थात्स एष नेति नेतीत्यात्मनोऽदृश्यतां दर्शयन्ती श्रुतिरुपापस्योपे- यनिष्ठतामजानत उपायत्वेन व्याख्यातस्योपेयवद्वायता मा भूदित्यना- भावेन हेतुना कारणेन निहत इत्यर्थः । ततश्चैवमुपायस्योपेयनिष्ठता- मेव जानत उपेयस्य च नित्यैकरूपत्वमिति तस्य सबाह्याभ्यन्तरमज- मात्मतत्त्वं प्रकाशते स्वयमेव ॥ २६॥ नत्वं मन्यते श्रुतिः । सा पुनरुपायविशेषसद्भावाभिप्रायेण तस्यैव पुनः पुनः प्रतिपाद- नेच्छया यद्यदारोपिवं तत्तदशेषमपणत्याँऽवशिष्टमात्मस्वरूपं निवेदयतीत्यर्थः । सर्वमि- त्यादि स्पष्टीकुर्वाणः स एष इति व्याचष्टे । ग्रामिति । स एष इत्याचा अतिर- दृश्यतामात्मनो विशेष निषेवमुखेन दर्शयन्वी यदृश्यं कार्य मनसां वांचां च गोच- रीभूतं तदशेषमर्थादपलपति । सा हि परमार्थवस्त्वदृश्यमिति ब्रुवाणा दृश्यस्य वस्तु- स्वेनोपपद्यते तथा चानुपपत्तेदृश्यवर्गस्यावस्तुत्वं सिद्धमित्यर्थः । ननु किमिति" श्रुति- याख्यातं विशेषजातं निहते पङ्कप्रक्षालनन्यायापातादित्याशङ्कयाग्राह्यभावेनेत्यादि व्याकरोति । उपायस्येति । द्वे वावेत्यादिना व्याख्यातस्य रूपप्रपश्वस्याद्वितीयब- झात्ममात्रपर्यवसायिवामप्रतिपाद्यमानस्य ब्रह्मवदेवोपायत्वेनाभिमतेस्यापि प्रपश्चस्य व- स्तुत्वेन ग्राह्यत्वाशङ्का या सा माभूदित्यशेषविशेषराहित्येनाद्वितीयब्र स्वरूपनिर्धारणा- र्थमारोपितं प्रपञ्चं प्रतिषेधति श्रुतिरित्यर्थः । उपायस्य कल्पितत्वेन वस्तुत्वाभावादुपे- यस्य च सदैकरूपत्वात्कथं तथाविधवस्तुप्रतिपत्तिरित्याशङ्कयाजमित्यादि व्याचष्टे । ततश्चेति । समारोपितस्य सर्वस्य निषेधादेव स्वातत्र्येण वस्तुत्वाभावनिश्चयादारोपित- सपोदेरविष्ठानातिरेकेणासत्ववदुपायस्य मूर्तादेरुपेयावितीयब्रह्ममात्रतामेव अंतिपद्यमान- स्य ब्रह्मणश्च सदैकरूपत्वकूटस्थनित्यदृष्टिस्वभावत्वादि जानतस्तस्योत्तमस्याधिकारिणः खयमेवान्यापेक्षामन्तरेणाऽऽत्मतत्त्वमुक्तविशेषणं प्रकौशी भवति । कल्पितस्य चोपायत्वं प्रतिबिम्बादिवविरुद्धमित्यर्थः ॥ २६ ॥ . च. दुर्बोधत्वं । २ घ. ज. यति श्रु। ३ घ. निष्ठा ता ४ ज. "श्चैवोपा । ५ घ. ज.न. प्र। ६. ख. ग. ज. पितमुक्तं त। छ. पितमुक्तं तद । ७ ग. छ. स. त्या विशि। ८ झ. त्मरू। ९ झ. वाचां गो। १० क. र्थतस्त्व । ११ ग.'श्यव। १२ ग. 'र्थः ॥ २५ ॥ न। १३ ग. ति: व्याख्या। १४ ख. घ. तिपद्य । १५ ग. छ. 'तप्रप। झ. 'तस्य प्र। १६ ख. घ. झ.परा। १७ ग. छ. ज. दारू । १० झ. "स्य सर्वस्य च । १९ झ. ति । संसारारो। २० ख. प्रतिपाद २१ क. छ. 8. सदेक । २२ क, काशि भ । २३ छ. तस्योपा।

·तृतीयपकरणम् ३] आनन्दगिरिकतटीकासंबलितांकरभाष्यसमेताः । १३१ सतो हि मायया जन्म युज्यते न तु तत्वतः । तत्त्वतो जायते यस्यजातं तस्य हि जायते॥२७॥ एवं हि श्रुतिवाक्यशतैः सबाह्याभ्यन्तरमजमात्मतत्त्वमद्वयं न ततोऽ- न्यदस्तीति 'निश्चितमेतत् । युक्त्या चाधुनैतदेव पुनर्निर्धार्यत इत्याह । तत्रैतत्स्यात्सदाऽग्राह्यमेव चेदसदेवाऽऽत्मतत्त्वमिति । तन्न । कार्यग्रहणा- त् । यों सतो मायाविनो मायया जन्मकार्य एवं जगतो जन्मकार्य गृख- माणं मायाविनमिव परमार्थसन्तमात्मानं जगज्जन्म मायास्पदभवगमय- ति । यस्मात्सतो हि विद्यमानात्कारणान्मायानिर्मितस्य हस्त्यादिकार्य- स्येव जगज्जन्म युज्यते नासतः कारणात् । न तु तत्त्वत एवाऽऽत्मनो- आत्मतत्त्वमजमद्वितीयं परमार्थभूतम् । द्वैते तु मायाकल्पितमसदिति प्रतिपादितम् । चत्रैव हेत्वन्तरमाह । सतो हीति । यदात्मतत्त्वं सदा संदेकरूपं तस्या मायाया जग- गदाकारेण जन्म युक्तम् । मायाया दुर्निरूपार्थसमर्थनपटीयस्त्वात्परमार्थतस्त्वेकरूपम- नेकरूपतया नोत्पत्तुं पारयति विरोधादित्यर्थः । विपक्षे दोषमाह । तत्त्वत इति । यस्य वादिनो मते ब्रह्मैव परमार्थतो जगदात्मना जायते तस्याजस्य जायमा- नत्वप्रविज्ञाया व्याहतत्वाज्जावस्यैव जायमानत्वे स्यादनवस्थेत्यर्थः । अद्वैव- मावेदयन्त्या द्वैतनिषेधकश्रुत्या दृश्यत्त्वजडत्वादियुक्त्या च तथाविषया निर्धा- रितमर्थ श्लोकाक्षरार्थकथनार्थमनुवदति । एवमिति । उक्तमेव वस्तु युक्त्यन्तरेण पुनर्निर्धारयितुमुत्तरग्रन्थप्रवृत्तिरित्याह । अधुनेति । पूर्वाध शङ्कोत्तरत्वेन व्याख्या शङ्कयति । तत्रेति । श्लोकः सप्तम्या परामृश्यते । यन्न कदाचिदपि गृह्यवे बदत्यन्तासदेव शशविषाणादिवदेष्टव्यं प्रमाणाभावे प्रमेयासिद्धरित्यर्थः । कार्यलिङ्ग- कानुमानवशादात्मतत्त्वस्य कारणत्वेन सत्त्वनिर्णयात् । नासत्त्वचोद्यमिति दूषयवि । तन्नेति । संगृहीतम) दृष्टान्तेन विवृणोति । यथेति । विमतं सदधिष्ठानं कार्यत्वा- संप्रविपन्नवदित्यर्थः । उक्तेऽर्थे पूर्वार्धाक्षराणि योजयति । यस्मादिति । तस्मात्कार- गस्य सत्त्वमविवादमिति शेषः । नासव इति तस्य निःस्वभावत्वात्कारणत्वायोगादित्य- थैः । न विति । तथा भूतस्यान्यथा भूतस्य च जन्मायोगादित्यर्थः । सत इति । मञ्चम्यन्तं पदं गृहीत्वा निमित्तकारणपरतया व्याख्यातम् । संपति सत इति षष्ठन्यन्वं १ छ. निश्चयापित। २ छ. चैतस्मात्स। ३ च "ति चेन्न । ४ घ. था हि विद्यमानात्कार- णात्सतो। ५ च, 'थै गृ। ६ क. छ. 'मार्थ स। ७ क. छ. गजन्ममाया । ८ क. 'दमेव । ९ च. 'नो यु। १० घ. ङ. ज. सदैक । ११ ज. नस्य प्र। १२ ख. छ. ति पूर्वश्लौं । १३ कं यत्र । १४ म. घ. झ. "सिद्धिारी'। ५ ग.. श. "लिङ्गानु । १६ क.. त्वस्याका । १७. ख. ज. सत्त्वं चो १८ ग. ज. जन्मयो। १४ ·१३२ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [अद्वैताम्य असतो मायया जन्म तत्त्वतो नैव युज्यते । व- ध्यापुत्रो न तत्त्वेन मायया वाऽपि जायते॥२८॥ Washirshneleioilet जन्म युज्यते । अथवा सतो विद्यमानस्य वस्तुनो रउज्वादेः सपांदिवन्मा- यया जन्म युज्यते न तु तत्त्वतो यथा तथाऽग्राह्यस्यापि सत एवाss- त्मनो रज्जुसर्पवज्जगद्रूपेण मायया जन्म युज्यते । न तु तत्त्वत एवा- जस्यात्मनो जन्म । यस्य पुनः परमोर्थसदजमात्मतत्त्वं जगद्रूपेण जा- यते वादिनो न हि तस्याजं जायत इति शक्यं वक्तुं विरोधात् । तत- स्तस्यार्थाज्जातं जायत इत्यापन्नं ततश्चानवस्थाजाताज्जायमानत्वेन । तस्मादर्जमेकमेवाऽऽत्मतत्त्वमिति सिद्धम् ।। २७ !! असद्वादिनामसतो भावस्य मायया तत्त्वतो वा न कथंचन जन्म युज्यते । अदृष्टत्वात् । न हि बन्ध्यापुत्रो मायया तवतो वा जायते तस्मादत्रासद्वाँदो दूरत एवानुपपन्न इत्यर्थः ॥ २८ ॥ a पदमादायोपादानपरतया व्याख्यां करोति । अथ वेति । यथा रजोः सर्पधाराद्याका- रेण मायाकृतं जन्म तथैवाग्राह्यस्यापि सद्रूपस्याऽऽत्मतत्त्वस्य जगदात्मना जन्म माया- प्रयुक्तं प्रविपत्तव्यम् । जन्मरहितस्य वैस्तुतो जन्मव्याघातादित्यर्थः । उत्तराध विभ- जते । यस्येत्यादिना । मायिकं जन्म न वाच्चिकमिति स्थिते फलितमाह । तस्मा- दिति ॥ २७ ॥ सत्पूर्वक कार्यमिति न व्याप्तिः । असद्वादिमिरसतः सज्जन्माभ्युपगमादित्याश- याऽऽह । असत इति । तत्त्वतोऽतत्त्वतो वा नासतः सदाकारेण जन्मेत्यर्थः । तत्र दृष्टान्तमाह । वन्ध्येति । पूर्वाधं व्याकरोति । असद्धादिनामिति । असवो नि- स्वरूपस्य स्वरूपाभावादेव तत्त्वतोऽतत्वतो वा कार्याकारेण न युक्तं जन्मेत्यत्र हेतुमाह । अदृष्टत्वादिति । उत्तरार्ध व्याकुर्वन्नदृष्टत्वमेव दृष्टान्तेन स्पयष्टति । न हीति । सद्वा- दो मायया संभवति । असद्वादस्तु वयाऽपि नोति विशेषं दर्शयन्नुपसंहरति । तस्मा- दिति । कार्यकारणनिरूपणमत्रेति परामृश्यते ॥ २८ ॥ CHH THER १च. 'ध्यासुतो न । २ घ. मार्थ स । ३ क. छ. स्थापाता। ४ च. जमेवा'। ५ क.ज. 'दिनां तु अस। क. 'दस। ७ घ, 'दादा दू। ८ घ. 'पना । ९ घ. ज. वस्तुनो।" छ .. 'नो वा ११ घ. दृष्टमेव ।

·१३३ तृतीयप्रकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । यथा स्वप्ने दयाभासं स्पन्दते मायया मनः।त- था जाग्रहृयाभासं स्पन्दतेमायया मनः॥२९॥ अवयं च दयाभासं मनः स्वप्ने न संशयः। अ- द्वयं च दयाभासं तथा जाग्रन संशयः॥३०॥ कथं पुनः सतो माययैव जन्मेत्युच्यते । यथा रज्वां विकल्पितः स- पो रज्जुरूपेणावेक्ष्यमाणः सन्नैवं मनः परमार्थविज्ञप्त्याऽऽत्मरूपेणावेक्ष्यमा- णं सदा ग्राहकरूपेण द्वयाभासं स्पन्दते स्वमे मायया रज्ज्वामिव सर्पः। तथा तद्वदेव जाग्रज्जागरिते स्पन्दते मायया मनःस्पन्दत इवेत्यर्थः ।।२९|| रज्जुरूपेण सर्प इव परमार्थत आत्मरूपेणाद्वयं सहयाभासं मनः स्व- प्रे न संशयः । न हि स्वप्ने हस्त्यादि ग्रावें तद्वाहकं वा चक्षुरादिद्वयं विज्ञानव्यतिरेकेणास्ति । जाग्रदपि तथैवेत्यर्थः। परमार्थसद्विज्ञानमा- त्राविशेषात् ॥ ३०॥ सत्तत्वस्यैव मायया जन्मेत्युक्तमुपपादयति । यथेति । सत एव मायया जन्मेत्य- युक्तम् । अवस्थाद्वयेऽपि द्वैतस्य मनःस्पन्दितत्वस्वीकारादिति श्लोकव्यावत्यं चोद्यमु- थापयति । कथमिति । अधिष्ठानरूपेण मनोऽपि सदिति सदृष्टान्तमुत्तरमाह । उ- च्यत इति । मनसः सन्मात्रत्वेऽपि कथमनेकधा स्पन्दनमित्याशङ्कय स्वमदृष्टान्वं व्याचष्टे । ग्राहोति । दान्तिकमाह । तथेत्यादिना । मायाधीनं मनःस्पन्दनमवस्तु- भूतमिति घोतयितुमिवेत्युक्तं मनो ब्रह्म चेति कारणद्वयम् ॥ २९ ॥ तर्हि द्वैतस्य वीकृतमित्याशङ्कय दृष्टान्तेन निराचष्टे । अद्वयं चेति । दृष्टान्तभागं विभजते । रज्ज्विति | दृष्टान्ते चैतन्यातिरिक्तस्य ग्राह्यग्राहकभेदस्य मनःस्पन्दिते- स्यासत्वं साधयति । न हीति । तथैव जागरितेऽपि परमार्थात्मस्वरूपेणीद्वयं सन्मनो पाह्यग्राहकद्वैताकारणावभासते । तथा च परमार्थसवो विज्ञानमात्रस्यावस्थाद्वयेऽपि वि. शेषाभावात्तस्मिन्नेवाधिष्ठाने मायाकल्पिवं मनः स्पन्दते । द्वयाकारमित्यङ्गीकारात् । न कारणद्वयं शङ्कितन्यमित्याह । जाग्रदपीति ॥ ३० ॥ - १ ङ. ज. "वं पारमार्थ्यविदृष्टयात्म'। २ घ. नः पारमार्थ्यविद्वदृष्टयात्म । ३ ख. मार्थ दृष्टयात्म। ४ क. सत्तव। ५ क. 'ह्यं प्राहकं च । ६ ग. छ. झ. वे कथ। ७ ग. झ. स्पन्दितमा ८ झ. द्यो. तितमि। ९ ग, घ. ज. झ. 'तत्त्वं सा।10 क. पण ।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। अवारूयं मनोदृश्यामिदं द्वैत यत्किंचित्सचराचरम् । म- नसो धमनीभावे दैतं नैवोपलभ्यते ॥३१॥ आत्मसत्यानुबोधेन न संकल्पयते यदा। अम- रज्जुसर्पवद्विकल्पनारूपं द्वैतरूपेण मन एवे त्युक्तम् । तत्र किं प्रमा- णमित्यन्वयव्यतिरेकलक्षणमनुमानमाह । कथं तेन हि मनसा विकल्प्य- मानेन दृश्यं मनोदृश्यमिदं द्वैतं सर्वं मन इति प्रतिज्ञा । तद्भावे भावा- त्तदभावेऽभावात् ! मनसो हमनीभावे निरुद्धे विवेकदर्शनाभ्यासवैराग्या- भ्यां रज्ज्वामिव सर्प लयंगते वा मुषुप्ते द्वैतं नैवोपलभ्यत इत्यभावात्सिद्ध द्वैतस्यासत्त्वमित्यर्थः॥३१॥ कथं पुनरमनीभाव इति। उच्यते । आत्मैव सत्यमात्मसत्यं मृत्तिकावत् । । मनोमात्रं द्वैतमित्यत्र प्रमाणमाह । मनो दृश्यमिति । वृत्तमनूध श्लोकवात्पर्यमा. ह। रज्ज्विति । यथा रज्जुः सर्परूपेण विकल्पते तथा मनो द्वैवरूपेण विकल्पनात्मक- म् । तच्चाविद्याकल्पितमित्युक्तेऽर्थे प्रमाणगवेषणायां विशिष्टमनुमानमुपन्यस्यवीत्यर्थः । तदेव प्रश्नपूर्वकं प्रकटयन्प्रथमार्धाक्षराणि व्याचष्टे । कथमित्यादिना । विमवं मनोमानं तद्भावे नियतभावत्वात् । यथा मृद्भावे नियतभावो मृन्मात्रो घटादिरित्यनुमानमारचय- ति । द्वैतमिति । उक्तमेव व्यतिरेकं मोरयन्द्वितीया विभजते । मनसो हीति । समाधिस्वापयोद्वैवस्यानुपलम्भेऽपि नासत्वमित्याशङ्कय मानाधीना मेयसिद्धिरित्यभिप्रे- त्याऽऽह । इत्यभावादिति ॥ ३१ ॥ मनसो यमनस्त्वमुक्तं तदुपपादयति । आत्मेति । समाधिस्वापयोरननुभवेऽपि मनसः स्वरूपेण नित्यत्वान्नामनस्त्वमित्याक्षिपति | कामिति । संकल्पो हि मन- सो व्यावहारिक रूपम् । संकल्पश्च संकल्प्यापेक्षत्वात् । तदभावे न भवति । सर्वमा- त्मवेत्यवगमे च संकल्प्याभावान्मनसो मनस्त्वं न वर्तते तथाऽपि स्फुरति चेदात्मैवेति न विवेकिदृष्टच्या मनो नामास्तीति श्लोकाक्षरैरुत्तरमाह । उच्यत इति । तस्यैव सत्याचे दृष्टान्तमाह । मृत्तिकावदिति । यथा घदशरावादिष्वसत्येषु मृत्तिकामात्रमनुस्यूतं स- त्यमिष्यते तथैवानात्मस्वसत्येष्वात्ममात्रं सत्यमेष्टव्यम् । तत्सत्यमित्यवधारणादेवकार- । । । ङ. छ. कल्पमा । २ झ. वे चाभा । ३ क. 'स्यं म'। ४ छ. मात्रमिदं है। ५ छ । माणान्वेष । ६ २ माचरति । ७.ग. स. स्फोटय। ८ क. सर्वात्म ग. २, "वेकह।

·तृतीयपकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । नस्तां तदा याति ग्राद्याभावे तद्ग्रहम् ॥३२॥ अकल्पकमजं ज्ञानं ज्ञेयाभिन्नं प्रचक्षते । ब्रह्म वाचारम्भणं विकारो नामधेयं मृत्तिकेत्येव सत्यमितिश्रुतेः। तस्य शा- खाचार्योपदेशमन्ववबोध आत्मसत्यानुबोधः । तेन संकल्प्याभोवतया न संकल्पयते । दाहाभावे ज्वलनमिवानेः। यदा यस्मिन्काले तदा तस्मि- न्काले । अमनस्ताममनोभावम् । याति ग्राह्याभावे। तन्मनोऽग्रहं ग्रह- णविकल्पनावर्जितमित्यर्थः ॥ ३२॥ यद्यसदिदं द्वैत केन स्वमजसमात्मतत्त्वं विबुध्यत इति । उच्यते । अकल्पकं सर्वकल्पनावर्जितं अत एवाजं ज्ञानं ज्ञप्तिमात्रं ज्ञेयेन परमार्थ- सता ब्रह्मणाऽभिन्न प्रचक्षते कथयन्ति ब्रह्मविदः । न हि विज्ञातुर्विज्ञाते- विपरिलोपो विद्यतेऽग्न्युष्णवत् । विज्ञानमानन्दं ब्रह्म । सत्यं ज्ञानमनन्तं ब्रह्मेत्यादिश्रुतिभ्यः । तस्यैव विशेषणं ब्रह्म ज्ञेयं यस्य स्वस्य तदिदं ब्रह्म ज्ञेयमुष्णस्येवानिवदभिन्नम् | तेनात्मस्वरूपेणाजेन ज्ञानेनाजं ज्ञेय- स्य दृष्टान्तनिविष्टस्य दार्शन्विकेऽनुषङ्गादित्यर्थः । उक्ते दृष्टान्ते प्रमाणमाह । वाचा- रम्भणमिति । अवशिष्टान्यक्षराणि व्याचष्टे ।तस्पेत्यादिना । तेन तत्त्वज्ञानेनाऽऽ- त्माविरिक्तार्थाभावे निश्चित संकल्पविषयाभावनिर्धारणया संकल्पाभावे दृष्टान्तमाह । दाोति । यथाऽग्नेर्दाह्याभावे ज्वलनं न भवति तथा संकल्प्याभावे संकल्पो निरवकाशः स्यादित्यर्थः । संकल्प्याभावे किं मनसो भवति तदाह । यदेति ॥ ३२ ॥ मनसश्चेन्मनस्त्वं व्यावतते तर्हि कथमात्मनोऽवबोधो व्यञ्जकाभावादित्याशङ्कयाऽऽ- ह । अकल्पकमिति । श्लोकव्यावत्या शङ्कामाह । यदीति । मनोमुख्यस्य द्वैतस्यास- त्वे व्यञ्जकाभावान्नोऽऽत्मबोधः संभवति । मनसैवानुद्रष्टव्यमिति श्रुतेः । मनसश्चासत्वा- ङ्गीकारादित्यर्थः । स्वरूपभूतेन ज्ञानेनैवाऽऽत्मनोऽवबोधसंभवान्नातिरिक्ते मनस्यपेक्षे- त्युत्तरमाह । उच्यत इति । ज्ञेयाभिन्नं ज्ञानमित्यत्र श्रुतीरुदाहरति । न हीति । सत्यनौ तदात्मकमौष्ण्यं मैं परिलुप्यते तथेत्युत्तरमाह । अग्न्युष्णवदिति । प्रज्ञानं ब्रह्मत्यादिश्रुतिसंग्रहार्थमादिपदम् । ज्ञेयाभिन्नमित्युक्तं स्फुटयति । तस्यैवेति । आत्मनः १ ख घ. ज. मनुबो । २ क. भावात्तया । ३ क. कल्प्यते । ४ ङ. च. छ. ते यदा दा- या। झ. ते यदा यथा दा । ५ ख. दाऽम'। ६. 'मनीभा। ७ च. 'तं तर्हि । ८ क. 'न स- मञ्जसमा । ९ ज. हि ज्ञा। १० ज. ब्रह्मे। ११ क. छ. स्वस्थ । १२ क. ग. झ. यमौण्यस्ये। १३ ख. जेना। १४ घ. ङ. ज. उक्तह। १५ ग. छ. झ. टाक्ष १६ ग. छ. झ. कल्प्यवि। १७ घ. ङ, छ. कल्प्याभा । १८ ग. झ. संकल्पाभावे । १९ ख. 'क्यते । २० छ. 'वामा २) ग. ह. सत्यत्वे । २१ ख. भात्मावबोधः । २३ ग. छ. श्रुतिमुदा । २४ ग. ह. न विलु। ख. छ. न विप NA ·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । भतारूयं ज्ञेयमजं नित्यमजेनाजं विबुध्यते ॥ ३३ ॥ निगृहीतस्य मनसो निर्विकल्पस्य धीमतः। प्रचारः स तु विज्ञेयः सुषुप्तेऽन्यो नतत्समः॥३४॥ मात्मतत्त्वं स्वयमेव विबुध्यते अवगच्छति नित्यप्रकाशस्वरूप इव सविता । नित्यविज्ञानकरसघनत्वान्न ज्ञानान्तरमपेक्षत इत्यर्थः ।। ३३ ।। आत्मसत्यानुबोधेन संकल्पमकुर्वद्वाहविषयाभावे निरिन्धनाग्निवत्त- शान्तं निगृहीतं निरुद्धं मनो भवतीत्युक्तम् । एवंच मनसो घमनीभावे द्वैताभावश्चोक्तः । तस्यैवं निगृहीतस्य निरुद्धस्प मनसो निर्विकल्पस्य सर्वकल्पनावर्जितस्य धीमतो विवेकवतः प्रचरणं प्रचारो यः स तु प्रचा- रो विशेषेण ज्ञेयो योगिभिः । ननु सर्वप्रत्ययाभावे यादृशः सुषुप्तस्थस्य मनसः प्रचारस्तादृश एवं निरुद्धस्यापि प्रत्ययाभावाविशेषातिक तत्र वि. ज्ञेयमिति । अत्रोच्यते । नैवम् । यस्मात्सुषुप्तेऽन्यः प्रचारोऽविद्यामोह- स्वयमेवावगतिरूपत्वान्नार्थान्तरापेक्षेत्येतमर्थ दृष्टान्तेन स्फुटयति । नित्यति ॥ ३३ ॥ मोक्षमाणस्य ज्ञानफलं स्वर्गवन्न परोक्षं किंतु तृप्तिवत्प्रत्यक्षम् । अतश्च प्ररुत- ज्ञानफलस्य मनोनिरोधस्य प्रत्यक्षत्वार्थ प्रसंग प्रकरोति । निगृहीतस्येति । न तस्य विज्ञेयत्वं सुषुप्ते प्रसिद्धत्वादित्याशङ्कयाऽऽह । सुषुप्त इति । श्लोकाक्षराणि व्याक वृत्तं कीर्तयति । आत्मेति । तस्य सत्यस्य प्रागुक्तेनानुबोधेन सम्यग्ज्ञानेन बाह्यस्य विषयस्य संकल्प्यस्याभावे निरालम्बनस्य प्रचारासंभवे च मनः संकल्पमकुर्वत्प्रशान्त निरुद्धं च प्रभवतीत्यन्वयः । निर्विषयं मनः शाम्यतीत्यत्र दृष्टान्तमाह । निरिन्ध- नेति । निरुद्धे मनसि मनस्त्वव्यावृत्तौ मनःस्पन्दितस्य द्वैतस्याभावमुक्तं स्मारयति । एवंचेति । एवं वृत्तमनूध पादत्रयस्यार्थमाह । तस्येति । एवं विषयाभावेनेति यावत् । आत्मसत्यानुबोधो विवेकशब्दार्थः । प्रत्यगात्मन्येव पर्यवसानं प्रचारस्तस्य विद्वत्सत्यक्ष- त्वं विवक्षित्वा योगिभिरित्युक्तम् । चतुर्थपादन्यावामाशङ्कामाह । नन्विति । नि- रुद्धस्यापि मनसः प्रचार इति संबन्धः । विशेषप्रत्ययाभावस्य निरोधे स्वापे च वि- शेषाभावादिति हेत्वर्थः । तत्र प्रचारे प्रसिद्ध सतीति यावत् । चतुर्थपादमुत्तरत्वे- नावतारयति । अत्रेति । निरुद्धस्य मनसः सुषुप्तस्येव प्रचारस्य सुज्ञानत्वान्न तन्त्र ज्ञातव्यमस्वीत्युक्तं प्रत्याह । नैवमिति । विद्याभावव्यावृत्त्यर्थं मोहविशेषणं चित्त- १ क. 'नुरोधे। च' 'नुवाधे २ ङ. ज. झ. 'वन्बाह्य । ३ च. तस्यैव। ४ अ. सर्वसंक'। ५.क, चारं वि। ६ च. सुप्तस्य । ज. सुप्तस्थानस्य । ७ क. षुप्तिस्थ। ८ छ, 'सम । ९ च. "ति- चैदयो। १० च. मैवम् । ११ झ. तेन्यप्र। १२ ज. तहानफलमस्य । १३ घ. ङ.ज.द्धंभ। १४ ग. छ. झ. च भ । १५ ग. स्य विरों । १६ ख. रोति । १७ घ. प्रतिषिद्धे। १८ ग. स. वात्तत्र कि शा। *ST ·तृतीयप्रकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। १३७ लीयते हि सुषुप्ते तन्निग्रहीतं न लीयते । तदेव निर्भयं ब्रह्मज्ञानालोकं समन्ततः ॥३५॥ तमोग्रस्तस्यान्तलीनानेकोनर्थप्रवृत्तिबीजवासनावतो मनस आत्मसत्यानु- बोधहुताशविलुष्टाविद्याद्यनर्थप्रवृत्तिबीजस्य निरुद्धस्यान्य एवं प्रशान्त- सर्वक्लेशरजसः स्वतंत्रः प्रचारः । अतो न तत्समः । तस्माद्युक्तः स वि- ज्ञातुमित्यभिप्रायः ॥ ३४॥ मचारभेदे हेतुमाह । लीयते भुषुप्तौ हि । यस्मात्सर्वाभिरविद्यादिप्रत्यय बीजवासनाभिः सह तमोरूपमविशेषरूपं बीजभावमापद्यते तद्विवेकवि- ज्ञानपूर्वकं निरुद्धं निगृहीतं सन्न लीयते तमोबीजभाव नापद्यते तस्मा- धुक्तः प्रचारभेदः सुषुप्तस्य समाहितस्य मनसः । यदा ग्राहग्राहकावि- भ्रमं व्यावर्तयितुं तमोविशेषणं अन्तर्लीना गुप्ता अनेकानर्थफलानां प्रवृत्तीनां बीजभूता वासना यस्मिन्मनसि तस्येति सुषुप्तस्य विशेणम् । आत्मनः सत्यस्यानुबोधो यो व्याख्यातः स एव हुताशोऽमिस्तेने विप्लुष्टान्यविद्यादीन्यनेकानर्थपर्यन्तप्रवृत्तीनां बी- जानि यस्य तस्येति निरुद्धस्य विशेषणं प्रकर्षण शान्तं सर्वक्केशात्मकं रजो यस्येति तस्यैव विशेषणान्तरम् । स्वतत्रो ब्रह्मस्वरूपावस्थानात्मक इत्यर्थः । यथोक्तस्य प्रचा- रस्य सुषुप्तप्रचारविसदृशस्य दुर्ज्ञानत्वे स्थिते फलितमाह । तस्मादिति ॥ ३४॥ मनसः सुषुप्तस्य समाहितस्यं च प्रचारभेदोऽस्तीत्युक्तं तत्र हेतुमाह । लीयते हीति । समाहितस्य मनसो द्वैतवर्जितस्य स्वरूपं कथयति । तदेवेति । पूर्वार्धस्य वात्पर्यमाह । प्रचारेति । मनसः सुषुप्तस्य समाहितस्य चेति" वक्तव्यम् । यस्मादि- त्यस्य तस्मादित्युत्तरेण संबन्धः । अविद्यादीत्यादिशब्देनास्मितारागादयो गृह्यन्ते । सुषुप्चे मनसो वासनाभिः सह लयप्रकारं कथयति । तमोरूपमिति । आपद्यत इति संबन्धः । जाज्यं रूपमवस्थान्तरेऽपि तुल्यमित्यवो विशिष्टि | अविशेषेत्यादिना । एवमा पादं व्याख्याय द्वितीयं पादं व्याचष्टे । तदिति । पूर्वविभागविभजनेन फ. लितमाह । तस्मादिति । वदेव निर्भयं ब्रह्मेत्यस्यार्थमाह । यदेति । समाहितं मनोग्राह्य ग्राहमित्यविद्याकतं यन्मल द्वयं तेन वर्जितं यदा तदेति संबन्धः। मनसो ब्रह्मत्वे निर्भ- १ छ. सुसुप्तौ । २ घ. ज.कार्थः। ३ छ. 'द्यानर्थ । ४ झ तन्त्रप्री ५ क. छ. झ. 'ते हि । ६ च. सुसुप्ते । ७ ख. "द्धं गृ। ८ च. नोपपद्यते । ९ ख. च. छ. स. स्य च म। ३० म. झ. हा भवतीति । ११ झ. 'न प्ल। १२ ग. ज. कार्य। १३ ख. घप्तिप्र। १४ ग. झ. "स्य प्र। १५ ग. झ. "ति च । १६ ग. 'घुप्तम। १७ ग. झ. 'शेगेत्या'। १८ क. 'ग्राह। १९ ग. झ. 'कमदि। २० ग. झ. 'वेऽपि नि।

·१३८ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः। [ अद्वैताम्य अजमनिद्रमस्वनमनामकमरूपकम् । द्याकृतमलद्वयवर्जितं तदा परमद्वयं ब्रह्मैव तत्संवृत्तमित्यतस्तदेव निर्भ- यम् । द्वैतग्रहणस्य भयनिमित्तस्याभावात् । शान्तमभयं ब्रह्म । यद्वि- द्वान बिभेति कुतश्चन । तदेव विशेष्यते ज्ञप्तिानमात्मस्वभावचैतन्य तदेव ज्ञानमालोकः प्रकाशो यस्य तद्ब्रह्म ज्ञानालोकं विज्ञानकरसघनमि- त्यर्थः । समन्ततः समन्तात्सर्वतो व्योमवन्नरन्तर्येण व्यापकमित्यर्थः ॥३५॥ जन्मनिमित्ताभावात्सवासाभ्यन्तरगजम् । अविद्यानिमिनं हि जन्म सज्जुसर्पबदित्यवोचाम । सा चाविद्याऽऽत्मसत्यानुबोधेन निरुद्धा । य. तोऽजमत एवानिद्रम् | अविद्यालक्षणाऽनादिया निद्रा । स्वापात्म- बुद्धोऽद्वयस्वरूपेणाऽऽत्मना अतोऽस्वप्नम् । अप्रबोधकृते ह्यस्य नामरूपे प्रबोधाच्च ते रज्जुसर्पवद्विनंष्टे इति न नाम्ना भिधीयते ब्रह्म रूप्यते वा न केनचित्मकारेणेत्यनामकमरूपकं च तत् । यतो वाचो निवर्तन्त इत्या दिश्रुतेः । किंच सद्विभातं सदैव विभातं सदा भारूपमग्रहणान्यथाय- यत्वं तस्य फलितमाह । इत्यत इति । तत्र हेतुमतःशब्देन सूचितमाह । द्वैते- ति । यदुपशान्तं ब्रह्माभयमित्युक्तं तस्याभयत्वे प्रमाणं सूचयति । यद्विद्वानिति । ननु यथोक्तं ब्रह्म प्रकाशते न वी प्रकाशते । प्रकाशते चेदुपायापेक्षायामद्वैतव्याघातः । न चेत्प्रकाशते पुरुषार्थत्वासिद्धिरिति तत्राऽऽह । तदेवेति । तस्य ब्रह्मत्वसिद्धये परि- च्छिन्नत्वं व्यवच्छिनत्ति | समन्तत इति ॥ ३५ ॥ प्रकृतमेव ब्रह्म प्रकारान्तरेण निरूपयति । अजमित्यादिना । न च तम्मिनिरूपावि- के ब्रह्मणि.ज्ञाते" कर्तव्यशेषः संभवतीत्याह । नेति । अजत्वमुपपादयति । जन्मेति । कि तज्जन्मनिमित्तं यदभावादजत्वमुपपाद्यते तदाह । अविद्येति । कुतस्तार्ह तन्नितृ. त्यों अजत्वसिद्धिस्तत्राऽऽह । सा चेति । निमित्तनिवृत्त्या अजत्वसिद्धेर्युक्तमनिद्रत्वम् । निद्राशब्देनाविद्यामिलोपादित्याह । अत एवेति । विशेषणान्तरं साधयति । अवि- द्यालक्षणेति ! उत्तरविशेषणद्वयं विवृणोति । अप्रबोधेति । ब्रह्मणो नामरूपवत्त्वाभा- वे घमाणमाह । यत इति । विशेषणान्तरमाह । किंचेति । सदाभांरूपत्वे हेतुमाह । अग्रहणेति । जीवे ह्युपाविस्थेऽहंरूपग्रहणानुदये तिरोभावः कर्ताऽहमित्यन्यथाग्रहणो- में च. संप। २ छ. विशिष्यते। ३ ख. घ. ङ. ज. तोऽतोजम। च. तोऽतोयमनमः। ४ का दिमाया । ५ क. स्वस्य । ६ क. 'टेन । ७ ख. ग. झ. "तमित्याह । ८ झ. खेन म। ९ ख. 'माणान्तरं स्। १० ग. काशेत । ११ झ. बा । १२ ज. कारे। १३ छ, 'ते सात की १४. ज. च्या तत्त्वसि। १५ घ. सापादि। १६ ग. झ. पण वि। १७ क. भामरू । ।

·तृतीयपकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंचलितांकरभाष्यसमेताः। १३९ सकृदिभातं सर्वशं नोपचारः कथंचन॥३६॥ सर्वामिलापविगतः सर्वचिन्तासमुत्थितः । हणाविर्भावतिरोभाववर्जितत्वात् । ग्रहणाग्रहणे हि रात्र्यहनी तमश्चावि- द्यालक्षणं सदाऽप्रभातत्वे कारणं तदभावान्नित्यचैतन्यभारूपत्वाच्च युक्तं सद्विभातमिति । अत एव सर्वं च तज्ज्ञस्वरूपं चेति सर्वज्ञम् । 'नेह ब- ह्मण्येवंविधैं उपचरणमुपचारः कर्तव्यः । यथाऽन्येषामात्मस्वरूपव्य- तिरेकेण समाधानायुपचारः । नित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वभावत्वाब्रह्मणः कथं- चन न कथंचिदपि कर्तव्यसंभवोऽविद्यानाशे इत्यर्थः ॥ ३६ ॥ अनामकत्वाद्युक्तार्थसिद्धये हेतुमाह । अभिलप्यतेऽनेनेत्यभिलापो वाकरणं सर्वप्रकारस्याभिधानस्य तस्माद्विगतः । वागत्रोपलक्षणार्थी दये चाविर्भावो भवति तदभावादास्वरूपमेव सदा ब्रह्मेत्यर्थः । श्रुत्याचार्योपदेशात्पूर्व ब्रह्मण्यग्रहणं तदुपदेशादूवं त्तद्ग्रहणमिति प्रसिद्ध ब्रह्मण्यपि ग्रहणाग्रहणे स्यावामि- त्याशङ्कयाऽऽह । ग्रहणेति । यथा सवित्रपेक्षया रात्र्यहनी न स्तः किं तूदयास्तम- यकल्पनया कल्प्येते तथा ब्रह्मस्वभावालोचनया ग्रहणाग्रहणे न विद्यते किंतूपाधिद्वा- रा कल्प्यते । तेन ब्रह्मणः सदा भारूपत्वमविरुद्धमित्यर्थः । इतश्च निरुपाधिकं ब्रह्म स- दी विभावमेषितव्यमित्याह । तमश्चेति । अप्रभावत्व इति छेदः । तदभावो ब्रह्म- ष्टया वमःसंबन्धाभावः । उक्तमेव हेतूकृत्य विशेषणान्तरं विशदयति । अत एवेति। विदुषो निरुद्वैमनसो ब्रह्मस्वरूपावस्थानमुक्तम् । ये तु विदुषोऽपि समाध्यादि कर्त- व्यमाचक्षते तान्प्रत्याह । नेहेति । एवंविधत्वं निरुपाविकत्वमुपचारः समाध्यादिः । निरुपाधिके ब्रह्मणि विदुषो म कर्तव्यशेषोऽस्तीत्येतमर्थ वैधम्र्योदाहरणेन साधयति । यथेत्यादिना । अन्येषामनात्मविदामिति यावत् । अविद्यादशायामेव सर्वो व्यवहा- रो विद्यादशायां चाविद्याया असत्वान्न कोऽपि व्यवहारः। बाधितानुवृत्या तु व्यवहा- राभाससिद्धिरित्यर्थः ॥ ३६॥ विद्वानेव ब्रह्मेत्यङ्गीत्य प्रकृतं ब्रह्म पुंलिङ्गत्वेन निर्दिशति । सवैति । श्लोकस्य चात्पर्थमाह । अनामेति । अत्रेति, प्रकृतपदोपादीने तर्हि सर्वकरणवर्जितत्वस्यात्रैव १च. भानवे । २ च. 'न्यप्रभा । ३. ख. न हि । ४ घ. 'धे यी ५ च "रः कर्तव्यः नि । ६ क. भावाद्र । ७ च..ज. 'न का ८ ज. 'वो विद्यमाने ना। ९. झ.द्भातमे। छ. द्रा- नरू। १० ग. झ. "सिद्धर्ब्रह्म। घ. सिद्धं । ११ ज. पेक्षाया । १२ ग. झ. 'दा भा। १३ झ.अ. भा। १४ छ. हेतुं १५ ग. छ. झ. "द्धस्थ म। १६ ख. वहीते । १७.क. चत्वानि । १८ छ. ध्यादिनि । ६९ ख. 'कृतं । २० ग. अ. 'कतात्पर्यार्थमा । २१ ख.. घ. ङ. ज. दानं न। २२ ग. बाह्य । १४ ।

·१ १४० गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [ अवतास्य सुप्रशान्तः सकृज्ज्योतिः समाधिरचलोऽअयः॥३७॥ ग्रहो न तत्र नोत्सर्गश्चिन्ता यत्र न विद्यते । आत्मसंस्थं तदा ज्ञानमजाति समतां गतम् ॥३८॥ सर्वबाझकरणवर्जित इत्येतत् । तथा सर्वचिन्तासमुन्धितः । चिन्त्यतेऽन- येति चिन्ता बुद्धिस्तस्याः समुत्थितोऽन्तःकरणवर्जित इत्यर्थः । अंग्रा- णो' ह्यमनाः शुभ्र इति श्रुतेः । अक्षरात्परतः परः । यस्मात्सर्वविशेषव- जितोऽतः सुप्रशान्तः । सकृज्ज्योतिः सदैव ज्योतिरात्मचैतन्यस्वरूपे- ण समाधिः समाधिनिमित्तमज्ञावगम्यत्वात् । समाधीयतेऽस्मिन्निति वा समाधिः । अचलोऽविक्रियः । अत एवाभयो विक्रियाभावात्॥३७॥ यस्माद्ब्रह्मैव समाधिरचलोऽभय इत्युक्तमतो न तत्र तस्मिन्ब्रह्मणि अहो ग्रहणमुपादानं नोत्सर्ग उत्सर्जनं हानं वा विद्यते । यत्र हि विकि- याँ तद्विषयत्वं वातत्र हानोपादाने स्पातां न तहमिह ब्रह्मणि संभवति । यत्व ति यथो चेत्म च्छि प्रकृत सिद्धत्वादुत्तरविशेषणमनर्थकमित्याशङ्कयाऽऽह । सर्ववाद्येति । बाह्यकरणसंबन्धराहि- त्यवदन्तःकरणसंबन्धराहित्यं दर्शयति । तथेति । उभयविधकरणसंबन्धवैधुर्येणाऽऽत्मनः शुद्धत्वे प्रमाणमाह । अप्राण इति । कारणासंबन्धराहित्यमाह । अक्षरादिति । तस्य परत्वं कार्यापेक्षया द्रष्टव्यम् । उक्तं हेतूकृत्य विशेषणान्तरं विशदयति । यस्मादि- ति । अस्मिन्परस्मिन्नात्मनि समाधीयते निक्षिप्यते जीवस्तदुपाधिश्चेति समाधिः परमा- त्मा । समाधिनिमित्तैया प्रज्ञया तस्यावगम्यत्वाद्वा समाधित्वमवगन्तव्यम् । अत एवेत्युक्त स्फुटयति । विक्रियेति ॥ ३७ ॥ प्रकृते ब्रह्मण्यविक्रिये विधिनिषेधावीनयोवैदिकयोर्वा लौकिकयोर्वा हानोपादान- योरनवकाशत्वमित्याह । ग्रहो नेति। मनोविषयत्त्वाभावाच्च ब्रह्मणि तयोरवकाशो ना. स्तीत्याह । चिन्तेति । यथाक्ते ब्रह्मणि ज्ञावे फलितमाह । आत्मेति । प्रकरणा- दौ प्रतिज्ञावमुपसंहरति । अजातीति । किमिति लौकिको वैदिको वा ग्रहोत्सर्गों ब- ह्याण न भवतस्तत्राऽऽह | यस्मादिति । उक्तमेवार्थमुपपादयति । यत्र हीति । ब्र- व प्रम अग्रह १ क. अप्रमाणो । २ च. णो ह्यशुद्ध है। ३ क. विषयव । ४ स्व. 'माधिति । ५ ख. 'लो- कि । ६ ज. हि क्रि'। ७ च, झ. या विष। । झ, 'लं त। ९ छ, 'न्तरं दर्शय । १० घ. 'त्त। ११ ख. ग, छ, झ, क्तं हेतुं स्फु। . RECEN ती ·तृतीयमकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । अस्पर्शयोगो वै नाम दुर्दर्शः सर्वयोगिभिः । यो- गिनो बिभ्यति यस्मादभये भयदर्शिनः॥ ३९ ॥ विकारहेतोरन्यस्याभावानिरवयवत्वाच्च । अतो न तत्र हानोपादांने इ. त्यर्थः । चिन्ता यत्र न विद्यते। सर्वप्रकारैव चिन्ता न संभवति यत्राम- नेस्त्वात्कुतस्तत्र हानोपादाने इत्यर्थः । यदैवात्मसत्यानुबोधो जातस्त- दैवात्मसंस्थं विषयाभावादयुष्णवदात्मन्येव स्थितं ज्ञानम् । अजाति जातिवर्जितम् । समतां गतं परं साम्यमापन्नं भवति । यदादौ प्रतिज्ञातम- तो वक्ष्याम्यकार्पण्यमजाति समगतां गतमितीदं तदुपपत्तितःशास्त्रतश्चो- क्तमुपसंहियते । अजाति समती गतमित्येतस्मादात्मसत्यानुबोधात्कार्प- ण्यविषयमन्यत् । यो वा एतदक्षरंगार्यविदित्वाऽस्माल्लोकात्मैतिस कृपण इति श्रुतेः । प्राप्यैतत्सर्वः कृतकृत्यो ब्रह्मणो भवतीत्यभिप्रायः॥ ३८ ॥ यद्यपीदमित्थं परमार्थतत्त्वं अस्पर्शयोगो नामायं सर्वसंबन्धाख्य- अणि विक्रियाभावे हेतुमाह । विकारेति । वस्य विक्रियाविषयत्वा वेऽपि हेतुं यथय- वि । निरवयवत्वाञ्चेति । विक्रियायास्तद्विषयत्वस्य चाभावे फलितमाह । अत इ- ति । द्वितीय पादमववार्य व्याचष्टे । चिन्तेत्यादिना । तृतीयं पादं विभजते । य- देवेति । चतुर्थपादं व्याकरोति । अजातीति । नन्विदं प्रकरणादायुक्तं किमर्थं पुन- रिहोच्यते तत्राऽऽह । यदादाविति । ननु ग्रहो न तत्रेत्यादौ पूर्वत्र तत्त्वज्ञानमुक्तं न त्वकार्पण्यं वत्कथमकार्पण्यं वक्ष्यामीत्युपक्रान्तस्यानोपसंहारः संभवतीत्याशङ्कय वत्त्वज्ञानस्यैवाकार्पण्यरूपत्वादुक्तोपसंहारसिद्धिरित्याह । एतस्मादिति । तत्त्वज्ञाना- विरिक्तं ज्ञानं कार्पण्यविषयमित्यत्र लिङ्गं दर्शयति । यो वा इति । तत्त्वज्ञानरा- हित्ये कृपणत्वमुक्त्वा वद्वत्वे फलितमाह । पाप्येति ॥ ३८ ॥ परमार्थब्रह्मस्वरूपावस्थानफलकं चेदद्वैवदर्शनं किमिति वहि सर्वैरेव नाद्रियते व- त्राऽऽह । अस्पर्शेति । परमार्थतत्त्वं कर्मनिष्ठानां बहिर्मुखानां दुर्दर्शनमित्यत्र हेतुमा- ह । योगिन इति । यदुक्तं तत्वज्ञानं स्वरूपावस्थानफलकमिति तदङ्गीकरोति । य.. चपीति । परमार्थतत्वं ब्रह्मेदं प्रत्यग्भूतम् । इत्थं प्रागुक्तपरिपाट्या कूटस्थसच्चिदान-- नन्दात्मकं यद्यपि तत्त्वज्ञानात्प्राप्यते तथाऽपि मूंढास्तनिष्ठा न भवन्तीवि शेषः । यस्य तत्त्वानुभवस्य स्वरूपावस्थीनं फलमुक्तं तमिदानी विशिष्टि । अस्पर्शति । व- १ झ. ने संभवतः चिं। २ च. ते इति स । ३ च. 'न्ता यत्र न । ४ क. ति । यी ५ क. 'नस्त्वं कुत। ६ च. दानचिन्तादय । ७ छ.. ने स्यातां । ८ ज. परसा । ९ ज. शास्त्रोक्त। १० झ. मतामि।११च. झ. सर्व १२ घ. 'त्यर्थः। १३ च. त्त्वं तथाऽपि तस्मिन्केनचिन्मुह्यन्तीत्याह । । १४ झ. 'षयाभा। १५ क. 'वे हैं। १६ ग. छ. झ. वायुक्तो। १७ ग. अ. ति स। 1८ झ. त्मत्वं: य। १९ कर 'दास्तुष्टास्त। २० छ. ज. 'स्थानफ। - ·१४२ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अवास्य मनसो निग्रहायत्तमभयं सर्वयोगिनाम् । दुः- खक्षयः प्रबोधश्चाप्यक्षया शान्तिरेव च ॥४०॥ स्पर्शवर्जितत्वादस्पर्शयोगो नाम वै स्मर्यते प्रसिद्धमुनिपत्म। दुःखेन दृश्यत इति दुर्दर्शः सर्योगिभिर्वेदान्तविहितविज्ञानरहितः सर्वयोगिभि- रात्मसत्यानुबोधायासलभ्य एवेत्यर्थः । योगिनो बिभ्यति धस्मात्सर्वभय- वर्जितादप्यात्मनाशरूपमिमं योगं मन्यमाना भयं कुर्वन्ति अभयेऽस्मिन्म- यदर्शिनो भयनिमित्तात्मनाशदर्शनशीला अविवेकिन इत्यर्थः ।। ३२ ।। येषां पुनर्बह्मस्वरूपव्यतिरकेण रज्जुसर्पवत्कल्पितमेवे मन इन्द्रियादि च न परमार्थतो विद्यते तेषां ब्रह्मस्वरूपाणामभयं मोक्षाख्या चाक्षया शान्तिः स्वभावत एव सिद्धा नान्यायत्ता नोपचारः कथंचनेत्यवोचाम । त्र वर्णाश्रमादिधर्मेण पापादिमलेनं च स्पो न भवत्यस्मादित्यद्वैवानुभवोऽस्पर्शः। स ऍष योगो जीवस्य ब्रह्मभावेन योजनादित्याह । सबैति । नामेति निपातस्य पर्यायं गृहीत्वा विवक्षितमर्थमाह । नामेत्यादिना। उपनिषत्सु न लिप्यते कर्मणा पापकेनेत्याद्यासु । दुःखं श्रवणमननादिलक्षणम् । योगिशब्दस्य ज्ञानिविषयत्वं व्या- वर्तयति । वेदान्तति । कैस्तहियथोक्तस्यानुभवस्य लभ्यत्वमित्याशङ्कयाऽऽह । आ- त्मेति । उत्तरार्ध विभजते । योगिन इति । कर्मिणो हि श्रोधिया ब्राह्मण्याद्यस्माकं नैझ्यतीति मत्वा तत्वज्ञानाद्विभ्यतीत्यर्थः । अभयनिमित्तमेव तत्त्वज्ञानं मिथ्याज्ञान- वशाद्भयनिमित्तं पश्यन्तीत्याह । सति | भयदर्शित्वं विशदयति । अभयेति ॥ ३९ ॥ उत्तमदृष्टीनामद्वैतदर्शनमद्वैतदृष्टिफलं च मनोनिरोपमुक्त्वा मन्ददृष्टानां मनोनिरो- धाधीनमात्मदर्शनमुपन्यस्यति । मनस इति । अभयमित्यशेषभयनिवृत्तिसाधनमात्मद- र्शनमुच्यते । सर्वयोगिनों सर्वेषां योगिनां कर्मानुष्टाननिष्टानां बुद्धिशुद्धिमतामित्यर्थः । मनोनिरोवाधीनं प्रागुक्तमन्द्य तत्फलं कैवल्यं कथयति । दुःखेति । श्लोकस्य विषय परिशिनष्टि । येषामिति । अभयं भयराहित्यमसंत्रासात्मकमित्यर्थः । उक्तलक्षणा शान्तिनिरतिशयानन्दाभिव्यक्तिः स्वभावतो विद्यास्वरूपसामादित्यर्थः । विदुषां जीवन्मुक्तानां मुक्तः सिद्धत्वान्न साधनापेक्षेत्याह । नान्यायत्तेति । तत्र वाक्यो- पक्रममनुकूलयति । नेत्यादिना । उत्तमेभ्यो ज्ञानवद्भूयोऽधिकारिभ्यो व्यतिरिक्तान- । । १ च. वा २ क. "विज्ञा। ३ ख "वमलव । ४ ज. 'नाऽम ५ज. रूपेण व्य। ६ झ. व सर्वे म'। ७ झ. चाक्षया शा। ८ घ. ज. न स्प। ९ च. संस्पर्शो। १० छ. 'नुभावो । १७ ग. झ. एव यो। १२ ग. नक्षरतीति । १३ तदृष्टिफलं म। ४ स. फलं म।७५ क. धनात्म। १६ घ. नां का १७ ज. "द्विमा १८ ग. मोरो। १९ घ. सिविशि। २० ग. घ. "न्तिानति।

·तृतीयपकरणम् ३] आनन्दगिरिकृत टीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। उत्सेक उधेर्यद्वत्कुशाग्रेणैकबिन्दुना । म- नसो निग्रहस्तबद्भवेदपरिखेदतः॥४१॥ ये त्वतोऽन्ये योगिनो मार्गगा हीनमध्यमदृष्टयो मनोऽन्यदात्मव्यति- रिक्तमात्मसंबन्धि पश्यन्ति तेषामात्मसत्यानुबोधरहितानां भनसो नि- ग्रहायत्तमभयं सर्वेषां योगिनाम् । किंच दुःखक्षयोऽपि । न ह्यात्मसं- बन्धिनि मनसि प्रचलिते दुःखक्षयोऽस्त्यविवेकिनाम् । किंचाऽऽमप्रबो- धोऽपि मनोनिग्रहायत्त एव । तथाऽक्षयाऽपि मोक्षाख्या शान्तिस्तेषां- मनोनिग्रहार्यत्तैव ॥ ४०॥ मैंनोनिग्रहोऽपि तेषामुदधेः कुशाग्रेणैकबिन्दुना उत्सेचनेंन शोष- णव्यवसायंवद्यवसायवतामनवसन्नान्तःकरणानानिदादपरिखेदतो भ- वतीत्यर्थः॥ ४१॥ धिकौरिणोऽवतारयति । ये विति । योगिनः सुकृतानुष्टायिनस्तदनुष्ठानादेव सन्मार्ग- गामिनस्तेषामपि तत्त्वज्ञानं कथंचिदुपजातं चेदलं मनोनिग्रहेणेत्याशङ्कयाऽऽह । तेषा- मिति । अभयं तदेव तत्त्वज्ञानम् । दुःखनिवृत्तिरपि मनोनिग्रहमपेक्ष्य भवतीत्याह । किंचेति । तदेव व्यतिरेकमुखेन स्फोरयति । न हीति । इतश्च मनो निगृहीतव्य- मित्याह । किंचेति । अभयमित्यत्र सूचितं स्पष्टं विवृणोति । आत्मेति । इतश्च म- नोनिग्रहोऽर्थवानित्याह । तथेति । तेषां साधकानां मुमुक्षूणामिति यावत् ।। ४० ।। कथं मुमुक्षूणां जिज्ञासूनां मनोनिग्रहः सिध्ये दित्याशङ्कयाऽऽह । उत्सेक इति । दृष्टान्तदान्तिकभूतश्लोकनिविष्टाक्षराणि व्याचष्टे । मनोनिग्रहोऽपीति । तेषां व्य- वसायवतामुद्योगमागिनामनुद्वेगवतामिति संबन्धः । चक्षुषो निमीलने तमो दृश्यते । तस्य चोन्मीलने घटायेवोपलभ्यते । न कदाचिदपि ब्रह्मेत्युद्वेगपरिवर्जनात् । प्रागुदी- रितानां मनोनिग्रहः संभवति तदाह । अपरिखेदत इति ॥ ४१ ॥ १ च. बन्धं ५। २ च. "न्ति तेषां मोक्षफलमाह मनस इति ते। ३ ख. मनोनि । ४ च. त्म. बो। ५ झ. मनसो नि। ६ च. यतमेव । ७ च. मनसो निग्रहे तेषामुपायमाह उत्सेक इति मनो। ८ ख. ग. "धैर्यद्वत्कुशा'। ९ च..'ने शो! १० च. 'यबुद्ध्यवता । ११ च. “वशान्तः । १२ क. 'का- रेगाव १३ झ, 'ति । तदेवाभ। १४ स. मनसो नि।

·Sad VAR RAPA RSHA M SHERA गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [अद्वैतात्य उपायेन निगृह्णीयाविक्षिप्तं कामभोगयोः। सुप्र- सन्नं लये चैव यथा कामो लयस्तथा ॥ ४२ ॥ दुःखं सर्वमनुस्मृत्य कामभोगानिवर्तयेत् । अ- जं सर्वमनुस्मृत्य जातं नैव तु पश्यति ॥४३॥ किमपरिखिन्नव्यवसायमात्रमेव मनोनिग्रह उपायो नेत्युच्यते । अ- परिखिन्नव्यवसायवोन्सन्वक्ष्यमाणेनोपायेन कामभोगविषयेषु विक्षिप्तं म- नो निग्रहीयाभिरुन्ध्यादात्मन्येवेत्यर्थः । किंच लीयतेऽस्मिन्निति सुषुप्तो लयस्तस्मिल्लये च सुप्रसन्नमायासवर्जितमपि इत्येतन्निग्रहीया- दित्यनुवर्तते । सुप्रसन्नं चेत्कस्मानिगृह्यत इति । उच्यते । यस्मा- घथा कामोऽनर्थहेतुस्तथा लयोऽपि । अतः कामविषयस्य मनसो नि- ग्रहवल्लयादपि निरोद्धव्यमित्यर्थः ॥ ४२ ॥ कः स उपाय इति । उच्यते । सर्व द्वैतमविद्याविजृम्भितं दुःख मे- वेत्यनुस्मृत्य कामभोगात्कामनिमित्तो भोग इच्छाविषयस्तस्माद्विप्रसृतं मनो निवर्तयेद्वैराग्यभावनयेत्यर्थः । अजं ब्रह्म सर्वमिन्येतच्छात्रा- चार्योपदेशतोऽनुस्मृत्य तद्विपरीतं द्वैतजातं नैव तु पश्यति । अभावात् ॥४३॥ समाधिं कुर्वतस्तत्त्वसाक्षात्कारप्रतिबन्धकाः । लयविक्षेपेपुखरागास्तेभ्यो मनसो वक्ष्यमाणोपायेन निग्रहं कुर्यात् । अन्यथा समापिसाफल्यानुपपत्तेरित्याह । उपायेने- ति । प्रागुक्तादुपायादेव मनोनिग्रहपरिग्रहे श्रवणादिविध्यानर्थक्यमिति मन्वानः श- कृते । किमिति । पूर्वोत्तोपायवतः श्रवणाधतिष्ठतो मनोनिग्रहद्वारा तत्वज्ञानसि- द्विरित्युत्तरमाह । नेत्युच्यत इति । तृतीयपादं व्याचष्टे । किंचेति । लीयते स्था- नद्वयमिति शेषः । चतुर्थपादमाकाङ्क्षाद्वारा विवृणोति । मुप्रसन्नमित्यादिना ॥४२॥ उपायेन निगृह्णीयादित्युक्तम् । तमेवोपायं वैराग्यरूपमुपदिशति । दुःखमिति । ज्ञानाभ्यासाख्यमुपायान्तरमुपन्यस्यति । अजमिति । अक्षरव्याख्यानार्थमाकाङ्क्षा निक्षिपति । कः स इति । तत्र पूर्वार्ध व्याकरोति । उच्यत इत्यादिना । वैराग्यभाव ना वत्र तत्र द्वैतविषये दोषानुसन्धानेन वैतृष्ण्यभावना । तया कॉमभोगान्मनो निरो- द्वव्यमित्यर्थः । द्वितीया ज्ञानाभ्यासविषयं व्याकरोति । अजमित्यादिना ॥ ४३।। १ ज. पायेने। २ च. ज. झ. 'वान्व। ३ च. 'माणोपा । ४ च. 'ये वि'। ५ झ. ते यस्मि । ६ च. झ. तमित्ये । ७ च. द्वैतजातम। ८ घ. ज. भावं नयेत्य। ख. 'भावंनयेत्य। ९ झ. "वमा- नयेदित्य । १० झ: "अजामि । ११ छ. 'न्धकल'। १२ ग.घ. ङ.ज. पकषायसु। १४ क. झ. नुष्ठितो। १५ झ. 'ग्यम् । १६ ग. ने च ।। १७छ, झ, न च । १८ घ, ङ, ज.मसंगान्म'। १३ ग.ज. साकल्या । -- ·तृतीयप्रकरणम् ३] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। १४५ लये संबोधयेचित्तं विक्षिप्तं शमयेत्पुनः । स- कषायं विजानीयात्समप्राप्त नं चालयेद॥४४॥ एवमनेन ज्ञानाभ्यासवैराग्यद्वयोपायेन लये सुषुप्ते लीनं संबोधये- न्मनः । आत्मविवेकदर्शनेन योजयेत् । चित्तं मन इत्यनर्थान्तरम् । विक्षिप्तं च कामभोगेषु शमयेत्पुनः । एवं पुनः पुनरभ्यस्यतो लयात्सं- बोधितं विषयेभ्यश्च व्यावर्तितं नापि सौम्यापनमन्तरालावस्थं सकषा- ये सरांगं बीजसंयुक्तं मन इति विजानीयात् । ततोऽपि यत्नतः साम्य- मापादयेत् । यदा तु समप्राप्तं भवति समपाध्यभिमुखी भवतीत्यर्थः । ततस्तन्न विचालयेद्विषयाभिमुखं न कुर्यादित्यर्थः ॥ ४४ ॥ ज्ञानाभ्यासवैराग्याभ्यां लयाद्विक्षेपाच व्यावर्तितं मनो रागप्रतिबद्धं श्रवणमनननि- दिध्यासनाभ्यासप्रसूतसंपज्ञातसमाधिनाऽसंपज्ञातसमाधिपर्यन्तेन ततोऽपि प्रतिबन्धा- द्यावर्तनीयमित्याह । लय इति । श्लोकाक्षराणि व्याकरोति । एवमित्यादिना। ज्ञानाभ्यासः श्रवणाद्यावृत्तिविषयेषु क्षयिष्णुत्वादिदोषदर्शनेन वैतृष्ण्यं वैराग्य लयोनि- द्रा संप्रबोधनमेवामिनयति । आत्मेति । मनसि प्रकते किमिति चित्तमुच्यते तत्राऽऽह । चित्तमिति । विक्षिप्तं विप्रसृतं शमयेद्यावर्व येदिति यावत् । पुनरित्यत्र वियाह- तमर्थमाह । एवमिति । उभयतो व्याववित मनस्ताई निर्विशेषब्रहोरूपतां गैवमित्या- शङ्कयाऽऽह । नापीति । अन्तरालावस्थमनसः स्वरूपं तृतीयपादावष्टम्भेन स्पष्टयति । सकषायमिति । रागस्य बीजत्वं पराचीन विषयप्रवृत्ति प्रति प्रतिपत्तव्यम् । यथोक्तं मनो ज्ञात्वा किं कर्तव्यमित्यपेक्षायामाह । ततोऽपीति । अन्तरालावस्थों पञ्चम्या परामृश्यते । लयावस्थादि दृष्टान्तयितुमपिशब्दः। यत्नतः संपज्ञातसमावेरिति यावत् । साम्यमसंप्रज्ञातसमाधिमित्यर्थः चतुर्थपादस्यार्थमाह । यदा त्विति । समाधिद्वयद्वा- रेण समं निविशेष परिपूर्ण ब्रह्मरूपं प्राप्य मनस्तन्मात्रतया समाप्तं चेहप्राप्तप्रतिषेधः स्या दित्याशङ्कयाऽऽह । समप्राप्तीति । ततो निर्विशेषवस्तुमास्याऽऽमिमुख्यादनन्तरमित्य- थः । किं तन्मनसचालनं यत्प्रतिषिध्यते तत्राऽऽह | विषयेति ।। ४४ ॥ १. न विचा। २'घ. 'पासनेन । ३ घ. ज. त्मद।४ . उ. च. 'रभ्यसतो। ५ ज. "साम्यमाप। ६ छ. रांगवी । ७. वतितमः। क. 'माधिप। ९ज. व्याचष्टे। १. छ. "दर्शनेनैव वै|. 'तं प्र २ ग. ह. झस्वरू।१३. इ. ममित ४ ग. स्थापि ॥ १५.

·गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अद्वैतारूयं नास्वादयेत्सुखं तत्र निःसंगः प्रज्ञया भवेत् । निश्चलं निश्चरञ्चित्तमेकीकुर्यात्प्रयत्नतः॥४५॥ यदा न लीयते चित्तं न च विक्षिप्यते पुनः। समाधिसतो योगिनो यत्मुखं जायते तन्नास्वादयेत् । तत्र न रज्ये- तेत्यर्थः । कथं तर्हि । निःसंगो निस्पृहः प्रज्ञया विवेकबुद्धया यदुपलभ्य- ते मुखं तदविद्यापरिकल्पितं मृषवेति विभावयेत् । ततोऽपि मुस्वरागा- निग्रहीयादित्यर्थः । यदा पुनः मुखरागानिवृत्तं निश्चलस्वभावं सन्नि- श्चरद्धहिर्निर्गच्छद्भवति चित्तं ततस्ततो नियम्योक्तोपायेन आत्मन्येवे- कीकुर्यात्मयत्नतः । चित्स्वरूपसत्तामात्रमेवापादयेदित्यर्थः ॥ ४५ ॥ यथोक्तोपायेन निगृहीतं चित्तं यदा सुषुप्ते न लीयते न च पुनर्विष- समाधित्सायां यत्सुखमुत्पद्यते तद्विषयाभिलाषादपि मनो निरोद्धव्यमित्याह । ना- स्वादयेदिति । तत्रेति समाध्यवस्थोच्यते । किंतु तस्यामवस्थायां सुखं यदुपलभ्यते तद्- ज्ञानविजृम्भितं मिथ्यैवेति प्रज्ञया विवेकज्ञानेन निस्पृहः सन्भावयेदित्याह । निःसंग इति । किंच यच्चितं प्राचीनवैराग्याधुपायेन निश्चलं प्रत्यगात्मप्रवणं प्रसाधितं तद्यदि स्वभावानु- सारेण बहिर्निर्गन्तुमिच्छेत्तदा संप्रज्ञातसमाधेरसंपज्ञातसमाधिपर्यन्तात्ययत्नात्तदात्मन्येवे- कीकृत्य तन्मात्रमापाद्य परिशुद्धपरिपूर्णब्रह्मात्मकः स्वयं तिष्ठेदित्याह । निश्चरदिति । प्रथ- मपादाक्षराणि योजयति । समाधित्सत इति । तस्य समाध्यवस्थायामिति शेषः। द्विती- यपादमाकाङ्क्षाद्वारा विवृणोति । कथमित्यादिना । निःस्पृहो यथोक्ते सुखेऽनुरागरहितः सन्नित्यर्थः। विवेकरूपा बुद्धिरागन्तुकस्य रज्जुसर्पवत्कल्पितत्वमित्येवमात्मिका तया भाव- येदिति संबन्धः । भावनाप्रकारमभिनयति । यदित्यादिना । प्रथमार्थस्याक्षरार्थमुक्त्वा ता- पर्यार्थ निगमयति । ततोऽपीति । उत्तराधं विभजते । यदेत्यादिना । पूर्वोक्तसमाध्य- नुरोधादात्मन्येव निश्चलस्वभावं सच्चित्तं यथोक्तं सुखरागनिमित्तं तदुपायरागनिमित्तं वा निश्चरद्भवतीवि संबन्धः । तच्च चित्तं बाह्यविषयाभिमुख्यादुक्तोपायेन ज्ञानाभ्यासादिना व्यावर्त्यात्मन्येव परस्मिन्ब्रह्माणि प्रयत्नतः संपज्ञातसमाधिवशादेकीकुर्यात् | असंप्रज्ञा- वसमाधियुक्तं परिपूर्ण ब्रह्मैवापादयेदित्यर्थः । तदेव स्पष्टयति । चित्स्वरूपेति ॥४५॥ कदा पुनरिदं चित्तं ब्रह्ममात्रमापद्यते तत्राऽऽह । यदेति । विविधपतिबन्धविधुरं विषयाकाररहितं यदा चित्तमवतिष्ठते तदी ब्रह्म संपन्नं भवतीत्यर्थः । अक्षराणि व्याचष्टे । यथोक्तेनेत्यादिना | उपायो ज्ञानाभ्यासादिः । निगृहीतं विषयेभ्यो विमु- 1 च.हि वर्ते तत्राऽऽह नि:संग इति नि। २ . छ. 'थोक्तेनोपा। ३ ख. घ. ङ. ज. 'बुप्ता न। ४ छ. तु समाध्यव। ५ क. ग. ह. 'कविज्ञा'। ६ ख. प्रतामा । ७ क. स. मापद्य । ८ ग, इ. उपये निः। 8 क.यथेत्या । १०ख, म छ. झ. 'दा तब्रह्म। HETANA म ENA मोर N ·तृतीयपकरणम् ३] आनन्दगिरिकृत टीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। १४७ अनिङ्गनमनाभासं निष्पन्नं ब्रह्म तेत्तदा ॥४६॥ स्वस्थं शान्तं सनिर्वाणमकथ्यं सुखमुत्तमम् । अजमजेन ज्ञेयेन सर्वज्ञ परिचक्षते ॥४७॥ येषु विक्षिप्यते अनिङ्गनमचलं निवातंप्रदीपकल्पम् । अनाभासं न केन- चित्कल्पितेन विषयभावेनावभासते इति । यदैवंलक्षणं चित्तं तदा नि- ष्पन्नं ब्रह्म ब्रह्मस्वरूपेण निष्पन्नं चित्तं भवतीत्यर्थः ।। ४६ ॥ यथोक्तं परमार्थमुखमात्मसत्यानुबोधलक्षणं स्वस्थं स्वात्मनि स्थितम् । शान्तं सर्वानर्थोपशमरूपम् । सनिर्वाणं नितिनिर्वाणं कैवल्यं सह नि. णन वर्तते । तच्चाकथ्यं न शक्यते कथयितुम् । अत्यन्तासाधारण- विषयत्वात् । सुखमुत्तमं निरतिशयं हि तद्योगिप्रत्यक्षमेव । न जात- मित्यजम् । यथा विषयविषयमजेनानुत्पन्नेन ज्ञेयेनाव्यतिरिक्तं सेत्स्वेन सर्वज्ञरूपेण सर्वज्ञं ब्रह्मैव सुखं परिचक्षते कथयन्ति ब्रह्मविदः ॥ ४७ ॥ खीकृतं न लीयते न निद्रापारवश्येन कारणात्मतां गतमित्यर्थः । अचलं रागादिवास- नाशून्यमित्यर्थः । अचलत्वे दृष्टान्तो "निवातति । किंतु ब्रह्मकारेणेत्येवंलक्षणं चित्तं यदा संपद्यते तदेति योजना। निष्पन्नं ब्रह्मेत्युक्तमेव स्फुटयति ।ब्रह्मस्वरूपेणेति।। ४६ ॥ असंप्रज्ञातसमाध्यवस्थायां येन रूपेण चित्तमभिनिष्पद्यते ती स्वरूपं विशि- नष्टि । स्वस्थमिति । ज्ञेयेनाव्यतिरिक्तामति शेषः तत्र विदुषां संमतिमुदाहरति । सर्वज्ञमिति । यथोक्तमित्यसंप्रज्ञातसमाधिलक्षणं ब्रह्मेत्यर्थः । तस्य परमपुरुषार्थरूपता- माह । मुखमिति । वैषयिकं सुखं व्यवच्छेतुं परमार्थेतिविशेषणम् | किं तत्र ज्ञानेनेत्या- शङ्कयाऽऽह । आत्मेति । तस्य सत्यस्याऽऽगमार्चायानुरोधिना बोधेन लक्ष्यते प्राप्यते ब्रह्मेति तथोच्यते । तस्य स्वमहिमप्रविष्ठत्वमाह । स्वात्मनीति । सर्वस्य त्रिविधस्या- नर्थस्योपर्शमेनोपलक्षितत्वादपि पुरुषार्थत्वसिद्धिरित्याह । सवैति । निरतिशयानन्दा- भिव्यक्तिनिरवशेषानर्थोच्छित्तिश्चेत्येवंलक्षणं मोक्षमाचक्षते । वत्कथमिदं ब्रह्मत्याश- कन्याऽऽह । सनिर्वाणमिति । तस्य क्षीरगुडादिमाधुर्यभेदस्येव स्वानुभवमात्राधिगम्य- त्वादवाच्यत्वमाह । तच्चेति । यदुक्तं परमार्थसुखमिति तदिदानीमुपपादयति । सुख- मिति । तर्हि सर्वेषामेव तद्भूयादित्याशङ्कयाऽऽह । योगीति । ज्ञानस्याऽजातत्वे वैधर्म्यदृष्टान्तमाह । यथेति ॥ ४७ ॥ १ क. तत्तथा । २ ख. च छ. झ. निति। ३ झ. तदी। ४ ज. कल्पना । ५ ख. च. 'म स्व। ६ घ. झ. निवृत्तिनि । ज. निवृतिनिर्वा। ७ क. छ. यम। ८ ज. नुपपन्ने । ९च. सत्सुखेन। १० ख. ग. च. छ. झ. 'निर्वाते।११ ग. झ. "मरू'। १२ ग. छ. झः नेत्यत्राऽऽह। १३ ग. झ. ति यथो। १४ ग. झ. शमनो। १५ ख. गन्तव्यत्वा । १६ ग. षामेवं मावादि । घ. षामेव मायादि । - ·T Ir- १४८ गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [ अद्वैवारूप न कश्चिज्जायते जीवः संभवोऽस्य न विद्यते । एतत्तदुत्तमं सत्यं यत्र किंचिन जायते ॥४८॥ इति गौडपादीयकारिकायामद्वैताख्यं तृतीय प्रकरणम् ॥३॥ ॐ तत्सत् ॥ सर्वोऽप्ययं मनोनिग्रहादिर्घल्लोहादिवत्सृष्टिरुपासना चोक्ता परमार्थ- स्वरूपतिपत्त्युपायत्वेन न परमार्थसत्येति । परमार्थसत्यं तु न कश्चि- जायते जीवः कर्ता भोक्ता च नोत्पद्यते केनचिदपि प्रकारेण | अतः स्वभावतोऽजस्याऽस्यैकस्याऽऽत्मनः संभवः कारणं न विद्यते नास्ति । यस्मान विद्यतेऽस्य कारणं तस्मान्न कश्चिज्जायते जीव इत्येतत् । पूर्व- धूपायत्वेनोक्तानां सत्यानामेतदुत्तमं सत्यं यस्मिन्सत्यस्वरूपे ब्रह्मण्यणु- मात्रमपि किंचिन्न जायत इति ॥ ४८ ॥ इति श्रीगोविन्दभगवत्पूज्यपादशिष्यस्य परमहंसपरिव्राजकाचार्यस्य श्रीशंकरभगवतः कँतौ गौडपादीयभाष्ये आगमशास्त्रविवरणेऽद्वै- ताख्यं तृतीयपकरणभाष्यं समाप्तम् ॥ ३ ॥ ॐ तत्सत् ।। उक्तानामुपायानां परमार्थसत्यत्वे सत्यद्वैतहानिः । अन्यथा तदप्रमितिरित्याश- याऽऽह । न कश्चिदिति । तत्र हेतुमाह । संभवोऽस्पेति । श्लोकाक्षराणि व्याक मूमिकों व्याकरोति । सर्वोऽपीति । व्यावहारिकसत्यत्वमेवोपायानां न परमार्थसत्य- त्वमित्यङ्गीकृत्यै पारमार्थिकसत्यस्य प्रतिपत्त्युपायत्वेनैवक्तित्याह । मृदिति । यदुक्तं मनोनिग्रहादीनां परमार्थत्वे द्वैतहानिरिति वत्राऽऽह । नेत्यादिना । वेषामपरमा- र्थत्वे कथमद्वैवमतिपत्तिरित्यपि न व्यावहारिकसत्यानामपि तत्ममितिहेतुत्वस्य प्रतिवि- म्बवदुपपवेरिति भावः । उपायानां व्यावहारिकसत्यत्वेनैव पारमार्थिक सत्यत्वं किं न स्यादिवि तत्राऽऽह । परमार्थेति । वदेव स्पष्टयवि । कतति । स्व- भावतोऽजत्वं हेतूकतव्यम् । तत्रैव हेत्वन्तरमाह । अत इति । हेत्वन्तरमेव स्पष्ट यति । यस्मादिति । उत्तरार्ध व्याचष्टे । पूर्वेष्विति । पूर्वेषु अन्थेष्विति शेषः । इतिशब्दोऽद्वैतप्रकरणपरिसमाविं द्योतयति || ४८ ॥ इवि श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यश्रीशुद्धानन्दपूज्यपादशिष्यभगवदानन्दज्ञानवि- रचितायां गौडपादभाष्यटीकायां अद्वैताख्यं तृतीयं प्रकरण समाप्तम् ॥ ३ ॥ १च. ति श्री उपदेशनन्थे । घ.ङ, 'ति माण्डूक्योपनिषद्वातिक तृतीयमद्वैताख्यं प्रा २ झ. 'टिरूपावा। ३ज. ते का ।४ झ. तत्तदु।५ च. पेडण। ६ छ. ध्यप।७ व.घ.. च.झ. कृतावाग।८ ग.छ.. कां क । ९ छ. येत्व । १८घ. लमही ।1) ग. ङ. त्य सष्टिः पा ११ स्व. प.घ. ङ.छ.ज.झ. पादीयमा ।

·। चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेताः। १४६ ज्ञानेनाऽऽकाशकल्पेन धर्मान्यो गगनोपमान् । ॐ कारनिर्णयद्वारेणाऽऽगमतः प्रतिज्ञातस्याद्वैतस्य बाह्यविषयभेद- वैतथ्याचे सिद्धस्य पुनरद्वैते शास्त्रयुक्तिभ्यां साक्षानिर्धारितस्यैतदुत्तम सत्यमित्युपसंहारः कृतः । अन्ते तस्यैतस्यागमार्थस्याद्वैतदर्शनस्य प्रति- पक्षभूता द्वैतिनो वैनाशिकोंश्च तेषां चान्योन्यविरोधाद्रागद्वेषादिक्लेशा- स्पदं दर्शनमिति मिथ्योदर्शनत्वं सूचितम् । क्लेशानास्पदत्वात्सम्यग्दर्श- नमित्यद्वैतदर्शनं स्तूयते । तदिह विस्तरेणान्योन्यविरुद्धतयाऽसम्यग्द- नित्वं प्रदर्य तत्प्रतिषेधेनाद्वैतदर्शनसिद्धिरुपसंहर्तव्याऽऽवीतन्यायेने त्यलातशान्तिरारभ्यते । तत्राद्वैतदर्शनं संप्रदायकर्तुरद्वैतस्वरूपेणैव नम- स्कारार्थोऽयमाद्यश्लोकः । आचार्यपूजा ह्यभिप्रेतार्थसिद्धयर्थेष्यते शास्त्रा- आद्यन्तमध्यमङ्गला ग्रन्थाः प्रचारिणो भवन्तीत्यभिप्रेत्यांदावोंकारोच्चारणवदन्ते प- रदेवताप्रणामवन्मध्येऽपि परदेवतारूपमुपदेष्टारं प्रणमति । ज्ञानेति । पूर्वोत्तरप्रकरण- संबन्धसिद्धयर्थं पूर्वप्रकरणत्रये वृत्तम) क्रमादनूद्रवति । ॐकारेति । अद्वैत इत्यद्वै- तोपलक्षितं तृतीयं प्रकरणमुच्यते । चतुर्थ प्रकरणमवतारयितुमुपयुक्तमर्थान्तरमनुवद- वि । तस्येति । द्वैतिनो भेदवादिनी वैनाशिकव्यतिरिक्ता गृह्यन्ते वैनाशिका नैरात्म्य- वादिनः । रागद्वेषादीत्यादिशब्देनातिरिक्तक्केशोपादानम् । पक्षान्तराणां मिथ्यादर्शन- त्वसूचनं कुत्रोपयुज्यते तत्राऽऽह । केशेति । पातनिकामेवं कृत्वा समनन्तरप्रकरणप्रवृ- त्ति प्रतिजानीते । तदिहेति । तदसम्यग्दर्शनत्वमिति संबन्धः । आवीतन्यायो व्य- तिरेकन्यायः । यथा यत्कृतकं तदनित्यमित्यन्वयादनित्यत्वेऽवगतेऽपि यन्नानित्यं न तत्कृतकमिति व्यतिरेकोऽपि व्यभिचारशङ्कानिरीसित्वेन व्याप्तिनिश्चयार्थमिष्यते । त- था तर्कतः संभावितस्यागमेनावगतस्यापि प्रतिपक्षभूतवादान्तरापाकरणप्रपञ्चमन्तरेण पाक्षिका सम्यक्त्वशङ्का स्याद्वैतदर्शनस्यति तत्प्रतिषेधेन तत्सिद्धिरुपसंहर्तव्येत्यलात- शान्तिदृष्टान्तोपलक्षितमारभ्यते प्रकरणमित्यर्थः । विशेषेण स्पष्टमितो वीतः स में भव- तीत्यवीतः । अवीत एवावीतः । तेन न्यायेन व्यतिरेकेणेति यावत् । प्रकरणस्य ता- त्पर्यमेवं दर्शयित्वा प्रथमश्लोकस्य तात्पर्यमाह । तत्रेति । तत्र चतुर्थप्रकरणं सप्तम्या: परामृश्यते । किमित्यद्वैतरूपेणाऽऽचार्यों नमस्क्रियते तत्राऽऽह । आचार्येति । अ.. । १ झ. 'यविशेष। २ क. च प्रसि। ३ च. घ. द्वैतशा । ४ ख. ज. कादयस्तेषां । घ. 'कास्तेषां । झ. काश्चैते । ५ झ. 'थ्यात्वद । ६ छ. वादात्मकत्वबुद्धिरेव स'। ७ छ. द्धयर्थमिष्य । ८ ग.त्याह औंका। ९ ग. झ. 'न्ते च ५। १० छ. 'नुवदति । ११ ज. 'न्धः अवी । झ. "न्धः अविनीत'। १२ ज. व्यतिरेकश। १३ क. 'रासितले। १४.ग. ह. 'न संभ। १५ ज. 'तः । ते। १६ ग. छ. झ. "तिच। त।

·१ १५० गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अलावशान्त्याख्यं ज्ञेयाभिन्नेन संबुद्धस्तं वन्दे द्विपदां वरम् ॥१॥ अस्पर्शयोगो वै नाम सर्वसत्त्वसुखो हितः । रम्भे । आकाशेनेषदेसमाप्तमाकाशमल्पमाकाशेतुल्यमेतत् । तेनाऽऽका- शकल्पेन ज्ञानेन किंधर्मानात्मनः किविशिष्टान्गगनोपमानगगनमुपमा येषां ते गगनोपमास्तानात्मनो धर्मान् । ज्ञानस्यैव पुनर्विशेषणम् । बेयैर्ध- भैरात्मभिरभिन्नमग्न्युष्मवत्सवितृप्रकाशवञ्च ज्ञानं तेन ज्ञेयाभिन्नेन ज्ञाने- नाऽऽकाशकल्पेन ज्ञेयात्मस्वरूपाव्यतिरिक्तेन गगनोपमान्धर्मान्यः संनु- दः संबुद्धवानित्ययमेवेश्वरो यो नारायणाख्यस्तं वन्दे अभिवादये द्विपदा वरं द्विपदोपलक्षितानां पुरुषाणां वरं प्रधानं पुरुषोत्तममित्यभिप्रायः । उपदेष्टनमस्कारमुखेन ज्ञानज्ञेयज्ञातृभेदरहितं परमार्थतत्त्वदर्शनमिह प्रक- रणे प्रतिपिपादयिषितं प्रतिपक्षप्रतिषेधद्वारेण प्रतिज्ञातं भवति ॥ १॥ अधुनाऽद्वैतदर्शनयोगस्य नमस्कारस्तत्स्तुतये स्पर्शनं स्पर्शः संब- न्धो न विद्यते यस्य योगस्य केनचित्कदाचिदपि सोऽस्पर्शयोगो ब्रह्म- स्वभाव एवं वै नामेति । ब्रह्मविदामस्पर्शयोग इत्येवं प्रसिद्ध इत्यर्थः । स च सर्वसत्त्वमुखो भवति । कश्चिदत्यन्तसुखसाधनविशिष्टोऽपि दुःखे रूपः भिप्रेतार्थः शास्त्रस्याविनेन परिसमाप्तिस्तदर्थे विप्रतिप्रत्यादिव्यावृत्तिश्च । आकाशस्य जडत्वाधिक्यान्ज्ञानं स्वप्रकाशमाकाशेनेषदसमाप्तं वक्तव्यम् । विभुत्वादावुपमा द्रष्टव्या। बहुवचनमुपाधिकल्पितमेदाभिप्रायम् । तेषामपि चिन्मात्रत्वं विवक्षित्वोक्तं ज्ञानस्यैवे. ति तेनेत्यादि पुनरनुवादेनान्वयमन्वाचष्टे । आचार्यों हि पुरा बदरिकाश्रमे नरनारा- यणाधिष्ठिते नारायणं भगवन्तमभिमेत्य तपो महदतप्यत । ततो भगवानतिमसनस्त स्मै विद्यां पादादिति' प्रसिद्ध परमगुरुत्वं परमेश्वरस्येति भावः । ननु प्रकरणे मारभ्य- माणे प्रतिपद्ये प्रमेये वक्तव्ये किमित्युपदेष्टा नमस्क्रियते तत्राऽऽह । उपदेष्टिति ॥१॥ इदानीमद्वैतदर्शनयोगैस्तुतये तन्नमस्कारं प्रस्तौति । अस्पर्शति । श्लोकस्य वात्स- यमाह । अधुनेति । तस्य च स्तुतिस्तत्साधनेषु प्रवृत्तावुपयुज्यते । संप्रत्यक्षराणि व्याकुर्वनस्पर्शयोगशब्दं व्याकरोति । स्पर्शनमिति । योगस्याऽन्यसंबन्धमसङ्गामावा- स्वयमस्पर्शत्वमित्याशङ्कयाऽऽह । ब्रह्मेति । निपावयोरथं कथयति । वै नामेति । सर्वेषां सस्वानां देहभृतां सुखयतीति व्युत्पत्या सुखहेतुत्वं ब्रह्मस्वभावस्य सुखविशेषणेन दर्शयति । स चेति । सुखहेतावपि अझस्वभावे विवक्षित विशेषं दर्शयति । भवतीति । घ. दसामान्यमा । २ घ. शतुल्य । ३ ज. मध।४ च. थे दुः।५घ. छ. खस्वरू।। घ. स्या जत्वा । ७ घ. तन ना ८ स तत्त्वतो। ख. तिसि।१० क. श्वरे इति । १। झगस्तयते त । ।

·चतुर्थमकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। अविवादोऽविरुद्धश्च देशितस्तं नमाम्यम् ॥२॥ भूतस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः केचिदेव हि। अभूतस्यापरे धीरा विवदन्तः परस्परम् ॥३॥ भूतं न जायते किंचिदभूतं नैव जायते । विव- यथा तपः। अयं तु न तथा। किं तर्हि सर्वसत्त्वानां मुखः। तेथेह भवति कश्चिद्विषयोपभोगः मुखो न हितः। अयं तु सुखो हितश्च । नित्यमप्रचलि- तस्वभावत्वात् । किंचाऽविवादो विरुद्धवदनं विवादः पक्षपतिपक्षपरिग्रहेण यस्मिन्न विद्यते सोऽविवादः। कस्मात् । यतोऽविरुद्धश्च य ईदृशो योगो देशित उपदिष्टः शास्त्रेण तं नमाम्यहं प्रणमामीत्यर्थः॥२॥ कथं द्वैतिनः परस्परं विरुध्यन्त इति । उच्यते । भूतस्य विद्यमान- स्य वस्तुनो जातिमुत्पत्तिमिच्छन्ति वादिनः केचिदेव हि सांख्या न स- र्व एव द्वैतिनः । यस्मादभूतस्याऽविद्यमानस्याऽपरे वैशेषिका नैयायि- काश्च धीरा धीमन्तः प्राज्ञाभिमानिन इत्यर्थः । विवदन्तो विरुद्धं वदन्तो. बन्योन्यमिच्छन्ति जेतुमित्यभिप्रायः॥३॥ तैरेवं विरुद्धवदनेनाऽन्योन्यपक्षपतिषेधं कुर्वद्धिः किं ख्यापितं भव हितविशेषणस्य तात्पर्यमाह । तेथेह भवतीत्यादिना। तस्य हितत्वे हेतुमाह । नित्य- मिति । तस्यैव विशेषणान्तरमाह । किंचेति । तत्र हेतुं प्रश्नपूर्वकमाह । कस्मादिति । भात्मप्रकाशत्वाद्ब्रह्मस्वभावस्याविरुद्धत्वम् । न हि कस्यचिदात्मप्रकाशो विरुद्धो भव- तीत्यर्थः । यथोक्तयोगज्ञानमार्गस्य संप्रदायागतत्वमाह । य ईदृश इति । वन्नमस्का- रब्याजेन तस्य स्तुतिस्तदुपायेषु श्रोतृप्रवृत्यर्थमत्र विवक्षितेत्याह । तं नमामीति ॥ २ ॥ अद्वैवदर्शनस्याविरुद्धत्वेनाविवादत्वं विशदीकर्तुं द्वैविनां विवाद तावदाहरति । भूतस्येति । एवं विरुद्धं वदन्तो मिथो नेतुमिच्छन्तीत्याह । विवदन्त इति । पश्न- पूर्वकं श्लोकाक्षराणि योजयति । कथमित्यादिना । एवकारार्थे हेतुमाह । यस्मादि- ति। प्राज्ञामिमानिनो" जाविमिच्छन्वीवि. 'पूर्वण संवन्धः । चतुर्थपाद साध्याहारं व्याकरोति । विवदन्त इति ॥ ३ ॥ पक्षद्वयनिषेधमुखेन सिद्धमर्थ कथयति । भूतमित्यादिना । श्लोकाक्षरन्या- स्यानार्थमाकाङ्क्षां निक्षिपति । तैरिति । तत्राऽऽयं पादमववाथ व्याकरोति । च. 'परं धी। २.घ.ज. यथेह । ३ च. दःप्रतिप। ४ च.. प्रहो या ५ क.न्तोन्यो।६च. सन्तोन्यो।७च. तिबोधं । झ.कि व्याख्यातं । एस.घ.स.येथह। १०. 'रुद्धम् न। ११ ग .. अ. क्तस्य यो१२ज.तितई। ३ग. छ. स. 'ति.। प्रक्षा १४ग.इ. 'नो भूतस्य नापूर्वान..

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अलातशान्त्याख्यं दन्तोऽदया ह्येवमजाति ख्यापयन्ति ते ॥४॥ ख्याप्यमानामजाति तैरनुमोदामहे वयम् । वि- वदामो न तैः सार्धमविवादं निबोधत ॥५॥ अजातस्यैव धर्मस्य जातिमिच्छन्ति वादिनः । अजातो ह्यमृतो धर्मो मर्त्यतां कथमेप्यति ॥६॥ रम्भ येषा मैरा मा वरं उपदे तीति । उच्यते । भूतं विद्यमानं वस्तु न जायते किंचिद्विद्यमानत्वांदे- वाऽऽत्मवदित्येवं वदन्न सद्वादी सांख्यपक्ष प्रतिषेधति सज्जन्म । तथा अभूतमविद्यमानमविद्यमानत्वान्नैव जायते शशविषाणदित्येवं वदन्सां- ख्योऽप्यसद्वादिपक्षमसज्जन्म प्रतिषेधति । विवदन्तो विरुद्धं वदन्तोs. द्वयो द्वैतिनोऽप्येतेऽन्योन्यस्य पक्षी सदसतोजन्मनी प्रतिषेधन्तोऽ- जातिमनुत्पत्तिमर्थात्ख्यापयन्ति प्रकाशयन्ति ते ॥ ४ ॥ तैरेवं ख्याप्यमानामजातिमेवमस्त्वित्यनुमोदामहे केवलं न तैः साध वि- वदामः पक्षतिपक्षहणेन । यथा तेऽन्योन्यमित्यभिप्रायः । अतस्तमवि- बादं विवादरहितं परमार्थदर्शनमनुज्ञातमस्माभिनिबोधत है शिष्याः ||२|| सदसद्वादिनः सर्वेपीति पुरस्तात्कृतभाष्यश्लोकः ॥ ६ ॥ रणे न्धो भिप्रेतार्थ जडत्वा उच्यत इति । द्वितीयपाद विभजते । तथेति । द्वितीयाध विभजते । विवदन्त इत्यादि- ना । सदसदविरिक्तवस्त्वभावाद्वस्तुत उत्पत्तेरनुपपत्तिरित्याह । अर्थादिति ॥ ४ ॥ वर्हि प्रतिवादिभिरुक्तत्वादजातिरपि भवता प्रत्याख्येयेत्याशङ्कयाऽऽह । ख्याप्य- मानामिति । प्रतिवादिभिः सह विवादाभावे फलितमाह । अविवामिति । अक्षरा- णि व्याचष्टे । तैरित्यादिना । अद्वैतवादिनो द्वैतवादिभिर्विवादाभावे वैवर्यदृष्टान्त- माह । यथा त इति । चतुर्थपादार्थमाह । अत इति ॥५॥ जातस्यैव जन्मनाऽऽनर्थक्यादनवस्थानाचाऽजातस्यैव पदार्थस्य जन्म सद्वादिनोऽ- सद्वादिनश्च सर्वेऽपि स्वीकुर्वन्तीवि परपक्षमनुवदति । अजातस्येति । तत्र शिष्टांभीष्ट- दोष प्रदाऽभ्यनुजानाति । अजातो हीति । के ते वादिनो थैरेवमिष्यते तत्राऽऽ- ह । सदसदिति । अवशिष्टानि श्लोकाक्षराणि व्याख्यातत्वान्न पुनर्व्याख्यानसापेक्षाणी- त्याह । पुरस्तादिति ॥६॥ न्याकुवै कथम सर्वषां दर्शयां १.ज. "त्वादाम । २ ख. घ. ज. नत्वा'। ३ क. 'या अद्वै। ४ च. झ. न्यप। ५ श. # प्रतिपक्षपक्षपरिमा ६ ख. , इ. 'क्षपरिम। ५१ , च. ज. 'प्रहेण यी ८ ख. श, ओकास दिनां है। १० अ. भी दो।

·चतुपकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। १५३ न भवत्यमृतं मर्त्य न मर्त्यममृतं तथा । प्रकृतेरन्यथाभावो न कथंचिद्भविष्यति ॥७॥ स्वभावेनामृतो यस्य धर्मो गच्छति मर्त्यताम् । कृतकेनाऽमृतस्तस्य कथं स्थास्यति निश्चलः॥८॥ सांसिद्धिकी स्वाभाविकी सहजा अकृता च या। उक्तार्थानां श्लोकानामिहोपन्यासः परवादिपक्षाणामन्योन्यविरोध- ख्यापितानुमोदनप्रदर्शनार्थः ॥ ७ ॥ ८ ॥ यस्माल्लौकिक्यपि प्रकृतिर्न विपर्येति काऽसावित्याह सम्यसिद्धिः संसिद्धिस्तत्र भवा सांसिद्धिकी यथा योगिनां सिद्धानामणिमाद्यैश्वर्यमाप्तिः प्रकृतिः सा भूतभविष्यत्कालयोरपि योगिनां न विपर्येति । तथैवे सौ । तथा परिणामिब्रह्मवादे यदब्रह्मवादिभिर्दूषणमुच्यते तदप्यनुज्ञातमेवेति मत्वाऽऽह । न भवतीति । अमृतं हि ब्रह्म न तद्रूपे स्थिते मर्यं भवितुमर्हति । स्थितरूपविरोधात् । न च मत्यं कार्य स्वरूपे स्थिते प्रलयावस्थायाममृतं ब्रह्म संपद्यते । नष्टेऽपि स्वरूपे वस्यैवा- भावान्नान्यथात्वमित्यभिप्रेत्याऽऽह । प्रकृतेरिति । किंच यस्य परिणामवादिनः स्वभावे नामृतः सन्परमात्माख्यो धर्मशब्दिवो भावो मर्त्यतां कार्यभावापत्त्या गच्छति तस्य कैतकेन समुच्चयानुष्ठानेनाऽमृतो जाँतो मुक्तो वक्तव्यः । स च कथं निश्चलः स्थातुं पारयति । यत्कृतकं तदनित्यमिति न्यायविरोधादित्याह । स्वभावेनेति । पुनरुक्ति- माशङ्कय प्रत्यादिशति । उक्तार्थानामिति ॥ ७ ॥ ८॥ प्रकृतेरन्यथाभावो न कथंचिदित्युक्तं तत्र प्रकृतिशब्दार्थं कथयति । सांसिद्धिकी- ति । श्लोकाक्षराणि व्याकुर्वन्प्रकृतेरन्यथात्वाभावे हतुमाह । यस्मादिति । तस्माद- जामृतस्वभावा प्रकृतिर्न विपर्येतीति किमु वक्तव्यमिति योजना । कैमुतिकन्यायद्योव- नार्थोऽपिशब्दः । विवक्षितं हेतुं स्फुटयितुं प्रश्नपूर्वकं विभजते । कासावित्यादिना । १ झ. यथा । २ च. 'जाप्या। झ. 'जा कृतका यथा। ३ ख. च. ड. 'नुपपत्त्यनुमो। छ. 'नुपपत्त्याऽनुमो'। ४ घ. च. 'दिस्त। ५ च. व स्वा। ख. ज. व या स्वा। ६ घ. 'सा स्वा। ५.ग. घ. ङ. छ. यद्ब्रह्म। ८ ज. कार्यस्व। ख. ये कार्यस्व1१० क. रूपस्थि। ११ क. स्थितं । १२ घ. धर्मवादिनो । १३ क. कृतके । १४ ज. च्चयोनु। १५ ग. छ, अ. जीवो । १६ घ. एकामा ।

·१५० गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [भलावशान्त्यारूप प्रकृतिः सति विज्ञेया स्वभाव न जहाति या॥९॥ जरामरणनिर्मुक्ताः सर्वे धर्माः स्वभावतः । जरामरणमिच्छन्तश्यवन्ते तन्मनीषया ॥१०॥ HP. स्वाभाविकी द्रव्यस्वभावत एव यथाऽग्न्यादीनामुष्णप्रकाशादिलक्षणा सोऽपि न कालान्तरे व्यभिचरति देशान्तरे च तथा सहजाऽऽत्मना सहेव जाता यथा पक्ष्यादीनामाकाशगमनादिलक्षणा । अन्यापि पा काचिदक- ता केनचिन्न कृता यथाऽपा निम्नदेशगमनादिलक्षणा | अन्याऽपि' या काचित्स्वभावं न जहाति सा सर्वा प्रकृति रितिविज्ञेया । लोके मिथ्या- कल्पितेषु लौकिकेष्वपि वस्तुषु प्रकृति न्यथा भवति किमुताऽजस्वभावेषु परमार्थवस्तुष्वमृतत्वलक्षणा प्रकृतिर्नान्यथा भवतीत्यभिपापः ॥९॥ किंविषया पुनः सा प्रकृतिर्यस्पा अन्यथाभावो वादिभिः कल्प्यते व भिप्रे साङ्गयोगमनुष्ठाय परिसमापनं संसिद्धिः । सिद्धानामणिमायैश्वर्यमाप्तौ सामग्रीसंपनाना या काचित्स्वभाव न जहाति घटस्य घटत्वं पटस्य पटत्वमित्यादिकवि शेषः । पास- ङ्गिकं प्रकृतिशब्दार्थमुक्त्वा प्रकृवेरन्यथात्वाभावे मागुक्ते स्वसिद्धान्ते यत्फलति ददि- दानी किं पुनायेन कथयति । मिथ्येति ॥ ९ ॥ प्रासङ्गिकीमेवं जीवानां प्रकृति दर्शयितुं प्रक्रमवे । जरेति । आत्मानो हि सर्वविकि- यारहिवाः स्वभावतो भवन्तीत्यर्थः । तेषामुक्तप्रकवेरन्यधात्वे का क्षतिरित्याशङ्कयाss- ह। जरामरणमिति । सर्वविक्रियाशून्ये स्वात्मनि विक्रियाकल्पनायां तद्वासैनया स्वभा- वहानिः स्यादित्यर्थः । श्लोकाक्षराणि व्याकर्तुमाकाङ्क्षा दर्शयति । किंविषयेति । भा- श्रयविषयो विषयशब्दः। अपकृतं प्रकृतेराश्रयनिरूपणमित्याशङ्कयाऽऽहायस्याइति। स असा। २ ज. सान। ३ झ. 'जा सा आत्म। ४ श. "पि का ५५. "पि का. छ. "तिज्ञया । घ.७ "क्षणप्री ८ तीति भावः ॥ ९॥ ख. घ. छ. ज. 'तीति ॥ ९॥ क, छ भावाच । १० क. ते सिं। ११ ज. मेवजी । १२ ग. "ति प्रद। ।३ च. हि वि।१४ छ, 'मुत्ते की ज. 'मुक्तः प्रा १५.ग. ह. सनायाः ।

·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। १५५ कारणं यस्य वै कार्य कारणं तस्य जायते । जायमानं कथमजं भिन्नं नित्यं कथंचतत्॥११॥ कल्पनायी वा को दोष इत्याह । जरामरणादि निर्मुक्ताः । जरामरणा- दिसर्वविक्रियावर्जिता इत्यर्थः। के सर्वे धर्माः सर्वे आत्मान इत्येतत्स्व- भावतः प्रकृतितः । एवंस्वभावाः सन्तो धर्मा जरामरणमिच्छन्त इच्छ- न्त इवेच्छन्तो रज्ज्वामिव सर्पमात्मनि कल्पयन्तश्यवन्ते स्वभावतश्च- सन्तीत्यर्थः । तन्मनीषया जन्ममरणचिन्तया तद्भावभावितत्वदोषेणे- त्यर्थः ॥१०॥ कथं सज्जातिवादिभिः सांख्यैरनुपपन्नमुच्यत इत्याह वैशेषिकः। कारणं मृदुपादानलक्षणं यस्य वादिनो वै कार्य कारणमेव कार्याकारे- ण परिणमते यस्य वादिन इत्यर्थः । तस्याऽजमेव सत्प्रधानादि कारणं महदादि कार्यरूपेण जायत इत्यर्थः । महदाचाकारेण चेन्जायमानं प्र- धानं कथमजमुच्यते तैविप्रतिषिद्धं चेदं जायतेऽजं चेति । नित्यं च तैर- च्यते । प्रधानं भिन्नं विदीर्ण स्फुटितमेकदेशेन सत्कथं नित्यं भवेदित्य- प्रश्नान्वर मकरोति । कल्पनायामिति । तत्र पूर्वार्धमुत्तरत्वेन व्याकरोति । आहे- स्यादिना। उत्तरार्धं विभजते । एवंस्वभावा इति ॥ १०॥ प्रासङ्गिगं परित्यज्य सांख्यपक्षे वैशेषिकादिभिरुच्यमानं दूषणमभ्यनुज्ञातमनु- भाषते । कारणमिति । कारणस्य जायमानत्वे का हानिरित्याशङ्कयाऽऽह । जायमान- मिति । सावयवत्वाच्च प्रधानस्य नित्यत्वानुपपत्तिरित्याह । भिन्नमिति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह । कथमिति । तत्र मथमपादाक्षराणि योजयति । कारणमित्यादिना। तदेव स्पष्टयति । कारणमेवेति । द्वितीयपादं विभजते । तस्येति । प्रधानादीत्या- दिशब्देन तदवयवाः सवादयो गृह्यन्ते । महदादीत्यादिशब्देनाहंकारादिग्रहणम् । तृतीयपादं व्याकरोति । महदादीति | विप्रतिषेधं विशदयति । जायत इति । चतुर्थ- पादार्थमाह । नित्यं चेति । विमतमनित्यं सावयवत्वाद्धटादिवदित्यभिप्रेत्य दृष्टा- १ ज. स.यो को। २ छ. 'यारहिता । ३ च. के ते स। ४ क. आत्मान । ५ च. इत्यत आह।च. 'रूपं जा। ७ च. घ. . "ते वित्री ८ ख. २ का ६ ग. छ. झ. 'नायो वेति । १.क. साध्यत्वा ·१५६ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिपत्कारिकाः । [अलातशान्त्यास्य कारणाद्यद्यनन्यत्वमतः कार्यमजं यदि । जाय- मानाद्धि वै कार्याकारणं ते कथं ध्रुवम् ॥१२॥ थः । न हि सावयवं घटादि एकदेशम्फुटनर्मि नित्यं दृष्टं लोक इत्य- र्थः । विदीर्णं च स्यादेकदेशेनाज नित्यं चेति । एतद्विप्रतिषिद्धं तैरभि- धीयत इत्यभिप्रायः ॥ ११ ॥ उक्तस्यैवार्थस्य स्पष्टीकरणार्थमाह । कारणादजात्कार्यस्य यद्यनन्य- त्वमिष्टं त्वया ततः कार्यमजमिति प्राप्तम् । इदं चान्यद्विप्रतिषिद्धं कार्य- मजं चेति तव । किंचाऽन्यत्कार्यकारणयोरनन्यत्वे जायमानाद्धि वै का- त्किारणमनन्यन्नित्यं ध्रुवं च ते कथं भवेत् । न हि कुक्कुट्या एकदेशः पच्यते एकदेशः प्रसवाय केल्प्यते ॥ १२ ॥ । न्तं साधयति । न हीति । सांख्यस्मृतिविरुद्धमनुमानमित्याशङ्कयाऽऽह । विदीर्ण- चेति ।। ११ ॥ किंच कार्यकारणयोरभेदे किं कारणाभिन्नं काय किंवा कार्याभिन्न कारणमिति विक ल्प्याऽऽधमनुवदति । कारणादिति । अतोऽस्मिन्पक्षे कार्य ममं स्यात् । तथाविधकार- णाभिन्नत्वादिवि दूषयति । अत इति । द्वितीयम द्रवति । यदीति । जायमानात्का- त्किारणमभिन्नं यदीति योजना | न तर्हि कारणं ध्रुवं भवितुमर्हति कार्याभिनत्वा- तस्य वाध्रुवत्वादिति दूषयति । कारणमिति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह । उक्तस्येति । कार्यकारणयोरभेदवादे विप्रतिषेधो दर्शितः । तस्यैव दृढीकरणार्थमयं श्लोक इत्यर्थः । पूर्वार्धाक्षरोत्थमर्थमाह । कारणादिति । प्रारनिष्टपर्यवसायित्वमाह इदं चेति । म- धानस्याजत्वं जायमानत्वं च विप्रतिषिद्धमित्युक्तम् । ततोन्यदित्युक्तमेव व्यनक्ति कार्य- मिति । अभेदेऽपि मायावादे नैष दोषः कारणेस्य कार्यादनन्यत्वानभ्युपगमात् । कार्यस्यैव कारणमात्रत्वाङ्गीकारादिति मत्वाऽऽह । तवेति । द्वितीया विभजते । किं- चान्यदिति । अभेदवादेऽपि कार्यस्यानित्यत्वं कारणस्य नित्यत्वमिति व्यवस्था कि- मिति न भवतीत्याशङ्कयाऽऽह । न हीति ॥ १२ ॥ 1 छ. 'दिरेक । २ च. देशे स्फु। ३ ख. घ. डा. ज. "त्यं च । ४ ख. दाणे च । ५. घ. ङ, कुटस्यैक । ६ च.छ. कल्पते।७छ, 'नुवदति । ८. 'कार्यका । ९घ. 'गका । १० . भेदेऽपि ।

·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासवलितशांकरभाष्यसमेताः। अजादै जायते यस्य दृष्टान्तस्तस्य नास्ति वै । जाताच जायमानस्य नव्यवस्थाप्रसज्यते॥१३॥ हेतोरादिः फलं येषामादिहेतुः फलस्य च । 11 किंचाऽन्यदजोदनुत्पन्नावस्तुनो जायते यस्य वादिनः कार्यम् । दृष्टान्तस्तस्य नास्ति वै दृष्टान्ताभावेऽर्थादजान्न किंचिज्जायत इति सिद्धं भवतीत्यर्थः । यदा पुनर्जाताज्जायमानस्य वस्तुनोऽभ्युपगमः तैद- प्यन्यस्माज्जातात्तदप्यन्यस्मादिति न व्यवस्था प्रसज्यते । अनवस्थानं स्यादित्यर्थः ॥ १३ ॥ यत्र त्वस्य सर्वमात्मैवाऽभूदिति परमार्थतो द्वैताभावः श्रुत्योक्तस्त- माश्रित्याऽऽह । हेतोधर्माधर्मादेरादिः कारणं देहादिसंघातः फैलं येषां वादिनाम् । तथाऽऽदिः कारणम् । हेतुर्धधिर्मादिः । फलस्य च "देहादिसं- किंध यस्य प्रधानवादिनो मते प्रधानादजादभिन्नं कार्य जायते महदादीत्यभ्यु- पगम्यते । तस्य पक्षे तस्मिन्नर्थे दृष्टान्तो वक्तव्यः तवष्टम्भेनैव तेनार्थव्यवस्थापनात् । न चात्रोभयसंपतिपन्नो दृष्टान्तो दृष्टोऽस्तीत्याह । अजादिति । यद्यजानित्याव- स्तुनो जायमानमभ्युपगन्तुं न शक्यते तर्हि जातादेव जायमानमभ्युपगम्यतामित्या- शङ्कयाऽऽह । जाताच्चेति । सांख्यसमये दोषान्तरप्रदर्शनपरत्वं श्लोकस्य प्रविजानी- ते । किंचान्यदिति । तत्र पूर्वार्धाक्षराणि योजयति । अजादिति । दृष्टान्ताभावेऽपि प्रमाणान्तरादर्थप्रतिपत्तिभविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह । दृष्टान्तेति । परस्य खल्वनुमाना- धीनमर्थपरिज्ञानम् । न च दृष्टान्तीभावेऽनुमानमवकल्पते तस्मान्न सांख्यसमयः संभव- तीत्यर्थः । द्वितीया व्याचष्टे । यदा पुनरित्यादिना ॥ १३ ॥ द्वैतवादिभिरन्योन्यपक्षपविक्षेपमुखेन ख्यापितं वस्तुनोऽजन्यत्वमद्वैतवादिनाऽभ्य- नुज्ञातमिदानी द्वैतनिरसनमपि औतं विद्वदनुभवानुसारित्वात्तेनाभ्यनुज्ञावमेवेत्याह । हेतोरिति । हेतुफलात्मकः संसारोऽनादिरिति वदद्भिस्तस्यानादित्वस्वभावो नैव वक्तुं शक्यते । हेतुफलयोरादिमत्त्वस्य कण्ठोक्तत्वादतो हेतुफलात्मकं द्वैतमनिरूपिवरू- पमवस्तुभूतमित्यर्थः । श्लोकस्य तात्पर्यमाह । यत्र विति । तमाश्रित्य कार्यकारणा- छ. 'जादुत्प। २ झ. 'नानीत्याद। ३ अ. ति प्रसि। ४ झ. तदाप्य । ५ छ. श्रुत्युक्त। ६ क. घ. ज. देिं। ७ झं. देहस। ८ घ. ङः ज. फलभेषां । ९ क. झ. ादिः । ० झ. देहस । ११ ग. म्तानुभा । १२ ग. प्र. 'न्तानुभा । १३ घ. अ. ज. कल्प्यते । १४ ख. ज. रि व ते । ग. 'रिवाना क. रिचैतेना। १५ ग. ह. 'स्य स्वयैवोक्त। १६ घ. 'मनुरू'। १७ छ. ज. पार्थमा ।

·१५ Stherboatsiyar. Nonwer १५८ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [भलातशान्त्यास्यं हेतोः फलस्य चानादिः कथं तैरुपवर्ण्यते ॥१४॥ हेतोरादिः फलं येषामादिर्हेतुः फलस्य च । तथा जन्म भवेत्तेषां पुत्राजन्म पितुर्यथा ॥१५॥ संभवे हेतुफलयोरेषितव्यः क्रमस्त्वया । यु- गपत्संभवे यस्मादसंबन्धो विषाणवत् ॥१६॥ घातस्य । एवं हेतुफलयोरितरेतरकार्यकारणत्वेनादिमत्वं यदिरेवं हेतोः फलस्य चानादित्वं कथं तैरुपवर्यते वितिषिमित्यर्थः । न हि नित्यस्य कूटस्थस्याऽऽत्मनो हेतुफलात्मता संभवति ॥ १४ ॥ कथं तैविरुद्धमभ्युपगम्यंत इति । उच्यते । हेतुजन्यादेव फलाटे. तोर्जन्माभ्युपगच्छतां तेषामीदृशो विरोध उक्तो भवति यथा पुत्राज्ज- न्म पितुः॥ १५॥ यथोक्तो विरोधो न युक्तोऽभ्युपगन्तुमिति चेन्मन्यसे संभवे हेतुफल- योरुत्पत्तौ क्रम एपितव्यस्त्वयाऽन्वेष्टव्यः । हेतुः पूर्व पश्चात्फलं चेति । / त्मकस्य द्वैतस्य दुर्निरूपत्वमाहेति योजना । हेतुफलयोरात्मपरिणामत्वादादिमरवमुपा- दानरूपेण चानादित्वमित्याशङ्कच्याऽऽत्मनो निरंशस्य कृटस्थस्य निन्यस्यै परिणामानु- पपत्तमॆवमित्याह । न हीति ॥ १४ ॥ हेतुफलयोरन्योन्यमादिमत्त्वं ब्रुववा तदात्मकस्य संसारस्यानादित्वं विप्रतिषिद्धमि- युपपादितम् । संपति कार्यकारणभावोऽपि तयोर्न संभवतीत्याह । हेतोरित्यादिना । हेतुफलयोरन्योन्यं कारणत्वमभ्युपगच्छद्भिरभ्युपगम्यते विरुद्धमिति । एतरमनपू- र्वकं प्रकटयति । कथमित्यादिना । ईदृशत्वमेव विशदयति । यथेति ॥ १५ ॥ प्रतीतितो हेतुफलयोरुत्पचेरुपगन्तव्यत्वान्न युक्तं वनिराकरणमित्याशङ्कयाऽऽह । संभवे इति । तयोरुदये मातीविके नियतपूर्वभावी हेतुर्नियवोत्तरमावि फलमित्यम्युप- गमे हेतुमाह । युगपदिति । यथोक्तो विरोधो हेतुफलभावस्यासंभवः से न युक्तोड- म्युपगन्तुं प्रतीतिविरोधादिति न्यावत्या शङ्कामनुवदति । यथेति । बोचरत्वेन शेकाक्षराणि योजयति । संभव इति । प्रदीत्या क्रमस्वीकारवदुपपत्तेश्चेत्याइ । १ क. 'तरका । २ च. श. 'नादिः क। ३ ख. घ. कृ. ज. "त्यक। ४ क. छ. 'सकता। ५ छ. म्यते हैं। ६ स. च्छतामी । ७ अ. 'गन्तुं चें। ८ छ. 'रूपितत्वमा ९५. 'दिमत्व। 1. ग. य. 'स्य प। ११ छ. स्थानि । १२ ख. ज. घ. क. स्य स्वतः पो १३ क. सन्युको । १४-मा. न. स. वयोमाश ·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । फलादुत्पद्यमानः सन्न ते हेतुः प्रसिध्यति । अप्रसिद्धः कथं हेतुः फलमुत्पादयिष्यति॥१७॥ इतश्च युगपत्संभवे यस्माद्धेतुफलयोः कार्यकारणत्वेनासंबन्धः । यथा यु- गपत्संभवतोः सव्येतरगोविषाणयोः ॥ १६ ॥ कथमसंबन्ध इत्याह । जन्यात्स्वतोऽलब्धात्मकात्फलादुत्पद्यमानः सञ्शशविषाणादेरिवासतो न हेतुः प्रसिध्यति जन्म न लभते । अलब्धा- स्मकोऽप्रसिद्धः सम्शशविषाणार्दिकल्पस्तव कथं फलमुत्पादयिष्यति । नहीतरेतरापेक्षसिद्धयोः शशविषाणकल्पयोः कार्यकारणभावेन संबन्धः कचिदृष्टः अन्यों वेत्यभिप्रायः ॥ १७ ॥ इतश्चेति । तामेवोपपत्तिं स्फोरयति । युगपदिति । ययोर्युगपत्संभवस्तयोर्न कार्य- कारणत्वं यथा विषाणयोरिति व्याप्तेर्व्यक्तत्वात्क्रमस्यावश्यकतेत्यर्थः ।। १६ ।। उक्तव्याप्तेरनुग्राहकं तर्कमुपन्यस्यति । फलादिति । हेतुफलयोर्मियो हेतुफलत्वं ब्रुवतो मते हेत्वधीनवयाऽलब्धात्मकात्फलादुत्पद्यमानो हेतुर्न ततो लब्धात्मको भवत्य- लब्धात्मकश्चाऽसत्त्वान्न फलमुत्पादयितुं शक्नोति । अवो हेतुफलमावस्यैवासिद्धिरित्य- । हेतुफलयोरक्रमवतोर्न कार्यकारणभावेन संबन्धः सिध्यतीत्येतदाकाङ्क्षापूर्वक साधयति । कथमित्यादिना । स्वतो हेतुस्वरूपाजन्यं फलं तदधीनत्वेन लब्धात्मकं स्वतश्चालब्धात्मकम् । तत उत्पद्यमानः सन्नेष हेतुर्न प्रसिध्यति । न खलु शशविषा- णादेरसतः सकाशात्किचिल्लब्धात्मकमुपलभ्यते । हेतुश्चेदप्रसिद्धोऽलब्धात्मकोऽभ्युपग- वः स वर्हि यथाविधोऽसद्रूपः सन्न फलमुत्पादयितुमुत्सहते । न हि सद्वादिमवे फल- मसवः सकाशादुपलब्धचरमित्यर्थः । वथाऽपि कथं हेतुफलयोरसंबन्धः सिध्यती त्या- शङ्कयाऽऽहँ । न हीति । अन्यथा वेत्याधारायभावादिकथनं हेतुफलयोर्योगपये सत्यन्यवरस्यापि न पूर्वक्षणे सत्तेत्यसवोः शशविषाणयोरिवान्योन्यापेक्षया जुन्यजनकर्व नोपपद्यते शशविषाणादिष्वपि प्रसंगादित्युक्तम् ॥ १७ ॥ १ घ. 'तो हैं। २ क. तुः ति। धातुः फल प्री ३ च. को सिं। ४ च. शिविक। ५ च. 'या चेत्य। ६ क- घ. ज. ना हे । ५.व. ह । अग.. 'यामा । ९ ग. स. सत्त्वमित्व ·१६० १५८ ho cơ thg 5 गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अलावशान्त्याल्प यदि हेतोः फलासिद्धिः फलसिद्धिश्च हेतुतः। कतरत्पूर्वनिष्पन्नं यस्य सिद्धिरपेक्षया ॥१८॥ अशक्तिरपरिज्ञानं क्रमकोपोऽथ वा पुनः । ए- वं हि सर्वथा बुद्धैरजातिः परिदीपिता॥१९॥ घातस्य हेतोः । हि नित असंबन्धतादोषेणोपोदितेऽपि हेतुफलयोः कार्यकारणभावे यदि हे- तुफलयोरन्योन्यसिद्धिरभ्युपगम्यत एव त्वया कतरपूर्वनिष्पन्नं हेतुफ- लयोर्यस्य पश्चाद्भाविनः सिद्धिः स्यात्पूर्वसिद्धयपेक्षया तहत्यिर्थः॥१८॥ अर्थतन्न शक्यते वक्तुमिति मन्यसे सेयमशक्तिरपरिज्ञानम् । तत्त्वा- विवेको मूढतेत्यर्थः । अथ वा योऽयं त्वयोक्तः क्रमः हेतोः फलस्य सि- द्धिः फलाच हेतोः सिद्धिरितीतरेतरानन्तर्यलक्षणस्तस्य कोपो विपर्यासोs- न्यथाभावः स्यादित्यभिप्रायः । एवं हेतुफलयोः कार्यकारणभावानुपपत्तेर- जातिः सर्वस्यानुत्पत्तिः परिदीपिता प्रकाशिताऽन्योन्यपक्षदोषं ब्रुवद्भि- वादिभिर्बुद्धैः पण्डितैरित्यर्थः ॥ १९ ॥ तोर्जन्म न्म पितुं यथो योरुत्पर त्मकस्य द्वैत दानरूपेण पपत्तमैवामित हेतपत इदानीं पुण्यो वै पुण्येन कर्मणा भवतीत्यादिश्रुतेधर्मादिषु हेतुफलभावमाशय श्रु- तेरसंभावितार्थे प्रामाण्यायोगावश्यं पौर्वापयं वक्तव्यमित्याह । यदीति । श्लोकाक्षरा- णि योजयति । असंबन्धेत्यादिना ॥१८॥ हेतुफलयोरिदं पूर्वमिदं पश्चादिति न ज्ञायते । परस्पराश्रयात् | अतश्चेदं पूर्वनि- पन्नमिति वक्तुमशक्यमित्याह । अशक्तिरिति । उत्तरावसरे चैदुत्तरापरिज्ञानं वर्हि कथमशक्तिसूचकं तन्निग्रहस्थानमप्रतिभाभिवानीयमापत तीत्यर्थः । किंच यदि क्रमस्य नियतपूर्वापरभावात्मनोऽपरिज्ञानं तदा पूर्व कारणमुत्तरं कार्यमिति प्रतिज्ञा हीयेव । तथा च प्रतिज्ञाहानिर्निग्रहान्तरमापधेतेत्याह । क्रमेति । अन्योन्यपक्षप्रतिक्षेपमुखेन सतोऽसतश्च जन्मनी प्रत्याख्याते । क्रमाक्रमाभ्यामुत्पत्तर-पत्तरजातिरेवास्मदभिप्रेवा वादिभिरादर्शिता भवतीत्युपसंहरति । एवं हीति । तत्राऽऽयं पादं व्याकरोति । अथे- त्यादिना । क्रमपक्षे पूर्वनिष्पन्नमैतच्छब्देन परामृश्यते । द्वितीयपादं योजयति । अथवेत्यादिना । द्वितीया) विवृणोति । एवमिति ॥ १९ ॥ १ च. झ. 'लासि। २ झ. संबद्धता । ३ घ, दोषे मयोदि। ४ च गापादित ५ ख. घ. 'त्यू- 4 नि। ६ घ. ज. 'न्यस झ्य। ५ क. छ. 'न्योन्यापेक्षा ४ ख. रु. झ. पूर्व नि। ९ ग. ह. झ. तदुः। १० ग. स. परीमा 1 47 4. ज. हीयते । १२ ग. "तिपक्षमा १३ छ. 'नुत्पत्तेरतोजा'। १४ ग. स. 'रतो जा। १५.ग. इ. वं व्हीति । वित इति हेतुमाद युपगन्तुं शंकाक्षरा १क ५छ. भ्यते म. स्य.प। छ. वत्य ·१६१ चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। बीजाङ्कुराख्यो दृष्टान्तः सदा साध्यसमो हि सः। न हि साध्यसमो हेतुः सिद्धौ साध्यस्य युज्यते ॥२०॥ ननु हेतुफलयोः कार्यकारणभाव इत्यस्माभिरुक्तं शब्दमात्रमाश्रित्य छलमिदं त्वयोक्तं पुत्राजन्म पितुर्यथा विषाणवच्चासंबन्ध इत्यादि । न ज्ञस्माभिरसिद्धाद्धेतोः फलसिद्धिरसिद्धाद्वा फलाद्धेतुसिद्धिरम्युपगता। किं तर्हि । बीजास्कुरवत्कार्यकारणभावोऽभ्युपगम्पत इति । अत्रोच्यते । बीजाङ्कुराख्यो दृष्टान्तो यः स साध्य तुल्यो ममेत्यभिप्रायः । ननु प्रत्यक्षः कार्यकारणभावो बीजाङ्कुरयोरनादिन पूर्वस्य पूर्वस्याऽपरं- वदादिमत्त्वाऽभ्युपगमात् । यथेदानीमुत्पन्नोऽपरोऽकुरो बीजादा- दिमान्बीजं चापरमन्यस्मादकुरादिति क्रमेणोत्पन्नत्वादादिमत् । एवं पूर्वःपूर्वोऽङ्कुरो बीजं च पूर्व पूर्वमादिमदेवेति प्रत्येकं सर्वस्य बीजाकुरजा- तस्यादिमत्त्वात्कस्यचिदप्यनादित्वानुपपत्तिः । एवं हेतुफलानाम् । अथ बीजाङ्कुरयोरिव हेतुफलयोरन्योन्यं कार्यकारणभावाभ्युपगमान्नान्योन्याश्रयत्वमि- त्याशङ्कयाऽऽह । बीजेति । दृष्टान्तस्य साध्यसमत्वेऽपि सापकत्वमस्त्वित्याशङ्कयाऽऽ- हान हीति । श्लोकापोधं चोद्यमुद्भावयति नन्विति । शब्दमात्रं विवक्षिवार्थशून्यम् । शब्दमाश्रित्य छलप्रयोगमेवोदाहरति । पुत्रादिति । आदिशब्देन फलादुत्पद्यमानः सन्न वे हेतुः प्रसिध्यवीत्यादि गृह्यते । कार्यकारणभावो हेतुफलयोरित्यत्रानभिप्रेतमर्थ कथयति । न हीति । 'तत्रैव प्रश्नपूर्वकमभिप्रेतमर्थमुदाहरति । किं तौति । दृष्टा- न्वासंपतिपत्त्या परिहरति । अत्रेति । मायावादिमवे कचिदपि कार्यकारणभावस्य वस्तुभूतस्यासंप्रतिपत्तेर्ममेत्युक्तम् । प्रत्यक्षावष्टम्भेन!ष्टान्वं साधयन्नाशङ्कवे । नन्विति। किं बीजाङ्कुरव्यक्त्योरिदं कार्यकारणत्वमिष्यते किंवा बीजाकुरसंवानयोरिवि विङ- ल्प्याऽऽधं दूषयति । न पूर्वस्येति । तदेव प्रपश्चयति । यथेत्यादिना । बीजव्यक्त- रङ्कुरव्यक्तेश्चोक्तमकारेणानादित्वस्याऽन्योन्यकारणत्वस्य चानुपपत्तिरिति शेषः । क- ल्पान्वरमुत्थापयति । अथेति । बीज संववरेङ्करसंक्वेश्चानादित्वमन्योन्यकारगैत्वं चा- विरुद्धं सिध्यति । बीजजावीयाङ्करजातीर्थमङ्करजातीयाद्वीजजातीयमुत्पद्यमानमुप- १ च. नः । २ क. रणाभा ३ च. साध्यसमः सा । ४ अ. न समस्तुल्यो । ५ च. "त्यर्थ का। ६ च. घ. 'दिः नापू। ७ च. स्यादि । ८ क. 'रवादि । ९ क. झ. पूर्वे पू। १० च. पूर्वी ११ च. श. 'तत्य चादि । १२ छ. 'दिमत्वा । १३ छ कम।१४ ख. 'पोचंचो।१५ग.. 'नः है। १६ ग. झ. तत्रैवं । १७ ग. अ. पत्तिम। १८ घ. किं वी। १९ इ. वस्याप्यनु । २०. ख. छ. 'पः । विक। २१ ग. स. 'दिमत्त । १२ ग. अ.त्य कार्यका २३ ग. ह. पत्वं वा.वि ३४ ग. स. यमु ।

·। गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [ अलातशान्त्याल पूर्वापरापरिज्ञानमजातेः परिदीपकम् । जाय- मानादि वै धर्मात्कथं पूर्व न गृह्यते ॥२१॥ बीजाकुरसंततेरनादिमत्त्वमिति चेत् । न एकत्वानुपपत्तेः न हि बीजा- कुरव्यतिरेकेण बीजाकुरसंततिर्नामैकाऽभ्युपगम्पते हेतुफलसंततिर्वा तदनादित्ववादिभिः । तस्मात्सूक्तं हेतोः । फलस्य चानादिः कथं तैरु- पवर्ण्यत इति । तथा चान्यदप्यनुपपत्तेन छलमित्यभिमायः। न च लोके साध्यसमो हेतुः साध्यसिद्धौ सिद्धिनिमित्तं प्रयुज्यते प्रमाणकुशलैरित्य- थः। हेतुरिति दृष्टान्तोऽत्राभिप्रेतो गमकत्वात् । प्रकृतो हि दृष्टान्तो न हेतुरिति ॥ २० ॥ कथं बुद्धैरजातिः परिदीपितेत्याह । यदेतद्धेतुफलयोः पूर्वापरापरि- लम्यते । तथैव हेतुजातीयात्फलजातीयं फलजावीयाच्च हेतुजातीयमविरुद्धमित्यर्थः । दृष्टान्ते दान्तिके च संततेरेकस्या व्यक्तैर्व्यतिरेकेणासंभवान्मैवमिति दूषयति । ने- त्पादिना । तदेव प्रपञ्चयति । न हीति । तदनादित्ववादिभिस्तासु व्यक्तिषु मिथो हेतुत्वमनादित्वं तद्वदैनशीलैरिति यावत् । अन्योन्याश्रयत्वादनवस्थानाद्वा हेतुफल- योमिथो हेतुफलमावस्य वक्तुमशक्यत्वादृष्टान्तदान्तिकयोरनुपपत्तिः सिद्धत्युपसं- हरति । तस्मादिति । दृष्टान्तस्यासंपतिपन्नत्वे स्थिते कार्यकारणस्य कचिदपि सं प्रविपत्त्यभावात्पुत्राज्जन्म पितुर्यथेत्यादि न छलप्रयुक्तमिति फलितमाह । तथा चेति। एवं श्लोकस्य पूर्वावं व्याख्यायोत्तराधं व्याचष्टे । न चेति । किमिति हेतुशब्दस्य मुख्यमर्थं त्यक्त्वा गौणोऽर्थो गृह्यते प्रकरणसामादित्याह । प्रकृतो हीति । हेतु- फलभावानुपपत्तिमुपपादितामुपसंहर्तुमितिशब्दः ॥ २० ॥ यत्पुनरन्योन्यपक्षं प्रतिक्षिपद्धिरजातिर्वस्तुतो ज्ञापिता परीक्षकैरित्युपक्षिप्तं तत्र कथ- मजाविर्वस्तुतो ज्ञापितत्याशङ्कयाऽऽह । पूर्वापरेति । कार्यस्य गृह्यमाणत्वादजाविरसि- द्धेत्याशङ्कय कारणस्यापि तर्हि ग्राह्यत्वादिवरेतराश्रयादजातिरतिव्यक्ता सिध्यतीत्या- ह । जायमानादिति । तत्र पूर्वार्धे प्रश्नद्वारा विवृणोति । कथमित्यादिना । नियवे पौर्वापर्ये निर्धारित जातिः सिध्यति । तदभावे तदसिद्धिरित्यर्थः । द्विवीया विमज- , घ. परप। २ ख. घ. ङ. ज. "द्धि चेद्धर्मा । ३ छ. वै कार्यात्त । ४ 'रसंमति। ५ च. अ. 'स्मात्सुष्टुक्तं । ६ च. च सा । ७ च. हेतोरि । ८ घ. ति च । ९ ३. बुधै र। १० स्व. के स130 . ज. अ. व्यक्तिव्यति । १२ घ. ङ. क्तेयक्तिव्यति । २३ क. दनुशी १४ क. ख. 8. णत्वस्य । १५ छ. मुख्यार्थ । १६ ज. ते क। १७ ख. घ.रु. ज. भिव्य । १८ ग. 'यतपौ। १५.ग. स. ध्यतीति त । २० ग. अ. वेन त। - ·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। स्वतो वा परतो वापि न किंचिदस्तु जायते । ज्ञानं तच्चैतदजातेः परिदीपकमवबोधकमित्यर्थः । जायमानो हि च धर्मों गृह्यते । कथं तस्मात्पूर्व कारणं न गृह्यते । अवश्यं हि जायमानस्य ग्रहीत्रा तज्जनकं ग्रहीतव्यम् । जन्यजनकयोः संबन्धस्यानपेतत्वात् । तस्मादजातिपरिदीपकं तदित्यर्थः ॥ २१ ।। इतश्च न जायते किंचित् । यज्जायमानं वस्तु स्वतः परत उभयतो वा सदसत्सदसद्वा न जायते न तस्य केनचिदपि प्रकारेण जन्म संभव- ति । न तावत्स्वयमेवाऽपरिनिपन्नास्वतः स्वरूपात्स्वयमेव जायते यथा घटस्तस्मादेव घात् । नापि परतोऽन्यस्मादन्यो यथा घटात्प. टः पटापटान्तरम् । तथा नोभयतः । विरोधात् । यथा घटपटाभ्यां - । ते । जायमानो हीति । कार्यग्रहणे कारणं गृहीतव्यमिति कुतो नियम्यते तत्राऽऽह । अवश्यं हीति । कार्यकारणयोर्नियतसंबन्धवतोरितरेतराश्रयाद्दुर्घहत्वादजातिरेव व- स्तुतो ज्ञापितेत्युपसंहरति । तस्मादिति । कार्यकारणयोर्दुर्ज्ञानत्वं तच्छब्देन पराम- श्यते ॥ २१ ॥ वस्तुंनो वस्तुतो जन्म नास्तीति विकल्पपूर्वकं साधयति । स्वतो वेत्यादिना । कस्य चिदपि वस्तुनो जन्म नास्तीत्यस्मिन्नर्थे हेत्वन्तरपरत्वं श्लोकस्य दर्शयति । इतश्चेति । इतःशब्दार्थमेव स्फोरयितुं जायमानमनूद्य षोढा विकल्पयति । यज्जाय- मानमिति । सर्वेष्वपि पक्षेषु दोषसंभावनां सूचयति । न तस्येति । वत्राऽऽधं दूषय- ति । न तावदिति । स्वयमेव जायमानं कार्य स्वस्मादेव स्वरूपान्न तावज्जायते स्वय- मेव स्वापेक्षामन्तरेण स्वकारणाधीनतया परिनिष्पन्नत्वात् । अन्यथा स्वसिद्धेः स्वसि- द्धिरित्यात्माश्रयात् । न हि घटादेव घटो जायमानो दृष्टोऽस्तीत्यर्थः । द्वितीयं प- त्याह । नापीति । न खल्वन्यत्वं जनकत्वे प्रयोजकम् | घटादपि पटोत्पत्तिप्रसंगात् । न चोत्पादकत्वयोग्यत्वविशेषितमन्यत्वं तथेति वाच्यम् । उत्पत्तिमन्तरेण तद्योग्य- त्वस्य दुरवगमत्वादित्यर्थः तृतीयं निरस्यति । तथेति । विरोधमेव दृष्टान्तद्वारा स्प- ष्टयति । यथेति । नहि घटपटाभ्यां घटः पटो वा जायमानो दृश्यते । तथा जाय- मानं स्वस्मादन्यस्माच्च भवतीत्यनुपपैनमित्यर्थः । अन्यत्वे सत्यपि जन्यजनकमावस्य । १.छ. दीपिकं । २ ख. घ. च. ह. ज. हि चेद्धर्मों । . हि वै ध३ घ. यतो यज्जा। ज. 'प्पन्नत्वात्स्वतः स्व' ५ . छ. 'स्वरू। ६ ग. स. णदुर्शी। ७ स. च्छलेन । ८ ग. अ. 'स्तुतोऽ. व ९. छ. अ. नोवस्तुतो ज १० कज, पि घटो।११ 'पत्तिरित्य।

·१६४ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। अलावशान्त्याज्यं सदसत्सदसदाऽपि न किंचिद्वस्तु जायते ॥ २२॥ घटः पटो वा न जायते । ननु मृदो घंटो जायते पितुश्च पुत्रः । सत्यम् । अस्ति जायत इति प्रत्ययः शब्दश्च मूढानाम् । तावेव शब्दप्रत्ययौ वि- वैकिभिः परीक्ष्येते किं सत्यमेव तावुत मृषेति यावता परीक्ष्यमाणे । शब्दप्रत्ययविषयं वस्तु घटपुत्रादिलक्षणं शब्दमात्रमेव तत् । वाचारम्भ- णमिति श्रुतेः । सचेन्न जायते सत्त्वात्मृत्पित्रादिवत् । यद्यसत्तथाऽपि न जायतेऽसत्त्वादेव शशविर्षाणादिवत् । अथ सदसत्तथाऽपि न जायते वि- रुद्धस्यैकस्यासंभवात् । अतो न किंचिद्वस्तु जायत इति सिद्धम् । येषां पुनर्जनिरेव जायत इति क्रियाकारकफलैकत्वमभ्युपगम्यते क्षणिकत्वं च वस्तुनः । ते दूरत एव न्यायापेताः । इदमित्थमित्यवधारणक्षणान्त- रानवस्थानादननुभूतस्य स्मृत्यनुपपत्तेश्च ॥ २२ ॥ प्रत्यक्षत्वानासौ शक्यते प्रतिक्षेप्नुमिति शङ्कते । नन्विति । किं प्रत्यक्षानुसारिणौ श- ब्दप्रत्ययावविवेकिनामिध्येते किंवा विवेकिनामिति विकल्प्याऽऽद्यमङ्गीकरोति । सत्य- मिति । द्वितीयं प्रत्याह । तावेवेति । मृषैवेति परीक्ष्यमाणे सतीति संबन्धः । तच्च जन्मशब्दधीविषयं वस्तु शब्दमात्रमेव । वाचारम्भणश्रवणान्न परमार्थतो यावता विद्यते । तस्मादसत्यालम्बनत्वमेव शब्दप्रत्यययोरेष्टव्यमिति योजना। चतुर्थं शिथिलयति । सच्चेदिति । पञ्चमं निराकरोति । यदीति । षष्ठं प्रत्यादिशति । अथेत्यादिना । ष- ण्णां विकल्पांनी निरासे फलित निगमयति । अतो नेति । क्रियाकारकफलनानात्व- पक्षे जन्मानुपपत्तिदोषमुक्त्वा पक्षान्तरमनूध दूषयति । येषां पुनरिति । बौद्धानां- न्यायावष्टम्मेन वस्तु व्यवस्थापयतां कुतो न्यायबाह्यत्वमित्याशङ्कयाऽऽह । इदमिति । इदमा वस्तु परामृष्टम् । इत्थमिति क्षणिकत्वं विवक्षितम् । एवमेवधारणावच्छिन्ने क्षणे वस्त्ववच्छेदकक्षणातिरिक्त वस्तुनोऽवस्थानाभावीन्न तस्मिन्ननुभवः सिध्यतीत्यर्थः । न च तस्मिन्नैननुभूतेऽर्थे स्मृतिरुत्पद्यते । तथा च वस्तुनि प्रत्ययद्वयासिद्धौ व्यवहारा- सिद्धिरित्याह । अननुभूतस्येति ॥ २२ ॥ । १ क. च. छ. वा जा। २ ज टोपि ३ घ. माणं शो ४ क.ख.घ. ज "त्पिण्डादि। ५ कः ख. छ. 'ते विद्यते ऽसि । ६ क. छ. झ. 'पागव'। ७ च. "पि जा। ८ च. स्तुतस्ते । ९ ख. मित्य । १० घ. रण। ११ ज. लक्ष। १२ ज. छ. ज. स. 'मिष्यते । १३ ग. स तत्र ।१४ ज. विकाराणां १५ . 'नां फ। १६ घ ङ. ज. तंग। १७ वं. क्षे अज। छ. 'क्षेऽजस्या जा १८ ग. स. पत्ति दो। १९ ग. वमेव । २० छ, 'वानानु। २१ क. छ. घ. ज. अनु।

·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । हेतुर्न जायतेऽनादेः फलं चापि स्वभावतः । आदिन विद्यते यस्य तस्य ह्यादिर्न विद्यते ॥२३॥ किंच हेतुफलयोरनादित्वमभ्युपगच्छता त्वया बलाद्धेतुफलयोरज- न्मैवाभ्युपगतं स्यात्कथमनादेरादिरहितात्फलाद्धेतुर्न जायते । न हानु- त्पन्नादनादेः फलाद्धेतोर्जन्मेष्यते त्वया फलं च । आदिरहितादनादेहेतो. रजात्स्वभावत एव निनिमित्तं जायत इति नाभ्युपगम्यते । तस्मादना- दित्वमभ्युपगच्छता त्वया हेतुफलयोरजन्मैवाभ्युपगम्यते । यस्मादादिः कारणं न विद्यते यस्य लोके तस्य ह्यादिः पूर्वोक्ता जातिर्न विद्यते । कारणवत एव बादिरभ्युपगम्यते नाकारणवतः ॥ २३ ॥ वस्तुनो वस्तुतो जन्मराहित्ये हेत्वन्तरमाह । हेतुर्नेति । नानादेः फलाद्धेतुर्जाय- ते । न हि फलस्यानादित्वे ततो हेतुजन्म युक्तं सदा तज्जन्मप्रसंगादित्यर्थः । फलम- पिन हेतोरनादेर्जायते दोषसाम्यादित्याह । फलं चेति । नापि स्वभावतो निमित्तम- न्तरेण फलं हेतुर्वा जायते । तत्र हेतुमाह । आदिरिति । कारणरहितस्य जन्मानुप- लब्धेरित्यर्थः । वस्तुनो वस्तुतो जन्माभावे हेत्वन्तरपरत्वं श्लोकस्य सूचयति । किंचे- ति । हेत्वन्तरमेव दर्शयितुं प्रथमं प्रतिज्ञां करोति । हेविति । फलाद्धेतुर्जायते तत- श्व फलमित्यभ्युपगमात्कथमजन्माभ्युपगतमिति पृच्छति । कथमिति । तत्राऽऽद्यपादा- क्षरयोजनया परिहरति । अनादेरिति । तदेवोपपादयति । न हीति । फलं कार्य- कारणसंघातः । हेतुर्धर्मादिः । फलं चापीतिभागं विभजते । फलं चेति । अजाज्जायत इति नाभ्युपगम्यत इति संबन्धः । स्वभावत इतिपदं योजयति । स्वभावत एवेति । फलितं निगमयति । तस्मादिति । न हेतुफलयोर्जन्मवतोरनादित्वमभ्युपगन्तुं शक्य- म् । अभ्युपगमे च जन्मैव तयोराकस्मिकं स्यादित्यर्थः । स्वभाववादनिराकरणं प्रति- ज्ञातमुत्तरार्धावष्टम्भेन प्रतिपादयति । यस्मादिति ॥ २३ ॥ १ च. वाऽपि । २ झ. "दिमत्व । ३ झ. 'दजादना। ४ झ. तस्यादिः । ५ ग. स. 'न्तरं । ६. झे. र्यकर। ७ है, ज. अ. 'मे त्वज। ८ क. ग. झ. वादिनि । २२ ·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अलातशान्त्याख्यं प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्वमन्यथा दयनाशतः। संक्ले- शस्योपलब्धेश्च परतन्त्राऽस्तिता मता ॥२४॥ उक्तस्यैवार्थस्य दृढीकरणचिकीर्षया पुनराक्षिपति । प्रज्ञानं प्रज्ञप्तिः शब्दादिप्रतीतिस्तस्याः सनिमित्तत्वम् । निमित्तं कारणं विषय इत्येत- सनिमित्तत्वं सविषयत्वं स्वात्मव्यतिरिक्तविर्षयतेत्येतत्पतिजानीमहे । न हि निर्विषया प्रज्ञप्तिः शब्दादिप्रतीतिः स्यात् । तस्याः सनिमित्तत्वा- त् । अन्यथा निर्विषयत्वे शब्दस्पर्शनीलपीतलोहितादिप्रत्ययवैचित्र्य- स्य द्वयस्य नाशतः नाशोऽभावः प्रसज्यतेत्यर्थः । न च प्रत्ययवैचित्य- स्य द्वयस्याभावोऽस्ति प्रत्यक्षत्वात् । अतः प्रत्ययवैचित्र्यस्य द्वयस्य दर्शनात् । परेषां तत्रं परतत्रमित्यन्यशास्त्रं तस्य परतन्त्रस्य परतत्रा- श्रयस्य बाह्यार्थस्य ज्ञानव्यतिरिक्तस्यास्तिता मताऽभिप्रेता । न हि यज्ञप्तेः प्रकाशमात्रस्वरूपाया नीलपीतादिबाबालम्बनवैचित्र्यमन्तरेण वस्तुनो वस्तुतो जन्मायोगादजं विज्ञानमात्रं तत्त्वमित्युक्तम् । इदानी बाह्यार्थवाद- मुत्थापयति । प्रज्ञप्तेरिति । ज्ञानस्य निर्विषयत्वे प्रत्ययवैचित्र्यानुपपत्ति प्रमाणयति । अन्यथेति । अग्निदाहादिप्रयुक्तदुःखोपलब्ध्यनुपपत्तेश्चास्ति बाह्यॉर्थ इत्याह । संक्के- शस्येति । परतत्रं परकीयं शास्त्रं वस्यास्तिता तद्विषयस्य बाह्यार्थस्य विद्यमानतेति यावत् । श्लोकस्य वात्पर्यमाह । उक्तस्यैवेति । वस्तुनो नास्ति वस्तुतो जन्मत्युक्ता- र्थस्तस्यैव दृढीकरणं पूर्वोत्तरपक्षाभ्यां चिकीर्ण्यते तया पुनराक्षेपमुखेन बाह्यार्थवादिनां प्रस्थानमुत्थापयतीत्यर्थः । ब्र स्वरूपभूतां प्रज्ञप्ति प्रतिषेधति । शब्दादीति । साकारवाद व्युदस्यति । स्वात्मेति । प्रज्ञप्लेविषयनिरपेक्षत्वान्न खातिरिक्तविषयतेत्याशङ्कयाऽऽह । न हीति । सनिमित्तत्वं सविषयत्वेन स्फुरणम् । तमेव हेतुं द्वितीपादयोजनया विश- दयति । अन्यथेति । प्रसंगस्येष्टत्वं प्रत्याचष्टे । न चेति । प्रत्ययवैचित्र्यानुपपत्ति- प्रयुक्तं फलं चतुर्थपादव्याख्यानेन कथयति । अत इति । ननु प्रज्ञप्तेः स्वभावभेदे- नैव बाह्यालम्बनं वैचित्र्यमन्तरेण स्वगतं वैचित्र्यं घटिष्यते तत्राऽऽह । न हीति । औपाधिकं तर्हि प्रत्ययवैचित्र्यमित्याशङ्कय बाह्यातिरिक्तोपाध्यनविगमान्मैवमित्याह । १ घ. 'मित्तका । २ क. 'त्तं कर। ३ क. तस्य नि। ४ च. षयं तदेत। ५ च. झ. 'प्तिः स्यात्स। ६ क. ज्यद्व। ७ झ. 'न्यथाशा। ८ क. तन्त्रा। ९ झ. "प्तेः स्वप्र। १० ग. 'नस्यासवि. । ११ ख. झ. 'स्य सविष। १२ ग. झ. 'यार्थधीरित्या । १३ ख, कीयशा । १४ घ. 'हारू। १५ ग. ज. अ. 'ति । स्वाका। १६ क. छ. 'म्बन। MARA ·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । १६७ प्रज्ञप्तेः सनिमित्तलमिष्यते युक्तिदर्शनात् । नि- मित्तस्यानिमित्तत्वमिष्यते भूतदर्शनाव॥२५॥ स्वभावभेदेनैव वैचित्यं संभवति । स्फटिकस्येव नीलाापाध्याश्रयर्विना वैचिंच्यं न घटत इत्यभिप्रायः । इतश्च परतन्त्राश्रयस्य बाद्यार्थस्य ज्ञा- नध्यतिरिक्तस्यास्तिता । संक्लेशनं संक्लेशो दुःखमित्यर्थः । उपलभ्यते शनिदाहादिनिमित्तं दुःखं यद्यग्न्यादिबाचं दाहादिनिमित्तं विज्ञानव्य- तिरिक्तं न स्यात्ततो दाहादिदुःखं नोपलभ्येत । उपलभ्यते तु अतस्तेन मन्यामहे अस्ति बाझोऽर्थ इति । न हि विज्ञानमात्रे संक्लेशो युक्तः । अ- न्यत्रादर्शनादित्यभिप्रायः॥ २४ ॥ अनोच्यते । बादमेवं प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्वं द्वयसंक्लेशोपलब्धियुक्तिद- र्शनादिष्यते त्वया । स्थिरीभव तावत्त्वं युक्तिदर्शनं वस्तुनस्तथात्वाभ्यु- पगमे कारणमित्यत्र ब्रूहि किं तत इति । उच्यते । निमित्तस्य प्राण्या- स्फटिकस्येति । तृतीयपादं हेत्वन्तरपरत्वेनावतारयति । इतश्चेति । तस्योपलब्धिमु- पपादयति । उपलभ्यते हीति । तदुपलम्भेऽपि कुंतो बाह्यार्थसिद्धिरित्याशङ्कयाऽऽ- ह । यदीति । उपलब्धिरेव तहिं दुःखस्य माभूदिति चेन्न । स्वानुभवविरोधादित्या- ह । उपलभ्यते विति । विशिष्टदुःखोपलब्ध्यनुपपत्तिसिद्धं फलमाह । अत इति । विज्ञानातिरिक्तवाह्यार्थाभावेऽपि क्लेशोपलब्धिरविरुद्धेत्याशङ्कयाऽऽह । न हीति । अ- न्यत्र दाहच्छेदादिव्यतिरिक्त चन्दनपङ्कलेपादाविति यावत् || २४ ॥ द्वाभ्यामापत्तिभ्यां बाह्यार्थवादे प्राप्ते विज्ञानवादमुद्भावयति । प्रज्ञप्लेरिति । अस्तु का नाम वस्तुक्षतिरित्याशङ्कयाऽऽह । निमित्तस्येति । मतान्तरे प्राप्ते तन्निराकरण- मुच्यते । विज्ञानवादिनेति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह । अत्रेति । तत्र पूर्वाध विभजते । बाढमित्यादिना। द्वैतिनस्तव तर्कप्रधानत्वान्न प्रतीतिमात्रशरणता युक्तेति मत्वाऽऽह । स्थिरीभवेति । वस्तुनो बाह्यस्यार्थस्य तथात्वं प्रज्ञप्तिविषयत्वं तस्याभ्युपगमे कारणं पायुक्तयुक्तिदर्शनमित्येतस्मिन्नर्थे त्वं स्थिरीभवेति योजना । विचारदृष्टिमेवावष्टभ्याऽ- हे वर्वे किं ततो दूषणं ब्रूहीति" पृच्छति । ब्रूहीति । तत्रोत्तरार्धं सिद्धान्ती व्याकु- वनुत्तरमाह । उच्यत इत्यादिना । घटादेवैचित्र्यौहेतुत्वे. प्रश्नपूर्वकं हेतुमाह । १ च. झ. 'नैतद्वैचि । २ छ. नीलपीतायु। ३ च. चित्र्यमित्य। ४ च. र्थस्या : ५ च. बा- ह्यदा। ६ क. दारादि । ७ झ. 'मित्तवि। ८ ज. लभ्यते । ९ च. युक्तिदर्श। १० इ. 'ति । अत्रो- च्य। ११ क. 'ज्ञत्वाल। १२ क. कृता । १३ छ. वसिद्धत्ववि। १४ ग. लब्धानु। १५ ग. छ... झ. बाह्यार्थ। १६ च. गुक्तं यु। १७ ग. झ. थे स्थि। १८ ज, ति । त। १९ख. "याद्धेतुः ।।

·१६८ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अलातशान्त्याख्य लम्बनानिमितस्य तव घटादेरनिमित्तत्वमनालम्बनत्वं वैचित्र्याहेतुत्व- मिष्यतेऽस्माभिः कथं भूतदर्शनात्परमार्थदर्शनादित्येतत् । न हि घटो यथाभूतमृद्रूपदर्शने सति तद्यतिरेकेणास्ति । यथाऽश्वान्महिषः पटो वा तन्तुव्यतिरेकेण । तन्तैवश्वांशुव्यतिरेकेणेत्येवमुत्तरोत्तरभूत- दर्शन औशब्दप्रत्ययनिरोधान्नैव निमित्तमुपलभामह इत्यर्थः । अथवा भूतदर्शनादावार्थस्यानिमित्तत्वमिष्यते । रज्ज्वादाविव सादेरित्यर्थः। भ्रान्तिदर्शनविषयत्वाच निमित्तस्यानिमित्तत्वं भवेत् । तदभावेऽभावा- त् । न हि मुषुप्तसमाहितमुक्तानां शान्तिदर्शनाभावे आत्मव्यतिरि- तो बायोऽर्थ उपलभ्यते । न झुन्मत्तावगतं वस्त्वनुन्मत्तैरपि तथा भूतं गम्यते । एतेन द्वयदर्शनं संक्लेशोपलब्धिश्च प्रत्युक्ता ॥ २५ ॥ कथमित्यादिना । परमार्थदर्शनं प्रपञ्चयति । न हीति । तत्र वैधर्म्यदृष्टान्तमाह । यथेति । घटे देर्शितं न्यायं पैटेऽपि दर्शयति । पटो वेति । तन्तुष्वपि न्यायसाम्यमुदाह- रति । तन्तव इति । परमार्थदर्शनफलमुपसंहरति । इत्येवमिति । घटादीनां स्वकारण- व्यतिरेकेणासतां न प्रत्ययवैचित्र्यहेतुत्वमतो घटादिप्रत्ययवत्मत्ययान्तराण्यपि प्रत्यय- स्वाविशेषाद्वास्तवालम्बनवर्जिवानि मस्तव्यानीत्यर्थः । भूतदर्शनं यौक्तिकं तत्त्वदर्शनं ततो निमित्तस्यानिमित्तत्वमिति व्याख्यातम् । इदानीमभूतदर्शनादिवि पदच्छेदेन व्याख्याना- न्तरमाह । अथवेति । यथा रज्ज्वादावधिष्ठाने सदिरारोपितस्य दर्शनान्न तस्य वस्तुतो दर्शनं प्रत्यालम्बनत्वमिष्टम् । तथैवाधिष्ठानज्ञानापेक्षया परमार्थतो दर्शनाद्वाह्यस्यार्थस्य ज्ञानं त्यालम्बनत्वं वास्तवमभ्युपगन्तुमशक्यमित्यर्थः । किंच । विमतो बाह्यार्थो न ल- त्वत्तो ज्ञानं प्रत्यालम्बनं भ्रान्तिविषयत्वाद्रज्ज्वा सर्पादिवदित्याह ।भ्रान्तीति । हेतुं सा- धयति । तदभाव इति । भ्रान्त्यभावे बाह्यार्थों न भातीत्युक्तं हेतुं प्रपञ्चयति । न हीति । देहाभिमानक्वो बाह्यार्थप्रतिभानध्रौव्यादद्वैतदर्शिनोऽपि तत्पतिमानमप्रत्यूहं प्राप्नोतीत्या- शङ्कयाऽऽह । न ह्युन्मत्तेति । बाह्यार्थसमर्थनार्थमुक्तमापत्तिद्वयं कथं निरसनीयमित्याह । एतेनेति। तत्त्वदर्शिनां स्फुरणाविरिक्तवस्त्वनुपलम्भप्रदर्शनेन वैचित्र्यदर्शनंदुःखोपलब्धि श्व प्रत्युक्ता । वेनानुपपद्यमानार्थापत्तिद्वयस्यानुत्थानम् । व्यवहारादृष्टया तु पूर्वभ्रमसमा- रोपितस्वप्नवदेवें संवेदने वैचित्र्यं दुःखं च व्यवहाराङ्गमित्यन्यथाप्युपपत्तिरित्यर्थः।। २५॥ १ श. केणेति । त। २ ख. च. ङ, छ. 'न्तवो वांशु। ३ च. दर्शने श। ४ छ. आदिशा ५ क. 'भानात् । ६ च. बाह्यार्थ । ५ च. गतव। ८ क. नुत्पत्तर'। ९ झ. नितं । १० च. ब्धि- श्वेत्यु। १ क. छ. प्रयुक्ता । १२ घ. ज. दर्शितन्या । १३ ग. झ. पटे द। १४ ग. झ. सामान्यमु। १५ ख. "ति । एव । १६ छ. प्रत्ययाल । १७ छ. "द्वाह्यार्थ। १८ छ. प्रत्ययाल'। १९ ज. "ति । दें। २० रु. घ. ज. 'नार्थमर्था'। २१ ग. छ. ज. 'त्याशङ्क्याऽऽह । २२ ग. छ. इ. पूर्वभ्रान्तिस। ख. ग. इ. स. "पितं रख। २४ ख. छ, ज. 'व बैं'। २५ ख. 'चित्र्ये दुः।

·चतुर्धप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । चित्तं न संस्पृशयर्थ नार्थाभासं तथैव च । अ- भूतो हि यतश्चार्थो नार्थाभासस्ततः पृथक् ॥२६॥ निमित्तं न सदा चित्तं संस्पृशयध्वसु त्रिषु । अ- निमित्तो विपर्यासः कथं तस्य भविष्यति ॥२७॥ यस्मानास्ति बाचं निमित्तं अतश्चित्तं ने स्पृशत्यर्थं बाबालम्बनविष- यम् । नाप्यर्थाभासं चित्तत्वात्स्वप्नचित्तवत् । अभूतो हि जागरितेऽपि स्वप्नार्थवदेव बाह्यः शब्दाद्यर्थो यत उक्तहेतुत्वाच्च । नाप्यर्थाभासश्चित्ता- स्पृथक्चित्तमेव हि घटाद्यर्थवदवभासते यथा स्वप्ने ॥ २६ ॥ ननु विपर्यासस्तहसति घंटादौ घटाद्याभासता चित्तस्य । तथा च ज्ञानस्य सालम्बनत्वप्रसिद्धेस्तत्त्वदृष्टया ज्ञेयाभावे ज्ञानमपि न स्यादित्याशङ्कयाऽऽ- ह । चित्तमिति । न हि स्फुरणं सकर्मकं तस्य सकर्मकत्वप्रसिद्धयभावात् । जाना- वेस्तु सकर्मकत्वं क्रियाफलत्वकल्पनया स्वीकृतमिति भावः । चित्तस्यार्थस्पर्शित्वाभावेड- पि तदाभासस्पर्शित्वं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । नार्थति । तत्र हेतुमाह । अभूत इति । प्रथमपाई व्याचष्टे । यस्मादिति । विमतं चित्तमर्थाभासमपि न स्पृशति चित्तत्वात्सं- प्रतिपन्नवदिति द्वितीयं पादं विभजते । नापीति । न हि दृष्टान्ते तस्यार्थाभासस्पर्शित्वं तस्यैव तदात्मना भानादित्यर्थः । तृतीयपादं व्याकरोति । अभूतो हीति । विमतोऽ- थः सन्न भवत्यर्थत्वात् । संपविपन्नवदित्यनुमानान्न ज्ञानस्यालम्बनमित्यर्थः । विमती- ऽर्थः स्वविषयज्ञानजनको न भवति भ्रान्तिविषयत्वात्संपतिपन्नवदित्युक्तमनुमान स्मार- यति । उक्तेति । अर्थजन्यत्वाभावे विज्ञानस्यार्थाभासजन्यत्वं स्यादित्याशङ्कय चतु- र्थपादार्थमाह । नापीति ॥ २६ ॥ ज्ञानस्य सालम्बनत्वाभावे तस्य तथात्वप्रथा भ्रान्तिर्भवेत् । भ्रान्तिश्चाभ्रान्तिमति- योगिनीत्यन्यथाख्यातिमतशङ्कयाऽऽह । निमित्तमिति । कालत्रयेऽपि ज्ञानस्य वस्तु- तोऽर्थस्पर्शित्वाभावे तद्वासनाभावात्तजन्या नान्यथा ख्यातिः सिध्यति । भ्रान्तिस्तु विधान्तरेणापि भविष्यतीत्याह । अनिमित्त इति । श्लोकव्यावामाशङ्का दर्शयति। नन्विति । यदि घटादिबोह्योऽर्थों न गृह्यते तर्हि तस्मिन्नसत्येव तदामासेवाज्ञानस्य १च. 'स्तथा । २ ख. घ. च. ज. न संस्पृ। इ. च. न संस्पर्शत्य। ३ ज. ते हि स्व। ४ घ. ङ. ज. घटे । ५ झ. स्मरणं । ६ ज. भक। ७ झ. सर्वकर्मकत्वाक्रि । ८ झं. "लक। ९ . ज. "र्शितत्वा'। १० घ. ङ. ज. वे त। ११ घ. अ. ज. "र्शितत्वं । १२ ख झ. भूतो होति । १३ घ. ङ. ज. 'न्तेऽस्या । १४ झ. 'तीयं व्या। १५ घ. 'र्थः वि। १६ ग. यये ज्ञा १७ घ. स. ज, 'ये विज्ञा। १८ व. दिर्बाह्यो। १९ घ., ज. बाह्यार्थो। २० क. 'सत्वेव । २१ क. सत्वाज्ज्ञान'। - ·१७० गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अलातशान्त्याख्यं तस्मान जायते चित्तं चित्तदृश्यं न जायते । तस्य पश्यन्ति ये जाति खे वै पश्यन्ति ते पदम् ॥२८॥ सत्यविपर्यासः क्वचिद्वक्तव्य इति । अत्रोच्यते । निमित्तं विषयमतीता- नागतवर्तमानाध्वसु त्रिष्वपि सदा चित्तं न स्पृशेदेव हि । यदि हि क- चिसंस्पृशेत्सोऽविपर्यासः परमार्थत इति । अतस्तदपेक्षयाऽसति घटे घगद्याभासता विपर्यासः स्यान्न तु तदस्ति कदाचिदपि चित्तस्यार्थसं- स्पर्शनम् । तस्मादनिमित्तो विपर्यासः कथं तस्य चित्तस्य भविष्यति न कथंचिद्विपर्यासोऽस्तीत्यभिप्रायः । अयमेव हि स्वभावश्चित्तस्य । ये- दुतासति निमित्ते घटादौ तद्वदवभासनम् ॥ २७ ॥ प्रज्ञप्तेः सनिमित्तत्त्वमित्यायेतदन्तं विज्ञानवादिनो बौद्धस्य वचनं बा- ह्यार्थवादिपक्षप्रतिषेधपरमाचार्येणानुमोदितम् । तदेव हेतुं कृत्वा तत्पक्ष- विपर्यासः । अतस्मिस्तद्बुद्धेस्तथात्वात् । विपर्यासे च स्वीकृते क्वचिदप्यविपर्यासो व- क्तव्यः । भ्रान्वेरभ्रान्तिपूर्वकत्वस्यान्यथाख्यातिवादिभिरिष्टत्वादित्यर्थः । तत्र पूर्वार्ध- योजनया परिहरति । अत्रेति । उक्तमेवार्थमुत्तरायोजेनया साधयति । यदीति । अभ्रान्वेरभावादसंभवे भ्रान्तेरसति घटादौ घटाद्याभासवा ज्ञानस्य कथं निर्वहतीत्याश- कन्याऽऽह । अयमेवेति । स्वभावशब्देनाविद्योच्यते । न हि भ्रान्तिरभ्रान्तिपूर्विकेति नियमः । सविषयाणां भ्रमाणामविद्यात्वाभ्युपगमादित्यर्थः ॥ २७ ॥ बाह्यार्थवादिपक्षमेवं विज्ञानवादिमुखेन प्रतिक्षिप्य विज्ञानवादमिदानीमपवदति । त- स्मादिति । मतिक्षणं विज्ञानस्य जन्म दृश्यते विज्ञानवादिभिरित्याशङ्कयाऽऽह । त- स्येति । वृत्तसंकीर्तनपूर्वक श्लोकस्य तात्पर्यमाह । प्रज्ञप्तेरिति । वच्च बाह्यार्थवादिनों बाह्योऽर्थों विज्ञानवदस्तीति पक्षप्रतिषेधमुखेन प्रवृत्तं तत्पुनराचार्येण भवत्वेवमित्यनुज्ञा- वम् । बाह्यार्थवाददूषणस्य खमतेऽपि संमतत्वादित्याह । बाझार्थ इति । बाह्यार्थवाद. दूषणानुमोदनप्रयोजनमाह । तदेवेति । असत्येव घटादौ घटाद्यामा त्वं वि- ज्ञानस्य यदुक्तं तदेव हेतुत्वेनोपादाय विज्ञानवादनिषेधार्थ बाह्यार्थपक्षदूषणमनु- १च. न संस्पृ। २ ज. शेत्सो । ३ ख. घ. ङ. व य। च. व चित्तं यः। ४ क. छ. झ. 'टाभा । ५ च. इ. 'थेस्य सं। ६ च. य अग्रे स। ७ घ. ङ. ज. 'दवि। ८ क. ग. ज. झ. जनार्थ सा। 5 ग. छ. झ. कता । १० ग. 'नो वि। . ११ छ. बाह्यार्थो वि । झ. बाह्यार्थवि। १२ क. छ. 'खेनाप। १३ ग. घ. ङ. ज. 'वत्येव । १४ क. छ. य. त्यभ्यनु। १५ सवत्त्वं वि। Lama RE NE ·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। प्रतिषेधाय तदिदमुच्यते तस्मादित्यादि । यस्मादसत्येव घटादौ घटा- धाभासता चित्तस्य विज्ञानवादिनाऽभ्युपगता तदनुमोदितमस्माभिरपि भूतदर्शनात् । तस्मात्तस्यापि चित्तस्य जायमानावभासताऽसत्येव ज- न्मनि युक्ता भवितुमित्यतो न जायते चित्तम् । यथा चित्तदृश्यं न जा- यते अतस्तस्य चित्तस्य ये जाति पश्यन्ति विज्ञानवादिनः क्षणिकत्व- दुःखित्वशून्यत्वानात्मत्वादि च । तेनैव चित्तेन चित्तस्वरूपं द्रष्टुमशक्यं पश्यन्तः खे वै पश्यन्ति ते पदं पक्ष्यादीनाम् । अत इतरेभ्योऽपि द्वै- तिभ्योऽत्यन्तसाहसिका इत्यर्थः । येऽपि शून्यवादिनः पश्यन्त एव सर्वशून्यतां खदर्शनस्यापि शून्यतां प्रतिजानते ते ततोऽपि साहसिक- तराः खं मुष्टिनाऽपि जिघृक्षन्ति ॥ २८ ।। १३ मोदितमित्यर्थः । संप्रति विज्ञानवाददूषणमवतारयति । तदिदमिति । तस्मा- दित्यादि व्याचष्टे । यस्मादिति । भूतदर्शनाद्धटादेर्मुदादिमात्रं भूतं वस्तुत- त्वं तस्यापि विज्ञप्तिमात्र तत्त्वं तस्य शास्त्रतो दर्शनादिति यावत् । द्वितीयपादं दृष्टा- न्तत्वेन विभजते । यथेति । विमतं विज्ञानजन्म न तात्त्विकं दृश्यत्वान्नीलपीवादिवदित्यर्थः। विपक्षे दोषमाह । अत इति । तत्त्वतो विज्ञानस्य जन्मायोगाद्ये तस्य वात्विकं जन्म पश्यन्ति ते पक्ष्यादीनां खेऽपि पदं पश्यन्तीत्यन्वयः । अनात्मत्वादीत्यादिशब्देना- न्योन्यविलक्षणत्वमन्योन्यसादृश्यं च गृह्यते । तत्र हेतुं सूचयति । तेनैवेति । स्ववृत्ते- रनुपपत्तेस्तदृश्यतामन्तरेण च वद्धर्मदृश्यतासंभवादित्यर्थः । विज्ञानवादे फलित विशेषं दर्शयति । अत इति । शून्यवादिनं प्रति किशेष कथयति । येऽपीति । प- श्यन्त एवेत्यविलुप्तग्रूपता द्योत्यते । दृग्बलादेव सर्वाभावः सिध्यति । हैंगभावस्तु कथं सिध्येत् । न च वावगेव तदभावं साधयेत् । तयोरेककालत्वानुपपत्तेरित्यर्थः । किंच सर्वशून्यतां वदन्तः शून्यतादर्शनस्यै स्वात्मदर्शनस्य च शून्यतां वदन्ति । तथा च स्वपक्षासिद्धिरित्यभिप्रेत्याऽऽह । स्वदर्शनस्येति । ततोऽपीति विज्ञानवादि- भ्योऽपत्यिर्थः ॥ २८ ॥ च षेधयति । अतस्तदि। २ च. 'दि ह्यस्मात्सत्ये । ३ क. 'स्य ज्ञाय । ४ घ. चित्तं चिघ. चित्तं तथा । ५ घ. °था । ६ उ. ज. चित्तं । ७ च. ते यत'। ८ छ. 'त्वशू। ९ च. झ. "दुः- खत्व। १० घ. ङ. ज. तरू। ११ झ. श्यन्तोऽतः खे । १२ छ. नन्ति ते । १३ ख. खे प०।१४ क. छ. उरभाववस्तु । १५ घ, ङ, ज.स्य शू।

·१७२ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अलावशान्त्याख्यं अजातं जायते यस्मादजातिः प्रकृतिस्ततः। प्रकृतेरन्यथाभावो न कथंचिद्भविष्यति ॥२९॥ अनादेरन्तवत्वं च संसारस्य न सेत्स्यति । अ- नन्ततां चादिमतो मोक्षस्य न अविष्यति॥३०॥ उक्तैर्हेतुभिरजमेकं ब्रह्मेति सिद्धं यत्पुनरादौ प्रतिज्ञातं तत्फलोपसं- हारार्थोऽयं श्लोकः । अजातं यचित्तं ब्रह्मैव जायत इति वादिभिः परि- कल्प्यते तदजातं जायते यस्मादजातिः प्रकृतिस्तस्यं ततस्तस्मादजा- तरूपायाः प्रकृतेरन्यथाभावो जन्म न कथंचिद्भविष्यति ॥ २९ ॥ अयंचापर आत्मनः संसारमोक्षयोः परमार्थसद्भाववादिनां दोष उच्य- ते । अनादेरतीतकोटिरहितस्य संसारस्यान्तवत्त्वं समाप्तिन सेत्स्यति युक्तितः सिद्धिं नोपयास्यति । न ह्यनादिः सन्नन्तवान्कश्चित्पदार्थों दृष्टो यदि विज्ञानस्य बाह्यालम्बनत्वं क्षणिकत्वं शून्यत्वं च न संभवति किं तर्हि तत्त्वमेक- रूपं भवतीत्याशङ्कयाऽऽह । अजातमिति । तस्याश्च प्रकवेरन्यथात्वं पुरस्तादेव नि- रस्तमित्याह । प्रकृतेरिति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह । उक्तैरिति । कूटस्थमद्वितीयं ब्रह्मवि यत्पूर्वत्र पविज्ञातं तज्जन्मनो दुनिरूपत्वादुक्तहेतुभिः सिद्धम् । तस्यैव सिद्धस्यार्थस्य फलमुपसंहर्तुमेष श्लोक इत्यर्थः । पूर्वार्धं योजयति । अजातमिति । यदि चित्तं स्फु- रणमजातमष्टिं तर्हि तद्ब्रह्मैव तस्य कौटेस्थैकस्वाभायात्तत्पुनर्वस्तुतो न जातमेव मा- यया जन्मवदिति कल्प्यते चेत्तस्याजातिरेवाजीतत्वात्प्रकृतिर्भवतीत्यर्थः । द्वितीया योजयति । अजातरूपाया इति। तस्याश्चेदन्यथात्वं स्वरूपहानिरापतेदित्यर्थः ॥ २९ ॥ कूटस्थं तत्त्वं तात्विकामित्यत्र हेत्वन्तरमाह । अनादेरिति । विमतः संसारो नान्तवाननादिभावत्वादात्मवदित्यर्थः । किंच मोक्षोऽनन्तो ने भावत्वे सत्यादिमत्त्वार्द्ध- टवदित्याह । अनन्तेति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह । अयं चेति । तत्र पूर्वार्ध व्या- करोति । अनादेरिति । अतीतकोटिरहितस्य पूर्वं नासीदित्यवच्छेदवर्जितस्येत्यर्थः । योऽनादिभावः सोऽन्तवान्नेति व्याप्तिरात्मनि व्यक्तेत्याह । न हीति । बीजाङ्करयो- हेतुफलभावेन संबन्धस्तस्य नैरन्त सन्तानस्तस्यानादिभावत्वेऽपि विच्छेदस्यान्तस्य 1 च. "ता आदि । २ झ. ते या ३ च. "तिस्ततस्त। ४ ङ. छ. 'स्य चित्तस्य त।५ च. *ति । तद्यना। ६ घ. ङ. ज. "श्चित्सत्प। ग. झ. नवादस्य । ८ ग. झ. त्वं शू। ९ ग. झ. कव. रूपं च संभ। १० ग. झ. तत्तन। ११ ग. झ. मपीष्टं । १२ ग. घ. ङ, ज. ठस्थैक। १३ घ. 'व्यात्पु।१४ ख. घ. ड. ज. 'तमितिमा १५ छ. जायमानत्वा । १६ ग. अ. न भविष्यत्या । ख. छ. न भवति भा'। १७ घ. ङ. ज ववत्त्वे । १८ ग. छ. ज. द्घटादिव। १९ ख दिर्भावः । २० गः च. 'न्तर्यस ·। धनुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । आदावन्ते च यत्नास्ति वर्तमानेऽपि तत्तथा। वि- तथैः सदृशाः सन्तोऽवितथा इव लक्षिताः ॥३१॥ सप्रयोजनता तेषां स्वने विप्रतिपद्यते । तस्मादा- धन्तवत्त्वेन मिथ्यैव खलु ते स्मृताः ॥ ३२॥ लोके । बीजादूरसंबन्धनैरन्तर्यविच्छेदो इष्ट इति चेत् । न । एकवे- स्त्वभावेनापोदितत्वात् । तथाऽनन्तताऽपि विज्ञानप्राप्तिकालभवस्य मोक्षस्यादिमतो न भविष्यति । घटादिष्वदर्शनात् । घटादिविनाशर्वदव- स्तुत्वाददोष इति चेत् । तथा च मोक्षस्य परमार्थसद्भावप्रतिज्ञाहानिः । असत्त्वादेव शशविषाणस्येवादिमत्त्वाभावश्च ॥ ३० ॥ वैतथ्ये कृतव्याख्यानौ श्लोकाविद्द संसारमोक्षाभावमसङ्गेन पठि- तो॥ ३१ ॥ ३२॥ दृष्टत्वादनैकान्तिकतेवि शङ्कते । बीजेति । मावस्वविशेष्यांशस्य तंत्रावर्तनान्न व्यभि- चारशङ्केति दूषयति । नैकेति । द्वितीया व्याचष्टे । तथेति । यत्राऽऽदिमत्त्वं तत्र नानन्तत्वमिति व्याप्तिभूमिमाह । घगदिष्विति । यथा कृतकोऽपि घटादिध्वंसो नित्यस्तथा बन्वध्वंसोऽपि भविष्यतीत्यनैकान्तिकत्वमाशङ्कते । घठादीति । मोक्षस्या- भावत्वे सति परमार्थसत्त्वप्रतिज्ञा भज्येतेति दूषयति । तथा चेति । किंच प्रागसतः सत्तासमवायरूपं कार्यत्वं तदपि मोक्षस्यासत्त्वे न सिध्यतीत्याह । असत्त्वादेवेति ॥३०॥ अस्तु तर्हि मोक्षस्याद्यन्ववत्वं तत्राऽऽह । आदाविति । यदित्यूषरोदकादि गृह्यते तथा वस्तुतो नास्त्येवेति यावत् । विवथैस्तैरेव मरीच्युदकादिभिः सादृश्यमाद्यन्ववत्वम् । विमता मोक्षादयो न परमार्थसन्तो भवितुमर्हन्त्याद्यन्तवैवान्मरीच्युदकादिवदित्यर्थः । कथं वह मोक्षादीनामपि तथात्वप्रथेत्याशङ्कयाऽऽह | अवितथा इति। लक्षिता मूढेरवि- चारकैरिति" शेषः । उपरोदकादीनां स्नानपानादिपयोजनानुपलम्मान्मोक्षस्वर्गादीनां तु सुखादिप्राप्तिप्रयोजनपविलम्मान मोक्षादिवैतथ्यमित्याशङ्कयाऽऽह । सप्रयोजनतेति । तेषां मोक्षादीनामिति यावत् । पुनरुक्तिशङ्कां वारयति । वैतथ्य इति ॥ ३१ ॥३२॥ १च. ज. झ. 'बन्धै नै'। २ च. 'वस्तुभावेनापादि। ३ च. झ. 'पिं ज्ञा। ४ ख. घ. अ.ज. प्रसव'। ५ ज. भवति । ६ ज. 'वस्तु । छ. 'वद्वस्तु। ७ च. च सति मो। ४ च. 'दिष्वत्यन्तामा- वाश्च । अवितथा एंव भावाः सप्रयोजनत्वादित्यत आह । आदावन्तेति ॥३१॥ सप्रयोजनतां तेषां निषे- धयति । समयोजनतोति । । ९ छ. 'शेषांश। १० घ. 'कमा । ११६. ड. रूपका) १२०, ज. 'दिए। १३ घ, ङ, ज, 'वत्तेन वि। १४ घ. "ति विशे। १५ श. 'नि विवक्षितरा देति ।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [भलातशान्त्याख्य सर्वे धर्मा मृषा स्वप्ने कायस्यान्तर्निदर्शनात् । सं- वृतेऽस्मिन्प्रदेशे वै भूतानां दर्शनं कुतः ॥३३॥ न युक्तं दर्शनं गत्वा कालस्यानियमाद्तौ। प्र- तिबुद्धश्च वै सर्वस्तस्मिन्देशे न विद्यते ॥३४॥ मित्राद्यैः सह संमन्त्र्य संबुद्धो न प्रपद्यते । निमित्तस्यानिमित्तत्वमिष्यते भूतदर्शनादित्ययमर्थः प्रपञ्च्यते एतैः श्लोकैः ॥ ३३ ॥ जागरिते गत्यागमनकोलो नियतो देशः प्रमाणतो यस्तस्यानियमानियमस्याभावात्स्वप्ने न देशान्तरगमनमित्यर्थः ॥ ३४॥ मित्राद्यैः सह संमन्य तदेव मन्त्रणं प्रतिबुद्धो न प्रपद्यते । किंच येन हेतुना खप्नस्य मिथ्यात्वमिष्टं तस्य जागरितेऽपि तुल्यत्वाज्जन्मादिर- हितं संविन्मानं तत्त्वमेष्टव्यमिति विवक्षित्वाऽऽह । सर्वति । यदि देहान्वैर्दर्शनान्मि- थ्यात्वं स्वप्नस्येष्टं तर्हि वैराजदेहे सर्वस्य जागरितस्य दर्शनान्मिथ्यात्वं दुर्वारमित्यर्थः । किंच योग्यदेशवैधुर्यान्मिथ्यात्वं स्वप्नस्य यद्यभीष्टं तर्हि संवृते प्रदेशे प्रत्याभूते ब्रह्म- ण्यखण्डैकरसे भूतानां विद्यमानानां दर्शन न कुतोऽपि स्याब्रह्मणोऽनवकाशत्वादि- त्याह । संवृत इति । अवतारितश्लोकसहिवानामुत्तरश्लोकानां जात्यामासमित्यस्मा- स्प्राक्तनानां तात्पर्यमाह । निमित्तस्येति ॥ ३३ ॥ उक्तमेवार्थ प्रपञ्चयति । न युक्तमित्यादिना | स्वप्ने देशान्तरगतौ नियतकाला- मावोन्न गत्वा दर्शनमिष्टं तथा मरणादूर्ध्वमर्चिरादिमार्गेण गत्वा ब्रह्मदर्शनमयुक्तं काला- नवच्छिन्नत्वादित्यर्थः किंच यद्देशस्थः स्वप्नं पश्यति प्रतिबुद्धस्तस्मिन्देशे नास्तीति मिथ्यात्वैमभीष्टम् । तथा यस्मिन्देशे स्थितः संसारमनुभवति ब्रह्मभावं प्रतिपन्नस्तस्मि- न्देहदेशे नॉस्ति परिपूर्णब्रह्मरूपेणावस्थानादतो जागरितस्यापि मिथ्यात्वेमेष्टव्यमि- त्याह । प्रतिबुद्धश्चेति । श्लोकस्य तात्पर्यार्थ कथयति । जागरित इति ॥ ३४ ॥ 'किंच यथा स्वप्ने विसंवादादप्रामाण्यमिष्टं तथा जागरिवेऽपि परं श्रेयोऽस्माभिः साधनी- यमिति स ब्रह्मवादिभिः सह समालोच्याविधानिद्रातः प्रतिबुद्धो नैव श्रेयःसोध्यत्वमालो- चितं प्रतिपद्यते । सर्वस्य नित्यमुक्तत्वनिश्चयात् । अवो मुमुक्षुत्वं श्रवणादिकर्तव्यताचभ्रा- न्त्यैवेत्याह । मित्राद्यैरिति । किंच स्वप्नवदेव गृहीतमुपदेशादि विद्वान पश्यति तत्साध्य- १ ख.घ. च. ज.'न्य प्रयु।२ क छ. 'कालो नियतौ दें। ३ झ. 'णं न । ४ ख. घ. ङ. ज. प्रतिप। ५ ज. झ. 'न्तदर्श । ६ ख. प्रत्य। ७ ५. नं कु। ८ छ 'ना। किंच स्व। ९ क. वाच ग १० ख. प्रबु'। ११ ख. 'वामिष्टं तथा । १२ क.ज. यथा। १३ ज. नुवदति। १४ ख. नास्तीति 41१५ छ. त्वमिष्टमि। १६ ग.ह. पर्येक १७ श.विद्ययानि ग..'तः सकाशात्प्रति।। साधनत।२.छ,'ध्यमा । 25 w ·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। गृहीतं चापि यत्किंचित्पतिबुद्धो न पश्यति ॥३५॥ खाने चावस्तुकः कायः पृथगन्यस्य दर्शनात् । यथा कायस्तथा सर्व चित्तदृश्यमवस्तुकम् ॥३६॥ ग्रहणाजागरितवत्तहेतुः स्वप्न इष्यते । तद्धे- तुल्वात्तु तस्यैव सज्जागरितमिष्यते ॥ ३७ ॥ गृहीतं च यत्किचिद्धिरण्यादि न प्राप्नोति । गतश्च न देशान्तरं गच्छवि स्वप्ने ॥ ३५ ॥ स्वप्ने चाटन्दृश्यते यः कायः सोऽवस्तुकस्ततोऽन्यस्य स्वापदेशस्थस्य पृथक्कायान्तरस्य दर्शनात् । यथा स्वप्नदृश्यः कायोऽ- संस्तथा सर्व चित्तदृश्यमवस्तुकं जागरितेऽपि चित्तदृश्यत्वादित्यर्थः । स्वप्नसमत्वादसज्जागरितमपीति प्रकरणार्थः॥ ३६॥ इतश्चासत्त्वं जाग्रद्वस्तुनो जागरितवज्जागरितस्येव ग्रहणाग्राहग्रा- फलामावादित्याह । गृहीतं चेति । अथवा लोकदृष्टया यत्किंचिगृहीवं वस्त्रानोद- कादि वद्विद्वान्नैव किंचित्करोमीति प्रतिबुद्धोऽन्यमत्ययबाधान वसंबन्धित्वेनाधिग- च्छति । तेन वदाभासमात्रमेवेत्याह । गृहीतं चेति । उक्तमर्थ विवक्षित्वा श्लोकाक्ष- राणि योजयति । मित्राचैरित्यादिना ॥ ३५ ॥ किंच स्वप्नावस्थायां येन देहेर्ने नाज्यादिषु पर्यटवि स मिथ्या पृथग्भूतस्य निश्चल- स्य देहस्य दर्शनात् । तथा जागरिते येन परिव्राजकादिशरीरेण लोकस्य पूज्यो द्वे- प्यो वा दृश्यते स मिथ्या कथ्यते । पृथगेव कूटस्थब्रह्माख्यशरीरस्यानुभवादित्याह । स्वप्ने चेति । किंच यथा स्वप्ने देहो मिथ्या वथा चित्तदृश्यं जडं सर्वमवस्तुकं मि- थ्याभूतमेषितव्यमित्याह । यथेति । पूर्वार्धगवान्यक्षराणि योजयति । स्वप्न इति । उत्तरार्धगतानि व्याकरोति । यथेत्यादिना। प्रकरणार्थमुपसंहरति । स्वप्न इति ॥३६॥ यथा जागरितं तथा स्वप्नो गृह्यते । तथा च स्वप्नंस्य जागरितकार्यत्वाद्यः स्वमद्र- या वस्यैव जागरितं सदिति स्वप्नवत्तन्मिथ्यात्वमित्याह । ग्रहणादिति । किंच जाग- रितस्य विद्यमानत्वमनेकसाधारणत्वं च वस्तुनो नास्ति स्वप्नकारणत्वारिकतु तथा भासमानत्वमित्याह । तद्धेतुत्वादिति । जागरितस्य वस्तुतोऽसत्त्वे हेत्वन्तरप- रत्वं श्लोकस्य दर्शयति । इतश्चेति। इतःशब्दार्थमेव स्फोरयन्पूर्वाधं योजयति । जाग- १ च. सर्वश्चित्त । २ ख. घ. डा. ज. तं य । ३ स्व. च.घ. उ. ज. स. 'प्यायत । ४ क. स्वापा। ५ क. घ. छ. 'तस्यैव । ६ ग. इ. प्रभु ७ ग. अ. 'समें। ८ का. छ. श. 'न नचादि । ९. कपू। १. घ. नुभावा । ११ ख. छ. 'तान्यक्षणि व्या। १२ क. या स्क। १३ इ. प्रजा १४ प .. ज. 'वन्मि १५ ग. ह. 'रणं च । १६ क. त्वं 110 ग. स. वस्तुतो। १० ग... श. स्फुटय।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अलावशान्याचे उत्पादस्याप्रसिद्धवादनं सर्वमुदाहृतम् । न च भूतादभूतस्य संभवोऽस्ति कथंचन ॥ ३८ ॥ हकरूपेण स्वमस्य तज्जागरितं हेतुरस्य स्वप्नस्य से स्वप्नस्तद्धेतुर्जागस्ति- कार्यमिष्यते । तद्धेतुत्वाज्जागरितकार्यत्वात्तस्यैव स्वप्नदृश एव सज्जा- गरितं न त्वन्येषाम् । यथा स्वग्न इत्यभिप्रायः । यथा स्वनः स्वमहश एवं सन्साधारणविचमानवस्तुवदवभासते तथा तत्कारणत्वात्साधारण- विद्यमानवस्तुवदवभासमान न तु साधारणं विद्यमानवस्तु स्वप्नवदेवेत्य- भिमायः ॥ ३७॥ ननु वनकारणत्वेऽपि जागरितवस्तुनो न स्वप्नवदवस्तुत्वम् । अत्यन्त- चलो हि स्वप्नो जागरितं तु स्थिरं लक्ष्यते । सत्यमेवमविवेकिनां स्यात् । विवेकिनां तु न कस्यचिद्वस्तुन उत्पादः प्रसिद्धोऽतोऽप्रसिद्धत्वादुत्पाद- स्यात्मैव सर्वमित्यजं सर्वमुदाहृतं वेदान्तेषु सबाह्याभ्यन्तरो इज इति । यदपि मन्यसे जागरितात्सतोऽसत्स्वनो जायत इति तदसत् । न भूता- द्विद्यमानादभूतस्यासतः संभवोऽस्ति लोके । न झसतः शशविषाणादेः संभवो दृष्टः कथंचिदपि ॥ ३८ ॥ । रिक्वदिति । उत्तरार्ध योजयति । तद्धेतुत्वादिति । सति प्रमावरि बाध्यत्वं वनस्य मिथ्यात्वं जागरितस्य पुनस्तदनुपलम्भात्परमार्थतः सत्वम् । कार्यस्य मि- थ्यात्वे कारणस्यापि मिथ्यात्वमिति मानाभावात् । न हि सर्वसाधारण विद्यमानं च जागरित मिथ्या मवितुं युक्तमित्याशङ्कयाऽऽह । यथेत्यादिना ॥ ३७॥ कार्यकारणभावेऽपि स्वप्नजागरितयोर्न मिथ्यात्वमविशिष्टमत्यन्तवैषम्यादित्याश- वयाऽऽह । उत्पादस्येति । यत्तु कार्यकारणत्वं सत्यासत्ययोरिव स्वमजागरित्यो रित्युक्तं तेढुरुक्तमित्याह । न चेति । श्लोकव्यावामाशङ्कामाह । नन्विति । कि- मिदं वैलक्षण्यमविवेकिनो प्रतिभाति किंवा विवेकिनामिति विकल्याऽऽद्यमङ्गीकरोति । सत्यमिति । द्वितीयं प्रत्याह । विवेकितांत्विति । द्वितीयभागमाकाङ्क्षाद्वारा विभज- से । यदपीत्यादिना । संभवो नासवोऽस्तीत्येतदृष्टान्वेन साधयति । न हीति । कथं "चिदपि सतोऽसवो वेत्यर्थः ॥ ३८॥ १ ख. स्वमस्त बा। २ घ. अ. ज. 'स्य जाग। ३.क. 'प्रस्त। ४ घ, ङ. ज. स च स्व. ५ ब. प्रसह । ६. च. स्वप्रह। ५ च. श. 'क सत्साधा। ८ च.नं तु । ९ ख. छ. ज. स्वप्नं प्रति का। १. क. घ. 'वे जा । ११ क. मेवावि । १२ ग. यद्यपि। १३ ग. अ. प्रमि । १४ ख. घ. 'स्वदुप १५. रणमा । १६ सरणं स्व। १५ क. च. 'यारेव । ग, 'योः स्व । १८ ख. तदयुक्त। ।

·चतुर्थमकरणम् ४] भानन्दगिरिकृत टीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। असजागरिते दृष्ट्या स्वप्ने पश्यति तन्मयः । असत्स्वप्रेऽपि दृष्ट्वा च प्रतिबुद्दोनपश्यति॥३९॥ । मनूतं त्वयैव स्वप्नो जागरितकार्यमिति तत्कथमुत्पादोऽमसिद्ध इत्युच्यते । शृणु तत्र यथा कार्यकारणभावोऽस्माभिरभिमेत इत्यसद- विद्यमान रखसर्पवद्विकल्पितं वस्तु जागरिते दृष्ट्वा तद्भावभावितस्तन्मयः स्वप्रेऽपि जागरितवद्वाखाग्राहकरूपेण विकल्पयन्पश्यति तथाऽसत्स्वप्रेड- पि दृष्ट्वा च प्रतिबुद्धो न पश्यत्यविकल्पयंश्वशब्दात् । तथा जागरि- सेऽपि दृष्ट्वा स्वप्ने न पश्यति कदाचिदित्यर्थः । तस्माजागरितं स्वम- हेतुरुच्यते न तु परमार्थसदिति कृत्वा ॥ ३२ ।। । यदुक्तमुत्पादस्याऽमसिद्धत्वं वदयुक्तम् । स्वप्नजागरितयोस्त्वया कार्यकारणत्वाङ्गीक- रणादित्याशङ्कयाऽऽह । असदिति । जागरिते दृष्टस्य स्वप्ने दर्शनात् । जागरितस्य स्वमं प्रति कारणत्वं चेत्तहिँ स्वप्ने दृष्टस्य जागरितेऽपि दर्शनात्तस्य जागरितं प्रति का- रणत्वं किं न स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । असत्स्वप्नेऽपीति । श्लोकव्यावामाशङ्कामुत्था- पयति । नन्विति । पूर्वापरविरोवे चोदिवे परिहारे कथ्यमाने मनःसमाधानं प्रार्थय. ते । शृण्विति । तमेव प्रकारं प्रकटयन्नक्षराणि योजयवि । असदिति । तुच्छत्वं व्यवच्छिनत्ति । रज्ज्विति । दर्शनस्याभासत्वं सूचयति । विकल्पितमिति । यथा जाग्रदृष्टस्य विशेषस्य स्वप्ने दर्शनानागरितवासनाधीनः स्वप्नो जागरितकार्यत्वेन व्यव- द्वियते तथा स्वप्ने दृष्टस्य जागरितेऽपि दर्शनात्तत्कार्यत्वं जागरितस्य प्राप्तमित्याशङ्कय द्वितीया व्याचष्टे । तथेति । यत्तु स्वप्नजागरितयोरुक्तं कार्यकारणत्वं वदपि न नि- यवमिति निपाता) कथयवि | चशब्दादिति । तस्मात्प्रायशः स्वप्नस्य जाग्रद्वासना- धीनत्वादिति यावत् । जागरितस्य परमार्थसत्वात्कार्यस्य स्वप्नस्यापि तादात्म्यात्तथात्वं विवक्षित्वा कार्यकारणत्वप्रथा कथं न भवतीवि व्यावत्यं कथयति । न विति ।। ३९ ।। १च. स्वप्ने हैं। २ क. 'स्त्वका ३ च. "रितह। ४ ग. स्वप्नद । ५ ग. प्रार्थ्यते। इस 'कल्पयानिति । ५ ख. जागरे दृष्ट। ८ ग.छ. झ. 'ज्जामदास। ९ ग. थे च क। १० अ. सत्यत्वा । ११ घ. 'त्त्वातका १२ ख. घ. स. णत्वं की ग. णत्वकथा न ·प्रसिद्ध कार्यकारणत्वं यो गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अलावशान्याख्यं नास्त्यसद्धेतुकमसत्सदसहेतुकं तथा । सञ्च सहेतुकं नास्ति सहेतुकमसत्कुतः ॥४॥ विपर्यासाद्यथा जाग्रदचिन्त्यान्भूतवत्स्पृशेत् । परमार्थतस्तु न कस्यचित्केनचिदपि प्रकारेण कार्यकारणभाव उप- पद्यते । कथम् । नास्त्यसद्धेतुकमसच्छशविषाणादि हेतुः कारणं य- स्यासत एव खकुसुमादेस्तदसद्धेतुकमर्सन विद्यते । तथा सदपि घटादि- वस्तु | असद्धेतुकं शशविषाणादिकार्य नास्ति । तथा सञ्च विद्यमानं घटादिविद्यमानघटादिवस्त्वन्तरकार्य नास्ति । सत्कार्यमसत्कुत एव संभवति । न चान्यः कार्यकारणभावः संभवति शक्यो वा कल्पयितुम् । भतो विवेकिनामसिद्ध एव कार्यकारणभावः कस्यचिदित्यभिमायः॥४०॥ पुनरपि जायस्वप्नयोरसतोरपि कार्यकारणभावाशङ्कामपनयन्नाह । व्यावहारदृष्टया कार्यकारणत्वं स्वप्नजागरितयोरुक्तम् । तत्त्वदृष्टया त्वप्रसिद्धमेव कचिदपि कार्यकारणत्वमिति वदन्वस्तुनोऽज्ञानादवस्त्वेव कार्य भवतीति मतं व्यावर्वय- ति । नास्तीति । शून्यवादिनस्तु सदेव कार्य जायते शून्यादिति मन्यन्ते वान्प्रत्या- ह । सदिति । तथेत्यनेन नास्तीत्येतदनुकृष्यते । सांख्यादयस्तु कार्यकारणयोर्द्वयो- रपि सत्वं संगिरन्वे वान्प्रत्युक्तम् । सच्चेति । सद्ब्रह्म कारणं मिथ्यामपञ्चसृष्टरित्येके वर्णयन्ति वान्निराचष्टे । सद्धेतुकमिति । श्लोकस्य वात्पर्यमाह । परमार्थतस्त्विति । कोपादित्याक्षिपति । कथमिति । अनिर्वाच्यं मायामयं कार्यकारणत्वं प्रतीतिमात्रसि- दमयौक्तिकमधिकृत्य प्रसिद्धिरविरुद्धेत्यभिसन्धायाऽऽधं पादं विभजते । नास्तीत्यादि- ना। द्वितीयं पादं व्याचष्टे । तथेत्यादिना । तृतीयं पार्द व्याकरोति । तथा सचेति चतुर्थपादार्थमाह । असदिति । अस्तु वर्हि प्रकारान्तरेण कार्यकारणभाव इत्याशङ्कय योग्यानुपलब्धिविरुद्धत्वान्मैवमित्याह । न चेति ॥ ४०॥ स्वमजागरितयोवस्तुतो नास्ति कार्यकारणत्वमित्यत्रैव हेत्वन्तरमाह । वि- पर्यासादिति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह । पुनरपीति । अक्षरार्थं कथयति । । , च. कथं तबाऽऽह । ना'। २ क. स्वपुष्वा । ३ च. 'देरस। ४ च. सद्विद्य। ५. 'तु. प. तुकार। छ. "स्ति । सका। श. "स्ति । ७क. घ. "दिव। ८ छ. मप्रसि । ९ च. नस्लमाह... क. प्रतिषिद्धमें। 1 गः 'वस्तुतोज्ञा । १२. ज. शून्यत्वादि । १३.. 'स्तीत्यर्नु। १४ योरपि । ५ न. 'या छ । १६ ग घ .. 'दिका । १७.घ. ज. 'स्तुनोनास्ति ।

·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंबसितशांकरभाष्यसमेवाः। तथा स्वमे विपर्यासाधर्मीस्तत्रैव पश्यति ॥४१॥ उपलम्भात्समाचारादस्ति वस्तुत्ववादिनाम् । विपर्यासोदविवेकतो यथा जायज्जागरितेऽचिन्त्यान्भावानशक्यचि- न्तनीयारज्जुसर्यादीन्भूतत्ववत्परमार्थवत्स्पृशनिव विकल्पयेदित्यर्थः । कश्चिद्यथा तथा स्वप्ने वियर्यासाद्धस्त्यादीन्धर्मान्पश्यन्निव विकल्पयति तत्रैव पश्यति न तु जागरितादुत्पचमानानित्यर्थः ।। ४१ ।। पाऽपि बुद्धैरद्वैतवादिभिर्जातिदेशितोपदिष्टा । उपलम्भनमुपलम्भस्त- स्मादुपलब्धेरित्यर्थः । समाचाराद्वर्णाश्रमादिधर्मसमाचरणात्ताभ्यां हेतु- भ्यामस्ति वस्तुत्ववादिनामस्ति वस्तुभाव इत्येवंवदनशीलानां दृढाग्रह- चतां श्रद्दधानानां मन्दविवेकिनामर्थोपायत्वेन सा देशिता जातिः । तां गृह्णन्तु तावत् । वेदान्ताभ्यासिनां तु स्वयमेवाजाद्वयात्मविषयो विवेको भविष्यतीति न तु परमार्थबुद्धया । ते हि श्रोत्रियाः । स्थूलबुद्धित्वाद- । विपर्यासादित्यादिना । कश्चिदित्यस्य पूर्वेण क्रियापदेन संबन्धः । पृष्टान्तमनूच दान्तिकमाह । यथेत्यादिना ॥ ४१ ॥ तत्त्वदृष्टया कार्यकारणत्वस्याप्रसिद्धत्वे कथं जन्मादिसूत्रप्रमुखैः सूत्रैर्जगत्कारण ब्रह्म सूत्रितमित्याशङ्कयाऽऽह । उपलम्भादिति । अविवकिनां विबेकोपायत्वेन कार्य- कारणत्वमुपेत्य सूत्रकारप्रवृत्तिरित्यर्थः । श्लोकाक्षराणि व्याचष्टे । याऽपीत्यादिना । भस्ति वस्तुभावो द्वैवस्येति शेषः । कार्यकारणभावमुपेत्य जन्मोपदिशनामद्वैतवादिनां मन्दविवेकिषु विवेकदायोंपायत्वेन कथं वदुपदेशः स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । तामिति । यदा ब्रह्मणः सकाशादशेषं जगद्भवतीत्यभ्युपेतं तदा वदतिरेकेण जगतोऽभावा- ब्रह्मैव सर्वमिति निश्चितम् । तद्विषयेषु च वेदान्तेषु पौर्वापर्येणालोचितेषु तदभ्यासि- नां तेषां तदभ्यासपसादादेव कूटस्थाद्वितीयवस्तुविवेकदाय सेत्स्यतीत्यभिप्रेत्याद्वैतवा- दिमिर्जातिरुपदिष्टा न तु द्वैतस्य श्रुतितो न्यायतश्च निरूपयितुमशक्यस्य परमार्थत्वं गृहीत्वा जातिरुपदिष्टेत्यजाविरेव पारमार्थिकीत्यर्थः । चतुर्थपादार्थमाह । ते हीति । १ घ. यथा । २ क. 'सादिवि'। ३ ख. 'साद्विरुद्धान्हस्त्या। ४ क, दीन्य। ५. श्यतीव ६ ग. 'ये च । ७ छ, 'षु । ग. छ. स. 'स्तुविषयनि । क. ति ॥ ४२ ॥ ते ।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [भलातशान्त्याख्य जातिस्तु देशिता बुरिजातेस्त्रसतां सदा ॥४२॥ अजातेस्त्रसतां तेषामुपलम्भादियन्ति ये। जाति- दोषानसेत्स्यन्तिदोषोऽप्यल्पोभविष्यति॥४३॥ उपलम्भात्समाचारान्मायाहस्ती यथोच्यते । जातेः । अजातिवस्तुनः सदा त्रस्यन्त्यात्मनाशं मन्यमाना अविवेकिन इत्यर्थः । उपायः सोऽवतारायेत्युक्तम् ॥ ४२ ॥ ये चैवमुपलम्भात्समाचाराचाजातेरजातिवस्तुननसन्तोऽस्ति वस्त्वैि- त्यद्वयादात्मनो वियन्ति विरुद्धं यन्ति द्वैतं प्रतिपद्यन्त इत्यर्थः । तेषामजातेनसतां श्रद्दधानानां सन्मार्गावलम्बिनां जातिदोषा जात्युपल. म्भकृत्ता दोषा न सेत्स्यन्ति सिद्धि नोपयास्यन्ति । विवेकमार्गमवृत्तवा- त् । यद्यपि कश्चिद्दोषः स्यात्सोऽप्यल्प एव भविष्यति । सम्यग्दर्शना- प्रतिपत्तिहेतुक इत्यर्थः ॥ ४३ ॥ मनूपलम्भसमाचारयोः प्रमाणत्वादस्त्येव द्वैत वस्विति । नोपलम्म- समाचारयोर्व्यभिचारात् । कथं व्यभिचार इत्युच्यते । उपलभ्यते हि तेषां विवेकोपायत्वेन जातिरुपदिष्टेयंत्रोपक्रममनुकूल यति । उपाय इति ।। ४२ ।। उदरमन्तरं कुरुते । अथ तस्य भयं भवतीत्यादिश्रुतिभ्यः । ब्रह्माणि विकारदर्शिनां मयमाप्तिः श्रूयते । वथा च श्रोत्रियाणामपि भेददर्शिमां नानुग्राह्यतेत्याशङ्कयाऽऽह । अजातेरिति । न हि कल्याणकृत्कश्चिदुर्गति वात गच्छतीति स्मृतेस्तेषामात्यन्तिकात- नामावेऽपि निन्दानुपपत्त्या कश्चिद्दोषलेशः संभववीत्याशङ्कय सम्यग्दर्शनापाधि- प्रयुक्तं गर्भवासादिदोषमभ्यनुजानाति । दोषोऽपीति । मन्वयमादर्शयन्पादत्रयगवा- न्यक्षराणि योजयति । ये चेत्यादिना । चतुर्थपाई व्याचष्टे । यद्यपीति । कश्चि- निन्दानुपपत्तिसूचित इति यावत् ॥ ४३ ॥ यत्तु हेतुभ्यां द्वैतस्यास्तित्वमुक्तं वहूषयति । उपलम्भादिति | लोकन्यावा- माशङ्कामनूद्य दूषयति । नन्वित्यादिना । व्यभिचारस्यासिद्धिमाशङ्कय परिहरवि । कथमित्यादिना । उपलम्भसमाचारौ मायामये हस्तिनि वस्तुत्वाभावेऽपि भवतः । १ क. 'क्तम् । ये। २ घ. "स्विति सद्वयमात्मा ३ क. ख छ, 'यात्म। ४ ख. च. अ. 'रुद्धय । ५ च. स. द्वैतवः। ६ . 'सत्र पादोप। ७ क, 'ति । । ८क. घ, ङ, ज, दर्शनानानु। ९. ग, घ. छ, ऊ, 'चिदेव लें। JA MASTRA ।

·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। उपलम्भात्समाचारादस्ति वस्तु तथोच्यते ॥४४॥ जात्याभासं चलाभासं वस्त्वाभासं तथैव च । अ- जाचलमवस्तुवं विज्ञानं शान्तमद्वयम् ॥४५॥ मायाहस्ती । हस्तीव हस्तिनमिवात्र समाचरन्ति । बन्धनारोहणादिहस्ति- संबन्धिभिर्धर्हस्तीति चोच्यतेऽसन्नपि यथा तथैवोपलम्भात्समाचारोई- तं भेदरूपमस्ति वस्त्वित्युच्यते । तस्मानोपलम्भसमाचारौ द्वैतवस्तुस- द्भावे हेतू भवत इत्यभिप्रायः ॥ ४४ ॥ किं पुनः परमार्थसद्वस्तु यदास्पदाजात्याधसद्बुद्धय इत्याह । अजाति सज्जातिवदवभासत इति जात्याभासम् । तद्यथा देवदत्तो जायत इति । चलाभासं चलॅमिवाभासत इति । यथा स एव देवदत्तो गच्छतीति । वस्त्वाभासं वस्तु द्रव्यं धार्म तद्वदवभासत इति वस्त्वाभासम् । यथा स एव देवदत्तो गौरो दीर्घ इति । जायते देवदत्तः स्पन्दते दी? गौर इत्येवमवभासते । परमार्थतस्त्वजमचलमवस्तुत्वमद्रव्यं च । किं तदेवं प्रकारं विज्ञान विज्ञप्तिः । जात्यादिरहितत्वाच्छान्तम् । अत एवाद्वयं च तदित्यर्थः ॥ ४५॥ तथा द्वैतेऽपि न तयोरस्ति वस्तुत्वसाधकत्वमित्युपसंहरति । तस्मादिति ॥ ४४ ॥ भूतदर्शनावष्टम्मेन निमित्तस्यानिमित्तत्वमुक्तमेतदन्तैः श्लोकैविपश्चितम् । संपति भूतदर्शनमुपसंहरति । जात्याभासमिति । श्लोकाक्षराण्याकाङ्क्षाद्वारा विवृणोति । किं पुनरित्यादिना । गौरत्वदीर्घत्वोक्त्या देवदत्तस्य गुणवत्वेन द्रव्यत्वं स्फुटीकि. यते । पूर्वार्थानुवादेनीपराधं योजयति । जायत इत्यादिना । विशेष्यं प्रश्नपूर्वक विशदयति । किं तदित्यादिना ॥ ४५ ॥ १ च. 'राद्वैतरू । झ, 'राद्वैतभेदरू। २ च. इत्यत आह । ३ क. "ह जा। ४.क. लनमि ५ ख. दीर्घगौ। ६ ज. 'कारवि'। ७ घ. 'कमि। ८ ग. ह. त्वमे। ९ ग. ह. धानु। १. ग. अ, हेन । १४ ·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। अलावशान्त्याख्यं एवं न जायते चित्तमेवं धर्मा अजाः स्मृताः।ए- वमेवं विजानन्तो न पतन्ति विपर्यये ॥४६॥ ऋजुवकादिकाभासमलातस्पन्दितं यथा । ग्रह- णग्राहकाभासं विज्ञानस्पन्दितं तथा ॥४७॥ एवं यथोक्तेभ्यो हेतुभ्यो न जायते चित्तमेवंधर्मा आत्मानोऽजाः स्मृ. ता ब्रह्मविद्भिः । धर्मा इति बहुवचनम् । 'देहभेदानुविधायित्वादद्वयस्यै- वोपर्चारतः । एवमेव यथोकं विज्ञानं जात्यादिरहितमद्वयमात्मतत्त्वं वि- जानन्तस्त्यक्तबाबैषणाः पुनर्न पतन्त्यविद्याध्वान्तसागरे। विपर्यये तत्र को मोहः कः शोक एकत्वमनुपश्यत इत्यादिमत्रवर्णात् ॥ ४६ ॥ यथोक्तं परमार्थदर्शनं प्रपञ्चयिष्यन्नाह । यथा हि लोके ऋजु- वक्रादिप्रकाराभासमलातस्पन्दितमुल्काचलनं तथा ग्रहणग्राहकाभास विषयिविषयाभासमित्यर्थः । किं तद्विज्ञानस्पन्दितम् । स्पन्दित- मिस्पवन्दितमविद्यया । न चलस्य विज्ञानस्य स्पन्दनमस्ति । ब्रह्मणश्चिद्रूपस्याजत्वमुपपादितमुपसंहरति । एवं नेति । चित्प्रतिबिम्बानी जीवा- नां बिम्बभूत ब्रह्ममात्रत्वादजत्वमविशिष्टमित्याह । एवमिति । उक्तब्रह्मात्मैक्यज्ञानस्य फलेमाह । एवमिति । श्लोकाक्षराणि व्याकरोति । एवमित्यादिना । कार्यकारणा- भावस्य दुर्भणत्वादेयो यथोक्ता हेतवश्चित्तं चैतन्यं ब्रह्मेति यावत् । एवामिति प्रतिबि- म्बानां बिम्बमात्रत्वं जीवानामपि प्रतिबिम्बकल्पानां बिम्बभूवब्रह्ममात्रत्वादित्यर्थः । अद्वयस्य बहुवचनभाक्त्वमयुक्तमित्याशङ्कयाऽऽह । धर्माइतीति । उत्तरार्ध योजयति । एवमेवेति । विज्ञानं विज्ञप्तिरूपं ब्रह्मेत्यर्थः । यथोक्तज्ञाने मुख्योनधिकारिणो व्यपदि- शति । त्यक्तेति । उक्तज्ञानवतां संसारसंत्रासाभावे प्रमाणमाह । तत्रेति ॥ ४६ ॥ विज्ञानमजमचलमेव जात्याभासं चलाभासं चेत्युक्तं तदिदानी दृष्टान्तेन प्रपञ्चय- ति । ऋजुवक्रादिकेति । अपच्युतपूर्वस्वरूपस्यासत्यनानाकारावभासो विवर्तस्तदत्र विज्ञानस्य स्पन्दितत्वं श्लोकस्य तात्पर्यमाह । यथोक्तमिति । तत्र दृष्टान्तभागं व्या- चष्टे । यथा हीति । दार्टान्तिकं योजयति । तथेति । किमित्यविद्यामन्तरेण मुख्य- मेव स्पन्दं विज्ञानस्य नेष्यते तत्राऽऽह । न हीति । निरवयवस्य विभुनो विज्ञानस्य १च. व च विज्ञातो ना २ च. झ. 'झानं स्प। ३ क. देहे में।४ च. चारात्। एं। ५५.पुनः पुनर्निपं ६ क. *षया । ७ छ. विद्याया न। ८ व.ङ ज. एवमिति।९छ. झ.चित्तप्रति। १० झ. नांबि।११ घ.'मवाशि। १२छ. स्मैकत्वज्ञा ग.छ.झ. लवत्त्वमा'।१४३. योग्या य१५छ. थोक्तहे। १६ख.घ.ङ ज. मत्वा । १७घ..ज, नं। १८ग.छ,झ, ब्रह्मवेत्य। १९व.छ.श. ख्याधि। २०.घ.ज, संचे।२१ख.ज. नस्प।

·१८३ चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासवलितशांकरभाष्यसमेताः । अस्पन्दमानंमलातमनाभासमजं यथा। अस्प- न्दमानं विज्ञानमनाभासमजं तथा ॥४८॥ अलाते स्मन्दमाने वै नाभासा अन्यतोभुवः।न ततोऽन्यत्र निस्पन्दानालातं प्रविशन्ति ते॥४९॥ अजाचलमितिहुक्तम् ॥ ४७ ॥ अस्पन्दमानं स्पन्दनवर्जितं तदेवालातमृज्वाद्याकारणाजायमानम् । अनाभासमजं यथा तथाऽविद्यया स्पन्दमानमविद्योपरमेऽस्पन्दमानं जात्योद्याकारणानाभासमजमचलं भविष्यतीत्यर्थः ।। ४८.॥ किंच तस्मिन्नेवालाते स्पन्दमान ऋजुवकाधाभासा. अलातादन्यतः कुतश्चिदागत्यालातेनैव भवन्तीति नान्यतोभुवः । न च तस्मानिस्पन्दा- दलातादन्यत्र निर्गताः । न च निस्पन्दमलातमेव प्रविशन्ति ते ॥४९॥ वस्तुतश्चलनविकलस्याविद्यमानमेव स्पन्दनमित्यत्र वाक्योपक्रमानुकूल्यं कथयति । अ- जेति ॥ ४७ ॥ विज्ञान शान्तभित्युक्तं दृष्टान्तेन स्पष्टयति । अस्पन्दमानमिति । श्लोकाक्षराणि व्याकरोति । अस्पन्दमानमित्यादिना । तथाविधयेत्यत्राविद्ययेति च्छेदः॥ ४८ ॥ भलातदृष्टान्ते कथमृजवक्रादीनामसत्त्वमित्याशङ्कायां निरूपणासैहत्वादित्याह । अ- लात इति । यदा खल्वलातं स्पन्दमानमवविष्ठते तदा तस्मिन्नन्यतो देशान्तरादाग- त्याभासा भवन्तीति न शक्यं वक्तुमृजुवक्राधाभासानां देशान्तरौदागमनस्यानवगमाघ- दा वदैवालातं निस्पन्दनं स्पन्दनवर्जितं वर्वते तदा वतोऽन्यत्रामासा भवन्तीत्यपि न युक्त वक्तुमनुपलम्माविशेषात् । न चाभासास्तस्मिन्नेवालावे लीयन्ते तदनुपादानत्वात् । यदि हि स्पन्दैननिमित्तमलातमुपादानं वदा निमित्ताभीवमात्रान्नैमित्तिकामावादर्शनाजु- वक्राधाकाराः स्पन्दनाभावेऽप्यलाते भवेयुरित्यर्थः । इतश्च दृष्टान्चे दृष्टानामाभासानां मिथ्यात्वमेष्टव्यमित्याह । किंचेति । हेत्वन्तरमेव स्पष्टयन्पूर्वार्धाक्षराणि व्याचष्टे । त- स्मिन्नेवेति । आमासानां देशान्तरादागमनस्यानुपलम्भो हेतुः कर्वव्यः। अनुपलब्धिमेव हेतूकृत्य तृतीयपादार्थमाह । न चेति । चतुर्थपादार्थमाह । न च निस्पन्दमिति ॥४९।। १ ङ. च. ज. 'नमाला । २ ख. घ, ङ. ज. साश्चान्य। १ घ. 'स्पन्दबा ४ च. 'रेग जा। ५ . "विद्यास्प। ६ घ. ङ. ज. "त्याका । ७ च. 'रेण ना। ८. क. कल्पस्या। ९. ख. घ. छ. वि. यया विद्यमा। 10 घ. वाक्यक । ११ ज. अजस्येति । १२ झ. सत्त्वादि ! १३ ख. रागन । १४. युक्तम'। १५ घ. छ. ज्दननि । १६ क. 'भासमा । १७ अ. भावद १८ क. 'धान्ताना।

·क.झ. तावि।२ क झ. नात्ते द्रव्य ।३ज. चनि। ४ क. ज. वि द्रव्य । ५छ. युक्त वस्तु। ६ घ. १८४ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अलावशान्त्याख्यं न निर्गता अलाताते द्रव्यत्वाभावयोगतः। वि- ज्ञानेऽपि तथैव स्युराभासस्याविशेषतः॥५०॥ विज्ञाने स्पन्दमाने वै नाभासा अन्यतोभुवः।न ततोऽन्यत्र निस्पन्दान्न विज्ञानं विशन्ति ते॥५१॥ ननिर्गतास्ते विज्ञानाद्व्यत्वाभावयोगतः।का- र्यकारणताभावाद्यतोऽचिन्त्याः सदैव ते ॥५२॥ किचन निर्गता अलाताते। आभासा गृहार्दिवद्रव्यत्वाभावयोगतः।द्रव्य- स्य भावो द्रव्यत्वम्। तदभावो द्रव्यत्वाभावः। द्रव्यत्वाभावयोगतो द्रव्य त्वाभावयुक्तेर्वस्तुत्वाभावादित्यर्थः। वस्तुनोहिप्रवेशादि संभवति नावस्तुनः। विज्ञानेऽपिजात्याद्याभासास्तथैव स्युराभासस्याविशेषतस्तुल्यत्वात्॥५०॥ कथं तुल्यत्वमित्याह । अलातेन समानं सर्व विज्ञानस्य । सदा अचलत्वं जुवक्राद्याभासानां दृष्टान्ते निर्गमनप्रवेशयोरसंभवं साधयति । नेत्यादिना| दृष्टा- न्वनिविष्टाभासवदान्तिकेऽपि जन्माद्याभासा मिथ्यैव भवेयुरित्याह । विज्ञानेऽपीति । अजुवक्राद्याकारेषु जन्माद्याकारेषु चाभासत्वस्य तुल्यत्वादिति हेतुमाह।आभासस्येति। इतश्च दृष्टान्ते मिथ्यात्वैमाभासानामेष्टव्यमित्याह । किंचेति । तदेव पूर्वार्धयोजनयो विश- दयति । नेति । ऋजुवक्राद्याभासानां वस्तुतोऽभावेऽपि किमिति प्रवेशाद्यसिद्धिरित्याश- कन्याऽऽहावस्तुनोहीति द्वितीया"योजयन्दार्शन्तिकमाचष्टे। विज्ञानेऽपीति॥५०॥ तुल्यत्वं सार्धेनोत्तरश्लोकेन साधयति । कथमित्यादिना । न हि वस्मिन्विज्ञाने यथा कथंचिच्चलेनवति ततोऽन्यस्मात्कस्माच्चिदागत्य जन्माद्याभासास्तत्र भवितुमर्ह- न्ति । तथा प्रथाभावान च तस्माद्विज्ञानादचलवयाऽवस्थिवादन्यत्राभासा भवितुमु- त्सहन्ते । प्रवीत्यभावस्य तुल्यत्वान्नापि 'देव विज्ञानं प्रविशन्ति । तस्य केवलस्य तदुपादानत्वान्पगमात् । न च ते विज्ञाने प्रवेष्टुं समर्थास्ततो निर्गन्तुं वा पारयन्ति । तेषामवस्तुत्वादित्पर्थः । कथं वर्हि विज्ञाने प्रथां वेषामित्याशङ्कय मृषैवेत्याह । कार्ये- वि । आमासानां विज्ञानस्य च कार्यकारणेताया दुर्वचनत्वादाभासाः सर्वदैव निरू- पयितुमशक्यत्वान्मायामयाः सन्तो मिथ्यैव भवन्तीत्यर्थः । साश्लोकवात्पर्यमाह । अलातेनेति । तर्हि सक्रियत्वमपि विज्ञानस्य प्रसत्यवेत्यौशङ्कयाऽऽह । सदेति । यदि लामा । ७ ग. य. 'अनयो । ८ ज. निमित्ताभा ९ख.पि जात्याभा'। १० झ. त्वतु घ. त्वमा १२ छ. या दर्शयः। कध दार्य १४. 'लन संभव छ.'लने भीम. श. स्माचि १६ग प्रथनामा । १५ क. तदैव । १८ छ न ते।१९छ, णतया । २० झ. चत्वायन, ज्येत नेत्याइ। १२. , ज. त्याइ ·RAMSANO चतुःप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंबलितशांकरभाष्यसमेताः । द्रव्यं द्रव्यस्य हेतुः स्यादन्यदन्यस्य चैव हि । द्रव्यत्वमन्यमावो वा धर्माणां नोपपद्यते॥५३॥ तु विज्ञानस्य विशेषः। जात्याद्याभासा विज्ञानेऽचले किं कृताइत्याह । का. र्यकारणताभावाजन्यजनकत्वानुपपत्तेरभावरूपत्वादचिन्त्यास्ते यतः स- देव। यथाऽसेत्स्वज्वाधाभासेषु मज्वादिबुद्धिर्दष्टाऽलामौत्रे तथाऽसत्स्वे- व जात्यादिषु विज्ञानमात्रे जात्यादिबुद्धिषेवेति समुदायार्थः ॥५२॥१२॥ अजमेकमात्मतवमिति स्थितं तत्र यैरपि कार्यकारणभोवः कल्प्यते तेषां द्रव्यं द्रव्यस्यान्यस्यान्यहेतुः कारणं स्यान तु तस्यैव तत् । ना- प्यद्रव्यं कस्यचित्कारणं स्वतनं दृष्ट लोके । न च द्रव्यत्वं धर्माणा. मात्यनामुपपद्यतेऽन्यत्वं वा कुतश्चियेनान्यस्य कारणत्वं कार्यत्वं वाम- तिषेधेत । अतोऽद्रव्यत्वादनन्यत्वाचन कस्यचित्कार्य कारणं" वाss- त्मेत्यर्थः॥ ५३ ॥ विज्ञानमचलमभीष्टं नहिं तत्र जात्याधामासा हेत्वभावान स्युरित्याशङ्कयान्तिमान परिहरति । जात्याद्याभासा इत्यादिना । यतः सदैवाचिन्त्या अवो मृषैवेति शेषः। सझेपतस्तात्पर्यमाह । यथेत्यादिना ।। ५१ ॥५२॥ यदुक्तं कार्यकारणताभावादिति तदिदानीमुपपादयितुमुपैक्रमते । द्रव्यमिति । भ- वयवद्रव्यमवयविद्रव्यस्योपादानम् । अवयवगुणाश्चावयविगुणेषु समानजातीयेष्वसमया- यिनो दृष्टाः । न चैवमात्मनो द्रव्यत्वं येन समवायित्वम् । न च तद्रूपाणां कचिदेस- मवायित्वं गुणगुणिभावस्यान्यत्वस्य वस्मिन्दुर्वचनत्वादित्यर्थः । श्लोकाक्षराणि योजयति । अजमित्यादिना अवयवावयविविभांगेविरहित्वैमजत्वम् । एकत्वं गुणगुणिभावशून्यत्व- म् । तत्रेत्यात्मतत्त्वं परामृश्यते । वत्र कार्यकारणभावं दूषयितुं सामान्यन्यायमाह । तेषा- मिति । अद्रव्यस्यापि रूपादेस्तन्त्वादिद्वारा पटशौक्यादौ कारणत्वं दृष्टमित्यतो विशि- नष्टि । स्वतन्त्रमिति । अस्तु वर्हि द्रव्यत्वेनान्यत्वे चाऽऽत्मनि कार्यकारणत्वं नेत्याह । नचेति । न हि तत्र गुणवत्त्वेन द्रव्यत्वं निर्गुणत्वान्नापि समवायित्वेन तथात्वमन्योन्याश्र- यत्वप्रसंगात् । न च तत्र कुताश्चिदन्यत्वं सर्वस्य सन्मावत्वेनैकरूपत्वप्रविमानात् । अतो न तत्र कारणत्वं कार्यत्वं वा पतिपत्तुं शक्यमिति फलिवमाह । अत इति ॥५३॥ १ स्व. घ ज. सदृज्वा । २ ज. मात्रा त। ३ घ. थाऽसत्सत्स्वे । ४ ज. दिनु। ५ च. भावाः कल्प्यन्ते तेषां मतमाह । द्र। ६ च. 'न्यस्य हेतुः । ७ क. छ. 'न्यका । ८ च. छ.वं प्र। ९च. पद्यन्ते ततो। १० च. छ. 'णं चाऽऽत्मे। ११ ग. श. त्यामा। १२ ग. इ. पर्चक । १३ ज, दपि स। १४ घ. अ. ज. गुणिगुणमा १५ घ. 'गरहितत्व। १६ स. म. छ. अ. हित- ब.खे वाऽऽत्म 'वे वाऽऽत्म'।

·१८६ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [ अलातशान्त्याख्य एवं न चित्तजा धर्माश्चित्तं वापि न धर्मज- म् । एवं हेतुफलाजातिं प्रविशन्ति मनीषिणः ॥५४॥ यावद्धेतुफलावेशस्तावद्धेतुफलोद्भवः। क्षीणे हेतुफलावेशे नास्ति हेतुफलोद्भवः॥५५॥ - एवं यथोक्तेभ्यो हेतुभ्य आत्मविज्ञानस्वरूपमेव चित्तमिति न चित्त- जा बाह्यधर्मा नापि बाह्यधर्मजं चित्तम् । विज्ञानस्वरूपाभासमात्रत्वात्सर्व- धर्माणाम् । एवं न हेतोः फलं जायते नापि फलाद्धेतुरिति हेतुफलयोर- जाति हेतुफलाजाति प्रविशन्त्यध्यवस्यन्ति । आत्मनि हेतुफलयोर- भावमेव प्रतिपद्यन्ते ब्रह्मविद इत्यर्थः ॥ ५४॥ पुनर्हेतुफलयोरभिनिविष्टास्तेषां किं स्यादित्युच्यते । धर्माधर्मा- ख्यस्य हेतोरहं कर्ता मम धर्माधौ तत्फलं कालान्तरे कचित्माणिनि- काये जातो भोक्ष्य इति यावद्धेतुफलयोरावेशो हेतुफलाग्रह आत्मन्यध्या- रोपणं तच्चित्ततेत्यर्थः । तावद्धेतुफलयोरुद्भवो धर्माधर्मयोस्तत्फलस्य चा- नुच्छेदेन प्रवृत्तिरित्यर्थः । यदा पुनर्मत्रौषधिवीर्येणेव ग्रहावेशो यथोक्ता- दैवदर्शनेनाविद्योद्भूतहेतुफलावेशोपनीतो भवति तदा तस्मिन्क्षीणे ना- स्ति हेतुफलोद्भवः ॥ ५५॥ चिकीर्षितकुम्भसंवेदनसमनन्तरं कुम्भः संभवति । संभूतश्चासौ कर्मतया स्वसंविदं ज- नयतीति व्यवहारोऽपि नोपपद्यते । कस्यचिदपि विद्वदृष्टयनुरोधेनानन्यत्वादित्याह । एवमिति | यश्च धर्मादेः शरीरादेश्व कार्यकारणभावो विद्वदृष्टया पुरस्तानिरस्तः सोऽ- प्यन्यत्वाभावेन सिध्यवीत्याह । एवं हेत्विति । तत्र पूर्वावं योजयति । एवमि- त्यादिना । आत्मस्वरूपस्य निर्विकारत्वमद्रव्यत्वमप्रसिद्धत्वमित्यादयो यथोक्ता हेत- वः । बाह्या धर्मा घटादयो नाऽऽत्मनः । न च धर्मशब्दितानां जीवानां चित्तशब्दिवा- त्परस्मादात्मनो जन्मेति युक्तम् । तेषां प्रतिबिम्बकल्पानां बिम्बभूतब्रह्ममावत्वादित्यभि- प्रेत्याऽऽह । विज्ञानेति । उत्तरार्ध योजयति । एवं नेति ॥ ५४॥ न फलातुर्जायते नापि फलं हेतोरिति तत्त्वदृष्टयोपदिष्टम् । इदानीं मुमुक्षूणां व- दभिनिवेशव्यावृत्यर्थं वदमिनिवेशाभावाभावयोस्तदुद्भवानुभवौ दर्शयति । यावदिति । श्लोकाक्षराण्याकाङ्क्षामदर्शनपुरःसरं विवृणोति । ये पुनरित्यादिना ॥ ५५ ॥ . १च. हे प्रा २ च. नेन वि।

·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। १८७ यावद्वेतुफलावेशः संसारस्तावदायतः । क्षीणे हेतुफलावेशे संसारं न प्रपद्यते ॥ ५६ ॥ संवृत्या जायते सर्व शाश्वतं नास्ति तेन वै। सद्भावेन ह्यजं सर्वमुच्छेदस्तेन नास्ति वै॥५७॥ यदि हेतुफलोद्भवस्तदा को दोष इत्युच्यते यावत्सम्यग्दर्शनेन हेतु- लावेशो न निवर्ततेऽक्षीणः संसारस्तावदायतो दी? भवतीत्यर्थः। क्षीणे पुनर्हेतुफलावेशे संसारं न प्रपद्यते कारणाभावात् ॥ ५६ ॥ नन्वनादात्मनोऽन्यन्नास्त्येव तत्कथं हेतुफलयोः संसारस्य चोत्पत्ति- विनाशावुच्येते त्वया । शृणु । संवत्या संवरणं संवृतिरविद्याविषयो लौकिको व्यवहारस्तया संवृत्या जायते सर्व तेनाविद्याविषये शाश्वतं नित्यं नास्ति वै । अत उत्पतिविनाशलक्षणः संसार आयत इत्युच्य- ते । परमार्थसद्भावेन त्वजं सर्वमात्मैव यस्मात् । अतो जात्यभावादुच्छे- अभिनिवेशवेशाद्धेतुफलोद्भवे किं भवति तदाह । यावदिति । अभिनिवेशनिवृत्त्या तदनुद्भवे वा किं स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । क्षीण इति । आकाङ्क्षापूर्वक पूर्वाध यो- जयति । यदीति । उत्तरार्धं व्याचष्टे । क्षीणे पुनरिति ।। ५६ ॥ कूटस्थमद्वितीयमात्मतत्त्वमिच्छता कुतो जन्मनाशौ व्यवहियेते तत्राऽऽह । संवृत्ये- ति । अविद्यया सर्वस्य जायमानत्वे सत्यविद्याविषये नित्यं नाम नास्त्येवेत्याह । शाश्वतमिति । परमार्थतस्तु सर्वमजं कूटस्थमास्थीयते तेन कल्पनां विनी विनाशो ना- स्त्येव हेतुफलादेरित्याह । सद्भावेनेति । पूर्वापरविरोधमाशङ्कते । नन्विति । न ता- वदात्मनो जन्मविनाशौ तस्य कूटस्थत्वान्नापि ततोऽन्यस्य वौ युक्तौ तस्याद्वितीय- स्वात् । तथा च हेत्वादेर्बन्धस्य जन्मनाशौ न त्वया वक्तव्यावित्यर्थः । उच्यमाने समाधाने मनःसमाधानमर्थयते । शृण्विति । तत्र पूर्वभागाक्षरार्थं कथयति । संवृत्ये- त्यादिना । अविद्याविषये नित्यस्य वस्तुनो भावे फलितमाह । अत इति । द्विती- यार्धाक्षरार्थमाह । परमार्थेति । जात्यभावो जन्मादिविक्रियाभावस्तमेवोच्छेदाभावे । च. घ. 'तं तेन नास्ति । २ च. इति तत्राऽऽह या ३ घ. उ. ज. 'नो ह्येतना। ४ च. 'योः संभवः सं। ५ च. त्वयेतिचेच्छृणु । तत्र कारण मित्याह । सं। ६ घ. 'त्तिल । झ. 'त्तिना। ७ ज. स. सारो जाय। ८ ख. ङ. ज. जात्याद्यभा। ९ ख, वेशाद्ध। १० क. वशवद्धे । ११ छ. 'स्यमा । १२ घ. च्छतां कु1१३ घ. 'षय नि। १४ ग. र्थस्तु । १५ झ. 'ते । क। १६ घ. 'नाशो। १७ ग. छ. झ. 'न्मना ।१८ ज. या हे। १९छ, पूर्वार्धाक्ष। २० ग, घ, ङ, ज. स. ज. जात्यायभा।

·१८८ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [मलावशान्त्याख्यं धर्मा य इति जायन्ते जायन्ते ते न तत्त्वतः । जन्म मायोपमं तेषांसाच माया न विद्यते॥५८॥ यथा मायामयाबीजाजायते तन्मयोऽङ्कुरः।ना- सौ नित्यो न चोच्छेदी तद्दद्धर्मेषु योजना ॥ ५९॥ दस्तेन नास्ति वै कस्यचिद्धेतुफलादेरित्यर्थः ॥ ५७ ॥ येऽप्यात्मानोऽन्ये च धर्मा जायन्त इति कल्प्यन्ते त इत्येवंप्रकारा य. थोक्ता संवृतिनिर्दिश्यत इति। संवत्यैव धर्मा जायन्ते न ते तत्वतः परमा- र्थतो जायन्ते । यत्पुनस्तत्संवृत्या जन्म तेषां धर्माणां यथोक्तानाम् । यथा मायया जन्म तथा तन्मायोपमं प्रत्येतव्यम् । माया नाम वस्तु तर्हि । नैवम् । सा च माया न विद्यते मायेत्यविद्यमानस्याख्येत्यभिप्रायः॥५८॥ कथं मायोपमं तेषां धर्माणां जन्मेत्याह । यथा मायामयादानादिबी- जाज्जायते तन्मयो मायामयोऽङ्कुरो नासावकुरो नित्यो न चोच्छेदी विनाशी वा । अभूतत्वादेव धर्मेषु जन्मनाशादियोजनायुक्तिः । न तु परमार्थतो धर्माणां जन्म नाशो वा युज्यत इत्यर्थः ।। ५९ ॥ हेतुं कथयति । तेनेति । यथा पुरोवर्विनि भुजगामावमनुभवन्विवेकी नास्ति भुजंगो रज्जुरेषा कथं वृथैव बिभेषीवि भान्तमभिदधाति । भान्तस्तु स्वकीयादपराधादेव भुजगं परिकल्प्य भीतः सन्पलायेते न च तत्र विवेकिनो वचनं मूढदृष्टया विरुध्यते । तथा परमार्थकूटस्थात्मदर्शनं व्यावहारिकजन्मादिवचनेनाविरुद्धमिति भावः ॥ ५७ ।। संवृत्या जायते सर्वमित्युक्तं वदिदानी प्रपञ्चयति । धर्मा इति । तत्राऽऽधं पादं विभजते । येऽपीति । प्रसिद्धावद्योतकत्वमिविशब्दस्य दर्शयति । त इत्येवंप्रकारा इति । एवंप्रकारत्वमेव स्फोरयति । यथोक्तेति । अनन्तरप्रकृता संवृतिरिविशब्देनो- का । तथा च संवृत्यैव ते धर्मा जायन्ते न तु वेषां तत्त्ववो जन्मास्तीत्यर्थः । न ते" तत्त्वत इत्युक्तं प्रपञ्चयति । परमार्थ इति । संवृत्याऽपि जन्म पारमार्थिकमेवेत्याश- कय तृतीयपादं योजयति । यत्पुनरिति । प्रत्येतव्यं जन्मेवि शेषः । चतुर्थपादार्थ- माकाङ्क्षाद्वारा स्फोरयति । मायेत्यादिना ॥ ५८॥ जन्म मायोपमं तेषामित्युक्तं तदेव दृष्टान्तावष्टम्भेन साधयति । यथेत्यादिना । श्लोकाक्षराण्याकाङ्क्षां दर्शयन्योजयति । कथमित्यादिना ॥ ५९ ॥ १ घ. ङ. ज. स. 'प्यात्मनो । २ च. कारा यथोक्ताः संवत्या निर्दिश्यन्त ई ३ च. तु । ४ च. न्म येषां ते । ५ च. माया । ६ च. स्वात्तद्वदेव । ७.ख. घ. छ. ज. देवंध।८ घ.छ. ज. भुजं. गाना ९ग छ ."यति न । १० का यथा। ११ ख. ग. घ. ज. घ."ति इत्ये। १२ ग. मेवे स्फो। १२ ग. तु । १४ ज. स्फोटयति । १५ क. तदपि ।

·m चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतीकासंलितशांकरभाष्यसमेताः । नाजेषु सर्वधर्मेषु शाश्वताशाश्वताभिधा । यत्र वर्णा न वर्तन्ते विवेकस्तत्र नोच्यते ॥६०॥ यथा स्वप्रे दयाभासं चित्तं चलति मायया।तथा जाग्रहयाभासं चित्तं चलति मायया ॥६१॥ अहयं च दयाभासं चित्तं स्वप्ने न संशयः। अह- यं च दयाभासं तथा जाग्रन संशयः॥६२॥ स्वप्र- दृक् प्रचरन्स्वप्ने दिक्षु वै दशसु स्थितान् । अण्ड- परमार्थतस्त्वात्मस्वजेषु नित्यैकरसविज्ञप्तिमात्रसत्ताकेषु शाश्वतोऽ- शाश्वत इति वा नाभिधा नाभिधानं प्रवर्तत इत्यर्थः । यत्र येषु वर्ण्यन्ते पैरास्ते वर्णाः शब्दा न प्रवर्तन्तेऽभिधातुं प्रकाशयितुं'न प्रवर्तन्त इत्यर्थः । इदमेवमिति विवेको विविक्तता तत्र नित्योऽनित्य इति नो- च्यते । यतो वाचो निवर्तन्त इति श्रुतेः ॥ ६० ॥ यत्पुनर्वाग्गोचरत्वं परमार्थतोऽद्वयस्य विज्ञानमात्रस्य तन्मनसः स्पन्दनमात्रं न परमार्थत इत्युक्ताौँ श्लोकौ ॥ ६१ ॥ ६२ ॥ इतश्च वाग्गोचरस्याभावो द्वैतस्य स्वप्नान्पश्यतीति स्वप्रहमचर: यदुक्तं सद्भावेन ह्यजं सर्वमिति तत्प्रपञ्चयति । नाजेष्विति । आत्मनि नित्या- नित्यकथा नावतरतीत्यत्र हेतुमाह । यत्रेति | श्लोकस्य पूर्वाध व्याचष्टे । परमार्थ- तस्त्विति । द्वितीया व्याकरोति । यत्रेत्यादिना । तत्रेति प्रकृतेषु धर्मेष्विति यावत् । भात्मसु नित्यानित्यकथाभावे शब्दागोचरत्वं हेतुस्तत्र प्रमाणमाह । यत इति ॥६०॥ आत्मनः शब्दागोचरत्वे कथमसौ व्याख्यावृभिः शब्दैरेव प्रतिपाद्युतामांचरतीत्या. वाङ्कय चित्तस्पन्दनमात्रमविचारसुन्दरं प्रतिपाद्यप्रतिपादकरूपं द्वैतमिति सदृष्टान्तमाह । यथेति । स्वप्ने प्रतिपाद्यप्रतिपादकद्वैतस्य चित्तस्पन्दितमात्रत्वेऽपि जागरिते कथं तथा स्यादित्याशङ्कयाऽऽह । अद्वयं चेति । पौनरुक्त्यं श्लोकयोराशङ्कय शङ्कान्तरनिरा- सार्थत्वान्यैवमिति मन्वानः सन्नाह यत्पुनरिति ॥ ६१ ॥ १२ ॥ वाचो गोचरीभूतस्य द्वैतस्यासत्त्वे हेत्वन्तरमाचक्षाणो दृष्टान्तमाचष्टे। स्वप्नदृगिति 'यान्पश्यति ते न विद्यन्ते पृथगित्युत्तरत्र संबन्धः । श्लोकस्य तात्पर्यमाह । इतथेति इतःशब्दार्थमेव स्फुटयन्नक्षराणि व्याचष्टे । स्वमानिति । न ते विद्यन्त इति पूर्व 1.च. 'दृक् वाच । वं. घ. च. 'धान । इ. धामि । ३ घ..ज, ती क. :विवेत्तृता । ५ छ. चागोच। ६ चं. 'स्वतं. न. पा.७ च. इत्याह-॥६१.ग. रखाभा । ससुबन'।.. १.क. शब्दगो । ११ स. 'यशब्दता १२ छ. 'स्पन्दितमा। १३ ग. झ. 'शङ्का । १४ गः । च बाबा २१ ·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [भलातशाम्स्याख्य जान्स्वेदजान्वापि जीवान्पश्यति यान्सदा ॥६३॥ स्वमदृक् चित्तदृश्यास्ते न विद्यन्ते ततः पृथक् । तथा तदृश्यमेवेदं स्वप्नदृक् चित्तमिष्यते ॥६४॥ चरञ्जागरिते जाग्रदिक्षु वै दशसु स्थितान् । अण्ड- जान्स्वेदजान्वापि जीवान्पश्यति यान्सदा ॥६५॥ पर्यटन्स्वप्ने स्वप्नस्थाने दिक्षु वै दशमु स्थितान्वर्तमानाञ्जीवान्याणिनोऽ. एडजान्स्वेदजान्वा यान्सदा पश्यतीति । यद्येवं ततः किम् । उच्यते ॥६॥ स्वप्नदृशश्चितं स्वप्नश्चितम् । तेन दृश्यास्ते जीवास्ततस्तस्मात्स्व- प्रक्चित्तात्पृथड्न्न विद्यन्ते न सन्तीत्यर्थः । चित्तमेवे बनेकजीवादि- भेदाकारेण विकल्प्यते । तथा तदपि स्वप्नदृक्चित्तमिदं तदृश्यमेव तेन स्वप्नदृशा दृश्यं तदृश्यम् । अतः स्वप्नहरव्यतिरेकेण चित्तं नाम नास्ती- त्यर्थः ॥ ६४॥ जाग्रतो दृश्या जीवास्तच्चित्ताव्यतिरिक्ताश्चित्तेक्षणीयत्वात्स्वपक्चि- तेक्षणीयजीववत् । तच्च जीवेक्षणात्मकं चित्तं द्रष्टुरव्यतिरिक्तं द्रष्ट ह. श्यत्वात्स्वप्नवित्तवत् । उतार्थमन्यत् ॥६५॥६६ ॥ वदन्वयः । स्वप्नहशो विषयभूतानां भेदानां तत्र दृश्यमानत्वेऽपि द्वैतभेदमिथ्यात्वे किमायातमिति पृच्छति । यदीति | उत्तरश्लोकेनोत्तरमाह । उच्यत इति ।। ६३ ।। श्लोकाक्षराणि योजयन्कर्मधारयं व्यावर्तयति | स्वप्नेति । जीवादिभेदानां स्वप्ने दृश्यमानानामुक्तानां चित्तात्पृथगसत्वं साधयति । चित्तैमेवेति । तर्हि द्रष्टा चित्तं चे- ति द्वयं स्वप्ने स्वीकृतम् | नेत्याह । तथेति। तच्छब्दस्य चित्तविषयत्वं व्यावर्त यति । तेनेति । स्वप्नावस्थस्य चित्तस्य स्वप्नविषयत्वे फलितजाद । अतइति ।। ६४ ॥ दृष्टान्तनिविष्टमर्थं दार्शन्तिके योजयति । चरन्नित्यादिना । जायदवस्थो हि पुरुषो याञ्जीवान्पश्यतीत्यत्र जीवशब्देन कार्यकारणसंघावा गृह्यन्ते चेवनानां दृश्य- त्वाभावादिति द्रष्टव्यम् । श्लोकद्वये विवक्षितमनुमानद्वयमारचयति । जाग्रत इति । अक्षरव्याख्यानं तु दृष्टान्तव्याख्यानेनैव स्पष्टत्वान्न पृथगपेक्षित मिति विवक्षित्वाऽऽह । उक्तामिति ॥ ६५ ॥६६॥ १ चं. झ. दृश्याः स्वप्नदृश्चित्तशा । २ क. व तार्ह न गी । ३ झ. कल्पते । ४ झ. चित्ते। ५ च. 'तं तद्दष्यति । ६ द्रष्ट्रव्य । ७ ख. 'त्तमिति। ८ घ. ने प्राकृ'। 3. ज. ' प्रक९ स्व. मित्याह ।

·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । १९१ जाग्रचित्तेक्षणीयास्त न विद्यन्ते ततः पृथक् । तथा तदृश्यमेवेदं जाग्रतश्चित्तमिष्यते ॥६६॥ उभे ह्यन्योन्यदृश्ये ते किं तदस्तीति चोच्यते । लक्षणाशून्यमुभयं तन्मते नैव गृह्यते ॥६७॥ जीवचित्चे उभे चित्तचैत्ये ते अन्योन्यदृश्ये इतरेतरगम्ये । जीवा. दिविषयापेक्षं हि वित्तं नाम भवति । चित्तापेक्षं हि जीवादि दृश्यम् । अतस्तेऽन्योन्यहश्ये | तस्मान किंचिदस्तीति चोच्यते चित्रं वा चिते- क्षणीय वाकि तदस्तीति विवेकिनोच्यते । नहि स्वमे हस्ती हस्ति- दृश्यदर्शनव्यविरेकग्राहकप्रमाणपविहाँ हेतुद्वयमित्याशङ्कयाऽऽइ । उभे हीति। श्यदर्शने परस्परापेक्षसिद्धिके दृश्ये सिद्धे तदवच्छिन्नं दर्शनं सिध्यति तस्यै च सि- द्वौ तदवच्छिन्नं दृश्यं सिध्यतीत्यन्योन्याश्रयान्न दृश्यं दर्शनं वा सिध्यतीत्यतो वि. भागावगाहिप्रमाणाभावान्न तद्वाधो हेतुद्वयस्येत्यर्थः । किंच संभावनायां प्रमाणप्रवृत्ति- वक्तव्या ने च दृश्यदर्शनयोरन्यवरस्यापि नैरपेक्ष्येण संभावनों भवत्यन्योन्याश्रय- दोषात् । तथा च परस्परपुरस्कारेण सिंध्येदुभैयं कल्पितमेव स्यादिति मत्वाऽऽह । कि- तदिति । तदृश्यं दर्शनं वा किमस्तीति पृष्टे विवेकिना नास्तीत्येवोच्यते प्रागुक्तदोषा- दित्यर्थः । किंच प्रामाणिकस्यैव प्रामाणिको भेदः संभवति । न च दृश्यदर्शनयोः स्व- रूपे प्रमाणमस्तीत्याह । लक्षणेति । कथं तर्हि प्रमाणपमेयविभागो वादिभिह्यते त- चित्तवादोषेणेत्याह । तन्मतेनेति । तत्र प्रथमं पादं विभजते । जीवेति । ते जीव- चित्ते इति संबन्धः । अन्योन्यदृश्यत्वमितरेतर ग्राह्यत्वं तदेव सष्टयति । जीवादिति। द्वितीयपादं व्याचष्टे । तस्मादिति । तदेव स्फुटयवि । चित्तं वेति । किं तदस्वीवि पृष्टे सति न किंचिदस्तीत्युच्यते विवेकिनेवि योजना । उक्तमेवार्थ दृष्टान्वेन विवृ. णोति । न हीति । इहेति जागरितोक्तिः । द्वितीयावं व्याचिख्यासुतया पृच्छति । । । १. च. शेत कि। २ ख. घ. अ. ज. ति. नोच्य। ३ च. यंत, ४ ख. घ. अ. ज. वा। न किचिदस्ती ५ ख. ग. झ. 'ति । ते हि दृ।६ ग. झ. 'स्य सि। ७ ग. झ. ध्यत्य-८क 'न । ९ ग. झ. 'ना समस्यान्यो। १० क.ण विधेत यदु। ११ ग. झ. सिध्यदु। १२ छ. 'मयोः का १३ छ. "यभेदो वा । १४ ग. छ. झ. 'तरावमाह्य। १५ छ. तीचं पादं विभजते त। १६ ख. य. झ. याव्याचिख्यासया । घ. ड, ज.याधं व्याचिख्यासया । Net" ·nahate गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [अलावशान्त्यारूपे यथा स्वप्रमयो जीवो जायते म्रियतेऽपि च । तथा जीवा अमी सर्वे भवन्ति न अवन्ति च ॥६८॥ यथा मायामयो जीवो जायते म्रियतेऽपि च । त- था जीवा अमी सर्वे भवन्ति न अवन्ति च ॥६॥ यथा निर्मितको जीवो जायते म्रियतेऽपि वा। त- था जीवा अमी सर्वे भवन्ति न भवन्ति च ॥७॥ चित्तं वा विद्यते तथेहापि विवेकिनामित्यभिप्रायः । कथं लक्षणाशून्यं लक्ष्यतेऽनयेति लक्षणा प्रमाणं प्रमाणशून्यमुभयं चित्तं चैत्यं द्वयं यत- स्तन्मतेनैव तच्चित्ततयैर्वं तदृश्यते । न हि घटमतिं प्रत्याख्याय घटो गृझते नापि घटं प्रत्याख्याय घटमतिः । न हि तत्र प्रमाणप्रमेयभेदः शक्यते कल्पयितुमित्यभिप्रायः ॥ ६७ ॥ मायामयो मायाविनां यः कृतो निर्मितको मन्त्रौषध्यादिभिनिष्पादि- तः। स्वप्नमायाँनिर्मितका अण्डजादयो जीवा यथा जायन्ते नियन्ते च तथा मनुष्यादिलक्षणा अविद्यमाना एवं चित्तविकल्पनामात्रा इत्य- धः ॥ ६८॥ ६९ ॥ ७० ॥ कथमिति । तदेवावतार्य व्याकरोति । लक्षणेत्यादिना । यतस्ततो न तद्भदस्य प्रामाणिकत्वमिति शेषः । कथं तर्हि लौकिकानां परीक्षकाणां च प्रमाणममेयविभाग- प्रवृत्चिरित्याशङ्कय चतुर्थपादार्थमाह । तन्मतेनेति । तदेव प्रपश्चयति । न हीति । घटे किं प्रमाणमित्युक्ते ज्ञानमित्यनुत्तरमतिप्रसङ्गानापि घटज्ञानमन्योन्याश्रयप्रसङ्गा- इंचो न घटतज्ज्ञानयोर्मानमेयभावः संभवतीत्यर्थः ॥ ६७ ।। दृश्यांनामण्डजादीनां दर्शनाविरिक्तानामसत्त्वानुमानस्य भेदग्राहकामाषाबाधं परि- सत्य दर्शनाविरेकेण तेषामसत्त्वे जन्मादिप्रत्ययबाधः स्यादित्याशङ्कच परिहरति । य- थेत्यादिना । मायामयस्य निर्मितकस्य च जीवस्य विशेषं बुभुत्समानं प्रत्याह । मा- येति । संविदतिरेकेणाण्डज़ादीनां परमार्थतः सत्त्वाभावानुमानस्य न जन्मादिप्रतिमास- बाधः । सत्त्वाभावेऽपि स्वप्नादिषु जन्मादिविकल्पबाहुल्योपलम्मादिवि श्लोकत्रयस्य तात्पर्यमाह । स्वप्रेत्यादिना ।। ६८ ॥ ६९ ।। ७० ।। १ सं. घ. ङ जर्वे न भवन्ति भ । २ च. छ. वा। ३ ख. घ, ङ. ज. वे न भवन्ति भ । ४ घ. चुः । ५ च. मित्याशयः । ६ घ. चित्तचैत्यं । ५ घ, चित्तं तथैव । ८ छ. व गृह्यते तत्र द्वि। ९ च. ना कत्रों में नि १० च. निमित्तका । ११ स. म. तदध। १२ घ. देव तात्पर्य च्या । १३ ग. छ, ह.तन मोष। १४ ज. यज ।

·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । न कश्चिजायते जीवः संभवोऽस्य न विद्यते । एतत्तदुत्तमं सत्यं यत्र किंचिन जायते ॥७१॥ चित्तस्पन्दितमेवेदं ग्राह्यग्राहकवद्वयम् । चि- तनिर्विषयं नित्यमसङ्गं तेन कीर्तितम्॥७२॥ योऽस्ति कल्पितसंवृत्या परमार्थेन नास्त्यसौ। परतन्त्राभिसंवृत्या स्यानास्ति परमार्थतः॥७३॥ व्यवहारसैत्यविषये जीवानां जन्ममरणादिः स्वमादिजीववदित्युक्तम् । उत्तमं तु परमार्थसत्यं न कश्चिज्जायते जीव इति । उक्तार्थमन्यत् ।।७१॥ सर्व ग्रावग्राहकवचित्तस्पन्दितमेव द्वयं चित्तं परमार्थत आत्मैवेति नि- विषयं तेन निर्विषयत्वेन नित्यमसङ्गं कीर्तितम् । असङ्गो ह्ययं पुरुष इति श्रु- तेः । सविषयस्य हि विषये सङ्गः । निर्विषयत्वाच्चित्तमसङ्गमित्यर्थः॥७२॥ ननु निर्विषयत्वेन चेदसङ्गत्वं चित्तस्य न निःसङ्गता भवति यस्मा- च्छास्ता शास्त्रं शिष्यश्चेत्येवमादेविषयस्य विद्यमानत्वात् । नैष दोषः । यस्तु जन्मादिसत्यमिति मन्यते तं प्रति प्रागुक्तं स्मारयति । न कश्चिदिति । वृ. तानुवादपूर्वकं श्लोकतात्पर्यमाह । व्यवहारेति । अक्षराणि न व्याख्येयानि व्याख्या- तत्वादित्याह । उक्तार्थमिति ॥ ७१ ॥ संवेदनस्य कल्पितेदृश्योपहितरूपेण दृश्यत्वान्न दृष्टुर्व्यतिरेकेण सत्त्वमिति स्वप्नह- ष्टान्वेनोक्तमिदानी तत्त्वतः संवेदनस्य विषयसंबन्धाभावादात्मैव संवेदनमित्याह । वि. तेति । अक्षरार्थ कथयति । सर्वमित्यादिना । निर्विषयत्वेनासङ्गत्वे सिद्धे श्रुतिमपि संवादयति । असङ्गोहीति | श्रुतियुक्तिसिद्धमसङ्गत्वं साधयति । सविषयस्येति ॥७२॥ निविषयत्वेन चित्तस्यासङ्गत्वं संगीतं तदसङ्गतं शास्त्रादेविषयस्य सत्खादित्याश- कयाऽऽहै । योऽस्तीति । ननु परमार्थतो वैशेषिकाः षट्पदार्थान्द्रव्यादिसमवाया- न्तानाविष्टन्ते तथा च चित्तस्य कथमसङ्गत्वं तत्राऽऽह । परेति । वैशेषिकपारिभाषिक- व्यवहारानुरोधेन पदार्थों यो द्रव्यादिः समवायान्तः स्यान्न परमार्थतोऽस्ति किंतु संवृत्या प्रतिभाति तस्मादविरुद्धमसङ्गत्वमित्यर्थः । व्यावत्यं चोधमुत्थापयति । नन्वि- ति । वत्र यस्मादिति सामान्येनोक्तं हेतुं विशेषतो व्यनक्ति । शास्तैति । आदिश- ब्देन प्रमाता प्रमाणं प्रमेयमित्यादि गृह्यते । असङ्गत्वाक्षेपं परिहरति । नैष दोष इति । १.घ. 'हारेऽस। २ ख. सत्ये वि। ३ क. पयजी ४ च. श. इत्याद्युक्ता। ५ ग.. जतन इष्टापाया। श. तद्दश्योपात्तक । क व्यति । ५. सन्तस्वेनो। ह । ग. अ.नस प.ग. सत्त्वमि ।

·गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अलावशान्त्याख्यं अजः कल्पितसंवृत्या परमार्थेन नाप्यजः । प- रतन्त्राभिनिष्पत्त्या संवृत्या जायते तु सः॥४॥ कस्मात् । यः पदार्थः शास्त्रादिविद्यते स कल्पितसंवृत्या । कल्पिता च सा परमार्थप्रतिपत्त्युपायत्वेन संवृतिश्च सा तया योऽस्ति परमार्थेन नास्त्यसौ न विद्यते । ज्ञाते द्वैतं न विद्यत इत्युक्तम् । यश्च परतत्राभि- संवृत्या परशास्त्रव्यवहारेण स्यात्पदार्थः स परमार्थतो निरूप्यमाणो नास्त्येव । तेन युक्तमुक्तमसङ्गं तेन कीर्तितमिति ॥ ७३ ।। ननु शास्त्रादीनां संवृतित्वे अज इतीयमपि कल्पना संदे॒तिः स्यात् । सत्यमेवम् । शास्त्रादिकल्पितसंवृत्यैवाज इत्युच्यते । परमार्थेन नाप्य- वत्र निर्विषयत्वहेतुं प्रश्नपूर्वकं पूर्षियोजनया साधयवि । कस्मादित्यादिना । पर- मार्थतो द्वैतस्यासत्वे वाक्योपक्रममनुगुगमादर्शयति । ज्ञात इति । द्वितीया यो- जयति । यश्चेति । नहि द्रव्यस्य लक्षणं गुणादिपञ्चकस्य च तवो व्यावसाति- स्विकलक्षणप्रतिपत्तिमन्तरेण प्रकल्प्यते । तथा च तल्लक्षणतस्तत्प्रतिपत्तौ वदितरपति- पत्तिः । तत्मविपत्तौ च वैल्लक्षणतस्तरावृत्ततत्तत्प्रविपत्तिरिवि परस्पराश्रयान्न किंचिदपि वस्तुतः सिध्येदित्यर्थः । वस्तुतो निर्विषयस्यैव सिद्धत्वादसङ्गत्वं चित्तस्य मागुक्तं संगतमेवेत्युपसंहरति । तेनेति ॥ ७३ ॥ शास्त्रादिभेदॆकल्पनायाः संवृतिसिद्धत्वे तदधीनात्मन्यजत्वकल्पनाऽपि संतिसिदैव स्यादित्याशङ्कयाङ्गीकरोति । अज इति । कल्पितमात्मन्यजत्वमित्यत्र हेतुमाह । प-- रत्तत्रेति । परिणामवादप्रसिद्धजन्मना भ्रान्त्यैवाऽऽत्मा जायवे जन्मनश्च विभ्रमत्वे वनिषेवस्याजत्वस्यापि तथात्वं युक्तमित्यर्थः । श्लोकव्याव-माशङ्कामाह । नन्विति । शौस्त्रादिभेदस्य कल्पितत्वे वत्ययुक्तमात्मन्यजत्वमपि कल्पितं स्यादित्यर्थः । किमजोऽ- यमात्मेति व्यवहारस्य कल्पितत्वं किंवा वदुपलक्षितस्य रूपस्येति विकल्प्याऽऽद्यमङ्गी- करोति । सत्य मिति । अजोऽयमित्यभिधानस्य संवृविप्रयुक्तत्वात्तद्व्यवहारस्य कल्पित- त्वमिष्टमित्यर्थः । कैवल्यावस्थायामजोऽयमित्यभिधानाभावमभ्युपेत्य व्यावत्यं दर्शयति । परमार्थेनेति । आत्मन्यजत्वव्यवहारस्य कल्पितत्वे द्वितीयार्थव्याख्यानेन हेतुमाह । क. तत्रोऽभि । २ ख. ज. 'क्तम। ३ घ. इ. च. छ. वृत्तित्वे ४ ङ. छ. ज. झ. 'वृत्तिः स्या। ५ ख. यलं है। ६ झ. वार्धे यो । ७ ज. "स्य त। ८ घ. 'तकं प्रा। ९ घ. ङ. कल्प्यन्ते । त।१० क.ख. डर ज-तल । ११. छ. तरेतर। १२ घ, ङ. ज. तत्तल। १३ घ. स्तत्तया । १४ ग. स्यैवं सि । १५ ग. स. 'दविक'। १६ ग. घ. छ. ज. झ. 'वृत्तिसि। १७ ग. घ. छ. ज. झ- पुत्तिति ।१८ घ. उ. ज. त्यास। १९ ग. झ. शास्त्रमे। २० ग. छ झ. "तस्वरू। २१ ख. हा ज, स्य स्वरु। २२ ग, घ, छ, ज, झ, 'वृत्तिमा २३ छ, 'त्वमित्य। ३. SAR ·चतुर्थपकरणम् ४] आमन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । अभूताभिनिवेशोऽस्ति द्वयं तत्र न विद्यते । हयाभावं स बुद्वैव निर्निमित्तो न जायते॥७९॥ यदा न लभते हेतूनुत्तमाधममध्यमान् । जः। यस्मात्परतन्त्राभिनिष्पत्त्या परशास्त्रसिद्धिमपेक्ष्य योऽज इत्यु- क्तः स संवृत्या जायते । अतोऽज इतीयमपि कल्पना परमार्थविषयेनैव क्रमत इत्यर्थः ॥ ७४॥ यस्मादसद्विषयस्तस्मादसैत्यभूते द्वैतेऽभिनिवेशोऽस्ति केवलमभिनि- वेश आग्रहमात्रम् । द्वयं तत्र न विद्यते । मिथ्याऽभिनिवेशमात्रं च ज- न्मनः कारणं यस्मात्तस्माद्वयाभावं बुद्धा निनिमित्तो निवृत्तमिथ्यावया- भिनिवेशो यः स न जायते ।। ७५ ॥ जात्याश्रमविहिता आशीर्वजितैरनुष्ठीयमानो धर्मा देवत्वादिप्राप्तिहेतवे उत्तमाः केवलाँश्च धर्माः । अधर्मव्यामिश्रा मनुष्यत्वादिप्राप्त्यर्था मध्य- माः। तिर्यगादिप्राप्तिनिमित्ता अधर्मलक्षणाः प्रवृत्तिविशेषाश्चाधमाः । ता- यस्मादिति । परेषां परिणामवादिनां शास्त्रे या परिणामप्रसिद्धिस्तामपेक्ष्य तनिषेधेन योऽज इत्यात्मोक्तः स संवृत्यैव यतो जायते अतश्च प्रतियोगिनो जन्मनः संवृतिसि- द्धत्वात्तनिषेधरूपमजत्वमपि ताहगेवेत्यर्थः । अजत्वादिव्यवहारोपलक्षितस्वरूपस्याक- ल्पितत्वम् । तस्य कल्पनाविष्ठानत्वात् । न च कल्पितस्य शास्त्रादेरकल्पितेन पमि- तिहेतुत्वं प्रतिबिम्बादौ बिम्बादिप्रमितिहेतुत्वस्य संप्रतिपन्नत्वादिति द्रष्टव्यम् ॥७४॥ ननु ज्ञानस्य कल्पितशास्त्रादिजन्यत्वे मिथ्यात्वान्नापुनरावृत्तिफलसाधनत्वं तत्राऽऽ- है । अभूतेति । यदि द्वितीयः संसारः सत्यः स्यात्ती तन्निवृत्त्यर्थे साधनमपि वस्तुभूत- ममिवीयेत मिथ्याभिनिवेशमात्रस्य तु मिथ्योपायजन्येनापि ज्ञानेन वस्तुनिष्ठेन निवृत्तिः सिध्यतीति श्लोकार्थं कथयति । यस्मादित्यादिना ॥७॥ निनिमित्तो न जायत इत्युक्तं तदेतत्प्रपञ्चयति । यदेति । उत्तमान्हेतून्विमजते । जातीति । आशीर्वजितैः फलतृष्णारहितैरविकारिभिरिति यावत् । देवत्वादित्यादि- शब्देनोत्कृष्टं जन्म गृह्यते । केवलत्वं धर्माणां प्राधान्यम् । मनुष्यत्वादीत्यादिशब्देन १ ख. ङ. ज. प्रसि। २ क. 'सिद्धम । ३ ख. च. छ. झ. सवतविष । ४ घ. ङ.ज.स. ते । ५ क. 'नाद्धर्माद्देव । ६ छ. त्तमा इत्यर्थः के। ७ स.ला । ८ क. छ.धर्मा ।९ग. झ. 'लोक्तस्तत्सं। १० ग. घ. ङ. छ. ज. ह हात्तसि। ११ ग. झ. तस्या । १२ ज. 'ल्पितत्वेन । १३ क. 'तिबिम्बादि । १४ झ..दा तन्निन्दा त । १५ ग. ह. स. वृत्तये सा। १६ घ. अ.ज. 'भ्यर्थे सा'। १७ क. ख. झ. त्कृष्टज'। १८ क. छ. लत्येन ध।

·१९६ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [भलातशान्त्याख्यं तदा न जायते चित्तं हेत्वभावे फलं कुतः॥७६॥ अनिमित्तस्य चित्तस्य याऽनुत्पत्तिः समाऽदया। अजातस्यैव सर्वस्य चित्तदृश्यं हि तद्यतः॥७७॥ नुत्तममध्यमाधमानविद्यापरिकल्पितान्यदैकमेवाद्वितीयमात्मतत्त्वं सर्वक- ल्पनावर्जितं जानन लभते न पश्यति यथा बालैईश्यमानं गर्गने मलं विवेकी न पश्यति तद्वत्तदा न जायते नोत्पद्यते चित्तं देवाद्याका- रैरुत्तमाधममध्यमफलरूपेण । न यसति हेतौ फलमुत्पद्यते बीजाद्यभाव इव सस्यादि ।। ७६ ॥ हेत्वभावे चित्तं नोत्पद्यत इति ह्युक्तम् । सा पुनरनुत्पत्तिश्चितस्य कीदृशीत्युच्यते । परमार्थदर्शनेन निरस्तधर्माधर्माख्योत्पत्तिनिमित्तस्या- निमित्तस्य चित्तस्येति या मोक्षाख्याऽनुत्पत्तिः सा सर्वदा सर्वावस्थासु समा निर्विशेषाऽद्वया च । पूर्वमप्यजातस्यैवाऽनुत्पन्नस्य चित्तस्य सर्वस्या द्वयस्येत्यर्थः । यस्मात्मागपि विज्ञानाचित्तदृश्यं तद्वयं जन्म च तस्मादजा- मध्यमयोनयो गृह्यन्ते । तिर्यगादीत्यादिशब्देनाधर्म जन्म संगृह्यते । वाक्यीयज्ञानाद- ज्ञाननिवृत्तौ तनिवृत्त्यर्थं विशिष्टि । अविधेति । अविदुषां प्रतीयमाना हेतवो विदु- षां न प्रतिभान्तीत्येतदृष्टान्तेन स्फुटयति । यथेति । उक्तेऽर्थे हेतुत्वेन चतुर्थपादं व्याचष्टे । न हीति ॥ ७६ ॥ तदा न जायते चित्तमिति कालपरिच्छेदपोतेरागन्तुकत्वमाशङ्कय परिहरति । अनिमित्तस्येति । चित्तस्य हि निमित्तवर्जितस्य नित्यसिद्धस्य या सर्वदाऽनुत्पत्तिः सा निर्विशेषा द्वितीया चेत्यत्र हेतुमाह । अजातस्येति । सर्वस्य द्वैतस्य चित्तदृश्य- त्वेन मिथ्यात्वान्नित्यसिद्धस्य परिपूर्णस्य चित्ताख्यस्य स्फुरणस्य जन्मायोगात्तदनुत्प- त्तिरुक्तलक्षणा युक्तेत्यर्थः । उक्तमनूद्याऽऽकाङ्क्षापूर्वकं श्लोकमवतार्य व्याकरोति । हे- त्वभाव इत्यादिना। यथा रूप्यकल्पनाकालेऽपि शुक्ररूप्यत्वं स्वाभाविकं तथा जन्मक- ल्पनाकालेऽपि संविदों निर्विशेषाद्वितीयब्रह्मता स्वाभाविकी । जन्मभ्रमनिवृत्त्यपेक्षया तु वदा न जायत इत्युक्तमित्याह । सर्वदेति । न केवलं मोक्षावस्थस्यैव चैतन्यस्यानत्वं किंतु घटाधुपरक्तस्यापीत्यभिप्रेत्याऽऽह । सर्वावस्थास्विति । सर्वस्यैव चिचप्रतिबिम्बस्य बिम्बकल्पब्रह्मरूपत्वादिति हेतुमभिप्रेत्याऽऽह । अद्वया चेति । तृतीयपादार्थ कथयति । पूर्वमपीति । तत्र हेतुमाह । यस्मादिति । तस्माद्रज्जुसर्पवद्वैतस्य जन्मनश्च १च.सर्वे का रख.गनतलम ३ क.च. झ 'स्यादिः॥५६॥ ४ घ. ज. श्यं न द्वयं । ५ ख. ज. वाक्यार्थज्ञा। ६ छ. 'गाई। ७ छ, रूपकी ८ ज. दोऽपि नि । ९ हा वस्त। १.छ.विम्बितस्य। ।

·RSSIPATRA चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । बुध्दा निमित्ततां सत्यां हेतुं पृथगनामुव- न् । वीतशोकं तथा काममभयं पदमश्रुते ॥७८॥ अभूताभिनिवेशाद्वि सदृशे तत्प्रवर्तते । तस्य सर्वस्य सर्वदा चित्तस्य समाऽद्वयैवाऽनुत्पत्तिर्न पुनः कदाचिद्भ- पति कदाचिद्वा न भवति । सर्वदैकरूपैवेत्यर्थः ॥ ७७ ॥ यथोक्तेन न्यायेन जन्मनिमित्तस्य द्वयस्याभावादनिमित्ततां च सत्यां परमार्थरूपां बुद्धा हेतुं धर्मादिकारणं देवादियोनिप्राप्तये पृथगनाप्नुवन्न- नुपाँददानस्त्यक्तबावेषणः सन्कामशोकादिर्जितमविद्यादिरहितमभयं पदमश्नुते पुनर्न जायत इत्यर्थः ॥ ७८॥ यस्मादभूताभिनिवेशादसति द्वयेऽद्वयास्तित्वनिश्चयोऽभूताभिनिवेश- दृश्यत्वाद्वस्तुतोऽसत्त्वादिति यावत् ॥ ७७ ॥ द्वयाभावं स बुध्दैव निनिमित्तो न जायत इत्युक्तं तदिदानी प्रपञ्चयति । बुद्वेति । द्वैताभावोपलक्षितां सत्तामनाद्यनन्तां परमार्थभूतां प्रतिपद्य देवादियोनिप्राप्ती धर्मादि- हेतुमसाङ्कर्येणाऽननुविष्ठन्यदा विद्वानवतिष्ठते तदा सर्वसंसारैकारणरहितं पदमश्रुवा- नो न पुनः शरीरं गृह्णातीत्यर्थः । श्लोकं व्याचष्टे । यथोक्तेनेति । दृश्यत्वादिना हेतुना द्वैतस्य रज्जुसादिवदेव कल्पितत्वं यथोक्तो न्यायस्तेन चैतन्यस्य जन्मनि यहयं नि- मित्तं तस्यामावतामभावोपलक्षितां सत्तां निमित्ताभावादेवानाद्यनन्तां तस्मादेव सत्यां बुद्वेति योजना । पृथगिति देवतादिप्रकृष्टजन्मप्राप्तये धर्म मनुष्यत्वप्राप्तये धर्माधर्मों तिर्यगाद्यवमयोनिमाप्तये चाधर्ममसाङ्कर्येणाननुतिष्ठनिति यावत् । प्रकृतस्य ज्ञानववो धर्माधनुष्ठानायोगे हेतुं सूचयति । त्यक्तेति । कार्यभूतसर्वानर्थराहित्यमुक्त्वा पुनरभय- मित्यस्यार्थमाह । अविद्येति ॥ ७० ॥ यथोक्तपदप्राप्तिः सदाऽस्तीत्याशङ्कयाऽऽह । अभूतेति। व्यभिचारित्वादिहेतुभिरद्व- यात्मदर्शनेन वा साध्यसाधनात्मनो द्वैतस्य वस्तुनोऽभावं यदा पुमान्बुद्धवांस्तदा वस्त्व भावं पुरुषो बुधद्वैव निःसङ्गं चित्तं यथा पुनर्न प्रवर्तते तथा तन्निवृत्तिमनुवृत्तो भवतीत्यर्थः । अक्षराँणि विभजते । यस्मादित्यादिना । यस्मादभूताभिनिवेशात्तदनुरूपे चित्तं प्रवर्तते तस्मानिःसङ्गं निवर्तते इति संबन्धः । अभूताभिनिवेशमेव विशदयति । असतीति । । । छ. 'द्वयाचानु। २ ज. 'नुपपत्ति । ३ ख. घ. ङ. ज. वीति । ४ छ. रूपेत्य। ५ घ. 'थोक्तन्या । ६ क. द्वयाभा'। ७ छ. पादा। ८ च. झ. 'ते न पुनर्जाय। ९ छ. 'तोऽभावादि । १० झ. सर्वकारणसंसार । ११ ख. 'स्कर । १२ ख. 'वता प्रा १३ ख. ध्यत्वादिया। ग. झ.. ध्या १४म. घ. योगाद्धेतुं ।१५ झ, बुझ्चैव । १६ छ. "नुनि। १७ छ. रार्थ वि। १८ ग. छ. श. विनि'।

·१९८ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [भलातशान्त्याख्यं वस्त्वभावं स बुदैव निःसङ्गं विनिवर्तते ॥ ७९ ॥ निवृत्तस्याप्रवृत्तस्य निश्चला हि तदा स्थितिः । विषयः स हि बुद्धानां तत्साम्यमजमद्दयम् ॥८॥ अजमनिद्रमस्वप्नं प्रभातं भवति स्वयम् । स- कृतिभातो ोवैष धर्मो धोतुस्वभावतः ॥ ८१ ॥ स्तस्मादविद्याव्यामोहरूपाद्धि सदृशे तदनुरूपे तञ्चित्तं प्रवर्तते । तस्य द्वयस्य वस्तुनोऽभावं यदा बुद्धवांस्तदा तेस्मानिःसङ्गं निरपेक्षं सद्विनि- वर्ततेऽभूताभिनिवेशविषयात् ।। ७९ ॥ निवृत्तस्य द्वैतविषयाद्विषयान्तरे' चापवृत्तस्याभावदर्शनेन चित्तस्य निश्चला चलनवर्जिता ब्रह्मस्वरूपैव तदा स्थितियैषा ब्रह्मस्वरूपा स्थि- तिश्चित्तस्याद्वयविज्ञानकरसघनलक्षणा । से हि यस्माद्विषयो गोचरः प- रमार्थदर्शिनां बुद्धानां तस्मात्तस्साम्यं परं निर्विशेषमजमद्वयं च ॥ ८॥ पुनरपि कीदृशश्चासौ बुद्धानां विषय इत्याह । स्वयमेव तत्प्रभातं अभिनिवेशस्याऽविद्यौव्यामोहरूपत्वमन्वयव्यविरेकसिद्धमिति वक्तुं हीत्युक्तम् । तद- नुरूप इत्यत्र तच्छब्देनाभिनिवेशो गृह्यते तस्येत्यभिनिवेशविषयस्येत्यर्थः ॥ ७९ ॥ अभयं पदमश्नुव इत्यत्र हेतुमाह । निवृत्तस्येति । विद्वदनुभवैकगम्यत्वादशेष- कल्पनावीतत्वाच्च सिद्धं मोक्षस्याभयादिरूपत्वमित्याह । विषय इति । अक्षरार्थ कथ- यति । निवृत्तस्येत्यादिना ॥ ८॥ यो मोक्षो विदुषां विषयो दर्शितस्तमेव पुनर्विशिनष्टि । अजमिति । स्वयंप्रमा- वत्वे हेतुमाह । सदिति । कल्पितस्य सर्वस्य धारणाद्धों नासौ कथमपि परतत्रो भवितुमर्हत्यनवस्थानादतः स्वयं ज्योतिरित्याह । धर्म इति । किं. धीयते निधीय- ते सर्व निक्षिप्यते सुषुप्तादावस्मिन्निति धातुरात्मोच्यते । तथा च सर्वस्य ज्ञानसाधन- स्योपसंहारेऽपि सुषुप्तादौ साक्षितयाऽऽत्मनः सिद्धः स्वयं ज्योतिष्ट्रमेष्टव्यमित्याह । धा- तुरिति।किंचाऽऽत्मत्वादेवाऽऽत्मनः स्वयं ज्योतिष्ट्रमन्यथा घटवदनात्मत्वप्रसङ्गादित्या- इ । स्वभावत इति । आकाङ्क्षापूर्वकं श्लोकमवतार्य तदक्षराणि योजयति। पुनरपीत्या- १६. निश्चलं । २ क. तत्स्वात्म्य । ३ क. च. छ. धातुः स्व। घ. धातुं स्व। ४ घ. ज. 'पे चित्तं । ५ ख. घ. ऊ. ज. तस्मिन्निः। ६. च. झ. 'रे वा प्र। ७ घ. अ. ज. लव। ८ क. 'ता ख'। ९ च. सा1१० ब. 'षयागो'। क. षयगो। ११ झ. पुनः की। १२ ग. स. 'धामो। १३ ख. घ. ङ. पमित्य । १४ च. 'स्य साधा। १५ व. ग. घ. छ. ज. स. 'चनि। १६ ङ. छ. शुप्त्यादौ । १७ ख, 'त्मत्त ·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंघलितशांकरभाष्यसमेताः । सुखमाव्रियते नियं दुःखं विवियते सदा । यस्य कस्य च धर्मस्य ग्रहेण भगवानसौ॥८२॥ भवति नादित्याद्यपेक्षं स्वयं ज्योतिःस्वभावमित्यर्थः । सद्विभातः स- दैव विभात इत्येतत् । एष एवंलक्षण आत्माख्यो धर्मों धातुस्वभौवतो वस्तुस्वभावत इत्यर्थः ।। ८१ ॥ एवमुच्यमानमपि परमार्थतत्त्वं कस्माल्लौकिकैर्न गृहत इत्युच्यते । यस्माघस्य कस्यचियवस्तुनो धर्मस्य ग्रहेण ग्रहणावेशेन मिथ्याभि- निविष्टतया मुखमात्रियतेऽनायासेनाच्छाधत इत्यर्थः । द्वयोपलब्धिनि- मित्तं हि तंत्रावरणं न यत्नान्तरमपेक्षते । दुःखं चे विवियते प्रकटीक्रियते। परमार्थज्ञानस्य दुर्लभत्वात् । भगवानसावात्माऽद्वयो. देव इत्यर्थः । अ- तो वेदान्तैराचार्यैश्च बहुश उच्यमानोऽपि नैव ज्ञातुं शक्य इत्यर्थः । आश्चर्यों वक्ता कुशलोऽस्य लैब्धेति श्रुतेः ॥ ८२॥ दिना । धातुस्वभावव इत्येकं पदं गृहीत्वा व्याचष्टे । वस्त्विति । विवक्षितार्थ- स्तु पूर्वस्मानातिरिच्यते ॥ ८१ ॥ आत्मा चेदुक्तलक्षणो विवक्षितस्वर्हि किमित्यसौ श्रुत्याऽऽचार्योपदिष्टस्तथैव सर्ने गृह्यते तत्राऽऽह । सुखमिति । मिथ्याभिनिवेशादात्मतत्वस्वरूपसुखं सदैवाच्छाधते त- स्मादेव वस्तुतोऽसदपि दुःखं सर्वदा प्रकटीक्रियते वेनासौ भगवानात्मा श्रुत्याऽऽचार्यो- पदिष्टोऽपि न विस्पष्टो भवतीत्यर्थः । श्लोकव्यावत्या शङ्कां. दर्शयति । एवमिति । स्वयं ज्योतिष्ट्वादि प्रागुपदिष्टप्रकारेणेति यावत् । वत्र श्लोक्रमववार्य व्याकराोते. । उच्य- त इत्यादिना । द्वैते गृह्यमाणेऽपि कथमात्मस्वरूपस्य सुर्खेसरूपस्यानायासेनाच्छा- धमानत्वं वत्राऽऽह । द्वयेति । इतश्वाऽऽत्मतत्त्वं यथानन प्रतिभावीत्याह । दुःखं चेति । यथावदात्मप्रेथाभावे हेतुमाह। परमार्थेति । देवो याथातथ्येन न भावीवि शेषः । सुखस्य विद्यमानस्य आवरणमविद्यमानस्य दुःखस्य विवरणमिति स्थिवे फलितमाह । अत इति । श्रुत्याचार्योपदेशस्य वात्पर्यशून्यत्वं वारयति । बहुश इति । आत्मनि प्रवचनस्यै परिज्ञानस्य दुर्लभत्वे प्रमाणमाह । आश्चर्य इति ॥ ८२ ।। १ क. च. छ. धातुः स्व। २ ख. 'भावे व ३ झ. 'पि बहुशः प ४ च. 'त्त्वं यस्मा'। ५ च. द्वस्तु। ६ घ. 'माद्रिय। ७ क. 'थ: अद्व। ८ ख.घ. ङ. ज. तत्वाव' ९ च. च त्रि। ज. च वत्रि१० श. 'ते द्वितीयादै भयं भवतीति श्रुतेः । । ११च. 'मानेऽपि । १२ च. श. 'क्यत । १३ घ. लब्धः इति । १४ क. 'त्येकप। १५ ग. स. कस्य व्यावाशी १६ छ. 'वयांमाश। अ. 'वत् श्रुत्साचार्योपदेशस्य तात्पर्यशून्यत्वं वारयति । बहुशइति । त। १८ ग. छ. श. "स्वस्या १९ ख. जः प्रत्ययाभा । २० झ. "ति । आ| २१ न. 'स्य दुः। २२ ग. छ. ६. स्य च दु। ।

·२०० गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अलातशान्त्याख्यं अस्ति नास्त्यस्ति नास्तीति नास्ति नास्तीति वा पुनः। चलस्थिरोभयाभावैरावृणोत्येव बालिशः॥ ८३ ॥ अस्ति नास्तीत्यादि सूक्ष्मविषया अपि पण्डितानां ग्रहा भगवतः परमात्मन आवरणा एव किमुत मूढजनानां बुद्धिलक्षणा इत्येवमर्थ प्रद- र्शयन्नाह । अस्तीति । अस्त्यात्मेति वादी कश्चित्प्रतिपद्यते । नास्तीत्य- परो वैनाशिकः । अस्ति नास्तीत्यपरोऽर्धवैनाशिकः सदसद्वादी दि- ग्वासाः । नास्ति नास्तीत्यत्यन्तशून्यवादी। तत्रास्तिभावश्चलः घाद्य- नित्यविलक्षणत्वात् । नास्तिभावः स्थिरः सदाविशेषत्वात् । उभयं चल- स्थिरविषयत्वात्सदसद्भावोऽभावोऽत्यन्ताभावः। प्रकारचतुष्टयस्यापि तै- रेतैश्चलस्थिरोभयाभावैः सदसदादिवादी सर्वोऽपि भगवन्तमावृणोत्येव- बालिशोऽविवेकी । यद्यपि पण्डितो बालिश एव परमार्थतत्त्वानवबोधा- किमु स्वभावमूढो जन इत्यभिप्रायः ।। ८३ ॥ परीक्षकाभिनिवेशानामप्यात्मावरणत्वे सति लौकिकपुरुषाभिनिवेशानां तदावरणत्वं किमु वक्तव्यमिति साधयति । अस्तीत्यादिना । श्लोकस्य तात्पर्यमाह । अस्तीति । प्रमावा देहादिन्यतिरिक्तोऽस्तीत्याद्यो वैशेषिकादिपक्षः । देहादिव्यतिरिक्तोऽपि नासौ बुद्धेर्व्यतिरिच्यते । क्षणिकस्य विज्ञानस्यैवाऽऽत्मत्वादिति द्वितीयो विज्ञानादिपक्षः । तृतीयो दिगम्बरपक्षः। चतुर्थे तु शून्यवादिपक्षे शून्यस्यात्यन्तिकत्वद्योतीर्था वीप्सा । द्वितीया विभजते । तत्रेत्यादिना | अनित्येभ्यो घटादिभ्यः सुखाद्याकारपरिणा- मिवया वैलक्षण्यादस्तिभावो पोऽयं प्रमातोक्तः स चलः स विशेषः सन्परिणामीत्यर्थः । देहोद्यतिरिक्तोऽपि प्रमाता बुद्धपतिरिक्तो नास्तीति । यो नास्तिभावः स स्थिरो नि- विशेषत्वात्तदभावस्येत्याह । नास्तिमाव इति । प्रकारचतुष्टयस्यास्तित्वस्य नास्तित्व- स्यास्तिनास्तित्त्वस्य नास्तिनास्तित्वस्य चेति यावत् । बालिशत्वे सिद्धे फलितं न्याय- मुपसंहरति । किम्विति ॥ ८३ ।। १ ख. र. अस्त्यात्मेति । २ च. अस्ति ह्यात्मे । ३ झ. विषयत्वा । ४ च. भयव'। ५५. त्वात्सा । ६ च. 'त्यन्तः प्र। ७ च सदासद्वादी सदसद्वादी असदसद्वादी । ८ घ. ङ. ज. बादप ९ क. र्थे शू। १० घ, ङ, 'नार्यवी! 11 ग. अ, 'गामत। १३ ग. अ. 'हाशति । १३ अ. शेषा- त।१४ नास्तीत्यस्या ·H श्च । १० घ. थात्म। ११ ख. वत्प्रथ। १२.क. नाहि । १३ ग. सके। चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः । १०१ कोटयश्चतस्र एतास्तु ग्रहैर्यासां सदा वृतः। अगवानाभिरस्पृष्टो येन दृष्टःस सर्वदृक् ॥८४॥ प्राप्य सर्वज्ञतां कृत्वां ब्राह्मण्यं पदमदयम् । कीहक्पुनः परमार्थतत्त्वं यदवबोधादबालिशः पण्डितो भवतीत्याह। कोम्यः प्रावादुकशास्त्रनिर्णयान्ता एता उक्ता अस्ति नास्तीत्याद्याश्चतस्लो यासां कोठीनां ग्रहग्रहणरुपलब्धिनिश्चयैः सदा सर्वदा आवृत आच्छा- दितस्तेषामेव पावादुकानां यः स भगवानाभिरस्तिनास्तीत्यादिको- टिभिश्चतसृभिरैप्यस्पृष्टोऽस्त्यादिविकल्पनावर्जित इत्येतत् । येन मुनि- ना दृष्टो ज्ञातो वेदान्तेष्वोपनिषदः पुरुषः स सर्वक्सर्वज्ञः परमार्थप- ण्डित इत्यर्थः ॥ ८४ ॥ प्राप्यैतां यथोक्तां कृत्नां समस्तां सर्वज्ञतां ब्राह्मण्यं पदं स ब्राह्मणः । आत्मनो यदावरणमुक्तं तदुपसंहरति । कोट्य इति । यासां कोटीनां परीक्षकप- रिकल्पिवनिर्णयनिरूपणीयानां ग्रहैरभिनिवेशविशेषैरात्मा सदा समावृतेस्ताः खल्वे- वाश्चतस्त्रः कोट्यः सन्ति । तथा चाऽऽत्मनो न यथावेदात्मप्रथनमित्यर्थः । यदि स- दात्मा समावृतो न वर्हि तस्य ज्ञानं ज्ञाने वा नास्ति नैराकाझ्यं ज्ञातव्यान्तरपरि- शेषादित्याशङ्कयाऽऽह । भगवानिति । आत्मा हि वस्तुतोऽस्तीत्यादिकल्पनौरहितो येनोपनिषत्प्रवणेन प्रतिपन्नः सर्वज्ञो ज्ञातव्यान्तरमपश्यन्परमार्थपण्डितो निराका- ङ्को भवतीत्यर्थः । श्लोकनिरस्यामाकाङ्क्षा दर्शयति । कीगिति । किमिति पर- मार्थतत्वं जिज्ञास्यते । तज्ज्ञानात्पाण्डित्यसिद्धयर्थमित्याह । यदवबोधादिति । व- त्र श्लोकमवतार्य व्याकरोति । आहेत्यादिना । तेषामेव प्रावादुकानामुपलब्धिनिश्चयै- रिवि संबन्धः । यो भगवानुक्तविशेषणः स येनेति योजना ॥ ८४ ॥ ज्ञानवतोऽपि यावज्जीवादिश्रुतिवशादग्निहोत्रादि कर्तव्यमित्याशङ्कयाऽऽह । प्रा- प्येति । यथोक्तां चतुष्कोटिविनिर्मुक्तामिति यावत् । समस्तत्वं ज्ञातव्यशेषशून्यत्वं परि- पूर्णज्ञप्तिरूपत्वम् । तत्र ब्राह्मण्यपदप्रयोगे प्रमाणमाह । स ब्राह्मण इति । स वि- द्वानपरोक्षीकृतब्रह्मसतत्त्वः सन्फलावस्थो मुख्यो ब्राह्मणो भवतीत्यर्थः । ब्राह्मणस्य ब- ह्मविदो विद्या फलावस्थस्यैव स्वभावो महिमेत्युक्तो निर्विकारो वृद्धिह्रासाभावादेकरूपो १ च. श्च तत्परायास्तु ग्रहस्तासां । २ घ. 'ताश्च । ३ च. तत्परायास्तासां । ४ ख. यः पुनः स। ५.क. रस्पृ। ६ ख. घ.. ङ. 'दिक। ७ च. दान्तद्रष्टौप। ४ च. दः । ९ घ. तस्ता- ·२०२ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अलावशान्त्याख्य अनापनादिमध्यान्तं किमतः परमीहते ॥ ८५॥ विप्राणां विनयो ह्येष शमः प्राकृत उच्यते । दमः प्रकृतिदान्तत्वादेवं विदाशमं व्रजेत् ॥८६॥ एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्येति श्रुतेः । आदिमध्यान्ता उत्पतिस्थि- तिलया अनापन्ना अमाप्ता यस्याद्वयस्य पदस्य न विद्यन्ते तदनापन्नादि- मध्यान्तं ब्राह्मण्यं पदम् । तदेव प्राप्य लब्ध्वा किमतः परमस्मादात्म- लाभादूर्ध्वमीहते चेष्टते निष्प्रयोजनमित्यर्थः । नैव तस्य कृतेनार्थ इ. त्पादिस्मृतः ॥ ८५॥ विप्राणां ब्राह्मणानां विनयो विनीतत्वं स्वाभाविकं यदेतदात्मस्वरू- पेणावस्थानम् । एष विनयः शमोऽप्येष एव प्राकृतः स्वाभाविकोऽकृतक उच्यते । दमोऽप्येष एवं प्रकृविदान्तत्वात्स्वभावत एव चोपशान्तरूप- त्वाब्रह्मणः । एवं यथोक्तं स्वभावोपशान्तं ब्रह्म विद्वाञ्शममुपशान्तिं स्वाभाविकों ब्रह्मस्वरूपां बजेब्रह्मस्वरूपेणावतिष्ठत इत्यर्थः ॥ ८६॥ भवतीति वाक्यान्तरस्यार्थः । तदेव पदं विशिनष्टि । अनापन्नादिमध्यान्तमिति । व- द्याकरोवि | आदीति | अन्वयं दर्शयन्नवशिष्टं व्याचष्टे । तदेव प्राप्येति । ज्ञानवा- फलावस्थः सन्कृतकृत्यो न वस्य किंचिदस्वि कर्तव्यमित्यस्मिन्नर्थे भगवद्वाक्यं प्रमा-- णयति । नैव तस्येति ॥ ८५ ।। यावनीवादिश्रुवेरविद्वद्विषयत्वाद्विदुषो नानिहोत्रादि कर्तव्यमित्युक्तम् । इदानी तस्यापि नियोगतोऽस्ति कर्तव्यमित्याशङ्कयाऽऽह । विषाणामिति । ब्रह्मविदां ब्राह्मणा- नामेष विनयः स्वभावतो न नियोगाधीनां कर्वव्यतामषिकरोति । शमोऽपि स्वाभावि- न नियोगेन क्रियते दमोऽपि स्वभावसिद्धवान नियोगमपेक्षते । एवं कूटस्थमात्म- तत्वं विद्वान्पुमानशेषविक्रियाशून्यब्रह्मस्वरूपेण विष्ठतीत्यर्थः । अक्षरार्थ कथयति । विमाणामित्यादिना । तमेव स्वाभाविकं विनयं विवृणोति । यदेतदिति । एष एवे-- त्यात्मस्वभावो गृह्यते ॥ ८६ ॥ । , घ. प्रमाणमि । २ च. व स्वमतस्थापनं विना परमतवडनं न संभवति । परमतोत्पाटनं विना स्वमतस्थापनं न संभवतीति ॥ ३ छ. 'न्तस्वरू। ४ छ.'लाड्रामा ५५. झरू'। ६ भावोऽतो'। ७ छ. 'द्वान । ८ ग. 'शून्येन ब्र। ९ स. गामिति । त। । TH -- सामान rail s S ·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलिसांकरभाष्यसमेताः। २०३ सवस्तु सोपलम्मं च इयं लौकिकमिष्यते । अवस्तु सोपलम्झंच शुद्ध लौकिकमिष्यते॥८७॥ एवमन्योन्यविरुद्धत्त्वासंसारकारणानि रागद्वेषदोषास्पदानि मावादु- कानां दर्शनानि । अतो मिथ्यादर्शनानि तानीति तेथुक्तिभिरेव दर्शयि- त्वा चतुष्कोटिवर्जितत्वाद्रामादिदोषानास्पदं स्वभावशान्तमद्वैतदर्शनमेव सम्यग्दर्शनमित्युपसंहृतम् । अथेदानी स्वमक्रियापदर्शनार्थ आरम्भः सवस्तु संवृत्ति । सता वस्तुना सह वर्तत इति सवस्तु । तथा चोपल- धिरुपलम्भस्तेन सह वर्तत इति सोपलम्भं च शास्त्रादिसर्वव्यवहारा- स्पदं ग्राहग्राहकलक्षणं द्वयं लौकिक लोकादनपेतं लौकिकं जागरित- मित्येतत् । एवंलक्षणं जागरितमिष्यते वेदान्तेषु । अवस्तु संवत्तेरप्य- भावात् । सोपलम्भं वस्तुवदुपलम्भनमुपलम्भोऽसत्यपि वस्तुनि तेन सह वर्तत इति सोपलम्भं च । शुद्धं केवलं प्रविभक्तं जागरितात्स्थूला- ल्लौकिकं सर्वपाणिसाधारणत्वादिष्यते स्वप्न इत्यर्थः ॥ ८७ ॥ परमतनिराकरणमुखेनाऽऽत्मतत्त्वमवधारितम् । अधुना स्वप्रक्रिययाऽवस्थात्रयो- पन्यासमुखेनापि तदवधारयितुमवस्थाद्वयमुपन्यस्यति । सवस्त्विति । वृत्तानुवादपूर्वक प्रकरणशेषस्य तात्पर्य दर्शयति । एवमिति । शिष्यस्याध्यारोपदृष्टिमाश्रित्य जाग्रदादि- पदार्थपरिशुद्धिपूर्वको बोधपकारः स्वप्रक्रिया तया तस्यैवाऽऽत्मतत्वस्य प्रदर्शनपरो ग्र- न्थशेष इत्यर्थः । तत्र जागरितमुदाहरति । सवस्त्विति । यद्धि प्रातिभासिक व्यावहा- रिकं च स्थूलमर्थजातमादित्यादिदेवतानुगृहीतैरिन्द्रियैरुपलभ्यते । तज्जागरितमित्यर्थः । द्वयमित्यस्यार्थमाह । शास्त्रादीति । तत्र श्लोके लोकप्रसिद्धमित्येतदुच्यते । लौकिक- मिति । तद्याचष्टे । लोकादिति । न केवलमिदं जागरितं लोकप्रसिद्धम् । किंतु वेदान्तेष्वपि परंपरया ज्ञानोपायत्वेन प्रसिद्धमित्याह । एवं लक्षणमिति । स्वप्नो- पन्यासपरमुत्तरार्ध योजयति । अवस्त्विति । बाह्येन्द्रियप्रयुक्तो व्यवहारः संवृत्तिश- ब्दार्थः सोऽपि स्थूलार्थवन्न स्वप्ने संभवति । तथा च बाह्येषु करणेषूपसंहृतेषु जागरि- तवासनानुसारेण मनसस्तदर्थाभासाकारावभासनं स्वप्रशब्दिवमित्यर्थः । शुद्धमित्यस्य केवलमितिपर्यायं गृहीत्वा विवक्षितमर्थमाह । 'विभक्तमिति । तस्यापि लोकप्रसिद्ध- त्वं लौकिकमित्यनेनोक्तं तद्विवृणोति । सर्वप्राणीति ॥ ८७ ॥ १ घ. ङ. ज. तत्तद्यु। २ च. 'दानीमस्वप्नाक्रियप्र। ३ छ. 'नार्थमार'। ४ घ. च. 'वृत्ति स- त्ताव । ङ. वृत्ति स। क. वृत्तिः । स । ५ क. घ. वृत्त । ६ घ. 'लम्भव'। ७ च. स्तुत उ. ङ. छ. प्रविविक्तं क. प्रतिविविक्त । ९. 'स्थाद्वयो। १० ग. ह. पता १ छ. 'त्पर्य कथयति । १२ घ. तच्च जा। झ. तज्जा ग १३ अ. कारत्वमा १४ क. ड. छ. ज. प्रविविक्तामति ।

·२०४ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः । [भलातशान्त्यारूप अवस्त्वनुपलम्भं च लोकोत्तरमिति स्मृतम् । ज्ञानं ज्ञेयं च विज्ञेयं सदा बुद्धैः प्रकीर्तितम्।।८८॥ अवस्त्वनुपलम्भं च ग्राह्यग्रहणवर्जितमित्येतल्लोकोत्तरम् । अत एव लोकातीतम् । ग्राह्यग्रहणविषयो हि लोकस्तदभावात्सर्वप्रवृत्तिबीजं मु- षुप्तमित्येतदेवं स्मृतं सोपायं परमार्थतत्त्वं लौकिकम् । शुद्धलौकिकं लो- कोत्तरं क्रमेण येन ज्ञानेन ज्ञायते तज्ज्ञानं ज्ञेयमेतान्येव त्रीणि । एतद्य- तिरेकेण ज्ञेयानुपपत्तेः । सर्वपावादुककल्पितवस्तुनोऽत्रैवान्तर्भावाद्विज्ञे- यं परमार्थसत्यं तुर्याख्यमद्वयमजमात्मतत्वमित्यर्थः । सदा सर्वदैतल्लो- किकादिविज्ञेयान्तं बुद्धैः परमार्थदर्शिभिब्रह्मविद्भिः प्रकीर्तितम् ।। ८८॥ संप्रति सुषुप्तं दर्शयति । अवस्त्विति । स्थूलं सूक्ष्मं च वस्तु विषयभूतं यत्र न विद्य- ते तत्तथा इन्द्रियार्थसंप्रयोगजन्यो वा स्थूलीर्थावगाही वासनात्मको वा यत्रोपलम्भो न संभवति तदशेषविशेषविज्ञानशून्यं सुषुप्तमिति विशिनष्टि । अनुपलम्भं चेति । नन्विदं कारणात्मना बुद्धेरवस्थानम् । न च कारणं लोके प्रसिद्धम् । कार्यस्यैवावस्था- द्वयात्मकस्य तथात्वादित्यभिप्रेत्याऽऽह । लोकोत्तरमिति । तस्य साक्षिप्रसिद्धत्वं विवक्षि- त्वोक्तमिति । स्मृतमिति । ज्ञानज्ञेयात्मकमवस्थात्रयं तुरीयं च परमार्थतत्त्वं विद्वदनु- भवसमधिगम्यमित्याह । ज्ञानमिति | श्लोकगतं पदद्वयमनूध विवक्षितमर्थं कथयति । अवस्त्विति । ग्राह्यग्रहणविभागवर्जितत्वादेव कुतो लोकातीतत्वमित्याशङ्कयाऽऽह । ग्राह्येति । सुषुप्तं चेदं लौकिकं कथं तदवगम्यतामित्याशङ्कयाऽऽह । सर्वप्रवृत्तीति । अवस्थाद्वयबीजं सुषुप्तमित्येतत्प्रसिद्ध शास्त्रविदामित्याह । एवमिति । अवस्थात्रय- मेवमुक्त्वा ज्ञानपदार्थ कथयति । सोपायमिति । ज्ञानमत्र मनोवृत्तिरूपं विवक्षितमव- स्थात्रयाविरिक्तमपि परीक्षकपरिकल्पितं ज्ञेयं संभवतीत्याशङ्कयाऽऽह ।सर्वति । सवैरेव पावादुकैः शुष्कतर्कजल्पनशीलैः" परिकल्पितस्य कार्यकारणादिरूपैवस्तुनोऽवस्थात्रये नियमेनान्तर्भावाज्ञयान्तरं नास्तीत्यर्थः । ज्ञेयमेव विशेषेण ज्ञेयं विज्ञेयमुच्यते "तेन तदपि नावस्थात्रयातिरिक्तमस्तीत्याशङ्कयाऽऽह । विज्ञयमिति । उपायोपेयभूते यथो- तेऽर्थे विदुषामभिमतिमादर्शयति । सदेति ॥ ८८ ॥ १ छ. ह्यग्राहकव'। २ ख. लोको लोकाभा । ३ क. छ. श्रुद्धं लौ। ४ च. रं च जाप्रदादिक' ५ ख. ज्ञाय । ६ छ. त्रीण्येव त। ७. घ. सत्वं तु । च. सत्यतु। ८ ज. 'कावि'। ९ च ज्ञेयं तबद्धः। १. छ. सुषुप्ति । ११ झ. यन्न वि। १२ ग. लार्थ वि। १३ झ. वाऽत्र सोप।१४ ख. छ. तन्दै । ग. बलिदं । १५ ग. स्थाव। १६ क. क्तमित्याह । स्मृ । १७ ग. प्र. ज्ञानेन ज्ञे। १८ ग. मविव। १९ ग. घ. ज. नमात्र। २० घ. जनन। २१ ग. झ. "लैः का २२ ख. ग. छ. झ. पस्य व २३ छ. तेनेदमपि।

·२०५ चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। ज्ञाने च त्रिविधे ज्ञेये क्रमेण विदिते स्वयम् । सर्वज्ञता हि सर्वत्र अवतीह महाधियः॥८९॥ हेयज्ञेयाप्यपाक्यानि विज्ञेयान्यग्रयाणतः । ज्ञाने च लौकिकादिविषये । ज्ञेये च लौकिकादौ त्रिविधे । पूर्व लौ- किकं स्थूलम् । तदभावेन पश्चाच्छुद्धं लौकिकम् । तदभावेन लोकोत्तर- मित्येवं क्रमेण स्थानत्रयाभावेन परमार्थसत्ये तुर्येऽद्वयेऽजेऽभये विदिते स्वयमेवाऽऽत्मस्वरूपमेव सर्वज्ञता सर्वश्चासौ ज्ञश्च सर्वज्ञस्तद्भावः सर्वज्ञता। इहास्मिल्लोके भवति महाधियो महाबुद्धेः । सर्वलोकातिशयवस्तुविषय- बुद्धित्वादेवंविदः सर्वत्र सर्वदा भवति । सकृतिदिते स्वरूपे व्यभिचारा- भावादित्यर्थः । नहि परमार्थविदो ज्ञानोद्भवाभिभवौ स्तो यथाऽन्येषां प्रावादुकानाम् ।। ८९ ॥ लौकिकादीनां क्रमेण ज्ञेयत्वेन निर्देशादस्तित्वाशङ्का परमार्थतो मा- आत्मनि विज्ञाते सर्वमिदं विज्ञातं भवतीति श्रुत्या यत्पतिज्ञातं तदुक्तवस्तुज्ञाने फ- लतीति कथयति । ज्ञाने चेति । ज्ञानज्ञेयवेदने विवक्षितं क्रममनुक्रामति । पूर्वमि- त्यादिना । यत्पुनरवस्थात्रयातीतं तुरीयं तत्परिज्ञाने विवक्षितं क्रमं दर्शयति । स्थानेति । तुर्ये विदिते सतीति संबन्धः । तस्य स्थानत्रयात्मद्वैताभावोपलक्षितत्वमाह । अद्वय इति । जन्मादिसर्वविक्रियारहितत्वेन कौटस्थ्यं कथयति । अज इति । का- यंसंबन्धस्तत्र नास्तीति वक्तुं कारणभूताविद्यासंबन्धाभावमभिदधाति । अभय इति । यथोक्ततत्त्वज्ञानस्य परिपूर्णब्रह्मरूपेणावस्थानं फलमाह । स्वयमेवेति । ज्ञानवतो यथो- क्त फलचिरादिमार्गायत्तमिति शङ्का वारयति । इहेति । उक्तज्ञानवतो महाबुद्धिवे हेतुमाह । सर्वलोकेति । ज्ञानवतो यथोक्तं ज्ञानं कदाचिद्भवे' कालान्तरेऽभिभूतमस- स्कल्पं भविष्यतीत्याशङ्कयाऽऽह । एवंविद इति । श्रुत्याचार्यप्रसादाद्विदिते स्वरूपे स्वरूपस्फुरणेस्य व्यभिचाराभावात्परिपूर्णज्ञप्तिरूपता विदुषो भवतीत्युक्तं स्फुटयति । न हीति ॥ ८९ ॥ अवस्थात्रयस्य ज्ञेयत्वनिर्देशात्परमार्थतोऽस्तित्वमाशङ्कय परिहरति । हेयेति । शङ्कोत्तरत्वेन श्लोकमवतार्य हेयशब्दार्थं ब्याचष्टे । लौकिकादीनामिति । तान्येव । १ घ. ने लौ। २ घ. ङ. धे सर्व । क. झ. 'धे च पू। ३ च. च्छुद्धलौ । ४ छ. ते व. स्तुत । ५ म. झ. यज्ञाने । ६ घ. ङ. 'ति । सर्व। ७ क. कौटस्थं । ८ झ. र्णरू। ९ छ. "ह्म- स्वरू। १० ग. झ. "तुफलमा । ११ क. छ. वेऽपि का। १२ छ. णव्य। १३ ग. झ. श्लोकार्थम'।

·२०६ गौडपादीपमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अलावशान्त्यावं तेषामन्यत्र विज्ञेयादुपलम्भत्रिषु स्मृतः॥१०॥ प्रकृत्याकाशवज्ञयाःसर्वे धर्मा अनादयः।विद्य- ते न हि नानात्वं तेषां क्वच न किंचन ॥९॥ भूदित्याह । हेयानि च लौकिकादीनि त्रीणि जागरितस्वप्नमुषुप्तान्या- त्मन्यसत्त्वेन रज्ज्वां सर्पवैद्धातव्यानीत्यर्थः । ज्ञेयमिह चतुष्कोटिवर्जितं परमार्थतत्त्वम् । आप्यान्याप्तव्यानि त्यक्तबाोषणात्रयेण भिक्षुणा पा. ण्डित्यबाल्यमौनाख्यानि साधनानि पाक्यानि रागद्वेषमोहादयो दोषाः कषायाख्यांनि पक्तव्यानि । सर्वाण्येतानि हेयज्ञेयाप्यपाक्यानि विज्ञेयानि भिक्षुणोपायत्त्वेनेत्यर्थः । अग्रयाणतः प्रथमतस्तेषां हेयादीनामन्यत्र वि- ज्ञेयात्परमार्थसत्यं विज्ञेयं ब्रह्मैक वर्जयित्वा । उपलम्भनर्मुपलम्भोऽवि- विद्याकल्पनामात्रम् । हेयाप्यपाक्येषु त्रिष्वपि स्मृतो ब्रह्मविद्भिर्न पर- मार्थसत्यता त्रयाणामित्यर्थः ॥ १० ॥ परमार्थतस्तु प्रकृत्या स्वभावत आकाशवदाकाशतुल्याः सूक्ष्मनिर- अनसर्वगंतत्वैः सर्वे धर्मा आत्मनो ज्ञेया मुमुक्षुभिरनादयो नित्याः। बैं- हुवचनकृतभेदाशङ्कां निराकुर्वन्नाह । कचन किंचन किंचिदणुमात्रमपि तेषां न विद्यते नानात्वमिति ॥ ९१ ॥ त्रीणि विभजते । जागरितेति । पाण्डित्यं वेदान्ततात्पर्याभिज्ञत्वमद्वितीयवस्तुविचार- चातुर्यपरिनिष्पन्नं श्रवणम् । बाल्यं दैम्भदोहङ्कारादिराहित्यम् । युक्तितः श्रुतीर्था- नुसन्धानकुशलत्वम् । मौनं मुनेः कर्म ज्ञानाभ्यासलक्षणं निदिध्यासनशब्दितम् | ता- न्येतान्याप्तव्यानि । यद्यपि" ज्ञेयस्य विज्ञेयत्वं युक्तं तथाऽपि कथं हेयादीनां विज्ञेय- त्वमित्याशङ्कयाऽऽह । उपायत्वेनेति । तदेव प्रकटयितुं प्रथमत इत्युक्तम् । उत्तरा- धं व्याचष्टे । तेषामिति । हेयादीनां रज्जुसर्पवदविद्याकल्पितत्वान्नास्ति परमार्थत्व- शङ्केत्यर्थः ॥ ९० ॥ यदुक्तं ज्ञेयं चतुष्कोटिवर्जितं परमार्थतत्त्वमिति तदिदानों स्फुटयति । प्रकृत्येति । बहुवचनप्रयोगप्रौप्तं दोषं प्रत्यादिशति । विद्यत इति । कल्पितभेदनिबन्धनं बहुवच- नमित्यर्थः । क्व च नेवि देशकालावस्थाग्रहणम् । अणुमात्रमपीति कार्यकारणभावस्यां- शांशिभावस्य चोपादानम् ॥ ९१ ॥ १ छ. वत्स ज्ञेया ध। २ वज्ज्ञात। ३ झ. उपाल'। ४ झ. 'मुपाल'। ५ ख. घ. ङ. ज. 'ल्पनमा । ६ छ. गत्वे सा क. गतत्वे स। ७ ख. घ. ङ, आत्मानो। ८ घ. भेदश। ९ ख. किं- चि।१० ग. "विश्चातु। ११ छ. दम्भाह। १२ घ. ङ. ज. तानु। १३ ग. झ. "पि विझें। १४ छ. 'यत्वमुक्तं । १५ ग. झ.र्थश। १६ ग. झ. 'प्राप्तदो।

·२०७ चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। आदिबुद्धाः प्रकृत्यैव सर्वे धर्माः सुनिश्चिताः। य- स्यैवं भवति शान्तिःसोऽमृतत्वाय कल्पते॥१२॥ आदि शान्ता धनुत्पन्नाः प्रकृत्यैव सुनिताः । ज्ञेयताऽपि धर्माणां संवृत्यैव न परमार्थत इत्याह । यस्मादादौ बुद्धा आदिबुद्धाः प्रकृत्यैव स्वभावत एव यथा नित्यप्रकाशस्वरूपः सवितैवं नित्यबोधस्वरूपा इत्यर्थः । सर्वे धर्माः सर्व आत्मानः । न च तेषां नि- श्चयः कर्तव्यो नित्यनिश्चितस्वरूपा इत्यर्थः । न संदिह्यमानस्वरूपा एवं नैवंचेति यस्य मुमुक्षोरेवं यथोक्तप्रकारेण सर्वदा बोधनिश्चयनिरपेक्षताss- स्मार्थ परार्थं वा । यथा सविता नित्यं प्रकाशान्तरनिरपेक्षःस्वार्थ परार्थ चेत्येवंभवति । शान्तिर्बोधकर्तव्यतानिरपेक्षता सर्वदा स्वात्मनि सोऽ- मृतत्वायामृतभावाय कल्पते । माक्षाय समर्थो भवतीत्यर्थः ॥ ९२ ॥ तथा नापि शान्तिकर्तव्यताऽऽत्मनीत्याह । यस्मादादि शान्ता नित्यमेव शान्ता अनुत्पन्ना अजाश्च प्रकृत्यैव सुनिताः मुष्परतस्वभा- वा इत्यर्थः । सर्वे धर्माः समाश्चाभिन्नाश्च समाभिन्ना अजं साम्यं विशार- । ज्ञेयशब्दप्रयोगान्मुख्यमेव ज्ञेयत्वं प्राप्तं प्रत्युदस्यति । आदिबुद्धा इति । यथो- क्तरीत्या समुत्पन्नस्य ज्ञानस्य फलमाह । यस्येति । प्रथमपादस्य तात्पर्यमाह । ज्ञे- यतापीति । उक्तमर्थं दृष्टान्तेन स्पष्टयति । यथेति । पादान्तरस्यार्थं कथयति । न चेति । निश्चितस्वरूपत्वमेव व्यतिरेकद्वारा स्फोरयति । नेत्यादिना । न खल्वात्म खसत्तायामेवं नैवमिवि संदिह्यमानस्वरूपो भवितुमलम् । तस्य, स्फुरणाव्यभिचारात्तद्रूपै- त्वस्य प्रागेव साधितत्वादित्यर्थः । द्वितीया) व्याकरोति । यस्येत्यादिना । आत्म- स्वरूपस्य स्फुरद्रूपत्वं यथोक्तपकारः । बोधाख्यो निश्चयो बोधनिश्चयस्तस्मिनिरपेक्षत्वं वार्थमन्यार्थ वा यस्य भवति सोऽमृतत्वाय कल्पत इति संबन्धः । वदेव दृष्टान्तेन साधयति । यथेत्यादिना । इतिशब्दो यथेत्यनेन संबध्यते ॥ ९२ ॥ सोऽमृतत्वायेत्यादिवचनादागन्तुकममृतत्वं प्रत्युदस्यति । आदि शान्ता इति । श्लोकस्य तात्पर्यमक्षरार्थं च निर्दिशति । तथा नापीत्यादिना । उक्तमेवार्थ चतुर्थपादेन संक्षिप्य दर्शयति । अजमिति । श्लोकार्थमुपसंहरति । १ ज. निर्मिताः । २ झ. बुद्धाः । ३ च. 'र्थः न सं। ४ छ. सर्वध। ५ छ. ज. श. आत्मनः ६ छ. निश्चयस्व । ७. झ. थे वेत्ये। ८ च. 'दात्म'। ९ज.र्थो नभ। १० च. थाऽपि न शा।" क. रस्त्र । १२ ज. "प्तं व्युद।. १३ ज. मा स। १४. क. घ. ज. पस्य । १५ क. थोक्तं प्र। १.६ झ. बोद्धव्यो नि। १७ ग. छ. झ. त्वं प्राप्तं तत्प्रत्यु।

·२०८ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अलातशान्त्यास्य सर्व धर्माः समाभिन्ना अजं साम्यं विशारदम् ॥९॥ वैशारद्यं तु वै नास्ति भेदे विचरतां सदा । भेद- निम्नाः पृथग्वादास्तस्मात्ते कृपणाः स्मृताः ॥१४॥ अजे साम्ये तु ये केचिद्भविष्यन्ति सुनिश्चिताः। ते हि लोके महाज्ञानास्तच लोको न गाहते ॥१५॥ दं विशुद्धमात्मतत्त्वं यस्मातस्माच्छान्तिर्मोक्षो वा नास्ति कर्तव्य इत्य- र्थः । न हि नित्यैकस्वभावस्य कृतं किंचिदर्थवत्स्यात् ॥ ९३ ॥ ये यथोक्तं परमार्थतत्त्वं प्रतिपन्नास्त एवाकृपणा लोके कृपणा एवा- न्य इत्याह । यस्माद्भेदनिम्ना भेदानुयायिनः संसारानुगा इत्यर्थः । के । पृथग्वादाः पृथङ् नाना वैस्त्वित्येवं वदनं येषां ते पृथग्वादा द्वैतिन इत्यर्थः । तस्मात्ते कृपणाः क्षुद्राः स्मृता यस्माद्वैशारा विशुद्धिर्नास्ति तेषां भेदे विचरतां द्वैतमार्गेऽविद्याकल्पिते सर्वदा वर्तमानानामित्यर्थः । अतो युक्तमेव तेषां कार्पण्यमित्यभिप्रायः॥ ९४ ॥ यदिदं परमार्थतत्त्वममहात्मभिरपण्डितैर्वेदान्तबहिष्ठैः क्षुद्रैरल्पप्रज्ञैर- विशुद्धमिति । उक्तरूपतानङ्गीकारे मोक्षस्यापुरुषार्थता स्यादित्याह । न हीति । संसार- दुःखोपशमनं सुखजन्म वा यदि क्रियेत तदा कृतकस्यानित्यत्वमवश्यंभावीत्यर्थः ॥९३|| इदानीं मुमुक्षुपरोचनार्थमविद्वन्निन्दां दर्शयति । वैशारा त्विति । श्लोकस्य तात्प- ये दर्शयति । ये यथोक्तमिति । उत्तरार्धमादौ योजयति । यस्मादिति । तस्मादि- त्युत्तरेणास्य संबन्धः । प्रथमार्धमुक्तेऽर्थे हेतुत्वेन व्याचष्टे । यस्मादित्यादिना । समनन्तरोक्तस्य यस्मादित्यस्याऽपेक्षितं पूरयति । अत इति ॥ ९४ ॥ एवमविद्वन्निन्दां प्रदर्श्य विद्वत्प्रशंसा प्रसारयति । अज इति । कूटस्थे वस्तुनि नि- विशेषे येषामसंभावनाविपरीतभावनाविरहि निर्धारणरूपं विज्ञानं संभावनोपनीतमस्ति ते हि व्यवहारभूमौ महति निरतिशये तत्वे परिज्ञौनवत्वान्महानुभावा भवन्तीत्यर्थः । न- नु तत्त्वविषयज्ञानस्य सर्वलोके साधारणत्वात्तत्वज्ञानवतां किमिति प्रशंसा प्रस्तूयते त- त्राऽऽह । तच्चेति । श्लोकस्य तात्पर्यमाह । यदिदमिति । यदित्युपक्रमात्तदमहात्म- भिरनवगाह्यमिति योजनीयम् । अमहात्मत्वं क्षुद्रहृदयत्वम् । तत्र हेतुरपण्डितैरिति । अपाण्डित्यं विवेकरहितत्वम् । तत्र हेतुर्वेदान्तेत्यादिना सूच्यते । तेषां पौर्वापर्येण प- १ च. 'के अन्ये कृपणा एवेत्या २ क. णास्त्वन्य। ३ च. वस्त्वस्तीत्येवं ४ च. 'हिष्कृतैः । क्षु। ५ क. 'ल्पज्ञै। ६ घ. रूपान। ७ झ. सुखं जा ८ घ. इथे भवतीत्य। ९ ख. घ. ङ. टस्थव। १० झ. 'रण रू। ११ क. छ, झनसं। ज. ज्ञाने सं। ज. ज्ञातव। १२ घ. इ. 'ज्ञातवी १३ ग.स. लाकसा।

·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। २०९ अजेष्वजमसंक्रान्तं धर्मेषु ज्ञानमिष्यते। यतो न नवगाद्यमित्याह । अजे साम्ये परमार्थतत्त्वे एवमेवेति ये केचित्ख्याद- योऽपि सुनिश्चिता भविष्यन्ति चेत्त एवं हि लोके महाज्ञाना निरतिश- यतत्त्व विषयज्ञाना इत्यर्थः। तच्च तेषां वर्त्म तेषां विदितं परमार्थतत्त्वं सामान्यबुद्धिरन्यो लोको न गाहते नावतरति न विषयीकरोतीत्यर्थः । सर्वभूतात्मभूतस्य सर्वभूतहितस्य च । देवा अपि मार्गे मुहान्त्यपदस्य पदै- षिणः । शकुनीनामिवाकाशे गतिनैवोपेलभ्यत इत्यादि स्मरणात् ॥१५॥ कथं महाज्ञानत्वमित्याह । अजेष्वनुत्पन्नेष्वचलेषु धर्मेष्वात्मस्वजम- योलोचनापरिचयपराङ्मुखैरित्यर्थः । विचारचातुर्याभावादेव पदार्थवाक्यार्थविभागा- वगमशून्यत्वमाह । अल्पपज्ञैरिति । तर्हि पारमार्थिक तत्त्वे केषामेवं मनीषा समुन्मिषे- दित्याशङ्कय येषां केषांचिदेव तन्निष्ठानामित्याह । ये केचिदिति । सयादीनामुपनि- षद्दारा ज्ञानाधिकाराभावेऽपि द्वारान्तरप्रयुक्तस्तदधिकारः संभववीत्यभिप्रेत्यापीत्युक्तम् । तत्त्वज्ञानस्य दुर्लभत्वमभ्युपेत्य चेदित्युक्तम् । चतुर्थपादं व्याचष्टे । तच्चेति । ज्ञानव- तां विज्ञातं परमार्थतत्त्वमन्येषामनवगाह्यमित्यत्र प्रमाणमाह । सर्वभूतेति । सर्वेषां भूता- नां ब्रह्मादीनां स्तम्बपर्यन्तानामात्मा परंब्रह्म तद्भूतस्य विदुषः सर्वत्राऽऽत्मभूतस्य सर्वेषु भूतेषु निरुपचरित स्वरूपत्वादेव परमहितस्य परमप्रेमास्पदत्वादेव परमसुखात्मकस्य प्राप्य पुरुषार्थविरहिणो मार्गे देवा विद्यावन्तोऽपि पदमन्वेषमाणा विविध मोहमुपग- च्छन्तीत्यर्थः । महात्मनो ज्ञानवतो गन्तव्यपदरहिवस्य परिपूर्णस्य गतिरवगन्तुमश- क्येवि निदर्शनवशेन विशदयति । शकुनीनामिति ॥ ९५ ॥ अजं साम्यमित्युक्तं प्रमेयम् । तद्विषयनिश्चयवान्ममाता । प्रमाणं तथाविधंनिश्चय- ज्ञानमिति । वस्तुपरिच्छेदे कथं महाज्ञानत्वमित्याशङ्कयाऽऽह । अजेष्विति । अजा धर्माश्चित्प्रतिबिम्बा जीवा विवक्ष्यन्ते । तेष्वजं ज्ञानं कूटस्थदृष्टिरूपं बिम्बकल्पं ब्रह्मा- चलमात्मभूतमभ्युपगम्यते । तथा च मानमेयादिभावस्य कल्पितत्वेऽपि वस्तुतो वस्तुपरि- च्छेदाभावादुपपन्नं तज्ज्ञानवतां महाज्ञानत्वमित्यर्थः । किंचास्मन्मते ज्ञानस्य यदसङ्गत्व- मङ्गीहवं तदपि विषयाभावादेव सिध्यति । ततश्च मुक्त्यै निर्विषयं मन इति यदुच्यते तदप्यविरुद्धमित्याह । यतो नेति । आकाङ्क्षापूर्वकं पूर्वार्धं योजयति । कथमित्यादिना। १च. 'त्ताह त एव । २ झ. व लो। ३ ज. ज्ञाननि । ४ च. तच्चैषां । ५ घ. षय क। ६ क. वा मार्गेऽपि मु। झ. वापि । ७ क. झ. ह्यन्ति ह्यप। ८ घ. ङ. ज. झ. 'कुनांना । ९ अ. पपद्यत । १० च. 'थं तेषां महाज्ञानवत्वमित्यत आह । ११ ग. झ. 'चनप। १२ ग. झ. 'चार्यभा। १३ ग. मेवे म'। १४ छ. नाभा । १५ ख. घ. ङ, ज. सर्वभूतात्म। छ. सर्वात्म'। १६ ग. तरूं। १७ ग. झ. पर।। १८ घ. ङ. ज. स. शकुनानामिति । १९ घ. ज. धज्ञा । २०ग. तत्प्रज्ञा । ११ छ, 'नवत्वमि । २२ क.षयमा । २३ ग, झ, मुक्तनिर्वि।

·२१० गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अलावशान्त्याख्यं क्रमते ज्ञानमसङ्गं तेन कीर्तितम् ॥९६ ॥ अणु- मात्रेऽपि वैधयें जायमानेऽविपश्चितः। असङ्ग- ता सदा नास्ति किमुतावरणच्युतिः ॥९७॥ अलब्धावरणाः सर्वे धर्माः प्रकृतिनिर्मलाः। आ- दो बुद्धास्तथा मुक्ता बुध्यन्त इति नायकाः॥१८॥ चलं च ज्ञानमिष्यते सवितरीवौष्ण्यं प्रकाशश्च यतस्तस्मादसंक्रान्तमर्था- न्तरे ज्ञानमजमिष्यते । यस्माने क्रमतेऽर्थान्तरे ज्ञानं तेन कारणेनासङ्गं तत्कीर्तितमाकाशकल्पमित्युक्तम् ॥ २६ ॥ इतोऽन्येषां वादिनामणुमात्रेऽल्पेऽपि वैधये वस्तुनि बहिरन्तर्वा जापमान उत्पाद्यमानेऽविपश्चितोऽविवेकिनोऽसङ्गताऽसङ्गत्वं सदा ना- स्ति किमुत वक्तव्यमावरणच्युतिर्बन्धनाशो नास्तीति ॥ ९७ ॥ तेषामावरणच्युतिर्नास्तीति ब्रुवतां स्वसिद्धान्तेऽभ्युपगतं तर्हि धर्मा- णामावरणम् । नेत्युच्यते । अलब्धावरणाः । अलब्धममाप्तमावरणमवि- द्यादिबन्धनं येषां ते धर्मा अलब्धावरणा बन्धनरहिता इत्यर्थः । प्रकृ- उत्तरार्धं व्याचष्टे । यस्मान्नेति । नित्यविज्ञप्तिरूपस्याऽऽत्मनोऽसङ्गत्वं प्रागपि सूचि- तमित्याह । आकाशेति ॥ ९६ ॥ कूटस्थं ब्रह्मैव तत्त्वमिवि स्वमते ज्ञानमसङ्ग सिध्यवीत्युक्तम् । मतान्तरे पुनः सविषय:- त्वान्ज्ञानस्यासङ्गत्वमसङ्गतं प्रसज्येते त्याह । अणुमात्रेऽपीति । अविद्वदृष्टया कस्यचिद- पि पदार्थस्य जन्माङ्गीकारे ज्ञानस्य तदनुषङ्गित्वेनासङ्गत्वायोगे बन्धध्वंसलक्षणं प्रयो- जनं दूरापास्वं भवतीत्याह । किमुतेति लोकाक्षराणि व्याकरोति । इत इति । वि- द्वानद्वैतवादी पञ्चम्या परामृश्यते ॥ १७ ॥ न चेदावरणच्युविरिष्यवे वर्हि वीकृतमावरणमित्याशङ्कयाऽऽह । अलब्धेति । बोद्धृत्वं चर्हि कथमित्याशङ्कय बोधनशक्तिमत्त्वादित्याह । बुध्यन्त इति । शङ्को- त्तरत्वेन श्लोकमवतारयति । तेषामित्यादिना । अविद्वदृष्टयैवाविद्यावरण सिध्यति । न तत्त्वदृष्टयेत्यभिमेत्य व्याचष्टे । अलब्धेति । उक्तेऽर्थे हेतुकथनार्थं विशेषणत्रयमि- । - । १ झ. 'लं ज्ञा। २ च. न संक। ३ घ. . ज. मिति युक्तम् । ४ स्व. घ. ङ. ज. पा. तु वा । ५ ख. 'गत्वं । ६ झ. त्वं ना'। ७ क. छ. किमु । ८ च. 'ति ॥ ९७ ॥ अलब्धावरणाः । १ घ. णतेत्यु। १० ज. रणब। ११ ज, तिस्वरू। १२ क. 'नः स्ववि। १३ झ, 'गेऽत्वं दू। १४ ख. क्षणप्र। १५ ग. झ. शान्तरं । * । ।

·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतटीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। २११ क्रमते न हि बुद्धस्य ज्ञानं धर्मेषु तापिनः । सर्वे धर्मास्तथा ज्ञानं नैतद्बुद्धेन भाषितम् ॥१९॥ तिनिर्मलाः स्वभावशुद्धा आदौ बुद्धास्तथा मुक्ता यस्मानित्यशृद्धबुद्ध- मुक्तस्वभावाः । यद्येवं कथं तर्हि बुध्यन्त इत्युच्यते । नायकाः स्वा. मिनः समर्था बौद्धं बोधशक्तिमत्स्वभावा इत्यर्थः । यथा नित्यप्रकाश- स्वरूपोऽपि सविता प्रकाशत इत्युच्यते यथा वा नित्यनिवृत्तगतयोऽ- पि नित्यमेव शैलास्तिष्ठन्तीत्युच्यते तद्वत् ॥ ९८॥ यस्मान्न हि क्रमते बुद्धस्य परमार्थदर्शिनो ज्ञान विषयान्तरेषु धर्मेषु धर्मसंस्थं सवितरीव प्रभा। तापिनः तापोऽस्यास्तीति तापी संतानवतो निरन्तरस्याऽऽकाशकल्पस्येत्यर्थः । पूजावतो वा प्रज्ञावतो वा सर्वे धर्मा आत्मनोऽपि तथा ज्ञानवदेवाऽऽकाशकल्पत्वान क्रमन्ते क्वचिदप्यर्थान्तर इत्यर्थः । यदादावुपन्यस्तं ज्ञानेनाऽऽकाशकल्पेनेत्यादि तदिदमाकाशक- त्याह । यस्मादिति । तस्माद्बन्धनहिता इति पूर्वेण संबन्धः । आत्मनो यथोक्तस्व- भावत्वे 'बोद्धृत्वं न सिध्यतीत्याक्षिपति । यद्येवमिति । पादान्तरेणोत्तरमाह । उच्यत इति । मुख्योवेव क्रियाकर्तारौ प्रकृतिप्रत्ययाभ्यामभिधेयावित्याशङ्कय नियममुदाहर- णाभ्यां निरस्यति । यथेत्यादिना ॥ ९८॥ किमिति मुख्ये बोद्धृत्वे संभाविते तदेव नेष्टमित्याशङ्कय ज्ञानस्य विद्वदृष्टया वि- षयसंबन्धासंभवादित्याह । क्रमत इति । किंच जीवानां ब्रह्मात्मना विभुत्वादाकाशव- क्रियासमवायायोगान मुख्यं बोद्धृत्वं सेझुमलमित्याह । सर्व इति । ज्ञानमात्रं पारमा- थिकं तत्रैव ज्ञातृज्ञेयादिकल्पितमिति सौगमतमेव भवताऽपि संग्रहीतमित्याशङ्कयाऽऽ- ह । ज्ञानमिति । तत्र पूर्वार्धाक्षराणि व्याकरोति । यस्मादिति । यद्धि परमार्थद- शिनो ज्ञानं तन्न विषयान्तरेषु क्रमते किंतु सवितरि प्रकाशवदात्मन्येव प्रतिष्ठितं य- स्मादिष्यते तस्मान्नास्मिन्मुख्यं बोद्धृत्वं सद्भुमर्हतीत्यर्थः । परमार्थदर्शिनो विशेषणं तापिन इति । वयाचष्टे । तापोस्येत्यादिना । भात्मनो मुख्यस्य बोद्धृत्वस्याभावे हेत्वन्तरं सर्वे धर्मास्तथेति । तद्विमजते । सर्व इत्यादिना । प्रकरणादावुक्तमेव किमर्थं पुनरिहोच्यते तत्राऽऽह । यदादाविति । तदिदमिहोपसंहृतमिति शेषः । क्रमते न । १८ १ घ. त्यबु। २ झ. बोध । ३ च. शई। ४ ख. छ. झ.'त्युच्यन्ते त। ५ च. तरि प्र।६ छ. पोय. स्या । ७ क. छ. 'पी तस्य सं1 क. च. 'ताप। ९ ख. घ. ङ. छ. आत्मानो। १० झ. र्थान्त ई।११ क. बाधलं । १२ झ. वैवाकि'।१३ ग. झ. 'न्धाभावा । १४ ग. झ. तदेव । १५ ज.तमेव । १६ क. मुख्यत्वं । १७ ज.मात्मद। १८ छ. पो यस्। १९ ग. झ. 'स्यबो। २० . सर्वध।

·२१२ गौडपादीयमाण्डूक्योपनिषत्कारिकाः। [अलातशान्त्याख्यं दुर्दर्शमतिगम्भीरमजं साम्यं विशारदम् । बुध्दा पदमनानात्वं नमस्कुर्मो यथा बलम् ॥१०॥ ल्पस्य तापिनो बुद्धस्य तदनन्यत्वादाकाशकल्पं ज्ञानं न क्रमते क्वचि. दप्यर्थान्तरे । तथा धर्मा इति । आकाशमिवाचलमविक्रियं निरवयवं नित्यमद्वितीयमसङ्गमदृश्यमग्राममशनायाद्यतीतं ब्रह्मात्मतत्त्वम् । न हि द्रष्टईष्टविपरिलोपो विद्यत इति श्रुतेः । ज्ञानज्ञेयज्ञातृभेदरहितं पर- मार्थतत्त्वमद्वयमेतन्ने बुद्धेन भौषितम् । यद्यपि बाह्यार्थनिराकरणं ज्ञान- मोरकल्पना चाद्वयवस्तुसामीप्यमुक्तम् । इदं तु परमार्थतत्त्वमद्वैत वेदा- न्तेष्वेव विज्ञेयमित्यर्थः ॥ ९९ ॥ शास्त्रसमाप्तौ परमार्थतत्त्वस्तुत्यर्थं नमस्कार उच्यते । दुर्दशं दुःखेन होत्यादेरक्षरार्थमुपसंहरति । आकाशकल्पस्येति । सर्वे धर्मास्तथेत्यस्यार्थं निगमयति । तथेति । धर्मा न क्रमन्ते क्वचिदपीति शेषः । तथा च नाऽऽत्मनि मुख्यं बोद्धृत्वं किं- त्वौचारिकमिति प्रकृतमुपसंहर्तुमितिशब्दः । पूर्वार्धस्य तात्पर्यमाह । आकाशैमि- ति । ज्ञानमित्यादि व्याचष्टे । ज्ञानेति । सकलभेदविकलं परिपूर्णमनादिनिधनं ज्ञाप्ति- मात्रमुपनिषेदेकसमधिगम्यं तत्त्वमिह प्रतिपाद्यते । मतान्तरे तु नैवमिति कुतो मत- साङ्कर्याशङ्कावकाशमासादयोदत्यर्थः ॥ ९९ ॥ प्रकरणचतुष्टयविशिष्टस्य शास्त्रस्यादाविवान्तेऽपि परदेवतातत्त्वमनुस्मरंस्तन्नमस्कार- रूपं मङ्गलाचरणं संपादयति । दुर्दर्शमिति । दुर्विज्ञेयत्वे प्रत्यक्षादिप्रमाणानधिगम्य- त्वं हेतुं विवक्षित्वा विशिनष्टि । अतिगम्भीरमिति । प्रत्यक्षादिभिरनवगाह्यत्वे कूटस्थ- त्वं निर्विशेषत्वं सर्वसंबन्धविधुरत्वं चेति हेतुत्रयभिप्रेत्याऽऽह । अमित्यादिना। विशेषणत्रयं तर्हि कुतश्चिदनवगतं तन्नास्त्येवेति निश्चेतुं युक्तम् । प्रमाणाधीनत्वात्पमे- यसिद्धेरित्याशङ्कयोपनिद्भिरतद्धर्माध्यासापाकरणद्वारेणावगम्यमानत्वान्मैवमित्याह । प- दमिति । तत्र वर्हि संकलविभागविकले कुतो नमस्कारक्रिया स्वीक्रियामहतीत्याश- कयाऽऽह । अनानात्वमिति । यद्यपि वस्तुतस्तस्मिन्नानात्वं नावकल्प्यते तथाऽपि यथासामर्थ्यं मायाबलमवलम्ब्य काल्पनिक नानात्वमनुसृत्य नमस्कारक्रिया प्रचयादि- प्रयोजनवती प्रामाणिकैरभिप्रेतेत्यर्थः । श्लोकस्य वात्पर्यमाह । शास्त्रेति । यदि पर- मार्थतत्वं शास्त्रस्यादाविवान्तेऽपि नमस्क्रियते तदा तस्याऽऽद्यन्तमध्येष्वनुसन्धेयतया १ छ. 'मम । २ छ. न भाषितं बुद्धेन। ३ च.भावितम् । ४ च. रणज्ञा। ५ च. मात्रं क। ६ च. त्य- र्थन ।७ क. पकारि।८ ग. स. शब्दप्रयोगः ।। ९. ङ. 'त्पर्यार्थमा । १० घ. शकल्पस्येति ।११ ख. ग. झ.नं विज्ञप्ति । १२ ख. घ. ङ. पदैक। १३ घ. ङ. ज. दिवि । १४ छ. गतत्वान्ना। १५. मा. थी। १६ ख. घ. ङ. ज. सर्ववि। ३७ ख. स्तुतौस्मि । १८ क. नुस्मृत्य। १९ घ, ङ. ज. शास्त्रादा। ।

·माण्डूक्योपनिषद्दीपिका शंकरानन्दभगवत्कृता। । माण्डूक्योपनिषद्व्याख्यां करिष्ये पदचारिणीम् । ओमात्माभेदसंबोधादानन्दात्मप्रकाशनीम् ॥ १ ॥ नामनामिनोलोके भेदस्याप्रसिद्धत्वाद्वस्तुतश्चोंकारस्य ब्रह्मविवर्तत्वाद्विवर्तानां च विवाधिष्ठानेन भेदशून्यत्वादत ओंकारं ब्रह्मनामधेयं ब्रह्मदृष्टयाऽऽह। ॐ। अवति ब्रह्मबुद्धच्या दृष्टो द्रष्टनित्योम् । इति । ओंकारानुकरणार्थः । एतत् । उक्तमोंकाररूपं जगत्पर्णस्य शङ्कुस्थानीयं ब्रह्मणा तादात्म्यं प्राप्तं ब्रह्मणो वि- कारो नामधेयं च । अक्षरं वर्णात्मकम् । इदं विविधपत्ययगम्यं चेतनाचेतना- स्मकं जगत्सर्वं निखिलं तस्य सर्वात्मकस्योकारस्योपव्याख्यानमुप सामीप्यन विस्पष्टमासमन्तात्कथनमुक्तार्थविवरणमित्यर्थः । भूतमतीतं भवद्वर्तमानं भविष्य- दनागतमित्यनेन प्रकारेण सर्व निखिलमोंकार एव प्रणव एव न त्वन्यत् । यच्च यदपि प्रसिद्धं सदसदात्मकमन्यदुक्ताव्यतिरिक्तं त्रिकालातीतमुक्तकालत्रयाससृष्टं तदप्युक्तं ब्रह्म नरविषाणादिकमपि । अपिशब्दः पूर्वेण समुच्चयमाह । ओंकार एव व्याख्यातम् । ओंकारस्य ब्रह्मणो नामधेयत्वादिसंव्याप्तिरित्यभिप्रायेणाऽs- है। सर्व निखिलं हि निश्चितमेतत्प्रपञ्चजातं ब्रह्म सत्यज्ञानादिलक्षणं बृहत् । जडस्यैव ब्रह्मात्मत्वमुक्तं न चेतनस्येतिशङ्कानिराकरणार्थमाह । अयमनुभूयमा- न आत्माऽस्मत्प्रत्ययालम्बनश्चेतनस्त्वंपदार्थः । ब्रह्मोक्तं तत्पदार्थः । स कार्य- कारणभावमन्तरेण ब्रह्मणा तादात्म्यं प्राप्तोऽयमात्मा व्याख्यातम् । चतुष्पाच- त्वारः पादा यस्य स चतुष्पात् । गौरिव किं चतुष्पादित्याशङ्कय नेत्याह । जागरितस्थानो जागरितं स्थानं यस्य स जागरितस्थानः । बहिःप्रज्ञो बही रू- पादौ चक्षुरादिग्राह्ये प्रज्ञा यस्य स बहिःप्रज्ञः सप्ताङ्गः सप्तसंख्याकानि धुसूर्य- वाय्वाकाशरयिपृथिव्याहवनीयाख्यानि मूर्धचक्षुष्पाणशरीरान्तर्भागमूत्राशयपा- दास्यान्यङ्गानि यस्य स सप्ताङ्गः। एकोनविंशतिमुखः पञ्चज्ञानकर्मेन्द्रियप्राणान्तः- करणचतुष्टयरूपाणि मुखान्येकोनविंशतिसंख्याकानि यस्य स एकोनविंशति- मुखः। स्थूलभुक् स्थूलं रूपादिकं भुङ्क इति स्थूलभुक्वैश्वानरो विश्वेषामयं नरो वि- ART * अत्र नित्यं समासेऽनुत्तरपदस्थस्येति षत्वाभावस्तु च्छन्दसि दृष्टानुविधेराश्रयणात् । । १ (ग.) दृष्टयेत्याह । २ ( ग.) तं भवति । ॐन। ३ ( म.) संस्पृष्टं । ४ ( ग.) ह। शरीरान्तीगं स। ५ ( ग.) शव रि। सन को RASNA --- Shame Magarik agendrasana sayarise --- । -- -- Real ।

·२ । माण्डूक्योपनिषद्दीपिका श्वे वा नरा यस्य विश्वश्चासौ नरश्चेति विश्वानरः स एव वैश्वानरः। अथवा विश्वेषां नरशब्दवाच्यानां चतुर्विधानां स्थूलानां देहानामधिष्ठाताऽयं वैश्वानरः प्रथमः पा- दः आत्मनोऽयं सर्वैः सुकरावगमत्वात्प्रथमोशः। इदानी द्वितीयं पादमाह । स्वप्न- स्थानः स्वप्नं जागरितवासनाजन्यं स्थानं यस्य स स्वप्नस्थानः । अन्तःप्रज्ञोऽ- न्तर्मानसवासनाविलासे प्रज्ञा बुद्धिर्यस्य सोऽन्तःप्रज्ञः। सप्ताङ्ग एकोनविंशति- मुखः । व्याख्यातम् । प्रविविक्तभुक्यविविक्तं सूक्ष्मं भुङ्ग इति प्रविविक्तभुक् । तैजसस्तेजोऽन्तःकरणं कर्तृकरणकार्यादिभावेन परिणतं तदेव स्थूलशरीरा- दिहीनं यस्य स तैजसः। अन्तःकरणस्य स्वामीत्यर्थः । जागरितानन्तरभावि. त्वात् । द्वितीयः पादः स्पष्टम् । इदानी तृतीयं पादं वक्तुमाह । यत्र यस्मि- न्काले सुप्त उपरतेन्द्रियग्रामो न कंचन कामं कामयते कमपि पुण्यपापहेतु- भूतं पुत्रक्षेत्रादिकं नाभिलपति न कंचन स्वप्नं पश्यति कमपि शुभमशुभं वा- सनाविलासं नावलोकयति तत्कामाकामनस्वप्नानवलोकनरूपं मुषुतं गाढ- निद्रामाप्तिस्थानम् । सुषुप्तस्थानः सुषुप्तं स्वयं श्रुत्या व्याख्यातं स्थानं यस्य स मुषुप्तस्थानः । एकीभूतः सर्वजगद्धीजभूतस्याऽऽवरणात्मकस्याज्ञानस्यानुपरमा) दनेकोऽप्यन्तःकरणविक्षेपोपरमादेकतां गतः प्रज्ञानघन एव प्रज्ञानमात्मनो रू पं ब्रह्मणा भेदरहित स्वयंप्रकाशं तस्य घनः पिण्ड इव स एव न त्वन्तःकर णादिबाह्यं च । न च निरानन्द इत्याह । आनन्दमयो विक्षेपाणामुपरमादाव रणस्यानुवृत्तेश्च स्वरूपानन्दप्रचुरो हि यस्मात्तस्मादानन्दभुगानन्दो विक्षेपामा वोपलक्षित आत्मा तमेव भुङ्केऽज्ञानवृत्तिभिरवगच्छतीत्यानन्दभुक् । चेतोमुख श्वेत आत्मस्वरूपबोधः स एवाऽऽवरणशक्तिसहितो मुखं यस्य स चेतोमुखः प्राज्ञः प्रकृष्टे स्वयंप्रकाश आनन्दात्मनि साज्ञाने ज्ञप्तिरज्ञानवृत्तिरूपो बोधो यस्य स प्रज्ञः प्रज्ञ एव प्राज्ञः । उक्तावस्थाद्वयाभावेनावगम्यमानत्वात् । तृतीयः पा दः स्पष्टम् । इदानी प्राज्ञं प्रस्तौति सर्वकारणत्वात्तस्य । एष उक्तः प्राज्ञः सर्वेश्वर सर्वनियामक एष प्राज्ञः सर्वज्ञः सर्वश्चासौ ज्ञश्चेति सर्वकार्यात्मकत्वादज्ञानस्य व जानातीति सर्वज्ञः। एष प्राज्ञोऽन्तर्याम्यन्तर्यमयिता। एष प्राज्ञो योनिः कारणं सर्व/- स्य निखिलस्य चेतनाचेतनात्मकस्य जगतः। योनित्वे हेतुमाह । प्रभवाप्ययावुत्प- त्तिविनाशौ हि यस्माद्भूतानां चेतनाचेतनरूपाणामितो भवत इति शेषः । इदानीं तुरीयं पादमाह । नान्तःप्रज्ञं न मानसवासनाविलासदर्शनलालसं न बहिःप्रज्ञं ने- न्द्रियैविषयावलोकनपरं नोभयतःप्रज्ञं जागरणस्वप्नान्तरालावस्थावबोधशून्यं न प्रज्ञानघनं न ज्ञानमात्रबोधं न प्रज्ञं निर्विकल्पबोधशून्यं नाप्रज्ञं न बोधाभावरूपम् अदृष्टं प्रत्यक्षादिप्रमाणैरनवलोकितम् । अव्यवहार्य वचनादानादिव्यवहारग - । नि Fees S ना Sirst AL ।

·शंकरानन्दभगवत्कृता। न्धरहितम् । अग्राह्यं सर्वप्रकारग्रहणायोग्यम् । अलक्षणं गन्धवत्त्वादिबोधशून्यम्। अचिन्त्यमन्तःकरणवृत्त्यविषयभूतम् । अव्यपदेश्यं पृथिवीत्यादिव्यपदेशवद्वयप- देशायोग्यम् । एकात्मप्रत्ययसारं सर्वाद्वैतप्रत्ययःसारभूतोऽवगतिहेतुत्वेन यस्मि- स्तदेकात्मप्रत्ययसारं वाङ्मनसातीतमप्यात्मबोधेनाबगन्तुं शक्यमित्यर्थः । प्रप- ञ्चोपशमं प्रपञ्चस्य कार्यकारणात्मकस्योपशमोऽभावो यस्मिस्तत्प्रपञ्चोपशमम् । शिवं स्वयंप्रकाशमानन्दात्मस्वरूपत्वान्मङ्गलम् । अद्वैतमानन्दात्मव्यतिरिक्तशू- न्यं चतुर्थं तुरीयं पादं मन्यन्ते संख्याशून्यमपि पूर्वापेक्षयाऽवगच्छन्ति । स वस्तु- तस्त्वतुरीयरूपोऽप्यविद्यया चतुष्पादात्माऽऽनन्दात्माऽस्मत्प्रत्ययव्यवहारयो- ग्यः स तुरीयरूपोऽपगतसमस्तविशेषो विज्ञेयो विशेषेण साक्षात्कर्तव्यः । इदा- नीमात्मोंकारयोरभेदं कण्ठत आह । सोऽयमात्मा व्याख्यातम् । अध्यक्षरमक्षरा- ण्यकारोकारमकारार्धमात्राख्यानि स्वपादसंमितान्यधिकृत्य वर्तत इत्यध्यक्ष- रम् । ओंकार ओंकारस्वरूप ओंकारस्याऽऽत्मस्वरूपत्वे साम्यम् । अधिमात्र- मकाराद्याश्चतस्रो मात्रा विश्वादिपादसमसंख्याका अधिकृत्याधिमात्रम् । आत्मों- कारयोरेभेदे कारणमाह । पादा विश्वतैजसप्राज्ञतुरीयाख्या मात्रा अकारोकार- मकारार्धमात्राः। तादात्म्यं दृढीकर्तुमुक्तं विपर्ययेण निर्दिशति । मात्राश्च पादाः । चकार एवकारार्थः । नायं विपर्ययनिर्देशस्त्वमहमितिवदुपचारार्थः किंतु घटः कलशः कलशो घट इतिवन्निरुपचरितं मात्राणां पादानां च तादात्म्यमित्येव- कारार्थः । व्याख्यातमन्यत् । अर्धमात्रायास्तुरीयपादरूपत्वात्तुरीयस्य च पूर्व- पादत्रयादत्यन्तवैलक्षण्यादतोऽर्धमात्रां परित्यज्य शेषमात्रा आह । अकार उका- रो मकारः स्पष्टम् । इति मात्रात्रयनिर्देशार्थः । इदानी विभागेन मात्राणां पा- द पतामाह । जागरितस्थानो वैश्वानरोऽकारः प्रथमा मात्रा पूर्वा मात्रा व्या- ख्यातमन्यत् । अकारस्य पूर्वमात्रात्व उपपत्तिमाह । आप्तेाप्तः । अकारो हि जागरितस्थानादिकं सर्वमाप्नोति । प्रकारान्तरेण पुनर्निरुक्तिमाह । आदिम- त्वाद्वा । अ आ इ इत्येवमादिरादिः स यस्मिन्नस्ति सोऽयमादिमांस्तस्य भाव आदिमत्त्वमादिसामान्यवत्वमित्यर्थः। प्रथमपादोऽपि यथा पादानामादिरत एव तत्सामान्यवानाप्नोति चेतरत्पादजातं पूर्वभावित्वात् । वाशब्दः पक्षान्तरार्थः। विश्वाकारयोरैक्यमाप्तेर्वाऽऽदिमत्वाद्वेत्यर्थः । इदानीं विश्वाकारयोराप्तादिमत्त्व- ज्ञानात्फलमाह । आप्नोति प्राप्नोति ह प्रसिद्धान्वै स्मर्यमाणान्सर्वानिखिला- न्कामान्काम्यमानान्पुत्रक्षेत्रादीन् । आप्तेः फलमुक्त्वाऽऽदिमत्त्वस्य फलमाह । आदिश्च स्वानां मध्ये सर्वेषु कार्येषु प्रथमगण्यः । चकारादपि प्रथमं फलं १ (क. ख.) भेदका । २ ( ग.) शेषा मा।

·BHARATI BHAYAN – ४ माण्डूक्योपनिषद्दीपिका शंकरानन्दभगवत्कृता । भवति स्पष्टम् । यस्य फलं तमाह । यः पादमात्रातादात्म्यज्ञ एवमुक्तेन प्रका- रेणोक्तयोः पादमात्रयोः सामान्यं वेद जानाति स आप्नोतीत्यन्वयः । स्वप्नस्था- नस्तैजस उकारो द्वितीया मात्रा स्पष्टम् । तैजसोकारयोस्तादात्म्ये हेतुमाह । उत्कर्षादूर्ध्वभावित्वेनोत्कृष्टत्वात् । पुनरन्यत्सामान्यमाह । उभयत्वाद्वा विश्वा- काराभ्यां तैजसोकारयोर्द्वितीयत्वात् । वाशब्दः पूर्ववत् । इदानीमुक्तज्ञानस्य फलमाह । उत्कर्षति ह वै ज्ञानसंतति शिष्यप्रशिष्यादिज्ञानसंतत्योत्कृष्टो भवति व्याख्यातमन्यत् । उभयत्वज्ञानस्य फलमाह । समानध भवति यो हि स्वाव- स्थानदेशे काले वोत्कृष्टस्तत्समानः । चकारात्तस्मादुत्कृष्टोऽपि भवति । इदा- नीमुभयज्ञानस्य साधारणं फलमाह । नास्याब्रह्मवित्कुले भवति । अस्योत्कर्षो- भयत्वज्ञानवतः कुलेऽन्वये शिष्यप्रशिष्यादिरूपेऽहं ब्रह्मास्मीत्येतज्ज्ञानशून्यो न भवति । य एवं वेद व्याख्यातम् । सुषुप्तस्थानः प्राज्ञो मकारस्तृतीया मात्रा स्पष्टम् । प्राज्ञमकारयोस्तादात्म्ये हेतुमाह । मितेर्मिनोति हि प्राज्ञः सर्वमात्मनि तादात्म्येन मकारोऽप्यकारोकारौ प्रक्षिपत्येवमात्मस्वरूपेऽन्यथोंकारस्यानिष्प- त्तेः । अपीतेवी मकारो छोंकारे वर्तमानः स्पष्टं नोपलभ्यते ततः प्रलयः प्राज्ञश्च प्रलयः प्रसिद्धः प्रलयसामान्यात् । वाशब्दः पूर्ववत् । इदानी मितिज्ञातस्य फ- लमाह । मिनोति ह वा इदं सर्वम् । इदं विविधपत्ययगम्यं जगन्निखिलं प्रस्थ- मिव यावत् । मिनोति सर्वात्मभावेन स्वात्मनि प्रक्षिपति । अपीतिज्ञानस्य फ- लमाह । अपीतिश्च भवति सर्वाधिक्येन प्रलयः सर्वस्य चकारात्स्वयं प्रलयशू- न्यश्च भवति । य एवं वेद व्याख्यातम् । अर्धमात्राया अवयवस्योंकारस्यावय- विनश्चाभेदमुररीकृत्य चतुर्थपादरूपनिरञ्जनात्मस्वरूपतामोंकारस्याऽऽह । अ- मात्रोऽकारादिमात्राशून्यश्चतुर्थोऽव्यवहार्यः प्रपञ्चोपशमः शिवोऽद्वैतः स्पष्टम एवमुक्तेन मात्रातादात्म्येनोंकार आत्मैव स्पष्टम् । संविशति सम्यक्मवेशं करो- त्यात्मनोंकारेणाऽऽत्मानमानन्दात्मस्वरूपं य ओंकारात्मज्ञ एवमुक्तेन प्रकारेणों- कारात्मनोस्तादात्म्यं वेद जानाति तस्योक्तोंकाररूपानन्दात्मप्राप्तिफलमर्थसिद्धं ततः श्रुत्या नोक्तम् । अथवा संविशत्यात्मनाऽऽत्मानमितीदं फलवाक्यमस्तु । इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्यानन्दात्मपूज्यपाद- शिष्यस्य श्रीशंकरानन्दभगवतः कृतौ माण्डू- क्योपनिषद्दीपिका समाप्ता ॥ भारती भजन ALLAHABAV प्रयाग १८रह F सपना CHIERNAIPARISHALALIA ·चतुर्थप्रकरणम् ४] आनन्दगिरिकृतीकासंवलितशांकरभाष्यसमेताः। २१३ इति गौडपादाचार्यकृता माण्डूक्योपनिषत्का- रिकाः संपूर्णाः ॥ ॐ तत्सत् ॥ दर्शनमस्येति दुर्दर्शम् । अस्ति नास्तीति चतुष्कोटिवर्जितत्वादुर्विज्ञेयमि- त्यर्थः । अत एवातिगम्भीर दुष्प्रवेशं महासमुद्रवदकृतप्रज्ञैः । अजं सा- म्यं विशारदम् । ईदृक्पदमनानात्वं नानात्ववर्जितं बुद्धा अवगम्य तद्- ताः सन्तो नमस्कुर्मस्तस्मै पदाय । अव्यवहार्यमपि व्यवहारगोचरैमा- पाच यथाबलं यथाशक्तीत्यर्थः॥१०० ॥ स्तुतिः सिध्यति । वेन तदर्थमादाविवावसानेऽपि प्रतीभावस्तद्विषयश्लोकेनोपदिश्यते । तथा च प्रतिपाद्यस्य ब्रह्मणो महामहिमत्वं समधिगतमित्यर्थः । दुर्दर्शत्वमुक्तं व्यनक्ति । अस्वीति । सर्वेषामेव यथोक्ते परमार्थतत्त्वे प्रवेशानुपपत्तिमाशङ्कय संप्रदायरहिवानां वथालेऽपि तद्वतां मैवामित्याह । अकृतेति । कौटस्थ्यादिसिद्धयर्थं व्याख्यातमेव दत्रयमनुवदति । अजमिति । उक्तं वेदान्तैकगम्यं तत्त्वं द्वैवाभावोपलक्षितमित्याह । ईगिति । यथोक्तं ब्रह्म ज्ञात्वा ज्ञानसामर्थ्याब्रह्मीभूतश्चेदाचार्यस्वार्ह कथं तस्मै नम- स्कर्तुं पवर्तते । न हि परिपूर्ण वस्तु वस्तुतो व्यवहारगोचरैवामाचरतीत्याशङ्कयाऽऽह । अव्यवहार्यमिति । परमार्थतो व्यवहारागोचरत्वेऽपि परमार्थवरवस्य मायाशक्तिमनुसृत्य व्यवहारगोचरतां परिकल्प्य नमस्कारक्रिया तस्मिन्प्रयोजनवशादाश्रितेत्यर्थः ॥१०॥ इदानी भाष्यकारोऽपि भाष्यपरिसमाप्तौ शास्त्रप्रतिपादितपरदेवताँतत्त्वमनुस्मृत्य तन्नमस्काररूपं मङ्गलाचरणमाचरवि । अजमपीति | यह्माशेषोपनिषत्मासिद्धं सर्वथा परिच्छेदरहित तदहं प्रत्यग्भूतं नमस्ये तद्विषयं प्रेहीभावं करोमीति संबन्धः । प्रणाम- प्रयोजनमाह । प्रणतेति । ये हि प्रणता ब्रह्माण प्रकटीभूतास्तनिष्ठास्तिष्ठन्ति तेषां यदविद्या तत्कार्यात्मकं भयं सदाचार्योपदेशजनितबुद्धिवृत्तिफलकारूढं ब्रह्मैव हन्ति । न खलु जडाँद्धि वृत्तिर्वस्तुसामर्थ्यमन्तरेणाज्ञानं सकार्यमपनेतुमलम् । बुद्धीद्धो बोधो बोधेद्धी वा बुद्धि रुक्तं फलमादधातीत्यर्थः । तस्यैव ब्रह्मणः संप्रति तटस्थलक्षणं विव- क्षति । अजमित्यादिना । यद्यपि जन्मादिसर्वविक्रियाशून्यं वस्तुतो ब्रह्म कूटस्थमा- स्थीयते तथाऽपि तदैश्वर्येण तदीयशक्त्यात्मकेनानिर्वाच्याज्ञानवैभवेन योगादाकाशादि- १ च. 'स्तीत्यादिच । २ झ. द्द।। ३ झ. 'म्य ज्ञाला त। ४ ख. छ. 'रतामा । ५ क. श्रु- तिः । ६ क. प्रकटीभा । ७ ख. 'षयःश्लो। ८ ग. घ. हिलं । १ ख. घ. उ. ज, थोक्तप। १० ज. 'पूर्णव । ११ घ. ङ. ज. रमा। १२ क, हारगो। १३ घ, दितं दे'। १४ ङ. 'तात्व । १५ ग. छ. झ. 'नुसृत्य । १६ क. प्रकटीभा। १७ क. डा । १८ क. 'न स्वका १९ क. 'द्धा कु। २० ख. ज. स. रुक्तः। २१ झ. क्षते । । १२ ग. छ. झ. 'वैकि। २८ AM