·INTRODUCTION. hundred pages. 99 A unique feature of the Advaita philosophy as taught by Sri Sankaracharya is that it can bear summing up in the shortest compass. In the words of the late M. N. Dvivedi it can be expressed "in half a verse or a quarto volume of many This philosophy which in the words of Dr. Theodore Goldstucker “is the sublimest machinery set in motion by oriental thought" yet rests upon a minimum number of postulates and needs for its defence but a few simple arguments based upon the facts of our daily experience. It is this profound simplicity which has enabled Vedanta writers to compose those gems of short treatises or Prakaranas as they are styled which so richly abound in the literature of the Advaita Vedanta and which in a few telling but homely verses bring home the cardinal doctrines of Advaita even to the unlettered multitude. The Advaitamakaranda of Lakshmidhara is one of these price- Its marvellous brevity and the compelling force of its arguments remind one of the less gems.

·ii 9 व्युत्पाद नार्थ still more wonderful Dasasloki of Sri Sankaracharya. In the short compass of 28 clean-cut anushtubh slokas the entire philosophy of the Advaita is dealt with, with a comprehensiveness, simplicity and precision which are simply admirable. The closely reasoned thesis contained in each sloka can well be expanded into a volume. The commentator is therefore thoroughly justified when he states "qucza siang 4g gata auría Riachagat प्रवृत्तेन मया ग्रन्थकाठिन्य गौरवभयादुपरतम् In fact the Advaitamakaranda must be got up by heart by those who want to provide themselves with an armoury of arguments in defence of the Advaita position. Of Lakshmidhara Kavi the author of the Advaitamakaranda we have very little information. Besides the Advaitamakaranda he has composed Amritatarangini a commentary on the Srimad Bhagavata and Bhagavannamakaumudi, At the end of the latter work he येन मागवतव्याख्या says: कृतामृततरङ्गिणी अद्वैतमकरन्द श्च सोऽकरांन्नाम कौमुदीम ॥ (vide p. 878 of the Triennial Catalogue of Mss. collected for the Government Oriental Manuscripts Library Madras). From the Bhagavannamakaumudi ·iii we also learn that Lakshmidhara was the disciple of Anantananda Raghunatha Swami. Regarding his date no positive information is forthcoming. Mahamahopadhyaya Vasudeva Sastri Abhyankar of Poona, in his valuable edition of Sarvadarsanasangraha (p 538) assigns Lakshmidhara to 1320 A. D. No ground is however stated for this statement. Bodhendra Sarasvati the renowned devotee and apostle of the namakirtana cult in South India states in his Bhagvannamamritarasolaya that Lakshmidhara flourished in the reign of King Bhojaraja of the 19th Century A. D. (नामकौमुद्यां भोजराजेन पूजित लक्ष्मीधर कवि:). This statement also requires confirmation, coming as it does from a writer who flourished so late as the second half of the 18th century A. D. A critical examination of Bhagavannamakaumudi and Bhagavata tika may furnish details regarding Lakshmidhara. As we have at present no access to these works we shall simply content ourselves with determining the latest date beyond, which Lakshmidhara cannot be placed Firstly Lakshmidhara's Bhagavanna makaumudi was commented upon by Anantadeva (or ·iv Nandadeva as is found in some Mss.) son of the celebrated Mimamsa writer Apadeva and the author of Smritikaustubha, Bhattalankara (a commentary on his father's Mimamsanyayaprakasa) and Siddhantatattva a treatise on Advaita Vedanta. In his Smritikaustubha Anantadeva states that he was a protege of Baj Bahadur king of Kurmachala who flourished between 1644 and 1664 A. D. Hence Lakshmidhara could not have flourished later than the beginning of the 17th Century A. D. Secondly Brahmananda Bharati the author of the commentary on Bharati Tirtha's Vakyasudha alias Drigdrisyaviveka quotes Lakshmidhara by name in his comments on the 46th sloka (3TET साक्षिण: साक्षित्वं साक्ष्यापेक्षं न तु वास्तवमिन्येतदपि अद्वैतमक- रन्दकारैर्निरूपितं चत्योपरागरूपा मे साक्षितापिन तात्विकी उप- लक्षणमेवेय निस्तरङ्गचिदम्बुधेरिति । Brahmananda Bharati is also the author of Purusharthaprabodha, a treatise devoted to the exaltation of Siva in the light of the Advaita Vedanta. Now Appaya Dikshita (1554 to to 1626 A. D.) refers Purusharthaprabodha in his Sivatattvaviveka "96 पार्यप्रबोधे हि पूजाया: पार्वतीपतेः । नित्य सदा यावदायुन कदाचिदतिक्रमेत ॥ इत्युक्त्यातिक्रमे दोषश्रुतैरत्यागचोदनात् । to ·फलश्रुतेर्वीप्सया च नित्य मुपपादितम् ॥ स्फुटं तत्रैव तत्सर्वमिति. te raras teta" (page 140 of the Kumbakonum Edition). And from the fact that Brahmananda Bharati has commented upon the work of Bharatitirtha, the Guru of Sri Vidyaranya who flourished at the close of the 14th century A. D. it is clear that he lived between the 15th and 17th centuries A. D. We may not be far wrong if we assign Brahmananda Bharati to the end of the fifteenth century. Lakshmidhara who is quoted by Brahmananda Bharati must have lived in the first half of the fifteenth century A. D. at the latest. As already stated by us we have for the present to rest satisfied with this piece of negative evidence. The commentator Svayamprakasa Yati describes himself as the disciple of Kaivalyananda Yogindra. He also pays obeisance to Suddhananda, Sivananda and Sacchidananda. Besides this commentary (Taifugall) on the Advaitamakaranda he has also composed the following works (1) citatag. Fraſes: a commentary on Sri Sankaracharya's Haristuti (2) arzati, a commentary on Sri Sankaracharya's Dakshinamurtistotra (3) A commentary on the Manisha Panchaka of Sri Sankaracharya. 7 ·vi All the above works are available in print. Nothing definite is known about his date. He may be safely identified with the Svayamprakasa Yati, the teacher of Mahadevananda Sarasvati who wrote the Tattvanusandhana and its commentary Advaitachintakaustubha and of Achyutakrishnanandatirtha the commentator of Siddhantalesasangraha who according to tradition, lived 180 years ago on the banks of the Kaveri in the Trichinopoly District. Svayamprakasa's commentaries are full, lucid and to the point. The numerous apt quotations from Advaita classics show the extent of his erudition. In short, both the Advaitamakaranda and its commentary deserve the careful perusal of those who are interested in the study of the Advaita philosophy. Mr. T. K. Balasubrahmanya Aiyar, the Managing Director of the Sri Vani Vilas Syndicate Ltd., is to be congratulated on his choice of this admirable treatise for inclusion in "The Sastra Booklet Series.' Tirutturaipundi 4-8-26 R. Krishnaswami Sastri. P.S. After the above introduction was finished ve had occasion to look into the "List of Mss. collectad for the Government Mss. Library” published ·vii by the Bhandarkar Oriental Research Institute Poona 1925. On page 44 of the List against serial number 300 the following entry occurs:- "अद्वैतमकरन्दव्याख्या स्वयंप्रकाशानन्दः लिपिकाल: श. 1626" (1704 A. D.). This date, we are glad to note, strikingly confirms our identification of the commentator of the Advaita makaranda with Svayamprakasayati the guru of Achyutakrishnananda who lived about 180 years ago. Perhaps the Poona manuscript might have been written by the commentator himself.

·॥ श्रीः ॥ ॥अद्वैतमकरन्दः॥ नित्यं निरन्तरानन्दं चिद्धनं ब्रह्म निर्भयम् । श्रुत्वा तर्कानुभूतिभ्यामहमस्म्यद्वयं सदा ॥ १ ॥ अम्बागृहीतवामार्ध वन्दे चन्द्रकलाधरम् । लावण्यमधुराकारं कारुण्यरसवारिधिम् ॥ २ ॥ कैवल्यानदन्योगीन्द्रपादकंजरजोरविः । राजते मे हृदाकाशे मोहध्वान्तनिवर्तकः ॥ ३ ॥ शुद्धानन्दपदाम्भोजद्वन्द्वं सेवे यदुद्भवम् । निर्वाणरसमास्वाद्य हृष्टाः शिष्यालिपचयः ॥ ४ ॥ सच्चिदानन्दयोगीन्द्रा जयन्ति भुवि केचन । यत्कृणलवतस्ती! मया संसारवारिधिः ॥ ५॥ इह खलु लक्ष्मीधरो नाम कश्चित्कवीन्द्रो निरन्तरनि. त्याधनुष्ठानशुद्धस्वान्ततया संजातविवेकवैराग्यशमादिमुमुक्षा. A.M.I ·२ अद्वैतमकरन्दः । बत आत्मविविदिषया संत्यक्तलोकवेदधर्मान्गुरुवरचरणोप - सर्पणपुरःसरं सम्यक्श्रुतवेदान्ततत्त्वेऽप्यसंभावनादिप्रतिबद्ध . ज्ञानतयापरितुष्यतः कांश्चित्पुरुषधौरेयानुपलभ्य संजातकरु. जस्तेषां करतलबिल्वफलबत्स्फुटं वेदान्तप्रतिपाद्यं ब्रह्म साच्चे. दानन्दलक्षणं सर्व सर्वोपादानं नित्यं सर्वगमद्वयं देहेन्द्रिय प्राणमनोबुद्ध्यहंकारसाक्षि प्रत्यगभिन्नतया तकै: संभावयितुं किंचित्प्रकरणमद्वैतमकरन्दाख्यमारभमाणश्चिकीर्षितस्य तस्या- विघ्नन परिसमाप्तये वेष्टदेवताप्रणामरूपं मङ्गलं स्वयमनुष्ठाय शिष्यशिक्षायै प्रन्थतो निबध्नाति- कटाक्षकिरणाचान्त. नमन्मोहाब्धये नमः । अनन्तानन्दकृष्णाय जगन्मङ्गलमूर्तये । १ ॥ कटाक्षो भक्तेषु तिर्यपातिता कृपादृष्टिः, तस्याः किर. णेन प्रभयाऽऽचान्त: शोषितो नमतां नमस्कर्तृणां मोहोऽ. ज्ञानम् , स एवाब्धिः समुद्रो येन स तथा तस्मै । श्रीगुरुप- रमेश्वरप्रसादरहिताना दुस्तरत्वाद्धान्तिपरम्परातरङ्गयुक्तत्वा. द्रागादिमहामाहादियोगाच्च युक्तमज्ञानस्य समुद्रत्वम् । अन- न्तानन्दकृष्णाय, अनन्तो देशकालवस्तुपरिच्छेदशून्य आन- क ·अद्वैतमकरन्दः । ३ - न्दः स्वरूपं यस्य स्रोऽनन्तानन्दः, स चासौ कृष्णश्चान- न्तानन्दकृष्णो वसुदेवकुमारस्तस्मै, जगन्मङ्गलमूर्तये जगतां लोकानां मङ्गलभूता सुखाभिवृद्धिकरी मूर्तिर्विग्रहो यस्य स तथा तस्मै नमोऽस्तु । यद्वा कटाक्षः प्रतिभाक्षममन्त:क- रणम् , तस्य किरणो वाक्य जन्यतद्वृत्तिप्रतिफलितं चैतन्यम् , तेनाऽऽचान्तो भक्षितो नमा स्वात्मप्रवणानामन्तर्मुखाणां श्रवणादिपराणां मोहोऽज्ञानमेवाब्धिरसंख्याध्यासपरम्पराक- लोलोदयहेतुत्वादनेकानर्थ दुष्टाह्यादियोगाच्च येन तस्मै, यद्वा कटाक्षोऽन्तिमप्रमाणं वाक्यजन्यवृातरव, तदनन्तरं सर्वबा- धेन प्रमाणादिव्यवहाराप्रवृत्ते: “ यत्र त्वस्य- ' इत्यादिश्रुतेः । अन्यत्पूर्ववत् । यद्वा कटाक्षवत्तमृतमपरोक्षं स्वरूपचैतन्यमेव 'दिवीव चक्षुराततम्' 'यत्साक्षादपरो- आद्ब्रह्म' इत्यादिश्रुतेः, तस्य किरणेन । शेषं पूर्ववत् । अत्र पक्षे 'कृषि वाचकः शब्दो नयतिवृत्तिवाचकः' इति कृष्णशब्दार्थो द्रष्टव्यः । जगतां ममलकरी मूर्तिर्यस्य तस्मै, 'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूनानि मात्रामुपजीवन्ति' 'एष वेवानन्द याति' इत्यादिश्रुतेः । जगन्मङ्गलमूर्तय इत्यनेन स्मृतिमात्रेण तस्यैहिकामुष्मिकपुरुषार्थपरिपन्थिविननिराम- सामर्यमुक्तम् , मङ्गलस्य तादृशत्वात् ॥ १ ॥ एवमनुष्ठितस्वेष्टदेवतानमस्कारलक्षणमङ्गलनिबाहतसकला- कटाक्षः ·अद्वैतमकरन्दः। न्तरायः प्रथमं तत्त्वमस्यादिवाक्यै स्तात्पर्ययुक्तैर्बोधितं प्रत्य गात्मनो ब्रह्मत्वं युक्त्या संभावयन्नाह- अहमस्मि सदा भामि कदाचिन्नाहमप्रियः। ब्रह्मवाहमतः सिद्धं सच्चिदानन्दलक्षणम् ॥ २ ॥ अहमहंकारादिसाक्षी, अस्मि सद्रूपो भवामि, पात्मन्य. ध्यस्ताहंकारादेः सत्ताप्रदत्वात् ; सदावस्थाबयेऽपि भामि जाप्रति देहेन्द्रियादिसाक्षितया स्वप्नेऽन्तःकरणवासनाप्रपञ्च- साक्षितया सुषुप्तावज्ञानसाक्षितया च प्रकाशे; कदाचित्क- दाचिदपि दुःखाद्यनुभवकालेऽप्यहं नाप्रियो भवामि नानिष्ट भवामि, किं तु सदा प्रिय एव भवामि, दुःखादौ द्वेषस्या- स्मोहनिमित्तत्वाच्छत्रुदुःखादौ द्वेषस्यादर्शनात् , तथा च प. रमप्रीतिविषयत्वादानन्दरूपः। यस्मात्कालत्रयेऽप्यबाध्यमान- त्वात्सद्रूपः प्रकाशमानत्वाच्चिद्रूप: परमप्रीतिविषयत्वादान- न्दरूपश्च, तस्मादहं सच्चिदानन्दलक्षणं सच्चिदानन्दरूपं ब्रह्मेति सिद्धम् । अत्रेदमनुमानं विवक्षितम् प्रत्यगात्मा ब्रह्मणो न भिद्यते सच्चिदानन्दरूपत्वाद्ब्रह्मवत्' इति । न च हेतुरसिद्धः, अहमस्मि' इत्यादिना तस्य साधितत्वात् । - ·अद्वैतमकरन्दः । चन्वनुमानस्य 'नाहमीश्वरः' इति प्रत्यक्षविरोध इति चेत् ; न तावदात्मनो ब्रह्मत्वे बाट प्रत्यक्षविरोधः, आत्मनि रूपा. धभावेन बाह्यस्य तत्राप्रवृत्तेः; नापि मानसप्रत्यक्षविरोधः, मनसो मन:साक्षिण्यात्मनि प्रवृत्तेरसंभवात् । ननु ‘जीवे- श्वरौ भिन्नौ किंचिज्ज्ञत्वसर्वज्ञत्वादिविरुद्धधर्माधारवादहन. तुहिनवत्' इत्याद्यनुमानविरोध इति चेत् ; न, विरुद्धधर्म- वतबिम्ब प्रतिबिम्बयोरुच्चमन्द शब्दाधार आकाशे च व्य- भिचारात् । ननु 'टा सुपर्णा --' इत्यादिश्रुतिविरोध इति चेत् ; न, तस्या अतत्परत्वेन तस्वमस्यादिश्रुत्या बाध्यमा- नत्वात् । तस्मात् 'नाहमीश्वरः' इति बुद्धिदेहाधुपाधिनि- मित्ता भ्रान्तिन तु शुद्धजीवस्वरूपविषया। तदुक्तम्- त्वयि मयि च गण्यमाने मशकान्मशकोऽहमेव देहहशा । विश्वाधिकश ते मे मदोधानन्दपूर्णता तुल्या ॥' इति । अतोऽहं ब्रह्मैवेति भावः ॥ २ ॥ ननु 'यः पर्वज्ञः सर्ववित्' इत्यादिश्रुन्या हि ब्रह्म सर्व- ज्ञतयावगम्यते 'यतो वै-' इत्यादिश्रुत्या च सर्वजगत्कारण. तया च; प्रत्यगात्मा तु स्वशरीरादिकमपि साकल्येन न जानाति स्वातन्त्र्येण किंचित्कर्तुमपि न शक्नोति ; तत्कथमस्थ सर्वज्ञेन सर्वकारणेन च ब्रह्मणाभेद इत्याशय प्रत्यगात्मनो- ऽपि तयमुपपादयति- - ·अद्वैतमकरन्दः। मय्येवोदेति चियोनि जगद्गन्धर्वपत्तनम् । अतोऽहं न कथं ब्रह्म सर्वज्ञं सर्वकारणम् ॥ ३ ॥ चियोनि चिदाकाशं मयि प्रत्यगात्मन्येव जगद्गन्धर्वपत्तन जगदेव गन्धर्वपत्तनम् , ऐन्द्रजालिकविक्षुब्धमाययाऽऽवरणा- वस्थायां च मेघेषु प्रतीययमानं नगरं गन्धर्वपत्तनं नाम, तादृश- मिदं जगदुदेति, उत्पवत इत्यर्थः । अयं भाव:-मिथ्यापदार्थस्य हि द्रष्टैवोपादानम्, यथा स्वप्नप्रपश्वस्य तत्वामी, तथा जाप्रत्य- पञ्चस्यापि सर्वस्य दृश्यत्वेन मिथ्यात्वात्तदृष्टा प्रत्यगात्मैवो. पादानमिति वक्तव्यम् । तदुक्तम्--'यथा स्वप्नप्रपञ्चोऽयं मयि मायाविजृम्भितः । एवं जाप्रप्रपञ्चश्च मयि मायावि- जृम्भितः ॥' इति । एवं च प्रत्यगात्मनस्तष्कृत्वलक्षणं सर्व- ज्ञत्वं तदधिष्ठानत्वलक्षणं सर्वकारणत्वं च सिध्यति । ननु बहुदूरव्यवहितमेर्वादीनामदृश्यमानानां कथं प्रत्यगात्मा द्रष्टा कथं वा तदुपादानमिति चेत् शृणु तर्हि रहस्यम्-'एतावन्तं कालं मेर्वादिकमहं नाज्ञासिषम्' इति ह्यज्ञानविशेषणतया मे. वादिकं स्मर्यते; तच्च स्मरणं मेाद्यनुभवं विनानुपपद्यमानं सन्मेवाद्यनुभवं कल्पयति , तत्र चेन्द्रियादीनामप्रवृत्तेः प्रत्य' ·अद्वैतमकरन्दः । कथं तद्रूपं गात्मचैतन्येऽध्यस्त तयैव मेर्वाद्यनुभवो वक्तव्यः । अभ्यस्तस्य चाधिष्ठानमेवोपादानं तद्भानादेव भानं च भवति । तथा च प्रत्यगात्मा स्वाध्यस्तमेवादेरप्यज्ञाततया साक्षी तदुपादानं च भवति । तदुक्तं ब्रह्मगीतायाम् -- 'ज्ञातरूपेण चाज्ञातस्व. रूपेण च साक्षिणः । सर्व भाति तदाभाति ततस्तद्व्यापि सर्वदा ॥' इति । तथा च प्रत्यगात्मा सर्वज्ञः सर्वकारणं चेति । यत उक्तप्रकारेण सर्वकारणं चाहमतः ब्रह्म न भवामि ! भवाम्यवेत्यर्थः ॥ ३॥ ननु 'नित्यं विभुं सर्वगतं सुसूक्ष्मम्' इत्याद्युपनिषत्सु नित्यं ब्रह्म श्रूयते, आमा च मरणादिधर्मकत्वादनित्य एवानुभूयते, ततश्च न तयोरक्यमित्याशङ्कय किमात्मनो बौद्धपक्ष इव स्वत एव नाशं ब्रवीषि, उत दण्डसंयोगाद्वटस्ये वन्यसंबन्धादात्मनो नाशं ब्रवीषि, अथ वा पटनाशात्पटगतरूपादिवदाश्रयना. शानाशं ब्रवीषि, इति विकल्प्याद्यं प्रत्याह- न स्वतः प्रत्यभिज्ञानात् मे प्रत्यगात्मनो मम न बतो नाशो भवाते । तत्र हेतुः -प्रत्यभिज्ञानात् , आत्मनः प्रत्यभिज्ञायमानत्वात् । प्र. त्यभिज्ञानं नाम पूर्वमनुभूतस्य कालान्तरे प्रमाणेन तत्तोले- खपूर्वकं ज्ञानम् । आत्मा हि · योऽहं बाल्ये पितरावन्वभूवं - mama ·अद्वैतमकरन्दः । - अ एवेदानी स्थाविरे प्रजननुभवामि ', ' योऽहं सुप्तः स्वप्नमद्राक्षं स एवेदानी जागर्मि' इति च वाल्याद्यवस्थासु जाप्रदाद्यवस्थासु च प्रत्यभिज्ञायते । तच्च प्रत्यभिज्ञानमा- त्मनो निनिमित्तनाशे नोपपद्यते । तथा हि- आत्मनो हि स्वतो नाशे प्रतिक्षणमन्योऽन्य आत्मेति वक्तव्यम् । तत्र कथं वान्योऽन्येन 'सोऽहम्' इति प्रत्यभिज्ञायेत ? आत्मा च ' सोऽहम् ' इत्यात्मानं प्रत्यभिजानाति । तस्मान्न तस्य स्वतो नाश इत्यर्थः । न द्वितीय इत्याह- निरंशत्वान्न चान्यतः । निरंशत्वादंशरहितत्वानिरवयवत्वात् , अन्यतो हेतुसं. योगादप्यात्मनो न नाश इत्यर्थः । आत्मा हि चिद्रूपत्वा- मिरवयवः । यदि चिद्रूपस्यात्मनः सावयवत्वमुच्येत तर्हि वक्तव्यम् , आत्मावयवाश्चेतना अचेतना वा! नाद्यः, आत्मावयवानांहि प्रत्येकं चेननत्वे विरुद्धाभिप्रायकतया शरी- रमुन्मथ्येत । न द्वितीयः, अचेतनैरवयवैरारब्धस्यात्मनोऽप्य. चेतनत्वप्रमतात् । न ह्यचेतनै स्तन्तुभिरारब्धः पटश्चेतनो दृश्यते; ततो निरवयव एवात्मा; न निरवयवे चात्माने हेतुसंयोगः संभवति, तस्यैकदेशवृत्तित्वात् । अतोऽन्यतोऽ. प्यात्मनो न नाश इति भाव: । नापि तृतीय इत्याहः - ·अद्वैतमकरन्दः । - नचाश्रयविनाशान्मे विनाशः स्यादनाश्रयात् ॥४॥ आश्रयविनाशादाधारविनाशादपि मे मम विनाशो न स्यात् । कुतः! अनाश्रयात् , आश्रयस्याधारस्याभावात् । आत्मा हि गुणक्रियाजात्याद्यन्यतमत्वाभावादनाश्रयः, निर- वयवत्वाच्च नापि घटवदाश्रयः । अत आश्रयनाशादप्यात्म. नो न नाशः : आत्मनो मरणादिप्रतीतिस्तु देहायुपाधिकृता । तदुक्तं सूत्रकृता--' चराचरव्यपाश्रयस्तु स्यात्तव्यपदेशो भाक्तस्तद्भावभावित्वात्' इति । अस्य चाणे विद्यारण्यगुरू. भिरधिकरणरत्नमालायां दर्शित:----'जीवस्य जन्ममरणे वपुषो वाऽऽ:मनो हि ते । जातो मे पुत्र इत्युक्तेजीतकर्मा. दितस्तथा ॥' इति पूर्वपक्षे प्राप्ने, सिद्धान्तमाह- मुख्ये ते वपुषो भाक्त जीवस्यैते अपेक्ष्य दि जातकर्म च लोकोक्ति- र्जीवापेतेति शासतः ॥' इति । ततस्विविधनाशाभावान्नित्य एवात्मेति तस्य ब्रह्मणाभेदः सम्यग्घटत इति भावः ॥ ४॥ हेतुसंयोगादात्मनो न नाश इति द्वितीयं पक्षं प्रपञ्च - यति- न शोषप्लोषविक्लेद च्छदाश्चिन्नमसो मम । , - .

·१० अद्वैतमकरन्दः । सत्यैरप्यनिलाग्न्यम्भः. शस्त्रैः किमुत कल्पितैः ॥ ५ ॥ चिन्नभसश्चिदाकाशस्य ममात्मनोऽनिलेन वायुना न शोषः शोषणं पत्रफलादेरिव भवति, नाप्यग्निना प्लोषो दाहः पटा- देरिव भवति, नाप्यम्भसा जलेन सस्यादेरिव विक्लेदः छेदनं भवति, नापि शस्त्रेणायुधेने क्षुदण्डादेरिव च्छेदो द्वैधी- भावो भवति, आकाशस्येवात्मनो निरवयवत्वेन वाय्वादिभिः संबन्धाभावादित्यर्थः । व्यावहारिक पत्यस्य भूताकाशस्यैव हि निरवयवत्वेनासङ्गत्वादाकाशतुल्य स त्यैरप्यानलादिभिः शोषादयो न भवन्ति, आत्मनि मायाकल्पितत्वेन मिथ्या- भूसर्वाय्वादिभिर्वस्तुतोऽद्वितीयम्यामङ्गस्यात्मनः शोषादयो न संभवन्तीति किमु वक्तव्यमित्यर्थः । तदुक्तं भगवता- 'अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्केद्योऽशोष्य एव च । नित्यः सर्व. गत: स्थाणुरचलोऽयं सनातन: ।।' इति ॥ ५ ॥ ननु प्रत्यगात्मा परिच्छिन्न एवानुभूयते, 'अहमिहास्मि' इति प्रतीतेः; ब्रह्म च सर्वगतम् , 'नित्यं विभुम्' इत्यादिश्रु- तेः; अतो नायं ब्रह्मेत्याशङ्कय, आमनः सर्वगतत्वं युक्त्या संभावयन्नाह- ·अद्वैतमकरन्दः। अभारूपस्य विश्वस्य भानं भासंनिधेर्विना कदाचिन्नावकल्पेत भा चाहं तेन सर्वगः ॥६॥ अभारूपस्याचिद्रूपस्य, जडस्येत्यर्थः; विश्वस्य जगतो भानं प्रकाशो भासंनिधेविना भासंनिधिं विना, चैतन्यसं. बन्धं विनेत्यर्थः; कदाचित्कदाचिदपि नावकल्पेत न संभ- वेत् । भा चैतन्यरूपश्चाहं प्रत्यगात्मा । तेन जडसर्वप्रपञ्चभा. सकत्वेन प्रत्यगात्मा सर्वगः, सर्वगतो भवामीत्यर्थः । बहुयो. जनदूरवर्ति चन्द्रसूर्य मण्डलं ततोऽप्यतिदूरवर्ति ध्रुवादि नक्ष- त्राणि च प्रत्यगात्मनो भासन्ते । तच्च भानं जडानां तेषां स्वतो न संभवति, किं तु स्वप्रकाशरूपात्मचैतन्यसंबन्धबलेनैव तद्वक्तव्यम् , स्वतोऽप्रकाशस्य घटादेः स्वप्रकाशदीपादिसंबन्ध- बलेनैव प्रकाशदर्शनात् । यदि प्रत्यगात्मात्रैव तिष्ठेत्कथं ध्रुवा- दिना संबध्येत ? ततो ध्रुवादिभासकत्वात्प्रत्यगात्मा सर्वगतः । परिच्छिन्नतापतीतिश्च आत्मनोऽभिव्यश्वकोपाधिपरिच्छेदाद्भा नत्योपपद्यते । तदुक्तं ब्रह्मगीतायाम् -'स्वयं भातुमशक्तं हि जडात्मकमिदं जगत् । चित्संबन्धबलेनेव खलु भाति न स्वाभिव्यजकसंकोचात्संकोचप्रतिभात्मनः । चान्यथा ·१२ अद्वैतमकरन्दः । न स्वरूपेण चिद्रूप: सर्वव्यापी सदा खलु ।' इति । ततो जीवात्मा ब्रह्मैवेति भावः ॥ ६ ॥ . . ननु जीवस्य ब्रह्माभेदोऽमंगतः, ब्रह्मण एवासिद्धः देश. कालवस्तुपरिच्छेदशून्यं वस्तु हि ब्रह्मोच्यते; न च तत्संभव. ति, कालाकाशादेर्द्वितीयस्य विद्यमानत्वेन वस्तुपरिच्छेदाभा. अस्यासिद्धेः ; न चाकाशादेब्रह्मण्यारोपितत्वेन मिथ्यात्वात्तेन तस्य न सद्वितीयत्वमिति वाच्यम् , आकाशादेरध्यस्तत्वे मानाभावात ; न च 'आत्मन आकाशः संभूतः' इति श्रुतिस्तत्र मानमिति वाच्यम्, तत्राकाशादेब्रह्मकार्यतामात्र. प्रती:, इयाशङ्कय ब्रह्मणोऽद्वितीयत्वसिद्धय आकाशा देर. ध्यस्तत्वं माधयति- -- न हि भानाहते सत्त्वं नर्ते भानं चितोऽचितः। चित्संभेदोऽपि नाध्यासा. इते तेनाहमयः ॥ ७॥ भानाहते प्रकाशं विना पदार्थस्य सत्त्वं सद्भावो नास्ति , अप्रकाशमानशशविषाणादेः सत्त्वादर्शनादित्यर्थः । किम् ! तत्राह-नर्त इत्यादिना । अचितो जडस्य चित ते ततः ·अद्वैतमकरन्दः । . . चैतन्यस्य संबन्धं विना भानं प्रकाशो नास्ति, स्वतो भानवरखे जडत्वाभावप्रसङ्गादित्यर्थः । ततोऽपि किम् ! तबाह -चित्संभेद इत्यादिना। चित्सं भेदोऽपि चैतन्यसंबन्धोऽप्य- ध्यासाहते चित्यारोपितत्वं विना जडम्य न संभवतीत्यर्थः । अयं भाव:--चिज्जडयोराध्यासिकसंबन्धातिरिक्तं संबन्ध वदन्वादी प्रष्टव्यः, किं तयोः संबन्धः संयोगः, उत समवायः, अथ तादात्म्यम् , अथ वा विषयविषयिभाव इति । नाथः, चितोऽद्रव्यत्वेन संयोगानुपपत्तेर्गुणाश्रयस्यैव द्रव्यत्वाच्चितो निर्गुणत्वात् । नापि समवायः, चिजडयोर्गुणगुण्यादिष्व - न्यतमत्वाभावात् । ननु चिजडयोः कार्यकारणभावात्तन्तु- पटयोरिव समवायोऽस्त्विति चेत् ; न, तन्तुपटयोः समवा- येऽवयवावयविताया एव प्रयोजकत्वेन कार्यकारणभावस्या. प्रयोजकत्वात् , अन्यथा तुरीपटयोरपि समवायप्रसङ्गात् , अवयवावयवितायाश्च दृश्ययोरभावात् । नापि तादा- त्म्यम् , परस्परविलक्षणयोस्तयोस्तादात्म्यासंभवात् । नापि विषयविषयिभावः, तस्य मूलसंबन्धपूर्वकत्वात् , तदसंभवस्य चोक्तत्वात, अन्यथातिप्रसङ्गात् । तदुक्तं सर्वज्ञात्ममुनिभिः -'न संकरो नापि च संयुतिस्तयोर्न चास्ति तद्वत्सम- वायसंभवः । अतो न चिच्चैश्यसमन्वयं प्रति प्रतीयते काचन मूलसंगतिः ॥' इति । ततस्तयोराध्यासिक एव

·अद्वैतमकरन्दः ।
संबन्ध इति वाच्यम् । तथा च जड पदार्थभानान्यथानुप.
पत्तिरेवाकाशादेरध्यस्तत्वे प्रमाणम् । तदपि तैरेवोक्तम्-
'ततो वियन्मुख्यमदो जगजडं चिदात्मनोऽस्यैव विवर्त
इष्यताम् । अनायविद्यापटसंवृतात्मनस्तदोपलभ्यत्वममुष्य
कल्प्यते ॥' इति । तेनाकाशादेरध्यस्तत्वेन, अहं प्रत्यग-
भिन्नः परमात्मा, अद्वयः अद्वितीय इत्यर्थः । ततश्च ब्रह्मणो
वस्तुपरिच्छेदाभावेन त्रिविधपरिच्छेदशून्यत्वं सिद्धमित्यर्थः ।
तदुक्तं विद्यारण्यगुरुाभः पञ्चकोशविवेके- 'देशकालान्य.
वस्तूनां कल्पितत्वाच्च मायया न देशादिकृतोऽन्तोऽस्ति
ब्रह्मानन्त्यं स्फुटं तत: ॥' इति ॥ ७ ॥
ननु 'स्थूलोऽहम् , कृशोऽहम', 'काणोऽहम्', 'बधिरोऽहम',
'मूकोऽहम्, 'बुभुक्षितोऽहम , पिपासितोऽहम्', 'मन्ताहम',
'निश्चितोऽहम्' इति देहादिरूपेणानुभूयमानस्य प्रतीचः
कथं चिदेकर सब्रह्मतेत्याशङ्कय देहादीनामनात्मत्वं प्रत्येक
साधयति-
न देहो नेन्द्रियं चाहं
न प्राणो न मनो न धीः ।
ममतापरिरब्धत्वा-
दाक्रीडत्वादिदधियः॥८॥

·अद्वैतमकरन्दः। Ramana , देहः सशिरस्क: पिण्डः । इन्द्रियं द्विविधं ज्ञानसाधन चक्षुरादि कर्मसाधनं पाण्यादि च प्राण: पञ्चवृत्तिः । मनः संशयात्मकम् । धीर्बुद्धिनिश्चयात्मिका । अहंशब्दस्य देहादिभिः प्रत्येकं संबन्धः । एते देहादयो बुद्धिपर्यन्ता: पचापि पदार्था अनात्मान इत्यर्थः । कुत इत्यत आह- ममतेत्यादिना । ममतापरिरब्धत्वात् , ममतया ममेति बुझ्या परिरब्धवादालिङ्गितत्वात् , विषयीकृतत्वादिति यावत् । इदंधियः इदंबुद्धेः, आक्रीडत्वाल्लीलास्थानत्वात् , इबुद्धिवि. षयत्वादित्यर्थः । अवेदमनुमानं विवक्षितम्-- देहादयः प्रत्येकमनात्मानो ममताबुद्धिविषयत्वादिदंबुद्धिविषयत्वाच्च घटादिवत्' इति। देहोऽनात्मा रूपादिमत्त्वाद्धटवत्'; 'इन्द्रि- याण्यनात्मान: करणत्वात्कुठारवत् '; 'प्राणोऽनात्मा वायुत्वा. द्वाह्यवायुवत्'; 'देहोऽहम्' इत्यादिप्रतीत्यभावाचानात्मत्वं पञ्चानाम् ; 'कृशोऽहम' इत्यादिप्रतीतिस्तु 'रक्तः स्फटिक:' इत्यादिप्रतीतिवदात्मनि देहादिधर्माध्यासादप्युपपद्यते; नापि तत्संघातस्याप्यात्मत्वम् ; अनात्म समुदाय स्तरसंघातोऽपि ना. स्मा, अनात्मत्वात् , गृहादिवदिति भावः ॥ ८ ॥ नन्वहंकारस्यात्मत्वमस्तु तस्य ममेदंबुद्धिविषयत्वाभावा- दित्याशङ्कय, सुषुप्यादावात्मनि विद्यमानेऽप्यहंकाराभावान तयोरक्यमित्यभिप्रेत्य प्रकारान्तरेण तयोर्भदं साधयति -

·अद्वैतमकरन्दः ।
साक्षी सर्वान्वितः प्रेया.
नहं नाहं कदाचन ।
परिणामपरिच्छेद
परितापैरुपालवात् ॥ ९
७
साक्षी चिद्रूपोऽन्तःकरणपरिणामरागद्वेषादिद्रष्टा, सर्वा-
न्वितः सर्वत्र घटपटादिध्वन्वित: 'घटः म्फुरति' 'पट: स्फु.
रति' इति स्फुरणय सर्वत्रानुगतत्वेनानुभवात्, प्रेयान्प्रियतम
आनन्दरूपः, तस्यैव प्रेयस्त्वात् , अनुभूयते ह्यात्मनः प्रियत.
मत्वम् 'अहं सर्वदा भूयासं न कदाचिम्मा भूवम्' इत्यात्म-
नि सर्वेषां प्रार्थनादर्शनादित्यर्थः । एवंभूतोऽहं प्रत्यगात्मा
कदाचन कदाचिदपि नाहम् , नाहंकारो भवामीत्यर्थः । तत्र
हेतुमाह-परिणामेत्यादिना । अहंकारस्य परिणामपरिच्छे.
दपरितापैः, परिणामो रागद्वेषादिपरिणामः, परिच्छेदः परि-
मितत्वम् , परितापो दुःखादिः, एतैत्रिभिरुपप्लव: संबन्धस्त-
स्मादित्यर्थः । द्रष्टुंदृश्यभावेन सर्वगतत्वपरिच्छिन्नत्वाद्याका-
रेणानन्दरूपित्वदुःखित्वाकारेण चानुभूयमानत्वादहंकारात्म.
नोर्मेंदः स्फुट इत्यर्थः । किमिति तर्हि तयोर्भेदः सर्वैर्नानुभूयत
इति चेत् ; अहंकारात्मनोस्तप्ताय:पिण्डवदविविकेन दृढ-
मेकतयाध्यसनामानुभूयत इति गृहाणेत्यभिप्राय: ॥ ९ ॥

·अद्वैतमकरन्दः। नन्वेवमपि संसारिण आत्मनः कथं नित्यमुक्तब्रह्मता : न च संसारोऽहंकारस्यैव नात्मन इति वाच्यम् , आस्माई. कारोभयसंनिधाने प्रतीयमानस्य संसारस्याहंकारकसंबन्धि- वे मानाभावात् , इत्याशङ्कयान्वयव्यतिरेकाबेव तत्र मान- मित्याह सुप्तेऽहमि न दृश्यन्ते दुःखदोषप्रवृत्तयः। अतस्तस्यैव संसारो न मे संसर्तृसाक्षिणः॥ १० ॥ महम्यहंकारे सुप्त उपरते. सति सुषुप्तिमूर्च्छयो:, दुःखदोषप्रवृत्तयः, दुःखं च दोषा रागादयश्च तत्कार्यभूता प्रवृत्तिश्च दुःखदोषप्रवृत्तयः, ता न दृश्यन्ते यतः, अतस्त- स्यैवाहंकारस्य संघारः, संसर्तृसाक्षिणः संसर्तुरहंकारस्य साक्षिणो मे मम प्रत्यगात्मनो न संसार इत्यर्थः । अहंकारे सति, जाप्रत्स्वप्नयोः संसारदर्शनात्तदभावे च सुषुप्यादेश केवल आत्मनि संसारादर्शनादहंकारसंबन्ध्येव संसार आत्म- न्यपि तदविवेकात्प्रतीयते, यथा दाहकत्वमग्निसंबम्ध्येव पच. दविवेकादयस्यपि प्रतीयते यथा वा रक्तिमा जपाकुसुमसं- बन्ध्येव पन्नविवेकास्फटिके प्रतीयते तद्वदात्मन्यत्यहंकारो- A. M.2 ·अद्वैतमकरन्दः । . पाधिवशादेव संसारः प्रतीयते न स्वत:, सुषुप्यादावदर्श नात् । तदुक्तं सर्वज्ञात्ममुनिभिः कादिनिधिबलेह तवापि कर्तृभोक्तृप्रमातृवपुरापतति भ्रमेण । तद्गुद्धिसंश्रय- मनात्मगतं प्रतीचि शुद्धेऽपि पश्यति तम:पटलावृताक्षः ।। इति । अत आत्मा नित्यमुक्तं ब्रह्मवेत्यभिप्रायः ॥ १० ॥ नन्वेवमप्यात्मनो जाग्रहाद्यवस्थावत्वं वक्तव्यम, अहं. कारख सुषुप्ताव भावेन सुषुधवस्थावत्त्वानु पत्तो जामस्व. भावस्थाद्वयसंबन्धित्वस्याप्यनुपपत्तेस्तासां तिमृणामप्येकाश्र. यत्वनियमादित्याशङ्कय, अहंकारस्य सुषुतौ संस्काररूपेण वर्तमानत्वात्तस्यैव सुषुप्ति त्मनः, तस्य सुषुप्तिसाक्षित्वात ततो जाप्रत्स्वप्नावस्यहंकारस्यैवेत्यभिप्रेत्याह- सुप्तः सुर्ति न जानाति नासुप्ते स्वप्नजागरौ। जाग्रत्स्वमसुषुप्तीनां साक्ष्यतोऽहमतदशः ॥ ११ ॥ यः सुप्तः सुप्तिं न जानाति न वेत्ति सोऽहंकार एवं सुप्तः सुषुत्यवस्थावान् , नैवात्मा । कुत: ! सुषुप्तितात्कालि. काज्ञानसाक्षितया जागरूकत्वादित्यर्थः । ततश्चासुने सुषुप्त्य. बस्थारहिते प्रत्यगात्मनि स्वप्नजागरौ न भवतः, तयोः सु- - ·अद्वैतमकरन्दः । १९ -- चुप्त्यवस्थासमानाश्रयत्वादित्यर्थ: । हेत्वन्तरमप्याह प्रदित्यादिना । यतो जामत्स्वप्नसुषुप्तीनां साक्षी द्रष्टा, अतोऽहमात्मा, अतद्दशः, ता जाग्रदाद्या दशा अवस्था यस्य स तद्दश:, तद्दशो न भवतीत्यतदशः, जामदाद्यवस्थारहित इत्यर्थः । अत्रेदमनुमानं विवक्षितम् - 'आत्मा जाप्रदाय- वस्थावान्न भवति जाग्र दाद्यवस्थामाक्षित्वात् , यो यत्साक्षी न म तद्धर्मवान्यथा घटनाक्षी न घटधर्मवान्' इति । तदुक्त- मन्वर्थनामसर्वज्ञात्ममुनिभिः- 'तिम्रोऽपि चिद्धनतनोस्तव दृश्यभूता दूरे चकासति मतेबहिरेव तावत् । आविस्तिरो. भवनधर्मतया ह्यवस्थाः कः संकरो विमलचिद्वपुषलवाभिः ।। इति ॥ ११॥ n जाप्रदाद्यवस्थालक्षणपर्यालोचनयापि नात्मनोऽवस्थासं. बन्ध इयाह- विज्ञानविरतिः सुप्ति- स्तजन्म स्वमजागरौ। तत्साक्षिणः कथं मे स्यु- नित्यज्ञानस्य ते त्रयः ॥ १२ ॥ विज्ञानविरतिविज्ञानस्य विशेषज्ञानस्य विरतिरूपरति: सुप्तिरित्युच्यते; तज्जन्म तस्य विशेषज्ञानस जन्मोत्पत्ति: ..

·२० अद्वैतमकरन्दः । ततः सर्वैरपि, स्वप्रजागरावित्युच्येते; तत्रापि वासनामयप्रपथविज्ञान स्वतः, स्थूलप्रपञ्चविज्ञानं जाग्रदिति विभाग इत्यर्थः । किम् । तत्राह-तत्साक्षिण इत्यादिना । नित्यज्ञानस्यालुप्त- चिद्रूपस्य तत्साक्षिण उक्तलक्षणसुषुप्यादि पाक्षिणो में ममात्मनस्ते त्रयः सुषुप्तिस्वप्नजागरा: कथं स्युः ! न कथं- चिदित्यर्थः । अयं भाव:-सुषुध्यवस्थायां तावत्सुषुप्रिता- कालिकाज्ञानावभासकं किंचिचैतन्यमङ्गीकार्य अन्यथोत्थितस्य पुरुषस्य 'सुखमहमस्वाप्पं न किंचिदवे. दिषम्' इति सुषुप्रितात्कालिकाज्ञानपरामर्शानुपपत्तेः । चैतन्यं न जन्यम् , मनश्चक्षुरादेः सुप्त्यन्तःपातित्वात् । अनन्तं च, तदजन्यभावस्य नित्यत्वनियमात् । तचैतन्य- मस्माभिरात्मेत्युच्यते । तथा च कथमनादिनित्यज्ञानस्वरू. पस्यात्मनो ज्ञानोपरमरूपा सुषुप्तिानोत्पत्तिरूपी स्वप्नजा. गरौ च स्युः ! अहंकारस्य तु जन्यवृत्तिरूपज्ञानाश्रयत्वात्त. स्त्रयमुपपद्यते । ततश्रात्मा जाग्रहाद्यवस्थारहित इति । इदानीमात्मनो निर्विकारब्रह्माभेदाय षड्भावविकाररा- हित्यं साधयति-- षड्डिकारवतां वेत्ता निर्विकारोऽहमन्यथा।

·अद्वैतमकरन्दः। - तद्विकारानुसंधानं सर्वथा नावकल्पते ॥ १३ ॥ षडिकारवतां षड्भावविकारवताम् , षट् च ते भाववि- काराः 'जायते, अस्ति, वर्धते, विपरिणमते, अपक्षीयते, विनश्यति' इत्युक्ताः, ते येषां सन्ति ते षडिकारवन्तः तेषां बाह्यघटादीनामान्तरबुद्धयादीनां च वेत्ता ज्ञाताहमात्मा नि. विकारो विकाररहितो भवामि । आत्मा हि बाह्यान्तरवस्तू- नामुत्पत्स्यादिविकाराजानाति, भतो निर्विकारो भवितुम. ईति, 'यो यज्जानाति न स तद्धर्मवान्' इति व्याप्तेलोकनि- द्धत्वादित्यर्थः । तदुक्तं वार्तिककृता-- 'नते स्याद्विकियां दुःखी साक्षिता का विकारिणः । धीविक्रियासहस्राणां साक्ष्यतोऽहमविक्रियः ॥' इति । विपक्षे दोषमाह- अन्यथेत्यादिना । अन्यथा विकारसाक्षिणोऽपि विकारित्वे, तद्विकारानुसंधानं तेषां विकारिवस्तूनां ये विकारास्तेषाम. नुसंधानं सर्वथा सर्वप्रकारेणापि नावकल्पते, न संभव- तीत्यर्थः । अयमभिसंधिः आत्मनोऽपि विकारित्वे किमा- त्मन इतरेषां च विकारा आत्मना झायन्ते, इतेतरैः। नोभ यथापि, विकारिवस्तुनो मृदादिवजडत्वनियमादिति ॥ किं च विकारिवस्तुनो विकाराणां च किं भेद उताभेदः! नाद्यः, भित्रयोगवाश्वयोरिव विकारविकारिभावानुपपत्तरि- ·११ अद्वैतमकरन्दः । Aur त्यभिप्रेत्य द्वितीयपक्षे दूषणमाह- तेन तेन हि रूपेण जायते लीयते मुहुः। विकारि वस्तु तस्यैषा- मनुसंधातृता कुतः ॥ १४ ॥ तेन तेन रूपेणोत्पत्त्यादिविकाररूपेण तदभिन्नं विकारि वस्त्वपि जायत उत्पद्यते मुहुः शश्वल्लीयते नश्यति च, तयोरभेदादित्यर्थः । हि यस्मादेवं तस्मात्तस्य विकारिवस्तुन एषां विकाराणामनुसंधातृता कुतः, अनुसंधानं कुतः। न कुतोऽपि भवेदित्यर्थः । तत्तद्विकाररूपेण तदा तदा नश्यतो विकारिवस्तुनः कथं कालान्तरीयं विकारानुसंधानं घटते ? न कथंचिदित्यर्थः ॥ १४ ॥ नन्वात्मा खयं विकारी सनप्यात्मन इतरेषां च विका- रान्विजानातु; न च तस्य विकारित्वाविशेषे कथं स्वेतर परिज्ञानमिति वाच्यम् , शिलात्वाविशेषेऽपि रत्नस्य स्वभाव. विशेषेण स्वेतरावभासकत्ववदात्मनोऽपि स्वभावविशेषेण स्वेतरविकारानुसंधानोपपत्तेः; न च तेन तेन विकारेण साकं नष्टस्य कथं सर्वविकारानुसंधानमिति वाच्यम् , तर विकारिण आत्मनो विकारैरत्यन्ताभेदस्यानङ्गीकारात्किं , ·अद्वैतमकरन्दः। स्वीषदघटिताभेदस्य तादात्म्यस्यैव तन्तुपटयोरिवानीका- रादित्याशय, एवमप्यात्मन आद्यन्तविकारद्वयानुषंधानं न संभवतीत्याह- - न च स्वजन्म नाशं वा द्रष्टुमर्हति कश्चन। तो हि प्रागुत्तराभाव- चरमप्रथमक्षणौ ॥ १५॥ कश्चन कश्चिनिपुणोऽपि त्वजन्म स्वोत्पत्तिं नाशं . ध्वंसं वा द्रष्टुं ज्ञातुं नाईति, न शक्कोतीत्यर्थः। तत्र हेतुमाह- तो हीत्यादिना । हि यस्मात्ती जन्मनाशौ प्रागुत्तराभावच- रमप्रथमक्षणो, प्रागुत्तरौ यावभावौ प्रागभावप्रध्वंसाभावी, तयोर्यो चरमप्रथमक्षणी तो प्रागुत्तराभावचरमप्रथमक्षणी, प्रागभावचरमक्षणं उत्पत्तिर्वस्तुनः प्रध्वंसाभावप्रथमक्षणो नाश इत्यर्थः । यस्माजन्मनाशी प्रागुत्तराभावचरमप्रथम. अणौ तस्मात्स्वजन्म नाशं वा द्रष्टुं नाहतीति संबन्धः । इदमत्राकूतम्- आत्मा हि स्वसमान कालिकवस्त्वेव जाना. तीति वक्तव्यम, दीप इव स्वपमानकालकपदार्थावभा- सकः । तथा च स्वावस्थानसमयेऽविद्यमानयोः प्रागभाव- प्रध्वंसाभावयोः परिज्ञानाभावे कथं प्रागभावचरमधणरूपं ·अद्वैतमकरन्दः । स्वजन्म प्रध्वंसाभावप्रथमक्षणरूपं नाशं च जानीयात् ! न कथंचिदपीत्यर्थः । तयोश्वासिद्धो मध्यवर्तिविकाराणाम. प्यसिद्धिरेव, तेषामपि विकाराणामुत्पत्तिनाशसमानाश्रयत्व- नियमात् । तदुक्तं वाक्यवृत्तौ भाष्यकार:-'देहेन्द्रिय प्राणाहंकृतिभ्यो विलक्षणः । प्रोज्झिताशेषषड्भावविकारस्त्वं- पदाभिधः ॥' इति । ततश्चात्मा निर्विकारत्वाद्ववेत्यर्थः ।। ननु पूर्वोक्तं सर्व वृथा , आत्मन उक्तस्वरूपब्रह्मत्वज्ञाने प्रयोजनाभावात् । न च संसारनिवृत्तिरात्मनो ब्रह्मत्वज्ञाने प्रयोजनमिति वाच्यम्, तनिवृत्तरसंभवात् ; संसारो ह्यात्म. न्यहंकारोपाधिना प्रतीयमानः कर्तृत्वादिः; स च न ज्ञानेन निवर्तयितुं शक्यः, तस्यात्मनि स्रोपाधिकभ्रमत्वात् , सोपा. विकभ्रमस्य च यावदुपाध्यवस्थानं तत्त्वज्ञानेऽप्यवस्थानात् , लोके सोपाधिकघ्र पस्य प्रतिबिम्ब चलनादेविदुपाधिचलने प्रतीते:; न चोपाधेरहंकारस्थ ब्रह्मज्ञानेन निवृत्ती तत्प्रयु. तस्यात्मनि प्रतीयमानस्य कर्तृत्वादेरपि निवृत्तिरिति वाच्यम् , तस्य मूलाज्ञाने प्रति निवृत्तेरसंभवात् ; न मूलाज्ञानस्याप्यात्मनि विद्यमानस्य ब्रह्मज्ञानानिवृत्तिरिति वाच्यम, तस्य कल्पकाभावेनाकल्पिततया ज्ञानेन निवर्तयि- समशक्यत्वादन्यथाज्ञानस्यानवस्थानप्रसङ्गादित्याशय, अ- ·अद्वैतमकरन्दः । स्वरूपप्रकाश एव ज्ञानस्य ज्ञाननिवर्त्यत्वसिद्धये कल्पितत्वं वक्तुं तस्यात्मनि वस्तुतोऽसंभवमाह- न प्रकाशेऽहमित्युक्ति यत्प्रकाशनिबन्धना खप्रकाशं तमात्मान- मप्रकाशः कथं स्पृशेत् ॥ १६ ॥ अहं न प्रकाशे न भामीत्युक्तिर्वचनं यत्प्रकाशनिबन्धना, यस्य प्रकाशो यत्प्रकाशः निबन्धन निमित्तं यस्याः सा तथोक्ता, 'न प्रकाशे' इति व्यवहा- रस्य प्रकाशेकनिबन्धनत्वात् , स्वप्रकाशानुभवनिमित्तत्वा. दित्यर्थः । तं स्वप्रकाशं स्वयमेव भासमानमात्मानमप्रकाशो- ऽज्ञानं कथं स्पृशेदावृणुयात् ! न कथंचिदित्यर्थः । अयं भाव:- आत्मा सर्वदा स्वयं भासमानः सर्व भासयति ; स कथमज्ञानेन प्रकाशविरोधिना स्पृश्येत ! न हि खरतर- किरणशाली दिन करस्तममा स्पृश्यमानो दृश्यते ; तत्कस्य हेतो: प्रकाशाप्रकाशयाविरोधात् ; तथा चाज्ञानस्यात्मनि युक्महत्वान परमार्थत: संभव इति ॥ १६॥ ननु कथं तर्हि न प्रकाशे' इत्यामन्यज्ञानानुभव इत्याशङ्कय सूर्ये पेचकादीनामन्धकारप्रतीतिवद्धान्त्याप्युपप.

·२६ अद्वैतमकरन्दः । द्यत इत्याह- तथाप्याभाति कोऽप्येष विचाराभावजीवनः। अवश्यायश्चिदाकाशे विचाराऊदयावधिः ॥ १७ ॥ हासतः यद्यपि वस्तुत आमन्यज्ञानं न संभवति, तथाप्येषोड- प्रकाशः, अवश्यायो नीहारः, अवश्यायवदवश्याय आवर- कत्वात् , चिदाकाशे चित्प्रकाश आत्मन्याभातीति संबन्धः । नन्वज्ञानस्य वस्तुतोऽसत्त्वे कथं प्रत्यक्षप्रतीतिः ? न शशविषाणादेः प्रत्यक्षप्रतीतिरस्ति, तत्राह कोऽपीति । कोऽपि प्रत्त्वासत्ताभ्यामनिर्वचनीयः । अप्रका. शस्यास द्विलक्षणत्वाङ्गीकाराम प्रत्यक्ष प्रतीत्यनुपपत्तिरित्यर्थः । नन्वेवमप्यप्रकाशस्यात्मन्यनुभवो नोपपद्यते विरोधादिति चेत् ; न , तथा हि- किं जडवस्त्वप्रकाशविरोधि, उत स्वप्रकाशरूप आत्मा ? नायः, जडाप्रकाशयोः परस्परवि. रोधासंभवात् ; नापि द्वितीयः, तस्य विरोधिनि स्वप्रकाश मात्मन्यवस्थानानुपपत्तेः । न च ' अहं न प्रकाशे' इत्यज्ञा- नसाधकस्य तस्य नाज्ञानविरोधित्वमिति वाच्यम् , स्वरूपस्य प्रकाशस्याविरोधित्वेऽन्यस्यापि विरोधिनोऽभा. आत्म- ·अद्वैतमकरन्दः । वात्कदापि निवृत्तिन स्यात् , तत्राह -विचाराऊदयावधि- रिति । विचारो विचारजन्यं ज्ञानमेवार्कः सूर्यस्त मोनिवर्त- कत्वात् , तस्योदय उत्पत्तिः, सोऽवधिः स्थितिमर्यादा यस्याप्रकाशस्य म विचाराऊदयावधिरित्यर्थः । केवलात्म- नोऽविरोधित्वेऽप्यखण्डाकारवृत्त्यारूढात्मचैतन्यस्य तन्निव. तकत्वोपपत्तिः, केवलसूर्यकिरणस्यादग्धृत्वेन तृणादिभास. कत्वेऽपि सूर्यकान्त संयुक्तस्य तस्य दग्धृत्वदर्शनादिति भावः । किमिति तर्हि वाक्यजन्याखण्डाकारवृत्तौ सत्यामपि सर्वे. धामात्माज्ञानं न निवर्तत इत्याशङ्कयाह-विचाराभाव- जीवन इति। विचाराभाव एव श्रवणमननरूपयोर्वेदान्त • प्रमाणतत्प्रमेयब्रह्मविषययोर्विचारयोरभाव एव जीवनमव. स्थितिहेतुर्यस्याप्रकाशस्य स विचाराभावजीवन इत्यर्थः । वाक्यजन्याप्यखण्डाकारवृत्तिरसंभावनादिभिः प्रतिबद्धा सती नाज्ञानं निवर्तयति, यथा मणिमन्त्रादिभिः प्रतिबद्धोऽग्निः संयुक्तमपि तृणादिकं न दहति तद्वत् । तदुक्तं सर्वज्ञात्म- मुनिभिः-पुरुषापराधमलिना धिषणा निरवद्यचक्षुरुदयापि यथा। न फलाय दृष्टविषया भवति श्रुतिसंभवापि तु तथात्मनि धीः ।।' इति । यदा तु सम्याग्वचारेणासंभाव. नादयो निवर्तन्ते तदाप्रतिबद्धा सत्यज्ञानं निवर्तयति, यथा मण्यादिप्रतिबन्धनिवृत्तावनिम्तृणादिकं दहति तद्वत् ·अद्वैतमकरन्दः । एतदपि तैरेवोक्तम् 'पुरुषापराधविगमे तु पुनः प्रातबन्धकव्युदसनात्मफला मणिमन्त्रयोरपगमे तु यथा प्रति पावकाद्भवति धूमलता ।।' इति । तथा चाज्ञान- स्यानिर्वचनीयस्य कल्पितत्वेन ज्ञानानिवृत्युपपत्तिः । न च तस्य कल्पकाभावोऽज्ञानस्य , लोके दीपवाटपक्षे स्फुरणव- गुरुमते संवेदनवद्गुरुबौद्धव्यतिरिक्तमते भेदवच्च स्वपरनिर्वा- हकत्वात् । नाप्यनवस्था, अज्ञानान्तरस्यानङ्गीकारात् । तथा चाज्ञानस्य ज्ञानानिवृत्ती मूलोच्छेदेनाहंकारस्य निवृत्ति संभ- वादात्मनि प्रतीयमानस्याहंकारोपाधिप्रयुक्तस्य कर्तृत्वादि- रूपसंसारस्यापि निवृत्तिर्भवतीति प्रत्यगात्मनो ब्रह्मत्वज्ञान सफलमिति भावः ॥ १७ ॥ ननु ब्रह्मव्यतिरिक्तस्य सर्वस्याज्ञानकल्पिततया परमार्थ : तोऽसत्त्वे कर्मकाण्डाद्यप्रामाण्यं स्यात् ; स हि स्वर्गकामादे. यांगादिकर्तव्यता बोधयति; तच्च बोधनं नियोगस्यापूर्वस्व नियोज्यस्य पुरुषस्य नियोगविषयस्य यागस्य नियोगफलस्य खर्गस्य च परमार्थतोऽसत्त्वेऽनुपपन्नं स्यात्, ब्रह्मव्यतिरि- तस्य सर्वस्य परमार्थतोऽसत्त्व उपनिषदप्रामाण्यं च स्यात् तत्रापि हि मोक्षकामस्य आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः' इत्यादिना श्रवणादिकर्तव्यता बोध्यते । तस्याप्यप्रामाण्यमयुक्तम् , कर्म- ·अद्वैतमकरन्दः । - काण्डोपनिषदेकदेशयोरपि ब्रह्मवाक्येन सह संप्रदायस्थ तुल्यत्वादित्याशङ्कय, कि तत्त्वज्ञानोत्तरकाले कर्मकाण्डाधा. माण्यमापाद्यते किं वा तत: प्राक्काले ! नाधः, तदुत्तर- काले तदप्रामाण्यस्य गार्हस्थ्ये ब्रह्मचारिधर्मावेदक श्रुतेरिव संन्यासाश्रमकालेऽग्निहोत्रादिश्रुतेरिव चेष्टत्वादित्यभिप्रेत्य द्वि. तीयं प्रत्याह-- आत्माज्ञानमहानिद्रा. जृम्भितेऽस्मिञ्जगन्मये। दीर्घस्व स्फुरन्त्येते स्वर्गमोक्षादिविभ्रमाः ॥ १८ ॥ मात्माज्ञानमहानिद्राजृम्भिते, आत्माज्ञानं प्रत्यगात्माश्रय. विषयमज्ञानम् , तदेव महती निद्रानादिकालमारभ्य प्रवृ- त्तत्वात्स्वरूपावरणपूर्वकविपरीतहेतुत्वाञ्च, ततो जृम्भित उत्पन्ने जगन्मये जगद्रूपेऽस्मिन्ननुभूयमाने दीर्घस्वप्ने तत्त्व- ज्ञानपर्यन्तमनुवर्तमाने, एते स्वर्गमोक्षादिविभ्रमा: स्वर्ग:- मोक्षावादी येषां विभ्रमाणां ते तथा । स्वर्गशब्दस्तत्काम- नियोज्यनियोगतद्विषययागादेरप्युपलभणम । मोधशब्दश्च तत्साधनज्ञानश्रवणादिनियोगादेरप्युपलक्षणम् । आदिशब्दो लौकिकव्यवहारानुकूलपुत्रमित्रादिसंप्रहार्थः । मोक्षस्य बन्ध-

·३०
अद्वैतमकरन्दः।
सापेक्षत्वादन्धस्य च मिथ्यात्वाद्वन्धमापेक्षमोक्षस्यापि विभ्र.
मत्वं द्रष्टव्यम् । स्फुरन्ति स्फुरन्तीव, न तु स्फुरन्तीत्यर्थः ।
अयं भाव:- तत्त्वज्ञानात्पूर्वकाले व्यावहारिकमत्यस्य सर्वस्य
जगतो नियोज्यनियोगादेः सत्त्वेन प्रबोधारपूर्व स्वप्नादाविव
सर्वव्यवहारोपपत्तेने कर्मकाण्डाधप्रामाण्यम् , तस्य व्यावहा.
रिकप्रामाण्यस्य सत्वात! तावता च तस्य चरितार्थत्वेऽतत्परा-
भामगतिकानां ब्रह्मवाक्यानां परमार्थसत्यविषयाणां नाकस्मा
द्वाघो युक्तः । तदर्थस्य व्यवहारातीतत्वेन व्यावहारिकप्रामा-
ण्यानुपपत्तौ ब्रह्मवाक्यानां तात्त्विकप्रामाण्यस्याप्यनङ्गीकारे
किंचिदपि प्रामाण्यं न स्यात् । प्रकारभेदेनोभयप्रामाण्योपपत्ती
च सर्वात्मना तदप्रामाण्यं न युक्तम् । तदुक्तं प्रकलवेदार्थज्ञेन
ब्रह्मणापि ब्रह्मगीतायाम्- 'सत्यार्थो हि द्विधा प्रोक्तो मया
है स्वर्गवामिनः । एकः स्वभावतः साक्षात्परमार्थः सदेव
तु ॥ स शिवः सत्यचैतन्यः सुखानन्यस्वलक्षण:
अपर: कल्पित: बाक्षाद्ब्रह्मण्यध्यस्तमायया ॥ व्यावहारिक.
सत्यार्थ साक्षात्मत्यार्थचिद्धनम् । उभय वक्ति वेदस्तु मागी
नैवं वदन्ति हि॥' इति । अतोऽद्वितीयब्रह्मण एव परमा-
र्थसत्यत्वेऽपि व्यावहारिकसत्यार्थत्वेनार्थवत्त्वान्न कर्मकाण्डा-
द्यप्रामाण्यमिति ॥ १८ ॥

·अद्वैतमकरन्दः। नन्वेवमपि जीवस्य भोक्तुस्तद्भोग्यजातस्य च ब्रह्ममात्र. स्वेऽनुभूयमानभोक्तृभोग्यविभागो न स्यात्सर्वस्य ब्रह्मण्य. ध्यस्तत्वाविशेषादित्याशङ्कय मायावशादेव विभागोऽयमुप. पद्यत इत्याहme स्वप्रका- जडाजडविभागोऽय. मजडे मयि कल्पितः। भित्तिभागे समे चित्र. चराचरविभागवत् ॥ १९ ॥ जडाजडविभागो जडमिदं भोग्यमजडोऽयं भोक्तेति विभागोऽयं प्रतीयमानोऽजडेऽलुप्तचैतन्यस्वभावे मयि प्रत्य- गभिन्ने ब्रह्मणि कल्पितः, माय यारोपित इत्यर्थः । शेऽप्येकस्मिन्ब्रह्मण्युपाधिप्राधान्याद्रोग्य जडकल्पना, उपाधे. यप्राधान्यादजडभोक्तृकल्पनाप्युपपद्यते । तदुकं वार्तिक- कारैः- 'तमःप्रधानः क्षेत्राणां चित्तधानश्चिदात्मनाम् । परः कारणतामेति भावनाज्ञानकर्मभिः ॥' इति । मजडे ब्रह्मणि महशविसहशोभयकल्पने दृष्टान्तमाह-भित्तीत्या- दिना । भित्तिभागे कुड्यप्रदेशे समे निर्विकारे, अचल इत्यर्थः । चराचरविभागवत् , परस्य गजादेरचरस्य पर्व. वादेश्च विभागो यथा तथेत्यर्थः ।। १९ ।।

·३२ अद्वैतमकरन्दः। , ass नन्वेवमात्मनो ब्रह्मत्वं न संभवति, तस्य संसारसाक्षि- तारूपविकल्पयुक्तत्वाद्ब्रह्मणश्च 'अस्थूलमनणु' 'नेति नेति' इत्यादिश्रुत्या निर्विकल्पकतया सिद्धरित्याशङ्कयाह - चेत्योपरागरूपा मे साक्षितापि न तात्त्विकी। उपलक्षणमेवेयं निस्तरङ्गचिदम्बुधेः ।। २० ॥ चेत्योपरागरूपा, चेत्यं कर्तृत्वादिप्रपञ्चः, तेनोपरागः संबन्धः, तद्रूपा साक्षितापि साक्षित्वमपि मे मम प्रत्यगा- स्मनो न तात्त्विको न परमार्थभूता चेत्यस्यापरमार्थत्वेन तत्संबन्धिसाक्षिताया अपि परमार्थस्वरूपत्वायोगात् । किं त्वियं साक्षिता निस्तरङ्गचिदम्बुधः, निस्तरका परमार्थतो निरस्तस्तरङ्गः कर्तृत्वादिप्रपश्वरूपो यस्याः सा चिदेवाम्बुधिः समुद्रो निस्तरङ्गचिदम्बुधिः, तस्य मे मम प्रत्यगात्मन उप- लक्षणमेव तटस्था 'सती ज्ञापिकैव, जगत्कारणत्वमिव ब्रह्मणः । तथा चामनो वस्तुतो निर्विकल्पवान ब्रह्मत्वानुपपत्तिरिति भावः ॥ २० ॥ एवमुक्तेन प्रकारेण ब्रह्मणि जगत आत्मनि चाहंकारादेः कल्पितत्वेन वस्तुतोऽभावात्पदद्वयलक्ष्ये ब्रह्माणि न कश्चिदपि ·अद्वैतमकरन्दः। विकार इत्याह- I- अमृताब्देन मे जीर्ण मेषाडिण्डीरजन्मभिः । स्फटिकाद्रेन मे रागः स्वामसंध्याभ्रविभ्रमैः ॥ २१ ॥ अमृतो मोक्षरूप: स्वयंप्रकाशाद्वयानन्द एवाब्धिस्तस्य, तत्पदलक्ष्यस्येत्यर्थः । मे मम प्रत्यगभित्रब्रह्मणो मृषाडिण्डी- रजन्मभिः, मृषारूपा मिथ्यारूपा वियदादय एव डिण्डीराः फेनास्तेषां यानि जन्मानि तैर्जन्मभिः । जन्मपदं नाश- स्याप्युपलक्षणम् । न जीणिर्न हानिर्वृद्धिर्वा । जीणिपदं वृद्धेरप्युपलक्षणम् । मिथ्यावस्तुनोऽधिष्ठानादूषकत्वादित्यर्थः । ब्रह्मणि मायया वियदाद्युत्पत्त्या तदधिष्ठानब्रह्मणो न हानिर्न वृद्धिरित्येतदारतीतीर्थैरपि कूटस्थदीपे भणितम्- 'मायामेधे जगन्नीरं वर्षत्वेष यथा तथा। चिदाकाशस्य नो हानिन वा लाभ इति स्थितिः ॥' इति । त्वंपदलक्ष्यमपि शुद्धमित्याह- स्फटिकाद्रेरित्यादिना। स्फटिकाद्रेः स्फटिकाद्रिवत्स्वच्छस्य में मम प्रत्यगात्मनस्त्वंपदलक्ष्यस्य, स्वानसंध्याभ्रविभ्रमः, स्वा. मोऽविद्याकल्पितोऽहंकारादिः, स एव संध्याभ्रं संध्याकालिक. मेघ: स्वसंनिहित स्वच्छे स्वधर्मासजकत्वसाम्यात् ; तत्कृतवि A. M. 3 ·अद्वैतमकरन्दः। D भ्रमः कर्तृत्वादिभ्रान्तिभिः, मेघविषये विभ्रमा: अनवस्थान. निःसचाराः; ते रागः संबन्धः, मेघविषय आरुण्यम् ; स्फटिकपर्वतस्यारुण्यवदात्मनश्चिद्रूपस्य परमार्थतः कर्तृत्व- मोक्तृत्वरागद्वेषादिसंबन्धो जास्तीत्यर्थः । अहंकारादिधमैं- रात्मनोऽसंबन्धोऽपि श्रीभारतीतीथैरवामाणि चित्रदीपे- अहंकारगतेच्छाद्यैदेहव्याध्यादिभिस्तथा । वृक्षादिजन्मनाशा चिद्रूपात्मनि किं भवेत् ।।' इति । अतः पदद्वयलक्ष्यमपि बैतन्यमतिशुद्धमिति भावः ॥ २१ ॥ नन्ववेमपि पदव यलक्ष्ये ब्रह्मण्यस्त्येव विकारः, तस्य परमार्थतः सत्त्वाश्रयत्वस्य वक्तव्यत्वात् , अन्यथा शशवि- पाणवद सत्त्व प्रसङ्गादित्याशङ्कयाह- स्वरूपमेव मे सत्त्वं न तु धर्मो नभस्त्ववत् । मदन्यस्य सतोऽभावा- न हि सा जातिरिष्यते ॥ २२ ॥ मे मम पदद्वयलक्ष्यस्य सत्त्वं स्वरूपमेव, न तु मदाश्रितो धर्मः । यथा सत्त्वस्य सत्वान्तराश्रयत्वाभावान्नासत्वं तद. दित्यर्थः । ननु घटे घटत्ववत्सदूप आत्मन्यपि धर्मरूपं सत्त्व किं न स्यादित्याशङ्कय घटेष्वनेकेषु घटोऽयं घटोऽयमित्यनु- ·अद्वैतमकरन्दः । गतव्यवहारसिद्धये घटत्वजातिरिव सव्यक्तिभेदाभावेनात्मनि सत्त्वरूपा जातिनाङ्गीकायेंत्याह- मदन्योन्यादिना । मद. न्यस्य पदद्वयलक्ष्यरूपात्मभिन्नस्य सत: सध्यक्त्यन्तरस्याभा- वात्सा सत्वरूपा जातिर्नेष्यते । एकव्यक्ती जात्यनङ्गीकारे दृष्टान्तमाह- नभस्त्ववदिति । घटेष्वनेकेष्वनुगतव्यवहा. रार्थ घटत्वं जातिरङ्गीक्रियते । अत्र तु वियदादेः सर्वस्य मिथ्यात्वेन पदन्तरस्याभावान्नानुगतव्यवहारार्थ घटत्वक - जातिरूपं सत्त्वमङ्गीकियते, किं तु स्वरूपमेव नमस्त्ववत् । ननु 'घट: सन्' 'पट: सन् कुड्यं सत्' इत्यादिप्रतीत्य - नुरोधेन घटपटाद्युपाधिभिन्नेषु सत्वनुगतव्यवहाराय सत्त्वं जातिरङ्गीक्रियतामिति चेत् ; न, उपहितेषु सर्वेष्वनुगतब्रह्म. रूपसन्मात्रेणैव घटायुपाधिभिन्नेष्वाकाशेष्वनुगतमहाकाशेने वानुगतव्यवहारोपपत्तेः । तम्मन सत्वं जातिः । अत एव नोपाधिरपि, अनुगतव्यवहारायैव तस्यापि कल्पितत्वात् । सत्त्वस्य सन्मात्रब्रह्मरूपत्वं वसिष्ठेनाप्युक्तम्- संपरित्यज्य सन्मानं यदलेपकम् । एकरूपं महारूपं सत्ता. यास्तत्परं विदुः ॥' इति । तथा च सत्त्वस्य स्वरूपत्वेन धर्मत्वाभावादत्यन्तं शुद्धमेव पदद्वयलक्ष्यमिति भावः ।। नन्वेवमप्यात्मनो ज्ञानाश्रयत्वमङ्गीकर्तव्यम् , घटादिवदनात्मत्वप्रसङ्गात् , ज्ञानाश्रयस्यैवात्मत्वात् , 'अहं . 'विशेष अन्यथा ·३६ अद्वैतमकरन्दः। जानामि' इत्यात्मनो ज्ञानाश्रयत्वप्रतीतेश्च ; तथा च न “ साक्षी चेता केवलो निर्गुणश्च' इत्यादिश्रुत्या निर्गुणब्रह्मत्व. मात्मन इत्यत आह +AWN स्वरूपमेव में ज्ञानं न गुणः स गुणो यदि । अनात्मस्वमसत्त्वं वा ज्ञेयाज्ञेयत्वयोः पतेत् ॥ २३ ॥ मे मम ज्ञानं चैतन्यं स्वरूपमेव न तु मदाश्रितो गुणः: कुत इत्यत आह- आह- म गुणो यदीत्यादिना स चैतन्यम् । विधेयापेक्षया पुंलिङ्गनिर्देश: । चैतन्यं गुण इति वदन्वादी प्रष्टव्यः किं तेन चैतन्येनात्मा विषयीक्रियते न वेति । उभयथापि दूषणमाह--- अनात्मत्वमिति । ज्ञेयाज्ञेयत्वयोः, आत्मनो वेद्यत्वेऽनात्मत्वं घटादिवत् , अवेद्यत्वे चास- त्वं वा शशविषाणवदापतेत् भवेदित्यर्थः । यद्यात्मनः स्वसमवेतज्ञानाविषयत्वमुच्यते तदाज्ञायमानत्वेनात्मनोऽस- त्वं स्यात् । न हि प्रमाणतोऽज्ञायमानं शशविषाणमस्तीति केनचित्प्रतिपद्यते । यद्येतदोषपरिजिहीर्षया तस्य ज्ञायमा. नत्वमुच्येत तदा घटादिवदनात्मत्वमात्मनः स्यात्, ज्ञान- विषयस्यानात्मत्वनियमात् । नन्वात्माश्रितज्ञानेनात्माss- ·अद्वैतमकरन्दः । यत्वेन भासते, न विषयत्वेन येन घटादिवदनात्मत्वं स्या. दिति चेत्, न, ज्ञानव्यतिरिक्तस्य ज्ञानाधीनप्रकाशस्य ज्ञा. नविषयत्वनियमेनात्मनोऽपि ज्ञानाधीनप्रकाशस्य विषयताया आवश्यकत्वेनानात्मत्वदोषतादवस्थ्यात् । न च ज्ञानाश्रय- त्वमात्मत्वे प्रयोजकम्, लाघवाज्ज्ञानत्वस्यैव तत्प्रयोजक- त्वात् , ' अहं जानामि' इति प्रतीतेश्चाहंकाराश्रयवृचिवि. षयत्वात् । न च ज्ञानं नष्टम् ' 'ज्ञानमुत्पश्रम' इति प्रतीत्या तस्य जन्मादिमत आत्मत्वमनुपपन्नमिति वाच्यम् , तस्या अपि वृत्तिविषयकत्वात् । तस्मादात्मनो न ज्ञानं गुणः, किं तु स्वरूपमेव । बादरायणोऽपि 'झोऽत एव' इत्यात्मनो ज्ञानरूपत्वं सूत्रयांबभूव । सूत्रार्थों विद्यारण्यगुरुभिरधि- करणरत्नमालयां दर्शित:- 'अचिद्रूषोऽथ चिद्रूपो जीवोs- चिद्रूप इध्यते । चिदभावात्सुषुप्त्यादौ जाप्रश्चिन्मनसा कृता॥' इति पूर्वपक्षे प्राप्ते, सिद्धान्तमाह- ब्रह्मत्वादेव चिद्रूपश्चित्सुषुप्तौ न लुप्यते । द्वैतादृष्टिद्वैतलोपान हि द्रष्टु- रिति श्रुतेः ।' इति । ननु ज्ञानरूप आत्मा खात्मानं जानाति न वा! जानाति चेयुगपत्कर्म कर्तृत्वप्रसङ्गः, न बेजानाति तस्या स्वप्रसङ्ग इति चेत्, न, तस्य स्खप्रका- शत्वेन ज्ञानान्तरमनपेक्ष्यैव भासमानत्वात् । नापि तस्व कर्मकर्तृत्वम् , स्त्रविषयत्वानङ्गीकारात् । तदुक्तं विद्यार- ·अद्वैतमकरन्दः । ण्यगुरुभिः पञ्चकोशविवेके- 'स्वयमेवानुभूतित्वाद्विद्यते नानुभाव्यते । ज्ञातृज्ञानान्तराभावादज्ञेयो न स्वसत्तया ॥' इति । यत्प्रसाशद्धि सर्व जगद्भासते स कथं नास्ति न प्रकाशते वा? आत्मनः सर्वावभासकत्वं स्वस्थान्यानपेक्षया भासमानत्वं चात्मयोगविशेऽप्युक्तम्- 'अज्ञानतत्कार्यतदी- यभेदानध्यक्षयन्ती निजसत्तयैव ! स्मर्तु च विस्मर्तुमहो न शक्या सुप्त्यादिषु स्वप्रभयास्मि सा चित् ॥' इति । तस्मादात्मा ज्ञानरूपो न ज्ञानगुणक इति स निर्गुणं ब्रह्म भवेदिति भावः ॥ २३ ॥ एवमात्मन आनन्दोऽपि न गुणः किं तु स्वरूपमेवेति साधयति- अहमेव सुखं नान्य- दन्यचेन्नैव तत्सुखम् । अमदर्थं न हि प्रेयो मदर्थं न स्वतः प्रियम् ॥ २४ ॥ अहमात्मा सुखमेव सुखस्वरूप एव न तु सुखगुणकः । यदि मुखमात्मनोऽन्यद्गुणः स्यात् , तत्सुखत्वेनाभिमतं नैक मुखं स्यात् । कुत इति चेत्, किं तदनात्मभूतसुखमनात्म- शेषः, उत्त सच्छेषो वा! नाद्य इत्याह- अमदर्थमिति ।

·अद्वैतमकरन्दः । ३९ अत एव चेदित्यनुषः । भमदर्थमात्मशेषो न चेत्तहि न तत्प्रेयः प्रीतिविषयो न भवेत्, अनामशेष सादौ प्रीतिविषयत्वाद- र्शनात् । न द्वितीय इत्याह- मदर्थमिति । अत्रापि चेदि- त्यनुपज्यते। मदर्थमात्मशेषश्चेत्स्वत: प्रियं न स्यात् , मा. स्मशेषस्य पुत्रभार्यादेः स्वतः प्रीतिविषयत्वादर्शनादित्यर्थः । सुखं हि सर्वेषां प्रियं भवति ; तच्च स्वत एव प्रियं न परो. पाधिना ; अत आत्मैव भवितुमर्हति। कथामति चेच्छृणु। जगति सर्वेषां पदार्थानां चतुर्धावस्थितिः - आत्मा प्रियो. ऽप्रिय उपेक्ष्यश्चेति । सुखं तावन्न व्याघ्रादिवदप्रियम, तस्य सर्वे: प्रार्थ्यमानत्वात्। न लोष्टादिवदु. पेक्ष्यम् ; नापि प्रियमात्रम् , तच्छषे पुत्रभार्यादावपि तदर्शनात् ; अतः परिशेषादात्मैव । नन्वात्मशेषत्वेन तस्य प्रीतिविषयत्वं किं न स्यादिति चेत् ; तर्हि वक्तव्यमात्मनि प्रीतिः किंनिमित्तेति, येन सुखमपि तच्छेषतया प्रियं जाय- ते । सुखसाधनत्वादिति चेत्, तर्हि सुखसाधनेना. त्मनोपकार्यः कश्चिद्वक्तव्यः, स्रक्चन्दनादि सुखसाधनेनान्य. स्वैवोपकार्यत्वदर्शनात् , आत्मनि च कर्मकर्तृविरोधात्, म चोपकार्योऽन्यो न दृश्यते । तस्मान्न सुखसाधनतयात्मा प्रियः, किं तु सुखस्वरूपतया तस्मामात्मशेषतया सुख. स्यापि प्रियत्वम् , किं स्वात्मतयैव । ननु 'सुखमुत्पन्नम् , .

·३० अद्वैतमकरन्दः। नष्टम्' इति प्रतीयमानस्य कथमात्मत्वमिति चेत् ;न, तस्य तद्वयनकवृत्तिविषयत्वात् । सर्वमेतदुक्तं ब्रह्मानन्दे-- 'आत्मा शेष उपेक्ष्यं च द्वेष्यं चेति चतुर्वपि । आत्मा श्रेयान्प्रियः शेषो द्वेषोपेक्षे तदन्ययोः ॥ इति व्यवस्थितो लोको यात्रा- वल्क्यमतं च तत् सुखसाधनतोपाधेरन्नपानादयः प्रियाः॥ आत्मानुकूल्यादनादिसमश्चेदमुनात्र कः अनुकूलयितव्यः निकस्मिन्कर्मकर्तृता ।' इत्यादि । आत्मन: सुखरूपत्वं सर्वज्ञात्ममुनिभिरप्युक्तम सर्व यदर्थमिह वस्तु यहस्ति किंचित्पारायं मुज्झति च यनिजमत्तयैव । तद्वर्णयन्ति हि मुखं सुखलक्षणशास्तत्प्रत्यगात्मनि समं सुखताय तस्मात् ॥' इति । ब्रह्मगीतासु च-- 'प्रत्ययूपः शिवः साक्षात्परमानन्द- लक्षणः । परप्रेमास्पदत्वेन प्रतीतत्वात्सुरर्षभाः सर्वस्यैव तु कामाय न सर्व भवति प्रियम् किं स्वात्मनस्तु कामाय ततः प्रियतमः स्वयम् । अतो देवा: प्रिय तमो यात्मा न सुख लक्षणः ।' इत्यादि तस्माद्युक्त्या विद्वदनुभूत्या बहुविदां वचनैश्चात्मा सुखरूप इत्यत्न न कश्चिद्विवाद इति भावः॥ २४ ॥ , नन्वेवमपि ब्रह्मणः । एकधैवानुद्रष्टव्यम्' इति श्रुत्युक्तम. खण्डेकर सत्वं न संभवति, उक्तप्रकारेण तस्य सच्चिदानन्द- ·अद्वैतमकरन्दः। - रूपत्रयात्मकत्वात् ; न च सच्चिदानन्दानां तेषां त्रयाणा- मप्यत्यन्ता मेद इति वाच्यम् , तथात्वे तद्वाचकानां सच्चि. दानन्दशब्दानां त्रयाणामपि पर्यायतया सहप्रयोगानुपपत्तेः; न हि घटकुम्भकलशादिशब्दानामेकार्थवाचकानां महप्रयो. गोऽस्तीत्याशङ्कथ ब्रह्मणोऽखण्डेकर सत्वमुपपादयति- न हि नानास्वरूपं स्या- देकं वस्तु कदाचन । तस्मादखण्ड एवास्मि विजहज्जागती भिदाम् ॥ २५ ॥ एकमद्वितीयं सच्चिदानन्दात्मकं वस्तु ब्रह्म कदाचन कदाचिदप्युपाधिकाले तदभावकालेऽपि नानास्वरूपं नाना. रसं न स्यान भवदित्यर्थः । तत्र हेत्वभिप्रायेण वस्त्विति विशेषणम् । यतो वस्तु परमार्थभूतं तत इत्यर्थः । वस्तुप्रहणं ज्ञानानन्दयोरप्युपलक्षणम् । अयमर्थ:---- ब्रह्मणि सत्यज्ञा. नानन्दानां परस्परभिन्नत्वे सत्यस्य सत्यत्वं ज्ञानस्य ज्ञानत्व- मानन्दस्यानन्दत्वं च न सिध्यत्; कथमिति चेत्, सत्यं यदि ज्ञानाद्भिन्नं स्याजडम्य तम्य शुक्तिरूप्यादेरिव सत्यत्वं न स्यात् , एवं यदि ज्ञानमपि सत्याद्भिन्नं स्यादसत्यस्य तस्य ज्ञानस्य जडत्वनियमेन ज्ञानत्वं न स्यात्, ततः सत्यज्ञान- ·४२ अद्वैतमकरन्दः । - यो: सत्यत्वज्ञानत्वसिद्धयेऽत्यन्तं परस्पराभेदोऽङ्गीकर्तव्यः । तदुक्तं सर्वज्ञात्ममुनिभिः सत्येऽप्यस्ति ज्ञानता ज्ञानता. यो सत्यत्वं च स्पष्टमस्त्येव तद्वत्। सत्यप्येवं नातिरेकावकाश: पूर्णे तत्त्वे ज्ञानसत्योपपत्तेः ॥ इति । एवं यदि ज्ञानादानन्दो. ऽपि भिन्न: स्याज्ज्ञानभिन्नम्य तस्य घटादिवदनानन्दत्वमेव स्यात्, तथानन्दादपि यदि ज्ञानं भिन्नं स्यादानन्दभिन्नस्य तस्य घटादिवजडत्वेन ज्ञानत्वमेव न स्यात् । ततो ज्ञाना. नन्दयोरपि ज्ञानत्वानन्दत्वासिद्धयेऽत्यन्तमभेदोऽङ्गीकर्तव्यः इदमपि तैरेवोक्तम्- 'आनन्दत्वे ज्ञानता ज्ञानतायामानन्द - त्वं विद्यते निर्विशङ्कम् । सत्यप्येवं नातिर कावकाशः पूर्णे तत्त्वे ज्ञानसौख्योपपत्तेः ।।' इति । एवं सत्यादानन्दोऽपि यदि भिन्नः स्यादसत्यस्य तस्य शुक्तिरूपयादेरिवानन्दत्वं न स्थात् ; एवं सत्यमपि यद्यानन्दाद्भिन्नं स्यादानन्दस्य तस्य शुक्तिरूप्यादेरिव सत्यत्वं न स्यात् । ततः नन्दयोरप्यत्यन्तमभेदो वक्तव्यः इद मपि तेरेवोक्तम्- 'आनन्दत्वे सत्यता पत्य नायामानन्दत्वं निर्विवाद प्रसि. द्धम् । सत्यप्येवं नातिरेकावकाशः पूर्णे तत्त्वे सत्य. सोल्योपपत्तः ॥ इति । नित्यमुक्तशुद्धत्वादिष्वप्येवमे. ह्यम् । न च तेषामत्यन्ताभेदे तद्वाचकसत्यादि नां अर्थानां भेदस्याङ्गीकारात्; सत्य. सत्या- पर्यायता वाच्या, ·अद्वैतमकरन्दः । शादौ सत्यता चान्या पदं मुख्यामुख्य सत्यरूपब्रह्माकाशशबलरूपे सत्ये व्युत्पन्नम् , ज्ञानपदं च चैतन्यान्त:करणवृत्तिरूपमुख्यामुख्यजानद्वयश- बलरूपे झाने व्युत्पन्नम् , आनन्दपदं च प्रत्यग्बुद्धिवृत्ति. रूपमुख्यामुख्यानन्दे व्युत्पन्नम् । एवं नित्यशुद्धादीन्यपि पदानि मुख्यामुख्यतत्तयशबलरूपे तस्मिंस्तस्मिन्व्युत्पन्ना. नीति द्रष्टव्यम् । एतत्सर्व मर्वज्ञात्ममुनिभिरेवोक्तम्-'आका. तावदेका प्रत्ययाने सत्यता काचि- दन्या । तत्संपत्सित्यता तत्र चान्या व्युत्पन्नोऽयं सत्य. शब्दस्तु तत्र ॥ बुद्धवृत्तौ ज्ञानता तावदेका प्रत्यग्बोधे ज्ञानता काचिदन्या । तत्संपर्काज्ज्ञानता तत्र व्युत्पन्नोऽयं ज्ञानशब्दस्तु तत्र ।। बुद्धवृत्ती तावदानन्दतैका प्रत्ययात्रे काचिदानन्दतान्या ! तत्संपर्कात्काचिदानन्दतान्या व्युत्पनोऽयं तत्र चानन्दशब्दः ॥' इत्यादिना । ततो वा. च्यार्थभेदस्याङ्गीकारान्न पदानां पर्यायतापीति भावः । ननु कथं तर्हि वाच्यार्थभेदे सत्यादीनामत्यम्ताभेद उक इत्या. शङ्कथ वाच्यार्थभेदेऽपि तल्लक्ष्यार्थानामभेदादित्याह- स्मादित्यादिना यस्मात्सत्यादीनां परस्पराभेदेन सत्यादिरूप. त्वं यस्माच्च न पर्यायता तस्मात् , जागती भिदाम् , जग. दाकाशाद्युपाधिस्तत्प्रयुक्तां भिदां भेदं विजहदहमखण्ड एवा- स्मि, एकरस एवास्मि न तु नानारसः । सत्यादिपदैर्भागलक्ष.

·अद्वैतमकरन्दः । RA या बाधित सत्याद्यात्मकाखण्डकरसोऽस्मीत्यर्थः । अत: 'एक- वैवानुद्रष्टव्यम्' इति श्रुत्युक्तमेकरसत्वमुपपत्रमिति भावः ।। इदानीमुक्तप्रकारेण जीवस्य ब्रह्मत्वोपपादकैस्तकैरनुगृहीतं सत्तत्त्वमस्यादिवाक्यं जीवब्रह्मणोरत्यन्ताभेदं भागत्यागलश्न- णया बोधयतीत्याह-- परोक्षतापरिच्छेद- शाबल्यापोहनिर्मलम् । तदासीति गिरा लक्ष्य महमेकरसं महः ॥ २६ ॥ परोक्षता च परिच्छेदश्च तत्प्रयोजक शाबल्यं च तानि तथोक्तानि, तेषामपोहेन निमलं परोक्षतापरिच्छेदशाबल्या- पोहनिर्मलम । परोक्ष वा परोक्षत्वमीश्वरस्य, परिच्छेदः परि. च्छि नत्वं जीवस्य । एतद्वयं च जीवेश्वरोभयगतविरुद्धध. र्माणां सर्वेषामप्युपलक्षणम् । शाबल्यं जीवेश्वरोभयगतप- रोक्षत्वपरिच्छिन्नत्वादिप्रयोजकमायान्त:करणरूपोपाधिनिमि. तसमस्तसंबन्धः । तेषामपोहेन त्यागन निर्मलं शुदम् । ऐक्याविरोधीत्यर्थः । वदसीति गिरा तत्वमस्यादिमहावा- क्येन लक्ष्न्यं जहद जहल्लक्षणया बोध्यम् । लक्ष्यस्वरूपमेवाह- एकरसमिति । महः सत्यानन्दचैतन्यरूपमहं प्रत्यगात्मा.

·अद्वैतमकरन्दः ।
स्मीत्यर्थः । अत्राप्यनुप्राहकयुक्ति: पूर्ववद्रष्टव्या-यद्यात्मा ब्र-
झमिन्नः स्यादात्मनः सर्वान्तरवलक्षणमात्मत्वं न स्यात् ,
एवं ब्रह्मापि यद्यात्मभिन्नं स्यानिरतिशयमहत्त्व लक्षणं ब्रह्मत्वं
ब्रह्मणो न स्यात् । इदमपि तैरेवोक्तम् - ' अद्वैतेऽर्थे प्रत्य-
गर्थोऽस्ति तद्वत्प्रत्यक्तत्वे चाद्वयस्यापि भावः । यद्यप्येवं ना-
तिरेकावकाश: पूर्णे तत्त्वे तत्त्वमर्थोपपत्तेः ॥' इति : वा.
च्यार्थभेदादेवोभयोस्तत्त्वंपदयोरपर्यायतापि । इदमपि ते.
रेवोक्तम्- 'आदेयांशे नाणुमात्रोऽपि भेदो यद्यप्येवं भि.
अमादाय शब्दौ । वर्तेते त्वय्यद्वयात्मप्रकाशे बाह्यं हातुं
जामिता नास्ति तस्मात् ॥' इति । वाक्यार्थश्च स कलवेदा-
भिशेन ब्रह्मणा ब्रह्मगीतायां स्फुटो दर्शित:- 'त्वमहंश.
ब्दवाच्यार्थस्यैव देहादिवस्तुनः । न तच्छब्दार्थतां वक्ति
श्रुतिस्तत्त्वमसीति या ॥ तदर्थैक्यविरुद्धांशं त्यक्त्वा वाच्य-
गतं श्रुतिः। भविरुद्धं चिदाकार लक्षयित्वा ब्रवीति हि ॥
तदर्थे च त्वमर्थक्यं विरुद्धांशं विनैव च । कारणत्वादि वा-
च्यस्थं लक्षयित्वा तु केवलम् ॥ चिदाकारं पुनस्तस्य त्वमथै-
क्यं ब्रवीति च । तत्त्वंशब्दार्थभूतस्य चिन्मात्रस्य परात्मनः ।।
एकत्वं यत्स्वतः सिद्धं सहि वाक्यार्थ आस्तिकाः ॥' इति ।
तस्माच्छुत्या युक्त्या बहुज्ञानां वचनाच्च जीवस्य पच्चिदा-
नन्दनित्यशुद्धबुद्धमुक्तस्वरूपता सिद्धेति भावः ॥ २६ ॥

·अद्वैतमकरन्दः ।
इदानीमुक्तस्वरूपं ब्रह्मात्मत्वेन साक्षात्कुर्वत: पुरुषस्य
स्वप्रकाशापरिमितानन्दब्रह्मात्मतावस्थानलक्षणा विदेहमुक्ति:
प्रारब्धकर्मक्षयपर्यन्तं देहेन्द्रियादिप्रतिभाससहिता ताहग्ब्रह्मा •
स्मनावस्थानलक्षणा जीवन्मुक्तिश्च फलमित्यभिप्रेत्य प्रकरण-
मुपसंहरति-
उपशान्तजगज्जीव.
शिष्याचार्येश्वरभ्रमम् ।
स्वतः सिद्धमनाद्यन्तं
परिपूर्णमहं महः ॥ २७ ॥
उपशान्तो जीवन्मुक्त्यवस्थायां वाधितो विदेहमुक्त्यवस्थायां
सर्वात्मना निवृत्तो जगज्जीवशिष्याचार्येश्वरलक्षणो भ्रमो यस्मि .
स्तत्तादृशम् । मुक्तिद्वयस्य ज्ञानफलत्वं सर्वज्ञात्ममुनिमिरप्युक्तम्
'जीवन्मुक्तिस्तावदस्ति प्रतीतेतच्छाया तत्र चास्ति प्रतीते:
द्वैतच्छायारक्षणायास्ति लेशस्तस्मिन्नर्थे स्वानुभूति: प्रमाणम् ।।
तस्माजीवन्मुक्तिरूपेण विद्वानारब्धान कर्मणां भोगपिये।
स्थित्वा भोगं ध्वान्तगन्धं प्रसूनं भुक्त्वात्यन्तं याति कैवल्य •
मन्ते ॥' इति । स्वत: सिद्धं स्वप्रकाशम् , अनाद्यन्तमाद्य-
न्तरहितम् , परिपूर्ण सर्वात्मकम् । त्रिविधपरिच्छेदशून्यमि-
त्यर्थः । महस्तेजोऽहमस्मीत्यर्थः ॥ २७ ॥

·अद्वैतमकरन्दः। इदानीमुपनिषत्सारसंग्रहात्मके स्वरचिते प्रकरणे विदुषां प्रवृत्ति प्रार्थयते- लक्ष्मीधरकवेः सूक्तिः शरदम्भोजसंभृतः। अद्वैतमकरन्दोऽयं विद्धद्भुतर्निपीयताम् ॥ २८॥ लक्ष्मीधर इति ग्रन्थकर्तुर्नाम, म चासौ कविः सर्वज्ञः क्रान्तदर्शी तस्य सूक्तय एव शरदम्भोजानि तेषु संभृतः संपन्नोऽयं मरनुभूयमानोऽद्वैतमकरन्दः, अद्वैतं ब्रह्मैव मक- 'एतमेव रसं साक्षाल्लब्ध्वा देही सनातनम् ! सुखी भवति सर्वत्र नान्यथा सुरपुंगवा: ॥' इति ब्रह्मगी. तावचनात् । विद्वद्भुङ्गः, विद्वांस एव भृङ्गा ब्रह्मरसज्ञास्तैः, निपीयतां नितरामामाज्ञाननिवृत्तिपर्यन्तं पुन: पुन: सेव्य. ताम , 'विचार्याप्यपरोक्षेण ब्रह्मात्मानं न वेत्ति चेत् । अप- रोक्षावभासत्वाद्भूयो भूयो विचारयेत् ॥' इति श्रीभारती- तीर्थवचनात् । यद्यप्यत्र प्रतिश्लोकं बहु वक्तव्यमस्ति, तथापि मन्दबुद्धीनामलसानां व्युत्पादनार्थ प्रवृत्तेन मया प्रन्थ काठे. न्यगौरवभयादुपरत मिति : २८ !! रन्दो रसः, - ·अद्वैतमकरन्दः । অবম मकरन्दस्य रपाभिव्यञ्जिका कृता । स्वयंप्रकाशयतिना पुरुषोत्तमशासनात् ॥ १ ॥ ब्रह्मानन्दरसास्वादामिच्छद्भिर्विबुधोत्तमैः । रसाभिव्याञ्जका ह्येषा पारशील्या सदाऽऽदरात् ।। २ ।। तापत्रयार्क तप्ता मोक्षकामा मुदा सह । रसाभिव्यखिकागकामना भवत सत्तमाः ।। ३ ।। व्याख्याप्रणीतिच्छलमत्र बुद्धे- ममापराधं विबुधाः क्षमन्ताम् । अम्बाधंदेहो भगवानत: स्या- द्वालापराधापितृवत्प्रसन्नः ॥ ४ ॥ श्रीकैवल्यानन्दयोगीन्द्रपाद- पद्मद्वन्द्वे निःस्त्रवन्मोक्षसारे । शुढेहे सैः सेविते सुप्रसन्ने मच्चतोऽर्थी भृशलीलां विधत्ताम् ।। ५ ।। चिदम्भोधिसंमग्नचित्तं गुणानां सतामालयं शुद्धसत्त्वप्रधानम् । नृणां बोधयन्तं परब्रह्मतत्त्वं शिवानन्दयोगीन्द्रमीडे सदाहम् ।।६।।