·महामहोपाध्याय-पण्डितराज-जयदेव शम्ममिश्राः (जीवनकालः १६११-८३ वैक्रमाब्द) ·॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ अथ व्युत्पत्तिवादः शाब्दबोधे चैकपदार्थेऽपरपदार्थस्य संसर्गः संसर्गमर्यादया श्रीदुर्गामाधवगणेशाः पान्त गदाधरं श्रीगिरिजां गणेशं प्रणम्य विश्वेश्वरपादपद्मम् । शिष्यप्रियश्रीजयदेवमिश्रो व्युत्पत्तिवादस्य तनोति टीकाम् ॥ १ ॥ सन्त्यस्य टीका विविधास्तथाऽपि परिश्रमो निष्फलतां न यायात् । द्राक्षाफले सत्यपि कि रसझर्नास्वाद्यते हृद्यरसो रसालः ॥२॥ घटादिपदात् पटादिविषयकशाब्दबोधवारणाय तत्पदजन्यतद्विषयक शाब्दबोधं प्रति तत्पदजन्यतद्विषयकोपस्थितिः कारणं वाच्यम् । घटपदात् पटोपस्थितेरभावान्न तद्विषयकशाब्दबोधः। घटपदादेः समवायसम्बन्धेन सम्बन्ध्याकाशविषयकोपस्थितिबलादाकाशविषयकशाब्दबोधवारणाय तत्- पदजन्यशाब्दबोधे तत्पदनिष्ठवृत्तिज्ञानाधीनतद्विषयकोपस्थितिः कारणम् । अाकाशोपस्थितेवृत्तिज्ञानजन्यत्वाभावान्न शाब्दबोधजनकत्वम् । नीलो घट इत्यादावभेदादेवटादिपदनिष्ठवृत्तिज्ञानाधीनोपस्थित्यभावेन शाब्दबोधस्य च सत्त्वेन व्यभिचार: स्यादित्यभेदादावपि घटादिपदस्य शक्तिरुपेयतेऽन्वि नाभिधानवादिभिः । तथा चाभेदादेः पदार्थद्वयसंसर्गस्यापि वृत्तिज्ञानाधी- नोपस्थितेस्सत्वान्न व्यभिचारः । परन्वेतादृशकार्यकारणभावेऽपि घटादि- पदात् घटविशेष्यकघटत्वप्रकारकस्येव घटप्रकारकघटत्वविशेष्यकशाब्दबो- ।

·। २ व्युत्पत्तिवादः [ कारके धस्यापि बाधकामावादापत्त्या तत्पदजन्यतत्प्रकारकतद्विशेष्यकशाब्दबोधं प्रति तत्सदनिष्ठवृत्तिज्ञानाधीनतत्प्रकारकतद्विशेष्यकोपस्थिति: कारणं वाच्यं, तथा च घटादिपदात् घटप्रकारकघटत्वविशेष्यकोपस्थितेरभावान्न तादृशशाब्दबोधापत्तिः । इत्थञ्च पदार्थद्वयसंसर्गनिष्ठशाब्दवोघीयविषयता किञ्चिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानात्मकतया तादृशसंसर्गस्य वृत्ति- ज्ञानाधीनोपस्थित्यभावेऽपि व्यभिचाराप्रसक्त्या तत्र पदानां वृत्तिकल्पनम- युक्तमेवेति नैयायिकाः । परन्त्वेतेषां मते पदार्थद्वयसंसर्गभाननियामका- भावेन सर्वत्रावाधितसकलसंसर्गभानसम्भवेन नीलो घट इत्यादावभेदादेरिव स्वस्वामिभावादेरपि भानापत्तिरिति शङ्कानिराशाय स्वमते नियामकमुच्यते- शाब्दबोधे चेत्यादिना | चशब्दस्त्वर्थे संसर्गपदानन्तरं स बोध्यः । एकपदार्थ इत्यत्रानुयोगिता संप्तम्यर्थः । तत्र वृत्तित्वसम्बन्धेन प्रकृत्यर्थस्यान्वयः । तस्याश्च निरूपकत्वसम्बन्धेन संसर्गपदार्थेऽन्वयः । अपरपदार्थस्य वृत्तित्व- सम्बन्धेन षष्ठ्यर्थप्रतियोगित्वे तस्य च निरूपकत्वसम्बन्धन संसर्गपदार्थे- ऽन्वयः। शाब्दबोध इत्यत्र निरूपितत्वं सप्तम्यर्थः । तेनैव सम्बन्धेन शाब्द- बोधस्य भासधात्वर्थविषयतायामन्वयः । तस्यामेव निरूपितत्वसम्बन्धेन सं- सामव्दार्थाऽऽकाङ्क्षान्वयितृतीयार्थपयोज्यत्वस्य स्वरूपसम्बन्धेना- न्वयः । तस्याश्चाख्यातार्थाश्रयत्वे निरूपितत्वेन तस्य च संसर्गपदार्थे स्वरू- पेणान्वयः । तथा चैकपदार्थनिष्ठानुयोगितानिरूपकोऽपर सदार्थ नष्ठप्रति- योगितानिरूपकः संसर्गः शाब्दबोधनिरूपिता आकाङ्क्षानिरूपितप्रयोज्यत्व- विशिष्टा या विषयता तन्निरूपिताश्रयत्वविशिष्ट इति संसग नुख्यविशेष्यको बोधः । शाब्दबोधे एकपदार्थानुयोगिकापरपदार्थप्रतियोगिकसंसर्गभासिका समभिव्याहाररूपाऽऽकाङ्क्षैव न तु प्रकारविशेष्ययोरिव शक्तिरिति पर्यव- सितोऽर्थः । उद्दश्यतावच्छेदकव्यापकत्वं नियमेन विधेये भासते । तेनैकप- दार्थानुयोगिकापरपदार्थप्रतियोगिकसंसर्गत्वव्यापकत्वमाकाङ्क्षाप्रयोज्यशा- ब्द बोधीयविषयताश्रयत्वे लभ्यते । तेनाकाङ्क्षामन्तरा कुत्रापि शाब्दबोध एकपदार्थेऽपरपदार्थस्य संसर्गो न भासते । पश्वादिपदजन्यशाब्दबोधे लाङ्ग- ·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः ? लानुयोगिकलोमप्रतियोगिकसंसर्गस्य शक्तिभास्यस्याकाङ्क्षाप्रयोज्यशाब्द- बोधीयविषयताश्रयत्वाभावेन निरुक्तव्यापकत्वानुपपत्तिस्स्यादत एकपदार्थे- अरपदार्थस्येत्यनयोस्संसर्गविशेषणत्वम् । न चानुमितौ प्रत्यक्षे च भूतलं घटवदित्यादौ भूतलानुयोगिकघटप्रतियोगिकसंयोगादौ तादृशसंसर्गत्वरूपोद्दे- श्यतावच्छेदकस्य सत्त्वेऽपि विधेयभूतस्य निरुक्तविषयताश्रयत्वस्याभावेन व्यापकत्वानुपपत्तिस्तदवस्थैवेति वाच्यम् । एकपदार्थानुयोगिकापरपदार्थ- प्रतियोगिकसंसर्गवृत्ति संसर्गत ख्यशाब्दबोधीयविषयतामुद्दिश्याकाङ्क्षाप्रयो- ज्यत्वस्यैव विधानेनानुपपत्त्यभावात् । न च निरुक्तविषयतायास्तेन रूपेणा- भानात् कथं तेन रूपेणोद्देश्यतेति चेत्-न । उद्देश्यताविधेयतयोर्विशेष्यता- प्रकारतानात्मकतयोद्देश्यत्वे उद्देश्यतावच्छेदकरूपेण भासमानत्वस्या- तन्त्रत्वात् । अथैकपदार्थ इत्यत्रत्यैकत्वस्यापरपदार्थ इत्यत्रत्यापरपदार्थस्य च कुत्रा- न्वयः-पदे पदार्थे वा ? नाद्यः । तथा सत्येकं यत्पदन्तदर्थानुयोगिकोऽपरं यत्पदन्तदर्थप्रतियोगिकस्संसर्ग इति बोधः । तत्रापरत्वं भेदः । स च यद्येक- पदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्तदाऽप्रसिद्धिरेकपदत्वस्य पदमात्रवृत्तित्वात् । योकपदनिष्ठप्रतियोगिताकस्ताव्यावत्तंकत्वं द्वित्वादिनैकपदनिष्ठप्रति. योगिताकभेदस्य स्वस्मिन्नपि सत्त्वात् । न च पदविशिष्टः संसर्ग श्राकाङ्क्षा- भास्यः । वैशिष्टयं स्वार्थानुयोगिकत्वं स्वनिष्ठप्रतियोगिताकभेदवत् यत्पद- न्तदर्थप्रतियोगिकत्वमित्युभयसम्बन्धेन । तत्र भेदस्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नप्रति- योगिताक इति ग्रन्थकृतस्तात्पर्यमिति वाच्यम् । घटपदपशुपदादिस्थले घटत्वादिसंसर्गस्य व्यवच्छेदेऽपि एवपदस्थले दोषात् । तत्र हि नान्ययोग- व्यवच्छेदत्वावच्छिन्ननिरूपिता शक्तिरन्ययोगव्यवच्छेदाप्रसिद्धः । किन्तु अन्ययोगे व्यवच्छेदे च खण्डशः शक्तिः । व्यवच्छेदे अन्ययोगस्य स्वनिष्ठ- प्रतियोगिताकत्वरूपः संसर्ग आकाङ्क्षाभास्यः । तत्र पदान्तरस्याभावेन तत्संसर्गस्यासंग्रहापत्तिः। नात्यः। तत्पक्षे यद्यपि आद्यपक्षोक्तदोषद्वय- वारणाय पदार्थविशिष्टः संसर्ग इत्यत्रैव तात्पर्य वक्तुशक्यते। वैशिष्ट्यञ्च ·व्युत्पत्तिवादः [कारके स्वानुयोगिकत्वस्वेतरार्थप्रतियोगिकत्वोभयसम्बन्धेन । एवस्थले पदार्थय- रन्ययोगव्यवच्छेदयो देन दोषाभावस्तथापि अभेदान्वयस्थले नीलो घट इत्यादौ प्रतियोगिन एवानुयोगित्वेन दोषादिति चेत्-अत्रोच्यते । धर्मविशिष्टः संसर्गः संसर्गमदिया भासते । वैशिष्ट्य स्वावच्छिन्नानुयोगितानिरूप- कत्वस्वेतरधर्मावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपकत्वोमयसम्बन्धेन । एवशब्द- स्थले च व्यवच्छेदत्वधर्मान्ययोगत्वधर्मावादाय समन्वयः । नन्वेवमपि पशुपदे लागूलत्वमादाय लोमप्रातेयोगिकसंसर्गेऽपि शक्तिभास्ये धर्मा- विशिष्टसंसर्गत्वरूपोद्देश्यतावच्छेदकस्य सत्त्वेऽप्याकाङ्क्षाभास्यत्वरूपविधे- यस्याभावेनोद्दश्यतावच्छेदकव्यापकत्वंस्याकाद्धाभास्यत्वरूपे भङ्गापत्तिः । राशो राजा राजराज इत्यादौ वाक्ये समासे स्वस्वामिभावरूपसंसर्गस्य राजत्वे राजत्वभेदाभावेनाकाङ्नाभास्यत्वानापत्तिश्च । समवायेनाभावो नास्तीत्यादौ नत्रर्थाभावेऽभावपदार्थप्रतियोगिकस्य स्वनिष्ठप्रतियोगिताकत्व- स्याभावत्वप्रतियोगिकस्य स्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वस्य च संसर्गस्याकाङ्- क्षाभास्यत्वानापत्तिश्च प्रतियोगितावच्छेदकस्याभावत्वस्यानुयोगितावच्छेद- काभास्यत्वभिन्नत्वाभावादभावत्वनिष्ठप्रतियोगितायाश्च निरवच्छिन्नत्वादिति चेत्-न । उपस्थितीयविशेष्यताविशिष्टः संसर्ग इत्यर्थनादोषात् । वैशि- पृयञ्च स्वप्रयोज्यविशेष्यतानिरूपकत्वस्वनिरूपितत्वाभाववदुपस्थितीयविष- यताप्रयोज्यप्रकारतानिरूपकत्वोभयसम्बन्धेन । घटपश्वादिस्थले च समवाय. सम्बन्धीयप्रकारताविशेष्यताप्रयोजकयोरुपस्थितीयघटत्वघटनिष्ठयोः प्रकार- ताविशेष्यतयोर्लाङ्गुलनिष्ठविशेष्यतालोमनिष्ठप्रकारताप्रयोजकयोरुपस्थि- तोयलाङ्गेललोमनिष्ठविशेष्यतयोश्च निरूप्यनिरूपकभावात् । राज्ञो राजे- त्यादौ समवायेनाभावो नास्तीत्यादावपि प्रतियोग्यनुयोगिवाचकविभिन्न राज- पदजन्योपस्थितीयराजनिष्ठविषयतयोरभावनपदजन्योरस्थितीयाभावनिष्ठ- विषयतयोश्च शाब्दबोधीयप्रकारताविशेष्यताप्रयोजकयं रभिन्नतया निरूप्य- निरूपकाभावविरहात् । न च अभावत्वप्रतियोगिकस्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकत्वसंसर्गस्यासंग्रह एव । अभावपदजन्योपस्थितीयाभावत्वनिष्ठविषय- ·प्रथमा ] जयाऽलङ्कृतः ताया नञ्पदजन्योपस्थितीयाभावनिष्ठविषयतानिरूपिताभावत्वनिष्ठविषय- ताभेदे मानाभावेनाभावनिष्ठविषयतानिरूपितत्वादिति वाच्यम् । अभाव- स्यैव स्ववृत्त्यभावत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धन नअर्थाभावेऽन्वयात् । स्वप्रयोजक वृत्तिज्ञानीयविषयत्वानिरूपितवृत्तिज्ञानीयविषयताप्रयोज्योपस्थि- तीयविषयताप्रयोज्यप्रकारतानिरूपकत्वसम्बन्धस्य द्वितीयसम्बन्धस्थाने निवेशनीयत्वाच्च । अभावपदनिष्ठवृत्तिज्ञानीयविषयताया नपदनिष्ठ- वृत्तिज्ञानीयविषयताया निरूप्यनिरूपकभावविरहेणासङमहासम्भवात् । न च समवायस्यैकत्वेन घट इत्यादौ विभक्त्यर्थैकत्वप्रतियोगिकाकाङ्क्षामा- स्यसमवायादभिन्नस्य घटत्वप्रतियोगिकसमवायस्य वृत्तिभास्यस्य संग्रहा- पत्तिः । एकत्वप्रतियोगिकसमवायस्योपस्थितीयविषयताविशिष्टत्वे घटत्व- प्रतियोगिकस्य तस्य न तत्त्वमित्यस्य वक्तुमशक्यत्वादिति वाच्यम् । सम- वास्यैकत्वे एकत्वप्रतियोगिकसमवाय आकाङ्क्षाभास्यो घटत्वप्रतियोगिकः समवायो नाकाङ्क्षाभास्य इत्यस्यापि वक्तुमशक्यतयेष्टत्वस्यैवाङ्गीकरणी- यत्वात् । न च घटत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिता समवायनिष्ठा संसर्गता श्राकाङ्क्षाप्रयोज्येति व्यवहारापत्तिः, तस्या घटपदनिष्ठवृत्तिप्रयोज्यत्वस्यैव सत्वेनेष्टापत्तेरयोगात् । निरुक्तोपस्थितीयविषयताविशिष्टसंसर्गनिष्ठसं- सर्गताया एवाकाङ्क्षाप्रयोज्यत्वादिति वाच्यम्, उपस्थितीयविषयता- विशिष्टा संसर्गता आकाङ्क्षाप्रयोज्येत्यत्रैव तात्पर्यात् । वैशिष्टय स्वप्रयो- ज्यविशेष्यतानिरूपितत्वस्वप्रयोजकवृत्तिशानीयविषयत्वानिरूपितवृत्तिज्ञानी- यविषयताप्रयोज्योपस्थितीयविषयताप्रयोज्यप्रकारतानिरूपितत्वोमयसम्बन्धे- न । समवायैकत्वेऽपि संसर्गतयो देनाकाङ्क्षाप्रयोज्यत्वाप्रयोज्यत्वयो- रुपपत्तरिति दिक्। वृत्तिज्ञानीयविषयत्वाप्रयोज्या संसर्गता आकाङ्क्षाप्रयोज्या । उपस्थि- तीयविषयत्वाप्रयोज्या शाब्दबोधीया संसर्गता आकाङ्क्षाप्रयोज्येत्याद्यपि वक्तुं शक्यत इति केचित् । तन्न । नीलो घट इत्यादिवाक्यजन्यशानविषयों- ऽभेदो वृत्तिभास्य श्राकाङ्क्षाभास्यो वेति संशये नैयायिकेनाकाङ्क्षाभास्य ·६ व्युत्पत्तिवादः [ कारके भासते। स च क्वचिदभेदः । कचिच्च तदतिरिक्त एवाधाराधेयप्रति- इत्युच्यते । मीमांस केन वृत्तिभास्य इत्युच्यते । तस्मिन् समये वृत्तिभास्व. त्वस्य वृत्त्यभास्यत्वस्य वा निश्चयाभावेन वृत्त्यभास्यत्वादेराकाङ्क्षाभास्य- त्वोद्देश्यतावच्छेदके प्रवेशानहत्वात् । घटो नास्तीति नेत्यत्र घटसत्ताभावा- भावः प्रतीयते । नद्यनिष्ठवृत्तिज्ञानयोः समानाकारकतया तदीयविषयत- योरभावद्वयोपस्थितिद्वयविषयताप्रयोजकतया नअर्थाभावत्वनिष्ठप्रकारता- प्रयोजकोपस्थितीयविषयताप्रयोजकवृत्तिज्ञानीयविषयताया अपरनञर्थाभाव- निष्ठविशेष्यताप्रयोजकोपस्थितिविषयताप्रयोजकवृत्तिज्ञानीयविषय तानिरूपि- तत्वाभावविरहेण स्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसंसर्गस्यासंग्रहस्तु नापाद्यः । तत्र घटसत्ताभावत्वस्यैवावच्छिन्नप्रतियोगितयाऽन्वयेन तन्निष्ठप्रकारताप्रयो- जकत्वस्य परम्परया घटनिष्ठवृत्तिज्ञानीयविषयताया अपि सत्त्वेन तस्या- श्चाभावनिष्ठविशेष्यताप्रयोजकवृत्तिज्ञान.यविषयतानिरूपितत्वविरहेणापत्त्य- भावादिति दिक् । स च संसर्गः क इति जिज्ञासायामाह क्वचिदभेद इत्यादि । आधार'- धेय इत्यादेः प्रत्येक भावेत्यत्रान्वयेन आधाराधेयभावः प्रतियोग्यनुयोगि- भावो विषयविषयिभाव इत्यर्थः । यद्यपि न्यायसिद्धान्ते प्राधाराधेयभाव इत्यादेः समुदितस्य न सम्बन्धता क्वचिदस्ति तथापि वैयाकरणम् तेनास्य ग्रन्थस्य सत्त्वान्ना संगतिः । तन्मते 'सम्बन्धो हि सम्बन्धिभ्यां भिन्नः, द्विष्ठ' इत्यादिभाष्यात् प्रतियोग्यनुयोगिनिष्ठस्यैव आधारतानिरूपिताधेयतेत्यादि क्रमेण समुदायस्य सम्बन्धत्वात् । भूतले घटः, घटो नास्ति, घटज्ञानमि- त्यादौ क्रमेण तेषां सम्बन्धानां प्रतीतिः । न च न्यायमतेनैव आधारत्व- माधेयत्वं प्रतियोगित्वमनुयोगित्वं विषयत्वं विषयित्वं सम्बन्ध इत्यर्थसम्भ- वेनायं ग्रन्थोऽस्तु स्वरूपसम्बन्धनाधारे निरूपकत्वसम्बन्धेनाधये सत्त्वेना- धारत्वादेरपि द्विष्ठत्वस्योपपादनसम्भवादिति वाच्यं, अनुयोगिनिष्ठस्यैव सम्ब- न्धत्वेनाधेयत्वानुयोगित्वविषयित्वानां सम्बन्धत्वेऽप्याघारत्वप्रतियोगित्वta ·प्रथमा जयाऽनड्कृतः योग्यनुयोगिविषयविषयिभावादिः। अभेदश्च प्रातिपदिकार्थे स्वस- मानविभक्तिकेन स्वाव्यवहितपूर्ववर्तिना च पदेनोपस्थापितस्यैव विषयत्वानां संसर्गतया क्वचिदप्यभानात् । यद्यपि द्विष्ठत्वाभावेनाभेदस्य वैयार र गमते सम्बन्धत्वाभावस्तथापि विशिष्टबुद्धित्वहेतुकानुमितिसिद्धस्य नीलो घट इत्यादौ नीलविशिष्टघटबुद्धौ सम्बन्धावगाहित्वस्यान्यथाऽनु- पपत्त्या तस्य सम्बन्धत्वं कल्प्यते नैयायिकैरिति भावः । दुरधिगमेऽस्मन् शास्त्रे शिष्यस्य झटिति प्रवेशायाभेदस्य सूचीकटा- हन्यायेनोद्देशक्रमेण च संसर्गतया भानस्थलं तावदाह-प्रातिपदिकार्थे इत्यादि । अनुयोगित्वं सप्तम्यर्थः । तत्र प्रकृत्यर्थस्य वृत्तित्वसम्बन्धेन, तस्य चाभेदे निरूपकत्वसम्बन्धेनान्वयः। उपस्थापितस्येत्यत्र वृत्तित्वसम्बन्धेन प्रकृत्यान्वितषष्ट्यर्थप्रतियोगित्वस्य च निरूपकत्वसम्बन्धेन तत्रैवाभेदे- ऽन्वयः । तथा च प्रातिपदिकार्थनिष्ठानुयोगितानिरूपकः स्वसमान विभक्ति- कस्वाव्यवहितपूर्वान्यतरपदोपस्थाप्यार्थनिष्ठप्रतियोगितानिरूपकाभेद आ- काङ्क्षाप्रयोज्यसंसर्गताश्रय इत्यर्थः । अननुगमवारणाय प्रातिपदिकवि- शिष्टोऽभेद आकाङ्क्षाप्रयोज्यसंसर्गताश्रय इत्यर्थ इति वक्तव्यम् । वै- शिष्टयञ्च स्वप्रयोज्यविशेष्यतानिरूपकत्वस्वविशिष्टपदप्रयोज्यप्रकारतानि- रूपकत्वोभयसम्बन्धन । तत्र वैशिष्ट्यं स्वप्रकृतिकविभक्ति सजातीयविभक्ति- प्रकृतित्वस्वाव्यवहितपूर्ववृत्तित्वान्यतरसम्बन्धेन । नीलो घट इत्यादौ घट- रूपप्रातिपदिकविशिष्टो भेदः । तत्र घटरूपप्रातिपदिकस्य नीलेऽन्यतरघटक श्राद्यः सम्बन्धः । नीलघट इत्यादौ समासे च घटस्य नोले द्वितीयः सः। अत्र नाभेदत्वावच्छेदेन प्रातिपदिकविशिष्टाकाङ्क्षाप्रयोज्यसंसर्गतावत्त्वं विधी- यते । अत्र प्रातिपदिकवैशिष्टयं पूर्वोक्तसम्बन्धेनैव संसर्गतायां बोध्यम् । तथा सत्यभेदत्वव्यापकत्वं तादृशसंसर्गतारूपविधेये प्रतीयेत । तच्च न सम्भवति। स्तोकं पचतीत्यादिक्रियाविशेषणस्थले व्यभिचारात् । किन्तु प्रातिपदिक- प्रयोज्यविशेष्यतानिरूपिताभेदनिष्ठसंसर्गतात्वावच्छेदेन प्रातिपदिकविशिष्ट- ·व्युत्पत्तिवादः [कारके संसर्गमर्यादया भासते यथा नीलो घटोनीलघटमानयेत्यादौ घटादौ नीलादेः, न तु विरुद्धविभक्तिमत्पदार्थस्य । नीलस्य घट इत्यादौ नीलघटाभेदान्वयबोधस्य सर्वानुभवविरुद्धत्वात् । स्वसमानविभ- पदप्रयोज्यप्रकारतानिरूपितत्वविशिष्टमाकाङ्क्षाप्रयोज्यत्वं विधीयते । प्राति- पदिकवैशिष्टय पूर्ववत् । निरूपितत्ववैशिष्ट्यं सामानाधिकरण्येन । न च क्रियाविशेषणस्थलीयाभेदसंसर्गताया असंग्रह इति वाच्यम् । इष्टापत्तेः । तत्र नियामकान्तरस्यैव वक्ष्यमाणत्वात् । न चाईपिप्पलीत्यादिपूर्वपदार्थ- प्रधानसमासे व्यभिचारस्तत्रैकदेशिसमासस्य प्रत्याख्याने न पूर्वपदार्थार्धानु- योगिकपिप्पलीरूपोत्तरपदार्थप्रतियोगिकाभेदस्य संसर्गमर्यादया भासमान- त्वादिति वाच्यं, अन्यतरसम्बन्धस्थाने स्वाव्यवहितोत्तरत्वस्य पूर्वोक्तसम्ब- न्धद्वयसहितस्यान्यतमत्वेन प्रवेशनीयत्वात् । पिप्पल्यादिपदस्यैव पिप्पल्य- ‘दौ लक्षणा । पूर्वपदञ्च तत्रैव तात्पर्यग्राहकमित्यस्य वक्ष्यमाणत्वेनाभे- दस्याकाक्षामास्यत्वाभावाच्च । नतु विरुद्ध विभक्निमदिति । विरुद्धत्वञ्च स्वप्रकृतिकविभक्त्यपेक्षया बोध्यम् । तत्वञ्च तादृशविभक्तिनिष्ठो यः प्रथमात्वाद्यन्यतमस्तदभाव- वत्त्वम् । यथा नीलस्य घट इत्यादौ घटप्रकृतिकसुविभक्तिनिष्ठः प्रथमा- वाद्यन्यतमः प्रथमात्वन्तदभाववत्त्वं नीलप्रकृतिकङस्विभक्तौ । तत्र हेतुमाह-नालस्य घट इत्यादौ नील घटाभेदान्वयबोधस्य सर्वानु- भवविरुदत्वादिति । प्रयोज्यत्वं सप्तम्यर्थः । तस्य स्वप्रकारकत्वसम्बन्धेनानु- भवेऽन्वयः । अनुभवविरुद्धत्वञ्चानुभवविषयत्वाभावरूपम् । तथा च नील- घटाभेदान्वयबोधस्य नीलस्य घट इत्यादिवाक्यप्रयोज्यत्वप्रकारको यः सर्वानुभवस्तद्विषयत्वाभावादित्यर्थः । नीलघटाभेदान्वयबोधो नीलस्य घट इत्यादिवाक्यप्रयोज्य इत्याकारकानुभवाभावादिति भावः । प्रातिपदिक वैशिष्टयनियामकसम्बन्धघटकस्वसमानविभक्तिकत्वं किमित्याशङ्कायामाह । ।

·६ प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः क्तिकत्वं च स्वप्रकृतिकविभक्तिसजातीयविभक्तिकत्वम् । साजात्यं च विभक्तिविभाजकप्रथमात्वादिना न तुसमानानुपूर्वीकत्वं साजा- -स्वसमानविभक्तिकत्वाचेति । विभक्तिविभाजति स्वनिष्ठो यो विभक्तिविभाजकः प्रथमात्वाद्यन्यतमो धर्मस्तद्वत्त्वमित्यर्थः । ननु किमिदं विभक्तिविभाजकत्वम् ? न तावद्विभक्तित्वविशिष्टत्वं स्वव्याप्यत्वस्वव्याप्याव्याप्यत्वोभयसम्बन्धेन । विभक्तित्वव्याप्यसुप्त्वव्या- प्यत्वेन प्रथमात्वादेविभक्तिविभाजकत्वानापत्तेः। न च विभक्तित्वव्याप्य- त्वमेव विभक्तिविभाजकत्वमिति प्रथमात्वादौ नाव्याप्तिरिति वाच्यं, सुत्वादीनामपि विभक्तित्वव्याप्यत्वेन तत्त्वापत्तेः । न चेष्टापत्तिः । श्राकाश- स्वादावपि तथा सति पदार्थविभाजकत्वस्यैष्टव्यतया 'आकाशत्वञ्च न पदार्थविभाजकोपाधि रिति मुक्तावलीप्रत्यक्षखण्डोक्तग्रन्थस्यासङ्गत्यापत्तेः। नन्वत्र विभक्तिपदं सुप्परम् । तथा च सुब्विभाजकधर्मेणेत्यर्थः । सुब्बि- भाजकत्वञ्च सुप्त्वव्याप्यत्वे सति सुप्त्वव्याप्याव्याप्यत्वमिति न प्रथमात्वादा- वव्याप्तिरिति चेत्-न । सुप्त्वव्याप्यसर्वनामस्थानत्वव्याप्यत्वेन तस्या दुर्वा- रत्वात् । न च नपुंसकप्रकृतिकस्वादौ सर्वनामस्थानत्वाभाववति प्रथमात्वस्य सत्त्वेन तदव्याप्यत्वाददोष इति वाच्यं, टादिसुप्पय॑न्तस्थितेन सुप्त्वव्या- प्येनाऽऽप्त्वेन व्याप्यत्वात् तृतीयात्वादावव्याप्तेर्वारत्वात् । अत्रोच्यते-सुप्त्वविशिष्टत्वं सुविभाजकत्वम् । वैशिष्ट्यञ्च स्वव्या- प्प्यत्वस्वव्याप्याव्याप्यत्वोभयसम्बन्धेन । द्वितीयसम्बन्धघटके स्वव्याप्ये स्व- व्याप्यविशिष्टभिन्नत्वमपि देयम् । तत्र वैशिष्ट्यं स्वसामानाधिकरण्यस्वा- भावसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धन । प्रथमात्वादौ सुप्त्वस्य स्वव्याप्यत्वं स्वव्याप्यविशिष्टभिन्नं यत्स्वव्याप्यन्तदव्याप्यत्वमप्यस्तीति लक्षणसमन्वयः। प्राप्त्वं तु तृतीयात्वविशिष्टमेव । उदासीने घटत्वादावतिव्याप्तिवारणाय प्रथमः सम्बन्धः । न च स्वस्यापि स्वव्याप्यत्वेन सुप्त्वेऽतिव्याप्तिः। श्राद्य- ·१० व्युत्पत्तिवादः [ कारके सम्बन्धस्थाने स्वभिन्नत्वस्वव्याप्यत्वोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वनिवेशनात्। सुत्वादावतिव्याप्तिवारणाय द्वितीयः सम्बन्धः। सुप्त्वव्याप्यं यदाप्त्वन्त- द्वयाप्यत्वेन तृतीयात्वादावव्याप्त्यापत्या द्वितीयसम्बन्धघटके स्वव्याप्ये स्वव्याप्यविशिष्टभिन्नत्वं निवेशितम्। प्राप्त्वे सुप्त्वव्याप्यतृतीयात्वादिवि- शिष्टत्वमेव न तु तद्विशिष्टभिन्नत्वम् । यत प्राप्त्वस्य तृतीयात्वसामानाधि- करण्यं टादिकमादाय तदभावसामानाधिकरण्यं प्रभृतिमादाय तेनाप्त्व- व्याप्यत्वेऽपि निरुक्ताव्याप्यत्वेन तृतीयात्वादावव्याप्त्यभावः । न च सुत्वादौ सुप्त्वव्याप्यप्रथमात्वादिव्याप्यत्वादेवातिव्याप्तिभङ्गो वाच्यः। स च न सम्भवति । प्रथमात्वादेहि सुत्रौ एतदन्यतरत्वादिकं सुप्त्वव्याप्यन्तद्विशिष्ट- त्वमेव । न तु तद्भिन्नत्वमिति वाच्यं, स्वव्याप्यविशिष्टभिन्नत्वस्थाने स्व- विशिष्टविशिष्टभिन्नत्वस्य निवेशनात् । तत्र चरमवैशिष्टयं पूर्वोत्तमेव आद्यञ्च स्वव्याप्यत्वस्वव्याप्याघटितत्वोभयसम्बन्धेन । तथा च निरुक्ता- न्यतरत्वमादाय नोक्तदोषः। तस्य सुप्त्वव्याप्यत्वेऽपि सुप्त्वव्याप्येन सुत्वेन घटितत्वात् । न चैवमपि सु अम् एतदन्यतरत्वे अतिव्याप्तिः। तत्र सुप्त्व- व्याप्यत्वसुप्त्वव्याप्याव्याप्यत्वयोः सत्त्वादिति वाच्यं, स्वव्याप्यावटितत्व- स्यापि तृतीयस्य सुप्त्ववैशिष्टयघटकस्य स्वीकारेण तादृशान्यतरत्वादेः सुप्त्वव्याप्यसुत्वादिघटितत्वेनातिव्याप्त्यभावात्। तथा च सुप्त्वविशिष्टोधर्मः सुविभाजकः । वैशिष्टयञ्च स्वविशिष्टत्वस्वविशिष्टाव्याप्यत्वस्वव्याप्या- घटितत्वैतत्त्रितयसम्बन्धन । आद्य स्वव्याप्यत्वस्वभिन्नत्वोभयसम्बन्धेन वैशिष्टयम् । द्वितीये स्वव्याप्यत्वस्वविशिष्टविशिष्टभिन्नत्वोमयसम्बन्धेन वैशिष्टयम् । तत्राद्यवैशिष्टय स्वव्याप्यत्वस्वव्याप्याघटितत्वोभयसम्बन्धेन । द्वितीयवैशिष्टयं स्वसामानाधिकरण्यस्वाभावसामानाधिकरण्योभयसम्ब- न्धेन । सर्वेषां विशेषणानां फलानि पूर्वमुक्तानि । नन्वेवं सति विभक्तिविभाजक:प्रथमात्वादिक एव । तथा च प्रथमात्वा- दिकथनं व्यर्थमेवेति चेत्-न। पर्य्यवसितस्यैव स्पष्टतया कथनात् । स्ववृत्तिर्यः प्रथमात्वाद्यन्यतमो धर्मस्तद्वत्त्वं स्ववृत्तियः सुपविभाजकस्तद्वत्त्वं वा साजा- ·। प्रथमा जयाऽलङ्कृतः ११ त्यमिति कथनेऽपि क्षत्यभावः । सुप्त्वविशिष्टसंख्यावत्वं सुब्विभाजकत्वम् । संख्यायां सुप्त्ववैशिष्टय स्वव्यापकत्वस्वव्याप्यवृत्तित्वस्वाव्याप्यावृत्तित्वस्व- व्याप्यविशिष्टभिन्नत्वैतच्चतुष्टयसम्बन्धेन । व्याप्यतावच्छेदकः स्वरूप- सम्बन्धो व्यापकतावच्छेदकश्च स्वाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धः । सा च सङ्ख्या प्रथमात्वादिषु सप्तसु वर्तमाना सप्तत्वसंख्या तद्वत्त्वं प्रथमात्वादिषु सप्तसु । यत्र यत्र स्वरूपसम्बन्धेन सुप्त्वन्तत्र तत्र स्वाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धेन प्रथमा- त्वादिनिष्ठं सप्तत्वमिति व्याप्तिः। तस्याञ्च सङ्ख्यायां सुप्त्वस्य व्याप- कत्वं तस्य व्याप्थं प्रथमात्वादि तद्वृत्तित्वं तस्याव्याप्यं घटत्वादि तदवृत्तित्वं, तस्य व्याप्यं प्रथमात्वादि तद्वशिष्टयन्नास्ति । ततो वैशिष्टयं स्ववृत्तित्वस्वे- तरस्वसमानाधिकरणवृत्तित्वोभयसम्बन्धेन । तत्राद्यसम्बन्धसत्त्वेऽपि द्वितीयो नास्तीति तद्विशिष्टभिन्नत्वं सङ्ख्यायामिति लक्षणसमन्वयः। प्रथमात्वा- दिगतषट्त्वनिरासाय स्वव्यापकत्वम् । सुत्वसहितप्रथमात्वादिगताष्टत्ववा- रणाय स्वव्याप्यविशिष्टभिन्नत्वम्बध्यमित्यपि केचित् । न तु समानानु पूर्वीकत्वमिनि । तथा सति हि स्वप्रकृतिकविभक्ति- समानानुपूर्वी कविभक्तिकेनेत्यर्थस्स्यात् । तथा च वेदाः प्रमाणमित्यादौ दोषः । स्वसमानानुपूर्वीकत्वञ्च स्वघटकावृत्तिश्रावणप्रत्यक्षविषयतावच्छेद- कधर्मावच्छिन्नाघटितत्वस्वघटकावृत्तिश्रावणप्रत्यक्षविषयतावच्छेदकधर्मा- वच्छिन्नाघटितत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिरूपितवृत्तितावत्वोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वं यथा घटसमानानुपूर्वीको घटस्तत्र स्वं घटस्तद्घटको धकारो घशब्दः टशब्दः टकारोऽकारश्च । तदवृत्तिः श्रावणप्रत्यक्षविषयतावच्छेदको धर्मः पत्वादिस्तदवच्छिन्नपकाराद्यघटितत्वं घटशब्दे । स्वस्मिन् घटशब्दे द्वितीयो घटशब्दः पूर्वोक्तसम्बन्धेन वर्त्तत इति तत्सम्बन्धावच्छिन्नस्वनि- रूपितवृत्तितावत्वमप्यस्तीति लक्षणसमन्वयः । घटशब्दे नीलघटसमुदाय- समानानुपूर्वीकत्ववारणाय द्वितीयः सम्बन्धः। तत्र समुदाये हि तेन सम्बन्धन घटशब्दस्यावर्त्तनात्तत्समुदायनिरूपिततत्सम्बन्धावच्छिन्नबृ त्ततावत्वस्य घट- शब्देऽभावः । ताललता सररसेत्यादीनाञ्च न समानानुपूर्वीकत्वम् । ताल- -- ·व्युत्पत्तिवादः [कारके त्यम् । वेदाः प्रमाणं शतं ब्राह्मणा इत्यादावन्वयबोधानुपपत्तेः । ननु 'विंशत्याद्याः सदैकत्वे' इत्यनुशासनात् शतं ब्राह्मणा इत्यादेः साधुत्वेपि वेदाः प्रमाणमित्यादयः कथं प्रयोगाः, विशेष्य- शब्दघटकावृत्तिश्रावणप्रत्यक्षविषयतावच्छेदको धर्मोलशब्दोत्तरतकारत्वन्त- दवच्छिन्नलतशब्दघटितत्वस्यैव लताशब्दे, सरशब्दघटकावृत्तिस्तादृशो धर्मो रशब्दोत्तरसकारत्वन्तदवच्छिन्नरसशब्दघटितत्वस्यैव रसशब्दे सत्त्वादिति दिक् । बोधानुपपत्तरिति । तृतीयान्तसुन्दाभ्यां समभिव्याहृतचतुव॑न्त- घटाभ्यामित्यतोऽपि समानानुपूर्वीकत्वसत्त्वादभेदान्वयबंधापत्तश्चेत्यपि बोध्यम् । सिद्धान्ते तु प्रथमात्वादिना साजात्यविरहान्न दोषः । ननु नीलो घटा इत्यादावभेदान्वयवारणाय तत्र समानवचनत्वस्य प्रयोजकतया वेदाः प्रमाणमित्यतो बोधस्यैवाभाव इति तदनुरोधोऽसङ्गत इत्याह-नन्विति । सदैव इति । सदैकवचनान्ता इत्यर्थः । प्रसति बाक इति । नियतवचनत्वानुशिष्टभिन्नविशेष्यविशेषणवाचकपदयोस्समानवचन- त्वमभेदान्वयप्रयोजकमित्यर्थः । समानलिङ्गकत्वञ्च स्ववृत्तिपुंल्लिङ्गत्वस्त्री- लिङ्गत्वनपुंसकलिङ्गत्वान्यतमधर्मवत्त्वम् । पुंल्लिङ्गत्वादिकञ्च पुंस्त्वस्त्री- त्वनपुंसकत्वबोधकत्वमेव । पुंस्त्वादिकञ्च प्राण्यप्राणिसाधारणं सत्त्वादि- गुणानामुपचयापचयसाम्यरूपं, प्राणिवृत्ति च लिङ्गयोनितदभावरूपम् । तत्र गुणदोषावप्रकृतत्वाद्विस्तरभयाच्च न विचाय॑ते । इति हेतुस्तदुद्भव इति । 'शक्तिनिपुणता लोककाव्यशास्त्राद्यवेक्ष- णात्। काव्यशशिक्षयाऽभ्यास इति हेतुस्तदुद्भवे' इति मम्मटकारिका । शक्तिः संस्कारविशेषः, लाककाव्यशास्त्राद्यवेक्षणजन्या निपुणता व्युत्पत्ति- विशेषः, यः काव्यं करोति जानाति च तदुपदेशेन काव्यकरणयोजनादौ पौनःपुन्येन प्रवृत्तिरभ्यासः, इति त्रयः समुदिता हेतुरिति तस्या अर्थः । है ·प्रथमा जयाऽलङ्कृतः विशेषणवाचकपदयोरसति विशेषानुशासने समानवचनकत्वनिय- मात् । अन्यथा घटा नील इत्यादेरपि साधुताप्रसङ्गात् । समान- लिङ्गकस्थले तथा नियमोपगमेन वेदाः प्रमाणमित्यादेः साधुत्वोप- पादनेऽपि 'इति हेतुस्तदुद्भवे' इति कारिकाया इति 'त्रयः समुदिता हेतु'रिति काव्यप्रकाशव्याख्याया असंगतिर्दोरैव । एवमसमान- लिङ्गकस्थले विशेष्यवाचकपदासमानवचनस्यापि विशेषणपदस्य साधुत्वे तादृशस्थले औत्सर्गिकमेकवचनमेव सर्वत्र विशेषणपदा- नन्तरं प्रयोक्तुमुचितमिति 'प्रत्यक्षानुमानोपमानशब्दा प्रमाणानि' पितरो देवता इत्यादेरनुपपत्तिः । मैवम् । यत्र विशेष्यवाचकपदो- यत्र विशेष्यवाचकेत्यादि । यत्रेति । वाक्य इति शेषः। घटकत्वं सप्तम्यर्थः पदेऽन्वेति । वाचकेति।बोधकेत्यर्थः। तेन लाक्षणिकविशेष्यपदस्य नासङ्ग्रहः। उत्तर श्वञ्चोत्तरत्वेनानुसन्धीयमानत्वम् । तेन दध्यादिविशेष्यबोधकपदोत्तर- विभक्तेरसत्त्वेऽपि न दोषस्तदनुसन्धानस्य सत्त्वात् । विभक्तिपदानुपादाने विशेष्यवाचकपदोत्तरयत्किञ्चित्पदतात्पर्येत्येव कथने सुन्दरं दधि बहवो गुणा इत्यादौ सौन्दर्य एकत्वविवक्षायां विशेष्यवाचकदधिपदोत्तरबहुपद- तात्पर्य्यविषयबहुत्वविरुद्धकत्वस्य विवक्षिततया समानवचनत्वानुपपत्तिर्विभ- क्तिनिवेशे तत्तात्पर्य विषयैकत्वसंख्याविरुद्धत्वासम्भवान दोष इति तु न युक्तमुक्तग्रन्थेन तादृशाविवक्षितत्वे समानवचनत्वव्याप्यत्वस्यैव लाभेन व्याप्यविरहस्य व्यापकाभावापादकत्वासम्भवात् । अयोगे.लके धूमाभावेऽपि वह्नयभावादर्शनात् किन्तु विभक्तिपदं स्पष्टार्थमेव । प्रमाणं वेदशाखा एकत्वं प्रमेयमित्यादौ विशेष्यवाचकपदाव्यवहितोत्तरत्वनिवेशेनैवान्यत्रावश्यकेन' निर्वाहात् विभक्तितापर्यविषयेत्यस्य विभक्तिजन्यबोधविषयत्वेनेच्छाविषये- त्यर्थः । यथाश्रुते तु वेदाः प्रमाणमित्यादावपि प्रमाणपदोत्तरविभक्तिजन्य- बोधविषवत्वेनेच्छाविषयोभूतैकत्वे वेदपदोत्तरजस्पदजन्यबोधविषयो बहुत्वं ·१४ न्युत्पत्तिवादः [कारके त्तरविभक्तितात्पर्यविषयसंख्याविरुद्धसंख्याया अविवक्षितत्वं तत्र । घटादिपदोत्तरसुपदजन्यबोधविषय एकत्वञ्च भवत्विति समूहालम्बनात्म- कतात्पर्य्यस्यापि विशेष्यवाचकपदोत्तरविभक्तितात्पर्य्यत्वात्तद्विषयैकत्वसं- ख्याविरुद्धत्वाभावेन विशेष्यवाचकपदोत्तरविभक्तितात्पर्य्यविषयसंख्याविरु- द्धसंख्याविवक्षितत्वाभावसत्त्वेन समानवचनत्वापत्तिः । इदानीन्तु एकत्वस्य वेदपदोत्तरजस्पदजन्यबोधविषयत्वेनेच्छाविषयत्वाभावान्न दोषः । संख्या- विरुद्धत्वञ्च संख्या सामानाधिकरण्यं तादृशतात्पर्यविषयतावच्छेदक- संख्यात्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नभिन्नत्वं वा। अविवक्षितत्वमिति । विशेषणवाचकपदोत्तरविभक्त्याऽविवक्षितत्व- मित्यर्थः । तस्यस्य तद्वाक्ये इत्यर्थः । सप्तम्यर्थघटकत्वस्य विशेष्यविशेषण- पदयोरन्वयः । तथा च यद्वाक्यर्घटकविशेष्यबोधकपदोत्तरविभक्तिजन्य बोध- विषयत्वेनेच्छीयविशेष्यतावच्छेदकसंख्यात्वव्याप्यजात्यवच्छिन्नभिन्नसंख्याया विशेषणबोधकपदोत्तरविभक्त्याऽविवक्षितत्वं तद्वाक्यघटकविशेष्यविशेषणप दयोस्समानवचनत्वमित्यर्थः । समानवचनत्वञ्च स्त्रोत्तरविभक्तिवृत्त्येक वचनत्वद्विवचनत्वबहुवचनत्वान्यतमधर्मवद्विभक्तिकत्वम् । न चैवं सुन्दरो घटमित्यादावपि समानवचनत्वसत्त्वादभेदान्वयापत्तिरिति वाच्यम् । समान- विभक्तिकत्वस्यापि प्रयोजकत्वात् । समानानुपूर्वीकत्वस्यैव वा समानवचन- त्वरूपत्वात् । घटो द्रव्यमित्यादौ च स्थानिवृत्त्यानुपूर्वीमादाय समा नवचन- त्वोपपादनसम्भवात् । तात्सां निवेशे विभक्त्यथसंख्याविरुद्धत्याद्यर्थे कुत्र- चिज्जस्विभक्तेरप्येकत्वादौ लक्षणयैकत्वमपि वेदपदत्तरजस्विभक्त्यर्थः । तद्विरुद्धायाः प्रमाणपदोत्तरविभक्त्यर्थसंख्याया अभावेन विशिष्टामावस्य -सत्वेन समानवचनत्वापत्तिः । ननु विशेषणवाचकपदोत्तरविभक्त्या यत्र संख्याया अविवक्षा तत्र समानवचनत्वमित्येतावतैव निर्वाहे विरुद्धान्तनिवेशस्य किम्प्रयोजनमिति ·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः १५ विशेष्यविशेषणपदयोः समानवचनकत्वनियमः । अत एव पुरूर- । चेत्-अत्रोच्यते । यद् वेदत्वे एकत्वविवक्षयैकवचनान्तविशेष्यवाचकवेद- घटितं प्रमाणत्वे एकत्वविवक्षयैकवचनान्तविशेषणवाचकप्रमाणपदघटितं वेदः प्रमाणमिति वाक्यं तत्र समानवचनत्वानुपपत्तिः विशेषणवाचकपदो- त्तरविभक्त्या संख्याया विवक्षितत्वात् । विरुद्धान्तनिवेशे विशिष्टाभावस्य सत्त्वेनानुपपत्त्यभावः। ननु यत्र विशेष्यवाचकेत्यादिग्रन्थेनाविवक्षितत्वस्य समानवचनत्वव्या- प्यताया एव लाभेन विवक्षास्थले समानवचनत्वसत्त्वे क्षत्यभाव इति चेत्- इदमत्र बोध्यम् । नीलो घटा इत्यतोऽभेदान्वयवारणायाभेदान्वये विशेष्य- वाचकपदसमानवचनत्वं विशेषणवाचकपदवृत्तिप्रयोजकम् । विशेषणपदो- त्तरविभक्त्यर्थसंख्याविवक्षास्थले वदाः प्रमाणमित्यादौ व्यभिचारवारणा- याविवक्षास्थलीयाभेदान्वये समानवचनत्वं प्रयोजकमिति वक्तव्यम् । तथा च प्रमाणत्वगतैकत्वतात्पर्यकस्वन्तप्रमाणपदघटितात् प्रमाणं वेदेति वाक्यादभेदान्वयवारणाय संख्याविवक्षास्थलीयाभेदान्वये विशेष्यवाचकप- दोत्तरवचनविभिन्नवचनकविशेषणवाचकपदत्वं प्रयोजकमित्यपि वक्तव्यम् । ततश्चोक्ते वेदः प्रमाणमितिस्थले व्यभिचारवारणाय संख्यायां विरुद्धान्तं निवेशनीयम् । एवं विभज्य कथने ग्रन्थविस्तरस्स्यादतो विशेष्यवाचकप- दोत्तरविभक्तितात्पर्यविषयसंख्याविरुद्ध संख्याया विशेषणवाचकपदोत्तर- विभक्त्या अविवक्षा यत्र तत्र समानवचनत्वमित्येवोक्तमिति । केचित्तु स्तोकं पचत इत्यादौ विशेषणवाचकस्तोकपदोत्तरविभक्त्या संख्याया अविवक्षितत्वात्समानवचनत्वापत्तिः, विरुद्धान्तनिवेशे तु विशेष्य- वाचकपचधातुपदाव्यवहितोत्तरविभक्त्यभावेन तादृशविभक्तितात्पर्यसंख्या- विरुद्धादिविवक्षापर्यन्ताप्रसिद्धया तदभावस्याप्यप्रसिद्धत्वेन समानवचन- स्वाभाव इति विरुद्धान्तनिवेशस्य फलमित्याहुः । तन्न । स्तोकमत्त इत्यादौ ·१६ व्युत्पत्तिवादः [ कारके विशेष्यवाचकाद्धातोरव्यवहितोत्ताविभक्तस्सत्त्वेन विवक्षितत्वाभावपर्यन्त- स्य प्रसिद्ध्या समानवचनत्वापत्तविरुद्धान्तनिवेशेऽपि सत्त्वेन तदर्थ प्रालि- पदिकपदप्रयोज्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारताप्रयोजकपदोत्तरविभक्त्या संख्याया अविवक्षा तत्र समानवचनत्वमित्यस्यैव वाच्यतया विरुद्धान्तनिवे- शस्य फलाभावात् । न च मास्तु विरुद्धान्तनिवेशस्येदं फलन्तथापि पचतीति पक् कर्तरि क्विप् । ततो द्विवचने स्तोकं पचावित्यादौ प्रातिपदिकपदप्रयो- ज्यविशेष्यतायाः सत्त्वेन समानवचनत्वापत्तिर्दुर्वारा । विरुद्धान्तनिवेशेऽपि इयमापत्तिरस्त्येव । न च विरुद्धान्तनिवेशे विशेष्यविशिष्टाया विभक्ते- निवेशः । वैशिष्टयञ्च स्वनिष्ठसंख्याबोधकत्वस्वबोधकपदाव्यवहितोत्तरत्वो- भयसम्बन्धेन । स्तोकंपचावित्यादौ क्विबर्थनिष्ठसंख्याबोधकत्वेन स्तोकविशे- व्यपाकनिष्ठसंख्याबोधकत्वाभावेन विशेष्यविशिष्टविभक्तेरप्रसिद्ध्या अवि- वक्षितत्वपर्यन्तस्याप्यप्रसिद्ध्या समानवचनत्वानापत्तिरिति वाच्यम् । भावक्विबन्ते स्तोकं सम्पदावित्यादौ विशेष्यभूतसम्पत्तिविशिष्टत्वस्यैव विभक्तेः सत्त्वेनापत्तेर्वारत्वादिति वाच्यम् । क्विपोऽनुसन्धानं विना शाब्दबोधानुदयेन तत्प्रकृतिभूतधातुप्रयोज्यैव विशेष्यता न विबन्तरूपप्रा- तिपदिकपदप्रयोज्या न वा विशेष्यभूतक्रियाविशिष्टत्वं विभक्तेर्विशेष्यबोध- कधात्वव्यवहितोत्तरत्वस्यानुसन्धीयमानक्विपा व्यवहितत्वेन विभक्तर्बाधात्। अव्यवहितोत्तरत्वं हि स्वोत्तरत्वेनानुसन्धी यमानोत्तरत्वेनाननुसन्धीयमानत्व- स्वोत्तरत्वेनानुसन्धी यमानत्वोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टत्वमेवेति पक्षद्वयेऽपि दोषाभावात् । अत्रोच्यते । दारविशेषणवाचकं सुन्दरादिपदमपि बहुवचनान्तमेव साधु सुन्दरा दारा इति न तु सुन्दरो दारा इति । तत्र दारपदोसरविभक्तचा संख्याया अविवक्षितत्वेन विशेष्यवाचकपदाव्यवहितोत्तरविभक्तितात्पर्य्य- विषयीभूतसख्येत्याद्यविवक्षितत्वपर्यन्तस्याप्रसिद्ध्या समानवचनवनिय- मानापत्त्या सुन्दरो दारा इत्यस्यापि साधुतापत्तिरिति-मैवम् । स्वाव्यवहि- तोत्तरविभक्तितात्पर्य्यविषयसंख्याविरुद्ध संख्याविषयकबोधजनकत्वेन तात्प- ·BAHRAIN प्रथमा] जयाऽलङ्क्तः य॑विषयविभक्तिप्रकृतित्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्वाभाववत्वसम्बन्धे- न स्वविशिष्टं विशेषणवाचकं पदं स्वसमानवचनमिति नियमस्वीकारेण दोषाभावात् । उक्तसम्बन्धस्यान्यत्र प्रसिद्धया तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताकाभाववत्त्वरूपसम्बन्धस्य विशेष्यवाचकदारपदप्रतियोगिकस्य विशे- षणवाचकसुन्दरपदे सत्त्वेन समानवचनवनियमात् । न च भेदान्वयस्थले विशेषण वाचकराजादिपदोत्तरविभक्त्या संख्याया. अविवक्षणे राज्ञः पुरुषा इत्यादौ समानव चनवनियमापत्तिरिति वाच्यं, स्वप्रयोज्यविशेष्यतानिरू- पिताभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताप्रयोजकत्वरूपद्वितीयसम्बन्धस्या पि वैशि- ष्टयनियामकतया प्रवेशनीयत्वेनादोषात् । राजपदस्याभेदसम्बन्धावच्छिन्न- प्रकारताप्रयोजकत्वाभावात् । न चैवमपि स्तोकं पचावित्यादौ धातोर्वे- शिष्टयं स्तोकपदेऽस्ति। क्विपोनुसन्धानेन प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धस्या- भावात्ततश्च समानवचनत्वापत्तिस्तदवस्थेति वाच्यम् । स्वाव्यवहितोत्तर- विभक्तिवृत्तिधर्मवद्विभक्तिकत्वरूपतृतीयसम्बन्धस्यापि वैशिष्टयघटकत्वेन प्रवेशात् । प्रकृते क्विपोनुसन्धानेन तद्वयवधानात् तृतीयसम्बन्धस्याभा. वेनादोषात् । नन्वेवं मैथिली दारा इत्यादौ दारपदोत्तरविभक्त्यर्थसंख्याया अविव- क्षया प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धाभावेनाभावरूपसम्बन्धसहितसम्बन्धत्र- यस्य सत्त्वेन मैथिलीपदत्य दारपदविशिष्टत्वात्समानवचनत्वनियमापत्तिरिति चेत्-न । मैथिली पदोत्तरविभक्त्यैकत्वस्य विवक्षितत्वेन स्वोत्तरविभक्तिता- त्पर्यविषयसंख्याविरुद्धत्वसम्बत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वाभाववसंख्या- विवक्षाविषयविभक्तिप्रकृतित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वाभावस्य नि- वेशनादोषात् । न च दारपदस्य विशेषणवाचकत्वे समानवचनत्वापत्तिस्त- दुत्तरविभक्त्या संख्याया अविवक्षितत्वादिति वाच्यं, उक्तसम्बन्धत्रयेण विशेष्यवाचकपदविशिष्टं नियतवचनातिरिक्तं पदं विशेष्यबोधकपदसमान- वचनमिति स्वीकारात् । नियतवचनत्वञ्च एकवचनत्वद्विवचनत्वबहुवचन- त्वान्यतमधर्मव्याप्यविषयताप्रयोजकत्वम् । व्याप्यतावच्छेदकसम्बन्धश्च २ ·[ कारके व्युत्पत्तिवादः प्रयोजकत्वरूपः। व्यापकतावच्छेदकश्च स्वाश्रयाव्यवहितपूर्वत्वसम्बन्धः । प्रकृते दारत्वरूपानुपूव्यवच्छिन्न प्रयोजकतानिरूपितप्रयोज्यतावती स्त्रीत्वा- वच्छिन्ना विषयता बहुवचनत्वरूपधर्मव्याप्या । यत्र यत्र प्रयोजकत्वसम्बन्धन स्त्रीत्वावच्छिन्ना दारत्वरूपाऽऽनुपूर्व्यवच्छिन्नप्रयोजकतानिरूस्तिप्रयोज्यता- वती विषयता तत्र तत्र स्वाश्रयाव्यवहितपूर्वत्वसम्बन्धेन बहुवचनत्वमिति व्याप्तेः सत्वात् । तत्प्रयोजकत्वञ्च दारपदे इति तस्य नियतवचनत्वान समानवचनत्यम् । नन्वेवमेकत्वबोधकत्वेनाविवक्षिता जात्येकत्वबोधकत्वेन विवक्षिता वा या विभक्तिस्तदन्तविशेष्यवाचकपदघटितस्य द्वौ पुरुषः त्रयः पुरुषः इति वाक्यस्यापि साधुवापत्तिः । द्विशब्दत्रिशब्दयोनियतवचनत्वेन समानवच- नत्वनियमाप्रसस्तेरिति चेत्-अत्रोच्यते । स्वविशिष्टं पदं स्वसमा नवचनम् । वैशिष्टयञ्च स्वप्रयोज्यविशेष्यतानिरूपिताभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताप्र- योजकत्वस्वाव्यवहितोत्तरविभक्ति वृत्तिप्रत्ययत्ववद्वि भक्तिप्रकृतित्वस्वाव्यव- हितोत्तरविभक्तितात्पर्य्यविषयसंख्याविरुद्धसंख्याबोधकत्वतात्पर्यविषयविभ- क्तिप्रकृतित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वाभाववत्वस्वोत्तरविभक्तिवाच्य- संख्यावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगिधर्मावच्छिन्नबोधकत्वतात्पर्यवि- षयत्वस्वोत्तरविभक्तिसमानानुपूर्वीकविभक्ति प्रकृतित्वप्रकारकसम्भावनाप्रयो - ज्यसाधुत्वप्रकारकसम्भावना विषयत्वाभाववत्त्वाभयसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियो गिताकस्वाभाववत्त्वैतच्चतुष्टयसम्बन्धेन । मैथिली द्वारा इत्यादौ दास्पदं प्रकारताप्रयोजकम् । तत्र विशेष्यवाचकमैथिलीपदविशिष्टत्वं नास्ति । यत श्राद्यसम्बन्धत्रयसत्त्वेऽपि चतुर्थसम्बन्धो नास्ति । यतोऽभावप्रतियोगिताव- च्छेदकसम्बन्धद्वयमेवास्ति । तथा हि विशेष्यवाचकमैथिलीपदोत्तरविभक्ति- स्सुस्तद्वाच्यैकत्वसंख्यावच्छिन्नानुयोगितानिरूपकपर्याप्तिप्रतियोगिभूतो धर्मो दारवन्तस्य प्रत्येकपर्याप्तत्वात् तदवच्छिन्नबोधकत्वेन तात्पर्य्यविषयत्वं दारपदे । एवं स्वोत्तरा विभक्तिः सुस्तत्समानानुपूर्वीकसुविभक्तिप्रकृतित्व- प्रकारकसम्भावनाप्रयोज्या यद्ययं दारशब्दः सुविभक्तिप्रकृतिस्स्यात्तदा ·MASTRA प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः १६ साधुः स्यादिति सम्भावना । सा च नास्तीतितादृशसम्भावनाविषयत्वाभा- ववत्वसम्बन्धश्च दारपदेऽस्तीति न समानवचनत्वापत्तिः । द्वौ पुरुषस्त्रयः पुरुष इत्यादयश्च न प्रयोगास्तत्रोक्तचतुष्टयसम्बन्धन विशेषणवाचकद्वया- दिपदे पुरुषपदवैशिष्टयसत्त्वेन समानवचनत्वनियमाक्रान्तत्वाच्चतुर्थ- सम्बन्धघटकीभूतप्रतियोगितावच्छेदकप्रथमसम्बन्धस्य तत्राभावेन चतुर्थ- सम्बन्धस्यापि सत्त्वात् । तथा हि पुरुषपदोत्तरसुविभक्तिवाच्यै कत्वावच्छि- न्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगित्वस्य द्वित्वादौ बाधेन तद्घटितः सम्बन्धो नास्तीति सर्वमुपपन्नम् । न च पुष्पवन्तौ देव इत्यस्यानिस्तारः । पुष्पवन्त- पदवाच्यतावच्छेदकस्य सूर्य्यत्वादेरेकत्व वच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिपति- योगित्वेन दारपदसमानत्वादिति वाच्यं, तादृशपर्याप्तिप्रतियोगिधर्मविशि- ष्टत्वस्य निवेशनीयत्वात् । वैशिष्टय स्वावच्छिन्नबोधकत्वेन तात्पर्य्यविष- यत्वस्वपर्याप्तावच्छेदकतानिरूपितावच्छेद्यतावती या शक्यता तन्निरूपि- तशक्ततावत्योभयसम्बन्धेन पुष्पदन्तपदशक्यतायाश्च सूर्यचन्द्रत्वत्वोभय- पर्याप्तत्वात् । स्वप्रयोज्येत्यादिनिवेशात् स्तोकं सुन्दरौ पचा वित्यादौ न दोषः। द्वितीयसम्बन्धनिवेशात् स्तोकं पचावित्यादौ न दोषः । तृतीयस्य निवेशेन सुन्दरा दारा इत्यादौ दोषाभावः । चतुर्थस्य निवेशेन मैथिली दारा इत्यादावदोषः । तत्रापि प्रथमस्य प्रतियोगितावच्छेदकस्य निवेशेन द्वौ पुरुष इत्यादौ न दोषः। द्वितीयस्य प्रतियोगितावच्छेदकस्य निवेशेन निलौ घट इति प्रयोगाभावः। ननु शतं ब्राह्मणा इत्यादी समानवचनत्वापत्तिरुक्तचतुष्टयसम्बन्धेन शतपदस्य विशेष्यवाचकब्राह्मणपदविशिष्टत्वात् । न च विशेषणवाचक- शतपदोत्तरविभक्त्यैकत्वस्य विवक्षितत्वान्न दोष इति वाच्यं, एकत्वाविव- क्षायां शतानि ब्राह्मणा इति प्रयोगापत्तेर्दुरित्वात् । न चैकत्वाविवक्षा- यान्तादृशप्रयोगस्येष्टत्वमेवेति वाच्यं, 'विंशत्याद्याः सदैकत्व' इत्याद्यनुशा- सनेनैकवचनान्तानामेव विंशत्यादिशब्दानां साधुत्वबोधनात् इति चेत्-प्रत्रो- च्यते । विंशत्यादिपदोत्तरविभक्त्या प्रकृत्यर्थतावच्छेदकगतैव संख्या प्रती- ·व्युत्पत्तिवादः [ कारके २० वोमाद्रवसौ विश्वेदेवा इत्यादौ द्वित्व विशिष्टयोः पुरूरवोमाद्रवःप्र- भृत्योर्विशेषणतया विवक्षितत्वात्तद्वाचकस्य द्विवचनान्तता । वेदाः प्रमाणमित्यत्र च विशेषणपदोत्तरविभक्तथा बहुत्वविरुद्धमेकत्वं यते । तथा च विंशतित्वादीनामेकत्वादेकवचनान्ता एव विंशत्यादिशब्दा- स्साधवः । अत्रैव विंशत्याद्या इत्यनुशासनतात्वयंमत एव विंशतित्व- शतत्वादौ द्वित्वादिसत्वे द्वे विंशती त्रोणि शतानीत्योदयः प्रयोगा उपपन्नाः। तदनुशासनेन विंशत्यादिशब्दाना मेकवचनान्तानामेव साधुत्वबोधने तु तेषामसाधुत्वापत्तेः । तस्मादेकत्वाविवक्षायामेकशतेऽपि शतानि ब्राह्मणा इत्याद्या इष्यन्त एवेति तत्त्वम् । विशेषणवाचकपदे विंशत्यादिसंख्यावा- चकातिरिक्तत्वस्य निवेशो वा बोध्यः । नन्वेवं 'मैथिली तस्य दारा' इतिवत् साधुत्वेन प्रतीतस्य रुक्मिणी- सत्यभामे कृष्णस्य दारा इत्यस्य साधुत्वानापत्तेः । विशेष्यवाचकरुक्मिणी- सत्यभामपदोत्तरविभक्तिवाच्यद्वित्वसंख्याया दारत्वप्रतियोगिकपर्याप्त्यनुयो- गितानवच्छेदकत्वात् । त्रयः पुरुष इत्यादेरिव तस्य समानवचनत्वनियमा- क्रान्तत्वादिति चेत्-अत्रोच्यते। वाच्यत्वघटितसम्बन्धस्थाने स्वोत्तरवि- भक्तिवाच्यसंख्याविशिष्टधर्मावच्छिन्नबोधकत्वस्य निवेशः । वैशिष्ट्यञ्च स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगित्वस्वन्यूनसंख्यावच्छिन्नानुयोगि- ताकपर्याप्तिप्रतियोगित्वान्यतरसम्बन्धेन । तथा च नापत्तिरत्वस्य द्वित्वन्यूनसंख्यावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगित्वादिति दिक् । द्विस्वविशिष्टयोः पुरूरवोमाद्रवःप्रभृत्योरिति । पुरूरवःपदं पुरूरवो- घटितसमुदायपरम् । माद्रवःपदं तद्घटितसमुदायपरम् । विशेषणवाचक- पदोत्तरविभक्त्या द्वित्वं विवक्षितमिति समानवचनत्वाभावः । वेदाः प्रमाणमित्यादी समानवचनत्वाभावमुपपादयति-वेदाः प्रमाणमित्यत्र चेति। एकरवं विवक्षितमिति । नन्वेकत्वं प्रकृत्यर्थे प्रमाणे बाधितन्तस्य बहुत्वादि- ·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः विवक्षितं तच्च प्रकृत्यर्थतावच्छेदके प्रमितिकरणत्वेऽन्वेति । शाब्द- प्रमाकरणत्वं च शब्दत्वावच्छिन्नं यावच्छब्दनिष्ठमेकमेवेति नायो- ग्यता । न च पदार्थः पदार्थेनान्वेतीति व्युत्पत्तिविरोधः संपन्नो त्यत आह-तच्चेति । एकत्वञ्चेत्यर्थः । शब्दत्वावच्छिन्नेति । अवच्छेदकस्य शब्दत्वस्यैकत्वात्तदवच्छिन्नस्य करणत्वस्याप्येकत्वेन तत्र तस्याबाधात् । ननु शाब्दप्रमाकरणत्वमित्यस्य शाब्दत्वविशिष्टप्रमात्वावच्छिन्नकार्यतानि- रूपितकारणत्वमित्यर्थो न सम्भवति । शब्दत्वावच्छिन्न कारणतानिरूपित- कार्यताया भ्रमात्मकशाब्दबोधसाधारणतया तदपेक्षया शाब्दप्रमात्वस्य न्यूनवृत्तित्वेन तादृशकार्य्यतावच्छेदकत्वासम्भवात् । प्रमात्वस्य च वस्तु- सद्भावाधीनतया शब्दजन्यतावच्छेदकत्वे मानाभावाच्च स्वजन्यकार्ये स्व- प्रयोज्यस्यैव स्वजन्यतावच्छेदकत्वौचित्यात् । नापि शाब्दप्रमा निष्ठकार्यता- निरूपितेत्याद्यर्थः। सा च कार्यता शाब्दत्वावच्छिन्नैव स्यात्तस्या भ्रमप्रमासा- धारण येन वह्निना सिञ्चतीतिवाक्यजन्यभ्रमात्मकज्ञानेऽपि सत्त्वेन तन्नि- रूपितकारणतावति वह्निना सिञ्चतीतिवाक्येऽपि प्रमाणमिति व्यवहारा- पत्तेरिति चेत्-अत्रोच्यते । शाब्दत्वावच्छिन्न कार्यतायाः शब्दत्वावच्छिन्न- कारणतानिरूपिताया भ्रमप्रमासाधारण्येऽपि प्रमावृत्तित्वविशिष्टायास्तस्याः प्रमा यामेव स्थितिरितिवत्तनिरूपित कारणताया अपि प्रमाजनकवाक्ये एव स्थितिरिति मन्यते । तथा च शब्द प्रमाकरणत्वमित्यस्य शाब्दत्वावच्छिन्न- प्रमावृत्तित्व विशिष्ट कार्यतानिरूपितकारण त्वमित्यर्थः । तथा च न भ्रम- जनके वह्निना सिञ्चतीति वाक्ये प्रमाणत्वव्यवहार इति दिक । न च पदार्थः पदार्थेनेति । पदार्थः पदार्थेनान्वेति न पदार्थंकदेशेनेति- व्युत्पत्तेः स्वरूपम् । प्रकृते प्रमितिकरणत्वस्य प्रमाणपदार्थैकदेशतया तत्रै- कत्वान्बयासम्भवो व्युत्पत्तिविरोधादिति भावः । एतस्या व्युत्पत्तेरङ्गीकारा- देव घटत्वेऽभेदेन नित्यान्वयतात्पर्य्यकस्य नित्यो घट इति वाक्यस्य नापत्तिः । ।

·२२ व्युत्पत्तिवादः [ कारके घटत्वस्य पदार्थकदेशत्वे न तत्र नित्यान्वयस्य प्रकृतव्युत्पत्तिविरुद्धत्वात् । नन्वन्वयितावच्छेदकरूपेणोपस्थितपदार्थे एव पदार्थान्वयात् । स्वरूपत एव घटपदोपस्थिते घटत्वादावन्वयासम्भवेन नापत्तिरिति चेत्-न । जातित्व- विशिष्टजातिमत्तात्पर्य्यकतच्छन्दघटितस्य जातित्वावच्छिन्नेऽभेदेन नित्यान्व- यबोधकस्य नित्यः स इति वाक्यस्य प्रामाण्यापत्तेः। अथैतद्व्युत्पत्तिमूलभूतः कार्यकारणभावोऽपे विचार्यते । किञ्चिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्य- तासम्बन्धेन शाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति विशेष्यतासम्बन्धेन पदजन्य प. स्थितिः कारणम् । घटत्वादौ विशेष्यतासम्बन्धेन वटपदजन्योपस्थिरेरभावेन तत्र पदार्थान्तरान्वयाभावः । न च नित्यः स इत्यादौ जाताबुपस्थिती य- विशेष्यतायाः सत्त्वेन नित्यान्वयो दुरि इति वाच्यं, मुख्यविशेष्यताया एव कारणतावच्छेदकत्वाभ्युपगमात् । तस्यञ्च जातित्वनिष्ठप्रकारतानि- रूपितायामाश्रयनिष्ठविशेष्यतानिरूपित्प्रकारतासामानाधिकरण्येन प्रका. रवासमानाधिकरणविशेष्यतात्वरूपमुख्यत्वासम्भवात् । न च घटाद वपि घटवदर्थकतत्पदजन्योपस्थिती यप्रकारतायाः सत्त्वेन मुख्यविशेष्यतयोपस्थि- त्यभावेन नीलादेरन्वयानापत्त्या नीलो घट इत्यस्याप्यप्रमाणत्वापत्तिरिति वाच्यं, स्वनिरूपितत्वस्वनिरूपित्तप्रकारत्वासामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन स्वविशिष्टविशेष्यतासम्बन्धेनोस्थिति: कारणमित्यभ्युपगमेन पदान्तरज्न्यो- पस्थित्यन्तरीयप्रकारतायाः सत्त्वेऽप्यापत्तिविरहात् स्वमुपस्थितिः । अथैव- मपि घटवान् तत्पदशक्यो घटो घटपदशक्य इति ज्ञानद्वयाधीनसमूहालम्बनो- पस्थितिजन्यो नीलो घट इति बोधो न स्यात् । घटनिष्ठयोस्त दीयप्रकारता- विशेष्यतयोस्सत्त्वेन मुख्य विशेष्यतयोपस्थितेर्घटेऽसत्त्वात् । अत्रेच्यते । स्व- प्रयोज्यविशेष्यतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति स्वजन्य पस्थितिः स्वविशिष्टविशेष्यतासम्बन्धेन कारणम् । विशेष्यतायां वैशिष्टय स्वजन्य- त.वच्छेदकत्वस्वजन्यतावच्छेदकप्रकारत्वासामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेनेति न दोषः । न च लाङ्गुले पशुपदप्रयोज्या या तत्पदप्रयोज्यलोमनिष्ठप्रकार- तानिरूपितविशेष्यता तद्रूपसम्बन्धेन शाब्दबोधो न स्यात् । पर पदजन्यो- ·प्रथमा] जय जङ्क्तः २३ स्थितेरुक्तसम्बन्धनाभावादिति वाच्यम् । कार्यतावच्छेदकीभूतविशे- ध्यतायां स्वेतरपदप्रयोज्यप्रकारतानिरूपितत्वस्यापि निवेशेनादोषात् । तस्याश्च पशुपदप्रयोज्ययैव लोमनिष्ठप्रकारतया निरूपितत्वात् । नन्वेवं देवदत्तस्य गुरुरित्यादौ गुरुत्वे गुरुपदप्रयोज्योपस्थितीया गुरुत्वत्वनिष्ठप्रका- रतानिरूपिताविशेष्यता यद्यप्यस्ति परन्तु तस्यां गुरुनिष्ठविशेष्यतानिरू- पितप्रकारतासामानाधिकरण्यस्यैव सत्त्वेन गुरुत्वे निरूपितत्वसम्बन्धेनेष्टस्य देवदत्तान्वयस्थानापत्तिरिति चेत्-न । कारणतावच्छेदकीभूतविशेष्यतायां नित्यसाकाङ्क्षावृत्तित्वस्य निवेशनीयत्वात् । गुरुत्वादिकञ्च नित्यसाका- तम् । तत्वञ्च स्वानिरूपकाकाङ्क्षाव्याप्यज्ञानविषयत्वम् । स्वञ्च गुरु- स्वादिकम् । ततश्च प्रकृतशाब्दबोधीयविशेष्यताया गुरुत्वनिष्ठायाः प्रकृत- कार्यतानवच्छेदकत्वान्नापत्तिः । नन्वेवमपि अगुरुपदार्थस्याभेदेन गुरुत्व- पदार्थेऽन्वयतात्पर्येण गुरुरगुरुरित्यापद्येत । नित्यसाकाङ्क्षतया गुरुत्वनिष्ठा- या अापाद्यमानशाब्दबोधोयविषयतायाः कार्यतावच्छेदकसंसर्गत्वाभावा- दिति चेत्-न । प्रकारतानिरूपितत्वस्थाने प्रकारताविशिष्टत्वस्य निवेश- नीयत्वात् । वैशिष्ट्यञ्च स्वनिरूपितत्वस्वाश्रयनिरूपितत्वाभाववत्ति- त्वोभयसम्बन्धेन देवदत्तस्य गुरुरित्यादौ देवदत्तनिष्ठप्रकारतायाः स्वनिरू- पितत्वेऽपि स्वाश्रयदेवदत्तनिरूपितगुरुत्ववृत्तित्वस्यैव विशेष्यतायां सत्त्वेन वैशिष्ट्याभावेनागुरुपदार्थनिष्ठप्रकास्तायाः स्वाश्रयागुरु निरूपितत्वाभावव- द्गुरुत्ववृत्तित्वस्वनिरूपितत्वोभयसम्बन्धेन गुरुत्वनिष्ठविशेष्यतायां वैशि- ष्ट्यस्य सत्त्वेन च नोभयत्र दोषः । प्रकृत्या चारित्यादौ चारुत्वे चारुपदार्थ- विशेषणीभूते प्रकृतेरभेदेन संसर्गेणान्वयः कथम् । तत्र निरुक्तसम्बन्धेनोप- स्थितेरभावादिति चेत् अत्रोच्यते । प्रकृत्यादिगणनिष्पन्नतृतीयार्थाभेदस्य प्रकारतयैव भानम् । ततश्च संसर्गघटकप्रकारतायां विभक्त्यप्रयोज्यत्वं निवेश्यते । प्रकृतेऽभेदनिष्ठप्रकारतायां विभक्तिप्रयोज्यत्वस्यैव सत्त्वेन कार्य- तावच्छेदकसंसर्गाभावाददोषोऽत एव सम्पन्नो व्रीहिरित्यादौ ब्री हौ बहुत्व- रूपसम्पत्तिविशिष्ट एकत्वान्वयस्य बाधेन व्रीहित्वे विभक्त्यर्थंकत्वस्यान्वयेऽपि ·व्युत्पत्तिवादः [ कारके ब्रोहिरित्यनेकब्रोहितात्पर्य केप्येकवचनदर्शनेन ताहराव्युत्पत्तिसङ्को- चस्यावश्यकत्वात् । यदि च स्वाश्रयप्रकृत्यर्थतावच्छेदकवत्त्व सम्ब- न्धेन प्रकृत्यर्थं एवैकत्वान्वयः, व्रहित्वज तेः स्वरूपत एव व्रीह्या- दिपदशक्यतावच्छेदकतय ऽन्वयितावच्छेदक रूपेणानुपस्थितेस्तत्र पदार्थान्तरस्यान्वयानुपपत्तेरिति मन्यते, तदा प्रकृतेऽपीदृश्येव गतिः। यत्तु संपन्नो व्रीहिरित्यादावेकवचनोपस्थितानि नानैकत्वानि प्रत्येकं नानाव्रीहिष्वन्वीयन्ते इत्युक्त्यैव सामञ्जस्ये जातावेकत्वमा- नोपगमो निरर्थक इति । तदसत् । यतः स्वसजातीयनिष्ठभेदप्रति- व्यभिचाराभावः । एकत्वनिष्ठप्रकारनाया विभक्तिप्रयोज्यत्वात् । एवञ्च वेदाः प्रमाणमित्यादौ प्रमाकरण त्वे एकत्वान्वयोऽप्युपपद्यते । समानधर्मा- वच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चयस्यैव विरोधिज्ञानप्रतिबन्धकतया तस्यैव प्रवृत्ति- निवृत्तिप्रयोजकतया निरवच्छिन्नविशेष्यताकेतरपदार्थप्रकारकशाब्दबोधस्या- नुपयोगेनानभ्युपगमात् स्वरूपत उपस्थिते व हित्वे एकत्वान्वयो न सम्भव- तीत्य आह--यदि चेत्यादि । स्वाश्रय प्रकृत्यर्थतावच्छेदकवत्वेति । स्वमेक- त्वन्तदाश्रयः प्रकृत्यर्थतावच्छेदकं व्रीहित्वं तद्वत्त्वं ब्रहौ सम्बन्धः। अन्वयित्तावच्छेदकरूपेणेति । ननु प्रकृतान्वयिता एकत्वनिष्ठ प्रकार- तानिरूपिता विशेष्यतैव । तदवच्छेदकञ्च न किमपि व हित्वत्वस्थानुरस्थि- तत्वादन्यस्य कस्य चिदसम्भवात् प्रकृतान्वयितावच्छेदकरूपमप्रसिद्धमिति चेदन्वयितावच्छेदकतया सम्भावितं यद्रूपं ब्रीहित्वत्वन्तद्र पेणेत्यर्थेनापसि- यभावात् । प्रकृतेऽपीति । वेदाः प्रमाणमित्यत्रापीत्यर्थः । ईदृश्येवेति स्वाश्रयप्रमितिकरणत्ववत्त्वसम्बन्धन प्रमाण एवैकत्वान्वय इत्यर्थः । तथा च न तदर्थ व्युत्पत्तिसंकोच इति भावः । स्वस जातीयनिष्ठेत्यादि । यत्रैकत्वान्वयो विवक्षितस्तत्र स्वसजातीय- रहितत्वमेवैकत्वं विभिक्तिप्रतिपाद्यम् । खमत्र घटादिः । ननु यत्र सजातीयो । -- ·२५ प्रथमा] जयाऽजकृतः योगितानवच्छेदकैकत्वरूपसजातीय द्वितीयरहितत्वमेकवचनार्थःन त्वेकत्वमात्रम् । तस्य वस्तुमात्रसाधारण्येनार्थत एव लाभात् । अनु- पयोगाच्च । अत एव पशुना यजेत इत्यादौ पशुनिष्ठतादृशैक् त्वस्य विवक्षितत्वादनेकपशुकरणकयागान्नादृष्टसिद्धिः। साजात्यं च म्वस- मभिव्याहृतपदार्थसंसर्गित्वविशिष्टप्रकृत्यर्थतावच्छेदकवत्त्वरूपेण । अतोऽत्र घटोऽस्तीत्यादौ घटनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकैकत्वा- द्वितीयोऽस्ति तत्राप्यपरस्मिन् घटादौ तद्वितीयाभावरूपं रहितत्वं वर्तत एवान्यस्य रहितत्वस्य वर्णयितुमशक्यत्वादित्यतः स्वयमेव परिष्करोति- स्वप्नजातीयनिष्ठेत्यादिना। स्वसजातीयत्वं स्ववृत्तिधर्मवत्वम् । तत्र स्वं घटादिस्तद्वत्तिधर्मः क इति जिज्ञासायामाह-साजात्यञ्चेति । स्वसमभि- स्याहतपदार्थेत्यादि । स्वं यदर्थं एकत्वं वयते तदेकवचनं स्वादिः । तत्स- मभिव्याहृतन्तद्घटितवाक्यघटक पदमत्र घटोऽस्तीत्यादौ-कनेत्यादि । तदर्थ एतद्देशविद्यमानत्वादिस्तत्संसर्गः स्वरूपादिः। प्रकृत्यर्थतावच्छेदकञ्च घट- स्वादिः । तथा चात्र घटोऽस्तीत्यादौ स्वथैकत्वं घटे प्रतीयते तच्चैकत्वं घटे किमित्याकाङ्क्षायां घटवृत्तयो ये धर्माः सुप्रकृत्यर्थतावच्छेदकं घटत्वं सुसमभिव्याहृतपदार्थेतद्देश विद्यमानत्वादिस्वरूपादिसंसर्गाश्च तद्वत्त्वम् । यदि तस्मिन् देशे द्वित यो घटोऽस्ति तदा तत्र तनिष्ठो भेद एतद्घटगतैकत्ववान्ने- त्याकारकस्तत्प्रतियोगितावच्छेदकमेव तदेव त्वम् । यदि तत्र द्वितीयो नास्ति तदा स्वयमेव स्वसजाती यस्तनिष्ठस्तद्गतैकत्ववान्नेत्याकारको भेदो नास्ति। किन्तु देशांन्तरीयघटादि निष्ठैकत्ववान्ने त्याकारक एव तत्प्रतियोगितानव- च्छेदकमेतद्देशस्थघटगतमेकत्वमिति तदेकवचनप्रतिपाद्यमिति निष्कर्षः । ननु य दैतद्देशे एको घटो ब्राह्मणस्यापरश्च शूद्रस्य तदाऽत्र ब्राह्मणस्य घटोऽस्तीति प्रयोगो न स्यादेतद्घटवृत्तियः प्रकृत्यर्थतावच्छेदकघटत्वं सुसम- भिव्याहृतपदार्थत देश विद्यमानत्वसंसर्गश्च तद्वत्त्वमपरस्मिन् शूद्रघटे तन्निष्ठ- भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव ब्र गए घटगतैकत्व इत्येकवचनप्रयोगोऽसंगत ·२६ व्युत्पत्तिवादः [कारके इति चेत्-न । यावत्स्वसमभिव्याहृतपदार्थसंसर्गस्य विवक्षितत्वात् । प्रकृते ब्राह्मणस्य घटे ब्राह्मणसंसर्गोऽस्ति स शूदघटे नास्तीत्यदोषः । न च स्वस्वा- मिभावस्यासत्वेऽपि कालिकादिसंसर्गोऽस्त्येवेति वाच्यं, शाब्दबोधविषयसंस- र्गस्यैव विवक्षितत्वेन कालिकादिसम्बन्धसत्ताया अकिञ्चित्करत्वात् । न च कस्मिंश्चिच्छाब्दबोधे कालिकादेरपि विषयत्वसम्भवात्तस्य च प्रकृते सत्त्वा- दोष एवेति वाच्यं, प्रकृत शाब्दबोधविषयताया एवापेक्षितत्वात् । कालिक- सम्बन्धेन देवदत्तविशिष्टो यज्ञदत्तः अत्र घटोऽस्तीतिवाक्यद्वयजन्यसमूहा- लम्बनबोधमादाय तस्या अपि तत्र सम्भवादिति चेत् । स्ववृत्तयो यावन्तः सुसमभिव्याहृतपदार्थसंसर्गास्तेषां सर्वेषां सत्ताया अपेक्षितत्वात् । प्रकृते कालिका देना॑ह्मणसंसर्गस्य शूद्रघटे सत्त्वेऽपि स्वस्वामिभावरूपस्यैतद्घटे वर्त्त- मानस्य ब्राह्मणसम्बन्धस्य शूद्रघटेऽसत्त्वेन यावत्संसर्गाभावेनादोषः । पशुना यजेतेत्यनेनै त्वविशिष्टपशुकरण के यागे इष्टजनकत्वं बोध्यते । तत्र पशुसजातीयो द्वितीयो नास्ति किन्तु स्वयमेव स्वसजातीयस्तन्निष्ठभेदप्रति. योगितानवच्छेदकत्वं तद्गतैकत्वेऽस्तीति समन्वयः । पशुद्वयकरणकयागे च नानया श्रुत्याऽदृष्ट जनकत्वं बोध्यते तत्रैकत्वविशिष्टपशुकरणकयागत्व. रूप.द्देश्यतावच्छेदकानाक्रान्तावात् । तद्यागी यद्वितीयपशोरपरपशुसजातीय- स्य सत्त्वेन एकत्वविशिष्टपशोरभावात् । ननु सर्वस्यैकत्वविशिष्टपशुकर- णकयागस्यानयाऽदृष्ट जनकत्वबोधनाय सर्वस्तादृशो याग एतद्यधातुरूप- पदार्थः । तत्संसर्गस्य पशुत्वरूपप्रकृत्यर्थतावच्छेदकस्य च यागान्तरीयपशौ सत्त्वात्स एव एतद्यागीयपशुसजातीयस्तद्रहितत्वमेतत्पशौ नास्तोति कथमे- कत्वविशिष्टपशुकरणको यागः प्रसिद्ध इति चेत् - न । एतत्पशुवृत्तिरेतद्या- गव्यक्तिसंसर्गस्स च यागान्तरीयसंसर्गवति पशौ नास्तीति तस्यैतत्सजातीय- स्वाभावात् । एवं नरेण नरो यजेतेत्यादावपि करणभूतनरसजातीयत्वं कतृ भूतनरे तत्सजातीयत्वन्तस्मिन् वा नरे नास्ति करणभूतनरे यागस्य करणत्वं संसर्गस्य च कर्तरि नरे नास्ति । तस्मिन् नरे यागस्य कर्तृत्वं संसर्ग- स्स च करणभूते तस्मिन् नास्तीत्यतः स्ववृत्तिसंसर्गवत्त्वस्यान्यत्राभावात् किन्तु ·२७ प्रथमा] जयाऽलङ्कतः स्वयमेव स्वसजातीयन्तन्निष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य तद्गतैकत्वे सत्त्वेनोभयत्रैकवचनोपपत्तिः न च बहब्र मणकत्त कशयनाधिकरणस्थानता- त्पर्येणात्र ब्राह्मणः शेते इत्यापद्येत । कत्त भेदेन शयन क्रियाया भेदादेक- ब्राह्मण्वृत्तियः शयनक्रियाव्यक्तिसम्बन्धः स ब्राह्मणान्तरे नास्तीति स्व- सजातीयत्वं स्वस्मिन्नेव तन्निष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदकत्वम्य तदेकत्वे सत्त्वादिति वाच्यं, पदार्थसंसर्गित्वमित्यत्रत्यपदार्थपदेन पदार्थतावच्छेदकस्य ग्रहणेनादोषात् । तथा च ब्राह्मणे यः शयनत्वरूम्पदार्थतावच्छेदकस्य सम्बधः स्वावच्छिन्ननिरूपितकत्र्तृत्वरूपस्तस्यैव ब्राह्मणान्तरे सत्त्वेनैतद्ब्राह्म- रणसजातीयो द्वितीयो ब्राह्मणस्तरहितत्वाभावेनैकवचनोपपत्त्यभावात् । अथैवं सति पशुना यजेतेत्यत्र दोष एव । तत्राप्येतत्वशुनिष्ठो यो यागत्वरूपपदार्थतावच्छेदकसम्बन्धः स्वावच्छिन्ननिरूपित करणत्वरूपस्त- स्यैव यागान्तरीयपशावपि सत्त्वेन तस्याप्येतत्पशुसजातीयत्वेन तद्राहि- तत्वाभावादिति चेत्-सत्यम् । अत्र यज्धातो-गत्वोपलक्षिततत्तद्वयक्ति- त्वावच्छिन्ने लक्षणा । ततश्चैतद्यागीयपशौ यो यजपदार्थतावच्छेदकतद्वन्य- क्तित्वसम्बन्धस्तस्य यागान्तरीयपशावभावात् तत्र हि भिन्नतद्वन्यक्ति- त्वस्य स्वावच्छिन्न करणत्वसम्बन्ध इति यागान्तरी यपशोरेतत्पशुसाजात्या- भावेन दोषानवकाशात् । केचित्तु पदार्थपदं पदजन्योपस्थितिमुख्य विशेष्यपरमेव । यज्धातुर्या- गत्वावच्छिन्नपर एव । बह ब्राह्मणकत्तू कशयनस्थले अत्र ब्राह्मण: शेते इतीच्यते एव । न चैवं सति बहुघटसत्त्वदशायामत्र घटोऽस्तीति वाक्यन्तु जात्येकत्वादेव समर्थनीयमिति ग्रन्थासङ्गतिर्बहुब्राह्मणकत्तू कशयनदशाया- मत्र ब्राह्मणः शेते इत्यस्येवास्यापि व्यक्त्यैकत्वपरतयाऽपि साधुत्वोपपादन- सम्भवादिति वाच्यं, अत्र घटोऽस्त त्यादौ घटत्वावच्छिन्नाधेयताया एवास- धात्वर्थसत्तारूपतया तस्या एकत्वेनात्र ब्राह्मणःशेते इत्यतो वैलक्षण्यसम्भवा- दित्याहुः । स्वविशिष्टमेकत्वमेकवचनार्थः। वैशिष्टयञ्च स्वाभाववत्त्व- सम्बन्धेन । प्रतियोगितावच्छेदकसम्बन्धश्च स्वविशिष्टावच्छेदकतावत्त्व- ।

·२८ व्युत्पत्तिवादः [कारके प्रसिद्धावपि न क्षतिः। एतद्देशविद्यमानघटनिष्ठभेदप्रतियोगितान- चच्छेदकैकत्वस्यैव तत्र बोधादिति तस्य च प्रसिद्धत्वात्। एतद्देशे बहु- रूपः । तत्र वैशिष्ट्य स्वप्रयोज्यप्रकारतावच्छेदकतया विवक्षितसंसर्गा- वच्छिन्नत्वस्वविशिष्टनिष्ठभेदप्रतियोगितानिरूपितत्वोभयसम्बन्धन । तत्र वैशिष्टय स्वप्रकृत्यर्थतावच्छेदकधर्मवत्त्वस्वविशिष्टसमुदायत्वावच्छिन्ना- धेयतानिरूपिताधिकरणतावत्योभयसम्बन्धेन । समुदायत्वे वैशिष्टय स्वप्र- कृत्यर्थनिष्ठाधिकरणतानिरूपिताधेयतावच्छेदकत्वस्वसमभिव्याहृतपदार्थसं- सर्गवृत्तित्वस्वसमभिव्याहृतपदार्थसंसर्गतरावृत्तित्वस्वसमभिव्याहृतपदार्थसंस- गवृत्त्यभावाप्रतियोगित्वैतच्चतुष्टयसम्बन्धेनेति तत्त्वम् । संसर्गश्च स्वप्रयोज्य- शाब्दबोधी यविषयतया साक्षात्परम्परया निरूपितविषयताश्रयो ग्राह्यस्तेन प्रकृतशाब्दबोधाविषयसंसर्गमादाय नातिप्रसङ्गः । बहुविशेषणानां फलान्यु- क्तान्येवावशिष्टमुच्यते । सम्पन्नो व्रीहिरित्यादौ व्रहित्वगतैकत्वे सजातीय- ब्रीहिनिष्ठो यो ब्रीहित्वगतैकत्ववान्नेत्याकारको भेदस्तत्प्रतियोगितावच्छेद- कत्वस्यैव सत्त्वेन कथन्तदेकवचनार्थ इति शङ्कावारणायावच्छेदकतायां स्वप्रयोज्यप्रकारतावच्छेद के.त्यादिनिवेशितम् । प्रकृतभेदीयप्रतियं गिता- वच्छेदकतायास्समवायसम्बन्धावच्छिन्नत्वेन स्वप्रये ज्यप्रकारताच्छेदकः स्वा- श्रयाश्रयत्वरूपस्तदवच्छिन्नत्वाभावात् । तत्र हि स्वार्थंकत्वस्य स्वाश्रया- श्रयत्वसम्बन्धनैव बीहावन्वयेनापत्त्यभावः । स्वाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धेन ब्र हित्वगतैकत्वविशिष्टभेदस्य च से हावभावादिति दिक् । स्वसमभिव्या- हृतेत्यत्र स्वमेकवचनम् । साजात्यनियामकतया प्रकृत्यर्थतावच्छेदकधर्ममात्रस्य ग्रहणे दोषमाह- मोऽत्र घटोऽस्तीत्यादाविति । अतः स्वसमभिव्याहृतपदार्थसंसर्गित्व- निवेशादित्यर्थः । अन्यथा घटमात्रस्य सजातीयत्वादिति भावः । समभि- व्याहृतेत्यादिनिवेशलभ्य माह-एतद्दे श विद्यमानेत्यादि तादृशवाक्येति । अत्र ।

·जयाऽलङ्कृतः २६ प्रथमा ] घटसत्त्वदशायां तादृशवाक्यप्रयोगस्तु जात्येकत्वादेव समर्थनीयः। यत्त एकत्वाविवक्षायामपि भावाख्यातस्थले एकवचनस्य साधुत्व- दर्शनात्संख्याया अविवक्षणेऽपि संपन्नो ब्रीहिरित्यादावेकवचनो- पपत्तरलं जात्येकत्वपरतया तत्र समर्थनेनेति तदप्यकिञ्चित्करम् । भावाख्यातस्थले गत्यन्तरविरहेण विभक्तनिरर्थकत्वोपगमात् । तत्र च सार्थकत्वोपगमसम्भवे तत्परित्यागस्यानुचितत्वात् । सति तात्पर्ये तद्बोधस्यानुभविकत्वाच्चेति । एवं 'त्रयः समुदिता हेतु रित्यत्र हेतुपदं कार्योत्पादप्रयोजकतावच्छेदकसमुदायत्वावच्छिन्नपरंतार- शसमुदायत्वान्वितमेकत्वमेकवचनार्थः । अत एव शक्त्यादीनां घटोऽस्तीतिवाक्येत्यर्थः। एवं त्रयः समुदिता हेतुरित्यत्र हेतुपदमित्यादि । हेतुपदस्य प्रयोजकतावच्छेदकसमुदायत्वावच्छिन्न लक्षणा कार्योत्पत्तिरिति तु पर्यावसितार्थकथनन्न तु लक्ष्यतावच्छेदककुक्षौ तस्य प्रवेशस्तदुद्भव इत्य- नेनैव कार्योत्पत्तीत्यस्य लाभात् । प्रयोजकता च शक्तिनिपुणताऽभ्या- सात्म के समुदाये काव्योत्पत्तिसमानाधिकरणाभावाप्रतियोगित्वरूपा । अत एव शवयादीनामिति। शक्तिनिपुणताऽभ्यासा इतिपदोपस्थिताः हेतुपदाच्च प्रयोजकतावच्छेदकसमुदायत्वावच्छिन्न उपस्थितस्तस्याभेदसम्बन्धेनेत्यर्थश- क्त्यादावन्वयस्तदर्थंकदेशे समुदायत्वे स्वथैकत्वस्यान्वयस्तदुद्भवे इत्यस्य काव्योत्पत्तीत्यर्थस्तस्याश्च प्रयोजकतायां सप्तम्यर्थनिरूपितत्वसम्बन्धेना-- न्वयः। तथा च काव्योत्पत्तिनिरूपितप्रयोजकतावच्छेदकैकत्वविशिष्टसमुदा- यत्वावविच्छन्न भिन्नाः शक्तिनिपुणताभ्यासा इति इतिहेतुस्तदुद्भव इति वाक्यात् त्रयः समुदिता हेतुरिति वाक्याच्च बोधः । समुदिता इति विवरण- वाक्यघटकपदं हेतुपदस्योक्तार्थलाक्षणिकत्वं बोधयति । एवं च यथा दाह प्रति तृणस्यारणेश्च मणेश्च स्वातन्त्र्येण कारणत्वं नैकसहायेनापरस्य तथैव काव्योत्पत्तौ शक्त्यादीनां प्रत्येक कारणत्वमित्येव कुतो न काव्य-- ·३० व्युत्पत्तिव दः [ कारके त्रयाणां तृणार णिमणिन्यायेन हेतुत्वशङ्का निरासः। तथा सत्येषामे- कैकसमवधानदशायामपि कार्योत्पत्तेरावश्यकतया तत्ति तयपर्याप्त- समुदायत्वस्य कार्योत्पत्तिप्रयोजकतानवच्छेदकतया तेषां त्रयाणां तथाविधैकस मुदायत्वाश्रयत्वानुपपत्तेः। एवं जात्याकृतिव्यक्तयःपदाथ इत्यत्र त्रितयनिष्टस्य पदशक्तिरूपपदार्थत्वस्यैकत्वं विवक्षितमिति तत्र प्रकाशतात्य॑मिति शङ्काया अनवकाशः। उक्तवाक्यार्थविरोधात् । प्रत्येकमन्यासहायेन कारणत्वे एकस्यापि शक्त्यादेः सत्त्वे कायोत्पत्ते- रावश्यकतया प्रत्येक प्रयोजकतापर्याप्तिर्वक्तव्या। तथा च त्रितयपा- प्तसमुदायत्वस्यातिप्रसक्तत्वेन तदनवच्छेदकतया तदवच्छेदकसमुदायत्वघ- टितोक्तवाक्यार्थविरोधः स्पष्ट एव । ननु हेतुपदं शक्यार्थपरमेव कुतो न ग्रन्थकृत्तात्पर्यविषयोभूतन्तथा सति तृणारणिमणिन्यायेन हेतुताप्रसज्येतेति तु नाशङ्कनीयम् । दण्डादीनां घटं प्रतीवान्वयव्यतिरेकाभ्यामेव निर्णयसम्भव दिति चेत्-न । हेतो - नात्वात् शक्तित्वाद्यवच्छेदकभेदेन हेतुताया अपि नानात्वाच्च । स्वर्थंकत्व- स्यान्वयासम्भवेनाविवक्षाया एव वक्तव्यतया त्रयः समुदिता हेतुरित्यत्रास- मानवचनत्वानुपपत्तरिति दिक् । त्रितयनिष्ठस्येत्यादि । घटादिपदनिरूपिता शक्तिघंटत्वादिजातिसमवा- यादिसम्बन्धघटादिव्यक्तिनिष्ठा एकैवेति । तत्र'ति । तत्रैवैकत्वान्वय इति पदार्थे जात्यादावेकत्वबाधेऽपि न क्षतिः । न च घटादिपदशक्तिः का या जातिसम्बन्धव्यक्तिषु एका स्यात् । किञ्च पदशक्तिरित्यस्य कोऽर्थः ? पदनिरूपिता पदनिष्ठा वा शक्तिः । शक्तेरीश्वरेच्छारूपत्वे ईश्वरनिष्ठायां तस्यां पदनिरूपितत्वनिष्ठत्वयोर्बाधात् जात्यादिनिष्ठत्वस्य बाधाच्चेति वाच्यम् । पदजन्यबोधविषयता शक्तिः । पदशक्तिरित्यस्य पदसम्बन्धिनी शक्तिरित्यर्थः । सम्बन्धश्च स्वजन्यवोधनिरूपितत्वरूपः । सा च निरुक्त- ·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः विशेष्यपदस्य बहुवचनान्तत्वेऽपि विशेषणपदस्य कवचनान्ततोपप- त्तिः। प्रत्यक्षानुमाने त्या दिसूत्रे प्रमाकरणत्वरूपप्रकृत्यर्थतावच्छेद- कस्य प्रत्यक्षानुमानादिनिष्ठत्यैकताया बाधितत्वेनाविवक्षितत्वात्प्र- माणपदस्य बहुवचनान्ततेति । एवं पितरो देवता इत्यत्रापि पितृपिता- विषयतारूपा शक्तिः स्वनिष्ठाश्रयत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितेश्व- रीयेच्छीयविशेष्यतावत्वसम्बन्धेन व्यक्तौ वर्तते स्वनिष्ठविशेष्यतानि- रूपितावच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतावत्त्वसम्बन्धेन जातौ वर्त्तते स्व- निष्ठविशेष्यतानिरूपितप्रकारतावच्छेदकसंसर्गघटकावच्छेद कतावच्छेदकत्व- सम्बन्धन समवायादौ वर्तत इति त्रितयनिष्ठत्वमपि तस्या उपपद्यते । एतेने- श्वरेच्छायाः शक्तित्वे ईश्वरेच्छायाः समूहालम्बनात्मिकाया एकस्या एव सत्वेन शक्तशक्यतावच्छेदकभेदेनापि शक्तिभेदानापत्तेः । तद्विषयताया- स्तत्त्वे बोधादेरपि घटादिपदशक्यत्वापत्तस्तस्यापि तदिच्छाविषयत्वात्तादृश- विषयतानामेकत्त्वाभावाच्छक्तावप्येकत्वाभाव इत्यादिवदन्तोऽपास्ताः। प्रमाकरणत्वरूपप्रकृत्यर्थतावच्छेदकस्येत्यादि । प्रत्यक्षप्रमाऽनुमान- प्रमादीनां भिन्नत्वात् । तत्तत्करणतानाञ्च प्रत्यक्षादिनिष्ठानां प्रत्यक्षत्वानु- मानत्वाद्यवच्छेदकभेदेन भिन्नत्वादिति भावः । तनु प्रमेत्यनुगतप्रतीत्यनुरोधेन प्रमात्वस्यैकस्यावश्याभ्युपगन्तव्यत्वेन तत्रैवैकत्वान्वयाय विभक्त्यर्थैकत्व विवक्षाऽस्त्विति चेत्-न । प्रवृत्तिनिमित्त- तदाश्रयान्यतरान्वितैकत्वबोधं प्रत्येव प्रकृतिप्रत्यानुपूर्वीरूपस्याकाङ्क्षात्वा- भ्युपगमेन प्रमात्वान्वितैकत्वबोधं प्रति प्रमाणमित्यस्य निराकाङ्क्षत्वेन तादृशबोधासम्भवेनैकत्वस्याविवक्षितत्वात् । पितरो देवता इत्यत्र त्यागो- द्देश्यत्वमेव । देवतात्वञ्च पितृत्वपितामहत्वाद्यवच्छेदकभेदाद्भिन्नमिति न कुत्राप्येकत्वान्वययोग्यतेत्येकत्वस्याविवक्षया समानवचनत्वम् । पितृभ्यः स्वधेतिव्यवहारस्तु न प्रामाणिक इति भावः ।

·व्युत्पत्तिवादः [ कारके महत्त्वादिना पृथगेव त्यागोद्देश्यत्वरूपदेवतात्वम् । उद्देश्यतावच्छे- दकभेदेनैव उद्देश्यताभेदात् । तत्र एकत्वस्याविवक्षया देवतापदस्य बहुवचनान्ततेति दिक् । स्वप्रकृतिकत्वं च स्वाव्यवहितोत्तरत्वेन प्रतिसन्धीयमानत्वम् । तेन दधि सुन्दर मित्यादौ विशेष्यपदानन्तरं विभक्तरसत्त्वेऽपि न क्षतिः। तत्र विभक्तेरनुसन्धानं विना शाब्दबोधानुपगमात् । एवं तादृशविभक्तिसजातीयविभक्ति- कत्वमपि तथा विधविभक्त्यव्यवहितपूर्ववर्तितया प्रतिसन्धीयमान- त्वम् । तेन इदं दधीत्यादौ विशेषणपदानन्तरं विभक्तरसत्त्वेऽपि न क्षतिः। अथ नीलस्य घट इत्यादावपि पदार्थोपस्थित्यादिकारणस- मवधानसंभवात् कथन्न नीलघटाद्योरभेदान्वयबोधः । सामग्र्या कार्यजनने उक्तनियमभङ्गप्रसङ्गरूपबाधकस्याकिञ्चित्करत्वादिति चेत् तथाविधान्वयबोधौपयिकाकाङ्क्षाविरहात्। तथा हि तादृशा- न्वयबोधेप्रथमाविभक्त्यन्तघटादिपदसम भिव्याहृतप्रथमान्तनोलादि- S - - ननु 'विंशत्याद्या' इत्यादि तु प्रसङ्गादागतम् । प्रकृतन्तु स्वप्रकृतिकवि. भक्तिसजातीयेत्यादौ स्वप्रकृतिकत्वन्तदाह-स्वप्रकृतिकस्वञ्चति । प्रति- सन्घीयमानत्वं ज्ञायमानत्वमित्यर्थः । तालेति । स्वप्रकृति केत्यर्थः तथाविधेति । स्वप्रकृतिकविभक्तिसजातीयेत्यर्थः । उक्तनियमभङ्गति- समानविभक्तिकपदोपस्थापितयोरेवाभेदान्वय इति नियमेत्यर्थः । तथा- विधेति । अभेदान्वयेत्यर्थः । बोधौपयिकेति । बोधजनकेत्यर्थः । सा चाका- क्षा कीदृशीत्याकाङ्क्षायामाह तथा हीति । तादृशान्वयबोध इति। अभेद- सम्बन्धावच्छिन्ननीलत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारतानिरूपितघटत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्य- ताकशाब्दबोध इत्यर्थः। प्रथमा विभक्त्यन्तेत्यादि । इदन्तु वस्तुस्थिति- मात्रन्न तु प्रथमात्वविभक्तित्वादिभिर्विभक्तेराकाङ्क्षाशरीरे प्रवेशः, उक्त- धर्माज्ञानेऽपि घट इत्यादेरानुपूर्वीप्रकारेणैवाकाङ्क्षायां प्रवेशः। तथा च । । ।

·३ ३ - प्रथमा ] जयाऽलङ्कृतः नोलो घटो घटो नील इत्याद्यानुपूर्व्यवच्छिन्नविषयतानिरूपकज्ञानस्यैव शाब्दबोधजनकत्वम् । यत्रापि नीलश्चैत्रस्य घट इत्यादिवाक्यं प्रयुज्यते तत्रापि तथानुपूर्वीमद्वाक्यं कल्पयित्वैव शाब्दबोधः करणीयः। अत एवासत्ति- रप्युपपद्यते । अन्यथा नीलोपस्थितिघटोपस्थित्योश्चैत्रोपस्थित्या व्यवधाना- व्यवधानघटितायास्तस्या अभावेन शाब्दबोधानापत्तिः। नीलघट इत्यादि- समासस्थले नीलो घट इति समुदायगतानुपूर्त्या अभावेन व्यासस्थलीया- काङ्क्षाया अभावेन शाब्दबोधानापत्त्या तत्स्थलीयानुपूर्वीज्ञानस्यापि पृथक कारणत्वं वाच्यम् । एवमेव नीलौ घटौ, नीला घटा, नोलं घटं, नीलान् घटानित्यादिसमुदायगतानुपूर्वीज्ञानानामपि तत्तदानुपूर्वीप्रकारकत्वेनैव कार- गत्वं वक्तव्यमेकरूपेण कारणताया वक्तुमशक्यत्वात् । ननु नीलघटः,नीलघटौ,नीलघटा इत्यादिविभक्त्यन्तसमुदायपर्याप्ता- नुपूर्वीणां कारण तावच्छेदकत्वे समासस्थलेऽपि विभक्तीनां सप्तत्वेन तदन्त- निष्ठानुपूर्वीणामपि सप्तानां कारणतावच्छेदकत्वापेक्षया नीलघटत्वरूपा- नुपूर्वीप्रकारकज्ञानत्वेनैव सप्तानां कारणत्वे लाघवात्तथैव वक्तुं युक्तमत एव मूलेऽपि नीलपदाव्यवहितोत्तरघटपदत्वं घटपदाव्यवहितपूर्वनीलप- दत्वमित्येवाकाङ्क्षासप्तविभक्त्यन्तनीलघटसमासस्थले उक्तमिति चेत्- सत्यम् । तस्यापि विभक्त्यन्तानुपूर्वीणां प्रवेश एव तात्पर्य्य कथमन्यथा निर्विभक्तिकनीलघटेतिसमुदायात् शाब्दबोधाभावः । यथाश्रुतग्रन्थरीत्या नीलपदाव्यवहितोत्तरघटपदत्वादेस्तत्र सत्त्वेन शाब्दबोधापत्तेदुर्वारत्वात् । ननु कीदृशस्तत्र शाब्दबोध श्रापाद्यते। न तावन्नीलत्वावच्छिन्नप्रकारता- निरूपितघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताक इति वक्तुं शक्यते । तादृशशाब्दबोधस्या- प्रसिद्धस्तत्कारण रूपापादकस्याप्यप्रसिद्धः । न च नीलो घट इत्यादौ नीलघट इत्यादौ च ताशाशाब्दबोधप्रसिद्धिरिति वाच्यं, तत्रैकत्वस्यापि विशेषणतया भानेन तन्नियामकविभिक्तिपद जन्यैकत्वोपस्थितिघटपदाव्यवहितोत्तरसुपद- स्वरूपानुपूर्वीज्ञानादेरपि कारणत्वेन तदभावेनापत्त्यभावादिति चेत्-अत्रो. च्यते । नीलो घटो नोलघट इत्यादावेकत्वत्वावच्छिन्नविषयताघटितशाब्द- - । my ·व्युत्पत्तिवादः [ कारके पदत्वमेवासमस्तनीलघटपदाद्याकाङ्क्षा । समासस्थले च घटपदा- द्यव्यवहितपूर्ववर्तिनीलादिपदत्वं नीलादिपदाव्यवहितोत्तरवर्तिघ- टादिपदत्व वा आकाङ्क्षा । उक्तस्थले च तादृश्या एकस्या अप्या- । बोधत्वावच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारण ताया एवैकत्वोपस्थित्यादेः सत्त्वे- नैकत्वत्वावांच्छन्नविषयत्वाघटितनीलत्वावच्छिन्नप्रकार तानिरूपितघटत्वाव - च्छिन्नविशेष्यताकशान्दत्वावच्छिन्नकाऱ्यांपादने एकत्वोपस्थितेरनपेक्षणेमा- पत्तिसंभवः। न चापाद्यतावच्छेदकधर्मस्य निरुतशाब्दबोधे अधिक प्रविष्टन्न तु तद्धानिरितिरोत्या सत्त्वेऽपि तद्धविच्छिन्नकार्यतानिरूपितकारणताया: कुत्राप्यभावेनापादकासम्भव एवेति वाच्यम् । नीलपदाव्यवहितोत्तरघटपद- त्वरूपमूलोक्ताकादाया एव तत्कारणीभूतायास्तत्रापादकत्वसम्भवादिति बाच्यम् । श्रापाद्यतावच्छेदकधर्म प्रत्येकत्वादिविषयताघटितनीलत्वा- वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दबुद्धित्वादेर्व्याप्यता- या व्यापकधर्मावच्छिन्ने कार्य जननीये व्याप्यधर्मावच्छिन्नकार्योत्पादक- सामग्र्या अपेक्षिततया तस्याश्च घटपदाव्यवहितोत्तरसुपदत्वरूपानुपूर्वीरूपा- काङ्क्षाज्ञानादिघटिततया निर्विभक्तिकनीलघटेतिसमुदायादौ तदभावेना- पत्त्यभाव इति दिक् । एवञ्च यादृशयादृशानुपूर्व्यवच्छिन्ने यादृशयादृशानु- पूर्व्यवच्छिन्नसमभिव्याहृतत्वज्ञानाद्यादृशः शाब्दबोधो जायते तादृशतादृशा- नुपूर्व्यवच्छिन्नविषयतानिरूपिततादृशानुपूर्व्यवच्छिन्नसमभिव्या हृतत्वविषय- तानिरूपकज्ञानं तादृशशाब्दबंधे कारणमिति निष्कर्षः । उक्तस्थल्ने चेति । नीलस्य घट इत्यादिस्थले चेत्यर्थः । तादृश्या: इति । प्रथमान्तनीलपदसमभिव्याहृतप्रथमान्तघटपदत्वादिरूपाया इत्यर्थः । ननु प्रथमान्तनीलपदसमभिव्याहृतप्रथमान्तघट पदत्वरूपाकाङ्क्षाज्ञाना- नीलो घट इति वाक्याज्जायमानाभेदान्वयबोधे द्वितीयान्तनीलपदसमभि- व्याहृतद्वितीयान्तघटपदत्वादिरूपाकाङ्क्षाया अभावात् तादृशाकाक्षा- ।

·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः काङ्क्षाया विरहानापत्तिः । कार्यतावच्छेदककोटावव्यवहितोत्त- रत्वनिवेशान्नोक्ताकाङ्क्षाज्ञानयोः परस्परबोधे व्यभिचारः । ज्ञानान्नीलं घटमित्यादिवाक्याज्जायमानेऽभेदान्वयबोधे च प्रथमान्तनीलेत्या- दिरूपाकाङ्क्षाया अभावात् 'तत्सत्त्वे तत्सत्ता तदभावे तदभाव' इत्यन्वय- व्यतिरेकनिबन्धनकार्यकारणभावासम्भव इत्यत आह-कार्यतावच्छे इक- कोटा वित्यादि । तथा च प्रथमान्तनीलपदसमभिव्याहृतप्रथमान्तघटपदत्व- रूपाकाङ्क्षाशानाव्यवहितोत्तरजायमानाभेदसम्बन्धावच्छिन्ननीलत्वाबच्छिन्न- प्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति प्रथ- मान्तनीलपदसमभिव्याहृतप्रथमान्तघटपदत्वरूपाकाङ्क्षाज्ञानं कारणं, द्वि- तीयान्तनीलपदसमभिव्याहृतद्वितीयान्तघटपदत्वरूपाकाङ्क्षाज्ञानाव्यवहितों- त्तरजायमानाभेदसम्बन्धावच्छिन्ननीलत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितघटत्वाव- च्छिन्नविशेष्यताकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति द्वितीयान्तनीलपदसमभिव्या- हृत द्वितीयान्तघटपदत्वरूपाकाङ्क्षाज्ञानं कारणमित्यादिक्रमेण यावदाका- क्षाशानं कार्यकारणभावः। तथा च व्यभिचाराभावः । एकस्मिन्नेव हि कार्ये नानाकारणसद्भावे तदुदय इति भावः । ननु यत्र देवदत्तस्य प्रथमान्तनीलपदसमभिव्याहृतेत्याद्याकाङ्क्षाज्ञानं जातन्तव्यवहितोत्तरक्षणे एव यज्ञदत्तस्य पूर्वक्षणोत्पन्न द्वितीयान्तनीलपद- समभिव्याहृतेत्याद्याकाङ्क्षाज्ञानात्तादृशाभेदान्वयबोधस्तत्र तादृशबोधे प्रथ- मान्तनीलेत्याद्याकाङ्क्षाज्ञानकायंतावच्छेदकाक्रान्तिसत्त्वेन तादृशबोधाधि- करणे यज्ञदत्ते तदाकाङ्क्षाशानाभावेन व्यभिचारोऽस्त्येवेति चेत्-मैवम् । अव्यवहितोत्तरत्वं विहाय स्वाव्यवहितोत्तरत्वस्वाधिकरणदेशवृत्तित्वोभयस- म्बन्धेन ज्ञानस्य वैशिष्टयं बोधे निवेश्य तादृशबोधे द्वितीयसम्बन्धविरहेन तत्कार्यतावच्छेदकानाक्रान्ततयाऽऽपत्तेारणसम्भवात् । न चोक्तोभयसम्ब- न्धेन स्वविशिष्टत्वमेव कार्यतावच्छेदकमस्तु । तथा सति कार्य्यतावच्छेदक- ·व्युत्पत्तिवादः [ कारके कोटावित्युक्तिसूचितस्याभेदसम्बन्धावच्छिन्ननीलत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपि- तघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दबुद्धित्वे कार्यतावच्छेदकत्वस्य वैयर्थ्य- मिति वाच्यम् । चैत्रे प्रथमक्षणे प्रथमान्तेत्यादि किमप्याकाङ्क्षाज्ञानं जातम् । तदुत्तरक्षणे चैत्रमैत्रोभयत्र यज्ञदत्तीयापेक्षाबुद्धया द्वित्वसंख्योत्सना । तत्र संख्यायां निरुक्ताकाङ्क्षाज्ञानवैशिष्टयरूपकार्य्यतावच्छेदकाक्रान्तिसत्त्वेन तस्थाश्च तादृशाकाङ्क्षाज्ञानशून्ये मैत्रेऽप्युत्पत्त्या व्यभिचारप्रसक्तर्वारणाया- भेदसम्बन्धावच्छिन्नेत्यादिप्रवेशावश्यकत्वात् । न च तावताऽपि स्वविशिष्ट- शाब्दबुद्धित्वमेव कार्यतावच्छेदकमस्तु । विषयताविशेषनिवेशो व्यर्थ एव । तदाकाङ्क्षाशानोत्तरे अन्यादृशेऽपि जायमाने शाब्दबोधे तदाकाङ्क्षाज्ञानस्य कारणत्वे इष्टापत्तेरिति वाच्यम् । यत्र नीलो घटः घटवद्भूतलमिति समूहा- लम्बनमाकाङ्क्षाशानं नीलो घट इत्यंशेऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितं तत्र घटवद्- भूतलमिति बोधो जायते न तु नीलाभिन्नो घट इति बोधः । तत्र प्रथमान्त- नीलपदोत्तरप्रथमान्तघटपदत्वरूपाकाङ्क्षाज्ञानोत्तरत्वविशिष्टशाब्दबोधरूपं कायं घटवदिति बोधः । कारण चाप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितप्रथमान्त- नीलपदसमभिव्याहृतप्रथमान्तषटपदरूपाकाङ्क्षाज्ञानं नास्तीति व्यभिचार- प्रसक्त्या तद्वारणायाभेदसम्बन्धावच्छिन्न नीलत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित- घटत्वावच्छिन्नविशेष्यताकत्वं शाब्दबोधे विशेषणं देयम् । तथा च तत्र कार्यकारणयोई योरप्यभावान्न दोषः । न च कारणतावच्छेदककोटावप्रा- माण्यज्ञानानास्कन्दितत्वनिवेशाभावमात्रेण व्यभिचारवारणसम्भवान्न विषयप्रवेशो युक्त इति याच्यम् । अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितात् नीलो घट इत्याकाङ्क्षाज्ञानादभेदान्वयवारणाय कारण कोटावप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दि- तत्त्वनिवेशस्यावश्यकत्वात् । ननु क्व एतस्योपयोग:१ न तावत् प्रथमक्षणे नीलो घट इत्याकाङ्क्षाज्ञानं तत इदं ज्ञानमप्रमाण मिति ज्ञानं ततः शाब्दबोधो मा भूदित्यर्थमन्यथा आका- ङ्क्षाज्ञानस्य सत्त्वाच्छाब्दबोधापत्तिरिति युक्तम् । तत्र बोधस्याभावे स्ववि- -शिष्टशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नरूपकार्यस्याप्यभावेनादोषात् । तत्र बोधस्य ·प्रथमा] जयाउलङ्कृतः सत्त्वे तु कारणस्यावि सत्त्वेनादोषादिति चेत्-न। यत्र प्रथमक्षणे भाविज्ञानम- प्रमेति ज्ञानं, द्विती यक्षणे नीलो घट इत्याकाङ्क्षाशानं, तृती यक्षणे आद्यस्य भाविज्ञानमप्रमेत्यप्रामाण्यज्ञानस्य नाशेनाप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितस्य नीलो घट इत्याकाङ्क्षा ज्ञानस्य सद्भावात् , चतुर्थक्षणे नीलो घट इति बोधो भवति। कार्योत्पत्तिप्राक्क्षणे कारणस्य सत्त्वात् तृतीयक्षणे च बोधो न भवति । तत्प्राक् द्वितीयक्षणेऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितस्यैवाकाङ्क्षाज्ञानस्य सत्त्वेन तदनास्कन्दि- तस्य तस्यासत्वात् । अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वनिवेशाभावे द्वितीयक्षणे श्राकाङ्क्षाज्ञानस्य सत्त्वात् स्वविशिष्टःशाब्दबोधः। स एव चतुर्थक्षणस्थस्तस्य तृतीयक्षणे आपत्तिप्रसङ्गादप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वनिवेश इति बोध्यम् । न च बोधे शाब्दत्वविशेषणं व्यर्थमिति वाच्यम् । नीलो घट इत्याकाङ्क्षाज्ञाने अप्रामाण्यज्ञानास्कन्दिते अनुमितिसामग्र्याञ्च सत्यां नीलो घट इत्यनु- मितिर्जायते । तत्राप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दिताकाङ्क्षाज्ञानरूपकारणाभावे प्रथ- मान्तनीलपदसमभिव्याहतप्रथमान्तघटपदवरूपाकाङ्क्षाज्ञानाव्यवहितोत्तरा- भेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताकबोधस्यसत्त्वे न व्यभिचारापत्तः। शाब्दत्वनिवेशे च शाब्दबोधाभावेनादोषात् । न च का- यंदलेऽप्याकाङ्क्षाज्ञानेऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वनिवेशेनैवोक्तस्थलद्वये व्यभिचाराप्रसक्त्या विषयताविशेषस्य शाब्दत्वस्य च निवेशो व्यर्थ एव । किं च विषयत्वादिनिवेशेऽपि अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वनिवेशः कार्यदले आवश्यकः। अन्यथा नीलो घटः श्यामो घटः इति समूहालम्बनात्मका- काङ्क्षाशानं नीलो घट इत्यंशेऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितं यत्र तत्र बोधो भवति कार्यतावच्छेदकाक्रान्तोऽप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितं नीलो घट इत्याकाङ्क्षा- ज्ञानञ्च नास्तीति व्यभिचारः स्यात् । अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वनिवेशे च कार्यकारणयोरभावेनादोष इति वाच्यम् । अप्रामाण्यज्ञानेऽप्यप्रामाण्यज्ञाना- नास्कन्दितत्वं निवेश्यन्तत्राप्यप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितत्वं निवेश्यम् । एवं तत्र तत्रत्यविश्रामः । एवं नीलपदासमभिव्याहते घटे नीलपदसमभिव्या हृतत्व- ज्ञानरूपाप्रामाण्यज्ञानं नीलत्वाभाववति नीलत्वज्ञानरूपमप्रामाण्यज्ञानमित्या- ।

·३८ व्युत्पत्तिवादः [ कारके दि सर्वेषां ज्ञानानामनास्कन्दितत्वनिवेशापेक्षया विषयत्वादिनिवेशे एव लाघवम् । एवमप्रामाण्यज्ञानानां तत्तद्रूपेणैव निवेशनीयतयोक्तसमूहालम्ब- नस्थलीयाप्रामाण्यज्ञानव्यक्तेरनास्कन्दितत्वस्य कारणतावच्छेदके अनि- वेशेनैव दोषवारणसम्भवात् । किञ्च प्रवृत्तिं प्रतीष्टसाधनत्वज्ञानं कारणम् । इष्टञ्च अभेदसम्बन्धावच्छिन्ननीलत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितघटत्वाव- च्छिन्नविशेष्यतानिरूपकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नन्तदवच्छिन्नसाधनत्वस्य नीलो घट इति वाक्येऽग्रहे नीलो घट इति वाक्ये प्रवृत्तिन स्यादतो विषयतादेः साध्यतावच्छेदके प्रवेश आवश्यक इत्यपि बोध्यम् । ननु कार्यतावच्छेदककोटौ कारणाव्यवहितोत्तरत्वनिवेशेन नाना- कार्यकारणभावकल्पनापेक्षयाऽन्यतमत्वेनैवाकाङ्क्षाज्ञानानां कारणत्वं परि- कल्प्यैक एव कार्यकारणभावोऽस्त्विति चेत्-अत्रोच्यते । अन्यतमत्वं प्रकृते प्रथमान्तनीलपदसमभिव्याहृतप्रथमान्तघटपदत्वरूपाकाङ्क्षाज्ञानप्रतियोगि- कभेदविशिष्टद्वितीयान्तनीलपदसमभिव्याहृतद्वितीयान्तघटपदत्वरूपाकाङ- क्षाज्ञानप्रतियोगिकभेदरित्येवं क्रमेण सकलाकाङ्क्षाशानभेदं निवेश्य तद्वद्भि- नत्वमेव । तत्र विनिगमनाविरहेणैतदाकाङ्क्षाज्ञानभेदविशिष्टत्वेनापराका- ताज्ञानभेदस्यापराकाङ्क्षाज्ञानभेदविशिष्टत्वेनैतदाकाङ्क्षाज्ञानभेदस्येत्ये. वंक्रमेण प्रवेशे कारणताबाहुल्यम् । गुरुधर्मस्य कारणतावच्छेदकता चेति मूलोक्तप्रकारत्यागे बीजाभावः । एवं भेदविशिष्टस्य जगतो भेदप्रतियोगितया प्रवेशेनातितरां गौरवम् । न च भेद विशिष्टस्य जगतो भेदविशिष्टत्वेनैक- रूपेणैव प्रवेशो न तु तत्तद्रूपेणेति न गौरवं जगत्प्रवेशप्रयुक्तमिति वाच्यम्। जगति सर्वत्र भेदविशिष्टत्वावच्छिन्नायाः कारणतावच्छेदकतायाः सम्बन्ध- कल्पनेन गौरवस्य स्पष्टत्वात् नान्यतमत्वेन कारणत्वम् । न च तत्तदाकाङ्क्षा- ज्ञानानां यावन्तो भेदास्तद्गतसमुदायत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावस्यैवान्य- तमत्वरूपतया वैशिष्टयस्याप्रवेशेन न कारणतावच्छेदकस्य नानात्वं विनि- गमनाविरहप्रयुक्तम् । न वा जगत्प्रवेशप्रयुक्तं गौरवं जगतोऽप्रवेशादिति वाच्यम् । यतो भेदगतसमुदायत्वस्यापेक्ष बुद्धि विशेषविषयत्वरूपतयाऽपेक्षा- ·PIPICHPANE प्रथमा ] जयाऽलङ्कृतः ३६ बुद्धीनाञ्च नानात्वेन विनिगमनाविरहेण सर्वबुद्धिविषयत्वरूपाणां समुदा- यत्वानां प्रवेशेन कारणताबाहुल्यम् । अवच्छेदकगौरवञ्च तदवस्थमेव । न च तावदाकाङ्क्षाज्ञाननिष्ठमेकमखण्डोपाधिरूपं जातिरूपम्बाऽन्यतमत्वं मत्वा तदवच्छेदेन कारणत्वकल्पने एकमेव कारणत्वं लघुधर्मावच्छिन्नञ्चेति वाच्यं, यतः समानविषयकशाब्दबोधं प्रति प्रत्यक्षसामग्रथाःप्रतिबन्धकतया तदभावोऽप्याकाङ्क्षाशानजन्यशाब्दबोधे सहकारीति तादृशप्रत्यक्षसामग्रयां सत्यामाकाङ्क्षाज्ञानादिकरणकलापान शाब्दबोधः । तत्रैव शाब्दबोधो जाय- तामितीच्छायां सत्यामिष्टस्य शाब्दबोधस्योपपत्तये प्रत्यक्षसामग्रन्यां शाब्दे- च्छाविरहविशिष्टत्वमपि देयम् । तथा च शाब्देच्छाविरहविशिष्टा प्रत्यक्ष- सामग्री नास्ति । विशेषणाभावप्रत्युक्तस्य विशिष्टाभावस्य सत्वादुपपन्नः शाब्दबोधः । तथा यत्र नीलो घट इत्याकाङ्क्षाज्ञानं समानविषयकप्रत्यक्ष- सामग्री द्वितीयान्तनीलपदसमभिव्याहृतद्वितीयान्तघटपदत्वरूपाकाङ्क्षाज्ञान- जन्यः शाब्दबोधो जायतामितीच्छा तत्र शाब्दबोधो न जायते । शाब्दबोधे- नोत्पन्नेन यस्या इच्छाया विषयसिद्धिस्तस्या एव ह्य त्तेजकत्वात् । तत्र तत्त- द्रूपेणाकाक्षाज्ञानस्य कारणत्वे प्रथमान्तनीलपदसमभिव्याहृतप्रथमान्तघट- पदत्वरूपाकाङ्क्षाज्ञानाव्यवहितोत्तरजायमानाभेदसम्बन्धावच्छिन्न नीलत्वाव- च्छिन्नप्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति प्रथमान्तनीलपदसमभिव्याहृतप्रथमान्तघटपदत्वरूपाकाक्षाज्ञानज यशाब्दे - च्छाविरहविशिष्टाभेदसम्बन्धावच्छिन्ननोलत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितघट- स्वावच्छिन्नविशेष्यताकप्रत्यक्षसामग्री विरहविशिष्टं प्रथमान्तनीलपदसमभि- व्याहृतप्रथमान्तघटपदत्वरूपाकाङ्क्षाज्ञानं कारणमिति कार्यकारणभावश- रीरे निष्पन्नेऽन्यादृशाकाङ्क्षाशाने अन्यादृशाकाङ्क्षाज्ञानाधीनशाब्देच्छायाः सत्त्वेऽपि प्रतिबन्धिकायां समानविषयकप्रत्यक्षसामग्रन्यां सत्यां न बोधः । अन्य- तमत्वेन प्रवेशे तु अन्यतमाकाङ्क्षाशानमन्यतमाकाङ्क्षाज्ञानांधीनशान्देच्छा- विरहविशिष्ट समानविषयक प्रत्यक्षसामग्री विरह विशिष्टमभेदसम्बन्धावच्छिन्न- नीलत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दबोधं प्रति ·[ कारके व्युत्पत्तिवादः कारणमिति कार्यकारणशरीरे सत्यां समानविषयकप्रत्यक्षसामग्रयां कस्मा- चिदन्यतमाकाङ्क्षाज्ञानात् क स्यामप्यन्यतमाकाङ्क्षाशानाधीनशाब्देच्छायां शाब्दापत्तिरतो नान्यतमत्वेन कारणत्वसम्भवः । अथाव्यवहितोत्तरत्वनिवेशे नीलस्य घट इत्यादौ शाब्दापत्तिारैव । स्वोत्तरजायमानाभेदसम्बन्धा- वच्छिन्न प्रकारताकशाब्दबोधं प्रत्येव प्रथमान्तनोलपदसमभिव्याहृतप्रथमान्त- घटपदत्वादिरूपाकाङ्क्षाज्ञानस्य कारणत्वेनापाद्यमानशाब्दबोधस्य तत्तदा- काङ्क्षाज्ञानानुत्तरत्वेन तत्तकार्यतावच्छेदकैरनाक्रान्तत्वेन तत्तत्कारण विर- हस्याकिञ्चित्करत्वात् । न चाभेदसम्बन्धावच्छिन्ननीलत्वावच्छिन्नप्रकारता- निरूपितघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दबोधस्याप्रसिद्धत्वादेव नापत्तिः । नीलो घट इत्यादौ तत्तदाकाङ्क्षाज्ञानोत्तरत्वविशिष्टाभेदबोधस्य सत्त्वेऽपि शुद्धनीलत्वावच्छिन्नाभेदबुद्धस्तत्राभावेन न तत्र प्रसिद्धिरिति वाच्यम् । समान्यस्य विशेषे एव सत्वेनापाद्यमानतावच्छेदकधर्मस्याभेदसम्बन्धावच्छिन्न- नीलत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छिन्न विशेष्यताकशाब्दबुद्धित्वस्य तत्रैव प्रसिद्धः । न च तर्हि तच्छाब्दबोधकारणीभूताकाङ्क्षाज्ञ नाभावादेव नापत्तिरिति वाच्यम् । श्रापाद्यमानतावच्छेदकधर्मस्य तत्तदाकाङ्क्षाज्ञान- कार्य्यतानवच्छेदकत्वमित्यस्योक्तत्वात् । अत्रोच्यते-सामान्यधर्मावच्छिन्ने कार्ये जननीये विशेषधर्मावच्छिन्न- कार्बोत्पादकसामग्रन्या अपेक्षा । यथा शुक्लपटत्वावच्छिन्नं प्रति शुक्लतन्तोः, कृष्णपटत्वावच्छिन्नं प्रति कृष्ण तन्तोः कारणत्वे निर्णीते पटत्वावच्छिन्न- कार्यस्य तत्तच्छुक्लकृष्णतन्तूनामेवा पेक्षा न तु कारणान्तरस्य । एवं सति सामान्यनीलवावच्छिन्नाभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छि- नविशेष्यताकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्ने विशेषतत्तदाकाङ्क्षाज्ञानाव्यवहितोत्तर - त्वविशिष्टतादृशधर्मावच्छिन्नकार्योत्पादकसामग्रयास्तत्तदाकाङ्क्षाज्ञानादि- घटिताया अपेक्षणात् । प्रकृते नीलस्य घट इत्यादौ तासां तत्तदाकाङ्क्षाज्ञान- घटितानां सामग्रीणां कस्या अप्यभावेन नापत्तिः । ननु कारणकूट एव सामग्री । तथा च सामान्यधर्मावच्छिन्ने कार्ये ·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः जननीये विशेषधर्मावच्छिन्नस्य कार्यस्व कारणसमुदाय अपेक्ष्यत इत्येव फलति । तच्च न युक्तम् । नोलो घट इत्यादौ सामान्यधर्मावच्छिन्नका- य॑स्य सत्त्वेऽपि विशेषतत्तदाकाङ्क्षाज्ञानाव्यवहितोत्तरविशिष्टतादृशधर्मा- वच्छिन्नकारणकूटस्य सकलतत्तदाकाङ्क्षाज्ञानघटितस्याभावेन कुत्राप्यभेद- बोधानापत्तरिति चेत्-न । विशेषधावच्छिन्नकार्योत्पत्तिप्रयोजकतावच्छे- दकसमुदायत्वावच्छिन्नस्यापेक्षेति कथनेनादोषात् । एकैकाकाङ्क्षाज्ञानघ--- टितसमुदायत्वस्यैव तथात्वेन तदवच्छिन्नस्य नीलो घट इत्यादौ सर्वत्र सत्त्वात् अपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वरूपसमुदायत्वस्याननुगतत्वेऽपि कार्योत्प- त्तिप्रयोजकतावच्छेदकत्वेनानुगमसम्भवात् । अभेदसम्बन्धेन नीलविशिष्ट- घटत्वावच्छिन्नशाब्दबोधं प्रति तादृशशाब्दबुद्धित्वव्याप्यधर्मावच्छिन्नका- यंतानिरूपितकारणतावदाकाङ्क्षाज्ञानं कारण मिति प्रकृतापत्तिवारणाया- ङ्गीक्रियत इति नापत्तिरिति परे । अत्र केचित् विशेष्यवाचकपदे प्रथमान्तत्वादिकम निवेश्यैव प्रथमान्त-- नीलपदसमभिव्याहृतघटपदत्वरूपाकाङ्क्षाज्ञानाव्यवहितोत्तरतादृशशाब्दबु. द्धित्वावच्छिन्नं प्रति प्रथमान्त नीलपदसमभिव्याहृतप्रथमान्तघटपदत्वरूपा- काङ्क्षाज्ञानं कारणम् । एवं द्वितीयान्तनीलपदसमभिव्याहृतघटपदत्वरूपा- काङ्क्षाज्ञानाव्यवहितोत्तरतादृशशाब्दबोधं प्रति द्वितीयान्तनीलपदसमभि- व्याहृतद्वितीयान्तघटपदत्वरूपाकाङ्क्षाज्ञानं कारणमित्येवं क्रमेण कार्य- कारणभावे नीलस्य घट इत्यादावापाद्यमानशाब्दस्य षष्ठयन्तनीलपदसम- भिव्याहृतषष्ठयन्तघटपदत्वरूपाकाङ्क्षाज्ञानस्य कार्यात वच्छेदकषष्ठयन्त-.. नीलपदसमभिव्याहृतघटपदाव्यवहितोत्तरतादृशशाब्दबुद्धित्वाक्रान्ततया ता- दृशाकाङ्क्षाज्ञानाभावेन नापत्तिरित्याहुः । तन्न । नीलस्य घट: नीलो घट इति समूहालम्बनात्मकाकाङ्क्षाज्ञानादि- ष्टस्य नीलघंटाभेदान्वयस्थानापत्तेस्तस्य स्वकीयकार्यतावच्छेदकाक्रान्तत्वेन षष्ठयन्तनोलपदसमभिव्याहृतषष्ठयन्तघटपदत्वरूपाकाङ्क्षाज्ञानस्याभावात् । परे तु अव्यवहितोत्तरत्वा दिघटितान् प्रथमान्तत्वादिघटितान् कार्य- ·૪૨ व्युत्पत्तिवादः [कारके यत्तु समासव्याससाधारणं विशेषणपदस्य विशेष्यवाचकप- दाप्रकृतिकविभक्त्यप्रकृतित्वरूपं विरुद्धविभक्तिराहित्यमेव ताह- शान्वयबोधौपयिकाकाङ्क्षा विशेष्यवाचकपदनिष्ठविशेषणवाचक-. पदाप्रकृतिकविभक्यप्रकृतित्वं च न तथा नील घटमानयेत्यादावसंभ- वादिति-तदसत् । विशेष्यवाचकपदाप्रकृतिकत्वस्य तादृशपदानुत्त- रत्वस्य तदुत्तरत्वेनाप्रतिसन्धीयमानत्वरूपस्य वानीलो घट इत्यादौ कारणभावान् षटसंख्याकान् विधाय तत्तदाकाङ्क्षाज्ञानानुत्तरतादृशशाब्द- बुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति सप्तम्यन्तनीलपदसमभिव्याहृतसप्तम्यन्त बटपदत्वरू- पाकाङ्क्षाज्ञानस्य कारणत्वमित्यभ्युपगमेन नीलस्य घट इत्यादौ श्रापाद्य- मानस्यानुत्तरत्वादिघटितकार्य्यतावच्छेदकाक्रान्तत्वेन तत्कारणभावेनाप त्यभावादित्याहुः । तदपि न | नीलो धटः नीलस्य घट इति समूहालम्बनाकाङ्क्षाज्ञानात् -नीलो घट इत्यंशेऽप्रामाण्यज्ञानास्कन्दितात् नीलघटाभेदान्वयबोधापत्तेस्ताह- शापाद्यमानस्य तत्तदाकाङ्क्षाज्ञानानुत्तरत्वादिघटितकार्य्यतावच्छेदकधर्मा- नाक्रान्ततया सप्तम्यन्तत्वघटितकारणविरहस्याकिञ्चित्करत्वादिति दिक् । नानाकाङ्क्षाज्ञानानां कारणत्वापेक्षया लाघवादेकस्यैवाकाङ्क्षाज्ञानस्य कारणत्वमस्त्विति नानेककार्यकारणभावो नाप्यव्यवहितोत्तरत्वादिनि- वेश इत्याइ-यस्वित्यादिना । ननु विशेष्यवाचकपदाप्रकृतिकविभक्त्यप्रकृतित्वं विशेषणवाचकपदे विशेषणवाचकपदाप्रकृतिकविभक्त्यप्रकृतित्वं विशेष्यवाचकपदे । अनयोरेव विनिगमनाविरहेण कारणत्वापत्तावनेककारसत्वं कारणाव्यवहितोत्तरत्वनि- वेशऽप्यावश्यक एवेत्यत आह-विशेष्यवाचकेत्यादि । सत्त्वादिति । प्रत्यु- च्चारणं शब्दस्य भेदेन नीलपदोत्तरत्वादिविशिष्ट विभक्तेर्घटपदोत्तरस्वादि- विभक्तिभिन्नत्वमिति भावः ।

·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः ४३ नीलादिपदसमभिव्याहृतविभक्तौ घटपदसमभिव्याहृतविभक्तिभिन्न- तया सत्त्वात् । अथ विशेष्यवाचकपदोत्तरावृत्तिविभक्तिविभाजक- धर्मवद्विभक्तिराहित्यस्य विवक्षणान्न दोष इति चेत्तर्हि विभक्तित्वा- विभक्तीनां भेदेऽपि तन्निष्ठप्रथमात्वादीनामभेदात्तद्घटितस्यैवाका- क्षात्वमुच्यते-प्रथेत्यादिना । विशेष्यवाचकपदोत्तरावृत्तिविभक्तिविभा- जकेत्यादि । नीलो घटः नीलघट इत्यादौ विशेष्यवाचकं पदं घटपदं तदुत्तरा सुविभक्तिः तदवृत्तिविभक्तिविभाजको द्वितीयात्वादिधर्मस्तद्वत्यो द्विती- यादिविभक्तयस्तद्राहित्यस्योभयत्र नीलादौ सत्त्वेन साकाङ्क्षत्वमुपपन्नम् । अथ विशेष्यवाचकं चटपदन्तदुत्तरत्वं सर्वासां विभक्तीनां घटं घटेन घटाये- त्यादौ तन्निरूपितवृत्तित्वस्यैव सर्वेषां विभाजकद्वित यात्वादीनां सत्त्वेन विशेष्यवाचकपदोत्तरावृत्तिविभक्तिविभाजकधर्माप्रसिद्धिः । विशेष्यवाच- कपदोत्तरयत्किञ्चि द्विभक्त्यवृत्तित्वनिवेश नीलो घट इत्यादावपि नाकाङ्क्षा स्यात् । प्रथमात्वस्यापि नीलं घटमित्यादौ विशष्यवाचकघटपदोत्तरद्विती- याविभक्त्यवृत्तित्वेन तद्वत्सुविभक्तिप्रकृतित्वस्यैव नीलपदे सत्वात् । विशेष्य- वाचकपदस्य घटपदत्वादि ना प्रवेशेऽप्युक्तदोषद्वयस्यानिस्तार एव । तद्- व्यक्तित्वादिना प्रवेशे तूक्तदोषद्वयनिस्तारेऽपि नीलो घट इत्या द्यानुपूर्वी- मद्वाक्येऽपि प्रत्युच्चारणं घटशब्दस्य भेदेन तत्तद्व्यक्तिप्रवेशेनाकाङ्क्षाया अप्यानन्त्यापत्त्या 'वृश्चिकभियां पलायमानस्य तरतुमुखे निपात एवेति चेत्-न । उक्तस्थले नोलपदे घटपदवत्वमेवाकाक्षेति स्वीकारात् । घटप- दवत्ता च स्वाभाववत्त्वसम्बन्धेन । अभावश्च स्वोत्तरावृत्तिविभक्तिविभाज- कधर्मवद्विभक्तिप्रकृतित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकः। तथा च नाप्रसि- द्धिन वाऽननुगमः। यद्घटपदवत्त्वं विवक्षितन्तद्धटपदव्यक्तयुत्तरविभक्तरेव सम्बन्धघटकतया प्रवेशेन व्यक्त्यन्त रघटपदमादाय दोषदानस्यासंभवात् । विभक्तित्वादिकमजाजत इति । येन विभक्तित्वं न ज्ञायते तस्यापि ·व्युत्पत्तिवादः [कारके दिकमजानतः पुरुषस्य ताशधर्मज्ञानासंभवाच्छाब्दबोधा- नुपपत्तिः । नीलो घट इत्यादावपि सुपदस्याम्पदत्वादिभ्रमदशायां ताशबोधस्यानुदयात् । नीलस्य घट इत्यादावपि षष्ठयादेः सुपदत्वादिभ्रमदशायां शाब्दबोधोत्पत्त्या स्वरूपतो विरुद्धविभ- नीलो घट इत्यादितः शाब्दबोधो भवति । विभक्तित्वघटिताया आकाङ्- क्षायाः स्वकारे विभक्तित्वज्ञानाभावेन तद्घटिताकाङ्क्षाया अपि ज्ञाना- भावेन तस्य तद्वाक्याच्छाब्दबोधो न स्यादित्यर्थः । न च स्वोत्तरावृत्तिधर्म- वदित्यायेवोच्यतां विभक्तिविभाजकत्वन्न निवेश्यतां तथा च विभक्तित्व- ज्ञानमन्तराऽपि शाब्दबोधः स्यादिति वाच्यं, नीलो घट इत्यादौ नीलपदो- त्तर विभक्तिगततव्यक्तित्वस्य घटपदोत्तरविभक्त्यवृत्तित्वेनाकाङ्क्षाना- पत्तेः । 'ननु विशेष्यवाचकपदोत्तरावृत्तिश्रावण प्रत्यक्षविषयतावच्छेदकधर्मेत्या- येवास्तु तद्व्यक्तित्वस्य श्रावणप्रत्यक्षविषयतानवच्छेदकत्वानोक्तदोषः । स्वप्रतियोगिवृत्तित्वस्वसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन मेद विशिष्ट एव धर्मों निवेश्यताम्वा । तव्यक्तित्वञ्च भेदविशिष्टभिन्नमेवेति चेत्-उच्यते । नीलो घटः न लघट इतिवाक्यगतश्रावणप्रत्यक्षविषयतावच्छेदकधर्मातिरि- क्तस्य तद्वाक्यगतधर्मस्य शाब्दबोधात् प्रागज्ञानेऽपि शाब्दबोधस्येष्टस्या- नापत्तेः । नीलो घट इत्यत्र घटपदोत्तरविसर्गावृत्तरोत्वस्य नीलपदोत्तर- विभक्तिवृत्तित्वेन निराकाङ्क्षत्वापत्तेश्च । एतदर्थमेव विभक्तित्वादिकेत्य- त्रादिपदोपादानमिति दिक् । नन्वाकाङ्क्षैव कारणं न तज्ज्ञानमिति विभक्तित्वादिधर्माज्ञानेऽपि तस्या बस्तुतः सत्त्वेनानुपपत्त्यभाव इत्यत श्राह-घट इत्यादावपीत्यादि। स्वरूपत इति । वस्तुसत इत्यर्थः । अज्ञातस्यापीति यावत् । विरुद्धविभक्ति- गहित्यस्येति । निरुक्ताकाङ्क्षाया इत्यर्थः ।

·प्रथमा ] जयाऽलङ्कृतः क्तिराहित्यस्याप्रयोजकत्वात् । अथ नीलो घटः मीलघट इत्यादि- द्विविधबोधसाधारणं स्वोत्तरसुपदाभिन्नपदानुत्तरत्वविशिष्टस्वोत्तर- त्वादिरूपस्वाव्यवहितोत्तरत्वसम्बन्धेन नीलादिपदवत्स्वन्नघटादि- पदत्वमेव तथास्त्विति चेत्-न । नीलघटरूपमित्यादिवाक्यसाधा- रण्यानुरोधेनान्यदृश्या अपि श्राकाङ्क्षायाः समासस्थले उपग- न्तव्यतया उपदर्शितसमासव्याससाधारणानुगताकाङ्क्षानुसर- स्वोत्तरसुपदभिन्नपदानुत्तरत्वेत्यादि । अयं भावः । नीलो घटः नील- घट उभयत्र स्वोत्तरत्वस्वोत्तरसुपदभिन्नपदानुत्तरत्वोभयसम्बन्धेन नीलपद- विशिष्टस्वन्तघटपदत्वमेवाकाङ्क्षाऽस्तु । स्वन्तनीलपदसमभिध्याहृतस्वन्त- घटपदत्वं नीलपदाव्यवहितोत्तरघटपदत्वमित्याकाङ्क्षाहयोपगमो निरर्थक इति । नीलघटरूपमिति । अत्र कर्मधारयपूर्वपदकषष्ठीतत्पुरुषः । षष्ठी- तत्पुरुषोत्तरपदककर्मधारयो वा । श्राद्ये नीलस्य घटान्वयित्वे एकदेशान्व- यापत्तिः । समासे वृत्त्यभावेन घटस्य घटी ये लक्षणां विधाय रूपे अभेदान्व- यस्यैव वक्तव्यत्वात् । द्वितीये रूपस्यैव विशेष्यवाचकपदत्वन्न घटरूपसमु- दायस्य तत्र बृत्त्यभावात् । तथा च नीलोत्तरसुभिन्नपदं घटपदन्तदुत्तरत्वस्यैव रूपपदे सत्त्वेनानाकाङ्क्षत्वापत्तेस्तदर्थमन्यादृश्या अप्याकाक्षाया वक्तव्य- स्वेन कार्यकारणभावबाहुल्यादुक्तस्थलद्वये एकाकाक्षायास्सद्भावस्याकि- ञ्चित्करत्वात् । इदमुपलक्षणम् । नीलो घटौ नीला घटाः इत्यादि सर्व- विभक्त्यन्तवाक्यानां नीलघटौ नीलघटा इत्यादिसमासानाञ्चैकविधाका- ताया वक्तुमशक्यत्वात् । सर्वत्र दोषस्य सत्त्वात् स्वोत्तरसुप्पदभिन्नपदा- नुत्तरत्वस्वोत्तरत्वोभयसम्बन्धेन नीलपदविशिष्टसुबन्तघटपदत्वरूपाकाङ्: क्षायां तात्पर्यकल्पने उक्तस्थलेषु दोषाभावेऽपि नीलस्य घटः नीलो घट इत्यादीनामपि साकाङ्क्षत्वापत्तेस्तस्मात् स्वोत्तरसुपः सुत्वादिनैव प्रवेश्य स्वोत्तरसुपदभिन्नपदानुत्तरत्वस्वोत्तरत्वोभयसम्बन्धेन नीलपद विशिष्टस्वन्त- ·४६ व्युत्पत्तिवादः णस्याप्रयोजकत्वादिति । अथ नीलं घटमानयेत्यादौ नीलादेघ- टादावन्वयोपगमे नीलादिपदोत्तर विभक्त्यर्थकर्मत्वादेः कुत्रान्वय इति चेत्-न कुत्रापि । विभक्तिपदं साधुत्वार्थमेव प्रयुज्यते । अभेद एव वा विशेषण विभक्तरर्थः । अभेदस्य संसर्गमर्यादया भानं तु समासस्थल एव । तत्र लुप्त विभक्त्यनुसंधानं विनापि शाब्दबुद्धेरा- घट पदत्वमितिरीत्या नानाविधाया एव तस्या वक्तव्यत्वात् । घटो नील: नीलोऽस्ति घट इत्यादावपि भिन्नेवाकाङ्क्षा । नीलं घटमानयेत्यत्र नीलघटयोरभेदान्वयबोधे शाब्दत्वस्य सर्वांनु- भवसिद्धतया न नीलान्वितकर्मत्वस्यानयनक्रियायामन्वयः । घटेऽन्वितस्य नीलस्य कर्मत्वेऽप्यन्वये द्विधा भानप्रसङ्गात् प्रकृत्यान्वितस्यैव प्रत्ययार्थस्य भननियमात् । नीलानन्वितकर्मत्वस्य क्रियायामन्वयासम्भवात् । नाऽपि नीले कर्मत्वस्यान्वयः, कारकाणां क्रियायामन्वयनियमात् । प्रकृत्यर्थं प्रति प्रत्ययार्थस्य विशेष्यत्वनियमाच्च । नोलान्वितकर्मत्वस्य च क्रियायामन्वयः नीलघटयोरभेदभानं मानसं नीलनिष्ठ कर्मतानिरूपकमानयनं घटश्च नीला- भिन्न इत्यपि न । अभेदांशेऽनुभवसिद्धस्य शाब्दत्वस्यापलपितुमशक्यत्वात्। इत्थञ्च कर्मत्वस्य कुत्रान्वय इति प्रश्नः । न कुनापीति । कर्मत्वस्य न भानम् । अभेदान्वयबोधप्रयोजकसमानविभक्तिकत्वरूपाकाङ्क्षासम्पादकतयैव साधुत्वार्थत्वम् । तदर्थस्याभाने निरर्थकत्वमेवेत्यत आह-अभेद एवेति । ननु तह्य भेदस्य प्रातिपदिकार्थे संसर्गतया भानमिति पूर्वग्रंथविरोधोऽत अाह- समासस्थल इति । ननु समासेऽपि विभक्तेरनुसन्धानेन तदर्थ एवाभेद इत्यत आह-तत्र लुप्त विभक्तीत्यादि । अभेदस्य च भेदाभावोऽर्थस्तदर्थंकदेशभेदे नीलस्य स्वनिष्ठप्रतियोगिताकत्बसम्बन्धेनान्वयोऽभावस्य च स्वरूपसम्बन्धेन घटेऽन्वयः । तथा च नीलनिष्ठप्रतियोगितानिरूपकभेदप्रतियोगिकाभाव- ·Forangtances प्रथमा ] जयाऽलङ्कृतः नुभविकत्वादित्यपि वदन्ति । अथैतन्मते अभेदो यदि भेदत्वाव- च्छिन्नाभावस्तदाऽप्रसिद्धिः, यदि च भेदप्रतियोगिकोऽभावस्तदा । । विशिष्टो घट इत्यर्थः । एतन्मत इति । अभेदस्य विभक्त्यर्थत्वमत इत्यर्थः तदाऽप्रसिद्धिरिति । यस्य कस्य चिभेदस्य सर्वत्रैव सत्त्वादभावस्य प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नेन सह विरोधात् भेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- काभावाप्रसिद्धिरित्यर्थः। ननु तादृशाभावस्याप्रसिद्धत्वे तत्प्रसिद्धरप्यप्रसिद्धत्वे तत्प्रसिद्धयभावो- ऽप्यप्रसिद्ध इति तदाऽप्रसिद्धिरित्यस्य कोऽर्थः १ अत्रोच्यते । स्यादयं दोषो यदि अप्रसिद्धयेकदेशप्रसिद्धौ भेदत्वावच्छिन्नाभावान्वयः स्यात् । स एव न किन्तु घटादौ भेदस्य भेदे भेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य प्रसिद्धस्यात्य- न्ताभावेऽप्रसिद्धिरित्यर्थः । भेदनिष्ठप्रकारतादौ प्रसिद्धस्य भेदत्वावच्छि- नत्वस्यात्यन्ताभावीयप्रतियोगितायामप्रसिद्धिरित्यर्थो वेति बोद्धयम् । ननु भेदत्वेन घटाभावस्य संय्योगेन भेदाभावस्य भेदघटोभयाभावस्य च भेदत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकतया तेषाञ्च प्रसिद्धतया कथं भेदत्वावच्छिन्न-- प्रतियोगिताकोऽभावोऽप्रसिद्ध इति चेत्-नाभेदनिष्ठस्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न- भेदत्वपर्याप्तावच्छेदकतानिरूपितावच्छेद्यतावत्प्रतियोगिताकोऽभावोप्रसिद्ध इति तात्पर्यात् । श्राद्ये प्रतियोगितायां भेदनिष्ठत्वाभावात् , द्वितीये तस्यां स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्वाभाव त् , तृतीये तस्यां भेदत्वपर्याप्तावच्छेदकता- निरूपितावच्छेद्यताया अभावात् , तेषामभावानां प्रकृताभावपदेनाग्रहणात्। ननु भेदत्वेन भेदबटौ न स्त इति प्रतीतिविषयीभूतोऽभावस्तादृशः प्रतियोगिताया भेदवृत्तित्वात् । एवं स्वरूपसंय्योगोभयसम्बन्धेन भेदत्वेन भेदाभावोऽपे तथा प्रतियोगितायाः स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नत्वात् । किञ्च भेदबटोभयाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकतापि प्रत्येकघटत्वादिपर्याप्तव न तु भेदत्वघटत्वादित्रितयपर्याप्ता मानाभावात् । घटो नास्ति भेदो नास्तीति ·व्युत्पत्तिवादः [ कारके प्रतीतिविषयीभूतप्रतियोगितावच्छेदकतायाः घटत्वादिप्रत्येकपर्याप्ताया एवो- भयाभावीयप्रतियोगितानिरूपितत्वेनापि भानसम्भवात् तस्य च प्रसिद्धत्वादिति चेत्-न। उभयादिपर्याप्ताया एकस्या अभावे घटसत्त्वे घटो नास्ति भेदो नास्तीति समूहालम्बनप्रतीतिन्नं भवति । घटभेदी न स्त इति प्रतीतिश्च भवत्यतो निरुक्तसमूहालम्बनप्रतीतिविषयाभावविलक्षणोयमुभयाभावो वैल- क्षण्यञ्चैतदेव यदुभयाभावीयप्रतियोगितावच्छेदकतायाः घटत्वाद्युभयपर्या- तत्वमित्यदोषात् । भेदत्वविशिष्टाभावस्यैव विवक्षितत्वात् । वैशिष्टयञ्च स्वपर्याप्तावच्छेदकत निरूपितावच्छेद्यतावत्स्वरूपसम्बन्धपातावच्छेदक- तानिरूपितावच्छेद्यतावत्प्रतियोगिताकत्वस्वपर्याप्तावच्छेदकतानिरूपिताव- च्छेद्यतावनिरूपकतानिरूपितनिरूप्यतावत्त्वोभयसम्बन्धेन । भेदत्वेन भेद- घटोभयाभावीवप्रतिय गितावच्छेदकताया भेदत्वपर्याप्तत्वेऽपि तदभावी यनि- रूपकतावच्छेदकताया भेदत्वापऱ्यांतत्वात् । द्वितीयेऽभावे च संसर्गतात्मक- प्रतियोगितावच्छेदकतायाः स्वरूपसंय्योगोभयपातत्वेन स्वरूपसम्बन्धा- पर्याप्तत्वात् । ननु घटत्वभेदत्वोभयत्वत्रितयपर्याप्ताप्यवच्छेदकता भेदत्वेऽपि पर्या- प्तैव न ह्यवयवापर्याप्तस्य समुदाये पर्याप्तिरस्तीत्युक्तस्तथा चोभया- भावीयापि प्रतियोगिता भेदत्वपर्याप्तावच्छेदकताका निरूपकतावच्छेदकता- ऽप्युक्तरीत्या भेदत्वपर्याप्तति कथमुभयाभावस्याग्रहणमिति चेत्-न। त्रि- तयपर्याप्तायास्तस्याः प्रत्येकपर्याप्तत्वेऽपि पर्याप्तिरेकैव तदनुयोगिता- वच्छेदकन्त्रितयगतन्त्रित्वमेव समनियतत्वात् न तु भेदत्वगतमेकत्वन्तस्यानु- योगितापेक्षयान्यूनवृत्तित्वात् । तथा च भेदत्त्वगतैकत्वविशिष्टोऽभाव एवा- प्रसिद्धत्वेन विवक्षित इत्यदोषात् ।वैशिष्टयञ्च स्वावच्छिन्नानुयोगिताकपा- प्तिप्रतियोग्यवच्छेदकतानिरूपितावच्छेद्यतावनिरूपकताकत्वस्वावच्छिन्नानु - योगिताकपर्याप्तिप्रतिय ग्यवच्छेदकतानिरूपितावच्छेद्यतावती या स्वरूप- सम्बन्धत्वगतैकत्वावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोग्यवच्छेदकतानिरूपि- -तावच्छेद्यतावती प्रतियोगिता तन्निरूपकत्वोभयसम्बन्धेनोमयाभावी यप्रति.

·४६ प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः योगिता च न भेदत्वगतैकत्वावच्छिन्नानुयोगितानिरूपकपर्याप्तिप्रतियोगि- भूतावच्छेदकताकाऽपि तु नित्वावच्छिन्नानुयोगितानिरूपकपर्याप्तिप्रति- योगिभूतावच्छेदकताकेति तस्य प्रसिद्ध त्वेऽपि विविक्षताभावस्थाप्रसिद्ध- त्वात् । ननु द्वित्वादिकं यथा द्वित्वत्वादिनैव व्यासज्यवृत्ति न तु वस्तुत्वादिनापि तथोभयाभावस्व प्रतियोगितावच्छेदकतानिरूपकतावच्छेदकता प्रतियोगि- तानिरूपितसंसर्गतात्मकावच्छेदकता चावच्छेदकतात्वेनैव व्यासज्यवृत्तिन तु वस्तुत्वादिनाऽपि । तथा च वस्तुत्वावच्छिन्नप्रकृतावच्छेदकतानिष्ठप्रति. योगितानिरूपकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकं भेदत्वगतैकत्वमेव वस्तुत्वाव- च्छिन्ना या निरूपकतावच्छेदकतानिष्ठप्रतियोगिता तन्निरूपकपर्याप्त्यनु- योगितावच्छेदकमपि भेदत्वगतमेकत्वं तथा वस्तुत्वावच्छिन्ना या प्रतियोगि- ता निरूपितसंसर्गतात्मकावच्छेदकतानिष्ठाप्रतियोगिता तन्निरूपकपर्याप्त्यनु- योगितावच्छेदकमपि स्वरूपसम्बन्धत्वगतमेकत्वम् । तथा च भेदत्वगतैकत्व- विशिष्टाभावोऽपि स एवोभयाभावो वस्तुत्वावच्छिन्नप्रतियोगितामादायेति स एव दोष इति चेत्-न । स्वनिरूपितप्रतियोगितावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्र- तियोगितानिरूपकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्वनिरूपकतावच्छेदकतात्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वोभयसम्बन्धेन भेदत्व- गतैकत्ववृत्तिर्योऽभावस्तस्यैवाभिप्रेतत्वेनादोषात् । वस्तुत्वावच्छिन्न प्रतियोगि- तायाः संसर्गाघटकत्वात् । संसर्गघटकाभावीयप्रतियोगिता च स्वनिरूपित- संसर्गतात्मकावच्छेदकतात्वा वच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपकपर्याप्त्यनुयोगिता- वच्छेदकत्व सम्बन्धेन स्वरूपसम्बन्धत्वगतैकत्ववृत्तिरेवेति न स्वरूपसंयोगो- भयसम्बन्धेन भेदाभावमादायापि दोषः । ननु भेदत्वघटत्वोभयत्वैतत्त्रितयगताप्यवच्छेदकताभेदत्क्वृत्तित्वविशि- ष्टावच्छेदकतात्वेन भेदत्व एव सकलब्राह्मणवृत्त्यपि ब्राह्मणत्वं चैत्रवृत्तित्वेन चैत्र एवेतिवत्तथा चावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयो- गितावच्छेदकमपि भेदत्वगतैकत्वमेवेति स दोषस्तवस्थ एव । यद्यपि ·५० न्युत्पत्तिवादः [कारके भेदत्वबृत्तित्वावच्छेदकतात्वोभयधर्मावच्छिन्ना पर्याप्ती वा प्रतियोगिता नावच्छेदकतात्वावच्छिन्ना तथापि पूर्वोक्तरीत्योभयपर्याप्ताया अपि प्रति- योगितावच्छेदकतायाः अवच्छेदकतात्वपर्याप्तत्वमक्षतमेवेत्यवच्छेदकतात्व- पातावच्छेदकतानिरूपितावच्छेद्यतावत्वेन प्रतियोगितायाः प्रवेशेऽपि दोषा- नुद्धार एव । न च स्वनिरूपितावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपा- स्थनुयोगितावच्छेदकत्वसंबन्धेनावच्छेदकतात्वगतैकत्ववृत्तिप्रतियोगितानि- रूपकपर्याप्तेरेव प्रवेशान्न दोष इति वाच्यम् । उक्तरीत्योभयवृत्त्यप्यवच्छे- दकताऽवच्छेदकतात्ववृत्तित्वेनावच्छेदकतात्व एव । तत्रापि किञ्चिन्निवेशे पुनरपि पूर्वोक्तरीत्या दोष इत्यनवस्थापात इति चेत् -अत्रीच्यते । भेदत्व- वृत्तित्वविशिष्टावच्छेदकतावद्भेदत्वमिति प्रतीताववच्छेदकतानिष्ठाधेयता भेदत्ववृत्तित्वावच्छिन्नैव नावच्छेदकतात्वावच्छिन्ना नापि भेदत्ववृत्तित्वा- वच्छेदकतात्वोभयधर्मावच्छिन्ना मानाभावात् । तथा च स्वनिरूपितावच्छे- दकतात्वावच्छिन्नपर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणतावच्छे- दकत्वसम्बन्धेन भेदत्ववृत्तिप्रतियोगितानिरूपकाभाव एवाप्रसिद्धत्वेन विव- क्षितः । प्रकृताधेयताया भेदत्ववृत्तित्वावच्छिन्नत्वेनावच्छेदकतात्वावच्छिन्न- स्वाभावान्न दोषः । न च भेदत्ववृत्तिमत् भेदत्वं भेदत्ववृत्त्यवच्छेदकतावत् भेदत्वमनयोः प्रतीत्योर्मेंदत्ववृत्तित्वावच्छिन्नाया एवाघयताया विषयत्वे वैल- क्षण्यानुपपत्तिरिति वाच्यम् । एकत्रावच्छेदकतात्वस्य प्रकारत्वमपरत्र नेत्येत- द्वैलक्षश्यस्यैव सत्त्वात्। विस्तरस्त्वस्मद्विरचितायां शास्त्रार्थरत्नावल्यां विज- "यायाञ्च द्रष्टव्यः । यदि च भेदप्रतियोगिकोऽभाव इति । तथा च यस्य कस्य चिद्भदस्य सत्त्वेऽपि यस्य कस्य चिद्भदस्य तद्वयक्तित्वेनाभावसद्भावात् नाप्रसिद्धिरिति भावः । नीलो घट इत्यादौ नीलस्य स्वनिष्ठप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धन विभक्त्यर्थभेदाभावैकदेशे भेदेऽन्वयोऽभावस्य च स्वरूपसम्बन्धेन घटेऽन्व- यस्तथा च नीलनिष्ठप्रतियोगितानिरूपकभेदनिष्ठप्रतियोगितानिरूपकाभाव- विशिष्टो घट इति बोधः ।

·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः नीलं जलमित्यादिवाक्यस्यापि प्रामाण्यापत्तिः । जले द्वित्वादिना ननु नीलप्रतियोगिकभेदस्यैव जले सत्त्वेन तस्य तद्वयक्तित्वेनाप्यभावो जले नास्तीति कथं नीलं जलमित्यस्य प्रामाण्यमित्यत ग्राह-द्वित्वादिनेति। भेदघटोभयं नास्ति पृथिवीवृत्तित्वविशिष्टभेदो नास्तीति प्रतीति विषयीभूतस्य द्वित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्य पृथिवीवृत्तित्वभेदत्वोभयधर्मावच्छिन्नप्रति- योगिताकस्य च नीलभेदप्रतियोगिकस्याभावस्य जले सत्त्वेन प्रामाण्यं स्या- दित्यर्थः। यदि च भैदत्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताकोऽभावस्तथाऽपि स एव दोषः। उक्ताभावस्यापि भेदत्वनिष्ठप्रतियोगितावच्छेदकताकत्वात् । यदि च भेदत्वपर्याप्तप्रतियोगितावच्छेदकताकोऽभावो विवक्षितः प्रकृताभा- वीयप्रतियोगितावच्छेदकतापर्याप्तिश्च न भेदत्वे तदाऽप्रसिद्ध एवेत्युक्तम्। ननु प्रतियोगिव्यधिकरणोऽभावो गृह्यते निरुक्ताभावौ च प्रतियोगि- भूतभेदसमानाधिकरणमेवेति न दोष इति चेत् -न । सर्वस्यैव पदार्थस्य प्रतियोगितया प्रतियोगिव्यधिकरणामावस्याप्रसिद्धः। स्वप्रतियोगिव्यधि- करण इत्युक्तावननुगमः । ननु व्यासज्यवृत्तिधर्मानवच्छिन्नभेदनिष्ठप्रतियोगितानिरूपकोऽभावो गृह्यते निरुक्ताभावस्य • व्यासज्यवृत्तिद्वित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वादिति चेत्-न । तथाऽपि पृथिवीवृत्तित्वविशिष्टनीलभेदाभावं घटत्वेन न लभेदा- भावं संयोगेन नीलभेदाभावञ्चादाय नोल जलमित्यस्य प्रामाण्यापत्तर- वारणात् । यदि च स्वप्रतियोगिसामानाधिकरण्यस्वतादात्म्यैतदुभयसम्ब- न्धेनाभावविशिष्टभिन्नोऽभावः स्वनिरूपकत्वस्वाश्रय सामानाधिकरण्योभय- सम्बन्धेन प्रतियोगिताविशिष्टान्यो वाऽभावो गृह्यते। उक्ताभावाश्च नैतादृशा इति न दोषो नाप्य ननु गमो न वाऽप्रसिद्ध इत्युच्यते । तदा पुनरप्यभावविशिष्ट- घटोभयभेदं प्रतियोगिताविशिष्टघटोभयभेदञ्चादाय निरुक्ताभावानामपि ग्रहमासम्भवेन दोष एवेति चेत्-अत्रोच्यते । अभावविशिष्टत्वप्रतियोगिता विशिष्टत्वपर्याप्त प्रतियोगितावच्छेदकताकभेदस्य ग्रहणेनोभयभेदस्य निरस- - ·व्युत्पत्तिवादः ५२ [ कारके नीलभेदाद्यभावस्य सत्त्वात्। नीलभेदत्वावच्छिन्नाभावस्य विभक्- त्यर्थत्वे नीलादिपदार्थानन्वयप्रसङ्गः। न च भेदप्रतियोगिकाभाव एव नेन न दोष इति चेत्-इदमत्रावधेयम् । नीलभेदः स्वाभाववत्वसम्बन्धेन नीलत्वसमनियतत्वान्नीलत्वरूपस्तथा च नीलभेदाभावस्य नीलभेद इव नीलत्वमपि प्रतियोगि तत्समानाधिकरण एव नीलभेदाभाव इति प्रतियो- गिताविशिष्टान्यो नीलभेदाभावोऽप्रसिद्ध एव । किञ्चानोलघटभेदो नील- गुणस्वरूपो नीलगुणस्य च नानात्वात् । यत् किञ्चिन्नीलगुणवत्यपि घटे यत्किञ्चिन्नीलगुणात्मकस्यानीलबेटभेदस्य योऽभावस्तस्य सत्त्वेन नीलो घटोऽनील इत्यापछतेति । ननु नीलो घट इत्यादौ नीलभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव एव विभक्त यर्थोऽस्तु । नीलभेदत्वपर्याप्तावच्छेदकतायाः प्रवेशेन नोभयाभाव- मादाय नीलं जलमित्यस्य प्रामाण्यं नीलस्य प्रतियोगितावच्छेदके प्रवेशेन नाप्रसिद्धिरपि । न च पीतो घट इत्यादौ पीतभेदत्वावच्छिन्न पतियोगिता- काभावस्यैव विभक्त्यर्थत्वं वक्तव्यम् । तथा च शक्यतावच्छेदकानन्त्येन शक्त्यनन्तताप्रसंग इति वाच्यम् । स्वप्रकृत्यर्थतावच्छेदकत्वोपलक्षि- तधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वस्यैकस्यैव शक्यताक्च्छेदकत्वेनानन्त्याप्रसङ्गात् नीलादिपदसमभिव्याहाराच्च । नील- त्वाद्यवच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावो विभक्त्यर्थों लभ्यते । पीतो घट इत्यादौ च पीतपदसमभिव्याहारात् पीतत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावो विभक्त्यर्थ इत्याह- नीलभेदत्वावच्छिन्नाभावस्येत्यादि । नीलादिपदार्थानन्वय इति । नीलरूपप्रकृत्यर्थस्थ विभक्त्यर्थंकदेशे नीले अभेदेन नान्वयः । प्रकारतावच्छेदकभेदस्य विशेष्यतावच्छेदकेऽभावात् । नापि नीलभेदे स्वप्रतियोगिकत्वसम्बन्धेनान्वयः । उद्देश्यतावच्छेद के नीले ·प्रथमा नयाऽलङ्कृतः विभक्त्यर्थः। नीलपदसमभिव्याहारान्नीलभेदत्वावच्छिन्नाभावः प्रतीयते इति वाच्यम् । पदार्थद्वयसंसर्गभानस्यैवाकाङ्क्षा नियम्य- त्वान्नीलभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगितान्तर्भावेण वृत्तिं विना भेदर- पपदार्थतावच्छेदकस्याभावे ताहशसम्बन्धेन भानासम्भवात्। मैव- म् । भेदोऽभावश्च विशेषणविभक्तरर्थः। विशिष्ट लाभस्त्वाकाङ्क्षा- । विधेयभूतनीलभेदाभावात् । तयोर्भेदस्य शाब्दबोधे हेतुत्वात् । अन्यथा घटो घटत्ववानिति प्रतीत्यापत्तेः। अत एव नीलभेदत्वावच्छिन्नाभावेऽपि वृत्तित्व- सम्बन्धेनान्वयोऽपि न । न च भेदप्रतियोगिकाभाव एव विभक्त यर्थः । भेदे च नीलस्य स्वनिष्ठप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनान्वयः। नीलपदसमभिव्याहार- रूपाकाङ्क्षावलाच्च भेदस्य पदार्थैक देशस्य स्वनिष्ठनीलभेदत्वावच्छिन्नप्रति- योगिताकत्वसम्बन्धेनाभावेऽन्वयः । तथा च नीलभेदत्वावच्छिन्नाभावस्य नाप्रसिद्धिः । अवच्छेदकप्रवेशाच्च नोभयाभावमादाय नीलं जल मित्यस्य प्रामाण्यं पीतो घट इत्यादौ च पीतपदसमभिव्याहारात् पीतभेदत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनान्वय इति सर्वमुपपन्नम् । पदार्थद्वय तंर्गभानस्य वेत्यादि । एकपदार्थेऽपरपदार्थस्यैव संसर्गस्या- काङ्क्षाभास्यत्वनियमात् भेदरूपपदार्थै देशस्याभावरूपपदार्थैकदेशे नील- भेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंसर्गस्य नीलपदसमभिव्याहाररूपाकाङ्क्षा- भास्यत्वासम्भवात् । नीलभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य भानाय विभक्त यर्थतावच्छेदककोटावेव प्रवेशः कर्त्तव्यः । तथा च पूर्वोक्त ऽनन्वय एवेति भावः । मैवमिति । भेदप्रतियोगिकाभावरूपविशिष्टस्य विभक्तयर्थत्वे एव भेदादेः पदार्थैकदेशत्वं स्यात्तदेव नेत्याह-भेदोऽभावश्चेति । तथा चोभयोः पदार्थत्वात् प्रकृत्यर्थस्य नीलादेर्भेदपदार्थे न लत्वावच्छिन्नप्रति- योगिताकत्वसम्बन्धेनान्वयः । भेदस्य चाभावपदार्थे स्वनिष्ठनीलभेदत्वाव- च्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनान्वयः । नीलपदसमभिन्याहाररूपाकाङ्क्षा- बलादित्याह-विशिष्टताभरिस्वति । नीलभेदत्वावच्छिन्न प्रतियोगिता- ·૫૨ [कारके व्युत्पत्तिवादः नीलभेदाद्यभावस्य सत्त्वात्। नीलभेदत्वावच्छिन्नाभावस्य विभक्- त्यर्थत्वे नीलादिपदार्थानन्वयप्रसङ्गः। न च भेदप्रतियोगिकाभाव एव नेन न दोष इति चेत् इदमत्रावधेयम् । नीलभेदः स्वाभाववत्वसम्बन्धेन नीलत्वसमनियतत्वान्नीलत्वरूपस्तथा च नोलभेदाभावस्य नीलभेद इव नीलत्वमपि प्रतियोगि तत्समानाधिकरण एव नीलभेदाभाव इति प्रतियो- गिताविशिष्टान्यो नीलभेदाभावोऽप्रसिद्ध एव । किञ्चानोलघटभेदो नील- गुणस्वरूपो नीलगुणस्य च नानात्वात् । यत् किञ्चिन्नीलगुणवत्यपि घटे यत्किञ्चिन्नीलगुणात्मकस्यानीलघटभेदस्य योऽभावस्तस्य सत्त्वेन नीलो घटोऽनील इत्यापछतेति । ननु नीलो घट इत्यादी नीलभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाव एव विभक्त यर्थोऽस्तु । नीलभेदत्वपऱ्यांप्तावच्छेदकतायाः प्रवेशेन नोभयाभाव- मादाय नीलं जलमित्यस्य प्रामाण्यं नीलस्य प्रतियोगितावच्छेदके प्रवेशेन नाप्रसिद्धिरपि । न च पीतो घट इत्यादौ पीतभेदत्वावच्छिन्नपतियोगिता- काभावस्यैव विभक्त्यर्थत्वं वक्तव्यम् । तथा च शक्यतावच्छेदकानन्त्येन शक्त्यनन्तताप्रसंग इति वाच्यम् । स्वप्रकृत्यर्थतावच्छेदकत्वोपलक्षि- तधर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वस्यैकस्यैव शक्यताक्च्छेदकत्वेनानन्त्याप्रसङ्गात् नीलादिपदसमभिव्याहाराच्च । नील- त्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता काभावो विभक्त्यर्थों लभ्यते । पीतो घट इत्यादौ च पीतपदसमभिव्याहारात् पीतत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावो विभक्त्यर्थ इत्याह- नीलभेदत्वावच्छिन्नाभावस्येत्यादि । नीलादिपदार्थानन्वय इति । नीलरूपप्रकृत्यर्थस्थ विभक्त्यर्थंकदेशे नीले अभेदेन नान्वयः । प्रकारतावच्छेदकभेदस्य विशेष्यतावच्छेदकेऽभावात् । नापि नीलमैदे स्वप्रतियोगिकत्वसम्बन्धनान्वयः । उद्देश्यताबच्छेद के नीले ·प्रथमा ] नयाऽलङ्कृतः ५३ विभक्त्यर्थः। नीलपदसमभिव्याहारान्नील भेदत्वावच्छिंन्नाभावः प्रतीयते इति वाच्यम् । पदार्थद्वयसंसर्गभानस्यैवाकाङ्क्षा नियम्य- त्वान्नीलभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगितान्तर्भावेण वृत्तिं विना भेदरू- पपदार्थतावच्छेदकस्याभावे ताशसम्बन्धेन भानासम्भवात्। मैव- म् । भेदोऽभावश्च विशेषणविभक्तरर्थः । विशिष्टलाभस्त्वाकाङ्क्षा- । विधेयभूतनीलभेदाभावात् । तयोर्भेदस्य शाब्दबोधे हेतुत्वात् । अन्यथा घटो घटत्ववानिति प्रतीत्यापत्तेः। अत एव नीलभेदत्वावच्छिन्नाभावेऽपि वृत्तित्व- सम्बन्धेनान्वयोऽपि न । न च भेदप्रतियोगिकाभाव एव विभक्त्यर्थः । भेदे च नीलस्य स्वनिष्ठप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनान्वयः। नीलपदसमभिव्याहार- रूपाकाङ्क्षावलाच भेदस्य पदार्थैक देशस्य स्वनिष्ठनीलभेदत्वावच्छिन्नप्रति- योगिताकत्वसम्बन्धेनाभावेऽन्वयः । तथा च नीलभेदत्वावच्छिन्नाभावस्य नाप्रसिद्धिः । अवच्छेदकप्रवेशाच्च नोभयाभावमादाय नीलं जलमित्यस्य प्रामाण्यं पीतो घट इत्यादौ चीतपदसमभिव्याहारात् पीतभेदत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनान्वय इति सर्वसुपपन्नम् । पदार्थद्वय पर्गभानस्य वेत्यादि । एकपदार्थेऽपरपदार्थस्यैव संसर्गस्या- काङ्क्षाभास्यत्वनियमात् भेदरूपपदार्थै देशस्याभावरूपपदार्थंकदेशे नील- भेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंसर्गस्य नीलपदसमभिव्याहाररूप काङ्क्षा- भास्यत्वासम्भवात् । नीलभेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य भानाय विभक्त यर्थतावच्छेदककोटावेव प्रवेशः कर्तव्यः । तथा च पूर्वोक्त ऽनन्वय एवेति भावः । मैमिति । भेदप्रतियोगिकाभावरूपविशिष्टस्य विभक्तवर्थत्वे एव भेदादेः पदार्थैकदेशत्वं स्यात्तदेव नेत्याह-भेदोऽभावश्चेति । तथा चोभयोः पदार्थत्वात् प्रकृत्यर्थस्य नीलादेभेदपदार्थे न लत्वावच्छिन्नप्रति- योगिताकत्वसम्बन्धेनान्वयः । भेदस्य चाभावपदार्थे स्वनिष्ठनीलभेदत्वाव- च्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनान्वयः । नीलपदसमभिव्याहाररूपाकाङ्क्षा- बलादित्याह-विशिष्ट लाभस्त्विति । नीलभेदत्वावच्छिन्न प्रतियोगिता- ·५४ व्युत्पत्तिवादः [ कारके दिवशात् । एतेन भेदे नीलादिपदार्थान्वये एकदेशान्वयप्रसङ्ग इत्यपि निरस्तम् । न च विशेषणविभक्तरभेदार्थकत्वमते नीलं घट इत्यादावप्यभेदान्वयबोधापत्तिर्धान्येन धनवा नित्यादौ तृतीयया अभेदबोधनात् अभेदप्रकारकबोधे विरुद्धविभक्तिराहित्यस्यानपे- क्षणादिति वाच्यम् । द्वितीयादिनाऽभेदबोधने द्वितीयाद्यन्तवि- काभावलाभस्त्वित्यर्थः । इत्यपि निरस्तमिति । भेदस्य विभक्तिजन्योपस्थि- तीयमुख्यविशेष्यताश्रयत्वरूपपदार्थतया पदार्थैकदेशत्वाभावान्न कदेशान्वय इति भावः। विशेषणविभक्तेरभेदार्थकत्वमते इति । अनेन ग्रन्थेनाभेदसंसर्गक- बोधाभ्युपगमे नायं दोष इति लभ्यतेऽन्यथा विशेषण विभक्तरभेदार्थकत्वेति- विशेषोक्तरसङ्गत्यापत्तेस्तन्नोपपद्यते । संसर्गतामते धान्येन धनव नित्या- दावप्यभेदसंसर्गकबोध एव वक्तव्यस्तथा च संसर्गतया भाने समानविभक्ति- कत्वस्यानियामकत्वात् तन्मतेऽपि नीलं घट इत्यादावापत्तिसम्भवाद्विशेषण- विभक्तरभेदार्थकत्व इत्यसङ्गतमेवेति चेत्-न। संसर्गतया भाने स्तोकं पचतीत्यादेरिव धान्येन धनवानित्याकाङ्क्षा या नियामकत्वेऽपि नीलं घट इत्याकाङ्क्षाया अनियामकत्वेन दोषाभावात् । प्रकारतामते एव दोषस्य सत्त्वेन विशेषोक्तेरावश्यकत्वात् । नीलं घट इत्यादाक्प्यभेदान्वयबोधाप- तिरिति । नीलप्रतियोगिकभेदाभावविशिष्टो घट इति बेधापत्तिरित्यर्थः । नन्बभेदप्रकारकबोधेऽपि समानविभक्तिकत्वरूपविरुद्ध विभक्तिराहित्यस्यापे- क्षणान्नापत्तिरित्यत आह--धान्येनेत्यादि । द्वितीयादिनेति । प्रथमार्थाभे- दप्रकारकबोधे प्रथमान्तविशेष्यवाचकपदसमभिव्या हारः कारणमित्यादि- रीत्या कार्यकारणभाव इति भावः । नन्वादिपदेन सर्वासां विभक्तीनां ग्रहणे धान्येन धनवानित्यादाव- भेदान्वयबोधानापत्तिः । तृतीयातिरिक्तानां तासां ग्रहणे तृतीयार्थाभेद-. प्रकारकबोधे तृतीयान्तविशेष्यवाचकपदसमभिहारस्यान पेक्षणात् । नीलेन ·प्रथमा] जयाऽजकृतः शेष्यवाचकपदसम भिव्याहारस्य प्रयोजकत्वमित्युपगमात् । अथ प्रमेयो घट इत्यादी प्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकंभेदाप्रसिद्धथा घट इत्यत्राप्यभेदबोधापत्तिः । न च धान्येन धनवानितिवन्नीलेन घट इत्य- पीष्यत एवेति वाच्यं, 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यान'मितिवार्तिकेतरस्याभेदे तृतीयाविधायकशास्त्रस्याभावात् । तच्च वार्तिकं सर्वविभवत्यपवादभूतमत एव प्रकृत्या चारुः, गोत्रेण गायः, समेनैति, विषमेनैतीत्यादौ प्रकृतेश्चारुः, प्रकृतिश्चारुः, गोत्रो गार्ग्यः, सममेति, विषममेतीत्यादयो न प्रयोगाः । तथा च यत्र तृतीयातिरिक्ता विभक्तिन प्रामाणिकी तत्रैव 'प्रकृत्यादिभ्य' इति वार्तिकं प्रवर्त्तत इति निश्चीयते । अत्र च नीलो घट इति प्रयोगे प्रथमायाः प्रामाणिकत्वं सर्वैरवगम्यते तस्मान्न प्रकृत्यादिपदेन नीलादीनां ग्रहणमिति नीलेन घट इति प्रयोगो न प्रामाणिकः । इदानीं नीलेन घट इत्यस्यापि बोध- जनकत्वेन प्रामाणिकत्वापत्तिरिति चेत्-न। 'प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यान'मिति- वार्तिकविहिततृतीयातिरिक्ततृतीयार्थाभेदप्रकारकबोधे तृतीयान्तविशेष्य- वाचकपदसमभिहारः कारणमिति कार्यकारणभावकल्पनेन नीलेन घट इत्यादावापत्त्यभावात् । अथ प्रमेयो घट इति । विभक्त्यर्थे भेदे प्रकृत्यर्थस्य प्रमेयत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन भेदस्य च प्रमेयत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता कभेदत्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनाभावेऽन्वयः कार्य्यः । स च न सम्भवति । भेदस्य हि प्रतियोगितावच्छेदकेन सह विरोधात् सर्वत्र प्रमेयत्वस्य सत्त्वेन प्र- मेयत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदाप्रसिद्धिरित्याह-प्रमेयत्वाच्छिन्नप्रतियो गिताकदाप्रसिद्ध्येति । कम्बुग्रीवा दिमति कम्बुग्रीवादिमत्वं घटत्वञ्च वर्तते । कम्बुग्रीवादिमति या भेदीया प्रतियोगिता तदवच्छेदक लाघवात् घटत्वमेवेत्येवं रीत्या लघुधर्मसमनियतगुरुधर्मस्य प्रतियोगितानवच्छेद- कत्वं तथा च कम्बुग्रीवादिमत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदाप्रसिद्धया कम्बु- ·५६ व्युत्पत्तिवादः [कारके लघुधर्मसमनियतगुरुधर्मस्याभावप्रतियोमितानवच्छेदकत्वे कम्बु- ग्रीवादिमान् घट इत्यादावपि कम्बुग्रीवादिमत्त्वावच्छिन्नप्रतियो- गिताकभेदाप्रसिद्धथा विशेषण विभक्तरभेदार्थकत्वासम्भवः । एवं नीलपटादिपरमीलादिपदघटितस्य नीलो घट इत्यादिवाक्यस्यापि प्रामाण्यापत्तिः । नीलस्वादिना पटादेर्भेदाभावस्य नीलघटादौ सत्त्वात् । एतेन विशेषणतावच्छेदकीभूतनीलत्वप्रमेयत्वादिकमेव विशेषणविभक्त्यर्थः, नीलत्वादेर्नीलत्वावच्छिन्नभेदाभावरूपतया- ऽभेदार्थकत्वप्रवादोपपत्तिरित्यपि निरस्तम्। नीलत्वादी नीलत्वादि- मत: स्ववृत्तित्वसम्बन्धेनान्वये आकाङ्क्षाविरहाच्च । यथा हि तद्विशिष्ट अधिकरणे आश्रयतया तदन्वयोऽनुभवविरुद्धः तथा तद्धर्मे आधेयतया तद्धर्मवदन्वयोऽपि । अत एव कर्म गच्छतीति वाक्यस्य निराकाङ्क्षता । न चैवं संसमतामतेऽप्यनिस्तारः । ग्रीवादिमान् घट इत्यादिबोधानुपपत्तिरित्याह-लघुधर्मसमनियतेत्यादि । प्रामाण्यापत्तिरिति । नील पटगतनीलत्वं नीलगुण एव। स च नीलघट- गतनीलगुणाद्भिन्न एव । तथा च नीलत्वावच्छिन्ननीलपटनिष्ठप्रतियोगिताक- भेदाभावो नील स्टनिष्ठनीलगुणस्वरूपस्तस्य घटेऽसत्त्वेन कथं नीलपटपर- नीलपदघटितनीलो घट इति वाक्यस्य प्रामाण्यापत्तिरिति न वाच्यम् । पटरूपद्रव्यपरद्रव्यपदघटितस्य द्रव्यं घट इति वाक्यस्योपलक्षणीयत्वात् नीलत्वावच्छिन्नाधेयतानिरूपिताधिकरणत्वस्यैव नीलत्वपदेन ग्रहणाद्वा तस्याधिकरणत्वस्य चैश्यात् । एतेनेति । तृतीयदोषस्य सत्त्वेनेत्यर्थः । नील- स्वादौ नीलस्वादिमत इति । अत एव नीलस्य नीलत्वमित्यादावन्वयबोधो न । तद्विशिष्टे अधिकरण इति । नीलो नीलत्ववानित्यादाविति बोध्यम् । अत्त एवेति । कर्म गच्छती त्यादिवाक्यात् कर्मत्वविशिष्टस्य प्रकृत्यर्थस्य वृत्तित्व- सम्बन्धन द्वितीयार्थकर्मत्वे अन्वयबोधाभावादिति भावः। न चैवं संसर्गता- ।

·प्रथमा] नयाऽलङ्कृतः नीलो घट इत्यादौ स्ववृत्तिनीलत्वादेः संसनतास्वीकारे उक्तस्थले प्रामाण्यापत्ते रित्वादिति वाच्यम् । स्ववृत्तिनीलत्वादे, स्वस्मि- न व सम्बन्धतोपगमेन पटादिवृत्तिनीलत्वादेर्घटादौ पटादिसम्ब- न्धताविरहेण तादृशातिप्रसङ्गाभावात् । वस्तुतस्तु तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नभेदाभाव एव नीलत्वादि- प्रकारेण भासमानानां तत्तव्यक्तीनां स्वस्मिन् सम्बन्धतया भासते इति न काप्यनुपपत्तिः । सम्बन्धता च तस्य भेदप्रतियोगिताकाभा- । । । मतेऽप्यनिस्तार इति । तन्मतेऽपि प्रामाण्यापत्तिरूपदेषानुद्धार एवेत्यर्थः । तदेवोपपादयति-नीलो घट इत्यादिना । उक्तस्थल इति । नीलपटपर- नील पदघटितनीलो घट इत्यादा वित्यर्थः। संसर्गतामतेऽपि नील भेदाभावरूप- नीलत्वस्यैव संसर्गता नीलत्वस्य च नीलपट इव नीलघटेऽपि सत्वादुक्त- दोषस्तदवस्थ एवेति भावः । स्ववृत्तिनीलत्वादेः स्वस्मिन्न व सम्बन्धतोप- गमेनेति । उक्तस्थले च पटवृतित्वविशिष्टन लत्वमेव संसर्गः। तच्च पटे एव न घटे इति ने क्तदोष इति भावः । तत्तव्यत्तित्वावच्छिन्नभेदाभाव एवेति । तथा च नीलपटपरनील पदघटितस्य नोलो घट इति वाक्यस्य न प्रामाण्या- पत्तिः। पटग ततद्वयक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्यैव घटे सत्त्वेन तदभाव- रूपसम्बन्धस्य तत्राभावात् । भेदप्रतियोगिकाभावत्वेनेति । ननु भेदत्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वेन न संसर्गता तद्धर्मस्याप्रसिद्धत्वात् । भेद- निष्ठप्रतियोगिताकाभावत्वस्थ प्रसिद्धत्वेऽपि तस्य तद्वयक्तिभेद नटोभया- भावेऽपि सत्त्वेन तस्यापि संसर्गत्वापत्तौ तस्य चोभयाभावस्य घटेऽपि सम्वेनो- तवाक्यस्य प्रामाण्यं दुर्वारमेवेति तद्वयक्तिभेदत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वे- नैव संसर्गताया वक्तव्यतया कथमत्रांशे औदासिन्यमिति चेत्-न । भेद- प्रतियोगिकाभावत्वेन सामान्यरूपेणापि तद्वयक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताक- भेदत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्यैवोभयाभावभिन्नस्य संसर्गत्योपगमात् ।

·व्युत्पत्तिवादः [ कारके वत्वेन तत्तद्व्यक्तिभेदप्रतियोगिताकाभावत्वेन वेत्यन्य देतत् । न चैवं विशेषणविभक्तरभेदार्थकत्वमतेऽपि तत्तव्यक्तित्वावच्छिन्ना- भेद एव विभक्त्यर्थों वक्तव्य इति वाच्यम् । तथा सत्यपूर्वव्य- क्तिनिष्ठतत्तद्व्यक्तित्वस्य कथंचिदपि भानासम्भवेन तदवच्छि- नभेदाभावे शक्तिग्रहासम्भवेनापूर्वव्यक्तीनामभेदान्वयबोधानुपप- तेः । संसर्गज्ञानस्य विशिष्टबुद्धावहेतुत्वेनानुपस्थितस्यापि संसर्गतया भानसम्भवेन संसर्गतामतेऽनुपपत्त्यभावात्। न च विभक्त यर्थेऽपि भेदे अतिप्रसक्तधर्मस्यापि विषयतात्मकसंसर्गताया अवच्छेदकत्वात् । अन्य- देतदिति । अतिप्रसक्तेन भेदप्रतियोगिकाभावत्वेन बनतिप्रसक्तेन तद्वयक्ति- त्वावच्छिन्नप्रतियोगिकाभावत्वेन वा अस्तु संसर्गता परन्तु सा प्रदर्शि- तविशेषाभावनिष्ठैवेति कस्मिन्नपि पक्षे दोषाभावेन यथेच्छसि तथास्त्विति भावः । तथा सतीति । तस्य विभक्त्यर्थत्वे सतीत्यर्थः। अपूर्वव्यक्तिनिष्ठेति । तद्वयक्तित्वभेदेन तद्घटितस्य धर्मस्यापि भिन्नत्वेन तत्तत्सकलधर्मावच्छिन्ने विभक्तेः शक्तिस्वीकारे श्यामः पुत्रो भवितेत्यादौ भाविपुत्रगततद्वयक्तित्वघटितधर्मे विभक्तेर्व्यवहाराभावेन तद्ध- विच्छिन्ने विभक्तिशक्तेर्ग्रहाभावेन बोधानापत्तेरिति भावः। न च संसर्गतया- ऽप्यनुपस्थितस्य तस्य कथं भानमत एव संसर्गेऽपि मीमांसकैः शक्तिः स्वी- क्रियत इति वाच्यम् । मीमांसकमतं निराकृत्यानुपस्थितस्यापि पदार्थ: य- संसर्गस्य संसर्गमर्यादया भानस्य नैयायिकैव्यवस्थापि तत्त्वात् । संसर्गतामतेऽनुपपत्त्यभावादिति । न च शाब्दबोधे संसर्गमर्यादया अनुपस्थितस्य तस्य भानेऽपि नीलो घट इति वाक्यं तद्वयक्तित्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकभेदाभावसम्बन्धावच्छिन्ननीलनिष्ठप्रकारताकबोधेच्छयोच्चरि- तमित्याकारकतात्पर्यज्ञानस्य नीलो घट इति वाक्यजन्यशाब्दबोध कारणत्व वक्तव्यम् । तात्पर्य्यज्ञाने च अवच्छिन्नत्वांशे प्रकारतयैव तस्य भानेन तद्- ·५६ प्रथमा ] जयाऽलङ्क्तः तत्तव्यक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन नौलत्वादिना तत्तव्यक्तीनामन्वयः । तादृशभेदानामपि तत्तव्यक्तिभेदत्वाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनाभावेऽन्वय उपयते। तावतैव तत्तव्यक्तित्वावच्छिन्नाभेदलाभ इति न किंचिदनुपपन्नमिति वाच्यम् । विशेषणतावच्छेदकावच्छिन्नाया एवं प्रतियोगिताया घटिततात्पर्यशाने तज्ज्ञानस्य हेतुत्वेन तस्यानुपस्थितौ तात्पर्यज्ञानासम्भवेन शाब्दबोधानुपपत्तिरेवेति वाच्यम् । न च नीलो घट इति बोधनेच्छयच्चरि- तमिदं वाक्यमित्याकारकस्य तात्पर्यज्ञानस्य संसर्गतयैव संसर्गावगाहिनः कारण त्वमस्तु तथा चानुपस्थितस्यापि तद्वयक्तित्वस्य संसर्गघटकतया भाने न बाधकमिति वाच्यम् । अपूर्ववाक्यार्थस्थले शाब्दबोधात् प्राक् तादृश- वाक्यार्थीप्रसिद्धस्तात्पर्यग्रहे ज्ञान विशेषणतया वाक्यार्थस्य भानासम्भवा- दिति वाच्यम् । स्वनिरूपितसांसर्गिक विषयतानिरूपितघटादिनिष्ठविषयता- कत्वसम्बन्धन नीलनिष्ठप्रकारताविशिष्टज्ञानजनकत्वेनोचरितमित्याकार- कतात्पर्यज्ञानस्य कारणत्वेनापूर्ववाक्यार्थस्थलेऽपि तादृशज्ञानसम्भवेन तद्वयक्तित्वोपस्थितेग्नपेक्षणादिति ध्येयम् । न च विभक्तयर्थेऽपि भेद इति । अयं भावः। अभेदस्य विभक्त्यर्थत्वेऽपि दोषाभावः। तथा हि भेदोऽभावश्च विशकलित एव विभक्त यर्थोऽस्तु नीलादे- श्च तद्वयक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन भेदेऽन्वयः । भेदस्य च तद्वयक्तिभेदत्व वच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनाभावेऽन्वयः । तथा च तद्वयक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावो लभ्य- त इति न पूर्वोक्तदोषावसरः । तद्वयक्तित्वस्य संसर्गघटकतयैव भानेनानु- पस्थितत्वेऽपि क्षत्यभावात् । विशेषण तावच्छेदकावच्छिन्नाया इति । प्रति-- योगिविशेषणतया भासमानधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताया एव प्रतियोगिनो- ऽभावे संसर्गतया भानं भवतीत्यर्थः । तथा च नीलत्वेन भासमाननीलादे दे ·६० व्युत्पत्तिवादः [कारके अभावे प्रतियोगिनः सम्बन्धतया भानात् । अन्यथा विशिष्टवै- शिष्ट्यबुद्धित्वानुपपत्तिः। प्रतियोगिविशेषिताभावज्ञानं च विशिष्ट- वैशिष्ट्यबोधमर्यादान्नातिशेत इति दर्शनात्केवलं विशेष्ये विशे- षणमिति रीत्या न कश्चिदभ्युपैतीति चेत्-सत्यम् । अभेदस्तादात्म्यम् । तच्च स्ववृत्त्यसाधारणो धर्मः। असाधा- रण्यं च एकमात्रवृत्तित्वम् । तच्च स्वसामानाधिकरण्यस्वप्रति- नीलत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताया एव संसर्गत्वं न तु तद्वयक्तित्वावच्छिन्नप्रति- योगिताया इत्यर्थः। विशिष्टवैशिष्टयबुद्धित्वानुपपत्तिरिति । विशेषणविशेषणतावच्छेदको- भयप्रतियोगि कसम्बन्धद्वयावगाहिबुद्धित्वं विशिष्टवैशिष्टयबुद्धित्वम् । तथा च नीलो घट इत्यादौ विभक्त यर्थभेदे नीलस्य स्वप्रतियोगिकत्वं नीलत्वस्य च स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वं संसर्ग एव स्यादित्यर्थः । अन्यथा घटसत्त्वेऽपि घटाभाववत्ताबुद्धिप्रसङ्गात् । द्वित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्यान्यतद्वयक्तित्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य च घटाभावस्य घटसत्त्वेऽपि सत्त्वात् । प्रतियोगि- विशेषिताभावेति । प्रतियोगिना विशेषितो योऽभावस्तज्ज्ञानं घटाभावः घटो नास्तीत्याकारकज्ञानमित्यर्थः । नातिशेन इतीति । निरुक्त विशिष्ट बैशिष्टय- बुद्धित्वं न जहातीत्यर्थः । केवलं विशेष्ये विशेषणभितीति ! अभावे विशेष्ये प्रतियोगितया घटो विशेषणं घटे च समवायेन घटत्वं विशेषणमितिरीत्ये- त्यर्थः । प्रतियोगितायां प्रतिय गिविशेषणधर्मावच्छिन्नत्वं विहायेति यावत्। एकमात्रवृत्तित्वमिति । तच्चैकवृत्तित्वे सति एकेतरावृत्तित्वरूपमिति यथाश्रुतन्तु न युक्तम् । एकत्वस्य केवलान्वयित्वेन एकेतरत्वस्याप्रसिद्धया तस्याप्रसिद्धत्वात् । स्वसामानाधिकरण्येति । स्वं भेदः यथा घटे योऽन्यघट- व्यक्तर्भेदः स स्वं तत्सामानाधिकरण्यं तत्प्रतियोगिवृत्तित्वञ्च घटत्वे इति ·६१: प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः योगिवृत्तित्वोभयसम्बन्धेन भेदविशिष्टं यत्तदम्य त्वमित्येकमात्रवृ- तिधर्म एव विशेषणविभक्तरर्थः। वृत्तिश्च तत्र प्रकृत्यर्थस्य संस- भेदविशिष्टमेव घटत्वमेवमेवोभयवृत्तिः सर्वोऽपि धम्मों भेदविशिष्टस्तद- न्यत्वं तद्वयक्तित्वे एव । यथा प्रतियोगिभूतघटव्यक्तिमततद्वयक्तित्वे तादृश- भेदप्रतियोगिवृत्तित्वेऽपि तद्भदसामानाधिकरण्यन्नास्ति । अनुयोगिघटगत- तद्वयत्तित्वे च तद्भेदसामानाधिकरण्येऽपि प्रतियोगिबृत्तित्वन्नास्तीति भेद- विशिष्टभिन्नत्वं बोध्यम् । अथ प्रतियोगिभूतघटगततद्वयक्तित्वस्याप्यनु- योगिनि कालिकसम्बन्धेन सत्त्वात् । अनुयोगिघटगततव्यक्तित्वस्य तेन सम्बन्धेन प्रतियोगिनि सत्त्वात्तद्वयक्तित्वमपि भेदविशिष्टमेव । स्वरूप- सम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिताया निवेशे समवायेन वृत्तित्ववतां घटत्वादीनामपि भेदविशिष्टान्यत्वापत्त्या भिन्न नील घटपरनीलपदघटितस्य नीलो घट इत्या- देरपि प्रामाण्यापत्तेः। कालिकान्यसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तिताया निवेश घटगत- तव्यक्तित्वविषयकज्ञानप्रतियोगिको यो घटे भेदस्तद्विशिष्टत्वमेव घटगत-- तद्वयक्तित्वे तस्य स्वरूपसम्बन्धेन अनुयोगिनि घटे विषयितासम्बन्धेन प्रतियोगिनि ज्ञानेऽपि सत्त्वात् । न च तस्य सम्बन्धस्य वृत्तित्वानियामकत्वं ज्ञाने घट इति प्रतीतेरिति भेदविशिष्टान्यत्वाप्रसिद्धिरिति चेत्-अत्रोच्यते। भेदविशिष्टान्यघटकवृत्तित्वस्य स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नस्यैव ग्रहणमिति का- लिकसम्बन्धमादाय नाप्रसिद्धिर्नामि घटत्वादेरपि भेद विशिष्टान्यत्वेन विभिन्न- घटपरस्य नीलो घट इति वाक्यस्य प्रामाण्यापत्तिः। भेदविशिष्टान्त्वे विभक्त्यर्थे स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्ना धेयत्वस्यैव प्रकृत्यर्थसंसर्गतया भानोपगमाद्घठत्वा- दिरूपभेदविशिष्टान्यस्य विभक्त्यर्थत्वेऽपि निरुताधेयत्वसम्बन्थेन प्रकृत्यर्था- न्वयस्य तत्र बाधेन तदादायापत्त्यसम्भवात् । न च घटे यः पटत्वाभावस्तत्र यो घटभेदः स अभावात्मक एव अभावाधिकरणकाभावस्याधिकरणात्मकत्वा- भ्युपगमात् । तथा च घटगततद्वयक्तित्वे घटभेदप्रतियोगिवृत्तित्वस्य तद्भ- ·व्युत्पत्तिवादः [ कारके गमर्यादया भासते । तादृशधर्मस्तत्तव्यक्तित्वादिरूप एव । दात्मकाधिकरणीभूताभावसामानाधिकरण्यस्य च सत्त्वेन तद्वयक्तित्वस्या- पि भेदविशिष्टत्वमेव । एवं स्वस्मिन्नपि पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्ट स्वभेदस्य सत्त्वेन तद्भ दविशिष्टत्वमपि तद्वयक्तित्वे इति भेदविशिष्टान्यत्वमप्रसिद्ध- मेवेति वाच्यम् । स्वात्मकत्वस्वपर्याप्तावच्छेदकताकप्रतियोगितानिरूपकता- वच्छेदकभेदत्वावच्छिन्नाधेयतानिरूषिताधिकरण ताश्रयवृत्तित्वाभेदसंबन्धेन घमविशिष्टान्यत्वस्यैव विवक्षितत्वात् । अभावाधिकरणकभेदस्याभावात्म- कत्वेऽपि तन्निष्ठाभावत्वावच्छिन्नाधेयतानिरूपितैवाधिकरणता घटे न तु घटगततद्वयक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपकतावच्छेदकीभूतभेदत्वा- वच्छिन्नाधेयता निरूपिताधिकरणतेति नाधरीत्या दोषः । नाप्यन्त्यरीत्या दोषस्तत्र पूर्वक्षणवृत्तित्वविशिष्टतद्वयक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदमा- दायैव दोषो वाच्यः । स न सम्भवति । पूर्वक्षणा देरपि प्रतियोगितावच्छेद- ककुक्षौ प्रवेशेन तद्वयक्तित्वपर्याप्तावच्छेदकताया अभावात् । नापि तद्- व्यक्तिपटोभयन्न सा व्यक्तिरित्युभयभेदमादायापि दोषस्तत्र प्रतियोगिताव- च्छेदकतायास्तद्वयक्तित्वपर्याप्तत्वाभावात् । अत्र पर्याप्तिनिवेशप्रकार- स्सर्वोऽप्यनुसन्ध्येयः। न च भेदस्तादात्म्यसम्बन्धविच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावः। तादात्म्यञ्च भेदविशिष्टान्यत्वमित्यन्योन्याश्रय इति वाच्यम् । स्वप्रतियोगिसामानाधि- करण्यस्वसामानाधिकरस्योभयसम्बन्धेनाभावविशिष्टान्यत्वस्य विवक्षित- त्वात् । तद्वयक्तित्वभावमादाय लक्षणसमन्वयः । न चाभावत्वमपि द्रव्यादि- षटकान्योन्याभाववत्वमेव । अन्योन्याभावश्च तादात्म्यसम्बन्धावच्छि- न्नप्रतियोगिताकाभाव इति तदवस्थ एवान्योन्याश्रय इति वाच्यम् । अभावत्वस्याखण्डोपाधिरूपत्वात् । नाप्यन्यत्वमादायान्योन्याश्रयः भेदत्व- -स्याप्यखरडोपाधित्वादिति दिक् । ताराधर्मस्तत्तद्व्यक्तित्वादिरूप एवेति । तादृशो भेदविशिष्टान्यः नीलो ·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः अपूर्वव्यक्तिनिष्ठतादृशधर्मस्य विशिष्यज्ञातुमशक्यत्वेऽप्येकमात्र- वृत्तिधर्मवादिना सामान्यप्रत्यासत्तितः सुग्रहत्वमेव । अभेदस्य संसर्गतामतेऽप्येतादृशानुगताभेदस्यैव तथात्वमुचितम् । तत्तव्य- क्तित्वावच्छिन्नभेदाभावकूटस्य विशिष्य तथात्वे घटो न नील घट इत्यादौ तद्वयक्तित्वं विभक्त्यर्थः। तस्मिन् स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नाधेयता- सम्बन्धेन नीलरूपप्रकृत्यर्थस्यान्वयः । तस्य च स्वरूपसम्बन्धेन घटेऽन्वयः। तथा च नील वृत्तितद्वत्यक्तित्ववान् घट इत्यन्वयबोधः । सुन्दरः पुत्रो भविष्य- तीत्यत्र पुत्रगततद्वयक्तित्वे व्यवहारस्यादर्शनेन तत्र विभक्तेः शक्तिग्रहाभावेन कथन्तस्य शाब्दबोधविषयतेत्यत पाह -अपूर्वव्यक्तिनिष्ठेत्यादि । विशि- ज्येति । स्वरूपतस्ताहशतव्यक्तित्वस्येत्यर्थः । एकमात्रवृत्तिधम्मस्वादिनेति। भेदविशिष्टान्यत्वधर्मेणेत्यर्थः । सामान्यप्रत्यासत्तीति । सामान्यधर्मरूपा चक्षुषोऽपूर्वतद्वयक्तित्वे प्रत्यासत्तिः सन्निकर्ष इत्यर्थः । चक्षुस्सन्निकृष्टे तद्व्यक्तित्वे यदिदं भेदविशिष्टान्यदिति ज्ञानं तत्प्रकारीभूतभेदविशिष्टान्य- स्त्रम् । सकलतद्वयक्तित्व इति चक्षुषः स्वजन्यज्ञानप्रकारीभूतभेदविशिष्टा- न्यत्वरूपधर्मवत्वस्यापूर्वतद्वयक्तित्वे सन्निकर्षात्। भेदविशिष्टान्यत्वेन ज्ञाय. माने सकलतद्वन्यक्तित्वे विभक्तेः शक्ति ग्रहात् अपूर्वस्यापि शाब्दबोधविषयता- पत्तिरिति बोध्यम् । एतादृशानुगतामेदस्यैवेति । भेदविशिष्टान्यस्यैवेत्यर्थः। तथात्वनिति । संसर्गतात्वमित्यर्थः । विशिष्य तथात्वे इति । तद्वयक्तित्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदाभावत्वेन संसर्गत्वे इत्यर्थः । घटो न नील इत्यादीति । अयं भावः । नीलो घट इत्यत्र यदि तद्वयक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदाभाव एव नीलस्य घटे संसर्गस्तहि नीलो न घट इत्यत्रापि तद्वयक्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदाभावसम्बन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकनीलाभाव एव घटे ना बोध्येत । न तु तत्र तादात्म्यं विभक्त्यर्थः । नीलस्य बृत्तित्वसम्बन्धेन तादात्म्येऽन्वयं कृत्वा नीलवृत्तिता- । ।

·६४ व्युत्पत्तिवादः [ कारके इत्यादिवाक्यजन्यबोधे 'प्रतियोग्यभावान्वयौ च तुल्ययोगक्षेमा- विति न्यायेन तादृशाननुगतसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाननु- गताभावा एव भासेरन् न तु नीलवृत्तिरेकोऽभावः, तथा सति यत्किचित्तादृशाभावतात्पर्येण प्रयुक्तस्य नीलेऽपि न नील इत्यादि- वाक्यस्य प्रामाण्यं स्यात् । इइन्तु बोध्यम् । विशेषणविभक्तरभेदार्थकत्वे घटो न नील इत्यादौ नया नीलाद्यभेदाभाव एव प्रत्याययिष्यते न तु नीलादि- भेदः । याहशसमभिव्याहारस्थले येन सम्बन्धेन यत्र धर्मिणि येन रूपेण यद्वत्त्वं नबसत्त्वे प्रतीयते तादृशस्थले नबा तद्धर्मिणि ताह- शसम्बन्धावच्छिन्नतादृशधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकतदभावबोधस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् । प्रतियोग्यभावान्वयौ चेत्यादेरप्ययमेवार्थः । दात्म्याभाववान् घट इत्याकारको बोधो नमोऽसत्त्वे येन सम्बन्धेन येन रूपेण यद्वत्ता यत्र यादृशसमभिव्या हारात्प्रतीयते सादृशसमभिव्याहारेण नवटितेन तत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्धविच्छिन्न प्रतियोगिताकाभाव एव तत्र प्रतीयते । इत्यर्थ के प्रतियोग्यभावान्बथो तुल्ययोगक्षेमा' वित्यभियुक्तवचनात् । तथा च तद्वयक्तित्वभेदेन तद्वयक्तित्वघटितसम्बन्धस्यापि भेदात् । तत्तत्सम्बन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकामावस्यापि भेदेन नीलेऽपि घटे स्वेतरनीलगततद्वन्य- क्तित्वघटितोक्त सम्बन्धस्याभावेन तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतदभाव- स्य तत्सम्बन्धस्य व्यधिकरणतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्वात्मक- नीलाभावस्य च सत्त्वेन न नील इति प्रयोगापत्तिः। तादात्म्यत्वेन संसर्गत्वे स्वकीयसंयोगेन वह्निमति अन्यदीयसंयोगस्याभावेऽपि संयोगेन वह्निर्नास्तीति यथा न भवति तथा तादात्म्येन नीलो नेति न प्रयोग इति । न च तत्तद्वयक्ति- त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदकूटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्यैकस्यैवाभावस्य संसर्गत्वेन न संसर्गभेदात्तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावभेद इति न नीलेऽपि न नील इति प्रयोगापत्तिः । न च कूटत्वमपेक्षाबुद्धिविषयत्वमेव।

·प्रथमा ] जयाऽजङ्क्तः ६५ एवं च नमो भेदबोधकत्वं न कुत्रापि संभवति । अनीलं घटमानये- त्यादौ घटपदसामानाधिकरण्यानुरोधेनानीलपदस्य नीलभिन्नपर- तया नबो भेदवत्येव लक्षणाया उपगन्तव्यत्वात् । । तच्चापेक्षावुद्धिभेदेन भिन्नं तदवच्छिन्नप्रतियोगिकाभावोऽपि भिन्न एवेति न संसर्गस्यै क्यमिति वाच्यम् । तत्तत्कूटत्वावच्छिन्नाभावस्य समनियतत्वेन समनियताभावस्य चैक्येन संसर्गभेदाभावात् । संसर्गतावच्छेदकीभूततादृशा- भावत्वस्य तद्व्यक्तित्वभेदभिन्नतया तदवच्छिन्नसंसर्गताभिन्नैव स्यादिति न, स्वरूपत एव तादृशाभावस्य संसर्गत्वोपगमात् । संसर्गघटकतद्व्यक्तित्वा- देरनुपस्थितत्वेऽपि न क्षतिरनुपस्थितस्यापि संसर्गत या भानस्वो कारादिति वाच्यम् । बहुषु घटेषु बहुनीलतादात्म्यसत्त्वे बहुघटघटकद्वित्रघटेषु स्वा- नात्मकबहुनीलान्तर्गतद्विवनी लतात्पर्येण नीला घटा इत्यापत्तरित्यलम् । इदन्तु वाध्यमित्या देरयमाशयः। यदि नीलो घट इत्यादौ विशेष- गविभक्तेस्तादात्म्यमर्थस्तर्हि स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतादा- त्म्याभाव एव नोलो न घट इत्यादौ ना बोद्धयेत । प्रतियोग्यभावान्व- यौ तुल्ययोगक्षेमाविति व्युत्पत्तेः । तथा च तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताकाभावरूपभेदबोधकत्वं नञः सकललोकप्रसिद्ध मुच्छिन्नं स्यादिति बोध्यम् । तद्भदतत्तादात्म्याभावयोरैक्येऽपि भेदत्वेन भेदबोधकत्वं न स्या- दिति तात्तर्यम् । न च अनीलं घटमानयेत्यादौ तादात्म्यार्थकविभक्त्यभावेन नो नीलमे- दबोधकत्वमेवेति भेदबोधकत्वन्नोच्छिन्नमित्यत आह-अनीलं घटमानयेत्यादि । घटेन सह सामानाधिकरण्यान्वयानुरोधेनानीलपदस्य नीलभिन्नार्थकत्वं बक्तव्यन्तदर्थञ्च नत्रों भेदवति लक्षणा वक्तव्या । ततश्च भेदमुख्यविशेष- कोपस्थितिजनकत्वमुच्छिन्नमेवेति बोध्यम् । अभेदस्य प्रकारत्वे सम्भवत्यपि ५ ·[ कारके व्युत्पत्तिवादः इदं तु तत्त्वम् । असमस्तनीलो घट इत्यादिस्थलेऽभेदस्य संस- गतोपगमेऽपि गौरवविरहात् तत्र विशेषण विभक्तवृत्तिकल्पनमनुचि- । संसर्गतयैव भानमुचितमित्याह-इदन्तु तत्त्वमित्यादिना। विशेषणविभक्ते- वृत्तिकल्पनमिति । संसर्गताभिन्नत निष्ठविषयताकशाब्दबोधे वृत्तिज्ञानाधी- नतद्विषयकोपस्थितेर्हेतुतयाऽभेदस्य प्रकारतया भानोपगमे विशेषणविभक्त- स्तत्र वृत्तिकल्पनमावश्यकन्तदेव गौरवं संसर्गतया तु श्राकाङ्क्षयैव भानोप- पत्तौ संसर्गतामते तत्र वृत्तिकल्पनं नास्तीति लाघवमिति बोध्यम् । न च संसर्गतामते अभेदसंसर्गकशाब्दबोधस्य नीलस्य घट इत्यादिवाक्यादभा- वायाभेदसंसर्गकशाब्दबोधे प्रथमान्तनीलपदसमभिव्याहृतप्रथमान्तघटपदत्व- रूपाकाङ्क्षाज्ञानस्य कारणत्वं वाच्यम् । प्रकारतामते च ताशकार्यकारण- भावानभ्युपगमेन संसर्गतामते तादृशाकार्यकारणभावो मन्मते वृत्तिकल्प- नमित्युभयोः साम्येन कथं वृत्तिकल्पनमनुचितमिति वाच्यम् । विरुद्ध विभ- क्त्यन्तघटितात् नीलस्य घट इत्यादिवाक्यादभेदप्रकारकबोधवारणाय अभे- दप्रकारकबोधवादिनाऽपि तादृशाकाङ्क्षाज्ञानस्य कारणत्वाभ्युपगमेन तदंशे साम्यात् वृत्तिकल्पनस्य गौरवेणानुचितत्वध्रौव्यात्। न च संसर्गतावा- दिनामपि यत्राभेदे विभक्तेश्शक्तिभ्रमो लक्षणाग्रहो वा तत्राभेदप्रकारक एव बोधस्तैरभ्युपेयः। तथा चान्यत्राभेदसंसर्गकोऽत्राभेदप्रकारको द्विविधो बोध इष्टस्तेषां तादृशोभय बोधस्य नीलस्य घट इत्यादिवाक्याद्वारणाय तत्तद्बोधे आकाङ्क्षाज्ञानस्य कारणत्वे कार्यकारणभावद्वयम् । प्रकारता- वादे चाभेदसंसर्गबोधस्याभावेन अभेदप्रकारक एक एव बोध इत्या-' काङ्क्षाज्ञानस्याभेदप्रकारकबोधस्य च एक एव कार्यकारणभाव इति तदेशे लाघवेन: वृत्तिकल्पनमनाधिक्येन नानुचितम् । किञ्च संसर्गता- वादिमते उक्तयोविविधबोधयोर्योग्यताज्ञानमपि भिन्न भिन्नमभेदसंसर्गक- बोधे अभेदसंसर्गकनीलप्रकारकम् । अभेदप्रकारकबोधे अभेदनिष्टस्वरूप- ·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः तम् । न च यत्राभेदे विशेषण विभक्तेः शक्तिभ्रमः स्वारसिकलक्षणा- ग्रहो वा तत्र सर्पमत एवाभेदप्रकारकबोधस्य नीलो घट इत्यादिवा- क्यादुत्पत्त्या तादृशसमभिव्याहार ज्ञानस्य द्विविधनोधे हेतुताद्वयं कल्पनीयम्, अभेदस्य संसर्गतावादिनेति गौरवम् । एवं तादृशसम- भिव्याहारज्ञानघटितसामण्या भिन्नयोग्यताज्ञानघटितत्वेन द्वविध्य- मिति भिन्नविषयकप्रत्यज्ञादिकं प्रति तादृशशाब्दसामग्रीप्रतिबन्ध- कताया अप्याधिक्यामिति वाच्यम् । अभेदस्य संसर्गतावादिनोक्त- सम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताकम् । तथा च तद्धटितसामग्रथापि भिन्ना । तयोश्च भिन्न विषयकप्रत्यक्षम्प्रति प्रतिबन्धकताद्वयम् । प्रकारतामते च एक एवा- भेदप्रकारको बोधः। योग्यताज्ञानमप्ये कमेवाभेदप्रकारकम् । तद्घटिता एकैव सामग्री । तस्या भिन्नविषयकप्रत्यक्षं प्रति एकैव प्रतिबन्धकतेति प्रतिबध्य- प्रतिबन्धकभावेऽपि लाघवाद त्तिकल्पनं नानुचितमित्याह-ज च यत्रोत्या- दिना वाच्यमित्यन्तेन । यदि च नीलो घट: श्यामो घट इति वाक्यद्वय- जन्यैकाकारकबोधोदयेनाकाङ्क्षाज्ञानस्य दैविध्येन च परस्परजन्यबोधे व्यभिचारवारणाय कार्यतावच्छेदककोटौ कारणानन्तर्यनिवेशस्यावश्यक- त्वेन तदेव जन्यतावच्छेदकमस्तु । विषयतानिवेशश्च मास्तु । स्वोत्तर- शाब्दबोधे नीलो घट इत्याकाङ्क्षाज्ञानं कारणं स्वोत्तरशाब्दबोधे श्याम घट इत्याकाङ्क्षाज्ञानं कारणमितिरीत्यैव कार्यकारणभावो वक्तव्य इति बोधस्य दैविध्येऽपि एक एव कार्यकारणभावः । संसर्गतामतेऽपि अत एव भेदान्वयप्रकरणे पायस्थले व्यभिचारवारणायानयैव रीत्या विषयतामनि- वेश्य एक एव कार्यकारणभावः स्वीकृत इति मन्यसे । तथाऽपि प्रतिबन्ध- कताद्वयं संसर्गतावादिमतेऽवश्यमित्याह-एवमिति । वस्तुतस्तु विषय विशे- षविषयकशाब्दबोधे आकाङ्क्षाज्ञानस्य कारणत्वाभावे विषय विशेषविष- यकशाब्दबोधार्थिनो वाक्यविशेषोच्चारणे एव प्रवृत्तिरिति नियमानुपपत्त्या कार्यतावच्छेदककोटौ विषयतानिवेश आवश्यक एवेति बोध्यम् । उक्त- ·६८ व्युत्पत्तवादः [करके । स्थलेऽपि तत्संसर्गकबोधस्यैवोपगमादिति दिक् । स्तोकं पचति मृदु पचतीत्यादौ विरुद्धविभक्त्यवरुद्धपदोपस्थापितस्यापि स्तोकमृद्वादे- र्धात्वर्थपाकादावभेदान्वयोऽपिव्युत्पत्तिसिद्धः,तदनुरोधेन च द्विती- यान्तपधातुपदयोः समभिव्याहारस्याप्यभेदान्वयबोधौपयिका- काङक्षात्वमुपगम्यते क्रियाविशेषणस्थले च न द्वितीयातिरिक्तवि- भक्तिरुत्पद्यते, क्रियाविशेषणानां कर्मत्वमित्यनुशासनेन तत्र कर्म- । । । स्यलेऽपीति । शक्तिभ्रमलक्षणाग्रहस्थलेऽपीत्यर्थः । तत्संसर्गकेति । अभेद- संसर्गकेत्यर्थः । तथा च न कार्यकारणभावद्वयमिति बोध्यम् । न च विभ- क्तिनिष्ठवृत्तिज्ञानाधीनोपस्थितीयसंसर्गताभिन्न विषयतायाः शाब्दबोधीयप्र. कारताविशेष्यतान्यतरविषयताप्रयोजिकायाः सत्त्वे कस्यचिदिच्छामात्रेण विभक्त्यर्थस्य संसर्गतया भानन्नोचितमिति वाच्यम् । शाब्दबोधे तात्पर्य- ज्ञानस्याऽपि कारणतया तत्संसर्गकबोधस्यैवानादितात्पर्य्यकल्पनात् । वस्तु- तस्तु अभेदप्रकारकबोघस्यैव मेदान्वयप्रारणे सिद्धान्तयिष्यमाणत्वेन प्रकृत- ग्रन्थस्य धूलीप्रक्षेपमात्रत्वात् । द्वितीयान्तपदधातुपदय रिति । अभेदान्वय- बोधे द्वितीयान्तस्तोकादिपदसमभिव्याहृतपचत्यादिपदत्वरूपाकाङ्क्षाज्ञानं कारसामेवं रीत्या कार्यकारणभावो वक्तव्यः । इदमुपलक्षणम् । यादृशयाश- समभिव्याहारादभेदान्वय इष्यते तादृशतादृशसमभिव्याहारस्य कारणत्वं वक्तव्यम् । यथा वेदाः प्रमाणं सोमेन बजेदित्यादौ । क्रियाविशेषणाना- मिति । न च स्तोक पचतीत्यादौ धात्वर्थफलस्य व्यपदेशिवद्भावेन फला- श्रयत्वात् । तादात्म्यफलतावच्छेदकसम्बन्धान्यतरसम्बन्धेन फलाश्रयस्य करित्यनेन कर्मत्वमिति स्वीकारेणैवोपपत्तावपूर्वस्यातिदेशवचनस्य स्वी. कारो व्यर्थः । स्तोर्क तिष्ठतोत्यादौ फलस्यापि धात्वर्थत्वोपगमेन न दोषः। न च तर्हि सकर्मकत्वापातः । स्वार्थफलजनकव्यापारवाचकत्वस्यैव सक- मकत्वादिति वाच्यम् । स्वार्थफलव्यधिकरणब्यापारवाचकत्वं तत् । स्था- ·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः ६६ स्वातिदेशात् । न चैव स्तोकः पाक इत्यादावपि द्वितीयाप्रसङ्गस्त- त्रापि स्तोकादेः क्रियायामेव विशेषणत्वात्। भावकृतां प्रयोगसा- धुत्वमात्रार्थकतया धातुनैव तत्र पाकादिप्रतिपादनादिति वाच्यम्। क्रियापदस्य तत्र सार्थकप्रत्ययान्तधातूपस्थाप्यार्थपरत्वात् । स्तो ना धात्वर्थयोः फलव्यापारयोस्सामानाधिकरण्यादिति वाच्यम् । गौरवात् स्तोकः पच्यत इति स्तोकरूपे कर्मणि लकारापत्तेश्च । वस्तुतस्तु वचन- कल्पनगौरवापेक्षया निरुक्तगौरवस्याल्पत्वम् । लः कर्मणीत्यत्र कत्तृ साह- चर्येण धात्वर्थे भेदान्वयिनि कर्मण्येव लकारो विधीयत इति स्तोकादिकर्मणि लकारापत्तिरपि कर्मत्वातिदेशेऽपि लकारापत्तिवारणस्य प्रकारान्तरेणा- शक्यत्वाच्चेति वैयाकरणमतमेव युक्तम् । क्रियापदस्थेत्यादि । पाक इत्यत्र भावानुशिष्टघञो निरर्थकत्वेन पाकक्रियायास्सार्थकप्रत्ययान्त घातूपस्थाप्यत्वाभावान्न स्तोकः पाक इत्यादी स्तोकस्य कर्मत्वम् । ननु शक्तिमत्वञ्चत्सार्थकत्वं तर्हि करणाधिकरणयोः रागो रङ्ग इत्यादौ घना बोधेन घञ्त्वेन करणाधिकरणनिरूपितशक्तताया "आवश्यकत्वेन घमात्रस्य शक्तिमत्वे न निरर्थकघञोऽप्रसिद्धिः। न चाकर्तरि च कारके संज्ञायामित्यनुशासने संज्ञायामित्युक्त्या संज्ञास्थघञ एव शक्ति- मत्वन्नासंज्ञास्थस्य पाक इत्यादाविति वाच्यम् । भावे घञ् इत्यनुशासनेन घमात्रस्य भावनिरूपितशक्तिमत्वस्य बोधनात् । संज्ञायामित्यस्य को लाभो लब्ध इत्याद्यनुरोधन प्रायिकत्वाच्च । न चाबोधकस्य पाकशब्द- घटकघञो बोधकत्वेन भगवदिच्छा विषयत्वे भगवदिच्छाया अविसम्वा- दित्वानापत्त्या घञमात्रस्य भावबोधकत्वबोधकस्य भावे घञ् इत्यस्याप्रा- माण्यापत्त्या चाबोधकपाकशब्दघटकघभिन्नस्यैव घस्रो भगवदिच्छायां भावे घञ् इति सूत्रे च प्रवेशान्न तत्रत्यघञः शक्तिमत्वरूपसार्थकत्वमिति वाच्यम् । तथा सति स्तोकं स्थीयत इत्यादौ वर्तमानत्वाविवक्षास्थले य ·व्युत्पत्तिवादः [कारके स्थीयत इत्यादौ आख्यातस्यापि वर्तमानत्वार्थकतया सार्थकत्वात्। न च वर्तमानत्वाद्यविवक्षायां द्वितीयानुपपत्तिरिति वाच्यम् । । आख्यातस्तस्यापि विसम्वादित्वभयेन वर्तमानबोधकत्वेनाख्यातविषयक- भगवदिच्छायां लटो वर्तमानबोधकत्वबोधके वर्तमाने लडिति सूत्रे चाप्रा- माण्यभयेनाप्रवेशस्यावश्यकत्वेन शक्तिमत्वरूपसार्थकत्वस्याभावेन क्रिया- विशेषणे कर्मत्वानापत्तिरिति चेत्-मैवम् । एतदभिप्रायेणैवार्थबोधस्वरूप- योग्यताप्रयोजकाकाङ्क्षाशालित्वरूपसार्थकत्वस्य वक्ष्यमाणत्वात् बोधस्व- रूपयोग्यतारूषार्थबोधकताया आकाङ्क्षाविवक्षाद्यभावस्थलेऽपि सत्त्वेन भग- वदिच्छायाः सूत्रस्य च विसम्बादित्वाप्रामाण्ययोरप्रसक्तेः । वर्तमानत्व- प्रकारकस्थितिविशेष्यकबोधं प्रति स्थाधातूत्तरवाख्यातत्वरूपाकाङ्क्षा- ज्ञानं कारणं तादृश्याश्चाकाङ्क्षाया वर्तमानत्वविवक्षास्थल इवाविवक्षा- स्थलेऽपि सत्त्वे नोभयत्राख्यातस्य सार्थकत्वात् । क्रियाविशेषणस्य कर्म- त्वोपपत्तिः । पाक इत्यादौ च घनर्थनिष्ठविषयतानिरूपितधात्वर्थनिष्ठ- विषयताकबोधस्याभावेन तादृशबोधप्रयोजकाकाङ्क्षाया अप्यभावेनार्थव- त्वविरहान्न तत्र कर्मत्वम् । न च तादृशार्थबोधप्रयोजकाकाङ्क्षा या अमा- वेऽपि एकत्वनिष्ठविषयतानिरूपितपाकत्वावच्छिन्नविषयता निरूपकबोध- प्रयोजिका पचपदोत्तरवपदोत्तरसुपदत्वरूपाऽऽकाङ्क्षा तच्छालित्वरूपसा- र्थकत्वं घंञो वर्तेत एवेति वाच्यम् । स्वार्थनिष्ठविषयतानिरूपितप्रकृत्यर्थ- निष्ठविषयताप्रयोजकाकाङ्क्षाशालत्वमेव प्रत्यये सार्थकत्वमित्यस्य स्वी- कारात् । स्वं सार्थकत्वेन विवक्षितः प्रत्ययः प्रकृते घअर्थविषयकबोधस्यैव पाकग्दादभावेन निरुक्तसार्थकत्वस्याभावादिति दिक् । ननु स्तोकं स्थीयत इत्यादिभावाख्यातस्थलेऽपि कर्तृ कर्मभावाब- धकत्वेनाख्यातस्य सार्थकत्वाभावात् । कथं स्तोकस्य कर्मत्वमित्यत आह- वत मानार्थकतयेत्यादि । कर्ताद्यबोधकत्वेऽपि वर्तमानकालबोधकत्वेनैव सार्थ- ·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः वर्तमानत्वादिविवक्षास्थल इव अर्थबोधस्वरूपयोग्यताप्रयोजिका- काङ्क्षाशालित्वेनैव तदविवक्षास्थलेऽपि भावाख्यातस्यार्थवत्त्वात्। केचित्त धातोरिव घबन्तस्यापि पाकादौशक्तिरुपेयते। अन्यथा सुब्विभक्त्यर्थसंख्याकर्मत्वादीनां तत्र पाकादावन्वयार्नुपपत्तेः । प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्व प्रत्ययानामिति व्युत्पत्तेर्धातूनां च कत्वोपपत्तिरिति भावः । ननु वर्तमानकालस्याप्यविवक्षास्थलेऽबोधात् कथं तत्र कर्मत्वमित्यत आह-वत मानत्वादिविवक्षास्थल इवेत्यादि । विव- क्षाया अभावेन बोधाभावेऽपि बोधप्रयोजकाकाङ्क्षाशालित्वेन सार्थकत्वोप- पत्तिरिति भावः । अन्यथेति । घान्तपाकादिशब्दे शक्त्यभाव इत्यर्थः। कर्मत्वादीनामित्यत्र षष्ठयाः पाकादावित्यत्र सप्तम्याश्च विषयतैवार्थ- स्तथा संख्याकर्मत्वनिष्ठविषयतानिरूपितपाकनिष्ठविषयतानिरूपकबोधा- नुपपत्तिरित्यर्थः । न तु प्रतियोगित्वं षष्ठयर्थोऽनुयोगित्वं सप्तम्यर्थः । पाकं पश्येत्यादौ कर्मत्वप्रतियोगिकानुयोगिकशाब्दबोधस्यानुदयात् । धातूनाञ्च सुविभक्त्यप्रकृत्तित्वादिति । पाक इत्यत्र घअन्तस्यैव सुब्विभक्तिप्रकृति- त्वादिति भावः। सुप्पदं पाकोऽस्तीत्यत्रत्यतिङोऽप्युपलक्षणम् । तदर्थस्यापि प्रथमाविभक्तिप्रकृत्यर्थे एवान्वयात् । तत्प्रकृतित्वञ्च तनिष्ठविधेयता- निरूपितोद्देश्यताश्रयत्वम् । प्रकृत्यर्थत्वञ्च न प्रकृतिनिष्ठवृत्तिनिरूपकत्वं कृदन्तपाठकपाठकादिरूपा या सुब्विभक्ति प्रकृतिस्तत्र वृत्तिविरहेण प्रकृत्य- प्रिसिद्धस्तद्घटकप्रत्ययनिष्ठवृत्तिमादाय समन्वये तु धातुनिष्ठवृत्तिनिरू- पकधात्वर्थेऽपि प्रकृत्यर्थत्वापत्तेश्च । किन्तु प्रकृतिविशिष्ट वृत्तिनिरूपकत्व- मेव तत् । वैशिष्ट व्यञ्च स्वपर्याप्तत्वस्वचरमावयवपर्याप्तत्वान्यतरसम्ब- न्धेन । पाचकादिघटकधातुनिष्ठवृत्तौ वैशिष्टयविरहान्न दोषः । क्विबन्तस्थले प्रातिपदिकसंज्ञासमये क्विपोऽप्यनुसन्धानेन क्विवन्ते एवोद्देश्यतायास्सत्त्वेन तस्यैव प्रकृतित्वेन धातुनिष्ठवृत्तेस्तत्पर्याप्तत्वाभावेन न धात्वर्थस्य सुम्प्र- ·७२ व्युत्पत्तिवादः [कारके सुब्विभक्त्यप्रकृतित्वात् प्रकृत्येकदेशार्थेऽपि प्रत्ययान्वयोपगमे पचन्तं पश्यतीत्यादितः पचमानं पश्यतीत्यादितश्च पाकादौ द्वितीया धर्थकर्मत्वाद्यन्वयबोधप्रसङ्गात् । एकत्र विशेषणतयोपस्थितस्या- कृत्यर्थत्वम् । न च घञन्तपाकादिशब्द इव कृदन्तपाचका दिशब्देऽपि वृत्तिः किन्नोपेयते, कर्तरि कृदितिशास्त्रातिक्रमस्तु भावे घञ् इति शास्त्राति- क्रमेण तुल्य इति वाच्यम् । पचतीत्याद्यर्थ पचादिधातौ शक्तेः क्लृप्ततया पाचक इत्यत्र एबुलमात्रे एव शक्तिकल्पनयोपपत्तौ अनन्तपाचकपाठकादि. वृत्त्यानुपूर्व्यवच्छिन्ने शक्तिकल्पनायां गौरवात्, कर्तरि कृदित्यनुशासनविरो- धाच्च । घनन्तपाकादिशब्दे च भावे धात्वर्थे एव घञो विधानेन भावस्य च धातुत एव लाभादनन्यलभ्यस्यैव शब्दार्थत्वमिति न्यायविरोधात्, धात्व- तिरिक्तशाब्दानुभवविरोधाच्च । शास्त्रस्यापूर्वशक्तिग्रहे तात्पर्याभावात्। घञि शक्त्यभावेऽपि शास्त्रविरोधाभावात् । ननु प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोध- कत्वम्प्रत्ययानामिति नियमेन प्रकृत्यर्थपदेन प्रकृत्येकदेशार्थोऽपि गृह्यत इति पाक इत्यादौ धात्वर्थेऽप्यन्वयेन नियमानुपपत्तिरित्याह-प्रकन्येकदेशार्थेऽपी- त्यादि । सिद्धान्ते धात्वर्थस्य सुपप्रकृत्यर्थत्वाभावेन दोषाभावात् । एकत्र विशेषणतयोपस्थितस्येत्यादि । पचन्तं पश्यति पचमानं पश्यतीत्यादौ लडर्थ- विशेषणतयोपस्थितस्य पाकस्यान्यत्र विभक्त्यर्थकर्मत्वादौ विशेषणतयान्वयो न स्यादिति न प्रकृत्येक देशान्वये दोष इति भावः । यथा घटो जाति- रित्यादौ घटविशेषणतयोपस्थितस्य घटत्वस्य जातावभेदेन नान्वयः । नन्विदं न युक्तम् । पचतृपचमानेति कृदन्ते शक्तिविरहेण न शत्राद्यर्थ- कतृ विशेषणतया प्रकृत्यर्थपाकस्योपस्थितिः। किन्तु विशेष्यतयैव पाकस्यो- पस्थितिरिति न तस्य कर्मत्वादावन्वये व्युत्पत्तिविरोधः । घटो जातिरित्यादौ तु घटत्वविशिष्टे घटे शक्तिसद्भावाद्युक्तमेव घटत्वविशेषणतयोपस्थिति- रिति चेत्-न । विशेषणतयेत्यत्र विशेषणता शाब्दबोधीयप्रकारता तृतीयार्थः ·७३ प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः न्यत्र विशेषणत्वेनान्वयस्याव्युत्पन्नतया तत्र प्रत्ययार्थविशेषणपाका- देर्न कमत्वे विशेषणतयान्वय इति चेत्-तथापि पाकादिविशेषण- तया सुबर्थसंख्याया अन्वयसम्भवात् । यत्र पाककर्तादेर्द्वित्वा दिकं बाधितं पाकादेश्च तदबाधितं तत्र पचन्तौ पश्यति पचमानौ पश्यतीत्यादिप्रयोगप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात् । धातूपस्थाप्यार्थे सुबर्थान्वयबोधं प्रति तत्तद्धातूत्तरप्रत्ययमिककिंचिदर्थपरत्वज्ञा- नस्य प्रतिबन्धकतामुपगम्यैतादृशातिप्रसङ्गवारणे च गौरवात् ।। एवं शोभनं पचनमित्यादौ धातुमात्र ण पाकाद्युपस्थितौ च तत्र प्रयोजकत्वम् । तस्योपस्थितस्येत्यस्यार्थे उपस्थितिविषयत्वेऽन्वयस्तथा चैक- निष्ठविशेष्यतानिरूपितरकारताप्रयोजकोपस्थिति विषयत्ववतोऽन्यनिष्ठविशे- ष्यतानिरूपितप्रकारताश्रयत्वनेत्यर्थः। तथा च शत्राद्यर्थनिष्ठविशेष्यता- निरूपितप्रकारताप्रयोजकोपस्थितिविषयत्ववतः पाकस्य विभक्त्यर्थकर्मत्व- निष्ठविशेष्यतानिरूपितशाब्दबोधीयप्रकारताश्रयत्वन्न स्यादिति तात्पर्यम् । सकृदुच्चरितस्सकृदेवार्थम्बोधयतोति न्यायादिति भावः । उभयत्रान्वयबोधे श्राकाङ्क्षाविरहाच्च । धर्मिपारतन्त्र्येण परं घटो नास्तीत्यादावभावे तथा- विधस्य घटत्वस्यान्वयः । तत्र तादृशान्वयवोधप्रयोजकाकाङ्क्षायाः कल्प- नात् । तथाऽपीति । विशेषणतयान्यत्रान्वयस्याव्युत्पन्नतया दोषाभावे ऽपी- त्यर्थः। तत्रान्यस्यान्वये बाधकाभावाद्दोषमाह-पाकादिविशेषणतयेत्यादि । धातूपस्थाप्येत्यादि । राजद्वयसम्बन्ध्येकपुरुषतात्पर्येण राजपदार्थे द्वित्वान्वये राजपुरुषाविति प्रयोगापत्तिस्तु न तत्पदार्थधाम्मिकसुबर्थान्वये तत्पदार्थान्वि- तार्थबोधकतव्यवहितोत्तरसुपभिन्नपदधम्मिकार्थपरत्वज्ञानम्प्रतिबन्धकमित्य- स्य कल्पनात् । घटपटावित्यादिद्वन्दुस्थले द्वन्द्वघटकसर्वपदार्थे संख्यान्वय- सिद्धये तत्पदार्थान्वितार्थबोधकत्वम्पदे विशेषणम् । अर्द्धपिप्पल्यावित्यादौ ।

·[ कारके ७४ व्युत्पत्तिवादः शोभनाद्यभेदान्वयबोधानुपपत्तिः विशेषण विभक्तिसजातीयविभ- क्तिप्रकृत्यनुपस्थाप्यत्वात् । प्रकृत्येकदेशसाधारणताहशविभक्तिप्र- कृतित्वस्य प्रयोजकत्वे तत्र ल्युडादेरधिकरणपरत्वेऽपि तथाविधा- न्वयबोधापत्तेः । कस्यचित्प्रतिबन्धकता कल्पयित्वा तद्वारणे च गौरवात् । न चैवमुपकुम्भार्द्धपिप्पल्यादिरूपपूर्वपदार्थप्रधानसमा- सपदात्कुम्भसमीपपिप्पल्यर्द्धादौ विभक्त्यर्थान्वयस्य प्रातिपदिका- न्तरार्थाभेदान्वयस्य चानुपपत्तिः । पूर्वपदस्य समासोत्तरविभक्तथ- प्रकृतित्वादिति वाच्यम् । तदनुरोधेनैव तत्र कुम्भपिप्पल्यादिपढ़ा- नामेव कुम्भसमीपपिप्पल्य‘दौ लक्षणायाः पूर्वपदस्य तात्पर्यग्रह- मात्रोपयोगितायाश्च स्वीकारात् । वस्तुतस्तु तत्रोत्तरपदार्थविशेषितपूर्वपदार्थसमीपार्द्धादौ प्रत्य- यार्थान्वयबोधे ताशसमस्तपदप्रत्ययपदयोरव्यवहितपूर्वापरी- भावोप्याकाङ्क्षा । एवं तत्र प्रातिपदिकान्तरार्थाऽभेदान्वयबोधे स. मानविभक्तिकयोस्तादृशसमस्तपदपदान्तरयोश्च समभिव्याहारो- प्याकाङ्क्षा । तथा सत्यतिप्रसङ्गविरहात् । धात्वर्थपाकादौ प्रत्य- यार्थान्वयबोधे प्रादिपदिकान्तरार्थाभेदान्वयबोधे च ल्युड्यना- पूर्वपदार्थप्रधानसमासे पूर्वपदार्थे संख्यान्वयानुपपत्तिस्तु न तत्रोत्तरपदस्यैव विशिष्टार्थे लक्षणायाः पूर्वपदस्य तात्पर्य्यग्राहकत्वस्य च कल्पनात् । वस्तु- तस्त्वित्यादिकल्पे पूर्वपदार्थप्रधानसमासघटक भिन्नत्वस्यापि पदे निवेशनी- यत्वाच्च । एवमित्यस्य भावानु शिष्टल्युडन्तसमुदाये शक्त्यकल्पन इत्यर्थः । कस्यचित्पतिबन्धकताल्पयित्वेति । घात्वर्थे शोभनाद्यभेदान्वयबोधे धातू- त्तरवर्ति प्रत्ययम्मिकार्थपरत्वज्ञानस्य प्रतिबन्धकत्वमित्यर्थः । न चैवं शोभनम्पचतीत्यादौ पाके शोभनान्वयानापत्तिरिति वाच्यम् । द्वितीयान्त- भिन्नपदप्रतिपाद्यशोभनेत्यादि निवेशात् । न चैवमिति। प्रकृत्येक देशार्थे विभ- ·प्रथमा] जयाऽलङ्कतः द्यन्तसमुदायप्रत्यययोरव्यवहित पूर्वापरीभावस्य समानविभक्ति- कयोस्तादृशसमुदायपदपदान्तरयोः समभिव्याहारस्य चाकाङ्क्षा- त्वोपगमे दर्शिताधिकरणाथकल्युट्प्रत्यय स्थलीयातिप्रसङ्गस्य दु. रुद्धरतया न तत्सम्भवः । अथ घबन्तसमुदायस्य पाकाद्यर्थक- त्वे घबन्तसमुदायस्य संयोगविभागत्वादिविशिष्टावाचकत्वं व्यु- त्पाद्य संयोगविभागादिपदानां नैमित्तिकसंज्ञात्वनिराकरणं दी-- धितिकृतां विरुद्धमिति चेत्का क्षतिः । न हि कस्य चिद्ग्रन्थ- कृतो विपरीतलेखनं युक्तिबलाद्वस्तुसिद्धौ बाधकम् । एवं च यत्र धातुमात्रस्यैव पाकादौ तात्पर्य तत्र तद्विशेषणवाचकपदाद्वितीयैव यत्र तु कृदन्तसमुदायस्य पाकादौ तात्पर्य तत्र ताशपदं तथा विध- कृदन्तसमुदायसमानावभक्तिकमेव । तदुक्तं कातन्त्रपरिशिष्टकृता- "कथं स्तोकः पाकः कृदन्तविशेषणत्वात् । धात्वर्थंकाधिकरण्ये तु क्त्यर्थानन्वये शोभनाद्यभेदान्वये चेत्यर्थः। नैमित्तिक पज्ञात्वनिराकरणमिति । जात्यवच्छिन्ननिरूपितशक्तिमती संज्ञा नैमित्तिकसंज्ञति तद्भावः । विरुद्ध- मिति । तत्र शक्तेः स्वीकारादिति भावः । एवञ्चेति । घान्तपाकादि- शब्दस्यापि पूर्वोक्तयुक्त्या पाकादौ शक्ते सिद्धौ इत्यर्थः । यत्र धातमात्रस्यैव पाकादावित्यादि । न च धातुमात्रस्य पाकादौ तात्पर्ये सुबर्थसंख्याकर्मत्वा- देरन्वयापत्तिः। पाकस्य प्रकृत्यर्थत्वाभावात् । घअन्तस्य पाकादो तात्पर्ये विभक्त्यर्थान्वयोपपत्तावपि द्वितीयान्तत्वानुपपत्तिरुभयोस्तत्र तात्पर्येऽन्वय- बोधानुपपत्तिरिति वाच्यम् । । यत्र धातुमात्रस्यैव पाकादौ तात्यय्य तत्र विभक्त्यर्थस्याविवक्ष वात एव द्वितीयान्तपदसमभिव्याहारे प्रथमान्त एव पाकशब्दः । यत्र विभक्त्यर्थस्य विवक्षा तत्र घअन्तस्यैव पाकादौ तात्पर्यम् । तत्र घान्तसमानविभक्तिकमेव स्त.कादिपदमिति व्यवस्था । धास्वथै काधि- करण्ये स्विति । धातुजन्यबोधविषयत्वेन तात्पय्येविषयीभूतक्रियाविशेषणानां ·व्युत्पत्तिवादः [कारके स्तोकमोदनस्य पाक इति स्यादेवेति वदन्ति । तदर्थकपदोत्तर- विभक्त्या संख्याबोधनेऽभेदसंसर्गावच्छिन्नप्रकारताभिन्नतदर्थ- कर्मत्वं घअन्तसमुदायजन्यबोधविषयत्वेन तात्पर्याविषयीभूत क्रियाविशेषण- वाचकपदानां घान्तसमानवचनत्वमिति सिद्धान्तः । तदर्थकपदोत्तरविभक्त्येति । नीलो घटावित्यादौ नीलपदोत्तरविभ- क्त्या न द्वित्वं नीले प्रतीयते । नीलेऽभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारता भिन्न- विषयताया असत्त्वात् । घटपदोत्तरविभक्त्या तु घटे द्वित्वम्प्रतीयत एव घटेऽभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताभिन्नायाः घटत्वावच्छिन्नविशेष्यतायास्स- त्वात् । राज्ञः पुरुषः नीलस्येदमित्यादौ राज्ञि नीले च राजपदोत्तरविभक्त्या नीलपदोत्तरविभक्त्या च संख्या प्रतीयते तत्यप्रकारताया अभेदसम्बन्धा- वच्छिन्नत्वाभावात् । ननु नीलो घट इत्यादौ नीलघटयोरभेदात् अभेदसम्बन्धा- वच्छिन्नप्रकारताभिन्नघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताया नीलनिष्ठत्वात् । किंञ्च नीलत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितायास्तादृश्या अपि नीले सत्त्वात् कथन्न नीले नीलपदोत्तरसंख्या प्रतीयते। किञ्च नीलो घटः नीलस्य रूपमिति वाक्यद्वयजन्यसमूहालम्बनबोधे नोलपदोत्तरसुविभक्त्या नीले संख्याप्रत्य- यस्स्यात् । तत्र भेदसम्वन्धावच्छिन्नप्रकारताया अपि सत्त्वादिति चेत्- अत्रोच्यते । तद्धर्मावच्छिन्नबोधकतत्सदोत्तरविभक्तिप्रयोज्यसंख्यानिष्ठप्रका- रतानिरूपिततद्धविच्छिन्नतन्निष्ठविशेष्यताकशाब्दबोधे तद्धर्मावच्छिन्नबो- धकतत्पदप्रयोज्याभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताभिन्नविषयतानिरूपकशाब्द सामग्रीप्रयोजिकेत्युच्यते । नीलनिष्ठाया अपि घटत्वावच्छिन्नविशेष्यताया नील त्वावच्छिन्नत्वविरहात् । नीलत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपिताया अपि तन्नि- ष्ठविशेष्यताया नीलत्वावच्छिन्नत्वविरहात् । समूहालम्बनस्थले षष्ठ्यन्तप- दप्रयोन्यायास्तस्याः प्रथमान्तनील पदप्रयोज्यत्वा भावानोक्तस्थलद्वये दोषः। वेदाः प्रमाणं, सम्पन्नो व्रीहिरित्यादौ प्रमाणत्वे व्रीहित्वे च विशेषणवाचकप- ·७७ प्रथमा] ज्याऽलङ्कृतः विषयताशालिशाब्दबोधसामग्री अपेक्षिता । तादृशश्च बोधस्तदर्थ- विशेष्यकस्तदनिरूपितभेदान्वयविषयकश्च नीलो घटावित्यादौच विशेष्यवाचकपढ़ोत्तरविभक्त्यैव द्वित्वादिकं प्रत्याय्यते । एवं च क्रियाविशेषणवाचकपदोत्तरविभक्या अबाधितयोरपि द्वित्व- बहुत्वयोः प्रत्यायनासम्भवात्ताशपदोत्तरमौत्सर्गिकमेकवचनमेव भावाख्यातस्थलवदित्यवधेयम्। अभदान्वयबोधश्च विरूपोपस्थित- दोत्तरविभक्त्या जायमाने संख्याबोध निरुक्त कार्यतावच्छेदकानाक्रान्ततया निरुक्तकारण विरहेऽपि न क्षतिः । यदि च स्वाश्रयाश्रयत्वसम्बन्धेन प्रमा- णत्वावच्छिन्ने ब्रीहित्वावच्छिन्ने एव संख्यान्वयस्सिद्धान्तस्तहिं कार्यता- वच्छेदककोटौ प्रकारतायाम्पर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्नत्वं तत्र व्यभिचार- वारणाय निवेश्यम् । तादृशश्चेति । अभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताभिन्न- तन्निष्ठविषयतानिरूपकः पूर्वोक्त इति बोध्यम् । द्वित्वादिकम्प्रत्याय्यत इति । तद्बोधप्रयोजकनिरुक्तकारणसत्त्वात् । न तु विशेषणवाचकपदोत्तरं विभक्त्या तद्बोधप्रयोजकनिरुक्तकारणाभावात् । एवञ्चति । निरुक्त कार्यकारणभावस्यावश्यकत्वे चेत्यर्थः। प्रत्यायना- सम्भवादिति । निरुक्तकारण विरहादिति भावः । श्रौत्पर्गिकमेकवचन मिति । संख्याबोधासम्भवेन प्रयोगसाधुत्वस्य तेनाप्युपपत्ते रिति भावः । भावाख्या- तस्थल वदिति । तत्र यथा साधुत्वमात्रार्थमेवाख्यातैकवचनप्रयोगस्तद्वत्- क्रियाविशेषणवाचकपदोत्तरमपीत्यर्थः । वैयाकरणास्तु 'फलव्यापारयोर्धातुरिति भूषणोक्तदिशा धातुमात्रस्य फलविशिष्टव्यापारे शक्तिः। न च सर्वेषां धातूनां तर्हि फलवाचकत्वेन सक- मकत्वापत्तिरिति वाच्यम् । फलव्यधिकरणव्यापारवाचकत्वं सकर्मकत्वं फलसमानाधिकरणब्यापारवाचकत्वमकर्मकत्वमिति स्वीकारेणादोषात् । तादात्म्यफलतावच्छेदकान्यतरसम्बन्धेन फलाश्रयस्य कर्तुरित्यनेन कर्मत्व- -- ·७८ व्युत्पत्तिवादः [ कारके योरेवेति व्युत्पत्तिः घटो घटः, दण्डवान दण्डवान्, पाकं पचतीत्यादी घटत्वदण्डवत्वपाकत्वाद्यवच्छिन्ने तत्तद्रूपावच्छिन्नस्य तथाविधान्वय- तथा च स्तोक पचतीत्यादौ विक्लित्यादेस्तादात्म्येन फलाश्रयत्वेन कर्म- त्वात्तत्राभेदेन विशेषणवाचकस्तोकादिपदाद्वितीया तत्कलि तमेव क्रिया- विशेषणानाकर्मत्वम् । तत्र क्रियापदं क्रियते इति व्युत्पत्त्या फलपरम् । न च कर्तुरिति कर्मत्वे तद्रूपे कर्मणि लकारापत्त्या स्तोकः पच्यत इत्या- पत्तिरिति वाच्यम् । कतृ साहचर्याकर्मणो भेदेन धात्वान्वितस्यैव लका- रादिप्रत्ययविधायकशास्त्रे ग्रहणेनादोषात् । अत एव स्तोकं पाक इत्यादौ षष्ठ्यपि न । न च 'मन्दम्वहति पवन' इत्यादौ व्यापारेऽभेदान्वयिमन्दस्य कर्मत्वानापच्या अपूर्वमेव कर्मत्वबोधकम्वचनं क्रियापदञ्च धात्वर्थमात्र- परमिति वाच्यम् । व्यापारे मन्दतायां तजन्यफलस्यापि मन्दत्वसत्त्वात्त- त्रापि फले एव मन्दान्वयात् । न च कर्मपदस्यान्यतरसम्बन्धघटितोक्तार्थ- कत्वे कर्मणि द्वितीयेत्यस्य गुर्वर्थबोधकत्वापत्तिः। विभक्तिशक्यतावच्छे- दके गौरवापत्तिश्चेति वाच्यम् । कर्मत्वशक्तिमत्त्वेनैव कर्मपदशक्य- त्वादिति वदन्ति । पूर्वमभेदान्वये प्रातिपदिकार्थे स्वसमानविभक्तिकेनेत्यादिनियममुक्त्वा तत्प्रयोजिकां प्रथमान्तनीलादिपदसमभिव्याहतप्रथमान्तघटपंदत्वादिरूपा- माकाङ्क्षाञ्चोक्त्वेदानीमपरस्तत्र नियम उच्यते-भेदान्वयबोधश्चेत्या- दिना। विरूपोपस्थितयोरेवेति। ननु एकव्यक्तरेवाभेदान्वयात् द्विवचनमनुप- पन्नमिति चेत्-न । विरूपाभ्यां विभिन्नरूपाभ्यामुपस्थितो याभ्यां तौ विरूपो- पस्थितौ तयोर्विरूपोपस्थितयोरित्यर्थः। इदञ्चाध्याहृतस्य पदयोरित्यस्य विशेषणम् । तत्रत्यषष्ठ्यर्थजन्यत्वस्य बोधेऽन्वयः। तथा च भिन्नरूपेणो- पस्थापकपदजन्य एवाभेदान्वयबोध इति नियमाकार इति पदे द्वित्वा- न्वयेनानुपपत्त्यभावात् । न चैवं नीलो घटः घटो घट इति वाक्यद्वय- ·प्रथमा जयाऽलङ्कृतः बोधानुयात् । अथ तत्प्रयोजकसमान विभक्तिकत्वादेः सत्त्वात्कर्थ न तादृशान्वयबोधः? अत्राहुः । यादृशं फलं कचित्प्रसिद्धथति ताशस्यैवापत्तिः स- म्भवति क्लृप्तसामग्रीबलात् । यादृशं च सर्वथैवाप्रसिद्धं तादृशस्य चापादकाप्रसिद्धरापत्तिरशक्यैवेति घटत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यताका- भेदसंसर्गकघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारकशाब्दबोधस्थ क्वचिदप्यनु- दयात्कथं तदापत्तिः । अथ घटो नीलघटः दण्डवान् रक्तदण्डवा- जन्योऽपि घटत्वावच्छिन्नप्रकारताविशेष्यतानिरूपिताभेदनिष्ठसंसर्गतानिरू- पकस्समूहालम्बनात्मको बोधो नियमाक्रान्तत्वेन साधुस्स्यादिति वाच्यम् । भावे क्तः त्रिरूपे विभिन्नप्रकारिके ये उपस्थिते उपस्थिती इत्यर्थस्तत्प्रयोज्या या प्रकारताविशेष्यतारूपा विषयता तन्निरूपक एव योऽभेदस्तद्विषयकबोध इत्यर्थः । उपस्थितेः प्रयोज्यत्वसम्बन्धेन षष्ठ्यर्थविषयतायामन्वयस्तस्य निरूपकत्वसम्बन्धेनाभेदेऽन्वयः। उपस्थितिविषयताविशिष्टवाभेदनिष्ठा शा- ब्द बोधी या संसर्गता । वैशिष्ट्यञ्च स्वावच्छेदकधर्मेतरधर्मावच्छिन्न- विषयताप्रयोज्यविशेष्यतानिरूपितत्वस्वप्रयोज्यप्रकारतानिरूपितत्वोभयसम्ब- न्धन निरुक्तसमूहालम्बनीयाभेदनिष्ठाया निरुक्तसंसर्गताभिन्नत्वेन तद्बोधस्य नियमाक्रान्तत्वेनासाधुत्वात् । तत्प्रयोजकेति । अभेदान्वयबोधप्रयोजकेत्यर्थो न तु समानधर्मा- वच्छिन्नप्रकारताविशेष्यताकाभेदान्वयप्रयोजकेत्यर्थः । तादृशबोधस्या- प्रसिद्धत्वेन तत्प्रयोजकस्याप्यप्रसिद्धः । यादृश' फलमिति । यद्धविच्छिन्न फलमित्यर्थः । तादृशस्यैवेति । तद्धर्मावच्छिन्नस्यैवेत्यर्थः। क्वचिदप्यनु- दयादिति । तथा च तद्धावच्छिन्नकार्यतानिरूपिताकारणताश्रयस्या- प्रसिद्धथा नापत्तिसम्भवः। कतिपयकारणाधिकरणे कार्याभावप्रयोजक- जिज्ञासाया एवापत्तिपदार्थत्वात् । घटो नीलघट इत्यादि । अत्र नीलत्वा- । ।

·व्युत्पत्तिवादः [ कारके नित्यादौ तादृशशाब्दबोधस्य प्रसिद्धिः । विधेयकोटावधिकाव- गाहिनः शाब्दबोधस्य नवीनैः स्वीकारादिति चेतहि घटायंशे विशेषणतावच्छेदकविधया नीलादिभाननियामकनीलाद्युपस्थि- देरधिकस्य भानेऽपि घटत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छिन्नविशे- ध्यतानिरूपकशाब्दबुद्धित्वस्य सत्त्वात्तदवच्छिन्नकार्यकारणस्य घटत्वा- वच्छिन्नीपस्थितेः प्रथमान्तघट पदसमभिव्याहृतप्रथमान्तघटपदस्वरूपाकाङ्- क्षायास्तात्पर्यस्य च घटो घट इत्यत्रापि सत्त्वादिति भावः। विधेयकोटावधिकाबगाहिन इति। विधेयघटकतयाऽखिमद्देश्यं तदित- रञ्चावगाहिन इत्यर्थः । उद्देश्यस्य प्रथमावगतत्वेन तस्यापूर्वबोध्यत्वरूप- विधेयत्वासम्भवेन विधयतयोद्देश्यावगाही शाब्दबोधो न सम्भवतीति प्राचा- मभिमतम् । घटत्वेनावगतेऽपि घटो न लघटो न वेति सन्देहस्य सर्वानुभवसिद्धतया नीलघटार्थिनस्तत्र प्रवृत्तिन्न स्यादिति तादृशप्रवृत्तिसिद्धयर्थ प्रकृतसन्देहोच्छे- दाय घटो नील बट इति बोधोऽवश्यमभ्युपेयः । तथा च अगत्या कस्यचिदं- शस्यापूर्वत्वे तद्विशिष्टः पूर्वमवगतोऽप्यपूर्व एवेति वक्तव्य एवेत्युद्देश्यस्या- पूर्वधर्मविशिष्टस्य विधेयतयाऽवगाहो बोधे स्वीकरणीय एवेति नधानाभि- प्रायः । तथा च नीलघटो घट इत्यादौ घटत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित- घटत्वावच्छिन्नविशेष्यताकः शाब्दबोधः प्रसिद्धः । तस्य घटत्वाद्युपस्थित्या- दिकारणमपि प्रसिद्धन्तस्य घटो घट इत्यादावपि सत्त्वेन तादृशो बोधः स्यादिति भावः । विशेषणतावच्छेदकविधयेत्यादि । अयम्भावः । तस्य बोधस्य यथा घटत्वोपस्थित्या दिः कारणं तथा नीलाद्युपस्थितिर पि कारणम्। कारणकूटस्यैव च कार्योत्पादकत्वेन घटोपस्थितेस्सत्त्वेऽनि नोलोपस्थित्या- देरसत्त्वान्नापत्तिरिति दिक् । नन्विदं न युक्तम् । प्रसिद्ध व्यक्तस्तु नापत्तिस्सम्भवति । तस्या अन्यत्रो- त्पत्त्यसम्भवात् । अपि तु प्रसिद्धो यो धर्मस्तदवच्छिन्न कार्यतानिरूपित- ·प्रथमा ] जयाऽजङ्क्तः तितात्पर्यज्ञानविशेषादिघटितैव सामग्रो घटत्वावच्छिन्नविशेष्य- कनीलघटत्वाचवच्छिन्नाभेदान्वयबोधप्रयोजिका तदभावादेव घटो घट इत्यादिषु न तादृशशाब्दबोधापत्तिरिति केचित् -तन्न । द्रव्यत्वादौ धर्मितावच्छेदकतासंसर्गेण प्रसिद्धस्य शुद्धघटत्वाद्य- वज्छिन्नप्रकारकाभेदान्वयबोधस्य घटत्वादावापत्तिसंभवात् । न च तत्रापादकाभावः, तात्पर्यज्ञानविशेषादिघटिताया धर्मिताव- कारणताश्रयबलात् तद्धर्मावनिकाय्यस्यापत्तिर्भवति । तथा च घटत्वाव- च्छिन्नप्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताशालिशान्दबुद्धित्वावच्छिन्न' प्रति कारणता नीलोपस्थित्यामंभिचारेण न सम्भवति । अपि तु प्रथमान्त- घटपदसमभिव्याहतप्रथमान्तघटपदत्वादिरूपाकाङ्क्षाशानादेरेव तबलात् । घटो घट इत्यादौ तादृशधर्मावच्छिन्न कार्यागादनेऽकारणीभूताया नीलाधु- पस्थितेविरहस्याकिञ्चित्करत्वादिति चेत्-अत्रोच्यते । सामान्यस्य निर्वि- शेषस्याभावेन सामान्यधर्मावच्छिन्ने कार्ये जननीये विशेषधविच्छिन्न- कार्योत्पादकसामग्र्या अपेक्षितत्वमित्यस्य वक्तव्यतया घटत्वावच्छिन्न- प्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपकशाब्दबुद्धित्वरूपसामान्यध विच्छिन्नकार्योत्पत्तौ नीलघटत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितघटत्वावच्छि- नविशेष्यताशालिशाब्दबुद्धित्वरूपविशेषधावच्छिन्न कार्योत्लादिकाया नो- लाद्युपस्थितिघटितसामग्या अपेक्षितत्वेन नीलाद्युपस्थितेरवश्यापेक्षणी- यत्वान्नानुपपत्तिः । किञ्च शुद्धघटत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितघटत्वा- वच्छिन्न विशेष्यताकशाब्दबोधस्याभाव एवापि तु नीलघटत्वाद्यवच्छिन्नप्र- कारताकनिरूपितघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताक एवेति न शुद्धघटत्वावच्छिन्न- प्रकारताकनिरुक्तशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति कस्यापि कारणता किन्तु नीलघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारताकनिरुक्तधर्मावच्छिन्नं प्रत्येव । तथा च घटत्वावच्छिन्नप्रकारताघटितोक्तधर्मावच्छिन्नसत्त्वं नीलघटत्वावच्छिन्न- ६ ·[कारके ८२ व्युत्पत्तिवादः च्छेदकतया द्रव्यत्वादौ तदुत्पाद नियामकसामथ्या एवापादक- त्वात्। न च धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन द्रव्यत्वादौ तादृशान्वयबो- धोत्पत्तिप्रयोजिका द्रव्यपदजन्यद्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यकोपस्थि- तितदवच्छिन्नविशेष्यकयोग्यताज्ञानादिघटितसामग्येव । धर्मि- तावच्छेदकतायास्तत्कार्यतावच्छेदकताविरहेऽपि द्रव्यत्वादिनि- ष्ठायास्तत्कार्यतावच्छेदकधर्मघटकत्वात् ताशसामथ्याश्चात्मनि- ष्ठप्रत्यासत्त्या द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यकघटत्वाद्यवच्छिन्नाद्य- भेदबुद्धित्वरूपस्वीयकार्यतावच्छेदकावच्छिन्नोत्पत्तेरेव व्याप्यत- । प्रकारताकनिरुका कार्य प्रति या नीलाद्युपस्थितिघटिता सामग्री तत्प्रयोज्य- मेव वक्तव्यम् । तईि नो लाद्युपस्थित्यभावे तत्सत्वस्य न प्रसङ्गः । दव्य त्वादावित्यादि । अयं भावः । द्रव्यं घट इत्यादौ यो द्रव्यत्वावच्छिन्न- विशेष्यतानिरूपितघटत्वावच्छिन्नप्रकारताक: शाब्दबोधः सोऽभेदसम्बन्धा- वच्छिन्नवटवावच्छिन्नप्रकारताकः धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन द्रव्यत्वे प्रसिद्धश्च । तादृशस्याभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताकशाब्दबोधस्य धम्मिता- वच्छेदकतासम्बन्धेन घटो घट इत्यादौ घटत्वे आपत्तिस्सम्भवति । आपाद- कोऽपि द्रव्यं घट इत्यादौ द्रव्यत्वे धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधो- त्पादकं यदभेदसम्बन्वावच्छिन्नघटत्वावच्छिन्नप्रकारताकं योग्यताशानं घटत्वा- वच्छिन्न प्रकारताकबोधजननेच्छयोच्चरितत्वरूपतात्पर्य्यज्ञानं घटत्वावच्छि- न्नोपस्थितिरित्येतत्समुदायो यो धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन द्र व्यत्वेऽभेद- सम्बन्धावच्छिन्नघटत्वावच्छिन्नप्रकारताकशाब्दबोधोत्पादकः स एवेति । अत्र शङ्कते । द्रव्यत्वे निरुक्तसम्बन्धेन निरुक्तशाब्दबोधोत्पादिका द्र- व्यत्वावच्छिन्नविशेष्यताकाभेदसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वावच्छिन्नप्रकारताकयो- -ग्यताज्ञानं द्रव्यपदजन्यद्रव्यत्वावच्छिन्नविशेष्यताकोपस्थित्यादिघटितैव सामग्री अन्यथा अन्यधर्मावच्छिन्नविशेष्यताकयोग्यताज्ञानादिनाऽन्यधर्मा- ·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः ८३ वच्छिन्नविशेष्यकशाब्दबोधापत्तेः। तथा च तदभावान्न घटो घट इत्यादौ घटत्वे तादृशो बोध इत्याशयः । ननु द्रव्यत्वावच्छिन्नविशेष्यकनिरुक्त- योग्यताज्ञानादिघटिता सामग्री आत्मनिष्ठप्रत्यासत्या कारणीभूता तस्याः कार्यतावच्छेदकस्समवाय एव न तु धर्मिमतावच्छेदकस्तहि तेन सम्बन्धेन तस्थाः कथं द्रव्यत्वे कार्योलादकत्वमिति चेत्-अत्रोच्यते । अात्मनिष्ठ- प्रत्यासत्त्या कारणीभूताया द्रव्यत्वावच्छिन्नविशेष्यताकोपस्थितितदवच्छिन्न- विशेष्यकघटत्वावच्छिन्नप्रकारताकयोग्यताज्ञानादिघटितायास्सामग्र्याः का- यंतावच्छेदकं घटत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितद्रव्यत्वावच्छिन्नविशेष्यताक- शाब्दबुद्धित्वम् । तद्बटकत्वञ्च द्रव्यत्ववृत्तिम्मितावच्छेदकतायास्तथा च धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन द्रव्यत्वे जायमानाभेदसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वा- वच्छिन्नप्रकारताकशाब्दबुद्धित्वं निरुक्तकार्यतावच्छेदकसमनियतं समनियत- धर्मावच्छिन्ने कार्ये जननीये समनियतधर्मावच्छिन्नकार्योत्लादकसामन्या अपेक्षा । अत एव कालादौ कालिकादिसम्बन्धेन जायमानशाब्दबोधं प्रति कालिकादिसम्बन्धेन काले जायमानशाब्दबुद्धित्वस्य समनियतं समवाये- नात्मनि जायमानशाब्दबुद्धित्वं तद्धविच्छिन्नत्य करणीभूता या प्रात्म- निष्ठोपस्थित्यादिघटिता सामग्री सैवापेक्ष्यते न तु काले सामग्यन्तरापेक्षा । श्रतो धर्मितावच्छेदकताया कार्यतावच्छेदकसम्बन्धताविरहेऽपि तेन सम्ब- न्धेन कार्योत्तत्तावुअस्थित्यादिघटिताया अपेक्षेति युक्तमेव । ननु यथा अात्मनि विद्यमाना द्रव्यत्वावच्छिन्नोपस्थित्यादिघटिता सामग्री स्वोयकार्य्यतानवच्छेदकेनापि धर्मिमतावच्छेदकतासम्बन्धेन द्रव्यत्वे शाब्दबोधं जनयति तथैव घटस्वेऽपि तेन सम्बन्धेनाभेदसम्बन्धावच्छिन्न- घटत्वावच्छिन्न प्रकारताकशाब्दबोध कथन्नोत्सादयतीति चेत्-न । द्रव्यत्वे विद्यमानधम्मितावच्छेदकताया एव तदीयकार्यतावच्छेदकधर्मघटकत्वं न तु घटत्वे विद्यमानायास्तस्या इति घटत्वे तेन सम्बन्धेन जायमानघट प्रकारका- भेदबुद्धित्वस्य तदीयकार्यतावच्छेदकद्रव्यत्वावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दबुद्धि- स्वसमनियतत्वाभावात् ।

·[कारके व्युत्पत्तिवादः या घटत्वादौ धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन घटत्वावच्छिन्नाभेद- बोधापादकत्वं न सम्भवतीति वाच्यम् । योग्यताज्ञानस्य धर्मि- तावच्छेदकं निवेश्य त देनानन्तकारणताकल्पनमपेक्ष्य लाघ- वाद्धर्मिता वच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धौ तादृशसम्बन्धेन ध- मितावच्छेदकमनिवेश्य हेतुताकल्पनस्यैव युक्तत्वात्। घटत्वादिध- ननु घटत्वावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दबुद्धि त्वमेव द्रव्यत्वावच्छिन्नो पस्थित्यादिघटितसामग्र्याः कार्यतावच्छेदकं कुतो न तथा सति घटत्व- निष्ठाया अपि धम्मितावच्छेदकतायाः स्वीयकार्यतावच्छेदकधर्मघटकत्वं भविष्यतीति चेत्-न । यद्धविच्छिन्न प्रति यस्याः सामग्र्या व्याप्यत्वं स एव धर्मस्तत्सामग्र्याः कार्यतावच्छेदकमिति नियमात् द्रव्यत्वावच्छिन्नवि- शेष्यताकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्न प्रत्येव द्रव्यत्वावच्छिन्नोपस्थिन्यादिघटितायाः सामग्र्या व्याप्यत्वन्न तु घटत्वावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रतीतितादृशशाब्दबुद्धित्वस्य तादृशसामग्रो कार्यतावच्छेदकत्वासम्भवात् । तथा च घटत्वे आपादकाभावान्नापत्तिरिति स्थितम् । इदानों गौरवेणात्म- निष्ठप्रत्यासत्त्या कार्यकारणभावं विहाय लाघवाद्धम्मितावच्छेदकमनिवेश्य विषयनिष्ठप्रत्यासत्या कार्यकारणभावमङ्गोकृत्यापत्तिं स्थापयति- योग्यताज्ञानस्य धम्मितावच्छेदकं निवेश्येत्यादिना । समवायसम्बन्धेन घटत्वावच्छिन्नाभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितद्रव्यत्वावच्छिन्नविशेष्य- ताकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति समवायसम्बन्धेन घटत्वावच्छिन्नाभेदसम्ब- न्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितद्रव्यत्वावच्छिन्नविशेष्यताकयोग्यताज्ञानं कार- णमित्यात्मनिष्ठप्रत्यासत्त्या कार्यकारणभावे धम्मितावच्छेदकभेदेन केवलweb- तत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्धविच्छिन्नप्रकारतानिरूपितेति शेषः । तेन घटे द्रव्यमिति योग्यताशानात् पटप्रकारकशाब्दबोधस्य नापत्तिरिति दिक् ।

·८५ प्रथमा ] जयाऽलङ्कृतः मितावच्छेदकघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारताकयोग्यताज्ञानबलादेवघट- त्वादौ धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन तदापत्तेः । न च योग्यताज्ञानस्य धर्मितावच्छेदकनिष्ठप्रत्यासत्त्या हे- तुत्वोपगमे द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नस्स्य पदादनुपस्थितत्वेऽपि द्रव्यत्वादौ ताशप्रत्यासत्त्या प्रत्यासन्नयोग्यताज्ञानात्तत्र ताशप्रत्यासत्त्या शाब्दबोधापत्तिः । आत्मनिष्ठप्रत्यासत्त्या हेतुभूतां द्रव्यत्वादचवच्छि- नोपस्थितिमन्तरेणापि ताशप्रमेयत्वाद्यवच्छिन्नोपस्थित्यादिदशा- घटत्वावच्छिन्नप्रकारताकशाब्दबोधे कार्यकारणभावानन्त्यमिति गौरवम् । धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन अभेदसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वावच्छिन्नप्रकारता- कशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति धमितावच्छेदकतासम्बन्धेनाभेदसम्बधावच्छि- नघटत्वावच्छिन्नप्रकारताकयोग्यताज्ञानं कारणमिति धम्मितावच्छेदक- निष्ठप्रत्यासत्या कार्यकारणभावे अभेदसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वावच्छिन्न- प्रकारताकशाब्दबोधमात्रस्य निरुक्तकार्यतावच्छेदकाक्रान्ततया अभेद- सम्बन्धावच्छिन्नघटत्वावच्छिन्नप्रकारताकयोग्यताज्ञानमात्रस्य निरुस्तकारण- तावच्छेदकाक्रान्ततया च निरुक्ते नै कविधकार्यकारणभावेनैव निर्वाह इति लाघवम् । ततश्च घटत्वे धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेनाभेदसम्बन्धावच्छिन्न- घटत्वावच्छिन्नप्रकारताकयोग्यताज्ञानबलाद्र्व्यत्व इवाभेदसम्बन्धावच्छिन्न- घटत्वावच्छिन्नप्रकारताकशाब्दबोधापत्तिः । अथ प्रमेयपदजन्यप्रमेयत्वा- वच्छिन्नोपस्थितिदशायां द्रव्यत्वावच्छिन्नोपस्थितिमन्तरेणापि धम्मितावच्छे- दकतासम्बन्धप्रमेयत्वे घटत्वावच्छिन्नाभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताकयोग्य- ताज्ञानबलात् धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन अभेदसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वा- वच्छिन्न प्रकारताकशाब्दबोधोघटः प्रमेय इत्यादौ यथा भवति तथा द्रव्यपदाद् द्रव्यत्वावच्छिन्नोपस्थित्यभावे उक्तसम्बन्धेनोक्तयोग्याताज्ञानबलात् घटो द्रव्यमिति शाब्दबोधापत्तिरित्याह-न च योग्यताज्ञानस्येत्यादिना ॥तथा च ·८६ व्युत्पत्तिवादः [कारके यांप्रमेयत्वादौ धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन योग्यताज्ञानस्य फलज- नकत्वात्ताहशद्रव्यत्वाचवच्छिन्नोपस्थिविरहस्याकिञ्चित्करत्वादि- ति वाच्यम् । समानप्रकारता प्रत्यासत्त्या पदार्थोपस्थितेः शाब्दबोधे हेतुत्वोपगमात् । येन सम्बन्धेन यद्धर्मावच्छिन्नकार्य प्रति येन सम्बन्धेन यद्धर्मावच्छिन्नकार्यस्य व्यापकता तेन स- विषयनिष्ठप्रत्यासच्या कार्यकारणभावो न वक्तव्य इति भावः । विषय- निष्ठप्रत्यासत्या कार्यकारणभाववादी समाधत्ते-समानप्रकारतेत्यादिना । प्रकारतासम्बन्धेन शाब्दबोध प्रति प्रकारतासम्बन्धेनोपस्थितिः कारणमिति कार्यकारणभावः । न च धर्मिमतावच्छेदकतायाः प्रकारताया:प्रकारता- नात्मकतया तेन सम्बन्धेन शाब्दबोधे तावतापे किमायातमित्याह-येन सम्बन्धेन यद्धम्मावच्छिन्नकार्य प्रतीत्यादि । तथा च धम्मितावच्छेदकता- सम्बन्धेन शाब्दबोधं प्रति प्रकारतासम्बन्धेन शाब्दबोधस्य व्यापकत्वात् । तत्सामग्याः प्रकारतासम्बन्धेनोपस्थितिघटिताया धर्मितावच्छेदकतासम्ब- न्धेन शाब्दबोवेऽपेक्षणात्तदभावेन नानुपस्थितिदशायां धम्मितावच्छेदकता- सम्बन्धेन शाब्दबोधः । न च सुन्दरो घटो नील इत्यादौ सुन्दररूपपदार्थे प्रकारतासम्बन्धेनोपस्थित्यभावात् कथं धमितावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्द- बोध इति वाच्यम् । निरवच्छिन्नमितावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधे एव तत्सामग्र्या अपेक्षणात् । प्रकृते च सुन्दरत्वावच्छिन्नायास्तस्यास्सत्वात् । अत्रेदं विचार्यते । धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेनाभेदसम्बन्धावच्छिन्न- । प्रकारतावच्छेदकस्यैक्यात्प्रकारतयोरप्यैक्यमित्याह-समानप्रकारते- ति । सावच्छिन्नविषयतानामवच्छेदकभेदादेव भेदः निरवच्छिन्नविषयताना- न्तु आश्रयभेदाद्भदः । ज्ञानभेदात्त नैव विषयता भिद्यते । येनोपस्थिती- यशाब्दबोधीये भिद्यतामिति विमर्शः ।

·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः म्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्नकार्योत्पादकसामय्या अपि तेन सम्ब- न्धेन तद्धर्मावच्छिन्नकार्योत्पत्तावपेक्षिततया प्रकारतासम्बन्धेन द्रव्यत्वादौ द्रव्यपदजन्यपदार्थोपस्थित्यसत्त्वे तत्र तद्धर्मितावच्छे. घटत्वावच्छिन्नप्रकारताकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं धमितावच्छेदकतासम्बन्धे- नाभेदसम्बन्धावच्छिन्न वटत्वावच्छिन्न प्रकारताकयोग्यताज्ञानं कारणमिति विषयनिष्ठप्रत्यासच्या कार्यकारणभावे अन्यसमवेतयोग्यताज्ञानादन्य- समवेतशाब्दबोधापत्तिवारणाय तत्पुरुषोयनिरुक्तशाब्दबोधे तत्पुरुषोय- निरुक्तयोग्यताज्ञानं कारणमित्यस्य वक्तव्यतया पुरुषभेदेन कार्यकारण- भावानन्न्यं विषयनिष्ठप्रत्यासत्त्या कार्यकारणभावेऽपि तुल्यमित्यात्मनिष्ठ- प्रत्यासत्या कार्यकारणभावोपेक्षायां मानमिति चेत्-न । सुन्दरी घटः सुन्दरः पुरुष इत्यादिशाब्दबोधं प्रति घटत्वाद्यचेतनधर्माणामनन्तानां पुरुषत्वादिचेतनधर्माणामनन्तानां निवेशेन कारणत्वे यावान् कार्यकारण- भावस्ततोऽर्द्ध एव पुरुषभेदभिन्नः कार्यकारणभावो विषयनिष्ठप्रत्यासत्येति लाघवात् । न च द्रव्यत्वे धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन योग्यताज्ञानस्य प्रकारतासम्बन्धेन द्रव्यपदजन्योपस्थितेश्च सत्त्वात् घटस्य द्रव्यमित्यादा- वपि द्रव्यत्वे धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन घटाभेदान्वयापत्तिः। न च प्रथमा- न्तघटपदसमभिव्याहृतप्रथमान्तद्रव्यपदत्वादिरूपाकाङ्क्षाज्ञानविरहान्नापत्ति- रिति वाच्यम् । घटः प्रमेय इत्यादौ तादृशाकाङ्क्षाशानाभावेऽपि धम्मिता- वच्छेदकताप्रकारतासम्बन्धाभ्यां प्रमेयत्वे योग्यताज्ञानोपस्थितिभ्यां धमिता- वच्छेदकतासम्बन्धेन घटाभेदान्वयोत्सत्या तादृशाकाक्षाज्ञानविरहस्य धम्मि- तावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधोत्पत्तावकिञ्चित्करत्वादिति वाच्यम् । आकाङ्क्षाशानीयमात्मनिष्ठप्रत्यासत्त्या कार्य्यतावच्छेदकं यत् द्रव्यत्वा- वच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दबुद्धित्व तहटकत्वस्य द्रव्यत्वनिष्ठाया धम्मिता- वच्छेदकतायास्सत्वेन द्रव्यत्ववृत्तिम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन जायमान- ·व्युत्तत्तिवादः [ कारके दकतासम्बन्धेन शाब्दबोधापत्तेरयोगात् । न च यत्र प्रमेय- स्वाधवच्छिन्नविशेष्यकवृत्तिज्ञानजन्यप्रमेयत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यको पस्थितावेव उद्बोधकान्तरात् द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नस्य भानं तत्र द्रव्यत्वाद्यवच्छिन्नविषयकशाब्दापत्तिवारणाय तद्धर्मावच्छिन्न- विषयकशाब्दबोधं प्रति तद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यकवृत्तिज्ञानजन्यत- द्धर्मप्रकारकोपस्थितित्वेनैव पदार्थोपस्थिते तुता वाच्या । तथा च प्रकारविशेषनिवेशस्यावश्यकत्वे विषय निष्ठप्रत्यासत्त्या हेतुताकल्पन" शाब्दबुद्धित्वं द्रव्यत्वावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दबुद्धित्वसमनियतन्ततश्च सम- नियतधर्मावच्छिन्ने कार्ये जननी ये समनियतधर्मावच्छिन्नकार्योत्पादक- सामग्र्याः पूर्वोक्तरीत्या अपेक्षिततया द्रव्यत्वे धर्मिमतावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधं द्रव्यत्वावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दबोधकारणाभूतनिरुक्ताका- ताज्ञानस्यापेक्षिततया तदभावेनापत्त्यभावात्। न चैवं रोत्या आपत्तिवारणे अनुपस्थितिदशायामप्यनयैव रीत्या वारणसम्भवात् । समानप्रकारता- प्रत्यासत्योपस्थिते: कार णत्वाश्रयणं ग्रन्थकृतामसङ्गतमिति वाच्यम् । श्रात्म- निष्ठप्रत्यासत्या पदार्थोपस्थितेः कारणत्वापेक्षया विषयनिष्ठप्रत्यासत्त्या कारणत्वे लाघवात् । लघुभूतोपायेनापत्तिवारणसम्भवे गुरुभूतमार्गानु- सरणस्यायुक्तत्वात् । विषयनिष्ठप्रत्यासत्या आकाङ्क्षाज्ञानस्य कारणत्वन्न सम्भवति । इत्यात्मनिष्ठप्रत्यासत्या कार्यकारणभावः । उपस्थितेश्च सम्भवतीति तथैवाश्रितः । प्रकारतासम्बन्धेनोपस्थितेः कारणत्वे दोषमाह- न च यत्र प्रमेयत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यकवृत्तिज्ञानेत्यादिना । उद्बोधकान्तरात् द्रव्ये चक्षःसन्निकर्षादेरित्यर्थः। हेतुताकल्पनमयुक्तमिति । अनन्तप्रकारों- भूतद्रव्यत्वादीनां कार्य्यतावच्छेदके कारणतावच्छेदके च प्रवेशेन यद्यप्यात्म- निष्ठप्रत्यासत्या कार्यकारणभावे साम्यमेव तथाऽपि तत्पुरुषोयत्वनिवेशेन गौरवादित्यर्थः ।

·८६ प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः मयुक्तम् । तथा सति पुरुषभेदेन कार्यकारणभावबाहुल्यप्रसङ्ग इति वाच्यम् । स्वजनकज्ञानीयवृत्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यताव- च्छेदकताविशिष्ट प्रकारतासम्बन्धेनोपस्थिते तुतां स्वीकृत्य तादृशा- दोषवारणोपायमाह-स्वजनकज्ञानीयेत्यादिना । स्वमुपस्थितिस्तज्ज- नकं ज्ञानं प्रमेयः । प्रमेयपदजन्यबोधविषयत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितेच्छीय- विशेष्यतावानित्याकारकन्तदोया वृत्तिनिष्ठा प्रकारता विशेष्यतानिष्ठा तन्नि- रूपिता विशेष्यता प्रमेये तदवच्छेदकता प्रमेयत्वे सामानाधिकरण्येन तद्वै. शिष्टयं प्रमेयत्वनिष्ठायामेवोपस्थितीयप्रकारतायां न तूद्वोधकान्तराद्भा- समानद्रव्यत्वनिष्ठायान्तस्यामिति न तदानीं द्रव्यत्बे शाब्दबोधः प्रकारता- सम्बन्धेन, तत्र निरुक्तप्रकारतासम्बन्धेनोपस्थितेरभावादिति भावः । न च प्रमेयत्वादिप्रकारकोपस्थितिजनकानिवृत्तिज्ञानानि प्रमेयः प्रमेयपदजन्यबोध- विषयत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितेच्छीयविशेष्यतावान् । स्वजन्यबोधविषयत्व- निष्ठप्रकारतानिरूपितेच्छीयविशेष्यतासम्बन्धेन प्रमेयः प्रमेयपदवान् । प्रमेय- पदं प्रमेयत्वावच्छिन्न विषयताकबोधजनकत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितेच्छीयवि- शेष्यतावत् । स्वविषयकबोधजनकत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितेच्छीयविशेष्यता- सम्बन्धेन प्रमेयपदं प्रमेयविशिष्टमित्या कारकम् । एवं वृत्तित्वस्यानुगतानति- प्रसत्तस्य दुर्वचतया शक्तित्वेन लक्षणास्वेन शक्तिलक्षणयोः पृथक् प्रवेश श्रावश्यकस्तथा च प्रमेयःपटपदशक्यसम्बन्धीत्याकारकं स्वशक्यसम्बन्धित्व- सम्बन्धन प्रमेयः पटपदवान् इत्याकारकं प्रमेयसम्बन्धि शक्तं घटपदं स्वसम्ब- ‘न्धिशक्तत्वसम्बन्धन पटपदं प्रमेयविशिष्टमित्याकारकञ्च । तेषु आद्यज्ञान- जन्योपस्थितीयप्रकारता या प्रमेयत्वनिष्ठा तत्र तदुपस्थितिजनकज्ञानीय- निरुक्तविशेष्यतारूपवृत्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपितप्रमेयनिष्ठाविशेष्यतावच्छेद- कता वैशिष्टयसत्त्वेऽपि ज्ञानान्तरजन्योपस्थितीयप्रमेयत्वनिष्ठप्रकारतायां निरुक्तावच्छेदकतासामानाधिकरण्यविरहात् तत्तज्ज्ञानजन्योपस्थितिदशायां ·६० व्युत्पतिवादः [ कारके शाब्दबोधानापत्तिः। तथा च प्रकारतासम्बन्धेन शाब्दबोधं प्रति स्वजनकज्ञा- नीयशक्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकता स्वजनकज्ञानीयश- क्तिसम्बन्धावच्छिन्नपदनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकता स्वजन- कशानीयपदनिष्ठविशेष्यतानिरूपितजनकत्वनिष्ठेच्छीयप्रकारतानिरूपितबो- धनिष्ठावच्छेदकतानिरूपितविषयत्वनिष्ठावच्छेदकत्वनिरूपितावच्छेदकताव- च्छेदकता स्वजनकज्ञानी यशक्तिसम्बन्धविच्छिन्नमदनिष्ठविशेष्यतानिरूपित- प्रकारतावच्छेदकता स्वजनकज्ञानीयलक्षणानिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्य- तावच्छेदकता स्वजनकज्ञानीयलक्षणासम्बन्धावच्छिन्नपदप्रकारता निरूपित- विशेष्यतावच्छेदकता स्वजनकज्ञानीयलक्षणासम्बन्धावच्छिन्ना पदनिष्ठवि- शेष्यतानिरूपिता या प्रकारता तदवच्छेदकता स्वजनकज्ञानीयपदनिष्ठवि- शेष्यतानिरूपितशक्तत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितसम्बन्धिनिष्ठावच्छेदकतानिरू- पितावच्छेदकतावच्छेदकतानां सामानाधिकरण्यं प्रकारतायां पृथक् पृथक निवेश्योपस्थितीन कारणत्वं पृथगेव वक्तव्यम् । तथा च परस्परजन्यबोधे व्यभिचारवारणाय कार्यतावच्छेदककोटौ तत्तदुपस्थित्यानन्तर्य निवेश- नीयम् । तथा च कस्यापि कार्यतावच्छेदकस्य धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन घटत्वावच्छिन्नाभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताकशाब्दबुद्धित्वं प्रति व्यापकताया अंभावेन धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन तद्धर्माविच्छिन्नकार्ये तत्तद्धर्माव- च्छिन्नकार्योत्पादकसामग्र्या अनपेक्षणादनुपस्थितिदशायां द्रव्यत्वे निरुक्तस- म्बन्धन निरुक्तशाब्दबोधापत्तितादवस्थ्यमेवेति चेत्-अत्रोच्यते । प्रकारता- सम्बन्धन शाब्दबुद्धित्वं प्रति तत्तदानन्तर्यंघटिततत्तद्धर्मस्य व्याप्यतया व्यापकधावच्छिन्ने कार्ये जननीये व्याप्यधर्मावच्छिन्नकार्योत्पादक- सामग्र्या अपेक्षणात् । प्रकारतासम्बन्धेन शाब्दबोधे तादृशोपस्थितीनामपेक्षा धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधे च व्यापकसामग्री विधया तादृशो- पस्थितीनामपेक्षेति नानुगस्थितिदशायां धर्मिमतावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधोपपत्तिरिति दिक् । न च विशेष्यतावच्छेदकतामात्रस्योपस्थितिनिष्ठकारणतावच्छेदकसं- ·प्रथमा] जयाऽलकृतः सर्गतोपगमेऽप्युबोधकान्तरादुपस्थितद्रव्यत्वे शाब्दापत्तिवारणसम्भवे प्रका- रतापय॑न्तानुधावनं व्यर्थमिति वाच्यम् । द्रव्यं द्रव्यपदशक्यं प्रमेयः प्रमेय- पदशक्य इति समूहालम्बनवृत्तिज्ञानात्प्रमेयत्वावच्छिन्न मात्रोपस्थितो द्रव्य- त्वेऽपि विशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेनोपस्थितेस्सवाच्छाब्दापत्तेर्वारणाय प्रकारतापर्य्यन्तस्यादरादुबोधकान्तरादुपस्थितद्रव्यत्वनिष्ठप्रकारतायां का- लिकसम्बन्धन प्रमेयत्वनिष्ठनिरुक्तविशेष्यतावच्छेदकतावैशिष्टयमादायो- क्तदोषतादवस्थ्यमिति सामानाधिकरण्यसम्बन्धन वैशिष्टयं बोध्यम्। घटो घटपदशक्य इति वृत्तिज्ञानाद्वटत्वावच्छिन्नोपस्थिताबुद्बोधकान्तरात्प्रमेय. त्वावच्छिन्नस्य भाने प्रमेयत्वावच्छिन्नप्रकारतायां निरुक्तविशेष्यतावच्छे- दकतावैशिष्टयसत्वात् प्रमेयत्वावच्छिन्नप्रकारताकशाब्दबोधवारणाय स्वा- नवच्छेदकधर्मानच्छिन्नत्वस्यापि वैशिष्टयघटकत्व बोध्यम् । प्रकृते चा- वच्छेदकतानवच्छेदकप्रमेयत्वावच्छिन्नत्तस्यैव प्रमेयत्वावच्छिन्नप्रकारतायां सत्त्वेनादोषः । प्रमेयवान् प्रमेयपदशक्य इति वृत्तिानात्प्रमेयत्वावच्छिन्न- प्रकारताकोपस्थिताबुद्बोधकान्तराद्घटत्वावच्छिन्नस्य भाने निरवच्छिन्नघट- त्वनिष्ठप्रकारतायां वृत्तिज्ञानीयमितानिरूपित प्रमेयत्वावच्छिन्नावच्छेदक-- तावैशिष्टयसत्त्वानिरवच्छिन्नवटत्वनिष्ठ प्रकारताकश व्द बोधारत्या स्वान- वच्छेदकधर्मानच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्नस्वनिरूपितवृत्तित्वक्त्वमपि वैशि- ष्टये निवेश्यम् । प्रकृते घटत्वनिष्ठनिरवच्छिन्न प्रकारतायां स्वानवच्छेदक- धनिवच्छिन्नत्वसम्बन्धावच्छिन्ना प्रमेत्वावच्छिन्नवृत्तिज्ञानीयधम्मिता- वच्छेदकतानिरूपिता या वृत्तिता तस्या असत्त्वाददोषः । कालिकसम्बन्धेन द्रव्यत्त्वविशिष्टो द्रव्यपदशक्य इति वृत्तिज्ञानजन्यकालिकसम्बन्धावच्छिन्न- द्रव्यत्वनिष्ठप्रकारताकोपस्थितौ समवायसम्बन्धेन घटत्वविशिष्टघटस्यद्बोध- कान्तराद्भाने घटत्वनिष्ठसमवायसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतायां धर्मितावच्छे- दकतावैशिष्टयस्योक्तसम्बन्धत्रयेण सत्त्वात् समवायसम्बन्धावच्छिन्नघटत्व- प्रकारकशाब्दबोधवारणाय स्वावच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्नत्वस्यापि चतुर्थ- सम्बन्धस्य वैशिष्टये प्रवेशः।

·६२ व्युत्पत्तिवादः [कारके वस्तुतस्तु उद्बोधकवशादुपस्थितीयप्रकारतासूक्तासूक्तवृत्तिज्ञानीयध- र्मिमतावच्छेदकताप्रयोज्यत्वविरहात् स्वप्रयोज्यत्वमात्रं वैशिष्टयनियामक वक्तव्यं तेनैवोक्तदोषाणां निरासः । किञ्च द्रव्यं द्रव्यपदशक्य घटो घटपद- शक्य इति समूहालम्बनं वृत्तिज्ञानं द्रव्यपदशक्यमित्यंशे अप्रामाण्यज्ञाना- स्कन्दितं ततो घटत्वावच्छिन्नोपस्थितावुद्बोधकान्तराद्र्व्यत्वावच्छिन्नस्य भाने द्रव्यत्वनिष्ठसमवायसम्बन्धाबच्छिन्न निरवच्छिन्न प्रकारतायामुक्तचतु- टयसम्बन्धेनोरस्थितिजनकसमूहालम्बनात्मकवृत्ति ज्ञानीयघर्मिमतावच्छेदक- ताया वैशिष्टयसत्त्वेन द्रव्यत्वप्रकारकशान्दबोधवारणं प्रयोज्यत्वनिवेशाधी- नमेवेति दिक् । ननु घटत्वादिप्रकारकोरस्थितिजनकशक्तिज्ञानानि नानाविधानि । तथा हि घटो घटपदशक्यत्ववान् शक्तिसम्बन्धेन घटो घटपदविशिष्टः इत्याकारको शक्तिनिष्ठप्रकारताकशक्तिनिष्ठसंसर्गताको घटत्वनिष्ठवि- शेष्यतावच्छेदकताको घटशक्तं घटपदं शक्तिसम्बन्धन घटविशिष्टं घटपद- मित्याकारको शक्तिनिष्ठप्रकारताकशक्तिसंसर्गकघटत्वरूपानुपूर्व्यवच्छिन्न- विशेष्यताकौ च । तत्राद्यज्ञान जन्योपस्थितीयघटत्वनिष्ठप्रकारता तु उपस्थि- तिजनक ज्ञानीयवृत्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्य तानिरूपितघटत्वनिष्ठाव- च्छेदकताविशिष्टाऽस्ति । इतरेषु ज्ञानेष्वाद्यज्ञानोया वृत्तिनिष्ठा संसर्गता- ऽस्ति । न तु प्रकारताऽग्रेमज्ञानोयविशेष्यतावच्छेदकताघटत्वरूपानुपूर्वीनिष्ठा तद्वैशिष्टव्यमुपस्थितीयघटस्वनिष्ठप्रकारतायां नास्तीत्यन्तिमज्ञानत्रयजन्यो- पस्थितयः स्वजनकज्ञानीयवृत्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकता- विशिष्ट प्रकारतासम्बन्धेन घटत्वे न सन्त ति तत्र प्रकारतासम्बन्धन शाब्दबोधानापत्तिः । निरुक्तावच्छेदकतानां घटत्वनिष्ठानां स्वजन- कज्ञानीयवृत्तिनिष्ठविषयतया परमर या निरूपितत्वेनानुगमय्य तद्वि- शिष्टप्रकारताया उपस्थितिकारणतावच्छेदकसम्बन्धत्वे घटो घटपदशक्य इति वृत्तिज्ञानजन्यघटत्वप्रकारकोपस्थितावुद्बोधकान्तराद्घटत्वरूपानुपूर्व्यव- च्छिन्नादेर्भाने आनुपूर्वीनिष्ठप्रकारताया अपि निरुक्तविषयतया विशिष्ट- ·प्रथमा ] जयाऽलङ्क्तः त्वेन तादृशप्रकारतासम्बन्धेन घटत्वरूपानुपूर्ध्या तादृशसमूहा लम्बनोपस्थिते- स्सत्वेन तत्र शाब्दबोधापत्तिरतो घटत्वनिष्ठावच्छेदकतानां विशिष्य स्वज- नकज्ञानीयवृत्तिनिष्ठप्रकारतानिरू पितविशेष्यतावच्छेदकतात्वेन स्वजनक- ज्ञानीयवृत्तिनिष्ठसंसर्गतानिरूपितप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतात्वेन स्वजनकज्ञानीयशक्तत्वनिष्ठप्रकारतानिरूपितावच्छेदकतावच्छेदकतात्वेन स्व- जनकज्ञानीयशक्तत्वसंसर्गनिष्ठसंसर्गतानिरूपितप्रकारतावच्छेदकतात्वेन प्र- वेश्य तत्तदवच्छेदकता विशिष्ट प्रकारतात्मकेनासम्बन्धेनोपस्थितोनां पृथक पृथक् कारण त्वे परस्परजन्यबोधे परस्परव्यभिचारवारणाय स्वजनकज्ञानीय- वृत्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकताविशिष्ट प्रकारतासम्बन्धेनो- पस्थित्यव्यवहितोत्तरं प्रकारतासम्बन्धेन शाब्दबंध प्रति स्वजनक ज्ञानीय- वृत्तिनिष्ठ प्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकताविशिष्ट प्रकारतासम्बन्धेन- पस्थितिः कारणाम्। एवं क्रमेण चत्वारः काय्यकारणभावाः स्युः। एवं वृत्तित्व- स्यानुगतानतिप्रसक्तस्य दुर्वचतया समान विषयकशाब्दबोधं प्रति प्रत्यक्ष- सामग्र्याः प्रतिबन्धकतया समानविषयकप्रत्यक्षसामग्र्यभावोऽपि शाब्दसाम- ग्र्यां प्रवेश्यः । शाब्देच्छायां समानविषयकप्रत्यक्षसामग्री सत्त्वेऽपशाब्द- बोधोत्पत्त्या शाब्देच्छाविरह विशिष्ट प्रत्यक्षसामध्यभावः शाब्दसामग्र्या प्रवे. शनीयः। तथा च शक्तिशानाधीनः शाब्दबोधो जायतामितिच्छासत्त्वे प्रत्यक्ष- सामग्रोसत्वे लक्षणाज्ञानाधीनोपस्थि तिघटितशाब्दसामग्रीसत्वे शाब्दबोध- वारणाय शक्तिज्ञानाधीनोपस्थितिजन्यशाब्देच्छाविरहविशिष्टप्रत्यक्षसाम- ग्रयभावविशिष्टा शक्तिज्ञानाधोनोपस्थितिः कारणं लक्षणाशानाधीनोप- स्थितिजन्यशाब्देच्छाविरहविशिष्ट प्रत्यक्षसामग्रयभावविशिष्टा लक्षणाज्ञा- नाधीनोपस्थिति: कारणमित्येव शक्तित्वेन लक्षणात्वेन शक्तिलक्षणे प्रवेश्य कार्यकारणभावो वक्तव्य इति शक्तिलक्षणान्यतरत्वेनापि तयोरनुगमा- सम्भवेन घटः पटपदशक्यसम्बन्धो, घटः स्वशक्यसम्बन्धित्वरूपलक्षणात्मक- सम्बन्धेन पटपदविशिष्टः, घटसम्बन्धिशक्तं पटपदं, स्वसम्बन्धिशक्तत्व- सम्बन्धन घटविशिष्टं पटपदमिति चतुर्विधलक्षणाशानाधीनोपस्थितीनाम- ·व्युत्पत्तिवादः [ कारके पत्तेारणात् । न च पदार्थेऽपि प्रकारतासम्बन्धेन शाब्दबोधो- त्पत्त्या तत्र निरुक्तप्रकारतासम्बन्धेन पदार्थोपस्थितेरभावात्प्रकार- प्ये करूपेण कारणत्वासम्भवात् पृथक् पृथक् कारणत्वमुक्त्वा परस्परजन्य- बोधे व्यभिचारवारणायाव्यवहितोत्तरत्वं कार्षतावच्छेदककोटी निवेश्य चत्वारः कार्यकारणभावाः स्युः । एवञ्चै कस्यापि. कार्य्यस्य धमितावच्छे- दकतासम्बन्धेन शाब्दबोधं प्रति व्यापकताया अभावेन धर्मिमतावच्छेदकता- सम्बन्धेन शाब्दबोधोत्पत्तौ तत्कारणीभूतोपस्थित्यनपेक्षणादनुपस्थितदशायां द्रव्यत्वादौ धर्मिमतावच्छेदकतासम्बन्धन योग्यताज्ञानबलात् धर्मिमतावच्छे- दकतासम्बन्धेन शाब्दबोधो दुर्वार एवेति चेत्-अत्रोच्यते । निरुक्तकार्य- तावच्छेदकधर्माणां प्रकारतासम्बन्धेन जायमानशाब्दबोधत्वव्याप्यतया व्याप्यधर्मावच्छिन्ने कार्ये जननीये व्यापकधावच्छिन्नसामग्रन्या अपेक्ष- -गात् । श्रब्यवहितोत्तरत्वनिवेशे निरुक्तसम्बन्धेनोपस्थित्यनुत्तरं शुद्ध प्रका- रतासम्बन्धेनोद्बोधकवशादुपस्थितद्रव्यत्वे शाब्दबोधापत्तिवारणाय व्यापक- धर्मावच्छिन्ने कार्थे व्याप्यधर्मावच्छिन्न कार्यसामग्रया अपेक्षा वक्तव्या । तथा च तदन्तर्गता या विशिष्टप्रकारतासम्बन्धेनोपस्थितिस्तस्या अभावा- नापत्तिः । धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधं प्रति प्रकारतासम्बन्धन शाब्दबोधस्य व्यापकतया येन सम्बन्धेन यद्धा वच्छिन्नकार्य प्रति येन सम्बन्धेन यद्धविच्छिन्न कार्यस्य व्यापकतेत्यादिमूलोक्तरीत्या धर्मिता- वच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधं प्रति व्यापकसामग्रयन्तर्गताया विशिष्ट प्रका- रतासम्बन्धेनोपस्थितेरपेक्षणान्नानुपस्थिति दशायां धम्मितावच्छेदकतासम्ब- न्धेन शाब्दबोधापत्तिरित । नीलो घट इत्यादौ नोले प्रकारतासम्बन्धेन शाब्दबोधो भवति प्रका- रतासम्बन्धेनोपस्थितिन्नास्तीति व्यभिचार इत्याह-न च पदार्थेऽपीत्यादि। प्रकारनिष्ठप्रत्यासत्येति । प्रकारतासम्बन्धेनेत्यर्थः। न च निरुक्तधम्मिता- ·६५ प्रथमा ] जयाऽलङ्कृतः निष्ठप्रत्यासत्त्या पदार्थोपस्थितेर्हेतुता व्यभिचारेण कल्पयितुमश- क्येति वाच्यम्। परामर्शकारणता विचारदर्शित दिशा व्यभिचारस्य वच्छेदकता विशिष्टविषयतैवोपस्थितिनिष्ठकारणतावच्छेदकरसम्बन्धोऽस्तु । वैशिष्टयञ्च स्वप्रयोज्यत्वस्वनिरूपितघम्मिताप्रयोज्यत्वैतदन्यतरसम्बन्धेन । ततश्च न व्यभिचार इति वाच्यम् । नीलो घट इत्यादी मुख्यविशेष्ये घटेऽपि ताशसम्बन्धेनोपस्थितेस्सत्त्वेन प्रकारतासम्बन्धेन शाब्दबोधाभावे नान्वय- व्यभिचारस्य तावतापि सत्त्वात् । विषयतामात्रस्थ कार्यतावच्छेदकत्वे तत्र विषयतासम्बन्धेन शाब्दबोधस्यापि सत्वान्न व्यभिचार इति तु न संसर्गे व्यतिरेक व्यभिचारापत्तेः। संसर्गताभिन्नविषयतायाः प्रवेशे सामान्यलक्षणा- नभ्युपगन्तृमते शक्तिग्रहाविषयस्यापूर्वव्यक्तेरपि योग्यताबलेन शाब्दबोधो- सत्या तत्र व्यभिचारापत्तेः। परामर्शकारणताविचारदर्शितेत्यादि । समवायसम्बन्धेन धूमहेतुकानु- मितौ समवायसम्बन्धन धूमहेतुकपरामर्शज्ञानस्यात्मनिष्ठप्रत्यासत्त्या कार- णत्वोपगमे पक्षतावच्छेदकानन्त्यात् कार्यकारणभावानन्त्यापत्त्या धम्मि- तावच्छेदकतासम्बन्धेन धूमहेतुह्नित्वावच्छिन्नप्रकारताकानुमितौ धर्मि- तावच्छेदकतासम्बन्धेन वह्निव्याप्यधूमत्वावच्छिन्नप्रकारताकपरामर्शज्ञानस्य लाघवात् धम्मितावच्छेदकनिष्ठ प्रत्यासत्या कारणत्वे स्वीकृते भाविज्ञानम- प्रमेत्यप्रामारयज्ञानानन्तरं वह्निव्यायधूमवान् पर्वत इति परामर्शस्ततो वह्निव्याप्यालोकवद्र्व्यमिति परामर्शः । तस्मिन् क्षणेऽप्रामाण्यज्ञानस्य नाशादप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितस्य परामर्शद्वयस्य सत्त्वेन तदनन्तरं समूहा- लम्बनात्मक पर्वतो वह्निमान् द्रव्यं वह्निमदित्याकारकमुभयलिङ्गकानु- मित्यात्मकं ज्ञानं जायते । तत्र कारणोभूतस्य वह्निव्याप्यधूमत्वावच्छिन्न- प्रकारताकपरामर्शस्य धर्मितावच्छेदकतासम्बन्धन द्रव्यत्वे विरहात् धूम- लिङ्गकानुमितेश्च सत्त्वादेवं कारणीभूतस्य वह्निव्याप्यालोकत्वावच्छिन्न- ·६६ व्युत्पत्तिवादः [कारके वारणीयत्वादिति चेत्तर्हि तद्धर्मावच्छिन्नाभेदसंसर्गावच्छिन्नप्रका- रतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति तद्धर्मभेदस्यापि हेतुतायाः स्वीकरणीयतया घटो घट इत्यादि- प्रकारकपरामर्शज्ञानस्य धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन पर्वतत्वे विरहाद्धम्मि- तावच्छेदकतासम्बन्धेनालोकहे तुकानुमितेश्व सत्त्वात्प्राप्तव्यभिचारवारणाय धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन वाह्नव्याप्यधूमत्वा वच्छिन्नप्रकारताकपरामर्श- ज्ञानं स्वीयमितावच्छेदकताविशेष्टधम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेन धूम- हेतुकवह्नित्वावच्छिन्नप्रकारताकानुमि तिं प्रति कारणमित्येवं रीत्या कार्य- कारणभावः कारणतावच्छेदकसम्बन्धस्य वैशिष्टयं कार्यतावच्छेदकसम्बन्धे निवेश्य स्वीकृतोऽस्ति । प्रकृते द्रव्यत्ववृत्त्यनुमिती यधम्मितावच्छेदकतायां धूमहेतुकपरामर्शायधर्मिमतावच्छेदकतावैष्टि यविरहात् पर्वतत्ववृत्त्यालोक- हेतुकानुमितीयधर्मिमतावच्छेदकतायामा लोकलिङ्गकपरामर्शीयधम्मितावच्छे- दकतावैशिष्टयविरहान्न व्यभिचारः । त व प्रकृतेऽपि स्वजनकज्ञानीय- वृत्तिनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेद कताविशिष्ट प्रकारतासम्बन्धेनो- पस्थितिः स्वजनकज्ञानोयवृत्तिनिष्ठप्र कारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतावि- शिष्टस्वीयप्रकारताविशिष्ट प्रकारतासम्बन्धेन शाब्दबोधं प्रति कारण मित्येव कारणतावच्छेदकसम्बन्धवैशिष्टयं कार्य तावच्छेदकसम्बन्धे निवेश्य कार्य- कारणभावः स्वीक्रियते । नीलो घट इत्यादौ प्रकारे नीले या शाब्दबोधीया प्रकारता तत्र स्वजनकेत्यादिप्रकारतान्तकारण तावच्छेदकसम्बन्धवैशिष्टिय- विरहेण न व्यभिचार इत्या शयः। अक्षरार्थस्तु परामर्शकारणताया यो विचारस्तत्र दर्शिता या दिक् तया तद्रीत्या व्यभिचारो वारणीय इति । एतत्पर्य्यन्तग्रन्येनापत्ति दृढोकृत्य समाधत्ते-तद्धर्मावच्छिन्नाभेदसंस- विच्छिन्नेत्यादिना । प्रकारतावच्छेदकभेदो विशेष्यतावच्छेदके अभेदान्वये ·प्रथमा जयाऽलङ्कृतः ६७. स्थले न शाब्दबोधापत्तिः। स घट इत्यादिवाक्याज्जातित्वादिना घटत्वादिधर्मितावच्छेदककस्य स्वरूपतो घटत्वादिप्रकारतावच्छेद- ककस्य घटःस इत्यादिवाक्यात्स्वरूपतो घटत्वादिधम्मि तावच्छेद- ककस्य जातित्वादिविशिष्टघटत्वावच्छिन्नप्रकारताकस्य च शाब्द- बोधस्योपपत्तये विशेष्यत्वप्रकारत्वयोरवच्छेदकत्वे निरवच्छिन्नत्वेना विशेषणीये। घटो नोलघट इत्याद्यन्वयबोधस्य प्रामाणिकत्वेऽन्यत्र । । अपेक्ष्यत इति भावः । न शाब्दबोधापत्तिरिति । घटत्वे घटत्वभेदाभावा- दिति भावः । जातित्वादिनेति । स घट इत्यत्र जातिमान् तत्पदार्थस्तत्र जातिर्घटत्वं विशेष्यतावच्छेदकमवच्छेदकता जातित्वावच्छिन्नेति घटो घट इत्यनो विशेषः । घटस्स इत्यत्र जातिमान् तत्पदार्थस्तत्र प्रकारतावच्छेदक घटत्वं जातिः । प्रकारतावच्छेदकता च जातित्वावच्छिन्नेति पूर्वस्माद्विशेषः । उभयत्र शाब्दबोध इध्यते । स इदानीं न स्यात् प्रकारतावच्छेदकविशेष्यता- वच्छेदकयोरैक्यादिति भावः । विशेष्यत्वप्रकारत्वयोरवच्छेदकत्व इति । विशेष्यतावच्छेदकताप्रकारतावच्छेदकतानिरवच्छिन्ना कार्यतावच्छेदके प्रवे- श्या इति भावः । तथा च तद्धर्मनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेदकताकाभेदसम्य- न्धावच्छिन्नप्रकार तानिरूपित विशेष्य तानिरूपित निरवच्छिन्नावच्छेदकतासम्ब- न्धेन शाब्दबोधं प्रति तद्धर्मभेद: कारण मिति पर्यवसितम् । निरुक्त- प्रयोगद्वये जायमानशाब्दबोधो च न निरवच्छिन्नप्रकारतादिविशेष्यतावच्छे- दकताविशेष्यतावच्छेदकताकाविति न तत्र प्रभारतावच्छेदक विशेष्यतावच्छे- दकयोर्भेदापेक्षेति प्रकारतावच्छेदकविशेष्यतावच्छेदकयोर भेदेऽपि शाब्दबो- घोपपत्तिः। घटो नीलघट इत्याद्यन्वयबोधस्य प्रामाणिकत्वे अन्यत्र ति । तत्र हि घटत्वावच्छिन्नाभेदसम्बन्धावांच्छन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतास- म्बन्धेन घटत्वे शाब्दबोधस्तत्र च घटत्वभेदाभावाद यभिचारः प्राप्तस्तद्वा- 8- ·[ कारके । E८ व्युत्पत्तिवादः रणार्थमन्यत्र दर्शिता पर्याप्तिनिवेशरूपा दिक् अाश्रयितव्येत्यर्थस्तथा च समपर्याप्तावच्छेदकताकाभेदसम्बन्धावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितेत्यादिरूपः कार्यतावच्छेद कस्सम्बन्धः। प्रकृते च नीलघटत्वाभयपर्याप्ता अवच्छेदकता न घटत्वपर्याप्तेति घटत्वभेदाभावेऽपि न दोषः । ननु नीलघटत्वावच्छिन्नाभेदसम्बन्धावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितविशेष्य- तावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोध यदि नीलभेदघटत्वभेदयोः कारणत्वं तर्हि विधेयकोटावधिकावगाहिनोऽपि घटो नील घट इति बोधस्यानापत्ति- घंटत्वे उतभेदद्वयत्यासत्त्वात् । यदि नीलघटत्वोभयभेदस्य तत्त्वं घटत्वे तस्य सत्वेन न दोषस्तहि तस्य केवलान्वयित्वेन समानोद्देश्यविधेयकस्य नीलघटो नीलघट इत्याकारकस्यापि शाब्दस्यापत्तिः। घटत्वे नीले वा विशेष्य- तावच्छेद के नीलघटत्वोभयभेदस्य सत्वादिति चेत्-न । तद्रूपावच्छिन्नानुयोगि- ताकपर्याप्तिप्रतियोग्यवच्छेदकतानिरूपितावच्छेद्यतावदभेदसम्बन्धावच्छिन्न- प्रकारतानिरूपित विशेष्यतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनु- योगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन शाब्दबोध प्रति तद्भदस्य कारणत्वाङ्गीका- रात् घटो नीलघट इत्यादौ विधेयांशेऽधिकावगाहिनः शाब्दबोधस्य घटत्व- नीलोभयगतद्वित्वरूपावच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोग्यवच्छेदकतानिरू पिताभेदसम्बन्धावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतात्वाव च्छन्न- प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन घटत्वगतैकत्वे स- वेन तत्र घटत्वनीलोभयगतद्वित्वभेदस्यापि सत्वेनादोषात् । न चोभय- पर्याप्ताया अपि प्रकारतावच्छेदकताया वस्तुत्वेन घटत्वे व पाप्ति- स्तदनुयोगितावच्छेदकञ्च घटत्वगतैकत्वमेव । तथा च तदवच्छिन्नानुयोगिता- कपर्याप्तिप्रतियोग्यवच्छेदकतानिरूपितावच्छेद्यतावदभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्र- कारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयो- गितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन घटत्वगतैकत्वे शाब्दबोधस्तत्र घटत्वगतैकत्व- भेदाभावाद्वयभिचार एवेति वाच्यम् । स्वनिरूपितावच्छेदकतात्वावच्छिन्न- प्रति योगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन तद्रूपवृत्त्यभेदसम्बन्धा- ·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः ६६ वच्छिन्न प्रकारताघटितसम्बन्धस्य विवक्षणात् तेन सम्बन्धेनोक्तप्रकारताया द्वित्व एव वृत्तः। ननु जातित्वावच्छिन्नघटत्वनिष्ठप्रकारतावच्छेदकताको यो घटस्स इ- त्यत्राभेदान्वयबोधस्तदीयप्रकारतावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपा- प्त्यनुयोगितावच्छेदकं घटत्वगतमेकत्वमेव तद्भदस्य घटत्वगतैकत्वेऽभावाद- व्यभिचारः । न चावच्छेदकताया निरवच्छिन्नाया एव निवेशेन प्रकृते घटत्व- गतावच्छेदक ताया जातित्वावच्छिन्नत्वान्न दोष इति वाच्यम् । तर्हि नीलघ- टत्वावच्छिन्नप कारताया अपि निरवच्छिन्नावच्छेदकताया घटत्वे एव सत्त्वे न नीले ततश्व स्वनिरूपित निरवच्छिन्नावच्छेदकतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकप- प्त्यिनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन घटत्वनीलोभयावच्छिन्नप्रकारताया अपि घटत्वगतै कत्ववृत्तित्वात् तद्भेदस्य घटत्वगतैकत्वेऽभावात् घटो नीलघट इति विधेयांशेऽधिकावगाहिशाब्दबोधो नस्यादिति चेत्-अत्रोच्यते । स्वनिरूपि. तनिरवच्छिन्नावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेद- कत्वसम्बन्धेन स्वविशिष्टधविच्छिन्नानुयोगिताकपर्याप्तिप्रतियोगिभूताव- च्छेद कतानिरूपितावच्छेद्यतावदभेदसम्बन्धावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितविशे. व्यतावच्छेद कतावावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्ब- न्धेन शाब्दबोधं प्रति स्वनिरूपितावच्छेदकतावच्छिन्नप्रतिय गिता कपर पर्याप्त्य- नुयोगितावच्छेदकरूपभेदः कारणम् । ततश्च विधेयांशेऽधिकावगाहिनो घटो नीलघट इति बोधस्य घटत्वगतैकत्वे नीलघटत्वोभयगतद्वित्वभेदस्य सत्वा- नानुपपत्तिः । न वा नोलघटो नीलघट इति बोधस्यापत्तिः । नीलघट- त्वोभयगतद्वित्वे नीलघटत्वोभयगतद्वित्वभेदाभावात् । ननूद्देश्यांशेऽधिकावगाहिनो नो लघटो घट इति बोधस्यापत्तिस्तत्र विशेष्यतावच्छेदकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकपाप्त्यनुयोगितावच्छेदके नी लघटत्वोभयगतद्वित्वे प्रकारतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्य- नुयोगितावच्छेदकघटत्वगतैकत्वभेदस्य सत्त्वादिति चेन्मैवम् । स्वनिरूपिता- भेदसम्बन्धावच्छिन्नविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधं प्रति स्ववि- ·१०० व्युत्पत्तिवादः [कारके शिष्टो भेदः कारणम् । वैशिष्टयं स्वावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताक- पर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्वनिरूपितविशेष्य- तावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपावच्छि- नानुयोगिताकत्वोभयसम्बन्धेन । ततश्च घटत्वगतैकत्वावच्छेदेन नील- घटत्वोमयगतद्वित्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकभेदस्य सत्त्वात् । नोलघटत्वोमय- गतद्वित्वावच्छेदेन नीलघटत्वोभयगतद्वित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य घट- स्वगतैकत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकभेदस्य चासत्त्वात् । विधेयांशेऽधिकावगा- हिनः शाब्दबोधस्योपपत्तिरुभयांशे समानावगाहिनः उद्देश्यांशे अधिकावगा- हिनश्च नीलघटो घट इत्यस्य नीलघटो नीलघट इत्यस्य चानापत्तिः । वस्तुतस्तु स घटः घटस्स इत्यनयोः पूर्वोक्तयोऽतित्वावच्छिन्नावच्छे- दकताकप्रकारताविशेष्यताकबोधयोरनुपपत्तिः । तत्रैकत्वावच्छेदेनैकत्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकवटत्वभेदाभावात् । तदर्थ निरवच्छिन्नावच्छेदक- तायाः प्रवेशे विधेयांशेऽधि कावगाहिनोऽप्यनु पत्तिस्तत्र निरवच्छिन्नावच्छे- दकतावावच्छिन्न प्रतियोगिताकरर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वस्य घटत्वगतै- कत्वे एव सत्त्वात् । इदमत्रावधेयम् । स्वनिरूपितनिरवच्छिन्नावच्छेदकतात्वावच्छिन्न प्रति- योगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन किञ्चिनिष्ठाभेदसम्बन्धा- वच्छिन्नपकारतानिरूपितोक्तनिरवच्छिन्नावच्छेद कताघटितसम्बन्धेन किञ्चि- निष्ठविशेष्यता तदवच्छेदकतासम्बन्धः कार्यतावच्छेदको वक्तव्यः । कार- ण व पूर्वोक्त एव । ततश्च न दोष इति । यदि च प्रकारदलमेवोद्देश्य विशेष्यदल च विधेयं विधेयतोद्देश्यतयोः प्रकारताविशेष्यत्वनियतत्वासि- स्तिईि अधिकावगाहिविशेष्यकस्यापि शाब्दबोधस्येष्टव्यतया कार्यका- रणभावे प्रकारताविशेष्यतास्थाने विधेयतोद्देश्यते निवेशनीये । विधेयता- बच्छेदकतोद्देश्यतावच्छेदकते समानसम्बन्धावच्छिन्ने ग्राह्ये । तेन कालिक- सम्बन्धन घटत्वविशिष्टपरतच्छन्द्घटितात् स घट इति वाक्यान्न शाब्द- बोधापत्तिरिति दिक् । Bio- ·१०१ प्रथमा ] जयाऽलङ्कृतः दर्शितरीत्या सोऽप्युपपादनीयः । एवं स स इत्यादिवाक्याज्जाति- त्वाद्यवच्छिन्नधर्मितावच्छेदकताकतद्धर्मावच्छिन्नप्रकारतावच्छेद- कताकाभेदान्वयबोधस्य वारणाय तद्धर्मावच्छिन्नावच्छेकताक- प्रकारतानिरूपितधर्मितावच्छेदकतावच्छेदकत्वप्रत्यासत्त्या शा. ब्दबोधं प्रति तद्धर्मभेदस्यापि पृथक्कारणत्वं कल्पनीयम् । एवं दण्डवान् दण्डवा नित्यादिवाक्याइण्डसंयोगत्वाद्यवच्छिन्नवति तदवच्छिन्नवदभेदान्वयबोधस्य वारणाय दण्डसंयोगत्वाद्यवच्छि- नावच्छेदकताकप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपितसंयोगत्वाद्यव- निरवच्छिन्नघटत्वादिनिष्ठावच्छेदकताकाभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारता- कविशेष्यतानिरूपित निरवच्छिन्नावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधं प्रत्येव घ- टत्वादिभेदस्य कारणत्वोक्तेर्जातित्वावच्छिन्नघटत्वनिष्ठावच्छेदकताकाभेद- सम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपितजातित्वावच्छिन्नघटत्व- निष्ठावच्छेदक ताकशाब्दबोधस्य प्राप्तामापत्ति परिहत्त माह-स स इत्यादि- वाक्यादिति । निरवच्छिन्न प्रकारतावच्छेदकत्वविशेष्यतावच्छेदकत्वकाभेदा- न्वयबोधे यथा प्रकारतावच्छेद कविशेष्यतावच्छेदकयोमदापेक्षा तथाऽवच्छि- नताशावच्छेदकताकाभेदान्वये प्रकारतावच्छेदकतावच्छेद कविशेष्यताव- च्छेदकतावच्छेदकयोर्भेदस्य कारगा त्वमिति भावः । एवमपि प्रकारतानिरू- पितसंयोगनिष्ठावच्छेदकतावच्छेदकदण्डस्य विशेष्यतावच्छेदकतावच्छेदक- दण्डाद्भदस्य सत्त्वेन दर इवान् दण्डवानिति वाक्यात्प्राप्तां शाब्दापत्ति परिहन्तुमाह-दण्डवान् दण्डवानित्यादि । प्रकारतावच्छेदकतावच्छेदक- तावच्छेद के विशेष्यतावच्छेदकतावच्छेदकतावच्छेदके भेदस्यापि हेतुत्वं बोध्यम् । प्रमेयत्वेन दण्डत्वस्यः यत्र प्रकारतावच्छेदकतावच्छेदकताव- च्छेदकत्वं तादृशः दाइत्वनिष्ठनिरवच्छिन्नस्य विशेष्यतानिरूपितसंय्यो- गत्वाच्छन्नावच्छेद कतानिरूपितदण्डनिष्ठावच्छेदका निरूपितदण्डत्वनिष्ठ- ·१०२ [ कारके व्युत्पत्तिवादः च्छिन्नावच्छेदकतानिरूपितावच्छेदकतावच्छेदकत्वसम्बन्धेन शा- ब्दबोधे दण्डत्वादिभेदस्यापि पृथक्कारणत्वं कल्पनीयम् । अव- च्छेदकतायां निरवच्छिन्नत्वनिवेशोऽपि पूर्ववबोध्यः । वस्तुतस्तु तद्धर्मान्यवृत्तिविषयतासम्बन्धेन ज्ञानं प्रति तद्धम- भेदत्वेन हेतुता कल्प्यते लाघवात् । एवं च घटत्वाद्यवच्छिन्नप्र- कारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधं प्रति घटत्वाद्यन्यवृत्तिविषयतासम्बन्धेन ज्ञानत्वाद्यवच्छिन्नस्य व्याप- कतया घटत्वादौ तादृशविषयतासम्बन्धन ज्ञानत्वावच्छिन्नोत्पादक- सामनीविरहेण न तत्र तादृश विशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धे शाब्द- बोधापत्तिः। एव च घटवान् घटवानित्यादिवाक्यस्थलोयशाब्द बोधवारणानुरोधन धम्मितावच्छेदकतावच्छेदका दिनिष्ठप्रत्यास- . । स्यावच्छेदकत्वस्य निरूपकः शाब्दबोधः प्रमेयवद्वान् दण्डवानिति. वाक्यान्न स्याद्दण्डत्वे दण्डत्वभेदाभावादत आह-अवच्छेदकतायां निरवच्छि- नत्वमित्यादि । प्रथमावच्छेदकतायां चरमावच्छेदकतायाञ्चेत्यर्थः । अनेक कार्यकारणभावकल्पनायां गौरवादाह-वस्तुतस्त्विति । घटत्व- भिन्नवृत्तिविषयतासम्बन्धेन ज्ञानं घटत्वभिन्न एव भवति । तत्र घटत्त्रभेदो- ऽप्यस्तीति घटत्वभेदस्य तादृशसम्बन्धेन ज्ञानं प्रति कारण त्वं नानुपपन्नमेव पटत्वान्यवृत्तिविषयतासम्बन्धेन ज्ञानं प्रति पटवभेदः कारणम् । तच्च ज्ञानं घटत्वावच्छिन्नाभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतास. म्बन्धेन शाब्दबोधं प्रति व्यापकं यतो घटो द्रव्यमित्यादिवाक्याद्र्व्यत्वादौ घटत्वभिन्न एव स बोधो भवति तत्र घटत्वान्यवृत्तिविषयतासम्बन्धेन ज्ञानं वर्त्तत एव । ततश्च व्याप्यकार्ये व्यापकस्य कारणमपेक्ष्यत इति नियमात तादृशशाब्दबोधे घटत्वभेदस्यापेक्षणान्न घटो घट इति वाक्याद्घटत्वे स बोधः । न च जातिमान् घट इति वाक्यात् घटत्वेऽपि जातित्वेन घटत्वनिष्ठा ·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः त्या करणत्वान्तरमपि न कल्प्यते । एवमुद्दश्यतावच्छेदकविधेय- थोरैक्येन एको द्वावित्यादिवाक्यादेकत्व द्वित्वाचवच्छिन्न एकत्व- द्वित्वादीनां भेदान्वयबोधानुदयात्, एकत्व द्वित्वत्वाद्यवच्छिन्नसम- वायादिसंसर्गावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपितसमवा- यादिसंसर्गावच्छिन्नावच्छेदकतावच्छेदकत्वादि सम्बन्धेन शाब्दबु- धौ एकत्वत्वादिभेदस्य एवं कर्म गच्छतीत्यादौ च कर्मत्वत्वा- द्यवच्छिन्न आधेयतासम्बन्धेन तद्वतोऽन्वयबोधवारणाय कर्म- वच्छेदकताकाभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतास- म्बन्धेन शाब्दबोधोत्पत्तनै घटत्वावच्छिन्नप्रकारताकोक्तशाब्दबोधो घटवा- न्यवृत्तिविषयतासम्बन्धेन ज्ञानव्याप्यमिति वाच्यम् । व्याप्यशरीरे निरवच्छि- च्छिन्नावच्छेदकतायाःप्रवेशे नादोषात्। एवं व्याप्यशरीरे घटत्वेतरधर्मान- वच्छिन्नत्वमपि प्रकारतायां देयं तेन नीलघटो घट इति वाक्याबटत्वे जाय- मान शाब्दबोध यघटत्वनिष्ठावच्छेदकतायां निरवच्छिन्नत्वेऽपि न क्षतिः । प्रकारतायां घटत्वेतरनीलत्वेनावच्छेदात् । एवमेव जातित्वावच्छिन्नावच्छे- दकताकप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबो- घः जातित्वाभिन्ने एव भवति । एवं दण्डत्वावच्छिन्नदण्डनिष्ठावच्छेदक- तानिरूपितसंय्योगनिष्ठावच्छेदकतानिरूपिताभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानि रूपितविशेष्यतावच्छेदकतावच्छेदकतावच्छेदकतासम्बन्धेन दण्डवभिन्ने एव.. शाब्दबोधो भवतीति तयोरपि व्यापके जातित्वान्यवृत्तिविषयतासम्बन्धेन दण्डत्वान्वयवृत्तिविषयतासम्बन्धेन वर्तमाने ज्ञाने इति तयोरपि शाब्दबोध- योर्जातित्वभेददण्डत्वभेदयोः कारणत्वात् जातित्वे दण्डत्वे च न तौ शाब्द- अनुमितिवारणाय धम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेनानुमितौ विधेयभेद- स्येत्यधिकः पाठो प्राचीनहस्तलिखितपुस्तके | ·१०४ व्युत्पत्तिवाद: [ कारके त्वत्वाधवच्छिन्नावच्छेदकताकाधेयतासम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानि- रूपितधर्मितावच्छेदकसम्बन्धेन शाब्दबोधे कर्मत्वत्वादिभेदत्य घटोन घट इत्याद्यनुमितेः शाब्दबोधस्य च वारणाय घटत्वा- वच्छिन्नभेदप्रकारतानिरूपितम्मितावच्छेदकतासम्बन्धेनानुमितौ शाब्दबोधे च घटत्वादिभेदस्य हेतुत्वान्तरकल्पनमनादेयमेव । तद्ध- मभेदस्यकैककारणतयैव सकलातिप्रसङ्गवारणसंभवादिति कृतं पल्लवितेन। । बोधौ जातिमान् जातिमान् दण्डवान दण्ड वानिति वाक्य म्यामिति बोध्यम् । एवमेव एकः द्वौ घटो न घटः इत्यतोऽपि एकत्वावच्छिन्ने एकत्वस्य द्वित्वा- वच्छिन्ने द्वित्वस्य घटत्वावच्छिन्ने घटभेदस्य चान्वयविषय कावनुमिति- शाब्दबोधो न यतः एकत्वत्वावच्छिन्नप्रकार तानिरूपितविशेष्यतावच्छेद कतावच्छेदकतासम्बन्धन एवं द्वित्वत्वावच्छिन्न प्रकारताघटितोक्तसम्बन्धेन घटत्वावच्छिन्न प्रतियोगिता कभेदत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावानुयोगिताव- च्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधोऽनुमि तिर्वा एकत्वत्वद्वत्वत्वघटत्वेभ्यो भिन्ने. वेव भवति । तयोरपि एकत्वत्वाद्यन्यवृत्तिविषयतामन्धेन ज्ञानं व्यापक- मिति तत्कारणस्यैकत्वा वादिभेदस्य तत्रापेक्षितत्वेन तदभावादेवैकत्वत्वा- दिषु तयोरभावोपरत्तावकत्वत्वादिभेदस्य पृथक् कारणत्वाकल्पनेन लाघ- वम् । न च नञोऽभावे येन सम्बन्धेन यद्धविच्छेदेन यद्वत्ता यद्वाक्येन प्रतीयते नघटितेन तेन वाक्येन तत्सम्बन्धावच्छिन्नतन्निष्ठप्रतियोगिताका- भावस्तद्धविच्छेदेन प्रत्य य्यत इति नियमात् घटो घट इति वाक्यात् स्वरूप सम्बन्धेन घटाभेदवत्ताया घटत्वावच्छेदेनाप्रतीतेस्तदवच्छेदेन घटा- भेदाभावप्रतीत्यप्रसक्तेः क.थं तत्कारणकल्पनं लाघवमिति वाच्यम् । येन सम्बन्धेन यद्धविच्छेदेन यद्वत्ता प्रीतौ साकाङ्क्ष यद्वाक्यं तेन वाक्येन नघटितेन तेन सम्बन्धेन तदवच्छेदेन तदभावः प्रत्याय्यत इत्येव नियमेन ·प्रथमा जयाऽलकृतः १०५ घटो घट इति वाक्यस्य तादृशोधाजनकत्वेऽपि तादृशबोधे साकाङ्क्षत्वेना- दोषात् । नीलघटत्वावच्छिन्नाभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकार तानिरूपितविशेष्य- तावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधस्य जातित्वावच्छिन्नघटत्व निष्ठावच्छेदकता काभेदसम्बन्धावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धन शा- ब्दबोधस्य च नोलवटो घटः स घट इत्यादिव याद्वटत्वेऽप्युदयेन घट- त्वान्यवृत्तिविषयतासम्बन्धेन ज्ञानं प्रत्यव्याप्यत्वेन तत्र घटत्वभेदानपेक्ष- णात्तयोस्तत्रोत्पत्तौ न बाधकमिति दिक् । न चोक्तबधौ यदि न व्याप्यौ तहि नीलघटो नोलघटः स स इति वाक्याम्यां घटत्वे तयोरापत्तिस्तत्र घट- स्वभेदानपेक्षणादिति वाच्यम् । नीलत्वानवच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितजाति- त्वावच्छिन्नावच्छेदकतासम्बन्धेन नीलघटत्वावच्छिन्न प्रकारताकस्य जाति- त्वावच्छिन्नघटत्वनिष्ठावच्छेदकताकशाब्दबोधस्य च तत्रासम्भवात् विशेष्य- दले नीलत्वस्य जातित्वस्य चोपस्थित्या भानस्यावश्यकत्वात् । कथञ्चित्त- योरभाने शाब्दबोधस्येष्टत्वात् । न च नालघटो नल द्रव्यमित्यादौ द्रव्यत्वे प्रसिद्धस्य नीलवटलावच्छिन्न प्रकारतानिरूपितनोलत्वावच्छिन्नविशेष्यतानि- रूपितानवच्छिन्नावच्छेदकता सम्बन्धेन शाब्दबोधस्य घटत्वत्वेन घटत्वोप- स्थापकेन जातित्वेन घटत्वोपस्थापन च तत्पदेन घटिते स स इत्यादौ च प्रसिद्ध स्व शाब्दबोधस्य घटत्वे जातित्वे च नोलघटो नी लघट: स स इत्यादी शाब्दबोध पत्तिरिति वान्त्वं त योरप्युक्तज्ञानव्याप्यत्वेन तादृश भेदापेक्षणात्। न च कालिकसम्बन्धेन घटत्वविशिष्टे समवायसम्बन्धेन घटत्वविशिष्टस्या- भेदान्वयोऽनुभवसिद्धस्तत्र घटत्वनिष्ठनिरवच्छिन्नावच्छेद कताकाभेदसम्बन्धा- वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबोधस्य घट- त्वेऽपि सत्त्वान्न घटत्वान्यवृत्तिविषयतासम्बन्धेन ज्ञानव्यापकस्स बोध इति वाच्यं घटत्वनिष्ठनिरवच्छिन्नाक्छेदकता विशिष्टावच्छेदकतासम्बन्धेन शा- ब्दबोधस्य व्याप्यत्वात् । वैशिष्टयं स्वनिरूपितावच्छेद्यतावदभेदसम्बन्धा- वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतानिरूपितत्वस्वा वच्छेदकसम्बन्धावच्छिन्न- स्वोभयसम्बन्धेन उद्देश्यस्य यत्र प्रकारता विधेयस्य विशेष्यता तत्र विशेष्यां- ·१०६ [ कारके व्युत्पतिवादः भेदान्वयबोधश्च प्रातिपदिकार्थधात्वर्थयोः प्रत्ययार्थेन क्स- चिन्निपातार्थेन च सममेव जायते न त्वन्येन । सत्यपि पदार्थोप. स्थितियोग्यताज्ञानादिरूपकारणकलापे राजा पुरुषः भूतलं घट इत्यादी पुरुषाशे राजभूतलादेः स्वत्वाधेयतासम्बन्धेन तण्डुलः पचति चैत्र: पच्यते इत्यादौ कर्मत्वकर्तृवादिसम्ब-धेन तण्डुल- चैत्रादौ पाकादेः स्वकर्मकत्वस्वकत करवा दिसम्बन्धेन पाकायंशे वा शेऽधिकावगाहिशाब्दबोवस्येष्टतया तत्र दोषवार गाय व्याप्यदले प्रकारता- विशेष्यतयोः स्थाने विधेयतोद्देश्यतयोः प्रवेशः कार्यः। अभेदान्वयविचारं समाप्य भेदान्वयविचारः प्रारभ्यते-भेदान्वय. बोधश्चेत्यादिना । भेदान्वयेत्यस्याभेदभिन्नसम्बन्धबोध इत्यर्थः । प्राति- पदिकार्थस्य धात्वर्थस्य च प्रत्ययार्थे निपातार्थे एवाभेदभिन्नसम्बन्धेनान्वय इत्यर्थः। प्रातिपदिकपदप्रयोज्यधातुपदप्रयोज्ययोरभेदातिरिक्तसम्बन्घावच्छि- नप्रकारतयोः प्रत्ययनिपातान्यतरपदप्रयोज्यविशेष्यतानिरूपतत्वनियम इति पर्यवसितोऽर्थः । नियमस्वीकारे हेतुमाह-राजा पुरुष इत्यादि । राजा पुरुष:भूतल घट इति वाक्यात् स्वत्वसम्बन्धेन राजविशिष्ट: पुरुषः प्राधयत्व- सम्बन्धेन भूतजविशिष्टो घट इति बोधाभावः । उक्तनियमे हेतुरिति भावः। प्रातिपदिकार्थस्य प्रातिपदिकार्थेऽभेदभिन्नसम्बन्धेनान्वये दोषमुक्त्वा धात्र- र्थस्य प्रातिपदिकस्य तेन सम्पन्धनान्वये दोष उच्यते । तण्डुलः पचतीत्यादि । न च तण्डुलगतकर्मत्वस्य चैत्रगतकत्र्तृत्वस्यानुक्तत्वात् तण्डुलपदचैत्रपदाद् द्वितीयातृत ययोरनुशामनादयं प्रयोगो न प्रसक्त इति वाच्यम् । प्रातिपदिकाथ प्रति कर्मत्वकत्तृत्त्रयोविशेष्यतयाऽन्वयबोधतात्पर्य एव कर्मणि द्वितीये- त्यादिना प्रातिपदिकात् द्वितीया देरनुश सनात् । प्रकृते च कर्मत्वकत्तु त्वयो- संसर्गतया भानस्य प्रातिपदिकार्थस्य धात्वर्थे भेदसम्बन्धेनान्वये दोष उच्यते। स्वकर्मकत्वेत्यादिना । विभक्त्यर्थमन्तराकृत्येति । उक्तनियमः साक्षात्स- ·१०७. प्रथमा] जयाऽलङ्कृत तण्डुलचैत्रादेरन्वयाबोधाग्निपातातिरिक्तप्रातिपदिकार्थयोः क्रिया- ताशप्रातिपदिकार्थयोश्च भेदेन साक्षादन्वयबोधस्याव्युत्पन्नत्वात् विभक्त्यर्थमन्तराकृत्य तयोरप्यन्वयबोधात्साक्षादिति निपाता- तिरिक्तत्वादिविशेषणात् भूतले न घटः घटो न पट इत्यादौ घटा- देनजर्थाभावेन मुखं चन्द्र इवेत्याहो मुख चन्द्रादीनामिवार्थसादृश्या- दिना न कलङ्गं भक्षयेदित्यादौ नैयायिकमते नअपस्थाप्येन बलव- दनिष्टाननुबन्धित्व विशिष्टेष्टसाधनत्वादिरूपविध्यर्थाभावेन धात्वथ । म्बन्धविषयक एव । राज्ञः पुरुष इत्यादौ विभक्त्यर्थस्वत्वद्वारा राजरूपप्रातिप-.. दिकार्थस्य पुरुषरूपप्रातिपदिकार्थेऽन्वयस्येष्टत्वादिति भावः । निपानार्थे प्राति पदिकार्थान्वयस्थलमाह-भूतले न घट इत्यादि । नअर्थो भावे घटस्य स्वप्रतियोगिकत्वसम्बन्धेनान्वयस्तथा च घटाभावो भूतलवृत्तिरिति बोधः । यदि च प्रतियोग्यभावान्वय इति न्यायेन नजोऽसत्त्वे यत्र येन यद्वत्ता प्रतीयते यादृशवाक्येन तादृशवाक्येन नअघटितेन तत्र तेन तदभावस्यैव प्रत्यायना- दुक्तबोधो न युक्तः किन्तु भूतलवृत्तित्वाभाववान् घट इत्येव युक्तः । भूतले घट इत्यतो भूतलवृत्तित्ववान् घट इत्येत्र बोधात् तथाऽपि निपातार्थप्रातिप- दिकार्थयोरन्वयो जात एवेति बोध्यम् । घंटो न पट इत्यादाविति-नअर्थे भेदे घटस्य स्वप्रतियोगिकत्व सम्बन्धेन भेदस्य च पटे स्वरूप सम्बन्धेनान्वयः । मुखं चन्द्र इत्यादाविति । इवार्थसादृश्ये स्वप्रतियोगिकत्वसम्बन्धेन चन्द्रस्य मुखे स्वरूपसम्बन्धेन सादश्यान्वयः । निपातातिरिक्तत्वनिवेशाभावे नजि वयोरपि नामत्वात्तदर्थे तदर्थस्य वा भेदान्वयश्चन्द्रादेन स्यादिति भावः । न कला भक्षयेदित्या. दाविति । नञर्थोऽभावः तस्मिन् लिङर्थस्य बलवदनिष्टाननुबन्धित्व विशिष्टे- घटसाधनत्वरूपस्य स्वप्रतियोगिकत्वसम्बन्धेनान्वयेऽभावस्य च स्वरूपसम्बन्धन भक्षणेऽन्वयः । तथा च बलवदनिष्टाननुबन्धिस्वविशिष्टेष्टसाधनत्वप्रतियो- ·व्युत्पत्तिवादः [कारके भक्षणादेरनुयोगितया, गुरुमते तुविध्यर्था पूर्वाशे विशेषणतया- न्वितेननजुपस्थाप्याभावेन धात्वर्थभक्षणादेः प्रतियोगितयाऽन्वये- ऽपि न क्षतिः । राजपुरुष इत्यादिसमासस्थले तु पुरुषादिपदार्थेन समं राजादिपदार्थस्य न भेदान्वयबोधः किन्तु तेन समं विभक्त्य- न्तार्थविशिष्टलाक्षणिकराजादि पदोपस्थाप्यराजसम्बन्ध्यादेरभेदान्व- । गिकाभावविशिष्टं कलजभक्षणमिति बोधः । बलवदनिष्टाननुबन्धित्वं बलवदनिष्टाजनकत्वम् । अत्र विशेषणस्य बलवदनिष्टाजनकत्वस्य विशेष्य- स्येष्टसाधनत्वस्य चाभावप्रयुक्तो विशिष्टाभावस्तेन बलवदनिष्ट जनकत्वं भक्षणे प्रतीयते । नैयायिकमते अत्र धात्वर्थे नपनामार्थस्यान्वयः । गुरुमते चेति । प्रभाकरमीमांसकमते भक्षणस्य स्वप्रतियोगिकत्व- सम्बन्धेन नअर्थाभावेऽन्वयो भावस्य च प्रयोज्यत्वसम्बन्धेन लिङर्थेऽपूर्वे अन्वयोऽपूर्वञ्च पुण्यं तथा च कल अभक्षणप्रतियोगिकाभा वप्रयोज्यमपूर्व- मिति बांधः । नैयायिकमते कलजभक्षणमनिष्टजनकं न तु तद्भक्षणाभाव: पुण्यजनकः । गुरुमते कलजमक्षणाभावजन्यं पुण्यं न तु कलञ्जभक्षणम- निष्टजन कमिति प्रतोयत इति भेदः। ननु तर्हि कलञ्जभक्षणे कस्मान प्रवत्तते गुरुमत इति चेत्-पुण्यप्रयोजकाभावप्रतियोगित्वरूपस्य पुण्यप्रतिबन्धकत्वस्य भक्षणे शब्दात्प्रतीतौ पुण्यकामस्य पुण्यप्रतिबन्धके कलज भक्षणे प्रवृत्त्य- नुपपत्तेः । समासस्थले विशेषण वाचकपदप्रकृतिकलुप्तविभक्ते नुसन्धानं विनैव शाब्दबोधोत्पत्त्या स्वत्वसम्बन्धेन गजरूपनामार्थस्यैव पुरुषरूपना- मार्थेऽन्वयो वाच्यः। स चोक्त नियमविरुद्ध इत्यत पाह-राजपुरुष इत्यादिसमासस्थले स्विति । तत्र राजादिपदस्य विशेषणवाचकस्य षष्ठ्यर्थ- स्वत्वादिविशिष्टे लक्षणा । तस्य चाभेदेनैव पुरुषाद्युत्तरपदार्थेऽन्वय ३।। नोक्तव्युत्पत्तिविरोधः । एतदेवाह-किन्त्वित्यादिना । ।

·१०६ प्रथमा ] जयाऽलङ्कृतः यबोध एवेति न दोषः । एवं मुखं चन्द्र इत्यादिरूपकस्थले चन्द्रा- दिपदस्य चन्द्रादिसदृशलक्षणया मुखादौ चन्द्रादिसहशाभेदान्वय. बोध एव, न तु सादृश्यादिसम्बन्धेन चन्द्रादेर्मुखादावन्वय इति न तत्र व्यभिचारः। केचित्तु रूपकस्थले चन्द्रादिपदस्य चन्द्रादिसदृशे न लक्षणा किंतु तत्र मुख्यार्थचन्द्रादेरेवाभेदभ्रमो मुखादौ । मुखं न चन्द्र इत्यादि विशेषदर्शनदशायां च न तत्र शाब्दोऽभेदप्रत्ययः अपि तु शब्दजन्यविशकलितपदार्थोपस्थितिमूलको मानस एवाहा-भेद- भ्रम इत्याहुः । । एवं मुखं चन्द्रः इति । अत्रापि चन्द्रपदार्थस्य मुखेऽभेदान्वयस्य बाधेन स्वप्रति योगिकसादृश्यवत्वस्य च भेदसम्बन्धत्वेन तेन सम्बन्धेनान्वये पूर्वोक्त- व्युत्पत्तिविरोधेन च चन्द्राद्युपमानवाचकपदस्य चन्द्रसदृशे लक्षणया चन्द्र- सदशाभिन्नं मुखं इति बोध इति न व्युत्पत्तिविरोधः । ननु रूपकस्थलेऽपि लक्षणया सादृश्यप्रतीतावुआमालङ्काराद्रूपकालङ्कार आलङ्कारिकसिद्धान्त- सिद्ध चमत्कारवैलक्षण्यन्नोरपद्येत । विषयवैलक्षण्यस्यैव चमत्कारवैलक्षण्य- प्रयोजकत्वादिति चेत्तदाह-केचित्रिवत्यादि । तथा च चन्द्राभिन्नं मुख- मित्यभेदान्वयबोध एवेति न व्यभिचारो न वा चमत्कार वैलक्षण्यानुपपत्ति- विषयवैलक्षण्यस्य सत्त्वात् । ननु बाघान्नाभेदश्चन्द्रादेर्मुखादाविति चेत्त- दाह-अभेदभ्रमो मुखादाविति । ननु मुखन्न चन्द्र इति विशेषदर्शने न भ्रमस्यापि सम्भव इति चेत्तदाह-न तव शाब्दोऽभेदभ्रम इति । समान- विभक्तिकमुख चन्द्रपदजन्योपस्थितिविषययोर्मुखचन्द्रयोानसोऽभेद भ्रमः । मानसञ्च ज्ञानं विरोधिज्ञानाप्रतिबद्धयमेवेति भावः । ननु मुखञ्चन्द्र इति वाक्यजन्यप्रतीतौ श्रुतोऽयमर्थश्चेतश्चमत्करोतीत्यनुभवः प्रामाणिकः । श्रुधा- तोश्च शाब्दबोध एवार्थस्तदनुरोधेन शाब्दाभेदप्रत्यय एव मुखञ्चन्द्र इति ·११० व्युत्पत्तिवादः [कारके परे तु तादात्म्यातिरिक्त सम्बन्धेन नामार्थयो न्वयबोधः । तादात्म्यं च प्रकृते तद्वत्तिधर्मवत्त्वम् । एवं च नीलो घट इत्यादी स्ववृत्तिनोलत्वादिमत्त्वसम्बन्धेन घटायंशे नोलपदार्थस्येव मुखं चंद्र इत्यादौ स्ववृत्त्याह्नादकत्वादिमत्त्वसम्बन्धेन मुखादौ चन्द्रा देरन्व- यबोधः तादृशार्थान्वयबोधेऽपि समानविभक्तिकत्व तन्त्रमित्यतो नातिप्रसङ्ग इति वदन्ति । DO । वाक्यादभ्युपेयो न मानस इत्यत श्राह -परे विति । नामार्थयोन्नन्वियबोध इति । एतदुत्तरं नामार्थयोरभेदान्वयबोध इत्यस्यार्थ इति शेषः । एवञ्च मुखन्न चन्द्र इति विशेषदर्शनदशायामपि स्ववृत्त्यालादकत्ववत्वसम्ब- धेन चन्द्रविशिष्टं मुखमिति बोधोऽप्रतिबद्ध एवेति भावः । नातिप्रसङ्ग इति । नीलस्य घट इत्यादा विति शेष: । नन्वेवं चन्द्रो मुखं पद्म मुखमित्यादौ स्ववृत्तिधर्मवत्वसम्बन्धेन चन्द्रपद्मादेर्मुखादावन्वयोपगमे प्रतियोग्यभावा- न्वयौ तुल्ययोगक्षेमावित्यनुरोधेन न चन्द्रो न पद्म मुखमेवेदमित्यादौ तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकचन्द्राद्यभाव एव ना प्रतीयेत स च बाधित इति तत्र बोधो न स्यादतोऽसम्मतोऽयं पक्षी भट्टाचाय्यस्येति परे त्वित्यनेन सूचयति । स्वमते तु चन्द्रपदस्य चन्द्रसदृशे लक्षणैव । उपमातो रूप के चमत्कार- वैलक्षण्यन्तु यथा गङ्गातारे घोष इत्यतो न शैत्यपावनत्वातिशयप्रतीतिरपि तु गङ्गातोरलाक्षणिकगङ्गापदाद्गङ्गातोरबोधे एव शैत्यपावनत्वातिशय- प्रतीतिस्तथैवात्रापि विषयावैलक्षरयेऽपे कारणान्तरगम्यमे वेति सहृदय- मात्रगम्यमिति दिक् । परे त्विति-वस्तुतो न युक्तमिदमन्यथा घटवृत्तिद्रव्यत्वस्य घटेऽप्यबाधात् तेन सम्बन्धेन घटस्य पटेऽन्वयबलात् घटः पट इत्यपि प्रयोगापत्तिः । एवञ्च केचिदित्यादिमतमेव युक्तमिति गुरुचरणा: ।

·प्रथमा जयाऽलाकृतः अथ राजा पुरुष इत्यादौ पदार्थोप स्थित्यादिमत्त्वेन कथन्नभेदा- न्वयबोधः, सामग्रथा कार्यजनने उक्तनियमभङ्गरूपायाः प्रयोजन- क्षतैर किंचित्कर त्वात, सामग्रीसत्त्वे अवश्यं कार्यमिति नियमात् । न च तत्र भेदान्वयबोधौपयिकाकाङ्क्षाविरहाच्छाब्दसामप्रथेवा- सिद्धति वाच्यम् । समभिव्याहार रूपाकाङ्क्षायास्तत्रापि सत्त्वात्। न च तादृशाकाङ्क्षायास्तत्र सत्त्वेऽपि राजाढिपदार्थप्रकारकभेदान्व- यबोधे राजादिपदार्थप्रकारकराजादिपदाव्यवहितोत्तरङस्पदत्वा- दरूपानुपूर्वीविशेषरूपाया आकाङ्क्षाया अपि प्रयोजकत्वात् । तद. भावादेव न तत्र शाब्दसामग्रीति वाच्यम् । सम्बन्धादि विशेष्यक- । नियममून भूतं कार्यकारणभावं शङ्कासमाधानाभ्यामाह-अथ राजा पुरुष इत्यादाविति । ननु नामार्थयोरभेदान्वय एवेति नियमभङ्ग इति चेदाह-सामग्रया कार्येत्यादि । नियमः प्रयोजनं क्षतिहानिः । अकि- चित्करत्वात् कार्याबाधकत्वादित्यर्थः । सामग्रीसच्चे इत्यादि । सामग्रयाः कार्यव्य प्यत्वा दित्यर्थः । न च तत्र भेदान्वये बोधौपयिकाकाङ्क्षाविरहा- दिति।राज नं राजा राज्ञ राज्ञ इत्यादौ राजनिष्ठ कर्मत्वराजनिष्ठ करण- त्वाद'त्याकारकभेदान्वये राजानमित्याद्यानुपूर्वीज्ञानाकारणत्वाद्राजा पुरुष इत्यादौ तादृशानुपूर्वीरूपाकाङदा विरहान्न शाब्दसामग्र ति भावः । समभि. व्याहाररूपाकाङ्क्षाया इति । भेदान्वयबुद्धिं प्रत्यानुपूर्वीज्ञानानां परम्परा- व्यभिचरितत्वे नानाकारणत्वात् प्रकारविशेष्यवाचकपदयोस्समभिव्याहार- रूपाकाङ्क्षा शानस्यैव कारणत्वेन तस्य च राजा पुरुष इत्यत्रापि सत्त्वादिति भावः। न च तादृशाकाङ्क्षायास्तत्र सत्त्वेऽपीति । राजा कर्मत्वं राजा स्वत्व- मित्यादौ समभिव्याहाररूपाया श्राकाङ्क्षायास्सत्त्वेऽपि शाब्दबोधानुदयेन भेदान्वये अानुपूर्व्या अपि कारणत्वस्य वक्तव्यत्वेन राजपदाव्यवहितङस्- पदत्वादिरूपानुपूर्वीरूपाकाङ्क्षाया अभावान्न शाब्दबोध इति भावः। सम्बन्धा.

·व्युत्पत्तिवादः [कारके राजादिप्रकारकान्वयबोध एव तादृशाकाङ्क्षाज्ञानस्य हेतुतया पुरु- षादौ राजादिपदार्थप्रकार कान्वयबोधोत्लत्ता तादृशाकाङ्क्षाज्ञानरू- पकारणविरहस्याकिंचित्करत्वात् । अत्र केचित् नामार्थप्रकारकभेदान्वयबोधं प्रति समान विशे- प्यताप्रत्यासत्त्या प्रत्ययजन्योपस्थितेहेतुत्वकल्पनात् नामार्थप्रकार- दिविशेष्यकेत्यादि । अानुपुर्वीरूपाकाक्षायाः कारणत्वस्यावश्यकत्वेऽपे भेदान्वयबुद्धित्वं न कार्यतावच्छेदकन्तथा सति कार्यतावच्छेदकस्यैक्याद्रा जपदाव्यवहितोत्तरङस्पदत्वराजपदाव्यवहितोत्तराम्पदत्वादिरूपानुपूर्वोशा- नानां नानात्वात्परस्परजन्यबोध व्यभिचारप्रसक्त्या तद्वारणार्थ राजनिष्ठ- भेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूरितस्वत्वनिष्ठविशेष्यता कशब्दोधं प्रति राजपदाव्यवहितोत्तरङस्पदत्वरूपानुपूर्वीरूपाकाङ्क्षाज्ञानं कारण मित्येवं क्रमेणैव विशेष्यतावच्छेदकं कायंतावच्छेदके निवेश्य तत्तदानुपूर्वीणां कारण त्वस्य वक्तव्यतया राजनिष्ठस्वत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपुरुष- निष्ठविशेष्यताकशाब्दबोध प्रति कस्यचिदानुपूर्वीज्ञानस्य कारणत्वाकल्पना- त्तादृशबोधे श्रानुपूर्वीज्ञानविरहस्याकिञ्चित्करत्वादिति भावः । अत्र केचिदिति । राज्ञः राजानमित्यादौ निरूपितत्ववृत्तिसम्बन्धावच्छुि- नराजनिष्ठप्रकारतानिरूपितस्वत्वकर्मत्वादिनिष्ठविशेष्यताकशाब्दबुद्धित्वा वच्छिन्नं प्रति ङस्प्रत्ययजन्यस्वत्वोपस्थितिरम्प्रत्ययजन्यकम्मत्वोपस्थितिः कारणमित्यादिक्रमेण विशेष्यस्य कार्यकारणकोटौ निवेशेनात्मनिष्ठप्रत्या- सत्त्या कार्यकारणभावस्वीकारे गौरवात् । लायवेन विशेष्यतासम्बन्धन नामार्थनिष्ठभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताकशाब्दबोधं प्रति विशेष्यतासम्ब- न्धेन प्रत्ययजन्योपस्थितिः कारणमित्येव विषयनिष्ठप्रत्यासत्या कार्यकारण- भावो वक्तव्यः। तथा च न राजा पुरुष इति वाक्यात् स्वत्वसम्बन्धावच्छिन्न- राजनिष्ठप्रकारतानिरूपितपुरुषनिष्ठविशेष्यताकः शाब्दबोधः विशेष्यता- ·प्रथमा ] जयाऽलङ्कृतः ११३ कभेदान्वयबोधे विशेष्यतया प्रत्ययार्थस्यैव भानं न तुनामार्थान्त- रस्य । तत्र विशेष्यतासम्बन्धेन प्रत्ययजन्योपस्थितेरसत्त्वात् । न च सम्बन्धादेरपि नामार्थतया तत्प्रकारकान्वयबोधे पुरुषादिपदार्थस्य विशेष्यतयामानानुपपत्तिः, तत्तन्नामपदजन्यतत्तन्नामार्थप्रकारकशा- ब्दयोधत्वावच्छिन्न प्रति प्रत्ययजन्योपस्थितित्वेन हेतुत्वेऽपि राज- सम्बन्धः प्रमेयः राज्ञः पुरुष इत्येताहशवाक्यद्वयजन्यवाक्यार्थद्वया- न्वयबोधे पुरुषस्य राजसम्बन्धविशेष्यतया भानानुपपत्तिरिति वाच्यम् । प्रत्ययाधीनतत्तत्पदार्थोपस्थितयजन्यतत्तत्पदार्थप्रकारक- शाब्दत्वावच्छिन्न प्रत्येक प्रत्ययजन्योपस्थितेः समान विशेष्यताप्र- सम्बन्धन पुरुषे प्रत्ययजन्योपस्थितेरभावात् । न च सम्बन्धादेरपीति । अय- म्भावः । राज्ञः पुरुष इत्यादौ राजनिरूपितस्वत्वप्रकारकपुरुषविशेष्यक- शान्दबोधो न स्यात् । स्वत्वस्यापि सम्बन्धरूपनामार्थत्वं ततश्च तनिष्ठ- स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताको विशेष्यतासम्बन्धन पुरुषे शब्दबोधो न स्यात्तत्र विशेष्यतासम्बन्धेन प्रत्ययजन्योपस्थितेरभावादिति । तत्तन्नामपद- जन्येत्यादि । यन्नामार्थनिष्ठप्रकारताकः शाब्दबोवस्तन्नामपदजन्यस्य शाब्द. बोधोऽपेक्षितः । प्रकृते सम्बन्धरूपनामार्थस्वत्वनिष्ठप्रकारताकत्वेऽपि सम्बन्ध- रूपनामपदजन्यत्वाभावान्न तत्र बोधे विशेष्यतासम्बन्धेन प्रत्ययजन्योपस्थि- तेरपेक्षा । राजसम्बन्ध:प्रमेयः राज्ञ:पुरुष इत्येतादृशवाक्यद्वयजन्येति-अयं यः समूहालम्बनात्मको वाक्यद्वयजन्यो बोधः सम्बन्धपदजन्यः सम्बन्धपदार्थ- स्वत्वप्रकारकश्चेति तत्र बोधे विशेष्यतया पुरुषस्य भानं न स्यात्तत्र प्रत्यय- पदजन्योपस्थितेरभावात् । प्रत्ययाधीनेति । तन्नामपदजन्यत्वं न देयं किन्तु प्रत्ययाधीनतदर्थोपस्थित्यजन्यो यस्तन्नामार्थप्रकारकः शाब्दबोधो विशेष्यता- सम्बन्धेन तदुत्पत्तौ विशेष्यतासम्बन्धेन प्रत्ययपदजन्योपस्थितिः कारणमुक्त- समूहालम्बनबोधस्य सम्बन्धरूपनामार्थस्वत्वनिष्ठप्रकारताकत्वेऽपि ङस्- ·व्युत्पत्तिवादः [कारके त्यासत्त्या हेतुत्वोपगमात् । अथैवमपि यत्र राजा पुरुष इत्यत्र पुरुषपदाधीनपुरुषोपस्थितौ प्रत्ययवशात्कश्चित्प्रत्ययार्थोऽपि विषयी- भूत: तत्र प्रत्ययजन्यतथाविधसमूहालम्बनोपस्थितेर्विशेष्यतासम्ब- न्धेन पुरुषेऽपि सत्त्वात्तस्य राजप्रकार कान्वयबोधेविशेष्यतया भाना- पत्तिर्दुर्वारैव। न च प्रत्ययजन्यतावच्छेदकीभूतविशेष्यतासम्बन्धे- नोपस्थिते हेतुवोपगमानानुपपत्तिः । तादृशसमूहालम्बनोपस्थिति- निरूपितपुरुषनिष्ठविशेष्यताया नाम्न एव जन्यतावच्छेदकत्वादिति वाच्यम् । ज्ञानभेदेन विशेष्यताभेदे मानाभावात् । एवं च यत्र प्रत्ययाधीनस्वत्वोपस्थितिजन्यत्वस्यैव सत्त्वेन कार्यतावच्छेदकानाक्रान्त. त्वान्न तत्र पुरुषभानानुपपत्तिः । कार्यतावच्छेदकं विचाय्यं कारणकोटिं विचारयति-अथैवमपीति । पुरुषेऽपि यत्र प्रत्ययजन्योपस्थितिविशेष्यतासम्बन्धेन वत्त ते तत्र राजा पुरुष इति वाक्यात् पुरुष भेदान्वयापत्तिः । पुरुषपदजन्यपुरुषोपस्थितौ प्रत्ययस्य कस्यचिच्छवणात्प्रत्ययार्थोऽपि विषयीभूतस्तादृर्शसमूहालम्बनो- पस्थितिय॑था पुरुषपदे जन्या तथा प्रत्ययपदजन्याऽपि तस्याश्च विशेष्यता- सम्बन्धेन पुरुषे सत्त्वात् । यद्यपि समूहालम्बनात्मिका योपस्थितिस्तस्यां प्रत्ययपदजन्यत्वं पुरुषपद जन्यत्वञ्च तथापि प्रत्ययपदजन्यतावच्छेदिका प्रत्ययार्थनिष्ठविषयतैव पुरुषपदजन्यतावच्छेदिका च पुरुषनिष्ठविषयतैव कारणतावच्छेदकसम्बन्धश्च न विशेष्यतामात्रमपि तु प्रत्ययपदजन्यता- वच्छेदकीभूतविशेष्यता । एवञ्च प्रत्ययपदजन्यतावच्छेदकविशेष्यतासम्बन्धेन प्रत्ययपदजन्या सा समूहालम्बनोपस्थितिः प्रत्ययार्थे एव न पुरुषार्थ इति न तत्र राजभेदान्वय इति भावः । नाम्न एव जन्यतावच्छेदकत्वादिति । समूहा- लम्बनोपस्थितीयपुरुषनिष्ठविषयतायाः पुरुषपदजन्यतावच्छेदकत्वमित्यर्थः । पुनरप्यापत्ति स्थापयति-ज्ञानदेन विशेष्यताभेद इति । अयं भावः- m ·प्रथमा] जयाऽजङ्क्तः ११५ कुत्रचित्प्रत्ययादेव लक्षणादिना पुरुषाद्युपस्थितिस्तत्र तादृशोपस्थि- तिनिरूपितप्रत्ययजन्यतावच्छेदकीभूतविशेष्यतातः पुरुषादिपदज- न्यपुरुषाद्युपस्थितिविशेष्यताया अभिन्नतया तावताप्युक्तातिप्रसङ्ग- वारणासम्भवादिति चेत्-न। स्वजनकज्ञानीयप्रत्ययवृत्तिप्रकारता- निरूपितविशेष्यताविशिष्टविशेष्यतासंबन्धेनैवापस्थितेर्हेतुतयोक्त- समूहालम्बनोपस्थितिनिरूपितपुरुषनिष्ठविशेष्यतायाश्च तादृशोप- स्थितिजनकज्ञानीयप्रत्ययवृत्तिप्रकारतानिरूपित विशेष्यतासामाना- धिकरण्यविरहान्नातिप्रसङ्ग इति वदन्ति । तदसत्। प्रत्ययत्वस्यानुगतानतिप्रसक्तस्य दुचतया उक्त कार्य- कुत्रचित् लक्षणादिना प्रत्ययादेव पुरुषत्वावच्छिन्नापस्थितिस्तत्र प्रत्ययस्द- जन्यतावच्छेदकीभूता पुरुषत्वावच्छिन्ना विशेष्यता सा निरुक्तसमूहा लम्बनो. पस्थितीयपुरुषत्वावच्छिन्ना विशेष्यताऽवच्छेदकैक्यादेकैव तन्निरूपकोपस्थि- त्योर्भेदेऽपि विषयताभेदे मानाभावात् । ततश्व प्रत्ययपदजन्यतावच्छेदको- भूता पुरुषत्वावच्छिन्ना तेन सम्बन्धन प्रत्ययपदजन्यनिरुक्तसमूहालम्बनो- पस्थितेः पुरुषे सत्त्वाद्राजभेदान्वयारत्तिः। आपत्तिम्बारयति स्वजनकज्ञानीये. त्यादिना । स्वं समूहालम्ब नोरस्थितिस्तजनक वृत्तिज्ञानं वाच्यत्वसम्बन्धेन पुरुषः पुरुषपदवानिति ज्ञानं प्रत्ययार्थः । वाच्यत्वसम्बन्धन प्रत्ययवानित्या- कारकञ्च तज्ज्ञानायप्रत्ययवृत्तिपकारतानिरू पितविशेष्यता प्रत्ययार्थनिष्ठा तद्वैशिष्टयं सामानाधिकरण यसम्बन्धेन पुरुषनिष्ठविशेष्यतायामभावात् । स्वजनकज्ञानीयप्रत्ययवृत्तिप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावि शिष्टविशेष्यतासम्ब- न्धन पुरुषे प्रत्ययजन्यापस्थिति स्ताति न पुरुषे राजान्वय इति बोध्यम् । प्रत्ययत्वस्यानुगतानतिप्रसक्तस्येति। इदमग्रं स्पष्टम् । न च प्रत्ययत्वस्था- नुगतानतिप्रसक्तस्य ज्ञातुमशस्यत्वेऽपिवस्तुतो या प्रत्ययवृत्ति प्रकारता तन्निरू- ·व्युत्पत्तिवादः [कारके कारणाभावकल्पनाया असम्भवात् ।राजसम्बन्धः पुरुष इत्यादी सम्बन्धा दिपदे डस्पदत्वादिभ्रमदशायां सम्बन्धादि विशेष्यकरा- जादिपदार्थप्रकारकान्वयबोधानुपपत्तेः । राज्ञः पुरुष इत्यादौ ङस्पदादिषु सम्बन्धादि पदत्वभ्रमदशायां सम्बन्धांशे राजादि- पदार्थप्रकारकान्वयबोधापत्तेश्च । न च प्रत्ययत्वेन ज्ञातं यत्पदं तत्पदजन्योपस्थितेः कारणत्वादेतदोषद्वयस्य नावकाश इति वाच्यम् । राज्ञः पुरुष इत्यादौ षष्ठयादेः प्रत्ययत्वाद्यनुपस्थितिद पितविशेष्यतासम्बन्धनेत्येवमुच्यमाने दोषमाह-राजसम्बन्धः पुरुष इत्या- दि । सम्बन्धपदे ङस्त्वभ्रमेऽपि तद्वत्तिप्रकारतायां प्रत्ययवृत्तित्वविरहात् । ङस्पदादिषु सम्बन्धादिपदत्वभ्रमदशायामिति । तत्र वस्तुतः प्रत्ययवृत्ति- प्रकारतायास्सत्त्वादिति भावः । न च प्रत्ययत्वेन ज्ञातमिति । सम्बन्धपदे प्रत्ययत्वेन ज्ञाते तद्वत्तिप्रकार- तायाः प्रत्ययत्वेन ज्ञातवृत्तित्वात् । ङस्पदे सम्बन्धत्वेन ज्ञातेऽपि तद्वृत्ति- प्रकारताया: प्रत्ययत्वेन न ज्ञातवृत्तित्वाविरहादुक्तदोषद्वयाभाव इति बोध्यम् । प्रत्ययत्वाद्यनुपस्थितिदशायामिति । ङसादौ प्रत्ययत्वाज्ञानदशाया- मपि शाब्दबोधकस्येष्टस्य न स्यादिति बोध्यम् । न च प्रत्ययत्वव्याप्यधर्मेण १ राजसम्बन्ध इत्यादि । इदञ्चाभ्युपेत्योच्यते प्रत्ययत्वस्यानुगमेऽपि इदंदूषणद्वयं दुरुद्धरमेवेति भावः। वस्तुत इदंतुच्छमनुगतंभच्चेवेत् प्रत्ययत्वम् । वस्तुतो यः प्रत्ययः तद्वृत्तिर्या श्रानुपूर्वी तत्प्रकारेण ज्ञातं यत्तज्जन्योपस्थिते कारणत्वकल्यने यत्र तु सपदस्यैव सम्बन्धपदत्येन ज्ञानं तत्र प्रत्ययवृत्त्यानु- पूर्वीप्रकारेण ज्ञानाभावात् । यत्र च सम्बन्धपदस्य उस्त्वेन ज्ञानन्तत्र तेन रूपेण ज्ञानात् । अतिव्याप्त्यव्याप्योरभावात् प्रत्ययत्वेन ज्ञानस्य चानुप- योगात् । तस्मादननुगतत्वमेव दोषो युक्त इति ।

·जयाऽलङकृतः प्रथमा] शायामपि आनुपूर्वीविशेषप्रकारकज्ञानाधीनतदर्थोपस्थितिसत्त्वे शाब्दबोधोत्पत्त्या प्रत्ययत्वप्रकारकज्ञाननिवेशासंभवात् । इदं पुनरत्र तत्त्वम् । राजा पुरुष इत्यादौ पुरुषादिविशेष्यक- राजादिप्रकारकभेदान्वयबोधस्याऽप्रसिद्धय व नापत्तिसंभवः। यत्र षष्ठयादि विभक्तरेव स्वारसिकलक्षणया शक्तिभ्रमेण वा पुरुषाधु- पस्थितिस्तत्र तद्विशेष्यकराजादिपदार्थप्रकारकभेदान्वयबोधःप्रसिद्ध एवेति चेत्तर्हि तादृशबोधे तथाविधप्रकृतिप्रत्ययानुपूर्वी विशेषरूपा- काङ्क्षाज्ञानसहकृततत्तद्विभक्तिजन्यपुरुषाशुपस्थितिघटितसामग्रथ एव तादृशबोधोत्तत्तिनियामकतया तदभावादेव न तदापत्तिः । अत एव स्वत्वादिसम्बन्धेन राजादिविशिष्टपुरुषादितात्पर्यकत- दादिपदघटितात् स सुन्दर इत्यादि वाक्यात्पुरुषादि विशेष्य कस्व- त्वादिसंसर्गकराजादिप्रकारकशाब्दबोधस्य च प्रसिद्धथा राजा पुरुषः सुन्दर इत्यादौ पदार्थोपस्थितियोग्यताज्ञानादिबलात्तादृश. शाब्दबोधापत्तिरित्यपि निरस्तम् । स सुन्दर इत्यादिवाक्याधीनशा- दबोधसामग्र्यास्तत्पदत्वाद्यवच्छिन्नविशेष्यकसुन्दरादिपदसमभि- व्याहारज्ञानसहकृततदादिपदजन्यताहशविशिष्टार्थीपस्थितियोग्य- ताज्ञानादिघटिततया तदभावादेवापत्त्यभावात् । अथैनाश- रीत्यापत्तिवारणे राज्ञः पुरुष इत्यादी स्वत्वादिसम्बन्धेन पुरुषादौ ज्ञात इत्युक्तौ न दोष इति वाच्यम् । वाद्यानुपूर्वी तितद्वयक्तित्वप्रकारेण ज्ञातेऽपि शाब्दबोधापत्तेः प्रत्ययत्वव्याप्यत्वयोरज्ञाने शाब्दबोधानापत्तेश्च । १ इत्थं काशी विश्वेश्वरसायुज्यलाभादे कादरा देनपूर्व यावत् जयां विरचयन्त एव सन्निपातज्वराभिभूताः पितृचरणाः फाल्गुनकृष्णदशम्यां वन्द्र नेत्रवसुरस्नभूमिते (१९८२) वैक्रमाब्देऽत्रैव निवृत्ताः ।

·व्युत्पत्तिवादः [कारके राजाद्यन्वयबोधस्वीकारेऽपि क्षतिविरहादुक्तव्युत्पत्तिनियुक्तिका । विभक्तीनां सम्बन्धा दिवाचकत्वमपि नियुक्तिकम् । नीलोघट इत्यादी विशेषणवाचकपदसमभिव्याहृतविभक्तेरिव सर्वविभक्तीनां साधु- त्वमात्रार्थकत्वस्यैवोचितत्वात् । न हि तत्र तथाविधान्वयबोधो- पगमे तत्स्थलीयसामग्रीबलाद्राजा पुरुष इत्यादिष्वपि तथाविधा- न्वयबोधप्रसङ्गः संभवति । तत्स्थलीयसामग्याः षष्ठयन्तराज- पदत्वाद्यवच्छिन्नधर्मिकपुरुषादिपदसमभिव्याहार रूपाकाङ्क्षाज्ञान- घटिततया तावादेव तत्र तादृशसामय्या अभावात् । एवं च राजपुरुष इत्यादिसमासे राजादिपदस्य राजसम्बन्ध्यादौ लक्षणा- स्वीकारोऽपि व्यर्थः । तत्र भेदान्वयबोधस्वीकारेऽपि क्षतिविरहात्। न च तत्र भेदान्वयबोधाभ्युपगमे तत्स्थलीयसामग्रीवलाद्राजा पुरुष इत्यादावपि तादृशान्वयबोधापत्तिरिति वाच्यम् । तत्स्थलीयशा- ब्दबोधे राजादिपदाव्यवहितोत्तरपुरुषादिपदत्वरूपानुपूर्वीविशेष- ज्ञानस्य हेतुतयाऽसमासस्थले पुरुषादिपदस्य विभक्तया राजादि- पदव्यवहितत्वाचादृशानुपूर्वीविशेषज्ञानासंभवेन तत्र ताशबोध- सामग्र्या अप्रसिद्धः। न च प्रकृतिप्रत्यययोरानुपूर्वीविशेषरूपस्या- काङ्क्षात्वात्प्रातिपदिकद्वयाव्यवधानघटितोक्तानपूर्वीविशेषज्ञानस्य हेतुत्वमेव निष्प्रामाणिकमिति वाच्यम् । भवन्मतेऽपि राजपुरुष इत्यादौ यादृशसामग्रीबलाद्राजपदार्थ- राजसम्बन्धिपुरुषपदार्थयोरभेदान्वयबोधस्तादृशसामग्रीबलाद्राज्ञः पुरुषः इत्यादावपि राजादिपदस्य राजसम्बन्ध्यादौ लक्षणाग्रहसत्त्वे तादृशाभेदान्वयबोधप्रसङ्गवारणाय तथाविधानुपूर्वी विशेषज्ञानस्य समासजन्यबोधे हेतुताकल्पनस्यावश्यकत्वात् । अस्माभिर्भेदान्वयबोध एव तादृशानुपूर्वीविशेषज्ञानस्य हेतु- तायाः कल्पनीयत्वात् । न चोभयमत एव राजसम्बन्धिनि राज- पदस्य स्वारसिकलक्षणाग्रहेण राजपुरुष इत्यत्र राजसम्बन्धिपुरुष- ·जयाऽलङकृतः प्रथमा ] ११६ योरभेदान्वयबोधो भवति । इयांस्तु विशेषो यदस्मन्मतेऽसौ समासा षष्ठीतत्पुरुषो भवन्मते कर्मधारयः इति । एवं च पुरुषविशेष्य- काभेदसंसर्गकराजसम्बन्धिप्रकारकबोधे राजपदाव्यवहितोत्तरव- र्तिपुरुषपदत्वप्रकारकज्ञानत्वेन हेतुत्वमुभयवादिसिद्धमेव । भेदा- न्वयबोधे तादृशानुपूर्वीज्ञानहेतुताकल्पनमधिकमिति वाच्यम् । उक्ताभेदान्वयबोधे तथाविधानुपूर्वीज्ञानहेतुतायां पर्यायशब्दान्तर्घ- टितानुपूर्वीज्ञानजन्यत्तथाविधाभेदान्वयबोधे व्यभिचारवारणाय तादृशानुपूर्वीज्ञानानन्तर्यस्य कार्यतावच्छेदककोटाववश्यं निवेश- नीयतया तत्र विषयनिवेशे प्रयोजनाभावेन तादृशकार्यतावच्छेद- उक्ताभेदान्वयबोधे तथाविधानुपूर्वीज्ञानहेतुतायां पर्यायशब्देत्या- दीति। ननु विषयमनिवेश्य राजपुरुष इत्याद्याकांक्षाज्ञानाव्यवहितोत्तरजाय- मानशाब्दत्वावच्छिन्नं प्रति राजपुरुष इत्याद्याकांक्षाज्ञानस्य कारणत्वोपगमे राज्ञः पुरुष इत्यादौ राजपदस्य राजसम्बन्धिनि स्वारसिकलक्षणग्रहदशायाम- भेदसम्बन्धावच्छिन्नराजसम्बन्धित्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित पुरुषत्वावच्छि- नविशेष्यताकस्य राजपुरुष इत्यादौ प्रसिद्धस्य तात्पर्य्यज्ञानादिघटितसामग्री- बलादापादने तद्धर्मावच्छिन्नकार्यानुत्पादकस्य राजपदाव्यवहितोत्तरत्ववि- शिष्टपुरुषपदत्वरूपाकाङ्क्षाशानाव्यवहितोत्तरजायमानशाब्दत्वावच्छिन्नका- ये प्रति कारणस्य राजपुरुष इत्याकारकाकाङ्क्षाज्ञानस्य विरहोऽकिञ्चित्कर इति तात्पर्य्यज्ञानोपस्थित्यादिघटितसामग्रीबलात्तादृशकाऱ्यांपत्तिदुर्वारा । न च तादृशकायं प्रति राजपुरुष इत्याकारकाकाङ्क्षाज्ञानोत्तरशाब्दत्वा-- षष्ठ्यर्थविशिष्टार्थलाक्षणिकपूर्वपदकसमासत्वमेव तत्त्वमिति भावः । २विभिन्नधर्मेण एकधम्मिबोधकपदघटितसमासत्वमेव तत्वमिति भावः । ३तत्रति-भेद विषयकत्वाभेदविषयकत्वनिवेशे शाब्दबोध इति भावः।

·HAENDS १२० व्युत्पत्तिवादः [ कारके कस्यैव भेदान्वयबोधसाधारण्येनानुपूर्वीज्ञानस्य भेदान्वयबोधे हेतु- तायामनाधिक्यात् । एवं तण्डुलं पचतीत्यादावपि पाकादिरूपधा- त्वर्थे कमत्वादिसम्बन्धेन तण्डु लादेरन्वयबोधः स्वीकर्तुमुचितः । कर्मत्वस्य पाकाद्यशे प्रकारत्वे तत्र तत्र द्वितीयादेः शक्तिकल्पने ताशवाक्यजन्यशाब्दबोधे कर्मत्वादिसंसर्गस्याधिकस्य विषयता- कल्पने च गौरवात् । तण्डुलं पचतीत्यादिवाक्यजन्यशाब्दबोध- सामग्रोबलात्तण्डुलः पचतीत्यादावपि तथाविधांन्वयबोधापत्तिस्तु न संभवति । तादृशान्वयबोधे द्वितोयान्ततण्डुलपदत्वाद्यवच्छिन्न- धर्मिकपचतीत्यादिसमभिव्याहारज्ञानस्य हेतुतया तण्डुलः पचती- त्यादौ तादृशसामन्या अप्रसिद्धः। एव पचति चैत्र इत्यादावपि कृतिसम्बन्धेन पाकादेश्चैत्राद्यशेऽन्वयबोधस्वीकार उचितः अन्य- थोक्तरीत्या गौरवात् । तत्र तादृशान्वयबोधस्वीकारे तत्स्थलीयसाम- श्रीबलात् पच्यते चैत्रः पाकश्चैत्र इत्यादौ तथाविधान्वयबोधापत्त. रप्युक्तरीत्या वारणसंभवादिति । मैवम्। राज्ञः पुरुष इत्यादौ षष्ठयादेः स्वत्वादिवाचकत्वमावश्य- कम् । अन्यथा पुरुषो न राज्ञ इत्यादौ पुरुषे राजस्वत्वाधभावबो- धानुपपत्तेः। न हितत्र स्वत्वादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजा- वच्छिन्नस्य कार्यस्य व्यापकता येन व्यापकसामग्रोविधया राजपुरुष इत्या- काङ्क्षाशानस्यापेक्षा तदापादने स्यात् । नृपपुरुष इत्यादावपि तादृशशाब्द. बोधस्य सत्त्वात् इति चेत्-उच्यते । यादृशान्यतमसमनैयत्यं यस्य कार्यस्य तादृशकार्योत्पत्तौ तादशान्यतमस्य सामग्रो अपेक्ष्यते । प्रकृते च राजपुरुषः नृपपुरुष इत्याद्याकाङ्क्षाघटितप्रदर्शितका-न्यतमसमनैयत्यस्यापाद्यमान- कार्ये सत्त्वात्तदुत्पत्तौ तदन्यतमस्य राजपुरुष इत्याद्याकाङ्क्षान्यतमस्या- पेक्षणात्तद्विरहान्नापत्तिरिति बोध्यम् । अत्रेदं बोध्यं-विषयनिवेशो युक्तः ·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः १२१ द्यभाव एवप्रतीयते नतुराजस्वत्वाद्यभाव इति संभवति। स्वत्वादि- संबन्धस्य वृत्त्यनियामकतया प्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तत्संबन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावाप्रसिद्धः। अत एव स्वामित्वादिकं परि- त्यज्य स्वत्वादेःषष्ठ्यर्थत्वं नवीनाः स्वीकुर्वन्ति । स्वामित्वादेःषष्ठय- थत्वे तस्य निरूपकतासम्बन्धन धनांशेऽन्वयसम्भवेऽपि तादृशस- म्बन्धस्य वृत्त्य नियामकतया संसर्गाभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वेन तत्संबन्धावच्छिन्नाभावस्य नजा प्रत्यायनासम्भवात् । आश्रयतासं- बन्धाद्यवच्छिन्नाभावबोधस्यैतादृशसमभिव्याहारस्थलेऽभ्युपगमे चै- त्रादिसंबन्धिान धनेऽपि, आश्रयतासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक- चैत्रवृत्तिस्वामित्वाभावसत्त्वान्नदं चैत्रस्येति प्रयोगापत्तिः। न च नसमभिव्याहारस्थलान्वयबोधानुरोधेन षष्ठयादेः स्वत्वादिवा- चकत्वेऽपि राज्ञः पुरुष इत्यादौ षष्ठ्याद्यर्थस्य संसर्गमर्यादया भानमु चितम् । तस्य प्रकारत्वोपगमे तत्सम्बन्धस्याधिकस्य भानकल्पने गौरवात् । नब्समभिव्याहारस्यैव तत्प्रकारकबोधनियामकत्वाभ्यु पगमेन सामग्रीबलात् तत्प्रकारकबोधस्य तदसमभिव्याहारस्थले - तृणारणिमणिन्यायस्थले परस्परव्यभिचारवारणायाव्यवहितोत्तरत्वनिवेशे तृणाव्यवहितोत्तरवह्नित्वापेक्षया लाघवात्तृणाव्यवहितोत्तरप्रमेयत्वतदव्यव- हितोत्तरत्वादेः कार्यतावच्छेदकत्ववारणाय विशेषवर्मावच्छिन्नं प्रति कारण स्वसम्भवे सामान्यधर्मावच्छिन्नं प्रत्यन्यथासिद्धत्वमवश्यं वक्तव्यम् । एवं स्थिते अभेदसम्बन्धावच्छिन्नराजसम्बन्धित्यावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपुरुषत्वा वच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपुरुषत्वावच्छिन्नविशेष्यता कबुद्धित्वावच्छिन्नस्वे का- यंत्वे सम्भवति प्रदर्शितसामान्यधर्मावच्छिन्नं प्रत्यन्यथासिद्धत्वमिति स्यात् । तस्मादेतद्ग्रन्थ एतदपालोचनयैव बोद्धयः ।

·१२२ व्युत्पत्तिवादः [ कारके संभवादिति वाच्यम् । एवं सति नब्पदं विना यादृशसममिव्याहा- रस्थले यत्र धर्मिणि येन सम्बन्धेन यस्य विशेषणतया भानं तत्र नब्समभिव्याहारस्थले तद्धर्मिणि तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकतदभावः प्रतीयते इति सर्वजनसिद्धानुभवस्यापलापापत्तेः । एवं सर्वजनसिद्धानुभवस्यापलापापत्तेरिति । वस्तुतोऽत्र नैतत् व्युत्पत्ति- विषयता अन्यथा भूतले घट इत्यत्र घटे भूतलवृत्तित्ववता प्रतीयते । नञ- प्रतियोग्यभावान्वयौ तुल्ययोगक्षेमावित्यनुभवार्थ प्रकाशयति-नज - पदं विनेत्यादिना । अस्य फलन्तु पचत्यपि चैत्रे न याचतीति प्रयोगवार- णम् । अन्यथा समवायसम्बन्धेन पाकानुकूलकृतिम्त्यपि चैत्रे संयोगेन पाकानुकूल कृत्यभावबोधनं सम्भवेत् । नन्वेवं भूतले घट इत्यादौ भूतलनि- रूपितवृत्तित्ववान् घट इत्यर्थात् नअपदं विनाएतादृशसमभिव्याहारस्थले घट- रूपर्मिणि स्वरूपसम्बन्धेन न वृत्तिताया विशेषणता तत्र नसमभिव्याहारे. स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नवृत्तित्वावच्छिन्नाभाव एव प्रतीयतां घटे कथं घटाभावो भूतलवृत्तिरिति प्रतीयते इति चेत्सत्यम् । नसमभिव्याहारे यद्धविच्छि- नयत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताप्रयोजकत्वं सम्भवति तस्य नसमभिव्याहारे नर्थाभावनिष्ठविशेष्यतानिरूपित प्रतियोगितानिरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्र- कारताप्रयोजकत्वेन यदि सञ्जिवृक्षितः तदा तत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्धा- वच्छिन्न प्रतियोगितानिरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताप्रयोजक एव भव- तीत्यर्थः । अत एव घटो न घट इत्यादौ शब्दानुमितिवारणार्थयत्नः सार्थकः। एवञ्च भूतलवृत्तिता न तादृशप्रकारताप्रयोजकत्वेनाभिमता यदि चेदभि- मता तदा नियमविषयता स्यात् । इत्थ सति प्रकृते यदि राजप्रतियोगिता- कोऽभावो बुबोधयिषितश्चेत्तदा नियमस्य विषयः स्यात् । बुबोधयिषितश्च राजस्वत्वप्रतियोगिताकाभाव इत्येवं नियमाविषये को दोष इत्यरुचेराह- ·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः १२३ राज्ञःपुरुष इत्यादिवाक्यजन्याप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितबोधदशायां समभिव्याहारे च नजाभावे घटस्य प्रतियोगितयान्वयः । भूतलवृत्तित्वस्य चाश्रयतया अन्वयस्तथा च घटाभावो भूतलवृत्तिरिति प्रतीयते । एवं घटो न घट इत्यत्र घटत्वावच्छेदेन घंटत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावप्रकारकानु- मितिशाब्दयोरिणाय कारणान्तरं न कल्पनीयमिति फलत्वेनोपन्यस्तम् । तत्रापि नऽसमभिव्याहारे घटत्वावच्छेदेन तादात्म्येन घटवत्ताप्रतीतेर- भावात्तदवच्छेदेन तदभावस्य ना प्रत्यायथितुमशक्यतया तादृशानुमिति- शाब्दयोरप्रसङ्गात्तदुक्तिश्चासङ्गतैव स्यात् । तस्मात् यत्र धर्मे यत्सम्बन्धा- वच्छिन्नयद्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन शा- ब्दत्वावच्छिन्न प्रति साकाङ्क्षं यद्वाक्यं तेन व क्येन नञ्चटितेन तद्धर्माव- च्छिन्नेतद्धविच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावश्चेद्वोधनीयस्तदा तत्सम्बन्धावच्छि नप्रतियोगिताक एवाभावो बोध्यते। इत्येव प्रतियोग्यभावान्वयौतुल्ययोगक्षे- मावित्यस्यार्थः। प्रतियोगितायां तद्धविच्छिन्नत्वन्तु अभावावगाहिबोधस्य- विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्वेन लभ्यते। तथा च घटो न घट इत्यादौ तादृश- बोधो न भवति तद्धर्मभेदस्य कारणत्वात्। परं तादृशबोधं प्रत्याकाङ्क्षा- ऽस्त्येवेति न दोषः। भूतले नघट इत्यत्र घटत्वावच्छेदेनाभावो बोधनीय एव नास्तीति न दोषः। एवं प्रकृतेऽपि यदि पुरुषत्वावच्छेदेन राजत्वावच्छिन्न:- भावबोधश्चेदभिप्रेतस्सदैवानेन नियमेन स्वत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिता- कत्वमभावस्य स्यात्तदेव नेति इत एवारुचेराह-अप्रामाण्यज्ञानेत्यादि । राज्ञ: पुरुष इत्यादीति । अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितराजत्वावच्छिन्नस्व- त्वसंसर्गावच्छिन्नप्रकारताकपु रुषत्वावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति अप्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितराजत्वावच्छिन्न स्वत्वसम्बन्वावच्छिन्न प्रतियो- गिताकाभावत्वावच्छिन्ना भावी यविशेषणतासम्बन्धावच्छिन्नाभावनिष्ठप्रका- ·१२४ [ कारके व्युत्पत्तिवादः पुरुषोन राज्ञ इत्यादिवाक्यादपि शाब्दबोधापत्तेः स्वत्वाभावबुद्धौ तेन सम्बन्धेन तद्वत्ताबुद्धिं प्रति तेन सम्बन्धेन तदभाववत्ताबुद्धिरेव प्रति- बन्धिका न तु तत्प्रतियोगिकतत्सम्बन्धाभाववत्तापीति तदभावव्याप्यवत्ता- मुद्रयाच तत्र तदभावव्याप्यत्वनिश्चये एव प्रतिबन्धकता । यस्य च व्याप्य- त्वनिश्चयो नास्ति तस्य च भवत्येव ज्ञानद्वयम् । इति राजस्वत्वाभावे स्वत्वेन राजाभावव्याप्यत्वनिश्वयाभावेऽपि राज्ञः पुरुष इत्यतो ज्ञानदशायां राज्ञो न पुरुष इति वाक्याबोधो नेष्यते । स च स्यादिति भावः । रतानिरूपितपुरुषत्वावच्छिन्नविशेष्यताकबुद्धि त्वेनैव प्रतिबन्धकता भवितु- महति । न तु तादृशबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति स्वरूपसंसर्गावच्छिन्नराजस्वत्वत्वा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावोयविशेषणतासम्बन्धावच्छिन्नाभावत्वावच्छिन्नप्र- कारतानिरूपितपुरुषत्वावच्छिन्न विशेष्यताबुद्धित्वेन प्रतिबन्धकता भवति मानाभावात्। ननु पुरुषो न राज्ञ इत्यादावपि स्वत्वादिसंसर्गावच्छिन्नाभावस्यैव प्रतीत्या प्रतिबन्धकता भवतु भवदभिलषिता इति चेत् वृत्तिनियामक- सम्बन्धस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वाभ्युपगमे वृत्त्य नियामकश्चाधारतानवच्छे दक इति यावत् । राज्ञः पुरुष इत्येतद्वा यजन्यशाब्दसामग्रीसमये राजस्वत्वा भाववान् पुरुषः सुन्दर इत्याकारकविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिपत्यक्षः प्राप्तः। नहि राजस्वत्वाभाववान् पुरुषत्वप्रकारकनिश्चयस्य तादृशसामग्रीबाध- निश्चयत्वं तस्य बाधाभावात्। एवञ्च विशेष्यतावच्छेदकादिप्रकारक- निश्चयादिकारणकलापात् प्राप्तता शप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति राज्ञः पुरुष इत्येतादृशशाब्दसामग्रन्याः प्रतिबन्धकताकल्पनेन भवतां गौरवम् । न च प्रकारतावादिमते तादृशप्रतिबन्धकताप्रयोजनं तस्य राजस्वत्ववान् पुरुष इत्येतदर्थकराज्ञः पुरुष इत्येतादृशशाब्दसामग्रीकाले राजस्वत्वाभाववान् ·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः १२५ स्वत्वसंसर्गकज्ञानस्य विरोधित्वे मानाभावात् । किञ्च वृत्त्यनियाम- वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्याभावीयप्रतियोगितानवच्छेदकत्वादिति । अय. म्भावः। स्वत्वनिरूपकत्वादिनानासम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिकाभावकल्पना यां गौरवमिति। न च स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावकल्पनायां भवता- मपि सत्त्वेनोभयोः साम्यमिति वाच्यम् । राजनिरूपितस्वत्वन्नास्तीत्यादौ स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजनिरूपितस्वत्वाभावकल्पनाया भव- तामप्यावश्यकत्वेन तदंशे साम्येन निरूपकत्वस्वत्वादिसम्बन्धावच्छिन्नाभाव- कल्पना भवतामधिकेति न वृत्त्यनियामकस्य प्रतियोगितावच्छेदकत्वमिति। यद्यपि स्वत्वसम्बन्धेन राजाभावस्य स्वरूपसम्बन्धेन राजनिरूपित- स्वत्वाभावस्य चैकदेशवृत्तितयाऽतिरिक्तपदार्थानिवेशान्न गौरवं समनियत- वस्तुन ऐक्यात् तथाऽपि तत्सम्बन्धात्रच्छिन्नपतियोगिताकल्पनायां गौरवस्य तदवस्थत्वात् तत्कल्पनया नि:फलत्वाच्च । किञ्च येनसम्बन्धेन यद्वत्ताबुद्धिः यत्र प्रवृत्तिप्रयोजिका भवति तत्सम्बन्धावच्छिन्नावच्छिन्नप्रतियोगिताकतद- भावस्य तदप्रवृत्युपयोगितया कल्पनमावश्यकं भवति । स्वत्वादिसम्बन्धेन तद्वत्ताबुद्धिस्तु न तत्र तत्प्रवृत्तिप्रयोजिकेति । तत्सम्बन्धेन तदभावस्य तत्र तद. प्रवृत्त्यनुपयोगितया तत्कल्पनन्नावश्यकमिति बोध्यम् । ननु वृत्त्यनियामकस्य प्रतियोगितानवच्छेदकत्वे अणुपरिमाणान्न घटः गुणन्न गच्छतीत्यादौ निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाणुपरिमाणा. भाववज्जन्यत्ववान् घट इति वृत्तित्वसम्बन्धाप्रतियोगिताकगुणाभाववत्सं- पुरुषत्वादिविशेष्यतावच्छेदकनिश्चयाभावेन विशिष्टबुद्धौ विशेषणबुद्धः कार- रणत्वम् । विशिष्टप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति विशेष्यतावच्छेदकादिप्रकारक- निश्चयस्य कारणत्वात् । तदभावादेव एकसमये तदुभयोरसत्त्वान्न प्रतिबन्ध- कताप्रयोजनं न च संसर्गतावादिमतेऽप्येकविधप्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावेनैव ·१२६ व्युत्पत्तिवादः [ कारके योगानुकूलव्यापारवानिति बोधद्वयोरनापत्तिरिति चेन्न । तत्राणुपरिमाण- स्याणुपरिमाणनिरूपितत्वे गुणस्य गुणवृत्तित्वे च लक्षणया स्वरूपसम्बन्धेना- गुपरिमाणनिरूपितत्वाभाववज्जन्यत्ववान् घट इति बोधस्य स्वरूपसम्बन्धेन गुणवृत्तित्वाभाववत्संयोगानुकूलव्यापारवानिति बोधस्य च वक्तुं शक्यत्वेना दोषात् । न चाणुपरिमाणान्न गगनमित्यादौ दोषः। जन्यत्ववत्वस्य गगनेऽसत्वादिति वाच्यम् । नअर्थाभावस्य द्विधाभानेनादोषात् । स्वरूपसम्ब- न्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाणुपरिमाणनिरूपितत्वाभाववज्जन्यवाभाववद्गग- नमिति बोधः । न च नर्थस्य द्विधा भानमेव गौरवमिति वा गुणो गुणन्न गच्छतीत्यादौ भवतामपि तथा कल्पनाया आवश्यकत्वात् । अन्यथा गुणवृ- त्तित्वाभाववत्सयोगानुकूलव्यापारवत्वस्य गुणेऽप्रसिद्धतया बोधानापत्तेः । गुणादीनां येन सम्बन्धेन यद्धर्मिणीति । नन्वेवं नियमो यदि स्यात्तर्हि संसर्ग- तावादिनां दोषः स्यात् तदेव न भूतले.न घट इत्यादौ तात्पर्यसत्वे घटनिष्ठ- प्रतियोगिताकाभावो भूतलवृत्तिरित्येवमपि बोधदर्शनादन्यथा नञोऽसत्त्वे भूतलवृत्तित्ववान् घट इत्यस्यैव प्रतीत्या नञः सत्त्वे भूतलवृत्तित्वाभाववान् इत्येवं रूपेणैव बोधः स्यान्न तु घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावो भूतल- वृत्ति रेवमिति । किञ्च घटो न घट इत्यादौ तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नघटत्वावच्छि- नप्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताकघटत्वावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्द- बोधवारणाय तत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावत्वा- प्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकतासम्बन्धेन शाब्दबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति प्रतियोगितावच्छेदकविशेष्यतावच्छेदकयोर्भेदः कारण मिति ग्रन्थकारेणैव निर्वाहः । तथा हि घटवद्भूत नमित्येतादृशप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति तादृश- शाब्दसामग्रयाः प्रतिबन्धकतायास्तवापि अवश्यं कथनीयत्वात् । एवञ्च विभिन्न विषयकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति राज्ञः पुरुष इत्येताहशवाक्यजन्य- शाब्दसामग्री प्रतिबन्धिकेति चेन्न। शाब्दसामग्रां प्रत्यक्षप्रतिबन्धिका भवति ।

·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः १२७ कसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि राज्ञः पुरुष इत्यादौ स्वोकृतमस्ति । निरुक्ननियमासत्त्वे तु तादात्म्यसम्बन्धेन घटे घटवत्ता नोऽसत्त्वे न प्रतीयते इति नञः सत्वेऽपि तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताका- भावप्रकारकबोधो न स्यादेवेति तादृशशाब्दबोधवारणाय ग्रन्थकारप्रयासोऽपि व्यर्थतामेव व्रजेत्तस्मान्नमोऽसत्वे तत्सम्बन्धावच्छिन्नतद्धावच्छिन्नप्रकार- ताकशाब्दबोधं प्रति साकाङ्क्ष यद्वाक्यन्तेन नवटितेन तद्धर्मावच्छिन्नप्रति- योगिताकाभावश्चेबुबोधयिषतस्तहि तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक एवे- त्येव नियमस्तथा च यत्र द्रव्यस्य घटपदेन ग्रहणन्तत्रतादात्म्यसम्बन्धावच्छि- नप्रकारताकद्रव्यत्वावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दबोधो घटो घट इत्यादिवाक्या- दपि भवतीति तादृशशाब्दबोधं प्रति साकाक्षेन नघटितेन वाक्ये घटत्वा- वच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावोऽपि विवक्षित इति तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताकस्तादृशाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताकशाब्दबोधवारणाय ताह- शकार्यकारणभावोऽप्यावश्यकः । एवं नमोऽसत्त्वे स्वरूप सम्बन्धेन भूत- लवृत्तित्ववान् घट इति प्रतीयते । इति तादृशशाब्दबोधं प्रति साकाङ्क्षेन भूतले घट इति वाक्येन नवटितेन न भूतलवृत्तित्वावच्छिन्न प्रतियोगिता- काभावो विवक्षितः किन्तु घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताक इति नियमाना- क्रान्ततया न तत्रापि शाब्दबोधानापत्तिरिति । एवञ्च स्वत्वसम्बन्धेन राजविशिष्टः पुरुष इति शाब्दबोधं प्रति साकाझेन नघटितेन राज्ञो न पुरुष इति वाक्येन राजत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावो विवक्ष्यते । अपि तु राजस्वत्वत्वावच्छिन्न प्रतियोगिताक इति नियमानाक्रान्ततया न निय- मतो विरोध इत्यरुचेराह-राज्ञः पुरुष इत्यादि । तत्सम्बन्धावच्छिन्न- । यदि तु प्रत्यक्षेच्छाऽस्ति शाब्देच्छा च नास्ति तत्र प्रत्यक्षं भवति । यत्र चोभ- योरिच्छाऽस्ति तत्र शाब्दसामग्रो प्रतिबन्धिका भवतीति वस्तुस्थितिः।

·व्युत्पत्तिवादः [कारके राजस्वत्वादेः प्रकारताभ्युपगमः समुचितः । अन्यथा ताहशस- मभिव्याहारज्ञानघटितशाब्दसामग्रोकाले राजस्वत्वाभाववान्पुरुषः सुन्दर इत्याकारकविशिष्टवैशिष्ट्यावगाहिप्रत्यक्षवारणाय ताशसामग्याः प्रतिबन्धकताकल्पनाधिक्येन गौरवात् । तद्धविच्छिन्नप्रकारतानिरूपिततद्धविच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दबुद्धित्वाव- च्छिन्नं प्रति तेन सम्बन्धेन तद्धर्मावच्छिन्न प्रतियोगिताकाभावत्वावच्छिन्न- प्रकारताकतद्धर्मावच्छिन्नविशेष्यताकबुद्धरेव प्रतिबन्धकत्वादिति भावः । यद्यपि राजभावव्याप्यवत्तामुद्रया राजस्वत्वाभाववान् पुरुष इति बुद्धरपि स्वत्वसम्बन्धन राजवान् पुरुष इति बुद्धिं प्रति प्रतिबन्धकत्वमस्त्येव तथाऽपि व्याप्यत्वाग्रहदशायामपि प्रतिबन्धकत्वमिष्टन्तन्न स्यादित्याशयेन ग्रन्थप्रवृ- त्तिरिति न ग्रन्थासङ्गतिः। शाब्देच्छाविरहविशिष्टप्रत्यक्षेच्छाविरहविशिष्टराश: पुरुष इत्येतादृशवाक्य- जन्यशाब्दसामग्रथा विभिन्न विषयकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति प्रतिबन्धकत्वेऽपि यत्र घटवद्भूतलमिति प्रत्यक्षेच्छाऽस्ति घटवन भूतजमिति प्रत्यक्षसामग्री चास्ति तत्रापि घटवन्न भूतलमिति प्रत्यक्षं स्यात् । शाब्दसामग्नयाः शाब्दे- च्छाविरहविशिष्टप्रत्यक्षेच्छावत्वेन तद्विरहाभावेनाप्रतिबन्धकत्वात् । एवञ्च घटवन्न भूतलमिति प्रत्यक्षो मे जायतामित्येतादृशेच्छाविरहविशिष्टराज्ञः पुरुष इत्येतद्वाक्यजन्यशाब्दसामग्री वटवन्न भूतलमित्येतादृशप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति प्रतिबन्धिकेति । इच्छाविषयतायाः प्रतिबन्धकतावच्छेदकत्वोपगमेन एकरूपेण वक्तुमशक्यत्वात् । न च प्रत्यक्षविशिष्टेच्छाविरहविशिष्टशाब्द- सामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वम् । वैशिष्टयञ्च स्वविषयकत्वस्वसामग्रीसमान- कालिकत्वैतदुभयसम्बन्धेन । एवञ्चान्यादृशप्रत्यक्षसामग्रीसद्भावे अन्या- दृशप्रत्यक्षेच्छायाः प्रत्यक्षवैशिष्टयाभावात् न दोष इत्युक्त्यैकरूपेणोच्यता- ·प्रथमा ] जयाऽलकृतः १२६ अस्मन्मते तादृशसमभिव्याहारघटिवसामय्या राजस्वत्वा- भाववान् पुरुष इत्यादिबाधाभावघटिततया वत्सत्त्वे विशेष्यता- वच्छेदकादिप्रकारकनिश्चयरूपकारणविरहादेव तथाविधविशिष्ट- वैशिष्ट्यावगाहिप्रत्यक्षोत्पत्त्यसंभवेन वाशसामग्र्यास्तत्र प्रति- बन्धकत्वस्याकल्पनात् । अन्यादृशप्रत्यक्षस्थलीयप्रतिबन्धकतया च न त्वन्मते निर्वाहः । अन्यत्रान्यविधप्रत्यक्षेच्छानामुत्तेजकवया न स्वन्मते निर्वाह इति । संसर्गतावादिमते इत्यर्थः । न च विभिन्न- विषयकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति राज्ञः पुरुष इत्यादिवाक्यजन्यशाब्दसामग्रया: प्रतिबन्धकत्वं घटवद्भूतलमित्यादिप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति कल्पनमुभयो- रावश्य कमिति तादृशप्रतिबन्धकतामादायैव निर्वाहे किं गौरवमिति चेत्. सत्यम् । तथा सति समानविषयकप्रत्यक्षस्य यत्किञ्चिदपेक्षविभिन्नविषयकता- दृशसामग्रया अपि प्रतिबध्यत्वापत्तेः । एवञ्च नामोच्चारणपूर्वकं प्रतिबन्ध- कल्पनमावश्यकमिति तादृशविशिष्टबुद्धि प्रति प्रतिबन्धकत्वं भवतामधिक- मिति दिक् । स्वजन्य शाब्दबोधाविषयविषयकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति राज्ञः पुरुष इत्यादिवाक्यजन्यशाब्दसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वं घटवद्भूतलं पट- वद्भूतलमित्यादिनानाप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति अनुगतरीत्या प्रतिबन्धकत्व- कल्पनमस्माकं भवताञ्चावश्यकमे वेति राजनिरूपितस्वत्वाभाववान् पुरुषः सुन्दर इत्यादिप्रत्यक्षस्यापि प्रतिबद्धयतावच्छेदकाक्रान्ततया तादृशप्रतिबद्धच. प्रतिबन्धकभावेनैवेष्टसिद्धिरिति कथन्न निर्वाह इति वाच्यम् । यतो हि विभिन्न विषयकशाब्दसामग्रयाः प्रत्यक्षसामग्रथाश्च सत्वे प्रत्यक्षं जायता- मिति वक्तव्यम् । घटवद्भूतलमित्येतादृशप्रत्यक्षसामग्रीसद्भावे तादृशप्रत्यक्षे- च्छायाञ्च सत्यां पटवद्भूतलमित्येतादृशप्रत्यक्ष सामग्रयाश्चाक्स्थानम् । न तु तादृशप्रत्यक्षेच्छा चास्ति । तत्र घटवद्भूतलं पटवद्भूतलमित्येतादृशसमूहाल- ६ ·व्युत्पत्तिवादः [ कारके मितीच्छायाञ्च सत्यां प्रत्यक्षमेव भवति प्रत्यक्षं विना इच्छाविषयासिद्धः। उक्तानुगतरूपेण शाब्दसामग्रयाः प्रतिबन्धकताकल्पनायान्तु प्रत्यक्षं दुरु- पपादमेव स्यादिति घटवद्भूतल मित्यादिप्रत्यक्षेच्छाविरहविशिष्ट राज्ञः पुरुष इति वाक्यजन्यशाब्दसामग्री घटवद्भूतलमित्यादिप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति प्रतिबन्धिकेति विशिष्यव प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावः कल्पनीय इति राजनिरू- पितस्वत्वाभाववान् पुरुष इत्यादि प्रत्यक्षं प्रति प्रतिबन्धकताकल्पनं संसर्ग- तावादिनां गौरवमिति । यत्तु घटवद्भूतलमितिप्रत्यक्षेच्छा विरहविशिष्ट राज्ञः पुरुष इति वाक्य- जन्यशाब्दसामग्री विभिन्न विषयकप्रत्यक्षवावच्छिन्नं प्रति प्रतिबन्धिकेति अन्यदीयप्रत्यक्षस्थलीयप्रतिबन्धकतामादाय निरुक्तप्रत्यक्षस्यापि प्रतिबध्य- त्वमिति तदपि न । पटवद्भूतलमित्यादिप्रत्यक्षसामग्री राज्ञः पुरुष इति शाब्दसामग्री च यत्रास्ति तत्र पटवद्भूतलमिति प्रत्यक्षं जायतामितीच्छायां प्रत्यक्षं जायते । इदानी हि घटबद्भूतलमित्यादिप्रत्यक्षेच्छाविरहविशिष्ट- राज्ञः पुरुष इति वाक्यजन्यशाब्दसामग्रयाश्च सत्त्वेन प्रतिबन्धकसद्भावात् प्रत्यक्षत्वानापत्तेः । सामान्येन प्रत्यक्षेच्छाविरहविशिष्ट शाब्दसामग्रन्या पति- बन्धकत्वमित्यपि न वक्तुं शक्यते, यद्विषयकप्रत्यक्षसामग्री तदन्यविषयक- प्रत्यक्षेच्छायामगि प्रत्यक्षापत्तेरिति नान्यदीयप्रत्यक्षस्थलीयप्रतिबन्धकता- मादाय संसर्गतावादिना निर्वाह इति विशिष्य प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावकल्प- नायां गौरवमिति बोध्यम् । यदप्याहुः -स्वजन्यशाब्दबोधाविषयविषयकत्व- स्वसमानाधिकरणेच्छाविषयत्वाभाववत्त्वोभयसम्बन्धेन स्वविशिष्ट प्रत्यक्ष- त्वावच्छिन्नम्प्रति राज्ञः पुरुष इति वाक्यजन्यशाब्दसामग्रयः प्रतिबन्ध- कत्वमित्यनुगमसम्भवस्तथा च यत्र विभिन्नविषयकप्रत्यक्ष सामग्रो शाब्द- सामग्री चास्ति तत्र चासत्यां प्रत्यक्षेच्छायां शान्दबोध एव, न प्रत्यक्षं तस्य म्बनात्मकप्रत्यक्षन्न भवति । राज्ञः पुरुष इत्येतद्वाक्यजन्यशाब्दसामग्रीकाले पट -, वद्भूतलमित्येताहराप्रत्यक्षस्य बाघात्। किन्तु घटवद्भूतलमित्येतादृशप्रत्यक्ष- ·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः निरुक्तसम्बन्धेन, शाब्दसामग्री विशिष्टत्वेन तं प्रति तस्याः प्रतिबन्धकत्वात्। यत्र च प्रत्यक्षेच्छा तत्र स्वसमानाधिकरणेच्छाविषयत्वमेव प्रत्यक्षस्येति न तत्र तं प्रति तादृशसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वमिति प्रत्यक्षमेव न शाब्दबो- घः। एवञ्च राजनिरूपितस्वत्वाभाववान् पुरुष इति प्रत्यक्षस्यापि निरु- क्तद्वयसम्बन्धेन शाब्दसामग्री विशिष्टत्वात् तम्प्रत्यापि शाब्दसामग्रन्या: प्रति- बन्धकत्वेन प्रत्यक्षवारणसम्भवान्न विशिष्य तादृशप्रत्यक्षम्प्रति शाब्द साम- प्रयाः प्रतिबन्धक त्वकल्पनमिति न संसर्गतावादिनामपि गौरवमिति तदपि न । यत्र निरुक्तशाब्दसामग्रो प्रत्यक्षसामग्री चास्ति चैत्रस्य मयि प्रत्यक्षं जायतामितीच्छास्ति तत्र चैत्रवृत्तीच्छाया अपि स्वाधिकरणकालवृत्तित्वेन शाब्दसामग्रीसमानाधिकरणतादृशेच्छाविषयत्वमेव प्रत्यक्षस्येति इच्छाविष- यत्वाभाववत्वरूपसम्बन्धासंबटनात् सामग्री विशिष्टत्वाभावेन निरुक्तप्रति- वध्यप्रतिबन्ध कभावानाक्रान्ततया तादृशेच्छाया अप्युत्तेजकत्वापत्तेः । इष्ट- न्तु नोत्तेजकत्वं प्रत्यक्षेऽपि तस्येच्छाया विषयासिद्धः । भूतकालिकेच्छाया अप्युक्तरीत्या उत्तेजकत्वापत्तेश्च यद्यपि स्वाधिकरणकालवृत्तित्वस्वाधि- करणदेशवृत्तित्योभय सम्बन्धेन सामग्री विशिष्टत्वस्यैव स्वसमानाधिकरण- त्वेनादोषस्तथापि यत्र विभिन्न विषयकप्रत्यक्षसामग्रोशाब्दसामग्रीज्ञानञ्जा-- यतामितीच्छा चास्ति तत इच्छायाः प्रत्यक्षोत्तेजकत्वं नास्ति तं विनाऽपि विषयसिद्धः । इदानीञ्च सामग्रोविशिष्ट तादृशेच्छाविषयत्वमेव प्रत्यक्षस्येति इच्छाविषयत्वाभाववत्वाभावात् तादृशप्रत्यक्षम्प्रति प्रतिबन्धकत्वाभावात् प्रत्यक्षाच्या तादृशेच्छाया अप्युत्तेजकत्वापत्तेस्तादृशरीत्यानानुगमसम्भवः । न च स्वविशिष्टेच्छाविषयत्वाभाववत्वस्य स्थाने स्वविशिष्टे व्छानिरूपित- प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नविषयत्वाभाववत्वस्य निवेशेनादोषः । ज्ञानञ्जायतामिती- मेव भवति । तत्राधुना प्रत्यक्षेच्छाविरहविशिष्टाभावेन तादृशशाब्दसाम- प्रयाः प्रतिबन्धकत्वाभावात् पटवद्भूतलमित्येतादृशप्रत्यक्षमपि स्यात् । न च राज्ञः पुरुष इत्येतद्वाक्यजन्यशाब्दसामग्री स्ववृत्तिविरहप्रतियोगिनीच्छा- ·[ कारके १३२ व्युत्पत्तिवादः च्छीयज्ञानत्वावच्छिन्नविषयतायाः प्रत्यक्षे सत्त्वेऽपि प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नविष- यता नास्तीति सम्बन्धघटनात् निरुक्तप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नम्प्रति शाब्दसाम- प्रयाः प्रतिबन्धकत्वात् । नन्वेवमपि यत्र राशः पुरुष इत्यादिवाक्यजन्य- शाब्दसामग्रो घटवद्भूतलमित्यादिप्रत्यक्षसामग्री चास्ति तत्र शाब्देतरज्ञा- नञ्जायतामितीच्छायां प्रत्यक्षमेव जायत. इतीच्छाया उत्तेजकत्वात् । सा- म्प्रतञ्च शाब्दसामग्री विशिष्टेच्छानिरूपितशाब्देतरत्वावच्छिन्नैव विषयता न तु प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नेति प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नविषयत्वाभाववत्वस्य प्रत्यक्षे सत्त्वात् । तादृशप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रत्यपि राज्ञः पुरुष इत्यादिवाक्यजन्य- शाब्दसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वापत्तिरिति चेत्-न । स्वजन्यशाब्दबोधावि- षयविषयकत्वस्वजन्यशाब्दबोधावृत्तित्व-स्वविशिष्टेच्छानिरूपितत्वोमयसम्ब- न्धेन स्वविशिष्टविषयत्वाभाववत्बोमयसम्बन्धन स्वविशिष्टप्रत्यक्षत्वाव- च्छिन्नम्प्रति शाब्दसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वकल्पनेन शाब्देतरज्ञानञ्जायता- मितीच्छीयविषयताया निरुतोभयसम्बन्धेन सामग्री विशिष्टत्वेन तादृश- विषयतावत्वस्यैव प्रत्यक्ष सत्त्वेन निरुक्ताभयसम्बन्धेन सामग्रीविशिष्टत्वा- भावात् तादृशप्रत्यक्षम्प्रत्यप्रतिबन्धकत्वेनादोषात् । न च यत्र शाब्दसामग्री प्रत्यक्षसामग्री च तत्र प्रत्यक्षाभावो जायतामितीच्छायामपि शाब्दबोध एव न प्रत्यक्षमिति सिद्धान्तः। स चेदानीमनुपपन्नस्तादृशेच्छीयप्रत्यक्षवृत्ति- विषयतायां राज्ञः पुरुष इति वाक्यजन्यशाब्दसामग्रीजन्यशाब्दबोधवृत्तित्व- स्वविशिष्टेच्छानिरूपितत्वयोस्सत्त्वात् स्वविशिष्टत्वे न स्वविशिष्टविषयत्वा- भाववत्वरूपसंबन्धाघटनात् स्वविशिष्टत्वाभावात्तादृशप्रत्यक्षम्प्रति शाब्द- सामग्रन्याः प्रतिबन्धकत्वानापत्त्या प्रत्यक्षस्य दुर्गरत्वादिति वाच्यम् । स्वविशिष्टमुख्यविशेष्यत्वाभाववत्वस्य सम्बन्धत्वेनादोषात् । प्रकृतविषय- विशिष्ट प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नं प्रति प्रतिबन्धिको स्वविषयत्वस्वतमानकालीन- सामग्री निरूपकत्वैतदुभयसबन्धेनेति वाच्यम् । प्रत्यक्षस्य प्रतिबध्यत्वात् । च्छाविशिष्टतादृशप्रत्यक्षाभावात् । एवञ्च घटवद्भूतलमित्येतादृशप्रत्य- ·प्रथमा] जयाऽलकृतः ताया अभावनिष्ठविशेष्यतानिरूपित प्रकारतासामानाधिकरण्येन मुख्यत्वा- भावात् । नन्वेवमपि प्रतियोगितासम्बन्धेनाभावविशिष्टं प्रत्यक्षजायता- मितीच्छायांशाब्दसामग्रयाः प्रतिबन्धकवानापत्त्या प्रत्यक्षं दुर्वारमिति चेन्न । अभावनिष्ठविषयतानिरूपितप्रतियोगित्वनिष्ठविषयतानिरूपितत्वाभाववती या स्वविशिष्टाविषयता तद्भाववत्वस्यैव प्रवेशेनादोषात् । यत्तु अन्यस्य प्रत्यक्षसामग्री शाब्दसामग्री चास्ति अन्यस्य प्रत्यक्षञ्जायतामितीच्छा ताह- शेच्छीयविषयतायाः सामग्री विशिष्टत्वात् तदभावस्वत्वाभावात् प्रत्यक्ष प्रति प्रतिबन्धकत्वानापत्तिः । एवं मासादूर्व प्रत्यक्षञ्जायतामितीच्छाया- मपीति वदन्ति-तन्न युक्तम् । अन्यवृत्तित्वविशिष्टे मासोत्तरत्वविशिष्टे च प्रत्यक्षे तादृशविषयता च यस्य प्रत्यक्षसामग्री तदीयप्रत्यक्षस्य तत्कालिकस्य तादृशविषयत्वाभाववत्वमेवेति स्वविशिष्टत्वात् तादृशप्रत्यक्षप्रतिबन्धकत्व. सिद्धः । वस्तुतस्तु यत्र घटवद्भूतलमिति प्रत्यक्षसामग्रो अनुभितिसामग्री राज्ञः पुरुष इतिवाक्यजन्यशाब्दसामग्रो चास्ति शान्देतरज्ञानञ्जायतामिती- च्छायामनुमित्याऽपीच्छाया विषयसिद्धया इच्छाया अनुत्तेजकतया शाब्द- बोध एव, न प्रत्यक्षादिकं, तच्चेदानीमनुश्पन्नन्तादृशप्रत्यक्षस्य स्वविशिष्ट- विषयतावत्वेन सम्बन्धासंबटनात् तत्सत्यक्षम्प्रति प्रतिबन्धकत्वानापत्तरिति नानुगमसम्भवः। तथा च राजनिरूपितस्वत्वाभाववान पुरुषः सुन्दर इति प्रत्यक्षवावच्छिन्नम्प्रति राज्ञः पुरुष इति वाक्य जन्यशाब्दसामग्रन्थाः प्रतिबन्ध- कत्वकल्पनं संसर्गतावादिनां गौरवमिति सुधियो विभावयन्तु । प्रकारता- वादिनान्तु नेति मूल एवोपपादित मिति तत्रैव द्रष्टव्यम् । स्वोत्तरत्वसम्बन्धेन स्वसमानाधिकरणेच्छाविशिष्टान्यस्वजन्यशाब्दबोधविषयकप्रत्यक्षत्वावच्छि- नम्प्रति राज्ञः पुरुष इति वाक्यजन्यशाब्दसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वमित्यनु- क्षत्वावच्छिन्नं प्रति स्वत्वसंसर्गावच्छिन्नराजत्वावच्छिन्नप्रकारतानिरूपित- पुरुषत्वावच्छिन्नविशेष्यताकशाब्दसामग्रीत्वेनैव प्रतिबन्धकताकल्पनात् । एकः प्रतिवध्यप्रबन्धकभावः संसर्गातावादिमतेऽधिकं इत्यवधेयम् ।

·१३४ व्युत्पत्तिवादः [कारके गतरीत्या प्रतिबध्यप्रतिबन्धकभावकल्पनायान्तु अन्यप्रत्यक्षस्थलीयप्रति- बन्धकतामादायैव निर्वाह इति मूलञ्चिन्त्यमेवेति तत्त्वम् । यत्तु स्वत्वसम्बन्धेन राजाभाववान् पुरुषः सुन्दर इति प्रत्यक्षत्वावच्छि- नम्प्रति शाब्दसामग्रन्थाः प्रतिबन्धकत्वकल्पनं प्रकारतावादिनामप्यावश्यक- मित्युभयं समानमेवेति-तन्न । तत्प्रतिदाने निरूपितत्वसम्वन्धेन राजाभाववत्स्वत्वं प्रमेयमित्यादि- प्रत्यक्षत्वावच्छिन्नम्प्रति शाब्दसामग्रथाः प्रतिबन्धकत्वकल्पनायाः संसर्गता- वादिनामावश्यकतयोपदर्शितविशिष्ट वैशिष्टयावगाहिप्रत्यक्षत्वावच्छिन्नम्प्रति प्रतिबन्धकत्वकल्पनाधिक्येन संसर्गतावादिनामेव गौरवात् । यदप्याहुः स्वत्वप्रकारकबोधोपगमे शाब्दसामग्रीकुक्षी निरूपितत्वसम्ब- न्धेन राजाभाववत्स्वत्वमिति बाधनिश्चयाभावस्य राजनिरूपितस्वत्वा- भाववान् पुरुष इति वाधनिश्चयाभावस्य च प्रवेशः संसर्गतावादिनां स्वत्व- -सम्बन्धेन राजाभाववान् पुरुष इत्येकबाधनिश्चयाभावस्यैवेति विभिन्नविषयक- प्रत्यक्षम्प्रति सामग्र या प्रतिबन्धकत्वे प्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ प्रत्यय- जन्यस्वत्वाद्यपस्थिते: उभयबाधनिश्चयाभावस्य च प्रकारतावादिनां प्रवेशः। संसर्गतावादिनां चैकवाधनिश्चयाभावस्यैवेति प्रकारतावादिनामेव गौरव- मिति-तदपि न । स्वत्वसम्बन्धेन राजाभावव्याप्यराजनिरूपितस्वत्वाभाववान् पुरुष इति बाधनिश्चयाभावस्य प्रकारतावादिनांराजनिरूपितस्वत्वाभाववान् पुरुष इति बाधनिश्चयाभावप्रवेशेनैव गतार्थतया स्वत्वसम्बन्धेन राजाभाव- च्याप्यराजनिरूपितस्वत्वाभाववान् पुरुष इति निश्चयकाले शाब्दबोधा- नुपपत्त्या संसर्गतावादिनां च तदभावस्यापि गुरुधर्मकस्य निवेशनीयतया लाघवानवकाशात् । न च राजनिरूपितस्वत्वाभावव्याप्यस्वत्वसम्बन्धन ननु योग्यताज्ञानादिघटित शाब्दसामग्री शाब्दजननी भवति । जनकता च न तत्र समुदायत्वेन वक्तुं शक्या समुदायत्वस्यापेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्व- रूपत्वेन तादृशापेक्षाबुद्धिमन्तराऽपि कार्योत्पत्तरिष्टत्वात् । एवञ्च योग्य- ·। प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः राजाभाववान् पुरुष इति निश्चयस्य व्याप्यवत्तानिश्चयमुद्रया प्रकारता- वादिनां मते प्रतिबंधकत्वेन तदभावस्यापि शाब्दसामग्रीकोटौ निवेशनीयतया गौरवम् । संसर्गतावादिनां स्वत्वसम्बन्धेन राजाभाववान् पुरुष इति बाध- निश्चयाभावनिवेशेनैवात्रापि निर्वाहादिति वाच्यम् । यतोहि व्यापकसामा- नाधिकरण्यं व्याप्तिः व्यापकत्वं च यस्य व्याप्यत्वं विवक्षितन्तत्समानाधि. करणात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्वन्तथा च स्वत्वसंसर्गकराज- प्रकारकपुरुषत्वावच्छिन्नविशेष्यकबुद्धौ स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताक- राजस्वत्वाभावसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकं यत्स्वत्व- सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकराजाभावत्वन्तद्वत्समानाधिकरणराजनिरूपि- तत्वाभावत्वावच्छिन्नप्रकारताकपुरुषत्वावच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चयः प्रति- बन्धक इति तादृशनिश्च यत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावः शाब्दसामग्रयां प्रवेशनीयः संसर्गतावादिनेति । विभिन्नविषयकप्रत्यक्षत्वावच्छिन्न प्रतिबध्यता- निरूपितप्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ राजस्वत्वाभावत्वरूपस्वत्वघटितगुरु- धर्मस्य द्विधा प्रवेशः । राजस्वत्वप्रकारकबुद्धौ तु स्वत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्र- तियोगिताकराजाभावसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रतियोगितानवच्छेदकराज- स्वत्वाभावत्ववत् समानाधिकरणस्वत्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकराजा- भावत्वावच्छिन्नप्रकारताकपुरुषत्वावच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चयस्य प्रतिबन्ध- कत्वेन तदभावस्यैत्र शाब्दसामग्रन्यां प्रवेश इति विभिन्न विषयकप्रत्यक्षप्रति- बन्धकतावच्छेदककोटौ राजाभावत्वरूपलघुधर्मस्य द्विधा भानमिति महल. ताज्ञानादिविशिष्टाकाङ्क्षाज्ञानत्वेन कारणताऽऽकाङ्क्षाज्ञानादिविशिष्टयो- ग्यताज्ञानत्वेन वा कारणता । एवञ्च विनिगमनाविर हात् सामग्रीघटक- यावतामपि पायेण कारणतावच्छेदकत्वं सिद्धयति । एवं स्थिते प्रकारतावादिमते योग्यताज्ञानमेव द्विविधम् । निरूपि- तत्वसम्बन्धावच्छिन्नराजायभाववत्तानिश्चयरूपबाधाभावो योग्यतास्वरूप- संसर्गावच्छिन्नस्वत्वत्वाद्यवच्छिन्नस्वत्वाद्यभाववत्तानिश्चयरूपबाधाभावो यो- ·[कारके व्युत्पत्तिवादः लाघवं प्रकारतावादिनाम् । न च स्वत्वप्रकारकबुद्धौ निरूपितत्वसम्बन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभाववत् स्वत्वमित्यपि प्रतिबन्धकम् । एवं तद- भावव्याप्यवत्ता निश्चयमुद्रया निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नराजाभावव्याप्यरा- जनिरूपितत्वाभाववस्वत्वमिति तादृशाभावव्याप्यघटवत्स्वत्वम् । एवं ताह- शाभावव्याप्यपटवत् स्वत्वमित्याद्यनन्तानन्तज्ञानम्प्रतिबन्धकमिति सर्वेषाम- भावस्य शाब्दसामग्रयां प्रवेशः । एवं राजनिरूपितस्वत्वाभावव्याप्यस्वत्व- सम्बन्धन राजाभाववान् पुरुष इति तादृशाभावव्याप्यघटवान् पटवान् इत्याद्यनन्तानन्तज्ञानं प्रतिबन्धकमित्येतेषामप्यभावः शाब्दसामग्रयां प्रवेश- नीय इति द्विविधानन्तानन्तानामभावानां शाब्दसामग्रयां प्रवेश अावश्यकः प्रकारतावादिनामिति विभिन्नविषयकप्रत्यक्षप्रतिबन्धकतावच्छेदककोटौ स- वेषामेवानन्तानन्ताभावानां प्रवेशः । स्वत्वसंसर्गकबोधे च स्वत्वसम्बन्धेन राजाभावव्याप्यराजस्वत्वाभाववान् पुरुषः एवं तादृशाभावव्याप्यघटवान् पटवानित्येकविधभेवानन्तानन्तज्ञानं प्रतिबन्धकमित्येकविधानामेवानन्ता- नन्ताभावानां शाब्दसामग्रयां प्रवेशः, विभिन्न विषयकप्रत्यक्षप्रतिबन्धकता- वच्छेदककोटौ प्रवेशश्चेति लाघवेन प्रकारतावादिनां महद्गौरवम् । यद्यपि निरूपितत्त्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभावव्याप्यत्वावच्छिन्नप्रकार- ताकस्वत्वत्वावच्छिन्न विशेष्यताकनिश्चयाभावस्य स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिताकराजस्वत्वाभावव्याप्यत्वावच्छिन्नप्रकारताकपुरुषत्वावच्छिन्न- विशेष्यताक निश्चयाभावस्य च प्रवेशेन सर्वेषामेवाभावानामनन्तानामनुगम- सम्भवेनोभयविधानामेव भावानां शाब्दसामग्रन्यां प्रवेशः प्रकारतावादिमते तथापि संसर्गमता पेक्ष्याऽत्य गुरुत्वम्। संसर्गतावादिनामपि स्वत्वसम्बन्ध- ग्यता एवं योग्यताया द्वैविध्यं ज्ञानस्य वैविध्यं सुतराम् । संसर्गतावा दिमते तु स्वत्वसंसर्गावच्छिन्नराजाद्यभाववत्तानिश्चयरूपबाघांभावयोग्यता ज्ञान- स्यैव कारणत्वेनेति एकं लाघवं किञ्च उपस्थिते कारणत्वात् । सा च प्रकार- तावादिमते राजपदजन्यराजत्वावच्छिन्ना डस्पदजन्यस्वत्वत्वावच्छिन्ना पुरुष- ·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः १३७ स्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभावब्याप्यत्वावच्छिन्नप्रकारताकपुरुषत्वाव- च्छिन्नविशेष्यताकनिश्चयाभावप्रवेशेनैवोक्तानन्तानन्ताभावा नामनुगमसम्भ- वेन तन्मते एकविधाभावस्यैव प्रवेशः । वस्तुत एवमपि नानुगमसम्भवः । व्या- पकत्वस्य व्यापकसामानाधिकरण्यरूपतया सर्वेषां पदार्थानां प्रवेशस्यावश्य- करवेन गौरवस्य तदवस्थत्वात् । तस्माद्राजसुत्वप्रकारकशाब्दबुद्धित्वावच्छिन्न- प्रतिबध्यतानिरूपितप्रतिबन्धकताश्रयसामान्याभावत्वेन सर्वेषामेवाभावानां प्रवेशसम्भवादेकरूपेण सम्भवत्यनुगम इति विचारणीयम् । प्रकारतावादिमते चोक्तरीत्या द्विविधाभावस्येति लाघवानवकाशादिति वाच्यम् । यतो हि संसर्ग- तावादिमते निरूपितत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभाववत्वत्वं प्रमे- यम् । निरूपित त्वसम्बन्धेन राजाभावव्याप्यराज निरूपितत्वाभाववत्स्वत्वं प्रमेयम् । तादृशाभावव्याप्यघटवत्स्वत्वं प्रमेयम् । एवं तादृशाभावव्याप्यपट- वत्स्वत्वं प्रमेयम् । एवं राजस्वत्वाभावव्याप्यस्वत्वसम्बन्धेन राजाभाववान् पुरुषः सुन्दरः ।राजस्वत्वाभावव्याप्यघटवान् पुरुषः सुन्दरः। एवन्ताहशा- भावव्याप्यपटवान् पुरुषः सुन्दर इत्यादि द्विविधानन्तानन्तविभिन्न विषयक. प्रत्यक्षज्ञानम्प्रति राज्ञः पुरुष एतद्वाक्यजन्यशाब्दसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वकल्प- नमावश्यकम् । प्रकारतावादिमते च उतानन्तानन्तप्रत्यक्षकारणीभूतस्य विशेष्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्य निरूपितत्वसम्बधेन राजाभावव्याप्यरा- जनिरूपितत्वाभाववत् स्वत्वमित्याद्यनन्तानन्तरूपस्य राजस्वत्वाभाव- व्याप्यस्वत्वसम्बन्धेन राजाभाववान् पुरुष इत्याद्यनन्तानन्तरूपस्य निरूपि- तत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकनिश्चयरूपबाधघटिततया राजस्वत्वाभा- वव्याप्यत्वावच्छिन्नप्रकारताकपुरुषत्वावच्छिन्नविशेष्यताकनिश्चयरूपबाधघ- पदजन्यपुरुषत्वावच्छिन्नेति गौरवम् । संसर्गतावादिमते तु राजपदजन्य- राजत्वावच्छिन्ना पुरुषपदजन्यपुरुषत्वावच्छिन्ना चेति द्वितीयं लाघवम् । किं बहुना योग्यताशानोपस्थित्याकाङ्क्षारूपकारणस्य प्रकारतावादिमते कारणतावच्छेदकभेदात् षड्विधत्वे सामग्रथाश्च तादृशकारणविशिष्टरू- ·व्युत्पत्तिवादः [ कारके वाहशेच्छायामसत्यं चोपदर्शितविशिष्टवैशिष्टयबोधत्वप्रकारेच्छा- बलादुपदर्शिवविशिष्टवैशिष्टयबोधोपपत्तये अन्यादृशविषयताया एव प्रतिबध्यतावच्छेदकत्वोपगमावश्यकत्वात् । न च स्वत्वादेः प्रकारतामतेऽपि स्वत्वादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाद्य- भावविशिष्टपुरुषादिवैशिष्टयबोधे तथाविधसामग्याः प्रतिबन्धक- ताधिक्येन गौरवम् । तत्संसर्गतामते वाहशसामग्र्याः स्वत्वादि- सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाद्यभाववत्तानिश्चयाभावघटित- तया वत्सत्त्वे कारणविरहादेव तथाविधप्रत्यक्षवारणसंभवादिति टिततया तादृशबोधाभावघटितशाब्दसामग्रीकाले निरुक्तानन्तानन्तप्रत्यक्ष- कारणीभूतनिरुक्ततत्तद्रूपविशेष्यतावच्छेदकप्रकारकज्ञानस्याभावात् कारणा- भावादेव तादृशानन्तानन्तप्रत्यक्षानापत्त्या द्विविधतादृशानन्तानन्तप्रत्यक्षम्प्रति प्रतिबन्धकत्वकल्पनन्नावश्यकम्, किन्तु स्वत्वसम्बन्धेन राजाभावव्याप्यराज- स्वत्वाभाववान् पुरुषः सुन्दर एवं तादृशाभावव्याप्यघटवान् पुरुषः सुन्दरः पटवान् पुरुषः सुन्दर इत्यायेकविधानन्तानन्तप्रत्यक्षं प्रत्येवेति महल्लाघव- मित्याहुः। संसर्गतावादिनां च नैतत्प्रतिबन्धकत्वकल्पनमावश्यकमेतत्प्रत्यक्ष- कारणीभूतविशेष्यतावच्छेदकप्रकारक ज्ञानस्य स्वत्वसम्बन्धेन राजाभाव- व्याप्यराजस्वत्वाभाववान् पुरुष इत्यादिरूपस्य बाधनिश्चयघटिततया तादृशबाधाभावघटितशाब्दसामग्रीकाले कारणाभावादेव प्रत्यक्षासम्भवेन शाब्दसामग्रयाः प्रतिबन्धकत्वकल्पनाया अनावश्यकत्वादित्यपि बोध्यम् । पत्वात् तेषां गणनया विंशत्यधिकसप्तशतसंख्याककारणानि भविष्यन्ति । संसर्गतावादिमते तु चतुर्विशति कारणानि भवन्तीतिमहल्लाघवं किम्पुनः कारणान्तर विशिष्टेन तेन सह गणनयेत्येतदेव संसर्गतावादिमतमुपपादयति- न चेत्यादिना।

·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः वाच्यम् । मन्मते वाशप्रत्यक्ष प्रति तथाविधसामग्र्याः प्रति- बन्धकवाधिक्येऽपि निरूपिवत्वादिसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकराजाद्यभावविशिष्ट स्वत्वादिवैशिष्टयबोधे तथाविधसामग्र्याः प्रतिबन्धकताऽकल्पनेन तदंशे साम्यात् । तथा च पूर्वोक्तराजस्व- त्वाभाववान् पुरुषः सुन्दर इत्यादिविशिष्टवैशिष्टयप्रत्यक्ष प्रति राज्ञः पुरुषः इत्यादिसामग्र्याः प्रतिबन्धकत्वकल्पनं संसर्गता- वादिनां मतेऽधिकमिति । न च स्वत्वादेः प्रकारवामते घटप्रत्य- क्षादिकं प्रति ताशसामग्रीप्रतिबन्धकतायां विभक्तिजन्यस्वत्वाधु- पस्थितिनिवेशाधिक्येन राजस्वत्वाभाववान्पुरुष इत्यादिबाधाद्य- भावनिवेशाधिक्येन च गौरवम् । अस्मन्मते तादृशोपस्थितितथा- विधबाधाभावादीनां बथाविधवाक्यजन्यशाब्दबोधं प्रत्यहेतुतया ताशवाक्यघटितसामग्रीप्रतिबन्धकतायां तेषामनिवेशादिति वाच्यम्। भवन्मतेऽपि स्वत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकराजाभाव- व्याप्यराजस्वत्वाभाववान्पुरुष इत्यादिनिश्चयस्य तदभावव्याप्यव- त्तानिश्चयमुद्रया ताशवाक्यजन्यशाब्दधीविरोधिवया तादृशनि- श्चयाभावस्य तथाविधसामग्रीप्रतिबन्धकतायां निवेशनस्याधिक्येन लाघवानवकाशात्। मन्मते राजस्वत्वाभाववान पुरुष इत्यादिबाधकामावनिवेशेनैव तादृशनिश्चयकाले प्रत्यक्षाभ्युपपत्तेस्तदभावानिवेशात् । यत्तु राज्ञः संसर्गतावादिमतं खण्डयन् प्रकारतावादिमतमुपपादयति-भवन्म- तेऽपीत्यादिना । अस्यायं भावः। बाधाभावो योग्यताबाघश्च तद्वत्ताबुद्धिं प्रति तदभाववत्ता निश्चयःतदभावव्याप्यवत्तानिश्चयश्चेति प्रकारतावादिमते स्वरूपसम्बन्वावच्छिन्नराजनिरूपितस्वत्वत्वाद्यवच्छिन्नप्रकारतानिरूपितपुरुष- ·[कारके १४० व्युत्पत्तिवादः पुरुष इत्यादौ राजस्वत्ववान् पुरुष इत्याद्यन्वयबोधोपगमे राजकीय स्वत्वं राजस्वत्ववान् पुरुष इत्याकारकद्विविधानुमितेरेव तदतिरि- ताविषयकत्वेन वादृशानुमितिं प्रवि प्रत्येकं वाहशवाक्यघटितसा- मत्र्याः प्रविबन्धकत्वद्वयम् । अस्मन्मते २ च तादृशानुमित्योस्तथाविधवाक्यजन्याद्राजकीयः पुरुष इत्येताहशबोधादतिरिक्तविषयकतया तत्र ताशसामग्र्याः त्वावच्छिन्नविशेष्यताकबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति स्वरूपसम्बन्धावच्छिन्नराजनि- रूपितस्वत्वत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववत्तानिश्चयः। तादृशाभावव्या. प्यस्वत्वसंसर्गावच्छिन्नराजाद्यभाववत्तानिश्चयस्च बाधस्तदभावो योग्यता । एवञ्चार तदभावव्याप्यवत्तामुद्रया स्वत्वसंसर्गावच्छिन्नराजाद्यभावस्य 'अनुमितौ शाब्दसमानविषयकत्वं शाब्दीयविषयतानवच्छेदकधर्मा- वच्छिन्नविषयताया अनिरूपकत्वम् । वस्तुतस्तु शाब्दीयविषयतावच्छेदकता- त्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकरूपावच्छिन्नानुयोगिता- कपर्याप्तिकावच्छेदकतानिरूपकविषयतानिरूपकत्वमिति । २ अस्मन्मतेऽपीति । अत्रदं तत्त्वं-समानविषयकानुमितित्वाव च्छिन्नं प्रति समानविषयक प्रत्यक्षसामग्रा प्रतिबन्विरेत्यत्र समानविषयकत्वस्य यद्यतिरिक्तविषयकत्वाभावत्वरूपत्वं चेत् तदा राज्ञः पुरुष इत्येतद्वाक्य- जन्यशाब्दसामग्रया: राजकीय स्वत्वं राजस्वत्ववान् पुरुष इत्याकारक- द्विविधानुमितेः प्रतिबन्धकता भवति समानविषयकत्वात् । यदि तु समानविषयकत्वं नाम अन्यूनानतिरिक्तविषयकत्वमित्युच्यते तदा न राजकीयं स्वत्वं इत्याकारिका न वा राजस्वत्ववान् पुरुष इत्याकारिका वा अनुमितिः प्रतिबन्धिका | अनुमितेः न्यूनविषयताकत्वात् । एवञ्च तादृशानुमितिद्वयं प्रकारतावादिमतेऽपि भवत्येवेति गम्यते गदाधरभट्टा. चाय्याभिप्रायों रमणीयो मया ।

·प्रथमा जयाऽलङ्कृतः प्रतिबन्धकत्वकल्पनं नास्ति, तथाविधानुमितितथाविधशाब्दसा- मग्र्योश्च सत्त्योरनुमितेरेवोत्पत्तेः, अपि तु राजकीयः पुरुष इत्या- कारकस्वत्वसंसर्गकैकविधानुमितिं प्रत्येव तादृशसामग्र्याः प्रति- बन्धकत्वमेकं कल्पनीयमिति लाघवमिति । वदप्यकिंचित्करम् । भवन्मते यत्र यादृशानुमितिः स्वीक्रियते अस्मन्मतेऽपि तत्र तादृशानुमितेः स्वीकरणीयेत्यनुमिवौ शाब्दसामग्र्याः प्रतिबन्ध- कत्वसाम्यात्, उपदर्शिवस्थले भवद्भिरनुमितिः स्वीक्रियते अस्मा- भिरपि स्वीक्रियते, कुवः प्रतिबन्धकताद्वयकल्पनमिति भवतापि तादृशशाब्दं प्रति तादृशानुमितिद्वयसामग्रीद्वयस्य प्रतिप्रबन्धकताया वाच्यतया साम्याच्च । एवं राजपुरुष इत्यादिसमासवाक्यात्स्वत्व- संसर्गकशाब्दबोधस्वीकारेताहशशाब्दबोधसामग्र्याः स्वत्वसंसर्गेण राजविशिष्टपुरुषवात्पर्यज्ञानादिघटिताया भिन्नविषयकप्रत्यक्षादिक प्रति प्रतिबन्धकत्वाधिक्येन गौरवात् । तत्र राजसम्बन्धिप्रकार- काभेदान्वयबोधस्वीकार एवोचितः । न च भवन्मतेऽपि तादृशा- भेदान्वयबोधसामग्र्याः प्रतिबन्धकवाधिक्येन गौरवमिति वाच्यम्। राजसम्बन्धिनि स्वारसिकलक्षणाग्रहदशायामभेदसम्बन्धेन राज- सम्बन्धिविशिष्टपुरुषे तात्पर्यग्रहसत्त्वे भवन्मतेऽपि कर्मधारयत्वेना भिमतात्तथाविधसमासवाक्यात्तादृशशाब्दबोधस्वीकारस्यावश्यक- तया तादृशसामग्रीप्रतिबन्धकतया उभयमवसिद्धत्वात् । यत्तु दधि पश्य इत्यादौ लुप्त द्वितीयाविभक्तिस्मरणेन दधिकर्म- कदर्शनबोधवद्राजपुरुष इत्यादावपि लुप्तषष्ठीविभक्तिस्मरणेन राज- बाधत्वं स्थितम् । संसर्गतावादिमते तु स्वत्वसंसर्गावच्छिन्नराजाद्य- भावव्याप्यवत्तानिश्चयमुद्रया राजनिरूपितस्वत्वभावस्य बाधकत्वे स्वत्व- संसर्गेण राजाद्यभावापेक्षया राजनिरूपितस्वत्वाद्यभावस्य गौरवग्रस्तत्वं ·[ कारके व्युत्पत्तिवादः सम्बन्धप्रकारकभेदान्वयबोधनिर्वाहे राजसंबन्धिनि निरूढलक्षणां स्वीकृत्याभेदान्वयबोधोपगमो निरर्थकः । न च षष्ठीवत्पुरुषादिस्थ- लेऽपिलुप्तविभक्तिस्मरण एवचेदन्वयबोधस्तदाऋद्धस्य राजमातङ्गा इत्यादिप्रयोगापत्तिस्तत्र मातङ्गादौ राजादीनामन्वयबोधोपपत्तय राजादिपदोत्तरषष्ठ्यादि विभक्त्यनुसंधानस्यावश्यकत्वेन समान- विभक्तिकतया राजादौऋद्धादिपदार्थस्याभेदान्वयवोधसंभवादिति वाच्यम् । यवस्तत्र ऋद्धराजादीनामभेदान्वयबोधानुपपत्त्या नाभियुक्तानामप्रयोगः, अपि तु समासाघटकपदसापेक्षवया राजपदस्यासामर्थ्यातिदेशात्समासासाधुत्वेन । वत्सापेक्षत्वं च तदर्थान्वितस्वार्थपरत्वं,स्वार्थश्च स्वीयवृत्तिग्रहविशेष्यः । अव एव शरैः शातितपत्रोऽयं चैत्रस्य दासभार्येत्यादौ न समस्यमानशावित- दासपदादेः सापेक्षवा । तदर्थंकदेशशातनदासत्वादावेव शरकरण- कत्वचैत्रनिरूपितत्वादीनामन्वयात् । तदर्थान्वितेत्यत्राभेदान्वयो' वा निवेशनीय इति । तदसत् । स्वारसिकलक्षणाग्रहस्थलानुरोधेन' वाहशसमभिव्याहारज्ञानादेस्तथाविध बोधजनकवायाः क्लुप्त- त्वात्तत्र निरूढलक्षणास्वीकारे गौरवाभावात् । यत्र राजपदस्य १ तत्राधिकपदार्थप्रवेशात् । न च प्रकारतावादिमते कि लाघवं संसर्गतावादि- मते तु तदभाववत्तानिश्चयमुद्रायां लघीयानभावः । तत्र तु तदभावव्याप्यव- १ इदन्तु न युक्तम् । पुरुषपुत्रैकदेशपुरुषादौ राजादीनां स्वत्वसम्बन्धे- नान्वयतात्पर्ये राज्ञः पुरुषपुत्र इत्यस्य साधुतापत्तेः। २ यत्र राजपदस्य. राजसम्बन्धिनि स्वारसिकलक्षणाग्रहस्तत्र तादृशबोधस्योभयवादिसिद्धतयेति पाठभेदः । राजसम्बन्ध्यभिन्नपुरुषेत्यधिकः पाठः क्वचित् ।

·१४३ प्रथमा] जयाऽजङ्क्तः राजसम्बन्धिनि स्वारसिकलक्षणाग्रहस्तत्र तादृशबोधस्योभयमव- सिद्धतया वाहशसमभित्र्याहारज्ञानस्य राजसम्बन्ध्यभिन्नपुरुष- बोधे कारणवायाः क्लुप्तत्वात् , तयैव निर्वाहेण सर्वत्र लुप्त- विभक्तिस्मरणकल्पने मानाभावात् । न च स्वारसिकलक्षणाग्रह- स्थले तत्र तादृशान्वयबोधस्योभयवादिसिद्धत्वेऽपि निरूढलक्षणा- मते सम्बन्धितात्पर्यस्यानादित्वकल्पनागौरवम् । अनादितात्पर्य- विषयीभूवार्थनिष्ठलक्षणाया एव निरूढलक्षणात्वादिति वाच्यम् । राजपुरुष इत्यादिवाक्यजन्यशाब्दबोधात्पूर्व नियमतो लुप्त विभक्ति- स्मरणकल्पनापेक्षया तात्पर्यस्यानादित्वकल्पनायां गौरवविरहा- दिति । न चैवं दधि पश्यतीत्यादावपि दध्यादिपदस्य दधिकर्म- कादौ लक्षणां स्वीकृत्य धात्वर्थेन समं तस्याभेदान्वयबोधोपपाद- नसम्भवात्तत्रापि लुप्तविभक्तिस्मरणकल्पनमनुचितमिति वाच्यम् । दध्यादिपदस्य दधिकर्मकादौ लक्षणाग्रहदशायामपि तस्य द्वितीये- तरविभक्त्यन्तत्वभ्रमदशायां दधिकर्मकः पश्यवि, दधिकर्मकेपण पश्यतीत्यादाविव उक्तस्थलेऽपि दधिकर्मकदर्शनान्वयबोधानुद- यात् । भवन्मते दधिकर्मकः पश्यतीत्यत्र दधि पश्यतीतिस्थलीय- दधिपदोत्तरपश्यतिपदत्वरूपाकाक्षाज्ञानादिघटितसामग्रीसत्त्वाद- धिकर्मकदर्शनान्वयस्य बोधापत्तेर्द्विवीयान्तदध्यादिपदत्वावच्छिन्न- धर्मिकतादृशधात्वादिसमभिव्याहारज्ञानस्य तादृशान्वयबोधे हेतु- ताया आवश्यकत्वात् । दधि पश्यतीत्यादौ लुप्तद्वितीयानुसंधान- स्यावश्यकत्वात् । राजसम्बन्धिपुरुषाद्यन्वयबोधे च राजपदाव्यव- त्तानिश्चयमुद्रायामिति चेत्-न व्याप्यत्वस्य स्वसमानाधिकरणात्यन्तामा- वीयप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवसामानाधिकरण्यरूपत्वात्। व्याप्यस्य द्वि- वारमानात् । व्याप्यगौरवे गौरवं स्पष्ट मेवेति चेत्-न । प्रकारतावादिमतेऽपि ·१४४ व्युत्पत्तिवादः [कारके हितोत्तरपुरुषादित्वप्रकारकज्ञानस्य हेतुवायाः स्वारसिकलक्षणाग्रह- स्थलानुरोधेनावश्यकल्पनीयवया राजपुरुष इत्यादौ राजादिपदस्य तृतीयाद्यन्तत्वभ्रमदशायां राजसम्बन्धिपुरुषाद्यन्वयबोधापत्त्यस- म्भवात् । तृतीयादिविभक्तथा व्यवधानात् । दधि पश्यतीत्यादौ दधिपदाव्यवहितोत्तरत्वप्रकारकधातुपदज्ञानस्य हेतुताया अक्लु- तत्वात् । पश्यवि दधि इव पश्यति चैत्रो दधि इत्यादावपि दधि- कर्मकदर्शनान्वयबोधात् तादृशज्ञानहेतुताया अशक्यकल्पनीय- त्वाचेति । तण्डुलं पचतीत्यादौ वण्डुलादिपदस्यैव वण्डुलादिक- मके लक्षणा विभक्तिस्तु साधुत्वार्था । एवं राज्ञः पुरुष इत्यादाव- पि राजादिपदस्य सम्बन्ध्यादौ लक्षणा विभक्तिः साधुत्वार्था । तत्तद्विभक्तयन्तसमभिव्याहारस्य तत्तल्लाक्षणिकार्थबोधनियामक- त्वान्नाविप्रसङ्गः। विभक्तेरेव प्रकृत्यर्थविशेषिवस्वार्थे लक्षणेति तु न सम्भवति । विभक्तेः कुत्रापि शक्तरक्लृप्ततया तत्र शक्यस- म्बन्धरूपलक्षणाया असम्भवात् । तण्डुलः प्रमेय इत्यादौ विभ- क्त्यर्थामिश्रितस्यैव प्रकृत्यर्थस्य भानात् । प्रकृविशक्तेः स्वार्थे क्लुप्तवया वत्र लक्षणासम्भवादिवि तु चिन्तनीयम् । राजादिपदस्य राजसम्बन्ध्यादौ शक्तत्वभ्रमदशामिव तदर्थलक्षणाग्रहदशायामपि राजसम्बन्धिनः पुरुष इत्यादाविव राजसम्बन्धिसम्बन्धीपुरुष इत्याद्यन्वयबोधस्य सर्वजनानामनुभवसिद्धत्वात् । पचति चैत्र इत्यादावपि कृविसम्बन्धेन पाकादेश्चैत्राद्यशे विशेषणत्वोपगमे चैत्रो न पचतीत्यादावन्वयबोधानुपपत्तिद्रष्टव्या कृतिसम्बन्धस्यापि तदभाववत्तामुद्रायां भावस्य गुरुभूतत्वमस्त्येव तदभावव्याप्यक्त्तामुद्रायामपि व्याप्याभावलाघवे द्विवारप्रवेशे लाघवोऽस्तु परन्तु तद्व्याप्यत्वलक्षणे व्यापकाभावप्रवेशे न तत्राप्येकाभावस्य गौरवात् । एवञ्चाभावद्वये लाघ.

·प्रथमा ] जयाऽलकृतः वृत्त्यनियामकतया तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगिकाभावस्याप्रसि- द्धया तद्बोधनासम्भवात् । अथैवमपि चैत्रो जानातीत्यादौ चैत्राद्यंशे ज्ञानादेराश्रयता- सम्बन्धेनान्वयबोधोपगमे क्षतिविरहः । आश्रयतासम्बन्धस्या- भावप्रतियोगितावच्छेदकतया न जानातीत्यादौ आश्रयतासम्ब- न्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकज्ञानाद्यभावस्यैव भानसम्भवात् । तथा च तत्राख्यावस्याश्रयत्वार्थकत्वं नियुक्तिकम् । न च धात्वर्थज्ञाना- देराश्रयतासम्बन्धेन चैत्रादिरूपप्रातिपदिकार्थे साक्षात्प्रकारकत्वोप- गमें ज्ञानं चैत्र इत्यादावपि वथान्वयबोधांपत्तिरिति वाच्यम् । तादृशान्वयबोधेाख्यातान्तधातुसमभिव्याहारज्ञानस्य हेतुत्वात्। भवन्मतेऽप्याश्रयदाप्रकारकबोधे वाहशसमभिव्याहारज्ञानस्य हेतु- ताया आवश्यकत्वात्। यत्तु पचति चैत्र इत्यादौ पाककृतिमांश्चैत्र इत्याकारकाख्यातार्थप्रकारकशाब्दबोधोत्पत्त्यातत्राख्यातजन्यकृत्यु. पस्थिते. तुत्वकल्पनमावश्यकम् । तथा च तत्तदर्थविशेषान्निवेश्या- त्मनिष्ठप्रत्यासत्त्या पदार्थोपस्थितेर्हेतुत्वकल्पने शक्यलक्ष्यसहस्रार्थ- भेदेनाख्यातजन्योपस्थितेःकारणताबाहुल्यमित्यर्थविशेषाननिवेश्य धात्वर्थप्रकारकान्वयत्रोधं प्रतिप्रत्ययजन्योपस्थितेःसमानविशेष्य- ताप्रत्यासत्यैव हेतुत्वमुपेयते । तथा च तादृशकारणबोधेन चैत्रा- वम् । द्वये च गौरवं प्रकारतावादिमतेऽप्यस्ति संसर्गतावादिमतेऽपे तदेवा- स्तीति. चेत्-न । राजनिरूपितस्वत्वाद्यभावसामानाधिकरण यात्यन्ताभावीयप्र- तियोगितावच्छेदकधर्मापेक्षया गुरुशरीरत्वात् तद्धाभावीयप्रतियोगिता- वच्छेदकधर्मस्य गौरवात् । गौरवं संसर्गतावादिमते स्फुटते । स्यादेतत् ज्ञानाश्रयत्वे लाक्षणिक ज्ञानपदघटितज्ञानं चैत्र इत्यादिवाक्ये । १० ·१४३ व्युत्पत्तिवादः [कारके देर्धात्वर्थज्ञानविशेष्यताया भानं न सम्भवति । यदि च धातुत्वप्र- त्ययत्वादीनामनुगवानां दुर्निर्वचवया नैतादृशानुगतकार्यकार- भावकल्पनं सम्भवतीति मन्यते तदापि तत्र ज्ञाधातोरेव पाकादौ लक्षणा तत्र जानातीत्यादिवाक्यात्पाककृत्यादिप्रकारकान्वय- बोधोत्पत्त्या ज्ञाधात्वर्थप्रकार कान्वयबोधे वदव्यवहितोत्तरविप्त्वा- दिप्रकारकज्ञानजन्योपस्थिते: समानविशेष्यत्वप्रत्यासत्त्या हेतुता- यास्तत्र कल्पनीयतया तादृशकारणबाधाच्चैत्रो जानातीत्यादौ चैत्रादेर्ज्ञानविशेष्यतया भानानुपपत्तिर्दुर्वारैवेति । तदप्यसत् । प्रत्ययान्तरार्थविशेष्यकशाब्दबोधे व्यभिचारवारणाय तादृशो- पस्थितिवैशिष्ट्यस्य वादशोपस्थितिजन्यवावच्छेदककोटौ अवश्यं निवेशनीयतया तदनुत्तरशाब्दबोधे चैत्रादेर्शानादिविशेष्यतया भाने तादृशकारणबाधस्याकिश्चित्करत्वात्। तादृशानुपूर्वी घटकज्ञा- दिधातुजन्यज्ञानाद्युपस्थितिचैत्रादिरूपविशेष्योपस्थितियोग्यवाज्ञा- नादिघटिवसामग्र्या आश्रयतासंसगकशाब्दबोधजनने बाधकामा- वात् । न चैतन्मते आश्रयवासम्बन्धेन ज्ञानादिप्रकारकशाब्द- बोधे वाहशयोग्यताज्ञानहेतुत्वान्तरकल्पनाधिक्यम् । आश्रयवा- सम्बन्धेन ज्ञानविशिष्टचैत्रादितात्पर्यकात्सर्वनाम्नः सांकेतिकशब्दा- न्वराद्वा ताशसम्बन्धेन ज्ञानादिप्रकारकचैत्रादिविशेष्यकशाब्द- बोधस्य सर्वमव एव प्रसिद्धावपि तादृशशाब्दबोधे पदार्थान्तरभा- ननैयत्येन वन्मिश्रिवयोग्यताज्ञानस्य तत्र हेतुवाया आवश्यकत्वात्। ज्ञानादिविशिष्टचैत्रादिमात्रविषयकयोग्यताज्ञानस्य ज्ञानादिविशिष्ट- संसर्गतावादिमते प्रतियोगितावच्छेदकधर्मस्य गौरवेऽपि प्रकारतावादि- मतोपदर्शितमहद्गौरवस्य सत्वात् । अत्रेदं वक्तव्यम् । प्रथमं योग्यताशन. द्वैविध्येन गौरवं दत्तं तन्न संसर्गतावादिमतेऽपिराशः स्वत्वं इत्यादौ निरूपित- ·१४७ प्रथमा ] जयाऽलङ्कृतः चैत्रादिविषयकशाब्दबोधे हेतुतायाः कुत्राप्यक्लृप्तत्वादिति वाच्यम् । भवन्मतेऽपि ज्ञानाश्रयताप्रकारकचैत्रादिविशेष्यकशाब्दबोधे तथाविधयोग्यताज्ञानहेतुताया आधिक्यात् । आश्रयतासंसगेक- ज्ञानीयकारणतावच्छेदकस्य तदीयसंसर्गविषयवाघटिततत्प्रका- रकज्ञानकारणतावच्छेदकापेक्षया लघुशरीरवया आश्रयतायाः संसर्गतामवस्यैव लघुत्वात् । न च यत्राश्रयत्वे ज्ञाधातुसमभिव्या- हृताख्यातस्य शक्तिभ्रमः स्वारसिकलक्षणाग्रहो वा तत्र ज्ञानाश्रय- ताप्रकारकशाब्दबोधस्योभयमतसिद्धतया तत्र तादृशयोग्यताज्ञान- हेतुत्वमुभयमतसिद्धमेवेति वाच्यम्। आश्रयतायाः संसर्गतावादिना त्राप्याश्रयताप्रकारकबोधस्यानभ्युपगन्तव्यत्वादिति चेत्-सत्यम् । एतदभिप्रायेणैव जानातीत्यादावाख्यातस्य निरर्थकता मणिकार ऊरीचकार। तत्राश्रयत्वे निरूढलक्षणामभ्युपगच्छवां दीधितिकाराणां पुनरेष आशयः । यत्र ज्ञाधातोर्ज्ञानाश्रयत्वे शक्तिभ्रमः स्वारसिक- लक्षणाग्रहो वा तत्र चैत्राद्यशे धात्वर्थंकदेशस्य ज्ञानादेरन्वयानुप- पत्त्या स्वरूपसम्बन्धेन ज्ञानाश्रयताप्रकारकचैत्रादिविशेष्यकान्वय- बोध एव तत्र मणिकृता स्वीकरणीयः। तथा च तत्र ज्ञानाश्रय- ताप्रकारकशाब्दबोधे वत्प्रकारकयोग्यताज्ञानहेतुतायाःक्लृप्तत्वादा- श्रयतासंसर्गकशाब्दबोधे तादृशयोग्यताज्ञानहेतुवाकल्पनमधिकमेव मणिकृन्मते । न च दीधिविकृन्मते ताशयोग्यताज्ञानहेतुत्वा- कल्पनलाघवेऽपि जानातीत्याद्यानुपूर्वीज्ञानघटितज्ञाधातुशक्ति- ज्ञानजन्यज्ञानोपस्थितिघटितशाब्दसामग्र्या भिन्नविषयकप्रत्यक्ष त्वसंसर्गावच्छिन्नराजाद्यभावरूप बाधाभावयोग्यतास्वीकारेण योग्यताज्ञानस्य द्वैविध्यात् तदंशे साम्यात् । यदप्युपस्थितौ गौरवं प्रदर्शितं तदपि न राज- ·व्युत्पत्तिवादः [ कारके प्रति प्रतिबन्धकतायां आख्यातजन्याश्रयत्वोपस्थितेनिवेशनस्या- धिक्याद्गौरवमिति वाच्यम् । भवन्मतेऽपि ज्ञानाश्रयत्वाभाववांश्चैत्रः सुन्दर इत्यादिविशिष्ट- वैशिष्टयावगाहिप्रत्यक्ष जानाति चैत्र इत्याद्यानुपूर्वीज्ञानघटितज्ञा- धातुजन्यज्ञानोपस्थितिघटितसामग्रया: प्रतिबन्धकताधिक्येन गौरवात्। मन्मते च ताहशसामग्रथा विरोधिज्ञानाश्रयत्वाभाववत्तानिश्च- याभावघटितवया तथाविधविशिष्टवैशिष्टयबोधसामग्र्यास्ताह- शशाब्दबोधसामग्र्या समं युगपदवस्थानासंभवेन तादृशप्रतिबन्ध: कत्वकल्पनाविरहादित्यधिकं दर्शिवदिशावसेयम् । अथैवं रीत्या भूवले न घट इत्यादौ घटादिपदस्य घटप्रति- योगिकादौ तदुत्तरसुविभक्तरेव वा प्रतियोगिवायां लक्षणामभ्यु- पेत्य तत्र घटप्रवियोगिकाभावो भूतलवृत्तिरित्याद्याकारकप्रतियो- गिताप्रकारकशाब्दबोधोपगम एव समुचितः । तथा सति तथा- विधसमभिव्याहारज्ञानघटिवसामग्र्या घटप्रतियोगिकत्वाभाव- वानभावः प्रमेय इत्यादिविशिष्टवैशिष्टयबोधं प्रति प्रतिबन्धकत्वा- कल्पने लाघवादित्युक्तनियमे निपातातिरिक्तत्वविशेषणवैयर्थ्य- मिति चेत्-न । भूवले न घट इत्यादौ घटाद्यभावे भूतलाद्यन्वितसप्त- म्यर्थाधेयत्वस्येव तात्पर्यवशाद्धटादौ सप्तम्यन्तार्थभूतलादिवृत्तित्वा- पुरप्रवेशन्यायेन राज्ञः पदजन्यराजनिरूपित स्वत्वत्वाद्यवच्छिन्नोपस्थितिरेका पुरुषपदजन्य पुरुषत्वावच्छिन्नोपस्थितिर्द्वितीया इत्येवमुपस्थितावपि साम्यम् । संसर्गतावादिमते उपदर्शितप्रतिवध्यप्रतिबन्धकभावकल्पनं व्याप्यलक्षणीय निश्चयघटिततयेति गूढार्थतत्त्वालोके ।

·१४६ प्रथमा] जयाऽलङ्क्तः भावस्यान्वयबोधोऽप्यनुभवसिद्धः । अन्यथा तादृशवाक्यजन्यस्या- प्रामाण्यज्ञानानास्कन्दितबोधस्य भूतले घट इत्यादिवाक्यजन्य- घटादिविशेष्यकभूतलाद्याधेवत्वप्रकारकबोधविरोधितायाः सर्वानु- भवसिद्धाया अनुपपत्तेः । नब्पदं विना यत्र धर्मिणि यत्य विशे- षणतया भानं यादृशसमभिव्याहाराद्भवति तादृशसमभिव्याहार- स्थले नसत्त्वे तत्र धर्मिणि वदभावः प्रदीयते इत्यनुभवापलाप- प्रसङ्गाच्च । एवं च नञर्थाभावेऽनुयोगिवया घटाद्यन्वयबोधोप- पत्तये निपातातिरिक्तत्वविशेषणमावश्यकम् । एवं न पचति चैत्रः, चैत्रस्य न धनमित्यादौ पाककृतिचैत्रस्वत्वाद्यभावस्य नबर्थस्य चैत्रधनादावन्वयबोधोपपत्तये घटो न पट इत्यादौ नबर्थघटादि- भेदस्यान्वयबोधोपपत्तये च तदावश्यकम् । न चोक्तस्थलेषु नञो-- ऽभाववल्लाक्षणिकतयाऽभाववता सममनुयोगिनामभेदान्वयबोध एव तत्रोपेयते इति वाच्यम् । तथा सति सर्वत्र भाववत एव नबर्थ-- वया मुख्यार्थपरनबो दुर्लभत्वापत्तेः अभावस्य भेदान्वयबोधो- पगमेऽपि कार्यकारणभावकल्पनाधिक्यविरहेणाभाववति लक्षणा नौचित्यात, अभाववतोऽभेदान्वयबोधोपगमे भूतले घट इत्यादि- वाक्यजन्यबोधे भूतले न घट इत्यादिवाक्यजन्यबोधस्याविरोधि- तापत्तेश्च लाघवात् स्वरूपसम्बन्धेन ग्राह्याभावप्रकारकनिश्चयस्यैव विशिष्टबुद्धिविरोधित्वान्न त्वभेदसंसर्गकग्राह्याभावाश्रयकारकनिश्च- यस्येति । नीलो घट इत्यादौ विशेषणविभक्तरभेदार्थकत्वमतेऽपि यद्यप्युक्तरीत्या लाघवं सम्भवति तथापि तत्रापि न नो विद्वेष इति दिक् । प्रतियोगितावच्छेदकगुरुधर्मस्य च स्वीकार इत्येतद्गौर बद्वयं सर्वथा अस्त्येवेत्यलं पल्लवितेन ।

·[कारके व्युत्पत्तिवादः प्रत्ययाश्च विभक्तिकृत्तद्धितादिभेदेन नानाविधाः । विभक्तिञ्च सुप्तिङ्भेदेन द्विविधा । सुब्बिभक्तयः प्रथमाद्वितीयादयः सप्त । तत्र प्रथमार्थः प्रकृत्यर्थे विशेषणविधयान्वयिनी संख्यैव । अत एव यत्र विशेष्यवाचकसमानविभक्तिकपदं निपातपदं वा नास्ति तत्र प्रथमा- न्तार्थस्य विशेष्यभासकसामग्र्यभावादसौ मुख्यविशेष्यतयैव भासते। संख्यावाचकानां च एकवचनद्विवचनबहुवचनानामेकत्व. त्वद्वित्वत्वबहुत्वत्वावच्छिन्नेषुशक्तिः । शक्तता च सुत्व-औत्व-जस्- त्वादिना न तु म्वादितिबादिसाधारणैकवचनत्वादिना । एकवचन- त्वादेर्दवचत्वात् । न चैकत्वादिवाचकत्वं वत् । वाचकतायाः शक्त- तावच्छेदकत्वे आत्माश्रयात्। बोधकतारूपत्वे शक्तिभ्रमेण द्विवच- नादीनामपि एकत्वबोधकतया अविप्रसक्तत्वात् । न चैकवचनत्वा- दिकं जातिविशेषः सुप्त्वादिना सांकर्यात् । न च शक्तिसम्बन्धेन एकवचनादिपदवत्त्वं तत् । तादृशाज्ञानविरहदशायां च सुत्वादिना शक्तिभ्रमादेव शाब्दबोधः । एकवचनादिशब्दस्य पदद्वयात्मकतया तादृशसमुदायशक्तेरेवाप्रसिद्धिरिवि तु नाशङ्कनीयम् । एकं वक्ती- त्यादिव्युत्पत्त्या एकवचनादिशब्दस्य स्वादिबोधकत्वे एकादि- शब्देऽपि तादृशव्यवहारापत्तेः । एकवचनादिशब्दस्य स्वादौ रूढ़ि- स्वीकारस्यावश्यकत्वादिति वाच्यम् । ग्रन्थकारीयसङ्केतेनैवोपपत्तौ एकवचनादिपदे शक्तेरप्रामाणिकत्वात् । तान्येकवचनद्विवचने- त्यादिपाणिनिसूत्रस्य वदीयसङ्केतग्रहपरतयाप्युपपत्तेः । न हि यू स्त्र्याख्यौ नदीत्यनुशासन त् रुयाख्येदूदन्वादिशब्दे नद्यादिपदस्य शक्ति: सिद्धयति । किन्तु तदीयसङ्केत एव । अत एव नद्यादिसंज्ञा आधुनिकसंकेतशालित्वात्पारिभाषिक्येव न त्वौपाधिकी । अथैव- मपि पाणिनिसंकेतसम्बन्धेन तादृशपदवत्त्वमेव एकत्वादिशक्तवा- वच्छेदकमस्त्विति चेत्-न । तादृशसंकेतस्य केन रूपेण सम्बन्धता। संकेतत्वेनेवि चेत्तर्हि कस्यचित्पुंस एकवचनपदात् सुऔजसादि- ·जयाऽलङकृतः अन्यथा प्रथमा] र्बोद्धव्य इत्याकारकसङ्केतस्यापि सम्भवादतिप्रसक्तिर्दुर्वारैव । पाणिनिसङ्केतत्वेन वथेवि चेत्तर्हि व्याकरणप्रणेतुःपुरुषान्तरस्यापि वादशसङ्केवस्य सम्भवात् । तदीयसङ्केतसम्बन्धेन तत्पदवत्त्वस्य डित्थादिपदात्सुऔजसादिर्बोद्धव्य इत्याकारकपुरुषसंकेतसंबन्धेन डित्थादिपदवत्त्वस्य वा विनिगमनाविरहेण शक्ततावच्छेदकता- प्रसङ्गः । तथा चागत्या आनुपूर्वीविशेष एव शक्ततावच्छेदक इति । यत्तु संख्यापि प्रकृतेरर्थः। एकवचनादिकं च एकत्वाद्यर्थे तात्पर्यग्राहकमेव न चैवमेकप्रकृत्युपस्थाप्ययोरर्थयोः परस्परमन्वये आकाङ्क्षाविरहाद्घटादावेकत्वाद्यन्वयानुपपत्तिः । हर्यादिपदादुपस्थिवयोरश्वसूर्ययोराधाराधेयभावेनान्वयापत्तिः । घटादिपदस्य एकत्वादिविशिष्टस्य घटादौ च न शक्तिसम्भवः। घटरूपं पश्येत्यादौ संख्यानवच्छिन्नघटादेरेवान्वयबोधादिति वाच्यम्। आकाङ्क्षावैचित्र्यादेकप्रकृत्युपस्थाप्ययोरपि घटैकत्वयोः परस्परमन्वयसम्भवात्। अत एव खण्डशक्त्यैवकाराद्युपस्थाप्ययो- रन्ययोगव्यवच्छेदाद्योः परस्परमन्वयबोधः । न चैवं कर्मत्वादिक- मपि प्रकृत्यर्थ एवास्तु, किं तत्र द्वितीयादिशक्त्येति वाच्यम् । नामार्थधात्वर्थयोः साक्षाद्भेदान्वयबोधस्याव्युत्पन्नतया कर्मत्वा- देर्नामार्थत्वे तेन समं धात्वर्थान्वयासम्भवात् । न च संख्यायाः प्रातिपदिकार्थत्वे सति तात्पर्यज्ञाने विनैव शक्तिभ्रमं लक्षणाग्रहं वा द्विवचनाद्यन्तपदादेकत्वादिबोधसम्भवात् । एकत्वादितात्पर्येण एकवचनान्तस्यैव द्विवचनान्तस्यापि पदस्य स्वारसिकप्रयोगापत्ति- रिति वाच्यम् । अनादितात्पर्यस्यैव स्वारसिकप्रयोगमूलत्वादेक- वचनाद्यन्तपदस्यैव एकत्वादावनादितात्पर्योपगमेनातिप्रसङ्गविर- हात् । द्वथेकयोर्द्विवचनैकवचने इत्याद्यनुशासनं च तादृशतात्पर्य- ग्राहकमेवेति वैयाकरणमवम्। तदसत् । अनन्तानां प्रकृत्यानुपूर्वीणां शक्ततावच्छेदकत्वापेक्षया अल्पतरविभक्त्याद्यानुपूर्वीणामेकत्वा- ·१५२ व्युत्पत्तिवादः [ कारके दिशक्ततावच्छेदकत्वस्यैवोचितत्वात् । न च प्रातिपदिकत्वमेव शक्ततावच्छेदकं न तु घटपदत्वादिकमिति न शक्त्यानन्त्यमिवि वाच्यम् । प्राविपदिकत्वस्य दुर्निर्वचत्वात् । तदज्ञानेऽपि एकत्वा- दिज्ञानस्यानुभविकत्वात् । पदत्वेन वर्णत्वेन वा शक्तत्वे विभक्तेरपि तद्वाचकतासिद्धिः । एकत्वादिशाब्दबोधात्पूर्व वर्णत्वाद्युपस्थिते- रप्यनावश्यकत्वाच्च । फलानुरोधेन वत्कल्पने च कल्पनागौरवात् । एवमानुपूर्वोभिन्नधर्मस्य वाचकतावच्छेदकत्वे घटपदं सुपदं च न संख्यावाचकमिति विपरीतनिश्चयकालेऽपि तादृशधर्मावच्छिन्नस्य वाचकताग्रहसम्भवादघट इत्यादौ संख्याया बोधापत्तिः । अथ विभक्तीनां संख्यार्थकतामते प्रकृतिविभक्त्योरेकवाक्य- वाविरहनिश्चयदशायां विभक्त्युपस्थाप्यैकत्वादेः प्रकृत्यर्थेऽन्वयबो- धवारणाय तयोः समभिव्याहारज्ञानस्य घटादिविशेष्यकैकत्वान्व- यबोधं प्रति कारणत्वमधिकं कल्पनीयम् ! एकपदोपस्थापितयोः घटैकत्वाद्योरन्वयबोधोपगमे च न समभिव्याहारज्ञानस्य वत्र हेतुता कल्प्यते इति लाघवात्, प्रकृत्याद्यानुपूर्वीणां संख्यावाच- कतावच्छेदकत्वमुपेयत इति चेत् न । आकाङ्क्षाविचारे समभि- व्याहाराकाङक्षाज्ञानस्य हेतुनाया निराकृतत्वात् । अथैवमपि विभक्तेः संख्यार्थकत्वे विनिगमनाविरहेण प्रकृतिधर्मिकस्य विभ- क्तिधर्मिकस्य च संख्याप्रकारकान्वयबोधपरत्वज्ञानस्य हेतुताकल्प- नीया। विभक्ते?तकत्वमते (अबोधकत्वमते?) तु विभक्तितात्पर्यविर- हेण प्रकृविधर्मिकमेव तात्पर्यज्ञानं तादृशान्वयधीहेतुरिवि लाघव- मिति चेत्-न । विभक्तेः संख्यावाचकताविरहेऽपि प्रकृतिविभक्तयो- रानुपूर्वीज्ञानस्य तादृशान्वयबोधहेतुताया निर्विभक्तिकादिपद्- ज्ञानादन्वयबोधवारणायावश्यकल्पनीयतयासंख्यावाचकप्रकृतेरिव तंदवाचकविभक्तेरपि संख्यान्वयबोधकत्वप्रकारकेच्छाविषयत्वरूप- ·। प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः १५३ तादृशबोधपरत्वसंभवेन विभक्तिधर्मिकतज्ज्ञानहेतुनाया विनिगमना- विरहेणावश्यकत्वात् । अथ स्वादीनां संख्यावाचकत्वकल्पनापेक्षया प्रकृतस्तत्र लक्षणेवोचिता। शक्यलक्ष्ययोः परस्परमन्वयोपगमे क्षतिविरहात् । प्रथमाविभक्तेः कुत्रापि शक्तरक्लृप्ततया तस्याः शक्यसम्बन्धरूपा लक्षणा न संभवति । द्वितीयादेः कर्मत्वादौ शक्तत्वेऽपि ताशविभक्तस्तत्समभिव्याहृतप्रकृतेर्वा संख्यायां लक्षणा इत्यत्र विनिगमकं दुर्लभम् । न चैकत्वाद्यन्वयबोधे घटप- दादिज्ञानजन्योपस्थिवित्वेनानन्वहेतुदाकल्पनामपेक्ष्य स्वादिपद- ज्ञानजन्यतदुपस्थितित्वेन कविपयहेतुताकल्पनायां लाघवात्कतिप- यशक्तिकल्पने गौरवमकिंचित्करम् । सामान्यतः पदवृत्तिज्ञानजन्य- तदुपस्थितित्वेनैककारणताकल्पनन्तु न सम्यक् । निर्विभक्तिककुम्भ- पदादित: संख्योपस्थितौ तदगृहीववृत्तिकधटादिपढ़े तत्तद्विभ- क्त्यन्तत्वज्ञानवतः पुंसो घटादौ संख्यकान्वयबोधप्रसङ्गात् । घटप- टादिज्ञानजन्यैकत्वाद्युपस्थितित्वेनैकत्वादिविषयकशाब्दबोधहेतुतां कल्पयित्वा विभक्तिघटादिपदानुपूर्वीज्ञानतादृशोपस्थित्योः परस्प- रसहकारेण फलजनकवाया अवश्याभ्युपेयत्वादिति वाच्यम् । घटादिपदत्यैकत्वादौ लक्षणाग्रहसत्त्वे घटः प्रमेय इत्यादिवाक्या- देकत्वं प्रमेयमित्याद्यन्वयबोधस्य सर्वसंमततया तदनुरोधेनैकत्वा- दिविषयकशाब्दबोधे घटादिपदजन्यैकत्वाद्युपस्थितित्वेन हेतुवायाः सर्वसंमतत्वात् । मैवम् । याशयादृशपदानां लक्षणया एकत्वादि- शब्दधीजनकत्वं नोभयवादिसिद्धं वाहशानन्तपदज्ञानजन्यैकत्वाधु- पस्थितीनां तच्छाब्दहेतुत्वकल्पनं प्रकृतेः संख्यावाचकतावादि- नामधिकमिति तत्कल्पनापेक्षया चाल्पतरस्वादिपदजन्यैकत्वाधु- पस्थितिहेतुताकल्पनमेव लाघवम् । एतेन संख्याविशेषावच्छिन्न- घटादिलक्षणया प्रकृतेरर्थः । न तु संख्याविभक्त्यर्थः । शाब्दबोधे विभक्तिजन्यसंख्योपस्थितिहेतुवाकल्पनाधिक्येन गौरवात्। घटादि- ·१५४ व्युत्पत्तिवादः [कारके पदस्यैकत्वादिविशिष्टघटादौ लक्षणाग्रहदशायां सर्वमत एव वजन्य- विशिष्टविषयकोपस्थित्या विशिष्टविषकशाब्दधीजननात्तथाविधो- पस्थितिहेतुनायाः सर्वानुमतत्वात् । पदान्तरासमभिव्याहृताद्घट इत्यादिपदादेकत्वादिविशिष्टघटादिशाब्दबोधस्त्वलीक एव । तद्विष- यकस्मरणस्य तत्रोपगमात् । तथा चोक्तं सर्वं हि वाक्यं क्रियया परिसमाप्यते इत्यपि निरस्तम् । यादृशपदानां लक्षणया एकत्वादि विशिष्टस्वार्थबोधहेतुत्वं नोभयवादिसिद्धं तादृशानन्तपदजन्य विशिष्टोपस्थितीनां शाब्दधीहेतुताकल्पनमपेक्ष्य विभक्तिजन्यसंख्यो- पस्थितीनामल्पानां तत्कल्पने लाघवात् । इदं पुनरिहावधेयम् । विभक्तेः संख्याबोधकत्वे समानविषय- कानुमित्यादिकं प्रवि शाब्दसामग्रीप्रतिबन्धकतायां या प्रातिपदिक- जन्या घटाद्यपस्थिविर्या च विभक्तिजन्या संख्योपस्थितिः प्रवेश्या तयोश्च मिथो विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहात्प्रतिबन्धक- ताबाहुल्यम् । प्रकृतेर्विशिष्टलाक्षणिकत्वे तु तदुभयस्थलीयविशिष्ट- विषयक पस्थितिरेकैव सामग्र्यामन्तर्भवति इति लाघवम् । न च विशिष्टविषयकोपस्थितेरपि एकत्वादिप्रकारतानिरूपितघटा- दिविशेष्यवाशालित्वेन घटादिविशेष्यतानिरूपितैकत्वादिविषयता (प्रकारता) शालित्वेन वा प्रवेश इति विनिगमनाविरहात्साम्यमिति वाच्यम् । भवन्मते योग्यताज्ञानघटोपस्थित्येकत्वोपस्थितीनां विसृणां विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहेण प्रतिबध्यप्रति- बन्धकभावषट्कम् । मन्मते तत्र योग्यताज्ञाने विशिष्टविषयको- 'पस्थितेः प्रत्येकं दर्शितोभयरूपेण वैशिष्टय निवेश्य तदुभयं प्रत्येक वाशरूपद्वयावच्छिन्नायामुपस्थितौ योग्यताज्ञानस्य वैशिष्टय निवेश्य द्वयमिवि तच्चतुष्टयमात्रमितिरीत्याऽस्माकमल्पबरतत्- कल्पने महल्लाघवम् । तादृशरीत्यैव च प्रणमतीत्यादौ प्रकर्षविशिष्ट- नविर्द्धातूनामेवार्थः । प्रादयो द्योतका एव न तु प्रकर्षादिवाचका ·- १५५ प्रथमा ]] जयाऽलङ्कृतः इति सर्वानुमतः पन्थाः परिष्कर्तुं शक्यते । अन्यथाऽनन्तधातु- जन्यप्रकर्षादिविशिष्टतत्तत्स्वार्थोपस्थितीनां शाब्दधीजनकतामपेक्ष्य कविपयोपसर्गाधीनप्रकर्षाद्युपस्थितीनां वज्जनकवाकल्पने लाघवात् । स्वादीनामिव प्रादीनामपि वाचकता निराबाधा सिद्धय तेति । संख्यायाश्च प्रकृत्यर्थे पर्याप्तिसम्बन्धेनैव विशेषणत्वं न तु सम- वायादिना। तथा सति एकव्यक्तिमात्रबोधपरादाकाशशब्दादापि द्विवचनबहुवचनाद्यापत्तेः । तत्तदर्थयोर्द्वित्वबहुत्वयोः समवायादिना आकाशाद्यन्वययोग्यत्वात् । न च पर्याप्तेः संसर्गत्वेऽपि तद्दोष- तादवस्थ्यमा घटाकाशादौ द्वित्वादेः पर्याप्तिसत्त्वे प्रत्येकमाकाशादौ तत्पर्याप्तिर्नास्तीति वक्तुमशक्यत्वात् । प्रत्येकस्योभयानविरि- क्तत्वादिति वाच्यम् उद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यत्वविशिष्टपर्याप्तेरेव३ पर्याप्तिसम्बन्धेनापि विशेषण न तु समवायादिनैवेत्यन्वयः । तेन समवायावच्छिन्नपर्याप्तिसम्बन्धेनान्वय इत्यर्थः फलितः। श्रन्यथा रूप- वानाकाश इत्यादावपि पर्यातसम्बन्धेनान्वयबोधापत्ति: स्यादिति विवेकः । २उभयानतिरिक्तत्वादिति । उभयमनतिरिक्तं यस्मादिति व्युत्पत्तिः। उभयन्न तु प्रत्येकाद्भिन्नं किन्तु तत्स्वरूपमित्यर्थः । अन्यथा प्रत्येकमुभया- नतिरिक्तत्वप्रतिपादनं सर्वतो विरुद्धमेव प्रती येत । ननूभयस्य प्रत्येकाद- भिन्नत्वात् प्रत्येक वृत्तिधर्मवद्भवतूमयं प्रत्येकन्तूभयस्मादभिन्नत्वात् । कथं समुदायवृत्तिधर्मवानवयवो भविष्यतीति चेत्-सत्यम् । यदृत्तिभेदप्रतियोगि- तावच्छेदकधर्मशून्यो यश्च भवति स तद्वृत्तिधर्मवान् भवतीति नियमात् उभयस्मिन् प्रत्येकभेदास्वीकारात् । तद्वृत्तिभेदप्रतियोगितावच्छेदकधर्म- शून्यत्वात् प्रत्येक समुदायवृत्तिधर्मवत्त्वात् समुदायवृत्तिपर्याप्तेरवयवेऽपि निर्बाध एवेति भावः । समवायस्यैक्यादुद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यत्वस्य तत्र बाधादाह-पर्या- प्तेरेवेति।

·व्युत्पत्तिवादः [ कारके संसर्गतोपगमात् । आकाशत्वादिव्याप्यताया द्वित्वादिप्रर्याप्तावस- त्त्वेनातिप्रसङ्गविरहात् । वैशिष्ट्य १ च वैज्ञानिकं न तु वास्तवम् । तेन यत्र योग्यताभ्र- मजन्यः अत्राकाशावित्यादिवाक्यजन्यद्वित्वादिप्रकारका काशवोध स्तत्र विशिष्टसंसर्गाप्रसिद्धावपि न क्षतिः । द्वित्वादिपर्याप्तावन्यत्र- प्रसिद्धस्याकाशत्वादिव्याप्यत्वस्य भ्रान्तेस्तत्रोपगमात् । सम्बन्ध- तावच्छेदकांशे प्रकारवायांभ्रमस्य सर्वानुभवसिद्धत्वेऽपिव्याप्यत्वांशे भ्रमत्वस्यान्यत्रोपपादितत्वात् । न च प्रकृत्यर्थवावच्छेदक एव व्यापकतासम्बन्धेन द्वित्वान्वयधीः किं नोपेयते इति वाच्यम् । घटावित्यादौ घटत्वादीनां स्वरूपत एवोपस्थिततया तत्रोक्तान्वय- बोधस्यासम्भवात् । स्वव्यापकीभूतोद्देश्यवावच्छेदकवत्त्वरूप- परम्पराया एव प्रकृत्यर्थ द्वित्वादेः सम्बन्धतास्वीकारे च व्यापकता- रूपसम्बन्धतावच्छेदकांशे भ्रमत्वस्यावश्यकवया उद्देश्यवावेच्छे- दकव्याप्यत्वविशिष्टपर्याप्तः सम्बन्धतोपेक्षायां निर्बीजत्वात् । १वैशिष्टयमिति । तत्पदप्रयोज्यजायमानशाब्दबोधीया या पा- सिनिष्ठा सांसगिकी विशेष्यताख्या विषयता सा उद्देश्यतावच्छेदकव्या- प्यत्वनिष्ठविशेषणताख्य विषयतानिरूपिताऽपेक्षितेति भावः । एतेन भ्रान्त- पुरुषीयवैज्ञानिकवैशिष्टय मादायाभ्रान्तस्य : न शाब्दबोधापत्तिः जायमान- शाब्दबोधनिरूपितला पर्गिकी विषयतायातादृशविषयतानिरूपितत्वाभावा- दिति विमर्शः । २सम्बन्धतावच्छेदकांश इत्यादि । सम्बन्धतावच्छेदकांशस्य प्रकार- तयोपस्थितत्वाभावेऽपि तद्व्यापकीभूतविशेषणत्वेनोपस्थितेः अतद्वति तत्प्रकार करूपज्ञानस्याभावेऽपि तद्वति तद्विशेषणकशानस्य सत्वात् तस्यापि भ्र मत्वाङ्गीकारादिति भावः। एतच्च विषयतावादेऽप्युपपादितमिति ।

·प्रथमा ] जयाऽलङ्क्तः १५७ अथात्र व्याप्तिापकसामानाधिकरण्यरूपैव वाच्या न तु वद्व- दन्यावृत्तित्वरूपा, केवलान्वयिधर्मस्य प्रकृत्यर्थतावच्छेदकता यत्र तत्राप्रसिद्धेः । एवं चोद्देश्यतावच्छेदकव्याप्सिविशिष्टपर्याप्त्यपेक्षया लघोः स्वव्यापकतादृशधर्मवत्त्वस्यैव संबन्धत्वमुचितमिति चेत्तर्हि आकाशो न द्वावित्यादिवाक्यजन्यशाब्दबोधदशायामपि आका- शावित्यादिवाक्याद्वित्वबोधापत्तिः । तथा हि आकाशो न द्वावि- त्यादिवो द्वित्वावच्छिन्नभेदः प्रतीयते । स च न स्वव्यापकाकाश- त्ववत्त्वादिसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगितावच्छेदकवाकः । तादृशस- म्बन्धेन द्वित्ववतोऽप्रसिद्धेः । अपि तु पर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगितावच्छेदकताक एव । तत्काले च पर्याप्तिसम्बन्धेन द्वित्व- विशिष्टबुद्धिरेव प्रतिबध्यते न तूक्तपरंपरासम्बन्धेन तद्विशिष्टबुद्धिर- पीवि । अथाकाशो न द्वावित्यादौ केवलपर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगिवावच्छेदकताकभेदो यत्र नबा बोधयितुं न शक्यते । आकाशेऽप्युक्तयुक्तथा द्वित्वपर्याप्तेः सत्त्वेन तत्र तेन सम्बन्धेन तद्वद्भ दस्य वक्तुमशक्यत्वात् । आकाशत्वव्याप्यपर्याप्तिसम्बन्धावच्छिन्न- प्रतियोगितावच्छेदकवाकद्वित्वादिमझेदश्चाप्रसिद्ध एवेति चेत्-न । द्वित्वादिपर्याप्तरुभयादिवृत्तिधर्मेणैवावच्छेदात् । तदनवच्छेदकैक- मात्रवृत्तिधर्मावच्छेदेन तद्वद्भेदस्य तेन सम्बन्धेन द्वित्वादिम दस्य च तद्वति वृत्तौ बाधकाभावात् । न चैवं घटपटौ न द्वाविवि प्रयोग आपद्येत । घटपटयोरपि प्रत्येक द्वित्वावच्छिन्नभेदसत्त्वादिति वाच्यम्।द्विवचनाद्युपस्थापितद्वित्वावच्छेदेनैव द्वित्वावच्छिन्नभेदस्य- बाधेन वाशप्रयोगाभावोपपत्तेः। नबा व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्न- प्रतियोगिताकभेदश्वोद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेनैव बोध्यत इति व्युत्पत्तेर्द्वित्वसामानाधिकरण्येन तदबाधस्याकिंचित्करत्वात् । न च घटत्वादेरतिप्रसक्ततया द्वित्वादिपर्याप्तेरनवच्छेदकत्वात्तदवच्छेदेन ·[ कारके व्युत्पत्तिवादः द्वित्ववद्भेदस्य भवतामप्यनुमतत्वात् प्रकृत्यर्थगतैकत्वाविवक्षायां' घटो न द्वावित्यादिप्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् । वाशप्रयोगाभावे घटत्वादेर्द्वित्वपर्याप्तेरिव द्वित्वादिमभेदस्याप्यनुयोगितावच्छेदक- ताया अप्रामाणिकत्वात् प्रतियोगितावच्छेदकाताया भेदावच्छे. दकतानियतत्वासिद्धेः । अस्तु वातिप्रसक्तोऽपि घटत्वादित्विपर्याप्तेरवच्छेदकः घटा- वित्यादिप्रतोतिबलात् । वस्तुतस्तु घटत्वादेः प्रत्येक द्वित्वपर्याप्तय- नवच्छेदकत्वेऽपि द्वित्वपर्याप्तित्वावच्छिन्नानतिप्रसक्ततया वद- वच्छिन्नावच्छेदकत्वमव्याहतमेव । अथ पर्याप्तयाख्यविलक्षणसम्बन्ध एवाप्रामाणिकः वत्कथं तत्सम्बन्धता । आकाशो न द्वावितिप्रवीतिस्तु समवायसम्ब- न्धावच्छिन्न प्रतियोगितावच्छेदकबाकद्वित्वावच्छिन्नभेदविषयिकै- वास्ताम्। आकाशादौ द्वित्वसमवायसत्त्वेपिद्वित्वादेरेवोभयादिवृत्ति- धर्ममात्रावच्छिन्नत्वोपगमात्तदनवच्छेदकाकाशत्वाद्यवच्छेदेनसम- वायसम्बन्धेन तद्वतो भेदस्य वृत्तौ बाधकाभावादिति चेत्-न । १ एकत्वाविवक्षायामिति । एकत्वविवक्षायामाकाशो न द्वावितिवदिष्ट एवेति भावः। २ उद्देश्यतावच्छेदकावच्छिन्न पर्याप्तिसम्बन्धेनैवान्वयमुररीकृत्याह-प्रती- तिबलादिति । ३अव्याहतमेवेत्यादि । तत्सदप्रतिपाद्यघटाद्यान्वयिद्वित्वपर्यापत्यपेक्षाया घटत्वादेन्यूनवृत्तित्वाभावादाह-अव्याहतमिति । अन्यथा द्वित्वपर्याप्तित्वा- वच्छिन्नस्य पटादावपि सत्वेन घटादावपि सत्वेन घटत्वादेस्तदपेक्षया न्यूनवृत्तित्वात् । अन्यूनानतिप्रसकधर्मस्यैव प्रतियोगिता वच्छेदकतया व्याधरात्सलायमानहरिणस्य वागुरापातः स्यादिति दिक् ।

·१५६ प्रथमा ] जयाऽलङ्क्तः आकाशावित्यादिवाक्यजन्यशाब्दबोधस्याप्रमात्वानुपपत्त्यैव ताह- शसम्बन्धसिद्धेः। तादृशबुद्धेः समवायविषयकत्वे प्रमात्वनिरा- करणस्य कर्तुमशक्यत्वात् । उद्देश्यतावच्छेदकव्याप्तिविशिष्टसम- वायस्य संसर्गतोपगमे घटावित्यादिवाक्यस्याप्यप्रमाणतापत्तिः । समवायस्यैक्येन घटादिनिष्ठस्य द्वित्वादिसमवायस्य पटादावपि सत्त्वे. न घटत्वाद्यव्याप्यत्वात् । न चोद्देश्यतावच्छेद कव्याप्यद्वित्वादिसम- वायत्वेनैव सम्बन्धतास्तु । द्वित्वादिसमवायस्य घटत्व द्यव्याप्य- त्वेपि द्वित्वादेस्तद्वयाप्यतया न घटावित्यादेरप्रमाणतेति वाच्यम् । एवं सति तथाविधद्वित्वादेरेव लाघवेन द्वित्वादिसम्बन्धनौचित्यात् । अथास्वेवमेव तावतापि पर्याप्तिसंबन्धस्य विलयादिति चेत्-न । द्वित्वादिस्वरूप यैव द्वित्वादिपर्याप्तितयाभिमता सिद्धेः । उक्तं च दीधितिकृता-'पर्याप्तिश्चायमेको घट इमौ द्वावित्यादिप्रती- तिसाक्षिक: स्वरूपसम्बन्धविशेष' इति । समवायत्य नानात्वमते च द्वित्वादिसमवाय एव तत्पर्याप्तिनं तु स्वरूपमतिरिक्तपदार्थों वेत्यन्यदेवत् । यत्तु आकाशं न वे इत्यादिप्रतीतिवदाकाशं न द्वित्ववदिवि प्रतीतेः प्रमात्वस्य वारणाय समवायेन द्वित्वादिमद्भेद आकाशत्वावच्छेदेन न स्वीकर्तव्यः। तथा च पर्याप्तेरविलक्षणत्वे आकाशं न द्वे इत्यादिप्रतीतेरप्यप्रमात्वापत्तिरिति-तन्न । आकाशं न द्वित्ववदिवि प्रतीतौ द्वित्वसमवायावच्छिन्नभेद एव विषयः मतुपा सम्बन्ध्युल्लेखात् । न तु द्वित्वाद्यवच्छिन्नभेदः । एवं चाकाशत्वाद्यवच्छेदेन द्वित्वाद्यवच्छिन्नभेद एव स्वीकर्तव्यः । न तु तत्संबन्धावच्छिन्नभेद इत्याकाशं न द्वे इवि प्रतीतेरप्रमात्वस्या- काशं न द्वित्ववदिवि प्रतीतेर्वा प्रमात्वस्य न प्रसङ्ग इति । अथोद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यपर्याप्तेर्द्वित्वसम्बन्धत्वे धवखदिरौ छिनत्तीत्यादौ उद्देश्यतावच्छेदकीभूतधवत्वखदिरत्वव्याप्यं द्वित्वा- दिद्वयमेव प्रत्येवव्यम् नतुघवखदिरादिपर्याप्तद्वित्वादिकम् । तथा ·१६० व्युत्पत्तिवादः [कारके चैकैकधवखदिरादितात्पर्येण तथा प्रयोगानुपपत्तिरिति द्वित्वान्व- यितावच्छेदकमपेक्षाबुद्धिविशेषविषयत्वादिरूपमुभयादिनिष्ठं सा- हित्यं द्वन्द्वसमासार्थो वाच्यः । तथा च मीमांसकमतप्रवेश इति चेत्-न । यत्रैकधर्मस्य द्वित्वाद्युद्देश्यतावच्छेदकता तत्रैवोद्देश्य- तावच्छेदकव्याप्तिविशिष्टपर्याप्तः संसर्गतानियमः । यत्र धर्मद्वयादे- १ : १यकधर्मस्य द्वित्वाद्य श्यतावच्छेदकतेति । आकाशावित्या देरमामा- ण्याय उद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यपर्याप्तेः संसर्गता धवखदिरावित्यादेः प्रामा- एयाय नानाधर्मावच्छिन्नं द्देश्यताकद्वित्वाद्यन्वयबोधे शुद्धपातः संसर्गता उक्ता । एवं सति कालाकाशसमवायगतबहुत्व-तः कालाकाशेऽपि सत्त्वात्तत्र नानाधर्मस्यानुयोगितावच्छेदकत्वेन शुद्धपर्याप्तेः संसर्गतोपगमात् कालाकाश इत्यस्यापि प्रामाण्यं स्यात् । उभयधर्मावच्छिन्नोद्देश्यताकबहु- स्वान्वयबोधेऽपि उद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यपर्याप्तः सम्बन्धतोपगमे घटाश्च पटाश्च घटपटा इत्यादेरप्रामाण्यापत्तेः। न च तद्वारणायोभयावृत्तिधर्मद्वया- वच्छिन्नोद्देश्य ताकेत्यादि युज्यते वक्तुम्। कालाकाशसमवाया इत्यादावपि उभयावृत्तिकालत्वाकाशत्वधर्मद्वयावच्छिन्नत्वं धर्मत्रयावच्छिन्नोद्देश्यतामा अक्षतमेवेति प्रामाण्यापत्तेरनिस्तारात् । उभयधर्ममात्रावच्छिन्नत्वनिवेशे निरुक्तस्थले दोषलेशाभावेऽपि घटपटमठगतबहुत्वपातेः घटपटे सत्त्वेन तस्मिन् बहुत्वान्वयतात्सर्येण घटपटा इत्यादीनांप्रामाण्यापत्तेरनिवार्यत्वात्। अत्र मैथिलाः उद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यपर्याप्तः संसर्गता यत्रोद्देश्यता- वच्छेदकता पातिवृत्तिस्तत्रैव। यत्र च न पर्यातरुद्देश्यतावच्छेदकताधि- करणत्वंतत्र केवलपऱ्यांतरेव संसर्गता। वृत्तित्वं च स्वनिरूपकोद्देश्यतावच्छे- दकताक्षयवदन्यवृत्तित्वसम्बन्धेन । एञ्चाकाशावित्यत्र द्वित्वपर्याप्तरुद्दे- श्यतावच्छेदकतानिरूपकोद्देश्यता आकाशवृत्तिस्तदवच्छेदकताश्रयवदन्यो घ. स्टादिस्तवृत्तित्वेन विशेषपर्याप्तस्संसर्गतया नाभ्रांतस्य तद्वाक्याद्वित्वान्वय- ·१६१ प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः स्वथात्वं तत्र केवला पर्याप्तिः समवाय एव वा संसर्ग इत्युपगमात् विनैव साहित्यस्यान्वयितावच्छेदकता एकैकवात्पर्येण धवखदिरा- बोधः । एवं कालाकाशा इत्यादावपि बोध्यम् । धवखदिरावित्यादौ तु धर्मद्वया. वच्छिन्नाप्युद्देश्यता एकैवेति शक्तिवादे स्पष्टीकृतत्वात् घवत्वखदिरत्वनिष्ठा या निरुकावच्छेदकता तन्निरूपकोद्देश्यता चोभयवृत्तिरेकैव तदवच्छेदकता- श्रयवदन्यो न धवो न खदिरः किन्त्वेतदन्य एव। तवृत्तित्वाभावेन पर्याप्तेः केवलाया एव सम्बन्धतया नापत्तिः। उद्देश्यतावच्छेदकभेदादुद्देश्यता भिद्यत एवेत्याग्रहे तु स्वनिरूपकोद्देश्यतानिरूपितविधेयतानिरूपितोद्देश्यतावच्छेदक- ताश्रयवदन्यवृत्तित्वसम्बन्धेनावच्छेदकतायाः पर्याप्तौ वृत्तित्वं ज्ञयम् । एवञ्च विधेयताया ऐक्येन धवो न खदिरत्ववृत्त्यवच्छेदकतानिरूपकोद्देश्य- तानिरूपितविधेयतानिरूपितोद्देश्यतावच्छेदकताश्रयवानित्यादिप्रतोतेरभावा- नापत्तिलेश इत्याहुः। केचित्तु केवलपर्याप्त रेव संसर्गता आस्ताम् अाकाशावित्यादेनं प्रमा- त्वम्। तच्च तत्प्रकारकज्ञाने तदधिकरणतावच्छेदकव्यापिका या तन्निष्ठ- प्रकारतानिरूपिता विशेष्यता तच्छालित्वमेव । आकाशावित्यादौ द्वित्वनिष्ठ- प्रकारतानिरूपिता या आकाशनिष्ठा विशेष्यंता सा च स्त्राधिकरणतावच्छे- दकं यद्वित्वं तत्समानाधिकरणो यो घटवृत्तितादृशविशेष्यताभावस्तत्प्रति- योगितावच्छेदकधर्मवत्वेन न तद्व्यापिका इति तदवगाहिनो ज्ञानस्य न तत्त्वम् । द्वित्वादेरपेक्षाबुद्धिजन्यत्वेन अपेक्षाबुद्धय॑क्तिभेदेन भेदात् पदार्थ- द्वयेऽपि द्वित्वन्नानाविधमिति द्वित्वाधिकरणतावच्छेदकत्वं द्वित्वे नानुपपन्नम् । एवं कालाकाशा इत्यादेरपि। धवखदिरावित्यादौ तु द्वित्वस्य धवस्त्रदिरोभया- तिरिक्तावृत्तित्वेन तत्समानाधिकरणाभावो न विशेष्यताप्रतियोगिक इति तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकताशून्यत्वेन विशेष्यताया व्यापकत्वेन तदव- गाहिनः प्रमात्वम् । विशेष्यतामेदेन धववृत्तिविशेष्यताभावः खदिरवृत्तिः ।

·व्युत्पतिवादः [ कारके वित्यादिप्रयोगोपपत्तेः । न चैवमेकैकधवखदिरादितात्पर्येण धवौ खदिरावित्यादिप्रयोगापत्तिः। तादृशवाक्यद्वयविषयकसमूहालम्ब- नजन्यसमूहालम्बनशाब्दबोधस्य नानाधर्मावच्छिन्नोद्वेश्यताकतया शुद्धपोतरपि संसगेतयाऽवगाहनसंभवादिवि वाच्यम् । यत्र नाना- धर्मावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपिता एकद्वित्वादिप्रकारता तत्रैक खदिरगतविशेष्यताभावो धववृत्तिरिति न व्यापकत्वमिति तु नाशङ्कनीयम् । द्वित्वनिष्ठव्याप्यतानिरूपिता व्यापकता च द्वित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपित- विशेष्यतात्वावच्छिन्नाया विवक्षितत्वात् । न द्वित्वनिष्ठप्रकारतानिरूपित विशेष्यतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावो घववृत्तिः खदिरवृत्तित्याहुः। उच्छृङखलास्तु उद्देश्यतावदग्यावृत्तित्ववत् पर्याप्तेरेव सर्वत्र संसर्गता स्वीकृत्याव्याप्त्यतिव्याप्ती परिहरन्ति । उद्देश्यतावच्छेदकत्वावच्छिन्नत्वोप- लक्षितनिष्ठव्यापकतानिरूपितव्याप्यतावत्याः पर्याप्तसंसर्गतेत्यपि केचित् । कालाकाशा इति प्रयोगवारणाय स्वविशिष्टा पर्याप्तिः स्वसंसर्गतया भासते सर्वत्रैकरूपेणैवोच्यते । वैशिष्टयं च स्वप्रतियोगिकत्वस्वविशिष्ट- धर्मसामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेन । घमें वैशिष्ट ञ्च स्वीयोद्देश्यता- वच्छेदकत्वेन तात्पर्य्यविषयत्वस्वाभाववत्वोमयसम्बन्धेन । अभावी यप्रति- योगितावच्छेदकश्च स्वविशिष्टाभावप्रतियोगित्वरूपस्सम्बन्धः । अभावे वैशिष्टयञ्च स्वाधिकरणवृत्तित्वस्वीयोद्देश्यतावच्छेदकत्वावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकत्वोभयसम्बन्धेन समन्वयः स्वयं ऊहनीयः । यद्वा स्वविशिष्टा वा पर्याप्तिः सा उद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यत्वविशिष्टा सती संसर्गतया भासते । अन्या तु शुद्धव । वैशिष्टयञ्च स्वतादात्म्यस्वा- योद्देश्यतावच्छेदकतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकीभू तसं ख्याधिकसंख्याप्रतियोगिकत्वोभयसम्बन्धेन समन्वय ऊहनीय इति दिक् । प्राप्तिविचारेऽन्ततो गत्वा नानाधविच्छिन्नविशेष्यचानिरूपितद्वि- ·SHA थमा]] जयाऽलङ्कृतः १६३ शुद्धायाः पर्याप्तः समवायस्य वा संसर्गवया भानात् । धवौ खदि. रावित्यादिनानावाक्यजन्यसमूहालम्बनशाब्दबोधे विशेष्यताभेदेन शुद्ध पाते- वादिनिष्ठकप्रकारता यत्रास्ति तत्र द्वित्वादिपर्याप्ते: शुद्धाया एव संसर्गता यत्र च द्वित्वादिनिष्ठ प्रकारतानिरूपितविशेष्यतावच्छेदकता एकस्मिन् धर्मे तिष्ठति तत्रोद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यत्वविशिष्टद्वित्वादिपर्याप्तः संसर्ग- तेति व्यवस्थाप्य धवखदिरावाकाशावित्यादीनां प्रामाण्याप्रामाण्ये उपपादित वान् । तत्रायमाक्षेपः-कालाकाशवटादिगतबहुत्वपर्याप्तः कालाकाशेऽपि भवदुक्तयुक्त्या सत्वात् तत्र च नानान्वयितावच्छेदकस्य सत्वेन रेव ससगतया धवखदिरावित्यादिवत् कालाकाशा इति प्रयोगस्यापि प्रामा- एयापत्तिः । एवं धवखदिरपलाशाप्रत्येकगतप्रत्येक द्वित्वबोधेन तात्पर्येण धवखदिरपलाशार्काविति प्रयोग प्रापद्येतेति-तन्न। अस्तु उद्देश्यतावच्छेदक व्याप्तिविशिष्टपर्याप्तेरेव संसर्गताऽविशेषेण । व्याप्यत्वं च व्यापकसामानाधि कारमेव । व्यापकत्वं च व्याप्यसामानाधिकरण्यात्यन्ताभावप्रतियोगितानव- च्छेदकत्वम् । एवञ्च प्रकृते द्वित्वादिपर्याप्तिसमानाधिकरणो योऽभावःस च स्वान्वयितावच्छेदकत्वेन तात्र्याश्रयविशेष्यत'श्रयव्यधिकरणो विवक्षित इति प्रकृते कालाकाशगतबहत्वपर्याप्तिसमानाधिकरणो यो घटवृत्तिः काल- त्वाभावः स च बहुत्वपर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदकत्वेन तात्पर्यविशेष्यीभूतं यत् कालत्वमा काशत्वञ्च तद्व्यधिकरण इति तत्प्रतियोगितावच्छेदकधर्म- वत्वमेव कालत्वादानामिति न तस्य व्यापकत्वमिति कृत्वा पर्याप्तेापक- सामानाधिकरण्याभावेनादोषात् । धवखदिरावित्यादावरि द्वित्वपर्याप्ति- समानाधिकरणो योऽभावस्स च न घवत्वखदिरत्वाद्यभावोऽपे तु घटत्वाद्य- भाव इति तत्पतियोगितावच्छेदकधर्मबद्धवत्वादिसामानाधिकरण्यस्य पर्या. सेः सत्त्वेनाव्यातिविरहात् । ननु घवखदिरगतद्वित्वपर्याप्तिसमानाधिकरणो यः स्वान्वयितावच्छेदकत्वेन तासीयविशेष्यघवत्वादिव्यधिकरणोऽभावस्त- ·व्युत्पत्तिवादः [कारके प्रकारताभेदेन चोद्देश्यतावच्छेदकधवत्वादिव्याप्तिविशिष्टपर्याप्तः संसर्गतानियमेन एकैकधवखदिरादितात्पर्येण तथा प्रयोगासम्भ- स्याप्रसिद्धतयाऽव्याप्तिर्दुर्वारेति चेत्-न । समानाधिकरणो योऽभावःस च स्ववि- शिष्टो ग्राह्य इत्यदोषात् । तत्र वैशिष्ट्यं स्वतादात्म्यस्वाभावक्त्वोभयाभ्याम् । तत्राभावीयप्रतियोगितावच्छेदकः सम्बन्धः स्वप्रतियोगिद्वित्वान्वयिताव- च्छेदकत्वेन तात्पर्यविषयीभूतधर्मववृत्तित्वरूपः । तथा च द्वित्वपर्याप्ति- समानाधिकरणो यः धवखदिरादिवृत्तिघटत्वाद्यभावस्तस्य स्वतादात्म्य- मस्ति स्वप्रतियोगिघटत्वादि तस्य निरुक्ततात्पर्थविशेष्यत्वाभावः यच्च तादृशविशेष्यतावत् न स प्रतियोगि इति तद्ववृत्तित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रति- योगिताकस्वाभावस्य सत्त्वेन स्वविशिष्टतत्प्रतियोगितानवच्छेदकवत्वं धव- स्वादावव्याहतम् । तादृशसम्बन्धस्यान्यत्र प्रसिद्धत्वान्नाप्रसिद्धत्वशङ्का काला- काशा इत्यादयोऽपि न घटे नियुक्ताभावस्तत्प्रतियोगितावच्छेदकमेव कालत्वा- देय॑तः न चैवं सति पुनरपि धवखदिरावित्यादावव्याप्तिः । तथा हि खदिर- वृत्तियों घवत्वाभावस्तस्य द्वित्वसामानाधिकरण्यमस्ति स्ववैशिष्ट्यं चाम्ति स्वप्रतियोगिनिरुक्तविशेष्यताशयधवत्ववद्वृत्तित्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताक स्वाभावस्य स्वतादात्म्यस्यापि सत्त्वात् तत्प्रतियोगितावच्छेदकवद्ध- वववत्वसामानाधिकरण्यमेव पर्याप्तरिति वाच्यम् । स्वाभाववनिरुक्तविशे- प्यताश्रयधवत्वादिसमानाधिकरणपर्याप्तेरेव संसर्गतयाभिमतत्वात्। श्रमा- वीयप्रतियोगितावच्छेदकसंसर्गश्च स्वविशिष्टाभावप्रतियोगितावच्छेदकवत्व- रूपः। अभावे वैशिष्ट्यञ्च स्वसामानाधिकरण्यस्वान्वयितावच्छेदकत्वेन तात्पर्य्यविशेष्यीभूतधम्मसामानाधिकरण्यसम्बन्धाभ्याम् । एवञ्च धवादि- वृत्तिरभावो न स्वविशिष्टः धवत्वादेस्सत्त्वात् न वा घटादिवृत्तिरभावः स्व- सामानाधिकरण्यासत्त्वात् इति न स्वविशिष्टाभावप्रतियोगितावच्छेद- कत्ववत्वं धवत्वादेरिति तेन सम्बन्धेन स्वाभावस्य तत्र सत्त्वाल्लक्षणसमन्वयः ·प्रथमा] जयांऽलङ्कृतः वात् ।धवखदिरावित्यादिसमासोत्तरद्विवचनेन धवत्वखदिरत्वा- द्यवच्छिन्ननानाविशेष्यतानिरूपितैकद्वित्वादिप्रकारताशालिज्ञानमेव सम्बन्धस्य तु आकाशत्वादौ प्रसिद्धिः। कालाकाशा इत्यादीनां तु न साधुता- तत्र स्वविशिष्टाभावकालत्वप्रतियोगिको घटवृत्तिस्तत्प्रतियोगितावच्छेदकवत्व- स्यैव कालत्वादौ सत्वात् । अथ वा स्वविशिष्टा या विशेष्यता तद्वत्सामानाधि- करण्यमेव पर्याप्तस्संसर्गता नियामकतयाभिमताम् । विशेष्यतायां स्वान्वयि- तावच्छेदकत्वप्रकारकतात्पर्यनिरूपितत्वस्वसमानाधिकरणात्यन्ताभावप्रति- योगितानवच्छेदकताकत्वसम्बन्धाभ्याम् । वैशिष्टय द्वित्वपर्याप्त्यनुयोगिता- वच्छेदकत्वप्रकारकतात्पर्यविशेष्यन्नास्तीत्याकारकाभावो न घंवे खदिरे वा सम्भवति तादृशविशेष्यधवत्वादेस्सत्त्वात् । घटादौ सम्भवत्यपि न प्रकृतार्थोप- योगी पाप्तिसामानाधिकरण्यस्यासत्वादिति न स्वसमानाधिकरणाभाव- प्रतियोगितावच्छेदकतावती विशेष्यतेति तद्वत्सामाना धकरण यस्य पर्याप्ती सत्त्वाल्लक्षणसमन्वयः । कालाकाशा इत्यादयो. न साधकः । तादृशाभावस्य घटे सत्त्वेन तादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदिकैव तादृशो विशेष्यता इति तद्वत्सामानाधिकरण्येन लक्षणसमन्वयाभावात् । अथवा नोद्देश्यतावच्छेदक- व्याप्यत्वमपेक्षितमपि तु उद्देश्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यनुयोगितावच्छेदक- संख्याव्याप्यत्वं तत्र व्यापकतावच्छेदकसंसर्गश्च स्वाश्रयधर्मवत्वरूपः । धव- खदिरावित्यादावुद्देश्यतावच्छेदकतापर्याप्तिद्धवत्वखदिरत्वोभयस्मिन् तदनु- योगितावच्छेदिका संख्या द्वित्वं तद्व्याप्यत्वस्य पर्याप्तौ सत्त्वाल्लक्षण- समन्वयः। कालाकाशाश्च न प्रयोगः । तत्रोद्देश्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यनु- योगितावच्छेदिका संख्या द्वित्वं तद्व्याप्यत्वं न बहुत्वपर्याप्तेः स्वाश्रयवत्व- सम्बन्धेन तद्वतोऽन्यघटवृत्तित्वादिति सुगमः पन्थाः। अथ वा यथा भवद्भिः कुत्रचिच्छुद्धपर्याप्तेः संसर्गता कुत्रचित् विशेषपर्याप्तेः संसर्गता इत्युच्यते तद्वदस्माभिर्यत्रान्वयितावच्छेदकमेक तत्रव्यापकसामानाधिकरण्यमेव 1 ·[कारके १६६ व्युत्पत्तिवादः जन्यते । तादृशवाक्यजन्यबोधस्य समूहालम्बनानात्मकतया विशेष्यवाभेदेन प्रकारताभेदाभावात्। यथा हि समूहालम्बनानात्म केखड्गी चैत्रःकुण्डलीत्याकारकनानाविशेषणकैकविशेष्यकज्ञानेनान प्रकारवानिरूपितैकाविशेष्यता तथावथाविधे धवखदिरावित्याद्या- कारके नानाविशेष्यकैकविशेषणकज्ञाने विशेष्यताभेदेऽप्यभिन्नैव द्वित्वाप्रिकारता अन्यथा समूहालम्बनतस्वद्वैलक्षण्यानुपपत्तेः । समासघटकधवखदिरादिपदानामेकवाक्यतानुपपत्तेश्च । तत्प्रयोज विषयेतया साक्षात्परम्परया वा निरूपिता या विषयता तत्प्रयोजय कत्वस्यैव तदेकवाक्यवापदार्थत्वात् ।न चैतादृशैकवाक्यताविरहेऽपि क्षतिविरहः । तथा सति समासस्यैवानुपपत्तेः । अयमेव पुत्रो राज्ञः पुरुषोऽपसार्यतामित्यादौ राजपुरुषपदादीनां समासवारणाय समर्थपदानामेव समासानुशासनात् । सामर्थ्यस्य च निरुक्तैक- वाक्यतारूपत्वात् । जलपृथिव्योः स्नेहगन्धावित्यादिवोऽपि न जले स्नेहः पृथिव्यां गन्ध इत्याकारकसमूहालम्बनबोधः । किन्तु वद्विल क्षणो द्वित्वादिनिष्ठैकप्रकारतानिरूपितजलत्वपृथिवीत्वाद्यवच्छिन्न . व्याप्तिः, यत्र नानाधर्मेष्नुयोगितावच्छेदकता तत्र तद्वदन्यावृत्तित्वरूपैवोति । उच्यते-केवलान्वयिशब्दस्तु न केनापि शब्देन द्वन्द्वसम्भवः, सर्वत्र- कर्मधारययोग्यत्वात् इति न क्वाप्यव्याप्त्यतिव्याप्तीत्यलमतिविस्तरेण अपरे तु पर्याप्तिविशिष्टायाः पर्याप्तेस्तम्बन्धता । वैशिष्टयं स्वता दात्म्यस्वविशिष्टाभावाधिकरणवृत्तित्वोभयसम्बन्धन । प्रभावे वैशिष्टयश्च स्वानुयोगितावच्छेदकत्वेन तात्पर्याविषयीभूतधर्मप्रतियोगिकत्वप्रदर्शित- चर्मासामानाधिकरण्योभयसम्बन्धेनाव्याप्यतिव्याप्तीति प्राहुः। अत्र सर्वतो 'लघुवचनरचनावलम्बि :स्वविशिष्टप्रतियोगितानवच्छेदकधर्मवत्सामाना- धिकरण्यविशिष्टपर्याप्तेरेव संसगताम्वदन्ति । स्वस्थ वैशिष्ट्यञ्च स्वसमा- ·PASCHIMIRRIERTAINMENT प्रथमा ] जयाऽलङ्कृतः विशेष्यवात्मकप्रकारताद्वयनिरूपिताधेयत्वप्रकारतानिरूपितं यद्ध- मितावच्छेदकद्वित्वादिनिष्ठकप्रकारवानिरूपकं स्नेहत्वगन्धत्वाद्य- वच्छिन्नविशेष्यताद्वयं तद्वानिति । अवो न कुत्राप्येकवाक्यताभङ्गः। चैत्रो मैत्रश्च गच्छव इत्यादावाख्यावार्थद्वित्वादिप्रकारेण भासमाने चैत्रमैत्रोभयादौ गमनाश्रयत्वाद्यन्वयेन निरुक्तकवाक्यतासंभवेऽपि समासविधेर्विभाषाधिकारीयत्वादसमासः । तत्र विशेष्यवाभेद- भिन्नद्वित्वनिष्ठप्रकारताद्वयप्रतियोगी समूहालम्बनात्मकबोध इति ततु न सम्यक् । तथा सत्युक्तरीक्त्या एकैकचैत्रमैत्रादितात्पर्येण थाप्रयोगानुपपत्तेः । आख्यातोपस्थापिवद्वित्वादिकं चोभ- नाधिकरणात्यन्ताभावीयविवक्षितस्वानुयोगितावच्छेदकतात्वावच्छिन्नत्वोभ- यसंसर्गेणेति ऊहनीयम् । द्वित्वन्तु स्वसजातीयनिष्ठभेदप्रतियोगितानवच्छेदक- व गृह्यते । साजात्यं च पूर्ववत् इति न द्वितीयशङ्काया अवकाशः । तत्र हि धवो द्वित्ववत्खदिरो नेतिभेदीयप्रतियोगितावच्छेदकमेव खदिरगतं द्वित्वमेव क्रमेण किमपि द्वित्वन तद्रूपम् । धवखदिरावित्यादौ द्वित्वस्यैक्येन भेदस्य प्रतियोगितावच्छेदकेन विरोधात् । न खदिरे तद्वित्ववद्धबभेदो नापि धवे तभेद इति नाव्याप्तिः। न चैवं खदिरो न धवखदिरोभयमिति प्रतीतेमा- भिषिक्ततया तत्रापि भेदीयप्रतियोगितावच्छेदकमेव द्वित्वमिति वाच्यम् । भेदे प्रतियोग्यवृत्तित्वस्य निवेशनीयत्वात् । यदि च प्रतियोग्यवृत्तित्वम- प्रसिद्ध प्रतियोग्यवृत्तित्वस्य वृत्तिमदवृत्तित्वादित्युच्यते तदा स्वसजातीय- विशिष्टभेदप्रतियोगितानवच्छेदकमेव द्वित्वं द्विवचनार्थमिति बोध्यम् । साजात्यं पूर्ववत् । भेदे वैशिष्टयं च स्ववृत्तित्वस्ववृत्तिधर्मावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकत्वा भावत्वोभयसम्बन्धेन । तथा चोभयभेदस्य स्ववृत्तित्वेऽपि स्ववृत्तिय- द्वित्वं तदवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वेन तस्याग्रहणान्न दोषः । उक्तरीत्येति (उक्तयुक्त्येति वा पाठः) एकैकघवखदिरादितात्पर्ये ग धवौ खदिरावितिप्रयोगवारणाय नानाधम्मावच्छिन्नविशेष्यतानिरूपितद्वित्व- ·व्युत्पत्तिवादः [कारके यत्वादिरूपान्वयितावच्छेदकावच्छिन्न एवान्वेतीति व्युत्पत्तिः । तेनोक्तप्रयोगदर्शनात् क्रियापदस्य विशेष्यवाचकपदसमानवचन-- कत्वानियमेऽपि घटद्वयादितात्पर्येण घटस्विष्ठत इत्यादयो न प्रयोगाः । एकवचनान्तक्रियापदं च तादृशविशेष्यवाचकपदप्रयोग एव साधुः । अतो घटास्तिष्ठतीत्यादयो न प्रयोगाः । अथैकघटादि- व्यक्तरेतद्देशवृत्तिवादशायामत्र घटौ स्तः घटाः सन्तीति कथं न प्रयोगाः। घटादौ घटत्वादिव्याप्तिविशिष्टपर्याप्तिसम्बन्धेन द्वित्वादेः स्वरूपादिसम्बन्धेन तद्देशवृत्तित्वाश्रयत्वादेश्च सत्त्वात्। न च द्वित्वे- नोपस्थिवयोर्द्वयोरेव व्यक्तयोरेवं बहुत्वेनोपस्थितासु बहुषु व्यक्तिषु विधेयान्वयात् व्यक्त्यन्तरेष्वेत्तद्देशवृत्तित्वाश्रयत्वादिबाधान्न तादृश प्रयोगइति वाच्यम्। व्यक्त्यन्तरेऽयोग्यवयावादृशविधेयानवगाहिन एकघटे तद्वगाहिनो बोधस्योत्पत्तौ बाधकाभावात् । तथा तात्पर्येण तथा प्रयोगस्य दुर्वारत्वात् । न च व्यासज्यवृत्तिधर्मो यत्रान्वयिवावच्छेदकस्तत्र यावत्सु अन्वयितावच्छेदकस्य पर्याप्ति- स्ताववामेव पदार्थान्तरेणान्वय इति व्युत्पत्तिस्तन्निर्वाहाय च वादृशधर्मावच्छिन्ने इतरान्वयबोधजनकसामग्र्या उभयादिविषय- कपदार्थान्तरान्वयबुद्धित्वमेव जन्यतावच्छेदकंवक्तव्यमिति द्वित्वा- निष्ठनानाप्रकारतादशायामुद्देश्यतावच्छेदकव्याप्यपर्याप्तेरेव संसर्गतोक्त्या अंत्रापि शुद्धपर्याप्तिभानन्न स्यादिति भावः । 'चैत्रो मैत्रश्चेत्यादौ चार्थोभयत्वावच्छिन्ने एव द्वित्वान्वय इति भावः २ द्वित्वादिविशिष्टवि शेष्यता निरूपितैतद्देशवृत्तित्वनिष्ठप्रकारताकबोधं प्रत्येव अत्र पदसमभिव्याहृतद्वितीयान्तादिपदत्वरूपाकाङ्क्षाशानस्य कार- गात्वमिति भावः ।

·२६४ प्रथमा] जयाऽलङ्कतः दिनैकघटादिमात्रविषयकैतद्देशवृत्तित्वाद्यन्वयबोधो न सम्भवतीति न तादृशबोधतात्पर्येण वाशप्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् । योग्यता- भ्रमेणाकाशावत्र स्त इत्यादिवाक्याद्वित्वादिनैकव्यक्तिमात्रंविष- यकपदार्थान्तरान्वयबोधात्तादृशव्युत्पत्तेस्तन्निर्वाहककार्यकारणभा- वस्य च कल्पनासम्भवात्। यत्तु द्वित्वाद्यवच्छिन्नोद्देश्यताकबुद्धा वुद्देश्यतावच्छेदकव्याप- कता नियमतो विधेयसंसर्गे भासते इति व्युत्पत्तिः यत्र चोहे- श्यवावच्छेदकविशिष्टाधिकरणाप्रसिद्ध्या तद्व यापकत्वमप्रसिद्ध तत्रापि खण्डशः प्रसिद्धानां तत्तद्घटकपदार्थानां विशेष्यविशेषण- भावापन्नानां भानसंभवान्न पीतशङ्खावत्रेत्यादौ ताशयुत्पत्तिमङ्गः एवं चैकघटादिव्यक्तिमात्राधिकरणपरस्यात्र घटौ स्त इत्यादिवाक्य- स्याप्रामाण्यं सुघट मेवोद्दे श्यतावच्छेदकीभूतघटमात्रवृत्तिद्वित्वव्या- पकतायास्तादृशवाक्यप्रतिपाद्याया विधेयसंसर्गे बाधादिति । तदपि तुच्छम् । अत्र' घटौ स्व इत्यादौ द्वित्वसमानाधिकरण- भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य द्वित्ववद्धटनिष्ठाभावप्रतियोगि- वानवच्छेदकत्वस्य च तदधिकरणावृत्तिघटादि निष्ठाभावप्रतियोगि- तावच्छेदकीभूते तत्तद्विधेयसंसर्गतावच्छेदके बाधाद्वटद्वयाधिकर णपरताहशवाक्यस्याप्रामाण्यापत्तेः। तत्तद्वित्वसमानाधिकरणा भावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वस्य तत्तद्विधेयसंसगीशे भानोपगमस्तु न सम्भवति । वत्तद्वित्वत्वेनानुपस्थितेः । न च तवच्छिन्नस्य संसर्गतया भाने तेन रूपेणोपस्थिति पेक्ष्येति वाच्यम् । तत्संसर्गा- । 'अत्रेति । ननु विधेयसंसर्गे यत्किञ्चित् द्वित्वव्यापकत्वं घटनिष्ठ- द्वित्वव्यापकत्वम्वा विवक्षितमिति विकल्प्य . यत्वितिमतं दूषयति- अत्र घटौ स्त इत्यादिना:

·१७० व्युत्पत्तिवादः [ कारके वच्छिन्नवत्प्रकारतानिरूपिवतत्तद्विशेष्यताशालिशाब्दबोधपरमित्या- कारकतात्पर्यज्ञाने संसर्गस्य विशेषणतया तद्भाननिहाय संसर्ग- घटकोपस्थितेरपि शाब्दबोधात्प्रागावश्यकत्वात् प्रकृतसंसर्गेण एक- पदार्थविशिष्टापरपदार्थबोधपरत्वज्ञानस्य प्रकृतवाक्यार्थविषयक- तया प्रागसम्भवेनोपदर्शिततात्पर्यज्ञानस्यैव शाब्दधीहेतुत्वोपग- मात् । एवं वाक्याथवटकसंसरगयाननुगमेनात्र घटौ स्त इत्यादौ वाक्यभेदप्रसंगाच्च। अत्रोच्यते । व्यासज्यवृत्तिधर्मावच्छिन्नोद्देश्यता कशाब्दबुद्धौ स्वव्याप्यवादृशधर्मवत्वमपि विधेयसंसर्गतया भासते इति व्युत्पत्तिः । व्याप्यत्वं च तद्वदन्यावृत्तित्वम् । व्यतिरेकिविधेयस्थले तादृशधर्मवत्वं चोद्देश्यतावच्छेदकताघटकसम्बन्धेन बोध्यम् । अत्र घटौ स्व इत्यादी एतद्देशवर्तमानत्वादिरूपविधेयस्य तद्वदन्यावृत्ति- स्वरूपव्याप्तिमच्चैवद्देशस्यैकघटादिव्यत्तिमात्राधिकरणत्वे घटपटा- दिनिष्टद्वित्वमेव घटत्वव्याप्तपर्याप्तिरूपोदेश्यतावच्छेद कवाघटक- प्रकृतसंसर्गेणैकपदार्थविशिष्टापरपदार्थबोधपरत्वज्ञानस्य प्रकृतवाक्या- थेत्यादि । वस्तुत इदन्न सम्यक् । विशिष्टवाक्यार्थस्य विशिष्टवाक्यप्रतिपाद्य- त्वेन शाब्दबोधात् प्राक् ज्ञानासंभवेऽपि तद्वित्वसमानाधिकरणात्यन्ताभा- वप्रतियोगितानवच्छेदकस्वरूपादिसम्बन्धेनैतद्देशवृत्तित्वविशिष्टबोधपरमेतत् वाक्यम । एव घटविषयकबोधपरमित्यादेविशिष्टवाक्याप्रतिपाद्यत्वेन तत : प्रागपि सम्भवात् । ननु कथन्न तदा तस्य संसर्गतोपेयेति चेत्-न । प्रतियोग्य भावान्वयौ तुल्ययोगक्षेमाविति स्मरणात् । संसर्गभेदेन तत्तदभावा एव भासे. रन् । तथा सति अभेदान्वयप्रकरणो करोल्याऽत्र घटौ न सा इति वाक्य जन्य- प्रमात्मकबोधदशायामपि अत्र घटौ स्त इत्यतोऽभ्रांतस्यापि बोधापत्तरिति । २घटपटादीति । एतद्देशस्य एकघटव्यक्ति-एकपटब्यक्तिमात्राधि करणत्वे ।

·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः सम्बन्धावच्छिन्नं वद्वत्वं च घटादौ बाधितमिति न तादृशवा- क्यस्य प्रामाण्यम् । अधिकरणस्य घटद्वयादिमत्वे च घटत्वा- दिव्याप्यं द्वित्वमेव वथेति घटत्वादिव्याप्यपर्याप्तिसम्ब- न्धेन तद्वत्त्वं घटादावबाधितमिति वादृशवाक्यस्य प्रामाण्यं निर्व- हति । केवलान्वयि विधेयकस्थले च द्वित्वत्वाद्यवच्छिन्नव्यापकत्व मेव संसर्गघटकम् । केवलान्वयिनि वाहशव्यापकवाया अक्षत- त्वात् । न तु तत्तद्वित्वत्वावच्छिन्नव्यापकत्वमिति न पूर्वोक्तदो- षावकाशः । घटावानयति चैत्र इत्यादौ चैत्रकर्तृकानयनकर्मत्वादि. व्याप्यद्वित्वादिमन्निष्ठनिरूपकताकाधेयत्वादिसम्बन्धेन कर्मत्वादौ- घटादेरन्बयोऽव्युत्पन्नः । तेन चैत्रादेः एकघटादिव्यक्तिमात्रानयन- कतृत्वे न तादृशप्रयोगः। द्वित्वादिमत्त्वं च प्रकारतावच्छेदकी- भूतघटत्वादिव्याप्यपर्याप्तिसम्बन्धेन बोध्यम् । तेन चैत्रस्य पटादि- हितैकघटादिव्यक्त्यानयनकतत्वेऽपि न तादृशप्रयोगः । एव- मन्यत्राप्यूहनीयम् । २यत्रानेकवृत्तिधर्मो द्वित्वान्वयितावच्छेदकतया भासते वत्रोप- दर्शितरीत्योभयादिनैव समं पदार्थान्तरस्यान्वयः। यत्र त्वेकमात्र- त्तिधर्मस्तथा तत्रैकेनापि व्युत्पत्तिभेदावलम्बनात्कार्यकारणभाव- वैचित्र्योपगमाञ्च सर्व समञ्जसमित्यपि वदन्ति अथ घटादिव्यक्तिभेदेनानयनकर्मता भिन्नैवेति प्रतिसन्दधा- 'केवलान्वयीति । इदन्तु काकदन्तविचारवत् केवलान्वयिनः सर्व त्तत्वात्। २घटावानयतीत्यत्रैव प्रकारांतरमाह-योति । अत्रानेकवृत्तिघटत्वा द्वित्वान्वयितावच्छेदकतया भासते । ३एकमाणेति । अाकाशावत्र स्त इत्यादावाकाशादिरूप धर्मः ।

·१७२ व्युत्पत्तिवादः [ कारके नस्य पंसो घटावानयतीत्ति वाक्याच्छाब्दबोधानुपपत्तिः । तस्य कर्मतात्वावच्छेदेनाधेयतासंसर्गावच्छिन्न प्रतियोगिताकस्य द्वित्वा- द्यवच्छिन्नघटाद्यभावस्य निश्चयसम्भवात्। तस्य द्वित्वादिना ताह- शसंसर्गकघटादिविशिष्टधीविरोधित्वादिति चेत्-न । उभयत्वाद्यव- च्छिन्नाभाववत्ताज्ञानमुभयत्वावच्छिन्ननिरूपिताधेयवासंसर्गावगा- हिज्ञानमेव प्रतिबध्नाति न तु केवलं. विशेष्ये विशेषणमिति रीत्या जायमानमुभयत्वादिविशिष्टज्ञानम् । अतो विशेषदर्शिनां तादृश- वाक्याहोषायत्तमाधेयत्वांशे उभयत्वाद्यवच्छिन्ननिरूपितत्वावगाहि भ्रमात्मकज्ञानं न भवत्वेव । अपि तु वदंशे तदनवगाहिप्रमात्मकं ज्ञानमित्युभयत्वावच्छिन्ननिरूपिवाधेयत्वं चोभयादिवृत्तावेकस्मि- धर्मे एव न तु प्रत्येकमात्रवृत्ताविति कर्मत्वांशे तादृशाधेयत्वाव- गाहिज्ञानस्य भ्रमत्वमित्यवधेयम् । संख्याश्च प्रकृत्यर्थतावच्छेदकगताः कचित्प्रतीयन्ते । यथा संपन्नौ ब्रोहियवावित्यादौ । एतत्तत्त्वं प्रागेवाभिहितम् । विरुद्ध- संख्यावच्छिन्नवाचकशतादिपदोत्तरविभक्त्युपस्थाप्य संख्या प्रक- त्यर्थतावच्छेदकसंख्यायामेवान्वेति । यथा शतमेकं द्वे शते त्रीणि शतानीत्यत्र शतत्वादौ एकत्वद्वित्वबहुत्यानामन्वयः । अत एव च एकशतद्विशतादितात्पर्येण न शतानीति प्रयोगः । तत्र प्रकृत्यर्थस्य शतस्य बहूत्वाधन्वययोग्यत्वेऽपि प्रकृत्यर्थवावच्छेदकशतत्वांशे बहुत्वाद्यन्वय एव बहुवचनस्य साकांक्षत्वात् । तत्र योग्यतावि- रहात् । न चैकशतेऽपि नानापुरुषीयापेक्षाबुद्धिजन्यनानाशवत्वस- म्भवादेकशतनिष्ठशतत्वेऽपि बहुत्वान्वययोग्यताऽक्षतैवेति वाच्यम् - परस्परसमानाधिकरणद्वयावृत्तिबहुत्वस्यैव शतादिपदोत्तरबहुवच' नार्थत्वात् । तादृशबहुत्वस्य चैकशतादिवृत्तिनानाशतत्वादौ बाधात्। अथ वा तत्रापि बहुत्वमेव बहुवचनार्थः । परस्परसमानाधिकर- णद्वयावृत्तिपर्याप्तिरेवाकाङ्क्षानिरूपका सम्बन्धः।

·प्रथमा] जयाउलङ्कृतः यत्तु द्वे शते त्रीणि शवानील्यादौ संख्यैव शवादिशब्दार्थः, न तु संख्येयं, संख्येयस्य वदर्थत्वे "विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः 'संख्ये- यसंख्ययोः । संख्यार्थे द्वित्वबहुत्वे" इत्यनुशासनविरोधात् द्विव- चनादिसाधुवानुपपत्तेः । गवां शतानीत्यादौ षष्ठ्यर्थान्वयानुपप- तेश्च । न चाभेदःषष्ठ्यर्थः । तथा सवि ब्राह्मणा दश इत्यत्र ब्राह्मणान दशेत्यपि स्यात् । अस्माकं चादशेभ्यः२ संख्याः संख्येये वर्तन्ते । अतः परं संख्याने संख्येये चेत्यनुशासनादशादिशब्दानां शवादि- शब्दवत्संख्यानार्थकत्वाभावाद्दशत्वादिसंख्यायाः पदार्थवावच्छेद- कत्वेन वत्र षष्ठ्यर्थसम्बन्धान्वयासम्भवेन.न तथा प्रयोग इति । वदसत् । गवां शतं शतानीत्यादौ संख्यायाः प्राधान्येन शता- दिशब्दवाच्यत्वे गवां शतं दद्यादित्यादौ शवादिपदार्थस्य संख्याया दानादिकर्मत्वान्वयायोग्यतया प्रामाण्यानुपपत्तिः । गवांशतं शुक्ल- मित्यादौ संख्यायां शुक्लाद्यभेदान्वययोग्यताविरहात्तदनुपपत्तिश्च । तस्मादशादिशब्दा इव विंशविशतसहस्रादिशब्दा अपि संख्या- वच्छिन्नवाचका एव । न तु धर्मिविशेषणतांनापन्नसंख्यावाचकाः । १विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वा इति । विंशत्याद्याः सर्वाः संख्यावाचक- शब्दाः संख्येयसंख्ययोर्वर्तन्ते । 'संख्यार्थे द्वित्वबहुत्वे स्तस्तासु चानरतेः स्त्रिय, इत्युत्तरार्द्ध संख्यारूपेऽर्थे द्व त्रीणि शतानीति द्विबहुत्वे भवतः इत्युक्तेरवशिष्ट- संख्येयार्थकत्वे विंशत्याद्याः सर्वाः संख्याशब्दा एकत्वे वर्तन्ते इत्यर्थों लभ्यते । तथा च संख्येयार्थकत्वे एकवचनमेव साध्विति दिक् । २अादशेभ्यः (आदशतो वा पाठः) इति । एकादारभ्याष्टादशपर्यन्ताः संख्यावाचकाः शब्दाः संख्येयेवर्तन्ते । संख्येये ह्यादश त्रिष्वित्यनुशासनात् । अतः परा विंशत्यादिशब्दाः संख्याने संख्येये चेत्यर्थः । विंशति ब्राह्मणा इति संख्येये ब्राह्मणानां विशतिरित्यादि संस्थाने इति ।

·[ कारके १७४ व्युत्पत्तिवादः स्वाथैकदेशेऽपि संख्यायां स्वप्रकृति कविभक्त्यर्थसंख्यान्वयसाका- तयाऽन्यप्रकृतिकषष्ठ्यर्थसम्बन्धान्वयसाकाङ्क्षतया च तेषां संख्यानार्थकताप्रवादः, न तु दशादिशब्दानां तथात्वं दशादि- ब्राह्मणवात्पर्येण ब्राह्मणानां दशेत्यादिप्रयोगविरहादिति तेषां संख्येयमात्रवाचिताप्रवाद इति "विंशत्याद्याः सदैकत्वे सर्वाः संख्येयसंख्ययोः । संख्यार्थे द्विबहुत्वे स्त" इत्यनुशासनमप्युक्तार्थे दर्शितव्युत्पत्तिग्राहकमित्यवध्येयम्। एकद्विबहुशब्दोत्तरैकवचाद्विन चनबहुवचनानि च न संख्याबोधकानि । उद्देश्यतावच्छेदकविधेययो- रैक्येनैकत्वादिविशिष्टे एकत्वाद्यन्वये आकाङक्षाविरहादिति वदुत्तरं प्रथमा विभक्तिः प्रयोगसाधुतामात्राय नित्यबहुवचनान्ते- भ्योऽबादिशब्देभ्यः परं प्रथमाबहुवचनमपि कचिनिरर्थकमेव । यत्रैकव्यक्तिमात्रतात्पर्येण तादृशशब्दः प्रयुज्यते वत्र बहुत्वान्वये योग्यताविरहात् । यत्तु तद्गतगुणादिसाधारणबहुत्वस्य तत्रान्वय इति-तन्न शोभनम् । प्रकृत्यर्थतावच्छेदकव्याप्यपर्याप्तिसम्बन्धेनैवानेकवृत्ति- संख्यान्वयस्य व्युत्पन्नतया तादृशसम्बन्धेन तथाविधबहुत्वान्वय- योग्यताविरहात्। अन्यथोदासीनघटपटादिसाधारणबहुत्वस्याप्य- न्वयसम्भवेन वद्गवगुणादिसाधारणबहुत्वानुधावनस्याकिञ्चित्कर- त्वात् । अथ तत्राजहत्स्वार्थलक्षणया गुणादिसाधारणधर्मा- वच्छिन्न एव प्रकृत्यर्थ इति चेत्तर्हि बहुत्वेन भासमानेषु गुणादि- ष्वपि पदार्थान्तरान्वयः स्यात् । तथा चापो द्रव्याणि दारा अत्र गृहे सन्वीत्यादिवाक्यानामप्रमाणवापत्तिः । गुणादिषु द्रव्याभेदे गृहवृत्तितादेर्बाधात् मुख्यार्थमात्रपरतादृशशब्दानां बहुवचनान्त- तानुपपत्तेश्चेति न किंचिदेतत् । अबादिपदार्थे एकत्वद्वित्वान्वय- योग्यतासत्त्वेऽप्यसाधुत्वादेव तदुत्तरमेकवचनद्विवचने न प्रयुज्येते इवि ध्येयम्।

·प्रथमा ] जयाऽलङ्कृतः १७५ आख्यातैकवचनस्य संख्याथकत्वे विवदन्ते निष्कर्षानुसारिणः । घटोऽस्तीत्यादी सुबेकवचनादेव संख्याबोधकत्वसम्भवात् । चैत्रेण दृष्टो घट इत्यादिस्थलानुरोधेन तस्य तद्बोधकताया आवश्य- कत्वात् । न चैकवचनत्वेनानुगतेनैकत्वशक्तत्वात्तिङकवचनस्याप्ये- कत्ववाचकत्वमक्षवमिति वाच्यम् । एकवचनत्वस्यैकत्वशक्तता- बच्छेदकतायाः प्रागेव निराकृवत्वात् । अन्तु 'वा तेन रूपेण विङकवचनस्याप्येकत्वे शक्तिस्तथापि तज्जन्यैकत्वोपस्थिते: शाब्द- बोधोपयोगित्वे मानाभावः । न हि सामान्यत एकवचनज्ञानजन्यै- कत्वोपस्थितित्वेन वच्छाब्दबोधहेतुता सम्भवति । तथा सत्ये- कत्वेऽगृहीतसुपदवृत्तिकस्य पुंसः सुपदप्रकृतिघटादिपदोपस्थाप्य- घटादौ पटादिपदोत्तरामादिपदोपस्थाप्यैकत्वाद्यन्वयबोधप्रसङ्गः,. किंतु सुपदत्वादिप्रकारकज्ञानजन्यतदुपस्थितित्वादिनैव। तथा सवि घटादिपदोत्तरसुपदत्वादिरूपानुपूर्वीविशेषरूपाङ क्षाज्ञानघटिवायां घटादावेकत्वान्वयबोधस्य सामग्र्यां सुपदत्वादिप्रकार कधीजन्यो- पस्थितेरन्तर्भावात्ताहशापत्तेरनवकाशात् । एवं च निवादिसमभि- ब्याहारप्रकारकज्ञानजन्योपस्थितित्वेन तच्छाब्दबोधहेतुत्वे माना- भाव इति । यत्तु तिबादेः संख्यानभिधायकत्वे चैत्र: पचति तण्डुलं चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादौ कर्तृकर्मवाचकपदात्ततीयाद्वितीय- योरापत्तिः कर्तृकर्मगतसंख्याया अनभिधाने कर्तृकरणयोस्तृतीये ति "कर्मणि द्वितीये"तिसूत्राभ्यां वयोरनुशासनात् । नैयायिकमते लकारस्य कर्तृकर्मावाचकतया तदनभिधानस्य द्वितीयातृतीयानियामकत्वासम्भव त् । न च कादिगतसंख्यान- भिधानमेव कथं कादिवाचकपदोत्तरतृतीयादिनियामकं, चैत्रेण. पच्यते वण्डुल इत्यादिस्थलेऽपि लकारस्य चैत्रादिगतसंख्या- भिधायकत्वत्वादेकत्वादिना एकत्वादिसामान्यस्यैवैकवचनाद्यभिधे- यत्वादिति वाच्यम्। यतस्तद्गवसंख्यानभिधायकत्वं प्रकृते न ba ·व्युत्पत्तिवादः [ कारके तद्गतसंख्यानिष्ठवृत्त्यनिरूपकत्वमपि तु तद्विशेष्यकसंख्याप्रकार- कशाब्दबोधाननुकूलत्वमेव । वथा च कादिविशेष्यकसंख्यान्वय- बोधाजनकलकारादिसमभिव्याहृतकादिवाचकपदात् तृतीयादयो भवन्तीत्यत्र तदनुशासनतात्पर्यम् । चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादौ चैत्रादिविशेष्यकं संख्यान्वयवोधकत्वं नाख्यातस्य । आख्यावार्थ- भावनाया यत्रान्वयस्तद्विशेष्यकसंख्यान्वयबोधस्यैवाख्यातेन जन- नात्तादृशभावनान्वयबोधे विशेष्यश्च प्रथमान्तपदोपस्थाप्य एव । चैत्रः पचति तण्डुलमित्यादौ देवादेः साक्षादेव भावनावि- शेष्यत्वम् । चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादौ तु परम्परया चैत्रा- दिनिष्ठभावनाजन्यपाकजन्यफलशाली तण्डुल इत्याकारकबोधस्यैव तत्रोदयात् । तस्मात्तिबादेरपि संख्याबोधकत्वमावश्यकमिति-वन्न विचारसहम् । तथा हि कादिनिष्ठसंख्यान्वयबोधाननुकूलत्वं यदि वाशबोधफलोपधायकज्ञानविषयत्वाभाववत्त्वं तदा याह- शतिबादिज्ञानेन सहकार्यन्तरविरहात्ताहशबोधो न जनितस्तद्योगे तृतीयाद्यापत्तेः। यदि च वादृशबोधस्वरूपयोग्यज्ञानविषयत्वा- भावस्तदा यगादिसमभिव्याहृतात्मनेपदादिज्ञानस्यापि तादृशंबो- 'धस्वरूपयोग्यत्वात्तत्स्वरूपयोग्यज्ञानाविषयतिबाख्यावस्यैवाप्रसिद्धेः अथ कादिविशेष्यकसंख्यान्वयबुद्धित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपि- वज़नकतावच्छेदकविषयित्वानिरूपकत्वमेव तादृशबोधाननुकूल- त्वम् । चैत्रः पचतीत्यादिवाक्यघटकतिबादिविषयिता चैत्रादिवि- शेष्यकसंख्यान्वयबुद्धित्वावच्छिन्नजन्यतानिरूपिवजनकतांवच्छे- दिका. तादृशान्वयबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति चैत्रादिपदसमभिव्या- हृततिबादिपदज्ञानत्वेनाकांक्षाज्ञानस्य हेतुत्वात् । चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादिवाक्यघटकवयादिपदविषयिता च न ताशी । चैत्रादिपदसमभिव्याहृवतादृशपदज्ञानत्वेन तादृशान्वयबुद्धित्वा- वच्छिन्नं प्रत्यहेतुत्वात् । न च चैत्रः पचते इत्यादौ चैत्रविशेष्य- ·। प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः काख्याताथसंख्यान्वयबोधोत्पत्त्या चैत्रादिपदसमभिव्याहृततया- दिपदज्ञानत्वेनापि तादृशान्वयबुद्धित्वावच्छिन्नहेतुताऽक्षतैवेति चैत्रणपच्यते इत्यादि वाक्यघटकीभूततयादिपदविषयितापि ताह- श्येवेति वाच्यम्। चैत्रेण पचते चैत्रः पच्यते इत्यादिवाक्याच्चैत्रा- दिविशेष्यकस्य भावनायाः संख्यायाश्चान्वयबोधस्यानुदयात्। तद्विशेष्यकतदुभयान्वयबोधे प्रथमान्तचैत्रादिपदसमभिव्याहृतश- बादि विकरणोत्तरतत्तदाख्यातपद्ज्ञानत्वेन हेतुत्वाच्चैत्रण पच्यते तण्डुल इत्यादिवाक्यघटकतयादीनां तादृशसमभिव्याहारादिशू- न्यतया तद्विषयिताया अताहशत्वात् । चैत्र: पक्ष्यते इत्यादितस्त- एडुलः पक्ष्यत इत्यादितश्चैत्रतण्डुलादिविशेष्यकसंख्यान्वयबोधो- पत्त्या चैत्रः पक्ष्यते तण्डुल इत्यत्रोभयविशेष्यकसंख्यान्वयबोधौ- पयिकसमभिव्याहारज्ञानविषयितायाः तयादिपदे सत्त्वेन कt- कर्मणोतृतीयाद्वितीययोरप्रसक्तावपि न तादृशवाक्यं व्युत्पन्नाः प्रयुञ्जते । कर्तरि साक्षात् कर्मणि च दर्शितपरंपरया युगपद्भावना- विशेषणकान्वयबोधजनकताया आख्यातस्याव्युत्पन्नतया तादृश- वाक्यादुमय विशेषणकान्वयबोधासम्भवात् । न चाकाङ्क्षायोग्य- तादिज्ञानसत्त्वात्कथन तादृशान्वयबोध इति वाच्यम् । अगत्या एकविधान्वयबोधेऽन्यविधान्वयबोधसामग्र्यास्तद्घटकतात्पर्यज्ञा- नस्य वा प्रतिबन्धकत्वोपगमात् । न च चत्रेण तण्डुलः पक्ष्यते चैत्रस्तण्डुलं पक्ष्यते इत्यादिवाक्यद्वय विषयकसमूहालम्बनदशा- यामपि उभयविधान्वयबोधानुपपत्तिरिति वाच्यम् । तादृशैक- विधान्वयबोधे' तादृशान्यविधान्वयबोधपरत्वेनागृह्यमारणतथावि- 'तादृशैकधिधान्वयबोध इति । तद्विशेष्य कसंख्यान्वयबोधे अन्य विशेष्य- कसंख्यान्वयबोधपरत्वप्रकारकतात्पर्यायविशेष्यतानवच्छेकदधविच्छिन्न- धर्मिताकत द्विशेष्यकतादृशान्वयबोधपरज्ञानं कारणमिति । १२ ·१७८ व्युत्पत्तिवादः [कारके घाख्यातधर्मिकप्रकृतान्वयबोधपरत्वज्ञानस्य हेतुतया चैत्रः पक्ष्यते तण्डुल इत्यादिवाक्याताशद्विविधान्वयबोधवारणस्य दर्शितवा क्यद्वयात्तदुपपादनस्य शक्यत्वात्। न च निरुक्तसंख्यानभिधानस्य तृतीयाद्वितीयानियामकत्वे चैत्रण स्वं दृश्यते, चैत्रः त्वं पश्यतीत्यादौ तृतीयाद्वितीययोर नुपपत्तिः। कादिविशेष्यकसंख्याप्रकारकान्वय- बोधौपयिकाकाङ्क्षाज्ञानीयविषयत्वानिरूपकत्वस्य तत्राख्यातेऽस- त्त्वादिति वाच्यम् । कादिपर यत्पदाख्यातपढ़योः समभिव्याहारः संख्यान्वयबोधत्वावच्छिन्नप्रयोजकविषयित्वानि रूपकस्तत्पदोत्तरं तृतीयाविभक्तिरित्येवं नियमोपगमेन प्रथमस्थले चैत्रपरत्वपदाख्या- तपदयोर्द्वितीये च तत्परचैत्राख्यातपढ़योः समभिव्याहारस्यैव तद्विशेष्यकसंख्यान्वयबोधप्रयोजकतया क्रमेण चैत्रपदस्वपदाभ्यां तृतीयाद्वितीययोरनुपपत्त्यनवकाशादिति चेत्-न । अनभिहित इत्य- धिकारे कर्तृकरणयोस्तृतीयेत्याधनुशासनस्य किं प्रयोजनमिति वक्तव्यम् । चैत्रः पचति तण्डुलः पच्यते इत्यादौ चैत्रतण्डुलपदाभ्यां द्वितीयातृतीययोरप्रयोग इति चेत्-तत्कि मणिमन्त्रादिन्यायेन तादृशानुशासनस्य तथाविधप्रयोगविरोधिता येन तदभावस्तत्प्र- युक्तः स्यात् । न चैवं सम्भवति पचति पच्यते इत्यादि क्रियायोगे कत कर्मवाचकपदानन्तरं तृतीयाद्वितीययोरसाधुत्वस्य तत्कतृत्व- तत्कर्मकत्वादिबोधौपयिकाकाङ्क्षादिरहितत्वादिरूपस्य प्रतिपत्तिः प्रयोजनं तस्येति चेत्तहि उक्तनियमपरतयापि न ततस्तल्लाभः । प्रथमान्तचैत्रतण्डुलपदतत्तदाख्यातपदयोः समभिव्याहारस्यैव चैत्रतण्डुलादिविशेष्यकतत्तदाख्याताथेसंख्यान्वयबोधप्रयोजकतया चैत्रण पचति तण्डुलं पच्यते इत्यादिवाक्यघटकतृतीयान्तद्विती- यान्तचैत्रतण्डुलादिपदतिबादिपदयोः समभिव्याहारस्यातथात्वेन तद्घटकतृतीयाद्वितीययोः साधुत्वस्योक्तनियमाव्यवच्छेद्यत्वात् । तस्मान्मुख्यभाक्तसाधारणकर्तृत्वकर्मत्वयोः क कर्मवाचकपदसम- ·जयाऽलङ्कृतः १७६ प्रथमा] भिव्याहृतलकृत्तद्धितसमासैरनभिधानमेव तृतीयाद्वितीयादि- नियामकं शिरोमणिभिरत्र व निर्भरमभिहितः । लादीनां तदनभिधायकत्वं च न तद वाचकत्वं तनिष्ठवृत्त्य नि- रूपकत्वं वा । आख्यातसामान्यस्यापि(आत्मनेपदस्यापि?)आख्या- तत्वेनतेत्वादिना वा कर्तृत्वादिनिष्ठशक्तिल क्षणानिरूपकत्वात्।कत- त्वानभिधायकाख्यातस्यैवाप्रसिद्धः तच्छाब्दबोधौपयिकाकाङ्क्षाशू- न्यत्वमेव तत् । चेत्रण पच्यते तण्डुल इत्यादावाख्यातस्य कतृ त्वा- दिवाचकत्वेऽपि तच्छाब्दबोधौपयिकाकाङ्क्षाराहित्यं तत्राक्षतमेव। चैत्रादिपदोत्तरतृतीययैव कतृत्वबोधनसम्भवात् । तत्र तादृशाका- ताया अकल्पनात् इत्यपि न । चैत्रेण पक्ष्यते इत्यादौ तृतीयानुप- पत्तेः। पक्ष्यते चैत्र इत्यादितश्चैत्रादौ पाककृतेः केवलात्पक्ष्यत इत्या- दितश्च मुख्य विशेष्यतया तस्य बोधनात्तादृशाख्यातधात्वोरानुपूर्वी- विशेषाकाक्षायाः कृतिबोधीपयिकत्वात् । न च समभिव्याहार- रूपाकाङ्क्षव विवक्षणीया। प्रकृते तु प्रकृतिप्रत्यययोरानुपूर्वीरुपा- काङ्क्षा न तु समभिव्याहार इति नोक्तानुपपत्तिरिति वाच्यम्। तथा सति चैत्रण पचतीत्यादावपि तृतीयायाः साधुतापत्तेः । ताह- शचैत्रपदाख्यातपदयोः समभिव्याहारस्य कृतिबोधानौपयिकत्वात् चैत्रेण विजेष्यते मैत्र इत्यादौ तृतीयानुपपत्तेश्च विजेष्यते मैत्र इत्या- दितो मैत्रादिकृतिबोधात्तादृशाख्यातमैत्रपदयोः समभिव्याहारस्य कृतिबोधौपयिकत्वात् । किंतु तत्तात्पर्यशून्यत्वमेव । तथा च चैत्रेण पक्ष्यत इत्यादावाख्यातस्य कत्र्तृत्वादितात्पर्यकत्वे तृतीया असा- धुरेव । तथा च चैत्रेण पचतीत्यादा वाख्यातस्यार्थाविवक्षायां तृतीयायाः साधुत्वेऽपि परस्मैपदस्यासाधुत्वान्न तादृशः प्रयोगः। । 'वृत्तीति । वृत्तिपदेन लक्षणाया अपि ग्रहणात्पूर्वतो वैलक्षण्यं बोध्यम् ।

·१८० व्युत्पत्तिवादः [ कारके परस्मैपदस्यासाधुत्वं च धात्वर्थविशेष्यस्य प्रत्वयेनाविवक्षणे भावकर्मणोरिति सूत्रेणात्मनेपदनियमात्। श्राख्यातार्थविवक्षायां न चैत्रेण पचते इत्यादिप्रयोगः, शबा दिविकरणस्यासाधुत्वात् । कत त्वतात्पर्यकसार्वधातुकप्रयोग एव तत्साधुत्वात्। कर्तृत्वकर्म- त्वोभयतात्पर्येण मैत्रः पक्ष्यते तण्डुल इत्यादयस्तु न प्रयोगाः । तदेकतरबोधेऽन्यपरत्वेनागृह्यमाणाख्यातधर्मिकप्रकृतान्वयबोधपर- स्वज्ञानस्य हेतुत्वात् । चैत्रेण पक्ष्यते तण्डुल इत्यादो कर्तृत्वादावा- ख्यातस्य तात्पर्यग्रहे कर्मत्वाद्यन्वयबोधोऽपि न भवत्येव । अथ पक्कानि भुङ्क्त चैत्रः, ओदनः पक्त्वा भुज्यते इत्यादौ कृतां क्रमेण कत कर्मत्वानभिधानाच्चैत्रपदीदनपदाद्युत्तरं तृतीयाद्वितीये कथन्न स्याताम् । न च कृतानभिधानेऽपि आख्यातेन तदभिधानान्नानाभि- हितत्वं समभिव्याहृतपदाभिहितत्वसामान्याभावस्यैवानभिहितप- देन विवक्षणात् । समभिव्याहृते तिकरणाच्च चैत्रेण गम्यते ग्राम- स्तं मैत्रो गच्छतीत्यादौ न तृतीयाद्वितीययोरनुपपत्तिः । गच्छति गम्यत इत्याद्याख्यातस्य तत्तत्पदासमभिव्याहृतत्वादिति वाच्यम्। तथा सति भुञ्जानेन चैत्रेण पच्यते ओदनो भोक्तव्यमोदनं पचती- त्यादौ तृतीयाद्वितीययोरनुपपत्तिः । कृता कतृत्वकर्मत्वयोरभिधा- नात्। कृता तत्र भोजनकत्वतत्कर्मत्वयोरभिधानेऽपि पाककत्वं तत्कर्मत्वं वान भिहितमेवेति चेत्तर्हि प्रकृतेऽपि तदनभिहितमेव । न च प्रधान क्रियानिरूपिततत्तत्कतृत्वाद्यनभिधाने तृतीयादेःसाधु १ सममिव्याहृतेति । सममिव्याहृतत्वञ्चैकवाक्यघटकत्वमिति । २न चेति । पक्वानि भुङ्क्त चैत्रः अोदनः पक्त्वा भुज्यत इत्यादौ पाककर्तृत्वपाककर्मत्वयोरनभिधानात्तद्बोधिके द्वितीयातृतीये कथन्न स्या- तामित्याशङ्कायाः समाधानमाह-न चेत्यादिना ।

·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः तेति । तदुक्तम् । प्रधानशत्तथमिधाने गुण शक्ति र भिहितवत्प्रकाशते इति शक्तिः कर्तृत्वादिकमिति वाच्यम् । तथापि चैत्रेण दृश्यमानं घट मैत्रः पश्यतीत्यादौ ज्ञानभेदेन विषयताया भेदाभावात्। चैत्र- दर्शनमैत्रदर्शनोभयनिरूपितविषयत्वरूप कर्मतायाः कृताभिधाना- द्वितीयानुपपत्तिरिति चेत्-न । तत्तत्प्रातिपदिकार्थविशेषणत्वमा- त्रेण कर्तृत्वकर्मत्वाद्यविवक्षाया एव तदनभिधानपदार्थत्वात् । तत्त- प्रातिपदिकार्थविशेष्यतया कर्मत्वकर्तृत्वादिविवक्षया द्वितीया- विभक्तः साधुत्वमित्यर्थे तात्पर्यस्य पर्यवसितत्वात् । शेषमाख्याता- र्थविचारावसरे विवेचयिष्यत इत्यलमत्राधिक्येन । आखयातद्विवचनबहुवचनयोस्तु संखयाबोधकत्वमावश्यकम्। चैत्रो मैत्रश्च गच्छतः चैत्रो मैत्रो देवदत्तश्च गच्छन्तीत्यादौ “चन्द्रे कलङ्कः सुजने दरिद्रता विकाशलक्ष्मीः कमलेषु चञ्चला। मुखाप्रसादः सधनेषु सर्वदा यशो विधातुः कथयन्ति खण्डितम्" इत्यादौ च द्वित्वबहुत्वबोधकसुपोऽभावात्। न च तत्र सुबेकवचनस्यैव द्वित्वब- हुत्वादौ लक्षणास्त्विति वाच्यम्। आनुशासनिकातिरिक्तार्थे सुब्वि- भक्तलक्षणाया अनभ्युपगमात् । अन्यथा चैत्रो मैत्रश्च गच्छत इत्यादाविव छन्दसि लक्षणयैव स्वादिना द्वित्वादिबोधनसम्भ- वात् । औजसादिरूपादेशस्मृतिद्वारा द्वित्वादिबोधनिर्वाहाय छन्दसि सुपांसुलुगित्यादिसूत्रेण औजसादिस्थाने स्वाद्यादेशविधानस्य वैय- र्थ्यात् । चैत्रादिपदोत्तरैकवचनस्य द्वित्वादि लाक्षणिकत्वे तदप्रकृत्य- र्थमैत्रादिसाधारण द्वित्वादिबोधस्योक्तव्युत्पत्तिविरोधेनानुपपत्तेश्च । द्वित्वाद्याख्यातार्थसङ्खथान्वयबोधे च स्वसमानविशेष्यकतदर्थभाव- 'गच्चन्तीत्यादाविति । एतादृशप्रयोगस्य प्रामाणिकत्वं दर्शयति-चन्द्र कल इत्यादिना श्रीहर्षश्लोलेन ।

·[ कारके व्युत्पत्तिवादः नान्वयबुद्धिसामग्री अपेक्षिता । भावनाया बाधादिग्रहकाले तत्र तात्पर्यग्रहादिशून्यकाले चोक्तस्थले द्वित्वान्वयाबोधात् । भावनाया अविशष्ये धात्वर्थादौ सङ्घयान्वयाबोधाच्च तादृशसामग्याः सङ्खयान्वयबुद्धित्वावच्छिन्नं प्रति स्वातन्त्र्येण हेतुता। तद- कल्पनेऽपि आख्यातजन्यसंख्योपस्थितियोग्यताज्ञानविशेषादिघ- टितसामग्र्या भावनानवगाहिसंखथान्वयबोधस्य कदाप्यजन- नात् । संख्यान्वयबोधसाधारणभावनान्वयबोधत्वावच्छिन्नहेतू- नामपि तादृशसामग्रीघटकत्वेनानुपपत्त्यभावात् । न च तादृश- कारणानां भावनान्वय बुद्धित्वं संखथान्वयबुद्धित्वं वा जन्यता- वच्छेदकमुपेयते इत्यत्र विनिगमनाविरहः । सङ्खथामविषयी- कृत्यापि भावनान्वयबोधस्यानुभवसिद्धत्वात् । द्वितीये जन्यता- वच्छेदकत्वासम्भव इति दिक् । 'स्वातन्त्र्येणेति । किन्तु व्यापकसामग्री विधेयेति शेषः । संख्यान्वयबुद्धि- त्वव्यापकत्वाद्भावनान्वयबुद्धि त्वस्येतिभावः। तदेवोपपाय त्यग्रिमग्रन्थेनेति। २तादृशझारणानामिति । भावनान्वयकारणानामित्यर्थः । ३जन्यतावच्छेदकत्वासम्भव इति । संख्यान्वयबुद्धित्वस्य न्यूनवृत्तित्वा- दिति भावः । ४प्रथमाविवरणसमाप्तौ दिगिति प्रतीकमुपादाय श्रीमद्गुरुचरणा: । दिगिति । दिगर्थस्तु सन्तीत्यध्याहारस्त्रयः काला इत्यत्र वक्तुं शक्य एव । न च त्रयाणां कालानां युगपद्वर्त्तमानत्वानन्वयो वर्तमाने लडित्यादौ वर्त- मानत्वादेः प्रयोगकालिकस्यैव ग्रहणादन्यथा अतिप्रसङ्गापत्तिरिति वाच्यम्। सन्तीत्यत्र लड्डुपात्तवर्तमानत्वस्याविवक्षितत्वात् । प्रत्ययोपात्तवर्तमानत्वं हि न सर्वत्र विवक्षितं भवति । अत एव ग्रामं गमिष्यति ग्राममगमदित्यादौ ग्राम देः कर्मत्वं सिद्धयति । अन्यथेप्सिततमत्वविरहात्तदनापत्तिः । ईप्सित- । KHARGONE ·द्वितीया ] जयाऽलङ्कृतः १८३ अथ गुणादिवाचकपदोत्तरद्विवचनबहुवचनयोः कथं द्वित्व- बहुत्वबोधकता संख्यागुणत्वेन गुणादौ बाधात् । न च तत्र स्वाश्रयसमवेतत्वादिसम्बन्धेन द्रव्यगतं द्वित्वादिकमेव भासते इति वाच्यम्। एकव्यक्तावपि ताशसम्बन्धेन द्वित्वादेः परिसमानतथा एकमात्रतात्पर्येणापि द्विवचनाद्यापत्तिरिति चेत्-अपेक्षाबुद्धिविष- यत्वमेव तदुत्तर द्विवचनादिना बोध्यते। तच्चैकमात्रवृत्तिधर्मस्य प्रकृत्यर्थतावच्छेदकस्थले प्रकृत्यर्थतावच्छेदकव्याप्यत्वविशिष्टप- र्याप्तिसम्बन्धन प्रकृत्यर्थेऽन्वेति । अन्यत्र तु शुद्धपर्याप्ति सम्बन्धे- नेति न द्वन्द्वादिस्थलोक्त दोष इति विदुषां परामर्शः। इति व्युत्पत्तिवादे प्रथमाविवरणम् । अथ द्वितीयाविवरणम् 'कर्मणि द्वितीये'त्यनुशासनात्कर्मत्वं द्वितीयार्थः । तत्र कमपदस्य धर्ममात्रपरत्वात् । सप्तम्या वाचकतार्थकत्वात् । कर्मणश्च न पदे हि मतिबुद्धीतिसूत्रेण वर्तमाने क्तः । अत एव कर्तुरिति षष्ठो सङ्गच्छते । अन्यथा न लोकेति निषेधापत्तेः। न च निष्ठेतिसामान्यसूत्रविरहितोऽयं क्तः षष्ठो तु शेषत्वविवक्षयेति वाच्यम् । एवमपि ग्रामं गच्छति गमिष्यतीत्यत्र कर्मत्वानापत्तेरनुद्धारात् । निष्ठेतिसूत्रेऽपि भूते इत्यधिकारात् । वर्तमा- नत्वविवक्षायां ज्ञापकन्तु भूते इत्यधिकारे कर्मणि हन इति णिनिविधायक तच्च सामान्यापेक्षकं तच्च लडुपात्तमपि वर्तमानत्वं क्वचिदविवक्षितं तेन प्रकृतेऽप्यदोषात् । अत एव मौद्गश्चर्भवतीत्यनेन सार्वकालिकयागीय- चरनियमः संगच्छते इति दिगिति ब्रूमः । इति महामहोपाध्यायसन्मिश्रजयदेवशर्मविरचितायां व्युत्पत्तिवादजयायां प्रथमाविवरणम् ।

·१८४ व्युत्पत्तिवादः [ कारके तथात्वम्। कर्मणि नामार्थस्य प्रामादेरभेदान्वयसम्भवेऽपि धात्वर्थ- गमनादिना तदन्वयासम्भवात् गौरवाच । कर्मत्वं च क्रियाजन्य- फलशालित्वम् । तत्र च क्रिया धातुत एव लभ्यते। जन्यजनकमावस्य च विनैव पदार्थत्वं संसर्गमर्यादया भानं सम्भवतीतिफलमात्र'३ कर्मप्रत्ययार्थः । न च संयोगविभागरूपफलमपि धातुलभ्यमेव । गमित्यजिप्रभृतीनां तदवच्छिन्नस्पन्दादिरूपव्यापारवाचकत्वादिति वाच्यम् । व्यापारमात्रस्य धात्वर्थत्वात् । फलविशेषान्वयबोधे च धातुविशेषजन्यव्यापारोपस्थितेहेतुतया ग्रामं त्यजतीत्यादौ च धात्वर्थस्पन्दे ग्रामनिष्ठविभागजनकत्वमेव प्रामं गच्छतीत्यादौ च धात्वर्थस्पन्दे ग्राम निष्ठसंयोगजनकत्वमेव प्रतीयते न तु विपरीतम्। आमं गच्छतीत्यादिवच्च ग्रामं स्पन्दते इत्यादयोन प्रयोगाः। द्वितीया- देर्गम्याग्रुपस्थापितस्पन्दादावेव फलान्वयबोधकत्वात् । स्पन्दि- प्रभृत्युपस्थापिते तस्मिन् द्वितीयादिना फलान्वयबोधजनना- सम्भवात् । न हि येन केन चिदुपस्थापितयोरेवार्थयोः परस्पर- मन्वयः प्रतीयते । तथा सति घटकर्मत्वादिपदोपस्थापितयोरपि घटकर्मवाद्योः परस्परमन्वयबोधप्रसङ्गात् । कृनादिसमानार्थकय- तधातूपस्थाप्ययले विषयितार्थंकद्वितीयान्वयसंभवेन घटं करो- तीतिवद् घटं यतते इत्यादिप्रयोगप्रसङ्गाच्च। अपि तु ययोर्याह- १ अन्वयासम्भवादिति । ग्रामवृत्तिसंयोगानुकूलत्वसम्बन्धेन कर्मणः संयोगावच्छिन्नव्यापारेऽन्वयस्त हि गौरवात्संयोगस्य द्विधा भानादिति । २स्वाश्रयबलजनकत्वसम्बन्धेन यथाकथञ्चित्तत्सम्भवादाइ-गौरचा- दिति । ३श्राश्रयत्वस्यापि संसर्गमादयैव भानसम्भवादाइ-फलमत्रामिति । 'गूढार्थतत्वालोके 'न तु सन्दी' स्यादिपाठः।

·द्वितीया] जयाऽलङ्कृतः शान्वयबोघे आकाङ्क्षा तदुपस्थापितयोरेव तादृशान्वयबोधः । आकाङ्क्षा च द्वितीयादेर्गम्यादिना कृबादिना च कल्प्यते न तु तत्समानार्थकेनापि स्पन्दियतिप्रभृतिनेति। न चाकांक्षात्र सम- भिव्याहारः। स च गम्यादिनेव स्पन्दादिनापि समान एवेति वाच्यम्। यतो द्वितीयादेर्गम्यादिसमभिव्याहारस्यैव फलबला- दन्वय बोधौपयिकत्वमुपगम्यते न तु स्पन्दिप्रभृतिसमभिव्याहा- रस्येति न तस्याकाङ्क्षात्वमन्वयबोधौपयिकसमभिव्याहारस्यैव तथात्वात् । अत एव समानार्थकत्वेऽपि गम्यादेरिव न स्पन्दादेरपि सकर्मकत्वव्यवहारः। फलान्वितव्यापारबोधकधातुत्वस्यैव तन्नि- यामकत्वात्। अथ धातोर्व्यापारमात्रवाचित्वे त्यजति गच्छति त्यागो ग- मनमित्यादिवाक्यादविलक्षणबोधप्रसङ्गः। न च शक्तिभ्रमाद्य- जन्ययोस्तादृशवाक्यजन्यबोधयोर वैलक्षण्यं कश्चिदभ्युपैति । तथा सति त्यागादितात्पर्येण गमनादिपदं व्युत्पन्ना अपि प्रयुञ्जीरन् । न च तत्र फल विशेषावच्छिन्नव्यापारे लक्षणा स्वीक्रियते इति विलक्षणबोधोपपत्तिरिति वाच्यम् । लक्षणया विलक्षणबोधजनने- ऽपि शक्तयाऽविलक्षणबोधजननसम्भवेन दर्शितातिप्रसङ्गस्य दुर्वार- त्वात् । न च गम्यादिशक्तिज्ञानजन्यार्थोपस्थित्या फलाविषय- बोधस्य कुत्राप्यजननात् तादृशोपस्थितिघटितसामग्रीशरीरे फल- विशेषबोधकसामग्री निवेश्यते। तथा च त्यागगमनादिपदयोः शक्तथा नाविलक्षणबोधजनकतेति वाच्यम् । त्यजिगम्योरेकार्थ- वाचकतारूपपर्यायतां विपर्यस्यतो गमनादिपदात्त्यागादि पदजन्य- बोधसमानाकारकबोधस्य सर्वानुभव सिद्धतया गम्यादिशक्ति- ज्ञानात्फलाविषयकबोधस्यापि पदजन्यबोधनियामकताया वक्तुम- शक्यत्वात् । तथा चाभ्रान्तस्यापि भवन्मते ततोऽविलक्षणबोध- सम्भवेन एकविधबोधतात्पर्येण व्युत्पन्नानां ताशप्रयोगप्रसङ्गो ·१८६ व्युत्पत्तिवादः [ कारके दुर्वार इति चेत्-मैवम् । कर्मप्रत्ययासमभिव्याहृतत्यागगमनादि- पदस्य तत्तत्फलावच्छिन्नव्यापारेऽनादितात्पर्य कल्प्यते न तु केवल- व्यापारे । अनादितात्पर्यमेव च स्वारसिकप्रयोगनियामकमिति एकार्थतात्पर्येण प्रामाणिकानां स्वारसिकोनत्यागगमनादिप्रयोगः। एवं त्य जिगमिप्रभृतिसमभिव्याहृतकर्मप्रत्ययस्यापि फल विशेष एव नियतं तादृशं तात्पमिति न विभागादितात्पर्येण ग्रामं गच्छती- स्या दिप्रयोगः । तदर्थबोधकत्वमात्रंतु न तदर्थतात्पर्येण स्वारसिक- प्रयोगनियामकम् । तथासति शक्तिभ्रमादिना घटपदस्यापि पटादि- बोधकतया पटेऽपि घटादिपदप्रयोगापत्तिः । नापि शत्त्या बोधकरवं तथा । निरूढलक्षणयापि स्वारसिकपदप्रयोगात् । शक्तिभ्रमं लक्षणाबानं चान्तरेण गम्यादेविभागादिरूपफलविशेषितस्पन्दा- दिबोधकत्वाभावनियमोऽसिद्ध एवेति तात्पर्यभ्रमसहकृतशक्ति- प्रमया तादृशबोधजननेऽपि न क्षतिः । विना लक्षणाग्रहं भ्रमा- नधीनतादृशबोधो गभिप्रभृतितो न सम्भवतीत्येव नियमः । स च तात्पर्यभ्रमेणैव निर्वहतीति विभागाद्यर्थे पूर्वपूर्वेषामनादितात्पर्य- भ्रमवतो वक्तुः स्वकीयतात्पर्येण ग्रामं गच्छतीत्यादिप्रयोगो यत्र तच्छ्रोतुस्तात्पर्यभ्रमासम्भवेऽपि वक्तृतात्पर्यानादित्वभ्रम एवं प्रयोगसंपादनद्वारा तदर्थशाब्दबोधप्रयोजक इति न तादृशनियम- क्षतिरिति प्राचीनपथपरिष्कारप्रकारः । नव्यास्तु संयोगादिरूपफल विशेषावच्छिन्नस्पन्दो गम्याद्यर्थः। तद्धात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्वमेव तद्धातुकर्मत्वम् । नातो गम्यादिकर्मत्वस्य पूर्वदेशादौ प्रसङ्गः । न वा स्पन्देः सकर्मकत्वम् । तत्र फलस्य धात्वर्थतानवच्छेदकत्वात् । एवं च धातोरेव फल- विशेषलाभात् फलान्वयिनी वृत्तिरेव द्वितीयार्थः । न च कर्मणि द्वितीयेत्यनुशासनविरोधः । तस्य कर्मणि फलनिष्ठाधेयत्वान्वयिनि प्रकृतितात्पर्ये तदुत्तरं द्वितीयेत्यर्थकत्वात् । न चैवं तस्य ·द्वितीया ] जयाऽलङ्कृतः १८७ शक्तिग्राहकत्वानुपपत्तिः। अनादितात्पर्यग्रहसंपादकत्वेन परंपरया शक्तिग्राहकत्वसम्भवात् । न च फलस्य पदार्थंकदेशतया तत्र द्विती- यार्थवृत्तेरन्वयासम्भवः। व्युत्पत्तिवैचित्र्येण प्रकृते एकदेशान्वय- स्वीकारात् । अथ गमनं न स्पन्द इत्यादितो धात्वर्थतावच्छेदक- फले स्पन्दभेदान्वयबोधसम्भवेन तत्रतादृशप्रयोगस्य वारणाय फल विशेष्यकान्वयबोधे तद्विशेष्यकवृत्तिज्ञानजन्यफलोपस्थिति- त्वेन हेतुत्वकल्पनस्यावश्यकत्वात् तादृशकारणबाधेन धात्वर्थता- वच्छेद कफले द्वितीयार्थान्वयासम्भवः । न च यादृशपदसमभिव्याहारज्ञानात् फल विशेष्यकस्पन्द- भेदान्वयबोधः प्रसिद्धः 'तादृशपदज्ञानजन्यफलाधुपस्थितिघटित- सामग्रथास्तादृशान्वयबोधोत्पादप्रयोजिकाया असत्त्वेनोक्तस्थले तदापत्त्यसम्भव इति वाच्यम्। यत्र गमनादिपदादेव लक्षणया शक्तिभ्रमेण वा स्वातन्त्र्येण फलोपस्थितिस्तत्र फल विशेष्यकस्पन्द- भेदान्वयबोधप्रसिद्धया गमनपदसमभिव्याहारतजन्य फलोपस्थि- तिघटित सामग्रथा फलविशेष्यकस्पन्दत्वाद्यवच्छिन्नभेदान्वयबोध- प्रयोजकताया आवश्यकत्वात् । तद्बलेन शक्तिप्रमाधीनबोधेऽपि फलांशे स्पन्दभेदादिभानप्रसङ्गः। एवं च फलव्यापारयोः पृथक्- शक्तिस्वीकारपक्षेऽपि न निस्तारः। तथात्वेऽपि हि गमनं न स्पन्द इत्यादौ फले शक्तिप्रमया स्पन्दभेदान्वयबोधसम्भवेन ताशप्रयो- गापत्तेर्दुरित्वादिति चेत्-न । तद्विशेष्यकवृत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थिति- जन्यतावच्छेदककोटौ तादृशोपस्थित्यव्यवहितोत्तरत्वनिवेशन- मावश्यकम् । विशिष्य तत्तत्पदमन्तर्भाव्यैव पदार्थोपस्थितेरेकैक- तादृशपदसमभिव्याहारज्ञानेत्यधिकः पाठः क्वचित्पुस्तकेऽत्र । पृथकशक्तीति । खण्डशक्तिरित्यर्थः । ।

·व्युत्पत्तिवादः कारके विधबोधे नानाहेतुतायाव्यवस्थापितत्वात्। एकपदाधीनतद्विषयक- वृत्तिज्ञानजन्यशाब्दबोधे पदान्तरवृत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थितेयंभि- चारस्य प्रकारान्तरेण वारणासम्भवात् । एवं च धात्वर्थतावच्छेद- कफले द्वितीयार्थान्वयबोधेऽपि क्षतिविरहः। तत्रैतादृशकारणस्य व्यभिचाराप्रसक्तेरिति वदन्ति । अत्रेदं चिन्त्यते । व्यापारमात्रस्य धात्वर्थतायामपि सर्वा- नुपपत्तीनामुद्धृतत्वात् फलावच्छिन्नव्यापारस्य गुरुतया तथात्व- मनुचितम् । अथ फले द्वितीयादेः शक्तचन्तरकल्पनामपेक्ष्य धातो- विशिष्ट शक्तिकल्पनमेवोचितम् । न च भवन्मतेऽप्याधेयत्वे द्विती- यादेः शक्त्यन्तरस्य कल्पनीयत्वात्तदंशे साम्यमितिवाच्यम् । ग्राममध्यास्ते ग्राममधिशेते प्रामं संयुनक्तीत्यादौ द्वितीयायाः सर्वमता एवाधेयत्वबोधकतया द्वितीयादेः फलवाचकत्वमतेऽपि आधेयत्व- वाचकताया आवश्यकत्वात् । न च द्वितीयायाः संयोगादिवाचक- त्वमते आधेयत्वे तस्या लक्षणैव न तु शक्तिरिति वाच्यम्। आधेयतात्वस्याखण्डतया संयोगत्वादिसमशरीरत्वात् संयोगत्वा- द्यच्छिन्न तदवच्छिन्ने वा शक्तिः कल्प्यत इत्यत्र विनिगमकास- म्भवात् । अस्तु वा ममाप्याधेयत्वे लक्षणैव शक्तिस्तु संख्यायामेव। यदि च द्वितीयादेः फलबोधकतामते फलेऽपि तम्या लक्षणैव न तु शक्तिः। शक्तिस्तु संख्यायामेव संयोगविभागादिरूपकप्रत्येकफलापे- क्षया संख्यायां तत्प्रयोगप्राचुर्यस्य विनिगमकत्वादित्युच्यते तथापि तन्मते धातुजन्यशुद्धव्यापारोपस्थितेः शाब्दबोधहेतुताकल्पनम- धिकम् । द्वितीयाद्यसमभिव्याहारस्थलानुरोधेन फल विशेषाव- १ द्वितीयादेरित्यादिग्रन्थस्थाने 'तत्र शक्तिकल्लनस्योभयसाम्यादि'त्येव पाठः कचिद्धस्तलिखितपुस्तके ।

·द्वितीया] जयाऽलङ्कृतः च्छिन्नध्यापारे धातोर्लक्षणया भवतामप्यावश्यकत्वाद्धातुजन्य- ताशव्यापारोपस्थितिहेतुताया उभयसिद्धत्वात् । यदि च स्पन्दत इत्यादित इव शक्तिभ्रमाद्गच्छतीत्यादितोऽपि शुद्धव्यापारबोध आनुभविक इति मन्यते तथाति तन्मते शाब्दबुद्धौ द्वितीयादि- जन्यफलोपस्थितेः कारणतायाः कल्पनाधिक्यं तज्जन्याधेयत्वोप- स्थितिहेतुत्वकल्पनस्य चोक्तस्थलानुरोधेन उभयमत एवावश्यक- त्वादिति चेत्-अस्तु तन्मते ताशकारणताया आधिक्यम् । नव्यमते तु ग्राम गच्छतीत्यादिवाक्यज्ञानघटितशाब्दसा- मग्या समानविषयकानुमित्यादिप्रतिबन्धकतायां फलप्रकार- तानिरूपितव्यापार विशेष्यताशालित्वेन धातुजन्योपस्थितेनिवेश- नीयतया तस्यास्ताहशविशेष्यताशालित्वेन व्यापारविशेष्यतानि- रूपितफलप्रकारताशालित्वेन वा निवेश इत्यत्र विनिगमनाविरहात् सामग्रीप्रतिबन्धकताधिक्यमवच्छेदक्रगौरवं च । प्राचीनमते द्वितीयाजन्यफलोपस्थितेः सामग्र्यन्तनिवेशस्तु नव्यमत सिद्धतज्जन्याधेयत्वोपस्थितिनिवेशस्थलीय एवेति। नव्य- मते ताशस्थले शाब्दबोधस्याधिकविषयकतया तात्पर्यज्ञानादिक- मप्यधिकविषयकमेव शाब्दधीहेतुर्भविष्यति,प्रतिबन्धक सामग्र्या- मप्यन्तर्भविष्यतीति च गौरवम्। अथ फलस्य द्वितीयार्थत्वे भूमि गच्छति न महीरुहमित्यादौ महीरवृत्तिसंयोगादेर्जनकतासम्ब- न्धावच्छिन्नाभाव एव नबर्थो वाच्यः । स च वृत्त्यनियामकसम्ब- न्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया अप्रसिद्धः । नव्यमते तु द्वितीयार्थस्याधेयत्वस्य फलनिष्ठोऽभाव एव तथेति नानुपपत्तिः । न च भूमिकर्मकगमनकर्तादौ महीरुहकर्मकगमन- कत त्वाधभावःप्रतीयते इति वाच्यम् । कर्तृवाचकपदासमभि- ज्याहारस्थले तदसम्भवात् । न च तत्राप्याख्यातार्थान्वयबोधानु- रोधेन कर्तृवाचकपदाध्याहारस्यावश्यकतया अध्याहृतपदोपस्था- ·१६० व्युत्पत्तिवादः [कारके प्याकर्तर्येव तादृशाभावो नबा बोधयिष्यत इति वाच्यम् । आख्या- तार्थविशेष्यकस्याप्यन्वयबोधस्य सम्भवेनाध्याहारस्यानावश्यक- त्वाद्भूमेर्गमनं न महीरुहस्येत्यादो द्वितीयासमानाथषष्ठ्यर्था- भावबोधकतया आवश्यकत्वाच्च । न हित त्राप्याश्रयतासम्बन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकगमनाभावः प्रतीयत इति सम्यक् । अ- नुयोग्यनुपस्थितेनबोऽनुयोगिविनिर्मोंकेनाभावबोधकताथा अ- व्युत्पन्नत्वादिति चेत्-न। वृत्त्य नियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियो- गितावच्छेदकतवे दोषः कः। अथ जनकतादिसम्बन्धावच्छि- नप्रतियोगिताकसंयोगाद्यभावस्यातिरिक्तस्य कल्पने गौरवमिति- चेत्-न । तादृशाभावस्य संयोगजनकत्वायभावसमनियतत्वेन तत्स्व रूपत्वात्तस्य चोभयवादिसिद्धत्वादतिरिक्तप्रतियोगिताकल्पने गौर- वमिति चेत्-अस्त्वेतद्गौरवम् । उपदर्शितबहुविधलाघवेन ईश- गौरवस्याकिंचित्करत्वात्। अथ फलस्य द्वितीयार्थत्वे वृत्त्यनि- यामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि द्रव्यं गच्छ- ति न गुणमित्यादौ गुणादिनिष्ठस्य संयोगादिरूपफलस्याप्रसि- द्धया नबर्थान्वयबोधानुपपत्तिरिति चेत्-न । तत्राधेयतासम्बन्धाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकप्रकृत्यर्थाभावस्यैव द्वितीयाथै फले नबा बो- धनोपगमात् । गुणो न गुणं गच्छतीत्यादिवाक्यस्योभयमत एवाप्रमाणता । अस्तु वा तत्राभावस्य द्विधा भानोपगमेन गुणाभा- ववत्फलानुकूलस्पन्दाश्रयत्वाभाववान् गुण इत्याकारकव्यापारस्य एवान्वयबोधः । 'परे तुवृत्त्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदक- - परे स्विति । वस्तुतो न युक्तमिदम् । वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्याभाव- प्रतियोगितावच्छेदकत्वमभ्युपगच्छतामपि प्राचान्न निर्वाहः । यतस्तैरपि ·द्वितीया ] जयाऽलङ्कृतः १६१ त्वे नव्यमतेऽपि द्रव्यं गच्छति नाभावमित्यादौ गतिविरहः। तथा हि समवायसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतैव द्वितीयार्थो वाच्यः । अन्यथा कालिकादिसम्बन्धावच्छिन्नग्रामादिवृत्तिसंयोगादिकमा- दायातिप्रसङ्गात् । तथा चाभावादिनिरूपिततथाविधाधेयत्वाद्यप्र- सिद्धथा तदभावबोधासम्भवः । निरूपितत्वसम्बन्धस्य च वृ- त्य नियामकतया समवायसम्बन्धावच्छिन्नाधेयतायां तत्सम्बन्धा- वच्छिन्नप्रतियोगिताकप्रकृत्यर्थाभावबोधो न सम्भवत्येवेत्याहु- रिति । अत्रोच्यते । वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगिता- वच्छेदकत्वे आधेयत्वं संसर्गः विभक्तेः संख्यामात्रमर्थः फलाव- च्छिन्नो व्यापारो धात्वर्थ इत्येवोचितम् । अस्तु च व्युत्पत्तिवै- चित्र्येण नामार्थधात्वर्थयोरपि साक्षादन्वयबोधस्तथा सत्यतिप्र- सङ्गस्य प्रागुपदर्शितप्रकारेण वारणसम्भवात् । न चैतत्कल्पे लाघवानवकाशाः। फले स्वतन्त्रशक्तथकल्पने सामग्रीप्रतिबन्धक- तायां द्वितीयादिजन्यफलोपस्थितिधातुजन्यव्यापारोपस्थितिरिति उभयनिवेशस्थाने (उभयोपस्थित्यपेक्षयेति वा पाठः) धातुजन्य- विशिष्ट विषयकोपस्थितेरेकस्या निवेशेन लाघवात् । वस्तुतस्तु शाब्दबुद्धेर धिकविषयत्वे राज्ञः पुरुष इत्यादी स्वत्वादेः संसर्गतानिराकरणावसरे सामग्रीप्रतिबन्धकतायां लाघ- वस्य दर्शितत्वात् । द्वितीयादेराधेयत्वमर्थः, फलावच्छिन्नव्या- द्वितीयार्थे प्रकृत्यर्थस्य कालिकादिसम्बन्धमादतप्रसङ्गोपेत्यभावायाया सम- वायसम्बन्धावच्छिन्नाघेयत्वस्यैव संसर्गत्वेनाभ्युपगन्तव्यतया तेन सम्बन्धेन चाभावरूपप्रकृत्यर्थस्याप्रसिद्भन्या तत्सम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगिताकतदभावो बोधयितुं न शक्य इति । 'फलावच्छिन्नव्यापारविषयकोपस्थितेरित्यर्थः ।

·व्युत्पत्तिवादः [ कारके पारश्च धातोरित्येव युक्तम् । कर्माख्यातस्य फलमर्थः । अन्यथा प्रामो गम्यते इत्यादी ग्रामादेव्यापारजन्यफलाश्रयत्वरूपकर्मत्व- प्रतीत्यनुपपत्तेः । याहशविशेष्यविशेषणभावापन्नयोः पदवाच्यता ताश विशेषणविशेष्यभावापन्नयोरेव शाब्दबोधे भानसम्भवात् न तु तविपरीतविशेषणविशेष्यभावापन्नयोः। यत्तु फले धातोः पृथक् शक्त्युपगमात् व्युत्पत्तिवैचित्र्येण काख्यातसमभिव्या- हारस्थले व्यापारविशेषणतया भासमानस्य फलस्य कर्माख्यात- स्थले तद्विशेष्यतया भानमिति तन्न । पृथक् शक्तिस्वीकारे शाब्द- "सामग्रथाः प्रतिबन्धकतायां विशष्टविषयकोपस्थितिस्थले उपस्थि- तिद्वयकल्पने गौरवात् । गम्यादेः सम्पूर्वयुजिप्रभृतिसमानार्थकता- भ्रमवतामिव विशेषदर्शिनामपि गमनं न स्पन्द इत्यादिवाक्या- संयोगादौ स्पन्दभेदान्वयबोधापत्तेईर्शिताया दुर्वारत्वाच्च । संयो- गादि विशेष्यकवृत्तिज्ञानजन्यतदुपस्थितिघटितायास्तथाविधान्वय- बोधसामग्रथा अक्षतत्वात् । तत्तद्धातूपस्थाप्यव्यापारांशे तत्तद्वि- शेषणकबोधतात्पर्यज्ञानस्य तादृशान्वयबोधे प्रतिबन्धकताकल्पने गौरवादिति फलस्य द्विधा भानं चेदनुभव विरुद्धं तदा पुनरनाय- त्या फलव्यापारयोः खण्डशक्तिद्वयमेव धातोः स्वीकरणीयम् । आख्यातस्याश्रयत्वमेव तत्रार्थः। अधिकमग्रे वक्ष्यते । अथ द्वितीयाया आधेयतार्थकत्वे व्यापारे तदन्वयतात्पर्येण सप्तम्या इव द्वितीयाया अपि प्रयोगापत्तिः । नहि गृहे पचतीत्यादि- वद्गृहं पचतीति कश्चित्प्रयुङ्क्ते । मैवम् । धात्वर्थतावच्छेदकफलांशे आधेयत्वान्वय एव ताशद्वितीयायाः साकाङ्क्त्वकल्पनाव्या- पारे तदुपस्थापिताधेयत्वान्वयासम्भवात् । सप्तम्यधीनाधेयत्वोप- स्थितिसप्तमीसमभिव्याहारज्ञानघटिताया एव सामग्रथास्तादृशान्व- यबोधे नियामकत्वात् । द्वितीयासप्तम्योः समानार्थकत्वेऽपिव्युत्पत्ति भेदज्ञापनायैव पृथक् पृथक् सूत्रेण तयोविधानात् । अथाधः संयोगा- १ गमिजन्यफलोपस्थितिर्गमिजन्यव्यापारोपस्थितिश्चेत्येवमादि ।

·द्वितीया ] जयाऽजकृतः वच्छिन्नस्पन्दस्य ,पतधात्वर्थत्वात् धात्वर्थतावच्छेदकीभूतफले आधेयत्वान्वयतात्पर्येण भूमि पततीति प्रयोगापत्तिः । न च द्वितीयोपस्थापिताधेयत्वप्रकारकफलविशेष्यकान्वयवोधे गम्यादि जन्यफलोपस्थितितत्समभिव्याहारज्ञानघटितसामध्येव प्रयोजिका, न तु पतधातुजन्यतदुपस्थितिघटिता सामग्रीति नातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । पतधातुनैव यत्र संयोगावच्छिन्न गमनं लक्षणादिनो- पस्थापितं तत्र संयोगे द्वितीयार्थाधेयत्वान्वयात् । अत्राहुः । धातुजन्यशुद्धसंयोगावच्छिन्नस्पन्दोपस्थितेः शाब्द- बोधकारणतायामवच्छेदकघटकसंयोगविषयतायामधिकरणानव- च्छिन्नत्वं विशेषणं देयम् । तथा च ताहशविषयताशालिसंयोगा- वच्छिन्नोपस्थित्यादिघटितसामण्या एव संयोगविशेष्यकद्वितीयो- पस्थाप्याधेयत्वान्वयबोधप्रयोजकत्वोपगमान्नातिप्रसङ्गः। न चैव- मपि फलावच्छिन्नव्यापारबोधकतया पते: सकर्मकत्वव्यवहारा- पत्तिर्दुर्वा रैवेति वाच्यम् । आश्रयानवच्छिन्नफलावच्छिन्नव्यापार- बोधकत्वस्यैव ताशव्यवहार नियामकत्वात् । उत्तर देशानवच्छि- नसंयोगः फलं गम्यर्थतावच्छेदकमिति नानुपपत्तिः। अत एवाग्नि- संयोगावच्छिन्नक्रियानुकूलव्यापारस्य जुहोत्यर्थतया धात्वर्थता- वच्छेदकसंयोगाश्रयस्याप्यग्ने तत्कमता । आश्रयानवच्छिन्नाव- च्छेदकताश्रयफलवत्त्वविरहात् । संयोगनिष्ठाया धात्वर्थतावच्छे- दकताया आश्रयेणाग्निनाऽवच्छिन्नत्वात् । न चाग्निविशेषितसं- योगस्य धात्वथतावच्छेदकफलत्वेऽग्नो घृतं जुहोतीत्यत्रानन्वयप्र- सङ्गः उद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरैक्यादिति वाच्यम् । तत्र संयोगनिष्ठायामुद्देश्यतायां वढेराधेयतासंसर्गेणावच्छेदकतया सप्त- म्यर्थस्याग्निवृत्तित्वस्य च विधेयतया उद्देश्यतावच्छेदकविधेययो- रैक्यानवकाशात् वस्तुतस्तु तत्र वढेरनन्वयेऽपि न क्षतिः । व्युत्पन्नानां ताह- शप्रयोगस्याप्रामाणिकत्वात्। संस्कृते वह्नौ जुहुयादित्यादिस्थले १३ ·१६४ [कार के व्युत्सत्तिवादः च विधेयांशेऽधिकावगाहनानास्त्येवानुपपत्तिः । घृतादेश्वाश्रयान- वच्छिन्नधात्वर्थतावच्छेदकतावक्रियारूपफलाश्रयत्वात् कर्मत्वो- पपत्तिः । यत्तु धात्वर्थतावच्छेदकत्वं धातुवृत्तिग्रह विशेष्यांशे सा- क्षात्प्रकारत्वं तञ्च क्रियायामेव न संयोगांशेऽपीति नाग्नेर्जुहोति कर्मतापत्तिरिति । तदसत् । अजां ग्रामं नयतीत्यादौ संयोगा- वच्छिन्नक्रियानुकूलव्यापारादिरूपे धात्वर्थे संयोगादेः साक्षाद- प्रकारतया तदाश्रयीभूतग्रामादेः कर्मत्वानुपपत्त्या नीवहादेवि- कर्मकत्वव्याघातात्। अथ तत्र ग्रामादेः प्रधानकर्मत्वं नास्त्येवा- पि तु गौणकर्मत्वमेव । अत एव तादृशकर्मत्वमाख्यातेन नाभि- धीयते "प्रधानकमण्याख्येये लादीनाहुर्द्विकर्मणामि" त्यनुशास- नादिति। अजां ग्रामो नीयते इत्यादिको न प्रयोग इति चेत्तर्हि तत्र ग्रामादेरिवानापि धात्वर्थतावच्छेदकतावच्छेदकफलशालि- त्वेन गौणकर्मत्वापत्त्या वह्निं घृतं जुहोतीति प्रयोगापत्तिर्दुर्वारैवेति । अस्म-मते चाश्रायानवच्छिन्नमंयोगविषताशालिधातुजन्यो- पस्थितिघटितसामच्या एव संयोगे द्वितीयार्थान्वयबोध- प्रयोजकतया नैतादृशप्रयोगापत्तिरिति । यत्तुअधःसंयोगावच्छिन्न- स्पन्दो न पतत्यर्थः, अपि तु गुरुत्वजन्यतावच्छेदकजातिविशेषा- वच्छिन्न एवात एव फलावच्छिन्नव्यापाराबोधकत्वान्न सकर्मक- त्वमिति-तन्न । फलस्य धात्वर्था घटकत्वे स्पन्द एव सप्तम्यर्थान्वय- स्योपगन्तव्यतया पर्णादिनिष्ठस्य तस्य भूतलाद्यवृत्तितया भूतले पततीति प्रयोगानु पपत्तिः । पर्णादिगतस्पन्दस्य परम्परया भूतला- दिवृत्तित्वमिति चेत्तर्हि वृक्षात्पततीतिवत् वृक्षे पततीत्यपि स्यात् । अस्मन्मते चान्यत्र व्यापारे सप्तम्यर्थान्वयेऽपि अत्र व्युत्पत्तिवैचि- व्याधः संयोगरूपधात्वर्थतावच्छेदक एव तदन्वयबोध इत्यदोषः। अन्ये तु भूम्यादेः कर्मत्वविवक्षायां भूमि पततीति प्रयोग इष्ट ·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः एव । अत एव द्वितीयाश्रितेत्यादिसूनेण नरकं पतित इत्यादिस्थले द्वितीयासमासविधानमुपपद्यते । धात्वर्थतावच्छेदकतावच्छेदके फले द्वितीयार्थान्वय एवाश्रयानवच्छिन्नफलोपस्थितेरपेक्षा अप्रिं जुहोतीतिप्रयोगवारणाय कल्प्यत इत्याहुः । तदपि न शोभनम् । तथा सति भूम्यादिपदोत्तरं कदा चित्सप्तमी कदा चिद्वितीयेत्यत्र नियामकाभावप्रसङ्गात् । व्यापा- रांशे आधेयत्व विवक्षायां सप्तमी फलांशे तद्विवक्षायां द्वितीये- त्यस्योक्तयुक्तथा फलांश एव सप्तम्यर्थान्वयस्यावश्यं स्वीकरणीय- तया वक्तुमशक्यत्वादिति ब्राह्मणाय धनं ददातीत्यादौ स्वस्व- त्वध्वंसविशिष्टपरस्वत्वानुकूलेच्छा धात्वर्थः । तादृशस्वत्वरूप- धात्वर्थतावच्छेदकफल एव द्वितीयार्थान्वयः । उपेक्षायाम- तिप्रसङ्गवारणाय परस्वत्वनिवेशः । दानं च न संप्रदानस्वत्व- 'जनकमपि तु तत्स्वीकार एवेति मते तु स्वस्वत्वध्वंसानुकूलप- रस्वत्वप्रकारिकेच्छैव ददात्यर्थः । तत्र स्वस्वत्वध्वंसरूपफलाश्रय- त्वाद्धनस्य कर्मता ।धनं प्रतिगृहातीत्यादौ स्वस्वत्वजनकेच्छारूप: स्वीकार विशेषो धात्वर्थः । स्वस्वत्वरूपफले च द्वितीयार्थाधेयत्वा- न्वयः । तण्डुलं पचतीत्यादौ रूपादिपरावृत्तिजनकतेजःसंयोगो धात्वर्थः । रूपादिपरावृत्तिरूपफले च तण्डुलादिवृत्तित्वान्वयः । ओदनं पचतीत्यादौ अोदनादिपदस्य तन्निष्पादकतण्डुलादौ लक्षणा । अवय विनि पाकानभ्युपगमे च तण्डुलं पचतीत्यादौ तण्डु- । १नकं पतित इत्यादि । स्वमते तु नरकपतित इति सप्तमीसमासेन साधनोयं द्वितीयाघटितस्त्वसाधुरेव । अकर्मकधातुरित्यादि द्वितीयायां मासं पतितो मासपतित इत्यादौ सूत्रावकाशोऽवगन्तव्यः । • २ प्रायविनीति । पीलुपाकवादिनो वैशेषिकाः पिण्डपाक (पिठरपाक ·१६६ व्युत्पत्तिवादः [कारके । लादिपदस्य तदारम्भकपरमाणुषु लक्षणा । ओदनं भुक्ते इत्यादी गलाधोनयनं धात्वर्थः । स च गलाधःसंयोगावच्छिन्नक्रियानुकू- लव्यापारः । तादृशक्रियारूपफल एव ओदनादिवृत्तित्वान्वयः । उक्तयुक्त्या गलाधोदेशस्य न कर्मत्वम् । एवमन्यसकर्मकधातूना- मप्यर्थाः स्वयमूह्याः। गां दोग्धि पय इत्यादौ द्विकर्मकधातुसमभिव्याहृतगवादि- पदोत्तरद्वितोया क्रियाजन्यफलशालित्वादन्यदेव कर्मत्व बोध- यति । कारकाधिकारीयेणाकथितं चेति सूत्रेणापादानत्वादिभि- नधातुप्रतिपाद्यान्वयिधर्मान्तरावच्छिन्नस्यापि२ कर्मसंज्ञाभिधा- नात् । गवां पयो दोग्धोत्यादौ धातुप्रतिपाद्यान्वयिगवादिसंबन्धो न विवक्षितः अपि तु क्षीराद्यन्वयी स इति कर्मत्वाविवक्षया द्वितीयानवकाशः, किन्तु शैषिकी षष्ठ्येवेति । अत्र धातुप्रतिपा- द्यत्वं तदर्थतावच्छेदककोटिप्रविष्टसाधारणम् । गां दोग्धीत्यादौ धात्वर्थतावच्छेदककोटिप्रविष्ट एव द्वितीयार्थान्वयात् । तथा हि हरणानुकूलव्यापारो दुहेरर्थः। द्वितीयार्थश्च जनकत्वसंबन्धेन क्षरणान्वयी विभागः। विभागे चाधेयतया प्रकृत्यर्थगवादेरन्वयः। एवंचधात्वर्थतावच्छेदकक्षरणरूपफले प्रधानकर्मक्षौरान्वितद्विती- यार्थवृत्त्यन्वय इति गानिष्ठविभागानुकूलपयोनिष्ठक्षरणानुकूलव्या- पारकर्ता मैत्र इति गां पयो दोग्धि मैत्र इति वाक्याधीनो बोधः। इत्यप्युच्यते) वादिनो नैयायिकाः। पोलुः परमाणुः। वैशेषिकमतमनुश्रित्यो- च्यते-अवयविन्यादि । उक्तयुक्त येति । आश्रयानवच्छिन्नधात्वर्थतावच्छेदकताशालिफलाश्र- यत्वस्यैव कर्मत्वनियामकत्वादिति भावः । २धर्मान्तरावच्छिन्नस्येति । धर्मान्तराश्रयस्येत्यर्थः ।

·१६७ द्वितीया जयाऽलङ्कृतः न च विभागोपादानत्वमेवेति तद्विवक्षायां द्वितीयानवकाश इति वाच्यम् । धातुवृत्तिग्रहविशेष्यान्वयिनो विभागस्यैवापादानत्व- रूपत्वात् । वृक्षात्पर्णं पततीत्यादौ स्पन्दरूपवृत्तिग्रहविशेष्यांशे एव पञ्चम्यर्थविभागान्वयात्। वस्तुतो विभागावच्छिन्नक्षरणानुकूलो व्यापारो दुह्यर्थः । गोपदोत्तरद्वितीयार्थश्च विभागान्वयिनी वृत्तिरेव । न चैवंधात्वर्थ- तावच्छेदकफलशालित्वरूपं कर्मत्वमेवात्रापि प्रतीयते इति नाक- थितं चेत्यस्य विषय इति वाच्यम् । धात्वर्थतावच्छेदकत्वस्य धातु- वृत्तिग्रहविशेष्यांशे साक्षाद्विशेषणत्वरूपत्वात् । यत्र चक्षरणानुकूल- व्यापारमात्रंधात्वर्थतया विवक्षितं क्षरणान्वयि विभागस्य विभक्त्य- थतया तत्रापादानत्वबोधिका पञ्चमी। एतेन कदाचिद्रां दोन्धि पयः, कदाचिच्च गोः पयो दोग्धि इत्यत्र नानियमः । अथ वा गोभ्यो दोग्धि पय इत्यत्रापि विभागो धात्वर्थतावच्छेदककोटि- प्रविष्ट एव वृक्षाद्विभजते इत्यत्रेवावधित्वरूपापादानत्वविवक्षायां पञ्चमी, आश्रयत्वविवक्षायां च द्वितीया। अवधित्वं चाश्रयत्वा- दन्य एव स्वरूपसंबन्धविशेषः । अत्र क्षरणान्वयिनः परसमवेत- स्वस्य द्वितीयार्थत्वात् पयोनिष्टक्षरणस्य पयोनिष्ठविभागजनकत्वेऽपि न पयः पयो दोग्धीति प्रयोगः। परत्वं च विभागान्वयिताव- च्छेदकावच्छिन्नापेक्षया बोध्यम् । दुह्यते गौः क्षीरमित्यादौ क्षरण- जन्यविभागाश्रयत्वरूपं गवादिनिष्ठमप्रधानकर्मत्वमाख्यातार्थः । 'अप्रधाने दुहादीना'मित्यनुशासनात्। क्षीरवृत्तित्वस्य धात्वर्थक्षरण एवान्वयः। आख्यातार्थक्षरणे च धात्वर्थव्यापारान्वयः। तथा च विभागावच्छिन्नक्षीरनिष्ठक्षरणानुकूलव्यापारजन्यक्षरणजन्यविभा. गाश्रयो गौरित्याकारको बोधः । अथ वा विभागक्षरणव्यापारेषु विशकलितेषु धातोः शक्तित्रयं विशिष्टलाभोऽन्वयबलात् । कर्मा- ख्यातस्थले चाकाङ्क्षावैचित्र्येण तेषां विशेष्य विशेषणभाववैपरी-. ।

·१६८ १ व्युत्पत्तिवादः [ कारके त्यात् ।ब्यापारजन्यक्षरणजन्यविभागपर्यन्तस्य धातुत एव लाभः। आश्रयत्वमेवाख्यातार्थः । एवं च क्षरणविभागयोन द्विधा भानम् । गौणकर्मासमभिव्याहृते दुह्यन्ते क्षीराणीत्यादौ आत्मनेपदेन केवलेन धातुसहितेन वा विभागावच्छिन्नक्षरणाश्रयत्वरूपप्रधान- कर्मत्वस्यबोध नेऽपि एकदाउभयविधकर्मत्वबोधनस्याव्युत्पन्नत्वात् दुह्यन्ते क्षीराणि गौरित्यादयो न प्रयोगाः । पौरवं गांयाचते विप्र इत्यादौ स्वोद्देश्यकदानेच्छा याचतेरथः। प्रधानकर्मगवाद्यन्वितद्वितीयार्थः विषयत्वे धात्वर्थतावच्छेदकदाने- ऽन्वेति । सविषयकदानादिरूपविषयोपहितेच्छाबोधकधातुथले इच्छाविषयविषयत्वमेव प्रधानकमत्वम् । अत एव घटो जि- ज्ञास्यते इत्यादौ घटादेः सन्नन्तकर्मता । अथैवं यद्वस्तुवि- षयकं दानमप्रसिद्धं तद्वस्तुरूपकर्मसमभिव्याहृतधातुघटितवचसः का गतिरिति चेत् या गतिर्गगनं दिदृक्षते इत्यादिकस्य भ्रान्त- पुरुषीयगमनादिप्रकारकदर्शनेच्छाबोधकवाक्यस्य गगनविषयक- त्वप्रकारकदर्शनेच्छाबोधस्तत्रति चेदिहापि गोविषयिता प्रका- रतानिरूपितस्वत्वेच्छानिष्ठविषयताशालीच्छाबोधस्तद्वाक्यग्य वि- शेषदर्शितमात्रविषयताऽपि समेति विवेचनीयं चेदमने। पौरवपदो- चर द्वितीयायास्तु वृत्तिरेवार्थः। तस्याश्च दानेऽन्वयः। पौरवस्य तादृशदानाश्रयत्वमेवाप्रधानकर्मत्वम् । न चैवमिच्छाविशेषरूप- दानाश्रयत्वं कर्तृत्वमेवेति वाच्यम् । धातुजन्यप्रतिपत्तिविशेष्यीभूत- । श्रव्युत्पन्नत्वादिति। सकृदुच्चरितःशब्दः सकृदेवार्थ गमयतीतिनियमात् । गोविषयितेति । स्वस्वत्वध्वंसानुकूलपरस्वत्वप्रकारिका पौरववृत्तीच्छा एतद्गोनिष्ठविषयतानिरूपिका भवत्वित्याकारिकैवेच्छा तत्र धात्वर्थ इति बोध्यम् ।

·१६६. - द्वितीया ] जय ऽलङ्कृतः दानाश्रयत्वस्यैव तत्कर्तृत्वरूपत्वात् । अत्र च दानस्य तादृशप्रति- पत्ताविच्छारूपधात्वर्थे विशेषणत्वात् । चैत्रेण पौरवो गां याच्यते इत्यादावप्युक्तक्रमेण चैत्रवृत्तीच्छाविषयगोकर्मकदानाश्रयः पौरव इत्यन्वयबोधो बोध्यः । यद्यपि निरुक्तयाच्नाभिक्षा चेति दुहिया- चिरुधिप्रच्छिभिक्षिचिनामित्यत्रार्थपरभिक्ष्युपादनेनैव चरितार्थ- तया२ याचेरुपादानमनर्थकं तथापि याचमानः शिवं सुरानित्यादौ याचतेर्न निरुक्तभिक्षार्थकतेति तदुपादानम् । तत्र हिव्यापारजन्य- त्वप्रकारिकेच्छाधात्वर्थः इच्छायां प्रधानकर्मकल्याणान्वितद्विती- यार्थविषयिताया अन्वयः । व्यापारे च सुरान्वितवृत्तित्वस्य द्वितीयार्थस्यान्वयः। तथा च सुरवृत्तिव्यापारजन्यत्वप्रकारक- कल्याणेच्छाश्रय इत्यर्थः। गां वरुणद्धीत्यादौ देशान्तर सञ्चार- विरोधिव्यापारो धात्वर्थः। सञ्चारविरोधित्वं च सञ्चारानुत्पाद- प्रयोजकत्वम् । अनुत्पादे प्रधानकर्मणो वृत्तित्वान्वयः। देशविशेषण- भेदे च व्रजमिति द्वितीयान्तार्थव्रजप्रतियोगिकत्वान्वयः । रुध्यते गां व्रज इत्यादावन्वयबोधः स्वयमूहनीयः । गुरु धर्म पृच्छतीत्यादौ जिज्ञासाबोधकव्यापारो धात्वर्थः । दानाश्रय इति। विशिष्टशक्तिवादे चैत्रवृत्तिविशिष्टेच्छाविषयदाना- श्रयः पौरव इति बोधः। २चरितार्थतया । सिद्धतयेत्यर्थः। ३व्रजप्रतियागिकस्वान्वय इति । गोबृत्तिर्यो व्रजप्रतियोगिकभेद विशिष्ट- देशाधिकरणकसंचारोत्पत्त्यभावस्तदनुकूलव्यापारवानिति बोधः । ४ स्वयमूहनीय इति । अभावप्रतियोगिगोभूदुत्पत्तिमत्सञ्चाराधिकदेश- विशेषणभेदप्रतियोगिकत्वं प्रत्ययार्थस्तदैकदेशेऽभावे धात्वर्थमुख्य विशेष्य- व्यापारस्य जन्यत्वेनान्वयः । खण्डशक्तिवादे प्रदर्शितरीत्यैव बोधः ।

·२०० व्युत्पत्तिवादः [ कारके बोधे गुरुवृत्तित्वस्य जिज्ञासायां धर्मविषयकत्वस्यान्वयः । शिष्यं धर्म व ते इत्यत्र ज्ञानानुकूलशब्दप्रयोगो धात्वर्थः । ज्ञाने धर्मवि- षयस्वस्य शिष्यवृत्तित्वस्याप्यन्वय इति तन्न चारुतरम्।तथा सति यत्र जिज्ञासाविषयकचैत्रज्ञानेच्छया प्रश्नस्तादृशशब्दाञ्चसामग्रीबलेन मैत्रस्यापि पृच्छकजिज्ञासाज्ञानन्तत्र मैत्रं पृच्छतीति प्रयोगस्य, एवं यत्र चैत्रज्ञानेच्छया ब्रूते दैववश । मैत्रस्यापि ज्ञानं तत्र मैत्रं ब्रूते इति प्रयोगस्य चापत्तेः । साक्षाद्धात्वर्थविशेषणज्ञानरूपफलाश्रयतया तत्र गुर्वादीनां प्रधानकर्मतया अप्रधाने दुहादोनामित्यनुशासन- विरोधेन पृच्छते गुरुर्धर्म-“स पृष्टस्तेन कस्त्व भोः' शिष्य उच्यते 'धर्म'मित्यादिस्थले च ल कादिना तत्कर्मत्वाभिधानानुपपत्तेश्च । परं तु जिज्ञासाज्ञानोद्देश्यकप्रवृत्त्यधीनशब्दः पृच्छतेरर्थः । ज्ञाने गुरुवृत्तित्वस्यान्वयः। शब्दे चधर्मविषयकत्वस्यान्वयः। शब्दस्य च विषयता व्यापारानुबन्धिनी ज्ञानस्य परम्परया शब्दरूपधात्वर्थ- विशेषणत्वात् । तदाश्रयीभूतगुरोर्गौणकर्मता। धर्मस्य च धात्वर्थ- विषयता प्रधानकर्मता। 'बेबश्च ज्ञानोद्देश्यकप्रवृत्त्यधीनशब्दोऽर्थः। ज्ञानेशिष्यवृत्तित्वस्य शब्दे च धर्मविषयकत्वस्यान्वयः। अजां ग्राम नयतीत्यादौ ग्राम भार वहतीत्यादौ च उत्तरदेशसंयोगावच्छिन्न- क्रियानुकूलव्यापाररूपं प्रापणं धातोरर्थः। तत्र क्रियारूपे फले अजा- भारादिवृत्तित्वान्वयः।संयोगरूपफले च प्रामादिवृत्तित्वस्यान्वयाः 'तथा च गुरुवृत्ति यजिजज्ञासाज्ञानं त दुद्देश्यिका या कृतिस्तदधीनो यो धर्मविषयकः शब्दस्तत्प्रयोक्तरिति बोधः । इत्यस्मपितृचरणहस्त- लिखितपुस्तकतोऽत्राधिकः पाठः। २तघ्रत्यादि अन्वयरित्यन्तस्य स्थाने 'उत्तरसंयोगे ग्रामस्य गौणकर्मणः क्रिया यांचाजादिप्रधानकर्मणः' इति हस्तलिखितपुस्तकपाठः ।

·द्वितीया ] जयाऽलङ्क्तः २०१ तथा च ग्रामवृत्तिसंयोगजनकाजादिवृत्तिक्रियानुकूलव्यापारानुकू- लकृतिमानित्यन्वयबोध: । अजा ग्रामं नीयते उह्यते भारोग्राम चैत्रेण इत्यादावुत्तरसंयोगावच्छिन्नक्रियारूपं फलं कर्माख्यातार्थस्तत्र च धात्वर्थस्य तादृशव्यापारस्य जन्यतासम्बन्धेन तस्य चाश्रयता- सम्बन्धेन अजाभारादिरूपप्रधानकर्मण्यन्वयः । प्रामादिवृत्तित्वा- न्वयस्तु संयोगे एव । एवं च चेत्रकृतिजन्यो यः संयोगावच्छिन्न- क्रियानुकूलव्यापारस्तजन्यग्रामवृत्तिसंयोगानुकूल कर्मवानजादिरि- त्यन्वयबोधः । न च कारकविभक्त्यर्थस्य धात्वर्थ एवान्वयनिय- मात्प्रत्ययोपस्थाप्यसंयागे कथं प्रामादिवृत्तित्वान्वय इति वाच्यम्। भूतले घट इत्यादौ घटादिपदा थेप्यधिकरणसप्तम्यर्थान्वयात्ताश- नियमासिद्धेः । अस्तु वा धात्वथतावच्छेदकतावच्छेदकतया भासमाने संयोग एव तदन्वयः। फलव्यापारयोः पृथक्शक्तिमते चाश्रयत्वमेवात्मनेपदार्थः। संयोगावच्छिन्नक्रियारूपधात्वर्थ एव १'वृक्ष पुष्पं चिनोतीत्यादौ विभागानुकूलहरणं चिनोतेरर्थः । हरण- चोद्देश्यीभूतपात्रसंयोगानुकुलक्रियानुकूलव्यापारः। विभागानुकूलत्वं क्रिया- विशेषणं परम्परया धात्वर्थतावच्छेदकविभागस्याश्रयतया वृक्षादौ गौण- कर्मता । अतः पुष्पाणि वृक्षश्चो यत इत्यादी वृक्षा दिपदस्य प्रथमान्तता साक्षाद्धात्वर्थतावच्छेदिकायाः पुरुषव्यापाराधोनाक्रियाया आश्रयतया पुष्पादेः प्रधानकर्मता । यत्रानुपयुक्तपत्रादीनां वृक्षादिभ्योऽपनयनमेवोद्देश्य न तु तेषां पात्रसंयोगस्तत्र पत्राणि चिनोतीत्याद्यप्रयोगात् पात्रसंयोगे उद्देश्यत्वं विशेषणं यद्यपि शिष्यं धर्मम्नुशास्तं त्यादौ ब्रुअर्थज्ञानानुकूलव्यापार एव शास्त्यर्थः तथाऽप्युपदेशरूपज्ञापनविशेष एव तदर्थ इति दुहादिगणे पृथगुपा- दानमुपदेशश्च कर्त्तव्यताज्ञापनमित्यादिकं स्वयमूहनीयम्' । इत्यस्मत्पिता- महभ्रातृचरणहस्तलिखित पुस्तकधृतोऽत्राधिकः पाठः ।

·२०२ व्युत्पत्तिवादः [ कारके व्यापाररूपधात्वर्थविशेष्यतया आश्रयत्वविशेषणतया चान्वेति । तदेकदेशे संयोग एव ग्रामादिवृत्तित्वान्वयः। चैत्रीयकृतिजन्यव्या- पारजन्यग्रामवृत्तिसंयोगानुकूलक्रियाश्रयवानजादि रित्याकारको बोधः । ज्ञानानुकूलशब्दश्च द्रव्यं निरूपयतीत्यादौ धातोरर्थः । तादृशविशिष्टकार्थस्य एकदेशे ज्ञानांशे आधेयत्वान्वयबोधे च न द्वितीयायाः साकाङ्क्षता स्वीक्रियते अपितु विषयतया अन्वयबोध एवेति शिष्यं द्रव्यं निरूपयतीत्या दिन प्रयोगः । यत्तु धात्वर्थो ज्ञानमेव तदनुकूलव्यापारश्च णिजथं इति-तद्- सत् । धातोश्चुराद्यन्तर्गततया स्वार्थ एव णिचो विधानात् । अन्यथा निरूपयतीत्यस्य ज्ञापयतीत्यादिसमशीलतया शिष्यं ज्ञापयतीत्यादिवच्छिष्यं निरूपयतीति प्रयोगस्य दुर्वारत्वात्। अजां प्रामं यापयति शिष्यं शास्त्रं ज्ञापयति ब्राह्मणमन्नं भोजयति यजमानं मन्त्रं पाठयति घटंजनयति नाशयतीत्यादौ णि चप्रत्यय- प्रकृतिभूतधात्वर्थक वाचकाजादिपदोत्तर द्वितीयायाः मुख्यभाक्त- साधारण कर्तृत्वमेवार्थः । गतिबुद्धीत्यादिसूत्रण कर्तुः कर्मसंज्ञा- विधानात् । गतिज्ञानोत्पत्त्यादिनिरूपितं कर्तृत्वं चाश्रयत्वमेव गलाधःसंयोगानुकूल क्रियानुकूलव्यापाररूपभोजनं कण्ठताल्वाद्य- भिघातरूपपाठनिरूपितं च तदनुकूलकृतिमत्त्वं नाशनिरूपितं च प्रतियोगित्वम् । तस्य च निरूपकतासम्बन्धेन धात्वर्थेऽन्वयः । नव्यमते' च यत्राश्रयत्वं कतृत्वंतत्राधेयत्वं द्वितीयार्थः। यत्रानु- 'नन्वजां ग्रामं यापयतीत्यादौ नरूपकत्वसम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकाजादिवृत्तितादृशकर्तृत्वाभाववान् यो ग्रामनिष्ठसंयोगानुकूलो व्यापा- रस्तदनुकूलव्यापारवान देवदत्त इत्येवं क्रमेणैव बोधो वक्तव्यः । स च न सम्भवति निरूपकत्वस्य वृत्त्यनियामकतया तदवच्छिन्न प्रतियोगिताका- भावस्य वक्तुमशक्यत्वादित्यरुचेराह-नव्यमते इति ।

·द्वितीया ] जयाऽलङ्क्तः २०३ कूलकृतिमत्त्वं तत्र कृतिजन्यत्वं यत्र प्रतियोगित्वं तत्रानुयोगित्वं तेषां चाश्रयतासंबन्धेनैव धात्वर्थेऽन्वयः । गत्यर्थादिभ्योऽन्यत्र च णिचप्रत्ययप्रकृतिधात्वर्थकर्तृवाचकपदात् न द्वितीया. तादृशकर्तुः कर्मतातिदेशाविषयत्वात् । तेन पाचयत्योदनं सहायेनेत्यादय एव प्रयोगाः न तु पाचयत्योदनं सहायमित्यादयः । के चित्तु पाकादिकतः पाकादिकर्मत्वविर हेऽपि ण्यन्तसमुदा- यस्यापि धातुत्वेन तत्कर्मतया सहायादेः पाचयत्योदनं सहायमित्या- दयः प्रयोगा अपि साधवः। अत एवा जिग्रहत्तं जनको धनुस्तदि- त्यादयो भट्टिप्रयोगाः। गतिबुद्धीत्यादिसूत्रं च नियमपरतयागत्यर्थ- धातुयोगे कर्त प्रत्ययासाधुत्वज्ञापकम् तेन पाचयत्योदनं सहायेने- त्यादिवत् अजया प्रामं यापयतीत्यादयो न प्रयोग इत्याहुः । एषामयमाशयः। हेतुमति चेत्यनुशासनात् णिजों हेतुक त्वम् । तच्च स्वतन्त्रक प्रेरणा अन्यनिष्ठक त्वनिर्वाहकव्यापाररूपा। कतत्वं कचित्प्रयत्नः क्वचिदाश्रयत्वादिकं, यादृशधातूत्तराख्यातेन यादृशकर्तृत्वं बोध्यते तदुत्तर णिचप्रत्ययेन तादृशकर्तृत्वनिर्वाहक- व्यापारो बोध्यते । अत एव पाचयतीत्यादौ पाकादिकृति निर्वाहकः, ज्ञापयतीत्यादौ ज्ञानाश्रयत्व निर्वाहकः, नाशयतीत्यादी नाशप्रति- योगित्व निर्वाहको व्यापारः प्रतीयते। निर्वाहकत्वं च स्वरूपसंब. न्धविशेषः । न तु जनकत्वम् । अतो न नाशयतीत्यादावुपपत्तिः। एवं च ण्यन्तधातुप्रतिपाद्यतावच्छेदकं फलं कर्तृत्वमेव निर्वाह्यस्यैव फलत्वात् । तदाश्रयतया स्वतन्त्रस्य कर्तुः कर्मता, तादृशफलविशे- षणतया स्वतन्त्रक वृत्तित्वविवक्षायां पाचयत्योदनं सहायमित्या- दयः प्रयोगाः। यदा तु पाकादिविशेषणतया सहायादिकतृत्वं विवक्षितं तदा पाच यत्योदनं सहायेनेत्यादयः । अथ यत्र चैत्रमैत्रीभयकर्तृक एक एव पाकस्तत्र चैत्रमात्र प्रयो- जयति यज्ञदत्तो मैत्रेणान्न पाचयतीति प्रयोगापत्तिरिति । तत्रापि -- ।

·२०४ [ कारके व्युत्पत्तिवादः एयर्थकृतावेव तृतीयान्तार्थमैत्रादिवृत्तित्वस्यान्वयो वाच्यः। एवं च मैत्रं पाचयतीत्यादिवाक्यजन्यबोधावैलक्षण्याद् द्वितीयातृतीययो- स्तात्पर्यभेदेन व्यवस्थाया न संगतिरिति चेत्-न । अगत्या तत्र पाकादि विशेषणकृतेः पारतन्त्र्येण व्यापार विशेषणीभूतणिजथंकू- तावभेदान्वयमुपगम्योक्तातिप्रसङ्गस्य वारणीयत्वात् । पदार्थैकदेशे कृतौ पाकादेरिव कृतेरप्यन्वयो व्युत्पत्तिवैचित्र्यात् । वस्तुतः कर्तृत्वं व्यापारश्च पृथगेव णिजर्थः। विशिष्टलाभोऽन्वयबलात्। केचित्तु अनुकूलव्यापार एव णिजर्थः तदन्वयिनी गमनभाजन- क्रियैव धात्वर्थतावच्छेदकं फलं तत्संबन्धिनस्तादृशक्रियाकर्तुर्यन्त कर्मता | तादृशक्रियासंबन्धश्चाश्रयत्वकृतिमत्त्वान्यतरो ग्राह्यः। अतो गमनादिसंबन्धिकालादो नातिप्रसङ्ग इत्याहुः । अत्र च ताशकर्मतावाचकपदात् कदा चिद् द्वितीया कदाचि- तृतीया इत्यत्र नियामकाभावः । तादृशपदोत्तरयोस्तयोस्तुल्यार्थ- कतया विवक्षाभेदरूपनियामकाभावादिति तु चिन्तनीयम् । अजा ग्रामं याप्यते चैत्रेणेत्यादौ चैत्रकर्तृ कव्यापारनिर्वाह्य यद्ग्रामवृत्ति- संयोगानुकूल क्रियाकत त्वं तदाश्रयोऽजा इति बोधः । तत्र संयोगा- वच्छिन्नक्रिया धातुलभ्या, संयोगे ग्राममित्यादि द्वितीयान्तार्थप्रामा- दिवृत्तित्वान्यबलात् प्रामादिवृत्तिसंयोगावच्छिन्न क्रिया लभ्यते ताश्या णिजयंकत त्वेऽन्वयः। कर्माख्यातादिसम भिव्याहार- नियन्त्रितव्युत्पत्तिबलाच तादृशक्रियान्वितकर्तुत्वं तृतीयान्तार्थ- चैत्रादिक त्वविशेषितव्यापाररूपापरणिजथै निर्वाह्यत्वसंबन्धेन विशेषितम्। अजादिरूपकर्मीभूतक विशेषणोभवदाख्याताश्रयत्वे विशेषणतया भासते। तु गतिबुद्धीत्यादिसूत्रस्य संज्ञाविधायकत्वं वर्णयन्ति तेषामयमाशयः । व्यापार एव णिजथः। तत्र धात्वर्थक्रियायाः ये ·। द्वितीया ] जयाऽलङ्कृतः स्वकर्तृत्वनिर्वाहकत्वं संसर्गः। अतो न कर्तुः कर्मत्वं सूत्रान्तरप्राप्तम्। याप्यते ग्राममजा इत्यादौ स्वनिर्वाह्यकत तानिरूपकत्वसंबन्धेन अजादौ विशेषणतया भासते। तादृशव्यापारे तृतीयान्तार्थस्य चैत्रादिकर्तृत्वस्य धात्वर्थंकदेशे संयोगादिफले च द्वितीयान्तार्थस्य प्रामवृत्तित्वस्य विशेषणतया भानंण्यन्तोत्तराख्यातस्यापि कर्तृत्व- मेवाः । तत्र च तस्य वृत्तिः क्लुप्तव । तच्च उक्तस्य धात्वर्थस्य विशेष्यतया प्रथमान्तपदार्थस्य च विशेषणतया भासते । न च यक्समभिव्याहृताख्यातोपस्थाप्यकत्र्तृत्वस्यान्वयबाधोपगमे गम्यते चैत्र इत्यतोऽपि गमनकर्ता चैत्र इत्यन्वयबोधः स्यादिति वाच्यम् । एयन्तोत्तरयक्समभिव्याहृताख्यातस्यैव कत्तु त्वान्वयबोधनियाम- कत्वात् । अथैवमजा याप्यते इत्यादौ कतृत्वस्याख्यातबोध्यत्वे कर्तरि शबित्यपवादविषयतया यकोऽसाधुताएत्तिः । न च यादृश- धातूत्तरं यत्सार्वधातुकं विहितं तादृशधात्वर्थनिरूपितकर्तृत्वस्य तेन विवक्षायामेव कर्तरि शबित्यादेःशबादि विधायकत्वात्, प्रकृते एयन्तसमुदायस्य उत्तरमेवाख्यातं तेन तदर्थनिरूपितकर्तृत्वं चन बोध्यते, अपि तु ण्यर्थविशेषितधात्वान्वितकत्तु त्वमेवेतिन ताह- शापवादविषयतेति वाच्यम् । कर्माख्यातस्थले विशेष्यविशेषणमा- ववैपरीत्येन व्यापार विशेषितक्रियाया अपि ण्यन्तधात्वर्थत्वात् । मैवम् । लकारसामान्यवृत्त्या यत्र कर्तत्वं प्रतीयते तत्रैव कर्तरि शबित्यस्य विधायकता। अत्र कर्मत्वसमशीले कर्तृत्वे आत्मनेपद- -- १ अतो न यत्तु: कर्मत्वं सूत्रान्तरप्राप्त मिति । जन्यत्वेन प्रतीयमान- रूपफलाश्रयत्वाभावादित्यर्थः । २लकारसामान्यवृत्त्येति । लत्वावच्छिन्नशक्ततानिरूपितशक्यताश्रय- तया यत्र कर्तृत्वं प्रतीयते इत्यर्थः ।

·२०६ [ कारकै व्युत्पत्तिवादः त्वेन शक्तिः। वस्तुतः फलव्यापारयोः पृथधात्वर्थतामते गच्छ. तीत्यादाविवगम्यते इत्यादावपि लकारेणाश्रयत्वरूपक त्वाभिधाने यग अनुपपन्न इति,परस्मैपद समभिव्याहृतधातुना यादृशविशिष्टो. ऽर्थः प्रत्याय्यते, तादृशविशिष्टार्थान्वितकर्तृत्वाभिधानमेव शब्वि- षयः । एवं च प्रकृतेऽपि नानुपपत्तिरिति ध्येयम् । ग्रामो याप्य- ते, अर्थो बोध्यते, इत्यादौ भावना विशेष्यतया ग्रामादेर्भानेऽपि गमनादिकत्तु: कर्मत्वविवक्षायां तस्यैवाख्यातार्थविशेष्यतया बोधोऽव्युत्पन्नः। 'एयन्ते कर्तुश्च कर्मण' इत्यनुशासनादतोऽजां ग्रामो याप्यते शिष्यमर्थो दोध्यते इत्यादयो न प्रयोगाः। ग्रामो याप्यते, अर्थो बोध्यते इत्यादौ फलं विषयित्वादिरूपं च मुख्यभा- क्तसाधारणं कर्मत्वमेवाख्यातार्थः । फलव्यापारयोः पृथधा- स्वर्थतामते आश्रयत्वमेवाख्यातार्थः। धात्वर्थव्यापारविशेष्यतया तादृशाश्रयत्वविशेषणतया च धात्वर्थफलस्य भानेऽपि, एयर्थ- व्यापारस्य जन्यतासम्बन्धेनैव धात्वर्थक्रियाज्ञानादि विशेषणत्वं पूर्ववदेव । अजां ग्रामो याप्यते इत्यादिकस्तु न प्रयोगः, द्विती- यया कर्मत्वबोधने धात्वर्थव्यापार विशेष्यतया एयर्थबोधसाम- ग्न्याः प्रयोजकत्वात् । यगादिसमभिव्याहृतस्थले च धात्वर्थ- । १परस्मैपदेति । ननु यादशधातोनित्यात्मनेपदविधानात्परस्मैपदसमभि- व्याहारोऽप्रसिद्धिस्तत्र का गतिरिति चेत्तर्हि यानुकूल्यत्वेनाप्रतोयमानधात्व- र्थनिरूपितकतृत्वविवक्षैव शनिमित्तमिति ध्येयम् । २भावनेति । भावनाप्रत्ययार्थमात्रम् । ३शिष्यमर्थो बोध्यत इति । वस्तुतोऽयमसाधुरेव बुद्धिभक्षार्थयोः शब्द- कर्मकाणानिजेच्छयेत्युक्तेः ।

·२०७ । द्वितीया] जयाऽलङ्कृतः विशेषणतयेव एयर्थस्य बोधात् , 'एयन्तधातो: सकर्मकत्वे त- दुत्तरभावाख्यातस्य भावे चाकमेकेभ्य' इत्यनुशासनेनासाधुत्वाच्च नताशप्रयोगः। ग्राम याप्यते इति भावाख्याते प्रयोगस्त्विष्ट एव । ण्यन्तकर्मासमभिव्याहारादेकदा कतृत्वकर्मत्ववोधकताया आख्या. तस्याव्युत्पन्नतया अजाग्रामो याप्यते इत्यादयोन प्रयोगाः। एवं तण्डुलः सहायेन पाच्यते चैत्रेणेत्यादौ धात्वर्थे सहायादिकर्तृत्वस्य तद्विशेषणण्यर्थव्यापारे च चैत्रादिकत्वस्य तृतीयान्तार्थस्य बोधः । शेष पूर्ववदिति दिक् । ग्रामंगच्छतीतिवत्स्वं गच्छतीति प्रयोगवारणाय परसमवेतत्व- मपि द्वितीयार्थ इष्यते । तस्य च धात्वर्थेऽन्वयः। परत्वे चैकदेशेऽपि आकाङ्क्षावैचित्र्यात् । प्रकृत्यर्थस्य प्रतियोगितयाऽन्वयः । एवं च ग्रामं गच्छति चैत्र इत्यादौ ग्रामभिन्नसमवेता ग्रामनिष्ठसंयोगजनिका या क्रिया तदाश्रयतावांश्चैत्र इत्यन्वयबोधः । स्वनिष्ठसंयोगजनक- क्रियायां स्वभिन्नसमवेतत्वस्य बाधास्वमात्मानं गच्छतीति न प्रयोगः । यत्र चोभयकर्मभ्यां मल्लयोः संयोगस्तत्र मल्लान्तरसमवे- तक्रियायाःस्वनिष्टसंयोगजनिकायाः स्वभिन्नसमवेतत्वेऽपि ताश- क्रियाश्रयतायाः स्वस्मिन् बाधात् मल्लः स्वं गच्छतीति न प्रयोगः । न च स्वनिष्ठसंयोगजनकस्वसमवेतक्रियायां स्वभिन्नसमवेतत्वस्या-, एयन्तधातोरिति । नन्वभावाख्यातस्थले एयर्थस्य धात्वर्थविशेष्यतया भानसम्भवात्तत्रैवास्तु अजां ग्रामो याप्यत इत्यत अाह-एयन्तधा- तोरित्यादिना । २स्वमिनसमवेतत्वस्येति । स्वनिष्ठसंयोगजनकत्वे परसमवेतत्वे च खण्डशो द्वितीयायाः शक्तिः। तत्र च यत्किञ्चिदंशपरित्यागेऽपि बोधस्यानु- भविकत्वादिति भावः ।

·२०८ व्युत्पत्तिवादः [ कारके योग्यतया तदभानेप्यबाधितं स्वनिष्टसंयोगजनकत्वं विषयीकृत्य शाब्दबोधसम्भवात् । तदर्थमात्रतात्पर्येण स्वं गच्छतीति प्रयोगो दुर्वार एवेति वाच्यम्। परसमवेतत्वाविषयकस्य द्वितीयाधीनफलज- नकत्वबोधस्य कुत्राप्यनभ्युपगमेन तादृशबोधे तद्भासकसामग्या अप्यपेक्षणीयत्वात् । अथ स्वस्यापि द्वित्वावच्छिन्नस्वभेदवत्त्वात् स्वंगच्छतीति प्रयोगस्य दुर्वारतया द्वितीयाप्रकृत्यर्थस्य प्रकृत्यर्थता- वच्छेदकावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेनैव भेदेऽन्वयो बोध्यः। तथा च चैत्रो द्रव्यं गच्छति, मल्लो मल्ल गच्छतीत्यादिवाक्यस्या- प्रमाणतापत्तिः। चैत्रमल्लादिनिष्ठक्रियायां प्रकृत्यर्थतावच्छेदकी- भूतद्रव्यत्वमल्लत्वाद्यवच्छिन्नभिन्नासमवेतत्वात्। तत्तद्व्यक्तित्वा- नुपस्थितावपि शाब्दबोधोदयेन तत्तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगि- तासम्बन्धेनान्वयोपगमासम्भवात् । उक्तयुत्तया सम्बन्धघटको- पस्थितेरपि शाब्दबोधेऽपेक्षितत्वात् । एकधर्मावच्छिन्नप्रतियोगि- ताया अन्यधर्मावच्छिन्न संसर्गत्वे मानाभावाच प्रतियोगिविशेषि- ताभावबुद्धेर्विशिष्टवैशिष्ट्यावगाहित्वनियमात् अन्वयितानवच्छेद- कावच्छिन्नप्रतियोगितायाःसम्बन्धत्वासम्भवाचेति चेत्तर्हि क्रिया- न्वयिभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वमेव द्वितीयार्थोऽस्तु । भेदे प्रक- त्यथेस्याधेयतासम्बन्धेनान्वय इति न का चिदनुपपत्तिः । न चैवमपि विहगो भूमि प्रयातीतिवद्विहगो विहगं गच्छतीति प्रयोगो दुर्वारः। विहगनिष्ठभूमिसंयोगजनकतरिक्रयाया विहगान्तरनिष्ठभेदप्रति- योगितावच्छेदकतया विहगनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकविहग- वृत्तिसंयोगजनक क्रियाश्रयत्वस्याबाधितत्वादिति वाच्यम्। विहगो १अन्यधमावच्छिन्नति । तथा च तद्व्यक्तित्वावच्छिन्नप्रतियोगिताया मल्लत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिकसंसर्गत्वन्न सम्भवतीति भावः ।

·२०६ द्वितोया] जयाऽलङ्कृतः विहगं गच्छतीत्यादौ विहगादिप्रकृत्यर्थवृत्तित्वविशिष्टसंयोगस्य क्रियायो जनकत्वस्वाश्रयनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वोभयस- म्बन्धेनान्वयोपगमात्, विहगनिष्ठक्रियायास्तद्विहगनिष्ठसंयोगजन- कत्वेन तज्जनकतासम्बन्धेन तत्संयोगवत्वेऽपि विहगवृत्तित्व विशि- ष्टतत्संयोगाश्रयतद्विगनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावानो- क्तोभयसम्बन्धेन विशिष्टसंयोगवत्त्वमित्यनतिप्रसङ्गात् । एवं सति परसमवेतत्वं सम्बन्धवटकमेव न तु द्वितीयार्थ इति चेत्-का क्षतिः । विहगो विहगेन गम्यते इत्यादावपि जन्यत्वस्वावच्छिन्नभेदसामा- नाधिकरण्योभयसंबन्धेन क्रियायाः संयोगेऽन्वया इध्यते तत्तत्- क्रियावच्छिन्नभेदवति भूम्यादावेव तादृशभेदसामानाधिकरण्य- सम्बन्धेन तत्तक्रिया विशिष्टसंयोगादिमत्त्वोपगमात्, तत्र तरिक्रया-. श्रयविहगे तद्बाधेन नातिप्रसङ्ग इति ध्येयम् । ज्ञानादिरूपसविषयकवस्त्वभिधायकधातुसमभिव्याहृत द्वितीया-- याः प्राचीनमते निरूपकतासंबन्धेन धात्वर्थान्वयि विषयत्वमर्थः । तत्र प्रकृत्यर्थस्याधेयतासंबन्धेनान्वयः । वृत्त्य नियामकसंबन्धस्या- भावप्रतियोगितानवच्छेदकतया घटं जानाति पटं नेत्यादावनुप- पत्तेस्तत्र विषयित्वार्थकत्वमेव नवीना उपवर्णयन्ति । तत्र च प्रकृत्यर्थस्य निरूपितत्वसंबन्धेन तम्य च धात्वर्थ आश्रयतासंबन्धे. नान्वयः । घटादि निष्ठं ज्ञानादिकर्मत्वं च ज्ञानादिविषयित्वमेव । विषयित्वादौ च द्वितीयाया लक्षणैव न तु शक्तिरिति सांप्रदायिकाः । वस्तुतस्तु विषयितात्वस्य संयोगत्वाद्यपेक्षया आधेयतात्वाद्य- पेक्षयाचागुरुतया किंधर्मावच्छिन्ने शक्तिः कल्प्यते इत्यत्र विनिगमकं दुलभम् । एकस्मिन् प्रयोगे भूयस्त्वमप्यशक्यनिर्णयमिति तत्रापि शक्तिः सिद्धयतीत्यवधेयम् । चैत्रण ज्ञायते घट इत्यादौ कर्माख्या- तस्थले आख्यातेन घटादौ धात्वर्थनिरूपितविषयत्वं बोध्यते। चाक्षुषत्वाद्यवच्छिन्नवाचकदृश्यादिसमभिव्याहृतद्वितीयाया लौकि- १४ ·[ कारके २१० व्युत्पत्तिवादः कविषयित्वं, तादृशकर्माख्यातस्य लौकिक विषयत्वमर्थः । उपनीत- -सौरभादिविषयकसुरभिचन्दनमित्याकारकचाक्षषादिदशायां सौरभ पश्यतीति, सौरभं दृश्यते इत्याद्यप्रयोगात्। अथैव पुष्पं जिघ्रतीत्या- दिप्रयोगानुपपत्तिः ।घ्राणजप्रत्यक्षस्य पुष्पाद्यंशे लौकिकत्वविरहात्। तादृशधातुयोगे विषयित्वादिसामान्यस्य कर्मप्रत्ययार्थत्वे गन्धसा- क्षात्कारे उपनयमर्यादयाकाशादिभाने आकाशं जिघ्रतीति प्रयोग- प्रसंगेन तत्रापि लौकिकविषयिताया एव कर्मप्रत्ययार्थतयोपगन्त- व्यत्वादिति चेत्-न।घ्राधातोहिं गन्धलौकिक' प्रत्यक्षत्वं शक्यताव- च्छेदकं, नागन्धोपादाने इत्यनुशासनात् । तत्समभिव्याहृतद्विती- यायाश्चाधेयत्वमेवार्थस्तस्य च व्युत्पत्तिवैचित्र्येण गन्धादिरूपधा- स्वथैकदेशेनान्वयः। एवं च पुष्पं जिघ्रतीत्यादितः पुष्पवृत्तिगन्धलौ- किकप्रत्यक्षाश्रयतावानित्याकारक एव शाब्दबोधोन तु पुष्पनिरू- पितलौकिकविषयिताशालिप्रत्यक्षाश्रय इत्याकारक इति नानुप- पत्तिः । न चैव सविषयार्थबोधकधातुसमभिव्याहृतकर्मप्रत्ययस्य विषयितार्थकत्वनियमभङ्गप्रसङ्ग इति वाच्यम् विषयानवच्छिन्न- तादृशवस्त्वभिधायकधातुसमभिव्याहृतकर्मप्रत्ययस्यैव तदर्थकत्व- नियमात् । अस्य च गन्धात्मकविषयावच्छिन्नप्रत्यक्षवाचकतया तादृशनियमस्याबाधितत्वात्। न च घ्राधातुसमभिव्याहृतद्वितीयाया गन्धान्विताधेयत्वार्थकत्वे आमोदमुपजिघ्रतीत्यादेरनुपपत्तिः । गन्धविशेषरूपामोदपदार्थाधेयत्वस्य गन्धे बाधादिति वाच्यम् । विषयावच्छिन्नप्रत्यक्षार्थकघ्राधातुसमभिव्याहृतद्वितीयाया आधेयतार्थकत्व नियमात् । तत्र विषयानवच्छिन्नस्यैव प्रत्यक्षविशे- षस्य लक्षणया धात्वर्थतोपगमेन विषयिताया एव तदर्थत्वात् । । एव । १गन्धलौकिकेति। गन्धनिरूपितलौकिकविषयितावत्प्रत्यक्षत्वमित्यर्थः । २त्रा गन्धोपादान इति । अन्यथा 'घ्रा घ्राणे' इत्येव वदेदिति ।

·द्वितीया ] जयाऽलङ्कृतः २११ वस्तुतस्तु पुष्पं जिघ्रतीत्यादावाधेयत्वीयसांसर्गिकविषयिता'. निरूपितप्रकारितैव द्वितीयार्थस्तस्याच गन्धनिरूपितलौकिकवि- षयिताशालिप्रत्यक्षात्मकधात्वर्थंकदेशे विषयितायां निरूपितत्व- संबन्धेनान्वयः। तेन इदानीन्तनपुष्पे गन्ध इत्यादिप्रत्ययस्याधेय- तासंसर्गेण कालादिप्रकारकत्वेऽपि ताशप्रत्यक्षदशायां न कालं जिवतीत्यादिप्रयोगः । तादृशज्ञानीयगन्धादि विषयितायां कालादि- प्रकारितानिरूपितत्वविरहात् । अत एव "तदाननं मृत्सुरभि क्षिती- श्वरो रहः समानाय न तृप्तिमाययौ २ । “आघ्रातवान् गन्धवह सुगन्धमि"त्यादौ च उपाधिनिष्ठ गन्धग्रहतात्पर्येणैव जिवतेः प्रयो- गात् । तादृशगन्धे च आननगन्धवहादिवृत्तित्वस्य बाधेऽपि न क्षतिः । तादृशगन्धस्याननाद्यवृत्तित्वेऽपि अानने गन्ध इत्याकारक- बोधोयगन्धविषयिताया आननादिप्रकारितानिरूपितत्वेन वाक्या- वाधात् । वाय्वानीतचम्पकगन्धस्य यत्र वाय्वादिवृत्तित्वेनैव ग्रहः तत्र चम्पकं जिघ्रतीत्यादिप्रयोगो नेष्यत एव । यत्तु आधेयता- मात्र द्वितीयार्थः न तु समवायावच्छिन्नत्वविशेषितमाधेयत्वं तथा च मुखादिसंसृष्टमृत्तिकादिगन्धे परंपरासंबन्धेन मुखादिवृत्ति- त्वस्य सत्त्वान्न तादृशस्थलेऽनुपपत्तिरिति-तदसत् । तथा सति कालं जिघ्रतीति प्रयोगस्य दुर्वारत्वात् । पुष्पमाघ्रायते इत्यादौ च निरुक्तप्रकारत्वमाख्यातार्थः। आश्रयतासंबन्धेन पुष्पाद्यन्विते तस्मिन् धात्वर्थप्रत्यक्षस्य निरूपितत्वसंबन्धेन तद्विशेषणतापन्न- । १ विषयितेति । याहशप्रकारताविशेष्यतयोनिरूप्यनिरूपकमावस्तनिरू- पितविशेष्यिताप्रकारितयोरपीति भावः । २तदाननं सेवितमृत्तिकालवं नृपः समाघ्राय न तृप्तिमाययावित्य- स्मपितृचरण हस्तलिखितपुस्तकधृतः पाठोऽत्र दृश्यते ।

·-- २१२ व्युत्पत्तिवादः [कारके गन्धविषयतायाश्च ताशसंबन्धेनान्वयः । एकर्मिविशेषणतयो- पस्थितस्य स्वातन्त्र्येणान्यविशेषणतयान्वयबुद्धेरेवाव्युत्पन्नत्वात् । अत्र च प्रत्यक्षपारतन्त्र्येणैव गन्धविषयिताया आख्यातार्थेऽन्वयेन व्युत्पत्तिविरोधविरहात् । अस्तु वा गन्धः लौकिकविषयिता- प्रत्यत्तं च विशकलितमेव धातोरर्थः । काख्यातादिसमभिव्याहारे गन्धविषयितायाः प्रत्यक्षविशेषणतया कर्माख्यातसमभिव्याहा- रस्थले च प्रत्यक्ष विशेष्यतयेति न कश्चिद्दोषः । जिव्रत्यर्थगन्ध- विषयितानिरूपितनिरुक्तप्रकारितानिरूपकत्वमेवर पुष्पादिनिष्ठं जिव्रतिकर्मत्वमिति दिक् । अथ दृश्यादिसमभिव्याहृतद्वितीयाया लौकिकविषयितार्थकत्वे सौरमं न पश्यतीत्यादौ सौरभादिनिरूपितलौकिकविर्षायताशालि- चाक्षुषाद्यप्रसिद्ध या आकाशं न पश्यतीत्यादौ चाकाशादिनिरूपित- लौकिकविषयिताया एवाप्रसिद्धथा तादृशविषयिताशालिचाक्षषा- श्रयत्वाद्यभावरूपवाक्यार्थाप्रसिद्धिः । न च सौरभ न पश्यतीत्यादी सौरभादिनिरूपितलौकिकविषयित्वाभावः चाक्षुषादौ प्रतीयत इति वाच्यम् । एवमप्याकाशं न पश्यतीत्यादावप्रतीकारात् । न च लौकिकविषयितायां निरूपितत्वसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकाका- शाभावः प्रतीयत इति वाच्यम् । वृत्त्यनियामकसंबन्धस्य संसर्गा- भावप्रतियोगितानवच्छेदकतया ताशाभावप्रसिद्धः। एतेन निरूप- कतासंबन्धेन चाक्षुषादिनिष्ठलौकिकविषयिताया अभावस्त त्राका- शादौ प्रतीयत इत्यपि निरस्तम् । अन्वयबोधस्य प्रथमान्तार्थमुख्य- १ अन्वय इति । अन्यथा गन्धविषयिताशालिप्रत्यक्षनिरूपितप्रकारतायाः कालादावपि सम्भवेन काल आनायत इत्यस्यापि प्रामाण्यापत्तिरिति भावः । २निरुक्तप्रकारितानिरूपकत्वमेवेति । प्रकारताश्रयत्वमित्यर्थः ।

·द्वितीया 1 जयाऽलङ्कृतः विशेष्यकतायाः सर्वानुभवसिद्धाया भङ्गप्रसङ्गाच्च चाक्षुषादिनिष्ठ- लौकिकविषयितात्वावच्छिन्नस्य पदाद्वाक्याच्चानुपस्थितत्वात्तदभाव- स्याकाशादौ भानासम्भवाच्च । भावान्वयबोधे च लौकिकविषयिता- प्रकारेण चाक्षुषादेर्भानात् । अभावान्वयबोधे चाक्षुषप्रकारेण तस्या भानमयुक्तम्। अस्तु वा वृत्त्यनियामकोऽपि संबन्धोऽभावप्रतियोगि- तावच्छेदकस्य तथापि निरूपितत्वसंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकस्य विषयिताविशेषनिष्ठाकाशाद्यभावस्य भानोपगमो न संभवति । तथा सति आकाशं पश्यति चैत्र इत्याकारकवाक्यजन्यबोधद- शायां आकाशं न पश्यति चैत्र इत्यादिवाक्याच्छाब्दबोधप्रसङ्गात्। श्राकाशं पश्यति मैत्र इत्यादिभ्रमदशायां आकाशं न पश्यति चैत्र इत्यादिवाक्याच्छाब्दबोधस्य दुरपन्हवतया लौकिकविषयिता- त्वासामानाधिकरण्येनैव ताशाभावबोधकं तद्वाक्यमुपगन्तव्यम्। ताशबोधश्च लौकिकविषयितात्वसामानाधिकरण्यमात्र णाकाशा- दिनिरूपितत्वाभावावगाहिदर्शितयोग्यताज्ञानाप्रतिबध्य एव । न च चैत्रीयचाक्षुषादिवृत्तिलौकिकविषयितात्वावच्छेदेनैव ताशाभावो दर्शितवाक्येन प्रत्याय्यते इति चैत्रीयचाक्षुषादिनिष्ठलौकिकविषयि- तायां आकाशीयत्वाद्यवगाही चैत्र श्राकाशं पश्यतीति वाक्यजन्य- बोध:प्रतिबध्नात्येव तादृश वाक्यजन्यधियमिति वाच्यम् । तादृश- विषयितात्वेन विषयिताया अनुपस्थितेस्तदवच्छेदेनाभावप्रत्याय- नासंभवात् चैत्र आकाशं पश्यतीतिवाक्यजन्यबोधे चैत्रांशे दर्शनाश्रयत्वं विशेषणं दर्शनांशे लौकिकवियिताविशेषणमितिरी- त्यैव पदार्थानां भानात् चैत्रोयचाक्षुषादिनिष्ठलौकिकविषयितात्व 'तादृशेति । चैत्रीयचाक्षुषादिवृत्तिलौकिकविषयितायामाकाशोयत्वाभा- वावगाहिशानमित्यर्थः।

·२१४ व्युत्पत्तिवादः [ कारके नाकाशादिधर्मितावच्छेदकं किन्तु शुद्धलौकिकविषयितात्वमेवेति । तस्य' शुद्धलौकिकविषयितात्वावच्छेदेनाकाशाद्यभावावगाहि ज्ञानं प्रत्येव प्रतिबन्धकतया निरुक्तधर्मावच्छेदेनाकाशाद्यभावावगाहि- ज्ञानस्य तदप्रतिबध्यत्वाच्च । एतेन तत्राकाशादिपदस्याकाशा- दिनिरूपितत्वार्थकतां द्वितीयायाः खण्डशो निरूपितत्वलौकिकवि- षयितात्वोभयार्थकतां वा स्वीकृत्य लौकिकविषयितायां आश्रय- तासंबन्धावच्छिन्नप्रतियोगिताकतदभावबोधोपगमेनापि न नि- स्तारः२ । घट आकाशं न पश्यतीत्यादौ नितरामेवागतिः । यत्तु नबर्थस्य द्वधा भानोपगमेन आकाशाद्यनिरूपितलौकिक विष- यिताशालिचाक्षुषाश्रयत्वाभाववान् घट इत्याकारकस्तत्रान्वय बोध इति । तदपि न । तथा सति चैत्रो घटं न पश्यति मैत्र आकाशं न पश्यतीत्यादिवाक्यजन्यशाब्दबोधादविलक्षणबोधस्य सर्वानुभव. सिद्धस्य तादृशवाक्याइनुपपत्तेः । न हि तत्रापि तादृश एव शाब्द- बोधः । तथा सति चेत्रो यदा घटादिकं न पश्यत्यापितु पटादिकमेव तदा घटाद्यनिरूपिततल्लौकिकविषयिताशालिचाक्षुषाश्रयत्वाभावस्य तत्र बाधात् चैत्रो घटं न पश्यतीति प्रयोगानुपपत्तेः । यदा च भाव- मात्रं पश्यति तदा भावानिरूपितलौकिकविषयिताशालिचाक्षुषाश्रय- त्वाभावसत्त्वात् भावं न पश्यति चैत्र इत्यादिप्रयोगापत्तेः । एवमा- काशं न पश्यति घट इत्यादौ आकाशाद्यनिरूपितलौकिकविषयि- ताशालिचाक्षुषाश्रयत्वाभावस्य वाक्यार्थत्वे यदाऽऽकाशाद्यतिरिक्तप- तस्येति । आकाशं पश्यतीतिवाक्यजन्यबोधस्येत्यर्थः । २न निस्तार इति । अत्र कल्पेऽप्याश्रयत्वसम्बन्धावच्छिन्न प्रतियोगि- तकाभावो विषयितायां विषयित्वावच्छेदेन तत्सामानाधिकरण्येन वा बुबो- धयिषितः बोधनन्तु केनापि रूपेणाशक्यं प्रदर्शितप्रतिबन्धप्रतिबध्यभावानुप- पत्तिरूपदोषग्रस्तत्वादिति भावः ।

·२१५ द्वितीया ] जयाऽलङकृतः दार्थविषयकचाक्षुषाश्रयताभ्रमो घटादौ तदाऽऽकाशाद्यनिरूपितला- किकविषयिताशालि चाक्षुषाश्रयत्वनिश्चयरूपप्रतिबंधकसत्त्वेन ताह- शवाक्यजन्यशाब्दबोधानुपपत्तिः । यथा चैत्रो घटं पश्यतीत्यादिनि- श्वयदशायां पटं न पश्यति चैत्र इत्यादिवाक्यजन्यशाब्दबो धोत्पा- दोऽनुभवसिद्धः तथैवोक्तभ्रमदशायामाकाशं न पश्यति घट इत्या दिवाक्यजन्यबोधोत्पादोऽपीति न तत्रष्टापत्तिः संभवति । यच्चालौ- किकविषयिताशून्य चाक्षुषत्वाद्यवच्छेदेनाकाशादिविषयकत्वघटादि- वृत्तित्वोभयाभाव एव आकाशं न पश्यतीतिवाक्या प्रतीयते उप- नीताकाशादिविषयकचाक्षुषे आकाशादिविषयकत्वचैत्रादिवृत्तित्वो भयसत्त्वेन चैत्र आकाशं न पश्यतीत्यादिप्रयोगानुपपत्तेः। घटादौ तादृशचाक्षुषाद्याश्रयत्वभ्रमदशायां घट आकाशं न पश्यतीतिवा- क्याच्छाब्दबोधानुपपत्तिश्चेत्यलौकिकविषयिताशून्यत्वेन चाक्षुषा- दिकं विशेषितम् आकाशादिविषयकचाक्ष षाअपनीतभानस्यापीत- रांशे लौकिकत्वात् तादृशानुपपत्तितादवस्थ्यम् । अतो लौकिक- विशेषणमुपेक्षितम्। अत्रालौकिकविषयिताशून्यचाक्षषत्वाद्यवच्छि- नस्य घटं न पश्यतीत्यादौ शत्तथा धात्वर्थ त्वासम्भवेऽपि प्रकृते तस्यैव लक्ष्यतया धात्वर्थत्वमुपेयते, विषयितासामान्यमेव तत्र द्वितीयाथः, निरूपकत्वमपि लक्षणया तदर्थः। आश्रयत्व द्वित्व- निरूपकत्व चाख्यातार्थः। आश्रयत्वे व्युत्पत्तिवैचित्र्यात्प्रथमा- न्तपदाथ घटादेस्तन्निरूपकत्वे विशेषणतयाऽन्वयः। ताशनिरूप- कत्वद्वितीयान्तार्थाकाशादिविषयकत्वयोश्च प्रकारतया द्वित्वा- न्वयः। द्वित्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वसंबन्धेन तादृशोभयस्य नबर्थाभावे तस्य चान्वयितावच्छेदकनिरुक्तधर्मावच्छेदेन धात्व- र्थेऽन्वयः । तादृशधात्वर्थश्च प्रकृते मुख्य विशेष्यतयैव भासते । अथ वा स्वनिष्ठान्योन्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकत्वरूपव्याप- कतासंबन्धेन धात्वर्थस्य तादृशोभयाभावेऽन्वयः । तस्य चाख्या- ·व्युत्पत्तिवादः [ कारके तार्थनिरूपकत्वे तस्य च प्रथमान्तपदार्थे घटादौ घटादेः प्रतियोगितावच्छेदकघटकतया ताशाभावनिरूपकत्वात् । एवं चान्वयबोधस्य प्रथमान्तपदार्थ मुख्यविशेष्यकत्वनियमस्यापि न क्षतिरिति । तदपि न सम्यक् । घटादिविषयकचाक्षुषादेः कालि- का दिसंवन्धेन घटादिवृत्तितया घटो घटं न पश्यतीति प्रयोगानुप- पत्तेः । आकाशादि विषयकत्वावच्छिन्ने चाक्षषे कालिकादिसंबन्धेन घटादिवृत्तित्व निश्चयदशायां घट आकाशं न पश्यतीतिवाक्याच्छा- ब्दबोधानुपपत्तेश्च । समवायेन घटादिवृत्तित्वाकाशादिविषयकत्वो- भयाभावस्यैव स्वीकरणीयतया अभाव आकाशं न पश्यतीत्यादौ अभावसमवेतत्वाप्रसिद्धथा वाक्यार्थाप्रसिद्धरित्वात्। चैत्रादेर- तीतचाक्षुषस्य घटादिविषयकत्वेऽपि समयविशेषे चैत्रो घट न पश्यतीतिप्रयोगाद्वर्त्तमानताहशचाक्षुषत्वाद्यवच्छेदेन उभयाभावभा- नस्य प्रतियोगिकोटौ वर्तमानत्वमन्तर्भाव्य त्रित्वावच्छिन्नाभावभा- नस्य वा स्वीकरणीयतया यदा यत् किंचिदंशेऽलौकिकमेव घटादि- चाक्षुष तस्य वर्तते तदा चैत्रो घटं न पश्यतीत्यादिप्रयोगापत्तेदुर्वा- रत्वाच्च । वर्तमानालौकिकवियिताशून्यचाक्षषत्वाद्यवच्छेदेन चैत्र- वृत्तित्वघटविषयकत्वोभयाभावसत्त्वात्। समानेन्द्रियत-जन्य पन - 'प्रथमान्तार्थमुख्यविशेष्यत्वस्यापि नानुपपत्तिरिति हस्तलिखित- पुस्तकपाठः। २समानेन्द्रियेति । ननु घटविषयकचाक्षुषे किञ्चिदंशेऽलौकिकत्वेन यद्य- पि अलौकिकविषयिताशून्यत्वन्नास्ति परन्तु तत्रैव घटनिरूपितलौकिक- विषयिताशालित्वावच्छेदेनाजौकिकविषयिताशून्यत्वमस्त्येव । मूलावच्छेदेन कपिसंयोगसत्वेऽप्यग्रावच्छेदेन तदभाववदिति अलौकिकवि थताशून्यत्वा- वच्छेदेन चाक्षषे घरविषयकत्वचैत्रवृत्तित्वोभयसत्त्वेनोभयाभावस्य बाधान्ना- पत्तिरित्यत श्राह-समानेति ।

·द्वितीया ] जयाऽलङ्कृतः भानादौ लौकिकप्रत्यक्षसामच्या विरोधित्वस्य निष्प्रामाणिकत'. याऽलौकिकवियितानियामकोपनायकज्ञानादिसमवहिततल्लौकि कसन्निकर्षात्, घटादिनिरूपितलौकिकालौकिकोभय विषयिताशा- लिवत्तमानचाक्षुषादेरप्युत्पत्त्या तादृशचाक्षुषादिदशायामुक्तप्रयो. गापत्तः । आकाशादिनिरूपितालौकिकविषयिताशालिवर्तमानचा- क्षुषाद्यंशे घटादिवृत्तित्वश्य आकाशीयत्वादिना लौकिकविषयिता- याश्च भ्रमदशायां घट आकाशं न पश्यतीत्यादिवाक्याच्छाब्दबो- धापत्तेर्दार त्वाचा घटादिनिरूपितालौकिक विषयिताशून्यचाक्षुष- स्वाद्यवच्छेदेन घटादि विषयित्वघटितोभयाभावभानोपगमेप्यनि- स्तारात् एतेनाख्यातार्थवर्तमानत्वाद्यवच्छिन्नसमयावच्छिन्नाश्रय- त्वाद्यवच्छिन्ने आकाशादिविषयकप्रतियोगिकत्वलौकिकान्यविष- यिताशून्यचाक्षुषप्रतियोगिकत्वघटाद्यनुयोगिकत्वैतत्रितयत्वाव. च्छिन्नाभावो भासतेऽतोऽभाव आकाशं न पश्यतीत्यादौ नानुप- पत्तिः । तत्र विषयितावत्प्रतियोगित्वं द्वितीयार्थः। निरुक्तचाक्ष- षप्रतियोगिकत्वं त्रित्वं च धातोरर्थः। घटाद्यनुयोगित्वं च प्रथमान्तार्थ इत्यपि निरस्तमिति चेत् अगत्या घट आकाशं न पश्यतीत्यादिवाक्यानामप्रामाण्यमुपगन्तव्यनिति । इति प्रथमखण्डम् निःप्रामाणिक्तयेति । विषयतासम्बन्धेनोपनीतभानं प्रति विषयता- सम्बन्धेन प्रत्यक्षसामग्रन्याः प्रतिबन्धकतया नैकस्मिन् पदार्थ लौकिकालौ- किकोभयविषयत्वस्य सम्भव इति शङ्कां समादधाति-निःप्रामाणिकतये- त्यादिना ।

·व्युत्पत्तिवादः [कारके अनुमित्यर्थकधातुयोगे विधेयत्वं विधेयित्वं वा द्वितीयार्थः । तेन वह्नयादिपक्षकानुमितिपरस्य वह्निमनुमिनोमीत्यादिवाक्यस्य न प्रामाण्यम् । यदि च वह्निसाध्यकपर्वतपक्षकानुमितिपरस्य वह्निमत्त्वेन पर्वतमनुमिनोमीत्यादिवाक्यस्यापि प्रामाण्यमनुमन्यते तदा तादृशधातुयोगे उद्देश्यत्वमुद्देश्यित्व वा द्वितीयार्थः । तस्य च तृतीयान्तोपस्थाप्यसाध्यविधेयकत्वेन विशिष्टेऽन्वयः । अतो वह्निमत्त्वेनेत्याद्यसमभिव्याहारेण तत्र पर्वतमनुमिनोमील्यादयो न प्रयोगाः । विधेयत्वाद्यर्थे तृतीयानुशासनविरहात् । तृतीयान्तेन वह्नथादिविधेयकत्वकथमुपस्थापनोय मिति न शङ्कथम् । वैशिष्ट्य- रूपार्थे तृतीयानुशासनसत्त्वात् विधेयतादेरपि वैशिष्ट्यरूपत्वात्। अत एव रजतत्वेन शुक्तिं जानातीत्यादौ ज्ञाने रजतत्वादिप्रकारक- १ विधेयित्वम्वेति । वृत्त्यनियामकसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छेद- कत्वमभिप्रेत्याह स्वमते-विधेयित्वम्वेत्यादिना । २विशिष्टेऽन्वय इति । द्वितीयार्थोद्देश्यित्वप्रकारकानुमितिविशेष्यक- बोधे तृतीयान्तपदोपस्थाप्यसाध्यविधेयतानिरूपत्वप्रकारकानुमितिविशेष्य- कबोधजनकसामग्रीकारणमिति भावः । नन्वेवं कायकारणभावस्वीकारेऽपे बह्निमत्त्वेन पर्वतमनुमिनोमीति समूहालम्बनवाक्यात् पर्वतनिरूपितद्वितीयार्थोद्देश्यित्वप्रकारकानुमित्यादि- विशेष्यकबधापत्तिनिरुक्तकारणसद्भावादिति चेन्न । द्वितीयार्थीद्देश्यित्वप्र- कारकानुमितिविशेष्यकबोधे तृतीयान्तार्थसाध्यविधेयतानिरूपकत्वप्रकारका- नुमितिविशेष्यकबोधजनकत्वेन तासर्यविषयीभूतधातुधर्मिकद्वितीयान्तार्थो- द्देश्यित्वप्रकारकानुमितिविशेष्यकबोधजनकत्वप्रकारकतात्पर्यज्ञानस्य कारण- त्वाभ्युपगमात् । तृतीया नुशासनसत्त्वादिति । इत्थंभूतलक्षणे इति । ४ अत एवेति । तृतीयाया वैशिष्टयार्थकत्वादेवेत्यर्थः ।

·। द्वितीया जयाऽलङ्कृतः २१६ त्वस्य घटत्वेन वह्निर्नास्तीत्यादौ सौंदडमते अभावे घटत्वावच्छिन्न- प्रतियोगिताकत्वस्य तृतीयान्ततो बोधः। तृतीयान्तार्थरजतत्वादि- प्रकारकत्वद्वितीयान्तार्थशुक्तथादि विषयकत्वयोः२ विशिष्टवैशिष्टय- बोधमर्यादयाऽवच्छेद्यावच्छेदकभावभानम् । रजतत्वेन शुक्तिं जानातीत्यादौ नियतं केवलमेकत्र द्वय मितिरीत्या तदुभयबोधस्य तत्राव्युत्पन्नत्वात् । अत इमे शुक्तिरजते इत्यादिप्रमापरस्य ताह- शवाक्यस्य न प्रामाण्यम् । घटत्वाद्यवच्छिन्न प्रतियोगिताकवह्न- यभावादिनिष्ठेन वह्नयादि निरूपितानुयोगिताविशेषरूपवह्नयाद्य- भावत्वेन तदभावनिष्ठघटत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्यावच्छे- द्यावच्छेदकभावः स्वीक्रियते। घटत्वेन वह्निर्नास्तीत्यादौ च तबोधस्योक्तरीत्या वश्यकत्वमिति घटत्वावच्छिन्नवह्नयाद्यभाव १ व्यधिकरणधर्मावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभाववादिनोऽन्यथाख्याति- मतं निराक रुपाध्यायोपनामकस्य सोन्दल, सुन्दल, सौन्दलादिविविधना- मधेयस्य मते इति भावः। २विषयकस्वयोरित्यादि। याहशविषयतयोः परस्परनिरूप्यनिरूपकभा- वस्तादृशविषयतानिरूपकत्वयोरवच्छेद्यावच्छेद कभावोऽभ्युपेयते । ३घटस्वाद्यवच्छिन्नेत्यादि । यद्धर्मावच्छिन्नयन्निष्ठप्रतियोगिता भव. ति तद्धर्मावच्छिन्नप्रतियोगितानिरूपकत्वतन्निरूपितानुयोगितयोरेवावच्छेद्या- वच्छेदकभावः। ४उक्तीत्येति। बघि टोभयन्नास्तीतिवाक्यजन्यबोधतात्पर्येण घटत्वेन वहिर्नास्तीति वाक्यस्य प्रामाण्यवारणाय तथाकल्पनस्यावश्यकत्वादिति भावः। ५ अावश्यकत्वमिति । अन्यथा वह्निघटोभयन्नास्त त्यादिप्रतीतिविष- यस्याप्यभावस्य वह्निनिरूपितानुयोगिकत्वस्य घटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिता- कत्वस्य च सत्त्वेन तद्बोधतात्पर्येणापि घटत्वेन वह्निर्नास्तीति प्रयोगापत्तिः।

·२२० व्युत्पत्तिवादः [कारके स्य वह्नित्वावच्छिन्नघटाद्यभावसमनियतत्वेन तदभिन्नतया तत्र घटत्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिताकत्वघटाद्यभावत्वसत्त्वेऽपि तादृशा- भावारस्य घटत्वेन घटो नास्ति, वह्नित्वेन वह्निर्नास्तीत्यादि- वाक्यस्य न प्रामाण्यम् । उक्तस्थले च तृतीयान्ताद्यर्थस्य द्वितीया- न्ताद्यर्थेऽवच्छेद्यावच्छेदकभावसम्बन्धेनान्वय इत्यपि कश्चित् । तन्न। विभक्त थर्थे विभक्तथर्थान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् । न चरज- तत्वेने ज्ञायते इत्यादी आख्यातार्थविषयतायां तृतीयार्थप्रकार- ताया निरूपितत्वसंबन्धेनान्वयानोक्तव्युत्पत्तिकल्पनमिति वाच्यम् । तत्रापि रजतत्वादिप्रकारकत्व विशिष्टधात्वर्थ ज्ञाननिरूपितत्वस्या- ख्यातार्थे भानस्वीकारेणैवातिप्रसङ्गभङ्गात् । न च तस्मात्पचति । ययः परस्पर निरूप्यनिरूपकभावस्तयोरेवावच्छेद्यावच्छेदकभावनियमा- दिति भावः । उन स्थल इति । रजतत्वेन शुक्ति जानातीत्यादावित्यर्थः तृतायान्नाद्यथस्येति । तृतायान्तार्थप्रकारतायाः स्वनिरूपकत्वसम्बन्धन ज्ञानेऽन्वयः स्वावच्छेदकत्वसम्बन्धन द्वितीयार्थविषयतायामित्याशयः । ३रजतस्वेने दमित्यादि । रजतत्वप्रकारकतानिरूपितज्ञानीयविशेष्यताव- दिदमिति बोधः । ४विशिष्टधास्वर्थेति । ननु रजतत्वादिप्रकारकज्ञाननिरूपितत्वस्यैवा- ख्यातार्थेऽन्वय'ऽस्तु किं विशिष्टधात्वर्थेत्यादिनिवेशनेति चेन्न । इमे शुक्ति- रजते इति वाक्यजन्यबोधपरकरजतत्वेन शुक्तिं जानातीतिवाक्यस्योक्तरीत्या प्रामाण्यापत्तिवारणाय तस्यावश्यकत्वात् ताशप्रकारतानिरूपकत्वविशिष्ट- ज्ञाननिरूपितत्वताहराप्रकारतानिरूपितविशेष्यतायामेवेति न दोषः । ५ तस्मात् पचतीत्यादि । तद्धेतुका पाकक्रिया तद्धेतुकं चैत्रनिरूपि- तस्वत्वमिति बोधः।

·द्वितीया ] जयाऽलतः २२१ तस्माच्चैत्रस्येत्यादौ विभक्तथर्थे कृतिसंबन्धादौ हेतुविभक्तयर्थान्वय- दर्शनान्नास्त्युक्ताव्युत्पत्तिरिति वाच्यम् । हेतुविभक्तयतिरिक्त- विभक्तयर्थस्याविभक्त थर्थेऽनन्वनियमात् न च रजतत्वेनेदं जाना- तीत्यादौ तृतीयायाः कारकविभक्तित्वाभावान्न तदर्थस्य क्रियायामन्व- यसंभव इत्यगत्या द्वितीयाथे एव तदन्वय उपगन्तव्य इति वाच्यम् । मणिकारमते तस्माज्जानातीत्यादौ ज्ञानादिरूपधात्वर्थ एव हेतुविभक्तथर्थस्य तस्मात् स्थोयते इत्यादौ च सर्वसम्मत एव धात्वथ स्थित्यादौ तस्यान्वयेन षष्ठ्यर्थसंबन्धस्यापि "गुरुविप्रतप- स्विदुगतानां प्रतिकुर्वीत भिषक् स्वभेषजैरि"त्यादौ धात्वर्थेऽन्वयेन कर्मासमभिव्याहृते रजतत्वेन आनातोत्यादौ धात्वर्थे तृतीयार्थी- न्वयस्यावश्यकत्वेन कारकविभक्तिभिन्नविभक्त्यर्थस्य क्रियाया- मनन्वय इत्य नियमात् । एवं घटत्वेन वह्निन स्तोत्यादौ प्रथमार्थो नानुयोगित्वम् । प्रथमायाः संख्यातिरिक्तविभक्तथर्थाबोधकत्व- नियमात् । अतो नर्थाभावे संबन्ध एव तत् । तत्र च न तृतीयार्थान्वयसंभवः । मम तु अनुयोगितासंबन्धेन वह्नयादिविशिष्टाभावे तृतीयान्ता- थंघटत्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकत्ववैशिष्ट्यभानाद्विशिष्टवैशिष्ट्य- । १मणिकारमते इति । तन्मते श्राश्रयतारूषार्थकत्वस्याख्याते निराकरणात् आश्रयतायां नान्वयसम्भवः । २जानातीति तन्मते शानार्थकधातुसमभिव्याहृताख्यातस्य निरर्थकत्वस्योपपादितत्वात् अन्यत्रान्वयासम्भवादिति भावः। ३अत्र प्रथमार्थस्याभावात् विभक्त्यर्थान्व यस्वीकारे पूर्वप्रयोगे निर्वाह- सम्भवेऽप्यत्रानिर्वाहादनिच्छतापि मद्रीतेरेवानुसतव्यतया अर्द्धजरतीयः स्यादित्येतदुच्यते-एवमिति ।

·२२२ व्युत्पत्तिवादः [ कारके । बोधमर्यादया वह्नयाद्यनुयोगिकत्वस्थलीयस्यानु योगितया संबद्धव- ह्रथादेस्तादृशप्रतियोगिताकत्वेनावच्छेद्यावच्छेद कभावभानोपगमेन सामञ्जस्यात्। अनुयोगिताया नञर्थतावच्छेदकत्वे तत्रैव वह्नयादे प्रतियोगिनोऽन्वयः। अतस्तत्र तृतीयान्तार्थ घटत्वावच्छिन्नप्रति- योगिताया निरूरकत्वेनान्वयं स्वीकृत्याति प्रसङ्गवारणं सम्यकप्रति- भाति । रङ्गेऽभेदेन रजतारोपस्थले रङ्गरजतेन जानातीत्यप्रयोगात्। तादात्म्य भिन्नसंबन्धावच्छिन्नप्रकारितैव तृतीयार्थः । तत्र च रङ्गं रजतं जानातीति प्रयोगात्तादात्म्यसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारताकत्वं कर्मत्वानुशिष्टद्वितीयादेरेवार्थः । तस्य च ताशप्रकारवाचिपदसमा- नविभक्तिकपदोपस्थाप्य विशेष्यता विशिष्टायामेव ज्ञानरूपक्रियाया- मन्वयः । तेन भेदारोपस्थले रङ्गे रजतत्वं जानातीतिवदभेदारोपस्थले रङ्गे रजतं जानातीति न प्रयोगः । उक्तस्थले च रङ्गरजताद्योः समानविभक्तिकपदोपस्थाप्ययोरभेदान्वयेसाकाङ्क्षस्वेऽपि नायोग्य तया तादृशान्वयः। एवं सति रङ्गरजतादिपदयोः सामानाधिकर- एयानुपपत्तिरिति चेत्-का क्षतिः । न चैवं रजतगतैकत्वबहुत्वाविव' क्षायां रङ्गानि रजतं जानातीति प्रयोगस्य स्त्रियं पांसुलान् जानातीति प्रयोगस्य च प्रसङ्गः। सामानाधिकरण्यस्यैव समानवचनलिङ्गकत्व- नियतत्वादिति वाच्यम् । समानाधिकरणयोरिव यत्पदार्थविशेष्य- कत्व विशिष्टेऽभेदसंबन्धावच्छिन्नयत्पदार्थ प्रकारकत्वस्यान्वयस्त- योरपि समान लिङ्गवचनत्वनियमात् । यज्ञपतिमतानुयायिनस्शुरनं रजतं जानातीत्यादौ सामानाधि- करण्यानुरोधात्र रजतादिपदस्य रजताभेदज्ञानविषये लक्षणा । अत एव भ्रान्तिज्ञविशेषदर्शिना प्रयुक्तस्य लाहितवहिं जानातीत्यादिवा- क्यस्यापि प्रामाण्यनिर्वाहः । न ह्यसमासस्थल इव लोहितवह्न था- द्योरभेदाविवक्षाज्ञानांशे लोहितादेः स्वातन्त्र्येणान्वयो वा सम्भवति कर्मधारयस्य साधुतानुपपत्तेः। लोहितपदोत्तरं प्रकारताबोधक- ·द्वितीया] जयाऽजङ्क्तः २२३ विभक्तरभावात् । धात्वर्थे साक्षान्नामार्थस्य भेदान्वयेऽव्युत्पत्तेः। द्वन्द्वस्थलवत्कर्मधारयोत्तरविभक्तेः पूर्वपदप्रकृतिकत्वाभावात् तस्याः पूर्वपदार्थान्वितप्रकारताबोधकत्वायोगात्न चद्वन्द्वसमास एवासों अल्पाचो वह्निपदस्य पूर्वनिपातप्रसङ्गात् । समाहारपक्षे पुल्लिङ्ग- ताया इतरेतरपक्षे च एकवचनस्यानुपपत्तेः । एतन्मते शुक्लो वह्निरित्यादिप्रमायां लोहिताभेदारोपविषयवह्निविषयकत्वेऽपि वहिर्लोहिता जपेतिसमूहालम्बनप्रमाया लोहिताभेदावगाहिस्व- विषयवह्निविषयकत्वेऽपि च तद्दशायां लोहितवहिं लोहितं वह्नि वा जानातीति न प्रयोगः । तादृशपदोपस्थाप्य विषयताया धर्मिपा- रतन्त्र्येण द्वितीया विषयतायामभेदसम्बन्धेन विशेषणताया नियमोपगमात् । अथ वा लोहिताभेदविषयतानिरूपितविषयता- पन्नस्य वह्नयादेानान्वयिविषयितानिरूपकत्वं भासते । समूहा- लम्बनादौ च ताशविषयतानापन्नस्यैव विषयितानिरूपकत्वमिति नातिप्रसङ्गः । विषयतापन्नत्य निरूपकत्वमित्यस्य च विषय- तावच्छिन्न निरूपकत्व मित्यर्थः। एतच्च विलक्षण विषयितानिरूपक- तावच्छेदकत्वमविषयस्यापि विषयत्वस्योपेयते, रक्तदण्डवानित्यादौ दण्डादिरूपप्रकारांशेऽप्रकारेणापि रक्तत्वादिप्रकारतानिरूपितवि- शेष्यत्वेन दण्डादिप्रकारताया अवच्छेद्यावच्छेदकभाववदित्याहुः न च द्वन्द्वसमास एवेति। वस्तुतो द्वन्द्वप्राप्तिरेव न एकधर्मावच्छिन्ने एकसम्बन्धेनान्वितानामेव द्वन्द्वविधानात्प्रकृते प्रकारिताविशेध्यितोभयसम्ब- न्धेनोभयोरन्वितत्वात् । २अथेति। अभेदसम्बन्वावच्छिन्न लोहितनिष्ठप्रकारतानिरूपितविशेष्य तावच्छिन्ननिरूपकतानिरूपितनिरूप्यतावद्विषयिताशालिज्ञानवानयमिति बोध एव लोहितवहिं जानातीतिवाक्याज्जायते इति भावः ।

·२२४ व्युत्पत्तिवादः [कारके तन्न शोभनम् । उक्तरीत्या विनैव लक्षणामुपपत्तौ तस्या न न्याय्यत्वात् । 'अथोक्तस्थले आरोप्यारोपविषयबोधकपदयो - न्वितार्थकत्वे कर्मप्रत्ययस्थले लोहितो वह्निर्ज्ञायते इत्यादौ विशेष्य- भेदाद्वाक्यभेदापत्तिः । न च लोहिताभेदज्ञान विषयो वह्निरित्येव शाब्दधीरुपगम्यते न तुज्ञाने प्रकारो लोहितो विशेष्यश्च वह्निरिति समूहालम्बनं, तथा सति शुक्ला वह्निर्लोहिता जपेत्यादावपि तथा प्रयोगप्रसङ्गात् । दर्शितविशिष्टवैशिष्टयबोधस्वीकारे लोहितादि- प्रकारकत्वविशिष्टनिरूपितविशेष्यतायाः शुक्लवह्नयादौ बाधितत्वेन तादृशप्रयोगापत्तिविरहादिति वाच्यम् । तत्र लोहितादिपदोत्तर- प्रकारतार्थ कद्वितीयादिविरहेण लोहितादिप्रकारकत्वेन ज्ञानभाना- संभवात्। नामार्थधात्वर्थयोः साक्षादन्वयस्याव्युत्पन्नतया प्रकारितायाः संसर्गतया भानासंभवादिति चेत्-न । यथा हि-घटो नीलो भवति, वृक्षो नौका भवति, काष्टं भस्म भवतीत्यादौ धात्वर्थेऽसाधारण- धर्मरूपे भावे व्युत्पत्तिवैचित्र येण नौलनौकाभस्मादेः साक्षादेवा- न्वयः, प्रथमाया अन्तराभासमानार्थकत्वाभावात्, नौकादिपदस्य स्वारम्भकावयवारब्धार्थलाक्षणिकतया प्रकृतिविकृत्योभदमतेऽपि वृक्षो नौका भवतीत्यादौ योग्यताया उपपत्तिः, तथा धात्वर्थे प्रकृतेऽपि प्रकारितासंबन्धेन लोहितादेः साक्षादन्वयस्यागत्योपग- मात् । यथा प्रकृतिविकृतिभावस्थले वृक्षः पञ्च नौका भवतीत्यादौ वस्तुतो लोहितवहिं जानातीतिवाक्यमप्रमाणमितिध्येयमित्यधिकः पाठो हस्तलिखितपुस्तकेऽत्र दृश्यते । २शाब्दधीरिति । लोहितनिष्ठाभेदसम्बन्धावच्छिन्नप्रकारतानिरूपकज्ञा- नीयविषयताश्रयो वह्निरित्येवं रूप इति भावः ।

·२२५ द्वितीया ] जयाऽलङ्कृतः प्रकृतिभूतवृक्षादेविशेष्यतया भावनान्वयित्वात्, तद्गतसंख्या- बोधकतया प्रकृतिवाचकपदसमानवचनत्वमाख्यातस्य तथा एको द्वौ ज्ञायते इत्याधुभयार्थाभेदारोपस्थलीयवाक्ये एकादिपदार्थस्या- रोपविशेष्यस्याख्यातार्थविशेष्यतयान्वयविशेष्यतया तत्पदसमान- वचनत्वमाख्यातस्य। न चैवं 'श्रमानि तत्तेन निजायशोयुगं द्विफालबद्धाश्चिकुराः शिरः स्थितम्' इत्यत्र कथमारोपविशेष्यवाचकपदविरुद्धवचन- त्वममानीतिक्रियापदस्येति वाच्यम्, तत्रायशाद्वयस्य वास्तवत्वं न चिकुरभागद्वयस्य राज्ञा रोप्यत्वेन कवेरुत्प्रेक्षितत्वात् । आख्या- तार्थविशेष्यतान्वय विशेष्यत्वेनायशोयुगस्यैव विवक्षितत्वात् । इच्छा- र्थकधातुस्थले मुख्य विशेष्यत्वरूपं कमत्वं द्वितीयार्थः। अतो वृष्टिसाध्यं सुखं भवत्वित्यादीच्छास्थले सुखमिच्छतीत्यादिवद्वृष्टि- मिच्छतीत्यायो न प्रयोगाः । अथ अहं सुखी स्यामित्यादीच्छायाः सुखादिविशेषणकतया तत्र सुखमिच्छत्तीत्यादिप्रयोगानुपपत्ति- रिति चेत्-न । मम सुखं भवस्वित्यादिसुखविशेष्यकेच्छाया एव कदा चित्सुखादि विशिष्टात्मबोधकशब्देन विषयाभिलापात् । स्व- कृत्यधीनसिद्धिकत्वरूपस्वकृति साध्यत्वप्रकार कपाकविशेष्यकेच्छायाः इव पाक कृत्या साधयानीति पाकसिद्धयनुकूलकृत्यभिन्नव्यापार- विशिष्टात्मबोधकशब्देन विषयाभिलापवत् । यदि चोद्देश्यसुखा- देविशेषणतयाऽपि कचिद्भानमानुभाविकतदोद्देश्या दिव्यवहारनि- यामकः कचित्किचिद्विशेषण साधारणो विषयता विशेषोऽभ्युपेयः । अनुमितौ विशेष्यतया काचित्कभानविषय साध्यनिष्ठविधेयताख्य- भानविषयेति । पर्वते वह्नि.रेत्यनुमाने हि साध्यस्य वहर्विशेष्यत्वं, वह्निमान् पर्वत इत्यत्र च प्रकारत्वमिति भावः ।

·२२६ व्युत्पत्तिवादः [कारके विषयतावत् । स एव च सुख मिच्छतीत्यादौ द्वितीयार्थः । ग्राममिच्छतीत्यादौ प्रामादिपदं प्रामस्वत्वादिपरम् । अत एव च सिद्धस्य ग्रामादेर्मुख्य विशेष्यताया उपदर्शितविलक्षणविषयताया वा विरहेऽपि न क्षतिः। प्रामादेः सिद्धत्वेऽपि स्वस्वत्वाद्यसिद्धोपरक्तस्य इच्छायां प्राधान्येन कचिद्भानं विशिष्टस्यासिद्धत्वात् । तत्रैव च ग्राममिच्छतीत्यादिप्रयोग इत्यपि वदन्ति । पाकं चिकीप तीत्यादौ द्वितीयाया विशेष्यतारूपकर्मत्वार्थकतया कृतिप्रकारकपाकविशेष्यकेच्छा प्रतीयते। सा च पाक कृत्या साधयानीतीच्छा । अथ वा सनो धात्वर्थविशेष्यकेच्छा वाचि- त्वात्कृतिविशेष्यकेच्छा चिकोर्षापदार्थः । सा च पाककृतिर्भवत्वि- तीच्छैव । प्रवर्तिका च सा भवतु मा वेत्यन्यदेतत् । पाकादेश्व कृतिकर्मत्वमेव द्वितीयया प्रत्याय्यते, न विच्छाया विषयत्वरूपं कर्मत्वम् । गृहस्थितीच्छामादाय गृहं तिष्ठासतीत्यादिप्रयोगापत्तेः। युक्तं चैतत् । सनो धात्वर्थप्रकार केच्छावाचित्वे ओदनभोजनेच्छा- दशायामोदनं बुभुक्षते इति प्रयोगो न स्यात् । तत्र भोजनस्याप्रकार- त्वात् । न च कमता सम्बन्धेन भोजनप्रकारिका यदा ओदन- विशेष्यिकेच्छा तदैवैतादृशप्रयोगः । सा चेच्छा भोजनधर्मिकेष्ट- साधनताज्ञानाद्धोजनविशिष्टौदनमिकेष्टसाधनताज्ञानाद्वा। ओद- नत्य सिद्धतादशायामपि विशिष्टधर्मिकेष्टसाधनताज्ञानाद्विशिष्ट- धर्मिकासिद्धत्वज्ञानसहिताद्विशिष्टेच्छासम्भवात्। यत्र भोजनसिद्ध- तादशायां भोजनोत्तरकालीनगमनत्वादिप्रकारिका भुक्तौदनजन्य- पुष्टित्वादिप्रकारिका वाइच्छातत्र बुभुक्षत इति प्रयोगस्य न प्रसङ्गः। मुख्यविशेष्यविशेषणता पन्नकर्मत्वांशेइच्छाप्रकारतायाएव सन्प्र- । 'मुख्यविशेष्यविशेषणतेति। मुख्यविशेष्यविशेषणतापन्नकमत्वनिष्ठविशे- व्यतानिरूपितेच्छाप्रकारतैव सन्प्रकृत्यर्थनिष्ठतया भासत इति भावः।

·२२७ । द्वितीया ] जयाऽलङ्कृतः कृत्यर्थे भानोपगमादिति वाच्यम् । भोजनं भवत्वित्यादिभोजनवि- शेष्यकेच्छादशायामपि बुभुक्षते इति प्रयोगस्य सर्वसिद्धत्वेन धात्वर्थविशेष्य केच्छाबोधकतायाः सन्प्रत्ययस्यावश्यमुपेयत्वात् । न च द्वयी व्युत्पत्तिरेवोपयते । एकव्युत्पत्त्यैव निर्वाहे व्युत्पत्ति- द्वयकल्पने गौरवात् । अत एव च स्थित्या दिगोचरेच्छाया गृहा- दिविशेष्यकत्वस्योक्तरीत्या सम्भवेऽपि गृहं तिष्ठासतीत्यादयो न प्रयोगाः। भोजन प्रकारकौदनविशेष्यकेच्छाविशेषदशायां बुभुक्षत इति प्रयोगसत्त्वेन उद्देश्यताख्यविषयताया एव धात्वर्थे भानोपगमेन तस्य निर्वाहात् । न च धात्वर्थविशेष्यकेच्छायाः सन्प्रत्ययार्थत्वे पाकं चिकीर्षति प्रोदनं बुभुक्षते इत्यादी पाकौढ़ना- देद्वितीयया कृतिभोजनादिकर्मत्वप्रत्यायनसंभवेऽपि पाकश्चिकीय॑ते ओदनो बुभुक्ष्यते इत्यादौ कर्माख्यातेन तत्प्रत्यायनासंभवः । तत्प्र- कृतिभूतसन्नन्तधात्वर्थकृतिभोजनेच्छाकर्मत्वस्यैव तत्प्रत्ययेन बोध्य- त्वात् । प्रत्ययानां प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वात् । इच्छाविष- यत्वविशेषितकृतिभोजनादेश्व प्रकृत्याऽप्रतिपादनादिति वाच्यम् । कर्तृप्रत्ययस्थले सन्प्रत्ययार्थेच्छाया धात्वर्थविशेष्यतया भानेऽपि कर्मप्रत्ययस्थले तस्या३ धात्वर्थविशेषणतया भागोपगमात् । १गृहमित्यादि । तन्मते इच्छीयमुख्यविशेष्यताश्रयत्वमेव कर्मत्वं तच्च गृहेऽप्यस्तो तितादृशप्रयोगापत्तिरिति भावः । धात्वर्थविशेष्य केच्छा सन्नर्थ इति वदतान्तु नेयमापत्तिः कृतिकर्मस्वरूपद्वितीयार्थस्य तत्र बाधादिति । २भोजनेत्यादि । कर्मतासम्बन्धेन भोजनविशिष्टमोदनं भवत्विति भावः। ३तस्या इति । स्वनिरूपितविषयत्ववत्वसम्बन्धेनेति भावः ।

·२२८ व्युत्पत्तिवादः [कारके चिकीयंते पाक इत्यादौ इच्छाविशेषितकृत्यादेरेव सन्नन्तेन प्रतिपादनात्, ताशकृत्यादिकमताया आत्मनेपदादिना प्रत्यायन- संभवात्। श्राख्यातायुपस्थितवर्तमानत्वादेश्च कृत्यादि विषयकेच्छा यत्र प्रकृत्यर्थः यत्र वा इच्छा विषयकृतिस्तत्रोभय त्रैवेच्छायाम- न्वयः । प्रकृत्यर्थंकदेशेऽपि नीलतरो घट इत्यादिस्थले नीलरूपादौ तरबाद्यर्थातिशयान्वयानुरोधात् । न चैवं कर्मप्रत्ययस्थलेऽपि कृति- विशेषितैवेच्छा सना प्रत्याय्यतां विशेषणीभवन्ती कृतिरेव कर्म- त्वेनान्वीयतां भवन्मते विशेणीभूतेच्छायां वर्तमानत्वाद्यपराख्या- तार्थान्वयवदिति वाच्यम् । एकत्र विशेषणतयोपस्थितस्यान्यत्र विशेषणतयाऽन्वयोऽव्युत्पन्न इति प्रथमान्तार्थविशेषणकर्मत्वे इच्छा- यां विशेषणतयोपस्थितस्य धात्वर्थस्य विशेषणतयान्वयायोगात्। विशेष्यतया चान्वयस्याप्रसक्तत्वात् धात्वर्थविशेषणतया इच्छा- भानेपि तस्या वर्तमानत्वादिविशेष्यतयैव भानेनोक्तव्युत्पत्ति- विरोधविरहात्। एवं धात्वर्थस्येतरविशेषणतयोपस्थितस्य स्वातंत्र्येण कर्मताविशेषणत्वमयुक्तमेव । प्रकृत्यर्थस्यैकदेशेऽपि प्रकृत्यर्थान्तर्गत. । 'कृतिविशेष्यतयैवेच्छेति हस्तलिखितपुस्तकपाठः । २ अन्वीयतामिति । नन्वेवमाख्यातस्य प्रकृत्यर्थंकदेशान्वितकर्मत्वबोध- कत्वेन प्रकृत्यान्वितस्वार्थबोधकत्वमेव प्रत्ययानामिति नियमानुपपत्तिरत पाह-भवन्मते इत्यादि । ३प्रकृत्यर्थस्येत्याद्यारभ्य स्वातन्त्र्येण भासमाने इत्यन्तस्य स्थानेऽस्म- पितृव्यचरणमधुसूदनशमंमिश्राणां मते वक्ष्यमाणरीत्या पाठो युक्तः। तथा हि-नीलतरो घट इत्यादौ प्रकृत्यर्थेकदेशे प्रत्ययार्थान्वयदर्शनेऽपि प्रत्ययार्थे प्रकृत्यर्थंकदेशस्यान्वयादर्शनात् न स्वातन्त्र्येण भासमाने कर्मत्वरूपप्रत्ययार्थे प्रकृत्यर्थैकदेशस्य एकत्र विशेषणस्य कृत्यादेरन्वयः।

·२२६ द्वितीया जयाऽलङ्कृतः तया भासमाने एव प्रत्ययार्थान्वयदर्शनात्, न तु स्वातन्त्र्येण भासमाने इच्छारूपविशेष्यपारतन्त्र्येण कर्मत्वान्वयोऽपि इच्छायां कर्मत्वानन्वयेन दुर्घटः । विशेष्यान्वयिन्येव विशेषणस्य पारतन्त्र्ये- णान्वयस्य विशिष्टान्वय स्थले व्युत्पत्तिसिद्धत्वात् न तु विशेष्याना- न्वयिनि । अथास्तु विषयतारूपकर्मत्वे चिकीष्यते पाक इत्यादा- विच्छायास्तत्पारतन्त्र्येण कृतेश्चान्वयः । एवञ्च कृतिविषयकेच्छा- विषयत्वावच्छिन्नकृतिविषयताश्रयः पाक इत्यन्वयबोधः । उभयत्रै व पाकादेविषयत्वात् । स्थित्यादिकर्मत्वाप्रसिद्ध्या गृहं तिष्ठास्यते इत्यादेरप्रसङ्गादिति चेत् । ओदनो बुभुक्ष्यते इत्यादी का गतिः तत्रेच्छाकर्मताया विषयतारूपत्वात् भोजनादिकर्मतायाश्च तदन्य- स्वात्। विशेष्यीभवदिच्छान्वयिनि कर्मत्वे भोजनाद्यन्वयायोग्यत्वेन तद्विशिष्टान्वयासंभवात्। वस्तुतः पाकश्चिकीर्घात इत्यत्राप्यगति- रेव । कृतिविशेषणतया पाकनिष्ठच्छाविषयतायाः कृत्यविशेषणतया तनिष्ठकृतिविषयताभिन्नतया इच्छान्वयिनो विषयत्वरूपकर्मत्वस्य कृत्यन्वयायोग्यत्वात्। यदि च विशेष्यान्वायव्यक्तावेव तत्पारतन्त्र्येण: विशेषणान्वय इति नियमः अपि तु तदन्वयितावच्छेदकावच्छिन्न एवेति । तथा च विषयतात्वावच्छिन्नस्योभयान्वययोग्यतया न प्रकृतेऽन्वयानुपपत्तिः। अत एवारुणयेत्यादावारुण्यनिरूपितसाध्यताया गोनिरूपित- साध्यताभिन्नत्वेऽपि न तृतीयार्थे विशिष्टान्वयानुपपत्तिः । तत्र - 'कृतिविशेषणतयेति । कृतिनिष्ठविशेष्यता निरूपित विशेषणतारूपपाक- निष्ठेच्छाविषयतायाः कृतिनिष्ठविशेष्यतानिरू पितविशेषणताभिन्ना या कृतिनिरूपिता पाकनिष्ठा विषयता तद्भिन्नतयेत्यर्थः । अरुणयेति-अरुणया पिङ्गाक्ष्या एकहायन्या सोमं क्रीणातोतिवाक्ये।

·२३० व्युत्पत्तिवादः [ कारके परम्परया विशेष्यान्वयिसोमक्रयव्यक्तः परम्परया विशेषणान्वयि- व्यक्त्यभेदवत् प्रकृतेऽपि परम्परयोभयान्वयिकर्मव्यत्त्यभेदोऽक्षत एवेत्युच्यते तदा भोजनकृतिर्भवतु पाकश्च भवतु इति समूहालम्ब- नेच्छामादाय पाकश्चिकीयते इति प्रयोगस्य कालान्तरीयकृति- विषयतामादाय दुरितैव । विषयितासम्बन्धेनेच्छाविशेषणीभू- तकृतिव्यक्तिकर्मत्वान्वयस्यैव तदिच्छान्वयिनि कर्मण्यन्वया- नायमतिप्रसङ्ग इति चेत्तथापि तदिच्छाकाले पाक इदानीं न चिकोयते इति प्रयोगानुपपत्तिः । अन्वयितावच्छेदककृति- विषयतात्वकृतिगोचरवर्तमानेच्छाविषयतात्वावच्छिन्नाभावयोस्तद पाकेऽसम्भवात् । न च वर्तमानकालावच्छिन्नकृतिविषयतात्वा- वच्छिन्नाभाव एव तत्र प्रतीयते, स च पाकेऽबाधित इति वाच्यम्। यद्यतीतेच्छाधीनपाककृतिर पि तत्र वर्त्तते तदा तादृशाभावस्यापि तत्र बाधात् पाककृतीच्छायामसत्यामुक्तेच्छासत्त्वेऽपि च तथा प्रयोगात् कृत्यसत्त्वेऽपि पाक कृतीच्छासत्त्वे तथा प्रयोगविरहात् कृतिविषयत्वाभावमात्रबोधस्य तत्राभ्युपगमासंभवाञ्चेति । कर्मप्रत्य- यस्थले इच्छाधात्वर्थविशेषणमेव । इदन्तु तत्त्वम् । कर्मप्रत्ययस्थलेऽपि धात्वर्थविशेषितैवेच्छा सन्प्रत्ययेन प्रत्याय्यते। तत्कर्मत्वमेव कमाख्यातार्थः। तच्च धात्वर्थ- कर्मतया तद्विषयत्वम्। प्रोदनकर्मक भोजनं भवतु. पाकविषयकक- तिर्भवतु इत्यादीच्छायां च पाकभोजनादीनां तथेच्छाविषयतया तत्कर्मत्वमक्षतम् । गृहस्थितीच्छायां गृहादेः स्थित्याधारत्वादिनैव विषयत्वमिति न गृहादेस्तिष्ठासादिकर्मत्वम् । अत एव यदोदन- १ श्रोदनकर्मकेत्यादि।धात्वर्थकर्मत्वनिष्ठविषयता नरूपितचैत्रवृत्तीच्छी- यविषयतावान् पाकादिरिति बोधः ।

·। द्वितीया ] जयाऽलङ्क्तः व्यक्तिकर्मकभोजनमप्रसिद्धम् । अथ च भोजनकर्मतया तदिष्टं तत्रायमोदनोबुभुक्ष्यत इत्यादेर्दर्शनादि विषयत्वेन गगनादिगोचरे- च्छास्थले च गगनं दिक्षते इत्यादेश्च प्रयोगस्य नानुपपत्तिः । न वा अोदनादिरूपकर्ममात्रोपरागेण यत्र भोजनादीच्छा दैववशेन च तद्भोजनादिकं विषादिकर्मकमपि तत्र विष"बुभुक्ष्यते इत्यादयः प्रयोगाः । कर्तृप्रत्ययस्थले च तादृश विषयतारूपं कर्मत्वमेव इच्छा- विशेषणतया भासते न तु धात्वर्थकर्मत्वं धात्वर्थविशेषणतया । तत् पदार्थकर्मत्व विशिष्टभोजनादि निरूपितविषयिताया नियमत इ. च्छायां भानोपगमेनोक्तस्थले विष बुभुक्षते चैत्र इत्यादिप्रयोग- बारणेऽपि गगनं दिक्षते चैत्र इत्यादिप्रयोगस्य दुरुपपादत्वात् । इदन्तु बोध्यम् । सन्प्रतिपाद्येच्छायां धात्वर्थकृतिभोजनादेः केवल विशेष्यतासम्बन्धेन न विशेषणत्वम् । तथा सति परकर्तृककृ- तिभोजनादिगोचरेच्छावति अयं चिकीष ति बुभुक्षत इति प्रयोगप्र- सङ्गात्, किन्तु विशेष्यितासमानक कत्वोमयसम्बन्धेनैव उक्तातिप्र- सङ्गवारणाय इच्छासमानकर्तृकत्वेऽपि सन्प्रत्ययवाच्यतां स्वीकृत्य 'तादृशेत्यादि । धात्वर्थकर्मत्वनिष्ठविषयतानिरूपितेच्छीयविषयता- रूपमेवेत्यर्थः । तथावबोधः भोजनादिकर्मत्वनिष्ठ विषयतानिरूपितेच्छीय अोदनादिनिष्ठविषय तानिरूपितविषयितावदिच्छावानिति । २तदिति । द्वितीयाप्रकृत्यर्थः । ३दुरुपपादत्वादिति । अत्र गगनवृत्तिकर्मतानिरूपकदर्शनाप्रसिद्धेरिति भावः। ४ अपीति । अपिशब्दादिच्छायामपीत्यर्थः । तथा च पाकादिनिष्ठ- कर्मत्वनिरूपिका या इच्छासमानकर्तृककृत्यादिविशेष्यिका इच्छा तद्वानिति बोध इत्युक्तस्थले न दोष इति भावः ।

·२३२ व्युत्पत्तिवादः [ कारके क्रियायां तदन्वयो न साधीयान् । इच्छान्तर' समानकर्तृकत्वमादाय दर्शितस्थलेऽतिप्रसङ्गतावस्थ्यात्। स्वसमानकर्तृकत्वस्य वाच्यत्वे तत्तदिच्छारूपस्वपदार्थानामननुगमेन व्युत्पत्त्यनुपपत्तिः। न च स- मानकर्तृकत्वस्य सम्बन्धत्वोपगमे तत्र शक्तिप्राहकानुशासनविरोधः। यतो धातोः कर्मणः समानकर्तृकादिच्छायां वेतिसन्प्रत्ययविधायक- सूत्रं सनः समानकर्तृकत्वार्थकतां न प्रतिपादयति । तस्य हीच्छा- कर्मत्वेन तत्समानकतकत्वेन च स्वार्थपराद्धातोरिच्छारूपार्थे सन्प्रत्ययो भवतीत्येवार्थः । इच्छाधात्वर्थयोः संसर्गतया समान- कर्तृकत्वविवक्षायामपि समानकर्तृकत्वोपरक्तार्थपरत्वं धातोनिर्वह- तीति इच्छामात्रे शक्तिग्राहकं तत्सूत्रमिति। सुबन्तोत्तरेच्छार्थ- विहितक्यच्काम्यजन्तस्य धातोरिच्छार्थकतया सन्प्रत्ययान्ता- विशेषेऽपि सन्नन्तधातुवन्न सकर्मकता। तदन्तर्गतप्रातिपदिकस्यैव कर्मबोधकतयेच्छायाः कर्माकाङ्क्षा विरहात् । न च पुत्रीयति पुत्रकाम्यतीत्यादौ क्यजादिप्रकृत्यर्थपुत्रादेः क्रियात्वाभावेनाकमकत्वेऽपि आत्मनःपाकमिच्छति पाकीयतीत्याद प्रकृत्यर्थपाकादेः सकर्मकतया सन्नन्तसमुदायवत् क्यजन्तपाकादि- समुदायस्य सकर्मकताया दुरितया तण्डुलं पाकीयतीत्यादिप्रयोगा- पत्तिरिति वाच्यम् । कृधातुसमानार्थकयतेरिव सन्नन्तसमानार्थ- कस्य क्यजन्तादेरपि कर्मबोधकसुप्साकाङ्क्षत्वानुपगमेन तथा- । इच्छान्तरेति । अयम्भावः । यदा चैत्रस्यौदनभोजनो भवत्वितीच्छा मैत्रवृत्तिरस्ति चैत्रस्य पाककृतिर्भवत्वितीच्छाऽस्ति तदा चैत्रवृत्तेरिच्छा- समानकत्तृ कत्वमप्यबाधितमेव इति मैत्रो बुभुक्षति इत्यादिप्रयोगो दुर्वार एवेति । २वाच्यत्वे इति । सन् प्रत्ययवाच्यत्वेइत्यर्थः ।

·प्रथमा] जयाऽलङ्कृतः प्रयोगाप्रसङ्गात् कृदन्तकमत्वविवक्षायांतु षष्ठ या बाधाद् द्वितीयाया अप्रसक्तेश्च । न च धात्ववयवकृद्योगे कर्तृकर्मणोःकृतीत्यस्य द्वितीया. बाधकत्वे कसकर्मकवधमाचष्टे कसंघातयतीत्यत्र द्वितीया न स्यात् । कंसस्याख्यानकर्मत्वायोगेन वधकर्मतयैव तदुत्तरं द्वितीयासमर्थना- दिति वाच्यम् । कृदन्तोत्तरं यत्राख्यातार्थे णिच् तत्र प्रकृतिवच्च कारकमित्यनेन कृदन्तकारकस्य एयन्त तत्प्रकृतिप्रतिपाद्यक्रियाकार- कतुल्यत्वातिदेशात राजानं गमयति सूर्यमुद्गमयतीत्यादौ ण्यन्त- धातुयोगे यथा प्रकृत्यर्थक्रियाकर्त्तः कर्मत्वं तथा कृदन्तोत्तरणिच- प्रत्यययोगेऽपीत्याख्येयगत्युद्गत्यादिकर्तुः कर्मतया तदुत्तरं द्वितीयेति । एयन्तधातुयोगे यथा प्रकृतेः कर्मणो द्वितीयान्तता तथा णिच्प्रत्ययान्तकृदन्तकर्मणोऽपीति लाभात् कृदन्तकर्मणः कंसादै द्वितीयान्ततोपपत्तिः । तथाविवक्षायां तण्डुलस्य पाकीयतीति प्रयोग इध्यत एव । कारकविभक्तयर्थस्य वृत्त्येकदेशेनाप्यन्वयत्य व्युत्पन्नत्वात् । सम्बन्धविवक्षायां च न तथा प्रयोगः । वस्तुतः मंबन्ध विवक्षायामपि तथा प्रयोग इष्यत एव । न च तत्र वृत्त्येकदेशेन षष्ठ यर्थान्वये प्रतियोगिपदादन्य द्य दन्यत्कारकाद- पीतिव्युपत्तिविरोध इति वाच्यम् । तादृशव्युत्पत्तेरभेदान्वयस्थल एव स्वीकारात् । वृत्त्येकदेशेन भेदान्वये बाधकाभावात् । अत एव ऋद्धस्य राजमातङ्गा इत्यादिप्रयोगो नेष्यते । इष्यते च पितुः स्वर्ग- 'एयन्तेति । यथा कसं घातयत त्यादौ कृतप्रकृतिण्यन्त हननिरूपित- कर्मकत्वं कंसस्यास्तीति कृदन्तनिरूपितकर्मत्वमपि तस्यैवे'त भावः । २तथेति । धात्ववयवपाकादिकृदन्तार्थान्वयविवक्षायामित्यर्थः । अन्यदित्यादि । तस्य वृत्त्येकदेशेनान्वयो न भवतीत्यर्थः । *पितुरित्यादि । पितृसम्बन्धिसुखकाम इत्यर्थः । ।

·२३४ व्युत्पत्तिवादः [ कारके काम इत्यादिग्रयोगः। न च कारकपदप्रतियोगिपदयोर्भेदनिवेश'. नमफलमिति वाच्यम् । तन्निवेशस्य दृष्टान्तविधयोक्तत्वात् । यथा प्रतियोगिपदार्थस्य कुत्रापि अभेदान्वयो न भवति तथा वृत्त्येकदेशे नान्यपदार्थस्येत्यर्थे तात्पर्यादिति ध्येयम् । अभेदविवक्षायां पण्डितं पुत्रीय ति प्रवीरं पुत्रकाम्यतीत्यादि- प्रयोगाभाववत् परपुत्रादिगोचरेच्छावति पुंसि पुत्रीयतीत्यादयो न प्रयोगाः । सुप आत्मनः क्य जित्यादिना इच्छाकत सम्बन्धि यदि- च्छाकर्म तद्बोधकसुबन्तात् क्यचकाम्यचोविधानात् । संबन्धित्वं चसम्बन्धित्वेन भातत्वम् । अन्यथा यस्येच्छाकर्तुः पुत्रोऽप्रसिद्धस्त- स्यापि स्वीयत्वेन पुत्रेच्छादशायां पुत्रीयतीत्यादिप्रयोगस्य सर्वसिद्ध- स्यानुपपत्तेः । उक्तस्थले पुत्रीयतीत्यादिवाक्यस्य प्रामाण्यवार- णाय च क्यजाद्यर्थेच्छायां पुत्रादेर्विषयित्वमात्रं न सम्बन्धः किन्तु स्वांशे भासमानसंबन्धस्य प्रतियोगितया यो विषयस्ताह- शपुरुषवृत्तित्वसहितमभ्युपेयम् । संबन्धस्य क्यजाधवाच्यत्वेऽप्यु- क्तसम्बन्धेनैवेच्छायां सुबन्तार्थस्यान्वय इति व्युत्पत्तिप्रदर्शनायैव सूत्रे आत्मन इत्युपात्तम् । आत्मन इति षष्ठयर्थसम्बन्धश्च न धातोः कमण इत्यादि सूत्रानुवृत्तायामिच्छायामन्वेति, अव्यावर्त्तकत्वादु- तार्थलाभाप्रयोजकत्वाच्च, अपि तु सुप इत्यर्थे सुबन्तादित्यत्र स' निवेशनमिति । तयोरभेदान्वयबोधौ वृत्त्येकदेशेनादर्शनादिति भावः । २ उक्तसम्बन्धेनैवेत्यादि । स्वनिष्ठकर्मतानिरूपकत्वस्वानुयोगिकभासमा- नसम्बन्धप्रतियोगिवृत्तित्त्वोभयसम्बन्धेनैवेत्यर्थः । सुबन्तार्थस्य पुत्रादेरि- त्यर्थः । अन्वय इत्यस्येच्छायामिति शेषः । ३इत्यर्थे इति । इत्यर्थभूते इत्यर्थः । ४स इति । सम्बन्ध इत्यर्थः ।

·२३५ द्वितीया] जयाऽलङ्कृतः चेच्छाकर्तुः सम्बन्धितयेच्छाविषयार्थकत्वम् । एवं च इच्छाकर्मणः सुबन्तादिच्छाकर्त्तरिच्छायामिति वृत्तावपाच्छाकर्तुः सुबन्ता- दित्येव योजना कार्या। यथाश्रुते दर्शितानुपपत्तेरिति ध्येयम् । भृत्यं पुत्रीयतीत्यादावाचारार्थविहितक्यजन्तस्य सकर्मकत्वं युज्यत एव। तथा हि--तमिवाचरतीत्यर्थे उपमानवाचिनः क्यच विहितः । तमिवाचरतीत्यस्य तत्तुल्यं जानातीत्यर्थः । आचारपदस्य व्यवहारमूलज्ञानपरत्वात्। तुल्यतया ज्ञानं च क्यजर्थः । तच्च सकर्मकमेव । तत्र तुल्यत्वे प्रतियोगितया पुत्रादेरन्वयः पुत्रादि- परमेव वा गोण्या पुत्रादितुल्यपरम् । ज्ञानमात्रं क्यजर्थस्तत्र च स्वाभेदावगाहित्वसम्बन्धेन पुत्रादितुल्यस्यान्वयः । न चैवं पुत्रा- दिपदमुपमेयार्थकमेव न तूपमानार्थकमिति कथमुपमानादाचार इत्यनेन तदुत्तरंक्यचो विधानं सङ्गच्छत इति वाच्यम् । पुत्रादिप पदस्य तुल्यार्थकत्वेऽपि तुल्यत्वप्रतियोगितयोपमानपुत्राद्यर्थकत्वात्- अत एव तस्य कर्मवाचकत्वं पुत्रादितुल्यस्याचार कर्मत्वात् सम्यगु । पद्यते । पूर्वमते उपमानपदस्य कर्मवाचकत्वं आचारकर्मविशेषण.. तुल्यताप्रतियोगिबोधकत्वरूपं बोध्यम् । वस्तुतः पुत्रमिवाचरतीत्यस्य पुत्रं यथा व्यवहरति तथा व्यवहरतीत्येवार्थः। व्यवहारश्च प्रतिपा- ल्यत्वादिना ज्ञानं प्रतिपालनादिरूपोव्यापारोवा। एवं च पुत्रीयती- त्यस्य पुत्रकर्मकव्यवहारतुल्यव्यवहारकर्तेत्यर्थः । मुखचन्द्रादेर्यथा स्वजन्याह्नादस्य तुल्यतयोपमानोपमेयभावस्तथा पुत्रभृत्ययोरपि स्वकर्मकव्यवहारतुल्यतया स इति पुत्रपदस्योपमानवाचिता । आचारनिष्टसादृश्यप्रतियोग्याचारकर्मवाचिताच आचारसहशाचार एव क्यचोऽर्थः। प्रथमाचारे कर्मतासंबन्धेन पुत्रादेरन्वयः । अमा- द्यन्तात् क्यच्प्रत्यय विधानेऽपि धात्ववयवतया लुप्तस्यामादेनियमे- नानुपस्थितेः कर्मत्वस्य सम्बन्धतया भानमुपेयते । यथा राजपुरुष इत्यादिसमासरूपप्रातिपदिकावयवतया लुप्त षष्ठ धादिप्रतिसंधाना- ·२३६ व्युत्पत्तिवादः [ कारके नियमाद्विभक्त्यन्तार्थविशिष्टे पूर्वपदलक्षणोपेयते। द्वितीये आचारे भृत्यस्य कर्मतया क्यजन्तस्य सकर्मकत्वमिति कुव्यां प्रासादीयती- त्यादावाधार रूपोपमानवाचि सप्तम्यन्तोत्तर विहितक्यजन्तस्य न सकर्मकता। तत्र च प्रासादाधिकरणकाचारतुल्याचारः क्यजन्तार्थः । स चावस्थानरूप एवेत्यकर्मक इति कुट्यास्तत्राधिकरणतया ततः सप्तम्येव । श्रवस्थानयोः साम्यं चैकजातीयसुखजनकत्वादिना अ- विशेषज्ञानविषयत्वेन वा । हंस इवाचरति हंसायते हंसतीत्यादावु- पमानवाचिकर्तृवाचकपदोत्तर विहितक्यङन्त क्विबन्तधातुरप्यकर्मक- स्तत्र हंसादिकर्तृकाचारतुल्याचारस्य गमनादिरूपस्य क्यङन्ताद्य- र्थत्वेऽपि गम्यादिप्रतिपाद्यतावच्छेदकसं योगादिरूपफलानवच्छिन्न- स्यैव तदर्थत्वोपगमात् । शब्द ज्ञानादिरूपसविषयकव्यापारात्मक- स्याचारस्य क्वचित्तदर्थत्वेऽपि विषयरूपकर्मावरुद्धस्यैव तस्य तदर्थ- त्वोपगमात् । कर्मावरुद्धस्य च कर्मान्वय निराकाङ्क्षवादित्यादिक स्वयमूह्यम् । कृत्यर्थकधातुयोग इष्टसाधन स्वादिज्ञानविशेष्यताप्रयो- ज्यसाध्यताख्यविषयताविशेष एवकर्मत्वं द्वितीयादेरर्थः, न तु विष- यतामात्रम् । यत्र घटं करोतीति प्रयुज्यते तत्र कपालं करोति जला- हरणं करोतीत्या यप्रयोगात् । अथ काशान् कटं करोति काष्ठं भस्म करोतीत्यत्र काशकाष्टादिपदोत्तरद्वितीयानुपपत्तिः। तत्र कृतिनिरूपि. तोक्तविषयताविरहादिति चेदुपादानीय विलक्षणविषयतापि द्विती- यार्थः। सा च द्वितीयान्तरोपस्थाप्य साध्यीयविषयताविशिष्टायामेव कृतावन्वेति । अतः कटादिरूपकर्मान्तरासमभिव्याहारेण काशान् करोतीत्यादयो न प्रयोगाः । अथैवपि काष्टं भस्म करोति दुग्धं स इव जानाति स इव पठतोत्यादो । २कर्मणो धात्वर्थेनोपसङ्ग्रहादकर्मकत्वमिति भावः ।

·। द्वितीया] जयाऽलङ्कृतः २३७ दधि करोतीत्यादौ काष्ठदुग्धादेः कर्मत्वानुपपत्तिः। तस्य भस्मदध्या- धुपादानताविरहात् । काष्ठदुग्धादिनाशानन्तरमेव तदारम्भकपरमा- णुभिर्भस्मध्याद्यारम्भादुत्पत्त्याश्रयस्यैवोपादानत्वात्। विभिन्नका- लीनयोश्चाधाराधेयभावविरहात् कारणस्यैवोपादानत्वमिति निय- माञ्च । न च परिणामवाद विद्व षिणां नैयायिकानां काष्ठादेर्भस्मादि- रूपद्रव्यान्तरकारणत्वमपि तु प्रतिबन्धकत्वमेव । द्रव्यवति द्रव्या- न्तरानुत्पत्तेरिति चेन्न । कर्म हि त्रिविध भवति-प्राप्यं प्रकृतिविकृती च । तत्र प्राप्यं कर्म क्रियाजन्यफलशालि गम्यादीमा दि, ज्ञाना- देविषयश्च क्रियानिष्पाद्यं यत्तद्विकृतिरूपम् । यथा पाकादेरोदनादि यथा वा कृतेर्माल्यादि कटादि च । प्रथमे तण्डुलादिरूपं पूर्वद्रव्यं विनाश्यौदनादेनिवर्तनम्। द्वितीये पुष्पादिरूपंपूर्वद्रव्यमविनाश्यैव संदर्भादिरूपविशेषणनिष्पादनेन विशिष्टस्य माल्यादेनिर्वर्तनम् । तृतीये च काशादिरूपपूर्वधर्मिणमविनाश्य तत्रैव कटादिरूपधर्मि- निष्पादनं क्रियया। ईदृशं च तत्र कर्म प्रकृतेरसमभिव्याहारस्थलेऽपि निवर्यमुच्यते । तण्डुलानोदनं पचति, कुसुमानि स्रजं करोति, काशान् कटं करोतीत्यादौ प्रकृतिसमभिव्याहारस्थलेऽपि निर्वत्यते निष्पाद्यते यदिति व्युत्पत्त्या, यद्यप्योदनादेरपि निर्वय॑तास्ति तथापि तव्यावृत्तमेव पारिभाषिकं निर्वय॑त्वम् । तदुक्तमभियुक्तैः- "सती वाऽविद्यमाना वा प्रकृतिः परिणामिनी । यस्य नाश्रियते तस्य निर्वय॑त्वं प्रचक्षत" इति । यस्य विकृतिकर्मणो नाश्रियते न प्रयुज्यत इत्यर्थः । एवं च तत्र तत्रौदनादेर्विकार्यकर्मण्येवान्तर्भावः। तदुक्तम्- "क्रियाकृतविशेषाणां सिद्धिर्यत्र न दृश्यते । दर्शनादनुमानाद्वा तत्प्राप्यमिति कथ्यते । । ।

·२३८ व्युत्पत्तिवादः [कारके यदसज्जायते पूर्व जन्मना यत्प्रकाश्यते । तन्निवयं विकार्य तु कर्म द्वधा व्यवस्थितम् ।। प्रकृत्युच्छेदसम्भूतं किञ्चित्काष्ठा दिभस्मवत् । किंचिद्गुणान्तरोत्पत्त्या सुवर्णादिविकारवदिति ॥ अत्र' प्रकृतिरपि ग्राह्या । अन्यथा काष्ठसुवर्णादेस्तुरीयतापत्तेः। विकार्यपदेनैकव्युत्पत्त्या प्रकृतिविकृत्युभयाबोधनेऽपि उभयसाधा- रणरूपावच्छिन्नपारिभाषिकमेव विकार्यपदम् । प्रकृतिरूपं कम च क्रियया वस्त्वन्तर निष्पत्तये पूर्वभावविशिष्टस्य यस्यासत्त्वरूपो विकारो निर्वाह्यते तद्यथा पाकादेः तण्डुलादिकृतेश्च पुष्पकाशादि। तत्र प्रथमस्थले तण्डुलादिरूपर्मिनाशादेव पूर्वभाव विशिष्ट तदसत्त्वमोदनादिरूपकर्मान्तर निष्पादकम् । इतरत्र धर्मिणः काश- कुसुमादेः सत्त्वेऽपि कटसंदर्भादिविरहरूपपूर्वभावासत्त्वेन तद्विशिष्ट- स्यासत्त्वं कटसंदर्भादिनिष्पादकक्रियातो निर्वहति । एव च तण्डुलानोदनं पचतीत्यादौ प्रकृतिकर्मोत्तर द्वितीयाया नाशकत्व- मर्थस्तण्डुलाद्यन्वितं नाशकत्वं च पाकेऽन्वेति । विकृति कर्मोत्तर- द्वितीयायाश्च उत्पादकत्वमथैः । अोदनाद्यन्वितस्य तस्य नाशकत्व- विशिष्टे पाकेऽन्वयः। नाशे चोत्पत्तेः प्रयोजकत्वमुद्देश्यतावच्छेदक- विधेयभावमहिम्ना नियमतो भासते । अत: पाकस्य तण्डुलाद्या- रम्भकसंयोगनाशजनकत्वेऽपि तन्नाशस्य द्रव्यान्तरोत्पत्तौ द्रव्यनाशे- नान्यथासिद्धतया प्रयोजकत्वबाधेन संयोगमोदनं पचतीति न प्रयोगः। । अति । विकार्यकर्मणीत्यर्थः । २ पूर्वभावविशिष्टस्येति । तण्डुलत्वादिविशिष्टस्येत्यर्थः । ३अतः पाकस्येत्यादि । ततश्च तण्डुलनाशप्रयोज्या या प्रोदनोत्पत्ति- स्तत्प्रयोजकः पाक इति बोधः ।

·द्वितीया] जयाऽलङ्क्तः २३६ वस्तुतस्तु निर्वयं कर्मासमभिव्याहारस्थले संयोगं पचतीति प्रयोगवारणाय संयोगनाशद्वारा नाशकत्वमेव द्वितोयार्थो वक्तव्य इति कृतं प्रयोज्यप्रयोजकमावबोधेन । तण्डुलमोदनं करोति, काष्ठं भस्म करोति, दुग्धं दधि करोतीत्यादावपि प्रकृतिकोत्तर द्वितीयया तन्नाशकत्वं कृतौ प्रत्याय्यते विकृतिकर्मोत्तर द्वितीयया च विषयता- विशेष उत्पादकत्व वा मिलितं वा कृतौबोध्यते ।काशान् कटं करोति कुसुमानि मौक्तिकानि वा स्रजं करोतीत्यादौ काशादिपदोत्तर- द्वितीयाकृतौ विषयता विशेषमेवबोधयति।काशाधुच्छेदकतायास्तत्र बाधात् । कट मित्यादौ द्वितीयार्थः पूर्ववत् । नगादिपदार्थविन्यास- विशेषविशिष्टकुसुमादेर्न कुसुमाग्रुपादानककृतिविषयता अपि तु विन्यासादिरूपविशेषणस्यैव तस्यैव कृत्यधीनोत्पत्तिरिति स्त्रज- मित्यादि द्वितीयान्तस्य विशिष्ट सत्व निर्वाहकत्वमर्थः। विशेषणोत्पाद, कस्यापि स्वरूपसंबन्धविशेषरूपं विशिष्ट सत्त्वनिर्वाहकत्वमक्षतमेव । अग्निः श्यामं रक्तं करोतीत्यादावचेतनकत कव्यापारबोधकतया तत्सम भिव्याहृतश्यामादिपदोत्तर द्वितीयाया अपि नोपादानताख्य- विलक्षणविषयतार्थकत्वसम्भवः अपि तु ताशद्वितीयान्तेन श्यामरूपादिविशिष्टासत्त्वनिर्वाहकतारूपंविशिष्टोच्छेदकत्वं तादृश- व्यापारे प्रत्याय्यते । घटं रक्तं करोतीत्यादावपि घटादिपदस्या- रक्तत्व विशिष्ट घटादि लाक्षणिकतया विशिष्टघटाद्यसत्त्वनिर्वाहकत्वं प्रतीयते । प्रकृतिविकृतिभावस्थले कर्माख्यातेन प्रकृतेः कर्मत्वमेव प्रत्याय्यते । अतः काष्ठानि भस्मराशि: क्रियन्ते इत्यादावाख्यातार्थ- । निर्वयकर्मेति । तण्डुलम्पचतीत्यादौ प्रयोज्यस्याभावेन नाशप्रयोज्य- त्वस्यापि ताशस्थले भानासम्भवेन तद्वत्संयोगं पचतीत्याद्यापत्तिरिति भावः । २विषयतेति । उपादानताख्येति यावत् ।

·२४० व्युत्पत्तिवादः [कारके विशेष्यकाष्ठादिवाचकपदसमानवचनत्वमाख्यातस्य, न तु निर्वयं- भस्मादिरूपविकारवाचकपदसमानवचनता। अथैवं निर्वय॑कर्मवाचकपदात्प्रथमा न स्यादपि तु द्वितीयैव। तत्कर्मताया लकारेणानभिधानात्। यत्तु उभयकर्मत्वमेव लकारेणा- भिधीयते, प्रधानाप्रधानकर्मसमभिव्याहृतनीवहाद्दुिहादिरूपद्वि- कर्मकोत्तरकर्मप्रत्ययस्यैव कर्मद्वयानभिधायकत्वनियमात्, प्रकृते च कर्मद्वयस्यैव तुल्यत्वात्, विकृतेराख्यातार्थविशेष्यत्वेऽपि आख्या- तस्य तत्समानवचनत्व नियमः, "गृह्णाति वाचक: संख्यां प्रकृते- विकृतेन ही"त्यनुशासन सिद्धप्रकृतिविकृतिसमभिव्याहृतलकारीय विकार संख्याबोधकत्वाभावव्युत्पत्तिनिर्वाह्य इत्युक्तस्थले न क्रियाप- दस्यैकवचनान्तता, तदान्वितसङ्ख्याबोधकस्यैवाख्यातस्य तत्पद- समानवधनत्यनियमात्, न तुतद्विशेषणक स्वार्थकर्मत्वादिबोधजन- काख्यातमात्रस्येति-तदसत् । विकार विकारिणोद्वयोराख्यातार्थ- विशेष्यत्वे वाक्यभेदापत्तेः । घटपटौ स्तः, घटपटौ दृश्येत इत्यादौ विशेष्यभेदेऽपि विशेष्यतावच्छेदकद्वित्वादेरेकधाभानान्न वाक्य- भेदः। अत्र च न ताशविशेष्यतावच्छेदकभानमस्ति येन तत्रवात्रा- प्येकवाक्यतानिर्वाहः । न चागत्येष्यत एवात्र वाक्यभेद् इति वाच्यम् । तथा सत्येकवाक्यार्थपरस्य काष्ठं क्रियते भस्म क्रियते इत्येतादृशप्रयोगस्यापत्तेः । काष्ठं भस्म क्रियत इति वाक्यजबोधस्य काष्ठविकृतिस्मान्य विकृतिर्वेति संशयनिवर्तकत्वानुपपत्तेश्च । काष्ठ- भस्मनोः प्रकृतिविकारभावाभानात् । अस्मन्मते च काष्ठोच्छेदकत्वरूपकाष्ठकर्मकत्वभस्म निर्वत- । वाचकरिति । श्राख्यातरिति । २'तद्विशेष्यक' इति पाठो हस्तलिखितपुस्तके ।

·द्वितीया ] जयाऽलङ्कृतः कत्वरूपतत्कर्मकत्वयोरेकविशिष्टेऽपरान्वये एव पूर्वोपदर्शितरीत्या काष्ठोच्छेदप्रयोज्योत्पत्तिकत्वरूपकाष्ठप्रकृतिकत्वस्य भस्मनि लाभ- संभवादिति चेत्-सत्यम्। भस्म क्रियत इत्यादौ भस्मादिनिर्वय॑कर्म- ताया लकारेणानभिधानेऽपि तत्कर्मतायाधात्वर्थे संसर्गवया भानोप- गमेन तादृशकर्मोत्तरं प्रथमायाःसाधुवा। प्रातिपदिकार्थविशेष्यतया कर्मत्वादिविवक्षायामेव द्वितीयादिविभक्तेः साधुत्वात् । यथाऽर्यो नम इत्यादौ नमः पदार्थत्यागेऽादिकर्मत्वबोधेऽपि अादिपदा- प्रथमैव । निपातार्थे त्यागे कर्मतासम्बन्धेनैव नामार्थस्यान्वयात्। एवं भूतले न घट इत्यादावपि सम्बन्धस्याभावे संसर्गवया भानात् षष्ठाविषयेऽपि प्रथमा । न च धात्वर्थे नामार्थस्य साक्षा- दन्वयोऽव्युत्पन्न इति प्रकृतेः कर्मवायाः संसर्गवया भानं न सम्भव- तीति वाच्यम्। घटो नीलो भवति, काष्ठं भस्म भवतीत्यादौ भवना- दिक्रियायां नीलादेः कर्तृवासम्बन्धेन साक्षादन्वयवदत्रापि व्युत्पत्ति- वैचित्र्येण कर्मत्वान्तरविशेषणतापन्नक्रियायामपरकर्मणः कर्मवा- सम्बन्धेन साक्षादन्वयोपगमात् । न चैवमपि कर्मत्वस्य प्रकृत्यर्थ- विशेष्यत्वेन विवक्षया काष्ठं भस्मराशिं क्रियत इत्यादिप्रयोगापत्तिः। कमत्वान्तरविशेषणतानापन्न क्रियायामेव द्वितीयया कर्मत्वं बोध्यत इतिव्युत्पत्तिकल्पने गौर्दुह्यते क्षीरमजा नीयते ग्राममित्यादौ दोहन- नयनादिक्रियायां क्षीरनामादिकर्मकत्वानन्वयप्रसङ्ग इति वाच्यम्। प्रकृतिविकृत्युभयकर्मकस्थले तथा व्युत्पत्तेः। यथोक्तातिप्रसङ्ग- वारणाय दर्शिता व्युत्पत्तिः कल्प्यते तथा कर्तृत्वविशेषणवया आभासमानाया क्रियायां तृतीयार्थकर्तृत्वान्वय इत्यपि व्युत्पत्तिः कल्प्या। अन्यथा प्रकृत्यर्थविशेष्यतया कर्तृत्वविवक्षया काष्ठं भस्मना भववीवि प्रयागस्य दुर्वारत्वात् । उत्पत्तिप्रयोजकनाशप्रतियोगित्व- रूपविकार एव काष्ठं भस्म भवतीत्यादौ धात्वर्थः। आधेयत्वरूपं तत्कर्तृकत्वमेव सम्बन्धमर्यादया भासते । काष्ठेन भस्मना भूयव १६ । S ·२४२ व्युत्तत्तिवादः [ कारके इत्यादौ भस्माद्याधेयत्वमुत्पत्तौ काष्ठाद्याधेयत्वं च नाशप्रतियोगित्वे तृतीयोपस्थाप्यं प्रकारतया भासते। कर्तृत्वविशेषणतया भासमानस्य निरुक्तभवनस्यान्तर्गतायामेवोत्पत्तौ भस्मादेराधेयत्वंसम्बन्धतया भासत इति व्युत्पत्तेः, काष्ठेन भस्म भूयते इत्यादयो न प्रयोगाः। भावाख्यातस्य कर्तृत्वाबोधकत्वात्। कर्मत्वान्तरविशेषणतानापन्न- कृत्यादौ कर्मत्वस्य संसर्गवया भानमव्युत्पन्नमिति काष्ठं भस्म- राशिः करोतीत्यादयो न प्रयोगाः। अधिशीस्थासां कर्मेत्यादिना यत्राधारस्य कर्मसंज्ञा तत्रा- धारत्वमाधेयत्वं वा द्वितीयार्थः । स्थलीमधिशेत इत्यादौ तादृशार्थे द्वितीयायाः स्थल्या अधिशयितेत्यादौ कृत्प्रयोगे षष्ठयाश्चसाधुत्वार्थ- मेवाधारस्य कर्मसंज्ञाविधानात् । अथ कृत्रर्थव्यापाररूपक्रियान्तरं धात्वर्थेऽन्तर्भाव्य शयनादिरूपफलावच्छिन्नव्यापारार्थकसोपसर्ग- शीप्रभृतिधात्वर्थतावच्छेद कशयनादिरूपकफलाश्रयताऽऽधारस्य कर्मत्वोपपादनसम्भवात् तादृशसूत्राणां वैयर्थ्यमेव । अध्याद्युपसृष्ट- शीप्रभृवीनामेव च वादृशार्थे निरूढलक्षणा, न त्वनुपसृष्टानामवो "नस्थली शेत' इत्यादयःस्वारसिकप्रयोगा इति चेत्-न। धातोमुख्या- र्थपरत्वेऽपि दर्शितप्रयोगनिहाय भगवता पाणिनिमुनिना तादृश- सूत्रप्रणयनात् । तदप्रणीतवतां सर्ववर्मप्रभृतीनां मुख्यार्थपराणां स्थल्यामधिशेत इत्यादिप्रयोगाणां साधुताया दुर्वारत्वाच्च । कालाध्वदेशानामकर्मकक्रियायोगे कैश्चित्कर्मप्रत्ययार्थ वि- भाषया कर्मत्वमनुशिष्यते। अन्ये तु क्रियान्वरान्तर्भावेणोक्तरीत्या तत्र पाक्षिक कर्मप्रत्य- यमुपपादयन्तस्तन्नानुशासति । उक्तञ्चैवत्- १क्रियान्तरेति । व्याप्त्यनुकूलमध्ययनधात्वर्थ इति भावः ।

·द्वितीया ] जयाऽलङ्कृतः २४३ "कालभावाध्वदेशानामन्तभूतक्रियान्तरैः । सर्वैरकर्मकैोगे कर्मत्वमुपजायते' इति । तन्मते च मासमधीते मासमास्ते योजनं धाववीत्यादाव भिव्या- प्त्यर्थे कालाध्वनोरत्यन्तसंयोग इत्यनेन द्वितीयाविधानं यद्यप्यन- र्थकं धात्वर्थेऽध्ययनस्थित्यादिविशेषणवयाऽभिव्यापनार्थकक्रियाया अन्तर्भावेण तत्कर्मवया वत्र द्वितीयोपपत्तेः। वाहशधात्वर्थे व्याप्त्थ- नन्तर्भावे मासमास्त इत्यादौ द्वितीयया तबोधनेऽपि आस्यते मास इत्यादौ मासादौ स्थित्यादिव्याप्यत्वलाभानिर्वाहात् तथाऽपि मासं रमणीया क्रोशं कुटिला नदीत्यादौ भवतीत्यस्यानध्याहारेऽपि द्वितीयायाः साधुवानिर्वाहकत्वेन भाष्यकृतस्तत्सूत्रं सार्थकयन्ति । तत्र हि रमणीयत्वाभिव्याप्यत्वं मासादौ प्रवीयते । न च तत्र क्रियासमभिव्याहारोऽस्ति यत्राभिव्याप्तिरन्तर्भविष्यति तत्कर्मतया द्वितीया च स्यात् । एवं मासमासितेत्यादावभिव्याप्तयन्तर्भावेण मासस्य कर्मत्वोपपादनेऽपि कृद्योगात् षष्ठेयव स्याद् न द्वितीये- त्यतोऽपि तत्सूत्रं सार्थकम् । अथ केयमभिव्याप्तिर्याऽत्यन्तसंयोग उच्यते । न तावदव्या- प्यवृत्तिः कालिकसम्बन्धः। कालिक कसम्बन्धस्य व्याप्यवृत्तित्वं व्याप्य- कालानवच्छिन्नत्वं दिवसादिमात्रवृत्तिर्मासादिनिष्ठसम्बन्धो दिव- साद्यवच्छिन्न इति तत्र मासमास्त इवि न प्रयोगः। मासपदार्थश्चात्र त्रिंशदिनमात्रस्थायी कश्चिदखण्डः पदार्थः, न तु क्रियाप्रचयस्तथा सति दिनैकादिमात्रस्थायिनोऽपि सम्बन्धस्य कासु चित् क्रियासु व्याप्यवृत्तिवया तत्र तथा व्यवहारापत्तेरिति युक्तम् । चैत्रो मासं काश्यां तिष्ठतीत्यादौ काशीसंयोगस्य मासव्यापकस्यैकस्याभावेऽ- प्रामाण्यप्रसङ्गात् । संयोगव्यक्तीनां मासनिष्ठकालिकसम्बन्धस्या- वान्तरदिनाद्यात्मककालावच्छिन्नत्वात् । न च संयोगानां भेदेऽपि चैत्रीयसंयोगत्वाद्यवच्छिन्ननिरूपितकालिकसम्बन्धावच्छिन्नाधारता , ·/ कारके व्युत्पत्तिवादः मासव्यापिकैकैव । सा च नावान्तरकालावच्छिन्नेति तत्र तदन- वच्छिन्नत्वबोधकमुक्तवाक्यं भवेदेव प्रमाणमिवि वाच्यम्।सामान्य- घटितविशेषधर्मावच्छिन्नाधिकरणताकूटादेव सामान्यधर्मावच्छिन्न- ववा प्रत्ययोपपत्तेः । शुद्धसामान्यधर्मावच्छिन्ननिरूपिताधिकरणता- यामतिरिक्तायां मानाभावात् । यत्र त्रिंशदिनेषु कमपि कालमधीतं तत्र मासेऽध्ययनसम्बन्धस्याव्याप्यवृत्तितया मासमधीव इति प्रयोगानुपपत्तिरपि न शक्यते वारयितुम् । उच्यते। अभिव्याप्तिर्यावदवयवसम्बन्धः। यत्समुदायो मासा- दिपदार्थस्त एव तदवयवाः । एवं च त्रिंशदिनानां मासपदार्थवया त्रिंशदिनेषु किञ्चित् किञ्चित्कालावच्छेदेनाध्ययनसम्बन्धेऽपि मास- मधीत इति प्रयोगोपपत्तिः ।। त्रिंशदिनसम्बन्धश्च दिनपर्याप्तत्रिं- शत्त्वव्यापकत्वम्। तादृशत्रिंशत्त्वादेश्च मासादिपदप्रवृत्तिनिमित्तस्य मासादिपदादेव लाभाथापकत्वमानं द्वितीयार्थः । व्यापकत्वं च व्याप्यविशेषाघटितमखण्डं दुर्वचमिति खण्डशोऽभावप्रतियोगिता- वच्छेदकत्वमभावश्च द्वितीयार्थः। प्रथमाभावे प्रकृत्यर्थो मासा- दिराधेयतासम्बन्धेनान्वेति । मासादिनिष्टाभावप्रतियोगितावच्छेद- कत्वत्वावच्छिन्नस्य च प्रतियोगितयाऽभावान्तरेऽन्वयः। तस्य चान्व. यितावच्छेदकचैत्रकर्तृकाध्ययनत्वादिरूपस्वाश्रयघटितपरम्परास- म्बन्धेनाध्ययनादावन्वयः। प्रथमाभावे च प्रतियोगिव्यधिकरणत्वं विशेषणमुपादेयम् । तेन त्रिंशदिनेष्वेव च यत्राधीतं तत्र दिनावान्त- रदण्डादावध्ययनाभावेऽप्युक्तप्रयोगोपपत्तिः। मासपदं च त्रिंशद्दि- नपरमेव न तु वावत्कालस्थाय्यखडवस्त्वन्तरपरम् । एकदिनाध्य- यनस्थलेऽपि वादृशाखण्डकाले प्रतियोगिव्यधिकरणाध्ययनाभावा- सत्त्वेन मासमधीत इति प्रयोगापत्तेः। मासघटकं च दिन सूर्योद- यावधि सूर्योदयान्तरपर्यन्तावस्थाय्यखण्डवस्तुरूपं न तु क्रियादि- प्रचयः। तथा सत्येकैकक्रियादिव्यक्तरपि मासत्वादिकरणतया तत्र ·। द्वितीया] जयाऽलङ्कृतः २४५ प्रतियोगिव्यधिकरणाध्ययनाभावसत्त्वेन व्यापकत्वरूपद्वितीयार्थस्य वाधापत्तः। दिवसं स्वपितीत्यादौ च दिवसादिपदं सूर्योदयाव- धिसूर्योदयान्तरपर्यन्तक्षणकूटपरमेव । अतो नैकदण्डादिमात्र- स्वप्ने तथा प्रयोगः । अथ व्यापकत्वस्य द्वितीयार्थत्व एकमासादि- व्यापकाध्ययनस्थलेऽपि मासान्तरेऽध्ययनाभावसत्त्वेन मासत्वादि- व्यापकवाया अध्ययने बाधेन मासमधील इत्यादिप्रयोगानुपपत्तिः। न च मासपदेन यत्किञ्चित् त्रिंशदिनमात्रवृत्तिविशेषधर्मप्रकारेणा- नुपस्थापनेऽपि तद्धर्मवत्स्वनिरूपिताधेयत्वसम्बन्धेन मासपदार्थ- स्याभावेऽन्वयोपगमात् यत्किञ्चिन्मासनिष्ठाभावप्रतियोगितान- वच्छेदकत्वमन्वयितावच्छेदके लभ्यत इति न काप्यनुपपत्तिरिति वाच्यम् । तत्तन्मासमात्रवृत्तिधर्मविशेषाणां सम्बन्धघटकत्वेऽपि शाब्दबोधे संसर्गतात्पर्यज्ञानस्य हेतुवया संसर्गविशेषोपस्थितेरपे- क्षितत्वात् । सम्बन्धघटकतादृशधर्मान् विशिष्याविदुषः शाब्दबो- धानुदयप्रसङ्गात् । न चेष्टापत्तिरनुभवविरोधात्। अनागता दिमा- सवृत्तितादृशधर्माणां विशिष्यज्ञानसामग्रथा असर्वज्ञस्य दुर्लभत- याऽस्मदादीनां सर्वेषामेव तादृशमासत्वव्यापकताबोधोच्छेदप्रस- ङ्गात् । न च तादशवाक्यार्थतात्पर्यमेव संसर्गतात्पर्यमुत्तज्ञाने च वाक्यार्थघटकःसम्बन्धः संसर्गमर्यादयैव भासत इति विशेषरूपेणा नुपस्थितस्यैवोक्तधर्मघटिवसम्बन्धस्य तात्पर्यज्ञाने बाधाभावबला- च्छाब्दबोधेच तात्पर्यज्ञानवलाद्भानमनपवादमेवेति वाच्यम्। एक- पदार्थविशिष्टापरपदार्थरूपवाक्यार्थविशेषिततत्प्रतीतीच्छारूपतात्प यविषयकनिश्चयस्य प्राग्वाक्यार्थानिश्चये दुर्घटतया दुर्घटतया तस्य १ अनागतेति। मासमध्येष्यत इत्यादिप्रयोगाणामुच्छेदपसंग इत्यु- पपादयति ।

·२४६ व्युत्पत्तिवादः [कारके N शाब्धीहेतुत्वे च योग्यवासंशयाच्छाब्दबोधानुपपत्तेविंशकलिततत्प- दार्थवत्तसंसर्गविषयकत्वविशेषितप्रतीतीच्छाज्ञानस्यैव शाब्दधी हेतु- वाया उपेयत्वात् । तत्र च ताहशसंसर्गोपस्थितेरवश्यापेक्षणीयत्वा- दिति चेत्-सत्यम् । मासादिघटकताव दिनादिनिष्ठत्रिंशत्त्वादिरूप- मासत्वादिर्मासादिभेदेन नानैव। मासादिपदप्रवृत्तिनिमित्तपरमनुग- वरूपेण । अन्यथा शक्त्यानन्त्यप्रसङ्गात् सर्वोपसंहारेण व्युत्पत्ति विना प्रागप्रतीतमासादेःशाब्दानुभवानिर्वाहाच्च। न च त्रिंशत्त्वादिक बुद्धिविशेषविषयत्वरूपं वाच्यम्। दिनादेव्यानात्मकत्वेन तत्र गुण- रूपसङ्गचाया असम्भवात् । द्रव्यात्मकत्वेऽपि ऋमिकेषु तेषु सङ्घयोत्पत्तेरसम्भवात् । तत्र बुद्धरनविप्रसक्तं वैलक्षण्यमनुगतं दुर्वचम् । जाविरूपस्य वस्य सङ्करप्रसङ्गानिरस्वत्वात्। तत्तदिवस- विषयकत्वरूपस्य वत्तदिनाद्यननुगमेनाननुगतत्वादिति वाच्यम् । ता- वत्कालस्थायिनो द्रव्यस्यापि दिनादिरूपत्वसंभवात् । मीमांसकानु- यायिभिर गत्या सङ्घयायाः पदार्थान्वरत्वोपगमाच । सङ्खयादिरू- पनानादिनादिनिष्टानुगतत्रिंशत्त्वादेःसुवचत्वात् । एवं च मासमधीते चैत्र इत्यादावधिकरणतैव द्वितीयार्थः। मासादिपदार्थवावच्छेदकदि- नपर्याप्तत्रिंशत्त्वादेर्धर्मिविशेषणतापन्नस्य द्वितीयार्थाधिकरणवायां चैत्रकर्तृकाध्ययनाधारतात्वादिव्याप्यधर्मावच्छिन्नं स्वरूपसम्बन्धरू- पमवच्छेद्यत्वं संसर्गवया भासत इत्युपगमेन सामञ्जस्यात् । यत्कि- । अनुगतरूपेणेति । बुद्धिविशेषविषयत्वोपलक्षिततत्तत्रिंशत्त्वावच्छिन्न- शक्तिरिति भावः। मीमांसकानुयायिभिरिति । स्वमते तु त्रिंशस्वरूपसंख्यात्वव्याप्यधर्मा- वच्छिन्नजन्यता नेरूपितजनकतावच्छेदकीभूतविषयिताशालिवरूपानुगतान- तप्रसक्तधर्मेण तादृशबुद्धिविशेषस्यानुगमसम्भवान्नानुपपत्तिरिति भावः ।

·२४७ न्यूनकालाध्ययनस्थले च द्वितीया जयाऽलङ्कृतः ञ्चिदेकमासं व्याप्य यत्राधीतं वत्राध्ययनाधारवानामवच्छेद्यता- वच्छेदकाधारतावृत्त्यन्यतमत्वविशेषादिरूपोक्तधर्मावच्छिन्नानतिप्र- सक्तत्वेन ववृत्तित्रिंशत्त्वेनावच्छेदात् अतिप्रसक्ततया वाहशस्य मासत्वस्योक्तरूपावच्छिन्नाधारतानवच्छे दकत्वाच्चानविप्रसङ्गातिप्रसङ्गयोरनवकाशात्। मासादिपदप्रवृत्तिनि- मित्तधर्मे चैत्राध्ययनाधारताया व्याप्यत्वन्य शब्दादलाभेऽप्यर्थवस्त- ल्लाभादिति । द्वितीयाया अत्यन्तसंयोगार्थपरत्वमिति नानुशासन- विरोधः । न च भूतले घट: भूतलं घटवदित्यादिप्रत्ययबलादति- प्रसक्तोऽपि धर्म आधेयत्वाधारत्वयोरवच्छेदक इति वाच्यम् । तादृशप्रत्ययेऽवच्छेदकत्वभानानुपगमात्। आधेयवाया अतिप्रसक्त- धर्मावच्छेद्यत्वे साध्यसामानाधिकरण्यावच्छेदकधर्मात्मकव्याप्ति- शरीरे मिश्रादीनां स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वनिवेशस्य व्यभि- चारिण्यतिव्याप्ता न ह्यविप्रसक्तमवच्छेदकमिति तत्स्थलीयचिन्ता- मणिफक्किकाविरोधेन चासंभवदुक्तिकतापत्तेः। आधारवाया अति- प्रसक्तधर्मावच्छेद्यत्वे यद्धत्वधिकरणत्वं साध्याधिकरणतावच्छेद- कमिति तल्लक्षणव्याख्यापक्षे स्वरूपसम्बन्धरूपावच्छेदकत्वप्रवेशं व्यभिचारिण्यविव्याप्तयाऽदूषयित्वा विरुद्धदिक्कालावच्छिन्नवृत्ति- कस्येत्यादिदूषणान्तरेण तत्परित्यज्य दीधितिकृवामनविरिक्तवृत्ति- स्वरूपावच्छेदकत्वविवक्षाया असङ्गत्यापत्तेः । अस्तु वाऽव्यासज्यवृत्तिधर्मस्यातिप्रसक्तस्यापि दर्शितप्रतीतिब- लादाधाराधेयभावावच्छेदकत्वम्। व्यासज्यवृत्तेस्त्वतिप्रसक्तस्य तद्- वच्छेदकत्वमप्रसक्तम्। क्षितिजलोभयं गंधवत् स्नेहगंधोभयं क्षिता- वित्याद्यप्रतीतेः । अथ वा द्वितीयाद्यर्थेऽध्ययनाधारत्वे दत्तन्मासादि- रूपप्रकृत्यर्थविशेषणतापन्नवत्तन्मासादिव्यक्तीनां व्यापकतासम्ब- न्धेन पारतन्त्र्येण विशेषणत्वमुपेयते । तादृशं च व्यापकत्वं स्वसमानाधिकरणव्याप्यवृत्त्यभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसम्बन्धेन ·व्युत्पत्तिवादः [कारके ष्ठाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वसामान्याभावघटितव्यापकताबोध. २४८ स्वावच्छिन्नस्य यो भेदस्तदाश्रयधर्मवत्त्वं, तादृशधमश्च चैत्रोऽधीत इत्यादौ चैत्रीयाध्ययनाद्याधारतात्वं विशेष्यैव सम्बन्धेऽन्वर्भावनी- यम् । मासान्तरनिष्ठतादृशाभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वस्य तादृश- धर्मे सत्त्वेऽपि वत्तन्मासत्वसमानाधिकरणाभावप्रतियोगितानव- च्छेदकतादृशधर्म उक्तसम्बन्धेन तत्तन्मासत्वाद्यवच्छिन्नस्य यो भेद- स्तदाश्रयत्वमक्षतमेवेति यत्किञ्चिदेकमासादिमात्रव्यापकाध्ययना- दिस्थलेऽपि तादृशप्रयोगनिर्वाहः । प्रतिमासमधीव इत्यादौ प्रत्या- दिशब्दानां मासादिपदोपस्थाप्यानुगतरूपावच्छिन्नमासत्वादिमन्नि- Ear कतया यत्किञ्चिदेकमासव्यापकाध्ययनादिस्थले न तादृशः प्रयोगः। अथात्यन्तसंयोगार्थकद्वितीयाया एकादिपद विनापि. यत्किञ्चि- देकमासादिव्यापकवाबोधकत्व उपसद्भिश्चरित्वा मासमेकमग्निहोत्रं जुहोवोत्यत्र एकपदवैयर्थ्यमिति चेत्-न । मासाधिककालव्यापकत्वे- ऽपि मासव्यापकतयाधिककालव्यापकस्य होमस्य शास्त्रार्थतावार- णायैकपदोपादानात् । तथा सति तस्य केवलार्थकतया मासमात्र- व्यापकतालाभात्ताशप्रयोजनोपपत्तेः। अत एव च यावज्जीवमग्नि- होत्रं जुहोतीतिश्रुतिबोधिताग्निहोत्रानुवादेन सतिलब्रीहिचरुरूपद्र- व्यस्य मासैकरूपकालस्य विधाने वाक्यभेदः स्यादिवि तादृशद्रव्य- कालोभयविशिष्टस्य गौणाग्निहोत्रपदप्रतिपाद्यस्य कर्मान्तरस्यैव वि- धायिका तादृशी अतिरिति सिद्धान्ते यावज्जीवकालान्तर्गवमासरू- पकालांशेऽप्यनुवादकतासंभवात्प्राप्ताग्निहोत्रानुवादेन द्रव्यस्यैव वि- धानमुचितमिति पूर्वपक्षो निरस्तः । यावज्जीवमित्यादिश्रुत्या याद- ज्जीवव्यापकत्वे बोधितेऽर्थतो मासैकव्यापकतालाभेऽपि उपसच्च- रुकरणकत्वविशिष्टहोमे तन्मात्रव्यापकवाया अलाभेन तस्यापि वि- धेयतया वाक्यभेदस्य प्राप्ताग्निहोत्रानुवादेन द्रव्यविधिपक्षे दुर्वार- स्वात् । अथ वादृशश्रुतेर्द्रव्यकालोभयविशिष्टस्य गौणाग्निहोत्रप्रति- ·२४६ द्वितीया] जयाऽलङ्कृतः 'याद्यस्य कर्मान्तरस्य विधायकत्वेऽपि न कथं वाक्यभेदः। विधेय- भेदस्य तावताप्यपरिहारात् । प्रत्युत धर्मिणोऽप्यधिकस्य विधा- नात् । एवं च- 'प्राप्ते कर्मणि नानेको विधातुं शक्यते गुणः । अप्राप्ते तु विधीयन्ते बहवोऽप्येकयत्नतः ।' इत्यपि नियुक्तिकामति चेत्-न। यत्र विधेयांशे युगपदनेकधर्माण विशेषणतया भानंतत्र विधेयविशेषणभेदेऽपि विशिष्टनिष्ठविधेय- त्वाभेदेन वाक्यभेदविरहात् । अन्यथा भूतलं नीलघटवदित्या- दावपि नीलवद्धटवदित्यादाविव वाक्यभेदप्रसङ्गात् । अनुवा- द्यांशे विशेषणतया यत्रानेकेषां विधानं तत्र तेषां विधेयता भिन्नैवेति वाक्यभेदः। यद्यपि तत्रोपसच्चरकरणकहोमाधि- करणतात्वेन वाधिकारिविशेषकतवादशहोमाधिकरणवात्वेन वा मासैकव्यापकता मासन्यून कालहोतृकृतहोमाधिकरणतायामप्यन्या न्यदिने पुरुषान्तरकर्तृकहोमाधिकरणतासत्त्वेनाक्षतैव तत्तत्पुरुष- कर्तृकतादृशहोमाधिकरणतात्वेन व्यापकतायाःश्रुतितात्पर्यविषयत्वे च विधेयानन्त्यं तथापि विभिन्नपुरुषकर्तृकहोमाधिकरणताद्वया- वृत्तितादृशचरुहोमाधिकरणतामात्रवृत्तिधर्मत्वेनानुगतीकृत्य वत्तत्पु- रुषकर्तृकवादृशचरुहोमाधिकरणतात्वावच्छिन्नव्यापकतानां संस- विधया विवक्षितत्वान्न दोषः । तादृशाधिकरणवाद्वयावृत्तित्वं च स्ववृत्तित्वस्वनिरूपकहोमकर्तृनिष्ठभेदप्रतियोगिकर्तृकहोमाधिकरण- तावृत्तित्वोभयसम्बन्धेनाधिकरणताविशिष्टान्यत्वरूपमनुगतं बोथ्य-' म । मासमधीत इत्यादावपि चैत्रादिकर्तृकाध्ययनाधिकरणवात्वरू- पब्यापकतावच्छेदकधर्मस्योक्तानुगतरूपेणैवानुगमः कार्यः । अतो मासमधीयानो दृष्ट इत्य दौविशिष्य चैत्रत्वाद्यनुपस्थितावपि नान्व- यबाधानुपपत्तिः। अन्यत्स्वयमूहनीयम् । दण्डं विना न घट उत्पद्यते, रासभं विनाऽपि घट उत्पद्यत ·व्युत्पत्तिवादः २५० [ कारके इत्यादौ विनापदार्थोऽभाववान् वत्पदसमभिव्याहृतद्वितीयाया अभा- वान्वयिप्रतियोगित्वमनुयोगित्वं वार्थः । अभावववश्वोत्पत्तावाधार- त्वेनान्वयः । तथा च दण्डाभावववृत्त्युत्पत्तिकत्वाभाववान् घटो रासभाभावववृत्त्युत्पत्तिको घट इत्याकारको बोधः । यद्यपि निपा- वार्थे नामार्थस्य साक्षादपि भेदेनान्वयः तथापि सम्भववि सार्थकत्वे विभक्तेर्निरर्थकत्वमनुचितमिवि द्वितीयायाः सार्थकत्वमुपेयते । भूतले न घटश्चन्द्र इव मुखमित्यादौ प्रथमायाः प्रतियोगिताद्यर्थकत्वे प्रथ- मैव न साधुः स्यात् । प्राविपदिकार्थान्वयिनोऽन्यपदेनाभिधानस्थल एव प्राविपदिकार्थेत्यादिसूत्रेण प्रथमाविधानादिति तत्र प्रतियोगि- त्वादिः सम्बन्धविधयैव भासत इत्युपेयते । दण्डं विना न घटोत्पत्ति- रित्यादौ च विनान्तार्थे घटोत्पत्त्याद्यभावान्वयेऽनुयोगिविशेषण- दण्डाद्यभावस्य च तदनुयोगिवावच्छेदकत्वं भासते । द्रव्ये न गन्ध इत्यप्रयोगात् उपलक्षणीभूतधर्मावत्तिछन्ने न नबर्थाभावान्वय इति- व्युत्पत्तेरिति रासभं विना न घटोत्पत्तिरिति न प्रयोगः। अतिप्रस- क्ततया रासभाभावस्य घटोत्पत्त्याद्यभावानुयोगितावच्छेदकताविर- हात् । अथ वा अभाव एव विनार्थः। दण्ड विना न घट इत्यादौ च विनान्तार्थस्याभावस्य नबर्थे घटादयभावे प्रयोज्यवासम्बन्धेनैवा- न्वयः । अत एव रासभं विना न घट इत्यादयो न प्रयोगाः । अव एव दण्डाद्यभाववति घटादेवृत्तावपि जायते इत्यस्याध्याहारं विनैव दण्ड विना न घट' इत्यादौ च विनार्थस्याभावस्य सामाना- धिकरण्यसम्बन्धेन घटादावन्वयः। दीधितिकृताप्यविनाभावो व्या- प्तिरित्यत्र साध्यं विना साध्याभाववति योऽभाव इति यद्वयाख्यातं S -१ १ इत्यत्र 'इति प्रयोगोपपत्तिः । रासभम्बिना घट इत्यादौ च विना- पदार्थस्याभावस्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धेनैव घटादावन्वयः' इति हस्त- लिखितपुस्तकपाठः। अयमेव पाठः साधीयान् प्रतिभाति ।

·२५१ द्वितीया]] जयाऽलङ्कृतः वत्र सप्तम्यन्तेन मतुपा संसर्गविधया भासमानं तदधिकरण निष्ठत्व- मेवोपात्तं न तु विनार्थत्वेनाधिकरणम् । अभावाधिकरणपर्यन्तस्य विनापदार्थत्वेऽपि सप्तम्याधेयत्वरूपापदार्थविवरणरूपताया आव- श्यकत्वात् । न च विनापदोत्तरलुप्तसप्तम्यर्थ एवाभाववतीति सप्तम्या विवृत इति वाच्यम् । निपातोत्तरविभक्तनिरर्थकत्वात् । अत एव सर्वत्र निपातोत्तरं साधुत्वार्थ प्रथमैवेति शाब्दिकाः । पृथिव्यामेव गन्ध इत्यादावेवकारप्रकृतिकसप्तम्या यदाधेयत्वबोधकत्वमङ्गीकृतं. दीधितिकृद्भिस्तत्रापि तेषां न निर्भरः। अस्तु वा तत्र प्रतियोगितया पृथिव्यन्यवृत्तित्वभानानुरोधेनैव- कारस्यान्यवृत्तित्वार्थकत्वं गौरव दुपेक्ष्य तत्राधेयत्ववाचकत्वेन क्लु- सायाः सप्तम्याः कल्पनम् । प्रकृते चाधेयत्वस्य संसर्गतयैवोपपत्तौ विनापदसाकाङ्क्षाधेयत्वार्थकसप्तमीकल्पनं दुष्कल्पनमेव । एवकार- स्थले चाभावरूप एवार्थेऽन्यरूपतदर्थान्तरस्याधेयतासम्बन्ध इति न सम्भवति । आधेयतादेस्तद्वत्येव सम्बन्धत्वात् न तु तदभावे । न च तत्राधेयत्वाभावो न प्रतीयते अपि तु तत्सम्बन्धावच्छिन्नप्रतियोगि- ताकपृथिव्यादयन्याभाव इत्युपेयम् । तादृशप्रतियोगिताकत्वमेवाभावे ऽन्यस्य सम्बन्धोऽस्त्विति वाच्यम् । आधेयतासम्बन्धस्य प्रतियोगिन आधारस्यानुयोगिन्याधेये वृत्त्यनियामकत्वेनाभावप्रतियोगितानव- च्छेदकत्वात् । चैत्रः पचतीत्यादौ कृत्यादिसम्बन्धस्यापदार्थ- त्वेऽपि पाककृतिमानित्यादौ मतुबादिपदेन विवरणात् उक्तस्थले सामानाधिकरण्यस्य पदेन विवरणमपि न विरोधमासादयति । विवरणीयार्थस्याप्यन्यलभ्यत्वेऽपदार्थतोपपत्तेरित्यलमसदावेशेन- विना वातं वृक्षः पतित इत्यादौ विनापदार्थस्याभावस्याश्रयतासम्ब- १निपातार्थत्वेऽपीति हस्तलिखितपुस्तकपाठः।

·२५२ । व्युत्पत्तिवादः [कारके न्धेन वृक्षेऽन्वयाद्वाताभावविशिष्टो वृक्षः पवित इति शब्दतो लभ्यते। पतनेऽनुभवसिद्धौ वावजन्यत्वाभावलाभश्वार्थः, जन्य- तायाः पदानुपस्थाप्यत्वात् । तदभावस्य वस्य वृत्त्यनियामकसम्ब- न्धत्वात्तवच्छिन्नवाताभावस्य च शब्देन बोधयितुमशक्यत्वात्। पुत्रं विना गत इत्यादौ पुत्रादिपदं लक्षणया पुत्रगमनादिपरम् । विनापदबोध्यतदभावश्च समानकालीनत्वादिसम्बन्धेन गमनेऽ- न्वेति । समानकालीनत्वघटकं कालनिष्ठं स्वाधिकरणत्वमनव- च्छिन्नं बोध्यम् । अतो गमनादिकाले तदनधिकरणदेशावच्छेदेन गमनाद्यभावसत्त्वेऽपि नातिप्रसङ्गः। केचित्तु उक्तस्थलेऽसाहित्यमेव विनापदार्थः । तस्य च गम- नादिकर्तय॑न्वयः। असाहित्यं च स्वकर्तृकसमभिव्याहृवगमना- दिक्रियासमानकालीनवादशक्रियाकर्तृत्वरूपसाहित्याभावः। क्रिया- न्वयिस्वकर्तृकतादृशक्रियाकालीनत्वाभाव एव वा विनार्थः । कर्तृत्वे पुत्रादेराधेयत्वेनान्वयः। विभक्तिः साधुत्वाथैव । अस्तु वा आधे- यत्वं द्वितीयार्थः। सप्तम्या आधेयत्वार्थकत्वेऽपि नात्र सप्तमीप्रसक्ति- स्तस्याः कारकविभक्तित्वेन क्रियान्वयिस्वार्थबोधकत्वात् । अतः शेषषष्ठीप्रसक्तथा तामेवोपपदविभक्तिर्द्वितीया वाधत इति सर्वा उप- पदविभक्तयः षष्ठयपवादिका इत्यस्याविरोध इति विनासमानार्थक- योऋ तेऽन्तरेणेति निपातयोरपि दर्शितैव रीतिः। एवं विनायुक्तत- तीयापञ्चमीस्थलेऽपि मर्यादाभिविध्यर्थकयावच्छब्दयोगेऽपि द्विती- या दृश्यते तत्र मर्यादार्थको यावच्छब्दः। 'प्रारभ्य तस्यां दशमी तु यावत्प्रपूजयेत्पर्ववराजपुत्री मित्यादौ मर्यादासीमाकालरूपादेशरूपा च। कालनिष्ठं तत्कालनिष्ठस्वसमभिव्याहृतकाल'प्रागभावानधिकर- । स्वसमभिव्याहृतकालेति । स्वसमभिव्याहृतकाले त्यस्य स्वसमभिव्या- ·द्वितीया ] जयाऽलङ्कृतः २५३ पस्वप्रागभावाधिकरणस्वसजातीययावत्कालवृत्तिसमभिव्याहृव- क्रियानधिकरणत्वम् । एवं चोक्तस्थले यावच्छब्देन पूजारूपक्रियायां शुक्लदशमीनिष्ठतादृशसीमात्वनिरूपकत्वं प्रत्याय्यते। वावतैवार्थतः शुक्लदशम्यांमर्यादात्वं लभ्यते । वन्निष्ठसीमात्वनिरूपकत्वं च तद- वृत्तित्वे सति कृष्णनवमीप्रागभावानधिकरणशुक्ल दशमीप्रागभावा- धिकरणविथिकूटव्यापकत्वम्। तावता षोड़शतिथ्यधिकरणकषोड़- शपूजारूपस्यैककर्मणो विधेयतया लाभः । व्याप्यकालसमुदायेसजा- तीयत्वविशेषणात्पूजाया उक्तविशेषणद्वयाक्रान्तदण्डादिसमुदाया- व्यापकत्वेऽपि न बाधः अन्वयितावच्छेदकरूपेण साजात्यस्य विव- क्षणादुक्तस्थले चतिथिमित्यस्याध्याहारेण दशमीपदार्थतावच्छेदकस्य तिथित्वघटितत्वेन वा यावत्पदार्थान्वयितावच्छेदकतया तिथित्व- भानात्तेन रूपेण दण्डादेर्दशमीसजातीयत्वाभावात् । तिथिश्चाखण्ड- कालविशेषरूपा, न तु चन्द्रमण्डलकलारम्भाद्यनुगुणक्रियाप्रचयरू- पा ।पूजायारतावक्रियावृत्तित्वासम्भवात्। अत्र च प्रागभाव एव यावत्पदार्थः। द्वितीयार्थः प्रतियोगित्वमनुयोगित्वं वा। तत्र व- त्प्रकृत्यर्थदशम्या अन्वयः । तावता दशमीप्रतियोगिकप्रागभाव- लाभः। तस्य स्वप्रतियोग्यवृत्तित्वविशिष्टव्यापकतासम्बन्धेन पूजा- रूपसमभिव्याहृतक्रियायामन्वयः । व्यापकत्वं च स्वाधिकरणति- थिनिष्ठाभावप्रतियोगितानवच्छेदकपूजाविशेषत्ववत्त्वम् । स्वाधि- करणत्वं च स्वाधिकरणकृष्णनवमीप्रागभावावच्छिन्नभेदविशिष्ट- कालिकविशेषरमतासम्बन्धेन । एतेन कृष्णनवमीप्रागभावाधिकरण- प्रतियोगिकभेदस्याव्यावर्तकतया तत्सामान्यभेदनिवेशे भाविकृष्ण- हृतपदप्रतिपाद्यकालेत्याद्यर्थः । तेनारभ्य तस्यामित्यादौ दशमीपदसमभिव्या- हृततच्छब्दप्रतिपाद्यनवम्या ग्रहणम् ।

·व्युत्पत्तिवादः [कारके नवमीप्रागभावाधिकरणत्वमादाय नाप्रसिद्धिः। तथा सत्यपि तत्त- दशमीप्रागभावाधिकरणकालस्य स्वाधिकरणकृष्णनवमीप्रागभावा- वच्छिन्नभेदवत्त्वसम्बन्धन तत्तत्प्रागभावाधिकरणत्वाक्षतेः। न चैव- मपि व्यवहितपूर्वकृष्णनवमीप्रागभावावच्छिन्नभेदघटितसम्बन्धेना- व्यवहितपूर्वकृष्णनवमीपूर्वविथीनामपि तत्तदशमीप्रागभाववत्त्वा- त्तदधिकरणतिथिव्यापकत्वं पूजायां न संभवतीति वाच्यम् । स्वा- वच्छिन्नकृष्णनवमीप्रागभावाधिकरणत्वसम्बन्धेन स्वावच्छिन्नभे- दस्यैव प्रागभावसम्बन्धे निवेशनीयत्वात्। स्वाधिकरणनिष्ठाभाव- प्रतियोगिवानवच्छेदकत्वमपि तादृशावचछेदकत्वसम्बन्धेन स्वाव- च्छिन्नस्य भेदः । अतस्तादृशावच्छेदकत्वत्वावच्छिन्नाभावनिवेशे यत्किञ्चिदशमीप्रागभावाधिकरणनिष्ठाभावप्रतियोगितामादायासि- द्धिवारणाय विशिष्य तत्तत्प्रागभावरूपस्वपदार्थस्य सम्बन्धमध्ये प्रवेश्यतयाननुगम इति निरस्तम् । देशरूपस्य सीमा च काशीत: कौशिकीं यावद् यातीत्यादौ वत्र कौशिक्यां गमनसीमात्वं प्रतीयते । तच्च काशीपूर्वकौशिकी- पश्चिमदेशव्यापकगमनानधिकरणत्वम् । यावत्पदेन च कौशिक्य- नधिकरणकत्वे सति काशीपूर्वकौशिकीपश्चिमदेशव्यापकत्वं गमने प्रत्याय्यते । तत्र द्विवीयार्थोऽवधित्वमवधिमत्वं वा प्रतीचीत्वा- धन्वयि । निष्कर्षः पूर्ववत् स्वयमूहनीयः । अभिविध्यर्थो यावच्छब्दः कार्तिकमारभ्य चैत्रं यावच्छीतं भवतीत्यादौ काशीतः पाटलिपुत्रं यावदृष्टो देव इत्यादावभिविधि- स्वत्पर्यन्वाभिव्याप्तिः। एवं च प्रथमे कार्विकपूर्वकालोत्तरचैत्रोत्तर- कालपूर्वकालव्यापकत्वं चैत्रोत्तरकालाऽवृत्तित्वसहितं शीवभवने द्वितीये च काशीपश्चिमदेशपूर्वपाटलिपुत्रपूर्वदेशपश्चिमदेशब्याप- कत्वं पाटलिपुत्रपूर्वदेश वृत्तित्वसहितं वृष्टौ यावच्छब्देन प्रत्याय्यते।

·२५५ द्वितीया] जयाऽलङ्क्तः विशेषः पूर्ववत् । यावच्छब्दसमानार्थकाशब्दस्थलेऽपि दर्शितैव रीतिरवसेया । तद्योगे च पञ्चमी साधुः । यज्ञमनु प्रावर्षदित्यादावनुशब्दाथः कारकत्वरूपं हेतुत्वम् । अनुलक्षणे इत्यत्र कर्मप्रवचनीयसंज्ञाविधायकसूत्रे लक्षणपदस्य कारकहेतुपरत्वात् । तत्र च यज्ञान्वितस्याधेयत्वरूपद्वितीयार्थस्या- न्वयः । हेतुवायाश्च निरूपकत्वसम्बन्धेन वृष्टावन्वयः। जन्यत्वं वानुशव्दार्थः। तत्र निरूपिवत्वरूपद्वितीयाथस्य यज्ञान्वितस्या- न्वयः । जन्यतायाश्चाश्रयत्वसम्बन्धेन वृष्टावन्वयः । अन्वर्जुनं योद्धार इत्यत्राप्रकर्षरूपं हीनत्वमनुशब्दार्थः । अर्जुनावधिकत्वं द्वितीयान्तार्थस्तस्य चापकर्षेऽन्वयः । अवधित्व- स्यापादानवारूपत्वेऽपि क्रियान्वयाभावान्न पञ्चमीप्रसक्तिः । अस्मा- दयं दीर्घ इत्यादौ भवतीत्यस्याध्याहारेणैव पञ्चम्युपपादनात् । अतः षष्ठ्यपवादवानिर्वाहः। वृक्ष प्रति विद्योतते विद्युत्, मातरं प्रति साधुः, यो मां प्रति स्यात्, वृक्ष प्रति सिञ्चवीत्यादौ लक्षणेत्थं- भूतेत्यादिसूत्रानुशिष्टकर्मप्रवचनीयसंज्ञकप्रत्यादिशब्दः प्रथमे परि- चायकत्वरूपं लक्षणत्वं परिशेषत्वरूपं लक्ष्यत्वं वा कर्मप्रव- चनीयार्थः। वृक्षप्रकाशेन विद्युद्विद्योतनज्ञानावृक्षस्य परिचायकता । द्वितीयार्थश्चाधेयत्वं निरूपिवत्वं वा। द्वितीये साधुत्वं प्रियकारित्वं साधुत्वघटकप्रियान्वयी सम्बन्धः कर्मप्रवचनीयार्थः । सम्बन्धा- न्वयि प्रतियोगित्वं तन्निरूपकत्वं वा द्वितीयार्थः । तृवीये भागः स्वत्वाश्रयः प्रत्याद्यथः । तदन्वयी सम्बन्धो द्वितीयार्थः । इत्थं चास्मत्सम्बन्धी यो भागः स्यादिति बोधः । चतुर्थ कर्मण्येव द्वितीयार्थत्वबाध एव संज्ञाफलम् । प्रविश्व निरर्थकः । गृहे गृहे श्वा इत्यादाविव व्यापकताया द्विरुक्तिबललभ्यत्वात्प्रविशब्दस्य व्यापक तार्थकत्व उक्तार्थकत्वेन गृहे व्याप्नुवतेऽश्वा इत्यादाविव द्विरुक्तिरेव न स्यात् । न च प्रतिशब्दस्यापि व्यापकतार्थकत्वं प्रतिदिनमधीव -- ·२५६ व्युत्पत्तिवादः [ कारके इत्यादौ क्लृप्तम् । द्विरुक्तेरपि वृक्षं वृक्षं सिञ्चतीत्यादौ क्लृप्तमिति प्रकृते संभेदेनान्यतरवैयर्थ्यमिति न्यायाद्रुयोरेव व्यापकताबोध- कत्वमवर्जनीयमिति वाचयम् । प्रतिमासमधीत इत्यादावव्ययीभावे हिप्रथमातिरिक्तविभक्तरसाधुत्वेन प्रविशब्देन मासान्वितव्यापकत्वं क्रियायां बोध्यते । विभक्तिः साधुत्वार्था । वृक्षं वृक्षं प्रति सिञ्चती- त्यत्र तु सेके द्वितीयाथैकर्मत्वावरुद्धप्रकृत्यर्थवृक्षविशेषितव्यापकवा बोधयितुं न शक्यते । एकविशेषणत्वेनोपस्थितस्यान्यत्र विशेषणत्वे व्युत्पत्तिविरोधात् । कर्मत्वसम्बन्धस्यैव च व्यापकताघटकत्वेन स्वीकरणीयतया वृत्त्यनियामकस्य तस्य तथात्वासंभवाच्च । तस्य सेककर्मत्वं आश्रयतासम्बन्धघटितव्यापकताप्रत्यायनमपिन युज्यते। प्रकृत्यर्थसुबर्थयोरन्तरा नअतिरिक्तभानस्य व्युत्पत्तिविरुद्धत्वात्। नामूढस्येवरोत्पत्तेः। 'नानुपमृद्य प्रादुर्भावादित्यादौ नअर्थमात्रस्य पञ्चम्यर्थहेतुवाया विशेषणत्वेन प्रकृत्यर्थस्य च विशेष्यत्वेनान्वयात्। तस्मात्प्रतिरनर्थक एव । द्विरुक्तान्वये तात्पर्यवलाच्च सेचनकर्मत्वे वृक्षादेापकत्वं संसर्गतयैव भासते । यदि च वृक्ष प्रति सिञ्चती- त्यादावुपसर्गस्य प्रतेर्वाचयो द्योत्यो वा कश्चिदन्योऽर्थस्तदास्तु स एवात्रापि तदर्थः । अत एव तस्येवास्यापि प्रतिशब्दस्य प्रयागो नानथकः। वस्तुवोऽनर्थकयोः कर्मप्रवचनीयाधिपरिशब्दयोः प्रयोगवत्ता- दृशप्रतेरपि प्रयोगस्य प्रयोजनान्तरानुपपत्तिश्चिन्त्या । प्रतेयंत्र व्यापकतार्थकत्वं तत्र प्रतिवृक्षं सिञ्चतीत्यव्ययीभावसमास एव नियतः । तदर्थकाव्ययस्याव्ययीभावसमासविधेर्विभाषाधिकारीय- ताविरहेण नित्यत्वादतो वीप्सया प्रतिवृक्षं सिञ्चतीविवढ्दं प्रति सिञ्चतीति न प्रयोगः। यत्रव्यापकत्वाथेकेनाव्ययेनाव्ययीभाव- समासरतदुत्तरं सर्वत्र प्रथमा विभक्तिरेव । न तूपकुम्भे गच्छती- विवत् प्रतिगृहेऽश्वा इत्यादिरपि प्रयोगः । उक्तयुक्तथा तत्र प्रतिना- ·२५७ तृतीया] जयाऽलङ्कृतः ऽश्वादौ गृहादिव्यापकताया बोधयितुमशक्यत्वात् । तदाधारता- दिरूपसप्तम्याद्यर्थे च समासपदार्थस्य गृहादिव्यापकत्वस्याश्रयता- सम्बन्धेन वदर्थस्य व्यापकरूपधर्मिणो वा भेदसम्बन्धेनान्वये मेयत्वे घट:घटवृत्तौ घट इत्यादिप्रयोगवारणाय कल्प्यायाः सप्तम्यर्थाधार- ताया आश्रयत्वसम्बन्धेनाभेदसम्बन्धेन वा प्रकृत्यर्थानन्वयव्युत्पत्ते- विरोधात्। उपकुम्भे निधेहि उपकुम्भादागतः उपकुम्भेन कृत इत्यादौ च विवक्षितस्याधारत्वापादानत्वकर्तृत्वादौ कुम्भसमीपादेराधेयता- सम्बन्धेनान्वयस्याधेयत्वादौ निरूपिवत्वसम्बन्धेन तदन्वयस्य वा बोधे न कश्चिद्व्युत्पत्तिविरोध इत्युपपद्यन्ते तथा प्रयोगा इति ध्येयम् । त्वां च मां चान्वरेत्यादावन्तरान्तरेण युक्त इति द्वितीयाया. निरूपितत्वमर्थः । तस्यान्तरापदार्थतावच्छेदकमध्यत्वेऽन्वयः । एव मन्यत्रापि तदर्थस्तूक्तदिशा स्वयं परिच्छेद्यः । इति महामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यविरचिते ध्युत्पत्तिमा द्वितीयाविवरणम् । अथ तृतीयाविवरणम् कारकविभक्तितृतीयायाः क्रियान्वयि कर्तृत्व करणत्वं चार्थः कर्तृकरणयोस्तृतीयेत्यनुशासनात् । कर्तृत्वं च मुख्यं क्रियानुकूलक- तिरेव । सा च कळख्यातसमभिव्याहृते चैत्रः पचतीत्यादौ क्रिया- विशेष्यतयाख्यातेन प्रतिपाद्यते चैत्रेण पच्यते, शय्यते, इत्यादिकर्म- भावाख्यातस्थले च क्रियायां विशेषणवया तृवीयया सा प्रत्याय्यते। यत्तु तत्राख्यातार्थ एव कृतिः, तृतीयार्थश्चाधेयत्वम्, तस्य चाख्या- तार्थकृतिविशेषरणतयान्वयः, कृतेश्च क्रियाविशेषणतया वथा कृति- बोधने चात्मनेपदरूपस्थाख्यावस्य यगादिसमभिव्याहारज्ञानमपे- क्षितम्, पचति पचव इत्यादौ वथा कृत्यन्वयाबोधात्, चैत्रेण ज्ञायते १७ ·२५८ व्युत्पत्तिवादः [ कारके गम्यत इत्यादौ तृतीयायाआधेयतार्थत्वं क्लप्तमेवेति न तत्कल्पनम- धिकमिति-तन्न । चैत्रेण पक्कमित्यादौ तृतीयायाः कृत्यर्थकताया आवश्यकत्वात् । तत्र कृत्यर्थकाख्यातविरहेण कृतः कतृकर्मवाचक- त्वेन कृत्यर्थताविरहात्। यदि च कर्तृकृतः कृतावेव शक्तिर्न तु विशिष्टे ज्ञातेत्यादौ त्वाश्रयार्थकतायाः क्लप्तत्वेन तत्र कृत्यन्वयादेव कर्तृलाभ- संभवादित्युच्यते तथापि कर्मकृतः कृत्यर्थत्वमप्रसक्तमेव। उक्त- प्रत्ययस्य कचित्कर्तृवाचकत्वेऽपि चैत्रेण पाच्यः दुष्पचश्चैत्रेणौदनः चैत्रेणौदनस्य पाक इत्यादौ कृतां न कृतिबोधकत्वमिति तत्र कृति. बोधानुरोधेन तृतीयायाः कृतिवाचकत्वमावश्यकमेव । एवं च चैत्रेण पच्यत इत्यादावपि तृतीययैव कृतिर्बोध्यते । तत्र चैत्रादेः संबन्ध एवाधेयत्वमित्यत एव निर्वाहे कृवावाधेयत्वस्य विशेषणवया भानो- पगमस्यानुचितत्वात् । तथा सति तत्संसर्गस्यापि विषयताकल्पना धिक्यात् तादृशवाक्यज्ञानघटिवशब्दसामग्र्यामधिकौपस्थितिनि- वेशने च गौरवात् । अथ वत्र कृतेस्तृतीयार्थतोपगमे चैत्रेण पच्यते न मैत्रेणेत्यादौ तृतीयान्तार्थमैत्रीयकृतेरभावः पाकेऽन्वेतीत्युपेयम्। तस्याश्च समवायसंबन्धावच्छिन्नाभावो मैत्रकर्तृकपाकेऽपीत्यवि- प्रसङ्गः । जन्यतायाश्च वृत्त्यनियामकवया वत्संबन्धावच्छिन्नाभावः प्रसिद्धयत्येव न । मैत्रकर्तृकपाककर्मत्वाभावस्य कर्मणि तण्डुलादौ प्रतीतिश्च कर्मवाचकपदासमभिव्याहारस्थले दुर्घटा। आधेयत्वस्य तृतीयार्थत्वे चाधेयत्वाभावबोध एव कृतावङ्गीक्रियते । न च तथा सवि मैत्रचैत्रोभयकतृकपाकसत्त्वे चैत्रीयपाककृतौ मैत्रवृत्तित्वाभाव- सत्त्वात् मैत्रेण न पच्यत इति प्रयोगापत्तिरिति वाच्यम् । मैत्रेण नपच्यव इत्यवो वर्त्तमानपाकानुकूलकृतित्वावच्छेदेन मैत्रवृत्तित्वा- भाववोधनादुक्तस्थले च तादृशकृतित्वसामानाधिकरण्येन मैत्रवृत्ति- त्वसत्त्वात्तादृशवाक्याप्रामाण्यात्। वर्तमानत्वस्य कृतिविशेषणवया च चैत्रेण पक्ष्यतेऽपच्यत न तु पच्यव इत्युपपद्यते । क्रियाविशेषस्य ।

·२५६ तृतीया] जयाऽलङ्क्तः वथात्वात् । यदा मैत्रेणान्यत्क्रियते न तु पच्यते तदा मैत्रेण न पच्यत इति प्रयोगश्च । न चाख्यातेन कालस्य कृतिविशेषणतया बोध- नात्कालविशेषविशेषितकृतित्वस्यान्वयितावच्छेदकतया तदवचछे- देन नजाभावः शक्यो बोधयितुम् । न तु कालक्रियोभयविशेषितक- तित्वावचछेदेन कर्मप्रत्ययस्थले क्रियायाःकृतिविशेषणत्वाभावेन त- द्घटितधर्मस्यान्वयितावच्छेदकत्वाभावादिति वाच्यम्। क्रियावि- शेषघटितधर्मस्यान्वयितानवच्छेदकत्वेऽपि ववच्छिन्नत्वविशिष्ट- विशेषणताया अभावसंसर्गवया भानसंभवेन सामञ्जस्यात् । न चान्वयितावच्छेदकावच्छिन्नत्वमेव विशेषणसम्बन्धे भासव इति नियमः। तथा सति शरदि पुष्पन्ति सप्तच्छदा इत्यादौ सप्तच्छद- पुष्पोत्पत्तित्वादेः शरद्वृत्तित्वान्वयिवानवच्छेदकतया आख्यातान्त- प्रतिपाद्यतावच्छेदकपुष्पोत्पत्तित्वावच्छेदेन च शरदृत्तित्वान्वये बाधादवच्छेदकावच्छेदेनान्वयानुपपत्तेरन्वयितावच्छेदकसामाना- धिकरण्यमात्रेण च तदन्वयोपगमे शरदि पुष्पन्ति सप्तच्छदाःशरदि पुष्पन्ति चम्पका इत्यविशेषेण प्रयोगापत्तेः । यदि च तत्र शरत्सं- बन्धः सप्तच्छदविशेषणवया भासते न पुनराख्यातार्थे धातुमात्रार्थे व पुष्पोत्पत्तौ। अत एव कारकविभक्तिरूपसप्तम्यनुपपत्त्या काल- रूपविशेषणपदोत्तरं स्वावन्न्येण सप्तमी सर्ववर्मणा सूत्रिता । एवं च क्रियानिमित्तत्वरूपकारकत्वगर्भकर्तृत्वस्याख्यातार्थत्वेन पुष्पोत्प- त्तिनिमित्तत्वरूपाख्यावार्थस्य विशिष्टान्वयानुरोधेन शरत्संबधेष्व- 'प्यन्वय उपगन्तव्य इति कारकत्वस्याख्यातार्थत्वानुपगमेऽपि शीवलं सरोऽवगाढवतो निदाघदुःखं व्यपैवीत्यादाविवोदेश्यविधेयभावम- हिनोद्देश्यविशेषणशरत्संबन्धेन विधेयभूतपुष्पोत्पत्तेः प्रयोज्यप्रयो- जकभावस्य संसर्गमर्यादया भानमिति चम्पकादिपुष्पोत्पत्तौ शरत्सं- बन्धनिमित्तकत्वाभावान्नोक्तातिप्रसङ्ग इत्युक्तस्थलेऽवच्छेदकावच्छे- देनान्वय एवनोपेयत इत्युच्यते, वथापि तादृशनियमोनिष्प्रामाणिक ·२६० व्युत्पत्तिवादः [ कारके एव । न च तादृशनियमानुपगम इह भवने मैत्रेणैव पक्ष्यते तेमनमि- त्यत्रैतद्भवनाधिकरणकतेमनपाकत्वेन रूपेण शब्दात्पाकानुपस्थित्या तदवच्छिन्ने मैत्रान्यसमवेतभविष्यत्कृतिविषयत्वव्यवच्छेदबोधा- संभवकथनं दीधितिकृतां विरुध्येत इति वाच्यम्, अवच्छेदका- वच्छेदेन विशिष्टबुद्धौ धर्मिणि विशेषणतया भासमानमेव रूपं विशेषणे अवच्छिन्नत्वसंबन्धेन विशेषणमित्याशयेन तेषां तदभि- धानात् । विशेषणसंबन्धे तदवच्छिन्नत्वमेव तदवच्छेदेन विशिष्ट- बुद्धौ भासत इत्युपगमे शब्दानुपस्थितरूपावच्छेदेन विशेषणान्वये बाधकाभावात् । न चावच्छेदकावच्छिन्नत्वस्यावच्छेदकावच्छेदेन बिशिष्टबुद्धौ विशेषणांशे भानमसंभवदुक्तिकम् । घटो द्रव्यमित्यादौ घटत्वावच्छेदेन द्रव्यत्वादिमत्त्वबुद्धौ द्रव्यत्वादिविशेषणस्य स्वरूप- त एव भानादिति वाच्यम् । तादृशशाब्दबोधे द्रव्यत्वावच्छि- नस्यैवाभेदसंबन्धेन विशेषणत्वात् घटत्वादिविशिष्टे द्रव्यत्वादिवि- शेषण कतादृशप्रत्यक्षेऽवच्छेदकावच्छेदेन भानानुपगमे क्षतिविरहात्' तथा च मैत्रेण न पच्यत इत्यादौ पाककृवित्वस्यान्वयितानवच्छेद- कत्वेऽपि अर्थलभ्यतादृशधर्मावच्छिन्नत्वस्य संसर्गाशे भानं निर- बाधमेवेवि चेन्न । मैत्रेण न पक्क इत्यादौ कृतौ मैत्रादिवृत्तित्वाभाव. बोधासंभवेन कृतिजन्यत्वस्य तृतीयार्थतां स्वीकृत्य क्रियायां मैत्रादि- कृतिजन्यत्वाभाववोधस्योपगन्तव्यतया मैत्रेण न पच्यत इत्यादावपि तद्बोधोपगमेन सामञ्जस्यात् । न च यदा मैत्रः सुप्तस्तदा मैत्रेण पक्ष्यते न तु पच्यत इति प्रयोगानुपपत्तिः । मैत्रवृत्तिवर्तमानकृतेर- प्रसिद्ध था तादृशकृविजन्यत्वाभावप्रत्यायनासम्भवात् वर्तमानत्वा- विशेषिववदीयकृतिजन्यत्वाभावस्य बाधिवत्वादिवि वाच्यम् । आख्यातार्थवर्त्तमानत्वादेब्समभिव्याहारस्थलेऽभावांश एवान्व यस्य व्युत्पन्नत्वात् अन्यथा विनष्टघटं न पश्यतीत्यादौ वाहशघट- कर्मकवत्तमानदर्शनाद्यप्रसिद्धयाऽन्वयबोधानुपपत्तेः । प्रकृते च.

·तृतीया] जयाऽलङ्कृतः २६१ मैत्रीयवर्तमानकृत्यप्रसिद्धावपि वर्तमानकालावच्छिन्नतजन्यत्वा- भावस्यैव पाके प्रतीत्या सामञ्जस्यात्। पाकत्वाद्यावच्छेदेनैव मैत्रादि- कर्तृकत्वाभावबोधोपगमान्मैत्रादिकर्तृकपाकदशायामन्यकर्तृकपाके मैत्रादिकर्तृकत्वाभावसत्त्वेऽपिन पच्यते मैत्रेणेत्यादयो न प्रयोगाः। यत्र मैत्रेणोदनं पच्यते न तु तेमनं वत्र मैत्रेण न पच्यते तेमन- मित्यादिप्रयोगनिहाय तेमनपाकत्वाद्यवच्छेदेनैवाभावान्वयबोध उपगम्यते, न तु शुद्धपाकत्वाच्छेदेन, बाधिवत्वात् । यथा च तेन रूपेण शब्दादनुपस्थितावपि तदवच्छेदेनान्वयबोधनिर्वाहस्तथोप- पादितमाधेयत्वस्य तृतीयार्थत्ववादिनैव । घटेननपच्यत इत्यादयः प्रयोगाःआकाशं न पश्यतीत्यादिप्रयोगसमानयोगक्षेमाः। अचेत- नकाष्ठस्थाल्यादेरापि कर्तृत्वविवक्षया काष्ठं पचतीत्यादिवत्काष्ठेन पच्यत इति प्रयोगात् । तत्र व्यापाररूपे कर्तृत्वे तज्जन्यत्वरूपे तत्कर्तृकत्वे वा तृतीयाया लक्षणा। एवं चैत्रेण ज्ञायते, इष्यते, गम्यत इत्यादावाश्रयत्वरूपे कर्तृत्व आधेयत्वरूपे कतृमत्त्वे वा, नश्यते घटेनेत्यादौ प्रतियोगित्वरूपे कर्तृत्वेऽनुयोगित्वरूपे कर्तृमत्त्वे बा लक्षणा । कर्तृपदमपि व्यापारादिमत्यचेतनादौ भाक्तमेव । अचेवनादौ स्वरसतः कर्तृपदाप्रयोगात्। अत एव च कृबो यत्नवाच. कत्वम्। न च यत्नवत एव कर्तृपदार्थत्वे कर्तृकरणयोस्तृतीयेत्यादौ क- र्तृपदस्य मुख्यार्थत्यागे युक्तिविरहादचेतनकाष्ठादिवाचकपदयोगे कर्तृप्रत्ययानुपपत्तिरिति वाच्यम्, सूत्रस्थकरीपदानां स्वतन्त्र: कर्ते- तिसूत्रकृत्परिभाषितकर्तृपरत्वात् । अन्यथा तत्प्रणयनवैयर्थ्यप्र- सङ्गात् । स्वतन्त्रत्वं च कारकान्तरानधीनत्वे सति कारकत्वम् । पुरुषव्यापाराधीनक्रियानुकूलव्यारववामेव काष्ठादीनामन्यव्यापा- रानधीनक्रियानुकूलव्यापारवत्त्वरूपस्वातन्त्र्यस्य काष्ठं पचवीत्यादौ विवक्षया काष्ठादेः. कर्तृत्वम् । न च स्वातन्त्र्यविवक्षणेऽपि स्वातन्त्र्यस्य वास्तविकस्याभावात् वबोधकविभक्तीनामप्रामाण्यं ·२६२ व्युत्पत्तिबादः [कारके दुर्वारमेवेति वाच्यम् । समभिव्याहृतक्रियाकारकान्तरव्यापारान- धीनततक्रियानकूलव्यापारस्यैव तत् । क्रियावाचकपदसमभिव्याहृ- तविभक्त्यर्थत्वात् । अनधीनान्तविशेषणप्रयोजनं च चैत्रः काष्ठैः स्थाल्यां पचवीत्यादिस्थले चैत्रः स्थालीकाष्टानि पचतीवि प्रयोगा- पत्तिवारणम् । यत्र च चैत्रः पचवि काष्ठं पचवीत्यादौ समभिव्या- हृतकारकांतराप्रसिद्धिस्वत्रानधीनान्तविशेषणं न प्रतीयत एव । त- निर्वाहश्च तत्र लकारादेः स्वतंत्रशक्त्यन्तरकल्पनात् । विशिष्टविष- यकशक्त्या विशेषणाविषयकबोधाजननात् । न च मैत्रः चैत्रेण पा- चयतीत्यादौ हेतुकर्तसमभिव्याहारस्थले कर्तरि तृतीयानुपपत्तिः, क- र्तृव्यापारस्य समभिव्याहृतहेतुकर्तृव्यापाराधीनत्वादिति वाच्यम्। वत्र ण्यन्तप्रतिपाद्यपाचनादिक्रियायामेव हेतोः कारकतया स्वतंत्र- कर्तृव्यापारस्यपचादिक्रियाकारकव्यापारानधीनत्वात् । स्वतन्त्रं प्र- युञ्जानस्य पुंसो व्यापारस्तण्डुलक्रयणादिवत्पाकादावन्यथासिद्धत- या न कारणमिति पाकादिप्रयोजकव्यापारवत्त्वेऽपि तस्य तक्रिया- कारकत्वाभावात्। अत एव चैत्रो मैत्रोण पाचयतीत्यादौ चैत्रः पच- वीवि न प्रयोगः । न च पञ्चभिहलैः कर्षति गृहीत्यादौ भूमिलेखनरू- पकृष्यादि क्रियायां खतन्त्रकर्तृन् प्रयुञ्जानस्य गृहिणो व्यापारस्य दर्शितयुक्त्या लकारादिनाऽभिधानासंभव इति कर्षतीति न स्यात्कर्षय- तीवि च स्यादिति वाच्या, तत्र कृषेः प्रति विधानार्थत्वात् । उक्त च-'याजका यजन्तीदि यजिहविःप्रक्षेपार्थः । हलैः कृषवीति कृषिः प्रतिविधानार्थ' इति याजेर्दैवतोद्देश्यकद्रव्यत्यागेच्छाविशेषरूपार्थे मुख्यतया तत्र च यजमानस्यैव कर्तृवया हविःप्रक्षेपरूपलक्ष्यार्थपरत्वं दर्शितम्। तत्र च ऋत्विजामेव स्वातन्त्र्यम् । होतेत्यत्रापि हविःप्रक्षेप एव हुधावोरर्थो न तु तादृशफलायच्छिन्नस्त्यागः । तथा सति ऋत्वि- जस्तत्र स्वतंत्रकर्तृताविरहेण होतृपदेन प्रविपादनासंभवात्। धात्व- थंतावच्छेदकफलकर्तृत्वमेव कर्तृप्रत्ययेन प्रतिपाद्यत इवि ऋत्विजि ·जयाऽलङ्क्तः तृतीया ] २६३ होतृव्यवहारो न यंष्टरि । अवः प्रतित्रहीतृव्यापारो न स्वत्वजन- कस्तथासति वत्र दातृव्यवहारापत्तेरिति तु जोमूतवाहनः । अथास्तु चैत्रेण मैत्रेण पाच्यत इत्यादी स्वतंत्रव्यापारस्य हेतुकर्तृव्यापारा- धीनत्वेऽपि दर्शितरीत्या वस्य स्वतंत्रकर्तृत्वनिर्वाहस्तथापि तद्वाचक- पदोत्तरं तृतीयानुपपत्तिः कर्तृत्वस्य णिचप्रत्ययेनाभिधानादिति चेन्न । कर्तृत्वनिर्वाहकत्वसंबन्धेन पाकाद्यन्वयिनो हेतुकर्तृव्या- पारस्य णिजर्थत्वेन स्वतंत्रकर्तृत्वस्य णिचानभिधानात् । कर्तृत्वरूप- फलावच्छिन्नस्य तादृशव्यापारस्य णिजर्थवाभतेऽपि आश्रयोप- परक्तस्यान्यतो भानानिर्वाहेण कर्तुरनभिवानात्तृतीयोपपत्तेः । आ- ख्यावस्य धर्म्यवाचकत्वेऽपि कृतिविशिष्टबोधकत्वरूपस्य कळभि- धानस्याक्षतत्वाच्चैत्रः पचतीत्यादौ न तृतीया । न चैवं मुख्यविशेष्य- वया कृतिविवक्षया चैत्रेण पचतीति स्यादिति वाच्यम् । आश्रया- तिरिक्तांशे विशेषणतया कृतिबोधनस्यैव कर्मभिधानरूपत्वात् । तथा तदभिधानं च लकृत्तद्धितसमासानामेव । अत एव तैरेवाभिधानं वृत्तिकृता विवृतम् । इदं त्ववधेयम् । यद्यपि स्वतन्त्रव्यापारमात्र एव तृतीयादेरनुशासनं तथापि लाघवात्कृतिरूप एव कर्तृत्वे तृती- यादेः शक्तिः। अचेतनव्यापारे निरूढलक्षणैव । अनुशासनस्याना- दितात्पर्यमात्रग्राहकत्वात् । लाघवसहकृतस्यैव तादृशतात्पर्यस्य शक्तिकल्पकत्वात् । व्यापारे तत्सत्त्वेऽपि गौरवेण शक्त्यसिद्धेः । एवं च कर्तृत्वरूपकृतिबोधस्थले कारकान्तरव्यापारानधीनत्वं न प्रतीयत इति वदन्तर्भावेण शक्तिकल्पने मानाभावः । व्यापारला- क्षणिकेन कर्तृप्रत्ययेन लक्षणया वदन्वर्भावेण व्यापारबोधनादेव पूर्वोक्तातिप्रसङ्गवारणात् । अन्यथा तदन्तर्भावेण कृतिशक्तावपि वादृशातिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वादिति घटो जायते, ओदनः सिद्धथती- त्यादौ सत्यकार्यविद्वेषिणांनैयायिकानां कारकत्वं कर्तृत्वं च घटा- देर्यथाश्रुतसूत्रानुसारेण दुरुपपादमेव । मुख्यं च क्रियाकर्तृत्वं क्रिया- ·२६४ व्युत्पत्तिवादः [ कारके नुकूलकृतिमात्रम् । एकक्रियाविषयककृतितो यत्र नान्तरीयकक्रिया- न्वरनिर्वाहस्तस्कृतिमतस्तक्रियाकर्तृत्वाभावात् । अत एव मत्तो भूतं, न तु मया कृतमिति व्यपदेश इति । तक्रियानुकूलत्वे सति तद्विषयककृतिस्तत्कर्तृत्वम् । अन्योद्देशेन नाराचक्षेपावन ब्राह्मण- वधस्तत्र मरणानुकूलस्य नाराचक्षेपरूपव्यापारस्य कृविविषयत्वेऽ- पि ब्राह्मणमरणानुकूलव्यापारत्वेन तस्यानभिसंहिवत्वात्तेन रूपेण- कृतिविषयत्वं न तादृशव्यापारस्येति ब्राह्मणवधत्वविशिष्टकर्तृत्वं न वादृशव्यापारकर्तुरिति न वस्य संपूर्णप्रायश्चित्तम् । अत एव संपूर्णप्रायश्चित्तप्रयोजकस्य कर्तृव्यापारस्य लक्ष्यताभिप्रायेण हिंसा- लक्षणे मणिकृतां मरणोदेशेनानुष्ठीयमानत्वादृष्टाद्वारकत्वविशेष- योरुपादनमिति मिश्राभिधानसङ्गतिः । मरणोद्देशेनानुष्ठीयमान- स्य व्यापारस्यावश्यं मरणानुकूलव्यापारत्वेन प्रतिसंहितत्वात्तादृश- रूपेण कृतिविषयत्वमिति तादृशविशेषणस्य विशिष्टकर्तृतानिर्वाह- कत्वात्तद्विशेषरणवतो व्यापारस्य नियमेन लक्ष्यत्वात् । वच्छून्यस्य चालक्ष्यत्वनियमात् । अथ मरणोद्देशेनानुष्ठितस्यापि यत्र खड्गाभि- घातत्वादिनैवेष्टसाधनत्वकृतिसाध्यत्वधीविषयता न तु मरणानुकूल- त्वविशेषिततद्रूपेण वत्र न मरणानुकूलत्वविशिष्टविषयिणी कृति- रिवि वादशव्यापारकर्तन वधत्व विशिष्टकतत्वमिति कथमुक्त- विशेषणस्य विशिष्टकर्तृतानिर्वाहकत्वम्। यदि च मरणोद्देशेना- नुष्ठोयमानत्वस्य मरणानुकूलत्वेन कृतिविषयत्वमेवार्थ इत्युपेयते तदा व्यापारे ताहशविशेषणस्य वत्कर्तरि विशिष्टकर्तृतानिर्वाह- कत्वेऽप्युक्तस्थले खड्गाभिघातादौ तादृशलक्षणाव्याप्तिारैव । तत्र संपूर्णप्रायश्चित्तस्य निर्विवादवया लक्ष्यताया आवश्यकत्वात्। न च विशेषणीभूतफलनिष्ठोद्देश्यवाख्यविषयतानिरूपकत्वे सति व्यापार- निष्टसाध्यवाख्यविषयतानिरूपकत्वमेव विशिष्टविषयकत्वं कृतेरित्यु प्रदर्शितस्थलेऽनुकूलतासंबंधेन मरणवैशिष्टयस्य साध्यतारूपविषय ·पत्तेः । उपायांशे मरणस्यानुकूलत्वं संबन्धः प्रकारो वेत्यन्यदेतत् / तृतीया] जयाऽलङ्कृतः २६५ तावच्छेदकताविरहेऽपि न विशिष्टकर्तृत्वानिर्वाह इति मरणोद्देशे- नानुष्ठीयमानत्वस्य मरणकामनाधीनकृतिविषयत्वरूपतैवेति वा- च्यम् । ब्राह्मणं न हन्यादित्यादौ धात्वर्थतावच्छेदकस्य मरणस्य स्वोद्देश्यकत्वसंबन्धेन कृतावन्वयसंभव एव निरुक्तविशिष्टकर्तृत्वस्य निषेधविधिविषयत्वसंभवात्, व्यापारविशेषणवयोपस्थितस्य कृत्यंशे विशेषणत्वस्य व्युत्पत्तिविरुद्धत्वात् । अथ मरणोपलक्षितव्यापार- कर्तृत्वस्य तादृशनिषेधविषयत्वेऽपि न क्षतिः। अन्योद्देशन नाराच- क्षेपस्यापि ब्राह्मणमरणोपधायकस्य नरकसाधनत्वात्। परन्तु मरण- रूपप्रायश्चित्तविधेरेव तदविषयकत्वमुपपादनीयम्। तच्च मरणोद्देशेन तदनुकूलव्यापारे कर्तृत्वबोधकस्य शब्दस्य तद्विधावन्तर्भाव एवोप- पद्यत इति चेत् । एवमपि ब्राह्मणमरणकामनया यत्र न तन्मरणानु- कूलव्यापारानुष्ठानमपि तु फलान्तर कामनाधीनतन्मरणानुकूलव्या- पारत्वप्रकारकचिकोर्षया तदनुष्टितं तत्राव्याप्तिरेतन्मते दुर्वारैव । तत्रापि संपूर्णस्यैव प्रायश्चित्तस्याचरणादलक्ष्यतोपगमासम्भवादिति मैवम् । यत्र हि मरणानुकूलव्यापारत्वेन कृतिसाध्यतादिधीस्तत्रैव यत्र व्यापारविशेषत्वेनैव तद्धीस्तत्रापि मरणरूपफलकामनाधीन- व्यापारविषयिणी कृतिमरणानुकूलत्वेन व्यापारमवगाहते । कृतेः कामनाविषयफलोपरागेणोपायविषयतोपगमात् । विशृङ्खलफलभा- नोपगमे यत्र तृप्तिकामनया भोजनं 'फलान्तर कामनया च गमनम- वगाहमाना समूहालम्बनकृतिस्तत्र तृप्तये गमनं करोतीति व्यवहारा- एवं च मरणावच्छिन्नव्यापारविषयकत्वमुभयत्रैव कृतेरिवि विशेष- णावच्छिन्नविषयककृतिमत्त्वं विशिष्टकर्तृत्वमुभयस्थले निष्प्रत्यूहम् । मरणोद्देशेनानुष्ठीयमानत्वमपि मरणानुकूलत्वोपरागेण कृतिविषय- त्वरूपं लक्षणघटकमिति न काचिदनुपपत्तिः । यद्यप्यदृष्टद्वारा पाकानुकूलकृतिमतोपि न पाकादिकर्तृत्वमिति वत्तक्रियाकर्तृत्व- ·२६६ व्युत्पत्तिवादः [कारके घटककृतिनिष्ठतदनुकूलत्व एवादृष्टाद्वारकत्वमपेक्षितं, न तु क्रियानि- ष्ठफलानुकूलत्वेतत्तत्रापेक्षिवमिति व्यापारनिष्ठमरणानुकूलत्वेऽदृष्टा- द्वारकत्वरूपमणिकारोक्तविशेषणस्य न कर्तृताघटकत्वं तथाप्य- नुष्ठीयमानत्वप्रविष्टकृतेरेवादृष्टाद्वारकमरणानुकूलत्वं विवक्षितम् । विशिष्टकर्तृत्वं चादृष्टाद्वारकत्वविशेषितमरणानुकूलत्वेन कृति- विशेषणेन घटितमिति मिश्राशयः। तथा चैवं पर्यवसितम्-हिनस्तेः प्रवृत्तिनिमित्तं मरणरूपफलावच्छिन्नव्यापारत्वमेव । न हिंस्यादि- स्यादौ फलविशिष्टस्वनिरूपितकर्तृत्वसंबन्धेन हिनस्त्याद्यर्थस्यानिष्ट- विशेषसाधनत्वं प्रतीयते । श्येनस्य हिनस्त्याद्यर्थत्वेऽपि न तस्य वादृशकारणतावच्छेदकसंबन्धेन कचिदपि सत्त्वम् । वत्कर्तुरदृष्टा- द्वारकानुकूलताघटितफलकर्तृत्वविरहेण विशिष्टाकर्तृत्वादिति ना- निष्टाविशेष प्रति हिंसात्वेन साधनत्वमिति न क्रियायां विध्यर्था- न्वयमतेऽपि श्येनविध्यर्थबाधः । वस्तुत: श्येनानुकूलकृतेमरण- प्रयोजकत्वमेव न तु मरणकारणत्वमन्यथासिद्धत्वात् । मरणोप- लक्षिवान्यकर्तृकखगाभिघातादिरूपवैरिवधं प्रत्येव हेतुताया वेदेन बोधिवत्वात् । क्रियाजन्यकार्ये तक्रियानुकूलकृविहेतुतानियमेऽपि खड्गाभिघावादावेव श्येनकृतेहेतुत्वात् तथा चानिष्टविशेषजनकता- वच्छेदकप्रत्यासत्तिप्रविष्टमरणानुकूलत्वं मरणजनकत्वमेव न तु प्रयोजकत्वमतो दृष्टाद्वारकत्वं न वत्र निवेशनीयम् । कारणत्वपर्य- न्तनिवेशलाभायैव वदुपादानम् । यदि च विशिष्टान्वयपरताया वेदे औत्सर्गिकपरत्वेन वधसाधनताबोधकश्रुत्या विशेषणाभूतमर- पसाधनवापि श्येनस्य प्रत्याय्यते तदापि श्येनानुकूलकृतेर्मरणसा- धनत्वमप्रामाणिकमेव । क्रियाजनककृतस्वज्जन्यजनकतानियम- स्याप्रामाणिकत्वात् । अथान्योदेशेन नाराचक्षेपकर्तुर्विशिष्टविषय- ककृतिमत्त्वघटितविशिष्टकर्तृताविरहेऽपि यथार्थवधजन्यपापप्राय- श्चित्तं तथा श्येनकर्तुर्विशिष्टाकर्तृत्वात्पापार्द्धस्यावश्यकत्वाद्वलवदनि- ·जयाऽलङ्कृतः तृतीया ]] २६७ ष्टाननुबन्धित्वबाधो दुर्वार एवेति चेन्न । अकामकृतेऽप्यर्द्धप्रायश्चि- तश्रवणेन मरणावच्छिन्नव्यापारस्य विषयवामनन्तर्भाव्यविशिष्ट- जनककृतिमत्त्वसंबन्धेन न्यूनपापे स्वतन्त्रहेतुत्वकल्पनात्। तबलेन विशिष्टकर्त्तः श्येनकर्तुहिंसाजन्यपापानुत्पत्तेः। न च लाघवेन मरणो पलक्षितव्यापारजनकत्वमेव प्रत्यासत्तिमध्ये निवेश्यतामिति वा- च्यम् । श्रुत्यर्थबाधापादकलाघवस्याप्रयोजकत्वात्। वेदस्थले विशि- ष्टान्वयस्यौत्सर्गिकत्वेऽपि श्येनस्य मरणजनकत्वे विध्यर्थवांवप्रस- ङ्गन मरणं प्रति श्येनस्यान्यथासिद्धताया एवोपगन्तव्यतया तस्य जनकतागर्भहिनस्त्यर्थतावच्छेदकरूपशून्यताया अपि सूपपाद- त्वात् । न च यदि खङ्गाभिघावजनकादृष्टव्यवहितस्य श्येनस्य मर- णेऽन्यथासिद्धत्वं तदा हन्तकृतिजन्यव्यापारोऽपि तत्रान्यथासिद्धः स्यात् । यश्च व्यापारो मरणेऽव्यवहितसाधनं तत्र तद्धेतुः कृति- रेवान्यथासिद्धति मरणकारणव्यापारकारणकृतिमत्त्वं न कस्या- पि हेतुः स्यादिति वाच्यम् । तण्डुलविक्लित्यादिरूपफलव्यवहित- स्यापि तुषादिप्रक्षेपस्य तत्करणदशायां पचवीत्यादिव्यवहारानुरो- धेन यथानन्यथासिद्धत्वे तथा खङ्गप्रक्षेपादिकरणदशायां हन्ताति- व्यपदेशानुरोधेन तत्र व्यवहितस्यापि मरणेऽनन्यथासिद्धत्वमव- श्याभ्युपेयमिति सामञ्जस्यात् । तण्डुलक्रयणदशायां पचवीत्याद्य- भाववत् खड्गादिनिर्माणदशायां हन्तीत्यव्यवहारात्तद्वयापारो मर- णेऽन्यथासिद्धवया न हिंसा । व्याघ्रमरणोद्देशेन कृतो यन्त्रार्पणा- दिर्यत्र तत्र देवाद्रवादिमरणेऽपि न हिंसारूपस्तथा न व्याघ्रादिहि- सारूपोऽपि तत्करणदशायां हन्तीत्यप्रयोगात् । अतथात्वेऽपि तन्म- रणोद्देश्यकादृष्टद्वारकतन्मरणप्रयोजककृतिजन्य व्यापारस्यापि हिं- सावत् पापजनकत्वादुक्तस्थले गोवधाभिसंधाने गोवधप्रायश्चि- त्ताचरणमित्यवधेयम् । एवं च चैत्रः पचतीत्यादौ विषयवाघटितक-- र्तृत्वबोधनिर्वाहाय यथा कृतौ पाकादेरुपधायकत्वविषयित्वोभयसं- ·२६८ व्युत्पत्तिवादः [कारके वन्धनान्वयः, विषयितायाः संबन्धत्वेऽपि उपधायकत्वनिवेश आ- वश्यकः।पाकाद्यनिष्पत्तिस्थले पचति पश्यतीत्यादिप्रयोगस्य प्रामा- एयवारकत्वात्। तथा चैत्रेण पच्यत इत्यादावपि तृतीयार्थकृतेर्जन्य- त्वविषयित्वोभयसंबन्धेनान्वयो बोध्यः कृतिजन्यत्वस्य तृतीया- र्थत्वे जन्यत्वसंबन्धमध्य एव स्वनिरूपकविषयत्वं प्रवेशनीयम् । कृ- तिविषयत्वमेव वा तृतीयार्थः। स्वनिरूपकजन्यत्वं विषयतायाःसं- बन्धमध्येऽन्तर्भावनीयम्। काष्ठेन पचतीत्यादौ करणत्वं तृतीयार्थः । तञ्च व्यापारवत्कारणत्वम् । व्यापारे कर्तृव्यापाराधीनत्वं निवेश- नीयम् । अन्यथा कर्तुंरपि करणतापत्त्या चैत्रश्चैत्रेण पचति, काष्ठं चैत्रेण पचतीत्यादिप्रयोगापत्तः । न च कर्तुश्चेष्टादिरूपव्यापारस्य तदीयकृत्यादिरूपव्यापाराधीनतया तद्विशेषणदानेऽपि कर्तुः कर- णत्वं दुर्वारमेवेवि वाच्यम् । स्वभिन्नत्वेन कर्तुविशेषणीयत्वात्। य- कैव पाकादिक्रिया चैत्रेण काष्ठादिना मैत्रेण तुषादिप्रक्षेपेण नि- पाद्यते तत्र चैत्रस्तुपैमैत्रः काष्टैः पचतीवि प्रसङ्गः समभिव्याहृतक- तृव्यापाराधोनत्वस्य वत्तत्करणव्यापारे भानमुपगम्य वारणीयः।न च समभिव्याहृतकर्वन्तर्भावेण तृतीयार्थत्वे कर्बसमभिव्याहारस्थले करणे तृतीयाया अप्रयोगापत्तिरिवि वाच्यम् । तत्रावि हेवाविति सूत्रेण हेतुतामात्रार्थकतृतीयासंभवाद्धनेन कुलं विद्यया यश इत्या- दिवत् न हि तत्र करणे तृतीया क्रियायोगाभावात्। न चैवमुक्तस्थले चैत्रस्तुपेण पचतीवि प्रयोगस्य हेताविति सूत्रबलादापत्ताविष्टापत्ति विनोत्तराभावात्समभिव्याहृतकन्तर्भावस्य करणे स्वतन्त्रतृतीया- नुशासनस्यैव वा वैयर्थ्यमिति वाच्यम् । उक्तस्थले पाके तुषहेतुक- त्वाभावबाधेऽपि चैत्रस्तुषेण न पचति किन्तु दारुमैवेति प्रयोगोप- पत्तये समभिव्याहृवक न्तर्भावेण तृतीयायाः शक्तिकल्पनाया आ- वश्यकत्वात् । वग्राहकतयैव करणे तृतीयानुशासनस्यावश्यक- त्वात् । शरैःशातिवपत्रोयमित्यादौ तृवीयायाःकारकविभक्तित्व एव ·२६६ तृतीया] जयाऽलङ्कृतः तदर्थान्वितार्थकशातिवादिपदेन समासस्य साधुतानिर्वाहाच्च । न च तृतीयायाः समभिव्याहतकतर्भावेण करणत्वार्थत्वे वत्र स- मभिव्याहृतक-भावादकारकविभक्तित्वं करणे तृतीयानुशासनेऽपि दुर्वारमेवेति वाच्यम् । एतदनुरोधेन तत्र कर्तुरध्याहरणीयत्वात् । वस्तुतः समभिव्याहतकर्तृव्यापाराधीनत्वे व्यापारवत्कारणत्वे च तृतीयायाःशक्तिद्वयम् । कर्चसमभिव्याहारस्थले व्यापारवत्कारण- त्वमानंप्रतीयते। कर्तृसमभिव्याहारस्थले च व्यापारे तयापाराधी- नत्वमपीति सामञ्जस्यम् । एवं हेत्वनुशिष्टतृतीयाया अकर्यणे पञ्च- मीत्यनेन बाधनात्करणत्वविवक्षायां धनवता ऋणेन बद्धोयमित्यत्र तृतीयाया उपपत्तये करणे तृतीयानुशासनस्यांवश्यकता । करणत्वं च फलोपधानरूपमेव करणताघटकम् । अन्यथा कुठारादिकरण- कच्छिदादौ दात्रादेरपि स्वरूपयोग्यतया करणत्वापत्तेः। लिङ्गज्ञानस्यानुमितिकरणतामते धूमेन वह्निमनुमिनोतोत्यादौ धूमादिपदं तज्ज्ञानपरम् । व्याप्तिविशिष्ट हेतुज्ञानस्य व्यापारस्तद्विशि- ष्टवैशिष्ट्यावगाही परामर्शः। स चात्ममनोयोगादिरूपानुमातृपुरुष- व्यापाराधीन इति तस्य निरुक्तकरणत्वमवाधितमेव । धूमादिलिङ्ग- कवह्नयनुमितौ यत्र लिङ्गान्तराद्घटादिभानं तत्र तेन घटमनुमिनो- मीति न प्रयोगः । अन्वयितावच्छेदकतद्विधेयकानुमितित्वावच्छेदे- नैवान्वयितावच्छेदकधूमादिविषयकज्ञानत्वावच्छिन्नत्वेन भास- मानस्य करणत्वस्य निरूपकत्वभानोपगमात् । निरूपकत्वं तु कर- पतामात्रस्य तृतीयार्थतावादिनां प्राचां मते संसर्गः। नव्यमते तु करणतानिरूपकत्वस्यैव नबर्थाभावे प्रतियोगित्वेनान्वयात्तावत्पर्य- न्तस्य तृतीयार्थतया प्रकारतेत्यन्यदेतत् । परे तु लिङ्गज्ञानस्य करणत्वेऽपि धूमेनानुमिनोतीत्यादौ धूमा- दिपदं मुख्यार्थमेव हेवाविवि सूत्रेण वत्र तृतीया। हेतुत्वस्य कारण- तावच्छेदकसाधारणप्रयोजकत्वरूपस्य तत्र विवक्षितत्वात् । जन- ·२७० व्युत्पत्तिवादः [कारके कज्ञानविषयधूमादेश्वानुमितिकारणतावच्छेदकतया प्रयोजकत्वम- तवमेव । उक्तसमूहालम्बनस्थलेऽविप्रसङ्गश्च वह्निविधेयकानुमिवि- त्वावच्छेदेन प्रयोजकतानिरूपकत्वभानाभ्युपगमेन वारणीयः। वस्तुतो जनकतावच्छेदकादिनिष्ठप्रयोजकतानिरूपकत्वं कार्यन्येव कार्यतावच्छेदकस्याप्यक्षतं प्रतीतिसाक्षिकं च । तथा चानुमिति- विशेषणतत्तद्विधेयकत्वरूपसुबन्तार्थ एव तृतीयार्थान्वय उपगम्यते। समूहालम्बनानुमितिनिष्ठवटादिविधेयकत्वस्य धूमाद्यप्रयोज्यवया नोक्तार्थाविप्रसङ्गः। धूमेन वह्निमनुमिनोति न घटेनेत्यादावनुमितौ घटादिप्रयोज्यत्वाभावो नान्वेति । अपि तुनबर्थाभावप्रतियोग्यन्व- यिनि वह्नयादिविधेयकत्व एवातो यत्र धूमादिलिङ्गवह्नयनुमितौ घटादिरूपलिङ्गाधीनं द्रव्यत्वादिभानं वत्र धूमेन वह्निमनुमिनोति न घटेनेति प्रयोगोपपत्तिः। समूहालम्बनरूपतादृशानुमितौ घटादि- रूपलिङ्गप्रयोज्यत्वाभावस्यासत्त्वेऽपि वह्नयादिविधेयकत्वे तदबा- धात्। न ह्यनुमिवावपि द्रव्यत्वादिविधेयकत्वावच्छिन्नघटादिलिङ्ग- प्रयोज्यत्वस्य वह्नयाविधेयकत्वावच्छेदेनाभावो बाधित इति संभवति । प्रयोज्यताया व्याप्यवृत्तित्वात् । एतेनानुमितौ धूमादि- लिङ्गज्ञानकरणकत्वं तृतीयया प्रत्याय्यते । करण एव तृतीया तत्रेति मतं प्रत्युक्तम्। उक्तस्थलेऽनुमितौ नबर्थान्वययोग्यवाया अनुपपत्तेः। वह्नयादिविधेयकत्वे धूमादिज्ञानरूपकरणजन्यतावच्छेदकत्वतद- भावौ तृतीयान्ववत्समभिव्याहृतनब्भ्यां प्रत्याय्येत इत्यपि न सत् । कारकविभक्त्यर्थस्य क्रियातिरिक्तेऽनन्वयात्। न चोक्तस्थले वह्नया- दिविधेयकत्वावच्छेदेन घटादिरूपलिङ्गज्ञानजन्यतावदनुमितिम- त्त्वाभावः पुरुषनिष्ठो नबा प्रत्याय्यते। तादृशानुमिविर्घटादौ वह्नया- दिलिङ्गत्वभ्रमदशायां प्रसिद्धेवि वाच्यम् । धूमेन वढेरनुमानमिदं नघटेनेत्यादावनुमितिमत्त्वाद्यभावबोधानुपपत्तेरिति प्राहुः । पर्ववो धूमेन वह्निमानित्यादौ क्रियायोगाभावाद्धेतुतृतीयैव तत्र ज्ञापकज्ञा- ·२७१ तृतीया] जयाऽलङ्कृतः नविषयत्वं हेतुत्वं ज्ञानज्ञाप्यत्वरूपं वा हेतुमत्त्वं तृतीयार्थः । हेतु- शब्दो यद्यपि कारणपर्यायो न तु ज्ञापकपर्यायस्तथापि हेताविति- सूत्रस्थहेतुपदं न समभिव्याहृतनिरूपिवहेतुवामात्रपरमपि तु समभि- व्याहृततज्ज्ञानान्यतरनिरूपितहेतुतापरमेवेति समभिव्याहृतवह्नया- दिज्ञानहेतुज्ञानविषयधूमादिपदादपि तृतीया तत्सूत्रेणानुशिष्यते । गुणहेवौ पञ्चम्या विकल्पेन विधायकसूत्रान्तरमप्यन्यवरनिरूपि- वहेतुवाविषयकमेवातो जाड्याबद्धो जांड्येन वेत्यत्र जाड्यहेतु- वावद्भूमावह्निमान् धूमेन वेत्यादौ धूमादेवह्नयादिज्ञानहेतुवा प्रवी- यते । हेतुत्वं च पूर्वोक्तं प्रयोजकत्वमेव । गुणपदं च न रूपादि- चतुर्विंशतिपरम् । धूमादिहेवौ तत्त्वासम्भवात् । न वत्र धूमादि- पदं तज्ज्ञानपर मेवेति वादृशगुणत्वमेव वह्नयादिहेतोरिति वाच्यम्। तत्र धूमादिज्ञानलाक्षणिकत्वेऽप्यज्ञानाबद्ध इत्यादावभावरूपब- न्धादिहेतोस्तथात्वासंभवात् । नापि धर्ममात्रपरम् । गगनादेरपि कालिकसंबन्धेन धर्मतयाऽव्यावर्तकत्वात् । समवायादिना धर्मत्वं चाभावाद्यसंग्राहकम् । नापि द्रव्याश्रितत्वम् । सत्तावान गुणत्वा- दित्यादौ पञ्चम्यन्तस्यालाक्षणिकत्वपक्षे पञ्चम्यनुपपत्तेः । किन्तु कार्यस्य ज्ञाप्यस्य वाश्रये आश्रिवत्वम् । जाड्यादेः स्वप्रयोज्यब- न्धाश्रये धूमादेश्व स्वज्ञाप्यवह्नयाद्याश्रय आश्रितत्वाद्गुणत्वम्। हेतौ तद्विशेषणप्रयोजनं च पितुः पाण्डित्येन पुत्र आहूतो धूमस्य स्वस्मि- न्सत्त्वेन पर्वतो वह्निमानित्यादौ पञ्चमीवारणम् । ज्ञापकत्वं च तज्ज्ञानजनकप्रमाविषयत्वं ज्ञाप्यत्वमपि प्रमाजन्यज्ञानविषयत्वम् । अतो वह्नयादेाप्यवाभ्रमेण धूमादिज्ञापकत्वसत्त्वेऽपि वह्निना वह्ना धूमवानयमित्यादयोन प्रयोगाः। प्रमात्वं च यावद्भ्रमभि- नत्वरूपं विवक्षणीयम् । तेन धूमव्याप्यो वह्निरित्यादिज्ञानस्य वह्नित्वाद्यंशे प्रमात्वमादाय नोक्तातिप्रसङ्गः। द्रव्यत्वादेः प्रमेयत्वा- वच्छिन्नवह्नयादिज्ञापकत्वेऽपि विशिष्टद्रव्यत्वादिना वह्नित्वाधव- ·२७० व्युत्पत्तिवादः [ कारके कज्ञानविषयधूमादेश्वानुमितिकारणतावच्छेदकतया प्रयोजकत्वम- क्षवमेव । उक्तसमूहालम्बनस्थलेऽतिप्रसङ्गश्च वह्निविधेयकानुमिति- त्वावच्छेदेन प्रयोजकतानिरूपकत्वभानाभ्युपगमेन वारणीयः। वस्तुतो जनकतावच्छेदकादिनिष्टप्रयोजकतानिरूपकत्वं कार्यम्येव कार्यतावच्छेदकस्याप्यक्षतं प्रतीतिसाक्षिकं च । तथा चानुमिति- विशेषणतत्तद्विधेयकत्वरूपसुबन्तार्थ एव तृतीयार्थान्वय उपगम्यते। समूहालम्बनानुमितिनिष्ठघटादिविधेयकत्वस्य धूमाद्यप्रयोज्यवया नोक्तार्थाविप्रसङ्गः। धूमेन वह्निमनुमिनोति न घटेनेत्यादावनुमितौ घटादिप्रयोज्यत्वाभावो नान्वेति। अपि तुनअर्थाभावप्रतियोग्यन्व- यिनि वह्नथादिविधेयकत्व एवावो यत्र धूमादिलिङ्गवह्नयनुमितौ घटादिरूपलिङ्गाधीनं द्रव्यत्वादिभानं वत्र धूमेन वह्निमनुमिनोतिन घटेनेति प्रयोगोपपत्तिः। समूहालम्बनरूपतादृशानुमितौ घटादि- रूपलिङ्गप्रयोज्यत्वाभावस्यासत्त्वेऽपि वह्नयादिविधेयकत्वे तदबा- धात्। न ह्यनुमिवावपि द्रव्यत्वादिविधेयकत्वावच्छिन्नघटादिलिङ्ग- प्रयोज्यत्वस्य वह्नयाविधेयकत्वावच्छेदेनाभावो बाधित इति संभवति । प्रयोज्यताया व्याप्यवृत्तित्वात् । एतेनानुमितौ धूमादि- लिङ्गज्ञानकरणकत्वं तृतीयया प्रत्याय्यते । करण एव तृतीया तत्रेति मतं प्रत्युक्तम्। उक्तस्थलेऽनुमितौ नबर्थान्वययोग्यवाया अनुपपत्तेः। वह्नयादिविधेयकत्वे धूमादिज्ञानरूपकरणजन्यतावच्छेदकत्वतद- भावौ तृतीयान्तवत्समभिव्याहृतनबुभ्यांप्रत्याय्येत इत्यपि न सत् । कारकविभक्त्यर्थस्य क्रियातिरिक्तेऽनन्वयात्। न चोक्तस्थले वह्नया- दिविधेयकत्वावच्छेदेन घटादिरूपलिङ्गज्ञानजन्यतावदनुमितिम- त्त्वाभावः पुरुषनिष्ठो नया प्रत्याय्यते। तादृशानुमिविर्घटादौ वह्नया- दिलिङ्गत्वभ्रमदशायां प्रसिद्धेवि वाच्यम् । धूमेन वढेरनुमानमिदं नघटेनेत्यादावनुमितिमत्त्वाद्यभावबोधानुपपत्तेरिति प्राहुः । पर्ववो धूमेन वह्निमानित्यादौ क्रियायोगाभावाद्धेतुतृतीयैव तत्र ज्ञापकज्ञा- ·- तृतीया] जयाऽलङ्कृतः नविषयत्वं हेतुत्वं ज्ञानज्ञाप्यत्वरूपं वा हेतुमत्त्वं तृतीयार्थः । हेतु- शब्दो यद्यपि कारणपर्यायो न तु ज्ञापकपर्यायस्तथापि हेताविति- सूत्रस्थहेतुपदं न समभिव्याहृतनिरूपितहेतुवामात्रपरमपि तुसमभि- व्याहृततज्ज्ञानान्यतरनिरूपितहेतुतापरमेवेति समभिव्याहृतवह्नया- दिज्ञानहेतुज्ञानविषयधूमादिपदादपि तृतीया तत्सूत्रेणानुशिष्यते गुणहेवौ पञ्चम्या विकल्पेन विधायकसूत्रान्तरमप्यन्यवरनिरूपि- वहेतुवाविषयकमेवातो जाड्याबद्धो नाड्येन वेत्यत्र जाड्यहेतु- वावद्भूमावह्निमान् धूमेन वेत्यादौ धूमादेवह्नयादिज्ञानहेतुता प्रवी- यते । हेतुत्वं च पूर्वोक्तं प्रयोजकत्वमेव । गुणपदं च न रूपादि- चतुर्विंशतिपरम् । धूमादिहेवी तत्त्वासम्भवात् । न वत्र धूमादि- पदं तज्ज्ञानपरमेवेति वाहशगुणत्वमेव वह्नयादिहेतोरिति वाच्यम् । तत्र धूमादिज्ञानलाक्षणिकत्वेऽप्यज्ञानाबद्ध इत्यादावभावरूपब- न्धादिहेतोस्तथात्वासंभवात् । नापि धर्ममात्रपरम् । गगनादेरपि कालिकसंबन्धेन धर्मतयाऽव्यावर्तकत्वात् । समवायादिना धर्मत्वं चाभावाद्यसंग्राहकम् । नापि द्रव्याश्रितत्वम् । सत्तावान् गुणत्वा- दित्यादौ पञ्चम्यन्वस्यालाक्षणिकत्वपक्षे पञ्चम्यनुपपत्तेः। किन्तु कार्यस्य ज्ञाप्यस्य वाश्रये आश्रितत्वम् । जाड्यादेः स्वप्रयोज्यब- न्धाश्रये धूमादेश्चस्वज्ञाप्यवह्नयाद्याश्रय आश्रितत्वाद्गुणत्वम्। हेतौ तद्विशेषणप्रयोजनं च पितुः पाण्डित्येन पुत्र आहूतो धूमस्य स्वस्मि- न्सत्वेन पर्वतो वह्निमानित्यादौ पञ्चमीवारणम् । ज्ञापकत्वं च तज्ज्ञानजनकप्रमाविषयत्वं ज्ञाप्यत्वमपि प्रमाजन्यज्ञानविषयत्वम् । अतो वह्नयााप्यनाभ्रमेण धूमादिज्ञापकत्वसत्त्वेऽपि वह्निना वह्नेर्वा धूमवानयमित्यादयो न प्रयोगाः। प्रमात्वं च यावद्भ्रमभि- नत्वरूपं विवक्षणीयम् । तेन धूमव्याप्यो वह्निरित्यादिज्ञानस्य वह्नित्वाद्यंशे प्रमात्वमादाय नोक्तातिप्रसङ्गः । द्रव्यत्वादेः प्रमेयत्वा- वच्छिन्नवह्नयादिज्ञापकत्वेऽपि विशिष्टद्रव्यत्वादिना वह्नित्वाद्यव- ·२७२ व्युत्पत्तिवादः [ कारकै च्छिन्नज्ञापकत्वेऽपि च पर्वतो वह्निमान् द्रव्यत्वाद् द्रव्यत्वेन वेत्या- दिन प्रयोगः। अन्वयितावच्छेदकवह्नित्वद्रव्यत्वादिना ज्ञाप्य- ज्ञापकभावस्य तृतीयादिना बोधनात् । तत्र तेन रूपेण ज्ञाप्यज्ञापक- भावविरहात् । एवं ज्ञाप्यवह्नयादिमत्त्वान्वयितावच्छेदकपर्वतत्वा- वच्छिन्नांशे ज्ञापकत्वं ज्ञाप्यत्वं वा प्रतीयत इत्यपि नियमः । तेन पर्वतो वह्निमान् महानसत्वान्महानसेन वेत्यादयो न प्रयोगाः । अत्रेदमवधेयम् । पर्वतो वह्निमान् धूमान्न द्रव्यत्वान्नापि महा- नसत्वादित्यादौनबवह्नयादौ द्रव्यत्वमहानसत्वादिज्ञाप्यत्वाभाव- बोधने बाधः। तत्र प्रमेयत्वादिना द्रव्यत्वादिज्ञाप्यत्वस्य महानसादौ महानसत्वादिज्ञानज्ञाप्यत्वस्य च सत्त्वात् वह्नित्वादिना द्रव्यत्वा- दिज्ञाप्यत्वस्य पर्वतादौ महानसत्वज्ञाप्यत्वस्य चाप्रसिद्धया नाभा- वप्रत्यायनसंभव इति ज्ञानप्रयोज्यत्वं ज्ञानजन्यतावच्छेदकत्वरूप समभिव्याहृवपर्वतादिविशेष्यतानिरूपितं विधेयत्वञ्च विशकलितं पञ्चम्यर्थः विशिष्टलाभोऽन्वयबलात् । एवं चोक्तस्थले नया विधेय- तायां द्रव्यत्वमहानसत्वादिज्ञानप्रयोज्यत्वाभावः प्रत्याय्यते । तत्प्र- योज्यत्वं च प्रमेयत्वाद्यवच्छिन्नविधेयतायां प्रसिद्धम् । न चैवं पर्वतो वह्निमान् न धूमादित्यादेरपि प्रसङ्गः। धूमत्वाद्यवच्छिन्नवषयक- ज्ञानाप्रयोज्यतत्तद्वह्नित्वाद्यबच्छिन्नविधेयताया वह्नयादावबाधिव- त्वादिति वाच्यम् । पर्वतादिविशेष्यवानिरूपितवह्नित्वावच्छिन्नवि- धेयतात्वावच्छेदेन विधेयवायां नबाऽभावान्वयबोधोपगमात् । यत्र वह्नित्वावच्छिन्नविधेयतात्वमन्वयितावच्छेदकं तत्रैव वदवच्छेदेने- वरान्वयः संभवति । अत्र च वह्नित्वावच्छिन्नत्वाविशेषितं विधेय- तात्वमेव तथेति कथं तदवच्छेदेनाभावान्वय इवि तु न शङ्कयम् । पञ्चम्याद्यर्थविधेयताया वह्नयादौ वह्नित्वाद्यवच्छेदेनान्वयोपगमा- चदवच्छेदेन तदन्वये चावच्छेदकतद्र पस्य तद्विशेषणांशे धर्मिपार- तन्त्र्येण प्रकारत्वात् । प्रकृते स्वरूपसंबन्धरूपवह्नित्वाद्यवच्छि- ·तृतीया 1 जयाऽलङ्कृतः २७३ नत्वेन सहितस्य विधेयवात्वस्यैवान्वयितावच्छेदकत्वात्। वह्नया- दिपदमेव तदवच्छिन्नविधेयवाशालिज्ञानपरम्। तदुत्तरमतुबादिप्र- त्ययो विशेष्यतारूपसंबन्धपर इति प्राचीनमते तु वह्नित्वाद्यवच्छि- न्नविधेयतात्वस्यान्वयितावच्छेदकत्वकमविवादमेव । विधेयनाया- स्तत्तत्संबन्धावच्छिन्नविधेयतात्वेन पञ्चम्याद्यर्थत्वं स्वीकरणीयम् । तेनायं जानाति आत्मत्वान्न द्रव्यत्वादित्यादौ विषयतासंबन्धाव- च्छिन्नायां प्रकृतविशेष्यतानिरूपिवज्ञानविधेयवायां द्रव्यत्वादिरूप- लिङ्गज्ञानप्रयोज्यत्वसत्त्वेऽपिनावच्छेदकावच्छे देनाभावान्वयायो- ग्यत्वम्। संबन्धविशेषावच्छिन्नविधेयतात्वरूपान्वयितावच्छेदका- वच्छेदेनाभाववत्त्वबोधात् । एवं ज्ञानप्रयोज्यत्वप्रविष्टं ज्ञानमपि तत्तत्संबन्धावच्छिन्नप्रकारकत्वविशेषिवमर्थः। तेन समवायेन हेतु- त्वपरस्यायं वह्निमान् वद्रूपान्न तु धूमादिवि प्रयोगस्य नायोग्यता। वह्निविधेयतायां संयोगेन धूमप्रकारकज्ञानप्रयोज्यत्वसत्त्वेपि सम- वायसंबन्धावच्छिन्नतत्प्रकारताशालिज्ञानप्रयोज्यतात्वरूपान्वयिता- वच्छेदकावच्छिन्नाभावस्याबाधात्संबन्धविशेषघटिवधर्मस्यान्वयि- बावच्छेदकवा भाननियामकं तु वात्पर्यमेव वह्नयादिविधेयताया व्याप्त्यादिघटकाभावादिज्ञानप्रयोज्यत्वसत्वेऽपि पर्वतो वह्निमान- भावादित्यादिर्न प्रयोगः। मुख्यविशेष्यतानिरूपितप्रकारताया एव. निवेशनीयत्वादिति दिक् । केन हेतुना कस्मै हेतव इत्यादौ विभक्ति- भिर्हेतुताविशिष्टे हेतुताबोधयितुमशक्या पौनरुक्त्यादिति न शङ्कयम्। हेतुशब्दस्य स्वरूपयोग्यपरत्वात् । विभक्तेः फलोपधानपरत्वात्। दण्डवान् रक्तदण्डवानितिवत् कार्यविशेषानुपरक्तहेतुताविशिष्ट कार्यविशेषोपरक्तहेतुताबोधेऽनाकाश्ताविरहाच्च । न चान्वयबोध संभवेऽपि हेतुशब्दप्रयोगवैययम्। फलोपधायकतालाभे स्वरूपयो- ग्यवाया अर्थाल्लाभसंभवादिति वाच्यम् । विभक्तेरन्यार्थवाया अप्यन्यत्र दृष्टत्वाद्धेतुतापर त्वनिश्चयार्थं तत्प्रयोगात् ।

·२७४ व्युत्पत्तिवादः [ कारके सहार्थयोगेऽपि साहित्यप्रवियोगिवाचकपदात्तृतीया पुत्रेण सहागत इत्यादौ । अथ यदि सहशब्दार्थः समभिव्याहृवपदोप- स्थाप्यक्रियासमानकालीनक्रियान्वयित्वम्, वदन्वयित्वं च समभि- व्याहृवक्रियाबोधकपदेन क्रियाया यादृशः सम्बन्ध साहित्यान्वयिनि प्रत्याय्यते तादृशवत्संबन्ध एवं, स च पुत्रेणेत्यादौ कर्तृत्वम् । दध्ना सहौदनो भुज्यव इत्यादौ कर्मत्वादिस्तृतीयार्थोऽपि स एव सम्बन्धः, तथा च पुत्रकर्तृकागमनसमानकालीनागमनकर्तृत्वदधिकर्मकभोज- नसमानकालीनभोजनकर्मत्वादिकं पुरुषौदनादौ वत्र तत्र प्रतीयत इत्युच्यते तदा सहशब्देनैव तत्तत्क्रियाकर्तृत्वबोधने क्रियापद- वैयर्थ्यम् । क्रियान्वयिनि क्रियान्वयबोधस्योद्देश्यतावच्छेदकविधेय- योरभेदेन निराकाङ्क्षवयाऽसंभवाञ्च । न च तत्तक्रियासमानकाली- नत्वमात्रं सहशब्दार्थः । तस्य च क्रियापदोपस्थापितक्रियायामेवा. न्वय इति क्रियापदसहितसहशब्दादेवोक्तविशिष्टार्थलाभ इति वाच्यम् । एवं सवि पुत्रेण सहागत इत्यादौ सहशब्दार्थस्य क्रिया- पदार्थान्वयित्वेनान्यसापेक्षतया तेन सह पुत्रशब्दस्य समासासंभवेन सपुत्र इत्यादिप्रयोगानुपपत्तेः। न ह्यत्र समासे सहार्थस्य प्राधान्यम्। येनान्यसापेक्षत्वेऽपि समासो भवेत् किंतु बहुव्रीहित्वादन्यपदार्थ- प्राधान्यमेवेति चेन्न । समभिव्याहृतपदोपस्थाप्यक्रियाकाल एव सहशब्दार्थः तस्य क्रियान्वयिनि नामार्थ एवान्वयः। तादृशका- लविशिष्टे नामार्थे क्रियान्वये च क्रियायामपि तादृशकालावच्छि- नत्वं भासते। उद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदेन विधेयान्वयस्य व्युत्पत्ति- सिद्धत्वात्। अत: क्रियाद्वयसमानकालीनत्वलाभ इति।सामञ्जस्यात्। अथवा आगमनसमानकालीनागमनादिकमेव सहशब्दार्थः ।व- स्य कर्तृत्वादिसंबन्धेन पुरुषादावन्वयः। तादृशसंबन्धेन तद्विशिष्टेचा- गव आगच्छवीत्यादिपदोपस्याप्यागमनकर्तृत्वादीनामन्वये न व्युत्प. त्तिविरोधः। विधेयस्योद्देश्यताव छेदकप्रकाराभेदविरहात्। न च सह- ·२७५ तृतीया जयाऽलङ्कृतः शब्दार्थान्वयबलादेव तक्रियाकर्तृत्वस्य पुरुषादौ लाभे प्रकारवयापि क्रियापदेन तत्प्रतिपादनमफलमिति तत्प्रयोगो व्यर्थ इति वाच्यम् । सममिव्याहृतपदेन तत्तक्रियाया अनुपस्थापने सहशब्देनाफि वत्तक्रियाघटितसाहित्यस्याशक्यस्य बोधनं न संभवतीवि क्रिया- पदप्रयोगस्यावश्यकत्वात्। सहशब्दार्थक्रियायाः कर्तृत्वादिसंबन्धेन नामार्थेऽन्वयश्च न व्युत्पत्तिविरुद्धः। सहशब्दस्याधातुत्वात्, निपा- वत्वाच्च । न च 'प्रासोष्ट शत्रुघ्नमुदारचेष्टमेका सुमित्रा सह लक्ष्मणेने'- त्यादौ शत्रुघ्नप्रसवलक्ष्मणप्रसवयोः समानकालीनत्वाभावात.. क्रियाद्वयसमानकालीनतायाः सहशब्दार्थत्वासंभव इति वाच्यम् । तत्रापि स्थूलकालघटितसमानकालीनत्वसत्त्वात् । न च कालत्वेनैव कालस्य तदर्थान्तर्भावे पुत्रागमनपूर्वमागन्तरि आगतोऽयं न पुत्रेण सहेति प्रयोगानुपपत्तिः। पुत्रागमनाधिकरणस्थूलकालवृत्त्यागमनक- तृत्वसत्त्वेनान्वयितावच्छेदकरूपावच्छिन्नप्रतियोगिताकसाहित्या- भावबाधादिति वाच्यम् । तत्र क्षणत्वेनैव कालस्य सहशब्दार्थेऽ- न्तर्भावनीयत्वात् । एवं यत्र एककालेऽपि विभिन्नस्थले भुञ्जानमधि- कृत्य न सह भुङ्क्त इति प्रयुज्यते तत्रैकशालारूपभोजनाधारोऽपि सहशब्दार्थेऽन्तर्भावनीयः। अत एवा'लापाद्गात्रसंस्पर्शानिःश्वासा- त्सहभोजना'दित्यादिना पतितभोजनसमानकालीनभोजनमात्रस्य पापजनकत्वं न बोध्यते । एकपङ्क्तरपि विवक्षणात् । एवं 'याजनं योनिसंबन्धं स्वाध्यायं सह भोजनम् । सद्यः पतित कुर्वाणः पति- तेन न संशय' इत्यादावेकदैकपात्रभोजनस्यैव सद्यःपाचहेतुत्वं प्रत्याय्यते । तत्र तादृशार्थस्यैव सहशब्देन विवक्षणात् । अथ नामार्थस्यैव सहार्थविशेष्यवयान्वयोपगमे पुत्रेण सह नागच्छत्य- यमित्यादौ सहशब्दार्थपुत्रसाहित्याभाव एवा पुरुषांशे नबा बोध्यत इत्युपगन्तव्यम्। वच्च नोपपद्यते । तथासत्याख्यातार्थोद्देश्यतावच्छेद- कतयैव नबर्थभानस्योपगन्तव्यतया प्रसज्यप्रतिषेधस्थले निषेधस्य ।

·२७६ व्युत्पत्तिवादः [कारके तं प्रति प्राधान्येन भाननियमव्याघातात् । एवमनागच्छन्तमपि पुरुषमधिकृत्य तथा प्रयोगात्तत्रायोग्यताप्रसङ्गाञ्च । एतेन तत्र पर्युदासनवत्क्रियायोगपरित्याग इत्युक्तावपि न प्रतीकारः । न च वत्रागमनाभावकाल एव पुरुषान्वयी सहशब्दार्थः। तथा च पुत्रागम नाभावकालावच्छिन्नपुरुषे वत्तमानकालावच्छिन्न आगमनाभावः प्रतीयत इति न काचिदनुपपत्तिरिति वाच्यम् । यत्रास्य पुत्र आयाति न त्वयं तत्रापि तादृशप्रयोगात् । तत्र च पुत्रागमनकाला- वच्छिन्नस्यागमनकर्तृत्वाभावस्य सत्त्वेऽपि पुत्रागमनकालावच्छिन्न एव पुरुषे वर्तमानकालावच्छिन्नागमनाभावस्य सत्त्वेनायोग्यता- पातात्।मैवम्। सहशब्दार्थस्तत्तत्क्रियाकालःक्कचित्तत्तक्रियान्वयि- प्रथमान्वपदार्थेऽन्वेति । कचिच्च समभिव्याहृतक्रियायाम् । सपुत्र आगच्छतीत्यस्य पुत्रेण सहागच्छति य इति विग्रहात् प्रथमान्ता- न्यपदार्थ एव पुत्रागमनकालान्वयो न तु क्रियायामिति न समा- सानुपपत्तिः । न वान्यपदार्थपुरुषालाभः । न चैवं समासलभ्यस्य पुत्रागमनकालावच्छिन्नस्य पुंसो विग्रह वाक्येनापि प्रतिपादनाद्बहु- ब्रीहिमात्रस्यैव नित्यसमासत्वमिति भज्येतेवि वाच्यम् । बहुव्री- हिमात्रस्य तथात्वानियमात् । प्रथमान्तानुपस्थाप्यान्यपदार्थबोधक- बहुव्रीहेरेव तत्त्वाभ्युपगमात्। अत्र चान्यपदार्थस्य प्रथमान्तोपस्था- प्यत्वात् । न च वृष्टे देवेगत इतिवत् प्रथमार्थे बहुव्रीहेर साधुत्वमिति वाच्यम् । अनेकमित्याद्यनुशिष्टबहुव्रीहावेव तन्नि यमात् । अत्र च सूत्रान्तरेण तद्विधानात् । अत एव तदारम्भोऽपि । पुत्रेण सह नागच्छतोत्यादौ च क्रियायामेव तादृशसहार्थान्वय इवि पुत्रागमन- कालीनागमनकर्तृत्वाद्यभावः प्रथमान्तार्थे प्रतीयत इति सर्व सुस्थम्। भारमनुद्वहन्तं पुत्रमनुद्वहन्त्यामपि गर्दभ्यां 'स है व दशभिः पुत्रै- रित्यादौ वत्तमानेत्यध्याहाराद्वर्त्तमानत्व क्रियामादायैव साहित इवि वदन्ति ।

·तृतीया ] जयाऽलङ्कृतः इत्थंभूतलक्षण इत्यनेन लक्षणवाचिपदात्तृतीयाऽनुशिष्यते । ल- क्षणत्वं च व्यावर्तकत्वं तच्च विशेष्यतावच्छेदकसमानाधिकरणा- भावप्रतियोगित्वम् । तदाश्रयश्च धर्मो द्विविधो विशेषणमुपलक्षणं च । विद्यमान सह्यावर्तकं विशेषणम् । पुरुषादौ वर्तमानकाला- वच्छेदेन विद्यमानो दण्डादिः । अविद्यमानं व्यावर्तकमुपलक्षणम्। तापसादेः कालान्तरीणजहादिकम् । विशेषणस्य संबन्धो मतुबा- दिभिः प्रत्याय्यते। अस्तीत्यर्थे विहिवानां वर्तमानसंबन्धार्थकत्वात्। अतो जटाभिस्तापस इत्यादावविद्यमानजटादेः संबन्धविबक्षया मतुवाद्यनवकाशात् तृतीया । तथा च विद्यमानत्वस्याविद्यमानत्व- स्येवाप्यप्रत्यायनात् विशेषणवाचिपदादपि तृतीया । यथा ज्ञाय- मानत्वेन लिङ्गकरणमित्यादौ । अथ तत्र ज्ञायमानत्वादिवैशिष्टय तृतीयया लिङ्गादौ न प्रत्याय्यते अपि तु पदार्थैकदेशे करणत्वाद:- वेव । तदवच्छिन्नत्वमिति चेत्तथापि सा विशेषणतृतीयैव अनुशा- सनान्तराभावात्। वस्तुतो लिङ्गादौ ज्ञायमानत्वादिवैशिष्टयबोधने- ऽपि संबन्धविधया करणत्वज्ञायमानत्वाद्योरवच्छेद्यावच्छेदक- भावभानसंभवादेकदेशान्वय स्वीकारोऽनुचितः । न च संबन्धविधया करणत्व एकदेशेऽवच्छिन्नत्वभानेऽप्येकदेशान्वयध्रौव्यमिति वाच्य म् । करणाभेदरूपे करणत्वे करणस्य संबन्धविधया भासमाने ज्ञायमानत्वावच्छिन्नत्वस्यावच्छेदकतया भानोपगमेनै कदेशान्वयं- विनाप्यवच्छेद्यावच्छेदकभावभानात् । अथ दण्डवानयमासीद्दण्डी गतवानित्यादौ दण्डस्यातीववया विशेषणत्वासंभवान्मतुबाद्यनुप- पत्तिरिति चेन्न। प्रकृतशब्दप्रयोगाधिकरणकाल वच्छिन्नस्येव विधेयान्तरसमभिव्याहारस्थले तदधिकरणकालावच्छिन्नस्य संब- न्धस्यापि मतुबादिना प्रत्यायनात् । तत्रातीवकालसत्त्वादिरूप- विधेयाधिकरणातीतादिकालावच्छिन्नसंबन्धस्पैव मतुबाद्यर्थत्वात्। अविद्यमानोऽपि दण्डादिर्धर्मान्तरसंबन्धसमानकालीनतया धर्मा- Puniaininitionaries ·२७८ [ कारके व्युत्पत्तिवादः न्वरान्वयिनि विशेषणम् । तत्प्रकारेण भासमाने धर्मान्तरान्वयबोधो विशिष्टवैशिष्ट्यबोध इत्युच्यते । न त्वसावन्वयिन्युपलक्षणम् ।न वा लादृशबोधस्तदुपलक्षितान्वयबोध इत्युच्यते । कचिद्विधेयान्तरसमा- नकालीनमपि विशेषणं वदन्वयितया तदन्वयिन्युपलक्षणमुच्यते । न्यथा रूपवान् रसवानित्यादौ रूपादिकं रसान्वयिनि । सास्नाधान् गोपदवाच्य इत्यादौ सास्नादिकं गवादिपदवाच्ये । कचिद्धर्मि- संबद्धधर्मान्तरसंबन्धितानवच्छेदकत्या धर्मान्तरसंबन्धिन्युपल- क्षणमतो दण्डपुरुषावित्यादिसमूहालम्बनबोधो दण्डाद्युपलक्षित- पुरुषादिविषयको न तु विशिष्टविषयक इत्युच्यते। विशेष्यसंबन्धा. संबन्ध्यपि वत्संबन्धिवावच्छेदकतया वदवि विशेषणम् । अत एव संज्ञाविशिष्टसंश्यादिज्ञाने संज्ञादेविषयत्वमनङ्गीकुर्वतां प्राभाकराण प्राचीननैयायिकानां च मते तटस्थज्ञानविषयतयैव विषयतावच्छेद- कत्वात्संज्ञादेः प्रकारस्य ज्ञानविषयविशेषणत्वम् । अत एव द्वित्व- नाशकालीनायां द्वे द्रव्य इति बुद्धो न द्वित्वविषयकत्वमपि तु द्वित्व- विशिष्टविषयकत्वमेव, द्वित्वरूपविशेषणधीजन्यत्वादित्याचार्याः। एवमप्रतियोगित्वाविशेषेऽपि घटसामान्याभावादिप्रतियोगिनि घटत्वादिकं विशेषणं नीलादिकमुपलक्षणमित्युच्यते । कचिच्च विद्यमानमप्यतव्यावृत्तिन्यूनाधिकवृत्तितया तत्र न विशेषणमित्यु च्यते किंतूपलक्षणम् यथा । विद्यमानापि जटा तापस उपलक्षणं, न तूपलक्ष्यवावच्छेदकशमदमादिवद्विशेषणमित्यलम् । क्वचिदविशेषणस्यापि संबन्घो मत्वर्थीयेन बोध्यते घटोऽयं विनाशीत्यादिप्रयोगदर्शनादिति दीधितिकृवः । तदसत् । आव- श्यकार्थधातूत्तरणिनिप्रत्ययेनापि वत्र विनाशिपदव्युत्पत्तेरि ति ।। इति महामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यविरचिते व्युत्पत्तिवादे तृतीयाविवरणम् ।

·चतुर्थी ] जयाऽलङ्कृतः २७६ अथ चतुर्थीविवरणम् ब्राह्मणाय गां ददातीत्यादौ संप्रदानचतुर्थ्या ब्राह्मणादिसंप्र- दानकत्वं दानादौ बोध्यते । संप्रदानत्वं च मुख्यभाक्तसाधारण- क्रियाकर्मसंबन्धितया कत्रंभिप्रेतत्वम् । क्रियाकर्मत्वं क्रियाजन्यफल- शालित्वं वद्वतस्संबन्धस्तनिष्ठफलभागित्वमेव । तथा च क्रियाजन्य- फलभागिवया कर्तुरिच्छाविषयत्वं पर्यवसन्नम् । कर्मणा यमभिप्रै- तीत्यस्य कर्मणा यमभिसंबद्भुमिच्छतीति शाब्दिकैर्विवरणादुक्तस्थले त्यागरूपक्रियाजन्यगोनिष्ठस्वत्वभागिवया दातुरिच्छाविषयोब्राह्मण इति वस्य संप्रदानत्वम् । अथ निरुक्तस्य संप्रदानत्वस्य कर्मत्वस्या- विशेषः । कर्तुरीप्सितेवि सूत्रण कर्तुः क्रियया व्याप्नुमिष्टस्य कर्म- संज्ञाविधानात् । क्रियाया व्याप्तुमिष्टत्वमपि हि क्रियाजन्यफल- भागितयेच्छाविषयत्वमेव । न च तथायुक्तमित्यनेन तद्भागिवया- उनभिप्रेवस्यापि तदाश्रयस्य वत्संज्ञाविधानात्। कर्मत्वं क्रियाजन्य- फलशालित्वमेव न त्विच्छागर्भम् । संप्रदानत्वं त्विच्छागर्भमतो भेदः। कर्मत्वस्येच्छाऽघटितत्वे सूत्रे वद्वैयापत्तेः । न च तदाश्रयत्वेनान- भिप्रेतस्यापि कर्मत्वेन तत्साधारणक्रियाजन्यफलशालिवयेष्टस्यापि प्रामादेः कर्मवोपपत्ताविच्छाघटिततत्सूत्रवैयर्थ्यमेवेति वाच्यम् । इच्छाघटितस्य निरुक्तरूपस्य यत्र बाधस्वत्र तादृशरूपमपि कर्म- प्रत्ययेन प्रतिपाद्यत इत्येतत्प्रतिपादनाय सूत्रद्वयप्रणयनात्। अत एव यत्रौदनस्य गलाधःसंयोगेच्छया यो व्यापारस्ततो विषादेरपि तत्संयोगस्तत्र विषादौ क्रियाजन्यफलशालिवाभावबाधेऽपि तेन रूपेणेच्छाविषयत्वाभावोऽबाधितस्वत्र विषमनेन न भुज्यत इति प्रयोगोपपत्तिः । इच्छाघटितकर्मत्ववात्पर्येण च देवाद्विषं भुज्यत इति प्रयोगस्यचोपपत्तिः । न च धात्वर्थवावच्छेदकफलशालित्वेनोद्देश्यत्वं कर्मत्वम् । तदनवच्छेदकफलशालित्वेनोद्देश्यत्वं संप्रदानत्वमिवि ·२८० व्युत्पत्तिवादः [कार के विशेषः स्वस्वत्वध्वंसावच्छिन्नत्याग एव ददात्यर्थो न तु परस्वत्व- फलावच्छिन्नोऽपीवि वाच्यम् । उपेक्षायामपि दादतेर्मुख्यार्थतापत्तेः। मैवम् । फलानयवयेष्टत्वमेव हि कर्मत्वम् । फलसंबन्धितयेष्टत्वं संप्रदानत्वम् । ब्राह्मणादिश्च न त्यागजन्यस्वत्वाश्रयतया दातुरिष्टो- ऽपि तु तन्निरूपकतयैवातो न वस्य कर्मवा । न चाश्रयत्वमपि संबन्धविशेष इति गवादेरपि संप्रदानत्वं दुर्वारम् । आश्रयत्वेनाभि प्रायस्थले कर्मसंज्ञया बाधादन्य एव हि संबन्धः संप्रदानताघटक इति यधुच्येत तदा वृक्षायोदकमासिञ्चति, पत्ये शेत इत्यादौ सेकजन्यजलसंयोगशयनजन्यप्रीत्याद्याश्रयवयाभिप्रेतस्य वृक्षपत्यादेः संप्रदानत्वानुपपत्तिरिति वाच्यम्। धात्वर्थतावच्छेदकफलाश्रयत्व- भिन्नफलसंबन्धस्य संप्रदानत्वशरीरे निवेशेन सामञ्जस्यात् । वृक्षा- योदकमासिञ्चवीत्यादौ द्रवद्रव्यक्रियानुकूलव्यापारोधात्वर्थः । सम्प्र- दानवानिर्वाहकसंयोगश्च न वादृशधात्वर्थतावच्छेदक इति वदा- श्रयत्वं निरुक्ताश्रयताभिन्नमेवेवि तत्प्रकारकाभिप्रायविषयवृक्षादेः संप्रदानतानिर्वाहात् । न च पत्ये शेत इत्यादौ धात्वर्थतावच्छेदक- फलाप्रसिद्धचा तदनुपपत्तिः । भेदप्रतियोगिप्रविष्टधात्वर्थतावच्छे- दके फलत्वानिवेशेन प्रसिद्धिसंभवात् । एवं च ब्राह्मणायेत्यादौ ब्रा- ह्मणनिरूपितत्वेनेच्छाविषयगोनिष्ठस्वत्वजनकत्यागकर्तेवि बोधः । निरूपितत्वेन कर्तुरिच्छाविषयत्वं द्वितीयान्वार्थगोवृत्तित्वान्वयि- धात्वर्थतावच्छेदकरवत्वान्वयिचतुर्थ्यर्थः । स्वत्वजनकत्यागश्च ददा- त्यर्थः। अत्र केचित् । ददातियोगे धात्वर्थतावच्छेदकस्वत्वनिरू- पकत्वमेव संप्रदानत्वं तदेव च मुख्यम् । तथा च वत्र निरूपितत्व- मात्रं चतुर्थ्यर्थो धात्वर्थवावच्छेदकस्वत्वेऽन्वेति। अत एव श्राद्धस्य पित्रपेक्षया यागत्वमेव दानत्वं तु ब्राह्मणापेक्षयेति शूलपाणिः । वत्र त्यज्यमानेऽर्थे पितृणां स्वत्वानुत्पत्त्या संप्रदानत्वासंभवात् स्वत्वभा- ·२८१ चतुर्थी] जयाऽलङ्क्तः गित्वेनोद्देश्यत्वं यदि संप्रदानत्वं स्यात्तदा पितृ णामपि तथात्वाक्षतेः, पित्रपेक्षयापि दानत्वं स्यात् । न हि श्राद्धे पितृणां स्वत्वभागित्वेन नोद्देश्यत्वम् । पितरे तत्तेऽन्नं स्वधेत्यादिश्राद्धरूपत्यागाभिलाषस्य स्व- धार्थे त्यागे चतुर्थ्याःस्वत्वभागित्वेन पित्रादेरुद्देश्यत्वबोधकत्वात्। स्वत्वभागित्वेनोद्देश्यस्यापि पित्रादेःस्वीकाराभावान्न स्वत्वं ब्राह्म- णानां तत्रानुद्देश्यत्वेऽपि स्वत्वं प्रतिपत्तितो जायते। अनुदेश्यत्वेऽपि च संप्रदानत्वमुपपादिवमेव । पितृणामिव ब्राह्मणानामपि च स्व- त्वभागित्वेनोद्देश्यत्वमप्यविरुद्धम् । धात्वर्थतानवच्छेदकफ्लभागि- वया यत्र संप्रदानत्वं वृक्षायोदकं सिञ्चति, पत्ये शेत इत्यादौ त. त्रोद्देश्यत्वांशनिवेश आवश्यकः। यत्रान्योदेशेन क्षिप्तजलस्य दैवाढ- क्षसंयोगोऽन्योद्देशेन शयनादितश्च पत्यादेः फलसंबन्धस्वत्र तथा प्रयोगविरहात्। अत एव तत्र चतुर्थ्यर्थः वृक्षादिनिष्ठतया कर्जभिप्रेत- तत्तत्फलं प्रति जनकत्वम् । वच्च सेकादि क्रियायामन्वेवि। भाक्तं च तत्र संप्रदानत्वम् । उद्देश्यत्वागर्भसंप्रदानत्व एव लाघवाच्छक्तरितरत्र लक्षणाया अभ्युपगमात् । वतृभ्यो हयादित्यादावनिधारितकर्तृक- संप्रदाने चतुर्थी । तत्त्वं च तत्रत्यागजन्यस्वत्वभागितयोद्देश्यत्वमेवा अथ जनान्तरस्य वृक्षादिनिष्ठजलसंयोगादिरिच्छाविषयोऽन्येन च जनेनान्योद्देशेना क्षप्तजलादेवृक्षादिसंयोगस्तत्रापि वृक्षायोदक- मासिञ्चवि जन इत्यादिप्रयोगापत्तिः । तत्तद्वयक्तित्वस्य पदेनानु- पस्थापनात् । तेन रूपेण विशेष्यभूतकर्तृव्यक्तीनामिच्छांशे भाना- संभवादुपस्थितजनत्वावच्छिन्नेच्छ विषयत्वस्य च वृक्षसंयोगादा- वबाधात् । एवं तदीयकालान्तरीणेच्छामादायाप्यतिप्रसङ्गतादव- स्थ्यमिति चेन्न । वृक्षादिनिष्ठत्वेनेच्छैव हि चतुर्थ्यन्तार्थः । तस्याश्च स्वविषयसंयोगादिजनकत्वस्वजन्यत्वोभयसंबन्धेन सेकादिक्रिया- यामन्वयः । उक्तस्थले च यक्रियाव्यक्तया जलसंयोगादिवृक्षादौ जन्यते तत्र कालान्तरीणपुरुषान्वरीणेच्छायाः स्वविषयसंयोगा- ·[कारके २८२ व्युत्पत्तिवादः दिजनकत्वसंबन्धसत्त्वेऽपि स्वजन्यत्वाभावानोभयसंबन्धेनेच्छा. वैशिष्टयमित्ययोग्यतैवेति वदन्ति । अत्रेदं बोध्यम् । उद्देश्यत्वागत्यागजन्यस्वत्वभागित्वस्य ददातिसंप्रदानतारूपत्वे मैत्रोद्देशेन यद्दत्तं तत्र वाहशदानेन दम्पत्योर्मध्यगं धनमित्यवस्वत्पत्न्या अपि स्वत्वस्य प्रामाणि- कतया संप्रदानत्वेन चैत्रपत्न्यै दत्तमिति व्यवहारापत्तेः । न च पत्युः स्वत्वमेव पत्नीस्वत्वं जनयति । न तु वत्सामग्रीति वाच्यम् । स्वत्ववति स्वत्वान्तरानुत्पत्तेः । तथा च सर्वत्रैवोद्देश्य- त्वान्वर्भावः । भवतु च पितृभ्यो दद्यादित्यत्रापि मुख्यमेव संप्रदा- नत्वं चतुर्थ्यर्थः । अस्तु वा स्वस्वत्वेच्छाधीनतत्कत्वमेव मुख्यदान- रूपक्रियासंप्रदानत्वं पितृत्वत्वाप्रसिद्धया न तेषां संप्रदानत्वं चतु- 'र्थ्यर्थो धात्वर्थतावच्छेदकस्वत्वान्वयि निरूपितत्वं स्वत्वस्य च स्वत्वध्वंसेच्छारूपे त्यागे जनकत्वस्वेच्छाधीनत्वोभयसंबन्धः । तल्लाभश्च विशिष्टस्य धातुशक्यतामते शक्तिलभ्य एव, तदन्वर्भा वेणैव शक्त्यभ्युपगमात् । फलव्यापारयोः पृथक् धात्वर्थतामते आकाङ्क्षाबलादेव वाशसंबन्धलाभः । पितृभ्यो दद्यादित्यत्र च 'धात्वर्थान्वर्गतस्वत्वे चतुर्थ्या पित्राद्यन्वयी निरूपितत्वरूपो मुख्यो- .ऽर्थों बाधितत्वान्न प्रत्याय्यते, निरूपिवत्वेनेच्छाविषयत्व- रूमो लक्ष्यार्थ एव । ददातिस्तु तत्र मुख्य एव, श्राद्धस्यापि ब्राह्मणापे- क्षयादानत्वात् । श्राद्धे ब्राह्मणस्य संप्रदानतानिहायास्ति चोद्देश्य- तापि ब्राह्मणस्येत्यादिकमभिदधानस्य शूलपाणेरपि संप्रदानत्व -शरीर उद्देश्यत्वांशपरित्यागे निर्भरोऽवगम्यते । कर्मणा यमभि- प्रेतीति प्रणयतो महर्षेः पाणिनेरपि संमतोऽयमर्थः। शत्रवे भयं ददातीत्यादौ जनयतीति भाक्तोऽर्थः। एव चोत्पादक- व्यापाररूपे धात्वर्थे भयरूपं कर्म तद्योगितयोद्देश्यत्वात् शवादेः संप्रदानत्वम् । अपितु ·चतुर्थी ] जयाऽलङ्कृतः । युद्धाय संनयत इत्यादी संनहनादिक्रियाजन्यफलासंबन्धाधु, द्धादेर्न संप्रदानतानिर्वाह इति नेयं संप्रदानचतुर्थी अपि त्वेन्धानाहतु ब्रजतोत्यर्थे एधेभ्यो ब्रजवीत्यत्रेव युद्धं कतु सोढुं वा संनाव इत्य- र्थविवक्षया क्रियार्थोपपदेति सूत्रान्तरेण तस्य च स्थानिनोऽश्रूयमा- रणस्य क्रियार्थोपपदस्य तुमुन्नन्तधातोः कर्मणि स्वार्थनिष्ठकर्मत्वे विवक्षिते स्वोत्तरं चतुर्थीत्यर्थः। तथा चाहरणकरणसंनहनााद्देश्य- कत्वं वादृशचतुर्थ्यर्थ इत्यवधेयम् । अथ यदग्नये च प्रजापतये च सायं जुहोतीत्यादावग्यादेरिव 'सर्वभूतेभ्य उत्सृष्टं मयैतज्जलमूर्जि- तमि'त्यादौ सर्वप्राणिनामिव पशुना रुद्रं यजत इत्यादावपि त्याग- विशेषरूपक्रियायां रुद्रादेरनिराकर्तृसंप्रदानवया चतुर्थी स्यादिति चेन्न। गौरविवप्रीतिहेतुक्रिया यज्यर्थः। तदर्थतावच्छेदकफलं प्रीति- स्तदाश्रयतया रुद्रस्य विवक्षितत्वात्कर्मसंज्ञकत्वेन द्वितीयैव नतु च- तुर्थी। त्यागात्मकतादृशक्रियायांनिरुक्तानिराकर्तृसंप्रदानत्वे सत्यपि तदविवक्षणात्। प्रीतिभागितयोद्देश्यत्वरूपसंप्रदानत्वविवक्षायां च रुद्राय यजत इत्यपि प्रयोगः । उभयविवक्षायां परत्वेन कर्मसंज्ञया बाधाद्वितीयैव । जुहोत्युत्सृजतीत्यादेः प्रीविरूपफलावच्छिन्नत्या- गाबोधकतया त्यागरूपक्रियाजन्यप्रीविभागिनो देवतादेस्तत्कर्मता- विरहान्नैव प्रजापतिं जुहोति भूतान्युत्सजतीत्यादयः प्रयोगाः । रजकस्य वस्त्रं ददातीत्यत्र ददातिन त्यागार्थकोऽपि तु परायत्ती- करणार्थको गौणः । तदायत्तीकरणं च प्रकृते तत्कर्तृकनिQजनेच्छा- प्रकाशको व्यापारः । तदेकदेशे कर्तृत्वे रजकस्य संबन्धविवक्षायां शैषिकी षष्ठी । हन्तुः पृष्ठं ददातीत्यत्र तत्वतृकताडनानुमिति- प्रकाशकव्यापार एवं ददात्यर्थः । तदेकदेशे कतत्वे हन्तुः संबन्ध- विवक्षायां षष्ठी । एवं संवाहकस्य चरणं ददातीत्यादावूहनीयम् । नारदाय रोचत कलह इत्यादौ रुच्यर्थानामित्यनुशासनेन प्रीति- जनकतारूपरुच्यर्थघटकप्रीविभागिनः संप्रदानसंज्ञा विहिता, तत्र ।

·२८४ व्युत्पत्तिवादः [कारके चतुर्थ्यर्थ आश्रितत्वं प्रीवावन्वेति । तादृशक्रियाश्रयतया कलहादेः कर्तृता। । । पुष्पेभ्यः स्पृहयतीत्यत्र स्पृहाविषयपुष्पस्य स्पृहेरीप्सित इत्यनेन संप्रदानत्व चतुर्थी तदर्थो विषयित्वं तस्येच्छारूपक्रियायामन्वयः। पुत्राय क्रुध्यतीत्यत्र क्रुधदुहेत्यादिसूत्रेण कर्मणः संप्रदानसंज्ञा। तत्रापि चतुर्थ्यर्थो विषयित्वं कोपेऽन्वेति । क्रोधस्य द्वेषविशेषात्म- कतया भक्तिश्रद्धादिवत् ज्ञानविशेषरूपत्वेन वा सविषयकत्वात् । एवं शत्रवे द्रुह्यतीत्यादावपि तेनैव संप्रदानत्वं, द्रोहोऽपचिकीर्षा अहितेच्छेति यावत् । अहितभागिवयेच्छाविषयता तन्निरूपकत्वं चतुर्थ्यर्थ इच्छान्वयी,अहिवान्वय्याधेयत्वं वा। अत: कर्मणेत्यादि- सूत्रस्याविषयः । ईर्ष्या अक्षान्तिः । परोत्कर्षासहिष्णुता परोत्कर्ष- गोचरो द्वेष इति तद्विषयस्य परस्य तेनैव संप्रदानवा । असूया गुणिनि दोषाविष्करणम् । तद्विषयस्याप्यनेन संप्रदानता विषयवा- विशेषस्वत्र चतुथ्यर्थः । विप्राय शतं धारयतीत्यादौधारेरुत्तमर्ण इत्यनेन धनिकविप्रादेः संप्रदानवा । अथ कोऽयं धार्यर्थः ? न तावद्रव्यान्तरदानमङ्गीकृत्य परदत्तद्रव्यादानम् । तथा सत्यादानात्परतो धारयवीति प्रयोगा- : आदानस्यावर्त्तमानत्वात् । न चेष्टापत्तिराविशोधनं तथा प्रयोगात्। नापि तादृशादानध्वस:, अधमर्णस्य तदकर्तृत्वात् । न चा- दानमिच्छाविशेषस्तद्वतः पुंसस्तदाश्रयतया तत्कर्तृत्ववत्तद्ध्वंसाश्रय- तया तत्कतृत्वमप्यक्षवभिति वाच्यम् । एवमप्यादानध्वंसस्य परि- शोधनोत्तरमपि सत्त्वेन तदानीमपि धार यतीति प्रयोगापत्तः । न च परिशोधनप्रागभावविशिष्टो निरुक्तादानध्वंसस्तथा । ऋणीकृतद्र- व्यान्तरपरिशोधनप्रागभावदशायां परिशुद्धमृणमादाय धारयतीत्या- पत्तः।न चस्वप्रतियोगिनिर्वाहकाङ्गीकारविषय द्रव्यदानप्रागभाववि. शिष्टादानध्वंसस्वथा यहणं परिशोधितं तावद्रव्यं च पुनर्गृहीत्वा नुपपत्तेः ·चतुर्थी] जयाऽलङ्कृतः २८५ S पुनः परिशोधनीयं तदादाय धारयतीत्यापत्तेः । तदीयपरिशोधन- स्यापि स्वकर्तव्यवयापूर्वाभ्युपगमविषयत्वात्वत्प्रागभावस्य पूर्व- परिगृहीतशोधनोत्तरमपि सत्वात् । न च स्वप्रतियोग्यादाननिर्वाह- काभ्युपगमविषयीभूतं यद् द्रव्यदानं एकक्षणावच्छिन्नैकाधिकरण- वृत्तित्वसंबन्धेन वद्विशिष्टान्यप्रागभावविशिष्टादानध्वंसस्तथा। उक्त- स्थले चोदीच्यपरिशोधनप्रागभावः प्रथमादानप्रयोजकाभ्युपगम- विषयपरिशोधनविशिष्टः । प्रथमपरिशोधनप्रागभावश्च प्रथमपरि- शोधनोत्तरं नास्त्येवेति नोक्तातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । एवमपि यस्य ऋणस्य परिशोधनमप्रसिद्धं वदादानपूर्वकालीनस्य तावद् द्रव्यं मया तुभ्यं देयमित्यभ्युपगमस्य तहत्तमर्णोद्देश्यकत्वेन स्वकर्तृकान्योद्देश्य. कवावद्रव्यदानमेव विषय इत्युपेयम् । तदुत्तमर्णोद्देश्यकतत्कर्तृक- तावद्रव्यदानस्याप्रसिद्धत्वात् । तथा चान्योद्देश्यकतावद्रव्यदा- नोत्तरं वदभ्युपगमविषयद्रव्यदानविशिष्टान्यप्रागभावासत्त्वाद्वारय- तीति व्यवहारानुपपत्तिरिति चेत् । अत्राहुः-ऋणग्रहणेनाधमर्णानिष्ठः परिशोधननाश्योऽदृष्टवि- शेषो जन्यते । तेनैवादृष्टेन ऋणमपरिशोध्य मृतस्य नरकादिकम् । वथा च द्रव्यान्तरदानाभ्युपगमपूर्वकपरदत्तद्रव्यादानजन्यादृष्टविशे. षवत्त्वमेव धारयतेरर्थ । वद्घटकदानान्वयि कर्तृत्वं वत्र चतुर्थ्यर्थः। न च ऋणाशोधनमेव दुरदृष्टजनकमुपपातकमध्ये तस्य परिगणनात्। नतु ऋणादानम् । तस्य तथात्वे मानाभावादिति वाच्यम् । ऋणा- दानस्य दुरदृष्टविशेषजनकत्वेऽपि परिशोधनेन तस्य नाश इति बोधनायापरिशोधनस्य नरकरूपफलोपधानप्रयोजकत्वाभिप्रायेण तस्योपपात कमध्ये परिगणनोपपत्तेः । ऋणमादायापरशोधकस्य नरकभागिवया ऋणादानस्यैव दुरदृष्टसाधनतायाः कल्पनीयत्वात् । गृहोतर्णपरिशोधनापेक्षया लघुत्वात्। अपरिशोधनस्य हेतुत्वे परि- शोधनपूर्वकालेऽप्यपरिशोधनसत्त्वे दुरदृष्टोत्पत्तेरावश्यकतया परि- ·२८६ व्युत्पत्तिवादः [ कारके । शोधनस्य तन्नाशकताया आवश्यकतयाऽस्माकं तत्कल्पनाधिक्य- विरहात् । परिशोधनोत्तरकालं परिशोधनाभावसत्त्वेन तबला- त्तदुत्तरमदृष्टवारणाय परिशोधनध्वंसस्य प्रतिबन्धकतायाः कल्प- नीयतया भवन्मते गौरवाच्च। न च परिशोधनानुत्तरमरणमेवपाप- जनकं वाच्यं, तथा च नोक्तातिप्रसङ्ग इति वाच्यम् । गृहीतद्रव्य- मपरिशोध्यमरणस्थले तद्रव्यपरिशोधनाप्रसिद्ध्या तदनुत्तरत्वा- दिघटितरूपेण हेतुतायाः कल्पयितुमशक्यत्वादित्यलम् । यूपाय दारु इत्यादौ न संप्रदानचतुर्थी, अपि तु तादर्थ्यर्थे सूत्रान्तरेण । तादयं च स एवार्थः प्रयोजनमस्य तत्त्वम् । समभि- व्याहृतपदार्थे तादर्थ्यविवक्षायां तद्वाचकाञ्चतुर्थीवि वदर्थः। प्रयोज- नत्वं चात्र न जन्यत्वं, दुःखादेः पापादिजन्यतया दुःखाय पापमित्या- द्यापत्तेः । नापि जन्यवयेच्छाविषवत्वम्, स्वर्गादेः पुण्यादिजन्यत्वे- नेच्छाविषयत्वात् स्वर्गाय पुण्यमित्याद्यापत्तेः । तथा सति पक्तुं ब्रज- तीत्यर्थे पाकाय ब्रजतीति निर्वाहाय तुमर्थेविसूत्रप्रणयनवैयर्थ्यात् । पाकादेनिरुक्तव्रजनाद्यर्थवयैव तद्वाचकपदाच्चतुर्युपपत्तेः । अपि तु समभिव्याहृतपदार्थनिष्ठव्यापारेच्छानुकूलच्छाविषयत्वं वत्प्रयोजन- कत्वरूपवादर्थ्यं च वदिच्छाधीनेच्छाविषयव्यापाराश्रयत्वं दारुणो यूपेच्छांधीनेच्छाविषयलक्षणादिरूपव्यापारवत्तया यूपार्थत्वमिति तद्विवक्षया यूपपदाच्चतुर्थी । इच्छाधीनेच्छाविषयव्यापाराश्रयत्वं चतुर्थ्यर्थः प्रममेच्छायां यूपादेः प्रकृत्यर्थस्य विषयवयाऽन्वयः । एवं रन्धनाय स्थालीत्यादावूह्यम् । वत्र तादृशव्यापारस्तण्डुलधार- णादिः । पुण्यादेः स्वर्गेच्छाधीनेच्छाविषयव्यापारानाश्रयवया न स्वर्गाय पुण्यमित्यादिप्रयोगो ब्रजनादे: पाकानुकूलव्यापाराना- श्रयवया न पाकाय व्रजतीत्यादावनेन चतुर्थीवि तुमर्थाच्चेत्यादि- सूत्रम् । तदर्थश्च तुमुन्नन्तयद्धातुना यादृशोऽर्थः प्रत्याय्यते समभि- व्याहृतक्रियाऽन्विवतदर्थपरात्तद्धातुघटितभावकृदन्वाच्चतुर्थीति पक्तुं ·२८७ चतुर्थी ] जयाऽलङ्कृतः ब्रजवीत्यत्र तुमुन्नन्तेन बजने पाकविषयेच्छाधीनेच्छाविषयत्वं बोध्यते । तुमुन्ण्वुलाविविसूत्रेण स मभिव्याहृतक्रियायां प्रकृत- क्रियासमानकर्तृकत्वसहितवदिच्छाधीनेच्छाविषयत्वरूपतदर्थकत्वेन विवक्षिवायां तुमुन्ण्वुलोविधानात् । एवत्सूत्रस्यापि स्वर्गाय पुण्य- मित्यादिन विषय इति सोऽसाधुरेव । एधानाहतुव्रजवीत्यर्थे एधेभ्यो व्रजतीत्यत्र एधस्य न व्रजनप्रयोजनत्वं सिद्धत्वात् । व्रजनस्य तदबु- कूलव्यापारानाश्रयत्वाच्चेति न तादर्थ्य इति सूत्रस्य प्रवृत्तिर्नापि तुम- र्थादित्यादेरेधपदस्य क्रियारूपभाववचनत्वाभावादितिवत्र क्रियाओं- पपदस्येति चतुर्थी । वदर्थश्च क्रियार्थोंपपदस्तुमुन्नन्तो यो धातुरप्रयु क्तस्तस्य यत्कर्म वत्प्रयोगं विना तदर्थकर्मवया यद्विवक्षित तद्वाचका- च्चतुर्थीति । तत्र चाहर्तु मिति तुमुन्नन्वार्थः समभिव्याहृतक्रिया- न्वयिस्वार्थकत्वान्वय्यहरणं, तादृशार्थकर्मवया एधस्य विवक्षित- त्वात्तत्र चतुर्थी। चतुर्थ्या एवार्थस्तत्कर्मकाहरणप्रयोजनकत्वम् । पाकाय व्रजवीत्यादौ पाकं कर्तुमित्यर्थविवज्ञायामनेनैव सूत्रेण चतु- थ्र्युपपत्तावपि यदा पाककृतीच्छाधीनेच्छाविषयत्वरूपं पाककर्मक- कृतिप्रयोजनकत्वं न बजनस्य विवक्षितमपि तु पाकेच्छाधीनेच्छा- विषयत्वरूपं पाकार्थकत्वमेव तत्रापि चतुर्युपपत्तये तुमर्थादिति सू- त्रम् । अश्वाय बास इत्यादावश्वपदस्याश्वभोजनपरतया तादयंच- तुर्येव । आहियत इत्यस्याध्याहारेणाव भोजयितुमाहृयत इत्य- र्थविवक्षया क्रियार्थोपपदेत्यादिसूत्रेण चतुर्युपपत्त्या अश्वपदस्य मुख्यार्थपरत्वोपपादनेऽपि अश्वघास इत्यत्राश्वपदस्य वद्रोजनपरता- यास्तादर्थ्यचतुर्थ्याश्चावश्यकता । अन्यथाऽऽहृत पदसापेक्षतया च- तुर्थीसमासानुपपत्तेः । न च तथापि समासानुपपत्तिः, रन्धनाय स्था- लीत्यादौ तद्वारणाय चतुर्थी तदर्थेविसूत्रेण समासे प्रकृतिविकारभा स्वय नियामकत्वानुसरणादिति वाच्यम् । आरामगृहाश्वघासादौ चतुर्थीतियोगविभागेन शाब्दिकैः समासोपपादानात् । नमःस्वस्त्या- ।

·२८८ व्युत्पत्तिवादः [ कारके दिशब्दयोगेऽपि तदर्थविशेषणवाचकपदानमःस्वस्तीत्यनेन चतुर्थ्य- नुशिष्यते । नमःशब्दार्थस्त्यागो नमस्कारश्च एषोऽर्षः शिवाय नम इत्यादौ त्यागार्थकः । चतुर्थ्याच तत्र प्रकृत्यर्थस्य शिवादेरुद्देश्यत्वं प्रत्याय्यते । त्यागश्च यदि शिवस्यायं भवत्वित्यादिफलेच्छाधीन- स्वस्वत्वाभावेच्छारूपस्तदा त्यागोद्देश्यत्वं त्यागजनकेच्छायाः स्व- त्वभागितया विषयत्वम् । यदि च त्यागरूपेच्छैव स्वस्वत्वाभावमिवा न्यदीयत्वेन त्यज्यमानगतं स्वत्वमपि तत्र विषयो करोति न तु तज्ज- नकेच्छा तदा स्वत्वभागिवया त्यागविषयत्वमेव तदुद्देश्यत्वम् । शि- वादेविग्रहवतोऽपि स्वीकाराभावात् तदाकारवया ध्यावमन्त्रस्य त्यागोदेश्यतामते सुवरां तदभावाच्च । त्यज्यमानोपचारादौ स्वत्वा- भावेऽपि तदीयत्वेन द्रव्ये स्वत्वावगाहिनीच्छा विसंवादरूपैव । द्रव्यनिष्टेऽन्यदीस्वत्वे बाधितं शिवादिनिरूपितत्वं शिवादिनि- रूपिवप्रसिद्धस्वत्वान्तरे वा बाधितं तत्तद्र्व्यसंबन्धमवगाहते । न च स्वत्वान्तररूपफलेच्छां विना स्वस्वत्वाभावगोचरेच्छैव न संभवतोतिशिवादिस्वत्वं त्यागस्यैव विषय इति पक्षोऽसंभव- दुक्तिक इति वाच्यम् । स्वस्वत्वाभावविषयकेच्छायाः पुण्यादि- रूपफलजनकत्वात्तद्विषयस्य पुण्यादिजनकतावच्छेदकस्यापि पुण्या- दिफलकत्वात् । अन्यथा तत्स्वत्वस्यापीष्टाजनकतया स्वतोऽपु- रुषार्थतया च प्रथममपि तदिच्छाया असंभवेन प्रथमकल्पस्यापि हेयत्वापातात् । तत्र च प्रथमकल्पे स्वस्वत्वप्रकारकेच्छा जन्यत्वं, ज- न्यवासंबन्धेन तादृशेच्छावत्वंवा चतुर्थ्यर्थः । तत्र प्रकृत्यथस्य शि- वादेविषयत विशेषसंबन्धेनान्वयः । द्विवायकल्पे च विषयिताविशेष एव चतुथ्यर्थः। तत्र च निरूपिवत्वसंबन्धेन शिवादेरन्वयः। नमःपदा 'थत्यागस्य च विषयवाविशेषसंबन्धेन द्रव्येऽन्वयः।। द्रव्यस्यैव ववि- शेष्यतया भासमानत्यागे विषयिताशेषसम्बन्धेनान्वयः । न च प्र थमान्तपदार्थस्य मुख्य विशेष्यतानियमः। भूवले न घट इत्यादो नि- ·२८६ । । चतुर्थी ] जयाऽलङ्कृतः पातार्थस्यापि मुख्यविशेष्यवया भानात्। शिवायोत्सृजतीत्यादाविव नाबानिराकर्तृसंप्रदानदास्य नमःपदार्थक्रियात्वाभावात् । नमःपदेन चस्वप्रयोक्तृपुरुषकर्तृकत्वोपरागेणैव त्यागोऽभिधीयते । अन्योच्च- रितनमःपदेनान्यदीयत्यागाबोधनात् । तत्पुरुषोच्चरितनमःपदात् त्यागबोधेसति त्यागे त्यज्यमाने द्रव्ये चान्यदीयत्वसंशयानुदयात् । अत एव त्यागेतदीयत्वबोधनायाहं दद इत्यादिवदहन्नम इति न प्रयु- ज्यते । न वा परकीयत्वबोधनाय चैत्रो नम इत्यादि । ऋत्विजा च यजमानरूपपुरुषान्वरीयतत्तद्रव्यत्यागे स्वीयत्वमारोप्यैव पूजायां नमःपदं प्रयुज्यते । स चारोपस्तस्य विशेषदर्शनदशायामप्याहर्यव- योपपद्यत इति प्रतिनिधिप्रयुक्तस्य दानवाक्यस्यैव पूजायां तादृशन- मापदघटितवाक्यस्य बाधितार्थत्वेऽप्यदृष्टजनकत्वं न विरुद्धम् । अ- स्मच्छब्दादिवत्स्वोच्चारणकर्तृत्वोपलक्षितपुरुषविशेषवाचकान्नम:- पदाद्विशेषरूपेण पुरुषभानम् । अशक्यस्य चैत्रत्वादेर्भानासंभवे त- स्यापि वाच्येऽन्तर्भावः स्वीकरणीयः । तदनुगमकं चोपलक्षणीभू- तमेककालीनोभयावृत्तिस्वोच्चारयितृशरीरवृत्तिजातित्वम् । स्वत्वान- नुगमेऽपि शक्तथैक्यं कथंचिदुपपादनीय, सर्वनामशत्तथैक्यवत्। उप- लक्षणरूपप्रविष्टमुच्चारणं वेदीयत्वेन विशेषणमतः पूजाभिन्नयाह च्छिकान्नत्यागबोधनायान्नं दीयत इतिवदन्नं नम इति न प्रयोगः। योग्यतासत्त्वेऽपि तत्र नमःपदप्रयोगस्य वेदाबोधितत्वेन तद्धटितत- त्पदशक्यपुरुषोपलक्षणरूपाप्रसिद्धयाऽवाचकत्वात् । अत एव यथा नीचप्रीतिहेतुक्रियास्थले पूजयवीत्यादिवारणाय पूजयतीत्यादिवाच्य- प्रीतौ गौरवितवृत्तित्वं, स्वसमभिव्याहृवपदार्थकर्तृपुरुषावधिकोत्क- र्षवद्वृत्तित्वरूपमुपलक्षणमुपेयते! उक्तस्थले च योग्यतासत्त्वेऽपि नीच- वृत्तिप्रीतेस्तत्त्वाभावेन तत्तात्पर्येण पूजयत्यादेनं प्रयोगः। तथा नीचो- द्देश्यकत्यागतात्पर्येण नमःपदाप्रयोगात्तदतिप्रसङ्गवारणाय गौरवि- वोद्देश्यकत्याग एव नमःपदशक्तिरित्यनादेयम्। गौरवितोद्देश्यकत्वस्य १६ ·२६० व्युत्पत्तिवादः [ कारके नम:पदार्थशरीरे निवेशेऽपि गौरवितोदेश्यकपूजातिरिक्तद्रव्यत्याग- बोधनाय नमःपदप्रयोगवारणायोक्तविशेषणस्योच्चारणेऽप्यवश्यं निवेशनीयतया तत एव वदतिप्रसङ्गवारणात् । इन्द्राय स्वाहा तुभ्वं स्वधेत्यादौ अग्निप्रक्षेपोपहिवदेवोदेश्यकत्यागबोधकस्वाहापदपित्रुद्दे- श्यकत्यागबोधकस्वधापद्योरपि नमःपदवद्देशनादेशिवोच्चारणक- र्तृत्वोपलक्षितपुरुषीयत्यागवाचकता। अन्यथा पूर्ववदेवातिप्रसङ्गः। एवं च देवांद्देश्यकत्वादेरपि न वाच्यान्तर्भावः । अताहशत्यागतात्प- र्येण स्वाहादिप्रयोगस्य देशनादेशिवत्वविरहेणैवानतिप्रसङ्गात् । अत एव तान्त्रिकपूजायामाचमनीयादिदानेऽग्निप्रक्षेपोपहिनपित्रु- द्देश्य कत्वविरहेऽपि स्वाहास्वधाप्रयोगस्य नासमवेतार्थता । एवं च सति नमःस्वाहास्वधाशब्दानामेकस्थलेऽन्यप्रयोगस्य वेदबोधितत्वाभावे- नैवनातिप्रसङ्गः । नतिरूपो नमःपदार्थश्च स्वापकर्षबोधनानुकूलः स्वी- यव्यापारः। चतुर्थ्या चापकर्षान्वय्यवधित्वमवधिमत्त्वंवा प्रत्याय्यते । स्वमुच्चार यिता। तथा च चैत्राद्युच्चारिवान्नमोहरय इत्यादिशब्दाद्ध- यवधिकचैत्रापकर्षबोधानुकूलश्चैत्रीयव्यापार इत्याकारको बोधः। ना- रायणं नमस्कृत्येत्यादौ नमःशब्दयोगेऽपि न चतुर्थी। द्वितीयया कार- कविक्तित्वेन बलीयस्या बाधात्। अथात्र नारायणादेनमस्कारघ- टकापकर्षावधित्वमेव तच्च न कमत्वम्। कर्मत्वं च क्रियाजन्यफलशा- लित्वादिरूपमेव । तञ्चन तस्येति द्वितीयाया नायं विषयः। न चापक- घबोधरूपफ्लाश्रयत्वरूपकर्मत्वं तत्राबाधितमेवेति वाच्यम् । एवं सति नारायणावधिकापकर्षबोधकदण्डवत्प्रणिपातादिजन्यवादृशा- पकर्षबोधाश्रयतायाः पुरुषान्तरसाधारणतया नारायणप्रणामद- शायां मनुष्य नमस्करोवीत्यादिप्रयोगापत्तिः । यदि चापकर्षावधि- त्वप्रकारकबोध.नुकूलव्यापारो नमस्कारस्तद्घटकबोधविशेष्यतया नारायणादेः कमत्वम् । कियाजन्यफलशालित्वरूपे कमत्वे च व्या- पारांशेऽनुकूलतासंवन्धेन विशेषरणीभूतं फलमेव विवक्षणीयम्। अन्न ·२६१ चतुर्थी ] जयाऽलङ्कृतः चानुकूलत्वमेव व्यापारांशे विशेषणमित्यपकर्षावधित्वबोद्धः पुरु- पान्तरस्य न कर्मतेत्युच्यते तदापि नारायणं प्रणम्येत्यादावेव कर्म- त्वमुपपद्यते न तु नारायणं नमस्कृत्येत्यादौ, नमःपदार्थघटकज्ञानस्य धात्वर्थताविरहेण तद्विषयतायाः कर्मतानात्मकत्वात् । कृतिविषय- तायाश्च नमःपदार्थव्यापार एव सत्त्वात् । मैवम्। नमस्करोतीत्यादौ कृधातुनैव व्यापारबोधात् । अत्र च स्वापकर्षावधित्वप्रकारक- बोधविषयतामात्रं निपातार्थः । अत्र स्वं समभिव्याहृतः कर्ता। तथा च तादृशबोधविषयवाप्रयोजकव्यापारानुकूलकृतिमानिति समुदायाधीनो वोधः । तादृशविषयताश्रयतया नारायणादेः कर्म- त्वम् । यतो धात्वर्थतावच्छेदकफलशालित्वं कर्मत्वमित्यत्र धात्व- र्थतावच्छेदकत्वं नधातुशक्यतावच्छेदकत्वमपि तु व्यापाररूपार्थे- ऽनुकूलतासंबन्धेन विशेषणतया धातुप्रतिपाद्यत्वम् । प्रकृते निपा- वार्थे धात्वर्थस्य साक्षादन्वये ताशबोधविषयत्वरूपस्य तदवच्छेद- कत्वमक्षतमेव । न चैवं पूर्वदेशादेर्गम्यादिकर्मत्वं दुर्वारं विभागादौ क्रियाजन्यत्वसत्त्वेऽपि निरुक्तधात्वर्थतावच्छेदकत्वाभावात्। नहि विभागादिर्गम्याद्यर्थे कथमपि विशेषणतया भासते । एवं च ना- रायणादेः करोतिकर्मत्वेऽपि नमःपदादिकं विना न तद्योगे नाराय- णादिपदोत्तरं द्वितीया । वदान्वायफलोपस्थापकाभावेन वदर्थान- न्वयात् । नापि नारायणं फलं करोतीति प्रयोगापत्तिः। फलस्यात्र धात्वर्थव्यापारे साक्षादविशेषणत्वात् । निपातातिरिक्तनामार्थस्य धात्वर्थे भेदेनान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात् । धात्वर्थे साक्षाद्विशेषरणीभव- त्येव फले द्वितीयार्थाधेयत्वान्वयात् । अव एव 'पुरस्कृत्य शिखण्डि- नमित्यादावपि शिखण्ड्यादेः कृतिकर्मवा धात्वर्थव्यापारविशेषण- पुरःपदरूपनिपातार्थानदेशावस्थानरूपफलाश्रयत्वात् । नारायणो नमस्क्रियते, ज्यायान् पुरस्क्रियत इत्यादौ निपातार्थफलं धात्वर्थ- व्यापारविशेष्यतयैव भासते । तदन्वितामाश्रयत्वं कर्माख्यातादिना ·२६२ व्युत्पत्तिवादः [ कारके । प्रत्याय्यते। अथैवमपि कारकविभक्तेः साक्षाद्धात्वर्थान्वयित्वनिय- मभङ्ग इवि चेन्न । तादृशनियमे निपातातिरिक्तार्थमन्तराऽकृत्वेत्य- स्यैव साक्षादर्थत्वात् ! अन्यथा घटो दण्डाज्जायते न पारिमाण्ड- ल्यादित्यादौ कारकपञ्चम्या जन्याद्यन्वयिनि नबर्थाभावे प्रवियो- गितया स्वार्थप्रयोज्यत्वादिबोधनासंभवात् । पारिमाण्डल्यादिनि- रूपिवमपि प्रयोज्यत्वं विषयितया तवच्छिन्नजनकवाकज्ञानादौ प्रसिद्धम् । प्रयोज्यत्व विशिष्टोत्पत्तिरेव वा तत्र धात्वर्थः । तत्र पञ्च- म्यन्तार्थपारिमाण्डल्यनिरूपितत्वस्याभावो नबा बोध्यते । उक्त- रीत्या क्रियायोगे नमस्कार्यस्य कर्मत्वेऽपि स्वयंभुवे नमस्कृत्येत्यादौ चतुर्थी अपकर्षावधित्वमात्रविवक्षया । केचित्तु नारायणं नमस्कृत्येत्यादौ नमःपदं नविकर्मपरम्। तथा च नारायणं नविकर्मीकृत्येत्यथविवक्षया घटं शुक्तं करोति शुक्ली- करोतीत्यादौ घटादेरिव नारायणादेः कृतिकमता। शिखण्डिनं पुर- स्कृत्येत्यादौ पुरःपदमनस्थितपरम् । एवं घटं साक्षात्करोतीत्या- दौ साक्षात्पदं प्रत्यक्षविषयपरम् । एवं दुःखमाविष्कारोतीत्यादा- वप्याविःपदं ज्ञानगोचरार्थकमिति सर्वत्र पूर्ववद्वितीयानिर्वाह इत्याहुः । नमःपदस्य धर्मिबोधकत्वे हरिराविर्भवतीत्यादिव- नमो भवतीवि प्रयोगप्रसङ्गात् । तस्मान्नमस्करोतीत्याविष्करोति पुरस्करोति अलंकरोतीत्यादौ नमः प्रभृतयो निपाता धर्मवाच- का एव, लाघवात् । तत्तद्धर्माश्रयस्य दर्शितरीत्यैव कर्मतोपप- तेः । आविर्भवतीत्यादिप्रयोगानुरोधेन चाविरादिशब्दानां प्रक- टताश्रये धर्मिणि लक्षणोपेयते। शुक्लः पट इत्यादौ शुक्लादिशब्दा- नामिव । अस्तु वा तत्रापि प्रकटतादिरूपो धर्म एव तदर्थस्तस्यैव- धात्वर्थभावे धर्मरूपेऽभेदान्वयः। क्रियायां स्वार्थाभेदान्वये आवि- रादेरेवाकाङ्क्षा स्वीक्रियते न तु नमःपदादेरिवि न नारायणो नमो भवतीत्यादेः प्रसङ्गः । शुक्लोकरोवीत्यादौ चिवप्रत्ययान्तस्यापि शौ.

·चतुर्थी ] जयाऽलङ्कृतः लयादिधर्म एवार्थः । अभूततद्भावे तदननुशासनात्। अभूवस्य पूर्वकालावच्छेदेन शुक्लादिभावरहितस्य तद्भावः शौक्लथादिः । अथ वा अभूतः पूर्वकालावच्छेदेन धर्मिण्यविद्यमानस्तद्भावःशौक्ल- यादिः, शुक्लोभवतीत्यादौ तु दर्शिता गतिः । न चाभूततद्भावपर्य- न्तस्य च्विप्रत्ययवाच्यत्वे गौरवाच्छुक्तादिपदोपस्थाप्यपदार्थता- वच्छेदकशौक्लयाद्यन्वयि अभूवत्वं विप्रत्ययार्थोऽस्तु । शुक्लतर इत्यादौ तरबाद्यर्थोत्कर्षस्येव च्च्यर्थस्यापि व्युत्पत्तिवैचित्र्येण पदा- र्थतावच्छेदकेऽन्वयसंभवादिति वाच्यम् । मन्मतेऽपि शौक्लयादि- भावस्यैव च्विप्रत्ययार्थतोपगमेन गौरवानवकाशात् । पूर्वकाला- वच्छिन्नस्वनिष्ठाभावप्रतियोगित्वसहितस्याधेयत्वस्य प्रत्ययार्थे प्र- कृत्यर्थस्य संबन्धवया भानोपगमात् । शौक्लयादावभूवत्वलाभेनैव जलपरमाणुःशुक्लोभवतीवि प्रयोगाप्रसङ्गात् । शौक्लयादेधर्मत्वेनैव वाच्यता न तुताद्र प्येणेति न शक्त्यानन्त्यम् । प्रकृत्यर्थतावच्छेद- कतत्तद्धर्मनिष्ठाधेयवाविशेषाणामेव संबन्धतया भानोपगमाद्धर्मा- न्वरस्याभूतत्वमादाय न जलपरमाणुः शुक्लीभवतीत्यादिप्रसङ्गः । प्रकृत्यर्थवावच्छेदकगतप्रागविद्यमानत्वस्य च्चिप्रत्ययार्थत्वमते तु शुक्लीभवतीत्यादौ प्रकृत्यर्थतावच्छेदकशौलत्याद्यभावस्य प्रागपि कचिद्विद्यमानतया तदभावान्वये योग्यतानुपपत्तिः । तत्तद्धर्मिण्य- विद्यमानत्वस्य च्च्यर्थत्वे शत्तथानन्त्यमितिपूर्वकालावच्छिन्नो- ऽभाव एवाविद्यमानत्वम् । तस्य च प्रकृत्यर्थतावच्छेदके सामाना- धिकरण्यसहितप्रतियोगित्वसंबन्धेनान्वयो वाच्यः। प्रकृत्यर्थे च ताशसंबन्धेनाभावविशिष्टस्य वैशिष्टयभानमुपयेम् । अन्यथाऽन्यत्र स्वाभावसमानाधिकरणस्याशौक्लयादेः सर्वदाऽशुक्लकाकादावपि सत्त्वेन काकोऽशुक्लोभवतीति प्रयोगः स्यात् । अत्राभावरूपप- दार्थान्तरविशिष्टप्रकृस्यतावच्छेदकवैशिष्टयभानं च प्रकृत्यर्थे न संभवति । प्रकृत्या स्ववृत्तिसहकारेण स्वार्थे यादृशविशेषणावच्छि- ·२६४ व्युत्पत्तिवादः [कारके अप्रकृत्यर्थतावच्छेदकीयसंवन्धोन प्रत्याय्यते पदान्तरसमभिव्या- हाररूपाकाङ्क्षयापि प्रकृत्यर्थतावच्छेद कीयतादृशविशेषणसंवन्धा- बच्छिन्नसंबन्धाप्रत्यायनेन प्रकृत्यर्थतावच्छेदकीयसंबन्धे विप्र- त्ययार्थाभावविशिष्टप्रतियोगित्वरूपविशेषणस्य प्रकृतिवृत्त्याऽभास- मानस्य भानासंभवादित्यनुपपत्तिः । अस्मन्मते तु भवत्यर्थे भावे विप्रत्ययान्तार्थस्याधेयतासंबन्धेन पूर्वकालावच्छिन्नस्वाभावाधिकरणविशिष्टस्य शौक्ल्यादेः सामाना- धिकरण्यसंबन्धेनैवान्वयस्योपगन्तव्यवया तेन संवन्धेनचाधिकरण- विशिष्टाशौक्ल्यादिना विशिष्टस्य भवत्यर्थस्यैवाख्याताद्यर्थे आश्रय- त्वे निरूपितत्वसंबन्धमानात् । तादृशविशिष्टनिरूपिताश्रयत्वस्य च पूर्वकालावच्छेदेनाशौक्ल्याद्यभावाधिकरण एव सत्त्वेन नोक्तातिप्र- सङ्गः। अन्यत्त्वयमूह्यम् । स्वस्ति भवव इत्यादावाशीः स्वस्त्यर्थः। सा च परहितविषयकस्वेच्छा । स्वमुच्चारयिवा, हितान्वयी संबन्ध- श्चतुर्थ्यर्थः । एवं च भवदीयहितविषयिणी मदीयेच्छेवि बोधः । कल्याणाद्यर्थकोऽपि स्वस्तिशब्दः, 'स्वस्त्यस्तु मह्य' मित्यादौ । त- त्रापि चतुर्थ्यर्थः संबन्धः स्वस्त्यर्थान्वयीत्यलम् ।। इति महामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यविरचिते व्युत्पत्तिवादे चतुर्थीविवरणम् । अथ पञ्चमीविवरणम् वृक्षात्पर्ण पततीत्यादौ पञ्चम्या प्रकृत्यर्थस्य वृक्षादेः पतनादिक्रि- यापादानत्वं प्रत्याय्यते । अपादानत्वं च स्वनिष्ठभेदप्रतियोगिताव- च्छेदकीभूतक्रियाजन्यविभागाश्रयत्वम् । पर्णादेः स्वनिष्ठवृक्षादिवि- भागजनकस्वपतनाद्यपादानत्ववारणाय भूतान्तं क्रियाविशेषणम्।

·२६५ पञ्चमी] जयाऽलङ्कृतः भेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वे विभागे पञ्चम्याः शक्तिद्वयम् । भेदे विभागेच वृक्षादेः प्रकृत्यर्थस्याधेयवासंबन्धेनान्वयः। प्रतियोगिता- वच्छेदकत्वमाश्रयत्वसंबन्धेन विभागश्च जनकतासंबन्धेन क्रिया- यामन्वेति । जनकतासंबन्धस्य प्रतियोगितानवच्छेदकवया नवा तत्संबन्धावच्छिन्नविभागाभावः क्रियायां बोधयितुं न शक्य इति चेत्तर्हि विभागजनकत्वमेव पञ्चम्यर्थोऽस्तु प्रतियोगितावच्छेदक- त्वस्येव तस्याप्याश्रयवासंवन्धेन क्रियायामन्वयः। एवं च वृक्षनिष्ठ- भेदप्रतियोगितावच्छेदकतन्निष्ठविभागजनकपतनाश्रयः पर्णमित्या- द्याकारक उक्तस्थले बोधः । अथ पञ्चमीसमभिव्याहतनबोक्तयोः पञ्चम्यर्थयोयोरेवाभावद्वयं बोध्यते, यथायोगमेकतरस्य वा। नाद्यः पक्षः। पर्ण वृक्षात्पतति न स्वस्मादित्यत्र स्वनिष्टपवने स्वनिष्ठभेदप्र- तियोगितावच्छेदकत्वाभावासत्त्वेऽपि स्वनिष्ठविभागजनकत्वाभा- बासत्त्वेन वृक्षात्पतति न भूवलादित्यत्र पतने भूवलादिनिष्ठविभागा- दिजनकत्वाभावसत्त्वेऽपि तनिष्ठभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावा- सत्त्वेनायोग्यवापत्तेः। नापि द्वितीयः । वृक्षात्पर्ण पतति न पर्णा द- त्यत्र पत्रनिष्टपतने पत्रनिष्टविभागाजनकत्वस्येव पत्रान्तरनिष्ठभेद- प्रतियोगितावच्छेदकतया पत्रनिष्ठभेदप्रतियोगिवानवच्छेदकत्व- स्यापि वाधाद्योग्यवाया निर्वाहयितुमशक्यत्वादिति । अत्राहुः । विभागो जनकत्वं च पञ्चम्बर्थः । विभागे प्रकृत्यर्थ- स्यावधिकत्वं संबन्धस्तेन संबन्धेन प्रकृत्यर्थविशिष्टिस्य विभागस्य निरूपितत्वविशेषसंबन्धेन जनकत्वेऽन्वयः। जनकत्वं च फलो- पधानरूपं विशिष्टनिरूपिततादृशजनकत्वस्य क्रियायां नब्सम- भिव्याहारस्थले च क्रियान्वयिन्यभावे प्रतियोगित्वेनान्वयः । वृक्षपत्रादिविभागजनकपत्रादिकर्म च न पत्राद्यवधिकत्वविशिष्ट- विभागोपधायकम् । पत्रादेः स्वावधिकत्वविशिष्टविभागानधि- करणत्वेन तत्कर्मणि विशिष्टविभागसामानाधिकरण्याभावात् । ।

·२६६ [ कारके । व्युत्पत्तिवादः फलोपधावकत्वस्य सामानाधिकरण्यगर्भत्वान्नोक्तानुपपत्तिः । वृक्षाद्विभजते इत्यादावपि वृक्षावधिकत्वं विभागे प्रवीयते । तत्रापादानतायाः अवधिवारूपत्वाद् वृक्षाद्यवधिकत्वविशिष्ट- विभागनिरूपिवमेवाश्रयत्वमाख्यातेन बोध्यतेऽतो वृक्षः स्वस्मा- द्विभजव इति न प्रयोगः । यथा हि-स्वप्रतियोगिकत्वविशिष्ट- संयोगः स्वस्मिन्न वर्तते तथा स्वावधिकविभागस्य स्ववृत्तित्वेऽपि स्वस्य न विशिष्टविभागाधिकरणत्वमित्यविवादमेव । अवधित्वा- दिकं च स्वरूपसंबन्धविशेषः। यद्वा विभागोऽवधिकरणवा। प्रयो- जकत्वं च वृक्षात्पततीत्यादौ पञ्चम्यर्थः। विभागेऽवधित्वसंम्बन्धेन प्रकृत्यर्थान्वयः तद्विशिष्टविभागस्य निरूपितत्वविशेषसंबन्धेनाधि- करणवायामन्वयः। पत्रादिकर्मणि च न तवधिकत्वविशिष्टवि- भागनिरूपितान्यमात्रनिष्ठाधिकरणवाप्रयोजकत्वम् । कारणस्यापि स्वाश्रयनिष्टकार्याधिकरणतामात्रप्रयोजकत्वादिवि सामञ्जस्यात् । अथ वृक्षात्पतति, वृक्षाद्विभजत इतिवत् वृक्षात्त्यजतीत्यादिर्न कथं प्रयोगः । पञ्चम्यर्थस्य विभागजनकत्वस्य विभागावच्छिन्नक्रिया- रूपत्यागेऽवधिमत्त्वरूपपञ्चम्यर्थस्य च विभागरूपधात्वर्थतावच्छे- दकफलेऽन्वये बाधकाभावात्। न चविभागावच्छिन्नक्रियायांविभा- गान्वयोऽव्युत्पन्नः। उद्देश्यतावच्छेदकविधेययोरैक्यादिति वाच्यम्। जनकतासबन्धेन विभागावच्छिन्ने प्रकृत्यर्थविशेषितविभागजनक्क- त्वान्वये व्युत्पत्तिविरोधविरहात् । न च पञ्चम्यर्थविभागजनकत्वा- वधिमत्त्वयोरन्वयबोधे धातुविशेषाधीनव्यापारविभागोपस्थितेहे- तुत्वोपगमात्तदभावन त्यजधातूपस्थिततत्तदर्थे न पञ्चम्यान्वय इति वाच्यम् । त्यजिपत्योस्त्यजिविभज्योश्च पर्यायताभ्रमदशायां त्यजत्यर्थव्यापार विभागयोः पञ्चम्यर्धान्वयात् त्यजधातुजन्यवत्तद र्थोपस्थितेरपि पञ्चम्यान्वयहेतुवाया अवश्यं वाच्यत्वात् । न च पञ्चम्यर्थविभागजनकत्वान्वयबोधे धातुजन्यविभागरूपफलानव- .

·पञ्चमी] जयाऽलङ्कृतः २६७. च्छिन्नव्यापारोपस्थितिस्तादृशावधिमत्त्वान्वये च धातुजन्यविभा- गमुख्यविशेष्यकोपस्थिविहेतुरिति त्यजधातुजन्यविभागावच्छिन्न- व्यापारोपस्थितिविषयव्यापारविभागयोः पञ्चम्यर्थविभागजनक- त्वावधिमत्त्वान्वयासंभव इति वाच्यम् । फलव्यापारयोः पृथग्धा- त्वर्थतामते त्यजधावोरपि प्राधान्येन विभागस्य तदनवच्छिन्नस्प- न्दस्य चोपस्थित्या तदुपस्थितिविषयतादृशार्थयोरपि तत्तत्पञ्चम्य- र्थान्वयसंभवादिति चेन्न। फलावच्छिन्नव्यापारस्य धात्वर्थतामते उक्तरीत्यैव सामञ्जस्यात् । तयोः पृथग धात्वर्थवामते च फलविषय- कबोधं जनयतु धातुपदमित्येतादृशेच्छारूपा फलव्यापारयोरेकैव शक्तिः, पुष्पवन्वादिपदवत्। न तु फलविषयकं व्यापारविषयकं बो- धं जनयत्विति समूहालम्बनात्मकबोधनिष्टतत्तद्विषयकत्वावच्छिन्न- विभिन्न विषयवाशालिसंकेतरूपा । तथा सति नानार्थत्वाविशेषण कदाचित्फलव्यापारयोरेकैकपरित्यागेनाप्येकैकस्य बोधप्रसङ्गात् । तथा च विभागे पञ्चम्यर्थावधिमत्त्वान्वयबोधे सङ्केतीयबोधनिष्टवि- षयत्वांशे विभागेवरविषयकत्वानवच्छिन्नत्वावगाहिधातुशक्तिज्ञान क्रियांशे विभागजनकत्वरूपपञ्चम्यान्वयबोधे च तादृशबोधनिष्ट- विषयतांशे विभागविषयकत्वानवच्छिन्नत्वावगाहिधातुशक्तिज्ञानं हेतुरुपेयत इति त्यजयातोस्तादृशज्ञानमभ्रान्तस्यासंभवीत्यति- प्रसङ्गानवकाशात् । शक्तिद्वयादिवदर्शितैकशक्तेरपि कर्मप्रत्ययस्थले फलव्यापारयोर्विशेषणविशेष्यभाववैपरीत्येन शाब्दबोधसंभवात् । विशिष्टशक्तावेव विशेषणविशेष्यभावविपर्यासानिर्वाहात् । यदि च फलव्यापारयोः शक्तिभेदे एकार्थपरित्यागेनापरार्थबोधप्रसङ्गवदुक्त- रूपसङ्केतोपगमेऽपि पुष्पवन्तपदशक्त्यविशेषेण तव इव सकर्मक- धातुतोऽपि विशेषणविशेष्यभावानापन्नस्यैवान्वयबोधः स्यान्न तु तदापन्नाथद्वयविषयक इत्युच्येव वदा संकेतस्य बोधांशे विशेषणतया भासमानयोः फलव्यापारविषयकत्वयोरवच्छेद्यावच्छेदकभावाव- ·-२६८ [कारके । व्युत्पत्तिवादः गाहित्वमपि स्वीकरणीयम् । विशेषणविशेष्यभावेन भासमान- योरेव फलव्यापारयोर्विषयवाद्वयमवच्छेद्यावच्छेद कभावापन्नमिति तथैव तयोर्भानम् । पुष्पवन्तपदसंकेते च चन्द्रसूर्यविषयवयोरवच्छे- द्यावच्छेदकभावो न भासते। अवस्वयोर्विशृङ्खलमेव भानमिति न काप्यनुपपत्तिः । यदि च वृक्षात्स्यन्दत इत्यादिन प्रयोगस्तदा सक- मकधातोः फलविशिष्टव्यापारवाचकतामते पञ्चम्यर्थविभागजनक- त्वबोधे विभागानवच्छिन्न फलावच्छिन्नव्यापारविषयकधातुशक्ति ज्ञानजन्योपस्थितिः फलव्यापारयोर्वैशिष्टयानुपरक्तयोर्धात्वर्थता- मते च संकेतीयबोधनिष्टविषयतांशे विभागविषयकत्वानवच्छि- नत्वकलान्तरविषयकत्वावच्छिन्न त्वोभयावगाहिज्ञानजन्योपस्थितिः कारणमभ्युपगन्तव्येत्यलमधिकेन। व्याघ्राद्विभेयि दम्युभ्यो रक्षतीत्यादौ भीत्रार्थानामित्यनेनापा- दानत्वम् ! भयं च परतोऽनिष्टसंभावना । त्राणं चानिष्टनिवृत्त्यनुकूलो व्यापारः । तदर्थकधातुयोगे तादृशानिष्टजनकमपादानसंज्ञमिति -सूत्रार्थः । एवं च पञ्चम्यर्थस्तत्र प्रयोज्यत्वम् । वच्च निरुक्तधात्वर्थ- घटकानिष्टेऽन्वेति । अथ यस्य व्याघ्राधीनमनिष्टमप्रसिद्धमथ च व्याघ्रहतुकत्वेन मरणार्दिक संभावयति तत्पुरुषपरो व्याघ्रादयं विभेवीति कथं प्रयोगः प्रमाणम्। अनिष्टे व्याघ्राधीनत्वस्य बाधा- दिति चेत् भयार्थकधातुयोगे प्रयोज्यताप्रकारकत्वं पञ्चम्यर्थः । तच्चानिष्टसंभावनायामन्वेति प्रकृते च व्याघ्राधीनत्वस्य तत्पुरुषी- यानिष्ट बाधेऽपि अनिष्टसम्भावनायां तत्प्रकारकत्वमबाधितमेवेति नानुपपत्तिः । एवं च शत्रुभ्रमेण मित्रादपि विभेतीत्यादिवाक्यस्यापि प्रामाण्यनिर्वाहः । एवं च भयार्थकधातुयोगे भयहेतुत्वेन संभावि- वमपादानमित्येकः सूत्रार्थः। अनिष्टविरहानुकूलव्यापाररूपत्राणा- र्थकधातुयागे तनिष्टप्रयोजकं तदित्यपरः । अनिष्टं दुःखमेव सर्वि- त्रानुगवम् । यज्जन्यं दुःखं कस्यापि न प्रसिद्धयति तादृशस्य प्यह- ।

·पञ्चमी] २६६ । जयाऽलङ्कृतः कण्टकादेरपादानत्वं स्यादिति चेत्तर्हि तन्निष्टदुःखोपधायकव्यापार- विरहानुकूलव्यापारस्वदपादनकं स्वकर्मकं रक्षणमिवि वक्तव्यम् । घटाद्यचेवनकर्मकरक्षणं विनाशोपधायकव्यापार विरहगर्भ निर्वा- च्यम् । यवेभ्यो गां वारयति कूपादन्धं वारयवीत्यादौ वारणार्था- नामित्यतेनापादानत्वम् । वारणं क्रियाप्रतिषेधस्तदर्थकधातुयोगे- ईप्सितस्तत्तत्क्रियाजन्यफलभागितया तत्तक्रियाकर्तुरभिप्रेतऽपा- दानमिति सूत्रार्थः । क्रिया च भक्षणगमनादिरूपा । तात्पर्यव- शात्कचित्कस्याश्चित्प्रतिषेधो वारयवीत्यादिना बोध्यते । प्रतिषेधः कर्तृत्वाभावानुकूलव्यापारः। कतृत्वाभावरूपधात्वर्थवावच्छेदक- फलशालितया गवान्धादेः कर्मता । यवादिपदोत्तरपञ्चम्या यवादिगतत्वेनेच्छाविषयफलकत्वं भक्षणादौ प्रत्याय्यते । इच्छा च भक्षणादिक्रियाकर्तृनिष्ठा तदर्थेऽन्तर्भावनीया । एवं चोक्तस्थले यवकूपादिनिष्टत्वेन गवान्धादीच्छाविषयो यो गलाधःसंयोगोत्तर- देशसंयोगादिर्गवादिनिष्टवत्तत्फलकव्यापारावशेषकर्तृत्वाभावानुकू लव्यापारानुकूलकृतिमानित्याकारको बोधः। अन्धादेर्यद्यपि कूपगम नत्वादिना नेच्छा तथाप्यभिमुखोपगमनत्वादिनाकूपगमनादेरिच्छ- वर्तत एवेति । वस्तुगत्या यः कूपादिदेशस्तद्गवत्वेन क्रिया- जन्यसंयोगस्य तदिच्छाविपयत्वमक्षतमेव । न च प्रकृवयवकूपा- दिनिष्टफलविशेषजनकत्वमेव पञ्चम्यर्थोऽस्तुकिमिच्छान्तर्भावेणेति वाच्यम् । यत्र चैत्रादेर्नान्तरीयकतया विषभोजनादिक-न तु स्वेच्छा वस्तत्र वद्भोजनविरोधिव्यापारकर्तरि चैत्रं विषाद्वारयतीति न प्रयोगोऽपि तु सविषाद्वारयतीत्यादिरेव । तत्र पूर्वप्रयोगवारणाय सूकृता ईप्सित इत्यनेन सन्प्रत्ययेनेच्छोपादानात् । अत एव यद्यवादिकं केनापि न भुक्तं तत्कर्मकभोजनाप्रसिद्धावपि भोजनफले संयोगविशषे तद्यवादिगतत्वेनेच्छाविषयत्वप्रसिद्धय तद्यवाद्गां वारयवीत्यादिप्रयोगोपपत्तिः। एवं च तत्र भक्षणादौ वद्यवादिकर्म- ·३०० व्युत्पत्तिवादः [ कारके कत्वगवादिकर्तृकत्वोभयाभावबोधाय केषां चित्प्रयासोऽनादेय एवेति । पण्डितात्पुराणं शृणोति, उपाध्यायाधीते, रामादधीतसं- देश, इत्यादावाख्यातुराख्यातोपयोग इत्यनेनापादानवा। तत्र प्रकृत्य- थपण्डितादिकर्तृकोच्चारणाधीनत्वं पञ्चम्यर्थः। तस्य च श्रवणोच्चार- पार्थविशेषज्ञानादिक्रियायामन्वयः। मृत्पिण्डाद्घटो जायते इत्यादौ जनिकर्तःप्रकृतिरित्यनेनापादानत्वम्। तत्र प्रकृतित्वं न विकारित्वम्। प्रकृतिविकृविभावाभावेऽपि 'प्राकेकयीतो भरतस्ततोऽभूद्', 'वायो- र्जात' इत्यादौ पञ्चमीदर्शनात्। न हि सुतवपुषो मातापितृशरीरवि- कारत्वमपि तु तदीयशुक्रशोणिवादिविकृतित्वमेव। शुक्रशोणितादेः शरीरस्थत्वेऽपि मलमूत्रादेरिव शरीरावयवत्वाभावात् । न च तत्र हेतुपञ्चम्येवनापादानपञ्चमीवि वाच्यम्। गुणातिरिक्तहेतौ पञ्चम्य- नुशासनविरहात् । अन्यथा दुग्धादधि जायते, मृत्तिकाभ्यो घटो जायते, शृङ्गाद्धनुर्जायत इत्यादावपि हेतुपञ्चम्यैवोपपत्तौ 'जनिकर्त- रित्यादिसूत्रस्यैव वैयापत्तेः । तस्मात्कारणत्वमेव प्रकृति- त्वम्। दण्डाद्घटोजायत इत्यादयोऽपि प्रयोगा इष्यन्त एव । अत- एवेश्वरस्य द्रव्यादिकार्याप्रकृतित्वेऽपि यतो द्रव्यं गुणाः कर्मेत्यादौ पञ्चमी न च प्रकृविपदेन कारणमात्रविवक्षायामपि क्रियाविवक्षा- भावादपादानपञ्चम्यनुपपत्तिर्हेतुपञ्चमी च प्रकृतेऽनुपपन्नैवेति वाच्यम् । अगत्या जायत इत्यादि क्रियाध्याहारेण तत्र पञ्चम्या उप- पादनीयत्वात् । हिमवतो गङ्गा प्रभवतीत्यादौ भुवः प्रभव इत्यनेना- पादानता । यत्संबन्धात्प्रभवनं प्रथमप्रकाशः स प्रभवः । प्रथम- प्रकाश एव प्रभवत्यर्थः । पञ्चम्यर्थः संबन्धाधीनत्वं तादृशक्रिया- यामन्वेति । संबन्धे च हिमवदादेः प्रकृत्यर्थस्यान्वयः। उपाध्याया- दन्तर्द्धत्ते छात्र इत्यादावन्तद्धौँ येनादर्शनमिच्छवीत्यपादानता। अन्तद्धिरन्तर्धानम् । स्वनिष्ठान्यकर्तृकदर्शनविषयताविरहोद्देश्यको व्यापारः । एवं च व्यापारानुकूलतयान्तर्धानघटको यत्कर्तृकदर्श- ।

·पञ्चमी जयाऽलङ्कृतः ३०१ नविषयताविरहोद्देशः सोऽपादानमिति सूत्रार्थः । उक्तस्थलीय- पञ्चम्या अन्तर्द्धिघटकदर्शनान्वयि कर्तृतानिरूपकत्वमेवार्थ इत्युपा- ध्यायकर्तृकदर्शनविषयताया यः स्वनिष्ठोऽभावस्तदुद्देश्यकव्यापार- का छात्र इति तत्रान्वयबोधः । इदन्तु बोध्यम् । अस्मादयं दीर्घोऽस्मादयं वार इत्यादौ नापा- दानपञ्चमी, दैाद्यवधेरपादानत्वस्याननुशासनात् । ध्रुवमपाय इ- त्यनेन हि अपाये विभागरूपक्रियायां क्रियान्तरजन्यविभागे च यद- वधिभूतं तस्यापादानत्वं विधीयते न त्ववधिमात्रस्य । यदि चापायपदं वस्तुमात्रोपलक्षणं तदा वदुपादानमर्थकं स्यात्। अथ तत्पदेन क्रिया- मात्रमुपलक्ष्यते। अस्मादी इत्यादौ च भवतीत्यध्याहार्यम्। दीर्घभवनं च दीर्घतैवेति क्रियायाःसावधित्वम्। आवश्यकश्च क्रियाध्याहार स्त- द्योगमन्तरेण कारकत्वास्यानिर्वाहात्। एवं बलाहकाद्विद्योतते विद्य- दित्यादौ द्योतनादिक्रियायाः सावधिकत्वविरहेण नि:सत्येत्यध्याहि- यते। अत एव नैतदपादानम् । निर्दिष्टविषयमपि तूपात्तविषयमिति वै याकरणाः। निर्दिष्टत्वमुच्चरितत्वम् । उपात्तत्वमध्याहृतत्वम् । विषयोऽ. वधित्वनिरूपकः । निःसरपंचविभाग एवेति उक्तस्थलेऽध्याहृतक्रिया- याःसावधिकत्वमिति चेत् । एवं सति वृक्षात्पवतीत्यादौ वृक्षादेरसं- ग्रहः। तत्रापिविभागक्रियाऽध्याहियत इति चेत्, तत्र निर्दिष्टविषय- प्रवादविरोधः । एवमस्माद्दीर्घ इत्यादावपि क्रियाध्याहारे तत्समता- शीले माथुराः सौन्नेभ्यः आढ्यतरा इत्यादावपि क्रियाया अध्या- हरणीयतया तत्रापादानस्यापेक्षितक्रियात्मकस्योपात्तविषयान्तर्भा- वप्रसङ्ग इति तादृशापादानयोरविशेषापत्तिः । एवं च "उपात्त- विषयं किञ्चिन्निर्दिष्टिविषयं तथा । अपेक्षितक्रियं चेति विधापादा- नमुच्यते” इति शाब्दिकविभागविरोधः । अथापायपदेन क्रिया- सामान्य क्रियाजन्यविभागश्च विवक्षिवः। एवं चवृक्षात्पततीत्यादौ न विभागात्मकक्रियाध्याहार इवि वदपादानमपि निर्दिष्टविषयम् । ।

·३०२ व्युत्पत्तिवादः [ कारके यत्रापादानतानिर्वाहार्थमेव क्रियाध्याहारो बलाहकादित्यादौ वद- पादानमुपात्तविषयम् । यत्र वाक्यसमाप्त्यर्थं तदध्याहारस्तत एव चापादानतानिर्वाहो यथा माथुराः सोध्नेभ्यः अस्मादीर्घ इत्यादौ तत्रापेक्षितक्रियत्वमिति चेत् । एवमप्ययमस्मात्तार इत्यादावगति- स्तत्र हि तारभवनं वारत्वं जातिः । जातेश्च न सावधिकत्वमिति कुतोऽपादानता । अन्यथाऽयमस्माद्रौरित्याद्यापत्तिः । न च जाते- रपि तारत्वस्यैवायमस्मात्तार इवि प्रतीतिबलाद्भवत्येव सावधिकत्व- मिति वाच्यम्। यदेव ह्येकापेक्ष तारत्वं वदेवान्यापेक्षया मन्दत्वं- समनियतजातिद्वयानभ्युपगमात् । समनियतत्व नभ्युपगमे जाति- सङ्करप्रसङ्गात् । तथा च तारत्वादेः सावधिकत्वे स्वापेक्षया यस्ता- रस्तमपेक्ष्य स्वस्मिन्मन्दव्यवहार इव तारव्यवहारोऽपि स्यात् । स्वापेक्षया यो मन्दस्तमपेक्ष्य वारव्यवहार वत्तमपेक्ष्य स्वस्मिन्मन्द- व्यवहारोऽपि स्यात् । अथ वदपेक्षया वारव्यवहारस्तत्सजाती- यत्वे सवि साक्षात्कारप्रतिबन्धकतावच्छेदकजातिमत्त्वमवलम्बते- ऽतो न स्वापेक्षया यस्तारस्तदपेक्षया तारव्यवहारोन्यापेक्षया तारे- ऽपि भवतीति चेत्तर्हि अस्मात्तार इत्यत्र साजात्यसमानाधिकरण साक्षात्कारप्रतिबन्धकवावच्छेदकजाविरूपवारपदप्रवृत्तिनिमित्तघ- टकसाजात्ये साक्षात्कारे च पञ्चम्यान्वयो वाच्यः। तावतैव दर्शि- ताविप्रसङ्गवारणसंभवात् । साजात्यं वद्वृत्तिशब्दत्वजातिस्वस्याः साक्षात्कारस्य च न सावधिकत्वमिति न सावधिकत्वरूपमपादा- नत्वं तत्र पञ्चम्यथः । न च साजात्यघटकजाते: सावधिकत्वाभावे. ऽपि वृत्तः सावधिकत्वमस्त्येव । एवं साक्षात्कारो विलक्षणविषयि- ताशालिज्ञानविषयिताच सावधिकैवेवितत्र पञ्चम्यान्वयेन साम- ञ्जस्यमिति वाच्यम् । यतो वृत्तेविषयितायाश्च स्वावारविषयप्रति- योगिकत्वमेव न तु वदवधिकत्वम् । वदवधिकत्वतत्प्रतियोगिकत्व- योर्वस्तुनोर्भेदात् । अन्यथा घटे वर्त्तते घटमवगाहत इत्यत्र घटाद्व- ·पञ्चमी ] जयाऽलङ्कृतः ३०३ तते घटादवगाहत इति प्रयोगस्य घटस्यापादानत्वेन दुर्वारत्वात् । अत एव प्रतियोगिताया अपादानत्वानात्मकवयाऽन्यादिशब्दयोगे प्रतियोगिवाचकपदात्पञ्चमी सूत्रान्तरेणानुशिष्टा । प्रतियोगित्व- स्यापादानतारूपत्वे व यापत्तेः। अथान्यादिशब्दार्थभेदाः क्रियात्वाभावेन कारकत्वासंभव इति मुनिः सूत्रान्वरं प्रणिनायेति चेत् । तत्कि तारादिघटकवृत्त्यादेः क्रियात्वमनुमन्यते भवता । तस्मादत्र पञ्चम्युपपादकं सूत्रान्तरमनुसर्तव्यमिवि गुणो द्रव्याद्भिन्न इत्यादौ अन्यारादिवि सूत्रेणैव पञ्चमी । अन्यपदस्यान्यार्थकपर- त्वादिति बहवः । न चान्यपदेन तदर्थकविवक्षणे तत्समानार्थकेत- रपदोपादनवैयर्थ्यम् । अन्येतरपदयोरेकस्यान्योयाभावविशिष्टा- र्थपरत्वात् । अपरस्य पृथक्त्वरूपगुणविशिष्टार्थपरतया सार्थक्यात् ! पृथग्विनेत्यादिसूत्रे पृथक्पदोपादानं वद्योगे वैकल्पिकतृतीयोप- पत्त्यथम् । वस्तुतस्वत्र पृथक्पदमसाहित्यार्थक, न तु गुणवदर्थ- कम् । चन्द्रात्पृथगप्यनङ्ग इत्युदाहरणेऽसाहित्यस्यैव प्रतीतेः । यत्तु अन्यादिपदं नान्योन्याभावाथकपदपरं, घट: पटो नेत्या- दावपि नबस्तदर्थकतया तद्योगे पञ्चम्यापत्तेः । न चान्यपदभन्यो- न्याभावविशिष्टार्थपदपरम् । तस्यापि विशिष्टार्थवाचकत्वात् । नब्पदं च न तथा तदुपस्थितार्थस्य नामान्तरार्थे भेदान्वयसंभवेन तत्र धर्ममात्रवाचकत्वादिवि वाच्यम् । द्रव्याद्गुणस्य भेद इत्यादौ पञ्चमोनिहाय भेदार्थकपदस्यैवोपादेयत्वात् । अन्यादिपदस्यापि वाच्यविशेषणभेदार्थकत्वादित्याचार्यानुसारिमतं तन्न। अन्योन्या- भाववाचकपदस्य पञ्चम्यनुपयोगित्वे द्रव्यादन्यो गुण इत्यादौ पञ्चम्यनुपपत्तेः । गुणादौ पृथक्त्वरूपगुणासंभवेनान्योन्याभावस्यै.. वान्यपदार्थत्वात् । अन्योन्याभावार्थकपदस्य पञ्चमीप्रयोजकत्वे- वत्र निपावातिरिक्तविशेषणप्रवेशेनापि नब्योगे पञ्चमीवारण- संभवात् । वस्तुतस्त्वन्योन्याभावीयप्रतियोगित्वरूपार्थविवक्षायां - ·। ३०४ व्युत्पत्तिवादः [ कारके पञ्चमी नपदोपस्थापिवाभावस्य च प्रतियोगिवा न विभक्त्या बोध्यते । नबर्थे प्रतियोगितयैवाधेयत्वातिरिक्तविभक्त्यर्थान्वयस्य व्युत्पन्न त्वान्न चैत्रस्येत्यादौ पष्ठ्याद्यर्थस्य नबर्थप्रतियोगित्वादतो न वद्योगे पञ्चमी । अथ पृथक्त्वगुणानङ्गीकर्तृमीमांसकमते सूत्रे अन्यतरपदयोरेकवरोपादानवैययं दुर्वारमुक्तरीत्या सार्थकत्वा- संभवादिवि चेन्न । तन्मतेऽप्येकपदस्य प्राधान्येनान्योन्याभाववा- चकस्यापरपदस्य तद्विशिष्टवाचकस्य संग्राहकवया सार्थक्यात् । न च पटाद्भेद इत्यादौ क्रियायोगादपादानपञ्चम्येव। धातूपस्थाप्य- पदार्थप्रतियोगिताया अपादानतारूपत्वे घटे वर्तत इत्यादौ पञ्चमी प्रयोगस्य परत्वेनाधिकरणसप्तम्यादिना बाधदेवानवकाशात् । अभावीयविलक्षणप्रतियोगिताया एव वा तथात्वात् ।घटादन्यत्व- मित्यादौ चापादानत्वासंभवेऽप्यन्यपदयोगेनैव पञ्चमी। वत्रान्य- पदाद्विशेषणवया भासमानभेद एव पञ्चम्यान्वयोपगमात् । न तु भावप्रत्ययात्प्राधान्येन भासमाने तस्मिन् पदार्थैकदेशेऽपि ससंब- न्धिके प्रतियोगिसंबन्धान्वयस्य व्युत्पत्तिसिद्धत्वादिवि वाच्यम् । प्राधान्येन भावप्रत्ययाद्धासमानेऽप्यन्यत्वे घटपटादिप्रतियोगिक- त्वान्वयविवक्षया घटादन्यत्वमिति प्रयोगात्तन्निर्वाहायैवान्येतर- पदद्वयोपादानम् । अथ वा ध्रुवमपाये इत्यत्रावधित्वमेव विवक्षितं न तु प्रतियोगित्वमुभयानुगवरूपाभावादिवि पटाभेद इत्यादौ पञ्च- म्युपपत्तयेऽन्येतरपदोपादानम् । वस्तुतोऽन्येवरपदं स्वरूपपरमेव। अर्थपरत्वे घटादन्य इतिवद्घटादेक इति प्रयोगापत्तेः । यद्यकपद- स्यान्यत्वरूपेण नान्यार्थकताऽपि तु समभिव्याहतान्यत्वोपलक्षिते वस्तुनि बुद्धिविषयतावच्छेदकघटत्वादिनैव । चैत्र एकमानयति मैत्रश्चापरमित्यादौ घटत्वपटत्वादिनैवानयनकर्मवादिप्रतीतेन तु पटघटान्यत्वादिना । अन्यत्वान्वयिप्रतियोगिवाचकपदासमभिव्या- हारात् । अन्यथा वद्योगे पञ्चम्या असाधुत्वेऽपि घटस्यैक इवि प्रति- ।

·। पञ्चमी] जयाऽलङ्कृतः योगिनिषष्ठ्यापत्तेरित्युच्यते तदप्यन्यार्थकतदादिपदयोगे पञ्चमी- प्रयोगापत्त्यार्थग्रहणासंभव इति । तथा च पटाद्भिन्नं घटाद्भिद्यत इत्यादौ पञ्चमीनिर्वाहाय तत्रापादानत्वमेव कथं चिदुपपादनी- यम्। तथा हि-भिद्धातोर्नान्योन्याभावोऽर्थो घटाद्भिनत्ति पट इति प्रयोगापत्तेः। भिद्यते पट इत्यादिप्रयोगानुपपत्तेश्च । कर्तरि यगात्म- नेपदासंभवात् । अदैवादिकाञ्च न श्यन्संभवः । परस्मैपदित्वाच्च । अकर्मकधातुयोगे कर्मकर्तृविवक्षाया अप्ययोगात् । कस्यचिदकर्म- कस्य योगेण्यर्थान्तर्भावेणैव कर्मकर्तृत्वस्योपपादनीयत्वात्। अन्यो- न्याभावस्याजन्यतया तदर्थकधावोय॑र्थान्वर्भावस्य दुष्करत्वात् । भिद्यते कुसूल इत्यादी भिदेविदारणार्थकत्वेन सकर्मकतया कर्म- कर्तृत्वसंभवात् । अतोऽन्यत्वेन ज्ञापनं भिद्धातोरर्थः । ज्ञापनं ज्ञान- विषयताप्रयोजकव्याप्तिपक्षधर्मता । तदाश्रयोऽसाधारणधर्म एव भिदादिकर्तृकत्वाद्भदक उच्यते । अन्यत्वप्रकारकानुमितिविषयतारू पधात्वर्थतावच्छेदकफलाश्रयो भिदाकर्मतया भेद्यः। एवं च पृथिवी इतरेभ्यो भिद्यते इत्यादौ पृथिव्यादेः कर्मतैव न केवलकर्तृता । अन्योन्याभावे साध्ये सर्वतान्त्रिकाणां तादृशप्रतिज्ञालिखनं केषां- चिदनवधानेन प्रतिज्ञास्थवह्नयादिपदं वह्नयादिज्ञानविषयतार्थ- कम् । हेत्ववयवस्थपञ्चम्या ज्ञाप्यत्वं नार्थोऽपि तु प्रयोज्यत्वमेवेति. मणिकारादिमतानुसारेणैव केषांचिदिति सूक्ष्मविवेचनचतुराः । अर्जुनः क्रोशाल्लक्ष्यं विध्यति । अद्य भुक्त्वायं द्वयहाद्भोक्ता इत्यादौ सप्तमीपञ्चम्यौ कारकमध्ये इति पञ्चमी प्रकृत्यर्थयोरध्वाकालयोः का- रकद्वयव्यवधायकतामभिधत्ते। तथा च स्वाधिष्टितदेशानन्तरक्रोशा- त्मकाध्वभागानन्तरदेशस्थं विध्यत्यर्जुन इत्यादिप्रथमस्थले बोधः। समभिव्याहृतकधिष्ठितदेशानन्तयं विशेषणतया प्रकृत्यर्थान्वयि, विशेष्यतया प्रकृत्यर्थान्वयि चानन्तरदेशस्थत्वं पञ्चम्यर्थः । स्वी- यैकार्यान्वितापरपदार्थान्वितापरस्वार्थबोधकत्वमप्यत्र व्युत्पत्ति- २० ·व्युत्पत्तिवादः [कारके वैचित्र्यादेकपदस्य स्वीक्रियते।भोजनकृत्यधिकरणैतद्दिवसानन्तर- द्वथहानन्तरदिनवृत्तिभोजनकृतिमानयमित्याकारकबोधश्चरमस्थले। कारकपदेन क्रियानुकूलव्यापाररूपकारकपदार्थवावच्छेदकस्यापि विवक्षितत्वात् । एकक्रियानुकूलकृत्यन्वयिनः प्रकृत्यर्थाधिकरणका- लानन्तरकालीनत्वस्य प्रकृत्यर्थविशेषणीभवदपरक्रियानुकूलकृत्य- धिकरणकालानन्तर्यस्य बोधकत्वेऽपि पञ्चम्युपपत्तिः। कारकद्वय- मध्यवर्त्तिता चात्र कालस्य नोपपद्यते कर्तुरैक्यात् । अव एवोक्तम्- कर्तृशत्तयोर्मध्ये चैकः काल इति ।। इति महामहोपाध्यायश्रीगदाधरभट्टाचार्यविरचिते व्युत्पत्तिवादे पञ्चमीविवरणम् । अथ षष्ठीविवरणम् सम्बन्धविवक्षायां कारकविभत्तयप्रसक्तेःशेषे षष्टीत्यनेन चैत्र- स्येदांमत्यादौ षष्ठी। चैत्रस्य द्रव्यमित्यादौ स्वत्वस्य, चैत्रस्य स्वं, घटस्य कारणं, चैत्रस्य हस्तः, इत्यादी निरूपित्तत्वावयवत्वादीनांस- म्बन्धत्वेनैव षष्ठ्यर्थतानतु विशिष्य शक्त्यानन्त्यप्रसङ्गात्। संयो- गादिसम्बन्धसत्त्वेऽपि चैत्रस्य नेदं वास इत्यादौ स्वत्वादिसम्बन्धवि- शेषबोधतात्पर्येण यत्रनयुज्यते वत्र विशेषरूपेण षष्ठया लक्ष- णैव। विभक्तौ न लक्षणेवि प्रवादस्यानुशासनासत्त्वे एक विभक्त्य- र्थेऽपरविभक्तेन लक्षणेत्येतत्परत्वात् । अत एव च कृद्योगापि हि षष्ठी सम्बन्धत्वेनैव बोधयतीवि मिश्राः । इत्थमेव च सम्बन्धत्वेन कर्मत्वा- दिविवक्षया मातुः स्मृतमित्यादावधीगर्थत्यनुशासनस्य नियम- परवया साथक्योपपादनं वृत्तिकृतामुपपद्यते । सम्बन्धत्वविशिष्ट- सम्बन्धविवक्षायां शेषे षष्ठोत्यस्य षष्ठयविधायकत्वे तादृशानुशा- ·षष्ठी] जयाउलङ्कृतः सनस्य विधित्वमेव स्यात् । अत एव च "आम शूद्रस्य पक्वान्नं पक्क- मुच्छिष्टमुच्यत" इत्यत्र पक्वमित्यनुषज्यमानायाः षष्ठयाः सम्बन्ध- त्वेन कर्तृत्वमर्थः न तु स्वत्वम् । शूद्रकत कवृषोत्सर्गे चरुहोमानुप- पत्तेरिति नवीनस्मार्त्तानां मतमप्युपपद्यते । न च तत्र ऋद्योगा षष्ठी कर्तृत्वत्वेनैव बोधयतीति वाच्यम् । निष्ठायोगे तस्या निषेधात् । अत एव "नाग्निस्तृप्यवि काष्ठानां न पुंसां वामलोचना" इत्यादौ करणत्वादेःसम्बन्धत्वेन विवक्षया षष्ठयु पपत्ति: । तृतीया- दिविधिविषयतया विशेषरूपेण करणत्वादिसम्बन्धविवक्षया षष्ठय नुपपत्तेः । अथ सम्बन्धत्वेन सम्बन्धस्य षष्ठीवाच्यत्वे पुरुषस्य दण्ड- इत्यादौ दण्डस्य पुरुष इत्यादिरपि प्रयोगः स्यात् । दण्डी पुरुषो रूपवान् घट इत्यादिवद्दण्डरूपादेः पुरुषघटाद्यनाधारत्वेऽपि पुरुषो दण्डो घटवद्र पमित्यादिः प्रयोगो दुर्वारः, तदत्रारतीत्यर्थ इव तदस्त्यर्थे मतुपो विधानात् । दण्डरूपादिपदोत्तरषष्ट्या चैत्रघटा- दिनिष्ठतदर्थसंबन्धप्रतिपादने तदुत्तरमत्वर्थीयस्य प्रसंगादिति चेत्- विशिष्य केषांचित्सम्बन्धानां षष्ट्यर्थतोपगमेऽपि घटस्य रूपमित्या- दिप्रयोगानुरोधेन समवेतत्वादेः षष्ठयर्थवाया आवश्यकत्वेन हस्तस्य चैत्रः, चैत्रवान् हस्तः,शाखाया वृक्षः, वृक्षवतोशाखेति कथं न प्रयु- ज्यते, पूर्वप्रयोगाभावादिति चेत्तुल्यम् । नराणां क्षत्रियः शूरोनरेषु वा, अश्वगानां रथगामिनः शीघ्रतरा अध्वगेषु वा, गवां कृष्णा संपन्नक्षीरा गोषु वेत्यादौ यतश्च निर्धारणमित्यनेन षष्ठीसप्तम्यौ वि- धीयेते । तदर्थश्च जात्यादिविशेषणविशिष्टयद्धर्मावच्छिन्नस्य ताह- शविशेषणशून्यतद्धर्मावच्छिन्नव्यावृत्तत्वविशिष्टविधेयवत्तया प्रति- पादनंतद्धर्मावच्छिन्नार्थकपदात्षष्ठीसप्तम्याविति। प्रकृते च क्षत्रिय- त्वादिविशेषणविशिष्टे नरादौ वच्छून्यनरादिव्यावृत्तत्वेन शौर्यविशे. षादिरूपविधेयसम्बन्धोऽभिमत इवि नरादिपदात्षष्ठी। नरेभ्यो रा- क्षसाः शूरतमा इत्यादौ राक्षसत्वादिविशेषणविशिष्टे तच्छून्यनरा- ·३०८ व्युत्पत्तिवादः [ कारके दिव्यावृत्तशूरतमत्वविवक्षायामपि न निरुक्तनिर्धारणं राक्षसत्वा- दिविशिष्टस्य नरत्वादिसामान्यधर्मानवच्छिन्नत्वात्।नराणां क्षत्रियः शूरतम इत्यादी क्षत्रियादिनिष्ठशूरतमत्वादौ नरादिसामान्यन्या- वृत्तत्वबाधात् शून्यत्वान्तं व्या वृत्त्यवधेविशेषणम् । तद्धर्माश्रयय- किंचिद्वयावृत्तत्वविवक्षणे द्रव्येषु घटोगन्धवानित्यपि स्यात्।गन्धा- देयत्किचिद्व्यक्तिव्यावृत्तत्वात् । तादृशविशेषणशून्यसामान्य- व्यावृत्तत्वनिवेशे नराणां क्षत्रियः शूरतम इत्यादावेव तदसंभवः । शूरतमत्वादेः क्षत्रियत्वादिशून्यराक्षसाद्यव्यावृत्तत्वादतस्तद्धर्मा- वच्छिन्नति । अथ विधेये जात्यादिविशेषणशून्यसाधारणधर्माव- च्छिन्नान्वितंव्यावृत्तत्वंसाधारणधर्मावच्छिन्न वाचकपदोत्तरषष्ठ्या देरेवार्थो वाच्यः । तावता च नरत्वादिरूपसाधारणधर्मावच्छिन्नवृत्त- त्वस्यैव लाभः संभवति । न तु क्षत्रियत्वादिशून्यत्वविशेषितनरादि- व्यावृत्तत्वस्य प्रकृत्यर्थेनरादौतादृशविशेषणशून्यत्वबोधकाभावात्- नच षष्ठयाएव तदर्थः,शक्त्यानन्त्यप्रसङ्गात्। न च भेद एव षष्ट्यर्थः। तत्रच क्षत्रियादिपदार्थस्य प्रतियोगित्वेनान्वयात् क्षत्रियान्यनरादि- व्यावृत्तत्वलाभः शक्तिभेदं विनैवेति वाच्यम् । एवमपि संख्या- तिरिक्तविभक्त्यर्थस्य प्रकृत्यर्थविशेष्यतयैव भानमितिव्युत्पत्तिविरो- धापरिहारात् । नरेषु क्षत्रियाणामेव शौर्यमित्यादौ क्षत्रियादेवि- भत्तयर्थविशेषणतयोपस्थितस्य भेदे विशेषणतया भानोपगमे व्युत्पत्त्यन्तरविरोधाच्च । अस्तु लक्षणया नरादिपदादेव क्षत्रियान्य- नरत्वादिविशेषरूपेणोपस्थितिरिति चेत् । अस्तु । व्यावृत्तत्वं किं तावत् कुत्र वा तदन्वयः । व्यावृत्तत्वं तवृत्तित्वम् । शूरतमादि- पदोपस्थापितऽधर्मे तदन्वय इवि चेत्-न । पदार्थवावच्छेदकेन पदा- र्थान्तरानन्वयात् । पदार्थानां जाविमवि सत्तेत्यादौ जातिमदन्यप- दार्थवृत्तित्वसामान्याभावस्य सत्तादौ बाधितत्वात् । तादृशपदार्थ- समवेतत्वाद्यभावस्य चाप्रसिद्धावृत्तिबोधासंभवाच्च । एवं द्रव्येषु ·षष्ठी] जयाऽलङ्कृतः ३०६ कम्बुग्रीवादिमान घट इत्यादौ घटत्वादिधर्मस्यान्वयितावच्छेदक- रूपेणानुपस्थितत्वात्तत्र व्यावृत्तत्वान्वयबोधो दुर्घट इति । अत्र केचित्-नराणां क्षत्रियः शूर इत्यादौ क्षत्रिय इव लक्षणया क्षत्रियान्योऽपि क्षत्रियपदार्थः। शूरपदत्यापि शूर इव तदन्योऽप्यर्थः। षष्ठयोंऽभेदः क्षत्रिये तदन्यस्मिश्चान्वेति । तथा च नराभिन्नः क्षत्रियःशूरो, नराभिन्न क्षत्रियान्योन शूर इत्यर्थः । नराणां क्षत्रियेषु शौर्यमित्यत्रापि क्षत्रियपदं प्रागवदुभयार्थकम् । शौर्यपदं च तत्तदत्य- न्ताभावार्थकम् । तथा च नराभिन्नक्षत्रिये शौर्य तदन्यस्मिस्तदभाव: इति बोधः । उद्देश्यविधेययोर्यादृशसम्बन्धो भावान्वयबोधे भासते तत्सम्बन्धावच्छिन्नविधेयाभावः उद्देश्यवाचकविधेयवाचकपदयो- य्यधिकरण्यस्थले विधेयपदलक्ष्यार्थः। तयोः सामानाधिकरण्यस्थले तु विधेयधर्मिभिन्न इवि सामान्यतो व्युत्पत्तिरित्याहुः-तन्न ।तथा- सति तस्मै पुरुषोत्तमाय नम इत्यत्र तत्पदार्थतदन्ययोरेव पुरुष- पदार्थाभेदविवक्षणे उत्तमपदेनासामर्थ्यात्समासाप्रसक्तर्न निर्धारण इति निषेधाश्रयणेन प्रकाशकृतां षष्ठीसमासखण्डनानौचित्य- प्रसङ्गात्। एवं नरेषु शूरस्य क्षत्रियस्येदं राज्यमित्यादौ शूरपदार्था- शूरान्वित क्षत्रियपदार्थक्षत्रियान्यस्य पष्टयर्थसम्बन्धादौ नान्वयः, किंतु शूरान्वयि क्षत्रियादेरन्वय इत्येतन्नोपपद्यते। श्वेतं सैन्धवंभुङ्क्त इत्यादौ कर्मवादिविशेषणतया लवणादिबुद्धौ मुख्यविशेष्यतया:- श्वादेरभानादेकपदोपस्थापितयो योस्तत्प्रकृतिकविभक्त्यर्थे एकस्य विशेषणतयाऽपरस्य तदविशेषणतया भानस्याव्युत्पन्नत्वात्। एवं द्रव्येषु क्षितिपाथसी रसवती इत्यादौ क्षितिजलोभयत्वाद्यवच्छिन्न- भिन्न रसवदाद्यन्यत्वबोधोन संभवति । रसादिमत्यपि प्रत्येकमुम- यत्वावच्छिन्नभेदसत्त्वात्। नापि प्रत्येकभेदावच्छिन्ने तथैव बाधात्। नाप्येकभेदविशिष्टापरभेदावच्छिन्ने एकपदस्य वाहशभेदावच्छिन्न- लक्षकत्वे परपदार्थे रसवदाद्यन्यरूपविधेयानन्वयात् । द्वन्द्वघटकै- ·३१० [कारके व्युत्पत्तिवादः कपदार्थमात्रे विधेयान्वयस्याव्युत्पन्नत्वात्। नापि पदाभ्यां लक्षणया तत्तद्भिन्नोपस्थितौ अभेदेनैकभिन्नान्विते अपरभिन्न वथापि पदार्थ- द्वये विधेयान्वयानुपपादनात् । द्वंद्वे समस्यमानपदार्थानां परस्प- रमनन्वयादित्यपि चिन्त्यम् । यत्तु नराणां शूरः क्षत्रिय इत्यादौशूरत्वान्वयी अभेदः षष्ठयर्थः नराभिन्नशूरत्वाद्यवच्छेदेन क्षत्रियाभेदाद्यन्वयः। एवं च क्षत्रियान्ये (?) नरेऽर्थतः शौर्यव्यवच्छेदलाभ इति-वदत्यन्तमसत् । नराणां क्षत्रिये शौर्यमित्यादौ क्षत्रियाणां कर्णः प्रचुरं ददातीत्यादौ चानिर्वाहात् । इदं तु तत्त्वम् । निर्धारणविभक्तावृत्तत्वमेवार्थः।व्यावृत्तत्वं चाभेदान्वयिविधेयसमभिव्याहारस्थलेऽन्योन्याभावप्रतियोगित्वम्। भेदान्वयिस्थले चात्यन्ताभावप्रतियोगित्वम् । तस्य च विधेयवा- वच्छेदकावच्छेदेनान्वयः। अतोन द्वित्वाद्यवच्छिन्नाभावमादाया- तिप्रसङ्गः । अभावे च प्रकृत्यर्थस्य नरादेः क्षत्रियत्वादिरूपोद्देश्यता- वच्छेदकावच्छिन्नभेदविशिष्टप्रकृत्यर्थतावच्छेदकनरत्वादिव्यापका- धिकरणतानिरूपिताधेयतासम्बन्धेनान्वयः।एतावतैव जात्यादिरू- पविशेषणशून्यप्रकृत्यर्थनरादिसामान्यव्यावृत्तेविंधेयधर्मे लाभः । द्रव्याणां क्षिविपाथसी रसवती इत्यादौ भेदद्वयादिविशिष्टद्र- व्यत्वादिव्यापकतैव सम्बन्धः । विधेयस्य शूरतमादेर्निर्धारण- विभक्तिप्रकृत्यर्थतावच्छेदकनरत्वादिविशिष्टतादात्म्यादिरेव सम्ब- न्धतया भासते । अतो नराणां राक्षसः शूर इत्यादे पत्तिः । अन्यत्स्वयमूह्यम् । इति महामहोपाध्यायश्रीगदाधरभट्टाचार्यविरचिते व्युत्पत्तिवादे षष्ठीविवरणम् ।

·सप्तमी] जयाऽलङ्कृतः अथ सप्तमीविवरणम् आधारसप्तम्या आधेयत्वमर्थः। तस्य क्रियायामन्वयः। आधा- राधेयभावश्च न संयोगादिरूपसंबन्धात्मकः । कुण्डादिसंयोगिनो बदरादेरपि कुण्डाधारताप्रसङ्गात् । अपि तु पदार्थान्तरमेव । सच संबन्धविशेषावच्छिन्नःसंयोगेनाधिकरणं समवायेनाधिकरणमि- त्यादिव्यवहारात्। अथ वोक्ताविप्रसङ्गभिया संयोगेनाधारत्वमेवा- तिरिक्तम् । समवायसंबन्धावच्छिन्नं च समवायादिरूपमेव । नच समवायस्य संबन्धत्वेन द्विष्ठतया रूपादेरपि पटाद्यधिकरणताप्रसङ्गः । तथा सति तुल्ययुक्तयधिकरणत्वस्यापि द्विष्ठतया वादशातिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात्। यदि चाधारताया आधारेऽनुयोगित्वंसंबन्धः आधेये च प्रतियोगित्वमिति संबन्धवैलक्षण्यान्नातिप्रसङ्गः, आधारवानुयो- गिताया एवाधारव्यवहारप्रयोजकत्वादित्युच्यते, तदा समवायस्या- पितद्वैलक्षण्येनातिप्रसङ्गवारणादतिरिक्ताधारवायां मानाभावात्। स्पर्शाद्याधारवाय्वादेः रूपाद्याधारतावारणायाधेयभेदेनाधारत्व- मतिरिक्तमिवि न सत्। आधेयभेदभिन्नाधिकरणतानामतिरिक्तस- मवायस्य च कल्पनामपेक्ष्याऽऽधेयभेदेन समवायभेदस्यैवोपगन्तु- मुचितत्वात् । अथ संयोगेनाधिकरणत्वमपि संयोगरूपमस्तु कुण्ड- बदरादिसंयोगानां कुण्डादिकमनुयोगि न तु बदरादिकमिति नाविप्रसङ्गः। न चैवमपि कुण्डादेः कुण्डादिनिष्टसंयोगानुयोगि- वायाः कुण्डाधारतापत्तिः । तादृशसंयोगस्य कुण्डादिनिष्ठत्वेऽपि तत्प्रतियोगिकत्वानुपगमात्तत्प्रतियोगिकसंबन्धानुयोगिताया एव वदाधारव्यवहारप्रयोजकत्वात्। न चासौ संयोगो वदरादौ कुण्डवि- शिष्टबुद्धिप्रयोजकतयोभयानुयोगिक एक एवमुभयप्रतियोगिकोऽपी- ति वाच्यम्। आधेये संयोगेनाधिकरणविशिष्टबुद्धरप्रामाणिकत्वात कुण्डे बदरमित्यादिविशिष्टबुद्धौ संयोगप्रतियोगिवाया एव संबन्ध- ·व्युत्पत्तिवादः [कारके त्वात् । पटे रूपमित्यादौ समवायप्रतियोगितावत्। अन्यथा तादृश- विशिष्टबुद्धिबलाद्र पादावपि घटादिसमवायानुयोगिताप्रसङ्गादिवि चेत्-मा भूत्तत्संबन्धावच्छिन्नाधारत्वमप्यतिरिक्तम् । यत्तु तत्पतनप्रतिबन्धकसंयोगवत्त्वं वदाधारत्वं कुण्डादिपतन- प्रतिबन्धकसंयोगवत्त्वं च न बदरादौ, तत्संयोगसत्त्वेऽपि तस्य पतनादिति-वदसत् । यस्य पवनमप्रसिद्धं तदाधारत्वासंग्रहात् । स्वस्मिन्स्वपतनप्रतिबन्धकसंयोगसत्त्वेन स्वस्यापि स्वाधारताप्रस- ङ्गाच्च । स्वान्यत्वे सति स्वनिष्ठपवनानुत्पादकप्रयोजकसंयोगवत्त्वं तदिति चेत्-न । एतदनुपस्थितावप्यधिकरणव्यवहारादित्यलम् । अथाधारसप्तम्या आधेयतार्थकत्वे भूतले वर्त्तते घट इत्यादौधात्व- र्थस्य वृत्तेराधेयतारूपत्वेन तत्र भूतलाद्याधेयत्वाभावेनायोग्यताप्रस- ङ्ग इति चेत्-न । तत्र निरूपकत्वस्यैवाधारवारूपत्वेन निरूप्यत्वस्यैव सप्तम्यर्थत्वात्। भूवलादिनिरूप्यत्वस्य च घटादिनिष्ठवृत्तावबाधात् । अत एव 'इति हेतुस्तदुद्भव' इत्यादौ हेतौ हेतुतायां चोद्भवपदार्थोत्प- त्तिवृत्तित्वाभावेऽपि हेतुतायामुत्पत्तिनिरूपितत्वसत्त्वेन सप्तम्युप- पत्तिः। अथवा वृद्धातोरपि आधारत्वमेवार्थस्तन्निरूपकत्वमेव घटा- देस्तत्कर्तृत्वम् । एवं च तादृशधात्वर्थे भूतलाद्यधिकरणकत्वमेव सप्तम्यन्तेन बोध्यते । तत्र तदबाधात् । अथाधारसप्तम्या क्रियायां प्रकृत्यर्थाधिकरणकत्वं यदि बोध्यते तदा चैत्रे चैत्रो गच्छतीत्यादि प्रयोगापत्तिः । तत्र धात्वर्थस्य स्पन्दादेः कादिवृत्तित्वात् । भुवि गच्छतीत्यादिश्च न स्यात् । चैत्रनिष्ठक्रियाया भुवि बाधादिति चेत्-न । तत्र कर्तृघटितपरम्परासम्बन्धावच्छिन्नाधारवाया एव सप्त- म्यर्थत्वेन सर्वसामञ्जस्यात् । परम्परासम्बन्धस्यापि प्रवीतिबलेन कचिदाधारतानियामकत्वोपगमात् । अवच्छेद्यताविशेषोऽप्याधारसप्तम्यर्थः । यथा वीणायां शब्दः, कर्णे शब्दः, वृक्षाने कपिसंयोग इत्यादौ । एषु कारकतानिहाय ·। सप्तमी] जयाऽलङ्कृतः भवतीत्यध्याहारः। अथ वासप्तम्यधिकरणे चेवि चकारेणाकारका- धारवाचिनोऽपि सप्तमी। अत एव साध्यवद्भिन्नसाध्याभाववदवृत्ति- त्वमित्यत्र साध्यवद्भिन्ने यः साध्याभाव इति सप्तमीवत्पुरुषेण व्या- ख्यानं संगच्छते तत्रक्रियाध्याहारे सापेक्षवयाऽसामर्थ्येन समासा- नुपपत्तेः। चर्मणि द्वीपिनमित्यादौ निमित्तात्कर्मयोग इत्यनेन सप्तमीप्रकृ. त्यर्थचर्मादेहननादिक्रियानिमित्तत्वं बोधयति । निमित्तत्वं च न कारणत्वम् । चर्मादेहननादिक्रियाकारणत्वे मानाभावात्। पूर्ववर्ति- त्वेऽपि इच्छाकृत्यादिना अन्यथासिद्धत्वात्। अपि तु क्रियाजनिका या विनियोज्यत्वेनेच्छा वद्विषयत्वं स्वविषयकतादृशेच्छाधोनत्व- मेव। तत्रक्रियान्वयी सप्तम्यर्थः। तदेकदेशविषयितायां निरूपकत्वेन प्रकृत्यर्थान्वयः। चर्मादेर्घात्यव्याघ्रादेः सम्बन्धश्च न सप्तम्यर्थः । अपि तु सप्तम्याः साधुत्वे स्वरूपसन्नपेक्षितः । गोषु दुह्यमानासुगव इत्यादौ यस्य च भावेनेत्यनेन गवादिपदा- त्सप्तमी तत्समानाधिकरणदुह्यमानादिपदाच्च नीलं घटमानयेत्यादौ नीलादिपदाद्वितीयावद्विशेषणपदस्य विशेष्यपदसमानविभक्ति- कत्वनियमात् । सप्तमोविधायकसूत्रे च भावपदं क्रियापरम् । तथा च यद्विशेषणकृदन्वार्थविशेषणवापन्नक्रियया क्रियान्वरस्य लक्षणं व्यावर्त्तनं तद्वाचकपदात्सप्तमीवि तदर्थः । उक्तस्थले गमना- दिक्रियादोहनादिसमानकालीनत्वादिपुरस्कारेण बोध्यतयाभिप्रेता। श्रवो व्यावर्त्तकविशेषणप्रविष्टवादशक्रियाया अपि व्यावर्तकतया तत्कर्माद्यभेदान्वयविशेष्यगवादिपदात्सप्तमी । अतस्तादृशसप्तम्या: समानकालीनत्वादिकमात्रमर्थः । तत्र दुह्याद्युपस्थापितदोहनादेनि- रूपकत्वेनान्वयादोहनसमानकालीनत्वादिकं गमनादौ लभ्यत इति न युक्तम् । दुह्याद्युपस्थापितक्रियायाः कृदर्थविशेषरणतयोपस्थिवाया: समानकालीनत्वादिविशेषणत्वासंभवात् । प्रकृत्यर्थगवादिनान- ·। ३१४ व्युत्पत्तिवादः [सम्बोवने न्वितस्य सप्तम्या बोधनासंभवाच्च । किन्तु समभिव्याहृतदोह- नादिक्रियैव सप्तम्यर्थः । तस्याश्च समानकालीनत्वादिकं क्रियान्व- रे संबन्धः । तत्र वर्तमानार्थककृत्समभिव्याहारस्थले समानका- लीनत्वं दोग्धव्यासु गत इत्यादि भविष्यदर्थकृत्स्थले प्राक्कालीनत्वं दुग्धासु गत इत्यादावतीवार्थकृत्स्थले उत्तरकालीनत्वं संबन्धतया भासते । पाथसि पीते तृषा शाम्यतीत्यादावतीवाथककृत्समभि- व्याहारात्कार्यकारणभावोऽपि संबन्धवया भासत इत्यादिकमूह- नीयम्।गुणान्यत्वे सति सत्त्वादित्यादौ सतीत्यनन्तरं सत इत्यध्या- हार्यमन्यथा लक्षणीयक्रियाभावेनोक्तसूत्राविषयतया सप्तम्यनुपपत्तेः। वत्रचासधावोरर्थ आधारता गुणान्यत्वाद्याधारवायाश्च सत्ताधार- वायां तद्वन्निष्टत्वं संबन्धवया भासत इति चिन्तामणिकारोक्तसामा- नाधिकरण्यलाभनिर्वाहः । शयानेन चैत्रेण भुक्तमित्यादौ शयनभो- जनादिक्रिययोः समानकालीनत्वभानेऽपि तत्र लट्प्रत्ययेनैव सम- भिव्याहाराद्भोजनादिसमानकालीनत्वं शयनादिक्रियायां बोध्यतेऽ- वो न सप्तमी । अन्यतस्तदनभिधान एव सप्तमीविधानात् । इति महामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यविरचिते व्युत्पत्तिवादे सप्तमीविवरणम् । अथ सम्बोधनविवरणम् चैत्र त्वया भुज्यवामित्यादौ संबोधने चेति प्रथमा संबोधनमे- वाह । तच्च वक्तुरव्यवहितशब्दजन्यबोधाश्रयत्वेनेच्छा। प्रथमार्थ- वाहशेच्छाया विषयतासम्बन्धेन प्रकृत्यर्थविशेषणतया भानम्।अथ संबोध्यत्वज्ञानं विनापि त्वया भुज्यतामित्यादिवाक्याधीनस्य चैत्रा- ·प्रथमा जयाऽलङ्कृतः देर्वाक्यार्थबोधस्य भोजनादिप्रवृत्तेश्च निर्वाहात्।चैत्रेत्यादिप्रथमा- न्तपदप्रयोगोऽनर्थक इति चेत्-न। सम्बोध्यवानुमापकासाधारणाभि- मुख्यादिविरहे विशिष्यचैत्रत्वाद्यवच्छिन्ने युष्मत्पदशक्तिग्रहनिर्वाह- स्यैव तत्प्रयोजनत्वात्। चैत्रत्वाद्यवच्छिन्ने बोध्यत्वग्रहं विना संबो- ध्यतावच्छेदकत्वोपलक्षिवधर्मावच्छिन्नवाचकयुष्मत्पदस्य विशिष्य.. चैत्रत्वाद्यवच्छिन्ने शक्तेनिश्चेतुमशक्यत्वात्। न चैवमपि यत्रानन्व- रवाक्यं न युष्मच्छब्दघटितं चैत्रात्र घटोऽस्तीत्यादौ वत्र संबोधन- पदसार्थक्यं दुरुपपादमेवेति वाच्यम् । तत्रापि तत्तद्वाक्ये स्वीयवा- क्यार्थबोधार्थोच्चरितत्वरूपवात्पर्यनिश्चयार्थमेव तत्पदप्रयोगात् । तादृशवात्पर्यनिश्चयं विना श्रुतादपि तत्तद्वाक्याच्चैत्रादेःशाब्दबोधा- संभवात् । चैत्रस्याश्वानयनादिबोधाय मैत्रस्य च लवणानयनादिबो- धायोच्चरिवात्सैन्धवमानयेति वाक्याद्वैपरीत्येन चैत्रमैत्रयोस्तत्तद्वा- क्यार्थबोधवारणाय तदीयतदर्थबोधे तदीयतबोधार्थोच्चरितत्वरूप- तात्पर्यनिश्चयस्य हेतुवाया आवश्यकत्वात् । संख्यातिरिक्तसुबर्थः प्रकृत्यर्थविशेष्यतयैव भासत इवि नियमे संख्याभेदवत्संबोधनभे- दोऽपि निवेशनीयः। अतः संबोधनस्य प्रकृत्यर्थविशेषणवया भानेs- पिन क्षतिः। संबोधनस्य प्रकृत्यर्थविशेष्यतयैव वा भानमुपेयम्। व-- स्तुतो नामार्थस्य प्रकृतिप्रत्ययार्थमन्तरा कृत्वैव क्रियान्वय इत्यनु- रोधात्सुबर्थकर्मत्वादेः प्रकृत्यर्थविशेष्यतयैव भानमुपेयते न तूक्तनि- यमानुरोधेन । तथानियमे मानाभावात्। संबोधनविभक्तयन्त- प्रकृत्यर्थस्यान्यत्र विशेषणवयाऽन्वयात्संबोधनस्य विशेष्यतया भानं नियुक्तिकमिति कृतं विस्तरेण । इति महामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यविरचिते ब्युत्पत्तिवादे सम्बोधनविवरणम् ।

·व्युत्पत्तिवादः [लिङ्गार्थे अथ लिङ्गार्थविवरणम् प्रातिपदिकप्रकृतिकाः स्त्रियामित्यनेन विहिताष्टाबादयः क्वचि- त्रत्वं प्रकृत्यर्थविशेषणतया बोधयन्ति । अजा अश्वा शूद्रा श्यामा 'चपला ब्राह्मणो गौरी सुकेशी गर्भिणीत्यादौ । स्त्रीत्वं च योनिम- त्वम् । न च स्त्रीपरपदात्सातुत्वार्थष्टाबादिप्रत्ययो न तु स्त्रीत्वं तस्यार्थः । क्वचित् स्त्रीत्वबोधश्च स्त्रीप्रत्ययप्रकृतितात्पर्य विषयत्वरूप लिङ्गज एवेवि वाच्यम्। खट्वादौ व्यभिचारेण तादृशहेतोः स्त्रीत्वा- साधकत्वात् । प्राणित्वेन विशेषणेऽपि देवतादौ व्यभिचारात् । वस्तुवस्त्वजवत्यपि अजा नास्तीत्यादिप्रयोगात्स्त्रीत्वस्य नबो- न्वयितावच्छेदकतया भानमावश्यकम्। अन्यथा पुंसाधारणजाति- विशेषावच्छिन्नाभावस्य बाधेन वाहशप्रयोगस्य प्रामाण्यानुपपत्तेः। न च प्रातिपदिकार्थ एव स्त्रीत्वं वस्य च तदर्थ एव जात्यादिमति विशेषणत्वेनान्वयः । स्त्रीप्रत्ययास्तु द्योतका एव । अत एव- "स्वार्थो द्रव्यं च लिङ्ग च संख्या कर्मादिरेव च । अमी पञ्चैव नामार्थास्त्रयः केषांचिदग्रिमा" ॥ इति शाब्दिकानां कारिकापि सङ्गच्छते । वत्र स्वार्थो जात्यादिरूपो -गवादिपदमुख्यार्थः। द्रव्यं गवादिरूपस्तद्धर्मी तन्मते औपचारिको गवादिपदार्थः। लिङ्गस्य प्रातिपदिकार्थत्वमावश्यकमेव । नात्र ब्राह्मणोऽपि तु ब्राह्मणीत्यादौ पुंस्त्वबोधकपदान्तराभावेन तद्बो- धानुपपत्तेः। ब्राह्मणादिपदाच्च जात्यादेव्यस्य च भानं नियतमेव। लिङ्गभानं तात्पर्ययोग्यताधीनं काचित्कम् । ब्राह्मणीत्यादौ पुंस्त्वाद्य- बोधादिवि वाच्यम् । उक्तयुक्त्या पंस्त्वस्य प्रातिपदिकार्थत्वेऽप्यन- न्तानांप्रातिपदिकपदानां स्त्रीत्वार्थकत्वे गौरवात्। लाघवेनाल्पीयसां स्त्रीप्रत्ययानां तदर्थकत्वकल्पनौचित्यात् । अत एव स्त्रीत्वसंग्रहाय प्रातिपदिकार्थेत्यादिसूत्रे लिङ्गग्रहणम् । अन्यथा प्रातिपदिकार्थ एव ·- - स्त्रीप्रत्ययाः] जयाऽलङ्कृतः ३१७. वदन्तर्भावेन पृथक् वदुपादानानुपपत्तेः । कचित्स्त्रीप्रत्ययः स्त्रियं भार्यात्वेन प्रकृत्यर्थविशेष्यतया बोधयति-आचार्याणी मानवी शूद्रीत्यादौ । भार्यात्वं संबन्धविशेषः । तत्रैव च निरूपकत्वेन प्रकृत्यर्थान्वयः। खट्वाटवीदेवतापदे च स्त्रीप्रत्यया नार्थबोधकाः ।। वत्र प्रकृत्यर्थे योनिमत्त्वरूपस्त्रीत्वस्यायोग्यवयाऽनन्वयात् । न च शब्दगतं स्त्रीत्वादिरूपधर्मान्तरमेव । तत्र परम्परासंबन्धे नार्थगततयाभासत इति श्रीपविदत्तोक्तं युक्तम् । यद्भाने मानाभावात्। यूस्व्याख्यावित्यत्र स्त्र्याख्यपदं स्त्रीलिङ्गशब्दपरं न तु स्त्रीत्वविशि- ष्टार्थकशब्दपरम्। तेनाटव्यादिशब्दानां स्त्रीत्वविशिष्टाबोधकत्वेऽपि न नदीसंज्ञानुपपत्तिः । अव एव स्त्रीभूप्रभृतीनां स्त्रीप्रत्ययान्तत्वा- भावेन स्त्रीत्वविशिष्टबोधकत्वेऽपि नदीसंज्ञाप्रसक्तथा नेयङवस्था- नाविति निषेधसंगतिः। न चैवं सेनान्ये स्त्रियै इत्यादावपि नदीसंज्ञा स्यात्। सेनान्यादिशब्दस्य वत्र विशेष्यनिन्नवया स्त्रीलिङ्गत्वादिवि वाच्यम् । प्रयोगानुसारेण विशेष्यसमभिव्याहारानधीनायाः स्त्री- लिङ्गवाया विवक्षणीयत्वादिति संक्षेपः ।। इति महामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यविरचिते व्युत्पत्तिवादे लिङ्गार्थविवरणम् । अथ तद्धितार्थविवरणम् तद्धिवप्रत्यया अपि नामप्रकृतिकाः कचित्प्रकृत्यर्थेन स्वाथै क- देशस्य क्वचिच्च तेन स्वार्थस्यान्वयबोधं जनयन्ति । तत्र गार्गिरित्य- त्रापत्यार्थविहिवतद्धितार्थस्यापत्यस्यैकदेशेजन्यत्वे निरूपकतयाप्रकृ.. त्यर्थगर्गाद्यन्वयः। गाय॑ इत्यादौ तद्धितार्थस्य गोत्रापत्यैकदेशपुत्रघ- टकजन्यत्वे तथा वदन्वयः।गाायण इत्यादौ तद्धितार्थस्य युवाप- ·३१८ व्युत्पत्तिवादः [तद्धिते त्यस्यैकदेशे जन्यत्वे गार्ग्यस्य जीवति तुवंश्ये युवेतिपरिभाषितयुवा- र्थघटकजीवने च गर्गादेरन्वयस्तेन गर्गादिजीवनकालीनो गर्गगोत्रा- पत्यस्यापत्यमयमिवि बोधः । माञ्जिष्टं वास इत्यत्र तेन रक्तमित्य- थे वद्धितो विहितः । वत्संबन्धाधीनतदीयरूपारोपविषयत्वं तेन रक्तत्वम् । शङ्खः पीत इत्यारोपमादाय शङ्खादेरारोप्य पोतिमाद्याश्र- यहरितालादिरक्तत्वस्य वारणायाधीनान्तमारोपे विशेषणम् । पटा- देश्चतुरादिना रक्तत्वस्य वारणाय तदोयत्वं रूपविशेषणम् । अत्रच रागकरणस्य मञ्जिष्ठादेः प्रकृत्यर्थस्य तद्धितार्थैकदेशसंबन्धे प्रतियो- गितया रूपे चाश्रयतयाऽन्वयः । शूल्यमुख्यमित्यादौ तद्धितार्थसं- -स्कृतैकदेशे पाकादिरूपसंस्कारेशूलोखादेः प्रकृत्यर्थस्पाधिकरणत्वे- नान्वयः । पौषी रात्रिरित्यादौ नक्षत्रयुक्तकालार्थे चद्धिवः । कालस्य नक्षत्रयुक्तत्वं च वन्नक्षत्रशशिभोगाश्रयत्वं, वदैकदेशे शशिभोगे च कर्मवया तन्नक्षत्रान्वयः। पौषोमासः पौषो वर्ष इत्यादौ सास्मिन्नि- त्यनेन विहितस्य तद्धिवस्य पौर्णमासीघटितत्वावच्छिन्नोऽर्थः। पौर्ण- मास्यां प्रकृत्यर्थपौष्यादेरभेदेनान्वयः। पौषादिपदं च न केवलं यौगि. कम् । पौषः पक्ष इत्यादिव्यवहारविरहात्। अवो रूढमपि । अत एव -सूत्रे संज्ञाग्रहणम् । रूढिनिरूपकतावच्छेदकं च मासनिष्ठशुक्लप्र- तिपदादिदर्शान्ततिथिसमुदायत्वं न तु त्रिंशत्तिथिरूपमासत्व- मात्रम् । यत्किंचित्तिथ्यवधिकत्रिंशत्तिथिसमुदाये मासव्यवहारेऽ- पि चान्द्रसौरपौषादिबहिभूवपौष्यादिघटितत्रिंशत्तिथ्यन्तर्गवतिथिषु पौषादिन्यवहारविरहात्। अथैवमपि सौरे पौषादिव्यवहारस्य निर्वि- वादतया धनुःस्थरविविशिष्टत्वमेव न कथं पौषादिपदशक्यतावच्छे- दकमुपेयत इति चेत्-न। सौरे पौषादौ पौष्यादिपूर्णिमाया अलाभे यो गरूढिलभ्यपौषपदार्थविलोपापत्तेः। न च तत्र रूढिमात्रमवलम्ब्येव पौषादिव्यवहारः सौरपौषादौ मुख्य इति वाच्यम् । वथा सति यो- गार्थव्युत्पादनवैयर्थ्यात् । अथ विलुप्यतां वर्षविशेषे पौषादिपद- ·पौषादिपदार्थः] जयाऽलङ्कृतः मुख्यार्थः का क्षतिः । वत्र लक्षणया सौरमासे पौषव्यवहारस्योप- गन्तव्यत्वात्। स्थलपद्मादौ पङ्कजव्यवहारवदिति चेत्तहि तत्र पोषा- दिपदमुख्यार्थमासनिमित्तकाब्दिकश्राद्धादिविलोपप्रसङ्गः। यथाश्रुत- शूलपाणिग्रन्थानुसारिणस्तु धनुरादिस्थरव्यारब्धशुक्ल प्रतिपदादि- दर्शान्तेषु धनुरादिस्थरविसमाप्यमकरादिस्थरविसंक्रांतिमन्मासा- भिन्नधनुरादिस्थरव्यधिकरणशुक्ल प्रतिपदादिदर्शान्तेषु वा पोषादि- पदस्य रूढत्वमेव स्वीकुर्वन्ति, न तु यौगिकत्वम् । “अन्त्योपान्त्यौ त्रिभौ ज्ञेया” विति वचनात् । पौषादिमासीयपौर्णमास्यां पुष्यादि- योगस्यानियमात् । न च योगानादरे लाघवात्तत्तद्राशिस्थरविवि- शिष्टकारूपसौरादिमास एव पौषादिपदशक्तिरुचितेति वाच्यम् । सा वैशाखस्यामावास्या या रोहिण्यासम्बध्येतेत् इत्यादिश्रुतिबला- च्चान्द्र एव वैशाखादिपदशक्तिसिद्धेः । वस्तुतो नक्षत्रेण युक्त: काल इत्यत्रनक्षत्रयोगयोग्यत्वमेव विवक्षिवम्। पुष्याद्ययुक्तायामपिपौषा- दिपूर्णिमायायां पौष्यादिव्यवहारात् । अन्यथा माध्यां यदि मघा नास्तीत्यादेरसगत्यापत्तेः पुष्यादियोगयोग्यवा च धनुरादिस्यर- व्यारब्धपक्षीयत्वं तद्र,पाक्रान्तपौर्णमासीघटिवत्वरूपयोगलभ्यता- वच्छेदकं नियतमेव पौषादेरिति नोक्तानुपपत्त्या यौगिकत्वनिराक- रणसंभवस्वत्पदानाम् । अथैवं निरुक्तरूपस्य पुष्याद्यघटितवया तेन रूपेण पूर्णिमाबोधकपौष्यादिशब्दानां यौगिकत्वप्रसक्तिरेव नास्ति पौषो रात्रिरित्यादौ पुष्यादियोग एव प्रतीयते न तु निरुक्तं योग्यत्वम् । मकरादिस्थरव्यारब्धकृष्णपक्षीगरात्र्यादावपि तथा व्यवहारादिति नक्षत्रेण युक्तः काल इत्यत्र योग एव विवक्षणीयो न तु योगयोग्यत्वमिति पौर्णमास्यां पौष्यादिपदस्य न यौगिकत्व- संभवश्चेद्भवतु पौष्यादिपदं निरुक्तरूपावच्छिन्नपूर्णिमारूढमेव पौ- पादिपदानां वद्योगपुरष्कारेण मासवाचकत्वे बाधकाभावाद्यौगिकत्वं कथं प्रत्याख्येयम्। न च सास्मिन्पौर्णमासीति सूत्रस्यास्मिन् पौष्या- ·३२० व्युत्पत्तिवादः [तद्धिते दिपूर्णिमायोग्यतेत्यर्थविवक्षयाधनुरादिराशिस्थरव्यारब्धशुक्ल प्रति- पदादिदर्शान्ते तद्धितान्तसमुदायरूढिग्राहकतयोपपत्तौ योगरूढि- स्वीकारोऽनुचित इति वाच्यम् । केवलरूढिपक्षे समुदायशक्यताव- च्छेदकशरीरे आरब्धान्तविशेषणप्रक्षेपण गौरवात् । पौषतैषमाधा- दिनानापदानांगुरुधर्मावच्छिन्ने शक्तिकल्पनमपेक्ष्य सास्मिन्नित्यर्थे- ऽरण:प्रत्ययस्यैकशक्तिकल्पनाधिक्यस्योचितत्वात्। न च योगरूढिपक्षे पौषादिपदानां योगार्थरुढ्यर्थाभेदान्वयबोधजनकत्वकल्पनाधिक्येन गौरवमिति वाच्यम्। भवन्मतेऽपि तत्तदर्थे यौगिकरूढत्वभ्रमदशायां सवि च तत्तदर्थाभेदान्वयपरत्वग्रहे वधान्वयबोधस्य दुरपह्नववया वत्र तादृशबोधहेतुताकल्पनस्यावश्यकत्वादिति दिक् । वैष्णवी ऋक् ऐन्द्रं हविरित्यादौ देवतार्थविहिवतद्धिवस्य वद्देव- वाकत्वमर्थः। मन्त्रस्य वदेवताकत्वं तदुद्देश्यकत्यागकरणत्वेन वेद- बोधितत्वम् । अथ मन्त्रस्य त्यागकरणत्वं बाधिवमेव । विनापि मन्त्रमिच्छाविशेषरूपस्य वस्योत्पत्त्या व्यभिचारात् । इष्टसाधनता- ज्ञानघटिवक्लप्तसामग्र्या अन्यथासिद्धत्वाच्चेति मन्त्रस्य करणतां कथं वेदो बोधयेद् बोधयन्वा प्रमाणं भवेत् । सत्यम्। मन्त्रस्य त्यागकर- सत्वं त्यागाङ्गोच्चारणकत्वं न तु तज्जनकत्वमतो न दोषः । हविषस्व- देववाकत्वं च तदुद्देश्यकत्यागकर्मत्वम् । तत्त्यागोद्देश्यताया एव वद्दे- वतापदार्थत्वात्। न चैवंघृतादिसंप्रदानब्राह्मणस्य घृतादिदेवतात्वा- पत्तिः । उद्देश्यपदेन वेदबोधिवद्रव्यस्वामित्वप्रकारेण विषयताया एव विवक्षितत्वात् । संप्रदाने च स्वामित्वस्याबाधितत्वात्। न च त्यागोद्देश्यवायाञ्चतुर्थ्यापि बोधनात्तद्धिवचतुर्योर्देवतात्वबाधंकवा- यामविशेषात् । "तद्धितेन चतुर्थ्या वा मन्त्रलिङ्ग न वा पुनः । देवतासङ्गतिस्वत्र दुर्बलं तु परं परम्" इत्यनेन विरोध इति वाच्यम् । त्यागोद्देश्यवायां वेदमेयत्व- ।

·तद्धित चतुर्योर्बलाबल०] जयाऽलङ्कृतः स्याधिकस्य निवेशनीयतया चतुर्थ्या तदंशाबोधनेन वस्योपाया- न्यवरबोध्यतया चतुर्थ्यधीनदेवतात्वबोधस्य विलम्बितया तद्धिता- पेक्षया चतुर्था जघन्यतोपपत्तेः । देववार्थविहिववद्धितेनैव देव- तात्वघटकवदंशस्यापि बोधनात् । अथ चतुर्थ्या वेदमेयत्वांशस्य साक्षादबोधनेऽपि त्यागोद्देश्यत्वस्य साक्षाद्वोधनेन पित्रादीनां साहित्यावच्छिन्नानां पितृभ्यो दद्यादिति चतुर्थ्यधीनत्यागोद्देश्य- ताबोधस्य पितरो देवता इति तद्धिवसमानार्थकदेवतापदाधीन- निरपेक्षत्यागोद्देश्यत्वबोधापेक्षयाऽविलम्बितत्वेन साहित्यावच्छि- नानां निरपेक्षाणां वा श्राद्धोद्देश्यत्वमित्यत्र चतुर्थ्यपेक्षया देव- तापदस्य बलवत्त्वरूपं शूलपाणिपर्यालोचितं विनिगमकं न संग- च्छत इति चेत्-न । पितृभ्यो दद्यादिति चतुर्थ्या साहित्यावच्छिन्नस्य त्यागोदेश्यताबोधे तत्र वेदसमानार्थकस्मृतिवाक्यजन्यत्वग्रहे सत्ये- वाप्रामाण्यशङ्कानुदयः। तादृशग्रहश्च विलम्बितः। देवतापदात्यागो- देश्यताबोधश्च तदुद्देश्यतांशे वेदबोधितत्वावगाही स्वस्मिन्नप्रामा- एयशङ्काव्युदासाय न ज्ञानान्तरमपेक्षते । स्वयैव स्वात्मकोद्देश्यता- बोधांशे व्यावर्त्तकवेदजन्यत्वावगाहनात् । अप्रामाण्यशङ्काकलंकि- तश्च बोधो जातोऽप्यकिंचित्कर इति देवतापदस्य झटिति निश्चीय- मानप्रामाण्यकबोधजनकवया बलवत्त्वेन विनिगमनाया उपपत्तेः एवं श्राद्धार्थावाहनप्रकाशकात् पिवर इत्यादिमंत्रबहुवचनोपस्थापि- तसाहित्यावच्छिन्नावाहनबोधेन साहित्यावच्छिन्नानां श्राद्धदेवता- त्वलाभेऽपि मन्त्रलिङ्गस्य विपक्षबाधकतर्कादिसापेक्षव्याप्तिनिश्चया- धीनवया सुतरां पितरो देवता इत्यतो दुर्बलतेवि बोध्यम् । का- पोतं राजतं जनतेत्यादौ समूहार्थविहितस्य पर्याप्तसमुदायत्वावच्छि- नोऽर्थः पर्याप्तौ प्रकृत्यर्थकपोतत्वाद्यनवच्छिन्नस्यान्वयः । कपोवशु- कसारिकादिपर्याप्तसमुदायत्वस्य पर्याप्तिश्च न न्यूनवृत्तिकपोतत्वा- दिनाऽवच्छिद्यते । अतो न तादृशसमुदाये कापोतादिव्यवहारः । २१ । ।

·૨૨૨ व्युत्पत्तिवादः [आख्याते पर्याप्त्यवच्छेदकत्वे चान्यूनवृत्तित्वमेव च तन्त्रं न त्वनतिरिक्तवृ- त्तित्वमपि । अन्यथा आकाशत्वादेरिव घटत्वादेरपि द्वित्वादिपर्या- प्त्यवच्छेदकता न स्यात् । आकाशावितिवत् घटावित्यपि न स्यात्। इत्थं च कपोतमात्रवृत्तिशतत्वादिपर्याप्तावपि अतिरिक्तवृत्तिकपोत- स्वादेरवच्छेदकतानिर्वाहात्। कपोतशतादावपि कापोवादिव्यवहा- रोपपत्तिः। पर्याप्त्यतिप्रसक्तधर्मस्य तदनवच्छेदकत्वे गत्यन्तरं चिन्वनीयम्। इति महामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यविरचिते व्युत्पत्तिवादे तद्धितार्थविवरणम् । अथाख्याविवरणम् धातुप्रकृतिकाश्च लकारकृत्सन्यरिणच्प्रभृतयः प्रत्ययाः केचि- द्धात्वान्वितसाधकतमत्वं ब्रुवते । अर्थान्तरमनभिदधानाश्च के- चिदाकाङ्कक्षानिर्वाहकतथा प्रकृतिभिः स्वीयार्थबोधन एवोपकुर्वते। वत्र लडादिदशलकाराणां ल: कर्मणि च भावे चाकर्मकेभ्य इवि सूत्रेण कर्तृकर्मभावेष्वनुशिष्टानां कर्तृत्वसामान्यमर्थः । वावन्मात्रा- भिधानेनैव प्रथमान्तपदोपस्थाप्यविशेषणवया तदन्वयेन कृविवि- शिष्टस्य कर्तुर्बोधनिर्वाहात्। लकारस्य तद्बोधकतया न लःकर्मणीवि- सूत्रविरोधः,बोधकताया एव तत्र सप्तम्यर्थत्वात्, न तु वाचकतायाः। गौरवेण विशिष्टधर्मिणि शक्तेर्बाधात् । मैत्रः पचवीत्यादौ लकारे प्रथमान्तपदसामानाधिकरण्यप्रवादस्याभेदेन तदर्थान्वितस्वार्थबो- धपरत्वाभावेऽपि कथंचिदुपपादनसंभवात्। तृतीयायाः साधुतानि- यामकं लकारादिना कर्तुरनभिधानमपि कर्तृत्वविशिष्टाबोधनमेव, नतु विशिष्टशक्त्याऽबोधनपर्यन्तमवो विशिष्टस्य लकारावाच्यत्वेऽ- ·कतृत्वानभिधान०] जयाऽलङ्कृतः ३२३ पि चैत्रः पचवीत्यादौ न तृतीयापत्तिः । अन्वयवलेन विशिष्टबो- धात् । चैत्रः पक्तत्यादौ कृत्प्रत्ययस्य धर्मिणि शक्तावपि न क्षतिः । शक्त्यधीनविशिष्टबोधसाधारणबोधस्यैवानभिधानपदार्थप्रतियोगि- त्वात् । अथानभिहिते कर्तरि तृतीयेत्यनुशासनेऽपि सप्तम्यर्थो बो- धकत्वमेव । तथा च चैत्रेण पच्यत इत्यादौ तृतीयार्थकर्तृत्वस्य प्रकृ- त्यर्थविशेष्यतयैव भानान्न कर्तृत्वविशिष्टधर्मिबोधकत्व मिति सूत्रवि- रोधः । यदि च तत्र कादिपदं धर्मपरम् । तथा च समभिव्याहृत- लकाराद्यनभिहितं कर्तृत्वं तृतीयार्थ इति सूत्राथेः चैत्रेण पच्यत इ- त्यादौ कर्तृत्वस्य तृतीयामात्रार्थत्वाल्लकारेण तदनभिधानं सुघटमि- त्युच्यते तदा तत्रानभिधानशब्दार्थो भवतैव वक्तव्यः । न तावदवा- चकत्वं तदर्थः। लकारसामान्यस्यैव कर्तृत्वशक्तत्वेनानुक्तिसंभवात् । कर्त्तरि यकाऽसाधुत्वादेव चैत्रः पच्यते इत्यादिप्रयोगवारणात् ! यगा- द्यनुत्तरत्वस्य कर्तृत्वशक्तवावच्छेदककोटावनिवेशात्। तत्र तन्निवेशे पच्यन्ते माषाः, भिद्यते कुसूलः, लूयते केदार इत्यादौ कर्मकर्तुः माषकुसूलकेदारादेः कर्तृत्वबोधानुपपत्तिः। न च तत्र स्वयमेवेत्यस्या- ध्याहारेणाव्ययस्वयंपदोत्तरतृतीयया कर्तृत्वं बोध्यते न तुलकारेणेति वाच्यम् । स्वयमित्याद्यध्याहारं विनापि तत्र कर्तृत्वबोधाभ्युपगमात् तत्र लकारेण कर्तृत्वाबोधने कर्मकर्तुः 'कर्मवत्कर्मणा तुल्यक्रिय' इत्यविदेशवैयापातात्। लकारस्य कर्मत्वबोधकतयैव यगात्मने- पदचिचिण्वद्भावरूपातिदेशकलनिर्वाहात् । न च कर्मकर्तरि ल- काराधीनकर्मत्वबोधस्याप्यावश्यकता । वस्तुगत्या कर्मकर्तुः कर्मत्वा- तिदेशे चैत्रः स्वं पश्यति स्वहन्तीत्यादावपि यगात्मनेपदादिप्रस- ङ्गात् । लकारेण कर्मत्वविवक्षायामेव कर्मत्वाविदेशस्य स्वीकरणी- यत्वात् । तथा च त्वन्मतेऽपि कर्मत्वाविदेशासंगतिरिति वाच्यम्। कर्मत्वविवक्षायामपि कर्तृत्वविवक्षणे कर्तृकर्मादिसंज्ञासमावेशविरो धेन परत्वाकर्तृसंज्ञया कर्मसंज्ञाया बाधेनात्मनेपदचिण्वद्भावाद्यनु- ·३२४ व्युत्पत्तिवादः [आख्याते पपत्तेः । कर्तरि शबित्याद्यपवादविषयवया यकोऽप्यनिर्वाहादिति सार्थकत्वात् । न च कर्मत्वकर्तृत्वयोरुभयोस्तत्र बोधस्वीकारे तदेक- तरस्याख्यातार्थतयोद्देश्यतावच्छेदकवया भानासंभवत्समूहालम्बन- बोध एव स्वीकरणीय इति वाक्यभेदापत्तिरिति वाच्यम् । एकत्र द्वयमिति रीत्या तदुभयबोधस्य समूहालम्बनविलक्षणस्य स्वीकारा- त्। यदि च विधेयद्वयत्वज्ञानं समूहालम्बनात्मकमेव । अत एव विधे- यभेदे वाक्यभेद इतिमीमांसकसिद्धान्तोऽपीत्युच्यते, तदास्तुधातोरेव स्वकर्मकक्रियायां लक्षणा । कर्तृत्वसम्बन्धमध्य एंव वा स्वनिरूपकक्रि- याकर्मत्वस्याप्यन्तर्भाव इत्यलम् । एवमकर्मकत्वेऽपि प्रसूते गौः प्रासोष्ट गौः, नमते दण्डमूलमनंस्त दण्ड इत्यादौ ण्यर्थान्तर्भावेणैव कर्मकर्तृतानिर्वाहे "न दुहस्नुनमां यचिणा"विति यचिनिषेधोपपत्तिः। एवं चैत्रेण पक्ष्यत इत्यादौ कर्तृत्ववाचकताया दुरपह्नवत्वात् तृतीयानुपपत्तिः । चैत्रः पक्ष्यत इत्यादौलकारेण कर्तृत्वबोधनात्स्याल्लकारसाधारणरूपस्य तद्वाचकतावच्छेदकवाध्रौव्याच्च । नापि तदबोधकत्वं तदनभिधानं चैत्रेण पच्यत इति वाक्यजबोधे कर्तृत्वविषयके ताशवाक्य- घटकसकलपदानामेव जनकतया उद्घटकलकारस्यापि कर्तृत्व- बोधकताया वाङ्मात्रेणाप्रत्याख्येयत्वात् । कर्तृत्वविषयत्वाप्रयोज- कत्वं लादीनां तदनभिधायकत्वं चैत्रेण पच्यत इत्यादौ धात्वर्थ- विशेषणतया कर्तृत्वविषयता तृतीयाप्रयोज्यैव न त्वाख्यातप्रयोज्या। आख्यातस्याश्रयतासंबन्धावच्छिन्नकर्तृत्वप्रकारवाया एव कार्यता- वच्छेदकत्वादित्यपि न सम्यक् । पचतीत्यवान्तरवाक्यार्थबोधा- संग्राहकवया प्रकारताया एवाख्यातजन्यतावच्छेदकत्वासंभवात्। प्रथमान्तसमभिव्याहारज्ञानस्य योग्यताज्ञानादेर्वा जन्यवायामुक्त प्रकारताया अवच्छेदकत्वात् । यदि च प्रथमान्वपदसमभिव्याहृता- ख्यातपदजन्यतावच्छेदकतयैव धर्मिविषयतानिरूपितकर्तृत्वविषय- ·३२५ कत्तृत्वानभिधान ] जयाऽलङ्कृतः वाया आख्यातप्रयोज्यत्वम् । कर्तृत्वविषयतासामान्यं च नाख्याव- पदज्ञानसामान्यजन्यवावच्छेदकं तादृशसामान्यकार्यकारणभावे मानाभावादित्युच्यते, तदापि चैत्रेण पच्यते तण्डुल इत्यादिवाक्यार्थ- बोधस्य परस्परसमभिव्याहृवपदसमूहरूपवाक्यज्ञानहेतुकवया तद्वा- क्यार्थविषयतान्तःपातिकर्तृत्वविषयताया वाक्यघटकाख्यावप्रयो- ज्यत्वं दुर्वारमेवेति । मैवम् । अनभिहितेति कर्तरि तृतीयेत्यस्य कर्तृत्वविशेष्यतया प्रातिपदिकार्थेऽविवक्षिते तृतीयेत्यर्थः । प्रातिप- दिकार्थविशेषणतयैव कर्तृत्वेऽविवक्षिते इति यावत् । अवधारण- परतया प्रातिपदिकार्थविशेष्यतया कर्तृत्वे विवक्षिते तदुत्तरं तृतीयेति पर्यवसितम्। अतश्चैत्रः पचतीत्यादावाख्यातेन कर्तृत्वबोधनादुक्तार्था- नामप्रयोग इति न्यायात्ततीयापत्तिविरहात् । प्रातिपदिकार्थान्वयि- तया कर्तृत्वविवक्षायामित्येव सम्यक्किं विशेष्यतयान्वयित्वपर्यन्तनि- वेशनेनेति नाशङ्कयम् । संख्यातिरिक्तसुवर्थस्य प्रकृत्यर्थविशेष्यव. यैवान्वय इति व्युत्पत्तिसूचकत्वेन विशेष्यतयान्वयित्वपर्यन्तस्याव- श्यं विवक्षणीयत्वाद्यथाश्रुतसूत्रार्थानुरोधेन कर्तरि लकारविभक्त्योः शक्तिवादिभिवैयाकरणैरपि प्रातिपदिकार्थविशेष्यतया कर्तरि विव- क्षिते तृतीयेत्येव सूत्रार्थो वाच्यः । अन्यथा चैत्रेण पच्यव इत्यादौ कर्तुरनभिधानस्योक्तक्रमेण दुर्वचतापत्तेरित्यलमधिकेन। अथांनभि- हित कर्त्तरितृतीयेत्यस्योक्तार्थकत्वे चैत्रादिकतकत्वविशेषितपाकादि. विवक्षया चैत्रेण पचतीत्यादिप्रयोगापत्तिः । न च परस्मैपदार्थकर्तृ- त्वान्वयिविशेष्यविरहान्न तथा प्रयोगः । विशेष्यतयापि कर्तृत्वबोध- सम्भवात्। चैत्रमैत्रोभयकर्तृकपाकस्थले चैत्रकर्तृकपाककर्ता मैत्र इत्य- न्वयतात्पर्येण चैत्रेण पचति मैत्र इति प्रयोगस्य दुरत्वाञ्च । न च कर्तृत्वातिरिक्त विशेषणतापन्नायां कर्तृत्वे वा विशेषणतानापन्नायां क्रियायामेव तृतीयार्थकर्तृत्वान्वयो व्युत्पन्न इति वाच्यम् । चैत्रेण पाचयवि मैत्र इत्यादौ ण्यर्थकर्तृत्वविशेषणतापन्ने पाकादौ चैत्रादि- ·३२६ व्युत्पत्तिवादः [आख्याते कर्तृकत्वान्वयेन तादृशव्युत्पत्तेरसिद्धः। न च लकारार्थकर्तृत्वविशे- पणतानापन्नक्रियाविशेषणतया कर्तृत्वबोधकत्वं सुपां व्युत्पन्नमिति न कश्चिद्दोष इति वाच्यम् । उक्तस्थले चैत्रेण पक्वान् मैत्र इति प्रयोगापत्तेः। मैवम् । आश्रयाविरिक्ताविशेषणतापन्नकर्तृत्वविशेषण- तानापन्न क्रियायां तृतीयार्थकर्तृत्वान्वयव्युत्पत्तौ न किंचिद्बाधकम् । मैत्रेण पाचयतीत्यादौ कर्तृत्वनिर्वाहकव्यापारो खिजर्थः । तत्राश्रयातिरिक्त व्यापारेविशेषणं कर्तृत्वमिति तद्विशेषणतापन्न- क्रियायां तृतीयार्थकर्तृत्वविशेषणत्वे न किंचिद्बाधकम् । चैत्रेण पचति मैत्र इत्यादयश्च न प्रयोगाः । तत्राश्रय एव कृतेर्विशेषणतया तद्विशेषणतानापन्नक्रियायां तृतीयया कर्तृत्वबोधनासंभवात्। कृति- विशेष्यकबोधाभिप्रायेण चैत्रेण पचतीति वारणायाश्रयविशेषण- त्वमुपेक्ष्याश्रयातिरिक्ताविशेषणत्वं निवेशितम्। अनभिहिते कर्त्तरि तृतीयेत्यस्यापि निरुक्तक्रियाविशेषणतया प्रातिपदिकार्थान्वयि. कर्तृत्वविवक्षायां वदुत्तरं तृतीया भवतीत्येवार्थ इति दिक् । कर्तृत्वं च चैत्रः पचतीत्यादौ क्रियानुकूला कृतिरेव । तस्या एवानुकूलकृति- त्वेन कृतित्वेन वाऽऽख्याववाच्यता । रथो गच्छति, काष्ठं पचती- त्यादौ च क्रियानुकूलव्यापाररूपे कर्तृत्वे निरूढलक्षणा कृवित्वजाते प्रवृत्तिनिमित्तत्वे लाघवात् । मीमांसकास्तु व्यापारत्वेनैव शक्तिः। पचतीत्यादावपि तेनैव रूपेण बोधोपगमात् । एवं चाचेवनेऽपि प्रयोगो मुख्य एव । कृतित्वस्य लाववं चाकिंचित्करम् । यत्र लघुगुरुरूपाभ्यां बोधो निर्विवादस्तत्रैव लघुरूपावच्छिन्ने शक्त्युप- गमात् । प्रकृते च कृतित्वेन बोधस्य सविवादत्वात्, तथापि तदव- च्छिन्ने शक्त्युपगमे वत्रामुख्यार्थेऽनादितात्पर्यकल्पनायां गौरवात्। एवं बीजादिनाङ्कुरः कृत इत्यादौ विनापि यत्नं कृत्रः प्रयोगात्, तस्यापि व्यापारसामान्यार्थकता। अतः करोतिविवरणीयार्थकत्वेऽ पि नाख्यातस्य यत्नत्वावच्छिन्नवाचकता न वा किं करोति पचतीति ·३२७ नैयायिकमतम्] जयाऽलङ्कृतः प्रश्नोत्तरयोः समानप्रकारकबोधजनकत्वानुरोधेन तथात्वम् । अत्र केचित् । पचतीविवाक्यजन्यबोधे सति यत्नत्वावच्छिन्ने व- र्तमानत्वसंशयानुदयात्तत्र यत्नत्वावच्छिन्ने वर्तमानत्वबोधकत्वसिद्धौ तदवच्छिन्ने शक्तिर्लाघवासिध्यति । न हि यत्नाविनाभूतक्रियाविशेष- लिङ्गकानुमानलभ्येन यत्नत्वावच्छिन्नेन समं वर्तमानत्वान्वयबोध- कत्वमाख्यातस्यार्थाध्याहारमतेऽपि संभवति, लडादिकृतवर्तमान- त्वान्वयबोधेलडादिसमभिव्याहृवधात्वन्यतरजन्यविशेष्योपस्थिते : कारणताया आवश्यकत्वात् । अन्यथानिराकाङ्क्षयत्नादिपदमात्रा- धनाद्युपस्थिवावपि.तत्र वर्तमानत्वादेलडादितो बोधप्रसङ्गात्। नचा- र्थाध्याहारवादिनां द्वारं पिधानं कृतिरित्यादिवो द्वारकर्मककृतेरिव पचति यत्न इत्यादितः पाकयत्नो वर्तमान इत्याद्याकारको वर्तमान- त्वादेर्बोध इष्ट एवेवि बाच्यम् । परस्पर साकाङ्क्षपदार्थद्वयान्व- याबोध एवाध्याहृतस्येव निराकाङ्क्षपदादुपस्थितस्यार्थस्य विषय- तायास्तैरुपगमात् । तत्रान्वयानुभावकसाकाङ्क्षपदसत्त्वात् । प्रकृते चान्वयबोधस्याऽऽकाङ्क्षानुपयोगिपदार्थान्वयविषयकत्वेन तेषामप्यसंमतत्वात् । तत्स्वीकारे निराकाङ्क्षस्याप्यनुभावकत्वस्वी- कारापत्तेः । शाब्दबोधे आकाङ्क्षानुपयोगप्रसङ्गाचेति तत्-न । वात्पर्यलिङ्ग न यत्नत्वावच्छिने वर्तमानत्वानुमितेरेवोपगमात् । तादृशवर्तमानत्वप्रतीतौ शाब्दत्वप्रतीतेः सविवादत्वादित्याहुः । अत्र नैयायिकाः। रथो गच्छतीत्यादावाश्रयत्वमेवाख्यातार्थों न तुव्यापारः। अन्यदीयगमनानुकूलनोदनादिविलक्षणव्यापारवति गच्छवीत्यप्रयोगात्। एवं च काष्ठं पचतीत्यादिप्रयोग एव व्यापार- शक्तिमाख्यातस्य साधयेद् यदि स्वारसिकः स्यात् । तदेव न नहि चैत्रः पचतीत्यादिप्रयोगेण काष्ठं पचतीत्यादिप्रयोगस्याविशेषः । एवमचेवने स्वरसतः कर्तृपदाप्रयोगात् कृषोऽपि यत्नत्वविशिष्टोऽर्थः एवं चैत्र एव पचति पाककर्त्तानत्वचेतनं काष्ठादीत्यादिप्रयोगाल्लका- ।

·३२८ व्युत्पत्तिवादः [ाख्याते रस्य यत्नत्वविशिष्टार्थकताया आवश्यकत्वात् । लाघवात्तत्रैव शक्ति- ापारे लक्षणेति । न च यत्नत्वस्याख्यातावाच्यनिवृत्तिजीव- नयोनियनसाधारणतया लकारशक्यतावच्छेदकत्वासंभव इति वाच्यम् । निवृत्त्यादियत्नस्याख्यातवाच्यतोपगमे क्षतिविरहात् । निवृत्त्यादेः पाकानुकूलवाविरहेण तत्काले पचतीविप्रयोगापत्तिविर- हात्, इष्टसाधनताज्ञानजन्यतावच्छेदकप्रवृत्तित्वजातेरेवाख्यातप्रवृ- त्तिनिमित्तत्वोपगमाद्वा । अत एवेश्वरकृतेर्जन्यमानजनकत्वेऽपीश्वरः पचवि ईश्वरो भुङ्क्त इत्यादयो न प्रयोगाः । न चैवमीश्वरो वेदं वक्ति मथुरायां कृष्णो विहरतीत्यादिप्रयोगानुपत्तिः । अत्राख्यातस्य लक्ष्यार्थव्यापारबोधकतोपगमात्। ईश्वरकृतिसाधारणधर्मस्याख्या- तप्रवृत्तिनिमित्तत्वेऽपि तत्र व्यापारलक्षणाया आवश्यकत्वात् । त- था हि-आत्मा पचवि शरीर पचतीत्यादिस्वारसिकप्रयोगविरहादा- ख्यातार्थकृतेरुद्देश्यतावच्छेदकशरीरविशेषावच्छेदेन समवायेनान्व- यनियमः स्वीकरणीयः। चैत्रादिपदस्यशरीरविशेषविशिष्टात्मपर- वया चैत्रः पचतीत्यादौ शरीरविशेषात्मकोद्देश्यतावच्छेदकावच्छेदे- नात्मनि समवायेनान्वयसंभवात् । गौरः पचतीत्यादावपि गौरादि- पदस्य गौरशरीराद्यवच्छिन्नात्मनि आख्यातस्यैव वा व्यापार लक्षणोपगमात् । एवं चेश्वरकृतेः शरीरानवच्छिन्न त्वादुक्तस्थले कृतेस्तथान्वयासंभव इति व्यापारलक्षणा अावश्यकी । ईश्वरकृति- साधारणयत्नत्वावच्छिन्न एवाख्यातार्थः। असाधारणानुकूलत्वं यत्न क्रियायाः संबन्धतया भासते न त्वनुकूलतामात्रम् । असाधारणानु- कूलवाया एवाकाङ्क्षानिरूपकत्वोपगमादतोऽस्मदादिकर्तृकपाकादि- क्रियानुकूलकृतिमादाय नेश्वरः पचतीतिप्रयोगः । वेदवचनादौ च ईश्वरकृतेरेवासाधारणकारणत्वात् ईश्वरो वेदं वक्तीत्यादयः प्रयोगा इत्यपि केचित् । अथ कृतेराख्यातस्य कृषश्च वाच्यत्वे करोवीत्यादौ कृतेर्द्विधा ·श्राख्यातार्थ०] जयाऽलङ्कृतः ३२६ भानं स्यात् । धातुप्रत्यययोद्वयोः कृतिबोधत्वादिति चेत्-न । एको द्वावित्यादौ एकत्वद्वित्वादिबोधकप्रकृतिप्रत्ययोभयसत्त्वेऽप्येकधैवै कत्वादिधीवत्प्रकृतेऽपि बाधकाभावात् । तत्र विभक्तेः साधुत्वार्थ- कत्वेऽत्रापि तथात्वात् । अथ तर्हि करोति चैत्र इत्यादौ प्रातिपदि- कार्थे साक्षादेव कृत्यन्वयः स्यात् । स च नामार्थधात्वर्थयोर्भेदेन सानादन्वय स्याव्युपन्नत्वात् तथा न संभवतीति नामार्थधात्वर्थयोः साक्षादन्वयोपगमे कर्मतादिबोधकविभक्तरसत्त्वेऽपि तण्डुल: पचतीत्यादौ कर्मतादिसंबन्धेन तण्डुलादेः पाकादावन्वयसंभवेन तादृशवाक्यात्तण्डुलकर्मकपाकादिबोधापत्तेः। न च प्रातिपदिकार्थ- प्रकारक कक्रियान्वयबोध एवाव्युत्पन्नो न तु क्रियाप्रकारकप्रातिपदि- कार्थविशेष्यकबोधोऽपीति वाच्यम् । घटः करोतीस्यादित: कर्मता- संबन्धेन कृत्यादेः घटादावन्वयाभावात् क्रियाप्रकारकनामार्थविषय- कबोधस्याव्युत्पन्नत्वादिति चेत्-न । उक्तातिप्रसङ्गवारणाय धातोः कर्मतादिसंबन्धेन कियान्वयाबोधकत्वव्युत्पत्तरुपगमान्न त्वाश्रयता- संबन्धेन कृत्यादिरूपक्रियान्वयाबोधकत्वव्युत्पत्तेरित्यदोषात् । न च तादृशातिप्रसङ्गवारणाय धातुजन्यकृत्यादिप्रकारकान्वयबोधे प्रत्य- यजन्यविशेष्योपस्थितेहें तुता वाच्या । तादृशकारणाभावात् प्राति- पदिकार्थविशेष्यकबोधोपि न संभवतीति वाच्यम् । कर्मत्वादिसंबन्धेन कृत्यादिप्रकारकबोधस्याप्रसिद्वया सामग्रथकल्पनेनापादकाभावात् तादृशकारणताया अकल्पनात् । न च क्रियते चैत्र इत्यादौ कृतिप्र- कारकबोधवारणायैव उक्तकारणताकल्पनमावश्यकमिति वाच्यम्। सति तात्पर्ये इष्टत्वात् । कर्तृविशेष्यकान्वयबोधपरधातूत्तरयकोs- साधुत्वाच्च प्रामाणिकानां न तथा प्रयोगः। करणं चैत्र इत्यादौ चैत्रादौ धात्वर्थकृतेराश्रयतासंबन्धेनान्वयबोधवारणाय तादृश- कार्यकारणभावकल्पनमित्यपि न । तादृशबोधे आख्यातान्तधातुना समभिव्याहारज्ञानहेतुतयैवोक्तस्थले तादृशबोधवारणसंभवात्।

·३३० व्युत्पत्तिवादः [ाख्याते दीधिविकृतस्तु गच्छति जानावि करोतीत्यादौ आख्यावस्या- श्रयत्वे निरूढलक्षणायाः स्वीकारान्न नामार्थे क्रियायाः साक्षा- दन्वय इत्याहुः। तन्मते तद्यप्याश्रयत्वसम्बन्धस्याधिकस्य जानाति चैत्र इत्यादिवाक्यजन्यबोधविषयताकल्पनेन गौरवं तथापि यत्र धातोर्ज्ञानाश्रयत्वे लक्षणाग्रहः शक्तिभ्रमो वा वत्र चैत्रादिविशेष्यको ज्ञानाश्रयत्वादिप्रकारको बोध आश्रयतायाः संसर्गतावादिनाम- प्यनुमतः । चैत्रादिविशेष्यकाश्रयतासंसर्गज्ञानादिप्रकारकशाब्द- बोधस्तु दीधितिकारमते वचिदपि न प्रसिध्यतीति तादृश- शाब्दबोधे योग्यताज्ञानादेहे तुताकल्पनं तथाविधशाब्दबोधाङ्गीक- तुमणिकारस्य मते आवश्यकमिति गौरवम् । वस्तुतस्तु चैत्रेण ज्ञायते घट इत्यादौ कर्मप्रत्ययस्थले यावतां पदार्थानां प्रकारता तावतां चैत्रो जानाति घटमित्यादिकर्तृप्रत्य- यस्थले चथात्वं, परंतु विशेष्यविशेषणभाववैपरीत्यम्। एवं कर्म- प्रत्ययस्थले यस्य ससंबन्धिकपदार्थस्य यदंशेविशेष्यता कर्तृप्रत्यय- स्थले तन्निरूपकतायास्तदंशे प्रकारता इत्यनुभवस्य दुरपह्नव- त्वाभिप्रायेणाश्रयत्वस्याख्यावार्थवां दीधितिकार उररीचकार । चैत्रेण ज्ञायते इत्यत्राधेयत्वरूपतृतीयार्थस्य चैत्रविशेष्यत्वात् । चैत्रो जानातीत्यत्राधेयतानिरूपकत्वरूपाधारतायाश्चैत्रांशेऽप्रकारत्वे तादृशानुभवविरोधात् । न च चैत्रेण ज्ञायव इत्यत्राप्याधेयत्वं संसर्ग एव न तु विशेष्यमिति वाच्यम् । तथा सति आत्मना ज्ञायते न घटेनेत्यादौ घटादिवृत्तित्वाभावबोधानुपपत्तेः। आधेय- त्वस्य तृतीयार्थतो विरहेण तृतीयान्वाद्घटादिवृत्तित्वरूपप्रतियोग्य- नुपस्थितेः । आधेयत्वसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितानवच्छेदकतया च तत्सम्बन्धावच्छिन्नघटाभावबोधस्य तत्रोपगमासंभवात् । ताह- शसम्बन्धस्याभावप्रतियोगितावच्छेदकत्वे ज्ञाने न घट इत्यादि- वाक्यजन्यप्रत्यये ज्ञानाद्यधिकरणकतादृशसंबन्धावच्छिन्नघटाद्य- ·कत्तत्वशक्ततावच्छदेक० ] जयाऽलङ्कृतः भावस्याप्यवगाहनसंभवाद्घटे ज्ञानं न वेत्यादिसंशयनिरासाय कदाचिज्ज्ञाने न घट इत्यादिकमपि प्रयुज्येव । अत एवानुकूल कृति- मत्त्वादिरूपकर्तृत्वादेरपि चैत्रः पचतीत्यादौ प्रकारता मणिकृतापि स्वीक्रियते न तु संसर्गता । न पचवीत्यादावन्वयबोधानिर्वाहात् । तादृशसंबन्धस्य वृत्त्यनियामकवया अभावप्रतियोगितानवच्छेदक- त्वेन तत्संबन्धावच्छिन्न क्रियाविरहप्रत्ययस्य तत्रोपगमासंभवात् । एवं चैत्रेण ज्ञायत इत्यादावाधेयत्वस्य तृतीयया अविवक्षण प्राति- पदिकार्थमात्रविवक्षया तद्विषयानुशिष्टप्रथमैव स्यात् । जानाति चैत्र इत्यादौ चाख्यातेन कर्तृत्वाविवक्षणे धात्वर्थरूपभावमात्रपरतया परस्मैपदस्य नादिविकरणस्य वा साधुवापत्तिः । भावकर्मणो- रित्यात्मनेपदविधायकानुशासनविषयत्वात् कर्तरीत्यधिकारीयक्रया दिभ्यः ना इत्यनुशासनाविषयत्वाञ्चेति । तत्राख्यातस्य कर्तृत्वा- बोधकतायुक्तिस्तु न साधीयसी इतराविशेषणतया क्रियाबोधपर- त्वरूपभावविवक्षायामात्मनेपदानुशासनविषयवोपगमादुक्तस्थले परस्मैपदसाधुतायास्तादृशभावविवक्षादिविरहस्य नाद्यनुशासन विषयत्वोपगमेन नादिविकरणस्य साधुतायाश्च निर्वाहसंभवात् । पचन पचतीत्यादाविवोदेश्यतावच्छेदकविधेयाभेदेन जानन जा- नातीत्यादेनिराकाङ्क्षतानिर्वाहायापि जानातीत्यादावाख्यातस्या- श्रयवार्थकतोपगम आवश्यकः । अन्यथा कृदन्तप्रतिपाद्यताव- च्छेदकस्य ज्ञानादिरूपविधेयभिन्नवया निराकाङ्क्षताविरहेण तथा प्रयोगापत्तेः । एतेन तत्राश्रयतायाः प्रकारतोपगमे जानाति चैत्र इत्यादिवाक्यज्ञानघटितशाब्दसामग्रथा भिन्नविषयप्रत्यक्षादिन- विबन्धकतायामाख्यातजन्याश्रयत्वोपस्थित्यादिरूपाधिककारणानां निवेशेगौरवेणाश्रयदायाः संसर्गत्वमेवोचितमित्यादि कमनुपादेयम्। नश्यतीत्यादौ प्रतियोगित्वरूपकर्तृत्वमाख्यातार्थस्तादृशसंबन्धस्या- भावप्रवियोगितानवच्छेदकत्वेन नश्यतीत्यादौ नाशप्रतियोगित्वाभा- ·३३२ व्युत्पत्तिवादः [ आख्याते वबोधस्यैव स्वीकरणीयतया न संसर्गतासंभवः। अथाख्यातस्य कर्तृत्वशक्ततावच्छेदकं रूपं दुर्वचम् । न च तिङ्त्वं तथा वसादि- साधारणस्य तित्वस्य दुर्वचत्वात्। न च पाणिनीयसङ्केतसंबन्धेन तिङ्पदवत्त्वमेव विड्त्वं विबाद्यष्टादशसु तत्पदसंकेतग्राहकं च आदिरन्त्येनेति सूत्रमेव तत्संकेतमविदुषामनधीवपाणिनीयतंत्राणां तिप्त्वादिना शक्तिभ्रमादेव शाब्दवोध इति वाच्यम् । एवं सति घटादियाचकवटादिपदेष्वपि कस्यचिच्छब्दस्य पुरुषविशेषीयसंकेव संभवेन तुल्ययुक्तया वत्रापि तच्छब्दस्यैव शक्तवावच्छेदकतापत्त्या तिबादिषु पाणिनेस्तिपदसंकेतवत्तत्र शब्दान्तरसंकेतस्यापि अन्यपुरुषोयस्य संभवात् । वत्तच्छब्दानामपि प्रवृत्तिनिमित्तायाः सुवचत्वाद्विनिगमनानुपपत्तेः । अत्र केचित्-तिबादिस्थानिनो लकारस्य लत्वजातिपुर- स्कारेण कृतिवाचकवा । पचतीत्यादौ लकाराश्रवणेऽप्यादेशेन तिबादिना स्थानिनः स्मरणात्तत एवार्थोपस्थिविः । आदेशादेशि- भावमविदुषां तु विप्त्वादिना शाक्तिभ्रमादेवार्थोपस्थितिः । यत्र तिवादेर्लादेशत्वज्ञानं नास्ति श्रुतलकाराच्चार्थोपस्थितिस्तत्र पच- तीत्यादिवाक्याच्छाब्दबोधवारणाय पचतीत्याद्यानुपूर्वीज्ञानजन्य- बोधे तिबादेर्लादेशत्वज्ञानमपि हेतुः। न चोक्तस्थले धातुसाकाङ्क्षत्व- ज्ञाने भवत्येव शाब्दबोधस्तदसत्त्वे च कारणाभावादेव नापत्तिरिति वाच्यम् । पचतीत्यादौतिवादिना लकारस्योपस्थापनेऽपि तत्तद्धा- तुसाकाङ्क्षतया तत्स्मारकाभावेन शाब्दबोधानुपपत्तेः लकारे घातु- साकाङ्क्षत्वग्रहस्य शाब्दबोधहेतुत्वासंभवात् । न हि तत्तद्धातुसा- काङ्क्षत्वेन लस्तिबादिस्थानीयेन वद्र पावच्छिन्नमेव विबादिः स्मा- रयेत् अपितुलत्वेनैव तथात्वमिति । एवं वत्तद्धातुपदाव्यहितोत्तर- त्वरूपतत्साकाङ्क्षत्वेन येन पुंसा न लकारः श्रुतस्तस्य तेन रूपेण तत्तत्स्मरणासंभव इति ।

·आत्मनेपद०] जयाऽलङ्कृतः अत्रे चिन्त्यते-लकारतिबाद्योरनतिप्रसक्तस्थान्यादेश- भावस्य दुर्वचत्वात्। तिबादिस्मारिवलकारस्य वाचकत्वं न विचार- सहम् । तिबादेरेव यत्र वाचकताग्रहस्तदनुरोधेन पचतीत्या- द्यानुपूर्वीज्ञानस्य विवादिजन्योपस्थिति सहकारेण शाब्दबोधो- पधायकताकल्पनस्यावश्यकतया लकारजन्योपस्थितिसह कृत- तादृशानुपूर्वीज्ञानविबादिधर्मिकलादेशत्वज्ञानघटितसामग्रथन्तरक- ल्पने गौरवेण लाघवात्तिबादेरेव ताद्रूप्येण शक्तिकल्पनाया उचित- त्वं चेत्याख्यावसामान्यस्य कर्तृत्व इव तद्विशेषस्यात्मनेपदस्य कर्मत्वे शक्तिर्न तु यथाश्रुताग्राहिवैयाकरणमव इव कर्मरूपधर्मिवाचकत्वं गौ- रवात्। प्रथमान्तपदार्थे कर्मत्वान्वयबलादेव कर्मता विशिष्टर्धामला भसंभवात्। न चात्मनेपदस्य शानच्प्रत्ययस्य धर्मिणि शक्तेः पच्य- मानमानयेत्यादौ पच्यमानादिनिष्ठानयनकर्मत्वाद्यनुरोधेनावश्यक- त्वात्तव एवोपपत्तौ आख्यावरूपात्मनेपदस्य धर्मवाचकत्वं नियुक्ति- कमिति वाच्यम् । तङ्शानच्साधारणस्यात्मनेपदत्वस्य शक्तताव- च्छेदकत्व एव तथोक्तिसंभवात्। तादृशात्मनेपदत्वस्य चागुणनिर्व- चनासंभवात्। पाणिन्यादिसंकेवसंबन्धेनात्मनेपदवत्त्वस्य शक्तवा- वच्छेदकताया उक्तरीत्याऽनवकाशात् । अवस्तादीनां तत्तद्र पेण शक्तिकल्पनस्यावश्यकतया लाघवात्कर्मत्व एव तत्कल्पनात् । कर्म- त्वं च त्यज्यते ग्रामो, गम्यते ग्राम, इत्यादौ धात्वर्थतावच्छेदकीभू- तसंयोगविभागादिरेव विशेष्यतया तिङ्वाच्यः । चैत्रेण गम्यते ग्रा- मः इत्यत्र तृतीयार्थस्तत्कर्तृकत्वरूपमाधेयत्वं तस्य धात्वर्थे संयोगा- त्मकफलावच्छिन्ने स्पन्दलक्षणे व्यापारे वस्य च जन्यत संबन्धे- नात्मनेपदार्थसंयोगरूपफले वस्य चाश्रयतासंबन्धेन प्रथमान्त- पदोपस्थाप्यग्रामेऽन्वय इति चैत्रवृत्तियः संयोगावच्छिन्नस्पन्द- स्वज्जन्य संयोगवान् ग्राम इत्याकारकः शाब्दबोधः। चैत्रेण त्यज्यते ग्राम इत्यत्र संयोगस्थाने विभागमन्तर्भाव्य बोध उपपाद- ·व्युत्पत्तिवादः [आख्याते नीयः । अथ चैत्रनिष्ठक्रियाजन्यसंयोगविभागादे मादाविव चैत्रा- दावपि सत्त्वात् चैत्रेण त्यज्यते गम्यते चैत्र इत्यपि स्यात्। न स्याच्च चैत्रेण न गम्यते, न त्यज्यते चैत्र, इत्यादोति चेत्- अत्र दीधितिकारप्रभृतयः फलमिव तत्र कियान्वथिपरसमवे- तत्वमपि कर्माख्याताथः । परत्वे च भेदरूपे प्रतियोगितया फले आश्रयतयान्वयिनः प्रथमान्तपदोपस्थाप्यस्यान्वयः। चैत्रे चैत्रान्य- समवेतक्रियाजन्यसंयोगादिमत्त्वस्यान्वयायोग्यत्वात्। तादृशसंयो- गाद्यभावस्य च तत्रान्वयोग्यत्वान्न तत्रापत्त्यनुपपत्त्योरवकाश इत्याहुः । तत्रेदं चिन्तयन्ति-प्रथमान्तपदोपस्थाप्यकर्मणोऽन्वयिताव- च्छेदकावच्छिन्नत्वाविशेषितप्रतियोगितया भेदांशेऽन्वयोपगमेऽपि चैत्रेऽपि चैत्रस्य द्वित्वादिनाभेदसंभवेन तत्समवेतकियायां परसम- वेतत्वाक्षतेरुक्तदोषोद्धारासंभवः । अन्वयितावच्छेदकावच्छिन्नप्रति- योगिवया तत्र तद्भानस्वीकारे चैत्रेण द्रव्यं गम्यते इत्यादावनुप- पत्तिः, द्रव्यत्वावच्छिन्नभिन्नसमवेवत्वादेः क्रियादौ बाधात् । न च तत्र द्रव्यपदं लक्षणया चैत्रान्यद्रव्यपरमिति वाच्यम्, मन्देन गम्यते मन्द इत्यादौ मन्दस्य मन्दान्यमन्दपरत्वासंभवात्मन्दा- न्यसमवेतमन्दवृत्तिक्रियाया अप्रसिद्धयानुपपत्तितादवस्थ्यात् । अननुगतमन्दगततत्तद्वयक्तित्वोपस्थित्यनैयत्वात्। कर्तृव्यक्तिभिन्न- मन्दत्वेन लक्षणाग्रहस्य वाहशवाक्यजन्यधीपूर्वत्वस्य नियमतोऽसं- भवात् । न च फलविशेष्यव्यक्तीनां तत्तद्वयक्तित्वावच्छिन्नप्रतियो- गितासम्बन्धेन परत्वेऽन्वयात्संबन्धोपस्थितेश्वानपेक्षणान्नानुपपत्ति- रिति वाच्यम् । संसर्गतात्पर्यज्ञानानुरोधेन तदुपस्थितेरपि शाब्द- बुद्धावपेक्षणीयत्वात् । वयक्तन्या तद्वयक्तिर्न गम्यते इत्यादावभाव- प्रतियोगिकोटिप्रविष्टतद्वयक्तित्वावच्छिन्नभिन्नसमवेतत्तद्वयक्तिसम- वेतक्रियाया अप्रसिद्धः। १ ·कर्माख्यातार्थः] जयाऽलङ्कृतः ये तु फलं भेदश्च कर्मप्रत्ययार्थः, फले जन्यतासम्बन्धेन भेदे च स्वावच्छिन्न प्रतियोगिताकत्वसम्बन्धेन क्रियाया अन्वयः भेदफल- योश्च कर्मण्याश्रयतासम्बन्धेनान्वयः, चैत्रसमवेतक्रियावच्छिन्न- भेदस्य चैत्रो नाश्रय इति तादृशक्रियाजन्यफलाश्रयत्वेऽपि तस्य चैत्रेण चैत्रो गम्यत इति न प्रयोगः, मन्दो मन्देन गम्यते इत्यादेरेकमन्दा- दिनिष्ठक्रियावच्छिन्नभेदसहितस्य तज्जन्यफलस्य मन्दान्तरे सत्त्वा- नानुपपत्तिरिति ब्रुवते-वन्मतेऽपि चैत्रेण चैत्रो न गम्यते इत्यादेरनु- पपत्तिारैव । चैत्रे चैत्रसमवेतक्रियावच्छिन्नभेदाभावसत्त्वेऽपि तादृशक्रियाजन्यफलाभावस्य वाधात्। न च फलाभावोनबा न तत्र प्रत्याय्योऽपि तुभेदाभाव एव कर्मणीति वाच्यम् । यदाचैत्रेण ग्रामो न गम्यते तदापि तादृशप्रयोगानुपपत्तेः । तादृशभेदाभावस्य ग्रामे बाधात् । न च भेदस्य सामानाधिकरण्यसम्बन्धेन फलेS4:। तादृशसम्बन्धेन क्रियावच्छिन्नभेदविशिष्टस्य क्रियाजन्यफस्यव चाभावो नया कर्मणि प्रत्याय्यत इति न दोषः । विशिष्टाभाव- स्योभयत्र सत्त्वादिति वाच्यम् । एवमपि मन्देन यत्रापरमन्दो न गम्यतेऽपि तु ग्राभादिरेव तत्र प्रामादिगन्तरि मन्दे मन्दान्तरनिष्ठ- क्रियावच्छिन्नभेदसहितस्य स्वात्मकमन्दनिष्ठक्रियाजन्यग्रामादिसं- योगस्य सत्त्वेन विशिष्टाभावबाधान्मन्देत मन्दो न गम्यते इत्या- देरनुपपत्तिः । यदि फलमेव कर्माख्यावार्थस्तस्याश्रयत्वस्वानुकूल- क्रियावच्छिन्नभेदवत्त्वोभयसम्बन्धेन कर्मण्यन्वयः। नब्समभि- व्याहारे च तदुभयसम्बन्धावच्छिन्नक्रियाजन्यफलाभाव एव तत्रा- न्वयीत्युच्यते, तदापि यत्र चैत्रमैत्रयोरुभयकर्मजसंयोगस्वत्र चैत्र- निष्ठतादृशसंयोगस्य चैत्रे आश्रयत्वस्वानुकूलक्रियावच्छिन्नभेद- वत्त्वोमयसम्बन्धेन सत्त्वाच्चैत्रेण चैत्रो न गम्यते इत्यस्यानुपपत्तेः। चैत्रेण चैत्रो गम्यते इत्यापत्तेश्च । अत्रोच्यते । भेदः फलं च कर्माख्यातार्थः । स्वावच्छिन्नप्रति- ·-- व्युत्पत्तिवादः [अख्याते योगिताकत्वसम्बन्धेन चैत्रादिनिष्ठक्रियाविशेषितभेदस्य स्वसामा- नाधिकरण्यस्वप्रतियोगितावच्छेदकजन्यत्वोभयसम्बन्धेन फलेड- न्वयः । विशिष्टफलस्य नब्समभिन्याहारे विशिष्टफलाभावस्य नसमभिव्याहारे च कर्मण्यन्वयः । चैत्रमैत्रयोरुभयकर्मजसंयो- गस्थले चैत्रवृत्तिक्रियावच्छिन्नभेदस्य चैत्रेऽसत्त्वेन विशिष्टफला- भावोऽक्षतः । यत्र मन्देन ग्रामो गम्यते न तु मन्दान्तरं तत्र मन्द- निष्ठग्रामसंयोगे मन्दान्तरनिष्ठक्रियावच्छिन्नभेदसामानाधिकर- एयस्य तन्मन्दान्तर्भावेण सत्त्वेऽपि वादृशभेदप्रतियोगितावच्छे- दकमन्दान्तरनिष्ठक्रियाजन्यत्वस्यासत्त्वात्तद्वटितोभयसम्बन्धेन मन्दनिष्ठक्रियावच्छिन्नभेदविशिष्टस्य फलस्याभावो मन्देऽक्षत एवे- तिन कश्चिद्दोषः । कर्तृप्रत्ययस्थले चाधेयवया प्रकृत्यान्वितस्य फल- स्य भेदरूपापरार्थे सामानाधिकरण्यस्वजनकक्रियावच्छिन्नप्रतियो- गिताकत्वोभयसम्बन्धेनान्वयः तादृशभेदस्य च स्वप्रतियोगिताव- च्छेदकत्वसम्बन्धेन क्रियायाम् । यत्र चैत्रक्रियया ग्रामे न संयोगोऽपि त्वन्यत्र तत्र ग्रामं गच्छति चैत्र इवि प्रयोगवारणाय स्वजनकक्रियाव- च्छिन्नप्रतियोगिताकत्वस्य चैत्रोग्रामं गच्छतीत्यादौ चैत्रश्चैत्रं गच्छ- तीति प्रयोगवारणाय सामानाधिकरण्यस्य सम्बन्धमध्ये निवेशः। चरमस्थले चैत्रग्रामसंयोगस्य ग्रामनिष्ठचैत्रक्रियावच्छिन्नभेदे सम्ब- न्धद्वयसत्त्वेपि चैत्रवृत्तित्वविशिष्टस्य तत्संयोगस्य तादृशभेदे सामा- नाधिकरण्यविरहाच्चैत्रक्रियायां तद्भदप्रतियोगिवावच्छेदकत्वसत्त्वेपि नातिप्रसङ्गः । चैत्रश्चैत्रं न गच्छतीत्यादौ च तादृशभेदान्वितक्रिया- कर्तृत्वाभाव एव चैत्रे प्रतीयते, नतु क्रियायां द्वितीयार्थविशिष्टभेदस्य प्रतियोगिवावच्छेदकत्वसम्बन्धावच्छिन्नाभावः। तादृशसम्बन्धस्य वृत्त्यनियामकत्वात्। यदि तात्पर्यविशेषवशात् क्रियानुयोगिकोऽप्य- भावः क्वचित्प्रतीयते इत्यनुभवसिद्धं वदा प्रतियोगितावच्छेदकत्वेऽपि द्वितीयाद्यर्थत्वमुपगम्य विशिष्टभेदप्रतियोगितावच्छेदकत्वाभावान्वय- ·सकर्मकार्य] जयाऽलङ्कृतः ३३७ -- एव तत्रोपगन्तव्य इति दिक्। फलावच्छिन्नव्यापारबोधकधातूनां फले व्यापारे च शक्तिद्वयम् । काख्यातस्थले फलं धात्वर्थव्यापार विशेषणतया भासते तत्र द्वितीयार्थाधेयत्वान्वयः। कर्माख्यातस्थले फलं धात्वर्थव्यापारस्य विशेष्यतया भासते तस्य विशेष्यतया आख्यातार्थ आश्रयत्वे वद्विशेष्यतया कर्मेति दीधितिकृतः । केचित्तु'संयोगादिरूपफलावच्छिन्नव्यापारबोधकानांगमिप्रभृ- वीनां कर्मप्रत्ययापेक्षया बहूनां फले शक्तिकल्पनामपेक्ष्य कर्मप्रत्ययानां फले शक्तिकल्पनमेव लघीयः,थातूनां च व्यापारमात्रवाचिता। धातोः फलबोधकतामते नामार्थधात्वर्थयोराधाराधेयभावसंबन्धेन साक्षाद न्वयासंभवात्फलाश्रयत्वस्य कर्मणि प्रकारतयाभानस्योपगन्तव्यतया तत्संसर्गस्याधिकस्य भानकल्पनेनापि गौरवं फलस्य प्रत्ययार्थत्वे च तदाश्रयत्वं संबन्ध एवेति लाघवम् । न च धातूनां व्यापारमात्रवा- चित्वे ग्रामं त्यजतीत्यादिवाऽपि ग्रामं गच्छवोत्यादिव इव संयोगा- दिरूपफलावच्छिन्नस्पन्दबोधापत्तिः । ग्रामस्त्यज्यते इत्यादितोऽपि ग्रामो गम्यव इत्यत इव स्पन्दजन्यसंयोगादिमत्त्वेन भानप्रसङ्ग इति वाच्यम् । कर्मप्रत्ययस्य संयोगविभागादिरूपनानाफलवाचित्वेऽपि तत्तत्फलबोधे धातुविशेषसमभिव्याहारज्ञानस्यापेक्षयातिप्रसङ्गविर- हात्। त्यजति गच्छवि स्पन्दते इत्यादौ कर्मासमभिव्याहृते बोध- वैलक्षण्यं च तत्तद्धातूनां फलविशेषावच्छिन्नव्यापारलक्षणोपगमे- नोपपादनीयम्। फलान्वितस्वार्थव्यापारबोधकत्वं गम्यादेः स्वभावा धोनं तदभावात्स्यन्दिप्रभृतिष्वकर्मकत्वव्यवहार इत्याहु:-वन्न । यागमिप्रभृतीनामिव त्यजिगमिप्रभृतीनामपि पर्यायतेति भ्रमदशायां याति गच्छतीत्यादाविव त्यजति गच्छतीत्यादितोऽप्यविलक्षणबो- धोत्पत्त्या धातुविशेषसमभिव्याहारस्य फलविशेषबोधनियामकता- कल्पनासंभवात् । न च ग्रामं त्यजतीत्यादितः संयोगावच्छिन्नव्या- पारबोधस्तात्पर्यसत्त्वे इष्यत एव । त्वन्मतेऽपि तात्पर्यानुरोधेन लक्ष- २२ ·व्युत्पत्तिवाद: [पाख्याते गया तद्बोधोत्पत्तेरावश्यकत्वात् । परंतु तत्रविभागादिरूपफल एव फलप्रत्ययतात्पर्यस्यानादितया संयोगादिरूपफलप्रत्यायनेच्छया स्व- रसतो न तादृशप्रयोग इति वाच्यम् । विना शक्तिभ्रमं लक्षणाग्रह च ग्रामं त्यजतीत्यादिवः सत्यपि तात्पर्ये संयोगावच्छिन्नव्यापारा- प्रतीतेरानुभविकतयाधातो: फलविशेषवाचिताया आवश्यकत्वात्। ज्ञायते इष्यते क्रियते घट इत्यादौ विषयत्वरूपं कर्ममत्वं तङर्थः । न च कृतिविषयतायाः फलतत्साधनवदुपादानसाधारणवया यत्र घटः क्रियते इत्यादि प्रयुज्यते तत्र जलाहरणं कपालं क्रियव इत्यादिप्रयो- गस्यापत्तिरिति चेत् । कृत्यर्थकधातुसमभिव्याहृतकर्मप्रत्ययस्य चि- कीर्षाप्रयोज्यसाध्यताख्यविलक्षणविषयत्वमेवार्थः। उक्तस्थले च क- पालादौ कृतेस्तादृशविषयत्वाभावान्नोक्तप्रयोगप्रसङ्गः । काशाः कटं क्रियन्ते इत्यादौ साध्यताख्यविषयताश्रयकर्मान्तरसमभिव्याहृत- कर्मप्रत्ययेन व्यापार्यतारूपविषयवापि प्रत्याय्यते तदुपादानतया कृतिविषयकाशादौसाध्यतारूपकृतिविषयवाविरहेऽपि नताशप्रयो- गानुपपत्तिः। तादृशकर्मसमभिव्याहाररूपवत्प्रयोजकविरहात्काशाः क्रियन्ते इत्यादौ काशादौ व्यापार्यताबोधानुपपत्तेर्न तादृशप्रयोग इति काशाः कटाः क्रियन्ते इत्यादावपि विशेष्यभेदेन वाक्यार्थभेदा- कमद्वयवाचकपदयोः समभिव्याहारे व्यापार्यताबोधानुपपत्तिश्च । क्रियते इत्यत्र विषयतायाःकर्मप्रत्ययार्थत्वे पाकानुपधायककृतिमादाय पाकोऽकारीत्यादिप्रयोगापत्तिरित्यादिकन्तु दूषणनिराकृतमधस्ता- त्कर्तृकर्मत्ववत्कालविशेषेऽनुशिष्टा लडादयः कालविशेषमपि बोध- यन्ति। तत्रलट्प्रत्ययस्य वर्तमानकाले शक्तिः। पचतीत्यादौ कृत्या- दिरूपव्यापारबोधकप्रत्ययोपस्थाप्यकालस्तादृशव्यापार एवान्वेति न तु क्रियायाम् । यदा पुरुषो व्यापारशून्यस्तदधीनाग्निसंयोगादि- रूपः पच्यादेरर्थो विद्यते तदायं न पचतीति प्रयोगादयं पचतीत्युक्ते इदानीमयं पाकयत्नवान्न वेवि संशयनिवृत्तेः पूर्वापरीभावापन्नस्था- ·जयाऽलङ्कृतः ३३६ - । लटप्रत्ययाः] ल्यारोपणादिव्यापाराणां विशिष्य पच्याद्यर्थघटकत्वेन प्रत्येकवद्या- पारेषु कालान्वयबोधापेक्षया कृत्यादिरूपैकार्थे वदन्वयस्यैव लाघ- वेनोचितत्वाच्च । वर्तमानकालश्च तत्तच्छब्दप्रयोगाधिकरणकालरूप स्तत्तच्छब्दार्थः । अवो नैककालप्रयुक्तलडादितोऽपरलडादिप्रयोगा- धिकरणकालीनत्वस्य कृत्यादावन्वयः । स्वप्रयोगाधिकरणकालत्वेन स्ववाच्यत्वे स्वत्वाननुगमात् शक्तयानन्त्यम्। सामान्यतो व्युत्पत्ते?- घटतया पूर्वव्यक्तिबोधानुपपत्तिः सर्वनामविचारदर्शितरीत्या समा- धास्यते। विशिष्य वत्तत्कालत्वावच्छिन्नबोधस्यानुभवसिद्धतया सर्व- नामशक्तौ बुद्धिस्थत्वादिवच्छन्दप्रयोगाधिकरणत्वमुपलक्षणविधया व्यावर्तकं वाच्यम् । न च तत्कालस्यैवंसत्यवाच्यत्वे वज्ज्ञानाननुपप- त्तिरसमाधेयैवेति वाच्यम् ।शब्दप्रयोगाधिकरणवृत्तिकालत्वव्याप्य- धर्मत्वेन तत्तत्कालत्वानामेवोपलक्षणीयत्वात्। अथ शब्दप्रयोगाधि- करणवृत्तिकालत्वव्याप्यधर्मो वर्षत्वादिकमपि कालद्वयावृत्तिधर्मत्व- निवेशेपि एतद्र पमासत्वादिव्यावर्त्तनमशक्यम् ।क्षणद्वयावृत्तिक्षण- वृत्तिधर्मत्वेन तव्यावर्त्तनेचाध्ययनाचनधिकरणेऽप्यध्ययनाद्यधिक- रणस्थूलकालान्तर्गतक्षणेऽसमाप्तारब्धाध्ययने पंसि चिन्तामणिम- यमधीत इत्यादिप्रयोगानुपपत्तिः। यदि च स्वप्रागभावानधिकरण- स्वाश्रयकर्तृकप्रकृतक्रियाप्रागभावाधिकरणशब्दप्रयोगाधिकरणकाल एव वर्तमानकाल आधेयतासंबन्धेन कृतावन्वेत्यतो नोक्तस्थले चिन्तामणिमयमधीत इत्यादिप्रयोगानुपपत्तिः। प्रारम्भावधिसमा- प्तिपर्यन्तस्य स्थूलकालस्यापि तथात्वेन शब्दप्रयोगाधिकरणादिरू- पान्तरालकालेऽध्ययनाद्यनुकूलकृतिविच्छेदेऽपि शब्दप्रयोगाधिकर- रणत्वोपलक्षिवतादृशस्थूलकालवृत्तित्वस्यापि तादृशक्रियानुकूलकृवा- वबाधेन योग्यतानिर्वाह इत्युच्यते, तदा येन समग्रचिन्तामणिम. धोत्य किंचित्कालोत्तरं पुनश्चिन्तामणिमध्येष्यते तत्रान्तरालदशाया- मप्ययं चिन्तामणिमधीव इति प्रयोगापत्तिः । यदि स्तुतिपाठादिवि- ·३४० व्युत्पत्तिवादः [ अाख्याते प्त्युित्तरं च्छेददशायामपि प्रत्यहमयं स्तुतिं पठतीत्यादिवदुक्तस्थलेऽपि दर्शि- तप्रयोग इष्ट एवेत्युच्यते वदापि स्वपदेन विशिष्य तत्तत्कृतीनामुपा- दानेनाननुगमो दुरुधर एवेति चेन्न। शब्दप्रयोगाधिकरणवृत्तिकाल स्वव्याप्यधर्मत्वेनोपलक्षणेनानुगतीकृततत्क्षणदिनमासवर्षत्वाद्यव- च्छिन्न एव काले लटः शक्तिः । क्रियारम्भात्पूर्व कर्मसमाए चाधीते पचतीत्यादिप्रयोगवारणाय कृत्यादिरूपव्यापारे तादृश- कालस्य स्ववृत्तिप्रागभावाप्रवियोगित्वरववृत्तिध्वंसाप्रतियोगिप्रकृ- तक्रियाकर्तृनिष्ठत्वाभ्यां विशेषितेनाधेयवासंबन्धेनान्वयनियम उप- गन्तव्यः । वत्तक्रियारम्भपूर्वमपि तत्समाप्त्युत्तरमपि वा वर्तते यस्ततक्रियानुकूल कृत्यधिकरणकालस्तस्य दर्शितविशिष्टाधेयता- संबन्धरताशकृतौ बाधितोऽप्रसिद्धो वेवि न शब्दप्रयोगाधिकरण- तादृशकालमादाय दर्शितप्रयोगापत्तिः। सम्बन्धे स्वपदार्थस्य विशि घ्य निवेशेऽप्युपपत्तिश्चिन्त्या। न च क्रियानुकूल कृतिशून्यान्तराल- दशायां स्थूलकालमादाय पचवि अधीते इत्यादिवत्ताशकृत्यधि- करणक्षणेऽपि स्थूलकालावच्छिन्नाभावमादाय न पचति नाधीते इत्यादिप्रयोगः । तत्र नबो वर्तमानक्षणमात्रन्विततादृशक्रियानुकू- लकृत्यभावबोधकतानियमात्। उक्तरीत्या विशिष्यशब्दप्रयोगाधि- करणक्षणादिरूपकालस्यापि लट्प्रत्ययेन बोधनसंभवात् । नसम- भिव्याहारस्थलेऽपि प्रतियोगिन्येव कालान्वय इति तुन सत्। तत्तत्क्ष- रणवृत्तिपाकादिकृतेरभावस्यान्यक्षणावच्छेदेन तदानींतनस्थूलकाला- वच्छेदेन ताशकृतिमति सत्त्वेनोक्तातिप्रसङ्गस्य दुर्वारत्वात् । न च कालानवच्छिन्नाधारदासंबन्धेन नबर्थस्य पुरुषेऽन्वयान्नोक्ताति- प्रसङ्ग इति वाच्यम् । तादृशस्थूलकाले यत्रात्मनि पाकादिकृतिस्ता- दृशकालान्तर्गतताशकृत्यनधिकरणक्षणे न पचतीत्यादिप्रयोगोप- पत्तये तत्क्षणावच्छिन्नपाकादिकृत्यभावबोधस्यैव वत्र तत्र स्वीकर- पीयतया क्वचित्प्रतियोग्यप्रसिद्धदुर्वारत्वात्। व्यापाराबोधकेन च ·लुट्प्रत्ययः ] जयाऽलङ्कृतः लडादिप्रत्ययेन क्रियायामेव वर्तमानत्वान्वयो बोध्यते जानातीत्या- दौ न तु लडाश्रयत्वादौ ज्ञानाद्यसत्त्वेऽपि तदाश्रयत्वादिसंबन्धे सति जानातीत्यादिप्रयोगापत्तेः। ज्ञानादिविशिष्टे आश्रयत्वादौ का- लान्वयमुपगम्यातिप्रसंगवारणे विशेषणे ज्ञानादावपि तदन्वय- स्यावश्यकत्वे तस्यैव स्वीकारौचित्यात् । नश्यतीत्यादौ क्रियायां कालान्वयस्वीकारे विनष्टादावपि नश्यतीत्यादिप्रयोगः स्यादिति तत्रोत्पत्तेरपि लडाद्यर्थत्वमुपगम्य वनैव कालान्वयं दीधितिकृटुपजगाम । वस्तुतस्तु नाशत्वमुत्प- त्तिमदभावत्वम् । तथा च धातुप्रतिपाद्यतावच्छेदकोत्पत्तावेव कालान्वय इत्येव साधीयः । वर्तमानकालस्योत्पत्तिसंबन्धेन धात्वर्थेऽन्वय इत्यपि वदन्ति । लुट्प्रत्ययेन पक्ष्यतोत्यादौ प्रत्ययार्थकृतौ ज्ञास्यतीत्यादौ क्रिया- यो भविष्यत्त्वं प्रत्याय्यते । यद्यपि भुव उत्पत्त्यर्थकतया अनागतका- लोत्पत्तिकत्वं भविष्यच्छब्दार्थस्तथापि पक्ष्यतीत्यादी कृत्यादावना- गतत्वमात्रस्य प्रतीतिरुपेयते उत्पत्तिप्रतीतेनिष्फलत्वाद्भविष्यत्युत्प- स्यत इत्यादौ धातुनैव तादृशोत्पत्तिः प्रत्याय्यते, नश्यतीत्यादौ च दर्शिता गतिः। तथा च वर्तमानप्रागभावाप्रतियोगित्वं प्रतियोगि- तासंबन्धेनान्वयो वर्तमानप्रागभावो वा लुट्प्रत्ययार्थः। प्रागभावान- गोकारे वर्तमानकालघ्वंस एव तदर्थःध्वंसस्य कालोपाधित्वेन स्वस. मानकालपदार्थाधारवया अनागतकृतेर्वर्तमानकालध्वंसोत्पत्तिमत्त- या उत्पत्तिसंबन्धेन कृत्यादावन्वयः । अथ पचमानेऽप्युदीच्यपाका- नुकूलकृतिमादाय पक्ष्यतीत्यादिप्रयोगापत्तिः। पाकानुकूलकृवित्वाव- च्छेदेन चानागतत्वबोधस्वीकारोन संभवति। पूर्वपूर्वपाकानुकूलकृतौ तबाधात्पक्ष्यमाणेऽपि पक्ष्यतीति प्रयोगानुपपत्तेः । तत्तत्याकानुकू- लकृतित्वावच्छेदेनापि तदन्वयासंभवः तत्तत्पाकत्वेन पदादनुपस्थि- तेः । नापि यत्किचित्पाकानुकूलाद्यकृतित्वावच्छेदेन तदन्वयः। आ- ।

·३४२ व्युत्पत्तिवादः श्राख्याते द्यत्वोपस्थापकपदाभावात्। तत्तद्वयक्तिमनन्वर्भाव्य दुर्वचत्वाच्चेति चेत्-न । प्रागभावस्य वर्तमानत्वं शब्दप्रयोगाधिकरणक्षणवृत्तित्व- म् , वर्तमानप्रागभावस्य प्रत्ययार्थत्वे वस्य स्वविशिष्टकालवृत्तिकृति- जन्यपाकाननुकूलत्वविशिष्टप्रतियोगितासंबन्धेन वर्तमानकालध्वं- सस्य तदर्थत्वे च स्वपूर्वकालीनकृविजन्यपाकाननुकूलत्वविशिष्टाधेय- त्वसंबन्धेन कृत्यंशेऽन्वयोपगमे उदीच्यकृवौ वर्त्तमानप्रागभावादेर्द- शितविशिष्टसंबन्धासत्त्वेनातिप्रसङ्गविरहात्। ध्वंसपूर्वत्वं च तदन- धिकरणत्वमेव । न चान्तरालिककृतिजन्यस्य पच्यर्थव्यापार स्य पूर्व व्यापारानुकूलकृत्यजन्यतया अान्तरालिककृतेः पूर्वकृतिजन्य- पाकाननुकूलत्वमक्षतमेवेति वस्या अपि निरुक्तविशिष्टसंबन्धेन व- र्तमानप्रागभावादिमत्त्वमक्षवमेवेति वाच्यम्। कृतिजन्यपाकेत्यत्र कृतिजन्यव्यापाराधीनफलानुकूलव्यापारस्य विवक्षितत्वात् । पक्तत्यादौ लुटोऽनद्यतनभविष्यत्त्वमर्थः। अनद्यतनभविष्यत्त्वं च शब्दप्रयोगाधिकरणदिवसावृत्तित्वे सदि शब्दप्रयोगकालीनप्राग। भावप्रतियोगित्वम्। शब्दप्रयोगाधिकरणदिवसध्वंसोत्पत्तिकत्वं वा- केचित्तु भविष्यत्त्वमेव तस्यार्थः । क्रियायाः कृतेर्वा स्वरूपसदन- द्यतनत्वमेव तत्साधुतानियामकम् । असाधुत्वादेवाद्य पक्ष्यतीत्यादौ पत्तेति न प्रयोग इत्याहु:-तन्न । तथा सवि भविष्यत्वादिकमपि नाख्यातार्थः स्यात् । स्वरूपसद्भविष्यत्त्वादिकमेव लुडादिप्रत्ययस्य साधुतानियामकम् । असाधुत्वादेव पक्ष्यति पक्तेतिवत्पचतोत्यादौ पक्ष्यतीत्यादिप्रोगविरह इत्यस्यापि वक्तुं शक्यत्वात्। पचति पक्ष्य- तीत्यादेरविलक्षणबोधजनकत्वमनुभवविरुद्धमिति कालविशेषबोध आवश्यक इति चेत् तदा पत्ता पक्ष्यतीत्यादेरपि विलक्षणबोध- जनकत्वस्यानुभविकतया अनद्यतनत्वान्वयबोधोऽपि दुर्वारः। यदि च पक्ष्यतीत्यादिवाक्यजन्यबोधे सति भविष्यत्त्वादिसंशयानुदयाद्भ- विष्यत्त्वादेः शाब्दधीविषयत्वमावश्यकमित्युच्यते तदानद्यतनत्वबो- ।

·EMINARAMMARUNITARAMINAMAHARAN लुट्प्रत्ययः] जयाऽलकृतः ३४३ धेऽपि ईदशीमेव युक्तिं गृहाण । एवं न पक्ष्यतीत्यादावभावे अनागत- कालावच्छिन्नत्वभानमावश्यकम् । अन्यथा पक्ष्यत्यपि वर्तमानव- तपाककृत्यभावमादाय न पक्ष्यतीत्यादिप्रयोगप्रसङ्गात् । न च पक्ष्य- त्यप्यनागतयत्किचित्कालावच्छेदेन वर्तमानमभावमादाय न पक्ष्य- तीवि प्रयोगो दुर्वार एवेवि वाच्यम्। अनागतकालावच्छिन्नत्वं हि तत्र वर्तमानक्षणध्वंसावच्छिन्नत्वम् । वादृशध्वंसनिष्ठाअवच्छेदक- ताऽनवच्छिन्ना ग्राह्या, अनागतकृतिमति च पुंसि तदभाववृत्तौ व- तमानक्षणध्वंसरूपः कालः प्रतियोगी वृत्तावप्यवच्छेदक इति वि- रोधभञ्जनाय तादृशकृत्यनवच्छेदकावान्तरकालावच्छिन्न एवाव- च्छेदक उपेय इति नोक्तातिप्रसङ्ग इत्युक्तयुक्त्या अनागतत्वस्य यथा लुडाद्यर्थत्वं वथाऽद्य पक्ष्यति न पत्तेत्यत्रानद्यतनकालावच्छिन्नत्व- स्थाभावेऽभाने श्वः पक्ष्यत्ययद्यतनानागतकालावच्छिन्नपाककृत्य- भावमादाय न पक्तेति प्रयोगप्रसङ्ग नलुटोऽनद्यतनार्थत्वमावश्यक- म् । अनागवानद्यवनकालावच्छिन्नत्वमपि उक्तरीत्यातिप्रसङ्गवार- णाय प्रकृवशब्दप्रयोगाधिकरणदिनध्वंसनिष्ठानवच्छिन्नावच्छेदक- ताकत्वरूपं ग्राह्यम् । अवच्छेद्यावच्छेदकभावश्च संबन्धविधया भा- सते ध्वस एव पदार्थ इत्यवधेयम् । अथ नब्समभिव्याहारस्थलेऽपि कृतावेव कालान्वयोऽस्तु । अनागवकृतिश्च महाप्रलयस्याप्रामाणिकतया सर्वत्रैव प्रसिद्धय- तीवि न प्रतियोग्यप्रसिद्भिः । अभावान्वयश्चात्मनि कालानव- च्छिन्नाश्रयतासंबन्धेनोपगम्यतामिति चेत्-न । यदुत्तरकाले चैत्रीयौदनपाकादिकमप्रसिद्धं तदानीं चैत्र ओदनं न पक्ष्यतीति प्रयोगानुपपत्तेः। अनागतचैत्रीयौदनकर्मकपाकानुकूलकृत्यप्रसिद्धया- तदभावप्रत्यायनासंभवात् । न चाभावे कालान्वयोपगमेपि यत्त- ण्डुलव्यक्त्यादिकर्मकपाक एवाप्रसिद्धस्वठ्यक्तयादिपरस्यैवत्तण्डुलं न पक्ष्यतीत्यादिवाक्यस्याप्रमाणत्वापत्तिः। प्रतियोग्यप्रसिद्धेर्दार- ।

·३४४ व्युत्पत्तिवादः [ आख्याते त्वादिति तत्र पाके तद्व्यक्तिकर्मकत्वाभाव एव नया बोध्यत इति उपगन्तव्यम् । तथा चोक्तस्थलेपि तत्तत्पाके चैत्रीयौदनकर्मकत्वाभा- वबोधोपगमेनोपपत्तिरिति वाच्यम् । पाके तत्कर्मकत्वाभावबोधोप- गमे तादृशपाकानुकूलानागतकृतेः कर्तरि भानस्योपगन्तव्यतया तदुत्तरं कदाचिदपि येन न पक्ष्यते तादृशकर्तृसमभिव्याहृतदर्शित- वाक्यस्य प्रामाण्योपपादनासंभवात्। अगत्या तु यत्कर्मको यत्कर्तृकः पाकोऽप्रसिद्धस्तादृशकर्मकर्तृघटितार्थकनपदवद्वाक्यस्यायोग्यतो- पगम्यते। केचित्तु तत्रापि पाके तत्कर्मकत्वाभावस्य तादृशे च कर्तरि पाककृत्यभावस्य बोधमुपगम्य प्रामाण्यमुपपादयन्ति। तात्पर्यसत्त्वे एकेनापि नबाऽभावद्वयबोधनसंभवात्। न चैवं तण्डुलमात्रं पचति पक्ष्यवि वा चैत्रेऽपि तण्डुलमयं न पचति न पक्ष्यतीति प्रयोगः स्यात्। तत्तण्डुलाकर्मकपाकानुकूलवर्तमानादिकृत्यभावाबाधादिति वाच्यम् । यतः सुबर्थप्रतियोगिकस्वार्थाभावान्वितक्रियाकतृत्वाभाव बोधकत्वं नञः आकाशं न पचति घट इत्यादावपि न स्वीक्रियते तादृशबोधजनकताया अव्युत्पन्नत्वात् येनाक्तातिप्रसंगः स्यात् । किन्तु पाक आकाशाकर्मकः पाककृत्यभाववान घट इत्यादिसमूहा- लम्बनबोध एवोक्तस्थले च चैत्रे पाककर्तृत्वाभावबोधान्न प्रामा- ण्यप्रसंगः । अस्तु वा तत्राभावान्वितक्रियाकर्तृत्वाभावविषयकोs- समूहालम्बनरूप एव बोधस्तथापि न दर्शितातिप्रसंगः। तादृशबोधेऽ. न्वयितावच्छेदकावच्छेदेन प्रथमाभावभाननियमात्। पाकत्वाव- च्छेदेन च तण्डुलादिकर्मकत्वाभावान्वये योग्यताविरहात्। अन्ध आकाशं न पश्यतीत्यादावपीढशी गतिः । अथ यत्तण्डुलादिकर्मको यत्पुरुषकर्तृकः पाकोऽप्रसिद्धस्तत्पुरुषेऽन्यकर्म कपाककर्तृत्वस्य तण्डु- लादौ चान्यपुरुषपच्यमानत्वादेर्धमदशायां तण्डुलमयं न पक्ष्यती- त्यादिवाक्यस्य बोधकताया अनुभवसिद्धत्वेनापाकर्तुमशक्यत्वान्नो ·३४५ लिट्प्रत्ययः] जयाऽलकृतः क्तप्रकारः साधीयान्। विरोधिनिश्चयसत्त्वेनवत्पुरुष पाककर्तृत्वसा- मान्याभावस्य पाकत्वावच्छेदेन तण्डुलकर्मकत्वाभावस्य च प्रती. त्यसंभवादिति चेत्-न । तत्र वाहशवाक्यस्य एकाभावावगाहिभ्र- मजनकत्वोपगमात् । न च सर्वत्रैव वदुपगमौचित्येन ग्रयासवैफ- ल्यमिति वाच्यम्। विशेषदर्शिभिरप्रतार कैरपि तथाविधवाक्यप्र- योगात् तस्य प्रसिद्धार्थकतासंपादनस्यावश्यकत्वात् । न च तत्तण्डु- लादिकर्मकत्वं तन्निष्ठविक्लित्तिजनकत्वं वदापि वा प्रसिद्धमिति कथं पाके तदभावप्रत्यय इति वाच्यम्। विक्लित्त्यादावेव तत्तद्वत्तित्वा- भावबोधोपगमात् । अपाक्षीदित्यादौ लुङोऽतीत कालोऽर्थः। तस्याप्याख्यावसामा- न्यार्थकृत्यादावन्वयः। तस्य च सम्बन्ध आधेयत्वम्। अथवा काल- विशेषणतयैवातीतत्वं लुङोऽर्थः । आश्रयतासम्बन्धेन च तस्य कृत्यादावन्वयः कालान्वर्भावस्य व्यर्थत्वात् । अतीतत्वं वर्तकाल- ध्वंसप्रतियोगित्वम् । वस्तुतो वर्तमानध्वंस एव लुङाद्यर्थः । तस्य प्रतियोगितासंबन्धेन कृत्यादावन्वयः। मध्यदशायामपाक्षीदित्या- दिप्रयोगवारणमुक्तरीत्या बोध्यम् । लङ्प्रत्ययस्यावीतत्ववदनद्यवनत्वमप्यर्थः। अद्य पचत्यपच- दित्यप्रयोगात् । 'अभून्नप' इत्यादावनद्यतनत्वसत्त्वेपि तदविव- क्षया न लप्रत्ययेन लुङबाधः । अतोप्यनद्यतनत्ववोधकत्वं लङ्- प्रत्ययस्यावश्यकम्। स्वरूपसदनद्यतनत्वस्य लङ्साधुवानियाम- कत्वेऽनद्यतनत्वस्य वस्तुसतोऽविवक्षामात्रेणोक्तस्थले लङ्वारणा- नुपपत्तेः । इदमप्यनद्यतनत्वं प्रकृतशब्दप्रयोगाधिकरणादिनावृत्ति- त्वम् । अथवा स्वातन्त्र्येणानद्यतनत्वं न लर्थः किंतु वाशदिना- द्यक्षणवृत्तिध्वंसप्रतियोगित्वरूपमनद्यवनातीतत्वं विशिष्टमेव । अतीतत्वमनद्यतनत्वं परोक्षत्वं च लिटोऽर्थः। 'अध्यास्त सर्व- ।

·व्युत्पत्तिवादः [अाख्याते तुसुखामयोध्या'मित्यादौ परोक्षत्वसत्त्वेपि परोक्षत्वाविवक्षया न लिट् । परोक्षत्वं वक्तु: साक्षात्काराविषयत्वम् । केचित्तु स्वभिन्नकर्तृकत्वमेव परोक्षत्वमत एव लिडुत्तमपुरुषा- संभवेनापरोक्षतायामपि लिटः साधुत्वे 'गलुत्तमो वेत्यादेापकत्व- मुपायकारोक्तं संगच्छते । अन्यथा निद्रादिदशायां स्वकर्तृकगमना- दिक्रियायाः स्वपरोक्षत्वसंभवेन ज्ञापकत्वासंगतेरित्याहुः । 'कलिङ्ग दृष्टोऽसि', 'नाहं कलिङ्गान जगामे'त्यादावत्यन्तापह्नव स्थले सूत्रान्तरेण क्रियाया अपरोक्षत्वेपि लिड्विधानात् तादृशज्ञाप- कबलेन 'व्यातेने किरणावली'मित्यत्र लिट: साधुत्वोपपादनमुपाय- कृतामयुक्तमेवेति बोध्यम् । अत्यन्तापह्नवश्चाबाधितपरोक्तविपरीत- बोधनाय वदुपपादकाभावप्रतिपादनेच्छा कलिङ्गाधिकरणकदर्शना- देरुपपादकं कलिङ्गगमनादिकं तेन विना तदसंभवात् । अत्यन्ताप- हवः स्वरूपसन्नेव लिट्साधुतानियामकः । लिङ्लोटोविधिरर्थः । परप्रवृत्तयर्थं तत्प्रोगात् । विधि:प्र.त- कज्ञानविषयो धर्मः । स च धर्मों न्यायनये कृतिसाध्यत्वं बलवदान- ष्टाननुबन्धित्वसहितमिष्टसाधनत्वं च । 'अोदनकामः पचेत्स्वर्गकामो यजेते'त्यादावोदनस्वर्गादिरूपं यत्फलं तत्साधनत्वं पाकयागादि- क्रियायां प्रतीयते। तादृशफलानां च तत्तद्र पेण लिङादिशक्यतावच्छे- दककोटि प्रवेशे शक्त्य नन्त्यं सर्वसाधारण्येन व्युत्पत्त्यनुदयेनापूर्व फलसाधनबोधानिर्वाहश्चैवीष्टत्वेन तेषामनुगमः । इष्टत्वं समभिव्या- हृतपदोपस्थापितकामनाविषयत्वम् । अत: 'स्वर्गकाम: पचेते'त्यादौ शक्तिभ्रमशून्यस्य नौदनादिसाधनत्वधीन वा तत्तात्पर्येण तथा प्रयोगः प्रामाणिकानाम् । इष्टत्वज्ञानस्याप्रवर्तकत्वेपि शक्यफलानुगमार्थ तस्य शक्यता । वस्तुवस्तु अशक्यस्यैव तस्य शक्यानुगमकवा सर्वनाम- स्थले बुद्धिस्थत्ववत्तेन रूपेण फलानां संकेतविषयतां विना शक्यै- क्यासंभवात् । वस्य संकेतविषयत्वोपगमेपि यथा न वस्य वाच्यता । ।

·विधिप्रत्यय:] जयाऽलङ्कृतः ३४७ तथा प्रपञ्चितमन्यत्र । अत्र चेष्टत्वस्य शाव्दवोधेऽभानाद्विशिष्टेष्टता- वच्छेदकस्वर्गत्वादिप्रकारेण शाब्दबोधोत्पत्त्या विधिवाक्यात्प्रव- तकज्ञाननिर्वाहः। यत्तु इष्टत्वेन फलभानेपि स्वर्गकामादिपदैकदेशोपस्थितस्वर्ग- त्वावच्छिन्नस्य विध्यर्थै कदेशे इष्टेऽभेदान्वयात्प्रवर्तकज्ञाननिर्वाह इति तदपि न सत् । वृत्तिशब्दैकदेशे इतरानन्वयनियमात् । स्वर्गत्वादिप्रकारेण कामनाधीनप्रवृत्तौ स्वर्गत्वादिविशेपितफलसा- धनताज्ञानस्य हेतुतया अभेदेन स्वर्गादिविशेषितफलसाधनताज्ञा- नस्यानुपयोगित्वाच्च । अभेदेन स्वर्गादिप्रकारकस्वर्गादीष्टसाधनता- ज्ञानमपि स्वर्गवादिप्रकारकप्रवृत्तौ हेतुः । अत एव 'स्वर्गकामो यजेते'त्यादितः प्रवृत्तिरिति तु न युक्तम् । स्वर्गत्वप्रकारकका- मनाया अधिकारत्वानुपपत्तेः । अथेष्टत्वस्य शक्योपलक्षणत्वे तदंशा- भाननिर्वाहेऽपि स्वर्गत्वादेरशक्यस्य भानं न संभवति। अशक्यस्य भानोपगमेतिप्रसङ्गादिति चेत् । स्वर्गत्वाद्यवच्छिन्ने समभिव्याहृ- तकामनाविषयत्वज्ञानसहकृतस्य तादृशकामनाविषयतावच्छिन्नश- क्तिज्ञानस्य स्वर्गत्वादिप्रकारकशाब्दधीहेतुत्वोपगमेति प्रसङ्गानवका- शात् । वस्तुतस्तादशकामनाविषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितस्वर्गवा- दिविशिष्टसाधनत्वे शक्तिस्वीकारात्सर्वसामञ्जस्यम्। न च स्वर्गत्वा- दिविशिष्टसाधनत्वस्य विधिप्रत्ययवाच्यत्वं न संभवति । स्वर्गत्वादे- गङ्गास्नानादिजन्यस्वर्गादिसाधारण्येन यागादिजन्यतानवच्छेदक- तया यागादौ स्वर्गत्वादिविशिष्टसाधनत्वबाधात् नहि जन्यतान- वच्छेदकधर्मो जनकत्वनिरूपके विशेषणमिति वाच्यम्। स्वर्गत्वादेः शक्यविशेषणत्वेपि तदुपलक्षितवैजात्यावच्छिन्ननिरूपितजनकताया यागादावबाधिताया:स्वर्गादिजनकतात्वेन विधिप्रत्ययतो भानसंभ- वात् । घटत्वादिविशिष्टवाचकपदघटिताद् घटं द्रव्यत्वेनैव जाना- तीत्यादिवाक्यात् घटत्वाद्युपलक्षिवघटादिविशेष्यकत्वभानवत् ।

·३४८ व्युत्पत्तिवादः [ाख्याते न च तद्धर्मावच्छिन्ननिरूपिततत्साधनत्वज्ञानं विना तद्धर्मप्र- कारकफलेच्छाधीनप्रवृत्त्यनिर्वाह इति शङ्कयम् । वह्नित्वादिप्रकार- केच्छातोपि तृणादिसमवधानेऽभ्रान्तप्रवृत्तेरानुभविकत्वात् । भूयः सुखार्थिनामपि भ्रमं विना क्रियाविशेषे प्रवृत्तेश्च तद्धर्मावच्छिन्नफ- लार्थिप्रवृत्तौ तद्धर्मप्रकारेण भासमानफलं प्रति साधनताज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वात् । स च धर्म: कार्यतावच्छेदकतया भासतां कार्याशे उपलक्षणतयैव वेत्यन्यदेवत् । न हि वह्नित्वादिकं तृणादिजन्यवाव- च्छेदकं व्यभिचारिसाधारणत्वात्। न वा भूयस्त्वादिकं कस्यचिज्ज- न्यतावच्छेदकमर्थवशसंपन्नत्वात्। एवं सति घटत्वावच्छिन्नफलार्थी तन्त्वादौ कथं न प्रवर्तते ? तन्त्वादेरपि घटत्वाद्युपलक्षितजन्यस- त्वादिविशिष्टनिरूपितद्रव्यत्वावच्छिन्नसाधनतावत्त्वादिति चेत्- फलानुपधाननिश्चयात्तस्य स्वातन्त्र्येण प्रवृत्तिप्रतिबन्धकत्वात् । फलोपधायकसाधनत्वस्य वा विधिप्रत्ययार्थतया घटकामस्वन्तुमुपा ददीतेत्यादिन प्रयोगः। न च तथापि स्वर्गत्वादेर्यागादिनिष्ठकारणताघटकव्यापकतानि रूपकतानवच्छेदकतया स्वर्गवावच्छिन्ननिरूपितव्यापकताघटित-- कारणत या बाधःस्वर्गादिनिष्ठकार्यतावच्छेदकवैजात्यस्य च कार- णताग्रहोत्तरकालकल्प्यत्वेन प्रागनुपस्थित्या तदवच्छिन्ननिरूपित- व्यापकताबोधासंभव इति स्वर्गकाम इत्य दो विध्यर्थबोधानुपपत्ति- दुर्वारैवेति वाच्यम्। स्वरूपसंवन्धरूपाया एव कारणताया विध्य- थत्वोपगमात्। अन्यथासिद्धिनिरूपकतानवच्छेदकनियतोत्तरवर्ति- तावच्छेदकधर्मवत्स्वर्गकत्वमेव स्वर्गकारणत्वम् । नियतोत्तरवर्ति- वावच्छेदकश्च धर्मो विशिष्य उत्तरकालकल्प्यो जातिविशेष एव नियतोत्तरवर्तितावच्छेदकत्वेन सामान्यरूपेण शाब्दबुद्धौभासते। नियतोत्तरवर्तितावच्छेकत्वं च कारणतावच्छेदकत्वाभिमवधर्माव- च्छिन्नतद थापाराभावाधिकरणताविशिष्टोत्पत्तिक्षणावच्छिन्नाधिक ।

·३४६ । स्वर्गकारणत्वम् ] जयाऽलङ्क्तः रणवानिरूपकतानवच्छेदकत्वम्। अधिकरणतावैशिष्टयं च स्वाव- च्छेदकक्षणाव्यवहितोत्तरक्षणावच्छिन्नस्वाश्रयनिष्टत्वसंवन्धेन। वस्तुत: स्वर्गनिष्ठधर्मावच्छिन्ननिरूपितनियतपूर्ववर्वितावच्छे- दकधर्मवत्त्वमेव स्वर्गकारणत्वम् । नियतपूर्ववर्विवावच्छेदकत्वं चाव्यवहितपूर्वकालावच्छिन्नवृत्तिकाभावघटिव दैशिकव्यापकवाया: स्वाश्रयत्वस्वाश्रयनिरूपितव्यापारवत्त्वान्यतरसम्बन्धेनावच्छेदक- त्वमेव । व्यापकत्वनिरूपकतावच्छेदकवैजात्यस्य विशिष्यानुपस्थि- वावपि स्वर्गधर्मत्वेन ज्ञानं संभवत्येव । व्यापकताघटकाभावप्रति- योगिवायां स्वरूपतोवच्छेदककोटिप्रविष्टाया अपि जातेापकता- भाने स्वर्गधर्मत्वादिना भाने न बाधकम् । स्वर्गधर्मत्वादेरुप- लक्षणतया भानात् । प्रतियोगितासंबन्धेन प्रतियोगिप्रकारकज्ञान एव प्रतियोगिकोटावुपलक्षणप्रकाराभाननियमात् । प्रकृते च कारणवाशरीरघटकाभावस्य प्रतियोगिताप्रकारेण भाननियमात् । अत एव स्वरूपतो वह्नित्वाद्यवच्छिन्नप्रतियोगिता- काभावस्य वह्नित्वाद्यवच्छिन्नव्यापकतावच्छेदकत्वोपलक्षितधर्माव- च्छिन्नाभावत्वेन लक्षणप्रवेशस्य संभवदुक्तिकता। इत्थमेव चेष्टतावच्छेदकधर्माणामुपलक्षणीभूतेनेष्टतावच्छेद- कत्वेन व्यापकताघटकाभावप्रतियोगिवावच्छेदककोट्यप्रविष्टेनापी. ष्टवावच्छेदकधर्माणां सर्वसाधारणशक्तिग्रहे भानमुपपद्यत इति । एतेन नियवोत्तरवर्तितावच्छेदकधर्मवत्स्वर्गकत्वस्य विध्यर्थ- तामते यागादिमिकतादृशकारणताग्रहस्य प्रवृत्तिहेतुता वाच्या। तदपेक्षया च स्वर्गादिधर्मिकनियतोत्तरवर्तितावच्छेदकधर्मरूपया- गादिसाध्यवाज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतुत्वे तादृशसाध्यताविशिष्टमात्रस्य विध्यर्थत्वे च लाघवम् । वाहशसाध्यवाया निरुक्तसाधनान्तर्गत्वा- दितीष्टसाधनत्वस्य विध्यर्थत्वं प्रवर्तकत्वं च व्याह्न्येत । एवं यत्र कारणवावच्छेदकधर्मोप्यनुपस्थितोविप्रसक्तेन न्यूनवृत्तिना वा ·३५० व्युत्पत्तिवादः [ श्राख्याते धर्मेण कारणमुपलक्षितं वत्र शब्दात्कारणताग्रहानुपपत्तिश्चेति निरस्तम् । व्यापकवाघटितकारणतायाः साध्यवामपेक्ष्यागरीयस्या एवोक्तरीत्या प्रवर्तकत्वादिसंभवात्। तादृशसाधनताशरीरे व्याप- कतावच्छेदकत्वेनैव कारणतावच्छेदकप्रवेशात्तद्ग्रहे विशिष्य तदु- पस्थित्यनुपस्थित्यनुपयोगाचेति । केचित्तु विजातीयस्वर्गनिरूपितसमवाय एव स्वर्गादिनिष्ठया- गादिजन्यतावच्छेदकसम्बन्धः । तथा च वैजात्यस्य सम्बन्धघट- कतयैव व्यापकताशरीरे निवेशान्नोपस्थित्यपेक्षा । न वा कारण- वाविघटकव्यभिचारावकाश इत्याहुः । वदसत् । विजातीयस्वर्गनिरूपितसमवायत्वेन संबन्धतायां मानाभावात् । तादृशसंबन्धघटितव्यापकताया विधिप्रत्ययार्थत्वे तस्य स्वर्गादिनिष्ठवैज्ञात्यभेदेन शक्तिबाहुल्यप्रसङ्गात् । तादृशका- र्यसंबन्धघटितेष्टकारणतायाश्च प्रमाणान्तरेणाप्रत्यायितत्वात्। तत्र शक्तिग्रहानुपपत्त्या शाब्दबुद्धौ तद्भानानुपपत्तेश्च । न चेष्टतावच्छेदकत्वोपलक्षिवस्वर्गत्वावच्छिन्ने कारणताघट- काधिकरणादिपदार्थे च खण्डशः शक्तिरुपेया। आकाक्षावशा- च्चाधिकरणरूपविध्यर्थे विजातीयस्वर्गनिरूपिवसमवायस्य संब- भानात्तादृशकायसंबन्धघटिवकारणतायाः शाब्दबोधे भानमुपगन्तव्यं न तु तादृशसंबन्धान्तर्भावेण शक्तिरिति न काचिदनुपपत्तिरिति वाच्यम् । एवं सति संसर्गवात्पर्यज्ञानानु- रोधेन ताशसंसर्गोपस्थित्यपेक्षाया दुर्वारत्वात् । न च तत्संसर्गेण विशेषणविशिष्टविशेष्यपरत्वज्ञानमेव संसर्गभाननियामकम्। तत्रा- पिच संसर्गः संसर्ग एवनतु विशेषणमिति न ज्ञानापेक्षेति वाच्यम्। विशेषणविशिष्टविशेष्यस्य वाक्यार्थत्वेन पूर्वमनिश्चिततया तत्पर- त्वग्रहस्य शाब्दबोधात्पूर्वमसंभवात्। तत्तत्संबन्धविषयतानिरूपिव- विशेषणादिविषयताशालिबोधपरत्वज्ञानस्यैव हेतुतया वत्र संबन्ध- न्धतया ·यागसाध्यता] जयाऽलङ्कृतः स्य विशेषणतया तदुपस्थितेरावश्यकत्वात्। एवं विजातीयस्वर्गनि- रूपिवसमवायसंबन्धेन स्वर्गत्वावच्छेदेन जन्यतोपगमे 'श्वर्गत्वस्या- श्वमेधजन्यत्वसामानाधिकरण्यमात्रमेव हि शब्देनापि प्रतीयते न तु स्वर्गत्वस्य जन्यतावच्छेदकत्वमसामर्थ्यादसंभवाचेत्यादिमिश्र ग्र- न्थविरोधः । यत्त वैजात्यमेव कार्यवावच्छेदकं तच्च संबन्धविधयैव कारण- वाघटक कार्यवावच्छेदकधर्मविशिष्टनिरूपितकार्यतावच्छेदकसंव- न्धेन कार्यवन्निष्ठाभावाप्रतियोगित्वस्य कारणताशरीरे निवेश्यत्वा- दिति-तदप्यसत् । कार्यस्य कार्यतावच्छेदकरूपेणैव निवेशनीय- वया तदुपस्थित्यपेक्षाघ्रौव्यात् । न च संबन्धसंकोचे प्रमेयत्वेनैव कार्यप्रवेशः संभवतीति वाच्यम् । विजातीयस्वर्गवन्निष्ठाभावप्रति- योगितात्वस्यागुरोरवच्छेदकत्वसंभवे विजातीयस्वर्गीयसमवाय- संबन्धेन प्रमेयवन्निष्ठाभावप्रतियोगितात्वरूपगुरुधर्मावच्छिन्ना- भावाप्रसिद्धः। एतेन स्वर्गत्वमेव यागजन्यवावच्छेदकमवच्छेदकताघटकसम- वायसंबन्धसंकोचे न व्यभिचार इत्यपि निरस्तम् । तादृशसंबन्ध- विशेषणेष्टतावच्छेदकविशिष्टस्य प्रमाणान्तरावेद्यतया तत्र शक्तिनि- श्चयासंभवात्। न हि समभिव्याहृतफलबोधकपदोपस्थाप्यतावच्छे- दकत्वरूपोपलक्षणधर्मेण यथा स्वर्गवादीनां शक्तिग्रहे भानं तथोप- लक्षणीभूतवादशपदोपस्थाप्यतावच्छेदकसंबन्धत्वेन विजातीयस्व- निष्ठसमवायादेरपि वत्र भानसंभवः । स्वर्गपदाच्छुद्धसमवाये- नैव स्वर्गत्वविशिष्टस्योपस्थितौ विशिष्टसमवायेन स्वर्गत्वविशिष्टस्य स्वर्गपदार्थत्वोपगमे लक्षणाप्रसङ्गात् । शुद्धसमवायेन स्वर्गत्वविशि- ष्टविषयककामनावतोऽनधिकारप्रसङ्गात् । मीमांसकास्तु 'अहरहः संध्यामुपासीते'त्यादौ नित्यतया नि- मिश्रति । मुरारिमिश्रति यावत् । ।

·३५२ व्युत्पत्तिवादः आख्याते ष्फले संध्योपासनादाविष्टसाधनत्वस्यायोग्यत्वेनान्वयासंभवान्नेष्ट- साधनत्वं लिङर्थः। अथ संध्यावन्दनादेरप्यर्थवादोपस्थापितब्रह्मलोकावाप्त्यादिफ- लसाधनत्वमव्याहतम् । यत्र नित्येऽर्थवादादपि न फलोपस्थितिस्त- त्रापि फलाभावनिश्चायकप्रमाणाभावाद्योग्यतासंशयसंभवेन फल- साधनत्वप्रत्ययो लिङादितः संभवत्येव। न च तद्बोधोनोपयोगी। निष्फलतया ज्ञाते चैत्यवन्दनादौ प्रवृत्तिवारणायेष्टसाधनताज्ञानस्य प्रवृत्तिहेतुवावश्यकत्वेन नित्यविधेः प्रवृत्तिनिर्वाहाय तस्य फलसाध- नताबोधकताया आवश्यकत्वादिति चेत्-न। "संध्यामुपासते ये च सततं संशितव्रता” इति श्रुवौ सततमिति श्रुतेः कदाचिद्यस्य संध्या- वन्दनादिबाधस्तेन स्वीयसंध्यावन्दने ब्रह्मलोकावाप्तिफलानुपधानस्य निश्चिततया अहरहः संध्यावन्दने ब्रह्मलोकावाप्तिसाधनताबोधनेऽपि तस्य संध्यावन्दने प्रवृत्त्यनिर्वाहात् । यत्र च नित्ये विशिष्यफल- बोधकोऽर्थवादादिर्नास्ति तत्र विधिप्रत्ययेन इष्टत्वेन फलसाधनता- बोधस्य जननेऽपि इच्छाविषयताऽवच्छेदकस्वर्गत्वादिरूपविशेष- धर्मप्रकारेण फलविषयकतत्साधनताबोधस्य निर्वाहेण प्रवृत्त्यनिर्वा- हात् । इष्टसाधनताज्ञानाघटिवकारणस्वोमात्मिकायाः संध्यावन्दना द्यभावगोचरनरकादिसाधनताज्ञानाधोनतद्गोचरद्वेषघटितसामग्या एव संध्यावन्दनादौ प्रवतकवाया उपगन्तव्यतया नित्यस्थले इष्ट- साधनताबोधस्यानुपयोगिताया दुरित्वात्। न च 'विश्वजिता यजे. ते'त्यत्र विशिष्टफलाश्रवणेऽपि यथा स्वर्गकामपदस्याध्याहारेण तत्समभिव्याहाराद् विशेषरूपावच्छिन्नस्वर्गसाधनताबोधस्तथा नित्यस्थलेऽपि विशेषधर्मप्रकारकस्वर्गसाधनबोधसंभवात् उक्तप्रवृ- त्तिसामग्रयन्तरकल्पनमयुक्तमिति वाच्यम् । बहुवित्तव्ययायाससा- ध्यविश्वजिद्यागेन तत्तद्ग्रामपश्वादिफलोद्देशेन प्रवृत्त्यनुपपत्तेः । तद्विधेः स्वर्गफलतात्पर्यनिश्चयात्संध्यावन्दनादौ चाल्पायाससाध्ये ·नित्यकर्मा जयाऽलङ्कृतः प्रामादि फलोद्देशेनापि प्रवृत्त्युपपत्तेः। तद्विधेः स्वर्गपरत्वनिश्चया- योगात् । स्वर्गादिफलकामनारहितैर्मुमुक्षुभिरपि संध्यावन्दनाद्या- चरणादुक्तप्रवृत्तिसामग्रीकल्पनस्यावश्यकत्वाच्च । तादृशसामग्री विना प्रायश्चित्तादाविष्टासाधने प्रवृत्त्यनिर्वाहाच्च । न च तत्रापि पापध्वंसेष्टसाधनताज्ञानात्प्रवृत्तिर्निवहति । सुख- दु:खाभावेतरगोचरेच्छायां इष्टसाधनताज्ञानस्य नियमतोऽपेक्षायां निष्कलपापध्वंसस्येष्टत्वासंभवान्। नरकसाधनगोचरद्वेषस्य तद्ध्वं सगोचरेच्छाजनकत्वोपगमेऽस्मत्समीहितायामिष्टसाधनत्वज्ञाना घटितप्रवृत्तिसामग्र्यामविवादात्। कृतिसाध्यताज्ञानसहितेच्छासा- मान्यसामग्रीतश्चिकीर्षोत्पत्तेनिष्फलेऽपि संध्यावन्दनादौ निर्वाहेण प्रवृत्त्युपपत्तेः । न च नरकानुत्पाद एव प्रायश्चित्तस्य संध्यावन्दना- देश्च फलमितीष्टसाधनताज्ञानघटितैव प्रवृत्तिमामग्री । नरकद्वेषववां- च तदनुत्पादे नियमत एवेच्छेति तेषां नित्यसंध्यावन्दनाद्यनुष्ठान- मुपपद्यते । अन्यैश्च तत्रानुष्ठीयते इति वाच्यम् । नरकानुत्पादस्य तत्त्रागभावात्मकस्य प्रतियोगिविकल्पग्रासेन फलत्वासंभवात् । अत्यन्ताभावस्य प्रतियोगिविरोधितया कदाचित्पापान्तरेण यस्य नरकदुःखं जनितं जनिष्यते वा तदात्मन्यसत्त्वान्नित्यत्वेन चोभयोः फलत्वासंभवात् । योगक्षेमसाधारणसाधनतायाश्च गुरुशरीरत्वेन प्रवृत्त्यनुपयोगित्वात् । यदपि 'मण्डली कुर्या'दित्यादिवाक्वप्रामाण्यवारणायेष्टसाध- नत्वस्य विध्यर्थत्वमावश्यकमिति तदपि न । मण्डलीकरणादि- जन्यतद्ध्वंसादिरूपफलेऽपि कदाचित्कस्यचिदिष्टसाधनताभ्रमेणे- च्छोत्पत्त्या मण्डलीकरणादावपोष्टसाधनत्वाबाधेनेष्टसाधनत्ववि- ध्यर्थतामतेऽपि तद्वाक्यप्रामाण्यत्यावश्यकतया इष्टापत्तेः। 'स्वर्ग- कामो मण्डली कुर्यादिति वाक्प्रजन्यबोधे च स्वर्गकामनाया म- एडलीकरणादिनिष्ठकर्तव्यत्वप्रप्रोजकत्वभानेन तदर्थबाधेन तद्वा- २३ ·व्युत्पत्तिवादः [पाख्याते क्याप्रामाण्योपपत्तेः । न चेष्टसाधनत्वस्य विधिप्रत्ययार्थत्वानुपगमे 'स्वर्गकामो यजेते त्यादिवाक्याद्यागादौ प्रवृत्त्यनुपपत्ति: । तत्राभा- वगोचरद्वेषघटितसामात्र्यसंभवात् यागाद्यभावस्य नरकादिरूपद्वि- ष्टसाधनत्वाभावात् इष्टसाधनत्वबोधकमानाभावेन तज्ज्ञानघटित- सामग्र्या अपि भवन्मते दुर्घटत्वादिति वाच्यम् । इष्टसाधनत्वस्य विध्यर्थताविरहेऽपि स्वर्गासाधनं न स्वर्गकामनाधीनकृतिसाध्याभि- तीतरबाधबलात्स्वर्गकामकृतिसाध्यतान्वयितावच्छेदकतया स्वर्ग- साधनत्वस्योक्तविधिजन्यबोधे भानाद्यागादाविष्टसाधनताज्ञानादेव प्रवृत्तिनिर्वाहात् । इत्थं च सन्ध्यावन्दनादौ तत्कालावच्छिन्नशौ- चादिकमेवाधिकारो न तु फलकामना पि । अत: फलकामनाशून्य- स्यापि शौचादिमतः सन्ध्यावन्दनाकरणं प्रत्यवायजनकम् । फल- कामनायारतत्राधिकार त्वे तच्छून्यस्यानधिका रितया तदुकरणं न प्रत्यवायमावहेत् । न च मुमुक्षापवादेन स्वर्गादिरूपफलकामनाया: कदाचिदसंभवेऽपि नरकाभावरूपफले नियमत एवेच्छा संभवतीति न शौचादिमतः सन्ध्यावन्दनाद्य करणस्य प्रत्यवायजनकत्वानुपप- त्तिरिति वाच्यम् । नरकाद्यनुपस्थित्यैव तदभावाज्ञानेन तदिच्छा- विरहोपपत्तेरित्याहुः। तदसत् । ध्वंसादेरत्यन्ताभावविरोधिताया निष्प्रमाणकतया नरकात्यन्ताभावस्यैव प्रायश्चित्तसंध्यावन्दनादिफलत्वसंभवादिष्ट- साधनवाज्ञानाद्यघटितप्रवृत्तिसामग्र्या असिद्धेः । करणान्तरकल्प- नापेक्षया गुरुशरीरक्षेमसाधनताज्ञानस्यैव सर्वत्र प्रवृत्तिहेतुतेति । दण्डाद्घट इत्यादिप्रतीतिबलात्स्वरूपसंबन्धविशेषरूपस्य क्षेमसा- धारणसाधनत्वस्योपगमे तच्छरीरगौरवस्याप्यभावाच्चेति । नित्य- स्थले शौचादिफलकामनयोरुभयोरधिकारत्वेऽपि प्रत्येकमेव तयोर- धिकारिता न तु मिलितयोरिति फलकामनाशून्यस्यापि शौचादिम- तोऽधिकारितया तस्यापि नित्याकरणं प्रत्यवायजनकम् । ।

·इष्टसाधनत्वम् ] जयाऽलङ्कृतः अथ वा सन्ध्कावन्दनाकरणेन प्रत्यवायजननेऽधिकारैकदेश- शौचादिमत्त्वमेव सहकारि नतु फलकामनापि तदसत्त्वेपि प्रत्यवा- थोत्पत्तेः सर्वसिद्धत्वात्। एतेन संवलिताधिकारानुपगमे शौचादि- शून्यफलकामनावतो दैवान्नित्याकरणं प्रत्यवायं जनयेदिति निर- स्तम् । अत एव नित्यकाम्यजयन्तीव्रतादौ फलकामनाया अधिकार- त्वस्य सर्वसिद्धतया शौचादिमत: फलकामनारहितस्य तदकरणं प्रत्यवायं जनयतोति । अपरे तु 'चैत्यं न वन्देते'ति वाक्यप्रामाण्यानुरोधेनेष्टसाधन- त्वस्य विध्यर्थत्वमावश्यकम् । कृतिसाध्यत्वादिति चैत्यवन्दनादौ कृतिसाध्यत्वाद्यभावस्य नबा बोधने तद्वाक्यस्य प्रामाण्यापत्तः । कृतिसाध्यतायाश्च विधित्वं नियुक्तिकम् । तदनङ्गीकारेऽपि कृतेरा- ख्यातसामान्यार्थतया विधिप्रत्ययस्यापि तदर्थकतया पचेतेत्यादौ कृतेः पाकानुकूलत्वभानस्यावश्यकतयार्थापाकादावपि कृतिसाध्य- ताभानात् । कृतिसाध्यताया विधित्वेऽपि तत्तत्कालतत्तत्पुरुषविशे- षितकृतिसाध्यताविषयकप्त्य प्रवर्तकज्ञानस्य शाब्दबोधोत्तरमेव स्वाकरणीयतया विधवाक्यजशाब्दबोधतः साक्षात्प्रवृत्त्यनि- हात् । अस्तु वा साध्यतासंबन्धेनैवाख्यातसामान्यार्थकृतेः क्रियायां विधिप्रत्ययजन्यबोधे भानम् । प्रवर्तिका चिकीर्षापि साध्यतासंब- न्धेन कृतिप्रकारिका क्रियेच्छैव। न चलडादिस्थले आख्दातार्थकृतेः क्रियाविशेष्यतयैव भानमिति व्युत्पत्तेः क्लप्तत्वात्पचेतेत्यादौ न तस्याः क्रियाविशेषणतया भानसंभव इति वाच्यम् । व्युत्पत्तिवै- चित्र्येण तदुपपत्तेः । शक्त्यभेदेपि व्युत्पत्तिभेदे बाधकाभावात् । अत एव प्राचीनैराख्यातार्थस्यैव कृतेः कमप्रत्ययस्थले क्रियाविशेष- णतया भानमुपेयते । एवं क्वचित्पाकादाविव सर्वत्रैव यागपाकादेः लौकिकप्रमाणादेव कृतिसाध्यताबोधो निर्वहतोति वदन्ति ।

·व्युत्पत्तिवादः [ाख्याते 'नकलञ्ज भक्षये दित्यादिनिषेधविधेः प्रामाण्यानुरोधतः बल- वदनिष्टाननुबन्धित्वस्य विध्यर्थे प्रवेश: । निषिद्धेऽपि कलञ्जभक्ष- रणादौ तृप्त्यादिरूपेष्टसाधनत्वसत्त्वेन तदभावस्य नबा बोधने प्रा- माण्यानुपपत्तेः । बलवदनिष्टाननुबन्धित्वस्य विधित्वे तस्यैवाभावो बलवदनिष्टनरकानुबन्धिनि वत्तत्कर्मण्यवाधितो बोध्यत इति तत्त्रा- माण्योपपत्तिः। बलवदनिष्टाननुबन्धित्वस्येष्टसाधनताविशेषणतया वाच्यत्वे विशिष्टामावस्यैव शाब्दबोधे भानम्। सोऽपि विशेषणा- भावो यतोऽबाधितः कलञ्जभक्षणादौ विशिष्टाभावबोधानन्तरमेव तल्लिङ्गकानुमानगम्यो बलवदनिष्टानुबन्धित्वरूपस्तदननुबन्धित्वा- भावः प्रवर्तकांमव निवर्त्तकमपि ज्ञानं श्रुतिवाक्यात्परम्परयैव न तु साक्षात् । एतन्मते च न तादृशाभावस्य शाब्दबोधे भानं पदार्थैकदेशतया इतरविशेषणतयोपस्थितत्वेन नबर्थविशेषणतयाऽनिष्टाननुबन्धि- त्वान्वयासंभवात् । वस्तुता विशिष्टशक्तौ विशेष्यविशेषणभावे विनिगमनाविरहात् पृथगेव बलवदनिष्टाननुबन्धिताया वाच्यत्वम् । न च बलवदनिष्टाननुबन्धित्वे इष्टसाधनत्वस्य विशेष्यत्वे विधि- वाक्यत: क्रियाविशेष्यकेष्टसाधनताज्ञानासंभवात् क्रियागोचरचि- कीर्षाद्यर्थं विधिवाक्यजशाब्दबोधोत्तरमिष्टसाधनत्व प्रकारकक्रिया- विशेष्यकज्ञानान्तरं कल्पनीयमिति तदकल्पनप्रयुक्तलाघवमेव बलवदनिष्टाननुबन्धित्वस्य विशेषणत्वे विनिगमकमिति वाच्यम्। क्रियायां बलवदनिष्टासाधनत्वज्ञानस्यापि तद्गोचरेच्छाहेतुत या बलवदनिष्टासाधनत्वस्येष्टसाधनत्वविशेषणत्वमते क्रियाविशेष्य- कतत्प्रकारकज्ञानान्तरस्य कल्पनीयतया मवद्वये कल्पनासाम्यात् । यदि च बलवदनिष्टसाधनत्वज्ञानमेव द्वेषसामग्रोत्वेनेच्छाप्रतिबन्धक न तु तदसाधनत्वज्ञानमिच्छाहेतुस्तदोक्तस्य विशेष्यविशेषणभावे विनिगमकस्य संभवेऽपि विशिष्टस्य वाच्यत्वे श्येने विध्यर्थवाच्येन ·३५७. श्येनवाक्यार्थः] जयाऽनङ्क्त: तद्विधायकश्रुतेरप्रामाण्यप्रसङ्ग इति शक्तिभेदस्य श्येने केवलेष्टसा-- धनतावोधस्य चोपगम आवश्यकः । मणिकृतापि विशिष्टस्य वाच्यत्वे श्येने विध्यर्थबाधेन तत्र बल- वदनिष्टासाधनत्वस्याभानं लिखितम्। तदभानं विशिष्टशक्तिरक्षे न संभवति । विशिष्टशक्तविशेषणविनिर्मोकेण विशेष्यांशाभासक- त्वात् । तत्तद्धर्मप्रकारण पदाथविषयकशाब्दबोधे तत्तद्धमीशे शक्य- तावच्छेदकत्वपर्याप्त्यवगाहिज्ञानस्य हेतुत्वात् । अन्यथा विशिष्ट- स्वर्गादिवाचकस्वर्गादिपदाद्विना लक्षणां केवलं सुखत्वादिप्रकारक- शाब्दबोधापत्तेः। यदि च केवलसुखत्वादिना स्वर्गादिरूपसुखबोधो लक्षणामन्तरेण स्वर्गादिपदादिध्यत एव, नेष्यते परं सुखान्तरबोध- स्तत्र शक्तिविरहादिति शक्यतावच्छेदकतापर्याप्त्यवगाहित्वमनु- पयोग.त्युच्यते तदापि बलवदनिष्टाननुबन्धित्वविशिष्टेष्टसाधन- त्वस्य शक्यतायां श्येननिष्टवैरिवधसाधनत्वत्य बलवदनिष्टसाधन- त्वनियतत्वेन तदसाधनत्वविशिष्टत्वेन विधिप्रत्ययाव च्यतया सुतरा तत्र विध्यर्थत्वानिर्वाह एव । यत्तु श्येनस्यादृष्टाद्वारकत्वघटितहिंसालक्षणानाक्रान्ततया बल- वदुःखाजनकत्वमिति मतान्तरम्-तदसत् । तथा सति श्येने तात्विकप्रवृत्तिवारणाय बलवद्दुःखाप्रयोजकत्वज्ञानस्यैव प्रवृत्ति- हेतुताया उपगन्तव्यतया तत्यैव विध्यर्थताया आवश्यकत्वेन श्येने तद्बाधाच्छुतेरप्रामाण्यसङ्गताइव थ्यात् । श्येनस्व हिंसात्ववि- रहेऽपि अभिचारतया नरकजनकत्वस्य दुरत्वाच्च । यत्तु 'अभिचरनि त्यस्य वैरिवधगोचरप्रबलकामनाविशिष्टार्थ- वया तादृशकामनाविशिष्टस्यैव पुरुषस्य बलवद्वेषविषयाजनक- त्वरूपबलवदनिष्टाननुबन्धित्वघटकद्वेषानुदयात् तादृशकामनावि- शिष्टवृत्तिबलवद्वेषविषयाजनकत्वं श्रुतिवाक्यात् प्रत्येतव्यं, तच्च ·३५८ व्युत्पत्तिवादः [ाख्याते श्येनेऽबाधितमेव वैरिवधे उत्कट रागवतस्तजन्यनरके बलवद्वेषा- नुत्पत्त्या वादृशनरकस्य वैरिवधोत्कटकामनाविशिष्टवृत्तिद्वेषाविष- यत्वात्। नोकदा एकत्रावर्त्तमानयोरेकतरमपरविशिष्टवृत्तीति मि- श्राणां मूलाभिप्रायवर्णनं-तदापि न, बलवद्वेषविषयदुःखजनकत्व- प्रतियोगिकाभावस्यातिप्रसक्ततया बलवद्वेषविषयदुःखजनकत्व- त्वावच्छिन्नाभावस्य वाच्यतास्वीकारे पुरुषविशेषीयबलवद्वेष- विषयदुःखजनकत्वाभावस्य प्रत्ययासंभवात् तादृशदुःखजनकत्वे अभावे च खण्डशक्तिस्वीकारे विशिष्टशक्तिस्वीकारपरित्यागात् । एवं यत्रोत्कट रागो यदा तत्रैव नोत्कटद्वेषस्तदा तज्जन्ये फले उत्कट- रागदशायां च तजन्यदुःखरूपफलान्तरे उत्कटद्वेषे न किंचिद्बाध- कमिति वैरिवधे उत्कटरागदशायां च श्येनजन्यनर के बलवद्वेषो दुरपवाद एव । अस्तु वा फलविशेषोत्कटरागघटिता उपायगोचरो- कटरागसामग्रो। तत्रैव तज्जन्यतया ज्ञाते सति फलान्तरेप्युत्कटद्वेष- विरोधिनी तथापि नरकवैरिवधयोरेकतरं प्रति श्येनस्य हेतुत्वाग्र- हदशायां तयोर्बलवद्वेषरागयोर्युगपत्संभव एव । यत्तु दीक्षाङ्गपशुघातस्य नरकासाधनतया ‘मा हिंस्यादित्यत्रा- वैधहिंसैव विवक्षितेति श्येनस्य नरकासाधनत्वोपपादनं, वदपि न। तावतापि अभिचारविधया तथात्वस्य दुर्वारत्वात् । अथ खण्डश- क्तिमवलम्व्यानिष्ट साधनत्वविनिर्मोकेण कचिद्विधिबोधोपगमे श्वेत- छागमालभेते त्यस्यादावपि तत्परित्यागसभवात् अविरोधेन 'मा हिंस्या'दित्यत्र श्रुत्यर्थसंकोचो न स्यादिति सांख्यमतमेव साधीय इति चेत्-त्यात्रेव अविरोधेऽपि 'ब्राह्मणेभ्यो दधि दीयतां तक्रं कौ- ण्डिन्याये'त्यत्रेव सामान्यविधेविशेषतरपरत्वं व्युत्पत्तिसिद्धमिति 'मा हिंस्या'दित्यत्र संकोचः। अथ वा कथंचिद्वाधकापनयसं- भवेनौत्सर्गिकार्थपरित्याग इति हिंसानिषेधसंकोचेनैवोपपत्तौ न ·विध्यर्थनिष्कर्षः] जयालङ्कृतः ३५६ 'श्वेत छागमालभेते त्यादौ विधिप्रत्ययस्य बलवदनिष्टासाधनत्वा- थपरित्याग इत्यर्थः । अथ यागपाकादिजन्यश्रमादावपि कदाचि- स्कस्य बलवद्वेषोदयात् यजेत पचेतेत्यादौ अप्रामाण्यप्रसङ्गो दुर्वारः। यत्तु बलवदनिष्टासाधनत्वं न लौकिक विध्यर्थः किं तु न कल- अमित्यादिश्रुतेः प्रामाण्योपपत्तये वैदिकलिङ्ग एव तदर्थकता तत्रापि बलवदनिष्टं नरकमेव ताद्र,प्येणार्थः । अत इष्टोत्पत्तिनान्त- रीयकश्रमादेः कदाचित् द्वेषविषयतया न यागादौ विध्यर्थबाध इति-तदपि न । 'शाकंन भुञ्जीते'त्यादिवैद्यकवाक्ये बल वदनिष्टाज- नकत्वनिषेधपरत्वं विना प्रामाण्यानुपपत्तेः। तत्रापि रोगाजनकत्व विध्यर्थस्तभावा नसा बोध्यत इति चेद्-'रिक्तायां न गच्छेत्', "पुष्ये नोबहे'दित्यादिज्योतिःशास्त्रवचनस्य 'नैकः पर्वतमारोहे दि- त्यादियाक्यस्य च का गतिः । तत्रापि विशिष्य तत्तदनिष्ठासाधन- त्वस्य विधिप्रत्ययार्थत्वे शत्तयानन्त्यप्रसङ्गो व्युत्पत्त्यनुपपत्तिश्च । अत्र वदन्ति-द्वषविषयतावच्छेदकत्वोपलक्षितनरकत्वाद्या- श्रयसाधनतात्वावच्छिन्नप्रतियोगिताकाभावकूटे तादृशाभावत्वेना- नुगते एकैव विधिप्रत्ययस्य शक्तिः। उपलक्षणीभूतद्वेषविषयताव- च्छेदकत्वं परित्यज्य नरकाद्यसाधनत्वं प्रतीयते । कुत्रचिन्नरकासा- धनत्वं कुत्रचिद्रोगासाधनत्वं प्रतीयत इत्यत्र तात्पर्यमेव नियामकम्। प्रतियागितायाः प्रकारतया भानात् प्रतियोगितावच्छेदकघटकन- रकत्वादौ द्वेषविषयतावच्छेदकत्वस्योपलक्षणतया शक्तिग्रहे भान- मविरुद्धम् । न च प्रमेयत्वादेरपि उपलक्षणतया भानमविरुद्धमिति प्रमे- यत्वादेरुपलक्षणतया नरकत्वाद्यनुगमकत्वं कथं न स्वीक्रियते विनि- गमकाभावादिति वाच्यम् । सुखाद्यसाधनत्वस्य विध्यर्थताविरहेण ।

·व्युत्पत्तिवादः [आख्याते प्रमेयत्वादेः सुख त्वादिसाधारण्यं नोक्तरूपस्येत्यस्यैव विनिगम- कत्वात् । न च तात्पर्याभावात् सुखाद्यसाधनत्वबोधकत्वोपपत्तौ विध्यर्थत्वेऽपि क्षतिविरह इति वाच्यम् । तस्य विध्यर्थत्वेन तत्तात्प- येणाधुनिकानां न भुञ्जीतेत्यादिप्रयोगापत्तः ।। इति महामहोपाध्यायगदाधरभट्टाचार्यकृते व्युत्पत्तिवादे आख्यातविवरणं समाप्तम् । समाप्तश्चायं ग्रन्थः