·No text on this page.

·भट्टवादीन्द्रकृतः
रससारः
[ TOTATUTAICEFT ]
THE
RASASARA
OF
BHATTA VÂDÎNDRA
EDITED WITH INTRODUCTION &c.,
ВУ
GOPINATHA KAVIRAJA, M, A.,
LIBRARIAN, GOVERNMENT SANSKRIT LIBRARY,
SARASWATI BHAVANA, BENARES.
^
Printed by Jayakrishna Dass Gupta
at the Vidya Vilas Press
Benares,
Published under the authority of the Government
of the United Provinces by the Government Press,
Allahabad,
GOVERNMENT SANSKRIT LIBRARY,
BENARES.
1922

·RARE ·INTRODUCTION. I. About 64 years ago Dr. Fitz Edward Hall, in his memorable Index to the Bibliography of the Indian Philosophical Systems (p. 67, No. XVI), for the first time drew attention to the existence in the library of the Government Sanskrit Col. lege, Benares of the work which is now being introduced to the public. It is a commentary on the guna section of Udayanâchārya's Kiranāvalī from the pen of one of the greatest philosophers of mediæval India, and though the manuscript is incomplete at the end the surviving portion constitutes a brilliant contribution to our knowledge of the subtleties and depths of Vaisesika metaphysics. Apart from the great historical interest which attaches to the name of this author, as Mr. M. R. Telang has shewn in his Introduction (p. XVI) to the Mahāvidyā. vidambana, another work of the same author (Gaekwad's Oriental Series, No. XII), the manuscript being unique in importance possesses a value all its own. No apology is therefore need, ed, I believe, for the publication of a work of this kind.

·( 2 ) pon ! The work is named Rasasāra, a curious name which would seem to suggest'its association with the Science of Medicine and Alchemy or of Rhetoric. As to why a Vaisesika treatise bears this queer name I cannot give any reason, but it may be pointed out thas neither the name of the commentary nor that of its author appear. any.where at, present in the body of the Ms. The name of the work however is given on the covering leaf only. But Hall attributes the work to one Mahādeva Sarvajña Vādīndra. How he came to know of this authorship is not clear to me, but it seems probable that the Ms. in Hall's time contained one leaf or rather half-leaf more at the end-ithe, last, I believe, bearing either in the colophon or elsewhere the name and other particulars of the author. This is the only assumption which can explain Hall's entry, Vādīndra, the writer of this commentary, was the pupil. of one. Yogīsvara. He was so called on account of his keen dialectical powers. It is under this name that he is quoted or referred to by Chitsukha and other subsequent writers. His pupil Bhatta Rāghava, who was the author of a commentary on Bhāsarvajña's Nyāya-

·( 3 )
sāra; viz. Nyāyaşāravichāra, speaks very often
of Vādīndra's large following: - Both Vadīndra
and his pupil were votaries of Siva, as their
bénedictory verses clearly indicate, and it is not
impossible that the words sankarakinkara, as
used in Mādhava's Sarvadarsana Sangraha (And.
Series, p. 98) and Harakinkara as in the Colophon
of Mahāvidyāvidambana are to be understood as
meaning "devotee of S'iva? rather than pupil of
ārya named Sankara:or Hara'; Vâdīódra
describes himself în his work on the Mahāvidya
as the Dharmādhyaksa of king Sri Sinha, whoni
Mr. M. R. Telang identifies with Rūjā -Singhaná
of the:Yadava dynasty of Devagiri.
In the Governnient Sanskrit Library, Sára
svạtī. Bhavana, Benares, there is a manuscript
of Nyāyasāravichara' by Bhatta Räghåva (fols.
2100), in which the date of the composition of
that work appears in the following verse:
शके चतुःसप्ततिसंख्यके शतैः शताधिकैरभ्यधिके च पञ्चभिः ।
द्विधातितैस्तत्र बभूव वत्सरैर्बुवं विचारः परिभावि- वा*
Of the two ways of interpreting this verse, viz.
*The meaning of the last phrase in not clear, but the reading is exactly
as given above. There is no room for reading flash tiya: as the late Mm.
Satis Chandra (Introduction to Nyayasàra, p. 7) has done. After g of qila
there is visible an i stroke, the consonant following having disappeared, and
the last letter with which the next line begins'is af and not a:, 150 that the
final word of the verse cannot be read as 7197: The Ms. is generally
free from slips and is carefully corrected.

·( 4 ) (1) [(500X2)+100]+74=1174 Saka or 1252 A.D., and (2) [(500 + 100) X2] + 74 = 1274 Saka or 1352 A. D., I should prefer the former interpretation. Apart from the convincing historical grounds adduced by Mr. Telang (Intro. to M. Vid. V., pp. XII-XV.) there is another fact to be considered. In the Ms. named above there is a statement evidently by a later hand that the manuscript was purchased by one Visnu from one Udaya Sinha for 25 (?) pieces in Sam 1428 ( = 1371 A. D.): विष्णुभिर्गृहीतं पुस्तकं पंचविंशोत ('नि ?) क्यत्रयेणोदैसिहातः । संवत १४२८ अद्वैला समये वैशाख वदि २ द्वितीया रवौ ॥ श्रीरामा. QUAT. II pt: 11 911: 1 987: 11 This statement shews that the Ms. was purchased in 1371 A. D. Conse. quently the date of transcription must be earlier, and that of composition much earlier still. In view of this circumstance the alternative of 1352 A. D. as the date of the composition of the work does not strike me as probable. I therefore accept the former interpretation of the verse and take the date to represent 1252 A. D. But Bhatta Rāghava was the direct pupil of Vādīndra as he says expressly in his colophons as well as in the beginning of his commentary. Vādīndra may therefore be placed in the early part of the 13th century. This synchronises well ·( 5 ) with the date of his patron, Rājā Singhana or Sri Sinha. l . As Vādīndra refers to Vallabhachārya and to Navīna Tārkika Naya (i.e. to Gangesa and his immediate followers) it is clear that his date will serve as a landmark in this comparatively dark period of Indian chronology. Mahādeva Sarvajña Vādīndra is known to H have been the author of the following works :- 111 Mahávidyá Vidambana: It has been published in the Gaekwad's Oriental Series, No. XII. It was perhaps the magnum opus of this gifted author and created quite a sensation in his time. His great controversialistic genius appears at its best in this work, where he attempts to prove the futility and defects of the so-called Mahāvidyā syllogisms, which played an important part in the history of mediaeval Indian Logic. (2) Rasasúra: This is the name of the present work. 13) Kanáda Sútra Nibandha: I take this name on the authority of Mr. M. R. Telang loc. cit., p. XVI. - ·( 6 ) (4) A Commentary on ;jUdayanâchàı ya's Laksa; ηάυali: - . Þesa sārngadhara, in his commentary, Nýāyamuktāvalì, on Laksanāvalī, says : 21ETTET F17A- 915759 fituaifaq alquia fará aquíntegriteaTTTT- धिकरणत्वे सति योगजधर्माजन्यजन्यसाक्षात्काराविषयत्वे सतिः शरीरत्वानधिकरणमिन्द्रियमिति यथाश्रुतमेवैतद् व्याचक्षते (Ben. Edition, p. 29). This passage would seem to shew. that Vādīsa whom I.take to be identical with Vādīndra, wrote a commentary on Laksanāvalī. The name Vādīndra also occurs in the same commentary (cf. p. 23), but the term Vādīndra 'being only an 'honorific' title there is nofinherent difficulty in understanding the two names 'as representing one person. It is much like vefat being substituted by Eftir as already noted. (5.) A: metrical philosophical.treatise : The name of this tract does not appear. But the quotations under Vädīndra's name as given in the Sarvadarsana Sangraha and Nyāyasārävichāra being in verse, it seems likely thắt he was the author of a metrical. tract... 11. The present edition of Rasasāra is.ibased

·17)
upon a single manuscript of the work existing
in' the Library of the Govt. Sanskrit College
Benares. The Ms. breaks off at the end of fol.
42a and seems to be wanting a page, viz. 42b, to
make it complete. This page evidently was in
existence in the days of Dr. Hall who must
have inspected it and made use of its contents
(colophon &c.)
The Ms. is 8:4" long by 3.4" broad, with 20
lines,per, page and 14 letters. per line. It is written
in old Nāgarī Script in the country-made paper.
Each leaf in made up of two thin leaves folded
and pasted together. It is a fairly correct Ms.
with.marks of reading and correction.
The editor has spared no pains to ensure the
correctness of the text, but as the work of edition
has had to proceed on insufficient data, there being
no other Ms. available (probably none in existence
either) for comparison and collation, it is not
unlikely that some inaccuracies have still been
left unnoticed. A page is attached at the end
noting the errata observed.
The numerical figures given on each page
within brackets refer to the Benares edition of
the Kiranāyalī.

·1 3 ( 8 ) 2 In conclusion it is my pleasant-duty to acknowledge with thanks the ready help accorded to me in going through the proofs by P. Gopal Sastri Nene Vyākaranāchārya, Sadholal Scholar, Sanskrit College Benares; and to P. S'rī Rāma Sāstrī Bhändārī Nyāyāchārya of the same institution I am indebted for revision of the book and for certain useful suggestions. 1 Government Sanskrit Library, Sarasvati Bhavana, Benares. March 28, 1922. Gopinath Kaviraj. George Printing Works, Benares City.

·विषयसूची- पृष्ठाङ्क १-१० १०-१२ १२~१६ १६-१८ १८-१९ १९-४० ४०-५७ विषय गुणत्वजातिनिरूपणम् गुणसाधनिरूपणम् असमवायिकारणलक्षणम् गुणवैधर्म्यनिरूपणम् गुणवैध रूपादिनिरूपणम् रूपादीनां पाकजत्वपरीक्षणम् संख्यानिरूपणम् परिमाणनिरूपणम् पृथक्त्वनिरूपणम् संयोगनिरूपणम् विभागनिरूपणम् परत्वापरत्वनिरूपणम् बुद्धिनिरूपणम् बुद्धिनिरूपणे संशयनिरूपणम् बुद्धिनिरूपणे विपर्ययनिरूपणम् बुद्धिनिरूपणे स्वप्ननिरूपणम् घुद्धिनिरूपणे प्रयक्षनिरूपणम् ५७-६५ ६५-७१ ७१-७५ ७६-८५ ८५-८७ ९३-९५ १०१-१०२ १०२~१०४

·No text on this page.

·भट्टवादीन्द्रकृतः र ससा रः नमस्यामो दूरीकृतभुवनभङ्गं भगवतो चपुर्विश्वारम्भस्थितिलयनिदान पुररिपोः । यदस्पृष्टं भागैरपि दलितकामं करुणया भवानीभ्रूभङ्गप्रणयकलहेभ्यः स्पृहयति ॥ १ ॥ तुष्टेर्मोचयत इति(पृ० १५९) । अत्र तुष्टिर्भगवदाज्ञादि- पयीकृतनिवर्तककर्मजन्यो धर्मः । अतुष्टिः प्रवर्तककर्मजन्यौ धर्माधर्मों । वद्धान् पुनर्वघ्नते इत्यन्वयः। न तु मुक्तान पुनर्वधते इति भ्रान्तिः कार्या,अदृष्टविरहे तत्कार्यदेहदुःखादेरनुत्पत्तेः "न स पुनरावर्तते" इति श्रुतिव्याकोपाञ्च । कारागारं बन्दिशाला । 'गुणानाम्' इत्येतावतैव चरितार्थत्वाबर्थ रूपादीनामिति,अत आह-गुणशदेनेति । सत्यं, गुणशब्दस्य रूपादिचतुर्विशत्य- प्रधानाधनेकार्थत्वेऽपि रूपादिचतुर्विशतिपरो नाप्रधानपर इति विवक्षिते नास्त्यतिप्रसङ्गः, किं त्वस्य रूपादिचतुर्विशतिपर- त्वमस्मिन् प्रयोगे रूपादिपदसन्निधिलभ्यमिति न तस्य दैय. र्थ्यम् । 'गुण इतरेभ्यो भियते गुणत्वाभिसम्बन्धात्' इत्यत्र गुणत्वादित्येव हेतुः । अभिसम्बन्धग्रहणं तु तस्य पक्षधर्मतादर्श- नार्थम् । अन्यथाऽसमर्थविशेष्यापत्तेरिति । नासौ गुणत्दा- भिसम्बद्ध इति । न तत्र गुणत्वमित्यर्थः । ननु किं व्यव- स्थापकाननुसन्धानेऽनुगतमतेरभावे किं गुणत्वाभावः किं वा ·२ रससारे- व्यवस्थापकानुसन्धानेऽपि ? नाद्यः, अननुसंहिततुरगादि- व्यावृत्तसास्नादिसंस्थानानां गौरिति मतेरभावेन गोत्वस्याप्य- पन्हवप्रसङ्गात् । न द्वितीयः, द्रव्यादिव्यात्तरूपाद्यनुस्यूतव्यञ्ज- कानुसन्धानवतामनुगतमतेर्व्यवहारसिद्धत्वादित्याशङ्क्याह- व्यवस्थापकाभावादिति। गुणरहितत्व इति । अत्र 'अवगते' इति शेषः । रूपान्यत्वे रसान्यत्वे च सती. ति(पृ० १६०)। यदि वनपेक्षितकर्मान्यत्वेन विशेषितमुक्तलक्षणं गुणत्वं व्यवस्थापयेत् तर्हि रूपरसायकैकविषयास्पदाचनपेक्षामा- श्रिय रूपायेकैकान्यत्वेन विशेषितं गुणत्वं व्यवस्थापयेदिति रूपा- दिचतुर्विशतेरपि गुणत्वापलापो गुणत्वानन्त्यं च स्यादित्यर्थः । निमित्तमन्तरेणेति । व्यवस्थापकमन्तरेणेत्यर्थः । तेनायम- र्थः-रत्नत्ववोधेऽपि चक्षुः तत्तद्रत्नजातिव्यवस्थापकसंस्थान- विशेषरूपविशेषादिवोधनमपेक्षते नोपदेशम् । तदभावेऽपि व्यवस्थापकानुसन्धानवतामिन्द्रनीलादिवर्गानुस्यूतपदार्थान्तर- व्यावृत्तवस्तुप्रतीतः । रत्नोपदेशस्तु व्यवस्थापकविषय- जिज्ञासाद्वारेण तत्तत्सूक्ष्मरत्नजातिव्यवस्थापकवोधहेतुचक्षु:- सन्निकर्षविशेषमपेक्षते यदेवलक्षणकं रत्नमिति । रत्नशब्द. प्रवृत्तिनिमित्तोपलक्षणोपदेशो रत्नजातिप्रतीत्युत्तरकालमुपमानो- दीरितन्यायेन रत्नजातीयरत्नशब्दजातीयवाच्यवाचकभाव: बोधोपयोगी भविष्यति । गोसदृशो गवय इत्युपदेशवतो गुणोपदेशस्तु व्यवस्थापकाभावाद न तदवगमद्वारा गुणत्व बोधे चक्षुषः सहकारीबागमः । तथैव गुणत्ववोधक इति वाच्यम् ,. तच्चायुक्तम् । वैशेषिकोपदेशस्य परं प्रति प्रामाण्या- सिद्धेः । सिद्धौ वा पदार्थप्रमाणव्युत्पादनवैयादिति । तदि- .१ आदर्शपुस्तके 'रूपान्यत्वे सतीति'इत्येव पाठः। ।

·गुणत्वजातिनिरूपणम् । दमुक्तम्-निमित्तमन्तरेणोपदेशस्यागममात्रत्वादिति । मात्रपदेन निमित्तवोधद्वारा चक्षुःसहकारित्वं प्रामण्यां च निवारयति । अपि च किमुपदेशः केवल एवं गुणत्वबोधे चक्षुःसहका- री किं वा सङ्गतिप्रतिसन्धानादिसहितः ? नायः, अव्यु- त्पन्नानां सत्यप्युपदेशे रूपादिष्वनुगतमतेरभावात् । द्वितीयेऽपि किं रूपादिषु गुणत्वमित्युपदेशः किं वा रूपादयो गुणशब्द- वाच्या इति ? नाद्यः, गुणत्ववोधात्पूर्व गुणशब्दस्यागृहीत- सङ्गतित्वात् । रूपत्वव्यतिरिक्तं सत्तावान्तरसामान्य रूपेऽस्ति तदेव च रसादावित्यादिभङ्गीकृतोपदेशसहकृतं चक्षुर्गुणत्वे प्रमाणमित्यपि न युक्तम् । रूपत्वतदवान्तरव्यतिरिक्तसत्ता- वान्तरसामान्यं न रूपादिष्वित्यादिप्रतिवाद्युपदेशसहकृतं च- क्षुर्गुणत्वाभावसाधकमिति परेणापि वक्तुं शक्यत्वात् । नापि द्वितीयः, गुणशब्दप्रवृत्तिनिमित्तगुणत्वप्रतीतेः पूर्व रूपादौ गुणशब्दसङ्केतस्य ग्राहयितुमशक्यत्वात् । रूपत्वादिचतुर्विंशति- जात्याश्रयतया बुद्धिस्थीकृतासु सर्वव्यक्तिछु निष्कृष्टासु सङ्ग- तिज्ञानं गुणत्ववोधे चक्षुःसहकारीत्यपि न युक्तम् । रूपादि- चतुर्विंशतिजात्याश्रयतया बुद्धिस्थीकृतासु नैता गुणशब्दवा- च्या इति ज्ञानं गुणत्वाभावबोधे चक्षुःसहकारीति वक्तुं शक्य- त्वात् । उपदेशस्य च जातिवोधानङ्गत्वे तमन्तरेणापि ब्राह्मण्य- वोधः स्यादिति चेत् ? ससम् । अस्त्येव पिण्डान्तरे व्यावृत्तमति- सूक्ष्म तत्संस्थानभेदमधिगच्छतः। अन्यथा ऽऽकारत एवायं मया ब्राह्मण इति निर्णीत इत्युपदेशोत्तरकालीनव्यवहारो न स्यात् । यदि वा ब्राह्मणत्वव्यवस्थापकादृष्टविशेषोपगृहीतभूतजन्यत्वा- देरप्रत्यक्षत्वाद् ब्राह्मण्यमनुमेयमेव । तत् सिद्धमुपदेशो न गुणत्ववोधोपयोगीति । तदाह-निमित्तमन्तरेणेति । निमि. ?

·रससारे- तमन्तरेण शब्दप्रवृत्तिनिमित्तमन्तरेण, गुणशब्दप्रतिनिमित्त- मबुन्हिस्थीकृत्य । उपदेशस्य गुणशब्दवाच्यताबोधकवा- क्यस्य । आगममात्रत्वाद् बोधकवाक्यत्वादित्यर्थः । त- मादरं भूषण इति। योग्गव्यक्तिवर्तिनः सामान्यस्य यो- ग्यत्वाद् गुणत्वाभावोऽपि योग्यानुपलब्धित एवावसीयते । न चोपदेशस्य जातिप्रतीतितोरभावातदप्रतीतिः। तमन्तरेणापि गोत्वादिप्रतीतिदर्शनेनोपदेशस्य जातिप्रतीतिहेतुत्वाभावात् तेन जातेरभावात् गुणव्यवहारे गुणलक्षणमेन हेतुः । तच्चा- स्पर्शत्वे सामान्यवत्वे च सति द्रव्याश्रितत्वं, सामान्यवत्वे सति कार्यानाश्रयत्वादि वा कर्मण्यप्यस्तीति कर्मापि गुणः । न च कर्मान्यत्वेन लक्षणं विशेषणीयम् , अपेक्षितव्यावृत्तर- तिप्रसञ्जकत्वात् । 'कर्म गुणः सामान्यवत्वे स्पर्शानाधारत्वे च सक्ति द्रव्याश्रितत्वात्, सामान्यवत्त्वे सति कार्यानाश्रयत्वात्' इत्यनुमानाच्च कर्म गुण इति न्यायभूषणकारः। गुणकर्मणो- रेकत्वमिति वदतो गुणत्वचत् कर्मत्वमपि नास्ति व्यवस्थापका- भावादिति विवक्षितम् , उतास्ति कर्मत्वं गुणत्वमेव नास्ति ? व्यवस्थापक ज्ञाप्यस्यास्य रूपत्वादिवदनुभवसिद्ध- त्वात् । न च व्यवस्थापकाभावोऽीत्याह-परस्परविरुद्धेत्ति । अत्र संयोगविभागात्मककार्यद्वयजनकत्वं कर्मणो गुणादिभ्यो व्यावर्तकम् । परस्परविरुद्धत्वं तु संयोगविभागयो.जात्य- माविष्कर्तुम् । तेन भेदकाभावाद् द्विष्टकमजतया चैकरूपत्वा- द्विभागः संयोग एवेति विभागसंयोगजनकत्वं संयोगद्वयज- नकत्वमेव । तच्च संयोगद्वयजनके संयोगेऽप्यस्तीति न कर्मणो गुणादेयावर्तकमिति चोद्याभासः परिहृतः । नतु परस्पर- विरुद्ध कार्यद्वयजनकत्वमेव कर्गत्वव्यवस्थापकमिति ग्राह्यम् । नावः ·गुणत्वजातिनिरूपणम् । तस्य परस्पराविरुद्धधारावहनजनकनिश्चलीभूतमनस्त्वगिन्द्रिया- दिसंयोगसाधारणत्वादिति । द्वितीये उत्तरमाह-तद्विपरीत च कार्यमिति । तथाविधकार्याभात्रो विवाक्षतः न त्वविरुद्ध- कार्यम् । अविरुद्धकार्यद्वयस्य सर्वगुणसाधारणस्याभावात् । वि- नाशकस्वकारणकार्यान्तररहितं कार्यमविरुद्धकार्यम्, तज्जनकत्वं सर्वगुणसाधारणमिति चेत, न, स्वशब्दार्थाननुगमात् सर्वप- दार्थानामेवंविधज्ञानादिजनकत्वाच्च । अनिमित्ततयैवंविधकार्य- जनकत्वं विवक्षितमिति चेत्, न, अन्त्यावयविपरिमाणाधव्याप्ते स्वकार्यान्तराविरुद्धवेगजनककर्मण्यतिव्याप्तेश्च । नन्वस्तु संयोग- विभागाजनकत्वं कर्मव्यावृत्तं, रूपादौ तु गुणत्वं कुत इत्यत आह-ततस्तैरिति। कर्मावृत्तिसंयोगविभागाजनकवृत्तिजातीय संयोगविभागजनकत्वव्यवस्थाप्यजातिरहितैश्च भवितव्यमित्यर्थः। तत इति परामृष्टं हेतुं स्फुटयति-न हीति । अत्राप्येकजातीयत्वे इति संयोगविभागाजनकत्तिजातिरहितत्वे संयोगविभागजन- कत्वव्यवस्थाप्यजातित्वे वेत्यर्थः। कार्यभेदनियमइति। एकत्र संयोगविभागजनकत्वमन्यत्र तदजनकत्वमित्यर्थः । ननु संयो- गविभागाजनकत्वं कर्मव्यतिरिक्तसकलपदार्थनिष्ठामेव जाति व्यवस्थापयेत् न रूपादिचतुर्विंशतिमात्रनिष्ठं गुणत्वमित्यपि न वाच्यमित्याह-अकर्मत्वेनैवेति । अकर्मत्वेनेति कर्मव्यतिरि- क्तसकल पदार्थनिष्ठजात्येत्यर्थः । एवकारेण रूपादिचतुर्विश- तिनिष्ठजात्या नेति दर्शयति । तदिति । संयोगविभागाजन. कत्वम् । तत्र हेतुमाह-अकर्मतयेति । संयोगविभागाजन कत्वं कर्मव्यतिरिक्तसकलपदार्थनिष्ठजातिव्यवस्थापक कर्मव्यतिरिक्तादपि द्रव्याद् व्यावृत्तेरित्यर्थः । द्रव्यकर्मव्यति- रिक्तसकलपदार्थनिष्ठजातिव्यवस्थापकमस्तु संयोगविभागाजन- ·रससारे- कत्वमित्यपि मन्दम् । समवायादौ जातिस्वीकारे सम्ब. न्धाभावादेर्बाधकस्य व्यक्तत्वात् । अदृष्टेश्वरविशेषगुणव्यति- रिक्तसंयोगविभागजनकत्वाभावः संयोगविभागाजनकत्वमिह विवाक्षितम् । तेन न धर्मादावव्याप्तिः । सामान्यवत्त्वं चा- विशेषणमुपादेयम् । तेन न जात्यादावतिव्याप्तिः । व्यक्तं चैतदग्रिमग्रन्थे । ननु सामान्यवत्वे सति कार्यानाश्रयत्वं कतिपयव्यक्ति- निष्ठामुक्तरीत्या जातिमाक्षिपति न वा ? आये तदेव सत्तावान्तरगुणत्वमिति कर्मणोऽपि गुणत्वम् । द्वितीये त्वे- वमेव सामान्यवत्वे सति संयोगविभागाजनकत्वमपि न जा. तिकल्पनाबीजमिति गुणस्खापलापशङ्का परिहरन्नुपसंहरति- तस्मादिति । यथेति । येन न्यायेन । तथेति । तेन न्यायेन । विजातीयत्वमिति । अत्र समानजातिनिषेधफल एवकारो द्रष्टव्यः । यथा न संयोगविभागजनकत्वं द्रव्यसाधारणी कर्मणि जाति व्यवस्थापयति सामान्यवत्त्वे सति कार्यानाश्रयत्व- व्यवस्थाप्यया गुणकर्मजात्या सङ्करप्रसङ्गात्, संयोगविभागान- पेक्षकारणत्वं तु पूर्वन्यायेन कर्मत्वं व्यवस्थापयति जातिसङ्करा. देवोधकस्याभावात ; तथा सामान्यवत्त्वे सति कार्यानाश्रयत्वं न रूपादौ कर्मसाधारणी जाति व्यवस्थापयति संयोगविभागज- नकत्वव्यवस्थाप्यया जात्या सङ्करप्रसङ्गात् । सामान्यवच्चे सति संयोगविभागाजनकत्वं पूर्वन्यायेन रूपादौ कर्मव्यावृत्तं गुणत्वं व्यवस्थापयति सङ्करादेवधिकस्याभावादित्यर्थः । जातिसङ्करादि- वाधविरहलक्षणं जातिनियतमित्याचार्यरहस्यम् । जातिसङ्करवा- गृह्यमाणविशेष जातिद्वयमपि वारयति प्रकृतजातिद्वयवत्, भूतत्व- मूतत्ववद्वा गृह्यमाणविशेषां पुनरेकामेव जातिमिति व्यवस्था ·गुणत्वजातिनिरूपणम् । परस्परपरिहारस्यासमावेशानिश्चायकत्वे गोत्वाश्वत्वयोरप्यस- माविष्टत्वनिश्चयाभावप्रसङ्गात् । तथा चाप्तवचनादेव सिततुरग- भावे तुरगत्वान्नासौ गौरित्याद्यनुमानपूर्वकलोकव्यवहारवि- लयप्रसङ्गः । तस्मात् सङ्करो जातिवाधकः । तदेवं व्यवस्थाप: कवलात् गुणत्वमुपपाद्य व्यवस्थापकानुसन्धानसहितं चक्षुर्गु. णत्वधीहेतुरित्युक्तम् । न चानुगतव्यवस्थापको वाधोत्तरकाली- नोऽनुगतव्यवहारस्वत एवोपपन्न इत्यसिद्धा . गुणत्वधीरिति वाच्यम् । सास्नादिमत्त्वानुसन्धानानन्तरगोव्यवहारस्य तत एवोपपत्तेर्गोत्वबुद्धरपह्नवप्रसङ्गात् । अथ सास्नात्वाद्युपहितप्रति. पिण्डभिन्नसास्नादिव्यक्तीनां गोव्यवहारहेतुत्वे गौरवमिति गोत्ववोधमाद्रियसे तर्हि सकलसंयोगविभागाजनकानां सामा- न्यवत्त्वसहितानां गुणव्यवहारहेतुत्वेऽपि तुल्यम् । एतेन कर्मा- पि गुण इति भूषणोऽपि प्रत्युक्तः । सामान्यवत्वे सति संयो. गविभागाजनकत्वव्यवस्थाप्यजातेस्तन्निमित्तगुणव्यवहारस्य वा कर्मणि बाधादनुमानसहस्रेणापि साधयितुमशक्यत्वात् । सा- मान्यवचे सति कार्यानाश्रयत्वव्यङ्यजातितन्निमित्तगुणव्यवहा- रसाधने चाप्रसिद्धविशेषणत्वात् । सामान्यवत्वे ससस्पर्शव- त्वे सति द्रव्याश्रितत्वादिसाधने च साध्याविशिष्टत्वसिद्धसाध- नत्वयोरन्यतरापत्तेः । सामान्यवचे ससस्पर्शवत्वे सति द्रव्या- श्रितत्वं गुणव्यवहारानिमित्तमित्यप्ययुक्तम् । जातिसत्त्वे औपा- धिकत्वानुपपत्तेः । किं चेदं सकलगुणव्यवहारनिमित्तं वैशेषि- कपाणिनिप्रभृतीनां गुणव्यवहारस्य वा १ नाद्यः, यानास- नसन्धिविग्रहादी नीतिविदां सत्त्वरजस्तमस्सु साङ्ख्यानां गो. दोहनादौ च तान्त्रिकाणां तदभावेऽपि गुणव्यवहारात् । नो: त्तरः, कर्मव्यावृत्तवैशेषिकपाणिनिगुणव्यवहारस्य कर्मसा:

·रससारे-- धारणनिमित्तकत्वानुपपत्तेः । पाणिनिप्रभृतयो हि शुक्लादिश- ब्दा गुणनिमित्ता न चलतीत्यादय इत्युपदिष्टवन्तः । यदि वा सर्वगुणानां सामान्यवच्चे सति संयोगविभागाजनकत्वं गुणत्वव्यवस्थापकमिति बदतो गुणत्वेऽनुमानमभिधिस्सितं सामान्यवश्वे सति संयोगविभागाजनकाः सामान्यवत्वे सति संयोगविभागाजनकवृत्तितब्यावृत्तवानधिकरणसामान्यवत्त्वे सति संयोगविभागाजनकतदन्यवृत्तित्वानधिकरणसामान्यवच्चे सति संयोगविभागजनकनिष्ठजातित्वानधिकरणवन्तः धर्मत्वात् स- म्पतिपत्रवदिति । न च गुणकर्मणोरन्येषां चैकधर्मवतामनयै- व रीत्या अनपेक्षितजातिमत्त्वप्रसङ्ग इति वाच्यम् । तत्रोक्तस- रादिना जातिवाधात् । अन्वयिन्युपाधिविरहाच्च प्रतिवन्धसि- द्धिः । इयं च महाविद्या तत्तव्यवस्थापकवत् व्यक्तिपक्षीकरणे. न सर्वविप्रतिपन्नजातिसिद्धये प्रयोज्येति सङ्खपः । द्रव्याश्रितत्वं इव्यकर्मादौसत्त्वान्नेतरवैधयमित्याशङ्कायो- गान्ययोगव्यवच्छेदेनेदमितरपदार्थवैधयं गुणानामिति व्युत्पादय- ति-अनाश्रितत्व नित्यत्वे चेत्यादिना(पृ० १६१)। सकलद्रव्या- श्रित गुणव्यावृत्ते द्रव्यत्वेऽप्ययोगान्ययोगव्यवच्छेदेन द्रव्याश्रित त्वमस्तीति कथं गुणानामितरेभ्यो भेदकमत आह-सामान्यम पीति । द्रव्यादिषट्लक्षणान्यतमलक्षणोपहिताकारणायोगान्य. योगव्यवच्छेदेन द्रव्याश्रितत्वमिह विवक्षितम् । न च तेनाकारण द्रव्यत्वस्यान्ययोगव्यवच्छेदोऽस्ति । सामान्यरूपतया गुणादावपि सत्वादित्यर्थः । तदिदमयुक्तम् । सामान्यमपि. सामान्यरूंपतये. त्यत्र किं द्रव्यत्वमद्रव्ये वर्तते इति विवक्षितं, सामान्यान्तरं द्रव्ये वर्तते इति वा, सामान्यरूपता द्रव्यत्वे वर्तते इति वा, अ- द्रव्यवाश्रिता सामान्यरूपता द्रव्यत्वे वर्तते इति वा? नायः, ·गुणत्वजातिनिरूपणम् । ध्याघातात् । न द्वितीयाद्याः, द्रव्यत्वस्य अन्ययोगसमर्थतानुप- पादकत्वात् । अयोगान्ययोगव्यवच्छेदेन द्रव्याश्रितत्वं च किं द्रव्यदृनित्वे सखद्रव्यवृत्तित्वाभावः किं वा सकलद्रव्यत्तित्वे सबद्रव्यवृत्तित्वाभावः ? नाधः, कर्मादावपिः सम्भवात् । न द्वितीयः, कस्याश्चिदपि गुणव्यक्तावसम्भवात् । न हि सकल- द्रव्यवर्तिनी काचिद् गुणव्यक्तिरस्ति रूपादेरेकैकनिष्ठत्वात संख्यादेश्वातीतानागतद्रव्यानिष्ठस्यानुदयात् समवाय्यसमवा. यिकारणाभावात् । तस्माद् द्रव्याश्रितत्वं द्रव्यानाश्रितेभ्यो ग- गनादिभ्यो वैधयं न तु पटादिभ्योऽपीति व्याख्येयम् । अयो- गान्ययोगव्यवच्छेदेन द्रव्याश्रितत्वस्य घटादिभ्यो वैधर्म्य' रूपताव्युत्पादनन्तु पूर्वाचार्याभिप्रायेणेति । तदेतदिति । गुण- स्वाभिसम्बन्धो द्रव्याश्रितत्वं चेति द्वयमित्यर्थः । द्रव्यलक्षण. व्यावृत्त्या द्रव्यत्वनियतक्रियाववव्यात्त्येत्यर्थः । तत्र गुण- स्वाभिसम्बन्धस्तावत्सति क्रियारत्वे गुणवत्वे वा न घटते इति दर्शयति-नहि तस्मिन्निति । क्रियावत्वेन गुणवत्त्वेन वाव्यव- स्थापन, द्रव्यत्वं दिपिण्डसंयोगविनाशात् समसमयोत्पन्नपर- त्वान्त्यशब्दादेावर्तत एव । तस्य च क्षणभङ्गित्वेनोत्तरकाल- भाविक्रियागुणाश्रयत्वानुपपत्तेः । तेन गुणत्वपरिहारेण घटादौ वर्तमानं द्रव्यत्वं द्रव्यत्वपरिहारेण च परत्वान्त्यशब्दादौ वर्तमान गुणत्वमेकस्मिन् घटादौ सङ्करः प्रसज्यत इति द्रव्याश्रितत्व- मपि क्रियावचे गुणवत्त्वे च सति न घटत इत्याहे-नाप्य. भिव्याप्येति । सङ्करेण गुणत्वे भने गुणरूपतया ऽयोगव्यव- च्छेदस्य वक्तुमशक्यत्वात् । शुक्लादिरूपेण चायोगस्य प्रमितत्वेन व्यवच्छत्तु मशक्यत्वादिति भावः । मूर्त्यभावोऽपीति । अत्रे. दानीन्तनभूतलरूपादयो न मूर्ता एतद्धटतदवयवान्यत्वे सती- ·१० रससारे- दानीमेतत्समानाधिकरणत्वादभाववदिति प्रयोगो द्रष्टव्यः । मतत्वसमानदेशत्वयोरिति । मृर्तत्वैतद्धटतदवयवान्यत्वे सतीदानीमेतद्धटसमानदेशत्वयोरियर्थः । स्वाश्रयव्यवच्छेदोचितावान्तरसामान्यविशेषवन्त इति(पृ० १६३)। नवसु द्रव्येषु मध्ये यस्मिन् वर्तते तस्येतराष्टद्रव्ये- भ्यः स्वगतसामान्योपधानेन व्यवच्छेद हेतुर्विशेषगुण इत्यर्थः। तेन परिमाणमपि परमाणुत्वोपहितस्वाश्रयपरमाणुवर्गस्य परममहत्त्वो- पहितमाकाशादेव्यवच्छेदकमिति विशेषगुणः स्यादिति निरस्तम् । परमाणुत्वादिविशेपितपरिमाणादेवान्यतममात्रवृत्तित्वाभावात स्वगतदुःखत्वादिविशेषितदुःखादेरीश्वराव्यापकत्वात् नात्ममात्र- व्यवच्छेदकत्वमिति दुःखाद्यव्यापकत्वात् न नवान्यतमव्यवच्छे- दकत्वं विशेषगुणलक्षणमिति नाशङ्कनीयमेव । नवान्यतममात्र- वृत्तित्वं हि विशेषलक्षणं न तु सकलनवान्यतमत्तित्वम् । अत एव चित्रं रूपं पृथिवीविशेषगुण इति व्यपदिशन्ति । ननु नवान्यतप्रशब्देन नवसु मध्ये निर्धारितमेकं पृथिवी जलादि वा वाच्यम्, बहुष्वेकनिर्धारणे तमपीऽनुशासनात् । तथा च यदि नवान्यतमशब्देन पृथिवी विवक्षिता तदा नवान्यतममात्र- वृत्तिविशेषगुण इति पृथिवीमात्रवृत्तिविशेषगुण इत्यर्थः स्यात् । तथा चापार्थिवविशेषगुणाव्याप्तिः । एवं नवान्यतमशब्देन जलायकैकविवक्षायामव्याप्तिष्टव्या । नवव्यतिरिक्तव्यति- रिक्तत्वं नवान्यतमत्व नवस्त्रनुगतमस्तीति नाव्याप्तिरिति चेत्, न; एवं हि परमाणुत्वविशेषितपरिमाणार्दनवव्यतिरिक्तव्यतिरि- क्तपरमाणुमात्रवृत्तितया विशेषगुणलक्षणातिव्याप्तः। संख्यादयश्च स्वगतसंख्यात्वादिविशेषिताः नवव्यतिरिक्तव्यतिरिक्तमात्रवृत्तय एवेति तैरप्यतिव्याप्तेः । तस्मान्नवान्यतममात्रवृत्तित्वं न विशेष- ·गुणसाधम्यनिरूपणम् । ११ गुणलक्षणम् । एतेन स्वसमवेतविशेष्यविशिष्टत्वे सति स्वायक- जातीयव्यवच्छेदको विशेषगुण इति व्योमशिवाचार्योक्तमपि लक्षणं प्रत्युक्तम् । स्वाश्रयैकजातीयपदेन नवान्यतमस्य विव- क्षितत्वात् । अन्यथा स्वगतसंख्यात्वादिविशेषितैव्यजातीय- पृथिवीत्वादिव्यवच्छेदकैः संख्यादिभिरतिव्याप्तेः । गगनत्ववि- रहेणैकजातीयस्वाश्रयाव्यवच्छेदकशब्दाव्याप्तेश्च दुरित्वादिति। तदसत् । नवान्यतममात्रनिष्ठत्वोचितसामान्यवान् विशेषगुण इति । अनेन पृथिव्यादिनवलक्षणातिरिक्तातिरिक्तानेकसमाना- धिकरणत्वानापादकसामान्यवान् गुणो विशेषगुण इति व्यु- त्पादनाद् गुणत्वावान्तरजात्येकेन्द्रियग्राह्यजातीयस्नेहसांसिद्धि कद्रवत्वधर्माधर्मभावनाव्यतिरिक्तव्यातरिक्तत्वं वोद्न्थं विशेष. गुणलक्षणम् । एवमन्यत्रापि लक्षणान्तराभावे पदार्थान्तराद् व्यावृत्ततत्तत्पदार्थसार्थनिष्ठाचार्यव्यवहारोपपादकमपेक्षितपदार्थ- व्यतिरिक्तव्यतिरिक्तत्वं लक्षणमनुसन्धेयम् । ननु यथाद्रवत्त्वावान्तरचह्निसंयोगाविनाश्यद्रवत्वनिष्ठजातियो- गात्सांसिद्धिक द्रवत्त्वमम्मोविशेषगुणः तथा नैमित्तिकद्वत्वाचा- न्तरवहिसंयोगविनाश्यद्रवत्वनिष्ठजातियोगान्नमित्तिकमपि द्रवत्वं पृथिवीविशेषगुणः स्यात्, एवं वह्निसंयोगाविनाश्यवह्निसंयोगज- द्रवत्वजातियोगान्नैमित्तिकद्रवत्वं तेजोविशेषगुणः स्यात्, तु- ल्ययोगक्षेमत्वात् । पृथिवीगुरुत्वं च वहिसंयोगविनाश्यं तदुत्पाद्य चाङ्गीकरणीयम् । पूर्वपटारम्भकैरेचारब्धे दग्धपटेऽपकृष्टगुरुत्व- दर्शनात् । तेन वह्निसंयोगायत्तविनाशोत्पादं गुरुत्वं पृथिवीवि शेषगुणः, सांसिद्धिकं च जलविशेषगुणः स्यात् । तत्कथं नैमित्तिकद्रवत्वं पृथिवीतेजसोः सामान्यगुण इत्यादि ? उच्यते-यदि नैमित्तिकद्रवत्वं तदवान्तरं च जातिय- ·रससारे- ... मितरजातिसमानयोगक्षेमतया नैमित्तिकद्वत्वादौ प्रमितं तर्हि तदन्यत्वेन विशेषगुणलक्षणं विशेषणीयम् । नैमित्तिकद्रवत्वसा. मान्यगुणत्ववचनं च नैमित्तिकद्रवत्वाकारेण न त्ववान्तरा- कारेणेति व्याख्येयम् । अथ नैमित्तिकद्रवत्वादौ द्रवत्वावा न्तरजातयः कथमपि जातिसङ्करादिकमुपेस शक्यनिरासाः तर्हि तत एव नातिव्याप्तिर्विशेषगुणलक्षणस्येति । गुरुत्वे च न वहिसंयोगायत्तविनाशोत्पादत्वे प्रमाणमस्ति । दग्धपटादौ गुरु- त्वापकर्षस्य पूर्वपटारम्भककतिपयावयवानामग्निसंयोगन देशा- न्तरगमनादप्युपपत्तेः। ननु कर्मजसंयोगविभागादीनामपि कारणगुणपूर्वकत्वा- भावानेदं . बुद्ध्यादीनामितरवैध मिसाशङ्ख्याकारणगुणपूर्व- कत्वमयोगव्यवच्छेदेन बुद्ध्यादीनामितरवैध→मिति दर्शयति-- (पृ० १६५). एते अकारणगुणपूर्वका एवेति । (पृ०१६९)सामान्यतश्चात्र स्नेह इति। आरम्भकशब्दे- न कारणत्वमात्रे विवक्षिते इत्यर्थः । स्नेहविहितनिपिद्धप्रयवसूच. कपदाभावात् न्यूनं, भाष्यमिसाशय भाष्ये संयोगपदेन संयोग- विशेषग्रहकारणतया नहं धर्माधर्मपदं तत्कारणतया विहितनिषि- द्धप्रयत्नं बुद्धिस्थीकरोतीति दर्शयति संयोगविशेषेणेति । (पृ.१७०) तल्लक्षणमग्रे वक्ष्यते इति । अयमाभिप्रायः समवायिकारणप्रसासन्नमवधृतसामर्थ्यमसमवायिकारणम् । न च तन्तुपटसमवेतद्वित्वारम्भके पटे समवायिकारणतयाऽवधृतसामर्थ्य द्वित्वाधारतन्तुसमवेतेऽतिव्याप्तिः। समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वेन सामर्थ्यावधारणस्य विवक्षितत्वात् । न च पटस्य द्वित्वादौ तत्स- मायकारणप्रत्यासत्तिमुपाधीकृत्य सामर्थ्यावधारणमित्यत्र वीजमस्ति, तत्कुतोऽतिव्याप्तिः । इयत्तावच्छिन्नपरिमाणं पुनरव- ·असमवायिकारणलक्षणम् । च्छेदकतया द्रव्याविशेषणं क्रियासमवायिकारणवोध एवोपयुज्य ते, द्रव्यत्वमिव समवायिकारणत्ववोधे, पृथिवीत्वमिव गन्धसम चायिकारणत्ववोधे; न तु क्रियायामवधृतसामर्थ्यम् । सामर्थ्या- वधारणे वा तदप्यसमवायिकारणमिति तेन नातिव्याप्तिः । न चाभिघातनिमित्तकारणैः स्पर्शवेगगुरुत्वैरतिव्याप्तिः, तेपामपि समवायिकारणप्रत्यासन्नतया सामर्थ्यावधारणे-समवायिका- रणत्वात् । अवधारणे तत एव नातिव्याप्तिः । न च स्पर्शस्या- भिघाताऽसमवायिकारणत्वाङ्गीकारे यद्यपि स्पर्शः वेगापेक्ष्यक्रिया. भिघातमुत्पादयतीति स्पर्शस्याभिघाते निमित्तत्वमपीति ग्रन्थ- विरोधे नास्त्येव तावानिमित्तत्वं, भवतु वा, तथापि नायं दोष इसभिप्रायस्य यद्यपि निमित्तत्वमपि तथापीत्यादिपदैरेवावधा- रणात् । न चाभिघातजन्यक्रियानिमित्तकारणे गुरुत्वेऽतिव्याः प्तिः । तस्य प्रत्यासत्तिमात्रमपेक्ष्य स्वाश्रयसंयुक्तादिद्रव्यसमवे: तक्रियाजनकत्वे कार्यकार्यसमवायलक्षणासासत्युपधाने. न क्रियाहेतुत्वानवधारणात् । एतेनेश्वरसमवेतसंयोगाचार- म्भकैरीश्वरज्ञानादिभिरतिव्याप्तिर्निरस्ता । तेषामीश्वरासमवेत: कार्यवदीश्वरसमवेतकार्येऽपि प्रयासत्यनुपधानेनैव : हेतुत्वा- द । अवधारणे वाऽस्तु स्वैकार्थसमवेतक्रिया प्रससमवायिका: रणत्वं गुरुत्वस्य । न च गुरुत्वमंभिघातजक्रियायां निमित्त; मिति ग्रन्थविरोधः । तस्य स्वाश्रयसंयुक्तादिसमवेतक्रियाजन- कगुरुत्वविषयत्वेनोपपत्तेः । ननु व्याप्यसंवेदनादीनां व्यापकसंवेदनादावकार्थसम- वायलक्षणां प्रत्यासत्तिमुपाधीकृत्य हेतुत्वावधारणम् । अन्यथा पुरुषान्तरसमवेतानामपि व्याप्यसम्वेदनानामपि पुरुषान्तरसम- वेतव्यापकसम्वेदनादिहेतुत्वभावोपपत्तेः । एवमिष्टानिष्टसम्वेद- ·१४ रससारे- नयोरपि इच्छाद्वेषौ प्रति, इच्छाद्वेषयोः प्रयत्नं प्रति, प्रयत्नस्य धर्माधर्मों प्रति, धर्माधर्मयोः सुखदुःखादीनि प्रति, भावनायाश्च स्मृति प्रत्येकार्थसमवायमुपाधीकृस सामर्थ्यावधारणम् । अन्यथा पुरुषान्तरसमवेतेष्टसाधनज्ञानादेः पुरुषान्तरसमवेते. च्छाद्युदयप्रसङ्गात् । तस्मादातव्यापकमसमवायिकारणमिति । न, आत्मविशेषगुणान्यत्वेन विशेषणात् । विशेष नानपेक्षितव्यावर्तनेऽतिप्रसङ्ग इति चेत्, अनपे- क्षितस्यैव जगति विशेषणेन व्यावर्तनात् । तथाप्यनपेक्षितान्य- त्वं न विशेषणमिति चेत्, न, ज्ञानादिव्यावृत्तरूपादिवर्गानु- गतासमवायिकारणव्यवहारसाधकतयाः विशेषणान्तरतुल्ययो- गक्षेमत्वात् । रूपाद्यन्यत्वं तु कणादादिवृद्धपयुक्तासमवायिका- रणव्यवहारगोचरादूपादेावर्तत इति न लक्षणान्तर्निविष्टमि- ति । इदमेवाभिसन्धायाह-(१)यथा च प्रत्यासत्यविशेषे- ऽपि नैषामसमवायिकारणत्वं तथा वक्ष्यत इति । यद्वा, सुखादयस्तावदवच्छिन्नात्मसमवायिकारणकाः प्रदेशवृत्तित्वा. त् । न च यद्देशावच्छिन्नात्मनि सुखं तत्रैव तत्कारणं धर्मः सम- वैति । तस्यानुष्ठानदेशावच्छेदेनैवात्मन्युदयात् । एवमधर्मसं- स्कारयोरपि न दुःखस्मृतिसमानदेशत्वम् । तेन कार्यैकार्थस- मवायविरोधात् न धर्मादावतिव्याप्तिः । न च व्याप्यज्ञाना. दीनामपि व्यापकज्ञानावच्छिन्नात्मप्रदेशसमवायोपधानेन सा- मविधारणे बीजमस्ति । अतिप्रसङ्गस्यैकार्थसमवायमात्रेण प- (१) यद्यप्यत्र आदर्शपुस्तके 'तथा च' इति, एवमग्रेऽपि तथा च घक्ष्यते' इति पाठावुपलभ्येते तथाऽप्यर्थस्वारस्यात् गुणकिरणावली. पुस्तकेऽग्रे आदर्शपुस्तकेऽप्येतादृशस्यैवोपलव्धेश्चत्यमेव निवेशिता- विति बोध्यम् ।

·असमवायिकारणलक्षणम् । १५ रिहारांत् । कथं तर्हि यथां च प्रत्यासत्यविशेषेऽपि नैपामसम- वायिकारणत्वमित्यादिनाऽऽत्मविशेषगुणानां प्रसासत्यङ्गीकार इति चेत्? न, यत्र दैवायाप्यव्यापकसम्बेदनादीनामेकात्म- प्रदेशसमवेतलं तदभिप्रायेणावच्छिन्नत्वतिरोधाननकात्मसम- वेतत्वाभिप्रायेण वा प्रत्यासत्यङ्गीकारोपपत्तेः । न चैवं सति स्वानवरुद्धसंनिहितनभोभागसमवेतशब्दारम्भककार्यैकार्थसमवा- यविधुरप्रथमादिशब्दाव्याप्तिः । आधशब्दादिना कियति स्त्रा. वटव्धे कियति चान्यत्र नभसि शब्दारम्भात् अन्यत्र क्लप्तास- मवायिकारणस्वरूपानुरोधेनैव तपामसमवायिकारणत्वनिर्णयात् । अव्यवधानेनैकार्थसमवायप्रसासत्तिरिति विवेचनीयम् । ननु प्रत्यासत्तिशब्देन कार्यकार्थसमवायविवक्षायामवयविरू- पाधारम्भकावयवरूपायव्याप्तिः । तत्कारणैकार्थसमवायविव- क्षायां द्रव्यारम्भकसंयोगाद्यव्याप्तिः। प्रत्यासत्तिमात्रविवक्षायां स्वाश्रयसंयुक्तदेहादिसमवेतकर्मारम्भकप्रयत्नादिनाऽतिव्याप्तिः । न च कार्यकार्थसमवायकारणैकार्थसमवाययोरन्यदनुगत रूपमा स्ति । तत् कथमेतल्लक्षणमिति चेत् , न, कार्यकार्थसमवायका- रणैकार्थसमवाययोस्तदुभयव्यतिरिक्तव्यतिरिक्तत्वस्यान्यस्यापि कस्यचिदनुगतरूपस्य सत्त्वात् । अवयवसंयोगरूपादयश्च का. कार्थसमवायं कारणैकार्थसमवायं च यथासम्भवमुपाधीकृत्या- तिप्रसङ्गभयादवयवितद्रूपादाववधृतसामा इति अव्याप्ति - शनीयवासमवायिकारणलक्षणे इत्याचार्याः । तन्न । समचायिकारणप्रत्यासन्नत्वेनावधृतसामर्थ्य मिति यदि समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वेन सहितं विशेषितं चेति विवक्षि- तं, तन्न । समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वस्य कारणत्वे प्रमाणाभा- वादनभ्युपगमाच्च । अथ समवायिकारणप्रत्यासन्नत्वेनोपलाक्ष- - ·१६ रससारे- तस्य कारणत्वावधारणमिति विवक्षितं तदा तदुपलक्षितत्वं यदि तदाधिकरणत्वं तदा तन्तुपटसमवेतद्वित्वारम्भकपटादावतिव्याप्ति- दुरिवः । अथ. तदुपधानेन अवसितकारणत्वं, तदपि न । अनिरुक्तः। अथ समवाधिकारणप्रत्यासन्नत्वेनेति समवायिका- रणप्रत्यासमत्वस्य सामर्थ्यावधारणे हेतुत्वं विवक्षितं, तदपि न । समवायिकारणसमवायसमवायिकारणसमवायिकारणसमवाया- न्यतरसत्यासत्तेः सामाधिगमहेतुन्वे. मानाभावात् । तस्मा- समवायिकारणपत्यासन्नत्वेनेति तृतीयाया निरुक्तेः . समवा- यिकारणप्रत्यासन्नत्वहेतुत्वयोरधिकरणमात्मविशेषगुणत्वानधिक- रणमसमवायिकारणमिति वाच्यम् । तथा चोक्ता पटादावति. ध्याप्तिर्दुवारा । जात्यादौ च तस्यापि यत्किश्चित्समवायिका- रणप्रत्यासन्नत्वे सति स्वगोचरसाक्षात्कारादौ सामथ्यविधा- रणात् । स्वसमवायिकारण पत्त्यासन्नत्वमित्यपि न । स्वशब्दा. र्थस्य सर्वानुगतत्वेऽतिव्याप्स्तवस्थत्वात् । प्रतिव्यक्ति व्या- वृत्तत्वे चाव्यापकत्वादिति । प्रकारभेदादिति(१) (पृ०१७२) । उपाधिभेदादि- स्यर्थः । : उपाधिभेदमाह-अवयवान्तरेति । तथैव दर्श- नादिति । अवयवान्तरदिगन्तरावच्छेदेनैव पटादौ राग- द्रव्यसंयोगतदभावयोरात्मादौ सुखादितदभावयारविसंवादि- प्रत्यक्षेण सर्वैरुपलम्भादित्यर्थः । यस्तु सर्वलोकप्रसिद्धमप्यव- यवान्तरावच्छेदेनैव रागद्रव्यतदभावयारेकर्मिसंसर्ग - रूपतद- भावयोरेकदैकर्मिसंसर्गानुपलम्भन निरुन्ध्यात, स निरन्ध्या- देवं घटतदभावयोः कालभेदेनाप्ये कर्मिसंसर्ग, गोस्वतदभा- घयोः . कदाचिदप्येकधार्मिसंसर्गानुपलम्भात् । अथावय. ११) मूलपुस्तके-'प्रकारभदेन' इति पाठान्तर वर्तते । ..

·गुणवैधयनिरूपणम् । १७ धान्तरादिकं किमवच्छेदकान्तरावच्छिन्नं घमादकमवच्छि- नत्ति : अनवच्छिन्नं वा ? आधेऽवच्छेदकान्तरस्याप्यव. च्छेदकस्याप्यवच्छेदकान्तरापेक्षेत्यनवस्था, द्वितीयेऽपि सर्वोऽपि पटोऽवयवान्तरादिनाऽनवच्छिन्न इति सर्वस्मिन् पटे संयोग- तदभावापत्तिः, इति तु न युक्तम् । कालभेदोऽपि किं कालभे- दावच्छिन्नं भूतलमवच्छिनत्ति अनवच्छिन्नं वा ? आधेऽनव- स्था, द्वितीये सर्वदैव भूतले घटतदभावापत्तिरिति वक्तुं शक्यत्वात् । अवच्छेदकान्तरमन्तरेणाप्यवच्छेदकमनतिप्रसङ्गि इति तु ममापि तुल्यम् । तस्माद्देशकालावच्छेदप्रतियोगिभेदा- दिना भावाभावयोरविरोधः, अन्यथा तु विरोध इति स्थितिः । कार्यभेदेनेति । यवबीजं यवाकुरे शक्तं न कलमाङ्कुर इति । देशभेदेनेति । बीजं मुक्षेत्रेऽकुरजनने शक्तं नापरदेश इति । । चक्षुत्रिपाद्यत्वादीति। चक्षुर्मात्रग्राह्यत्वं रूपव्यवहार- निमित्तम् । त्वङ्मात्रग्राह्यत्वं स्पर्शव्यवहारनिमित्तम् । रसनाग्रा हात्वं रसव्यवहारनिमित्तम् । घ्राणग्राह्यत्वं गन्धव्यवहारनिमित्त- म् । अत्र मात्रपदव्यावाभावात् । किमयमुपाधिरननुसंहित एवोपहितव्यवहारहेतुरनुसंहितो वा ? प्रथम दूषयति-अननु संहितेति । अनुसन्धानपक्षेऽपि किं रसनादिव्याहत्तस्वव- र्गानुस्यूनचक्षुरायाकारणानुसंहित उपाधिः किं वेन्द्रियमियने- नाकारेणानुसंहितः ?.प्रथमेऽपि किं तथाविधानुसन्धान रूपत्वोप- हितरूपोपलब्धेरन्यस्माद्रूपत्वोपहितरूपोपलब्धेर्वा नाद्य इत्याह- न च रूपत्वादीति। परस्परव्यात्तस्ववर्गानुगतचक्षुरादौ नैकै- करूपादिव्यक्त्युपलब्धयः प्रमाणं, तासां चक्षुर्विशेषादावेच नि. यतत्वात् , चक्षुर्विशेपाश्चाव्यापकत्वेन रूपादिव्यवहारेऽनुपाधि- त्वादिति भावः । परस्परव्यावृत्तेष्विति । अत्र स्ववर्गानु. - ३ ·१८ रससारे- गतेष्विति शेषः । रूपत्वोपहितरूपोपलब्धिः परस्परव्यावृत्त- स्ववर्गानुगतचक्षुरनुसन्धानहेतुरिति पक्षे रूपत्वं चक्षुग्रथित्वं विवक्षितं रूपत्वजातिर्वा ? प्रथम दूषयति-विशिष्टोपलब्धे. रेवति । चक्षुषि ज्ञाते तद्ग्राह्यत्वलक्षणरूपत्वविशिष्टरूपोपल- ब्धिः, चक्षुग्राह्यत्वलक्षणरूपत्वविशिष्टरूपापलब्ध्या चक्षुषोऽवगम इत्यर्थः । इन्द्रियमित्यनेनाकारणावगतचक्षुर्ग्राह्यत्वमुपाधिरिति पक्षं दूषयति-न चाविशिष्टेति । रूपत्वजातिविशिष्टरूपो- पलब्धिसिद्धचक्षुह्यत्वस्योपाधित्वपक्षे रूपत्वमवर्जनीयमित्यत आह-तस्मादिति (पृ. १७५)। यस्माच्चक्षुग्राह्यत्व लक्षणरूप. त्वविशिष्टरूपोपलब्धिलिङ्गत्वे परस्पराश्रयमुपलब्धिमात्रलिङ्गत्वे चेन्द्रियमात्रसिद्धिस्तस्मादित्यर्थः । उन्नयानीति । अत्राग्रे रूप- त्वसिद्धिरिति शेषः । रूपत्वादिविशिष्टरूपोपलब्धेरितरव्यव- च्छिन्नचक्षुलिङ्गत्वमाचार्यप्रयोगदर्शनेन द्रढयति-तथा चोच्यत इति । 'चक्षुः घ्राणादिभ्यो भिद्यते' इति प्रतिज्ञा पूरणीया।। तत्र 'रूपं चक्षुर्ग्राह्यम्' इति भाष्यमयुक्तम् । चक्षुग्राह्यत्वस्य घटादिभिरगुणैः संख्यादिभिश्च गुणैरतिव्याप्तिरित्याशक्य तत्रेति पदेन गुणेषु मध्ये इति वदता गुणत्वे सतीति विशेषणं समयेते, चक्षुर्ग्राह्यमिति चेन्द्रियान्तरध्यवच्छेदेन चक्षुह्यत्वं समर्पयति, तेन नातिव्याप्तिरित्याह-गुणेषु मध्ये इति । ननु वैधयंप्रकरणे गुणान्तरसाधारणं नित्यत्वादि रूप- स्य न च वाच्यमित्याशय वैधान्तरोपयोगितया इदमुच्यत इति दर्शयति-यद्यपीति (पृ० १७६)। कारणविरोधि- नौ उत्पादकविनाशको वहिसंयोगौ । ननु पुरोवत्येकमेव व- स्तु शुक्लात्मनाऽनुगतं, पटात्मना च व्यावृत्तं, तच्च शुक्लात्मना शुक्लपदेनोच्यते पटात्मना च पटशब्देन, तत्कथं शुक्लपदारपट- ·गुणवैध रूपादिनिरूपणम् । . १९ प्रत्ययः पटशब्दाद्वा शुक्ल प्रत्यय इत्यत आह-नात्मभेद इति (पृ० १७७) 1. यदि शुक्ल इत्याकारः पटाकार एवं तदा स एवानुवृत्तो व्यावृत्तश्चेति दुर्घटमित्यर्थः । किं च सामान्य विशेषात्म- कं वस्तु इति पक्षेऽप्यनुवृत्तं सामान्य व्यावृत्तो विशेषः तयोरक्यं सामान्यविशेषात्मकतेति न तु वाच्यं विरोधात , किन्त्वक निर्भागं वस्तु साधारणासाधारणव्यवहारयोग्यमिति सामान्य: विशेषात्मकतेति वाच्यम् । तथा च शुक्लशब्देन निर्भाग- सामान्यविशेषात्मकवस्त्वभिधायिना पटगतीतिः पटशब्देन शु: क्लप्रतीतिर्दुारैवेत्यभिप्रायेणाह -न च सामान्यविशेषभा- वेऽपीति । ननु यथा शावलेयत्वादयो गोत्वाचान्तरसामान्यविशेषा द्रव्यविशेषे समवायिनस्तथा नीलशुक्लादयो रूपशब्दाभिलप्यमा. नसामान्यावान्तरजातिविशेषा रूपाश्रयद्रव्यवर्तिन एवेति न रूप- स्य प्रकारवत्त्वेन जातेरन्यत्वमिति न युक्तम् । शुक्लादीनां ता. रंतम्याश्रयत्वेनाजातिवादित्याह-न च गोत्वेति । नन्वस्तु तारतम्याश्रयत्वं जातित्वं च शुक्लादेरत. आह- न (च)तार- तम्यामिति । तारतम्यस्य जातित्वादिति भावः । ननु तार- तम्यमपि शुक्लत्वावान्तरसामान्यं द्रव्यधर्म एवैकार्थसमवाया शु. क्लादेरवच्छेदकमिति न तदाश्रयत्वेन शुक्लादेरजातित्वमत आह- न हि भवतीति । यद्येकार्थसमवायात् शुक्लत्वमवच्छिन्द्यात तारतम्यं तर्हि गोत्वमवच्छिन्द्यात् इति शुक्लतरः शुक्लनम इतिवद् गोतरो गोतम इति प्रययः स्यादिति भावः । एतेनेति (पृ. १७८ ) । सत्येव धर्मिणि . परमाणौ शुक्लाद्युत्पत्तिनिः वृत्तिकथनेनेत्यर्थः । रसगन्धस्पर्शाः सुव्यक्ताः । पार्थिवपरमाणुरूपादीति पृथिव्या विकारः पार्थिव इति - .

·२० रससारे- विकारतद्धितः "तस्य विकारः" (पा० सू० ४-३-१३४) इति सूत्रेण किं वा पृथिव्याः सम्बन्धी पार्थिव इति सम्बन्ध- प्रत्ययः "तस्येदम्” (पा० सू० ४-३-१२०) इति सूत्रेण ? नाद्यः, परमाणोनित्यत्वेनाविकारत्वात् । न द्वितीया, परमा- गोः पृथिव्या भेदाभावे तत्सम्बन्धानुपपत्तेः, इत्याशङ्कय वि. कारतद्धितासम्भवेऽपि सम्बन्धतद्धितोऽयं भविष्यति परमाणो- श्च पृथिवीत्वेऽपि कार्यपृथिवीतो भेदेन . तत्कारणत्वरूपः सः म्बन्धो घटत एवेत्याह-पृथिव्याः कार्यभूताया इति (पृ. १८२) । यद्वा, अत्र पृथिवीशब्देन पृथिवीत्वं विवक्षित, तेन सह परमाणोराश्रयाश्रयिभावसम्बन्धस्तद्धितबीजं भविष्यती- त्याह-अथवेति । तस्मिन्नवस्थित एवेति । कार्यवत्स्वेव परमाणुषु पूर्वरूपनाशोत्तररूपाद्युत्पादौ, कार्यद्रव्यन्तु न विन- श्यति अन्यच्च न जायते । कार्यद्रव्ये च पूर्वरूपादिविनाशोत्तर- रूपाद्युत्पादौ वहिसंयोगजौ न त्वाश्रयनाशकारणरूपादिहेतु: काविति । परमाणव एवेति । एवकारेण कार्यद्रव्ये पाक निवर्तयति । तेन कार्यद्रव्यरहितेषु परमाणुषु पूर्वरूपादिनि- फ्युत्तररूपायुत्पादौ, कार्यद्रव्ये तु पूर्वरूपादिनिवृत्युत्तररूपा- धुत्पादौ न च संयोगजी, इति फलति । धर्मधर्मिणोरिति । रूपादिपार्थिवपरमाण्वोरिसर्थः। पाकजोत्पत्तिसिद्धौ हि सखेव पार्थिवपरमाणौ तद्रूपादीनां निक य॑मानत्वादि सिद्ध्यति । तच तेषामन्यादिभिः पार्थिवपरमाणु- भिन्नैः सह साधयं, पार्थिवपरमाणुभिर्वैधय॑म् , अतः साध- यंवैधाभ्यां रूपादिपार्थिवपरमाण्वोस्तत्वविवेकः स्फुटा, स्फुटा भेदप्रमेत्यर्थः। पार्थिवपरमाणुतद्रूपादिविवेको न साक्षा- प्रयोजनमिति तस्य प्रयोजनपर्यवसायितां दर्शयति-सहीति। - ·रूंपादीनां पाकजस्वपरीक्षणम् । २१ यदा हि रूपादिधर्मेभ्यः परमाणोधर्मिणो भेदः सिद्धः तदा तेनैव न्यायेन सुखादिभ्य आत्मनोऽपि भेदः सेत्स्यतीत्यर्थः । यद्वा, पाकजोत्पत्तिसिद्धौ पूर्वघटविनाश एव तत्तद्रूपादीनां वि- नाशो न तु सत्येव तस्मिन्निति अवयविरूपादेविद्रव्यंभावि. स्वसिद्धौ ‘मुखादयो नावयविविशेषगुणा अयावद्रव्यमावि. त्वाद'इत्यादिना सुखादेः शरीरगुणत्वनिषेधे शरीरव्यतिरिक्त स्मसिद्धिरिति पाकजोत्पत्तिव्युत्पादनस्यात्मतत्त्वविवेकः प्रयो जनमिति ग्रन्थार्थः । तथाच पाकजोत्पत्तिसमाप्तौ वक्ष्यति-त- देवमवयविन इयादि । कार्यद्रव्यं नश्यतीत्येकवचनप्रयोगादे- कस्यैव नाशो लभ्यते न सर्वस्य धणुकादेरियाशङ्ग्याह-जा. त्यभिप्रायमिति (पृ० १८३ )। अविचारितोत । अविचारितः अबाधितत्वेनानीक्षितः, आगमः पुराणादिः, तत्र श्रद्धा येषां ते तथोक्ताः लप- न्ति वदन्ति । जन्माभ्यासमिति । पुनर्जायन्त इत्यन्वयेन परमाणौ पूर्वरूपादीनामप्युत्पत्तिलभ्यते । यदि परमाणुरूपादयः पूर्व न जातास्तहिं कोऽर्थः पुनर्जायन्ते इत्यस्य ? अनादि- वागमवाधमाह-अन्यथेति । अन्यस्मावतिसंयोगाज्जायन्त इत्युक्ते पाकजत्वं लभ्यत एवेति व्यर्थ पाकजा इति भाष्ये पद- मिसत आह-पाकजा इति । वह्निसंयोगाजायन्ते इत्युक्ते के. जायन्ते इति न ज्ञायते । अतो लक्षणया ‘रूंपरसगन्धस्पर्श. प्रतीयर्थं पाकजपदं न तु पाकजत्वप्रतीत्यर्थ, तेन न व्यर्थम् । रूपरसगन्धस्पर्शा इति पदचतुष्टयोपादाने गौरवं स्यादिति ल- क्षणाच्या पाकजपदोपादानं, तदाह-सङ्केपेणेति (पृ०१८४)। ननु य एव. वहिसंयोगः ३यामादीनां विनाशकः स एव च रक्तादीनामुत्पादकोऽस्तु न च यो यस्य विनाशकास ..

·२२ रससारे- " एव तस्योत्पादक इति नोपपद्यत इति वाच्यम् । विकल्पा- नुपपत्तेः । किं यो यज्जातीयस्य विनोशकः स तज्जातीयस्य नोत्पादक इति विवक्षितं किं वा यो यस्या व्यक्तनाशकः स तस्या नोत्पादक इति ? नाद्यः, द्वितीयादिशब्दानां शब्दजा- तीयप्रथमादिशब्दविनाशकानां शब्दजातीयतृतीयादिशब्दो- त्पादकत्वात् । न द्वितीयः, उपान्त्यशब्दस्यान्त्यशब्दविनाश- कस्यान्त्यशब्दोत्पादकत्वात् । तस्मादेकस्यापि वहिसंयोगस्य पूर्वरूपादिनिवर्तकत्वमुत्तररूपाद्युत्पादकत्वं चोपपद्यत इत्यनर्थ- कमन्यस्माद्विसंयोगात्पाकजा जायन्त इत्यन्यपदं भाष्यगत- मित्याशङ्कामनुभाषणपूर्वकं परिहरति-यद्यप्यकस्येति । का- यस्य विनाशोत्पाद्यरूपस्य . आद्यतृतीयादिशब्दादेर्द्वितीयादि- शब्देन शब्दत्वादिना सजातीयत्वेऽपीयर्थः । उपान्त्यश- ब्दो यदैवान्त्यशब्दमुत्पादयति तदैव विनाशयतीति दुर्घट प्रतियोगियध्वंसयोभिन्नकालत्वनियमादत उक्त-काल भेदे- नेति । यो यदुत्पादयति स एव तदेव विनाशयति इति विरुद्धमित्यत उक्त-व्यक्तिभेदेनेति । कार्यविनाशविशिष्टं कालमपेक्ष्येति । अत्र वह्निसंयोगेनेति शेषः । रूपादि- विनाशनादिति । रूपादिविनाशजननादिसर्थः । सति कार्य इंति । बहिसंयोगस्य रूपादिविनाशं जनयतः परमाणुनिष्ठं व्य- णुकं प्रतिबन्धक कार्यद्रव्यवति रूपाद्यविनाशनियमात् , तेन तदभावविशिष्ट कालपसारपेक्षते; एवं वह्निसंयोगस्य रूपादि जनयतः पूर्वरूपादयः प्रतिबन्धकाः, रूपादिरहित एव रूपा- द्युत्पादनियमात् , तेन तदभावविशिष्टं कालमसावपेक्षते. इस- थः । नन्वस्तु वहिसंयोगस्य. पूर्वरूपादिविनाशे वणुकविनाश- विशिष्टकालापेक्षित्वमुत्तररूपाद्युत्पादे च.. पूर्वरूपादिविनाश- ·रूपादीनां पाजत्वपरीक्षणम् । २३ , विशिष्टकालापेक्षित्वं, भेदस्तु कुत इत्यत आइ-न चैतावन्तः मिति । एतावन्तमिति रक्तायुत्पादसमयपर्यन्तमित्यर्थः कुत इत्य- त आह-तेजस इति । अविलम्बो वेगस्तन गमनमीवलम्बग- मनम् । एतदुक्तं भवति-येन तेजसा नोदनाभिघातौ घटादिद्य. गुंकारम्भकपरमाणुकर्मणः कारणं तस्मिस्तेजसि स्वगतवेगतेजो- न्तराभिघाताः परमाणुनजोविभागारम्भककर्महेनवःसन्यवाद्यणु- कारम्भकसंयोगविनाशक्षण एव व्यणुकारम्भकपरमाणुतेजोवि. भागारम्भकं तेजसि कारभते न तु परमाण्वोर्विभागक्षणे । तथा सति घणुकारम्भकसंयोगनाशक्षण द्यणुकारम्भकपरमाणुतेजोवि- भागः,यणुकनाशक्षणे व्यणुकारम्भकपरमाणुतेजःसंयोगनाश इति परमाणुतेजःसंयोगस्य पूर्वक्षणवर्तित्वाभावाद् घणुकनाशोत्तर- कालभाविश्यामादिविनाशजनकत्वानुपपत्तौ य एव च वहिसंयोगः श्यामादिविनाशकः स एव रक्ताद्युत्पादक इति विवक्षानुपपत्तेः। अत एव द्वयविभागपूर्वक्षणतत्पूर्वक्षणादौ तजसि कारम्भो निरस्तः । अतः परमाणुद्रयं संयोगनाशक्षण एव तेजसि कर्म यणुकनाशक्षणे परमाणुतेजसोर्विभागः श्यामादिनाशक्षणे पर- माणुतेजःसंयोगविनाश इति स्वीकर्तव्यम् । तथा च परमाणुतेजा- संयोगे श्यामादिविनाशक्षणेऽविद्यमानेऽपि तत्पूर्वक्षणवर्तित्वात श्यामादिविनाशजनकत्वं घटते रक्ताद्युत्पादपूर्वक्षणवर्तित्वाभावा- च रक्ताद्युत्पादकत्वं न घटत एवेति तदर्थमन्य एवाग्निसंयोगः स्वीकर्तव्य इति । न च घणुकादिनाशक्षणे तेजसि कर्म श्या- मादिविनाशक्षणे परमाणुतजाविभागः रक्ताद्युत्पादक्षणे परमा- णुतेजःसंयोगविनाश इति पूर्वक्षणवर्तित्वात् श्यामादिनाशका- निसंयोगस्यैव रक्ताद्युत्पादकत्वं घटन इति वाच्यम् । व्यणुका- रम्भकसंयोगविनाशविशिष्ट कालमपेक्ष्य . परमाणुद्वयविभागेन ·रससारे- ध्यणुकनाशक्षणे परमाणुतेजोविभागजननात् । तेन च श्यामा- दिविनाशक्षण एव परमाणुतेजःसंयोगस्य विनाशादिति । अ.. थ द्वयणुकविनाशविशिष्टं कालमपेक्ष्य परमाणुद्वयविभागेन श्या- मादिनाशक्षणे परमाणुतेजोविभागः, तेन च रक्ताधुत्पादक्षणे परमाणुतेजःसंयोगनाश इति तेजःपरमाणुसंयोगस्य रक्तादि- पूर्वक्षणवतित्वमित्युच्यते, तन, कथञ्चित् पूर्वक्षणवर्तित्वेऽपि पहिसंयोगस्य रक्तायसमवायिकारणत्वानुपपत्तेः । विनश्यदव. स्थस्यासमवायिकारणत्वानङ्गीकारात् । तथा च वक्ष्यति-'स्मर तहि समवायिनोऽसमवायिनश्च स्वरूपं, न हि भिन्नकालं तद्भव. ति'इति । यद्बा, 'तेजसोऽविलम्बगमनशीलत्वाद'इत्यादेरयमर्थ:- यदैव वेगवत्तेजोऽभिघातान्नोदनाद्वा कर्म तदैव वेगवत्तेजोऽन्त- राभिघातान्नोदनादा तेजोऽवयवेऽपि कर्म, विलम्बहेतोरभावात् । यदैव परमाण्वोर्विभागः तदैव तेजोऽवयवयोर्विभागः, यदैव पर- माण्वोः संयोगविनाशः तदैव तेजोऽवयवयोः संयोगविनाशः, य.. दैव ध्यणुकनाशः तदैव तेजोनाशः, यदैव श्यामादिविनाशः तदै- व तेजःपरमाणुसंयोगविनाशः समवायिकारणनाशात् । अत: श्यामादिविनाशकाग्निसंयोगस्य रक्तादिपूर्वक्षणवर्तित्वाभावान्न रक्तादिजनकत्वामिति । तदयमन्य एवागिसंयोगो वक्तव्य इति सुष्ठूक्तम्-अन्यस्मायग्निसंयोगादिति । . किञ्च, य एवाग्निसंयोगो रक्तादीनामुत्पादकः स एव श्यामादीनां विनाशक इति विवक्षितं किं वा य एव श्यामा- दीनां विनाशकः स एव रक्तादीनामुत्पादक इति ? आये दूषणमाह-अपि चोत्पादकस्यैवेति । येन येनाग्निसंयोगेन यद्यद्रूपादिकमुत्पादितं तेन तेनैवाग्नितयोगेन(तन) तद्रूपादिक विनाशितमिति पाकोत्तरकालं घटे रूपादि न स्यादित्यर्थः । - ·रूपादीनां पाकजत्वपरीक्षणम्। द्वितीयेऽपि पक्षे यावदापाकमेकोऽग्निसंयोगः किं वा ऽनेकः? आय दूषणमाह-विनाशकस्येति । अग्निसंयोगस्यैकत्वाद् या- वदापाकं भेदाभावादविशेषे वैजात्याभावे पाकतारतम्यानुप- पत्ते । आपाकोपक्रमे ईपद्रक्ता घटादयः, आपाकमध्ये ततोऽपि रक्ताः, आपाकान्ते ततोऽपि रक्ता इति पाकवैषम्यं न स्या दित्यर्थः । द्वितीये दूषणमाह-पुनस्तेनैवेति । विनाशकस्यों- त्पादकत्वेऽपि य उत्पादनसमर्थः स विनाशसमर्थो भवत्येवेति तेनैवोल्पादितरूपादिविनाशात्रीरूपाः परमाणुघटादयः स्यु- रित्यर्थः । अग्निसंयोगान्तरेण रूपादयः पुनरुत्पद्यन्त इत्यत आह-पुनरुत्पादकस्येति । पूर्वदोषाननिवृत्तिरिति। रूपा- दिसन्तानपरावृत्तिप्रसङ्ग इत्यर्थः । सतर्क प्रमाणमभिसन्धायोप- संहारव्याजेन प्रसङ्गारूढं करोति-तस्मादिति । इदं च यद्येक प्रमाणं रूपादिनाशोत्पादधर्मिणमुपादाय प्रवृत्तं तर्हि हेतोर- सिद्धिः, रूपादिविनाशोत्पादत्वस्य रूपादिविनाशे तदुत्पादें चासिद्धत्वात् । तस्मात्पार्थिवपरमाणुरूपादिविनाशः पार्थिव- परमाणुरूपाद्युत्पादकाग्निसंयोगजन्यो न भवति रूपादिविना- शत्त्वात् श्यामादिविनाशवत् , पार्थिवपरमाणुरूपादयः पार्थि- वपरमाणुरूपादिविनाशकाग्निसंयोगजन्या न भवन्ति रूपा- दित्वात् श्यामरूपादिवदिति प्रमाणद्वयं द्रष्टव्यम् । उपसंहरति- तदिदमिति । .:: ननु तस्मिन्विनष्टे' इत्यादि 'पाकजा जायन्ते' इत्यन्तं भाष्यं-'कार्यद्रव्यं तु विनश्यति इत्यत्र किं प्रमाणम् ?' इ- त्यस्योत्तरत्वेनावतारितं, तदनेन भाष्येण कार्यद्रव्यनाशे किं प्रमाणमुक्तं स्थादित्यत आह-एतेन पाक इति । ननु भवतु पूर्वरूपादिविनाशो मा. भूत्कार्यद्रव्यनाश इत्या:: , ४ ·२६ रससारे- शङ्यानुग्राहकं तर्कमाह-अवयवीति अवयविनाशावयविरूपा. दिविनाशयोहेतुमद्भावोऽप्यसिद्धः, प्रकृते सत्यपि कार्यद्रव्ये रूपा. दिविनाशशङ्कासम्भवादित्याशक्याश्रयविनाशं विनाऽपि रूपादि- विनाशो भवन निर्हेतुको वा स्याद् वहिसंयोगहेतुको वा ? इति विकल्प्य प्रथमं दूषयति-कारणं विनेति । द्वितीयं पक्षं शङ्कते- नन्विति (पृ० १८५)। यो हि वहिसंयोगात्सत्येव घटे पूर्वरूपादिविनाशमिच्छति स किं घटादिमूलकारणपरमाणूनां कियतामेव वह्निसंयोगमिच्छति किं वा सर्वेषामिति ? आधे दृषयति-न कतिपयति । अत्र कारणशब्देन याव- तो वह्निसंयोगात् श्यामादिनिवृत्तौ रक्ताद्युत्पादकास्तावन्तो विवक्षिताः, तेन तावतां यदुक्तं रूपं तदेव घटादौ न स्यादि- सर्थः । कुत इत्यत आहे-न हीति । येषां परमाणनामग्निसंयोगो न जातः ते तावच्छयामा एव । तेन तदारब्धो घटादी रक्को न भवति किन्तु श्यामरक्तः स्यादिति भावः । द्वितीयं दृषयत्ति- निःशेषपाक इति । पूर्वावयविनाशे प्रमाणान्तरमाह-किं चेति । इह यद्यपि रूपाद्यन्तरोत्पत्तेरवयव्यन्तरोत्पत्तौ प्रामाण्यव्युत्पादनं मुख्य- तया प्रतिभाति तथापि पूर्वद्रव्यविनाशं एवास्य ग्रन्थस्य तात्पर्यम् । अन्यथा [१]तदेवं रूपाद्यन्तरोत्पत्तिरवयव्यन्तरो- त्पत्तौ प्रमाणम्'इत्यादिना पौनरुत्यप्रसङ्गादिति । [२]अवय- व्यन्तरेत्यनेन पूर्वावयविनाशो विवक्षितः, रूपादिरिति अवयवि- [२] तदेवं रूपाद्यन्तरोत्पत्तिः स्थूलद्रव्योत्पत्तौ प्रमाणम्' इति पाठो मुद्रितमूलपुस्तके १८६ पृष्ठे २० पतौ। [२]अत्रादर्शपुस्तके अवयव्यन्तरेण इत्यनेन' इति पाठो वर्तते परं स पुनरुत्याभासक इत्युपेक्षितः ।

·रूपादीनां पाकजस्वपरीक्षणम् । २७ रूपादिरित्यर्थः । कारणगुणपूर्वकत्वे हि रक्तादीनां परमाणावपि रक्ताद्युत्पादो वाच्यः, स चावयविरहित एव परमाणावित्युक्तं कार्यविनाशविशिष्ट कालम्'इत्यत्र । अषयविरहितत्वं च परमा- णोः श्यामावयविपरम्पराविनाशे सत्येव स्यादिति पूर्वावयवि. नाशसिद्धिरिति भावः । नियमादिति । व्याप्तेरित्यर्थः । ननु भवत्वयाविरूपादेः कारणगुणपूर्वकत्वनियमः, न चैतावता पूर्वघटादेविनाशः सिद्ध्यति; सत्येव पूर्वघटादौ वह्निसंयोगाद् घटादिपरमाणुनिष्ठश्यामादिनिहात्तिः, ततोऽन्यस्माद् वहिसंयोगा- स्परमाणुमात्रे रक्ताद्युत्पत्तिः, परमाणुरक्तादिभ्यो द्वयणुके, रक्ता- द्युत्पत्तिरित्येवं. घटादिरूपादेः कारणगुणपूर्वकत्व निर्वाह इति शङ्कते-अग्निसंयोगादिति । अत्र च प्रथममिदमेव . ,स- माधानं वक्तव्यम् यदि परमाणौ.. रक्तादीनामुत्पादोऽङ्गीकृत: स्तहि कार्यद्रव्यरहित एवासाचङ्गीकरणीयः 'कार्यविनाशविशिष्ट कालमपेक्ष्य'इयत्रोपपादितत्वात्। तथा च धणुकादेर्घटपर्यन्तस्य विनाशः । तदिदं समाधानः स्पष्टमुक्तप्रायमित्युपेक्ष्य समाधाना: न्तरमाह-न यत्रेति । घटायो न ,बहिसंयोगविनाश्यरूपा. दिमन्तः वहिसंयोगजरूपादिरहितत्वाज लवत् । घटादीनां च वह्निसंयोगविनाश्यरूपादिमत्त्वे, वह्निसंयोगजरूपादिमत्त्वप्रसङ्गः परमाणुवदिति तर्कः । घटादिरूपादौ वहिसंयोगस्य जनकत्व- सम्भवात् प्रकृतहेतोरसिद्धत्वं तर्कस्य चेष्टापादनदोषस्तत्वमिः त्याशक्य घटादिरूपादौ वहिसंयोगस्येव कारणत्वं मन्यसे. किं चा कारणगुणसहितस्येति विकल्प्य प्रथमं दुषयति-अग्निसंयो. गस्येवेति । अवयविरूपादेः कारणगुणपूर्वकत्वमेवासिद्धमिति शङ्कते-च्याहन्यतामिति । समाधत्ते-आमदशायामिति । द्वितीय पक्षं दूषयति-तस्मात् परमाणुषु पाकादेवेति ।

·२८ रससारे- यथा परमाणुषु वहिसंयोगात्कारणगुणनिरपेक्षादूपादयः तथाs- क्यविनि कारणगुणेभ्यो वहिसंयोगनिरपक्षेभ्यो रूपादया, अन्यथा आमदशायां श्यामादीनामनुत्पादप्रसङ्गादिति भावः । केषुचित् पुस्तकेषु 'यद्यप्येकस्योत्पादविनाशहेतुत्वम् इत्यादिका 'आमदशायां श्यामादीनामनुत्पादप्रसङ्गात्'इत्यन्तो ग्रन्थसन्दों 'यणुकविनाशक्षणमारभ्य पञ्चमे क्षणे पुनरन्यद् द्वयणुकमुत्पद्य रूपादिमद्भवति इति प्रक्रियामध्ये पठ्यते,तदनुपपन्न, व्याख्यान- परग्रन्थसन्दर्भस्य एतद्भाध्यानेकभाष्यव्याख्यानोत्तरकालभावि- प्रक्रियाव्युत्पादनमध्येऽत्यन्तमसङ्गतत्वाद । तस्माद् (१) वह्नि- संयोगात पाकजा[जायन्ते इति रूपरसगन्धस्पर्शाः संक्षेपणोकाः' इत्येतस्मादनन्तरं 'तस्मात् परमाणुपाकादेव रूपादिविनाशो- त्पादौ इत्येतस्माच्च पूर्व 'यद्यप्येकस्योत्पादविनाशहेतुत्वम्' इत्या- दिः ‘आमदशायां श्यामादीनामनुत्पादप्रसङ्गात्' इत्यन्तो ग्रन्थ- संदर्भो येषु पुस्तकेषु पठ्यते तान्येव शुद्धानि, अन्यानि तु ले- खकदोषवशादसमीचीनपाठवन्तीति द्रष्टव्यम् । उक्तेऽर्थे प्रयोगानुपदर्शयति-तदमी प्रयोगा इति । पार्थिवावयविरूपादीति । पार्थिवावयविरूपरसगन्धस्पर्शा इत्यर्थः । आश्रयविनाशादेवेत्येवकारेण वद्विसंयोगो निक्य॑ते । तेनाऽऽपाकनिक्षिप्तकुम्भरूपमाश्रयविनाशविनाश्यं वहिसंयोगा- विनाश्यं च अवयविरूपत्वात् पाटितपटरूपचदिति प्रयोगार्थः । एवं रसादीनपि पक्षीकृत्य प्रयोगा द्रष्टव्या इति ग्रन्थार्थः संमतः । किमत्र यत्किञ्चिदाश्रयविनाशविनाश्यत्वं साध्यम् उत पाकनि. क्षिप्तकुम्भरूपाद्याश्रयनाशविनाश्यत्वम् ? नायः, यत्किश्चिदाश्रय- (१) अत्रत्यानि कंसान्तर्गतान्यक्षराणि मुद्रितमूलपुस्तके नोपल- भ्यन्ते १८४ पृष्ठे ३ पडौ । - ·--- '. रूपादीनां पाजत्वपरीक्षणम् । २९ विनाशविनाश्यत्वे आपाकनिक्षिप्तकुम्भविनाशासिद्धरर्थान्तरत्वा- चनापि द्वितीयः, आपाकनिक्षिप्तकुम्भविनाशविनाश्यत्वस्य क. चिदप्यप्रसिद्धत्वाद् दृष्टान्तस्य साध्यविकलंत्वाच्च । सम्मुग्धे चाश्रयविनाशविनाश्यत्वे साध्ये रूपत्वाभाव उपाधिः। पक्षपक्षः तुल्यव्यतिरिक्तस्य परमाणुरूपादेविय॑त्वान्नपक्षेतरता। पांटि. तपटरूपे आश्रयविनाशविनाश्येऽपि रूपत्वसम्भवाद साध्यव्याप. कंताभङ्ग इत्यपि न । तत्राप्याश्रयविनाशविनाश्यत्त्वस्यः परं प्र. त्यसिद्धेः । अत एव सम्मुग्धेऽप्याश्रयविनाशविनाश्यत्वे. सा. ध्यविकलता दृष्टान्तस्य दुर्वारा | आपाकनिक्षिप्तकुम्भरूपमनिसं- योगविनाश्यमवयविरूपत्वादित्याद्यपि न युक्तम् । आपाक- निक्षिप्तपृथिवीरूपत्वानधिकरणत्वेन सोपाधिकत्वाव तद्विरहेण सत्प्रतिपक्षत्वाच्च । पार्थिवपरमाणुरूपस्य पक्षतुल्यव्यातीरक्तस्य व्यावय॑त्वान्न पक्षेतरत्वं, नापि प्रतिपक्षानुमाने दृष्टान्ताभाव इति । तत्.कारणगुणेभ्य एवोपपद्यते तत एव तद्वदेवेत्यस्याः या-आपाकोघृतकुम्भरूपं. कारणगुणजन्यम् अवयविरूपत्वा- पटरूपवदित्यादि, सोऽपि न, प्राचीनादेव न्यायात् । आ. पाकोघृतकुम्भकारणपरमेश्वरज्ञानादिना सिद्धसाधनस्य " चै- शेषिकैः परिहर्तुमशक्यत्वात् । न च कारणशब्देनात्र संमवायि- कारणं विवक्षितमिति नेश्वरज्ञानादिना:सिद्धसाधनत्वमिति वा. च्यम् । तस्यापिः: स्वाश्रितसकलकार्य प्रति समवायिकारण- त्वात् । न च समवायिकारणशब्देनाऽऽपाकोघृतकुम्भादिसम- वायिकारणमात्रं ... विवक्षितमित्यपि युक्तम् । कुम्भावयवसं- योगादिनाऽर्थान्तरस्य दुर्वारत्वात् । न चाऽऽपाकोघृतकुम्भ- समचायिकारणरूपजन्यमापाकोद्धृतकुम्भरूपमिसपि : युक्तम् , अपसिद्धाविशेषणत्वादिति' । घटादियणुकविल्यादेरयमर्थः - ·३० रससारे- परम्परयाऽऽपाकक्षिप्तघटारम्भकत्र्यणुकव्यणुकाग्निसंथागाध्यणु- कारम्भकसंयोगविनाशकविभागारम्भककर्मोऽसमवायिकारणं यणुकध्यणुकाग्निसंयोगत्वात् मूषाग्निसंयुक्तसुवर्णव्यणुकद्यणु- काग्निसंयोगवत् । यद्वा, आपाकनिक्षिप्तघटारम्भकत्र्यणुकल्यणु- कानिसंयोगा द्रव्यारम्भकर्मयोगाविनाशजनकविभागजनककर्मा समवायिकारणं कार्यद्रव्यवदग्निसंयोगत्वात्स्थूलसुवर्णावयवा- मिसंयोगवदिति । तेन यत्किश्चितपटाद्यारम्भकसंयोगवि. रोधिविभागजनकतन्त्वादिक्रियाजनकत्वसिद्धेरान्तरतेति नि- रस्तम् । प्रत्यासत्तेरभावेन व्यणुकाग्निमंयोगस्य तन्तुकर्मा- समवायिकारणत्वानुपपत्तेः । गगनाद्यग्निसंयोगादिना व्याभि- चारश्च दूरनिरस्तः गगनादेव्यानाश्रयत्वात् इति, सोऽपि मन्दः । पक्षीकृतसंयोगाधिकरणवह्निनिष्ठत्वाभावेन हेतुद्वयस्य सोपाधित्वात् । प्रकृतवहिनिष्ठरूपादेविपक्षस्य व्यावय॑त्वान्न प- क्षेतरता। उपाधिविपर्ययेण सत्प्रतिपक्षत्वात् प्रथमदृष्टान्तस्य.सं: दिग्धसाध्यत्वाच्च । मृषाग्निसुवर्णद्वयणुकसंयोगस्य ध्यणुकार- म्भकसंयोगविरोधिविभागजनककर्माऽसमवायिकारणत्वे मा- नाभावात् , ज्यणुकविनाशस्य परमाणुसंयोगविनाशजन्य. द्वयणुकविनाशादप्युपपत्तेः । व्यणुकक्रियाविभागादिन्यायेन सुवर्णचतुरणुकादेरन्त्यावयविपर्यन्तस्य विनाशोपपत्तेस्त्य- णुकविनाशेऽपि मानाभावाच, सुवर्णस्य स्थूलावयवाग्निसंयो. गस्य. सुवर्णारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनककर्मासमवायि- कारणत्वे मानाभावेन द्वितीयदृष्टान्तस्य सन्दिग्धसाध्यत्वाच, परमाणुसंयोगविनाशजन्यद्वयणुकाश्रयविनाशादप्यन्त्यावयवि- सुवर्णविनाशोपपत्तेः । एतेन द्वथणुकशब्देन तदारम्भका पर- माणुरभिप्रेता, तेन द्वयणुकवत्परमाण्वनिसंयोगः द्वयणुकारम्भ- ·रूपादीनां पाकजस्वपरीक्षणम् । ३१ कसंयोगप्रतिद्वन्द्विविभागजनकक्रियाऽसमवायिकारणं द्वयंणुक- वत्परमाण्वनिसंयोगत्वात्सुवर्णयणुकवत्परमाणुमूषाग्निसंयोगव- दित्यपि व्याख्यानं निरस्तम् । तस्मादाचार्योक्तमनुमानत्रयमपि न युक्तमिति नवीनाः। तदयुक्तम् । प्रयोगार्थापरिज्ञानात् । तथाहि-पार्थिवावयविरू- पादीति । आपाकनिक्षिप्ततत्कुम्भरूपादीत्यर्थः । आश्रपविना- शादिति। एतत्कुम्भविनाशादित्यर्थः अवयविरूपादित्वादिति। एतत्कुम्भरूपादित्वादित्यर्थः । पाटितपटरूपादिवदिति व्यतिरेक- दृष्टान्तः । प्रपोगस्तु आपाकनिशितैतत्कुम्भरूपमेतत्कुम्भविनाश- विनाश्यमेतत्कुम्भरूपत्वान यदवं न तदेवम् , यथा घटरूपम् । एवं रसादीनपि पक्षीकृत्य प्रयोक्तव्यम् । न चैतत्कुम्भविनाशविनाश्य- स्वासिद्धरमसिद्धविशेषणता । एततकुम्भविनाशः स्वस्वेतरावृत्ति- किञ्चिद्विनाशकधर्माधिकरणं मेयत्वाद्धटवत् इति सामान्यतः सा- ध्यसिद्धेः । उपाधिपतिरोधौ तु केवलव्यतिरेकित्वादेवात्र दुर्वचौ। तत् सिद्धं श्यामादिनिवृत्तिपूर्वक्षणे कुम्भविनाशः।तत्कारणगुणेभ्य एवेत्पत्र तच्छब्देनाऽऽपाकोघृतकुम्भो विवक्षितः, कारणशब्देन तदवयवः, गुणशब्देन तद्गता रूपादयः । तत एवेति । आपा. कोद्धृतकुम्भरूपत्वादित्यर्थः । तद्वदेवेति व्यतिरेकेण पटरूंपायुदा- हरणम् । प्रयोगस्तु आपाकोद्धृतकुम्भरूपमापाकोदधृतकुम्भा. वयवरूपाSसमवायिकारणम् एतत्कुम्भरूपत्वान्न यदेवं न तदेवं यथा घटस्पमिति । न चाप्रसिद्ध विशेषणत्वम् , एतत्कुम्भावयः वरूपं किश्चिदसमवापिकारणम् अवयवरूपत्वात्तन्तुरूपवदित्या- दिना साध्यप्रसिद्धेः । एवं रसादिष्वपि प्रयोक्तव्यम् । आ- श्रयविनाशादित्येवकारेण वह्निसंयोगाविनाश्यं विवक्षितम् । प्रयोगस्तु आपाकनिक्षिप्तकुम्भरूपादिकं स्वस्वेतरवृत्तित्वरहित- ·३२ रससारे-- " वद्विसंयोगाविनाश्यधर्माधिकरणं मेयत्वाद् घटवदिति । कारण- गुणेभ्य एवेत्येवकारेण वह्निसंयोगाजन्यत्वं दर्शयति । प्रयोग- स्तु आपाकोद्धृतकुम्भरूपादि स्वस्वेतरात्तिवहिसंयोगाजन्यध- माधिकरणं मेयत्वाद् घटवदिति । घटादियणुकेष्वग्निसंयोगा इति - आपाकनिक्षिप्तकुम्भमूलकारणद्वयणु वत्परमाण्वग्निसंयोग इत्यर्थः । द्रव्यारम्भकेत्यत्र द्रव्यपदेन प्रकृतयणुकमभिप्रेत- स् । क्रियाहेतब इति । क्रियासमवायिकारणामित्यर्थः । प्रयोगस्तु अयमापाकनिक्षिप्तकुम्भद्यणुकवत्परमाणुवहिसंयोगः एनयणुकारम्भकसंयोगविनाशकविभागजनकक्रियासमवायि. कारणम् एतत्परमाणुवहिसंयोगत्वान्न यदेवं न तदेवं, यथा घट इति । न चैतवणुकारम्भकसंयोगविनाशकविभाग- जनकक्रियासमवायिकारणासिद्धरमसिद्धविशेषणता । एतद्- यणुकारम्भकसंयोगोऽसमवायिकारणजन्यक्रियाजन्यविभागवि- नाश्यत्वव्यतिरिक्ततद्धमत्वानधिकरणाधिकरणं मेयत्वाद्धटवदिति तत्सिद्धेः । एवमन्येऽपि यथास्थानमाचार्यप्रयोगाः केवल- व्यतिरेकितया समर्थनीयाः। भोगिनामदृष्टापेक्षादात्माणुसंयोगादित्यत्र भोगिनामणुसं- योगादित्येतावतैवाऽऽत्माणुसंयोगो लभ्यते भोगिनामात्मत्वादे- वेति । व्यर्थमात्मग्रह[गमित्यत आह-आत्मग्रहणमिति (पृ. १८६) । स्फुटार्थमिति । आत्मन एव भोगित्वं न तु सांख्य- वदन्तःकरणस्येति निश्चयार्थम् , अतो न व्यर्थमित्यर्थः । अणुषु कर्मोत्पत्तावित्यत्राणुशब्देन यदि ब्यणुकमभिपेतं तर्हि घणुकेषु कर्मोत्पत्तौ न्यणुकानामेव संयोगः, ततश्च व्यणुकोत्पत्तिरेव स्या- दिति घणुकादिप्रक्रमेणेति न घटत इत्याशझ्याणुपदं व्याचष्टे- अणुष्विति चेति । जात्यभिप्रायमेशवचनं परमाणुसं.

·रूपादीनां पाकजस्वनिरूपणम् । योगानां बहुत्वादितिः शेषः। रूपादेव रूपमुत्पद्यते इति । अत्र. पूर्वोक्तव्यतिरोकि. प्रमाणम् । न स्पर्शादिति । अत्र घटावयवस्पर्शो न रूपासमवायिकारणं स्पर्शत्वाद्वायुपरमाणु: स्पर्शवदित्यादि । एवं घटावयवगन्धो रसश्च न रूपासमवायिका- रणं गन्धत्वाद्रसत्वादन्त्यावयविगन्धरसदितिः प्रयोक्तव्यम् । ननु चायुपरमाणुस्पर्शोऽपि रूपासमवायिकारणमस्तु. तेन. साध्यविकलो 'वायुस्पर्शवत्' इति दृष्टान्त इत्यत आह-वाया: वपीति । तदुत्पत्तिप्रसङ्गादिति । रूपोत्सत्तिप्रसङ्गादित्यर्थः। यदि वायवयवस्पर्शी रूपासमवायिकारणं तर्हि तदारव्धे चा. यौ रूपोत्पत्तिारेत्यर्थः । रसगन्धयो रूपासमवायिका- रणत्वे वाधकं तर्कमाह-रसादेस्तदुत्पत्ताविति । रूपस्य र सासमवायिकारणत्वे रसत्वंप्रमङ्ग रसवदेव । एवमनुतावय- वरसाऽसमवायिकारणत्वाद् वज्रादिरूपस्यानुभूतत्वप्रसङ्गः । एवमुद्भूतमाधुर्यावयवरसशर्करादिरूपादौ माधुर्योद्भवासनः शर्क- रामाधुर्यत्रदेव । रूपस्य रसासमवायिकारणत्वे वाधकं तर्कमाइ- एवं रूपादिति । पार्थिवावयवरूपं न रसासमवायिकारणं रूप- स्वात् तेजःपरमाणुरूपवदिति भावः । तेजःपरमाणुरूपमपि रसा- समवायिकारणमस्तु ततश्च साध्यविकलत्वं दृष्टान्तस्येत्यत आह- तेजसश्चेति । यदि तेजःपरमाणुरूपं रसासमवायिकारणं स्याद तर्हि यंणुकादिप्रक्रमेण महति तेजसि जातो रस उपलभ्यतेत्यर्थः। नन्वनेन भाष्येण द्रव्यान्तरोत्पत्तिरियर्थः । तदवयवान्तरादौ किं प्रमाणमुक्तं स्यादिसत आह~तदेवमिति। स्थूलद्रव्यो त्पत्ताविति । स्थूलद्रव्यान्तरोत्पत्ताविसर्थः । द्रव्यारम्भानु- गुणावयवक्रियाया इति[पृ.१८७] । अत्र द्रव्यारम्भानुगुण क्रियात्वमक्यवित्वञ्च एकैकं स्पर्शादिमत्युत्पादनियत्तं न तु विशिष्ट ·रससारे व्यभिचाराभावात् । ननु स्पर्शाद्युत्पत्तेः पूर्व तन्त्वादौ क्रियोत्पत्ती बाधकाभावात् कथमवयवक्रियात्वादेः स्पर्शादिमत्युत्पादनियम इत्याशङ्का वारयितुं यथाक्रम परमाण्वादौ तन्वादौ च स्प- दिविरहक्रिया भवन्ती किं रक्ताद्युत्पत्तितन्त्वाद्युत्पत्तिक्षणव्य- तिरिक्त क्षणे भवेत् किं वा रक्ताद्युत्पत्तिक्षणे एवेति विकल्प्य प्रथमं दुपयति-रूपादिविरहेणेति । रूपस्पर्शाद्युत्पत्ती श्यामादिचरमवृत्तव्यस्य च कारणत्वात् द्वितीयादिक्षणे स्पर्श- विरहो दुर्घट इत्यर्थः । द्वितीयं दूषयति-कर्मणश्चेति । रक्ताधु. त्पत्तिक्षणे द्रव्यान्तरभवक्रियाहेतोः स्पर्शस्याभावात् । तन्त्वाा. त्पत्तिक्षणे चाभिघातादीनां सर्वेषां कर्महेतूनामभावाच कर्म दुर्घटमित्यर्थः । तर्कशेषमिति । अवशिष्टं तर्कमित्यर्थः । कार्यद्रव्यविनाशाभावे तद्रूपादिविनाशो न स्यात् तहेतुकत्वा. दित्युक्त एव तर्कः, अयं त्ववशिष्ट इति भावः । अवयविन: प्रासावपीति । अवयचिनो वह्निसंयोगोऽपीत्यर्थः । बाह्याव- यवावष्टम्भेनेति । बार्घिटाद्यवयवैरग्नेः प्रतिपिद्धतेनेत्यर्थः । कार्यद्रव्यविनाशादिति । यदि सकलव्यणुकारम्भकध- गुकमध्ये तेजःप्रवेशो नास्ति न तर्हि तन्मध्यवर्तिषु परमा- णुषु पाकः, अतः सकलत्र्यणुकारम्भकधणुकमध्ये तेज:- प्रवेशे 'सति परस्य यणुकसंयोगविनाशसकलव्यणुकादिकार्य- विनाशो दुर्गार इत्यर्थः । ननु सकलब्यणुकमध्ये तेजाम- वैशादस्तु नाम व्यणुकादिकार्यविनाशः, घणुकनाशस्तु निर्वी- जा परमाणुद्वयमध्ये तेजःप्रवेशनमन्तरेणापि आरब्धधणु. कपरमाणुतेजासंयोगमात्रेण वा पाकोत्पत्तिरित्याशक्य भाष्य- तात्पर्यमाह-अयमाशय इति । पार्थिवद्यणुकारम्भकपरमा- णुतेजासंयोगः पार्थिवपरमाणौ म्यणुकारम्भकसंयोगविनाशक- ·रूपादीनां पाकजपरीक्षणम् । विभागजनक कर्म जनयत्येवेति व्यणुकविनाशोऽपि दुर्वार एवेत्य. र्थः । यत्तजन्माऽतिरिक्तकर्मजनकत्वादिति । ततो वेगा- तिशयस्पर्शातिशयवतस्तेजसो जन्म यस्याभिधातादेः स तजन्मा असौ कार्यद्रव्यं पूर्वव्यूहात्मच्यावयति । अत्र हेतुरतिरिक्तकर्म- जनकत्वादिति । यत्कर्म द्रव्यारम्भकसंयोगविसोधिविभागजनक न. भवति ततोऽतिरिक्तं द्रव्यारम्भकसंयोगविनाशकविभागजनक पार्थिवपरमाणौ यत्कर्म तजनकत्वादिसर्थः । कचित्तु यत्तजन्मा- भिघातः कर्मजनकत्वादिति पाठ स तु सम्यगेवेति । अन्यथे- ति[पृ.१८८] । यदि तेजांसंयोगः सर्वव्यूहान्न मच्यावयतीत्यर्थः कुत इसत आह–सान्तरत्वे इति । निविडावयवारब्धक्षी रादेः सान्तरत्वानुपपत्तौ अन्तरालमध्ये न प्रविशति । प्रवेशन- मलभमाने वहौ क्षीरादेयतापो न स्यादित्यर्थः । न- नु युक्तौ तेजःसंयोगेन क्षीरादेः पूर्वव्यूहभङ्गव्यूहान्तरोत्पादौ आरम्भकशैथिल्यात् , घटाद्यारम्भकसंयोगस्तु कठिन इति न तत्र तेजःसंयोगेन पूर्वव्यूहभङ्गव्यूहान्तरोत्पादाविति शङ्कतें-मृदुसं- योगेनेति।तन्दुलादीनामिति । अत्र कठिनसंयोगवतामिति शेषः । तथादर्शनादिति । पूर्वव्यूहभङ्गव्यूहान्तरोत्पाददर्श- नादित्यर्थः । ननु भवतुः तण्डुलादीनां क्षीरायपेक्षया कठिनसं- योगारब्धत्वं, घटाद्यपेक्षया. मृदुसंयोगारब्धत्त्वमेवेति तेषा- मपि वहिसयोगात्पूर्वव्यूहभङ्गव्यूहान्तरोत्पादौ संभवता, न. तु घटादेस्ततोऽपि कठिनसंयोगारब्धस्येति शङ्कते-तेषामपीति। समाधत्ते-नातिहढानामिति । घटापेक्षयाऽतिकठिनसंयो' गारब्धवज्रादेहिना : पूर्वव्यूहभङ्गव्यूहान्तरोत्पाददशैनात् घ. टादेस्तौ सुतरां दुर्गाराविति सिद्धो घणुकादेनांश इत्यर्थः । षज्रादेरिति । कठिनसंयोगारब्धलेऽपि बजामिसंयोगस्य सा.

·रससारे- .. तिशयवाद् बजे पूर्वव्यूहभङ्गव्यूहान्तरोत्पादौ संभवतो घटा. दिवाहिसंयोगस्य तु निरतिशयत्वान्न तत्र पूर्वव्यूहभङ्गव्यूहान्त- रोत्पादौ संभवतः इति शङ्कते-सातिशय इति । पूर्वव्यूहमङ्ग- व्यूहान्तरोत्पादकवज्रादिवह्निसंयोगेऽतिशयो भवन् किं प्रथमा- दिवजामिसंयोगादिव्यारत्तो जातिविशेषो भवेत् किं वा बहुतरपथमादिवज्रानिसंयोगसाहियम् ? नाद्यः, मानाभावादि- त्याह-क इति । द्वितीयं शङ्कते-बह्वभ्यास : इति । प्रथमा- दिचञानिसंयोगानामन्त्यवज्राग्निसंयोगसाहित्यं किं सजन्या. तिशयद्वारेण किं वा स्वरूपेण ? आये पक्षे दूषणमाह न प्रथमस्येति । प्रथमादिसंयोगोऽतिशयहेतुरिति सिद्धान्तवि- रुद्धमित्यकिश्चित्करत्वम् । द्वितीयं दूषयति-न हीति । ननु पूर्वव्यूहभङ्गव्यूहान्तरोत्पादे वहिसंयोगस्य प्रथमादिवहु- तरसंयोगसाहित्यमनुपयोगि तर्हि तेनैव न्यायन घटा- दिपाकेऽपि वहिसंयोगस्य प्रथमादिवहिसंयोगसाहित्या- पयोगीत्यापाकनिहितकुम्भे प्रथमक्षणवत् क्षणान्तरपाके विशे- षो न स्यादित्याशङ्मयोपसंहारव्याजेन परिहरति-तस्मादि- ति । अत्र . पूर्वरूपविनाशसहितस्यामिसंयोगस्योत्तरोत्तररूपा- दिविशेषजनकत्वात् पाके विशेषो न घटत इति विवक्षितम् । शरीरादौ पाकजोत्पत्ति: प्रत्यहं व्युत्पादनीयति ख्यापयितुं शरी- रादेदृष्टान्ततयोपपादनं न तूभपसिद्धतया।परमाण्वपगम इति परमाणुसंयोगनाशः इत्यर्थः । अन्यथेति । यद्यसमवायिकार- णसंयोगनाशो न घणुकादिनाशहेतुः तर्हि परमाणोनित्यत्वात समवायिकारणनाशस्यापि नाशहेनोरनुपपत्तेविनाशकारणरहि- तत्वेन गगनबद्यणुके नित्यत्वापत्तिरित्यर्थः । त्रसरेणुरत्र श्य- मिति । अत्र नश्यतीति शेषः । तत्कार्यमिति। अत्रापि नश्य- ·। रूपादीनां पाकजत्वपरीक्षणम् । तीति शेषः । अन्यथेति । यणुकादिनाशेऽपि त्र्यणुकाद्यवस्था न इत्यर्थः । तदवयवेति । ये नष्टा विद्यन्ते च ते तावच्छन्दन उक्ताः[पृ.१८९.]। संवृतपटवदिति । घटिकापनपटवदित्यर्थः। घटादेः परिमाणसंकोचो नाम : किं पटवद्धटावयवानां प्रत्याकृत्य परस्परसंयोगः किं वा न्यूनपरिमाणम् ? प्रथम विकल्पं दुपय- ति-स हि न तावदवयवानां संयोगविशेष इति । परिमाणविशेष इति । न्यून परिमाणमित्यर्थः । सत्येव पूर्वस्मिन्नधिके परिमाणेति । तस्मिन्नेव घटादौ न्यूनप: रिमाणोदय इति पक्षं दूषयति-नाद्य इति । भिन्नपरि माणस्येति । न्यूनाधिकपरिमाणस्येत्यर्थः । पूर्वस्मिन्नधिक- परिमाणे नष्टे तस्मिन्नेव घटादौ न्यूनपरिमाणोदयः इति द्विः तीयं पक्षं दूषयति-न विनाश इति । यावद्रव्यभावि त्वादिति । सति द्रव्येऽविनाशनियमादित्यर्थः । हेत्वन्तरमाह- आश्रयेति । आश्रयावयवेति । परिमाणाश्रयस्य घटादे- रवयवाः त्रसरेण्वादयस्तेषां विश्लेषः संयोगविनाशः । यद्वा, तेषामेव : विनाशो घटगतपरिमाणनाशकोऽस्तु | तदसिद्ध- माश्रयविनाशविनाश्यत्वं परिमाणस्येत्यर्थः । समाधत्ते- अवयवेति । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां हि कारणत्वावगमः अवयवसंयोगविनाशाऽवयवविनाशयोश्चावयविनाशेनान्वयव्यति- रेकावन्यथासिद्धौ तद्दतपरिमाणनाशेन तु तद्द्वारेणैवान्यथा- सिद्धौ, अतो यद्यचयविनाशे तयोरकारणत्वं तर्हि परिमा- णनाशे तयोः कारणशङ्काऽपि नास्तीत्यर्थः । नष्टे व्यणुक इत्या- दि धणुकनाशोत्तरक्षणे श्यामादीनां विनाशः परमाणुगतश्या- मादिविनाशे वणुकनाशस्य कारणत्वात् । इयामादिविनाशो चरक्षणे रक्तादीनामुत्पादः परमाणुगतरक्ताद्युत्पादे श्यामादिविन . .

·३८ रससार- नाशस्य कारणत्वात् । रक्ताद्युत्पादोत्तरक्षणे परमाणुकोत्प त्तिः कर्मोत्पत्तौ स्पर्शस्य कारणत्वात् । व्युत्पादितं चैतद्यथा- वसरम् । शेषं सुगमम् । ननु ध्यणुकादिविनाशादिभ्यः श्यामादिनिवृत्तिसमय एवं परमाणोराकाशादिना विभागः परमाणुद्वय विभागेन घणुकवि- नाशविशिष्टं कालमपेक्ष्य परमाण्वाकाशविभागारम्भात् । तेन रक्ताद्युत्पत्तिक्षण एंव विभागात् परमाणोः पूर्वाकाशदेशसंयोग- निवृत्तिः, रक्ताद्युत्पादनानन्तरक्षण एवोत्तरसंयोगः । न चोत्तर- संयोगक्षणे द्रव्यारम्भकक्रियान्तरं सम्भवति, कर्मवति कौनुद- यात् । तेनोत्तरसंयोगानन्तरक्षणे द्रव्यारम्भककर्मेति दशक्षणप्राप्तौं कथं नवक्षणेसत आह-सेयमिति (पृ.१९०) । सेयं प्र. क्रिया तदा यदा इति पक्ष इत्यन्वयः । यदा घणुकारम्भकसंयो गनाशमपेक्ष्य परमाणुद्वयविभागेन म्यणुकनाशक्षणे परमाण्या- काशादिविभागो जन्यते तदेयं नवक्षणा प्रक्रियेत्यर्थः । विभाग परमाणुदयविभागः विभागजविभागः परमाण्वाकाशविभागः कर्म आद्यविभागोत्तरसंयोगहेतुक्रिया ततो द्रव्यारम्भणाय क्रियेति । तस्मिन्नियर्थे तेन यदैव पूर्वकर्मनिवृत्तिस्तदैव द्रव्यारम्भकं करें- त्यवधेयम् । अन्यथा एकादशक्षणापत्तौ दशमे क्षणे इति व्याको- पादिति । उत्तरसंयोगेति । यदा घणुकविनाशोत्तरक्षणे प. रमाणुद्वयविभागेन श्यामादिविनाशसमकालं परमाणोः पूर्वा- काशदेशविभागो जन्यते उत्तरक्षणे च परमाणुपूर्वाकाशविभागे- न रक्ताद्युत्पत्तिः परमाणोः पूर्वाकाशदेशसयोगों नश्यति तदा रक्ताद्युत्तरक्षणे पूर्वाकाशसंयोगविनाशसहितेन कर्मणा परमा- गोरुत्तरसंयोगस्तेजसा जन्यते इति “दशक्षणप्रक्रियासिद्धिरि- त्यर्थः । व्यणुकनाशश्यामादिनिवृत्त्यादयो युगपदेव किं न स्युरि- ·रूपादीनां पाकजत्वपरीक्षणम् । . सभिभायवान् पृच्छति-कथामिति । उत्तरमाह-द्रव्यविनाश इति । यदा त्वेकत्र ध्यणुकविनाशिकाऽन्यत्र च घणु. कान्तरोत्पादिकेति[पृ.१९१]उदाहरणमात्रम् । यदा च यैव पूर्व- व्यणुकविनाशिका सैव च परमाण्वन्तरेण द्रव्यारम्भकसंयो- गजनिका तदा यदि द्रव्यारम्भकसंयोगनिवृत्तिर्विभागस्थ विभाग- जनकापेक्षणीया. तर्हि व्यणुकविनाशमारभ्य पञ्चमे रूपाद्युत्प- तेः । यदि तु द्रव्यविनाश एव विभागस्य विभागजनने अपेक्ष. णीयस्तर्हि व्यणुकविनाशमारभ्य पष्ठे क्षणे रूपाद्युत्पत्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् । दित्रिचतुःक्षणेति । यदा परमाणुकर्मणा परमा- योविभागः तदैव परमाण्वन्तरे कर्म यदा च परमायोwणुको- पाधिकसंयोगविनाशःतदैव परमाण्वन्तरस्य पूर्वदेशविभागः तत एकत्र क्रमेण व्यणुकनाशश्यामादिरक्ताद्युत्पादा अन्यत्र च पूर्वसंयोगनाशोत्तरसंयोगव्यणुकोत्पादाः चतुर्थे क्षणे गुणी- त्पत्तिरिति चतु:क्षणा प्रक्रिया वक्तव्या, सा च न युक्ता । घणुकविनाशद्वितीये क्षणे श्यामादीनां विनाशात् रक्तानुत्पा- दाद परमाणो रूपरसस्पर्शरहितत्वेन घणुकनाशतस्तृतीये क्षणे घणुकान्तरानारम्भकत्वात्स्पर्शादिरहितस्य चानारम्भक- त्वं समवायिकारणस्पर्शस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां द्रव्यजनकत्वा. व । अन्यथा मनोभ्यां द्रव्यारम्भापत्तेरिति, तदिदमाह- सगुणेनैदेति । रूपस्पर्शादिमतेत्यर्थः । क्रियाविभागा- दिन्यायेनैकत्र क्रमेण व्यणुकनाशश्यामादिनाशी परमाण्वन्तरे चोचरसंयोगदयणुकोत्पादौ तृतीयक्षणे गुणोत्पत्तिरिति त्रि- क्षणा प्रक्रिया चक्तव्या, सापि न । द्वयणुकोत्पत्तिक्षणे इपा. मादीनां विनाशात रक्तादीनां चानुत्पादात् । परमाणौ रूपा. दिरहितत्वेन . तदुत्तरक्षणे व्यणुके रूपाद्युत्पत्तेदुर्घटत्वा- ·४० रससारे- दिति, तदिदमाह-सगुणेनेति । कार्योत्पत्तिक्षणे . रूपा. दिगुणवतेत्यर्थः । अन्यथा द्वितीयक्षणे. कार्य गुणानुपपत्तिरि- ति भावः । क्रियाविभागादिन्यायेन द्वयणुकविनाशक्षणे पर- माण्वन्तरक्रियादिना द्वयणुकान्तरोत्पत्तिः द्वितीयक्षणे गुणो- तात्तिरिति द्विक्षणा प्रक्रिया वक्तव्या । सापि न, व्यणुकोत्प- त्तिक्षणे. परमाणुगतश्यामादीनां विनश्यदवस्थेन द्वितीयक्षणे गुणोत्पत्तेरसंभवात, विनश्यदवस्थस्यासमवायिकारणत्वानगी- कारात् । तदिदमाह-सगुणेनति । कार्योत्पत्तिक्षणे ऽविनश्यदत्रस्थरूपादिगुणवतेत्यर्थः । अन्यथाः द्वितीयक्षणे गुणोत्पत्तेदुर्घटत्वादिति भावः । यणुकान्तरेऽपि प्राचीनश्या- मादीनामेव रूपाद्यारम्भकत्वे रक्तायुत्पत्तिदुर्घटा, सा च विव- क्षिता पक्काभ्यामेव परमाणुभ्यां यणुकारम्भस्य वर्तमान- स्वात् । पक्कापकाभ्यां पुनरारम्भं चैव वक्ष्यति । एवमेवेति । पाकजोत्पत्तिव्युत्पादनस्य प्रयोजनबत्तामुपसंहरति-तदेवमि- ति । सेयं पाकजोत्पत्तौ ऋजुमार्गेण ग्रन्थव्याख्या, तर्कप्रमाणः चिन्ता तु प्रत्येकग्रन्थगोचरा पौर्वापर्यानुसन्धातृमनुष्याणां न दुर्लभा । विषयतया हेतुरिनि । विशेषणतया हेतुरित्यर्थः । यो ह्यकादिसंपतिपन्नपदार्थव्यतिरिक्तसंख्यायां न प्रमाणमित्याह तस्य किमेकादिज्ञान:निविषयमिष्टम,अत्यन्तासदेकादिविषयं वा, संप्रतिपन्नघटादिप्रमावा, घटाद्यारोपो वा. आनं निराचष्टे-न धेकादीति । व्याघातादिति। एकादिविषयज्ञानमेकादिज्ञानं, सेन एकादिविषयं ज्ञानं निर्विषयं चेति व्याहतमित्यर्थः । ना: पि. द्वितीय इत्याह--नाप्पलीकेति । अलीकत्वमत्यन्ता- सत्वं, तच्च वाधकगम्यमवाधितेऽङ्गीक्रियमाणम् । अभ्यु: । - ·संख्यानिरूपणम् । पममविरोधं सौगतानामापादयत्तीति तात्पर्यम् । तृतीये दूषणमाह-नापत्यिादिना पटेऽपि भावादित्यन्तेन । पटेs. पि भावादित्यस्यानन्तरं 'नापि रूपादिनिवन्धनं परेरेवानगी- कारात्' इति पूरणीयम् । घटादिस्वरूपं निवन्धनं विशेषणत्वेन विषयोऽस्य तद् घटस्वरूपनिवन्धनम् । 'घटान्तरे भावात' इत्ये- कं दूषणम् । अपिशव्दात्तस्यैव तद्विशेषणत्वानुपपत्तिरित्यपरम् । तत्र प्रथममनुपपन्नमेव । तथाहि-अयमेको घट इति. ज्ञानं नैत; द्धटनिवन्धनमिति प्रयोगे व्याघातादासद्धेश्च । न खेतदेव घटान्तरविपयम् । घटान्तरे जायमानभेको घट इति ज्ञानं नैत: द्धटविपयामिति साधने सिद्धसाधनत्वात् एतद्धटान्तरादिवि: शिष्टकालादिग्राहक योगिज्ञानादिना व्यभिचाराच्च । तस्मादे: को घट इसेनविशेषणमेकस्माझिनम् . एतद्विशेषणत्वात्सं- प्रतिपन्नवदित्यनुमानम् । एको घट : इति विशेषणविशेष्यभे- दग्राहकं प्रत्यक्षं च घटसंख्ययोदे प्रमाणमित्येवात्र न्याया। 'नापि घटत्वनिवन्धनं पटेऽपि भावात्' इत्यपि माचीननयनिर: स्तम् । पटेऽपीत्यपिशब्दसमुचितमेव घटत्वैकत्वयोर्मेदवोधक चक्तव्यं, तच्च घटत्वमेकत्वाद्भिद्यते. अनेकाश्रितत्वात्पटवदि- त्यादि । एदेन द्रव्यत्वमेवैकत्त्वमित्यापि निरस्तम् । चतुर्थ सोपपत्तिकमाशङ्का निराचष्टे-न चारजतेऽपीति । अभ्राः तत्वादिति । अबाधितत्वादित्यर्थः । यथाश्रुतस्य साध्य विशिष्टत्वात् । एवमेकादिज्ञानस्य घटाद्यविषयत्वे सति प्रमात्वं प्रसाध्य घटादिव्यतिरिक्तविषयत्वे प्रयोगमाह-सोऽयं घटा दाविति । स च यथांश्रुतोऽनुपपन्न एव घटत्वव्यतिरिक्तवि: पपत्तसाधने घटावयवघटनिष्ठधर्मरान्तरत्वात् । घटघटत्वाद्य तिरिक्तविषयत्वे तुः साध्यघटादिशब्देन संख्याव्यतिरिक्तसक . ६ ·रससारे- लवस्तुपरिग्रहः, तदाऽमसिद्धविशेषणत्वम् । अथ घटतदवय- वतद्धर्मसंप्रतिपन्नघटधर्मतद्धर्मादिपरिग्रहः, तथापि संख्यानि- ठधमैरर्थान्तरम् । तद्धर्ममात्रपरिग्राहकत्वेनैवास्य साध्यस्य चरितार्थत्वे संख्याग्राहकत्वस्यासिद्धः । किं चैको घट इति प्रत्ययस्य धर्मित्वे 'पटादावपि जायमानत्वात्' इत्यसिद्धो हेतुः। 'एकः पटः' इत्यादिप्रत्ययस्य धर्मित्वे घटघटस्वादिव्यतिरिक्तप- टादेग्राहकत्वेन सिद्धसाधनं, बहुदोषग्रस्तं चैतत् । तस्माद्धटघट- वादिशब्दः संपतिपत्नैतत्मत्ययविषयोपलक्षकः, हेतुश्च प्रत्य- यत्वोपलक्षकः । तेनैको घट इति प्रत्ययः संप्रतिपन्नैतद्विषया- तिरिक्तजातिमत्ममा प्रमात्वात् घटप्रमावदिति प्रयोगः कर्तव्यः । न च संख्यार्मिभिरथान्तरता, संख्याधर्मस्य जातेरभाव- स्य वा जातिमत्पदेनैव व्यवच्छिन्नत्वात् तद्विषयव्यतिरिक्त- प्रमात्वसिद्धेर्यारत्वादितिः । भवतु प्रमा, मा वा भूत् , संप- तिपन्नतद्विषयातिरिक्तजातिमवप्रमात्वाभावशङ्कावादिनः किं प्रमात्वेऽपि संप्रतिपातद्विपयातिरिक्तजातिमद्विपयत्त्वाभावो वि. वक्षित: किंवा संप्रतिपन्नतद्विषयाऽतिरिक्तजातिमद्विषयत्वेऽप्या- रोपोऽयमिति विवक्षितम् ? प्रथमं दूषयति-महि तयतिर- केणेति । तद्यतिरेकेण भवतीति प्रत्ययत्वोपलक्षकम् । तद्विषयश्चेति संप्रतिपन्नतद्विषयातिरिक्तजातिमाविषयत्वाभा- वोपलक्षकम् । तेन प्रमात्वसंप्रतिपन्नतद्विषयातिरिक्तजातिमत्प्रमा- स्वाभावयोः शीतोष्णस्पर्शयोरिव परस्परपरिहारेणैव नि- नीतत्वादेकत्वाङ्गीकारे व्याहतिरिसर्थः । द्वितीयं दूषयति- न हीति । तत्प्रत्ययनिमित्तमन्तरेणेति । एकादिप्रत्यय- निमित्ततयाऽङ्गीकृतघटादिकमन्तरेण पटादौ भवतीतिवदतो ऽयमारोप इति विवक्षितम् । तेनारोपो भ्रान्तश्चेति ‘एको व्या- ।

·संख्यानिरूपणम् । ५३ घाता, दोपजन्योऽभ्रमश्चेति द्वितीयः इति विवक्षितं, न स्वा- कस्मिकत्वं नाम किश्चिदापाद्यं प्रमितं तद्व्याप्पं वा कि: श्चिदापायमिति; येन यथाश्रुतस्तर्कोऽवकाशमासादयेदिति । एकादिमत्ययस्य घटपटसाधारणत्वादित्यादि मागेव दृपितम् । न हि य एव घटे एकमत्ययः स एव पटे इति केनचिदभ्युपगतम् । केचिद् घटपटसाधारणत्वादिति: घटपटसाधारणवस्तुग्राहकत्वा- दिति व्याख्याय एकत्वं घटाद्भियते घटपटसाधारणत्वादिति प्रयुञ्जले, तदसत् । घटायेकत्वस्य घटायकै कनिष्ठत्वेन साधार- णत्वस्यासिद्धेः । एको घट एकः पट इत्यनुगतप्रत्ययवलेनानुगतं वस्तु प्रसाध्य तद् घटादेर्भिद्यत इति साधनेऽप्यर्थान्तरम् । एकत्वादेर्घटादिभेदसिद्धेः । [पृ.१९३] एवं स्वरूपभेद इति । परस्परभिद्यमानो घटादिरित्यर्थः । तदा ज्यादिष्वपीति । च्यादिप्रत्ययेष्वपीत्यर्थः । विप्रत्ययास्यादिति । द्वित्वप्रत्ययः स्यादित्यर्थः । तदनेल यदि परस्य भिद्यमानघटादिकमेव द्वि- त्वं तर्हि .परस्परभिधमानपटादिप्रत्ययत्वमेव . द्वित्वमत्ययत्व- मिति त्रयो घटा इत्यादिप्रत्ययेऽपि परस्परभिद्यमानघटादिवि. पये द्वित्वमययत्वमनभ्युपगम्यमानमभ्युपगमविरोधमापादयतीति दर्शितम् । यथाश्रुतस्तु तर्कोऽनुपपन्न एव । न हि परस्पर- भिद्यमानघटादेदित्वात्मकता ज्यादिष्वपि द्वित्वात्ययविषयत्वेन व्याप्ता, येनेदमापादयेत् । न च व्यादिष्वपि द्विप्रत्ययः परस्या- निष्टः, यथाभूते त्रिप्रत्ययस्तथाभूते द्वित्वप्रत्ययप्रसङ्गः इत्या- दि तु. निरर्थकम् । घटपटादावेव वा स्वरूप भेद. इत्यपि न यु- क्तम् । अत्र किं घटादौ यो द्वित्वप्रत्ययः स पटादौ न स्यादिति विवक्षितं किं वा यदि घटादौ. स्वरूपभेदो द्वित्वं तर्हिः द्वि- प्रत्ययः पादौ न: स्यादिति ? आये इष्टापादनविपर्ययपर्यव- ·: रससारे- साने । द्वितीये मूलशैथिल्यम् । न हि घटादिस्वरूपभेदस्य द्वित्वात्मत्वादि पटादौ "द्वौ पटौ" इत्यादिप्रत्ययाविषयत्वेन व्याप्तम् । तस्माद् घटद्वित्वं घटाद् भिद्यते द्वित्वात्मत्वात् पटवि- स्ववदित्यादिकमेव ज्यायः । । तदेवमुक्तमकारेणकत्वादिसाक्षात्कारो घंटांदिव्यतिरि- कजातिमत्तमात्वेन साधितः । तत्साधकमेवानुमानं वा संख्यायां प्रमाणमित्येवंपरत्वेन “एकादिव्यवहार हेतुः संख्या" इति भाष्यं व्याख्याय तर्कपरतया व्याचष्टे-अथ वेति । यदि संख्यति । घटादभिन्नत्वं घटनिश्चयदशायामसं. दिग्धत्वेन व्याप्तं घटे दृष्टम् । तेन यदि संख्यैतद्धटस्वरूप- मेव तर्खेतद्धटनिश्चयदशायां नैतद्वंटनिश्चयवतः संदेहविषयः स्यादिति । तर्कविपर्ययस्तु इयं संख्या - एतस्माद्भिद्यते मदीयैतन्निश्चयदशायां मनिष्ठसंदेहविषयत्वात्पदार्थान्तरवदिति : एवमन्यदपि यथाकथश्चिदाचार्यश्रद्धया समर्थनीयम् । असमुच्चयशब्देन यदि घटादिनिष्ठो धर्मविशेषो विवक्षि- तस्तदा विवाद इत्याह-एकत्वस्यैवेति । अथ समुच्चयशब्देन भिन्नविषयिण्येका बुद्धिरुक्ता, तत्राप्याह-भिन्नानामिति । कचित्ताविकीमिति । द्वित्वादिमागभावरूपप्रतिनिय- तसहकारिवलादपेक्षाबुद्धिः प्रतिनियतं द्वित्वादिकमुत्पादयति । तेन ताविकीमभावप्रतियोगित्वेन संख्यामुपादाय द्वित्वादेरुत्पा. दनियमः, भाक्ती संख्यामादाय रूपादौ चतुर्विशतिरेवेत्यादि- नियम इत्यर्थः । [पृ.१९४]लाघवायेति । यस्य द्वित्वादिकं गुणः, तेन द्वित्वव्यक्तीनां व्याहत्त्वात् "द्वो द्वौ" इत्यनुगतव्य- वहारसिद्धये तास्वनुगतं सामान्यान्तरं कल्पनीयम् । द्वित्वं सामान्यमिति · · खेतदतिरिक्तं न किश्चिदपि कल्पनीयमिति ·संख्यानिरूणम् । .. लाघवम् । एकत्वद्वित्वादयः परस्परव्यक्तिपरिहारवन्तो न वा ? आधे जातित्वं न घटत इत्याह-न विरोधादिति । परस्परपरिहारवतोरेकत्र समावेशो न युक्त इत्यर्थः । द्वितीयेऽपि किंन्यूनाधिकव्यक्तिवृत्तयस्तुल्यव्यक्तित्तयो वा? नाद्य इत्याह- परस्परभावाभावाचेति । द्वितीये दूषणमाह-अन्यूनान- तिरिक्तति । विरूद्धधर्माध्यासो हि तदिति । अत्र न चासावन्यूनानतिरिक्तव्यक्तिवृत्तित्वे संभवतीति शेषः । जातेहि व्यक्तिविशेष एव जात्यन्तराद्यावर्तको धर्मः, समके- तधर्मान्तराभावात: न चासौ तुल्यव्यक्तित्वे सम्भवतीति भावः । ननु मा भूद्विरुद्धधर्माध्यासो भेदप्रमाणं, द्वे त्रीणीत्या- दिलक्षणप्रत्ययास्तु भविष्यन्तीति शङ्कत्ते -प्रत्ययवलक्षण्य- मिति । समाधत्ते-न धर्मविरोधमिति । विलक्षणप्रत्ययो हि व्याहत्तप्रत्ययः, स च व्यावर्तकधर्मजन्यः । न च जातिवपक्षे द्वित्वादौ समवेतोव्यावर्तकधर्मः सम्भवति, जातौ तदनङ्गीकारा- त् । नापि व्यक्तिविशेषो व्यावर्तकः, तुल्यव्यक्तित्वात् । तज्जा- तित्वपक्षे द्वित्वैकत्वादोव्यावर्तकधर्मानुपपत्तेः व्यावृत्तप्रत्यय एव दुर्घट इति कथं भेदे प्रमाणं स्यादिति । अस्ति तावद्यारत्तप्रत्यय इति चेत् । सत्यम् , अत एव व्यावर्तको धर्मः स्वीकरणीयः ।स च व्यक्तिविशेषलक्षणो न घटत इति. द्वित्वादिसमवेतोऽङ्गीकरणी यः । न च जाती धर्मो घटत इति द्वित्वादेरजातित्वसिद्धिरिति । अन्यथेति । अन्यूनानतिरिक्तव्यक्तित्तिजातिद्वयपक्ष इत्यर्थः । घटत्वकलशत्वादेरापत्तौ घटकलशवुद्धयोः शब्दयोश्च पौनरुक्त न स्यादित्यर्थः। गणितव्यवहारहेतुरिति । गणितव्यवहाराविषय इत्यर्थः । तेन नेश्वरज्ञानादिनाऽतिव्याप्तिः । कारणगुणपूर्वकं: द्विवं न . ।

·रससारे- त्वपेक्षाबुद्धिजन्यमिति पक्षे ऽयमेकोऽयमेक इति बुद्धिं विना द्वि- त्वोपलब्धिः स्यादत आह-[पृ.१९५]अपेक्षाबुद्ध्येति । एक- द्रव्यं प्रसज्येतेति । अत्र कारणगुणानामेकपर्यवसितहेतुत्वाव- धारणादिति शेषः । युक्त्यन्तरमाह-त्रित्वादिकं चेति । यदि ध्यणुकगते द्वित्वे परमाणुगतमेकत्वद्वयं जनक तर्हि तावन्मा- त्रस्य द्वित्वात्मक एव कार्ये क्लुप्तशक्तित्वात् त्रित्वोत्पत्यर्थमेक- स्वान्तरमादरणीयंन च तत्परमाणुद्वये सम्भवतीति ध्यणुके त्रित्वं न जायतेत्यर्थः। पृ.१९६)तद्वदेवेति । कारणाकारणगुणासमवा. यिकारणके अकारणमेव समवायिकारणतयात्क्लुप्तम् । तेन सं. योगवत्संख्या न कारणमाश्रयेदियर्थः । ननु यान्येव परमावे- कत्वानि व्यणुकगत्तैकत्वजनकानि तान्येव कारणगुणपूर्वत्वपक्षे मणुकादौ. द्वित्वाद्यारम्भकारणानीति नासमचायिकारणभेदः तथाप्येकत्वे घणुकमेव समवायिकारणं द्वित्वादौ परमाणवों- ऽपीति समवायिकारणभेदादेकत्वद्वित्वादेर्भेदो भविष्य- तीति शङ्कते-कार्यमपेक्ष्यति । कार्येति । एकत्व- समवायिकारणवणुकमपि तावत् द्वित्वस्य समवायिकारणं, तेन यद्यपि द्वित्वे समवायिकारणान्तरमस्ति तधायकत्व- हेतूनां सर्वेषामपि द्वित्वे सचात् द्वित्वमेकत्वात्मकं स्यादि य. र्थः । एकत्वद्वित्वप्रागभावावेकत्वद्वित्वयोावृत्तौ हेतू' भवतामि- चास्माकमपीत्यनाशनीयमेव । कारणगुणपूर्वकार्यवैषम्ये प्राग- भावातिरिक्तहेतुवैषम्यस्यैव अन्वयव्यतिरेकाभ्यामुषयोगावधार- णात् । अकारणगुणपूर्वकस्यापि शब्दादेः प्रागभावादिहेतुव्यति- रिक्तहेतुत्वावधारणात् । भवत्पक्षे द्वित्वादौ का गतिरिति चेत् । न, पाकजादिमियभिचारात् । अपेक्षणीयान्तराभावादि. ति। अत्रास्माकं तु लिङ्गजाऽपेक्षाबुद्धिरपक्षीकरणेति न द्वित्वादेः + ·४७ अन्यथा संख्यानिरूपणम् । सततोत्पत्तिः, नाप्यविनाशप्रसङ्गः अपेक्षावुद्ध शस्यैव नाश- कत्वादित्यभिसहितम् । द्वित्वद्विपृथक्त्वादेश्चेति । प्रतिनि- यततत्तव्यवस्थापकव्यङ्ग्यद्रव्यत्वघटत्वव्यवच्छदार्थ समानदेशत्व. ग्रहणम् । द्रव्यत्वघटत्वादेन्यूनाधिकव्यक्तितया समानदेशत्वा- भावात् । समानदेशत्वे सति समानेन्द्रियग्राहयोरपि शुक्लकृष्ण- योर्मन्दालोकमतिनियतव्यञ्जकव्यङ्ग्यत्वमास्थेयम् । मन्दान्धकारेऽपि शुक्लोपलम्भेऽपि कृष्णरूपानुपलम्भानुपपत्तेः । ततः समानधर्म सतीति विशेषणान्तरमुपादेयमिति चत् । न, शुक्लकृष्णयो रूपयोभिन्नद्रव्यवर्तितया समानदेशवस्यैवाभावात् । प्रतिनियतचक्षुरादिव्यङ्ग्यरूपरमादिव्यवच्छेदार्थ समानेन्द्रिय. ग्राह्यपदम् । रूपसंख्यापरिमाणादयश्चात्रोदाहरणम् । : उपाधि- विरहाच्च व्याप्तिसिद्धिरित्याउनुसन्धेयम् । नियामिका चेति । द्वित्वादेः प्रतिपुरुषवेद्यत्वनियमनिर्वाहिकेयर्थः । तदेतदिति । अपेक्षावुद्धरुत्पादकत्वं तद्विनाशस्य च विनाशकत्वमित्यर्थः । तदेतद् विशदयति इत्यन्वयः । वुद्धि- मात्र इति । एकत्वविषये बुद्धिमात्र इत्यर्थः । न्याय. प्राप्तामिति । उक्तो न्यायः । शिष्यजिज्ञासामनूये. ति । जिज्ञासाविष्करणं प्रश्नः । तेन प्रश्नपूर्वमित्यर्थः । इदं च 'कथम्'इत्यारभ्य 'एतेन त्रित्वाद्युत्पत्तिाख्याता इत्यन्तस्य भाष्यस्यावतारणम् । यदा वुद्धिरुत्पद्यते तदा द्वित्वमारभ्यत इति न युक्तम् । कार्यकारणयोः पौर्वापर्यनियमादित्याशङ्योत्पद्यत इत्यन्यथा व्याचष्टे-(पृ.१९७) उत्पन्ना भवतीति । अस्यैव विवरणं 'द्वित्वारम्भाय व्याप्रियते' इत्यादि । अपेक्षावुद्धोत्वो- त्पत्तिमभिधाय तद्विनाशाद् द्वित्वविनाशो वक्तव्यः, प्रस्तुतत्वात् । द्वे द्रव्ये इति ज्ञानव्युत्पादनं त्वमस्तुतत्वादयुक्तम् इति शङ्का ·४८ रससारे- परिहरन्नुक्तभाष्यमवतारयति-द्वित्वस्यति । द्वित्वसामान्य ज्ञानादपेक्षाबुद्धविनश्यत्तति हेतोः पञ्चमी न युक्ता । अपेक्षावुद्धि- विनश्यताया द्वित्वसामान्यज्ञानादव्यतिरिक्तत्वेन द्वित्वसामान्य ज्ञानस्य तत्र हेतुत्वानुपपत्तरित्याशङ्का परिहरति-(पृ०१९८)य- द्यपि सामान्य ज्ञानमेवेति तस्य तुत्वमाविष्कतुमिति। द्वित्वसामान्यज्ञानस्य विनश्यताविशेषणीभूतं विनाशं हेतुत्वमावि- कर्तुमियर्थः।[पृ०२००]द्रव्यज्ञानेऽनुव्यवसाय इति। द्वेद्रव्ये जानामीति ज्ञानविषयज्ञानमपेक्षावुद्धिरिति द्वित्वोत्पादकत्वानुत्पा- दकत्वाभ्यां विप्रतिपन्ना बुद्धिर्विवक्षिता। तेन त्रित्वादिजनकापेक्षा. बुद्धीनां धर्मित्वेनानुपादानादशे द्वित्वजनकत्वं वाधितमिति निरस्तम् । तेनानुविधायमानत्वादिति । नियमेन द्वित्वपूर्वक्ष- वर्तिवादित्यर्थः ननु यावदायभावि द्वित्वम्, अपेक्षाबुद्धिस्तु द्वित्वोत्पत्त्यनन्तरमुत्पन्ना द्वित्वव्यञ्जिका,तेन द्वित्वपूर्वक्षणवर्तित्व- अपेक्षाबुद्धरसिद्धमित्याशयोक्तं-व्यञ्जकत्वानुपपत्ताविति। अपेक्षाबुद्धेळञ्जकत्वे पूर्वमेव निषिद्धे अपेक्षाबुद्धिद्वितीयक्षणा पूर्व सत्यप्याश्रये योग्यानुपलब्धिसाहतप्रयक्षण द्वित्वाभावनि- र्णयादपेक्षाबुद्धर्द्वित्वपूर्वक्षणवर्तित्वसिद्धिरिति भावः । ये तु ठप- ञ्जकत्वानुपपत्ताविति हेतुविशेषणमाहुः; तेषां व्यर्थविशेषण- स्वम् । अथ तेनानुविधीयमानत्वादिति नियमेन द्वित्वोपल- ब्धिपूर्वक्षणवर्तित्वादिति विवक्षितं, तेनाऽऽत्ममनःसंनिकर्षादिना व्यभिचारपरिहारार्थ व्यञ्जकत्वानुपपत्तावित्ति विशेषणमित्युः च्यते, तदप्यसत् । उपलब्धिपदार्थव्यञ्जकत्वानुपपत्तिपदार्थयोः समुदितयोःयात् नियमेन द्वित्वपूर्वक्षणवर्तित्वस्य व्यभिचाराः भावादिति । शब्दं प्रति संयोगविभागवदिति । अत्र शब्द प्रतीति व्यर्थ संयोगविभागवदिति वैकल्पिक वैधHदृष्टान्तद्वयं, -- ·संख्यानिरूपणम् । साधर्म्यदृष्टान्तत्वे साध्यसाधन विकलत्वात, संयोगविभागयोर्दि वाजनकत्वात् नियमेन द्वित्वपूर्वक्षणवर्तित्वरहितत्वाच । साधर्म्य- दृष्टान्तस्तु द्वित्वजनको घटादिष्टव्य इति । नन्वस्तु पूर्वोत्तरकर्मः विषयाणां बुद्धीनां विषयभेदाद्भदः, अस्तु च स्थिरविषयबुद्धीनां निमेषोन्मेपसन्ततो भेदः, निमेषदशायां न पश्यामि'उन्मेषदशायां च 'पश्यामि' इति प्रतीतेः । यत्र तून्मिषितं चक्षुरेव घटादिकं स्थि. रमुपलभते तत्र. कथमाशुतरविनाशोत्पादित्वं बुद्धरत आह- तथाचेति । स्थिरविषया इति । अत्रोन्मीलितचक्षुषोऽपीति शेपः । सन्तानवर्तिन्य इति । आशुतरविनाशिन्य इति विव. क्षितं न स्वव्यवहितपूर्वोत्तरभावेन जायन्ते इति, एकयैव व्यत्र- धाननिवर्तनीयया व्यभिचारात् । व्यवधाननिवर्तनीयत्वादि- ति (पृ. २०१) । यथाश्रुतं न युक्तम् । चुदेवुझ्यन्तरविनाश्यत्व- पक्षे व्यवधानस्याविनाशकत्वात् । व्यवधानादिन्द्रियसन्निकर्षनाः शः,ततो बुद्धिविनाश इति परम्परया व्यवधानस्य चुहिनिवर्तका स्वमित्यपि न बुद्धेवुद्धिविनाश्यत्वपक्षे इन्द्रियसंनिकर्षनासाना- श्यत्वात् प्रदीपप्रभारम्भकसंयोगनाशाश्रयनाशनिवर्तनीयान व्यवधाननिवर्तनीयेति साधनविकलो दृष्टान्तः । न चाकारम- श्लेषेणाव्यवधाननिवर्तनीयत्वादिति हेतुवर्णन युक्तम् । अ. व्यवधाननिवर्तनीयत्वं यथाश्रुतमविनाश्यत्वं । तदा ध्यविशिष्टता, अन्यथाऽन्यत्तदाऽशक्यनिर्वचनं क्लिष्टं चेति । तस्माद् बुद्धित्वात् विद्युबुद्धिवदिति . हेतुदृष्टान्तौ लक्षण- या वर्णनीयौ । ननु यथा प्रथममपेक्षाबुद्धेलिजनकत्वमेवं द्वित्वोत्पत्त्यनन्तरं द्वित्वच्यञ्जकत्वम् । तेन व्यञ्जकाभावादपि द्वि. त्वानुपलब्धिर्घटमाना न ससेवाश्रये द्वित्वाभावसाधिकेतिः कथ- माशुतरविनाश्यत्वं द्वित्वस्येत्यत आह-अभिव्यञ्जकत्व इ- सा- .

·५० * रससारे GE तिदित्वमिति । घटपटयोः सतोरेव निवर्तमान घटपटदि स्वामित्यर्थः । तेन घटपटविनाशविनाश्यद्वित्वस्य धर्मित्वेनानु- पादानादंशे निमित्तविनाशविनाश्यत्वं बाधितमिति निरस्तम् । निमित्तविनाश विनाश्यंमिति । एतद्धटपटद्वित्वजनकापे- क्षावुन्हिविनाशविनाश्यमिति विवक्षितम् । तेन द्वित्वजनकादृष्ट- विनाशविनाश्यत्वेनार्थान्तरमिति निरस्तम् । आश्रयेति । प्रकृत- द्वित्वाश्रयौ घटपटौ विवक्षितौ । विरोधिगुणेति । घटपटगुणौ विवक्षितौः। गुणस्य सत इति। घटपटगुणस्य सत इति विव- क्षितम् । विनाशित्वादिति । अत्र न विनाशी अविनाशीति वि. ग्रहगतविनाशिपदेन विनाशिविशेषावनेकपृथक्त्ववहुत्वसंख्ये वि. वक्षिते । तेनानाविनाशित्वमनेक पृथक्वबहुत्वातिरिक्तत्वमभिने- तम् । तस्माद् घटविनाशाविनाश्यपटविनाशाविनाश्यघटगुणावि- नाश्यपटगुणाविनाश्यानेकपृथक्त्वबहुत्वातिरिक्तघटपटगुणत्वादि- ति हेत्वर्थः । अत्र च घटविनाशविनाश्यघटपटसंयोगादि- निवृत्यर्थं घटविनाशाविनाश्यग्रहणम् । पटावनाशविनाश्य- घटपटसंयोगादिनिवृत्यर्थं पटविनाशाविनाश्यग्रहणम् । घटो- सरदेशसंयोगविनाश्यघटपटविभागनित्यर्थं घटगुणाविनाश्य- ग्रहणम् । पटोत्तरदेशसंयोगविनाश्यघटपटविभागनिवृत्त्यर्थ पटगुणाविनाश्यग्रहणम् । अनेकपृथक्त्वबहुस्वनिवृत्त्यर्थमने- कपृथक्त्वबहुत्वव्यतिरिक्तग्रहणम् । घटाकाशादिद्वित्व निवृत्यर्थ पटग्रहणम् । पटाकाशादिनिवृत्त्यर्थं घटग्रहणम् । ऐषां सर्वेषाम- पि प्रकृतद्वित्वजनकापेक्षाबुद्धिविनाशाविनाश्यत्वेन विपक्षत्वा. दिति । एवं च चरमज्ञानवदिति अन्वयदृष्टान्तोऽनुपपन्न एवेति मन्वानः पूर्वत्राऽपरितोषाद् वैधदृष्टान्तमाह-व्यतिरे- केणेति । तस्मादेव प्रयोग:-सतारेव घटपटयोनिवर्तमान घटपट ·संख्यानिरूपणम् । ५१ द्वित्वमेतजनकापेक्षाबुद्धिविनाशाविनाश्यं घटविनाशाविनाश्यपट- विनाशाविनाइपघटगुणाविनाश्यपटगुणाविनाश्यानकपृथक्त्वव- हुत्वातिरिक्तघटपटगुणत्वात् न यदेवं न · तदेवं. यथाः घणु- कमियादि । न चैतदद्वित्वजनकापेक्षावुद्धिविनाशविनाश्यामप्ति- दरप्रसिद्धविशेषणता । एतद्वित्वजनकापेक्षावुद्धिविनाशः कि- चिद्विनाशकत्वातिरिक्तैतद्धमत्वरहिताधिकरणं मेयत्वात् . घटव- दिति विशेषणप्रसिद्धेः । यथाश्रुतं तु 'द्वित्वं निमित्तविनाशविना. श्यमाश्रयविनाशविरोधिगुणप्रादुर्भावाभावे गुणस्य मतो विनाशि- वाचरमज्ञानवत्' इत्यनुमानमनुपपन्नमेव । आश्रयविनाशकवि- नाश्पद्वित्वांशे वाधाद् द्वित्वजनकादृष्टविनाशविनाश्यत्वेनान्त- रत्वाच्च आश्रयविनाशाभाव इति हेतुविशेषणाऽसिद्धश्च यत्किञ्चि- दाश्रयाविनाशस्य द्वित्वविनाशपूर्वक्षणे सत्त्वात् । आश्रयाविनाश- विनाश्यत्वाभावो विशेषणत्वेन विवक्षित इति चेत् । न, द्वित्वस्य गुणत्वाश्रयापेक्षाबुद्धिविनाशविनाश्यत्वेन तस्याप्यसिद्धेः। द्वित्ला- श्रयविनाशविनाश्यत्वाभावो विशेषणमिति चेत् । न, चरमज्ञा. नस्य किञ्चिद्वित्वाश्रयशरीरविनाशविनाश्यत्वेन तद्राहितत्वाः नुपपत्तेदृष्टान्तस्य साधनाविकलत्वात् । घटपटाद्वत्वं पक्षः, त. दाश्रयघटपटविनाशविनाश्यत्वाभावो हेतुविशेषणमिति चेत् । न, घटपटविनाशविनाश्यत्वरहितविरोधिगुणविनाश्यत्वरहितगु णत्वे सति विनाशित्वरूपसाधनस्य निमित्तविनाशविनाश्यत्व- रुपसाध्यरहितेऽपि स्तम्भरूपादौ विद्यमानवेनानकान्तिकत्वात् । एवं विरोधिगुणविनाश्यत्वहितवं विशेषणमप्यसिद्धम् । ईश्वर- ज्ञानादिना विरोधिगुणेन द्वित्वविनाशात् । द्वित्वसमानाश्रयवि. रोधिगुणविनाश्यत्वरहितत्वं विशेषणमिति चेत् । न, ईश्वरज्ञाना-: देरपीश्वरनिष्ठद्वित्वसमानाश्रयत्वेन विशेषणासिद्धेस्तदवस्थत्वात् ।

·रससारे- . घटपटद्वित्वं पक्षः, घटपटद्वित्वसमानाश्रयविरोधिगुणविनाश्य- स्वाभावो विशेषणमिति चेत् । न, आश्रयविनाशविनाश्यत्व रहि- तघटपटद्वित्वसमानाश्रयविरोधिगुणविनाश्पत्वरहितगुणत्वे सति विनाश्यत्वरूपसाधनस्य निमित्तविनाशविनाश्यत्वरूपसाध्यरहि- तपाथिर्वपरमाणुरूपादिनिष्ठत्वेनानैकान्तिकत्वात् । निमित्तविना- शविनाश्यत्वे च साध्ये संख्यात्वाभाव उपाधिः, साध्यव्यावृत्ते सति साधनाव्यात्तत्वात् । पक्षतुल्यव्यतिरिक्तस्यैकत्वाद- विय॑स्य सत्त्वात् न पक्षेतरता । द्वित्वं न निमित्तविनाश- विनाश्यं संख्यात्वादेकत्ववदिति सत्मतिपक्षत्वं च द्रष्टव्यम् । तस्मादस्पदुक्तरीत्यवेदयनुमानं समर्थनीयम् । एवमन्यान्यष्य. नुमानानि ऋजुरीत्या प्रवर्तमानानि यथाश्रुतानि दूषणीयानि, वक्ररीत्या च सपर्थनीयानि । कथं पुनरिति । द्रव्यज्ञानकाले विशेषणस्य द्वित्वस्यासवाद्विशिष्टज्ञान हेतुत्वं न घटत इति विक- क्षितम् । न केवलं हेत्वभावाद् द्वे द्रव्ये इति ज्ञानानुपपत्तिः,किन्तु विषयाभावादपीत्याह-को वाऽस्येति । विषय इति । अत्र "विशेषणस्यासचाद् विशेषणविशेष्ययोषियत्वानुपपत्तेः' इति शे- पः। म तु विषय इति । अत्र विशेष्यालम्बनत्वादिति शेषः । तदा. स्मीभावो वास्तव आरोपितो चा? प्रथम दृषयति-नासंभवादि- ति । द्वितीयं दूषयति-विशिष्टज्ञानस्येति । विरोधाये- ति (पृ.२०२)। भेदस्तादात्म्याभावोऽभेदस्तादात्म्यम् । तयोरेका समावेशे भावाभाक्योर्विरोध उच्छिन्न इति धर्मधर्मिणार्भेदाभेदप- क्षवत् अभेद एव भेद एवेत्यपि पक्षौ स्यातामित्यर्थः । भेदाभेद- पति भेद एवेति अभेद एवेति वा नियमो नापादयितुं शक्यते व्याहतेरिति शकते-नियम इति । भेदाभेद लक्षणनियमवति भेद एवेत्यादिनियमापादने व्याहतिमभिधत्से तर्हि च्याह- .

·संख्यानिरूपणम् । - भेदाभेदपक्षवत् - । तिहेतुं नियमानियमयोर्विरोधमङ्गीकुरु । अन्यथा हेत्वभाव व्या- हतिरेव । व्याहतिरिति सेाल्लुण्ठमाह-नूनमनियमेति । भेद एवाभेद एवेत्यपि पक्षौ . स्याता- मितीष्टापादनत्वात् प्रसङ्गाभाव इति शङ्कते-सर्वे पक्षा इति । विरोधानङ्गीकारे विरुद्धधर्माध्यासस्य भेदज्ञापकस्याभावादद्वैता, पत्तिः । तथा च सर्वे पक्षाः सन्त्विति वाक्यमेव न स्यात्ततो भिन्नस्य परस्परभिन्नोष्टपुटस्पन्दादेस्तनिदानस्याभावात् । प- क्षाणां च भेदानुपपत्तौ सर्वपदोपादानानुपपत्तेश्चेति परिहरति-- न विरोध इति । स्वतोऽभिन्नस्य प्रमाणस्याभावात् । तस्यैव वत्र प्रमाणत्वापत्तेश्चैकतानुपपत्तिरित्याह-एकता चेति । समानाधिकरणमिति । अत्र व्यवच्छित्यति शेषः । तेन व्यवच्छित्तिव्यधिकरणस्योपलक्षणस्य संज्ञादेयवच्छेदः । अंव. च्छेदकमिति । ज्ञातमवाच्छित्तिप्रत्यायकमियर्थः । तेन नील रूपरहितपदार्थव्यात्तिसमानाधिकरणस्यापि नीलरूपरहितपदा- थतादात्म्याभावलक्षणांव्यवच्छित्ति सत्तया प्रत्याययत उत्पलनी- लगुणसमवायादेरुत्पलंन्द्रिपसंनिकदेवापत्याययतश्चोत्पलगगन- संयोगादेर्व्यवच्छेदः । एवमपि गगनमात्मादेरन्यदिति शब्देना- ऽऽत्मादिव्याहत्या समानाधिकरणेन ज्ञातेन व्यावृत्तिपत्यायकेना. तिव्याप्तिरित्यनाशङ्कनीयमेव । समानाधिकरणं सत् व्यवच्छि- तिप्रत्यायकमिति · · सामानाधिकरण्यस्यापि व्यवच्छित्तिपत्या. यनोपयोगित्वस्य विवक्षितत्वात् । न च गगनमात्मादरन्यदियस्य शब्दस्य व्यात्तिसमानाधिकरणत्वम् । व्यावृत्तिप्रत्यायनोपयो. गिव्यधिकरणेनापि शब्देन घटः पटो नेति प्रत्यायनात् । विशिष्टप्र. सयस्याविशषणविषयत्व उत्पलं नीलमुत्पलमित्यनयोरविशेषप्रसङ्गं परिहरति-अनीलव्यावृत्तमिति । एवंविधे.च लक्षणे उप- ·रसलारे- . लक्षणस्य विशेषणत्वापत्तिचोद्यमपि न लगतीत्याह-अवच्छंद- कत्वाविशेष इति। उपलक्षणमिति । अत्र यथा पटे नीलगु. अतिनीलत्वमिति शेषः। नीलत्वोपहितो नीलगुणो नीलगुः शारहिताद् व्यात्तिधीहेतुरिति, काकादयस्तु गृहादीनां विशेषणं न तूपलक्षणमिति भ्रान्तिः कार्या । न च विशिष्टत्वं नाम षट्- पदार्थव्यतिरिक्तमनुभवयुक्त्यभ्युपगमाभावादिति दुपयति-व्यावृ. त्तिश्चेति । ननूत्पलं नीलगुणरहिनादन्यदित्यत्र व्यावृत्ते- यादृश्यप्रत्यायकत्वे विशेषणत्वानुपपत्तिः, व्यावृत्तिप्रत्यायक- त्वे : तु. व्यायत्यन्तरापेक्षायामनवस्थेत्याशङ्ख्य स्वप्रत्यायकत्वे. नैव व्यावृत्तिप्रत्यायकतया विशेषणत्वोपपत्तेन प्रत्याय्यव्या. वृत्त्यन्तरापेक्षेति नानवस्थेत्याह-न च व्यावृत्तावपीतिः। ननु अदण्डव्यावृत्ते . देवदत्तदण्डानां युगपदिन्द्रियसंबन्धादर्तमा- नत्वाचावश्यं युगपदवभासे. विशेषणस्यापि विशिष्टविषयत्वाद् द्वित्वनाशकाले द्वे द्रव्ये इति विशिष्टवोधानुपपत्तिरित्याशझ्याह- एवं कचिदिति। सत्त्व इनि (पृ.२०३)। यदि द्वित्वोत्पत्त्यर्थः द्वित्वान्तरमिष्यते तर्हि तदुत्पत्त्यर्थं द्वित्वान्तरमेष्टव्यामित्यनवस्था द्वित्वोत्पादकादेव . द्वित्वाद् द्व. द्रव्ये इति व्यवहारोपपत्तेः कार्यवैयर्थ्यश्चेति । एकत्वेष्वेव कश्चिद् विशेषोऽस्तीति । अत्र 'न हि भवदुक्तं भवति एकत्वं तावदेवोक्तं भवति सकमेक- स्वमिति, नापि , याबदुक्तं भवति सैकमेकत्वं तावदुक्तं भवति सैकैकत्वसहितमेकत्वम्' इति शेषः । ननु त्रिवादिव्यवहारविषये- प्वेकत्वेषु सैकैकत्वरूपेष्वपि द्वित्वव्यवहाराभावान्न सैकमेकत्वं व्यवहारविषय इति कथमुच्यते तत एव तर्हिः द्वित्वादि- व्यवहार इति ? न, एवं तर्हि सैकैकत्वरूपैस्वित्वारम्भकदिवा- नारम्भात् सैकैकत्वस्य द्वित्वानारम्भकत्वसिद्धेः। बुद्धेविशेपो विप- ·संख्यानिरूपणम् । यकृतो वेन्द्रियादिहेतुकृतः साक्षात्कारित्वादिर्वा ? प्रथमे उत्तरम- विषयविशेषेतिः । द्वितीये उत्तरम्-अन्यस्य साक्षात्का. रित्वादेरिति । विषयावशेषन्द्रियादिहत्वायत्तसाक्षात्कारि- स्वादिविशेषव्यतिरिक्तो द्वित्वजनकबुद्धिषु त्रित्वादिजनकबुद्धि. व्यावृत्तो द्वित्वलक्षणकार्यगम्यो विशेषोऽतिप्रसङ्गशास्तति बल्ल- भाचार्याः । तदपि न, त्रित्वादिजनकबुद्धिव्यावृत्तद्वित्वजन कवुद्धयनुगतहेतुवैषम्यमन्तरेण त्रित्वादिजनकबुद्धिविलक्षणपर- स्परानुगतद्वित्वजनकवुद्धिरूपकार्यवैषम्यानुपपत्तः।अनियमति । यदेकस्य द्वयं तदन्यस्यापि द्वयमेवेति नियमो न स्यादिसर्थः । अनियममुपपादयति-सैवेति । ननु यथा ऽदृष्टविशेषादग्नहर्ष- जलनमेव न तु तिर्यग्ज्वलनम् , वायर्या च तिर्यगमनमेव न तू. गमन मिति नियमः, एवमदृष्टविशेषादेव कचिद् द्वित्वमेव न त्रित्वं कचित्तु त्रित्वमेव न तु किञ्चिदपेक्ष्य द्वित्वमित्यपि नियमास्त्वित्य- त आह-अदृष्टविशेषेति । अष्टविशेषान्नियमोऽदृष्टविशे- पनियमः । न च द्वित्वत्रित्वाश्रययोरुपाधिविशेषः परस्परव्या. तोऽस्तीति शेषः।ट्रे एकत्वे द्वे द्रव्ये इति वाभिमानो गणनामन्त- रेण न जायत इसपेक्षाबुद्धिस्तत्र कारणमेष्टव्या द्वित्वाभिमा- नान्तरं वा ? प्रथमे दूषणम्-अपेक्षावुद्धिविशेषमिति । अपे- क्षावुद्धविशेष उक्तरीत्या नास्ति, अविशिष्टा च कथं द्वित्तत्रित्वा- दिविलक्षणाभिमानहेतुरित्यर्थः । द्वितीयं दृपयति-तत्राप्य. भिमानान्तरेति । तथापेक्षावुद्धिरिति । ननु यद्य- पेक्षाबुद्ध्यादयोऽविशिष्टा एव द्वित्वत्रित्रादिप्रागभावरूपं सहकारिभेदमपेक्ष्य द्वित्वत्रित्वादिकार्य भेदजनकास्तहि द्वित्वो- त्पत्तिकाल एव. त्रित्वोत्पादकापेक्षावुद्ध्यादीनां त्रित्वादिमाग- भावानां च सत्वात्सकलत्रित्वादिसंख्योदयप्रसङ्ग इति चेत् । न ·५६ रससारे:- - द्वित्वप्रागभावसमानाधिकरणैकत्वपर्यवसितापेक्षाबुद्धेत्विहेतुत्वा- १, त्रित्वादिपागभावसमानाधिकरणकत्वपर्यवसितबुद्धश्च त्रि- स्वादिहेतुत्वात् । न चैना बुद्धयो युगपदिति न द्वित्वत्रित्वादी- नां युगपदुदयापत्तिरिति । अपक्षाबुद्धरविशेषाभिधानं तु द्वि- स्वादिमागभावमन्तरेणति द्रष्टव्यम् । सेनावनादौ कथमिति। अस्प 'अत एव' इत्युपक्रम्य 'इति केचित्' इत्यन्तं परमतेन स. माधानं, तद् दूषयति-तदसदित्यादेिना [पृ० २०४] । तत्र सन्देहानुपपत्तेरिति । विशेषे सन्देहानुपपत्तरियर्थः । न हि विंशतेराक् त्रयोविंशतरुपरि न भवन्तीति नि- श्चये किं विंशतिरकविंशतिविंशतिति संशय इतरव्यातं विंशत्येकविंशतिद्वाविंशतिसाधारणं धर्ममन्तरण संभवति । न चेतरव्यानो विंशत्यादिसाधारणो धर्मों विंशत्याधन्य- तमविशेषमन्तरेण घटतं । अन्यथा घटादिरहितायामपि मृदि. घटपटसाधारणं धर्ममन्तरेणापि घटः पटो वेति सन्देहापत्ति- रित्यर्थः । हेत्वन्तरमाह-अङ्गान्तरेति । महती. महत्तरे- तिः। भूयसी भूयस्तरेत्यर्थः । सेनावनादौ कथमित्यत्र स्वमतेन स- माधानमाह-तस्माद्रस्तुस्थितेनेति । यदि स्त्रं स्वं प्रागभा- चमपेक्ष्य सेनावनादौ । सहस्रादिसंख्योदयः कुत्तस्तर्हि सह. समेवाधिकं वेति नियतसंख्याप्रतीत्यभाव. इत्यत आह त.. दप्रतीतिरिति । तस्य सेनावर्तिनो बहुत्वस्य सहस्त्र-:- स्वादिजात्यवच्छेदेनाप्रतीतिरिति विवक्षितं न तु वहुत्व. स्यैवापनीतिः भूयसी सेनेत्यादिप्रतीतेरुक्तत्वात् , अनेकत्व- संख्या प्रत्यपेक्षाबुद्धिरुत्पादिका न तु व्यञ्जिकेत्युक्तत्वा. च नियत्तापेक्षावुद्धित्विसहितकत्वबुद्धिरिसादका सहस्रत्वा- दिजातीनां संख्याश्रयाणां व्यञ्जिका !: ..

·परिमाणनिरूपणम् । ६७ न चैमिति[पृ.२०६] । न चाहतुकोऽविनाश इत्यर्थः । सामानाधिकरण्यमिति पृ.२०७] । सामानाधिकरण्यमेकाधि- करणसंवन्धः, स च विशेषणतत्प्रत्याय्यव्यावृत्योः . साधारणो धर्म इति तयोः सारूप्पमित्यर्थः । विशेषणविशेष्ययोरभेदो निर- स्त इति 'अभेदेन'इस्यन्यथा पाचष्टे-सारूप्योति(पू. २०८)। सारूप्यं सामानाधिकरण्यं, तच्च वीणाशब्दयोः शब्दवीणेति वा स्यात् शुको घट इतिवच्छन्दवती वीणेति वा स्यात् , रूपवान् घट इतिवत् , एवमुत्तरत्रापि । तावताऽपीति [पृ.२०२] । यदा द्वित्वोत्पत्तिकाले एकं द्रव्यमिति ज्ञान तदाऽपि द्वित्वसामान्यज्ञानकालेऽपेक्षावुद्धिनाशः, द्वित्वगुणज्ञानकाले च द्वित्वविनाश इति तदुत्तरकाले द्वे द्रव्ये इति ज्ञानानुपपत्तिस्तद. वस्थेत्यर्थः । द्विस्वादिसंख्योत्पत्त्यनभिभूतस्यति । अत्र द्वित्वादिसंख्योत्पत्तिशब्देन द्वित्वादिसंख्योत्पत्तिपूर्वक्षणो विव. क्षितः । तेनानभिभूतस्याप्रतिवद्धस्यैकत्वस्यक द्रव्यमिति विशिष्टज्ञानहेतुत्वम् । इह तु द्वित्वात्पत्तिपूर्वक्षणः प्रतिबन्धको जात इत्येकं द्रव्यमिति झानं न जातीमत्यर्थः । यथाश्रुते द्वित्वोत्पत्तेरेक व्यमिति द्रव्यमिति . ज्ञानजनकत्वप्रतिवन्धकवेन द्वित्वोत्पत्तिपूर्वक्षणे प्रतिबन्धकाभावाद् द्वित्वोत्पत्तिक्षणे एकमेकं द्रव्यमिति ज्ञानं दुरिमेवेति । एकतरामतीताविति (पृ.२१०) । परिमाणविशेषाप्रती- सावपि भूगोलकादिप्रतीतिरियर्थः । मानव्यवहारकारणमि- ति। मानव्यवहारविषय इत्यर्थः। नन्वियत्ताव्यवहारो मानव्य. चहारः, स च पञ्च ‘पञ्च पलानीत्यादिकोऽन्यत्राप्यस्तीत्य- तिव्याप्तिरित्यत आह-मानव्यवहारस्त्विति । प्रल- संख्याव्यवहारविलक्षण । इति । पलव्यवहारश्च सं. ..

·६८ रससारे- रूपाव्यिवहारश्च, ताभ्यां विलक्षण इत्यर्थः । तेन संख्यागुरुत्व. विषयमानव्यवहारव्यतिरिक्तमानव्यवहारविषयों गुणः : प- रिमाणमिति : लक्षणम् । यद्वा, मानव्यवहारो नाम परिमाण- व्यवहारः, सच पलादिव्यवहारविलक्षण इति नातिप्रसङ्ग इति । न च महत्वव्यवहारोऽवयवबहुत्वाविषयः कुम्भादाविति ल. क्षणासिद्धिः संख्याधाविषयत्वे सतीति : लक्षणासिद्धश्चति वाच्यम् । यणुकंबहुत्वाप्रतीतावपि त्र्यणुके द्वाभ्यामारब्धे द्वि- तन्तुकादौ महत्वव्यवहारात अविशिष्टेऽवयववहत्त्वे प्रचिता- रब्धे महत्वोत्कर्षप्रतीतेश्च । प्रचयविशिष्टमवयवत्रित्वं तथाविध- महत्वोत्कर्षपतीतिविषय इत्यपि न । अमचितरप्यधिकैरारब्बे प्रचितत्रयारब्धे तुल्यमहत्त्वोत्कर्षप्रतीतेः । तत्र वृद्धत्वोत्कर्ष एव महत्वोत्कर्षविषय इति चेत । न, अनुगतं विषयमन्तरेण प्रचिता. प्रचितारब्धानुगतमहत्वोत्कर्षविशेषप्रतीतेरनुपपत्तेः । अनुगतपि. शेषमन्तरेण महत्त्वविशेषोत्पत्तिरेव कथमिति चेत् ? प्रागभाव- विशेषादिति गृहाण । नन्वणुमहदित्यादिपदानां विना भाव- प्रत्ययं परिमाणविशेषावच्छिन्नद्रव्यवाचित्वात्तच्चातुर्विध्यम- नेनोक्तं स्यान्न परिमाणचातुर्विध्यापित्यत आह-भावप्रधान इति (पृ.२११)। अगुत्वं महत्वं दीर्घत्वं इस्वत्वं चेति विवक्षितं भाष्यकारस्येत्यर्थः । तदेतदिति । अत्र तच्छब्दन महत्वं परामृशति न स्वणुत्वादीति । तृणोलपादिन्यायेनेति । यथोलपपदेन तृणविशेषेऽभिहिने तत्सन्निधिपठितसामान्यवच- नतृणपदस्योलपव्यतिरिक्ततृणपरत्वं निणीतं, तथाऽत्रापि मन:- शब्देन परमाणुविशेषेऽभिहिते सामान्यवचनपरमाणुपदस्य म. नोऽन्यपरमाणुपरत्वं निर्णेयमित्यर्थः । कुवलयादावणुव्यवहार- स्य - गौणत्वार्थ मुख्ये वाधकमाह-महत्त्वोत्पत्ताविति । .

·परिमाणनिरूपणम् । . चाक्षुषत्वान्यथानुपपत्त्या चति। चाक्षुषद्रव्यतेन महत्वानु- मानादियर्थः । प्रकर्षभावः प्रकृष्टता ! भज्यत इति। सेव्यत इत्यर्थः । द्रव्यत्वेन परिमाणानुमानादिति न युक्तम् । परि- माणशब्देन महत्त्वविवक्षायामपसिद्धान्तताऽणुपत्यक्षत्वयोरापतेः, अणुमहत्त्वसाधारणपरिमाणविवक्षायामप्रसिद्ध विशेषणत्वात् अ. णुत्वासिद्धावणुमहत्साधारणपरिमाणासिद्धेः इति चेत् । न, संख्याव्यात्तमहत्वसमवेतजासाधारस्य परमायादौ साधना- त् । ननु संख्याव्यात्ता महत्त्वसमवेता जातिः किं महत्वत्वं त. दवान्तरा ततः परा वा ? नाद्यो वाधादपसिद्धान्ताच । नेतरः अप्रसिद्धविशेषणत्वादिति चेत् । न, महत्वसमेवतजाते. सामान्य तो विवक्षितत्वात् , विशेषविकल्पेन साध्यसामान्यदूषणे सर्वा- नुमानविलयादिति । इतोऽपि परमाण्वादौ न महत्त्वाभावकृतोऽ. शुत्वव्यवहार इयाह-ह्मणुकादिति(पृ.२:२) । यो हि परमा- णावणुव्यवहारपिच्छति स अणुकादमकृष्टः परमाणुरिति व्यव- हारमिच्छत्येव तद् यद्यणुत्वं महत्त्वाभावः न तर्हि तत्रापकों भा. वतः सम्भवतीयर्थः । यणुकं परिमाणवदित्यत्र महत्त्वेन सिद्धसा- धनमाशङ्याह-न व्यगुकस्य महत्वमिति । अन्यायश्चाने- कार्थत्वामिति । न ह्येकत्र वाचकत्वशत्याऽन्यत्र तत्सादृश्येन च शब्दप्रयोगे उपपन्ने उभयत्रापि वाचकत्वकल्पनाबीजम स्ति; सिंहो देवदत्त इत्यादौ सिंहादिपदानां देवदत्तादिवाच- कत्वकल्पनापत्तेरिति । यत्र त्वनेकेष्वेकनिमित्तमन्तरेण सा. दृश्यादिकमनुपजीच्य शब्दः प्रयुज्यते तत्रांनेकार्थत्वमेव न्याय्यं, यथाऽक्षादिशब्द इति । पश्चादिति । 'अणुपरिमाणसिद्धर- नन्तरमित्यर्थः । स्वर्गादिशब्दवदिति । यथा हि "स्वर्गकामो यजेत" इत्यंत्र दुःखासंभिन्ननिरतिशयसुखवाचकः स्वर्गशब्दो .

·६० रससारे- . यथा ऽर्थवादवलाद्,दुःखादिसम्भिन्ने तु सारूप्यादप्युपपद्यत इति गौण इति व्यवस्था, एवमणुशब्दोऽपि परमपूज्यकणादादिव्यवहा- रवलादणुपरिमाणे मुख्यः, आमलकादिपरिमाणे तत्सादृश्यात्म- कर्षविशेषाभावादुपपद्यत इति गौण इत्यर्थः । उपपत्तरिति । उपपत्तिरनुमानम् । यथा हि गगनं दीर्घत्वातिरिक्तपरि- माणाधिकरणं द्रव्यत्वादिति - गगने. महत्त्वसिद्धिः, एवं गगन महत्त्वातिरिक्तपरिमाणाधिकरणं द्रव्यत्वादिति दीर्घत्वसिद्धिः । च परमाणुहूस्वत्वातिरिक्तपरिमाणाधिकरणं द्र व्यत्वाद् घटवादिति परमाणावणुत्वसिद्धिः, एवं पर- माणुरणुत्वातिरिक्तपरिमाणाधिकरणं द्रव्यत्वादिति इस्वत्वसि- द्विरपि । दीर्घत्वादिनाऽर्थान्तरतानिवृत्यर्थं दीर्घत्वातिरिक्ता- दिपदम् । दीर्घत्वादिसिद्धयाऽपि . प्रकृतानुमानचरितार्थत्वस्या वक्तुं शक्यत्वादिति । ननु संस्थाने विशेषवत्येव दीर्घत्वं दृष्टमि- खाशङ्का महत्त्वसमानयोगक्षेमतया परिहर्तुमुक्तम्-यथा हि मह- त्वं प्रकृष्यमाणमिति । केचित्तु दीर्घत्वं कचित् परमकाष्ठा- पन्न प्रकृष्यमाणत्वान्महत्ववदित्यनुमानम् । यथा हि महत्वं प्र- कृष्यमाणमित्यादिनोपपत्तेरुभयत्रापि तुल्यत्वादित्यन्तेनाक्षिप्त- मिति व्याख्यातवन्तः, तन्न, समिदादिगतदीर्घत्वपक्षीकरण बाधात् , गगनादिगतदीर्घत्वपक्षीकरणे त्वाश्रयासिद्धेः ।दर्घित्व. जातिरमकृष्टत्वानधिकरणाश्रिता साक्षात्परिमाणत्वावान्तरजा- तित्वान्महत्ववदित्युपपत्तिपरः प्रकृतो ग्रन्थ इत्यपि न । दीर्घ- त्वमात्रवृत्तित्वाभावादिना सोपाधित्वादिति । नन्वश्विरबुद्धिः सकलैकत्वविषयत्वात् सकलद्रव्यवर्तिवहुत्वं जनयेत् न तु त्रित्व- मित्याशङ्कामपनुदति-ईश्वरवुद्धेरिति [पृ. २१३] । सबैकत्व- विषयाऽपि बुद्धिखित्वोत्पादकमहत्त्वमपेक्ष्य त्रित्वं चतुष्टोत्पादक- .

·परिमाणनिरूपणम् । महत्वमेपक्ष्य चतुष्टं जनयतीति । यद्वा,अदृष्टशब्देन विवादिप्राग- भावो 'न दृश्यते'इति व्युत्पत्या विवक्षितः । रूपायुत्पत्तिसम- कालामिति । अस्य महत्वं दीर्घत्वं च करोतीत्यनेनान्वयः। पूर्व- जापरितोषात्पक्षान्तरमाह-द्रव्योत्पत्तिसमकालत्वादेति । द्रव्योत्पत्तिकालोत्पन्नया ब्यणुकत्रित्वसंख्यया त्रसरेणुमहत्त्वोपप- तेर्न घणुकसंयोगकाले त्रित्वे प्रमाणमस्तीति । पूर्वत्रापरितोष- हेतुः। ईश्वरापेक्षावुद्धयादीनां हेतूनां सत्वात्संयोगकालेऽपि द्वित्वं स्यादिति चेत् । न, ईश्वरापेक्षाबुद्धिजाऽनेकसंख्यायामारम्भक- संयोगस्यापि हेतुत्वात् । एवमपि यावद् व्यणुकसंयोग संख्या. प्रवाहः स्यादिति चेत् । न,द्रव्यप्रागभावस्यापि हेतुत्वस्वीकारात् । अन्यथा निष्पयोजनसंख्यानन्त्यापत्तेः । परमाणुद्वित्वद्यगुकबहु- स्वव्यतिरिक्ता केवलेश्वरापेक्षावुद्धिजन्या संख्या निष्प्रमाणिकेति रहस्यम् । विभागस्तु इति[पृ.२१४] । यणुकयोर्विभागात्सं- योगनाशः, ततस्त्र्यणुकनाशः, ततस्तद्गतमहत्वनाश . इति कारणविभागः परम्परया महत्त्वविनाशक एव न तूत्पादकः यणुकारम्भकसंयोगजनककर्मविनाशसमसमयोत्पन्नकर्मणा य- णुकमहत्त्वसमकालमेव - यणुकविभागारम्भादिति भावः परत्वापरत्वे. चेति । अत्र परिमाणसमसमयोत्पन्नादि- कालत्रसरेणुसंयोगारभ्यत्वादिति शेषः । तथा वेगद्रवत्वादी- नामपि ध्यणुकगतो हि. वेगो घणुकयोः संयोगात् त्र्यणु. कसमये नष्ट इति न महत्वकारणम् । अव्यवहितपूर्व क्षणवर्तित्वाभावात् । न च व्यणुकोत्पत्तिक्षणे वेगोऽस्ति हेत्वभावात् , द्रव्यान्तरगतस्त्वप्रत्यासन्न : .. एवेति । द्रवत्वा- दयस्तु तद्रहितैरप्यारब्धे महत्त्वदर्शनादप्रत्यासन्ना इति । तथो: तं द्रव्य इति । द्रव्यपदार्थे बहूनां अणुकानां व्यणुकारम्भः . • ·रससारे- . कत्वमुक्तम् । तेनावयवबहुत्वादेव वलनशक्तेस्त्र्यणुकमहत्त- मुपपन्नमिति, अणुपरिमाणकारणमित्युक्तमायामित्यर्थः । ध्यणु- कपरिमाणस्य व्यणुकपरिमाणारम्भकत्वे मानाभावाच । घणुः कपरिमाणं परिमाणजनक परिमाणासमवायिकारणं वा द्रव्य- समवायिकारणपरिमाणत्वात्तन्तुपरिमाणवत् . इत्यादेरनणु-वेन सोपाधित्वात् । न चास्य पक्षेतरत्वं मनःपरिमाणस्य : पक्षपक्ष- तुल्यव्यतिरिक्तस्य व्यावय॑स्य सत्चात् , यणुकपरिमाणस्य यश्चित्परिमाणजनकत्वेनास्य चरितार्थत्वात् , अभिप्रेत- व्यणुकपरिमाणजनकत्वासिद्धरर्थान्तरग्रस्तत्वाच्च । घणुकपारे- माणं व्यणुकपरिमाणाजनक परिमाणवाद् घटपरिमाणवादिः त्यादिना ब्यणुकपरिमाणस्य ध्यणुकपरिमाणजनकत्वनिषेधाच्च । अयणुकपरिमाणत्वं चात्र पक्षेतरत्वान्नोपाधिः । न च घ्यणुकप. रिमाणं व्यणुकपरिमाणजनकं .यणुकपरिमाणत्वादिति व्यति रेकिणा सत्प्रतिपक्षत्वम् । अस्य व्यणुकादेः सपक्षादपि व्याहत्त- त्वेनासाधारणत्वात् ।। अथ व्यणुकपरिमाणमसमवायिकारणजन्यं कार्यपरिमाणं- त्वात् घटपरिमाणवदिति सामान्यतस्त्र्यणुकपरिमाणांसमवायि कारणसिद्धौ द्वयणुकपरिमाणं व्यणुकपरिमाणासमवापिकार- णं यंणुकपरिमाणत्वान्न यदेवं न तदेवं, यथा घट इति केवलव्यतिरेकिणा : निरस्ताप्रसिद्धविशेषणत्वकलङ्केन में सख- पि । सपक्षे तद्यात्तत्वानिश्चयादुन्मूलितासाधारणत्वदोपण सत्प्रतिपक्षत्वमिति नवीनतार्किकमतमाश्रयसे, तन्न । त्र्यणुक परिमाणं परिमाणव्यतिरिक्तासमवायिकारणजन्यमुभयमात्रा- निष्ठनिष्ठ(?)जन्यपरिमाणत्वादित्यादिना सामान्यतः परिमाणव्य तिरिक्तव्यणुकपरिमाणासमवायिकारणसिद्धौ तत्रैव यत् व्यणुक- - ·परिमाणनिरूपणम् । परिमाणासमवायिकारणं तदपरिमाणमिति साध्यव्यापक- खनिश्चयादपरिमाणत्वेन सोपाधित्वात् । पक्षतत्तुल्यव्यतिरिक्त- घटादिपरिमाणस्य व्यावय॑त्वान्न पक्षतरता...यणुकपरिमाणं न परिमाणारम्भकमणुत्वान्मनःपरिमाणवदित्यादीनि तु द्रव्यास- मवायिकारणपरिमाणत्वादिना सोपाधित्वादुपेक्षणीयानि । अथ द्वयणुकबहुत्वं व्यणुकपरिमाणानारम्भकं वहुत्वाद् घटबहु- त्ववदिति : व्यणुकबहुत्वस्यापि व्यणुकपरिमाणकारणत्वनिष- धः किं न स्यादिति चेत् । उच्यते, ज्यणुकलिङ्गजास्मदाद्यपे. क्षाबुद्धिजन्यम्यणुकबहुत्वस्य धर्मित्वे सिद्धसाधनत्वादीचरापे- क्षाबुद्धिजन्ययणुकबहुन्वस्य व्यणुकपरिमाणाव्यवहितपूर्वक्षण- वर्तित्वरहितस्यापि धर्मित सिद्धसाधनादेव व्यणुकपरिमाणा- व्यवाहतपूर्वक्षणवर्तिनः पुनरीश्वरापेक्षावुद्धिजन्यवहुत्वस्य धर्मित्वे धर्मिग्राहकप्रमाणवाधः । तस्य व्यणुकारिमाणे समचा- यिकारणतेनैव सिद्धेः । ज्यणुकपरिमाण बहुत्वसंख्याका- रणमिति । अत्र बहुत्वसंख्यामात्रकारणकमिति विवक्षितम् । मा- त्रशब्देन महत्त्वपचययोनिवृत्तिः।तेन महत्वाधजन्यं बहुत्वसंख्या. कारणकं चेति द्वयं साध्यं, तेन महत्त्ववहुत्वाभ्यामारब्धान्महत्वात् सपक्षादपि व्यावृत्त परिमाणपचयासंभव सति कार्यमहत्वादि- त्यसाधारणो : न, व्यतिरेकीति निरस्तम् । बहुत्वजन्यत्वं महत्त्वायजन्यत्वं चाश्रयभेदेनान्यत्र सिद्धमिति नाप्रसिद्ध विशेषणता, एकत्र द्वयमसिद्धमिति न विद्यमानसपक्षता । "न ब. हुत्वमिति भाष्य केवलबहुत्वनिषेधकम्" इति व्याख्यायय महत्त्व- स्थाने बहुत्वं कारणमेव न भवतीत्येवंपरमेतद् व्याचक्षते, तान् प्रसाह-न तु समानेति(पृ०२१५) । तेन महत्वान्येव महत्व- मारभन्त इति पूर्वभाष्ये महत्त्वे महत्त्वानि चेति विग्रहाद्यत्र म- ·४ रससारे- हत्त्व प्रचयानपेक्षमहत्त्वारम्भके तंत्रान्ययोगव्यवच्छेदार्थ - ए- धकारार्थः, यत्र महत्त्वानि तत्रायोगव्यवच्छेद इसभितम् । ननु यद्यपि तूलपिण्डयोन बहुत्वं तथापि तलापिण्डतदवयवप- रम्परायां यणुकपरमाणुपर्यन्तायां बहुत्वमस्ति तत् साक्षात् परम्परया वा - द्वितूलकावयवत्तित्वात् । द्वितूलके महत्त्वमा. रमते इति किं प्रचयेनेखेतदाशङ्कानिराकरणभाष्यमवतारय. ति-अन्यथेति । यावन्तो हि प्रचिततूलपिण्डाभ्यामारब्धे द्वितूल के तूलपिण्डवणुकपरमाण्वादयस्तावन्त एवाप्रचिताभ्यां तूलपिण्डाभ्यामारब्धे द्वितूलक न्यूनपरिमाणे तत्तुल्यगुरुत्ववति । अन्यथा तुलया धृतस्य समानफलत्वानुपपत्तेः, तदवयवपरम्परा- न्यूनत्वे तद्गुरुत्वानामप्यल्पत्वात् । न च गुरुत्वानामबहुत्वेऽप्यु- स्कर्षवत्तया बहुभिरपि गुरुत्वैर्विशिष्टता । तूलजातीयतया गुरुत्वो- स्कर्षाऽभावानुमानात् । तस्मादप्रकृष्टगुरुत्वानामविशेपात् परम्प- रावयवबहुत्वस्याप्यविशेष इति प्रचय एवः महत्त्वातिशयजनक इत्यर्थः । परमाणुपरिमाणस्थाकारणत्वादिति (पृ.२१६)। परमाणुपरिमाणं वणुकंपरिमाणाजनक परिमाणत्वात् घटपरि. माणवदित्यनुसन्धेयम् । अस्माकं तु भाक्तव्यवहारपौनरुक्त्यान्य. थानुपपत्तेरिति तकों योगिप्रत्यक्षसंहितक्लिष्टत्वान्न पर प्रति पर- पाण्वादिष्व णुत्वात् भिन्नं इस्वत्वं साधयति । तस्मात्पर- माणुगतमेतदणुत्वमेतदन्याणुत्वव्यतिरिक्ततत्परमाणुनिष्ठपरिमा- णभिन्नं सत्त्वात् घटवदित्याधणुत्वव्यतिरिक्तहस्वत्वसाधनं द्रष्टव्यम् । ननु माचीनन्यूनपरिमाणादधिकं परिमाणमुत्पन्न प्राचीनन्यूनपरिमाणविनाशकारणमस्तीत्याशङ्य किं प्राचीन न्यूनाधिकपरिमाणपाचीनन्यूनपरिमाणसमवायिकारणासमवा- यिकारणव्यतिरिक्तानि समवायिकारणसमवायिकारणानि ता.

·पृथक्त्वनिरूपणम् । न्येव वेति विकल्प्य प्रथमे कल्पे .दूषणमाह-परिमाणान्तरो. स्पत्तौ चेति(पृ.२५७)। द्वितीये दुषणपाह-कारणसंख्येति । कारणं प्राचीनपरिमाणसमवायिकारणं;संख्यादयश्च प्राचीनपरि- माणासमवायिकारणानि, तेषां तत्कारणत्वात् । प्राचीनन्यूनप. रिमाणकारणत्वादित्यत्राधिकपरिमाणकारण न घटत इति शेषः । शरीरसंयुक्ताहारावयवैः प्राचीनशरीरावयवसाहितरार- धं शरीरान्तरमधिकपरिमाणसमवायिकारणमस्तु, कथं समंवा यिकारणान्तराभाव इत्याशङ्मया कि पूर्वशरीरावयवाः पूर्व- शरीरे विद्यमाने शरीरान्तरमारभन्ते विनष्टे वेति विकल्प्य प्रथमे दूपणमाह-संयोगीति । शरीरद्वयानुपलब्धेर्मूर्तानां समानदेशत्वानुपपत्तेचेति भावः । द्वितीये खाश्रयविनाशा परिमाणविनाशः सिद्ध इति नासौ दृषितः । ननु. मा भूत्सम- चागिकारणान्तरं पूर्वशरीरावयवतत्संयुक्तद्रव्यान्तरगतं त- संयुक्तद्रनमात्रगतमेव वा सातिशयवहुत्वाद्यसमवायिकारणा न्तरं भविष्यतीत्यत आह-अकारणेति । संयुक्तद्रव्यमात्रगत- बहुत्वादिकारणपक्षे दुषणमाह-असमवायीति ॥ पूर्ववत्प्रमाणलक्षण इति[पृ.२१८] । यथा मानव्यवहारो व्यवहर्तव्ये परिमाणे प्रमाणं रूपादिगुणवर्गादगुणवर्गाच्च व्याः ततया परिमाणस्यंतरभेदव्यवहारसाधकत्वाल्लक्षणं च, तथा पृथ- गिति व्यवहारः पृथक्त्वे प्रमाणं लक्षणं च भविष्यतीत्यनुग्राह्यप्र. दर्शनम् । भेदस्य साधकस्यानुग्राहकाभावं शङ्कते-तर्कस्त्विति । तर्कस्तु न स्यादिति । अत्रेतरभेदसाधकस्येति शेपः । न केवलमनूकूलत भावात् पृथक्त्वस्येतरभेदसाधकमनुमानमयुक्तं, ·Com ६२ रससारे. किन्तु" पृथक्त्वपदमन्योन्याभावाचकम् इतरत्वादिपदपर्या- यत्वात् भिन्नत्वादिपदवदिति प्रतिपक्षाक्रान्तत्वाच्चेत्याशयवा- नाह-अन्यपदार्थान्तरमितरद भिन्नमिति । तत्र सत्पति- पक्षत्वं निराचष्टे-पृथगादिशब्दा. इति । भिन्नत्वादिपदा. नामप्यन्योन्याभाववाचकत्वानङ्गीकारात् साध्यविकलो दृष्टा- न्त इति. भावः । अनुकूलतीभावं परिहर्तुं घटापटः पृथगन्य इत्यादौ पृथगन्य इति व्यवहारस्यान्योन्याभावविषयत्वे घटा- दिति पञ्चमी किमवधौ किं प्रातिपदिकार्थ एव पृथगन्य इत्या. युपपदमहिम्ना किं वाऽन्योन्याभाव एवेति मनसि विकल्प्य प्रथम पञ्चमीसम्बन्धानुपपत्तिं दर्शयति-न हि घटापट इति । घटापटो न भवतीति घटावधेः पटे तादात्म्याभावो ऽसाधुभूतयैव पञ्चम्या दर्शितः, तादात्म्याभावस्य घटावधित्व घंटात्पटो न भवतीति प्रयोगस्य साधुत्वप्रसङ्गः, घटः पटो न भव. तीति प्रयोगस्यः चासाधुत्व प्रसङ्ग इति शेषः । द्वितीयं पक्षमु- स्थापयति-प्रातिपदिकार्थमात्र एवेति । दूषयति-नेति । "अन्यारादितरते" [पा० मू० २-३-२९] इति सूत्रमन्य- शब्दार्थमहिम्ना १ञ्चमीत्येवंपरं न त्वन्यशब्दमहिम्नेति । तथा सति पृथभिन्न इत्यादी पञ्चमीविरहापत्तेः । तत्र पृथभिन्न ' इन्युपपदमहिम्ना. पञ्चमीत्यचारु । अन्यशब्दा- थस्यैकस्यास्मादिदमन्यदस्मात्पृथगस्माद् भिन्नमित्यादौ प- श्चमीप्रयोजकत्वे सम्भवति 'पृथगादिशब्दानां प्रयोजकत्व- कल्पनायां गौरवादिति, वलवद्वाधकमन्तरण विधिरू- पं पञ्चम्यर्थमुत्सृज्य शब्दमहिम्ना निरर्थकैव पञ्चमीत्यङ्गीकारे संकलद्धव्यवहारविप्लवाच्च । न . च प्रातिपदिकार्थेनैव सार्थ- ·६७ पृथक्त्वनिरूपणम् । कता । तस्य प्रातिपदिकेनैव गतार्थत्वात् । तस्मादन्यशब्दार्थ- महिम्ना पश्चमी न. शब्दमाहम्नेति. स्थिते यदि पृथगादिश- दानां तादात्म्याभावोऽर्थः, तर्हि घटो नेत्यत्रापि पञ्चमीम: योग इति । तदनेन यद्यन्योन्याभावः पृथक्त्वं स्वाद. अवधिनि रूप्यः स्यादिति तर्को दर्शितः । ननु नः पृथगादिशब्दसमाना. ों नञ् , पृथगादिशब्दानामन्योन्याभावविशिष्टवाचकत्वात् नञश्च निष्कृष्टान्योन्याभाववाचकत्वात कथं पृथगादिशब्देन समानार्थता नोऽपि योगे पञ्चमीप्रसङ्ग इति शङ्कते-नार्थवि. शिष्ट इति । भवतु घटः पटो नेत्यत्र निष्कृष्टाभाववाचकत्वम् , अपट इत्यत्र नममासे तादात्म्याभावविशिष्टोऽर्थ इत्यपट इत्यत्र पटान्न भवतीत्यपट इति विग्रहः स्यात् पटो न भव- तीत्यपट इति च न स्यादिति । समाधत्ते-नेति । तृतीय पक्ष दुषयति-न च पश्चमीतियोऽर्थ इति । अत्रावधिनिरूप्प इति शेषः । धर्मान्तरमिति । अनावध्यनिरूप्यादन्योन्याभावादिति शेषः । अविशिष्टाद्वैशिष्ट्यमेव पृथक्त्वमस्त्विति शत-पृथ शब्दस्येति । समाधत्ते-शब्दबुद्धिदण्डाद्यविशिष्टत्वे. ऽपि तद्विशिष्टस्यति । तद्विशिष्टस्येति पृथक्त्वविशिष्टस्येत्यः थः । न हि व्योमात्ममैत्रादीनां विशिष्टत्वमा पृथक्त्वं विशिष्टमा वस्य कुम्भादावपि विद्यमानत्वेन कुम्भादिपृथक्त्वरूपत्वानुपपः त्तेः । अपि च शब्दबुद्धिदण्डादिविशिष्टत्वमनाकाशाऽचेतनाऽद ण्डिभ्यो व्योमादीनां पृथक्त्वमिति वाच्य, तन्न, शब्दाय भावदशायामपि गगनादौ पृथक्त्वव्यवहारादिति भावः । य: स्तु घटादिभ्यो बैधयमेव पटादीनां पृथक्त्वमाह, सकि वैधः यशब्देन घटायविद्यमानधर्मत्वमेव वैधम्माचष्टेः किं वा घटा दिधर्मविजातीयधर्मत्वम् ? प्रथमे दूषणमाह : एतेनेति । व्यः ·रससारे- - वहितां पञ्चमीसम्बन्धानुपपत्ति परामृशति । यदि घटायविद्य- मानधर्मत्वं पटादीनां पृथक्त्वं तर्हि : घटाद्यविद्यमानधर्मवा न पट इत्यत्रापि घटादिति पञ्चमीप्रसङ्ग इत्यर्थः । कश्चित् ए. तेनेति शब्दादिवैधाभावेऽप्याकाशादौ घटपृथक्त्वादळ- वहारादिति व्याख्यातवान्, तन्नः । शब्दाद्यभावेऽपि घटाविद्य. मानानन्तधर्मसत्त्वात् । द्वितीये दूषणमाह-श्यामादिति । याम एव परमाणौ श्यामविजातीयरूपसत्वादित्यर्थः । जातिसङ्करे- ति: जातिरूपमपि शावलेयावधिकं पृथक्त्वं शावलेया. न्योन्याभावचति सर्वस्मिन् द्रव्ये वक्तव्यं, न तुःशावलेयेऽपि । शाबलेयः शावलेयात् पृथगिति व्याघातात् द्रव्यत्वेन तुल्यव्य. क्तिकतापत्तेश्च । तथा च शावलेयावधिक पृथक्वं गोत्वपरिहारण घटादौ वर्तमान, गोत्वं च शावलेयावधिकं पृथक्त्वपरिहारेण शाब- लेये वर्तमान शावलेयादौ सङ्कीर्यत इति सङ्करः । यद्वा, घटाव: धिकं पृथक्त्वं पटावधिकपृथक्त्वाभाववति पटे वर्तते पटावधिकं च पृथक्त्वं घटावधिकपृथक्त्वाभाववति घंटे वर्तते. तदनयोः स्तम्भा- दौ सङ्करादुभयनिरासो विशेषाग्रहादिति । व्यभिचाराचेति । रूपायभावेऽपि वाय्बादौ पृथक्त्वमिति च्यभिचारादित्यर्थः । गुण, सादृश्यं तद्योगो गुणयोग इति । स एवेति । भेद एवेत्यर्थः । भेदशब्देन स्वरूपं विवक्षितं, तादात्म्याभावो वा, वैधय वा ? प्रथमं दूषयति-न स्वरूपस्योति । द्वितीयतृतीयावपनुदति- इतरेतराभाववैधस्य चेति तथा व्यवहारोपपत्तेरिति । द्वौ पृथक् त्रयः पृथगिति व्यवहारोपपत्तरित्यर्थः । यथा द्वौ शुक्लावित्यादिव्यवहार एकैकपर्यवसितशुक्लगुणाभ्याम् , अन्यथा द्विशुक्लत्वादेरापत्तरित्याह-द्वौ शुक्लावित्यादिव्यवहारबदिन ति । अन्योन्यावधित्वानवधित्वाभ्यामिति । चैत्रसम.

·पृथक्त्वनिरूपणम्। वेतमेकपृथक्त्वं मैत्रावधिक, मैत्रसमवेतमेकपृथक्त्वं चैत्रावधिक, चैत्रमैत्रौ पृथगिति प्रतीतिविपयस्तु पृथक्त्वं न चैत्रावधिक नापि मैत्रावधिकमतो विरुद्धधर्माध्यासनैकपृथक्त्वाभ्यां द्वि- पृथक्त्वस्य भेद इति । नन्वस्त्वन्योन्यावधिकाभ्यामन्योन्या- नवधिकस्य द्विपृथक्त्वस्प भेदो गुणतं तु कुतोऽनेकममवत्तस्य जातिभावादिति शङ्कां. परिहरन्नुपसंहरति-तस्मादिति । तशाभूनेनेति । एकैकस्मिन् कात्स्येन वर्तमानेनेत्यर्थः । यथा द्वित्वं व्यासक्तत्तित्वादव्यासक्तटत्तेः सामान्याद्भिद्यत इति परि- शेषाद् गुणः,एवं द्विपृथक्त्वमपीत्यर्थः । यदि द्विपृथक्त्वमन्योन्यान- वधिकत्वादेकपृथक्त्वाभ्यामन्यदिति तर्हि देवदत्ताच्चैत्रमैत्रौ परौ न तु चैत्रान्मत्राद्वेति प्रतीयमानं द्विपरत्वमन्योन्यानवधिकत्वा- चैत्रमैत्रकपरत्वाभ्यां भिन्नं पसज्यते इति शङ्कते-एवं तहीति । किं . समानदेशस्थयोश्चैत्रमैत्रयोर्देवदत्तमपेक्ष्य परत्वे ताभ्यां चैत्रमैत्रौ . पराविति द्विपरत्वस्यान्यो- न्यावधिकत्वं भेदकं . किं. वा न्यूनाधिकदेशस्थयोः चैत्रमैत्रयोर्ये एकपरवे ताभ्याम् ? आयं दूपयति- एकप. रत्वस्यापीति । तथाभूतत्वेऽन्योन्यानवाधिकत्वे विरोधाभावे. नैकपरत्वयोरन्योन्यानवाधित्वाबाधित्वरूपविरुद्धधर्माध्यासाभावेन भेदाभावात्तादात्म्यनिषेधाभावादित्यर्थः । इदमेवोपपादयति-न हीति। समानदेशस्थयोरिति। अत्रान्योन्यापेक्षयेति शेषः।न च तं विनाऽन्योन्यापेक्षया संयुक्तसंयोगविशेष विना ते अन्यो. न्यावधिके परत्वापरत्वे भवत इति । द्वितीयमुत्थापयति-यत्रा स्तीति । यत्रेति ययोन्यूनाधिकदेशस्थयोरित्यर्थः । अस्ती- त्यत्रान्योन्यापेक्षया संयुक्तसंयोगविशेष इति शेषः । अस्त्व- न्योन्यावधिकत्वं न्यूनाधिकदेशावस्थितपरत्वस्यान्योन्यानवधि- ये. एका ·७० रससारे- स्वेन तु ततो भेदः किं द्वौ पराविति प्रत्ययसिद्धस्य निर्विशेप- स्य द्विपरत्वस्य किं वा द्वौ परतराविति प्रसयसिद्धस्य, द्विपरतर. स्वस्य किं वाद्वौ परपरतरावितिः प्रत्ययसिद्धस्य द्विपरपरतरत्व- स्य ? न प्रथमद्वितीयौ। देवदत्तात् चैत्रमंत्री निर्षिशेषपरौ परतरौ वेति प्रतीतेरेव सिद्धरित्याह-न तनापीति । कथं तर्हि वे परे इति व्यवहार इत्यत आह-तदना दृत्यति । तत तारतम्यम् , नादृत्य अविवक्षित्वेनि । तृतीयं पक्षं दू. षयति-न तु व्यासक्तवृत्तिरिति । अनतिशयों यद्यतिशय- विरोधिनी जातिरेव तर्हि सङ्करात्तयोरेकत्रानुपपत्तिः । अथा- तिशयत्वजातेरभावोऽनतिशयस्तथापि भावाभावयोरेकत्रानुप- पत्तिरेवेति । इदं चाचार्यण यथानुभवमभिहितम् । अनुभवे वि. प्रतिपद्यमानस्स्त्रनुमानेन बोधनीयः । तत्रानेकपृथक्त्वे तावत् आकाशं संख्यात्वानधिकरणात्मगुणाधिकरणं द्रव्यत्वात् घटव- दित्यनुमान, द्विपृथक्त्वे त्वाकाशमाकाशनिष्ठसंयोगत्वाविभा. गवसंख्यात्वानधिकरणत्रिनिष्ठत्वानधिकरणद्विष्ठगुणाधिकरणं द्रव्यत्वात् घटवत् । एवं त्रिपृथक्वायप्यूहनीयम् । द्विपरत्वप्र- तिवन्दिनिरासस्तु साधकमानाभावादेव । न च परत्वजातिरने कसमवेतसमवेता परत्वजातित्वात् सत्तावत् , एवं परत्वजाति- रुभयमात्रवृत्तिसमवेता परत्वजातित्वात् सत्तावदित्यादिनाऽनेक- परत्वद्विपरत्वादिसिद्धिरिति वाच्यम् । परत्वनिधिकरणवृत्तित्वेन सोपाधित्वात् । तनिषधे तु प्रमाणं परत्वं नानेकत्तिवृत्ति द्र- च्यावृत्त्याकाशकृत्यत्तित्वात् रूपत्ववादिति । न चात्र परत्वा- वृत्तित्वमुपाधिः उभयसिद्धैकपरत्वमात्रवृत्तिजाती साध्यव्यापक- स्वभङ्गात् । न चैकपरत्वमात्रत्तित्वानाधिकरणपरत्ववृत्तित्वाभाव उपाधिः,साधनव्यापकत्वादिति । जातिसङ्कर इति(पृ.२२०॥

·संयोगनिरूपणम्। ७१ द्वित्वत्रित्वादिजातीनां पृथक्त्वजासा सङ्करो द्रष्टव्यः । “एक- थक्त्वायपरसामान्याभावः" इति भाष्यमेकत्वादिसामान्यमेव पृथ- क्त्ववर्तिशयमानमकपृथक्त्वादीत्युक्तमिति व्याख्येयम् । पृथ- क्वाधिकरणप्रयायव्यावृत्तिसमानाधिकरणत्वाभावात् द्वित्वा दीनां दिपृथक्त्वविशेणत्वानुपपत्तेः । “संख्यया तु विशिष्यते" इत्यन्यथा व्याचष्ट-विशिष्यते उपलक्षात इति । ननु यदि द्वित्वत्रित्वादिजातयो न पृथक्त्वे तर्हि किश्चिन पृथक्त्वं द्वाभ्यामा- रभ्यते किञ्चित्रिभिरिति न स्यात् कार्यवैषम्पमन्तरेण कारणवैष- म्यानुपपत्तरित्यत .. आह.-कारणविशेषात्पकर्षनिकर्षल. क्षविशेषस्वस्त्येति । एक्कारेण द्वित्वत्रित्वादिजातिनि- षेधः । यद्वा, "एनावांस्तु विशेष:" इत्यादि भाषां पृथक्त्वावा. न्तरसामान्यनिषेधपरतया किं नः व्याख्यातमन्यैरिवेत्यत आह:-कारणविशेषादिति ॥ ननु पूर्वद्रव्यादरन्यदेव समर्थमुत्पन्नं पूर्वमेव वा समर्थात्म- ना परिणतं द्रव्यादीनारप्स्यते, किं संयोगेनेत्यत आह- क्षणभङ्गेति । परिमाणवादनिरासस्तादात्म्य भङ्गेऽस्त्वदृष्टमेवाः गन्तुकं किं संयोगेनति शङ्कते-अदृष्टादिति (पृ. २२१) । अष्टसंपादकप्रयत्नेऽप्यदृष्टान्तरमेव हेतुरस्तु किं संयोगेने. त्यंत आह-अदृष्टान्तरेति । संयोग आत्मलाभार्थ कर्मापे- क्षत इतिः कथमनपेक्ष इत्यत आह-द्रव्ये तदवयवा इाते। सहकारितया न किञ्चिदपेक्षते इति । अत्र स्वोत्पाद कातिरिक्तमिति शेषः । अन्यथा अवयवसंयोगस्य द्रव्यारम्भे. ऽवयवादिसहकारिसापेक्षत्वान्निरपेक्षत्वव्याकोपादिति । एतेनः चरमभावि' इत्यादि परमतम् । ये.. तु 'गुणकारम्भे सा: ...

·७ रससारे:- पेक्षा' इति स्वोत्पत्त्यानन्तरभाचिकारणापेक्ष इति व्याचक्षते, तान्पत्याह-अपेक्षणीयस्प्रेति [पृ. २२२] ।: पाकजारम्भे चहिसंयोगापेक्षणीय स्योष्णस्य स्पर्शस्य महत्वारम्भे प्रशिथि- लसंयोगापेक्षणीयस्वाश्रयावयवप्रशिथिलसंयोगस्य कर्मारम्भे- ऽभिघातनोदनापेक्षणीयस्पर्श वेगादेश्च परमभावित्वाभावादिति । ननु यथा संयुक्तप्रतीतिः संयोगे प्रमाणमेवामितरव्यवच्छ- दकत्वाल्लक्षणमपि, ततः संयोगः संयुक्तप्रत्ययनिमित्तमित्यनेनैव लक्षणसिद्धेः अथ कथं लक्षणमिति प्रश्नोऽनुपपन्न इत्यत आह. प्रत्येतव्यस्यति । पदमग्रं गच्छतः पृष्ठतो धावता संयोगोऽ. न्यतरकर्मज एकाग्रेसरकर्मणः पुरोदेशाभिमुखत्वेन पृष्ठदेशावस्थि. नेन संयोगगनारम्भकत्वात् । तन्न युक्तं क्रियावता निश्चलस्येति अत आह-तदभिमुखेति [पृ. २२३] । विभूनां मूतरवयवि. भिरवयवसंयोगजसंयोगदर्शनात् किमुच्यते विभूनां मूतैरियत आह-अवयविभिरिति । संयोगान्तरस्यैकस्माद् द्वाभ्यां बहुभ्यश्चानुदयात् । स चेति । चकारः समुच्चये न घटत इत्यन्यथा व्याचष्टे-चशब्द इति । अनारम्भकत्वमभिप्रेती. ति(पृ.२२४) अबारम्भकत्वे हि ताभ्यामकम्यणुकारम्भे मूर्तानां समानदेशत्वानुपपत्तेः । अन्यपरमाणुद्वयसंयुक्ताभ्यामन्ययणु- कद्वयानुत्पादे तद्गतसंयोगद्वयानुपपत्तिरिति भावः । अणुशब्देन ट्यणुकविवक्षायामन्याऽणुद्वयसंयुक्ताभ्यां ताभ्यां घणुकोप- त्तिव्युत्पादनं न घटत इतिः अन्यथा व्याचष्ट-अण्वारिति । ननु परस्परसंयुक्तयोः पार्थिवाप्ययारण्योः क्रमेणाप्यन्यपा- र्थिवाप्यपरमाणुभ्यां संयोगौ भवतः तथापि ध्यणुक- दूयपूर्वकं संयोगद्वयमकस्मात् संयोगाद् घटत इति किमर्थं युगपद्ग्रहणमत आह-सयांगपागपचनाते।कारणसंयोगि- ·संयोगनिरूपणम्। ७३ .. नांप्यवयवान्तरेणावयवीन संयुज्यत इति पूरयति---अकारणे नेति शेष इति (पृ. २२५) । यद्यदकार्यस्वे सतीति । यद्यदविनश्यदवस्थकार्यत्वे सतीति. विशेषणीयम् । अन्यथा विनश्यदवस्थतुरी संयुक्ततन्तुकार्येण । पटेन व्यभिचारात् । उक्ततर्कसिद्धये परमाणुयणुकयोः संयोगाभावे : ध्य- णुकयोः संयोगो न स्यादित्यस्य सिद्धये । न च. अणुक: योः संयोगाभावः । विमते घणुके. संयुक्त संयुक्तोपादानवा. त् घटपटवदित्यनुमानात् । तस्मिन् काल. इति [पृ. २२६] ध्यणुकपरमाणुसंयोगानुत्पत्तिकाले इत्यर्थः । अथ परमाण्वोः संयोगो घणुकपरमाणुसंयोगावारभ्य परस्परकारणसंयुक्तम्यणु कयोः संयोगं कुतो नारभत इत्यपि न युक्तम् । परमावोः संयोगस्य ध्यणुकपरमाणुयोगविपक्षत्वे पूर्वमेव ध्यणुकयोः संयो- गापत्तेः । घणुकपरमाणुसंयोगसापेक्षत्वे तत एव यणुकयोः संयोगोपपत्तेः परमाण्योः संयोगस्याकारणत्वस्थितः । संयोगो हीति । विभागमनुत्पाद्येति । उत्पाद्यविभागाभावोपदर्शनं विरोध्यभावेन संयोगारभ्यसंयोगस्य विभागाविरोधित्वोपपाद: नार्थम् । अनुत्पाद्यति उत्पाद्यविभागदर्शनं कर्मजन्यसंयोगस्य विभागविरोधित्वोपपादनार्थम् । ततो विरोधादिति(पृ.२२७)। एकस्यः संयोगरूपकार्यस्य विरोधित्वाविरोधित्वलक्षणविरोधपः सङ्ग इयर्थः । त्रैविध्यमेवेति एवकारण कर्मसंयोगाभ्यामारब्धः स्य संयोगान्तरस्य व्युदासः । अन्वयगतिरेकाविति । अन्वयध्यतिरेकसहितं. प्रसक्षमित्यर्थः । विभागं न सहन्त इति । स तु विभाग इति विविध भागम् । यथाश्रुत इति । अजसंयोगं पक्षीकृत्य नास्तित्वं. साध्यत इत्यर्थः । संयोगे धार्मिण्यजत्वाभावः . साध्यतः इति. पक्षेऽपि.. किान्यतरकर्मजा.

·७४ रससारे दिविविधः संयोगो धर्मी संयोगान्तरं वा ? आधे साधनवैय- यमित्याह-त्रिविध इति । किमधिकमिति । द्वितीय दृपयति-तदतिरिक्तस्यति । ननु प्रदेशोऽवयवः स च आकाशादीनां नास्तीति कथं तेषु प्रदेशत्तिः संयोग इत्यत आह - प्रदेशश्चोपाधिभेद एवेति (पृ.२२८).। मूनि स्वरूपकथ- नम् । संयोगित्वादित्येव . हेतुः व्यभिचाराभावादिति काला- दयो द्रव्यसंयोगिनश्च भवन्ति । न च कालादिना संयुज्यत इति व्यभिचार इति कुचोद्यमेव । कालादिना संयुज्यत इति । कालादिनिष्ठसंयोगाधिकरणत्वं साध्यं, तच्च · कालादावप्य. स्ति । न हि कालनिष्ठः संयोगः काले न दर्तते व्याघातादिति न तेन व्यभिचारः । न च कालादिना संयोगे क्रियावचमुपा- धिः । अनुत्पन्नक्रियस्य क्रियाऽभावेऽपि कालसंयोगदर्शनेन साध्याव्यापकत्वात् । न च कालसंयोगित्वे मूर्तत्वमुपाधिः मूर्तत्वं नामेयत्तावच्छिन्नपरिमाणत्वम । न चेयत्ताविशेषणस्य विपक्षरूपं व्यावय॑मस्ति गुणादेविपक्षस्य परिमाणवत्वेनैव व्यावर्तितत्वात् । तस्मात्पक्षतरत्वान्नायमुपाधिरिति । आपानत इति । अनुकूलतर्कत्वादिना विशेषग्रहणात्मागित्यर्थः । संयो- गव्यापकत्वे हि युतसिद्धेः सिद्धे व्यापकाभावत्वाद् युतसिद्धि- राहित्यं संयोगाभावं साधयत् प्रतिपक्षः स्यात् । तदेव त्वसिद्धं युतसिद्धयोरजसंयोगसाधनप्रमाणबलेन संयोगस्तत्र युनसिद्धिरिति व्याप्तेर्भङ्गात् कार्यसंयोगविषयत्वेन वा सं. कोचादित्यभिप्रायेण शङ्कते-संयोगगतेति । अनुकूलविरहा- द् द्रव्यत्वादयो न संयोगं गमयन्ति,. अनुकूलस्य चान- ङ्गत्वे. विभागमपि गमयेयुरिति समाधत्ते-न संयोग- साधकस्यति । यद्वा, यत्र विभागस्तत्र युतासद्धिरिति व्याप्तेः यत्र. .

·संयोगनिरूपणम् । ३ पूर्ववद्भङ्गात्संकोचाद्वा नित्यसंयोगवन्नित्यविभागोऽपि तत एव स्यादित्याह-न संयोगसाधकस्यति । अजो विभागा न संयो- गविघातकः तेन संयोगाजत्वव्याघाताभावात् । द्रव्यत्वादेः संयोगसाधकत्ववद्विभागसाधकत्वमपीष्टमेवेति कथं विभाग- साधकत्वानिष्टापत्तिवलेनानुकूलतर्कस्याङ्गत्वासिद्धिरित्याशयवा- न् शङ्कते-अजयोरिति [पृ. २२९] । सिद्धान्तमुल्लङ्घय नित्यविभागमभ्युपगच्छन्तं प्रत्यनुकूलतर्कस्याङ्गत्वमग्रे व्युत्पा- दयिष्यते इति तदभावस्य दोपत्वं : स्फुटमेवेत्युपेक्ष्याजसंयोः गविभागवत्साधनस्य तर्कपराहतिमाह-न तथात्व इति । तथात्वे संयोगविभागयोर्निसत्वे । सतर्कतयति । यः एन विभुसंयोगसाधनप्रतिकूलः स एव तदभावसाधकव्यापका- नुपलब्धेरनुकूल इत्यर्थः । विभुनोः समवायसिद्धी प्रयुक्तस्यायुतसिद्धत्वस्यासिद्धत्वमुपपादपितुं साधारणयुतसि. द्धिलक्षणमाह-उभयसाधारणमिति । तत् कथं न संयोग इति । कथं न जायत इति विवक्षितम् । संयोगाभाव सांधकयुतसिद्धिराहित्यासिद्धेः कथं संयोगो नास्तीति वा ? प्रथमे दूपणम्-अस्त्येवेति । द्वितीये दृपणं-विशेषावि. ति । युतसिद्भिविशेषौ लक्ष्यावुपादाय द्वयोरेन्यतरस्य वेति लक्षणचिन्ता संयोगव्यापकयुतसिद्धिविशेषद्वयनिवृत्त्या संयो. गाभावसाधनायेत्यर्थः । तेन युतसिद्धिविशेपदयाभावः सं. योगाभावे मानम् , स च प्रकृते न सिद्ध इयर्थः । एवं तर्हि सं. योगव्यापकयुतसिद्धिविशेपदयनिवृचिरूपैवायुतसिद्धिः समवाये मानमस्त्विति शङ्कते-अधेति । समचायिनाराधाराधेयभाव- नियामकः कार्यकारणभावः , तेन तदभावे · आधाराधेय भाव- नियमो न स्यात् । समवायवतोश्वाधाराधेयभाव आवश्यक इति । .

·रसंसारे- किं विभक्तप्रत्यये ध्वंसंवद् द्वित्वं विषय इति तेनानुविधीयते आहोस्वित् अविषयभूतमप्यस्तित्वमात्रेण ? प्रथमं दूषयति-नप्र. मेयेति (पृ. २३१) । द्वित्वस्य विभक्तप्रत्ययालम्बनत्वे द्वौ विभक्तौ इति बुद्धिव्यपदेशपौनरुक्त्यापत्तेरिति भावः । द्वितीयं दूषयति-घटत्वेति । अवयवविश्लेषविनाशाविति । अवयवसंयोगनाशावयवनाशावित्यर्थः । अतिप्रसङ्गादिति । क्लुप्तसामर्थ्ययोरवयवनाशावयवसंयोगनाशयोरभावेऽपि द्रव्य- नाशोत्पादे तन्वाद्यभावेऽपि पटाद्युत्पत्तिप्रसङ्गादित्यर्थः । यद्वा, यत्किश्चिद्व्यसंयोगाद् यस्य कस्यापि द्रव्यस्य नाशे कुम्भादि- 'ना संयोगात्पटस्यापि नाशप्रसङ्ग इति । यथा ऽवयविभूताद् द्रव्यादिसंयोगात् द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागोत्पादक कर्म भवतां, तथाभूतादेवास्माकं द्रव्यनाश इति नातिमसङ्ग इति चेत् । न, क्लुप्तसामर्थ्यावयवनाशावयवसंयोगनाशयोर्दहनाभि- घातप्रभवकर्मादिजन्मनो धमन्तरेण वह्वयभिघातादेव्यनाशहे- तुत्वे निष्पमाणकानियतहेतुकतापत्तेः । अथावयवनाशस्थलऽपि तत्पूर्वकावयवसंयोगनाशस्थैव द्रव्यनाशहेतुत्वे सम्भविनि अ. वयवनाशस्यापि द्रव्यनाश हेतुत्वेऽनियतहेतुन्वं कथं निराकर- णीयमिति चेत् । न, आश्रयनाशस्यांश्रितनाशचरमकारण- स्वाभावेऽवयवनाशात्तदाश्रितसंयोगविनाशस्यैवानुपपत्तेः । आ- श्रयनाशस्याश्रितनाशचरमकारणत्वे चावयवसंयोगनाश- समसमयमेवावयविविनाशात् तत्रावयवतयोगनाशस्यानाशक- स्वस्थितेः । व्यधिकरणत्वादिति (पृ. २३२) । अत्र हस्तत- रुसंयोगादिनेति शेषः । व्यधिकरणमप्यइन्गुलिकर्म शरीरतरु- संयोगनाशकमस्तु, न चातिप्रसङ्गः, स्वाश्रयाश्रितात्रयविपरम्प- रासमवेतसंयोग. प्रत्येव कर्मणो विनाशकत्वस्वीकारादिति ·विभागनिरूपणम् । ७७ चेत् । न, चिसोधनः समानाधिकरणस्यैव विनाशहेतुत्वमिति सामान्यमवृत्तकार्यकारणभावस्य बाधकं विना विशेषनिष्ठविरोधा- व । अन्यथा वढेधूमविशेष एव हेतुत्वोपपत्तेरिति । नन्वस्तु कारण भूताङ्गुलितरुसंयोगनाशो हस्ततरुसंयोगनाशकः, न चातिप्रसङ्गः, अवयंवसंयोगनाशस्यावयविसंयोगनाशं प्रत्येव विनाशकत्वस्वी. कारात्, तन्न युक्तपकारणनाशस्ययादि,इति चेत् । न, विरुद्धधर्मा- जन्यविनाशेऽन्वयव्यतिरेकाभ्यां हेतुनाशो विनाशक इति निर्ण- यादिति । शब्दसन्तान इति । मूलभूतः शब्दो विवक्षितः । द्वितीयशब्दादौ विवादाभावात् । संयोगाद्यतिरिक्तेत्यादिशब्देन शब्दमात्रविवक्षायामयमन्वयीति दर्शयति । विरूपवादति(पृ. २३३)। यदा तु संयोगादीत्यादिपदेनोभयवादिसिद्धमप्तमवाय- कारणमा विवक्षितं तदाऽयं व्यतिरेकीति दर्शयति-यति । सर्व चैतदनुपपन्नमिति । अत्र विभागस्य संयोगेन देशका लकृते विरोधे एकदैकनासत्त्वेन संयोगनाशकत्वानुपपत्तेः, रूपकृते च विरोधे निषेध्यनिषेधत्वलक्षणे भावत्वाभापत्तेरिति शेषः। अभिप्रेतमिति (पृ.२३४)। अत्र तथा च द्वितीयाविभा- गस्यापि कर्मारभ्यत्वे विभागजविभागासिद्धिरिति शेषः । ननु द्वितीयविभागारम्भे कर्मणो द्रव्यं प्रतिवन्धकं तेन तदभावमपेक्ष्य विभागवत् कर्मापि अन्यदा द्वितीय विभागमारभत. इति संभवतीत्यत आह-विभागे कर्तव्य इति । यत्कर्म द्र- व्यानारम्भकसंयोगविरोधिनं : विभागमारभते न तद्रव्या- रम्भकसंयोगविरोधिनमिति व्याप्तिः प्रसङ्गसिध्द्यर्थ दर्शिता, प्रसङ्गाविपर्ययनिदानव्याप्तिसिद्धयर्थं च कर्मत्वे सति द्रव्या- नारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनकव्यापकत्वे द्रव्यारम्भ कसंयोगविरोधिविभागानारम्भकत्वस्य सिद्धद्रव्यारम्भकसयों स्त्र- ·७८ रससारे- गविरोधिविभागारम्भकत्वस्य कर्मत्वे सति द्रव्यानारम्भ- कसंयोगविरोधिविभागजनकत्वाभावेन व्याप्तिः सिद्ध्यति । व्यापकाभावस्य व्याप्याभावव्यभिचारस्थल एवं व्याप्यव्या- पकभावस्यैव भङ्गादितिः । द्रव्यानारम्भकसंयोगविरोधिवि- भांगजनकोऽपि समवायिकारणतया तन्त्वादिनिर्मिततया चे. श्वरादिद्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिनं विभागं जनयतीति यत्क- र्मेति विशेषितम् । प्रसङ्गविपर्ययमूलभूतां व्याप्तिमाह-यत्त्वेवमिः ति(पृ.२३५) । एवामिति द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागजन- कमित्यर्थः । न तदिति । अत्र कर्मत्वे सतीति शेषः । अ- विरोधिनमिति । अत्र विभागमारभत इसनुपज्यते । व्याप्तिग्रहणोपायभूयोदर्शनस्थलमाह-विकसदिति । दला. दाविति । दलादिसमवेते कर्मणीत्यर्थः । द्वितीयव्याप्तेस्तन्वा- दय एवं वाऽऽदिपदोपात्ताः सपक्षतयोदाहरणीयाः । प्रथमव्या- तिरेव वा द्वितीयव्याप्तौ लिङ्गमित्युक्तम् । सत्यपि भूयः सा- हित्यदर्शने प्रकृतसाध्यसाधनयोर्व्यभिचारोऽस्तु विपक्षे वा. धकामावादत आह-कार्येति । कार्ययोर्विपर्ययः कार्यया- विरुद्धता यद्यनारम्भकात्तन्त्वन्तरात्तन्त्वोर्विभागारम्भकं कर्मार- म्भकतन्त्वन्तरात्तन्त्रोविभागारम्भककर्मणा न विजातीयं तहा- भयमपि द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिनमविरोधिनं च विभाग जनयेत् तदतिरिक्ततन्त्वदृष्टादिहेतुनाऽपि साधारणत्वेन' सामग्री- भेदविरहात । कथं तर्हि तुल्यजातीयाकर्मणः संयोगविभागा- वित्यपि नं युक्तम् । संयोगे पूर्वसंयोगनिवृत्तविभागे. पूर्व- संयोगस्यैवासाधारणहेतोः सामग्रीभेदापादकस्य सचात् । अन्यथा तयोरप्यैक्यस्य दुर्वारत्वात् । तस्माद् द्रव्यारम्भकसं- योगविरोधिद्रव्यानारम्भकसंयोगविरोधिविभागरूपकार्योत्पादक ।

·विभागनिरूपणम् । ७९ ततः सामग्रीभेदसिद्धये विभागद्वयारम्भककर्मणः परस्परव्यात्तं जा. तिद्वयपङ्गीकरणीयम् । एवं च सति यदि द्रव्यानारम्भकसं पोग- विरोधिविभागारम्भकं कर्म कचिदन्यारम्भकर्मयोगविरोधिनं विभागं जनयेत, यदि च द्रव्यारम्भकसंयोगाविरोधविभागार. म्भकं कर्म कचिद् द्रव्यानारम्भकसंयोगविरोधिनं विभागं जन- येत् , तर्हि द्रव्यानारम्भकसंयोगविरोधिद्रव्यारम्भकसंयोगविरो- धिविभागारम्भकं कर्म गतयोः परस्परपरिहारवत्यारेका समावे- शप्रसङ्ग इति व्याप्तिद्वयोपयोगितर्कद्वयं सिध्यति । अथ तन्त्वा- दावेव द्रव्यानारम्भकसंयोगविरोधिद्रव्यारम्भकसंयोगविरो- धिविभागद्वयसिद्धये वैजात्यं किं न कल्पत इति तु न वाच्य. मेव एकस्पैव तन्वाद द्रव्यानारम्भक संयोगविरोधिद्रव्यारम्भक- संयोगविरोधिविभागारम्भकत्वेनोभयजातिमत्वास्थिती सर्वदोभयात्मकविभागोदयप्रसङ्गादिति, तदाह-न हीति । अविरुद्धजातीयं चेति । अत्र समग्रमिति शेषः आयव्याप्तेः फलं प्रसङ्गमाह-तदिहति । द्वितीयव्याप्तेः फलं प्रसङ्गविषय यमाह-जनयति चति । प्रसङ्गाविपर्ययादि चोत्तरभाप्पप्रतिपाद्यमविशिष्यापतितयाऽत्र दर्शितम् । प्रयोगस्तु द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागारम्भकं कर्म न कर्मत्वे सति द्रव्यानारम्भकसंयोगविरोधिविभागजनकं . द्रव्यसंयोगविरोधि- विभागारम्भकत्वात् तादृक्तन्तुवदिति । न च द्रव्यारम्भकसंः योगाविरोधिविभागारम्भकं कर्म द्रव्यानारम्भकसंयोगविरो- धिविभागजनक कर्मत्वात् पद्मपत्रोन्मीलनकर्मवदित्यादिना सत्प्रतिपक्षत्वम् । अनुकूलविरहोक्तिपतिकूलतर्कपराहतिभ्या. मेवमादेः पूर्वस्माद् दुर्वलत्वादिति । यथा विकासतक- मलदलसम्मीलनकर्मेति । अत्र . तदिहारम्भकसंयोगा- ·रससारे:-- रम्भकं कर्म यथा आकाशादिना द्रव्यानारम्भकसंयोग जन- येत् तर्हि. द्रव्यारम्भकसंयोग जनयेत् । जनयति च, तेन द्र- पानारम्भकसंयोग जनयतीत्याद्यनुसंधेयम् । नन्वेकः :संयोग आरम्भकोऽनारम्भकश्चान्यस्तत् कथं स्वरूपतो विरोधाभाव इत्यत आह-अनारम्भति । नतु स्वरूप इति । अत्र तथा च यदनारम्भकसंयोगजनक कर्मेनि यदनारम्भकंद्रव्यस- मवेतं कर्मेति फलतीति शेषः । त्रिविधमिति उपलक्षणं स्पर्शरहितविनश्पदवस्थसंयोगनिष्पलारम्भाणामप्यनारम्भक- वात् । न हि मनोदयं विनश्यवस्थतन्तुद्वयं विनश्यदवस्थसं- योगं तन्तुद्वयं घणुकद्वयं चारम्भकमिति । तस्मादारब्धद्रव्यम- त्यावयविविजातीयं स्पर्शरहितं विनश्यदवस्थं विनश्यदव- स्थसंयोगं निष्पलारम्भं चेति । सप्तविधं प्रथममनारम्भकमिति द्रष्टव्यम् । न चैवंभूते वर्तपानं. कमैवभूतेनैवेति विजा- तोयनारम्भक वर्तमान विजातीयेनैवान्त्यावयविन्यनारम्भ- के वर्तमानमन्त्यावयविनवारब्धे द्रव्ये चानारम्भके वर्त. मानमारबद्रव्येणैव संयोगमारभते इति च नियम इत्यर्थः । अनेवभूतेन वेति । वाशब्द इवार्थे । विजातीये वर्तमानं कर्म विजातीयेनैव संयोगमारभते इति नियमभङ्गमाह-पृथिव्या- मिति । पृथिव्यन्तरपाथ पदयोः स्थानव्यत्यासो वत्यपि. शब्दव्यत्यासश्च द्रष्टव्यः । तेन पाथोवत् पृथिव्यन्तरेणापि संयो- गजननादिति द्रष्टव्यम् । अन्यथा प्रकृतानुपयोगादिति । अन्त्या. वयविकर्मान्त्यावयविनैव संयोगमारभत , इत्यस्य. व्यभिचारमु. दाहरति-स्थाणुवर्तिनति ..। आरब्धं द्रव्यगतकारब्ध- द्रव्येणैव संयोगमारभते इत्यत्रापि व्यभिचारमाह-कमलदले. ति । विभागं तु स्वभावविरोधादिति... न. हि. द्रव्यार- ..

·विभागनिरूपणम् । ८१ म्भकसंयोगविरोधित्वे विभागस्पारधद्रव्यसमवेतत्वं . भयोज- कम् । पद्मदलोन्मीलनकर्मजविभागस्यापि तथात्वमसङ्गात् । नापि द्रव्यानारम्भकसंयोगविरोधित्वं विभागस्यानारम्भक- द्व्यसमवेतत्वं मयोजकम् । आरब्धद्रव्यतयाऽऽरम्भकपद्मदलस- मवेतद्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिनोऽपि विभारास्य द्रव्यानारम्भ. कसंयोगविरोधित्वप्रसङ्गात् ।। तस्माद् द्रव्यारम्भकसंयोगतदना- रम्भकसंयोगविरोधिनो विभागः स्वरूपेणेवेति.तयोचिरोध इंति तज्जनककर्मवैचित्र्यसिद्धिरिति व्यभिचारं दर्शयति-उत्सरेति(पृ. २३६) जनु यस्मिन्परमाणौ क्रियोल्पना तत्रैव कारणयोर्वर्तमा- नो विभागमाकाशेनारभते न तु द्वितीयपरमाणात्रिंति कुत इति शङ्कापरिहारत्वेन "न निष्क्रियस्य कारणाभावा" इति भाष्यं कारणविभागेन विमारामारभतो निमित्तकारणत्वेनापेक्षणीयस्थ कर्मणोऽभावादिति श्रीधराचार्यादिभियाख्यासं, सद- युक्तम् ५ द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागारम्मकस्य कर्मणो द्रव्यानारम्भकत्वं स्वोत्पत्त्युत्तरक्षणे एव. विमागारम्भकरने. न ज्यासम् । अत उत्तरत्रिभागं प्रति स्वोत्पत्त्युत्तरक्षण एवार- म्भकत्त्वं प्रकृत्तात्कर्मणो व्यावर्तमानं . तस्याममत्रायितया:वि. तीयविभागारम्भकत्वं निवर्तयतीति कारणविभागस्यासमवा- यिकारणत्वसिद्धिरिति चेत् । त, कर्मणो विभागारम्भकत्व- मात्रस्य स्वोत्पत्त्यनन्तरमेत्र विभागारम्भकत्वेन व्यभिचाराभा. बमासमवायिकारणत्वेन विशेषणानुपपत्तेः । असमनायिका मणत्वस्य च कचिदप्रसिद्धौ तस्य व्याप्यांशे विनिवेशो व्यापक- -नित्या च तन्नित्तिरशक्या.। अवधृतसामर्थ्यवादिना काद- समवाधिकारणत्वसिद्धौ तु तेनैव न्यायेन द्वितीयविभागेऽपि क- मणोऽसमवायिकारणत्वभिर्वाधः । अवकृत्तमाम मंमि. नेदं ·८.२. रससारे प्रत्यासत्त्युपधानेनावधृतसामर्थ्य मिति चेत् । न, प्रत्यासत्तेर नुपाधित्वे सक्रियपरमाणुकर्मसापेक्षा कारणविभागान्निष्क्रिये ऽपि विभागोदयस्य भवतामपि दुर्वारत्वात् । कर्मणो वि. भागारम्भकत्वं स्त्रोत्पत्त्यनन्तरमेव विभागारम्भकत्वेन व्याप्तं तन्निवृत्तौ निवर्तत इयादिना कारणत्वमात्रप्रतिक्षेपाच्च, अनुकू- लविरहस्यासमवाथिकारणत्रप्रतिक्षपेऽपितुल्यत्वात् । अथाकर्मणो निमित्तत्त्वे निष्क्रियस्यापि कारणविभागाद् विभागः स्यादिति चेत् । सर्व, भवत्येव । हेतुसाकल्याद् विभागात निष्क्रियस्या- पि . पूर्वसंयोगनिवृत्तिः स्यात् इति चेत् । सत्यं, भवसेव । उ- तरसंयोगोऽपि तर्हि स्यादिति चेत् । न, तहेतुकर्माभावात् । उत्तरसंयोगानुपपत्तौ विभागस्य कुतो नाश इति चेत् । आशुवि. नाशित्वे विभागस्य. निमित्तकारणनाशान्नाश ईश्चरापेक्षा- बुद्धिजन्यपरमाणुद्वित्वस्येव, कालान्तरविनाशित्वे तु काला- न्तरोत्पन्नकर्मजन्योत्तरस योगादिति यो विभागो नासौ नि. मित्तकारणादृष्टनाशनश्यः, यश्व संयोगो यस्य विभागस्य नाशको स तद्विभागजनककर्मजन्यः इसादेरनुकूलतर्कविरहेणा: प्रयोजकत्वादिति । पूर्वसयोगनाशे उत्तरसंयोगोत्पत्तौ चाका. शादिना संयुक्तः परमाणुः कथमवतिष्ठेत ? कथं च सर्वमूर्तसं- योगित्वलक्षणाकाशादः सर्वगतत्वम् ? इति चेत् । पूर्वसंयोगनि. वृत्तिलक्षणप्रलयावस्थयोरिवेति मूकीभव । तस्मादनुपपन्नमिदं भाष्यव्याख्यानमिति मन्वानो. यदि द्वितीयविभागो न क- मजस्तहि कर्मनिवृत्तौ सत्यां स्यात न तु कर्मण्यनुवर्तमान इति शङ्कापरिहारत्वेन प्रकृतानुवादपूर्वकं भाष्यमवतारयति-सक्रिये- त्यादिना.( पृ.२३७) । क्रियानिवृत्ती कारणं नास्तीति क्रि. यानिवृत्तिवर्जनीयतया न हेतुतयेत्यर्थः । नन्वस्तु विभाग. एव - .. ..

·विभागनिरूपणम् । क्रियानिवर्तकः किमुत्तरसंयोगन तत्कयं पूर्व क्रियानिवृत्ती हेत्व- भाव इत्याशङ्कापरिहारत्वेन कारणाभावादिति व्याख्यातम् । एवं भाष्यमुत्तरसंयोगानुत्पत्तावित्यादिनैकं वाक्यं कृत्वा.पुनरवतार- यति-यदि वेति(पृ. २३८) । ननु विभागेनैव सफलत्वात् कथं कर्मणोऽनुपयोग्यत्वमत आह-उत्तरसंयोगेति । यद्युत्तरसं- योगः क्रियाफलं न स्यात् ततो हेत्वन्तराभावान स्यादेव । वि- भागाद्भविष्यतीति चेत् । न, सक्रियवनिष्क्रियेऽपि तन्वादौ उत्तरसंयोगापत्तेहेतुसाकल्यात् । तथा च निष्क्रियस्यापि तन्तोः समीपवर्तितन्त्वन्तरसंयोगात्तदारब्धद्वितन्तुकयोरुपलम्भापत्तिरि- ति भावः । यद्यपि द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागाः रम्भकस्य कर्मणो द्रव्यानारम्भसंयोगविरोधिविभागारम्भक त्वं निरस्तमेव तथापि वाधकान्तरमवतारयितुं तदेव शङ्कते- यद्यवमेतावन्तामति । अपेक्षाकारणमुक्तमियत्र तेन कारणा- कारणविभागे विभागानपेक्षकारणं कर्मेति लक्षणं नातिव्याप- कमिति '' भावः । युतसिद्धिरिति[पृ. २३९] । किमवयवे चलत्यपि अवयविनोऽचलनं विभज्यमानेऽप्यविभागो वा सं. युज्यमानेऽप्यसंयोगो मिथोविभागो वाऽसमवायों वेत्यर्थः । आधे पक्षत्रये दूषणमाह-न तावदिति[पृ.२४०] । यदि चलाचलत्वेन चलाचलत्वं विभज्यमानत्वाऽविभज्यमानत्वेन विभज्यमानत्वा. विभज्यमानत्वं संयुज्यमानत्वासंयुज्यमानत्वेन च संयुज्यमानत्वाऽ संयुज्यमानत्वमापद्यते तत्रादोषः। तेनैव तदापादनेति । अथ चलाचलत्वेन विभज्यमानत्वाविभज्यमानत्वादि विभज्यमानाः विभज्यमानत्वादिना चलाचलत्वादिकमापद्यते तत्र दोषः- अस्यास्यति । चतुर्थपञ्चमपक्षयोः किमयं युतसिद्धिप्रसङ्गाऽ विपर्ययपर्यवसितो वास्तवमिथोविभाग संयोगित्वं तेन च- ·८४ रससारे- लाचलवादिकमपि नास्तीतिः किं वा युतसिद्धिपर्यव- सित्तः चलाचलत्वादेमिथोविभागित्वं संयोगित्वं च ऽस्तीतिः ? तत्र प्रथमवत्पक्षोऽनुपपन्नः । अयवचलाच लत्वादिसत्त्वेऽप्यवयविचलाचलत्वग्राहकप्रमाणेनः यथास्थानो- पपादितेन प्रसङ्गविपर्ययस्य बाधादितिः मन्वानों द्वितीयपक्षे मियोविभागित्वेः साधने तद्व्यापकसंयोगित्वाभाचेन बा- घसंयोगित्वेनः सोपाधिकत्वमित्याह-नाप्यस्यवेति । संयो- गित्वसाधने तु तद्यापकामानिविरहेण वा बाधः प्राण्या सोपाधिः- त्वं चेसाह-नापि संयोगित्वामितिः । एतेन यत्केनचिदुक्तं संयोग वाधाद्यभिधानमयुक्तं प्रमिताभावापादनस्यैव प्रसङ्गत्वा- दिति, तत् परिहृतम् । प्रसङ्गसाधनमिदं युत्तसिद्धौ साधनमिति पक्षेः दोषाभिधानादितिः । षष्ठः पक्षे दूषणमाह:-नाप्यसमवाय एवेति । तत्र हेतुमाह-गुणादावपीतिः । यद् यस्मिन् चल- तिः नः चलति, यस्मिन् संयुज्यमाने यन्न, संयुज्यते, यस्मिन्विभ- ज्यमाने यन्न विभज्यते, तयोरसमवाय एतेति नियमः,तर्हि द्रव्ये चलनादिमत्यपि गुणादेरचलनात् तयोरसमवायपसङ्गः । अन्यथा तु मूलशैथिल्यात् । अवयवावयविनोः समवायाभावापादनं प्रस- शाभास इत्यर्थः । नन्धियं युतसिद्धिरस्यैवावयवात्रयविनोरि- त्यत्रः तेन समवायो न. स्यात्, युतसिद्धरसमवायिव्यासत्वादिति भावः । इदं च चोद्यम् । पृथग्गतिमत्त्वं मिथोविभागहेतुक्रिया- संबन्ध इत्यगृहत्विा किन्तु पृथग्गतिमच देशाद्देशान्तरगमनं यु- तसिद्धिा, सा चास्तिः नष्टेः तद्देशादेशान्तरं गच्छतस्तन्वादेरिति मन्वानस्य । अन्यथाऽवयवावयविनाविभागहेतुक्रियाभावादितीय युतसिद्धिरस्त्येव । अवयवावयविनोरिति व्याकोपात् । यद्वा, देशादेवयवस्य परावृत्या मध्यभागावच्छिन्नपटेनः संयोगविभा- ·विभागनिरूपणम् । ८५ गहेतुकर्मतया शक्यापादनमित्यभिप्रायवान् शङ्कते-नन्वियः मिति । अंत्र प्रथमव्याख्याने पृथग्गतिमत्त्वं मिथोविभागहेतु. क्रियासंवन्धो युतसिद्धिः । सा च नास्त्येवावयविनोर्भवतु वा; तथापीयं युतसिद्धिनित्यानामेवासमवायनियता न त्वनित्याना. मिति सिद्धान्तभाष्याभिप्रायः। द्वितीयव्याख्याने त्ववयवाक्य- विनोमियोविभागहेतुः कर्म दुरुपपादमेव, भवतु वा, तथापीयं युतसिद्धिनित्यानामेवासमवायसहकारिणीत्यभिप्रायः। अपृथगा- श्रयसमवेतानामिति । एकाश्रयसमवेतानामियर्थः स्यात् मिन्नाश्रयासमवेतानामिति वा! प्रथमे उत्तरमाह-तथा चेति। द्वितीयमुत्तरयति-समवायाभावेनेति । अवयवसंयोगनाशं इति(पृ.२४२)। अत्र पूर्वद्रव्यविनाशात् संयोगान्तरानुपपत्नौ चेति शेषः । द्रव्येति । द्रव्यान्तरेति विवक्षितम् । कुतः संयोगान्तरा- नुपपत्तिरित्याशङ्कय संयोगान्तरोत्पादककर्महेतो!दनादेरभावा. दित्याह-नोदनेति । नोत्पद्यतां तर्हि कार्यान्तरं किं नश्छिन्नमत आह-तत्कार्यस्येति । मा भूच्चिरकालावस्थायित्वं विभाग- स्योत्तरसंयोगनाश्यत्वं तु कुत इत्यत आह-न चेत्यादिना प्रायणाद्यनुपपत्तिप्रसङ्गादित्यन्तेन(पृ.२४३) तन्त्वन्तरे च कर्मेति (पृ. २४४) । अविभज्यमानावयवे तन्तावित्यर्थः । यस्मिन् क्षणे .तन्तुनाशद्वितन्तुकारम्भकसंयोगनाशस्तस्मिन् क्षणे तन्त्वोर्विभागात् पूर्वक्षणवर्तिनः कर्मणो, वा तन्त्वाकाशवि- भागः किं. न स्यादित्याशक्य व्याचष्टे-कारणविभागनेति । शेष सुगमम् ॥ परस्परानुबद्धकारणतयेति (पृ: २४९) । अन्योन्या- नुगतकारणतया यदेव परत्वेन समवायितया कारणमपे. क्ष्यते तदेवापरत्वेनावधितया सन्निकृष्टवुद्धिमुत्पादयति;

·८६ रससारे- कालादयश्चानुगता एवेति । ननु परापरव्यवहारयोः संयुक्तसंयोगभूयस्त्वापीयस्त्वाभ्यामुत्पत्तेर्न ततोऽधिकपर- वापरत्वे प्रमाणमिति शङ्कते-संयोगेति । समाधत्ते- नेति । तदपेक्षयेति । परप्रमितिविषयापेक्षयेसर्थः । संयोगवह्वल्पभावस्येति । यैव हि संयुक्तसंयोगपरम्परा देवदत्तमवधीकृत्य प्रमेये पर्यवसिता सैव प्रमेयमवधीकृत्य प्रमातरि देवदत्तेऽपि पर्यवसिताऽतः सा चेदल्पसंयोगवन्तमपेक्ष्य प्रमेये परव्यवहारं जनयेत तर्हि प्रमातर्यपि जनयेदित्यर्थः । अथ सत्यमेकैकसंयुक्तसंयोगपरम्परा प्रमातृप्रमेययोः सच्चाधि- ततया परव्यवहारविषयः । तेन यदा तावदेवदत्तमवधीकृत्य प्रमेयाश्रयतयाऽवभासते तदा प्रमेयवदेवदत्तेऽपि परव्यवहारा- पत्तिः तस्यावच्छेदकतया प्रतीयमानत्वेन तदाश्रयतया संयोग- परम्पराया अप्रतीतेः । यदा तु प्रमेयमवधीकृत्य देवदत्ताश्रयत- या संयुक्तसंयोगपरम्परा चकास्ति तदा विशिष्ट एव प्रमातर्यपि परादिव्यवहार इत्याशङ्ग्य प्रमात्राश्रयतया संयुक्तसंयोगपरम्प- राऽनुसन्धानेऽपि न तत्र परादिव्यवहार इति दर्शयति-भव- ति हीति । यैव मामवधीकृत्य संयुक्तसंयोगपरम्परा वाराण- स्यां सैव वाराणसीमवधीकृय मयीयनुसन्धानेऽप्यहं वाराण- सीतः परतोऽग्वेिति परापरव्यवहाराविति अत्रानुभवः प्रमा: णमित्यर्थः । किञ्चिदपेक्ष्येति । अनियतमित्यर्थः । तदविशे- षणादिति। संयुक्तसंयोगपरम्परायाः प्रमात्प्रमेययोरविशेषादि- त्यर्थः। कारणेति । किश्चिदेव प्रमातव्यतिरिक्तं स्वात्मनि पर. त्वारम्भे शक्तं गगनमिवात्मनि शव्दारम्भ। तेन संयुक्तसंयोगपर- पराया उभयाश्रयत्वेऽपि प्रमेय एव परत्वादिनियमो(यथाभका- शंसंयोगस्योभयाश्रयत्वेऽपि गगने शब्दोदयनियम इत्यर्थः । यद्वा, ·परत्वापरत्ववुद्धिनिरूपणम् । -- कारणानां हि समवायिकारणे कार्यमारम्भणीयमिति शक्तिनिय. मः, परत्वापरत्वयोश्च प्रमातृव्यतिरिक्तमेव समवायिकारणं, तेन संयुक्तसंयोगपरम्परोभयवातिन्यपि प्रमेय एव परत्वादि जनयति भेर्याकाशशब्दसंयोग इवाकाशे एव शब्दमित्यर्थः । नन्वस्म- न्मतेऽपि प्रमेय एव संयुक्तसंयोगपरम्पराव्यवहारहेतुरित्यनति- प्रसङ्ग इत्यत आह-नन्विति । देवदत्तव्यतिरिक्तादि तावन्न परादिव्यवहारविषयः । यद्यतिरिक्तोयंपरश्चेति सहप्रयोगा- दिदर्शनात् । संयुक्तसंयोगपरम्परा वाऽविशिष्टा अविशिष्टादेव शिष्टव्यवहारे घटादेव शुक्लादिव्यवहारोपपत्तेः शुक्लादिविलय इत्यर्थः । सर्वत्रेति । भिन्नदिगवस्थितपिण्डयोरपीति । सर्व- धेति । द्रष्ट्टभेदेनापीयर्थः । परस्परांपेक्षयेति । तुल्यदिक तुल्यद्रष्टकं च परत्वमपरत्वस्यापेक्षणीयम् । अपरत्वं च परत्व- स्येत्यर्थः । ननु मा भूत्परत्वापरत्वयोरुत्पत्तौ परस्पराश्रयं तद्धेतु- भूतसंयुक्तसंयोगभूयस्त्वाल्पत्तयोस्तु न भविष्यत्यत आह-संयु. क्तसंयोगेति पृ.२५१]। ननु प्रत्यहं शरीरस्य भेदान्न युवशरी- रस्याल्पतरनयनपरिस्पन्दान्तरितत्वं, नापि स्थविरशरीरस्य बहुतरनयनपरिस्पन्दान्तरितत्वं, तत्कथं तदपेक्षया युवस्थविरयोः परत्वापरत्वोदय इति ? उच्यते, न प्रत्यहं शरीरस्य भेद इति परमतमापादयता भाष्यकारेण युवस्थाविरयोः परत्वापरत्वोदय- श्चर्चितः । स्त्रमते तु घटादौ स्थिर परत्वापरत्वात्पत्तिद्रष्टव्या । 'अपेक्षाबुद्धिद्रव्यसंयोगद्रव्यनाशात्' इति भाष्यं सप्तधा नाशं प्रतिपादयति, तस्यार्थं श्लोकेन संगृह्णाति-अपंक्षेति । बुद्धिनिमित्येतावता कीदृग् लक्षणं फलितमित्यत आह- यस्मिन् सतीति । जानामीति विशिष्टप्रतीतौ . व्यावृत्ति समानाधिकरणो. हेतुनिमित्यर्थः । न चानुव्यवसीयमानज्ञा- ·८८ रससारे- नाव्याप्तिः नष्टतन्तोः पटानुदयवत्ततो . विशिष्टप्रतीत्यनुदये- ऽपि ज्ञानजातीयं जानामीति विशिष्टपत्तीतिहेतुरिति सामा- न्यतः प्रवृत्त कार्यकारणभावमानविषयत्वादिति ज्ञानत्वाधि- करणं बुद्धिरिति लक्षणनिष्कर्षः। अब बुद्धिरितरस्मादि- धते अनादिपवाहायातबुध्यादिविपर्ययाऽभिधेयत्वाद् । य- स्त्वितरस्मान्न भिद्यते नासावेवं यथा रूपादिमिति पर्यायल- क्षणमित्येव किं न व्याख्यातमिति चेत । एकैकबुध्यादिश- ब्दवाच्यत्वस्य व्यभिचाराभावेन नैकपर्यायाणां लक्षणत्वा- योगात् । वुद्धाविति । बुद्धावन्तःकरणे वर्तमानेन ज्ञानतया व्याख्यातेन परिणामेन चिच्छक्तेः पुरुषग तद्वदाभिमाने भेदाग्रहात् । बुद्धिचेतनयोरिति शेषः । भेदाग्रहात् बुद्धिचेतन- योरैक्याध्यासात् बुद्धिधर्माणां चेतरानध्यास इयर्थः । आद. शंभूनायामिति । बुद्धः स्वच्छत्वं बुद्धौ चेतनाध्यासे निमि- तमुक्तम् । तदनेनेति । पर्यायत्वकीननेनेत्यर्थः । अन्तःकरणे बुद्धिशब्दः करणव्युत्पत्या वा प्रवर्तते भावव्युत्पत्त्या वापथमे न विवाद इत्याह-यदि तावदिति । द्वितीयं दूषयति-भावार्थश्चे- ति। अन्ताकरणसाध्यत्वात्प्रत्यक्षत्वाच नासावन्तःकरणमित्य- र्थः । ननु मा भूदन्तःकरणं भावव्युत्पन्नबुद्धिशब्दार्थः, तद्ध- मस्तु ज्ञानत्वेन व्याख्यात्तो भविष्यति. वाधाभावादिति कथ- मात्मधर्मस्य बुद्धिशब्दवाच्यत्वमत आह-अत : एव न तद्ध- मॉऽपीत्तिः । बुद्ध्यधिकरणमनात्मा परिणामित्वाद् घटवाद- त्यनात्मधर्मत्वस्थित्तौ बुद्धयादेरात्मधर्मत्वमाभिमानिकनत आ. ह-पडर्मः खल्विति । यद्यात्मत्वं बुध्याश्रयत्वं , तद्व्यः वस्थाप्यजातिमत्वं तन्निमित्तकात्मशब्दवाच्यत्वं चा, तर्हि तन्नि- पंधे विरोधः, तदन्यप्रसिद्धपदार्थरूपतानिषेधे, सिद्धसाधनम् । अप्रसिद्धपदार्थरूपनानिषेधे. चामसिद्धविशेषणत्वमिति भावः । । .

·८९ 7 धुद्धिनिरूपणम् । ननु बुद्धेरात्मधर्मत्वे धर्मधर्मिणोरभेदात् बुद्ध्युत्पादविना. शयोरात्मनोऽप्युत्पादविनाशवदेकरूपत्वलक्षणकूटस्थनित्यत्वभ- ङ्ग इत्यत आह-न चैवमिति । ननु धर्मधर्मिभावो घटपट- योरिव भेदेऽनुपपद्यमानी चुद्धितदाधारयोस्तादात्म्यं गमयती- त्यत आह-अत्यन्तेति । भेदेऽपीति कोमलोक्तिःः भेदे एवेति द्रष्टव्यम् । एवं पराभिमतं बुद्धिशब्दार्थ निराकृत्यों- पलब्धिशब्दार्थ निराचष्टे-एतेन तद्वदमिमानोऽपीति । एतेनेति । ज्ञानाश्रयस्यात्मत्वव्युत्पादनेनेत्यर्थः ।, यदा ज्ञा- नमात्मन्येव तदाऽन्तःकरणवर्तिना ज्ञानेन ज्ञानेन तद्वत्ताभिमान आत्मनि: नास्तीति नासावुपलब्धिशब्दार्थ इति भावः । ननु विषयविशेषवति कारणविशेषवति च ज्ञाने स्वरूपविशेषो चाच्या, हेतुबै पम्पादेः कार्यवैषम्यनियतत्वात् , तेन तमुपेक्ष्य वि. पयकारण एव भेदकतया किमर्थमुक्त इत्यत आह-ताभ्यामेवे. ति (पृ०२५९) संशयविपर्ययव्यतिरेके मानविरहाचर्कस्यागणन- मस्त्वत आह-अनुभूयंत इति (पृ. २६०) । न केवलम- नुभूयते मानानुग्राहकत्वेन च कल्प्यते । इत्यत आह-प्रमा णानामिति । कथं पुनरस्य मानानुग्राहकत्वमत आह-प्रमा- करणनिष्ठः पौरुषेय इति । न.घन्यथा.धर्मो न स्यादिति निषेध्यधूमनिष्ठं सम्वेदनं विनाऽनिवृत्तसाध्याभावजिज्ञासा निश्चितादपि लिङ्गाद्वन्हि प्रमिणोतीति भावः ।.प्रमाणानामनु-, ग्राहक इति । अनेनार्थादाक्षिप्त प्रमाणविषयमेव तर्कस्य विषयतया दर्शयत्ति-अस्य हीति । अज्ञाततत्व इतिः। वन्ह्यादिमत्तया निर्णीतः पर्वतादिरित्यर्थः । तत्र हि तर्कज्ञानेन च लिङ्गज्ञानेन च. प्रमितिराधीयत इति स तस्य विषय इत्युक्तम् । अवच्छेदकत्वेन तु तस्य धूमाभावादिरेवः विषय - १२ ·९० रससारे इति । प्रसङ्गात्मेत्यनेनाक्षिप्तं तर्कज्ञानहेतुं स्पष्टयति-कारणो पपत्तिरिति । पराभ्युपगतेति । पराभ्युपगमेनारोपितत्वं विवक्षित, तेनारोपितहतुलक्षणेति फलति । तेन यदि जलं भवेत् ततस्तदुपशमो भवेत् इति संभावनरूपतर्कस्यापि व्याप्ति- रिति । अत्र चारोपितत्वं पक्षधर्मत्वमात्रे विवक्षितं न तु व्याप्या त्वेऽपि । तथा सति मृलशैथिल्यापत्तेरिति । तदनेनानुमितितर्क- ज्ञानयोंरियदेव हेतुवैषम्यं यदेकत्र पक्षधर्मत्वं प्रमितमन्यत्रा. रोपितमिति, इयदेव च दोपवैषम्यं यदेका तद्धर्मत्वाममिति- बाधो दूषणम् अन्यत्र तु तद्धमत्वारोपो दूषणं पक्षधर्मत्वाममिति- प्रामितिबांधौ तु दृषणमिति विवेचनीयम् । विपर्ययापर्यवसानं तर्कस्यानुमानध्यात्तं दृषणमिति, तत्तुः युक्तम् । विपर्यय. स्य · व्याप्तिभङ्गपक्षधर्मत्वमङ्गबाधादिषु : आवश्यकतर्कमूलव्याः प्तिभङ्गेष्टापादनापादकपक्षधर्मत्वानारोपैरेव दुष्टत्वात स्वात. व्येण प्रसङ्गदोषत्वे बीजाभावात् । तर्कलक्षणं तु व्याप्यस्य पक्ष ।' धर्मतारोपादभिमतव्यापकतापत्तिस्तर्क इति । न च पराभ्युपग- मसिद्धच्याप्तिकवस्तुतोव्याप्यलब्धजन्मनः प्रसङ्गस्याव्याप्तिः तस्य परमात्रसिद्धव्याप्तिकसाधनजन्यानुमितिवदाभासत्वादिति । यद्वा, पराभ्युपगतेति यथाश्रुतमेव, पराभ्युपगमश्च व्याप्तिपक्षधर्मतादि- गोचर इंति ग्राह्यम् । तेन यावदनुमान प्रमितमुपयुज्यते तावत्त पराभ्युपगतमिति विवेकः । तेन समवाये समवायाभ्युपगमे तत्रा- पि 'समवायान्तरापांतरित्यादिस्थले द्वितीयसमवायादेरसिद्धरा- श्रयासिद्धोऽनवस्थारूपतर्क इति" समाहितम् । अस्मिन् पक्षे तु तर्कलक्षणं पराभ्युपगतव्याप्तिपक्षधर्मावताऽनभिमतव्यापकाप- त्तिस्तर्क इति । इदं तु परमतमिति । प्रमाणानामनुग्राहक इति वि. णोति-प्रमाणमनुग्राह्यमिति। कः पुनः प्रगित्युपयोगी प्रः ·. -- बुद्धिनिरूपणम् । .९१ माणस्यानुग्राहकस्तकेंण क्रियते इयाशङ्मय, साध्यामावजिज्ञा साविच्छित्तिरित्याह-आनियतेति । सेयंः जिज्ञासा विच्छित्तिः राहित्येनोपयुज्यते न तु, ममितिनियत्तविषयजिज्ञासोत्पादकत्वेन, विपरीतजिज्ञासाविच्छित्तिमात्रेण प्रमोपपत्ती. सर्वत्र प्रमितिनि- • यतविपर्याजज्ञासायां : मानाभावात् ; भावे. वाऽस्तु तत्सम्पाद- कत्वेनैवानियतीजज्ञासाच्छित्तरुपयोगः, तदिदमाह-अनियः तजिज्ञासाविच्छेदेन . नियतजिज्ञासाजननमनुग्रह इतिः। नन्वे .. ससनभिमतकोटावनिष्टापत्तिरभिमतकको: ठिविषयां : सम्भावनां : प्रमाणस्यानुग्रहमाचक्षतः इत्याचा: यवचो विरुध्यत इत्यत आह-सैवति । अनियतजिज्ञासावि. च्छित्तिनियतजिज्ञासाभ्यामेव . प्रमोपपत्ती तव्यतिरिक्ता संभावना निर्वीजेत्यर्थः ।प्रमाणानामनुग्राहक. इत्यनेना: क्षिप्त प्रमाणफलमेव. तर्कस्य फलामत्याह:-प्रमाणाङ्गस्येति । मसङ्गात्मेत्युदाहरणेन , स्पष्टयात-इति । संशयात्मच्युत इति विवृणोति-न च संशय एवेति । निर्णयं चाप्राप्त इति विवृणोति-न च निर्णय इति । निर्णयः प्रमितिः । ननुपल- म्भयोग्यघटसत्वपक्षेऽनुपलब्धेरभावः सस एचति तद्विषयस्तोंड. यथार्थ. इति भूतले घटदर्शनं. सत्यमिति कथं तद्विषयस्तकर्कोऽय: थार्थ इत्यर्थः । शङ्को यदि स्पादिति .. अनियतेति । अनेकपक्षप्रसङ्गेऽन्यतमपक्षपरिग्रहो यदिशब्दार्थः । तेन ---यदि स्यादिति · · सत्त्वाभ्युपगमपक्ष इत्यर्थः । न चैतावत्यदः शनवति · भूतले घटादर्शनः ...सत्यमितिः कथं : तद्विपर्यय- स्तर्कोः यथार्थ इत्यर्थः । कथं तीति । यद्यारोपस्तीत्य-, .: य: । अनियतजिज्ञासाविच्छेदः प्रमिताचनुपयोगान्न प्रमाणेना- नुग्रहतयाऽपेक्षणीय , इत्याशय प्रतिबन्धाभावत्वेनायमुपयुज्य: 1 ·९२ रससारे- ...इत्यभिप्रायवन विपरतिच्छायाः .. क्रियामात्रे प्रतिवन्धत्त. मन्वयव्यतिरेकसिद्धमित्याह-न हि कुर्यामिति । अत्र प्रमातुः कर्तृत्वं प्रमितेः क्रियात्वमिति लोकव्याकरणसिद्धम, विष- रीतजिज्ञासाममितिविशेषप्रतिवन्धोऽन्वयव्यतिरेकाभ्यामित्येतावदेव विक्षितम् । तथाहि येषामभावसन्देहं व्याघातो विरुणद्धि तेषा- मभावजिज्ञासा संवित्तिपरिपन्थिनी विपरीतजिज्ञासायां. सत्यां: वाक्पादिभ्योऽर्थान्तरानवगमात् तदभाचे चावगमात् । तेन तदभावो व्याप्तिप्रमानुमिनिशब्दादिप्रभवसम्वेदननिदानम, स चान्यतो न सिंध्यतीति तर्कात् । न च विपरीतजिज्ञासानिदान. शङ्कवानुमित्यादिप्रतिबन्धः, तदभाव एव चानुमित्यादिनिदा. नं, सच तर्कादिति . श्रीवल्लभाचार्यानुरोधादादरणीयम् । तयाज्ञाननिदानायाः शङ्कायास्तत्वज्ञानापूर्व तर्केण निव- तयितुं भविष्यन्न्याश्च रोद्धुमशक्यत्वात्तन्नित्तिपमाङ्गत्वा- नुपपत्तेः । तत्त्वाज्ञानोत्पाद्यामपि पूर्वशङ्कां निवर्तयितुमुत्तरा शङ्का किं न निरन्ध्यादिति चेत् । चन्हिमान्न वेत्यादिशङ्कया धूमवान्न स्यादित्यादितर्कसंवेदनानामविरुद्धार्थत्वात् । विरुद्धार्थ- स्वेनैव च सम्वेदनानां प्रतिवन्धाऽप्रतिवन्धभावस्य घसत्पतिपक्षादी निर्णयादिति । न च करचरणादिविशेषोपल- म्भवाद्भिन्नविषयमपि तर्कसम्बेदनं सन्देहविरोधाीने वाच्यम् । क- रादिविशेषोपलम्भस्यापि भिन्नविषयत्वेन शङ्काविरुद्धत्वानगी- कारात् । किमर्थं ताहि सन्देहनिवृत्तिस्तदपेक्षते इति चेत् । स्वोत्पादकोपलम्भार्थत्वेनैवमिति गृहाण । तर्कासम्पाद्यत्वे कुतः शङ्कानित्तिरिति चेत् । तर्काद्विपरीतजिज्ञासालक्षणप्रतिवन्धक- निवृत्तावुत्पन्नादनुमित्यादेः । यदाह कुसुमाअलौ--"ततः शद्देव फलतः स्वरूपतश्च . निवर्तनीया तत्र . फलमस्याविपक्षस्यापि बा- ·.. बुद्धिनिरूपणम् । जिनामा . तादात्य निवर्त्तते ततोऽनुमानप्रवृत्तौ शङ्कास्व- रूपमपीति सर्व सुस्थम्” इति । भवतु यथाकश्चित्तस्योपयो- गः सर्वथा तु मयाऽसावपेक्षणीयोऽन्यथा साधर्म्यमात्रस्य ग- मकवप्रसङ्गादितिः । ननु विभिन्न विषयत्वादेवातत्वदर्शने समु- त्यां शङ्कामित्र जिज्ञासामपि तकों न . निरुन्ध्यादिति शङ्को- अनियतेति । भिन्नविषयाऽप्यनिष्टापत्तिन्वयव्यतिरकाभ्या- मत्रधृतशक्तित्वाद्भिन्नाविषयामिच्छां. विच्छिनत्तिः न तु. 'ज्ञान मनवधृतशक्तित्वादिति समाधत्ते-अनिष्टेति । अथ तर्कमूलभूनव्याप्ती' तर्कानभिधाने मूलशैथिल्यमभिधाने वनवस्थितिरिति चेत् । न, यत्रैवं शङ्कोदयस्तत्रैव तत्कार्यविपरी- तजिज्ञासानिटत्तये तर्कभिधानाव यत्रं तु क्याघातेन शङ्कव निः रुद्धोदया तत्र तदभाादेव न विपरीतजिज्ञासेति न ताभ्यर्थन- मिति । न हि हेतुफलभाव एव मा भूदिति शक्यशङ्कम् । तथा सति हेत्वभावे शङ्काया एव व्याहतरिति तर्कः। उभयोयौं विशेः षो स्थाणुत्वपुरुषत्वे इति यावदिति व्याख्यानं सन्देहे स्थाणुत्व- पुरुषत्वविशेषितं पुरोवर्तिमानं विषयः स्थाणुर्वा पुरुषो.वेति स्था- णुत्वपुरुषत्वविशिष्टपुरोवर्तिव्यवहारमात्रस्य तावन्मात्रेणैवोपपत्ते- रित्यभिप्रायत्रत आचार्यस्य । यदा तु. स्थाणु;. पुरुषो. वेति सन्देहे . स्थाणुपुरुषतादात्म्यं पुरोवर्तितया विषयोऽन्यथा स्था- णुपुरुषव्यक्त्यार्थिनः-पुरोदेशप्रत्यनुपपत्तेरिति स्थितिः, 'त- दोभपविशेषाऽनुस्मरणादिति . उभयोः स्थाणुपुरुषयोरूर्ध्वध मविशेषयोरनुस्मरणादिति व्याख्येयम् । अत. एवाग्रे उभयविषयः विशेषो गोगवयरूपो विशेष इति व्याख्यास्यते,.. अन्यथा-गो, स्वगवयंवरूपो विशेष इति व्याख्यानप्रसङ्गादितिः । उभय- विशेषानुस्मरणनिर्णायकादर्शनसहितासमानधर्मदर्शनादिति । अ. r ...

·९४ रससारे- । . . - त्र निर्णायकादर्शनेन तत्वानिर्णय दर्शयति । तेनोभयविशेषस्मर- णतत्वांनिर्णयौ. सन्देहनिदानमिति तात्पर्यम् । साधारणधर्मदर्श- नं तूमयविशेषानुस्मरणद्वारेणोपयोगि न तु साक्षात् , विशेषस्मरः णतत्त्वानिर्णयाभ्यामेव सन्देहोपपत्तौ साधारणधर्मदर्शनस्य हे. तुत्वे. मानाभावात् । अमुमेवार्थ प्रकटयति , आरोप्पज्ञानज- नितसंस्काराभिव्यक्तिकारितया तदुपस्थापनेन हि :सारूंप्यमुप- युज्यत इत्यादिना विषयप्रकरणे । ननु साधारणधर्मवदुपलब्ध्य., नुपलब्धिविप्रतिपत्तिजा अपि सन्देहाः सन्ति तत्कथं सादृश्य- मात्रदर्शनादित्यादिना समानधर्मज एव सन्देह उक्त इत्याशङ्कय तेऽप्यस्यैवावान्तरभेदा. इति व्युत्पादनाय सन्देहद्वैविध्यप्रतिपादक भाष्य 'स द्विविधोऽन्तर्बहिश्च' इति, तदवतारयति-ज्ञानधर्मनि- मित्तक इति[पृ.२६१]। मानसप्रत्यक्षधर्मो निमित्तं विवक्षितम् । अन्यथा धर्मात् ज्ञानवाद्यथार्थमयथार्थ वेति उदाहरणविरोधा- दितिः ज्ञानधर्मात् संशयोऽतः संशय इत्युपलब्ध्यनुपलब्धिवि- प्रतिपत्तिप्रभवं सन्देहत्रयं संगृहीतम् । उपलब्धिजत्वादिकृतः सा- धारणधर्मजवाविरोधेनैवावान्तरभेदो... यथा : प्रत्यक्षानुमानवि- षयत्वकृतो भेद इति व्युत्पादनाथै प्रत्यक्षानुमानविषयत्वेन भेद: प्रतिपादक भाष्यमवतारयति-द्वितीयांविधामिति(पृ.२६२)। कथं पुनरुपलब्यादिप्रभवसन्देहानां समानधर्मजत्वमित्याशय । भाष्यतात्पर्यमाह-एतदुक्तमिति । योग्यानुपलब्धिस्त्वभावं निश्चिनात्येवेति । अत उक्तम्-अयोग्यत्वेनेति । (पृ०२६३)। व्याहतप्रतिपत्तित्वादिति। यदा व्याहतप्रतिपत्तौ धर्मिभूतायां किमियं सत्व बतिमा उतासतीति सन्देहस्तदा विप्रतिपत्तित्वं साधारणो धर्मः, यदा तु विप्रतिपत्तिविषयपर्वतादौ किमयं वाह- मान वेति सन्देहस्तदा तत्सहशत्वं विप्रतिपत्तिरेत्र विषयविषयिभा- " ..

·बुद्धि(संशय)निरूपणम् । वसम्बन्धेन पर्वते साधारणो धर्म इसर्थः । उपलब्ध्यनुपलब्ध्योरेव. मेव द्रष्टव्यम् । उपलब्ध्यादिजन्यसन्देहसंग्रहेऽपसाधारणधर्म. जमन्देहो न व्याप्यत इत्यत आह-असाधारणस्त्विति । तो स्थाणुपुरुषाविति स्थाणुपुरुषस्मरण तज्जनकं. सादृश्यविशिष्टध- मिज्ञानं चाऽन्यत्रापि निश्चयरूपमस्ति, स्थाणुना- पुरुषो वेति तु ज्ञानमनिश्चयात्मकं तेन ततो-भिद्यत इति । ननु स्थाणुः पुरु: पो वेति अनिश्चयात्मकं ज्ञानमवासिद्धं स्थाणुः पुरुषो वेति व्य- वहारम्य प्रमृष्टतदंशसंशयकारणत्वेनाङ्गीकृतस्थाणुपुरुपस्मरणपुरो- वर्तितत्त्वाज्ञानाभ्यां स्थाणुपुरुपपुरोवतिभेदाग्रहसहिताभ्यां स्व- गतभेदाग्रहसहिताभ्यां वोपपत्तरित्यत आह-भेदाग्रहे विति । विकल्पविषयत्वादिति । संशयविषयत्वादित्यर्थः । अत्र स्थाणुर्वा पुरुपो वेति वाशब्दस्यकत्र धर्मिणि स्फुरितयोविरोधोऽर्थ इत्यभितम् । .. नन्वस्तु अपधार्थज्ञानं विपर्यय इत्येतावदेव लक्षणं, स्वप्नादेश्व विपर्ययेऽन्तभाव इत्यत आह-लोके तथैवेति[पृ०२६४]। स्वप्ना- दीनपि पक्षीकृत्यायं लौकिकविपर्ययव्यवहारे विषय इति : साघ- ने वाघादविशिष्टलक्षणम् । अन्यथा ज्ञानं विपर्यय इत्येतावतोऽपि लक्षणतापत्तेरिति भावः । आरोप्यापरिज्ञान इति युक्तिः प्रत्या- घजनकत्वे विपर्ययो न समारोप्यज्ञानमाक्षिपति । प्रत्यादिजनक- त्रे पुनराक्षिपति इत्यपि न रजतायारोपार्थमपि विष्टसाधनता- ज्ञानार्थमित्यपरितोपाद् युक्त्यन्तरमाह-अनुपलब्ध इति । आरोप- विषयज्ञानस्य विपर्ययाङ्गत्वमुपपादयति--आरोपविषयति। कथमेतदिति । सादृश्यस्य भ्रमहेतुत्वामित्यर्थः। आरोप्य ज्ञानेति । बुद्धिस्थमारोप्यते, सा च बुद्धिः कचित् स्मृतिः कंचिदनुभवः । तेन यत्र स्मृतिः तत्र संस्कारस्तदुत्पत्तये सा- ·रससारे- . दृश्यमपेक्षते, पत्र तु गोलकसंस्पृष्टपित्तपीतिमानायनतेजःसंपद्धि- हिर्गनोऽनुभूयमान एवारोप्यते न तत्र सादृश्यस्यापेक्षेति परिहारा- न्तरमाह-न चेति । शङ्के पीतिमोपसंसृष्टत्वं स्मर्यमाण: मारोप्यते । ततस्मरणोपयुक्तं च सादृश्यमपीतरूपासंसृष्टत्वेनाज्ञानं, तच्च मनसोपलभ्यपानं स्मृतिहेतुरिति भावः । यद्वा ऽगृह्यमाणासं- सर्गत्वमिसनेन पीतिमसंमृष्ट द्रव्यान्तरसाधारणं पार्थिवत्वसंस्था- नविशेषादि चित्रक्षितम् । तञ्च चक्षुषैत्र गृह्यमाणं स्मृतित्वहेतुरिति । ननु दोपसहितस्येन्द्रियस्य भ्रमहतुत्वे तद्विरुद्धपपाजनकत्वं न घट- त इति न दोषाणां भ्रमजन्मनीन्द्रियसहकारित्वमपि विन्द्रियगत- प्रमाजननशक्तिविहन्तृत्वमेवेत्यत आह-न चंति(पृ०२६५। परेषा चेति । रजनज्ञानस्य रजतविषयप्रवृत्तिहेतोस्तविरुद्धशुक्तिविषय- पाचहेतुत्वं भेदाग्रहबलात्परैरपाष्टमित्यर्थः । रजतत्वज्ञानस्यागृह्य मा. णासंसर्गव्यक्तिविषया प्रातः कार्य, सा च विभ्रमाऽविभ्रमस्थ लसाधारण्यविरुद्धैवेति रजतत्वज्ञानस्य विरुद्धकार्यकारित्वमिति चतन, उपादानासमर्थरजतत्त्वज्ञानस्याप्रवर्तकत्वस्थिती उपा- दानसमर्थरजतव्यक्तिज्ञानस्यैव प्रवर्तकत्वात् । तस्य च रजतव्य- क्तिशाक्तविषयविरुद्धमत्तिजनकत्वादिति । रजतव्यक्तिज्ञानस्या- पि स्वतो गृहीतभेदविषयप्रतिरूपं सर्वत्राविरुद्धमेवं कामिति चेन् एवं तहि इन्द्रियस्यापि सम्यङ्गमथ्यास्थलसाधारण रज- तज्ञानमविरुद्धमेव कामिति तुल्यम् । अथ रजतज्ञानत्वेनाप्यविरु- द्धवेऽप्यवान्तरभ्रमाभ्रमरूपेण कार्ययोविरुद्धनोत चेत् ताई रजतागृह्यमाणभेदविषयप्रवृत्तित्वेनाविरुद्धोऽपि रजतशुक्तिविष- यतया प्रवृत्त्याविरुद्धकार्यवेति संतोष्टव्यम् । अञ्जनपुत्रेति भाष्ये तमाशब्देन भूविशेषगोलकगतं कृष्णरूपं सर्वतो गगनादौ चक्षुरादौ रात्रावारोप्यमाणं विवक्षितमिति : कैश्चिद् व्याख्यातं, ·चुद्धि(विपर्यय)निरूपणम् । सदुपंपादनाय च यथा दिवसे नील नभं इसत्रः नयन भूगो. लकंगत नीलिमानमत्रभासयति इत्युदाहृतं तद् पयितुमनुभाष- ते-यदिति[पृ. २६६] । एवं परत्यारुपानं निरस्य स्वमतेन च्वाख्यातुं भाप्यमत्रतारयति-तथाऽपीति । अम्यधारूपाती विप्रतिपद्यमानाः प्रभाकरमाध्यमिकयोगाचारमायावादिनः : कि. मिष्टानिष्टसाधनसमर्थवस्तुबोधे विप्रतिपद्यतः किं वा कया. चिद् भङ्गया तस्या पथाख्याति : ? नाद्य इन्याह-इह विभ्रम इति [पृ. २६७] । इष्टसाधनघोंघस्य सर्वेषामपि प्र. मृत्युपयोगित्वादिति भावः । द्वितीयेऽपि पक्षे प्रतिविषय. तया स्वसिद्धान्ताङ्गीकृतपुरोवर्तिशुक्तिशकलासहजतज्ञानाकार- रजतानिर्वाच्यरजतानामवेष्टसाधनलास् तज्ज्ञानं मचितुरित मतम् इटामाधनानामेवेष्टसाधनाभेदज्ञानं चा ? तत्र प्रथम पक्षमा- भाकरं प्रति दूपयितुम् अनुभवसिद्धमिति 1-अस्यानन्तरं 'न च पुरोवर्तिनः पुरोवर्तितया परिस्फुरणे प्रवृत्र्तिघटते तस्येष्टसाधन- स्वापरिज्ञानांत । नेन रजताभेदज्ञानं भेदाग्रहो वेति द्वयमेव भवति- हेतुतया परिशिष्यते' इति पूरणीयम् । माध्यमिक प्रति प्रथमपक्षे दृपणमाह-नचासत इति । सत्तया इष्टसाधनसमर्थत्वाकारे- णेत्यर्थः । योगाचारं प्रति प्रथमपक्षे दृषणार्थमाह--ज्ञानेत्ति । ज्ञानाकारप्रवेदन इति: “ज्ञानाकारोऽयमिति प्रवेदन इत्यर्थः । ज्ञानांकारत्ववोधे रजतस्य किमिति रजतप्रवृत्यनुपप- सिरित्यत आह न हीति । असतः सत्त्वेनेति माध्यमिक मति असमर्थस्य समर्थत्वेनेति, योगाचार प्रति सद्भेदाग्रहों चेति । :

·. ९८ रससारे- तेन सता भेदाग्रहस्तेन समर्थेन भेदाग्रहो वेति यथासंख्य ग्राह्यम् । मायावादिनं प्रति प्रथमपक्षदृषणमाह-विचाराऽसहेति । ननु रजतमिष्टसाधनं शुक्तिमस्तकोत्पन्नमनिर्वाच्यमपि रजत- मेव । यत्तु ततः केयूरादेग्नुदयः, नत्तु : केयूरादिसिद्धे- रगिव शुक्तियाथात्म्यज्ञानेन विनाशाद्विनष्टादिव रजतान्तराव किमुच्यतः विचारासहमेतद्रजतमित्यादि ? एवमात्मख्यात्यादि- पक्षेऽपि वाच्यमिति चेत् । न; शुक्तिमस्तकोत्पन्नस्य रजतत्वेऽपि ततो नियतप्रतिपक्षवेद्यत्वादिधर्मवतो हट्टादौ वर्तमानरजतस्य -सकलप्रतिपत्तृसाधारणत्वादेव वैलक्ष्यण्यमङ्गीकरणीयम् । तथाच तस्यैवेष्टसाधनत्वं न विभ्रमाऽविभ्रमसाधारणरजतमात्रस्य, माना- वात् । तेन शुक्त्याग्रज्ञानसमुत्थस्य रजतस्येष्टसाधनत्वाभावात् , तद वगमात्पतिरिति तस्य हट्टादगतरजतात्मना प्रतीतिः तद्भेदा. ग्रहो वा प्रवृत्तिहेतुतया परिशिष्यते इति । द्वितीयं पक्षं दूषयति- तन्त्र प्रथम इति[पृ.२६८] । तत्रति परिशिष्टपक्षपोर्मध्ये इत्यर्थः । अत्र चासत्रख्यात्यादिपक्षत्रये असद्रजतादिप्रतीतिमङ्गीकृत्या- पि चेत्तस्य समर्थरजतात्मना प्रतीतिर्वाच्या, तद्वरं शुक्तरेव रजतात्मना प्रतीतिरस्तु : लाघवायेति दूषणं द्रष्टव्यम् । चरमपक्षे दूषणमाह-द्वितीये त्विति । अत्र चासत्ख्यात्यादिपक्षत्रये यद्यन्ततोऽपि गत्वा भेदाग्रहः शरणं तच्छुक्तिरजतयोरेव भेदा. ग्रहात्मवृत्तिरस्तु लाघवायोत दूषणं द्रष्टव्यम् । अभेदाग्रहस्य संभवादिति । अत्र: युगपत्प्रीतनिधीत्तपसते इति शेषः । दोषान्तरमाह-न चेति । अन्यस्य पुरोवर्तिविषयरजतज्ञानस्य ·.. वुद्धि(विपर्यय)निरूपणम् । .९९ कार्य पुरोवर्तिरजतप्रतिरूपमन्योऽप्यपुरोवर्तिज्ञानरूपः । करोति अनियतहेतुत्वप्रसङ्गादित्यर्थः ।. अतिमसङ्गलक्षणदोपान्तरमाह- विस्फुलिङ्गेति । उक्तदोषत्रयपरिहारमाशङ्को-स्थादेतदिति । समाधत्ते-नास्मन्नोति । यथाऽन्यथाख्यातिमते रजताभेदज्ञानम- रजतंभेदज्ञाननियतमेवं भेदाग्रहपक्षेऽपि भ्रमस्थले रजतभेदाग्रहों रजतभेदाग्रहनियत एवं वक्तव्यः । अन्यथा पुरोवार्तनो रजतस्य प्रतीयमानेनारजतेन भेदग्रहे विभ्रमापत्तिरित्यर्थः । नन्विदमशे रजतव्यतिरिक्तारजतापतीतः कथं पुरोवतिनो रजतभेदग्रहे विप. रीतख्यासापत्तिरत आह-इदं रजतमिति । इदमिति पुरो- चर्तिज्ञानं रजतमिति स्मृत्यनुभवत्वाभ्यां संदिह्यमानं रजतत्वविशि- व्यक्तिवानं विशिष्टज्ञाने च विशेष्यं तस्येतरव्यावृत्तिश्च विषय इ- त्युक्तम । तेन रजतमिस बंधारणात्मकमरजाव्यात्तसहितरजत- व्यक्तिज्ञानरूपमित्यर्थः । अरजतात्मन इति । पुरोवर्तिशुक्ति- शकलस्य । सदनात्मनेति । अरजत नेत्येवमात्मनेत्यर्थः । नन्वः स्त्वपेक्षितभेदाग्रहबदनपेक्षितभेदांग्रहेऽपि, किमनिष्टमत आह- भेदाग्रहमात्रेणेति । ननु नेदमरजतमित्यत्रारजत नेत्यरंज- तभेदः पुरोवर्तिना अगृह्यमाणसंसर्गो भासते तेनानपेक्षित दाग्रहाभानातान्नेवृत्तेरापंत्तिः, नाप्यन्यथाख्यात्यापत्तिः । रज त आरोप्यपुरोवतिसंसृष्टत्वेनानवभासनादित्यभिप्रायवान् शङ्क- तेनेदं रजतमिति । अनपेक्षितभेदग्रहो नमः कुतो भेदा: ग्रह इति । समाधत्ते"मा भूतेंदग्रहस्तावादिति(पृ.२६९) । भेदग्रहाऽभावो हि भेदाग्रहः । तेन तनिषेधे भेदग्रह एवा. .

·रसंसार तो यदि नित्तिप्रसङ्गभियाऽरजनभेदाग्रह निषधसि तारजत- पुरोतिनो दग्रहः एवेत्यन्यधाख्यातिदुर्वारैवेत्यर्थः । नन्व स्तनपे- क्षितभेदाग्रहीपि, न च नित्तिप्तसङ्गः, अनपेक्षिताऽभेदज्ञानेस्यैत्रा- न्यत्र नितकत्वस्थितेरिति सहकते-तथाप्यनपेक्षितभेदान हान्न निवतर्त इति । समाधत्ते-यद्यवमिति । येनैव ज्याये- नापेक्षिताऽभेदज्ञानं निवृत्तिहेतुस्तनवापेक्षिताऽभेदज्ञानं प्रवृत्ति- हेतुरिति भावः । कचित्तु नेदमरजतमित्यनपेक्षितभेदाग्रहो न अर्थः, तत् कुतो भेदग्रह इति चेत् ?. मा भूत भेदग्रहो भेदाग्रह: स्तावदित्यादिपाठः । तत्र, चानपक्षितभेदाग्रहोऽयं न तु भेदग्रह इति नान्यथाख्यात्यापत्तिरिति शङ्कार्थः । मा भूदन्यथाख्यात्या: पत्तिः नित्यापत्तिस्तु दुरिति सिद्धान्तार्थः । शेषं पूर्ववदिति । अभेदे कि प्रमाणमस्तीत्ययुक्तम् । यदेवेदं तदेव रजतमित्यवा- धितसामानाधिकरण्यप्रतीतेरभेदप्रमाणत्वादित्यपि न वाच्यमि- साह-अबाधितति । अत्र हेतुः-यदेति । अयं विभाग इति । श्रमस्थले सामानाधिकरण्यप्रतीतिर्नास्ति इतरत्र वस्तीति विभाग इत्यर्थः । कुत इति । न स्यादित्यर्थः । कुतो विभागेन भवितव्यमत आह-अभेदग्रहस्येति । ननु भेदाग्रहस्य व्यवहा- रमात्रजनकत्वेऽपि अविसंवाद्यभेदव्यवहारेण तज्जनकाभेदग्रहसि- द्विरिति केचित, तन । व्यवहारविसम्मादित्वव्यवहारावि- सम्बादित्वयोविकाऽग्रहादेवोपपत्तेः । य एवाविसम्बादी:स एच व्यवहार. इति बोधसिद्धावविसंवादिव्यवहारस्यैवासिद्धेः 'उष्णं जलम्' इति सम्बादिव्यवहारेऽपि भेदाग्रहस्यैव मालिकानाथेन ·::: युडि(स्वमीनिरूपणम् । हेतुत्वाङ्गीकाराच्च । अभेद्रग्रहासिद्धिवत्संसर्गग्रहासिद्धिरपि(१) संशयव्यवहारविषयवसाधनेचामाधारणत्वात् .. स्वेच्छाक:- ल्पितसंशयव्यहारविषयात् घटादसपक्षादपि... व्यारत्तेः । इत: रेभ्यो भिद्यत इति साधनेऽपि सिद्धमाघनत्वात् । न हुभयवा: दिसिद्धो धर्मस्तव्यतिरिक्तभ्यः आश्रयस्य भेदं न साधयतीति विशेष्यतोऽप्रसिद्धसंज्ञायाश्च -बुद्धिस्थत्वमाप्तादिमंज्ञाव्यांतरिक्ता संज्ञाऽस्तीत्याप्तवचनादेः । शेष सुगमम् । स्वमे प्रमाणमादर्शयति-यनासत्यपीति पृ.२७१]। नन्व- स्त्वयथार्थत्वेन निरिन्द्रियप्रदेशावस्थितमनोजन्यात्मसाक्षात्का- रादेः स्वमव्यवच्छेदः शुक्तिकारजतसंवेदनादेस्तु . कुत इत्यत आह-अयथार्थत्वेऽपीति । नन्वयथार्थमुपरतेन्द्रियग्रामस्य ज्ञा: नमित्येतावंदप्युपरतेन्द्रियग्रामस्य जायमानः स्थाणुः पुरुषो वेति किंसंज्ञकोऽयमिति च ज्ञाने व्याप्नोति । न च तेऽप्युपरतेन्द्रिय ग्रामस्य जायमानत्वात् स्वप्न एव न. संशयानध्यवसायाविति वाच्यम् । उपरतेन्द्रियग्रामस्य जायमानत्वेऽपि संशयानध्यवसाय. लक्षणालिङ्गितत्वादेव, अन्यथा स्वमान्तिकस्यापि स्मृतित्वप्रसङ्गा- दित्याह-अनियतकोटित्वादिति । नन्वेवमप्ययथार्थादुपरते- न्द्रियग्रामस्य नियतकोटिकस्वप्नोपलब्ध्या स्मरणात् स्त्रमान्तिका: परपर्यायात् कुतो व्यवच्छेद इत्यत आह-अनुभवनमिति तस्मादयथार्थमुपरतेन्द्रियग्रामस्य नियतकोटिकमनुभवनं स्वप्न (१) संसर्गग्रहासिद्धिरपीत्यस्यानन्तरम् 'अङ्कपुटैकादशपति स्थद्रष्टव्येति ग्रन्थोऽनुसन्धेयः' इति ग्रन्थ आदर्शपुस्तके वर्तते परें सतत्रासम्बद्धमाय इति टिप्पण्या निवेशितोऽस्याभिरिति बोध्यम्।

·१०२ रससारे- इति लक्षणं द्रष्टव्यम् । शय्यायां संविष्टस्तिष्ठामीति यथार्थ स्वप्ना- व्यापकमिदं लक्षणमत आह-यद्यपीति । नन्विच्छा प्रयत्न हेतु स्तत्कथं बुद्धिपूर्वात प्रयत्नादित्यत आह-बुद्धिपूर्वादिति । इच्छापूर्वक इति । कर्मधारयपक्षे सुषुप्तत्वानुपपत्तेरि- ति । यदा स्वम एव ज्ञानं स्वप्नज्ञानमिति कर्मधारयो विवक्षित- स्तदा स्वप्नशब्दार्थस्य निरिन्द्रियात्मप्रदेशमनःसंयोगरूपत्वे सामा- नाधिकरण्यानुपपत्तिः, यावनिरिन्द्रियात्मप्रदेशमनःसंयोगमनुव- र्तमानज्ञानरूपत्वं च सुषुप्तत्वानुपपत्तिः, सर्वज्ञानोपरमरूपत्वात सुषुप्तत्वस्येत्यर्थः । कारणं चिन्तासन्ततिः संस्कारसन्ततः, तेन चिन्तासन्ततिपदं संस्कारसन्ततौ प्रयुक्तमियर्थः । संसर्गविषयश्च स्वभावभासमानसंसर्गविशेषाणां कदाचिदप्यनुपलम्भाभावादि- त्यर्थः । अत एवति (पृ. २७५) । यतोऽत्यन्ताननुभूनोऽपि संसर्गः स्वमेऽभादित्यर्थः । अव्ययीभावे हीति(पृ. २७६) । अत्र परवल्लिङ्ग- ता 'बुद्धिः प्रत्यक्षा'इत्यादिविशेषलिङ्गता, सा न स्यात् "अव्ययीभावो नपुंसकम्" इत्यव्ययीभावस्य नंपुसकत्वा त् । प्रत्यक्ष बुद्धिः प्रत्यय इति स्यादित्यर्थः । न पुन: परवल्लिङ्गता प्रत्यक्षमित्यत्र समस्यमानोत्तरपदलिङ्गता, तथा सतीन्द्रियवाचकाक्षशब्दस्य नित्यनपुंसकत्वेन प्रत्यक्षमित्य- स्यापि नित्यनपुंसकत्वमाप्तौ प्रत्यक्षा बुद्धिरित्याद्यसिद्धौ कथं तदभाव आपद्येत १ इष्टापत्तेरिति । ननु, प्रादिसमास पक्षेऽपि तस्य तत्पुरुषत्वात् "परवल्लिङ्गं द्वन्द्वतत्पुरुषयोः"[पा० ·वुद्धि(प्रत्यक्ष)निरूपणम् । • सू०२-४-२६) इति वचनात् समस्यमानोत्तरपदलिङ्गत्वः प्राप्तौ- प्रत्यक्षपदस्य : नित्यनपुंसकत्वे प्राप्त प्रत्यक्षा बुद्धिरिः त्यादि कथमिति चेत् । इत्थं, तत्पुरुषेऽपि गत्या समासे"न प्राप्तापन्न गत्यादिसमासेषु"इति - सूत्रेण समस्यमानोत्तरपदलिङ्ग- त्वप्रतिषेधादित्यवेहिः । न त्वेकादशतिः । घ्राणरसन- चक्षुस्त्वकश्रोत्रवाक्पाणिपादपायूपस्थमनांतीत्यर्थः । पञ्चतिः । घाणरसनचक्षुस्त्वक् ओत्राणीत्यर्थः । : कुतो नैकादशेन्द्रियाणि इत्याशङ्क्यैकादशानुगतेन्द्रियलक्षणाभावादिसाह, सत्वेति! कुतो. न. पञ्चैवेत्यत आह, बौद्धोऽपीति । नन्वक्षमक्ष: प्रतीत्योत्पद्यते. .इति - भाष्येणाक्षजत्वं, प्रत्यक्षलक्षणमुक्तं, तच्च स्मृत्यादावतिव्यापकमिसाशङ्ग्य : नेदं. भाष्यं लक्षणपतिः पादकं किंतु प्रत्यक्षलक्षणोपलक्षकप्रत्यक्षपदप्रवृत्तिनिमिः तप्रतिपादकमित्याह तदंतदित्यादिना अनुमानादित्र- यव्यवच्छेदः इत्यन्तेन(पृ. २७७)। साक्षात्कारि यथार्थ ज्ञानं प्रत्यक्षमिति - लक्षणमिन्द्रियादावव्यापकमित्याशङ्कय प्र- मितिविशेषवाचकासक्षशब्दार्थलक्षणमिदं न तु प्रमितिकार- णविशेषवाचकप्रत्यक्षशब्दार्थलक्षणं, तस्यैवः प्रकृतत्वादित्या- ह-न चैवमिति । ननुः यद्यपि प्रमितिः प्रस्तुता तथापि प्रमिया प्रमाणविशेषोऽपि बुद्धिस्थ इति किं तस्य लक्षणमतं आह-प्रसङ्गादिति । तत्साधनमिति । साक्षात्कारियथा- र्थज्ञाने साधनमित्यर्थः । अत्र च येषां वाचकं प्रत्यक्षपदमि. न्द्रियार्थसन्निकर्षे मुख्यामिन्द्रियादौ चरितार्थमिति मतं तेषांत- ·०४ रससारे-- io सांधनतं साक्षात्कारियथार्थज्ञानजनकेन्द्रियसनिकपत्वं प्रत्य- क्षलक्षणम् । येषां तु प्रमाणवाचक प्रत्यक्षपदमिन्द्रिये मुरूपं सन्निकर्षादौ तृपचरितमिति मतं तेषां तत्साधनत्वमिन्द्रि यमेव । तेजसों विशरणस्वभावत्वेन यथार्थज्ञानजनकच- क्षुभिः साक्षात्कारियथार्थज्ञानजनकेन्द्रियत्वमेव वा प्रत्यक्ष- लक्षणम् । येषां तु प्रमाणवाचक प्रत्यक्षपदामन्द्रियतत्. संनिकर्षयोरविशेषान्मुख्यमेवेति गतं तेषां तत्साधनत्वमिन्द्रि- यत्तत्सन्निकर्षव्यतिरिक्तवानधिकरणत्वे सति साक्षात्का. रियधिज्ञानजनकत्वं प्रत्यक्षलक्षणम् । येषां तु प्रमाणवाचक प्रत्यक्षपदामिन्द्रियतत्सन्निकर्षनिर्विकल्पकेषु मुख्यमिति मतं, तेषा- मिन्द्रियतत्सन्निकर्षानिर्विकल्पकव्यतिरिक्तत्वनिधिकरणत्वे सति साक्षात्कारियथार्थज्ञानजनकत्वमेव प्रत्यक्षलक्षणमित्यायूह्यम् । तेन साधनत्वं नाम करणत्वं तच्च निर्वस्तुमशक्यमिति खण्डनं निर- स्तम्। साक्षात्कारित्वं च ज्ञानतावान्तरजातिविशेषः । न च प्रमा. त्वेन परापरभावानुपपत्तिः बाधितत्वाभावानुभवत्वयोरव प्रमाश- ब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वेन प्रमात्वाद् बाधितत्वाभावश्चाभावस्वादेव न जातिः । अनुभवत्वमपि स्मृतित्वात्यन्ताभाव एवेति न जातिः । अस्तु वाऽनुभवत्वं जातिः तथाप्यनुभवत्वसाक्षात्कारत्वयोः पसंपरभावानुपपत्तेर्ने जातिसङ्काः । यथार्थत्वमपि बाधि- तत्वात्यन्ताभावः । बाधितत्व चंदं बाधितमिदं बाधि-[१] '(१) इतोऽने ग्रन्थ आदर्शपुस्तके त्रुटितोऽन्यपुस्तकानुपलब्ध्या च'न निवेशनाई इति बोध्यम् ।

·शुद्धिपत्रम् । पृष्ठ पंक्तिः . १ १९ २. २२. 2 ३ २ १०. १३ १३ ७ २२ ११ २३ २४ ३ २४: १९ २६ २ ३१ ३१ २० ३१. २२ ३२ ५ शुद्धम् अशुद्धम् 'गतमतेरभावे 'गतमतेरभावे गुणत्वाभाव: : किं गुरुत्वाभावः सहकारीत्यागमः: सहकारीत्याममः . तथैव तथैव. प्रामाण्यं प्रामण्यां परस्परविरुद्ध परस्पराविरुद्ध विशेषगुणलक्षणं : विशेषलक्षणं अनवधारणे अवधारणे. 'दुर्वारा जात्यादौ च, दुर्वारा । जायादौ चं तारतम्यस्याजाति तारतम्यस्य जाति विनाम्योत्पाय. विनाशोत्पाद्य' आरभन्ते आरभते विशिष्ट विशिष्ट अन्यस्मादग्निः अन्यस्मायनि "हेतुमद्भावो हेतुहेतुमद्भावो 'शादिति 'शादिति 'कारणकम् 'कारणम् 'समवायि' 'समवापि "संयोगा 'संयोग 'विरहे क्रिया 'विरहक्रिया 'संयोगेऽपीत्यर्थः 'संयोगोऽपीत्यर्थः 'साहित्यमनु 'साहित्यमु •ऽविशेषो विशेषो तावदवयवेति. तदवयवेति . ७ ४ ४ ३४ १४ ३६ .. १४ ·पृष्ठ. पंक्ति ३७ १९ ३७ : २२ ४२. २५ ४५ ११ २५ २१ ५२: ५ ५७ .१ ५० ६४ . २५ ६५ २३ ६७ २८ ६८ १२ (२) शुद्धम् अशुद्धम् ऽत्रयविनाशयो ऽवयविविनाशयो कारणत्वशङ्का कारणशङ्का. ऽभ्रान्तश्चेति भ्रान्तश्चेति 'दिविलक्षण 'दिलक्षण 'रपेक्षणीयेति 'रपक्षीकरणेति एषां ऐषां 'पार्थिव 'पाथिर्व विनाश ऽविनाश बहुत्ववाद् बहुत्वाद् 'ऽसमवायि 'समवाय 'परिमाणं 'परिमाण 'कारणासमवायि. 'कारणसमवायि 'मनुकुल 'मनूकुल' विशिष्टत्वमा 'विशिष्टमा 'वधिकपृथक्त्व 'वधिकंपृथक्त्व तत् तत अनाहस नादृत्य 'मानमेक 'मानमक : चरम परम यथाभूतादवयवि यथाऽवयविभूतात् 'निष्ठत्वेविरों 'निष्ठविरो' विभागारम्भे विभागारम्भे 'रादि द्रव्या 'रादिद्रव्या 'रम्भककर्मगतयोः रम्भकं कर्म गतयोः कचिद' काचदे 'संयोगेन 'संयोगन ७१ ७२ ७६ १० ७७ २ ७७, १८ ७८. ६ ... ७९ २३ ८१ ८३