·GOVERNMENT OF INDIA
1
ARCHÆOLOGICAL SURVEY OF INDIA
CENTRAL
ARCHÆOLOGICAL.
LIBRARY
ACCESSION NO
24072
Saa Hs/Gop/ Khi
CALL No.
D.G.A. 79
1
"ಳಸಿ."

·?
--
A2845
-
-
DIRECTOR DE
.: 74% Reg No
19076
there
*
INDIA
FAIR

·Www Yory

·THE
PRINCESS OF WALES
SARASVATI BHAVANA TEXTS
RENTS
032
2
EDITED BY
GOPI NATHA KAVIRATA
N. 15
(Part I)
THE
TRIPURĀ RAHASYA
Printed by
JAI KRISHNA DASS GUPTA,
at the lidyA VILAS PRESS,
Gopal Mandir Lane,
Benares City.
1925
--
1

·الب
ماخر)
1
اثر انداب
LIBRARY
..د...AoG
.
N
Datas
..No الع
" به

·त्रिपुरारहस्यम्
(New Delhi
The
LORARY
Tripurarahasya
EDITED WITH INTRODUCTION
BY
GOPI NATH KAVIRAJ, M. A.,
ORIG. PRINCIPAL, GOVERNMENT SANSKRIT COLLEGE,
BENARES.
2844
24972
Sa 2 HA
Gol khe
1925.

·..
.
OENTRAL
TOAL
LIBRE Y 11.
Aoc. Vi 24072
Dave.... 9.7-56.
owa
u No
Sa2HS/. Gapo fikchi
14

·PREFATORY NOTE - It is well known that Mādhavācharya's Sarva Datiśana Sangraha, which claims to supply a summary of the philosophical doctrines of all the systems of Indian Thought, has left out many schools. The Sarvasiddhāntasangraha attributed to Sarkarāchārya fares no better in this respect. Of the neglected schools the Sākta or the Tāntric systein holds the foremost position. Though the Sākta system is very rich in its literature its philosophical status does not seem to h.ve yet been clearly demonstrated any where. The "Tripurārahasya, which is now published, represents a brilliant attempt in this direction, It will be found on close examination of the contents of the work that this S'āktā Darsanam is very closely connected with the Spanda and Pratyabhijñā schools of Kashmir. The work is divided into three parts or khaņdas, viz. Māhātmya, Jñāna and Itihāga. The Jņāņa section is now given out, and after. it is : co npleted it will be followed by the Māhāt.nyà sectinn. The Itihāsa portion does not appear to be available in Northern India. It is hoped that it is not entirely lost, and will one day be found in an unexpected IL - ·( 2 ) quarter. But till it is discovered we must rest content with these two volumes only, which throw a flood of light on a dark and obscure chapter in the History of Indian Philosophy. For those who want to have a special knowledge of the philosophical aspects of Tantric Culture I would. recommend a systematis study of the S'aktigūtra, Paraśurāma Kalpasūtra, Vāmakeśara Tantra, Tantrarāja, Bhāvanopanişad, &c and the works of Bhāskara Rāya & others. It is needless to add that a familiarity with the Kashmirian S'aiva literature will be greatly helpful in connection with these studies. The present edition of the work is prepared from a single Ms. belonging to the Government Sanskrit Library, Benares. As it was generally a correct manuscript it has not given rise to much trouble in textual determination, In conclusion I must gratefully express my indebtedness to Sj. Gopal chandra Bhattacharya who has kindly helped me in reading the proofs and otherwise seeing the book through the press. - Sanskrit. College, Benares. } GOPINATH KAVIRAJ.

·॥ श्रीः ।। त्रिपुरारहस्यम् । (ज्ञानखण्डम् ) . श्रीगणेशाय नमः । ॐ नमः कारणानन्दरूपिणी परचिन्मयी। विराजते जगच्चित्रचित्रदर्पणरूपिणी ॥ १ ॥ 40 श्रीत्रिपुराम्बायै नमः। जयत्येषा परा श्रीमत्रिपुरा सर्बसाक्षिणी । या सेवकानुदरति संसृतेर्गुरुरूपिणी ॥ १ ॥ नत्वा. विनेश्वरं देवं त्रिपुराया रहस्यके । ज्ञानखण्डस्य तात्पर्यदीपिकेयं प्रतन्यते ॥२॥ झानखण्डमहाम्भोधि गुरुवाक्प्लवमाश्रितः ।........ तितीपुरस्मि श्रीदेवीपदनाविकसकतेः ॥ ३ ॥ इह. खलु हारितायनो भगवान्दुःखपङ्कनिमग्रजनोदिधी. पया त्रिपुरारहस्यमितिहासोत्तमं पद्यरूपं संदृब्धवान् । तत्र च मुख्य विवक्षितं परपुरुषार्थसाधनमेव विज्ञानम् । तदादौ च त- साधनाग्यभक्तिनिदानं माहात्म्यखण्डमारचय्य सम्प्रति माहा. म्पश्रुत्यादिपरिणताधिकाराणां जिज्ञासूनां स्वात्मतत्त्वावगमाप ·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे श्रुतं कच्चिन्नारदैतत् सावधानेन चेतसा। माहात्म्यं त्रिपुराख्याया यच्छ्रुतिः परसाधनम् ॥ २ ॥ अथ ते कथयाम्यद्य ज्ञानखण्डं महाभुतम् । यछुन्वा न पुनः कापि मनुष्यः शोकमृच्छति ॥ ३ ॥ वैदिकं वैष्णवं शैवं शाक्तं पाशुपतं तथा । विज्ञानं सम्यगालोच्य यदेतत्प्रविनिश्चितम् ॥ ४ ।। --- पारिप्सितं ज्ञानखण्डं निर्विघ्नेन समापयितुं प्रकरणप्रतिपाय- स्वात्मदेवतानमनरूपं मङ्गलं सम्प्रदायप्रवर्तनाय ग्रन्थतो रच- यति-ॐ नम इति । कारणात्मको य आनन्दः अविशेषा- सर्वकारणब्रह्मानन्दः। स एव रूपमस्याः एवंविधा परानव- च्छिन्ना या चित्तन्मयी तदेकरूपा । तथा जगदेवाद्भुतचित्रं तस्य दर्पणवत्पतिबिम्बाश्रयं रूपमस्याः। एवं रूपा ॐकारनिदेश्या या विराजते विशेषतस्तत्तद्रूपेण सामान्यरूपेण च प्रकाशते तस्यै नमः । अनवच्छिन्नचित्तत्वं शास्त्रपमेयं तदेवानन्दमयं जगत्कारणं न प्रकृत्यादिदर्पणे प्रतिबिम्बवत्तस्यामेव जगचित्रभासनमिति समस्तशास्त्रार्थगर्भित श्लोकतात्पर्यम् । अत्र खण्डत्रयमपि शिव- शक्तिपणवसम्पुटितम् । ॐ नम इत्यारभ्य त्रिपुरैव हीमिति स- मापनात् । तस्येदं तात्पर्य शिवशक्तिरूपमखिलं जगत्स्वात्मचि- त्तवमानमिति बोधनार्थमिदं प्रकरणमिति ॥ १ ॥ आधेऽध्या. ये मूतमितपद्यैः पूजाद्युपासनैः । शुद्धचित्तस्य रामस्य विचारो- दय उच्यते । श्रोतारमभिमुखयितुं श्रुतमित्यादि ॥ २॥ महा- दलत्वमेवाह-यच्छुत्वेति ॥ ३ ॥ प्रकृतज्ञानस्य . सर्वोत्तमत्वं वक्तमाह-वैदिकमिति ॥ वैदिकमोपनिषदम् । वैष्णवं पाश्चराः .

·प्रथमोऽध्यायः । -- - नैतद्विज्ञानसदृशमन्यन्मानसमारुहेत् । यथा श्रीदत्तगुरुणा भार्गवाय निरूपितम् ॥ ५ ॥ उपपत्त्युपलब्धिम्यां समेतं बहु चित्रितम् । अत्रोक्तेनापि नो वेद यदि कश्चिद्विमूढधीः ॥ ६ ॥ स केवलं दैवहतः स्थाणुरेव न संशयः । न तस्य स्यादपि ज्ञानं साचाच्छिवनिरूपितम् ।। ७ ।। तत्ते श्रृणु समाख्यास्ये ज्ञानखण्डात्मनास्थितम् । अहो सत्तामद्भुतं हि वृत्तं सर्वगुणोत्तरम् ॥ ८ ॥ यन्मत्तोप्येष देवर्षिः श्रुश्रूषत्यपि किश्चन । अनुग्राहकता चैषा सतां सहजसम्भवा ॥९॥ यथा घ्राणोल्लासकता मृगनाभः स्वतः स्थिता । एवं दत्तात्रेयमुखाच्छ्रुत्वा माहात्म्यवैभवम् ॥ १० ॥ रामः सर्वजनारामा जामदग्न्यः शुभाशयः । . 4 त्रोक्तम् । शैवं षडर्द्धशास्त्रीयम् । शाक्तं महोच्छुष्मायुक्तम् । पाशु. पतं कामिकोक्तम् । विज्ञानम् : आत्मतत्त्वं निश्चायकोपपत्ति- जालम् ॥ ४ ॥ सर्वोत्तमत्वादेवाह-नैतदिति । दत्तगुरुनिरूपित यथा मानसमारुहेन्न तथान्यदिखर्धः ॥५॥ कुत एचन्तदाह-उपप- तीति। उपपत्तियुक्तिः । उपलब्धिरनुभवः । बहुकथाचित्रितम् । अत्रोक्तज्ञानं चित्तमारुहेदेवेति व्यतिरेकमुखेन द्रढयति-अत्रेति ॥ ६ ॥ ७ ॥ तत् ज्ञानखण्डात्मना स्थित शास्त्रम् । सर्वज्ञकल्प नारदं स्वस्मादाख्यानं श्रुश्रूषन्तं स्तौति-अहो इति । सर्वगुणे- रुत्तरं श्रेष्ठम् ॥ ८ ॥ एषा शुश्रूषा ॥ ९॥ एवं माहात्म्यख- पडोक्तवत् ।। १० ॥ भत्त्या अपहृतं निलीनं सत् शुद्ध चित्त -- ·४ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे भक्त्यापहृतसञ्चित्तस्तूष्णीं किञ्चिबभूव ह ॥११॥ अथासाद्य बहित्ति भरितानन्दलोचनः । रोमाञ्चपीवरवपुः स्वान्तरानन्दनिर्भरः ॥ १२ ॥ हाँ नायब्रोमकूपविभेदानिर्गमन्निव । प्रणनाम दत्तगुरुं दण्डवच्चरणान्ति के ॥ १३ ॥ उत्थाय हर्षभरितः प्राह गद्गदसुस्वर । धन्योऽहं कृतकृत्योऽहं श्रीगुरोत्वत्प्रसादतः ॥ १४ ॥ यस्य मे करुणासिन्धुस्तुष्टः साक्षाद्गुरू शिवः । यस्मिंस्तुष्टे ब्रह्मपदमपि स्यात् तृणसम्मितम् ॥ १५ ॥ मृत्युरप्यात्मतां याति यस्मात्तुष्टादुगुरोर्ननु । ममाकाण्डादेव गुरु सोऽथ तुष्टो महेश्वरः ॥१६॥ मन्ये सर्व मया प्राप्तमित्येव कृपया गुरोः । नाथ माहात्म्यमखिलं श्रुतं त्वत्कृपयाधुना ॥ १७ ॥ तामुपासितुमिच्छामि त्रिपुरां परमेश्वरीम् । तदुपास्तिक्रमं ब्रूहि मयं सुकृपया गुरो ॥ १८ ॥ इति संप्रार्थितो दत्तगुरुसलक्ष्य भार्गवे । योग्यतां त्रिपुरोपास्तौ सच्चडाभक्तिबृंहिताम् ॥ १९ ॥ । यस्य ॥ ११॥ आनन्द आनन्दाश्रुः । स्वीयः अन्तरः भक्ति- जनितो य आनन्दः सेन निर्भरः पूर्णः॥ १२ ॥ स्वान्तरमा. यन् यो हर्षः स रोमकूपविभेदानिर्गमभित्र रोमाञ्चपीवरवपुरिति सम्बन्धः ॥ १३ ॥ यत्प्राह तदेवाह-धन्य इति ॥ १४ ॥१५॥ गुरुतोषहेतुको मृत्युरात्मता यातीति । अकाण्डात् अनिमित्तेन । स बहुपयासेन. तोषणीयः ॥ १६ ॥ गुरुं प्रसाह. नायेत्यादि । M ·प्रथमोऽध्यायः । क्रमेण दीक्षयामास त्रिपुरोपास्तिहेतवे । जामदग्न्योऽपि संप्राप्य त्रैपुरं दीक्षणं शुभे ॥ २० ॥ सर्वदीक्षासमधिकं पूर्णतत्त्वप्रबोधनम् । मन्त्रयन्त्रवासनाभिरन्वितमखिलं क्रमम् ॥ २१ ॥ प्राप्य श्रीगुरुवक्ताबजाद्रसं मधुकरो यथा । तृप्तान्तरङ्ग आनन्दमादितो भार्गवस्तदा ॥ २२ ॥ श्रीनाथेनाभ्यनुज्ञातत्रिपुरासाधनोद्यतः।। परिक्रम्य गुरुं नत्वा महेन्द्रादिमुपाययौ ॥ २३ ॥ तत्र निर्माय वसतिं शुभामतिसुखावहाम् । अभूदुपासनपरो वर्षद्वादशकं तदा ॥ २४ ॥ नित्यनैमित्तिकपरः पूजाजपपरायणः । सदा श्रीत्रिपुरेशान्या मूर्तिध्यानकतत्परः ॥ २५ ॥ एवं तस्यात्यगात्कालो बादशाब्दो निमेषवत् । अधैकदा सुखासीनो जामदग्न्योऽनुचिन्तयत् ॥२६॥ पुरा यत्पाह सम्वों मया स्वभ्यर्थितः पथि । तन्मया नैव विदितमंशेनापि तदा ननु ॥ २७ ॥ विस्मृतश्च मया यस्मात्प्राङ्न पृष्टं गुरुं प्रति । माहात्म्यं त्रिपुराशक्तः श्रुतं श्रीगुरुवक्त्रतः ॥ २८ ॥ --- " ॥१७॥ १८॥ १९ ॥ २० ॥ मन्त्रयन्त्रयोर्वासनाभावना भेदाः । क्रमपद्धतिः ॥ २१॥ उपास्तिक्रमजिज्ञासानिव- त्तिस्तृप्तिः तज्जनितानन्दपूर्णत्वान्मादितोत्तमः ॥ २२ ॥ २३ ॥ ॥ २४ ॥ २५ ॥ २६ ॥ पुरारामात्यराजयानन्तरम् । एतच्च माहात्म्यखण्डे शेयम् । तत् सम्बत्तॊक्तं ज्ञानम् ॥ २७ *-- ·w त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे परन्तु तन्न विदितं यत्सम्वतः पुराऽब्रवीत । मया सृष्टिप्रसङ्गेन पृष्टं किश्चिद्गुरुं प्रति ॥ २९ ॥ तदा कटकृदाख्यानं वर्णयित्वा च में गुरुः । नाब्रवीदप्रकृततस्तन्मे तत्तादृशं स्थितम् ॥ ३० ॥ लोकस्य गतिमेतान्तु न जानाम्यपि लेशतः । १.. कस्मादिदं समुदितं जगदाडम्बरं महत् ॥ ३१ ॥ कुत्र वा गच्छति पुनः कुत्र संस्थानमृच्छति । अस्थिरन्तु प्रपश्यामि सर्व सर्वत्र क्रिश्चन ॥ ३२ ॥ व्यवहारः स्थिरप्रायः कस्मादेतदपीदृशम् । चित्रां जगद्यवहृति प्रपश्याम्यविमर्शिनीम् ॥ ३३ ॥ अहो यथान्धानुगतो बन्धश्चेष्टति तादृशा लोकस्य पवहारो वै सर्वस्याप्यभिलक्षितः ॥ ३४ ॥ निदर्शनं यात्मकृतिरत्र मे सर्वथा भवेत् । नूनं मम शैशवे किं जातं तन्मे न भावितम् ॥ ३५ ॥ कौमारे चान्यथा वृत्तं तारुण्येऽपि ततोऽन्यथा । इदानीमन्यथैवास्ति व्यापारो मम सर्वथा ॥ ३६ ॥ । प्रष्टुं विस्मृतम् ।। २८ ॥ मया सृष्टीमाद्यपि प्रथमखण्डे ज्ञेयम् ।। ॥ २९ ॥ कुतो नाब्रवीत्तदाह अप्रकृतत इति । तादृशम् अ. विदितम् ॥ ३० ॥ ३१ ॥ अस्थिरं प्रतिक्षणपरिणामि ॥ ३२ ॥ विषयस्यास्थिरत्वे कथं तद्विषयकव्यवहारः अयं ग्रामो मत्पुत्रार्थ सम्पादित इति स्थिरपायों भवतीति विस्मयन्नाह-व्यवहार इति । अविमर्शिनीमविचारवतीम् ॥ ३३ ॥ अन्धपरम्परयैव व्यवहार इत्याह-अहो. इति ॥ ३४ ॥ अत्र दृष्टान्तः स्वस्याच ·प्रथमोऽध्यायः। किमभूत्फलमेतेषां तन्न वेनि कथञ्चन । यद्यत्काले यच्च यच क्रियते येन येन वै॥ ३७ ॥ सम्यगेवेति तबुद्ध्वा फलावष्टम्भपूर्वकम् । फलं किं तत्र संप्राप्त केन वा सुखमात्मनः ॥ ३८ ॥ यचापि लोके फलवदविमृश्यफलं हि तत् । न फलं तदहं मन्ये पुनर्यस्मात्करोति सः ॥ ३९ ॥ प्राप्त फले फलेच्छावान् पुनर्भुषात्कथं वद । यस्मानित्यं करोत्येव जनः सर्वः फलेहया ॥ ४० ॥ फलं तदेव संप्रोक्तं दुःखहानिः सुखञ्च वा ।" कर्तव्यशेष नो दुःखनाशो वा सुखमेव वा ॥ ४१ ॥ कर्तव्यतैव दुःखानां परमं दुःखमुच्यते । तत्सत्त्वे तु कथन्ते स्तो दुःखाभावःसुखश्च वा ॥४२॥ यथा दुग्धाखिलाङ्गस्य पादे पाटरिलेपनम् । तथा कर्तव्यशेषस्य सुखलाभ इहोच्यते ॥ ४३ ॥ : 1 ' । रणमेवेत्याह-निदर्शनमिति । आत्मनः कृतिर्व्यवहारः। तदेवाह- नूनमिति । मे मया ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ ३७ ॥ फलावष्टम्भः फल. प्राप्तिनिश्चयः ॥ ३८ ॥ यच्च फलं धनादि तस्याविचारेणैव फ- लत्वमित्याह-यच्चेति ॥ ३९ ॥ फलाभिमतप्राप्त्यनन्तरं प्रवृ- त्तिकारणेच्छाया एवोदयः कथमिसाह-माप्ते इति ॥ ४० ॥ ननु किश्चित्फलमाप्तावपि फलान्तरमाप्त्यर्थं करणं युक्तमेवे- त्याशन नेति वक्तुं फलस्वरूपं निरूपयति-फलमिति । अ. भावस्पासतो न फलत्वं युक्तमित्याह-सुखश्च वेति ॥ ४१ ॥ दुः- खानां मध्ये कर्त्तव्यतैव परमं महद्दुःखम् । ते दुःखाभावः मुख. .

·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे
यथा शराविद्धहृदः परिष्वङ्गोऽप्सरोगणैः।
तथा कर्तव्यशेषस्य सुखलाभ इहोच्यते ।। ४४ ॥
यथा क्षयामयाविष्टनरस्य गीतसंस्तुतिः ।
तथा कर्तव्यशेषस्य सुखलाभ इहोच्यते ॥ ४५ ॥
मुखिनस्त हि लोकेषु ये कर्तव्यतया स्थिताः।
पूर्णाशया महात्मानः सर्वदेहसुशीतलाः ॥ ४६॥
पदि कर्तव्यशेषेऽपि सुखं स्यात्केनचित्क्वचित् ।
शुलपोतेऽपि च नरे स्यात्सुखं गन्धमाल्यजम् ॥४७॥
अहो महच्चित्रमेतत् कर्तव्यशतसंकुले ।
सुखमस्तीहः यस्यार्थे करोत्येव सदा जनः ॥ ४ ॥
अहो विचारमाहात्म्यां किं वदामि नृणामहम् ।
अनन्तकर्तव्यशेलाकान्तः सौख्यं लभन्ति च ॥४९॥
तथा सौख्याय यतते सार्वभौमस्तु सर्वदा ।
तथैव यतते नित्यमपि भिक्षाटने रतः ॥ ५० ॥
.
।
ञ्चति द्वे ॥ ४२ ॥ एतदेव दृष्टान्तरुपपादयति-यथेत्यादि ॥४॥
॥४४॥ ४५ ॥ तर्हि का मुखीत्याकाङ्खायामाह-सुखिन इति ।
न कर्तव्यं यस्य तद्भावो ऽकर्तव्यता । इदमेव मुखिनाम् ।
न क्षणमिति भावः । सुखिनमितरस्माद्विवेचयितुमाह-पूर्णेत्यादि ।
अन्येषां प्राप्तव्यशेषादपूर्णः कामिताप्राप्त्या रिक्त आशयश्चित्तम् ।
तथान्ये अमहात्मानः स्वात्मानं न्यूनं मन्यमानाः । स्पष्टं चैतत् ।
सार्वभौमोऽपीन्द्रात स्वात्मानं न्यूनं मन्यते इति । मूर्ध्नि मुकुटस-
वेऽपि कण्ठे हाराभावेन दुःखानुवृत्ते न ते सर्वाङ्गशीतलाश्च ॥४६॥
केनचित्रमाल्यादिना: ॥ ४७ ॥ ४० ॥ ४९ ॥ २०॥

·प । : प्रथमोऽध्यायः। पृथक् तो प्राप्नुतः सौख्यं मन्येते कृतकृत्यताम् । तधेन यान्ति सर्वेऽपि याम्यहं ताननुक्रमात् ।। ५१ ।। अनालोच्य फलश्चापि यथान्धोऽन्धानुगस्तथा । तदलं मेधयानेन भूयो गत्वा दयानिधिम् ॥ ५२ ।। विजिज्ञासितजिज्ञास्यो विचिकित्साम्बुधेः परम् । पारं प्रपत्स्ये सुशुभं गुरुवाक्प्लवमाश्रितः ॥ ५ ॥ इति व्यवस्य सहसा जामदग्न्यः शुभाशयः । .. प्रतस्थे तगिरिवराद् गुरुदर्शनकायया ॥ ५४ ।। गन्धमादनशैलेन्द्र प्राप्य शीघ्रमपश्य गुरुं पद्मासनासीनं भूभास्वन्तमिव स्थितम् ॥ ५५ ॥ प्रणनाम पादपीठं पुरतो भुवि दण्डवत् । शिरसाऽपीडयत्पादपनं निजकराश्रितम् ॥ ५६ ।। अथैवं प्रणतं राम दत्तात्रेयः प्रसन्नधीः । आशीर्भिर्योजयामास समुत्थापयदादरात् ॥ ५७ ॥ वत्सोत्तिष्ठ चिरादध त्वां पश्यामि समागतम् । ब्रूहि स्वात्मभवं वृत्तं निरामयास्थितम् ।। ५८ ॥ अथोत्थाय गुरुत्या स गुर्वादिष्टाग्यविष्टरः । उपविश्य प्रसन्नात्मा घद्धाञ्जलिपुटोऽब्रवीत् ॥ ५९॥ श्रीगुरो ! करुणासिन्धो ! त्वत्कृपामृत आप्लुतः। म येनाविचारितेन मार्गेण क्रमाद् यान्ति तानहमनुयामि॥५१॥ अत्र हेतुः-फलमालोच्येति । मेधया अविचारजनितनिश्चयेन । अनेन विचारेण सह गत्वा । यावद्विचारो न नश्येत्तावदिति तात्पर्यम् । विचिकित्सा सन्देहः । गुरुवागेव प्लचो नौः तामाश्रितः॥५॥५४॥ ॥५५॥५६॥५७॥ आत्मभवं शरीरादौ भवेमुत्पन्नम् ।।५८॥१९॥ ૨ ·। 1 १० त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे कथं स परिभूयेत विधिसृष्टैरथामयैः ॥ ६ ॥ स्वत्कृपात्मामृतकरमण्डलान्तास्थितन्तु माम् । सन्तापयेत्कथं व्याधिश्चण्डांशुरतिभीषणः ॥ ६१ ॥ आन्तरं बाह्यमपि ते कृपयानन्दितं मम । सदा स्थितं किन्तु भवत्पादाब्जवियुतिं विना ॥३२॥ नान्यद्रुजावहं किञ्चिदासीन्मे लेशतः कचित् । तद्भवञ्चरणाम्भोजदर्शनादद्य वै पुनः ॥ ६३ ॥ सम्पूर्णता सदापना सर्वथा श्रीगुरो ननु । तत् किश्चिच्चिरसंवृत्तं हृदि मे परिवर्तते ॥ ६४ ॥ . तत्प्रष्टुं स्वाभिवाञ्छामि चिरसंशयितान्तरः । आज्ञप्तो भवलाद्याहं पृच्छामि विचिकित्सितम् ॥६५॥ संश्रुत्यैवं भार्गवोक्तिं दत्तात्रेयो दयानिधिः । सम्प्रहृष्टमना राममूचे प्रीत्याथ भार्गवम् ।। ६६ ॥ पृच्छ भार्गव पत्तेऽच प्रष्टव्यं चिरसम्भृतम् । तव भक्त्या प्रसन्नोऽस्मि प्रब्रवीमि तवेप्सितम् ॥ ६७ ॥ इति श्रीमदितिहासोत्तमे त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे भार्गव प्रश्ने प्रथमोऽध्यायः ।। न -- ॥ . अथेत्यप्यर्थः। विधिसृष्टैरपीयर्थः॥६०॥६१॥ आन्तरं मनः । बाह्य शरीरम् । भवत्पादाजयोर्वियुतिर्वियोगः ॥६२॥६३॥ आनन्दस्य सम्पूर्णता । चिरकालाद्धदि संवृत्तं उत्पन्नं प्रष्टव्यमिति ॥१४॥ प्रष्टव्याथै चिरात्संशयितं आन्तरं मनो यस्य ॥६५॥३६॥६७॥ इति त्रिपुरारहस्यज्ञानखण्डव्याख्यापां तात्पर्यदीपि- कायां प्रथमोऽध्यायः॥

·अथ द्वितीयोऽध्यायः।
प्रश्रयावनतो भूत्वा संप्रष्टुमुपचक्रमे ।
इत्याज्ञप्तो जामदग्न्यः प्रणम्याऽत्रिसुतं मुनिम् ॥ १ ॥
भगवन् गुरुनाथार्य सर्वज्ञ करुणानिधे ।
पुरा मे नृपवंशषु क्रोधः कारणतो ह्यभूत ॥ २ ॥
तद्भूयो निहितं क्षात्रं सगर्भ सस्तनन्धयम् ।
मया त्रिसप्तकृत्वो वै क्षत्रामृग्भरिते हदे ॥ ३ ॥
सन्तर्पिताः पितृगणास्तुष्टा मद्भक्तिगौरवात् ।
मत्क्रोधं शामयामासुः शान्तः पित्राज्ञयाप्यहम् ॥४॥
संप्रत्ययोध्यांमध्यास्ते यः श्रीरामो हरिः स्वयम् ।
क्रोधान्धस्तेन भूयोऽहं सस्तो बलदर्पितः ॥५॥
तेम दर्पाद्भगवता च्यावितश्च पराजितः ।
जीवनकथञ्चिन्निर्यातो ब्रह्मण्येनानुकम्पिना ॥ ६ ॥
अथ मामुपसंप्राप्तो, निर्वेदः परिभावितम् ।
ततोऽत्यन्तं पथि मया बहुधा परिदेवितम् ॥ ७ ॥
HP
अंबाध्याये वेदमितैः पद्यैः कर्त्तव्यदूषणम् ।
क्रियते सुविचारस्य जनिस्तुतिरपीर्यते ।।
पृच्छेसाज्ञप्तः प्रश्रया विनयः ॥ १॥ स्वस्य निर्वेदमाप्तिम.
कारमाह-पुरेति ॥ २ ॥ तत् क्रोधादेतोः ॥ ३॥४॥५॥६॥

·१२ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे संवर्तमवधूतेन्द्र मार्गेऽकस्मात्समासदम् । भस्मच्छन्नाग्निवद् गूढं कथञ्चिदविदन्तदा ॥ ८ ॥ सन्तप्त इव नीहारं तं सर्वाङ्गसुशीतलम् । सङ्गम्यैवातिशिशिरभावमासादयन्तदा ॥९॥ मया स्वस्थितिमापृष्ठः प्राहामृतसुपेशलम् । सुसारपिण्डवत्सर्व निष्कृष्य प्रत्यपादयत् ॥ १० ॥ नाहं तदशकं प्रष्टुं रङ्को राज्ञी यथा तथा । भूयः संप्रार्थितः सोऽथ भवन्तं मे विनिर्दिशत ॥११॥ तवचरणद्वन्दं तत आसादितं मया । अन्धो जनसमायोगमिवात्यन्तसुखावहम् ॥ १२ ॥ तन्मे न विदितं किश्चित्संवर्तमुनिराह यत् । श्रुतं माहात्म्यमखिलं त्रिपुराभक्तिकारकम् ॥ १३ ॥ सा भवद्रूपिणी देवी हृदि नित्यं समाहिता । एवं मे वर्तमानस्य किं फलं समवाप्यते ॥ १४ ॥ भगवन् कृपया ब्रूहि यत्संवतः पुरावदत् । अविदित्वा च तन्नास्ति कचिच्च कृतकृत्यता ॥१५॥ - --- 1. परिदेवितं मलपितम् ॥७॥ समासदमासादितवान् ॥ ८॥ कीदृशं संवत कथंविधो राम सादितवान् तदाह-सन्तप्तेति । सङ्ग- सफलमाह-सङ्गम्येति ॥९॥पेशलं सुन्दरम् । सर्व प्रश्नार्थम् ॥१०॥ तत् संवोक्तम् । रङ्कः दरिद्री ॥ ११ ॥ १२ ॥ तव संवत्तोक्तं श्रवणाधिकारं स्वस्मिन्नाह श्रुतिमिति ॥ १३ ॥ भवद्रूपिणी गुरु- रूपिणी । फलस्य देवताकारचित्तवृत्तेः प्राप्तत्वाद पुनरुपासनं पिष्टपेषणवादित्याह-एवमितिः ॥ १४ ॥ किं संवत्तोंक्तेन उपा.

·Pratisaar द्वितीयोऽध्यायः। तदुक्तमविदित्वा तु पद्यञ्च क्रियते मया। तहालक्रीडनमिव प्रतिभाति समन्ततः ॥ १६ ॥ पुरा मया हि बहुशः क्रतुभिदक्षिणोच्छ्रयैः । प्रभूतानगरिष्टा देवाः शक्रमुखा ननु ॥ १७ ।। तदल्पफलमेवेति श्रुतं संवर्तवक्त्रतः। मन्ये तदहमल्पं यद् दुःखमेवेति सर्वथा ॥ १८ ॥ असुखं नहि दुःखं स्याद् दुःखमल्पं सुखं स्मृतम् । यतः सुखात्यये दुःखं भवेद् गुरुतरं किल ॥१९॥ नैतावदेव चैतस्मादधिकं चास्ति वैभवम् । मृत्यूपयोगी यद्धयो न तन्न स्यात्कदाचन ॥२०॥ एवमेव भवेद्यन्मे क्रियते त्रिपुराविधौ । बालक्रीडेव मे भाति सर्व तन्मानसं यतः॥ २१॥ सनमेव कुर्विति चेदाह-अविदित्वेति ॥ १५ ॥ तदविदित्वो. पासनमन्यद्वा कर्म सर्व व्यर्थमित्याइ-तदुक्तमिति ॥ १६ ॥ ननु न व्यर्थ कर्मादीनां फलसत्त्वादिति चेन्नेत्याह-पुरेति । दक्षिणानां उच्छय आधिक्यं येषु ॥१७॥ तदल्पेतिः। एवंचि- धोत्तमकर्मणामल्पफलत्वे किमन्येषामिति भावः । अल्पफलत्वेऽपि न फलाभाव इत्याशङ्ग्याल्पफलस्य दुःखमूलत्वेन दुःखात्मतेरे- त्याह-मन्य इति ॥ १८॥ एतदेव निरूपयति-अमुखमिति । तत्र हेतु:-यत इति ॥ १९ ॥ ननु कृतकर्मधारयाल्पसुखधारा प्राप्तिः किं ज्ञानेनेति चेदाह-नैतावदिति। भयमेवाह-मृत्यूपेति । मृत्युग्रसनं कर्मभिर्दुर्निवारमिति भावः ॥ २० ॥ ननु कमैंव- विषमेव । उपासनन्तु परदेवतासम्बन्धानवमित्याशयोपासनमामि ·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे एतद्यदुक्तं भवता कत्तुं तस्यादितोऽन्यथा । नियतं चाप्यन्यथा तरचोभेदसमाश्रयात् ॥ २२ ॥ आलम्बभेदतश्चापि विविध प्रतिपद्यते । कथमेतत्क्रतुसममसत्यफलसम्मितम् ॥ २३ ॥ अप्यसत्यात्मकं यस्मात् कथं सत्यसमं भवेत् । अथापि नित्यकर्त्तव्यमेतन्नास्यावधिः कचित् ॥ २४ ॥ लक्षितो मे स भगवन् संवतः सर्वशीतलः । कर्तव्यलेशविषमविषज्वालाविनिर्गतः ॥ २५ ॥ शुष्कर्मतुल्यमेव फलत इत्याह-एवमिति । में मया त्रिपुरी- पासनविधौ क्रियमाणं कर्मवदेवेत्यर्थः । अतएव बालक्रीडेवेति । तत्र हेतुः-मानसं यत इति ॥ २१ ॥ उपासनस्य कर्मतुल्यता. माह-एतदिति । यत उपासनम् । वचोभेदः शास्त्रभेदः, शास्त्राणां विविधत्वेन भवदुक्तप्रकारेणान्यथा वा नियमेनानियमेन वा कर्तुं शक्यामित्यर्थः ॥ २२ ॥ शालिग्रामनार्मदाद्यालम्बनभेदेन चान्यथा कर्तुं शक्यम् । एवमनेकधा प्रतिपद्यमानत्वात् क्रत्वादिकर्म- सममेतदुपासनमसत्यफलत्वेन सम्मितं निश्चितम् । क्रतुसमं कथं न भवेदिति शेषः ॥ २३ ॥ मानसत्वात् स्वरूपतोऽप्यसत्यं यस्मा. तस्मात् कथं सत्यफलजनकं भवेत् । नास्य कृतः कृतेनेति वच. नादिति भावः । शास्त्रस्येश्वरसङ्कल्परूपत्वेनाचिन्त्यत्वान्नैवं वक्तुं युक्तमिति चेदाह-अथापीति ॥ २४ ॥ ननु यावज्जीवं कुर्वत एक परश्रेयःप्राप्तिरिति चेदाइ-लक्षित इति । मे मया । न तेन श्रेयः प्राप्तमिति चेदाह-सर्वशीतल इति.। न प्रत्यक्षदृष्टविप्रति पचिरियांशयः। कुत एवं स. सर्वशीतलस्त्वया ज्ञातः । तदाह-

·--
.
द्वितीयोऽध्यायः ।
.
हसन्निव लोकतन्त्रमभयं मार्गमाश्रितः।
धने दावाग्निसङ्कीर्णे हिमाम्बुस्थगजोपमः ॥ २६ ॥
सर्वकर्तव्यवैकल्यामृतसंस्वादनन्दितः ।
कथमेतां दशां प्रासो यच्च मामाह तत्पुरा ॥ २७ ॥
सर्वमेतत सुकृपया गुरो मे वक्तुमर्हसि ।
कर्तव्यकालभुजगनिगीण मां विमोचय ॥२८॥
इत्युक्त्वा चरणौ मूर्ना गृहीत्वा दण्डवन्नतः।
अथ दृष्ट्वा तथाभूतं भार्गवं मुक्तिभाजनम् ॥ २९ ॥
दयमानस्वभावोऽथ दत्तो वक्तुमुपाक्रमत् ।
बस्स भार्गव धन्योऽसि यस्य ते बुद्धिरीहशी ॥३०॥
अब्धौ निमजतो नौकासम्प्राप्तिरिव सङ्गता ।
एतावदेव सुकृतिः क्रियाभिरुपसङ्गतः ॥ ३१ ॥
",
कर्तव्येति । यतो विनिर्गतः ततः शीतलः ॥ २५ ॥ न च स
केवलं मूढः पापफलभाक् , यतोऽभयं मार्गमाश्रितः लोकव्यवहार
इसनिवास्ते । तस्य सर्वशीतलत्वे दृष्टान्तः-वन इति ॥ २६ ॥
कर्तव्यवैधुर्यमात्रेण कथं स महामुखी तदाह-सर्वेति । कर्त्तव्यतै-
व महादुःखहेतुः । व्यवहारे श्रान्तिदर्शनात् तदभावादेव सुखम् ।
सुपुतौ मुखदर्शनादिति भावः । एतां दशां कर्मत्यागादभयदशा
संवतः प्राप्तः ॥ २७ ॥ किमेतेन ते प्रयोजनमिति चेदाह-
कर्तव्येति ॥ २८ ॥ तथाभूतम् आर्त मुमुक्षम् ॥२९॥ कर्त्तव्यस्य
दुःखहेतुत्वबुद्धिः ॥ ३० ॥ बुद्धिं स्तौति अब्धाविति। ते सङ्गते-
त्यन्वयः । उपासनं बालक्रीडनवद्यर्थमिति रामेणोक्तं फलप्रद.
धनेन प्रत्याह-एतावदिति । बुद्धिमाप्तिमित्यर्थः ॥ ३१ ॥

·। १६, त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे स्वात्मानमारोहयति पदे परमपावने । सा देवी त्रिपुरा सर्वहृदयाकाशरूपिणी ॥ ३२ ॥ अनन्यशरणं भक्तं प्रत्येवं रूपिणी दुतम् । हृदयान्तापरिणता मोचयेन्मृत्युजालतः ॥३३॥ यावत् कर्तव्यवेतालान विभेति दृढं नक न तावत् सुखमामोति घेतालाविष्टवत् सदा ॥३४॥ नृणां कर्तव्यकालाहिसन्दष्टानां कथं शुभम् । करालगरलज्वालाकान्ताङ्गानामिव कचित् ।। ३.५॥ कर्तव्यविषसंसर्गमूञ्छितं पश्य अम्घीभूतं न जानाति क्रियां स्वस्य हितात्मिकाम्॥३६॥ अन्यथा चेष्टते भूयो मोहमापद्यते पुनः । एवंविधो हि लोकोऽयं कर्तव्यविषमूर्छितः ॥३७॥ अनादिकालतो भीमे पच्यते विषसागरे । यथा हि केचित्पथिकाः प्राप्ता विन्ध्यं महानगम् ॥३८॥ वै जगत् । उपसात आरोहयतीति सम्बन्धः । परमपावने निर्दोष मोक्षाख्ये। कथं क्रियाभिः बुद्धिप्राप्त्या पदारोहस्तदाह-सेति । हृदया- काशेऽभिव्यक्तया तद्रूपिणी ॥ ३२ ॥ एवंरूपिणी मोक्तबुद्धिरू- पिणी। प्रोक्तबुद्ध्या रूपेण परिणता सैव मोचयेदिति भावः॥३३॥ अस्या बुद्धेव्यतिरेकमुखन पदसाधनतामाह-यावदिति ॥३४॥ सर्पदष्टानामिव कर्तव्ययुतानां न सुखमित्याह-नृणामिति ॥३५॥ न जानाति । एवं रूपं जगत्पश्य ॥३६॥ अन्यथेति । हितसाधना यरसाधनं बिहायान्यथा चेष्टते । अत्र हेतुर्विषमूर्छित इति ॥३७॥ एवं मोहो जीवस्य कदा भृतिसम्पन्न इति चेदाह-अनादीति ।

·द्वितीयोऽध्यायः । क्षुधाभरसमाक्रान्ताः फलानि ददृशुर्वने। विषमुष्टिफलान्याशु तिन्दुकस्य फलेहया ॥ ३९ ॥ भक्षयामासुरत्यन्तक्षुधानष्टरसेन्द्रियाः। अथ ते तद्विषज्वालाज्वलिताङ्गाः सुपीडिताः॥४० ॥ अन्धीभूता विचिन्वन्तस्तद्विषोष्णप्रशान्तये । . अविदिल्या मुष्टिफलं तिन्दुफलनिषेवणात् ॥ ११ ॥ मत्वा ज्वालां निजे देहे धतूरफलमासदुः । भ्रान्त्या जम्बीरबुद्ध्या तत् सर्वैरासीत सुमक्षितम् १२ उन्मत्ताश्च ततोऽभूषन् मार्गादः भ्रष्टाश्च ते तदा। अन्धीभूतातिगहने पतन्तो निम्नभूमिषु ॥ ४३ ।। कण्ट कैश्चितसर्वाङ्गा भग्नबाहूरुपादकाः । अधिक्षिपन्तश्चान्योऽन्यं कलहश्चनुरूचकैः ॥ ४४ ॥ मुष्टिभिश्च :शिलाभिश्च काष्ठजघ्नुः परस्परम् । अथाले दीर्णसर्वाङ्गाः पुरं कश्चित् समासः ॥ ४५ ॥ निशीथे दैववशतः पुरद्वारमुपाययुः । पुरखाराधिपालैस्ते प्रतिरुद्धाः प्रवेशने ॥ ४६ ॥ देशकालानभिज्ञानात् कलहश्चक्रुरुच्चकैः। अथ ते प्रहृता द्वारपालैरतितरां यदा ॥४७ ॥ अष्टान्तत्वेनाख्यायिकामुपक्रमते यथेति ॥ २८ ॥ ३९ ॥ ननु विषमुष्टितिन्दुकफलयोराकृतिसाम्येऽपि न रससाम्पमित्यात माह-मष्टरसेन्द्रिया इति ॥ ४० ॥ मुष्टिफलं भक्षितमित्यनि- दिवा ॥४१॥ तिन्दुफलनामेवाने आळां मत्वा सदुः प्राप्ताः। तत् पत्तूरफलम् ॥ ४२ ॥ ४३ ॥४४॥५॥४६॥ ३ ·१८ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे A तदा पलायनपरा बभूवुः परितस्तु ते। पतिताः परिखे केचिद् भक्षिता मकरादिभिः ॥४८॥ केचित् खातेषु कूपेषु पतिताः प्राणमुत्सृजुः । । अपर तैर्विनिहताः केचिञ्जीवग्रहं गताः ॥ ४९ ॥ एवं जना हितेच्छाभिः कर्तव्यविषमूच्छिताः अहो विनाशं यान्त्युच्चैर्मोहेनान्धीकृताः खलु ॥५०॥ धन्योऽसि भार्गव त्वन्तु यस्मादभ्युदयं गतः। विचारः सर्वमूलं हि सोपानं प्रथमं भवेत् ॥ ५१ ॥ परश्रेयोमहासौधप्राप्तौ जानीहि सर्वथा । सुनिचारमृते क्षेमप्राप्तिः कस्य कथम्भवेत् ॥ १२ ॥ अविचारः परो मृत्युरविचारहता जनाः। विमृश्यकारी जयति सर्वत्राभीष्टसङ्गमात् ॥ ५३॥ अविचारहता दैत्या पातुधानाश्च सर्वशः। विचारपरमा देवाः सर्वतः सुखभागिनः ॥५४॥ विचाराद्विष्णुमाश्रित्य जयन्ति प्रत्यरीन् सदा विचार सुखवृक्षस्य बीजमकरशक्तिकम् ॥ ५५ ॥ . ४८ .. - है। 17 द्वाराधिपः कलहश्चक्रुः ॥ ४७ ॥ परिखजलस्थमकरादिभिः ॥४८॥॥४९ ॥ दार्शन्तिके योजयति-एवमिति ॥ ५० ॥ मोहसागरोत्तीर्णत्वात् धन्योऽसि । कोऽसावभ्युदयस्तदाह-वि- चार इति । मूलं भवेद ॥५१॥ यत एवमतः सौघप्राप्तौ प्रथम सोपान जानीहिं । अतएवाह-मुविचारेति ॥ ५२ ॥ ५३ ।। अविचारेण के हताः के वा विचारेण मुखिनस्तदाह-अवि: बारेति ॥ ५४ ॥ देवाः प्रत्यरीन्दैत्यादीन् जयन्ति । अङ्गुरक्ष. . r ·. द्वितीयोऽध्यायः। । विराजते विचारेण पुरुषः सर्वतोऽधिक। विचाराविधिरुत्कृष्टो विचारात्पूज्यते हरिः ॥ ५६ सर्वज्ञस्तु विचारेण शिव आसीन्महेश्वरः । अविचारान्मृगासक्तो रामो बुद्धिमतां वरः ॥ ५७ ॥ परमामापदं प्रातो विचारादथ वारिधिम् । षद्धा लङ्कापुरी रक्षोगणाकीणां समाक्रमत् ॥ ५८ ।। अविचाराविधिरपि मूढो भूत्वाभिमानतः। शिरश्छेदं समगमदिति संस्तुतमेव ते ॥ ५९॥ महादेवो विचारेण वरं दत्वा सुराय वै । भस्मीभावात् स्वस्य भीतः पलायनपरोऽभवत् ॥३०॥ अविचाराडरिः पूर्व भृगुपनी निहत्य तु । शापेन परमं दुःखमाप्तमत्यन्तदुःसहम् ॥ ११ ॥ एवमन्ये सुरा देवा यातुधाना नरा मृगाः । अविचारवशादेव विपदं प्राप्नुवन्ति हि ॥ ६ ॥ महाभागास्ते हि धीरा यान् कुत्रापि च भार्गव ।। विजहाति विचारो नो नमस्तेभ्यो निरन्तरम् ॥६॥ कर्तव्यमविचारेण प्राप्य मुह्यन्ति सर्वतः ।। विचार्य कृत्वा सर्वेभ्यो मुच्यतेऽपारसङ्कटैः ॥ ६४ ॥ एवं लोकांश्चिरादेषोऽविचार सङ्गतोऽभवत । ar +du -- तिकमिति । न निष्फलं बीजमिति भावः ॥ ६५ ॥५६॥ ॥ ५७ ॥ ५८ ॥ ५९॥ ६०॥ ६१ ॥ ६२॥ विचारपरान् स्तौति-महेति ॥ ६३ ॥ अकर्तव्यमेव दुःखदमविचारात् के चच्चारकेन माध्य सर्वतो मुशान्ति । अपारसङ्कटः अपरिहार्यसुख- ·। त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे यस्याविचारो यावत् स्यात् कुतस्तावविमर्शनम् ॥६५॥ ग्रीष्मभीष्सकरातप्ते मरौ क शिशिरं जलम् । एवं चिराविचाराग्निज्वालामालापरीवृते ॥ ६६ ॥ विचारशीतलस्पर्शः कथं स्यात् साधनं विना । साधनन्कमेवात्र परमं सर्वतोऽधिकम् ॥ १७ ॥ सर्वहत्पनिलयदेवतायाः परा कृपा। तां विना स्थात् कथं कस्य महाश्रेयः सुसाधनः ॥६॥ विचाराकोऽविचारान्धहाध्वान्तनिवर्हणः । तत्र मूलं भवेद्भत्त्या देवतापरिराधनम् ॥ ३९ ॥ . राधिता परमा देवी सम्यक् तुष्टा सती तदा । विचाररूपतां याति चित्ताकाशे रविर्यथा ॥७॥ तस्मानिजात्मरूपां तां त्रिपुरा परमेश्वरीम् । पापकैः सह सर्वेभ्यो दुःखेभ्यः ॥ ६४ ॥ विचाराविचारयो- विरोध सदृष्टान्तमाह-यस्येति ॥६५॥ ननु ग्रीष्मेऽप्यफ- स्मादृष्टयागम इव विचारः स्वयमेवोदेष्यतीति चेन्नत्याह-एच- मिति ।। ६६ ॥ साधनं प्रसिद्ध कर्म स्यादिति चेत्याह-ए- कमेवेति । सर्वतः इतरफलसाधकेभ्यः साधनेभ्योऽधिकम् । अ- वश्यफलपर्यवसानादिति भावः ॥ ६७ ॥ तत् किन्तदाह-प- रा कृपेति ॥ ६८ ॥ अन्धस्य जन्मान्धस्य यन्महाध्वान्तं सू. योधैरनिवार्य तत्र कृपायाम् ॥ ६९ ॥ देवतारांधनात विचारों- दयप्रकारमाह-राषितेति। कृपया स्वयमेव विचाररूपा भक- तीत्व । कृपोत्पत्ते पूर्व सैवाविचाररूपा चासीदिति तात्प- र्यम् । अतएचोक्तं चण्डीस्तवे-संसारबन्धहेतुश्च सैव सर्वेश्वरेश्वरी- ·द्वितीयोऽध्यायः । सर्वान्तरनिकेतां श्रीमहेंशी चिन्मयीं शिवाम् ॥७१॥ आराधयेदकापट्यात् सद्गुरुद्वारता क्रमाता 3 आराधनेऽपि मूलं स्याद्भक्तिः श्रद्धां च निर्मला ॥७२॥ तत्रापि मूलं माहात्म्यश्रवणं परिकीर्तितम् । अतस्ते प्रथमं राम माहात्म्यं सम्प्रवत्तितम् ॥७३॥ तेन श्रुतेनाधुना त्वं प्राप्तवानसि मङ्गलम् । विचारं श्रेयसो मूलं यस्मात्तेन हि भीरितः ॥ विचारोदयपर्यन्तं भयमस्ति महत्तरम् । अविचारात्मदोषेण ग्रस्तस्य प्रतिवासरम् । ७५ ॥ यथा हि सन्निपातेन प्रस्तस्यौषधसेवनात् । अपि तावद्भवेद् भीतिर्यावद्धातोरशुद्धता ॥ ७६ ।। प्राप्त विचारे परमे फलितं जीवितं नृणाम् । यावत् सुजन्म सुणां विचारोन भवेत् परः ॥१७॥ तावन्तो जन्मतरवो वन्ध्यां विफलहेतुतः । स एव सफलो जन्मवृक्षो यत्र विमर्शनम् ॥ ७८ ॥ ॥ ति ॥ ७० ॥ तदप्याराधनं नेन्द्रचन्द्रादिरूपायाः फिन्त्वन्तयों- मिरूपाया इत्याह-निजात्मेति ॥ ७१॥ आराधनप्रकारमाह- अकापट्यादिति । कापल्यं फलाभिसन्धिः ॥७२॥ तत्रापि भत्त्यादौ सम्मवाचित श्रावितम् ।। ७३ ॥ ७४ ।। ७५ ॥ अत्र दृष्टान्त:-यथेति । सन्निपातमहादोषवतः महौषधसवनादपि यी- वद्धातदिन भवति तावद्भयमस्त्येव कचिद्विपर्य प्रदर्शनात् । एवं देवताराधनपरस्यापि विचारोदयपर्यन्तं अविचारेण भय- मस्तीसि भावः ॥ ७६ ॥ पसे मोक्षसाधनः ॥ ७७ ॥ ७८ ॥ - ·-- त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे । कूपमण्डूकसदृशा ये नरा निर्विमर्शनाः। यथा को समुत्पन्नो भेको नो वेद किञ्चन ॥ ७९ ॥ शुभ बाप्य शुभं वापि कूपे एव विनश्यति । तथा जना अपि थोत्पन्ना ब्रह्माण्डकूपके ॥ ४० ॥ शुभं पाप शुभं वापि न विदुःस्वात्मनः कचित् । उत्पद्योत्पद्य नश्यन्ति न जानन्ति स्वकं हितम् ॥८१॥ 1 मुखबुद्धिश्च दुःखेषु सुखे दुःखविनिश्चयम् । प्राप्याविचारमाहात्म्यात् पच्यन्ते मृतिपावके ।८२॥ दुःखेन क्लिश्यमानाश्च न कश्चित् त्यजन्ति तत् यथा पादशतायातस्ताडितोऽपि महाखर ॥ ८ ॥ रामभीमनुयात्येक तथा संसरणं जनः । स्वन्तु राम विचारात्मा पारं दुःखस्य सङ्गतः॥ ८४॥ :: इति श्री त्रिपुरारहस्पे ज्ञानखण्डे विचारमाहात्म्ये द्रितीयोऽध्यायः ॥ ...: । 1 । ते कूपमण्डूकसदृशाः ॥ ७९ ॥ ॥ ८० ॥ ८१ ॥ दुःखसाधनेषु पुत्रादिषु सुखसाधनत्वबुद्धिम् । मुखसाधनवैराग्यादौ दुःखसा- धनत्वविनिश्चयम् । मृतिर्जन्मादिरूपः संसारः ॥ ८२ ॥ तद धनादिरूपं दुःखसाधनम्। अत्र दृष्टान्तो-यथेति ॥८३॥ तथेति । संसरणं घोरं संसारे : प्रवृत्तिम् । भूयः क्लिश्यमानोऽपि न पज- सीत्पर्य : ८४ इति श्रीविपुसरहस्ये झानखण्डे तात्पर्यदीपिकायां द्वितीयोऽध्यायः॥

·: अथ तृतीयोऽध्यायः। Tam दत्तात्रेयप्रोक्तवचः श्रुत्वात्यन्तसुकौतुकी। जामदग्न्यः पुनरपि पप्रच्छ विनयान्विताः ॥ १॥ भगवन् गुरुणाऽयोक्तं भवता यत्तथैव तत् । अविचारात्परो नाशः संप्राप्तः सर्वथा जनैः ॥ २ ॥ विचारेण भवेच्छेयस्तन्निदानमपि श्रुतम् । । माहात्म्यश्रुतिरित्येच तत्र मे संशयो महान् ॥ ३ ॥ कथं वा तदपि प्राप्यं साधनं तत्र किं भवेत् । स्वाभाविकं तद्यदि स्यात्तत् सर्वैर्न कुतः श्रुतम् ॥४॥ अहं वाधावधि कुता प्रवृत्ति नाप्सवानिहः । दुःखं मत्तोऽधिकं प्राप्ता विहताश्च पदे पदे ॥ ५ ॥ अत्राध्याये धामपद्यमाहात्म्यश्रवणेऽपि वै । तत्सङ्गः कारणमिति चाख्यानेन निरूप्यते ॥१॥ पूर्वाध्याये माहात्म्यश्रवणाद्भक्तिस्तत उपासनं ततो वि- चारोदय इत्युक्तम् । तत्र माहात्म्यश्रवणे एव किं कारणमिति पंप्रच्छेत्याह. हारिताय नमः । दत्तात्रेयेति ॥ २॥ तत्र माहा- म्यश्रुतौ ॥ ३ ॥ तदपि माहात्म्यश्रवणमपि । प्राणिमात्रस्या- शनायापिपासादिवत् स्वाभाविकमेवैतदिति चेदाह-तद् स- वैरिति ॥ ४ ॥ शौर्यवीर्यादिवत् तादृशानामेवायं स्वभाव इति चेदाह-अहं वेति । इह-माहात्म्यश्रवणे । दुःखमामिरेगाव ।

·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे न कुतः साधन प्राप्ता एतम्मे कृपया वद् । इत्यादृष्टः प्राह भूयो हृष्टो दत्तो दयानिधिः ॥ ६ ॥ शृणु राम प्रवक्ष्यामि निदानं श्रेयसः परम् । सद्भिः सङ्गः परं मूलं सर्वदुःखनिबर्हणम् ॥ ७ ॥ परमार्थफलप्राप्तौ बीजं सत्सङ्ग उच्यते । तवं चापि सहि सता संवर्तन महात्मना ।। ८ ॥ सङ्गतः सन्निमा प्राप्तो दशां श्रेया फलोदयाम् ।।... सन्त एवं हि संचाता दिशन्ति परमं सुखम् ॥ ९ ॥ विना सत्सङ्गतः केन प्राप्तं श्रेयः परं कदा। लोकपिघाशं सङ्ग यो यो प्राप्नोति मानवः ॥१०॥ तत्फलं स समामोतिः सर्वथा न हि संशयः। अति कीर्तयिष्यामि शृणु राम कथामिमाम् ॥१९॥ पुरा दशार्णाधिपतिर्मुक्ताचूड इतीरितः । तस्य पुत्रों हेमचूडमणिचूडौ बभूवतुः ॥ १२ ॥ सुरूपी सुगुणौ चोभी सर्वविद्याविशारदी। कदाचिन्मृगयोत्साहात सेनाभिः परिवारितौ ॥१३॥ . मूलमिति चेदाह-दुःखमिति ॥ ५ ॥ अई. पथा रामेण विहतः पराजित एवं मन्ये । पदे पदे विहता अपि कुतो न माहात्म्यं श्रुतवन्तः, एतदेयर्थः ॥६॥ निदानमादिकारणं, परं मूल- मादिकारणम् ॥७॥ तच. रामे एव निदर्शयति-त्वंञ्चेति । मत्सङ्ग स्तौति-सन्त इति ॥ ९॥ १० ॥ तत्फलं : सानु- को सदसझ । पूर्वाध्याये संवोपदिष्टं विज्ञानं संवर्गस्य ता. स्थिति च वदेत्युक्तम् । तत्सर्व - सत्सङ्गफलत्वेन वक्तुमा . ।।

·तृतीयोऽध्यायः। * - । - सह्याचलावनं भीमें मिहव्याघ्रादिमङ्कुलम् । महायलौ विविशतुर्धनुर्बाणधरौ किल ॥ १४ ॥ अथ तत्र मृगान् सिंहान वगहान् महिषान् वृकान् । जन्नतुनिशिनर्वाजलाधवात् कामुकम्प्युः ॥ १५ ॥ एवं विनिम्न तोर्वन्यान मृगान राजकुमारयोः । चण्डवायुः प्रादुरासोच्छ रामप्रवर्षणः ॥ १६ ॥ पांशुभिर्नभ आक्रान्तमभूदर्शनिशोपमम् । न दृश्यते सत्र शिला वृक्षः पुरुष एव वा ॥ १७ ॥ कुतो नीचोचना परदे ध्वान्तावृतो गिरिः। निहता शर्करावर्षेः सेनात्यन्तं पलाधिना ॥ १८ ॥ वृक्षान् केचिच्छिलाः केचिद् गुहाः केचिदुपासदुः। अश्वारूडौ राजपुत्रावपि दूर पलाधितौ ॥ १९ ॥ हेमचूडः कचित्तत्र प्रपदे तापसाश्रमम् । कदलीखजूरवनराकान्तमतिसुन्दरम् ॥ २० ॥ तत्रापश्यच्छु मां काश्चित् कन्यामग्निशिखामिव । प्रद्योतमानां वपुषा तसहेमसुवर्चसाम् ॥ २१ ॥ तां दृष्ट्वा राजपुत्रोऽपि पद्मामिव सुरूपिणीम स्मयमान इवाऽपृच्छत् का त्वं पद्मानने वन ॥ २२ ॥ निर्जने भीतिजनने निर्भये वशमास्थिता। कस्य त्वमपि केनात्र निवसस्त्रकला कथम् ॥२३॥ . रूपायिकामुपक्रमते-अत्रेति ॥ ११ ॥ १२ ॥ १३ ॥ १४ ॥ २५॥ १६ ॥ १७ ॥ १८ ॥ उपासदुःसंशिता बभूवुः ॥ १९ ॥ २० ॥ २१ ॥ २२ ॥ केन, हेतोर्निवससि कथमे + ·विगुत्प्रभाख्या विद्याथ्री मा सर्वाङ्गमन त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे पृष्टैव प्राह सा कन्या राजपुत्रमनिन्दिता। स्वगतन्ते राजपुत्र विष्टरं प्रतिपद्यताम् ॥ २४ ॥ तपस्विनामयं धर्मः पूजनं हतिथेस्तु यत् । श्रान्तं त्वामभिपश्यामि व्यथितं चण्डवायुना ॥२५॥ बद्धवा खजूरवृक्षश्चमबासीनो गतश्रमः । मद्वृत्तमर्हसि श्रोतुमित्युक्तः स तथाकरोत् ॥ २६ ॥ फलानि भोजयामास फाययामास सद्रसम् । एवं तं विश्रमं प्राप्तं राजपुत्रमानिन्दिता ॥ २७ ॥ प्राह सा मधु मंत्रावपेशलाकारया गिरा। : राजपुत्र व्याघ्रपादो मुनिः शिवपदाश्रयः ॥ २८ ॥ येन लोकाः पुण्यतमा जिनाः स्वतपसो बलात् । परावरज्ञो ह्यनिशं पूजितो मुनिनायकैः ॥ २९ ।। तस्याहं धर्मतः पुत्री हेमलेखेति विश्रुता । इमां वेणामनुनदी लातुमम्पाययौ कचित् । नदा तत्राजगामार्थात सुषेणो बङ्गभूपतिः ॥ ३ ॥ स ददर्श विगाहन्ती नदी तां लोकसुन्दरीम् । . । . कला निवसमीति सम्बन्धः ॥२३॥ विष्टरम् आसनम् ॥२४॥ मत्यनस्यात्तरमनुक्त्वा कुन आदौ पूजनं क्रियत इति चेदाह- तपस्विनामिति । तत्र हेत्वन्तरमाह-श्रान्त स्वामिति ॥ २५ ॥ ॥ २६ ॥ सद्सं स्वादकम् ॥ २७ ॥ पेशलाकारया शोभ- नया॥ २८ ॥ परावरज्ञो ब्रह्मज्ञः ॥ २९ ॥ स्वस्य धर्मपुत्री- सवमेव विरुणयितुमाह-धर्मत इति । न तनुजे यर्थः । त्रिशुदिति ·तृतीयोऽध्यायः । Aaidishsekshi क्लिनां शुकान्तरात्यन्तव्यक्तपीनकुचदयीम् ॥३२॥ कामबाणहतस्तत्र तां प्रार्थयदद्यापि सा । सौन्दर्यमोहिता तस्य तदुर्ति सममंसत ॥ ३३ ॥ सङ्गम्याय तया राजा ययौ स्वनगरं प्रति दधार सापि विद्याधी गर्भ राजर्षिवार्यतः ॥ ३४॥ भीतापचारात् पत्युः सा गर्भ त्यक्त्वात्र संययो । अमोघवीर्याद्राजर्षेाताहं कन्यका ततः ॥ ३५ ॥ मां ददर्श व्याघ्रपादः सन्ध्योपास्त्यर्थमागतः । दपया मामुपादायापालयजननी पथा ॥ ३६॥ धर्मेण यः पालयिता प्रोच्यते हि पितैव सः । अहन्तस्य धर्मपुत्री पितृसेवापरायणा ॥ ३७ ॥ तस्य माहात्म्यतो मेऽत्र भयं नास्त्येव कुत्रचित् । नायं सुरासुरैर्वापि कदाचिद्दुष्टबुद्धिभिः ॥ ३८ ॥ प्रवेष्टुमाश्रमोऽर्हः स्यात् प्रविशन्नाशमाप्नुयात् । एतन्मेऽभिहितं वृसं तिष्ठ किश्चिन्पात्मज ॥३९॥ आयास्यति स भगवान् पिता मे तं निशामय । प्रणम्य तं प्राप्य चेष्टं ततः कल्ये प्रयास्यसि ॥४०॥ ॥३० ॥ ३१ ॥ ३३॥ अथ सापीत्यन्वयः । सममंसत अ- ङ्गीचकार ॥ ३३ ॥ ३४ ॥ वीर्यत्वादह गर्ने परिपाक विनव सवीर्यात् कन्यका जातेति भावः ॥ ३५ ॥ ३६ ॥ ३७॥ कथमेकला निवससीत्यस्योत्तरमाह-तस्येति ॥ ३४ ॥ ३९ ॥ राजपुत्रस्य स्वस्मिन्नभिप्रायमालक्ष्य स्वाङ्गीकारे योतमन्याह- माथ्य चष्टमिति । आश्योरनुरूपत्वान्नां तुभ्यं दास्यत्येवेत्या. ।

·BAR -- त्रिपुरारहस्ये ज्ञानरखण्डे हेमलेखावचः श्रुत्वा तत्सौन्दर्येण मोहितः । भीतः किश्चित् प्रवक्तुं तां विमनाइव चाभवत ॥४१॥ अथालक्ष्य राजपुत्रं कामस्य वशमागतम् ।। प्राह सा विदुषी भुयो राजपुत्रा धृतिं भज ॥४शा आगच्छति पिता सग्रस्ततोऽभिलषितं मजा एवं दन्त्यां तस्यां से व्यापादो महामुनिः ॥४॥ आजगाम बनाद्यत्र पुष्पादेः कृतसञ्चयः। मुनि समागतं दृष्ट्वा राजपुत्रः समुस्थितः ॥ ४४, ।। प्रणम्य नाम संश्राव्योपविष्टस्तेन दोशितः। अथ दृष्ट्वा राजपुत्रं काम विकृतांकृतिम् ॥ ४५ ॥ ज्ञात्वा योगा सर्व मत्वा युक्तश्च तत्तदा। दारक्रिया तस्मै तां हेमलेरखा. दही मुनिः । ४६ ॥ तुष्टो राजकुमारोऽपि तामादाय पुरं ययौ। मुक्काच डोऽतिसन्तुष्टो महोत्सवविधानतः ॥ ४७ ॥ विवाहमकरोत्तस्य विधानेन नितीवर अध राजकुमारोऽपि नया क्रीडापरासदा॥४८॥ सौधेषु वनमामिषु पुलिमादिषु संबभौ । हेमलेखां राजपुत्रो भोगेष्वनतिकामिनीम् ॥ ४९ ॥ उदामीनां सदा दृष्ट्वा पप्रच्छ रहसि कचित् । किं प्रिये नानुरक्तासि प्रिथे मय्यनुरागिणि ॥ ५० ॥ ' . *. शः । कल्ये उपमि ॥ ४०॥ माहात्म्यानीत किश्चित् स्वाधि- प्रायम् ॥ ११ ॥ ४२ ॥ ४३ ॥४४.n, देशित आजम ॥४५॥ सर्व तयोरभिकायम् । तत तस्मै कन्यादानम् ।। ४६ ॥ ४५ ॥ . २ ·तृतीयोऽध्यायः . कुतो भोगेषु नात्यन्तमासक्तासि शुचिस्मिते । किं भोगास्ते मनोयोग्यान सत्त्यत्र कुलस्त्विदम्॥५१॥ अत्युत्तमेषु भोगेषु नासक्तव विभासि मे । स्वच्यासक्तिविहानायां कथं मे सुखदा रतिः ॥ १२ ॥ आसक्त माथि चापि तवं भास्थन्यगतमान ला; भाषितापि, मया भूयो न शृणोष्येव किश्चन ॥ ५३ ॥ आगतं कण्ठसंलग्नं चिरादपि विभाव्य च । कदा नाथागतं चेति पृच्छ स्यविदिता यथा ॥ १४ ॥ पेशलेषूपभोगेषु दुर्लभेषु कचिन्न ते । मन प्रासज्जते कस्मन्नि किश्चिदनुमोदसि ॥ ५५ ॥ मया विरहितां त्वां वे निमील्य नयने स्थिताम् । यदा यदोपगच्छामि पश्यामि च तदा तदा ।। ५६ ॥ AN ॥ १८ ॥ ४९ ॥ ५० ॥ कुतः कस्मादेतोः । भोगाः भोग- साधनानि । कुत इदमौदामीन्यम् ।।५१॥ भोगा अनुत्तमा एवे. साशयेनाह-अत्युत्तमेष्विति । अत्युत्तमे अलभ्येऽपि भोगे आसक्तेव न विभासि । किं मदासत्या तवेति चेदाह-त्व- यीतिपरस्परासयतिशयेनैव रतिः सुखदेत्याशयः ॥ ५९॥ क. थमनासक्तियि त्वया निश्चिता तदाह-आसक्ते इति । अपि आसक्ते वदेकभावे सत्यपि त्वमन्यगतमानसेव भासीति शेषः । अन्यगतमानसत्वं वा कथं त्वयावगतमिति चेदाह-भाषितेति ॥५३ ॥ चिरात् कण्ठसंलग्नमपि कदा आगामिति पृच्छमि ॥ ५४ ॥ पेशलेषु सुन्दरेषु मनो न सजत इसपि कथं वि. दितमिति चेदाह-नं किश्चिदिति । यतो न किञ्चिदलपमपि ·त्रिपुरारहस्ये बानखण्डे विमुरुषां स्वयि भोगेषु विषयेषु सुखं मम । कथं भवेद्दारुयोषासङ्गतस्य व तदद ॥ ५७ ।। न तवाभिमतं त्यक्त्वा किश्चिन्मम समीहितम् । : सर्वधा स्वामनुगतो ज्योत्स्नां कुमुदवत् किल ॥५०॥ तदेवं ते कुतश्चित्तं ब्रूहि प्राणाधिकप्रिय । । येन शुद्ध्येत् तु मञ्चित्तं शापितासि मया प्रिये ॥१९॥ इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे सत्सङ्ग- माहात्म्ये तृतीयोऽध्यायः ॥ " 1 भोग्यमहो अतिसुन्दरमिति नानुमोदसि ॥ ५५ ॥ ५६ ५७॥ न च स्वामननुगतोऽस्मीत्याह---न तवेति ॥ ५८ ॥ एवं वि- षयविमुखम् ॥ ५९॥ इति श्रीत्रिपुरारहस्ये बानखण्डे व्याख्यायां तात्पर्य- दीपिकायां तृतीयोऽध्यायः ।।

·न 1 - " अथ चतुर्थोऽध्यायः अ 6. प्रियस्य कण्ठासक्तस्य निशम्यैवं वचो हिसा। ईषरिस्मतानना प्राह राजपुत्रमनिन्दिता ॥ १ ॥ बुबोधयिषती राजपुत्रं युक्त्याऽब्रवीदिदम् । राजपुत्र शृणु वचो नाहं त्वयि विरागिणी ॥ र विरागिणी ॥ २ ॥ किं स्यात् प्रियतमं लोके किनु स्यादप्रियन्त्विति । विचारपरमा नित्यं नान्तमेत्यत्र मे मतिः ॥ ३ ॥ ध्यायाम्येतचिरान्नित्यं स्त्रीस्वभावशादहम् । नैतजानामि तत्त्वं में वक्तुमर्हसि तत्वतः ॥ ४ ॥ एवं प्रोक्ता हेमचूडः प्रहस्य प्राह तां प्रियाम् । नृनं स्त्रियो मूढधिय इति सत्यं न संशयः ॥ ५ ॥ 4. अध्याये मानपमितेऽस्मिन्नाख्याने न मुस्फुटम् । वैरस्यं भोगजालेषु वैराग्याय निरूप्यते ॥ १ ॥ अनिन्दितेति । न तस्या विदितवेद्याया विषयवैमुख्यं मौ- ब्यादिनति भावः ॥१॥ बुबोधयिषती एनं बोधयिष्यती- तीच्छायुता । युत्यति । केवलस्ववचसि तस्यानाश्वाससम्भवा. दिति भावः । इदं वक्ष्यमाणम् ॥ २ ॥ यदि नासि विरागिणी तर्हि कुत एवमिति चेदाह-किं स्यादिति । विचार एव परमो मुख्यध्येयो यस्याः । अन्तं निश्चयम् ॥ ३ ॥ किमतद्ध्यानेन ते -- ·" । त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे प्रियाप्रिये हि जानन्ति पशुपक्षिसरीसृपाः । यतस्तेषां दृश्यते हि पियेष्वप्रियकेषु च ॥ ६ ॥ प्रवृत्तिश्च निवृत्तिश्च किमत्र बहु चिन्तनम् । सुखं यस्मात् तत् प्रियं स्यात दुःखं यस्मात्तदप्रियम्।।७।। किमत्र मुग्धभावेन नित्यं चिन्तयास प्रिये । श्रुत्वा प्रियवचः प्राह हेमलेखा पुनः प्रियम् ॥८॥ सत्यं स्त्रियों मुग्धभावा नास्त्यासां सबिमर्शनम् । तथाप्य बोधनीया त्वया सम्यविमर्शिना ॥ ९ ॥ सुबोधिता त्वया चाहं चिन्तामेतां विमृज्य तु । त्वया भोगेषु मततं भवाम्पनुदिनं ततः ॥ १० ॥ राजन् सुखञ्च दुखञ्च याभ्यां भवति ते ननु प्रियाप्रिये विनिर्दिष्टे त्वया सूक्ष्मविमर्शिना ॥ ११ ॥ एकमेव सुखे दुःखं कालदेशाकृतभिदा । 1 फलमिति चेदाह-स्त्रीस्वभावेति । तचामिति । पियाप्रियस्त. रूपस्य तत्त्वं याथार्थम् ॥४॥५॥ कुनो मूढ़घिय इति चेदाह- प्रियेति । यत्तिपश्चोऽपि जानन्ति तत्र कोऽयं विचार इति भा. वः ॥ ६ ॥ कथं त्वयैतत् पशादिज्ञानं विज्ञातमिति चेदाह- प्रवृत्तीति । प्रियाप्रिययोः प्रवृत्तिनिवृत्तिभ्यामनुमीयते इयर्थः । अत्र तिरश्चामपि प्रसिद्धऽर्थे । ननु तर्हि पियामिययोलक्षण - नि चेदाह-मुखमिति ॥ ७ ॥ अत्र प्रसिद्धेऽर्थे ॥ ८ ॥ सदि. मर्शनं सम्याग्निचारः॥ ९ ॥.. भोगेष्वासक्ता भवामि | तता बोधनानन्तरम् ।। १० ।। तल्लक्षणं दूषयितुमनुक्दति -राजनि- त्यादि ॥ ११ ॥ भिदा भेदेन . एकमेव वस्तु कालादिभेदेन ।

·: चतुर्थोऽध्यायः ३३ Austraanita.sent boinni श्य जनयेदत्र तत् कस्मात् प्रतिष्ठाश्यवसापिनीं ॥ १२ ॥ यतो वन्हि कालभेदात् पृथगेव फलप्रदः । तथा देशविभेदेनाप्याकारस्थ विभेदतः ॥ १३ ॥ शीतकाले प्रियो वन्हिष्मे त्वप्रिय एव हि । हिमोष्णदेशभेदेन प्रियश्चाप्रिय एव च ॥ १४ ॥ शीतप्रकृतिजीवानां प्रियोऽन्येषां तथेतरः। अथाप्यधिकभावनाल्पभावेनवमीरितः ॥१५॥ एवं शीतं धनं दाराः पुत्रा राज्यं तथेतरत् । अथाप्येवं महाराज दारपुत्रधनैर्वृतः ।। १६ ।। शोचत्यनुदिनं कस्मान्न शोचन्तीतरे कुतः । योऽयं भोगः सुखार्थोऽस्ति सोऽप्पनन्तो भवेन्न तु॥१७॥ सुखं दुःखच जनयेत् । अत्र एवम्भूते वस्तुनि । प्रतिष्ठा मुख. साधनमेवेति अव्यभिचारिमतिष्ठितस्वरूपता ॥ ११ ॥ अध्यव- सायिनी निश्चयवती ॥ १२ ॥ तदेव निरूपयति-यतः इति । पृथकफलस्य मुखादेः प्रद एव ॥ १३॥ एतदेव विविच्याह- शीलेति ॥ १४ ॥ प्रकृतिरूपाकारभेदेऽपि तथेत्याह-बीतेति । चन्हेरल्पानल्परूपाकारभेदेऽपि तथेत्याह-अथेति । एवं मुखा- सुखयोः साधकत्वेन पियोऽप्रियश्च ॥ १५ ॥ उक्तमर्थमन्यत्राति- दिशति-एवमिति । इतरत् पश्वादि । एवं न कस्यचित् सुख- माप्रसाधनस्वामित्युक्त्वा सुखसाधनत्वं नास्त्येवेत्याइ-अथा. पीति । सर्वसुखसाधने सत्यपीयर्थः । महाराजो मुक्ताचूडः ॥ १६ ॥ दारायखिलमुखसाधनयुक्तोऽपि कस्मादनुदिनं गो- बति । इतरे पुखसाधनरहिता विरागिणः । ननु मनापितुरु- ·६४ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे न केनचित्तदखिल प्राप्तं यस्मात् सुखं भवेत् । यत्किश्चिल्लाभतो यस्मात् सुखं तत्रापि संशृणु ॥१८॥ न तत् सुखं भवेन्नाथ यतो दुःखविमिश्रितम् । दुःखन्तु विविधं प्रोक्तं बाह्यमान्तरमित्थीप ॥ १९ ॥ वायं शरीरसम्भूतं धातुदोषादिसम्भवम् । आन्तरं मानसं प्रोक्तं तच्च वाञ्छासमुद्भवम् ॥ २० ॥ महत्तरं मानस स्थाधेन ग्रस्तमिदं जगत् । चाम्छैच व दुःखविटपिषीजं सुदृढशक्तिकम् ॥ २१ ॥ यया किङ्करतां प्राप्ताः कुर्वन्त्येव दिवानिशम् । । । खिलविषयामाप्त्या शोकः । अत: अखिलविषयाणां सम्भूय सुखसाधनलमिति चेदाह-यो यमिति ॥ १७ ॥ तस्यानन्त्येन भापत्यसंम्भवान्नेत्याह-न केनचिदिति । मास्त्वखिललाम- स्तथापि कदाचित् किञ्चिल्लाभे कस्यचित् मुखं भवत्येवेति चे. दाह-तत्रापीति । ततसुखविषयेऽपीत्यर्थः ॥ १८॥ दुःख विमिश्रितमिति । प्रकाशान्धकारयोरिव सुखदुःखयोविरुद्धस्व. भावत्वान्नैकदा सम्भवः । अतस्तत्काले दुःखस्यानुभूयमान- स्वान्न त्वदभिमतं मुखमिति भावः । ननु तत्काले दुःखानुभ- चोऽस्तीमाशा . तदुःखमुपपादयितुं विभजत्ति-दुःखान्त्यिति ॥ १९॥ धातवो वातपित्तादयः । आदिना स्फोटाभिघाता- दिः ॥ २० ॥ शरीरान्मानसं महत्तरम् । कुतो महत्तरत्वं त. दाइ-येनेति । बीजस्वभावादपि तस्य महत्तरत्वमाह-वा- सैवेति । सुदृढशीक्तकम् अवश्यफलपर्यवसायीति भावः । नैवं धातुदोषादिः । तस्य मुमतीकार्यत्वात् ॥ २१ ॥ अतएवामृता- ।

·: चतुर्थोऽध्यायः । इन्द्रादयोऽपि विवुधाः स्वर्निवासाः सदोदिताः ॥२२॥ सुखं वाञ्छावशेषेऽपि यदस्ति नृपसम्भव । तदुःखमेव जानीहि यत् कृमिष्वपि सम्भवेत् ॥२३॥ वरं तिकीटकृमिप्रभृतीनां सुखन्तु यत् । स्वल्पवाञ्छासम्मिलितं नृणां किं स्यात सुखं वद॥२४॥ वाञ्छाशतसमाविष्टो यदि किश्चिदुपेत्य तु । सुखी भवेदिह तदा को हि न स्यात् सुखी वद ॥२५॥ अखिलाङ्ग वह्निदरचे सूक्ष्मपाटीरबिन्दुना। 1 . शिनामपि सादृश्यत इसाह-ययेति । वाच्छयेत्यर्थः । स्वर्गात्म- कगुणोत्तरदेशसेवनेन सदोदयनिमित्तामृतपानेन वा तां प्रती- कर्तुमसमर्था एव देवा इत्याशयः ॥ २२ ॥ ननु मदान्धकारे प्रकाशान्धकारयोरविरुद्धयोरिव वाच्छाकाले सुखदुःखयोः स- इभाव इष्यते इति चेदाह-सुखमिति । दुःखमिश्रितस्य : सु. खस्य कृमिष्वपि दुःखमकृतिकेषु सम्भवान्न तन्मुख्यं सुखम् । किन्तु : मदान्धकारस्थप्रकाशाभासवत् मुखाभासमवेत्याशयः ॥ २३ ॥ ननु तत्सुखाभासमपिः इतरजन्तुभ्यो मर्यस्योत्तम मेवेति चेत्याह-वरमिति । तिर्यक् पशुः । कीट सपक्षा कमयोऽपक्षाः । तत् प्रभृतीनां वांसि । तिर्यगादीनां स्वल्पवा- जासम्मिलितत्वात् प्रभातान्धकारमिलितभकाशाभासवत मुखा- भासम् ।। नृणान्तु अनन्तवाञ्छामिलितत्वाद्गादान्धकारस्थरव- द्योतप्रकाशवत् कार्याक्षमत्वाचन मुखाभासमपीति भावः ॥२४॥ यविधमुखेनापि मुखित्वेन कोऽपि. दुःखी भवेदित्याह- वान्छेति । किश्चित् स्रक्चन्दनादि ॥ २५ ॥ एवं तर्हि महन्दुः- । میدهد ·--- त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे . । . यदि शीतलदेहः स्यात्तदा सोऽपि सुखी भवेत् ॥२६॥ प्रियायाः सम्परिष्वङ्गात् सुखं प्रामाति थे नरः । तत्रैवाङ्गस्य विषमबन्धाद्दुःखं भवेन्ननु ॥ २७ ॥ रत्यावेशात् परिश्रान्तिः सर्वेषां जायते किल । अनन्तरं भारवाहपशोरिव परिश्रमः ॥ २८ ॥ कथं पश्यसि तत् सौख्यं नाथैतन्मे समुच्यताम् । .. धावत् सुखं प्रियासने नाडीसंघसम्भवम् ॥ २९ ॥ तदास्ति तावन्न क्रिम शूनामस्तीह तबद । पत्ततो यतिरिक्तं ते दृष्टसौन्दर्यसम्भवम् ।। ३० ॥ तत् केवलाभिमानोत्थं स्वामस्त्रीसङ्गमे यथा । -1 । 1 " खऽपि मुखी स्पादित्याह-अखिलेति । पाटीरबिन्दुश्चन्दन- बिन्दुः ॥ २६ ॥ ननु मियापरिष्वङ्गे हि वासर्व विस्मृतेः केव- लं मुखमस्तीति चेदाह-प्रियाया इति । तत्रैव परिष्वङ्गकाल एव । विषमः पीडाकरो बन्धः परस्परागसंश्लेषः । तद्दुःख. युतत्वाम तदपि केवलं मुखमिति भावः ॥ २७ ॥ परिष्वनादौ दुःखमस्तीसत्र सर्वेषामनुभवं निदर्शयति-रतीति । रत्यावेशा- दनन्तरम् । इयं परिश्रान्तिःखमूलेत्यत्र दृष्टान्त:-भारेति । इयं परिश्रान्तिखजन्या । परिश्रान्तित्वात् भारवाइपशुपरिश्रमवत् ॥ २८ ॥ एवमस्य दुःखयुक्तत्वात्तत्सौख्यं कथं पश्यसि ॥ २९ ॥ नाडीसंघट्टः आनन्देन्द्रियसंघर्षः तजनितं सुखं शूना- मध्यस्तीति न तवमुखं बुधैरमिळषणीयमिति भावः। ततः नाहीसंघट्टजात् । अतिरिक्तम् अधिकम् । राष्ट्रसौन्दर्यसम्भवम् । सौन्दर्यवनजम् ॥ ३० ॥ सौन्दर्यदर्शनादिजमुखस्याभिमानो.

·चतुर्थोऽध्यायः।
पुरा कश्चिद्राजसुनो मन्मथाधिकसुन्दरः ॥ ३१ ॥
काश्चित् सुरूपिणी प्राप्तः स्त्रियं सर्वमनोहराम् ।
अत्यन्तमनुरक्तः स तस्यां राजकुमारकः ॥३२॥
सा त्वन्यस्मिन् राजसुत भृत्ये संसक्तमानसा।
स भृत्यो राजपुत्रं तं वश्चयामास युक्तितः ॥
मदिरां मोहनार्थाय तस्मै दत्वातिमात्रकम् | 243
ततो मदान्धाय चेटी काश्चित प्रेष्य कुरूपिणीम् ॥३४॥
बुभुजे तां तस्य पत्नी सर्वलोकैकसुन्दरीम् ।
एवमेव चिरं तत्र मदान्धो नृपतेः सुता ॥ ३५ ॥:
प्रत्यहं चेटिकां गच्छन् स्वात्मानं सममंसत ।
धन्योऽहमीहशी लोकमुन्दरी प्राणप्रेयसीम् ॥ १६ ॥
उपगच्छाम्यहं नित्यं न मेऽस्ति सहशा कचित् ।
एवं वृत्ते चिरे काले कदाचिदैवयोगतः॥ ३७ ॥ ..
भृत्यो निधाय पानं स कार्य चात्यन्तिके ययौ ।
अर्थ राजकुमारस्तंत् पानं नात्यन्तिकं प्रपौ ॥ ३८॥
निमित्ततो ययौ शीघ्रं रत्युत्सुकितमानसः ।
शयनीयं मनः कान्तं सर्वभोगर्डिसंयुतम् ॥ १९ ॥
--
7.
-
--
..२
स्वस्वे आख्यायिकामाह-पुरेति ॥ ३१ ॥ ३२ ॥१॥
युक्तिमेवाह-मदिरामिति । अतिमात्रं पुष्कलम् ॥ ३४ ॥ स्वस्मै
मदान्धाय प्रेषितां चेटी दासी राजकुमारो बुभुजे । तस्य राज-
कुमारस्य पत्रीम् । स भृत्यो बुभुजे इति तात्पर्यम् ॥ ३५ ॥ स-
जकुमारो धन्योऽहमित्याद्यात्मानमभिमनुते ॥३६॥३७॥ स भूयः।
आत्यन्तिके आवश्यक कार्य सति आत्यन्तिकं पुष्कलम् ॥३८॥

·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे शचीगृहं देवपतिरिव नन्दनसंस्थितम् । परा_पर्यकंगतां तां चेटीमुपसङ्गतः॥ ४० ॥ कामवेगेन विवशो बुभुजेऽत्यन्तहर्षतः । उपलभ्याथ रत्यन्ते चेटी तां विकृताकृतिम् ॥ ४१ ॥ शङ्कितोऽमर्षितश्चापि किमेतदिति चिन्तयन् । कसा मम प्रियतमेत्येवं तामन्यपृच्छत ॥ ४२ पृष्टवं तेन सा चेटी विमदन्तं निशम्य तु। भीता न किश्चित्तं प्राह वेपमाना तदा ततः॥ ४३ ॥ आलक्ष्य राजपुत्रोऽपि वैषम्यं चात्मवञ्चनम् । वामेन जग्राह कचे चेटी क्रोधारुणेक्षणः ॥ ४४ ।। कृपाणिमाददे दक्षहस्तेन नृपसम्भवः । तजयंस्तां प्रत्युवाच वद वृत्तं यथातथम् ॥ ४५ ।। नो चेन स्थानीवितं ते क्षणमात्रमपि द्रुतम् । सैवं निशम्य तवाक्यं भीता प्राणपरीप्सया ॥ ४६ ॥ जगी पथावत्तत् सर्व चिराद् वृत्तं समास्थितम् । निमित्ततः केनचिनिमित्तेन न पपौ ॥ ३९ ॥ नन्दनसं. स्थितं शचीगृहम् । परार्यमुत्तमम् । तां भृत्यमेषिताम् ॥४०॥ कामवेगेन तामपरीक्ष्यैव ॥ ४१ ॥ केयमिति शङ्कितः । अनया प्रतारितोऽहमिति मर्षितः । नेयं मां प्रतारयितुं समर्था । अतः किमेतदिति चिन्तयन् क सेत्यायन्वपृच्छत् ॥ ४२ ॥ तं कु मारम् । ततः चेटीवृत्तात् । आलक्ष्येति सम्बन्धः । वैषम्यमन वचनम् ॥४॥४४॥ कृपाणि खड्गम् ॥४५॥ अतो द्रुतं वदेति योजना ॥ ४६ ॥ तत् मियावृत्तम् । वृत्तम् अतीतम् । समास्त्रि- . . .

·चतुर्थोऽध्यायः । प्रादर्शयचापि तस्मै तां भृत्येन सुसङ्गताम् ॥ ४७ ॥ कचिद्भूमौ कटे भृत्यं कृष्णं पिङ्गललोचनम् । प्रांशु मलिनसर्वाङ्गं रूक्षवक्त्रं जुगुप्सितम् ॥ ४८ ॥ समाश्लिष्य रतिश्रान्तां सर्वाङ्गः प्रेमभावतः।। मृदुबाहुलतावृत्तग्रीवस्य वदने स्वकम् ॥ ४९ ॥ निवेश्य वक्त्रकमलं पदाभ्यामाश्लिष्य गाढतः । तस्योरुयुग्मं तडस्तसंसक्तगुरुसुस्तनीम् ॥ ५० ॥ 1 वासन्तिकामिव लतां वृतां कुसुमकोरफै। रोहिणी राहुणोपेतामिवापश्यन्नृपात्मजः ॥ ५१ ॥ एवंविधां समालोक्य निद्रयापरातस्मृतिम् । मोमुह्यमानश्चात्यन्तं क्षणं पश्चाद्धृति भजन ॥ ५२ ॥ यत् प्राह राजतनयस्तन्मत्तः श्रूयतां ननु । धिकामनार्यमत्यन्तं मूढ़ मदधिमोहितम् ॥ ५३ ॥ धिग्ये स्त्रीष्वभिसंप्रीता धिक् तांश्च पुरुषाधमान् । न कामिन्यः कस्यचित् स्युर्वृक्षस्येव च शारिका॥५४॥ किमहं मां प्रवक्ष्यामि मुग्धं महिषपोतवत् ।... जानन्तमेनां प्राणेभ्यः प्रेष्ठां सुचिरकालतः ॥ ५५॥ न स्त्रियः कस्यचिदा स्युःश्या इव विटस्य हि । तं तया समाचरितम् ॥ ४७ ॥ प्रांशुम् उच्चम् ॥४८॥ सो समाश्लिष्य । लतया वृता वेष्टिता ग्रीवा यस्य॥ ४९ ॥ ५० ॥ ॥ ५१ ॥ एवविधां भृत्य सङ्गताम् । क्षणमत्यन्तं मोहं प्राप्त i॥ ५२ ॥ ५३ ॥ पुरुषाधमान्धिक् । शारिका इति । यत्रेप्सितं फलं तत्र गच्छन्तीति भावः ॥ ५४॥ महिषपातः सद्यो जातो

·9
A
त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे
यः स्त्रीषु विश्रब्धमनाः स एव वनगर्दभः ॥ ५६ ॥
या स्थितिः शारदाभ्रस्थ क्षणिका घनवस्थिता ।
ततोऽपि पेलवा स्त्रीणां स्थितिरत्यन्तचञ्चला ॥ ५७ ।।
नाहमद्यावधि येवं स्त्रीस्वभावमहोऽविदम् ।
यन्मां सर्वात्मनासक्तं त्यक्त्वा भृत्यमनुव्रता ॥५०॥
अन्यासक्ता गूढभावा मयि छमानुरागिणी।
प्रदर्शयन्ती भक्तिं स्वां नटीव विटमण्डले ॥ ५९ ।।
नाविदं लेशतोऽप्येनां मदिरामत्तमानसः।
छायेव मां सङ्गतेति मत्वा विश्रब्धमानसः ॥ १० ॥
अप्रेक्षणीयां चेटी तां वश्चितश्विरसङ्गता।
। नूनं मत्तो मूढतमा को भवेत्रगतीतले ॥ ११ ॥
य एवं विस्रम्भपूर्वमनया चिरवश्चितः ।
अहो यं भृत्यहतकः सर्वाङ्गविकृताकृतिः ॥ १२ ॥
किमस्मिन्ननया दृष्टं सौन्दर्य सर्वतोऽधिकम् ।
“यतो मां निजसौन्दयाहृतलोकावलोकनम् ॥ ६३ ॥
अनुरक्तं सर्वथैव त्यक्त्वैनमुपसाता।
IN
।
महिषः तद्वन्मुग्धम् अति जडमिति तात्पर्यम् ॥ ५५ ॥ एवमेव
सर्वाः स्त्रिय इत्याह-नेति वनगर्दभ इति । पुरगर्दभो हि ज.
नसका किश्चिदन्यभावज्ञः कदाचित् स्यादिति तात्पर्यम्।।१६।।
पेलवा लघुतरा: ॥ ५७॥ ५८ ॥ छद्मानुरागे दृष्टान्त नदी
वेति ।। ५९ ॥ ६० ॥ अनया वश्चितोऽहं चेटी सङ्गतः ॥६॥
तत्र हेतुः-यः एवमिति । हतकः अति. निन्दितः ॥ ६२ ।।
सौन्दर्येण आहृतं लोकानामवलोकनं निरीक्षणं पेन ॥ ११ ॥

·चतुर्थोऽध्यायः । एवं प्रलय बहुधा निर्विष्णोऽतितरां तदा ॥ ६४ ॥ राजपुत्रो वनं प्रागात् सर्वसङ्गविवर्जितः। तस्माद्राजकुमारैतत् सौन्दर्य मनसोत्थितम् ॥ १५ ॥ यथा स्वं मयि चात्यन्तसौभगेक्षणपूर्वकम् । :: रतिं विन्दस्यतितरां तथा वा तविशेषतः ॥ ६६ ॥ विन्दन्ति रतिमत्यन्तं योषितसु विकृतास्वपि । अत्र ते प्रत्ययं वक्ष्ये शृणु प्रिय समाहितः । ६७ ॥ विलोक्यते या हि योषित् सा बहिःसुव्यवस्थिता । या च तत्प्रतिबिम्बात्मरूपिणी चित्तसंश्रया ॥ ६८ ॥ सङ्कल्परूपिणी तस्याः सौष्ठवं मनसोल्लिखन् । पौनःपुन्येन तदनु वाञ्छामुपसमागतः ॥ ६९ ॥ क्षुब्धेन्द्रियो नरस्तस्यां रतिमानोति सर्वतः। . सर्वथानुरक्तम् । निर्विष्णो विरक्तः ॥ ६४॥ यस्मातेन राज कुमारेण मोहितेनातिवीभत्सरूपां चेटी चिरं गच्छता इयं सैव लोकसुन्दरीत्यभिमानमात्रेण तव मुखं चिरं प्राप्तं तस्मादित्य. । मनसोत्थितं मनसा परिकल्पितम् ॥ ६५ ॥ एतदेव दृष्टा- तेन दृढयति-यथेति । तद्विशेषतः ततोऽप्यधिकरूपेण ॥ ६६ ॥ पत्र सौन्दर्यस्य मानसत्वे । प्रत्ययं निश्चयानुकुला प्रक्रियाम् । ।। ६७ ॥ बहिः चित्तादन्यत्र ।। ६८ ॥ तस्याः सौष्ठवम् । सौ. न्दर्य पौनःपुन्येनोल्लिखन् । तदनु सम्यगुल्लेखानन्तरम् । विषयवाञ्छाम् ॥ ६९ ॥ क्षुब्धम् उपस्थेन्द्रियं यस्य । सर्वतोऽ. पवाञ्छाभ्यो निवृत्त इति शेषः । पुरुषस्य वाञ्छासहस्रसमा. कान्तस्य त्रीसौन्दर्यायुल्लेखनेन दृढतरः स्त्रीरतिवाञ्छोदयो ·६ -- ४२ त्रिपुरारहस्ये झानखण्डे अक्षुब्धे विन्द्रिये न स्यात् सुन्दर्यामपि वै रतिः॥७॥ तत्र मुलं समुल्लेखः सौष्ठवस्य पुनः पुनः । १. अतः क्षोभो नैव दृष्टो बालानां योगिनामपि ॥७॥ तथा च यो यो यस्यान्तु रतिं विन्दति मानवः । सुन्दा वापि चान्यस्यां तत्र सौष्ठवमुल्लिखेत् ॥७२॥ दृश्यन्ते योषितोऽत्यन्तबीभत्साकारविग्रहाः। तरुणैः सङ्गतास्ताश्च दृश्यन्ते ऽपत्यहेतुतः ॥७॥ विरूपतोल्लेखनं चाप्यनुलेखस्तु सौष्ठवे । यदि स्यात्तत् कथं नृणां रतिस्तासुहि सम्भवेत् ॥७४॥ किं वक्तव्यमहो नृणां कामिनां क्षिप्तचेतसाम् । जघन्पाङ्गऽपि सौन्दर्य भासते सर्वतोऽधिकम् ॥७५।। . पदा तदा अन्यवाञ्छा न्यग्भवतीति भावः । एवं क्षोभाभावेन कचिद्रतिरित्याह-अक्षुब्धेति ॥ ७० ॥ तत्र सोभे । एतयति. रेकमुखेन दृढयत्ति-अत इति. ॥ ७१ ॥ सौन्दर्योल्लेख एवं सोभहेतुर्न सौन्दर्यमित्याह-तथा चेति । सौष्ठवं स्थितमस्थित वा ॥ ७२ ।। अत्र निदर्शनमाह-दृश्यन्त इति । बीभत्साकारो विग्रहोऽषयवसंस्थानं यासां - ताः । एवंविधा जगति . या दृश्यन्ते । तास्तरुणैः सङ्गताश्च दृश्यन्ते । ननु सङ्गन्तेः रहसि सम्भवात् कथमन्यैः सङ्गता दृश्यन्ते इति चेदाह-अपत्यहेतुत्त इति ॥ ७३ ॥ ननु तत्र सौष्ठवोल्लेखनं विनापि सङ्गतिः स्या दिति चंदाह-विरूपेति । सौष्ठवे अनुल्लेखः सौष्ठवविषयका- नुल्लेखः । तासु विरूपासु ॥ ७४ ॥ ननु विरूपायर्या कथं सौ- न्दयोंश्लेखनमित्याशक्य नैतव कामिनां चित्रमित्याह-किमि- ·चतुर्थोऽध्यायः । मलमूत्रपरिक्लिन्नं यदङ्गं तत्रे सौभगम् । पश्येचेत् कुत्र नो पश्येत् सौन्दर्य तन्ममेरय ७६।। तस्मात् सौन्दर्यमेतदै राजपुत्र निशामय । अभिमानमृते नैष सुखहेतुर्भवेत् कचित् ॥१७॥ क्षौद्रमाधुर्यवईहे सौन्दर्य सहजं यदि । तद्धालानां कुमाराणां कुतो नो भाति तबद ॥७८|| देशभेदेषु दृश्यन्ते विविधाकृतयो नराः | एकपादकमयना लम्बकर्णा हयानना ॥ ७९ ।। कर्णप्रावरणाः फालवक्त्रा निर्गत→ष्ट्रकाः। विनसा दीर्घनासाश्च लोमच्छन्ना विलोमकाः ॥८॥ पिङ्गकेशाः श्वेतकेशाः विकेशाः स्थूल केशकाः । चित्रवर्णाः काकवर्णाः पिङ्गला लोहिताङ्गका ॥८॥ एवं बहुविधा मयाः सजातिवनितासु ते। रतिं विन्दन्ति त्वमिव राजपुत्र निशामय ॥२॥ सुखसाधनभूतेषु मुख्यं यत् त्रिपुःस्थितम् । . | क्षिप्तं विक्षिप्तं घेतो येषाम् । जघन्ये निकृष्टे अपानोद्गारधू- पिते मूत्रादिक्लिन्ने । क्लिननाडीव्रणमुषिरतुल्ये योन्यायङ्गेऽपि । सर्वतो मुखादिभ्योऽधिकम् ॥ ७५ ॥ ७६ ॥ तस्मात् सौन्द. यस्य मनःकल्पितमात्रत्वात् ।। ७७ ॥ न क्षौद्रमाधुर्यवत् सौन्द- ये खाभाविकमिति प्रकारान्तरेण सौन्दर्यस्य मानसत्वं साध- यति-क्षौद्रेति ॥ ७८ ॥ नास्ति विरूपासु कामिना रतिः- विद्यमानापि म पूर्णमुखाचहेत्याशङ्का देशान्तरस्थित्याख्या नेन परिहरति-देशेति ॥ ७९ ॥ ८० ॥ ८१ ॥ निशामय पश्या . .

·त्रिपुरारहस्ये धानखण्डे . सर्वप्रियं यंत्र सर्वे मुखान्ति विबुधा अपि ।।८३॥ पुंसां वपुस्तथा स्त्रीणां प्रियमत्यन्तसुन्दरम् । विमर्शय सुबुद्ध्या त्वं राजपुत्र यथास्थितम् ।।८।। मांसलिप्तममृक्लिन्नं शिराबद्धं त्वगाततम् । अस्थिपञ्जरकं लोमछन्नं पित्तकफाहितम् ॥ ४५ ॥ मलमूत्रकुसलं तच्छुकशोणितसम्भवम् । मुत्रबारसमुद्भूतमहो प्रियमिहेष्यते ॥ ८६ ॥ य एवमतिबीभत्से वितन्वन्ति रतिं नराः । विकृमिभ्यः कुतस्तेषां भवेदन्तरमीरय॥ ८७ राजपुत्र तनुरियं प्रिया हि नितरां तव । विभावय विवेकेन धातूनाश्च पृथकस्थितिम ॥८८|| एवमन्यत्रोपयोज्ये मधुराम्लादिषसे। परिणामस्वभावन्तु सूक्ष्मदृष्टया विभावय ॥ ८९ ॥ भक्षितस्यापि सर्वस्य विभावः परिणामके । सर्वथा नात्र सन्देहः सर्वेरेव विभावितः ॥ १० ॥ वदैवं संस्थिते लोके किं प्रियं स्थात् किमप्रियम् । इत्युक्तो हेमचूडोऽथ वैरस्थं विषये विदन् ॥११॥ riya . ॥ ४२ ॥ शरीरप्रकृति वर्णयितुमाह-मुखेति ॥ ८३ ॥ ४ ॥ पित्त कफाभ्याम् आहितं युक्तम् ॥८५॥ ८६ ॥ ८७ ॥धातूना वगमगादीनां पृथकस्थितिम् । विवेकेन विचारशा। विभाव. य। एवं विभावने क सौन्दर्यादिकमिति भावः ॥ ८८ ॥ एवं- शरीरे प्रियत्वं मुखसाधनत्वरूपमस्य भोज्ये निराकरोति-पव- मिति । शरीराइन्यत्र उपयोज्ये भोज्थे ॥८९॥ परिणामस्वभावये- .

·। चतुर्थोऽध्यायः । r श्रुत्वाऽपूर्व वाक्यजालं विस्मितोऽभवदासा । विचार्य भूयस्तत सर्व यदुक्तं हेमलेखया ॥ ९२ ।। भोगेषु जातनिर्वेदः परं वैराग्यमासवान् । अथ क्रमेण पृष्ट्वा तां प्रियां ज्ञात्वा च तत्पदम् ॥२३॥ । केवलां चितिमात्मस्थां त्रिपुरामात्मरूपिणीम् । बुद्धाऽभवविमुक्तात्मा स्वात्मभूताखिलेक्षणः ॥९४ ।। जीवन्मुक्तः समभवत् ततस्तस्यानुजोऽपि हि मणिचूडोविदभ्रातुर्मुक्ताचूडोऽपि पुत्रतः ॥१५॥ मुक्ताचूडप्रिया चापि स्नुषया ज्ञानमासदत् । मन्त्रिणश्चापि पौराश्च बभूवुर्ज्ञानशालिनः ॥१६॥ न तत्र नगरे कश्चिदविद्वान् समजायत । आसीत्मपुरंप्रख्यं शान्तसंसृतिवासनम् ॥१७॥ विशालनगरं तच्च जगत्यत्युत्तमं बभौ । पत्र कीरा शारिकाश्च पारस्थाः पठन्ति वै ॥२८॥ चितिरूपं स्वमात्मानं भजध्वं चेत्यवर्जितम् । . 4 -- वाह-भक्षितेति ॥१०॥९१॥ अपूर्व कदाप्यश्रुतम् ॥११॥ जातो निर्वेदः अलंबुद्धि पस्य । परं तीव्रम् । तत्पदम् आत्मपदम्।।९।। आत्मस्या सर्वान्तराम् । आत्मरूपिणीम् प्रसग्रूपाम् । स्वात्मभू. तमखिलेक्षणं पस्य ॥ ९४ ॥ ९५ ॥ मुक्ताचूडपिया हेमचूडमा. ता। स्नुषया हेमलेखया । उपदिष्टमितिः शेषः। परस्परोप- देशेन ज्ञानशालिनः ॥ ९६ ॥ ब्रह्मपुरमख्यं सत्यलोकतुल्यम् । संस्तवासना कामक्रोधादि ॥ ९७ ॥ अत्युत्तमत्वे हेतुः-योति ॥ ९८ ॥ यत् पठन्ति तदाह-चितिरूपमिति । हे जनाः!. वि- .. - ·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे नास्ति चेत्यं चितेरन्यद्दपणे प्रतिबिम्बवत् ॥९९।। - -- । षयभजनं त्यक्त्वा स्वमात्मानं भजध्वम् । विषयभजनस्य दुःखमू- लत्वादिति तात्पर्यम् । कथंविधमात्मानं तदाह-चितिरूपम् । चितिः प्रज्ञानं तदेव रूपं यस्य । नात्र भजनं बाह्यपूजनादि- कम् । किन्तु तस्य पूजनमहन्तया या स्थितिरिति नील्या सोऽहम- स्मीति निष्प्रकरूपत्वनिश्चयवत्वमेव । तचास्माकं देहादिसंघाता- तर्भावो नास्त्येवेति चेदाह-चेत्यवर्जितमिति । चेत्यैदेहाचैश्चित- मकाइयैर्वर्जितम् । कुत एवमिति चेदाइ-नास्तीति । चेत्यं दे- हाचं शशशृङ्गादिवानास्त्येवोत भावः । वाराङ्गादिवनास्ति चेत् कथं प्रकाशते इति चेत् चितिरेव प्रकाशते नान्यदि- त्याह-चितेरन्यदिति । चितिरेव चेत् कथं देहायात्मना भान- मिति चेदाइ-दर्पणप्रतिबिम्नवत् ॥ अत्रेदमागमतत्वम् । चितिरेवात्मतत्वमिदं प्रययाविषयत्वात् । अन्यदनात्मक- पमिदं प्रययविषयत्वात् । यत्तदात्मतवं स्मृत्यनुसन्धाना- नुरोधेनैकमनेकावस्थास्वनुगतं तस्य चितिमात्ररूपत्वेन भेदकध- माससिद्धामुरासुरनदेवादिष्वध्येकत्वमेव । कालदेशादीनां तदा न्तः सर्वात्मना निमग्नानामन्यथा नरशृङ्गकल्पानां न तद्भेदकर त्वशङ्कापि युक्ताः । एवंविधमनवच्छिन्नचिदेकरसमात्मतत्वमेव शास्त्रप्रसिद्धः परमशिवः । तत्स्वातन्त्र्यशक्त्या मायाभिषयाऽघः टितघटनाचतुरया खस्वरूपगोपनपरया अविद्यात्मकमलावभा. सनपूर्वकमिदं द्वैतावभासनम् । तच्च भासमानं दैतं श्यं न बीजा. दकुरवत् कारणाच्छिवादाररूपं नापि मूपिण्डपरिणामघटवत् का. रणपरिणामात्मकं अविकृतकारणस्वरूपानुरामात् । नापि रजौ + -3 ·saphyasya चतुर्थोऽध्यायः । चितिश्चेत्यं चितिरहं चितिः सर्व चराचरम् । यतः सर्व चितिमनु भाति सा तु स्वतन्त्रतः॥१०॥ . सर्प इव विवर्तितम् । चितिचेत्ययोदित्वग्रहात् । अतो दर्पणस्य नर्मल्यशत्त्या अविकृते स्वास्मिन् प्रतिबिम्बावमासनवञ्चितिस्वशया चेत्यावभासनम् । न च बिम्बस्य स्वसमानाकारस्य दर्पणप्रति. विम्बेऽपेक्षणादत्रापि चितिप्रतिबिम्बदृश्यापेक्षितस्वसमानाकार- बाह्यदृश्यसिद्धिरिति शक्यम् । यतो दर्पणपतिबिम्बे बाह्य विम्ब नोपादानं कार्येऽननुगमात् किन्तु निमित्तम् । निमित्तश्च घटा. दो दण्डादि । तच्च व्यभिचारितम् । करपरावर्तितचक्रादिना घटोत्पत्तेः । तथा च चितिदृश्यप्रतिबिम्बने मायाख्या स्वातन्य- शाक्तिर्निमित्तत्वेनाभ्युपगतैवेति नानुपपत्तिः। न हि प्रतिबिम्ववि- घा विनान्यथा दृश्यावभासनं युज्यते दृश्यस्य चिद्वाह्यत्वे प्रका• शानुपपत्तेः । सम्बन्धस्यापि · दृश्यत्वेनानवस्थादिना संद- सिद्धे। चित्सम्बन्धानपेक्षणे सदा दृश्यस्यावभासोऽनव- भासो वा स्यात् । इत्थमेव प्रकटिताधखिलपक्षपातक्षेपः । एत- द्विस्तार प्रत्यभिज्ञादौ द्रष्टव्यः । तस्मात् प्रतिबिम्बविधयैव स्क्यावपासनामिति ॥ ९९ ॥ बहुविधोऽपि प्रतिबिम्बो दर्पण एवेत्यत्त आह-चितिरिति । चेत्यं दृश्य चराचरम् । मत्तोऽन्ये प्रमावर सर्व चितिरित्यत्र हेतुः । यत इति । यथा दर्पणमनु- मतं गृहीत्वैव सर्वे प्रतिबिम्बाः प्रकाशन्ते इति प्रतिबिम्बा दर्प- णात्मकाः । एवं सर्वमिदं चेत्यादि चितिमनुगतां गृहीत्वैव भाती. ति चितिरेवति भावः। ननु सा चितिः कामनुगतां गृहीत्वा भा. तीति चेत्तस्याश्विदात्मत्वादेव नान्यानुगसपेक्षेत्याह-सा स्विति । -- Fr ·a । त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे अत्तश्चिति जनाः सर्वे भासिनी सर्वसंश्रयाम् । । भाजध्वं भ्रान्तिमुत्सृज्य चितिमात्रसुदृष्टयः ॥१०१॥ कदाचिदेवं कीराणां श्रुत्वा वाक्यं महोदयम् । ब्राह्मणा वामदवाया नामाचख्युः पुरस्य तु ॥१०२॥ यतोऽत्र विद्यां तिर्योऽप्यास्तस्मादिदं पुरम् । प्रसिद्धविद्यानगरमिति नाम्ना प्रसिध्यतु ॥१०३॥ तदद्यापि च तेनैव नाम्ना तन्नगरं स्थितम् । राम तस्मात्तु सत्सङ्गो मूलं सर्वशुभोदये ॥१०॥ सङ्गेन हेमलेखायाः सर्वे विद्याविदोऽभवन् । तस्मान् सङ्गः परं मूलं राम जानीहि श्रेयसः॥१०५॥ इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्ड हेमचूडोपाख्याने सत्सङ्गफलं चतुर्थोऽध्यायः ।। । न यतः स्वतन्त्रप्रकाशत्वमेव चिचमिति भावः ॥१००॥ यतः प्रतिबिम्बात्मजगचितेर्नान्यदस्ति । अतः दर्पणाचितेरधिकं सा- मर्थ्यमाह-सर्वभासिनीमिति । दर्पणः केवलं प्रतिबिम्बाश्रय एव न भासक इति भावः । भ्रान्तेरुत्सर्जनमपामाण्यग्रहः । अतएव चितिमात्रसुदृष्टय इति । मुष्टिः सत्यदृष्टिः । सर्व ज्ञानं धर्मिण्यभ्रान्तमिति न्यायात् ॥ १०१॥ महतः. मोक्षस्योदयो यस्मात् ॥ १०२ ॥ १०३॥ तत् । तस्मानामकरणादेतोः । ॥ १०४॥ उपसंहरति-तस्मादिति ॥ १०५ ॥ इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे व्याख्यायां तात्पर्यदीपिकायां चतुर्थोऽध्यायः ॥

·ܢ . अथ पञ्चमोऽध्यायः। PatathapRSAnkitalika-NASHTAKinnar -'- Scoomix - ॥ एवं सत्सङ्गमाहात्म्यं श्रुत्वात्रिसुतभाषितम् । प्रहृष्टमानसोभूयः प्रष्टुमेवोपचक्रमे ॥ १ ॥ सत्यं प्रोक्तमिदं नाथ भवता शुभकारणम् । सत्सङ्गरूपमेनच्च प्रत्यक्षेणैव भावितम् ॥ २ ॥ घो यथा सङ्गमानोति फलं तस्य तथा भवेत् । स्त्रियोऽपि हेमलेखायाः सङ्गात् सर्वे महाफलाः ॥३॥ भृय इच्छाम्यहं श्रोतुं हेमचूडस्तया कथम् । बोधितस्तन्ममाचक्ष्व विस्तरेण दयानिधे ॥ ४ ॥ एवं रामेणानुयुक्तो दत्तात्रेय उवाच तम् । शृणु भार्गव वक्ष्यामि कथां परमपावनीम् ॥ ५ ॥ एवं तस्या वचः श्रुत्वा विषयान् विरसान् विदन् । तेषु सातनिर्वेदो विमना इव संबभौ ॥ ६ ॥ अत्र राबायपद्यैस्तु हमलेखात्मसांस्थितम् । बन्धं मोक्षं चाह गूढवाक्यः प्रियहितेप्सयो । रामः श्रुत्वा ॥ १ ॥ भावितमनुभूतम् । संवर्तसङ्गात् । सर्वे विशालनगरवासिनः ॥ २॥ ३ ॥ ४ ॥ अनुयुक्तःपृष्टः । सं. मृतिदोषशामकत्वात् परमपावनीम् । एवं विषयवैरस्यपतिपा. दकम् । सातः निर्वेदःविषयभोगेऽलंबुद्धिर्यस्य । एवं सन् । वि.

·५० त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे चिरस्थितविषयजवासनानां वशं गतः। त्यक्तुं धा संग्रहीतुं वा नाशकत् सहसा हि सः ॥७॥ प्रियां न किञ्चित् प्रोवाच राजपुत्रोऽतिलजितः । कांश्चिच दिवसानेवमनयचिन्तयाकुलः ।। ८ ।। विषयेषु प्रसक्तेषु स्मृत्वा तत् प्रिययोदितम् । विगहन्नव स्वात्मानं बुभुजे वासनावशः ॥ ९ ॥ वासनावेगवशतो विषयाननुगच्छति। दृष्ट्वैव विषयान् दोषान् प्रियाप्रोक्तान विचिन्तयन्॥१०॥ शोकसंविग्नहृदयो विषीदति मुहुर्मुहुः । एवं तस्याभवच्चित्तं चलबोलास्थितं यथा ॥ ११ ॥ प्र. मना इच खिन्न इव ॥५॥ ६॥ वैमनस्ये हेतुमा-चिरेति । विष- यान त्यक्तुं सङ्घहीतुं भोक्तुं वा ॥७॥ प्रियावचनं श्रुत्वा न किश्चित् मोवाच । अतिलजितः स्त्रिया निरुत्तरीकृतत्वात् । एवं त्यागभोगयोरसक्तः सन ॥ ८ ॥ कथमुभयत्रासक्तिः एकतरपक्षस्यावश्यकत्वादिति चेदाह-विषयेष्विति । सक्तेषु उपस्थितेषु । यत् प्रिययोक्तं वैरस्यकारणं तव स्मृत्वा । धिङ्मामीदृशं विषयं स्वीकरोमीति स्वात्मानं वि- गहनेव बुभुने। ननु कुतो न परिहरति तदाह-वा. सनावश इति ॥ ९ ॥ उपस्थितविषयभोगप्रकारमुक्त्वाऽनुपस्थि- तविषये वाह-वासनेति । अनुगच्छति विषयसमीपं. मामा- ति । प्रियाप्रोक्तान विषयदोषान् ॥ १० ॥ मोकेन संविन म- क्षुभित्तं हृदयं मनो यस्य । विषीदति दुःखं मामोति । च- लहोलास्थितं वासनया विषयेषु पतति । विषयप्राप्ती नदोषस्मू- ·पश्चमोऽध्यायः। . ।' भोज्यं वस्त्रं भूषणं वा योषिवाहनमेव वा। मित्राणि वापि सुहृदो नैतत्तं सुखयन्ति वै ॥ १२ ॥ नष्टाखिलार्थ इव स शोचत्येव निरन्तरम् । वासनाविवशः सर्व त्यक्तुं नाशकदासा ॥ १३ ॥ नोपभोक्तुं तथा शक्तो दोषदृष्टियुतस्ततः । एवं तं शोकवशतो विवर्णवदनेक्षणम् ॥ १४ ॥ हेमलेखा समालक्ष्य कदाचित् सङ्गता रहः । किं नाथ पूर्ववत्त्वं नो लक्ष्यसेऽत्यन्तहर्षितः ॥ १५ ॥ शोचन्तमिव पश्यामि कुत एवं तव स्थितिः। कच्चिच्छरीरमात्मा ते नामयैर्वाध्यते सदा ॥१६॥ भोगेषु रोगभीति वै प्रवदन्ति मनीषिणः । त्रिदोषसम्भवे देहे दोषवैषम्पसम्भवाः ॥ १७ ॥... आमपाः प्रायशः सर्वदेहान् व्याप्यैव संस्थिताः । त्या ततः उच्चलति ॥ ११ ॥ एवं वासनादोषदृष्टिभ्यां युतं हे- मचूडं भोज्यादीनि नैषदपि मुखयन्तीत्याह-भोज्यमिति॥१२॥ ॥ १३ ॥ वासनया दोषदृष्टया च युक्त इति त्यक्तुं भोक्तुं वा न शक्तः परस्परमतिबन्धादिति भावः ॥ १४ ॥ रहा विविक्ते । तं परीक्षितुं पृच्छति-कि नाथेति ॥ १५ ॥ शरीरेतिः। शरीर- तादात्म्यापम आत्मा। केवलयोः शरीरात्मनोःखाभावादिति भावः ॥ १६ ॥ मम महाराजकुमारस्य , भिषक्श्रेष्ठैः सेवि- तस्य कुत आमयसम्भावनेति चेदाह-भोगेविति । शु. मभोगेष्वित्यर्थः। त्रयाणां वातपित्तकफदोषाणां सम्यग्भध: स्थितियंत्र ॥ १७ ॥ विषमाशनादिभिर्दोषवैषम्यस्योक्तभोगव- 24072 ·. ६२ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे M -- सर्वथा प्रतीकार्य वैषम्य दोषज ननु ॥ १८ ॥ अशनाद्वसनावाचो दर्शनात् स्पर्शनादपि । कालाद्देशात् कर्मतश्च दोषा वैषम्पमाप्नुयुः ॥ १९ ॥ अतस्तस्योद्भवो लोके सर्वथाऽलक्ष्यतां गतः। इत्यतः सति वैषम्ये चिकित्सा सम्प्रकीर्तिता ॥२०॥ नोक्ता चिकित्सानुत्पत्तौ वैषम्य केनचित् कचित् । तबद प्रिय कस्माद्धि शोकस्य तव सम्भवः ॥ २१ ॥ इति श्रुत्वा हेमलेखां प्राह राजसुतस्ततः । प्रिये शृणु प्रवक्ष्यामि यन्मे शोकस्य कारणम् ॥२२॥ . . - । । तामावश्यकत्वेन तदेहेष्ववश्यं रोगप्रातिरिति भावः । ननु माशां कय दोषवैषम्यं तत्पतीकारपराणामिति चेदाह-स- येति । दोषवैषम्यजनितो रोगः प्रतीकार्यः । न तु केवलं दो. पवैषम्यम् । रोगमांगवस्थास्थकेवलदोषवैषम्यस्य प्रायो दुर्ल. क्ष्यत्वादिति भावः ॥ १८ ॥ दोषेषु जायमानवैषम्यनिमि- तान्याह अशनादित्यादि । अशनस्य शीतोष्णादिगुणः प्रसि- । एक पट्टोर्णादिवसनस्य। वाचो बहुलस्य प्रयुक्तस्यः यो गु- णः। वहिजलादिदर्शनस्पर्शनयोः ग्रीष्महेमन्तादिकालस्य जा- अलारूपादिदेशस्य च शीतोष्णादि प्रसिद्धम् । कर्मतोऽपि खन- नादितश्च यद्वा पापकर्मतो दोषवैषम्यम् ॥ १९ ।। अतो दोष वैषम्य हेतोरनेकत्वात् । तस्य वैषम्यस्य । ननु सूक्ष्मदृग्भिर्वेषम्यो. वो ज्ञातुं शक्य इति चेनेत्याह-इत्यत इति । यतो वैष. म्योद्भव आदावलक्ष्या अतो हेतोः चिकित्सा शास्त्रे संपकी- निता ॥२० वैषम्पविषयानुत्पत्तौ चिकित्सा नोक्ता ॥२१॥ 1 ·पञ्चमोऽध्यायः। त्वदुत्त्या यत् पुरा मेऽभूत् सुखदन्तद्धतं ननु । न पश्याम्यधुना किश्चिदपि मे सुखवर्द्धनम् ॥ २३॥ राज्ञा वितीर्णो विषयः सुखदोऽपि समन्ततः ।। बध्यं न सुखयेद्यदत्तथा तस्मान्न मे सुखम् ।। २४ ॥ विषयान् सेवमानोऽहं सदा विष्टिगृहीतवत् । तत् पृच्छामि प्रिये ब्रूहि किं कृत्वा सुखमेम्यहम् ॥२५॥ एवं तेन समापृष्टा हेमलेखा तदाब्रवीत् । नुनमेष सुनिर्वेदमागतो मद्वचाश्रुतेः ॥ २६ ॥ अस्ति बीजं श्रेयसोऽस्मिन् यत एवंविधो भवान् । पेषु श्रेयो सम्भाव्यं त एवं वाक्यगुम्फनैः ॥ २७ ॥ न ह्यण्वपि विशेषेण विशिष्यन्ते कदाचन । ततः प्रश्नानन्तरम् ।। २२ ।। तत् संपति त्वदुत्त्या हतं कुत इति चेदाह-नेति ॥ २३ ॥ नष्टं चेदन्यत् सुखसाधनं सम्पादये- तिचेदाह-राज्ञेति । न तत् स्वरूपतो नष्टम् । अपि तु बध्या- प राज्ञा दत्तविषयाधथा. तस्य मुखं न एवं साधनं सद पि न तस्मान्मे सुखम् ॥२४॥ ननु विषयैर्न ते सुखं चेत्तान् परि. त्यजेति चेन्मया न परित्यक्तुं शक्यत इत्याह-विषयानिति । वि. ष्टिगृहीतवत् । राजकार्यार्थ राजभटैगृहीता जनाः तत्कार्यस्यक्तु- मसमर्थी कुर्वन्ति यया एवं वासनाभिहीतोऽहं सदा विषयान सेवमानो दुखं प्राप्तः इति शेषः ॥ २५॥ स्वमनस्यब्रवीत् । श्रुतेः श्रवणाव ॥ २६ ॥ एवंविधा प्राप्तविषयवैरस्यः । एवं मदुक्तसदृशैर्वाचां गुम्फनैर्निविडसमुदायैः ॥ २७ ।। अण्व- पिस्वलपमपि पूर्वस्थिति लेशतोऽपि न परित्यजन्तीति भाव।।

·एवंविधा विषयवरस्यवती । देववाराधनरूपमूलकारणाभा. ५४ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे चिरं संराधिता हृत्स्था प्रसन्ना स्वात्मदेवताः ॥ २८ ॥ त्रिपुरा येन तेष्वेव भवेदेवंविधा स्थितिः । इत्यालोच्यातिविदुषी बुबोधयिषती प्रियम् ॥ २९ ॥ गोपयन्ती स्ववैदुष्यं प्राहान्यव्यपदेशतः । शृणु राजकुमारेदं यन्मे वृत्तं पुरातनम् ॥ ३० ॥ पुरा में जननी काश्चित् कीडनाय सखीं ददौ । एवं वचःश्रुतिरेव धैरस्यकारणं चेत् कुतो न सर्वेषां वैर- स्योत्पत्तिरिति चेन्मूलकारणाभावादित्याइ-चिरमिति॥२८॥ -- . पान सर्वेषामियं स्थितिरिति भावः ॥ २९ ॥ गोपयन्तीति । स्ववैदुष्यप्रकटने विद्वत्ताभिमानशाङ्काप्यस्य भवेत्ततो मद्वा. क्ये नाश्वासो भवेदिति । अतः स्ववैदुष्यगोपनामिति भावः । अ- वान्यव्यपदेशेन स्वस्याः संसारबन्धनान्मुक्तिमकारमाइ-वि ति । पुरातनं बन्धस्यानादिकालत्वात् ॥ ३० ॥ पुरेति । क. स्याश्चित् सृष्टेरादिकाले बन्धस्यानादित्वेन सर्वादिकालास- म्भवात् । जननी स्वप्रकाशशुद्धचितिः । सखीं बुद्धिम् । काश्चिः दिति । अज्ञातकुलगोत्रेव निरूपणाल्लिङ्गदेहावयवत्वेनानादित्वं बुदेोतितम् । शुद्धचितर्जननीत्वं स्वस्या जीवचितेस्तदंशभूतत्वात् । सुखदुःखाधनुभवक्रीडाया बुद्ध्यधीनत्वात् क्रीडनाय सखीं दद्वा- वित्युक्तम् । प्रलये बुद्धीनत्वात् सृष्टयादौ कर्मपरिपाक- निमित्तकबुद्ध्याविर्भावादपूर्ववत् प्राप्तत्वादुक्तं ददाविति । सा बुद्धिः । सत्वगुणप्रधानत्वात् प्रकाशरूपत्वात् स्वभावेन सती। स्वसत्तायां वृत्यन्तरानपेक्षणात् स्वतः सती। बाह्यपक्षे स्वभा.

·-- मञ्चमोऽध्याय:। सा स्वभावसती काश्चिदसतीमनुसङ्गता ॥ ३१ ॥ सा विचित्रविधाश्चर्यमृष्टिसामर्थ्यसंयुता। अलक्षिता में जनन्या सख्या मे सङ्गताभवत् ॥३२॥ असच्चरित्रयात्यन्तं सङ्गता मम सा सखी। प्राणेभ्योऽपि प्रियतमा सदा तदशगा यहम् ॥३३॥ . सा अवि- वतः सती साध्वीयर्थः । असतीमविद्याम् । अनुसङ्गता आन स्माकारता केवला परित्यज्याविद्याकार्यदृश्यात्मतां प्राप्तेत्पर्थः । काश्चिदिति तस्या अनिर्वचनीयताद्योतकं विशेषणम् । आगम- पक्षे तु चितेः परिच्छिन्नत्वज्ञानमेवाज्ञानम् । एतच्चाज्ञानं ब. न्ध इति शिवसूत्रे वृत्तिकता स्पष्टं निरूपितम् । एतत् पक्षे अनिर्व- चनीयत्वाभावेन काश्चिदिति अज्ञानस्यापरिच्छेद्यशक्तित्वं में- यम् । तदुक्तम्-भ्रान्तमहती शक्तिर्न विवेक्तुं शक्यते नामेति । पक्षद्वयेऽप्यसंतत्यिसत्यात्मकत्वाज्ज्ञेयम् ॥ ३१ ॥ घा । मे जनन्या शुद्धचिता अलक्षिता सती मे सख्या बुद्ध्या । मन्मातुः परोक्षे एव सा असती मत्सख्या सङ्गताभवदित्यर्थः । विद्याविद्ययोर्विरोधादविद्या कार्यविषया बुद्धिः केवलशुद्धचि. द्विषयिणीति तात्पर्यम् । आगमपक्षे तु शुद्धचिन्मात्रस्फूर्तिदशा शक्ति तत्वम् । चिदचिदोरिदं सर्वमहमिति सामानाधिकरण्य- स्फूर्तिर्दशा शुद्धविद्यातत्त्वम् । परिच्छिन्नचिन्मात्रस्फूर्तिदशा अविद्यातत्त्वम् । परिच्छिन्नचितः चेत्यस्य च स्फूर्तिदशा बुद्धि तत्वमिति प्रक्रिया । तथा च बुद्धेः शुद्धचिदविषयकत्वादलक्षितेति ज्ञेयम् ॥ ३२ ॥ बुद्धिदृश्यपरा सदाभवदित्याह-असदिति । असत् मिथ्यारूपं चरित्रं यस्याः सा अविद्या । मम पाणेभ्यो.

·~ . त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे न तां विहाय मे संस्था क्षणार्द्ध वा कचिद्भवेत् । सा निर्मलखभावेन मां वशीकृत्य संस्थिता ॥ ३४ ॥ निरन्तरं तद्गतात्मस्वभावाभवमञ्जसा । सा तया दुष्टया युक्ता नव्या चित्रस्वभावया ॥३५॥ परोक्षवृत्तिमानीता स्वपुत्रेणाभियोजिता। ऽपि प्रियतमा । अतस्तद्वशगाहमभवम् । परस्परतादात्म्याध्या. सात् ॥ ३३ ॥ न तामिति । तां बुद्धिम् । संस्था स्थितिः। बुद्ध्यसवे बुद्ध्यवच्छिन्नो जीवो बुद्धिप्रतिबिम्बो जीव इत्युभयप- क्षेऽपिजीवस्य स्थितिनं भवेदिति स्पष्टमेव । आगमपक्षे तु व्या- धकुलसंवर्द्धितराजकुमारवत् स्वस्वातन्त्र्यसमाच्छादितमाहेश्व- यो महेश्वर एव जीवः । तस्य बुद्धिं विना संस्था सम्यक् स्थि- तिः भेदव्यवहारो न भवेदिति तात्पर्यम् । सा बुद्धिः । निर्म- लस्वभावेन सच्चप्रधानरुपेण युता । मां जीवाख्यां परिच्छि. बां प्रतिबिम्बभूतां वा तादात्म्यापन वा । बायपक्षे तु मां शु. दकुलप्रमूर्ति सा निर्मलस्वभावेन तुल्यशीलत्वादशीकृत्यः सं. स्थितेति युक्तमेवेति भावः ॥ ३४ ॥ तद्गतात्मस्वभावा बुद्धि सम्मिलितस्वरूपा । बाह्यपक्षे तु तद्गतचित्तेत्यर्थः । सा मत्स- खी बुद्धिः । तया अविद्यया । दुष्टयेति । स्वनाशहेतुत्वात् । चित्रम् आश्चर्यमयमघटितज्ञानं स्वभाव स्वरूपं यस्याः । स्वली- लामदर्शनेनार्थहरत्वान्नव्येति ॥ ३५ ॥ परोक्षति स्वर्गादिपरो- क्षकाम्पैकरूपताम् । आनीता प्रापिता । तया अससा । मत्स- खी बुद्धिः। अविद्यया स्वर्गादिकाम्यतत्परा बुद्धिरासीदिति भा पाबाबपक्षे असत्या परोक्षति रहसि स्थितिम्. आनीता स्व. .

·पञ्चमोऽध्यायः। तस्याः पुत्रोऽतिमूढात्मा मदिराघूर्णितेक्षणः ॥ ३६॥ बुभुजे तां समाक्रम्य सर्वदा मत्समक्षतः । सा तेनाकान्तसर्वाङ्गी भुज्यमानानुवासरम् ।। ३७ ।। नमाजही कदाचिच्च ततस्पृष्टा तेन चाप्यहम् ।। ततः पुत्रः समुत्पन्नो मूढस्य सदृशाकृतिः ।। ३८ ॥ - . + पुत्रेणाभियोजिता मत्सखी जातेति । स्वस्या अविद्यायाः पुत्रो मोहः तेनाभियोजिता । अविद्यया काम्यतत्परतायां सद्विचारमतिबन्धकमोहात्मकवृत्तिविशेष प्राप्ता बुद्धिरिति भावः । तस्या अविद्यायाः मौढ्य हेतुः मदिरत्यादि । एतद्विशेषणम् । मोहिता 'मे बुद्धिः पापाचाराभवदिति चोतनाय ॥ ३६ ।। तो मत्सस्वी बुद्धिं पापाचरणेन मोहप्रचुरा बुद्धिर्जातेसाह- समाक्रम्येति । मत्समक्षत इति । बुद्धश्चित्प्रकाशाधीनप्रकाश- त्वादिति तात्पर्यम् । सा बुद्धिः । तेन मोहेन ॥ ३७॥ सा सखी मां कदाचिदपि प्रियसङ्गमकालेऽपि न जहाँ । चित्मका शाश्रयेणैव बुद्धिवृत्तीनामवभासनादिति तात्पर्यम् । यस्मानमा न जहाँ तत् तस्मादेतोः । तेन . सखीपियेण मूढात्मना। स्पृ. ष्टा जाता । घटावच्छिन्नाकाशस्यायापिण्डतादात्म्यापनवा वर्तुलाधाकार इव बुद्ध्या परिच्छिन्नायाः वा तादात्म्यापनाया वा चितेर्मोहादिरूपतेति भावः । ततः चिरसङ्गानन्तरम् । मूढस्य मोहस्य स्वसदृशाकारः मनोरूपः पुत्रो जातः । यद्यपि मना पूर्वमेवास्ति । तथापि वीर्यात्मना पितृदेहे स्थितपुत्र इव प्रा. क सूक्ष्मरूपं मनः । बुद्धौ मोहसम्बन्धानन्तरमेव विकल्पाचा- धिक्यान् पितुः प्रसूतः पुत्र इव मनः पुष्टमासीदिति तात्पर्यम् । . . ८ com ग ·त्रिपुरारहस्थे ज्ञानखण्डे तरुणः सोऽभवत्तूर्णमतिचश्चलसंस्थितिः । पितुमौंत्येन संयुक्तः पितामद्या गुणेन च ॥ ३९ ॥ अनेकचित्रनिर्माणसामर्थेन समावृतः।" पितामह्या शून्यनाम्न्या पित्रा मूढाभिधेन च ॥४०॥ अस्थिराहः शिक्षितोऽभूत् स्वयं चातिविशारदः। गतिमप्रतिबद्धा वै शीघ्राच्छीघ्रां समासदत् ॥४१॥ एवं मम सखी स्वच्छस्वभावा जन्मतः सती। असतीसङ्गतोऽत्यन्तं मालिन्यं समुपागता ॥ ४२ ॥ सख्या प्रियेण पुत्रेणासत्स्वभावयुतेन सा । - असत्वरूपत्वेन सहशाकृतिया ॥ ३८॥ तरुणो व्यवहारक्ष- मा। पितुर्मोहस्य मौढ्येन जडत्वगुणेन । पितामह्या अविद्याया अनेकनिर्माणे उपादानं स्वातिरिक्तमनपेक्ष्य यत् सामर्थ्य तेन गुणेन च समातः ॥ ३९ ॥ एतेषां नामकथनपूर्वकं मनसो गुणानाह-पितामह्या इति । मनसः पितामही अविद्या । वि. चारे कृते तत्स्वरूपविलयाच्छ्न्यनाम्नी सा । पिता मोहः । मूढताप्रयोजक इति मूढाभिधः सः । आभ्यामस्थिराहः शि- क्षितोऽभूदिति सम्बन्धः ॥ ४० ॥ पितृशिक्षया मूढतां प्राप्तः पितामहशिक्षया विचित्रनिर्माणसामर्थ्य प्राप्तः । स्वयमतिचतु- रोऽप्रतिबद्धां गतिं माप्तवान् । शीघ्राच्छीघ्राम् अंतिशीघ्रामिय- थः । एवं बुद्धेर्मोहवशान्मनः प्ररूढं सदतिचञ्चलत्वात् कचिद. स्थिरं अनन्तविचित्रकल्पनापरं मूढत्वाद्विचारविमुखञ्चासीदि- विशिष्टग्रन्थतात्पर्यम् ॥ ४१ ॥ एवमुक्तमकारण । मम सखी बुद्धिः । असतीसङ्गतः अविद्यासङ्गेन । अत्यन्तमालिन्यं सच.

·पञ्चमोऽध्यायः । चिरसङ्गात्तेषु दृढानुरागण समायुता ।। ४३ ।। जही मय्यनुसगन्तु सर्वथा क्रमता सखी। अहं स्वभावसरला हातुं तत्सङ्गमअसा ॥ १४ ॥ अनीशा तत्परैवासं सर्वथा तामनुव्रता । अथ तस्याः प्रियो मूढो भुञ्जानस्तां तु सर्वदा ॥४५॥ प्रसह्य मां समाकान्तुमुद्युक्तः सर्वथाभवत् । खभावावरकं तामसं मोहं समुपागता। सख्या अविद्यया । असत्स्वभावेन पियेण मोहेन पुत्रेण मनसा च । दृढसङ्गात सदा तद्रूपेण परिणतत्वात् । बुद्धिः स्वीयं सत्वरूप परित्यज्य मोहात्मना मनःकल्पितवस्तुसौन्दर्यादिव्यवसायात्मना च सदा स्थितेति भावः ॥ ४३ ॥ जहाविति । कालक्रमतः मूढादिषु दृढानुरागान्मप्यनुरागं प्रीतिं जहौ। परिच्छिन्नचितिरूपक भोक्त्रात्मकजीवस्वरूपविचारोऽपि बुद्धनासीदिति त तात- पर्यम् । नन्वेवं सति त्वयापि तदानुरागस्यक्तः स्यादिति चेनेत्याह-अहमिति । स्वभावतः सरला । निसर्गऋजुः चित्तेत्यर्थः । कुटिलाना हि सनिमित्ता प्रीतिः। सरलाना- मन्यप्रीत्यानिमित्तैत्र प्रीतिरिति तात्पर्यम् ॥४४॥ मत्पीतेरनि- मित्तत्वात् प्रीतिं त्युक्तमनीशा अतएव तत्परा सती सर्वथा ता. मनुव्रता। तत्समानशीलाऽभवमित्यर्थः । मम चिन्मात्ररूपत्वाद प्रतिविम्बभूतैर्बुद्धिधर्योगाद बुद्ध्यनुकृति प्राप्तेति भावः । अथ एवं बुद्ध्यनुकारप्राप्त्यनन्तरम् ॥ ४५ ॥ मत्मियामनुगतेयामिति मत्या मामपि हठेन भोगायाक्रान्तुं स मूढ उद्युक्तोऽभवत् । एवं जातेऽपि स्वभावशुद्धा अहं न तद्वशं गता । बुद्धविषयवासना- है ·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे न नाहं स्वभावसंशुद्धा वस्तुतस्तदशं गता ॥ ४६ ॥ तथापि लोके मेऽत्यन्तं परीवादो महानभूत् । मूढेन सर्वधेयं च भुज्यते इति सर्वतः ॥ ४७ ॥ स्थिराख्यं स्वपुत्रं सा मयि न्यस्य सखी मम । प्रियेण संपरिष्वक्ता सर्वथा तत्पराभवत् ॥४८॥ अथास्थिरो मया सम्यग् लालितः पोषितस्ततः। प्रौढस्त्रियं पितामह्या अनुमत्योपसङ्गतः॥४९ ॥ सा प्रिया तस्य चपलाभिधाना हि प्रतिक्षणम् । प्रियस्य सम्मतं रूपं भिन्न भिन्नं मनोहरम् ॥ ५० ॥ गृह्णात्याश्चर्यजननं प्रियमेवं स्वके वशे । चक्रे सात्यन्तनिपुणा स्वनैपुण्यवशात् खलु ॥ ५१ ॥ निविडत्वेऽपि न जीवतादात्म्यमपगच्छति । एवं बुद्धितादात्म्या- पनचितेर्बुद्धिवत्तिरूपमोहसम्पर्कोभासेऽपि दर्पणस्य दर्पणपत्तिवि. म्बन्यायन न वस्तुतो मोहसम्पर्क इति भावः ॥ ४६॥ परीवादो ऽपवादः । परीवादस्वरूपमेवाह-मूढेनेति । सर्वतः सर्वत्र । अवि. धेकिनो बुदिधानात्मन्यारोपयन्तीति तात्पर्यम् ॥ ४७ ॥ सा बुद्धिः सखी । तत्परा मूढपरा । मनःकल्पितमपि निश्चेष्टु- मसमर्था बुद्धिर्मोहकरूपाऽभवदिति भावः ॥ ४८ ॥ अथ मयि पुवन्यासानन्तरम् । पितामहाः मृढमातुः अविद्याया इति यावत् । स्त्रियम् कल्पनाम् । बुद्धरातिमोहात्मतामाप्त्यन. न्तरं चित्तादात्म्यापमं मनः कल्पनायां समर्थ सत् कल्पनैकपर- मभवदित्याशयः । कल्पनेऽविद्यानुकुलेति तदनुमातिाया ॥४९॥ कल्पनायाचपलेति 'नास । मियस्य मनसः ॥५०॥ स्वनैः ·:: पश्चमोऽध्यायः। अस्थिरोऽपि क्षणेनैव त्वसंख्यशतयोजनम् । प्रयात्यायाति च सदा न श्रान्तिमुपगच्छति ॥ ५२ ॥ समीहते यन्त्र गन्तुमस्थिरश्च यदा यदा तस्येष्टं स्वस्वरूपन्तु कृत्वा सा चपलापि हि ॥ ५३ ॥ तत्र तत्र स्थिता भूत्वा रमपत्येव स्वं प्रियम्। एवं सा चपला सम्यगस्थिरेण युता सती ॥ ५४॥ सुषुवे पश्चतनयान मातापितृपरायणान् । ते समर्थाः पञ्चविधा मयि सख्या निशिताः॥ ५५ ॥ अहं सख्यनुरक्ता तानकुर्व बलवत्तरान् । अथ ते पञ्चतनयाश्चपलायाः पृथक् पृथक् ॥५६॥ चक्रुरायतनं श्रेष्ठं विचित्रमतिविस्तृतम् । . '. .. पुण्यवशादशे चक्रे । मनो विचिवकल्पनापरं प्रतिक्षणमभवदि. त्याशयः ॥ ५१॥ अस्थिरो मनः ॥ २२ ॥ समीहत इति । यत्र पत्र मनो गच्छति तत्र तत्र विचित्रानेकल्पनां करोत्ये। घेति भावः ॥ ५३॥ रमयत्येवेति । स्वयमेव मनोराज्यादि- कमन्तःसङ्कल्प्य तत्पयुक्तसुखाभासं प्राप्नोतीति भावः युता सती तनवान् मुषुवे इति योजना ॥ ५४॥ सुषुव इति । तनयान् ज्ञानेन्द्रियाणि । मनसो निर्विकल्पत्वे इन्द्रिय वृत्यानुदयात् मनसा विकल्पनायां इन्द्रियममृतिः इन्द्रियम- सरस्य मन:कल्पनोपयुक्तत्वान्मातापितपरायणानिति ज्ञेयम् । सख्या मयि निवेशिता इति चित्तादात्म्यापत्तिरुक्ता ॥ ५५ ॥ तान् पुत्रान् । बलवत्तरान् । चित्तादात्म्यप्रकर्षेण स्वतन्त्रमा काशतुल्यानिति भावः ॥ ५६ ॥ विचित्रं विविधं गन्धाधु:

·. त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे - 411 --- . पितरं स्ववशे चक्रुर्मात्रा सम्यग् विभाविताः ॥ ५७ ॥ आनयन्ति स्वायतनं पितरं तं क्षणे क्षणे। तत्रास्थिरो ज्येष्ठसुतायतनं विनिविश्य तु॥ ५८ ॥ अशृणोद्विविधान शब्दान् सुस्वरानितरानपि । कचिन्मधुरसङ्गीतं वचिद्वाचं सुमङ्गलम् ॥ ५९ ।। ऋचो यजूंषि सामानि मन्त्रानाथर्वणानपि । शास्त्रागमेतिहासांश्च भूषणानाञ्च सिञ्जिनम् ॥६॥ भृङ्गसंघस्य गीतश्च पिकपश्चमसुस्वरम् । एवं मनोहरान् शब्दान् शृण्वन पुत्रनिदेशतः ॥११॥ प्रीतः पुत्रवशं प्रागादथ पुत्रोऽन्यथादिशत् । विरुद्धान कर्णकटुकानशृणोद्धैरवान् रवान् ॥ ६२ ॥ सिंहादिगर्जितं मेघनिर्घोषमशनेस्तथा । पलब्धिस्थानम् । अतिविस्तृतम् असंख्यविषयग्रहणेऽपि तदुदरापूर्तेः । सर्वव्यवहारस्य तदधीनत्वात् श्रेष्ठम् आयतनं चक्रुरिति । तत्तद्गोलकाधिष्ठिता बभूवुरित्याशयः । मात्रा क- ल्पनया पोषिताः विभाविता: विकल्पपरं मनः सदेन्द्रियद्वारेण बहिर्मुखमभवदिति तात्पर्यम् ॥५७॥ पितुर्वशीकरणमेव विविच्य दर्शयति-आनयन्तीति । ज्येष्ठसुतः श्रोत्रेन्द्रियम् ॥ ५८ ॥ इतरान् विस्वरान् । एतदेवाह-कचिदिति ॥ ५९ ॥ ६० ॥ मनः श्रोवेन्द्रियमाविश्य श्रोत्रद्वारा तत्तच्छब्दाकारेण परिण- तमिति भावः ॥ ६१॥ पुत्रवशं श्रोने दृढनिवेशम् । अन्य- यादिशदिति । मनसो बाह्यविषयग्रहणस्येन्द्रियाधीनत्वादि. न्द्रियादेशेनाशृणोदिति ॥ ६२ ॥ अशनिनिघौषविशेषणं ब्र.

·पश्चमोऽध्यायः । ६३ 4 ब्रह्माण्डभेदनं गर्भस्रावणं सुभयङ्करम् ।। ६३ ।। रुदितं विप्रलपितं शोचितादिविचित्रितम् । एवं श्रुत्वा सुचकितश्चान्यत्राप्यशृणोत्तथा ॥ ३४॥ छितीयसुतनीतोऽथास्थिरस्तद्भवनं ययौ । तत्रापश्यन् मृदुस्पर्शान्यासनानि शुभानि च ॥ ३५ ॥ शयनानि च वासांसि कठिनस्पर्शकान्यपि । शीतस्पर्शानि वस्तूनि तथोष्णस्पर्शकानि च ॥६६॥ अनुष्णाशीतस्पर्शानि विचित्रारयभिवीक्ष्य तु । हितान् दृष्ट्वा प्रमुदितो विषण्णस्त्वहितानपि ॥ ६७ अथ तृतीयतनयभवनं प्राप्य सोऽस्थिरः। अपश्यद्रुचिराकारान् भावान् विविधवर्णकान् ॥६८॥ रक्तान् श्वेतान् पीतनीलान् हरितान्पाटलानपि । धूम्रान् कडारान् कपिशान्मेचकान् कर्बुरांस्तथा ॥६९॥ स्थूलान् कृशानणून्दीर्घानायतान् वर्नुलांस्तथा। अर्धवृत्तान् दीर्घवृत्तान् सुन्दरांश्च विभीषणान् ॥७०॥ बीभत्सान भास्वरान् रौद्राननालोकांश्च दृङमुषः । कचिद्धितं ततोऽन्यश्च पश्यन्तं पितरं पुनः ॥ ७१ ॥ अनयत्तुर्यतनयो भवनं स्वं विचित्रितम् । तत्राससाद पुष्पाणि फलान्यन्यानि च क्रमात् ॥७२॥ . + । माण्डेत्यादि ।। ६३ ॥ ६४ ॥ द्वितीयसुतस्त्वगिन्द्रियम् ॥६६॥ ।। ६६ ।। ६७ ॥ तृतीयश्चक्षुः ॥ ६८ ॥ ६९ ॥ नेत्रस्य पान्यपरिमाणादिविषयत्वादाह -स्थूलानित्यादि अनालोकानन्धकारान् कीदृशान् । दृङ्मुषः ॥ ७१ ॥ तुर्यो ·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे पेयानि लेह्यचोष्याणि भक्ष्याणि रसवन्ति वै । सुधास्वादूनि मधुराण्यन्यान्यम्लरसानि च ॥ ७३ ।। कटुकानि च तिक्तानि कषायाण्यपि कानिचित् । क्षाराणि मधुराम्लानि कट्वम्ललवणानि च ॥७॥ कटुतिक्तानि चित्रात्मरसानि विविधान्यपि । आस्वादयन्नात्मजेन समेतोऽथान्तिमा सुतः ॥ ७५ ॥ निनाय पितरं स्थाने स्वीयेऽत्यन्तविचित्रिते। तत्रोपाल भतानेकपुष्पाणि च फलानि च ॥ ७६ ।। : तृणान्यन्यान्योषधीश्च भावानन्यांश्च सर्वतः। सुगन्धान पूतिगन्धांश्च मृदुगन्धोग्रगन्धकान् ॥ ७७ ॥ मोहगन्धान ज्ञानगन्धान मूर्छागन्धान विचित्रितान् । पुत्राणां भवने चैवं प्रविशन् निविशन्नपि ॥ ७८ ॥ हितेषु रमते कापि विषीदत्यहिते कचित् । सदा गमागमपरः पुत्राणां भवने बभौ ॥ ७९ ॥ ते पुत्रा पितृवात्सल्यात् पितृहीना न च कचित् । स्पृशन्ति विषयांश्चित्रान् स्वल्पं वापि कदाचन ॥८०॥ अस्थिरस्तु पुत्रगृहे भुक्त्वा तान् विषयान् बहून् । 1- । । रासनं रसानुमितं पुष्पादि. ज्ञेयम् ॥ ७२ ॥ ७३ ॥ मधुराम्ला- नीत्यादि मिश्ररसः ॥ ७४ । अन्तिमः घ्राणम् ॥ ७५ ॥ ७६ ॥ भावान् अर्थान् . तानेवाह--मुगन्धानित्यादि ॥ ७७॥ मोहजनको मोहगन्धः । एवमग्रेऽपि ॥ ७८ ॥ ७९ ॥ ते पुत्रा इति । मनो विहाय स्वातन्त्र्येणेन्द्रियाणां विषयग्रहणा- सामर्थ्य मिति भावः ॥ ८०॥ मन इन्द्रियाभिनिविष्ठं बाधकि- ·पञ्चमोऽध्यायः। मुषित्वान्यांश्च विषयान् गुप्त्या नयति स्वं पदम्॥४१॥ पत्न्या चपलया साकं रहः पुत्रैर्विना स्वयम् । भुनक्त्यतितरां नित्यमाथान्या चपला वसा ॥८२ ॥ महाशना पति वने मनःकान्तं तमस्थिरम् । तस्यामतितरां सक्तो पदाभूदस्थिरोऽपि वै ॥ ८३ ॥ तदा तस्याः प्रीतये स भागाहरणतत्परः । तेनानीतं बहपि च भक्षित्वा क्षणमात्रतः ॥ ८४॥ पुनश्चयाकान्ता भोगाहरणहेतवे । सदा प्रियं सन्द्रिशति सोऽप्याहर्नु सदेक्षते ॥८५॥ पुत्रैः पञ्चभिरानीतं प्रियेणापि सुसंभृतम् । भुक्त्वा क्षणेन भूयोऽपि सा बुभुक्षाप्रपीडिता ॥८६॥ भोगाहृतौ सन्दिशति प्रियं पुत्रांश्च सर्वदा । ततः सा स्वल्पकालेन सुषुवे पुत्रयोर्युगम् ॥ ८७ ॥ vie षयमासाद्य तवकृतसुखादिकं तत्काले एवानुभवति । कां: चिच्च विषयान् संस्कारद्वारेणान्तर्गुप्याऽपकटरूपेण - हीत्वा स्वपदे हदि स्थित्वा तं विषयं स्मृत्यादिना विकल्प्य तत्- मुखमनुभवतीत्याह-अस्थिर इति ।। ८१ ॥ रहः स्वमादौ । अन्या आशा ।। ८२ ॥ तम् अस्थिरम् । नित्यविषयभोगेना. वापद्धति भावः ॥ ८३ ॥ तस्यां महाशनायामत्यन्तासक्तिहेतु- ना तस्याः प्रीतये सदा भोगाहरणतत्परोऽभवत् ॥ ८४ ॥ दुष्पूराशाविष्टं मनः सर्वदा विषयसाधनपरमभवदिति ता. वपर्यम् ॥ ८५ ॥ सपल्याः पुरिन्द्रियैः ॥ ८६ ॥ भोगानाम A ·। त्रिपुरारहस्य ज्ञानखण्डे ज्वालामुखस्तयोज्येष्ठो निन्द्यवृत्तस्तथापरः। सदा मातुः प्रियतमौ तौ पुत्रौ संबभुवतुः ॥ ८८ ॥ महाशनायामासक्तः संश्लिष्यति यदास्थिरः। तदा ज्वालामुखज्वालालीढसर्वकलेवरः॥ ८९ ॥ अस्थिरः पीडितोऽत्यन्तं गाढमूर्हामुपैति हि । कदाचिन्निन्धवृत्तेन सङ्गतः प्रियसनुना ॥ ९० ॥ सर्वैर्विनिन्द्यतामेति मृततुल्यो हि जायते । एवं यदास्थिरो जातो दुःखभोगैकतत्परः ॥ ९१ ॥ सदा सखी मे स्वभावसती पुत्रेऽस्थिराहये । अतिवात्सल्यतस्तेन सङ्गता तस्य दुःखतः ॥ ९२ ॥ दुःखभारसमाकान्ता.निन्धवृत्तेन सङ्गता। ज्वालामुखेन च तथा पौत्रेणाश्लेषिता सती ॥ १३ ॥ मुदग्धा निन्दिता लोकैर्मृतप्राया बभूव ह । तां सदानुगता चाहं लुप्तप्रायाभवं प्रिय ॥ ९४ ॥ sor आहृतो आहरणविषये ॥ ८७॥ तयोः पुत्रयोर्मध्ये ज्येष्ठो ज्वालामुखः क्रोधः । पर: निन्द्यवृत्तो लोभः । मातुराशायाः । आशाधिक्यात् क्रोधलोभयोः माबल्यमभवदित्याशयः ॥ ८८॥ यदा यदा आशापरवशस्तदा तदा क्रोधलोभकृतं महादुःखं मामोतीति तात्पर्यम् ॥ ८९ ॥९० ॥ लोभेन निन्द्यता ततो मृततुल्यता च स्पष्टा ॥ ९१ ॥ एवं मनसोऽतिदुःखप्राप्तौ मनो- बुद्ध्योरेकात्म्याद बुद्धरपि दुःखप्राप्तिरित्याह-तदेति । सखी बुद्धिः । पुत्रे मनसि ।। ९२ ॥ ९३ ॥ तां सखीम् । खोपाधे- बुद्ध रजस्तमोव्याप्तत्वेन वरूपस्यानवभासाल्लुप्तमायत्वं ज्ञेयम् । .

·•- पञ्चमोऽध्यायः ६७ . एवं बहूनि वर्षाणि सख्या दुःखेन दुःखिता। आस्थिरोऽभूदस्वतन्त्रो महाशनापरिग्रहात् ।। ९५ ॥ पुरं प्राप दशद्वार केनचित् कर्मणा कचित् । तस्मिन्महाशनायुक्तो पुत्रैमात्रादिभिर्युतः ।। ९६ ॥ न्यवसत् स सुखप्रेप्सुदुःखं भुञ्जन् दिवानिशम् । पुत्राभ्यां दग्धसर्वाङ्गो निन्दितश्चानुवासरम् ॥१७॥ इतस्ततः समाकृष्टः प्रियाभ्यां सर्वदा हि सः । पुत्राणां पञ्चभवनं प्रविशन् निविशन्नपि ॥ ९८ ॥ अत्यन्तं श्रान्तिमायाति न सुखं लभते कचित् ।। एवं पुत्रस्य दुःखेन सखी मेऽत्यन्तदुःखिता ॥ ९९ ॥ अभून्मूञ्छितकल्पा सा एवं तत्पुर आवसत् । " ज्वालामुखनिन्द्यवृत्तयुता या सा महाशना ॥१०॥ शुन्याख्यया पोषिता च मूढेन श्वशुरेण च । तथा सपत्न्या चपलाख्ययात्यन्तं समेधिता ॥१०॥ ॥ ९४ ॥ दुःखिताऽभवमिति सम्बन्धः ॥ ९५ ॥ पुरं शरीरं ब्रह्मरन्ध्रेण सह दशद्वारम् । केनचित् प्रारब्धेन कर्मणा । वामपक्षे तु युद्धादिकर्मणा । कचित् प्रलयानन्तरं सृष्टिका- ले ॥ ९६ ॥ मुखपेप्सुरिति । मुखस्येच्छामात्रं , दुःखमेव माप्यते इति भावः ॥ ९७ ॥ मियाभ्यां विकल्पाशाभ्याम । पुत्राणाम् इन्द्रियाणाम् ॥ ९८ ॥ पुत्रस्य मनसः सखी बुद्धिः ॥ ९९ ॥ साविकांशापममान्मुञ्छितकल्पा । तत्पुरे देहे । महाशना आशा ॥ १०० ॥, शून्याख्यया ·६८ त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे अस्थिरं स्वधशे चक्रे पति तत्पुरसंस्थिता । सखीप्रीत्या तत्र चाहमवसं तत्परा सती ॥१०२॥ सखीदुःखाइतमाया सर्वेषां रक्षणोद्यता। यद्यहं तत्र न स्यां वै क्षणमात्रमपि प्रिय ॥१०॥ न भवेत्तत्र चैकोऽपि मया सर्व हि रक्षितम् ।। शुन्यया शुन्यता प्राप्ता मूढेन मृढतामपि ॥१०४॥ अस्थिरेणास्थिरत्वश्च चापल्यं चपलायुता। ज्वालामुखोज्ज्वलत्ताश्च निन्धवृत्तात्सदात्मताम् ।१०५। सखीसंयोगतश्चैवमभवन्तत्तदाकृतिः । सखीं यदि विमुञ्चामि सा नश्यत् क्षणमात्रतः॥१०६॥ मां सङ्गन्तेन तेषां वै समाहुयभिचारिणीम् । जना मुढा सर्व एव कुशला निर्मलां विदुः ॥१०॥ .. Easinine ... V भर्तुः पितामहा अविद्यया ॥ १०१ ॥ अविद्यामोहकल्पनाभिः प्ररूढया आशया मनः समानान्तमित्येतदाह-अस्थिरामिति सखीति । बुद्धितादात्म्यापनायाश्चितो बुद्ध्यनुकृतिनियतैवेति भावः ॥ १०२ ।। यद्यमिति । दर्पणं विना प्रतिबिम्बवत अधिष्ठानमन्तरा न किञ्चिदारोपितं भवेदिति भावः ॥ १०३ ॥ सर्वाधिष्ठानत्वात् स्वस्य सर्वानुकृतिमाह-शून्यवेत्यादि । शून्यया युता ॥ १०४. ॥ १०५ ॥ मम चिद्रूषाया अनेकरू- पता बुद्धितादात्म्यादेवेसाह-सखासयोगत इति । सखीमि- ति । अहं बुद्धेरप्यधिष्ठानमिति. मां विना बुदिरपि न भवे. दिसाशय: ॥ १०६ ॥ तेषां बुद्ध्यादीनां सङ्गतेन सहभावेन मां शुदामपि व्यभिचारिणीमाहुः सर्वे जनाः । अतएव ते .

·पञ्चमोऽध्यायः । महासती मे जननी विशुद्धा निर्मलाकृतिः । आकाशादपि विस्तीर्णा सूक्ष्मा च परमाणुतः।।१०८॥ सर्वज्ञानाप्यकिञ्चिज्ज्ञा सर्वकर्यपि निष्क्रिया। सर्वाश्रयाप्यनाधारा सर्वाधाराप्यनाश्रिता ॥१०९॥ सर्वरूपाप्यरूपा सा सर्वयुक्ताप्पसंयुता। . . मूढाः । शुद्धाखण्डचिद्रूपमप्यात्मानं क्षणिकश्याकारानुकारमा- त्रेण क्षणिकमाहुबौद्धादय इति तात्पर्यम् । कुशलाः सूक्ष्मधियस्तु स्पस्य नुसन्धानादिमूलसर्वव्यवहारानुपपत्या तन्मतमुपेक्ष्य नि- मैलो कालदेशादिपरिच्छेदमलनिर्गतां मां विदुः ॥ १०७ ॥ ननु कथं ते दुष्टसङ्गताया निर्मलत्वमिति चेन्मातुः सकाशा. द माप्तमहामन्त्रमाहात्म्यादिति वक्तुमादौ मातरं स्तौति- महासतीत्यादि । बाबपक्षे महासती. महापतिव्रता । अतएव शुदा । मानसदोषरहिता निर्मलाकृतिः शारीरदोषरहिता । आकाशादपि विस्तीर्णा या सा! परमाणुतः सूक्ष्मबुद्ध्याधुः पेतत्वात् सूक्ष्मा । आन्तरपक्षेऽनवच्छिन्नसत्तारूपति महा- सती । विशुद्धाः शुद्धचिदेकरूपत्वादेकरसेस्यर्थः । निर्मला. कृतिः अज्ञानादिस्वरूपावरकमलानाक्रान्ता । कारणत्वेन भा. सकत्वेन च व्यापकत्वादाकाशादपि विस्तीर्णा । परमाणो- रम्यन्तरतुस्यूतत्वादुईयत्वाच परमाणुतः सूक्ष्मा ॥ १०८ ।। बाह्यपक्षे स्वभावतः सर्वज्ञानापि तत्मयुक्ताभिमानाभावादकि- चिज व तिष्ठतीति । एवमग्रेऽपि । सर्वेषां पोषकत्वनाश्रया । सर्वकलानामाधारापि । आन्तरपक्षे तु सर्वज्ञत्वादिकं दृश्य- कृतमिति स्वतः किश्चिज्ज्ञत्वादिकम् । सर्वत्र भासमानत्वात- ·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्टे सर्वत्र भासमानापि न ज्ञेया केनचित् कचित् ॥११॥ महानन्दाप्यनानन्दा मातापितृविवर्जिता। मादृश्यस्तनयास्तस्याः सन्ति संख्याविवर्जिताः॥१११॥ यथा तरङ्गा जलधेरसंख्या सोदरीगणः । सर्वास्ता मत्समाचारा राजपुत्र भवन्ति वै ।।११२॥ महामन्त्रवती चाहं सवरेतैः सखीगणैः । । -- . भासमाना सर्वाधारा ॥ १०९ ॥ बाह्यपक्षे सर्वरूपा । सर्वावयव सौन्दर्यवत् । सर्वैर्धनधान्यादिभियुक्ता । सर्वत्र कारुण्य- सौशील्यादिस्त्रीगुणैमासमाना प्रसिद्धापि कचित् केनचिन्न ज्ञेया सदान्तःपुरस्थत्वात् । आन्तरपक्षे -नु सर्वमतिविम्वरूपस्या- पि दर्पणस्य यथा प्रतिविम्बरूपराहित्यमेवं नेयम् । सर्वत्र प्रतिबिम्बांशे भासमानोऽपि दर्पणो न केनचित् . प्रति- विम्बव्यतिरेकेण ज्ञायते, एवं भावेषु सर्वत्र चितिभावव्यतिरेकण नसायते ॥ ११० ॥ पाह्यपक्षे महा- नानन्दो विभवनिमित्तो यस्याः । एवंविधापि आनन्दनि- मित्तहर्षानुत्सेकादन्यैरलक्ष्यमाणानन्दत्वादनानन्दा । मातापित- रौ वर्जितौ यया। महासतीत्वेन पतिपरायणत्वात्यक्तमातापि- तृस्नेहेति तात्पर्यम् । आन्तरपक्षे महानन्दरूपापि स्वरूपातिरि- कानन्दायोगादनानन्दा नियस्वान्मातापितृवर्जिता । संख्याविन वर्जिता असंख्याः ॥ ११ ॥ यथा तरङ्गा असंख्यास्तथा मे असंख्यः सोदरीगणः । एतदृष्टान्तेन वस्तुतः जनन्यव्य- तिरिक्तत्वं कन्यानामुक्तं ज्ञेयम् । समाचाराः सखीकुटुम्बपरा- पणाः ॥ ११२ ॥ एवं दुष्टैः सङ्गना तत्पराप्यहं तेषां दोन ·पञ्चमोऽध्यायः। सङ्गता तत्परा चापि मातृतुल्या स्वरूपतः ॥११३॥ अस्मिन् पुरे सखीपुत्रो यदा प्रान्तो भवत्यलम् । तदा मातुः समुत्सङ्गेऽस्थिरः शेते सुनिर्भरम्॥११४॥ अस्थिरस्तु यदा सुप्तस्तदा तस्य सुतादयः । स्वापं समधिगच्छन्ति नान्यो जागर्ति कश्चन ॥११५॥ तदा तद्रक्षति पुरमस्थिरस्य प्रियः सखा । प्रचाराख्यः प्रतिचरन् पूर्वद्वारयुगे मुहुः ॥११६॥ अस्थिरस्थापि या माता सस्वी मे तनयेन सा। तस्याः सखी च या श्वभूरसती या स्वभावतः ॥११७॥ . पैरस्पृष्टा । कुत एवमिति चेदेवंविधमेव मन्त्रसामर्थ्य ममास्ती साह-महामन्त्रेति । आन्तरपक्षे तु महामन्त्रो मायाशक्तिः तया- इमघटितमपि शुद्धस्वरूपे संसारावभासनं सम्पादयामीति तात्- पर्यम् ॥ ११३ ॥ एवं प्रसङ्गात् स्वदृत्तमभिधाय पुनः सखापुवादिवृत्तं निरूपपति-अस्मिमिति । महाशनानिमित्त विषयाहरणादिना यदा श्रान्तस्तदा शेते । आन्तरपक्षे तु प. रिपककर्मणां भोगेन क्षयादन्येषामपरिपाकान्मध्ये मातुर्बुदरुत्सङ्गे मनः बोते लयं प्राप्नोति ॥ ११४ मुताः इन्द्रियाणि क्रोधलोभी च । आदिपदेन पनी माता च । आन्तरपक्षे तु मनसि विलीने इन्द्रियादि सर्वं विलीनमिति तात्पर्यम् ॥ ११५॥ तदा सर्वस्वापकाले सुषुप्तौ । प्रचारः प्राणः । मनःमाणयोः अन्यतर- रोघे द्वयोः रोधसम्भवाव प्रियत्वं सखीत्वं प्राणस्य । पूर्वारयुगं नासापुटद्वयम् ॥ मे सखी अस्थिरमाता या सा तनयेन । तन: यादिना सह यदा सुप्ता तदेति शेषः । तस्याः अस्थिरमातुः . T ·। ५ -- त्रिपुरारहस्ये शानखण्डे 11 म म सा समाच्छाद्य तान् सर्वान पुत्रेण सह रक्षति । एवं सर्वेषु सुप्तेषु प्राप्य स्वां मातरं तदा ॥९१८।। आनन्दिताहं भवामि मात्राश्लिष्टा चिरं ननु । पुनस्तानुत्थितान् शीघ्रमनुसंयामि'चान्वहम् ॥११९॥ अस्थिरस्य सखा योऽयं प्रचाराख्यो महाबलः। स सर्वानस्थिरमुखान् पोषयत्यनुवासरम् ॥१२०॥ स एको बहुधा भूत्वा पुरश्च पुरवासिनः । व्याप्य रक्षत्यनुदिनं सर्वान् संश्लेषयत्यपि ॥१२१॥ तं विना ते हि विश्लिष्टा नष्टाः स्युरपि सर्वथा । सुत्रेण हीना मणयो मालाबडा यथा पृथक् ॥१२२॥ " # व या सखी श्वश्रूश्च शून्यनाम्नीअविद्या ॥ ११७ ॥ सर्वान् अ- स्थिरादीन् सुप्तान् । पुत्रेण मूढाख्येन सह रक्षति. आन्तरपक्षे मोहात्मिकया अविद्यया सर्वमावृतं भवतीति तात्प. र्यम् ॥११८॥ आन्तरपक्षे सुषुप्तौ परिच्छेदकोपाधिलयात पूर्ण. रूपतासम्पत्त्या आनन्दिता आनन्दरूपा भवामीति तात्पर्यम् । अनुसंयामि तत्ततादात्म्यं प्राप्नोमीयर्थः ॥११९॥ प्रचाराख्या माणः । अस्थिरमुखान् मनःश्रोत्रादीन् । पोषयतीति । प्राणस- मेधितजठराग्निपाचितामरसमूलकसामर्थ्यवत्वान्मनःप्रभृतीना. मिति भावः ॥ १२० ॥ सः पाणः । बहुधा प्राणादिति- भेदेन संश्लेषयति । स्वस्वविषयः संयोजयति ॥ १२१॥ मनाप्रभृतिषु क्रियाशक्तिरूपेणायमेव मोत इत्याह-दृष्टान्तेन । तं विनेति । विश्लिष्टाः विषयसम्बन्धाः । नष्टाः कार्याक्षण- वेन नष्टप्रायाः । मालाकारतया बद्धाः मणयः । तेषां पृथगभू- -

·पञ्चमोऽध्यायः।
5
से
स एव माश्च सङ्गम्य सः संयोजयत पुरम् ।
मया संजीवितोऽत्यन्तं सूत्रधारो हि तत्पुरे ॥१२३॥
जीर्णे तु तत्पुरे चान्यत् पुरं तान्नति दुतम् ।
एवं प्रचारं सश्रित्य पुराणामधिपोऽभवत् ॥ १२४ ॥
बहूनामस्थिरो नूनं विचित्राणां क्रमेण वै ।
सतीपुत्रोऽप्यस्थिरस संश्रितोऽपि महाबलम् ॥१२॥
मया च भाविताऽत्यन्नं सर्वथा दुःखभागभूत ।
चपलामहाशनाभ्यां पलीभ्यां सुसमागमत् ११२६॥
ज्वालामुखानन्द्यवृत्ताभिधपुत्रयुगेन च ।
भन्यैः पुत्रः पञ्चभिः स सर्वत्राभिविकर्षितः ॥१७॥
तानां मालाकारता यथा नश्यतीति भावः ॥ १२२ ॥ मां सा.
म्य मत्तादात्म्यं प्राप्य । सर्वेमी संयोजयति । अन्तःकरणा-
दीनां चित्तादात्म्यं प्राणद्वारकमेवेति तात्पर्यम् । एतच्चाने भवि-
प्यति । सूत्रधार इति । यथा सूत्रधारो नाट्यप्रवर्तकः । एवं प्रा.
ण एव. मनःप्रभृतिव्यापारप्रवर्तकः ॥ १२३ ॥ सत्पुरे ।
रीरे सान् बुद्ध्यादीन् । नयतीति । उतक्रमणकाले बुद्ध्यादीनां
'माण लयात् प्राणो नयतीति भावः । अधिपः अस्थिरामि,
मनोऽभवत् ॥ १२४ ॥ बहूनां पुराणामिति पूर्वेण सम्बन्धाः ।
महाबलं आणम् ।। १३५ ।। त्वया महामन्त्रवत्या भावितस्य म-
"हाचलसंश्रयस्य सतीपुत्रस्यापि दुःखत्वन्तु कुत इति चेत् पल्ल्या-
पसत्समाममादित्याह-चपलेत्यादि । १२६॥ अभिविक-
पित इति । विकल्पेन आशादयः तत इन्द्रियार्थेषु प्रवृत्तिः त-
निमित्तः क्रोधलोभोदयः तेन दुःखभागभूदित्याशयः ॥२२७॥

·1 त्रिपुरारहस्ये शानखण्डे . मन्मातरं परिष्वज्य मुहुर्मुहुरकल्मषा ॥ १४० ॥ आनन्दार्णवनिर्मग्नस्वभावाऽभवदञ्जसा। एवं त्वमपि दुर्वृत्तं निगृह्य सखिसम्भत्रम् ॥ ११ ॥ प्राप्य स्वमातरं नाथ सुखं नित्य समाप्नुहि । एतत्ते कथितं नाथ स्वानुभूतं सुखास्पदम् ॥ १४२ ॥ । इति श्रीत्रिपुरारहस्य ज्ञानखण्ड हेमचूडोपाख्याने धन्धाख्यायिका पञ्चमोऽध्यायः ॥ । पाधि । प्राप्य सङ्गतेति पूर्वश्रवणेन परोक्षज्ञानमुक्तम् । इदानीं मनननिदिध्यासनाम्यां समपरोक्षमिति वा विवेकः । मन्मात् पुरं । अनधच्छिन्नशुद्धचिदात्मनां उद्भूतमिति ज्ञानोत्तरक्षणे । मुहुर्मुहुर्मन्मातरं परिष्वज्योति जीवन्मुक्तिदशोक्ता ज्ञेया । मुहुर्मुहु- रिति बुद्धेमध्ये मध्ये द्वैताभासरूपतोक्ता। अतएवाह । अक- मषेति । दग्धपटाकारस्थद्वैताभासस्य न पूर्ववत् संसारमूलवा- सनात्मककल्मषाधायकत्वमिति भावः । एतदेवोक्तं । इत्वापि स इमान् लोकान् न हन्ति न निबध्यते इति ॥ १४० ॥ न संसारमूलवासनाभावेऽपि दृष्टदुःखं स्यादियाशङ्ख्याह । आन- न्देति । वासनादेतोरभिमानस्यैव दुःखहेतुत्वादिति तातपर्यम् । अभवदिति प्रथमपुरुषेण बुद्धरेवंविधमोक्षो न ममेत्युक्तं भव- ति । सखिसम्भवं मनः ॥ १४१ ॥ प्राप्येति । बुद्ध्या महापरि- छिन्नचिदेकरूपता. पाप्ययथैः ॥ १४२ ।। इति श्रीत्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे व्याख्यायां तात्पर्य- दीपिकायां पञ्चमोऽध्यायः॥

·iya अथ षष्ठोऽध्याय। एवं मियावचः श्रुत्वा हेमचूडाऽतिविस्मिनः । हसन पप्रच्छ तां कान्तामविद्वान् विदुषीं तदा॥१॥ प्रिये प्रोक्तं पदससे खचित्रमिव भाति में। निरालम्ब जानाम्येतदशेषतः ॥ २ ॥ नूनं तदप्सरोवूता ऋषिणा वद्धिना बने । संसृष्टयौवनाथापि न तारुण्यमलगाता ॥ ३ ॥ वक्ष्यस्यनेकसाहस्रवर्षाणामिव संस्थिनिम् । भूतग्रस्ताक्तिसदृशवचसा तेऽतिमात्रता ॥४॥ भसन्दर्भेण किमहं विबुद्ध्यामि यथार्थता। वदते सा सखी कास्ते वहश्च सखि पुत्रका ॥ ६ ॥ पुराणि लानि वा कुत्र संस्थितानि तदीरय। मस्तु किं तेन वृत्तं न वद मे क च सा सखी-॥ ६ ॥ सखीं न प्राप्तवान् मातुरहं तत प्रतिचारय । अत्राध्याये चेतिपथैः श्रद्धाश्रेयः मुसाधनम् । कुन स्थानर्थलाभ इति सम्यक निरूप्यते ॥ २ ॥ खचित्रमिव । असम्भावितमिवेयर्थः । निरालम्ब निर्वि- प्रयं ॥ २ ॥ कुत इति चेदाह । नूनमिति । अलं । असन्त ॥३॥ अतिमानतोऽतिमात्रेण बहुलेन वचसा ॥ ४ ॥ कुतो मद- वस्थसन्दर्भतेति चदाह । बदेति ॥ ५॥ ६ ॥ अहं मात्रा दत्ता मी म प्राप्तवानस्मि । मे भार्या माता अबरोधेऽन्तःपुरेशस्ति +

·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे
आर्यास्ति मेऽवरोधे स्खे पितुर्मेऽन्या नहि प्रिया ॥ ७ ॥
सा वा सखी मे कुत्रास्ते तत्पुत्रो वा वद द्रुतम् ।
मन्येऽहं ते वचो लोके वन्ध्यापुत्रसमाश्रयम् ॥ ८ ॥
पथाह कश्चिन्नटीको विदूषकवचोविधौ ।
वन्ध्यापुत्रः समारूढः प्रतिबिम्बमहारथम् ॥ ९ ॥
शुक्क्यारोपितहैरण्यभूषणभूषिताङ्गकः ।
आयुधैर्नरशृङ्गोत्थैर्युद्धा गगनकानने ॥ १० ॥
हत्वा भविष्यद्राजानं जित्वा गन्धर्वपत्तनम् ।
मरीचिस्रोतसि स्वामकामिनीभिर्हि खेलति ॥ ११ ॥
तथा तव पचो मन्ये सर्वथाऽसङ्गतं ननु ।
श्रुत्वैवं प्रियवाक्यं सा चतुरा प्राह तं पुनः ॥ १२ ॥
नाथ प्रोक्तं मया यत्ते तत कथं स्यादपार्थकम् ।
नमादृशानां वचनं निरालम्बं कचिद्भवेत् ॥ १३ ॥
मृषा हि तपसां हन्त्री सत्यशीलेषु सा कुतः ।
तपखिनां कुले कस्मावित्रे सौन्दर्यवद्भवेत् ॥ १४ ॥
.
तां विचारय पृच्छ । अन्यापि माता मे नास्ति यथा सखीद.
चास्था स्यादित्याह । पितुरिति ॥७॥ लोके प्रसिद्ध बन्ध्यापुत्रस-
माश्रयं बच इव ते वचः ॥ ८॥ तदेवाह । पथेति । नटिको
नटः ॥ ९ ॥ १० ॥ ११॥ तथा । प्रोक्तविषाक्यवत् ।
असङ्गतं ॥ १२ १३ ॥ कुतस्ते वचो मृषा नेति चेदाह
मषेति.। तपस्विनां मध्ये विशेषतः सत्यशीलेष्वस्मासु सा अ.
सम्भाव्यैवेति सदृदृष्टान्तमाह । तपस्विनामिति ॥ १४ ॥

·षष्ठोऽध्यायः। यो योयजति जिज्ञासुमन्याथै नासत्यतः। तस्य नोई न चाधस्ताल्लोकेऽस्ति सुखसाधनम् ॥१५॥ शृणु राजसुतोक्तिं मे लोके तैमिरिक कचित् । समदृष्टिं नैति शीघ्रमञ्जनानां वचोगणैः ॥ १६ ॥ असत्यमेव जानाति हितप्रोक्तं च मूढधीः ॥ तत्त्वं प्रियाह जिज्ञासुमसत्यैर्योजयामि किम् ॥ १७ ॥ अप्यसत्यं मयोक्तं यत्तद्धिमर्शय सिद्धया। लोके हि कुशलो मर्त्यः सर्वव्यवहृतौ ननु ॥ १८ ॥ परीक्ष्यैकांशतः सर्वामभिजानाति संस्थितिम् । निदर्शनं प्रदास्यामि तुभ्यमत्र समीक्षया ॥ १९ ॥ जिज्ञासुविषपे असलेन पचसा पुण्य लोकनाश इत्याह। च इति । अन्यार्थेन अपार्थवचसा असत्यात् न कोकः ॥ १५ ॥ मदुक्तं सकृच्छ्रवणमात्रेण त्वया मूढेन ज्ञातुमशक्यमियाशयेनाह । श्रुण्विति ॥ १६ ॥ हितेन प्रियेण प्रोक्तमपि मूढधीरसत्यमिति जानाति । तत् । तस्मात् । त्वयैवं यद्विज्ञातं तदनुचितमेव । यदहं तपस्विनी सत्यशीला तव प्रिया च भूत्वा जिज्ञासुः असत्यैर्योजयाभि किं । नियोजयाम्येवेत्यर्थः ॥ १७ ॥ ननु असत्यं साहसं 'क्रौर्य स्त्रीणां सहजसम्भवमिति चेवं कुशलो- ऽभिज्ञातुमत एतत् परीक्षस्वेत्याह-अपीति । सद्धिया। सूक्ष्म तर्कयुक्तबुद्ध्या । नन्वहं कुशलोऽप्यतीतार्थ त्वद्वचनं कथं परीक्षिष्यामीति चेदाह । लोक इति ॥ १८ ॥ लोके सत्य. शीलसंस्थिति एवांशतः कचियवहारे परीक्ष्यैव : जानाति । अतो मया प्रागुक्तं यत्त्वया सत्वनानुभूतमिति दर्शनं प्रदा- । .* ·त्रिपुरारहस्ये ज्ञानखण्डे यः पुरा विषया सर्वो बभूवामीष्ठमाधनम् । चिरामवचनात् सोऽय कुतो न सुखमाधनम् ॥२०॥ स एवाय साधयति सुखमन्येषु वै कुतः । एतनिदर्शनेनेच स्वमतं वेत्तुमर्हसि ॥ २१ ॥ शृणु राजन् पद्धवीऋज्या निर्मलया धिया। अनाथामा रिपुलोको भवेदाप्तोत्तिषु स्थिरः ॥२२॥ श्रद्धा माता प्रपन्नं सं वत्सलेव सुतं सदा । रक्षति प्रौढभीतिभ्यः सर्वथा नहि संशयः ॥ २३ ॥ आप्तेष्वाहतं मूढं जहाति श्रीः सुखं यशः । समवेत सर्वतो हीनो यः श्रद्धारहितो नरः॥१४॥ श्रद्धा हि जगतां धात्री श्रद्धा सर्वस्य जीवनम् । अश्रद्धो मातृविषये बालो जीवेत् कथं वद ॥ २५ ॥ . स्यामि अनुभूतं स्मारयामि । अत्र मद्वचनपरीक्षायां ॥ १९ ॥ य इति । यो विषयः पुरा मुखसाधनतया गृहीतः सोच मदच सान्यथैवानुभूयते । एवं प्रागुक्तस्य सत्यत्वादिदमपि सत्य भवेदेवेति जानीहीति भावः ॥ २० ॥ ननु कालभेदान्न स विषयः सुखसाधनं मत्तो नैतत्ववचनकृतमिति चेदाह स एकति । प्रतानिदर्शनेनमदुक्तानुभवेन । स्वमतं । मदुक्तमसत्यमिति निश्चयं । प्रमाणमप्रमाणं वेत्ति वे ॥ २१ ॥ मद्वचने श्रद्ध- स्वेति वाक्येतु श्रद्धा स्तौति । शृण्वित्यादि । ऋज्या कुलकर- हितया । अतएव निर्मलया। युत इति शेषः । अनाश्वासः भश्रद्धा ।। २२ । २३ अतएव सर्वतो होनो भवेत् ॥ २४ ॥ अश्रद्ध इति मात्रा मे हीनमेव कुर्यादिति श्रद्धाभावे तहत्ता- शरादे स्थाज्यत्वेन वालो न जीविष्यतीति भावः ॥ २५ ॥ . -- -- ·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA TEXTS: JEEP Edited by GOPINATH KAVIRAJ, M. A. No. 1-The Kirapāvali Bhāskara, a Conimentary on Udayana's Kiraņávali, Dravya section, by Padmanābha Miśra. Edited with Introduction and Index by Gopināth Kaviraj, M.A. No. 2.-_-The Advaita Chintāmaņi, by Rangoji Bhatta, Ed with Introduction etc. by Nārāyana S'āstri Khiste Sahityācharya, No. 3---The Vedānta Kalpalatikā, by Madhusudana Sarasvatī. Ed. with Introduction eto, by Rāmājňa Pāndeya Vyakaraņāchārya. No. The Kusumānjali Bodhani, a Commentary on Udayana's Theistic Tract, Nyāya Kusumānjali, by Varadarāja. Ed, with Introduction etc. by Gopinath Kaviraj, M. A. No.5-The Rasasāra, a Commentary on Udayana's Kiraņāvali, Guņa Section, by Bhatta Vadindra. Ed, with Introduction etc. by Gopinath Kaviraj, M. A. No. 6 (Part I)-The Bhavanā Viveka by Mandana Miśra, with a Commentary by Bhatta Umbeka, Ed. with Introduction eto, by Mm. Gangānātha Jhā, M.A., D. Litt. Ditto No. 6 (Part II)--Ditto No. 7 (Part I)-Yoginihțdaya dipikā, by Amrtānanda Nātha, being a Commentary on Yoginihrdaya, a part of Vāmakesvara Tantra. 1 Ed. with Introduction etc. by Gopinath Kaviraj, MA No. 7- (Part II ) Ditto Ditto No. 8-The Kavyadākinī, by Gangānanda Kavīndra. Ed, with Introduction etc. by Jagannatha S'astri Hoshing Sāhityopādhyāya. No. 9 (Part I)-The Bhakti Chandrika, a Commentary on S'andilya's Bhaktistūras, by Nārāyana Tirtha. Ed, with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M.A.

·( 2 ) * 1 No. 10( PartI)-The Siddhantaratna, by Baladeva Vidyabhūşaņa. Ed, with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M. A. No. 11-The S'ri Vidyā Ratna Sūtras, by Gaudapāda, with 'a Com. mentary by S'urkarāraṇya. Ed: with Introduction etc. by Nārāyaṇa S'āstri Khiste Sähityächārya. No. 12-The Rasapradipa, by Prabhākara Bhatta. Ed: with Introduction etc. by Nārāyana S'astri Khisto Sāhityächārya. No. 13-The Siddhasiddhanta Sangraha, by Balabhadra, Ed. with Introduction by Gopinath Kaviraj, M. A. No. 14-The Trivenikā, by Asädhara Bhatt,ko Ed, with Introduction by Batukanātha s'arma Sahityopādhyāya, M. A, and Jaganatha S'āstri Hoshing Săbityopadhyāya. No. 15 (Part 1)-The Tripurārahasya. Ed, with a Prefatory Note by Gopinath Kaviraj, M.A. No. 16.-The Kávya Vilāsa, by Chiranjiva Bhattācharya. Ed. with Introduction etc. by Batukanātha S'arma Sāhityopadhyāya, M.A. and Jagannātha s'astri Hoshing Sāhityopadhyāya. No. 17-The Nyāya Kalikä, hy Bhatta Jayanta. Ed, with Introduction by Mn. Gangānātha Jhi, M.A., D.Litt. No. 18 (Part 1)-The Goraksa siddhānta Sangråha. Ed. with #Prefatory Note by Gopinutlı Kaviruj, M.A ·THE PRINCESS OF WALES SARASVATI BHAVANA STUDIES: Edited by GOPINATI KAVIRAJ, M. A, Vol. I.-- (a) Studies in Hindu Law (1): its 'evolution, by Gangā nätha Jha. (b) The View point of Nyāya Vajſeșika Philosophy, by Gopi nath Kaviraj. (c) Nirmāņa Kaya, by Gopinath Kaviraj. Vol. TI.. (a) Parasurama Višra ALIAR Vīni Rasāla Rāva, by Gopinath Kaviraj. (b) Index to S'abara's Bhāsya, by the late Col. G. A. Jacob. (c) Studies in Hinde Law (2);-its sources, by Gangānātha Ja. (d) New Bhakti Sutra, by Gopinath Kaviraj. lo) The System of Chakras according to Coraksa nātha, by Gopinath Kaviraj. (f Theism in Ancient India, by Gopinath Kaviraj. (g) Hindu Poetics, by Batuka nātha S'arma. (h) A seventeenth Century Astrolabe, by Padmākara Dvivedi. (i) Some a pocts of Vira Saiva Philosophy, by Gopinath Kaviraj. (j) Nyāya Kusunānjali (English Translation ), by Gopinath Kaviraj. (k) The Definition of Poetry, by Nārāyana S'āstrī Khiste. (1) Sondala Upadhyāya, by Gopinath kaviraj. Vol. III.--- (a) Index to Sabıra's Bhāsyil, by the late Col. G.A. Jacob. (b) Studies in Hindu Law (3) Judicial Procedure: by Gangā nātha Jha, (c) 'Theism in Ancient Indin, bs Gopinath Kaviraj. (d) History and Bibliogpraphy of Nyaya V'iſeșika Literature, by Gopinath Kaviraj. (e) Naisadha and Sri Harșa, by Nilakamala Bhattacharya. (f) Indian Dramaturgy, by P. N. Pātankár. Vol. IV-In progress)- (a) Studies in Hindu Law. (4) Judicial Procedure: by Ganganatha Jhā. (b) History and Bibliography of Nyāya Vaišeșika Literature, by Gopinath Kaviraj. (c) Analysis of the Contents of the Rig Veda Prātiśākhya, by Mangala Döva Sāstri. (d) Nārāyaṇa's Gaạitā kaumudi, by Padmākara Dvivedi. (6) Food and Drink in the Rāmāyanic Age, by Manmaths nātha Roy. (f) Satkāryavāda: Causality in Sārkhya, by Gopinath Kaviraj. To be had of The Superintendent, Government Press, Allahabad, U.P. (India). 48

·مد
|
-
0 م
Hyyyาร
همه
-د

·RCHALOLOGICAL
Central Archaeological Library,
NEW DELHI
24672
Call No. Saa Hs
Author
No is part I
took that is shut is brata
GOVT. OF INDIA
Departeneat of Agehaeol
NEW DELHI
HA/Goe|k
Kaviraj., G.N
Title- TRIPURA RAHASYA
Borrower No.
Date of Issue
Date of Return
CENTRAL
LIBRARY
koon the book
Please help
moving