·Calcutta Oriental Series No. 5
22
e
M
MUKTĀPHALA
OF
VOPADEVA
WITH
KAIVALYADIPIKĀ OF HEMADRI
Revised Edition
with Critical Notes and Introduction
BY
DURGAMOHAN BHATTACHARYYA,
Kāvya-Sänkhya-Purānatirtha, M.A.,
Professor of Sanskrit, Scottish Church College, Calcutta.
with a Prefatory Dissertation
BY
NARENDRA NATH LAW, M.A., B.L., Ph.D.
CALCUTTA
1944

·Price Rs. 6/421-
Printed and published by J. C. Sarkhel at the Calcutta Oriental
Press, Ltd., 9, Panchanan Ghose Lane, Calcutta.

·CONTENTS पृष्ठसंख्याः Introduction Prefatory Dissertation ग्रन्थोपक्रमः विष्णुप्रकरणम् (१-४ अ) विष्णोर्लक्षणं भेदाश्च ६ .. विष्णो रूपम् ... विष्णोरवताररूपाणि विष्णोरधिष्ठानरूपाणि विष्णोर्महिमा ... विष्णुभक्तिप्रकरणम् (५-६ अ) विष्णुभक्तलक्षणं मेदाश्च विष्णुभक्तिमहिमा विष्णुभक्तयङ्गवर्गप्रकरणम् (७–१० अः) १४३ १४६ विष्णुभक्तयङ्गवर्गलक्षणं भेदाश्च विष्णुश्रवणम् विष्णुकीर्तनम् विष्णुस्मरणम् विष्णुश्रवणकीर्तने विष्णुस्मरणकीर्तने विष्णुश्रवणकीर्तनस्मरणानि १५.५ १५८ ... १५६ ”

·[ II ]
विष्णुभक्तप्रकरणम् (११-१९ अ)
१६३
विष्णुभक्तानां लक्षणं भेदाश्च
विष्णुभक्तानां हास्यरसः
१६६
...
सम्भोगशृङ्गारः
१७१
विप्रलम्भङ्गारः
"
२१८
करुणरसः
रौद्ररसः
२३८
भयानकरसः
...
...
बीभत्सरसः
...
२६८
शान्तरसः
...
१
अद्भुतरसः
वीररसः
अन्थोपसंहारः
३२१
M

·INTRODUCTION at first This edition of Vopadeva's Muktāphala with Hemādri's commentary called Kaivalyadipika was intended to be but a revised reprint of the first edition published in 1920. The difficult nature of the task was realised when textual problems presented themselves in large numbers. It was at this stage that I came across two manuscript copies of the work in Dr. N. Law's library. Evidently, they had been copied for the first edition, but for some reason or other, were not perhaps fully utilised. It is not possible at this distant date to ascertain the sources of these transcripts. They have, however, been of great help to me in the settling of the texts of the later portions of this edition. I have corrected one or two forms also of the earlier portion that had been printed before these aids came to hand. The two manuscripts, one in Devanagari, and another in Bengali character, have been referred to by me as # and a respectively in this edition. The Muktāphala is a treatise on the cult of Bhakti or devotional attitude towards Visnu to be adopted as a means of spiritual realisation. The verses numbering about eight hundred are all compiled from different places of the Bhagavatapurana. Only eleven stanzas, five at the beginning, and six at the end have been written by Vopadeva himself by way of introduction and conclusion.

·[ IV ] Some of the topics dealt with in the book have also been prefaced by him with short, explanatory remarks. His contribution lies in the setting of the subjectmatter which is found arranged in three principal divisions, viz. the object of worship (upāsya), the act of worship with its various requisites (sasādhanopāsti), and the worshipper (upāsaka). The treatment of these subjects extends over four Sections or Prakaranas comprising nineteen chapters. The first section Vişnuprakaran a (chs. 1-4) contains discussions on the divine form, distinctive character and exalted position of Vişnu, the upāsya, and also the details about his various incarnations. The second section Visnu bhakti-prakaran a (chs. 5; 6) deals with the nature, varieties and excellence of Bhakti that can be applied towards Visnu. The third section Vișnu - bhakty a n g avarga-prakar aņa (chs. 7-10) is concerned with the religious practices helpful to the attainment of Bhakti. The last and the largest section Vişnubh akta-prakarana (chs. 11-19) describes the Bhakta or devotee, whose activities as such are classified into nine different categories according to the nine sentiments of hāsya, śưngāra, karuna, raudra, bhayānaka, bibhatsa, śānta, adbhuta, and vīra. These sentiments or Rasas occupying a prominent place in the orthodox treatment of poetics have been prescribed for utilisation by the devotee in the service of Bhakti. Various instances found in the Bhāgavata have been cited to show ·1 how these Rasas could be elevated to the supreme sentiment of Bhakti by directing them towards Višņu. The Kaivalyadīpikā is a learned commentary on the text of the Muktāphala. In the discussions embodied herein, the commentator has brought into play his intimate knowledge of the extensive materials scattered throughout the entire body of the Bhagavatapurāņa. He has quoted from the Chandogyopanisad, the Brhadaranykopanişad, the Isopanişad, the Āśvalāyanaśrautasūtra, the Rāmāyaṇa, the Mahābhārata, the Visnupurāna, the Padmapurāna, the Brahmasūtra, the Yogasūtra, the Yogasūtrabhāsya, the (Visnu-)sahasranāmabhāsya, the Amarakoșa, and very largely from works on poetics and grammar. His masterly discourse on the Rasa portion of the commentary reveals his thorough acquaintance with the rules and expositions contained in works like Bharata's Natyaśāstra, Abhinavagupta's Abhinavabhārati, Dhananjaya's Dasarūpaka, Bhoja's Sarasvati-kanthābharana, Rudrata's Kāvyālankāra, Mammața's Kāvyaprakāśa, Hemacandra's Kavyanušāsana and Kokkoka's Ratirahasya. The text of the Muktāphala has been, as already stated, compiled from the different chapters of the Bhāgavata. Vopadeva, the celebrated author of the Mugdhai I See p. 164, Text: स नवधा भक्तः। भक्तिरसस्यैव हास्यशृङ्गार- करुणरौद्रभयानकबीभत्सशान्ताद्भुतवीररूपेणानुभवात् । हास्यादय एव हि भगवति प्रयुज्यमानाः तस्मात् केना- प्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत् (भाग० ७॥१॥३१ ) इति भक्तिलक्षणाक्रान्तत्वा- द्भक्तिरसपदवीमासादयन्तीति भावः । Commentary:

·[ VI ] 3 bodhavyākarana, is the compiler. In the introductory and the concluding portions of the text, however, Hemādri is mentioned as the author of the Muktāphala.” In the last two verses, on the other hand, Vopadeva is declared to be its author. Two passages in the commentary Kaivalyadīpikā state explicitly that at the request of Hemādri, the great minister of the Yādava kings, Vopadeva has allowed the Muktāphala to pass as the work of the former. The evidence of the commentary ascribed to Hemādri himself cannot but be taken as reliable. Vopadeva was a protégé of Hemādri and हेमाद्रिर्गणकाग्रणीः । विष्णुभक्तयङ्गभक्तानां गणयत्युक्तसारधीः । मुक्ताफलेन ग्रन्थेन सद्भागवतशुक्तिना। हेमाद्रिसम्भवसुवर्णनिवेशरम्यं कण्ठे कुरुध्वमवरुन्ध्वमपूर्वलक्ष्मीम् । ch. I, verses 3.5 चतुरेण चतुर्वर्गचिन्तामणिवणिज्यया । हेमाद्रिणार्जितं मुक्ताफलं पश्यत कौतुकात् ॥ निर्मथ्य पयसां राशि मन्दरः कौस्तुभ न्यधात् । हेमाद्रिर्वचसा मुक्ताफलं रत्नं हृदि प्रभोः । ch. 19, verses 50, 51. विद्वद्धनेशशिष्येण भिषक्केशवसूनुना । हेमाद्रिोपदेवेन मुक्ताफलमचीकरत् ।। यस्तीर्णः शास्त्रपाथोनिधिमखिलमदो ग्रन्थरत्नं सुवृत्तं चक्रे शिष्यो धनेशः कविकुलतिलकः कैशविर्वोपदेवः ॥ ch. 19, verses 54, 55. This verse is also found at the end of Vopadeva's Kavikalpadruma. 4 स्वकर्तृकत्वेऽपि यदुराजमहामन्त्रिणा हेमाद्रिणाभ्यर्थितस्तत्कर्तृकत्वं ख्यापितवान् । Pp. 2; 321. 3 .

·[ VII ] his coadjutor in the literary field.” Hemādri served as a minister at the court of Devagiri in Mahārāstra between 1260 and 1309 A.C. under two successive kings of the Yādava dynasty Mahādeva and Rāmacandra. A man of wealth and influence, he was a patron of Vopadeva. The self-abnegation on the part of the latter in favour of Hemädri is therefore understandable. Testimony from others also supports Vopadeva's authorship of the Muktāphala. The well-known Sanātana Gosvāmin of Bengal (16th century) refers to a certain passage of the Muktāphala as the reading of Vopadeva (vopadevapāțhe). The compilation of the text therefore is proved to have been the work of Vopadeva. There are strong grounds for the inference that the commentary also is a work of Vopadeva and not of Hemādri, though it is attributed to the latter. The colophon of the manuscript a actually names Vopadeva as the author of the Kaivalyadipikā. Besides, an apprehension is expressed at the end of the commentary that the ‘valuable words of Vopadeva' (vopadevasya sūktayah) may not please those who have no power of discrimination. See H. P. Sastri; Descriptive Catalogue of Sanskrit Mss. in the Govt. Collections under the care of the Asiatic Society of Bengal, vol. III—Smrti Manuscripts, Preface, p. xvii. 6 Vaisnavatoșani (commentary) on the Bhagavata (X, 73, 12) published by the Radharaman Press, Berhampore. It should be noted in this connection that the readings in the Muktāphala differ considerably from the readings of the Bhagavata as adopted in the commentaries of Sridharasvāmin, Virarāghava and Vijayadhvaja. 7 See Muktāphala, p. 324, fn. 3. अतत्त्वे तत्त्वधीर्येषां तत्त्वे चातत्त्वधीतॄणाम् । FT OHHHOGEITAT 9146947 at Muktāphala, p. 324. 8 5 ·Inde state- 9 Domentary [ VIII ) The text of the Muktāphala being a mere compilation So the excannot be regarded as "Vopadeva's words.' pression vopadevasya sūktayaḥ is likely to have been itself. Thus Vopadeva has revealed himself through his ments both as the compiler of the text and the writer of the commentary. An account given in the Bengali version of the Bhaktamál also attributes the commentary to Vopadeva himself. Hemādri, however, is believed to have been a prolific writer. He is the reputed author of the great Smộti digest, the Caturvargacintamani and several commentaries on important works. Besides the Kaivalyadăpikā, he is credited with a commentary on Saunaka's Pranavakalpa. He is known to have written a commentary called Harililaviveka on Vopadeva's Harilila." Another commentary 9 See infra, foot-note 28: मुक्ताफल नामे ग्रन्थेर टीका विस्तारिल । 10 Sec Catalogue of Sanskrit Manuscripts in the Library of the हरिलीलाविवेकोऽयं रामराजस्य वेश्मनि । कटके रचयाञ्चके तुष्ट्य हेमाद्रिणा सताम् ॥ Harilila, Calcutta Oriental Series, p. 96. The verse with appropriate alterations occurs also at the end of the commentary on the Muktäphala (p. 324). As evidenced by passages in the Haritilāviveka, Hemādri received assistance from Madhusudana Sarasvati in the execution of this work. It is also possible that Madhusudana completed the commentary left unfinished by Hemādri: सरस्वती श्रीमधुसूदनेन निव्यू ढमेतद्धमोदनेन । जनः समस्तोऽपि रसादनेन व्रजेशभक्ति बजतादनेन ॥ Harililā, C. O S., p. 96. See P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. I, p. 358. 10 11 ·[ X ] called Ayurveda-rasayana on the Astāngahrdaya of Vāgblata is also attributed to Hemādri.12 Doubts are entertained whether all these works could have been written by Hemādri himself in the midst of his multifarious duties as the minister of a state. 13 There were scholars who believed that the writings passing as the works of Hemādri were in reality the productions of Vopadeva. Rāmāśrama (17th century) in his Durjanamukhacapeţikā written in vindication of the Bhāgavata as a 12 A stanza in the Caturvargacintamani (Pariſesakhanda, Kālanirnaya, p. 3) may be taken as containing a reference to Hemādri's other contributions viz. Cintāmani (=Caturvargacintāmani), Kāmadbenu and Kalpadruma: अनेन चिन्तामणिकामधेनुकल्पद्रुमानर्थिजनाय दत्तान् । विलोक्य शङ्के किममुष्य सर्वगीर्वाणनाथोऽपि करप्रदोऽभूत् ॥ But the Kavyakāmadhenu and the Kavikalpadruma are the wellknown works of Vopadeva. 13 See R. G. Bhandarkar, Early History of the Deccan, 3rd edition, p. 203; Gazetteer of the Bombay Presidency, vol. I, pt. II: History of the Konkan Dakhan and Southern Maratha Country, p. 248: “Whether the voluminous works attributed to him were really written by him may well be questioned." But Hemādri was certainly a man of exceptional ability. He is not only credited with the authorship of so many important works but is also remembered in Mahārāștia even today as having introduced a particular style of temple architecture (Hemādpant), and as having devised the way of writing of the Modi script. In the Muktāphala (p. 2) he has been called ganakāgrani (chief accountant). The expression has been explained in the Kaivalyadipikā (p: 3) as deśa-koșayor āyavyayau likhatsu mukhyah (chief keeper of accounts of the receipts from the realm and the expenditure from the treasury). At other places in the Kaivalyadipikā he is described as the prime minister mahamantrin (pp. 2, 321), mahāmātya and mantri-siromani (p. 323).

·[ X ] basic Purāna records that some writers have allowed the authorship of their writings to pass on to others for love or material consideration. In citing instances, he names Vidyāranya and Vopadeva as having written for Mādhava and Hemādri respectively, in the former case out of affection for brother and in the latter in consideration of money received from patron." There is a passage in the Kaivalyadipikā that may be interpreted to have a reference to the fact that Hemādri did not put in any labour for even the Caturvargacintamani. While explaining the statement that Hemādri compiled in his Caturvargacintāmani the details about the vrata and other topics, the Kaivalyadipikā states that he had the compilation done by other scholars. If this statement be taken as true, we should count Vopadeva as the principal figure among those scholars. In fact, Vopadeva's identification with works attributed to Hemādri became, in course of time, so complete and wellknown that Jiva Gosvāmin in his Tattvasandarbha refers to the Muktāphala as the words of Hemādrikāra (muktāphale hemādrikāravacanena ca). Rādhāmohana 14 यो हि ग्रन्थं कृत्वा अन्यस्य नाम लिखति स हि प्रीत्या यथा विद्या- रण्यैर्वेदभाष्ये माधवनाम । धनादिलोमेन वा यथा वोपदेवेन हेमाद्रेर्नाम । Catalogue of Sanskrit Manuscripts in the Library of the India Office, pt. vi, p. 1279. A number of mss. of this Durjanamukhacapeţikā is available both in India and abroad. See P. K. Gode, Rāmāśrama the Author of Durjanamukhacapetikā (Prācyavāni, January, 1944). 15 ATE algheratorua i TŪKSTagafruETI Fagles- TUTATHTACTO: I Muktāphala, p. 3.

·[ XI ) Gosvāmin in his commentary on the passage explains the word Hemādrikāra as Vopadeva.." In the light of the evidence adduced above it is now patent that Hemādri was a generous patron of learning extending his patronage to Vopadeva, who wrote voluminously under his instructions, and sometimes even in the patron's name. Vopadeva was a versatile author. The number of treatises written by him on different subjects is given in a stanza in the Kaivalyadipikā as twenty-six--ten on grammar, nine on medicine, one on tithi (Dharmaśāstra), three on literature, and three on the topics of the Bhāgavata. The Mugdhabodha, the Kavikalpadruma and the Kavyakāmadhenu are the grammatical works that have come down 18 Another work on grammar called Vicaracintāmaņi is mentioned as that of Vopadeva Pandita and is quoted 17 to us. 16 See Tattvasandarbha with Rādhāmohana's commentary, sec. 26– edited by Nityaswarup Brahmachari, p. 107. The quotation in the Tattvasandarbha recorded in this connection as taken from Vopadeva's Muktāphala is, however, found in Vopadeva's Harililā, I, 9. 17 यस्य व्याकरणे वरेण्यघटनाः स्फीताः प्रबन्धा दश प्रख्याता नव वैद्यकेऽथ तिथिनिर्धारार्थमेकोऽद्भुतः । साहित्ये लय एव भागवततत्त्वोक्तो त्रयस्तस्य च भूगीर्वाणशिरोमणेरिह गुणाः के के न लोकोत्तराः ॥ Muktāphala, p. 324. The stanza with slight alterations in the wordings is also found appended to some of the published works of Vopadeva. Aufrecht's Catalogus Catalogorum has listed many other works under Vopadeva. 18 The first two works have been published.

·[ XII] 19 in Vitthala's commentary on the Prakriyākaumudi. Only two medical works of Vopadeva have so far been known by name. One is the ſataśloki or Vopadevašataka, a work on pills, powders etc., and another is a commentary on the Samhitā of Sārngadhara.20 The Trimsacchloki or Āśaucatrimśaccloki, a Dharmaśāstra work is attributed to Vopadeva. Of the three works on the Bhāgavata, the Paramahamsapriyā is still in manuscript. Vopadeva has shown in it that the Bhāgavata contains more than one thousand archaic forms not sanctioned by the grammarians. This work is mentioned by Jiva Gosvāmin as a 21 22 19 See Prakriyākaumudi edited by K. P. Trivedi, pt. I, p. 228: विचारचिन्तामणौ वोपदेवपण्डितैः साक्षादुक्तम्- यथा वृत्रहणावेकाजुत्तरेति ण इष्यते । वृत्रघ्नो न तथाहन्तेरत्पूर्वस्य नियन्त्रणात् ॥ The Vicăracintamani has been referred to in the Prakriyakaumudi at several places, pp. 179, 230, 247, 538. That the Vopadeva Pandita mentioned here is none but the author of the Mugdhabodha is known from a remark found in the same work (p. 438): algaryfica- मुग्धबोधे उक्तम् । See A. B. Keith, History of Sanskrit Literature, p. 511. Oppert in his Lists of Sanskrit Manuscripts in Private Libraries of Southern India, vol. II, (no. 8287) names Vopadevašataka as kāvya. Vopadeva's medical treatises are said to have been still in use among the Ayurvedic Physicians of Rajputana. See H. P. Sastri, Descriptive Catalogue of Sanskrit Mss. in the Collection of the Asiatic Society of Bengal, vol. VI, p. lxxxi. See P. V. Kane, History of Dharmaśāstra, vol. I, p. 555. References to a few more Dharmaśāstra treatises by Vopadeva are also found in different Smrti digests. 22 Sce H. P. Sastri, Descriptive Catalogue of Sanskrit Manuscripts 20 21 ·ал i XIII ] comrnentary (vyākhyāgrantha) on the Bhagavata. The Harililāảa is another treatise by Vopadeva on the Bhagavata, presenting briefly chapter by chapter the essential points discussed in the great Purāna. Vopadeva's third volume on the Bhagavata is the Muktāphala. It is interesting to note that like the Mugdhabodhavyākarana of this Maratha scholar, the Muktāphala also gained much popularity in Bengal. The work has been quoted and referred to several times by the great Gosvāmins-Gopāla Bhatta, Sanātana, 29 and Jiva. 27 The author of the Muktāphala is called Vopadeva Gosāñi in the Bengali version of the Bhaktamāl. He is represented as having saved Vaisnavism from the vandalism of a fanatic chief by rescuing the Bhāgavatapurāņa Muktāphala. in the Collection of the Asaitic Society of Bengal, vol. V, p. 384, Ms. no. 3681-Bhāgavatabhüsana of Gopālācārya: Ffaferciaforafgaatsia............ THEHATİ HTT940mleri रेतसेत्यादि सहस्रावधिप्रयोगानामापत्वं नाभ्यधास्यत् । 23 Kramasandarbha on the Bhagavata, Radharaman Press Edition, p. 8; Tattavasandarbha, sec. 23. The Paramahamsapriya has been cited both in the Kaivalyadīpikā (pp. 2 as tikā), 86, 324) and the Harililāviveka [I, 10; (as tikā--XI, 41; XII, 1)]. 24 The work has been edited with commentary in the Calcutta Oriental Series (1920) and in the Chowkhamba Sanskrit Series (1933). 25 Haribhaktivilāsa, XI, 380. 26 Vaisnavatosani on the Bhāgavata, X, 31, 1; X, 73, 12; Commentary on the Haribhaktivilāsa, XI, 380. 27 Kramasandarbha on the Bhagavata, II, 9, 32; Tattvasandarbha, sec. 26; Bhaktisandarbha, secs. 101, 234. 28 Bhaktamāl of Krsnadās or Lāldās--edited by Balaichand 28 ·XIV) As to the personal history of Vopadeva, it may be inferred that he was in the service of Hemādri, the minister of Devagiri. It is gathered from the concluding verses of his various works that his father was a physician named Keśava residing at a distinguished locality (mahāsthāna) on the banks of the Varadā inhabited by thousands of Vedic scholars. His teacher Dhanesa or Dhaneśvara who was a scholar (vidvat) as well as a physician (vaidya) lived at the same place.” Vopadeva was perhaps a Brāhmaṇa by caste, Goswami, Kalika Press, p. 168 सुर नामे काशिराज असुरखभाव । .. जीवहिंसा करे बहु तमेर स्वभावे । श्रीमद्भागवत शास्त्र निन्दे मूढ तवे ॥ देशदेशान्तरे ग्रन्थ यथा यथा छिल । वले आनि आनि सव गङ्गाय डारिल ॥ ... ... .. प्रिय पात्र श्रीलवोपदेव गोसाजिरे। हइल आकाशवाणी उपाय सुन्दरे ॥ एत शुनि गोसाभि ये प्रहृष्ट अन्तरे । उठाइल ग्रन्थ डुवि जाह्नवीर नीरे ॥ बहु सम्मानिया स्थाने स्थाने पाठाइला । मुक्ताफल नामे ग्रन्थेर टीका विस्तारिला ।। 29 The Vopadevašataka contains the following stanza: देशानां वरदातटं बरमतः सार्थाभिधानं महा- स्थानं वेदपदास्पदाग्रजगणाग्रण्ट सहस्र द्विजाः । तत्रामीषु धनेशकेशवविदौ वैद्यौ वरिष्ठौ क्रमा- चक्रे शिष्यसुतस्तयोः कृतिमिमां श्रीवोपदेवः कविः ॥ R. G. Bhandarkar (Early History of the Dekkan, 3rd Edition, p. 204; Gazetteer of the Bombay Presidency, vol. I, pt. II, p. 249) gives, ·[ XV ] though both his father and teacher were physicians by profession. He is called a vipra at the end of the Mugdhabodha, and a bhū-girvāṇa-siromani (foremost of the gods on earth=Brähmanas) at the conclusion of the Harililāviveka and the Kaivalyadipikā. Vopadeva is described as a Vaisnava in the Bhaktamál. His leanings towards the contents of the Bhāgavata, as disclosed in the composition of the Paramahamsapriya, Harililā and Muktāphala, may also suggest his Vaisnava faith. The Bhavisyapurāņa in its Section on the Kali Age gives, just after the story of Pānini, an account of a Vopadeva who was an inhabitant of Totādari and vastly learned in the Vedas and Vedāngas. A devotee of Krsna (Krsnabhakta) he also acquired a special knowledge of the Bhagavata and propagated its teachings on the banks of the Narmadā.32 >> probably on the basis of this verse, the following account: "Vopadeva was the son of a physician named Keśava and the pupil of Dhanesa. His father as well as his teacher lived at a place called Sārtha, situated on the banks of the Varadā. Vopadeva, therefore, was a native of Berar.' S. K. Belvalkar (Systems of Sanskrit Grammar, pp. 104f.) also supplies the same information. 30 भूगीर्वाण शिरोमणेरिह गुणाः के के न लोकोत्तराः । Harililaviveka, Chowkhamba Sanskirt Series, p. 57; Muktāphala, p. 324. 31 See foot-note 28. 32 The Bhavisyapurāna, Pratisargaparvan, Bk. II, ch. 32 (Venkateshwar Press Edition, p. 280): alarga ist: Agnea Efe #a: 1 बभूव कृष्णभक्तश्च वेदवेदाङ्गपारगः ।। गत्वा वृन्दावनं रम्यं गोपगोपीनिषेवितम् । मनसा पूजयामास देवदेवं जनार्दनम् ॥

·[ XVI ] As regards the date of the commentary, we have clear statements in the Kaivalyadīpikāøs that it was written in the residence of king Rāma(candra), who is definitely known to have reigned at Devagiri between 1271 and 1309. That the compilation of the text was also done during the same reign is indicated by a somewhat obscure stanza found appended to two of the mss. of the Muktāphala. The stanza is in praise of the “light of Krsna's line' (Krsnavamsaikadipa) i.e. Ramacandra who was Krsna's son. 34 Thus the date of both the Muktāphala and the Kaivalyadipikā can be assigned near about the last quarter of the 13th century. As Rāmacandra was in great difficulty and the principality of Devagiri was in a tumultuous वर्षान्ते च हरिः साक्षाद्ददौ ज्ञानमनुत्तमम् । तेन ज्ञानेन सम्प्राप्ता हृदि भागवती कथा ।। श्रीभगवानुवाच- .. त्वं वै गन्धर्वसेनाय पिने विक्रमभूपतेः । नर्मदाकूलमासाद्य श्रावयस्व कथां शुभाम् ॥ हरिमाहात्म्यदानं हि सर्वदानपरं स्मृतम् । सत्पात्राय प्रदातव्यं विष्णुभक्ताय धौमते ॥ 33 Misetap bala, p. 324: हेमाद्रिः कटके चक्रे रामराजस्य वेश्मनि 34 The ms.eas also a ms. deposited in the India Office Library Catalogue (no. 3544) contain the following stanza: सकल विबुधमानः श्रीनिकेतं वदान्यः समदविबुधसिंहः श्रीनिवासाङ्गिसेहः । जयति विनयसिन्धुमनेशः सुबन्धुः प्रणतसकलभूपः कृष्णवंशैक्रदीपः ।।

·[ XVII ] 35 put beyond that condition from 1294, the date of the works cannot possibly be year. I take this opportunity to express my gratitude to Dr. Narendra Nath Law, the Director of the Calcutta Oriental Series, for entrusting me with the work of editing the Muktāphala and for taking sustained interest in the progress of the work. My sincere thanks are due to Pandit Haridas Vidyāvāgisa for assisting me in seeing the book through the Press. D. BHATTACHARYYA 25, Nilmani Mitra Row, Calcutta. 30th January, 1944. 35 In 1294 Ala-ud-din, the nephew of emperor Jalal-ud-din Firoz Khilji invaded Devagiri, and inflicting a crushing defeat on Rāmacandrà seized from the city fabulous treasures as spoils of the campaign

·No text on this page.

·PREFATORY DISSERTATION the and effects thereof. The contact of western civilization with that of the Hindus has brought about, in diverse Contact of western directions, great changes, one of which civilization with the Hindus is that in the domain of religious thought and belief. In addition to the activities of the missionaries, whose preaching acted detrimentally towards the orthodox faiths, there were various other factors that contributed to the same result. Of these, the principal were :-- (1) The sceptical, scientific spirit forming an adjunct of western education that leads one to refuse to take on trust anything that is not based on data regarded as sound by the rules of induction or deduction of European logic. (2) The processes of historical criticism that have dissected the religious works of the Hindus from the Vedas downwards, and shown according to the rules of historical criticism (a) their limited antiquity as opposed to their eternal existence in the forms in which we see them, (b) their gradual growth, (c) their interpolations which were made to serve various poses, (d) the emergence of the various branches of Hindu religious literature in a pur·certain chronological order in which the composition of the Māhātmys, forming part of the Purānas, not ceasing yet) the Purāņas stand last, and among which there is an internal connection by reason of the evolution of thought in the later branches of the literature from the former ones, and (c) the gradual evolution of the Hindu pantheon (as has also been proved in regard to other countries) showing an order of emergence of the objects of worship as opposed to the current beliefs. (3) The mutual contradictions or dissimilarities between portions of religious books, of which, one cannot be supposed as true without considering the other to be in error e.g. the dissimilarities or contradictions in the lists of royal dynasties in the Purānas which as the fifth Veda are believed to be infallible. (4) The modern progress of the physical sciences or the modern geographical, astronomical, or other branches of knowledge prove certain statements of the religious books to be untenable. This appears quite natural if we take into account the time when the statements were made but they militate against the orthodox belief as to those religious books. (5) The criticisms, sometimes undeserved or even ·institutions of the Hindus, and the ideas and (111) ruthless (by Jean A. Dubois, Talboys Wheeler, and others) against the manners, customs, and beliefs underlying them carried on for the first time in the history of India their radical but fearless examination which destroyed or shook to the foundations many a fond idea or belief found in the Hindu religious books. (6 The study of religious books in the light of historical criticism has shown that statements found in them may be such that they can be more satisfactorily accounted for by the exigencies, changes, or demands of religious thought than by the suppositions of the actual occurrence of the incidents in the statements. The influence of all these factors has been to leaven the Hindu mind with a spirit of reasoning which checks the free play of belief in regard to religious matters. Now the question arises whether after conceding the various factors all that they can reasonably claim, would there be nothing left of the contents of Hindu religious books, beliefs and practices, that can well hold up its head against the attacks? The lives and sayings of those who have attained success by proceeding along the ways prescribed by the sanātana dharma lead one to believe that even after leaving aside all that must be rejected, there is left much that the acutest reasonings of scholars best equipped with modern ·fied. ways by which (iv) secular scholarship cannot probe, because their conclusions leave out many premises of which How far the spirit of scepticism is justi- they do not even dream, but which must be duly noted to account for the actual results. Just as credulousness can be pushed too far, so also scepticism; and what we regard as opposed to the laws of nature, or to philosophy, may be quite in accord with laws, or philosophy, beyond the comprehension of the present-day scholar of the college and the laboratory. The result is that the prevailing attitude of the generality of the people of the present day towards the the highest spiritual life is prescribed as attainable in the Hindu śāstras, or towards those mortals who are widely recognized in India as successful in their pursuit of the ideal of the śāstras such as Ramakrsna Paramahamsa, or Trailanga Svāmi, is either of disbelief that dismisses them with curt phrases like 'lunatics' or 'hallucinations', or one of transient adulation that bestows praises on them for the moment and rests satisfied. The present Hindu society has ceased to keep up the provision, that was zealously maintained by it of yore, for a regular supply of people from within itself to take to the third and fourth stages Disorganization of life', namely vānaprastha, and yati, and disuse of, "stages in order that nothing might deter those sible for the spiritual who had climbed up to the highest rung of spiritual life from having suitablemen to follow in their footsteps and keep the cbb among Hindus.

·(v) alive in the country the spiritual truths and attainments that might be well-nigh or totally lost for want of adherents, who would have otherwise been unwilling to join them by sheer unbelief at the very outset. Whatever might be the defects of the stages of life of carly Hindu society, one thing is certain that without them, India could not have attained to the degree of spiritual culture that made it 'the land of the Rșis', the home of realities of spiritual life that are still but enigmas to many other countries of the world. Its spiritual culture is generally supposed to be one of the causes of its decline, in view, as is alleged, of the fact that it made the people but philosophic imbeciles and dreamers. But the supposition, I think, fails to hit the right nail. India declined not because of its spiritual culture but because it could not keep its stream of spiritual life ungarbled and unabused, prosperity and could not practically act upon the the Hindus, not due scheme of individual and social life in to spiritual culture but to its abuse and which the material interests of the peomisapplication. ple and the country are not allowed to be overshadowed by the zeal for spiritual and religious matters. There was a class of thinkers (Kautilya) who saw that, of the four aims of human life, dharma, artha, kāma and moksa, artha is the basis upon which rest the three other aims, which cannot be achieved if the basis be shaky and unsound. In the human body, the legs are generally regarded as occupying a very low position in comparison decline 'The matcrial of of ·one (vi) with the brain, but if this low estimate of their value gives rise to practical neglect of the two limbs causing theni actual injury or destroying their efficiency, then the best brain has to succumb in competition with another that is not so hampered in the use of the legs, as the result of its own action, in giving effect to its thoughts. The same is the case in regard to the body politic. The spiritual and religious matters came to receive the attention of the Hindus at the expense of secular matters, and this is of the principal reasons why the body politic of the Hindus had to give way in its struggle with that of the other peoples who prosecuted it in right earnest. Material and spi- The second stage of life' (grhasritual responsibilities of the second stage thāśrama) of a twice-born was the only stage that was principally devoted to the secular side of human life and society, and the practical duty of maintaining or increasing the strength of the body politic in economic, financial, political, and military matters, and protecting it from evils, arising from within or without and threatening to destroy it, rested on the people in this stage of life', though suggestions, inspirations, additions to existing knowledge, and so forth, could come from those in any of the four stages from the fourth caste, or from beyond the pale of Hindu society. It is clear therefore that if the people in the second grow in course of time apathetic to wordly matters under the influence of a conception of life that of life'. meant to be stage of life I ·.. (vii) relegates the acquisition, preservation, and improvement (yoga-ksema-sādhana) of all secular matters relating to both the individual and the society to a neglectable position, and attaches the sole importance to religious and spiritual matters, though these latter cannot be maintained in a good condition without the former, the country is sure to deteriorate and succumb to powers that are more attentive to their material interests, and that would not hesitate to put on it their yoke of subjection out of consideration for its higher spiritual attainments. The Hindu society primarily looked to its member in the grhasthāśrama for its preservation and improvement in all matters; and if by gradual changes of thought which were not, or could not be, corrected in time, their conception of the ideal duties of this portion of their life be influenced in the majority of them by an all-absorbing aspiration for divine contemplation, and not for secular work which in the proper spirit may also be pursued as religion, the result cannot but be disastrous to society. The 'stages of life with their proper allotment of duties were so planned that each had a particular contribution to make to the ideals of human life and to minister to the necessities of the society. If, by circumstances, the second ‘stage (as also, course, any other stage) be diverted away by a misconception from serving the purposes for which it was intended, the whole body politic falls out of gear. It must not be supposed that I mean to say that people in this āśrama should be of materialistic tendencies of ·(viii) in order that they might cling to things of this earth to preserve and improve them. On the other hand, action accompanied with the thought and deliberation necessary to make it fruitful, can be characterized by a spirit that can raise it to a very high level of moral and spiritual worth, and this is a view of life that was not unknown to the Hindus. Life with action as its objective pursued in the right spirit ought to be as a rule the peculiar feature of the second aśrama, relegating purely contemplative life to its appropriate place in the later 'stages'. In this way alone can the strength of a society in all spheres of its activities be maintained and increased, and not by allowing the 'stage of life to be engulfed by the later ones. The material degeneration of the Hindu body politic was due mainly to this encroachment of the ideal of life of the third and fourth 'stages' upon that of the second, and not due to the intrinsic inanity of their spiritual belief and culture, a conclusion that is generally drawn as a corollary to the supposition that spirituality, the outstanding trait of the Hindu character, was principally responsible for their decline in material prosperity, while really it was its misapplication as shown above. One feature stands out clearly, namely, that the organization of the four interconnected asramas, peculiar to India as it is, proved to be the instrument through which was expressed the peculiar Hindu psychosis with its deep spiritual tendencies and which, by passing every member of the three higher castes ·from among (ix ) through the first two 'stages of life' with their duties and obligations discharged in compliance with the generally stricter discipline of those days, intended to make and keep him fit for the life that awaited him in the next two 'stages'. This organization, not found in any other country, served to maintain the regular supply of a large number of persons who were each given opportunities for entering the higher life under the direction of the adepts, who again could thus obtain greater opportunities of lifting a large number of persons the initiated to the highest rung of spiritual life. When the organization of āśramas was dislocated, there ceased to be a smooth and ordered flow of the stream. The adepts were in want of sufficient desirable candidates as the result of the defective functioning of the first two āśramas, while the people in the aśramas themselves deviated in a much larger measure than formerly from the prescribed duties and obligations, which were wisely meant to contribute both to secular welfare and to spiritual benefit. Every body at any time of the first two stages of life thought himself fit for the spiritual life that was, as a rule, reserved for the last two stages, because spiritual life could easily be transformed into one of idleness without loss of public esteem, while duties for secular benefit meant physical and intellectual labour, which could not be very alluring, as they could not so easily be counterfeited and yet passed round as pure gold. I do not mean to say that any body below fifty, when usually the third stage com- B ·( x ) mences, is unfit for spiritual progress; far from that. What I mean to say is, that a thing which may be successful in individaul cases may not be proper and desirable as a rule generally applicable to a community, a race, or a nation. It is essential to every country that it should always possess a desirable proportion of its members in the second 'stage of life' or its equivalent, attentive to, or even zealous in, the pursuit of their secular duties, and not apathetic to their performance; for upon them depends principally the material welfare of the country. This evil of confusion in the sequence which the duties of human life should generally follow, and the disorganization of the aśramas in other ways, brought about, on the one hand, a paucity of virile and earnest workers in the secular fields of activities, which was principally responsible for the material degeneration of the country, while on the other hand, they caused the failure of the country to conserve and at the same time keep distributed among a large number of people the highest spiritual attainments, which henceforth commenced to be confined quences of disharto a lesser and lesser number of adepts, "stages of life', mate- between whom and the people of the rial and spiritual. grhasthāśrama, came to intervene a gulf which gradually became wider; while formerly, it was the grhasthāśrama that led on naturally to the next two stages, in which the spiritual masters were, as a matter of course, ready to take within The evil consemony between the ·(xi) their fold the newcomers, who had completed their first two stages which were generally calculated to train their mind and body for the next stage. The consequence has been that at present there exist between the two classes a mutual mistrust and misunderstanding that have been heightened by the modern western spirit. This spirit faithful to the methods of western science appears to demand from the Hindus, 'if your adepts in yoga, jñāna and bhakti have treasured up the highest truths, let them come, preach about, and demonstrate before the unbelieving masses the reality of their pretensions, just as the modern discoverers of truths in the physical sciences, instead of munching their truths in caves or cloisters, demonstrate before the wondering masses their discoveries in an intelligible form, or in their concrete and useful applications'. The aeroplane or the gramophone, the telephone, the telegraph, or the steam-engine leaves of physical no room for doubt in the minds of the radically different from that people that the western science has of acquisition of spi- attained to a great height and is rising daily to higher heights, and that it is worth while spending time, labour, and money in learning the means by which the truths have been discovered and applied. Thus the people feel naturally attracted towards the sciences, which do not run the risk of being lost for want of learners, or of being confined to the fortu- The mode of cultivation sciences ritual culture.

·(xii) nate few. There is much truth in these statements, which however miss a point that should be considered. Are spiritual and physical sciences of such a kindred nature that what can be demanded or applied to one can also be done to the other? The answer, I think, should be partially negative, and partially affirmative. Let us turn to the negative portion of the answer first. The cultivation of the spiritual science is essentially an inner realization of spiritual truths, an uplifting of the whole man, a culture of the soul that tears asunder the veil that conceals from view the ultimate realities, a direct communion with the ultimate consciousness, of which the universe is but a manifestation. The learning of the physical science is not necessarily connected with the mental and moral nature of the man, and not dependent upon A scientific man would not necessarily experience his moral depravity to be an obstacle in the way of mastering the physical sciences, for such a mastery has connexion only with the exercise of his intellect and not with his whole self. For this reason, a man cannot make much spiritual progress, even if he be put on the track, unless he purges his self of its evil qualities and worldly propensities. Next, as to the affirmative portion of the above answer, it should be stated that spiritual progress puts within the reach of the sādhaka certain powers, which may be utilized for spiritual benefit in view of the new vistas by which many things that are now objects of their uplift. guesses or ·( xin ) doubts become matters of certain knowledge, offering grounds for the solution of many problems of the supersensual world, and steadying generally his belief in many directions. These powers however are standing temptations to use them for selfish, worldly purposes, or even for working positive evil for selfish ends, which of course bring sooner or later the punishment in the downfall of the sādhaka. This abuse of the powers, which is so very likely to take place unless the learner is equipped by an elevation of his self and his desire for spiritual life higher than the stages at which the powers can be acquired (specially in these days of absence of preliminary training given by the first two 'stages of life') is one of the causes that make the adepts so very reluctant to admit as celas any and everymay be animated by a passing desire to be put on the track. Besides, if the disciple falls off in the midst of his journey, it means, to the Guru, waste of time and much labour which could have been more beneficially utilized by him. This is another deterrent. Exhibitions of the powers constitute the demonstrations that are demanded by the modern spirit; but these demonstrations are not altogether absent in these days, though they are liable to be misinterpreted or dismissed as products of too much credulity of the spectators. But yet there are several accounts of such manifestations of powers witnessed by the Europeans themselves with their characteristic observing habits, and sceptic attitude towards such manifestations, body that ·(xiv) each case. from which it cannot be denied that the realities were otherwise than as the accounts describe them. I leave out of consideration the accounts penned by Indian writers as they are likely to be taken at a discount in regard to the present question. I have 110 space for quoting from the European accounts, and suffice it to say that they relate not only to powers dominating the physique and the physical world, but also to those over the mind, which constitute the peculiar conquests of the sādhakas and which are but dimly seen through these occasional manifestations necessitated by the particular circumstances of As already mentioned, these powers come in the train of sādhanā, and as they tend to be temptations on the path of the devotees, their proper place demands then either to be set aside, or utilized for further progress but never to be used as instruments of achieving selfish ends. Even these manifestations, occasional and few as they are, are very often disbelieved, but they are the only material and visible evidence of the internal acquisitions of an adept. As such an attitude fails to rouse a spirit of systematic enquiry, the gulf separating the spiritual culture from the man of today tends over to increase, though of course there are movements at work, feeble though they be, aiming to bridge it over as far as possible. The Hindus, from very ancient times, have thought it essential to spiritual progress that the truths which may be elicited by philosophical reasonings as well as beliefs 1 ·( xv ) should be combined with and expressed in sādhana. Mere discussions of philosophical problems as Sadhana, the carried on by man's limited intelessence of religion. lectual powers are ill able to grasp the nature of the Infinite that they propose to tackle, but it is sādhana that can effect a realization of that Infinite. A whole-hearted desire to achieve the ends of religion requiring the concentration and direction of mental and physical energies in that direction constitutes the means through which the sädbana is to be effected. In the earliest stage of this sādhana in the Vedic period, it emphasized the rituals (karma-kānda), but soon it ran concurrent with the one that lays stress on the strenuous and constant intellectual cognition of the oneness of the The paths of self localized in the individual with the greater self constituting the universe. Later on, it was followed by the emphasis laid by the Gita on the selfless performance of duties (through which alone God's will can be done) as constituting the same, while the Purānas utilized the emotional side of man's nature for the purpose. The 'stages from the Upanişads downwards point to three paths in which the intellect, the will and actions, and the emotions of man are respectively brought into prominence, and styled karma-yoga, jñānayoga, and bhakti-yoga. It must not be supposed that the stress laid on the intellect, or will, or emotions, in a particular path, implies the absolute exclusion of the exercise sadhana.

·( xvi) of the other two; for, such an exclusion is impossible. The use of the word yoga in the above names of the paths is significant; for yoga means the concentration of the whole energies of man, while jñāna-yoga, karma-yoga, and bhakti-yoga signify the expression of the concentrated energies principally through the application of the intellect, the will, and the feeling respectively in the prescribed way for religious purposes. The jñāna-yoga need not always be aided by the rāja-yoga or hatha-yoga, but very often, a pursuer of the former course takes to the latter. Control of the senses, purity of life, and a sincere and strong desire get out of the trammels of this world are taken as the necessary requisites in all the three paths for reaching the final goal. Bhakti is the chief subject-matter of the Purānas, though in the enumeration of its ob- The path of bhakti, the subject-matter of jectives, and in reality, other matters the Purāņas, specially find a place alongside of the treatthe Bhagavata. ment of this principal topic. I am here principally concerned with the Bhagavata Purāna, the work upon which this Muktāphala is based, and which constitutes in theory as well as in practice the fifth Veda, as all the eighteen Purānas are looked upon to be. The practice of bhakti in its simplest form is much less arduous than the other two courses of jñāna-yoga and karma-yoga mentioned above, though to a certain extent, ·( xvii) Defference between and specially in its advanced stages, it does involve the constituents of both jñāna and karma. Bhakti is also the chief ingredient the Tantras and the of the Tantras which, so far as I see, Purānas though bhakti is their com- may be distinguished from the Purānas mon subject-matter. by the following differences.- (1) The practice of non-attachment to this world (vairāgya) is much more emphasized in the Purānas and is inculcated upon a follower of the path from the very beginning, while the Tantras try to bring about this non-attachment by allowing a greater latitude to enjoyments in the prescribed manner; (2) In the Puranas we do not find the abundant use of Mantras, rituals, and that we find in the Tantras; (3) The yantras are absent in the Purānas; (4) The Tantras principally inculcate the feeling of the son to his mother in the practice of bhakti by their followers, while in the Bhāgavata is found the exercise of various other feelings; (5) The use of matters relating to ancient history of India as well as ancient secular lore is less in the Tantras than in the Puranas. The common ground on which both the classes meet is the adaptation of the various means prescribed by them yoga exercises CAO C ·(xviii) to the capacities and inclinations of the sādhakas, though, of course, the lines on which it is effected are different. The essence of bhakti lies in the establishment of a personal nexus between the devotee The essence of and the Deity, and the expression of bhakti. the heart's devotion to Him in and through that relation, which becomes to him a neverfailing source of attraction and inspiration colouring all his actions and outlook on life. In the ordinary sccial relations, we notice how strong are some of the feelings that underlie them. The affection of the parents for the son or vice versa, the attachment of a friend, the conjugal love, or the love between the lover and the beloved, the devotion of a faithful servant to his master are often seen to be characterized by a force, impetuosity, and selflessness that nothing can resist or destroy. The strength or attraction of feelings of enmity, terror, pity, wonder, mirth, disgust etc is also great; but their fitness for use by sādhakas as the basis of a permanent attitude towards the Deity is much less than the aforesaid set of feelings in view either of their occasional and temporary character, or their peculiar character which does not appeal to them for use towards the God they worship. The appropriateness of the first set of feelings for such use is recognized by the Vaisnavas, though in the Bhāgavata, the other set is also brought into play. The feeling of reverence as of the son to the father is recognized by some ·( xix ) as the only feeling that should be entertained by a man towards the Creator, and in the mind of such people, the entertainment of any other feelings towards Him con- Aicts against this deep-rooted notion. In the Bhagavata, the śāntabhāva, or the selfless devotion to the Deity corresponds to this feeling of reverence if it be deep and accompanied with the renunciation of selffishness. People to whom this attitude appeals as the best may not imagine that there is scope for the operation of other feelings which might be equally deep-rooted but more dynamic and engrossing than the mere feeling of reverence can be. In view of the volcanic and forceful nature of the feelings, and the tendencies of the human mind to attach themselves to the Deity through the relation that appeals most to the individual concerned in accordance with his peculiar mental and physical make-up, the Bhāgavata utilized them by chalking out or suggesting the ways of such sādhakas in its pages through the various incidents or stories with the philosophy or the moral underlying them, and the courses of sādhana to which they point, engrafted into the incidents and traditions associated with the great Krsna of the Mahābhārata. The historicity of the narrations is of little importance from the religious standpoint, provided they rouse the intended emotions and prompt them to the desired courses of action. It was this kind of religious attitude with absolute indifference to the historicity of the incidents that made the Hindus so very much liable to ·the bhakti cult. a form if ? (xx) criticisms by western scholars who assay the Purānas by the amount of historical materials that can be extracted from them. The unfavourable criticisms have no doubt served to depreciate them much in the eye of the Hindus themselves not perceiving the inappropriateness of such a criterion. But the elicitation and use of the feelings for religious purposes served greatly the object of the Bhāgavata. The harnessing of the feelings for the religious object The postulates of rests upon the following premises which are believed as true by the Vaisnavas: (1) It is possible to move the Consciousness behind the phenomenal world by the direction of a whole-hearted, selfless devotion of the heart towards Him as expressed through any one of the aforesaid feelings. (2) The Deity can be moved by the heart's devotion of the sādhaka to assume any form in which He is contemplated and wanted by the devotee to appear and hold communion with him. The Creator of all forms in the universe need not be lacking in the power of giving himself (3) It is not possible to hold communion with Him unless He limits his infinite glory to adapt it to the senses of human beings with their extremely limited powers. Neither Arjuna in the Gita nor Yaśodā in the Bhagavata could bear to look at His cosmic appearance. (4) The constant pervasion of the devotee's mind by the memory of the Deity either in a friendly or a hostile ·( xxi) attitude towards Him exercises a tremendous force in bringing about the desired form of liberation of the self. The Ista-Devatā (Deity) is ultimately the Brahman of the Vedāntins, and the Paramātman The philosophical background of (Supreme Soul) of the Yogins, perbhakti. vading the universe and being its efficient and material cause. He is immanent in the world but greater than the same. In short, the basic conclusions of the Vedānta in its dvaita form are interwoven into the principles of Vaisnavism to supply its philosophic background, while the psychology of the Sānkhya philosophy is utilized whenever needed. This process of assimilation is also extended to the principles of the Yoga-philosophy and the Tantric rituals, but of this we shall have occasion to speak later on. The outstanding feature of the Purānas is to make the abstract thoughts concrete by expressing them through events and imagery furnished by history and tradition, and thus to make them easily intelligible to people who may not feel attracted or whose minds may not have the training to master philosophical conclusions in the abstract. The ideas dispensed to them in a mixture of the kind made by the Purānas can be assimilated by the masses more rapidly. This was the work that was actually accomplished by the Purānas in early India, and that is one of the causes which served to spread and preserve mental and spiritual culture among the masses and even in the lowest strata of Hindu society.

·xxii) in an To realize how the Bhagavata effected the above results by a combination of the elements already mentioned would be clear from its tenth book, which constitutes the best portion of the Purāna from the Vaisnava standpoint. There all the feelings (rasas) are brought into play through the actions of its central figure Sri Krsna and the incidents connected with his life. The outlines of his career are similar to those found in the Mahābhārata but many incidents fulfilling the purposes of the Purāna appear in it without having their counterpart in the epic. In the picture thus furnished, the great personage, who in the eye of modern history was a human being endowed, eminent degree, with all those qualities of head and heart that served to make him almost super-human, appears as Bhagavat or in other words the Brahman or Paramātman incarnating and assuming limitations upon his powers. He mixes with human beings as one of them to be treated as the son, friend, enemy, master, husband, or lover, to accept the homage of the devotee, to save the distressed, to please others by his light frolics, to destroy the wicked, to lay low the haughty, and in fact to do everything that was necessary for maintaining the human relations and the feelings underlying them. But interspersed through his career are super-human feats and incidents in which even the gods are shown to pay with the object of keeping this idea alive that his fleshly vesture was but a cover to the infinite powers that lurked beneath, enabling the finite him homage ·( xxiii) human beings to be tied to him by a personal nexus, which constitutes the central essence of bhakti. The doings of Krsna as depicted in the Bhāgavata can be classified in accordance with the particular feeling or feelings to which they appeal, and which form, as it were, the channels along which the minds of the devotees might be set adrift to rouse in themselves the particular feeling or feelings which they have taken as the means of their sādhana. The classification has been made in the Muktāphala in its last few chapters, the importance of which can be realized only when we take note of the high place occupied by these feelings in the sādhana of bhakti. The passages thus culled out by Vopadeva from the whole work enable the reader to see at a glance their particular significance in relation to the various classes of feelings in order that their real bearing may not be missed by the readers. In the feelings already mentioned, the group of five viz., śānta (selfless and reverent devoof the feelings. tion), dāsya (devotion as of servant to master), sakhya (friendship), vātsalya (parental affection), and madhura (conjugal love, or love between the lover and the beloved) are distinguished from the rest of the feelings in view of the occasional, temporary or disagreeable nature of the latter. The feeling of enmity, for instance, would be to a devotee an unwelcome feeling towards the Deity, though, as suggested in the Bhagavata, the final result may be brought about by it as effectively as any one of the The classification ·( xxiv) Madhura the most aforesaid group of five. This feeling entertained by Kamsa towards Krsna stirred his inner nature to its depths and made him constantly think of Krsna which at last brought about his liberation. Any one or more of the second group of feelings may sometimes be mixed with any one of the first as an ingredient to make the latter more poignant; and from this also we find their secondary position in comparison with the five principal feelings. Among these five feelings of śānta, dāsya, sakhya, vātsalya, and madhura, each of the last comprehensive feel- four includes the elements of the preing ceding ones in its composition. Thus madhura subsumes under it the four feelings from śānta to vātsalya, while vātsalya the three feelings from śānta to sakhya, and so forth. It is for this reason that the madhura feeling is considered the highest in the scale and the most complete. The potency of this feeling in its ruder form among the lower animals up to its highest form among the human beings is recognized on all hands, and the use of this dynamic force combined with purity of life, control of the senses, and non-attachment to this world were discovered early by the Vaisnavas. One peculiarity of this sādhana through love is that the Deity is invariably looked upon as the lover to whom the whole-hearted, self-abnegating love of the devotee is due. A notable departure in respect is found elsethis ·The need for conhis lilā. (XXV) where e.g. among the Sufis, where the Deity may be given the opposite rôle. An effective use of the feelings requires that the object towards whom they are directed creteness in the ob should be clearly and vividly present ject of love and co before the mind. Hence the necessity gitation, supplied by the detailed delinea- not only of describing Krsna's deeds ternal appearance and (lila) but also of delineating his external appearance with the minutest details. This has been done in many places in the Bhagavata and the Vaisnava literature generally. The origin of the particular appearance of Krsna with the dark complexion might have had a connexion with the actual complexion of Krsna as an historical figure; but the appearance that is depicted is an ideal one, meant to be perfect in all its features according to the conventional criterion of beauty in order that it might impress the mind of the sādhaka, at least symbolically, with the idea that he is the source of all beauty in the universe. In the writings of Vaisnava authors, attempts have been made to explain the individual features of Krsna's appearance, some of which are highly appealing; but whether they represent the actual ideas in which they originated are more than can be said at this distance of time. The lute of Krsna is the theme of innumerable passages of Vaisnava works. It is taken to be the symbol of that ānanda which attracts in its cruder forms the lower organisms, and in its higher, the ·xxvi ) of the yogins, more advanced, and in pursuit of which the whole universe is mad. It is the blessedness, which is more charming than the full aggregate of worldly attractions in the eye of the sādhakas, who are ready to forsake every thing material, and go through the severest penances to have its taste. A complete and vivid impression of the figure of the Deity is essential also to contemplation in both its simple and complex forms; for sabija yoga (i.c. contemplation of the figure of the Deity instead of the nirbija yoga in which figure is absent) is open to bhaktas" who wish to take to it, though super-conscious stages corresponding to the highest stages in yoga can be attained through the awakening of the emotions themselves such as sāttvikabhava, and mahābhāva. Combined with the memory of His deeds, His figure also works upon the mind of devotees engaged in reciting His name or singing His praises based on His acts described in the Purāṇas. Needless to mention that the image that is ordinarily made for worship materializes only the traditional conception. It is around this centre of Krsna's figure enlivened by the philosophic ideas concretized into the conception, and the attractive associations supplied by the deeds and incidents of His career appealing to the various feelings of His devotees and furnishing the channels along which to I See Bhagavata, XI, 14. See Ujjuala-nilamani by Rupa Gosvāmin; also Bhagavata VII, 7; XI, 2 ·The bhakti can influence of its adherents, all timp ( xxvii) direct them, that a cult has grown that is so elastic, and adaptable to the needs of sādbakas according to their character and inclinations. The highest place among the feelings, as means of influencing and directing the whole mental energies of man towards the Deity, is given to love by reason of its potency for stirring his nature to its depths and involving the elements of the other four principal feelings in its composition. A cult or reason why a religion is nothing if it fails to the entire psychosis influence the entire psychosis of its adherents; if a formal compliance with certain formularies, which do not touch even the fringearea of the mind, be called religion, a greater mistake cannot be made. The aim of the Bhagavata cult is to influence mind and actions in conformity with his real position in relation to the future world and the Deity on the one hand, and this world with its evanescent charms and imperative duties on the other, which the Bhagavata and its ancillary literature try to bring home to his mind by their concrete delineations. Both the aspects of love viz. conjugal and romantic (i.e. as between a lover and the beloved) find a place in the Bhāgavata. The former has been given expression at Dvārakā through Krsna and his wives, while the latter finds scope for play at Vrndāvana and Mathurā, but to the at ·( xxviii) and the devotce. C011- best advantage at the first mentioned place. The introduction of love, specially in its freer form, Conjugal and romantic love as nexus has made the Krsna cult the butt-end between the Deity of attacks and ridicule. The underlying motive that has led to the introduction of this sentiment is often missed in the nebula of perconceived notions, the heat of troversy, or the want of the right psycho-historical standpoint, from which the question must be viewed before we can hope to arrive at the right conclusion. The first query that demands an answer at the outset is Whether the great power of the emotions as a motive force, and their utility, if rightly used for religious purposes, is admitted or not. If the answer be negative, a wall sets in between this and the Vaisnava standpoint, and the people holding them are set apart without hope of mutual understanding at any time. If the answer be affirmative, the use of the feelings, specially the first four of the said group of five, is to stand beyond objection. At this point, a second query awaits a reply viz., Why should love, conjugal or romantic, be left out? The answer may perhaps go so far as to assent to the inclusion of conjugal love but not the other, in view of its detrimental influence upon society and the hostile attitude of the codes of social mortality towards the same. The Vaisnava śāstra is fully aware of the socially detrimental character of romantic love which, in the Bhāgavata, denotes the secret love of a married woman towards a ·( xxix) lover (upa-pati), though her husband is entitled to the whole of her heart. But in spite of this harmful nature of the feeling from the social standpoint, two features of such secret love cannot be ignored viz. (1) its intensity, fervency, and constant freshness; and (ii) the readiness of the beloved to face any amount of sacrifice of name and social status and other advantages combined with the occasions for actually making such sacrifices, which are absent in married love. In the romantic love adopted by the Bhagavata for its purpose, it has engrafted on it these two features, but has put on it rigorous limitations for eliminating its harmful character, as will be apparent from its following aspects :-(1) It has no scope for use except towards the Lord of the universe in human form in His peculiar setting at Golaka, or its earthly counterpart Vrndāvana, which is adapted to the exercise of this feeling. Though He is called upa-pati according to the ordinary phraseology, and the sentiment which is directed towards Him is called the upa-pati-bhāva, two radical differences between the sentiment in the Bhāgavata and the ordinary upa-pati-bhāva should be borne in mind viz., (a) it is not of the form that is rooted in the changefulness of its object, and in selfishness, and (b) the object of love in the Bhāgavata is the conscious Reality that exists everywhere, and pervades all forms of beings. In loving a lover or a sweetheart, what is really loved is the real substratum of his or her being, and this is no other than the Bhagavat of the ·XXX opportunities by which Bhagavatas, corresponding to the Brahman of Vedāntins, and the Paramātman of Yogins. But man lives in the phenomenal world, and in his eye, the ordinary separateness, that exists between one human being and another, must exist between a resident of Vrndāvana and Krsna in his human form; and this superficial view has been pressed into service to maintain the sentiment ordinarily styled upa-pati-bhāva. So between the conjugal love at Dvārakā and the romantic love at Vrndāvana, as treated in the Bhāgavata, the limitations that are brought into play put the latter on a par with the former in regard to the steadfastness with which their object is loved in the two cases; while at the same time, the love at Vrndāvana is combined with the two elements of fervency, and opportunities for self-sacrifice which are not present in the same high degree in conjugal love. The very element of secrecy with which romantic love is pursued, and the difficulties that clog its way, are causes for heightening its fervency and ramance, and the imminent actual risks and losses extending to the sacrifice of the self-abnegation of the beloved is ever brought into play and put in the forefront; while the direction of that love towards Bhagavat purges it of the trace of any evil that might be suspected to have come in by reason of its semblance to a kind of love that in its full form is considered obnoxious in society. This is the reason why in ·(xxxi) the Bhāgavata the love of the Gopis is put on a higher level than the love of Krsna's wives for Krsna at Dvārkā. The stages leading to complete self-abnegation, and devotion of the individual self to Krsna, the Supreme Self, are well marked in the Bhāgavata in these six chapters viz., Bk. X, 22 and 29-33. They make it clear that a complete devotion of the body and the soul to the Supreme Soul is implied. By a logical extension of this premise, the Bhāgavata has been, in the connected portions of the chapters, frankly detailed in its references to the physical aspect of the devotion, which appear coarse to a present-day reader. Though, no doubt, they could have been substituted by mere hints, there are considerations which should not be ignored in understanding the angle of vision by which they appeared in a different light: (1) The sādhaka, for whom the rāsa-lila of Krsna is meant to be an ālambana (support) for his thoughts, supposes his own soul, under the instruction of his Guru, as an humblest attendant of principal Gopi (say as a mañjari, as the great Sanātana and others did) with allotted services but intercepted from greater opportunities of personal service to Him by higher grades of services. This mañjarī, like all others of the group, identifies herself completely with the Gopi's weal and woe dependent, of course, on Krsna alone. The sole self-less care of the mañjari is to be helpful, in however feeble a way, in contributing to the happiness of her leader by serving her and Krsna, her own happiness lying in and a ·company is (xxxii) through such service. The relation in which the sādhaka stands to the above lilā is therefore clear. (2) The Gopi is to be without a trace of selfishness, and whatever she does is at Krsna's will and for his happiness. After the stage of the rāsa-lila to which exception may be taken, all the Gopis are forsaken by Krsna, because a trace of pride, and therefore, the reverse of the idea of self completely devoted to Him, creep into their mind; and the only Gopi with whom He continued the one whose mind is cast in unswerving selflessness. So the higher degrees of mental and spiritual height that are demanded in the union of the individual soul of the Gopi with the Supreme Soul are clearly manifest, though the human shapes which clothe them involve a physical element that is sublimated by the elimination of its selfishness, and by the offering of same to the incarnate Controller of Cupid (manmatha-manmatha) in pursuance of the belief that fire-like, He can consume the grosser part of human love directed towards Him. (3) The ideas that usually arise in the mind by the coarse phraseology were and are found to be stifled and replaced by the serious and venerable associations incidental to the train of thoughts that a devotee has even at the mention of the name of Krsna, not to speak of the incidents of his life as depicted in the portions of the Bhāgavata like that devoted to rāsa-lālā. A parallel to such radical erences in the train of thought may be drawn from the phallic ·(xxxiii) The higher stages in highest stage symbol which gives rise to the most hallowed feelings in the mind of a devotee, while it strikes another differently. of rāsa-lila represent the further progress of the individual soul in its union with the Supreme, when the former becomes wholly interpenetrated by the latter. The bhakta does not wish to annihilate his self in the suprenie self, but wants to retain his individuality only so far as it is required for devotion and service. For the of sādhana on this line, he is ready to give up every thing valuable from any other standpoint, even the form of salvation which seeks the loss of individual existence, or the acquisition of power or pleasure of any kind! With the realization of this stage, even infinite suffering experienced for a work, considered as a duty in the service of the Lord, can prove a source of happiness to him. The instrumentality of mere emotions directed as aforesaid is only one of the means of bhakti-sādhana; for it is open to bhakti to combine with itself the rājayoga conprising the meditation of the particular mūrti of the Ista- Devatā as required by the personal tie subsisting between him and the Devatā. This utilization of yoga by bhakti is mentioned in the with book of the Bhagavata as already pointed out, while also the sefless spirit required and developed by bhakti furnishes an excellent scope for the play of karmayoga. The romantic love as adopted by the Bhagavata as a means of sadhana should be understood in its true connota- ·( xxxiv) tion, and must not be confused with the lower forms of love which are also mentioned in the Purāna but with due recognition of their lower positions. The attempt to show that the chapters dealing with this love are later additions, even if successful, cannot bar the conclusion that there developed at some time or other a mode of sādhana through utilization of this sentiment in its true connotation, which was followed by devotees in growing numbers with the results as recorded in the various works on the subject. In view of the early date claimed by Arthur Avalon for the development of Tantricism, and the new light that is gradually being thrown on the various questions relating to the subject, it is difficult to state for certain, at present, whether in the application of the emotions for religious purposes, the Vaisnava cult did not borrow ideas from the Tantras. It can however be reasonably said that there took place mutual assimilation of ideas and practices between the Vaisnavas and the Tantrikas, the results of which are found in the Tantric developments of Vaisnava ideas and practices, and Vaisnava assimilations of same from the Tantras. In the utilization of the sentiment of love for sādhana, the modes recommended in the Bhāgavata are characterized by restraint ab initio, while the Tantric modes (leaving out of view the aberrations) permit, if need be, the withdrawal of restraint on particular lines to evoke the ultimate control over the The way in which the great Bengali poet senses.

·XXXV Candidāsa performed his sādhana is only one of a large class of instances which, by the above criterion, appear to have a Tantric touch. The various other feelings are also mentioned in the Bhāgavata as being effective in securing the final weal of the souls of persons entertaining them. They have been classified and clearly set out in the various chapters of the Muktāphala. The effectiveness lies in the belief already mentioned that constant cogitation of the Deity brought about by the feelings gives rise to the said result, however agreeable or disagreeable the feelings themselves may be. For use by sādhakas, many of them may have no value at all, but their depiction is meant to impress upon the devotee the power of constant cogitation about the Ista Devatā. Upon these bases in the Bhāgavata has grown an extensive literature, of which a large portion deals with the philosophical substratum of bhakti or makes a detailed analysis of the emotions and their application for purposes of bhakti. It was the Bengal School of Vaisnava literature. specially after Sri Caitanya, that applied itself, more than any other, to the work of this analysis of love and application of the results in the actions and interactions of the various groups of persons that cluster round the central Krsna. The general rasa-śāstras that had been extant were, of course, laid under contribution in the process. The object of all this was to make the lila of Radha and Krsna more graphic and ramified in order that the persons and ·reverence (xxxvi ) devotee can lean on them with ease, and be attracted and attached to the cult by the larger number of supports, upon which his mind can rest for cogitation, religious diversion, and the relishing of the clicitations of various rasas in their direct or indirect relation to the Deity. The Bhāgavata depicts an ideal place in which bhakti in its various aspects finds for exercise Here, any scope thing is sacred from a particle of dust to the prominent partakers of the lila. It is the earthly counterpart of of heaven and all grades of divine and supernatural beings. The very trees and and creepers and the lower animals exist in the place by virtue of their rare good luck, while the Vedas, as well as the souls in the highest stage of spiritual culture are incarnate there as the Gopis. The beauty of the locality with its gurgling Yamunā, flowering and fruitbearing plants and trees of all descriptions, and the silvery notes of the cuckoo and other birds are entrancing; while to crown them all, there are the music of Krsna's lute and His ecstatic personality. Such is Vrndāvana with its ideal features, having its appropriate location in the devotee's heart. The surroundings, in which the wielder of the universe spent his early career setting to human beings new lines of approach towards him, ought to befit the beauty and grandeur of the incidents that took place, and therefore, it is no wonder that their description should undergo a process of idealiza- ·( xxxvii) tion. The carthly Vendāvana is the material counterpart of the mental reality and is believed to be a place indissolubly and in a special degree associated with Krsna's presence, It is in this belief that for the purpose of sādbana, devotees take to this place, which by its traditional connection with the lilā of Krsna generally, and His particular actions with particular portions of the locality present tofore them a graphic reality and a living environment that steady or otherwise help their mental process involved in the acts of sādhana. But it is the mind and mind alone of the devotee that can secure an immediate realization of the Deity either there or at any other place, which the Vaisnavas believe, on the grounds already mentioned, to have actually taken place in the case of several bhaktas by virtue of their extreme devotion. The narratives of their success in sadbana are recorded in works like the Bhaktiratnākara, which, to the mind of the bhakta, permanence of Krsnalila and the efficacy of Vrndāvana, in and through which it is realized. The path of bhakti is said to be easier than any other for the following reasons: (1) It em- Why the path of phasizes the use of the emotions,—the very spring of action, to the exclusion, if so required by the devotee, of its combination with rājayoga, or karma-yoga, which presents difficulties; (2) it always entertains an attitude of compromise towards the erring masses, who take to this method of sādhana, inspires prove the bhakti is easier.

·( xxxviii them with courage on for further efforts in spite of failures, and puts before them a hopeful prospect of a sure achievement of the final goal sooner or later; (3) it recommends a complete self-surrender to the Deity, and directs the devotee's hope to His mercy, which He might at any moment be pleased to extend to him on account of his whole-hearted efforts, proving unsuccessful through his incapacity; (4) the emotions, by virtue of their intrinsic attraction for men, draw them towards the Diety by their own strength. With feeble beginnings they become irresistible in time and carry the devotee along the path of bhakti by their own powerful current; (5) constant remembrance of the Deity or portions of His lilā is believed, as already mentioned, to have a great potency for elevating the soul and securing for him the final object. This is secured by what is called the practice of the branches (lit. limbs) of bhakti, the number of which is mentioned by the bhaktas in different parts of the Bhāgavata according as its particular aspects are omitted or taken into account. The following three may, practised, give rise to or help the growth of all the requisites of a bhakta such as purity of life, self-surrender to the Deity, self-control, self-abnegation, non-attachment to this world enumerated in the book. (a) śravana (listening to anything about the Deity), (b) kirtana (repetition of His name or anything about Him), if rightly ·(xxxix ) A defect of Vaisnavism. () smaraņa (remembrance of the Deity). The charge that is often laid at the door of Vaisnavism is that it advocates vairāgya (nonattachment to this world) at all periods and in all 'stages of life with the consequence that many of its adherents develop idleness mistaken or passed for real vairāgya, to the utter neglect of duties attaching to the stages of life'. Real mental nonattachment to wordly matters is not antagonistic to wordly duties. It is perfectly expressible through the pursuit of worldly duties without looking to the results and actuated only by a sense of duty and eagerness to perform it in the best way possible only for the duty's sake. The idleness that develops often bases itself on fatalism as its underlying philosophy. It is, indeed, one thing to be active without caring for the fruits of actions which are left in a higher hand, and another to be idle and except the Deity to goad him to action at every step. Self-resignation to the Supreme is not a synonym for idleness and it is the duty of every Vaisnava to bear in mind that he is as much a member of his family and his society, as much a citizen of the State as any other, with his particular share of duties at particular periods of his life, which, if everybody like him tries to throw over his neighbour means the disruption and ruin of the society and the state to which he belongs. It is true that the Bhāgavata is not a code of social duties (smrti), and we cannot expect from it any complete treat- ·( xl ) ment of the way in which vairāgya should be developed in harmony with the worldly duties. The Vaisnava smrti could have dwelt on the subject but has not. In the Haribhakti-vilāsa, a smrti work of the Bengal Vaisnavas, it is the religious duties that have been delineated without any reference to the secular. One of the causes for the devotion of exclusive attention to the religious aspects of the duties lies perhaps in the political state of the country in which the later Vaisnava literature, that took its clue from the Bhāgavata, developed. The bearing of the burden of administration was then but a relegated one for the Hindus generally, and as they were no longer the rulers, it was no more a necessity for them to bother themselves about the maintenance of a harmonious relation between the practice of the religious doctrines that were preached and the stages of life', a principal object of which, as already pointed out, was to avert a cleavage between the results of a deeply religious outlook on life and the keeping up of the body-politic in its proper health and strength by an adequate direction of the secular duties. If it be said that it was not necessary for the Vaisnava works to discourse on the secular duties, as they depended in these matters upon the general smrti works like that of Manu, the answer is that vairāgya and bhakti have been necessarily freed in the Vaisnava books from the obligations that are binding upon the members of the Hindu society in the general codes, and the latitude thus conferred on vairāgya ·to make the arrogant in spite of their and bhakti is unjustly utilized by the numerous real or counterfeit approximations to those states of mind, which in fact never fall within the exceptions. It is these deviations from the path of real bhakti that have made Vaisnavism weak in the fields of secular action. Inertia and idleness in the name of bhakti and vairāgya, not to speak of the malformed offshoots that have grown from the pure trunk of the emotion-cult of the Bhāgavata, are the diseases that should be remedied before Vaisnavism can hope strong in action by preventing them from dropping into the pitfalls. The burden of this duty lies on the interpreters of the Bhāgavata. It is for them to show how its doctrines are amenable to healthy combination with karma-yoga, and how they are adaptable to the healthy uses of human energies in the service of man and society The Bhāgavata is a work of vairāgya, and it is vairāgya that receives the greatest emphasis in its pages from the first to the last. Men are naturally susceptible to the attractions of the material world, to the spells of the senses, that turn their minds away from the religious and spiritual truth that cannot be realized so long of their light are not allowed to penetrate to the soul by the removal of the thick mist of sensual distractions. The passing away of kingdoms and empires, the humbling of power, the evanescence of material enjoyments, the shakiness of the worldly props on which our minds lean so confidently, the shortness and as the rays ·uncertainty of human life which can be made an instrument for the highest progress but is generally allowed to be wasted, the hollowness of the sense of 'I'ness often carried to the most selfish extremes, the great extent to which we depend upon a uniform and intelligent regimen by an unseen hand of forces which make our life and the workings of our senses possible, either when awake or asleep, and yet our forgetfulness of the worker behind the scene, and such other matters, are combined with the delineations of the ways of God towards man, and the means by which He can be realized, in forceful narratives which are meant to be heard any day in order that they might mould and uplift his inner nature, and turn his mind towards the permanent Reality behind the fleeting. The vairāgya is thus inculcated in all its powerful intensity with a to cauterize, as it were, by imperceptible, daily applications, the ligaments that tie him so strongly to this world and make him worldly. The Bhāgavata cannot be blamed if, at the same time, it does not lay down in detail the ways in which it is to work in combination with the duties of the grhastha (householder), a stage of life? upon which principally depend the maintenance and improvement of the society as a whole; because, man with his strong material predilections would naturally supply for himself a course of action effecting such a combination. But it is desirable that such a course should have been dwelt on at length in the Vaisnava smrtis by the best thinkers for the guidance view ·( xliii) NUOVO of the people, instead of being left to the fanciful choice or immature thoughts of the average man; and an early treatment of such a course of action in the smrtis could have prevented the replacement of secular duties by their religionized and ritualized substitutes. That work is religion has been an early Hindu text from the time of the Gitā, and the prevention of its disuse in a large measure among the Hindus need not have made it necessary for them to be roused to its importance and learn it afresh by an impact from the West and through its western versions by the European savants. The chapters of the Muktāphala have compiled ślokas from the Bhāgavata on various Diverse topics of the Muktāphala. topics relating to Visnu and his manifestations, his presence in all beings, and his bhaktas. The delineation of Visnu's manifestations has its significance in the fact that a manifestation was assumed with a particular intention or was connected with a particular phase of his activities, and may be chosen as the object of worship by a bhakta according as a manifestation appeals to him supremely, or is considered to bring him a particular form of well-being of which he is desirous. It should also be borne in mind that no manifestation of Visnu is amenable to worship in any spirit except those of śānta and dāsya, while Krsna can be the object of worship with all the feelings from śānta to madhura. The feeling of reverence, however, which conduces to the ·( xliv ) comment maintenance of a distance between the devotee and the object of worship often inclines the śānta and dāsya worshippers to resort to Nārāyana or some other manifestation, which by its deviation from the human form, or association with awe-inspiring or other deeds does not afford any scope for feelings other than śānta and dāsya. I have now touched upon certain view-points, from which the development of Vaisnava Conclusion. sādhana and the ideas and beliefs underlying it, may be seen with a significance usually missed by those who do not look at them with the eye of belief. The stand-point of wholesale belief, on the other hand, that attempts to substantiate every title of the ancient lore garnered in the Bhagavata does not appeal to people of the present age, usually desiring to have some reason in their beliefs, and not at all ready to accept those statements which conflict with certain extant conclusions of modern science. The ancient religious books of almost all religions contain, more or less, generalizations which do not tally with the results of modern scientific investigations, and the infallibility claimed for the religious works is thereby impeached in spite of of some of the interpreters justify the generalizations by drawing out allegorical or esoteric meanings, which often defeat their own objects by being uncouth and far-fetched. The distrust created by this conflict of portions of ancient lore with the truths of science tends to be attempts to ·( xlv) extended to the spiritual and religious matters upon which really the value of the works is and should be recognized as based. The better course, I think, for the religious interpreters would be to draw a clear line of demarcation between the essential and the non-essential, and thus prevent a wholesale rejection of both, resulting in the consequences that we find in abundance around us at the present moment. It is feared that such a line of separation expressly pointed out may out may diminish more the sanctity and weight of the works than is desirable; but the harm it has done is more than it would perhaps have been by the adoption of the alternative. In any case, the line has to be drawn to prevent the growing spread of distrust in the essential portions of the religious works along with that in the unessential. I have attempted in this discourse to sketch the main features of bhakti as found in the Bhāgavata (of which the Muktāphala is a topical rearrangement of a number of its verses) with occasional glances at the connected issues in order to place before the reader the standpoints from which certain aspects of bhakti may be viewed and their significance realized. I have tried to draw the outlines of the entire psycho-historical side of bhakti in order that any portion of it forming the subject-matter of any particular chapter of the Bhāgavata or the Muktāphala might be seen in its relation to the whole, together with its location as a link in the chain of sadhana. To the Hindus, religion ·all forms visine ( xlvi) is not merely a body of tenets to be believed as true but a course of sādhana i.e. a means by which the devotee can, if he tries whole-heartedly, realize the Ultimate Reality by intense and constant endeavours, and by conduct regulated by this high ideal. In the path of bhakti, the emotions are primarily utilized for creating in the devotee a ceaseless current of inclinations towards the Deity by the imposition between them of a nexus of relationship in and through which, the sādhaka likes most to be tied to Him. It may be called the yoga of emotions alongside of the yoga of intellect and the yoga of actions (implying will), the names indicating the particular mental functions upon which stress is laid in the three paths. It is the touch of the emotions that inspires and strengthens the devotee and makes pleasurable the journey that would otherwise have been very arduous. It is perfectly recognized that it is not possible for the finite mind of man with its heavy limitathe Infinite unless it be in the likenesses of the sea, the sky, and so forth. They are really far from being the Infinite connoted by the term, and serve as but symbols. It is believed that it is not impossible for the Source of form and appear before the devotee, nor is it possible for the Receptacle of the tenderest feelings to continue irresponsive to the hearty and incessant calls of the sādhaka trying his utmost to be deserving of His response or mercy. His presence is all-pervasive, but at times He intions to grasp ·( xlvii) carnates for meting out mercy to the afflicted and erring world. His incarnation as Krsna had as one of its principal objects the showing of new ways of approach to men, and it was was these ways that have formed the subjectmatter of a large portion of this discourse. In these ways of realization, the unbearable majesty of His infinitude limits itself into the finite to bring Himself within the casy reach of human beings. To conceive Him in His limitless qualities, His 'universal appearance' visible in and through the minutest form of existence to the highest, yet not confined to these limits, and through the numberless manifestations of life, intelligence, and beauty in this universe, staggers even the boldest imagination. It was one of the objects of his incarnation as Krsna to obscure, as it were, his blinding effulgence, to be realizable by the finite intellect, to be graspable by the finite emotions, to love and to be loved by the finite hearts of man. I have, in the foregoing pages, looked at the incarnation of Krsna and the feelings through which he puts Himself within man's reach in their psycho-historical detachment from each other with glances at the gradual growth of the cult, but to the devotee they appear as one co-existent or sequential body of realities occurring within the time Krsna continued to incarnate. Perfectly right is he so far as his sādhana is concerned. It is this point of view that rather strengthens his belief and helps his sādhana. Standing on this foundation of belief, he works on the particular line of ·however great ( xlviii) devotion prescribed for himself, and expected to achieve for him the results that attended the efforts of the great devotees, in whose footsteps he is following. The experiences of the sādhakas can be tested only by those who proceed along the same lines, and the opinions of others, in other fields of experience, are of as little value as that of an ignoramus upon the reactions of a chemical experiment. The path of bhakti is smoother than any other on account of the little demand made by it on any technical knowledge, or arduous acts on the part of the devotee. The only demand that it makes is upon the direction of his emotions towards the Deity, to hold Him always in mind by conscious or subconscious working of his memory, and be thus inspired in all his actions by the ideals that a devotee ought to follow; in short, to set himself adrift along the current of his feeling which by its depth and intensity carries him towards his goal. This is what makes the sādhana of bhakti so popular; and adaptable as as it is to the varying inclinations of the sādhaka, it has succeeded in having a very large number of adherents. It is, moreover, liberal in its treatment of man, however low in social status, a feature that is wofully lacking in practice in many of the Hindu sects. All these factors account for the large number of followers of the doctrine of bhakti, the foundation of modern Visnuite Hinduism professed by at least 150 millions of the inhabitants of India. The function of the Purānas is to popu- 1 Encyclopedia of Religion and Ethics, II, p. 539. wiera ·of love, bliss, and beauty, to ( xlix ) larize the traditional Hindu culture and inculcate upon the minds of the people the spiritual and religious truths reached by the early Hindu philosophers and sādhakas, and incorporated in the works in a popular form. Eager circles of listeners squatting round an interpreter reading out and explaining the ślokas of the Bhagavata were a common sight in the past. The practice is not so much in vogue now-a-days owing mainly perhaps to the different spirit of the times, though its potency as a distributer of culture cannot be questioned. If the Bhagavata embodies in itself the essence of the philosophical and religious truths that have been reached by the Hindus by virtue of their centuries of search and sādhana as regulated and stimulated by the peculiar varnāśrama organization of the Hindu society, and if the Hindus, as represented by their highest masters in the fields of spiritual and religious culture, have, by virtue of arduous efforts for centuries, made conquests in the field of spiritual knowledge and sādhana than any other people, the value of the Bhāgavata as an easy version of the said truths, and as the manual of bhakti-sādhana cannot be gainsaid. There are extant on the earth various religions and religious cults, attempting for their followers to tear up to a certain extent the veil that puts out of sight the Worker of the universe and His ways. To understand all His ways, infinite as they are, is not the aim of bhakti or perhaps of any other Hindu cult. In his ananda aspect i.e. in his aspects more ·(1) realized by man, which does not mean an intellectual mastery by the latter of all He does and the manner of doing it. To be clearer, a son need not master all the learning of his erudite father, nor a friend to acquire the scholarship of his learned friend, for the completion of the tie that subsists between them; because it is complete without it. To enable man to be conscious of such a tie, to make it effectively binding, to convert it into an actuality instead of allowing it to be but imaginary is the aim of bhakti, and on it depend the value and importance of the Bhāgavata and the Muktāphala. NARENDRA NATH LAW 96, Amherst Street, CALCUTTA, 1921.

·सटीक मुक्ताफलम् . विष्णुं पश्चात्मकं वन्दे भक्तयाष्टादशभेदया। साङ्गवर्गोनविंशत्या भक्तैनवनिराश्रितम् ॥१॥ यज्ज्योतिरुन्मिपति चेतसि धर्ममेघमातस्थुषामतिवशे परिकर्ममुख्यैः । तच्छुद्धसत्त्वमुकुरप्रतिबिम्बभावात् कृष्णाभिधामुपगतं भुवि भावयेम ॥१॥ समूलघातं प्रणिहत्य योऽन्धं मृणालिनी चेतयते मनीषाम् । यत्पादसङ्गाज्जगती कृतार्था गुरु विवस्वन्तमिहानुवे तम् ॥२॥ श्रीवोपदेवस्य निधेर्गुणानां जयन्ति ते ते भुवि वागविलासाः। विकुण्ठ्य येषु स्वयमीश्वरोऽपि सर्वज्ञशब्दं स्वमवैति रूढम् ॥३॥ अस्मिन् समस्मिन्नपि वाङमयाब्धावपारपारीणमनीषयोच्चैः । विवृण्वतश्चिज्जडवस्तुभेदं गुणा गणेया भुवि नास्य कैः कैः ॥४॥ अमुष्य वेदग्ध्यनिधे«दिस्पृशो मुदं ददन्तेऽत्र न कस्य सूक्तयः । मुक्तामृषाद्वेषिमनांस्यनारतं वियोगिहृन्दीव कलाः कलानिधेः ॥५॥ तेन मुक्ताफलं तेने यल्लोकमनुगृह्णता। तत्र टीका यथाबुद्धि कुर्वे कैवल्यदीपिकाम् ॥६॥ सृष्टां त्रिलोकगुरुणार्धमिवेन्दुलेखां सर्वज्ञमण्डनकरीमकलङ्कशङ्काम् । टीकां प्रियां परमहंसजनस्य दृष्टा कुर्यामिमां तदिह यान्तु बुधाः प्रसादम् ॥७॥ इह मुमुक्षूपकाराय रुचिरं प्रकरणं चिकीर्षुराचार्यः तस्य परिसमाप्तिप्रचय- परिपन्थिविघ्नविघाताय शिष्टाचारपरिपालनाय च समुचितेष्टदेवर्ता वन्दमानस्त- प्रतिपाद्यमर्थं श्रोतृप्रवृत्त्यङ्गतया संक्षिप्याह । विष्णुमित्यादि । उपाधिभिन्नानि स्वरूपाणि यस्य स तथा । पञ्चस्वाप विष्णुशब्दो व्याप्तिविव- क्षया मङ्गलार्थत्वाच्च प्रागुक्तः। तं वन्दे नमस्कुर्वे। भक्तयेति । - पञ्च प्रात्मान अष्टादश- ·२ सटीक-मुक्ताफले [१म अः भेदया भक्तया । भक्त राश्रितमित्युत्तरेणान्वयः । अष्टादशत्वेऽपि तत्र विध्यानतिक्रम इति मावः। साइति । अङ्गानामसङ्गत्वादीनां वर्गः समूहाः अङ्गवर्गाः । तेषा- मूनविंशतिः तया सह वर्तत इति साङ्गवर्गोनविंशतिः। तया । भक्तिविशेषणञ्चैतत् । वनु समैवर्ग! इति समसमूहे सङ्केतितो वर्गशब्दः कथमिह तद्वैपरीत्ये प्रयुज्यत इति । सत्यम्। किन्तु जातिसाम्यं तत्र विवक्षितं न तु संख्यासाम्यं त्रिवर्ग2 इत्यादि स्वयमुक्तः। यद्यप्यूनविंशतिरित्यविषेणोक्त तथापि प्रत्यासत्तेलॊकरूढे- श्चैकोनविंशतित्वं ज्ञेयम् । भक्तनँवभिरिति । वक्ष्यमाणगोप्यादिभूयस्त्वेऽपि हास्यादिनवरसावच्छिन्नत्वेन नवत्वं नवोपाध्यवच्छिन्नत्वात् । नवैव द्रव्यागीति- वनवभिरित्युक्त नवविधैरित्यर्थः । तदेवमुपास्यं ससाधनोपास्तिरुपासकवेति त्रयं प्रकरणार्थ इत्युक्तम् । अयमेव पादचतुष्टयार्थः क्रमात् प्रकरणचतुष्केणा- भिधास्यते । एतावानेव भागवतेऽनुष्ठेयोऽर्थः। फलन्तत्रैवोक्तमिति न पृथग दर्शितम्। महाप्रयोजनादयस्तु धर्मः प्रोज्झित' इत्यत्र टीकायामुक्ता इहानु- सन्धेयाः। तत्र कैवल्यलाभः प्रयोजनम् । भक्तियोगोऽभिधेयः। निर्मत्सरत्व- विशिष्टसत्त्वमधिकारिविशेषणम् । न वर्णाश्रमादि । मत्सरः परोत्कर्षा- सहनम् । सत्त्वमास्तिकत्वमिति । मूले विप्रकीर्णानामुपास्यादीनां प्रसङ्गान्तरा- सङ्करेण विविक्ततयैकत प्रतिपत्तिरिहावान्तरप्रयोजनम् । अत एवेदं प्रकरण- मित्याख्यायते। यथाहुः शास्त्र कदेशसम्बद्धं शास्त्रकार्यान्तरे स्थितम् । आहुः प्रकरणं नाम ग्रन्थभेदं विपश्चितः ॥ इति ॥१॥ विष्णुप्रोत्यै चतुर्वर्गचिन्तामण्यामजीगणत् । भेदान् व्रतानां दानानां तीर्थानां मोक्षवम॑नाम् ॥२॥ मूर्तिप्रसादपूजानां हेमाद्रिर्गणकाग्रणीः । इह च स्वकर्तृकत्वेऽपि यदुराजमहामन्त्रिणा हेमाद्रिणाऽभ्यर्थितस्तत्- 2 अमरकोषः २१॥५७ ॥ २।८१६ 1 अमरकोषः २।३१४१ 3 भागवतम् १|शर ·१म अः] उपोद्धातः ३ - । कतृ कत्वं ख्यापितवान् । तदेवाह विष्रािवत्यादि। चतुर्णा धर्मादीनां वर्गश्चतुर्वर्गः । ततेष्टसमर्पको ग्रन्थश्चिन्तामणिः। मणियोरित्यभिधानात्। स्त्रीत्वम् । तस्यां हेमाद्रिव्रतादिभेदानजीगणत्। गणेर्णिजन्ताद्धेतुमरिणच् । विद्वद्भिर्गणयामासेत्यर्थः । अन्यत्र स्थितानां व्रतादिवाक्यानां युक्तयाकृष्यैकत्र लेखनम् न तु स्वयं निष्पादनमिति गणयतेरर्थः । व्रतादिभेदांश्च क्रमाद्बत- दानतीर्थमोक्षपरिशेषपूर्वेषु पञ्चसु खण्डेषु । मोक्षवानि मोक्षोपायाः । मूर्तयः प्रतिमाः। प्रासादा देवकुलानि । गणकापणीः गणकेषु देशकोषयोरायव्ययौ लिखत्सु अग्रणीमुख्यः॥ विष्णुभक्तयङ्गभक्तानां गणयत्युक्तसारधीः ॥३॥ मुक्ताफलेन ग्रन्थेन सद्भागवतशुक्तिना। भक्तिस्वात्यम्बुना मुग्धमार्कण्डेयशिशुश्रिया ॥४॥ विष्रवादीनाञ्चतुर्णा द्वन्द्वस्तेषां भेदानित्येव । ननु तादृशि लक्षत्रयसम्मिते ग्रन्थे कृतेऽपि किमपरमवशिष्टं यदर्थमस्यारम्भ इति । तत्राह । उक्तसारधीरिति । उक्तभ्यो व्रतादिभ्यः सारे श्रेष्ठे विष्ण्वादिविषये धीर्यस्य स तथा । अाप्लुतास्तीरमन्दारकुसुमोत्करवीचिषु । श्राकाशगङ्गास्रोतःसु दिङ नागमदगन्धिषु ॥2 नेयङचङ स्थानावित्यादिदर्शनाद्वयधिकरणोऽपि बहुव्रीहिः । अयमर्थः। प्रथम भगवत्प्रीत्यर्थमुच्चावचानि क्लेशभूयिष्ठानि सोपायानि अनैकान्तिकानि बहिरङ्गाणि व्रतदानादीनि तत्र गणितानि । ततस्तेष्वतुष्टस्तद्विलक्षणं मोक्षकफलमुपायं प्रकटयितुमिदमचीकरत् । ननु व्रतादिभेदाश्चिन्तामणिना गणिता विष्ण्वादिभेदः पुनः केनेति तबाह । मुक्त ति। ग्रन्थः सन्दर्भः सोऽस्मिन्नस्तीति मन्थं प्रकरणम् । अर्शआदित्वादन् । यत्राभिन्नरूपेण शब्देन तद्वतोऽभिधानं तत्सर्वमिहेति । 2 कुमारसम्मवस् ६.५ 1 अमरकोषः २हार३ 3 पाणिनि 118 ·सटीक-मुक्ताफले [१म अः हि वृत्तिकारः । यद्वा ग्रन्थशब्दो नपुंसकेऽप्यस्ति । तथाहि पाणिनिना स्वकीये लिङ्गानुशासने थोपध इत्यधिकृत्य काष्ठपृष्ठरिक्थोकथानि नपुंसके तीर्थ- प्रोथयूथग्रन्थानि नपुंसके चेत्युक्तम् । मुक्ता नाम वल्ली तस्याः फलं तेन । गतः स कालो यत्तासीन्मुक्तानां जन्म वल्लीषु । वर्तते साम्प्रतं तासां हेतवः शुक्तिसम्पुटाः ॥ इत्यादिदर्शनावल्लीजमप्यस्ति मौक्तिकम् । यद्वा मुक्तास्फोटो मुक्ता तदीयं फलं चतुर्थादनजातौ चेत्युत्तरपदलोपों भीमादिवत् । ग्रन्थपक्षे तु मुक्तानाम् अफलं प्राप्तोपेयत्वात् । ग्रन्थः संजल्पः काका व्यञ्जनीयः। अर्थान्मुक्तयर्थिनां फलदम्। यद्वा मुचां भावो मुक्ता सा फलं यत्र ग्रन्थे तत्तथा । तद्यथा मुमुक्षूणां फलदमित्यर्थः। ग्रन्थरत्नयोः साधर्म्यमाह सदिति । सती प्रशस्ता भागवतमेव शुक्तिर्जन्मस्थानं यस्य तत्तथा तेन । भक्तिर्भजनं कर्तुरनुरागः स एव खात्यम्बु यस्य तत्तथा तेन । यथा देशविशेषे स्वातिपयः शुक्तिसम्पुटेषु मूर्छितं मौक्लिकं भवति तथानुराग एवास्य ग्रन्थाकारेण परिणत इत्यर्थः। कः पुनरस्यालङ्कार्य इति तमाह मुग्धेति । मुग्धो भ्रान्तः मार्कण्डेयो यस्मिन् शिशौ शिशुरूपे विष्णौ स तथा । तस्य श्रीः शोभा यस्मात्तत्तथा तेन । भाषितपुंस्कत्वाद्विभाषापुंवद्भावः । मार्कण्डेयो हि हिम- वति पुष्पभद्रातीरे भगवन्मायां दिद्वक्षुरतिदीर्घ तपस्तप्यमानः कदाचित् प्रसन्नेन भगवता प्रकटितायां मायायां निखिललोकसंप्लवोदके मुहुर्मजनोन्मज्जनानि भज- अकस्मावटपर्णसंपुटे शयानमतिसुन्दरं भगवद्वालमालोक्य प्रमुमोह। यो हि मुनिः पुजिकस्थल्यादिविभ्रमेषु न बभ्राम सोऽप्यन मुग्ध इति शिशोः सुन्दरत्व- मुक्तम् । तस्याप्येतदलङ्कार इत्यतिशयः । एकञ्च मुक्ताफलं प्रायेण बालमल- करोतीति भनिविशेषोक्तिः। यथा मौक्लिक करकलितं हृदयापितं वा सर्वस्यात्म- प्रसाधनाय तथेदमपीति रूपकार्थः ॥४॥ 1 काशिकात्तिः (पाणिनिः२।१२७) 2 लिङ्गानुशासनम् ७०।७१७३ 3 पा० ५।२८३. वार्तिकम् 4 'इण्डिया-अफिस'-ग्रन्थागारस्थ हस्तलिखितग्रन्यानां सूच्यामुल्लिखिते ३५४२ संख्यक- ग्रन्थ भाषितपु'स्कत्वादिभाषाभाव इति पाठो दृश्यते ।

·म अः]
उपोद्धातः
मुक्ताफलं सुखचितस्फुटभक्तिभेद-
प्रत्यक्षराजितलसत्पदपद्मरागम् ।
हेमाद्रिसम्भवसुवर्णनिवेशरम्य
कण्ठे
कुरुध्वमवरुन्व्व ध्वमपूर्वलक्ष्मीम् ॥५॥
-
नन्वेवमप्यन्येषु ग्रन्थेषु रत्नेषु च सत्सु किमनेनेति तत्राह । मुक्नोति ।
सुष्टु खचिताः सम्बद्धाः स्फुटभक्तिभेदाः प्रत्यक्षराजिता लसत्पदाः पद्मरागाः
शोगरत्नानि यस्मिन् तत्तथा । स्फुटः स्पष्टो भक्तिभेदो रचनाविशेषो येषां
पद्मरागाणां ते तथा। प्रत्यक्षा राजिता सौन्दर्य येषां ते तथा। राजितेति
क्तान्तं वा । अत्यन्तकान्तिमन्त इत्यर्थः । तथा लसत् शोममानं पदं स्थान-
माश्रयो येभ्यस्ते तथा। हेमाद्रिौरुस्तत्सम्भवं यत् सुवर्णं कनकं तस्य निवेशो
निक्षेपः । तेन रम्यमपूर्वम् । हेमाद्रिसम्भवत्वेन कनकस्य सुजातत्वमुक्तम् ।
तदेतदत्युज्ज्वलं सुखचितपद्मरागजाम्बूनदमौक्तिकं भगवता प्रसादीकृतमिव कराठे
कुरुध्वम्। कर्तुः
कर्तुः क्रियासामान्यवाचित्वादामुञ्चध्वम् ।
हे कुशला इति
शेषः । आत्मनेपदाच क्रियाफलस्य कर्तृगामित्वम् । तदाह ।
अवेति।
अवरुन्ध्वम् आवृणुध्वम् । लक्ष्मी शोभाम् । अपूर्वा रत्नान्तरसम्बन्धा-
दननुभूताम् ।
अन्यत्र तु सुखेन अप्रयासेन चितैः सङ गृहीतैः स्फुटैः परस्परविविक्तः
भक्तर्भेदैः विहिताविहितादिभिः । प्रत्यक्षरम् अक्षरे अक्षरे । अजितस्य
विष्णोः लसतोः शोभमानयोः पदपद्मयोश्चरणाम्बुजयो रागो रतिर्यस्मिन् ग्रन्थे
तत्तथा । विस्पष्ट प्रदर्शितैर्भक्लयादिभेदैरिह प्रत्यक्षरमीश्वराकारा मतिर्भवतीत्यर्थः ।
हेमाद्रिः पुरुषविशेषः । तत्सम्भवानि तेनोच्चारितानि सुष्ठ सुरेखाणि यानि
वर्णानि अक्षराणि तेषां निवेशनेन तत तनोचितस्थानेषु न्यासेन रम्यं सुश्लिष्टम् ।
वर्णग्रहणेन स्ववाक्यानां स्तोकत्वमुक्तम् । तत् कराठे कुरुध्वम् । कण्ठस्थं
यथा स्यात्तथाऽभ्यस्यधमित्यर्थः । लक्ष्मीमात्मप्रसादरूपां शोभामपूर्वी ग्रन्था-
न्तरैरलब्धाम् ॥५॥

·पश्चादहं यदेतच्च योऽवशिष्येत सोऽस्म्यहम् ॥६॥ सटीक-मुक्ताफले [१म अः तत्रादौ विष्णुप्रकरणम्। तत्र विष्णोर्लक्षण भेदाश्च । अहमेवालमेवाने नान्यद्यत् सदसत् परम् । . - एवं श्लोकचतुष्केण पूर्व रङ्गं विधाय प्रस्तुतमारभ्यते । ततेति। ग्रन्थे। आदौ उद्दिष्टक्रमानुरोधात् । विष्णुप्रकरणे च विष्णुः प्रतिपाद्यः । स च सामान्यविशेषावष्टब्धत्वाद् द्वेधा। तत सामान्यपूर्विका विशेषप्रतिपत्तिरिति सामान्यलक्षणं वक्नुमाह ततेति । भेदा विशेषाः। अहमित्यादि। अहमेवेति कर्तन्तरस्य व्यावृत्तिः । प्रासमेवेति क्रियान्तरस्य । अग्र मायासम्बन्धात् प्राक् । माया- सम्बन्धेऽपि यत् सत् कार्यम् । असत् कारणम् । यच परं ताभ्यां परं प्रधानम् । तन्न मदन्यत् मायासम्बन्धादस्त्येव त्रिधा विभक्त इत्यर्थः । पश्चान्मायावियोगादनन्तरमप्यहमेव । प्रपञ्चस्यादिमध्यावसानेष्व- हमित्यर्थः । यच्चैतत् प्रपञ्चरूपं तदप्यहम् । अन्यत्र सिद्धं मयि आरोपितम्। यथान्यत्र सिद्धः सर्पो रज्जौ। एव विवेचनाद्ब्रमे निवृत्ते योऽवशिष्येत सोऽह- मस्मि । इदन्तया स्वरूपस्य निर्दष्टुमशक्यत्वादेवमुच्यते । एतेन यथा कटकादिष्ववस्थात्रयेऽपि सुवर्णत्वमेव सत्य तथा जगदादिमध्यान्तेष्वनुस्यूतं सत्तामात्र भगवतस्वरूपमिति लक्षणार्थ इत्युक्तम् । न तावदस्यासम्भवः । सदेव सोम्येदमित्यादि श्रुतिसिद्धत्वात् । च कालाकाशादिष्वति- व्याप्तिः । तदुत्पत्तेः श्रुतत्वात् ' विमतमनित्यं बाध्यत्वात् शुक्तिरूप्यवदि- त्यनुमानाच्च। नापि साकारेषु चतुर्वव्याप्तिः तेषामाकारतिरोहित- त्वात् । तस्मानिर्दोष लक्षणम् । अत्र च प्रथमया वक्त निर्देशः । द्वितीयया श्रोतुः। विष्णुब्रह्माणम् । इह च श्लोकानां खस्वस्कन्धाध्याययोर्ज्ञानार्थ क्रमादकन्यासः (भाग० २।६।३२) ॥६॥ । 1 छान्दोग्योपनिषत् ॥२॥१ ·१म अः] विष्णुलक्षणभेदः स द्वेधा निराकारः साकारश्च। अनवच्छिन्नचैतन्यं निराकारः। सत्तावच्छिन्न चैतन्यं साकारः। स च चतुर्धा रजस्तमोभ्यां युक्त । रजसा ब्रह्मा। तमसा रुद्रः। शुद्धे विष्णुरेव ।। सत्त्वे पुरुषः। है स चेति । तुल्याभ्यां एवं सामान्यलक्षणमुक्त्वा विशेषान् लक्षयितुमाह : स द्वेधेति। द्वैधा- त्वमेवाह निरेति । अनवच्छिन्ने अनवच्छिन्ने बस्तुन्यवच्छेदक उपाधिराकारः तेन रहितो निराकारः। तत्सहितोऽन्यः ॥ तत्राय लक्षयत्यनवच्छिन्नेति ॥ सत्त्वेति द्वितीयं लक्षयति ॥ अस्येव भेदानाह । साकारः॥ तनाद्य भेदमाह । रजस्तमोभ्यामिति । रजस्तोमाभ्यां युक्त सत्त्वे प्रतिफलितं चैतन्यं पुरुषशब्दार्थ इति पूरणीयम् एवमुत्तरत्न । रजस्तमोभ्यामिति तृतीयया तयोरप्राधान्यम् । सहयुक्त प्रधाने इति स्मरणात् । तेन पुरुषे सत्त्वं बहुलं रजस्तमश्च तदपेक्षया न्यूनमित्यर्थः । न तु त्रीणि समान्येव । त्रिसाम्यस्य प्रकृतिलक्षणत्वात् । स्तोकाधिकभावश्चषां कार्यगम्यो न तु माषादिमूर्तद्रव्यवत् प्रत्यक्षः। युक्तग्रहणं द्वयोर्वर्तते। सत्त्वग्रहणं त्रिषु ॥ द्वितीयं भेदमाह । रजसेति । रजसा युक्त सत्त्वे ब्रह्मा। अत्र च मात्रया विद्यमानमपि तमो रजसः प्राधान्यं वक्त नोक्तम् न तु तन्नास्त्येव । तत्- कार्यस्योपलम्भात् । तृतीया तु प्रागवत् । तेन ब्रह्मणि तमः स्तोकं तदपेक्षया रजः प्रभूतमित्यर्थः । रजसः प्रागुक्तिः सत्त्वापेक्षया हेयत्वात् । तुर्यप्रकरणानु- रोधाच्च ।। तृतीयं भेदमाह तमसेति । अत रजोमानानुरोधादिकं प्रागवत् ॥ चतुर्थमाह । शुद्धे विष्णरिति। शुद्धे रजस्तमोभ्यामस्पृष्टे सत्त्वे विष्णुरेव । विष्णुसंज्ञ व क्रियते । न तु तन्त्रान्तरवत् संज्ञान्तरमित्येवशब्दार्थः । तथाहि-तमेनं विशुद्धोर्जितसत्त्वाकारं सदाशिव इत्याचक्षते शैवाः पशुपतिरिति पाशुपताः । पुरुषोत्तम इति पाचरात्राः । आदिविद्वान् सिद्ध इति सांख्याः । ईश्वर इति पातञ्जलाः । इह तु तस्य विष्णुसंज्ञव। । - - 1 पाणिनः राश१९ ·सटीक-मुक्ताफले [१म अः यद्वा 'विष्णुं पञ्चात्मक'मित्यत्र पञ्चानामपि विष्णुसंज्ञामुक्ता चतुर्णा संज्ञान्तर- मप्युक्तम् । शुद्धसत्त्वोपाधिस्तु विष्णुसंज्ञा एवेत्येवशब्दार्थः । ते च ब्रह्मविष्णुरुद्राः प्रत्येकमाधिदैविकादिभेदात्रेधा ॥ अगोचरस्य गोचरत्वे हेतुः प्रकृतिगुणः सत्त्वम् । गोचरस्य बहुरूपत्वे रजः। बहुरूपस्य तिरोहितत्वे तमः। मुदासीनत्वे सत्त्वम्। उपकारित्वे रजः। अपकारित्वे तमः॥ तथा परस्पर- . . एवमुपाधिसंभेदात् पञ्चरूपतामुक्त्वा इदानीमननुसंहितोपाधेरुपहितप्रत्यया- योगादुपाधीन् लक्षयति । अगोचरेति। अगोचरस्याविषयभूतस्य वस्तुनो गोचरत्वे विषयीभावे हेतुर्यः प्रकृतिगुणः तत्सत्त्वमित्यर्थः। हेतुः प्रकृतिगुण इत्युत्तरत्र पञ्चस्वनुवर्तते। गोचरस्य सतो यत्सम्बन्धानानात्वं तद्रजः। तस्यैव तिरोहितत्वे कारणात्मनाऽवस्थाने हेतुस्तम इत्यर्थः । विनाशे इत्यनुक्त्वा सत्कार्यपक्षाश्रयणात् तिरोहितत्व इत्युक्तम् । एवमाधिदैविकोपाधिस्वरूपमाह अयमर्थः । परस्परमुदासीनमित्रद्विषत्सु उदासीनत्वे हेतुः सत्त्वम् । इतरे स्पष्टे । आधिदैवाध्यात्मिकोपाधिलक्षणादधिभूतोपाधिस्वरूपमपि लक्षितम् । येन ह्येकस्मिन् वस्तुनि द्विरूपो विच्छेदोऽसावाधिभौतिकः । तदुक्तं योऽध्यात्मिकोऽयं पुरुषः सोऽसावेवाधिदैविकः । यस्तन्नोभयविच्छेदः : स स्मृतो ह्याधिभौतिकः ।। ततश्च परिशेषे सिद्धमिति नेहोक्तमिति भावः ।। तथेति । गोचरत्वादीनि स्थितिसृष्टिसंहाराः॥ ऊक्तान् गोचरत्वादीनुपाधीन् उन्मीलयितुमाह गोचरेति । गोचरत्वबहुरूपत्वतिरोहितत्वानि क्रमात् स्थित्यादिशब्दैरुच्यन्त इत्यर्थः । चैवं सुष्ट्यनन्तरं स्थितिरिति शङ्कयम् । स्थितिपूर्व- 1 भागवतम् २।१०।८ ·१म अ:] विष्णुलक्षणभेदः। स्थिता हि मृदादयो घटाद्यात्मना सूज्यन्ते नास्थिता इति । कत्वात् सृष्टेः। अत एवोक्तम् । स त्वं निलोकस्थितये स्वमायया विभर्षि शुक्ल खलु वर्णमात्मनः । सर्गाय रक्त रजसोपत्र हितं कृष्णञ्च वर्ण तमसा जनात्यये ॥1 इत्येवमाध्यात्मिकेष्वपीत्याह । उदासीनत्वादीनि च ॥ उदासीनेति। अयमर्थः । अयमर्थः । यदिदं चैत्रादेरुपकारापकारवैधुर्येणावस्थानं सा स्थितिः। उपकारकत्वेन सृष्टिरपकारकत्वेन तु संहारः। ततश्च जगस्थित्यादि- हेतव आधिदैविका अन्ये त्वाध्यात्मिकाः सुरनरादयः। अवताराश्च सर्वे स तु पुरुषः त्रिविक्रमावतारत्वात् । यथोक्तम् विना कृष्णम् । तयोवीं पुनरेवाहमदित्यामास कश्यपात् । उपेन्द्र इति विख्यातो वामनत्वाच वामनः ॥2 इति। अत एव तत्र तत्र विश्वरूपप्रकटनं पूर्वावतारदेशवात्सल्यञ्च । दृश्यते चाद्यापि कुशस्थलीमूर्ती जैविक्रम चिह्न कृष्णव्यपदेशश्च । अत एव प्रहाद- संहितायां द्वारकामाहात्मेय तृतीयेऽध्याये वैकुण्ठमलङ्करिष्यता भगवता सकलं निजं तेजस्तस्यां मूतौ विन्यस्तमिति दर्शितम् । तथाहि यत्र विक्रमी मूर्तिर्वहते यत्र गोमती ! नरा मुक्ति प्रयास्यन्ति चक्रतीर्थन सङ्गताः ॥ कलेवरं परित्यक्त प्रभासे हरिणा तदा। कलाभिः सहितं तेजस्तस्यां मूर्ती निवेशितम् ॥ 1 भागवतम् १०३।२० 2 भागवतम् १०३।४२ ·१० सटीक-मुक्ताफले m तस्मात् कलियुगे विप्रा नान्यत्र प्राप्यते हरिः । यदि कार्य हि कृष्णेन तत्र गच्छत मा चिरम् ।। इति। तथाच प्रादौ त्रिविक्रम इति ख्यातिरासीन्महीतले । कृष्णस्य तु कलान्यासात् कृष्ण इत्यभिधीयते ॥ इति । यत्तु सत्त्वं विशुद्धमित्यादिना शुद्धसत्त्वता संकीर्तनं तत् सत्त्वभूयस्त्व- विषयम् । न तु यथाश्रुतमेव गुणान्तरकार्यस्याप्युपलम्भात् । तत तदसत्य- मन्यत तु वास्तवमिति तु भक्तिमानम् । तस्मात् पुरुष एवायमिति सन्तोष्टव्यं निष्क्रष्टव्यञ्च दमुपरिष्टात् । यथा चैता ब्रह्मादिमूर्तयो गुणमूलास्तथा हास्यादयो रसाश्च तन्मूला एवेत्युपरिष्टात् प्रवेदयिष्यामः । किं बहुना तत्रितयतारतम्य- वैचित्राक्रान्तमिदं विश्वम् । तदुक्तम् । न तदस्ति पृथिव्यां वा दिवि देवेषु वा पुनः । सत्त्वं प्रकृतिजैमुक्त यदेभिः स्यात्तिभिर्गुणैः ॥ .इति ॥ तेषु विष्णुब्रह्मरुद्रा निमित्तम् पुरुष उपादानम् । गोचरत्वे तु चैतन्यम् । एवं पञ्च भेदाः । तत्र निराकारः॥ एवमुपाधिखरूपं निर्धार्योपहितेषु संख्याविशेषस्योपयोगमाह । तेष्विति । तेषु स्थितिसृष्टिसंहारेषु विष्ण्वादयः क्रमानिमित्तम् । कुलाल इव घटस्य पुरुष उपादानं समवायिकारणं घटस्येव मृत् । च कारणद्वयपूर्विका कार्यप्रकृतिः । असमवायिकारान्तु निमित्तान्तरगत- मेवेति पृथङ नोक्तम् । एव अन्वयादितरतश्चेति प्रथमश्लोके द्वयमेवोपात्तम् । गोचरत्वे प्रतीतिविषयत्वे तु निर्विशेषचतन्यं हेतुः । भासा सर्वमिदं विभाति: इति श्रुतेः । तच स्थित्यादिनिमित्तार्थ त्रय- तु । दृष्टा अत तस्य 2 भागवतम् १११।१ श्लो: । 1 गीता १८१४० श्लोः । 3 मुण्डकोपनिषद् २।१० श्लीः ।

·१म अः ] विष्णुलक्षणभेदः उपादानार्थञ्च को गोचरत्वार्थमन्यश्चेति । विष्णु पञ्चात्मक्रमित्यत तयश्चैवोक्ता न न्यूनाधिका इत्यभिप्रेत्याह । एवमिति । न चैवमेकः सामान्यात्मा विशेष- रूपाश्च पञ्चेति षटकमाशङ्कय विशेषपरिहारे सामान्यस्यानवस्थानात् । पञ्च वस्तूनि खयं लक्षयित्वा तदेव ग्रन्थारून लक्षणेन द्रढयितुमाह तत्रेति । निराकार इति । निराकारस्य लक्षणं कथ्यत इत्यर्थः ॥ एवं तावत् न यत्र कालोऽनिमिषां परः प्रभुः कुतोऽनुदेवा जगतां य ईशिरे। न यत्र सत्त्वं न रजस्तमश्च न वै विकारो न महान् प्रधानम् ॥७॥ पर पदं वैष्णवमामनन्ति तद्- यन्नेति नेतीत्यतदुसिसृक्षवः । विसृज्य दौरात्म्यमनन्यसौदा हृदोपगूह्याहपदं पदे पदे ॥८॥ - तत्रापि न यतेति तटस्थस्य । परं पदमिति स्वरूपस्य । तत् परं पदं वैष्णवमा- मनन्ति । विष्णुनाधिष्ठितेन राजाधिष्ठितवत् । ब्रह्मादिपदानामपि विष्णुनाधि- प्टितत्वात् परमित्युक्तम् । विष्णुनैवाधिष्ठितमित्यर्थः । यत्र पदे कालो नास्ति । योऽनिमिषां ब्रह्मादीनां परः प्रभुः संहर्ता। महाप्रलयेऽपि नाशो नास्त्य वेत्यर्थः । अत एव कालाभावे किं पुनायेन देवा अपि तत्र न सन्तीत्याह कुतोऽन्विति । तथा देवाभावे जीवा अपि न सन्तीत्याह जगतामिति । ये देवा जगतामुञ्चावचा गतिं गच्छतां जीवानामीशाः। तेषां वार्ता तत्कृतविनगन्धोऽपि नास्तीत्याह । ईशिरे इत्यनित्यत्वद्योतनार्थं लिट्प्रयोगः । यत्र च पदे सत्त्वादिर्नास्ति । सत्त्वमिन्द्रियदेवतारूपम् । रज इन्द्रियम् । तम इन्द्रियार्थरूपम् । निराकारोऽहङ्कारः। तेषां त्रयाणां कारणं महान् बुद्धितत्त्वम् ·सटोक-मुक्ताफले तदहङ्कारस्य। प्रधानमव्यक्तम् तन्महतः । सत्त्वाद्यभावादेतत् प्राप्तवतां पुनर्जन्मादिशङ्काबीजलेशोऽपि नास्तीत्यर्थः । एवं दुःखं नास्तीत्युक्ता सुखमस्तीत्याह यन्नेतीति । यद् विष्णुपदं हृदा मनसा उपगूह्याश्लिष्य अनन्यसौहृदा भवन्ति अन्यत्र विषये प्रीतिं परित्यजन्ति ताहकसुखाभावात् तद्धि पदे पदे क्षणक्षणे अर्हपदं अर्हणस्यादरस्य स्थानम् उत्तरोत्तरचमत्करणीयत्वात् । दौरात्म्यं विसृज्यानादिदुर्वासनावासितत्वं त्यक्ता विषयान्तरस्मृतिरपि नास्तीत्यर्थः । नेतिनेतीत्युपनिषदुपदेशविश्वासबलात् । अतत् विणुपदादन्यत् । उत्सिमृक्षवः स्वेच्छयैवोत्सृष्टवन्तः । नित्यनिरतिशय- सुखानुभवरूपेऽनुभविता अनुभवनमनुभवनीय इति कर्तृकरणकर्माण्यतच्छब्दे- नोच्यन्ते। तानि ह्यनुभवार्थमुपादीयन्ते । सत्यनुभवे तु त्यज्यन्ते असत्यत्वा- दन्तरायत्वाच। (भाग० २।२।१७-१८) ॥७-८ ॥ इत्थं मुनिस्तूपरमेद्वयवस्थितो विज्ञानदृग्वीर्यसुरन्धिताशयः ॥६॥ एवमस्य द्विविधं लक्षणमुक्ताऽत्राधिकारिणमाह इत्थमिति । इत्थं व्यव- स्थितः अनेन प्रकारेण व्यवस्थामापनो मुनिरुपरमेद् न किञ्चित् कुर्यात् । यतो विज्ञानस्य विशुद्धज्ञानरूपस्य विष्णोई गदर्शनं साक्षात्कारः । तस्य वीर्य बलं तेन सुरन्धितो यथा पुनर्नोदेति तथा हिंसित आशयो जीवत्वोपाधिर्येन स तथा। अयमर्थः । वक्ष्यमाणभूमिकोपासनाक्रमबलात् सत्त्वपुरुषान्यताख्याति- मापन्नास्तामपि सायुज्यार्थी निरोद्धुकाम इत्येतामवस्थामापन्नो मुनिरत्राधि- क्रियते नान्यः। अवश्यञ्चाधिकारिनिर्धारणार्थमित्थमित्यादि ज्ञेयम् । अन्यथा- स्योद्धरणं निष्प्रयोजनं स्यात् । शुकः राजानं प्रति । (भाग० २।२।१६) ॥ll 1 वृहदारण्यकोपनिषद २/शह ·१म अः] विष्णुलक्षणभेदः पुरुषः। भूतैर्यदा पञ्चभिरात्मसृष्टः पुरं विराजं विरचय्य तस्मिन् । स्वांशेन विष्टः पुरुषाभिधान- मवाप नारायण आदिदेवः ॥१०॥ पुरुषलक्षणमाह भूतैरित्यादि । आत्मसृष्टैरात्मना प्रकृतिमधिष्ठाय सृष्टः पुरं देह विराजं ब्रह्माण्डं विरचय्य निष्पाद्य तस्मिन् स्वांशेन जीवकलया यदा प्रविष्टः तदा पुरुषसंज्ञामवाप। पुरि शयनाद्वसनाद् वा पुरुषः । अनं- शेऽप्यंशोक्तिकल्पनया। नारायणो जलशायी। आदिदेवो निराकारः। ( भाग० ११।४।३) ॥१०॥ यत्काय एष भुवनत्रयसन्निवेशो यस्येन्द्रियैस्तनुभृतामुभयेन्द्रियाणि । ज्ञानं स्वतः श्वसनतो बलमोज ईहा सत्त्वादिभिः स्थितिलयोद्भव आदिकर्ता ॥११॥ एवं तटस्थं लक्षयित्वा स्वरूपं लक्षयति । यत्काय इति । एष दृश्यमानो भुवनत्रयस्य सन्निवेशो यथायथं स्थितिः। यस्येन्द्रियैः दिगवातार्कप्रचेतोऽश्वि- वह्नीन्द्रोपेन्द्रमितप्रजापतिभिः। तनुभृतां शरीरिणाम् । उभयानि ज्ञानकर्म- भेदात् । इन्द्रियाणि श्रोत्रत्वक्चक्षुर्जिह्वाघ्राणवाक्पाणिपादपायूपस्थाः । खस्मात् तत्स्वरूपादिति यावत् । ज्ञानम् यस्य श्वसनतः प्राणाद्वलं ज्ञानेन्द्रियाणां पाटवम् । ओजो मनश्च । ईहा कर्मेन्द्रियाणाम् । स सत्त्वादिभि- विशिष्टः। स्थित्यादौ आदिकर्ता प्रथमकारणमुपादानत्वात् । विष्णादयस्तु पश्चात् कर्तारो निमित्तत्वात् । ( भाग० ११।४।४) ॥११॥ ब्रह्मविष्णुरुद्राः। आदावभूच्छतधृती रजसाऽस्य सर्गे विष्णुस्थितौ ऋतुपतिनिजधर्मसेतुः । - ।

·सटीक-मुक्ताफले रुद्रोऽप्यये च तमसा पुरुषः स आद्य इत्युद्भवस्थितिलयाः सततं प्रजासु ॥१२॥ एवं निराकारपुरुषौ लक्षयित्वा ब्रह्मादित्रयं लक्षयति ब्रह्मति। प्रागुक्तः पुरुषः। आदौ शतधृतिमाऽभूत् । रजसा उपाधिना। सर्ग निमित्ते। स एव स्थितौ विष्णुः सत्त्वेनेत्यर्थसिद्धम् । स्थितिकर्त त्वञ्च सन्निधि- मात्रेण धर्मप्रवृत्तिहेतुत्वात् । तदाह ऋत्विति । क्रतुः श्रीतो धर्मः । निजः पाञ्चरात्रादिस्थः। सेतुर्विधारकः । स एव तमसा रुद्रः। अप्ययः प्रलय इति एवंविधाः सृष्ट्यादयः स्युः । सततं प्रतिदिनं प्रतिकल्पञ्च ब्रह्मरुद्रयोरनुक्तमपि सत्त्वं लभ्यते । केवलयोस्तु रजस्तमसोरखच्छत्वेन प्रतिविम्बायोग्यत्वात् । अत- एव सत्त्वेन विष्णुरिति नोक्तम् । द्रु मिलः निमिम् । (भाग० ११।४।५) ॥१२॥ पुरुषरूपम् । तद्वामन रूपम पमवर्धताद्भुत हरेरनन्तस्य गुणत्रयात्मकम् । भूःखं दिशो द्यौविवरा पयोधय- स्तियनैदेवा ऋषयो यदासत ॥१॥ एवं लक्षितानि पञ्च वस्तूनि । तत्र चतुर्णा ध्यानसिद्धये रूपाणि यथायथं वाच्यानि। तत्रादौ निर्विषयस्य मुमुक्षोः समीहितसिद्धौ सम्यञ्चमुपायमीक्ष- माणस्य विश्वरूपधारणाख्यप्रथमभूमिकोपासनां वक्त पुरुषरूपमाह पुरुषेति । तल्लब्धप्रतिग्रहम् । वामनं खर्वम् । अद्भुतं यथा स्यात्तथा । ननु. खर्वञ्च त् परिच्छिन्न स्यान्नेत्याह । अनन्तस्येति । अनन्तत्वे वृद्धिः कथम् तताह गुणेति । गुणोपाधिकमित्यर्थः। यद् यस्मिन् स्वादयो दश प्रासत द्यौः स्वर्गः । विवराः पातालानि । (भाग० ८।२०।२१) ॥ १३ ॥ अदृश्यन्त । RAISRORADIOPINMEANISH

·१म अः]
विष्णुलक्षणभेदः
काये बलिस्तस्य महाविभूतेः
सहत्विगाचार्यसदस्य एतत् ।
ददर्श विश्वं त्रिगुण गुणात्मको
भूतेन्द्रियार्थाशयजीवयुक्तम् ॥१४॥
अवाधिकारिणमाह काय इति । विभूतिरैश्वर्यम् । ऋात्वजो यज्ञकृतः ।
प्राचार्या मन्त्रव्याख्याकृतः ।
सदस्या उपदेष्टारः । तैः सहितः ।
एतत्
सर्व प्रत्यक्षम् । भूतानि महान्ति पञ्च । इन्द्रियाणि दश । अर्थाः
पञ्चतन्मात्राणि । प्राशयाः मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तञ्चेति चत्वार्यन्तः-
करणानि। जीवः पुरुषः। एभियुक्त पञ्चविंशतितत्त्वात्मकमपश्यदित्यर्थः ।
ददर्श ति सिद्धवदुक्तेर्भगवत्प्रसादाद्दिव्यं चक्षुरस्यानुमेयम् ।
ननु सर्वस्वेन
भजतो बलेः किं न तात्त्विकरूपोपलब्धिः। तताह । गुणात्मक: अद्याप्यक्षीय-
माणगुणतयः । एतेनान्योऽपि वैगुण्यग्रथितचित्तोऽत्राधिकारीत्युक्तम् ।
(भाग० ८।२०।२२) ॥२४॥
रसामचष्टावितलेऽथ पादयो-
मही महीध्रान् पुरुषस्य जङ्योः ।
पतत्रिणो जानुनि विश्वमूर्ते.
सर्वोर्गण मारुतमिन्द्रसेनः ॥१५॥
एवं सामान्येन रूपमुक्ता यदन चिन्त्यन्तदाह रसामिति । रसा
पातालम् । अचष्ट अपश्यत । अङ्खयोस्तलेऽधः। अथशब्दः सर्वत्र वाक्य-
भेदार्थ योज्यः। पादयोरुपरीत्यर्थः । महीध्रान् पर्वतान् । पतत्रिणः पक्षिणः ।
जानुनि जानुदेशे। मारुतं गणम् आवहादीनां मरुतां स्तोमम् । इन्द्रसेनो
बलिः । (भाग० ८।२०१२३) ॥१५॥

·१६ सटीक-मुक्ताफले सन्ध्यां विभोर्वाससि गुह्य ऐक्षत् प्रजापतीन् जाधन आत्ममुख्यान् । नाभ्यां नमः कुक्षिषु सप्तसिन्धू- नुरुक्रमस्योरसि ऋक्षमालाम् ॥१६॥ विभुर्व्यापी। जघनमेव जाघनम् । आत्ममुख्यान् दैत्यानित्यर्थः । कुक्षिषु कुक्षिप्रदेशेषु कुक्षेरेकत्वेन बहुवचनायोगात् । उरुर्महान् क्रमणं यस्य स तथा। ऋक्षमाला नक्षत्रपङ क्तिम् । (भाग० ८।२०।२४) ॥१६॥ हृद्यङ्ग धर्म स्तनयोर्मुरारे- तञ्च सत्यञ्च मनस्यथेन्दुम् । श्रियञ्च वक्षस्यरविन्दहस्तां कण्ठे च सामानि समस्तरफान् ॥१७॥ अङ्गम् अहोरूपाद्भुतश्रवणस्तिमितचित्तं राजानमुद्बोधयति शुकः । अङ्गेति । धर्मं स्मृत्यादिसिद्धम् । श्रौतस्य तु यज्ञग्रहणेन ग्रहणात् । ऋतं यथार्थ वाक्यम् । सत्य भूतहितप्रोक्त ऋतमुक्त यथार्थवागित्युक्तः । यद्वा ऋतं सूनृतम् । सत्य समदृष्टिः। सत्यञ्च समदर्शनम् सूनृता वाणीत्युक्तः । अरविन्दहस्तामित्यनेन सर्वतत्त्वानां मूर्तत्वं ज्ञेयम् । रेफाः स्तोभाक्षराणि । (भाग० ८।२०।२५) ॥१७॥ इन्द्रप्रधानानमरान् भुजेषु तत्कर्णयोः ककुभो द्योश्च मूर्ध्नि । केशेषु मेघान् श्वसनं नासिकाया- मक्ष्णोश्च सूर्य वने च वह्निम् ॥१८॥ भुजेषु अष्टासु . इन्द्रादीनष्टौ । ( भाग० ८.२०।२६) ॥१८॥ ऋतञ्च 1 भाग०११।१।३१३८ ·१म अः] विष्णुलक्षणभेदः वाण्याञ्च छन्दांसि रसे जलेश भ्र वोनिषेधञ्च विधिञ्च पक्ष्मसु । अहश्च रात्रिञ्च परस्य पुंसो मन्यु ललाटेऽधर एव लोभम् ॥१६॥ छन्दांसि वेदान् । वेदत्वाविशेषेऽपि सामवेदस्य कराठ्यत्वमन्तरङ्गत्वार्थम् । तच्च वेदानां सामवेदोऽस्मीत्युक्तत्वात् । चकाराद्गायत्र्यादीनि सप्तधातुषु । रसे रसनेन्द्रिये। जलेशं वरुणम् । भ्रुवोर्विधिनिषेधावाज्ञारूपौ। सूर्ध्वाधःस्थितेष्वक्षिलोमसु । अहोरात्रिञ्च । मन्यु रुद्रम् । एवशब्दस्तत्त्वानां स्थाननियमार्थः प्रत्येक योज्यः ( भाग० ८।२०।२७) ॥१६॥ पक्ष्म- स्पर्श च काम नृप रेतसाम्भः पृष्ठे त्वधर्म क्रमणेषु यज्ञम् । छायासु मृत्यु हसिते च मायां तनूरुहेष्वोषधिजातयश्च ॥२०॥ हे नृप। रेतसा रेतसि । आर्षों व्यत्ययः । सुपामित्याकारो वा । क्रमणेषु पादविक्षेपेषु । छायासु करादीनाम् । हसिते हसने । तनूरुहेसु रोमसु । ओषधिजातयः ओषधीः जातीः ( भाग० ८।२०।२८ ) ॥२०॥ नदीश्च नाडीषु शिलानखेषु बुद्धावजं देवगणानुषींश्च । प्राणेषु गात्र स्थिरजङ्गमानि क्षणार्धमात्रेण विवृद्धमूर्तेः ॥२१॥ बुद्धौ अजं ब्रह्माणम् । देवादीन् प्राणेषु अनुक्तेष्विन्द्रियेषु । गणाः प्रमथाः । बहुना गाने देहे स्थिरजङ्गमानि (भाग० ८।२०।२६) ॥२१॥ किं 2 पाणिनिः ७१।३९ 1 गीता १०२२ 3 पादस्यैतस्य खामिसम्मतपाठस्तु सर्वाणि भूतानि ददर्श वीर।

·सटीक-मुक्ताफले सर्वात्मनीदं भुवनं निरीक्ष्य सर्वे सुराः कश्मलमापुरङ्ग। सुदर्शन चक्रमसह्यतेजो धनुश्च शाई स्तनयित्नुघोषम् ॥२२॥ कश्मलं मोहम् । एवं ध्यानार्थं मूर्तिमुक्ता आयुधान्याह सुदर्शन मिति । सुदर्शनं मनस्तत्त्वमिति सहस्रनामभाष्ये । धनुरिन्द्रियाहङ्काररूपं चकारा- चित्तत्वरूपं पद्मञ्च । तच तैलोक्याख्यमिति विष्णुधर्मोत्तरे । स्तनयित्नुर्मेघः ( भाग० ८॥२०॥३० ॥२२॥ ) पर्जन्यघोषो जलजः पाञ्चजन्यः कौमोदकी विष्णुगदा तरस्विनी। विद्याधरोऽसिः शतचन्द्रयुक्त- स्तूणोत्तमावक्षयसायकौ च ॥२३॥ पर्जन्यो गर्जन्मेघः जलजः शङ्खः । भूतावहङ्कारः। कौमोदकी तु बुद्धिः । तरखिनी वेगाड्या बलिष्ठा च । असिनन्दकः । विद्याधरः सर्वविद्यामयत्वात् । शतचन्द्र फलकम् । शतचन्द्राः चन्द्राकाराणि विम्बानि यस्मिन् तत्तथा । एतच्च तमोमयम् । तूणोत्तमौ तु कर्ममयी। सायकाः शराः। ते त्विन्द्रियरूपाः । ततश्चक्रशङ खौ गदापद्मौ खड्गफलके धनुस्तूणौ चेत्यूर्ध्वदक्षिणादिक्रमेण द्वयोर्द्वयोर्बाह्वोश्चिन्त्यं यथेच्छं वा। एवमष्टौ भुजाः (भाग० ८।२०।३१) ॥२३॥ सुनन्दमुख्या उपतस्थुरीशं पार्षदमुख्याः सहलोकपालाः ॥२४॥ अथ परिवारदैवतान्याह सुनन्देति । मुख्यशब्दात् सुनन्द-जय-विजय- प्रबलो-द्वल कुमुद-कुमुदाख्य-विश्वक्सेन-श्रुतदेव--जयन्त-सात्वत--पुष्पदन्त--प्रचण्ड- 1 विश्णुसहस्रनामभाष्ये एकसप्ततितमश्लोकोद्धृतवचनम् ।

·१म अः] विष्णुलक्षणभेदः बल-महाबलाहरणानां सप्तदशानां ग्रहणम् । एते च भगवत्खरूपा एवं विना श्रीगरुडकौस्तुभान् । ते उपतस्थुः निकटीभूय सेवाञ्चक्रुः । सहलोकपाला इति समासेन लोकपालानामप्राधान्यं दर्शयति । तेन ते वहिः परिधौ पूज्याः। पार्षदास्स्वन्तःपरिधाविति ( भाग० २०६३२) ॥२४॥ स्फुरकिरीटाङ्गदमीनकुण्डल: श्रीवत्सरनोत्तममेखलाम्बरैः। मधुव्रतस्रग्वनमालयावृतो रराज राजन् भगवानुरुक्रमः ।।२५।। - एवं मूर्तिवैपुल्येन विक्षिप्त ध्यातृचित्तमेकाप्रयति स्फुरदिति । किरीटा- दीनां सप्तानां द्वन्द्वः । किरीटं मुकुटम् । तच पारमेष्ट्यम् पदम् । मीनो मकरः । तदाकारे रेखाकिते कुण्डले च सांख्ययोगौं । श्रोवत्सो भृगुपदन्यासः। रत्नोत्तमः कौस्तुभः स तु आत्म-ज्योतिः। तत्प्रभा तु श्रीवत्सः। अम्बरं वस्त्रम् । तच छन्दोमयम् । मधुव्रतैर्युक्ता स्त्रक वैजयन्ती शाकपार्थिवादित्वादुत्तरपदलोपः। स्वक् च भूततन्मात्र- रूपा । वनमाला त्वापादलम्बिनी। सा योगमाया कीर्तिमयी वा। मधुव्रताः सनकादयः। एतच्च सर्व द्वादशे। भगवान् भजनीयसौन्दर्यादिगुणवान् । ( भाग० ८।२०।३२:३३) ॥२५॥ यस्य स तथा। क्षिति पदकेन बलेर्विचक्रमे नभः शरीरेण दिशश्च बाहुभिः । पदं द्वितीय क्रमतस्त्रिविष्टप न वै तृतीयाय तदीयमण्चपि ॥२६॥ एवं विश्वात्मके भगवद पे मनः प्रणिधाय तद्वयापारे जगदनुग्रहलक्षणे I पाणिनिः २०६० ( वाचिकम् )।

·सटीक-मुक्ताफले
। बले
प्रणिदध्यादित्याह क्षितिमिति । क्षिति भूलोकं पदा
पादेन
सम्वन्धिनं नभो भूलोकं क्रमतः क्रमेण द्वितीयं पदं त्रिविष्टपं वर्गलोकं विचक्रमे।
अत्र उरुक्रमस्येत्युत्तरवाक्यादेव तत्प्रतिपत्त्यर्थमाकृष्यते। तृतीयाय पदाय ।
तदीयं बलिसत्ताकम् ( भाग० ८।२०।३३-३४ ) ॥२६॥
उरुक्रमस्यामिरुपर्युपर्यो
महर्जनाभ्यां तपसः परङ्गतः ॥२७॥
उस्क्रमस्येति । अथो स्खलाक्प्राप्यनन्तरं अङ्घि रुपयु परि गच्छन्
महर्जनाभ्यां तपसश्च परं सत्यलोकं गत इत्यर्थः । (भाग० ८।२०३३४ ) ॥२७॥
सत्यं समीक्ष्याब्जभवो नखेन्दुभि-
हतस्वधामा भिरावृतोऽभ्यगात्।
मरीचिमिश्रा ऋषयो वृहताः
सनन्दनाद्या नरदेव योगिनः
वेदोपवेदा नियमा यमान्विता-
स्तर्केतिहासाङ्गपुराणसंहिताः ॥२८॥
।
सत्यमिति। अब्जभवो ब्रह्मा । सः सत्यलोकस्वामी। इत्यन्तः सप्त-
लोकक्रमितारं त्रिविक्रमाचि म्। त्यक्तद्यौर्बेकार्थे हतवधामा भिः तिरस्कृत-
खर्लोकदीप्तिभिः नखेन्दुभिः समीक्ष्य हरिचरणोऽयमित्यवधार्यात एवादृतः
मरीचिमिश्री मिलितो येषु ते तथा । तत्सहिता इत्यर्थः। ऋषयः
सत्यवाक्याः। बृहद्वता ब्रह्मचारिणः । हे नरदेव । योगिनो निरुद्धचित्तवृत्तयः ।
वेदा ऋगादयः । उपवेदा आयुर्वेद-गन्धर्वधनुर्वेदाः । नियमाः शौचादयः पञ्च ।
यमा अहिंसादयश्चत्वारः । ताः षट । इतिहासाः पुरावृत्तानि । अङ्गानि
1 शौचसन्तोषतपाखाध्यायश्वरप्रणिधानानि नियमाः। पातञ्जलम् ।। २।३२।।।
2 अहिंसासत्यालेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः। पातञ्जलम् ॥ २॥३०॥

·१म अः] विष्णुलक्षणभेदः व्याकरणादीनि घट । पुराणानि सर्गादिलक्षणानि । संहितास्त्रिवर्गशास्त्राणि। वेदाधधिष्ठात्र्यो देवताश्चागता इत्यर्थः ( भाग० ८।२१।१-२)॥२८॥ ये चापरे योगसमीरदीपित- জালালি মিলখা । ववन्दिरे यत्स्मरणानुभावतः स्वायम्भुवं धामगता अकर्मकम् ॥२६॥ योगसमीरेण समाधिवायुना सन्दीपितः सन्धुक्षितो ज्ञानाग्निः । तेन रन्धिते पक्के कर्मकल्मषे पुण्यपापे यैस्ते तथा । रन्धितेति सापेक्षत्वेऽपि समासः अार्षोऽलुग वा। ज्ञानाग्निदग्धपुण्यपापा जीवन्मुक्ता इत्यर्थः । ते सर्वे त- मग्नि ववन्दिरे। यस्य स्मरणमाहात्म्याबाह्मपदं प्राप्ताः तद्धि अकर्मकम् । न तत सुखानुभवादन्यत् क्रियते । न यन शोको न जरा न मृत्युरित्या- धु क्तत्वात ( भाग० ८२१।२-३) ॥२६॥ । अथाद्ध्ये प्रोन्नमिताय विष्णो- रुपाहरत् पद्मभवोऽहणोदकम् । समय॑ भक्त्याऽभ्यगृणच्छ्रुचिश्रवा यन्नाभिपङ्करुहसम्भवः स्वयम् ॥३०॥ अथ मरीच्या दिवन्दनानन्तरम् प्रोन्नमिताय प्रोर्ध्वकृताय। अहणोदक- मर्थ्यम् । भक्त्या तात्पर्येण अभ्यगृणात् श्रुतवान् । शुचिश्रवाः अमलकीर्तिः। यन्नाभीति पितृत्वादपि अस्योचिता अर्चा इत्यर्थः (भाग० ८।२१।३) ॥३०॥ । धातुः कमण्डलुजलं तदुरुक्रमस्य पादावनेजनपवित्रतया नरेन्द्र ।

·२२ सटीक मुल्लाफ्ले स्वर्धन्यभून्नभसि सा पतति निमाटि लोकत्रयं भगवतो विशदेवकीतिः ॥३॥ धातुब्रह्मणः कमण्डलुजलं स्वधूंनी गङ्गाऽभूत् । सा च विष्णुपाद- प्रक्षालनकृतपवित्रतया स्त्रीन् लोकान् निमाष्टिं विशोधयति । कीर्तिरिति शुभ्रत्व- पावनत्वादो दृष्टान्तः ( भाग० ८१२११४) ॥३१॥ ब्रह्मादयो लोकनाथाः स्वनाथाय समावृताः । सानुगा बलिमाजह : संक्षिप्तात्मविभूतये ॥३२॥ तोयैस्समहणैः स्नगभिर्दिव्यगन्धानुलेपनैः । धूपै-पैः सुरभिभिर्लाजाक्षतफलोत्करैः ॥३३॥ स्तवनैर्जयशब्दैश्च तद्वीर्यमहिमाङ्कितैः । नृत्यवादित्रगीतैश्च शङ्खदुन्दुभिनिःस्वनैः ॥३४॥ एवं. च्यात्वा षोडशोपचारां पूजां भावयेदित्याह ब्रह्मादय इति। तोया- दिभिर्वलि पूजामाजह्न श्चक्रुः। संक्षिप्ता आत्मनः खस्य अर्थाद्ब्रह्मादीनां विभूतिरैश्वर्यं येन स तथा । यद्वा संक्षिप्ता आत्मनो विभूतिवैभवं रूपवैपुल्यं येन तस्मै संक्षिप्तरूपायेत्यर्थः। अहणरुपायनेः । उत्कराः समूहाः ( भाग० ८।२१।५-७)॥३२-३४॥ जाम्बवानृक्षाधिपतिर्भेरीशब्दमनोजवः। विजयं दिक्षु सर्वासु महोत्सवमघोषयत ॥३५।। अथ प्रदक्षिणमाह जाम्बवानिति । विजयं जितं विष्णुनेत्यघोषयत् । महानुत्सवो दिक्षु यस्माद् विजयात् । जाम्बवान् हि त्रिविक्रमं प्रदक्षिणी- कृतवान् । सुघोषेण मया चैव तदा विष्णुः सनातनः । प्रदक्षिणीकृतः पूर्व क्रममाणस्त्रिविष्टपम् ।। इति हि कैष्किन्धे तद्वाक्यम् । शुकः राजानम् (भाग० २१14) ॥३५॥ 1 रामायणे कैष्किन्धे ६५११५ प्रलोकः । --- SHOPURCHAR ·१म अः] विष्णुलक्षणमेदः २३ वृषभारुढः ब्रह्मविष्णुरुद्ररूपाणि । वृषहंससुपर्णस्थान् स्वैःस्वैश्विश्च चिह्नितान् । कृपावलोकेन हसद्वदनेनोपलम्भितान् ॥३६।। एवं गुण्यधारणां प्रथमभूमिकामुक्त्वा तत्र स्थिरचेतसो द्वैगुण्यधारणां द्वितीयभूमिकामाह ब्रह्मेत्यादि । विष्णुग्रहणन्तु श्लोकानुरोधात् श्लोकेऽत्र यद्यपि त्रयाणां प्रतीतिस्तथापि द्वयोरेवाताभिनिवेष्टव्यम् । इह हि द्वैगुण्य- धारणाया विवक्षितत्वाद् विष्णुरूपस्य वक्ष्यमाणत्वाच्च । न च द्वयोयुगपद्धयाना- नुपपत्तिः। हरिहरार्धनारीश्वरादिवदुपपत्तेः । वृषहंससुपर्णस्थान् रुद्रादीनस्तावी- दित्यन्वयः। खटाङ्गश्मशानकाष्ठटाङ्गडमरुपरशुकपाला- लङ्कृतचतुर्भुजा चर्मवसना भस्माङ्गरागा फणिकपालविभूषणा रुद्रमूर्तिश्चिन्त्या। ब्रह्ममूर्तिस्तु हंसारुढ़ा चतुर्मुखी चतुर्भुजा तप्तकाञ्चनवर्णा शुक्लवस्त्रा लम्बकूर्चा तुन्दिला सौम्या पिङ्गाक्षी सोत्तरीयोपवीता योगपट्टासना जटामुकुटालङ्कृताऽक्ष- सूत्रपुस्तककमण्डलुनु वान् दधानेति। कृपयावलोकः तेन हसद्वदनेन च उप- लम्भितान् प्रसन्नत्वेन ज्ञापितान् ( भाग० ४।१।२४ ) ॥३६॥ तच्छोचिषा प्रतिहते निमील्य मुनिरक्षिणी । चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन्नस्तावीत् संहताञ्जलिः ॥ लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयसः ॥३७॥ तेषां शोचिषा प्रभया । प्रतिहते प्रतिघातं नीते। मुनिरतिः । ( भाग० ४।१।२५) |॥३७॥ विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमान- मायागुणैरनुयुगं विगृहीतदेहाः । ते ब्रह्मविष्णुगिरिशाः प्रणतोऽस्म्यहं व- स्तेभ्यः क एव भगवन् (भवतां) म इहोपहृतः ॥३८॥ एको मयेह भगवान् विबुधप्रधान- श्चित्तीकृतः प्रजननाय कथं नु यूयम् ।

·सटीक-मुक्ताफले अत्रागतास्तनुभृतां मनलोऽपि दूराद्- Qत प्रसीदत महानिह विस्मयो मे ॥३६॥ अनुयुगं कल्पे कल्पे । विशब्दो वैसादृश्ये ते प्रसिद्धाः। तेभ्यः सकाशादेक एवोपहृतः । स च क इति युष्माभिरेव कथनीय इत्याह । प्रधानं प्रकृष्टा धारणा । अचित्तं चित्तं कृतश्चित्तीकृतः। चित्तेनैक्यं नीत इत्यर्थः। प्रजननाय पुत्रोत्पत्त्यै । एकस्मिन् ध्यातेषु त्रयः कथमनागताः इति ब्रत। दूरा अगोचराः । प्रसीदत प्रसादं कुरुत । इह नयाणामागमने । एतेनानितुल्योऽत्राकारीति ज्ञेयम् । अतिर्हि रजस्लमःप्रकृतिः प्रजाकामत्वात् । यथोक्त रजस्तमः प्रकृतयः समशीलान् यजन्ति हि । पितृभूतप्रजेशादीन् श्रियैश्वर्य-प्रजेप्सवः ।। इति ( भाग० ४।१।२६-२७ ) १३८-३६॥ देवा ऊचुः। यथाकृतस्ते सङ्कल्पो भाव्यन्तेनैव नान्यथा । सत्सङ्कल्पस्य ते ब्रह्मन् यद्वै ध्यायति ते वयम् ॥४॥ श्रीवोपदेवकृते मुक्ताफले विष्णोर्लक्षण-भेदाः । इति प्रथमोऽध्यायः॥ एवं मूर्तितयं ध्यायमानोऽप्यभेदं भावयेदित्याह यथेति । ते तया । एवशब्दो भिन्नक्रमः । अन्यथा न भाव्यमेवेति । यतस्त्वं सत्यसङ्कल्पः अतस्तव सङ्कल्पभङ्गो मा भूदिति त्रयो वयमागता इत्यर्थः । एकस्यैव त्रिष्वधिष्ठातृत्वात् । मैत्रेयो विदुरम् (भाग० ४।१।२६) ॥४०॥ इति हेमाद्रिविरचितायां कैवल्यदीपिकायां विष्णोर्लक्षणमेदाः । समाप्तोऽयं प्रथमोऽध्यायः ॥ 1 भागवतम् ।। १।२७ ॥

·द्वितीयोऽध्यायः विष्णुरूपम् तत्राद्भुत वै भवनं धुमत्तम भ्राजन्मणिस्तम्भसहस्रशोभितम् । तस्मिन्महाभोगमनन्तमद्भुतं सहस्रमूर्धन्यफणामाणधु भिः ॥१॥ विभ्राजमानं द्विगुणेक्षणोल्वर्ण सिताचलाभं शितिकण्ठजिह्वम् । ददर्श तद्भोगसुखासनं विभुं महानुभावं पुरुषोत्तमोत्तमम् ॥२॥ एवं धारणाद्वयाभ्यासबलाज्जितरजस्तमस्कस्य मुमुक्षोः सत्त्वजयार्थं शुद्धसत्त्व- धारणां तृतीयभूमिकामाह। विष्णुरूपमिति । तत्र गर्भोदके भवनादिकमच्युतो ददर्शेत्युत्तरेणान्वयः । द्यु मत्तमं शोभाट्यम् । भ्राजन्तो मणयो येषु स्तम्भ- सहस्रषु तैः शोभितम् । तस्मिन् भवनेऽनन्तं शेषं प्रधानात्मकं ददर्श । सहत्र मूर्धन्याः श्रेष्ठा ये फणार्पितमणयः तेषां द्यु भिः । द्वैगुण्यं सहस्रापेक्षम् । सिताच- लाभं श्वेतपर्वतसदृशम् । शितयो नीलाः कण्ठा जिह्वाश्च यस्य स तथा। तस्य शेषस्य भोगः शरीरम् । विभुप्रकृतेरधिष्ठातारं पुरुषम् । अत एव विशेषण द्वयम्। अनुभावः प्रभावः। पुरुषोत्तमेषु ब्रह्मादिषु उत्तमम् । मुक्त षु वा नित्यमुक्तत्वात् । तथा च सूत्रद्वयम् । तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम् । स एष पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदादिति । अस्य च लीलया शरीरग्रहणम् । ( भाग० १०॥८६॥५२-५४) ॥१-२॥ - . है 1 पातचलं ॥२५-२६ सूः ।

·२६ सटीक-मुक्ताफले सान्द्राम्बुदाभ सुपिशङ्गवासस प्रसन्नवक्त रुचिरायतेक्षणम् । महामणिवातकिरीटकुण्डल- त्विषा परिष्वक्तसहस्त्रकुन्तलम् ॥३॥ प्रलम्बचावष्टभुजं सकौस्तुभं श्रीवत्सलक्ष्म वनमालयावृतम् । सुनन्दनन्दप्रमुखैः स्वपार्षदै- श्चक्रादिभिर्मूतिधरैर्निजायुधैः ॥४॥ पुष्ट्या श्रिया कीर्त्यजयाखिलडिभि- निषेव्यमाणं परमेष्ठिनास्पतिम् । ववन्द आत्मानमनन्तमच्युतो जिष्णुश्च तदर्शनजातसाध्वसः ॥५॥ सुपिशङ्ग पीतोज्ज्वलम् । आयतं दीर्घम् । । महामणीनां व्रातः स्तोमो यत किरीटे कुण्डलयोश्च तेषां प्रभया परिष्वक्ताः व्याप्ताः सहस्त्रबहवः कुन्तलाः केशा यस्य स तथा तम्। आयुधादेविशेषः प्रागवत् । कीर्तिश्चाजा माया। द्वन्द्वक्येऽपि न नपुंसकत्वम् । ऊकालोऽजहख- इतिवत् । अखिलद्धिभिरणिमादिसर्वसिद्धिभिः । परमेष्ठिनां परमैश्वर्यवतां पतिं स्वामिनम् । अत्राधिकारिणमाह । ववन्द इति । ववन्द इति । आत्मानं तस्यैव कृतनत्वेन वैलक्षण्याभावात् । प्रदीपादिव प्रवृत्तस्य दीपस्य । जिष्णु- रर्जुनः। स तु तद्दर्शनेन जातभयः। एतेन शुद्धसत्त्वोऽताधिकारीत्युक्तम् । शुकः । ( भाग० १०८६।५४-५७ ) ॥३-५॥ दीनप्लुत I...1 भाग० प्रभापरिचितसहस्रकुन्तलम् । 2 पाणिनिः शरा२७ सूः ।

·नेगेवेति । रच्छारूपत्वादिति । २य अः] विष्णुरूपन् नेगेवेच्छारूपत्वात्। नन्वीदृशमेव चेद्विष्णुरूपं तत्कथमन्यथा तत तत्रोपवर्यत इति तलाह अत्र हेतुमाह। इच्छेव रूपं यस्य स तथा तस्य भावः तस्मात् । भक्त च्चैव चतुर्भुजाद्याकारेण परिणमतीत्यर्थः । त्वं भावयोगपरिभावितहत्सरोज आस्से श्रुतेक्षितपथो ननु नाथ पुंसाम् । यद्यद्धिया त उरुगाय विभावयन्ति तत्तवपुः प्रणयसे तदनुग्रहाय ॥६॥ अत्रैव मूलं योजयति । त्वम्भावेति । हे ऊरुगाय विष्णो! त्वं भावयोगेन परिभाविते विशोधिते हृत्सरोजे आस्से अभिव्यक्तः सन्नवतिष्ठसे । तत्र हेतुः । श्रुतेन शास्त्रेणेक्षितो नितिः पन्थाः स्वरूपस्थितिर्यस्य स तथा। वेदोऽत प्रमाण- मित्यर्थः । अतस्ते भक्ता यद् यद्वपुः खधिया विभावयन्ति चिन्तयन्ति प्रणयसे प्रकटयसि । व्यापकत्वेन हृदयस्थोऽपि भक्तर्येन केनाप्याकारेण विषयी- कृतस्तदनुग्रहाय प्रकटीऽसीति भावः । ब्रह्मा विष्णुम् । (भाग० ३।६।११) ॥६॥ तान्येव तेऽभिरूपाणि रूपाणि भगवंस्तव यानि यानि च रोचन्ते स्वजनानामरूपिणः ॥७॥ किञ्च तान्येवेति । ते त्वयैव हेतुना अभिरूपाणि सुन्दराणि । खभावसुभगानीत्यर्थः। येभ्यो भक्ताः स्पृहयन्ति तान्येव ते अरूपिणः वस्तुतः अरूपोऽपि भक्तच्छया रूपवानित्यर्थः । कर्दमः कपिलम् । ( भाग० ३।२४।३१) ॥७॥ शुद्धसत्त्वं विष्णुरूपमेवोपास्यतमम्। एवं भगवतः पञ्च प्रभेदान् लक्षणतो रूपतश्च विविच्य पञ्चानामपि साम्ये प्राप्त उत्तराधरभावं विवेत माह । शुद्धसत्त्वेति । तदेवाह । शुद्धं रजस्तमोरहितं । तत्तत् । भूषणाधु पाधिना । - . - 1 भाग० भनियोगः 2 भाग० सदनुग्रहाय ·सटीक मुक्ताफले । यस्मिन् विष्णुरूपे तत्तथा। तदेवोपास्यतमम् । इदमेषामतिशयेनोपास्यम् । तमबर्थो ह्यतिशयः। स चान्यसव्यपेक्ष इत्यर्थात् । ब्रह्मरुद्ररूपमुपास्य- तरमिति। अयमर्थः। स्थूलसूक्ष्मक्रमेण बुद्धयोऽर्थमवगाहन्त इति प्रथम त्रिगुणात्मके भगवद पे मनः प्रणिधाय तत्र स्थिर सद् द्विगुणात्मके । ततः परं सत्त्वैकगुणे। ततश्च निर्गुणे सूक्ष्मे ब्रह्मणि प्रवेश्य नित्यनिरतिशयानन्दलामेन ध्याता कृतकृत्यतामेतीति । ते चामी साकारध्यायिनो मृदुमध्याधिमालो- पायत्वेन त्रयः। प्रत्येक मृदुमध्याधिभेदत्वेन नव स्युरिति योगशास्त्रे। तत्राद्ययोरवस्थाभेदाद् मेदषटकः स्वयमुन्नेयः। अन्त्यस्य तु भेदत्रयं वक्ष्यति । एकत्र व्यवस्थाभेदानवविध इत्यर्थः ॥ सत्त्वं रजस्तम इति प्रकृतेर्गुणास्तै- युक्तः परः पुरुष एक इहास्य धत्ते । स्थित्यादये हरिविरिञ्चिहरीतिसंज्ञाः श्रेयांसि तत्र खलु सत्त्वतनोनृणां स्युः ॥८॥ उक्कमर्थं द्रढयन्नाह सत्त्वं रज इति। अस्य प्रपञ्चस्य स्थित्यादये स्थितिसृष्टि- संहारार्थं सत्त्वादियुक्तः संज्ञात्रयं धत्ते । तत्र सत्त्वतनोविष्णोः श्रेयांसि शुभ- फलानि स्युः। खलु शब्दो निश्चये। स चातिशयं तमबर्थ गमयतीत्यु- पास्यतमत्वम्। यथाप्यंशतः सत्त्वसद्भावादन्येषामपि सत्त्वतनुत्वम् । तथाप्य- बभक्षो वायुभक्ष' इतिवत् सत्त्वमेव तनुर्यस्येति शुद्धसत्त्वत्वम् । रजस्तमसोः सदपि सत्त्वं न फलप्रदम् । किन्तु शुद्धमेवेति भावः । सूतः शौनकम् । (भाग० १।२।२३ ) ॥८॥ सत्त्वं विशुद्ध श्रयते भवान् स्थितौ शरीरिणां श्रेय उपायनं वपुः। वेदक्रियायोगतपासमाधिभि- स्तवाहणं येन जनः समीहते ॥३॥ तदेवाह सत्त्वमिति । सत्त्वं वपुरिति सामानाधिकरण्यम् । स्थितौ निमित्ते 1 योगदर्शन १०२१-२२ । 2 पातञ्जलमहाभाष्यम् १।११।

·श्य अः]] विष्णुरूपम् श्रेयसि कैवल्ये उपायनम् उपायभूतम् । तदाह वेदेति । येन सत्त्ववपुषा- श्रितेन जनस्तवाहणं पूजां समीहते सम्यक् करोति । शुद्धस्याविषयत्वात् सत्त्वोपहितं भजतीति भावः । क्रियायोग इत्येकम् । ततश्च वेदादिभिश्चतुर्भिः क्रमादाश्रमिणः पूजयन्तीति चतुर्णामुक्तिः । यद्वा वेदेन वैदिकाः क्रियया पाश्चरात्राः । योगेन प्रकृतिपुरुषविवेकोपायेन सांख्याः । तपखिनः शैवाः पाशुपताच । समाधिना पातजलाः। सत्त्वोपाधेरेव तत्तच्छब्दस्तत्र तत्राभिधानमिति प्रागुतम् । पञ्चैव मार्गाः । अतो मार्ग- पञ्चकविषयत्वेन पञ्चानामुक्तिः। (भाग० १०।२१३४ ) ॥६॥ तपसा सत्त्वं न चेधातरिदं निजं भवे- द्विज्ञानमज्ञानभिदापमार्जनम् । गुणप्रकाशैरनुमीयते भवान् प्रकाशते यस्य च येन वा गुणः ॥१०॥ - सत्त्वं वपुरित्युक्तम् । तदमृष्यमाणं प्रति विपक्षे बाधकमाह । सत्त्वं न चेदिति । हे धातः इदं प्रागुक्त विशुद्ध सत्त्वं निजं वपुष्टुन खरूपं न स्यात् । चेत्तर्हि विज्ञानं विशिष्ट ज्ञानम् । मार्जनं लोपम् । आप प्राप्नुयात् । लोकोक्तया लिट- प्रयोगः। निमूलत्वात्तत्स्यादित्यर्थः। किन्तद्वैशिष्ट्यम् । तदाह । अज्ञानभित् सर्ववस्तुतत्त्वावेदकं नतु भ्रमरूपमित्यर्थः । ज्ञानं हि सत्त्वादुत्पद्यते तच्चेत् सत्त्वं नास्ति तदा ज्ञानमपि न स्यात् । दृश्यते च ज्ञानम् । अतस्त्वं सत्त्ववपुरित्यनुमीयस इत्याह । गुणेति । गुणप्रकाशैः सत्त्वजन्यविषयप्राकट्यः। ननु सत्त्वस्य जड- त्वात् कुतः प्रकाशकत्वम् । तत्राह प्रकाशत इति । गुणश्च यस्य सम्बन्धेन प्रकाशते प्रकाशयति अन्तर्भावितनिजर्थत्वात् । येन वा कर्तृभूतेनेति परमतमुक्तम् । वाशब्दो हि पक्षान्तरार्थः । सर्वथा चिदुज्ज्वलितं प्रकाशकमित्यर्थः। एवमपि सत्त्वमेव प्रकाशकं न तु रजस्तमसी । तयोरखच्छत्वेन चिति संक्रान्त्यनुपपत्तेः । यथा रवितेजो दर्पणादिष्वेव प्रादुर्भूय मुखादि प्रकाशयति न घटादिषु । ( भाग० १०।२।३५ ) ॥१०॥ ।

·L सटीक-मुक्लाफले SURARIA जन्म यथा- न नामरूपे गुणकर्मजन्मभि- निरूपितव्ये तव तस्य साक्षिणः । मनोवचोभ्यामनुमेयवमनो देव क्रियायाम्प्रतियन्त्यथापि हि ॥११॥ अस्तु तर्हि सत्त्वयोगो नित्य एव न त्वैच्छिक इत्यत आह न नामेति । नाम रूढं यौगिकञ्च । रूपं श्यामादि । गुणः सौन्दर्यादिः । कर्म चरितं निग्रहा- नुग्रहरूपम्। शरीरग्रहणम् । सहार्थे तृतीया। न निरूपितव्ये निरूपयितुमशक्ये। आर्षो णिलोपः। नामादिपञ्चकं तव वक्त न शक्यते । कुतः । साक्षिणः । त्वं हि तेषां साक्षी द्रष्टा । द्रष्टुश्च दृश्यत्वानुपपपत्तिः । साक्षि- त्वमेव कुत इति चेत् तताह तस्येति । तस्य समाधौ चिन्माततयानुभूयमान- स्यानुभूतवाचित्वाचास्य तच्छब्दस्य यच्छब्दानपेक्षा। उत्कम्पिनी भयपरिस्खलितांशुकान्ता । ते लोचने प्रतिदिशं विदुरे क्षिपन्ति । इत्यादावनुभूतिमपणुवानं प्रत्याह । मन इति । यतश्चाचेतने मनोवचसी प्रसरतः स कश्चिदस्तीत्यनुमानम् । हे देव ! अथापि एवमपि । क्रियायां षोडशोपचारपूजायाम्। प्रतियन्ति जानन्ति । वस्तुतस्त्वं सत्यपि त्वयि वागा- दिप्रवृत्त्यर्थ भक्ताः कल्पयन्तीत्यर्थः । ( भाग० १०१२।३६ ) ॥११॥ श्टण्वन् गृणन् संस्मरयंश्च चिन्तय- नामानि रूपाणि च मङ्गलानि ते। क्रियासु श्यस्त्वञ्चरणारविन्दयो- राविष्टचित्तो न भवाय कल्पते ॥१२॥ ननु नामादेरवास्तवत्वेऽकिञ्चित्करत्वं स्यात्तताह शृण्वन्निति। संस्मर- यन्नन्यैः। रूपाणि चेति चकाराद्गुणकर्मजन्मानि च । प्राविष्टत्वमवस्थान्तरा- विष्कारः। भवः संसारः। अवास्तवस्यापि सत्यार्थहेतुत्वं रज्जुसादेरिव 1 भाग०० ও না 2 भाग० युप्मचरणा० ·२य अः] विष्णुरूपम् भयादिहेतुत्वमित्यर्थः । तस्मात् सिद्धमत्योपास्यतमत्वम् । ब्रह्मायाः श्रीकृष्ण प्रति ( भाग० १०१२।३१) ॥१२॥ विष्णुरूपं क्रमेण पादादिहसितान्तमुपास्यतमम् । तस्मिन् लब्धपदं चित्तं सर्वावयवसंस्थितम् । विलक्ष्न्यैकत्र संयुञ्ज्यादङ्ग भगवतो मुनिः ॥१३।। सञ्चिन्तयेद्भगवतश्चरणारविन्द वज्राङ्कुशध्वजसरोरुहलाञ्छनाढ्यम् । उत्तुङ्गरक्तविलसन्नखचक्रवाल- ज्योत्स्नाभिराहतमहद्ध दयान्धकारम् ॥१४॥ अधिमानोपायस्त्रिधेत्युक्तम् । तत्र मृद्वधिमालमाह । विष्णुरूपेति । हसित- स्यावधित्वं प्रकाशमानत्वेन निराकारसन्निकृष्टत्वात् । स्थूलमाह । तस्मिन्निति । तस्मिन् विष्णुरूपे पदं स्थैर्य विलक्ष्य एकैकमङ्गं विवेकेन लक्षीकृत्य सञ्चिन्तयेदिति। चक्रवालं मण्डलं । महतो ध्यातुर्ह दयम् । (भाग० ३।२८।२०-२१) ॥१३-१४॥ यच्छौचनिःसृतसरित्प्रवरोदकेन तीर्थेन मूर्त्यधिकृतेन शिवः शिवोऽभूत्। ध्यातुर्मनःशमलशैलनिसृष्टवन ध्यायेचिरं भगवतश्चरणारविन्दम् ॥१५॥ दक्षिणमझिं ध्यात्वा गङ्गायाः प्रभवं वामं ध्यायेदित्याह । यच्छौचेति सरितप्रवरा गङ्गा । अधिकृतेन । खाभाविके शिवत्वे निमित्तोत्प्रेक्षा शिव इति । तस्याश्चेवादिमन्तरेणाप्युपलम्भात्तदप्रयोगः । शमलं पापम् । निसृष्ट' प्रहितम् । (भाग० ३।२८।२२) ॥१५॥ जानुद्वयं जलजलोचनया जनन्या लक्ष्क्याखिलस्य सुरवन्दितया विधातुः । ऊर्वोनिधाय करपल्लवरोचिषा यत् संवाहितं हृदि विभोरभवस्य कुर्यात् ॥१६॥ -- तीर्थ तारकम् । 1 संलोलित ·३२ सटीक-मुक्ताफले - जानुद्रयमिति। अखिलस्य विधातुब्रह्मणः जनन्या एवम्भूतया परि- संवाहितमित्यतिशयार्थं विशेषणत्रयम् । ऊर्वोरित्यादरार्थम् । रोचिषेति स्पर्शन- चातुर्येण । एतत् परमसौकुमार्यार्थम् । ( भाग० ३।२८॥२३ ) ॥१६॥ ऊरू सुपर्णभुजयोरधि शोभमाना- वोजोनिधी अतसिकाकुसुमावभासौ। व्यालम्बिपीतवरवाससि वर्तमान- काञ्चीकलापपरिरम्भि नितम्बविम्बम् ॥१७॥ ऊरू इति। अधि ऊर्वभागे। प्रोजो बलं तेजश्च । व्यालम्बि विततत्वात् विन्यास विशेषाच्च यत् पीताम्बरञ्च वासस्तस्मिन् । वर्तमानस्तदुपरि बद्धो यः काञ्चीकलापस्तस्य परिरम्भः सर्वतः संश्लषो यस्यास्ति तत् । स्त्रीकटीवत् सौन्दर्य वनितम्बशब्दः । ( भाग० ३।२८१२४) ॥१७॥ नाभिह्नदं भुवनकोशगुहोदरस्थं यत्रात्मयोनिधिषणाखिललोकपद्मम् । व्यूढं हरिन्मणिवृषस्तनयोरमुष्य ध्यायेयं विशदहारमयूखगौरम् ॥१८॥ गुहा नीरन्ध्र आश्रयः। यत्र ह्रदे। आत्मयोनेब्रह्मणः । धिषणं स्थानम् । पद्ममासीत् । हरिन्मणिवृषौ मरकतश्रेष्ठाविव यो स्तनी तयोर्द्वयम् व्यूढं विशालम् । (भाग० ३।२८।२५) ॥१८॥ वक्षोधिवासमृषभस्य महाविभूतेः पुंसां मनोनयननितिमाधानम् । कण्ठञ्च कौस्तुभमणेरधिभूषणार्थं कुर्यान्मनस्यखिललोकनमस्कृतस्य ॥१६॥ वन इति । ऋषभस्य विष्णोः । महाविभूतेः लक्ष्म्याः । अधिवासं स्थानम् । पुंसाम् । किं पुनः स्त्रीणाम् । कौस्तुभस्याधिक्येन भूषणमर्थः प्रयोजनं यस्य स तथा । कण्ठेन कौस्तुभः शोभते इत्यतिशयः । (भाग० ३।२८।२६) ॥१६॥ ।

·२य अः। विष्णुरूपम् वाहूश्व मन्दरगिरेः परिवर्तनेन निर्णितबाहुवलयानधिलोकपालान् । सञ्चिन्तयेद्दशशतारमसहातेजः शङ्खञ्च तत्करसरोरुहराजहंसम् ॥२०॥ बाहूनिति । परिवर्तनं सव्यापसव्यभ्रमणम् । निर्णित शोधितम् । अधिलोकपालान् लोकपालाधिष्ठातॄन् । दशशतारं चक्र । शङ खस्य सर्वतः शौक्ल्येन मुखमूलयोलौहित्येन च राजहंसोपमा । (भाग० ३।२८।२५) ॥२०॥ कौमोदकी भगवतो दयितां स्मरेत दिग्धामरातिभटशोणितकर्दमेन । मालां मधुव्रतवरूथगिरोपघुष्टां चैत्त्यस्य तत्त्वममल मणिमस्य कण्ठे ॥२२॥ कौमोदकोमिति। दिग्धां लिप्ताम् । भटा योद्धारः। वरूथः समूहः । उपधुष्टी वाचालीकृताम् । चैत्त्यस्य क्षेत्रस्य । तत्त्वं कारणं परं ज्योतिः । तद्र पं मणिं कौस्तुभम् । (भाग० ३।२८।२८) ॥२१॥ भृत्यानुकम्पितधियेह गृहीतमूः सञ्चिन्तयेद्भगवतो वदनारविन्दम् । यद्विस्फुरन्मकरकुण्डलवलिगतेन विद्योतितामलकपोलमुदारनासम् ॥२२॥ यच्छ्रीनिकेतमलिभिः परिषेव्यमार्ण भूत्या स्वया कुटिलकुन्तलवृन्दजुष्टम् । मीनद्वयाश्रितमधिक्षिपदजनेत्र ध्यायेन्मनोमयमतन्द्रित उल्लसद्धृ॥२३॥ भृत्येति । वल्गितं चलनम् । यद् वदनाब्जम् । श्रीनिकेतं पद्ममधिक्षिपेत् । विशेषणप्रधानो निर्देशः। श्रीनिकेतत्वादिधर्मतयविशिष्ट क्षिपतीत्यर्थः । तत्र खभूत्या श्रीनिकेतत्वस्याक्षेपः। कुन्तलैरलियुक्तत्वस्य । नेत्रद्वयेन मीनद्वययुक्तत्वस्य । मनोमयं मनसः परिणामम् । (भाग० ३।२८।२६-३०) ॥२२-२३॥ । । - ·सटीक-मुक्ताफले 0 तस्यावलोकमधिकं कृपयातियोर- तापत्रयोपशमनाय निसृष्टमक्ष्णोः । स्निग्धस्मितानुगुणितं विपुलप्रसाद ध्यायेञ्चिर विततभावनया गुहायाम् ॥२४॥ तस्येति। अनुगुणितं युक्तम् । विपुलो बहुः । गुहायां हृदि । (भाग ३।२८।३१) ॥२४॥ हासं हरेरवनताखिललोकतीव्र- शोकाश्रुसागरविशोषणमत्युदारम् । सम्मोहनाय रचितं निजमाययास्य भ्रू मण्डलं मुनिकृते मकरध्वजस्य ॥२५॥ हासमिति। निजमायया अस्य जगतः सम्मोहनाय रचितं हासं ध्यायेत् । मुनीनामपि सम्मोहनं मा भूदिति तत्सम्मोहनाय प्रवृत्तस्य कामस्य सन्तर्जनेन सम्मोहनाय रचितं भ्रमण्डलं ध्यायेत् । (भाग० ३।२८।३२) ॥२५॥ ध्यानाथनं ग्रहसितं बहुलाधरौष्ठ- भासारुणायिततनुद्विजकुन्दपङ्क्ति । ध्यायेत् स्वदेहकुहरेऽवसितस्य विष्णो- भक्तयाईयार्पितमना न पृथग् दिदृक्षेत् ॥२६॥ अव्यक्त हसितमुक्ता प्रव्यक्त हसितमाह । ध्यानायनमिति । प्रहसितं प्रकाशध्यानातिमात्रत्वाद् निराकारेण स्पर्धते । अत एव ध्यानायनं व्यवधाना- ल्पत्वाद् बहुलया अधरोष्ठस्य भासा अरुणायिता लौहित्यं नीता तनूनां द्विजानामेव कुन्दकलिकानां पङ तिर्यत्र तत् । देहकुहरं हृदयाकाशम् । अवसितस्य निर्मातस्य । पाया भक्तया आनन्दरसेन । पृथक् तद्व्यतिरिक्त न द्रष्टुमिच्छेत् । (भाग० ३।२८।३३) ॥२६॥ 1 भाग० स्वदकुहरे ।

·-
२य अः]
विष्णुरूपम्
एवं हरौ भगवति प्रतिलब्धभावो
भक्रया द्रवद्ध दय उत्पुलकः प्रमोदात् ।
औत्कण्ठ्यबाष्पकलया मुहुरद्य मान-
स्तञ्चापि चित्तवड़िशं शनवियु ॥२७॥
ध्यानमुक्त्वा समाधिमाह । एवमिति। एवं दृश्यविशिष्टद्रष्टध्यानेन हरौं
दृष्टरि प्रतिलब्धभावः पुनर्लब्धरतिः । तद्दश्यम् । शनकैर्वियुङ ते त्यजति ।
यतस्तचित्तवड़िशं चपलस्य चित्तमत्स्यस्य बन्धनार्थमुपात्तम् । यद्यपि तस्मिन्
भक्त्या गृहीते प्रमोदाद् द्रवदहृदय इत्युत् पुलकश्च भवति । अतस्तदपि
त्याज्यम् । क्रियाजन्यं हि तत् सुखम् । क्रिया च द्वितीये क्षणे नश्यति । स
च क्षणः श्रौत्कण्ट्य न दुःखेन दुःसहः । इदमन तत्त्वं-ध्येयालम्बनस्य प्रत्ययस्य
सदृशप्रवाहः प्रत्ययान्तरेणापरामृष्टो ध्यानम् । ध्यानमेव ध्येयाकारनिर्भास-
प्रत्ययात्मकं न खरूपेण शून्यमिव ध्येयखभावावेशायदा भवति तदा समाधि-
रित्युच्यते इति । (भाग० ३।२८।३४) ॥२७॥
मुक्ताश्रयं यहि निर्विषयं विरक
निर्वाणमृच्छति मनः सहसा यथार्चिः ।
आत्मानमत्र पुरुषोऽव्यवधानमेक-
मन्वीक्षते प्रतिनिवृत्तगुणप्रवाहः ॥२८॥
अथास्य योगस्य फलमाह । मुक्त ति। त्यक्त तु बडिशे मनः सहसा
निर्वाणमृच्छति नाशं प्राप्नोति । यथेन्धनाभावादर्चिः। कदा।
मुक्ताश्रयं निम्रन्थित्वात् । निर्विषयं प्रक्षीणकर्मत्वात् । विरक्त छिन्न-
संशयत्वात् । अत्र अस्यां दशायां पुरुष आत्मानमन्वीक्षते
अनुवृत्तम-
खण्डं पश्यति । अव्यवधानव्यवधायकस्य मनसो भावात् । अत एवैकं जीव-
परयोर्भेदाभावात् । यतः प्रतिनिवृत्तो यत्रोंदितस्तव लीनो गुणप्रवाहः कार्य-
कारणभावो यस्य स तथा । (भाग० ३।२८।३५) ॥२८॥
यहि यदा
1 तत्र प्रत्ययैकतानता ध्यानम् । --पातञ्जलम् ३२२ ।
2 तदेवार्थमावनिर्भास स्वरूपशून्यमिव समाधिः।-पातञ्जलम् ॥३॥

·सटीक-मुक्ताफले । सोऽप्येतथा चरमया मनसो निवृत्त्या खस्मिन् महिन्यवसितः सुखदुःखबाह्य। हेतुत्वमप्यसति कर्तरि दुःखयोर्यत् खात्मन् विधत्त उपलब्धपरात्मकाष्ठः ॥२६॥ सोऽपीति । सोऽप्यात्मा स्वस्मिन् महिन्नि नित्यनिरतिशयानन्दघने पदे अवसितः अवबद्धः संश्लिष्टो भवति । घटाकाशमिव महाकाशे । कया मनसो निवृत्त्या। एतया योगाभ्यासलब्धया। अत एव चरमया पुनरावृत्ति- शङ्कारहितया। सुखदुःखबाह्य पुण्यपापफलभोगाभावात् । हेतुत्वमसति कर्तर्यवसितम् । कर्ता सात्त्विकोऽहङ्कारः । स चासन् मायामयत्वात् । दुःखयोः सुखदुःखयोः। युगपदधिकरणवचनतायां द्वन्द्वस्मरणात् । द्यावोस्तथेति चेदितिवत् । यत् सहेतुत्वं खात्मन् विधत्ते । अहङ्कारकृतमात्मकृतं मन्यते। तदिदानी येन कृतं तवैवावसितमित्यर्थः । यत उपलब्धपरात्म- काष्ठः साक्षात्कृतपरमात्मस्वरूपः । (भाग० ३।२८३६) ॥२६॥ देहन्तु तं न चरमः स्थितमुत्थितं वा सिद्धो विपश्यति यतोऽध्यगमत् स्वरूपम् । दैवादपेतमथ दैववशादुपेत वासो यथा परिकृतं मदिरामदान्धः ॥३०॥ ईदृशस्य च देहाभिमानो नास्तीयाह। देहमिति । तं देह सिद्धो विपश्यति । आभासमात्रेण पश्यति किन्तु स्थितमुत्थितं वेति विवेकेन न पश्यतीति वेरर्थः । खरूपमध्यगमत् साक्षात्कृतवान् । परिकृतं प्रावृतम् । तथाच श्रुतिः। यथाहिनिर्बयनी वल्मीके मृता प्रत्यस्ता शयीतैवमेवेदं शरीरं शेत इति । (भाग० ३।२८/३७) ॥३०॥ - यतः 1 भाग० तस्मिन् । 2 भाग० देहच्च। 3 बृहदारण्यकम् ४४७ ·। - - . त्यक्त्वा निविषयैवावतिष्ठते स समाधिः। शुकः। (भाग० २।२।१३) ॥३२॥ २य अः] विष्णुरूपम् देहोऽपि दैववशगः खलु कर्म यावत् स्वारस्मक प्रतिसमीक्षत एव सासुः। तं सप्रपञ्चमधिरूढसमाधियोगः स्वान पुनर्न भजते प्रतिबुद्धवस्तुः ॥३१॥ ननु त्यकाभिमानश्चेद्दे हस्तदैव पतेदिति नेत्याह । देहोऽपीति । यावत् खारम्भकं कर्मास्ति तावत् प्रतिसमीक्षत एव । देववशगो यतः। देवं प्राककर्म । खलुशब्दो हेतो। नन्वात्मना त्यक्ताभिमानस्यास्य कुतः प्रवृत्तिनिवृत्ती । तताह सासुः सलिङ्गशरीरः । ननु ज्ञानोदयेऽपि चेत् कमांणि न निवर्तन्ते तहि सञ्चितैः कर्मभिर्देहान्तराणि स्युः । तलाह । तमिति । तं देह सप्रपञ्च सकारणं पुनर्न भजते । तत हेतुः । अधीति। खानमिव प्रति- बुद्धवस्तुः। अयमर्थः । तस्य तावदेव चिरं यावन विमोक्ष्येऽथ सम्पत्स्य इति श्रुतिः । न विमोक्ष्यते अथ ब्रह्म सम्पत्स्यते प्राप्स्यति । उभयत तकारलोप- श्छान्दसः। अस्मादवधिश्रवणात् प्रारब्धफलं कर्म भोगादेव नश्यति । अनारब्धफलन्तु ज्ञानादित्येषा च फलोक्तिस्तृतीययोगे तीव्राधिमानस्य ज्ञेया। अन्यथाऽनेनैव कृतार्थत्वादुत्तरयोगद्वयोक्तिवैयर्थ्यं स्यादत एव तत्र फलं नोक्तम् । अत्र तु फलसंकीर्तनमस्यैव तृतीये फलभूमिकामधिरूढस्यैतत् फलं भवतीति दर्शयितुम् । कपिलो देवहूतिम् । (भाग० ३।२८१३८) ॥३१॥ एकैकशोऽङ्गानि धिया नु भावयेत् दादि यावद्धसितं गदाभृतः। जितं जितं स्थानमपोह्य धारयेत् परं परं शुध्यति धीर्यथा यथा ॥३२॥ अवयवशो रूपं क्रमेण चिन्त्यमित्युक्तम् । तस्यावधिमाह तस्यावधिमाह । एकैकेति । अपोह्य त्यक्ता पादौ ध्यायन्ती धीर्यदा शुध्यति ध्येयं विनावतिष्ठते तदा गुल्फो ध्यायेत् । गुल्फो ध्यायन्ती यदा प्रागवत्तदा जङ घे ध्यायेदित्यादिक्रमेण हसितं 1 छान्दोग्यम् ६।१४ार ·तथा। सटीक-मुक्ताफले हृत्पुण्डरीकमान्तःत्यमूर्ध्वनालमधोमुखम् । ध्यात्वोर्ध्वमुखमुन्निद्रमष्टयन सकर्णिकम् ॥३३॥ अथ मध्याधिमालमाह। हृदिति । अन्तःस्थ हृन्मध्यस्थं स्वतोऽधोमुख सदतितीक्ष्णेन प्रणवाने णोचलनादूर्ध्वमुखं ध्यात्वेत्यर्थः। उन्निद्रभुत्फुल्लम् । अष्टौ भूम्यादितत्त्वानि पलाणि यस्य स ( भाग० ११॥१४॥ ३६) ॥३३॥ कणिकायां न्यसेत् सूर्यसोमानीनुत्तरोत्तरम् । वनिमध्ये स्मरेद्र पं ममैतद्धयानमङ्गलम् ॥३४॥ कर्णिकायां प्रणवं न्यसेद् ध्यायेत् । सत्त्वादिरूपाणि सूर्यादिविम्बानि । उत्तरों- त्तरं क्रमेण । एतत् उक्त ध्वन्यतमम् । ध्यानेषु मङ्गलं वस्त्ययनम् । (भाग ११।१४:३७) ॥३४॥ इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यो मनसाकृष्य तन्मनः । बुद्धया सारथिना धीरः प्रणयेन्मयि सर्वतः ॥३५॥ ध्यानमुक्त' प्रत्याहारमाह । इन्द्रियाणीति। इन्द्रियाणि अश्वान् । मनसा प्रग्रहेण । धीरो विषयैरजितः। सर्वतः सर्वावयवरूपे मयि । ( भाग ११:१४॥ ४२)॥३५॥ तत् सर्वव्यापकञ्चित्तमाकृष्यैकत्र धारयेत् । नान्यानि चिन्तये यः सुस्मितं भावयेन्मुखम् ॥३६।। धारणामाह । तदिति। एकल चरणादौ। देशबन्धश्चित्तस्य धारणा इति हि पातजलम् । एवं प्रागुहदिशा स्मितान्तं ध्यायेत् । सुस्मित- मिति हि विशेषणे तात्पर्यम् । (भाग० ११।१४१४३) ॥३६॥ तत्र लब्धपदं चित्तमाकृष्य व्योन्नि धारयेत्। तञ्च त्यक्ता मदारोहो न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥३७॥ समाधिमाह तत्रेति । तत्र स्मिते । पदं स्थैर्यम् । व्योन्नि मायोपाधावीश्वरे । । - 1 पातञ्जलदर्शनम् श१ ·२य अः] विष्णुरूपम् है .. तथा। .. तत्र व्योम । मदारोहो निरुपाधिमत्स्वरूपमारूढ़ः । न किञ्चिचिन्तयेत् । ध्यातृध्येय- विभागमपि त्यजेदित्यर्थः । प्रत्याहारधारणे ध्यानात् प्राक् । पश्चात् समाधिः । यमादिचतुष्कन्वर्थसिद्धम् । तदेवमटाओ योग इहोक्तः । (भाग० ११:१४॥ ४४ ) ॥३॥ एवं समाहितमतिर्मामेवात्मानमात्मनि । विवष्टे मयि सर्वात्मन् ज्योतिज्योतिषि संयुतम् ॥३८॥ तस्य फलमाह । एवमिति। एवं सप्तभिरङ्गः समाधि प्राप्ता मतिर्यस्य स मास आत्मानं जीवम् । मय्यात्मनि परमात्मनि सर्वात्मन् सर्वात्मके विचष्टे विशेषात् पश्यति । मां भयीति जीवपरयोरभेद उक्त ज्योतिरिति यथा प्रतिविम्बभूतं ज्योतिरुपाध्युपरमे विम्बी स्यात् तथेत्यर्थः । अत्रापि फलोक्तिः प्राग वत् । श्रीकृष्ण उद्धवम् । (भाग० ११।१४।४५) ॥३॥ अन्तकाले तु पुरुष आगते गतसाध्वसः। छिन्डादसङ्गशस्त्रण स्पृहां देहेऽनु ये च तम् ॥३६॥ तीव्राधिमात्रमाह। अन्तकाल इति। त्यतमरणभयः । असङ्गशस्त्रेण असंगो ह्ययं पुरुष इत्युपदेशदाब्यन । तं देहमनु ये पुत्र- कलवादयस्तेषु । ( भाग० २।१।१५) ॥३६॥ गृहात् प्रवजितो धीरः पुण्यतीथजलाप्लुतः। शुचौ विविक्त आसीनो विधिवत् कल्पितालने ॥४०॥ अभ्यसेन्मनसा शुद्ध त्रिवृद्ब्रह्माक्षरं परम् । मनो यच्छेज्जितश्वासो ब्रह्मबीजमविस्मरन् ॥४१॥ प्रबजितः सन्न्यस्य निर्गतः । धीरो गृहस्यास्मता । विधिवत् । नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् । मनसा न तु वाचा। शुद्धमुदात्तादिधर्मरहितम् । त्रिवृत् त्रिभिरकारो- कारमकार्तितं ग्रथितम् । ब्रह्मणः प्रथम रूपम् । अक्षरं वर्ण परं गतसाध्वसः 1 बहदारण्यकम् ।।१५ 2. गीता ६११ ·। अक्षान् सटीक मुक्ताफले स्फोटात्मकम् । यच्छेत् स्थिरीकुर्यात् । जितश्वासः प्राणायामैः । ब्रह्मवीजमोकार- मविस्मरन् । स एव जपगर्भः प्राणायामः । ( भाग० २।१।१६-१७) ॥४०-४१॥ नियच्छेद्विषयेभ्योऽक्षान् मनसा बुद्धिसारथिः । मनः कर्मभिराक्षिप्त शुभार्थे धारयद्धिया ॥४२॥ इन्द्रियाश्वान् । मनसा प्रग्रहेण । कर्मभिः कर्मवासनाभिः । आक्षिप्तमितस्ततो नीतम् । शुभार्थे धारयेत् हृदयपुण्डरीके मूर्धज्योतिषि नाभिचके। नासिकाग्रे अन्यस्मिन् वा पापक्षयकरे वस्तुनि चतुर्भुजादौ बनीयात् । (भाग० २।१।१८ ) ॥४२॥ तत्र कावयवं ध्यायेदव्युच्छिन्नेन चेतला। मनो निविषयं युक्ता ततः किञ्चन न स्मरेत् ॥४॥ तत्रापि क्रमादेकैकावयवं ध्यायेत् । अव्युच्छिन्नेन ध्येयान्तररहितेन । युक्त्वा समाधाय तच्च निर्विषयं मनः । (भाग० २११११६) ॥४३॥ पदं तत् परमं विष्णोर्मनो यत्र प्रसीदति ॥४४॥ । श्रीवोपदेवकृते मुक्ताफले विष्णुरूपम् । इति द्वितीयोऽध्यायः ॥२॥ पदं विष्णोनिराकारस्य परमं पदं स्फूर्तिस्थानम् । यत्र यस्यां दशायाम् । प्रसीदति सत्त्वमात्रशेषमवतिष्ठते। अयमर्थः-उक्तभूमिकाभ्यासबलात् सर्व- वृत्तिप्रत्यस्तमये संस्कारशेषे चेतसि निरुद्ध असम्प्रज्ञातसमाधिना निर्विशेषचैतन्य- ततश्च ससंस्कारं चित्तं निवर्तते। तस्मिंश्च निवृत्ते पुरुषः खरूपं प्रविष्टः शुद्धः केवलो मुक्त इत्युच्यते । तथाच सूत्रम्--तदा द्रष्टुः स्वरूपे- ऽवस्थानम् । अयमेव मुक्तिशब्दार्थः मुक्तिर्हित्वान्यथारूपं स्वरूपेण व्यवस्थिति:3 इत्यत्रोक्तः। लाभः । 1 नाभिचक्रे कायव्य हज्ञानम् कूर्मनाद्यां स्थैर्यम् मूर्धज्योतिषि सिइदर्शनम् ।- पातञ्जलदर्शनम् ३।२९-३२ 2 पातञ्जलदर्शनम् ११३ भागवतम् २०१६ 3 ·२ययः ] विष्णुरूपम् । तदेवमाग्नु तो धीर इति यमनियमोपलक्षणम् । श्रासीन इत्यासनमुक्तम् अभ्यसेदिति प्राणायामः । नियच्छेदिति प्रत्याहारः। ततो धारयेदियविषयस्य क्रमाद्विषयीकरण रूपा धारणा ! ध्यायेदिति तस्यैव क्रमत्यागो ध्यानम् । युक्त्वेति निर्विषयतारूपसमाधिरित्यष्टाको योग उक्तः । शुकः राजानं प्रति। (भाग० २।१।१६) ॥४४॥ इति हेमाद्रिविरचितायां कैवल्यदीपिकायां विष्णुरूपम् । समाप्तोऽयं द्वितीयोऽध्यायः ॥ ६ ·तृतीयोऽध्यायः - अथ विष्णोरवताररूपाणि चत्वारिंशत् । हरियशवामनमन्वन्तरेशानां पुनरुक्तत्वात्। तत्रवराहा। यत्रोद्यतः क्षितितलोद्धरणाय विभ्रत् क्रौड़ी तनुं सकलयज्ञमयीमनन्तः । अन्तमहार्णव उपागत आदिदैत्य तं दंष्ट्रयाद्रिमिव वनवरो ददार ॥१॥ - एवन्तावदियता प्रवन्धेन मुमुक्षोः समाधिसामग्री समग्रामुक्त्वेदानीमस्यैव व्युत्थानदशायां योगान्तरायपरिहारार्थमिष्टावाप्त्यर्थञ्च भगवजन्मकर्मानुसन्धान विधातुमाह । विष्णोरवताररूपाणीति । ततान्तराया:-व्याधि-स्त्यान-संशय- प्रमादालस्याविरति-भ्रान्तिदर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपाः। दुःखदौमनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः । तत्र स्त्यानमकर्मण्यता । प्रमादः समाधिभूमेरलाभः । अनवस्थितत्वं यल्लब्धायां भूमौ चित्तस्याप्रतिष्ठा । जन्मकर्मानुसन्धानेन महाँल्लाभः । तदुक्तम् जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वत इति कुतश्चत्वारिंशदेव चतुर्णामन्येषामप्युपलम्भात् । तताह हरीति । पौनरुक्तयञ्च मन्वन्तरावतारार्थम् । ते चावताराश्चतुर्धा कल्पमन्वन्तर- युगस्वल्पभेदात् । तत्र कल्पावतारान् शृण्वन्नध्वविनोपशान्तये वराहं भावयेदित्याह । तोति । आदिदैत्यं हिरण्याक्षम् । ( भाग० २।७।१ ) ॥१॥ पातञ्जलम्-०३०-३१ 2 गीता ४ार ·३य अः] ४३ विष्णुवताराः जातो रुचेरजनयत् सुयमान सुयज्ञ आकूतिसूनुरमरानथ दक्षिणायाम् । लोकत्रयस्य महतीमहरयदार्ति स्वायम्भुवेन भनुना हरिरित्यनूकः ॥२॥ .. लोकापवादनिरासार्थं यज्ञमाह । जात इति । रुचिः पिता। आकूति- माता । दक्षिणा पत्नी। सुयमा नाम देवाः पुत्राः । स्वायम्भुवो मनुर्मातामहः । तेन सुयज्ञ इति प्रथममुक्तः पश्चाद् हरिरिति। यतो लोकानामातिमहरत् । (भाग० २१७१२)॥२॥ कपिलः। जवे च कर्दमगृहे द्विज देवहूत्यां स्त्रीभिः सम नवभिरात्मगति स्वमात्र। ऊचे ययात्मशमलं गुणसङ्गपङ्क मस्मिन् विधूय कपिलस्य गतिं प्रपेदे ॥३॥ राजसत्त्वादिदोषहानार्थं कपिलावतारमाह । कपिल इति । कर्दमः पिता । देवहूतिर्माता। नव भगिन्यः । आत्मगतिं ब्रह्मविद्याम् । यया माता पुत्रस्य गतिं मुक्ति प्रपेदे। आत्मशमलं मलिनीकरणम् । गुणसंगाख्यं पङ्क विधूयास्मिन्नेव जन्मनि । हे द्विज नारद । (भाग० २१७३) ॥३॥ दत्तात्रेयः। अरपत्यमभिकाङ्क्षत आह तुष्टो दत्तो मयाहमिति यद्भगवान् स दत्तः । यत्पादपङ्कजपरागपवित्रदेहा योगधिमापुरुभयीं यदुहैहयाद्याः ॥४॥ अलब्धभूमिकत्वनिवृत्त्यर्थं दत्तालेयमाद अत्रेरिति । आत्मैव मया तव पुत्रो दत्त इत्यतिं प्रत्याह। तस्माद्दत्तः। अत्र्यपत्यत्वादात्रेयः। इतश्चा- ·सटीक-मुक्ताफले निमः इत्यपत्यार्थे ढक। ऋद्धि सिद्धिम् । उभयीं भुक्तिमुक्तिरूपाम् । हैहयः कार्तवीर्यः। आदिशब्दादलर्कप्रह्लादौ। (भाग० २११४) ॥४॥ चतुःसनः। तप्त तपो विविध-लोकलिस्तृक्षया म आदौ सनात् खतपसः स चतुःसनोऽभूत्। प्राक्कल्पसंप्लवविनष्टमिहात्मतत्त्व सम्यग जगाद मुनयो यदचक्षतात्मन् ॥५॥ कामोपशमार्थं चतुःसनमाह । तप्तमिति। यन्मया तपस्तप्त स चतु:- सनोऽभूत् । तप एव चतुर्धावतीर्णम् । सनत्कुमारः सनकः सनन्दनः सनातन इति। सनशब्दोपलक्षितचतुर्भेदः। सनात् अखण्डितं यत् खतप- स्तस्मादिमानि नामानि । सत्त्वमात्मतत्त्वं जगाद च । यद् गदितं मुनय अात्मन्य- पश्यन् । उपदेशादेव साक्षात्कारोऽभुदित्यर्थः । ( भाग० २१७५) ॥५॥ तृतीयमृषिसर्ग वै देचर्षित्वमुपेत्य सः। तन्त्र सात्वतमाचष्ट नैष्कयं कर्मणां यतः॥६।। प्रमादहानार्थं नारदावतारमाह। तृतीयेति । सात्वतं पञ्चरातम् । नैष्कर्म्य फलाभावत्वेन कर्मत्वाभावः। सूतः शौनकम् । ( भाग० ११३८ ) ॥६॥ नरनारायणः। धर्मस्य दक्षदुहितर्यजनिष्ट मूर्त्या नारायणो नर इति स्वतपःप्रभावः । दृष्टात्मनो भगवतो नियमावलोपं देव्यस्त्वनङ्गपृतना घटितुन शेकुः ॥७॥ उग्रधर्महानार्थं नारायणावतारमाह । धर्मस्येति । धर्मः पिता। 1 पाणिनि: ४१२१२२ ·३य अः] विष्णवताराः मूर्तिर्माता। दक्षो मातामहः। नरो भ्राता। खः अकृत्रिमस्तपःप्रभावो यस्य स तथा । नियमावलोपं घटितुनिष्पादयितुम् । देव्योऽप्सरसः। शेकुः। यद्यप्यनङ्गपृतनाः कामसैन्यानि । आत्मनः प्रात्मरूपाण्यन्या अप्सरसो भगवतो नारायणस्य देहादुत्पन्ना दृष्टाः । ( भाग० २।१६ ) ॥७॥ कामं दहन्ति कृतिनो ननु रोषदृष्टया रोष दहन्तमुत ते न दहन्त्यसह्यम् । सोऽयं यदन्तरमलं प्रविशन् बिभेति कामः कथं न पुनरस्थ मनः श्रयेत | नारायणस्य धैर्य वर्णयन्ति काममित्यादिना । केचित् कृतिनः। कामं तावद्रोषमाविष्कृत्य दहन्ति । रोषं पुनस्तानेव दहन्तं नो दहन्ति । सहन्ते। सोऽयं रोषो यस्यान्तःकरणं प्रविशन्नत्यर्थं विभेति तु का वार्ता । ( भाग० २१७७)॥८॥ विद्धः सपत्न्युदितपत्रिभिरन्ति राज्ञो बालोऽपि सन्नुपगतस्तपसे वनानि । तस्मा अदाद् ध्रुवगति गृणते प्रसन्नो दिव्याः स्तुवन्ति मुनयो यदुपर्यधस्तात् ॥६॥ । राज्ञ उद्दिष्टसिद्धयर्थं ध्रुवप्रियं भावयेदित्याह विद्ध इति । मातुः सुनीतेः सपत्नी या सुरुचिः तस्या उदितानि वाक्यानि तान्येव पतिणो बाणास्तैः उत्तानपादस्य । अन्ति समीपे । ध्रुवगतिं ध्रुवपदम् । वगतिं ध्रुवपदम्। गृणते स्तुवते । दिव्या मुनयः सप्तर्षयः । यद् यत्र । आत्मन उपरि स्थितम् । अधस्तात् स्थिताः । (भाग० २।७८1)n पृथुः। यद्वणमुत्पथगतं द्विजवाक्यवन- निषप्लुष्टपौरुषभर्ग निरये पतन्तम् ।

·४६ यतू सटीक-मुक्ताफले त्रात्वार्थितो जगति पुत्रपदञ्च लेभे दुग्धा वसूनि वसुधा सकलानि येन ॥१०॥ क्षुत्पिपासाशान्त्यर्थं पृथुमाह । यद्वेणेति । लात्वा रक्षित्वा । पुत्र इति पदं नाम लेभे। पुनानो नरकात्रायत इति पुनः। तेन च वेणः पुत्रेण त्रातः। अर्थितो द्विजैः। जगति जगदर्थम् । वसूनि रत्नानि । ( भाग० २।७६ ) ॥१०॥ ऋषभः॥ नाभेरसावृषभ आस सुदेविसूनु- यो वै चचार समग् जड़योगचर्याम् । यत्पारमहंस्यमृषयः पदमामनन्ति स्वस्थः प्रशान्तकरणः परिमुक्रसङ्गः ॥११॥ अनवस्थितत्वहानार्थमृषभमाह नाभेरिति। नाभिः पिता। सुदेवी माता। जड़वद्योगेन नित्यसमाधिना चर्या जड़योगचर्या । विषयस्थः । ( भाग० २१७/१०) ॥११॥ हयग्रीवः। सत्रे ममास भगवान् हयशीरषाथो साक्षात् स यज्ञपुरुषस्तपनीयवर्णः । छन्दोमयो मखमयोऽखिलदेवतात्मा वाचो बभूवुरुशतीः श्वसतोऽस्य नस्तः ।।१२।। देवहेलनकृतदोषहानार्थं हयग्रीवावतारमाह । सत इति । सो यज्ञे । मम ब्रह्मणः । हयशिरा आस बभूव । अथो पूर्णाहुतेरनन्तरम् । यज्ञपुरुषत्व- मेव व्यनक्ति छन्दोमय इति सास्त्रिभिः । तपनीयं सुवर्णम् । उशतीः कमनीया वेदाख्याः । श्वसन्तः श्वासं मुञ्चन्तः । नासापुटात् । (भाग० २१७११) ॥१२॥ खस्थो न तु 1 द्रष्टव्य रामायणम् २।१०७.१२ ·३य अः] विष्णवताराः मत्स्यः। मत्स्यो युगान्तसमये मनुनोपलब्धः क्षीणीमयो निखिलजीवनिकायकेतः । वित्रसितानुरुभये सलिले मुखान्म- आदाय तत्र विजहार ह वेदमार्गान् ।।१३।। जित्वोपसर्गहानार्थ मत्स्यमाह । मत्स्य इति । क्षौणी नौरूपां मिनोति खशृङ्ग प्रक्षिपतीति क्षौणीमयः । निकायः केतः पाश्रयः। नावि प्राणिस्थापनात् । मम मुखादुरुभये सलिले विस्त सितान् पतितान् वेदमार्गान् श्रादाय तत्र सलिले विजहार । वेदा एव मार्गा भुक्तमुक्तेश्च । ( भाग० २१७/१२)॥१३॥ । : समूहः। क्षीरोद्धावमरदानवयूथपाना- मुन्मथ्नताममृतलब्धय आदिदेवः। पृष्ठेन कच्छपवपुर्विद्धार गोत्र निद्राक्षणोऽद्विपरिवर्तकषाणकण्डूः ॥१४॥ नरकहेतुहानार्थ कूर्ममाह । क्षीरोदधाविति । गोत्र मन्दराद्रिम् । निद्रां क्षणयति क्षणवती लब्धावसरां करोतीति निद्राक्षणः। तत्करोतीति णिच् । विनमतोलुका अद्रः परिवर्तः सव्यापसव्यभ्रमः कषागः घर्षणसुखप्रदो यस्यां सा कण्डूर्यस्य स तथा । (भाग० २।१३ ) ॥१४॥ नृसिंहः। बौपिष्टपोरुभयहा स नृसिंहरूपं कृत्वा भ्रमभृकुटिदंष्ट्रकरालवक्रम् । दैत्येन्द्रमाशु गदयाभिपतन्तमारा- दूरौ निपात्य विददार नखैः स्फुरन्तम् ॥१५।। कषन् 1 पाणिनि: ५३२६५

·सटीक-मुक्ताफले
अरण्यभयहानार्थ नृसिंहावतारमाह लेपिष्टपेति। तैपिष्टपा देवाः
तेषामुरुभयं हन्तीति तथा । भ्रम कुटिदंष्ट्रण करालं रौद्र वक्त यस्य
भृकुटिदंष्ट्र णेति प्राण्यङ्गत्वादेकवद्भावः । श्रारात् समीपे।
स्फुरन्तं सत्त्वो केण । (भाग० २।७।१४ ) ॥१५॥
स तथा।
।
हरिः।
अन्तःसरस्युरुबलेन पदे गृहीतो
ग्राहेण यूथपतिरम्बुजहस्त आतः।
आहेदमादिपुरुषाखिललोकनाथ
तोर्थश्रवः श्रवणमङ्गलनामधेयः ॥१६॥
श्रुत्वा हरिस्तमरणार्थिनमप्रमेय-
श्चक्रायुधः पतगराजभुजाधिरूढ़ः ।
चक्रण नक्रवदनं विनिपाट्य तस्मा-
द्धस्ते प्रगृह्य भगवान् कृपयोज्जहार ॥१७॥
है
आर्तिहानार्थं हरिमाह । अन्तरिति । ग्राहो नक्रः ।
अरणार्थिनं शरणार्थिनम् । पतगराजो गरुड़ः ।
(भाग० २।७।१५-१६) ॥१६-१७॥
विनिपाट्य विदार्य।
ग्राहात् प्रपन्नमिभराजममुञ्चदात
संस्तुन्वतोऽब्धिपतितान् श्रमणानृषींश्च ।
शक्रञ्च वृत्रवधतस्तमसि प्रविष्ट
देवस्त्रियोऽसुरगृहे पिहिता अनाथाः ॥१८॥
ग्राहादिति । प्रपन्नं शरणागतम् । संस्तुन्वतः संस्तुवतः । अब्धिपतितान्
कश्यपस्य समिदाहरणे गोष्पदे मन्नान् । श्रमणानूध रेतसो बालखिल्यान् ।
अपिहिता अवरुद्धाः । द्रु मिलो निमिम् । ( भाग० ११।४।१८-१६ ) ॥१८॥

·३य अः] विष्णवताररूपम् ज्यायान् गुणैरवरजोऽप्यदितः सुतानां लोकान् विवक्रम इमान् यथाधियज्ञः। क्ष्मा वामनेन जगृहे त्रिपदच्छलेन याचनामृते पथि चरल् प्रभुभिने चाल्यः ॥१६॥ यद् स्थलोपसर्गहानार्थं वामनमाह । ज्यायानिति । कुतो ज्यायान् । यस्मादिमान् लोकान् विचक्रमे । अथ प्रतिग्रहानन्तरम् । प्रतिग्रहश्च वामन- रूपेण । अधियज्ञो विष्णुः । यज्ञाधिष्टातृत्वात् । किमस्य याचने कारणम् । यतः पथि चरन स्वधर्मस्थः पुरुषः प्रकारान्तरेण न चाल्यो न पदाद्मशनीय इति नीतिः । (भाग० २१७॥१७) ॥१६॥ नार्थी बलेरयमुरुकमपादशौच- मापः शिखाधृतवतो विवुधाधिपत्यम् । यो वै प्रतिश्रुतमृते न चिकीर्षदन्य- दात्मानमङ्ग मनसा हरयेऽभिमेने ॥२० अतस्तस्य वलेन पदभ्रंशः किन्त्वधिकपदलाभ इत्याह । नार्थ इति । नायं पुरुषार्थी यद्विवुधाधिपत्यम् । यतोऽसावुरुक्रमपादशौचं या अापस्ताः शिखायां शिरसि वृतवान् । यत अात्मानं प्रतिश्रुतशेषपूरणत्वेन मनसा अत्यादरेणाभिमेने अङ्गीकृतवान् । कथम्भूतमात्मानम् । यः प्रतिश्रुतं विना अन्यद् बहुलं छन्दस्यमाञ्योगेऽपि इत्यभावः । यद्यपि गुरुणा वारितः शप्तश्च । भाग० २१७११८ ) ॥२०॥ हंसः। तुभ्यञ्च नारद भृशं भगवान् विवृद्ध- भावेन साधु परितुष्ट उवाच योगम् । न चिकीर्षत कत्तु नैच्छत् । 1 पाणिनिः ६।४।७५ ॥

·सटीक मुक्ताफले ज्ञानञ्च भागवतमात्मसतत्त्वदीप यद्वासुदेवशरणा विदुरञ्जसैव ॥२१॥ स्त्याननाशस्य प्रहाणार्थ हंसावतारमाह । तुभ्यमिति। योगं भक्तियोगम् । सतत्त्वं तात्त्विक रूपम् । ( भाग० २।७।१६ ) ॥२१॥ मन्वन्तरेशः। चकञ्च दिक्ष्ववहितं दशसु स्वतेजो मन्वन्तरेषु मनुवंशधरो बिभर्ति दुष्टषु राजसु दमं व्यदधात् स्वकीर्ति सत्ये त्रिपृष्ठ उशती प्रथयंचरित्रैः ॥२२॥ दुर्गोपसर्गहानार्थं मन्वन्तरेशमाह । चक्रमिति । स्वमकृतिमं तेजो यस्य तत् स्वतेजश्चक्र' विभर्ति । येन चक्रवतीति नाम । त्रयाणां लोकानां पृष्ठे यत् सत्यं तस्मिन् ब्रह्मसभायामित्यर्थः । (भाग० २।७।२०) ॥२२॥ धन्वन्तरिः। धन्वन्तरिश्च भगवान् स्वयमेव कीर्ते- र्नाम्नां नृणां पुरुरुजां रुज आशु हन्ति । यज्ञ च भागममृतायुरवावरुन्ध आयुष्यवेदमनुशास्त्यवतीर्य लोके ॥२३॥ व्याधिहानार्थं धन्वन्तरिमाह । धन्वन्तरीति । नाम्नां कीर्तः नामकीर्तना- दित्यर्थः । वैद्यरलभ्यं यज्ञ भार्ग अवरुन्धेऽलभत । कीदृशम् अमृतायुः सुखादु- त्वादमृतम् । परिणामहितत्वादायुः । आयुःसाधनं वेदं वैद्यकम् । अनुशास्ति करोतीति । लोकेऽवतीर्य काशिराजगृहे उत्पद्य । (भाग० २।७।२१) ॥२३॥ - 1 भाग कौति 2 भाग० नाना ·नाmrTNVR.. Tuerre.. ३य अः] विष्णवताररूपम् मोहिनी। धान्वन्तरं द्वादशमं त्रयोदशममेव च । अपाययत् सुरानन्यान् मोहिन्या मोहयन् स्त्रिया ॥२४॥ - अविरतिहानार्थ मोहिनीमाह । धान्वन्तरमिति । धन्वन्तरिरूपं स्त्रीरूपञ्च सुरानपाययत् । सुधामिति शेषः। अन्यान सुरान् मोहयन् । केन रूपेणामृता- नयनं पायनञ्च मोहिनीस्त्रीरूपेणेत्यर्थः । सूतः शौनकम् । ( भाग० १।३।१७) ॥२४॥ परशुरामः । क्षत्र क्षयाय विधिनोपभृतं महात्मा ब्रह्मधुगुजभितपथं नरकीर्तिलिपसुः । उद्धन्त्यसाववनिकण्टकमुग्रवीर्य- स्त्रिःसतकृत्व उरुधारपरश्वधेन ॥२५॥ अद्रिकूटोपसर्गहाणार्थ जामदग्न्यावतारमाह । क्षत्रमिति । विधिना दैवेन । उपभृतं संवाधतम् । क्षयाय मृत्यवे । असौ विष्णुः । निःसप्तकृत्व एकविंशति- वारान् । परश्वधः परशुः । ( भाग० २१७२२) ॥२५॥ श्रीरामः। अस्मत्प्रसादसुमुखः कलया कलेश इक्ष्वाकुवंश अवतीर्य गुरोनिदेशे। तिष्ठन् वनं सदयितानुज आविवेश यस्मिन् विरुध्य दशकन्धर आतिमार्छत् ॥२६॥ प्रवासदुःखप्रहानार्थ रामावतारमाह । अस्मासु ब्रह्मादिषु प्रसादेन सुमुखः प्रहसितमुखः। कलेशो विष्णुः। सर्वशक्तिमयत्वात् । कलया अंशेन । गुरुः 1 भाग० नरकार्तिक ·सटीक-मुक्ताफले पिता। निदेशः आज्ञा। यस्मिन् विरुध्य वैरं कृत्वा । दशकन्धरो रावणः । आतिमार्छत् दुःखं सम्प्राप्तः । ( भाग० २१७२३) ॥२६॥ यस्मा अदादुदधिरूढ़भयाङ्गवेपो मार्ग सपद्यरिपुर हरवद्दिधक्षोः । दूरे सुहृन्मथितरोषसुशोणदृष्ट्या तातप्यमानमकरोरगनकचकः ॥२७॥ यस्मा इति । यस्मै रामाय उदधिर्मार्गमदात् । रूढ़ः प्राप्तो भयजनित- सर्वाङ्गवेपो येन स तथा। सपदि शीघ्रम् । कस्माद्भयम् । दिधक्षो रामा- यथा त्रिपुरं हरो दिधतुः। दूरे सुहृदा सीतया मथितो विलोड़ितो यो रोषः तेन सुशोणा अतिरक्ता या दृष्टिस्तया । चक्र समूहः । (भाग० २१७२४) ॥२७॥ देव । वक्षःस्थलस्परशरुममहेन्दवाह- दन्तैर्विम्बितककुब्जयरूढ़हासम् । सद्योऽसुभिः सह विनेष्यति दारहर्तु- विस्फूर्जितैर्धनुष उच्चरतोऽधिसैन्ये ॥२८॥ वक्षःस्थलेति। दारहतुर्दशाननस्य हासं गर्वम् । विनेष्यति नाशयिष्यति । असुभिः प्राणैः सह। अधिसैन्ये वानरसैन्यमध्ये । उच्चरत उत्कर्षेण विचरतः । धनुषो विस्फुर्जितैः उग्रशब्दैर्वानरान् विद्रावयत इत्यर्थः । रावणस्य वक्षःस्थल- स्पर्शेन रूना भग्ना ये महेन्द्रस्यैरावणस्य दन्तास्तैः । विड़म्बितो नटैरिवानुकृतो ध्वनिरूपेण यः ककुभां दिशां जयस्तेन रूढ़ो हासः । अहो मे अद्भुतं वीर्यमिति विस्मयस्यानुभावो हासः । स च भग्नरैरावतदन्तैस्तत्र तत्राभिनीत इत्यर्थः । ( भाग० २।७।२५ ) ॥२८॥ 1 ककुबजुष ऊढ़हासमिति श्रीमद्भागवतीयं पाठान्तरम् ।

·PAWANUA70 ३य अ.] विष्णावताररूपम् श्रीकृष्णः। भूमेः सुरेतरवरूथविमदितायाः क्लेशव्ययाय कलया सितकृष्णकेशः जातः करिष्यति जनानुपलक्ष्यमार्गः कर्माणि चात्ममहिमोपनिवन्धनानि ॥२६॥ । - अथ सर्वान्तरायपहाणार्थं सर्वकामसिद्धयर्थञ्च कृष्णावतारं भावयेदित्याह । भूमेरिति । वरूथः समूहः। कलया पूर्णरूपेण न त्वंशेन । कृष्णस्तु भगवान खयम् इत्यनेन विरोधात् । सितं निर्मलं मुक्तिरूपम् । कृष्ण मलिन भुक्तिरूप' यत् कं सुखं तस्येशः। केशव्याख्याने तु पूर्ववद् विरोधः । इत्थमेव । उज्जहारात्मनः केशौ सितकृष्णौ महामुने इति तन्त्रान्तरोक्तिरपि व्याख्येया। केशौ सुखस्वामिनी । सितो रामः। आत्मनः स्वमूर्तेः सकाशादुजहार उद्ध तवान् कल्पितवान् । हरिवंशे हि भगवान् कस्यांश्चिगिरिगुहायां स्वमूर्ति निक्षिप्य गरुञ्च तत्रावस्थाप्य स्वयमत्रागत इत्युक्तम् । तदुक्त हरिवंशे स देवानभ्यनुज्ञाय विविक्त विदशालये। जगाम विष्णुः स्वदेशं क्षीरोदस्योत्तरी दिशम् ॥ तन वै पार्वती नाम गुहा देवैः सुदुर्गमा । त्रिभिस्तस्यैव विक्रान्तर्नित्यं पर्वसु पूजिता ॥ पुराणं तत्र विन्यस्य देहं हरिरुदारधीः । आत्मानं योजयामास वसुदेवगृहे विभुः ।। यैस्तु यथाश्रुतमेवेदं व्याख्यातम् । ते न सम्यगदृष्टवन्तः । सुरमात्रस्यापि निर्जरत्वरूपप्रसिद्धावकालकलिते भगवति जरानुदयेन केश- 1 भागवतम् ११३२८ 2 विष्णुपुराणम् ५।११५ ·५४ सटीक-मुक्ताफले शौक्ल्यानुपपत्तिः। न चास्य केशेषु नैसर्गिकी सितकृष्णतेति प्रमाणमस्ति । अत एव नरसिंहपुराणे कृष्णावतारप्रसङ्ग शक्तिशब्द एव प्रयुक्तो न तु केश- शब्दः । तथा हि वसुदेवाच्च देवक्यामवतीर्य महीतले । सितकृष्णे च तच्छक्ती कंसाद्यान् घातयिष्यतः ॥ इत्यादिना। अस्तु तर्हि अंशोपलक्षणः केशशब्दः नोऽविलुप्त- सर्वशक्तित्वेन साक्षादादिपुरुषत्वस्यैव निश्चेतुं शक्यत्वात् । विष्णुकृष्णादि- शब्दानामविशेषतः पर्यायत्वप्रतीतेश्च । नैवमवतारान्तरेषु कस्य वान्यस्य जन्म- दिनं जयन्याख्ययातिप्रसिद्धम् । अत एवोक्त महाभारते-- भगवान् वासुदेवश्च कीर्त्यतेऽत्र सनातनः । शाश्वतं ब्रह्म परमं योगिध्येयं निरञ्जनम् ॥ इति । यत्तूत ततो जगन्मङ्गलमच्युतांशमिति । तत्र बहुव्रीहिः । यच ततांशे- नावतीर्णस्येति । तत्रांशेन सह इत्यर्थः । अंशो बलभद्रः। एवं सर्वत्र । एतेन मत्केशौ वसुघातलमित्यपि व्याख्यातम् । यत्तु ताविमौ वै भगवतो हरेरंशाविहागतौ । इति । तदन्यकल्पविषयम् । यद्वा अंशश्च अंशश्च अंशौ। तत्रैकोऽशशब्दो यथास्थितोऽजुनविषयः । अन्यस्तु अंशाः सन्यस्येत्यंशः । अर्शायच्- प्रत्ययान्तो भगवद्विषयः । यताधभिन्न इत्यादि हि प्रागुक्त इत्यलमति- प्रसङ्गेन। श्रीकृष्णस्य महिमोपनिबध्यते सम्बद्धो दृश्यते येषु कर्मसु तानि । अनन्यसाध्यानीत्यर्थः । (भाग० २।७।२६ ) ॥२६॥ प्रात्मनः तोकेन जीवहरणं यदुलूकिकाया- मासिकस्य च पदा शकटोपवृत्तः । 1 भागवतम् १०।२।१८ 2 भागवतम ४।१५८ ·। ३य अः] विष्णु वताररूपम् यद्रिङ्गतान्तरगतेन दिविस्पृशोर्वा उन्मूलनं त्वितरथार्जुनयोन भाव्यम् ॥३०॥ तानि च कुर्वतोऽस्य मार्गों जनैपिलभ्यते। तान्येवाह तोकेनेति । तोको बालः। उलूकिका पूतना। पदा पादेन । उपवृत्तः पर्यस्तीभूतः । रिजता जानुभ्यां गच्छता। अन्तरगतेन मध्यं प्राप्तन। दिविस्पृशोः अर्जुनयोः उन्मूलनम्। एतत् कर्मत्रयम् । न भाव्यं यदि स्वमहिमानं न दर्शयेत् (भाग० २।७।२७) ॥३०॥ यद्व ब्रजे ब्रजपशून् विषतोयपीतान् गोपांस्त्वजीचयदनुग्रहगृष्टिवृष्ट्या । तच्छुद्धयेऽतिविषवीर्यविलोलजिह्व- मुच्चाटयिष्यदुरगं विहरन् ह्रदिन्याम् ॥३१॥ व्रज इति। विषरूपे तोये पीतं पानं येषां ते तथा। तुशब्दश्वार्थे । तच्छुद्धये ह्रदिनीशुद्धये। उच्चाटयिष्यत् उच्चाटितवान् । अतीतकल्पापेक्षया उन्नेव्यतीत्यादि भविष्यत्त्वम् । उरगं कालियम् । ह्रदिनी यमुना । ( भाग० २।७१२८) ॥३१॥ तत् कमें दिव्यमिव यन्निशि निःशयान दावाग्निना शुचिवने परिदह्यमाने । उन्नेष्यति व्रजमतोऽवसितान्तकाल नेत्र पिधाप्य सवलोऽनधिगम्यवीयः ॥३२॥ अतीतमात्ने लुङ । तत्कर्मेति । इवशब्दो वाक्यालङ्कारे। शुचिवने ग्रीष्मवने । उन्नेष्यति उद्धरिष्यति । अतो दावाग्नेः अवसितो निर्णीतः अन्तकालो मृत्युर्यस्य तत्तथा । नेले पिधाय पिहिते कारयित्वा । स बलः बलभद्रः । (भाग० २।१२६) ॥३२॥ 1 भाग० पालानजीवयदनु० ·सटीक-मुक्ताफले गृह्णीत यद्यदुपबन्धममुष्य माता शुल्वं सुतस्य न तु तत्तदमुष्य माति । यज्जृम्भतोऽस्य वदने भुवनानि गोपी संवीक्ष्य शंकितमनाः प्रतिबोधितासीत् ॥३३।। माता यशोदा । शुल्वं दाम । न माति यावदाबध्यते तावन्मानं न लभते । संवीक्ष्य दृष्टा । प्रतियोधिता विष्णुरयमिति सञ्जातबोधा । ( भाग० २।७३० ) ॥३३॥ नन्दश्च मोक्ष्यति भयावरुणस्य पाशाद् गोपान् विलेषु पिहितान् मयसूनुना च । अयापृतं निशि शयानमतिश्रमेण लोकं विकुण्ठमुपनेष्यति गोकुलं स्म ॥३४॥ नन्दश्च ति । पाशाद् भयं तस्मात् । मयसूनुयॊमः। आपृतं व्यापृतम् । विकुण्ठे वैकुण्ठे । उप समीपे नेष्यति । ( भाग० २१७३१)॥३४॥ गोपैमखे प्रतिहते व्रजविप्लवाय देवेऽभिवर्षति पशून् कृपया रिरक्षुः । घोंच्छिलीन्ध्रमिव सप्त दिनानि सप्त- वर्षों महीध्रमनधैककरे सलीलम् ॥३५॥ रिरक्षुः रक्षितुमिच्छुः । आर्षमनिटत्वम् । ऊच्छिलीन्ध्र छत्राकारं वर्षासु भवति । महीध्र गोवर्धनम् । हे अनघ ! नारद । ( भाग० २।७३२ ) ॥३५॥ क्रीडन् वने निशि निशाकररश्मिगौर्या रासोन्मुखः कलपदायतमूर्छितेन । उद्दीपितस्मररुजां व्रजभृद्वधूनां हर्तुहरिष्यति शिरो धनदानुगस्य ॥३६।। क्रीडन्निति । गौर्या शुक्लायाम् । रासोन्मुखः रासक्रीड़ायामासक्तः। ।

·५७ ३य अः] विष्णवताररूपम् कलैर्मधुरैः पदैः अायतमालापेन दीर्घ तां नीतं यन्मूर्छितं मूर्छनाख्यं गीतं तेन । उद्दीपितो यः स्मरः स एव रुग मदनजपीड़ा यासां तास्तथा । धनदानुजः शङ्खचूड़ः। (भाग० २।३३) ॥३६॥ ये च प्रलम्बखरद१रकेश्यरिष्ट- मल्लेभकंसयवनाः कुजपौण्ड्रकाद्याः । अन्ये च 'साल्वकपिवल्कलदन्तवक्र- सप्तोक्षशम्बरविदूरथरुक्मिमुख्याः ॥३७॥ ये चेति । प्रलम्बाद्याः रुक्मिपर्यन्ताः एकोनविंशतिः। कुजो भौमः । कपिद्धिविदः । वल्कलो यो नैमिषे बलभद्रण हतः। सप्तोक्षं सप्तवृषाः । (भाग २११३४) ॥३७॥ ये वा मृधे समितिशालिन आत्तचापाः काम्बोजमत्स्यकुरुसृञ्जयकैकयाद्याः । यास्यन्त्यदर्शनमलं बलपार्थभीम- व्याजाह्वयेन हरिणा निलयं तदीयम् ॥३८॥ ये वेति। समिती संग्रामे शालन्ते ते समितिशालिनः । हरिणा सह मृधे संग्रामे सति काम्बोजाद्याः तदोयं निलयं यास्यन्ति न विद्यते दर्शनमलो रागादिर्यत्र निलये स तथा । बलपार्थभीमा व्याजाह्वयाः कपटनामानि यस्य तेन । तत्त्वतस्तु बलभद्रादयो हरिनामान एव । ( भाग० २।३५ ) ॥३८॥ व्यासः कालेन मीलितधियामवमृश्य नृणां स्तोकायुषां स्वनिगमो बत दूरपारः। आविहितस्त्वनुयुगं स हि सत्यवत्यां वेदमं विटपशो विभजिष्यति स्म ॥३॥ 1 भाग० कपिपौण्ड 2 भाग० साल्खकुजवल्कल.

·सटीक-मुक्ताफले अशेषसन्देहहानार्थं व्यासावतारमाह कालेनेति । खनिगमः स्वकृतो वेदराशिः। बत अहो । दूरपारः दूरस्थितपर्यन्त इत्यवमृश्य । प्राविर्हितः अवतीर्णः । अनुयुगं द्वापरे । विटपशः शाखाभेदेन । (भाग० २।७३६) ॥३६॥ देवद्विषां निगमवमनि निष्ठितानां पूभिर्मयेन रचिताभिरदृश्यतूभिः। लोकान् घ्नतां मतिविमोहमतिप्रलोभ वेषं विधाय बहु भाष्यत औपधर्म्यम् ॥४०॥ भ्रान्तिदर्शननिवृत्त्यर्थं बुद्धावतारमाह । देवेति। पूर्भिः पुरीभिः । अदृश्यतूर्भिरलक्षितभ्रमणवेगाभिः विमोहो गृहीतत्यजनेऽशक्तिः । प्रलोभो- ऽन्यस्त्यतार्थग्रहणे। भाष्यते उच्यते विष्णुना । औपधर्म्य धर्माभासः। खार्थे व्यङ11 (भाग० २१७॥३७ ) ॥४०॥ कल्किः यालयेष्वपि सतां न कथा हरेः स्युः पाषण्डिनो द्विजजना वृषला नृदेवाः। स्वाहा स्वधा वडिति स्म गिरो न यत्र शास्ता भविष्यति कलेभगवान् युगान्ते ॥४॥ - कलिदोषनिरासार्थ कल्किनमाह योति । यहि यदा पाषण्डिनो वेद- बाह्याचाराः। नृदेवा राजानः यदा वृषलाः शुद्राः । एषाञ्च फलोक्तिः। षष्ठस्याष्टमेऽध्यायेऽनुक्त तु लिङ्गैकं फलमूह्यम् । ब्रह्मा नारदम् । (भाग. २।७३८)॥४१॥ 1 पाणिनि ५॥४॥२४ वा ।

·PLEntional ३य अः] .. विष्णवताररूपम् मन्वन्तरावताराः। एवं कल्पावतारानुक्ता मन्वन्तरावतारानाह । मन्वन्तरेति । यज्ञः इति मन्त्रोपनिषदं व्याहरन्त समाहितम् । दृष्टासुरा यातुधाना जग्धुमभ्यद्रवन् क्षुधा ॥४२॥ खायम्भुवीये मन्वन्तरे जातं यज्ञमाह । यज्ञ इति । इति पूर्वोक्तप्रकारेण मन्त्रो- पनिषदमीशावास्येति रहस्यमन्त्र व्याहरन्तं जपन्तं खायम्भुवं जग्धुं खादितुं क्षुधाविष्टाः। (भाग० ८।१।१७) ॥४२॥ तांस्तथावसितान् वीक्ष्य यज्ञः सर्वगतो हरिः। यामैः परिवृतो देवैहत्वाशासत्तिविष्टपम् ॥४३॥ अवसितान् । अवेति गतमित्यर्थे । सितं बन्धनम् । ततो बहुव्रीहिः । एतेनोच्छृङ्खलानित्यर्थः । ( भाग० ८।१।१८ ) ॥४३॥ विभुः ऋषेस्तु वेदशिरसस्तुषिता नाम पत्न्यभूत् । तस्यां जज्ञे ततो देवो विभुरित्यभिविश्रुतः ॥४४॥ खारोचिषीये विभुमाह । ऋषेरिति । तस्यां तुषितायाम् । ततो वेदशिरसः। ( भाग० ८।१।२१)॥४४॥ अष्टाशीतिसहस्राणि मुनयो ये धृतवताः। अन्वशिक्षन् व्रत तस्य कौमाराद्ब्रह्मचारिणः ॥४५॥ तस्य विभोः कौमारात् कुमारत्वात् । ब्रह्मचारिणः व्रतमाबाल्याद् ब्रह्म- चर्यम् । ( भाग० ८।१।२२ ) ॥४५।। 1 ईशोपनिषत् १११ 2 भाग० कौमारब्रह्म ·६० सटीक-मुक्ताफले सत्यसेनः धर्मः धर्मस्य सूनृतायान्तु भगवान् पुरुषोत्तमः। सत्यसेन इति ख्यातो जातः सत्यवतः सह ॥४६॥ सोऽनृतव्रतदुःशीलानसतो यक्षराक्षसान् । भूतद्रुहो भूतगणानवधीत् सत्यजित्सखः ॥४७॥ उत्तमे मन्वन्तरे सत्यसेनमाह धर्मस्येति । धर्मः पिता। सत्यवता देवा भ्रातरः। सत्यजित्तदानीन्तन इन्द्रः । ८.१।२५-२६ ) ॥४६-४७॥ सूनृता भाग० माता। हरिः तत्रापि जज्ञ भगवान् हरिण्यां हरिमेधसः । हरिरित्याहृतो येन गजेन्द्रो मोचितो ग्रहात् ॥४८॥ तामसीये हरिमाह ततापीति। हरिणी माता। हरिमेधाः पिता । शुकः राजानम् । ( भाग० ८।१।३०) ॥४८॥ वैकुण्ठः । पत्नी विकुण्ठा शुभ्रस्य वैकुण्ठैः सुरसत्तमैः । तयोः सकलया जशे वैकुण्ठो भगवान खयम् ॥४६॥ वैकुण्ठः कल्पितो येन लोको लोकनमस्कृतः। रमया प्रार्थ्यमानेन देव्या तप्रियकाम्यया ॥५०॥ तस्यानुभावः कथित्तो गुणाश्च परमोदयाः। भौमान् रेणून् स विममे यो विष्णोर्वर्णयेद्गुणान् ॥५१॥ रैवतीये वैकुण्ठमाह । पत्नीति । शुभ्रः पिता। तत्प्रियकाम्यया लक्ष्म्याः प्रियचिकीर्षया । ( भाग० ८।५।४-६ ) ॥४६-५१॥

·३य अः]
विष्णवताररूपम्
६१
अजितः
तत्रापि देवसम्भूत्यां वैराजस्याभवत् सुतः।
अजितो नाम भगवानशेन जगतीपतिः ॥५२॥
चाक्षुषीयेऽजितमाह ततापीति। षष्ठे मन्वन्तरे। संभूतिर्माता
वैराजः पिता । (भाग० ८1५१६) ॥५२॥
कूर्मः
पयोधि येन निमथ्य सुराणां साधिता सुधा।
भ्रममाणोऽम्भसि धृतः कूमरूपेण मन्दः ॥५३॥
येन अजितेन । शुकः राजानम् । (भाग० ८।५।१० ) ॥५३॥
वामनः
अत्रापि भगवजन्म कश्यपाददितेरभूत् ।
आदित्यानामवरजो विष्णुर्वामनरूपधृक् ॥५४॥
वैवस्वतीये वामनमाह ।
अनापीति अत्रापि सप्तमे मन्वन्तरे ।
आदित्याः अदितिपुताः। अवरजः कनिष्ठः। (भाग० ८।१३।६) ॥५४॥
सार्वभौमः
देवगुह्यात् सरस्वत्यां सार्वभौम इति प्रभुः।
स्थान पुरन्दराद्धृत्वा
बलये दास्यतीश्वरः ॥५॥
सावर्णीये सार्वभौममाह । देवेति । सरस्वती माता। स्थानमिन्द्रपदम् ।
पुरन्दरो वर्तमान इन्द्रः। (भाग० ८।१३।१७) ॥५५।।
-
ऋषभः
आयुष्मतोऽम्बुधारायामृषभो भगवान् किल।
भविता येन संराद्धां त्रिलोकीं भोक्ष्यतेऽद्भुतः ॥५६।।
दक्षसावर्णीये ऋषभावतारमाह । आयुष्मतेति । अम्बुधारा माता।
अद्भुतो नव इन्द्रः । ( भाग० ८।१३।२० ) ॥५६॥

·६२ सटीक-मुक्ताफले विष्वक्सेनः विष्वक्सेनो विसूच्यान्तु शम्भोः सख्यं करिष्यति। जातः स्वांशेन भगवान् गृहे विश्वजितो विभुः ।।५७।। ब्रह्मसावणीये विष्वक्सेनमाह विष्वगिति । शम्भुरिन्द्रः। विश्वजित् पिता । ( भाग० ८।१३।२३) ॥५॥ धर्मसेतुः आर्यकस्य सुतस्तत्र धर्मसेतुरिति स्मृतः । वैधृतायां हरेरंशस्त्रिलोकी धारयिष्यति ॥५८॥ आर्यकस्येति । वैधृत इन्द्रः। (भाग० धर्मसावर्णीये धर्मसेतुमाह ८।१३।२६)॥५८॥ स्वधामा स्वधामाख्यो हरेरंशः साधयिष्यति तन्मनोः। अन्तरं सत्यसहसः सूनृतायाः सुतो विभुः ।।५।। भद्रसावीये स्वधामानमाह खधामेति । तस्य भद्रसावर्णेमनोः । अन्तरं मन्वन्तरम् । साधयिष्यति पालयिष्यति । सत्यसहाः पिता । ( भाग० । १३।२६) ॥५६॥ योगेश्वरः देवहोत्रस्य तनय उपहा दिवस्पतेः । योगेश्वरो हरेरंशो बृहत्यां सम्भविष्यति ॥६॥ देवसावर्णीये योगेश्वरमाह । देवहोत्रस्येति । उपहर्ता अर्पयिष्यति । दिवस्पतेरिन्द्रस्य अर्थादिन्द्रपदम् । ( भाग० ८।१३।३२ ) ॥६०॥ 1 'सुधामाख्यो' इति क्वचिदृष्ट' भागवतीयं पाठान्तरम् ।

·३य अः विणवताररूपम् ६३ बृहद्भानुः सत्रायणस्य तनयो बृहद्भानुस्तदा हरिः । विनतायां महाराज क्रियातन्तून वितायिता ॥६१।। इन्द्रसावर्णीये बृहद्भानुमाह । सत्रायणेति । तदा चतुर्दशे। मन्वन्तरेशानां कल्पावतारत्वं मन्वन्तरावतारत्वञ्च काकतालीयन्यायेन योगपद्यासम्भवात् । मन्वन्तरेशस्तु प्रागुक्तोऽप्यनुसन्धेयः । शुकः राजानम् । (भाग० ८।१३६३५) . युगावताराः [शुक्लः] कृते शुक्लश्चतुर्बाहुर्जटिलो वल्कलाम्बरः । कृष्णाजिनोपवीताक्षान् बिभ्रद्दण्डकमण्डलू ॥६२॥ युगावतारानाह । कृतेति । शुक्ल इति नामतो वर्णतश्च । अक्षः अक्षसूत्रम् । कृष्णाजिनादीनि बिभ्रत् । ब्रह्मचारिवेश इत्यर्थः । ( भाग० ११।५।२१) ॥६२॥ हंसः सुपर्णो वैकुण्ठो धर्मों योगेश्वरोऽमलः । ईश्वरः पुरुषोऽव्यक्तः परमात्मेति गीयते ॥६३॥ तनामान्याह हंस इति। हन्ति गच्छति जानाति सर्वमिति हंसः । हन्तेर्गत्यर्थस्य कर्तौणादिकः सः। सुपर्णः परमात्मा। द्वासुपर्णेति श्रुतेः' । विकुण्ठा माया तामधितिष्ठतीति वैकुण्ठः । शैषिकोऽण् । धारयतीति धर्मः । योगः समाधिः । परमात्मा ब्रह्म । ( भाग० ११।५।२३ ) ॥६३॥ त्रेतायां रक्तवर्णोऽसौ चतुर्बाहुस्त्रिमेखलः। हिरण्यकेशस्त्रय्यात्मा सुनुवाद्युपलक्षणः ॥६४॥ लेतायामिति । त्रिमेखलः। त्रिगुणा मेखला दीक्षाङ्गभूता यस्य सः तथा । दीक्षितवेश इत्यर्थः । असौ विष्णुः। (भाग० ११।५।२४ ) ॥६॥ 1 'वितानायां' इति क्वचिदृष्टं भागवतीयं पाठान्तरम् । 2 मुण्डकोप० ३११ 3 पाणिनि: ४ारा१२ वा:

·६४ । सटीक-मुक्ताफले विष्णुयज्ञः पृश्निगर्भः सर्ववेद उरुक्रमः। वृषाकपिर्जयन्तश्च उरुगाय इतीर्यते ॥६५॥ विष्णुरिति । पृश्निः सुतपसः प्रजापतेर्भार्या । तस्याः पुत्रः । सर्वे वेदा यस्मिन् स तथा । वर्षति पुण्यफलमाकम्पयति च पापफलं दानेनेति वृषाकपिः । जयत्येव सदेति जयन्तः। उरुर्महान् गायो गानं यस्य स तथा । (भाग० ११॥ ५।२६)॥६५॥ पीतः द्वापरे भगवान् श्यामः पीतवासा निजायुधः । श्रीवत्सादिभिरकैश्च लक्षणैरुपलक्षितः॥६६॥ निजानि चक्राणि । आदिशब्दाद् वज्रध्वजसरोजयवाङ्कुशादीनि । सहज चिह्नमङ्कः। आगन्तुकं लक्षणं कौस्तुभादिराजवेश इत्यर्थः । ( भाग० ११।५। २७ ) ॥६६॥ नमस्ते वासुदेवाय नमः सङ्कर्षणाय च । प्रद्य सायानिरुद्धाय सर्वभूतात्मने नमः ॥६७॥ तन्नामान्याह नम इति । वासुदेव-संकर्षण-प्रदुम्नानिरुद्धा महदहङ्कार- मनोबुद्धीनां सङ्कल्पाभिमान-संशय-निश्चयहेतूनामन्तःकरणानामधिष्ठातारः । (भाग० ११।५।२६॥६॥ - कृष्णः कलौ। । कृष्णवर्ण त्विषाकृष्णं साङ्गोपाङ्गास्त्र-पार्षदम् । यज्ञः संकीर्तनप्रायैर्यजन्ति हि सुमेधसः॥६८॥ . कृष्णः कलौ । त्विषा अकृष्णम् इन्द्रनीलोज्ज्वलम् । अङ्ग मुखादि' उपाङ्गं कर्णादि अस्त्र' चकादि । पार्षदः सुनन्दादिः तैः सहितम् । वेषस्य च विशेषानिर्देशात् यथाभिमतत्वं गम्यते । यज्ञर्देवतार्चनैः 1...1 भाग० तुम्य भगवते नमः ·३य अः] विष्णवताररूपम् आराधयन्तीत्यर्थः । संकीर्तनप्रायः नामसंकीर्तनप्रधानैः । द्वापरे तु पूजायाः प्राधान्यम् । तदुक्तम् ध्यायन् कृते यजन् यज्ञ स्त्रेतायां द्वापरेऽर्चयन् । यदाप्नोति तदाप्नोति कलौ संकीर्त्य केशवम् ॥ इति । (भाग० ११।५।३२) ॥६॥ नारायणाय ऋषये पुरुषाय महात्मने । विश्वेश्वराय विश्वाय सर्वभूतात्मने नमः ॥६६॥ ध्येय सदा परिभवघ्नमभीष्टदोह तीर्थास्पदं शिवविरिश्चिनुतं शरण्यम् । भृत्यार्तिहं प्रणतपाल भवाब्धिपोत वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥७॥ । कलौ यत् किश्चिन्महिमानुवर्णनं तत्सर्व नामावृत्तितुल्यमिति सूचयितुं नामा- वसरे स्तुतिमाह। ध्येयमिति । हे प्रणतपाल ! ते चरणारविन्दं वन्दे । तत् किम् ? यथा राजादिसेवा लघुत्वापादिका तथास्यावनतिर्नेत्याह महा- पुरुषेति। न च योगादिवत्तत्सेवायामायास इत्याह । ध्येयमिति । सुखहेतु- तया सदा ध्यातुमुचितम् । तदुक्तम् । आयासः स्मरणे कोऽस्य स्मृतो यच्छति शोभनम् । पापक्षयश्च भवति स्मरतां तमहर्निशम् ॥ इति । तर्हि किन्तावदेव फलम् ? नेत्याह । परीति । परिभवं हन्ति मनोरथं पूरयतीत्यर्थः । यद्यप्यन्यदेवता अप्येवं तथापि ता नाशेषपापक्षये क्षमाः । इदन्तु क्षमत इत्याह । तीर्थेति । तीर्थ गङ्गा आस्पदम् आश्रयः । अत एव भवविरिञ्चिभ्यामपि स्तुतम् । का वार्तान्यदेवतानाम् । तस्मा- दाश्रयणयोग्यमित्याह । शरण्यमिति । महद्भिः सेव्यमानत्वाद् गम्भीरम् । 1 विष्णुपुराणम् हा२।१७ 2 विषापुराणम् १९७७८

·३
सटीक-मुक्ताफले
-
ततश्च न गणयत्यल्पकानित्यपि नास्तीत्याह । भृत्येति । प्रसन्नगम्भीरज्चेत्यर्थः ।
यथा चान्यैः शमिताप्यार्तिः पुनरुदेति न तथाऽत्र त्याह । भवेति । ( भाग०
१११५३०३३ ) ॥६९-७०॥
त्यक्त्वा सुदुस्त्यजसुरोप्सितराज्यलक्ष्मी
धर्मिष्ट आर्यवचसा यद्गादरण्यम् ।
मायामृगं दयितयेप्सितमन्वधावद्-
वन्दे महापुरुष ते चरणारविन्दम् ॥१॥
यथा पिता
प्रसन्नगम्भीरतामेवाह । त्यक्त्वेति । अरण्यगमनमपि घटते प्रतिकूल-
परिजनादुपक्षीणाद्वा राज्यादित्यत आह । सुदुस्त्यजसुरेप्सितेति । तर्हि
किमनित्यपरिज्ञानाद् बलवद्भयाद्वा ? नेत्याह ।
आर्येति।
प्रस्थापयितुं शक्नोति तथा किमपि किं निगूढं दूषणमस्ति । नेत्याह धर्मिष्ठ
इति । अनिच्छतोऽपि पितुः सत्यपालनायेत्यर्थः । गाम्भीर्यमुक्त्वा प्रसन्नता-
मायेति । मृगरूपं मारीचम् । दयिता सीता। धर्मिष्टत्वादिको
रामव्यापारस्तचरणे समारोप्यतेऽतिशयार्थम् ।
यामि मनोवाक्कायैः शरणं करुणात्मकं जगन्नाथम् ।
जन्मजरामरणार्णवतारणतरिमुदाराङ्घि युगम् ॥
इति । करभाजनो निमिम् । ( भाग० ११।५।३४ ) ॥७१॥
साह ।
यथा-
स्वल्पावतारः।
सर्गे तपोऽहमृषयो नव ये प्रजेशाः
स्थानेऽथ धर्ममखमन्वमरावनीशाः ।
अन्ते त्वधर्महरमन्युवशासुराद्या
मायाविभूतय इमाः पुरुशक्तिभाजः ॥७२॥
श्रीवोपदेवकृते मुक्ताफले विष्णूवताररूपम् ।
इति तृतीयोऽध्यायः ॥३॥

·३य अः]
विष्णवताररूपम्
-
खल्पावतारमाह । सर्ग इति । अहं ब्रह्मा । प्रजेशाः प्रजापतयः। स्थान
पालनम्। धर्मो यज्ञाधिष्ठात्री देवता। हरो रुद्रः। मन्युवशाः सर्पादयः ।
ब्रह्मा नारदं प्रति।
एषाञ्च स्वल्पत्वेन युगमन्वन्तरकल्पावतारेषु क्रमादल्पत्वं महत्त्वं महत्तरत्वं
महत्तमत्वञ्चेति गम्यते । ( भाग० २।७३६) ॥७२॥
इति हेमाद्रिविरचितायां कैवल्यदीपिकायां विष्णवताररूपम् ।
समाप्तोऽयं तृतीयोऽध्यायः ॥३॥

·चतुर्थोऽध्यायः विष्णोरधिष्ठानरूपाणि द्वाविंशतिः। अथ मां सर्वभूतेषु भूतात्मानं कृतालयम् । अहयेद्दानमानाभ्यां मैञ्याभिन्नेन चक्षुषा ॥१॥ एवं योगान्तरायप्रतिघातार्थ भगवजन्मकर्मानुसन्धानमुक्त्वेदानीमभेद- भावनया विक्षिप्तादिचित्तभूमिकाजयार्थमेकाग्रतासम्पादनार्थञ्च भगवतोऽधिष्ठा- नान्याह । विष्णोरिति । विष्णोरधिष्ठितानि रूपाणि द्वाविंशतिः । तेषां पूज्यत्वमाह अथेति। भूतानां देहे कृतालयं क्षेत्रज्ञम् । दानं दीनेषु । मानमुत्तमेषु । मैत्री समेषु । अभिन्नेन चक्षुषा सर्वात्मा विष्णुरिति तेषां बुद्धया । ( भाग० ३।२६।२७)॥१॥ जीवाः श्रेष्ठा ह्यजीवानां ततः प्राणभृतः शुभे। ततः सचित्ताः प्रवरास्ततश्चेन्द्रियवृत्तयः ॥२॥ तत्रापि स्पर्शवेदिभ्यः प्रवरा रसवेदिनः । तेभ्यो गन्धविदः श्रेष्ठास्ततः शब्दविदो वराः ॥३॥ रूपभेदविदस्तत्र ततश्चोभयतोदतः । तेषां बहुपदाः श्रेष्ठाश्चतुष्पादस्ततो द्विपात् । ४॥ ततो वर्णाश्च चत्वारस्तेषां ब्राह्मण उत्तमः । ब्राह्मणेष्वपि वेदज्ञो ह्यर्थज्ञोऽभ्यधिकस्ततः ॥५॥ जीवा इति । हे शुभे देवहूते ! सजीवनिर्जीवयोः सजीवः श्रेष्ठः । प्राण्य- ·४र्थ अः] विष्णधिष्ठानरूपम् ६६ व । प्राणिनोः सजीवयोः प्राणी। सचित्ताचित्तयोः प्राणिनोः सचित्तः। स्पर्शज्ञा- स्पर्शज्ञयोः सचित्तयोः स्पर्शज्ञः। रसज्ञारसज्ञयोः स्पर्शज्ञयो रसज्ञः । गन्ध- ज्ञागन्धजयो रसज्ञयोर्गन्धज्ञः। शब्दज्ञाशब्दज्ञयोर्गन्धयोः शब्दज्ञः। रूपज्ञा- रूपयोः शब्दज्ञयो रूपज्ञः उभयतोदन्तैकदन्तयो रूपज्ञयोः उभयतोदतः। सपादापादयोरुभयतोंदन्तयोः सपादः । चतुष्पदबहुपदयोः सपादयो- श्चतुष्पादः। हस्तीभूतपादद्वयाहस्तीभूतपादद्वययोश्चतुष्पादयोर्हस्तीभूतपादद्वयः । वर्णावर्णयोर्हस्तीभूतपादयोवर्णः। ब्राह्मणाब्राह्मणयोर्वर्णयोर्ब्राह्मणः। वेदज्ञा- वेदज्ञयोंाह्मणयोर्वेदज्ञः। वेदार्थज्ञावेदार्थज्ञयोर्वेदज्ञयोर्वेदार्थज्ञः। (भाग० ३।२६।२८-३१) ॥२-५॥ अर्थशात् संशयच्छेत्ता ततः श्रेयान स्वधर्मकृत् । मुक्तसङ्गस्ततो भूयानदोग्धा धर्ममात्मनः ॥६॥ संशयच्छेद्यसंशयच्छेदिनोर्वेदार्थज्ञयोः संशयच्छेदी। स्वधर्मनिष्ठाधर्मनिष्ठयोः संशयच्छेदिनोः स्वधर्मनिष्ठः श्रेयान् । यथालाभसन्तुष्टायथालाभसन्तुष्टयोः खधर्मनिष्ठयोर्यथालाभसन्तुष्टः धर्मानुजीविधर्मोपजी विनोर्यथा- लाभसन्तुष्टयोधर्मानुजीवी । ( भाग० ३।२६।३२ ) ॥६॥ तस्मान्मय्यर्पिताशेषक्रियात्मा निरन्तरः । मय्यर्पितात्मनः पुंसो मयि सन्न्यस्तकर्मणः । न पश्यामि परं भूतमकर्तुः समदर्शनात् ॥७॥ विष्णुभक्काविष्णुभक्तयोर्धर्मानुजीविनोर्विष्णुभक्तः । इन्द्रियवृत्तित्वं स्पर्श- ज्ञानादिसामान्यं न खतन्त्रम् । क्रिया उद्यमः । अर्थस्तत्फलम् । आत्मा कर्ता भोक्ता च। विष्णुप्रीत्यर्थमेवोद्यमः । फलन्त्वानुषङ्गिकम् । विष्णुप्रीत्यर्थमेव फल- भोगः । आत्मतुष्टिस्त्वानुषङ्गिकी। विष्णुप्रीत्यर्थमेवात्मधारणम् । मुक्तिस्त्वानु- षङ्गिकी । अर्पणशब्दार्थों निरन्तरमस्याश्चित्तवृत्तेरखण्डता मय्यर्पितेति । श्लोक- षटकेन विष्णुभक्तप्रशंसा। परं श्रेष्ठम् । कपिलो देवहूतिम् । (भाग० ३।२६।३३ ) ॥७॥ श्रेयान् ।

·सटीक मुक्ताफले नाहं तथाद्मि यजमानहविविताने श्च्योतघृतप्लुतमदन हुतभुङमुखेन । यद् ब्राह्मणस्य मुखतश्चरतोऽनुघासं तुष्टस्य मय्यवहितैर्निजकर्मपाकैः ॥८॥ हुतभुङ मुखेन विताने यज्ञे अदन् अनन् तथा नामि । किम्भूतम् । श्च्योतता क्षरता घृतेन प्लुतम् आलोड़ितम् । यद् यथा ब्राह्मणस्य मुखेन चरतः अश्नतः अनुघासम् प्रतिग्रासम् अनि । सन्तुष्टस्य मयि नारायणे अवहितैः अर्पितैः निजकर्मजपाकैः प्रारब्धकर्मजनितैः शुभाशुभैः । अर्पणच नारायणायेति समर्पयेत्तदिति वक्ष्यति। (भाग० ३।१६।८) ॥८॥ येषां बिभर्म्यहमकुण्ठविकुण्ठयोग- मायाविभूतिरमलाविरजः किरीटैः । विप्रान्नु को न विषहेत यदहणाम्भः सद्यः पुनाति सहचन्द्रललामलोकान् ॥६॥ येषामिति । कः पुरुषः विप्रान् न विषहेत । तत्कृतं क्रोधं न सहेत । यैर्विप्रैः सत्यलोकवासिभिः त्रिविक्रमत्वे मच्चरणाहणीकृतं पदं नभोगङ्गारूपम् । चन्द्रललामेन शिवेन सह त्रीन् लोकान् अद्यापि सद्यः पुनाति । ममलमङ्घि रजोऽहं साहस्रः किरीटैबिभर्मि । अकुण्ठा अखण्डा देशकाला- भ्याम् । विकुण्ठाख्यलोकरूपा योगमाया विभूतिर्यस्य स तथा । (भाग. ३।१६।६ ) ॥६॥ तथा येषा- । ये मे तनूद्विजवरान् 'दुहतीर्मदीया भूतान्यलब्धशरणानि च भेदबुद्धया। द्रक्ष्यन्त्यघक्षतहशो ह्यहिमन्यवस्तान् गृध्रा रुषा मम कुशन्त्यधिदण्डनेतुः ॥१०॥ 1 दुहितरिति स्वामिभृतं पाठान्तरम् ।

·४र्थ अः]
विष्णधिष्ठानरूपम्
ये म इति। द्विजवरान् ब्राह्मणान् । मदीया दुहती? हितः धेनूः ।
गावो हि सूर्यात् प्रसूताः । सूर्यश्च विष्णुः। अलब्धशरणानि रक्षकहीनानि
भूतानि च। एता मम तनवः ममाधिष्ठानानि । तानि ये भेदबुद्धया अनधिष्ठा-
नबुद्धया द्रक्ष्यन्ति विष्णुं भजन्तोऽपि तेषामपकारं करिष्यन्ति नोपकारम् । यद्यपि
सर्व विष्णोरधिष्ठानं तथाप्यत्र कृतावुपकारापकारौ झटिति विष्णु स्पृशतः
ममत्वातिरेकात् । अघक्षतदृशः पापैरन्धीकृतदृष्टयः । अहिमन्यवः सर्पक्रोधाः ।
सर्पाः खल्वेतेनैव क्रुध्यन्ति । न च क्रोधं त्यजन्ति ।
तान् पुरुषान् गृध्राः
गृध्राकारा यमदूताः कुशन्ति छिन्दन्ति घातयन्ति । मम रुषा प्रेरिताः।
अहं हि दण्डनेतॄणां यमादीनामधिष्ठाता । ( भाग० ३।१६।१० ) ॥१०॥
ये ब्राह्मणान मयि धिया क्षिपतोऽर्चयन्त-
स्तुष्यद्धृदः स्मितसुधोक्षितपद्मवक्ताः ।
वाण्यानुरागकलयात्मजवद् गृणन्तः
सम्बोधयन्त्यहमिवाहमुपाकृतस्तैः ॥११॥
ये ब्राह्मणानिति । ये ब्राह्मणान् सम्बोधयन्ति तैरहमुपाकृतः कृतषोडशो-
पचारः। मयि धिया अर्चयन्तः विष्णुबुद्धया पूजयन्तः । क्षिपतः
तिरस्कारान् कुर्वतोऽपि तुष्यद्हृदः प्रीयमाणचित्ताः। पापमयैरित्यत-
स्तिरस्कारादिति । पद्मोपमं ब्राह्मणवक्त क्रोधाग्निना शुष्यत् स्मितसुधया
सिञ्चन्तः आत्मजवत् पुत्रानिव गृणन्तः स्तुवन्तः । अहमिव अहं यथा
सम्बोधयामि । भगवान् चतुःसनम् । ( भाग० ३।१६।११) ॥११॥
यस्यात्मबुद्धिः कुणपे त्रिधातुके
खधीः कलत्रादिषु भौम इज्यधीः ।
यत्तीर्थबुद्धिः सलिले न कर्हिचि-
जनेष्वभिशंषु स एव गोखरः ॥१२॥

·सटीक-मुक्ताफले
७२
व्यतिरेकभङ्गयापि प्रशंसन्ति यस्येति कुणपं निर्जीवं शरीरम् ।
त्रिधातुकं तेजोऽवनात्मकत्वात् वातपित्तकफबद्धत्वाद्वा। खधीः आत्मीय-
बुद्धिः। भौमे प्रतिमादौ इज्यधीः पूज्यबुद्धिः। यद् यस्य जले तीर्थबुद्धिः ।
न त्वभिज्ञेषु भक्तषु। कर्हि चित् कदाचित् । गोखर इति अज्ञत्वनिन्द्यत्वे
उक्त। भगवान् कुरुक्षेत्र मिलितान् मुनीन् । (भाग० १०१८४।१३) ॥१२॥
मनसैतानि भूतानि प्रणमेद् बहुमानयन् ।
ईश्वरो जीवकलया प्रविष्टो भगवानिति ॥१३॥
तत्त्वतस्तु विष्णोरधिष्ठानमित्याह
मनसेति।
भगवान् प्रविष्ट इति ।
मनसा बहुमानयन् । ( भाग० ३।२६।३४ ) ॥१३॥
अहं सर्वेषु भूतेषु भूतात्मावस्थितः सदा ।
तमवज्ञाय मां मर्त्यः कुरुतेऽर्चाविडम्बनम् ॥१४॥
प्रतिमैकपूजकं निन्दन्ति अहमिति ।
अर्चा प्रतिमा । ( भाग०
३।२६।२१) ||१४॥
यो मां सर्वेषु भूतेषु सन्तमात्मानमीश्वरम् ।
हित्वार्चा भजते मौढ्याद् भस्मन्येव जुहोति सः ॥१५॥
यो मामिति । सत्त्वान्नित्यत्वम् । आत्मत्वानिनिमित्तप्रेमास्पदत्वम् ।
ईश्वरत्वात् फलदातृत्वम् । हित्वा त्यक्त्वा । योऽर्चा प्रतिमां भजते सोऽग्निं हित्वा
भस्मन्येव जुहोति । ( भाग० ३।२६।२२ ) ॥१५॥
-
द्विषतः परकाये मां प्राणिनो भिन्नदर्शिनः।
भूतेषु बद्धवैरस्य न मनः शान्तिमृच्छति ॥१६॥
भस्मवत् प्रतिमापूजनस्य निष्फलहेतुत्वमाह । द्विषत इति। मनःशान्तिर्हि
फलम् । सा च द्वेषहानेः । सा च सर्वात्मा विष्णुरिति दर्शनात् । तच्च प्रतिमैव
विष्णुरिति पश्यतो नास्ति । ( भाग० ३।२६।२३) ॥१६॥

·४र्थ अः] विष्णधिष्ठानरूपम् अहमुच्चावचैर्द्रव्यः क्रिययोत्पन्नयानधे नैव तुष्येऽर्चितोऽर्चायां भूतनामावमानिनः ॥१७॥ । प्रतिमार्चनाद्विष्णोस्तुष्टिस्ततो मनःशान्तिरिति चेत् साप नास्तीत्याह । अह- मिति । उच्चावचैर्विविधैः। क्रियया पूजया। हे अनघे देवहूते ! द्रव्यैरुत्पन्नया न तु कर्तृ गुणेन । स हि मां द्वेष्ट्यर्चयति च । ( भाग० ३।२६।२४ ) ॥१७॥ अर्चादावर्चयेत्तावदीश्वरं मां स्वकर्मकृत् । यावन्न वेद स्वहृदि सर्वभूतेष्ववस्थितम् ॥१८॥ यस्तु नो द्वेष्टि किन्तु सर्वात्मा विष्णुरिति न जानाति । स यावन्न जानाति तावदर्चादावर्चयेदित्याह । अर्चादाविति । आदिशब्दादुक्त ध्वधिष्ठानेषु क्रमाद् विष्णुबुद्धिं कुर्वन् सर्वात्मा विष्णुरिति जानीयात् । ( भाग० ३।२६।२५) ॥१८॥ आत्मनश्च परस्यापि यः करोत्यन्तरोदरम् । तस्य भिन्नदृशो मृत्युर्विधे भयमुल्वणम् ॥१६॥ तज्ज्ञानं विना मृत्युभयं न निवर्तते । उदरमन्तरं कुरुते अथ तस्य भयम्भवतीति श्रुतेः। तदेवाह आत्मन इति । अन्तरं भेदम्। उदर- मत्यन्तम् । भयं कालचक्रपरिभ्रमणम् । विदधे अहं सृजामि । मृत्युर्हि मद्र पम् । कपिलो देवहूतिम् । ( भाग० ३।२६।२६ ) ॥१६॥ अथ विष्णोर्महिमा विष्णोर्नु वीर्यगणनां कतमोऽहतीह यः पार्थिवान्यपि कविर्विममे रजांसि । १० ·७४ सटीक-मुक्ताफले चस्कम्भ यः स्वरहसास्खलता त्रिपृष्ठं यस्माचिसाम्यसदनादुरुकम्पयानम् ॥२०॥ एवं भगवतोऽधिष्ठानान्युक्त्वा इदानीं यत् स्तूयते तद्विधीयत इति न्यायान्मुमुक्षोभगवति खातिरेकमनुरागं विधातु भगवतो माहात्म्यमाह । विष्णोरिति । अत्रापि श्लोकसप्तकेन पूर्वरङ्ग विधास्यन् सामस्त्येन महिमा ब्रह्मादिभिरपि दुर्विज्ञात इति द्वाभ्यामाह । विष्णोरिति । नु अहो। इह एषु त्रैलोक्यस्थेषु कविषु मध्ये। कतमः किंजातीयः। योऽपि कविरतीन्द्रियदर्शी पृथ्वी परिभ्रमन् संख्यातवान् सोऽपि नार्हति । अन्यस्य का वार्ता। कोऽसौ विष्णुः। यत्रिपृष्ठ चस्कम्भ धृतवान् । त्रयो लोकाः पृष्ठे यस्य तत् त्रिपृष्ठ कालचक्रम् । खरहसा स्वेन बलेन । अस्खलता अप्रतिहतेन । यस्माद्विष्णो- महत्तत्त्वमासीत् । त्रयाणां गुणानां साम्यं मूलप्रकृतिः सदनमधिष्टानं यस्य स तथा । कम्पयानं कम्पयमानम् । सर्वाणि वस्तूनि सर्वेषां सर्वचेष्टाप्रदमित्यर्थः । (भाग० २।७४० ) ॥२०॥ नान्तं विदाम्यहममी मुनयोऽग्रजास्ते मायाबलस्य पुरुषस्य कुतोऽवरा ये। गायन् गुणान् दशशतानन आदिदेवः शेषोऽधुनापि समवस्यति नास्य पारम् ॥२१॥ नान्तमिति । अहं ब्रह्मा। ते तव नारदस्य । अग्रजाः सनकादयः। व्यधिकरणे षष्ठी। अवरा इन्द्रायाः। यतः शेषोऽपि नाद्यापि समवस्यति जानाति । स यद्यप्यादिदेवो दशशताननश्च । ( भाग० २।७१४१ ) ॥२१॥ येषां स एव भगवान् दययेदनन्तः सर्वात्मनाश्रितपदो यदि निव्यलीकम् ।

·४र्थ अ.] विष्णोर्महिमा ते दुस्तरामतितरन्ति च देवमायां नैषां ममाहमिति धीः श्वश्गालभक्ष्ये ॥२२॥ एवमपि ज्ञेयत्वमुक्त्वाऽस्य भगवतः प्रसादतः सुज्ञाततामाह येषामिति । स एव नान्यो दययेद्दयां कुर्यात् । निर्व्यलीकं निष्कपटम् । चकाराद्विदन्ति च । एषां तीर्णमायानाम् । श्वशृगालभक्ष्ये शरीरे । तत्र वशरीरेऽहंधीः परशरीरे ममधीः। तीर्णमायत्वेऽतिक्रमेदित्यर्थः । ( भाग० २।७४२) ॥२२॥ वेदाहमङ्ग परमस्य हि योगमायां यूयं भवश्च भगवानथ दैत्यवर्यः । पत्नी मनोः स च मनुश्च तदात्मजाश्च प्राचीनवर्हि ऋभुरङ्ग उत ध्रुवश्च ॥२३॥ भगवत्प्रसादाज ज्ञायत इत्यत्र निदर्शनान्याह वेदाहमिति । अहं ब्रह्मा। हे अङ्ग नारद । मणिमन्त्रादिभिर्विना या समाधिमात्रादाविर्भवति सा योगमाया। दैत्यवर्यः प्रह्लादः । मनुः खायम्भुवः तत्पत्नी शतरूपा। आत्मजाः प्रियव्रताद्याः। उत अहो । ( भाग० २।७।४३ ) ॥२३॥ इक्ष्वाकुरैलमुचुकुन्दविदेहगाधि- रध्वम्बरीषसगरा गयनाहुषाद्याः । मान्धात्रलर्कशतधन्वनुरन्तिदेवा देवव्रतो बलिरमूर्तरयो दिलीपः ॥२४॥ ऐतः पुरुरवाः। विदेहो जनकः। नाहुषो ययातिः। देवव्रतो भीष्मः । (भाग० २१७१४४ ) ॥२४॥ सौभयुतङ्कशियिदेवलपिप्पलाद- शारद्वतोद्धवपराशरभूरिषेणाः । 1 भाग० सारखती ० ·७६ सटीक-मुक्ताफले येऽन्ये विभीषणहनूमदुपेन्द्रदत्त- पार्टिषेणविदुरश्रुतदेववर्याः ॥२५॥ उतङ्को भगवता दर्शितविश्वरूपः। द्वितकारश्चायं शब्दः । आर्षो द्वितीय- तकारलोपः। श्रुतदेवो भगवदातिथ्यकारी । (भाग० २१७१४५ ) ॥२५॥ ते वै विदन्त्यतितरन्ति च देवमायां स्त्रीशूद्रहूणशबरा अपि पापजीवाः। यद्यद्भुतक्रमपरायणशीलशिक्षा- स्तिर्यग्जना अपि किमु श्रुतधारणा ये ॥२६॥ ते वै इति। अद्भुतक्रमो विष्णुः तत्परायणं यच्छीलं सद्वृत्तं तत्र शिक्षा येषां ते तथा । श्रुते गुरूपदेशे धारणा येषां ते तथा । (भाग० २।७४६ ) ॥२६॥ शश्वत् प्रशान्तमभयं प्रतिबोधमात्र शुद्धं समं सदसतः परमात्मतत्त्वम् । शब्दो न यत्र पुरुकारकवान् क्रियाओं माया परत्यभिमुखे च विलजमाना ॥२७॥ - एवं पूर्वरङ्गं कृत्वा प्राधान्यानिराकारमहिमानं तावदाह । शश्वदिति । शश्वन्नित्यम् । कुतः । यतः प्रशान्तं निष्क्रियम् । कुतः । यतोऽभयम् । भयञ्च द्वितीयात् । तच्च प्रतिबोधमात्रम् । कुतः । यतः शुद्धम् । शुद्धस्य ज्ञानस्य तस्य न कादियोगः । न च तदसिद्धम् यतः समम् । ज्ञानविशेषेषु सामान्यरूपेण स्थितम् । तच्च सदसतः परम् । न कार्य नापि कारणम् । विशेषस्यैव तथात्वात् । न चात्मा ह्यस्य द्वितीयः । यत आत्मरूपम् । तदुक्त 1 वृहदारण्यक (१२) ट्रष्टव्यम् ।

·४र्थ अः] विष्णोर्महिमा ७७ - श्रीशङ्कराचार्यैः । ज्ञानज्ञेयविहीनोऽपि सदाज्ञ इति । न च तज्ज्ञान- शब्देन सद्वैतम् । यतोऽत्र नो शब्दः। शब्दो हि कारकार्थः क्रियार्थो वा । न च तत्तद्र पम् । नापि मनसा द्वैतम् । मनोऽपि हि माया । सा च परैति दूरे गच्छति । अभिमुखे स्थातुं विलज्जमानेव । (भाग० २१७४७ ) ॥२७॥ तव पदं भगवतः परमस्य पुंसो ब्रह्मति यद्विदुरजस्त्रसुख विशोकम् । सध्रय नियम्य यतयो यमकर्तहेति जा : खराडिव निपानखनित्रमिन्द्रः ॥२८॥ तदेव ज्ञानं भगवतः पदं ब्रह्म ति प्रसिद्धं न च निष्प्रमाणकम् । यद् यतयो विदुः अनुभवन्ति। अजस्रसुखं विशोकञ्च । यचित्ततोदः कृपया इत्युक्तम् । शोकविहीनत्वात् । किं कृत्वा विदुः । सध्रयक् सहचरं चित्तं नियम्य लयविक्षेपाभ्यां निर्वर्त्य । सहाञ्चतीति सध्यूक् । ततो यमकर्तहेतिं जह्युः त्यजन्ति । यमश्चित्तवृत्तियमनप्रयत्नः स एव कर्तहेतिः हृदयग्रन्थिच्छेदनशस्त्रम्। प्राप्तोपेया उपायं त्यजन्तीत्यर्थः । खराड दरिद्रः । स हि स्वस्य राड् न तस्य भृत्यो न खामी । स यदा निपानस्य जलाशयस्य खननार्थमुपात्तेन खनित्रण जीवन् धन- सञ्चयादिन्द्रः सम्पन्नो भवति । तदा निपानखनित्र जहाति । एवं संसारी यममभ्यस्यन् यदा मुक्तो भवति तदा च यमं जहाति । २१७१४८ ) ॥२८॥ - भाग० स श्रेयसामपि विभुभगवान् यतोऽस्य भावस्व भावविहितस्य सतः प्रसिद्धिः। देहे स्वधातुविगमेऽनुविशीयमाणे व्योमेव तत्र पुरुषो न विशीर्यतेऽजः ॥२६॥ यदेतदुक्त पदं यच्च तस्योपार्जकः स भगवानित्याह । स श्रेयसामिति । - 1 भागवतम् २।२।२७ ·सटीक मुक्ताफले - - योऽपि श्रेयसां पदसाधनानां विभुः सम्पादकः सोऽपि भगवान् । यतः कारणादस्य श्रेयसः प्रसिद्धिनिष्पत्तिः । सतः सद्पात् । भावानां पदार्थानां खभावो ब्राह्मणत्वाद्यसाधारणरूपम् । तेन विहितस्य । ब्राह्मणस्येदं क्षत्रिय- स्येदमिति विभागेनोक्तस्य । सद्रूपश्च स एव । स हि देहे विशीर्यमाणेन हि विशीर्यते। अजश्च जायमाने न हि जायते। व्योमेव स्वधातूनां देहकारणानां विगमे नाशे। (भाग० २१७४६ ) ॥२६॥ सोऽयन्तऽभिहितस्तात भगवान विश्वभावनः । समासेन हरेर्नान्यदन्यस्मात् सदसञ्च यत् ॥३०॥ निराकारमहिमानमुक्त्वोपसंहरति । सोऽयमिति । यत् सद् यच्चासत् । तत् सर्वं हरेरन्यन्न भवति । हरिस्तु अस्मादन्य एवेति संक्षेपः। ( भाग० २।७५०) ॥३०॥ - इदं भागवतं नाम यन्मे भगवतोदितम् । संग्रहोऽय विभूतीनां त्वमेतद्विपुलीकुरु ॥३१॥ साकारमहिमानं ब्रुवन् चतुर्भिः पूर्वरङ्गमाह । इदमिति । यद् यस्मा- द्भगवतोक्त तेन भागवतम् । प्रोक्तार्थेऽण् । विभूतयो लीलावताराः। विपुलीकुरु विस्तारय । ( भाग० २।४५१) ॥३१॥ यथा हरौ भगवति नृणां भक्तिर्भविष्यति । सर्वात्मन्यखिलाधार इति सङ्कल्प्य वर्णय ॥३२॥ यथेति । अनेन वर्णितेन हरौ नृणां भक्तिर्भविष्यतीति सङ्कल्पं मनसि विधाय भागवतं यथावद वर्णय। अत्र हि हरेर्भगवत्त्वं सर्वात्मकत्वं सर्वाधारत्वञ्च वार्यते । तच्च भक्तिं द्रढ़यति । ( भाग० २।१५२ ) ॥३२॥ 1 पाणिनि: ४।२।६४ वा.

·४र्थ अः] विष्णोर्महिमा 987 मायां वर्णयतोऽमुष्य ईश्वरस्यानुमोदतः शृण्वतः श्रद्धया नित्य माययात्मा न मुहति ॥३३॥ ननु चिदेकरसे वस्तुनि लीलावतारादि मायाद्वारकम् । मायामयस्य च वर्णनेन समीहितसिद्धिः। न हि जलाभासात् पिपासा शाम्यतीत्यत आह । मायामिति। अयमर्थः । यद्यपि चरित्र मायामयं तथापि तच्छ्रद्धया वर्णितं श्रुतमनुमोदितं वा मायां निवर्तयति । तत्र हेतुः ईश्वरस्येति । तथा च शाम्बस्त्वां स्तोष्यामीति । ब्रह्मा नारदम् । (भाग० २१७१५३) ॥३३॥ - नैवात्मनः प्रभुरय निजलाभपूर्णो मानं जनादविदुषः करुणो वृणीते। यद् यजनो भगवते विदधीत मान तच्चात्मने प्रतिमुखस्य यथा मुखश्रीः ॥३४॥ नन्वीश्वरोऽपि चेत् स्वगुणवर्णनेन तुष्यति तर्हि राजादितुल्यत्वं स्यादत आह । नैवेति । अयं विष्णुः मानं न वृणीते । कुतः निजस्य नित्य- निरतिशयानन्दस्वरूपस्य लाभेन पूर्णत्वात् । पूर्णा अपि क्वचित् परोद्वेगेन उद्विग्ना दृश्यन्ते। अयन्तु न तथा इत्यत आह करुण इति । तथापि लब्धनिर्वाहार्थमन्यापेक्षया भाव्यम् । नेत्याह । प्रभुः ईशिता । अविदुष इति । जन एवाज्ञतया तं सापेक्षं मन्यत इत्युक्तम् । ननु सेव्यमानोऽप्ययमखण्डता- तिशयश्चेत् किमर्थ सेव्यत इत्यत आह । भगवत इति चतुर्थ्या सङ्कल्पस्य तादर्थ्यमुक्तम् । भजनस्य कृतस्यातिशयस्य भगवत्यभावेऽपि तत् प्रीतिबुद्धया कृतमात्मनि फलतीत्यर्थः । अत एव विदधीतेत्युक्तम् । नतु विध्यादिति। मानं पूजारूपम् । आत्मनेपदादेव क्रियाफलस्य कर्तृ- गामित्वे सिद्ध चतुर्थीनिर्देशोऽतिशयार्थः । नन्वन्यार्थकृतं कथमन्यस्य स्यादिति तत्राह । प्रतीति । प्रतिमुखं मुखप्रतिविम्बम् । युक्तञ्चेदम् । विष्णात्मनो विम्बप्रतिविम्बत्वात् । प्रह्लादो बालान् । ( भाग० ७१९११)॥३४॥ - - यद् यदिति ।

·सटीक-मुक्ताफले तस्य तत्पादशौचं कलिकल्मषापह स्वधर्मविन्मूय॑धात् सुमङ्गलम् । यद्देवदेवो गिरिशचन्द्रमौलि- दधार मूर्ना परया च भक्तया ॥३॥ एवं पूर्वरङ्ग कृत्वा पादयोर्म हिमानं द्वाभ्यामाह तत्पादेति । वामनस्य चरणक्षालनमुदकम् । कल्मषं पापम् । स्वेषां पित्रादीनां । धर्म विप्रपूजारूपं वेत्तीति खधर्मविद् बलिः । सुमनलतामाह । यदिति । देव- देवत्वादप्राकृतत्वम् । गिरिशत्वान्निरपेक्षत्वम् । चन्द्रमौलित्वात् सालङ्कारत्वम् । एवम्भूतोऽपि दधारेति वस्तुशक्तिः । तत् किमवज्ञया धृतवान् । नेत्याह मूर्नेति। नापि व्यलोकेन इत्याह । परयेति । शुको राजानम् । (भाग० ८।१८२८)॥३५॥ - - यत्पादयोरशठधीः सलिलं प्रदाय दूर्वाकुरैरपि विधाय सती सपर्याम् । अप्युत्तमां गतिमसौ भजते त्रिलोकी दाश्वानविक्लवमनाः कथमातिमृच्छेत् ॥३६।। यदिति । यस्य तव पादयोः सती निष्कामां सपयों पूजाम् । गतिक्षिः। असौ बलिः । पुनः त्रिलोकी दाश्वान् दत्तवान् । ऋच्छेत् प्राप्नुयात् । ब्रह्मा त्रिविक्रमम् । ( भाग० ८।२२।२३) ॥३६॥ उत्तमा गायन्ति ते विशदकर्म गृहेषु देव्यो राज्ञां स्वशत्रुवधमात्मविमोक्षणञ्च । गोप्यश्च कुञ्जरपतेर्जनकात्मजायाः पित्रोश्च लब्धशरणा मुनयो वयञ्च ॥३७॥ अथ चतुर्भिः कीर्तेमहिमा। गायन्तीति । देव्यो देवस्त्रियः । राज्ञयो जरासन्ध- - । 1 भाग० जनकल्म० ·४र्थः अः] विष्णोर्महिमा बद्धराजपत्न्यः। शत्रुर्जरासन्धः । आत्मनाम् आत्मभूतानां प्रेयसां विमोक्षणम् । तस्य च वर्तिष्यमाणत्वेऽप्यधुनैव गानम् । निष्पन्नत्वेनाध्यवसायात् । गोप्यश्च शतोः शङ्खचूडस्य वधम् । कुञ्जरपतेर्गजेन्द्रस्य मोक्षणम् । सीतायाश्च । पित्रोर्वसुदेवदेवक्योः । उद्धवः श्रीकृष्णम् । (भाग० १०१७१६) ॥३७॥ यदुविश्रुतिः श्रुतिनुतेदमलं पुनाति पादावनेजनपयश्च ववश्च शास्त्रम् । भूः कालभर्जितभगापि यदविपद्म- स्पर्शोत्थशक्तिरपि वर्षति नोऽखिलार्थान् ॥३८॥ । यदिति। यद्विश्रुतिर्यस्य श्रीकृष्णस्य विश्रुतिः कीर्तिः । इदं जगत् पुनाति । श्रुतिनुता वेदैः स्तुता। पयो वचश्च जगत् पुनाति । वचः शास्त्र श्रीभागवतं वेदरूपत्वेन वा हितोपदेशकत्वात् । भगो भजनीयत्वम् । यदवि - पद्मस्पर्शेन उद्भूतशक्तिः सर्वार्थान् वर्षति। (भाग० १०।८२।२६) ॥३८॥ तद्दर्शनस्पर्शनानुपथप्रजल्प- शय्यासनाशनसयौनसपिण्डबन्धः । येषां गृहे निरयवर्त्मनि वतां वः स्वर्गापवर्गविरमः स्वयमास विष्णुः ॥३॥ है - - तदर्शनेति । दर्शनं स्पर्शनञ्च 'अनुपथः अनुगतिश्च प्रजल्पो गोष्ठी च ' शय्या शयनश्च। श्रासनञ्च । अशनं भोजनञ्च । सयौनवन्धः विवाहसम्बन्धः । सपिण्ड- बन्धः दैहिकसम्बन्धः । तेन श्रीकृष्णेन सह दर्शनाद्युपलक्षितसयौनसपिण्डवन्धो येषां वोऽस्ति । किञ्च-येषां वो यदूनाम् । अनुपथः अनुगमनम् । सयौनं योनि- सम्बन्धः। सपिण्डः सापिराज्यम् । बन्धः सम्बन्धः। येषां युष्माकम् । तस्य विष्णोर्दर्शनादिलक्षणः। गृहे स्थितानामप्यास। स्वर्गापवर्गयोर्विरमो यस्मात् 1 भागवतटौकायां स्वामितं पाठान्तरं तिरमौवमलम् । ११ 2 भाग० रभि०।

·८२ सटीक-मुक्ताफले सम्बन्धात्। स च स्वयं साक्षात् विष्णुरेवास न तु युष्मत्प्रयत्नात् । कुरुक्षेते मिलिता राजानः। (भाग० १०१८२।३०) ॥३६॥ यस्यामलं दिवि यशः प्रथितं रसायां भूमौ च ते भुवनमङ्गल दिग्वितानम् । मन्दाकिनीति दिवि भोगवतीति चाधो गङ्गेति चेह चरणाम्बु पुनाति विश्वम् ॥४०॥ श्रीवोपदेवकृते मुक्ताफले विष्णुप्रकरणम् । इति चतुर्थोऽध्यायः॥४॥ यस्येति । हे भुवनमङ्गल ! यस्य ते यशो मन्दाकिन्यादिव्याजेन जगत् पुनाति । रसा पातालम्। वितानम् उल्लोचः। नारदः श्रीकृष्णम् । (भाग० १०।७०१४४) ॥४०॥ इति हेमाद्रिविरचितायां कैवल्यदीपिकायां विष्णुप्रकरणम् । समाप्तोऽयं चतुर्थाऽध्यायः ॥४॥ TERRAMARAVAD ·पञ्चमोऽध्यायः अथ विष्णुभक्तिप्रकरणम् । तत्र विष्णभक्तलक्षणम्। तस्मात् केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत् ॥१॥ एवं विष्णुं प्रपञ्चय क्रमप्राप्त' भक्तिप्रकरणमारभते . अथेति । तत्रापि भक्तेः सामान्यलक्षणं वक्तुमाह ततेति। तत विष्णु- भक्तलक्षणं भेदाश्च । तस्मादिति । यस्मात् कृष्ण एव कैवल्यप्रदः। यद्वा तस्मादुपायविशेषस्य! विवक्षितत्वात् । केनापि विहितेन अविहितेन वा उपायेन साध्यसिद्धयवधृत- सामर्थ्येन । न तून्मादादिना । कृष्णे सत्त्वोपाधौ ब्रह्मणि। निवेशयेत् । लिनिर्देशस्याविवक्षितत्वादुपायपूर्वं भगवति मनःस्थिरीकरणं भक्तिरिति लक्षणार्थः। न तावदस्यासम्भवः प्रह्लादादौ सुप्रसिद्धत्वात् । न च कर्मक्षयार्थविधि- सिद्धयर्थयोर्भक्त्योरव्याप्तिः । तयोरप्यन्तःकरणशुद्धिहेतुत्वेन मनोनिवेशहेतुत्वात् । नाप्युन्मादादावभक्तिभूतेऽतिव्याप्तिः । तस्यानुपायत्वेन निरस्तत्वात् । नापि शुद्धायां भक्तावुपायानिर्देशादुपायेनेति लक्षणे नान्तर्भूतमिति शक्यम्। श्रौताभावेऽप्यानु- मानिकस्य सम्भवात्। तस्मादनवद्य लक्षणम् । नारदो युधिष्ठिरम् । (भाग० ७।१।३१) ॥१॥ - सा द्वेधा। विहिता अविहिता च । तत्र विहिता देवानां गुणलिङ्गानामानुश्रविककर्मणाम् । सत्त्व एवैकमनसो वृत्तिः स्वाभाविकी तु या ॥२॥ 1 ख-पुस्तके विशेषस्याविवक्षितत्वादिति पाठः!

·सटीक-मुक्ताफले . एवं सामान्यभक्तिं लक्षयित्वा इदानीमुपायभेदात्तद्विशेषानाह। सेति । सा सामान्यरूपा। विहिता वेदोक्ता। देवानामिति । देवानां चक्षुराद्यधिष्ठातॄणां सूर्यादीनाम् । गुणा एव लिज्ञानि ग्राह्यत्वात् । तद्यथा रूपप्रतिपत्तिः कारणपूर्विका क्रियात्वात् छिदिक्रियावत् । गुणा एव लिङ्गानि न तु गुणवन्तः । तेषां नाशे दुःखापत्तेः । गुणस्य न नाश- स्ततोऽन्यत्र भावात् । एवञ्च तत्तद्विशेषत्यागाद् महासामान्ये सत्त्व एव वृत्तिः आनुश्रविकाणि वेदोक्तान्येव कर्माणि येषां देवानाम् । तद्यथा चक्षुरादिभि- विहिता एव रूपादयो ग्राह्या न तु सर्वे। आनुश्रविकाण्येव कर्माणि न तु दृष्टानि । तेषां फलाभावे दुःखापत्तेः। इतरेषां न फलार्थत्वम् । तन्निवृत्त्यर्थत्वात् । यथोक्तम्- - परोक्षवादो वेदोऽयं बालानामनुशासनम् । कर्ममोक्षाय कर्माणि विधत्ते ह्यगदं यथा ॥1 इति । सत्त्व एव न रूपादौ। एकमनसः पुरुषस्य देवानाम् । एकत्रव मनो यस्य नोभयन । अयमर्थः । यद्यपि देवानां सत्त्वे सत्त्वव्यङ्गय च विष्णो वृत्तिस्तथापि मनसो विष्णावेव । सा च स्वाभाविकी स्वभावेन जाता नोन्मादा. दिना विकारेण । (भाग० ३।२५१३२) ॥२॥ अनिमित्ता भागवती भक्तिः सिद्धगरीयसी। जरयत्याशु या कोशं निगीर्णमनलो यथा ॥३॥ अनिमित्तेति। निमित्तेन ख्यातिलाभपूजादिना हीना। भागवती भगवतः इयं भजमानभज्यमानयोर्भगवत्त्वात् । यथोक्तं 1 भागवतम् ११३।४४ ·५मः अ.] विष्णुभक्तलक्षणं भेदाश्च सर्वभूतेषु यः पश्येत् इत्यादिना । सिद्धेगरीयसी कैवल्यादधिका । कैवल्ये सुखत्वम् । भक्तौ तु सुखानु- भवः । जरयति नाशयति । कोशं मायावरणम् । निगीर्णं भुक्तमन्नम् । अस्याश्च विहितत्वे आनुश्रविककर्मणामिति लिङ्गम् । कपिलो देवहूतिम् । (भाग० ३।२५।३३) ॥३॥ सा देधा मिश्रा शुद्धा च। मिश्रा त्रेधा । कर्ममिश्रा कर्मज्ञानमिश्रा ज्ञानमिश्रा च। कर्ममिश्रा त्रेधा । राजसी सात्त्विकी तामसी च । - - अभिसन्धाय यद्धिसां दम्भ मात्सर्यमेव वा। संरम्भी भिन्नग्भावं मयि कुर्यात् स तामसः ॥४॥ अथ विहितायाः प्रभेदानाह । सेति । सा विहिता। कर्म क्रिया धात्वर्थः । ज्ञानमात्मविषयः परोक्षो बोधः । तामसी त्रेधा । हिंसा दम्मार्था मात्सर्यार्था च । अभिसन्धायेति हिंसा प्राणवियोजको व्यापारः दम्भः परवञ्चना। मात्सर्य परोत्कर्षा- सहिष्णुत्वम् । अभिसन्धाय उद्दिश्य । संरम्भी सक्रोधः। भिन्नहक भेदं सत्यं मन्यमानः। भावं भक्तिम् । एवं गृथगभावः । तामसः तामसभक्तियोगात् । एवं राजसः सात्त्विकश्च । भक्तस्वरूपकथनेन भक्तिर्लक्षिता भक्तिप्रयुक्तत्वात् भक्तशब्दस्य । अत्राभिसन्धानं कर्म । तस्य च हिंसादिविषय- त्वात्तामसं विहितत्वं श्येनन्यायेन । ( भोग० ३।२६८) ॥४॥ - । विषयानभिसन्धाय यश ऐश्वर्यमेव वा। अर्चादावर्चयेद्यो मां पृथगभावः स राजसः ॥५॥ राजसी त्रेधा । विषयार्था यशोऽर्था ऐश्वर्यार्था च । ता एवाह विषयेति । 1 भाग० ११२।४५ ·सटीक-मुक्ताफले विषया रूपादयः । यशः साधुवादः। ऐश्वर्यम् अप्रतिहताज्ञत्वम्। अर्चा- दाविति तामसे सात्त्विके च ज्ञेयम् । ( भाग० ३।२६१६) ॥५॥ कर्मनिहारमुद्दिश्य परस्मिन् वा तदर्पणम् । यजेद्यष्टव्यमिति वा पृथग्भावः स सात्त्विकः ॥६॥ सात्त्विकी त्रेधा । कर्मक्षयार्था विष्णुप्रीत्यर्था विधिसिद्धयर्था च । कर्मेति । कर्म पापम् । निर्हारः क्षयः। परस्मिन्निति यदीश्वरे भगवति कर्म ब्रह्मणि भावितम् इत्यत्रोक्त भगवदादिरूपे तत्त्वे अन हि भगवदादयः सत्त्वगुण- त्रिगुणनिर्गुणानां वाचका. इत्युक्तं परमहंसप्रियायाम् । यजेत् पूजयेत् । यष्टव्यमिति विधौ कृत्यप्रत्ययः। अयमर्थः । चित्तं हि प्रख्या-प्रवृत्ति- स्थितिशीलत्वात् त्रिगुणम् तत्र प्रख्यारूपं चित्तं भूयसा तमसा संसृष्टं हिंसाधु पगं भवति । तथा रजसा संसृष्टमैश्वर्यादिप्रियं भवति। तदेव प्रक्षीणमोहावरणं सर्वतः प्रद्योतमानमनुविद्धं रजोमात्रया भगवप्रियादिषु धर्मेषु प्रवर्तते । कपिलो देवहूतिम् । (भाग० ३।२।१०) ॥६॥ कर्मज्ञानमिश्रा त्रेधा। उत्तमा मध्यमा अधमा च । सत्त्वता- रतस्यात्। तत्रोत्तमा सर्वभूतेषु यः पश्येद् भगवद्भावमात्मनः। भूतानि भगवत्यात्मन्येष भागवतोत्तमः॥णा कर्मेति । एवं कर्ममिश्रा नवभेदामुक्त्वा कर्मज्ञानमिश्रां त्रिभेदामाह । तित्वे हेतुमाह । सत्त्वेति । अयमर्थः । ज्ञानं हि सत्त्वादुत्पद्यते । 1 भागवतम् ११५३२ ·५मः अः] विष्णुभक्तलक्षणं भेदाश्च सत्त्वात् संजायते ज्ञानम् इति वचनात् । अतः सत्त्वस्य प्रकर्षसाम्यापकषै निस्य त्रिरूपत्वाद् भक्तस्त्र विध्यम् ॥ सर्वेति । सर्वभूतेषु स्थितस्यात्मनो जीवस्य भगवत्त्वम् । उत्तम उत्तम- भक्तियोगात् । एवं मध्यमप्राकृतौ । अत्र पश्येत् दर्शनं कुर्यादिति कर्म । दर्शनस्य चात्मविषयत्वं ज्ञानम् । आत्मनश्च भगवत्त्वं भक्तिः। उत्तमत्वं चास्याः सर्वभूत- स्थितकात्मविषयेण ज्ञानेन मिश्रत्वात् । (भाग० ११।२।४५) ॥७॥ मध्यमा ईश्वरे तदधीनेषु बालिशेषु द्विषत्सु च । प्रेममैत्रीकृपोपेक्षा यः करोति स मध्यमः ॥८॥ ईश्वर इति । अत्रेश्वरादीनां प्रेमादिभिः क्रमात् सम्बन्धः । ईश्वरे प्रेम्णा विषयरागः पराक्रियते। मैत्र्या ईर्षा कृपया गर्वः। उपेक्षया द्वेषः। ईश्वरो जगत्कारणं मायोपाधिः पुरुषः। तदधीना ईश्वरातिप्राणाः बालिशा मूर्खाः । अत्रेश्वरस्य जगत्कारणत्वाद्यनुसन्धानं ज्ञानम् । तत्र प्रेम भक्तिः । ततूसिद्धये तदधीनादिषु मैत्र्यादिकरणं कर्म । अस्याश्च मध्यमत्वमीश्वरस्य सर्वात्मकत्वेनावगमात् । ( भाग० ११।२।४६) ॥८॥ अधमा अर्चायामेव हरये पूजां यः श्रद्धयेहते। न तद्भक्त षु चान्येषु स भक्तः प्राकृतः स्मृतः ॥९॥ अायामिति । ईहते करोति । अत्रार्चायामेव हरिरस्तीति बोधो ज्ञानम् । श्रद्धया तत्पूजनं भक्तिः । तद्भक्तेषु पूजाया अकरणं कर्म । अधमत्वञ्चास्यास्तुच्छज्ञानमिश्रत्वात् । हरिः निमिम् । (भाग० ११।२।४७) । - ॥६॥ 1 गीता १४१७ 2 क-पुस्तक अधमत्वञ्चास्याज्ञानमित्वादिति पाठः ।

·सटीक-मुक्ताफले ज्ञानमिश्रा मद्गुणश्रुतिमात्रेण मयि सर्वगुहाशये। मनोगतिरविच्छिन्ना यथा गङ्गाम्भसोऽम्बुधौ। लक्षणं भक्तियोगस्य निर्गुणस्य ह्युदाहृतम् ।।१०॥ एवं सगुणां भक्तिं निरूप्य निर्गुणामाह ज्ञानेति । सर्वगुहाशये सर्वात्मनि । गङ्गाम्भो हिमपर्वतैः प्रतिबाध्यमानमपि यथा समुद्रमेवाभिनिविशते तथा विषयैर्विच्छिद्यमानापि मनोवृत्तिस्तानतीत्य विष्णुमेवैतीत्यविच्छेदे दृष्टान्त उक्तः। निगुणो ज्ञानमिश्रः । अत्र च निर्गुणत्वं प्रागुक्तानां गुणकार्याणा- मनुपलम्भात् । न चास्या ऐकात्म्यविषयत्वे नोत्तमकर्मज्ञानमिश्रया सहाविशिष्ट- त्वमिति शङ्कयम् । अत्र पश्येदितिवत् कर्मनिर्देशाभावात् । न चानापि मनोगतिरिति मनोगमनं कर्म। यदृच्छोपस्थितगुणश्रुतिमात्रेण स्वभावत एव मनसः प्रवृत्त्या प्रयत्नेन प्रेषणाभावात् । अत्र मयि मनोगतिरिति भक्तिः। तत्रापि सर्वगुहाशये मयीति ज्ञानमिश्रत्वे बीजम् । (भाग० ३।२६।११) ॥१०॥ - अहैतुक्यव्यवहिता या भक्तिः पुरुषोत्तमे ॥११॥ सालोक्यसाटिसामीप्यसारूप्यकत्वमप्युत । दीयमानं न गृह्णन्ति विना मत्सेवनं जनाः ॥१२॥ एवं मिश्रां भक्तिमुक्ता शुद्धामाह। शुद्धति। अहैतुकी फलाकाङ्क्षार- हिता। अव्यवहिता निरन्तरा। अहैतुकीत्वमेवाह । सालोक्येति । यस्यां भक्तौ क्रियमाणायां तुष्टेन भगवता दीयमानमपि सालोक्यादि भक्ता न गृह्णन्ति । सालोक्यम् एकस्मिन् लोके अवस्थानम् । सामीप्यं समीपे अवस्थानम् । सारूप्यं तुल्यरूपप्राप्तिः। साटिर्जगत्सृष्ट्यादिवर्ज तुल्यप्रभावत्वम् । एकत्वं चतुर्भुजादिमूर्त्यधिष्ठात्रा पुरुषेण सहैक्यम्। उत अहो देवहूते। (भाग० ३।२६।१२-१३ ) ॥११-१२॥ । ।

·५म अः] विष्णुभक्त लक्षणं भेदाश्च स एव भक्तियोगाख्य आत्यन्तिक उदाहृतः। येनातिव्रज्य त्रिगुणान्। मभावायोपपद्यते ॥१३॥ अयमात्यन्तिकः । ततः परं प्रकारान्तराभावात् । अस्यैव भक्तियोग इत्याख्येत्याह । अन्वर्थत्वेन भक्तिशब्दस्यान व मुख्यत्वात् । इतरेपु हि फल एवानुरागो न विष्णौ । फललामे भक्लित्यागात् । अस्याश्च शुद्धत्वं कर्म- ज्ञानाभ्याममिश्रत्वात् । अथास्य चतुर्दश विधस्यापि विहितभक्तियोगस्य फलमाह । येन भक्तियोगेन । अतिव्रज्य अतीत्य । त्रीन् गुणान् तामसत्वादिभावान् । मद्भावाय ब्रह्मसायुज्याय । उपपद्यते योग्यो भवति। अधमभक्तियोगादुत्तम- भक्तियोग्यत्वमकाम्यमानमपि भवतीति सर्वेषामेकमेव फलम् । कालविलम्ब- कृतो विशेष इत्यर्थः । कपिलो देवहूति प्रति । (भाग० ३।२६।१४ ) ॥१३॥ येनेति । अविहिता चतुर्धा कामजा द्वेषजा भयजा स्नेहजा च। कामाद्देषाद्भयात् स्नेहाद् यथा भक्तये श्वरे मनः । आवेश्य तदधं हित्वा बहवस्तद्गतिङ्गताः ॥१४॥ एवं चिहितां चतुर्दशभेदामुक्त्वा चतुर्भेदामविहितामाह । अविहितेति । कामोऽत्र परपरिगृहीताया अनूढ़ाया वा स्त्रियाः परपुरुषे दुरभिसन्धिः । द्वेषो- ऽप्रीतिः। भयं त्रासः। नेहः कामातिरिक्तः सन्निकर्षादिजः परस्परमकृत्रिम- चित्तबन्धः । कामादित्यादि । यथा विहितया भक्तया ईश्वरे मनो निवेश्य केचि- त्तद्गतिं गच्छन्ति । तथाऽविहितेनापि कामादिना बहवो गता इत्यर्थः । तदुरुच्छेदमपि अघ हित्वा त्यक्त्वा । तत्र हेतुरीश्वर इति हेतुगर्भो निर्देशः । अयमर्थः । ईश्वरो हि कृपाशालित्वात् प्रभुत्वाच कथमेष्वनिविष्टमन्तःकरण- मवेक्ष्य भक्तानां फलं प्रसूते । न तूपायविशेषेणैवेति गच्छन्तीत्यकृत्वा गता 1 त्रिगुणमिति भागवतपाठः ।

·सटीक-मुक्ताफले इति भूतत्वनिर्देशाद विहितानुष्ठानेऽपि कृतार्थत्वमुक्तम् । तेनान्येषामिह प्रवृत्ति- विशेष इत्यर्थः । अविहितत्वं तस्याः कामादेः स्वभावसिद्धत्वेन विधातुम- शक्यत्वात् । अप्राप्तो ह्यर्थो विधिगोचरः। विधिरत्यन्तमप्राप्तौ इत्युक्तत्वात् । न च मनः कृष्णे निवेशयेदिति लिङ प्रत्ययेन विहितत्वादविहितत्वं विप्रति- षिद्धमिति शङ्कयम् । लिङ निर्देशाविवक्षितत्वस्य दर्शितत्वात् । नापि बहव- स्तद्गति गता इत्यर्थवादसामर्थ्या अनव विधिकल्पनेति वाच्यम् । अर्थवादिक- विधिकल्पनस्याप्यप्राप्तविषयत्वात् । न च गोप्यादिषु साध्यसाधनभावस्य दृष्ट- त्वाद् विहितत्वम् । न हि गोपीनामीश्वरत्वबोधेन भजनं किन्तु जारत्वेन भजमानानां तासां दैवात् तस्येश्वरत्वान्मुक्तिलाभः। तदुक्तम् तमेव परमात्मानं जारबुद्धथापि सङ्गताः। जहुगुणमयं देहं सद्यः प्रक्षीणबन्धनाः॥ इति। ननु यथा गोपादीनां भगवत्सन्निधानात् कामायु दयस्तथा चाधुनिकेषु सन्निकर्षाभावेन कामाधु दयाभावाद् व्यर्थस्तदुपदेशः। नैवम् । इदानीमपि विष्णु- स्थूलमूर्त्यधिष्ठातरि भगवति कासाञ्चित् स्त्रीणां भावबन्धस्य दृश्यमानत्वात् । एवमन्यत। तस्मात् सिद्धमस्या भक्त रविहितत्वम् । (भाग० ७।१।२६) ॥१४॥ भक्तिष्वधिकारिणः। गोप्यः कामाद् भयात् कंसो द्वषाच्चैद्यादयो नृपाः। सम्बन्धाद् वृष्णयः स्नेहाद् यूयं भक्त्या वयं विभो ॥ सम्बन्धात् स्नेहात् । वृष्णयो यूयं चेत्येकम् । भक्त्या विहितया । वयमित्यत्र विभागः ॥१५॥ एवं द्विरूपायामपि भक्तीनां स्वरूपं निष्कृष्य तावधिकारिणं कथयितु- 1 विधिरत्यन्तमप्राप्तौ नियम: पाक्षिक सति । तव चान्यत्र च प्राप्तौ परिसंख्य ति गौयते ॥ विधिरसायने द्यर्थसंग्रह च। भागवतम् १०र११ ।

·५म अ.] विष्णुभक्तलक्षणं भेदाश्च - । माह भक्तिष्विति । अवान्तरप्रकरणत्वादथशब्दाभावः । तत्राप्युद्दिष्टक्रमानु- सारेण विहिताधिकारिषु वाच्येषु प्रत्यासन्नत्वेन बुद्धिस्थत्वादविहिताधिकारिण एव प्रथममाह । गोप्य इति । कामादिना गोप्यादयः। वयं नारदादयो भक्तया विहितया तद्गतिं गता इति पूर्वेणैवान्वयः। नन्वत्र कामादीनां पञ्चानामुपलम्भात् कथमविहितायाश्चातुर्विध्यम् ? तबाह सम्बन्धादिति। सम्बन्धेन स्नेहो विशेषः । सम्यग्बन्धः चित्तस्य वशीकारो यस्मात् स्नेहात्। निरतिशयादित्यर्थः। यदि हि सम्बन्धस्नेहयोभिन्नविषयत्वमुच्येत तदा सम्बन्धस्य वृष्णिषु पाण्डवेषु च कृतार्थत्वात् स्नेहग्रहणानर्थक्यं स्यात् । स्नेहादित्येवोच्यमाने स्नेहाभासेऽतिप्रसक्तिः । तदर्थं सम्बन्धविशेषणम् । यद्वा स्नेहेनैव सम्बन्धो विशेषः। स्नेहोऽस्त्यतिशयेन यस्मिन् सम्बन्धे मत्वर्थीयोऽर्श- आद्यच प्रत्ययः। सम्बन्धशब्दस्तु यथास्थितार्थः । अक्रियमाणेऽपि स्नेह- ग्रहणे दुर्योधनादिषु सम्बन्धसद्भावादतिप्रसक्तिः । सम्बन्धादयः स्नेहः । तस्मादिति तु व्याख्याने सम्बन्धग्रहणानर्थक्यम्। कथञ्चित् सम्बन्धस्य सर्वत्र सम्भवात् । तस्मात् सम्बन्धस्नेहयोर्विशेषण विशेष्यभावेनैकत्वाद्युक्तम् । चातुर्विध्यमेवमेवैतत् । यो हि मन्यते भक्तिव्यतिरेकेण पञ्चानामतोक्तिरिति । तन्मते तस्माद्वैरानुबन्धेन निर्वै रेण भयेन वा । स्नेहात् कामेन वा युज्यात् कथञ्चिन्नेक्षते पृथक् ॥ इत्येतद् विरुध्यते । अन हि निर्वैरशब्देन भक्तिनिर्देशाद् भक्तिसहितानामेव पञ्चानामुक्तिः। अत एवेदमपि युज्यते कतमोऽपि न वेणः स्यात् पञ्चानां पुरुष प्रति । इति तस्माद् युक्त व्याख्यातमाचार्येण । सम्बन्धात् स्नेहात वृष्णयो यूयञ्चेत्येक मित्यादिना। नारदो युधिष्ठिरम् । (भाग० ७१।३०) ॥१५॥ 1 पाणिनि: ५।२।१२७ 3 भागवतम् ७॥१॥३१ 2 भागवतम् ७।१।२५ ·६२ सटीक-मुक्ताफले निविण्णानां ज्ञानयोगो न्यासिनामिह कर्मसु । तेष्वनिविण्णचित्तानां कर्मयोगस्तु कामिनाम् ॥१६॥ अथ विहितास्वधिकारिभेदमाह । निर्विरणानामिति । न्यासिनां कर्म- त्यागिनां मध्ये निर्विरणानां वीतरागाणां ज्ञानयोगः ज्ञान मिश्रा भक्तिः। तेषु न्यासिषु मध्ये अनिर्विरणानां कर्मसु सत्सु ज्ञानयोगः । कर्मज्ञानयोगः त्यक्तकाम्यकर्मणामप्यतीव्रवैराग्याणां कर्मज्ञानमिश्रा भक्तिरित्यर्थः । कामिनां काम्य- कर्मासक्तानां तु कर्मयोगः कर्ममिश्र वेत्यर्थः । (भाग० ११।२०।७) ॥१६॥ यहच्छया मत्कथादौ जातश्रद्धस्तु यः पुमान् । न निर्विणो नातिसक्तो भक्रियोगोऽस्य सिद्धिदः ॥१७॥ । शुद्धभक्त्यधिकारिणमाह । यहच्छयेति । यद्यपि निष्कामः कर्मभिः शुद्धसत्त्वस्य भगवत्कथादौ श्रद्धा स्यात् तथापि साधनसहस्रदुर्लभेति द्योतनाय यदृच्छयेत्युक्तम् । भक्तियोगः श्रद्धा भक्तिः । स एव भक्तियोगाख्य इत्युक्त- त्वात् । (भाग० ११।२०१८ ) ॥१७॥ य एतान् मत्पथो हित्वा भक्तिज्ञानक्रियात्मकान् । क्षुद्रान् कामांश्चलैः प्राणैर्जुषन्तः संसरन्ति ते ॥१८॥ एवमधिकारिभेदं निरूप्य भक्तिहीनानिन्दति य एतानिति । मत्पथः मत्प्राप्त्युपायान् । भक्तीति शुद्धायाः । भक्लिज्ञानेति ज्ञानमिश्रायाः ज्ञानक्रियेति कर्ममिश्रायाः । भक्तिज्ञानक्रियेतिसमस्तेन कर्मज्ञानमिश्रायाः । क्षुद्रा- स्तुच्छाः। कामा विषयाः। जुषन्तः सेवमानाः। संसरन्ति । संसरणं जन्ममृत्युदुःखानुभवः । ( भाग० ११।२१।१ ) ॥१८॥ स्वे स्वेऽधिकारे या निष्ठा स गुणः परिकीर्तितः। विपर्ययस्तु दोषः स्यादुभयोरेष निश्चयः ॥१६॥ भजमानेष्वपि खाधिकारप्राप्तभूमिकात्यागेन भूमिकोत्तराधिष्ठाने दोषमाह । ।

·५म अः]
विष्णुभक्तलक्षणं भेदाश्च
३
-
स्वे ख इति। उभौ गुणदोषौ। . भगवान् उद्धवम् । ( भाग० ११।२१।२)
॥१६॥
एवं सति कर्ममिश्रा नव गृहस्थानाम् । कर्मज्ञानमिश्रास्तिस्त्रो
वनस्थानाम् । ज्ञानमिश्रका भिक्षूणाम्। शुद्धका सर्वेषामुत्पन्नेऽनु-
रागे। उत्पाद्यतु यथासम्मिश्राः। अविहिताश्चतस्रो गोप्यादि-
तुल्यानाम् । एवमष्टादश भेदाः ॥२०॥
श्रीवोपदेवकृते मुक्ताफले विष्णुभक्तलक्षणं भेदाश्च ।
इति पञ्चमोऽध्यायः॥५॥
अथाधिकारिप्रघट्टकार्थं सुखग्रहणाय स्पष्टयति । एवमिति । एवमधिकारि-
निर्णये सति तत्रापि प्रकृत्यानुरूपेण सात्त्विक्यादिविभागः स्वयमूयः ।
गृहस्थेष्वपि निष्कामकर्मणां कर्मज्ञानमिव । विदेह-याज्ञवल्क्यादयो
निदर्शनम् । भिक्षवोऽत्र परमहंसाः। अन्येषां नैष्ठिकब्रह्मचारिणाश्च कर्मज्ञान-
मिश्रौव। शुद्धेति । पूर्वपूर्वभक्त्यभ्यासबलाद् रजस्तमाक्षये विशुद्धोर्जिते
सत्त्वोदले चेतसि भगवत्यनुरागोदये प्रयत्नमन्तरेण शुद्धा भक्तिराविर्भवतीत्यभि-
प्रेत्याह उत्पन्नेऽनुराग इत्यादि। ततः परमदूरविप्रकृष्टा मुक्तिः ।
गोप्यादितुल्यानामिति । भगवति प्रभूतकामद्वेषभयस्नेहासक्तानामन्येषा-
मित्यर्थः। तदेवं मिश्रास्त्रयोदश । शुद्धका । अविहिताश्चतस्रः इत्यभि-
प्रेत्य भक्त्याष्टादशभेदया इति प्रागुक्तमित्याशयेनोपसंहरति । एवमित्युक्त-
प्रकारेण ॥२०॥
-
ह्यत
-
।
।
इति हेमाद्रिविरचितायां कैवल्यदीपिकायां विष्णुभक्त लक्षणं
भेदाश्च ।
समाप्तोऽयं पञ्चमोऽध्यायः ॥५॥

·षष्ठोऽध्यायः - अथ विष्णुभक्तिमहिमा यावन्न जायेत परावरऽस्मिन् विश्वेश्वरे द्रष्टरि भक्रियोगः । तावत् स्थवीयः पुरुषस्य रूप क्रियावसाने प्रयतः स्मरेत ॥१॥ एवं सपरिकरां भक्तिं निरूप्य तत्र मुमुक्षोः प्रवृत्तिविशेषार्थ तन्माहात्म्य- माह । विष्णुभक्तीति । तत्राप्यष्टादशभिः पूर्वरङ्गं विधास्यन् प्रथमेन भक्तर्गहनत्व माह। यावदिति। परावरे कार्यकारणरूपे अस्मिन् शास्त्रप्रसिद्ध विश्वेश्वरे विश्वस्य प्रथमकारणे द्रष्टरि साक्षित्वेन निष्पादितकार्ये भक्तियोगः । तल्लीलाश्रवणादिभिर्विना स्थातुमशक्तिः। स्थवीयः षोडशकलं स्थूलत्वं नामरूपा- दिमत्त्वम् । तच्चान्यत्रान्यस्मादतिशयितमितीयसुन्प्रत्ययः । क्रियावसाने षोडशोपचारपूजानन्तरम् । प्रयतः पूतचित्तः। एवम्भूतो भक्तियोग इयता प्रबन्धेन निष्पाद्यत इत्यस्य सहसा दुर्लभत्वाद् गहनत्वमित्यर्थः । शुको राजा नम् । ( भाग० २।२।१४) ॥१॥ नैष्कर्म्यमप्यच्युतभाववर्जित न शोभते ज्ञानमलं निरञ्जनम् । कुतः पुनः शश्वभद्रमीश्वरे न चार्पितं कर्म यदप्यकारणम् ॥२॥ अथ पञ्चभिः कर्मयोगाद् भक्तिमुत्कर्षयन् एकेन भक्तिहीनं कर्म निन्दति नैष्कर्म्यमिति। नैष्कम्यं ज्ञानयोगः । अच्युतभावो विष्णुभक्तिः । कुतो व 1 पाणिनिः श५७

·६ष्ठ अः]
विष्णुभक्तिमहिमा
शोभते यतोऽज्ञानमलम् । अज्ञानं मलो दोषो यत्र तत्तथा। तत् कुतः? यतो
निरञ्जनम् । निर्गतमञ्जनं ब्रह्मणो व्यञ्जनं सत्त्वं यस्मात्तत्तथा । अयमर्थः ।
नैष्कर्म्य हि ब्रह्मज्ञानप्रधानम् । तच्च सत्त्वगुणे ब्रह्मण्युपासिते भवति । नेतर-
गुणे निर्गुणे वा। यदा भक्तिहीनं मनो नैष्कर्म्यमपि न शोभते तदा। कर्म पुनः
कुतः शोभते'न कुतोऽपीत्यर्थः । यतः शश्वदभद्रम् । अनुष्ठाने फले चामङ्गलम् ।
न चेश्वरेऽर्पितं नारायणायेति येनाभद्रत्वहानिः । ननु किं काम्यकर्म निन्द्यते।
नेत्याह । यदप्यकारणं नित्यं नैमित्तिकच कारणं कामना। नैष्कर्म्यमपीत्यपि-
शब्दात् कर्मनिन्दायां तात्पर्यम् । ( भाग० १।५।१२) ॥२॥
जुगुसितं धर्मकृतेऽनुशासतः
स्वभावरक्रस्य महान् व्यतिक्रमः।
यद्वाक्यतो धर्म इतीतरः स्थितो
न मन्यते तस्य निवारण जनः ॥३॥
मुमुक्षया जिज्ञासुमुपस्थितं शिष्यं प्रति भक्तरन्यं वर्णयतो विश्रब्धवञ्चनदोषः
स्यादित्याह जुगुप्सितमिति । जुगुप्सितमधर्मसाधनम् । विषयसेवनम् ।
ततैव स्वभावेन रक्तस्य धर्मकृते धर्माय योऽनुशास्ति तस्य महान् व्यतिक्रमः ।
यस्याप्तत्वेन गृहीतस्य वाक्यादधर्मोऽपि धर्मोऽयमिति निश्चित्य स्थितः। इतरः
प्राकृतो जनः ।
तस्यान्यथा ग्रहणस्य निवारणमन्यैः क्रियमाणं न मन्यते।
तस्योपदेष्टुरयं दोषः। तदुक्तम्
कामिनो वर्णयन् कामान् लोभं लुब्धस्य वर्णयन् ।
नरः किं फलमाप्नोति कूपेऽन्धमिव पातयन् ॥ (भाग० १।५।१५) ॥३॥
त्यक्त्वा स्वधर्मं चरणाम्बुजं हरे-
भंजनपक्कोऽथ पतेत्ततो यदि ।
यत्र क वा भद्रमभूदमुष्य कि
को वार्थ आप्तोऽभजता स्वधर्मतः॥४॥

·सटीक-मुक्लाफले अपक्कः साधकः कश्चिद्विष्णुलीलाश्रवणादेः साकारोपासनस्यान्तरङ्गस्य बहिरङ्ग नामिहोत्रा- दिना व्यवधानं मा भूदिति स्वधर्म त्यजति । कश्चित्तु नित्याकरणे प्रत्यवायभया- दीश्वरार्पणे त्वयथावत् कृतं स्यादिति च भक्तियोगं त्यजति । तयोः प्रथमः श्रेयानित्याह । त्यक्त्वेति । अन्त्यभूमिकामप्राप्तः । नित्याकरणप्रत्यवायादनन्तरम् । ततः स्थानाद् यत्र वचन स्थाने यदि पतेत् । अमुष्य पतितस्य किमभद्रमभूत् न किमपीत्यर्थः । विष्णुभक्ति- वासनासद्भावादिति भावः। अभजता भक्तिहीनेन खधर्मतः को वा अर्थः प्राप्तः । न कोऽपीत्यर्थः । विषयसुखे प्राप्तेऽप्यनर्थत्वा दित्यर्थः । (भाग० ११५११७) ॥४॥ तस्यव हेतोः प्रयतेत कोविदो न लभ्यते यद् भ्रमतामुपर्यधः। तल्लभ्यते दुःखवदन्यतः सुख कालेन सर्वत्र गभीररंहसा ॥५॥ अनर्थत्वमेवाह । तस्यैवेति। हेतोरिति सप्तम्यर्थे षष्ठी। यत् खतः सुखं भ्रमद्भिर्न लभ्यते । कारकस्य शेषत्वविवक्षायां षष्ठी। तदर्थं प्रयतेत । यत्त्वन्यतो विषयजन्यं सुखं तत् सर्वत्र लभ्यते। नहि दुःखं केनापि प्रार्थ्यते। तत्र हेतुः कालेनेति । गभीररंहसा दुर्लक्ष्यवेगेन । (भाग० १।५।१८) ॥५॥ - वै जनो जातु कथञ्चनाव्रजे- न्मुकुन्दसेव्यन्यवदङ्गसंमृतिम् । स्मरन् मुकुन्दाध्य पगृहनं पुन- विहातुमिच्छेन्न रसग्रहो जनः ॥६॥ त्यक्त्वेति श्लोके खधर्मत्यागेन भजतः पतनमभ्युपेत्याभद्रत्वहानिमुक्त्वा 1 भाग० ऽभजवां 2 पाणिनिः २३५० ( बार्तिकम् ) ·६ष्ठ अंः विष्णुभक्तिमहिमा इदानीं तु पतनमेव नास्तीत्याह न वै इति। कदाचित् प्रमादेनापि संसृतिं नाव्रजेत् । अन्यवद् भक्तिहीनस्वधर्मनिष्टवत् । स यथा स्खलितः स्थाना- च्च्यवते तथा नायमिति व्यतिरेके दृष्टान्तः । अङ्ग अहो व्यास। उपगूहनं मानसालिङ्गनम् । रसे रसवति वस्तुनि ग्रह आग्रहो यस्य स तथा । अत एव कथञ्चिद्विस्मृतमपि भक्तिसुखं पुनर्भटिति स्मरति । अत एव न च्यवते । नारदो व्यासम् । (भाग० ११५११६) ॥६॥ । श्रेयःसृति भक्रिमुदस्य ते विभो क्लिश्यन्ति ये केवलवोधलब्धये। तेषामसौ केशल एव शिष्यते नान्यद् यथा स्थूलतुषावघातिनाम् ॥७॥ अथ पञ्चभिर्ज्ञानयोगाद् भक्तिमुत्कर्षयन् तत्रैकेन भक्ति विना आत्मसाक्षात्- कारो न भवतीत्साह श्रेयासतिमिति। श्रेयःसृतिं मुक्तिमार्गम् । उदस्य क्लिश्यन्ति शमदमादीननुतिष्ठन्तः श्राम्यन्ति । केवलो बोधो ब्रह्मज्ञानम् । क्लेशलः श्रम एव शिष्यते न तु ज्ञानम् । खार्थे लच् प्रत्ययः । मत्वर्थीयानामपि स्वार्थिकत्वं द्रुमादिवत् । ( भाग० १०।१४।४ ) ॥७॥ त्यक्त्वा । अथापि ते देव पदाम्बुजद्वय- प्रसादलेशानुगृहीत एव हि । जानाति तत्त्वं भगवन्महिम्नो न चान्य एकोऽपि चिरं विचिन्वन् ॥८॥ किं भक्तया ननु ज्ञानानामेव का स्न्येनानुष्ठानाज् ज्ञानं भविष्यति । उपाधिज्ञानाङ्गानुष्ठानेऽपि हि निश्चितं भक्तिस्तुतिमात्रम् । अन्यो भक्ति- त्यागेनापि ज्ञानेप्सुः । एको विजनस्थः । विचिन्वन् आत्मानं पश्यन् । अयमर्थः। यथा साकारभजनेऽनायासेन तत्त्वाधिगमः । नैवं सहसा निराकारप्रवेशे। १३ ·सटीक-मुक्ताफले - तस्य बहुक्लेशसाध्यत्वात् । तदुक्तम् । क्लेशोऽधिकतरस्तेषामव्यक्लासक्तचेतसाम्। इति । ( भाग० १०११४१२६) ॥८॥ ज्ञाने प्रयासमुदपास्य नमन्त एव जीवन्ति सन्मुखरितां भवदीयवार्ताम् । स्थाने स्थिताः श्रुतिगतां तनुवाङ्मनोभि- ये प्रायशोऽजितजितोऽप्यसि तैत्रिलोक्याम् ॥६॥ - - तस्मात् साधनान्तरे श्रमं हित्वा जिज्ञासुना भक्तिरेवानुसतव्येत्याह । ज्ञान इति। ज्ञाने ज्ञानविषये प्रयासं श्रमाद्यनुष्ठानं हित्वा भवदीयानां विष्णुभक्तानां वार्ता कथां नमन्तः मानवाः श्रवणादिभिराद्रियमाणा एव जीवन्ति । नान्यत् कुर्वन्ति । सन्तो मुखरिता यया। वाचंयमा अपि सन्तः कथासौन्दर्याद्वाचालतां भजन्तीत्यर्थः। स्थान एव स्थिताः। न तु तीर्थविशेषे। श्रुतिः -कर्णवेदश्च अस...। इति संशयवचनमुक्तिविशेषार्थम् । यद्यपि त्वमन्यैरजितः । तथापि कथारूपमर्मज्ञानाद् भक्तर्जितो वशीकृतोऽसि । ज्ञातोऽसीत्यर्थः । (भाग० १०।१४।३ ॥६॥ पुरेह भूमन् बहवोऽपि योगिन- स्त्वदर्पितेहा निजकर्मलब्धया। विबुध्य भक्यौव कथोपनीतया प्रपेदिरेऽओऽच्युत ते गति पराम् ॥१०॥ उक्तऽर्थे सदाचार प्रमाणयति । पुरेति । हे भूमन् व्यापिन् । योगिनोऽपि इत्यपिशब्दाद् योगेन विलम्बितां सिद्धिमालोक्य भक्तिश्रिता इत्युक्तम् । त्वद- र्पितेतिविशेषणत्रयेण तत्तु वाङ्मनोभिरित्येतद्विवृतम् । तत ईहा मनश्चेष्टेति मनसो व्यापार उक्तः । निजकर्मति कायस्य । कथेति वाचः। उपनीता निकटीकृता। भक्तवैव न साधनान्तरेण । विबुध्य ब्रह्माऽस्मीति निश्चयेन ज्ञात्वा । - 1 गीता-१२।

·विष्णुभक्तिमहिमा ६8 ६ष्ठ अः] + अञः सुखेन । परां गतिं यतः परं गम्यं नास्ति । ते अच्युतस्य गतिम अच्युतस्थानम् । (भाग० १०।१४।५).॥१०॥ तत्तेऽनुकम्पां सुसमीक्षमाणो भुञ्जान एवात्मकृतं विपाकम् । हृद्वाग्वपुर्भिविद्धन्नमस्ते जीवेत यो मुक्तिपदे स दायभाक् ॥११॥ एवं ज्ञानयोगादुत्कर्षमुक्त्वोपसंहरति तदिति । तत् तस्मादात्मकृतं खकर्मविपाकं विविधफलं भुञ्जान एव न त्वन्यान्यारभमाणः । दायभागिति वाचोयुक्त्या मुक्तीयवदनपह्नवनीयत्वादावश्यकत्वमुक्तम् । ब्रह्मा श्रीकृष्णम् । (भाग० १०११४८) ॥११॥ केचित् केवलया भक्त्या वासुदेवपरायणाः । अघं धुन्वन्ति कात्न्येन नीहारमिव भास्करः ॥१२॥ ननु किं भक्त्या । प्रायश्चित्तैरेव पापक्षयात् सत्त्वशुद्धौ ज्ञानमुदेष्यतीति चेत्तताह । केचिदिति । केवला प्रायश्चित्तनिरपेक्षा । का स्न्येनेति यथा प्रायश्चित्तभेदाद्भिन्नपापक्षयो नैवमत्रेत्युक्तम् । भक्तिस्त्वेकैव सर्वपापक्षये क्षमेत्यर्थः। तदेव दृष्टान्तेन व्यङ्ग्यम् । नीहारं हिमम् । (भाग० ६।१।१५) ॥१२॥ न तथा ह्यघवान् राजन् पूयेत तप-आदिभिः । यथा कृष्णार्पितप्राणस्तत्पुरुषनिषेवया ॥१३॥ प्रायश्चित्तैः सावशेषा शुद्धिः। भक्तया तु पुनः पापप्रवृत्तिनिवारणादात्यन्ति- कोत्याह । न तथेति । न तथेति । हे राजन् परीक्षित् । आदिशब्दाज जनपदाः तीर्थादयश्च । प्राणो जीवनम् । तत् पुरुषेषु वैष्णवेषु निषेवया। वैष्णवो हि ·सटीक-मुक्ताफले मुख्यमधिष्ठानं विष्णोः । न चाधिष्ठानं विना भक्तिः। (भाग०६।१।१६) ॥१३॥ सधीचीनो ह्ययं लोके पन्थाः क्षेमोऽकुतोभयः । सुशीलाः साधवो यत्र नारायणपरायणाः ॥१४॥ किश्च प्रायश्चित्तेभ्यो भक्तिरविन्न त्याह । सध्रीचीन इति। सध्रीचीनः साधुः । यत्र भक्तिमार्गे । साधवः साधनभूताः । साधनवैगुण्याद्विघ्नाः। (भाग० ६।१।१५) ॥१४॥ प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखम् । न निष्पुणन्ति राजेन्द्र सुराकुम्भमिवापगाः ॥१५॥ इतोऽपि तेभ्यो भक्तिर्विशिष्टेत्याह । प्राय इति । न निष्पुणन्ति निश्चयेन न . पवित्रयन्ति । नारायणपराङ्मु खं यथा स्यात्तथा चीर्णानि । अयमर्थः । भक्तिहीनैः प्रायश्चित्तैर्ज्ञानपूर्वेषु पापेषु न कर्मक्षयः । किन्तु व्यवहार्यत्वमातम् । तत्सहितैस्तयैवाद्वयमपीति भक्त विशिष्टम् । अत एव बहिःशुद्धिः प्रायश्चित्तैः । अन्तःशुद्धिस्तु भक्त्यैवेति दृष्टान्तेन व्यजितम् । (भाग ६।१।१८) ॥१५॥ एतावतालमघनिर्हरणाय पुंसां संकीतनं भगवतो गुणकर्मनाम्नाम् । विक्रुश्य पुत्रमघवान् यदजामिलोऽपि नारायणेति म्रियमाण इयाय मुक्तिम् ॥१६॥ भक्त्यैव सर्वपापक्षय इत्यत्र निदर्शनमाह । एतावतेति । गुणाः सौन्दर्यादयः। कर्माणि सृष्ट्यादीनि । नामानि नारायणादीनि । एषामन्यतमस्य संकीर्तनं पापक्षयाय समर्थम् इत्येतावताऽनेनैव ज्ञातव्यम् । यदजामिलोऽपि मुक्तिमवाप ।

·६ष्ठ अः] विष्णुभक्तिमहिमा १०१ अजामिम् अकुलीनां स्त्रियं दासीं लाति गृहणातीति अजामिलः। सोऽपीत्यपि- शब्दार्थः। नारायणेतिः विक्रुश्य सम्यक कीर्तयित्वा । तच्च पुतं विक्रुश्य न तु हरिम् । किञ्चाघवानशुचिरपि अखस्थचित्तोऽपि म्रियमाणः । (भाग० ६।३।२४) ॥१६॥ प्रायेण वेद तदिदं न महाजनोऽयं देव्या विमोहितमतिर्वत माययालम् । त्रय्यां जड़ीकृतमतिर्मधुपुष्पितायां वैतानिके महति कर्मणि युज्यमानः ॥१७॥ नन्वेवञ्चेत् किमिति सर्वे भक्तिमेव नानुतिष्ठन्तीत्यत आह । प्रायेणेति । तदिदं भक्तिमाहात्म्यम् । मधुना मधुरेणार्थवादेन पुष्पिता फलाशामात्रदा न तु कदाचित् फलिता। वैतानिके यज्ञसम्बन्धिनि महति बहुक्लेशे माया- मोहितत्वेन श्रद्धाजाड्याद्वेदधर्मेषु प्रवर्तन्ते । न तु भक्कावित्यर्थः। (भाग० ६।३।२५) ॥१७॥ एवं विमृश्य सुधियो भगवत्यनन्ते सर्वात्मना विद्धते खलु भावयोगम् । ते मे न दण्डमरहन्त्यथ यद्यमीषां स्यात्पातकं तदपि हन्त्युरुगायवादः ॥१८॥ अमोहितास्तु भक्तिमेवानुतिष्ठन्तीत्याह । एवमिति । भावो भक्तिः। सेयमस्य । अथापि प्रमादेनेत्यर्थः । उरुगायो विष्णुः । वादः संकीर्तनम् । (भाग० ६।३।२६) ॥१८॥ ते देवसिद्धपरिगीतपवित्रगाथा ये साधवः समदृशो भगवत्प्रपन्नाः ।

·१०२ सटीक-मुक्ताफले तान्नोपसीदत हरेर्गदयाभिगुप्तान नैषां वयं न च वयः प्रभवाम दण्डे ॥१॥ ते देवेति। - एवं पूर्वरङ्ग कृत्वा भक्तस्तुतिद्वारा भक्तिसामान्यं स्तौति नोपसीदत समीपमागच्छत । वयः कालः। (भाग० ६।३।२७) ॥१६॥ तानानयध्वमसतो विमुखान् मुकुन्द- पादारविन्दमकरन्दरसादजस्रम् । निष्किञ्चनैः परमहंसकुलैरसङ्ग- जुष्टाद् गृहे निरयवमनि बद्धतृष्णान् ॥२०॥ तर्हि कान् प्रति गन्तव्यमिति तानाह । तानानयध्वमिति । ताननु- भूतान् । असकृदत्रागमनात् । अनुभूतवाचो तच्छब्दो यच्छब्दं नापेक्षत इति प्रागुक्तम् । अजस्र जुष्टात् । (भाग० ६।३।२८) ॥२०॥ जिह्वा न वक्ति भगवद्गुणनामधेयं चेतश्च न स्मरति तच्चरणारविन्दम् । कृष्णाय नो नमति यच्छिर एकदापि तानानयध्वमसतोऽकृतविष्णुकृत्यान् ॥२१॥ वैमुख्यमेव दर्शयति जिह्वति। गुणं सत्त्वादिकमधिकृत्य प्रवृत्तं नाम । यद् येषाम् । यमः खदूतान् । (भाग० ६।३।२६) ॥२१॥ पानेन ते देव कथासुधायाः प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये। वैराग्यसार प्रतिलभ्य बोध यथाजसान्वीयुविकुण्ठधिष्ण्यम् ॥२२॥ 1 भाग० ० युरकुण्ठधिष्णाम् ·६ष्ठ अः ] विष्णुभक्तिमहिमा १०३ तथापरे चात्मसमाधियोग- बलेन जित्वा प्रकृति बलिष्ठाम् । तामेव धीराः पुरुष विशन्ति तेषां श्रमः स्यान्न तु सेवया ते ॥२३॥ - । ननु सांख्ययोगाभ्यासवलाद् विविक्तप्रकृतिपुरुषस्य मृत्युभयं न भविष्यति किं भक्तया तत्राह द्वाभ्याम् । पानेनेति । प्रथमं कथासुधापानम् कथानायके भक्तिः। ततोऽन्यत्र वैराग्यम् । ततः कथानायकस्वरूपज्ञानम्। ततः समाधिरविक्षिप्तचित्तत्वम् । तदर्थं योगः स्वपदप्राप्तिः । यथायं मार्गस्तथाऽन्योऽपील्याह । आत्मनः खस्य समाधिरविक्षिप्त- चित्तत्वं तदर्थं योगो यमनियमादिसेवा। तबलेन प्रकृतिजयः । ततस्त- द्रहितपुरुषप्राप्तिः अनयोर्गियोर्मध्ये द्वितीये श्रमः । तत्त्वानि विष्णुम् (भाग० ३१५४६-४७) -॥२२-२३॥ । अहो ममामी वितरन्त्यनुग्रह हरि गुरु यज्ञभुजामधीश्वरम् । खधर्मयोगेन यजन्ति मामका निरन्तरं क्षौणितले दृढव्रताः ॥२४॥ एवं भक्तिसामान्यं स्तुत्वा तद्विशेषान् स्तुवानः सात्त्विकी स्तिस्रस्त्रिभिः स्तौति । अहो इत्यादिना । अहो सभ्याः । मम पृथोः । मम पृथोः। अमी मद्देश- वासिनः । यजन्ति पूजयन्ति । अत्र खधर्मेति विधिसिद्धयर्था स्तुता । पृथुः सभ्यान् (भाग० ४।२१।३६) ॥२४॥ मन्ये धनाभिजनरूपतप:श्रुतौज- स्तेजःप्रभावबलपौरुषबुद्धियोगाः ।

·१०४ सटीक-मुक्ताफले नाराधनाय हि भवन्ति परस्य पुसो- भक्त्या तुतोष भगवान् गजयूथपाय ॥२५॥ ओजो मन:- । पाटवम् । - अभिजनः कुलम् । तपः कृच्छादि । श्रुतं शास्त्रम् । तेजः कान्तिः । प्रभावः शौर्योमा । बलं देहसौष्टवम् । पौरुषं सम्भावना बुद्धिर्मन्त्रशक्तिः । योग उद्यमः। हि यस्मात् । धनादिहीनाय गजयूथपाय गजेन्द्राय तुतोष । अत्र कर्मक्षयार्था। गजो हि कर्मक्षयार्थ स्तुतवान् । (भाग० ७६६) ॥२५॥ विप्राद् द्विषड़ गुणयुतादरविन्दनाभ- पादारविन्दविमुखात् श्वपचं वरिष्ठम् । मन्ये तदर्पितमनोवचनेहितार्थ- प्राणं पुनाति स कुलं न तु भूरिमानः ॥२६॥ द्विषड़ द्वादश। गुणा धनाभिजनादयः । यद्वा शमो दमस्तपः शौचं क्षान्त्यावविरक्तताः । मौनविज्ञानसन्तोषाः सत्यास्तिक्ये द्विषड़ गुणाः ॥ इत्यतोताः । षड़ गुणा इति पाठे यजनादयः । श्वपचमन्त्यजम् । ईहितं कायचेष्टा । अर्थः पश्वादिः । प्राणो जीवनम् । स श्वपचः। भूरिमानो बहु- गर्वो विप्रः। अनेन विष्णुप्रीत्यर्था । अत्र हि वाक्ये सर्वस्य भगवदर्पणे तात्पर्यम् । प्रह्लादो नृसिंहम् । (भाग० ७६।१०) ॥२६॥ 1 श्रीमद्भागवत सप्तमस्कन्धीयनवमाध्यायदशमलोकटोकायां श्रोधरखामितमहाभारत- वचनम् । अध्यापनमध्यघनं यजन याजन तथा । दानं प्रतिग्रहश्च व षट् कर्माण्यग्र जन्मनः ॥ मनु' १२८ना ·६ष्ट अः] विष्णुभक्तिमहिमा देवर्षिभूताप्तनृणां पितॄणां न किङ्करो नायमृणी च राजन् । सर्वात्मना यः शरणं शरण्यं गतो मुकुन्दं परिहृत्य कर्तम् ॥२७॥ अथ कर्मज्ञानमिश्रां द्वाभ्यां स्तुवन् तत्कतु विधिनिषेधातीतां दर्शयति देवेति । आप्तनृणाम् अवसरे प्राप्तानामतिथीनामित्यर्थः। वैश्वदेवब्रह्मयज्ञ- भूतवल्यतिथिपूजानित्यश्राद्धाख्यपञ्चमहायज्ञकरणेन देवादीनां नायमधीनः । नाप्यकरणे ऋणी। सर्वात्मना सर्वभूतेषु भगवद्भावदर्शनेन । कर्तं भेदम् । कृती. च्छेदने इत्यस्य रूपम् । ( भाग० १११५४१) ॥२७॥ । व खपादमूलं भजतः प्रियस्य त्यक्तान्यभावस्य हरिः परेशः। विकर्म यच्चोत्पतितं कथञ्चि- दुनोति सर्वं हृदि सन्निविष्टः ॥२८॥ विध्यतीतामुक्ता निषेधातीतामाह खपादेति । अन्यभावो भेद- बुद्धिः। विकर्म पापम् । उत्पतितम् अकस्माद्घटितम् । कथश्चित प्रमादेन । ननु निष्कामस्य भजनं न तु पापक्षयार्थमित्यत आह । हृदि सन्निविष्ट इति । वस्तुसामर्थ्यादित्यर्थः । करभाजनो निमिम् । ( भाग० ११।५:४२१ ) ॥२८॥ शुद्धिर्नृणां न तु तथेड्य दुराशयानां विद्याश्रुताध्ययनदानजपक्रियाभिः । सत्त्वात्मनामृषभ ते यशसि प्रवृद्ध- तच्छ्रद्धया श्रवणसंभृतया यथा स्यात् ॥२६॥ वस्तुसामर्थ्यमेवाह । शुद्धिरिति । हे ईज्य स्तुत्य ! विद्या वैश्वानराद्य - 1 भाग० ०दानतप क्रियाभिः 2 भाग:००सश्रद्धया । १४

·सटीक-मुक्ताफले
।
पासना । श्रुतं शास्त्रम् । अध्ययनं वेदाक्षरग्रहणम् । दानं हिरण्यादेः
सत्पात्रेऽर्पणम् । जपो मन्त्रावृत्तिः । क्रिया अग्निहोत्रादि कर्म । सत्त्वात्मनाम्
ऋषभ सात्त्विकोष्ठ । विशुद्धोर्जितसत्त्वकारणात् । ब्रह्माद्याः श्रीकृष्णम् ।
(भाग० ११।६।६) ॥२६॥
ते नाधीतश्रुतिगणा नोपासितमहत्तमाः ।
अव्रतातप्ततपसः सत्सङ्गान्मामुपागताः ॥३०॥
उक्तेऽर्थे निदर्शनमाह । ते नेति । ते दैत्यादयः । अवताश्च ते अतप्त-
तपसश्च । श्रीकृष्ण उद्धवम् । ( भाग० ११।१२।७) ॥३०॥
बाध्यमानोऽपि मद्भक्तो विषयैरजितेन्द्रियः।
प्रायः प्रगल्भया भक्त्या विषयैर्नाभिभूयते ॥३१॥
यथाग्निः सुसमृद्धाचिः करोत्येधांसि भस्मसात् ।
तथा मद्विषया भक्तिरुद्धवैनांसि कृतनशः ॥३२॥
बाध्येति द्वाभ्याम् ।
अस्याञ्च प्रवृत्तायां विषयाद्यनर्थश्च शाम्यतीत्याह
भस्मसात् करोति का स्न्येन भस्मीकरोति ।
कृतनशः ससंस्काराणि ।
( भाग० ११।१४।१८-१६) ॥३१-३२॥
न साधयति मां योगो न साङ्ख्यं धर्म उद्धव ।
न स्वाध्यायस्तपस्त्यागो यथा भक्तिर्ममोर्जिता ॥३३॥
भक्त्याऽहमेकया ग्राह्यः श्रद्धयात्मा प्रियः सताम् ।
भक्तिः पुनाति मनिष्ठा श्वपाकानपि सम्भवात् ॥३४॥
संसारसिन्धुमतिदुस्तरमुत्तितीर्षो-
र्नान्यः प्लवो भगवतः पुरुषोत्तमस्य ।
लीलाकथारसनिषेवणमन्तरण
पुंसो भवेद्विविधदुःखदवादितस्य ॥३५॥

·FARAधक
६ष्ट अः]
विष्णुभक्तिमहिमा
१०७
-
त्यागः
अथ ज्ञानमिश्रां तिभिः स्तौति न साधयतीति । न साधयतिन वशी-
करोति । योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः। साङ ख्यं प्रकृतिपुरुष-विवेकः । धर्मो नित्य-
नैमित्तिकानुष्ठानम् । खाध्यायो मन्त्रजपः । तपः पराकादि।
सन्न्यासः। ऊर्जिता उत्कटा । ( भाग० ११।१४।२० ) ॥३३॥
अपि सम्भवात् सम्भवादपि । सम्भूतमात्रापि पुनाति । किं पुनः प्रौढा।
श्वपाकोऽन्त्यजः । श्रीकृष्ण उद्धवम् । ( भाग० ११।१४।२१) ॥३४॥
अन्तरेण विना । दवो वनवह्निः । अत्रोर्जितेका लीलाकथेति पदानि ज्ञान-
मिश्रत्वे बीजम् । शुको राजानम् । (भाग० १२१४१४०) ॥३५॥
अकामः सर्वकामो वा मोक्षकाम उदारधीः ।
तीव्रण भक्रियोगेन यजेत पुरुषं परम् ॥३६।।
अतः परं शुद्धभक्ति स्तोति । अकाम इति । अकामो भक्तिमात्रकामः ।
सर्वेषूक्तानुक्त घु कामो यस्य । भक्तियोगः श्रद्धा भक्तिः । परं पुरुषं विष्णुम्
शुको राजानम् । ( भाग० २।३।१० ) ॥३६॥
।
यत्पादपङ्कजपलाशविलासभक्त्या
कर्माशयं ग्रथितमुद्ग्रथयन्ति सन्तः।
तद्धन्न रिक्रमतयो यतयोऽपि रुद्ध-
स्रोतोगणास्तमरणं भज वासुदेवम् ॥३७॥
-
दलम् ।
मुक्तिकामस्तु विशेषतो भक्तिमेवाद्रियत इत्याह । यत्पादेति । पलाशं
अडल्यवयवः । विलासः सौन्दर्यम् । कर्माण्याशेरतेऽस्मिन्निति
कर्माशयश्चित्तम् । प्रथितं गुम्फितम् । उद्ग्रथयन्ति गुण्यग्रन्थिं भिन्दन्ति ।
रिक्तमतयः सोऽस्मीति भावुकाः । स्रोत इन्द्रियम् । तद्वन्नोद्ग्रथयन्ति ।
यद्वत् पूर्णमतयस्तं प्रपद्यन्त इति । भेदभावनायां
ज्ञेयं पृथग-
स्तीति मतेः पूर्णत्वम् । अभेदभावनायान्तु ज्ञातैवेति रिक्तता। अरणं शरणम् ।
कुमाराः पृथुम् । ( भाग० ४।२२॥३६ ) ॥३७॥

·सटीक-मुक्ताफले नालं द्विजत्वं देवत्वमृषित्वं वासुरात्मजाः। प्रीणनाय मुकुन्दस्य न वृत्त न बहुशताः ॥३८॥ न चास्यामन्येष्विव वृत्तजात्यायव प्रयोजक्रमित्याह । नाल मिति । हे असुरात्मजाः दैत्यपुत्राः । वृत्तं सदाचारः। (भाग० ७॥७॥५१ ) ॥३८॥ न दानं न तपो नेज्या न शौचं न व्रतानि च । प्रीयतेऽमलया भक्त्या हरिरन्यद्विडम्बनम् ॥३॥ व्रतानि हरिदिनोपवासादोनि । अमला शुद्धा तया। विडम्बनं जीवनाय नटनम् । ( भाग० ७१७।५२ ) ॥३६॥ रायः कलत्र पशवः सुतादयो गृहा मही कुञ्जरकोषभूतयः। सर्वेऽर्थकामाः क्षणभङ्गुरायुषः कुर्वन्ति मर्त्यस्य कियत् प्रियञ्चलाः ॥४०॥ एवं हि लोकाः क्रतुभिः कृता अमी क्षयिष्णवः सातिशया न निर्मलाः। तस्माददृष्टश्रुतदूषण पर भक्त्योक्तयेशं भजतात्मलब्धये ॥४१॥ -- ननु किं भगवत्प्रीत्या दृष्टश्रु तविषयैरेवात्मप्रीतिर्भविष्यतीति तताह द्वाभ्यां राय इति। रायो धनानि । रायो धनानि । भूतिरैश्वर्यम् । कामाः कामसाधनानि । क्षणभङ्गुरायुषो मर्त्यस्य। यतश्चलाश्चपलाः । प्रह्लादः बालान् । (भाग० ७१७३६-४०) ॥४०-४१॥ भयं द्वितीयाभिनिवेशतः स्या- दीशादपेतस्य विपर्ययोऽस्मृतिः ।

·६८ अः] विष्णुभक्तिमहिमा तन्माययातो बुध आभजेत्तं भक्त्यैकयेशं गुरुदेवतात्मा ॥४२॥ एकया इत्युक्तम् । तत हेतुमाह भयमिति। द्वितीये देहादावभिनि- वेशाद् यद्भयं तत्तन्मायया स्यात् । किन्तद्भयमित्यत आह ईश्वरादुपाधिना पृथगभूतस्य विपर्ययः। संसारित्वम् । भ्रम ईश्वरत्वास्मृतिश्चेति । गुरी देवताबुद्धिः । ( भाग० १११२।३७) ॥४२॥ भक्रिः परेशानुभवो विरक्रि- रत्यत्र चैष त्रिक एककालः। प्रपद्यमानस्य यथाश्नतः स्यु- स्तुष्टिः पुष्टिः क्षुदपायोऽनुघासम् ॥४३॥ यदा चैवं भक्तिर्जायते अत एव सगुणोपासनामुपास्य साक्षात्कारे सति तस्यात्मतया स्फुरणात्तलेवानुपाधिः प्रेमा अविद्यायावावरकत्वनिवृत्ति- रात्मकामता च भवतीत्याह । भक्तिरिति । भक्तिः प्रेमात्मिका । यया विष्णु विना क्षणमपि न वितिष्ठते । तत आत्मनो ब्रह्मत्वानुभवः । तस्य च परमा- नन्दरूपतया अन्यत्र विरक्तिररुचिः। प्रपद्यमानस्य भक्तयङ्गवर्गेण भजतः । एककालत्वे दृष्टान्तः । यथा भुञ्जानस्य प्रतिग्रासं सुखलब्धिः क्षुधा- निवृत्तयः स्युः। (भाग० ११।२।४२ ) ॥४३॥ यथेति । इत्यच्युताडि, भजतोऽनुवृत्या भक्तिविरक्तिर्भगवत्प्रबोधः। भवन्ति वै भागवतस्य राजन ततः परां शान्तिमुपैति साक्षात् ॥४४॥ 1 विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्र पप्रतिष्ठम् । योगदर्शनम् ११३८ ·सटीक-मुक्ताफले कवि- निषु जातेषु कृतकृत्यतामाह इतीति । अनुवृत्तिरविच्छेदः । निमिम् । ( भाग० ११।२।४३ ) ॥४४॥ । एवं सुरासुरगणाः समदेशकाल- हेत्वर्थकर्ममतयोऽपि फलविकल्पाः । तत्रामृतं सुरगणाः फलमञ्जसापु- यत्पादपङ्कजरजाश्रयणान्न दैत्याः ॥४५॥ भक्थव फलावाप्तिरित्यत्र निदर्शनमाह । एवमिति । हेतुः साधनम् । अर्थः प्रयोजनम् । कर्म उद्यमः । फलेविकल्पाः। षष्ठीस्थाने योगेतिवत् संज्ञा- यामप्यलुक । अञ्जसा अक्ल शेन । (भाग० ८।६।२८ ) ॥४५॥ यद्युज्यतेऽसुवसुकर्ममनोवचोभि- देहात्मजादिषु नृभिस्तदसत् पृथक्त्वात् । तैरेव सद्भवति यत् क्रियतेऽपृथकत्वात् सर्वस्य तदभवति मूलनिषेचनं यत् ॥४६॥ गृह एवासक्तस्यापि भगवत्प्रोतेरुपायमाह । यदिति । यदयुज्यते तत्परिभूयते । असवः प्राणाः। तेहादिभिः अपृथकत्वात् सर्वात्मकविष्णा- राधनबुद्धया । विष्णुहि मूलम् । शुक्रः । (भाग० ८।६।२६ ) ॥४६॥ न तेऽरविन्दाक्ष पदोपसर्पण मृषा भवेत् सर्वसुहृप्रियात्मनः । यथेतरेषां पृथगात्मनां सता- मदीदृशो यद् वपुरद्भुतं हि नः॥४७॥ 1 पाणिनि: २११४४

·६ट ः
:]
विष्णुभक्तिमहिमा
१११
न च राजादिवद्विष्णुभजने फलविकल्प इत्याह । न त इति । सुहृत्त्वात्
प्रत्युपकारमुपकारकत्वं । प्रियत्वात् सुखसेव्यत्वम् । आत्मत्वान्निकटस्थत्वम् ।
यद् यस्मात् पृथगात्मनां भेदबुद्धीनामपि नोऽस्मान् । अद्भतं मात्स्यं वपुरदीदृशः
दर्शितवानसि । वैवस्वतो भगवन्तम् । (भाग० ८१२४१३०) ॥४॥
तस्मिन् भवन्तावखिलात्महतो
नारायणे कारणमर्त्यमूतौं।
भावं विधत्तो नितरां महात्मन्
किं वावशिष्टं युवयोः सुकृत्यम् ॥४॥
।
भगवत्प्राकट्य सति कृतार्थतामाह तस्मिन्निति । आत्मतात्त्विक रूपं
हेतुनिर्मितम् । कारणेन सृष्ट्यादिना मनुष्यमूर्तिर्यस्य । तत्त्वतस्त्वमूर्तिः । भावं
चित्तवृत्तिम् । हे महात्मन् नन्द! युवयोर्यशोदानन्दयोः । उद्धवो नन्दयशोदे ।
( भाग० १०॥४६॥३३ ) ॥४८॥
यत्पादसेवाभिरुचिस्तपस्विना-
मशेषजन्मोपचितं मलं धियः ।
सद्यः क्षिणोत्यन्वहमेधती सती
यथा पदाङ्गुष्ठविनिःसृता सरित् ॥४६॥
-
तस्मिन्नित्युक्तम् । स क इति तमाह । यत्पादेति । तपखिनां तापत्रय-
सन्तप्तानां मलं कालुष्यम् । क्षिणोति नाशयति । एधती वर्धमाना विषय
सौन्दर्यात् । सती साध्वी विषयविशुद्धत्वात् । पृथुः सभ्यान् प्रति । ( भाग०
४।२१।३१) ॥४६॥
न ह्यतोऽन्यः शिवः पन्था विशतः संसृताविह ।
वासुदेवे भगवति भक्तियोगो यतो भवेत् ॥५०॥

·सटीक-मुक्ताफले
शुद्धभक्तरन्यमुपायं षड् भिर्निन्दति । वस्तुतो गहनत्वेन निराकारत्वे प्रति-
पत्तये पुनः पुनर्वचनं न दोषायेत्याह । न ह्यत इति । इह दृष्ट श्रुतसुस्वरूपायां
संसृतौ । भगवतीति विशेषण' विषयसौन्दर्यादेव भक्तिनिर्वाह इत्येवमर्थम् । शुकः ।
(भाग० २।२।३३) ॥५०॥
।
धर्मः सत्ययोपेतो विद्या वा तपसान्विता ।
मद्भक्त्योपेतमात्मानं न सम्यक् प्रपुणाति हि ॥५१।।
धर्म इति । आत्मानं चित्तम् । ( भाग० ११११४।२२ ) ॥५१॥
कथं विना रोमहर्षं द्रवता चेतसा विना।
विनानन्दाश्रुकलया शुध्येद् भक्तया विनाशयः ॥५२॥
पूतात्मनश्चिह्नान्याह । कथमिति । प्रत्येकं विनाशब्दस्य निर्देशाद् रोमहर्षा-
दीनां प्रत्येकं शुद्धिहेतुत्वम् । ( भाग० ११।१४।२३ ) ॥५२॥
यथाग्निना हेम मलं जहाति
ध्मातं पुनः ख भजते च रूपम् ।
आत्मा च कर्मानुशयं विधूय
मद्भक्तियोगेन भजत्यथो माम् ॥५३॥
भक्तया सवासनचित्तशुद्धिरिति । दृष्टान्तेन स्पष्टयति यथेति ।
ध्मातं
तप्तम् ।
कर्मानुशयो लिङ्गदेहम् । भक्तियोगेन भजतीति भक्तिरेव भजन-
हेतुर्न फलाकाङ क्षेत्युक्तम् । अथो शुद्ध्यनन्तरम् । भगवान् उद्धवम् । (भाग
११।१४।२५) ॥५३॥
तापत्रयेणाभिहतस्य घोरे
सन्तप्यमानस्य भवाध्वनीश।
पश्यामि नान्यच्छरणं तवाति-
द्वन्द्वातपत्रादमृताभिवर्षात् ॥५४॥

·६ अः] विष्णुभक्तिमहिमा उद्धवः श्रीकृष्णम् । (भाग० शरणमाश्रयः। अमृतं सुधा मोक्षश्च । ११।१६।६) ॥५४॥ मन्येऽकुतश्चिद् भयमच्युतस्य पादाम्बुजोपासनमत्र नित्यम् । उद्विग्नवुद्धरसदात्मभावाद् विश्वात्मना यत्र निवर्तते भीः ।।५।। । । मन्य इति । असति देहादावात्मभावादुद्वेगः। नन्वमरत्वमप्यकुतश्चिद्- भयं नेत्याह । विश्वात्मना कात्स्न्येन । अमरत्वन्तु सावधिकमित्यर्थः आभूत- संप्लवं स्थानममृतत्वञ्च भाष्यत इति वचनात् । कविर्निमिम । ११।२१३३) ॥५५॥ भाग० राजन् पतिर्गुरुरलं भवतां यदूनां दैवं प्रियः कुलपतिः क्व च किङ्करो वः । अस्त्वेवमङ्ग भगवान् भजतां मुकुन्दो मुक्तिं ददाति कहिचित् स्म न भक्तियोगम् ॥५६॥ शुद्धभक्तिर्मुक्त रपि दुर्लभा इत्याह । राजनिति। राजन् हे परीक्षित् । पति टोपद्रवनिवारणात् । गुरुहितोपदेशात् । भवतां पाण्डवानाम् । दैवम- दृष्टोपद्रवनिवारणात् । प्रियः प्रीतिजननात् । कुलपतिः पोषणात् । किङ्करः आज्ञाकरणात् । अतः कारणादेवमस्तु । मुकुन्दो मुक्तिं ददाति न तु भक्तिम् । भक्तिदाने हि भक्तस्य संविधान कार्यम् । न मुक्तिदाने । शुकः । (भाग० ५।६।१८) ॥५६॥ यस्यास्ति भक्तिभंगवत्यकिञ्चना सर्वैर्गुणैस्तत्र समासते सुराः । १५

·सटीक-मुक्ताफले
हरावभक्तस्य कुतो महद्गुणा
मनोरथेनासति धावतो बहिः ॥५७॥
भजमानः पुमान् देवैरप्याश्रियत इत्याह । यस्येति ।
अकिञ्चना शुद्धा।
सुरा इन्द्रादयः। गुणा ऐश्वर्यादयः।
गुणैः समासते गुणद्वारा सम्यग-
वसन्तीत्यर्थः। महतामिन्द्रादीनां गुणा महद्गुणाः । असति विषये । ( भाग
५॥१८॥१२)॥५७॥
तस्माद्रजोरागविषादमन्यु-
मानस्पृहाभयदैन्याधिमूलम् ।
हित्वा गृहं संसृतिचक्रबाल
नृसिंहपादं भजताकुतोभयम् ॥५८॥
।
शुद्धभक्तिं स्तुत्वोपसंहरति । तस्मादिति । रजो रजःकार्य तृष्णादि ।
रागः स्नेहपाशः। मन्युः क्रोधः । मानो दर्पः। आधिर्मनोव्यथा। संसृतीनां
दुरवस्थानां चक्रबालं मण्डल यस्मिन् गृहे । प्रह्लादो नृसिंहम् । (भाग.
५।१८।१४) ॥५॥
।
न युज्यमानया भक्त्या भगवत्यखिलात्मनि ।
सदृशोऽस्ति शिवः पन्था योगिनां ब्रह्मसिद्धये ॥५६।।
श्रीवोपदेवकृते मुक्ताफले विष्णुभक्तिमहिमा ।
इति षष्ठोऽध्यायः ॥६॥
किं बहुना भक्तिमेवैकामाद्रियध्वमित्याह । नेति । युज्यमाना क्रियमाणा ।
ब्रह्मसिद्धिर्मोक्षः। कपिलो देवहूतिम् । ( भाग० ३।२५।१६) ॥५६॥
इति हेमाद्रिविरचितायां कैवल्यदीपिकायां विष्णुभक्तिमहिमा ।
समाप्तोऽयं षष्ठोऽध्यायः ॥६॥

·सप्तमोऽध्यायः
अथ विष्णुभक्तयङ्गवर्गप्रकरणम् ।
तत्र विष्णुभक्तयङ्गवर्गलक्षण भेदाश्च ।
कायेन वाचा मनसेन्द्रिय
बुद्ध्यात्मना वानुसृतखभावात् ।
करोति यद् यत् सकलं परस्मै
नारायणायेति समर्पयेत्तत् ।।१।।
-
तदेवं भक्तिप्रकरणमुपायत्वेनेत्युक्तम् तत्रोतिकर्त्तव्यतां वक्त मिदमा-
रभ्यते ।
अथेति।
तत्राप्यसामान्य लक्षयति ।
कायेनेति । मनसा
संशयः । इन्द्रियैश्चक्षुरादिभी रूपोपलम्भादि । बुद्धथा निश्चयः । आत्मना
अहङ्कारेणाभिमानः । वाशब्दश्चार्थे । तेनानुक्तस्य सङ्कल्पहेतोर्महत्तत्त्वस्य समुच्चयः ।
इन्द्रियरित्येव सिद्धे कायाा क्तिरेकैकव्यापारस्याप्यङ्गत्वार्थम् । अत एव तुल्य-
कक्षाणां विकल्पार्थः प्रथमो वाशब्दः । यद् यदिति वीप्सया। सर्वस्य
यावद्देहं क्रियमाणस्यार्पणमित्युक्तम् । तत् किं निषिद्धमप्यनुमतं नेत्याह
स्वभावमिति । खस्य भाव्यते प्राप्यते शास्त्र णेति खभावम् । खविहित-
मित्यर्थः । तथापि किं विशिष्टनिस्तारबुद्ध्यार्पयेन्नेत्याह अनुसृत इति ।
श्रात्मेश्वरयोः स्वखामिभावानुसन्धानमनुसरणं परस्मै भगवदादिरूपाय ।
इतिशब्दः प्रकारे। तेनेदं नारायणायेत्यनेन प्रकारेणार्पयेत् । नान्यथेत्यर्थः ।
अन हि चतुर्थीनिर्देशात्तादर्थ्यावगमात् सङ्कल्पमित्यन्वयः । ततश्व भगव-
दर्थत्वेन सर्वस्य सत्कर्मणः करणं भक्तयङ्गमिति लक्षणार्थः। कविर्निमिम् ।
( भाग० ११।२।३६ ) ॥१॥

·११६ सटीक-मुक्ताफले । -- । स एकोनविंशतिधा। षट्त्रिंशद्वर्गः। त्रिंशद्वर्गः। षड्विंशति- वर्गः। पञ्चविंशतिवर्गः। चतुर्विंशतिवर्गः । विशतिवर्गः। एकोन- विंशतिवर्गः। अष्टादशवर्गः। पञ्चदशवर्गः । त्रयोदशवर्गः। द्वादश- वर्गः। एकादशवर्गः। दशवर्गः। नववर्गः । समवर्गः। षड्वर्गः। पञ्चवर्गः । चतुर्वर्गः। त्रिवर्गः। एते त्रयो यथोत्तरमन्तरङ्गाः ।। तत्र षट्त्रिंशद्वर्गः तस्माद गुरुं प्रपद्यत जिज्ञासुः श्रेय उत्तमम् । शाब्दे परे च निष्णातं ब्रह्मण्युपशमाश्रयम् ॥२॥ ॥ - एवं वर्गलक्षणमुक्त्वा तद्भेदान् वक्त माह स इति । स वर्गः:। नन्वेकोनविंशतौ वर्गेषु किमुत्तरोत्तरस्य पूर्वपूर्वबाधकत्वम् ? किंवा यवव्रीहिवत् सर्वेषां विकल्पः। आय सर्वबाधकस्यैव कथनेन चरितार्थत्वादन्योक्लया- नर्थक्यम् । द्वितीये विषमशिष्टा विकल्पानुपपत्तिरिति चेत्तत्राह एते चेति। अन्तरगत्वञ्च पूर्वपूर्वस्माद्वर्गादुत्तरोत्तरस्मिन् सारभूतानामङ्गानामुपलम्भात् । वस्तुतस्त्वेकस्मिन्न व सर्वसद्भावादेकवर्गत्वम् अवस्थाभेदेन तत्तदङ्गपरि- त्यागादनेकत्वम् । तत्र षट्त्रिंशद्वर्ग दर्शयन् द्वाभ्यां पूर्वरङ्गमाह । तस्मादिति । तस्माल्लोकद्वयस्यापि सदोषत्वात् प्रपद्यत । निर्विनः समित्- पाणिराचार्यमुपतिष्ठेत् । श्रेयउत्तमम् श्रेयउत्तमम् श्रेयःसु सत्कर्मसु मध्ये उत्तम भक्तयशाख्यम् । शाब्दे ब्रह्मणि वेदतात्पर्य विचारेण । परे चापरोक्षानु- भवेन । निष्णातं निष्ठाप्राप्तम् । उपशमाश्रयमित्यनेनैव शिष्यवात्सल्यादयो- ऽन्येऽपि गुणा ज्ञेयाः । ( भाग० ११।३।२१) ॥२॥ तत्र भागवतान् धर्मान् शिक्षेद् गुर्वात्मदैवतः। अमाययाऽनुवृत्त्या यैस्तुष्येदात्मात्मदो हरिः॥३।। यात्मव- तत्रति । तत्र गुरुकुले । गुरुरेव आत्मा दैवतञ्च यस्य । देववच्च गुरु संस्कुर्यादित्यर्थः । गुरुभक्तया हि सर्व सफलम् ।

·७म अः]
विष्णुभक्तवङ्गवर्गप्रकरणम्
११७
तदुक्तम्-
यस्य देवे परा भक्तिर्यथा देवे तथा गुरौ ।
तस्येते कथिता ह्याः प्रकाशन्ते महात्मनः ।। इति ।
कपटम्।
अनुवृत्तिः शुश्रूषा।
यैर्धमेहरिस्तुष्येत।
ननु
कथं ज्ञेया हरितुष्टिः । तत्राह । आत्मा तुष्येत् । आत्मतुष्ट्या विष्णु-
तुष्टिरनुमेया। विष्ण्वात्मनोविम्बप्रतिविम्बत्वादिल्यर्थः ।
ननु हरौ तुष्टे किं
तत्रोह । आत्मद इति । ( भाग० ११।३।२२ ) ॥३॥
माया
सर्वतो मनसोऽसङ्गमादौ सङ्गञ्च साधुषु ।
दयां मैत्री प्रथयञ्च भूतेष्वद्धा यथोचितम् । ४।।
अथाजान्याह
सर्वत इति । सर्वत इहामुत्रभोगेषु । असङ्गम्
अनासक्तिम् । शिक्षेदिति सर्वैद्वितीयान्तैः सम्बध्यते । सङ्गः सान्निध्यम् ।
यथोचितमिति क्रमाद् दुःखिसुखिपुण्यवत्सु ददातीति त्रीणि । प्रश्रयो
विनयः । श्रद्धा तत्त्वतः । ( भाग० ११।३।२३ ) ॥४॥
शौचं तपस्तितिक्षाञ्च मौनं स्वाध्यायमार्जवम् ।
ब्रह्मचर्यमहिंसाञ्च समत्वं द्वन्द्वसंज्ञयोः ।।५।।
शौचमिति । शौचं मृजलाद्य बर्बाह्यम् । रागद्वेषादिराहित्यमान्तरम् ।
तप एकादश्युपवासादि स्वधर्मनिष्ठा वा। मौनम् अभाषणं मितभाषणं वा ।
खाध्यायो द्वादशाक्षरादिमन्त्रजपः । आर्जवं सरलता। ब्रह्मचर्य यस्य
यथायोग्यम् । गृहस्थानामृतौ खदारगमनम् । अन्येषान्तु
स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् ।
सङ्कल्पोऽध्यवसायश्व क्रियानि तिरेवच ।।
इत्यष्टाङ्गमैथुनवर्ज ब्रह्मचर्यम् । अहिंसा द्रोहाद्यकरणम् । द्वन्द्वसंज्ञया-
मानापमानादिकयोः समत्वं तुल्यबुद्धित्वम् । ( भाग० ११।३।२४ ) ॥५॥

·११८ सटीक-मुक्ताफले सर्वत्रात्मेश्वरान्वीक्षा कैवल्यमनिकेतताम्। विविक्तचीरवसनं सन्तोषं येन केनचित् ॥६॥ श्रद्धा भागवते शास्त्रेऽनिन्दामन्यत्र चापि हि । मनो वाक् कर्म दण्डञ्च सत्यं शमदमावपि ।।७।। । सर्वत्र ति। सर्वभूतेषु आत्मन ईश्वरत्वेनानुवृत्त्या दर्शनम् । कैवल्य- मेकाकिता । अनिकेततां स्थानाभिमानराहित्यम् । विविक्तचीरवसनं पूतवस्त्र- खण्डपरिधानम् । यदृच्छालब्धेनालंबुद्धिः सन्तोषः । श्रद्धामिति भगवत्- प्रतिपादके शास्त्र श्रद्धाम् । अन्यप्रतिपादके चानिन्दामित्येकम् । दण्डो दुःसङ्कल्पपारुष्यचापलानां त्यागः । सत्यं मृषावादवर्जनम् । शमः विषयेभ्यो बुद्धरुपरतिः। दमश्चक्षुरादीनाम् । चशब्दो भिन्नक्रमः । (भाग० ११।३।२५-२६ ) ॥६-७॥ श्रवणं कीर्तनं ध्यानं हरेरद्भुतकर्मणः । जन्मकर्मगुणानाञ्च तदर्थेऽखिलचेष्टितम् ।।८॥ इष्ट दत्तं तपो जप्त वृत्तं यच्चात्मनः प्रियम्। दारान् सुतान् गृहान् प्राणान् यत्परस्मै निवेदनम् ।।६।। । वृत्तमाचारतः श्रवणमिति । हरेर्जन्मादीनां श्रवणादित्रयम् । तदर्थे हर्यर्थे सर्वचेष्टा इष्टमिति भावे क्तः । प्राप्तस्याचरणम् । षष्ठीविषये द्वितीया । इष्टादेर्दारादेश्च तादर्थ्यम् । परस्मै इन्द्रादये। निवेदनं समर्पणम् । यत्तस्यापि तादर्थ्य शिक्षेत् । अताखिलचेष्टितशब्देन निर्देशात् । एकैकत्वं दारादीनां तादर्थ्य शुश्र षया । ( भाग० ११।३।२७-२८ ) ॥८-६॥ । एवं कृष्णात्मनाथेषु मनुष्येषु च सौहृदम् । परिचर्याश्चोभयत्र महत्सु नृषु साधुषु ॥१०॥ एवमिति । एवं यथा कृष्णे तथेत्यर्थः । कृष्ण आत्मा नाथ इति धीर्येषां ·७म अः] विष्णुभक्तयङ्गवर्गप्रकरणम् ११६ - तेषु । सौहृदम् अनिमित्तं बन्धुत्वम् । मनुष्येष्विति जातिविशेषविवक्षार्थम् । किन्तदुभयं तदाह । महतूस्विति । महान्त उत्कृष्टाः । साधवः सदाचाराः । उभयग्रहणमभेदेन परिचर्यार्थम् । ( भाग० ११३।२६)॥१०॥ परस्परानुकथनं पावनं भगवद्यशः । मिथोरतिमिथस्तुष्टिनिवृत्तिमिथ आत्मनः ॥११॥ परस्परेति । अनु अनुवृत्त्या विच्छेदेन कथनं शिक्षेत् । किम्भूतं कथनम् । भगद्यशः भगवतो यशो यस्मिन् अनुकथने । किमिति परस्परं तत्राह। मिथ इति। रतिर्भगवति इत्यर्थात् सिद्धम् । तुष्टिः सुखम् । निवृत्तिरित्यर्थसिद्धम् । तुष्टिः सुखम् । निवृत्तिस्तापापगम इति द्वयमात्मनः । एतत्त्रयं परस्पर- मनुकथनादेः स्यात् । नैकाकितयेति वक्तुं मिथःशब्दत्रयम् । (भाग ११/३१३०)॥११॥ स्मरन्तः स्मारयन्तश्च मिथोऽघौघहरं हरिम् । भक्तया सञ्जातया भक्तया बिभ्रत्युत्पुलकां तनुम् ॥१२॥ स्मरन्त इति । स्मरन्तः स्वयम् । ( भाग० ११।३।३१) ॥१२॥ क्वचिद्रुदन्त्यच्युतचिन्तया क्वचिद् हसन्ति नन्दन्ति वदन्त्यलौकिकाः । नृत्यन्ति गायन्त्यनुशीलयन्त्यज' भवन्ति तूष्णीं परमेत्य निर्वृताः ॥१३॥ अथ षट्त्रिंशवर्गानुष्ठानस्य फलमहि । भक्त्येति । भक्तरङ्गवर्ग- भजनम् । तथा भक्तिः प्रेम। उत्पन्नभक्त श्चिह्नान्याह । बिभ्रतीति । उत्पुलको उद्भूतरोमाञ्चाम् । क्वचिदिति रुदन्ति आनन्दाश्रूणि विमुञ्चन्ति । नन्दन्ति सुखमनुभवन्ति। अलौकिकाः लोकव्यावृत्ताः। अजं विष्णुम् । अनुशीलयन्ति तल्लीलामभिनयन्ति । अतः परं विष्णुमेत्य साक्षात्कृत्य -- ·सटीक-मुक्ताफले १२० - तूष्णीं भवन्ति उपशाम्यन्ति । यतोनिताः समाप्तपरमानन्दाः। (भाग० ११।३।३२)॥१३॥ इति भागवतान् धर्मान् शिक्षन् भक्त्या तदुत्थया। नारायणपरो मायामास्तरति दुस्तराम् ॥१४॥ कुतः पुनरेषामङ्गत्वमित्यत आह । इतीति । तदुत्थया भागवत धर्मात्थया। भक्त रङ्गत्वे लिङ्गमितिभावः। प्रबुद्धो निमिम् । (भाग० १११३१३३ ) ॥१४॥ त्रिंशद्वर्गः सत्यं दया तपः शौचं तितिक्षेज्या शमोदमः । अहिंसा ब्रह्मचर्यश्च त्यागः स्वाध्याय आर्जवम् ।।२।। त्रिंशद्वर्गमाह । सत्यमिति । इज्या भगवदुद्देशेन हविस्त्यागः । त्यागः काम्यनिषिद्धकर्मणाम् । (भाग० ७।११।८ ) ॥१५॥ सन्तोषः समहक्सेवा ग्राम्यहोपरमः शनैः । नृणां विपर्ययेहेक्षा मौनमात्मविमर्शनम् ॥१६॥ अन्नाद्यादेः संविभागो भूतेभ्यश्च यथार्हतः । तेष्वात्मदेवताबुद्धिः सुतरां नृषु पाण्डव ॥१७॥ श्रवणं कीर्तनं चास्य स्मरणं महतां गतः । सेवेज्यावनतिर्दास्यं सख्यमात्मसमर्पणम् ॥१८॥ नृणामयं परो धर्मः सर्वेषां समुदाहृतः । त्रिशल्लक्षणवान् राजन् सर्वात्मा येन तुष्यति ॥१६॥ सन्तोष इति । समदृशः रिपुमित्रोदासीनेषु तुल्यबुद्धयः। ग्राम्येहा विषयार्थं चेष्टा । नृणां विपर्ययेहेक्षा खखार्थमतेः सुखार्थप्रयत्नस्य दुःख- फलत्वावेक्षणम् । विमर्शनमात्मनोऽसङ्गोदासीनतयानुसन्धानम् । अन्नाद्य भक्ष्य- भोज्यादि। आदिशब्दात् फलमूलादेश्च । भूतेभ्यः श्वकाकातिथिजलचरादिभ्यो । 1 भाग० ०क्षेचा ।

·ज्म अः । विष्णुभक्तयङ्गवर्गप्रकरणम् २२१ गृहस्थायौविभागः। यथार्हत इति । यस्य यत् संविभागेऽर्हता तथा तस्येत्यर्थः । तेषु भूतेषु । आत्मन ईश्वरत्वेन ज्ञानम् । विशेषतो मनुष्येषु ज्ञानाधिक्यात् । हे पाण्डव युधिष्ठिर ! अस्येत्यभिनयेन पुरस्थ श्रीकृष्ण निर्दिशति । महतां गतेर्गम्यस्य सेवा चित्तानुवृत्तिः । सा चास्य श्रुतिस्मृति- रूपज्ञानलवनात् । इज्या पूजा। अवनतिः प्रणामः। दास्यं किङ्करत्वम् । सख्यम्। अहितात् प्रतिषेधश्च हिते चैव प्रवर्तनम् । व्यसने चापरित्यागस्त्रिविधं सखि-लक्षणम् ॥ इत्यत्रोक्तस्य सखिधर्मस्य भगवत्त्वेन भावनम् । अन्यानि तु खगतानि । आत्मसमर्पणं स्वशरीरेऽस्य स्वातन्त्र्यलक्षणसङ्गम् । येन धर्मेण साक्षा- धर्मान्तरानुष्ठानाव्यधानेन । शेषं प्रागवत् । नारदो युधिष्ठिरम् । (भाग० ७।११।६-१२) ॥१६-१६॥ हंसे गुरौ मथि भक्तयाऽनुवृत्त्या वितृष्णया द्वन्द्वतितिक्षया च। सर्वत्र जन्तोर्व्यसनावगत्या जिज्ञासया तपसेहानिवृत्त्या ॥२०॥ मत्कर्मभिर्मत्कथया च नित्य महेवसङ्गाद् गुणकीर्तनान्मे । निर्वैरसाम्योपशमेन पुत्त्रा जिहासया देहगेहात्मबुद्धः ॥२१॥ अध्यात्मयोगेन विविक्रसेवया प्राणेन्द्रियात्माभिजयेन सध्यक् । सच्छ्रद्धया ब्रह्मचर्येण शश्व- दसम्प्रमादेन यमेन वाचाम् ॥२२॥ सर्वत्र मद्भावविचक्षणेन ज्ञानेन विज्ञानविराजितेन - । १६ ·१२२ सा च तपः सटीक-मुक्ताफले योगेन धृत्युद्यमसत्त्वयुको लिङ्गं व्यपोहेत् कुशलोऽहमाख्यम् ॥२३॥ षड्विंशतिवर्गमाह । हंसेत्यादि । अनुवृत्तिः परिचर्या। भक्तया तात्पर्येण । न तु यथाकथञ्चित् । हंसे गृहमार्जनादिका। गुरौ लब्धार्पणादिका। वितृष्णा दृष्टश्रुतविषये वैतृष्ण्यम् । द्वन्द्वं शीतोष्णादि । सर्वत्र ब्रह्मपदादिषु । व्यसनं कालभयम् । जिज्ञासा आत्मनः । अयाचितादि। ईहानिवृत्तिः चेष्टात्यागः । मत्कर्मभिर्मदर्पितकर्मभिः। मत्कथा कथनमन्यं प्रति । अहं देवो येषां ते मद्देवा विष्णुभक्ताः । कीर्तनम् एकाकिना। निर्वरमहिंसा। साम्यं शत्रुमित्रोदासीनेषु तुल्यबुद्धिता । उपशमो निरभिमानता । हे पुत्रा देहे गेहे चाहं ममेतिबुद्धेर्हानेच्छया। अध्यात्मयोगों मोक्षशास्त्राभ्यासः । विविक्तमेकान्तः। प्राणादीनामभिजयः क्रमात् प्राणायामप्रत्याहारधारणादिभिः । अत्र प्राणायामादिबहुत्वेऽप्यभि- जयस्यैकत्वादेकत्वम् । सत्सु श्रद्धा सम्यग बुद्धिः। ब्रह्मचर्यं प्राग्वत् । सम्प्रमादो भक्तिसाधनानामभावना । वाचंयमो मौनम् । सर्वत्र स्थिरचरेषु । मद्मावो मतसत्ता विख्यायते दृश्यते येन तत्तथा। सर्वं खल्विदं ब्रह्म त्याद्यु - पनिषदुत्थो बोधो ज्ञानम् । अनुभवो विज्ञानम्। विराजितमुपहितम् । योगो निरोधसमाधिः। धृतिधैर्यफलसिद्धौ विकल्पनाभावः। उद्यमोऽनल- सत्वम्। सत्त्वं क्ल शसहनत्वम् । एतान्यधिकारिविशेषणत्वादुपाङ्गानि न त्वशानि। अत एवैषां तृतीयया पञ्चम्या वा न निर्देशः । विशेषं द्रष्टुं निपुणः। लिङ्गदेहं व्यपोहेन्मोक्त क्षमः। अहमहङ्कारः । ऋषभः पुत्रान् । ( भाग० ५।५।१०-१३) ॥२०-२३॥ खधर्माचरणं शक्त्या विधर्माच्च निवर्तनम् । दैवालुब्धेन सन्तोष आत्मविञ्चरणार्चनम् ॥२४॥ ग्राम्यधर्मनिवृत्तिश्च मोक्षधर्मरतिस्तथा। मितमध्यादनं शश्वद्विविक्तक्षेमसेवनम् ॥२५॥ कुशलः प्रत्यह 1 छान्दोग्योपनिषत् ३३१४१ ·- - ७म अः] विष्णुभक्तयङ्गवर्गप्रकरणम् १२३ अहिंसा सत्यमस्तयं यावदर्थपरिग्रहः । ब्रह्मचर्य तपःशौच स्वाध्यायः पुरुषार्चनम् ॥२६॥ मौनं सदासनजयः स्थैर्य प्राणजयः शनैः। प्रत्याहारश्चन्द्रियाणां विषयान् मनसा हृदि ॥२७॥ वधिष्ण्यानामेकदेशे मनसा प्राणधारणम् । वैकुण्ठलीलाभिध्यान समाधान तथात्मनः ॥२८॥ एतैरन्यैश्च पथिभिमनो दुष्टमसत्पथम् । बुद्धया युञ्जीत शनकैर्जितप्राणो हतन्द्रितः ॥२६॥ पञ्चविंशवर्गमाह । स्वधर्मेति । विधर्मों निषिद्धः परधर्मश्च । ग्राम्यधर्मः स्त्रीय तादिसेवा । मेध्यं भिक्षाहविष्यादि । मितन्तु अर्धं सव्यञ्जनान्नस्य तृतीयमुदकस्य च । वायोः सञ्चरणार्थञ्च चतुर्थमवशेषयेत् ॥ इति । क्षेम मशकाद्यनुपहतम् । स्तेयमविधिना द्रव्यादानम् । पुरुषो विष्णुः । स्थैर्यमचञ्चलत्वम् । प्राणजयः प्राणायामः । शनैर्न सहसा। आसनादिलक्षणं जयोपायश्च पातञ्जले । हृदि मनोऽधिष्ठाने । प्रत्याहारः प्रत्यानयनम् । धिष्ण्यानां प्रागुक्तानां हृदयपुण्डरीकादिस्थानानाम् । एकदेशे विशिष्टा प्राणधारणा कार्या । प्राणित्यस्मादिति प्राणश्चित्तम्। देशबन्धश्चित्तस्य धारणेति हि पातजले । एकस्मिन् देशे चित्तं धार्यमित्यर्थः । लीला स्मितावलोकादि। समाधान ध्यातुर्ग्रयरूपेणावस्थानम् । एतैरिति । खधर्माचरणाद्यः जितप्राणोर्जितचित्तः । अन्यैः कामादिभिः । दुष्टं सदसन्मार्गगमनम् । बुद्धया ज्ञानरूपेण सन्मार्गगमन- बुद्वया । अतन्द्रितः अनलसः। कपिलो देवहूतिं प्रति । (भाग० ३।२८।२-७ ) ॥२४-२६॥ योगदर्शनम् 1 योगदर्शनम् २।४६-५१ सूः । 2 स्खविषयासम्प्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः। २।५४ सूः। 3 योगदर्शनम् ३२१ सः ।

·१२४
सटीक-मुक्ताफले
मल्लिङ्गमद्भक्तजनदर्शनस्पर्शनार्चनम् ।
परिचर्या स्तुतिः प्रहगुणकर्मानुकीर्तनम् ॥३०॥
।
चतुर्विंशतिवर्गमाह । मल्लिङ्गेति । मल्लिङ्गानि ये मद्भक्तास्तेषां दर्शनादि-
त्रयम् । येषां दर्शनादहं स्फुरामीति ते तथा । यथाश्रुते च लिङ्गमद्भक्त-
विषयत्वेन दर्शनादेः षट्त्वाच्चतुर्विंशतित्वानुपपत्तिः। परिचर्या पुष्पगुम्फनादि ।
प्रह्रो नम्रता । ( भाग० ११११११३४) ॥३०॥
मत्कथाश्रवणे श्रद्धा मदनुध्यानमुद्धव ।
सर्वलाभोपहरणं दास्येनात्मनिवेदनम् ॥३१॥
अनु अनुवृत्त्या । ( भाग० ११।११।३५) ॥३१॥
मजन्मकर्मकथन मम पर्वानुमोदनम्।
गीतताण्डववादित्रगोष्ठीभिर्मद्गृहोत्सवः ॥३२॥
पर्व जन्माष्टम्यादि । (भाग० ११।११।३६ ) ॥३२॥
।
यात्रावलिविधानञ्च सर्ववार्षिकपर्वसु
वैदिकी तान्त्रिकी दीक्षा मदीयव्रतधारणम् ॥३३।।
यात्रा द्वारकादिगमनम् । वलिविधानं पुष्पोपहारादि । वार्षिकपर्वविति
विशेषनिर्देशः । तत्र फलाधिक्यादित्यर्थः । तन्त्र
पञ्चरातम् । व्रतं
देवतार्चनादिनियमः । ( भाग० ११।११।३७ ) ॥३३॥
ममा स्थापने श्रद्धा स्वतः संहत्य चोद्यमः ।
उद्यानोपवनाक्रीडपुरमन्दिरकर्मणि ॥३४॥
मम प्रतिमास्थापने उद्यानादिकरणे च श्रद्धा । उद्यमश्व । असामर्थ्य तु संहत्य
मिलित्वा । उद्यानं पुष्पाणाम् । उपवनन्तु फलानाम् । आक्रीड़ जलादिक्रीड़ा-
स्थानम् । ( भाग० ११।११।३८ ) ॥३४॥

·७म अ.] विष्णुभक्तयङ्गवर्गप्रकरणम्
१२५
सम्मार्जनोपलेपाभ्यां सेकमण्डलवर्तनः ।
गृहशुश्रूषणं मह्यं दासवद् यदमायया ॥३५॥
सम्मार्जनम् अवकरनिरसनम् । उपलेपो गोमयादिना । सेको जलसेचनम् ।
मण्डलवर्तनं चतुष्करङ्गमालिकादि वा एतैरेवाकपटेन गृहशुभ षणम् । (भाग०
११११११३६) ॥३५॥
।
अमानित्वमदम्भित्वं कृतस्यापरिकीतनम् ।
अपि दीपावलोकं मे नोपयुज्यानिवेदितम् ॥३६।।
-
मानो दर्पः। दम्भः परवञ्चनम् । यत्रापिशब्दस्ततोऽन्यत्र तात्पर्यम्
यथा अश्नीयाद्विषमप्युन ब्रह्मस्वन्तु न कर्हि चित् । इत्यादौ । अतो दीपावलोक-
मपीत्यस्मै देवाय खयमन्येन वा दत्तं वस्तु देवोपभोगमाच्छिद्य नोपयुञ्जीतेत्यत्र
तात्पर्यम् । प्रसादबुद्धया निवेदितं गृह्णीयात् । अन्यथा
निर्माल्यं शिरसा धार्य नैवेद्यमुदरे हरेः ।
तयोपभुक्तलग्गन्धवासोऽलङ्कारचर्चिताः ।
उच्छिष्टभोजिनो दासास्तव मायां जयेमहि ।
इत्यादिषु वाक्यविरोधः। दीपावलोकदोषपरिहारार्थ देवस्याग्रे वर्तिद्वयेन
दीपः कार्यः । ( भाग० ११।११।४० ) ॥३६॥
यद् यदिष्टतमं लोके यच्चातिप्रियमात्मनः।
तत्तनिवेदयेन्मह्य तदानन्त्याय कल्पते ॥३७॥
सर्वलाभार्पणस्य फलमाह । यद् यदिति । इष्टं धर्मसाधनम् । श्रीकृष्ण
उद्धवम् । (भाग० ११।११।४१) ॥३७॥
मदर्चा संप्रतिष्ठाप्य मन्दिर कारयेद्द ढम् ।
पुष्पोद्यानानि रम्याणि पूजायात्रोत्सवाश्रितान् ॥३८॥

·१२६ सटीक-मुक्ताफले पूजादीनां प्रवाहार्थं महापर्वखथान्वहम् । क्षेत्रापणपुरनामान् दत्त्वा मत्साटि तामियात् ॥३६॥ अर्चास्थापनादेः फलमाह । मदर्चामिति । आदिशब्दात् पूजकः । नृत्य- यात्राप्रासादादीनां प्रवाहो निर्वाहः। पूजाद्याश्रितान् क्षेत्रादीन् कारयेत् । तत्र पूज्यतेऽनेनेति पूजा पुष्पाणि । यात्रा यत्र नानादेश्याः सञ्चितानि वस्तूनि विक्रतुं प्रत्यब्दं मिलन्ति सा। उत्सवः पूजाहर्षः। क्षेत्र केदारः। आपणो हट्टः । पुरं पञ्चशतग्राममुख्यम् । ग्रामः केवलशुद्भवासः। सार्टिता समानप्रभावत्वम्। इयात् प्राप्नुयात् । (भाग० ११।२७।५०-५१) ॥३८-३६॥ प्रतिष्ठाय सार्वभौमं सद्मना भुवनत्रयम् । पूजादिना ब्रह्मलोक त्रिभिमत्साम्यतामियात् ॥४०॥ प्रतिष्ठा परकृते देवकुले जीर्णोद्धाररूपेण प्रतिमास्थापनम् । सद्म परप्रतिष्ठित- तत्प्रतिमायाः प्रासादमात्रकरणम् । ब्रह्मलोकं तदाधिपत्यं ब्रह्मत्वम् । त्रिभिः खकृतः प्रतिमाप्रासादपूजादिभिः । मत्साम्यतां मामेव । भगवानुवम् । भाग० ११।२७५२) ॥४०॥ विंशतिवर्गः। - निषेवितानिमित्तेन स्वधर्मण महीयसा । क्रियायोगेन शस्तेन नातिहिंस्रण नित्यशः॥४॥ विंशतिवर्गमाह । निषेवितेति । अनिमित्तो निष्कामः। खधर्मों वर्णाश्रम- धर्मः । महीयान् प्रथमकल्पानुष्ठितः । तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः । तप' उपवासादिकायिकं कर्म । स्वाध्यायो मन्त्रजपो वाचिकम् ईश्वर- -- 1 योगदर्शनम् ११२३ सूः । तव व २१ सूः।

·७म श्रः] विष्णुभक्तयमवर्गप्रकरणम् प्रणिधानं विष्णुध्यानं मानसम् । तस्य त्रिविधस्य शस्तत्व' देशकालपुरुष- क्शान्नातिहिंस्रत्वम् । शरीरपीड़ाकरस्य त्यागात् । उक्तञ्च पातजलभाष्ये। तच चित्तप्रसादनमवाधमानमनेनासेव्यमिति मन्यत इति । (भाग० ३।२६।१५) ॥४१॥ मद्धिष्ण्यदर्शनस्पर्शपूजास्तुत्यभिवन्दनः। भूतेषु मद्भावनया सत्त्वेनासङ्गमेन च ॥४२॥ सत्त्वमास्तिक्यम् । मद्धिष्राय शालग्रामादि । तस्य दर्शनादि। असङ्गमो निःसङ्गत्वम् । ( भाग० ३।२६।१६ ) ॥४२॥ । महतां बहुमानेन दीनानामनुकम्पया। मैत्रया चैवात्मतुल्येषु यमेन नियमेन च ॥४३॥ आध्यात्मिकानुश्रवणान्नामसंकीर्तनाच्च मे। आर्जवेनार्यसङ्गेन निरहंक्रियया तथा ॥४४॥ मद्धर्मणो गुणैरेतैः परिसंशुद्ध आशयः। पुरुषस्याजसाभ्येति श्रुतमात्रगुणं हि माम् ॥४५॥ अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः। शौचसन्तोषतपःखाध्यायेश्वर- प्रणिधानानि नियमाः। आध्यात्मिकं मोक्षशास्त्रम् । मद्धर्मो विष्णुभक्तिः प्राशयोऽन्तःकरणम् । श्रुतमात्रा न तु वस्तुतो दृष्टा गुणा यस्मिन् तम् निर्गुणविषयं भवतीति भावः । कपिलः। (भाग० ३।२६।१७-१६) ।।४३-४५।। 1 योगदर्शने २१ सुवे वैयासिकं भाष्यम् । 2 योगदर्शनम् ॥३०-३२ सूः।

·सटीक मुक्ताफले - एकोनविंशतिवगः। सा श्रद्धया भगवद्धर्मचर्यया जिज्ञासयाध्यात्मिकयोगनिष्ठया। योगेश्वरोपासनया च नित्य पुण्यश्रवःकथया पुण्यया च ॥४६॥ - एकोनविंशतिवर्गमाह सा श्रद्धयेति । अत्र प्रथमश्लोकोक्त गृहस्थस्य । द्वितीयश्लोकोक्त वानप्रस्थस्य तृतीयश्लोकोत यतेः ततः परं नैष्ठिक- ब्रह्मचारिणो विष्णुभक्तिवृद्धौ कारणमिति श्लोकचतुष्टयार्थः। भगवद्धर्मो वार्ताकु- वर्जनादि । जिज्ञासा अध्यात्मशास्त्राभ्यासः । अध्यात्मयोगनिष्ठा तदर्थानुष्ठानम् । पुण्यश्रवःकथा विष्णुकथा। पुण्या विष्णुभक्तकथा। (भाग० ४।२२।२२) ॥४६॥ अर्थेन्द्रियारामसगोष्ठ्यतृष्णया तत्सम्मतानामपरिग्रहेण च । विविक्तरुच्या परितोष आत्मनि विना हरेर्गुणपीयूषपानात् ॥४७॥ अर्थेन्द्रियारामा अर्थकामलुब्धास्तैः सहगोष्ठी समानसभत्वम् । अतृष्णा तृष्णाया अप्यभावः । किं पुनः सेवायाः। तत्सम्मताः स्रक्चन्दनादयः । विविक्तरुचिः विजनप्रीतिः। सा च आत्मनः परितोषे सति । आत्मनि स्वरूपे परितोषः। सुखान्तरानपेक्षत्वं विना विविक्तरुचेमिथ्याचारत्वात् । तदुक्तम् कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् । इन्द्रियार्थान् विमूढ़ात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ इति । 1 भगवद्गीता शह श्लोका।

·म अः] विष्णुभक्तयङ्गवर्गप्रकरणम् सच परितोषो हरिकथां विना। हरिकथाकर्णनापेक्षा त्वम्त्येवेत्यर्थः । (भाग. ४।२२१२३ ) ॥४४॥ अहिंसया पारमहंस्यचर्यया स्मृत्या मुकुन्दावरिताप्रयसीधुना। यमैरकामैनियमैश्चाप्यनिन्दया निरीहया द्वन्द्वतितिक्षया च ॥४८॥ अहिंसयेति । पारमहंस्यं परमहंसधर्मः । अस्मृत्या वासनोच्छेदकेन । विष्णुकथामद्यपानेन । मद्य हि स्मृतिघ्रशहेतुः। पूर्व केवलकथापानम् । अन तु शास्त्रद्वारेणेति वा । यमनियमा व्याख्याताः। आनन्दा योगान्तरस्य । निरीहा योगक्षेमार्थ चेष्टाराहित्यम् । (भाग० ४।२२।२४ ) ॥४८॥ हरेर्मुहुस्तत्परकर्णपूर- गुणाभिधानेन विजृम्भमाणया। भक्तया ह्यसङ्गः सदसत्यनात्मनि स्थानिर्गुणे ब्रह्माणि चाक्षसा रतिः ॥४६॥ - हरेरिति । तत्परकर्णपूरा विष्णुभक्ताः कर्णालङ्कारभूताः । ये गुणा ऐश्वर्यादय- स्तेषामभिधानम् । हरेगुणाभिधानेनेत्यसामर्थेऽप्यार्षत्वात् समासः । विजृम्भ- माणयेति सबै स्तृतीयान्तैः सम्बध्यते। सदसति कार्यकारणरूपे । असङ्गो- ऽरतिथेति अनिष्टहानिरिष्टाप्तिश्चेति द्वयमुक्तम् । सनत्कुमारः पृथुम् । ( भाग० ४।२२।२५) ॥४६॥ अष्टादशवर्गः। मयि भावेन सत्येन मत्कथाश्रवणेन च । सर्वभूतसमत्वेन निर्वैरेणाप्रसङ्गतः ॥५०॥ 1 योगदर्शनम् ।२८।३० सूः । १७ ·सटीक-मुक्ताफले १३० ब्रह्मवर्येण मौनेन स्वधर्मेण महीयसा। यदृच्छयोपस्थितेन सन्तुष्टो मितभुङ्मुनिः ॥५१॥ विविक्तशरणः शान्तो मैत्रः करुण आत्मवान् । सानुबन्धे च देहेऽस्मिन्नकुर्वन्नसदाग्रहम् ॥५२॥ ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन प्रकृतेः पुरुषस्य च । निवृत्तबुद्धयवस्थानो दूरीभूतान्यदर्शनः ॥३॥ - अथ अष्टादशवर्गमाह । मयीति । मयि सत्यभावो निष्कामभजन- प्रवृत्तिः । सर्वभूतेषु विष्णुरधिष्ठातेति समत्वम् । अप्रसङ्गो निःसङ्गत्वम् । मुनि- मननशीलः । शरणम् आश्रयः। आत्मवान् जितमनाः । अनुबन्धः पुतादिः । असदाग्रहो ममाहम्भावः । दृष्ट प्रकृतिपुरुषयोस्तत्त्वं येन ज्ञानेन । बुद्धयवस्थानं जाग्रदादि । अन्यदर्शनं आत्मव्यतिरिक्तज्ञानम् । ( भाग०,३१२७१६-१०) ॥५०-५३॥ उपलभ्यात्मनात्मानं चक्षुषेवार्कमात्महक् । मुक्तलिङ्ग सदाभासमसति प्रतिपद्यते ॥५४॥ सतो बन्धुमसच्चक्षुः सर्वानुस्यूतमद्वयम् ॥५॥ । । उपलभ्येति । आत्मना जीवेन । आत्मानं परमात्मानम् । चक्षुषा इन्द्रियावच्छिन्नेन सूर्येण । अर्क गगनस्थं सूर्यम् । आत्महग जीवखरूपम् । विमृशन् प्रथमम् । मुक्तलिङ्गं लिङ्गशरीररहितम् । प्रतिपद्यते जानाति । ततोऽसति असत्ये प्रपञ्चे स्थितस्य सतः सत्यरूपं परमात्मन आभासकम् । ततस्तस्यैव सतो बन्धुर्योऽसौ सोऽहमिति ज्ञानम् । ततोऽसतः प्रपञ्चस्य चक्षुर्मिथ्यात्मप्रकाशकम् । तत् सर्वत्रात्मानुस्यूतं व्याप्य स्थितम् । ततोऽद्वयम् सोऽस्म्यहमेवेति ज्ञानम् । तदुक्त शङ्कराचार्यः योऽसौ सोऽहं सोऽस्म्यहमेवेति विदुर्यमिति । कपिलो देवहूतिम् । ( भाग० ३।२७।१०-११) ॥५४-५५।।

·१३१ स अः] विष्णुभक्तवङ्गवर्गप्रकरणम् पञ्चदशवर्गः। श्रद्धामृतकथायां मे शश्वन्मदनुकीतनम् । परिनिष्ठा च पूजायां स्तुतिभिः स्तवनं मम ॥५६॥ आदरः परिचर्यायां सर्वाङ्गरभिवन्दनम् । मद्भक्तपूजाभ्यधिका सर्वभूतेषु मन्मतिः ॥५७॥ अथ पञ्चदशवर्गमाह । श्रद्धेति । अनुकीर्तनं नामोच्चारणं । परिचर्या पुष्प- चन्दनादिभिः। सर्वाङ्गैरष्टभिः । तथा च दोर्ध्या पद्भयाञ्च जानुभ्यामुरसा शिरसा दृशा। मनसा वचसा चेति प्रणामोऽष्टाङ्ग ईरितः ॥ (भाग० १११६॥ २० २१) ॥५६-५७॥ मदर्थेष्वङ्गचेष्टा च वचसा मद्गुणेरणम् । मय्यर्पणञ्च मनसः सर्वकामविवर्जनम् ॥५८|| अङ्गचेष्टा सम्मार्जनोपलेपादि । ईरणम् उच्चारणम् । ( भाग० ११।१६।२२) ॥५८॥ मदर्थेऽर्थपरित्यागो भोगस्य च सुखस्य च। इष्ट दत्तं हुतं जप्त मदर्थं मतं तपः ॥५६॥ भोगो विषयार्जनम् । सुखमुपभोगः। इष्टादेश्च मदर्थत्वम् । (भाग० ११।१६।२३) ॥५६॥ एवं धर्फ़र्मनुष्याणामुद्धवात्मनिवेदनम् । मयि सञ्जायते भक्तिः कोऽन्योऽर्थोऽस्यावशिष्यते ॥६॥ 1 भाग निवेदिनाम् ·१३२ सटीक-मुक्ताफले तद्यथा स्यात्तथा आत्मनिवेदनं ज्ञानम् । आत्मनि वेदनमित्यलुक् । भक्तिर्जायत इति क्रियाविशेषणम्। आत्मसमर्पणमिति व्याख्याने मय्यर्पणच मनस इत्यनेन पौनरुक्तयम् । भगवानुद्ववम् । ( भाग० ११।१६।२४) ॥६॥ त्रयोदशवर्गः। कुर्यात् सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकैः स्मरन् । मय्यर्पितमनश्चित्तो मद्धर्मात्ममनोरतिः॥६१॥ । - अथ त्रयोदशवर्गमाह कुर्यादिति । स्मरन् मामेव । मनः प्रवृत्ति- निवृत्तिरूपम् । चित्तं स्वच्छत्वादिरूपम् । महर्मेषु मद्धर्मानुष्ठातृषु महात्मसु मयि समाविष्टेषु मनोरतिः मनोग्रहणम् । मनःपूर्विका रतिरित्येवमर्थः। (भाग० ११।२६11 )||६१॥ देशान् पुण्यानाश्रयेत मद्भक्तैः साधुभिः श्रितान् । देवासुरमनुष्येषु मद्भक्ताचरितानि च ॥६२।। देशपूतावासेन देवादिषु ये मद्भक्तास्तचरितानि च पूजयेत् । श्रवणादिभिः । ( भाग० ११।२६।१०) ॥३२॥ पृथक सत्रण वा मह्यं पर्वयात्रामहोत्सवान् । कारयेद्गीतनृत्याद्य महाराजविभूतिभिः॥६३।। मामेव सर्वभूतेषु बहिरन्तरपावृतम् । ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खममलाशयः ॥६४॥ इति सर्वाणि भूतानि मद्भावेन महाधु ते । सभाजयन्मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रितः ॥६५॥ सत्रेणान्यैर्मिलित्वा । पर्वणि शयनबोधनद्वादश्यादौ यात्रा महोत्सवाश्च । मह्यं मदर्थम् । विभूतयश्चामराद्याः। सर्वभूतेषु आत्मनि च मामात्मानम् अपाबृतम् ·७म अः] विष्णुभक्तयङ्गवर्गप्रकरम् अतिरोहितम् । बहिः कालरूपम् । अन्तरन्तर्यामिरूपम्। केवलं शुद्धं ज्ञानं प्रपञ्चस्याधिष्ठानमिति मन्यमानः । मद्भावेन मबुद्धया। सभाजनं सेवा । ( भाग० ११।२६।११-१३ ) ॥६३.६५॥ ब्राह्मणे पुक्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके। अक्रूरे क्रूरके चैव समदृक् पण्डितो मतः ॥६६॥ । पुक्कसोऽन्त्यजविशेषः। ब्राह्मणो ब्राह्मण्यसहितः । ब्राह्मणादिष्वष्टसु द्वयोर्द्वयोः क्रमाज्जातिक्रियाद्रव्यगुणकृतं वैषम्यं ज्ञेयम् । विषयेष्वपि समं मत्वरूपं पश्यतीति समहक । ( भाग० ११।२६।१४ ) ॥६६॥ विसृज्य स्मयमानान् स्वान् दृशं त्रीड़ाञ्च दैहिकीम् । प्रणमेद्दण्डवद्भूमावाश्चचाण्डालगोखरम् ॥६॥ स्मयमानान् स्वरुच्यैव । स्वान् दृशं अहं बुद्धिम् । अन्यां ममबुद्धिम् । चकारा- लोकब्रीडाश्च । ( भाग० ११।२६।१६ ) ॥६७॥ यावत् सर्वेषु भूतेषु मद्भावो नोपजायते । तावदेवमुपासीत वाङ्मनःकायवृत्तिभिः ॥६८|| एतदनुष्ठानस्यावधिमाह । यावदिति। नोपजायते न साक्षाद् भवति । (भाग० ११।२६१७) ॥६॥ नरेष्वभीक्ष्णं मद्भावं पुंसो भावयतोऽचिरात् । स्पर्धासूयातिरस्काराः साहङ्कारा वियन्ति हि ॥६॥ उपासनायाः फलमाह । नरेष्विति। मद्भावो मत्सत्ता । नरशब्द उप- लक्षणम् । सर्वभूतेष्वित्यर्थः। स्पर्धाधिकगुणैः सह साम्येच्छा । असूया गुणेषु दोषारोपः। तिरस्कारो मानभङ्गः। अहङ्कारोऽनात्मनि आत्मवुद्धिः ·सटीक-मुक्ताफले गा वा। वियन्ति विशेषाद् गच्छन्ति । संस्कारैः सह नश्यन्तीत्यर्थः । हि स्फुटम् । न स्तुतिमालम् । भगवानुद्धवम् । (भाग० ११।२६।१५) ॥६६॥ द्वादशवर्गः। गुरुशुश्रूषया भक्त्या सर्वलाभार्पणेन च। सङ्गेन साधुभक्तानामीश्वराराधनेन च ॥७॥ - अथ द्वादशवर्गमाह । गुरुशुश्रूषेति । भक्तया तात्पर्येण शुश्रूषा । अर्पणं गुरावेव। साधवश्व भक्ताश्च । साधवः केवलस्वधर्मनिष्ठाः। ईश्वरः क्लेशकर्म- बिपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषः । तस्याराधानं सर्वकर्मार्पणम् । ७७३०) ॥७॥ भाग श्रद्धया तत्कथायाञ्च कीर्तनैर्गुणकर्मणाम् । तत्पदाम्बुरुहध्यानात्तल्लिङ्ग क्षाहणादिभिः ॥७१॥ कथायां श्रद्धा श्रवणेनेत्यर्थः । गुणा ऐश्वर्यादयः। कर्माणि सृष्ट्यादीनि । लिङ्गमधिष्ठानम् प्रतिमादि । ईक्षा दर्शनम् । अहणं पूजा । न चादिशब्देनान्येषा- मप्युक्तत्वाद्वादशवर्गप्रतिज्ञाभङ्ग इति शक्यं वक्तुम् । इह स्वशब्दनिर्दिष्टरेवा. समाप्तेर्विवक्षितत्वात् । ( भाग० ७१७३१) ॥१॥ हरिः सर्वेषु भूतेषु भगवानास्त ईश्वरः । इति भूतानि मनसा कामैस्तैः साधु मानयेत् ॥७२॥ हरिरास्त इति मनसा कामैस्तत्तच्चित्तानुवर्तनैः साधु यथा स्यात् । ( भाग० ३२) ॥७२॥ 1 योगदर्शनम् १।२४ सूः ।

·७म अः ]
१३५
विष्णुभक्तयमवर्गप्रकरणम्
एवं निर्जितषड्वर्गः क्रियते भक्तिरीश्वरे ।
वासुदेवे भगवति यथा संलभते रतिम् ॥७३॥
एवं द्वादशवर्गानुष्ठानेन षड्वर्गों मनःषष्ठानीन्द्रियाणि । ईश्वरे फलार्पणसमर्थे ।
भगवति भजनीयसौन्दर्यादिगुणे । यया भक्तया । ( भाग० ७१७३३ ) ॥७३॥
निशम्य कर्माणि गुणानतुल्यान्
वीर्याणि लीलातनुभिः कृतानि ।
यदातिहर्षोत्पुलकाश्रुगद्गद्
प्रोत्कण्ठ उद्गायति रौति नृत्यति ॥७४॥
लब्धरतेचिह्नान्याह निशम्येति । निशम्य श्रृ त्वा। कर्माणि सृष्ट्या-
दीनि । लीलावतारैः कृतानि लीलासाध्यानि । (भाग० ७॥३४)
यदा ग्रहग्रस्त इव क्वचिद्धस-
त्याक्रन्दते ध्यायति वन्दते जनम् ।
मुहुः श्वसन वक्ति हरे जगत्पते
नारायणेत्यात्ममतिर्गतत्रपः ॥७॥
आक्रन्दनं नारायणेत्यादि सातत्येन शब्दनम् । आत्मनि स्वरूपे मतिर्यस्य
न तु लोके। अत एव गतवपः । ( भाग० ७७३५) ॥७५।।
तदा पुमान् मुक्तसमस्तबन्धन-
स्तद्भावभावानुकृताशयाकृतिः।
निर्दग्धबीजानुशयो महीयसा
भक्तिप्रयोगेण समेत्यधोक्षजम् ॥७६॥

·१३६
सटीक-मुक्ताफले
-
तं विष्णु
रतेः फलमाह । तदेति। बन्धनानि क्लेशकर्मविपाकाशयाः ।
भावयते प्राप्नोति इति तद्भावस्त द्विषय इत्यर्थः । प्राप्त्यर्थो भूथुरादावस्ति ।
स चासौ भावो मनोविकारः । तस्मादनुकृते आशयाकृती अर्थाद्विष्णोरेव
येन पुंसा स तथा । आशयोऽन्तःकरणम् ।
प्राकृतिर्वेषो वह पीड़ादिः ।
विष्णुविषयेन भावेन विष्णोरिवास्य सुप्रसन्न चेतो वेषश्र तथा स्यादित्यर्थः ।
बीजानि पुण्यपापानि । अनुशेरते अस्मिन्निति बीजानुशयो लिङ्गदेहम् ।
महीयान् साधनसहस्रदुर्लभः । समेति सङ्गतो भवति । अधः अक्ष
इन्द्रियजं ज्ञानमस्य । तम बाङ्मनसगोचरम् । रूपं प्राप्नोतीत्यर्थः । प्रह्लादो
बालान् । ( भाग० ७७३६)॥७६।।
एकादशवर्गः।
स वै मनः कृष्णपदारविन्दयो.
वैवांसि वैकुण्ठगुणानुवर्णने।
करौ हरेमन्दिरमार्जनादिषु
श्रु तिञ्चकाराच्युतसत्कथोदये ।।७।।
अथैकादशवर्गमाह स वै इति । सः अम्बरीषः । अच्युतस्य सतां
भक्तानां कथा । (भाग० ६।४।१८ ) ॥७।।
--
मुकुन्दलिङ्गालयदर्शने शौ
तभृत्यगात्रस्पर्शेऽङ्गसङ्गमम्
प्राणञ्च तत्पादसरोजसौरभ
श्रीमत्तुलस्या रसनां तदर्पिते ॥७८।।
सौरभे।
लिङ्ग' प्रतिमा । आलयोऽधिष्ठानम्। चशब्दो भिन्नक्रमः तुलस्याश्च
तत्पादसरोजेति । तत्पादकल्पितसरोजसौरभ इति ज्ञयम् ।
रूपकपक्षेऽपि साम्यमातम् । न तु गन्धसद्भावः । तदर्पिते नैवेद्य । ( भाग०
६।४।१९ ) ॥७॥

·७म अः] १३७ विष्णुभक्तयङ्गवर्गप्रकरणम् पादौ हरेः क्षेत्रपदानुसपणे शिरो हृषीकेशपदाभिवन्दने। कामञ्च दास्ये न तु कामकाम्यया यथोत्तमःश्लोकजनाश्रया रतिः॥७॥ क्षेत्र द्वारकादि। पदं विरजादि। काममभिलाषम् । दास्ये न तु स्न्यादिसेवायाम् । कामेन हि रतिः साध्या । सा चान विष्णुजनाश्रया । यथा येन दास्यकामेन। तत्र पायुवर्जानामिन्द्रियाणां शिरसश्च व्यापारैरेकादशाङ्गानि । शुकः । (भाग० ६।४।२०) ॥७६।। दशवर्गः। आयुर्हरति वै पुंसामुद्यन्नस्तञ्च यन्नसौ। तस्यते यत् क्षणो नीत उत्तमःश्लोकवार्तया ॥८॥ एवमन्वयमुखेन प्राग्वर्गानुक्त्वा व्यतिरेकमुखेन दर्शयन्नाह आयुरिति । उद्यन् उदयन् । अस्तं पश्चिमाद्रिञ्च यन् गच्छन् । असावभिनयेन सूर्य दर्शयति । तस्यर्ते तस्यायुर्विना। यद् येन । हृतमपि तस्यायुः सफलत्वाद- हृतवदित्यर्थः । वार्तयेत्यन्यम्प्रति गुणाभिधानमेकमङ्कमित्यभिप्रेतम् । उत्तरत्र गाथोपगानमेकाकिनः । (भाग० २।३।१७) ॥८॥ अत्र तरवः किं न जीवन्ति भस्त्राः किं न श्वसन्त्युत। न खादन्ति न मेहन्ति किं ग्रामपशवोऽपरे ॥९शा तरव इति । उत ननु कथमायुषो वैयर्थ्य भोगसद्भावादित्यत आह । अहो । ( भाग० २।३।१८) ॥१॥ १८

·सटीक-मुक्ताफले
श्वविड्वराहोष्ट्रखरैः संस्तुतः पुरुषः पशुः ।
न यत्कर्णपथोपेतो जातु नाम गदाग्रजः ॥८२॥
विडवराहो ग्राम्यशूकरः। श्वादिभिः सह संस्तुतस्तत् प्रस्तावे गृहीतनामा ।
(भाग० २।३।१६) ॥२॥
बिले बतोरुक्रमविक्रमान् ये
न शृण्वतः कर्णपुटे नरस्य।
जिह्वासती दा१रिकेव सूत !
न चोपगायत्युरुगायगाथाः ॥८॥
बिलेति । बिले छिद्रेन विन्द्रिये। बत कष्टम् । न शृण्वत इति नर-
विशेषणम् । अत्र कर्णपथोपेत इति न शृण्वतो ये इति च कथाश्रवणमुक्तम् ।
दर्दुरो मण्डूकः । चशब्दश्चेदर्थे । गाथाः कथाः । (भाग० ३।३।२०) ॥३॥
भारः परं पट्टकिरीटजुष्ट-
मप्युत्तमाङ्गन नमेन्मुकुन्दम् ।
शावौ करौ नो कुरुतः सपयों
हरेलसत्काञ्चनकङ्कणौ वा ॥८४||
पट्ट' पट्टवस्त्रम् । शवस्येमौ शावौ । वाशब्दो यद्यर्थे । ( भाग० २।३।२१)
॥४॥
वर्हायिते ते नयने नराणां
लिङ्गानि विष्णोर्न निरीक्षतो ये।
पादौ नृणां तौ द्रुमजन्मभाजौ
क्षेत्राणि नानुव्रजतो हरे? ॥८५॥
वह मयूरपिच्छम् । द्रु मजन्म वृक्षमूलत्वम् । ( भाग० २।३।२२) ॥५॥

·७म अः]
१३६
विष्णुभक्तयङ्गवर्गप्रकरणम्
जीवञ्छवो भागवताडिरेणून
न जातु
मत्योऽभिलभेत
यस्तु।
श्रीविष्णुपद्या मनुजस्तुलस्याः
श्वसञ्छवो यस्तु न वेद गन्धम् ॥८६॥
नाभिलभेत न स्पृशेत् । श्रीशब्दो नाम्नः पूजार्थः। विष्णोः पादौ एति
गच्छति इति विष्णुपदी विष्णुचरणस्थेत्यर्थः। ईल कान्ताविति दीर्घोऽप्यस्ति
अदादौ । ( भाग० २।३।२३ ) ॥६॥
तदश्मसारं हृदयं बतेदम्
यद्गृह्यमाणैर्हरिनामधेयैः।
न विक्रियेताथ यदा विकारो
नेत्र जलं गात्ररुहेषु हर्षः ॥८॥
अश्मसारं पाषाणवद् लोहवद्वा कठिनम् । विकृतं कथं लक्ष्यम् ? विक्रिया-
योगात् । यदा विकारस्तदा अश्र णि रोमहर्षश्च । शौनकः सूतम् । ( भाग०
२।३।२४ ) ॥८॥
नववर्गः।
श्रवण कीर्तनं विष्णोः स्मरण पादसेवनम् ।
अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम् ॥८॥
अथ नववर्गमाह श्रवणमिति । पादसेवनं पादयोः सेवनम् नमन-
मित्यर्थः। वन्दनं स्तुतिः। सख्यं प्राग वत् । (भाग० ७।५।२३ ) ॥८॥
इति पुंसार्पिता विष्णौ भक्तिश्वे नवलक्षणा।
क्रियेत भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम् ॥८६॥
नवलक्षणा नवाङ्गा । प्रह्लादः पितरम् । ( भाग० ७।५।२४) ॥६॥

·सटीक-मुक्ताफले १४० सप्तवर्गः। अनिमित्तनिमित्तेन स्वधर्मेणामलात्मना। तीव्रया मयि भक्तया व श्रुतसम्भृतया चिरम् ॥३०॥ सप्तवर्गमाह । अनिमित्तेति । अनिमित्तं निमित्तत्वाभावः निमित्तं प्रयोजक यस्य तेन एवं नृणां क्रियायोगाः सर्वे संसृतिहेतवः । त एवात्मविनाशाय कल्पन्ते कल्पिताः परे ॥ इत्युक्तेन । अमल आत्मा चित्तं यस्मात्तेन । शुद्धमन्त्रद्रव्यात्मकेनेत्यर्थः। श्रुतं कथाश्रवणम् तेन संभृता उपचिता। (भाग० ३।२७।२१) ॥६॥ - ज्ञानेन दृष्टतत्त्वेन वराग्येण बलीयसा। तपोयुक्तेन योगेन तीव्र णात्मसमाधिना ॥६॥ दृष्टतत्त्वेन सत्वपुरुषान्यथाख्यातिरुपेण । वैराग्येण गुणसङ्गाजनितराग- रूपमलापतुत्त्या । बलीयसा वशीकारसंज्ञालक्षणेन । योगो ध्यानम् योगः सन्नहनोपायध्यानसङ्गतियुक्तिषु इति नानार्थात् । ध्यानमेव समाधिः । तदेवार्थमात्र निर्भासं खरूपशून्यमिव समाधिरिति समाधिलक्षणम् । ( भाग० ३।२५।२२) ॥६१|| प्रकृतिः पुरुषस्येह दह्यमाना त्वहर्निशम् । तिरोभवित्री शनकैरग्नेयोनिरिवारणिः ॥१२॥ अत्र खधर्मादिभिः षड़ भिः तीव्रया श्रु तसम्भृतया च भक्तया दह्यमाना 1 भागवतम् १।५।३४ श्लो: । 2 योगदर्शनम् १।२५ सूः। 4 योगदशनम् ॥३ सूः । 3 अमरकोषः १२२ ·म अः] विष्णुभक्तयङ्गशर्गप्रकरणम् प्रकृतिस्तिरोभवितीति प्रतिपत्तव्यम् । यथाश्रु तेस्तु स्वधर्मादिवद्भक्तरप्यङ्ग- कोटिनिविष्टत्वानुपपत्तिः । प्रक्रान्तं चाङ्गित्वम् । भवित्रीति साधुकारिणि तृन् । यत्र न पुनराविर्भावः स साधुन तिरोभावः । यथा ह्यरणिरग्निमुत्पाद्य तत्तेजसा नश्यति । तथा प्रकृतिभक्तिमुत्पाद्य प्रकटीकृत्य तत्तेजसा नश्यतीत्यर्थः । कपिलः । ( भाग० ३।२७।२३ ) ॥१२॥ षड़ वर्गः । । वाणी गुणानुकथने श्रवणौ कथायां हस्तौ च कर्मसु मनस्तव पादयोनः । स्मृत्यां शिरस्तव निवासजगत्प्रणामे दृष्टिः सतां दरशनेऽस्तु भवत्तनूनाम् ॥६॥ षड़ वर्गमाह वाणीति । पादयोः स्मृत्यां मनः। शिरः प्रणामे । निवासजगद् जगन्निवासो यस्येति निवासशब्दस्य सप्तमीविशेषणे बहु- ब्रीहाविति पूर्व निपातः । नलकूबरः श्रीकृष्णम् । ( भाग० १०।१०।३८ ) ॥३॥ पञ्चवर्गः। शृण्वतां गदतां शश्वदर्चतां त्वाभिवन्दताम् । नृणां संवदतामन्तह दि भास्यमलात्मनाम् ॥६४|| श्रुतदेवः श्रीकृष्णम्। (भाग . पञ्चवर्गमाह । शृण्वतामिति । १०।८६।४६ ) ॥१४॥ चतुर्वर्गः। तस्मादेकेन मनसा भगवान् सात्वतां पतिः। श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च ध्येयः पूज्यश्च नित्यशः ||६|| 1 पाणिनिः २।२।३५

·सटीक-मुक्ताफले
.
चतुर्वर्गमाह । तस्मादिति । यस्मात् सर्वधर्माणां विष्णुभक्तिः फलम् ।
सात्वतां सत्ववताम्। सच्छब्देन सत्वमुच्यते। सूतः शौनकम् । ( भाग०
( १।२।१४ ) ॥६५॥
त्रिवर्गः।
तस्माद् भारत सर्वात्मा भगवानीश्वरो हरिः।
श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यश्चच्छताऽभयम् ॥६६॥
त्रिवर्गमाह । तस्मादिति । तस्माद् यस्मादन्येषां सदोषत्वम् । सर्वात्मत्वा-
दात्मीयत्वम् । भगवत्त्वाद्रमणीयत्वम् । ईश्वरत्वाद्वरदत्वम् । श्रवणादि-
प्रवृत्तिहेतुः। अभयं मोक्षम् ।
अभयं मोक्षम् । शुको राजानम् । ( भाग० २।१।५ ) ॥६६॥
तस्मात् सर्वात्मना राजन् हरिः सवत्र सर्वदा ।
श्रोतव्यः कीर्तितव्यश्च स्मर्तव्यो भगवान्नृणाम् ॥७॥
पुनर्वचनं त्रिवर्गस्यान्तरङ्गतमत्वख्यापनार्थम् ।
श्रीवोपदेवकृते मुक्ताफले विष्णुभक्त्यङ्गवर्गलक्षणं भेदाश्च ।
इति सप्तमोऽध्यायः ॥७॥
तस्मादिति । तस्माद् यस्माद् भक्तावेव वेदस्य तात्पर्यम् । सर्वात्मना
सर्वावस्थेनापि सर्वदेशेषु सर्वकालेषु च । शुकः । ( भाग० २।२।३६ ) ॥६७॥
ननु वर्गान्तराणि सकृदेवोक्तानि त्रिवर्गस्तु किमर्थं पुनरुच्यत इत्यत आह
पुनर्वचनमिति । तमबर्थो ह्यतिशयः । स चान्यसव्यपेक्ष इत्यर्थः । इत्यर्थात्
पूर्वस्य वर्गनवकस्यान्तरङ्गतरत्वम् । तत्पूर्वस्य त्वन्तरङ्गत्वमित्युक्त भवति ॥
इति हेमाद्रिविरचितायां कैवल्यदीपिकायां विष्णुभक्तयङ्ग वर्गलक्षणं भेदाश्च ।
समाप्तोऽयं सप्तमोऽध्यायः ॥७॥

·अष्टमोऽध्यायः
अथ विष्णुश्रवणम् ।
को नाम तृप्येद्रसवित् कथायां
महत्तमैकान्तपरायणस्य।
नान्तं गुणानामगुणस्य जग्मु-
योगेश्वरा ये भवपाझमुख्याः ॥१॥
।
एवं भक्तयङ्गान्युक्ला तेषु सर्वशः स्तोतव्येषु प्राधान्यात्तिवर्गमेव स्तौति ।
तेष्वपि श्रवणमाहात्म्यमाह । अथेति ।
अथेति। को नामेति । महत्तम एकान्तेन
नियमेन परायणं परम आश्रयो यस्य स तथा । महत्तमैः कथ्यमानः प्रत्यक्ष इव
भवतीति भावः। अन्तं निश्चयः । इदं रूपमीदृशं रूपमित्थंचमत्करोतीत्यादि ।
अगुणस्य गुणसुखाधिकखरूपसुखलुब्धत्वादगृहीतगुणस्य स्वरूपसुखमेव गुणेष्वभि-
व्यक्तमन्यान् सुखयति ।
अभिव्यक्तितारतम्यात् सुखतारतम्यम् ।
भवो
रुद्रः । पाद्मो ब्रह्मा । मुख्यशब्दात् सनकादयः । योगस्य समाधेः । ईश्वरा
वशीकृतसमाधयः। समाधिबलात् कलितसकलपदार्था अपि विष्णुगुणान्न
कलयन्तीत्यर्थः । ( भाग० १।१८।१४) ॥१॥
।
तन्नो भवान् वै भगवत्प्रधानो
महत्तमैकान्तपरायणस्य ।
हरेरुदारं चरितं विशुद्ध
शुश्रूषतानो वितनोतु विद्वन् ॥२॥
तदिति । भगवत्प्रधान इति बहुव्रीहिः। महत्तमेति तत्पुरुषः। विशुद्धं
कर्वन्तरासंकीर्णम् । शौनकः सूतम् । ( भाग० १।१८।१५) ॥२॥

·सटीक-मुक्ताफले
को नाम लोके पुरुषार्थसारवित्-
पुराकथानां भगवत्कथासुधाम् ।
आपीय कर्णाञ्जलिभिर्भवापहा-
महो विरज्येत विना नरेतरम् ।।३॥
को नामेति । पुराकथानां मध्ये । नरेतरं पशुम् । मैत्रेयो विदुरम् ।
( भाग० ३।१३।५०)॥३॥
निवृत्ततर्षेरुपगीयमाना-
द्भवौषधाच्छ्रोत्रमनोभिरामात् ।
क उत्तमःश्लोकगुणानुवादात्
पुमान् विरज्येत विना
पशुघ्नात् ॥४॥
तर्षों विषयेच्छा। अनुवादादन्यैः क्रियमानादित्यर्थः । निवृत्ततर्षादि-
भित्रिभिमुक्तमुमुक्षुसकामा नात्र विरज्यन्त इत्युक्तम् । पशुध्नो हिंसानिरतः।
राजा शुकम् । (भाग० १०१११४
॥४॥
कस्तृप्नु यात्तीर्थपदोऽभिधानात्
सत्रेषु वः सूरिभिरीड्यमानात् ।
यः कर्णनाडी पुरुषस्य यातो
भवप्रदां गेहरति छिनत्ति ॥५॥
कस्तृप्नुयादिति। तीर्थपादो विष्णुः। सत्रेषु पुराणेषु । विष्णुमहिनः
साकल्येन वक्त मशक्यत्वात् पुराणानां सूचनारूपेण सूत्रत्वम् । कर्णनाड़ी कर्ण-
मूलम् । विदुरो मैत्रेयम् । (भाग० ३।५।११) ॥५॥
को वा भगवतस्तस्य पुण्यश्लोकेड्यकर्मणः ।
शुद्धिकामो न शृणुयाद् यशः कलिमलापहम् ॥६॥

·८म अः ] विष्णुश्रवणम् को वेति । एते हि श्लोकाः शुश्र षोर्वचसा । स्तुत्यम् । (भाग० १।१११६) ॥६॥ श्लोकः कीर्तिः। ईड्य । वयन्तु न वितृप्याम उत्तमःश्लोकविक्रमे यच्छृण्वतां रसज्ञानां स्वादु स्वादु पदे पदे ॥७॥ यद् उभयत + वयन्त्विति । ये विक्रमाः। स्वादु खादु खादवः स्वादवः । सुपां सुलुकपूर्वसवर्णेति' सुलुक । पदे पदे क्षणे क्षणे । भाग० १1१1१६) ॥७॥ शौनकः सूतम् । श्रुतस्य पुंसां सुचिरश्रमस्य नन्वञ्जला सूरिभिरीड़ितोऽर्थः। तत्तद्गुणानुश्रवण मुकुन्द- पादारविन्द हृदयेषु येषाम् ॥८॥ श्रुतस्येति । मुकुन्दपादारविन्दं येषां हृदयेषु तत् तेभ्यः। तस्य मुकुन्दस्य गुणानुश्रवणं श्रु तश्रमस्य फलम् । विदुरो मैत्रेयम् । (भाग० ३।१३१४) ॥८॥ पिबन्ति ये भगवत आत्मनः सतां कथामृत श्रवणपुटेषु संभृतम् । पुनन्ति ते विषयविदूषिताशयं व्रजन्ति तच्चरणसरोरुहान्तिकम् ॥६॥ पिबन्तीति । सतामात्मनः सद्भिरात्मत्वेन ज्ञातस्य। शुको राजानम् । भाग० २।२।३७ ) ॥ ज्ञानं यदा प्रतिनिवृत्तगुणोमिचक्र- मात्मप्रसाद उभयत्र गुणेष्वसङ्गः। 1 पाणिनि: १७३६ 2 उत यति खामिसम्मतः पाठः ।

·सटीक-मुक्ताफले
कैवल्यसम्मतपथस्त्वथ भक्तियोगः
को निवृतो हरिकथासु रतिं न कुर्यात् ॥१०॥
।
ज्ञानमिति । हरिकथासु को न निवृतः को वा रतिं न कुर्यात् । यद् यस्मात्
तास्वेव ज्ञानादयो गुणाः।
आ इति स्मरण। भागवतसङ्गं शुकः स्मरति ।
प्रतिनिवृत्तं यत्रोदितं तव लीनं गुणोर्मिचक्र' महदादिपरम्परा येन
ज्ञानेन तत्तथा । आत्मप्रसादः शुद्धसत्त्वात्मकत्वम् । उभयत्र गुणेष्वसङ्ग इहामुत्र
भोगविरागः । कैवल्यमित्येव सम्मतः पन्थाः फलसाधनत्वेऽपि फलरूपत्वात् शर्करा-
दिव्यञ्जनवत् । शुकः । ( भाग० २।३।१२) ॥१०॥
।
तस्मिन्महन्मुखरिता मधुभिच्चरित्र-
पीयूषशेषसरितः परितः श्रवन्ति ।
ता ये पिबन्त्यवितृषो नृप गाढकर्णे-
स्तान स्पृशन्त्यशनतृड़ भयशोकमोहाः ॥११॥
-
तस्मिनिति । तस्मिन् भागवतसदसि महद्भिमुखरिता वाचालीकृताः
खयमेवात्मानं यथा प्रकाशयन्ति तथोच्चारिताः। महन्मनोह्लादपूरणस्य तदवस्थ-
त्वाच्छेशत्वम् । परितः सर्वान् श्रोतॄन् प्रति । अवितृषः विविधतृष्णारहिताः
तदेकाभिलाषा इत्यर्थः। अशनं क्षुत्। भयं जरामरणयोरिति षडु र्मयः
मनसः शोकमोहौ च प्राणस्य च तृषा चुधा ।
जरामृत्यू शरीरस्य षडु मिरहितः शिवः ॥
इति वचनात् । नारदः प्राचीनवर्हिषम् । (भाग० ४।२६।४०) ॥११॥
गृहेष्वाविशतां चापि पुंसां कुशलकर्मणाम् ।
मद्वार्तायातयामानां न बन्धाय गृहा मताः ॥१२॥
गृहेति । आवेशः स्थितिः। कुशलं विहितम् । वार्ता या श्रुता तया
यातो नीतः यामः प्रहरो यैः । भगवान् प्रचेतसः । (भाग० ४।३०।१६) ॥१२॥

·। इति प्रथमार्थ तसिः ततः समासः। मनःशुद्धया महद्भिर्वर्णितमित्यर्थः। म अः] विष्णुश्रवणम् कुतोऽशिवं त्वञ्चरणाम्बुजासवं महन्मनस्तोमुखनिःसृतं क्वचित् । पिबन्ति ये कर्णपुटैरलं प्रभो देहभृतां देहकृदस्मृतिच्छिदम् ॥१३॥ कुत इति । आसवः पुष्परसः कीर्तिश्च । महतां मनस्तोमुखानिःसृतम् । मनस्त वचित् कदाचित् । देहभृतामित्यार्पो नुमागमः । संसारापादिका या अस्मृतिः स्वरूपा- ज्ञानम् । कुरुक्षेत्रे मिलिताः सुहृदः श्रीकृष्णम् । (भाग० १०८३।३) ॥१३॥ विश्व्यस्तवामृतकथोदवहास्त्रिलोक्याः पादावनेजसरितः शमलानि हन्तुम् । आनुश्रवं श्रुतिभिरवि जमङ्गसङ्ग- स्तीर्थद्वयं शुचिषदस्त उपस्पृशन्ति ॥१४॥ विभ्व्य इति । विम्व्यः प्रगल्भाः। अमृतं सुधा। उदवहा नद्यः । सरितो गङ्गात्रयम् । अत एव त्रिलोक्या इत्युक्तम् । शमलानि पापानि । अनु- श्रूयत इत्यानुश्रवं कथातीर्थम् श्रुतिभिः श्रवणावृत्त्या । अङ्घि जं गङ्गाङ्गसङ्गैः स्नानादिभिः। शुचौ सीदन्तीति शुचिषदः। उपस्पर्श आचमनम् । सामीप्येन सेवा च। तीर्थद्वयोपस्पर्शसाध्यस्य शुचिषत्त्वस्य सिद्धवनिर्देशः। कार्यकारणयोः पौर्वापर्यरूपातिशयोक्तिरियम् । ये उपस्पृशन्ति ते शुचयः स्युरित्यर्थः । ब्रह्माद्याः श्रीकृष्णम् । (भाग० ११।६।१६ ) ॥१४॥ यस्तूत्तमःश्लोकगुणानुवादः सङ्गीयतेऽभीक्ष्णममङ्गलनः। तमेव नित्यं शृणुयादभीक्षणं कृष्णेऽमलां भक्तिमभीप्समानः ॥१५।।

·१४८
सटीक-मुक्ताफले
यस्त्विति । अमङ्गलनत्वेन गीयते। प्रतिवाक्यं सातत्यार्थ शब्दत्रयं
गानश्रवणाभीप्सानां प्रकर्षार्थम् । शुकः । (भाग० १२।३।१५) ॥१५॥
ये
तु त्वदीयचरणाम्बुजकोशगन्धं
जिघ्रन्ति कर्णविवरैः श्र तिवातनीतम्।
भक्तया गृहीतचरणः परया च तेषां
नापैषि नाथ हृदयाम्बुरुहात् स्वपुंसाम् ॥१६॥
ये विति। गन्धः कीर्तिरामोदश्च । कोषो भाण्डारागारम् । कुडमल-
पक्षे हि गन्धाभावः। श्रुतिर्वेदः। चरणग्रहणं कीत्यै कदेशस्यैव श्रुतिगोच-
रत्व न सर्वकीर्तेरिति विज्ञापनार्थम् । भक्तया प्रणयपररसनया। नापैषि
नापयासि । ये च कीर्तिश्रवणनिष्ठास्तेषां मनो न त्यजसीत्यर्थः ।
विष्णुम् । ( भाग० ३।६।५ ) ॥१३॥
ब्रह्मा
।
इत्थं परस्य निजधर्मरिरक्षयात्त-
लीलातनोस्तदनुरुपविडम्बनानि
कर्माणि कर्मकषणानि यदूत्तमस्य
श्रूयादमुष्य पदयोरनुवृत्तिमिच्छन् ॥१७॥
इति विष्णुश्रवणम् ।
।
श्रवणस्य माहात्म्यविषयदिशमुक्ता उपसंहरति इत्थमिति । परो
निराकारः। रिरक्षा रक्षितुमिच्छा। आर्षमनिट्व । तस्यानुरूपविडम्ब-
नानि अनुरूपाणि तत्खरूपमाहात्म्यपर्यालोचने त्वसदृशानीत्यर्थः ।
जगतसृष्ट्यादिकतु हि कंसादिकोटनिरसने कियत् कौतुकम् । कर्म पापम् ।
कषणं हिंसा। श्र याद्भवानिति राज्ञ आशीः। अनुवृत्तिं भक्तिम् ।
शुकः ।
( भाग० १०६०।४६ ) ॥१७॥

·८म अः। विष्णुकीर्तनम् अथ विष्णुकीर्तनम्। अयं हि कृतनिवेशो जन्मकोट्य हसामपि । यद्वयाजहार विवशो नाम स्वस्त्ययन हरेः ॥१८॥ अयमजामिलः । निर्वेशः प्राय- श्रवणं स्तुत्वा कीर्तनं स्तोत्ययमिति । श्चित्तम् । ( भाग० ६।२१७) ॥१८॥ एतेनैव ह्यघोनोऽस्य कृत स्याद्घनिष्कृतम् । यदा नारायणायेति जगाद चतुरक्षरम् ॥१६॥ स्तेनः सुरापो मित्रध्रु ग ब्राहा गुरुतल्पगः । स्त्रीराजपितृगोहन्ता ये च पातकिनोऽपरे ॥२०॥ सर्वेषामप्यघवतामिदमेव सुनिष्कृतम् । नामव्याहरणं विष्णोर्यतस्तद्विषया मतिः ॥२१॥ - एतेनेति । अघोनः मघवच्छब्दवद्र पम् । यदा यस्मिन्नेव काले । एतेनैव कालेन । निमेषत्रयमात्रेण । किं द्वादशाब्देन । यतो नाम व्याहरणा- न्मद्विषया मतिर्भवति । (भाग० ६।२।८-१०) ॥१६-२१॥ न निष्कृतैरुदितैब्रह्मवादिभिः स्तथा विशुध्यत्यघवान् व्रतादिभिः । यथा हरेर्नामपदैरुदाहृतै- स्तदुत्तमःश्लोकगुणोपलम्भकम् ॥२२॥ - न तदितरैः प्रायश्चित्तैस्तुल्यं पापक्षयमात्रफलत्वात् इति चेन्न तत्राह । निष्कृतैरिति । निष्कृतं प्रायश्चित्तम् । पदग्रहणं सुसंस्कृतेषु नामसु शक्त्यतिशयार्थम् । यत् पुनरुत्तमःश्लोकगुणोपलम्भकं व्याहतु विष्णुगुणज्ञानं ·१५० सटोक-मुक्ताफले करोति । पुनः पापप्रवृत्तिनिवारणात् । ( भाग० तदितरेभ्योऽधिकम् ६।२।६-११)॥२०-२२॥ नैकान्तिकं तद्धि कृतेऽपि निष्कृते मनः पुनर्धावति चेदसत्पथे। तत्कर्मनिर्हारमभीप्सतां हरे- गुणानुवादः खलु सत्त्वभावनः ॥२३॥ । नैकान्तिकमिति । तस्मात्तत् प्रायश्चित्तं नैकान्तिकं नावश्यकम् । हि यस्मात् । असत्पथे धावति भुक्त्यर्थं काम्यं कर्म करोति । तत् तस्मात् । निहारम् अत्यन्तनाशम् । गुणानुवादः विष्णोर्गुणाननुवृत्त्या नैरन्तर्येण वादयति । यन्नामव्याहरणं तत्तेभ्योऽधिकम् । काम्यकर्मप्रवृत्तिनिवारणात् । सत्त्वं भावयति विशुद्धोर्जितसत्त्वं खन्तःकरणं करोति । ( भाग० ६।२।१२) ॥२३॥ साङ्कत्य' पारिहास्यं वा स्तोमं हेलनमेव वा। वैकुण्ठनामग्रहणमशेषाघहरं विदुः ॥२४॥ ननु अजामिलेन पुत्रनाम गृहीतं न तु विष्णुनामेति चेत्तत्राह। साङ्केल्यमिति । साङ्केत्यमन्यत्र पुत्रादौ सङ्केतितम् । पारिहास्यं विष्णुरसीति परिहासेनारोपितम् । स्तोमं गीतालापपरिपूरणार्थं गृहीतम् । हेलनं किं विष्णुनेति निन्दार्थम् । विष्णोरिदं नामेति ज्ञानञ्चत् । तात्पर्य विनापि फलप्रदमित्यर्थः । ( भाग० ६।२।१४ ) ॥२४॥ - पतितः स्खलितो भन्नः संदष्टस्तप्त आहतः । हरिरित्यवशेनाह पुमानार्हति यातनाः ॥२५॥ यद्यपि विष्णु मैव पुत्रनाम ज्ञातं तथापि सम्भ्रमादज्ञातमिति चेत्तताह।

·८मः] विष्णु कीर्तनम् पतित इति । अवशेन सङ्कल्पं विना व्यथावेगाद्योर्निर्गता वर्णास्ते देवाद विष्णुनामरूपा जाता इस्यर्थः । तथापि यातनां नार्हति । तथापि यातनां नार्हति । पापक्षयात् कीर्तन हि तत्र निष्पन्नम्। श्रवणन्तु निष्पन्नमेवान्यकीर्तितनामवत् । यस्यां त्ववस्थायां सङ्कल्पं विना कीर्तयति न च तच्छृणोति तस्यां न पापक्षयः । अकारो हि प्रसिद्धं विष्णुनाम । तद् यथाकथञ्चिद् येन कीर्तितं श्रुतं स्मृतं वा तस्य कोऽपि नास्ति । तस्मादिदं विष्णुनाम तच्च मया कीर्तितं श्रुतं स्मृतञ्चति यस्य ज्ञानं तस्यैव पापक्षय इत्यङ्गीकर्तव्यम् । विष्णुदूता यमदूतान् । भाग० ६।२।१५) ॥२५॥ अतिप्रसङ्गात् । आपन्नः संसृति घोरां यन्नाम विवशो गृणन् । ततः सद्यो विमुच्येत यदू बिभेति स्वयम्भयम् ॥२६॥ आपन्न इति । गुणान् कीर्तयन् । ऋषयः सूतम् । (१।१।१४ ) ॥२६॥ न यद्वचश्चित्रपदं हरेयशो जगत्पवित्र' प्रगृणीत कहिचित् । तद्वायसं तीर्थमुशन्ति मानसा न यत्र हंसा विरमन्त्युशिक्क्षयाः ॥२७॥ यदित्यादि । वचो वाक्यम् । चित्राणि पदानि यत तत्तथा । जगत् पवित्र यस्मात् तत्तथा । कर्हि चिदुशन्ति मन्यन्ते । मानसा हंसा ब्रह्ममनसि भवाः सनकादयः। विरमन्ति विशेषाद्रमन्ते। उशिक उत्तमः क्षयो निवासो येषां ते तथा । काकतीर्थपक्षे मानससरोवरस्थाः। (भाग० ११५१०) ॥२७॥ तद्वाविसौं जनताघविप्लवो यस्मिन् प्रतिश्लोकमवद्धवत्यपि । नामान्यनन्तस्य यशोऽङ्कितानि यत् शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्ति साधवः ॥२८॥ 1 भाग० निरमन्ता०

·सटीक-मुक्ताफले
१५२
-
-
विष्णुमहिन्ना शून्यस्य वाक्यस्य निन्दितत्वात् तत्सहितं स्तौति। तद्वागिति ।
वागविसर्गो वाक्यप्रयोगः । जनता जनसमूहस्तस्या अधं पापं तस्य विल्लवो
विनाशहेतुः । कोऽसौ । यस्मिन्ननन्तस्य नामानि । अवद्धं दुष्ट पदम् । यद्
यस्मात् । तद्वागविसर्ग साधवः वक्तरि सति शृण्वन्ति । श्रोतरि सति
गृणन्ति । उभयाभावे स्वयं गायन्ति। (भाग० ११५।११) ॥२८॥
इदं हि पुसस्तपसः श्रुतस्य वा
विष्टस्य सूक्तस्य च बुद्धदत्तयोः ।
अविच्युतोऽर्थः कविभिनिरूपितो
यदुत्तमःश्लोकगुणानुवर्णनम् ॥२६॥
इदमिति । सर्वस्य सत्कर्मणो विष्णुभजनं फलमिति श्लोकार्थः । सूक्त
सदुपदेशः। तस्य ग्रहणं श्रु तम् । तस्यानुध्यानं खिष्टम् । दत्तं तपश्च।
अविच्युतः अविनाशी। नारदो व्यासम् । (भाग० १।५।२२ ) ॥२६॥
प्रायेण मुनयो राजन् निवृत्ता विधिसेधतः ।
नैर्गुण्यस्था रमन्ते स्म गुणानुकथने हरेः॥३०॥
प्रायेणेति। नैगुण्यं परं ब्रह्म । शुकः। (भाग० २।१।७) ॥३०॥
-
यन्नाम श्रुतमनुकीर्तयेदकस्मात्-
दाों वा यदि पतितः प्रलम्भनाद्वा ।
हन्त्यंहः सपदि नृणामशेषमन्य
कं शेषाद्भगवत आश्रयेन्मुमुक्षुः ॥३॥
थन्नामेति । यस्य नाम श्रुतं सन्नृणाम् अंहः पापं हन्ति । यश्चानुकीर्तयेत्
तस्यापि । आर्तो रोगी। प्रलम्भनं परिहासः । ततः । शेषादनन्तात् अन्यं कं
मुमुक्षुराश्रयेत् । शुकः । ( भाग० ५।२५।११ ) ॥३१॥

·पम अः ] विष्णुकीर्तनम् एतनिविद्यमानानामिच्छतामकुतोभयम् । योगिनां नृप निर्णीतं हरेनामानुकीर्तनम् ||३२|| एतदिति । योगिनः समाहिताः। शुकः । (भाग० २।१।११) ॥३२॥ पतितः स्खलितश्चातः क्षुत्त्वा वा विवशो ब्रुवन् । हरये नम इत्युच्चमुच्यते सर्वपातकात् ।।३३।। पतित इति । क्षुत्त्वा क्षुतं कृत्वा (भाग० १२।१२।४७ ) ॥३३॥ संकीय॑मानो भगवाननन्तः श्रु तानुभावो व्यसनं स्वपुंसाम् । आविश्य चित्तं विधुनोत्यशेषं यथा तमोऽर्कोऽभ्रमिवातिवातः॥३४॥ संकीर्त्यमान इति । अनुभावो महिमा । व्यसनं मलम् । तच्च द्वेधा मायिक कार्यञ्च । तत्रोभयोरपि निवर्तनीयताविवक्षया क्रमात्तमोभ्रयोरुपादानम् । सूतः । ( भाग० १२।१२।४८) ॥३४॥ मृषागिरस्ता ह्यसतीरसत्कथा न कथ्यते यद्भगवानधोक्षजः। तदेव सत्यं तदु हैव मङ्गलं तदेव पुण्यं भगवद्गुणोदयम् ॥३॥ मृषेति । वाच्यस्य मिथ्याभूतत्वात् । असतीः असत्कथा अपुण्यरूपाः । यद् याभिः । उ अहो । ह प्रसिद्धम् । भगवतां श्रीमतां गुणानामुदयो यस्मात्तत्तथा। (भाग० १२।१२।४६ ) ॥३५॥ तदेव रम्यं रुचिरं नवं नवं तदेव शश्चन्मनसो महोत्सवम् । तदेव शोकार्णवशोषणं नृणां यदुत्तमःश्लोकयशोऽनुगीयते ॥३६॥ भाग० ग्टणन् । भाग० हि पुसाम् । 3 भाग० प्रविश्य । मृषा असत्याः । अमङ्गलाः। 1 2 ·सटीक-मुक्ताफले - . कास्तहि समीच्य इत्याह । तदेवेति । रुचिरं प्रीतिबर्धिनम् । तदेव रम्यं आयतिसुन्दरम् अतो नवं नवम् । शश्वदापद्यनापदि च शोकशोषक महोत्सवञ्च । यत् यस्मिन् । सूतः शौनकादीन् । (भाग० १२।१२।५०) ॥३६॥ कलेर्दोषनिधे राजन्नस्ति ह्यको महान् गुणः । कीर्तनादेव कृष्णस्य मुक्तबन्धः परं ब्रजेत् ॥३७॥ कलेरिति । परं वैकुण्ठ शुकः । ( भाग० १२॥३१५१ ) ॥३७॥ यन्नामधेयं नियमाण आतुरः पतन् स्खलन् वा विवशो गृणन् पुमान् । विमुक्तकर्मार्गल उत्तमां गति प्राप्नोति यक्ष्यन्ति न तं कलौ जनाः ॥३८॥ यदिति । आतुरः सरोगः। कर्म पापम् । उत्तमा गतिर्मोक्षः । न यक्ष्यन्ति न पूजयन्ति । शुको राजानम् । ( भाग० १२।३।४४ ) ॥३८॥ इत्थं हरभंगवतो रुचिरावतार- वीर्याणि बालचरितानि च शन्तमानि अन्यत्र चेह च श्रुतानि गृणन्मनुष्यो भक्ति परां परमहंसगतौ लभेत ॥३६॥ उपसंहरति । इत्थमिति । रुचिरेति। प्रौढचेष्टितानामुक्तिः। शन्तमानि सुखात्मकानि । श्रुतानि प्रश्रुतानि । चकारद्वयमुभयन प्राधान्यार्थम् । परां प्रेमात्मिकाम् । शुको राजानम् । (भाग० ११।३१।२८) ॥३६॥ श्रीवोपदेवकृते मुक्ताफले विष्णुकीर्तनमहिमा । इत्यष्टमोऽध्यायः ॥८॥ इति हेमाद्रिविरचितायां कैवल्यदीपिकायां विष्णुकीर्तनमहिमा । समाप्तोऽयमष्टमोऽध्यायः ॥८॥ - 1 भाग० सङ्गः ।

·नवमोऽध्यायः अथ विष्णुस्मरणम् । तस्मिन् प्रविष्टेऽसुरकूटकर्मजा माया विनेशुमहिना महीयसः। स्वप्नो यथा हि प्रतिबोध आगते हरिस्मृतिः सर्वविपद्विमोक्षणम् ॥१॥ तस्मिन् विष्णौ । कूटकर्म मायाप्रदर्शनम् । महिना माहात्म्येन । हि शब्दो भिन्नक्रमः । हरिस्मृतिहीत्यर्थान्तरन्यासः । शुको राजानम् । (भाग० ८/१०५५) एतावान् सांख्ययोगाभ्यां स्वधर्मपरिनिष्ठया। जन्मलाभः परः पुंसामन्ते नारायणस्मृतिः ॥२॥ एतावानिति । सांख्यं प्रकृतिपुरुषविवेकः । योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः। खधर्मपरिनिष्ठा नित्यनैमित्तिकानुष्ठानम् । एभिस्त्रिभिरेतावान् परो जन्मलाभः जन्मनः साफल्यं । यदन्ते नारायणस्मृतिः। शुको राजानम् । (भाग० २।१।६) ॥२॥ यशःश्रियामेव परिश्रमः परो वर्णाश्रमाचारतपाश्रु तादिषु । अविस्मृतिः श्रीधरपादपायो- गुणानुवादश्रवणादरादिभिः ॥३॥ यश इति । यशसां श्रीणाञ्च सम्बन्धिषु यशोनिमित्तेषु श्रीनिमित्तेषु ·१५.६ सटीक-मुक्ताफले च आचारादिषु। परः केवलः । परिश्रमः क्लेश एव । न तु फलम् । तद् भगवत्पादयोरविस्मृतिः । सा च गुणानुवादादिभिः। (भाग० १२११२१५४ ) अविस्मृतिः कृष्णपदारविन्दयोः क्षिणोत्यभद्राणि च शन्तनोति । सत्त्वस्य शुद्धि परमात्मभक्ति ज्ञानश्च विज्ञानविरागयुक्तम् ॥४॥ ननु किमविस्मृत्येति तत्राह अविस्मृतिरिति । क्षिणोति हिनस्ति । अभद्राणि दुर्वासनाः । शं सुखम् । सत्त्वशुद्धि रुजकता। ततो भगवति प्रेम । ततोऽन्यत्र विरागः । ततः परोक्षबोधः। ततः साक्षात्कार इत्यर्थः । सूतः शौनकम् । ( भाग० १२।१२।५५ ) ॥४॥ विद्यातपःप्राणनिरोधमैत्री- तीर्थाभिषेकवतदानजप्यैः। नात्यन्तशुद्धिं लभतेऽन्तरात्मा यथा हृदिस्थे भगवत्यनन्ते ॥३॥ विद्या वैराजोपासना। तपो वैश्वानराा पासना। प्राणनिरोधः प्राणायामः । जप्यं प्रणवादिर्नान्यत् । (भाग० १२।३।४८ ) ॥५॥ तस्मात् सर्वात्मना राजन् हृदिस्थं कुरु केशवम् । नियमाणो ह्यवहितस्ततो यासि पराङ्गतिम् ॥६॥ तस्माद् यस्मात् । ततो हरिः स्मरणात् । पुरुषः पराङ्गतिं याति । शुको राजानम् । ( भाग० १२।३।४६ ) ॥६॥ 1...1 भाग० शमं तनोति ।

·१५७ हम अः] विष्णुस्मरणम् नियमाणैरभिध्येयो भगवान् परमेश्वरः । आत्मभावं नयत्यङ्ग सर्वात्मा सर्वसम्भवः ॥७॥ । म्रियमाणैरिति । प्रात्मभावं खरूपप्राप्तिम् । सर्वात्मना सुलभत्वम् । सर्वात्मत्वात् सर्वसम्भवत्वात् । भक्तस्य विष्णुविवर्तत्वात् सद्भावापत्तिः। शुको- राजानम् । (भाग० १२।३।५०) ॥७॥ श्रीवोपदेवकृते मुक्राफले विष्णुस्मरणम्। इति नवमोऽध्यायः ॥६॥ इति हेमाद्रिविरचितायां कैवल्यदीपिकायां विष्णुस्मरणम् । समाप्तोऽयं नवमोऽध्यायः ॥६॥ 1 क्वचित् भागवते सर्वसंश्रयः।

·। दशमोऽध्यायः अथ विष्णुश्रवणकीर्तने एकान्तलाभ वचसोनु पुसां सुश्लोकमौलेगु णवादमाहुः। श्रु तेश्च विद्वद्भिरुपाकृतायां कथासुधायामुपसम्प्रयोगम् ॥१॥ - एवं प्रत्येकं श्रवणादिभिः स्तुत्या व्यतिषशण स्तोतुमाह । एकेति। नु अहो। उपकृता निरूपिता । मैत्रेयो विदुरम् । ( भाग० ३।६।३६ ) ॥१॥ शृण्वतः श्रद्धया नित्यं गृणतश्च स्वचेष्टितम् । नातिदीर्घेण कालेन भगवान् विशते हृदि ॥२॥ । शृण्वत इति । नातिदीर्घोऽत्यल्पः । ब्रह्मा नारदम् । (भाग० २।८।४) ॥२॥ यथा यथात्मा परिमृज्यतेऽसौ मत्पुण्यगाथाश्रवणाभिधानः । तथा तथा पश्यति तत्त्वसूक्ष्म चक्षुर्यथैवाञ्जनसंप्रयुक्तम् ॥३॥ यथेति । तत्त्वेषु प्रकृत्यादिषु सूक्ष्मं पुरुषाख्यम् । श्रीभगवानुद्धवम् । ( भाग० ११।१४।२६ ) ॥३॥ एतन्मुहुःकीर्तयतोऽनुश्मृण्वतो न रिष्यते जातु समुद्यमः क्वचित् । यदुत्तमःश्लोकगुणानुवर्णनं समस्तसंसारपरिश्रमापहम् ॥४॥ 1 भाग० वस्तुसून्न ।

·१०म अः] विष्णुस्मरणकीर्तने १५६ एतदिति । एतद्विष्णुयशः । न रिष्यते न नश्यति । यत् यस्मादनुवर्णन- मिति । पक्षे द्विर्णिजन्तम् । तथा च सति अन्यस्मिन् वक्तरि खस्य श्रवणम् स्वार्थणिजन्तपक्षे तु कीर्तनमिति द्वयमपि स्तुतम् । शुको राजानम् । (भाग० ८।१२।४६) ॥४॥ अथ विष्णुस्मरण कीर्तने वयन्त्विह महायोगिन् भ्रमन्तः कर्मवमसु । त्वद्वार्तया तरिष्यामस्तावकैर्दुस्तरं तमः ॥५॥ वयन्त्विहेति। त्वद्वार्तया अनुसंहितया । कीर्तितया वा। । कीर्तितया वा। अन्यथास्येह पाठश्चिन्त्यः। तावकैर्भतः सह तरिष्यामः । (भाग० ११।६।४८) ॥५॥ स्मरन्तः कीर्तयन्तस्ते कृतानि गदितानि च । गत्युतस्मितेक्षणक्ष्वेलि यन्नृलोकविडम्बनम् ॥६॥ स्मरन्त इति । तस्मिन्नुत्तमं हास्यम् । क्ष्वेलिः परिहासः। द्वन्द्वैक- त्वान्नपुंसकत्वम् । उद्धवः श्रीकृष्णम् । (भाग० ११।६।४६ ) ॥६॥ अथ विष्णुश्रवणकीर्तनस्मरणानि । अशेषसंक्लेशशमं विधत्ते गुणानुवादश्रवण मुरारेः । किंवा पुनस्तञ्चरणारविन्द परागसेवारतिरात्मलब्धा ॥७॥ अशेषेति । अशेषसंक्लेशा अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः । अनुवादः कीर्तनम् । सेवा मनसः सन्निधानम् । तत्र रतिः प्रीतिः । आत्मलब्धा स्वाभाविकी । मैत्रेयो विदुरम् । ( भाग० ३।७।१४ ) ॥७॥ ।

·१६० सटीक-मुक्ताफले अयातयामास्तस्यासन यामाः स्वान्तरयापनाः । शृण्वतो ध्यायतो विष्णोः कुर्वतो त्रुवतः कथाः ॥८॥ अयातेति । तस्य स्वायम्भुवस्य। यातयामा उपभुक्ताः तद्विपरीता अयातयामाः पुनः पुनरुपभुज्यमानाप्यपूर्ववदुपभोग्येत्यर्थः । यावद्भिर्या- मैर्मन्वन्तरं समाप्त तावन्तो यामाः। विष्णुकथासम्बन्धादुत्तरोत्तर रमणीया जाता इत्यर्थः । कुर्वतः स्ववाक्यैवतः । मैत्रेयः । ( भाग० ३१२२१३५ ) ॥८॥ श्रवणात् कीर्तनाद्धयानात् पूयन्तेऽन्तेवसायिनः । तव ब्रह्ममयस्येश किमुतेक्षाभिमर्शिनः ॥६॥ श्रवणादिति । अन्तेवसायिनोऽन्त्यजाः । ब्रह्ममयो ब्रह्मरूपः। ईक्षा दर्शनम् । अभिमर्शः स्पर्शः । तौ विद्य ते येषां ते तथा । नारदः श्रीकृष्णम् । ( भाग० १०।७०।४३ ) ॥६॥ मर्त्यस्तया ननु समेधितया मुकुन्द- श्रीमत्कथाश्रवणकीर्तनचिन्तयति । तद्धाम दुस्तरकृतान्तजवापवर्ग ग्रामाद्वनं क्षितिभुजोऽपि ययुर्यदर्थाः ॥१०॥ मर्त्य इति । तया ब्रह्मसभादौ प्रसिद्धया । तद्धाम वैष्णवं स्थानम् । कृतान्तस्य जवो वेगः । अपवर्जनं निवृत्तियस्मिन् तत् । अकालकलितमित्यर्थः । यदर्था मद्धामाभिलाषाः। शुकः । ( भाग० १०१६०।५० ) ॥१०॥ 1 क्वचित् भागवते स्तयानुसवमेधितया।

·१०म अः] विष्णुस्मरणकीर्तने यानीह विश्वविलयोङ्गरवृत्तिहेतुः कर्माग्यनन्यविषयाणि हरिश्चकार । यस्त्वङ्ग गायति शृणोत्यनुमोदते वा भक्तिर्भवेद्भगवति ह्यपवर्गमार्गे ॥१॥ यानीति। वृत्तिः स्थितिः। अनन्यविषयाणि अनन्यसाध्यानि । कीर्तनम् । अनुमोदन मानसखी कारः । स च स्मरणपूर्वकः । शुकः । ( भाग० १०१६६४५ ) ॥११॥ तस्यावितुः स्थिरचरेशितुरधिमूलं यत्स्थं न कर्मगुणकालरुजः स्पृशन्ति । यद्वै स्तुवन्ति निनमन्ति जपन्त्यभीक्ष्ण ध्यायन्ति वेदहृदया मुनयस्तदाप्त्यै ॥१२॥ तस्येति । अवितुः रक्षकस्य । ईशितुः स्रष्टुः संहतुश्च । अङ्खिमूलम् तदुत्तरतृतीयश्लोकस्थेन भजामीत्यनेनान्वयः । यत्स्थं यत्र स्थितं । कर्म पुण्यपापे । गुणा रजःप्रभृतयः । कालो मृत्युः । त एव विकारापादकत्वाद् रुजो रोगाः। एते स्पृशन्यपि न । दूरे बाधवार्ताः। स्तुतिर्वाचा गुणकीर्तनम् । जपो मनसा । जप हृदुच्चार इति धातुसूत्रात् । निनमन्ति नितरां नमन्ति । उपसर्गयोगादयमर्थः । धात्वर्थ बाधते कश्चित् कश्चित्तमनुवर्तते इत्युपसर्गवृत्तेः । वेदो हृदये येषां ते तथा । तदाप्त्यै विष्णुप्राप्तये । मार्कण्डेयो नारायणम् । ( भाग० १२।८।४२ ) ॥१२॥ मनसो वृत्तयो नः स्युः कृष्णपादाम्बुजाश्रयाः । वाचोऽभिधायिनीर्नान्नां कायस्तत्प्रणादिषु ॥१३॥ मन इति। अभिधायिनीरभिधायिन्यः । तेषु नामसु प्रहण नम्रता । सा च कीर्तनस्य पृथगुक्लत्वात् श्रवणादरेणेत्यर्थसिद्धम् । आदिशब्दात् तालखरादिः। (भाग० १०१४७६६) ॥१३॥ । - 1 गुणकालरजः इति स्वामिसम्मतः पाठः । 2 भाग० यजन्ति ।

·सटीक-मुक्ताफले
कर्मभिर्धाग्यमाणानां यत्र वापीश्वरेच्छया।
मङ्गलाचरितैर्दानै रतिनः कृष्ण ईश्वरे ॥१४॥
कर्मभिरिति। मनसो वृत्तय इत्येव सिद्ध सति न इति पुनर्वचनं त्रिवर्ग-
मध्येऽपि स्मरणस्यान्तरङ्गतां वक्तुम् । एतान्येव हि शास्त्रेषु श्रवणमनननि-
दिध्यासनशब्दै रुच्यन्ते । नन्दादय उद्धवम् । ( भाग० १०१४७।६७) ॥१४॥
श्रीवोपदेवकृते मुक्ताफले विष्णुभक्तयङ्गवर्गप्रकरणम् ।
इति दशमोऽध्यायः ॥१०॥
इति हेमाद्रिविरचितायां कैवल्यदीपिकायां विष्णुभक्तयङ्गवर्गप्रकरणम् ।
समाप्तोऽयं दशमोऽध्यायः ॥१०॥

·एकादशोऽध्यायः अथ विष्णुभक्तप्रकरणम् । तत्र विष्णु भक्तस्य लक्षण भेदाश्च । सकृन्मनः कृष्णपदारविन्दयो- निवेशितं तद्गुणरागि यैरिह। न ते यम पाशभृतश्च तद्भटान् स्वप्नेऽपि पश्यन्ति हि चोर्णनिष्कृताः ॥१॥ एवमियता प्रबन्धेन विष्णुं पञ्चात्मकमित्यस्य पादत्रयं विविच्य शिष्टं व्याख्यातुमिदमारभ्यते । अथेति । तत्रापि नागृहीतविशेषणा बुद्धिर्विशेष्ये चोपजायते । विशेषणमुपसंक्रामतीति न्यायात् सामान्यपरिहारेण विशेष- प्रतिपत्त्यसम्भवाद् भक्तसामान्यलक्षणमवतारयितुमाह । तत्रेति । सकृदिति । सदित्यादिष्वपिशब्दः प्रत्येक सम्बध्यते । सकृदपि किं पुनरभ्यासेन । मनः संशयात्मकमन्तःकरण किं पुनर्निश्चयात्मिका बुद्धिः। पदारविन्दयो- रपि किं पुनः सर्वमूर्ती निवेशितम् । बलादपि किं पुनः खतो निविष्टम् । तद्गुणेष्वपि रागि किं पुनस्तत्वरूपे । यैरिहेति सामान्यवाचिभ्यां सर्व- नामभ्यां मनोनिवेशने जातिदेशविशेषानपेक्ष्येति गम्यते। बलादपि यनि- वेशितं ते भक्ता इति शेषः। तेषां फलमाह । नेति । चकाराद् यमञ्च पाश- भूतन् । पाशग्रहणमन्यस्यापि करालदंष्ट्रत्वादेर्भीषणत्वस्योपलक्षणम् । यममपि न पश्यन्ति किं पुनर्निरयम् । खप्नेऽपि किं पुनः प्रत्यक्षेण । न पश्यन्ति किं पुन- स्तर्जनादि । कुत एतत् । हि यस्मात् चीर्णनिष्कृता आचरितप्रायश्चित्ताः। पापोपप्लुतानां हि यमदर्शनादि । भक्तथा च सर्वपापक्षय इत्यसकृदुक्तम् । ततश्च भगवन्निविष्टचित्तो भक्त इति लक्षणार्थः । शुकः (भाग० ६।१।१६) ॥१॥ है 1 मुक्ताफलम् १११ नोः ।

·१६४ स नवधा भक्तः। सटीक-मुक्ताफले भक्तिरसस्यैव हास्य-शृङ्गार-करुण-रौद्र. भयानक-वीभत्स शान्ता-द्भुत-वीररूपेणानुभवात् । इति मुक्ताफले भक्तानां लक्षणं भेदाश्च ।। । एवं भक्तसामान्यलक्षणमुक्ता तविशेषमाह । स नवधा भक्तः। नवविधत्वे हेतुमाह । भक्तीति । भक्तिर्विहिताविहिता च। सैव परां प्रकर्षरेखामापन्ना - रसः। यदाहुः भावा एवातिसम्पन्नाः प्रयान्ति रसताममी ते इति । भक्तिरसानुभवाच भक्तः । यथा तृप्त्यनुभवात् तृप्त इत्युच्यते । चानुभवो नवधा हास्यादिभङ्गिभेदेन । हास्यादय एव हि भगवति प्रयुज्यमानाः तस्मात् केनाप्युपायेन मनः कृष्णे निवेशयेत्। इति भक्तिलक्षणाकान्तत्वाद् भक्तिरसपदवीमासादयन्तीति भावः । हास्यादिलक्षणन्तु वक्ष्यते। चामी नवापि सुखदुःख- मोहात्मकतैगुण्यव्यतिकरोद्भवाः । तथाहि प्रथमे लयो रजोमूलाः । मध्यास्तु तमोमूलाः। चरमे सत्त्वमूला इति । हास्यादयो हि रजःप्रभृतीनां विकार इत्युक्तमेकादशस्य पञ्चविंशाध्याये । तत्रापि प्रथमेषु त्रिषु क्रमात् सत्त्वसंमिश्र । तमःसंमिश्र सत्त्वतमःसंमिश्रञ्च रजोमूलम् । मध्येषु रजोमिश्रं सत्त्वमिनं रजःसत्त्वमिश्रञ्च तमः। चरमेषु तमोमिश्रं रजस्तमोमिश्रञ्च सत्त्वम् । हेयाभिधान- क्रमेण चैषां रौद्रादीनां तामसत्वेनोमङ्गलत्वात् प्रथममनभिधानम्। ननु तथापि कामिनः स्पृहणीयत्वेन सर्वप्राणिनामसन्तपरिचितत्वात् शृङ्गारो नायको रस इति नाट्याचार्यप्रसिद्धः शृङ्ग प्राधान्यमियर्ति प्राप्नोतीति व्युत्पत्तेश्च रसेषु शृङ्गारस्य प्राधान्यमिति गम्यते । ततश्च तस्यैव धुरि निवेशनमुचितम् । किमिति हास्यरसोऽभिनिवेशितः। सत्यम् । किन्तु नात कैवल्यपरे शास्त्र भक्ति- 1 भाग० ७/१३१ श्रीः ।

·११श अः] विष्णुभक्तप्रकरणम् १६५ परः शृङ्गारः प्रधानमिति द्योतयितुमाचार्येण नैष प्रथममुक्तः। एवं सति कस्मिन्नपि प्रथममभिधातव्ये हास्यरसस्याल्पपरिकरत्वात् स एवोक्तः । स्थायि- भावादयश्चैषां भरतादावुक्ताः । तथाहि हासो रतिः शोको रोषो भीर्जुगुप्सा शमः स्मयः । उत्साहश्च क्रमादेषु स्थायिभावा रसेष्वमी ॥ तत्र वाग्वेषादिवैकृतश्चेतोविकाशो हासः । परस्परमास्थाबन्धो रतिः । नाशादिप्रभवं चित्तस्य वैधुर्यं शोकः । प्रतिकूलेषु तैक्ष्ण्यस्य प्रबोधः क्रोधः । रौद्रशक्तयादिजनितं स्त्रीनीचप्रकृतिकं चित्तस्य वैक्लव्यं भयम् । दोषदर्शनादिभिः पदार्थानां गर्हणा जुगुप्सा। पदार्थेषु तृष्णाक्षयः शमः । तेष्वेव लोकसीमाति- क्रमस्य दर्शनात् चित्तस्य विस्मृतिविस्मयः। कार्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानुत्तम- प्रकृतिरुत्साहः। तथा सितः श्यामः कपोतश्च रक्तः कृष्णश्च नीलकः विशदः पीतगौरौ चेत्येषु वर्णाः क्रमादमी ।। तदुपयोगस्तु चित्रे ध्याने च ख्याता च ते मुखरोगं निर्हरन्तीत्यभिनव- गुप्तपादाः। ननु कथं प्रथमौ मन्मथयमौ रुद्रकालौ यथाक्रमम् । महाकालाजितौ ब्रह्म महेन्द्रास्तेषु देवताः ॥ एवमेवंविधहास्यादिनवकभङ्गया भक्तिरसोऽनुभूयते। भक्त रसत्वं रसलक्षणाभावात् । तत्र दशरूपकादौ विभावैरनुभावैश्च सात्त्विकैर्व्यभिचारिभिः । आनीयमानः खाद्यत्वं स्थायिभावो रसः स्मृतः ॥ एतद्विवरवते। वक्ष्यमाणस्वभावैर्विभावादिभिः काव्योपात्तैरभिनयोपदर्शि- 1 नाट्यशास्त्रटीका (1४७) द्रष्टव्या। 2 दशरूपकम् ४।१ ।

·सटीक-मुक्ताफले तैर्वा श्रोतृप्रेक्षकाणामन्तर्विपरिवर्तमानो रत्यादिस्थायी वादगोचरतां निर्भरानन्द- संविदात्मतां नीयमानो रसः । तेन रसिकाः सामाजिकाः। काव्यन्तु तथाविधा- नन्दसंविदुन्मीलनहेतुत्वेन रसवत् आयुर्वृतमितिवत् । विभावादि- लक्षणन्तु कारणान्यथ कार्याणि सहकारीणि यानि च । रत्यादेः स्थायिनो लोके तानि चेनाट्यकाव्ययोः । विभावा अनुभावाश्च कथ्यन्ते व्यभिचारिणः ॥ विभावा द्वेधा। केचिदालम्बनरूपाः । यथा शृङ्गारे गोप्यो गोविन्दश्च । केचिदुद्दीपकाः । यथाव चन्द्रतापादयः । अनुभावास्तु कटाक्षादयः । पृथगभावा भवन्त्यन्येऽनुभावत्वेऽपि सात्त्विकाः । सत्त्वादेव समुत्पत्तेस्तच तभावभावनम् ॥ तेच स्तम्भप्रलयरोमाञ्चाः स्वेदो वैवर्यवेपथू স্বপ্ন वैखर्यमित्यष्टौ स्तम्भोऽस्मिनिष्क्रियां गतः ।। प्रलयो नष्टसंज्ञत्वं शेषाः सुव्यक्तलक्षणाः । विशेषादाभिमुख्येन चरन्तो व्यभिचारिणः ॥ स्थायिन्युन्मन्ननिर्मनाः कल्लोला इव वारिधौ । निर्वेदग्लानिशङ्काश्रमवतिजड़ताहर्षदैन्यौप्रथचिन्ता- स्त्रासामर्षगर्वाः स्मृतिमरणमदाः सुप्तिनिद्राविबोधाः । ब्रीडापस्मारमोहाः सुमतिरलसता वेगतर्कावहित्था व्याध्युन्मादौ विषादोत्सुकचपलयुतास्त्रिशदेते त्रयश्च ॥ विशुद्धैरविशुद्धैर्वा भावैर्विच्छिद्यते न यः । आत्मभावं नयत्यन्यान् स स्थायी लवणाकरः ॥3 1 काव्यप्रकाशः ४२७।२८। 2 दशरूपकम् ४।४-८। 3 दशरुशकम् ४३६ ।

·है सामा- - - - ११शं अः] विष्णुभक्तप्रकरणम् व्यासादिभिर्वणितस्य विष्णोविष्णुभक्तानां वा चरित्रस्य नव- रसात्मकस्य श्रवणादिना जनितश्चमत्कारो भक्तिरसः । एवंविधविभावादिसंयोगाद्रसो निष्पद्यते। तस्य च मुख्यया वृत्त्या रामा- दावनुकायें वृत्तिर्नटरूपबलादित्येकः पक्षः । अनुकर्तर्येवेति द्वितीयः जिकेष्विति तृतीयः । रससंविद उभयतोदत्तपादत्वादनुकर्तरि सामाजिकेषु चेत्ति चतुर्थः । स च रसः कार्य इति केचित् । ज्ञाप्य इत्येके। भोग्य इत्यन्ये । व्यङ्गय इत्यपरे । सुधीभिस्तु तवैवानुसन्धेयाः । ग्रन्थगौरवभयान्नात्र प्रतन्यते । तस्माद्- विभावादिरससामग्रीविरहान्न भक्त रसत्वम् । अत एवायमन्यैरेवं भक्तावपि वाच्य- मिति वदद्भिः प्रत्यादिष्टः। अत उत्तरं पठति व्यासादिभिरिति । वर्णितस्य चरित्रस्य ! विष्णुभक्ता गोप्यादयः । श्रवणादिनेत्यादिशब्दाद्दर्शनकीर्तनस्मरणाभि- नयश्चमत्कारः। सामाजिकानां हि यस्मादेवंसामग्रीको भक्तिरसस्तस्मादनपह- वनीय इत्यर्थः । तसैषा सामग्री । केनाप्युपायेन मनोनिवेशः स्थायी। चरित- श्रवणादय उद्दीपनविभावाः । विष्णुभक्ताश्चालम्बनम् । अनुभावास्तु स्तम्भादयो वक्ष्यमाणा यथायोग्यं धृत्यादिव्यभिचारिणश्च । उपायस्तु रतिहास्यादिः । कविभि- वर्णितस्येत्यनेन महाकविप्रवन्धसमय॑माणेष्वेव रसव्यवहारो नान्यवेत्युक्तम् । एवमेवैतदनुकार्येषु हि जानकीरामभद्रादिषु रत्यादिमानम् । न तु रसत्वम् । तस्य लोकोत्तरचमत्काररूपत्वात् । चमत्कारश्च यद्यपि शृङ्गारादौ क्वचिदस्ति तथापि भयानकादावनुपलम्भान तत्र रसव्यवहारः। अत एव तानि चेन्नाव्य- काव्ययोरित्यादिविशेषणानि । अभिनयैरुपदर्यमानादपि सन्दर्भः समर्प्यमाणो रसोऽतिखदते। अत एवोक्तम् कविवागभिनेयश्च तदुपायो द्विधेष्यते । वस्तुशक्तिमहिना तु प्रथमोऽत्र विशिष्यते ॥ इति । यत्वभिनवगुप्तहेमचन्द्राभ्यामेवं भक्तावपि वाच्यमित्युक्त तदसत् । रसत्वस्य दर्शितत्वात् । सामग्रीसद्भावेऽपि प्रत्याख्यानमरोचकतामात्रशरणम् । म च सङ्गच्छमानोऽप्ययमसर्वविषयत्वाद्रसत्वाच्च्यवतामिति चोद्यम 1 प्रागुद्धता काव्यप्रकाशोक्तिरनुसन्धेया। - तथा ·सटीक मुक्ताफले सति सर्वरसोच्छेदापातात् । तथा हि श्रोत्रियजरन्मीमांसकादयो हि नाट्य- मण्डपान्तरेऽपि चमत्काराभावान्मौलिकमाया एव । एवं प्रशान्तब्रह्मचारि- प्रभृतयः शृङ्गाररसास्वादे बहिरङ्गाः । गाढ़रागाणाञ्च शान्तरसचर्वणानभिज्ञत्वम् । अननुभूतशोकस्पर्शानां च करुणरसास्वादावसरे पाषाणप्रख्यत्वम् । तस्मात् सवासनस्यैव रसचर्वणेऽपि सर्वथा निस्तूषं भक्तिरसदर्शनम् । ननु तथाप्यल्प- मिदमुच्यते स नवधेति । सन्येव हि रसान्तराण्यपि भोजराजादिभि- दर्शितानि ।। तथाहि ने हस्थायिभावः प्रेयान् । यथा यदेव रोचते मह्य तदेव कुरुते प्रिया । इति वेति न जानामि तत् प्रियं यत् करोति सा ॥ अत्र वत्सलप्रकृतेधीरललितनायकस्य प्रियालम्बनविभावो विषयसौन्दर्याा द्दीपन- विभावो मोहमतिकृतिस्मृत्यादिव्यभिचारी नहः प्रेयानिति प्रतीयते । तथा मतिस्थायिभाव उदात्तो यथा साधारणो निरातङ्कः कन्यामन्योऽपि याचते। किं पुनर्जगतां जेता प्रपौत्रः परमेष्ठिनः ।। अत्र हि रामस्योदात्तप्रकृतेः सीतेयं मम स्वीकारयोग्येत्येवंरूपेण प्रवृत्ता मतिः रावणप्रार्थनालक्ष्मणप्रोत्साहनाभ्यामुद्दीप्यमाना जायमानचिन्तावितर्कब्रीडावहित्थ- स्मृत्यादिभिः कालोचितोत्तरानुमीयमानैश्च विवेकचातुर्यधैयौदार्यादिभिः संसृज्य- मानोदात्तरसरूपेण निष्पद्यते। गवस्थायिभाव उद्धतः । यथा धृतायुधो यावदहं तावदन्यैः किमायुधैः । यद्वा न सिद्धमस्त्रेण मम तत् केन सेत्स्यति ॥ इति । मैवम् । मौलिकस्य स्थायिन एवात्र सद्भावात् महादयो हि व्यभिचारिणु तैरेव पठिताः गर्वः न हो धृतिनीड त्यादिना । व्यभिचारिणः स्थायिनश्चेति तु मम माता बन्ध्येतिवद् विप्रतिषिद्ध वचसी । एवमप्युच्यमाने व्यभिचारि- संख्यया रससंख्यापत्तिः स्यात् । अत एवेदेमस्पृष्टं भरतादिभिः। एतेन गर्व- 2 वेणीसंहारम् २४६ । 1 सरखतौकण्ठाभरणम् ( ५।१६ ) द्रष्टव्यम् । 3 सरखतीकण्ठाभरणम् ५१६ ।

·११श अः] विष्णुभक्तप्रकरणम् स्थायिभावो लौल्यनामापरो रस इत्यपि प्रत्युक्तम् । तस्माद् युक्तमुक्तमाचार्येण स नवधेति। तत्र हास्यरसे गोप्यः। सच त्रेधा। वत्सान् मुञ्चन् क्वचिदसमये क्रोशसञ्जातहास- स्तेय स्वाद्वत्त्यथ दधिपयः कल्पितैः स्तेययोगैः। मर्कान् भोक्ष्यन् विभजति स चेन्नात्ति भाण्ड भिनत्ति द्रव्यालाभे स्वगृहकुपितो यात्युपक्रोश्य तोकान् ॥२॥ भक्तिरस एव रसत्यादिरूपेण नवधानुभूयत इत्युक्तम् । तत्र निदर्शनानि ब्रु वाणो हासस्थायिभावे विकृतवेषालङ्कारधाळ लौल्यकुहकासत्प्रलापव्यङ्ग- दर्शनदोषोदाहरणादिविभावे नासावष्टम्भकपोलस्यन्दनदृष्टिव्याक्रोशाकुञ्चनस्वेदा- स्यरागपार्श्वग्रहणाद्यनुभावेऽपि अवहित्थालस्यतन्द्रात्रपाखप्नादिसञ्चारिणि हास्य- रसे गोप्यो भक्ता इत्याह । तत्र ति। स च धा । उत्तममध्यमाधमेषु स्मितादिभेदात् । यदाह भरतः ईषद्विकसितैर्गण्डैः कटाक्षः सौष्टवान्वितैः । अलक्षितद्विजं धीरमुत्तमानां स्मितं भवेत् ॥ आकुञ्चिताक्षिगण्डं यत् श्वसनं मधुरं तथा । कालागतं सास्यरागं तव विहसित भवेत् ।। अस्थानहसितं यत्तु साश्रुनेत्र तथैव च । उत्कम्पितांसकशिरस्तच्चापहसितं भवेत् ॥ तत्रापि स्त्रीनीचप्रकृतावेष भूयिष्ठ दृश्यते रस इति भरत- वचनाद् यशोदादिषु तमाह । वत्सानिति । कोशो मा मेत्याक्रोशे। स्तेयं चौर्यलभ्यं न तु दत्त दधिपयश्च । योगैरुपायैः । मर्कान् मर्कटान् । भोक्ष्यन् भोक्ष्यमाणः सन् । उपक्रोश्य रोदयित्वा तोकान बालान् । ( भाग० १०।८।२६) ॥२॥ 1 नाट्यशास्त्रम् ६६५,६८,७५ । 2 नात्यशास्त्रम् ६।६० । २२

·सटीक मुक्ताफले
हस्ताग्राह्य रचयति विधि पीठकोलूखलाये -
श्छिद्र ह्यन्तनिहितवयुनः शिक्यभाण्डषु तद्वित् ।
ध्वान्तागारे धृतमणिगण स्वाङ्गमर्थप्रदीपं
काले गोप्यो यरहि गृहकृत्येषु सुव्यग्रचित्ताः ॥३॥
हस्तेति । विधिरुपायः । अन्तर्निहितस्य नवनीतादेः । वयुने ज्ञाने सति ।
अर्थप्रदीपम् अर्थप्रकाशकम् । खाङ्गरचयात। यरहीति रेफ-हकारयोविश्लेष-
श्छन्दोऽनुरोधात् । ( भाग० १०।८।३० ) ॥३॥
एवं ध्याष्टान्युशति कुरुते मेहनादीनि वास्तौ
स्तेयोपायविरचितकृतिः सुप्रतीको यथास्ते ।
इत्थं स्त्रीभिः सभयनयनश्रीमुखालोकिनीभि-
ाख्यातार्था प्रहसितमुखी न ह्यु पालन्धुमैच्छत् ॥४॥
।
-
एवमिति । स कृष्णः ।
उशति कमनीये वस्तुनि । वास्तुर्वेश्मभूः
विरचितकृतिः कृतकार्यः । सुप्रतीकः शोभनावयवः । नैश्चल्यलक्षणसभ्यत्वनाव्यात् ।
सभये भयविलोले नयने यस्मिन् तस्मिन् श्रीमति भगवन्मुखे तदालोकिनीभिः ।
व्याख्यातोऽर्थो वत्समोचनादिर्यस्यै सा यशोदा । उपालब्धुं तर्जितुम् ।
अत्र यशोदाया उत्तमप्रकृतिकत्वात् उत्तमहास्यम्। प्रहसितमुखी। अत एव
प्रकर्षार्थः प्रशब्दादेव । पालम्बन वत्समोचनादिः । धाष्ट्य विभावः । अनु-
भावो यशोदाया रसाभिव्यक्तिः। सञ्चारिणस्तूक्ताः । (भाग० १०।८।३१) ॥४॥
कृष्णस्य गोप्यो रुचिरं वीक्ष्य कौमारचापलम् ।
शृण्वत्याः किल तन्मातुरिति होचुः समागताः ॥५॥
कृष्णस्येति श्लोको वक्तृकथनार्थः । गोप्यो यशोदाम् । (भाग० १०८।२८)
॥५॥

·११श अः] विष्णुभक्तप्रकरणम् गोपकन्याः। तस्य तत्क्ष्वेलितं दृष्टा गोप्यः प्रेमपरिप्लुताः। ब्रीडिताः प्रेक्ष्य चान्योन्य जातहासा न नियंयुः ॥६॥ इति मुक्ताफले हास्यरसः॥ मध्यमहास्थमाह । तस्येति। तस्य श्रीकृष्णस्य । तद् बस्त्रादान- रूप वेलनं परिहासचेष्टा । ब्रीडिता नन्नत्वात् । न निर्ययुर्जलाशयात् । अत्र देव पालम्बनम्। वेलनं विभावः। अन्योन्यप्रेमलक्षणमनुभावः । त्रीडा सञ्चारी। न चात्र शृङ्गार एव हास्याङ्गभूतो वेति वाच्यम् । अद्यापि तासां कौमारानपगमात् । शृङ्गारो हि युवप्रकृतिः। अत एवाचार्येण गोपकन्या इत्युक्तम् । तासाञ्च यशोदापेक्षया मध्यमत्वेन हास्यमध्यमत्वम्। तृतीयं स्वयं स्वसंज्ञेयम् । शुक्रः। (भाग० १०।२२।१२ ) ॥६॥ हेमाद्रिविरचितायां कैवल्यदीपिकायां हास्यरसः ॥ शृङ्गाररसो द्विविधः । सम्भोगो विप्रलम्भश्च । तत्र सम्भोगशृङ्गारे कौरवेन्द्रपुरस्त्रियः। स वैकिलाय पुरुषः पुरातनो य एक आसीदविशेष आत्मनि। अग्रे गुणेभ्यो जगदात्मनीश्वरे निमीलितात्मन् निशि सुप्तशक्तिषु ॥७॥ अथ रतिस्थायिनमुज्ज्वलवेशात्मकमुत्तमयुवप्रकृतिकं स्त्रीपुसहेतुकं माल्य- तु शैलपुरहर्म्यनदीचन्द्रोपवनदीर्घिकाजलक्रीडादिश्रूयमाणानुभूयमानविभावं जुगु- प्सालस्यौग्रयसञ्चारिणं दीर्घापाङ्गस्मिताद्यनुभाव शृङ्गार सप्रभेदमाह । शृङ्गारेति। स्त्रीपुसयोः सम्बन्धतया भोगः सम्भोगः । परस्परदर्शन-स्पर्शन-संजल्प-सम्प्रयोगभेदात् । भेदान्तराणां ततैवान्तर्भावः। तथा हि कुसुमावचयो दर्शने। चुम्बनालिङ्गनकेशग्रहादयो हि स्पर्शने । चन्द्रोदयवर्णनादयस्तु संजत्पे। संसक्ततयापानं संस्पर्शने । एव- स च सम्बन्ध- चतुर्धा । 1 हमचन्द्र कसं काव्यानुशासन ( २१.) द्रष्टव्यम् ।

·MARG १७२ सटीक मुक्ताफले . मक्षजलक्रीडादीनाम् । सम्प्रयोगस्य तु स्पर्शरूपत्वेऽपि प्राधान्यात पार्थक्यम् । विप्रकर्षण लम्भः प्राप्तिर्विप्रलम्भः । स च विप्रकर्षश्चतुर्धेति वक्ष्यते । तलापि सम्भोगपूर्वको विप्रलम्भ इति सम्प्रयोगस्य प्रागुक्तिः । स च सुखमयधृतिस्मृति- मतिहर्षादिसञ्चारी रोमाञ्चस्वेदकम्पाश्रुमेखलास्खलनश्वसितसाध्वसकेशबन्धनवस्त्र- संयमनवस्त्राभरणमाल्यादिसम्यक निवेशनविचित्रेक्षणगुणवर्णनचाटुप्रभृतिवाचिक- कायिकव्यापारानुभावः। विभावास्तु प्रागुताः । तत नायकप्रयुक्तादपि सम्भोगादनुरागप्राचुर्येण नायिकाप्रयुक्त एव प्रकृष्यत इति तं दर्शयन् दर्शन- सम्भोगमवतारयति तत्रेति। कौरवेन्द्रपुरं हस्तिनापुरम् । सवै इत्यादि। वैशब्दः स्मरणे। किलशब्दस्तूत्प्रेक्षायाम् । उत्प्रेक्षा च दुर्निरूप्यत्वात् । य एकोऽद्वितीयः पुरुषः सोऽयं कृष्णः पुरातनः आद्यः । कदा एकः। आत्मन्यविशेषे भेदहेतूपाधिरहिते स्वरूपे । तदपि कदा ? अग्रे गुणेभ्यः गुणस्वीकारात् पूर्वम् । तथा निशि गुणत्यागानन्तरम् । कदा गुणत्यागः ? जगदित्यादि । प्रपञ्चाकारेण दर्शितमात्मानं यदा न दर्शयति । तथा सुप्तशक्तिषु चिच्छक्त्यादयः शक्तयो यदा सुप्ता भवन्ति । आत्मनित्यत्र सुपां सुलुक पूर्वसवर्णेति- सप्तम्या लुक् । ( भाग० १।१०।२१) ॥७॥ स एव भूयो निजवीर्य चोदितां खजीवमायां प्रकृति सिसृक्षतीम् । अनामरूपात्मनि रूपनामनी विधित्समानोऽनुससार शास्त्रकृत् ॥८॥ निराकारमुक्ता साकारं निरूपयति । स एवेति । स एव निराकार एव । प्रकृतिमनुससार अधिष्ठितवान् । भूयः सृष्टिप्रवाहस्यानादित्वात् । निज- वीर्यचोदितां कालप्रेरिताम् । अत एव खजीवमायां सिसृतती स्वस्मिन्नीश्वरे जीवमायाम् असत्यं जीवरूपत्वं स्रष्टुमिच्छन्तीम् । अरूपस्य रूपाणि अनाम्नो नामानि । सञ्चित्यानुससार । तानि चान्ये जानन्विति । शास्त्रकृत् । शास्त्र वेदः। (भाग० १।१०।२२) ॥८॥ 1 हेमचन्द्रवतं काव्यानुशासनं ( २०) द्रष्टव्यम् । 2 पाणिनि: ७१।३९ सूः । ।

·१७३ ११श श्रः] विष्णुकीर्तनम् स वा अय यत्पदमत्र सूरयो जितेन्द्रिया निर्जितमातरिश्वनः । पश्यन्ति भक्त्युत्कलितामलात्मना नन्वेष सत्त्वं परिमाष्टुमर्हति ॥६॥ दुर्लभस्य सुलभतां निरूपयन्ति स वा अयमिति । यत्तुरीयपदं समाधी सूरयः पश्यन्ति सोऽयम् । भक्तचा उत्कलितः अमलश्च यः आत्मा तेन । अत्रात्मनि । जितमातरिश्वन इति व्यत्ययात् प्रथमार्थे द्वितीया । ननु अहो । एष कृष्णः सत्त्वं प्रयत्नत्वं परिमाष्टु नाशयितुमर्हति । देशान्तरगमनेनाप्रत्यक्षो मा भूत् सदैवास्मह,ग्गोचरो भूयादिति भावः। एतदेव दर्शनसम्भोगद्योतक्रम् । न चात परमार्थनिरूपणादेः प्रशान्त इति मन्तव्यम् । भगवति सकामत्वेन तासां तृष्णाक्षयरूपशमस्याभावात् । अत एव नन्वेष सत्त्वमित्यत व्याख्यान्तर नाद्रियते। रतिरेव स्थायीत्युत्तरश्लोकेषु सुव्यक्तम् । नापि णिहुयरमणम्मि लोयणवहम्मि पडिए गुरूण मझम्मि । सयलपरिहारहियया वरणगमणं वेव महइ बहू ।। इत्यादी सकलपरिहारवनगमनयोः शान्तानुभावयोरिवानास्तित्वप्रतिपादनस्य शान्तविभावत्वेन शृङ्गारविरुद्धत्वात् प्रतिकूलविभावादिग्रहलक्षणो रसदोषः प्रसज्यत इति चोद्यम् । रत्युत्कर्षभङ्गादिदोषत्वं मुख्यार्थ इति दोषः प्रसज्यत इति वचनात् । सा चाल भगवद्गुणानुवादेन पुष्यतीति न दोषत्वम् । पुरुषान्तरालम्बनत्वे तु विभावादिप्रातिकूल्यं दोष एव वा । प्रसादे वर्तख प्रकटय मुद सन्त्यज रुष प्रिये शुध्यन्त्यङ्गान्यमृतमिव ते सिञ्चतु वचः। निधानं सौख्यानां क्षणमभिमुख स्थापय मुख न मुग्धे प्रत्येतु प्रभवति गतः कालहरिणः ॥ इत्यत कालहरिण इत्यनित्यताप्रकाशनं शान्तानुभावः । ( भाग० १।१०।२३) ॥६॥ यथा गतः

·१७४
सटीक-मुक्ताफले
स वा अयं सख्यनुगीतसत्कथो
वेदेषु गुह्येषु च वेदवादिभिः ।
य एक ईशो जगदात्मलीलया
सृजत्यवत्यत्ति न तत्र सजते
॥१०॥
उत्तमःलोकत्वं निरूपयति स इति । यो वेदवादिभिरनुगीतसत्कथः
सोऽयम् । गुह्येषु वेदान्तेषु । वेदवादिभिः वेदवेदान्तरहस्यप्रतिपादनकुशलै-
रित्यर्थः । कोऽसौ सत्कथः ? य एक ईशः। आत्मलीलया जगत्सृष्टयादि
करोति । न च तत्र सज्जते इत्येवंरूपः । ( भाग० १।१०।२४) ॥१०॥
-
यदा ह्यधर्मेण तमोधियो नृपा
जीवन्ति तत्र हि सत्त्वतः किल।
धत्ते भगं सत्यमृतं दयां यशो
भवाय रूपाणि दधद् युगे युगे ।।१२।।
रूपाणि दधत्
-
अवताररूपं निरूपयति यदेति । सत्त्वतः कृष्णाः ।
जगदादीनि धत्ते । भगं भजनीयत्वम् । सत्य सत्यप्रतिज्ञत्वम् । ऋतं सत्योपदेश-
कत्वम् । दयां भक्तानुकम्पाम् ।
यशोऽद्भुतकर्मत्वम् ।
भवाय स्थित्यै ।
(भाग० १।१०।२५ ) ॥११॥
अहो अलं श्लाध्यतमं यदोः कुल-
महो अलं पुण्यतमं मधोर्वनम् ।
यदेषु पुंसामृषभः श्रियः पतिः
खजन्मना वङ्क्रमणेन वाञ्चति ॥१२॥
कृष्णसङ्गमस्पृहां निरूपयन्ति अहो इत्यादि । अहो आश्चर्यम् । अलम्
अत्यर्थम् । मधोर्वनं मथुरा । यत् कुलं वनञ्च खजन्मचंक्रमणाभ्याम् अञ्चति
गच्छति । पूजयति मानयति च। पुसामृषभः श्रियः पतिः इत्याभ्यां
स्त्रीणां स्पृहणीयं चिरललितञ्चोक्तम् । (भाग० १।१०।२६ ॥१२॥

·१श अः ] ५.७५ विष्णुश्रवणम् अहो बत खयशसस्तिरस्करी कुशस्थली पुण्ययशस्करी भुवः। पश्यन्ति नित्यं यदनुग्रहेषितं स्मितावलोकं स्वपति स्म यत्प्रजाः ॥१३॥ अहो इति । अहो वत अहो आश्चर्यम् । कुशस्थली द्वारका । यच्छ- ब्दाभ्यां स एव । स्मितयुक्तः अवलोको यस्य तम् । स्वपतिं कृष्णम् । स एव हि खस्यात्मनः पतिः । अन्यो देहस्य। यदुकुलादीनि धन्यानि । न त्वनान्यस्य कस्यचित् कुलमेतत् परं वा यदीडशेन नायकरत्नेनालङ्कृतमिति भावातिशयः । (भाग० १।१०।२७ ) ॥१३॥ नूनं व्रतस्त्रानहुतादिनेश्वरः समचितो ह्यस्य गृहीतपाणिभिः । पिबन्ति याः सख्यधरामृतं मुहु- जस्त्रियः सम्मुमुहुर्यदाशया ॥१४॥ वज- स्पर्शसम्भोगमाह । नूनमियादि । नूनंशब्दो वितर्के । कृष्णस्य गृहीत- पाणिभिः पत्नीभिः ईश्वरोऽर्चितः । पूर्वजन्मसु अयमिति वाच्यम् । ईश्वरोक्ति- लौकहष्ट्या । यस्याधरामृतस्याशया अभिलाषेण ब्रजस्त्रियः संमुमुहुः । स्त्रीणां पुरस्त्रीत्वात् खधर्मत्यागात् सम्मोहाख्यनवमस्मरदशोत्पत्तेश्च पुरुषोत्कर्षः । ( भाग० १।१०।२८ ) ॥१४॥ या वीर्यशुल्केन हृताः स्वयंवरे प्रमथ्य चैद्यप्रमुखान् विशुष्मिणः । प्रद्युम्नसाम्बाम्बसुतादयोऽपरा याश्चाहता भौमवधे सहस्रशः ॥१५॥ या इति। विशुष्मिणो बलिष्ठान् । प्रदुयन्नसुता रुक्मिणी । साम्बसुता 1 भाग०० दाश्याः । 2 भाग० हि शुभि:।

·सटीक-मुक्ताफले १७६ सहस्रशः। सहस्र । जाम्बवती। आम्बसुता नानजिती । भौमो नरकासुरः। यावत् षोडश । (भाग० १।१०।२६) ॥१५॥ एताः परं स्त्रीत्वमपास्तपेशलं निरस्तशौचं बत साधु कुर्वते यासां गृहात् पुष्करलोचनः पति- न जात्वपैत्याहृतिभिह दि स्पृशन् ॥१६॥ हरणैः। एता इति । एताः परं केवलम् । स्त्रीत्वं । साधु कुर्वते। पेशलं प्रियंवदत्वम् । शौचं शुचित्वम् । आहृतिभिः पारिजातादि-प्रियवस्तूनामा- हृदि स्पृशन्नुत्कण्ठां जनयन् । न च पुरस्त्रीणां सकामत्वेऽपि भगवतो निरपेक्षत्वेन परस्परानुभावात् रसाभासानुवादात् रसाभासोऽयमिति वाच्यम्। एवंविधां वदन्तीनां स गिरः पुरयोषिताम् । निरीक्षणेनाभिनन्दन् सस्मितेन ययौ हरिः ॥ इत्युत्तरत्र भगवतोऽपि स्वभावत्वानुवादात् । सूतः शौनकम् । ( भाग० १।१०।३० ) ॥१६॥ इत्थं रमापतिमवाप्य पति स्त्रियस्ता ब्रह्मादयोऽपि न विदुः पदवीं यदीयाम् । भेजुर्मुदाविरतमेधितयानुराग- हासावलोकनवसङ्गमजल्पलजाः ॥१७॥ इत्थमिति । पदवीं मार्गम्। एधितया भजनेन । अनुरागेण हासावलोक- नवसङ्गमाच्च जल्पलज्जा यासां तास्तथा । सङ्गमः सन्निधानम् । ( भाग. १०१५६।४४ ) ॥१७॥ 1 भाग० ११०३१ श्लोः ।

·११श अः] १७७ विष्णुभक्तप्रकरणम् प्रत्युद्गमासनवराहणपादशौच- ताम्बूलविश्रमणवीजनगन्धमाल्यः केशप्रसारशयनस्नपनोपहाय- दर्दासीशता अपि विभोविदधुः स्म दास्यम् ॥१८॥ भजनमेवाह । प्रत्युद्गमः प्रत्युत्थानम् । आसनं खासने उपवेशनम् । अर्हणमुपायनम् । पादयोः शौच प्रक्षालनम् । विश्रम्यतेऽनेनेति विश्रमणम् । नसारः प्रसाधनम् । स्वयं पचनं परिवेषणञ्च । दासीनां शतानि सन्ति यासाम् । स्मशब्दो वाक्यपूरणार्थः । (भाग० १०१५६।४५ ) ॥१८॥ मनांसि तासामरविन्दलोचनः प्रगल्भलीलाहसितावलोकनः । जहार मत्तद्विरदेन्द्रविक्रमो दृशां ददच्छीरमणात्मनोत्सवम् ॥१९॥ तासां मथुरा स्पर्शनान्तरत्वादनन्तरं सम्प्रयोगमाह । मनांसीति । स्त्रीणाम् । प्रगल्भा प्रौढा । लीला विदग्धचेष्टा । विक्रमो गमन गतिः शक्तिर्वा । दृशां दृष्टीनाम् । श्रीरमणात्मना लक्ष्मीमुपभुञ्जानेन शरीरेण। उत्सवं प्रीतिम् । (भाग० १०।४१।२७) ॥१६॥ दृष्टा मुहुः श्रु तमनुद्रुतचेतसस्तं तत्प्रेक्षणोस्मितसुधोक्षणलब्धमानाः । आनन्दमूतिमुपगुह्य दशात्मलब्धं हृष्यत्त्वचो जहुरनन्तमरिन्दमाधिम् ॥२०॥ दृष्ट्रोति । मुहुः श्रुतं वारं वारं श्रुतम् । श्रीकृष्णं दृष्ट्रा अनुद्रु तचेतसः 1 भाग० हसितावलोकैः।

·१७८
सटीक मुक्ताफले
-
-
गच्छन्तं श्रीकृष्ण चित्तेनानुगच्छन्त्यः । तत् किमभ्युपहता एव नेत्याह
तदिति । तत् तथाविधं भावावबोधनक्षमं यत् प्रेक्षणमुत्कृष्टञ्च स्मितं तदेव
निर्वापकत्वात् सुधा तयोलणं सेचनं तेन लब्धमानाः कृतखीकाराः । उपगूहनम्
आलिङ्गनम् । तत् किं प्रकाशमेव नेत्याह दृशा आत्मना बुद्धया लब्धं प्राप्तम् । एव-
मादावन्तर्बहिरिह प्रयोज्यमित्यादि कामतन्त्रानुसारेण बाह्यान्तरमुखा आधिं
जहुरित्यान्तरमाह । आधिं तदप्राप्तिदुःखम् । अनन्तं चिरं सञ्चितम् । यद्वा
अनन्तं यथा स्यात् तथा जहुः । अत्रैव सात्त्विकानुभावमाह । हृष्यत्त्व च इति
प्रगल्भलीलादय उद्दीपनविभावाः ।
सञ्चारिणः खयमूह्याः । स एव
भगवता पुरस्त्रीबुद्धिकामिनीनां संश्लेषरूपः कविना मानसः सम्प्रयोग उक्तः ।
शारीरस्तु पशुधर्मत्वेन ग्राम्यत्वात् एतत्प्रकर्षत्वात् विशिष्टदेवताविषयत्वेन
वर्णनीयत्वाच नोक्तः। रत्यादिशब्दवाच्यत्वेनाचारुत्वात् हृष्यत्त्वच इत्यनुभव-
द्वारैवोक्तः। हे अरिन्दम परीक्षित् ! अरयोऽत्र कामादयः षड् वर्यमानाः ।
शृङ्गारनिर्भरचित्तो मा भूदयमित्युचितं सम्बोधनम् ।
(भाग०
१०१४१।२८) ॥२०॥
शुकः ।
पुण्या बत बजभुवो यदयं नृलिङ्ग-
गूढः पुराणपुरुषो वनचित्रमाल्यः।
गाः पालयन् सहबलः क्वणयंश्च वेणुं
विक्रीडयाञ्चति गिरित्ररमार्चिताङ्किः ॥२१॥
दोघ सम्प्रयोगस्य
स्पृहया तं
प्राप्तवतीर्गोपीः
स्तुवन्ति पुण्या
इत्यादि। बत विस्मये। पुण्याः पुण्याधिकाः। व्रजभुवो गोप्यः।
नृलिङ्गेन मर्त्यमूर्त्या गूढः। गूढतामेवाह । वनचित्रेति । त्रिभिर्वनमाल्यश्चित
इत्यर्थः। यद् यासु गोपीषु अञ्चति गच्छति उपभुङ क्त । विक्रीडया विविध-
क्रीडया। विचित्रः कामकरणैरित्यर्थः । गिरिलो रुद्रः । रमा लक्ष्मीः ।
अनेन सकामविचिनैः कामैरयमेव सेव्य इत्युक्तम् । (भाग० १०॥४४।१३)
॥२१॥

·११श श्रः] -- विष्णुभक्तप्रकरणम् गोप्यस्तपः किमचरन् यदमुष्य रूपं लावण्यसारमसमोर्ध्वमनन्यसिद्धम् । गभिः पिबन्त्यनुसवाभिनवं दुराप- मेकान्तधाम यशसः श्रिय ऐश्वरस्य ॥२२॥ प्रत आस्तामनेन सह सम्प्रयोगो दर्शनमप्यस्य दुर्लभमित्याहुर्गोप्य इति । यद् यस्मात् अमुष्य पुरुषरत्नस्य लावण्यसारम् अशेषलावण्येन गृहीतसारात्मकम् । लावण्यरूपयोरभेदप्रतिपत्तिः सामानाधिकरण्ये व्यगया। एव असमोर्ध्वम् अविद्यमानतुल्याधिकम् । तच खभावसिद्धम् । न तु केनचित् कर्ता निर्मितम् । अनुसवाभिनवं सर्वक्षणमपि दर्शनेन नवं नवम् । अकृततपोभि- रेकान्तधाम दुर्लर्भमव्यभिचारि स्थानम् । ऐश्वरः ऐश्वर्यम् । एतेन दुर्भगत्व- दुर्विधत्वदुर्बलत्वानि भतुर्दोषाः स्त्रीणां वैराग्यहेतवोऽत्र न सन्ति इत्युक्तम् । (भाग० १०१४४।१४ ) ॥२२॥ या दोहनेऽवहनने मथनोपलेप- प्रेङ्खलनाभरुदितोक्षणमार्जनादौ । गायन्ति चैनमनुरक्तधियोऽश्रु कण्ठ्यो धन्या व्रजस्त्रिय उरुक्रमचित्तयानाः ॥२३॥ या इति । या एनं दोहनादौ गायन्ति चकारात् पश्यन्ति। अवहनने कण्डने । प्रेङ खेङ खनं हिन्दोलनम्। मार्जनम् अवकरनिरासः। (भाग० १०१४४।१५) ॥२३॥ प्रातबजाजत आविशतश्च सायं गोभिः समं क्वणयतोऽस्य निशम्य वेणुम् ।

·सटीक-मुक्लाफले निर्गम्य तूर्णमबलाः पथि भूरिपुण्याः पश्यन्ति सस्मितमुखं सदयावलोकम् ॥२४॥ प्रातरिति । आविशतः आगच्छतः । निर्गम्य गृहद्वारि स्थित्वेत्यर्थः । शुकः । (भाग० १०॥४४११६) ॥२४॥ गोप्य ऊचुः मैवं विभोऽहंति भवान् गदितु नृशंसं सन्त्यज्य सर्वविषयांस्तव पादमूलम् । भक्ता भजस्व दुरवग्रह मा त्यजास्मान् देवो यथादिपुरुषो भजते मुमुक्षून् ॥२५॥ संजल्पसम्भोगमाह । गोप्य इति । हे विभो खामिन् ! एवं तद्- यात मा चिरं घोषमित्येवं रूपम् । नृशंसं कठिनम् । भक्ता भजनं कर्तु मारब्धाः । आदि-कर्मणि क्तः कर्तरि च । दुरवग्रह दुराराध्य । यद्यपि वयं तव अननुरूपा- स्तथापि सर्वखत्यागेन भजतः सर्वस्यापि खीकार एव सत्पुरुषधर्म इति दृष्टान्ते व्यङ्गयम् । (भाग० १०।२६।३१) ॥२५॥ यत् पत्यपत्यसुहृदामनुवृत्तिरङ्ग स्त्रीणां स्वधर्म इति धर्मविदा त्वयोक्तम् । अस्त्वेवमेतदुपदेशपदे त्वयीशे प्रेष्ठो भवांस्तनुभृतां किल बन्धुरात्मा ॥२६॥ ननु किं मद्भजनेन भर्तुः शुश्रूषणमित्युक्तम् । भर्तुः शुश्रूषणमित्युक्तम् । खधर्म एवाद्रियतामिति चेत्तत्राहुः । यत् पत्येति। हे अङ्ग ! पत्याद्यनुवृत्तिः स्त्रीणां निजधर्म इति यत् त्वयोक्त तत् त्वय्येवास्तु । न तु प्राकृते पत्यादौ । किल यस्मात् । त्वं प्रेष्ठः । नान्यवत् प्रियमात्रत्वम् । तनुभृतां प्रेष्टो नान्यवद् द्विताणाम् । बन्धुः सुहृत् । 1 भाग० १०२६२२ 2 पाणिनिः ३४०१ ·MAARAN ११श श्रः] विष्णुभक्तप्रकरणम् आत्मेति । त्वद्भजनादपत्यभजनमेव भविष्यति । आत्मैव हि यदपत्यरूपः । त्वञ्च सर्वात्मा। चैवं विशेषात् पत्यादिभजनमेव कार्यमिति वाच्यम् । त्वं हि धर्मवित् यथास्थितं धर्म वेतसि । उपदेशपदो गुरुः । यथाज्ञानं कथय- सीत्यर्थः। ईशः कर्तुमकतु च योग्यः फलदाने क्षम इत्यर्थः । पत्यादयस्त्वेवंरूपाः। तस्माल्लाघवेनैव फलसिद्धौ किं गौरवेण इत्यर्थः । (भाग० १०।२६।३२) ॥२६॥ कुवन्ति हि त्वयि रति कुशलाः स्व आत्मन् नित्य प्रिये पतिसुतादिभिरातिदैः किम् । तन्नः प्रसीद वरदेश्वर मास्म छिन्द्या आशां भृतां त्वयि विरादरविन्दनेत्र ॥२७॥ कुशला दीर्घ- - - किश्चातोऽपि त्वद्भजनमेव श्रेय इत्याहुः । कुर्वन्तीति । दर्शिनः। स्वे बन्धौ खादिभिस्त्रिभिः सप्तम्यन्तैः पत्यादयस्त्रय उक्ताः । हे नित्य त्वं नित्यः । पत्यादयस्तु अनित्यत्वादार्तिदाः । ततस्तैः किम् । नो किमपि इत्यर्थः । तत्तस्मादन्यभजनस्य सदोषत्वात् त्वद्भजनस्य सुगमत्वाञ्च । आशामङ्गसङ्गस्पृहाम् । चिरात् आ शरीरग्रहणात् । अरविन्दनेतत्वात् आशा वरदेश्वरत्वेऽप्यस्मदाशाच्छेदनमकीर्तिकरमिति भावः । एवमपि गमनादेशे गन्तुमपि न शक्यत इत्याहुः। (भाग० १०॥२६॥३३ ) ॥२७॥ . चित्तं सुखेन भवतापहृतं गृहेषु यनिर्विशत्युत करावपि गृह्यकृत्ये। पादौ पदं न चलतस्तव पादमूलाद् यामः कथं व्रजमथो करवाम किं वा ॥२८॥ चित्तमित्यादि। सुखेन सुखरूपेण । अहो यौ करौ निर्विशतः तावपि हृतौ । निर्विशति व्यापिपर्ति । उत आस्तां तावद् गृहगमनवार्ता ।

·१८२
सटीक-मुक्ताफले
अतः
गृहप्राप्तिरप्यशक्या इत्याहुः । कथं यामः। अतो न यामश्चेत् किं
करवाम तव स्वीकारं विनेति भावः। करवामेति संप्रश्ने लोट । तस्मादयमस्मत्-
प्रणयो मान्य इत्याहुः। ( भाग० १०।२६।३४) ॥२८॥
सिञ्चाङ्ग नस्त्वद्धरामृतपूरकेण
हासावलोककलगीतजहृच्छयाग्निम् ।
नो चेद्वयं विरहजाग्न्युपयुक्तदेहा
ध्यानेन याम पदयोः पदवीं सखे ते ॥२६॥
सिञ्चति । अङ्ग अहो। अमृतं सुधा।
अमृतं सुधा। पूरकः प्रवाहः । हृच्छयाग्निं
कामाग्निम् । हासादिभिरिन्धनैरुद्दीपितम् ।
कलं मधुरम् ।
अधरसुधां
पाययस्वेत्यर्थः । नो चेन सिञ्चसि चेत् तताहुः । उपयुक्त दग्धम् ।
शाब्द्य(१)मात्र तवावशेक्ष्यति। वयन्तु तत्पादसनिकृष्टा भविष्याम एवेत्यर्थः ।
( भाग० १०॥२६॥३५)॥२६॥
यहम्बुजाक्ष तव पादतलं रमाया
दत्तक्षणं क्वचिदरण्यजनप्रियस्य।
अस्पाक्ष्म तत्प्रभृति नान्यसमक्षमङ्ग
स्थातु त्वयाभिरमिता बत पारयामः ॥३०॥
तथाप्यज्ञानरक्षु जनेषु प्रसङ्गोऽनुचित इव तत्राहुः । यहींति। दत्तक्षणं
दत्तावसरम् । क्वचित् कस्मिन्नपि संकेतस्थाने ।
अस्प्रादम स्पृष्टवत्यः। त्वत्तो-
ऽन्यं न जानीम इत्यर्थे कृतदिव्याः । अरण्यजन इत्यात्मानं निर्दिशन्ति ।
एतेन रमारमणस्यापि ते खानुरागमवेक्ष्येदमस्मामिर्दिव्यं कृतं न खरुचि-
मात्रणेत्युक्तम् । तत्प्रभृति अन्येषां पतीनां समक्षं स्थातुमपि न पारयामः न
शक्न मः किं पुना रन्तुम् । अञ्जसा खारस्येन बलादुपभुञ्जते ते । बत निश्चितम् ।
अतस्त्वय्येवानुराग इत्यर्थः । ( भाग० १०।२६।३६ ) ॥३०॥

·११श अः] विष्णुभक्तप्रकरणम् ५९३ श्रीरिति । यत् । श्रीर्यत् पदाम्बुजरजश्चकमे तुलस्या लब्धापि वक्षसि पदं किल भृत्यजुष्टम् । यस्याः स्ववीक्षण उतान्यसुरप्रयास स्तद्वद्वयञ्च तव पादजः प्रपन्नाः॥३१॥ आस्तामङ्गसङ्गस्तत्पादशुश्रूषणमप्यनुमन्यस्वेत्याहुः यस्मात् श्रीरपि पादरज एव चकमे । वक्षसि स्थानं लब्धापि । किम्भूतं रजः भृत्यैर्जुष्टम् तथा तुलस्याः सम्बन्ध्यपि । किल प्रसिद्धौ। यस्याः श्रियः । उतेत्यप्यर्थे। अन्ये ब्रह्मादयः। प्रयासः तपःक्ल शः। तद्वत् श्रीवत् । वक्षसि स्थितापि श्रीः भृत्योपभुक्त सपत्नीसम्बन्ध्यपि पादरज एव चकमे- इत्यतिशयः। (भाग० १०।२६।३७) ॥३१॥ तन्नः प्रसीद वृजिनार्दन तेऽडिमूलं प्राप्ता विसृज्य वसतीस्तदुपासनाशाः । त्वत्सुन्दरस्मितनिरीक्षणतीवकाम- तप्तात्मनां पुरुषभूषण देहि दास्यम् ॥३२॥ तन इति । तत् तस्मात् श्रियापि काम्यमानत्वात् । हे वृजिनार्दन दुःखनाशक । वसती! हान् । तव सुन्दराभ्यां स्मितनिरीक्षणाभ्यां यस्तीव्रः कामः तेन तप्तचित्तानामस्माकम् । ( भाग० १०।२६।३८ ) ॥३२॥ वीक्ष्यालकावृतमुखं तव कुण्डलश्री- गण्डस्थलाधरसुधं हसितावलोकम् । दत्ताभयञ्च भुजदण्डयुगं विलोक्य वक्षः श्रियैकरमणञ्च भवाम दास्यः ॥३३॥ ननु सन्त्यत्र पुरुषान्तराणीति किं ममैव प्रार्थनयेति चेत्तताहुः । वीक्ष्येति । अलकाचूर्णकेशाः। कुण्डलश्रीश्च गण्डस्थलञ्चाधरसुधा-चेति द्वन्द्वैक्यम् । हसितावलोकश्च । श्रिया एकरमणम् । आर्षोऽवर्णागमः सन्धिर्वा । अन्यान- 1 खत्रीक्षणलते इति खामिसम्मतः पाठः ।

·सटीक-मुक्ताफले पेक्षं वनः श्रीप्रलोभकमित्येकशब्दार्थः । भवाम इत्याशिषि लोट । (भाग० १०।२६।३६)॥३३॥ का स्यङ्ग ते कलपदामृतवेणुगीत'- सम्मोहितार्य चरितान्न चलेचिलोक्याम् । त्रैलोक्यसौभगमिदञ्च निरीक्ष्य रूपं यद्गोद्विजद्रुममृगाः पुलकान्यविभ्रन् ॥३४॥ तथापि परपुरुषप्रसङ्गाच सन्मार्गातिक्रमोऽनुचित इति चेत्तत्राहुः । का स्त्रीति । कलैर्मधुरैः पदैरमृतं सुधाभूतं यद् वेणुगीतं तेन सम्मोहिता उत्पन्नसम्मोहाख्यनवमस्मरदशाः। बैलोक्यस्य सौभगं सौभाग्यं जनप्रियत्वं यस्मिन् रूपे। यत् यस्मात् वेणुगीताद्र पाद्वा गवादयः पुलकान्यबिभ्रन् नितरां धृतवन्तः । द्विजाः पक्षिणः। अयोग्येष्वपीति मंच भावाविर्भावात् का कथा अस्माकम् । स्मरवैवश्यादिदं चेष्टितं स्यादिति भावः। ( भाग० १०।२६।४०)॥३४॥ व्यक्तं भवान् ब्रजभयातिहरोऽभिजातो देवो यथादिपुरुषः सुरलोकगोप्ता। तन्नो निधेहि करपङ्कजमार्तबन्धो तप्तस्तनेषु च शिरःसु च किङ्करीणाम् ॥३५॥ श्रीवोपदेवकृते मुक्ताफले विष्णुभक्तप्रकरणं नाम । इत्येकादशोऽध्यायः ॥११॥ व्यक्तमिति । व्यक्त' स्पष्टम् । भयं परहेतुकम् । आर्तिमनःपीडा । अभेदेऽपि देवो यथेति भेदोपमया सम्मोहितत्वं विवृतम् । तत् तस्मात् । शब्दद्वयमभयत प्राधान्यद्योतनार्थम् । गोप्यः श्रीकृष्णम् । ( भाग० १०।२६।४१)॥३५॥ इति श्रीहेमाद्रिविरचितायां कैवल्यदीपिकार्या विष्णुभक्तप्रकरणम् ॥ समाप्तोऽयमेकादशोऽध्यायः ॥११॥ 1 कलपदायतमूच्छितेन इति खामिसम्मतः पाठः ।

·द्वादशोऽध्यायः विप्रलम्भगृङ्गारे गोप्यः। अक्षण्वतां फलमिदं न पर विदामः सख्यः पशूननुविवेशयतोवंयस्यैः। वक्त बजेशसुतयोरनुवेणुजुष्टं यै निपीतमनुरक्तकटाक्षमोक्षम् ॥१॥ - एवं चतुर्भेदं सम्भोगशृङ्गारमुक्ता विप्रलम्भमाह विप्रलम्भेति। चतुर्धा पूर्वानुराग-मान-प्रवास-वैचित्त्यभेदात् । तल्लक्षणन्तु प्रागसङ्गतयोयू नोरभिलाषः प्रवर्तते । सङ्कल्परमणीयोऽनुरागः स प्राच्य उच्यते ॥ अहेरिव गतिः प्रेम्णः खभावकुटिला भवेत् । अतो हेतोरहेतोश्च यूनोर्मानमुदञ्चति ।। देशान्तरादिभिए नोर्व्यवधानं चिराय यत् । नवेऽनुरागे प्रौढे वा प्रवासः सोऽभिधीयते ॥2 यत्र तु सन्निकर्षेऽपि प्रियः प्रिया वा विभ्रमवशात् स्वरूपमपि विस्मरति स वैचित्त्यविप्रलम्भः । च प्रारभ्यस्त्रिभ्यो भिन्न एव तल्लक्षणा- भावात् । न चायं नास्त्येव इहैव वक्ष्यमाणत्वात् । अयि प्रिये इत्यारभ्य मुनि- यथात्मानमित्येतत्पर्यन्तं नैषधचरितेऽपि नवमसर्गे नलभैमीसंवादेऽस्यैव प्रपञ्चितत्वाच्च । यत्तु भोज-रुद्रटाभ्यां 4 स्त्रियाः पुरुषस्य वा पञ्चत्वेऽन्य- 1 यैर्वा इति खामिसम्मतः पाठः। 2 सरखतीकण्ठाभरणम् ( ५।४८-४९) द्रष्टव्यम् । 3 १०३-१२१ श्लोकाः। 4 सरखतीकण्ठाभरणं म् ५५० । काव्यालङ्कारः १४।३४ । २४ HTTAR ·१८६ सटीक-मुक्ताफले तरस्मिन् दुःखायमाने करुणाख्यमस्य भेदान्तरत्वमभ्युपगम्यते तदसत् । तस्य शोकस्थायित्वेन करुणाख्यपृथगभूतरसत्वात् । केवलं स्त्रीपुरुषालम्बनत्वेन विप्रलम्भभ्रममातम् । अन्यथा प्रेयसोऽपि भेदान्तरत्वमभ्युपगम्यते । यत्तु मम्मटेन मेघदूतकाव्यमालोक्य शापहेतुरित्यभेदान्तरत्वमुक्त तदप्यसत् तस्य प्रवासान्तर्गतत्वात् । अन्यथोत्तमर्णराजवन्नियन्त्रितादिनिमित्ते भेदानन्त्य स्यात् । अत एव हेमचन्द्रादिभिरेतन्नाहतम् । तस्मादुक्तभेदा एव युक्ताः । न च विप्रलम्भो दुःखरूपत्वात् नोच्यतामिति वाच्यम् । सम्भोगपोषकत्वादस्य। यदाह राजा স্বৰ न विना विप्रलम्भन सम्भोगः पुष्टिमश्नुते । कषायिते हि वस्त्रादौ भूयान् रागो विवर्धते ॥3 च शङ्कौत्सुक्यमदग्लानिनिद्रासुप्तप्रबोधचिन्तासूयाश्रमनिर्वेदमरणोन्माद- जडताव्याधिस्वप्नापस्मारादयः सञ्चारिणः । सन्तापजागरकार्कश्यप्रलापक्षामता- नेत्रवचोवक्रतादीनसञ्चरणानुकारकृतिलेखनवाचनस्वभावनिह्नववार्ताप्रश्नस्नेह निर्वेदसा- त्त्विकानुभवनशीलसेवनमरणोद्यमसन्देशादयोऽनुभावाः। तत्र पूर्वानुरागे विप्र- लभ्यशृङ्गारः] द्वेधा दैवपारवश्ययोरप्राप्तिहेतुत्वात् । तत दैवहेतुकं तावदाह । अक्षरावतामिति। हे सख्यः। यैः ब्रजेश- सुतयो रामकृष्णयोः वक्त मक्षिभिर्निपीतम् । तेषामक्षण्वतां विशालदृष्टीनामिदं पानमेव केवल फलं न परं नान्यत् । छन्दस्यपि दृश्यत* इत्यक्ष्णोऽनङ । नलोपः । अनो नुडिति नत्वे च अक्षरवंतामिति रूपम् । अनु अनुक्रमेण अनुवेणुना रूपानुरूपेण वेणुना जुष्ट सेवितम् । अनुरक्तानां सानुरागाणां कटाक्षाणां मोक्षो विसर्जन यस्मिन् वक्त तत्तथा। (भाग० १०।२१।७ ) ॥१॥ 1 मम्मटप्रणीतकाव्यप्रकाश: ४३३७ 2 हेमचन्द्र प्रगीतकाव्यानुशासनम् २ अः 3 भोजराजकतसरस्वतीकण्ठाभरणम् ५१५२ । 4 पाणिनिः ७।११७६ । 5 पाणिनिः बा२।१६ ।

·१२श अः] विप्रलम्भगृङ्गारः १८७ । चूतप्रवालबर्हस्तवकोत्पलाब्ज- मालानुपृक्तपरिधानविचित्रवेषौ। मध्ये विरेजतुरलं पशुपालगोष्ठ्यां रङ्ग यथा नटवरौ क्वच गायमानौ ॥२॥ चूतेति। चूतस्य प्रबालाः पल्लवाः। बह मयूरपिच्छम् । स्तवकः पुष्पगुच्छः। उत्पलं रात्रिविकाशि। अब्जं दिनविकाशि। तेषी मालाभिः अनुपृक्त संपृक्त यत् परिधा तेन विचितो वेषो ययोस्तो तथा । गोष्ठी मण्डली। (भाग० १०१२११८ ) ॥२॥ गोप्यः किमाचरदयं कुशलं स्म वेणु. र्दामोदराधरसुधामपि गोपिकानाम् । भुङ्क्ते स्वयं यदवशिष्टरसं ह्रदिन्यो हृष्यत्त्वचोऽश्रु मुमुचुस्तरवो यथार्याः ॥३॥ अयि । गोप्य इति । गोपिकानां गोपिकासम्बन्धिनीनामपि गोपीभि ग्यामित्यर्थः । स्वयं खातन्त्रेयणैव । यस्य वेणोः पिबतोऽवशिष्ट रसं ह्रदिन्यो यमुनाद्यास्तरवोऽपि भुञ्जते। हृष्यत्त्वच उद्भिनवल्कलत्वात् । अश्रु मुमुचुः क्षरततीरत्वात् । आर्या रसिकाः । आभ्यामनुभावाभ्यां तरुकर्तृकं पानं सम्भाव्यत इत्यर्थः । ( भाग० १०।२१।६) ॥३॥ वृन्दावनं सखि भुवो वितनोति कीर्ति यह वकीसुतपदाम्बुजलब्धलक्ष्मि । गोविन्दवेणुमनु मत्तमयूरनृत्यं प्रेक्ष्याद्रिसान्ववरतान्यसमस्तसत्त्वम् ॥४॥ वृन्दावनमिति । यद् यस्माद् गोविन्दस्य निर्वेदस्य वेणुम् अर्थाद् वाद्यमानम्

·सटीक-मुक्ताफले
अनु लक्षीकृत्य मत्तमयूरनृत्य भवति । वेणुध्वनिं श्रुत्वा मयूरा स्तनितबुद्धया
नृत्यन्तीत्यर्थः । प्रेक्ष्येषु दर्शनीयेषु अद्र गोवर्धनस्य सानुषु । अवरतानि वेणुगीत-
श्रवणार्थं निभृतीभूतानि । अन्यानि मयूरेभ्यः । समस्तानि सत्त्वानि मृगादीनि
यस्मिन् वृन्दावने तत्तथा। ( भाग० १०।२१।१० ) ॥४॥
धन्याः स्म मूढमतयोऽपि हरिण्य एता
या नन्दनन्दनमुपात्तविचित्रवेषम्।
आकर्ण्य वेणुरणितं सह कृष्णसाराः
पूजां दधुर्विरचितां प्रणयावलोकैः ॥५॥
धन्याः स्मेति । मूढमतयस्तिर्यकत्वात् । वेणुः रणितो वादितो येन तम् ।
नन्दनन्दनस्य वेणुगीतमाकरायेति वक्तव्ये नन्दनन्दनमाकरायेति लोको-
क्तयुक्तम् । यथैवं गायन्नाकर्णितो भवद्भिरित्युच्यते । प्रणयावलोकैः
प्रीत्युत्फुल्ल नयननीलोत्पलैरित्यर्थः। (भाग० १०।२१।११) ॥५॥
कृष्णं निरीक्ष्य वनितोत्सवरूपशीलं
श्रुत्वा च तत्वणितवेणुविविक्तगीतम् ।
देव्यो विमानगतयः स्मरतुन्नसारा
भ्रश्यत्प्रसूनकवरा मुमुहुर्विनीव्यः ॥६॥
कृष्णमिति । वनितानामनुरागजननसमर्थानां स्त्रीणामुत्सवो याभ्यां ते
रूपशीले वरूपाचरणे . यस्य तम् । तेन श्रीकृष्णेन क्वणितस्य वादितस्य
वेणोर्विविक्तमसङ्कीर्णराग गीतम् । देव्यो देवस्त्रियः।
स्मरेण तुन्नः
प्रेषितः सारो धैर्यं यासां ताः। भ्रश्यत्प्रसूनानि कवराणि केशपाशा यासां
तास्तथा।
विनीव्यो विसस्तवस्त्राः । मुमुहुर्मोहाख्या स्मरदशामीयुः।
(भाग० १०।२१।१२ ) ॥६॥

·] १८६ पलो ग्रासो १२श अः] विप्रलम्भशृङ्गारः गावश्च कृष्णमुखनिर्गतवेणुगीत- पीयूषमुत्तम्भितकर्णपुटः पिबन्त्यः। शावाः स्तुतस्तनपयाकवलाः स्म तस्थु- गोविन्दमात्मनि दृशाश्रुकलाः स्पृशन्त्यः ॥७॥ गावश्चेति । उत्तम्भितम् ऊवीकृतम्। चशब्दो भिन्नक्रमः येषां ते तथा। ते च पिबन्तस्तस्थुरिति विपरिणामः । गोविन्दम् आत्मन्यन्तः- करणे स्पृशन्त्यः । दृशा अश्रु कला आनन्दाथ णि स्पृशन्ति । वत्सपक्षे विपरि- गामः । तस्थुरित्यनेन क्रियान्तरविरहात् ताटस्थ्यात् स्तम्भ उक्तः। (भाग० १०।२१।१३) ॥७॥ शावाश्च । । प्रायो बताम्ब मुनयो विहगा वनेऽस्मिन् कृष्णेक्षितं तदुदितं कलवेणुगीतम् आरुह्य ये द्रुमभुजान् रुचिरप्रबालान् शृण्वन्ति मीलितहशो विगतान्यवाचः ॥८॥ प्राय इति । प्राय उत्प्रेक्षायाम् । बत अहो। ये मुनयस्ते विहगत्वमापन्ना इवेत्यर्थः । कृष्णेनेक्षितं गीतं शास्त्रस्य मध्ये स्वप्रज्ञया कृष्णेनैव दृष्टमित्यर्थः । तेनैवोक्तञ्च यत् कटं मधुरं वेणुगीतम् । भुजाः शाखाः । विगता अन्येषां वाचो येभ्यः। वेणुगीतं विना अन्यवाचां श्रवणं नास्तीत्यर्थः । ( भाग. १०।२१।१४) ॥८॥ नद्यस्तदा तदुपधार्य मुकुन्दगीत- मावर्तलक्षितमनोभवभग्नवेगाः। 1 विहगा मुनयो वनेऽस्मिन् इति पृण्वन्तामौलित दृशो इति च खामिसम्मतपाठौ।

·१६० सटीक मुक्ताफले आलिङ्गनस्थगितमूर्मिभुजैमुरारे- गृहन्ति पादयुगल कमलोपहाराः ॥ ६ ॥ -- नद्य इति। तत् अद्भुतम् । मनोभवेन कृष्णविषयया रत्या भन्मो वेगो यासां ताः । स च आवर्तेन जलमध्यभ्रमणेन लक्षितः । भगवत्युदितगाढभावत्वात् ततैव भ्रमन्त्योऽतः परतों गन्तु न शक्नुवन्तीत्यर्थः । प्रवाहमध्ये आलिङ्गनेन स्थगितं संवृतं तीरे ऊर्मिभुजैढ्गन्ति । सोऽयमयोग्येष्वपि सरिदादिषु भावसमारोपो रसाभास इत्युच्यते। यदाहुस्तदाभासा अनौचित्यप्रवर्तिता' इति । (भाग० १०।२१:१५ ) ॥६॥ दृष्ट्रातपे व्रजपशून सह रामगोपैः सञ्चारयन्तमनुवेणुमुदीरयन्तम् । प्रेमप्रवृद्ध उदितः कुसुमावलीभिः सख्युय॑धात् स्ववपुषाम्बुद आतपत्रम् ॥१०॥ व्यधात। दृष्ट्रति । प्रवृद्धे आतपे स्वेन वपुषा आतपत्रम् । कुसुमावलीभिश्च प्रेमहर्ष सख्युः श्रीकृष्णस्य । मेघोदये कुसुमस्र सनस्य तत्कर्तृकतां सम्भाव्येदमुक्तम् । ( भाग० १०।२१।१६ ) ॥१०॥ पुण्या: पुलिन्द्य उरुगायपदाजराग- श्रीकुङ्कुमेन दयितास्तनमण्डितेन । तदर्शनस्मररुजस्तृणरूषितेन लिम्पन्त्य आननकुचेषु जहुस्तदाधिम् ॥ ११॥ पुण्या इति। पुलिन्द्यो भिल्लस्त्रियः। पुण्याः सुकृताधिकाः । गायस्य विष्णोः पदाब्जरागेण चरणलौहित्येन श्रीः शोभा तदात्मकं यत् कुङ्कुमं 1 मम्मटप्रणीतकाव्यप्रकाशे ४२६! 2 भाग० पूर्णाः

·१२श अः]
विप्रलम्भशृङ्गारः
शोभातिशयः । सामानाधिकरण्ये व्यङ्ग्यम् । तथा दयिताया लक्ष्म्याः
स्तनाभ्यां मण्डितेन । तृणेषु रूषितेन विच्छुरितेन ।
तस्य श्रीकृष्णस्य दर्शनेन
स्मररुक कामपीडा यासां तास्तथा । अाननेषु कुचेषु च लिम्पन्त्यः लेपनं
कुर्वन्त्यः। तदा तस्मिन् श्रीकृष्णे आधिम् अप्राप्तिदुःखम् । लक्ष्मीस्तनाभ्यां भगवत्
पादयोः संक्रान्तेन तत्तृणलग्न न कुङ्कुमेन तदाधिं शमयन्तीत्यर्थः । अतः
पुण्याधिकाः । (भाग० १०।२१।१७ ) ॥११॥
।
हन्तायमद्रिरबला हरिदासवयों
यद्रामकृष्णचरणस्परशप्रमोदः ।
मानं तनोति सह गोगणयोस्तयोर्यत्
पानीयसूयवसकन्दरकन्दमूलैः ॥ १२ ॥
हन्तेति । हन्त अबलाः। अयं गोवर्धनः । यद् यस्मात् रामकृष्णचरणस्य
स्पर्शेन तृणाङ्कुरोद्गमव्याजात रोमहर्षो यस्य स तथा । मानं पूजाम् । सू सुष्ठ ।
यवसं तृणम् । कन्दरो दरी । (भाग० १०।२१।१८) ॥१२॥
गा गोपकैरनुवनं नयतोरुदार-
वेणुस्वनैः कलपदैस्तनुभृत्सु सख्यः ।
अस्पन्दनं गतिमतां
निर्योगपाशकृतलक्षणयोविचित्रम् ॥ १३ ॥
पुलकस्तरूणां
गा इति । कलानि मधुराणि पदानि येषु वेणुवनेषु तैस्तनुभृत्सु मध्ये
गतिमताम् अस्पन्दनम् अकिञ्चिच्चलनम् । अगतिमतां तरूणां तु पुलक, इति
चित्रम् । येन दोहकेन दोहनकाले गावः पश्चात्पादयोर्नियम्यन्ते स. निर्योग-
पाशः। तेन कृतं तल्लक्षणं चिह्न किणरूपं: ययोस्ती तथा । (भाग
१०।२१।१६ ) ॥१३॥

·१६२ सटीक-मुक्ताफले एवंविधा भगवतो या वृन्दावनचारिणः । वर्णयन्त्यो मिथो गोप्यः क्रीडास्तन्मयतां ययुः ॥ १४ ॥ - पूर्वानुरागेण भजतः फलमाह । एवमिति । अयञ्च पूर्वानुराग एव अद्यापि तासां भगवता साकम् अङ्गसङ्गाभावात् । स हि दर्शितोऽष्टाविंशेऽध्याये । अत एवात्र तद्बजस्त्रिय आश्रुत्य वेणुगीत' स्मरोदयम् । काश्चित् परोक्ष कृष्णस्य खसखीभ्योऽन्ववर्णयन् ।। इत्युक्तम् । गोप्यो मिथः । ( भाग० १०।२१।२०) ॥१४॥ अन्तहगताः काश्चिद् गोप्योऽलब्धविनिर्गमाः । कृष्ण तद्भावनायुक्ता दध्युर्मीलितलोचनाः ॥ १५ ॥ पारवश्यहेतुकमाह । अन्त हेति । अलब्धो विनिर्गमो याभिः । तद्भावना भतृ भावना । ( भाग० १०।२६।६) ॥१५॥ दुःसहप्रेष्ठविरहतीव्रतापधुताशुभाः। ध्यानप्राप्ताच्युताश्लेषनिवृत्या क्षीणमङ्गलाः ॥१६॥ बलवद्धयानाच्च तासां मुक्तिरासीदिल्याह । दुःसहेति। दुःसहेन प्रेष्ठस्य विरहेण यस्तीव्रतापो दुःखं तेन धुतं क्षीणम् अशुभं पापं यासां तास्तथा । ध्याने प्राप्तो योऽच्युताश्लेषस्तेन या नितिः सुखं तेन क्षीणं मङ्गलं पुण्यं यासां ता- स्तथा। पुण्यपापक्षये हि कैवल्यम् । तत्र सुखोपभोगेन पुण्यक्षयः । ( भाग० १०।२६।१०) ॥१६॥ तमेव परमात्मानं जारबुद्धयापि सङ्गताः । जह गुणमयं देहं सद्यः प्रक्षीणबन्धनाः ॥१७॥ तमिति । तं कृष्णामेव । जार उपपतिः । ताः सङ्गताः प्राप्ताः। ताद्रप्य- मापन्ना इत्यर्थः। गुणमयं लिङ्गदेहम् । बन्धनं पुण्यापुण्यम् । शुकः । ( भाग० १०।२६।११) ॥१॥ । 1 भागवते १०।२१२३ नोकः ।

·१२श अः ] विप्रलम्भशृङ्गारः १६३ । । गत्यानुरागस्मितविभ्रमेक्षितै- मनोरमालापविहारविभ्रमैः। आक्षिप्तचित्ताः प्रमदा रमापते- स्ता स्ता विचेष्टा जगृहुस्तदात्मिकाः ॥१८॥ अथ मानविप्रलम्भः । स च प्रणयेाभ्यां द्वेधा। अत्र प्रेमपूर्वको वशीकारः प्रणयः । तद्भङ्गे मानः । स च स्त्रियाः पुंस उभयो । तत्र भेदान्तराणि खयमूह्यानि । पुंविषयन्तु प्रणयमानमत्राह । गत्येत्यादि । अनुरागेण यत् स्मितं विभ्रमेक्षितानि चञ्चलावलोकनानि । आलापो गोष्टी। विहारो जलक्रीडादिः । विभ्रमः शृङ्गारचेष्टा । तैराक्षिप्तम् आकृष्टम् । ( भाग० १०१३०१२) ॥१८॥ गतिस्मितप्रेक्षणभाषणादिषु प्रियाः प्रियस्य प्रतिरूढमूर्तयः। असावहन्त्वित्यबलास्तदात्मिका न्यवेदिषुः कृष्णविहारविभ्रमाः ॥१६॥ गतीति । गत्यादिषु प्रियस्य प्रतिरूढा अनुकृता मूर्तिर्याभिस्ताः । हे असौ कृष्णोऽहमिति न्यवेदिषुः परस्परं निवेदयामासुरित्यर्थः । यतः कृष्णविहारे विभ्रमो यासां तास्तथा । चित्तवृत्त्यनवस्थानं शृङ्गाराद्विभ्रमो मतः । (१०।३०।३) ॥१६॥ गायन्त्य उच्चैरमुमेव संहता विचिक्युरुन्मत्तकवद्वनाद्वनम् । पप्रच्छुराकाशवदन्तर बहि- भूतेषु सन्तं पुरुषं वनस्पतीन् ॥२०॥ विभ्रममेवाह गायन्त्य इति । अमुं कृष्णम् । संहता मिलिताः । वनाद्वनं वने वने । विचिक्युः अन्वेषयामासुः । अन्तरमन्तः । शुकः । ( भाग० १०।३०।४) ॥२०॥ अबलाः । २३ ·सटीक-मुक्ताफले तत्राद्य. यकारः। त्वया । जयति तेऽधिकं जन्मना व्रजः श्रयत इन्दिरा शश्वदत्र हि । दयित दृश्यतां दिक्षु तावका- स्त्वयि धृतासवस्त्वां विचिन्वते ॥२१॥ उन्मत्तवदित्युक्तम् । तमेव विचित्रप्रलापादिहेतुमुन्मादं प्रपञ्चयति । जयतीति। एषु श्लोकेषु च कुतूहलदृष्टिना वर्णनिर्वाह चित्रं दर्शितम् वृत्ते प्रथमपादयोर्द्वितीयमक्षरं ते जन्मनाऽधिकं जयति । हि यस्मात् । इन्दिरा लक्ष्मीः । प्रागत लक्ष्या विरलः प्रचारः त्वज्जन्मनः प्रभृति त्वधिक इत्यर्थः । एवं प्रशस्य स्वगतं विज्ञापयति एवं प्रशस्य स्वगतं विज्ञापयति । दयितेति । दृश्यतां तावकाः तावकीनाः । त्वयि धृतासव इत्यनेन त्वद्विचर्यावधिकं प्राण- धारणमित्युक्तम् । ( भाग० १०१३।१) ॥२१॥ शरदुदाशये साधुजातसत्- सरसिजोदरश्रीमुषा शा। सुरतनाथ तेऽशुल्कदासिका वरद निघ्नतो नेह किं वधः ॥२२॥ शरदि उदाशयो जलाधारः । तस्मिन् साधुजातं यत् सत् प्रशस्तं सरसिजं तस्य उदरश्रियं गर्भशोभां मुष्णाति अपहरति या हक सुरतनाथ सम्भोगस्वामिन् ! दृष्ट्य व सम्भोगदासीत्यर्थः। अशुल्कदा सिकाः निमूल्यदासोः । अस्मानिन्नतस्ताहग दानाभावादित्यर्थः । वध इति वधजन्यं पापम् । तत्साधनत्वात्तच्छब्दः आयुर्वृतमितिवत् । अन पादचतुस्केऽपि द्वितीय- मक्षरं रेफः । (भाग० १०॥३१॥२) ॥२२॥ विषजलाप्ययाद् व्यालराक्षसाद् वर्षमारुताद् वैद्युतानलात्। वृषमयात्मजाद् विश्वतो भयाद् ऋषभ ते वयं रक्षिता मुहुः ॥२३॥ तया। .

·१२श अः ] विप्रलम्भशार: ५६५ सदा लातुराकस्मिकमुपेक्षणं तव नोचितमित्याहुः विषेति । विषरूपात् कालिन्दीजलाद् योऽप्ययो नाशः । व्यालः अघासुरः। राक्षसः प्रलम्बः। वर्षात् इन्द्रकोपात् संवर्तकोपद्रवः । मारुतो वाल्यारूपस्तृणावर्तः। वैद्य तो- ऽनलः अग्न्युत्पातः। वृषोऽरिष्टः । मयात्मजो व्योमः। किं बहुना विश्वतः सर्वस्माद् भयाद् भयहेतोः। हे ऋषभ सर्वश्रेष्ठ ! ते त्वया । अन पादत्रये प्रथमं वकारः। द्वितीयं षकारश्चतुर्थेऽपि । ( भाग० १०।३१।३ ) ॥२३॥ न खलु गोपिकानन्दनो भवा- नखिलदेहिनामन्तरात्मक् । विखनसार्थितो विश्वगुप्तये सख उदेयिवान् सात्वतां कुले ॥२४!! ननु सर्वेषामस्माकं तुल्यत्वात् कः कं रक्षतीति चेत्तत्राहुः । न खल्विति अखिलदेहिनामन्तरात्मनो जीवान् पश्यतीति तथा परमात्मा इत्यर्थः । विखनसा ब्रह्मणा । उदेयिवान् उदितोऽसि । सात्वतां यदूनाम् । अन पादचतुष्केऽपि द्वितीयो वर्णः खकारः । पालकत्वाद् अस्मानपि पाहीत्यर्थः । (भाग० १०।३१।४ ) ॥२४॥ विरचिताभय वृष्णिधुर्य ते चरणमीयुषां संसृतेर्भयात् । करसरोरुहं कान्तकामदं शिरसि धेहि नः श्रीकरग्रहम् ।।२।। विरचितेति। संसारभयात्त्वचरणं प्राप्तानां कृताभयं करकमलं नः शिरसि धेहि। श्रियाः करं गृह्णातीति तत्तथा । अत्र पादचतुष्केऽपि द्वितीयो रेफः । ( भाग० १०॥३११५ ) ॥२५॥ ब्रजजनार्तिहन् वीर योषितां निजजनस्मयध्वंसनस्मितः।

·सटीक-मुक्ताफले
भज सखे भवकिङ्करीः स्म नो
जलरुहाननं चारु दर्शय ॥२६॥
व्रजेति।
भो वीर ! योषितां मध्ये ये निजजनास्त्वत्परिग्रहाः स्त्रियस्तेषां
स्मयः प्राणप्रिया वयमिति दर्पः तस्य ध्वंसनं स्मितं यस्य स तथा।
भवकिङ्करीरस्मान् भज । अत पाद चतुष्केऽपि द्वितीयो जकारः। ( भाग०
१०।३१।६ ) ॥२६॥
प्रणतदेहिनां पापकर्षणं
तृणचरानुगं श्रीनिकेतनम् ।
फणिफणार्पितं ते पदाम्बुजं
कृणु कुचेषु नः कृन्धि हृच्छयम् ॥२७॥
प्रणतेति। तृणचरा गावः ।
निकेतनमाश्रयः। फणी शेषः कालीयश्च ।
कृणु कुरु अर्पय । कृन्धि छिन्धि । हृच्छयं कामम् । अत्र द्वितीयो णकारः ।
( भाग० १०।३१।७) ॥२७॥
मधुरया
गिरा
वल्गुवाक्यया
बुधमनोज्ञया पुष्करेक्षण।
विधिकरीरिमा वीर मुह्यती-
रधरसीधुनाप्याययस्व नः ॥२८॥
मधुरयेति । वल्गूनि वाक्यानि यस्याम् । बुधमनोज्ञया विदग्धहृदय-
हारिण्या। विधिकरीः आज्ञाकरीः । न भवतीभ्यो ममान्या प्रियतमास्ति
इत्येवंरूपया मृषा वाचा विमोहिता इत्यर्थः । अधरसीधुना अधरामृतेन ।
अन धकारों द्वितीयः । (भाग० १०।३११८ ) ॥२८॥
तव कथामृतं तप्तजीवन
कविभिरीडितं कल्मषापहम् ।
श्रवणमङ्गलं श्रीमदातत
भुवि गृणन्ति ते भूरिदा जनाः ॥२६॥

·- १२शः विप्रलम्भशृङ्गारः १६७ तवेति । आततं बहु। भूरिदाः स्थूलदातारः। ते गृणन्ति । अत्र द्वितीयो वकारः। पादचतुष्कस्य दलद्वये च क्रमात् तकार-ककार-शकार- भकाराः । ( भाग० १०१३१।६) ॥२६॥। प्रहलित प्रियप्रेमवीक्षित विहरणञ्च ते ध्यानमङ्गलम् । रहसि संविदो या हृदिस्पृशः कुहक नो मनः क्षोभयन्ति हि ॥३०॥ प्रहसितेति। ध्यानमङ्गलं चिन्त्यमानं सुखावहमित्यर्थः । रहसि संविदः एकान्ते प्रतिश्रुतानि । हृदिस्पृशो हृदयङ्गमाः । कुहक कपटिन् । अन्यथोक्लमन्यथा करोतोति कुहकत्वम् । अत्र हकारो द्वितीयः। ( भाग० १०१३१।१०)॥३०॥ चलसि यद् व्रजाचारयन् पशून् नलिनसुन्दर नाथ ते पदम् । शिलतृणाङ्कुरः सीदतीति नः कलिलतां मनः कान्त गच्छति ॥३॥ चलसीति । नलिनसुन्दरं कमलवत् कोमलम् । शिलः कणिशखण्डेः । कलिलताम् अधैर्यम् । अत्र लकारो द्वितीयः । ( भाग० १०॥३१।११) ॥३१॥ दिनपरिक्षये नीलकुन्तलै- वनरुहाननं बिभ्रदावृतम्। धनरजस्वलं दर्शयन् मुहु- मनसि नः स्मर वीर यच्छसि ॥३२॥ दिनेति । कुन्तलैरावृतम् । धनरजो बिभ्रत् स्वलं सुष्ठु भूषणम् । कीदृशं वनरुहाननं कमलवन्मुख दर्शयन् स्मरं यच्छसि । धनं गोधनम् । भामादिवत् पूर्वपदलोपः। अन नकारो द्वितीयः । ( भाग० १०।३१।१२) ॥३२॥ 1 क्वचित् भागवते वीक्षणम् ।

·१६८ . सटीक-मुक्ताफले प्रणतकामदं पद्मजार्चित धरणिमण्डनं ध्येयमापदि। चरणपङ्कजं शन्तमञ्च ते रमण नः स्तनेष्वर्पयाधिहन् ॥३३।। प्रणतेति। पद्मजो ब्रह्मा लक्ष्मीर्वा । पद्मजेत्यत जनसनेति विट विडनोरिति- प्रात्वम् । शन्तमं सुखतमम् । तेन त्वदीयानामस्माकम् । अनाद्यपादयोदलद्वये क्रमात् पकारधकारौ अन्त्ययोस्तृतीयवर्णो णकारः । ( भाग० १०।३१।१३ ) ॥३३॥ सुरतवर्धनं शोकनाशन स्वरितवेणुना सुष्टु चुम्बितम् । इतररागविस्मारणं नृणां वितर वीर नस्तेऽधरामृतम् ॥३४॥ सुरतेति खरितः षड् जादिखरयुक्तः । इतररागा अधरामृतादन्ये- ऽभिलाषाः। अन पूर्वार्ध द्वितीयो रेफः । उत्तरार्धे तृतीयः। (भाग० १०१३/१४)॥३४॥ अटति यद्भवानह्नि कानन त्रुटियु गायते त्वामपश्यताम् । कुटिलकुन्तलं श्रीमुखञ्च ते जड उदीक्षतां पक्ष्मकृदृशाम् ॥३॥ यद् यदा। त्रुटिः त्रसरेणुत्रयोपलक्षितः कालः। अपश्यताम् अस्मदादी- नाम् । उदीक्षताम् [ पुनरुदीक्षमाणानामपि ] । पक्ष्मकृद् निमेषकर्ता । जडो नीरसत्वात । अत्र प्रथमपादद्वये आद्यदलयोरकारः । अन्त्ययोस्तकारः। पादचतुष्के द्वितीयमक्षरं टवर्गः। (भाग० १०३१।१५) ॥३५॥ - 1 पाणिनिः ३:१६७ 2 पाणिनिः ६।४।४१ ·१२श अः] विप्रलम्भशृङ्गारः पतिसुतान्वयभ्रातृवान्धवा- नतिविलय तेऽन्त्यच्युतागताः। गतिविदस्तबोद्गीतमोहिताः कितव योषितः कस्त्यजेनिशि ॥३६।। पतीति। अन्वयः कुलम् । अतिविलङ्घच अतिक्रम्य । ते अन्ति तव समीपम् । गतयो गानभेदाः। हे कितव धृर्त ! अत्र द्वितीयस्तकारः । ( भाग० १०१३।१६) ॥३६॥ व्रजवनौकसां व्यक्तिरङ्ग ते वृजिनहन्त्रयलं विश्वमङ्गलम्। त्यज मनाक् च नस्त्वत्स्पृहात्मनां । वजनहृद्रुजां यन्निषूदनम् ॥३७॥ बजेति । व्यक्तिः शरीरम् । वृजिनहन्त्री दुःखशमनी। त्वत्स्पृहाया- मात्मनो यासां तास्तथा । खजनहृद् जो हृदयरोगाणां निषूदनं शमकं यत् आलिङ्गनादि तद् मनाग अल्पमपि त्यज मुञ्च देहीत्यर्थः। खजनविशेषणेन त्वदधीनं हृदयरोगशमनमित्युक्तम् । अत्राद्यपादयोर्दलद्वय आदिर्वकारः । अन्त्य- पादयोर्जकारो द्वितीयः । जयतीत्यत आरभ्य एतत्पर्यन्तम् एकादशाक्षराया जातेः षट्शतोत्तरचतुःषष्टिभेदः । ( भाग० १०।३१।१८ ) ॥३७॥ रहसि संविदं हृच्छयोदय प्रहसिताननं प्रेमवीक्षणम् । बृहदुर:श्रियो वीक्ष्य धाम ते मुहुरतिस्पृहा मुह्यते मनः ॥३८॥ रहसीति । स्पष्टम् । हृच्छयस्योदय उत्पत्तिर्यस्मात् प्रहसिताननात ! अतिस्पृहया। अत्र द्वितीयो हकारः। (भाग० १०।३१।१७ ) ॥३८॥ यत्ते सुजातचरणाम्बुरुहं स्तनेषु भीताः शनैः प्रिय दधीमहि कर्कशेषु ।

·२०० सटीक-मुक्ताफले - । । तेनाटवीं नयसि तद्व्यथते न कि वित् कूर्पादिभिभ्रमति धीभवदायुषां नः ॥३६॥ यदिति। यत्ते सुजातमतिकोमलम् । भीताः कर्कशस्तनस्पर्शात् मास्य सौकुमार्य भाक्षीदिति भयम् । तेन चरणाम्बुरुहेण । अटवीम् अरण्यम् । यद् यदा । नयसि गच्छसि । नयोपगताविति यकारान्तोऽप्यस्ति । यत्तदो- नित्यसम्बन्धात् । तदास्माकं बुद्धि भति । किमिति। कूर्पादिभिः सूक्ष्मोपलादिभिः किं खिन्न व्यथते । किं स्विदिति वितर्के । भवान् आयुर्यासां तास्तथा। गोप्यः श्रीकृष्णम् । ( भाग० १०।३१।१६ ) ॥३६॥ वामबाहुकृतवामकपोलो वगितभ्रूरधरार्पितवेणुम्। कोमलाङ्गुलिभिराश्रितमार्ग गोप्य ईरयति यत्र मुकुन्दः ॥४०॥ अथ द्वाविंशत्या श्लोकैः प्रवासमाह । वामबाहुरिति । अत्र चैकादश- युगलानां प्राग्वच वर्णत्रिवर्गनिर्वाहः । प्रवासत्वे तु गोप्यः कृष्णे वनं याते तमनु तचेतसः । कृष्णलीलाः प्रगायन्त्यो निन्युदुखेन वासरान् ॥ इति गमकम् । इदं चरणभ्रमणैर्लक्षितं स्वागताख्यं छन्दः। वामबाही कृतो निहितो वामः कपोलो येन । वल्गिते किञ्चिदुच्चलिते भ्र वौ यस्य स तथा । कोमलाभिरङ्गुलिभिराश्रिताः स्पृष्टा मार्गाः षड्जादिस्वरव्यञ्जकानि स्थानानि यस्मिन् वेणौ तम् । यत्र यदा। ईरयति वादयति । हे गोप्यः । अत्राद्यपादयोर्वकार आदिः कृत इति चित्रम् । (भाग० १०१३५२ ) ॥४०॥ व्योमयानवनिताः सहसिद्धै- विस्मितास्तदुपधार्य सलजाः। 1 नाटवीमटसौति खामिसमग्मत पाठः। 2 भागवतं १०१३०१ श्लोकः ।

·१२श अः] विप्रलम्भशृङ्गारः काममार्गणसमर्पितचित्ताः कश्मलं ययुरपस्मृतनीव्यः ॥४१॥ व्योमेति । तदा व्योमयानवनिताः खेचरस्त्रियः । तद्वेणुवादनम् । कामस्य मार्गणाः सम्मोहनादयः पञ्च शरास्तेषु समर्पितं तद्वशीभूतं चित्तं यासाम् । कश्मलं मोहः । अपस्मृता शिथिलीभूता नीवी यासां ताः। अत एव वेणु- गीतोद्दीपितखभावस्य नीवीश्लथत्वेन प्रकटितत्वात् सलज्जाः । अत्राद्ययोर्वकारः। अन्ययोः ककारः। (भाग० १०।३५१३ ) ॥४१॥ हन्त चित्रमबलाः शृणुतेदं हारहास उरसिस्थिरविद्युत् । नन्दसूनुरथमार्तजनानां नर्मदो यहि कूजितवेणुः ॥४२।। हन्तेति । हन्त चित्रम् । हे अबलाः ! हारवद् विशदो हासो यस्य । विशदा द्युत् दुयतिर्यस्याः सा विद्यु लक्ष्मीः उरसि स्थिता यस्य । अ-मूर्ध-मस्तकात् खाङ्गादकामे इत्यलुक् । नर्म कौतुकम् । यहि यदा । कूजितवेणुः वेणुं कूजयति । अवाद्ययोर्हकारः। अन्त्ययोर्नकारः । ( भाग० १०॥३५।४ ) ॥४२॥ वृन्दशो व्रजवृषा मृगगायो वेणुवाद्यहृतचेतस आरात् । दन्तदष्टकवला धृतकर्णा निद्रिता लिखितचित्रमिवासन् ॥४३॥ वृन्दश इति । वाद्य वादनम् । भावे कृत्यः । आराद् निकटे । दन्तैर्दष्टा न तु निगीर्णाः कवला यैः। धृतकर्णा वेणुगीते दत्तावधानाः । निद्विता इति तारकादित्वादित । निद्वितानामपि किञ्चिञ्चलनमुपलभ्यते । अन तु 1 पाणिनिः हास१२ । पाणिनिः५।२।३६ ।

·सटीक-मुक्ताफले . तदपि नास्तीति वक्तुमुद्यमान्तरं लिखितग्रहणम् । स्मितं भ्रमनिवृत्त्यर्थम् । अलाययोर्वकारः । (भाग० १०३५५) ॥४३॥ बहिणस्तवकधातुपलाशै- बंद्धमल्लपरिबहविडम्बः। कर्हि चित् सबल आलि सगोपै- र्गाः समाह्वयति यत्र मुकुन्दः॥४४॥ - बहिण इति। वर्हिणो मयूरा विद्यन्ते स्वामितया येषां तानि बहिणानि मयूरपिच्छानि । अर्शश्रादित्वाद। स्तवकाः पुष्पगुच्छाः । धातुर्मनः- शिलादि पलाशं पत्रम् । तैः । बद्धो रचितः मल्लपरिबर्हाणां मल्लोपकरणानां विडम्बोऽनुकारो येन । कर्हि चित् कदाचित् । एवं विचित्रमित्यर्थः। प्रालि । वयम्यैः। बलो बलभद्रः। अत्राद्ययोर्वकारः। (भाग० १०॥३५॥६) ॥४॥ तहि भग्नगतयः सरितो वै तत्पदाम्बुजरजोऽनिलनीतम्। स्पृहयतीर्वयमिवाबहुपुण्याः प्रेमवेपितभुजाः स्तिमितापः ॥४५॥ तहीति। तर्हि तदानीम् । भग्नगतयः सञ्जातजाडयसञ्चारिभावत्वात् । तस्य मुकुन्दस्य। अनिलेन दूतीभूतेन नीतं प्रापितम्। वैशब्द उत्प्रेक्षायाम् । निष्कारणा नदीवृत्तिः सकारणत्वेनोत्प्रेक्ष्यते । उत्प्रेक्षायाश्च भगवतः सरिताञ्च भर्तृत्वपत्नीत्वयोः संव्यवहारमारोप्य व्यङ्ग्यः । स्पृहयतीः स्पृहयन्त्यः । स्पृह्यतीरिति द्वितीयानिर्देशो रजस ईप्सिततमत्वविवक्षया । अन्यथा. हि स्पृहे- रीप्सित' इति सम्प्रदानत्वे चतुर्थ्या भाव्यम् । अबहुपुण्या वयमिवेति। यथा वयं तत्पादरजः स्पृहयामो न तु प्राप्त मः अबहुपुण्यत्वात् तथैता इति । 1 पाणिनि: ५।२।१२७ बार्तिकम् । 2 पाणिनिः२३१३ वार्तिकम्।

·THAPRACHINCHITRATinheimmitram wimminatandinianitioni immore-incratnagarmawenarian - अन्त्य- १२श अः] विप्रलम्भशृङ्गारः स्पृहामाले स्वदृष्टान्तो न त्वप्राप्तौं। नदीभिरपि वहुशः प्राप्तत्वात् । गोपीभिरपि बहुशः प्राप्तत्वेऽपि क्षणं विप्रलम्भासहत्वादप्राप्तबुद्धिः। प्रेमणा वेपिता विनम्री. भूता भुजोर्मिरूपा यासां ताः । स्तिमिता निश्चलाः। श्राभ्यां कम्पस्तम्भौ शृङ्गारानु- भावावुक्तौ । अलाद्ययोस्तकारः । ( भाग० १०।३५१७ ) ॥४५॥ अनुचरैः समनुवर्णितवीर्य आदिपूरुष इवाचलभूतिः। वनचरो गिरितटेषु चरन्ती- वेणुनाह्वयति गाः स यदा हि ॥४६॥ अनुचरेरिति । भूतिरैश्वर्यम् । स कृष्णः । अनाद्ययोरवर्णः । योर्वः । (भावः १०१३५।८ ) ॥४६॥ वनलतास्तरव आत्मनि विष्णु व्यञ्जयन्त्य इव पुष्पफलाव्याः । प्रणतभारविटपा मधुधाराः प्रमहष्टतनवो ववृषुः स्म ॥४७॥ चिरमनुशीलनपराणां स्वस्मिन् अभिव्यक्तिमाह। वनलतेति । भारेण प्रणताः प्रणतभारास्ते विटपा येषाम् । मधुधाराः क्षीरधाराः । मिषादानन्दाश्रूणीत्यर्थः । हृष्टतनव उद्भिनत्वचकत्वात् । अत्राद्ययोर्वकारः । ( भाग० १०॥३५।६) ॥४७॥ दर्शनीयतिलको वनमाला- दिव्यगन्धतुलसीमधुमत्तैः। अलिकुलैरलघु गीतमभीष्ट- माद्रियन् यहि सन्धितवेणुः ॥४८॥ दर्शनीयेति । वनमालायां या दिव्यगन्धा तुलसी तस्या मधुना परिमलेन मत्तभ्रं मरैः । अलघु दीर्घ यद् गीतम् तद् आद्रियन् तस्यादरं कुर्वन् । यहि यदा । सन्धितः अधरेण कृतसन्धानो वेणुर्येन स तथा । अत्राद्ययोर्दः । ( भाग० १०॥३५॥१०) ॥४८॥ - - ·सटीक-मुक्ताफले । .. सरसि सारसहसविहङ्गा- श्वारुगीतहतचेतस आरात् । हरिमुपासत ते यतचित्ता हन्त मीलितदृशो धृतमौनाः ॥४६॥ सरसीति । हन्त हे सखि ! अन्त्योहः । ( भाग० १०॥३५।११ ) ॥४६॥ सहबल: स्नगवतंसविलासः सानुषु क्षितिभृतो व्रजदेव्यः । हर्षयन् यहि वेणुरवेण जातहर्ष उपरम्भति विश्वम ॥५०॥ सहेति । नगवतंसाभ्यां मालाकर्णपूराभ्यां विलासः शोभा यस्य स तथा । हे व्रजदेव्यः । वेणुरवेण विश्व हर्षयन् जातहर्षो यहि खयमुपरम्भति आनन्देन खयं शब्दं करोति । श्राद्ययोः सः। ( भाग० १०३५॥१२) ॥५०॥ महदतिक्रमणशङ्कितचेता मन्दमन्दमनु गर्जति मेघः। सुहृदमभ्यवर्षत् सुमनोभि- श्छायया च विदधत्मतपत्रम् ॥५॥ महदिति। महच्छब्देनास्य शब्दस्तिरस्कृतो मा भूत् इति शङ्का । अतो मन्दं मन्दं गर्जति । अनु तच्छन्दितानन्तरम् । सुहृदं कृष्णम् । सुमनोभिः पुष्पैः । प्रतपत्रम् छन । आद्ययोर्मः । ( भाग० १०॥३५॥१३ ) ॥५१॥ विविधगोपचरणेषु विदग्धो वेणुवाद्य उरुधा निजशिक्षाः। तव सुतः सति यदाधरविम्वे दत्तवेणुरनयत् स्वरजातीः ॥५२॥ 1 भाग० एत्य ·१२श अः] विप्रलम्भमारः विविधेति । चरण चर्या क्रीडेत्यर्थः । वाद्य वादनम् । उरुधा वहुधा। हे सति यशोदे ! तव सुतो यदा खरजातीः पड्जादिप्रभेदाननयद् उद्भावित वान् । निजा स्वप्रज्ञोटेक्षिता शिक्षा संप्रदायो यासु स्वरजातियु। आद्ययोर्वः । ( भाग० १०१३५११४) ॥५२॥ सवनशस्तदुपधार्य सुरेशाः शक्रशर्वपरमेष्टिपुरोगाः। कवय आनतकन्धरचित्ताः कश्मलं ययुरनिश्चिततत्त्वाः ॥५३।। . सवनश इति । उपधार्य अनुसन्दधत् । तत्तथाविधं गीतम् । शर्वी रुद्रः । आनता कन्धरा चित्तञ्च येषाम् । चित्तपूर्वकं प्रणेमुरित्यर्थः । कश्मलं मोहः । कस्य खरस्यायं प्रभेदो गीयत इति निश्चयाभावान्मोहः । अन्त्ययोः कः। ( भाग० १०३५।१५) ॥५३॥ निजपदाञ्जदलैर्ध्वजवन- नीरजाङ्कुशविचित्रललामैः। ब्रजभुवः शमयन् खुरतोद वर्मधुर्यगतिरीरितवेणुः ॥५४॥ । निजेति । दलैरवयवैः । नीरज पनम् । ध्वजादयो विचित्राणि ललामानि चिह्नानि येषाम् । खुरतोदं खुरव्यथाम् । वर्मणा देहेन । धुर्यः श्रेष्ठो गज इति यावत् तद्वद्गतिर्यस्य अाद्ययोर्नः । अन्त्ययोर्वः। (भाग० १०।३५११६ ) ॥५४॥ स तथा। ब्रजति तेन वयं सविलास- वीक्षणापितमनोभववेगाः।

·सटीक-मुक्ताफले कुजगतिङ्गमिता न विदामः कश्मलेन कवरं वसनं वा ॥५५|| बजतीति। यद् व्रजति तेनेत्यर्थः । सविलासं संशोभं यद्वीक्षणम् तेनापितो मनोभववेगो यासाम् । कुजगतिं गमिताः द्रुमवज्जडोभूताः। कवर केशपाशम् । प्राद्ययोर्वः । अन्त्ययोः कः । ( भाग० १०॥३५।१७ ) ॥५५॥ मणिधरः क्वचिदागणयन् गा मालया दयितगन्धतुलस्याः। प्रणयिनोऽनुचरस्य कदांसे प्रक्षिपन् भुजमगायत यत्र ॥५६॥ मणीति । मणयः काचघटितादयः। दयितो गन्धो यस्यास्तुलस्याः। तस्या मालया विशिष्टः । प्रणयिनः प्रियस्य। कदा कॉपि। प्राद्ययोर्मः अन्त्ययोः प्रशब्दः । ( भाग० १०।३५११८ ) ॥५६॥ क्वणितवेणुरववञ्चितचित्ताः कृष्णमन्वसत कृष्णगृहिण्यः। गुणगणार्णमनुगत्य हरिण्यो गोपिका इव विमुक्तगृहाशाः ॥५७॥ वाणितेति । कृष्ण अन्वसत अनुगता आसन् । कृष्णस्य मृगस्य हरेश्च गृहिण्यः । गुणगणस्य अर्णमर्णवम् । गोपिका इव हरिण्यो विरहपाण्डुराः । श्राद्ययोः कः । अन्त्ययोर्ग: । ( भाग० १०।३५११६ ) ॥५७॥ । कुन्ददामकृतकौतुकवेषो गोपगोधनवृतो यमुनायाम्।

·१२श अः]
विप्रलम्भगृङ्गारः
।
नन्दसूनुरनवे तव वत्सो
नर्मदः प्रणयिनां विजहार ॥८॥
मन्दवायुरुपवात्यनुकूल
मानयन् मलयजस्परशेन ।
बन्दिनस्तमुपदेवगणा ये
वाद्यगीतबलिभिः परिवत्रुः ॥५६॥
कुन्देति । दाम माला । हे अनवद्य यशोदे ! यदा विजहार तदा मलय-
जस्य चन्दनस्य स्पर्शेन विशिष्टो वायुरुप समीपे वाति । उपदेवा विद्याधरादयः ।
वाद्यादिभिर्विशिष्टाः। प्रथमे अन्ययोर्न कारः। द्वितीये श्राद्ययोर्मः । अन्त्ययो-
वयोरैक्यावः । ( भाग० १०१३५१२० १२१) ॥५८।५ ६ ॥
वत्सलो ब्रजगवां यदगधो
वन्धमानचरणः पथि वृद्धः।
कृत्स्नगोधनमुपोह्य दिनान्ते
गीतवेणुरनुगेडितकीतिः॥६॥
उत्सवं श्रमरुचापि दृशीना
मुन्नयन खुररजश्छुरितस्रक ।
दित्सयैति सुहृदाशिष एप
देवको जठरभूरुडुराजः ॥६॥
।
वत्सल इति । यत् यदा एष सुहृद् आशिषो दित्सया एति तदा खुररजसा
छुरितस्रग भवति । अगो गोवर्धनः । उपोह्य निर्वर्त्य । श्रमरुचा श्रमशोभाऽपि
दृशीनाम् उत्सवम् उन्नयन प्रापयन् । उडुराजश्चन्द्रमाः। प्रथम आद्ययोर्वः
द्वितीय श्राद्ययोरुकारः ।
अन्त्ययोर्दः।
मदविघूर्णितेति श्लोकद्वयं बलभद्रविषयत्वादन नोक्तम् । गोप्यो मिथः
भाग० १०॥३५॥२२.२३ ) ॥६० ॥१६॥

·सटीक-मुक्ताफले
मधुप कितवबन्धो मा स्पृशाति सपत्नयाः
कुचविलुलितमालाकुङ्कुमश्मन भिनः ।
यहतु मधुपतिस्तन्मानिनीनां प्रसाद
यदुसदसि विडम्वयं यस्य दूतस्त्वमीक् ॥६२॥
एवमल्पव्यवधानं प्रवासमुक्त्वा बहुव्यवधानमा । मधुप कितवेति । हे
मधुप : कितववन्धो धूर्तसम्बन्धित् 'नः अङ्किसपत्न्याः कुचयो विलुलितं संयोग-
विमर्दात् प्रभ्रष्ट मालाया यत् कुङ्कम तद्रतः श्मश्रुभिर्मा स्पृश । रति-
व्यतिकरे सपत्नीस्तनकुङ्कुमरञ्जितायामुपवेशाद् भ्रमरस्य शोणश्मश्रुतां सम्भाव्येद-
मुच्यते। मधुपतिः कृष्णः। तस्य मानिनीनां माथुरीणाम् । तन्मानिनीनामिति
सोत्प्रासम् । विडम्व्यम् उपालम्भनीयम् । स्णत्वप्रकाशनाद् ईदृक् कुचकुङ्कमेन
श्लाघ्यमानत्वाद् निर्लजास्पदत्वेन मधुपतिरप्येवंविध इत्युक्तम् ।
अत एव
मधुपत्वं तस्य च कितवत्वम् । प्रायेण हि मधुपाः कितवाश्च निहींका भवन्ति ।
( भाग० १०१४ ॥१२) ॥६२॥
सकृदधरसुधां खां मोहिनी पाययित्वा
सुमनस इव सद्यस्तत्यजेऽस्मान् भवाहक ।
परिचरति कथन्तत् पादपद्मनु पद्मा
अपि वत हृतचेता हात्तमःश्लोकजल्पैः ॥६३॥
भुज्य त्यजसि
कितवत्वं बन्धुत्वं चाह । सकृदिल्यादि। सुमनसोऽस्मान् । भवानिव
चलप्रकृति श्यत इति
भवाहक श्रीकृष्णः।
यथा त्वं सुमनसः पुष्पारायुप-
तस्य क्षणसौहृदस्य पादपद्म पद्मा लक्ष्मीः कथं परिचरति ।
नुशब्दो वितर्के । अपि अहो। हृतं वश्चितं चेतः यस्याः। उत्तमःश्लोकस्य
जल्पैः विविधैः चाटुकारैः प्रियवाक्यैः भ्रमितचित्ता परिचरतीत्यर्थः । बत इत्यनु-
कम्पायाम् । ( भाग० १०॥४७॥१३ ) ॥६३॥

·१२श अः ] विप्रलम्भशृङ्गारः किमिह बहु षडवे गायसि त्वं यदूना- मधिपतिमगृहाणामग्रतो नः पुराणम् । विजयसखसखीनां गीयतां तत्प्रसङ्गः क्षपितकुचरुजस्ते कल्पयन्तीष्टमिष्टाः ॥६४॥ sho भ्रमरगुञ्जितं कृष्णगुणगानं मत्वाह । किमिहेति । घड्छ भ्रमर! यदूनामधिपतिमिति लक्षणया तचरितमभिमतम् । तत् किं बहु गायसि । यतस्तत् पुराणं जीर्णम् । वयञ्चागृहा एकाकिन्यः । विजयोऽर्जुनः। तस्य सखा- कृष्णः तस्य सख्यो मथुरास्त्रियः तासामग्रतो गीयताम् । ताश्च तवेष्टं कल्पयन्ति पूरयिष्यन्तीत्यर्थः । वर्तमानसामीप्ये वर्तमानवद् वा' भविष्य- दर्थे लट। यतस्ताः क्षपितकुचरुज इष्टाश्च तस्य । न तु वयमित्यर्थः । ( भाग० १०॥४७॥१४ ) ॥६४॥ . - दिवि भुवि च रसायां काः स्त्रियस्तदुरापाः कपटरुचिरहासभ्रू विजृम्भस्य याः स्युः। चरणरज उपास्ते यस्य भूतिर्वयं का अपि च कृपणपक्षे ह्युत्तमःश्लोकशब्दः ॥६५॥ भो मातः ! मैवं वोचः । त्वामनुस्मृत्यानङ्गविकलस्त्वां प्रसादयितुमादिष्ट- वानिति। अत आह दिवीति । मामाह्वातुमयमागत इत्यभिप्रेत्याह । स्वर्गादौ तस्य दुरापा याः स्त्रियस्ताः का न काश्चनापीत्यर्थः। अतः किं मदाबानेन । कपटेन रुचिरो हासो भ्र विजृम्भश्च यस्य । यस्य चरणरजो लक्ष्मीरप्युपास्ते। तस्य वयं काः न काश्चनापीत्यर्थः। अपि चैवंविधस्यापि अस्मासु कृपया युज्यते । यतः उत्तमःश्लोकशब्दः कृपणानां पक्षे सहायभूते पुंसि वर्तते । श्लोकत्वादनाथानप्यस्माननुग्रहीष्यतीति भावः। (भाग० १०१४७।१५) ॥६५॥ स च उत्तमः- 1 पासिनिः ३३१३३ । २७

·सटीक-मुक्ता
फले
विसृज शिरसि पादं वे यह चाटुकारै-
रनुनयविदुषस्तेऽभ्येत्य दौत्यमुकुन्दात् ।
स्वकृत इह विसृष्टापत्यपत्यन्यलोकान्
व्यसृजदकृतचेताः किन्नु सन्धेयमस्मिन् ॥६६॥
भ्रमरं स्वचरणपतितं मत्वाह । विसृजेति। अनुनयविदुषः सन्धान-
प्रकारज्ञस्य । मुकुन्दादाग तस्य तव । चाटुकारैः प्रियवाक्योच्चारणैः। शिरसि कृत
मे पादं विसृज। वे यह मुकुन्दम् । नु अहो। अस्मिन् मुकुन्दे किं सन्धेयम् ।
योऽस्मान् व्यसृजत् । स्वकृते कृष्णार्थम् । विसृष्टास्त्यक्ताः। अन्ये गृहादयः ।
अकृतमकृतज्ञ चेतो यस्य । ( भाग० १०।४७११६ ) ॥६६॥
मृगयुरिव कपीन्द्र विव्यधे लब्धधर्मा
स्त्रियमकृत विरूपां स्त्रीजितः कामयानाम् ।
बलिमपि बलिमत्त्वावेष्टयद् ध्वावद य-
स्तदलमसितसख्यैदुस्त्यजस्तत्कथार्थः ॥६॥
-
अकृतचेतस्त्वमेवाह मृगयुरिवेति । मृगयुर्व्याधः। कपीन्द्रो बाली ।
लुब्धखभावः । स्त्रियं सूर्पणखाम् । अकृत कृतवान् । कामयानां कामयमानाम् ।
बलिं वैरोचनम् । बलिमुपहारं प्रतिग्रहरूपम् । अत्त्वा भक्षयित्वा । अवेष्टयद्
बबन्ध। ध्वाङक्षवत् काकवत् । तत् तस्मादकृतज्ञत्वात् । असितः श्रीकृष्णः ।
( भाग० १०॥४७॥१७ ) ॥६॥
यदनुचरितलीलाकर्णपीयूषविभुट्-
सकृदनविधूतद्वन्द्वधर्मा विनष्टाः
सपदि गृहकुटुम्ब दीनमुत्सृज्य दीना
बहव इह विहङ्गा भिक्षुचर्या चरन्ति ॥८॥

·२२श अः विप्रलम्भशारः २११ नन्वल चेत् किमिति प्रस्तूयते तत्राह दुस्त्यज इति । दुस्त्यजत्वमेवाह यदनुचरितेति। यस्य अनु अनुकूलाचरितलीलेव कर्णपीयूषं तस्य विग्रुषो विन्दवः तेषां सकृददनेन विधूतास्त्यक्ता द्वन्द्वधर्माः स्त्रीपुरुषाणामाचारा राग- द्वेषादयो वा यस्ते तथा। विभ्यो पक्षिभ्यः नष्टाः पृथगभूतास्त्वक्तसङ्गा इत्यर्थः । सपदि लीलाकर्णनान्तरम् । गृहं कुटुम्बञ्च । इह वृन्दावने । भिक्षुचर्या परमहंस- स्थितिम् । ( भाग० १०॥४४॥१८) ॥६८।। वयमृतमिव जिह्मव्याहृतं श्रद्दधानाः कुलिकरुतमिवाशाः कृष्णवध्वो हरिण्यः। दहशुरसकृदेतत् तन्नखस्पर्शतीव्र- स्मररुज उपमन्विन् भण्यतामन्यवार्ता ॥६६॥ ननु पूर्ववृत्तान्तो यथा तथाऽस्तु एतत् सन्धानं न चलतीति चेत्तत्राह बयमिति। वयं सर्वा अपि जिह्मस्य कुटिलस्य कृष्णस्य व्याहृतमुक्तम् । ऋतमिव असत्यमपि सत्यं मन्यमानाः। ददृशुरित्येतस्य विपरिणामाद्ददृशिम । एतत्तस्य विप्रलम्भकत्वम् । यथा कुलिकस्य व्याधस्य कृतं कपटगीतं हरिण्यो वास्तवं मन्यमाना वधेनासत्यं ददृशुः। कृष्णो हरिमं गश्च । हे उपमन्विन् प्रलोभक ! तस्मादन्यवाती क्रियताम् । ( भाग० १०॥४७॥१६) ॥६६॥ प्रियसख पुनरागाः प्रयसा प्रषितः कि वरय किमनुरुन्धे माननीयोऽसि मेऽङ्ग। नयसि कथमिहास्मान् दुस्त्यजद्वन्द्वपावं सततमुरसि सौम्य श्रीर्वधूः साकमास्ते ॥७॥ किञ्चिद भ्रमणं कृत्वा व्यावृत्तं भ्रमर भगवत्प्रषितं मत्वाह प्रियसखेति । हे प्रियसख ! प्रेयसा कृष्णेन प्रेषितः सन् किं पुनरागाः आगतोऽसि । किम- नुरन्धे कमनुरोधम् अनुवृत्तिं करोमि किन्ते कामं पूरयामीत्यर्थः। मथुरागमन- - ·२१२ सटीक-मुक्ताफले [ १२श अः मेव रचयामीति चेत् तत्राह। नयसीति । इह अस्मिन् प्रस्तावे । दुस्त्यजं द्वन्द्वं माथुरीभिः सह मिथुनीभावो येन तस्य पार्वे। तदासक्तत्वेनास्माभिः सह तस्य प्रसङ्गाभावाद् व्यर्थ गमन मिति भावः । न । कदाचिदेकान्ते त्वयाऽपि सह प्रसङ्गो भविष्यतीति चेत्तत्राह । सततमिति। हे सौम्य ! सोमवत् प्रियदर्शन ! सा प्रसिद्धा कं सुखं यथा स्यात् तथाऽस्ते । ( भाग० १०।४।२०) ॥७॥ - अपि बत मधुपुर्यामार्य पुत्रोऽधुनास्ते स्मरति स पितृगेहान् सौम्यबन्धूश्च गोपान् । क्वचिदपि स कथा नः किङ्करीणां गृणीते भुजमगुरुसुगन्धं धन्यधास्यत् कदा नु ॥७१॥ मनोगतं पृच्छति अपीति । वत अहो। मधुपुरी मथुरा। आर्यस्य वसुदेवस्य पुत्रः । स क्वचिदपि कस्मिन्नपि प्रसङ्गे कथा वार्ता गृणीते करोतीत्यर्थः । अपीति निपातः सम्बोधने । अधास्यत् धास्यति । नुशब्दः प्रश्न । । गोप्यो भ्रमरम् । (भाग० १०॥४७॥२१)॥७१॥ पट्टमहिष्यः- कुररि विलपसि त्वं वीतनिद्रा न शेषे स्व पिति जगति राज्यामीश्वरो गुप्तबोधः । वयमिव सखि कञ्चिद् गाढनिर्विद्धचेता नलिननयनहासोदारलीलेक्षितेन ॥७२॥ अथ वैचित्त्ये विप्रलम्भमाह। पट्टमहिष्य इति। कुरीति। हे कुररि न शेषे । जगति स्वपिति शयानेऽपि त्वं वीतनिद्रा यत्तत् किमीश्वरस्त्वत्स्वामी कुररः गुप्तबोधः अदृशीभूतः । वयमिव यथा वयं गुप्तेश्वरत्वाद्वीतनिद्राः । अनेन निद्राच्छेदलक्षणा स्मरदशा उक्ला । महिषीणामीश्वरस्य सन्निहितत्वेऽपि ·१२श अः] विप्रलम्भशृङ्गार २१३ उन्मादमाहात्म्याद् गुप्तत्वोक्तिः । यत्र भगवतोऽन्तर्धानादिकमुक्तम् । न शेष इत्यत्र न च्युतोऽच्युत इतिवद्' विभाषा न लोपो नमः । क्वच्चिच- छब्दो हि इष्टसंप्रश्ने । नलिननयनः कृष्णः । निर्विद्धचित्तत्वं वीतनिद्रत्वे कारणान्तरम् । ( भाग० १०१६०१५ ) ॥७२॥ नेत्र निमीलयसि नक्कमदृष्टवन्धु- स्त्वं रोरवीषि करुणं बत चक्रवाकि। दास्यङ्गता वयमिवाच्युतपादजुष्टां किंवा स्त्रजं स्पृहयसे कवरेण वोदुम् ॥७३॥ - नेत्र इति । नत रात्रौ । वन्धुः प्रियतमः। रोरवीषि भृशं शब्दं करोषि । वतेति खेदे। अच्युतस्य पादाभ्यां भक्तयर्पितत्वाज्जुष्टाम् । वयमिव यथा वयं स्यामः। अनेन सङ्कल्पलक्षणा । ( भाग० १०१६०।१६ ) ॥७३॥ भो भोः सदा निष्टनसे उदन्व- नलब्धनिद्रोऽधिगतप्रजागरः। किंवा मुकुन्दापहृतात्मलान्छन-2 प्राप्तां दशां त्वञ्च गतो दुरत्ययाम् ॥७॥ भो इति। हे उदन्वन् समुद्र ! निष्टनसे नितरां शब्दायसे । मुकुन्देनापहृतं आकृष्ट यदात्मनो लाञ्छनं समुद्रशायिनी मूर्तिः तेन प्राप्तां दशाङ्गतः । त्वञ्चेति चकारेण वयञ्च । समुद्रशायिन एव पुरुषस्य कृष्णत्वात् । प्रतिसमुद्र हरिः शेत इति कविसमयाच्च । अत्र निष्टनस इत्यनेन प्रलापलक्षणा । ( भाग० १०६०।१७) ॥७४ ॥ 1 पाणिनिः हा३।७३ वातिकम् । 2 भाग० लाञ्छन:।

·सटीक-मुक्ताफले
त्वं यक्ष्मणा बलवतासि गृहीत इन्दो
क्षीणस्तमो न निजदीधितिभिः क्षिणोषि ।
कञ्चिन्मुकुन्दगदितानि यथा वयं त्वं
विस्मृत्य भोः स्थगितगीरुपलक्ष्यसे नः ॥७॥
.
त्वमिति। यक्ष्मणा दक्षशापजेन रोगेण । न प्रक्षिणोषि न नाशयसि ।
यथा वयं विरहजेन यक्ष्मणा क्षीणाः । तमोऽज्ञानम् । दीधितिमिः प्रज्ञा-
रश्मिभिर्न क्षिणुमः। विस्मृत्य विशेषात् स्मृत्वा स्थगितगीनिश्चलः । उपलक्ष्यसे
दृश्यसे नोऽस्माभिः। अनेन व्याधिलक्षणा । ( भाग० १०।६०।१८ ) ॥७॥
किंवाचरितमस्माभिर्मलयानिल तेऽप्रियम् ।
गोविन्दापाङ्गनिर्भिन्ने हृदीरयसि नः स्मरम् ॥७६॥
किंवेति ।
अनेन मनः-
किमप्रियमाचरितं नो हृदि ईरयसि उद्दीपयसि ।
सङ्गलक्षणा । ( भाग० १०६०।१६ ) ॥७६॥
मेघ श्रीमंस्त्वमसि दयितो यादवेन्द्रस्य नून
श्रीवत्साङ्क वयमिव भवान् ध्यायति प्रेमवद्धः ।
अत्युत्कण्ठः शबलहृदयोऽस्मद्विधो वाष्पधाराः
स्मृत्वा स्मृत्वा विसृजसि मुहुर्दु:खदस्तत्प्रसङ्गः ॥७॥
मेघेति । शबलं व्याकुलम् । अत्र स्मृतिः। (भाग० १०६०।२०) ॥७॥
।
प्रियरावपदानि भाषसे
मृतसञ्जीविकयानयागिरा।
करवाणि किमद्य ते प्रियं-
मे वलिगतकण्ठ कोकिल ॥७८॥

·१२श अः] विप्रलम्भशृङ्गारः २१५ प्रियेति । प्रियस्य रावपदानि भाषसे । अनया पञ्चमस्वरयुक्तया। वल्गितो वल्गीकृतः। अत्र गुणकीर्तनम् । (भाग० १०६०।२१) ॥७॥ न चलसि न वदस्युदारबुद्धे क्षितिधर चिन्तयसे महान्तमर्थम् । अपि बत वसुदेवनन्दनाङ्घि वयमिव कामयसे स्तनैविधर्तुम् ॥७६ ॥ अपि अहो। यथा वयं स्तनैर्विधतु कामयामहे । नाशः । (भाग० १०६०।२२) ॥७॥ नेति। अल सपा- शुष्यद्भदाः करशिता बत सिन्धुपत्न्यः सम्प्रत्यपेतकमलश्रिय इष्टभतुः। यद्वद्वयं मधुपतेः प्रणयावलोक- मप्राप्य मुष्टहृदयाः पुरुकर्शिताः स्म ॥८॥ हे सिन्धुपत्न्यो महानद्यः ! प्राः ऋटम् । यूयं सूर्पस्था भवथ । शुष्यन्तो हृदाः हृदयस्थानीयाः प्रदेशा यासां ताः । अयेताः कमलश्रियो मुखायमानपद्म- शोभा यासां तास्तथा । वयमप्येवंविधाः। अत्र तनुता। (भाग० १०६०।२३ ) ॥८॥ हंस स्वागतमास्यतां पिव पयो ह्यङ्ग शौरेः कथां दूतं त्वां नु विदाम कञ्चिदजितः स्वस्त्यास्त उक्तं पुरा । किवा नश्चलसौहृदः स्मरति तं कस्माद्भजामो वयं क्षौदालापमकामद- श्रियमृते सैवैकनिष्ठा स्त्रियाम् ॥८॥ श्रीवोपदेवकृते मुक्ताफले विष्णुभक्तानां विप्रलम्भश्रङ्गारः । इति द्वादशोऽध्यायः ॥१२॥ 1 त्यपास्त कमल • इति क्वचिद्भागवत। 2 सौदालापय कामदमिति खासिसमातः पाठः।

·सटीक-मुक्ताफले हंसेति । हे हंस प्रास्यताम् उपविश्यताम् । शौरेः कृष्णस्य । नु अहो । अजितः कृष्णः । पुरा पूर्वमस्मान् प्रति यदुक्त तत् किं स्मरति ? तञ्च कस्माद्- भजामो वयम् । यतोऽसो क्षौद्रवद् मधुवन्मधुरालापो न तु कामदः । श्रियमृते सा हि यासां स्त्रीणां मध्ये एकनिष्ठा एकस्मिन्नेव स्थिरीभूता न तु चञ्चले ति सोत्प्रासोक्तिः । अयमर्थः। अचञ्चला अप्यस्मान् उल्झित्वा चञ्चलां श्रियं स भजत इति । अत्रोन्मादः । महिष्यः कुरर्यादीन् । (भाग० १०/६०।२४) ॥८१॥ अत्र चस्मृति-गुणकीर्तन-व्याधि प्रलापाश्चतस्रो दशाः काव्यप्रकाशनिष्ठाः निद्राच्छेदादयस्तु षट नयनप्रीतिरित्यत्र रतिरहस्यस्था 2 दर्शिता इति ज्ञेयम् । तासां नानामहिषीगतत्वाद् यत् किञ्चित्क्रमादुक्ताः । मृतिलक्षणा त्वन्या स्मरदशास्ति । साच -- इतीदृशेन भावेन कृष्णे योगेश्वरेश्वरे । ध्रियमाणेन माधव्यो लेभिरे वैष्णवी गतिम् ॥ तथा च इत्यनेन मूलग्रन्थेन सूचिताप्यमङ्गलत्वादिह नोक्ता। एकादशश्लोके जलकेलि- प्रसङ्ग मूले यद् दर्शितं तत्र च सन्निहितेऽपि भगवति तदालापसौष्ठवेन तासां वैचित्त्याविर्भावान्नास्य भेदस्य पूर्वानुरागादिष्वन्तर्भावः शक्यो वक्तुम् । तत्रोक्तम्- कृष्णस्यैवं विहरतो गत्यालापेक्षितस्मितेः नर्मक्ष्वेलिपरिष्वङ्गः स्त्रीणां किल हृता धियः . 1 मम्मटोव-काव्यप्रकाश व्यभिचारिभाववर्णनावसरे स्मृतियाध्यारव नामत उल्न खो दृश्यते। नयनप्रीतिः प्रथम चिचासङ्गस्तावोऽथ सङ्कल्पः। निद्राच्छ दस्त नुता विषयनिवृत्तिस्त्रपानाश: । उन्मादो मूछो मृतिरिति स्मरदशा दर्शव स्युः ॥ कोकोकलतरतिरहस्यम् १३श-परित। 3 श्रीमद्भागवतम् । १०।६।२५ । 4 श्रीमद्भागवतम् १०१९०११ ।

·१२श अः] विप्रलम्भङ्गारः ऊचुमुकुन्दैकधियो गिर उन्मत्तवज्जडम् । चिन्तयन्त्योऽरविन्दावं यास्ता मे गदतः शृणु ॥ इति। न चास्मिन्नध्याये भगवतो व्यवधानादिकमुक्तम् । तस्माद्वैचित्त्यरूपं विप्रलम्भस्य भेदान्तरमवश्यमभ्युपेतव्यम् । अयमेवात विदग्धबुद्धराचार्यस्या- भिप्रायः। इति हेमाद्रिविरचितायां कैवल्यदीपिकायां विष्णुभक्तानां विप्रलम्भशृङ्गारः । समाप्तोऽयं द्वादशोऽध्यायः ॥१२॥ 9mbe- 1 श्रीमद्भागवते ( १०१०।१३-१४ ) यास्ता इत्यत्र तानौति पाउान्तरम् । २८ ·.. अथ त्रयोदशोऽध्यायः विष्णुभक्तानां करुणरसः। तत्राऽर्जुनः- यत्संश्रयाद् द्रुपदगेहमुपागतानां राज्ञां स्वयंवरमुखे स्मरदुर्मदानाम् । तेजो हृतं खलु मया निहतश्च मत्स्यः सजीकृतेन धनुषाधिगता च कृष्णा ॥१॥ एवमष्टभेदं शृङ्गारमुक्त्वा क्रमप्राप्त करुणमाह । करुणेति । सचेष्टनाशानिष्ट- सम्प्रयोगविभावो दैवोपालम्भनिःश्वासतानवमुखशोषणखरभेदाश्रुपातवैवर्ण्यप्रलय- संस्तम्भकम्पभूलुण्ठनगात्रस्रसनाक्रन्दनाद्यनुभावो निर्वेदग्लानिचिन्तीत्सुक्यमोह- श्रमत्रासविषाददैन्यव्याधिजडतोन्मादापस्मारालस्यमरणप्रभृतिदुःखसमये दुःख- मयव्यभिचारीति । तत्रेष्टनाशविभावे करुणरसे अर्जुनोद्धवौ भक्तो प्रथममर्जुनमाह । तत्र द्रौपदीखयंवरे कृष्णोपकारं स्मरत्यर्जुनः । यत्संश्रयादिति । द्रौपदी। (भाग० १११५१७ ) ॥१॥ यत्सन्निधावहमु खाण्डवमग्नयेऽदा- मिन्द्रञ्च सामरगणं तरसा विजित्य। लब्धा सभा मयकृताद्भुतशिल्पमाया दिग्भ्योऽहरन्नृपतयो बलिमध्वरे ते ॥२॥ खाण्डवदाहने राजसूये च कृष्णोपकारं स्मरति । यत्सनिधाविति । अहो युधिष्ठिर। अहम् अदां दत्तवान् । मयेन कृताद्भुता शिल्पमाया यस्यां सभायाम्। १।१५।८ ) ॥२॥ पत्न्यास्तवाधिमखक्लूप्तमहाभिषेक- श्लाधिष्ठचारुकबरं कितवैः सभायाम् । 1 काव्यानुशासने द्वितीयोऽध्यायः ( काव्यमाला, ७०, ८१ पृ.) द्रष्टव्यः । कृष्णा - ·१३श अः] करुणरसः स्पृष्टं विकीर्य पदयोः पतिताश्रुमुख्या यस्तत् स्त्रियोऽकृत हतेशविमुक्तकेशाः ॥३॥ पत्न्या इति अधिमखं राजसूयमधिकृत्य क्रमो रचितो यो महाभिषेकः तेन श्लाघिष्ट श्लाध्यतमं यत् चारुकवरं केशपाशः । कितवैदुःशासनादिभि. विकीर्योन्मुच्य स्पृष्ट पतिताच मुखं यस्याः । तथा पतितं पदयोः । सापेक्ष- त्वेऽपि समासः। तदानीमेव स्मरणात् पुरः स्थितस्य कृष्णस्य पादयोः । तत्- स्त्रियस्तेषां कितवानां स्त्रियः । अकृत कृतवान् । हतरीशैर्हेतुभूतैर्विमुक्तकेशाः । ( भाग० १११५११० ) ॥३॥ यो नो जुगोप वनमेत्य दुरन्तकृच्छ्राद्- दुर्वाससोऽरिरचितादयुताग्रभुग यः । शाकानशिष्टमुपयुज्य यतस्त्रिलोकी तृप्ताममंस्त सलिले विनिमग्नसङ्घः ॥४॥ दुर्वाससः शापे कृष्णोपकारं स्मरति । यो नो जुगोपेति । वनवासस्तावत कृच्छम् । तत्रापि दुर्वाससो दुरन्तं कृच्छ्रम् । तचारिणा दुर्योधनेन रचितम् । वनवासस्थान् पाण्डवान् युधिष्ठिरद्रौपदीभोजनानन्तरं याचस्वेति प्रार्थितः । यावद्द्रौपदी न भुङ क्त तावदक्षयमन्नमिति हि सूर्येण वरो दत्तः। यो दुर्वासा अयुताग्रभुक् शिष्याणामयुतस्याग्रे भुङ्क्त । किं कृत्वा कृष्णो जुगोप । शाकान्न- शिष्टमुपयुज्य तदानीमेव द्रौपदीस्मरणादागत्य शाकरूपस्यानस्य यत् शिष्ट पाने लग्न तत् स्वयम्भुक्ता । यतो भोजनाद दुर्वासास्त्रिलोकी तृप्ताममंस्त । न केवल- मात्मानं सशिष्यं तु सलिले स्नात्वा भोक्तुमागच्छतेति युधिष्ठिरवचनाद् यत्र स्नातुं गतस्तत्र कीदृशो विनिमनः शिष्यसहितः आत्मा यस्य स तथा । ( भाग० १।१५।११)॥४॥ यत्तेजसाऽथ भगवान् युधि शूलपाणि- विस्मापितः सगिरिजोऽस्त्रमदान्निजं मे । - 1 क्वचिदभागवते वन एल्य ।

·सटीक-मुक्ताफले
अन्येऽपि चाहममुनैव कलेवरेण
प्राप्तो महेन्द्रभवने महदासनार्धम् ॥५॥
दिव्यास्त्रलाभे कृष्णोपकारं स्मरति श्लोकद्वयेन । यत्तेजसेति । अन्येऽपि
लोकपाला निजान्यस्त्राण्यदुः।
अहञ्च महेन्द्रस्यासनाधं प्राप्तः । ( भाग०
१1१५।१२)॥५॥
तत्रैव मे विहरतो भुजदण्डयुग्म
गाण्डीवलक्षणमरातिवधाय देवाः।
सेन्द्राः श्रिता यदनुभावितमाजमीढ
तेनाहमद्य मुषितः पुरुषेण भून्ना ॥६॥
-
ततेति। तत्रैव स्वर्गे। अरातयों निवातकवचनामानो दैत्याः ।
यदनु-
भावितं येन कृष्णेन प्रभाववत् कृतं भुजदण्डयुग्मम् । श्रिताः शरणं
जग्मुः। हे आजमीढ ! युधिष्ठिर । तेनेत्यादि सर्ववाक्यशेषः । भून्ना
अपरिच्छिन्नेन वाप्यभिव्यञ्जकं विना न दृश्यत इति मुषितत्वम् । अस्मदादि-
देहानां त्वनुमापकत्वम्
न तु कृष्णदेहवत् प्रत्यक्षत्वापादकत्वम् । ( भाग ०
१।१५।१३)॥॥
-
यद्वान्धवः कुरुबलाधिमनन्तपार-
मेको रथेन ततरेऽहमतार्यसत्त्वम् ।
प्रत्याहृतं पुरुधनञ्च मया परेषाँ
तेजस्पदं मणिमयञ्च हृतं शिरोभ्यः ॥७॥
गोग्रहणे कृष्णोपकारं स्मरति । यद्वान्धव इति । यद्वान्धवः कृष्णसहायः ।
अनन्तगाम्भीर्यस्यावधिः पारो विस्तारो यस्य तम् । ततरे तीर्णवान् ।
अतार्यसत्त्वं हिंस्रगजादिकम् । पुरु बहु धनं परैराहृतं गोधनम् । परेषां च
मणिमयं मुकुटादि धनञ्च हृतम् ।
तद्धि तेजस्पदं तद्धरणे तेजोहरणात् ।
( भाग० १।१५।१४ ) ॥७॥

·१३श अः] यो भीष्मकर्णगुरुशल्यचमूष्वदभ्र- राजन्यवर्यरथमण्डलमण्डितासु। अनेचरो मम विभो रथयूथपाना- मायुर्मनांसि व दृशा सह ओज आच्छत् ॥८॥ कुरुक्षेत्रयुद्ध कृष्णोपकारं स्मरति कृष्णोपकारं स्मरति यो भीष्मेति श्लोकत्रयेण । दृशा दर्शनेन । आछंदाकृष्टवान् । आयुर्मनांसि सह प्रोजश्च सह । कर्मेन्द्रियाणां बलमोजः। बुद्धीन्द्रियाणां शक्तिर्मनांसि त्रीण्यन्तःकरणानि । भाग० १।१५।१५)॥८॥ यद्दोःषु मा प्रणिहितं गुरुभीष्मकर्ण- नप्तृत्रिगर्तशलसैन्धवबाह्निकाद्यैः । अस्त्राण्यमोघमहितानि निरूपितानि नोपस्पृशुर्तृहरिदासमिवासुराणि ॥६॥ यदिति । यस्य कृष्णस्य दोःषु भुजेषु । प्रणिहितं मां. न अस्त्राण्युपस्पृशुः । निरूपितानि प्रेरितानि । अमोघ महितं पूजितं येषां तानि तथा । त्रासुरा- रायस्त्राणि नृहरिदासं प्रह्लादं यथा न स्पृशन्ति स्म । ( भाग० १।१५।१६ ) ॥६॥ सौत्ये वृतः कुमतिनात्मद ईश्वरो मे यत् पादपद्ममभवाय भजन्ति भव्याः । मां श्रान्तवाहमरयो रथिनो भुविष्ट न प्राहरन् यद्नुभावनिरस्तचित्ताः ॥१०॥ सौत्य इति । सौत्ये सारथित्वे मे मया कुमतिना वृतः। स ईश्वर अात्मानमीश्वरत्वं वृतो ददाति । भजन्ति च भव्या अभवाय यस्य पादपद्मम् । 1 महिमानौति स्वामिसम्मतः पाठः ।

·सटीक-मुक्ताफले स सूतः वृतः। यस्यानुभावेन निरस्तचित्ता उन्मनीकृता अरयो न प्राहरन् । आत्मानं निन्दति । ( भाग० १।१५।१७) ॥१०॥ नर्माण्युदाररुचिरस्मितशोभितानि हे पार्थ हेऽर्जुन सखे कुरुनन्दनेति । संजल्पितानि नरदेव हृदिस्पृशानि स्मतुलुंठन्ति हृदयं मम माधवस्य ॥११॥ कृष्णेन सहवासं स्मरति श्लोकद्वयेन नर्माणीति । नर्माणि परिहास- वचांसि। हे पार्थ इत्यादि सम्बोधनपूर्वकं संजल्पितानि उदारवांसि मम हृदयं लुठन्ति शोकेन इतस्ततः पातयन्ति । ( भाग० १।१५।१८) ॥११॥ शय्यासनाटनविकत्थनभोजनादि- वैक्याद्वयस्य ऋतवानिति विप्रलब्धः। सख्युः सखेव पितृवत्तनयस्य सर्व सेहे महान्महितया कुमतेरघं मे ॥१२॥ tho यस्येति । विकत्थनं कलाकौशलदर्शनम् । ऐक्यादविनाभावात् । वयस्य ! ऋतवांस्त्वं सत्ययुक्तस्त्वमिति लक्षणामूलात्यन्ततिरस्कृताविवक्षित- वाच्येन ध्वनिना विप्रलब्ध उपहसितः कृष्णो मे अघ अपरा, सेहे। महान् महितया महत्त्वातिशयेन हि महत्त्वम् । (भाग० १।१५।१६) ॥१०॥ सोऽहं नृपेन्द्र रहितः पुरुषोत्तमेन सख्या प्रियेन सुहृदा हृदयेन शून्यः । अध्वन्युरुक्रमपरिग्रहमङ्ग रक्षन् गोपैरसद्भिरबलेव विनिर्जितोऽस्मि ॥१३॥ 1 ऋभुमान् ऋतमानिति स्वामिती पाठौ।

·१३शः अ:] कृष्णवियोगफलं कथयति । सोऽहमिति द्वयेन । सख्यमुपकारेण । नियत्वं निरुपधिप्रेमास्पदत्वेन । सुहृत्त्वं प्रत्युपकारानपेक्षमुपकर्तृत्वेन । उरुकम्परिग्रह कृष्णवल्लभाः । ( १।१५।२०) ॥१३॥ तबै धनुस्त इषवः स रथो हथास्ते सोऽहं रथी नृपतयो यत आनमन्ति। सर्वं क्षणेन तदभूदसदीशरिक्त भस्मन् हुतं कुहकराद्धमिवोतमूष्याम् ॥१४॥ - तदिति । यतो धनुरादेः। असत् अप्रयोजकम् । ईशेन रिक्त हीनम् । यथा ऊष्यामूषरभूम्यामुप्तम् । कुहकेन कपटेन राद्धं प्राप्तम् । तदिव। भस्मनि हुतम् एतद्यथा। अत्यन्तमप्रयोजकमिदमित्यर्थः । अर्जुनो युधिष्ठिरम् । (भाग० १।१५।२१) ॥१४॥ उद्धवः। यन्मर्त्यलीलोपयिक स्खयोग- मायाबलं दर्शयता गृहीतम्। विस्मापनं स्वस्य च सौभगधेः परं पदं भूषणभूषणाङ्गम् ॥१५।। उद्धवः कृष्णस्वरूपं स्मरति । यन्मत्यति । यस्य मानां या लीला तस्या- मोपयिक योग्यं तच्च खयोगमायाबलम्। लोकः पश्यत्विति गृहीतम् । मणि- मन्त्रौषधीविना समाधिनैव याविर्भवति सा योगमाया । न केवलमन्यस्य खस्य च विस्मापनम् । कथमिदमाविर्भूतमिति यतः सौभाग्यं सम्पत्तेः परं स्थानम् । भूषणानामपि भूषणान्यङ्गानि यस्य स तथा। (भाग० ३।२।१२ ) ॥१५॥ यद्धर्मसूनोर्बत राजसूये निरीक्ष्य ठुकस्वस्त्ययनं नृलोकः। 1 त्रिलोकः इति स्वामिसम्मतः पाठः ।

·सटीक मुक्ताफले कात्स्न्येन चाद्य ह गतं विधातु रकमृतौ कौशलमित्यमन्यत ॥१६।। वसरे। यदिति । यद्र पं राजसूये निरीक्ष्य नृलोकोऽमन्यत । अद्य अर्घ्यदाना- इह कृष्णरूपे यत् का स्न्यं तद्गुणसम्पूर्णत्वं तेन । गतं ज्ञातं मया। विधातुः कौशलमाक्रसृतौ कर्ममार्गे तत्कर्मभोगायतननिर्माणे मार्गे न सालोक्यादिभोगायतननिर्माणे वेति । ( भाग० ३।२।१३ ) ॥१६॥ - नज्ञान- यस्यानुरागप्लतहासरास- लीलावलोकप्रतिलब्धमानाः । ब्रजस्त्रियो हभिरनुप्रवृत्त- धियोऽवतस्थुः किल कृत्यशेषाः ॥१७॥ यस्येति । यस्य कृष्णस्यानुरागप्लुतेन हासादिना प्रतिलब्धो मानो याभिस्तास्तथा। प्रतिशब्देन ताभिरपि तथा हास्याद्याचरितमिति गम्यते । दृग्भिः सर्वत कृष्णदर्शनैः अनुप्रवृत्ता सर्व परित्यज्य कृष्णामेवानुगता धीर्यासां कृतौ कर्तव्ये। अशेषाः शेषरहिताः। अवतस्थुः कृत- कृत्या बभूवुरित्यर्थः । ( भाग० ३।२।१४) ॥१७॥ स्वशान्तरूपेष्वितरैः स्वरूपै- रभ्यद्यमानेष्वनुकम्पितात्मा। परावरेशो महदंशयुक्तो ह्यजोऽपि जातो भगवान् यथाग्निः ॥१८॥ तास्तथा। स्वेति । यः कृष्णोऽजोऽपि जन्मायोग्योऽपि । परावरेशोऽपि जन्मना विना कार्य कतु समर्थोऽपि । जातः । महतो महत्तत्त्वस्यांशेन विशुद्धोर्जितसत्त्वेन उपाधिना विना जन्मासम्भवात् । यथा अग्निमहाभूतत्वेन सर्वत्र सन्नपि दाहसम्बन्धात्तज जायते। यद्यपि शान्तान्यशान्तानि च तस्यैव रूपाणि तथापि शान्तानामनुकम्पया जातः । (भाग० ३।२।१५) ॥१८॥ युक्तः ।

·१३श अः] करुणरसः मां खेदयत्येतदजस्य जन्म- विडम्बनं यद्वसुदेवगेहे। बजे च वासोऽरिभयादिव स्वयं पुराद् व्यवात्सीद् यदनन्तवीर्यः ॥१६॥ - मामिति । एतत् त्रयम् । विडम्बनम् अनुचिताचरणम् । मां खेदयति ।। किन्तत् वसुदेवगेहे यज्जन्म । यश्च बजे वासः यश्च पुराद् व्यवात्सीत् मथुरातो द्वारकामगात् । अरिभयादिवेति लोकोत्प्रेक्षातः न चानन्तवीर्यस्या- रिभयम् । नृसिंहवदरिवधः कार्य इति मे मतिरित्यर्थः ( भाग० ३।२।१६ ) ॥१६॥ दुनोति चेतः स्मरतो ममैतद् यदाह पादावभिवन्द्य पित्रोः । ताताम्ब कंसादुरुशङ्कितानां प्रसीदतं नोऽकृतनिष्कृतीनाम् ॥२०॥ दुनोतीति। एवञ्च मम चेतो दुनोति । यद्वसुदेवं प्रति तातेत्याह । देवकी प्रति अम्बेति। यच्च पादवन्दनं यच्च प्रसीदतं युवामस्माकमिति वचनम् । यतो वयं कंसादत्यन्तभीताः । अकृतनिष्कृताः अनिष्पादितपुत्रकार्याः । युवयोर्बन्धमोक्षाकरणात् (भाग० ३।२।१७ ) ॥२०॥ को वा अमुष्यासिरोजरेणु विस्मर्तुमीशीत पुमान् विजिघ्रन् । यो विस्फुरद्भूविटपेन भूमे- र्भारं कृतान्तेन तिरश्चकार ॥२१॥ को वेति । ईशीत शक्नुयात् । विजिघ्रन् गन्धवासितेन्द्रियः सन् । विस्फुरन् 5 विटपो यस्मिन् कृतान्ते स तथा भ्रूभङ्गेन प्रेरित इत्यर्थः ( भाग० ३।२।१८)॥२१॥ २६

·सटीक-मुक्ताफले
दृष्टा भवद्भिर्ननु राजसूये
चैद्यस्य कृष्णं द्विषतोऽपि सिद्धिः।
यां योगिनः संस्पृहयन्ति सम्यग्
योगेन कस्तद्विरह सहेत ॥२२॥
तथैव चान्ये नरलोकवीरा
य आहवे कृष्णमुखारविन्दम् ।
नत्रैः पिबन्तो नयनाभिरामं
पार्थास्त्रपूताः पदमापुरस्य ॥२३॥
दृष्टेति। भवद्भिर्विदुरादिभिः । आहवे कुरुक्षेत्रसंग्रामे । पार्थोऽर्जुनः ।
अस्य विष्णोः। ( भाग० ३।२।१६-२०) ॥२३॥
तत्तस्य कैर्यमलं भृतान्नो-
विग्लापयत्यङ्ग यदुग्रसेनम् ।
तिष्ठन् निषण्णं परमेष्ठिधिष्ण्ये
न्यबोधयदेव निधारयेति ॥२४॥
तदिति । कैकय नोऽस्मान् मृत्यान् अलमत्यर्थ विग्लापयति । यत् परमेष्टि-
धिष्ण्ये राजासने निषण्णमासीनमुग्रसेनं तिष्ठन्नसौ न्यबोधयद् विज्ञापितवान् ।
हे देव ! निधारय अवधारयेति ( भाग० ३।२।२२) ॥२४॥
स्खयन्त्वसाम्यातिशयस्यधीशः
स्वाराज्यलक्ष्म्याप्तसमस्तकामः ।
बलिं हरद्भिश्चिरलोकपालैः
किरीटकोटीडितपादपीठः ॥२५॥
खयमिति । यतस्तेन सहातिशयः साम्यं वा कस्यापि नास्तीति त्रयाणां
पुरुषाणाम् अधीशः । खाराज्यलक्ष्म्या माययाऽनभिभूतत्वेन । चिरलोकाश्चिर-
कालावस्थायिनो ब्रह्मलोकादयः ( भाग० ३।२।२१) ॥२५॥

·१३श अः] करुणरसः अहो बकी यं स्तनकालकूटं जिघांसयापाययदप्यसाध्वी। लेभे गतिं धात्रुयचिता ततोऽन्यं कं वा दयालु शरणं व्रजेम ॥२६॥ अहो इति। बकी पूतना। यं कृष्णम् । एवमसाध्व्यपि धात्रुयचितां गतिं लेने। धात्री यशोदा। माता हि देवकी। अपकारेऽप्युपकारो दयालुत्वम् (भाग० ३।२।२३ ) ॥२६॥ मन्येऽसुरान् भागवतास्यधीशे संरम्भमागाभिनिविष्टचित्तान् । ये संयुगेऽचक्षत ताक्षपुत्र- मंसेसुनाभायुधमापतन्तम् ॥२७॥ मन्य इति । असुरान् भागवतान् मन्ये। संरम्भो बुद्धया हन्तुमुद्यमः । अचक्षत अपश्यत् । तार्क्षपुत्रं गरुडम् । कीदृशम् । असे स्कन्धे सुनाभायुधश्च- कायुधो यस्य स तथा। षष्ठी स्थाने-योगेतिज्ञापकादसंज्ञायामप्यलुक् । उद्धवो विदुरम् (भाग० ३।२।२४ ) ॥२७॥ सुनीतिः। नान्यं ततः पद्मपलाशलोचनाद् दुःखच्छिदं ते मृगयामि कञ्चन । यो मृग्यते हस्तगृहीतपद्मया श्रियेतरैरङ्ग विमृग्यमाणया ॥२८॥ अथानिष्टसंप्रयोगविभावं शोकमाह । नान्यमिति । तस्या हि सपत्न्याः पुत्र- निर्भर्त्सनेन शोक उद्भतः। ते ध्र वस्य । इतरैर्ब्रह्मादिभिः । अत्र भगवदन्यस्य दुःखच्छेत्तुरभाव उद्दीपकः। सुनीतिध्रुवम् (भाग० ४।८।२३) ॥२८॥ 1 पाणिनिः १।११४६ ·२२८ सटीक-मुक्ताफले प्रह्लादः। मतिनं कृष्णे परतः स्वतो वा मिथोऽभिपद्यत गृहव्रतानाम् । अदान्तगोभिर्विशतां तमिस्र पुनः पुनश्चर्वितचर्वणानाम् ॥२६॥ मतिरिति । परतो गुर्वादिभ्यः। खत आत्मनः । मिथः परस्परं विचारात् । अभिपद्य तोपपद्यत । ' गृहमेव व्रतं येषां ते तथा गृहासक्ता इत्यर्थः। अन्धकार- रूपत्वाद्विषयस्य तमित्रत्वम् । अदान्तगोभिरजितेन्द्रियैः। गोवत् सर्वत्र चरण- शीलत्वाद् गाव इन्द्रियाणि । तमिस्र विषयम् । तादर्थ्यात्ताच्छील्यम् । चर्वितस्य भुक्तस्य चर्वणं पुनर्भोजनं येषां ते तथा । अन हि प्रह्लादस्य विषयेषु क्लिश्यतः प्राणिनः समीक्ष्य मृदुमनस्कतया शोक उत्पन्नः स्थायी । स चर्वितचर्वणादिभि- विभावैर्वर्धितः । एवं वक्ष्यमाणेषु रुद्रादिषु (भाग० ॥५१३०) ॥२६॥ न ते विदुः खाथगति हि विष्णु दुराशया ये बहिरर्थमानिनः । अन्धा यथान्धरुपनीयमाना ज्वाचीश तन्त्यामुरुदाम्नि बद्धाः ॥३०॥ नेति। खार्थस्य भुक्तिमुक्तिरूपस्य गतिः प्राप्तिर्यस्माद्विष्णोः । बहि- विष्णोरन्योऽर्थः प्रयोजनं येषां ते बहिराः तान् मानयन्ति गुरुत्वेनेति ते तथा । गुरुसहिता अपि न विदुरित्यर्थः । अत दृष्टान्तः अन्धा इत्यादि । वाचि ईश्वरस्य वेदरूपायायां तन्त्यामुरूणि नामान्येव दामानि यस्यां तत् तथा तस्य वाक तंतिर्नामानि दामानीति श्रुतेः ( भाग० ७।५।३१) ॥३०॥ 1 तेऽपौश० इति दृश्यते मुद्रापित: पाठो भागवते ।

·१३श अः]
करुणरसः
ब
नैषा मतिस्तावदुरुक्रमावि
स्पृशत्यनर्थापगमो यदर्थः।
महीयसा पादरजोभिषेक
निष्किञ्चनानी न वृणीत यावत् ॥३॥
नेपामिति । एषां विषयानुसारिणी मतिः । अनर्थस्य संसारस्यापगमो निवृत्ति-
यस्य विष्णुचरणस्पर्शस्यार्थः फलम् । प्रहादः पितरम् (भाग० ७१५।३२) ॥७१॥
जह्यासुरं भावमिमं त्वमात्मनः
समं मनो धत्स्व न सन्ति विद्विषः।
ऋतेऽजितादात्मन उत्पथे स्थितात्
तद्धि ह्यनन्तस्य महत् समहणम् ||३२।।
धारय।
जहीति। हे हिरण्यकशिपो। समं मिनामित्रविकल्पहीनम् । धत्स्व
यतोऽजिताद् अनिगृहीतात् आत्मनो मनसः ऋते तव विद्विषो न
सन्ति । अजितत्वादुत्पथे उन्मार्गे स्थितात्। तत् समत्वधारणम् । अर्हण-
माराधनम् ( भाग० ७८६) ॥३२॥
दस्यून् पुरा षण न विजित्य लुम्पतो
मन्यन्त एके खजिता दिशो दश।
जितात्मनो ज्ञस्य समस्य देहिना
साधोः स्वमोहप्रभवाः कुतः परे ॥३३||
अजितात्मतामेवाह । दस्यूनिति ।
दस्यून् शत्रून् । षट् काम-क्रोध-
लोभ-मोह-दम्भे-र्षाख्यान् । लुम्पतः स्वसीमानमुल्लङ्घय विषयं भुञ्जानान् । एके
त्वादृशाः। देहिनां देहाभिमानिनाम् । स्वमोहप्रभवाः स्वरूपाज्ञानजाः। परे
शतवः । ज्ञस्य देहाभिमानरहितस्य । कुतो भवेयुः । जितात्मत्वादि-
न्द्रियजयः। समत्वादात्मनो जयः । साधुत्वात्तनिर्वाहः । प्रह्लादः पितरम् ( भाग०
८।१०) ॥३३॥

·सटीक-मुक्ताफले शोचे ततो विमुखचेतस इन्द्रियार्थ- मायासुखाय भरमुदहतो विमूढान् । प्रायेण देवमुनयः स्वविविक्तकामा मौनं चरन्ति विजने न परार्थनिष्टाः ॥३४॥ शोच इति । हे देव नृसिंह सोऽहं शोचे। ततस्त्वत्कथायाः। इन्द्रियार्थ- मायासुखाय विषयजनितसुखप्रतिरूपाय । भरं गृहधुरम् । तान् मुनय उद्धरिष्यन्तीति चेत् तताह । प्रायेणेति । अत्र शोच इति शोकस्य स्थायिनः कथनम् ( भाग० ७६।४३-४३ ) ॥३४॥ । नैवोद्विजे पर दुरत्ययवैतरण्या- स्त्वद्वीर्यगायनमहामृतमश्नचित्तः । नैतान् विहाय कृपणान् विमुमुक्ष एको नान्यं त्वदस्य शरणं भ्रमतोऽनुपश्ये ॥३॥ न विमुमुक्षे न नैवेति । एतान् विमुखचेतसः कृपणान् शोच्यान् । विमोक्न मिच्छामि। (भाग० ७॥६॥४३-४४ ) ॥३५॥ यन्मैथुनादिगृहमेधि सुखं हि तुच्छ कण्डूयनेन करयोरिव दुःखदुःखम् । तृप्यन्ति नेह कृपणा बहुदुःस्वभाजः कण्डूतिवन्मनसिज विषहेत धीरः ॥३६॥ - - अस्य जगतो विरक्को भूत्वा निवर्तिष्यन्त इति चेत्तताह । यदिति । यद् यस्मात् । इह मैथुनादौ । गृहमेधिनि गृहसम्बन्धिनि गृहसंसर्गिणि । मेधतेः संसर्गार्थत्वात् । तुच्छे सुखे कृपणा न तृप्यन्ति न विरज्यन्ते। दुःखाद् दुखम् अत्यन्तदुःखरूपमित्यर्थः । अत दृष्टान्तमाह। कराड्यनेनेति । करयोः कण्ड्यनेन यत् सुखं तदापातमात्ररम्यत्वेऽपि परिणतिविरसत्वाद् यथा दुःखं

·१३श अः]
करुणरसः
२३१
.
तथेत्यर्थः ।
ननु कुतः पुनरेषां कृपणत्वं तताह कुरातीति । धीरो हि
मनसिजं कामं विषहेत। न चैते विषहन्ते । तस्मात्तथेत्यर्थः (भाग०
७६।४५ ) ॥३६॥
मौनव्रतश्रुततपोऽध्ययनखधर्म-
व्याख्यारहोजपसमाधय आपवाः
प्रायः परं पुरुष ते त्वजितेन्द्रियाणां
वार्ता भवन्त्युत न वात्र तु दाम्भिकानाम् ॥३७॥
नन्ववि रिक्तानामप्येषां साधनानुष्ठानान्मोक्षो भविष्यतीति चेत्तत्राह ।
मोनेति । हे पुरुष नृसिंह ! ते मौनादय आपवाः अपवर्गप्रयोजनभूता अपि ।
परं केवलं दाम्भिकानां वार्ता जीवनोपाया भवन्ति न तु अपवर्गाय ।
व्रतम्
एकादश्युपवासादि। श्रुतं शास्त्रम् ।
कृच्छ्रादि। स्वधर्मो
नित्यनैमित्तिकानुष्ठानम् । व्याख्या तदर्थविचारः। रहः एकान्तशीलनम् (भाग०
६।४६) ॥३७॥
। तपः
तत्तेऽहत्तम नमःस्तुतिकर्मपूजाः
कर्म स्मृतिश्चरणयोः श्रवणं कथायाम् ।
संसेवया त्वयि विनेति षडङ्गया कि
भक्तिं जनः परमहंसगतौ लभेत ॥३८॥
मद्भक्तया भविष्यन्तीति चेत्तत्राह । तदिति। हे अर्हत्तम नृसिंह। ते
त्वत्सम्बन्धिन्या । नमो नमनम् । स्तुतिकर्म स्तुतिकरणम् । कर्म गृहमार्ज-
नादि। इति एवम् । षडङ्गया सेवया विना। प्रह्लादो नृसिंहम् (भाग
)॥३८॥
०
७६५०
देवदत्तमिमं लब्धा नृलोकमजितेन्द्रियः।
यो नाद्रियेत त्वत्पादौ स शोच्यो ह्यात्मवञ्चकः ॥३६॥

·२३२
सटीक-मुक्ताफले
देवदत्तेति । नृलोकं मनुष्यदेहं देवदत्तं लब्ध्वा यो यत्नेन नाद्रियेत । अजि-
तेन्द्रियत्वादनादरः (भाग० १०१६३।४१) ॥३६॥
देवदेव जगन्नाथ गोविन्द पुरुषोत्तम ।
नारायण हृषीकेश पुण्यश्लोकाच्युताव्यय ॥४०॥
देवदेवेत्यादीनि सम्बोधनानि ( भाग० १०६४।२७ ) ॥४०॥
यस्त्वां विसृजते मर्त्य आत्मानं प्रियमीश्वरम् ।
विपर्ययेन्द्रियार्थार्थं विषमत्त्यमृतं त्यजन् ॥४१॥
यस्त्वामिति । भृशमयुक्तलोकचेष्टितदर्शनादाक्रोशेन कृपातिशयं ध्वन-
यन्ति। ये सुखबुद्धया गृहीतादुःखखरूपा भवन्ति ते विपर्यया इन्द्रियार्था
विषयाः। यस्तदर्थं त्वां विसृजते सोऽमृतं परित्यज्य विषमत्ति ।
श्रीकृष्णम् ( भाग० १०॥६३।४२) ॥४१॥
रुद्रः
य एषां पुरुषं साक्षादात्मप्रभवमीश्वरम् ।
न भजन्त्यवजानन्ति स्थानाद भ्रष्टाः पतन्त्यधः ॥४२॥
य इति । एषां ब्राह्मणादीनां मध्ये । पुरुषं विष्णुम् । आत्मनः प्रभवं
जनकम् । स्थानाद् ब्राह्मणत्वादेः ( भाग० ११।५।३ ) ॥४२॥
-
दूरेहरिकथाः केचिद्दूरे चाच्युतकीर्तनाः ।
स्त्रियः शूद्रादयश्चैव तेऽनुकम्प्या भवादृशाम् ॥४३॥
दूरेहरीत्यादिरलुक् । भवादृशां निमिप्रभृतीनाम् ( भाग० ११।५।४ ) ॥४३॥
विप्रो राजन्यवैश्यौ च हरेःप्राप्ताः पदान्तिकम् ।
श्रौतेन जन्मनाथापि मुह्यन्त्याम्नायवादिनः ॥४४॥
श्रौतं जन्म उपनयनम् ( भाग० ११।५।५)॥४४॥

·१३श अः] करुणरसः सर्वेषु शश्वत्तनुभृत्ववस्थित यथा खमात्मानमभीष्टमीश्वरम् । वेदोपगीतं च न शृण्वतेऽबधा मनोरथानां प्रवदन्ति वार्तया ॥४५॥ मुह्यन्तीत्युक्त तदेवाह । सर्वेष्विति । न शुण्वते च । शृण्वन्त्यपि नेत्यर्थः । अभीष्टमिति तस्य पुरुषार्थरूपत्वमुक्तम् । सर्वेष्विति सौलभ्यम् । यथा खमिति उपाधिदोषैरदूषितत्वम् । ईश्वरमिति निग्रहसामर्थ्यम् । वेदेति प्रमाणसिद्धत्वम् । तत् किं शुभव्यापारान्तरवैयग्रयादेवंविधस्याप्यश्रवणम् । नेत्याह। मनो- रथानामिति कर्मणि षष्ठी। कामिनां तदपि शोभेत यदि सम्पादयितुं शक्नुयुः । न तु तथेत्याह । वार्तयेति । तत् किमीश्वरे निरूढं दूषणमस्ति । नेत्याह । अवुधा इति । (भाग० ११।५।१०) ॥४५॥ - - लोके व्यवायामिषमद्यसेवा नित्यास्तु जन्तोर्नहि तत्र चोदना । व्यवस्थितिस्तेषु विवाहयज्ञ- सुराग्रहैराशुनिवृत्तिरिष्टा ॥४६॥ एवं मोहमाहात्म्यात् स्त्रीसेवादयोऽपि ऋतौ भार्यामुपेयात् इत्यादौ वेदेनैव विहिता इत्याप मन्यमानान् बोधयितुमाह लोक इत्यादि। व्यवायो मैथुनम् । आमिषं मांसम् । मद्य प्रसिद्धम् । एषां सेवा नित्या रागतः प्राप्ता हि स्फुटम् । तत्र तासु सेवासु । चोदना वैदिकी प्रवर्तना नास्ति । अप्राप्ते शास्त्रमर्थवदिति न्यायात् । नन्वेवं ऋतौ भार्यामुपेयादित्यादेः कोऽर्थ इति चेत्तत्राह व्यवस्थितिनियम इष्टा वेदस्य । तथा हि यदि व्यवायः कार्यः कर्तव्यः तहिं विवाहेनैव । यद्यामिषं भक्ष्यं तर्हि यज्ञेनैव । यदि मद्य सेव्यं तर्हि सुराग्रहेणैव न तु निर्व्यवस्थित्या एव । तत्राह आश्विति। - 1. भाग० सुराग्रहैरासु । ३० ·२३४ सटीक-मुक्ताफले आशु शीघ्र निवृत्तिर्यया व्यवस्थित्या सा तथा । अयमर्थः । वेदो हि व्यवायादीनामनर्थानुबन्धितामवेक्ष्य सर्वथा ततो निवृत्तिमिच्छन् स्वरसवाहिनी- मनियतां तत्प्रवृत्तिं विवाहादिच्छलेन निरुणद्धि । ( भाग० १११५1११) ॥४६॥ धनञ्च धर्मैकफलं यतो वै ज्ञानं सविज्ञानमनु प्रशान्तिः। गृहेषु युञ्जन्ति कलेवरस्य मृत्युं न पश्यन्ति दुरन्तवीर्यम् ॥४७॥ - किञ्च सकामाः पुरुषाः रागो कात् काम्यानपि त्यक्ता दृष्टोपभोगार्थमेव प्रवर्तन्त इत्याह । धनञ्चेति। धर्म एक केवलं फलम् यस्य तत् तथा । यतो धर्मात सम्यगनुष्ठितात् । ज्ञानं शास्त्र विवेचनाशक्तिः । विज्ञाने विविक्तार्थधारणाशक्तिः । अनु पश्चात् । प्रशान्तिः सकलक्लेशकर्मक्षयात कैवल्यावाप्तिः। एवंविध परम्परया मोक्षफल धनं गृहेषु स्त्रयादिषु युजन्ति व्यर्थयन्ति । ननु दृष्टसुख त्यागेनादृष्टसुखार्थितैव कुबुद्धिरिति चेत् तत्राह । कलेवरस्येति । (भाग० १११५।१२) ॥४७॥ यघ्राणभक्षो विहितः सुराया- स्तथा पशोरालभनं न हिंसा। एवं व्यवायः प्रजया न रत्य इमं विशुद्धं न विदुः स्वधर्मम् ॥४८॥ - स एष यज्ञादिव्याजेन मांसादिग्रहः सांख्यविद्भिः शबलो धर्म इत्याख्यायते यदिति। घ्राणेन नासिकासञ्चारिणा वायुनैव खादनं विहितं न पानम्। तथाच आश्वलायनमहर्षिणा स्वसूत्रे तृतीयेऽध्याये “प्राणभक्षो ऽत्रे"त्युक्तम् । तथा पशोरग्नीषोमीयादेरालम्भनं हिंसा भवति । किन्तु नालभेतवत्समालभतिवदालभतेः स्पर्शार्थः । न चैवमवदाना दिवचन- 1...1. भाग० सविज्ञानमनुप्रशान्ति । 2. आश्वलायनश्रौतसूत्रम् ३२९६ ·१३श अः] करुगरसः प्रत विरोधः पिष्टपशी यज्ञे सर्वकल्पनायाः सुकरत्वात् । एव महाभारते मोक्षधर्मेषु वेदविवादे ऋषिभिरुक्तम् । अजेयज्ञेषु यष्टव्यमिति वै वैदिकी श्रुतिः । अजसंज्ञानि वीजानि छान मन्तुमर्हथ । नैष धर्मः सतां देवा यत्र वध्येत वै पशुः । इति । अतोऽन्यथा वाणश्च वसुसंज्ञो राजा तैरेव शप्तः। अत्रापि च "प्रेत्य खादन्ति ते च तान्” इत्यादिना भूयसा तत्र तत्र सा निषिद्धा। तचायमर्थः सकामेषु ऋतुषु सर्वसाद्गुण्यसव्यपेक्षत्वात् यथाश्रु त एवार्थों ग्राह्यः। भगवत्- प्रीत्यर्थेषु च दर्शितरीत्या तत्र वैगुण्येऽपि दोषाभावात् । यथोक्लम् नेहाभिकमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते इति । प्रजया हेतुभूतया रतिस्त्वानुषङ्गिकीति । विशुद्ध हिंसादिकलङ्करहितत्वात् । (भाग० ११।५।१३) ॥४८॥ द्विषन्तः परकायेषु स्वात्मानं हरिमीश्वरम् । मृतके सानुबन्धेऽस्मिन् वद्धस्नेहाः पतन्त्यधः ॥४६॥ किञ्च पशुना यजत आत्मघातः स्वामिघातश्च स्यादित्याह । द्विषन्त इति । मृतकं देहः। अनुबन्धः पुत्रादिः । ( भाग० ११।५।१४)॥४६॥ हित्वात्यायासरचिताः गृहापत्यसुहृच्छियः। तमो विशन्त्यनिच्छन्तो वासुदेवपराङ्मुखाः ॥५०॥ हित्वेति । गृहादिचतुर्णामीहा। चमसः निमिम् । (भाग० ११।५।१५) ॥५०॥ नृदेहमाद्य सुलभं सुदुर्लभ प्लवं सुकल्पं गुरुकर्णधारम्। मयानुकूलेन नभस्वतेरितं पुमान् भवाब्धिं न तरेत् स आत्महा ॥५१॥ 1. महाभारते ( मध्वविलासग्रन्थागारात् प्रकाशिते ) शान्तिपर्वणि ३४५शेऽध्याये ७-८म- श्लोकी ट्रष्टव्यो। 2. भागवतम् ११५।१४। 3. गौता २।४० । - ·सटीक-मुक्ताफले अल वा नृदेहमित्यादि। प्राप्येत्यध्याहारः। आद्य नानायोनिप्रापक- कर्मोपार्जकत्वात् । सुलभम् अनादौ संसारे बहुशः प्राप्यमानत्वात् । दुर्लभन्त्व- स्थिरत्वात् तस्येच्छया वा अप्राप्तत्वात् । प्लवमुडुपम् । सुकल्पं सुदृढम् । अस्य च वृत्तस्यात पाठे प्रयोजनं चिन्त्यम् । इदं हि भगवतो वाक्यं तस्य भजनीयत्वेन भलत्वाभावात् । भक्तिरसानुभवाद्धि भक्ताः यथा गोप्यादयः। भक्तिरसश्च विष्णोस्तद्भक्तानां चरितश्रवणादिना जातश्चमत्कार इति प्रागुक्तम् । स चात्र भगवानेव भक्तिरसस्यानुभविता । तस्माञ्चिन्त्यः पाठः (भाग० ११।२०।१७ ) ॥५१॥ अदितिः। यझेश यज्ञपुरुषाच्युत तीर्थपाद तीर्थश्रवः श्रवणमङ्गलनामधेय । आपन्नलोकवृजिनोपशमोदयाद्य शं नः कृधीश भगवन्नसि दीननाथः ॥५२॥ यज्ञेशेति। तीर्थ गङ्गा पादेऽस्येति तीर्थपादः । श्रवः कीर्तिः। अपनानां शरणागतानां लोकानां यद् वृजिनं दुःखं तस्योपशमाय उदयः अवतारो- ऽस्येति । शं सुखम् । कृधि कुरुत। पुत्रसहितानां यतस्त्वं दीननाथोऽसि । अन क्लिश्यतः पुत्रान् दृष्टाऽदितेरुत्पन्नः शोकः स्थायी। अदितिः भगवन्तम् (भाग० ८११७८ ) ॥१२॥ नारदः। स्वपादमूले पतितं तमभक विलोक्य देवं कृपया परिप्लुतः। उत्थाप्य तच्छीय॑दधात् कराम्बुजं कालाहिवित्रस्तधियां कृताभयम् ॥५३॥ तं प्रह्लादम्। देवो नृसिंहः। अत्र प्रह्लादविषये कृपात्मकस्य भगच्चरणानुभवान्नारदस्य भक्तत्वम्। ( भाग० ७.६५) ॥५३॥ स्वेति ।

·१३श अः]
करुणरसः
२३७
स तत्करस्पर्शधुताखिलाशुभः
सपद्यभिव्यक्तपरात्मदर्शनः।
तत्पादपद्म हृदि निर्वृ तो धौ,
हृष्यत्तनुः क्लिन्नहृदभ्रलोचनः ॥५४॥
इति श्रोवोपदेवकृते मुक्ताफले विष्णुभक्तानां करुणरसः।
इति त्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥
एवं करुणानुबिद्धभक्तिरसं भावयन्तं पुरुषस्याप्तकामतालक्षणं फलं भवति
इत्यभिप्रेत्याह । स इति । स प्रह्लादः । तस्य नृसिंहस्य करस्पर्शेन धुतमपनीतम्
अखिलं ससंस्कारम् अशुभं मायाफ्टलम् यस्य स तथा । सपदि तस्मिन्नेव
क्षणे ।
अभिव्यक्तमाविर्भूतम् परस्य अशनाद्यतीतस्य अपेतब्रह्म-
क्षत्रादिभावस्य आत्मनः क्षेत्रज्ञस्य दर्शनं साक्षात्कारो यस्य स तथा ।
तस्य नृसिंहस्य पादपद्मम् । निर्वृतः छिन्नसंशयत्वात् । नितत्वेन हृष्य-
त्तनुत्वादयः त्रयः सात्विकानुभावाः । क्लिनमाद्र भक्तिरसेन हृदयं यस्य स तथा ।
अश्रृणि लोचने यस्य । तादात्म्यनिर्देशः आनन्दाथ णां प्रभूतत्वं क्षरणा-
तिशयं च द्योतयितुम् । व्यधिकरणबहुव्रीहिर्वा (भाग० ७॥६॥६) ॥५४॥
इति हेमाद्रिविरचितायां कैवल्यदीपिकायां करुणरसः ।
समाप्तोऽयं त्रयोदशोऽध्यायः ॥१३॥

·अथ चतुर्दशोऽध्यायः विष्णुभक्तानां रौद्ररसः। रोदरसे हिरण्यकशिपुः। व्यक्तं त्वं मर्तु कामोऽसि योऽतिमात्रं विकत्थसे। मुमुर्षणां हि मन्दात्मननु स्युविक्लवा गिरः ॥१॥ मात्सर्यदारापहारदेशजात्यभिजनविद्याकर्मनिन्दासत्यवचनस्वभृत्या- धिक्षेपोपहासवाक्पारुष्यद्रोहादिविभावं नयनरागभ्र कुटीकरणदन्तौष्ठपोडनगण्ड- स्फुरणहस्ताग्रनिष्पेषताडनप्रहरणाहरणशस्त्रसम्पातरुधिरापकर्षणच्छेदनाद्यनुभावम् औग्रयावेगोत्साहविबोधामर्षचापलादिव्यभिचारिणं क्रोधस्थायिनं रौद्ररसमाह रोति । तत्रापि हिरच्यकशिपों शिशुपाले च मात्सर्यविभावः क्रोध इति दर्शयन् परिपुष्टत्वाद्धिरण्यकशिपुगतं प्रथमं प्रस्तौति व्यक्तमिति । व्यक्त निश्चितम् । अतिमात्रमतिशयितम् ( भाग० ७।८।११) ॥१॥ यस्त्वया मन्दभाग्योक्तो मदन्यो जगदीश्वरः। क्वासौ यदि स सर्वत्र कस्मात् स्तम्मे न दृश्यते ॥२॥ य इति स्पष्टम् । ( भाग० ८।१२ ) ॥२॥ सोऽहं विकत्थमानस्य शिरः कायाद्धरामि ते । गोपायेत हरिस्त्वाद्य यस्ते शरणमीप्सितम् ॥३॥ सोऽहमिति । त्वा त्वाम् । गोपायेत रक्षतु । शरणं रक्षिता (भाग० ७।८।१३) ॥३॥ 1 हेमचन्द्र कृत-काव्यानुशासने द्वितीयेऽध्याये रौद्ररसलक्षणं द्रष्टव्यम् ।

·:
१४श अः
रोदरसः
एवं दुरुक्तमुहुरर्दयन् रुषा
सुतं महाभागवतं महासुरः।
खड़गं प्रगृह्योत्पतितो वरासनात्
स्तम्भ तताडातिबलः स्वमुष्टिना ॥४॥
एवमिति । दुरुक्तैर्दुर्वाक्यमुहुर्वारंवारम् । वरासनं सिंहासनम् । अत्र रुषेति
स्थायिन उक्तिः खड्गं प्रगृह्य स्तम्भं तताडेलनुभावयोः । उत्पतित इत्या-
वेगाल्यस्य सञ्चारिणः । नृसिंहश्चालम्वनम् । एवमन्यत्र (भाग० ७८१४) ॥४॥
स विक्रमन् पुत्तवधेप्सुरोजसा
निशम्य निर्हादमपूर्वमद्भुतम्।
अन्तःसभायां न ददर्श तत्पदं
वितत्रसुर्येन सुरारियूथपाः ॥५॥
स इति । स हिरण्यकशिपुः । विक्रमन् विक्रम कुर्वन् । ओजसा विशिष्टः ।
निर्झदम् अट्टहासम् ।
अन्तःसभायां सभामध्ये। तस्य निहादस्य पदमाश्रयम् ।
येन निहीं देन (भाग० ७१८१६)॥५॥
सत्य विधातुनिजभृत्यभाषितं
व्याप्तिञ्च भूतेष्वखिलेषु चात्मनः ।
अदृश्यतात्यद्भुतरूपमुद्दहन्
स्तम्भ सभायां न मृगं न मानुषम् ॥६॥
सत्यमिति । निजभृत्यस्य प्रह्लादस्य भाषितं "हरिः सर्वगत" इति सत्यं कर्तुम् ।
अदृश्यत हरिरिति शेषः। न मृगं न मृगसम्बन्धि । (भाग० ७८।१७) ॥६॥
स सत्त्वमेवं परितो विपश्यन्
स्तम्भस्य मध्यान्नुनिर्जिहानम् ।
नायं मृगो नापि नरो विचित्र-
महो किमतन्न मृगेन्द्ररूपम् ॥७॥

·२४० सटीक-मुक्ताफले स इति । स दैत्यः सत्त्वं निर्हादकर्तारम् प्राणिनम् । परितः सर्वासु दिक्षु विपश्यन् । निर्जिहानं निर्गतम् । ( भाग० ७८।१८) ॥७॥ मीमांसमानः स समुत्थितोऽग्रतो नृसिंहरूपं तदलं भयानकम् । प्रतप्तचामीकरचण्डलोचन स्फुरत्सटाकेशरजृम्भिताननम् ॥८॥ मीमांसमान इति । किमेतदिति मीमांसमानो विचारयन् समुत्थित इत्यन्वयः। अलमत्यर्थं भयानक भयङ्करम् । प्रतप्त यच्चामीकरं सुवर्णम् तद्वर्णे चण्डे अतिकोपने लोचने यस्मिन् रूपे। स्फुरन्त्यः सटाः जटाः केशराणि च कण्ठस्य समन्तात् स्थिताः केशाः तैः जृम्भितं विकसितं आननञ्च यस्मिन् (भाग० ७।८।१६) करालदंष्ट्र करबालचञ्चल- क्षुरान्तजिह्व भ्रुकुटिमुखोल्वणम् । स्तब्धोकर्ण गिरिकन्दराद्भुत- व्यात्तास्यनासं हनुभेदभीषणम् ॥६॥ कर।लेति । करबालवत् खङ्गवच्चञ्चला क्षुरान्तवत्तीक्ष्णा च जिह्वा यस्मिन् । भ्रु कुटीयुतेन मुखेनोल्वनम् । गिरिकन्दराद्भुतं प्रसारितमास्यं नासे च यस्मिन् । हनोर्भेदेन विभक्तत्वेन (भाग० ७८।२०-२१ ) ॥६॥ दिविस्पृशत्कायमदीर्घपीवर- ग्रीवोरुवक्षःस्थलमल्पमध्यमम् । चन्द्रांशुगौरैश्छुरितं तनूरुहैं- विष्वग्भुजानीकशतं नखायुधम् ॥१०॥ 1. भौमांसमानस्वैति मुद्रापितो भागवतीयः पाठः ।

·१४श अ.] रौद्ररसः २४१ . दुरासद् सर्वनिजेतरायुध- प्रवेकविद्रावितदैत्यदानवम् ॥११॥ दिवीति। अदीर्घा पीवरा च ग्रीवा गलः उस विशालं वक्षःस्थलञ्च यस्मिन् । अल्पं कृशं मध्यमं मध्यभागः यस्मिन् । तनूरुहर्लोमादिभिः छुरितं मिश्रितम् । विष्वक समन्तात् । भुजा एवानीकशतानि सैन्यशतानि यस्य । निजं चक्रादि । इतरत् खगादीनि । प्रवेकम् उत्तमम् । ( भाग० ७।८।२१ २२) प्रायेण मेऽयं हरिणोरुमायिना बधः स्मृतोऽनेन समुद्यतेन किम् । एवं ब्रुवंस्त्वम्यपतद्गदायुधो नदन्न सिंह प्रति दैत्यकुञ्जरः ॥१२॥ । प्रायेणेति । अयं नृसिंहः । अनेन समुद्यतेन । मम किं न किमपीत्यर्थः । अभ्यपतत् अभिमुखमागतः। (भाग० ७८।२३ ) ॥१२॥ अलक्षितोऽग्नौ पतितः पतङ्गमो यथा नृसिंहौजसि सोऽसुरस्तदा । न तद्विचित्र स्खलु सत्त्वधामनि खतेजसा यो नु पुरापिबत्तमः ॥१३॥ अलक्षित इति । स च नृसिंहस्य ओजसि तेजोराशौ पतितः सनलक्षितः । अनाविव पतङ्गः। तत्तथाविधं तेजोवैभवम् । सत्त्वधामनि विष्णौ। यतोऽसौ पुरा सृष्ट्यादौ। तमः प्रलयान्धकारम् । ३१ ·सठीक-मुक्ताफले आसोदिदं तमोभूतमप्रज्ञातमलक्षणम् । अप्रतमविज्ञेयं प्रसुप्तमिव सर्वतः ॥ इति वचनात्तदा तमःसद्भावः । ( भाग० ७८१२४) ॥१३॥ ततोऽभिपद्याभ्यपतन्महासुरो रुषा नृसिंह गदयोरुवेगया। तं विक्रमन्तं सगदं गदाधरो महोरगं तायसुतो यथाग्रभीत् ॥१४॥ तत इति । अभिपद्य अभ्यपतत् । किञ्चिदभिमुखमागत्य पुनराचक्राम । गदाविशिष्टः । तं दैत्यं विक्रम कुर्वाणम् । गदाधरो नृसिंहः । तासुतो गरुडोऽग्रभीत् । हृग्रहोर्भश्छन्दसीति भकारः । अप्रयासेन ग्रहणं दृष्टान्तेन व्यजितम् । (भाग० ७८।२५) ॥१४॥ स तस्य हस्तोत्कलितस्तदासुरो विक्रीड़तो यद्वदहिर्गरुत्मतः । असाध्वमन्यन्त हृतौकसोऽमरा धनच्छदा भारत सर्वधिष्ण्यपाः ॥१५॥ स इति । उत्कलित उन्मुक्तः। तदुत्कलनमसाधु अमन्यन्त । हृतौकसो हृतस्थानाः। घना मेघाः छदा अपावरणानि येषां ते तथा । माऽस्मानद्राक्षी- दिति भयम् । धिष्ण्यपाः लोकपालाः। हे भारत ! परीक्षित् । (भाग० ७८।२६ ॥१५॥ 1 मनुसंहिता १५ ॥ 20भ्यहनन्महामुरी इति भागवते पाठो दृश्यते । 3 ययाग्रहीदिति भागवते मुद्रापितः पाठः । 4. पाणिनिः ८।२।३२ वार्तिकम् ।

·१४श अः]
रोदरसः
२४३
तं मन्यमानो निजवीर्यशङ्कितं
यद्धस्तमुक्तो नृहरि महासुरः।
पुनस्तमालजत खड्गचर्मणी
प्रगृह्य वेगेन गतश्रमो मृधे ॥१६॥
तमिति । यत् यस्मात् । (भाग० ७।८।२७) ॥१६॥
तं श्यनवेगं शतचन्द्रवर्मभि-
श्वरन्तमच्छिद्रमुपर्यधो हरिः।
कृत्वाट्टहासं खरमुत्स्वनोल्वणं
निमीलिताक्षं जगृहे महाजवः ॥१७॥
तमिति । तं दैत्यम् । श्येनस्येव वेगो यस्य । शतचन्द्र फलकम् ।
अच्छिद्रमलक्ष्यमाणावकाशं यथा स्यात्तथोपर्यधश्च सञ्चरन्तम् । उतवनेन
खकृतेन उल्वणम् । ( भाग० ७८।२८)॥१७॥
विष्वक स्फुरन्तं ग्रहणातुर हरि-
क्लो यथा कुलिशाक्षतत्वचम् ।
द्वापूरुमापात्य ददार लोलया
नखैर्यथाहिं गरुडो महाविषम् ॥१८॥
व्यालो यथेति महणे दृष्टान्तः ।
विष्वगिति। ग्रहणेनातुरं ब्यग्नम् ।
(भाग० ८।२६)॥१८॥
संरम्भदुष्प्रेक्ष्यकराललोचनो
व्यात्ताननान्तं विलिहन् स्वजिह्वया।
अमृगलवाक्तारुणकेशराननो
यथान्त्रमाली द्विपहत्यया हरिः ॥१६॥

·सटीक-मुक्ताफले . संरम्भति; संरम्भेन संग्रामेण दुष्प्रेक्ष्ये कराले लोचने यस्य स तथा । ब्यात्तस्य प्रसारितस्याननस्यान्तं स्मृक्विरूपम् । असृजो रुधिरस्य लवैबिन्दुभिः अतानि विलिप्तानि अत एवारुणानि केशराण्याननञ्च यस्य । यथा हरिः सिंहः । द्विपस्य गजस्य हत्यया हननेन । ( भाग० ७१८३० ) ॥१६॥ नखाङ्कुरोत्पाटितहृत्सरोरुह विसज्य तस्यानुचरानुदायुधान् । अहन् समन्तान्नखशस्त्रपाणिभि दोर्दण्डयूथोऽनुपथान् सहस्रशः ॥२०॥ नखाङ्कुरेति । नखाङ्कुरोत्पाटितं हृत्सरोरुहं यस्य स तम् । विसृज्याहन् । हतवानू । पार्णिगुल्फाधोभागः। दोर्दण्डाणां यूथं सङ्घो यस्मिन् । अनुपथान् अनुचरानस्यानुगामिनः । ( भाग० ७८३१) ॥२०॥ सटावधूता जलदाः परापतन् ग्रहाश्च तहृष्टिविमुष्टरोचिषः। अम्भोधयः श्वासहता विचुचभु- निर्हादभीता दिगिभा विचुक्रु शुः ॥२१॥ सटाभिस्क्रन्धस्थैः केशैरवधूताः पराहताः । परापतन् दूरे पतिताः । ग्रहाः सूर्यादयः । (भाग० ७।८।३२ ) ॥२१॥ द्यौस्तत्सटोक्षिप्तविमानसकुला प्रोत्सर्पत क्ष्मा च पदाभिपीड़िता। शैलाः समुत्पेतुरमुष्य रंहसा तत्तेजसा स्वं ककुभो न रेजिरे ॥२२॥ द्यौरिति । द्यौः स्वर्गः। तत्सटाभिरुक्षिप्त रूवं गमितेः विमानः सङ्घला सम्बद्धा प्रोत्सर्पत प्रकर्षणोवं गता। क्ष्मा पृथिवी । अमुष्य नृसिंहस्य । रंहसा वेगेन । (भाव० ७।८।३३ ) ॥२२॥ सटेति । 1 पाणिभिरिति भागवते पाठो दृश्यते ।

·१४श ः ] रौद्ररसः ततः सभायामुपविष्टमुत्तमे नृपासने संभृततेजलं विभुम् । अलक्षितद्धैरथमत्यमर्षणं प्रचण्डवक्त न वमाज कश्चन ।।२३।। ततो वधानन्तरम् । अलक्षितं द्वैरथं द्वाभ्यां रथाम्या निवृत्त युद्धं येन तम् । अदृष्टप्रतिभटमित्यर्थः । ( भाग० ७८।३४ ) ॥२३॥ निशम्य लोकत्रयमस्तकज्वरं तमादिदैत्यं हरिणा हतं मृधे। प्रहर्षवेगोत्कलितानना मुहुः प्रसूनवर्ववृषुः सुरस्त्रियः ॥२४॥ । निशम्येति । ऊत्कलितम् उत् फुल्लम् ७८।३५ (२४) तदा विमानावलिभिनभस्तलम् दिट्टक्षतां सङ्कुलमास नाकिनाम्। सुरानका दुन्दुभयोऽथ जतिरे गन्धर्वमुख्या ननृतुर्जगुः स्त्रियः ॥२५॥ तदेति । नाकिनो देवाः। (भाग० ७८३६) ॥२५॥ शिशुपालः। इत्थं सभाजितं वीक्ष्य सर्वे प्राञ्जलयो जनाः। नमो जयेति नेमुस्तं निपेतुः पुष्पवृष्टयः ॥२६॥ इत्थमिति । इत्थं राजसूयाग्रपूजया सभाजितं सत्कृतं । नमो जयेति वदन्तः । तं कृष्णम् । (भाग० १०1७४।२६ ) ॥२६॥ इत्यं निशम्य दमघोषसुतः स्वपीठा- दुत्थाय कृष्णगुणवर्णनजातमन्युः ।

·सटीक-मुक्ताफले उत्क्षिप्य बाहुमिदमाह सदस्यमर्षी संश्रावयन् भगवते परुषाण्यभीतः ॥२७॥ इत्थमिति । इत्थम् "अर्हति ह्यच्युतः श्रेष्ट्यम्” इत्यादि सहदेववाक्यम् । निशम्य श्रुत्वा । दमघोषसुतः शिशुपालः। खपीठात् वासनात् भगवते भगवदर्थम् । तमुद्दिश्येत्यर्थः ।। अनामीति स्थायिनः क्रोधस्योक्तिः गुणवर्णनजातमन्युरिति मत्सरस्य विभावस्य । उत्क्षिप्य बाहुमित्यनुभावस्य सञ्चारिणस्तूह्याः। (भाग० १०।७४।३०)॥२७॥ . - ईशो दुरत्ययः काल इति सत्यवती श्रुतिः वृद्धानामपि यद्बुद्धिर्बालवाक्यैर्विभिद्यते ॥२८॥ वृद्धानां भीष्मादीनां। बालः सहदेवः । ईश इति । श्रुतिः प्रसिद्धिः । (भाग० १०।७४।३१) ॥२८॥ यूयं पात्रविदां श्रेष्ठा मा मन्ध्वं बालभाषितम्। सदसस्पतयः सर्वे कृष्णो यत् सम्मतोऽहणे ॥२६॥ यूयमिति । कृष्णोऽहणे सम्मत इति यत्तद् बालभाषितं मा मन्ध्वं न मन्यध्वम् । सदसस्पतयः सभापतयः । (भाग० १०।७४।३२) ॥२६॥ तपोविद्यावतधरान् ज्ञानविध्वस्तकल्मषान् । परमर्षीन् ब्रह्मनिष्टान् लोकपालैश्च पूजितान् ॥३०॥ सदस्पतीनतिव्रज्य गोपालः कुलपांसनः। यथा काकः पुरोडाशं सपयों कथमर्हति ॥३१॥ तप इति। ऋष्यादीनतिव्रज्य । गोपालो बल्लवः । सपयों पूजाम् । कथमर्हति न क्रथमपीत्यर्थः । वस्तुतः गाव इन्द्रियाणि तासां पालोऽधिष्ठाता । 1 भाग०१०[७४।१६ । 2 तिक्रम्येति भागवते पाठान्तरम् ।

·१४श अः] रौद्ररसः कुलं वंशम् पांसयति [पांसुमन्तं करोति ] मलिनं करोतीति कुलपांसनः । विन्मतोलु गिति मतुबो लुक् मतुबो लुक् टेरित्युकारलोपः । तत्त्वतस्तु कुत्सितं लपन्तीति कुलपान् कुसितवाचः । अंसति विभाजयति पृथक्करोति निराकरोतीति कुलपांसनः । काको वायसः। अथवा अकं पापं दुःखञ्च । तत्र अकों वक्रगामी तन्नाशक इत्यर्थः । अक वक्रगताविति: भूवादौ पठ्यते । भाग० १०१७४१३३.३४) ॥३१॥ वर्णाश्रमकुलापेतः सर्वधर्मबहिष्कृतः । स्वैरवर्ती गुणहीनः सपयों कथमइति ॥३२॥ वर्णेति । सर्वधर्मेभ्यो बहिः कृतं करणं यस्य । यत् सर्वधर्मेभ्यो न लभ्यते तत्फलमयं लम्भयतीत्यर्थः । स्वैरवर्ती ईश्वरत्वात् । गुणहीनश्चिन्मात्रत्वात् । अर्थान्तरन्तु वक्तव्यम् । ( भाग० १०१७४।३५ ) ॥३२॥ ययातिनैषां हि कुलं शप्तसद्भिर्बहिष्कृतम् वृथापानरतं शश्वत् सपयों कथमर्हति ॥३३॥ ययातिनेति स्पष्टम् । ( भाग० १०।७४।३६ ) ॥३३॥ ब्रह्मर्षिसेवितान् देशान् हित्वैतेऽब्रह्मवर्चसम् । समुद्रं दुर्गमाश्रित्य बाधन्ते दस्यवः प्रजाः ॥३४॥ ब्रह्मर्षीति स्पष्टम् । (भाग० १०।७४।३७ ) ॥३४॥ एवमादीन्यभद्राणि बभाषे नष्टमङ्गलः । नोवाच किञ्चिद्भगवान् यथा सिंहः शिवारुतम् ॥३५॥ एवमिति स्पष्टम् । मङ्गलं तच्छरीरारम्भकं पुण्यं यस्य स तथा । शिवारुतं श्रुत्वेति शेषः । (भाग० १०।७४।३८) ॥३५॥ 1. पाणिनि: श६५ । 2. पाणिनि: हा४।१५५।' 3. पाणिनीय धातुपाठे ( १७९३) अक अग कुटिलायां गताविति दृश्यते ।

·२४८
सटीक-मुक्ताफले
ततः पाण्डुसुताः क्रुद्धा मत्स्यकैकयसृञ्जयाः ।
उदायुधाः समुत्तस्थुः शिशुपालजिघांसवः ॥३६॥
तत इति । उदायुधाः उद्यतास्त्राः । (भाग० १०१७४१४१) ॥३६॥
ततश्च यस्त्वसम्भ्रान्तो जगृहे खड़गचर्मणी।
भयन् कृष्णपक्षीयान् राज्ञः सदसि भारत ॥३७॥
तत इति । हे भारत परीक्षित् । (भाग० १०१७४।४२ ) ॥३७॥
तावदुत्थाय भगवान् स्वान्निवार्य स्वयं रुषा।
शिरः क्षुरान्तचक्रेण जहारापततो रिपोः ॥३८॥
तावदिति।
स्वान् भीमादीन् । चुरवत् अन्तो यस्य ।
आगच्छतः। (भाग० १०।७४१४३ ) ॥३८॥
आपततः
चैद्यदेहोत्थित ज्योतिवासुदेवमुपाविशत् ।
पश्यतां सर्वभूतानामुल्केव भुवि खाचच्युता ॥३६॥
श्रीवोपदेवकृते मुक्ताफले विष्णुभकानां रौद्ररसः ।
इति चतुर्दशोऽध्यायः॥
एवं रौद्ररसेन भजन्तो भगवत्सायुज्यफलं भवतीत्याहुः चैद्यति । खात्
आकाशात् । शुकः राजानम् । (भाग० १०१७४।४५ ) ॥३६॥
इति हेमाद्रिविरचितायां कैवल्यदीपिकायां विष्णुभक्तानां रौद्ररसः ।
समाप्तोऽयं चतुर्दशोऽध्यायः ॥१४॥

·पञ्चदशोऽध्यायः विष्णुभक्तानां भयानकरसः। भयानकरसे कंसः धनुषो भज्यमानस्य शब्दः खं रोदसी दिशः । पूरयामास यं श्रुत्वा कलस्त्रासमुपागमत् ॥१॥ अथ पिशाचादिविकृतस्वरश्रवणतदवलोकनखजनवधबन्धादिदर्शनश्रवणशून्य- गृहारण्यगमनादिविभावं करकम्पचलदृष्टिनिरीक्षणहृदयपादस्पन्दशुष्कौष्टकण्ठत्वङ्- मुखवैवर्ण्यस्वरभेदाद्यनुभावं शङ्कापस्मारमरणलासचापल्यदैन्यमोहादिव्यभिचारिणं स्त्रीनीचप्रकृतिषु खाभाविकमुत्तमेषु कृतकं भयानकं रसमाह भयानकेति । धनुष इत्यादि । भज्यमानस्य क्लष्णेन । रोदसीति भूद्यावे। यं शब्दम् । भाग० १०॥४२॥१८ ) ॥१॥ दीर्घप्रजागरो भीतो दुनिमित्तानि दुर्मतिः बहून्यचष्टोभयथा मृत्योदौत्यकराणि च ॥२॥ अचष्ट अपश्यत् । दीर्घति । दीर्घः प्रजागरो निद्राक्षयो यस्य स तथा । उभयथा स्वप्न जागरे च । दौत्यं दूतत्वम् । (भाग० १०।४२।२७) ॥२॥ । हतं कुवलयापीडं दृष्ट्रा तावपि दुर्जयो । कंसो मनस्यपि तदा भृशमुद्विविजे नृप ॥३।। हतमिति । तौ रामकृष्णौ। उद्विविजे उद्विग्नोऽभूत् । हे नृप परीक्षित् । शुकः राजानम् । (भाग० १०॥४३।१८) ॥३॥ 1 हैमचन्द्रवतकाव्यानुशासने द्वितीयेऽध्याय भयानकरसलक्षणं ट्रष्टव्यम् ।

·२५० सटीक-मुक्ताफले तं खड़गपाणिं विचरन्तमाशु श्येनं यथा दक्षिणसव्यमम्बरे। समग्रहीद दुर्विषहोग्रतेजा यथोरगं ताक्ष्यसुतः प्रसह्यः ॥४॥ - तमिति । तं कंसम् । दक्षिणसव्यं दक्षिणतः सव्यतश्च विचरन्तम् । दुर्विषहम् अतिदुःसहम् । अत एव उग्र तेजो यस्य स तथा। तार्क्ष्यसुतोऽपि दुर्विषान् सर्पान् हन्तीति दुर्विषहः । (भाग० १०॥४४॥३६) ॥४॥ प्रगृह्य केशेषु चलकिरीट निपात्य रङ्गोपरि तुङ्गमञ्चात् । तस्योपरिष्टात् स्वयमञ्जनाभः पपात विश्वाश्रय आत्मतन्त्रः ॥५॥ प्रगृह्येति । चलत् किरीटं कंसं तुङ्गात् उच्चान्मश्चात् रङ्गोपरि स्वयं निपात्य तस्योपरि स्वयं पपात । अञ्जनाभः इन्द्रनीलोज्ज्वलत्वात् । विश्वाश्रय इत्यनेन गुरुत्वप्रकर्षादुपरिपातमात्रेण कंसस्य गतासुत्वमुक्तम्। ननु चक्रादिभिरहत्वा किमि- त्येवमेव हतवानित्याह आत्मेति । अत्र च कंसस्य नारदादिभ्यो भगवत्कर्तृक- वधश्रवणादुत्पन्ना भीः स्थायिभावो भोत इत्यत्रोक्तः। तस्य च धनुषः शब्दश्रवण- दुर्निमित्तगजवधदर्शनादय उद्दीपनविभावाः दोघप्रजागरादयोऽनुभावाः । त्रासोद्वेगौ च सञ्चारिणौ। (भाग० १०१४४।३५) ॥५॥ स नित्यदोद्विग्नधिया तमीश्वर पिबन्नदन वा विचरन् खपन् श्वसन् । ददर्श चक्रायुधमग्रतो यत- स्तदेव रूपं दुरवापमाप ।।६।। 1 स्वयमजनाभ इति खामिसम्मतः पाठः।

·१५श अः] ] भयानकरसः अथ भयानकरसेन भजतः फलमाह । स इति । सः कंसः । नित्यदा सर्वकालम् । उद्विग्नधिया विशिष्टः। यदेव पानाद्यवस्थासु ददर्श तदेवाप फलम् । फलकीर्तनस्य च प्रकरणपर्यन्ते समुचितत्वेऽपि भीरुभक्तेषु कंसस्यैव मुख्य- त्वाददैव तत् कृतम् । (भाग० १०१४३३३६) ॥६॥ दुर्वासाः। ल दह्यमानोऽजितशस्त्रवह्निना तत्पादमूले पतितः सवेपथुः । आहाच्युतानन्त सदीप्सित प्रभो कृतागसं माऽव हि विश्वभावन ॥७॥ स इति । स दुर्वासाः । अजितस्य शस्त्र चक्रम् । विष्णुना ह्यम्बरीषरक्षार्थ खचक्र प्रहितम् । तस्याजितस्य पादमूले सवेपथुः सकम्पः । कृतागसं कृतापराघम् । मा माम् । अव रक्ष । हे विश्वभावन! विश्वं भावयसि सत्ता लम्भयसि तथा । यद्वा भावयसि रक्षयसीति । (भाग० ६।४६१) ॥७॥ अजानता ते परमानुभाव कृत मयाधं भवतः प्रियाणाम् । विधेहि तस्यापचिति विधात- मुच्येत यन्नाम्न्युदितेऽपि नारकः ॥८॥ अजानतेति। अघ दुःखं कृत्योत्पादनरूपम् । प्रियाणां ह्यम्बरीषादी- नाम् । बहुवचनमत्राम्बरीषस्य पुत्रकलत्रादिविवक्षया। तेऽपि ह्यम्बरीषसम्बन्धात् भगवत्प्रियाः । अपचितिं निस्तारम् । यस्य तव नाम्नि उदिते किं पुनस्त्वयि दृष्ट इत्यर्थः । अत्र दुर्वाससः स्ववधाद्भयं स्थायिभावः दह्यमानत्वमुद्दीपनविभावः पादपतनं वेपथुरच्युतेत्याक्रन्दनं चानुभावः। (भाग०६४।६२) ॥८॥ 1 भाग० सन्धद्यमानो। 2 भाग० यन्नाम्न्युदित नारकोऽपि ।

·२५.२ सटीक-मुक्ताफले पाहि पाहि महायोगिन् देव देव जगत्पते । नान्यं त्वदभयं पश्ये यत्र मृत्युः परस्परम् ।।६।। पाहीति । अथ खजनवधशङ्काविभावं भयमाह उत्तरेत्यादि । हे देव कृष्ण। यत्र यस्मिन् । अत्र पाहि पाहीत्यनेन स्वपुत्रवधदर्शनमुत्तरया व्यक्ती- कृतम् । ( भाग० १।८18) ॥६॥ कुन्ती। यथा हृषीकेश खलेन देवकी कसेन रुद्धातिचिर शुचार्पिता। विमोचिताहश्च सहात्मजा विभो त्वयैव नाथेन मुहुर्विपद्गणात् ॥१०॥ यथेति । यथा यथावत् । चकारेणैवोपमार्थस्य लब्धत्वात् । मुहुर्विपद्- गणादिति व्यतिरेकः । (भाग० १।८।२३) ॥१०॥ अप्यद्य नस्त्वं वकृतेहित प्रभो जिहाससि खित् सुहृदोऽनुजीविनः। येषां न चान्यद् भवतःपदाम्बुजात् परायणं राजसुयोजितांहसाम् ॥११॥ अपोति । कृष्णप्रयाग निषेधयति । अपि अहो जिहाससि स्वान् हातुमिच्छति । किञ्च वयं हि सुहृदोऽनुजीविनश्च । त्वं वकृतेहितः स्वस्मिन् आत्मीये कृतमीहितमभिलषितं येन स तथा । खजनस्य कामान् पूरयसीत्यर्थः । राजसु क्षत्रियेषु सुयोजितं सुष्ठ योगं नीतम् अंहः पापं कर्म यैस्ते तथा । कुन्ती श्रीकृष्णम् । ( भाष० १।८।३७ ) ॥११॥ 1 राजम योजितमिति स्वामिसम्मतः पाठः ।

·१५श अः] भयानकरसः त्रस्तोऽस्म्यहं कृपणवत्सल दुःसहोन- संसारचक्रकदनादसतां प्रणीतः। बद्धः स्वकर्मभिरुशत्तम तेऽडिमूलं प्रीतोऽपवर्गमरणं हयसे कदा नु॥१२॥ जस्तोऽस्मीत्यादि । हे उशत्तम नृसिंह ! कदनं दुःखम् । असतां मध्ये प्रणीतः प्रक्षिप्तोऽहं स्वकर्मभिः । ते अचि मूल प्रति कदा हयसे आह्वास्यसि । किम्भूतम् । अपवर मुक्तिरूपम् । अरणं शरणम् । (भाग० ४।६।१६) ॥१२॥ यस्मात् प्रियाप्रियवियोगसयोगजन्म- शोकाग्निना सकलयोनिषु दह्यमानः । दुःखौषधं तदपि दुःखमतद्धियाह भूमन् भ्रमामि वद मे तव दास्ययोगम् ॥१३।। यस्मादिति । हे भूमन् । तस्मिन् प्रपञ्च या धीः तया। अहं प्रमामि । अत- स्तव दास्ययोगं वद । प्रियवियोगजन्मना अप्रियसंयोगजन्मना च शोकाग्निना दह्यमानः। यद् दुःखौषधं तदपि दुःखं तत्सम्पादनस्य दुःखात्मकत्वात् । (भाग० ७।६।१७) ॥१३॥ सोऽहं प्रियस्य सुहृदः परदेवताया लीलाकथास्तव नृसिंह विरिश्चगीताः। अञ्जस्तितय॑नुगृणन् गुणविप्रमुक्तो दुर्गाणि ते पदयुगालयहंससङ्गः ॥१४॥ ननु दास्ययोगस्य किं फलं तत्राह । सोहमिति । हे नृसिंह ! गुणैर्ज्ञानादि- भिर्विप्रमुक्तो हीनः। तव कथाः पुनः पुनणनञ्जसा दुर्गाणि तितर्मि तरामि । प्रियत्वात् सुखसेव्यत्वम् । सुहृत्त्वादुपकर्तृत्वम् । देवतात्वादुपकारसमर्थत्वम् । - 1 भाग०.०कदनादग्रसतां । 2 भाग ०पवर्गशरणं ।

·२५.४ सटीक-मुक्ताफले विरिञ्चगोता इति सदनुष्ठितोऽयं मार्ग इत्युक्तम् । ते पदयुगलमालयः आश्रयो येषां हंसानां योगिनां तेषां सजो यस्य स तथा । तत्सङ्गाद्धि कथानिर्वाहः । ( भाग० ४६१८ ) ॥१४॥ बालस्य नेह शरणं पितरौ नृसिंह नार्तस्य चागदमुदन्वति मजतो नौः तप्तस्य तत्प्रतिविधिर्य इहाञ्जसेष्ट- स्तावद्विभो तनुभृतां त्वदुपेक्षितानाम् ॥१५॥ - ननु दुःखस्य प्रतीकारः क्रियताम् किं दास्येनेत्यत आह । बालस्येति । हे नृसिंह इह लोके । यः पदार्थः । इह दुःखे । शरणम् रक्षिता । इष्टः सम्मतः । स त्वदुपेक्षितानाम् अञ्जसा निश्चितं न भवत्येव । तावदवधारणे । तस्यैव प्रपञ्चः । बालस्येत्यादि । आर्तो रोगी। अगदमौषधम् । तत्प्रतिविधिस्ततूप्रतीकारः । (भाग० ७६।१६) ॥१५॥ कुत्राशिषः श्रुतिसुखा मृगतृष्णिरूपाः क्वेदं कलेवरमशेषरुजां विरोहः। निविद्यते न तु जनो यदपीति विद्वान् कामानलं मधुलवैः शमयन् दुरापैः ॥१६॥ ननु विरक्त दुःखं न बाधतेऽतो विरक्तन भवितव्यमिति चेत्तत्राह कुतेति । आशिषो विषयाः । मृगतृष्णिकारूपाः मरीचिकावभासाः। तथा हि- मृगतृष्णा हि रविरश्मिरूपापि जलरूपावभासते। तथा विषया दुःखरूपा अपि सुखरूपा इव दृश्यन्त इति भावः । विरोहः प्ररोहस्थानम् । यदपि यद्यपि । इति विद्वान् एवं वेत्ति । तथापि न निर्विद्यते न विरज्यते। कामानलमिच्छाग्निम् । मधुतुल्यत्वाद् मधु सुखम् तस्य लवैलेशः । ( भाग० ७।६।२५ ) ॥१६॥ - ।

·१५श अः]
'भयानकरसः
क्वाहं रजःप्रभवः ईश तमोऽधिकेऽस्मिन्
जातः सुरेतरकुले क तवानुकम्पा ।
न ब्रह्मणो न तु भवस्य न वै रमाया
यन्मेऽपितः शिरसि पद्मकरः प्रसादः ॥१७॥
कृपणवत्सल इत्युक्तम् तदेव दर्शयति काहमिति । रजःप्रभवो
रजोविकारः। सुरेतरा दैत्याः। का सा अनुकम्पा यन्मे शिरसि पद्मकररूपः
प्रसादोऽर्पितः। ब्रह्मादिभिस्त्रिभिः षष्ठ्यन्तैः पुत्र मित्रकलनेष्वपि प्रेमपावेष्वपि
नैवंविधं प्रसाद कृतपूर्वो भवनित्युक्तम् । ( भाग० ७६।२६) ॥१॥
नैषा परावरमतिर्भवतो ननु स्याज-
जन्तोर्यथात्मसुहृदो जगतस्तथापि ।
संसेवया सुरतरोरिव ते प्रसादः,
सेवानुरूपमुदयो न परावरत्वम् ॥१८॥
.
ननु कृपालुश्चेत् कथं फलवैषम्यम् । तत्राह । नैषेति । हे भगवन् एषा
परावरमतिः अयमुत्तमः अयमधम इति बुद्धिः । जन्तोर्यथा क्लेशकमीधु पेतस्य ।
त्वं हि जगत आत्मना स्वेनैव सुहृत् न तु निमित्तवशात् । तथापि सेवकस्यैव
तत् फलम् । तच सेवानुरूपम् । न तु परावरत्वमुदये फले कारणम् । एतच्च
सुरतरौ दृष्टम् । स हि पक्षपातहीनोऽप्युपसर्पतामेव यथा फलं प्रसूते न तु
दूरस्थानाम् । सेवाकृतं वैषम्य फलतीति कृपालुत्वम् । अतो न विरोध इत्यर्थः ।
(भाग० ६२७) ॥१॥
-
एवं जनं निपतितं प्रभवाहिकूपे
कामाभिकाममनु यः प्रपतन् प्रसङ्गात् ।
कृत्वात्मसात् सुरर्षिणा भगवान् गृहीतः
सोऽहं कथं नु विसृजे तव भृत्यसेवाम् ॥१६॥

·२५६ सटीक-मुक्ताफले तद्भक्तसेवापि फलदेत्याह । एवमिति । प्रभवाहिकूपे संसारे काल- सर्परूपे पतितं जनमनु जनेन सह प्रसङ्गात् प्रपतन् । सुरर्षिणा नारदेन गृहीत उद्धृतः । कामाभिकामं विषयाभिलाषिणम् । (भाग० ७।६।२८) ॥१६॥ मत्प्राणरक्षणमनन्त पितुर्वधश्च मन्ये स्वभृत्यऋषिवाक्यमृतं विधातुम् । खड्गं प्रगृह्य यवोचदसद्विधित्सु- स्त्वामीश्वरो मदपरोऽवतु कं हरामि ॥२०॥ मदिति । खभृत्यो हिरण्यकशिपुः स एव ऋषिः तस्य वाक्यम् । ऋतं सत्यम् । ऋत्यक इति प्रकृतिभावः। किन्तद्वाक्यं यदसद्विधित्सुरवोचत् । अहं ते कं शिरो हरामि । मदन्यो य ईश्वरोऽस्ति स त्वामवत्विति । ( भाग० ७।६।२६ ) ॥२०॥ नैतन्मनस्तव कथासु विकुण्ठनाथ संप्रीयते दुरितदुष्टमसाधु तीब्रम् । कामातुर हरषशोकभयैषणात तस्मिन् कथं तव गतिं विमृषामि दीनः ॥२१॥ - - ननु तथापि किं दास्येन मत्खरूपमात्मनि विमृष्यताम् । तत्राह। नैतदिति । त्वत्कथासु न प्रीयते न तु तुष्यति । यतो दुरितः पापैर्दुष्टम् अत एव तीव्र यथा स्यात् तथा असाधु । एषणाः पुषणाद्याः। अतस्तस्मिन् कथं तव गति खरूपम् विमृषामि । (भाग० ७६७६) ॥२१॥ जिह्न कतोऽच्युत विकर्षति माऽवितृप्ता शिश्नोऽन्यतस्त्वगुदर श्रवणं कुतश्चित्। घ्राणोऽन्यतश्चपलहक क च कर्मशक्ति- बयः सपत्न्य इव गेहपतिं लुनन्ति ॥२२॥ 1 पाणिनिः ६।१।१२८ ·१५श अः] भयानकरसः - एषणार्ततामेवाह । जिह्वति । मा माम् । अवितृप्ता क्षुधिता। घ्राणो नासासञ्चारी वायुः। अन्यतो गन्धे । दृक् चक्षुः। कर्मशक्तिः कर्मेन्द्रियाणि । (भाग० ७१६४० ४०) ॥२२॥ एवं स्वकर्मपतितं भववैतरण्या- मन्योन्यजन्ममरणाशनभीतभीतम् । पश्यन् जनं स्वपरविग्रहवैरमैत्र हन्तेति पारवर पीपृहि मूढमद्य ॥२३॥ को न्वत्र तेऽखिलगुरो भगवन् प्रयास उत्तारणेऽस्य भवसम्भवलोपहेतोः। मूढेषु वै महदनुग्रह आर्तबन्धो किं तेन ते प्रियजनाननुसेवतां नः ॥२४॥ इदानों सर्वार्थं प्रार्थयते श्लोकद्वयेन । एवमिति । एवमिति। हे पारचर परतीरस्थ । भववैतरण्यां संसारप्रवाहे पतितं जनम् । इति एवं पश्यन् यथा मां कृपया पश्यसि तथेत्यर्थः । पीपृहि कृपावलोकेन पालयेत्यर्थः। अन्योऽन्यं परस्परम् । जन्मादिभ्यो भीतं कालाच भीतम् । स्वपरविग्रहयोः स्वपरशरीरयोर्यथासम्भवं वैरमैने यस्य तम् । ( भाग० ७।६।४१) ॥२३॥ भवसम्भवलोपाः सृष्टिस्थितिलयाः। महतामनु- ग्रहश्च मूढेषु । ननु किमन्यप्रसङ्ग न त्वां तावदुत्तारयिष्यामीति चेत्तत्राह किं तेनेति । तेन मोक्षण किं न किमपीत्यर्थः । वयं त्वद्भुत्यसेवयैव कृतार्था इत्यभिप्रायः। तत च त्रस्तोऽस्मीत्येतदारभ्य प्रकरण एव भयानको रसः । प्रह्लादो नृसिंहम् । (भाग० ७६४२) ॥२४॥ श्रीसदस्याः। उत्पत्त्यध्वन्यशरण उरुक्ल शदुर्गेऽन्तकोग्र- ब्यालान्विष्ट विषयमृगतृष्यात्मगेहोरुभारः । 1 विषयमगणात्मत्यादिः पाठो मुद्रापितभागवतेषूपलभ्यमानः प्रामादिकः । स्य जगतः।

·सटीक-मुक्ताफले द्वन्द्वश्वभ्र खलमृगभये शोकदावे सार्थ: पादौकस्ते शरणद कदा याति कामोपसृष्टः ॥२५॥ उत्पत्तीति । उत्पत्तिः संसार । अशरणे रक्षकहीने । व्यालाः सपाः अन्विष्टो दृष्टः। मृगतृड् मृगतृष्णा । आत्मा देहो गेहञ्च उरुर्भारो यस्य । द्वन्द्वानि हर्षविषादादीनि । श्वन' गर्तः । मृगाः सिंहादयः। ज्ञाः पण्डितम्मन्याः तेषां सार्थः सङ्घः। उपसृष्ट उपद्रुतः। कदा याति कोऽपि कदापि न याति मार्गान्तरमतिजत्वादित्यर्थः । अत्र च घोरसंसारदर्शनात् सदस्येषु भयमुत्पन्नमिति शरणदेत्यनेन व्यजितम् । भीतानां हि शरणेच्छा। सदस्या भगवन्तम् । (भाग० ४७४२८) ॥२५॥ चिरमिह वृजिनार्तस्तप्यमानोऽनुतापै- रवितृषषडमित्रो लब्धशान्तिः कथञ्चित् । शरणद् शमुपेतस्त्वत्पदाब्जं परात्म- नभयमृतमशोक पाहि मापनमीश ॥२६॥ चिरमिति। वृजिनं दुःखम् । अनुतापैः पश्चात्तापैः। अवितृषाः षट्र इन्द्रियाण्यमिता यस्य । शं सुखरूपम् । अभयमद्वितीयत्वात् । ऋतमबाध्य- त्वात् । अशोकमानन्दघनत्वात् । अापन शरणागतम् । मुचुकुन्दः श्रीकृष्णम् । (भाग० १०५११५७) ॥२६॥ रुद्रज्वर। तप्तोऽहं ते तेजसा दुःसहेन शान्तोनेणात्युल्बणेन ज्वरेण । तावत्तापो देहिनां तेऽविमूल नो सेवेरन् यावदाशानुबद्धाः ॥२७॥ 1 शोकदावेऽज्ञसार्थ इति खामिसम्मतः पाठः । 2 समुपेत इति स्वामितः पाठः ।

·१५श अः]
भयानकरसः
तप्तोऽहमिति । शान्तः सन्नुमः शान्तोनः तेन शीतेनेत्यर्थः । रुद्रज्वरः
श्रीकृष्णम् । ( भाग० १०१६३।२८) ॥२७॥
नारदः।
दृष्ट तवादियुगलं जनतापवर्ग
ब्रह्मादिभिहदि विचिन्त्यमगाधवोधेः
संसारकूपपतितोत्तरणावलम्ब
ध्यायश्चराम्यनुगृहाण यथा स्मृतिः स्यात् ॥२८॥
श्रीवोपदेवकृते मुक्ताफले विष्णुभक्तानां भयानकरसः।
इति पञ्चदशोऽध्यायः ॥१५||
-
एवं भयानकरसेन भजतोऽनिष्टहानिरिष्टाप्तिश्च स्यादित्याह दृष्टमिति ।
यत्तवाचि, युगलं ध्यायश्चरामि तद्दष्टम् । इतोऽन्यत् किं प्रार्थनीयमस्तीत्यभिप्रायः ।
जनानां समूहो जनता । तस्याववर्ग कैवल्यम् । ब्रह्मानन्दादपि सुतरामभि-
लषणीयमित्याह । ब्रह्मादिभिरिति । मुक्तानां स्पृहनीयत्वमुक्ता मुमुक्षूणां तदाह
संसारेति । यद्यपि मदचि दर्शनं परमपुरुषार्थः । जातञ्च तत् । तथापि किञ्चिदा-
ह्रियतामिति चेत्तत्राह । अनुगृहाणेति । स्मृतेविपरिलोपो मा भूदित्यर्थः ।
फलकीर्तनार्थमेवास्य श्लोकस्येह पाठः । अन्यथा भयशङ्कयोरभावादनर्थकः पाठः
स्यात् । नारदः श्रीकृष्णम् । ( भाग० १०॥६६।१८) ॥२८॥
इति हेमाद्रिविरचितायां कैवल्यदीपिकायां विष्णुभक्तानां भयानकरसः ।
समाप्तोऽयं पञ्चदशोऽध्यायः ॥१५॥

·r षोडशोऽध्यायः वीभत्सरसे पुरुरवाः। क्वायं मलीमसः कायो दौर्गन्ध्याद्यात्मकोऽशुचिः। क्व गुणाः सौमनस्याद्या ह्यध्यासोऽविद्यया कृतः॥१॥ अथाहृयब्रणपूतिगन्धकृमिकोटादीनां दर्शनश्रवणादिविभावमङ्गसंकोच- हृल्लासनासामुखविवराच्छादननिष्ठीवनाद्यनुभावमपस्मारौग्रयमोहमदादिव्यभिचारिणं जुगुप्सास्थायिभावं वीभत्समाह । वीभत्सेति । कायमित्यादि। मलीमसों मलिनः । सौमनस्यं पुष्पतुल्यत्वम् । तच्च गन्धेन दौर्गन्ध्यादिव्यतिरेकात् । अध्यासः अतद्रूपे तद्र पवुद्धिः। (भाग ११।२६।१८) ॥१॥ पित्रोः किं खनु भार्यायाः खामिनोऽग्नः श्वगृध्रयोः। किमात्मनः किं सुहृदामिति यो नावसीयते ॥२॥ नावसीयते न निश्चीयते। अन पित्तादीनां क्रमाज्जननोपभोगक्रय- दाहभक्षणाधिष्ठानोपयोगाः स्वत्वहेतवः । ( भाग० ११।२६।१६ ) ॥२॥ तस्मिन् कलेवरेऽमेध्ये तुच्छनिष्ठ विषजते । अहो सुभद्रसुनसं सुस्मितञ्च मुख स्त्रियाः ॥३॥ तस्मिन्निति । तस्मिन्ननिश्चिते। अमेध्ये अपवित्रे। तुच्छेन अल्पेन निष्ठा नाशोऽस्येति तुच्छनिष्ठम् । विषजते विशेषात् सङ्गं करोति । तदाह अहो इत्यादि । (भाग० ११।२६।२०) ॥३॥ त्वङ्मांसरुधिरस्नायुमेदोमजास्थिसंहतौ। विन्मूत्रपूये रमतां कृमीणां कियदन्तरम् ॥४॥ 1 हेमचन्द्रकृतकाव्यानुशासने द्वितीयेऽध्याये १५श-सूत्रवृत्तिटव्या ।

·१६श अः] वीभत्सरसः विडादीनां त्रयाणां इन्द्वैक्यम् । त्वगादीनां सप्तानां संहतिः सङ्घातो यस्मिन् विन्मूतपूये तत्र रमतां प्राणिनाञ्च कृमीणाञ्च कियदन्तरम् । न कियदपीत्यर्थः। (भाग० ११।२६।२१) ॥४॥ पुंश्चल्यापहृतं चित्तं को न्वन्यो मोचितुं प्रभुः। आत्मारामेश्वरमृते भगवन्तमधोक्षजम् ॥५॥ पुंश्चली ऊर्वशी । नु अहो । अात्मनि स्वखरूपे सदानन्दघने आरमन्ति सर्वकालमभिव्याप्य क्रीडन्ति मनो व्यापारयन्ति ये ते तथा । जीवन्मुक्ता- इत्यर्थः तेषामीश्वरं नित्यमुक्तत्वात् । अत्र कायमिति क्षेपार्थन जुगुप्सा गम्यते । तस्या देहदोषा उद्दीपन- विभावाः । चिद्विकारादयोऽनुभावाः । सञ्चारिणस्तूह्याः। जगुप्सायुतस्य चेतसो भगवद्विषयत्वाद् भक्तिरसत्वम् । ऐलः श्रीकृष्णम् । ( भाग० ११।२६।१५) ॥५॥ अवधूतः। देहो गुरुर्मम विरक्तिविवेकहेतु- बिभ्रत् स्म सत्त्वनिधनं सततायुदकम् । तत्त्वान्यनेन विमृशामि यथा तथापि पारक्यमित्यवसितो विचराम्यसङ्गः ॥६॥ देह इत्यादि। कुतो गुरुः । यतो विरक्तिहेतुत्वयुक्त सत्त्वनिधनं जन्मनाशौ बिभ्रदिति। उदर्क उत्तरकालः फलम् । विवेकहेतुत्वमाह तत्त्वा- नीति । तत्त्वानि पुरुषादीनि । यथा यथावत् । याप्येवं तथापि पारक्यं श्वशृगालादिर्भक्ष्यमिदम् इति निश्चितोऽयम् । अतोऽसङ्गो ममत्वहीनोऽहं विचरामि । (भाग० ११।६।२५) ॥६॥ जायात्मजार्थपशुभृत्यगृहाप्तवर्गान् पुष्णाति यप्रियचिकीर्षया वितन्वन् ।

·२६२ सटीक-मुक्ताफले - । स्वान्ते सकृच्छमवरुद्धधनः स देहः सृष्ट्रास्य बीजमवसीदति वृक्षधर्मा ॥७॥ जन्मनाशवत्तामेवाह जायेति । यस्य देहाभिमानिन आत्मनः प्रिय- चिकीर्षया। वितन्वन् सम्पादयन् । पुष्णाति सकृच्छ यथा स्यात्तथा। अवरुद्ध- मर्जितं धनं येन । स्वान्ते आयुषः समाप्तौ। स देहः अस्य एतत्सजातीयस्य देहान्तरस्य। बीजं पुण्यपापे। अवसीदति क्लिश्यति । वृक्षधी यथा वृक्षो वृक्षान्तरजनकं बीजं प्रसूय नश्यति तथाऽयमित्यर्थः । (भाग० ११।६।२६) ॥७॥ लब्धा सुदुर्लभमिदं बहुसम्भवान्ते मानुष्यमर्थद्मनित्यमपीह धीरः। तूर्ण यतेत न पतेदनुमृत्यु याव- निःश्रेयसाय विषयः खलु सर्वतः स्यात् ॥८॥ विवेकहेतुत्वं पुनराह लब्धति । मानुष्यं मनुष्यत्वम् । बहूनां जन्मनामन्ते। यद्यप्यनित्यं तथाप्यर्थदं मोक्षदं मोक्षादन्यस्यानर्थत्वात् । निःश्रेयसाय यतेत । अनुमृत्यु मृत्योः सम्मुखम् । ननु विषयार्थमेव प्रयततां किमन्येन । तत्राह । विषय इति । सर्वतो नरकादावपि सुलभत्वात् । अत्र विभावादिविवेकः प्रागवत् । अवधूतो यदुम् । (भाग० ११।६।२६) ॥८॥ पिङ्गला। सन्तं समीपे रमणं रतिप्रदं वित्तप्रदं नित्यमिमं विहाय । अकामदं दुःखभयाधिशोक- मोहप्रदं तुच्छमहं भजेऽज्ञा ॥९॥ सन्तमिति । अहमज्ञा। इममात्मानं विहाय अन्यं रमणं भजामि । सेव्यासेव्यत्वद्योतनाय द्वयोर्विशेषणानि । वित्तं विचारः । विद विचारणे इत्यस्य भावे निष्ठायां रूपम् । नुदविदोन्देति वानत्वम् । मोहः भोगासङ्गा- द्विवेकाभावः। (भाग० ११।८।३१) ॥६॥ -1 धातुपाठः ७१३ 2 पाणिनि: ८२५६

·१६श अः]]
वीभत्सरसः
अहो मयात्मा परितापितो वृथा
साङ्केत्यवृत्त्यातिविगह्य वार्तया।
स्त्रैणानरायाऽर्थतृषोऽनुशोच्यात्
क्रीतेन वित्तं रतिमात्मनेछती॥१॥
.
न चैवं.
-
अज्ञत्वमेवाह अहो इति । आत्मा चित्तम् । साङ्केल्यवृत्या वेश्याधर्मेण ।
अतिविगाया वार्तया जीविकया । दुर्लभस्य वस्तुनः प्राप्तौ सुखं भवति
तदपि नास्तीत्याह । स्त्रीणादिति। स्त्रीणां वश्यानरान्न तु देवादित्यर्थः ।
च वित्तमपीत्याह अर्थेति । अर्थतृष्णायुक्तात् कृपणादित्यर्थः ।
विधेनापि सह सदैव सम्भोगोऽस्तीत्याह । अनुशोच्यादिति । मृत्युग्रस्ता-
दित्यर्थः । क्रीतेन विक्रीतेन । आत्मना देहेन । रतिं वित्तञ्चेच्छती याऽहं
तयेत्यर्थः। (भाग० ११।८।३२) ॥१०॥
यदस्थिभिनिर्मितवंशवश्य-
स्थूणं त्वचा रोमनखैः पिनद्धम् ।
क्षरन्नवद्वारमगारमेतद्-
विन्मूत्रपूर्ण मदुपैति काऽन्या ॥११॥
यत्राविवेकात् पूर्व वस्तुबुद्धिः तस्यैव विचार्यमाणत्वे वीभत्सतेत्याह ।
यदित्यादि। एतदगारं गृहं मदन्या का उपैति न कापीत्यर्थः । एतत् किं
भूतमित्याह । वंशा वेणवः । वश्यं तदाधारभूतं काष्ठं । स्थूणाः स्तम्भाः ।
क्षरन्ति नव द्वाराणि यस्मिन् तत् । पिङ्गला। (भाग०
११।८।३३) ॥११॥
-
पिनद्धं बद्धम् ।
मुचुकुन्दः।
विमोहितोऽयं जन ईश मायया
तदीयया त्वां न भजत्यनर्थट्टक ।
सुखाय दुःखप्रभवेषु सजते
गृहेषु योषित् पुरुषश्च वञ्चितः ॥१२॥

·सटीक-मुक्ताफले विमोहित इति । हे ईश । जनो योषित पुरुषश्चेति द्विविधो जनः । तदीयया मायया विमोहितो वञ्चितश्च । विमोहितत्वादुचिते न प्रवर्तते । वञ्चितत्वादनुचिते प्रवर्तते । तदेव पदद्वयेनाह । अनर्थे प्रपञ्चे दृक् यस्य स तथा। दुःखस्य प्रभवो जन्म येषु तेषु । ( भाग० १०॥५११४५ ) ॥१२॥ लब्धा जनो दुर्लभमत्र मानुष कथञ्चिदव्यङ्गमयत्नतोऽनघ पादारविन्दं न भजत्यसन्मति- हान्धकूपे पतितो यथा पशुः ॥१३॥ विमोहितत्वमेव युनः प्रपञ्चयति लब्ध्वेति । कथञ्चित् कुतश्चित् पुण्यात् । अव्यङ्गम् अविकलम् । असति विषये मतिर्यस्य । ( भाग० १०५१।४६ ) ॥१३॥ ममैष कालोऽजित निष्फलो गतो राज्यश्रियोन्नद्धमदस्य भूपतेः। मात्मबुद्धेः सुतदारकोशभू- वासजमानस्य दुरन्तचिन्तया ॥१४॥ कलेवरेऽस्मिन् घटकुड्यसन्निमे निरूढमानो नरदेव इत्यहम् । वृतो रथेमाश्वपदात्यनीकपै- गों पर्यटस्त्वागणयन् सुदुर्मदः ॥१५॥ अहमपि तथेति द्वाभ्यामाह । मभेति । उन्नद्ध उत्कटो मदो गर्वः । मत्र्ये देहे आत्मबुद्धिर्यस्य । कोशोऽर्थसश्चयः। चिन्तया आसजमानस्यासङ्गं प्राप्यमागस्य । अहमिति नरदेव इति च निरूढाभिमानो गां भुवं पर्यटन् त्वा त्वाम् अगणयन् दुर्मदोऽस्मीत्यर्थः । (भाग० १०॥५११४७।४८) ॥१४-१५॥

·१६श अः] बीभत्सरसः सावधान- प्रमत्तमुच्चैरितिकृत्यचिन्तया प्रवृद्धलोभं विषयेषु लालसम् । त्वमप्रमत्तः सहसामिपद्यसे क्षुल्लेलिहानोऽहिरिवाखुमन्तकः ॥१६॥ पुरा रहेमपरिष्कृतैश्चरन् मतङ्गजैर्वा नरदेवसंज्ञितः । स एव कालेन दुरत्ययेन ते कलेवरो विकृमिभस्मसंज्ञितः ॥१७॥ दुर्मदानाञ्च कामभयं द्वाभ्यामाह । प्रमत्तेति । इदं कृत्वेदं करिष्या- मीति चिन्तया तमत्तं प्रमादिनम् । उच्चरत्यर्थं लालसं कामिनम् । स्त्वम्। सहसा वेगन । क्षुधा लेलिहानः सृक्कभागम् अभिपद्यसे प्राप्नोषि । परिष्कृतैर्भूषितैः । मतङ्गजा हस्तिनः। ते तव कालेन । श्वादिभक्षिते विटसंज्ञा दग्घे भस्मसंज्ञा संशित इति । तारकादित्वादितच् । (भाग० १०॥५१॥४६।५०) ॥१६॥ १७॥ निर्जित्य दिक्चक्रमभृतविग्रहो वरासनस्थः समराजवन्दितः। गृहेषु मैथुन्यसुखेषु योषितां क्रीडामृगः पूरुष ईश नीयते ॥१८॥ करोति कर्माणि तपःसुनिष्ठितो निवृत्तभोगस्तदपेक्षया ददत् । पुनश्च भूयेयमहं- स्वराडिति प्रवृद्धतर्षों न सुखाय मनुष्यत्वेऽपि स्त्रीप्रसङ्गः क्वाप्यकर्मानुष्ठानं वा जुगुप्सितमित्याह निर्जित्य दि- गिति द्वाभ्याम् । मैथुन्यं मिथुनस्य कर्म । नीयते नितरामीयते प्राप्यत इत्यर्थः । पाणिनिः ५२।३६ । भूयासमहमिति वीरराघवसम्मतः पाठः । । कल्पते ॥१९॥ । 1 ·२६६ सटीक-मुक्ताफले तपःसुनिष्ठितो निष्टां प्राप्तः। तदपेक्षया भोगापेक्षया । निवृत्तभोगो ददद् दानञ्च करोति । पुनर्जन्मान्तरे। महान् स्वराट भूयेयं भवेयमिति प्रवृद्धाभिलाषो न सुखाय कल्पते । मुचुकुन्दः श्रीकृष्णम् । (भाग० १०१५.११५१. ५.२) ॥१८॥१६॥ जरासन्धबद्धराजानः। त एव कृष्णाद्य गभीररंहसा दुरन्तवीर्येण विचालिताः श्रियः। कालेन तन्वा भवतोऽनुकम्पया विनष्टदपाश्चरणौ स्मराम ते ॥२०॥ अथो न राज्यं मृगतृनिरूपित देहेन शश्वत् पतता रुजां भुवा । उपासितव्यं स्पृहयामहे विभो क्रियाफलं प्रेत्य च कर्णरोचनम् ॥२१॥ । एवं बीभत्सरूपेण भक्तिरसमनुभवतो भगवत्स्मृतिरन्या स्मृतिश्च स्यादिति क्रमाद्दाभ्यामाह त एवेति। हे कृष्ण! ये प्रागैश्वर्यमदान्धा अभूम त एव वयम् अद्य ते चरणौ स्मराम । यतो विनष्टदर्पाः। तदेव कुतः । यतस्तव तन्वा कालेन । श्रियः सकाशाद् विचालिताः। (भाग० १०॥७३।१३) ॥२०॥ अथो त्वचरणस्मरणानन्तरम् । मृगतृषा मरीचिकया निरूपितं व्याख्यातम् । तत्तुल्यमित्यर्थः । रुजां रोगाणां भुवा आश्रयेण । अनेन भोज्यभो- जकयोरप्यनित्यत्वमुक्तम् । उपासितव्यं न स्पृहयामहे सेव्यबुद्धया न गृह्णीम इत्यर्थः । यच्च प्रेस परलोकं गत्वा । क्रियाया ज्योतिष्टोमादेः फलम् । तदपि न । 3 मृगणिरूपितमिति खामिसम्मतः पाठः। मगड्निरूपितमित्ययं पाठः श्रीजीव- गोरखामिभिरपि वैषणवतोषण्यां वोपदेवपाठ इत्यल्लिखितो दृश्यते ।

·१६श अः]
बीभत्सरसः
स्पृहयामहे । यतस्तत् कर्णरोचनं केवलं श्रवणमात्रप्रीतिजनक न तु भोगक्षमम् ।
अविशुद्धिक्षयादिदोषदूषितत्वादिति भावः । राजानः श्रीकृष्णम् । ( भाग०
१०१७३।१४) ॥२१॥
श्रीवोपदेवकृते मुक्राफले विष्णुभकानां बीभत्सरसः।
इति षोड़शोऽध्यायः ॥१६॥
इति हेमाद्रिविरचितायां कैवल्यदीपिकायां विष्णुभक्तानां वीभत्सरसः ।
समाप्तोऽयं षोडशोऽध्यायः ॥१६॥

·सप्तदशोऽध्यायः शान्तरसे नारदः। तत्रान्वहं कृष्णकथाः प्रगायता- मनुग्रहेणाणवं मनोहराः। ताः श्रद्धया मेऽनुपदं विशृण्वतः प्रियश्रवस्यङ्गममाभवदतिः ॥१॥ अथ वैराग्यसंसारभीरुतातत्त्वज्ञानवीतरागपरिशीलनपरमेश्वरानुग्रहतपोवन- विविक्तसेवादिविभावं यमनियमाध्यात्मशास्त्रचिन्तनसर्वभूतसमत्वदर्शनपरार्थकारि- त्वाद्यनुभावं धृतिस्मृतिमतिनिर्वेदहर्षादिव्यभिचारिणं शमस्थायिभावं शान्तरस- मारभते। शान्तेति । तनेत्यादि । तत्र मुनिसमीपे । अशृणवं श्रुतवानहम् । अनुपदं पदे पदे । पदार्थोऽपि न तिरोहित इत्यर्थः । प्रियश्रवसि श्रीकृष्णणे । रतिर्भक्तिः । श्रद्धया मे रतिः । ममेत्यकृत्रिमत्वार्थम् । अङ्ग अहो व्यास ! ( भाग० ११५।२६ ) ॥१॥ । तस्मिंस्तदा लब्धरतेमहामुने प्रियश्रवस्यस्खलिता मतिर्मम । ययाहमेतत् सदसत् स्वमायया पश्ये मयि ब्रह्मणि कल्पित त्विदम् ॥२॥ ननु किं रत्येति चेत्तताह । तस्मिन्निति । तस्मिन् श्रीकृष्णे प्रियवसि । अस्खलिता मतिः निःसंशयं ज्ञानम् । यत्रैव रतिस्तत्रैव मतिरित्यर्थः । यया मत्या । 1 हमचन्द्रवत-काव्यानुशासने द्वितीयेऽध्याये १७श-सूव' द्रष्टव्यम्। 2 लब्धरचेरिति खामि पाठः । 3 महामते इति क्वचिद्भागवते 4 विदमित्यत्र परे इति स्वामिसम्मतः पाठः ।

·.. महानुभावप्रसङ्गादचिरेणैव तत्त्वज्ञानमुत्पद्यत इत्याह । एवमिति । अनु- १७श अः] शान्तरसः सदसत् स्थूलसूक्ष्म रूपद्वयम् । ममैव मायया मय्येव ब्रह्मरूपे. कल्पितम् आरोपि- तम्। रज्जुभुजङ्गवत् । पश्ये अद्यापि पश्यामि । एतदिदमितिपदद्वयेन यथाऽन्यत्र सत्यो भुजङ्गो रज्ज्वामारोपितो न तथाऽन्यत्र सत्य रूपद्वयं ब्रह्मण्यारोपितम् । किन्त्विदमेव ' इत्युक्तम् । अनिर्वाच्यमित्यर्थः । ( भाग० ११५१२७ ) ॥२॥ एवं शरत्प्रावृषिकावृतू हरे- विशृण्वतो मेऽनुसवं यशोऽमलम् । संकीर्त्यमानं मुनिभिर्महात्मभि- भक्तिः प्रवृत्तात्मरजस्तमोपहा ॥३॥ सवम् अवसरेऽवसरे । किम्भूता भक्तिः । आत्मनोऽन्तःकरणस्य रजस्तमसी अपह- न्तीति। तथा शुद्धसत्त्वात्मिकेत्यर्थः । ज्ञानस्यैव सा परा काष्ठा यस्यामभ्युदितायां प्रत्युदितख्यातिरेवं मन्यते प्राप्त मे प्रापणीयं क्षीणाः क्षेतव्याः क्लेशाः छिन्नः क्लिष्टो वा भवसंक्रमो यस्याविच्छेदाजनित्वा म्रियते मृत्वा च पुन- र्जायत इति । अत्र च ते मय्यपेताखिलचापल4 इति पूर्वश्लोकेन सकलचापलत्यागात्मा शमः स्थायी उक्तः । श्रद्धा कथाश्रवणञ्च त्युद्दोपनविभावाः । भगवानालम्बनम् । सर्वत्रात्मैक्यकथन- मनुभावः । अस्खलिता मतिर्व्यभिचारी । एवमेष विभावानुभावव्यभिचारि- संयोगाद्रसः शान्तो निष्पद्यते । न च शमस्य सर्वचित्तवृत्युपरमात्मकत्वेन रत्यावभावरूपत्वाद्भावत्वं विप्र- तिषिद्धमिति शङ्कयम् प्रशान्तवाहितारूपवृत्तिसद्भावेन भावत्वोपपत्तेः। प्रशान्तमेव हि चित्तं तत्तत्कारणवशादतिहासादिपरिणाममनुभवतीति रत्या- दीनां मूलरूपत्वादस्य नाभावरूपत्वम् । न हि शक्यं वक्तु 1 इत्यमिति स्वामिसम्मतः पाठः । 2 क-संज्ञकमाटकायां प्राप्तमेवेति पाठः । 3 योगसूतीयं (१।१६) व्यासभाष्य द्रष्टव्यम् । भाग० ११५२४ 5 मुतासङ्गति माटकादृष्टः पाठः। सतूप्रसङ्गः घटाभावो 4 ·सटीक-मुक्ताफले मृत्तिका पटाभावस्तन्तव इति । निरतिशयानन्दहेतुत्वेन चास्य रसेषु श्रेष्ठ्यम् । यदाहुः यञ्च कामसुखं लोके यच्च दिव्यं महत् सुखम् । तृष्णानयसुखस्यैते नार्हतः षोडशी कलाम् ॥ इति । ननु एते ह्यष्टौ रसाः प्रोक्ता द्रु हिणेन महात्मना इति वदतो भरतस्य शृङ्गारादावष्टके रसत्वमभिप्रेतम् । न त्वस्मिन्नवमे । तत् कथ- मुच्यते । सत्यम् । किन्तु नाट्यविषयेऽष्टानामेव रसत्वं नान्यस्येति तस्याभिप्रायः । - अत एवं अष्टौ नाट्य रसाः स्मृताः इति तेनैवोक्तम् । सर्वस्यैव शान्तापलाप इति तु व्याख्याने तुष्यन्ति तरुणाः कामे मोक्षे चापि विरागिणः। 4 धर्मो धर्मप्रवृत्तानां कामः कामोपसेविनाम् ।। इत्यादि तस्यैव वचन विरुध्येत । अत एवायमभिनवगुप्तपादेर्महता संभ्रमेण प्रतिष्ठापितः। महाभारतादौ चास्यैव साम्राज्यम् । ननु तथाप्यस्य विषयजुगुप्सारूपत्वाद् बीभत्सेऽन्तर्भावो युज्यते इति चेन्न । इह जुगुप्सायाः सञ्चारित्वेनावस्थापितत्वात् पर्यन्तनिर्वाहे तस्य मूलत एच विच्छेदात् । यत्र तु बीभत्समानो विरज्यते तत्र बीभत्स एव । लालां वक्तासवं वेत्ति मांसपिण्डौ पयोधरौ। मांसास्थिपिण्डे जघने जनः कामग्रहातुरः ॥" 1 महाभारतम् ( कुम्भघोणम् ), शान्तिपर्व, मोक्षधर्मः १७३, ४७ । नाव्यशास्त्रम् ६।१७। नाव्यशास्त्रम् हा१६ । 4 काशीत शौखम्बा-ग्रन्थमालायां प्रकाशिते नाट्यशास्त्र (२७४६०) मोतेष्वध विरागिण इति चतुर्थचरणपाठः । अभिनवभारत्या (बडोदायधमाला-प्रकाशिनायां ३४०पृ: तु मोचे चापि विरागिण इत्येवंरूप एवीडतः। 5 नाट्यशास्त्रम् (वडोदा) १६१०६ नाट्य शास्त्रस्य षष्ठाध्यायटोकाया अन्तिमभागे (वडोदा शान्तरसविचारो द्रष्टव्यः । 7 सुभाषितग्रन्थ घृद्धृतोऽयं श्लोकः । 6 ·१७श अः] .. शान्तरसः तथा नाप्यस्प तथाप्रसङ्गः । उत्तानोच्छूनमण्डूक्रपाटितोदरसन्निभे। लेदिनि स्त्रीवणे सक्तिरकृमेः कस्य जायते ॥ इति। धर्मवीरेऽन्तर्मावः तस्याभिमानमयत्वेन व्यवस्थानात् अस्य चाहङ्कारप्रशमैकरूपत्वात् । तथापि तयोरेकत्वपरिकल्पने वीररौद्रयोरपि धर्मवीरादीनां चित्तवृत्तिविशेषाणां सर्वाकाराहङ्काररहितत्वे शान्तरसभेदत्वमिति व्यवस्थाप्यमाने न कश्चिद्विरोधः । तस्माद्वीभत्सादिभ्यः पृथगभूतः शमस्थायिभाव उत्तमप्रकृतिरहङ्कार- शैथिल्यात्मकोऽस्तु शान्तनामा रस इत्यनिच्छताऽप्यवश्यमभ्युपेतव्यम् । नारदो व्यासम् । (भाग० १।५।२८ ) ॥३॥ कपिलः। सतां प्रसङ्गान्मम वीर्यसंविदो भवन्ति हत्कर्णरसायनाः कथाः । तजोषणादाश्वपवर्गवत्मनि श्रद्धा रतिभक्तिरनुक्रमिष्यति ॥४॥ सतामित्यादि । वीर्य महिमानं सम्यग् वेदयन्तीति वोर्यसंविदः । वान्ति पर्ण- शुषो वाता इतिवदन्तभौवितनिजोऽत्र विदिः । रसायना अमृतीभूताः। तज्जोषणात् कथासेवनात् । अपवर्गस्य मोक्षस्य वर्त्मनि मागें मयि साकारे। प्रथम श्रद्धा प्रसन्नचित्तत्वम् ततो रतिरासक्तिः । ततो भक्तिः परमप्रेमात्मिका यल्लाभेन ब्रह्मादिपदान्यपि तृणाय मन्यन्त इत्यनुक्रमः । (भाग० ३।२५।२५) ॥४॥ भत्तया पुमान् जातविराग ऐन्द्रियाद्- दृष्टश्रुतान्मद्रचनानुचिन्तया। 1 लोकोऽयं मम्मटलतकाव्यप्रकाशे (७ उः। ३०४ श्लो:) हेमचन्द्रकृतकाव्यानुशासन हत्ती च (३ अः । ६ सू० ३०४ श्लो:) दृश्यते । 2 हेमचन्द्रकृत-काव्यानुशासन-सूत्रवृत्तिः (अ.३। सू१७) द्रष्टव्या ।

·सटीक-मुक्ताफले चित्तस्य यत्तो ग्रहणे योगयुक्तो यतिष्यते ऋजुभियोगमार्गः ॥५॥ तदेवाह भक्तयेत्यादि । ऐन्द्रियमिन्द्रियजन्यं सुखम् । दृष्टमैहिकम् । श्रुतं पारलोकिकम् । मम रचनायाः सर्गविसर्गादेः अनुचिन्ता यस्यां भक्तौ । ऋजुभिर्योगमागैर्यमादिभिः । चित्तस्य ग्रहणे वशीकरणे । यत्तः सावधानः सन् यतिष्यते । ततो योगयुक्तः समाधिसम्पन्नो भवतीत्यर्थः । (भाग० ३।२५।२६) ॥५॥ कपिलो देवहूतिम् । पुंसां किलैकान्तधियां स्वकानां याः सम्पदो दिवि भूमौ रसायाम् । न राति यत्र स्मय उद्वेग आधि- मंदः कलिर्व्यसनं सम्प्रयासः॥६॥ • पुसामित्यादि । एकस्मिन्नीश्वरे अन्तो बन्धनं यस्याः सा धीर्येषां ते तथा । अति बन्धने इति भूवादी । भगवनिष्ठानामित्यर्थः । रसा पातालान्ता । तेषां न राति न ददाति । यत्र यासु सम्पत्सु । स्मयो गर्वः कुलश्वर्यावलेपादन्येषामना- दरः। उद्वेगश्चित्तानवस्थितिः । आधिश्चिन्ता। मदोऽहङ्कारः। कलिविरोधः । व्यसनं चित्तस्य तत्परत्वम् । संप्रयासः सम्यक् क्लेशः । (भाग० ६।११।२२) ॥६॥ त्रैवर्णिकायासविघातमस्मत्- पतिविधत्ते पुरुषस्य शक्र । ततोऽनुमेयो भगवत्प्रसादो यो दुर्लभोऽकिञ्चनगोचरोऽन्यैः ॥७॥ तदेवाह वर्गिकेति । त्रिवर्गः प्रयोजनं यस्यायासस्य तस्य विघातम् । अस्मत्पतिर्विष्णुः । हे शक्र ! ततो विघातात् । अन्यैर्धनादिसक्तः। ( भाग० ६।११।२३) ॥७॥ 1 भाग न राति यहष 2 धातुपाठः १६१ ·१७श श्रः] शान्तरसः अहं हरे तव पादेकमूल- दासानुदासो भवितास्मि भूयः । मनः स्मरेतासुपतेर्गुणानां गृणीत वाक् कर्म करोतु कायः ॥८॥ - तस्मात् स्मयादिदुष्टत्वात् सम्पदस्त्यक्ता भगवद्दास्यमभ्यर्थय इत्याह । अह- मित्यादि। तव पाद एको मूलमाश्रयो येषां तेषां दासानामनुदासो भवितास्मि भविष्यामि। भूयः पुनः । प्रागेकवारं चित्रकेतुत्वेन भूतत्वात् । असुपतेः प्राणाधिष्ठातुः। कर्म तद्गृहमार्जनादि । एका कर्मणि पष्ठी। सम्बन्धे। (भाग० ६।११।२४) ॥८॥ . अन्या न नाकपृष्ठं न च पारमेष्टयं न सार्वभौम न रसाधिपत्यम् । न योगसिद्धीरपुनर्भवं वा समञ्जसं त्वां विरहय्य काङक्ष ॥६।। .. सार्वभौम-नाकपृष्ठः ननु किं महास्येन वाराज्यादिष्वन्यतमं वियतामिति चेत्तत्राह। न नाकेति । नाकपृष्टम् ऐन्द्र स्थानम् । सार्वभौमं सर्वस्या भूमेरीश्वरत्वम् । पारमेष्ठ्य ब्राह्म पदम् । योगसिद्धिरणिमाद्या। अपुनर्भवो मोक्षः । समञ्जसं त्वामिति हेतुगर्भ- विशेषणम्। व्युत्क्रमनिर्देशेऽप्यर्थक्रमबलीयस्त्वात् पातालपरमैश्वर्य-योगसिद्धि-पारमेष्ट्यापुनर्भवेषत्तरोत्तरप्रकर्षो विवक्षितः । अत च नाकपृष्ठादीनां पञ्चानां कालकलितत्वेन मोक्षस्य च नित्यत्वेन निरतिशय- सुखैकरूपत्वेन तदनुभवाभावादसमञ्जसतयाऽनाकाङ क्षत्वम् । तद्वैलक्षण्येन समञ्जसत्वादाकाङ क्षत्वम् ( भाग० ६।११।२५) ॥६॥ अजातपक्षा इव मातरं खगाः स्तन्यं यथा वत्सतराः क्षुधार्ताः । भगवति तु 1 आयोति माटकालब्धः पाठः। 2 समञ्जस ले ति स्वामिपाठः ।

·२७४ सटीक मुक्ताफले प्रियं प्रियेव व्युषितं नवोढा मनोऽरविन्दाक्ष दिदृक्षते त्वाम् ॥१०॥ त्वां काङ क्ष इत्युक्तम् । तदेव प्रपञ्चयत्यजातेति । व्युषितं दीर्घप्रवासिनम् । अजातपक्षादिभिस्त्रिभिरुपमानैर्यथोत्तर ज्ञानप्रकर्षात् सुषुप्ताद्यवस्थात्रयं क्रमाल्लक्षितम् । ततश्चावस्थात्रयेऽपि त्वां मनो दिदृक्षत इत्यर्थः। यद्वोपमात्रयेण क्रमादुत्कण्ठया मन्दमध्यमोत्तमरूपमवस्थात्रयमुक्तम् । (भाग० ६।११।२६) ॥१०॥ ममोत्तमःश्लोकजनेषु सख्यं संसारचक्र भ्रमतः खकर्मभिः। त्वन्मायया त्वात्मजदारगेहे- ष्वासक्तचित्तेषु न नाथ भूयात् ॥११॥ ननु प्राचीनकर्मक्षपणार्थ त्वया तत्रैव स्थेयं कुतो मद्दर्शनमिति चेत् तथापि संसृतौ भ्रमता मयापि किञ्चिदभ्यर्थ्यमस्तीत्याह ममेति । हे उत्तमःश्लोक आत्मजादिष्वासक्तचित्तेषु जनेषु मे सख्यं न भूयात् । आत्मा देहः । वृत्रो हरिम् । (भाग० ६।११।२७) ॥११॥ अकरः। किं मया चरितं भद्र' कि तप्त परमं तपः । किं वाथाप्यहते दत्तं यदृक्षाम्यद्य केशवम् ॥१२॥ अर्हते सत्पात्राय । (भाग० १०॥३८॥३) ॥१२॥ मम तदुर्लभं मन्य उत्तमःश्लोकदर्शनम् । विषयात्मनो यथा ब्रह्मकीर्तनं शूद्रजन्मनः ॥१३॥ आत्मा मनः। ब्रह्म वेदः। (भाग० १०३८१४) ॥१३॥ 1 भाग० विषमा ·शान्तरसः १७श अः] मैवं ममाधमस्यापि स्यादेवाच्युतदर्शनम् । ह्रियमाणः कालनद्या क्ववित्तरति कश्चन ॥१४॥ अथवा दुर्लभमिति मैवम् । किन्तु सुलभम् । ( भाग० १०३८१५) ॥१४॥ ममाद्यामङ्गलं नष्ट फलवांश्च व मे भवः। यन्नमस्ये भगवतो योगिध्येयाङ्ग्रिपङ्कजम् ॥१५॥ भवो जन्म । ( भाग० १०३८।६) ॥१५॥ कंसो बताधाकृत मेऽत्यनुग्रह द्रक्ष्येऽविपद्म प्रहितोऽमुना हरेः। कृतावतारस्य हुरत्ययं तमः पूर्वेऽतरन् यन्नखमण्डलत्विषा ॥१६॥ - बतेति विस्मये। अमुना कंसेन प्रहितः प्रस्थापितः। ननु किमङ्कि- पद्म दृष्टेऽपि । तत्राह । दुरत्ययमिति । पूर्वे सनन्दनादियोगिनः । यस्याङ्घि, पद्मस्य हृत्पद्मकर्णिकायामर्पितस्य त्विषा तमः पञ्चपर्वाविद्याम् अतरन् तीर्णवन्तः । ( भाग० १०॥३८१७) ॥१६॥ यदर्चितं ब्रह्मभवादिभिः सुरः श्रिया च देव्या मुनिभिः स सात्वतः। गोचारणायानुचरैश्चरद्धने यद्गोपिकानां कुचकुङ्कुमाङ्कितम् ॥१७॥ न वेदमचि पद्म मुक्तिमात्रफलम् किन्तु चतुवर्गमपि प्रसूते इत्यभि- प्रेत्याह यदिति । यदवि पद्मम् । अनुचरैगोपैः सह । ब्रह्मादिभिरर्चितम् ।

·सटीक-मुक्ताफले
-
-
..
है
निजेश्वर्यनिर्वाहायेत्यर्थसिद्धिरुक्ता । श्रियेति कामस्य । मुनिभिरिति मुक्तः । सात्व-
तैरिति धर्मस्य । सत् सत्त्वं विद्यते यस्मिन् स सत्वान् विष्णुः । स भजनीयो
येषान्ते तथा । वैष्णवा इत्यर्थः । गोचारणायेति । त्रिभिर्विशेषणैः पशुपामर-
स्त्र्यादिष्वपि सानुग्रहत्वात् सुप्रसन्नत्वमुक्तम् । ( भाग० १०॥३८१८) ॥१७॥
द्रक्ष्यामि नूनं सुकपोलनासिक
स्मितावलोकारुणकञ्जलोचनम् ।
मुखं मुकुन्दस्य गुडालकावृतं
प्रदक्षिणं मे प्रचरन्ति वे मृगाः ॥१८॥
का पद्मम् ।
स्मितयुक्त अवलोको यस्मिन् तथा अरुणे कञ्जवत् लोचने यस्मिन् ।
पश्चादनयोः कर्मधारयः।
गुडा वका ये अलकाचूर्णकेशाः
तैः वक्रकेशरावृतमित्यर्थः । कुतो नूनं तद्रक्ष्यसि तत्राह । प्रदक्षिणमिति ।
वै यस्माद् मृगा इत्यत्राविशेषोक्तावप्ययुग्मसंख्या गौराश्चेति ज्ञयम् । तथा चोक्त
शाकुनतन्त्र
पुण्येन गत्यागमयोरयुग्माः प्रदक्षिणं गौरमृगाः प्रयान्ति ।
समा न शस्ता न च वामयाताः कृष्ण विमिश्रा न भवन्ति दुष्टाः ॥
इति । ( भाग० १०३८६ ) ॥१८॥
अप्यद्य विष्णोर्मनुजत्वमीयुषो
भारावताराय भुवो निजेच्छया।
लावण्यधानो भवितोपलम्भनं
-
मान न स्यात् फलमञ्जसा दृशः॥१६॥
अपि अहो । ईयुषः प्राप्तस्य । भविता भविष्यति । उपलम्भनं दर्शनम् ।
तेन च मह्य मम दृशः दृष्टे: फलं न स्यादिति न । किन्तु द्वौ नौ
प्रकृतमर्थ सातिशयं गमयत इति स्यादेवेत्यर्थः । ( भाग० १०३८।१०) ॥१६॥

·१७श प्रः ] शान्तरसः य ईक्षिताहरहितोऽप्यसत्सतोः खतेजसापास्ततमोभिदाभ्रमः। खमाययात्मनचितैस्तदीक्षया प्राणाक्षधीभिः सदनेष्वभीयते ॥२०॥ - कोऽसौ विष्णुरिति चेत्तताह । य इति । यः सदनेषु क्षेत्रेषु अभीयते क्षेत्रज्ञ- तया प्रतीयते । किम्भूतेषु क्षेत्रेषु । प्राणाक्षधीभिविशिष्टेष्वित्यर्थः । प्राति पूरयति सर्वमिति प्राणाः स्थूलसूक्ष्माणि दश भूतानि । प्राते न्यादिल्युप्रत्यये 1 रूपम् । अक्षाणि दशेन्द्रियाणि ' धियश्चत्वार्यन्तःकरणानि । चतुर्विंशतितत्त्वरूपेष्वित्यर्थः । तत् किमेतान्यप्यात्मवन्नित्यानि नेत्याह । आत्मन्निति । आत्मनि अधिष्टाने रचितैः रचिताभिरित्यर्थः । नन्वद्वितीयत्वादसहायस्य कुतः कर्तृत्वं तत्राह 'स्वेति । खशक्तिमायाद्वारेण रचितैरित्यर्थः । तथापि मायाया जडत्वान्न कर्तृत्वमिति चेत्तत्राह । तदीक्षयेति । स ऐक्षत बहु स्यां प्रजायेयेत्यादिश्रुतिप्रसिद्ध क्षा दर्शनं यस्यां मायायां सा तथा। अयमर्थः । अचेतनापि माया चैतन्यच्छाया- पतितमात्राध्यापिपर्ति अयस्कान्तमणिसन्निधानादिव लोहम् । मायासम्बन्धा- नन्तरभावीदमुक्तम् । ततः प्रागभाविरूपमाह । असतूसतोः कार्यकारणयोः । इक्षिता द्रष्टा । अहंरहितोऽपि इदमहं पश्यामीत्यभिमानरहितोऽपि । अहं- राहित्ये हेतुमाह खतेजसेति । स्वेन तेजसा चित्प्रकाशेन अपास्तं दूरीकृतं तमोऽज्ञानं भिदा तत्कार्यं विपर्ययो वा भ्रमः तत्संस्कारः संशयो वा येन स तथा । अज्ञानादिसंसर्गशून्य इत्यर्थः । ( भाग० १०॥३८॥११) ॥२०॥ - यस्याखिलामीवहभिः सुमङ्गलै- वाचो विमिश्रा गुणकर्मजन्मभिः । प्राणन्ति शुम्भन्ति पुनन्ति वै जगद्- यास्तद्विरक्ताः शवशोभना मताः ॥२१॥ 1 पाणिनि: ३।१।१३४ 2 छान्दोग्योपनिषत् ६ारा३

·सटीक-मुक्ताफले
अमीवं पापं नन्तीत्यमीवहानि तैः। प्राणन्ति जीवयन्ति । शुम्भन्ति
शोभयन्ति । अन्तावितनिजवन प्राणितिशुम्भती। तद्विरक्ताः विष्णु-
गुणाादहीनाः । शवशोभनाः शवालङ्करणानि । (भाग० १०॥३८॥१२) ॥२१॥
स चावतीणः किल सात्वतान्वये
स्वसेतुपालामरवयंशर्मकृत् ।
यशो वितन्वन् व्रज आस्त ईश्वरो
गायन्ति देवा यदशेषमङ्गलम् ॥२२॥
स विष्णुः। सात्वतान्वये यदुवंशे। किल प्रसिद्धौ। यद् यशः ।
अशेषाणि मङ्गलानि यस्मिन् यशसि । भाग० १०॥३८॥१३ ) ॥२२॥
तन्त्वद्य नूनं महतां गतिं गुरु
त्रैलोक्यकान्तं दृशिमन्महोत्सवम् ।
रुपं द्धानं श्रिय ईप्सितास्पदं
द्रक्ष्ये ममासन्नुषसः सुदर्शनाः ॥२२॥
गुरुमुपदेष्टारम्। गतिं प्राप्यम् । दृशिमतां विशालदृष्टीनां महानुत्सवो
यस्माद्रपात् । उषसः प्रातःकालस्य सम्बन्धिनः ।
सुप्रशस्तदर्शनाः दध्या-
ज्यदूर्वादयः। उपसि मयैते दृष्टा इत्यर्थः। (भाग० १०॥३८।१४) ॥२३॥
अथावरूढः सपदीशयो रथात्
प्रधानपुंसोश्चरणं स्खलब्धये
धिया धृतं योगिभिरपयहं ध्रुवं
नमस्य आभ्याञ्च सखीन् वनौकसः ॥२४॥
।
अथ दर्शनानन्तरम् । ईशौ रामकृष्णौ । प्रधानपुंसोः प्रकृति-
पुरुषयोः । खलब्धये आत्मप्राप्त्यै । आभ्यामनयोः । (भाग० १०॥३८।१५)
॥२४॥

·१७शयः berendendo शान्तरसः अप्याङ्खिमूले पतितस्य मे विभुः शिरस्यधास्यन्निजहस्तपङ्कजम् । दत्ताभयं कालभुजङ्गरंहसा प्रोद्वेजितानां शरणैषिणां तृणाम् ॥२५॥ अधास्यत् धास्यति किमिति काका गाम्यते। (भाग० १०३८।१६) ॥२५॥ समहणं यत्न निधाय कौशिक- स्तथा बलिश्चाप जगत्तयेन्द्रताम् । यद्वा विहारे व्रजयोषितां श्रम स्पर्शेन सौगन्धिकगन्ध्यपानुदत् ॥२६॥ कोशिक इन्द्रः । यत्र हस्तपङ्कजे। कह्नारं तद्वद्गन्धो यस्य तत्तथा । १०३८।१७) ॥२६॥ विहारे रासक्रीडायाम् । सोगन्धिक अपानुदत् अपाचकार । ( भाग० न मय्युपैष्यत्यरिखुद्धिमच्युतः कंसस्य दूतः प्रहितोऽपि विश्वदृक् । योऽन्तर्वहिश्चेतस एतदीहितं क्षेत्रज्ञ ईक्षत्यमलेन चक्षुषा ॥२७॥ उपैष्यति प्राप्स्यति । यद्यपि कंसस्य दूतः प्रहितश्च तेनैवाहम् । यतो विश्वक। तदेवाह योऽन्तरिति । एतस्य जनस्येहितं चेष्टाम् । अमलेन चक्षुषा प्रज्ञानदृष्ट्या । ( भाग० १०३८११८) ॥२७॥ अप्यविमूलेऽवहितं कृताञ्जलि मामीक्षिता सस्मितमाया दृशा । 1 ख-संज्ञकमाटकायां गिरीति पाठः ।

·सटीकमुक्ताफले सपद्यपध्वस्तसमस्तकिल्विषो वोढा मुदं वीतविशङ्क ऊर्जिताम् ॥२८॥ अवहितं अङ घ्रिमूलविषये कृतावधानम् । ईक्षिता ईक्षिष्यते। वोढाहं भविष्यामि। वहेस्तृणि रूपम् । न तु लुटि । वोढास्मीति हि तत्र स्यात् । (भाग० १०॥३८॥१६) ॥२८॥ - सुहृत्तमं ज्ञातिमनन्यदैवतं दोभ्यों बृहद्भ्यां परिरप्स्यतेऽथ माम् । आत्मा हि तीर्थीक्रियते तदैव मे बन्धश्च कर्मात्मक उच्छसित्यतः ॥२६॥ अनन्यदैवतं भक्तम् । सुहृत्तममतिमित्रम् । ज्ञाति सम्बन्धिनम् । परिरप्स्यते आलिङ्गिष्यति । आत्मा शरीरम् । तीर्थीक्रियते सर्वपावनार्थत्वात् कर्मात्मको वन्धः पुण्यपापग्रन्थिः । उच्छू सिति शिथिलो भवति । अतः परि. रम्भात् । (भाग० १०३८।२०) ॥२६॥ लब्ध्वाङ्गसङ्ग प्रणतं कृताञ्जलि मां वक्ष्यतेऽक्रू र ततेत्युरुश्रवाः । तदा वयं जन्मभृतो महीयसा नैवाहतो यो धिगमुष्य जन्म तत् ॥३०॥ हे अक्र र ! तत हे तात । स युरुश्रवाः स्फीतकीर्तिः ततस्तत्- कर्त कं सम्भाषणमपेक्षत इत्यर्थः । जन्मभृतः श्लाघ्यजन्मानः। यो हि महीयसा नादृतः तस्य तत्तथाविधमपि जन्म धिङ निन्दितमित्यर्थान्तरन्यासः। (भाग. १०३८।२१)॥३०॥ न तस्य कश्चिद्दयितः सुहृत्तमो न वाप्रियो द्वेष्य उपेक्ष्य एव वा।

·१७श अः । शान्तरसः तथापि भक्तान् भजते यथा तथा सुरद्रुमो यद्वदुपाश्रितोऽर्थदः ॥३१॥ नन्वस्य कुतो महीयस्त्वम् । मिनामित्रविकल्पवत्त्वात् । अत प्राह न तस्येति । दयितो निरूपाधेः स्नेहस्यास्पदम् सुहृत्तमः सोपाधिकस्य । अप्रियः अरुचिमात्रस्य । द्वेष्यः अपकारस्यापि । उपेक्ष्यः औदासीन्यस्यापि । कथन्तर्हि भक्लेषु वत्सलत्वम् । तत्राह तथेति । यथावत् यद्वत् । सुरद्रुम उपाश्रित एवार्थदः। तथा तेन प्रकारेणायमित्यर्थः । सेवाकृत वैषम्यं नतु सेव्यकृत- मिति प्रागुक्तम् । ( भाग० १०१३८।२२) ॥३१॥ किश्चाग्रजो मावनतं यदूत्तमः स्मयन् परिष्वज्य गृहीतमञ्जली । गृहं प्रवेश्याप्तसमस्तसत्कृतं सम्प्रक्ष्यते कंसकृतं खबन्धुषु ॥३२॥ अग्रजो बलभद्रः। प्राप्त समस्त सत्कृतं सत्कारो येन मया तम् । ( भाग० १०॥३८॥२३) ॥३२॥ पदानि तस्याखिललोकपाल- किरीटजुष्टामलपारेणोः। ददर्श गोष्ठे क्षितिकौतुकानि विलक्षितान्यजलताङ्कुशाद्यैः ॥३३॥ - तस्य विष्णोः एवं मनोरथान् कुर्वन् व्रज प्राप्त इत्याह । पदानीति । लता लताकारा रेखा । ( भाग० १०॥३८।२५) ॥३३॥ तहानाहादविवृद्धसम्भ्रमः प्रेम्णोर्ध्वरोमाश्रुकलाकुलेक्षणः । भाग० यवागुशायैः । ६ ·२८२ सटीक-मुक्ताफले रथावस्कन्ध स तेष्वचेष्टत विभोरमून्यविरजांस्यहो इति ॥३४॥ सः अकरः । तेषां पदानां दर्शनादाबादः । अवस्कन्ध अवतीर्य। तेषु पदेषु । ( भाग० १०॥३८२६ ) ॥३४॥ देहं भृतामियानों हित्वा दम्भं भियं शुचम् । सन्देशाद्यो हरेर्लिङ्गदर्शनश्रवणादिभिः ॥३५॥ देहं भृतां देहिनाम् । सन्देशाद् वार्ताहरादपि । हरिलिङ्गदर्शनश्रबणादि- भिरियान् एतावानेवार्थः फलं यत्ते पादपूते रजसि विलुण्ठनमित्यर्थः । शुकः । ( भाग० १०३८।२७) ॥३५॥ सिद्धाः। अयं ते कथामृष्टपीयूषनद्यां मनोवारणः क्लेशदावाग्निदग्धः। तृषातोऽवगाढो न सस्मार दाह न निष्कामति ब्रह्मसम्पन्नवन्नः ॥३६॥ 2 मृष्ट निर्मलम् । मन एव वारणो गजः । शाः अविद्यादयः पञ्च । अवगाढो ममः। दाहं प्रागजातम् । ब्रह्मसम्पन्नवत् समाधिस्थवत् । सिद्धा भगवन्तम् । (भाग० ४।७३५) ॥३६॥ भवापवर्गों म्रमतो यदा भवे- जनस्य तद्यच्युत सत्समागमः। 1 स्वामिसम्मत: पाठस्तु त्वत् इति । 2 खामिपाठ: दावें।

·१७शः
शान्तरसः
२८३
सत्सङ्गमो यहि तदैव सद्गती
परावरशे त्वयि जायते मतिः॥३७॥
है
..
एवं शान्तरसरूपेण भक्तिरसमनुभवतः सर्वानर्थनिवृत्तिरर्थप्राप्तिश्च स्यादित्या-
शयवानभ्यहितत्वादर्थप्राप्तिं तावदाह भवेति। भवापवर्गः संसारनिवृत्तिः ।
तर्हि तदा। यहि यदा । परे ब्रह्मायाः। अपरे जीवाः। (भाग०
१०१५१।५४ ) ॥३७॥
मन्ये ममानुग्रह ईश ते कृतो
राज्यानुबन्धापगमो यदृच्छया ।
यः प्रार्थ्यते साधुभिरेकचर्यया
वनं विविक्षद्भिरखण्डभूमिपैः ॥३८॥
श्रीवोपदेवकृते मुक्ताफले विष्णुभक्तानां शान्तरसः ।
इति सप्तदशोऽध्यायः॥१७॥
--
अनर्थनिवृत्तिमाह। मन्य इति । ते त्वया । अनुबन्धः सम्बन्धः ।
यदृच्छया अकस्मात् । विविक्षद्भिर्वेष्टुमिच्छद्भिः। अखण्डभूमिपैः सार्वभौमैः
एकचर्यया एकाक्रित्वेन । मुचुकुन्दः श्रीकृष्णम्। (भाग० १०५११५५
.
॥३८॥
इति हेमाद्रिविरचितायां कैवल्यदीपिकायां विष्णुभक्तानां शान्तरसः ।
समाप्तोऽयं सप्तदशोऽध्यायः ॥१७॥

·अष्टादशोऽध्यायः अद्भुतरसे श्रीदामा। नूनं बतैतन्मम दुभगस्य शश्वद्दरिद्रस्य समृद्धिहेतुः। महाविभूतेरवलोकतोऽन्यो नैवोपपद्येत यदूत्तमस्य ॥१॥ - अथ दिव्यदर्शनेप्सितमनोरथावाप्त्युपवनदेवकुलादिगमनसभाविमानमाहेन्द्र- जालातिशायिशिल्पकर्मादिविभाब नयनविस्तारानिमेषेक्षणरोमाञ्चाश्रुस्वेदसाधु- वाददानहाहाकरणचेलाङ्गुलिभ्रमणाद्यनुभावं हर्षावेगजडतादिसञ्चारिणं चित्त- विस्तारात्मविस्मयस्थायिभावमद्भुतरसं प्रस्तौति । अद्भुतेति । श्रीदामेति नाम मूलेऽप्रयुक्तमपि श्रीदामरङ्कभक्तार्थं भूम्यानीतेन्द्रवैभवम् इति पद्मपुराणस्थ' सहस्रनाम दृष्ट्रह प्रयुक्तम् । नूनमित्यादि। बतेति विस्मयद्योतको निपातः । एतन्नूनम्। एतत् किम् । यद् यदूत्तमस्यावलोकादन्यो मम समृद्धेहेतुर्नोपपद्येत न घटेतैव । विभूतिरैश्वर्यम् । अन्यस्य समृद्धिहेतुत्वाभावे कारणमाह । दुर्भगस्येति । भगो भाग्यम्। अत एव दरिद्रः। (भाग० १०।८१।३३ ) ॥१॥ - नन्वब्रुवाणो दिशते समक्ष याचिष्णवेऽभूर्यपि भूरि भोजः पर्जन्यवत्तत् स्वयमीक्षमाणो दाशाहकाणामृषभः सखा मे ॥२॥ 1 काव्य नुशामने द्वितीयेऽध्याय १६श-सूत्र द्रष्टव्यम् । 2 पद्मपुराणम्, उत्तरखण्डम्, ७२, २६६ श्लोः ।

·१५श अः] अद्भुतरसः २८५ नन्वेवम्भूतश्चेदस्यांवलोकस्तहि किमिति विद्याभ्याससमये तव सम्पन्ना- भूदित्यत आह भोजवंश्यत्वाद्भोजः श्रीकृष्णः। अभूरि अल्पमपि याचिष्णवे याचमानाय समक्षं ददामीत्यब्रुवाणोऽर्थात् परोक्षं भूरि प्रचुरं दिशते ददाति । यथा पर्जन्यः स्तोकमप्यर्थिती महाशयतया भूर्येव प्रयच्छति तथाऽयम् । तत् याचनम् । स्वयमेव याचकं प्रतीक्षमाण इत्यर्थः । दाशाहकाः क्षत्रियविशेषाः । ऋषभः श्रीकृष्णः। ( भाग० १०८ १।३४ ) ॥२॥ किञ्चित् करोत्युर्वपि यत् स्वदत्तं सुहृत्कृतं फलग्वपि भूरिकारी। मयोपनीतं पृथुकैकमुष्टि प्रत्यग्रहीत् प्रीतियुतो महात्मा ॥३॥ दृष्टान्तव्यजितां महाशयतामेव पुनराह किञ्चिदिति । उरु बह्वपि स्वदत्तं किञ्चित्तुच्छं करोति । सुहृद्भक्तः। तत्कृतं फल्यवपि भुरिकारी भूरि करिष्यामीत्येवं- शीलः। यतो मयोपनीतमानीतं पृथुकानां चिपिटानामेकमुष्टिं स्वीकृतवान् । ( भाग० १०८१।३५) ॥३॥ तस्यैव मे सौहृदसख्यमैत्री- दास्यं पुनर्जन्मनि जन्मनि स्यात् । महानुभावेन गुणालयेन विषजतस्तत्पुरुषप्रसङ्गः ॥४॥ यस्मादयमेवंभूतस्तस्मादिदमस्त्वित्याह । तस्येति । सौहृदादीनां द्वन्द्वैक्यम् । सौहृदं शरीरसम्बन्धः। सख्यं सहवासः । मैत्री परस्परोपकारकर्तृत्वम् । गुणालयः प्रधानम् । महाननुभावो महदादिकार्यरूपः प्रभावो यस्य तेन । विषजत उच्चावचयोनीर्गच्छतः प्रकृतिवशात् संसरत इत्यर्थः । तत्पुरुषा वैष्णवाः। ( भाग० १०८११३६ ) ॥४॥ ।

·सटीक-मुक्ताफले भक्ताय चित्रा भगवान् हि सम्पदो राज्यं विभूतीन समर्थयत्यजः । अदीर्घबोधाय विचक्षणः स्वयं पश्यन्निपातं धनिनां मदोद्भवम् ॥५॥ । ननु भक्तवत्सलश्चेदयं तर्हि स्वयमेव सम्पदः किं भक्त भ्यो न वितरतीत्यत श्राह भलायेति। सम्पदो गजतुरगादयः । राज्यं राज्ञः कर्म निग्रहादि- पाटवम् । विभूतीरणिमाद्यश्वर्याणि । न समर्थयति न संवर्धयति । अदीर्घ- बोधायापकज्ञानाय भक्ताय । पक्वज्ञानस्य तु इच्छेच नास्ति । यदृच्छया चागताः सम्पदस्तं नाभिभवितुं तमन्ते। स्वयं विचक्षणः प्राज्ञः । सम्पत्सङ्गादेव तत्त्व- विमुखो मा भूदिति विमर्शवत्त्वात् विचक्षणत्वम् । अत्र बतेति द्योतितो विस्मयः स्थायी । मनीषितावाप्तिर्विभावः । साधुवादोऽनुभावः । सञ्चारिण उह्याः । एव- मन्यत्र। (भाग० १०८११३७ ) ॥५॥ शुकः। इत्थं सतां ब्रह्मसुखानुभूत्या दास्यं गतानां परदैवतेन। मायाश्रितानां नरदारकेण साकं विजह ः कृतपुण्यपुञ्जाः ॥६॥ गोपाः श्रीकृष्णेन सार्धं विजह । इत्थमङ्गस्पर्शनादिभिः। सतां ब्रह्म विदाम्। ब्रह्मसुखानुभूत्या ब्रह्माख्यसुखानुभवरूपेण । नरदारको नन्दनन्दनः । ( भाग० १०।१२।११) ॥६॥ यत्पादपांशुबहुजन्मकृच्छ्र- धृतात्मभिर्योगिभिरप्यलभ्यः ।

·१८श अः] २८७ अद्भुतरसः स एव यद्वगविषयः स्वयं स्थितः किं वय॑ते दिष्टमहो ब्रजौकसाम् ॥७॥ । बहुषु जन्मसु यत् कृच्छू तपःप्रभृति तेन धृतात्मभिः जितेन्द्रियः यत्पादपांशुर्यत्पादरजः। स एव यह गविषयः न तु पांशुः । दिष्ट दैवम् । अहो आश्चर्ये । (भाग० १०।१२।१२ ) ॥७॥ नैतद्विचित्रं मनुजाभैमायिनः परावराणां परमस्य वेधसः। अघोऽपि यतस्पर्शनधौतपातकः प्रापात्मसात्म्यं त्वसतां सुदुर्लभम् ॥८॥ एतद् गोः सह क्रीडनम् । मनुजार्भमायिनः मनुष्यबालरूपां मायां खीकृतवतः । परावराणां कारणकार्याणाम् । वेधसः कर्तुः। परमस्य कर्जन्तर- रहितस्य । अघो अघासुरः । सात्म्यमित्येवोक्त सारूप्यं स्यादत उक्तम् आत्मेति । (भाग० १०।१२।३८) ॥८॥ सकृद्यदङ्गप्रतिमान्तराहिता मनोमयी भागवतीं ददात्यपि । स एव नित्यात्मसुखानुभूत्यभि- व्युदस्तमायः परमोऽञ्जसा पुनः ॥६॥ यदशप्रतिमा यतखरूपप्रकृतिः । भागवती स्थितिं ददाति । स एव साक्षात् । दृष्टो ददातीति किं पुनः अन्तःहृदये आहिता निक्षिप्ता । मनो- - 1 लोकेऽस्मिन् कृच्छूतो । ०प्यगम्यः । दिष्टमतो इत्येते किल खामिसम्मता: पाठाः। 2 प्रापात्मसान्यमिति खामी। 3 ददौ गतिमिति स्वामी। 4 व्य दस्तमायोऽन्तर्गतो हि किं पुनरिति व्य दस्तमायः परमोऽङ्ग किं पुनरिति च चतुर्ध- चरणस्य पाठान्तरे श्रीधरस्वामि-वीरराघवसम्मते ।

·२८५
सटीक-मुक्ताफले
मय्यपि मनःपरिणामरूपापि । नित्यस्यात्मसुखस्यानुभूत्या अभिव्युदस्ता यथा
पुनर्नोदेति तथा हिंसिता माया येन स तथा । अन च गोपानामलौकिकेन
भगवता सह विहारेणाघासुरस्य भगवत्सायुज्येन विभावेन जातो विस्मयः
शुकेनानुभूतः। तत्साधुवादश्चातानुभावः । शुकः । (भाग० १०।१२।३६)
॥३॥
ब्रह्मा।
तदस्तु मे नाथ स भूरिभागो
भवेऽत्र वाऽन्यत्र तु वा तिरश्वाम् ।
येनाहमेकोऽपि भवजनानां
भूत्वा निषेवे तव पादपल्लवम् ॥१०॥
तत् तस्माद् यस्माद् भक्लया सुलभत्वम् । भूरिभागो बहुभाग्यः ।
भवो जन्म।
अत्र गोकुले। येन भवेन तिरश्चां तिर्यगजातीयानां भवजनानां
मध्ये अहमप्येको भूत्वा तव पादपल्लव निषेवे । (भाग ० १०।१४।३०) ॥१०॥
-
अहोऽतिधन्या व्रजगोरमण्यः
स्तन्यामृतं पीतमतीव ते मुदा।
यासां विभो वतसतरात्मजात्मना
यत्तृप्तयेऽद्यापि न चालमध्वराः ॥११॥
रमण्यो गोप्यः । गवां वत्सरूपेण रमणीनामात्मजरूपेण यस्य तव तृप्तये
अध्वरा अद्यापि नालं समर्थाः। (भाग० १०।१४।३१) ॥११॥
अहो भाग्यमहो भाग्यं नन्दगोपवजौकसाम् ।
यन्मित्रं परमानन्दं पूर्ण ब्रह्म सनातनम् ॥१२॥
अहो इत्यादिवीप्सा आदरार्था। यद् येषाम् । पूर्ण व्यापकम् ।
(भाग० १०।१४।३२) ॥१२॥

·. १श अः] अद्भतरस: एषान्तु भाग्यमहिमाच्युत तावदास्ता- मेकादशैव हि वयं बत भूरिभागाः। एतद्धृषीकचषकरसकृत् पिबामः शर्वादयोऽङ्घ्रय दजमध्वमृतासवं ते ॥१३॥ ताश्व एषां व्रजोकसाम् । महिमा महत्त्वम् । शर्वादयो वयम् । बत आश्चयें । भूरिभागाः बहुभाग्याः। शर्वो रुद्रः । कुतो भारभागाः । हि यस्माद् वयम् एकादश साहङ्कारा इन्द्रियदेवताः । दिग्वातार्कप्रचेतोऽश्विवह्नीन्द्रोपेन्द्र मित्रकाः ।। अहङ्कारो रुद्रः। एतद्धृषीकचषकैः एषामिन्द्रियैरेव पानपात्रः । असकृत सदा । अ यदजमधु अङ्ग्रिक्रमलमकरन्दः स एवामृतं निर्वृतिहेतुत्वात् । पासवो मद्यम् अवस्थान्तरजनकत्वात् । (भाग० १०।१४।३३) ॥१३॥ तद्भरिभाग्यमिह जन्म किमप्यटव्यां यद्गोकुलेऽपि कतमाङ्किरजोऽभिषेकम् । यजीवितन्तु निखिलं भगवान् मुकुन्द- स्त्वद्यापि यत्पदरजः श्रुतिमृग्यमेव ।।१४।। इहाटव्यां यत् किमपि तर्वादिरूपेण जन्म तद् भूरिभाग्यम् । किम्भूतं यत् । कतमस्य किंजातीयस्य कस्यापि गोकुलवासिनः अङिघरजसोऽ- भिषेको यस्मिन् तर्वादिजन्मनि । किम्भूतः कतमः । यस्य जीवितं मुकुन्दः जीवितवन्मुकुन्दो यस्य प्रियतम इत्यर्थः । किम्भूतो मुकुन्दः । पादरजः श्रुतिभिर्वेद[ग्यमेव । अत्रैवशब्दान्न तु कदाचिन्मृगि- तमित्यर्थः । (भाग० १०।१४।३४) ॥१४॥ जीवितवन्मुकुन्दो यस्य 1 भागवतम् ।।३० ·सटीक-मुक्ताफले एषां घोषनिवासिनामुत भवान् किं देव रातेति न- श्वेतो विश्वफलात् फलं त्वदपरं कुत्राप्ययन्मुह्यति । सद्दे षादिव पूतनापि सकुला त्वामेव देवापिता यद्धामार्थसुहृत्ततात्मतनयप्राणाशयास्त्वत्कृते ॥१५॥ - उत अहो देव। घोषो गोकुलम् । किं फलमेतद्दास्यत्यस्मिन्नर्थे अस्माकं चेतो मुह्यति । यतो विश्वस्य फलभूतात् त्वद् भवतः सकाशादपरं फलम् अयत् । गत्यर्थानां धातूनां ज्ञानार्थत्वादजानदित्यर्थः इणः शतरि रूपम् । आत्मानमेव दास्यामीति चेत्तत्राह। सदिति । सतः प्रशस्तात् सम्पूर्णाद् द्वेषात् विरोधादिति यावत् । इव शब्दोऽप्यर्थे । पूतना त्वामेवा पिता प्राप्ता। आपिः चुरादिः । भ्वादौ पठ्यमानो हि सेट । किमेकाकिन्येव प्राप्ता । नेत्याह। अपि सकुलेति । कुलं बकोऽघासुरश्च । येषां घोषनिवासिनां धामाद्याः । त्वत्कृते त्वदर्थम् । धाम गृहम् । अर्थः पश्वादिः । ततः पिता। अनेन माताऽप्युप- लक्षिता। आत्मा जीवः । प्राणा इन्द्रियाणि प्रान्तीति व्युत्पत्त्या । प्राशया अन्तःकरणानि । य एवात्मा द्विषद्भयो दीयते स एवानुरक्तभ्यो दीयत इत्यनुचितमित्यर्थः। ( भाग० १०।१४।३५) ॥१५॥ - - तावदागादयः स्तेनास्तावत् कारागृहं गृहम् । तावन्मोहोऽविनिगडो यावत् कृष्ण न ते कथाः ॥१६॥ रागादीनां स्तेनत्वादिकं तावदेव यावत् त्वत्कथा नास्ति । प्रवृत्तायां कथायान्तु तन्नास्तीत्यर्थः । कारागृह बन्धनस्थानम् । ब्रह्मा श्रीकृणम् । अत्राद्भुतहेतुः प्राग्वत् । ( भाग० १०।१४।३६) ॥१६॥ 1 यद्धामार्थमुहृप्रियात्मतनय० इति पाठान्तरं मुद्रापितेषु श्रीमदभागवतेषूपलभ्यते । 2 पाणिनीय-धातुपाठे धातुरयं भादौ न पठ्यते । 3 जना इति खामिसम्मतः पाठः ।

·१८श अः] अद्भुतरसः २६१ एताः परं तनुभृतो भुवि गोषवध्वो गोविन्द एव निखिलात्मनि रुढभावाः । वाञ्छन्ति यद् भवभियो मुनयो वयञ्च किं ब्रह्मजन्मभिरनन्तकथारसस्य ॥१७॥ । परं केवलम् । भुवि एतास्तनुभृतो नान्ये । शरीरधारणमासामेव सफलमित्यर्थः । यतो गोविन्द एव रूढभावाः । मुनयो वाचंयमत्वादिगुणयुक्ताः । वाञ्छन्ति परं न सहसा प्राप्नुवन्ति । भवभियः संसारभीरवः । वयञ्च दास्यमाननिष्ठाः । ननु मुनीनां ब्राह्मणत्वादिना युज्यते रूढभावो न तु तद्रहितस्य तव गोपीनां चेत्यत आह । किमिति । ब्रह्मजन्मभिर्ब्राह्मणजातिभिः । बहुवचनेन वृत्ताध्ययनादिब्राह्मणगुणैरपि किमित्युक्तम् । नामिहोत्रादिवद्भक्तौ विप्रादिरेवाधि- कारी किन्तु सर्वेऽपीति भावः । अत एवोक्तम् नालं द्विजत्वं देवत्वम् इत्यादि। (भाग० १०॥४७॥५८ ) ॥१७॥ . क्वेमाः स्त्रियो वनवरीयभिचारदुष्टाः कृष्णे व चैष परमात्मनि रूढभावः । नन्वीश्वरोऽनुभजतोऽविदुषोऽपि साक्षा- च्छेयस्तनोत्यगदराज इवोपयुक्तः ॥१८॥ तदेवाह क्वेमा इति। नन्वहो। अनुवृत्त्या भजत अविदुषोऽपि प्रभावम- जानतोऽपि गतानुगतिकया सेवमानस्यापि। साक्षाच्छेयः कैवल्यम् । यथा ह्यगदराजो रसरसायनादिरुपयुक्तो गृहीतः सन्नविदुषोऽपि श्रेयःपुष्ट्यारोग्यादि तनोति तथैवायम् । वस्तुशक्तिरेवेदशीति भावः । ( भाग० १०।४७५६) ॥१८॥ 1 भाग० ७॥७॥५१ ·सटीक-मुक्ताफले नाय श्रियोरसि! नितान्तरतेः प्रसादः स्वयोषितां नलिनगन्धरुचां कुतोऽन्याः । रासोत्सवेऽस्य भुजदण्डगृहीतकण्ठ- लब्धाशिषां य उदगाद् व्रजबल्लुबीनाम् ॥१९॥ उरसि नितान्तमत्यर्थ रतिः रमणं यस्याः श्रियः । व्यत्ययस्मरणात् संहिता । नलिनवद गन्धः परिमलो रुचिः कान्तिश्च यासाम् । पद्मिनीनामित्यर्थः । रासोत्सवे रासक्रीडायामित्यर्थः । स्य श्रीकृष्णस्य। प्रसादः। ब्रजबल्लवीनां गोपीनाम् । उदगादुदितः । भुजदण्डैगृहीता आश्लिष्टाः कण्ठा यासाम् । अत एव लब्धाशिषः प्राप्तमनोरथाः । (भाग० १०॥४४॥६० ) ॥१६॥ यः आसामहो चरणरेणुजुषामहं स्यां वृन्दावने किमपि गुल्मलतौषधीनाम् । या दुस्त्यजं स्वजनमार्यपथञ्च हित्वा भेजुर्मुकुन्दपवीं श्रुतिभिर्विमृग्याम् ॥२०॥ - आत्मनो गोपीतुल्यत्वं दुर्लभं मत्वा तत्पादरजःसम्पर्कमप्याशास्ते आसामिति । गुल्मादीनां मध्ये किमपि स्यां भवेयमिति प्रार्थनायां लिङ । गुल्मादयो हि गोपीनां चरणरेणून् जुषन्ते । अहमपि तथा भविष्यामीत्यर्थः । गुल्मः याः गोप्यः। आर्यपथं साधुमार्गम् । (भाग. १०।४।६१) ॥२०॥ या वैश्रियाचितमजादिभिराप्तकामै- योगेश्वररपि यदात्मनि रासगोष्ठ्याम् । कृष्णस्य तद्भगवतश्चरणारविन्द न्यस्तं स्तनेषु विजहुः परिरभ्य तापम् ॥२१॥ 1 स्वामी-थियोऽङ्ग उ । विजयध्वजः--श्रियो ननु 2 वसुन्दरीणामिति वैषणवतोष गौसम्मतः पाठः ।

·१८श अः] अमृतरसः २६३ अजो व्रत्मा। आत्मनि बुद्धितत्त्वे। योगेश्वरैरचितं ध्यातमित्यर्थः । चरणारविन्दस्य कामार्थमोक्षदातृत्वमस्तीति क्रमात् श्रियादिभिस्त्रिभिस्तृतीयान्ते- रुक्तम् । प्राप्तकामा अपि प्राप्तैश्वर्यस्य निर्वाहार्थ भजन्ते। तत्तथाविधम् । स्तनेषु न्यस्तं संलग्नं यथा स्यात्तथा परिरभ्य गाढमालिङ्गयो त्यर्थः । ( भाग० २०१४७१६२) ॥२१॥ वन्दे नन्दब्रजस्त्रीणां पादरेणुमभीक्ष्णशः। यासां हरिकथोद्गीतं पुनाति भुवनत्रयम् ।।२२।। किं बहुना । इदमत्र युक्तमित्याह । वन्द इति । अभीक्ष्णशः वारंवारम् । उद्गीतम् उद्गानम् । (भाग० १०॥४४॥६३ ) ॥२२॥ प्रह्लादः। नेमं विरिञ्चो लभते प्रसादं न श्रीने शर्वः किमुतापरे ते । यन्नोऽसुराणामसि दुर्गपालो विश्वाभिवन्द्यैरभिवन्दिताविः ॥२३॥ ते तव प्रसादम् । अपरे इन्द्रादयः । विरिञ्च्यादिभित्रिभिः प्रथमान्तः पुत्रमित्रकलत्रादिष्वपि ते नैवंविधः प्रसाद इत्युक्तम् । ( भाग० ८।२३।६) ॥२३॥ यत्पादपद्ममकरन्दनिषेवणेन ब्रह्मादयः शरणदाश्नुवते विभूतीः । कस्माद्वय कुसृतयः खलयोनयस्ते दाक्षिण्यदृष्टिपदवीं भवतः प्रणीताः ॥२४॥ । विश्वाभिवन्धतामेवाह। यत्पादेति । हे शरणद । अश्नुवते प्राप्नुवन्ति । विभुतीरैश्वर्याणि । खलयोनयः कुजन्मानः । कुसृतयो दुराचाराः। एवंभूता 1 ये इति वीरराघव : ऽन्ये इत्यपि क्वचिन्मुद्रापितः पाठः।

·सटीकमुक्ताफले कस्मात् अपि वयम् । ते त्वया। दाक्षिण्यदृष्टिपदवीं कृपाकटाक्षविषयं प्रणीताः । ( भाग० ८।२३।७ ) ॥२४॥ चित्रं तवेहितमहोऽमितयोगमाया- लीलाविमृष्टभुवनस्य विशारदस्य । सर्वात्मनः समदृशो विषमः स्वभावो भक्तप्रियो यदसि कल्पतरुस्वभावः ॥२५॥ अहो देव ! एतत्तवेहितं चेष्टितं चित्रं यत् समदृशोऽपि तव विषमः स्वभावः । कुतः समद्दकत्वम् यतः सर्वात्मा। तदेव कुतः। यतोऽमिता त्वत्तो भेदाभेदादिभिरनिरुक्ता या योगमाया तया लीलार्थ क्रीडार्थ विसृष्ट भुवनं येन स तथा। च माययाभिभूतत्वाद् वैषम्यमाचरसि यतो विशारदः अविप्लुतज्ञानः। किन्तद्वैषम्यम् । यत् सर्वमयत्वेऽपि यत् सर्वमयत्वेऽपि भक्तषु प्रीतिः। न चैतदोषाय। यतः कल्पतरुस्वभावस्त्वम् । स हि सेवकस्यैव फलं ददानोऽपि न विषमः। प्रह्लादो भगवन्तम् । (भाग० ८।२३।८ ) ॥२५॥ अक्रूरः। अद्येश नो वसतयः खलु भूरिभागा यः सर्ववेदपितृभूतनृदेवमूर्तिः। यत् पादशौचसलिलं त्रिजगत पुनाति स त्वं जगद्गुरुरधोक्षज याः प्रविष्टः ॥२६॥ हे ईश! अद्य नो वसतयो गृहाः। खलु निश्चितं न स्तुतिमात्रम् । नरो मनुष्याः। तव प्रवेशात् पञ्चमहायज्ञनिर्वापश्रेयोऽस्माभिर्लब्धमिति वेदादिभिः पञ्चभिरुक्तम् । त्रिजगत्तिभुवनम् । जगतो गुरुः पिता। या वसतीः । ( भाग० १०।४८।२५) २६॥ 1 सर्वदेवपिटभूतवेदमूर्ति रिति मुद्रापिते पु भागवतेषु पाठः !

·१८श अः] अद्भुतरस कः पण्डितस्त्वदपरं शरणं समीयाद्- भक्तप्रियादृतगिरः सुहृदः कृतज्ञात् । सर्वान् ददाति सुहृदो भजतोऽभिकामा- नात्मानमप्युपचयापचयौ न यस्य ॥२७॥ - त्वत् भवतः सकाशात् अपरं पुरुषं शरणं रक्षकं पण्डितो भूत्वा कः समीयात् गच्छेत्। न कोऽपीत्यर्थः । त्वं हि भक्तप्रियः सेवकवत्सलः न तथान्यः । न च स्रहलोपि भूत्वा सेवातारतम्यं न वेसि। यतः कृतज्ञः । च कृतज्ञोऽपि प्रतिश्रुतं न प्रयच्छसि। यत ऋतगीः सत्यवाक् । न च कलुषितेन मनसा ददासि। यतः सुहृत् । न चासमृद्धः । यतो भवान् सुहृदः शुद्धहृदयस्य भजतः सर्वान् कामान् ददाति आत्मानञ्च । यस्यात्मन उपचयापचयौं वृद्धिनाशों न स्तः । तं कूटस्थमित्यर्थः । (भाग० १०१४८।२६) ॥२७॥ - दिष्ट्या जनार्दन भवानिह नः प्रतीतो योगेश्वरैरपि दुरापगतिः सुरेशैः । छिन्ध्याशु नः सुत कलत्रधनाप्तगेह- देहादिमोहरशनां भवदीयमायाम् ॥२८॥ + दिष्ट्या देवेन । - इह जन्मनि नः अस्मान् प्रति इतः आगतः प्रकटीभूत इत्यर्थः । कुतो दिष्ट्या। यतो योगेश्वरैरपि सुरेशेरपि दुरापगतिः समाधिसम्पन्नै- देवैरपि दुर्विज्ञानः का वार्ताऽन्येषाम् । आशु शीघ्र' न जन्मान्तरे । मुतादिमोह एव रशना रज्ज: ताम् । सा हि भवदीया माया त्वदायत्ता । त्वञ्च जनार्दनः जनमुत्पत्तिम् अर्दयसि । मोक्षद इत्यर्थः । जनेर्घज । जनि बध्योश्चेत्यवृद्धिः । अक्र रो भगवन्तम् । ( भाग० १०१४८।२७) ॥२८॥ 1 1 पाणिनिः ७३२३५

·सटीक-मुक्ताफले
शुकः।
नैवंविधः पुरुषकार उरुक्रमस्य
पुंसां तदविरजसा जितषड्गुणानाम् ।
चित्रं विदूरविगतः सकृदाददीत
यन्नामधेयमधुना स जहाति बन्धम् ॥२९॥
एवमद्भुतरसेन भजतो वैराग्यादिगुणा भवन्तीत्याह। नैवमिति । उरुक्रमस्य
सम्बन्धिनां पुंसां प्रियव्रतादीनामेवंविधो रजन्यामपि दिनत्वकरणादिः । पुरुषकारः
सामर्थ्य न चित्रम् । जिताः षरणामिन्द्रियाणां गुणाः विषयाः शब्दादयो
यैस्ते तथा । कुतो न चित्रम्। यतो यस्य उरुक्रमस्य नामधेयं यः सकृदाददीत
स विदूरविगतो जात्यपकर्ष प्राप्तोऽन्त्यजोऽपि । स्वस्थान्येषां वा बन्धम् । अधुना
कलिकालऽपि। किंपुनः कृतादौ । जहाति । इत्यस्य चिततमत्वात न पूर्वस्य
चितत्वमिति भावः । शुकः। ( भाग० ५।१।३५ ) ॥१६॥
।
श्रीवोपदेवकृते मुक्ताफले विष्णुभक्तानामद्भुतरसः ।
इत्यष्टादशोऽयायः ॥१८॥
इति हेमाद्रिकृतायां कैवल्यदीपिकायां विष्णुभक्तानामद्भुतरसः ।
समाप्तोऽयमष्टादशोऽध्यायः ॥१८॥

·ऊनविंशोऽध्यायः । वीररसे बलिः। मनस्विनः कारुणिकस्य शोभनं यदर्थिकामोपनयेन दुर्गतिः । कुतः पुनर्ब्रह्मविदां भवादृशां ततो वटोरस्य ददामि वाच्छितम् ॥१॥ एवं हास्यादिभङ्गिभिन्नभक्तिरसानुभवावच्छेदादष्टौ भक्तानभिधाय सम्प्रति नवमं भक्तमभिधातुमुत्साहस्थायिनं प्रतिनायकवर्तिनयविनयासम्मोहाध्यवसायबल- शक्तिप्रतापप्रभावविक्रमाविक्षेपादिविभावं स्थैर्यधैर्यगाम्भीर्यत्यागवैशारद्याद्यनुभावं धृतिस्मृत्यौप्रयगर्वामर्षमत्यावेगहर्षादिसञ्चारिणं महेन्द्रदैवतं गौरदेहं सत्त्वप्रधानं वीररसमारभते वीरेति। नयादि लक्षणं त्वभिनवगुप्तादौ । स च वीरस्त्रिविधों युद्धदानधर्मभेदात् । तत्र युद्धवीरो यथा एतां पश्य पुरस्थलीमिह किल क्रीडाकिरातो हरः । कोदण्डेन किरीटिना सरभसं चूडान्तरे ताडितः । इत्याकर्ण्य कथाद्भुतं हिमनिधावद्रौ सुभद्रापते- मन्दं मन्दमकारि येन निजयोर्दोर्दण्डयोर्मण्डनम् ॥3 दानवीरो द्वेधा। यत्र स्थिता एव सकलसम्पदः कील्चनुसन्धानेन स्वय- मर्थिसात क्रियन्ते स एकः । यथा 1 काच्यानुशासने द्वितीयेऽध्याये १४श: सूत्रवृत्तिद्रष्टव्या । 2 नाट्यशास्त्रटीका (वडोदा)६ष्ठ अः। ३२५ः। 3 धनिककृत-दशरूपकावलोके (२०१०) काव्यानुशासनवृत्तौ (१३) सरख ती कण्ठाभरणे (५१६६) चोदाहृतमेतत् ।

·सटीक-मुक्ताफले यथा यथा दधिक्षीरवृताम्भोधिव्यञ्जनस्पृहणीयया । महादानोत्सवे यस्य हन्तकारायितं भुवा ॥1 यत्र तु परितुष्टैर्देवादिभिर्दीयमानाः साम्राज्यादिविभूतयः सत्त्वप्रकर्षात् परिह्रियन्ते स उपस्थितपरिहारनामा द्वितीयः । सन्तुष्टे तिसृणां पुरामपि रिपौ कराडूलदोर्मण्डल- क्रीडाकृत्तपुनःप्ररूढशिरसो वीरस्य लिप्सोर्वरान् । याज्ञादैन्यपराञ्चि यस्य कलहायन्ते मिथस्त्वं वृणु त्वं वृरिक्त्यभितो मुखानि स दशग्रीवः कथं वर्यते ॥2 धर्मवीरोऽपि धर्मस्य सकामनिष्कामभेदाद् द्वेधा । अजित्वा सार्णवामुर्वीमनिष्ट्रा विविधैर्मखैः । अदत्त्वा चार्थमर्थिभ्यो भवेयं पार्थिवः कथम् ॥ इत्यत्र मखैरनिष्टोति । यत्तु राज्ञा वीरस्य दयावीराख्यमपरं भेदं ब्रु वता स त्वं मदीयेन शरीरवृत्तिं देहेन निर्वर्तयितुं प्रसीद । दिनावसानोत्सुकबालवत्सा विमुच्यतां धेनुरियं महर्षेः ॥4 इत्युदाहृतं तत्तु न सम्यक् । तत्र हि वस्त्वन्तरवदेहस्यापि देयत्वेन प्रसञ्जनाद दानवीर एवायम् । अत एवायंप्रकारो दानवीर एवान्यैरुपदर्शितः । यथा कर्णस्त्वचं शिविर्मासं जीवं जीमूतवाहनः । ददौ दधीचिरस्थीनि किमदेयं महात्मनाम् ॥ इति । दयायाः कृपात्वेन करुणात्वात् करुणप्रभेद एवायमित्येके । तस्मादस्योक्त भेदत्रयमेव रम्यम् । अत एवेदं सावधारणमुक्त' भरतेन । 1 सरखतौकण्ठाभरणे (५११६६) उदाहतं (१०५) पद्यम् । 2 मुरारिकवेरनर्घ राधवम् ३२४१ 3 काव्यादर्श: २ परिः । २८४ सो 4 भोजराजकृत-सरखतीकण्ठाभरणे (५।१६६) उदाहृतं ( १०६) रघुवंशीयं ( ३।४५) पद्यम् । 5 सुभाषितरनभाण्डागार उदारप्रशंसायां पद्यमिदमुपलभ्यते ।

·१६श अः] वीररसः दानवीरं धर्मवीरं युद्धवीरं तथैव च । रसं वीरमपि प्राह ब्रह्मा विविधमेव हि ॥ युद्धवीरे आपत्पङ्कनिमग्नतां खल्पसन्तोष मिथ्याज्ञानं चापास्य यस्तत्त्वनिश्चय- रूपोऽसंमोहाध्यवसायः स एव प्रधानतयोत्साहहेतुः । रौद्र तु ममताप्राधान्या- दशास्त्राचितानुचितयुद्धाद्यपीति मोह विस्मयप्राधान्यमिति तयोविविक्तः पन्थाः । तदेवम्भूतान् वीररसप्रभेदान् मनसि कृत्वा तत्र युद्धवीररूपेण भक्तिरसानु- भवमशक्यं मन्यमानो दानवीरं दर्शयन् तस्य प्रथमभेदे बलिं भक्तमाह । बलिरिति । अर्थिनां कुयाचकानां कामोऽभिलाषः तस्योपनयेन पूरणेन या दुर्गतिः दारिद्रय तदपि शोभनं श्लाघ्यम् । अर्थीति कुत्सायामिनिः। यदाहुः भूमनिन्द्राप्रशंसासु नित्ययोगेऽतिशायने । संसर्गेऽस्तिविवक्षायां भवन्ति मतुबादयः ॥3 इति । कारुणिकस्य परदुःखेन व्यथितस्य । मनखिनो धीरस्य । महान्त- मर्थराशिं दत्त्वाप्यनुशयहीनस्येत्यर्थः । यदार्थिमात्रस्यापि कामपूरणेन दुर्गतिः श्लाध्यते तदा किमु वेदविदामित्याह कुतः पुनरिति । भवादृशामित्यनेन त्वत्तुल्योऽयं वटुरित्युक्तम् । ततो दारिद्यस्य लाध्यत्वात् । अस्य वटोमिनस्य । वाञ्छितं पादत्रयम् । (भाग० ८।२०।१०)॥१॥ यजन्ति यज्ञ क्रतुभिर्यमाट्टता भवन्त आम्नायविधानकोविदाः। स एव विष्णुवरदोऽस्तु वाऽपरो दास्याम्यमुष्मै क्षितिमीप्सितां मुने ॥२॥ - 1 नाट्यशास्त्रम् (वडोदा) हारर । चौखम्बा-(७९) प्रकाशितपुस्तके ग्रहीती रसवीरमपि प्राहुस्तजज्ञास्त्रिविधसम्मतमित्ययं पाठस्त्वनुपादेयः प्रतिभाति । 2 काव्यानुशासने द्वितीयेऽध्याये १४श-सूत्रवृत्ति व्या ! वडोदातः प्रकाशितायामभिनव- गुप्तवत-नाट्यशास्त्रटीकायां (६ अः । ८४ श्लो। ३१६पृ:) किश्चिदन्यथा पश्यमानमतदाशय- संवादि वचनमस्य मूलमिव प्रतिभाति । 3 वार्तिकम् ३१८३-पाणिनि: ५।रा९४ ।

·सटीक-मुक्ताफले - नायमीं किन्तु वटुवेषच्छन्नो विष्णुरिति चेत्तत्राह यजन्तीति । क्रतवः प्रसिद्धा ज्योतिष्टोमादयः ससोमाः । यज्ञाः पाकयज्ञादयः प्रसिद्धा निःसोमा इति हि क्रतुयज्ञभ्यश्चेति सूत्रे वृत्तिकारादिभिर्विवृतम् । भवन्तो भवादृशाः । आम्नायस्य विधाने इतिकर्तव्यतायां कोविदाः । वरं श्रेष्ठ ददातीति वरद उपकर्ता। अपरोऽपकर्ता । हे मुने शुक्र । अत्र बलेर्ददामीत्यसंमोहाध्यवसायो ब्रह्मविदामित्युपलक्षिताः पात्रगुणाश्च विभावाः । दुर्गतावपि श्लाघ्यत्वबुद्धिरित्युपलक्षिता धैर्यादयोऽनुभावाः । एवमति- मनखितया सूचितस्योत्साहस्य हर्षादिकाः सञ्चारिणो ज्ञेयाः। बलिः शुक्रम् । ( भाग० ८।२०।११) ॥२॥ । : . । वरान् विभो त्वद्वरदेश्वराद्बुधः कथं वृणीते गुणविक्रियात्मनाम् । ये नारकाणामपि सन्ति देहिनां तानीश कैवल्यपते वृणे न च ॥३।। द्वितीयेऽस्मिन् दानवीरप्रभेदे पृथुर्भक्तः इत्यभिप्रेत्याह । पृथुरिति । वरञ्च मत्कञ्चन मानवेन्द्र वृणीष्व तेऽहं गुणशीलयन्त्रितः। इति भगवदुक्तिं निशम्याह वरानिति । गुणविक्रियात्मनां गुणविकाररूपाणां ब्रह्मादीनां वरान् वरदेश्वरात् त्वत् कथं वृणोते । ब्रह्मपदादीनां विषयसुखा- त्मकत्वात् । विषयसुखानि च नारकाणां नरकनिवासिनामपि सन्ति । अतस्तान् ब्रह्मपदादिरूपान् वरान् नैव वृणेऽहम् । यतस्त्वमीशः समर्थः । कैवल्यपतिश्च । कैवल्यञ्च तवाधीनम् । (भाग० ४।२०।२३) ॥३॥ न कामय नाथ तदप्यह क्वचि- न यत्र युष्मच्चरणाम्बुजासवः। 1 पाणिनीया (४ ३२६८) काशिकात्तिद्रष्टव्या। 2 भागवतम् ४/२०१६ ·१६श अः वीररसः महत्तमान्तह दयान्मुखच्युतो विधत्स्व कर्णायुतमेष मे वरः ॥४॥ तर्हि कैवल्यमेव वृणीष्वेति चेत्तताह न कामय इति । तदपि न कामये । यत्र कैवल्ये युष्मचरणाम्बुजस्यासवो मकरन्दः क्वचिदेकदेशेऽपि नास्ति । भक्ति- सुखं नास्तीत्यर्थः । स हि महत्तमानाम् अन्तर्ह दयम् अतति सततं गच्छतीति महत्तमान्तर्हदयात् । अतेः को रूपम् । तदृदयान्तर्वती । तन्मुखच्युत आस्वा- द्यतेऽन्यैः। अतो बहुभ्यो युगपत् तदाकर्णनाथ कर्णायुतं मे मह्यं विधत्स्व । एष एव वरः । (भाग० ४।२०।२४) ॥४॥ । । स उत्तमश्लोकमहन्मुखच्युतो भवत्पदाम्भोजसुधाकणानिलः। स्मृति पुनर्विस्मृततत्त्ववर्त्मनां कुयोगिनां नो वितरत्यलं वरैः ।।५।। मुक्तिसुखे भक्तिसुखाभाववत् भक्तिसुखे मुक्तिसुखाभावो नास्तीत्याह उत्तमेति । सुधाकरणानाम् अमृतविन्दूनामनिलो दूरादपि श्रवणमित्यर्थः । विस्मृतं तत्त्ववर्म यैस्तेषां कुयोगिनामस्माकं तत्स्मृति वितरति स्वरूपानुभव- सुखरूपां मुक्तिं ददातीत्यर्थः । विषयसङ्गेऽपि मोक्षकामत्वात् कुयोगित्वम् । मुक्तिसुखेन सह भक्तिसुखं भक्तानामस्तीत्यर्थः । (भाग० ४।२०।२५) ॥५॥ यशः शिवं सुश्रव आर्यसङ्गमे यदृच्छया चोपटणोति तेऽसकृत् । कथं गुणज्ञो विरमेद्विना पशु श्रीयंत प्रवव्र गुणसंग्रहेच्छया ॥६॥ श्रवणदुःसंपादत्वात् सुसम्पादत्वेऽपि परिणतिविरसत्वात् भक्तिमुखं दुर्लभ- 1 क-पुस्तके स्वरूपामिनि पाठः । भाग० ते सकृत् । 2 ·सटीक-मुक्ताफले . । मिति चेत्तत्राह यश इति । हे सुश्रवः सुकीत। यदृच्छया गुरुशिष्य- भावं विनापि। उपशृणोति उपश्रोतृतयाप्यवधारयति । किं पुनः श्रोतृतया । असकृत् वारंवारम् । चशब्दश्चेदर्थे । पशु विनाऽन्यः कथं विरभेत् । यतो गुणज्ञः । मुक्तिसुखेऽपि गुणाः सन्तीति चेत्तत्राह श्रीरिति । श्रीः मुक्तिसुख- खामिनी यद् भक्तिसुखं प्रकर्षण वक्रे । भक्तिगुणान् संगृह्य मुक्तिगुणेष्वाधातु- मिच्छया । अत्र यशसः शिवत्वात् निर्विनत्वम् । सुश्रव इति निर्देशस्य सम्बोधनपरत्वेऽपि विशेषणप्रधानत्वात् शोभनत्वेन सुखग्राह्यत्वम् । आर्यसङ्गम- मात्रहेतुत्वात् सुलभत्वमुक्तम् । ( भाग० ४।२०।२६ ) ॥६॥ अथाभज त्वाखिलपूरुषोत्तम गुणालयं पद्मकरेव लालसः । अप्यावयोरेकपतिस्पृधोः कलि- नं स्यात् कृतत्वञ्चरणकतानयोः ॥७॥ अथेति । शतक्रतुत्वे शक्रस्य स्पर्धावत् विष्णुभक्तत्वे लक्ष्मीस्पर्धादोषोऽस्तीत्याह अथशब्दः प्रश्ने । अथ कलिर्न स्यात् । अभजमिति भजनारम्भस्य भूतत्वाल्लङप्रयोगः । लालस उत्कण्ठावान् । पद्मकरेति विशेषणप्रधानो निर्देशः भगवदुपायनार्थं लीलाकमलधारिणीत्यर्थः । सा यथा अभजत् । त्वं हि प्रकृल्या सर्वपुरुषेषु उत्तमः गुणान्यश्च । गुणाः सौन्दर्यादयः। आप अहो। अहञ्च सा चावामिति विरूपत्वेऽपि त्यदादेमिथो द्वन्द्वे यद्यत् परं तच्छेष्यमिति: वार्तिकादस्मच्छब्दः शिष्यते । यत आवामेकस्मिन् पत्यौ सस्पृहौ। एकपति- स्पृहत्वेऽपि स्पृहाया भिन्न प्रदेश विषयत्वेन न विरोध इति चेत् । तदपि नास्ती- त्याह • कृतेति । एकतानोऽनन्यवृत्तित्वम् । ( भाग० ४।२०।२७) ॥७॥ 1 अथाभजे इति स्वामिपाठ: 2 क-उपभजन् 3 न्यदादीनां मिथो यद्यत् परं तत्तच्छिष्यते । वार्तिकम्-पाणिनिः १।२।७२ ·१६श अः] वीररसः जगजनन्यां जगदीश वैशसं स्यादेव यत्कर्मणि नः समीहितम् । करोषि फल्ग्वप्युरु दीनवत्सलः स्व एव धिष्ण्येऽभिरतस्थ किं तया ॥८॥ । एवं कलिविषये संशय्य स्वयमेव निश्चिनोति । जगदित्यादि । जगतो जनन्यां मातरि लक्ष्म्याम् । वैशसं चित्तव्यथा विशसनतुल्यत्वात् । यस्याः कर्मणि चरणसेवायाम् । नः समीहितं सम्यगवाञ्छा। ननु स्वस्याल्पकत्वं मत्वा बलवद्वि- रोधात् बिभेषि चेत्तर्हि विरम्यतामस्मादिति चेत्तत्राह । करोषीति । त्वं हि दीनेषु पक्षपातित्वात् प्रगल्भमपि सेवळ स्वसंसर्गात् पृथक् करोषि । करोषि । श्रीरेवाल निदर्शनमिति भावः । तथापि तस्याः प्रेमपात्रत्वेनात्यन्तं सुखसाधनत्वान्न च भृत्यमानत्वेन बहिरङ्गत्वादयुक्तस्तया सह विरोध इति चेत्तत्राह एवेति । स्त्रीप्रमाणेष्वन्यपुरुषेष्वेषा वार्ता । न तु नित्यनिरतिशयानन्दधनब्रह्मस्वरूप- सुखसन्तुष्टे त्वयीति भावः। धिष्ण्यं पदम् । ( भाग० ४।२०।२८) ॥८॥ भजन्त्यथ त्वामत एव साधवो व्युदस्तमायागुणविभ्रमोदयम् । भवत्पदानुस्मरणाहते सतां निमित्तमन्यद् भगवन्न विद्महे ॥९॥ अत एव देवतान्तरं हित्वा महान्तस्त्वामेव सेवन्त इत्याह । भजन्तीति । अथ भज्याभज्यनिर्धारानन्तरम् । अत एव दीनवत्सलत्वात् स्वरूपसुखसन्तुष्ट- त्वाच्च। तदेवाह । व्युदस्तेति । व्युदस्तो दूरीकृतो मायागुणानां रजः- प्रभृतीनां विभ्रमो विलासः कार्य रागद्वेषादि तस्योदय आविर्भावो येन तम् । किमर्थं भजन्तीति चेत्तताह । भवत्पदेति । भवत्पदानुस्मरणे भवत्पदानुस्मरण- मेव सतां निमित्तं नान्यत् किञ्चित् । नित्य निरतिशयानन्दानुभवरूपत्वात्तस्येति भावः । ( भाग० ४।२०।२६) ॥६॥ 1 करोतीति कचिचागवत । 2 क- निर्धागम् - ·सटीक-मुक्ताफले मन्ये गिरं ते जगतां विमोहिनी वरं वृणीष्वेति भजन्तमात्थ यत् । वाचा नु तन्त्या यदि ते जनोऽसितः कथं पुनः कर्म करोति मोहितः॥१०॥ एवं प्रसक्लानुप्रसक्तया निरूप्य प्रकृतमनुसन्धत्रे । मन्ये गिरमिति। भजन्तं भजनादेव लब्धसर्वोत्कर्षम् । नु अहो । ते तव वाचा तन्त्या पशुबन्धनीतुल्यया । जनो यद्यसितः अबद्धः स्यात् तर्हि कथं पुनः पुनः कर्म करोति । दृष्टविपर्ययो- ऽपि त्वद्भजनं विहाय । (भाग० ४।२०।३० ) ॥१०॥ त्वन्माययाऽद्धा जन ईश खण्डितो यदन्यदाशास्त ऋतात्मनोऽबुधः । यथाचरेद् बालहित पिता स्वयं तथा त्वमेवाहसि नः समीहितुम् ॥११॥ यत एवं दृष्टवागविलासो भवानतो भवता भक्तान् प्रत्येवं न वाच्यम् । किन्तु पितृवद्धितमेव वाच्यमित्याह । त्वन्माययेति । अद्धा तत्त्वतः । खण्डितः पृथककृतः । ऋतात्मनः सत्यादात्मरूपात् । अबुधः देहाहबुद्धिः सन् । अन्यद्विषय- सुखम् अाशास्ते वाञ्छति । अतः स्वहितं न वेत्ति । अतः स्वयमेव समीहितुं स्वहिते चेष्टयितुं भवानर्हति । सोऽयं प्रसन्नेन भगवता दीयमाने स्वर्गापवर्गादावपि ऊर्जवलत्वादनभिरुचेः पृथोरुत्साहः स्थायिभावः प्रकरणेनावगम्यते न हि क्लीवचेतसा तथाविधा वराः परिहतु शक्याः । पृथुभंगवन्तम् । ( भाग० ४।२०।३१) ॥११॥ । .. - कविः। शृण्वन् सुभद्राणि रथाङ्गपाणे- जन्मानि कर्माणि च यानि लोके। । 1 कचिज्ञागवते बुध: क-पुस्तके ऊजस्वलत्वादिति पतितम् ।

·१६श अ.] वीररसः ३०५ गीतानि नामानि तदर्थंकानि गायन् विलजो विचरेदसङ्गः ॥१२॥ रथाङ्गं चक्रम् । एवं दानवीरं दर्शयित्वा क्रमप्राप्त धर्मवीरं दर्शयनभ्यर्हितत्वानिष्काम- धर्मवीरमेव पञ्चदशभिः पद्यैरुदाहरति कविरियादिभिः। कविः ऋषभपुत्रो योगी हरिश्च । स रथाङ्गपाणिरों वाच्यो येषां गीतानां नानाञ्च तानि तथा। नानां गानं कीर्तनम् । विचरेद्विचरति । सम्भावने लिङ । असङ्गो विलज्ज इत्याभ्यां लोकावगणनया चित्तगतं किमप्यौदार्यमुक्तम् । तेन चालव्यात्मक उत्साहोऽवगम्यते। अयमेवास्य शान्ताद्भेदः । शान्ते हि नात्यन्तं लज्जा- देस्तिरस्कारः। धर्मस्तु भगवजन्माचनुसन्धानरूपः। ( भाग० ११।२१३६) ॥१६॥ एवंवतः स्वप्रियनामकील जातानुरागो द्रतचित्त उच्च । हसत्यथो रोदिति रौति गाय- त्युन्मादवन्नृत्यति लोकबाह्यः ॥१३॥ आविर्भूतधर्मवीररसस्यानुभावानाह । एवमिति । खप्रियो विष्णुः। द्रुतं भक्तिरसेन क्लिन्नम्। निरीहस्य जगज्जननाद्यभिमानमिव पश्यन् हसति । रोदित्यानन्दाश्रूणि मुञ्चन्ति । रौतीति भगवन्तं पुरःस्थितमिव मन्यमानो गोष्ठी कुरुते। भक्तयावेशाद् गायति । उत्तीर्णोऽस्मि भवाम्बुधिमिति नृत्यति । तत् किं नटवत् ख्यापनाय । नेत्याह! उन्मादवदिति । उन्माद इत्यर्शश्राद्यच् - प्रत्ययान्तः । लोकबाह्य इत्यनेनासङ्गादित्वमुक्तम् । ( भाग० १११२।४० ) ॥१३॥ । 1 क- यघटमानमिव 2 पाणिनि: ५।२।१२७ AU cal ·सटीक-मुक्ताफले खं वायुमग्नि सलिलं महीञ्च ज्योतींषि सत्त्वानि दिशो द्रुमादीन् । सरित्समुद्रांश्च हरेः शरीर यत्किञ्च भूतं प्रणमेदनन्यः ॥१४॥ ज्योतींषि नक्षत्राणि । सत्त्वानि गवाश्वप्रभृतीनि । हरेः शरीरमिति वुद्धया यकिञ्च भूतं प्रणमति । अनन्यः सर्वत्र हरिदी । कविः निमिम् । (भाग० ११।२।४१ ) ॥१४॥ नात्यन्तिकं विगणयन्त्यपि ते प्रसाद किंत्वन्यदर्पितभयं ध्रुव उन्नयैस्ते। येऽङ्ग त्वदङ्गिशरणा भवतः कथायाः कीर्तन्यतीर्थयशसः कुशला रसज्ञाः ॥१५॥ - ये भवतः कथायां रसज्ञाः ते आत्यन्तिकमपि प्रसाद मोक्षाख्यं न गणयन्ति किं तु किमुतान्यद् ब्रह्मादिस्थानम् । यतो ध्रुव उन्नयैर्भूक्षेपैः कालाख्यैरर्पितभयं जनितभयम् । कीर्तेन्यम् कीर्तनीय रम्यत्वात् । कृत्यार्थे तवे-केन-केन्य-त्वनः इति कृत्यप्रत्ययः । तीर्थ पावनत्वात् अत एव कथा श्रवणे परिणामे च सुखदा । त्वदङ्ग्रिशरणत्वान्न कालभयम् । कुशलत्वानासारग्रहणम् । (भाग० ३।१५।४८) ॥१५॥ यशो यस्य । कामं भवः स्ववृजिननि रयेषु नः स्ता- च्चेतोऽलिवयदि नु ते पदयो रमेत । 1 क-हरिदृष्ट्या । 2 खामी-किम्बन्ध० । 3 कौतेन्येत्यादिमुंद्रापितः पाठी दृश्यतेऽन्यत्र । कौतन्य तिवैदिकाप्रयोगस्तु ऋन्वेद (१ मः १०३ सू: ४ ऋः) अप्यस्ति । 4 पाणिनिः ३।४।१४॥

·१६श श्रः] वीररसः वाचश्च नस्तुलसिवद्यदि तेऽड्डिशोभाः पूर्येत ते गुणगणैर्यदि कर्णरन्ध्रः ॥१६॥ कामं यथेष्ट निरयेषु भवः स्तात् अवस्थानमस्तु । खजिनरस्मत्- पापैः। यदि ते पद्मवत्पदयोरलिवच्चेतो रमेत । यदि तुलसीवद्वाचः त्वदचि सङ्गाजनितशोभाः । यदि च कर्णरन्ध्रः तव गुणगणेः पूर्येत । एवं सति नरकोऽपि सुखदः अन्यथा स्वर्गोऽपि दुःस्वद इत्यर्थः । काममित्यनेन कापि शूरता गम्यते । कुमारा भगवन्तम्। (भाग० ३।१५।४६ ) ॥१६॥ सूतः। नोत्तमश्लोकवार्तानां जुषतां तत्कथामृतम् । स्यात सम्भ्रमोऽन्तकालेऽपि स्मरतां तत्पदाम्बुजम् ॥१७॥ उत्तमश्लोको वार्ता वृत्तिर्येषां ते तथा । अत एव तत्कथामृतं जुषताम् । तत्- कथामृतसेवनेनैवाजरामरत्वम् । अत एवान्तकालेऽपि न सम्भ्रमः न व्याकुलत्वम् । देहस्यानात्मत्वात्। कुत्सितदेहान्तरलाभ इति चेत्तन्न । स्मरतां तत्पदाम्बुजम् । तत्स्मरणस्यान्तकालेऽप्यलोपात् । तदुक्तं गीतासु यं यं वापीति । सूतः । ( भाग० १।१८।४) ॥१७॥ ध्रुवः। भक्तिं मुहुः प्रवहतां त्वयि मे प्रसङ्गो भूयादनन्त महताममलाशयानाम। येनाञ्जसोल्वणमुरुव्यसनं भवाब्धिं नेष्ये भवद्गुणकथामृतपानमत्तः ॥१८॥ प्रकृष्टः सङ्गः प्रसङ्गः । भक्तत्वाद्विष्णुकथाश्रावकत्वम्। महत्त्वादाश्रितवत्- सलत्वम् अमलाशयत्वाद्बोधकत्वम् । नेष्ये अतिक्रमिष्यामि । भगवन्तम् । (भाग० ४।६।११) ॥१५॥ ध्रुवो 1 क--देहस्य नात्मत्व तत्व' 2 श्रीमद्भगवद्गीता ८६ ·३०८ ३ सटीक-मुक्ताफले मैत्रेयः। । तस्मिन् प्रसन्ने सकलाशिषां प्रभौ किं दुर्लभं ताभिरलं लवात्मभिः । अनन्यदृष्ट्या भजतां गुहाशयः स्वयं विधत्ते स्वगति परः पराम् ॥१९॥ सा तस्मिन् विष्णौ। ताभिराशीभिः। लवात्मभिः क्षणिकाभिः । यद्यपि भक्त- स्याशिषः सुलभाः तथापि ता न कर्तव्या इत्यर्थः । यतो भजनादन्यत्र फल- कामनायां दृष्टिं विहाय भजतां स्वयमप्रार्थित एव स्वगति खपदप्राप्तिं विधत्ते । च परा सर्वेभ्यः फलेम्यः। स हि परः सर्वेभ्यः फलप्रदेभ्यः । न च शुद्धामशुद्धां वा भक्तिं न जानाति यतो गुहाशयः सर्वान्तःकरणस्थः। मैत्रेयो विदुरम् । (भाग० ३।१३।४६) ॥१६॥ न वै मुकुन्दस्य पदारविन्दयो- रजोजुषस्तात भवादृशा जनाः । वाञ्छन्ति तदास्यमृतेऽर्थमात्मनो यदृच्छया लब्धमनःसमृद्धयः॥२०॥ रजो रेणुः। भवादृशा विदुरादयः । आत्मनोऽर्थम् आत्मनः सुख- साधनम् । तद्दास्यं विष्णुदास्यम् । मनःसमृद्धीनां मनसः सुखसाधनानां यदृछया लब्धत्वात् ता न वाञ्छन्ति। निर्मनस्कामभोग्यं हि निर्विषयसुखम् विष्णुदास्यादेव। ( भाग० ४।६।३६ ) ॥१७॥ भक्ति हरौ भगवति प्रवहन्नजस्त्र- मानन्दबाष्पकलया मुहुरद्यमानः । विल्लिद्यमानहृदयः पुलकाचिताङ्गो नात्मानमस्मरदसाविति मुक्तलिङ्गः ॥२१॥ असावहमित्यात्मानं नास्मरत् । यतो मुक्तलिङ्गः त्यक्तलिङ्गशरीराभि- मानः। [ मैत्रेयः ] ( भाग० ४।१२।१८) ॥१८॥ तच ·१६श अः] वीररसः शुकः। : यो दुस्त्यजान् क्षितिसुतस्वजनार्थदारान् प्रार्थ्या श्रियं सुरवः सदयावलोकम् । नैच्छन्नृपस्तदुचितं महतां मधुद्विट्- सेवानुरक्तमनसामभवोऽपि फल्गुः ॥२२॥ या श्रीः सुरवरैः सदयावलोक प्रार्थ्यते तां यो भरतो नैच्छत् । तदुचितम् यतो विष्णुभक्तानां मोक्षोऽपि फलगुः । (भाग० ५।१४।४४ ) ॥२२॥ यज्ञाय धर्मपतये विधिनैपुणाय योगाय सांख्यशिरसे प्रकृतीश्वरराय । नारायणाय हरये नम इत्युदार हास्यन् मृगत्वमपि यः समुदाजहार ॥२३॥ - यश्च भरतो मृगत्वं हास्यन् त्यक्ष्यन् इति समुदाजहार उच्चारितवान् । कर्मज्ञानभक्तिभेदानमस्कारः। तत्र कर्मयोगे-यज्ञाय उपासनारुपाय । धर्मपतये उपास्यरुपाय । विधी नैपुणं यस्य तस्मै उपासकरुपाय । ज्ञानयोगे- योगाय उपासनारूपाय । सांख्यं शिरसि यस्य । आदरेण गृहीतत्वात् तस्मै उपासकरूपाय । प्रकृतीश्वराय उपास्यरूपाय। भक्तियोगे-नारं नरसमूहः अयनं यस्य तस्मै नारायणाय उपास्यरूपाय । नररूपेणोपास- करूपाय नामोच्चारणेनोपासनारूपाय । हरये इति विशेष्य सर्वत्र । अपरः प्रकार:- यज्ञाय श्रुत्यर्थरूपाय धर्मपतये स्मृत्यर्थरूपाय विधिनैपुणाय सदाचाररूपाय । एभित्रिभिस्त्रयीमार्ग उक्तः । योगाय योगेन समाधिना प्राप्याय क्लेशादिचतुष्टयापरामृष्टाय पुरुषाय । योगाय इति साध्यसाधनयोरभेदोपचारादुक्तम् । सांख्येषु प्रकृत्यादितत्त्वेषु शिरसे । । 1 श्रीधरस्वामी-लीकाम् । विजयध्वजः-लीकैः ।

·३१० सटीक-मुक्ताफले शिरोवत्प्रधानभूताय । पुरुषाख्यतत्त्वरूपायेत्यर्थः । प्रकृत्या स्वभावेन न तूपाधिना ईश्वराय नियन्त्रे नित्यैश्वर्याय । पशुपति-सदाशिवादिशब्दवाच्याये- नारायणाय पाञ्चरातादितन्लेषु निरूप्याय । तदेवं मार्गपञ्चकेन प्राप्याय नम इत्यर्थः। शुकः । (भाग० ५११४!४५.) ॥२३॥ त्यर्थः । गजेन्द्रः। एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्नाः । अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्रमग्नाः ॥२४॥ यस्यैकान्तिनः अव्यभिचारिणः सेवकाः यस्मात् कचनार्थ न वाञ्छन्ति । ये भगवत्प्रपन्नाः सर्वात्मना भगवद्भक्ताः अत्यद्भुतं तस्य विष्णोश्चरितं विश्वसृष्ट्यादिकरणम् । एकत्र स्थिता गायन्तः । गानफलमाह । आनन्द- समुद्रमन्ना इति । गजेन्द्रो भगवन्तम् । ( भाग० ८।३।२०) ॥२४॥ । मुचुकुन्दः। न कामयेऽन्यं तव पादसेवना- दकिञ्चनप्रार्थ्यतमाद्धर विभो आराध्य कस्त्वां ह्यपवर्गदं हरे वृणीत आर्यों वरमात्मबन्धनम् ॥२५।। क प्रायः ज्ञाता आत्मनो बन्धनं वरं वृणीते न कोऽपीत्यर्थः । सर्वत्र चैतेषु श्लोकेष्वन्यानपेक्षया भजनं धर्मासक्तया कोऽप्युत्साहः पुष्यतीति मन्तव्यम् । (भाग० १०।५११५५ ) ॥२५॥ तस्माद्विसृज्याशिष ईश सर्वशो रजस्तमःसत्वगुणानुबन्धनाः । 1 सर्वतो इत्येवंपाठोऽपि वैषावतोपण्यां धृतः ।

·१६श श्रः] वीररसः - निरञ्जनं निर्गुणमद्वय पर त्वां ज्ञप्तिमात्रं पुरुषं व्रजाम्यहम् ॥२६॥ तदेवं सप्रभेदं वीररसं निरूप्य तद्भङ्गया भक्तिरसानुभवितुः फलसम्बन्ध दर्शयन्नुपसंहरति । तस्मादिति। तस्माद् वराणामनर्थरूपत्वात् । आशिषः आशास्यमानानि फलानि। सर्वशः लोकलयवर्तिनीरपि । निर्गुणं त्वां व्रजामि । निर्गुणः कुतः । यतो निरञ्जनः । अञ्जनं प्रकाशावरणं मायाख्यम् । सगुणो हि मायासम्बन्धात् । अतोऽद्वयः अतोऽद्वयः । मायासम्बन्धे हि सति द्वितीयत्वं कुतोऽद्वयः ' यतो ज्ञप्तिमानः । मायायाः सत्तासत्ताभ्यामनिर्वाच्यत्वा- दित्यर्थः। भक्तमहिमा तु भक्तिमहिम्नैवोक्त इति अत्र नोक्तः । मुचुकुन्दः श्रीकृष्णम्। (भाग० १०५.१।५६) ॥२६॥ - स्यात् । .. नारदः। नामान्यनन्तस्य गतत्रपः पठन् गुह्यानि भद्राणि कृतानि च स्मरन् । गां पर्यटन तुष्टमना गतस्पृहः कालं प्रतीक्षन्नपदो विमत्सरः ॥२७॥ ईदृशस्य च कृतकृत्यतया प्रियातिथिवन्मृत्युप्रतीक्षकत्वान्न किञ्चिद्वैकल्प्यम- स्तीत्याह नामानीति । त्रपा लज्जा। कृतानि कर्माणि । काल मृत्युम् । अपदः अस्वीकृतस्थानविशेषः । इत आरभ्य नारदः कुन्तीत्यादिशब्दा वक्तृनिर्देशमात्रविवक्षया न तु भक्तविव- क्षयेति ज्ञेयं विष्णुग्रहणस्य ज्ञापकत्वात् । (भाग० १।६।२७). ॥२७॥ कुन्ती। शृण्वन्ति गायन्ति गृणन्त्यभीक्ष्णशः स्मरन्ति नन्दन्ति तवेहितं जनाः । 1 श्रीधरस्वामौ-हतवपः । 2 प्रतीचन् विमदो इति क्रमसन्दर्भटीकानुसारी प्रतीक्षन्नपटो इति च विजयध्वजटीका- सम्मतः पाठौ।

·३१२ सटीक-मुक्ताफले त एव पश्यन्त्यचिरेण तावक भवप्रवाहोपरमं पदाम्बुजम् ॥२८॥ भवः एवं भक्तस्य मुख्यत्वाद् ब्रह्मसायुज्यमुक्ता तस्यैव भगवत्सामीप्यादिमुक्ति- लिप्सोस्ताः प्रदर्शयितुकामस्त्वाह कुन्तीति । अभीक्षणशः पुनः पुनः नन्दन्ति प्रशंसन्ति । ईहितं कर्म । त एव ये श्रवणादिरता नान्ये । संसारः । स एव प्रवाह जलप्रवाहवत् पतितं न मुञ्चति उच्चावचेषु स्थानेषु पातयतीति प्रवाहः । तस्योपरमो विनाशो यत्र पदाम्बुजे तत्तथा । एतेन सामीप्यरूपा मुक्तिरुक्ता । कुन्ती श्रीभगवन्तम् । (भाग० १।८।३६) ॥२८॥ - .. ब्रह्मा। यच्च वजन्त्यनिमिषामृषभानुवृत्त्या दूरेऽहमा घुपरि नः स्पृहणीयशीलाः । भर्तुमिथः सुयशसः कथनानुराग- वैलव्यबाष्पकलया पुलकीकृताङ्गाः ॥२९।। सालोक्यरूपामाह । यचे ति । यद्वैकुण्ठं व्रजन्ति दूरेऽहमाः दृरोकृता- हङ्काराः। अनिमिषां देवानाम् ऋषभो विष्णुः तस्यानुवृत्त्या । नोऽस्माकम् उपरि । ता एताश्च तिस्रो यथापूर्वमन्तरङ्गाः। एवं साटिसारूप्ये अपि मुक्ती ज्ञेये । ( भाग० ३।१५।२५ ) ॥२६॥ कर्दमः। लोकांश्च लोकानुगतान् पशूश्च हित्वा श्रितास्ते चरणातपत्रम् । परस्पर त्वद्गुणवादसीधु- पीयूषनिर्यापितदेहधर्माः ॥३०॥ किश्च सिद्धपुरुषं भगवत्सालोक्यादिमुक्तिमासादयन्तं विभ्रशयिषवः खासिन एवमुपमन्त्रयन्ते । तथा हि 1 स्रोधरस्वामी-दूरेयमा। 2 तसी इति माटकालब्धः पाठः ।

·१६शः 1 वीररसः ३१३ है अहो इहोप्यतां स्वर्ग एते ते कल्पपादपाः । इमा अप्सरसः श्वाध्याः सेवस्वेति पुनः पुनः ॥ इत्यादि । तत्र चैवमस्तीतिचेतसा सो न कार्यः । नाप्यहं योग्य इति गर्वः । पुनर्दुःखप्रसङ्गात् । तथा च सूत्रम् स्थान्युपनिमन्त्रणेऽसङ्गस्मयकरणं पुनरनिष्ट- प्रसङ्गात् इति । तदेतदभिप्रेत्याह । लोकानिति । लोका इन्द्रभवनादयः । लोका- नुगतास्तद्वासिनः । तेषां पशुवदाहारमैथुनमात्रवेदित्वात् पशुतुल्यत्वम् । तान् हित्वा अर्थात् प्रार्थयमानानिति । ये श्रिताः तव गुणवाद एव बासनान्तरोत्- पादकत्वात् । सीधुर्मद्यम् । रुचिप्रदत्वात् पीयूषम् । तेन निर्यापितो निष्कासितो देहधर्मों विषयवासनारूपोऽसन्तोषरूपश्च येस्ते तथा । य एवं प्राघुवन् ते श्रिता इत्यादि । तदुक्तं गीतासु मच्चित्ता इत्यादि कर्दमः कपिलम् । ( भाग० ३।२१।१७ ) ॥३०॥ । -- -- हरिः। - गृहीत्वापीन्द्रियरर्थान् यो न द्वेष्टि न हृष्यति । विष्णोर्मायामिदं पश्यन् स वै भागवतोत्तमः॥३२॥ - एवं वै भजमानस्य विदेहकैवल्यमुक्ता सम्प्रत्यारब्धकर्मवशात् देहे सत्यपि विष्णुपदप्राप्तिलक्षणां जीवन्मुक्तिं दर्शयितुमुत्तरमन्थमारभते । हरिरित्यादि । ( भाग० ११।२।४८) ॥३१॥ देहेन्द्रियप्राणमनोधियां यो जन्माप्ययक्षुद्भयतषकृच्छ्रः । संसारधर्मेरविमुह्यमानः स्मृत्या हरेभागवतप्रधानः ॥३२॥ । देहस्य जन्माप्ययो इन्द्रियाणां तर्षो विषयलिप्सारुपः । प्रारणस्य मनसो भयम् । धियः कृच्छ्र खिन्नत्वम् । विवेचनाशक्तिरित्यर्थः । ( भाग० ११।२।४६ ) ॥३३॥ - नुत् । 1 पातञ्जलयोगसूत्रम् ३२५१ । 2 श्रीमहगवट्वीवा १०९। ४० ·सटीक-मुक्ताफले न कामकर्मबीजानां यस्य चेतसि सम्भवः । वासुदेवैकनिलयः स वै भागवतोत्तमः ॥३३॥ काम एव कर्मबीजानि । अथवा बीजमविद्या नित्यनिरतिशयसुखात्मक- खरुपस्यान्यथा ग्रहणमिति यावत् । ततो बाह्यसुखाभिलाषः कामः । तत् सिद्धये व्यापारः कर्म। (भाग० ११।२१५० ) ॥३३॥ न यस्य जन्मकर्मभ्यां न वर्णाश्रमजातिभिः । सजतेऽस्मिन्नहम्भावो देहे वै स हरेः प्रियः ॥३४॥ जन्मना कुलं लक्ष्यते। अहंभावो गर्वः । (भाग० ११।२।५१) ॥३४॥ -- न यस्य स्वः पर इति चित्तेष्वात्मनि वा भिदा । सर्वभूतहितः शान्तः स वै भागवतोत्तमः ॥३५।। आत्मनि शरीरे। खोऽहं परो नाहमिति भिदा। जातावेकवचनम् । खो मम परो न ममेति । ( भाग० ११।२।५२) ॥३५॥ त्रिभुवनविभवहेतवेऽप्यकुण्ठ- स्मृतिरजितात्मसुरादिभिर्विमृग्यात् । न चलति भगवत्पदारविन्दा- लवनिमिषार्धमपि स्म' वैष्णवाग्रयः ॥३६॥ त्रिभुवनविभवो ब्रह्मा तद्धेतवे। ब्रह्मपदार्थमपि न चलति । यतो भगवत्पदं ब्रह्मपदादप्यधिकम् । तदाह । अजितेति । अजिते विष्णौ अात्मा मनो येषां तैः। (भाग० ११।२।५३) ॥३६॥ N 1 श्रीधरस्वामी-वित्तेष्वात्मनि । 2 सर्वभूतसमः इति मुद्रापिती भागवतीयः पाठः । 3 श्रीधरस्वामी-भपि यः स वैश्ण । विजयध्वजः-मपि स्म स वैष्ण। वीरराघव:-०मपि स वैष्णा०।

·१६श अः] वीररसः ३१५ । भगवत उरुविक्रमाविशाखा- नखमणिचन्द्रिकया निरस्ततापे। हृदि कथमुपसीदतां पुनः स प्रभवति चन्द्र इवोदितेऽर्कतापः ॥३७॥ . सन्तप्तस्य चलनं स्यादिति चेत्तताह । भगवत इति। उरुर्विक्रमो यस्याडेत्र- स्तस्य शाखाः अङ्कुलयः तासां नखा एव उज्ज्वलत्वाद्वा मणयः तेषां चन्द्रिका प्रभा। उपसीदतां भजताम् । स सन्तापः। (भाग० ११।२१५४ ) ॥३७॥ विसृजति हृदयं न यस्य साक्षा- द्धरिरवशाभिहितोऽप्यघौघनाशः प्रणयरशनया धृताविपद्मः स भवति भागवतप्रधान उक्तः॥३८॥ यस्य हृदयं साक्षादनाच्छन्नरूपो हरिन विसृजति । यतः प्रणयरशनया प्रेमगुणेन धृताकि पद्मः। हरिनिमिम् । ( भाग० ११।२।५५ ) ॥३८॥ श्रीविष्णुः। निष्किञ्चना मय्यनुरक्तचेतसः शान्ता महान्तोऽखिलजीववत्सलाः। कामैरनालन्धधियो जुषन्ति ते यन्नरपेक्ष्यं न विदुः सुखं मम ॥३९|| अनालब्धाः अस्पृष्टाः। नैरपेक्ष्यं निरपेक्षर्लभ्यम्। श्रीकृष्ण उद्धवम् (भाग० ११।१४।१७ ) ॥३६॥ 1 श्रोधरस्वामौ-यत 2 श्रीधरस्वामी-तन्नरपेहां ·सटीक-मुक्ताफले वागगद्गदा द्रवते यस्य चित्तं रुदत्यभीक्ष्णं हसति क्वचिच्च । विलज उद्गायति नृत्यते च मद्भक्तियुक्तो भुवनं पुनाति ॥४०॥ गद्गदा स्खलिताक्षरा। श्रीकृष्ण उद्धवम् । (भाग० ११११४१२४) ॥४०॥ पुनश्च भूयाद् भगवत्यनन्ते रतिः प्रसङ्गश्च तदाश्रयेषु। महत्सु यां यामुपयामि सृष्टि मैत्र्यस्तु सर्वत्र नमो द्विजेभ्यः ॥४१॥ .. एवं जीवन्मुक्त लक्षयित्वा तन्माहात्म्यं ब्रुवाणः तत्सगिनः पुरुषान् स्तौति पुनश्चेति । पुनर्जन्मान्तरे। तदाश्रयेषु भगवदाश्रयेषु प्रकृष्टः सङ्गः। यां यां सृष्टिमुपयामि तत्र तत्र महतसङ्गो भूयात् । तज्जन्मविशेष प्रार्थयन् नमो द्विजेभ्य इति पुरःस्थितानृषीन् राजानमपि । ( भाग० १।१६।१६ ॥४१॥ ध्रुवः। या निवृतिस्तनुभृतां तव पादपद्म- ध्यानाद्भवजनकथाश्रवणेन वा स्यात् । सा ब्रह्मणि स्वमहिमन्यपि नाथ मा भूत् किन्त्वन्तकासिलुलितात् पततां विमानात् ।४२॥ भवजना -जीवन्मुक्ताः । खमहिमन्यपि स्वाधीनमाहात्म्येऽपि । किन्तु किं पुनः । अन्तकस्यासना लुलिताद्विमानात् पतताम् । पराधीनमाहात्म्याना- मित्यर्थः । ४।६।१० ॥४२॥ 2 किम्बन्त कासीति विजयध्वजीयः पाठः।

·T १६श अः] वीररसः ३१७ ते न स्मरन्त्यतितरां प्रियमीश मयं ये चान्वदः सुतसुहृद्गृहवित्तदाराः । ये त्वजनाभ भवदीयपदारविन्द- सौगन्ध्यलुब्धहृदयेषु कृतप्रसङ्गाः ॥४३॥ - मयं शरीरं प्रियमपि न स्मरन्ति । ये च अदो मर्त्यम् अनु अमुना देहेन सह स्थिताः तत्सम्बन्धात् सम्बन्धिनः सुतादयः । तानपि न स्मरन्ति । के। ये भगवद्भक्त षु कृतप्रसङ्गाः । ध्रुवो भगवन्तम् । ( भाग० ४।६।१२)॥४३॥ तदोपसंहृत्य गिरः सहस्रणी- विमुक्तसङ्ग मन आदिपूरुषे । कृष्णे लसतपीतपटे चतुर्भुजे पुरस्थितेऽमीलितहगव्यधारयत् ॥४४|| एवं जीवन्मुक्त लक्षयित्वा स्तुत्वा चेदानों अवसिताधिकारस्य तस्य शरीर- पातमाह। तदेति। तदा तस्यां दशायाम् । सहस्रणीः सहस्रेण व्यापाराणां लब्धबला गिर उपसंहृत्य । इत्यनेन सर्वेन्द्रियोपरतिरुपलक्षिता । अत एव विमुक्तसङ्गम् । मीलिता दृग बुद्धोन्द्रियवृत्तिर्यस्मिन् मनसि । दृशं मनसि निधाय मनः कृष्णे व्यधारयदित्यर्थः । अनेन प्रत्याहारपूर्वा धारणोक्ता । ( भाग० १।६।३० ) ॥४४॥ विशुद्धया धारणया हताशुभ- स्तदीक्षयैवाशु गतायुधव्यथः। निवृत्तसर्वेन्द्रियवृत्तिविभ्रम- स्तुष्टाव जन्यं विसृजन् जनार्दनम् ॥४५॥ विशुद्धा निष्कामा । अशुभं पूर्वमघम् । तस्य श्रीकृष्णस्य ईतया ·३१७ सटीक-मुक्लाफले साक्षात्कारेण । गतानि आयुधव्यथानि यस्य स तथा । आयुधवत् व्यथयन्ति इत्यायुधव्यथानि उत्तरपापानि । तथाचोक्तम्-तदधिगम उत्तरपूर्वाधयो- रश्लेषविनाशौ तद्वयपदेशात् ।। श्रुतिश्च -तद् यथेषोकातूलमग्नौ प्रोतं प्रदूयेतेवं हास्य सर्वे पाप्मानः प्रदूयन्त इति । विभ्रमो विविध भ्रमणम् । सन्तोषात् । तस्य निवृत्तिरपूर्वकृष्णाख्यविषयलाभात् । जन्यं शरीरं विसृजन् त्यजन् । जनार्दनं कैवल्यदातारं पुरुषमित्युचितपदप्रयोगः । सूतः शौनकम् । ( भाग० १।६।३१)॥४५॥ तत तला- रुद्रः। प्रत्युद्मप्रश्रयणाभिवादन विधीयते साधु मिथः सुमध्यमे । प्राज्ञः परस्मै पुरुषाय चेतसा गुहाशयायैव न देहमानिने ॥४६॥ । स्तुतिरिह मनसा भगवद्गतसाधुत्वानुसन्धानम् । वाचिकस्य तु व्यवहार- दशाविषयत्वात् । तदेवाह । प्रत्युद्गमेति । प्रश्रयणं विनयः । प्रत्युदगमादिकं सत्कारोपलक्षणम् । हे सुमध्यमे दाक्षायणि । तत् सर्व प्राज्ञः । प्रज्ञाऽत्र ऋतम्भराख्या। सास्ति येषां तैः । परस्मै तुरीयाय । चेतसैव विधीयते अर्थादन्यै- स्त्वन्यथेत्यर्थः । ऋतम्भरालक्षणन्तु बुद्धयभिव्यक्त पुरुष बुद्धिसङ्गविवर्जितम् । या दर्शयति बोधार्क सा मोक्षे स्यादृतम्भरा ॥ इति । ( भाग० ४।३।२२ ) ॥४६॥ सत्त्वं विशुद्धं वसुदेवशब्दितं यदीयते तत्र पुमानपावृतः। 1 ब्रह्मसूलम् ॥११३ 2 छान्दोग्योपनिषत् ५२।४।२ ·१६श अः] वीररसः सत्त्वे व तस्मिन् भगवान् वासुदेवो ह्यधोक्षजो मे नमसा विधीयते ॥४७॥ मे मया एवमियता प्रबन्धेन विष्ण्वादिप्रकरणचतुष्टयीं साझा सकलां च निहायाथ ग्रन्थकृत् प्रकरणप्रतिपाद्या मिष्टदेवतां प्रणमति सत्त्वामत्यादि। भगवानधोक्षजो वासुदेवश्व नमसा विधीयते। नमस्क्रियते । अधाकृतमक्ष- जमिन्द्रियजं ज्ञानं येन स तथा । निराकार इत्यर्थः । कथन्तर्हि वासुदेवः तत्राह सत्त्वे चेति। तस्मिन् वसुदेवाख्ये उपाधौं अस्य सत्त्वे सद्भावे अधिष्टाने सति । अथ वसुदेवशब्दस्य कोऽर्थः । तत्राह सत्त्वमिति । यद् यस्मात्तत्र विशुद्धे सत्त्वे पुमान् विष्णुरपावृत ईयते प्रत्यक्षः प्रतीयते। अनेन वसत्यस्मिन् रमणीयत्वादिति वसु । दीव्यति द्योततेऽस्मिन् प्रकाशकत्वादिति देव इति । शुद्धसत्त्वे वसुदेवशब्दस्य प्रवृत्तौ हेतुरुक्तः । तदेवं साकारनिराकारे भगवतो वे रूपे नमस्कृते भवतः। रुद्र उमाम् । ( भाग० ४।३।२३) ॥४७ ॥ शुकः । उद्गायतीनामरविन्दलोचनं ब्रजाङ्गनानां दिवमस्पृशद्ध निः। दध्नश्च निर्मन्थनशब्दमिश्रितो निरस्यते येन दिशाममङ्गलम् ॥४८॥ अथास्य ग्रन्थस्य प्रचयपरिपन्थिविघ्नविधाताय भगवद्गुणमाहात्म्यपरं पद्य- मुदाहरति । उद्गायतीनामिति । दध्नश्च ध्वनिः । निर्मथ्यतेऽनेनेति निर्मन्थनं कूठरादि । कूठरो मन्थविष्कम्भे । तस्य शब्देन मिश्रितः । येन ध्वनिना । 1 मनसा इति माटकादृष्टः पाठः 2 ख-भिधीयते 3...3 क-वासुदेवश्च मनसा । ख-वासुदेवश्वतसा 4 कुटरो दण्डविष्कम्भ इत्यमरकोषः (शरा७४) ·३२० सटीक मुक्ताफले शुकः। (भाग० निरस्यते तिरस्क्रियते अमङ्गलमित्येतनिर्विघ्नत्वे द्योतकम् । १०१४६।४६ ) ॥४॥ स्वस्त्यस्तु विश्वस्य खलः प्रसीदतां ध्यायन्तु भूतानि शिव मिथो धिया। मनश्च भद्रं भजतादधोक्षजे ऽप्यावश्यतां नो मतिरप्यहैतुकी ॥४॥ श्रीवोपदेवकृते मुक्ताफले विष्णुभक्तानां वीररसः। इत्येकोनविंशोऽध्यायः। एवं जगदपवर्गहेतु ग्रन्थं प्रणीय तजनितसुकृतवासनासनाथस्तत्र तत्र भगवानाचार्यो विश्वस्य स्वस्य च समीहितमाशास्ते खस्त्यस्तु इति । वस्तीति क्षेमवाचकमव्ययम् । ननु खलेषु सत्सु कुतः स्वस्ति तत्राह । खल इति। खलो दुर्जनः। प्रसादः खच्छत्वम् । विश्वस्य खस्तिप्रतिज्ञाभङ्गभयात् खलस्य प्रसादमात्रमुक्त न तु विनाशः। एवं योग्यतामुक्त्वा परस्परोपकारे प्रवृत्तिमाह ध्यायन्त्विति । शिवं मङ्गलम् । खगतमाशास्ते मनश्चेति । नः अस्माकं च मनो भद्रं सात्त्विकं वस्तु भजतात् । अपिशब्दः समुच्चये। अधोक्षजे च नो मतिरावेश्यताम् आवेशं प्राप्नोतु । आवेशं प्राप्नोति आवेशयतीति प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे बहुलमिष्ठवच्चेति णिच् । अहैतुकी निष्कामा । प्रह्लादो नृसिंहम् । ( भाग० ५.१८१६) ॥४६॥ इति हेमादिविरचितायां कैवल्यदीपिकायां विष्णुभक्तानां वीररसः । समाप्तोऽयमेकोनविंशोऽध्यायः । 1 श्रीधरस्वामी-आवश्यताम् । वीरराघवः-ह्यावश्यताम् 2 गणसूत्रम् २०३ ·[ग्रन्थोपसंहारः] चतुरेण चतुर्वर्गचिन्तामणिबणिज्यया। हेमाद्रिणार्जितं मुक्ताफलं पश्यत कौतुकात् ॥५०॥ इह च स्वकर्तृकत्वेऽपि यदुराजमहामन्त्रिणा हेमाद्रिणाऽभ्यर्थित आचार्य- स्तत्कर्तृ कत्वं ख्यापितवानिति प्रागुक्तम् ।। तदेतत् पर्यन्तेऽपि तत्कीर्ति ख्यापयन्नाह चतुरेणेति। चतुर्वर्गचिन्तामण्याख्यग्रन्थमहोदधेर्वणिज्या तया । चतुरेण विदितग्रन्थरचनारीतिविशेषेण । यथा हि वणिज्यायां तत्तद्देशेऽभ्यस्तानि तानि प्रियवस्तून्याहृत्य पुमान् तत्तद्विषये चतुरो भवति तथैतेन तत्तत्स्मृती- तिहाहासपुराणादिभ्यस्तानि निःशेषत्रत-दान-तीर्थ-मोक्षादिप्रतिपादनपराणि वाक्यान्याहृत्य ग्रन्थरचनायाः कौशलमासादितम् । ततस्तयैव रेखया भागवतस्य तत्तत्स्कन्धेभ्यस्तानि तानि विष्ण्वादिवस्तुचतुष्टयप्रतिपादनपराणि पद्यान्याहृत्य मुक्ताफलाख्यं प्रकरणं कृतम्। तदेतत् कौतुकात् पश्यत । हे कुतूहलिनः इति शेषः । अस्मिन् विलोकिते सकलकौतुकमवाप्स्यथेति भावः । अन्यत्र ।-चतुणों वर्णादीनां वर्गाः देशच्छायासमूहाम्तेषां चिन्ता परीक्षा तयोपलक्षिता मणयो रत्नानि तेषां वणिज्या क्रयविक्रय स्थितिः तया। चतुरेण निपुणेन । हेमाद्रिणा बहुसुवर्णेन वणिजा अर्जितम् मुक्ताफलं मौक्तिकानि । जाता वेकवचनम् । पश्यतेत्यर्थः । मुक्ताफलशब्दः पक्षद्वयेऽपि प्राग व्याख्यातः ॥५०॥ निर्मथ्य पयसां राशि मन्दरः कौस्तुभ न्यधात । हेमाद्रिचसां मुक्ताफलं रन हृदि प्रभोः॥५१॥ एवं तस्य वणिग रूपेण कुशलतां व्यङ्ग्य सुमेरुसाम्येन स्थैर्यादिगुणान् व्यनक्ति निर्मथ्येति । पयसां राशि क्षीरोदम् । मन्दरो मन्थाचलः । न्यधा- निक्षिप्तवान् । हेमाद्रिमरुः कामदेवात्मजश्च । वचसां राशि भागवताख्यं निर्मथ्य । मुक्ताफलाख्यं रत्न ग्रन्थञ्च प्रभोः श्रीकृष्णस्य हृदि न्यधादित्यर्थः । विष्णोरय- मलङ्कार इति भावः ॥५१॥ 1 प्रथमाध्याये १म-मोकटीका द्रष्टव्या । 2 प्रथमाध्याये ४र्थ-शोकटोका ट्रष्टव्या । ४१ ·३२२ सटीक-मुक्ताफले हेमाद्रिमाद्रियत एव गुणेन येन तेनैव पूरितसुखेन सुबद्धमेतत् । मुक्ताफलं प्रतिफलजगदीशरूपं यत्कर्णकण्ठहृदये सुषमास्य काचित् ॥५२॥ है हेमादिमित्यादि। येन सकलकलाकौशलरूपेण गुणेन हेमादि जन आद्रियते सत्कुरुते । तेनैव गुणेन । पूरितं तत्साधनसम्पादनादर्थिनां सुखं येन गुणेन । अर्थिजनेषु कल्पतरवों हि तस्य गुणाः। एतत्प्रकरणं सुबद्ध सुघटितम् । प्रति- फलत् बुद्धिदर्पणे प्रतिविम्बीभवत् जगदीशस्य विष्णोः रूपं येन ग्रन्थेन तत् तथा। तदेतत् यस्य कर्णे श्रवणेन करठे घोषेण हृदये तदर्थचिन्तनेनास्ति तस्य पुंसः काचित् खसंवेधा सुषमा परमात्मप्रकाशरूपा परमशोभा भवतीत्यर्थः । अन्यत्र तु । -येन गुणेन सूतेण। हेमाद्रेः सुमेरोमा लक्ष्मीः शोभा । आद्रियते मेरुविकारस्य सुवास्य निकटस्थतया वीक्रियते। तेन पूरितं भृतं स्वप्रवेशेन सुष्टु ख मौक्तिकस्य मध्यस्थानं येन गुणेन । तेनैव एतद्रत्नं सुबद्धं सुयन्तितम् । प्रतिफलत् निर्मलतया प्रतिविम्बीभवत् जगदेव ईशस्य रूपं यस्मिन् मौक्तिके । यद्वा प्रतिफलत् जगदीशस्य राज्ञो रूपं यस्मिन् तत्तथा । तुल्याधि- करणाद्बहुव्रीहेः। प्रशंसायां रूपपप्रत्ययो वा सर्वथा राजालङ्करणमित्यर्थः । तदेतद् यस्य कर्णे कण्ठे ह्रदये वा अलङ्कारतयास्ति तस्य काचिदनन्यसामान्या सुषमा कान्तिर्भवतीत्यर्थः ॥५२॥ - द्वे एव चित्रे रामस्य सिन्धुर्बद्धः पुराधुना। हेमाद्रिः स्वमुपानीतः सूर्यावृत्तप्रदक्षिणः ॥५३॥ द्वे एवेति । रामो दाशरथिर्देवगिरीश्वरश्च तस्य । पुरा तायाम् । चरित्रेषु मध्ये द्वे एव चिते । यत् सिन्धुः समुद्रो बद्धः । यच्च हेमाद्रिर्मेरुः खमुपानीतः खस्य निकटीकृतः । किम्भूतः । सूर्यस्य रवेः आवृत्ता व्यावृत्तिं गता प्रदक्षिणा परिभ्रमणी यस्मिन् मेरौ स तथा । व्यधिकरणबहुव्रीहौ तु प्रागुक्तकार्य- ·प्रन्थोपसंहारः कारणयोरभेदोपचारेण ताच्छब्यविवक्षया हेमाद्रिशब्देन तज्जं सुवर्ण लक्ष्यते । अर्थिभ्यः प्रदातुं भूयान् सुवर्णराशिरानीत इत्यर्थः । अन्यत्र तु ।--तस्यैव रामस्य अधुना यदुकुलेऽवतीर्णस्य द्वे एव चित्रे । यत् सिन्धुर्गजमदो बद्धः। सिन्धुशब्देन तद्वन्तो गजा लक्ष्यन्ते । सिन्धुरिति जातावेकवचनम् । प्रत्यर्थिनो राज्ञः पराभूय ततसिन्धुराः स्वगृहे बद्धा इत्यर्थः । यच्च हेमादिजिविशेषः स्वमुपानीतः खसानाज्यस्य महामात्यस्य पदेऽधि- कर्तुमित्यर्थः । कीदृशः सूरिषु पदवाक्यन्नमाणादिप्रवीणेषु आवृत्ता शतशः क्रिय- माणत्वादावृत्तिं गता प्रकृष्टा दक्षिणा दानं यस्य स तथा । कोहि नाम बृहस्पति- मपि प्रज्ञया प्रहसतस्तादृशस्य मन्त्रिशिरोमणेर्निजनिकटीकरणान्न चित्रीयते। . विद्वद्धनेश-शिष्येण भिषककेशव-सूनुना । हेमाद्रिोपदेवेन मुक्ताफलमचीकरत ॥५४॥ विद्वद्धनेशशिष्येणेत्यतिरोहितार्थम् । भाग० ) ॥५४॥ स्वर्गे गीर्वाणनार्यः सुरपतिमभितः शाब्दिकानां वरेण्यं पाताले नागराज फणिपतिसुदृशो यस्य गायन्ति कीर्तिम् । यस्तीर्णः शास्त्रपाथोनिधिमखिलमदो ग्रन्थरलं सुवृत्तं चक्र शिष्यो धनेशः कविकुलतिलकः कैशविर्वोपदेवः ॥५५॥ इति श्रीवोपदेवविरचितं मुक्ताफलं समाप्तम् ॥ यो नित्यशुद्धसुखबोधवपुर्नितान्तं जागर्ति चोमिति पदं यमिहापवर्यम् । यो योगिनां हृदि चकास्ति विधूतपङ्क: सोऽस्माकमस्तु शरणं पुरुषः पुराणः ॥१॥ यत्किश्चिदत्रभवतः खलु वोपदेव- सूरेः कृतिर्निजधिया परिचर्यते मे। 1 क पुस्तके श्लोकोऽयं नोपलभ्यते ।

·३२४ सटोक-मुक्ताफले उद्दिश्य कोविदजनोपकृतिं तदारा- दाराधनं भगवतः परमेश्वरस्य ॥२॥ छायावतीममृतदामपि नैकचित्रां पुण्यप्रभामिव भुवि प्रथितां तदीयाम् । टीकां प्रियां परसहसंजनस्य दृष्ट्रा ग्रन्थः कृतोऽत्र कृतिनां हृदुपैतु तोषम् ॥३॥ अतत्त्वे तत्त्वधीर्येषां तत्त्वे चातत्त्वधीनृणाम् । न तानानन्दयन्त्येता वोपदेवस्य सूक्तयः ॥४॥ यस्य व्याकरणे वरेण्यघटनाः स्फोताः प्रबन्धा दश प्रख्याता नव वैद्यकेऽथ तिथिनिर्धारार्थमेकोऽद्भुतः । साहित्ये त्रय एव भागवततत्त्वोक्तो त्रयस्तस्य च । भूगीर्वाणशिरोमणेरिह गुणाः के के न लोकोत्तराः ॥५॥ टीकां मुक्ताफलस्येमा नाम्ना कैवल्यदीपिकाम् । हेमाद्रिः कटके चक्रे रामराजस्य वेश्मनि ॥६॥ इति श्रीमत्प्रौढप्रतापचक्रवर्तिमहाराजाधिराजसोमवंशोद्भव- रामराज-मन्त्रिवर्य-हेमाद्रिदेव-विरचिता मुक्ताफलटीका समाप्ता ॥ 1...1 क-भागवततत्वोक्तिरकस्तथा भव्या वाणिशिरोमो रिह । 'इण्डिया-अफिम'- यन्यागारस्थिते पुस्तकइये (I.O. Catalogue, No. 3542, A,B) कविकल्पद्रुम-पुष्पिकायाञ्च भागवततत्त्वोक्त स्त्रयस्तस्य भुव्यन्तर्वाणिशिरोमणे रिहेति पाठः । परम् इण्डिया-अफिम-स्थिते पुस्तकान्तर (C) चौखम्बाग्रन्थमालाप्रकाशितहरिलीलामृतस्य पुष्पिकायाञ्च अस्मदग्टहीत: ख- पुस्तक कृतः पाठ एवोपलभ्यते । 2 कामराज यति माटकादृष्टः पाठः । परं हरप्रसादशास्त्रि कवायां पुराणग्रन्थ सूच्या- मुल्लिखितस्य हरिलीलाग्रन्थस्व विवृती रामराजस्य ति पाठी कृतः । (Descriptive Catalogue of Sanskrit Manuscripts in the Collections of the Asiatic Society of Bengal, vol. V, Purāņa Manuscripts, No 3657). 3...3 ख-श्रीवोपदेवकृता 37163,65