·अथ श्राद्धमअरीस्थविषयानुक्रमः । " ... " ... " ... ... " विपया: पृधारः विषयाः अथ मङ्गलाचरणम् १पयः ... श्राद्धपरिमापारम्भः निर्यासाः श्राद्धयोग्यदेशः "इक्षुविकाराः निपिद्धदेशः लवणानि परकीयगृहे श्राद्धप्रसक्ती द्रपितान्नानि श्राद्धापूर्वं बालादीनां भोज- नादिनिषेधः पाकपावाणि स्त्रीणां नियमाः आयसनिषेधः श्राद्धयोग्यदर्भाः आसनानि ... चन्दनाद्यनुलेपनानि भोजनपात्राणि श्राद्धयोग्यपुप्पाणि २ अर्घ्यपात्राणि ६ निपिद्धपुष्पाणि ... , अर्चनादिपावाणि ... उक्तपत्राणि संमारनिधानार्थं कृष्णाजिनम् , निपिद्धपत्राणि "पाकार्थमग्निः अथ धूपदीपी श्राद्धदिनकृत्यम् वस्त्राणि पाककारः. यज्ञोपवीतानि श्राद्धभूमौ निपिद्धपदार्थाः श्राद्ध उक्तान्नानि श्राद्धकाले कुकुदादिदर्शन- निपिद्धान्नानि निषेधः अथोक्तशाकानि ३ अन्नदोपे शुद्धिः उक्तफलानि अथ ब्राह्मणाः निपिद्धफलानि ब्राह्मणपरीक्षावश्यकत्वम् मूलानि वाह्मणसंख्या कन्दाः शाखाभेदाद्यवस्था जलजानि ब्राह्मणनिमन्त्रणम्... इक्षुदण्डः विप्रकर्तृकजपः शुण्ठ्यादीनि विनियमाः वाः कर्मुनियमाः... ... " " ... ... ... " " ८ ... ... " ·२ श्राद्धमारीस्थविषयानुक्रमः। धृष्टाः पृष्ठाः ... " ... ... ... ... " ... ... " ... ... " ... विपया विषयाः संध्याद्यधिकारार्थं प्रायश्चि नामगोत्रायुच्चारणसंकल्प- त्तम् काल: निमन्त्रितविप्रत्यागे सव्यापसव्यनिर्णयः विप्रस्यान्यत्र गमने ... दिवकर्मधर्माः श्मश्रुकमादि विप्राणाम् ... पियकर्मधर्माः श्राद्धारम्भकालः मन्त्रादी प्रणवादिनिषेधः श्राद्धकाले श्राद्धतिथ्यमावे उपचाराणां द्विस्त्रिनम्... पार्वणश्राद्धतिथिनिर्णयः... यवोदकादि... एकोदिष्टतिथिनिर्णयः पदार्थप्रोक्षणादि आमश्राद्धे हिरण्यश्राद्ध च ब्रह्मदण्ड: तिथिनिर्णयः स्वागतम् अथामावास्यानिर्णयः द्वितीयनिमन्त्रणम्... पाद्यमण्डलम् प्रसङ्गादिष्टिनिर्णयः १२ पार्वणस्थालीपाकनिर्णयः... १३ पाद्यविधिः पाधान्त आचमनम् इष्टी चन्द्रदर्शननिषेधः " विमोपवेशनम् पिण्डपितृयज्ञेऽमावास्यानि- दीपस्थानम्... र्णयः १४ अतिथिमोजनम् अथ श्राद्धारम्मः "नीवीवन्धः पवित्रकनिर्णयः १५ तृतीयसंकल्पादि दर्भधारणकालादि " पाकमोक्षणम् आचमनकाल: " श्राद्धमूमो गयादिध्यानम् श्राद्धसंकल्पः अथ देवार्चा ... पिशब्दोच्चारणनिर्णयः १६ अर्यविधिः... संवन्धादिक्रमः ... आवाहनम् . नामोच्चारणम् देवोत्पत्तिध्यानम् नामाज्ञाने ऊर्ध्वपुण्ड्रादिनिपेधः गोत्राज्ञाने १७ काण्डानुसमयादि... दर्शश्राद्धे पितरः अथ पित्रों वैश्वदेवनामानि अयादिविधिः विमक्तिनियमाः १८अर्चनोत्तरकृत्यम् ... २२ ... ... " ... " " " २४ M ... ... " " 4.. २५ ·श्राद्धमारीस्थावपयानुकमः। दृष्टाह ... ... ... ... .. ८ ... ... ... ... " ... ... ... ... ... " ... " ... " विषया: विषया. मोजने मण्डलम् काकस्पर्श न दोपः.. मोजनपात्रस्थापनम् पल्याः पिण्डप्राशनम् भस्ममर्यादा २६ अनेकमार्यापक्षे फरशुद्धिः गर्मिण्यादीनां पिण्डमाशन- अथानीकरणम् निषेधः अन्नपरिवेपणम् २०पिण्डपतिपत्तिः अन्ननिवेदनम् विकिरदानम् ब्रह्मार्पणम् . २९ विकिरममाणम् मोजने विनियमाः विकिरप्रतिपत्तिः अभिश्रवणम् ३० विग्रहस्तशुद्धयादि अथ प्रायश्चित्तानि... , कर्तुस्तिलकविधिः... विप्रयोमिथः स्पर्श उच्छिष्टपावचालनम् उच्छिष्टस्पर्शे ... स्वस्तिवाचनादि उच्छिष्टपात्रे " दक्षिणादानम् अमेध्यस्पर्श विशेपदक्षिणाः मार्जारादिस्पर्श अथ स्वधावाचनादि ४१ मक्षिकाद्युपधाते उच्छिष्टोद्वासनकाल: ४२ विप्रवमने होमविधिः 1, गृहशुद्धिः ४३ पुनःश्राद्धावृत्तिः ३२ अथ पैश्वदेवनिर्णयः विभगुदसावे ३३ श्राद्धाङ्गभोजनम् । विमस्य मार्जारस्पर्श उपवासमाप्ती मूत्रकरणे ग्रहणवेधे शूदादिस्पर्श अन्यश्राद्धशेपभोजने सृप्तिप्रश्नः शूदमोजननिपेधः ... उत्तरापोशनादि ३४ अथ श्राद्धाङ्गतर्पणम् हस्तधावनम् कचित्तर्पणनिपेधः पिण्डदानम्... तर्पणविधिः... ४५ पिण्डप्रमाणम् ३५नित्यतर्पणे कचित्तिलनिषेधः ४६ नीवीविसर्जनम् ३६ जीवपितृकस्य पिण्डपूजनम् पितरि संन्यस्ते पिण्डोपघाते प्रायश्चित्तम् .. ३७ अथ पार्वणश्राद्धकालः :: :: ... " ... " ... ... ... " " ... " ... ... " ·४ श्राद्धमारीस्थविषयानुक्रमः। पृष्टाडू ... " ... ... " " ... ... " ... ... ... ... ... पतिनिधिना श्राद्धम् ... " ... " विषयाः विषया अथ दर्शश्राद्धप्रयोगः ४८ वृद्धिश्राद्धीयपरिमापा अथ दर्शश्राद्धाङ्गतर्पणम् ... ४९ अब वैश्वदेवनिर्णयः दर्शश्राद्धमनुपनीतोऽपि मातृकापूजननिर्णयः कुर्यात् ६२ मात्रादिजीवने निर्णयः दर्शश्राद्धाकरणे प्रायश्चित्तम् " मातृकापूजनप्रयोगः अथ गृह्यपरिशिष्टोक्तश्राद्ध नान्दीश्राद्धमयोगः प्रयोगः सूत्रोक्तो नान्दीश्राद्धम० सूत्रोक्तपार्वणश्राद्धमयोगः ६७ अथ श्राद्धानुकल्पाः व्यतिषङ्गमयोगः ७१ यथोक्तविमालामे अधिकारिमेदाह्यवस्था ७३ मातृश्राद्धे सुवासिन्यः केवलानीकरणप्रयोगः ७४ विप्रैकत्वे श्राद्धविधिः अथ काम्यश्राद्धम्... दबटुश्राद्धम् ... शास्त्रान्तरोक्तानि काम्यश्रा- ७५ अथाऽऽमश्राद्धम् तिथिश्राद्धानि अथ हिरण्यश्राद्धम् १०१ वारश्राद्धानि सांकल्पविधिना श्राद्धम् नक्षत्रश्राद्धानि ७६ ब्रह्मार्पणविधिना श्राद्धम् १०३ योगश्राद्धानि संकटे होमविधिना श्राद्धम् १०४ पिण्डरहितश्राद्धानि केवलपिण्डदानम् ... काम्यश्राद्ध विश्वे देवाः ७७ यथासंभवदानादि काम्यश्राद्धे पितरः गवां तृणदानादि ... काम्यश्राद्धानां प्रयोगः , अष्टकाश्राद्धाशक्ती १०५ चतुर्दश्यामेकोद्दिष्टम् ७८ अथ क्षयाभाद्धम् सपिण्डकसांकल्पिकपा मलमासे प्रथमान्दिकनि- द्धानि र्णयः नक्षत्रयोगाणां वासवृद्धित्वे दर्श वार्षिकप्राप्ती निर्णयः ... क्षयाहतिथिमासयोरज्ञाने काम्यश्राद्धानां तर्पणनिर्णयः निर्णयः ... अथ वृद्धिश्राद्धं तत्कालः... ७९ मार्यारजोदर्शने निर्णयः अब विश्वे देवाः आशौचमाप्ती बाह्मणसंरया " ग्रहणप्रसक्ती " ... " ... ... ... " " ... ... ... " ...

·श्राद्धमारीस्थविषयानुक्रमः। एटा .... ... " ... ... ... ... ... ... " ... ... विषयाः प्रयाः विश्या श्राद्धदिने मार्याया ऋताये कृत्तिकाश्राद्धम् कादशीयते च पार्वणेको कपिलापष्ठीश्राद्धम् द्दिष्टनिर्णयः माथ्यावर्षश्राद्धम् पितृव्यादीनां श्राद्धनिर्णयः १०७ अन्वष्टक्यश्राद्धम् जीवपितृफकर्तृकश्राद्धम्... नवभ्यां मातुः श्राद्धम् एकोद्दिष्टश्राद्धविधिः १०८ सापत्नमातृबहुवे विधिः आब्दिकश्राद्धपयोगः " हादश्यां संन्यस्तपितुः मातृभाद्धे विशेषः ... १०९, श्राद्धम् । १३२ सापनमात्रादिश्राद्धप्रयोगः ११०मधारयोदशीश्राद्धम् सहगमनश्राद्धमयोगः ९११ गजच्छायाश्राद्धम् .. १३३ पितामहजीवने चतुर्दश्यां शस्त्रहतश्राद्धम् . १३४ अतिकान्तमाद्धप्रयोगः " दीहित्रकर्तृकश्राद्धम् एकोद्दिष्टश्राद्धमयोगः अथ ग्रहणश्राद्धम् .. संन्यासिनामाब्दिकमा० ... ११२ अदियभाद्धम् आराधनप्रयोगः पद्मकयोगश्राद्धम् १३६ चतुर्विधा भिक्षवः... ११५ अमायां योगविशेपश्रा० विधयाकर्तृकश्राद्धम् महाव्यतीपातश्राद्धम् विधवाया नित्यार्पणम् ११७महावारुणीश्राद्धम् विधवाया नान्दीश्राद्धप्रसक्ती व्यतीपातयोगभाद्धम् अनुपनीतकर्तृकश्राद्धम् "मीप्माष्टमीश्राद्धम्... सकृन्महालयमाद्धनिर्णयः " युगादीनां योगविशेष प्रा. सकृन्महालयश्राद्धप्रयोगः १२० १३८ अथ नित्यश्राद्धम्... १२३ पौर्णमासीयाद्धानि पण्णवतिश्राद्धानि १२४ गोष्टीश्राद्धम् अथ युगादिश्राद्धम् १२५/शुद्धिश्राद्धम् अथ मन्वादिश्राद्धम् देविकश्राद्धम् अथ संक्रान्तिभाद्धम् औपचयिकाद्धम् वैधृतिव्यतीपातश्राद्धम् १२७/अथ सद्यःप्राद्धम् । १४० महालयश्राद्धानि ऐच्छिकश्राद्धम् प्रोष्ठपदीश्राद्धम् १२८ नवान्नश्राद्धम् मरणीश्राद्ध १२९ तीर्थयात्रायां घृतश्राद्धम् . ... ... ... " ... ... ... ... ...

·श्राद्धमञ्जरीस्थविषयानुक्रमः। प्राक ... ... ... . " " ... " ... ... ... ... " ... ... ... " .. ... " ... विषया: यात्रायां प्रस्थानविधिः प्रसङ्गात्तीर्थविधिः सत्र कार्पटीवेष: मार्गगमनधर्माः मार्गआशौचमाप्ती... रजस्वलायाम् पानेपु फलतारतम्यम् नावा गमने... मार्गे कर्मनाशा नदी चेत् अधिकारिनिर्णयः . अस्थिनयनेऽधिका० अन्योद्देशेन सानम्.. कुशप्रतिकृती सानम् प्रसङ्गेन यात्रागमने अन्ययात्राकरणे फलम् तीर्थावि गच्छन्परावृत्ती' मार्गे पुण्यनदीमाप्ती तीर्थप्राप्तौ विधिः तीर्थोपवासः अथ तीर्थस्रानविधिः मुण्डनविधिः... पुनस्तीर्थप्राप्ती प्रयागे विशेपः क्वचित्माननिषेधः मलमासप्राप्ती आशीचमाती तर्पणनिर्णयः तीर्थश्राद्धनिर्णयः... तीर्थश्राद्धानुकल्पाः अधिमक्तानां भ्रातृणां नि. नदीनां रजोदोपे विषयाः पृष्टाहः , नदीलक्षणम्... १५० १४२ महानदीनां रजोदोपः "महानद्यः , गङ्गादीनां रजोदोपामावः सप्त नदाः अधिमासादी यात्रानिक तीर्थविधिप्रयोगः ... १५१ १४३ तत्र सर्वप्रायश्चित्तम् वपनविधिः... "दन्तधावनम् १५२ महासंकल्पः १४४ दशविधमानानि अथ तीर्थप्रार्थनामन्त्रः मानविधिः १५७ तर्पणप्रयोगः १५८ तीर्थश्राद्धप्रयोगः १५९ १४५ संक्षेपतस्तीर्थश्राद्धम् , तीर्थपूजादिप्रथमदिनकृत्पम् १६० , द्वितीयादिदिनकृत्यम् " प्रत्यागमनविधिः १४६ घृतश्राद्धं दधिश्राद्धं वा प्रयागयात्रायां विशेपः १४७/सुवासिन्याः छानविधिः वेणीदानविधिः " गङ्गाप्रार्थनादिमन्त्रः १६१ " यमुनामार्थनादि १६२ १४८सरस्वतीप्रार्थनादि... अस्थिमक्षेपनिर्णयः १४९ अस्थिशुद्धिप्रयोगः , अस्थिवेष्टनद्रव्याण १६४ अस्थिमयनविधिः. " ... ... " .. " " " ... ... ...

·पृष्टाङ्कः " ... ... ... ... ... " " ... ... " " श्राद्धमञ्जरीस्थविषयानुक्रमः। विपया. विषयाः पृष्टादः अस्थिप्रक्षेपविधिः समुद्रदर्शनादी मन्त्राः प्रयागे देहत्यागविधिः १६६/नानसंकल्पः तीर्थादी प्रतिग्रहनिपेधः १६७ मानविधिः. गर्मलक्षणम्... १६८ तर्पणमयोगः तीरलक्षणम्... "समुद्रपूजामयोगः १७७ क्षेत्रलक्षणम् प्रकीर्णकतीर्थधर्माः... संकटे प्रतिग्रहे "श्राद्धसंपाते निर्णयः १७८ काशीयात्रासंकल्पः श्राद्धविने निर्णयः... गयायामासंकल्पः . कर्तुराशीचमाप्ती गयाश्राद्धमाहात्म्यम् , दातगृहे मरणादौ १८१ गयायात्राविधिः कर्तुर्यारजोदर्शने गयामाद्धविधिः ... १६९/श्राद्धकाः पल्या रजोदर्शने संन्यासिनां विशेपः ,, श्राद्धभोजने प्रायश्चित्तम् ... १८२ जीवपितृकाणां विशेपः ... प्रायश्चित्तप्रत्याम्नायाः १८३ मातृश्राद्धे विशेपः... निमन्त्रितो विप्रोऽन्यत्र मोक्तुं गोदावरीमार्थनादि... गच्छेत्तदा सिंहस्थे गुरी विशेषः मोजनसमये शूद्वादिदर्शने कन्यागते गुरी मायश्चित्तम् कृष्णाप्रार्थनादि श्राद्धदिने कर्तुर्दन्तधावने समुद्रयात्राविधिः १७० प्रायश्चित्तम् समुद्रयानकाल: ऋती मार्यागमने प्रायश्चित्तम् क्षेत्रवासिनां विशेपः अनृती भार्यागमने प्रायश्चि- समुद्रदर्शनादिमहिमा दर्शनप्रकारः... १७२ धाग्लोपे प्रायश्चित्तम् १८४ मुण्डने विशेपः अनादेशे साधारणानि प्राय- तर्पणविधिः.. श्चित्तानि समुद्रपूजनादि १७३ श्राद्धाकरणे दोपः... श्राद्धविधिः... ॥ श्राद्धकर्तुः फलम् समुद्यावाप्रयोगः ... १७४ ग्रन्यसमाप्तिलक्षणम् समालोऽयं श्राद्धमञ्जरीस्थविषयानुक्रमः । ... " " " ॥ ... ... " ... ... ... ... ... " ·ॐ तत्सद्वह्मणे नमः। श्राद्धमञ्जरी केळकरोपाह्वयापूभट्टविरचिता। नत्वा गणाधिपं दुगां श्रीसाम्ब विमलेश्वरम् । आश्वलायनमाचार्य सद्गुरुं ब्रह्मपूरुपम् ॥१॥ सूत्रं नारायणी वृत्ति कारिका: परिशिष्टकम् । धर्मशास्त्रनिबन्धाश्च विलोक्य घिदुपां मुदे ॥२॥ केळफरोपनाना श्रीमहादेवस्य सूनुना । बापूभवेन विदुपा क्रियते श्राद्धमञ्जरी ॥३॥ अथातः पार्वणे श्राद्धे काम्य आभ्युदायिक इत्यादि भगवताऽऽश्वलाय- नेन गृह्यसूत्रे श्राद्धान्युक्तानि अन्यान्यपि शास्त्रान्तरोक्तानि तेपी मध्ये कतिपयानां प्रयोगोऽभिधीयते । तत्राऽऽदी प्रयोगलाघवार्थ संक्षेपात्परि- मापार्थः संगृह्यते । श्राद्धार्थ पुण्यदेशे पुण्यतीर्थे' तुलसीवनादौ वा तद्- लामे स्वगृहे शालग्रामसंनिधौ दक्षिणाप्रवर्ण स्थलं परिकल्प्य परिभित्य तद्गोमयेनोपलेपयेत् । रूक्षकृमिहतदुष्टगन्धयुक्तपरकीयदेशान्तरिक्षदेशा- दिनिपिद्धदेशे श्राद्धं न कार्यम् । प्रघासादी परकीयगृहे श्राद्धप्रसक्ती तगृहस्यामिनोऽनुज्ञां गृहीत्वा श्राद्धं कार्यम् । श्राद्धदिने श्राद्धात्पूर्व यालेभ्यो भोजनदानमतिथिभ्यो भिक्षादिदानं गृहे रङ्गमालाकरणं का कण्ठे मालाधारणं गन्धाद्यलंकरणं च न कार्यम् । स्त्रियोऽपि मुक्तकेश- त्वरोदनहसनाकारणभापणादीनि न कुर्युः । अथ श्राद्धे ग्राह्याग्राह्यपदार्थाः । तत्र दर्भाः समूलाः सकृदाच्छिन्ना वा स्निग्धाः पुष्टा निर्दोपा ग्राह्याः । हरिता अतिप्रशस्ताः । वानाह लघुहारीत:- पथि दांश्चिती दर्भा ये दुर्भा यज्ञभूमिपु । स्तरणासनपिण्डेषु पद कुशान्परिवर्जयेत् ॥ ब्रह्मयज्ञे च ये दर्भा ये दर्भाः पितृतर्पणे । हता मूत्रपुरीपाभ्यां तेषां त्यागो विधीयते ॥ इति । अथानुलेपनानि । चन्दनागरुकेशरकस्तूरिकायक्षकर्दमादीनि प्रश- स्तानि । यक्षकर्दमलक्षणं विष्णुधर्मोत्तरे- १ . प पु तु! २ शालना। ३ क. लकार। - ·२ केळकरोपाह्वबापूभट्टविरचिता- कर्पूरागरुककोलदर्पकुडमचन्दनः। यक्षकलम इत्युक्तो गन्धः स्वर्गेऽपि दुर्लभः ॥ इति । दर्पः कस्तूरिका । कुहु केशरम् । अथ पुष्पाणि । चम्पकागरत्यशतपत्रिकातिलपुष्पकमलमल्लिकातग- राशोकादीनि प्रशस्तानि । वानि तु केतकी द्रोणकरवीरचत्तूरकिंशुक- जपारूपिकाकुरण्टेकमालकुन्दादीनि । उग्रगन्धानि अगन्धानि श्मशा- नवृक्षोद्भवानि रक्तवर्णानि च वर्जरेत् । कमलाने तु आरक्तान्यापे प्रशस्तानि । जातीपुष्पं निषिद्धमिति वृयाज्ञरल्क्यः । प्रशस्तमिति स्कान्दे। उक्तानुक्तग्रहणाद्विकल्प इति हेमादिः। निषेधः पिण्डविषय इति कमलाकरः । पनागि तुलसीभृजराजयवाडरादीनि प्रशस्तानि। बिल्वपत्रं निषिद्धम् । माधपीये स्मृत्यर्थसारे च तुलसी निपिद्धा । तुलसीनिषेधो निर्मूल इति हेमादिः। अथ धूपः । गुग्गुलचन्दनागरुकरदेव द्वादिनिम्तिो घृतमधयुक्तः प्रशस्तः । प्राण्यशजो हस्तपातहत उपगन्धश्च निपिद्धः। दीपस्तु तिलतैलयुक्तो घृतयुक्तो वा प्रशरतः । वसोङ्गयो निपिद्ध । अथ वखाणि। कोशे पक्षीमकार्यातलादीन्य तानि प्रशस्तानि अहतलक्षणमाह चन्द्रिकायां प्रचेता:- ईपद्धोतं न श्वेतं सदशं यन्न धारितम् । अहतं तद्विजानीयात्सर्वकर्मसु पावनम् ॥ इति । अटहस्तं न श्वेतमिति ग्रन्धानरे पाठः । कृष्णवर्णमलिनोपमुक्त- सच्छिद्गदशारहितरजकधौतानि निपिद्धानि । कासवस्त्रं निपिद्ध- मिति हेमाद्रावादित्यपुगणे । कार्यासवस्त्रनिषेधेोऽन्यसंभव इति निर्णय- सिन्धौ । वस्त्राभावे यज्ञोपवीतानि । सत्यपि वस्त्रे यज्ञोपवीतानि दात- व्यानीति हेमाद्रिः। अथान्नानि । चीहियामुश्यामाकनीगारप्रियङमापतिलचणकया. वनालवेणुयगोधूमादिनिर्मितादनपकानपरमान्नभक्ष्यभोज्यपूरिकाकृस- रपायसादीनि प्रशस्तानि । तानि च तेल पक्कानि स्निग्धान्युष्णान्यतिपश- स्तानि । आढक्यराजमापमसुराकोद्रवनिप्यावमारिपगवेधुक्शतपुप्पारा- जसर्पपवनमुद्कुलित्यादीनि वर्जयेत् । तिलमुगमापातिरिक्तानि सर्वाणि १२ व २' । २ ग पयावनालमु।

·श्राद्धमतरी। ३ कृष्णधान्यानि निपिद्धानि । यावनाला जोंधळा इति प्रसिद्धाः। राज- मापाश्चवला इति प्रसिद्धाः । निष्पावा चल्लाः । मारिपं राजगिरा इति प्रसिद्धम् । कपांचिन्मते यावनगलचणकादीनि निपिद्धानि । विहि- तनिपिद्धानां विकल्प इति कमलाकरः । धाना लाजाः पृथुकाश्च शर्क- राक्षीरसंयुक्ताः प्रशस्ताः। अथ शाकानि । कालशौकतण्डलीयफल्गुास्तुकपनसकोशातकी कदलबृहतीफैलदीर्घश्वेतमूलककुस्तुम्बरीशीतकन्दल्यादीनि प्रशस्तानि । तण्डलीयं माठ इति प्रसिद्धम् । फल्गु, उदुम्बरम् । वास्तुकं चन्दनब- थुवा इति प्रसिद्धम् । शीतकन्दली रतालू इति प्रसिद्धा । फाक्षीचूका- धारण्यकानि च प्रशस्तानि । वानि तु कृप्माण्डशिनबंशामकृष्णक- कंटीपारिभद्रच्छचाकादीनि । अलाबुपटोउपिण्डाल (लु?)कादीनां विहि- तनिपिद्धत्वाद्विकल्पः । पिण्डालक पंढरमिति भासद्धम् । वृत्तालापु निपिद्धनेवेति निर्णयसिन्धौ । श्वेतयुन्ताकं निपिद्धमिति हेमाद्रिः । तेन कृष्णस्यानिषेध इति चन्द्रिकामाधवौ । कृष्णस्यापि निषेध इति कम- लाकरः। अथ फलानि । कदलीफलाम्रफलबदरपनसामलकदादिमखजूरदा- क्षाप्रियालबीजपूरविल्मकपित्थनारिफलादीनि प्रशस्तानि । निषिद्धानि नु करीरपिटङ्ग गम्भीरजाचूफरमर्दशेलतुण्डीफ्ट कलिगादीनि । मियालं चारमिति प्रसिद्धम् । करमः करवन्दम् । २लः श्लेष्मांतको भोक- रसंज्ञः । लोमशानि फलानि च निपिद्धानि। पांचिन्मते बिल्वकपि- त्यनालिकेरादीनि निपिद्धानि । विहितनिपिद्धत्याद्विकल्पः । रक्तबिल्व' तु निपिद्धमेव। मूलानि त्वाकारहरिद्रादीनि श्वेतमूलानि च प्रशस्तानि । गाज- रादीनि रक्तमूलानि च निपिद्धानि । फन्दाः सूरणादयः प्रशस्ताः । पलाण्डल शुनगृखनादयो निपिद्धाः। गृजन पठाण्डभेद इति सिन्धौ । लशुनभेद इति ग्रन्थान्तरे । • क . पुस्तशाया समसे दोश्वी इतिटिप्पणी। .ग केचि । २ क ख 'शाक त । ३ ग वास्तु । ४ क एपल दी। ग. नालिकेरादी । ६ मान्तो। म नि ।

·केळकरोपाहबापूमट्टावरांचता- मरुण्डशृङ्गाटकादीनि जलजानि प्रशस्तानि । मरुण्डं मखाणा इति प्रसिद्धम् । शृङ्गाटकं शिधाटक इति प्रसिद्धम् । इक्षुदण्डः प्रशस्तः । शुण्ठी प्रशस्ता । पिप्पलीमरीचानि च प्रश- स्तानि । मरीचान्याणि निपिद्धानि शुष्काणि प्रशस्तानीति हेमाद्रौ । पिप्पल्यपि निपिद्धेति तत्रैव । कमलाकरस्तु पिप्पलीमरीचादेः प्रत्यक्षस्य निषेधो न त्वन्यद्रव्यमिश्रस्येत्याह । सर्पपद्रवो मधु महिपीघृतं च पश- स्तम् । गोरसाः सर्वे प्रशस्ताः । तत्रापि कपिलायाः प्रशस्ततरः । महि- पीक्षीरमाविकं पयश्च निपिद्धम् । लोहिता वृक्षनिर्यासा निपिद्धाः । हिडन्कर्पूरजीरकलवनेग्लापत्रिकादीनि प्रशस्तानि । इक्षुविकाराः शर्करा- गुडादयः प्रशस्ताः । सैन्य सामुद्रं च लवणं प्रशस्तम् । अन्यानि निपिद्धानि । पित्रादेर्जीवतो यत्मियं दातुश्च यन्मनोभिलपितं 'प्रशस्त घेत्तद्यत्नेन देयम् । प्रियमपि निपिद्धं चेन्न दातव्यमिति सिन्धौ । हेमाद्री ब्रह्माण्डे- आसनारूढमन्नाद्यं पादोपहतमेव च । अमेध्यैर्जङ्गमैः स्पृष्ठं शुष्कं पर्युपितं च यत् ।। द्विस्विन्नं परिदग्धं च तथैवागावलेहितम् । शर्कराकीटपापाणैः केशर्यञ्चाप्युपद्भुतम् ॥ पिण्याकं मथितं चैव तथा लवणकं च यत् । सिद्धाः कृताच ये भक्ष्याः प्रत्यक्षलवणीकृताः । वाससा चावधूतानि बानि श्राद्धकर्मणि ॥ इति । अस्यार्थ कमलाकर आह-द्विःस्विनं यत्सकृत्पाकेन भक्ष्यमपि हिगुन्जीरकादिसंम्झाराथं पुनः पच्यते तद्वय॑म् । यतु तिक्तशाकान्नधि- काराटि द्विःपानेव भक्षणार्ह तन्न निपिद्धम् । अग्रावलेहितमास्वादि- तपूर्वम् । पर्युषितस्य सदा निषध पि पुनर्वचनं स्नेह रकस्य वटकादेः पर्यु- पितस्य ग्राह्यत्वेनोक्तस्थापि निषेधार्थमिदमिति । चन्द्रिकायांशङ्ख:-बिडालोच्छिष्टमाघातं श्राद्धे यत्नेन वर्जयेत् इति। अथ प्रशस्तं जलमाह याज्ञवल्क्यः- शुचि गोतृप्तिकृत्तोयं प्रकृतिस्थं महीगतम् ॥ इति । षज्यं जलमुक्तं ब्राह्मे-दुर्गन्धि फेनिलं क्षार पङ्किलं पल्वलोदकम् । न भवेद्यत्र गोतृप्तिनक्तं यच्चाप्युपाहृतम् ।। ग. शिवाडाइ।

·श्राद्धमञ्जरी। यञ्च सर्वार्थमुत्सृष्टं यच्चाभोज्यनिपातजम् । तद्वज्यं सलिलं तात सदैय श्राद्धकर्मणि ॥ इति । निपातो जलाशय इति कमलाकरः । नारदीये- त्यजेत्पर्युपितं पुष्पं त्यजेत्पर्युषितं जलम् । न त्यजेजावीतोयं तुलसीपद्मबिल्वकम् ॥ इति । पाकपात्राणि तु सुवर्णादिधातुजानि तदलामे नयान्यच्छिद्राणि मृन्मयानि प्रशस्तानि । आयसपात्रादीनि निन्दितानि न ग्राह्याणि । आयसनिषेधो वायुपुराणे- न कदाचित्त्यजेदन्नमयस्थालीपु पैतृकम् । अयसो दर्शनादेव पितरो विद्वन्ति हि ॥ कालायसं विशेपेण निन्दन्ति पितृकर्मणि ॥ इति । फलानां चैव शाकानां छेदनार्थानि यानि च । महानसेऽपि शवाणि तेपामेव हि संनिधिः ॥ इप्यते नेतरस्यान शस्त्रमावस्य दर्शनम् । श्राद्धदेशेषु विदुपा पितृणां प्रीतिमिच्छता॥ महानसोपयुक्तानामपि कार्य न दर्शनम् ॥ इति । आदित्यपुराणे-पक्वान्नस्थापनार्थेषु शस्यन्ते दारुजान्यपि । दादीन्यपि कार्याणि यज्ञियैरपि दारुभिः ॥ इति । अथ विप्रोपवेशनार्थान्यासनानि सौवर्णानि राजतानि ताम्रमयानि घा प्रशस्तानि । तदशक्ती क्षीमदुकूलनेपालकम्बलादीनि । तत्राप्यशक्ती श्रीपर्णीवारणक्षीरजम्यूकदम्बाम्रर्थकुलशमीशेलुवृक्षोद्भवानि । अत्य- शक्ती तृणमयानि पर्णजानि कुशनिर्मिता वृसी(वृपी)विष्टरादि च प्रश- स्तानि । अयःशङ्खमयानि भग्नान्यग्निदग्धानि आयसानि च वर्जयेत् । अथ भोजनपात्राणि । तानि सौवर्णराजतकांस्यमयानि प्रशस्तानि । तदलामे पलाशपत्रमधूफपत्रानामतानि । तदतिपामयलामे कुटजो- दुम्बरफ्लक्षचूतपनसजम्बूपुन्नागचम्पकपत्रनिर्मितानि । उक्तान्यवृक्षोन- वानि ताम्रपत्तलायससीसत्रपुजादीनि निपिद्धानि । पृथ्वीचन्द्रोद- यस्तु कांस्यपावं निपिद्धमित्याह । ग्राश्यकदलीपत्राण्यपि प्रशस्तानीति स्मृतिसंग्रहे । निषिद्धानीति हेमाद्रौ। उक्तानुक्तग्रहणाद्विकल्पः । विक- पितानामपि पदार्थानामाचाराद्यवस्था बोध्या। १ ग, वक्ल' । २ ग. प्यभावै कु। . ।

·६ केळकरोपाहयापूभट्टविरचिता- अथार्यपात्राणि । तान्याहाऽऽचार्य:-तेजसारममयमृन्मयेषु त्रिषु पात्रेबेकद्रव्येषु घेति । अश्ममयं स्फटिकादिनिर्मितमिति कमलाकरः । मृन्मयं तु हस्तघटितमेव । कुलालचक्रनिप्पन्नमासुरं देविकं न तत् । तदेव हस्तघटितं देविकं मन्मयं भवेत् ॥ इति च्छन्दोगपरिशिष्टात् । गृह्यकारिकामाप्ये- अष्टाहुलं मवेत्पात्रं पितृणां राजतं शुभम् । दशाडलं तु देवानां सौवणं यच्च चोदितम् ॥ इति । हेमाद्री प्रजापतिः-सौवर्ण राजतं तानं सगं मणिमयं तथा। यज्ञियं चमसं चापि अर्थि पूरयेद्बुधः ॥ इति । देरे पित्र्येच ताम्रपानाणीति बैजवापः। अलाभे यथासमयं पलाशप- वपुटादीनि वा भवन्तीति कारिकाभाष्ये । सद्गपात्रमतिप्रशस्तमिति कलिकायाम् । शिलापानं दारुपात्रं च निपिद्धमिति सिन्धौ । अर्चना- दिपावाणि रौप्यमयानि सङ्गमयानि च प्रशस्तानि । तदलामे ताम्र- मयानि । संभारनिधानार्थ कृष्णाजिनमतिप्रशस्तम् । तदुक्तं प्रयोगपारि- जाते नागरसण्डे-- कृष्णाजिनस्य सांनिध्यात्पितॄणामक्षया गतिः । आस्तीर्य दक्षिणाग्रीवमेवमुत्तरलोमकम् ॥ सर्वाश्राद्धस्य संमारांस्तस्योपरि निवेशयेत् ॥ इति । पाकार्थमग्निस्तु यथाचारं गृणाग्निलौकिकाग्निर्वा । आश्वलायनानां तु लौकिकाग्निरेवेति बहवः । एवं श्राद्धार्हपदार्थानुपकल्प्य मोमयोदका- दिमिभूमिमाजनादिशौचं विधाय कर्ता श्राद्धदिने प्रातः सात्वा शुक्ल- वासा मौनी जितेन्द्रियः सञ्चाद्धार्थ पाकं स्वयमेव कुर्यात् । अशक्ती पत्नी । तदमावे बान्धवाः । तदभावे सपिण्डसगोत्रसमानप्रवरमित्र- कृतोपकारिणः । तदमावे मातृपितृवंशजाः। पतिपुधवत्यः खियोऽपि । मातृपितृवंशजा अपि वन्ध्याजारिणीगभिणीविधवादयो वाः । श्राद्धभूमी पादुकोपानच्छवचित्राम्बररक्ताम्यररक्तपुष्पमानारयण्टारवा- दीनि वर्जपेत् । श्राद्धकाले कुछटपराहपतिकामवृपलवृपलीपतिरजस्व- लापण्डादीनां दर्शनं निपिद्धम् । कुझुटेवराहश्वकाकादिस्पृष्टमन्नं त्यजेत् । ग. स. 'टवारा।

·७ श्राद्धमञ्जरी। रजस्वलाचण्डालादिवीक्षितमपि त्यजेत् । आपदि त्वल्पोपहती मृद्भस्म -हिरण्योदकं चान्ने प्रक्षिप्य शुद्धवतीभिः कूष्माण्डीभिः पावमानीभिस्त- रस्समन्दीभिरभिमन्त्रितजलेन दभैः प्रोक्षणाच्छुद्धिः । याज्ञिकास्तु शुद्धयत्यादिभिर्यवोदकाभिमन्त्रणं कृत्वा तेनैव पाकमोक्षणं कुर्वन्ति । अथ ब्राह्मणाः । ते च श्रुतशीलवृत्तसंपन्ना ब्रह्मविदः सत्यमापिण आहितामयस्तत्सुता वाऽसमानगोत्रा असमानप्रवरा असंबन्धिनको. तमाः। तदलाभे मातामहमातुलभागिनेरदौहित्रजामातृगुरुशिष्यविग्मि- वश्वशुरशालकबन्धुत्रयसंबन्धिनोऽन्तेवासी समानप्रवरैकगोवाः श्रुतायु- क्तगुणयुक्ता भोज्याः। कर्तुःहिबो गुणयुक्तश्चेदतिप्रशस्तः । द्विपदो- गिहीनाधिकाङ्गकृतघ्नज्योतिपवेद्यवृत्तिराजमृत्यगायकवेदविक्रयिदेवलक- दारसुताग्नित्यागिकाणान्धवधिरमूकपझुन्खल्वाटकुनसिनटकृष्णदन्तपति. तवात्यजारकर्मनिरतशूद्रयाजकग्रामयाजकायाज्ययाजकश्मश्रुहीनजटिल- क्लीवकुष्ठिकुब्जकामनपुत्रहीनपरशासोपनीतवा पिकसर्वविक्रयचौरकर्म- निरतादयो वर्जनीयाः । एकस्मिाद्धे द्वी भ्रातरी पितृपुत्रौ च नैव भोज्यो । ब्राह्मणपरीक्षावश्यकत्वमुक्तं मनुना- न ब्राह्मगं परीक्षेत देवे कर्मणि धर्मवित् । पिये तु कर्मणि प्राप्ते परीक्षेत प्रयत्नतः।। देवकार्याड्विजातीनां पितृकार्य विशिष्यते ॥ इति । बाह्मणसंख्यामाह चन्द्रिकायां वसिष्ठः- द्वौ देवे पितृकृत्ये त्रीनेकैकमुभयत्र वा। भोजयेत्सुस वृद्धोऽपि न प्रसमेत विस्तरे ॥ इति । वैश्वदेविके दशाट पर चत्वारो वेति चन्दिकायाम् । पित्रादीनामेकै- कस्य स्थाने त्रयः पञ्च सप्त नव वेति वृत्ती अत्र शाखापरत्वेन शक्त्या वा व्यवस्था बोध्या । देवे न्यूनवयस्का पित्रादिपु क्रमेण वृद्धवृद्धतर- वृद्धतमा इति शौनकीये वृत्तौ च । सति संभवे पितृस्थान बनाः पितामहस्थाने याजुयाः प्रपितामहस्थाने सामगाः । एकश्चेच्छन्दोग एव । तदलाभे बचाः । यत्नेन भोजयेच्छाद्धे बहवृचं वेदपारगमिति मनूक्तेः। तदसंभवे यथालाममृग्वेदायन्यतमवेदपारगाः अथ ब्राह्मणनि- , माण्डौ । २ ग 'टिली।

·- केळकरोपाहबापूमष्टविरचिता- मन्त्रणम् । तच श्राद्धदिनात्पूर्वेयुः सायंहोमानन्तरं मुक्तवतु द्विजेपु श्राद्धदिने वा प्रात)मानन्तरं बाह्मणगृहं गत्या कार्यम् । अशक्तौ पुत्रा- दिना । तद्विधिमाह शौनक:- गृहीत्वाऽमुकसंज्ञस्यामुकगोत्रस्य चामुके । श्राद्धे तु वैश्वदेवार्थं करणीयः क्षणस्वया ॥ इति । गृहीत्वेत्यत्र पादाविति शेपः । उभौ चरणौ गृहीत्वा निमन्त्रयेदिति नागरखण्डोक्तेः । देवे दक्षिणं पादं पित्र्ये सव्यमुपसंगृह्य निमन्त्रयेदिति प्रचेताः । जानु(नु) स्पृष्ट्वा निमन्त्रयेदिति वाजपेययाजिपद्धती । विप्र- धर्ममाह मयूखे भृगुः- आमन्त्रितो जपेद्दोग्धीमासीनस्तु निपनिणः । श्राद्धान्ते वामदेवीयं श्राद्धभोक्ता न दोपभाक् ॥ इति । आमन्त्रितो निमन्त्रितः । आसीन उपविष्टः । श्राद्धान्ते विसर्जनो- तरम् । उच्छिष्टाचमनान्त इति केचित् । दोग्ध्रीमुपह्वये सुधामिति हिंक- यतीमिति वा । एकवचनादेकामेवेति मयूसे । निपङ्गिणस्तु इन्द्र दृह्य- याम कोशावाशीमन्त ऋष्टिमस इपुहस्तैः०इति तिस्र ऋचः । वामदे- घीयं कया नचित्र इति तृचम् । केचिद्वामदेव्यं सामेत्याहुः । अथर्ववेदी तु हिकृपवतीमित्यादिमन्त्रान्स्वशासोक्ताक्षपेत् । यजुर्वेदी तु आब्रह्म- ब्राह्मण इत्यादीनि यजूपि दोहनपदोपेतानि जपेदिति हेमादिः । स इपुहस्तै:०नमः ककुभाय नमो निषङ्गिण इति निपशिण (णो) मन्त्राः। वामदेषीयं कया न इति तृचम् । सामवेदिनस्त्वाह गोभिल:- आमन्त्रितो जपेद्दोहान्नियुक्तस्त्वृपभाञ्जपेत् । अतीपणांश्च तत्रैव जप्त्वाऽश्नीयाद्विजोत्तमः ॥ इति । निमन्त्रणानन्तरं ब्राह्मणानां श्राद्धकर्तुश्च ब्रह्मचर्य भवति । तदाह जावाट:- दन्तधावनताम्बूलं तैलाभ्यङ्गममोजनम् । रत्यौपधपरान्नं च श्राद्धकृत्सप्त वर्जयेत् ॥ पृथ्वीचन्द्रोदये यम:- :-पुनर्मोजनमध्वानं माराध्ययनमैथुनम् । संध्याप्रतिग्रहं होमं श्राद्धभोक्ताऽष्ट वर्जयेत् ॥ संध्यानिपेयः प्रायश्चित्तात्पूर्व ज्ञेयः । तत्मायश्चित्तमाहोशना- स 'क्षिणा + ·। प्राज़मञ्जरी। दशकृत्यः पिवेदापो गायत्र्या श्राद्धभुग्विजः । ततः संध्यामुपासीत जपेच जुहुयादपि ॥ इति । होमोऽव स्वस्यैव । अन्यहोभेऽनधिकारदर्शनात् । निर्णयसिन्धी बृहस्पतिः- हिनिशं ब्रह्मचारी स्याच्छ्राद्धकृद्राह्मणैः सह । पुनर्मोजनमध्यानं भारमायासमैथुनम् ।। श्राद्धकृष्द्राद्धभक्चैव समेतद्विवर्जयेत् । स्वाध्यायं कलहं चैव दिवास्वापं तथैव च ॥ इति । चन्द्रिकायां प्रचेता:-श्राद्धमुक्प्रातरुत्थाय प्रकुर्यादन्तधावनम् । इति । फर्ता निमन्त्रितं विप्रं नैव त्यजेत् । प्रमादात्यागे तं प्रयत्नेन प्रसाद्य भोजयेत् । बुद्धिपूर्वकत्यागे चान्द्रायणप्रायश्चित्तम् । निमन्त्रितो विमोऽपि नान्यत्र भोक्तुं गच्छेत् । विलम्ब च न कुर्यात् । दोषश्रवणात् । श्राद्धकर्ता पण्मुहूर्तानन्तरं निमन्त्रितान्विप्रान्समाहूय प्रत्युत्थानादिना सत्कृत्य तेपां श्मनुकर्मतैलाभ्यशामलकाद्वर्तनपूर्वक सानं कारयेत् । सूर्योदयानन्तरं पातरेव विप्राणां इमथुकर्मादीति चन्द्रिकायाम् । अतः पश्चदश मुहूर्ताः । तत्राप्रमो मुहूर्तः कुतपसंज्ञस्तस्मिाद्धारम्भः ।' कुतपादारभ्य मुहूर्तपञ्चकं श्राद्धकालः । द्वादशो मुहूर्तो रोहिणसंज्ञः। तं न लधयेत् । तदुक्तं चन्द्रिकायां मात्स्ये- सायाह्नस्त्रिमुहूर्तः स्याच्छ्राद्धं तत्र न कारयेत् । राक्षसी नाम सा वेला सर्वकर्ममु गहिता ॥ इति । एवमुक्ते काले श्राद्धतिथेरमवृत्तावपि श्राद्धानुष्ठान कार्यम् । यां तिथि समनुप्राप्य अस्तं याति दिवाकरः। सा तिथिः सकला झेपा पितृकर्मणि सूरिभिः। इति हेमाद्र्युदाहृतवचनात् । तिथिसमाप्तावप्येवमेव । अथ प्रसङ्गा- तिथिदेधे सामान्यतः श्राद्धतिथिनिर्णयः । त्रिपुरुपोद्देश्यकं पार्वणश्राद्धं यस्यां तिथौ विहितं सा चेदिनदयसंबन्धिनी तदा या संपूर्णापराह्नव्या- पिनी सा ग्राह्या । अपराह्नस्तु पञ्चधा विभक्तस्य दिनस्य चतुर्थी मागः । यदा तु दिनद्वयेऽपि संपूर्णापराव्यापिनी तदा पूर्वैव । यदा दिनद्वयेऽप्यपराह्नसंबन्धो नास्ति तदाऽस्तात्पूर्व त्रिमुहूर्ता चेत्पूर्वा । १. कर्तव्यम् । २ ·. केळकरोपाहबापूमट्टविरचिता- सदमावे तु परैव । यदा दिनद्वयेऽप्यपरालैकदेशव्यापिनी तदा यस्मि- नहन्यधिकव्यापिनी सैव ग्राह्या । दिनद्वयेऽप्यपराहकदेशे ध्यासी तिथिक्षये पूर्वा । तिथिवृद्धौ तिथिसाम्ये च परेति बहवः । साम्ये पूर्वेति हेमाद्रिः । अस्मिन्नर्थे दीपिकाश्लोकः- यत्राहन्यधिकाऽपराह्नसमये सा स्यात्तिथिः पार्वणे साम्येन छपराह्नभागयुगसौ वृद्धौ तिथेरुत्तरा। ग्राह्या हाससमत्वयोस्तु पुरतोऽथो नापराई स्पृशे- : द्यद्वा याऽसिलमश्नुते यहगता सा सर्वदाऽऽद्या स्मृता॥ अब तिथिसमत्वे पूर्वेति हेमाद्रिमतेनोक्तम् । अब क्षयवृद्धी, उत्तर- तिथिगते याह्ये न ग्राह्यतिथिगते । तत्र क्षयस्योदाहरणम्-विंशध- टिकापरिमिते दिनमाने प्रतिपदिशतिघटिकापरिमिता । द्वितीया हार्दि- शतिघटिका ।' तृतीयकविंशति घटिका । तदा द्वितीयाश्राद्धं- प्रतिपदि . कार्यम् । साम्योदाहरणं यथा--प्रतिपादितीये , यथास्थिते । तृतीया द्वाविंशतिघटिका । वृद्धयुदाहरणम्-प्रतिपद्वितीये यथास्थिते। तृतीपा त्रयोविंशतिघटिका । एतदुदाहरणद्वये द्वितीयाश्राद्धं द्वितीयायामेथ । एवमन्यत्रापि घोध्यम् । केचिदिनद्वये संपूर्णापराव्यापित्वेऽपि क्षयसा- म्यवृद्धिभिनिर्णय इत्याहुः । व्रतार्के तु दिनद्वये संपूर्णापराह्वव्याप्ती पूर्वतिथिभोगापेक्षया ग्राह्यतिथिमोगस्य क्षयसाम्यवृद्धिभिनिर्णय इत्यु- तम् । तत्रत्योदाहरणानि । यदा दिनमानं पइविंशति २६घटिकाप- रिमितं तदा पूर्वतिथ्यपेक्षया ग्राह्यतिथिगतक्षयोदाहरणम्-चतुर्दशी दश १० घटिका । अमावास्या सार्धपश्चदश १५। ३० घटिका । प्रतिपदष्टाचत्वारिंशत्पलाधिकविंशति २०। ४८ घटिका । अत्रामा- मोगः सार्धपश्चपष्टि ६५ । ३० घटिकापरिमितः । प्रतिपद्भोगोऽष्टादश- पलाधिकपञ्चपष्टि ६५। १८ घटिकापरिमितः। एवं सति ग्राह्यायाः 'प्रतिपसिथेर्दिनद्वये संपूर्णापराहव्याप्तिः । पूर्यतिथ्यपेक्षया ग्राह्यप्रति- पत्तिथिगत एव च क्षयो द्वादश पलानीति क्षयोदाहरणसंभवात्तत्र प्रति- पन्निमित्तक श्राद्धममायुक्तप्रतिपद्येव भवति । वृद्धचुदाहरणं यथा-चतु- दशी सप्तपलाधिकदश १०। ७ घटिका । अमा पञ्चविंशतिपलाधिक. पञ्चदश १५ । २५ घटिका । प्रतिपत्पञ्चपञ्चाशत्पलाधिकविंशति२०१५५ 'घटिका । अमामोगोऽटादशपलाधिकपञ्चषष्टि ६५ । १८ घटिकापरि- ग.' . .

·. श्राद्धमारी। मितः। प्रतिपद्भोगः सार्धपश्चपष्टि ६५। ३० घटिकापरिमितः । एवं सति द्वादश पलानि पूर्वतिथ्यपेक्षया ग्राह्यायाः प्रतिपत्तिथेवृद्धिः स्पष्टैव । साम्योदाहरणं यथा-चतुर्दशी दश १० घटिका । अमा पञ्चविंशति- पलाधिकपञ्चदश १५ । २५ घटिका । प्रतिपत्पश्चाशत्पलाधिकविंशति- २० । ५० घटिका, अत्रामापतिपदोः पञ्चविंशतिपलाधिकपञ्चपष्टि- ६५ । २५ घटिकापरिमितो भोग इति पूर्वतिथ्यपेक्षया ग्राह्यप्रतिपत्तिथेः साम्यमिति । इति पार्वणश्राद्धतिथिनिर्णयः । एकोद्दिष्टे तु मध्याह्नव्या- पिनी तिथि द्या। अब मध्याह्नशब्देन मध्याह्नकदेशः कुतपरौहिणाल्य- मुहूर्तद्वयात्मको गृह्यते । कुनपपूर्वभाग एवाऽऽरम्मः । अवापि तिथिद्वैधे पार्वणतिथिवनिर्णयो ज्ञेयः । दिनद्वये तुल्यैकदेशव्याप्ती पूर्ववेति कम- लाकरः । आमश्राद्धे तु पूर्वाह्नव्यापिनी तिथिया । आमश्राद्धं तु पूर्वाह्न इति वचनात् । अत्र पूर्वाह्नशब्देन संगवकालो गृह्यते । कालात्मातस्तनाध्य त्रिमुहूर्ता तु या तिथिः । आमश्राद्धं तत्र कुर्याद्विमुहूर्ताऽपि यो भवेत् ॥ इति व्याघ्रपादुवचनात् । हिरण्यश्राद्धस्याप्ययमेव कालसमानधर्म- त्वात् । तिथिद्वैधे तु पूर्ववन्निर्णयः इति सामान्पश्राद्धतिथिनिर्णयः। अथ दर्शश्राद्धेऽमावस्या निर्गीयते। तत्र या पञ्चधा विमक्तस्य दिनस्य चतुर्थमागरूपापराहव्यापिन्यमावास्या सा ग्राह्या दिनदयेऽपराहकदेश- व्याप्ती यस्मिन्नहन्यधिकव्यापिनी सैव ग्राह्या। दिनद्वये तुल्यैकदेशव्याप्ती तिथिक्षय आहितानीनां गृह्याग्निमतां च पूर्वा । निरनिकब्रह्मचारिविधुरा- नुपनीतखीशूद्राणामुत्तरा । तिथिसाम्ये तिथिवृद्धी च सर्वेषामुत्तरैव । दिनद्वये संपूर्णापराह्नव्याप्ती दिनद्वयेऽपरालस्पर्शामावे वाऽऽहिताग्ने- ह्याग्निमतश्च पूर्वा । निरग्निकादीनामुत्तरा । हेमाद्रिस्तु दिनद्वयेऽपरा- हव्याप्त्यभावे निरग्निकानां कुतपकालव्यापिन्यमावास्येत्याह । दिनहरे परालस्पर्शे कुतपकालव्यापिनीति माधवः । इदमेव युक्तमिति लाकरः । अपरे नु विधा विभक्तस्य दिनस्य कुतपोत्तर रूपा याऽपराहव्यापिनी सा निरग्निकै श्राद्धे ग्रााति वदनि दिनद्वयेऽपि कुतपकालव्याप्ती तिथिक्षये पूर्वा । वृद्धिसाम्ययोः । अत्राप्यपराह एव श्राद्धानुष्ठान युक्तम् । कुतपे प्रारब्धस्य प्रतिण समाप्ती न दोपः । ग वा । २ ग "धे । 3 ग निर्णय ।त, ग द्वधा । ५ क ख 'ये । ६ क स यता ति। गएनम् । - ·- १२ केळकरोपाहबापूभट्टविरांचता- इति सामान्यनिर्णयः । अथ शासाभेदेनाऽऽहिताग्नीनां निर्णयः । साग्निकविषय वेधायिभक्तदिनतृतीयांशे योऽपराह्नभागस्तद्यापिन्यमा- गस्येति कमलाकरः । प्रायः साग्निकानामिष्टिदिनात्पूर्वदिने यथा दर्श- श्राद्धं भवेत्तदनुकूलबाक्यार्थग्रहणेन निर्णयः कर्तव्यः । तस्मात्पूर्वेाः पितृभ्यः क्रियत उत्तरमहदेवान्यजन्त इति श्रुतेः । तैत्तिरीयाणां तु कचिदिध्यनन्तरमपि श्राद्धप्रसक्तिरिति गम्यते । दिनद्वयेऽपराह्नसत्त्वे दिनद्वयेऽप्यपराहस्पर्शामावे वा वड्यचैः पूर्वाऽमायास्या ग्राह्या । तैत्ति- रीयैरुत्तरा । सामगैः पूर्वोत्तरा वा । तदाह हारीत:- बिमुहूर्ताऽपि कर्तव्या पूर्वा सर्वाऽपि ववृचः । कुहूरध्ययुभिः कार्या यथेट सामगीतिमिः ॥ इति । त्रिमुहूर्तामा तु पूर्वा नेति कमलाकरः । अवाध्ययुशब्दरतैत्तिरी- यपरः । अनापि यदा तिथिदृद्ध्या कात्स्येनोभयापराहव्यापिन्यमा. पास्या प्रतिपद्दिन एवोष्टिस्तदा सर्वेपामुत्तरेव । एकदेशेनापराहव्या- सावपि प्रतिपवृद्ध्या प्रतिपदि यागस्तदा परैव सर्वेपाम् । यदा प्रति- पत्क्षयात्संधिमहिने यागस्तदा हारीतोक्तनिर्णय इति । येषां चौधायन- कात्यायनादीनां चन्द्रदर्शनवति प्रतिपदिने यागनिषेधस्तै निर्णीतस्व. स्वान्याधानदिने पिण्डपितृयज्ञोत्तरं दिनान्तमुहूर्त यागेन दर्शश्राद्धं कार्यम् । अव चतुर्दश्यामपि थाद्धानुष्ठाने न दोपः । चतुर्दशी च संपूर्णा द्वितीया क्षयकारिणी। चरुरिटिरगायां स्यादभूते कन्यादिका क्रिया । इति माधोदाइतवचनात् । आश्वलायनानामप्येवमेवेति प्रतिभाति। नत्रोच्यते-आश्वलायनानामिटेस्तु द्वेधाऽप्याचारो दृश्यते । केचित्- दीयासहितायां प्रतिपदि चतुर्थभागेऽपि यागं कुर्वन्ति । केपांचिद्र- न्थकारणामुक्तिरपि तदनुकूलय । तद्विचारणीयम् । अन्ये तु पूर्वयुर- पराहसंधावपि परदिन प्रातर्यागपर्याप्तिपरिमितप्रतिपत्तृतीयांशसत्त्व त्व परदिनेऽन्यथा पूजन संधिमहिने यागं कुर्वन्ति । अत एव यदा पर्व. ण्यम्तमयात्पूर्व वृद्धिवशेन सताष्टयटिकापरिमितः प्रतिपत्तिथिम- घेशस्तस्मिन्नहानि या धंद्युरन्वाधानमिति प्रायश्चित्तप्रदीप उक्तम् । युक्तं चैतत् । .. 17 fम 125 वन ।

·१ . श्राद्धमञ्जरी। पर्वणोंशे द्वितीये तु कर्तव्येष्टिद्विजातिभिः । द्वितीयासहितं यस्माद्रूपयन्त्याश्वलायनाः ॥ न यष्टव्यं चतुर्थेऽशे याग: प्रतिपदि कचित् । रक्षांसि तद्विलम्पन्ति दूपयन्त्याश्वलायनाः ॥ यस्तु न प्रारभतेष्टिमन्त्यांशे पर्वणो द्विजः । प्रतिपदश्चतुथांशात्माग्यश्च न समापयेत् ॥ कृतावप्यकृतैवेष्टिस्तयोः स्यान्नात्र संशयः । पुनरेवाऽऽचरेदिर्टि शुभेऽहनि यथाविधि ॥ इति भयोगपारिजात आश्वलायनोक्तः । पर्वणोऽशे द्वितीय इति द्वितीयेऽध इत्यर्थः । पार्वणस्थालीपाफल्यापीत्थमेव निर्णयः । अथ पार्वणस्थालीपाकस्तस्य दर्शपूर्णमासाभ्यामुपवास इत्याश्वलायनगृह्यात् । यैधायनीयमाध्वर्यवं स्वीकृतं तेपा बौधायनमतानुसारित्यादध्वर्युम- त्ययं तु व्याख्यानं कामकालदेशदक्षिणानामित्याश्वलायनसूत्र आध्व- यंवोक्तकालग्रहणाभ्यनुज्ञानाञ्चन्द्रदर्शनवति प्रतिपहिने यागो नैवोचित इति प्रतिभाति । अत एव प्रकृत आश्वलायनाचार्यवचनानां निरवका- शत्वात्तदुक्तकालग्रहणस्यैवोचित्तत्वारपोर्णमारयां मुहवियपरिमितपति- पत्तृतीयांशलाभ एव द्वितीयदिने यागोऽन्यथा पूर्वदिने । तथाऽमावास्या- यामपराह्णसंधी परदिने पण्मुहुर्तमतिपत्तृतीयांशसत्य एव परदिनेऽन्यथा चतुर्दश्यामन्वाधानं कृत्वा पौधायनवत्संधिमदिन एव यागः कर्तव्य इति पुरुषार्थचिन्तामणिकारेण सिद्धान्तितम् । ननु प्रातर्यजध्वमित्यादिश्रुत्या पागस्य प्रातःकालविधानात् प्रतिपद्यप्रविष्टायां यदि चेष्टिः समाप्यते । पुनः प्रणीय कृत्स्नेष्टिः कर्तध्या यागवित्तमैः॥ इति गार्यवचनविरोधात् कथमपराह्नसंधिमदिन इति चेत्तत्रोच्यते-- अन्वाधानादिवाह्मणभोजनान्तकर्म समुदायरूपयागस्य बाह्मणतर्पणरूपा- न्तिमपदार्थस्य प्रतिपदि समाप्तेि न कोऽपि विरोधः । उक्तं च काती- यपरिशिष्टे- आवर्तनेऽथवा तत्पाग्यदि पर्व समाप्यते । तेन्नं पूर्वाह्न एव स्यात्संधेरूवं दिनाशनम् ॥ १ ग.न.

·केळकरोपाहबापूमट्टविरचिता- इत्पलं प्रसक्तानुप्रसक्त्या । अथ पिण्डपितृयज्ञेमावास्या निणीयते। तत्र कात्यायनानां यागदिनात्पूर्वेद्युरेव पिण्डपितृयज्ञः । तन्मते यागस्य पूर्वाङ्गमेवासौ । कर्काचार्यव्याख्यानमपि तथैव । आपस्तम्बहिरण्यकेशी- यादीनां पर्वसंधिमदहोरात्रे मुहूर्तमात्रायामप्यमावास्यायां पिण्डपितृ- यज्ञः । तत्सूत्रस्य तथैव रुद्रदत्तरामाण्डारादिव्याख्यानात् । आश्वलाय- नानां तु यस्मिन्नहोराने प्रतिपत्पञ्चदृश्योः संधिस्तस्मिन्दिनेऽपरालेख- श्चतुर्थे माग औपवसथ्येऽहन्यन्वाधानोत्तरं यजनीयेऽहनि यागोत्तरं वा पिण्डपितृयज्ञः । यदी त्वहोरात्रसंधौ निथिसंधिः स्यात्तदाऽन्वाधानदिन इति वृत्तिकृत् । अत्र किंचिदुच्यते-अहोरात्रसंधिशब्देन सूर्योदयः। तिथिसंधिस्त्वमाप्रतिपदोः संधिः । स चाक्षरद्वयोच्चारणपरिमितः काल इति पुरुपार्थचिन्तामणी । हेमाद्री तु- कुह्वेति कोकिलेनोक्ते यान्किालः समाप्यते । तत्कालसंज्ञिता चैषा अमावास्या कुहूः स्मृता । इति मात्स्याकोकिलशब्दमानः । एतादृशस्य सूक्ष्मसंधिकालस्य दुर्ल- क्ष्यत्वादणितेनापि ज्ञातुमशक्पत्यांच मध्ये निशाहीः पञ्चविंशति चेति ज्योतिःशास्त्रोक्तो मध्याह्नमध्यरात्रकाली तद्ववापि विंशतिपलात्मकः कालो ग्राह्यः । अत एवाऽऽह हेमादी शौनकः- मुहूर्तस्पृगमावास्या प्रतिपद्यपि चेद्भवेत् । तद्दत्तमक्षयं ज्ञेयं पर्वशेषं तु पर्ववत् ॥ इति । अत्र मुहूर्तशब्देन क्षणो ग्राह्यः । ज्योतिःशास्त्रे मुहूर्तशब्दस्य क्षण- परत्वदर्शनात् । क्षणस्तु दशपलात्मकोऽमरकोशे प्रसिद्धः। एवं च सूर्यो- दयोत्तरं दशपलाधिकायाममावास्यायां सत्पां तद्दिनेऽपराह्ने पिण्डपितृ- यज्ञः कर्तव्यः। तन्यूनत्वे पूर्वेयुरिति गम्यते । कमलाकराशयस्वेवमेव । पदा युक्तं तवायम् । अत्रवृत्तिका पञ्चधाविभक्तस्य दिनस्य चतुर्थ-- मागरूपेऽपराह्ने यथासंभवं दिनानानिमुहूर्तत्यागेन पिण्डपितृयज्ञानु. ठाने कर्तव्यम् । एतन्निर्णयविधायकमूलवाक्यानि न्यायाच सर्वत्र प्रसिद्धा इति नात्र लिसिता इति दिक । इति श्राद्धतिथिनिर्णयः । अथ प्रकृतमनुसरामः । श्राद्धकर्ता पाकसिद्धयनन्तरं मात्वा विप्रानु- ज्ञातः पूर्वोक्तकाले श्राद्धारम्भं कुर्यात् । तबोमयोहस्तयोरनामिकाभ्यां 1.भा' ।। ग. ति रमा1३ . . रात्रि।

·1 श्राद्धमारी। १५ ब्रह्मग्रन्थिसमन्विते दर्भचनुष्टयात्मके या पवित्रं धारयेदिति चन्द्रिका- दायुक्तम् । दर्भत्रयात्मक इति केचिदन्ति तत्र मूलं मृग्यम् । पवित्र- थारणे पवित्रवन्तः परिवाचमासत इति मन्त्रश्चन्द्रिकायामुक्तः। पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस्पत इति वाजपेययाजिपद्धतौ । शिसायां यज्ञोपवीते दक्षिणोत्तरयोः कारिंदेशयोश्च दर्भान्धारयेत् । दर्भत्यागपुनर्ग्रहणकालश्च- न्द्रिकायाम्- श्राद्धारम्भेषु ये दर्भाः पादशौचे विसर्जयेत् । अर्चनादौ तु ये दुर्भा उच्छिष्टान्ते विसर्जयेत् ॥ मार्जनादौ तु ये दर्माः पिण्डोत्थाने विसर्जयेत् । उत्तानादौ तु ये दर्भा दक्षिणान्ते विसर्जयेत् ॥ प्रार्थनादौ तु ये दुर्भा नमस्कारे विसर्जयेत् । इति । आचमनकालस्तत्रैव- श्राद्धारम्भेऽवसाने च पादशीचार्चनान्तयोः। विकिरे पिण्डदाने च पटूस्वाचमनमिप्यते ।। आद्यन्तयोदिराचामेच्छेपाणि तु सकृत्सकृत् । इति । आचमनं त्वत्र स्मृत्युक्तं ग्राह्यम् । संध्यायां कर्मकाले च स्मृतेराच- मनं भवेदिति स्मरणात् । अब पवित्रधारणोत्तरमाचमनं कर्तव्यम् । तदाह चन्द्रिकायां मार्कण्डेय:- सपवित्रेण हस्तेन कुर्यादाचमनक्रियाम् । नोच्छिष्टं तत्पवित्रं स्याद्भुक्तोच्छिष्टं तु वर्जयेत् ॥ इति । यत्तु-काशहस्तस्तु नाऽऽचामेत्कदाचिद्विधिशदया। प्रायश्चित्तेन युज्येत दूर्वाहस्तस्तथैव च ॥ इति सिन्धौ शङ्खवचनं तत्पवित्राभावे केवलकाशधारणपरमुन्नेयम् । संकल्पप्रकार उक्तो नारदीये- तिथिवारादिकं स्मृत्वा संकल्प्य च यथाविधि । प्राचीनावीतिना कार्य सर्वसंकल्पनादिकम् ॥ देशकालोच्चारणं सव्येन संकल्पोऽपसव्येनेत्युत्सर्गः। संकल्पशब्देन पिनादिनामोत्कीर्तनान्तेऽमुकाद्धं सदेव सपिण्डं पार्वणेन विधि- नाऽनेन हविधा श्वः सद्यो वा करिष्य इति वाक्योच्चारणम् । अवोच्यते- गतात्वा ।

·। केळकरोपाहयापूमट्टविरचित्ता- नित्यश्राद्धादी देवराहित्यात्तद्यावृत्त्यर्थं सदेवमिति । गर्मिणीपत्यादिकर्तृके श्राद्धे पिण्डमिषेधात्सपिण्डमिति । एकोद्दिष्टविधिव्यावृत्त्यर्थं पार्वर्णन विधिनेति। आमादिव्यावृत्यर्थमन्नेन हविषेति । द्यहकालतायाः सद्यस्का- लतायाभोक्तत्वातन्नियमा श्वः करिष्ये सधः करिप्य इति चेति । कोचि- स्सानीकरणमिति वदन्ति । तस्य प्रायो बचानां सपिण्डकवाद्धे सर्व- वाग्नीकरणसत्यात्सपिण्डकमित्येतायतवोच्चारणेन चारितापन्निोचार- णमित्यन्ये । अपि था पित्राद्युत्कीर्तनान्तेऽमुकाटूं करिष्य इत्येतोषा- नेव संकल्पः । श्राद्धपदार्थश्च सर्व क्रियाकलाप इति पौर्णमासेटचा यक्ष्य इत्यादिवत् । सर्वत्र संकल्पादौ पित्रादिनामोचारणे पितुरमुकशर्मणो- ऽमुकगोत्रस्य यसुरूपस्येत्यादि तत्तद्विभक्त्यैकवचनान्तमुत्कीर्तनं कर्तव्यम् । पितरिद तेऽध्यमित्यायेकवचनान्तमयोगदर्शनात् । अपि याऽस्मपितृणा- ममुकशर्मणाममुकगोग्राणां वसुरूपाणामित्यादि बहुवचनान्तम् । शुन्धन्तां पितर इत्यादिदर्शनात् । अत एव परिशिष्टे पितरः पितामहाः प्रपितामहा इति त्रयस्तेषां प्रत्येकमेकवहा बहुवद्वा निर्देशं कुर्यादित्यु. कम् । अत्र पृथक्पृथक्देवतात्वदर्शनात्मत्येकमित्युकत्याच दमपि ज्ञायते शास्त्रान्तरे पितृपितामहप्रपितामहानामिति समुदिनोच्चारणं दृश्यते तदत्र नैव युक्तमिति । तथात्वेऽनीपोमवदेकदैवत्यरूपविरोधापत्तेः । अतः सुर- तविधिगतशब्दस्यार्थस्य देवतात्यापितुरमुकशर्मणोऽमुकगोबस्य यमु. रूपस्येत्येव पितामहमपितामहादीनां पृथक्पृथक्प्रयोगः कार्य इति सिद्धम् । अत्र युक्तं ज्ञात्वा कार्यमिति दिक । संबन्धाज्ञारणकम उक्तोमात्स्ये- संबन्धं प्रथमं बूयान्नामगोचे तथैव च । पश्चादूपं दिजानीयात्क्रम एप सनातनः ।। नामोच्चारणे शर्मान्तं ब्राह्मणस्येति बौधायनः दान्तंनाम स्त्रीणामिति गोभिलः । नामाज्ञाने त्वाहाऽऽचार्य:-नामान्यविद्वांस्ततपितामहमपि- तामहेति । कारिकायां च-नामानि चेन्न जानीयात्ततेत्यादि वदेत्क्रमात् । ततेति संबन्धमात्रपरमिति कमलाकरः । पितृव्यादावपि तथेति गौडाः । निर्णयसिन्धौ-सकारेण तु वक्तव्यं गोत्रं सर्वत्र धीमता । यथा काश्य- पसगोत्रमिति । गोत्रसगोत्रयोः पर्यायत्वाच्छासाभेदेन व्यवस्थेति । तत्रैव चदिकायाम्- १॥ 'हित्यत्वात । २.ख. तत्र '३ क .'परत्वा । ४ र 'तारक । ५८. ख. ये गि मात्र त' ।

·श्राद्धमारी। गोत्रस्य त्यपरिज्ञाने काश्यप गोत्रमुच्यते । कलिकायाम्-यसू रुद्रस्तथाऽऽदित्यः पित्रादिनितये कमात् ॥ इति । अय दर्शश्राद्धे पितरः । ते चोक्ताः परिशिष्टे-पिता पितामहः प्रपि- तामह इति वय इति । पिण्डपितृयज्ञसूत्रे च पिने पितामहाय प्रपिता- महायेति । यद्यपि सूत्र परिशिष्टे च पिनादिनय एवोक्तास्तथाऽपि पावणं कुरुते यस्तु केवलं पितृहेतुकम् । मातामह्यं न कुरुते पितृहा स प्रजायते ॥ इति ब्रह्मपुराणात पितरो यत्र पूज्यन्ते तब मातामहा अपि । अर्षिशेपेण कर्तव्यं विशेपानरकं प्रजेत् ॥ इति धौम्यवचनाच मातामहा अपि कर्तव्याः । अत्र मातामहशध्देन मातामहादिवयमुच्यते । मातुः पितरमारभ्य बयो मातामहाः स्मृता इति पुलस्त्योक्तेः । एवं पट् । ते च सपत्नीकाः कर्तव्याः । स्वेन भर्ना समं श्राद्धं माता मुले सुधासमम् । पितामही च स्वेनैव तयेष प्रपितामही ।। इति हेमाद्रयुदाहृतवचनात् । अत्र मातृशब्दो जनन्यामेष मुस्यः । तेन सपत्नमातृभ्यो न दयात् । एवं पितामह्यादिशब्दः पितृजनन्याप एयोच्यन्ते । तत्सपत्नीभ्यो न देयमिति हेमाद्रिः । कारुण्येन तु महाल- यादी देवमिति स एपेति कमलाकरः । संकल्पादो सपत्नीकानामुशा- रणं मन्त्रेषु त्यभिध्यानमात्रमिति केचित् । आश्वलायनानां तु वृत्तिस्या- रस्यादृग्भिन्नेषु मग्नेपूहयोग्यपदेपु सपत्नीकानामेवोच्चारणमिति प्रति- भाति । सर्वत्रानुक्तौ दर्शश्राद्धातिदेशादेत एव पितरो ज्ञेयाः । विशे- पांस्तु तत्तत्मकरणे वक्ष्यामः । अथ श्राद्धविशेपे वैश्वदेयिकनामानि । इष्टिमाद्ध मनुदक्षी वृद्धी सत्यवसू स्मृती। नैमित्तिके कामकाली काम्ये च धूरिलोचनी ।। पुरुरवाईवौ चैव पार्वणे समुदाहृतौ । नवान्नलम्भने देवी कामकालो सदैव हि ॥ अपि कन्यागते सूर्य काम्ये च धूरिलोचनौ । हति । वृपोत्सर्गे तवद्रप्सी कुरुकुत्सी महालय इति गोविन्दार्णवे विशेषः । सर्वत्रानुक्ती पुरूरवाईवी ज्ञेयौ । द्विवचनं गणाभिप्रायम् । अब क्वचि- १३. सौ युन । ३ ·केळकरोपावयापूमद्दविरचिता- यस्तनिर्देशेन पुरुरवसंज्ञफानामाईवसंज्ञकानामिति पृथग्देवतात्वकल्पेन प्रयोगो दृश्यते स तु शासान्तरीयविपयः । बचानां तु समासनिःशेन पुरुरवसंज्ञकायसंज्ञकगणद्वय एकदेवतात्वेन पुरूरवाधसंज्ञकानां विश्वेषां देवानामित्येव प्रयोगः । अत एव परिशिष्टे विपघहुत्देऽप्येकमे- पायपात्रमुक्तं तदेतदभिप्रायम् । चन्द्रिकाप्रभृतिप्राचीनग्रन्येप्वप्येवमेव । बृहत्पराशरमते पात्रद्वयम् । तत्पक्षेऽपि पुरुरवावसंज्ञका विश्वे देवा इदं वोऽयमित्युमयत्रापि मन्त्रः । विमक्तिनियम उक्तो नारदीये- अक्षय्यासनयोः पठी द्वितीयाऽऽवाहने तथा । अन्नदाने चनुर्थी स्पाच्छेपाः संबुद्धयः स्मृताः ।। संकल्पासनयोः पाठीति कचित्पाठः । नामगोत्रोचारादिनियम उक्त- भन्द्रिकायां शोन- आवाहनार्यसंकल्पे पिण्डदानान्नदानयोः । पिण्डाव्यञ्जनकाले तु तथैवाचनकर्मणि ।। अक्षय्यासनपायेय गोत्रं नाम प्रकाशयेत् । क्षपो च पिण्डदाने च गन्धधुपादिके तथा ॥ इति । आश्वलायनानामर्घ्यदाने न नामाचारः । आचार्येण तथैवोक- स्यात् । श्राद्धे विप्रोपवेशनानन्तरं प्रधानसंकल्प इति परिशिष्टे । केषि- दियारमिच्छन्ति । तत्पक्षे निमन्त्रणोत्तरं प्रथमः। विमोपवेशनान्ते द्वितीयः। अन्ये तु विधारमाहुः । तत्पक्षे निमन्त्रणात्पूर्व प्रथमः । निमन्त्रणोत्तरं द्वितीयः । विप्रोपवेशनान्ते तृतीयः। चन्द्रिकादायपि तथैव । तब पूर्वोक्त- प्रकारेण प्रथमः । उपक्रान्तममुकश्राद्धं करिष्य इति हितीयः । प्रक्रान्तम- मुकपाद्धं करिष्य इति तृतीय इति गृह्याग्निसागरे । अथ सध्यापसव्यनिर्णयः । निर्णयसिन्धौ जमदग्निः- सूक्तस्तोत्रजपं त्यक्त्वा पिण्डामाणं च दक्षिणाम् । आह्वानं स्वागतं चायं विना च परिवेपणम् ॥ विसर्जनं सौमनस्यमाशियां प्रार्थनां तथा । विभप्रदक्षिणां चैव स्वस्तिवाचनकं विना ।। पितृनुद्दिश्य कर्तव्यं प्राचीनावीतिना सदा । इति । च चानामपसव्येनेवाऽऽवाहनम् । परिशिष्टे तथैवोक्तत्वात् । अत्र श्राद्धमयूसोक्तं किंचिदुच्यते-चतुर्विधं कर्म किंचित्पित्रेकसच- गथन । ।

·भाद्धमञ्जरी। धित्वापिठयं स्वधानिनयनादि । किंचिदेवकसंपन्धित्वादेयम् । यधा विश्वे देवाः पीयन्तानिति वाचनम् । किंचिदुभयसंपन्धादुभयात्मकम् । पथा पाकपोक्षणादि । किचिच्च देवपितृसंबन्धरहितत्वालीकिकमेव । यथा स्वागतप्रभादि । तत्र पित्र्यमुभयात्मकं च प्राचीनावीतिना कार्यम् । देवं लौकिकं च यज्ञोपवीतिनैय कार्यमिति । संकल्पवाक्यं नीवीबन्धो गायत्रीमधुवाता 'इत्यादिजपः शेषान्नविनियोगोऽनुव्रजनमेवमादीनि कर्माण्युभयात्मकानि । अन्नपरिवेषणमतिथिभोजनमापोशनार्थमुदफदा. नाद्यभिश्रवणान्तं ब्राह्मणप्रदक्षिणीकरणं दातारो नोऽभिवर्धन्तामित्या- धाशीः स्वस्तिवाचन विसर्जनमद्य मे सफलं जन्मेत्यादि उच्छिष्टोदास- नमेवमादीनि छौकिकानीति संक्षेपः । सर्वत्र दैयकर्म यज्ञोपवीतिना दक्षिणजानुनिपातेन प्रदक्षिणं प्रागप- वर्गमुदगपवर्ग वा कार्यम् । अक्षतास्तु यवाः । उदककार्य पोषकेन । पूमोपचाराणों देवतीर्थन द्विर्दिानम् । गन्धदानं त्वनामिकया मध्यमा- अग्ल्या वा। पित्र्यं कर्माऽऽनयीदिगभिमुसम् । आश्वलायनेन दक्षिणा प्राची प्रस्तुत्य सर्वकर्माणि तां दिशमित्युक्तत्वात् । तच्च सव्यजानुनिपाते- नामदक्षिणमाग्नेय्यपवर्ग कार्यम् । अक्षतस्थाने तिलाः । उदककार्य तिलो- केन । उपचाराणां वित्रिनं गन्धदानं तर्जन्या विना वचनं प्राची- नापीतिना । श्राद्धे मन्त्रादौ प्रणवझपिदेवतच्छन्दसा स्मरण च नैय कार्यमिति प्रयोगपारिगाते । अब किचिदुच्यते । देव उपचाराणां द्विद्धि- नं पिम्ये विबिरित्यत्र पाद्यादीनां सर्वपामुपचाराणामयं नियम इति केचिदाहुस्तेंचिन्त्यम् । प्रमाणाभावात् । वस्तुतस्तु गन्धमाल्यधूपदीपा- नामेवायं नियमः । परिशिष्टे देवार्चनप्रकरणे गन्धपुष्पधूपदीपानामु- भयोविदिदत्त्वेत्युक्त्याऽनन्तरमाच्छादनं दृद्यादित्युक्तम् । तेन गन्धमाल्य- धूपदीपातिरिक्तानागुपचाराणां सकृद्दानमिति सिद्धम् । अनेनवामिप्रा- येण वृत्तिकारोऽपि गन्धमाल्यादि सद्देयं त्रिः पञ्चकृत्यो वेत्युक्तवान् । अन्यथाऽऽतनाादीत्येवमवक्ष्यत् । अब यद्युक्तं तत्कर्तव्यम् । संकल्पा- नन्तरं महानिबन्धेवनुक्तमपि यवोदकं तिलोदकं प्रायश्चित्तमन्त्रजपं समस्तसंपदित्यादिमन्त्राह्मणानां प्रदक्षिणीकरणं च शिष्टाः कुर्वन्ति । * स पुस्तक समास-मेयीम्-इति पाठो दाशत । 4- १ क पोगना । २ क स देय। ३ स 'यापदे । ५ ग स्तन्मन्रम् ।

·२० केळकरोपाषाभदृषिरचिता- दर्भपुष्पाक्षतादिपदार्थामुद्धोदकेन संप्रोक्ष्य गृह्णीयात् । तदुक्तं कलि- कायाम्- नामोक्षितं स्पृशेत्किचिन्न पदेन्मानुपी गिरम् ।। इति । तथा प्रायश्चित्तविशुद्धामा तेभ्योऽनुज्ञां प्रगृह्य च । दद्याद्वै ब्रह्मदण्डाथ हिरण्यं कुशमेव च ॥ मार्कण्डेयः-सातेः मातान्समाहूतान्स्वागतेनार्चयेत्पृथक् । पृथ्वीचन्द्रोदये नारदः- श्राद्धार्थ समनुमाप्तान्विप्रान्भूयो निमन्त्रयेत् । इदं द्वितीयं निमन्त्रणं विधिस्तु क्षण: करणीयः । ॐ तथेति पूर्व- पत् । ततः कर्ता प्राप्नोतु भवान् । विमः मानवानीति वदेदिति विशेष इति शौनकः । ततः पाद्यविधिः। तत्र मण्डललक्षणमाह हेमाद्री शंमुः- संमार्जितोपलिप्से तु द्वारे कुर्वीत मण्डले । उदपप्लवमुदीच्यं स्यादक्षिणे दक्षिणाप्नुवम् ॥ द्वारि द्वारसमीपे गृहाङ्गण इति यावत् । तत्प्रमाणं कलिकायाम्- प्रादेशमात्रं देवानां चतुरस्रं तु मण्डलम् । त्यक्त्वा पडगुलं तस्मादक्षिणे वर्तुलं तथा ॥ तञ्च मण्डलद्वयं गोमयोदकाम्यां कार्यम् । गोमूत्रेणेति चन्द्रिकापाम् । अत्यन्तजीर्ण देहाया वन्ध्यायाश्च विशेषतः । आया नवसूताया न गोर्गोमयमाहरेत् ॥ इति । भृगुः :-मण्डलयोरवटी वा सनेदिति कारिकामाप्ये । व्याघ्रः-उत्तरेऽक्षतसंयुक्तान्पूर्वाग्रान्विन्यसेत्कुशान् । दक्षिणे दक्षिणायांस्तु सतिलान्विन्यसेत्कुशान् ।। मारस्पे-अक्षताभिः सपुष्पाभिस्तदम्पर्यापसव्यवत् । विप्राणां क्षालपेरपादानभियन्य पुनः पुनः। भविष्य-प्रक्षालयेद्विप्रपादाशं नो देवीरितिञ्चा। एतचाऽऽसीनानां स्वयमप्यासीनेन प्रत्यरमुलेन कार्यमिति चन्द्रि- कायाम्। वृद्धवसिठः-न कुशग्रन्थिहस्तस्तु पाद्यं दयाद्विचक्षणः । घृतादिनाऽभ्यक्तपादयोः पाद्यं दद्यादिति चन्द्रिकायाम् । १. प्रातः । २ 'तोयनि । ३ क.क्षीय ग.ग चेति ।

·थाद्धमञ्जरी। २१ कलिकायाम्-ततः प्रक्षालयेत्पादी भार्याम्रावितयारिणा। श्राद्धकाले यदा परनी वामे नीरपदा मवेत् ॥ आसुरं तद्भवेच्द्राद्धं पितृणां नोपतिष्ठते । नाधः प्रक्षालयेत्पादौ कर्ता पित्रादिकर्मसु ॥ सिन्धी लोगाक्षि:-मण्डलादुत्तरे देशे दद्यादाचमनीयकम् । तथा- -विधाय क्षालनं तेषां द्विराचमनमिप्यते । स्वयमपि द्विराचामेदिति हेमाद्री। नारदः-पंवाऽऽचमनवारीणि पादप्रक्षालनोदकैः । संगच्छन्ति सुधाः श्राद्धमासुरं तत्मचक्षते ।। चन्द्रिकायाम्-आसनेषु सदर्भेषु विविक्तेयूपवेशयेत् । विविक्तेषु परस्परमसंलोपु । कारिकायामपि-- द्वौ देवे प्रामुखी पिये चीन्विभानुषगाननान् । ध्यायन्यमते पितर इति तानुपवेशयेत् ॥ व्यास:-सट्येनेवाऽऽसनं धृत्वा दक्षिणे दक्षिणं करम् । व्याहतीभिः समस्ताभिरासनेपूपवेशयेत् ॥ समाध्यमिति चेयोक्त्वेति। प्रतिषिप्रं श्वेतसूत्रवतियुक्तमविच्छिन्नं तैलदीपं स्थापयेदिति कारि- कामाये। प्रयोगपारिजात स्मृत्यन्तरम्- तत्राऽऽसनानि देयानि तिलाश्चैव कुशैः सह । पृथक्पृथगासनेयु सिलतैलेन दीपिका ।। इति । तत्रैव-आप्रसूताः स्मृता दर्भाः प्रसूतास्तु कुशाः स्मृताः॥ इति । माधवीये यम:-भिक्षुको बाह्मचारी वा भोजनार्थमुपस्थितः। उपविष्टेप्यनुप्राप्तः कामं तमपि मोजयेत् ॥ मिचकानाह चन्द्रिकायामधिः- ब्रह्मचारी यतिश्चैव विद्यार्थी गुरुपोषकः । अध्दगः क्षीणवृत्तिश्च पठेते भिक्षुकाः स्मृताः ॥ इति । कूर्मपुराणे-अतिथिर्यस्य नानाति न तच्छ्राद्धं प्रचक्षते । अतिथिलक्षणं विष्णुपुराणे- अज्ञातकुलनामानमन्यतः समुपागतम् । पूजयेदतिथि सम्यङ्नैकग्रामनिवासिनम् ॥ इति ।

·२२ केळकरोपावबापूमष्टाविरचिता- नीदीबन्धप्रकारमाहाऽऽश्वलापन:- नीवीवासो दशान्तेन स्वरक्षार्थ प्रबन्धयेत् । कात्यायनोऽपिजीवी कार्या दशागुप्ति वामकुक्षौ कुशैः सह ॥ इति । पृद्धयाज्ञवल्क्यः-दक्षिणे कटिंदेशे तु तिलैः सह कुशवयम् । स्मृत्यर्थसारे तु-पितॄणां दक्षिणे पार्चे विपरीता तु दैविके । देविक वृद्धिश्राद्ध इति कमलाकरः । ततः प्रक्रान्तं श्राद्धं करिष्य इति संकल्पः । ततोऽपहता इतिमन्त्रेण प्रसध्ये सर्वतस्तिलानवकीर्योवीर- तामित्यूचं जपेदिति परिशिष्टे । तिला रक्षन्त्वसुरानितिमन्त्रेण द्वारदेशे कुंशतिलान्मक्षिपेदिति स्कान्दे । पराशर:- तद्विष्णोरितिमन्त्रोण गायपा च प्रपत्नतः । पोक्षयेदन्नजातं तु शूवदृष्टयादिशुद्धये ॥ हेमाद्री मलाण्डे-श्राद्भभूमौ गपां ध्यात्या ध्यात्वा देवं गदाधरम् । यस्यादींश्च पिन्ध्यात्या ततः श्राद्धं प्रवर्तयेत् ॥ देवताभ्यः पितृभ्यश्च महायोगिम्य एव च। नमः स्वाहायै स्वधाये नित्यमेव नमो नमो नित्यमेव नमो नमः। आदिमध्यावसाने नु निरावृत्या जपेयुधः । पितरः क्षिममापान्ति राक्षसाः प्रवन्ति च ॥ इति । अथ देषांचनम् । तत्र प्रत्युपचारमाद्यन्तयोरपो हृद्यादिति पित्रामक- रणे नारायणवृत्तौ । प्रचेता:- आसनेप्यासनं पधावे दद्यात्तु दक्षिणे । नागरसण्टे-प्राजुभिः साक्षतर्भः सोकैदक्षिणादिशि । देवानामासनं दद्याद्वाममागे तु पैतृफे ॥ युग्मान्दमानिति चन्द्रिकायाम् । चतुभिर्वेति ग्रन्थान्तरे । माश्वला- यदैविकविदित्येऽपि पुरुरयाय नामिदमासनमित्पेकस्मै दत्त्वा पुन रेवमेव द्वितीयाय देयम् । सर्यवेयं प्रयोगः । निर्णयसिन्धौ- आसने स्वासनं यादग्र्ये स्वयं द्विजोत्तमः । उपन्य मुपुष्पाणि समाल्पानि सुधूपकः ॥ सुज्योतिश्चैव दीपे तु स्वाच्छादनामिप्ति कमः । १म 'सन्तरे। ३ग 'क्रान्ती रग 'न्दे। पारा ४ मारनम् । ५न, नमः म बात - ·श्रावमारी। २३ चन्द्रिकायां तु-सुगन्धोऽस्तु सुदीपोऽस्तु येत्पादि सगुवाहरेदिति । आसनमदानानन्तरमत्राऽऽस्यतामिति फर्ता वदेता धर्मोऽसीति पिप इति व तत्रैव । ततस्तृतीयं निमन्त्रणम् । तद्विधिमाह गालपः-- देपे क्षणः क्रियतां तु निरगुष्ठं कर ततः । धृत्येति शेषः ॐ तथेति द्विजा युस्तं पामोतु भवानिति । कर्ता बूयात्ततो विमः प्रामवानीति वै यदेव ।। इति । अधाध्यविधिः । तत्र वैश्वदेषस्थाने बिमस्यैकत्वे हिरवे बहुत्वे वैक- मेयायपात्रमासाथ स्वाहाा इति सर्वेभ्यः सकृन्नियेद्य सपाय विगृह्य सर्वेभ्यो दद्यादिति गृह्यपरिशिष्टे प्रयोगपारिजाते निर्णयसिन्धी प। श्राद्धचन्द्रिकायां पारद्वयमप्युक्तम् । अस्मिन्नध्यपाने दर्भद्वयात्मक पवित्रम् । शौनकजयन्ताभ्यामपरक्षितस्प देवार्चनस्योक्तेराश्वलाय- नानां देयेन पाऽर्यवानमिति केचित् । अर्यपूरणोत्तरमावाइनम् । सत्कमः स्मृत्यन्तरे- देवार्चा दक्षिणाय पारपाएजान्यसमूर्धनि । शिरोंसजानुपादेषु वामानविपु पैतृके ।। अर्चा पूजाऽऽवाहनरूपेति चन्द्रिकायाम्। विश्वे देवास आगतेत्पावाह- नमग्नः । अत्र वैश्वदेविकोत्पत्तिध्यान केचित्कुर्वन्ति । तद्यथा- विश्वापां दक्षफन्यायां जाता धर्मान्महात्मनः । विश्वे देवा इति स्याता देववर्या महायलाः॥ शक्केण सह योद्धृणां विगेतारस्तु रक्षसाम् । यन्नामस्मरणादेव प्रद्रवन्त्यसुरा भयात् ॥ वाणवाणासनधरा द्विभुजाः श्वेतवाससः। केपरिणः कुण्डलिनः फिरीफटफान्विताः।। धैर्य सौन्दर्यसंयुक्ता विष्यसगनुलेपनाः । इन्द्रश्यानुचराः सर्वे गोतारविदिधस्पतेः ॥ इति । ततो विश्वे देवाः शृणुतेमं हवं म इत्यादिप्रयोगः । निर्णयसिन्धौ गमस्तिः- अय पिण्डदानं च स्वस्त्पक्षय्ये तथैव च । गन्धपुष्पादिकं सर्व हस्तमेव तु दापयेत् ।। - ग. विक' । धार ।

·२४ केळफरोपाहयापूभट्टविरचिता- फारिकामाव्ये पात्रेण तु न दापयेदिति चतुर्थचरणे पाठः । व्यास:- अपवित्र करो गन्धैर्गन्धद्वारेति पूजयेत् । विप्राणां गन्धेने वतुलं पुण्डेमर्धचन्दाकारं च न कार्यम् । तिर्यग्ठेपो मवत्येवेति निर्णयसिन्धौ । कलिकायां स्मृति:- गन्धद्वारेति वै गन्धमायनेते च पुप्पकम् । धूरसीत्यमुना धूपमुद्दीप्यस्वेति दीपकम् ॥ युवं वजाणि मन्त्रेण वस्त्रं दद्यात्मयत्नतः ॥ इति । पादेशे धूपनिवेदनं मुखदेशे दीपनिवेदनमिति प्रयोगपारिजाते। गन्धदानादौ च पदार्थानुसमयः काण्डानुसमयो या। केचिदैवे पिये च पदार्थानुसमयेनार्चनमित्याहुस्तच्छासान्तरविषयम् । बङ्घचानां तु सूत्रे देवानुक्तेः काण्डानुसमय एवेति फमलाकरः । पराशरः- वाचयेत्परिपूर्णत्वं यासो दद्याद्विधानतः । नारदीये-देवश्च समनुज्ञातो यजेत्पितृगणं तथा ॥ अथ पिचर्चा-तबाऽऽसने धर्माः पञ्च सप्त घेति कारिकाभाये । अयपात्राणि तु पितृसंरपयैव न तु विप्रसंख्यया । सधैषां स्थान एफ- बाह्मणपक्षेऽपि प्रतिषतमेककमर्यपात्रमासाद्य स्वधा इति सकृन्म- न्त्रेण युगपरसर्वाणि तस्मै निषेध पुनः पुनरम्या अपो दत्त्वा तस्मा एय पितरिदं तेऽर्ध्यमित्यादिमन्त्रैः सर्वाण्यध्याणि पद्यात् । एकैकस्य स्थान एकैकवाह्मणपक्ष एफैकस्मा एकैकं निवेद्यस्मा एकैकमध्यं दद्यात्। पितुः स्थानेऽनेकबाह्मणपक्षे तदेयार्यपात्रं सकृन्मन्त्रेण सर्वेभ्यो निवेद्य पितरिदं तेऽमिति मन्त्रावृत्त्या सर्वेभ्यो विगृह्य देद्यात् । एवं पैताम हादारपि । हेमाद्री- तिम्रस्तिसः शलाकास्तु पितृपात्रेषु पार्यणे । एकोद्दिष्टे शलाकैकां निधायोदफमाहरेत् ॥ इति । या दिव्या इत्यनुमन्त्रणं प्रतिषिप्रं सकृदेव प्रयोगपारिजात भाचार्य:-- पितुः पैतामहं चाय शिष्टं पैतामहे ततः । संसाव्य तच्च पित्र्ये तु साचें सावयेदथ ॥ इति । , गण्डमर्वपुण्डम'। २ म ति सिन्धी । कालिकधारीना चीर ग. 'षादीनां च प्रतिविन पग कम्1५ स जायान् । ६ ग हस्तत्त । - ·पाखुमारी। अर्यदानान्ते पितृभ्यः स्थानमसीति प्रथममध्यपानं शुची देशे स्थापयेत् । सर्वविप्रोत्तरतो वा न्यसेत् । पिध्यविप्रवाममागे धा। कर्नु- मितो येति सिन्धौ । पिण्डनिपरणस्थल इति कारिफामाप्ये । अविः-गन्धादिभिस्तदभ्यर्च्य तृतीयेन पिधापपेत् ॥ इति । तत्पात्रं न्यम्बिलं वा कुर्यात् । न्युजीकरणं त्वेकोद्दिष्टविषय- मिति केचित् । म्युजीकृतेऽप्यनं तुल्यमिति कमलाकरः । दर्शभा- द्धादौ मातामहादिसंघवानपि पितृपान एव गृहीत्वा प्रयाजवतन्त्रेण न्युजी कुर्यादिति स एव । आयपात्रद्वयं न्युजी कुर्यादिति चन्द्रिका- याम् । आच्छादैनानन्तरं सति संभवे नानालंकारादि दद्यादिति पुरा- णादावुक्तं तदन्यशासीयपरम् । बवृचैस्तु श्राद्धान्ते प्राक्स्वधायाचना- देयम् । वृत्तिकारेण तथैव सिद्धान्तितत्वात् । आसनमभृतिसाङ्गपूजा- विधिस्तु सूत्रे परिशिष्टे च सम्यगुक्तत्वादन संक्षेपेण निरूपितः। विस्त. रेण तु प्रयोगे वक्ष्यते । अर्चनानन्तरं कृत्यमुक्तं चन्दिकायाम् - निर्वर्त्य बाह्मणादेशाकियामेयं यथाविधि । पुनर्भूमिं च संशोध्य पल्लेरन्तरमाचरेत् ॥ माजनानि ततो दद्याद्धस्तशौचं पुनः कमात् । इति । भूशोधनमर्चनप्रसङ्गात्पतितगन्धपुष्पद पनयनम् । अन्तरं विच्छित्तिः। आदेशात्पात्राणि दद्यादित्यन्वयः । तेन तत्रापि प्रश्नानुज्ञे शेये इति कम- लाकरः । भोजनपानाधस्थमण्डलनिर्माणप्रकारश्चन्द्रिकायाम- नैती दिशमारभ्य ईशान्यन्तं समापयेत् । नामेव दिशमारभ्य दैविकस्य तदन्तिकम् ॥ ईशानी दिशमारभ्य नैर्ऋत्याममदक्षिणम् । नामेव दिशमारभ्य पैतृकस्प तदन्तिकम् ॥ इति । मण्डलकरणलाधनानि बाले- मण्डलानि च कार्याणि नेवारैश्चूर्णकैः शुभैः । गौरमृत्तिकया वाऽपि भस्मना गोमयेन वा ।। सिन्धी-भस्मना वारिणा घाऽपि कारयेन्मण्डलं ततः। इति । मण्डलेपु दैवे सयवान्पित्र्ये सतिलान्दर्भान्दद्यादिति परिशिष्टे । देवे चतुरस्रं पित्र्ये वृत्तमिति तत्रैव । भोजनपात्राणि मण्डलेषु भूमावेय निध्यान्नोपरीति कमलाकरः । श्राद्धदीपिकायां मात्स्ये- १७. तेऽभ्य' । १ स. ग. ३ अयं पा 17 ग. दिनप्रदाना। ५. ए, '२ | भोज ।

·२६ केळकरोपाषापूमट्टविरचिता- अकृत्वा भस्ममयांदों यः कुर्यात्पाणिशोधनम् । आसुरं तद्भवेच्छ्राद्धं पितृणां नोपतिष्ठते ॥ इति । मस्ममर्यादाकरणे पिशजन्मृष्टिरक्षा णो अन्न इति मन्त्रद्वयं केचि- त्पठन्तीति कमलाकरः । ब्रह्माण्डे- प्रक्षाल्य हस्तपात्रादि पश्चादद्धिविधानवत् । प्रक्षालनजलं दर्भस्तिमिभं क्षिपेच्छुची। पाद्यमण्डलोपरीति हेमादिः । संग्रहे- विसर्गप्रचलकश्चैय अक्षयं पहिवारणम् । करशुद्धिर(रा)पोशा(श)ने पितृपूर्वाणि कारयेत् ॥ इति । अनौकरणानन्तरं वा मण्डलकरणादि । परिशिष्टे तथैवोक्तत्वात् । अथानौकरणम् । तच्चानुपनीतब्रह्मचारिस्रातकविधयानग्निप्रिपा- णावेव कार्यम् । अनाहितानेद्याग्निमतो दर्शादौ व्यतिपङ्गोऽस्ति तत्रैष गृह्यामावग्नौकरणम् । यत्र व्यतिपङ्गो नास्ति तत्र पाणायेव । बवृचा- नामाहिताग्रीनां सर्षाधानिनाम(धानिनां च विप्रपाणिप्नेव । गृह्य- परिशिष्टे- अन्वटक्यं च पूर्वेार्मासि मास्यथ पार्वणम् । काम्यमाभ्युदयेऽष्टम्यामेकोद्दिष्टमथाष्टमम् ॥ चतुवाद्येपु सामीनां वह्नौ होमो विधीयते । पित्र्यवाह्मणहस्ते स्यादुत्तरेषु चतुर्वपि ॥ एवमेय वृत्तिकारेण सिद्धान्तितम् । सर्वाधानी दर्शश्राद्धे दक्षिणायौ जुहुयादिति चन्द्रिकायाम् । अर्धाधानी गृह्याग्नाविति माधवाद्यः । अर्धाधानिनो व्यतिपनपक्षे गृह्य एवेति प्रयोगपारिजाते । वृत्तिकारमते यापिकादी नैव व्यतिपः। अन्पमते त्यस्ति । अत्र यथाचारमनुष्वेयमिति कमलाकरः । चन्द्रिकाकारस्तु आश्चलानानामनुधानं वृत्त्यनुसाधास्ती- त्याह । आश्वलायनानां गृह्याग्निमतामन्वष्टक्यादिश्राद्धचतुष्टयं विना सर्वेपु श्राद्धेपु पाणिहोम एवेति पृत्तिस्वरसः । स च पाणिहोमः पाणिप्षिति बहुवचनात्सर्वविप्रपाणिपु इति वृत्तिकृत् । कारिकायां तु- एकेकामाहुति केचिद्विगृवि मजुह्वति । चन्द्रिकायां जातूकl:- अग्न्यमावे तु विप्रस्य पाणी दद्यात्तु दक्षिणे। अग्न्यमापः स्मृतस्तावद्यावद्भायाँ न विन्दति ॥ इति । , ·१ श्राद्धमतरी। २७ विधुरस्य विशेपो मदनरत्ने यमेनोक्त:- अपत्नीको यदा विप्रः श्राद्धं कुर्वीत पार्वणम् । पित्र्यविभैरनुज्ञातो विश्वदेवेपु हूयते ॥ अबोपनीती स्वाहाकारणाग्निपूर्वकं दैविकधर्मेण जुहुयाविति हेमाद्रिः । वायवीये- विधुरो देविके कुर्याच्छेपं पिये निवेदयेत् ॥ इति । वैश्वदेवविप्रबहुत्वेऽपि प्रथमविप्रपाणावेव होम इति कमलाकरः । यद्वा सर्वत्र देवपित्र्यविप्रकरयोविकल्प इति हेमायादयः । उपवीतित्वे देवे होमः प्राचीनावीतित्वे पित्र्य इति कमलाकरः । पाणिहोमेऽप्य- नोकरणविधि केचित्कुर्वन्ति । तदुक्तं हेमाद्री यमेन- अग्नौकरणवत्तन्त्रं होमो विपकरे भवेत् । पर्युक्ष्य दर्भानास्तीर्य यतो ह्यशिसमो द्विजः ।। अपराकै शौनकः-भयत्स्वेवाग्नीकरणं करिष्य इति वै वदेत् । क्रियतामिति प्रतिवचनम् । मेक्षणेन करेगा वा होम इति कमलाकरः। पाणिहोमे मेक्षणमाहरणं नेति वृत्तिकृत् । अपूर्वत्वान्नायं विधिरिति फेचित् । तदुक्तं स्मृत्तिरलावल्याम्- नानुज्ञा पाणिहोमे स्यान्न स्तः पहणोक्षणे। नाग्ने तमद्यादिति च न स्यातामिध्ममेक्षणे ॥ इति । अब केचिदिदं सोमाय पितृमत इदममये फध्यधाहनायेति समग्नक- विभागकरणं कुर्वन्ति । तत्रोच्यते-यत्र नानादेवते स्थालीपार्फतन्त्र समन्त्रकनिपिस्तन्त्रेण अपणं तवैव समन्त्रकविभागकरणं पिण्डपि- तृयज्ञे तदभावान्निबन्धकारैरनुक्तत्वाच तदुपेक्ष्यम् । तूप्णीविभागफरणं भवत्येवेति । हुतावशिष्टमतिपत्तिमाह यमः- पितृपाणिहुताच्छेषं पितृपात्रेषु निक्षिपेत् । अग्नीकरणशेपं तु न दद्याद्वैश्वदेविके ॥ एतदग्निहोमेऽपि सममिति कमलाकरः । वृद्धवसिष्ठः- पित्र्यविप्रकरे हुत्वा शेपं पात्रेषु निक्षिपेत् । पिण्डेभ्यः शेपयतिचिन्न दद्याइश्वदेविके ॥ इति । १ग देव वित ·केळकरोपावबापूमट्टविरचिता- कमलाकरस्त्वाह-पाणी हुतं पात्रे निधाय विप्रानाचमप्य(चाम्य) हुतशेष पात्रेषु दद्यात् । अनैमित्तिकं चेदमाचमनं न हुतमक्षणनिमित्तम् । तेनानौकरणामावेऽप्याचमनं भवतीति सिद्धम् । विप्राः पाणी हुसमनं मोजनार्थदत्तान्नेन सह भोजनकाले मुञ्जीयुः । न तु भोजनात्पूर्वमिति । पौधायनमते हवनानन्तरमेव मक्षणं तत्तच्छाखीयानामेव । अर्थ परिवेपणम् । तच्च देवपूर्वमामासु पक्वमिति पात्राण्याज्येनोप- स्तीर्य पवित्रपाणिः स्वयमेव कुर्याद्भार्या वा। पात्राणि दर्भः परिस्ती. पैति रघुनाथीपपद्धतौ । अन्नादि सर्व दा पात्रेण च परिवेषयेन्न तु हस्तेन । अपक्कं तेलपक्कं च हस्तेनैव देयम् । मोजने तिला न देयाः । घृतादिपात्राणि भूमी स्थापयेन्न मोजनपाने । परिवेपणक्रम उक्तः संग्रहे- ओदनं पायसं मक्ष्यं व्यञ्जनादि घृतं तथा । सूपमन्ते प्रदातव्यमित्येवं परिवेपयेत् ॥ इति । लवणं साक्षाद्धस्तेनं च न परिवेपणीयम् । घृतं भोजनपात्राद्वहिः परिवेपणीयम् । देवपूर्वकपरिक्षेपणनियमस्तु प्रथम एव परिवेपणे न द्वितीयादिषु । घृतं पितृपूर्वकमेव परिवेपणीयमिति केचित् । परिवेपण- काले पथा शब्दो न भवेत्तथा परिवेपणीयम् । गौडनिबन्धे- मध्यमावे गुडो देयः क्षीरस्य च तथा दधेि । न लभ्यते घृतं तंत्र कुर्याघृतवतीजपम् ॥ इति । पङ्कयां विपमदानं नैव कार्यम् । एवमन्नानि परिविष्याननिवेदन कार्यम् । तत्प्रयोगे यक्ष्यते । तत्रान्नेऽङ्गुष्ठनिवेशन इदं विष्णुरिति मन्त्र उक्त परिशिष्टे । ऋग्विधाने तु- इदं विष्णुरितीमाभिः पञ्चमिः श्राद्धकर्मणि । अगुष्ठमन्नेऽवगाह्य तेन रक्षो न वाध्य(ध)ते ॥ इति । ये चेह पितर इत्युपस्थानानन्तरं पिता पितामहश्चैय तथैव प्रपितामहः । तृप्ति प्रयान्तु वै भक्त्या यदिदं श्राद्धमाहृतम् ।। मातामहस्तृप्तिमुपैनु तस्य तथा पिता तस्य पिता ततोऽन्यः । विश्वे च देवाः परमां प्रयान्तु तृप्तिं प्रणश्यन्तु च यातुधानाः।। १ ग, जो इत्तम् । ३ घ. 'न म '1३ ग, पत्र।। स. 'प्रास ।

·श्राद्धमलरी। इति मन्बयं केचिरपठन्ति । ततोऽच्छिद्रं वाचयदिति कमलाकरः । पारस्करः- संकल्पः पितृदेवेभ्यः सावित्रीमधुमज्जपः । श्राद्धं निवेद्याऽऽपोशा(श)नं जुपमेपोऽथ मोजनम् ॥ संकल्पोऽन्ननिवेदनम् । निवेद्येति ब्रह्मार्पणं कृत्वत्यर्थः । बृहन्नार• दीये-दस हविश्च तत्कर्म विष्णवे वै समर्पयेदिति । एतब्रह्मार्पणं सम्पे- नैव कार्यमिति कमलाकरः । अत्र ब्रह्मार्पणं० हरिता० चतुर्मिश्चः इति श्लोकत्रयं पठेदिति सिन्धौ । अथ विनियमाः । माधवीये- पवित्रपाणयः सबै ते च मौनव्रतान्विताः। उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पर्श वर्जयन्तः परस्परम् ॥ मनुः-यावदूप्मा भवत्पन्ने यावश्नन्ति वाग्यताः । तावदश्नन्ति पितरो यापन्नोक्ता हविर्गुणाः ॥ याज्ञवल्क्योऽपि-मुक्षीरस्तेऽपि याग्यता इति । अवाह भाद्धचन्द्रि- काकार:-वाग्यता वानियता अधिकं न वदेरित्यर्थः। न तु मौनिनः । अपेक्षितं याचितव्यमिति वक्ष्यमाणवचनविरोधादिति । अतोऽन्नादिया- चन विना वाहनियमलोपे विष्णुस्मरणं कृत्वा पुनर्वानियमं कृत्वा मुखीयादिति सिद्धम् । प्रयोगपारिजातकारस्तु अन्नपानाद्यपेक्षायां हस्त- संज्ञया याचितव्यमित्याह । अस्मिन्पक्षे सर्वत्र वानियमलोपे प्राय. चित्तम् । अत्रिः- असंकल्पितमन्नायं पाणिभ्यां पशुपस्पृशेत् । अभोज्यं तद्भवेदन्नं पितॄणां नोपतिष्ठते ।। अनं दत्तं न गृह्णीयाधावत्तीयं न संपिवेत् । आपोशनं वामभागे सुरापानसमं भवेत् ।। राथा-पुनरापूर्याऽऽपोशनं सुरापानसमं मवेत् । दत्ते वाऽप्यथवाऽदत्ते भूमौ यो निक्षिपेद्वालिम् ।। तदन्नं निष्फलं याति निराशेः पितृमिर्गतः । शक:-श्राद्धे नियुक्तान्मुखानान्न पृच्छेत्सवणादिपु । उच्छिष्टाः पितरो यान्ति पृच्छतो नात्र संशयः ॥ हेमाद्रावत्रिः-हुंकारेणापि यो चूयाद्धस्तेनापि गुणान्वदेत् । भूतलायोद्धरेत्पात्रं मुश्चेद्धस्तेन वा पिवेत् ॥ - .क रस, 'स्वा । २ ग 'पि पदेगुणन् । ।

·३० केळकरोपासवापूभट्टविरचिता- प्रौढपादो बहिःकक्षो बहिर्जानुकरोऽपि वा। अहुछेन विनाऽनाति मुसशब्देन वा पुनः॥ पीतावशिष्टतोयानि पुनरुद्धत्य वा पिवेत् । खादितार्थान्पुनः सादेन्मोदकादि फलानि या ॥ मुसेन वा धमेदन्नं निष्ठीवेद्धाजनेऽपि वा। इस्थमश्नन्दिजः पाद्धं हत्वा गच्छत्यधोगतिम् ॥ प्रौढपादः पादोपरि पाददातेति कमलाकरः । आसनारूढपाव इति हरदत्तः । पहिःकक्ष उत्तरवाससो पहिर्भूतकक्षद्वय इति प्रयोगपारिजा- तकारः। सिन्धी जाबालि:- इष्टमुष्णं हविष्यं च दद्यादन्नं शनैः शनैः। अपेक्षितं याचितव्यं श्राद्धार्थमुपकल्पितम् ॥ न याचते द्विजो मूढः स भवेपितृघातकः । हारीत:-उर्ध्वपाणिश्च विहसन्सक्रोधो विस्मयान्वितः । भगपृष्ठस्तु यमुझे न तत्पीणाति चे पितॄन् । प्रचेताः- स्पृशेद्वामहस्तेन भुञ्जानोऽन्नं कदाचन । न पादौ न शिरोव्यस्तिन पदा भाजनं स्पृशेत् ॥ उशना-भोजनं तु न निःशेपं कुर्यात्माज्ञः कथंचन । अन्यत्र दनः क्षीराद्वा क्षौद्रासक्तुभ्य एव च ॥ अन्यत्र च-सशेपं सर्वमश्नीयान्निःशेष घृतपायसम् । इति । अत एव कारिकायाम्-अन्न भोजनपर्याप्तं देयं किंचित्ततोऽधिकम् ॥ इति । अथाभिश्रवणम् । तद्विधिह्माण्डे- कुशपाणिः कुशासीन उपबीती जपेचतः। मनुः-स्वाध्यायं भावयत्पिश्ये धर्मशास्त्राणि चैव हि । इति । तत्राऽऽदौ सव्याहृतिकां गायत्रीं सकृत्रिर्वा जपित्वा राक्षोनी: पावमा. नीरन्नवतीच भावयेत् । राक्षोनसूक्तानि कृणुष्व पाजः इन्द्रासोमा तप- तम्रक्षोहणं वाजिन इत्यादीनि । पावमानीः स्वादिष्ठयेत्याद्याः । अन्नवतीः पितुं नु स्तोपमित्याद्याः। अन्यानि च यथाशक्ति पौरुपामतिः रथेन्द्रसोमपितृसूक्तानि श्रावयेत् । अप्रतिरथमाशुः शिशान इति । पितृ- सूक्तमुदीरतामिति । शेपाणि प्रसिद्धानि । तथा ऋग्यजुःसामोक्तानि पुण्यानि प्रीतिकराणि त्रिसुपणं रुद्रं ब्राह्मणादीनि भावयेत् । पुराणो- ग रोबस्ति।

·. - प्राद्धमारी। कानि ब्रह्मविष्णवर्करुद्रस्तोत्राणि वा । एतदमावे गायत्रीज कुर्यात् । अमावे सर्वविद्यानां गायत्रीजपमाचरेदिति वचनात् । भोजनसमाप्ति पर्यन्तं श्रावयेत् । अथ संक्षेपात्संभाषितानि प्रायश्चित्तान्युच्यन्ते । पराशरीये शस:- श्राद्धपडी तु मुआनो ब्राह्मणो ब्राह्मणं स्पृशेत् । तदन्नमत्यजन मुक्त्वा गायञ्यटशतं जपेत् ॥ तदन्नं पावगतम् । स्पर्शोत्तरमन्यदन्नं न गृह्णीयादिति फलितोऽर्थ इति चन्द्रिकाकारः । उत्तरापोशनोत्तरमुच्छिष्टयोमिथः स्पर्श उभयोरपि सद्यः सानमिति प्रायश्चित्तेन्दुशेसरे । उच्छिष्टान्नस्पर्श तु- उच्छिष्टलेपसंस्पर्शे प्रक्षाल्यान्येन वारिणा । भोजनान्ते नरः सात्वा गायत्रीत्रिशतं जपेत् ॥ इति । अवापि भोजनं तावतोऽन्नस्यैवेति स एव । भोजनपावस्पर्शे व्यास:- उच्छिष्टोच्छिष्टसंस्पर्शे स्पृष्टपात्रं विहत्य च । सन्निं पूर्ववक्षिप्त्या भोजयेनु द्विजोत्तमम् ॥ इति । अयमेव न्यायः प्रायश्चित्तान्तरमसत्ताकप्यनुसरणीयः । यथा भोजन समय उच्छिष्टपात्रममेध्योपहतं चेत्तपात्रमुद्धृत्य भूमिं गोमयेनोपलि- प्यान्यपानं पूर्ववदासाद्य तस्मिन्सन्निं पूर्ववक्षिप्त्या विमं भोजपेदिति । मार्जारकाकनकुलाखुगपादिभिरनााच्छिष्टे कृतेऽप्येवमेव । मक्षिकाके- शनखकीटपतङ्गपिपीलिकादिभिरल्पोपहतो तत्संखममन्नायुद्धृत्याप उप- स्पृश्य शेपान्नानि भस्मना वा मृदा वाऽम्बुना या संस्पृश्य भोजयेत् । मार्जारादिस्पर्शऽप्येवम् । अथ विप्रवमने प्रायश्चित्तम्। तत्र दक्षायुक्तो होमविधिः । विमवमना. नन्तरं प्रायश्चित्तत्वेनेन्द्राय साम गायतति द्वादशचं सूक्तं जापित्या लौकि- कामिं स्थाण्डिले प्रतिष्ठाप्य क्रियमाणे विप्रवमननिमित्तहोमे देवतापरि. ग्रहार्थमन्वाधानं करिष्य इति संकल्प्यास्मिन्नन्वाहितेऽनावित्यादि चक्षुपी आज्येनेत्यन्तमुक्त्वाऽन प्रधानं प्राणमपानं व्यानमुदान समानमेताः पञ्च देवता द्वात्रिंशद्वारं चाहुतिभिः शेपेण स्विष्टकृतमित्यादि प्राणाय त्या जुष्टं निर्यपामि अपानाय त्याच्यानाय वा उदानाय त्वा०समानाय त्वा इत्यादिचरुकल्पेन चरुं श्रपयित्वाऽऽज्यभागान्ते नामगोवायुञ्चारपूर्व- सप या कु. ३. 'दि अनीपोमो ।

·केळझरोपावनापूमविरचिता- कममौ पितृनावाह्य संपूज्य यथालिङ्गं त्यागपूर्वकमवदानधर्मेण चर्वाहुती. र्जुहुयात् । प्राणाय स्वाहा ।माणायेदं०।अपानाय स्वाहा। अपानायेदं । पानाय स्वाहा । ध्यानायेदं । उदानाय स्वाहा । उदानायेदं० । समा. नाय स्वाहा । समानायेदं० । इति पञ्चाहुतिभिरेफाऽऽवृत्तिः । पुन: प्राणाय स्वाहेत्यादिपश्चाहुतिमिद्वितीया । एवं द्वात्रिंशत् । पञ्चमि- मन्त्रैः प्रतिमम्बं. द्वात्रिंशसंख्यपेत्यन्ये । एवं पश्यधिकशतमाहुतयो भवन्ति । अपरे तु पञ्चभिर्मन्त्रैर्वात्रिंशसंख्ययाऽऽहतीर्जुहुयादिति यथाश्रुतमेवार्थ वर्णयन्ति । एतन्मते द्वात्रिंशदेव । तत्र पभिरावृत्तिभि- त्रिंशदाहुतयः अपशिष्टे वे समानाय स्वाहेत्येतस्याऽऽवृत्त्या संपादनीये । एवं हुत्वा स्थिष्टकृदादिहोमशेषं समाप्य पमितं विप्रै घृतं पाशयेत् । इसि, होमविधिः । वैश्वदेविकविप्रयमने होम एष न श्राद्धावृत्तिः । पिश्यविप्राणामुपविधानां पितृस्थानीयविभवमने तहिने तदानीमेव होम कृत्योपोष्य द्वितीयदिने पुनः भाद्धं कुर्यात् । पितामहादिस्थानी- यानां यस्य कस्यचिद्वमने होमं कृत्वा तदिन एय पुनः पाकं विधाय पुनः भाद्धं कुर्यात् । पितामहादिवमनेऽपि परेऽहनि श्राद्धं कुर्यादिति फेचित् । इदं पिण्डदानास्पाग्वमने पिण्डदानोत्तरं घान्ती होम एव न श्राद्धावृत्तिः । केचिद्भोजनानन्तरं पिण्डदानात्मागपि वमने होम एवं न श्राद्धावृत्तिरित्पाहुः । भोजनसमये वान्तौ तु पूर्वोक्तमेव । अत्र किंचिदुच्यते । श्राद्धे पिण्डदानं प्रधानमिति कक्रः। विप्रभो- जनमिति मेधातिथिः । भोजनपिण्डदानागौकरणानीति हेमाव्यादयः । शाखाभेदेन प्राधान्यमुक्तं धर्मप्रदीपे- पजपा पिण्डदानं तु पड्वृचानां द्विजार्चनम् । श्राद्धशब्दाभिधेयं स्यादुभयं सामवेदिनाम् ॥ इति । अत एव बाह्मणभोजनान्ते संपन्नमिति पृष्ट्वेति सूवितवानाचार्यः । एतेनाऽऽचार्यस्यापि भोजनं प्रधानमिति पक्षः संमत इत्यवगम्यते । एवं च प्रधानवैकल्ये श्राद्धावृत्तिः । अङ्गवैकल्पे प्रायश्चित्तमात्रं कर्तव्यम् । अतो बयानां बाह्मणभोजनस्य माधान्यावाह्मणभोजनानन्तरं विमय- मने होम एप न श्राद्धावृत्तिः । भोजनसमये यान्ती पुनरावृत्तिरिति सिद्धम् । यजुषां सामवेदिनी तु पिण्डदानोत्तरं वान्तौ होम एव न आद्धावृत्तिः । पिण्डदानात्माग्वान्तौ भाद्धावृत्तिरेव । धैश्वदेविकविप्र- १.तो । २ ग. 'नापि ·श्राद्धमञ्जरी। मने सर्वेषां होम एप न श्राद्धावृत्तिः । अङ्गत्वादग्नौकरणहोमवैकल्ये प्रायश्चित्तमानं कर्तव्यं न तु श्राद्धावृत्तिः । केचिद्धोमस्यापि प्राधान्या- तवैकल्पे श्राद्धावृत्तिरित्याहुस्तश्चिन्त्यम् । वस्तुतस्तु होमोऽङ्ग मेवेति दिक् । इदं प्रत्याब्दिकश्राद्धे सपिण्डीकरणादौ मासिकश्राद्धेपु महको- द्दिष्टादी मघादी सपिण्डकवृद्धिाद्धे च ज्ञेयम् । नित्यश्राद्धसांकल्पि- कश्राद्धादौ भोजनप्राधान्याभोजनसमये वान्तावावृत्तिरेव । भोजनोत्तरं घमने होम एव नाऽऽवृत्तिः । दर्शादी तु वान्ताचामेन तदैव कार्यम् । तीर्थमहालयादौ दर्शवदिति केचित् । आरब्धं श्राद्धं समापनीयमेव । एतन्मूलवाक्यानि निर्णयसिन्धुहेमाद्यादी दृष्टव्यानि । विप्रगुदस्रायें पृथ्वीचन्द्रोदये भरद्वाजः- भुक्षानेपु तु विप्रेषु प्रमादास्रवते गुदम् । पादकृच्छं ततः कृत्वा अन्य विमं नियोजयेत् ॥ इति । क्षणपाद्यादि दत्त्येति कमलाकरः । भोजनसमये विप्रस्य शूद्रादिस्प- शादिना भोजनानधिकारित्वेऽप्येवमेव ज्ञेयम् । मार्जारस्परों स्पृष्टाझं प्रक्षाल्याप उपस्पृश्य विष्णुं स्मरेत् । उच्छिष्टसमयेऽनुमानसमये च मार्जारस्पर्शे स्नानमिति प्रायश्चित्तेन्दुशेखरे । तत्पक्षे सानप्रसक्ती भोज- नानधिकारोऽर्थसिद्धः । इदं यथाचारमनुष्ठेयम् । विपस्य त्वापरतम्ब आह- भुञानस्य तु विप्रस्य कदाचित्रवते गुदम् । उच्छिष्टमशुचित्वं च प्रायश्चित्तं कथं भवेत् ॥ आदी कृत्वा तु वै शौचं ततः पश्चादपः स्पृशेत् । अहोरात्रोपितो भूत्वा पञ्चगव्येन शुध्यति ॥ इति । मूत्रकरणेऽप्येतदेव शेषम् । शुदस्पर्शादायषि उपवासं पञ्चगव्य- पाशनं च कुर्यादित्यलमतिविस्तरेण । इति प्रायश्चित्तानि । विमभोजनोत्तरं कृत्यमाह व्यास:- तृप्ताः स्थेति तु पृष्टास्ते ब्युस्तृप्ताः स्म इत्यथेति । आचार्य:-तृप्ता- ज्ञात्या मधुमती: श्रावयेदक्षन्नमीमदन्तेति चेति । अनापि गायत्री अपित्वा मधुमती: श्रावयेदिति कमलाकरः । ततः श्राद्धं संपन्नमिति प्रश्नः। शौनकः- । - क.ख. 'दी वा। ५ ·३४ केळकरोपाहबापूमट्टविरचिता- अन्नशेपैश्च फि कार्यमिति पृच्छेत तांस्ततः । त इष्टः सह भोक्तथ्यमिति प्रत्युक्तिपूर्वकम् ॥ प्रदधुः सकलं तस्मै स्थी कुर्युर्दा यथारुचि । इति । अबायमनुष्ठेयार्थ:-भुक्तशेपासावधर्णिकमन्नं पिण्डा) प्रकिरणार्थं च पृथक्पृथगुद्धत्य शेषं ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् । शेपमन्नं किं कियतामिति प्रश्नः । यदीटैः सह मुज्यतामिति तेपा प्रत्युक्तिस्तदा तेनैवान्नेन वैश्वदे- पादि कृत्वा शेषमन्नमिष्टैः सह भुञ्जीयात् । अभ्यनुज्ञामाये तदन्नं तेम्पो निवेद्य पुनरनं निष्पाद्य तेन पैश्वदेवादि सर्व कुर्यादिति । ततः पिण्डदानम् । तत्कालो वक्ष्यते श्राद्धचन्द्रिकायाम- यजमानस्य दासादीनुद्दिश्य द्विजसत्तमः । पानादन्नं त्यजेद्भूमौ याममागे तु पैतृके ॥ उत्तरापोशनार्थगुदकं पितृपूर्वकं दद्यादिति पूर्वमेवोक्तम् । शातातपः- विश्वदेवनिविष्टानां चरमं हस्तधावनम् । सिन्धी-पवित्रग्रन्थिमुस्सृज्य मण्डले भवि निक्षिपेत् । हस्तादीन्क्षालयेद्विद्वाशराबादौ तु कुत्रचिन् ॥ व्यासः--ताम्बूलोगिरणं चैव गण्डूपोकिरणं तथा। कांस्पपात्रे तथा तामे न कुर्वीत कदाचन ॥ उप्णोदकैधान्यचूर्णैः करी श्मश्रूणि शोधयेत् ॥ इति । अथ पिण्डदानम् । तत्र सूत्रम्-भुक्तवत्स्वनाचान्तेपु पिण्डानिवृणी- यादाचान्तेप्येक इति । भुक्तवत्स्विति पूर्व निषेधार्थमिति कमलाकरः । तेन मोजनात्पूर्व शाखान्तरोक्तकालसत्त्वेऽप्याश्वलायनर्मोजनोत्तरमेव कार्यमिति सिद्धम्।अनाचान्तेप्वित्यत्राऽऽचमनशम्देनोत्तरापोशनगदूप- करणहस्तक्षालनादिशुद्धा(या)चमनान्तं कर्म गृह्यते । गण्डूपं दत्त्वा तेवाचान्सेप्यनाचान्तेपु धेति परिशिष्टोक्तेः । तेनोत्तरापोशनात्पूर्व पिण्ड- निपरणमिति गम्यते। केचिद्धा(या)चमनात्पूर्वमित्याहुस्तचिन्त्यम् । तच पिण्डदानमनावग्नीकरणपक्षेऽग्निसमीपे कर्तव्यम् । पाणिहोमपक्षे वि- प्रोछिटतोऽरनित्रयपरिमिते देशे कर्तव्यमिति चन्द्रिकायाम् । व्याममात्र इति सिन्धौ । व्यामश्चतुररलिः । स्थलसंकोचादी त्वरनिमात्रे, अपहता इति लेखाकरणं स्फ्यामावे कुशमूलेनेति चन्द्रिकायाम् । एकेनैव दक्षिण- ग'कारिता'। ३ 'क्षिणन है।

·श्राद्धमञ्जरी। पक्षे हस्तेनेति वृत्तिः । सव्योत्तराभ्यां पाणिभ्यामिति केचित् । प्रतिपार्वणं लेखाकरणं बहिरास्तरणमुदकनिनयनं चाऽऽवर्तते । तत्क्रममाह कमला- करः-पितृपार्वणात्पश्चिमे मातृभ्यः पिण्डदानं तत्पश्चिमे मातामहेभ्यः, तत्पश्चिमे मातामहीभ्यः, तत्पश्चिम एकोद्दिष्टेभ्य इति । सूत्रं च-पूर्वासु पितृभ्यो दद्यादपरासु स्त्रीभ्य इति । केचिदानेयीसंस्थं दक्षिणापवर्ग पिण्डदानमिति वदन्ति तन्मते पूर्वोक्तः पूर्वशब्द आगेयीवाचकः पश्चिम- शब्दो यथार्थदिग्याचकः। तेनाऽऽनेयीसंस्थं दक्षिणापवर्ग पिण्डदानं भष- तीति । शुन्धन्तामित्युदकं निनीय शुक्लाम्बराः शुक्लगन्धाः शुक्लयज्ञोपवीतिनः । आत्मनोऽभिमुखासीना ज्ञानमुद्रा निरायुधाः ॥ वसवः पितरो ज्ञेया रुद्रास्तत्र पितामहाः । पिनुः पितामहाः मोक्ता आदित्या पहिपि स्थिताः॥ इति तत्स्थापितॄन्ध्यायेदिति रघुनाथर्थीपे । पिण्डदानमन्त्रे ये च खामवान्विति। अत्र स्त्रीश्राद्धे याश्च स्वामत्रान्वित्यह इति हेमाद्रिस्तदन्य- शाखाविषयम् । आश्वलायनानां तु पथापाठमेव । वृत्तिकारेण तथैवोक्त- स्वात् । मन्त्रस्तु एतत्त इत्युक्त्वा, असावित्यत्र संपन्धनामगोत्रविशिष्ट पित्रादिनाम संबुद्ध्यन्तमुक्त्वा तदन्ते ये च त्यामवान्विति यदेत् । गृह्यप- रिशिष्टे तु-ये च स्वामवान्वित्यन्ते तेभ्यश्चेति मन्त्रशेपः । वृत्तिकारेण तु अन्वष्टक्यप्रकरणेऽस्मपितरमुफशर्मन्नमुकगोत्र घमुरूपैतत्पिण्डीभूतमन्नं तुभ्यं स्वधा ये च त्वामत्रानुगच्छन्ति तेभ्यश्चेत्युक्तः । लौगाक्षिरपि-महालये गयायां च प्रेतश्राद्धे दशाहिके । पिण्डशब्दप्रयोगः स्यादन्नभन्यत्र कीर्तयेत् ॥ इति । वायवीये-मधुसपिस्तिलयुतास्त्रीपिण्डान्निर्वबुधः । स्मृतिसारे-मापाः श्राद्धेपु वै ग्राह्या वाश्चैवाग्निपिण्डयोः । एतन्निर्मूलकमिति कमलाकरः । सन्निग्रहणस्योक्तत्वात् । अथ पिण्डप्रमाणम् । प्रयोगरत्नेऽन्त्येष्टिपद्धती- एकोद्दिष्टे सपिण्डे च कपित्थं तु विधीयते । नालिकेरप्रमाणं तु प्रत्यब्दे मासिके तथा । तीर्थे दर्शे च संप्राप्ते कुक्कुटाण्डप्रमाणतः । महालये गयाश्राद्ध कुर्यादामलकोपमम् ॥ इति । , ग. "कम् । पू । २ म. स्थानापितु । ३ क. स. 'मत्र प्रका।

·- ३६ केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- अनुक्ती सामान्यप्रमाणं ग्राह्यम् । तदाह हेमाद्रावङ्गिराः- कपित्थबिल्वमात्रान्वा पिण्डान्दद्याद्विधानतः । कुक्कुटाण्डप्रमाणान्वाऽऽमलकैदरैः समान् ॥ इति । तत्रैव धूम्रः-कपित्थस्य प्रमाणेन पिण्डान्दद्यात्समाहितः। तत्समं विकिरं दद्यापिण्डान्तेपु पडङ्गुले ॥ कलिकायामाश्वलायन:- यत्र स्युबहवः पिण्डास्तत्र विल्वफलोपमाः । यन्त्र चैको भवेत्पिण्डस्तत्र सर्जूरसंनिमः ॥ इति । प्रयाणामुत्तरोत्तरं पिण्डप्रमाणाधिक्यमिति मैत्रायणीये । पिण्डपदा- नानन्तरं दुर्भमूले करायघर्पणमिति चन्द्रिकायाम् । तेषु दर्भेषु तं हस्तं निमृज्यालेपमागिनामिति मनूक्तेः । आचार्योऽपि स्मृतिरूपेणाऽऽह- पितुः पितामहादूध्वं ये बयः पितरः स्मृताः ते लेपानेन तृप्यन्ति तेपां कार्य हि तर्पणम् ॥ इति । तदनन्तरमत्र पितर इत्यनुमन्त्रणादि । अस्मिन्मकरणे यद्यपि पिण्डा- नामेवानुमन्त्रणमुपस्थानं प्रवाहणं च विधीयते ताऽपि मन्त्राणां पितृ- लिङ्गत्वात्पिण्डा एव पितर इति कृत्या पितर एवैतैर्मन्त्रैरभिधातव्या इति वृत्तिकृत् । शुन्धन्तां पितर इति द्वितीयनिनयनान्ते कर्तव्यमाहाss. चार्य:- ततः सम्यग्द्विराचम्य नीवीं विस्रस्य वाग्यतः । सूत्रं तु असावभ्यङ्क्ष्वासावक्ष्येति पिण्डेप्वभ्यञ्जनाञ्जने वासो दद्याद्दशामूर्णास्तुकां या पश्चाशदर्पताया ऊचं स्वल्लोमेति कृष्णतिलते- लेनाभ्यञ्जनम् । ककदेनाञ्जनमिति सिन्धौ। त्रिककुन्नाम पर्वतविशेपः। तत्रोद्भवमित्यर्थः । एतद् इति चासोदानं प्रतिपिण्डं मन्त्रावृत्त्येति केचित् । बहुवचनलिङ्गारसर्वेभ्यः सकृन्मन्त्रेणेत्यन्ये । पित्रादिविभ्यः सकृन्मन्त्रेण वासोदानमिति वृत्तिकृत् । प्रतिपार्वणं मन्त्रावृत्तिरिति कारिकाकारः । अन वासस्थाने दशामूर्णास्तुकां वा दद्यादित्यर्थः । दशा वस्त्रस्यान्तप्रदेशः । ऊर्णास्तुका मेपलोमनिर्मिता रज्जुः । पञ्चा- शहर्को जीवनस्वीयमेव लोम वासोथं दद्यात् । मन्त्रस्त्वयमेव सर्वेषु द्रव्येप्विति वृत्तिकृत् । व्याधः-गन्धपुप्पाणि धूपं च दीपं च विनिवेदयेत् । दक्षिणां सर्वभोगांश्च प्रतिपिण्डं प्रदापयेत् ।। क. प्र. 'मात्राथ वि। २ क. स. मा गांचाऽऽम। ३ क. ख. तृप्यन्तु । ४ क. स. तनापि।

·३७ श्राद्धमअरी। शङ्ख:-पत्किचित्पच्यते गेहे मक्ष्यं भोज्यमगर्हितम् । अनिवेद्य न भोक्तव्यं पिण्डमूले कथंचन ॥ एतत्सत्येनति केचित् । युक्तं वपसव्येनेति कमलाकरः । अथ पिण्डोपघाते प्रायश्चित्तम् । स्मृतिदर्पणेऽत्रि:- मार्जारमूपकस्पर्श पिण्डे च विदलीकृते । पुनः पिण्डाः प्रदातव्यास्तेन पाकेन तत्क्षणात् ॥ चन्द्रिकायां बौधायन:- श्वचाण्डालादिभिः स्पृष्टः पिण्डो यापहन्यते । प्राजापत्यं चरित्वाऽथ पुनः पिण्ड समाचरेत् ॥ पुनः सात्या तदा कर्ता पिण्डं कुर्याद्यथाविधि । इति जातूकपर्यपाठः । काकस्पर्श न दोप इति कमलाकरः । पिण्ड- दानप्रभृतिपिण्डप्रवाहणपर्यन्तमेतत् । प्रवाहणानन्तरं पत्न्याः प्राशनपर्य- न्तमुपधाते प्राशनस्य लोपः । अप्स्वेव प्रतिपत्तिः । अथ प्रयोगक्रमः । उपस्थानानन्तरमुपविश्य पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिमायान्तु पिण्डेन मया दत्तेन भूतले ॥ मातामहस्तपिता च पिता तस्यापि तृप्यतु । द्विजानां तर्पणाद्धोमापिण्डदानाञ्च मे दिवि ॥ इति फेचित्पठन्ति । ततः परेतनेति मन्त्रेणाऽऽग्नेयीं प्रति पिण्डान्प्र- वाह्य सकुटुम्बः पिडान्नमस्कृत्य वीरं मे दत्त पितर इति मन्त्रेण मध्यम पिण्डमादायाऽऽधत्त पितर इति मन्त्रेण पत्नी प्राशयेत् । पिण्डपट्के मध्यमयोर्द्वयोः प्राशनम् । तदुक्तं मनुना- पतिवता धर्मपत्नी पितृपूजनतत्परा । मध्यमं तु ततः पिण्डद्वयमद्यात्मुतार्थिनी ॥ आयुप्मन्तं सुतं सूते यशोमेधासमन्वितम् । धनवन्तं मजायन्तं सात्विकं धार्मिक तथा ॥ इति । अनेकमार्यापक्षे छागलेय:- प्राचीनावीतिनाऽऽमन्त्र्य पत्नीपिण्डो विभज्यते । पतिपनि तु मन्त्रस्य कर्तव्याऽऽवृत्तिरन तु ॥ क्र.स पल्या।

·३८ - केळकरोपावयापूमविरचिता- प्रयोगपारिजाते तु-पड्दैवतश्राद्ध पत्नीहित्य एकैकमेकैकस्यै दद्यात। बहुये तु गुणवते ( त्यै ! ) वयतः कालतश्च समर्थाभ्यां दद्यात् । सर्पाः समर्थाचेहसुकालानुसारेण दद्यात् । अथवैकैकस्मिश्राद्ध एफैकल्प दद्याविति । मध्यमपिण्डमाशनं च केवलं काम्यमेष न नित्यमिति मयूखे । पिण्डप्राशननिषेधश्चन्द्रिकायाम्- अक्षता गुर्विणी वन्ध्या गतरक्ता रजस्वला । नाश्नीयान्मध्यमं पिण्डं जारिणी च प्रसूतिका ॥ न विद्यते क्षतं रजो यस्याः साऽक्षता । अमाप्तरजोदर्शनेत्यर्थः । पल्यामनधिकारिण्यां मध्यमपिण्डप्रतिपत्तिमाह वृहस्पति:- अन्यदेशगता पत्नी रोगिणी गर्भिणी तथा । तदा तं जीर्णवृषमछागो वा भोक्तुमर्हति ॥ इति । प्रपोगपारिजात आचार्य:- आपन्नायां च भार्यायां यस्यां धीयं न रोहति । पुत्रे जाते तु पण्मासान्नारीजाते ऋतंत्रयम् ।। ददाति मध्यम पिण्डं जले याऽप्यथवाऽनले ॥ इति । अवशिष्टपिण्डपतिपत्तिमाहाऽऽचार्य:-अप्स्वितरावतिप्रति षा परप वाऽऽगन्तुरनकाम्याभावः स प्राश्नीयान्महारोगेण वाऽभितप्तः प्राश्रीया. दन्यतरां गतिं गच्छतीति । याज्ञयल्पस्तु- पिण्डास्तु गोजविप्रेभ्यो पथापनौ जलेऽपि पा । प्रक्षिपेद्दक्षिणामीक्षन्दिशं पितृपरायणः ॥ इति । कामविशेपे पिण्डप्रतिपत्तिरुक्ता ब्रह्माण्डे- पिण्डमनी सदा पद्याभोगार्थी प्रथमं नरः । पल्यै प्रजार्थी द्यादै मध्यमं मन्त्रपूर्वकम् ॥ उत्तमां गतिमन्विच्छम्गोपु नित्यं प्रयच्छति । आज्ञां प्रजां यशः कीर्तिमप्सु पिण्डं प्रवेशयेत् ॥ प्रार्थयन्दीर्घमायुष्यं वायसेभ्यः प्रयच्छति । आकाशं गमयेदप्सु स्थितो वा दक्षिणामुखः ॥ इति । ततो विप्राणामुत्तरापाशनं दत्त्वा तैमण्डूपफरणं हस्तप्रक्षालनं (चा) शुद्धाचमनं च कारयित्वा विकिरं दद्यात् । आचान्तेपु पिण्डदानमिति १ क, ख 'वे गु। २ ग. 'तुद्वय ।

·श्राद्धमारी। ३९ शुद्धा(द्ध्या)चमनान्ते पिण्डदानं तदन्ते विकिरदानम् । विकिरदानषि- धिमाह चन्द्रिकायां देवल:- सतः सर्वाशनं पात्रे गृहीत्वा विविधं बुधः । तेपामुच्छपणस्थाने विकिरं भुवि निक्षिपेत् ।। मनुरपि-सार्ववणिकमन्नाद्यमानीयाऽऽसाव्य वारिणा । समुत्सृजेद्भुक्तवतामग्रतो विकिरन्मुधि ॥ इति । मन्त्रस्नु ये अमिदग्धा दाते परिशिष्टे । दानमपि कुशेपु सकृदेष मवति । कमलाकरस्तु-असोमपाश्चेति मन्त्रेण देऽसंस्कृतममीता इति मन्त्रेण पिम्पेऽन्नं प्रकीर्य ये अग्निदग्धा इति मन्त्रेणोच्छिष्टपिण्ड कुशो- परि पृथग्दद्यादिति पक्षान्तरमाह । शिष्टाचारोऽप्येवमेव । केचित्मत्यु- च्छिष्टं विकिरदानमित्याहुस्तब मूलं सृग्यम् । कारिकामाध्ये-- विकिरं ग्रासमानं तु न तद्दद्यात्पृथक्पृथक् । उद्धृत्य सर्वमन्नं तरपशिमूर्धनि दापयेत् ।। इति पृथग्दाने निषेधदर्शनात् । पिण्डसंनिधी विकिरदाममाह धूम्र:- फपित्थस्य प्रमाणेन पिण्डं दद्यात्समाहितः। तासमं विकिरं दद्यापिण्यान्तेपु पडगुन्ले ॥ इति । माझे-ततः प्रक्षाल्य हस्तौ च द्विराचम्य हरि स्मरेत् । व्यासः-उच्छिष्टेरेव विकिरं तदेव प्रतिपादयेत् । भृगुः-पिण्डवत्मतिपत्तिः स्याद्विकिरस्यति तौल्वलिः । चन्द्रिकायाम्-यदुक्तं पिण्डदानस्य सत्कर्म विकिरस्य च । क्षिपेत्पिण्डाले याऽनो पिफिर तत्र निक्षिपेत् ॥ इति । विकिरणानन्तरं कर्तव्यतोक्ता परिशिष्टे-~-अथ बाह्मणहस्तेप्वपो दांश्च दत्त्वा ययांस्तिलांश्वावधाय पुनरपो दद्यादेपा हस्तशुद्धिरिति । मात्स्येतेप्वाचान्तेषु चाऽऽचम्य वारि दद्यात्सकृत्सकृत् । तैलपुप्पाक्षतान्पश्चादक्षय्योदकमेव च ॥ आचान्तेष्विति यदुक्तं तच्छाखान्तराभिप्रायम् । देवे यवानेव । अत्र देवे सव्यं पित्र्ये स्वपसव्यमिति कर्कः। उभयत्र सव्येनैवेति कमला. करः । अब शिया आपः सन्त्वित्यादिप्रयोगो ज्ञेय इति स एव । १ ग.पणास्थान । २ ग. 'प्यऽपि-वि।.३ न. न दद्या । गरि सदै।

·- केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- मात्स्वे-अघोराः पितरः सन्तु सन्त्वित्युक्ते पुनर्द्विजैः । गोत्रं तथा वर्धतां नस्तथेत्युक्तः स तैः पुनः॥ कारिकामाप्ये वृद्धयोगीश्वरः- ततश्च तिलकं कुर्यान्मन्त्रेणानेन भक्तितः । मन्त्रस्तु-नित्यानुष्ठानसिद्ध्यर्थं सर्वदाप्यात्मशुद्धये । पितृमातृपराः सन्तः सन्त्वस्मत्कुलजा नराः ॥ इति । अवाप्यूर्ध्वपुण्डनिषेध इति कमलाकरः। पन्द्रिफायर्या भविष्योत्तरे- चालयेद्विप्रपात्राणि स्वयं शिष्योऽथवा सुतः। न स्त्री प्रचालयेत्तानि हीनजाति चाग्रजः ॥ अग्रजो ज्येष्ठभ्राता । यजमानापेक्षयाऽधिकवयस्क इति हेमाद्रिः । अवोच्छिष्टपात्रचालनमानं नोरासनम् । उदासनस्य कालान्तरोक्त- त्वात् । पात्रचालनानन्तरं कर्तव्यमाह जातूकर्य:- स्वस्तिवाच्यं ततः कुर्यादक्षय्योदकमेव च । वृद्धशातातपः-पितॄणां नामगोत्रेण करे देयं तिलोदकम् । प्रत्येकं पितृतीर्थेन अक्षय्यमिदमस्विति ॥ ततः पूर्वस्थापितं प्रथमार्घ्यपानं चालयेत् । नागरसण्डे-उत्तानमर्यपात्रं तु कृत्वा दद्यास दक्षिणाम् । हिरण्यं देवतानां च पितॄणां रजतं तथा ।। अतिरिवस्य दक्षिणोक्ता सौरपुराणे- यज्ञोपवीतमया ह्यतिदारिद्यपीडितः । प्रद्याक्षिणायं वै तेन स्पारकर्म साद्गुणम् ।। कलिकायामाचार्य:-दद्याद्यज्ञोपवीत्येव ताम्बूलं दक्षिणां तथा। इति। आदी पे(पि)व्यविमेभ्यः पश्चादैविकविप्रेन्य इति चन्द्रिकायाम् । दक्षिणादानं सव्येनेति वृत्तिकृत् । पित्रुद्देशेन दक्षिणादानेऽपसव्यं विमोद्देशे तु सव्यमिति माधवः । दक्षिणा च विप्रगुणानुरोधेन विपमाऽपि देया । एकपक्त्युपविष्टानां विप्राणां श्राद्धकर्मणि । भक्ष्यं भोज्यं समं देयं दक्षिणा त्वनुसारतः ॥ इति मयूरवोदाहृतवचनात् । एतस्मिन्काले सति संभवे विशेषद- क्षिणोक्ता मत्स्यपुराणे- ग. भक्ष्यभो।

·श्राद्धमअरी। ४१ गोभूहिरण्यवासांसि यानानि शयनानि च । दद्यायदिष्टं विप्राणामात्मनः पितुरेव च ॥ इति । अन्यान्यपि दीपिकाधूपपात्राञ्चुकोप्णीपोदककमण्डलुच्छनोपा- नहर्पणज्यजनताम्बूलचामरसुवर्णालंकारशय्यासनसुगन्धहसन्तिकापत- द्वाहगणदूपपात्रभोजनपात्रतदाधारानि प्रदेयानि । दक्षिणादानानन्तरं कर्तव्यमाह निर्णयसिन्धावत्रिः- घदेव तांस्ततो विमान्पित्रादिभ्यः स्वधोच्चताम् ॥ इति । ततो विश्वे देवाः पीयन्तां पितरः प्रीयन्तामिति पाचनमिति चन्द्रि- कायाम् । अत्र प्रतिवचनान्ते शोभनं हविरिति विप्रा प्रयुः । उक्तं च प्रयोगपारिजाले पसिन- श्राद्धावसाने कर्तव्या हिभैरतगुणस्तुतिः ॥ इति । दक्षिणादानोत्तरमयपात्रचालनमुक्तं मयूर । तनत्यवचनम्- यस्मिस्ते संस्रवाः पूर्व पितृपात्रे निषेशिताः । पितृपात्रं तदुत्तानं कृत्वा विप्राधिसर्जयेत् ॥ इति । मात्स्ये-बाजे बाज इति जपन्कुशाग्रेण विसर्जयेत् । पितृपूर्व विसर्जयेदिति प्रचेताः । विसर्जनवाक्यमाहाऽऽचार्य:-ॐ स्वधोच्यतामिति विसृजेदस्तु स्वधेति वा पिण्डनिपरणदेशं संमृज्य तिलान्विकीर्य शान्तिरस्त्विति जलं क्षिपेदिति । चन्द्रिकायां ब्रह्मवैवर्ते- आमावाजेति मन्त्रं च पठित्वा च प्रदक्षिणम् । शौनकः-बाहापानथ निर्यालान्परीत्य बिः प्रदक्षिणम् । सस्त्रीकः प्रणमेत्साधं स्वजनै रचिताञ्जलिः ।। कनिष्पथमा ज्येष्ठचरमाः म्युः प्रदक्षिणे। प्रदक्षिणादि मण्डलदेशे कार्यमिति हेमाद्रिः। ब्रह्मवैवर्ते-मालिश्च ततः प्राह तान्विान्सत्यवादिनः । मनु:-विसृज्य ब्राह्मणारतास्तु नियतो वाग्यतः शुचिः। दाक्षिणां दिशमाकासन्याचेतेमान्दरान्पितून् । दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिरेव नः । श्रद्धा च नो मा व्यगम हुदेयं च नोऽस्थिति। १३. गुणोपकम ६ ·४२ केळकरोपाहबापूमविरचिता- चौधायन:-अन्नं च नो बहु मवेदतिथींच लभेमहि . याचितारश्च नः सन्तु मा च याचिम कंचन ॥ इति । अत्र दातारो वोऽभिवर्धन्तामित्याहन विमः प्रतिवचनं कार्यमिति मुदर्शनभाष्ये । अब स्वादुपंसदः० बाह्मणासः पितरः० इति मन्त्रद्वयं च पठेयुरिति कमलाकरः । इहैव स्तं मा वियौट० आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्ग मोक्षं सुखानि च । प्रयच्छन्तु तथा राज्यं प्रीता नृणां पितामहाः ॥ इति च पठित्वाऽऽशिपो दारिति चन्द्रिकायाम् । ततो विमान्पादसं- वाहनादिभिः परितोप्य प्रणिपत्य प्रार्थयेत् । प्रार्थनामाह हेमाद्रौ बृह- स्पतिः- अद्य मे सफलं जन्म भवत्पादाब्जवन्दनात् । अद्य मे वंशजाः सर्वे याता योऽनुग्रहाद्दिवम् ॥ पत्रशाकादिदानेन केशिता यूयमीहशाः । तत्केशजीतं चित्ते तु विस्मृत्य क्षन्तुमर्हथ । यस्य स्मृत्येत्यादयश्चन्द्रिकादायुक्ताः। विष्णः-मन्त्रहीन क्रियाहीनं भक्तिहीनं द्विजोत्तमाः। श्राद्धं संपूर्णतां यातु प्रसादाद्भवतां मम ॥ इति । वसिष्ठासः पितृ० देवान्वसिष्ठोदान इति मन्त्रद्वयमिदं पितृभ्यो नमो अस्त्वद्येति बाह्मणं च पठेदिति चन्द्रिकायाम् । तत: फर्मेश्वरार्पण कृत्वा विमैः सहाष्टी पदानि सपरिवारोऽनवज्य विसर्जयेदिति कारि- काभाष्ये । उक्तं च प्रचेतसा- विसृजेद्भक्तिसंयुक्तः सीमान्तं चाप्यनुवजेत् ॥ इति । विमोच्छिष्टोद्दासनकालः कूर्मपुराणे- नोद्वासयेत्तदुच्छिष्टं यावन्नास्तमितो रविः । इति । इदं गृहान्तरसत्त्व इति कमलाकरः । गृहकत्वे तु मनुः-उच्छेपणं तु तत्तिवेद्यावद्धिमा विसर्जिताः । तत्मतिपत्तिमाह जानूकर्य:- द्विजमुक्तावशिटं तु सर्वमेकत्र संहरेत् । शुमिभूमौ प्रयत्नेन निसन्याच्छादयेयुधः ॥ इति । ब्रह्माण्डे-शूद्वाय चानुपेताय श्राद्धोच्छिष्ट न दापयेत् । यो दद्यादागतो मोहान्न तद्गच्छति वै पितॄन् ॥ इति । 1 , म, जातचिम्नु वि'। ।

·:- श्राद्धमञ्जरी। विप्रविसर्जनानन्तरं पूर्व प्रतिविमं स्थापितदीपान्निासयेदिति कारि- काभाष्ये । ततोऽगारं गोमयेनोपलेपयेदिति वाजपेययाजिपद्धतौ । अथ वैश्वदेवनिर्णयः । तत्र बबूचैराहिताग्निभिरनाहिताग्निभिरनग्नि- कैश्च सः सर्वश्राद्धेपु श्राद्धान्ते श्राद्धशेपेण वैश्वदेवः कार्य इति वृत्ति- कारप्रभृतयो बहवः। केचिद्दहवृचैराहिताग्निभिः सर्वेषु श्राद्धेपु श्राद्धादी पृथक्पाकेन वैश्वदेवः कार्य इत्याहुस्तत्पक्षे दर्शे क्रममाह लौगाक्षिः- पक्षान्तं कर्म निर्वयं वैश्वदेवं च साग्निकः। पिण्डयज्ञं ततः कुर्यात्तत्तोऽन्वाहार्यकं बुधः ॥ इति । पक्षान्तं कर्मान्वाधानम् । अन्वाहार्यकं दर्शश्राद्धम् । हेमाद्री मार्क- ण्डेय:- ततो नित्यक्रियां कुर्याद्धोजयेञ्च ततोऽप्तिथीन् । ततस्तदन्नं भुञ्जीन सह भृत्यादिभिर्नरः ॥ इति । ततः श्राद्धशेषात् । नित्यक्रिया नित्यश्राद्धम् । तच्चाये वक्ष्यते । मत्स्य- पुराणे- ततश्च वैश्वदेवान्ते समृत्यः सहबान्धवः । भुञ्जीतातिथिसंयुक्तः सर्वं पितृनिपेवितम् ।। इति । सर्व पयादिनिपिद्धमापाद्यपीत्यर्थः । इदं भोजनं श्राद्धाङ्गमेव विहितं न तु रागप्राप्तमिति कमलाकरः । अभोजने दोपमाह देवल:- श्राद्धं दत्त्वा तु यो विप्रो न मुझे चेत्कदाचन । देवा हव्यं न गृह्णन्ति कव्यानि पितरस्तथा । भोजनकालमा जातकर्य:- अहन्येव तु भोक्तव्यं कृते श्राद्धे द्विजन्ममिः। अन्यथा ह्यासुरं श्राद्धं परपाके च सेविते ॥ उपवासप्राप्ती यत्र कृष्णैकादश्यादापवासो नाऽऽवश्यकस्तन वैधत्वा- झुक्षीय । यत्र तु शिवरात्र्येकादश्यादावुपवास आवश्यकस्तत्र श्राद्ध- शेपान्नस्थावत्राणमेवेति कमलाकरः । व्यासोऽपि- उपवासो यदा नित्यः श्राद्धं नैमित्तिकं मवेत् । उपवासं तदा कुर्यादामाय पितृसेवितम् ॥ इति। १ ग. पेण ।

·- केळकरोपाइयापूहविरचिता- काम्योपवासेऽप्यायमेव । ग्रहणवेधे तु मुसीतेति कमलाकरः । हेमाद्विस्तु यत्रोफ्यास आवश्यकस्तत्रैकमक्तमयाचितं वा कार्यमित्याह । अन्य श्राद्धशेषभोजने तु जाबालि:- विमस्त्वन्यगृहे श्राद्धशिष्टान्नं भोजनं चरेत् । प्राजापत्य विशुद्धिः स्याज्ज्ञातगोने न दोपकृत् ॥ श्वशुरस्य गुगेाऽपि मातुजन्य महात्मनः । ज्येष्ठभ्रातुश्च पुत्रस्य बह्मनिवस्य योगिनः ।। एतेषां श्राद्धशेषान्नं भुक्त्या दोपो न विद्यते । आचार्य:- शुद्ध भोजयेत्तस्मिन्गृहे यत्नेन नदिने । श्राद्धशपं न शूद्वेभ्यः प्रदद्यादसिलेष्वपि ॥ इति । अथ श्राद्धाङ्गतर्पणम् । तत्कालमाह निर्णयसिन्धौ कापिल:- मन्वादियु युगायासु दर्शसंक्रमणेषु च । पौर्णमास्यां व्यतीपाते दद्यात्यू, तिलोदकम् ॥ अर्धोदये गजच्छाये पष्ठयां चैव महालये। भरण्यां च मघाश्राद्धे श्राद्धान्त तर्पणं दिदुः ॥ पठयां कपिलपप्ठ्याम् । शौनकः- मातापित्रोताहे तु परेऽहनि तिलोदकम् । गर्ग:- पक्षश्राद्धे हिरण्ये च अनुग्रज्य तिलोदशम् ।। सकृन्महालये श्वः स्यादृष्टकास्वन्त एव हि । धृतिश्राद्धे तु धाशात्पूर्वमेव । तीर्थधाद्धादी पिशेपामायादर्शवपूर्व- मेव तर्पणमिति चन्द्रिकायाम । श्राद्धान्तरणस्य निषेधो वृहन्नारदीये- वृद्धिथाद्धे सपिण्डे च प्रेतधाद्धेऽनुगासिके । संवत्सरविमोके च न कुर्यात्तिरतर्पणम् ॥ श्राद्धानमित्यर्थः । यत्र दर्शश्राद्धादी श्राद्धापूर्व तर्पणं विहित तत्र मध्याह्ने सामा मध्यानसंध्यां विधाय ब्रह्मयज्ञ कृत्वा तदङ्गा- तर्पणेन सह दर्शश्राद्धाङ्गतर्पणस्य तन्त्रेणानुष्ठानं प्रसङ्गसिद्धिर्वा । अन्ये तु नित्यतर्पणं गातृपितृवर्गयोभिन्नं दर्शादी तु सपत्नीकस्य पितृयस्येति देवताभेदात्तन्त्रेणानुपानं न युक्तमिति बदन्ति । अस्मि- न्पक्ष कालानरे ब्रह्मयज्ञकरणपक्षे वा दादिश्राद्धाग सतिलं तर्पणं कृत्या श्राद्धारम्भः कर्तव्यः । यत्र पक्षश्राद्धादी श्राद्धान्ते तपंणं विहितं तत्र तरंणं कृत्वर देवमेवः कार्यः । प्रमादात्तदकरणे वैश्व- , सिराय। स्तन्त ।

·श्राद्धमारी। देवान्ते कार्यम् । वैश्वदेवानो ब्रह्मयज्ञफरणपक्षे कामं भवतु प्रसङ्ग- स्तन्त्रं पा । यत्र प्रत्याफिगहालयादौ परेऽहनि तर्पणं विहितं तत्र सात्वा प्रातःसंध्यापास्य श्राद्धाङ्गतर्पणं विधाय पुनः सात्या शेपमा. झिकं कुर्यात् । पिनादिवार्षिके तु नित्यतर्पणं तिलवज कर्तव्यम् । विवा- हाद्यनन्तरं विवाहादिमयक्तसतिलनित्यतर्पणनिषेधे श्राद्धात्पूर्व श्राद्धो- पारं वा तत्तदुक्तकाले धादाङ्गत्वेन भिन्नमेव सतिलं तर्पणं कार्यम् । तब न तन्त्रप्रसाने । एततर्पणं येषां श्राद्ध क्रियते तेषामेव । यत्र सकृ- महालयादी सर्वेषां पितृणां श्राद्धं क्रियते तत्र सर्वेषामेव तर्पणमिति । तर्पणविरिश्चन्द्रिकायाम्- मात्या तीरं समागत्य उपविश्य कुशासने । अपसव्यं ततः कृत्वा सव्यं जान्याच्य भूतले ।। नामगोत्रस्वधाकागतीयान्तेन तर्पयेत् । संतपंगेपितृनिज्यानसात्वा यख च धारयेत् ।। इति । तणोत्तर नित्यमानं कृत्येत्यर्थ इति कमलाकरः । मम तु यत्र प्रत्या- दिकादौ परेऽहनि तर्पणं तधेदं मानविधानमिति प्रतिभाति । तय तर्पणं ववृचानांदक्षिणेनेय हस्तेन प्रतिदेवतं मन्त्रावृत्त्या निवारं भवति । आचाराक यासापरक्य:- अन्यारव्येन सधेन पाणिना दक्षिणेन तु । सव्योसराभ्यां पाणिभ्यामथवा तर्पणं भवेत् ॥ अब पूयि बदरचान्प्रत्युत्तराईमन्यान्प्रतीति बोध्यमिति । केचित्तु सूत्रे बिचारमनुतत्वात्सदिच्छनि । नित्यतर्पणेऽपीति कम- लाकारः । सर्प जले क्रियाने चेदा देवासा एव बुर्यात् । स्थले तु गुरुवासान। आईवासा जले अर्यात्तर्पणाचमनं जपम् । शुष्कवासाः स्थले कुर्यात्तर्पणाचमनं जपम् ॥ इति हारीतोक्तेः । तथा चोक्तम्- वसित्वा यसनं शुहं स्थले विस्तीर्णवहिपि । विधिज्ञस्तर्पणं कुर्यान्न पानेषु कदाचन ।। पावाद्वा जलमादाय शुभे पात्रान्तरे क्षिपेत् । जलपूर्णेऽथवा गर्ने न स्थले तु विहिपि ॥ इति ।

·- - केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- पात्रमाह पितामहः- हैम रौप्यमयं पाऽपि तानं कांस्यसमुद्भयम् । पितृणां तर्पणे पात्रं मृन्मयं तु परित्यजेत् ॥ इति । जलझानं पात्रेणापि कार्यमिति केचित् । उक्तं वाचारार्के मरीचिना- सौवर्णन तु पात्रेण ताम्ररीप्यमयेन वा। औदुम्बरेण सगेन पितॄणां दत्तमक्षयम् ॥ इति । तत्रैव योगयाज्ञवल्क्यः- यधुद्धृतं निपिञ्चेत्तु तिलान्समिश्रयेज्जले । अतोऽन्यथा तु सव्येन तिला ग्राह्या विचक्षणः ॥ इति । अन्यथा, अनुद्धृतेन तर्पण इत्यर्थः । स्मृतिसारे- जलान्ते तिलदास्तु योऽनुमानाय याचते। नानुष्ठानफलं तस्य दातुरेव हि तत्फलम् ॥ इति । अथ प्रसङ्गान्नित्यतिलतर्पणे निपिद्धकाल उच्यते । वृद्धमनुः- सप्तम्यां भानुवारे च मातापिन्नोर्मृतेऽहनि । तिलेय स्तर्पणं कुर्यात्स भवेपितृघातकः ॥ चन्द्रिकायां गार्ग्य:- भानो भौमे त्रयोदश्यां नन्दाभृगुमघामु च । पिण्डदानं मृदा स्नानं न कुर्यातिलतर्पणम् ॥ इति । मरीचिः-सप्तम्यां रविवारे च गृहे जन्मदिने तथा। भृत्यपुवकलयार्थी न कुर्यात्तिलतर्पणम् ॥ वायुपुराणे--पक्षयोरुभयो राजन्सतम्यां निशि संध्ययोः । उत्तराध तथैव । स्मृत्यर्थसारे- विवाहबतचूढासु वर्पमधं तदर्धकम् । पिण्डदानं मृदा सानं न कुर्यात्तिलतर्यणम् ॥ इति । निर्णयसिन्धी-वृद्धौ सत्यां च तन्मासि नेत्याहुस्तिलतर्पणम् । इति । संग्रहे-नन्दायां मार्गवदिने कृत्तिकासु मघासु च । मरण्यां मानुवारे,च गजच्छायाह्वये तथा ॥ अयन द्वितये चैव मन्वादिपु युगादिषु । पिण्डदानं मृदा सानं न कुर्यात्तिलतर्पणम् ॥ इति । - ·- श्राद्धमञ्जरी। अत्र तिलतर्पणनिषेधश्चिन्त्य इति कमलाकरः । अब नित्यतर्पणे तिलमावनिषेधो न तु तर्पणनिषेधः । सिन्धौ गोभिल:- तिलाभावे निपिद्धाहे सुवर्णरजतान्वितम् । तदभावे निपिश्चेत्तु दर्भमन्त्रेण वा पुनः ॥ इति । अत्र तिलतर्पणनिषेधकालेऽपि वचित्पतिप्रसवः पृथ्वीचन्द्रोदये- तीर्थ तिथिविशेषे च गयायां प्रेतपक्षके। निपिद्धेऽपि दिने कुर्यात्तर्पणं तिलमिश्रितम् ।। कात्यायन:--उपरागे पितुः श्राद्ध पातेऽमायां च संक्रमे । निषिद्धेऽपि हि सर्वत्र तिलस्तर्पणमाचरेत् ॥ एतत्परेयुःश्राद्धाङ्गन्तर्पणविषयमिति केचित् । श्राद्धाशक्तस्य तत्स्था- नापन्नतर्पणविपयमिति कमलाकरः । श्राद्धाअन्तर्पणं तु निपिद्धकालेऽपि तिलैः सह भवत्येव । जीवत्पितृकेण तु श्राद्धाङ्गन्तर्पणं केवलजलेन कार्यमिति केचित् । अन्ये तु शुक्कृतिलैरिति वदन्ति । संन्यस्ते पितरि जीवति पतिते वा तत्पुत्रेण जीवपितृकेणापि नित्यतर्पणं पितुः पित्रा- दीनां कर्तव्यमिति चन्द्रिकादौ तदपि केवलजलेन पितरि मृते तत्मभृत्ये- वेत्यलमतिविस्तरेण । अन्ये च कर्तृनिर्णयादयो विशेपा ग्रन्थान्त. रतोऽवगन्तव्याः । गौरवभयान्नेहोच्यन्ते । इति श्रीमञ्चित्तपावनकेळकरोपामिधमहादेवात्मजयापूभट्ट- विरचितायां श्राद्धमायाँ परिभाषाप्रकरणम् । अथ सर्वेषां श्राद्धानां प्रकृतिभूतत्वादादौ पार्वणश्राद्धमुच्यते । तत्का- लमाह कारिकाकार:--- कुर्वीत पार्वणश्राद्धं दर्शे तदभिधीयते । कामयोगेन चान्यस्यां तिथावित्यपरेऽनुवन् ॥ इति । चन्द्रिकायां भविष्ये- अमावास्यायां क्रियते तत्पार्वणमुदाहृतम् । क्रियते वा पर्वणि यत्तत्पार्वणमिति स्थितिः॥ अन पर्वशब्देन कृष्णाष्टम्यादीनि गृह्यन्ते । तान्युक्तानि विष्णुपुराणे- ग निषेधेऽपि।

·. ४८ केळकरोपाहबापूमविरचिता- चतुर्दश्यष्टमी कृष्णा अमावास्या च पूर्णिमा । पाण्येतानि चत्वारि रविसंक्रमणं तथा ॥ इति । अथ दर्शश्राद्धप्रयोगः-श्राद्धकर्ता द्यहकादत्वपक्षे श्राद्धदिनात्पू- वैद्यः सायंहोमानन्तरं सद्य:पक्षे तु श्राद्धदिने प्रातः तनित्यक्रियः शुचिर्यद्धशिखो दर्भान्धारयमाणो लब्धबामणानुज्ञो यज्ञोपवीती दिरा- चम्य पवित्रं ते वि० माशत इति मन्त्रेण पनि धृत्वा प्राणानायम्य देश- कालौ रमरेत् । [*श्रीमद्भगवतो महापुरुषस्य शरत्या नियमाणे मूलकि भूमण्डले जम्बुद्वीपे भारते दर्षे भरतखण्डे दण्डकारण्ये भूमध्यरेसायाः पश्चिमदिग्भागे गोदावर्या दक्षिण दिग्भागे का उत्तरदिग्भागे सह्याद्रेः पश्चिमदिग्मागे पश्चिमहोदधेः पूर्वमागेऽरिमधीपरशुरामनि- मिते पुण्यक्षेत्रे श्रीविष्णोराज्ञया प्रवर्तमानरय ब्रह्मणो द्वितीयपरार्धे श्वेतवराहकल्पे वस्वतमन्यन्तरेऽटाविंशतितमे महायुगेऽसिगन्वर्तमाने कलियुगे तत्प्रथमचरणे बौद्धावतारे शालिवाहनशके शुञ्जसंपतर उदग- यने हेमन्तौ पीपे मासे कृष्णपक्षेऽमावास्यायां तिथौ मन्दवासरे श्रवणे नक्षत्रे व्यतीपातयोगे चतुप्पदकरणे मकरस्ये सूर्य मकरस्थे चन्द्रे कुम्भस्थे भाभे कुम्भस्ये सौम्ये मीनस्थे देवगुरौ मकरस्ये शुक्र वृश्चि- कस्थे शनैश्चरे कन्यास्थे राही मीनम्थे केतायेवंगुणविशिष्टे पुण्यकाल एवं यथादेश यथाकालं देशकालारिय] प्राचीनाबीत्यस्मपितु- रमुकशर्मणोऽमुकगोत्रस्य बमुरूपस्य सपत्नीकम्य, अस्मपितामहस्या- मुकशर्मणोऽमुकगोत्रस्य रुद्ररूपस्य सपत्नीकस्य, अस्मत्मपितामहम्या- मुकशर्मणोऽमुकगोत्रस्याऽऽदित्यरूपस्य सपत्नीकस्य, अस्मन्मातामह- स्या० श० गो० २० स० अस्मन्मातुः पितामहस्या० श० गो० । रु० स० अस्मन्मातुः प्रपिताम० श० गो० आ० सपत्नीकस्य, अथवाऽस्मपितृपितामहप्रपितामहानाममुकशर्मणाममुकगोत्राणां वसुरु- दादित्यस्वरूपाणां सपत्नीकानागस्मन्मातामहमातुःपितामहमातुःप्रषि- तामहानाममु० सपत्नीकानामेवमुलिरय, एतेषां तृप्त्यर्थं दर्शश्राद्धं सवं सपिण्ड पावणेन विधिनाऽन्नेन हविषा श्वः सद्यो वा करिप्य इति संकरप्य ब्राह्मणानिमन्त्र्य यज्ञोपवीती प्राइ मुखोपविष्टस्य विप्रस्य * धनुश्विकान्त तिमन्य पुस्तके नास्ति । १२ पाणमा 14 मारो, ·.. श्राद्धमारी। ४९ दक्षिणं पादं जानुं या स्पृहाऽस्मत्पितृपितामहप्रपितामहानाममुकश० अस्मन्मातामहमातुःपितामह० सपत्नीकानां दर्शश्राद्ध पुरुरवाव- संज्ञकविश्वदेवाय त्वया क्षणः करणीय इति तं प्रति वदेत् । ॐत- थेति विमो यजमानं प्रति वदेत् । एवं द्वितीयस्य । इति विश्वदेवार्थं द्वौ विप्रो निमन्त्रयेद। अपि वाऽयकरिप्यमाणदर्शश्राद्धे पुरुरवाय० क्षणः करणीय इति निमन्त्रयेत् । ततः प्राचीनाचीत्युदङ्मुसस्य विप्रस्य सव्यं पादं जानुं वा स्पृष्ट्वाऽयकरिप्यमाणदर्शश्राद्धेऽस्मत्पितुरमुकशर्म० सप- नीकस्य स्थाने० करणीय इति तं वदेत् । ॐ तथेति प्रतिवचनम् । एवं पितामहप्रपितामहयोर्मातामहवर्गस्य च, एवमष्टी ब्राह्मणान्नि- मन्त्र्य यज्ञोपवीती सर्वान्प्रार्थयेत् । अक्रोधनः०कारिणा । इति निमन्त्र- णानन्तरमृग्वेदिनो विप्रा उपह्वये सु० प्रयोचमित्यूचं पठेयुः । यजुर्वेदि- नस्तु आवमन्त्राह्मणो० योगक्षेमो नः कल्पतामिति पठेयुः । ततः कर्ता पाकसिद्ध्यनन्तरं निमन्त्रितान्धिपानाहूय प्रत्युत्थानादिना सत्कृत्य तेपा श्मश्रुकर्मादिस्नानान्तं कारयेत् । ततो मध्याह्ने दर्शश्राद्धाङ्गतर्पणं कुर्यात् । तद्यथा नद्यादौ नात्या तीरं समागत्य वासः परिधाय दर्भासन उपवि- श्याऽऽचम्य पवित्रपाणिः प्राणानायम्य देशकालौ० प्रा० अद्यकरिप्य- माणदर्शश्राद्धाङ्गत्वेन पितृतर्पणं करिष्य इति सं० सव्यं जान्याच्य दक्षि- गहस्ते दर्भान्निधाय सव्यहस्तेनान्वारब्धेन दक्षिणेन पाणिना पितृतीर्थ- नाग्नेय्यभिमुसः शुचिस्थले दर्भानास्तीर्य तेपु तिलमिश्रितजलेन तर्पयेत् । अस्मत्पितरं० शर्माणं० गो० वसुरूपं सपत्नीकं स्वधा नमस्तर्पयामि ? अस्मपितामहं० २ अस्मत्प्रपितामहं० ३ अस्मन्मातामहं० ४ अस्मन्मातुः पितामहं० ५ अस्मन्मातुः प्रपितामहं० ६ इति प्रत्येकं मन्त्रावृत्त्या त्रिबिस्तर्पयित्वाऽनेन पितृतर्पणास्येन कर्मा भगवान्पितरूपी परमेश्वरः प्रीयतामिति कर्मेश्वरार्पणं कृत्वा पुनः सोनं कृत्वा वस्त्रधारणं विधाय गृहमागत्य कुतपकाले श्राद्धारम्भं कुर्यात् । द्विराचम्य पवित्रवन्तः० प्वारममिति पवित्रे धृत्वा देशकाली संकीर्व प्राचीनायीत्यस्मत्पितुर- मुकशर्मणोऽमुकगोत्रस्य वमुरूपस्य सपत्नीकस्येत्यादि मातुःप्रपिताम- हाँन्तान्पूर्ववदुचार्योपशान्तं दर्शश्राद्धं करिष्य इति संकल्पयेत् । कुरुप्वेति प्रतिवचनम् । यज्ञोपवीत्येकस्मिन्पाने देवार्चनार्थमिमं मे गड्० ग. त प्रति य। २ ग. प्रान्समाहू। ३ ग. 'लममि । ४ क. रा. "पाप 1५ ग. स्नात्वा । ६ ग. “हान्तं । ७ ग. करप्य कु।

·केळकरोपाहवापूमविरचिता- मयेति मन्त्रेण शुद्धोदकं निक्षिप्य गन्धद्वारा० श्रियमिति गन्धम् । शरास: लिप्सतेति दर्भमयकूर्चम् । यवोऽसि धान्य० स्मृतमिति यवान् । हिरण्यरूपः० मस्मा इति हिरण्यम् । तूष्णीं पुप्पतुलसीपत्रफलानि निक्षिपदेतद्ययोदकम् । ततः प्राचीनावीत्यन्यस्मिन्पाने पित्रर्चना तिलोदकं संपादयेत् । तत्र यावपनस्थाने तिलोऽसि सोमदे० नम इति मन्त्रेण तिलान्निक्षिप्य तुलसीदलैः सह मुङ्गिराजपत्राणि निक्षिपेदिति विशेषः । अन्यत्पूर्ववत् । ततो यज्ञोपवीत्यात्मशुद्ध्यर्थं गृहद्व्यादिशु- द्ध्यर्थं च न तमहोः शुचीयो० सहप्रशीर्पा० तरसमन्दी० इत्या- दिपवित्रमन्वान्बाह्मणैः सह पठित्वा शुद्धवतीभिः कूप्माण्डीभिः पायमानीभिस्तरत्समन्दीभिश्च यवोदकमभिमन्वयेत् । उपकल्पितान्पदा- र्थान्यवोदकैन प्रोक्षयेत् । ततो विप्राणामने ब्रह्मदण्डा) कुशतिलसहित हिरण्यं निधाय समस्तसंपत्० पादपङ्कजमित्यन्तं पठित्या प्रदक्षिणीकृत्य प्राचीना० दर्शश्राद्धं कतुं ममाधिकारसंपदस्त्विति भवन्तो अवन्तु । अस्तु श्राद्धाधिकारसंपदिति प्रतिवचनम् । ततो यज्ञोपवी. विधान्नि- मन्त्रणक्रमेण प्रत्येकं भवतः स्वागतमिति प्रणतिपूर्वकं प्रबूयात् । सुस्वा- गतमिति विप्राः । ततः कर्ता पुनर्विमान्निमन्त्रयेत् । तद्यथा प्रामुखो. पविष्टस्य विप्रस्य दक्षिणं जानुं स्पृष्ट्वा दर्शश्राद्ध पुरूरवावसंज्ञकविश्वदे- वार्थं त्वया क्षणः करणीयः । ओं तथेति विप्राः । कर्ता प्रामोतु भवान् । विप्रः प्राप्तवानि । एवं द्विती० ततः प्राची० एवमेवोदङ्मुसानां पिञ्य- विप्राणां सव्यजानुस्पर्शपूर्वकं निमन्त्रणं कुर्यात् । ततो यज्ञो. पाच्या गृहाङ्गणे देवपाद्याथै मादेशमात्रमुदक्वं चतुरस्र गोमयोदकाभ्यां मण्ड- लमुल्लिख्य तत्र प्रागग्रान्दर्भानास्तीर्य गन्धपुष्पयवैरभ्यर्चयेत् । प्राचीना- वीती तद्दक्षिणत: पडहलान्तरे पूर्ववद्वर्तुलं दक्षिणावं मण्डलमुल्लिण्य दक्षिणाग्रान्दर्भानास्तीर्य गन्धपुप्पतिलेरभ्यर्चयेत् । यज्ञोदेवमण्डलस- मीपे प्रत्यङ्मुख उपविश्य मण्डलात्मत्यग्दर्भपीठयोः माझ्मुखो देव द्विजा- वुपविश्य प्रथमविप्रपादौ मण्डले निधाय पुरुरवावसंज्ञ० वा इदं वः पाद्यं स्वाहा नस इति ग्रन्थिरहितपवित्रकसहितेन पाणिना घृताक्तपा- दयोर्यवोदकं दत्वा शं नो देवी० तु न इति दक्षिणभागस्थितभार्या- प्रावितेनान्येन शुद्धोदकेन मण्डले पादौ पक्षाल्याभिवन्दयेत् । नाव विप्र- क. स. 'क्षिप्य त । २ ग. वावापस्था' । ३ग. मिति तान्प्रदा ४ ग.क्षिणजा। १५. 'देवापाने वा ·श्राद्धमतरी। पादाधःक्षालनम् । एवं द्वितीये । ततः प्राचीनावीती दक्षिणमण्डलस- मीपे पारदक्षिणामुख उपविश्य मण्डलाइक्षिणत उदइ-मुखोपवेशितस्य पितृस्थानीयविप्रस्य पादी मण्डले निधाय, अस्मपितरमुकशर्मन्नमुकगोत्र वसुरूप सपत्नीकेदं ते पाद्यं स्वधा नम इति पूर्ववत्तिलोदकं दत्त्वा शं नो देवीरिति पूर्ववत्मक्षाल्याभिवन्दयेत् । एवमितरेपामरमपितामहेत्यादि । यज्ञोपवीती दैविकमण्डलादुत्तरतो वाहाणान्द्विराचाम्य वयं पवित्रे त्यक्त्वा पादौ प्रक्षाल्य द्विराचम्यान्ये पवित्र धारयेत् । आचमनोदकेन पादप्रक्षालनोदकसंसर्गो यथा न भवेत्तथाऽऽचगनं कर्तव्यम् । ततो ब्राह्मणैः सह श्राद्ध भूमिमागत्य देवे प्रागनकुशद्वयसहितकम्बलाद्यासन- द्वनमुपकल्प्य पित्र्ये दक्षिणाथैदर्भवयसहितान्यासनान्युपकल्पयेत् । ततो वामहस्तेनाऽऽसन धृत्वा दक्षिणेन ब्राह्मणदक्षिणहस्तं गृहीत्वा भूर्भुवः स्वः समाध्यमित्यासन उपवेशयेत् ।एवं मन्त्रावृत्त्या प्रामुखावुदक्संस्थौ वैश्वदेविकविप्रावुपवेश्य प्राचीनावीती पूर्ववदुदङ्मुसान्यायसंस्थान्ममैते पितर इति ध्यायपियवाह्मणानुपवेशयेत् । सुसमारमह इति प्रतिव- चनम् । ततः प्रतिविमं श्वेतसूत्रवत्तिर्युक्तमविच्छिन्नं तैलदीपें स्थापयेत् । भाची. अन नीवीचन्धनम् । तद्यथा। उत्तरीयवस्त्राञ्चलदशान्तं कुशति- लसहित परिहितवखदक्षिणकटिसंलग्नमागेन संवेध्यावशिष्टोत्तरीयवस्त्रेण कटिभागं वेष्टयेत् । एवं नीवीं बद्ध्वा यज्ञोप० आचम्य देश० प्राचीना- वीत्यस्मत्पितुरमुकशर्मण इत्यादिपप्ठ्यन्तामातु:मपितामहान्तान्पूर्ववदु- चार्य प्रकान्तं दशश्राद्धं करिष्य इति संकल्प्य कुरुप्वेत्यभ्यनुज्ञातोऽय- हता असु०मन इति नैऋतिकोणमारभ्याप्रदक्षिणं सर्वतस्तिलानवकीर्यो- दीरता०हवेप्विति जपित्वा तिला रक्ष रक्षक इति द्वारदेशे कुशतिला- प्रक्षिपेत् । यज्ञोप० यवोदकं किंचित्पात्रान्तरे गृहीत्वा तस्मिशुद्धमृदं भस्म च प्रक्षिप्य तज्जलेन तद्विष्णो ततम् । तत्सविष्यादिति मन्त्राभ्यां दभैरन्नानि सप्रोक्ष्य विप्रान्प्रति वदेत् । पाकादीनां पवित्रताऽस्तु अस्विति विप्रः प्रत्युक्तः श्राद्धभूमी गया०प्रवर्तते । देवताभ्यः पितृभ्यःनमो नमः इति विजयित्वा देवार्चनं कुर्यात् । वैश्वदेविकविग्रहस्तयोरपो दत्त्वा पुत्रवाईव देवानामिदमासनमित्येकै कस्याऽऽसने दक्षिणतः सयवाधाग- गौन्दर्भानुजन्दत्त्वाऽपो दद्यात् । स्वासनमिति विपः । कर्ता प्रत्येकमा , ग 'तीयस्य । त । २ क. स. 'रयमाण ०° 1 ३ ग. 'अकुशव ४ करो। ५ ग. 'प सस्था' । ६ ग 'तोत् । ३ । ७ ग 'मानन्दभन्द। m ·પુર केळकरोपावयापूमविरचिता- संस्पृश्य, अनाऽऽस्यतामिति वदेत् । धर्मोऽसीति विप्रः। अत्र यदि ऋग्वे. दिनो विप्राः स्युरतदा, इन्द्राव्वाशीमन्तःस इपुहरतः इति तित्र चो जपेयुः । यजुर्वेदिनस्तु स इयुहरतैः नमः ककुभाय निपहिणे स्तेनानां पतये नमः । नमो निपहिण इपुचिमते तस्कराणां पतये नमः । इति त्रीन्मन्त्राञ्जपेयुः । ततः प्रत्येकं निरई हिदक्षिणहस्तं धृत्वा देवे क्षणः क्रियतामिति वदेत् । ओं तथेति विप्राः । कर्ता मामोतु भवान् । प्राप्तवानीति विप्राः । ततोऽभ्युक्षितायां भुवि प्रागवान्दर्मा- नास्तीर्य तेपु न्यम्बिलमर्यपात्रमासाय प्रोक्ष्योत्तानीकृत्य तस्मिन्प्रागर्ग दर्भयात्मक पवित्र निधायाप आसिच्य शं नो देवीनु न इत्यभिमन्य यवोऽसि धान्य स्मृतमिति यवानोप्य गन्धपुष्पतुलसीदलानि च प्रक्षिप्य देवपात्रं संपन्नमित्यभिशेत् । सुसंपन्नमिति प्रतिवचनम् । ततो यवानादाय विश्वान्देवान्भवत्स्वायाहयिष्यामीत्युक्त्वा ताभ्यामाषाहये त्यक्ती विप्र- दक्षिणजानुनि सव्यहस्तं निधाय विश्वे देवास आगतस्पीदनेति विपद- क्षिणपादादियुग्मक्रमेण पादजान्वंसशिरःसु ययानवकीयं द्वितीय आवाह्य विश्वे देवाः शृणुतेमादयस्व । आगच्छन्तु महा०भवन्तु ते इति सकृदुपरथाय स्वाहाा इत्युभयोरर्घ्यपानं सकृन्निवेदयेत् । सन्त्वा इति प्रतिवचनम् । अथ प्रथमबाह्मणहस्तेऽपो दत्त्वा पवित्र निधाय हस्तेनवार्यपात्राय॑मादाय पुरूरवा देवा इदं वोऽयमिति दत्त्वा स्वमित्युक्ते या दिव्या आपः पृथिवीभवन्त्यिति सवन्तीरनु- मन्यापो दद्यात् । एवं द्वितीयत्राह्मणहस्तेऽन्या अपो दरवाऽव- शिटमध्यं दत्त्वाऽनुमन्य पुनरपो दद्यात् । तत उभाभ्यामपो दत्त्वा पुरु- स्व०देवा एष वो गन्धः स्वाहा नमो न मम गन्धद्वारा दुरा०श्रियमिति वा मन्त्रेण पवित्ररहितेन पाणिना प्रत्येकं द्विर्गिन्धं दत्वा पुनरंभाभ्या- गपो दद्यात् । एवं सर्वोपचारेप्याश्चन्तयोरपो दद्यात् । सुगन्ध इति प्रतिः। पुरुरवा देवा इमानि यः पुष्पाणि तुलसीदलसहितानि स्वाहा नमो न मम । आयनेत० इमे। सुपुप्पाणीति प्र. । पुरुरवा० देवा एप वो धृपः स्वाहा न० । धरसि धूर्व०धूर्यामः । सुधूप इति प्र० । पुरूरवा देवा एप वो दीपः स्वाहा न । उद्दीप्यस्व जातवेदोदिशोदिश । सुदीप०। पुरस्र० इदं व आच्छादनं स्वाहा । युवं वस्त्रा०सचेथे इति पत्रद्वयम् । । क. स.अई। २ ग.त्यनम १३ग व विश्वा । क.स.मृदय सु। १. भय रसो।

·श्राद्धमतरी। ५३ स्वाच्छाद० । युवा सुवा० यन्तः । पुरुरवाव० देवार्चन विधेः संपूर्णताऽस्त्विति भवन्तो बुवन्वित्युक्त्वाऽर्चनविधेः संपूर्णताऽस्त्विति प्रत्युक्तो यस्य स्मृत्येत्युक्त्वा युष्मदनुज्ञया पित्रर्चनं कारिप्य इत्युक्त्या कुरुप्वेति प्रत्युक्तः प्राचीना० पितृवामणहस्तेऽपो दत्त्वाऽरमत्पुितर० श० गो०५० स० स्वेदमासनमिति विप्रस्याऽऽसने वामभागे सतिलानयुग्मा- दक्षिणायान्विगुणान्दन्दित्त्वाऽपो दद्यात् । एवमितरेषां तत्तन्नामगो- घायुचारपूर्वकमासनानि दद्यात् । स्वासनमिति विप्राः । ततः कर्ता प्रत्येकमासनं संस्पृशन्नबाऽऽस्यतामित्यादि । विप्रा धर्मोऽसीत्युक्त्वेन्द्रह- ययामेत्यादिम्बस्वशासोक्तान्नन्वान्पूर्ववज्जपेयुः । कर्ता पिव्ये क्षणः क्रियतां मामोतु भवानिति पूर्ववत्कुर्यात् । ततो द्विजाग्रे भूवमभ्युक्ष्य दक्षिणाग्रान्दर्भानास्तीर्य तेपु प्रतिवर्ग त्रीणि त्रीणि न्यग्बिलान्याग्नेयी- संस्थान्यर्घ्यपात्राण्यासाद्य मोक्ष्योत्तानानि कृत्वा तेषु पदसु प्रत्येकं दर्भ- वयात्मकमाग्नेय्यग्रकं पवित्रं निधायाप आसिच्य शं नो देवीरिति सकृ- न्मन्त्रेण पावस्था अपोऽनुमन्य तिलोऽसि सोम० नम इति प्रतिपात्रं मन्त्रावृत्त्या तिलानोप्य गन्धपुप्पादि क्षिप्त्वा पितृपात्रं संपन्नं पितामहः प्रपितामह० मातामह० मातुः पितामह० मातुःप्रपितामह पन्नमिति यथालिङ्गं कमेणाभिमृशेत् । सुसंपन्न मिति तत्तत्स्थानीयविप्रो वदेत् । कर्ता तिलानादायास्मपितृपिता० नमुकश० गो० व० स० अस्मन्मा- तामह० श० गो० व० सपत्नीकान्भवत्स्वाबाहरिप्यामीत्युक्त्वा तैराया- हयेत्युक्त० उशन्तस्त्वा० अत्तये । अस्मत्पितरम० सपत्नीकमावाहया- मीति विप्रवामानादिपु युग्मक्रमेण शिरस्यसयोर्जान्वोः पादयोश्च तिलोन्विकिरेत् । एवं पितामहादीनुशन्तस्त्वतिमन्त्रावृत्त्या नामगोत्रा- झुञ्चारपूर्वकं तत्तद्विप आवास, आयन्तु नः पि० स्मान् इति सकृदु- पतिष्ठेत । यज्ञोपवी० अर्घ्यपात्राणि तत्तद्वाह्मणाग्रे निधाय स्वधाऽया इति मन्त्रावृत्त्या प्रत्येकं निवेदयेत् । सन्त्वा इति प्र० । ततः पितृ- विप्रहस्ते तिलोदकं दत्त्वा पिनपानात्सशेपमय॑मादाय विप्रहस्ते पवित्रं निधाय सव्यहस्तेनान्वारब्धेन दक्षिणेन पाणिना सपत्नीक पितरिदं तेऽयमिति विप्रहस्ते दत्त्वा स्वयमिति प्रत्युक्तः, या दिव्या आपः० भवन्तु । इति विप्रहस्ताखूमौ सवन्तीरपोऽनुमन्य तिलोदकं दद्यात् । एवं पितामहादिभ्यस्तत्तदर्घ्यपाबात्तत्तद्वाह्मणहस्ते दद्यात् । १ क.स लागवति ।

·. केळकरोपाहबापूमट्टविरचिता- तत्र मन्त्रः-सपत्नीक पितामहेदं तेऽयम् । सपत्नीकमपि० । सपत्नीक मातामहेदं० । स० मातुःपिताम० । स० मातुःमपितामह० ग्रमन्य- समानम् । ततः पितृपात्रे सर्वपित्र्यविनहरतस्थितकुशान्निधाय प्रपि- तामहपाचशेषं पितामहपाने निक्षिप्य तपितृपात्रे समवनीय मातुः- प्रपितामहादिपावसंम्रवानपि पितृपा समयनीय ताभिरद्भिः पुत्रकामो मुखमनक्ति अपः स्पृष्ट्वा पित्र्यविप्रवाममागे शुचौ देशेऽयपात्राध: स्थितांस्तिलसहितान्दर्भानास्तीर्य तेपु पितृभ्यः स्थानमसीति प्रथमम- र्यपात्रं निधाय गन्धादिभिस्तदभ्यर्च्य प्रपितामहपात्रेणापिध्यात् । तदक्षय्यवचनान्तं न चालयेत् । ततः प्राची० ब्राह्मणहस्तेप्वपो दत्त्वाऽ- स्मत्पितः० सपत्नीक एप ते गन्धः स्वधा नमो न मम । एवं पिताम- हादितत्तन्नामोचारपूर्वकं विस्त्रिर्गन्धं दत्वाऽपो दद्यात् । एवं देवार्चनो. क्तमकारेणाऽऽच्छादनान्तां पूजां समाप्येदं पितृम्य विक्षु । इति नम- स्कृत्यार्चनविधेः संपूर्णतां वाचयित्वा यज्ञोपवीत्याचम्य विप्राणां पुर- तोऽर्चनकाले पतितगन्धएप्प द्यपनीय भूमि संमृज्य युप्मदनुज्ञया भोजनपात्राण्णसादयिष्य इत्युक्त्वाऽऽसादयत्यनुज्ञातो भोजनस्थाने प्रतिविमं देव नैतीमारभ्य प्रदक्षिणमी(म)शान्यन्तं पुन त्यादी(?) शान्यन्तं पाबप्रमाणं चतुरंत्रमण्डलं गोमयोदकाभ्यां कृत्वा प्राची पित्र्य (ऐ)शानीमारभ्याप्रदक्षिण नैत्यन्तं पुमरेशान्यादिनैर्ऋत्यन्त पर्तुलं मण्डलं कृत्वा देवे सयवाम्पिये सतिलान्दर्भान्मास्य भोजनपा- त्राणि संस्थाप्य प्राची० पितृपात्राणां समन्ततो भस्ममर्यादां कुर्यात् । पिशङ्गभृष्टिम० हय । यज्ञो० देवपानयोः परितः-रक्षा णो अग्ने धानम् । ब्रह्म च ते० च्छन् । शति भस्ममर्यादां कृत्वा पाची पितृवि- प्राणां हस्तशुद्धि विधाय यज्ञो० देवविप्रयोहस्तशुद्धि विधायें भोजन- पात्राणि प्रक्षाल्य हस्तमक्षालनजलं जलपात्रमक्षालमजलं च शुचौ देशे तत्तत्याधमण्डले वा क्षिपेत् । ततः पाणिहोमः । घृताक्तमन्नमादाय पितृमाह्मणसमीप उपविश्य प्राची० ब्राह्मणपाणिपु भाग्दक्षिणायान्द मानन्तर्धाय स्वदक्षिणहस्तं सदर्भेण वामहस्तेनोपस्तीर्यान्नं द्वेधा विम- ज्योतरमागरय मध्यात्पूर्वार्धाचावदाय पञ्चायती तु तृतीयं पश्चार्धा- दवदाय पावस्थमवत्तं चाभिघार्य सोमाय पितृमते स्वधा नम इति पितृतीर्थेन विप्रदक्षिणपाणी हुवा सोमाय न ममेति त्यजेत् । पुनः ८, सनमग. 'रम १३ गरम्य । ग. हाया। ग, सामनों।

·१५ श्राद्धमारी। पूर्वपद्दक्षिणभागादवदायानये कव्यवाहनाय स्वधा नम इति द्वितीयामा- हुति हुत्वाऽग्नये कव्य० न ममेति त्यजेत् । एवं सर्वेपु पिश्यविप्रपाणिषु जुहुयात् । बाह्मणाः स्वस्वपाणिस्थमन्नं स्वस्वपाने संस्थाप्य बहिर्ग- स्वाऽऽचम्य यथास्थानमुपविशेयुः । ततः कर्ता यज्ञोपवी० मूर्धान दि० आमासु प० इति देवपूर्व पात्राण्याज्येनोपस्तीर्य देवपूर्य- मन्नानि परिवेष्य प्राची० पाणिहुतशेपमन्नं किंचित्पिण्डार्थमवशेप्याव- शिष्ट पितृपापु तूष्णी दत्त्वा यज्ञो० देवपावस्थमन्नं सावियाऽम्युक्ष्य तूष्णीं परिपिच्योपरि स्थितेन न्यइन्मुखेन दक्षिणेन पाणिनाऽधःस्थिते. नोत्तानेन च सव्यपाणिना स्वस्तिकाकृतिना पात्रमालभ्य पृथिवी ते पानं द्यौरपिधाने ब्रह्मणस्त्वा मुसेऽमृतेऽमृतं जुहोमि बाह्मणानां खा विद्यावतां प्राणापानयोर्जुहोम्यक्षितमसि मैपा क्षेठा अमुबामुप्मिलोक इत्यभिमन्येदं विष्णु० सुर इत्युचं पञ्चचं वोक्त्वा विष्णो हव्यं रक्ष- स्वेति न्युन्जेन स्वदक्षिणेन पाणिना बाह्मणपाण्यद्गुष्ठमनसमन्ने निवेश्य सव्येन पाणिना पात्रमालभ्य दक्षिणेन यवोदकमादाय पुरूरवा० विश्वे देवा देवता इदमन्नं हविरयं ब्राह्मण आहवनीयार्थ इयं भूमिर्गयाऽयं भोक्ता गदाधर इदमन्नं ब्रह्मणे दत्तं सुवर्णपात्रस्थमक्षय्यक्टच्छायेयम् । पुरुरवाग्देवेभ्य इदमन्नममृतरूपं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चातृसेः स्वाहा हव्यं न ममेति पानवामभागे भूमावेव जलें निक्षिपेत् । एवं द्वितीय- स्पान्न निवेद्य ये देवासो० ध्वम् । इति सकृदुपतिष्ठते । ततः पितृपा- अस्थमन्नं सावित्र्याऽभ्युक्ष्य तूष्णीं परिपिच्य प्राची० अधस्थितेनोत्तानेन दक्षिणेन हस्तेनोपरि स्थितेनाधोमुखेन सव्येन पाणिना स्वस्तिकाकृतिना पात्रमालभ्य पृथिवी ते पात्र. अमुत्रामुप्मिलोक इत्यभिमन्य, इदं विष्णुर्विच० विष्णो कव्य रक्षस्व इति स्वदक्षिणेन न्युजेन पाणिना विप्राहुन्छमनसमन्ने निवेश्य तिलोदकमादाय पिताऽमुकशर्माऽमुकगायो वसुरूपः सपत्नीको देवतेदमन्नं हविरयं०दत्तं रजतपावस्थमक्षयवटच्छा. येयम् । अस्मपित्रे कायेदमन्नं० आ तृप्तः स्वधा कव्यं नमो न ममेति दक्षिणमागे जलं क्षिपेत् । एवमितरेभ्यस्तत्तदुचारपूर्वकमन्नं निवेद्य ये चेह० जुषस्व । इति सकृदुपतिष्ठेत । श्राद्धमच्छिद्रमस्त्यिति भवन्तो बुवन्तु इति विप्रान्समायोच्छिद्रमस्त्विति तैः प्रत्युक्तेऽनेपु मधु सपिं. ग. 'न ग्राम। २ सि मा मैं। ३ ग. अमा IT ति स्वदक्षिगन न्युन्जेन पा' ५. प्रत्यक व 'न्य नमो नम.पलगि 'क्षिण भा।

·५६ केळकरोपाहबापूभट्टपिरचिता- वाऽऽसिच्य, ॐ भूर्भुवः स्वः । तत्सवितुर्व० यात् । इति सप्रणवव्याह- तिका सावित्री जपित्या मधु वाला ऋतायते म० ॥३॥ इति मधुम. तीश्च जपित्या मधु मधु मधु इत्युक्त्या देवताभ्यः पितृ० नमो नमः । इति निः। सप्त व्याधा दशाणेषु मृगाः कालाअने गिरी। चक्रवाकोः शरद्वीपे हंसाः सरसि मानसे ।। तेऽपि जाताः कुरुक्षेत्रे ब्राह्मणा वेदपारगाः । प्रस्थिता दीर्घमध्वानं यूयं तेभ्योऽव(किमव)सीदथ ॥ अमूर्तानां च मूतानां पितॄणां दीप्ततेजसाम् । नमस्यामि सदा तेषां ध्यायिनां योगचक्षुपाम् ॥ इति पितृननुस्मृत्य, ईशानविष्णुफ० ब्रह्मार्पणं ब्रह्म धिना । हरि- दाता० चतुर्भिध० प्रसीदतु । ॐ तत्सब्रह्मार्प० । एको विष्णुर्म० व्ययः । अनेन मम पित्रादीनां दर्शश्राद्धे बाहाणभोजनेन पितृस्वरूपी जनार्दनवासुदेवः प्रियतां न ममेति । यज्ञो. पितृपूर्वक विपपाणि- प्यापोशनार्थमुदकं दद्यात् । विप्राश्च नित्यभोजनवत्परिपेचनं कृत्वा बलिदानवर्जममृतोपस्तरणमसीत्यापोशनं कृत्वा प्राणाहुतीलीयुः । कर्ता च माणाहुत्तिमन्नान्पठेत् । श्रद्धायां प्राणे निवितोऽमृतं जुहोमि शिवो मा विशाप्रदाहाय प्राणाय स्वाही। श्रद्धायामपाने निशि० अपानाय स्वाहाँ। श्रद्धायां व्याने नि० व्यानाय स्वाहाँ । श्रद्धायामु- दाने नि० उदानाय स्वाहा । श्रद्धायाः समाने नि० समानाय स्वाही । ब्रह्मणे स्वाहाँ । माणाय स्वाहा । अपानाय स्वाहेत्येवं धा। ततो विप्रा वाइनियमायुक्तनियमयुक्ताः सन्तो भुञ्जीरन् । कर्ता अपेक्षित मान- सैरिति विप्रान्सप्रार्थ्य यथामुसं जुपध्वमिति भोजनायातिसृजेत् । ततः सब्याहलिकां गायत्री जपित्या मुानान्वैश्वदेवराक्षोन्नपित्यादीनि सूक्तानि श्रावयेत् । ततस्तेषु तृप्तेषु सिद्धस्य हविपो मध्ये यगोचते तद्या- चध्वमिति पृच्छेत् । अलमित्युक्ते पुरु० देवास्तृप्ता: स्थ प्राची .. १ ग.'लाजिरे १२ ग. का. सरोदी 1 ३ ग 'ति सकल्प्य य। ४ व. स. हा । प्राणायर।।५ २.ख. हा । अपनायेद ।। ६ क.स. 'हा। व्यानाय ।। ७ फ. स. 'हा । उदानायेदं । । ८ क. स. 'हा । समानायेदं ।। १ . स. हा । मक्षण इदं । अपा।

·श्राद्धमारी। पितरस्तृप्ताः स्थेति वदेत् । तृप्ताः स्म इति प्र० । पूर्वयदायत्री जपित्या मधुवाता० ऋचः ३ । अक्षन्नमी. हरी । इति श्रावयित्या श्राद्धं संपन्नमिति वदेत् । सुसंपन्नमिति विप्राः । ततः कर्ता भुक्तशेपारसार्व. वर्णिकमन्नं पिण्डाथ प्रकिरणार्थं च पृथक्पृथगुनृत्य शेषं ब्राह्मणेभ्यो निवेद्य शेपमन्नं किं क्रियतामिति । विप्रास्तदन्नं स्वी कुर्यरिच्छा चेत् । नो चेदिष्टः सह भुजीतेति वदेयुः । ततः कर्तोच्छिष्टभागेभ्योऽन्नं दीय- तामिति वदेत् । ब्राह्मणा भुक्तावशिष्टं पावस्थमन्नं यजमानकुले. भूतल इति मन्त्रेण देवे दक्षिणभागे पिये वामभागे भूमी त्यजेयुः । ततः कर्ता पिण्डदानं कुर्यात् । तद्यथा पितृतृप्त्यर्थ पिण्डदानं करिष्ये । कुरुष्वेति विगैरुक्ते यज्ञोपवीती हिजोच्छिष्टसमीपे चतुहस्तान्तरे स्थल- संकोचादी हस्तमात्रान्तरे वा दक्षिणेन हस्तेन स्फ्येन दर्भमूलेन वाऽऽग्ने- यीसंस्थां लेखामुल्लिखेत् । अपहता असुरा रक्षांसि वेदिपदः । तत्पश्चा. तथैव द्वितीयामुल्लिस्य क्रमेणाभ्युक्ष्य तयोः क्रमेणाऽऽग्नेय्ययकं सकृदा. च्छिन्नं बर्हिदयमास्तीर्य प्राची० प्रथमलेखायो स्तीर्णे बहिपि आदि- मध्यान्तदेशेषु विरुदकं निनयत् । शुन्धन्तां सपत्नीकाः पितरः ॥१॥ शुन्धन्तां सपत्नीकाः पितामहाः ॥२॥ शुन्धन्तां सपत्नीका: प्रपिता- महाः ॥३॥ तथैव द्वितीयलेसायाम् । शुन्धन्तां सपत्नीका माता- महाः ॥१॥ शुन्धन्तां सपत्नीका मातुःपितामहाः ॥२॥ शुन्धन्तां सपत्नीका मातुःप्रपितामहाः ॥ ३ ॥ इति । ततः पाणिहुतशेपमन्नं भुक्तपादुकृतं सार्ववणिकमन्नं च घृतमधुतितः संमिश्य पद पिण्डा- कृत्वा पूर्वस्यां लेसायामाग्नेयीसंस्थाभितृतीर्थन श्रीन्पिष्ठान्दद्यात् । एतत्तेऽस्मत्पितरमुकशर्मन्नमुकगोत्र वसुरूप सपत्नीक ये च त्यामत्रानु तेभ्यश्च गयायां दत्तमस्तु । एवं पितामहप्रपितामहयोः । एवमेव पश्चि- मलखायां मातामहादित्रयाणामपि । ततो पहिले हस्तसंलग्नं लेप तूष्णीं निमृज्यात् । ततः, अब पितरो मादयध्वं यथाभागमावृपायध्वम् । इति सकृत्पिण्डाननुमन्य सव्येन पार्श्वन व्याहृत्योदङ्मुखो भूत्वा यथाशक्ति प्राणान्नियम्य पुनरभिपर्यावृत्यामीमदन्त पितरो यथा- भागमापायीपतेति पुनः पिण्डाननुमन्य यज्ञोपवीती पिण्डावशिष्ट ग्रासमात्रमन्नमादाय बहिनिष्कम्य तदबघाय पवित्रे त्यक्त्याऽऽचम्यान्ये पवित्रे धृत्वा प्राचीनावीती पूर्ववत्पिण्डेषु तिलोदकं निनयेत् । शुन्धन्ता १३. ख. "ता भाद्रभु'। २ ग. वेदयेत् ।। 13 ग. लम। ८ ·केळकरोपाहबापूमविरचिता- सपलीकाः पितर इत्यादि । ततो द्विराचम्य पूर्वपद्धनीवीं विसस्य प्रतिपिण्डं तैलाभ्यञ्जनं ददद्यात् । पितरमुकशर्मन्नमुकगोत्र वसुरूप सपत्नीकाभ्यहन्दव । एवमितरेषु तथैवाञ्जनं दद्यात् । पितरमुकशर्मन्न. सपत्नीकान्क्ष्येत्यादि । अथ पिण्डेपु एतदः पितरो वासो मानोतोऽन्य- पितरो युध्वमिति प्रतिपार्पणं मन्त्रावृत्या वासस्थाने दशामूस्तुिका या पञ्चाशद्वाधिकं वयश्चेत्स्वप्रकोछवदयान्यतरस्थं लोम दद्यात्पूर्वो- तेनैव मन्त्रेण । ततः सव्येनापसव्येन वा पिण्डान्गन्धाद्युपचारैरभ्यर्थ्य प्राचीनावीती, अथैनानुपतिष्ठेत नमो वः पितर इपे० इह सन्तः स्याम । मनोन्वाहुवामहे० नमभिः । आ त एतु मनः पुनः० दृशे । पुनर्नः पि० चेमहि । अथ पिण्डस्थान्पितन्प्रवाहयामीति ध्यायन्सकृदुत्तानेन हस्तेन पिण्डांचालयेत् । परेतन पितरः सो० नियच्छत । ततः सकुटुम्बः पिण्डा- समस्कृत्य वीरं मे दत्त पितर इति मन्त्रेण मध्यमं पितामहपिण्डमादाय पुनस्तेनैव मन्त्रेण मातु:पितामहपिण्डमादाय पत्न्यै पुत्रकामा प्रप- छेत् । सा च० आधत्त पितरो गर्भ कुमारं पुरस्रजम् । यथाऽय. मरपा असत् । इति मन्त्रं स्वयं सकृत्पठन्ती पिण्डद्वयं प्राश्नीयात् । अनेकपत्नीपक्षे तावेव पिण्डी दभैविभज्य यथांशं मन्त्रपूर्वकं सर्वा अपि पानीयुः । पत्न्यामनधिकारिण्यामादानप्राशनमन्त्रयोर्लोप एव । ततः पिण्डानुदासयिष्य इत्युक्त्वा ब्राह्मणरुद्वासयेत्यनुज्ञातोऽवशिष्टान्पिण्डा- मप्स्वनौ या क्षिपेत् । ततो यज्ञोपवीती विप्राणां पितृपूर्वकमुत्तरापो. शनार्थमुदकं दद्यात । विप्रा अमृतापिधानमसीत्युत्तरापोशनं कृत्वाऽव- शिष्टजलं बहिनिनयेयुः। रोरवे पूयनिलये पद्मावुदनियासिनाम् । अधिनामुदकं दत्तमक्षय्यमुपतिष्ठतु ।। ततो धृप्तपवित्रग्रन्थी विसस्योच्छिष्टमण्डले निक्षिपेयुः । कर्ता बाह्मणानां पितृपूर्वकं गण्डपकरणहस्तमक्षालनादिशुद्धा(द्धया)चमनान्तं कारयित्वा विकिरं दद्यात् । आचान्तेपु विप्रेषु पिण्डदानमिति पक्षे विप्राणामुत्तरापोशनादिशुद्धा(द्धया)चमनान्तं कारयित्वा पिण्डदानं कृत्वा विकिरं दद्यात् । पक्षद्वयेऽपि पिण्डदानान्ते विकिरदानम् । तद्यथा- पूर्वोद्धृतं सघृतमन्नमादाय प्रथमवैश्वदेविकदिजोच्छिष्टान्ते- असोमपाश्च ये देवा यज्ञभागविवर्जिताः। तेषामन्नं प्रदास्यामि विकिरं वैश्वदेविकम् ।।

·- श्राद्धमञ्जरी। ५९ "इति यवोदकसहित सकृत्प्रकीर्य प्राचीनावीती प्रथमपिण्यविमोच्छि- प्टान्ते- असंस्कृतममीता ये त्यागिन्यो याः कुलस्त्रियः। दास्यामि तेभ्यो विकिरमन्नं ताभ्यश्च पैतृकम् ॥ इति तिलोदकसहितं सकृत्मकीर्य तत्समीपे दक्षिणाग्रान्दर्भानास्तीर्य तेषु ये अग्निदग्धा० कल्पयस्व । इति शेपमन्नं प्रकीर्य तदुपरि तिलो- दकं निनयेत् । अमिदग्धाः कुले जाता येऽप्यदग्धाः कुले मम । भूमौ दत्तेन तृप्यन्तु तृप्ता यान्तु परां गतिम् ॥ ततो यज्ञोपवीत्याचम्य पवित्रे त्यक्त्वाऽन्ये धारयेत् । ततो वैश्वदेषि- कविप्रहस्तयोरपो दांश्च दद्यात् । शिवा आपः सन्तु । अथ गन्धपु- प्याणि । सौमनस्यमस्तु । अथ यवाः । ययाः पान्तु । पुनरपो दद्यात् । दीर्घमायुः श्रेयः शान्तिः पुष्टिस्तुष्टिश्चास्तु । सन्तु शिवा आपः । अस्तु सौमनस्यम् । पान्तु यवाः । अस्तु दीर्घमायुः श्रेयः शान्तिः पुष्टिस्तुष्टि. श्वेति क्रमेण प्रतिवचनानि । एवमेपसव्येन पियविप्रहस्तेपु । तत्र यव- स्थाने तिलाः, तिलाः पान्त्यिति । शेष समानम् । ततः पित्र्यविप्रान्मति वदेत् । अघोराः पितरः सन्तु । सन्त्वघोराः पितर इति विप्राः । ततः फर्ता यज्ञोपवीती बाहाणानभिवाद्य गोत्रवृद्धि याचेत । अस्मद्गोत्रं वर्धताम् । युष्मद्गोत्रं वर्धतामिति प्रतिवचनम् । ततः- नित्यानुष्ठानसिद्ध्यर्थं सर्वदाऽप्यात्मशुद्धये । पितृमातृपराः सन्तः सन्त्यस्मत्कुलजा नराः ॥ इतिमन्त्रेण स्वमस्तके चन्दनादिना तिर्यक्तिलकं कृत्वा शिष्यादिना विमोच्छिष्टपाबाणि चालयित्वा देवविप्रहस्तयोहस्तेनैव यबोदकं दद्यात् । पुरुरवावसंज्ञकविश्वेभ्यो देवेभ्यः स्वतीति बूत । ततः पित्र्यविप्रहस्तेषु तिलोदकं दद्यात् । पितृपितामहप्रपितामहेभ्योऽमुकशर्मभ्यः, मातामह- मातुःपितामहमातुःप्रपितामहेभ्योऽमु०स्वस्तीति बूत । विगैः स्वस्नीति प्रत्युक्ते पुनर्देवविप्रहस्तयोहस्तेनैव यवोदकं दद्यात् । पुरुरवावसंज्ञकानां विश्वेषां देवानां यदत्तं श्राद्धं तदक्षय्यमस्त्विति बूत। [ अस्त्वक्षय्यमिति भतिवचनम् । ] प्राचीनावीती, अस्मत्पितृपितामहप्रपितामहानामित्यादि मातुःमपितामहान्तमुच्चार्य यद्दत्तं श्राद्धं तदक्षय्यमस्त्विति बूतेति पित्र्य- १ क स. 'मयप।

·- केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- विप्राणां तिलोदकं दद्यात् । अस्त्वक्षय्यमिति प्रतिवचनम् । तत आसादि- समय॑यानं चालयेत् । यज्ञोपवीती ब्राह्मणेभ्यस्ताम्बूलादि दत्त्वा दक्षिणां दद्यात् । अस्मत्पितृस्थानोपविष्टाय बाह्मणायेदं रजतं दक्षिणान्वेन तुन्य- महं संपदे । एवं पितामहादिरथानोपविभ्यो दत्वा पुरूरवावसंज्ञक- विश्वदेवस्थानोपविक्षय मानणावेदं सुवर्ण दाक्षिणात्वेन तुभ्यमहं संभ- ददे । एवं द्वितीयाय । ततः सर्वान्प्रार्थयेत् । दक्षिणाः पान्त्यिति भयन्तो ब्रुवन्तु । पान्तु दक्षिणा इति प्रतिवचनम् । ततः सति विभवे नानालं- कारादि दद्यात् । प्राचीनावीती स्यधा याचयिष्य इत्युक्त्वा वाच्य- तामिति विप्रैः प्रत्युक्तः, अस्मपितृपितामहप्रपितामहेभ्योऽमुकशर्मभ्य इत्यादिमातुःप्रपितामहान्तमुच्चार्य स्वधोच्यतामिति पित्र्यविमान्मति चदेव । अस्तु स्वधेति विप्राः । कर्ता स्वधा संपद्यतामिति भवन्तो ब्रुवन्तु । संपद्यतां स्पधेति विप्राः । कर्ता यज्ञोपवीती विश्वे देवाः प्रीय- न्तामिति भयन्तो अवन्तु । प्रीयन्तां विश्वे देवा इति प्रतिवचनम् । प्राचीनावीती पितरः प्रीयन्तामिति भवन्तो त्रुवन्तु । पीयन्तां पितर इति प्रतिवचनम् । शोभनं हविरिति कर्तारं प्रति विप्रा घदेयुः । कर्ता यज्ञोपवीती देवताभ्यः पितृ० नम इति निरुक्त्वा वाजे बाजेन्देवयानः। उत्तिष्ठत पितरो विश्चदेवैः सहेति विप्रान्दर्भाग्रेः संस्पृशन् ॐ स्वधो- च्यतामिति अस्तु स्वधेति वोक्त्वा पितृपूर्व विसृजेत् । ते च ॐ स्वधा, अस्तु स्वधेति वा अवन्त उत्तिष्ठेयुः । ततः कया नश्चिव इति तृचं स्वस्थ- शाखोक्तं जपेयुः । कर्ता पिण्डनिपरणदेशं गोमयादिना संमृज्य निलाक्ष- तान्मास्य शान्तिः पुष्टिस्तुष्टिश्वास्त्विति भवन्तो बुवन्तु इत्युदकधारां कुर्यात् । अस्तु शान्तिः पुटिस्तुष्टिश्रति विमाः । ततः कर्ता पादप्रक्षाल- नमण्डलदेशे विप्रानुपवेश्य, आमावाजस्य. गम्यात् । इति प्रदक्षि- 'णीकृत्य तपा हस्तेष्वक्षतपुप्पादि दत्त्वा नियतो वाग्यतः शुचिर्दक्षिणा. मुखः प्राञ्जलिस्तिष्ठन्वरान्याचेत । दातारो नोऽभिवर्धन्ताम् । दातारो वोऽभिवर्धन्तामिति विगैः प्रतिवचनं कार्यम् । एवमुत्तरत्र । कर्ता वेदा: संततिरेव नः । विमा वेदाः संततिरेव वः । कर्ता श्रद्धा च नो मा ध्यगमत् । विप्राः श्रद्धा च वो मा व्यगमत् । कर्ता बहु देयं च नोऽस्तु । विमा बहु देयं च बोऽस्तु । कर्ता, अन्नं च नो बहु भवेत् । विप्रा अन्नं च वो बहु भवेत् । कर्ता, अतिथींश्च लभेमहि । विप्राः, अतिथींच लभध्वम् । कर्ता याचितारश्च नः सन्तु । विप्रा याचितारश्च वः सन्तु। कर्ता मा च याचिष्म कंपन। विमा मा च याचिदं कंचन । स्वादुपंसदः पितरोक ·श्राद्धमारी। चित्रसेना० ब्राह्मणास: पूपा नः पातुः इहैवस्तं मा वि० शीळन्ती. पु० गृहे। आयुः प्रजां धनं विद्यां स्वर्ग मोक्षं सुसानि च । प्रयच्छन्तु तथा राज्यं प्रीता नृणां पितामहाः ॥ एताः सत्या आशिपः सन्तु इत्याशिपो दद्युः । कर्ता विप्रदत्ताक्षतादि शिरसि धृत्वा विप्रान्पादाभ्यङ्गादिभिः प्रियोक्तिभिश्च परितोप्य प्रणि- पत्य प्रार्ययेत् । अद्य मे सफलं जन्म भवत्वादान्जवन्दनात् । अद्य मे वंशजाः सर्वे याता वोऽनुग्रहाद्दिवम् ॥ पबशाकादिदानेन क्लेशिता यूयमीहशाः । तत्केशजातं चित्ते तु विस्मृत्व क्षन्तुमर्हथ । यस्य स्मृत्या च नामोक्त्या० च्युतम् । मन्त्रहीन क्रियाहीनं भक्तिहीनं द्विजोत्तमाः। श्राद्धं संपूर्णतां यातु प्रसादाद्भवतां मम ॥ यः कश्चिच्छ्राद्धयज्ञस्य प्रोक्तो मन्वादिभिर्विधिः । असौ युप्मत्प्रसादेन संपूर्णः सकलोऽस्तु मे ॥ सर्व संपूर्णमस्त्विति विप्राः । कर्ता वसिष्ठासः पितृ० प्रीता इव ज्ञा० देवान्वसिते नो रासन्ता सदा नः । इदं पितृभ्यो नमो अस्त्वोति नम- स्कारवतीमन्ततः शंसति तस्मादन्ततः पितृभ्यो नमस्क्रियते तदाहा. हापं पित्र्याः शंसेत् । अव्याहावाँ इति व्याहायमेव शंसेदसंस्थितं वै पितृयज्ञस्य साध्वसंस्थितं वा एप पितृयज्ञं संस्थापयति यो व्याहावं शंसति तस्माद्व्याहावमेव शंस्तव्यमिति पठित्वा- जपच्छिद्रं तपश्छिद्रं यच्छिद्रं श्राद्धकर्मणि । सर्व भवतु मेऽच्छिद्रं ब्राह्मणानां प्रसादतः ॥ इति विप्रान्समार्थयेत् । सर्वमच्छिद्रमस्त्विति विप्रा ययुः । कर्ता, अनेन दर्शश्राद्धयज्ञेन भगवान्पितृस्वरूपी जनार्दनवासुदेवः प्रीयताम् । नत्सब्रह्मार्पणमस्तु । वपट्र ते विष्णः सदा नः । ततः प्राचीनावीती सप- रिवारो बाह्मणैः सहाष्टौ पदान्यनुबज्य यज्ञोपवीती पूर्व प्रतिबाह्मणं स्थापितदीपान्निास्य पवित्रादीनि विसृज्य पादौ प्रक्षाल्य द्विराचामेत् । गपूर्णस । २ . पी परमेश्राः प्री ·केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- ततो विमोच्छिष्टानि भूमौ शुचौ देशेऽवट खात्वा तन्त्र निक्षिप्य मृदाई- छादयेत् । गृहान्तरसत्त्वे सूर्यास्तादनन्तरमुच्छिष्टप्रतिपत्तिः । ततोऽगारं गोमयेनोपलिप्य श्राद्धशेषेण नित्यश्राद्धं कृत्वा श्राद्धशेपेणैव वैश्वदेवा- दिकं कृत्वेप्टैः सह भुञ्जीतेति । दर्शश्राद्धमनुपनीतोऽपि कुर्यादिति निर्णय- सिन्धावुक्तम् । अमाश्राद्धातिक्रमे प्रायश्चित्तमुक्तमृग्विधाने- न्यूपु वाचं जपेन्मन्त्रं शतवारं तु तद्दिने । अमाश्राद्धं यदा नास्ति तदा संपूर्णगेति तत् ॥ इति । इति श्रीमञ्चित्तपावनकेळकरोपाभिधमहादेवात्मजबापूभट्टविरचितायां थाद्धमञ्जयाँ सकलशिष्टवर्यपरिगृहीतः पार्वणश्राद्धप्रयोगः । अथ गृह्यपरिशिष्टोक्तो दर्शश्राद्धप्रयोगः । अत्र थाद्धार्हदेशपदार्थो पकल्पनादि सर्व धर्माः परिभापोक्ता एव ग्राह्याः । श्राद्धकर्ता श्राद्ध. दिने वा प्रातः श्राद्धान्विाह्मणान्द्वी देवे पित्र्ये त्रीनेकैकं वोमयत्र शक्तश्चेदेकैकस्य स्थानेऽनेकान्वा निमन्त्रयेत् । श्वोऽद्य वा करिप्यमा. पदर्शश्राद्धे पुरुरयाईवसंज्ञकविश्वदेवस्थाने त्वया क्षणः करणीयः। ॐ तथेति प्रतिवचनम् । प्राचीनावीती, अद्यकरिष्यमाणदर्शश्राद्धेऽ स्मत्पितुरमुकशर्मणोऽमुकगोत्रस्य वसुरूपस्य सपत्नीकस्य स्थाने त्वया क्षणः करणीयः । ॐ तथा । एवं पितामहप्रपितामहयोर्मातामहादीनां च विप्रपादस्पर्शपूर्वक निमन्त्र्य मध्याह्ने नात्या पूर्वोक्तपकारण दर्श- श्राद्धाङ्गं तर्पणं विधाय ब्राह्मणान्समाहूय तान्प्रति सत्येनेय स्वागतमिति प्रणतिपूर्वकं वदेत् । मुस्वागतमिति प्रतिवचनम् । ततः प्राच्या शुचौ गृहाङ्गणे गोमयोदकाभ्यां चतुरस्र मण्डलमुछिस्य तद्दक्षिणतस्तथैव वर्तु. लमण्डलमुलिख्योत्तरे सयवान्दर्भानास्तीर्य दक्षिणे सतिलान्दानास्तीर्य गन्धादिभिर्मण्डलद्वयमम्यर्योत्तरमण्डलस्य पश्चात्माइनमुखी दैविकविप्रा. युपवेश्य स्वयं प्रत्यङ्मुस उपविश्य विषपादौ मण्डले निधाय पुरूरवा- ईवसंज्ञका विश्वे देवा इदं वः पाद्यं स्वाहा नम इति यवोदकं पादयो- दत्त्वा शं नो देवी तु नः । इति मन्त्रेण पादौ प्रक्षालयेत् । एवमुत्तरत्र । ततः प्राचीनापीती दक्षिणमण्डलसमीपे मुख्यपितृविप्रमुदङ्मुसमुपवेश्य तत्पादौ मण्डले निधाय, अस्मपितरमुकशर्मतमुकगोत्र वसुरूप सप: , ग. रम।

·N श्राद्धमारी। लीकेदं ते पायं स्वधा नम इति तिलोदकं पादयोर्दत्त्वा शं नो देवी. रिति पादौ क्षालयेत् । एवं सर्वेषां तत्तदुचारपूर्वकं पायं कृत्वा मण्डल- योरुत्तरतो ब्राह्मणान्ट्रिाचाम्य स्वयमप्याचामेत् । ततः श्राद्धरथले कम्बलाद्यासनेषु वैश्वदेविको प्राङ्मुसौ पिन्वर्थानुदमुखान्यिप्रांस्तत्तद- पान्ध्यायन्नुपवेशयेत् तत आचम्य पवित्रपाणिः प्राणानायम्य देशकाली स्मृत्वा प्राचीनावीती, अस्मपितृपितामहप्रपितामहानाममुकशर्मणाम- मुकगोत्राणां वगुरुद्रादित्यस्वरूपाणां सपत्नीकानाम् । अस्मन्मातामह- मानुःपितामहमातुःप्रपितामहानाममुकशर्मणाममुकगोत्राणां वमुरुद्रा- दित्यस्वरूपाणां सपत्नीकानामेतेपां तृप्त्यर्थ दर्शश्राद्धं रिप्य इति संकल्प्य, अपहता अमुरा०तं मन इत्यप्रदक्षिणं सर्वतस्तिलानवकीर्य, उदीरता०हवेषु । इति जपिता दर्भोदकेनान्नान्यम्युक्ष्य गयो जना- देने वग्वादिरूपान्पितश्च ध्वात्वा यज्ञोपवीती देवार्चनं कुर्यात् । तत्र वैविकविप्रहस्तयोरपो दत्त्वा पुरुरवावसंज्ञकानां विश्वेषां देवानामिद- मासनम् । इत्येकैकस्याऽऽसने दक्षिणतःमागमानुजून्युग्मान्दर्भान्दत्त्वाऽपो दद्यात् । अथाभ्युक्षितायां मुवि प्रागग्रान्दर्भानास्तीर्य तेषु न्यम्बिल. मेकमग्रंपाचमासाद्योत्तानीकृत्य तस्मिन्दर्भयात्मकं प्रागनं पवित्रं निधा- याप आसिच्य शं नो देवी० तु न इत्यनुमय यवोऽसि धा स्मृतम् । इति यवानोप्य गन्धपुष्पाणि क्षिप्त्या देवपात्रं संपन्नमित्यभिमृश्य यव- हस्तो विश्वान्देवानाचाहयिष्यामीत्युक्त्या, आवाहयेति विप्राभ्यामुक्त विश्वे देवास आ० दत।इति दक्षिणाङ्गादिवामाङ्गसंस्थं पादजान्वंसशि- रसु यवानवकीर्य, आगच्छन्तु० भवन्तु त इत्युपस्थाय स्थाहाया इत्यर्यपात्रमुभयोः सकृन्निवेद्याथ प्रथमं प्रत्येकमन्या अपो दुत्त्वाऽय- पानादयमादाय पुरुरवावसंज्ञका विश्वे देवा इदं वोऽयमिति दत्वा या दिव्या आप: भवन्तु इति सवन्तीरपोऽनुमन्यापो दद्यात् । एवं द्वितीयस्यारशिष्टमय दद्यात् । तत उभयोः प्रत्युपचारमाधन्तयोर- दानपूर्वकं गन्धपुप्पधूपदीपान्दिर्दित्त्वा सकृदाच्छादन दत्त्वाचन विधेः संपूर्णताऽस्त्विति भवन्तो अवन्त्वित्युस्त्वा संपूर्णमस्त्विति विप्रैः प्रत्युक्ते गुप्मनुज्ञया पित्रर्चनं करिष्य इत्युक्त्वा कुरुप्वेत्यनुज्ञातः प्राचीनावीती, आग्नेयभिमुस उपविश्य पित्रर्चनं कुर्यात् । प्रथमविप्रहस्तेऽपो दत्त्वाऽस्म- पितुरमुकशर्मणोऽमुकगोत्रस्य यसुरूपस्य सपत्नीकस्येत्येकवदस्मपितृ- वान्द त । , ·केळकरोपाहंघापूमहाधिरपिता- णाममुकशर्मणाममुकंगोत्राणां वसुरूपाणां सपत्नीकानामिति बहुपद्धा निर्देश कृत्वेदमासनमिति दर्भानयुग्मान्विगुणभुनानासने वाममागे • दत्त्वाऽपो दद्यात् । एवं सर्वत्र तत्तद्विभवत्या पित्रादीनामेकवद्वा बहुबद्वा निर्देशं कुर्यात् । अस्मपितामहस्य. अस्मपितामहानामित्यादि का • सर्वेपामासनानि दत्त्वा पितृविप्रसमीपे भुवमन्युक्ष्य दक्षिणानान्दर्मा- नास्तीर्य प्रतिवर्ग बीणि त्रीणि पात्राणि न्यग्विलानि दक्षिणापवर्गाणि निधायोत्तानानि कृत्वा तेषु दर्भत्रयात्मकानि पवित्राण्यन्तर्धायाप आसिच्य शं नो देवी० तु न इति सर्वाणि सकृन्मन्त्रेणानुमन्य तिलोऽसि सोमदे० स्वधा नमः । इति पृथक्पृथमन्त्रावृत्या तिलानोप्य गन्धपुष्पाणि क्षिप्त्वा पितृपानं संपन्नम् । पितामहपानं संपन्नम्। प्रपिता- महपाबंकामातामह मातु:पितामहपा० । मातुःप्रपितामहपात्रं संपन्न- मिति यथालिङ्ग पात्राण्यभिसृश्य तिलहस्तः, अस्मपितरममुकशर्माण- मित्यादिप्रपितामहान्तं द्वितीयान्तमुच्चार्याऽऽवाहयिप्यामीत्युक्त्वा तैरावा- येत्युक्त वामाङ्गादिदक्षिणाङ्गसंस्थमेकै कस्मिशिरोंसजानुपादेपु, उश- न्तस्त्या नि० अत्तवे । इति मन्त्रेण तिलानवकीर्य, आयन्तु न: पितरः० स्वस्मानित्युपस्थाय यज्ञोपवीती स्वधार्ष्या इति मन्त्रावृत्त्या तत्तदर्घ्यपानं तसद्विप्राग्ये निवेद्य प्रथमविप्रहस्तेऽपो दत्त्वा सशेपम- ध्यमादाय दक्षिणेन पाणिना सव्योपगृहीतेन पितरिदं तेऽयमिति पितृतीर्थेन दत्त्वा या दिव्या इत्यनुमन्यापो दद्यात् । एवं पिता- महादीनां दत्वेतरानध्यशेपानाद्यपात्रायशेपे निनीय तानिद्रिः पुत्र- कामो मुसमनक्ति । अप उपस्पृश्य तत्यानं शुचौ देशे पितृभ्यः स्थानमः सीति मन्त्रेण निधाय प्रपितामहार्यपात्रेणापिध्यात् । न्याग्विलं वा कुर्यात् । तदक्षय्यवाचनान्तं न चालयेत् । प्राचीनावीती, अस्म- पितरमुकशभन्नित्यादिसंबुद्ध्यन्तमुक्त्वाऽऽद्यन्तयोरन्दानपूर्वकं काण्डानु- समयेन पदार्थानुसमयेन वा सर्वेपां गन्धाधाच्छादनान्ताल्पञ्चोपचारान्द- स्याऽर्चनविधेः संपूर्णतां वाचयित्या भोजनार्थादन्नादनमुन्दृत्य सर्पिपाड- भ्यस्त्या(ज्य) माझगपाणि दानन्तर्धाय सध्यहस्तेन दक्षिणहस्त आज्येनोपरतीर्य भध्यात्पूर्वाधादवदाय पञ्चावत्ती तु पथार्धात्तृतीयमव- दाय सध्यहस्तेन पावस्थमदत्तं चाभिधार्य सोमाय पितृमते स्वधा नम इति प्रथमाहुति हुत्वा सोमाय पितृमत इदं न ममेति त्यजेत् । पुनः पूर्वववदाय, अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नमः । अनये कव्यवाहनायेदं ·श्राद्धमञ्जरी। न ममेति द्वितीयां जुहुयात् । एवं सर्वविप्रपाणिपु दे दे आहुती जुहुयात् । अपि वा, एकैकामाहात विगृह्य सर्वेपु विप्रपाणिपु जुहुयात् । यज्ञोपवीती भोजनपात्र स्थापनार्थ देवे चतुरस्र मण्डले गोमयेन विधाय पित्र्ये वृत्तानि विधाय देवे सयवान्पिध्ये सतिलान्दर्मान्मास्य भोजन- पात्राणि निधायाऽऽज्येनोपस्तीर्यान्नानि परिवेय पितृपात्रान्नेषु हुतशेपं तूष्णी परिविष्य प्रथमदैविक पात्रं तूष्णीं परिपिच्य पृथिवी ते पात्र धौरपिधानं ब्रहाणस्त्वा मुखेऽमृतेऽमृतं जुहोमि बाह्मणानां त्वा विद्या- वतां प्राणापानयोर्जुहोम्यक्षितमसि मा मे क्षेठा अमुचामुग्मिलोक इति पावसहितमन्नमभिमन्य बाह्मणपाण्यगुष्ठम् इदं विष्णुवि० सुरे । विष्णो हव्यं रक्षस्वेत्यन्ने निवेश्य यवोदकमादाय पुरुरवावसंज्ञका विश्वे देवा देवता इदमन्नं हविरयं ब्राह्मण आहवनीयार्थ इयं भूमिर्ग- याऽयं भोक्ता गदाधर इदमन्नं ब्रह्मणे दत्तं सुवर्णपात्रस्थमक्षय्यवटच्छा- येयमित्युक्त्वा पुरूरवाईवसंज्ञकेभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्य इदमन्नममृत- रूपं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चाss तृप्तेः स्वाहेत्युत्सृज्य, एवं द्वितीये ये देवासो० जुपध्वम् । इत्युपस्थाय प्राचीनावीती पितृविप्रपात्रं तूप्णी परिपिच्य पृथिवी ते पावं० विष्णो कव्यं रक्षस्व । तिलोदकमादाय पिताऽमुकशर्माऽमुकगोत्रो वसुरुपो देवतेदमन्नं० दत्तं रजतपावस्थमक्ष- व्यवदच्छायेयम् । अस्मत्पित्रेऽमुकशर्मणेऽमुकगोत्राय वसुरूपायेदमन्नम- मृतरूपं० चाऽऽ तृप्तेः स्वधा । एवं संपां तत्तदुञ्चारपूर्वकमुत्सृज्य ये चेह पितरो ये० जुषस्वेत्युपस्थाय यज्ञोपवीती, अन्नेपु मधु सपिर्वाऽऽसिच्य सप्रणवव्याहृतिका सावित्री जपित्वा मधु वाता ३० इति तिर ऋचश्च जपित्वा मधु मधु मधु इति विरुक्त्वा पितृननुस्मृत्याऽऽपोशनं प्रदाय बाह्मणान्यथासुसं जुपध्वमिति भोजनायातिसृजेत् । भुञ्जानात्राक्षोन- पित्र्यादीनि श्रावयेत् । अथ तृप्ताज्ञात्वा मधुमतीस्तिस्रोऽक्षन्नमीमद- न्तेति चकां श्रावयित्वा संपन्नमिति ब्राह्मणान्स्पृ(न्पृष्ट्वा सुसंपन्नमिति प्रत्युक्तो मुक्तशेपासावर्णिकमन्नं पिण्डार्थं प्रकिरणार्थं च पृथगुहृत्य शेपं बाह्मणेभ्यो निवेदयेत् । शेपमन्नं किं क्रियतामिति विप्रास्तस्वी कुयुरिष्टेः सह भुज्यतामिति वा वदेयुः । ततो विप्रैरुत्तरापोशनादिशुद्धा- (द्धया)चमनान्तं कारयित्वा पिण्डदानं कुर्यात् । उत्तरापोशनात्पूर्व वा । तद्यथा विमोच्छिष्टान्ते स्फ्येन दर्भमृलेन वा, अपहता असुरा रक्षांसि १ कम विभागामुत्त । ९ ·केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- वेदिपद इत्याग्नेयीसंस्थं लेखाद्वयमुल्लिख्य तत्मत्येकमभ्युक्ष्य बहिषाऽतस्तीर्य प्राचीनाबीती प्रथमलेखायो बहिपि मूलमध्यान्तेपु पिण्डदेशेषु शुन्धन्ता पितरः शुन्धन्तां पितामहाः शुन्धन्तां प्रपितामहा इति पितृतीर्थेन तिलोदकं निनीय तथैव द्वितीयलेखायां शुन्धन्तां मातामहा इत्यादि। तत एतत्तेऽमुकशर्मन्ये च त्वामत्रानु तेभ्यश्चेति पित्रे पिण्डं दत्त्वा पिता. महादिभ्यस्तत्तन्नामोच्चारपूर्वकं दद्यात् । ततः, अत्र पितरो मादयध्व. मिति पिण्डान्सकृदनुमन्य सव्यावृदावृत्योदङ्मुखो भूत्वा यथाशक्त्या पतपाणः सन्नासित्वा प्रत्यावृत्य, अमीमदन्त पितरो० यीपत । इति पुनः सकृत्पिण्डाननुमन्य पिण्डशेपचरुमवघायाऽऽचम्य शुन्धन्तां पितर इत्यादि पिण्डेपु पूर्ववत्तिलोदकं निनीयासावभ्पन्क्ष्वासावइक्ष्वेति यथा- लिङ्गं पिण्डेप्वभ्यञ्जनाअने दत्त्वा वासःस्थाने दशामूर्णास्तुकां वा, एतद्दः पितरो० युध्वम् । इति प्रतिवर्ग दद्यात् । उत्तरे वयसि स्वह- लोम दद्यात् । अथ पिण्डान्गन्धादिभिरभ्यच्च प्रालिस्तिष्ठन्नपतिष्ठत नमो वः पितर इपे० चेमहि । इति चतसृभिरुपस्थाय परेतन निय- च्छतेति पिण्डस्थानिपतृन्प्रवाहयेत् । अथ पिण्डान्नमस्कृत्य वीरं मे दत्त पितर इति मध्यमं पिण्डद्वयमादाय, आधत्त पितरो गम० असत् । इति पुत्रकामः पत्नी प्राशयेत् । इतरापिण्डानप्सु पक्षिपेत् । अनी घा जुहुयात् । गवे वा ब्राह्मणाय वा दद्यात् । ततः प्रकिरणार्थ सार्व- पणिक पूर्व पृथगुहृतमन्नमुदकेन परिप्लाव्य विमोच्छिष्टान्ते दक्षिणाया- न्दर्मानास्तीर्य तेषु ये अग्निदग्धा कल्पयस्वेति तदन्न प्रकार्य अग्निदग्धाः कुले जाता नामिदग्धाः कुले मम । भूमौ दत्तेन तृप्यन्तु तृप्ता यान्तु परां गतिम् ॥ इति तिलोदकं निनीयाऽऽचामेत् । अथ बाह्मणहस्तेप्वपो दमा दत्त्वा दैवे यवान्पिव्ये तिलांश्चावधाय पुनरपो दद्यादेपा हस्त- शुद्धिः । अथ बाह्मणानभिवाद्य, अस्मद्गोत्रं वर्धतामिति गोववृद्धि याचेत । युष्मद्वोत्रं वर्धतामिति विमा वदेयुः । कर्ता विमोच्छिष्टानि चालयित्वा पुरुस्वार्द्रयसंज्ञका विश्वे देवाः स्वस्तीति बूतेति दैवि- कविप्रहस्तयोरपो दद्यात् । ताम्यां स्वस्तीति प्रत्युक्ते प्राचीनावाती पित्रादीनां संबुद्ध्यन्तमुचारणं कृत्वा स्वस्तीति बूतेत्यपो दद्यात् । १ ग. यलो ११.व. * ३ग. रित ·भाद्धमञ्जरी। स्वस्तीति प्रतिवचनम् । यज्ञोपवीती पुरुरवाय० विश्वेषां देवानां यदत्तं श्राद्धं तदक्षय्यमस्त्विति बूतेति यवोदकं दत्त्वा, अक्षय्यमस्त्यिति प्रत्युक्त प्राचीनावीती पित्रादीन्पष्ठचन्तानुच्चार्य यद्दत्तं श्राद्धं तदक्षय्यम- स्त्विति बूतेति तिलाम्बु दत्वा पूर्वस्थापितमर्यपात्रं निवृत्य यज्ञोपपीती बाह्मणेभ्यो मुखवासताम्बूलादि इत्या दक्षिणां दत्त्वा तान्पादाम्यवा- दिभिः प्रियोक्तिभिश्च परितोष्य कर्मणः संपूर्णतां वाचयित्वा ॐ स्वधोच्यतामिति युवन्धितृपूर्व विसृजेत् । विप्राश्चास्तु स्पधेति सुपन्त उत्तिष्ठेयुः । कर्ता पिण्डनिपरणदेशं संमृज्य तब तिलान्मास्प तत्र शान्तिरस्तु पुष्टिरस्तु तुष्टिरस्तु, इत्युदकधारामासिच्य तथाऽस्त्यिति विमः प्रत्युक्ते दक्षिणामुखः प्रालिस्तिठन्वरान्याचेत दातारो नोऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिरेय नः । श्रद्धा च नो मा व्यगमबहु देयं च नोऽस्तु ॥ इति । वातारो योऽभिवर्धन्तां वेदाः संततिरेय वः । श्रद्धा च वो मा व्यगमदहु देयं च पोऽस्तु । इति विप्राः प्रतिवदेयुः । कर्ता यस्य स्मृत्या घ० च्युतम् । मन्त्रहीनं० मम । यः कश्चिच्छाद्ध० स्तु मे । सर्व संपूर्णमस्त्यिति विप्राः । कर्ताऽ. नेन दर्शश्राद्धयज्ञेन मगापितृस्वरूपी परमेश्वरः प्रीयताम् । तत्सद्ब्रह्मा- र्पणमस्तु इत्युक्त्या विमोच्छिष्टान्यद्वास्य भूमौ निसन्याऽऽच्छाध गृह गोमयेनोपलिप्य श्राद्धशेषेण वैश्वदेवादिकं कृत्या श्राद्धशेपमिटेः सह मुजीतेति । इति श्रीमञ्चित्तपायनकेळ० श्राद्धमञ्जयां केवलगृह्यपरिशिष्टोक्तो दर्श- भाद्धमयोगः। अथ सूत्रोक्तः पार्वणपाद्धप्रयोगः । स य पूर्वोक्तविस्तरेण प्रयोगफ- रणाशक्ती कर्तव्यः । बह्वल्पं वा स्वगृह्योक्तं यस्य यत्कर्म चोदितम् । तस्य तावति शास्त्रार्थे कृते सर्व कृतं भवेत् ॥ इति वचनात् । अपि वा शक्ती सत्यामपि स्वगृह्योक एव कार्यों न. शाखान्तरदृष्टविस्तरः कार्य इति वृत्तिकृदुक्तः । अतो वृत्तिकृत्कारिका- ·केळकरीपासवापूमद्दविरचिता- काराभ्यां किंचित्किचिदाक्षिप्तस्वावश्यकमन्यादिशास्त्रान्तरपरिग्रहेणा- नुष्ठेयार्थी निरुपितस्तदनुसारेणवोच्यते । तत्र मातामहादीनामनुक्तावपि स्वाविरुद्धमन्यतो ग्राह्यमित्युक्तत्वाच्छिष्टाचाराच तत्परिग्रहेणैव प्रयो- गोऽभिधीयते । श्राद्धकर्ता श्राद्धदिनात्पूर्वेयुः सायं श्राद्धदिने वा प्रात- ह्मिणानिमन्त्रयेत् । श्वोऽद्य वा करिष्यमाणदर्शनाद्धे पुरुरवावसं. ज्ञकविश्वदेवस्थाने त्वया क्षणः करणीय इति वैश्वदेवार्थमेकं द्वौ वा निमन्त्र्य प्राचीनापीती, अद्य करिष्यमाणदर्शश्राद्धेऽस्मपितुरमुकशर्म- णोऽमुकगोत्रस्य बसुरूपस्य सपत्नीकस्य स्थाने त्वया क्षणः करणीयः । ॐ तयेति प्रतिवचनम् । एवं पितामहाद्यांस्तत्तन्नामोच्चारपूर्वकं निम- त्रयेत् । अतः परं ब्राह्मणानां कर्तुश्च ब्रह्मचर्यम् । ततः श्राद्धदिने मध्याह्ने नात्वा दर्शश्राद्धाअन्तर्पणं विधाय ब्राह्मणान्समाहूय तैः मानं कारयित्वा यज्ञोपवीती पवित्रे धृत्वाऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकालो स्मृत्वा प्राचीनावीती, अस्मत्पिनुरमुकशर्मणोऽमुकगोत्रस्प वगुरूपस्य सपत्नीकस्यास्मपितामहल्यामुकशर्मणोऽमुकगोत्रस्य रुद्ररूपस्य सपत्नी- कस्यास्मत्प्रपितामहस्यामुक० आदित्यरूपस्य सपत्नीकस्यास्मन्मातामह- स्यामु० अस्मन्मातु:पितामहस्यामु० अस्मन्मातुःप्रपितामहस्यामु० आदि- त्यरूपस्य सपत्नीकस्यैतेषां तृप्त्यर्थं दर्शश्राद्धं करिष्ये । ततस्तान्वि- प्रान्नातान्स्वयं का वा प्रक्षालितपादान्द्विराचान्तानुपवेशयेत् । तत्र द्वी प्राइमुसी देविको वैश्वदेवस्वरूपी ध्यायन्नुपयेश्य पित्राद्यान्ममैते पितर इति ध्यायन्नुदङ्मुखानुपवेशयेत् । ततो यज्ञोपवीती देवार्चनं कुर्यात् । प्रथमवैश्वदेविकविप्रहस्तेऽपो दत्त्वा पुरुरवावसंज्ञकानां विश्वेषां देवानामिदमासनम् । इति दक्षिणमाग ऋजून्युग्मान्दर्भानासने दत्वाऽपो दद्यात । एवं द्वितीय देवेऽर्घ्यदानमावाहनं च कृताकृतम् । पुरुरवा० विश्वे देवा अमी चो गन्धाः स्वाहा नमो न मम । एवमाय- न्तयोरब्दानपूर्वकं गन्धमाल्यधूपदीपाच्छादनानि दद्यात् । प्राचीनावीती, अपो दत्त्वाऽस्मपित्तुरमुकशर्मणोऽमुकगोवस्य वसुरूपस्य सपत्नीकस्येद- मासनमिति वामभागे द्विगुणमुग्नान्दर्मानासने दत्त्वाऽपो दद्यात् । एवं पितामहादीनां तत्तदुचारपूर्वकमासनानि दद्यात् । ततो दर्मेपु पडर्य- पात्राण्यानेयीसंस्थान्यासाद्य तेषु दर्भत्रयात्मकानि पवित्राणि निधा- याप आसिच्य शं नो देवोरिति सकृदनुमन्य तिलोऽसि सोम० स्वधा १ ग. विद ·श्राद्धमतरी। नम इति मन्त्रावृत्त्या प्रतिपात्रं तिलानोप्य गन्धपुप्पाणि क्षिप्त्या यज्ञो: पीती ततदर्घ्यपानं तत्तद्विपाने स्वधाऽर्पा इति मन्त्रावृत्त्या प्रत्येकं निवेदयेत् । सन्त्या इति प्रतिवचनम् । एकबाह्मणपक्षे तस्मा एव सकृन्मन्त्रेण सर्वाणि निवेदयेत् । एकस्य स्थानेऽनेकवाह्मणपक्षे तदर्थ्य- पानं, सकृन्मन्त्रेण युगपत्सर्येभ्यो निवेदयेत् । ततोऽन्या अपः प्रदाय दक्षिणहस्तेन सशेपमीमादाय सव्योपगृहीतेन सपत्नीक पितरिदं तेऽय. मिति दत्त्या या दिव्या आप:०भवन्तु । इति विप्रहस्तात्मवन्तीरपोऽनु- मच्यापो दद्यात् । एवं पितामहादीनां तत्तन्मन्त्रेणार्यदानम् । एकमाल- णपक्षे तस्मा एव सर्याण्याणि प्रत्येकमाद्यन्तयोरुदफदानपूर्वकं दद्यात् । अनेकवाह्मणपक्षे माध्यं विगृह्य सर्वेभ्यो दद्यात् । ततः प्रथममर्यपात्रं पिश्यविभवाममागेऽन्यत्र या शुची देशे निधाय तस्मिन्नितरायपात्र- स्थान्संसवान्समवनीय ताभिरद्भिः पुनकामश्चेन्मुखमनक्ति अपः स्पृष्ट्वा तत्पावं प्रपितामहपात्रेणापिधाय तदा श्राद्धसमान चालयेत् । ततः प्राचीनावीती, अस्मपितुपितामहप्रपितामहा अमुकशर्माण इत्याधुच्चार्य एध यो गन्धः स्वधा नमो न मम । एवमाद्यन्तयोरुदकदानपूर्वकं गन्ध- पुष्पधूपदीपाच्छादनानि प्रदाय भोजनपात्राण्यासाध मोजनार्थादन्नाद- म्नमादाय घृताक्तं कृत्वा प्राचीनायीती पियविप्रपाणिपु मेक्षणेन हस्तेन याऽवदानधर्मेण सोमाय पितृमते स्वधा नमः । सोगाय पितृमत इदं । अगये कव्यवाहनाय स्वधा नमः । अग्नये कव्ययाहनायेदं० इति प्रत्येक हे हे आहुनी जुहुयात् । अपि या, एकेकामाहुति विगृह्य सर्वेषु विप- पाणिपु जुहुयात् । विप्राः स्वस्वपाणिस्थमन्नं स्वस्वपात्रे संस्थाप्य चहिर्गत्याऽऽचम्य यथास्थानमुपविशेयुः । कर्ता यज्ञोपवीती देवपूर्वमन्नं भोननपर्याप्त्यधिक परिविष्य हुतशेपं सर्वयु पितृपात्रेषु दद्यात् । ततो यज्ञोपवीती देवपावस्थमन्नं सावित्र्याऽभ्युक्ष्य पुरुरवायसंज्ञकम्यो विश्वेभ्यो देवेभ्य इदमन्नममृतरूपं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चाऽऽ तृप्ते: स्वाहा हव्यं नमो न ममेति निवेद्य पितृपानस्थमन्नं सावित्र्याऽन्युक्ष्य प्राचीनावीती, अस्मत्पित्रेऽमुकशर्मणेऽमुकगोत्राय यमुरूपाय सपत्नीका- येदमन्नममृतरूपं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चाऽऽ तृोः स्वधा कव्यं नमो न मम । एवं पितामहादिभ्यो निवेद्याऽऽयोशनार्थमुदकं दद्यात् । विपाश्चान्नं परिपिच्य बलिदानवर्जमापोशनं कृत्वा प्राणाहुतीहीत्वोक्तनियमयुक्ता मुऔरन् । कर्ता यज्ञोपवीती भुञानात्राक्षोभपित्र्यादीनि च भावयेत् । तेषु तृप्तेषु मधु बाला सतायते म० इति तिम्रोऽक्षन्नमीमदन्तेति का ·केळकरोपाषापूमट्टविरचिता- भावयेत् । ततो बाह्मणान्पृच्छति संपन्नमिति। ते च संपन्नमिति प्रत्यूचुः । ततः कर्ता मुक्तशेपात्सार्ववणिकमन्नं पिण्डा) प्रकिरणार्थ चोद्धृत्य शेपं ब्राह्मणेभ्यो निवेदयेत् । शेषमन्नं किं कियतामिति । विप्रास्तस्वी कुर्यरिटैः सह भुज्यतामिति वा वदेयुः । ततः कर्ता पिण्डदानं कुर्यात् । द्विजोच्छिटसमीप आग्नेयीसंस्था लेखामुल्लिखेत् । अपहता असुरा रक्षासि घेदिषदः । तत्पश्चात्तथैवोलिण्य कमेणाभ्युक्ष्य रहियमास्तीर्य प्राचीना- पीती पूर्वस्यां विरुदकं निनयेत् । गुन्धन्तां सपत्नीकाः पितराद्या इति पद्वारमुदकं निनयेत् । ततः पद पिण्डान्कृत्वा, एतत्तेऽस्मपितरमुकश- मनमुकगोत्र वसुरूप सपत्नीक ये च त्वामत्रानु इति पित्रे पिण्डं दत्त्वा एतत्तेऽस्मत्पितामहेत्यादिमातुःप्रपितामहान्तेभ्यो दद्यात् । अथ पिण्ड- स्थान्पितॄननुमग्नयेत् । अब पितरो० यध्वम् । सव्यावृदङ्ङावृत्य यथा- शक्ति प्राणान्नियम्याभिपर्यावृत्य, अमीमदन्त० यीपत। इति पुनः पिण्डा- मनुमन्य यज्ञोपवीती चरुशेषमवधायाऽऽचम्य प्राचीनावीती पूर्ववच्छु- न्धन्तामित्यादि पिण्डेपु जलं निनयेत् । ततः पितरमुकशर्मन्नमुकगोत्र घसुरूप सपत्नीकाभ्यक्ष्वेति तैलाभ्याने दद्यादेव मितरेषु तथैवाक्ष्वेत्य- अनम् । अथ दशामूर्णास्तुकां वा दद्यात् । पञ्चाशदर्पताया अब स्वीय- प्रकोष्ठस्थं हृत्स्थं वा लोम दद्यात् । एतदः० युध्वम् । इति प्रतिपार्वणं मन्त्रावृत्तिः । अथ पिण्डस्थान्पितॄनुपतिठेत नमो वः पितर इपे० स्याम । मनोन्वाहुवामह इति च तिसृभिः । अथैनान्प्रवाहयेत् । परेतन. नियच्छत । ततो वीरं मे दत्त पितर इति मन्त्रावृत्या मध्यमं पिण्डद्वय- भादायाऽऽधत्त पितरो ग० असदिति पत्नी प्राशयेत् । अवशिष्टान्पिण्डा- नप्स्वग्नौ वा क्षिपेत् । ततो विप्रैरुचरापोशनादिशुद्धाद्ध्या)चमनान्तं कारयित्वा पूर्वोद्धृतमन्नं सजलं विप्राणामग्रतस्तूष्णीं भुवि प्रकिरन्नुत्सृजेत् । ततः पूर्वासादितमय॑पात्रं चालयेत् । यज्ञोपवीती बाह्मणेभ्यो दक्षिणा यथासमवं गोहिरण्यालंकारादि दत्त्वा ॐ स्वधोच्यतामिति अस्तु स्वधेति वोक्त्वा विसृजेत् । ते च ॐ स्वधा, अस्तु स्वधेति वा भुवन्त उत्तिष्ठेयुः । कर्ता दक्षिणामुखस्तिष्ठन्वरान्याचेत । दातारोव नः । श्रद्धा च नोस्त्विति । विप्राः । दातारो वो०व वः। श्रद्धा च वो. स्त्विति प्रतिवदेयुः । कर्ता यस्य स्मृत्या०च्युतम् । मन्त्रहीनं मम । यः कश्चिच्छ्राद्धयज्ञस्तु मे । सर्व संपूर्णमस्त्विति विप्राः । कर्ताऽनेन दर्श मान्यज्ञेन भगवान्पितस्वरूपी परमेश्वरः प्रीयताम् । तत्सद्ब्रह्मार्पणमस्तु ।

·- भाद्धमतरी। तो विमोच्छिष्टान्युद्धास्प भूमौ निखन्याऽऽच्छाद्य गृहं गोमयेनोपलिप्प भाद्धशेषेणैव वैश्वदेवादिक कृत्येष्टेः सह मुभीतेति इति श्रीमञ्चित्तपावनके० श्राद्धमायाँ संक्षिप्तः सूत्रोक्तः पार्यणभाद्धप्रयोगः समाप्तः । अथ दर्शश्राद्धपिण्टपितृयज्ञयोतिपगमयोगः । चतुर्दश्यां सायंहो. मानन्तरममावास्यायां वा प्रात)मानन्तरं दर्शश्राद्धार्थ बाह्मणान्निमय तान्पाकसिद्युत्तरं समाहूप तैः सानं कारयित्वा स्वयं यातो दर्शश्राद्धा- अन्तर्पणं कृत्वाऽऽचम्य धृतपविनः प्राणानायम्य देशकालो संकीर्त्य माचीनावीती, अस्मपितृपितामहप्रपितामहानाममुकशगो०व० सपत्नी- कानाम् । अस्मन्मातामह० सपत्नीकानां तृप्तिद्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं दर्शश्राद्धं पिण्डपितृयज्ञं च व्यतिपङ्गेण करिप्य इति संकल्प्य यज्ञो- पवीती, औपासनानि प्रज्वाल्याऽऽग्नेप्यभिमुसोऽनि ध्यात्याऽऽनेयीमा- (भ्यामदक्षिणं सकृत्परिसमुह्याऽऽप्यनकर्दभरमदक्षिणं परिस्तीर्य तथैव पर्युक्ष्यामेरी(२)शान्यां वायव्या याऽऽग्नेप्यग्रकान्दर्भानास्तीर्याभ्युक्ष्य तब चरुस्थाली शूपं स्फ्पमुलूसलं मुसलं मुर्व धुवयां कृष्णाजिनं सदाच्छिन्नं पहियमिध्यं मेक्षणं कमण्डलुमिति द्वादश पात्राणि न्यग्विलान्येकश आमेयीसंस्थान्यासाद्योत्तानानि कृत्वा कमण्डलुजलेन प्रोक्ष्य स्थाली शूपं चाऽऽदायाग्नेर्दक्षिणतोऽवस्थितं पीहिमच्छकटं दक्षिणत आरुह्य शूर्प स्थाली निधाय तां नीहिमिः पूरयित्वा यथा स्थालीमुसोपरिस्था मीहयः शूर्प निपतन्ति तथा स्थाली निमृज्य शूर्प पतितान्दीहीञ्छकटे पास्यानेः पश्चिमतो वायव्यग्रीयमूर्ध्वलोमकृष्णाजिनमास्तीर्य तबोलूसलं निधाय तस्मिन्स्थालीस्थान्त्रीहीनोप्याऽऽग्नेप्यभिमुण्या तिष्ठन्त्या प- ल्याऽवहतान्सकृत्फलीकृतानविविच्य सकृत्मक्षालिततण्डुलांचरुस्थाल्या समोयानावधिश्रित्य जीवतण्डुलं च अपयेत् । किंचिदपकचरु - पतण्डुलचरित्येकोऽर्थः । जीवतण्डुलानामित्यपरः । जीवतण्डुलक्षणं मैत्रायणीयपरिशिष्टे- पुराणा मीहयो येषां पीजमुप्तं प्ररोहति । तेषां ये तण्डुला जाता ज्ञेयास्ते जीवतण्डुलाः ॥ इति । , 'तर ३ ग. स्मृता ।। ग. य मदेव । - ·G૨ केळकरोपाहयापूमट्टविरचिता- ततश्वरमुद्रास्यैवानेरेकं प्रदीप्तमुरमुकं गृहीत्वाऽनेराग्नेय्यां दिशि कृत- स्थण्डिले ये रूपाणि प्रतिमुश्चमाना असुराः सन्तः स्वधया चरन्ति । परा पुरोनिपुरो ये भरन्त्यग्निष्टाल्लोकात्मणुदात्वस्मात् । इति मन्त्रेण निधाय तमप्तिपणीतास्यमग्निं पूर्ववत्परिसमुह्याऽऽग्नेय्य- ग्रकैः कुशैः परिस्तीर्य पर्युक्ष्याऽऽग्नेय्यभिमुख औपासनातिप्रणीतयोरन्त- राले स्फ्येन लेखामुल्लिखेत् । अपहता असुरा रक्षांसि वेदिपदः। तत्पश्चा- तथैव मन्त्रावृत्त्या द्वितीयामुल्लिख्य तल्लेखाद्वयं तूप्णीमद्भिरभ्युक्ष्य सकृ- दाच्छिन्नयहियेन लेखाद्वयमवस्तीर्याऽऽज्यं विलापितमनुत्पूतं ध्रुवाया- मासिच्यापि वा नवनीतं पात्रान्तरे गृहीत्वा लौकिकाग्नौ विलीनमात्रं कृत्वाऽन्यस्मिन्पात्र आनीय पवित्राभ्यां तूप्णीमुत्पूय तदाज्यकार्यार्थ धुवायामासिच्या दक्षिणतो दर्भेषु निधाय सुवं संमृज्य तेन भुवास्थमा- ज्यमादाय चरुमभिघार्योदगुद्वास्यातिप्रणीताः पश्चाद्दर्भवासाद्य तद्द- क्षिणतोऽभ्यानाञ्जनकशिपूपबर्हणान्यासादयेत् । एतदन्तं पिण्डपितृ- यज्ञं कृत्वा निमन्त्रितान्विप्रान्स्वागतेनाभिपूज्य पादप्रक्षालनादिभोजन- पात्राण्यासाद्य सन्ततो भस्ममर्यादां कृत्वा हस्तशुद्धि विधायत्यन्तं पार्वणं कृत्वा पात्रान्तरे पितृयज्ञस्थालीपाकादनमुद्धृत्य घृताक्तं कृत्वा प्राचीनावीती, अग्नी करिप्य इति पित्रर्थद्विजान्पृष्ट्वा क्रियतामिति तैः प्रत्पभ्यनुज्ञातोऽतिप्रणीताग्नेः पश्चादुपविश्य तमर्चयित्वाऽरनिमितपञ्चद- शदारुकमिध्ममभिधारितं पितृतीर्थन तूष्णीमनावाधाय सुवेणाऽऽज्यमा- दाय मेक्षणमुपस्तीर्योद्धृतं चरुं द्वेधा विभज्योत्तरमागमध्यादगुठपर्वमानं मेक्षणेनावदाय पुनः पूर्वार्धावदाय पञ्चायत्ती तु नृतीयं पश्चार्धादवदाय पावस्थमवत्तं चाभिधार्यातिप्रणीताशौ दक्षिणभागे सोमाय पितृमते स्वधा नम इति पितृतीर्थेन हुत्या सोमाय पितृमत इदं न ममेति त्यजेत् । पुनस्त- थैव दक्षिणभागादयदायानरुत्तरभाग अग्नये कव्यवाहनाय स्वधा नम इति पूर्ववद्धत्या, अग्नये कव्यवाहनायेदमिति त्यजेत् । ततस्तूष्णी मेक्ष- णमग्नावनुपहरेत् । अपि वा यज्ञोपवीती अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमाहुतिः । सोमाय पितृमते स्वाहेति द्वितीया । अस्मिन्पक्षे मेक्षणानुपहरणमपि यज्ञोपवीतिनैव । एतावत्पिण्डपितृयज्ञं कृत्वा विमानाचाम्य पात्ररण्युपस्तीर्यान्नानि परिविप्येत्यादिशेपमन्नं किं क्रिय तामित्यन्तं कृत्वा श्राद्धान्नशेषात्पिण्डार्थमुद्धृतमन्नं पिण्डपितृयज्ञचरुशे- पेण संमिश्य मधु सपिस्तिलयुक्तं च कृत्वा तस्य पटू पिण्डान्कृत्वा धुवा. १ क. स. भुवास ·श्राद्धमञ्जरी। ७३ ज्येनाभिधार्य प्राचीनावीती पूर्वास्तृतवहिपोः पूर्धासादितकमण्डलुजलं शुन्धन्तां पितर इत्यादिपण्मन्त्रीनिनीय ततः पिण्डदानादिवासोदानान्तं पूर्ववत्कृत्वा कशिपूपचहणे निवेद्य पिण्डार्चनादिपिण्डप्रवाहणान्तं कृत्वा, अग्ने तमद्यावं० ओहेरिति मन्त्रेणोपासनानिं प्रत्येत्य यदन्तरिक्षं पृथिवीमुत यां यन्मातरं पितरं वाजिहिसिम । अग्निर्मा तस्मादेनसः प्रमुञ्चतु करोतु मामनेनसम् ॥ इति मन्त्रं गार्हपत्यपदरहितं जपेत् । अनेन मन्त्रेणाग्निमुपतिठेत वा । ततः पिण्डान्नमस्कृत्य वीरं मे दत्त पितर इत्याद्ययशिटापिण्डानप्स्वनी वा क्षिपेदित्यन्तं पूर्ववत्कृत्वा पूर्वासादितयज्ञपात्राणि द्वंद्वश उत्सृजेत् । चरुस्थाली ग्रूपं च । स्फ्यमुलसलं च । मुसलं सुवं च । धुवां कृष्णा- जिनं च । अपशिष्टं कमण्डलु तृणेन सहोत्सृजेत् । तत औपासनानेः परिस्तरणानि विसृज्याऽऽयतनं संमृज्यालं कुर्यात् । एवं पिण्डपितृयज्ञ समाप्य विप्रेभ्य उत्तरापोशनं दत्त्वा गण्डूपादि कारयित्या तानाचाम्य विकिरदानादिश्राद्धशेपं समापयेत् । आचान्तेपु पिण्डदानमिति पक्षे विप्रैरुत्तरापोशनादिशुद्धा(या)चमनान्तं कारयित्वा पिण्डदानाद्य- गन्यायतनालंकरणान्तं कृत्वा विकिरदानादिश्राद्धशेपं समापयेदिति । इति श्रीमचित्तपावनकेळकरो० श्राद्धमञ्जयाँ पिण्डपितृयज्ञव्य- तिपक्तदर्शश्राद्धप्रयोगः। अथ पूर्वोक्तप्रयोगाणामधिकारिभेदाद्यवस्थोच्यते । अनाहिताग्नेगह्या- मिमत एव पिण्डपितृयज्ञदर्शश्राद्धयोयंतिपङ्गो भवति । सण्डपर्वणि तु पूर्वार्दर्शश्राद्धमपरहरपराह्ने केवलः पिण्डपितृयज्ञो भवति । केवलपि- ण्डपितृयज्ञप्रयोगस्तु प्रयोगरत्ने दृष्टव्यः । आहिताग्निस्तु पिण्डपितृयज्ञ समाप्य ततः पूर्वोक्तपाणिहोमविधिना पार्वणं करोति । अनग्निकस्य पाणिहोम एव । यत्रानावनोकरणविधिस्तत्र स्थालीपाकादुद्धृत्य होमः। स्थालीपाकेन मुक्तशेपेण चाग्निसमीपे पिण्डनिपरणम् । पाणिहोमे तु भोजनार्थादन्नादृत्य घृताक्तं कृत्वा पाणिहोमः । ब्राह्मणसमीपे भुक्तशे- पमात्रेण पिण्डनिपरणम् गृह्याग्निमतः सण्डपर्वणि केवलदर्शश्राद्धे पिण्ड- पितृयज्ञाभावादाहिताग्नियत्पाणिहोम एव । केचिचतुधेिपु सानीनां , क स । २ के स विप्राणामुक्त।

·७४. केळफरोपावबापूभहविरचिता- वगौ होमो विधीयत इति वचनाकेवलमग्नीकरणमेवेत्याहुः । तस्म- योगों रघुनाथीयपद्धत्यनुसारेणोच्यते । पूर्ववत्पाणिहोमात्माक्तनं श्राद्धप्र- योगं कृत्वा भोजनार्थादन्नावृताक्तमोदनं गृहीत्या प्राचीनावीती अमो करिप्य इति पित्रर्थविजान्पृष्ठा कियतामिति तैरनुज्ञात औपासनसमीपमे- त्य तं प्रज्वाल्य कव्यवाहनरूपं ध्यात्वा संकृदप्रदक्षिणं परिसमुह्याऽऽने- य्यग्रकैदभैरप्रदक्षिणं परिस्तीर्य तथैव सकृत्पर्युक्ष्य विलापितमनुत्पूतमाज्यं पाने गृहीत्वाऽन्नमग्नावधिश्रित्याभिचाहिास्याग्नेः पश्चाद्दर्भवासाद्याग्नि- मभ्यर्च्य पश्चदशदारुकमिध्ममेकां समिधं वा तूप्णीमयावाधाय मेक्षणे मुत्रवेणोपस्तीर्य चरोरुत्तरभागस्य मध्यान्पूर्वार्धाचाहन्छपर्वमा मेक्षणेनैव द्विरवदाय पञ्चावत्ती तु पश्चार्धात्ततीयमवदाय पात्रस्थमयत्तं चाभिधार्य सोमाय पितृमते स्वधा नम इति पितृतीर्थेन दक्षिणभागे हुत्वा सोमाय पितृमत इदं न ममेति त्यजेत् । पुनः पूर्ववदक्षिणमागचरोरवदायामये कव्यवाहनाय स्वधा नम इति उत्तरभागे हुत्वा, अग्नये कम्यवाहनायेद न ममेति त्यक्त्वा तूपणी मेक्षणमनुप्रहरेत् । होमे प्राचीनावी तित्वे प्राचीनावीतिनैव मेक्षणानुपहरणम् । यज्ञोपवीतित्वे यज्ञोपवीतिनैवेति वृत्तिकृत् । उभयत्रापि यज्ञोपवीतिमवेति प्रयोगरत्ने चन्द्रिकायां च । अस्मिन्पक्षे पिण्डनिपरणमग्निसमीपे । इति पार्वणश्राद्धम् । अष्टकाश्राद्धमाध्यावर्षधाद्धमासिमासिश्राद्धा- नामेकोद्दिष्टस्य च प्रयोगः प्रयोगरलेऽवगन्तव्यः । अथ काम्यश्राद्धम् । तच कृष्णपक्षे पुत्रकामेण पञ्चम्यां पार्वणश्राद्ध- वत्पदैवत्यं सपिण्डं पाणिहोमविधिना कार्यम् । तत्र धूरिलोचनसंज्ञका विश्वे देवाः । अपि कन्यागते सूर्ये काम्ये च धूरिलोचनावित्युक्तत्वात् । मासिश्राद्धस्य पार्वणस्य चैककार्यत्वादन्यतरेणवालम् । तत्र मासि श्राद्धं कृतवांश्चत्पर्वणि केवलं पिण्डपितृयज्ञः कार्य एव । काम्यश्राद्धं कृतं चेत्तेनैवालं न पुनर्मासिश्राद्धपार्वणश्राद्ध कार्य इति वृत्तिकृत् । अथ शौनकोक्तं काम्यश्राद्धमुच्यते । काम्यश्राद्धमहं वक्ष्ये शौनकस्त्वृपिसत्तम इत्युपक्रम्य पार्यणेन विधानेन श्राद्धं कुर्यात्समाहितः । तिलार्थ तु यवैः कार्य वृद्धिश्राद्धददिप्यते ।। प्रोष्ठपद्यपरे पक्षे पञ्चम्यामाहरेत्सुधीः । १२. ग्व. क्षेऽपिनि । १२.१. विप्राणामुक्त।

·श्राद्धमक्षरी। ७५ इत्युक्तत्याद्धाद्रकृष्णपञ्चम्यां वृद्धिाद्धवद्भवति वृद्धिश्राद्धं त्वये वक्ष्यामः । अथ शास्त्रान्तरोक्तानि काम्यश्राद्धान्युच्यन्ते । तत्र तिथि- श्राद्धान्याह पराशरमाधवीये मनु:- कुर्वन्प्रतिपदि श्राद्धं सुरूपान्विन्दते सुतान् । कन्यकां तु द्वितीयायां तृतीयायां तु बन्दिनः ।। पशून्क्षुद्रांचतुथ्य तु पञ्चम्यां शोभनान्सुतान् । पठ्यां यूतं कृषि चैव सप्तम्यां लभते नरः ।। अटल्यामपि वाणिज्यं लभते श्राद्धदः सदा ।। स्यान्नवम्यामेकखुरं दशम्यां विखुरं बहु । एकादश्यां तथा रूपं ब्रह्मवर्चस्विनः सुतान् ॥ द्वादश्यां जातरूपं तु रजतं रूप्यमेव च । ज्ञातिश्रेष्ठचं त्रयोदश्यां चतुर्दश्यामुरुमजाः ॥ प्रीयन्ते पितरश्चास्य ये शस्त्रेण रणे हताः। भाद्धदः पश्चदश्यां तु सर्वान्कामान्समश्नुते ॥ इति । प्रतानि श्राद्धानि सर्वेष्वेवापरपक्षेष प्रतिपदादितिथिपु भवन्तीति माधवः । आपस्तम्बोऽपि-सर्वेप्येवापरपक्षस्याहःसु क्रियमाणे पितन्ती- णाति कर्नुस्तु कालनियमात्कलविशेष इति । अथ धाराद्धानि । तान्युक्तानि कूर्मपुराणे-- आदित्ययारे चाऽऽरोग्यं चन्द्रे सौमाग्यमेव च । कुजे सर्वत्र विजयं सर्वान्कामान्युधे तथा ॥ विद्यां विशिष्टां च गुरौ धनं वै भार्गवे पुनः । शनैश्चरे भवेदायुरारोग्यं च सुदुर्लभम् ॥ इति । निर्णयसिन्धौ-यवादिकरणेष्वेतच्छाद्धकृल्लमते फलमित्युक्तत्वाद्यत्सू- यांदिवारफलं तदेव बबादिकरणश्राद्धेष्वपि योजनीयम् । एतानि श्राद्धानि सर्वेषु मासेषु शुक्लकृष्णपक्षेप भवन्ति । आदित्यादिदिनेप्येवं श्राद्धं कुर्वन्सदा नर इति विष्णुधर्मोत्तर उक्तत्वात् । सततमादित्येऽद्वि श्राद्धं कुर्वन्नारोग्यमामोतीति विष्णूक्तेश्च । श्राद्धे कृष्णपक्षस्य संस्तवा- दपरपक्षे पित्र्याणीति सुदर्शनमाप्याच सकृत्करणे कृष्णपक्षे कर्तव्यत्वं युक्तम् । १क, रा. दूत । ग. धयादयः । आ°13 ग. रोम्य प्राप्तो।

·७६ केष्ठकरोपावबापूभट्टविरचिता- अथ नक्षत्राद्धानि । तान्याह मार्कण्डेयः- कृत्तिकासु पितृनचन्स्वर्गमाप्नोति मानवः । अपत्यकामो रोहिण्यां सौम्ये वोजस्विता उमेत् ॥ आर्द्रायां शौर्यमाप्नोति क्षेत्रादीनि पुनर्वसी। पुष्टिं पुप्ये पितॄनर्चन्नाश्लेपासु घरान्सुतान् ॥ मघासु स्वजनौठयं सौभाग्यं फल्गुनीषु च । प्रदानशीलो भवति सापत्यश्चोत्तरासु च ॥ प्रामोति ज्येष्ठतां सत्सु हस्ते श्राद्धप्रदो नरः । रुपवन्ति च चित्रासु तथाऽपत्यान्यवानुयात् ॥ पाणिज्यलाभदा स्वाती विशासा पुत्रकामदा । कुर्वतां चानुराधाश्च दयुश्चक्रपवर्तनम् ॥ ज्येठास्यर्थाधिपत्यं च मूले चाऽऽरोग्यमुत्तमम् । आपाठासु यशःमाप्तिरुत्तरासु विशोकता॥ श्रवणे च शुभाल्लोकान्धनिष्ठासु धनं महत् । वेदश्रेष्ठयं चाभिजिति भिपसिद्धि च दारुणे ॥ अजाविकं प्रोष्ठपदे विन्देद्भायां तथोत्तरे । रेवतीपु तथा रौप्यमश्विनीपु तुरंगमान् ।। श्राद्धं कुर्वंस्तथाऽऽनोति मरणीप्वायुरुत्तमम् । तस्मात्काम्यानि कुर्वीत ऋक्षेप्देतेपु तत्त्ववित् ॥ इति । चक्रप्रवर्तनं सर्वत्राऽऽज्ञायाः प्रतिघाताभावेन प्रवर्तनमिति माधवः मरीचि:- कृत्तिकादिपु ऋक्षेपु श्राद्धे यत्फलमीरितम् । विष्कम्भादिपु योगेषु तदेव फलमिष्यते ॥ नक्षत्रादिश्राद्धान्यपि सार्वकालिकानि । एतेपामेव तिथ्यादिश्राद्धार फलान्तराग्यपि माधवीयादिग्रन्थेभ्यो ज्ञेयानि । अत्र पिण्डरहिता श्राद्धान्युच्यन्ते रामकौतुके- नन्दाश्वकामरव्यारभृग्वग्निपितृकालमे। मण्डे वैधृतिपाते च पिण्डास्त्याज्याः सुतेप्सुमिः ।। नन्दाः प्रतिपत्पठ्येकादश्यः । अश्वः सप्तमी । कामस्रयोदशी ग. नवर्ग प्राप्ता ·७७ - श्राद्धमारी। रविः सूर्यः । आरो भौमः । भृगुः शुक्रः । अग्निभं कृत्तिका । पितृमं मधा। कालभं भरणी । पौर्णमासीपु पिण्डदानं निपिद्धमिति सिन्धौ । एतेष्वेव काम्यश्राद्धप्वयं निषेधः । तिथिवारप्रयुक्तो यो दोपो वै समुदाहृतः । स श्राद्धे तन्निमित्ते स्यान्नान्यश्राद्धे कदाचन ।। इति विश्वरूपनिबन्धोक्तेः । पृथ्वीचन्द्रोदये नारदोऽपि- सकृन्महालये काम्ये पुनः श्राद्धेऽखिलेषु च । अतीतविषये चैव सर्वमेतद्विचिन्तयेत् ॥ इति । यत्र पिण्डदाननिषेधस्तत्र सांकल्पिकविधिः । तदाह निर्णयसिन्धी छागलेयः- पिण्डो यत्र निवर्तेत मघादिपु कथंचन । सांकल्पं तु तदा कार्य नियमावहावादिभिः ॥ इति । सांकल्पिकश्राद्धविधिस्त्वग्ने वक्ष्यते । अत्रापि सर्वेषु श्राद्धेषु धूरि- लोचनसंज्ञका विश्वे देवाः । पितरस्तु सपत्नीकाः । पिवादयस्त्रयः सप- त्नीका मातामहादयश्च त्रयः । एवं पट् । संकल्पेऽस्मपितृपितामह- प्रपितामहानाममुकशर्मणाममुकगोत्राणां पसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां सप- नीझानामस्मन्मातामहमातु:पितामहमातुःप्रपितामहानाममुकशर्मणाम- मुकगोत्राणां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां सपत्नीकानामेतेषां तृप्त्यर्थं पुत्र. कामः प्रतिपच्छ्राद्धं सांकल्पिकविधिना सदैवमन्नेन हविपा श्वः सद्यो या करिष्ये । द्वितीयायां तु एतेषां तृप्त्यर्थं कन्याकामो द्वितीयाश्राद्धं सदैवं सपिण्डं पार्वणेन विधिनाऽनेन हविषा श्वः सद्यो वा करिष्ये । एवं तत्तच्छ्राद्धे तत्तत्कामोल्लेसः । अन्यत्सर्य दर्शश्राद्धवत् । प्रतिपत्पष्ठी- सप्तम्येकादशीत्रयोदशीपौर्णमासीश्राद्धानि सांकल्पविधिना कार्याणि । अन्यानि पिण्डसहितानि पार्यणवत् । चतुर्दशीश्राद्धे विशेष उच्यते । युवानः पितरो यस्य मृताः शस्त्रेण वा हताः । तेन कार्य चतुर्दश्यां तेपां तृप्तिममीप्सुना ॥ इति मार्कण्डेयपुराणायेपां युवानः पितरः शस्त्रहता वा मृतास्तैरेव कर्तव्यम् । प्रतिपत्ममृतिप्वेका वर्जयित्वा चतुर्दशीम् । शस्त्रेग तु हता ये वै तेभ्यस्तत्र प्रदीयते ।।

·केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- इति याज्ञवल्क्योत्तेश्च । यानि तु अपमृत्युभवेद्यपामित्यादिवचनानि तानि महालयान्तर्गतचतुर्दशीथाद्धपराणि । तत्मकरणे पठितत्वात् । इदं चैकोद्दिष्टमेव कार्य न पार्वणम् । चतुर्दश्यां तु यरछाद्धं सपिण्डीकरणास्परम् । एकोद्दिष्टविधानेन तत्काय शस्त्रघातिनः॥ इति गायवचनात् । पित्रादित्रिक द्वयोः शखादिमृतयोरेकोद्दिष्टद्धि- तयं त्रयाणामपि तथात्व एकोद्दिष्टवयं कार्यमिति चन्द्रिकायाम् । अथवा बयाणां शस्त्रमृतौ पार्वणमेव । पिवादयस्त्रयो यस्य शस्त्रघातात्वनुक्रमात् । स भते पार्वणं कुर्यादाब्दिकानि पृथक्पृथक् । इति मदनरत्ने पराशरस्मृतेः मम तु अशखमृतानामपि कामना सा पार्वणविधिना चतुर्दशीश्राद्धं कर्तव्यमिति प्रतिभाति । चतुर्दश्यामुरुमजा इति मनुवचसो वैयपित्तेः । यत्तु वर्जयित्वा चतुर्दशीमिति याज्ञवल्क्य- पचनं तत्कामाभावे योजनीयमित्यविरोध इति । एकोद्दिष्टश्राद्धविधि- स्त्वग्रे वक्ष्यते। रविभौमशुरूवारश्राद्धानि सांकल्पिकानि अन्यानि सपि- ण्डकानि । नक्षत्राद्धेपु कृत्तिकामयाभरणीश्राद्धानि सांकल्पिकानि । अन्यानि सपिण्डकानि।अभिजिच्छ्राद्धं तूत्तरापाढान्तिमपादश्रवणायघ- टिकाचतुष्टयात्मकस्य ज्योतिःशास्त्रप्रसिद्धस्याभिजिन्नक्षत्रस्य यस्मिन्दि- नेऽपराहे योगस्तस्मिन्दिने कार्यम् । योगेषु गण्उत्पतीपातवैधृतिश्राद्धानि सांकल्पिकान्यन्यानि सपिण्डकानि। नक्षत्रयोगाणां ह्रासवृद्धित्वे तिथि- यनिर्णयः । फरणानां तु यस्मिन्दिने यत्करणमंपराले संभवति तस्मि- न्दिने तत्करणश्राद्धम् । अन्यथा रात्रौ श्राद्धप्रसङ्गः स्यात् । श्राद्धस- पातनिर्णय त्वग्रे वक्ष्यामः । अथैपां तर्पणनिर्णयः । मघाभरण्योः श्राद्धे श्राद्धोत्तरं तत्काल एव तिलतर्पणं कृत्वा काले वैश्वदेवादि कृत्वा मुजीत । अन्येषु श्राद्धात्पूर्व दर्शश्राद्धवदिशेपवचनाभावात् ।वैधृतिव्य- तीपातश्राद्धयोब्रह्मचर्यादिनियमा न सन्ति । व्यतीपातादिके श्राद्ध नियमान्परिवर्जयेदितिवचनात् । इति श्रीमञ्चित्तपावनके० प्राद्धमञ्जयां काम्यश्राद्ध- प्रयोगः समाप्तः। क. स.नावो। २ग 'सनिय । ग. 'समेव ।

·श्राद्धता सा अथ वृद्धिश्राद्धमुच्यते । तच्च गर्भाधानादिपु संस्कारेषु जातकर्मा- दिप्वपत्यसंस्कारेपु श्रवणाकर्मादिपु वापीकूपतडीगादिपु देवताप्रतिठायां चानप्रस्थाश्रमे संन्यासस्वीकारे तुलापुरुपादिमहादानादौ नववास्तुप्रयेशे बतोद्यापनादिषु राजाभिषेके महानाम्न्यादिवेदवतेपु प्रथमोपाकर्मोत्सर्ज- नयोः सर्वेषु शान्तिकपौष्टिकेषु अग्न्याधानादिपु श्रीतकर्मसु च कार्यम् । तञ्च पार्वणत्रयात्मकम् । आदी मातृपार्वणम् । ततः पितृपार्षणम् । ततः सपत्नीकमातामहपार्वणम्। तत्काल:-कर्माहात्पूर्वेद्युर्मातृपार्वणश्राद्धम् । तश्च देवरहितमेव । कर्माहे देवपूर्वकं पितृपार्षणश्राद्धम् । कर्मोत्तराहे देवपूर्वक सपत्नीकमातामहपार्वणश्राद्धम् । अस्यासंभवे युरेष पूर्वाह मातृकम् । मध्याह्ने पैतृकम् । अपराह्ने मातामहानाम् । अस्याप्यसंभवे पूर्वयुरेव पूर्वाह्न सवैपां देवपूर्वकं तन्त्रेणानुष्ठानम् । अत्र पूर्वाह्नशब्दः सार्धप्रहरपाचकः । महत्सु कर्मसु पूर्वेयुरन्येपु तु कर्माह एवेति प्रयोगरत्ने। पुत्रजन्मनि तु दिने वा रात्रौ वा पुत्रजन्मानन्तरमेव कार्यम् । आधानान नान्दीश्राद्धं त्यपराह्न एव । आग्निकं त्वपराह्नत इति विष्णूक्तेः । अस्य कालैक्यत्वात्तन्त्रेणैवानुष्ठानं युक्तमिति प्रतिभाति । अत्र विश्वे देवाः सत्यवसुसंज्ञकाः । इष्टिश्राद्ध कर्माद्गश्राद्ध च ऋतुदक्षसंज्ञकाः । इष्टि- श्राद्धलक्षणं श्राद्धचन्द्रिकायाम्-इष्टिश्राद्धमाधानसोमयागादौ क्रिय- माणं वृद्धिश्राद्धमिति । कर्माङ्ग-श्राद्धलक्षणमपि तत्रैव- निपेककाले सोमे च सीमन्तोन्नयने तथा। ज्ञेयं पुंसवने चैव श्राद्ध कर्माङ्गमुच्यते ॥ इति । इटिश्राद्धं कर्माङ्गश्राद्धमिति कौस्तुभे। आधानाङ्गश्राद्धे सत्यवसू इति केचित् । ब्राह्मणास्तु वैश्वदेवस्थाने द्वौ। मानादिस्थाने प्रत्येक हो द्वौ । एवं विंशतिः । वैश्वदेवस्थाने चत्वार इति केचित् । अथवा वैश्वदेवस्थाने हो । मात्रादिपार्वणवये प्रतिपार्वणं द्वौ द्वी। एवमटी। कौस्तुभे तु अत्यशक्ती देवस्थान एकः । मात्रादिपार्वणत्रये वयः । एवं चत्वार इत्युक्तम् । विचरणक्षालनकाले यद्यतिथिः समागतश्चत्तमपि सर्वपितृस्थाने विनियोज्य स्वागतादिविधिना भोजयेत् । मातृपार्यण विप्राभाये श्राद्धाहसुवासिन्योऽपि भोज्याः सर्वं पितृकर्मापि यज्ञोपवी- तिनैव कार्यम् । न सव्यजानुनिपातनम् । प्रदक्षिणमुपचारः। तिलस्थाने यवा एव । तिलोदककार्य यवोदकेन । पूजोपचाराणां देवतीर्थन , ग. कादि। २ ग. 'ले। मन । । ।

·८० - केळकरीपाद्वयापूमहविरचिता- द्विद्विनिम् । गन्धदानं तु मध्यमागुल्याऽनामिकया था । कर्तुः प्राइमु. खतोदङ्मुसता वा । कर्मणोऽपि प्रागपवर्गतोदगपरर्गता वा । स्वधाश- सदस्थाने स्वाहाशब्दः । न नामग्रहणम् । नास्मदोववमुरूपादिशब्दाः । मामगोत्रादिनिषेधस्तु सपिण्टकश्राद्धे न भवतीति निर्णयसिन्धौ । संस्कारकर्माङ्गनान्दीमाद्धे दर्भस्थाने दूर्वाः । आधानसोमाद्यशमूने तु दर्भा एव । तेऽप्यमूलाः । हरितदर्भा दति केचित् । नान पुप्पमाला- रक्तगन्धादिनिषेधः । पुष्पाणि तु मालतीशतपत्रीमटिकाकुजकेतकीपा- टलानि प्रशस्तानि । मालाश्चैतेपामेव पुष्पाणाम् । चतुरस्राण्येच सर्वाणि मण्डलानि । सौवर्णान्येव सर्वाणि भोजनपात्राणि । अलाभे मधूकप- लाशग्राम्यकदल्याद्यन्यनमपत्राणि । अन्नानि तु मोदकमाङ्गलिकपक्का- नभक्ष्यभोज्यपापसाज्यगुडमिश्रौदनादिमधुरद्रव्यसहितानि । आम्लकटु- कमापान्नादिद्रयाणि निपिद्धानि । श्राद्धदिनकृत्यमाह निर्णयसिन्धी पराशर:- सुवेपभूपणस्तत्र सालंकारस्तथा नरैः । कुकुमाद्यनुलिप्ताजै व्यं तु बाह्मणः सह । त्रियोऽपि स्युस्तथाभूता गीतनृत्यादिहर्पिताः ॥ इति । वृद्धिश्राद्धे पिण्डदानं कृताकृतम् । फुलदेशाचारतो व्यवस्थेति प्रयो- गरने । साग्निकस्य तु पिण्डदानं नियतमेव । अग्नौ तु विद्यमाने यो वृद्धो पिण्डान निर्यपेत् । पतन्ति पितरस्तस्य नरके स तु पच्यते ॥ इति ब्रह्मपुराणात् । अस्मिन्नान्दीश्राद्धे सर्वत्र देवशब्देपु तत्तद्वि- मक्त्या नान्दीमुसपूर्वकोल्लेख: कर्तव्यः । नान्दीमुखाः सत्यवमुसंज्ञका विश्वे देवा इत्यादि । अथवा देवशब्दोत्तरं नान्दीमुराशब्दः प्रयोक्तव्यः । सत्यवसुसंज्ञका विश्वे देवा नान्दीमुसा इत्यादि। एवमेव पितृशब्देपु च । सढुक्तं श्राद्धचन्द्रिकायाम्- एकैको मन्त्रवत्पिण्डो देवस्तूप्णीमथापरः । सर्वमन्त्रेषु कर्तव्यं नान्दीमुसविशेषणम् ॥ इति । निर्णयसिन्धी वृद्धपराशरः- नान्दीमुखेभ्यो देवेभ्यः प्रदक्षिणकुशासनम् । पितृभ्यस्तन्गुसेभ्यश्च प्रदक्षिणमिति स्थितिः ॥ 14 'मधु ।

·श्राद्धमारी। ८१ इत्यादिवाक्येपु नान्दीमुसविशेषणपूर्वकदेवपितृशब्दोचारणदर्शनात् । नान्दीमुसपितृलक्षणं गृह्यकारिकामाप्ये-अत्र पूर्वोक्तमात्रादिमनुप्यपि- तनूर्ध्वमुसदिव्यपितृविशेपणकान्कृत्वा तदभेदेनार्चयेदिति हेमाद्रिणा अपश्चितम् । तत्रत्यवचनम्-ऊर्चवक्त्रास्तु ये तत्र ते नान्दीमुखसंज्ञिता इति । एते दिव्यपितरः । मात्रादयश्च मनुष्यपितरः प्राधान्येनोद्देश्याः । नान्दीमुखत्वं च तदभेदं दृष्ट्वा मात्रादीनां सिद्धम् । अतोऽत्र नान्दीमु- खानां पितृणामिदमासनमित्यादिकात्यायनीयप्रयोगवचनं सिद्धमिति। हिरण्यकेशीयसंस्काररत्नमालायामप्येवमेव प्रयोगः । अतो मन्त्रान्तर्गतेषु पितृशब्देष्वपि नान्दीमुसपूर्वकोल्लेखो युक्तः । तत्रैवं व्यवस्था मनो न्वा- हुवामह इत्यादीनामाचार्योक्तानामृचा यथार्थमेव पाठः । तस्माचं नोहेदित्युक्तत्वात् । तत्र पितृशब्दोच्चारणकाले नान्दीमुखध्यानमात्रम् । शाखान्तरमाप्तानां स्वधाशब्दपितृपद्घटितानामृचा टोप एव । शास्त्रा- न्तरोक्तमन्त्रत्यागे प्रत्यवायाभावात् । स्वाविरुद्धमन्यतो ग्राह्यमिति च स्मरणात् । सौत्रमन्त्रेषु ऋग्भिन्नेषु तु भवत्येवोहः । सर्वपु यजुर्निगदेपु प्रकृती समर्थनिगमेष्विति वचनात् । अथवा सौत्रमन्त्रा यवोऽसि सोम- देवत्य इत्यादयो ये परिशिष्टादादूहितास्त एव तथैव पठनीयाः । अन्ये तु यथापाठमेव । पिण्डानुमन्त्रणादि पूर्ववदिति वृत्तिकृदुक्तेः । अत्र संकल्पे विशेपो निर्णयसिन्धौ-- शुभार्थी प्रथमान्तेन वृद्धौ संकल्पमाचरेत् । न पठ्या यदि वा कुर्यान्महादोपोऽमिजायते ॥ इति । अयं नियमः संकल्प एव । आसनादौ तु दर्शश्राद्धवत्तत्तद्विभक्त्यो- लेसः। विमनिमन्त्रणे द्वौ द्वौ विप्रो युगपन्निमन्त्रयेदिति कमलाकरः । इद • द्वितीयादिनिमन्त्रणपरम् । प्रथमं तु बाह्मणगृहे कर्तव्यत्वेने विहितत्वायुग पत्कर्तुमशक्यत्वात्पृथगेवेति प्रतिभाति । सति संभवे युगपनिमन्त्रयेदिति । सर्वान्विप्रान्भाइमसानुपवेश्य स्वयमुदङ्मुसो भूत्वाऽर्चयेत् । यदि स्थल- संकोचादिनोदमुखा विप्राः स्युस्तदा स्वयं प्राङ्मुसो भूत्वाऽर्चयेत् ।अब वामकटिप्रदेशे नीवीबन्ध इति प्रागेवोक्तम् । सर्वविपासनेषु पूर्वा दर्भाया दक्षिणभाग ऋजवः मागमा देयाः।आवहनमपि सर्वत्र दक्षिणाङ्गादिक्रमेण पादादिशिरोन्तम् । सदापरिचरेद्भक्त्या पितृनप्यत्र देववदिति श्राद्धमयूखे - क ख न पोषित । २ नमर्मभवाट।

·- केळकरोपावरापूमहविरचिता- कात्यायनोक्तः । देवेऽर्घ्यपात्रयमिति शौनकः । जयन्तमत एकमेवा- र्यपात्रमासाद्य प्रथमविप्रकराग्रं द्वितीयविप्रकरे संस्थाप्य कराग्रेण पवि. बायं तेन धारयित्वा सकृन्मन्त्रेण तन्त्रेणेवायं दद्यात् । आश्वलायना- नामग्रहितस्य देवार्चनस्य केपांचिदुक्तिसत्त्वेऽपि वृद्धिश्राद्धे देवेड- प्यध्यं दद्यात् । देवेभ्योऽपि पृथग्दद्यादिहाप्यं स्मृतिचोदनादिति शौन- फोक्तेः । पिध्ये तु जयन्तमते प्रतिवर्गमकैकमर्यपात्रं संस्थाप्यकैकमय विगृह्य द्वाभ्यां द्वाभ्यां दद्यात् । मन्त्रास्तु नान्दीमुसे मातरिदं तेऽयमि. त्यायेकवचनान्ता इति । गृह्यपरिशिष्टकारिकावृत्त्यनुसारेणादान- विधिस्तु प्रयोगे वक्ष्यते । विशतिबाह्मणपक्षे प्रतिवर्ग त्रीणि त्रीणि पावाण्यासाध मात्रादीनां तत्तदयं तत्तद्वाह्मणाभ्यां सकृत्सकृन्निवेद्य प्रतिबाह्मणं मन्त्रावृत्त्यैककमयं विगृह्य द्वाभ्यां द्वाभ्यां दद्यात् । प्रथम- विपकरायं द्वितीयविप्रकरे संस्थाप्य सकृदर्घ्यदानमिति केचित् । अत्रा- य॑ानं नाधोमुखं कुर्यादिति सिन्धौ । अब विप्रपाणावेवाग्नीकरण- मिति वृत्तिकृत् । अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा। सोमाय पितृमते स्वाहेति होममन्त्राविति स एव । पौनकोऽपि-अब स्वधानमःशब्दस्थाने स्वाहेत्युदीरयेत् । कारिकायां च-अग्नये कव्यवाहादिमन्त्रेण प्रथमाहुतिः । सोमायेति द्वितीया स्यात्तथाऽन्येपां च पाणिपु । आभ्यामेव तु मन्त्राभ्यां दे द्वे हुत्वाऽऽहुती इह । एककामाहुति केचिद्विगृहवि प्रजुह्वति ॥ निर्णयसिन्धी-अतो देवा इत्यनुष्ठग्रहणम् । मधु मध्विति यस्तत्र निर्जपोऽशितुमिच्छताम् । गायञ्यनन्तरं सोऽत्र मधुमन्नविर्जितः ॥ न चाश्नत्सु जपेन कदाचित्पितृसूक्तकम् । पठेच्छकुनिसूक्तं तु स्वस्तिसूक्तं शुभं तथा । पायमानीःशवतीरेन्द्रीरप्रतिरथं च श्रावयेदिति । शौनकः :-तृप्तानथ द्विजाज्ञावा मधु वाता ऋतायते । इत्यादिकतृचस्थान उपास्मै गायता नरः॥ पश्चर्चमक्षन्नित्येकामृचं चेति यथाक्रमम् । आवयित्वा तु संपन्नमिति पृच्छेदिजानथ ।।

·-३ श्राद्धमारी। तेऽपि संपन्नमित्येवं ब्रूयुस्तृप्तिसमन्विताः । प्रकीर्यान्नं तु तेप्वग्रे विमानाचामयेत्ततः ॥ इति । एतन्मते वृद्धिश्राद्धे पिण्डदानात्पूर्वमेव प्रकिरणम् । यत्तु-आमश्राद्धे च वृद्धौ च प्रेतश्राद्ध तथैव च । विकिरं नैव कुर्वीत मुनिः कात्यायनोऽब्रवीत् ॥ इति वचनं तच्छाखान्तरविषयम् । चन्द्रिकायां वसिष्ठः-तृप्तिप्रश्ने तु संपन्नं देवे रुचितमित्यपि। रुचिरमिति कचित्पाठः। सुसंपन्नमिति प्रोक्त शेपमन्नं निवेदयेदिति सिन्धी क्षिप्रमुच्छिष्टमार्जनमिति ब्रह्माण्डे । कारिकायां च- संपन्नवचनादि स्यादाचान्तेपु द्विजन्मसु । अथ भुक्ताशयान्सम्यग्गोमयेनोपलेपयेत् ॥ तत्र प्रागग्रकान्दर्भानास्तृणाति ततः परम् । आदिशब्देन प्रकिरणं गृह्यते । एतस्मिन्नेव काले द्विजोच्छिष्टापनयन- विधानात्मकिरणस्योच्छिष्टसंबन्धादत्रैव प्रकिरणं युक्तमिति सिद्धम् । श्रावयित्वा च पृष्ट्वा च देवानां विकिरं चरेदित्याश्वलायनस्मृतिवचनाच । द्विजोच्छिटस्थानं गोमयेनोपलिप्य तत्रैव पिण्डदान कार्यमिति कारि- काकारस्याऽऽशयः । वृत्तिकृतोऽपि तथैव । मोजनशालाया बहिः पिण्ड- दानं न तूच्छिष्टसमीप इति मयूस उक्तं तच्छासान्तरीयाणामेव । कारिकायाम्- पृपदाज्येन संमिश्र भुक्तशेपोद्धृतं मवेत् । एकैकस्योक्तमन्त्रेण द्वौ द्वौ पिण्डौ तु निर्यपेत् ॥ पदाज्यलक्षणमपि तत्रैव-पृपदाज्यं च कुर्वीत ध्यानयति सपिपि।इति। बाह्मे-शाल्यन्नं दधिमध्यक्तं बदराणि यवांस्तथा । मिश्रीकृत्वा तु चतुरः पिण्डान्त्रीफलसंनिमान् ॥ इति । चतुर्विंशतिमते- दो दो चाभ्युदये पिण्डावेकैकस्मै विनिक्षिपेत् । एकं नाम्ना परं तूष्णीं दद्यापिण्डान्पृथक्पृथक् ॥ इति । एकैकस्मै मन्त्रावृत्त्या वा द्वौ पिण्डाविति वृत्तिकृत् । मन्त्रस्तु प्राकृत एव । नान्दीमुसेन्यः पितृभ्यः स्वाहेति वा । पिण्टानुगन्त्रणादि कृता- कृतम् । अथानुमन्त्रणादि स्यात्तत्तु नेच्छन्ति केचनेति कारिकोक्त। 1 ग ।

·केळकरोपाहवापूभट्टविरचिता- ब्रह्मपुराणे-अथाक्षय्योदकस्थाने दत्त्वा क्षीरं यवोदकम् । इति । अक्षय्यस्थाने नान्दीमुखाः पितरः प्रीयन्तामिति कमलाकरः । ब्राह्मे-द्राक्षामलकमूलानि यवांश्च विनियोजयेत् । तान्येव दक्षिणायं तु दद्याद्विप्रेषु सर्वदा ॥ इति । स्वधा वाचयिष्व इत्यस्य स्थाने नान्दीमुखान्पितॄन्वाचयिष्य इति कमलाकरोक्तिः। कात्यायन:-त्यमूपुवाजिनमिति विमांश्चैव विसर्जयेत् । ॐ स्वधोच्यतामित्यस्य स्थाने ॐ संपन्नमिति वृत्तिकृत् । ततः भादशेष समाप्य माता पितामही चैवेति श्लोकद्वयं पठेत् । तत्तत्पार्व- णाद्यजीबनवशेन यस्य कस्यचित्पार्वणस्य लोपे तत्तत्पार्वणविषयकश्लो- कैकदेशस्य लोपः । केयलमातृपार्वणश्राद्धकरणपक्ष एता भवन्वित्यूहः । अब श्राद्धाअन्तर्पणं नेति निर्णयसिन्धौ । केचित्केवलजलेनैव नान्दी- मुखां मातरं तर्पयामीत्येवं तर्पणं कार्यमित्याहुः । अस्मिश्राद्ध आदा- वन्ते वा वैश्वदेवः कर्तव्यः । आदौ करणपक्षे विपनिमन्त्रणानन्तरं तत्पूर्व वा भिन्नपाकेन । बवृचानां तु श्राद्धान्ते श्राद्धशेपेण वैश्वदेवः । सानिरग्नेश्च समानमेवेति कमलाकरः । अब कर्तुर्भोक्तुब ब्रह्मचर्यादि- नियमा न सन्ति । तदुक्तं धर्मप्रदीपे- आमे हैमे तथा नित्ये नान्दीश्राद्ध तथैव च । व्यतीपातादिके श्राद्धे नियमान्परिवर्जयेत् ॥ इति । एतच नान्दीश्राद्धं मातृपूजापूर्वकं कार्यम् । मातरस्तु द्विविधाः- मानुष्यो देव्यश्च । तत्र मानुष्यो मातृपितामहीमपितामहीमातामही- मातुःपितामहीमातुःप्रपितामहीपितृष्वसमातृम्बसार इत्यष्टौ । आसां जीवने प्रत्यक्षपूजनम् । मृतानां स्वक्षतपुञ्जप्षिति हेमादिः । दैव्यस्तु गौधरः परेडश ब्राहम्याद्याश्च समेत्येवं प्रयोविंशतिः । एता दुर्गा क्षेत्रपालं गणाधिपं च पूजयेत् । गौर्याद्याश्चतुर्दशेति केचिद- दन्ति तत्पक्षे मातरो लोकमातर इति सर्वविशेषणम् । पोडशपक्षे देवतान्तरम् । कौस्तुभे तु बाहम्याद्या महालक्ष्म्या सहाटावित्युक्तम् । प्रयोगरत्नादी कातीयगृ पाद्यनुसारेण यसोर्धारापूजनमायुप्यसूक्तजपत्र विहितः । स तच्छासीयानां नियतः। अन्येषां त्वनियत: । करणे त्वभ्यु- ग.करः । का।२ ग. पिणे ।

·२५ श्राद्धमारी। दय इति कमलाकरः । कौस्तुभेऽप्येवमेव । एतेपु पक्षेपु यथाऽऽचार- स्तथा कर्तव्यम् । मातृकापूजनानन्तरं मातृकाप्रीतये युग्मान्ब्राह्मणान्भो. जयेत् । आमान्नानि वा दद्यात् । नान्दीश्राद्धब्राह्मणभोजनेन सह वा ब्राह्मणभोजनम् । प्रयोगरत्न आमश्राद्धप्रयोगे तथैव दर्शनात् । अपि वा पूजैव कार्या। पुष्पधूपैः सनैवेद्यैर्गन्धाद्यैर्भूपणैरपि। पूजयित्वा मातृगणं कुर्याच्द्राद्धत्रयं बुधः॥ इति कौर्मोक्तेः । यत्र प्रधानकर्माङ्गत्वेन पुण्याहवाचनं नान्दीश्राद्धं च विहितं तत्र गणपतिपूजनपूर्वकं पुण्याहवाचनं कृत्वा गातृकापूजन पूर्वकं नान्दीश्राद्धं कुर्यात् । यत्र तु बौधायनेन श्रीतकाङ्गत्वेन कर्मा- हात्पूर्वार्नान्दीश्राद्धमेव विहितं तत्र नान्दीश्राद्धाङ्गत्वेन पुण्याहवाचनं कृत्वा मातृकापूजनपूर्वकं नान्दीश्राद्धं कुर्यात् । केचित्पुण्याहवाचन विनय मातृकापूजनपूर्वकं नान्दीश्राद्धगेव कुर्वन्ति । श्राद्धबयकरणपक्षेऽपि सकृदादौ मातृकाः संपूज्य श्राद्धवयान्ते विसर्जयेत् । कर्ता स्वमातरि जीवन्त्यां पिबादिबयाणां मातामहादिबयाणां वृद्धिश्राद्धं कुर्यात् । जीवेत्तु यदि वर्गाद्यस्तं वगं तु परित्यजेदिति वचनात् । पितरि जीवति मावादिबयाणां मातामहादिबयाणां कुर्यात् । उभयोर्जीवत्त्वे माताम- हवर्गस्यैव । जीवत्पिता सुतसंस्कारे मातृमातामहयोः कुर्यात्तस्यां जीवन्त्यां मातामहस्यैवेति बचपरिशिष्टात् । मातामहे जीवति मातृ- पितृवर्गयोः कुर्यात्रिप्वपि जीवत्सु पितुर्मात्रादीनामेव । पितामहे जीवति पितृप्रपितामहवृद्धप्रपितामहानां कुर्यात् । एवं पितामह्यां जीवन्त्यां मातुः पितामहे जीवति च ज्ञेयम् । केचित्पितरि जीवति पितु- बादिवर्गत्रयस्य कुर्यादित्याहुः । कर्तृनिर्णयादिविशेषस्तु ग्रन्थान्त- रतोऽवगन्तव्यः । विस्तरभयान्नेहोच्यते । इति नान्दीश्राद्धविधिः । अथाटबाह्मणपक्षमाश्रित्य पिण्डदानसहितस्तन्त्रेण नान्दीश्राद्धप- योगः । तबादी का सपलीकः कृतमाङ्गलिकस्नानो धोतवासाः सालंकृतः करिष्यमाणकर्माङ्गत्वेन गणपतिपूजनपूर्वकं पुण्याहवाचन कृत्वा नान्दीश्राद्धाङ्गत्वेन मातृकापूजनं कुर्यात् । तञ्चेत्थम्-गोमयो- पलिप्ते रङ्गवल्यादिभिरलंकृते श्राद्धस्थले प्रतिमास्वक्षतपुछुपु वा । ॐ गौर्यै नमः । गौरीमावाहयामि ॥ १ ॥ एवं सर्वत्र । ॐ पद्मायै नमः । २ॐ श०३ ॐ मेधायै०४ ॐ सावित्र्यै० ५ ॐ विजयायै०६ ॐ जयायै०७ ॐ देवसेनायै० ८ ॐ स्वधायै० ९. ॐ स्वाहायैः ।

·केळकरोपाह्वयापूभट्टविरचिता- १० ॐ मातृभ्यो० ११ ॐ लोकमातृभ्यो० १२ ॐ धृत्यै० १३ ॐ पुष्टयै० १४ ॐ तुष्टयै० १५ ॐ कुलदेवतायै० १६ ॐ माहूत्यै० १७ ॐ माहेश्वर्यै०१८ ॐ कौमार्यै० १९ ॐ वैष्णव्यै०२० ॐ वाराही २१ ॐ इन्द्राण्य० २२ ॐ चामुण्डायै० २३ ॐ दुर्गायै० २४ ॐ क्षेत्रपालाय० २५ ॐ गणपतये नमः । २६ इति पविंशतिदेवता आवाह्य पोडशोपचारैः पूजयेत् । ततो मातृकापीतये युग्मान्बाह्मणा- न्भोजयेदामान्नानि वा दद्यात् । इति मातृकापूजनम् । अय नान्दीश्राद्धम् । कर्ता यज्ञोपवीती प्राङ्मुख आचम्य पवि- ब्रपाणिः प्राणानायम्य देशकालो संकीर्त्य दक्षिणं जान्याच्य मातृ- पितामहीप्रपितामह्यः, नान्दीमुसाः पितृपितामहप्रपितामहा नान्दी. मुखाः, मातामहमातुःपितामहमातुःमपितामहाः सपत्नीका नान्दीमुसाः, एतानुद्दिश्य करिष्यमाणामुककर्माङ्गवेन विहितं सदेवं सपिण्डमन्नेन हविपा नान्दीश्राद्धमद्य करिष्य इति संकल्प्य बाह्मणानिमन्वयेत् । स्वयमुदङ्मुसः प्रामुखोपविष्टस्य विमस्य दक्षिणं जानें स्पृष्ट्वा, अस्मिन्नान्दीश्राद्धे सत्यवसुसंज्ञकानां विश्वेषां देवानां नान्दीमुखानां स्थाने त्वया क्षण: करणीयः । ॐ तथेति विमः । एवं द्वितीयस्य । इति वैश्वदेवार्थ द्वौ निमन्त्रयेत् । सर्वत्रेष्टिश्राद्ध कर्माङ्गश्राद्धे च ऋतु- दक्षसंज्ञकानां विश्वेषां देवानां नान्दीमुखानामुलेसः । अस्मिन्नान्दी. श्राद्धे नान्दीमुसानां मातृपितामहीप्रपितामहीनां स्थाने त्वया क्षपाः करणीयः । ॐ तथेति । मातृवर्ग द्वौ निमन्त्रयेत् । अस्मिन्नान्दी- श्राद्धे नान्दीमुखानां पितृपितामहप्रपितामहानां स्थाने त्वया क्षणः करणीयः । इति पितृवर्ग द्वौ । अस्मिन्नान्दीश्राद्धे नान्दीमुखानां मातामहमातु:पितामहमातुःमपितामहानां सपत्नीकानां स्थाने त्वया क्ष० । इति मातामहवर्गे द्वौ निमन्वयेत् । एवमष्टौ ब्राह्मणानिमन्त्रयेत् । ततः काले निमन्त्रितान्विप्रान्समाहूच तेपां मगलस्नानादि कारयित्वा स्वयमाचम्य प्राणानायम्य देशकाली संकीर्त्य मातृपितामहीप्रपितामह्यः, नान्दीमुसा इत्यादि प्रथमया विमत्या पूर्ववदुचार्य, एतानुद्दिश्यो. पक्रान्तं नान्दीश्राद्धं करिष्य इति संकल्प्य यचोदकं कृत्वा पवित्रम- न्वान्पठित्वा शुची वो हव्या इत्यादिभिर्यबोदकमभिमन्योपकल्पितान्य- दार्थान्यवोदकेन प्रोक्ष्य विप्राणामये ब्रह्मदण्डाथ हिरण्यं निधाय सम. १५. सु. गायन'। २ ग.वार्थ हो । ३ ग. ति दी पितृवर्ग । ।

·८७ श्राद्धमञ्जरी। स्तसंपदित्यादि तान्मदक्षिणीकृत्य नान्दीश्राद्धं कर्तुं ममाधिकारसंपद- स्त्विति भवन्तो त्रुवन्तु । अस्तु नान्दीश्राद्धाधिकारसंपत् । ततः प्रत्येक भवतः स्वागतम् । इति बूयात् । सुस्वागतमिति प्रतिवचनम् । ततः पूर्ववत्पुनर्विप्रान्निमन्त्रयेत् । तत्रायं विशेष:-अस्मिन्नान्दीश्राद्धे सत्य- वसुसंज्ञकानां नान्दीमुखानां स्थाने युवाभ्यां क्ष० यः । इति द्वौ युगप- दुक्तं प्राप्नुतां भवन्ताविति वदेत् । प्रामवावेति विभौ । एवं मात्रादीनां स्थाने द्वौ युगपन्निमन्त्रयेत् । ततः पाद्यार्थ चतुरस्र मण्डलद्वयं निर्माय तयोः प्रागग्रान्दूर्वाडरान्दन्विाऽऽस्तीर्य गन्धपुप्पयवैरभ्यर्च्य प्राङ्मु- खोपविष्टयोदैविकविप्रयोः पादान्मण्डले निधाय सत्यवमुसंज्ञका विश्वे देवा नान्दीमुखा इदं वः पाद्यं स्वाहा नम इति घृताक्तपादेषु युगप- हिर्यवोदकं दत्त्वा शं नो देवीरिति क्रमेण पादान्प्रक्षाल्याभिवन्देत । एवमेव द्वितीयमण्डले योयोर्युगपत् । मातृपितामहीप्रपितामहाः, मान्दीमुखा इदं वः पाद्यं स्वाहा नमः । पितृपितामहप्रपितामहा नान्दी- मुसा इदं वः पाद्यं स्वाहा नमः । मातामहमा० प्रपितामहाः सपत्नीका नान्दीमुखा इदं वः पाद्यं स्वाहा नमः । ततो मण्डलादुत्तरतो ब्राह्मणा- द्विराचमय्य (चाम्य) स्वयं पादौ प्रक्षाल्याऽऽचम्य पवित्रे धृत्वा बाह्मणैः सह श्राद्धभूमिमागत्याऽऽसनान्युपक्कल्प्य भूर्भुवः स्वः समाध्यमिति प्रत्येकं वदन्सर्वान्प्राङ्मुसानुपवेशयेत् । ततः प्रतिपात्रं घृतदीपं स्थाप- पित्वा वामकरिप्रदेशे सयवकुशसहितनीवीं बद्ध्वाऽऽचम्य देशकाली स्मृत्वा पूर्ववन्मात्रादीन्प्रथमयोल्लिस्यैतानुदिश्य प्रक्रान्तं नान्दीश्राद्धं करिष्ये, अपहता असुरा र० मनः । इति प्रदक्षिणं यवानवकीर्य यवा रक्षन्त्वसुरान्दर्भा० रक्षकः । इति द्वारदेशे कुशयवान्प्रक्षिप्य तद्विष्णोः परमं ततम् । इति मन्त्रेण गायत्र्या चान्नानि संमोक्ष्य पाकादीनां पवित्रताऽस्तु इत्युक्त्वा तथाऽस्त्विति प्रत्युक्ते देवार्चनं कुर्यात् । देवविप्रहस्तयोरपो दत्त्वा सत्यवसुसंज्ञकानां विश्वेषां देवानां नान्दीमुखानामिदमासनमित्युक्त्वा प्रत्येकमासनं दत्त्वाऽपो दद्यात् । ततः प्रत्येकमासनं संस्पृश्यानाऽऽस्यतामिति वदेत् । धर्मोऽसीति प्रत्युक्ते विषयोनिरहुन्छौ दक्षिणहस्ती धृत्वा नान्दीमुसदेवे क्षण (णी?) क्रिये- तामिति सकृदुक्त्वा ॐ तथेति विप्राभ्यां युगपदुक्ते प्राप्नुतां भव- ताविति तृतीयनिमन्त्रणं कुर्यात् । प्रामवावेति विपी युगपदे- १ ग. प्रति।

·केळकरोपाखवायूमट्टविरचिता- ताम् । ततः प्रामग्रेषु दूर्वाहुरेपु दर्भेपु वाऽयपानद्वयमासाद्य प्रोक्ष्योत्तानं कृत्वा पवित्रे निधायाप आसिच्य शं नो देवीरिति सकृदनुमन्य यवोs- सीति मन्त्रावृत्त्या यवानोप्य गन्धपुष्पादि क्षिप्त्वा देवपाने संपन्ने इत्य- भिमृश्य मुसंपन्ने इति प्रत्युक्तो यवानादाय नान्दीमुसान्विश्वान्देवाना- वाहयिष्यामि।विश्वे देवास० दत्ता इति विमयोः कमेण दक्षिणपादादि- युग्मक्रमेण पादजान्वंसशिरःसु यवानवकीर्य विश्वे देवाः शृणुते० भादय- ध्वम् । आगच्छन्तु महाभागा० तु ते । इति सकृदुपस्थाय स्वाहाऽi इति मन्त्रावृत्त्या निवेद्य हस्तयोरपो दत्त्वा प्रथमविप्रहस्ते पवित्रं निधाय प्रथममयपात्राय॑मादाय सत्यवमु० विश्वे देया नान्दीमुखा इदं वोड- यमिति दत्त्वा या दिव्या आप इति सवन्तीरनुमच्यापो दद्यात् । एवमेव द्वितीयमर्यपावाद्वितीयविप्रहस्ते दद्यात् । ततः सत्यवसु० देवा नान्दी- मुखा अमी वो गन्धाः स्वाहा नमो न मम । गन्धदारां० आयने ते.. धूरसिउद्दीप्यस्व युवं वस्त्राणि इति मन्त्रैर्गन्धपुप्पधूपदीपाच्छादनानि द्विर्दित्त्वा पुप्पमालाभिभूपयित्वा युवा सुवासा इत्युक्त्वाऽर्चनविधेः संपूर्णतां वाचयित्वा ताभ्यामनुज्ञातः पित्रर्चनं कुर्यात् । अपो दत्त्वा नान्दीमुखानां मातृपितामहीमपितामहीनामिदमासनम् । इति सकृदुक्या मन्त्रावृत्त्या वोमयोः कमेण दक्षिणभागे सयवान्युग्मान्प्रागग्रान्जून्दूर्वाहु- रान्दर्भान्वा पत्वाऽपो दद्यात् । एवमुत्तरत्र नान्दीमुसानां पितृपितामहम- पितानहानामिदमासनम् । नान्दीमुसानां मातामहमातुःपितामहमातुः प्रपितामहानां सपत्नीफानामिदमासनमित्यूहः। ततोऽत्राऽऽस्येतामित्यादि तृतीयनिमन्त्रणान्तं द्वयोयोपैश्वदेववत् । नान्दीमुसपिध्ये क्षणः (णी?) क्रियेतामिति विशेषः । ततोऽयुक्षितायां मुवि प्रामग्रेपु दर्भेपु प्रतिवर्ग चीणि त्रीणि पात्राणि प्रामस्थान्यासाद्य प्रोक्ष्योत्तानीकृत्य दर्भया- त्मकानि प्रागग्राणि पवित्राणि निधायाप आसिच्य शं नो देवीरिति सऊदनुमन्य ययोऽसि सोमदेवत्यो गोसवे देवनिर्मितः । प्रत्नवद्भिः प्रसः पुष्ट्या नान्दीमुसान्पितॄनिमाहोकान्मीणयाहि नः स्वाहा । इति मन्त्रावृत्त्या यवानोप्प गन्धपुष्पादि क्षिप्वाऽपावाणि सप- नानीत्युक्त्या यवानादाय नान्दीमुसापितूनावाहयिप्यामीत्युक्त्वाऽs- वाहयेति प्रत्युक्तो मातृपितामहीमपितामहीनन्दीमुसा आवाहयामीति दक्षिणागादिकमेण पादजान्सशिरःमु यानवकिरेत् । इति द्वयोर्यु- ·'श्राद्धमञ्जरी। गपदावृत्याऽऽवाहनम् । एवमुत्तरत्र । पितृपितानहप्रपितामहान्नान्दीमु- सानावाहयामि । मातामहमातु:पितामहमातुःप्रपितामहान्सपत्नीकान्ना- न्दीमुसानावाहयामि, इत्यावाह्य त्रीणि त्रीण्यय॑पात्राणि तत्तद्राह्मण- योर निधाय क्रमेण द्वाभ्यां द्वाभ्यां विप्राभ्यां त्रीणि त्रीणि निवेदयेत् । तत्र मन्त्राः-नान्दीमुसा मातरः पीयन्ताम् । नान्दीमुसाः पितामह्यः पीयन्ताम् । नान्दीमुसाः प्रपितामहः प्रीयन्ताम् । नान्दीमुखाः पितरः पीयन्ताम् । नान्दीमुसाः पितामहाः श्रीयन्ताम् । नान्दीमुसाः प्रपिता- महाः पीयन्ताम् । नान्दीमुसाः सपत्नीका मातामहाः प्रीयन्ताम् । नान्दीमुसाः सपत्नीका मातुःपितामहाः प्रीयन्ताम् । नान्दीमुसाः सप- नीका मातुःप्रपितामहाः प्रीयन्ताम् । ततो मातृवर्गविग्रहस्तयोरपो दत्त्या प्रथमविप्रहस्ते प्रथमार्यपात्रस्थं पवित्रं निधाय प्रथमपावादर्धमयमा- दाय देवतीर्थन नान्दीमुसा मातर इदं वोऽयमिति दत्त्वा या दिव्या इत्यनुमन्य तत्पवित्रं द्वितीयवाह्मणहस्ते निधायावशिष्टमध्यं नान्दी- मुसा मातर इदं वोऽर्ध्यमिति सशेपं दत्त्वा या दिव्या इत्यनुमन्योभयो- रपो दद्यात् । एवमेव द्वितीयपावस्थमयं नान्दीमुसाः पितामह्य इदं वोऽयमिति मन्त्रावृत्त्या ताभ्यामेव विप्राभ्यां विगृह्य दद्यात् । तथैव तृतीयं नान्दीमुसाः प्रपितामह्य इदं वोऽध्यमिति मन्त्रावृत्त्या ताभ्यामेव दद्यात् । ततः पितृवर्गार्थान्याणि तद्वाह्मणाभ्यां पूर्ववदेक विगृह्य रिगृह्य दद्यात । तत्र मन्त्रा:-नान्दीमुसाः पितर इदं वोऽयम् । नान्दीमुसाः पितामहा इदं वोऽयम् । नान्दीमुराः प्रपितामहा इदं योऽयम् । तथैव मातामहवर्गार्थानि तद्ब्राह्मणाभ्यां दद्यात् । तत्र मन्त्रा:-नान्दीमुखाः सपत्नीका मातामहा इदं योऽयम् । नान्दीमुसाः सपत्नीका मातु:पितामहा इदं वोऽयम् । नान्दीमुसाः सपत्नीका मातुः मपितामहा इदं वोऽयम् । ततः संम्रवान्समपनीय ताभिरद्धिः पुत्रकामो मुसमनक्ति । ततो नान्दीमुसेभ्यः पितृभ्यः स्थानमसीति प्रथमपानं निधाय तृतीयपात्रेणापिदध्यात् । ततो वैश्वदेवयद्वन्धा(पचारान्पुप्प- मालाश्च दत्त्वाऽर्चनविधेः संपूर्णतां वाचयित्वा भोगनपावस्थापनार्थ सर्वाणि चतुरस्राणि मण्डलानि कृत्या सयवान्दमान्मास्य भोज्नपा- चाणि संस्थाप्य परितो देववद्भस्ममर्यादां कृत्वा करशुद्धयादि विधाय घृताक्तमन्नमादाय मातृवर्गप्रथमब्राह्मणहस्ते दर्मानन्तर्धायावदानधर्मेण पाणिनाऽनदाय, अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा । अग्नये कम्यवाहनायेदं० इति प्रथमाहुति हुत्या पूर्वपदवदाय सोमाय पितृमते स्वाही । सामाय ·केळकरोपावबापूभट्टारांचेता- पितृमत इदं० इति द्वितीयां जुहुयात् । एवमेव द्वितीयादि सर्वेषां पाणिपु जुहुयात् । ब्राह्मणाः स्वस्वपाणिस्थमन्नं स्वस्वपाचे संस्थाप्य बहिर्गत्वाऽऽचम्य यथास्थानमुपविशेयुः । कर्ता मूर्धानं दिवो देवाः । आमासुकत् । इति भोजनपात्राण्याज्येनोएस्तीर्यान्नानि परिवेप्य पिये हुतशेषं च दत्त्वाऽन्ननिवेदनं कुर्यात् । देवपावस्थमन्नं सावित्र्याऽभ्युक्ष्य तूप्णी परिपिच्येत्यादिपावालम्भनान्तं कृत्वा पृथिवी ते पात्रं० अचा. मुग्मिलोक इत्यभिमन्य, अतो देवा अवन्तु नो० धामभिः । विष्णो हव्यं रक्षस्वेति विप्राङ्गुन्ठमन्ने निवेश्य सव्यपाणिना पात्रमालभ्य दक्षि- णेन यवोदकमादाय सत्ययसुसंज्ञकम्यो विश्वेभ्यो देवेभ्य इदमन्नममृत- रूपं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चाऽऽ तृप्तेः स्वाहा हव्यं नमो न ममेति जलं क्षिपेत् । एवं द्वितीस्यान्नं निवेदयेत् । अथवोभयोस्तन्त्रेण ये देवासो० जुपध्वम् । इत्युपतिप्ठेत । एवं पित्र्येऽपि देववत् । तत्र विशेप:--मातृ- पितामहीप्रपितामहीभ्यो नान्दीमुसाभ्य इदमन्नममृतरूपं० पितृपितामह- प्रपितामहेभ्यो नान्दीमुसेभ्य इदमन्न० मातामहमातु:पितामहमातुःप्रपि- तामहेभ्यः सपत्नीकेभ्यो नान्दीमुखेभ्य इदमन्न० इत्यन्नं निवेद्य नान्दी- मुखाः पितरः पीयन्तामित्युपतिष्ठेत । ततः सप्रणवव्याहृतिका सावित्री जपित्वा ब्रह्मार्पण समाधिना । हरिदता हरिः । चतुर्भिश्च० दतु । एको विष्णु० व्ययः । अनेन नान्दीश्राद्धे ब्राह्मणभोजनेन भगवान्नान्दी- मुसपितृस्वरूपी श्रीपरमेश्वरः प्रीयताम् । वृद्धिरस्तु । आपोशनार्थमुदकं दत्त्वा प्राणाहुतिमन्त्रान्पठेत् । धिप्राश्च बलिदानवर्जमुक्तमोजननियम- युक्ता मुखीयुः। कर्ता, अपेक्षितं० मानसैः। यथासुखं जुपध्वम् । इत्युक्त्वा सव्याहृतिकां गायत्री जप्त्वा (पित्वा) भुक्षानाशकुनिसूक्तं स्वस्ति. सूक्तं पावमानी: शंवतीरेन्द्रीरपतिरथं च श्रावयेत् । न पितृसूक्तम् । शकुनिसूक्तं कनिक्रददित्यादि । स्वस्तिसूक्तं स्वस्ति नो मिमीतामित्यादि। पायमान्यः स्वादिष्ठयेत्याद्याः । शंवत्यः शं न इन्द्रानी इत्याद्याः । ऐन्धः सुरूपकृत्नुमूतय इत्याद्याः । अपतिरथमागुः शिशान इति सूक्तम् । तृप्तेपु सिद्धस्य हविपो मध्ये यदोचते तद्याचध्वम् । इत्यु- क्वाऽलमिति विनरुक्त उपास्मै गायता नरः० वतामधु । ऋक् ५अक्ष- नमीमदन्त० हरी । इति पड्कचः श्रावयित्वा सत्यवसुसंज्ञका विश्वे देवा नान्दीमुसा रुचितमिति पृष्ट्वा सुरुचितमिति प्रत्युक्ते नान्दी- मुसाः पितरः संपन्नम् । सुसंपन्नमिति प्रत्युक्त शेपमन्नं किं क्रियतामिति वढेत् । विप्रा इंटः मह मुज्यतामिति वदेयः । स्वीकारपक्षे म्बी कुर्युः ।

·3 श्राद्धमारी। तत एतस्मिन्नेव काले पूर्वोद्धृतं सार्ववणिकमन्नं द्विजोछिटसमीपे प्रकि- रेत् । असोमपाश्चदेविकम् । इति देवे । ये कुमारा याः कुमार्यों ये च गर्भाद्विनिःसृताः । तेपामन्नमिदं प्रत्तं तृप्यन्तु च मुदन्तु च ॥ इति पित्र्ये । तत उच्छिष्टमाग्भ्योऽन्नं दीयतामित्यादि विप्रैरुत्तरापो- शनगण्डूपकरणहस्तमक्षालनादिशुद्ध्याचमनान्तं कारयित्वा हिजोच्छि- पात्राणि निष्काश्य शुद्धभूमौ निसाय भुक्ताशयान्सम्यग्गोमयेनोपलिप्य तत्र पिण्डदानं कुर्यात् । तद्यथा-अपहता०दिपदः । इति मन्त्रावृत्त्या प्रागमा उदक्संस्थास्तिस्रो लेखा उल्लिख्याभ्युक्ष्य तासु क्रमेण प्रागग्रं यहिनयमासाद्य प्रथमलेखां विरुदकेनोपनयेत् । शुन्धन्तां नान्दीमुखा मातरः । शुन्धन्तां नान्दीमुखाः पितामह्यः । शुन्धन्तां नान्दीमुखाः प्रपि- तामह्यः । ततो द्वितीयलेखायाम्-शुन्धन्तां नान्दीमुखाः पितरः । शुन्धन्तां नान्दीमुखाः पितामहाः । शुन्धन्तां नान्दीमुसाः प्रपितामहाः । ततस्तृतीयलेखायाम्-शुन्धन्तां नान्दीमुखाः सपत्नीका मातामहाः । शुन्धन्तां नान्दीमुखाः सपत्नीका मातु:पितामहाः । शुन्धन्तां नान्दी- मुखाः सपत्नीका मातुःप्रपितामहाः । ततः पृपदाज्यदधिमधुबदरयवामि- श्रितशाल्यन्नेन श्रीफलसंनिभानष्टादश पिण्डान्कुर्यात् । केवलपृपदाज्य- मिश्रितान्नेन वा । सपिपि दध्यानयति तत्पदाज्यम् । एतत्ते नान्दीमुखे मातर्ये च न्वामत्रानु तेभ्यश्चेति मन्त्रेण देवतीर्थेन मात्रे पिण्डं दत्त्वा पुनमन्त्रावृत्त्या द्वितीयं दद्यात् । एवमग्रेऽपि । एतत्ते नान्दीमुखे पितामह ये त्वामत्रानु तेभ्यश्च । एतत्ते नान्दीपुसे प्रपितामहि ये च त्वामत्रानु तेभ्यश्च । एतत्ते नान्दीमुख पितर्ये च त्वाभ्यश्च । एतत्ते नान्दीमुस पिता- मह ये च त्वाम०भ्यश्च । एतत्ते नान्दीमुस प्रपितामह ये च त्वाभ्यश्च । एतत्ते नान्दीमुख सपत्नीक मातामह ये च०भ्यश्च । एतत्ते नान्दीमुख सप- लीक मातुःपितामह ये च०भ्यश्च । एतत्ते नान्दीमुस सपत्नीक मातु:- मपितामह ये च०भ्यश्च । एवं क्रमेण बहित्रय एकैकस्मिन्पटू पटू पिण्डा. न्दद्यात् । ततोऽत्र नान्दीमुसाः पितरो मादयध्वम् । यथामागमावृपाव- ध्वमित्यनुमन्य सव्यावृदुद्ङावृत्त्य यथाशक्त्यप्राणन्नासित्वा, अमी- मदन्त नान्दीमुसाः पितरो यथाभागमावृपायीपत । इति पुनरनुमच्य १ ग. दत्त । २ ग. 'भागेभ्यो । ३ क. ख विप्राणामुरा ।

·केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- न्दीश्राद्धे सत्यवसुसंज्ञकानां क्रतुदक्षसंज्ञकानां वा विश्वपां देवानां नान्दीमुखानां स्थाने त्वया क्षणः करणीयः। ॐ तथेति प्रतिवचनम् । इति वैश्वदेवार्थ द्वौ निमन्त्रयेत् । अस्मिन्नान्दीश्राद्धे नान्दीमुखानां मातृपितामहीप्रपितामहीनां स्थाने त्वया क्षणः करणीय इति द्वौ मातृ- वर्ग। एवं पितृवर्गे मातामहवर्गे च द्वौ द्वौ निमन्त्रयेत् । ततः काले निमन्त्रितान्समाइय तेषां मजालसानपाद्याचमनानि विधाय नान्दी- मुखसत्यवसुसंज्ञकवैश्वदेवस्वरूपाविति ध्यायन्द्वौ प्राइमुसाबुपवेश्य ममते नान्दीमुसा मात्राद्याः पितर इति ध्यायनपट प्राङ्मुखानुपवेशयेत् । तत आचम्य प्राणानायम्य देशकालो संकीर्त्य मातृपितामहीप्रपिता- मह्यो नान्दीमुखा इत्यादि प्रथमया विभक्त्या पूर्ववदुच्चार्यतानुद्दिश्यो- पकान्तं नान्दीश्राद्धं करिष्य इति संकल्प्य कुरुप्वेति प्रत्युक्तः, तद्विष्णोः परमंराततम् । इति मन्त्रेण गायन्या च पाकमोक्षणं विधाय देवार्चनं कुर्यात् । सर्वबाऽऽसनाद्याच्छादनान्तेपूपचारप्वाद्यन्तयोरपो दद्यात् । सत्यवसुसंज्ञकानां विश्वेषां देवानां नान्दीमुखानामिदमासनमिति दक्षि- णभाग अजून्दर्भानुभयोर्दत्त्वा प्रागग्रेषु दर्भेषु पात्रद्वयमासाद्य प्रागमाणि दर्भद्वयात्मकानि पवित्राणि निधायाप आसिच्य शं नो देवारिति सकृ- दनुमन्त्र्य यघोऽसि धान्यराजो वेति मन्त्रावृत्त्या यवानोप्य गन्धादि क्षिप्त्वा देवपाने संपन्ने इत्यभिमृश्य विश्वान्देवान्नान्दीमुसानाबाहयि- प्यामीत्युक्त्या विश्वे देवासदत। सत्यवसुसंज्ञकान्विश्वान्देवान्नान्दीमुखा- नावाहयामीति सकृदुक्त्वोमयोः क्रमेण दक्षिणपादादियुग्मक्रमेण पाद- जान्वंसशिरःसु यवानवकीर्य विश्वे देवाः शृणुव्यध्वम् ।आगच्छन्तु महा० तु त इति सकृदुपस्थाय स्वाहाऽा इति मन्त्रावृत्त्या निवेद्य सत्यवसुसं० नान्दीमुसग इदं वोऽयमित्ययं दत्त्वा या दिव्या इत्यनुमन्त्रयेत् । एवं द्वितीये । ततः सत्यवसुदेवा नान्दीमुसा अमी वो गन्धाः स्वाहा नमो न मम । एवं पुष्पधूपदीपाच्छादनानि दत्त्वाऽर्चनविधेः संपूर्णतां वाच- यित्वा ताभ्यामनुज्ञातः पित्रर्चनं कुर्यात् । तत्र सर्वत्र यज्ञोपवीत्येव वैश्व- देवार्चनधर्मेण । विशेषस्तूच्यते । नान्दीमुसानां मातृपितामहीप्रपिताम- हीनामिदमासनमिति सकृदुक्त्वोमयोः कमेणाऽऽसनं दद्यात् । एवमुत्त- रत्र । नान्दीमुखानां पितृपितामहमपिताहानामिदमासनम् । नान्दीमु- सानां मातामह प्रपितामहानां सपत्नीकानामिदमासनमित्यूहः । ततो १ ग. या द्वौ । २ ग. 'हयिष्यामी ।

·सावित्र्याऽभ्युक्ष्य सत्यवसुसंज्ञकेभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्यो नान्दीमुखेभ्य श्राद्धमारी।। नवार्चपावाण्यासाद्य पवित्राणि निधायाप आसिच्य शं नो देवीरिति सकृदनुमन्त्र्य यवोऽसि सोमदेवत्यो गोसवे देवनिर्मितः । प्रत्लवद्भिः प्रत्तः पुष्टया नान्दीमुखान्पितृनिमाल्लोकान्मीणयाहि नः स्वाहेति प्रति. पात्रं मन्त्रावृत्त्या यवानोप्य गन्धादि क्षिप्त्वा पात्राणि तत्तद्विप्राग्रे निधाय द्वाभ्यां द्वाभ्यां त्रीणि निवेदयेत् । तत्र मन्त्रा:-नान्दीमुखा मातरः प्रीय- न्ताम् । नान्दीमुखाः पितामहः पी० । ना०प्रपितामहः पीना०पितरः पी०जनान्दीमुखाः पितामहाः पीना०प्रपितामहाः पीनासपत्नीका मातामहाः प्री०बना०सपत्नीका मातुःपितामहाः पी० । ना० सपत्नीका मातुःप्रपितामहाः प्रीयन्ताम् । ततो मातृवर्गविप्रयोः प्रथमविप्रहस्ते प्रथमपावस्थमर्धमध्यं नान्दीमुखा मातर इदं वोऽयं दत्त्वा या दिव्या इत्यनुमच्यावशिष्टमध्य द्वितीयविप्रहस्ते नान्दीमुसा मातर इदं योऽय- मिति दत्त्वा या दिव्या इत्यनुमन्त्रयेत् । एवमेव द्वितीयपात्रस्थमध्य तृतीयपात्रस्थं च ताभ्यामेव विप्राभ्यां दद्यात् । नान्दीमुसाः पितामह्य इदं योऽयम् । नान्दीमुखाः प्रपितामह्य इदं वोऽयमिति द्विर्द्विमन्त्री । ततः पितृवर्गार्थान्याणि तद्वाह्मणाभ्यां पूर्ववद्दद्यात् । तत्र मन्त्रा:- नान्दीमुखाः पितर इदं वोऽयम् । नान्दीमुखाः पितामहा इदं वोऽय॑म् । नान्दीमुसाः प्रपितामहा इदं वोऽयम् । तथैव मातामहवर्गार्थानि तद्वाह्मणाभ्यां दद्यात् । तत्र मन्त्रा:- नान्दीमुसाः सपत्नीका मातामहा इदं वोऽयम् । नान्दीमुखाः सपलीका मातुःपितामहा इदं योऽयम् । नान्दीमुखाः सपत्नीका मातुः प्रपितामहा इदं घोऽय॑म् । संस्रवान्समवनीय ताभिरद्भिः पुत्रकामो मुखमनक्ति । अपः स्पृष्ट्या उत्पात्रं प्रपितामहपात्रेणापिधाय मातृपितामहीप्रपितामह्यो नान्दीमुखा इत्याद्युच्चार्य गन्धपुप्पधूपदीपाच्छादनानि प्रदायार्चन विधेः संपूर्णता वाचयित्या मण्डलेपु भोजनपात्राण्यासाद्य घृताक्तमन्नमादाय पित्र्य- विप्रपाणिषु हस्तेनावदानधर्मेण, अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहा । अग्नये कव्यवाहनायेदं । सोमाय पितमते स्वाहा । सोमाय पितृमत इदं० । इति प्रत्येकं द्वे द्वे आहुती जुहुयात् । अपि वैकेकामाहुतिं विगृह्य विगृह्य जुहुयात् । विप्राः स्वस्वाणिस्थमन्नं स्वे स्वे पाने संस्थाप्य बहिर्गत्वाऽऽचम्य यथास्थानमुपविशेयुः । कर्ता देवपूर्वं भोजनपात्रा प्युपस्तीर्यान्नं परिविष्य हुतशेष पितृपापु दत्त्वा देवपात्रस्थमन्नं १ स. ग. यह।

·- केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- इदमन्नममृतरूपं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चाऽऽ तृप्तेः स्वाहा हव्यं नमो न ममेत्युभयोर्युगपन्निवेद्य पितृपावस्थमन्नं सावित्र्याऽभ्युक्ष्य मातृपि- तामहीमपितामहीभ्यो मान्दीमुसाभ्य इदमन्नममृतरूपं परिविष्टं परिवे. क्ष्यमाणं चाऽऽ तृप्तेः स्वाहा हव्यं न ममेति सकृदुक्त्वोभयोनिवेदयेत् । एवमुत्तरत्र । पितृपितामहप्रपितामहेभ्यो नान्दीमुसेभ्य इदमन्नं० माता- महमातु:पितामहमातुःप्रपितामहेभ्यः सपत्नीकेभ्यो नान्दीमुसभ्य इद- मन्नं० इति निवेद्य ब्रह्मार्पणं कृत्वाऽऽपोशनार्थमुदकं दद्यात् । विप्रा बलिदानवर्जमापोशनं कृत्वा भुक्षीरन् । कर्ता भुआनाञ्छकुनिसूक्तं स्वस्तिसूक्तं पावमानीः शंवतीरेन्द्रीरप्रतिरथं च श्रावयेत् । तृप्तेषु, उपास्मै गा० मधु । अक्षन्नमी० हरी । इति पऋचः श्रावयेत् । ततो ब्राह्मणान्पृच्छति संपन्नमिति । ते च संपन्नमिति प्रत्यूचुः । कर्ता पिण्डाथ प्रकिरणार्थं चान्नमुकृत्य शेपं निवेदयेत् । शेपमन्नं किं क्रिय- ताम् । विप्रा इटैः सह भुज्यताम् । कर्ता प्रकिरणीयमन्नं सगलं विमो. च्छिष्टसमीपे भुवि तूष्णीं प्रकीर्य विप्रेभ्य उत्तरापोशनं दत्त्वा तेपांगण्डू- पकरणादिशुद्धा(द्ध्या)चमनान्तं कारयित्वोच्छिष्टपात्राणि निष्काश्य भुक्ताशयान्सम्यग्गोमयेनोपलेपयित्वा (प्य) तब, अपहता असु० पदः । इति मन्त्रावृत्त्या भागनास्तिस्रो लेसा उल्लिस्याभ्युक्ष्य बहिनयमासाद्य कमेणोदकं निनयेत् । शुन्धन्तां नान्दीमुखा मातर इत्यादि । ततः पृष- दाज्यमिश्रितान्नेनाष्टादश पिण्डान्कृत्वा, एतत्ते नान्दीमुसे मातर्य च वामत्रानु तेभ्यश्चेति मन्त्रावृत्त्या मात्रे द्वौ पिण्डो दद्यात् । एवं पिता- मह्यादिभ्यस्तत्तन्नामोच्चारपूर्वकं हो ही दद्यात् । अनुमन्त्रणादिपिण्ड- प्रतिपत्त्यन्तं पूर्ववत् । अन्ये त्यनुमन्त्रणादि नेच्छन्ति । ततः पूर्वासादि- तमर्यपानं चालयित्रा ब्राह्मणेभ्यस्ताम्बूलं दत्त्वा द्राक्षामलकादि तन्निप्शयं वा दक्षिणालेन दत्त्वाऽलंकारादि दत्त्वा ॐ संपन्नमित्युक्त्वा विसृजेत् । ते च ॐ संपन्नमिति बुवन्त उत्तिष्ठेयुः । कर्ता प्राइमुसो बद्धाञ्जलिस्तिष्ठन्वरान्याचेत-दातारो नोऽभिवर्धन्ताम्० बहु देयं च नोऽस्त्विति । विप्रा दातारो योऽभिवर्धन्तामित्याद्याशिपो वदेयुः । कर्ता माता पितामही। पिता पितामहश्चैव० । मातामहः । एते भवन्तु मु० । कर्ता, इलाममे त्वस्मे । शिवं शिवं शिवम् । इति विहिरण्येन पाने शब्दं कुर्यात् । अद्य मे सफलं जन्मेत्यादि विप्रान्संप्राय मजा- पते. रयीणाम् । अनेन नान्दीश्राद्धेन श्रीपरमेश्वरः प्रीयताम् । १ क म मिाणामुत्त । २. ति हिर'। - ·श्राद्धमारी। ९७ ततो मातृका विसर्जयेत् । सांकल्पिकनान्दीश्राद्धप्रयोगस्तु प्रयोगरत्ना- दाववगन्तव्यः। इति श्रीमश्चित्तपावनके० श्राद्धमायां सूत्रोक्तो नान्दीश्राद्धप्रयोगः। अथ श्राद्धानुकल्पाः। तत्र यथोक्तसर्वविधालामे त्वाह हेमाद्री व्यास:- काणाः कूटाथ कुब्जाश्च दरिद्रा व्याधितास्तथा। सर्वे श्राद्धे नियोक्तव्या मिश्रिता वेदपारगैः ॥ तत्रैव वसिष्ठ:-अपि चेन्मन्त्रविद्युक्तः शारीरैः पड्डिदपणैः । अदुप्यं तं यमः माह पतिपावन एव सः॥ पडिदूपणकरः कुछादिशारीरदूषणैर्युक्तोऽपि घेदपारगश्वेच्छाद्धे भोज- येदित्यर्थः । मातृश्राद्धे तु विप्रालाभे सुवासिन्योऽपि भोजनीया इत्युक्त निर्णयसिन्धी। तत्रैवानेकविप्रालाभे त्वाह शङ्ख:- भोजयेदथवाऽप्येकं बाह्मणं पडिपावनम् । देवे कृत्वा तु नैवेद्यं पश्चात्तस्य तु निर्षपेत् ॥ इति । असक्तावपि तथैवोक्तं ग्रन्थान्तरे- अशक्तावकविमं वा भोजयेत्पद्विपावनम् । तेन तत्फलमाप्नोति शक्तौ सत्यां न तत्फलम् ॥ इति । तद्विधिमाह वसिष्ठः- यद्येकं भोजयेराद्धे देवं तत्र कथं भवेत् । अन्नं पात्रे समुदधृत्य सर्वस्य प्राकृतस्य च ॥ देवतायतने कृत्वा ततः श्राद्धं समाचरेत् । पास्येनौ तदन्नं तु दद्यादा ब्रह्मचारिणे ॥ इति । हेमाद्री देवला-एकेनापि हि विप्रेण पटूपिण्डं श्राद्धमाचरेत् । पडान्दापयेत्तत्र पडूभ्यो दद्यात्तथा हविः॥ इति । पाने च-सकृदयचितं लिङ्गं शालग्रामशिलां च यः। पीठे संस्थापयित्वा तु श्राद्धं च कुरुते नरः । पितरस्तस्य तिष्ठन्ति कल्पकोटिशतं दिवि ॥ इति । नादाग र सचाने।

·केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- अस्मिन्पक्षे पीठादी शालग्रामशिलां शिवलिङ्गंवा तदुमयं वा प्राइ- मुसं संस्थाप्य तदक्षिणत उदङ्मुख पिश्यविप्रमुपवेश्य सर्वमविकृतं श्राद्धप्रयोगं कुर्यात् । वैश्वदेविकविप्रनिमन्त्रणादीनां लोपः । परिवेपण- काले सर्वस्मादन्नात्पुरुषाहारपरिमितं पात्रान्तरे कृत्वा देवसमीपे निधा- यान्ननिवेदनकाले तदन्नं सावित्र्याऽभ्युक्ष्य परिपिच्य पात्रमालभ्य विश्वे- भ्यो देवेभ्य इदमन्नममृतरूपं परिविष्टं स्वाहा हव्यं नमो न ममेति विश्व- देवोद्देशेन देवाय निवेद्य पित्र्यपात्रस्थान्ननिवेदनादि कृत्वा देवनिये- दितमन्नं ब्रह्मचारिणे दद्यात् । तदलाभेऽनी दहेदिति चन्द्रिकायामेव । अथ दर्भबटुश्राद्धविधिः । सर्वथा विप्रालाभे तत्पतिनिधित्वेनाऽऽस- नेपु दर्भवढे निधाय तानेव विप्रान्ध्यायन्सर्वमविकृतं श्राद्धप्रयोगं कुर्यात् । ब्राह्मणसंबन्धिमन्त्रप्रतिवचनानि स्वयमेव वदेत् । तदुक्तं चन्द्रि- कायां देवलेन- निधाय धा दर्भवटूनासनेपु समाहितः । प्रेपानुमैपसंयुक्तं विधानं प्रतिपादयेत् ॥ इति । दर्मवदुर्दर्भसमूहः । हेमाद्री सत्यवतः- निधाय दर्भनिचयमासनेपु समाहितः। पैपानुप्रैपसंयुक्तं सर्व श्राद्धं प्रकल्पयेत् ॥ मात्र दर्भसंख्यानियमः । तदाह कात्यायन:- यज्ञवस्तुनि मुष्टौ च स्तम्बे दर्भवटी तथा । दर्भ संख्या न विहिता विष्टरास्तरणेषु च ॥ इति । अवानीकरणं वर्शादी गृह्याग्निमता गृह्यानो कर्तव्यम् । तदमावे लौकिकानावपि । श्राद्धे त्वौपासनानौतु निरगिलौकिकेऽनल इति वच- नात् । मण्डनोऽपि-नष्टानिर्दूरभार्यश्च पार्वणे समुपस्थिते । संधायानि ततः कुर्याद्धोममनिं समुत्सृजेत् ॥ इति । यद्यप्याश्वलायनानां सूत्रे पाणिस्मार्ताग्री विना विधानान्तरं मोक्तं तथाऽप्येतादृशस्थले स्वाविरुद्धमन्यतो ग्राह्यमित्युक्तत्वाच्छास्त्रान्तरमपि स्वीकरणीयम् । अनौकरणप्रयोगस्नु पार्वणश्राद्धान्ते दर्शित एव । अन्न- निवेदनादौ यथाश्रुतं ब्राह्मणशब्दस्यैव निर्देश इदमन्नं हविरयं ब्राह्मण आहवनीयार्थ इत्यादि । सोमप्रतिनिधिपूतिकादिवत् । दक्षिणामन्यस्मै दुद्यादिति कमलाकरः । संकल्पितानप्रतिपत्तिमाह देवल:- क. स ति । अत्र मून चन्द्रिकाश द्रष्टव्यम् । स । -- ·श्राद्धमारी। पात्रामावे क्षिपेदनौ गवे दद्यात्तथाऽप्सु वा । न तु प्राप्तस्य लोपोऽस्ति पैतृकस्य विशेषतः ॥ इति । आमहेमपक्षयोस्तु श्राद्धं निर्वयं तदव्यं कालान्तरे ब्राह्मणाय वाम- णेभ्यो वा दद्यादिति । इति दर्भबटुश्राद्धविधिः । अथ क्वचित्पतिनिधिनाऽपि श्राद्धं कारयेत् । तदुक्तं हेमाद्री वाराहे- न शक्नोति स्वयं कर्तुं यदा ह्यनयकाशतः। श्राद्धं शिष्येण पुत्रेण तदन्येनापि कारयेत् ।। नियमानाचरेत्सोऽपि नियतांश्च वसुंधरे । यजमानोऽपि तान्सर्वानाचरेत्सुसमाहितः ॥ स्कान्वेऽपि-राजकार्ये नियुक्तस्य धन्धनिग्रहवर्तिनः । व्यसनेषु च सर्वेषु श्राद्धं विप्रेण कारयेत् ।। इति । इति प्रतिनिधिश्राद्धम् । अथाऽऽमश्राद्धम् । तन्निमित्तान्याह चन्द्रिकायां कात्यायन:- आपद्यननौ तीर्थे च प्रवासे पुत्रजन्मनि । आमश्राद्धं प्रकुर्वीत भार्यारजसि संक्रमे ॥ तत्रैव मरीचिः-श्राद्धविघ्ने द्विजातीनामामश्राद्धं प्रकीर्तितम् । अमावास्यादिनियतं माससंवत्सराहते ।। मासो मासिकम् । संवत्सरः सांवत्सरिकम् । स्मृतिदर्पणे- मृताहं च सपिण्डं च गयाश्राद्धं महालयम् । आपन्नोऽपि न कुर्वीत श्राद्धमामेन कर्हि चित् ॥ ग्रहणे तु प्रत्याब्दिकं भोक्तृसंमये पक्वान्नेनैव कार्यम् । भोक्तुरसंभव आमेन हेम्ना वो कार्यमिति चन्द्रिकायाम् । तीर्थप्रवासादी त्वामादिना श्राद्धं कार्यम् । पाकश्राद्धं तु न भवत्येवेति हेमाद्यादयः । सर्वत्र पाका- माव आमादिना पाकसंभवे त्वन्नेनैवेति विज्ञानेश्वरादयः । आमं वितुप- धान्यमिति चन्द्रिकायाम् । तयाऽऽमं द्विजमोजनपर्याप्तादन्नाचतुर्गुणं द्विगुणं त्रिगुणं वा सोपस्करं दद्यात् । अत्यशक्ती सममपीति स्मृत्य- र्थसारे। व्यासः-सिद्धाने तु विधिर्यः स्यादामाद्धेऽप्यसौ विधिः । हस्तेऽनौकरणं कुर्याद्राह्मणस्य विधानतः ॥ १.स. वापिका, ·केळफरोपाहयापूभट्टविरचिता-. चन्द्रिकायाम्-आमश्राद्धं यदा कुर्यापिण्डदानं कथं भवेत् । गृहपाकात्समुद्धृत्य सक्तुभिः पायसेन वा ॥ पिण्डान्दद्याद्यथालामं तिलैः सह विमत्सरः ॥ इति । अनौकरणविकिरादी त्वाममेवेति तत्रैव । सिन्धी-तृप्तिमश्नोऽवगाहश्च जुषप्रश्नो यथासुसम् । आमश्राद्धे भवेन्नैतदापोशनं च पश्चमम् ॥ अवगाहोऽहुठनिवेशनम् । आमश्राद्धमनगुष्ठमनौकरणवर्जितम् । तृप्तिप्रश्नविहीनं तु कर्तव्यं मानवैर्धवम् । आवाहनं नैव भवेदर्घ्यदानं तथैव च ॥ इति । हेमाद्री भविष्य-आवाहनं भवेत्कार्यमर्यदानं तथैव चेति । विफिर नैव कुतिति धर्मप्रदीपे । तृप्तिमश्नादीनां न्यायतोऽर्थाभावाल्लोपसि- रियमनुवादः । आवाहनार्घ्यदानामौकरणविकिराणां पूर्वोक्तव्यासा- दिवचनविरोधाद्विकल्प इति प्रतिभाति । शासान्तरविपर्य वाऽस्त्यिति कमलाकरः। मरीचिः-आवाहने स्वधाकारे मन्त्रा ऊह्या विसर्जने । अन्यकर्मण्यनूह्याः स्युरामश्राद्धविधिः स्मृतः ॥ इति । यद्यपि तस्मादृचं नोहेदित्यृगूहो निपिद्धस्तथाऽपि वचनाद्भवतीति कमलाकरः । आचाहने पितॄन्हविपे अत्तव इत्यत्र स्वीकर्तव इत्यूहः । विसर्जनमग्त्रे तृप्ता यातेत्यत्र तयथ यातेत्यूहः । स्वधा पित्र्यहविर्दानं तत्करणं च स्वधाकारस्तदशमन्त्र इदमन्नमित्यादिस्तत्रेदमाममित्यादि- रूपेणोहः कार्य इति स्वधाकार इत्यस्यार्थ इति चन्द्रिकाकारः । स्वधा- कारे नमो वः पितर इस इत्पन्न इप इतिपदस्थान आमद्रव्यायेत्यूह इति कमलाकरः । अस्मिन्नामश्राद्धे ब्रह्मचर्यादिनियमा न सन्तीति पूर्वमे. वोक्तम् । सिन्धी हारीत:- आमश्राद्धं तु पूर्वाह्न एकोद्दिष्टं तु मध्यतः । पार्वणं चापराहे तु प्रातर्वृद्धिनिमित्तकम् ॥ इति । अथाऽऽमश्राद्धप्रयोग:-पूर्वाह एव देशकाली संकीर्ण प्राचीनावीती पठ्यन्तान्पितॄनुच्चार्यतपां तृप्त्यर्थममुफश्राद्धं सदेवं सपिण्डं पार्वणेन विधिनाऽऽमान्नेन हविपा सद्यः करिष्य इति संकल्प्य पूर्ववद्वैश्वदेवार्थ पिवयं च ब्राह्मणानिमन्त्रय, अस्मत्पित्रादीन्भवत्स्वावाहयिप्यामीत्यन्त- मयिकृतं सर्व पार्वणवत्कृत्वाऽऽवाहनमन्त्र ऊहः कार्यः। यथोशन्तस्त्वा ·- थाद्धमञ्जरी। १०१ निधीम०पितन्हविषे स्वीकर्तव इति विशेषः । पितृणामाच्छादनप्रदाना- न्तमर्चनं विधायार्चन विधेः संपूर्णतां वाचयित्वाऽऽचम्य घृताक्तमामव्य- मादाय तेन विप्रपाणिप्पनौकरणं विधाय देवपित्र्यविप्राणां पुरतः क्रमेण पानेमामानि निधाय देविकं गायत्र्या मोक्ष्य तूप्णी परिपिच्येत्यादि- पात्रालम्भनान्तं कृत्वा पृथ्वी ते पावमित्यादि अमुबामुप्मिलोके, इदं विष्णुविच०सुरे। विष्णो हव्यं रक्षम्त्युक्त्वा पुरूरवाईवसंज्ञका विश्वे देवा देवता, इदमामं हविरयं ब्राह्मण गदाधर, इदमाम ब्रह्मणे दत्तं सुवर्ण- पावस्थमक्षयवटच्छायेयम् । पुरुरवावसंज्ञकेभ्यो विश्वेभ्यो देवेभ्य इदमाम सोपस्करममृतस्यं स्याहा न ममेति निवेदयेत् । नार विप्रागुष्ठ- निवेशनम् । एवं पित्रादिभ्यस्तत्तन्नामाहेनाऽऽमान्नानि निवेद्य ये चेह पितर इत्यादि समानम् । संकल्पेऽनेन मम पित्रादीनाममुकथाद्धे ब्राह्म- णेभ्य आमान्नदानेन पितृस्वरुपी जनार्दनवासुदेवः प्रीयतां न ममेति संकल्प्य गायत्री गपित्या मधु वाता इति तिस्रोऽक्षन्नमीति चेकां श्राव- यित्वा संपन्नमनं कृत्वा गृहसिद्धान्नेन पायसेन सक्तुभिर्वा पिण्डदानं कुर्यात् । तत्रोपस्थानमन्त्रे विशेषः । नमो वः पितर आमद्रव्याय नमो वः पितर ऊर्जे नमो वः पितरः शुप्नायेत्यादि । विकिराण्यामद्रव्येण । शोभनं हविरित्यस्य लोपः । विसर्जनमन्त्रे वाजे०स्तज्ञाः । अस्य मध्यः पिरत मादयधं तयथ यात पथिभिर्देवयानः । इत्यूहः । अन्यत्सर्य पूर्ववत् । तत्तच्छ्राद्धधर्मेण पूर्वमन्तेऽपरेधुर्वा तर्पणम् । काले वैश्वदेवादि कृत्वा भुजीत । नात्र ब्रह्मचर्यादिनियमाः । इत्यामश्राद्धप्रयोगः । अथाऽऽमाभावे हिरण्यवाद्धम् । तत्र निमित्तानि विधिधर्मः काल: प्रयोगश्चाऽऽमश्राद्धयत् । विशेपस्तूच्यते । सकल्प आमान्नेन हविपेत्यत्र हिरण्येनेत्युलेरः । गृहसिद्धानेन पायसेन सक्तुभिर्वाऽग्रीकरणं पिण्ड- दानं प्रकिरणं च । आमद्रव्यमूल्यादष्टगुणं चतुर्गुणं द्विगुणं वाऽत्यशक्ती समं वा हिरण्यं निधाय विश्वेभ्यो देवेभ्य इदं हिरण्यममृतरूपं स्वाहा न ममेत्यादिसकरपः । पिण्टोपस्थानमन्त्रे नमो वः पितरो हिरण्याय नमो वः पितर ऊर्ज इत्यूहः । अत्र श्राद्धोत्तरं तत्काल एव तिलतर्पण कृत्वों काले वैश्वदेवादि कृत्वा मुञ्जीत । अत्र पिण्डदाने विकल्पः । अफरणे सांकल्पिकप्रयोगः । इति हिरण्यश्राद्धम् । अथ सांकल्पित श्राद्धम् । तञ्चाशतेन कर्तव्यम् । तदुक्तं निर्णयसिन्धी. "ग सृषि, २ग सा1 ।

·केळकरोपाहबापूमट्टविरचिता- समनं यस्तु शक्नोति कर्तुं नैवेह पार्वणम् । अपि संकल्पविधिना काले तस्य विधीयते ॥ अन्यान्यपि निमित्तान्युक्तानि हेमाद्रौ- संक्रान्तौ ग्रहणे पाते युगमन्वन्तरादिषु । भरण्यां चापि कुर्वीत श्राद्ध पिण्डं विनैव तु ॥ तत्रैव वृद्धपराशर:- युगादिषु मघायां च विषुवत्ययने तथा। भरणीपु च कुर्वीत पिण्डनिर्वपणं न हि ॥ सिन्धौ गाय:- पौर्णमासीपु सर्वासु निषिद्ध पिण्डपातनम् । वर्जयित्वा प्रोष्ठपदीं यथा दर्शस्तथैव सा ॥ इति । स्मृतिरत्नावल्याम्- पुत्रे जाते व्यतीपाते ग्रहणे चन्द्रसूर्ययोः । श्राद्धं कुर्यात्मयत्नेन पिण्डनिर्वपणाहते। हेमाद्री ज्योतिष्पराशर:- विवाहे विहितान्मासांस्त्यजेयुदशैव हि। सपिण्डाः पिण्डनिर्वाप मौखीवन्धे पडेव हि ॥ विस्थलीसेती कापणांजिनिः- विवाहयतचूडासु वर्षमधं तदर्धकम् । पिण्डदानं मृदा स्रानं न कुर्यात्तिलतर्पणम् ॥ सिन्धौ-वृद्धिमाने तथाऽन्यत्र पिण्डदाननिराकिया। कृता गर्गादिभिर्मुस्पैर्मासमेकं तु कर्मिणाम् ॥ मदनरत्ने-पिण्डान्सपिण्डा नो दधुः प्रेतपिण्डं विनाऽत्र तु । पितृयज्ञे च यज्ञे च गयायां दद्युरेव ते ॥ अस्य वचसोऽर्थमाह चन्द्रिकाकारः-पितृयज्ञे पिण्डपितृयज्ञे । यज्ञे पित्येष्टचाम् । तत्र पिण्डान्दद्युरिति । सिन्धौ-मुण्डनं पिण्डदानं च प्रेतकर्म च सर्वशः। न जीवपितृकः कुर्याद्गुर्विणीपतिरेव च ॥ इति । तथा-पिण्डहीनं तु पच्छ्राद्धं संकल्पास्यं प्रचक्षते । - - १क. स. पातयु'। १. 'रिलः । सि, - ·श्राद्धमञ्जरी। तद्विधिमाह पृथ्वीचन्द्रोदये पसिधः- आवाहनं स्वधाशब्दं पिण्डागौकरणं तथा। विकिरं चार्यदानं च सांकल्पे पद्धविवर्जयेत् ।। समन्त्रकस्याऽऽवाहनस्य निषेधः । तूष्णीं मवत्येवेति हेमायादयः । नाक्षय्यवाचनमिति सिन्धी । चन्द्रिकायां वृद्धशातातप:- पिण्डनिर्वापरहितं यत्तु श्राद्धं विधीयते । स्वधावाचनलोपोऽत्र विकिरस्तु न लुप्यते ॥ अक्षय्यदक्षिणास्वस्तिसौमनस्यं यथास्थितम् । इति । अतो विकिराक्षय्ययोविकल्पः । सिन्धी स्मृत्यन्तरम्- अङ्गानि पितृयज्ञस्य यदा कर्तुं न शक्नुयात् । स तदा वाचयेद्विमान्संकल्पासिद्धिरस्त्विति । अथ सांकल्पिकाद्धप्रयोगः। उक्तापराह्ने देशकालौ संकीर्य प्राची- नापीती पित्रादीनां पाठयन्तप्रयोगणोत्कीर्तनं कृत्वतपां तृप्त्यर्थममुक- श्राद्धं सदेवं सांकल्पिकविधिनाऽनेनाऽऽमान्नेन वा हविया हिरण्येन वा सद्यः करिष्य इति संकल्प्य पूर्ववद्विपनिमन्त्रणादिपादप्रक्षालनान्तं कृत्वा पूर्ववदुपवेश्याऽऽवाहनार्घ्यदानवर्जमासनाद्याच्छादनान्तरुपचारः पूजयेत् । अथ वा तूष्णीमावाहनम् । ततोऽनोकरणवर्जमापोशनदानान्तं कुर्यात् । बाह्मणा बलिदानवर्ज विधिना मुक्षीयुः। भोजनान्ते तृप्तिमनं कृत्वा मधुमतीरक्षन्नमीमदन्तेति च श्रावयित्वा संपन्नप्रश्नं कृत्वा शेपमन्नं कि क्रियतामित्यादि उच्छिष्टभागेभ्योऽन्नदापनान्तं कृत्वाऽऽचान्तेषु विप्रेषु प्रकिरणपक्षेऽनं प्रकीर्य विप्रहस्तेपु शिवा आपः सन्तु इत्यादिमिर्जलादि दत्त्वा, अघोराः पितरः सन्त्वित्यादि पूर्ववत् । अक्षय्यवाचनपक्षे तत्कृत्वा ताम्बूलदक्षिणे दत्त्वा विश्वे देवाःमीयन्तामित्यादिकमश्वराणान्ते विप्रा- न्मति वदेत् । कृतस्यामुकश्राद्धस्य संकल्पासिद्धिरस्त्विति भवन्तो बुवन्तु । विप्रास्तथाऽस्त्विति वदेयुः । कर्ता पैश्वदेवादि कृत्वा बन्धुभिः सह श्राद्धशेष भुञ्जीत । तर्पणं तु श्राद्धकालानुरोधेन सर्वेप्वपि श्राद्धा. नुकल्पेषु भवत्येव । इति सांकल्पिकश्राद्धम् । अत्यशक्ती ब्रह्मार्पणवि- धिना श्राद्धं कुर्यात् । तदुक्तं पद्मपुराणे- ब्रह्मार्पणेन विधिना कुयांद्वा भक्तिमान्सुतः । निमय ब्राह्मणाशक्त्या हायेकं वा यथाविधि ॥

·- १०४ केळकरोपाबापूभट्टविरचिता- पादपक्षालनं कृत्वा पीठादावुपवेश्य च । परिविप्य त्यजेदन्नं ब्रह्मार्पणविधानतः ॥ गोविन्दं पुण्डरीकाक्षं गङ्गां काशीं गयां ततः । गदाधरं स्मरेद्भक्त्या श्राद्धसागुण्यहेतवे ॥ इति । अथ प्रयोगः । यथाशक्ति ब्राह्मणान्निमन्त्र्य संकल्पे पितनुद्दिश्य- तेयां तृप्त्यर्थममुकश्राद्धं संदेवं ब्रह्मार्पणेन विधिना सद्यः करिष्य इत्युक्त्वा विप्राणां पादप्रक्षालनं कृत्वा पीठेपूपवेश्याावाहनवर्ज देवपितृपूजा विधायान्नं परिविष्य साविया प्रोक्ष्य विश्वेभ्यो देवेभ्य इदमन्नममृतरूपं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चाऽऽ तृप्तेः स्वाहा हव्यं नमो न ममेत्येवं तत्त- नामागुचारपूर्वकं पितृभ्यो निवेदयेत् । कव्यं नमो न ममेति मन्त्रे विशेषः । ततः, ब्रह्मार्पणं० धिना । इत्यादि पितृस्वरूपी जनार्दनवा. सुदेवः प्रीयतामित्यन्तं संकल्पवाक्यमुच्चार्य भुक्तवयो यथाशक्ति ताम्बूलं दक्षिणां च दत्त्या गोविन्देति श्लोक पठित्वा संकल्पासिद्धि- रस्त्विति भवन्तो त्रुवन्विति वाचयित्वा कर्मेश्वरार्पणं कृत्वा वैश्वदे. वादिभोजनान्तं पूर्ववदिति । इति ब्रह्मार्पणविधिना श्राद्धम् । संकटेऽन्येऽपि श्राद्धानुकल्पा उक्ता निर्णयसिन्धी बृहन्नारदीये- व्यामावे द्विजाभावे अन्नमात्रं तु पाचयेत् । पैतृकेण तु सूक्तेन होम कुर्याद्विचक्षणः॥ पैतृक सूक्तमुदीरतामित्यादि। देवल:-पिण्डमा प्रदातव्यमभावे दयविप्रयोः॥ वृद्धवसिष्ठः-किंचिद्दद्यादशक्तस्तु उदकुम्भादिकं द्विजे। किंचिदन्नं तिलान्याऽपि दक्षिणामात्रमेव घा॥ असमर्थोऽन्नदानस्य धान्यमानं स्वशक्तितः । तृणानि वा गवे दद्यापिण्डान्वाऽप्यथ निर्वपेत् ।। तिलोदकैः पितृन्वाऽपि तर्पयेत्स्नानपूर्वकम् । भविष्ये अग्निना वा दहेकक्षं श्राद्धकाले समागते ॥ तस्मिंश्रोपवसदह्नि जपेद्दा श्राद्धसंहिताम् । कक्षं तृणम् । श्राद्धसंहिता सर्वमन्त्रसहितः श्राद्धकल्पः । विष्णु- पुराणे- १ ग. मप्र ·आद्धमञ्जरी। १०५ सर्वाभावे वनं गत्वा कक्षामूलप्रदर्शकः । सूर्यादिलोकपालानामिदमुच्चैः पठिष्यति ॥ न मेऽस्ति वित्तं न धनं न चान्यच्छ्राद्धोपयोगि स्वपितृन्नतोऽस्मि । तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ भुजौ कृतौ वर्मनि मारुतस्य ॥ ममाससण्डे-गत्वाऽरण्यममानुप्यमूर्ध्वबाहुविरीत्यदः । निरन्नो निर्धनो देवाः पितॄणामनृणं कृथाः ॥ ग्रन्थान्तरे-कक्ष वा प्रदहेकालेऽथवा दद्यात्फलादिकम् । अथवा श्राद्धदिवसे भवेग्निरशनः स्वयम् ।। गत्वाऽथवा महारण्ये कक्षामूलं प्रदर्शयेत् । दक्षिणास्यो रुदेदेवमूर्धवाहुः समाहितः ॥ न मे धनं न चान्नं भोः पितरः सर्वसाक्षिणः। मापध्वमतुलां तृप्ति कक्षामूलमदर्शनात् ॥ अवन्ध्यं तद्दिनं नेयं येन केनापि कर्मणा । पूर्ण करोति भगवान्भक्त्या मक्तजनाश्रयः॥ ततस्तु तर्पणं कायं श्राद्धाङ्गं विधिचोदितम् । अन्यथा श्राद्धवैगुण्यमङ्गहानिनिमित्ततः ॥ इति । अटकाश्राद्धकरणाशकावेकस्यां वा मायकृष्णाष्टम्यामष्टमीश्राद्धं कार्यमिति सिन्धौ । तस्याप्यशक्ती शौनक:- अव्योऽपि यथाशक्ति कुर्यादेवाष्टकां बुधः । योऽशक्तिक(यो ह्यशक्त?)स्तथा कर्तुं दारिद्येणाष्टकामिमाम् ॥ संपदद्यादनहुहे तृणान्यप्यथवाऽग्निना । गुल्ममेकं दहेदेवं मेऽष्टका त्विति चिन्तयन् ॥ अष्टकासमय जीवन्नवानष्टको भवेत् । गुल्मं तृणस्य । अप्यनडहो यवसमाहरेदामिना वा कक्षमुपोपेदेपा मेऽष्टकेति नत्ववानष्टकः स्यादित्याश्वलायनः । इति श्रीमचित्तपावनके० श्राद्धमञ्जयाँ श्राद्धानुकल्पाः । अथ क्षयाहश्राद्धम् । तत्स्वरूपमाह निर्णयसिन्धी व्यासः-- मासपक्षतिथिस्पृष्टे यो यस्मिन्नियतेऽहनि । प्रत्यच्दं तु तथाभूतं क्षयाहं तस्य तं विदुः ।।

·१०६ केळकरोपावबापूभट्टविरचिता- तच्चाधिमासमृतानां प्रथमाब्दिकं त्रयोदशे मासे कार्यम् । मध्ये यद्य- धिमासो मवेत्तदा च त्रयोदशे मासे कार्यम् । यद्यन्तेऽधिमासस्तदा तस्मि- नेवाधिमासे कार्यम् । द्वितीयादिवार्षिकं तु शुद्धमास एव । अधिमासमृतानां तु यदा स एव मासोऽधिकः स्यातदा तत्रैवाधिमासे कार्यम् । दर्शे वापिकं चेत्तदा पूर्व वार्षिकं कृत्वा ततः पिण्डपितृयज्ञो दर्शश्राद्धं चेति निर्णयदीपे स्मृतिसारे च क्रम उक्तः । कमलाकरेण तु पिण्डपितृयज्ञानन्तरं वापिकं कृत्वा तता दर्शश्राद्धं कर्तव्यमिति सिद्धान्तितम् । तत्पक्षे नात्र व्यति. पङ्गो भवति । प्रवासमरणादिना क्षयाहतिथेरज्ञाने तन्मासस्य कृष्णा. टम्यां कृष्णकादश्याममावास्यायां शुक्रकादश्यां वा कार्यम् । यदि तिथिर्विज्ञाता मासो न विज्ञातस्तदा मार्गशीर्षे माघे भाद्रपद आपाढे वा तत्तिथी कार्यम् । तिथिमासयोरविज्ञाने माघे मार्गे वाऽमावारयाया कार्यम् । अथा प्रस्थानमासदिनसी ग्राह्यो । तयोरपि तिथेरज्ञाने प्रस्थानमासदर्श कार्यम् । तिथेाने मासाज्ञाने तु मार्गशीर्षादौ । उभ- यस्याप्यविज्ञाने मृतवार्ताश्रवणकालिको तिथिमासौ ग्राह्यौ । तयोरन्य- तराज्ञाने प्रस्थानदिनगासवनिर्णयः । एतयोरप्यविज्ञाने मार्गदर्श कार्यम् । इदं चाऽऽब्दिकं कर्तुर्भार्यायां रजस्वलायां सत्यामपि सपिण्डकमन्नेनैव कार्यम् । एवं गर्भिण्यामपि । मृतस्य भार्यायां रजस्वलायामपि तथैव । सा यद्यपुत्रकस्य भर्तुः श्राद्धकी चेत्तदा पञ्चमेऽह्नि कुर्यात् । आशीचे तु आशौचनिवृत्ती तद्दिन एव कार्यम् । तदतिक्रमे कृष्णाष्टम्यामे- कादश्यां द्वादश्याममावास्यायां वा कार्यम् । क्षयाहे ग्रहणप्रसक्ती मोक्त- संभवे पक्वान्नेनैव कार्यम् । भोक्तुरसंभव आमेन हेम्ना वा कार्यम् । यस्तोदये ग्रस्तास्ते चापि तथैव । एतन्मूलवाक्यानि निर्णयसिन्धुपरा• शरमाधवीयादौ द्रष्टव्यानि । श्राद्धदिने यहनुमन्या भारायाः पोडश- दिनं पतेत्तदा तब विशेषमाह वसिष्ठः- एकादश्यां यदा राम प्रतिसंवत्सरं दिनम् । मार्या त्वृतुमती वैव कथं धर्मः परतते ॥ श्राद्धं कुर्याद्त कुर्यादाघाय पितृसेवितम् । स्तुमत्या स्तुं दद्यादर्धराबादनन्तरम् ॥ इति । १ ग 'दितममा, ·श्राद्धमअरी। अब पिनादिप्रत्यााब्दकश्राद्ध पार्वणकोद्दिष्टयोः समवलत्वाद्रीहि- यववाद्विकल्पः । स चाऽऽचारायवस्थित इति सर्वनिबन्धकारसंमतिः । अत एव दाक्षिणात्याः पार्वणं कुर्वते मैथिलादय एकोद्दिष्टमिति चन्द्रि- काकारः । पितृव्यादीनां श्राद्धे विशेषश्चतुर्विशतिमते- पितृव्यभ्रातृमातृणां ज्येष्ठानां पार्वणं भवेत् । एकोटि कनिछानां दंपत्योः पार्वणं मिथः ॥ इति । मातॄणां सपलमातृणाम् । दाक्षिणात्यास्त्वेवमेवाऽऽचरन्तीति चन्द्रि- काकारः । अत्र भ्रातृणामेव वयसा ज्येष्ठत्वं कनिष्ठत्वं च ज्ञेयम् । पितृ- ध्यसापत्नमातॄणां तु वयसा कनिष्ठत्वेऽपि स्थानतो ज्येष्ठत्वात्पार्वणमेव । अतः पितृमृताहे पितृपितामहमपितामहांस्त्रीनुद्दिश्य पार्वणविधिना श्राद्धं कुर्यात् । मातृमृताहे मातृपितामहीप्रपितामहीरुद्दिश्य कुर्यात् । तथाऽयुत्रमातामहस्य तन्मृताहे तस्य तद्वर्गमात्रस्य । एवं मातामह्यास्त- न्मृताहे तद्वर्गमात्रस्य । अपुवायाः सापत्नमातुस्तन्मृताहे तद्वर्गमात्रस्य । तथाऽपुत्राणां पितृव्यमातुलभ्रातॄणां मृताहे तत्तद्वर्गमावस्य पार्वणं कुर्यात् । कनिष्ठभ्रातूणामविवाहितानामेकोद्दिष्टमेव । केचित्सापत्नमातृ- पितृव्यमातुलज्येष्ठभ्रातॄणामपुत्राणां तत्तन्मृताहे तं तमेवोद्दिश्यकोद्दिष्ट- विधिना श्राद्धं कुर्यादित्याहुः । ज्येष्ठस्यापि जीवत्पितकस्य भ्रातुरेको. द्दिष्टमेव । केचित्पार्वणमिति वदन्ति । सर्वत्र पार्वणमित्यन्ये । अवापि देशाचाराद्यवस्था । आचारावश्यकत्वमाह वृद्धशातातपः- देशधर्म समाश्रित्य वंशधर्म तथाऽपरम् । सूरयः श्राद्धमिच्छन्ति पार्वणं च क्षयेऽहनि ॥ इति । बृहन्नारदीयेऽपि-देशाचाराः परिग्राह्यास्तत्तद्देशीयजर्जनः। अन्यथा पतितो ज्ञेयः सर्वधर्मबहिष्कृतः ॥ सिन्धी भृगुः-यस्मिन्देशे पुरे ग्रामे त्रैविद्ये नगरेऽपि वा। यो यत्र विहितो धर्मस्तं धर्म न विचारयेत् ॥ इति । मित्रबन्धुगुर्वाचार्यसपिण्डादीनामपुत्राणामपत्नीकानां यथाधिकार यथाचारं पार्वणमेकोद्दिष्टं वा कार्यमिति । विद्यमाने पितरि संन्यस्ते पतिते वा तकर्तृकाणि दर्शाब्दिकमहालयादीन्यावश्यकानि नित्यनैमि- त्तिकानि श्राद्धानि तत्पुत्रेण जीवपितृकेणापि पितुःपिनााद्देशेन कार्याणि । तदुक्तं कात्यायनेन- ·१०८ केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- बाह्मणादिहते ताते पतिते सङ्गवर्जिते । व्युत्क्रमाच मृते देयं येभ्य एव ददात्यसौ ॥ सद्यजिते संन्यस्ते । व्युत्क्रमाच्च मृत इति । व्युत्क्रममृतसपिण्डीकर- णामावपक्षे तस्य संप्रदानत्वायोग्यत्वाद्येभ्यः पिता स्वपितृजीवनेन स्वपितामहादिभ्यो ददौ तेभ्यः स्वयं पुत्रो दद्यादित्यर्थः । तथाऽपुत्र- काणां सापत्नमातृमातामहभ्रातृपितृव्याणां क्षयाहश्राद्धं जीवपितृके. णापि कर्तव्यम् । एतद्विस्तरो रामकृष्णभट्टकृते जीवत्पितृकनिर्णये द्रष्टव्य इत्यन्यत्र विस्तर इति दिक। अथैकोद्दिष्टाद्धकालः । तदाह माधवीये व्यासः- कुतपप्रथमे भाग एकोद्दिष्टमुपक्रमेत । आवर्तनसमीपे वा तत्रैव नियतात्मवान् ॥ एकोद्दिष्टं तु मध्यत इति हारीतः । मध्यतो मध्याह्न इत्यर्थः । मध्या- ह्नश्च पञ्चधाविभक्तदिनतृतीयमाग इति माधवः । एकोइिंट इति फर्त- ध्यतोक्ता याज्ञवल्क्येन- एकोद्दिष्टं देवहीनमेकाध्यकपवित्रकम् । आवाहनानौकरणरहितं त्वपसत्यवत् ॥ इति । आश्वलायनानां त्वेकोद्दिष्टेऽप्यनौकरणादयः पदार्था भवन्त्येव । तद- ह्यसूत्रे पार्वणादिचतुर्वप्यनीकरणादीनां साम्येनोक्तेरिति चन्द्रिकाकारः। देवराहित्यादियाज्ञवल्क्योक्ता धर्मा भवन्त्येव । सूत्राविरुद्धत्वात् । अथाऽऽब्दिकश्राद्धप्रयोगः । देशकालकीर्तनान्तेऽस्मत्पितृपितामह- प्रपितामहानाममुकशर्मणाममुकगोत्राणां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणामेतेपां तृप्त्यर्थं प्रत्यादिकश्राद्धं सदेयं सपिण्डं पावणेन विधिनाऽन्नेन हविषा श्वः सद्यो वा करिप्य इति संकल्पपूर्वकं दर्शश्राद्धोक्तविधिना तद्वर्गमात्र स्यैव कुर्यात् । अस्मिाद्धदिने नित्यतर्पणं तिलरहितं कार्यम् । श्राद्धा. अन्तर्पणं तु परेछुः सानं प्रातःसंध्यां च कृत्वा सतिलमेव । श्राद्धेज्यवर्गस्य तर्पणं कृत्वा पुनः सर्वकर्मार्थ मानं कृत्वाऽवशिष्टमाहिकं कुर्यादिति । यदा विघ्नवशारक्षयाहे दिवा श्राद्धं न जातं तदा राबावपि कार्यमिति कमलाकरः । प्रथमे संवत्सरेऽतीते क्षयाहदिने यच्छ्राद्धं तत्मथमाब्दि. ग स्वम्म जीवतितरवारस्वपि । ३ग पुरण । ३ दशनि । ४ स. प. माम्य. सोचे १५ग गेम्दे (गोरे) शेन ।६. स दिससे ।

·श्राद्धमारी। कम् । द्वितीये वत्सरेऽतीते द्वितीयाब्दिकम् । तृतीये यत्सरेऽतीते तृतीया- ब्दिकम् । तदूर्व प्रत्याब्दिकमिति । अथ मातृश्राद्धे विशेषः । चन्द्रिकायां स्मृत्यन्तरे- भर्तुरने मृता नारी सह वा तेन या मृता। तस्याः स्थाने नियुक्षीत विभः सह सुवासिनीम् ॥ इति । अथ प्रयोगः । देशकालकीर्तनान्तेऽस्मन्मातृपितामहीमपितामहीना- ममुकदानाममुकगोत्राणां वसुरुद्रादित्यस्यरूपाणामेतासां तृप्त्यर्थं प्रत्या- ब्दिकश्राद्धं सदेवं सपिण्डं पार्वणेन विधिनाऽन्नेन हधिपा सद्यः करिष्य इति संकल्प्य दर्शश्राद्धोक्तविधिना तद्वर्गमावस्यैव कुर्यात् । निमन्त्रणा दिपु मात्रादिनामाशुलेसः।मानाद्यग्रंपानेपु तिलायापे तिलोऽसि सोम- देवत्य इत्यस्मिन्मन्त्रे पितृनित्यस्य पदस्य नोहः । यथाश्रुतमेव पाठः । एवमुत्तरेप्वपि मन्बेपु साधारणपितृशब्दस्य नोहः । यत्रोहप्रसक्तिस्तत्म- दश्यते । पात्राभिमर्शने मातृपात्रं संपन्नम् । पितामहीपात्रं संपन्नम् । प्रपितामहीपानं संपन्नमित्यूहः । अस्मन्मातृपितामहीप्रपितामही: दाः गोवाः सुरुदादित्य स्वरूपा भवत्स्वावाहयिष्यामि । इत्यावाहने । मात. रिदं तेऽयम् । पितामहीदं तेऽद्यम् । प्रपितामहीदं तेऽयमित्यर्यदाने मन्त्राः । अयपानासादने मातृभ्यः स्थानमसीतिमन्त्रः । अस्मन्मातृ- पितामहीप्रपितामहो दाः गोत्राः वसुरुद्रादित्यस्वरूपा एप यो गन्ध इत्याद्यर्चनम् । सति संभवे सधवाया मातम॒तायाः स्थाने विप्रपती सुधा- सिनीमुपवेश्यास्मन्मातुः, गङ्गादायाः काश्यपगोत्राया चसुरूपाया इदमा- सनम् । अस्मन्मातः, गङ्गादे काश्यपगाने पसुरूप एप ते गन्ध इति सुवासिन्यै गन्धं दत्त्वा हरिदाकुखुमसिन्दूगदि दत्त्वा पुप्पधूपदीपान्स- माऽऽच्छादनार्थे स्त्रीपरिधानयोग्यं नवं श्वेतं वस्त्रं कञ्चुकीसहित दद्यात् । मातृश्राद्धेऽपि ब्राह्मणेभ्यो यज्ञोपवीतानि दद्यादिति हेमादिः । अन्ननिवेदने पात्रालम्भनादि कृत्वा माताऽमुकदाऽमुकगोवा वसुरूपा देवतेदमन्नं हविः अस्मन्मानेऽमुकदाय गोबाये बसुरूपाया इदमन्नम- मृतरूपं० पितामही अमु० देवता० पितामही दायै० इदमन्न० प्रपितामही अमुक० देवता० प्रपितामही दाथै इदमन्न० तिसृणामेकत्राह्मणपक्षेऽस्म- मातृपितामहीपपितामह्योऽमुकदा गोत्रा रूपा देवता इदमन्नं हवि० अस्मन्मातृपितामहीप्रपितामहीभ्योऽमुकदाभ्यो गोवाभ्यो रूपाभ्य इद- क. प पार्ष ·। ११० केळकरोपावबापूभट्टविरचिता- मन्नममृतरूपं० इति यथार्थमूहः । ततः सुवासिनीपानस्थमन्नं प्रोक्ष्य मात्रे दायै गोत्रायै वसुलपाया इदमन्नममृतरूपं परिविष्टं परिवेक्ष्यमाणं चाऽऽ तृप्तेः स्वधा कव्यं नमो न ममेति निवेदयेत् । मात्रादिद्वयोः सुवा- सिन्योर्मृतौ द्वे सुवासिन्यौ भोजयेत् । तिसृणां तथात्वे तिस्रः। अशक्ती सर्वासां स्थान एकां वा सुवासिनी भोजयेत् । अनेन मम मावादीना प्रत्याब्दिकश्राद्धे ब्राह्मणसुवासिनीभोजनेन मातृस्वरूपी जनार्दनवासु- देवः प्रीयताम् । इति संकल्पः । तृप्तिप्रश्ने मातरस्तृप्ताः । स्थेत्यूहः।मातृत. प्त्यर्थ पिण्ड प्रदानं करिष्य इत्यादि । उदकं निनयेत् । गुन्धन्ना, मातरः शुन्धन्तां पितामद्यः शुन्धन्तां प्रपितामह्य इत्यूहः। पिण्डदान एतत्तेऽ. स्मन्मातरमुकदेऽमुकगोत्रे वसुरूपे ये च त्वामवानु तेभ्यश्चेति मन्त्रः। एव मुत्तरयोर्मातरमुकदे० गोत्रे रूपेऽभ्य इक्ष्वेत्याद्यभ्यक्षनन् । अन्क्ष्वे- त्यञ्जनम् । अब पितरो मादयध्वम् अमीमदन्त पितरः० एतदः पितरो० नमो वः पितर इपे० मनोन्याहुयामहे० परेतन पितरः० वीरमे दत्त पितरः। आधत्त पितरः० एपु मन्त्रेपु नोहः। यर्थाश्रुतमेव पाठः । अयोरा मातरः सन्तु इत्यूहः । विप्रेभ्यो दक्षिणादानान्ते सुवासिन्यै दक्षिणां दत्त्वा सति संभवे कण्ठसूत्रादिनानालंकारान्दद्यात् । मातरः प्रीयन्ता- मिति भवन्तो बुवन्तु । उत्तिठत मातरो विश्वदेवः सह । अनेन मातु: प्रत्याब्दिकश्राद्धयज्ञेन भगवान्मातृस्वरूपी० इत्यूहः । अन्यत्सर्व पितृश्रा. द्धवत् । तर्पणेऽस्मन्मातरमित्याङ्ग्रहः । सधवाया मातुम॒तायाः श्राद्धं जीवपितृणापि सपिण्टकं कार्य वचनात् । सापत्नमातुरपि तथैव । तर्पणं तु तिलरहितं केवलजलेन कार्यम् । शुकतिलैरिति केचित् । एवमे- वापुत्रायाः सापत्नमातुः श्राद्धप्रयोगः । तब मातृस्थाने सापत्नमातुरु- लसः। अस्मत्सापत्नमातृपितामहीपपितामहीनामित्यादि । एवं पिता- मह्यादिश्राद्धेप्पपि । पत्नीश्राद्धे तु अस्मत्पनीमातृपितामहीनामित्यु- चारणम् । मातामहश्राद्धेऽस्मन्मातामहमातुःपितामहमातुःमपितामहा- नाम् । पितृव्यश्राद्धेऽस्मपितृभ्यपितामहप्रपितामहानाम् । मातुलथाद्धे मानुलमातामहमातु:पितामहानाम् । भ्रातृश्राद्धे भ्रातृपितृपितामहाना. मित्यादि संकल्पादी तत्तद्विभक्त्योचारणम् । विधिस्तु पितृश्राद्धवत् । ऊहपदेपु पित्रादिस्थाने मातामहादिशब्दः प्रयोज्यः । मयूसे दक्षः- ज्येष्ठभ्रातृपितृप्येष्ठसपत्नीमातरस्तथा । एतेपां च मृताहे तु परेऽहनि तिलोदकम् ।। इति । ५ प 'हमा । २१. स. ध । ३ ग. विधापा । .

·श्राद्धमञ्जरी। १११ अान्वारोहणश्राद्धप्रयोगः।श्राद्धदिने पितृश्राद्धार्थ मातृश्राद्धार्थ च पाकचं संपाद्याऽऽपत्तायोदनभेदमावं कृत्वकेनैव पाकेन वाऽपराहे देश- कालकथनान्तेऽस्मपितृपितामहप्रपितामहानां शर्मणां गोत्राणां वसुरु- द्रादित्यस्वरूपाणामस्मन्मातृपितामहीप्रपितामहीनामगुकदानां गोत्राणां चतुरुद्रादित्यस्वरूपाणागेतेपां तृप्त्यर्थं प्रत्याब्दिकश्राद्धं सदैवं सपिण्डं पार्वणेन विधिनाऽनेन हविपा तन्त्रेण सद्यः करिष्य इति संकल्प्य तन्त्रे- जैव वैश्वदेवश्विनिमन्त्रणं कृत्वा पितृवर्गार्थ विमवयं मातृवार्थं च विपत्रयं प्रतिवर्गमेकैकं पा निमन्त्र्य सर्वं दर्शश्राद्धवत्कुर्यात् । सति संभवे विप्रपती मानर्थ सुवासिनीमुपवेश्य संपूज्य भोजयेत् । वर्गद्वयस्य दर्शवत्पृथपिडदानम् । तिथिभेदे पृथपिण्डदानम् । तिथ्येकत्वे तु द्वयोद्विवचनोहनकः पिण्डो देय इति केचित् । परेऽहनि वर्गद्वयस्य तिलतर्पणम् । इति सहगमनश्राद्धमयोगः । पितामहे जीवति पितुः श्राद्ध पितृप्रपितामहवृद्धपपितामहानां श्राद्धं कुर्यात् । प्रपितामहे जीवति पितृपितामहप्रवृद्धप्रपितामहानाम् । उभयोर्जीवतोः पितृवृद्धप्रपितामहप्रवृद्धप्रपितामहानाम् । एवं माताम- ह्यादीनामपि जीवत्वे ज्ञेयम् । आशौचादिना मृताहातिक्रमे देशकालकथनान्ते तद्वर्गस्य पठ्यन्त- मुच्चारणं कृत्वाऽतिकान्तमाब्दिकश्राद्धं करिष्य इति संकल्प्य सर्व पूर्वो- क्तवत्कृत्वा श्वोभूते तिलतर्पणं कुर्यात् । इत्यतिकान्तश्राद्धप्रयोगः । अथैकोहिदश्राद्धमयोगः । मध्याह्न एव देशकालकीर्तनान्तेऽस्मत्पि- तृव्यस्यामुकशर्मणोऽमुकगोत्रस्य वसुरूपस्य तृप्त्यर्थ प्रत्याब्दिकश्राद्धं सपिण्डमेकोहिष्टविधिनाऽन्नेन हविपा सद्यः करिप्य इति संकल्प्य पित- व्यार्थमेव बाह्मणान्द्राह्मणं वा निमन्त्रयायपात्रासादनात्प्राक्तन सर्व दर्शवत्कृत्वैकमर्यपात्रं संस्थाप्यैकदर्ममयपवित्रान्तहितेऽप आसिच्ये- त्याद्यावाहनवर्जमयदानान्तं कृत्वा तत्पात्रं शुचौ देशे पितृभ्यः रथान- मसीति न्युन्ज कृत्वाऽशीकरणं च कृत्वा पिण्डदानकाल एक एव पिण्डः। अन्यत्सर्वमविकृतं दर्शश्राद्धवत् । द्वितीयेऽहनि श्राद्धाचं सतिलतर्पणम् । एवं मातुलभ्राबादीनां तत्तच्छब्दोहेन प्रयोगो जेयः । सापलमातुरपि तथैव । तत्र संमये सुवासिनी भोजयेदिति विशेपः । इत्येकोद्दिष्टश्राद्ध- . प्रयोगः।

·११२ केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- अथ संन्यासिनामाब्दिकश्राद्धप्रयोगः । तत्र देशकोलोत्कीर्तनान्तेऽ- स्मपितुरमुकशर्मणो ब्रह्मीभूतस्यामुकगोत्रस्य वसुरूपस्यास्मपितामहस्य प्रपितामहस्येत्येवं पूर्ववदुच्चार्यतेपां तृप्त्यर्थं प्रत्यादिकाद्धं सदेवं सपिण्डं पार्वणेन विधिनाऽन्नेन हविपा सद्यः करिष्ये । समुदितोञ्चारण- पक्षेऽस्मद्ब्रह्मीभूतपितृपितामहप्रपितामहानाममुकामुकशर्मणामित्यादि । मन्त्रव्यतिरिक्तस्थले सर्वत्र नामोच्चारणे ब्रह्मीभूतपदोचारणमधिकम् । मन्त्रेषु त्वभिध्यानमात्रम् । अन्यत्सर्वं पार्वणश्राद्धवत् । पितामहपिता- महयोईयोरेकस्य वा यतित्वे तन्नामोच्चारणेऽपि ब्रह्मीभूतपदोच्चारणम् । एवमन्येप्यपि श्राद्धेपु । आब्दिक श्राद्धानन्तरं तदानीमेवापरेधुर्या गुरोराराधनं कुर्यात् । तत्रैवं प्रयोगः । प्रातोमानन्तरं बलीभूतस्य गुरोः समाराधाने गुर्वर्थे भवद्भिः क्षणः कर्तव्यः । ब्रह्मीभूतस्य गुरोः समाराधने परमगुर्वर्थे भवद्भिः क्षणः कर्तव्यः । ब्रह्मी० धने परमेष्ठीगुर्वर्थे भव० ब्रह्मी० धने परात्परगुर्वर्थे भवर्तव्यः । एवं विप्रचतुष्टयं निमन्त्र्य [ *यद्वा विश्वरूपधराचार्यार्थ भवद्भिः क्षणः कर्तव्यः । तत्र गुरुत्रयमिति वा चतुरो बाह्मणानिमन्त्रयेत् । ] ततः शुक्लपक्षे दिवं गतस्य ब्रह्मीभूतस्य गुरोः समाराधने केशवार्थ भवद्भिः क्षणः कर्तव्यः । एवं सर्वत्र नारायणार्थ माधवाथै० गोवि. न्दार्थे० विप्पवर्थे० मधुसूदनायै० विविक्रमार्थे० वामनार्थे० श्रीधरार्थे। हृषीकेशार्ये० पद्मनाभार्थे० दामोदरार्थे । कृष्णपक्षे संकर्षणार्थे वासुदे- पार्थे० प्रद्युम्नार्थे०अनिरुद्धार्थे० पुरुषोत्तमार्थ०अधोक्षजार्थे नारसिंहार्थे० अच्युताथै जनार्दनार्थ उपेन्द्रार्थहर्यर्थे०कृष्णाथै० इति केशवायथै संकर्षणाद्यर्थे वा द्वादश । एवं पोडश विप्रान्यतीन्वा मिश्रितान्वा निमन्त्र्य मध्याह्ने तानाहूय पां नानादि विधीय स्वयं सातः शुचि- राचम्प पवित्रपाणिः प्राणानायम्य देशकालौ संकीर्य श्रीनारायण- प्रीत्यर्थ बह्मीभूतस्य गुरोराराधनं करिष्य इति संकल्प्य गन्धाक्षततुल- सीकर्पूरमिश्रितजलेन विप्राणां पादप्रक्षालनं कृत्वा तानाचमय्य (चाम्य) स्वयं चाऽऽचम्य विप्रान्प्राङ्मुखानुदङ्मुखान्वोपवेश्य पादप्रक्षालनोदक पानान्तरे गृहीत्वा सत्पात्र गन्धादिमिरलंकृत्य देवसंनिधौ स्थापयेत् । ततो विमाणां प्रत्येकं गन्धपुप्पतुलसीदलैः पादावभ्पर्य * धनुचिहान्तर्गतो प्रन्यो ग पुस्तक एव । ग कालका । २ म मिद्धि । ३ ग धानात 1४ ग वर्णक्रमण वि।

·श्राद्धमारी। आनन्दमानन्दकरं प्रसन्नं ज्ञानस्वरूपं निजबोधरूपम् । योगीन्द्रमीज्यं भवरोगवैद्यं श्रीमद्गुरुं नित्यमहं नमामि ॥ इति नमस्कुर्यादिति केचित् । कुशासने प्राङ्मुखानुदङ्मुखान्यो- पवि(वे)श्य ततः पुरुपसूक्तेन प्रत्यूचम् । ॐ नमो नारायणायेति मन्त्रमुक्त्वा विप्रान्काण्डानुसमयेन पदार्थानुसमयेन वाऽर्चयेत् । गन्धपुप्पधूपदीपा- च्छादनः पञ्चोपचारैर्वा पूजयेत् । इदं विष्णुर्विगुरुभ्यो नमः । केशवा- दिभ्यो नमः । आसनादिअनगन्धपुप्पधूपदीपाच्छादनान्ताः सर्वे परिपूर्णा भवन्तु । अर्चनविधे० न्यूनं विव्यस्य स्मृत्या च० मण्डलादि करिष्ये । पावाण्यासाद्याभिघार्य ततः सर्वेपु पात्रेषु पायसादिविशिष्टमन्नं व्यक्ष- नादियुक्तं साज्यं सोपंस्करं परिविष्य गायच्या प्रोक्ष्य गुरव इदमन्नं परि. विष्टं परिवेक्ष्यमाणं चाऽऽ तृप्तेः स्वाहा । एवमुत्तरत्रापरमगुरव इदमन्नं०२ परमेष्ठिगुरव इदगन्नं०३ परात्परगुरवे०४ केशवायेदमन्नं०५ नारायणाये०६ माधवाये० ७ गोविन्दाये० ८ विष्णवे०९ मधुसूदनाय० १० त्रिविक्र- माय० ११ वामनाय० १२ श्रीधराय० १३ हपीकेशाय० १४ पद्मना. भाय०१५ दामोदरायेदमन्नं० १६ । कृष्णे केशवादिस्थाने संकर्षणाये- दमन्नं०५ वासुदेवाय०६ प्रद्युम्नाय० ७ अनिरुद्धाय० ८ पुरुपोत्तमाय०९ अधोक्षजाय० १० नारसिंहाय० ११ अच्युताय० १२ जनार्दनाय० १३ उपेन्द्राय० १४ हरये० १५ श्रीकृष्णाय १६ इत्यन्ननिवेदनं कृत्वा । ॐ तद्ब्रह्म । ॐ तद्वायः । ॐ तदात्मा । ॐ तत्सत्यम् । ॐ तत्सर्वम् । ॐ तत्पुरोर्नमः । अन्तश्चरति भूतेषु गुहायो विश्वमूर्तियु । त्वं यज्ञस्त्वं वपटकारस्त्वमिन्द्रस्त्वर रुद्स्त्वं विष्णुस्त्वं ब्रह्म त्वं प्रजापतिः । त्वं तदाप आपो ज्योती रसोऽमृतं ब्रह्म भूर्भुवः सुवरोम् । इत्यनुवाकं जपित्वा ब्रह्मा. ० इत्यादि ब्रह्माणं कृत्वा (ऽनेन, ब्रह्मीभूतस्य, गुरोः समाराधनेन बाह्मणभोजनेन भगवान्नारायणः प्रीयताम् । ॐतत्सद्ब्रह्मार्पणमस्तु । यथा- मुसंजुपध्वम् । अमृतं भुनीताम् (श्रीत)।अमृतोपस्तरणमसि । श्रद्धायां प्राण इत्यादि । अपेक्षितं याचि०) भुञानानुपनिषद्भागमन्त्रास्श्राव- येत् । तृप्तेषु ॐतद्ब्रह्मेत्यनुवाकं जपित्वा विगैरुत्तरापोशनादिशुद्ध्या- चमनान्तं कारयित्वा पुनरासनेपूपवेश्य ताम्बूलदक्षिणावस्त्रालंकारादिभिः * अय प्रन्यो ग. पुस्तक एव । १ ग. याकार।

·११४ केळकरोपाहयापूभट्टविरचिता- परितोप्य तीर्थपूजनं कुर्यात् । तद्यथा । गुराधनाङ्गभूतं तीर्थपूजा (जन)करिप्य इति संकल्प्य चतुरस्र मण्डलं गोमयेनोपलिप्य परितो रङ्गवल्यादिभिरलंकृत्य मण्डले धान्यराशिं कृत्वा तदुपरि पूर्वस्थापित- पादोदककलशं संस्थाप्य तत्र गादिसर्वतीर्थानि भावयित्वा पुरुषसूक्तेन प्रत्यूचं तीर्थराजाय नम इत्युक्त्वा पोडशोपचारैरभ्यर्च्य तत्पात्रं शिरसि धृत्वा ॐ लोकः सरस्वत्यायान्त्येप दै देवयानः पन्थास्तमेवान्वारोह. न्यानोशन्तो यान्त्यतिमेवान्यस्मिन्प्रतिपज्य प्रतिष्ठां गच्छन्ति यदा दशशतं कुर्वन्यथैकमुत्थानः शतायुः पुरुपः शतेन्द्रिय आयुप्येवेन्द्रिये प्रतितिष्ठन्ति यदा शत सहवं कुर्वन्त्यथैकमुत्थान सहस्रसंमितो वा असौ लोकोऽमुमेव लोकमभिजयन्ति यदैपां प्रमीयेत यदा वा जीयेरन्न- थैकमुत्थानं तद्धि तीर्थम् । इत्यनुवाकशेपम् । ॐ भीपाऽस्माद्वातः पवते। भीपोदेति सूर्यः । भीपाऽस्मादाग्नश्चन्द्रश्च । मृत्युर्धावति पञ्चम इति । सैपाऽऽनन्दस्य मीमा सा भवति । युवा स्यात्साधु युवा ध्यायकः । आशिष्ठो हटिष्ठो बलिष्ठः । तस्येयं पृथिवी सर्वा वित्तस्य पूर्णा स्यात् । स एको मानुप आनन्दः । ते ये शतं मानुपा आनन्दाः । स एको मनु- प्यगन्धर्वाणामानन्दः । श्रोत्रियस्य चाकामहतस्य । ते ये शतं मनुष्यग- न्धर्वाणामानन्दाः। स एको देवगन्धर्वाणामानन्दः। श्रोत्रियस्य चाकामः ते ये शतं देवगन्धर्वाणामानन्दाः । स एकः पितृणां चिरलोकलोकाना- मानन्दः । श्रोत्रियस्य चा० । ते ये शतं पितृणां चिरलोकलोकानामा. नन्दाः । स एक आजानजानां देवानामानन्दः । श्रोत्रियस्य चा० । ते ये शतमाजानजानां देवानामानन्दाः । स एकः कर्मदेवानां देवानामानन्दः। ये कर्मणा देवानपियन्ति ।श्रोत्रियस्य चा०ते ये शतं कर्मदेवानां देवानामा- नन्दाः । स एको देवानामानन्दः। श्रोत्रियस्य चालते ये शतं देवानामा- नन्दाः । स एक इन्द्रस्याऽऽनन्दः । श्रोत्रियस्य० । ते ये शतमिन्द्रस्याऽऽ- नन्दाः। स एको बृहस्पतेरानन्दः श्रोधिय० ते ये शतं वृहस्पतेरानन्दाः । स एकः प्रजापतेरानन्दः श्रोत्रियः । ते ये शतं प्रजापतेरानन्दाः। स एको ब्रह्मण आनन्दः । श्रोत्रिय० । स यश्चायं पुरुपे । यश्चासावादित्ये । स एकः । स य एवंचित् । अस्माल्लोकात्मेत्य । एतमन्नमयमात्मानमुपसं- कामति । एतं प्राणमयमात्मानमुपसंकामति । एतं मनोमयमात्मानमुप- संक्रामति । एतं विज्ञानमयमात्मानमुपसंक्रामति । एतमानन्दमयमात्मान. मुपसंक्रामति । तदप्येप श्ल को भयति- क.स.पि पा - ·श्राद्धमञ्जरी। ११५ यतो वाचो निवर्तन्ते । अपाप्य मनसा सह । आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान्न विमेति कुतश्चनेति । एत: ह वाव न तपति । किमह साधु नाकरवम् । किमहं पापमकरवमिति । स य एवं विद्वानेते आत्मान* स्पृणुते । उभे ह्येवैप एते आत्मान स्पृणुते। य एवं वेद । इत्युपनिपत् । इत्यनुवाकं च जपित्वा हरिकीर्तनपुरःसरसहर्षनृत्यं कृत्वा तत्पानं पुनर्मण्डले संस्थाप्य चन्दनाक्षतपुष्पाणि पूजां कृत्वाऽवशिष्टानि बन्धुभिः सह स्वयं धृत्वा विप्रान्प्रदक्षणीकृत्य, आनन्दमानन्दकरं प्र० मि। गुरुर्बह्मा गुरुर्विष्णमुरुर्देवो महेश्वरः । गुरुरेक(कः) परं ब्रह्म तस्मै श्रीगुरवे नमः ।। इत्यादिमन्त्रैविस्तीर्थराजं च नमस्कृत्य गुर्वर्थविप्रहस्ते पादोदक- फलशं दत्वा तदाज्ञया तत्तीर्थ मन्त्रेण गृह्णीयात् । तत्र मन्त्रः- अविद्यामूलशमनं सर्वपापप्रणाशनम् । गुरुपादोदकं चित्रं संसारदुमनाशनम् ॥ पुनादिकामनायां तु- शोपणं पापपङ्कस्य दीपनं ज्ञानतेजसः। गुरुपादोदकं चित्रं पुत्रपौत्रप्रवर्धनम् ॥ इति मन्त्रेण गृह्णीयात् । ततो विमान्प्रणम्ये तानन्यांश्च दक्षिणालं- कारादिभिस्तोपयित्वा सन्मानपुरःसरं ताननुबज्य कर्मेश्वरार्पणं कृत्या मुहृद्युतो भुञ्जीतेति । इत्थं विस्तरेणाऽऽराधनकरणाशक्ती यथाशक्ति ब्राह्मणानाहूय पादप्रक्षालनपूर्वक गन्धादिभिर्रष्टाक्षरमन्त्रेणाभ्यर्य ब्रह्मी- भूतगुरुद्देशेन भोजयेदिति । सकृन्महालयश्राद्धानन्तरमप्येवमेवाऽऽरा- धनम् । इदमाराधनं चतुर्विधानामपि संन्यासिनां समानमेव । चतुर्विधा भिक्षवस्तूक्ताश्चन्द्रिकायाम्- चतुर्विधा मिक्षवस्तु विख्याता ब्रह्मणो मुखात् । कुटीचको बहुदको हंसश्चैव तृतीयकः। चतुर्थः परहंसश्च संज्ञाभेदैः प्रकीर्तिताः ॥ इति । एपां लक्षणानि तवैव ज्ञेयानि । इति संन्यासिनामाराधनप्रयोगः। अथ विधवाकर्तृकश्राद्धम् । स्मृतिसमुन्नये- १२. स. स ह । २ क. ब. "गि पूनाव। ३ ग. तहत्तं तीर्थम । क. स. म्य- दा५म. क्तियतीन्द्रामा । ६३, स. 'रभ्य°१५ ग. ति ।६।८ ग. रमहंसश्च ज्ञा। - ·केळकरोपावबापूमट्टविरचिता- स्वमर्तृप्रभृतित्रिभ्यः स्वपितृभ्यस्तथैव च । विधवा कारयेच्छ्राद्धं यथाकालमतन्द्रिता ॥ इति । इदं च पड़देवत्यं दर्शश्राद्धादिविषयमिति मयूसे चन्द्रिकायां च । तीर्थमहालयादौ तु स्मृतिसंग्रहे- चत्वारि पार्वणानीह विधवायाः सदैव हि । स्वमर्तृभ्वशुरादीनां मातापित्रोस्तथैव च ॥ ततो मातामहानां च श्राद्धदानमुपक्रमेत् ॥ इति । अत्र मातामहादयः सपत्नीका ज्ञेयाः। सपत्न्यां मृतायां मादयोऽपि सपत्नीकाः । श्वश्रूजीवत्वे तु सपत्न्या भर्तृपार्यणोत्तरमेकोद्दिष्टम् । केचि- त्पटपार्वणात्मकमष्टादशदेवत्यमिति वदन्ति । श्वभूणां च विशेपेण मातामह्यास्तथैव चेति वचनात् । शक्तौ सत्यां स्वपितृव्यादीनामप्येको- विष्टानि कर्तव्यानीति मयूखादौ । अब यथाचारं व्यवस्था । अथ प्रयोगः । श्राद्धकी श्राद्धदिने देशकाली स्मृत्योत्तरीयवस्त्रेण प्राचीनावीतं कृत्वाऽस्मद्भर्तृतत्पितृतपितॄणाममुकशर्मणाममुकगोत्राणां वमुरुद्रादित्यस्वरूपाणामेतेपां तृप्त्यर्थं प्रत्याब्दिकश्राद्धं सदेवं सपिण्डं पार्वणेन विधिनाऽन्नेन हविषा सद्यः करिप्ये । दर्शादी तु भर्तृवर्गोच्चारणा- नन्तरम् । अस्मपितृपितामहप्रपितामहानां शर्मणां गोत्राणां सपत्नी- कानां यमुरुद्रादित्यस्वरूपाणामित्युल्लेसः । तीर्थमहालयादौ तु अस्मद्भ- प्रेसपत्नीकतपितृतपितृणां शर्मणां गोवाणां यमुपाणाम् । अस्मत्पि- तृपितामहमपितामहानां शर्मणां । अस्मन्मातृपितामहीप्रपितामहीनाम- मुकदानाममुकगोत्राणां सपत्नीकानां वसुरुद्रादि० पाणाम् । अस्मन्माता- महमातु:पितामहमातुःप्रपितामहानाममुरुशर्मणाममुझगोत्राणां सपत्नी- कानां वसुरुद्रादित्यम्परूपाणामेतेषां तृप्त्यर्थ इत्युल्लेसः । अथवा भर्चा- दिवयाणामपि सपत्नीकानामुल्लेसः । मयूसे तथैव दर्शनात् । पट्पा- वंगपक्षे भर्तृपार्वणानन्तरम् । अस्मच्छश्रूतच्छश्रूतच्भ्रूणाममुकदानां गोत्राणां वसुःणाम् । पितृमातृमातामहपार्वणानन्तरम् । अस्मन्माताम- हीमातुःपितामहीमातुःप्रपितामहीनाममुरुदानाममुकगोत्राणां वमु०पा- णाम् । अस्मिन्पक्षे भर्तृवर्गस्य सपत्नीरहितस्योल्लेस कृत्वा, अस्मासपत्न्या अमुकदाया गोत्राया वसुरूपाया इत्युलेसः । एकोद्दिष्टानां करणपक्षे- १२ ख स्य।

·श्राद्धमतरी। ११७ अस्मत्पुत्रस्यास्मकन्याया अस्मपितृव्यस्यारमन्मातुलस्यास्मदातुरि- त्यादि यथाधिकारमुलेसं कृत्वाऽमुकाद्धं करिष्य इति स्वयं संकल्प कृत्वा कंचिद्वाह्मणमृत्विक्त्वेन परिकल्प्य ते बूयात् । ममाssज्ञया त्वमि- दममुकश्राद्धारयं कर्म कुरु इति । कर्ता करिष्यामीत्युक्त्या सर्वमपि समन्त्रकं श्राद्धविधिं कुर्यात् । तत्र विशेषः । अनुज्ञाका मर्तुरमुक- शर्मण: तत्पितुरमुकशर्मणः तत्पितुरमुकशर्मणः । अनुज्ञाकाः पितु- रित्यादि तत्तद्विभक्त्यूहेन प्रयोगः । ऋत्विकमकाले तयज्ञोपवीतित्येऽनु- ज्ञाच्याऽपि यज्ञोपवीतिता कर्तव्या। तत्प्राचीनावीतित्वे तया प्राचीनावी- तिता कर्तव्या। तर्पणं तु विधवाकर्तृकमेव । श्राद्धकर्तृनियमास्तु ऋत्वि- जोऽनुज्ञाकाश्च समानाः । अथवा विधया स्वयमेव पैदिकमन्वयर्ज सर्व विधि कुर्यात् । मन्त्रसाध्यं कर्मापि तूष्णीं कर्तव्यमेव । बाह्मणद्वारा श्राद्धप्रयोगेऽपि मन्त्ररहितः प्रयोग इति बहवः । क्षयाह एकोद्दिष्टपक्षे तद्धर्मेण श्राद्धं कुर्यात् । न्यायाः स्वपितृश्राद्धप्रसक्तावप्येवमेव विधिः। अपुत्रस्य विधवा पत्नी नित्यतर्पणमपि कुर्यात् । ' तर्पणं प्रत्यहं कार्य भर्तुः कुशतिलोदकैः । तत्पितुस्तपितुश्चापि नामगोत्रादिपूर्वकम् ।। इति स्कान्दोक्तेः । अपुत्रा पुत्रवत्पनी पुत्रकर्म समाचरेत् । इति वचनात् । यदि विधवा पूर्तीदो वृद्धिश्राद्धं करोति तदा स्वभर्तृप्रभृति- अयाणां स्वमात्रादितिसूणां स्वपित्रादिबयाणां स्वमातामहादिबयाणां सपत्नीकानां स्वयं प्रतिनिधिद्वारा या कुर्यात् । इति वाजपेययाजि- पद्धती । विधिस्तु पूर्वोक्तप्रकारेण । विप्राः पविशतिर्दश पा । पार्व- णाद्यजीवने द्वारलोपात्तत्पार्वणलोप एव । इति विधवाकर्तृकश्राद्धम् । अथानुपनीतकर्तृकश्राद्धम् । पित्रोदशाब्दिकादिश्राद्धे पुत्रान्तराभावे कृतचूडोऽकृतचूडो वाऽनुपनीतः पुत्रोऽपि धाद्धं कुर्यात् । तत्र विधिः प्रयोगश्च विधवाकर्तृकश्राद्धोक्तवत् । अनुज्ञाकर्तुः पितुरित्यादिविशे- पोऽकृतचूडश्चेत्संकल्पमात्रं कृत्वा सर्व बाह्मणद्वारा कारयेत् । अब मन्त्रवर्जश्राद्धप्रयोगो बहुसंमतः । इत्यनुपनीतकर्तृकश्राद्धम् । अथ सन्महालयश्राद्धम् । तच भाद्रपदकृष्णे प्रतिपदादिनिपिन्द्ध- दिनरहिते कार्यम् । तब निपिद्धानि-प्रतिपत्पष्ठीसप्तम्येकादशीत्रयो- दशीचतुर्दशीतिथयः। रविभौमभृगुवासराः। भरणीकृत्तिकारोहिणीमया- १ ग य प । ग, त प्रति ।

·११८ केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- रेवतीनक्षत्राणि । स्वजन्मभं तत्पूर्वोत्तरे च नक्षत्रे इति सिन्धौ । जन्मभं ततो दशममेकोनविशं च नक्षत्रमिति चन्द्रिकायाम् । गण्डव्य- तीपातवैधृतियोगा इति । अस्यापवादो हेमाद्री- अमापाते भरण्यां च द्वादश्यां पक्षमध्यके । तिथि वारं च नक्षत्रं योगं च न विचारयेत् ॥ इति । पक्षमध्यमप्टमी । पितृमृताहे निपिद्धदिनेऽपि सकृन्महालयः कार्य इत्युक्तं निर्णयसिन्धौ । कात्यायनोऽपि- अशक्तः पक्षमध्ये तु करोत्येकदिने यदा। निपिद्धेऽपि दिने कुर्यात्पिण्डदानं यथाविधि ॥ इति । तया-या तिथिर्यस्य मासस्य मृताहे तु प्रवर्तते । सा तिथिः पितृपक्षे तु पूजनीया प्रयत्नतः ॥ तिथिच्छेदो न कर्तव्यो विनाऽशौचं यदृच्छया। पिण्डाद्धं च कर्तव्यं विच्छित्ति नैव कारयेत् ॥ इति । दाक्षिणात्यास्त्वेवमेवाऽऽचरन्ति । अस्मिन्पक्षे पौर्णमास्यां मृतस्य सकृन्महालयश्राद्धं त्वमावास्यायां कार्यम् । केचिद्धाद्रपदपौर्णमास्यां कार्यमिति वदन्ति तन्न युक्तिसहम् । पौर्णमास्याः कृष्णपक्षीयत्वासंभ- वात् । पोडशमहालयश्राद्धपक्षे पौर्णमासीमारभ्यामावास्यापर्यन्तं पोडश- दिनसंपादनं हेमाद्रिणा पाक्षिकमुक्तं तदपि ग्रन्थकारैरनङ्गीकृतम् । अतः शुक्लपञ्चम्यां मृतस्य यथा भाद्रपदकृष्णपञ्चम्यां कुर्वन्ति तथेदमपि शुक्लपञ्चदश्यां मृतस्य कृष्णपञ्चदश्यामेव सकृन्महालयश्राद्धं युक्तमिति । यदा विनवशेन पक्षमध्ये सकृन्महालयश्राद्धं न जातं चत्तदाऽऽश्विन शुक्ल- पञ्चमीपर्यन्तं कर्तव्यमिति कौस्तुभे । आश्विन शुक्लपञ्चमीमारभ्याऽऽश्चि. नकृष्णपञ्चमीपर्यन्तं पूर्वोक्तपतिपदादिनिपिद्धरहिते करिमश्चिदिने कार्य- मिति कमलाकरः । तत्राप्यसंभव आश्विनकृष्णामायां कार्यम् । ताप्य- संभवे वृश्चिकसंक्रमणप्रवेशपर्यन्तमपि कार्यम् । एतच पितुर्मरणे प्रथ- मादे कृताकृतमिति सिन्धौ । केचिद्दाक्षिणात्या भाद्रपदकृष्णप्रतिपदि अनुच्छिमसंज्ञकं कुर्वन्ति । पठन्ति च- प्रथमान्द प्रोष्ठपद्यां पितुः श्राद्धं कृताकृतम् । अनुच्छिष्टं तु नन्दायां मोहपद्यां तु कारयेत् ॥ इति । तदेतन्महाग्रन्थानुपलम्भाचिन्त्यम् । अब विश्वे देवा धूरिलोचनसं- ज्ञकाः । अपि कन्यागते सूर्य काम्ये च धूरिलोचनाविति स्मरणात् ।

·श्राद्धमारी। अब कन्यागत इत्युपलक्षणम् । तेनागतेऽप्यपरपक्षश्राद्धे धूरिलोचनाय केचित्पुरुरवावा एवेति यदन्ति । अपरे तु महालयश्राद्धस्य नित्यत्वे पुरुरवाईवी । काम्यत्वे धूरिलोचनापित्याहुः । अथ पितरःनेपामनेकपक्षत्वेऽपि दाक्षिणात्याचारानुसारेणेयोच्यन्ते। नवाऽऽदी पितृपार्वणम्। ततो मातृपार्वणम् । ततः सपत्नमातुरेकोद्दिष्टम् । तदनन्तरं मातामहपार्वणम् । ततो मातामहीपार्वणम् । ततः परन्या एकोद्दिष्टम् । तत उपनीतस्य पुत्रस्य । ततो विवाहिताया दुहितः। ततः पितृव्यमातुलभ्रातृणां सपत्नीकानां ससुतानां प्रत्येकमेकोद्दिष्टानि । ततः पितृभगिनीमातृभगिन्यात्मभगिनीनां समर्तृकाणां सापत्यानां प्रत्येकमे- कोद्दिष्टानि ततः श्वशुरस्य सपत्नीकस्य समुतस्पैकोदितम् । ततः सपली- कस्य गुरोः । ततः शिष्यस्य । तत आप्तस्य । तदनन्तरं विभये सती- च्छायां च सत्यां स्वामिऋत्विकपोपकाचार्यजामातृद्रध्यदानां सापत्न मातुः पित्रोचकोद्दिष्टानि । गुर्वादीनां लक्षणमाह याज्ञवल्क्यः- त गुरुयः क्रियां कृत्वा वेदमस्मै प्रयच्छति । एकदेशमुपाध्याय ऋविग्याज्यकृदुच्यते ॥ इति । क्रियामपनयनम् । अत्र पल्यादीनां बहुत्वे तावन्ति ज्येष्ठकमे- कोद्दिष्टानि । तथा सपत्नमातृणामपि । जीवन्मातकोऽपि साप- लमातुरेकोद्दिष्टं कुर्यान्न पार्वणम् । केचित्पितामद्याः सपत्नीसत्त्वे तस्या अध्येकोद्दिष्टमित्याहुः । एवं प्रपितामह्याः सपत्न्या अपि । अन्ये तु अस्मन्मातृतत्सपत्नीपितामहीतत्सपत्नीमपितामहीतत्सपत्नी- नाममुकामुकदानामित्याद्युल्लेसेन मातपार्वण एवं संनिवेशः कार्य इति वदन्ति । पितृव्यादीनां जीवत्वे तापल्यादीनां नोलेसः । द्वार- टोपात् । एवं पितामह्यादिप्वप्यूहाम् । एते पितरो महालयश्राद्ध तीर्थश्राद्धे गयाश्राद्ध नित्यतर्पणे च ज्ञेयाः । अत्र पार्वणकोविटवि- धिना प्रयोगः । प्राधान्यं पार्वणस्यैव । अत एकोद्दिष्टे देवराहित्येऽपि प्राधान्यानुरोधेन देवं कर्म भवत्येय । तथैवापराह्नकालोऽपि । यदेको- दिष्टधर्मकर्म नाऽऽवाहनादि तयथासंभवं कर्तव्यमेव । एकोद्दिष्टे तूप्णी- मायाहनमिति कल्पतरुः । इदं श्राद्धमन्ननेय सपिण्डकं कर्तगम् । एक एय पाकः । अत्र वैश्वदेवार्थ द्वावकं वा बाह्मणं निमय पित्रादीनां 1 कप, एस।

·१२० केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- प्रत्येकमेकैकं निमन्त्रयेत् । अन्ते च महाविष्ण्वर्थमेकं ब्राह्मणं निमय संपूज्य मोजयेदिति कौस्तुभे । अशक्ती प्रतिपार्वणमकैकं प्रत्येकोद्दिष्ट- मेकैकं निमन्त्रयेत् । तत्राप्यसंभवे यथालाभं निमन्त्र्य यथासंभवं समावेशः कर्तव्यः । यथा । यदा त्यष्टी विमा लभ्यन्ते तदा देवस्थान एकः। पितृपार्वण एकः । मातृपार्वण एकः । सापनमातृस्थान एकः । मातामहपार्वण एकः । मातामहीपार्वण एकः । पत्नीस्थान एकः। पुत्रादिस्थान एकः । एवमष्टौ । सप्तपक्षे देवस्थानादिपु पण्णां समावेशः पूर्ववत् । पत्न्यादीनां सर्वेषां स्थान एक इति । पट्पक्षे देवस्थान एकः । पितृपार्वण एकः । मातृपार्वणे सापत्नमातृस्थाने चैकः । मातामहादि- पार्वणद्वये द्वौ । पत्न्यादिस्थाने चैक इति । पञ्चपक्षे मातामहमातामही- पार्वणयोरेकः । अन्यत्र पविप्रपक्षवदिति । यदा तु चत्वारो विप्रास्तदा देवस्थान एकः । पितृमातृपार्वणयोः सापत्नमातृस्थाने चैकः । माता- महमातामहीपार्वणयोरेकः । पल्यादिस्थानेबेक इति । यदा तु वय- स्तदा देवस्थान एकः । पार्वणेषु सापत्नमातरि चैकः। पल्यादिप्वेकः । यदा द्वौ विप्रो लभ्येते तदा देवस्थान एकः । पितृस्थान एकः । एक- स्मिन्बाह्मणे सर्वानाचार्यान्तान्प्रपूजयेदिति स्मृत्यन्तरात् । यदा त्वेक एवं तदा देवे कृत्वा तु नैवेद्यमित्यादि पूर्वोक्तविधिः । सापत्नमातृबहुत्वे ज्येष्ठादिक्रमेण सर्वासामुढेसः । सति विभवे प्रत्येकमेकैकं विप्रं निमन्त्र- येत् । सर्वासां स्थान एकं वा । अत्र परेास्तर्पणम् । सकृन्महालये श्वः स्यादिति वचनात् । एतच्च महालयश्राद्धं पितरि संन्यस्ते पतिते या जीवति तत्पुत्रेण जीवपितृकेणापि पितुः पित्रादीनुद्दिश्य पिण्डरहित सांकल्पेन विधिना कार्यमिति कमलाकरः। भाद्रपदकृष्णपक्षे प्रतिपदादि पञ्चम्याद्यप्टम्यादि दशम्यादि वा दर्शा- न्तमहरहर्महालयश्राद्धं कार्यम् । एवं करणाशक्ती पितृमृताहे सकृन्म- हालयश्राद्धं कार्यम् । तत्प्रयोगः-अपराले देशकालकीर्तनान्ते प्राचीना० अस्मरिपतृपितामहप्रपितामहानाममुकशर्मणाममुकगोत्राणां वसुरुद्रादि- त्यस्वरूपाणाम् । अस्मन्मातृपितामहीप्रपितामहीनाममुकदानाम० गो० वसु० णाम् । अस्मत्सापत्नमातुः० दायाः गोत्रायाः वसुरूपायाः । अस्मन्मातामहमातुःपितामहमातुःप्रपितामहानां शर्मणां गोत्राणां वसु० पाणाम् । अस्मन्मातामहीमातुःपितामहीमातुःप्रपितामहीनां० दानां गो० १ क, ख, दाना पि। .

·0 प्राद्धमञ्जरी। १०णाम् । अस्मत्पत्न्याः० दायाः० गोत्राया वसुरूपायाः । अस्म- त्पुत्रस्य शर्मणो गोवस्य यसु० अस्मदुहितुः० दायाः गोत्राया वसु० अस्मपितृव्यस्य शर्मणो गोत्रस्य सपत्नीकस्य ससुतस्य वसुरूपस्य । अस्म- ग्मातुलस्य शर्मणो गोत्रस्य सपत्नीकस्य ससुतस्य वसुरूपस्य । अस्म- धातुः शर्मणो गोत्रस्य सपत्नीकस्य ससुतस्य पसु० । अस्मपितृम- गिन्या: दाया:० गोत्राया वसु० समर्तृकायाः सापत्यायाः । अस्मन्मातृ- मागिन्या:०दाया:०गोत्रायाः समर्तृकायाः सापत्याया वसु० । अस्मदात्म- मगिन्या० ० दायाः० गो० समझायाः सापत्याया वसु० । अस्मच्च- शुरस्य शर्मणो गोत्रस्य सपत्नीकस्य सापत्यस्य वसु० । अस्मद्गुरोः शर्मयाः गोत्रस्य सपत्नीकस्य सापत्यस्य वसु० । अस्मदाप्तस्य शर्मणो गोत्रस्य सप० साप० घसुरूपस्य । सति विभव इच्छायां च सत्यामृत्ति- गादीनामपि पठ्यन्तमुल्लेखं कृत्वैतेपां तृप्त्यर्थं सकृन्महालयापरपक्षिक भाद्धं संदेवं सपिण्डं पार्वणकोद्दिष्टविधिनाऽन्नेन हविपा सबः करिष्य इति संकल्प्य विप्रनिमन्त्रणादिदर्शयद्देवार्चनान्तं कुर्यात् । पित्रर्चने विशेपः-तबाऽऽसनप्रदानादि पिव्ये क्षणः क्रियतामित्यन्तं कृत्वाऽभ्यु- क्षितायां भुवि दर्भेपु पितृवर्गार्थ पात्रमयं मातृवर्गार्थ च पात्रत्रयं दर्भ- त्रयात्मकपविनयुक्तं संस्थाप्य सापत्नमानर्थमकदर्भारमकपवित्रयुक्तमेकं पानं संस्थाप्य मातामहवर्गार्थ मातामहीवर्गाथं च प्रत्येकं पात्रत्रयं दर्भ- चयात्मकपवित्रयुक्तं संस्थाप्य पन्याद्यर्थं प्रत्येस्मेकैकमेकदर्भमयपवित्र- युक्तं संस्थापयेत् । तेषु क्रमेणाप आसिच्य शं नो देवीरिति सकृदनुमन्य तिलोऽसीतिमन्त्रावृत्त्या प्रतिपात्रं तिलानोप्य गन्धपुप्पादि क्षिप्त्या पितृपात्रं संपन्नमित्यादि यथालिङ्ग क्रमेणाभिमृशेत् । एतादृशस्थले पितृव्यादीनां मन्त्रेषु संपत्नीकशदग्य न वा प्रयोगः । कि त्वमि- ध्यानमात्रम् । एवमुत्तरबापि । तिटानादाय, अस्मपितृपितामहपि- तामहाशर्मणो गोवान्वसुरूपान् । अस्मन्मातृपितामहीप्रपितामहीः, गोवा वमुरूपाः । अरमन्मातामह पान् । अस्गन्मातामही ही: दाः, गोत्रा व०पाः। भवत्स्वाहयिष्यामीति । अत्रेकोद्दिष्टानां नोल्लेखः । न चाऽऽयाहनम् । पिवादिवर्गचतुष्टयमात्रस्याऽऽवाहनं कृत्वाऽऽयन्तु न इत्यु- पस्थापायपात्राणि तत्तद्राह्मणाग्रे निधाय स्वधाऽा इति मन्त्रावृत्त्या प्रतिविघं निवेद्य पितरिद तेऽयमित्यादि तत्तद्विभक्त्यूहेनार्यदानं कृत्वा पितृपात्र एव सर्वपावस्थानपः (पां) संसवान्समवनीय ताभिरक्षिः पुत्र- ग स्थानमन।

·१२२ केळकरोपाह्वबापूभट्टविरचिता- कामचन्मुखमक्त्या प्रपितामहपात्रेणापिध्यात् । ततो गन्धदानादि समानम् । तत्तन्नामविभक्त्यूहः पित्रादिसर्वविप्रपाणिपु होमः । पिण्ड- दाने पितृवर्गाथै लेखां कृत्वा तत्पश्चान्मातृवर्गा) तत्पश्चान्मातामहव- गार्थ तत्पश्चान्मातामहीवर्गार्थ च तत्पश्चात् सर्वेकोविद्यार्थ दीर्घलेखा- मालिखेत् । अपि वाऽऽग्नेयीसंस्था दक्षिणापवर्गाः पञ्च लखा आलिखेत् । फेचित्मत्येकोद्दिष्टमेकैकां लेसामित्येवं पकत्याऽऽकारेण लेखा लेखनीये- त्याहुः । प्रतिलेख बहिरास्तरणं प्रतिदेवतमुदकनिनयनं चाऽऽवर्तते । सर्वपितृपिण्डानां संनिवेशो यथा भवेत्तथैकं महदहिरास्तीर्य तत्तद्रेसा. स्थबहिःपदेशे तत्तत्पिण्डान्दद्यादिति स्मृत्यर्थसारादौ । उदकनिनयने शुन्धन्तां पितर इत्यादिप्रपितामह्यन्तमुक्त्वा शुन्धन्तां सापत्नमातरः । शुन्धन्तां मातामहा इत्यादिमातुःप्रपितामह्यन्ते शुन्धन्तां पत्न्यः । शुन्धन्तां पुत्राः । शुन्धन्तां दुहितरः । शुन्धन्तां पितृव्याः । शुन्धन्तां मातुलाः । शुन्धन्तां भ्रातरः । शुन्धन्तां पितृभगिन्यः । शुन्धन्तां मातृ- भगिन्यः । शुन्धन्तामात्ममगिन्यः । शुन्धन्तां श्वशुराः । शुन्धन्ता गुरयः । शुन्धन्तामाप्ता इति । पल्यादिबहुत्वे तु तत्तत्संख्यया तत्तन्म. न्त्रस्याऽऽवृत्तिः । ततस्तत्तन्नामागुच्चारपूर्वकं पिण्डान्दत्त्वाऽऽप्तपिण्डस्य पुरस्ताच्चतुभिर्मन्त्रैर्मन्त्रलिङ्गोक्तान्पिढनुद्दिश्य चतुरः पिण्डान्दयात् । ते चमन्त्रा:- आ ब्रह्मणो ये पितृवंशजाता मातुस्तथा वंशभया मदीयाः । वंशद्वयेऽस्मिन्मम दासमूता भृत्यास्तथैयाऽऽश्रितसेवकाच ॥ भित्राणि सख्यः पशवश्च वृक्षा दृष्टाश्च स्पृष्टाश्च कृतोपकाराः । जन्मान्तरे ये मम संगताश्च तेभ्यः स्वधा पिण्डमहं ददामि ॥१॥ पितृवंशे मृता ये च मातृवंशे तयैव च । गुरुश्वशुरबन्धूनां ये चान्ये बान्धवाः स्मृताः॥ ये मे कुले लुप्तपिण्डाः पुत्रदारविवर्जिताः । कियालोपगताश्चैव जात्यन्धाः पङ्गवस्तथा ॥ विरूपा आमगर्भाश्च ज्ञाताज्ञाताः कुले मम । धर्मपिण्डो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठतु ॥२॥ उच्छिन्नकुलवंशानां येषां दाता कुले न हि । धर्मपिण्डो मया दत्तो हाक्षय्यमुपतिष्ठतु ॥३॥ १.५°३२ क. ग. 'न्ता पि।

·. श्राद्धमारी। १२३ असिपत्रवने घोरे कुम्भीपाके च ये गताः । तेषामुद्धरणार्थाय इमं पिण्डं ददाम्यहम् ॥ ४ ॥ ततः, अब पितरो मादयध्वमित्यादि दर्शश्राद्धवत् । पल्या वर्गचतु- ध्यमध्यपिण्डप्राशनमिति विशेपः। परेयुः सर्वान्पिस्तिलोदकेन तर्पयेत् । सकृन्महालये श्वः स्यादिति वचनात् । इति सकृन्महालयश्राद्धप्रयोगः । अथ नित्यश्राद्धम् । तदाह हेमाद्री व्यास:- अहन्यहनि यच्छानुं तन्नित्यमिति कीर्तितम् । मार्कण्डेयपुराणे-कुर्यादहरहः श्राद्धमन्नायेनोदकेन या। पितृनुद्दिश्य विमांश्च भोजयेद्विप्रमेष या॥ इदं पदेयत्यं देवहीनं च । नित्यपाद्धं देवहीनं नियमादिपिवर्जितम् । दक्षिणारहितं चैव दातृमोक्तृयतोज्झितम् ।। इति काशीखण्डात् । उपवेश्याऽऽसनं दवा संपूज्य कुसुमादिभिः ।। निर्दिश्य भोजयित्वा तु किंचिदत्त्वा विसर्जयेत् ॥ इति प्रचेतस उक्तेदक्षिणायां विकल्पः । शक्ताशक्तत्वेन या व्यवस्था बोध्या । अस्मिन्माद्धे देशकालान्ननियमान सन्ति । उत्तमानसद्धाये तु जघन्यं न दद्यादिति चन्द्रिकायाम् । न कर्तृमोक्तृनियमाः । इदं दिवाऽसमवे राधावपि प्रहरपर्यन्तं कार्यमिति तत्रैव । दियाऽसंभये लोप एवेति पृथ्वीचन्द्रः । इदं पइदेवते श्राद्धान्तरे प्राप्ते सति प्रसङ्गसिद्धे- नित्यपाद्धं पृथटून कार्यम् । भिन्नदेवताके वार्षिकादों तु तच्छाद्धान्न- शेपेणेव कार्यम् । अमेतिकर्तव्यतामाह प्रचेता:- नाऽऽमन्त्रणं न होमं च नाऽऽद्वानं न विसर्जनम् । न पिण्डदानं विकिरं न दद्यादन्न दक्षिणाम् ॥ अव शक्तश्चेत्मतिदेवतमेकैकं विप्रमेयं परिप्रान्मोजयेत् । प्रतिपार्व- णमेककमेव द्वौ वा । अशक्तश्चेदेकं वा । एकमप्याशयेद्विमं पप्णामप्य- न्वहं गृहीति ध्यासोक्तेः । विप्रालाभे त्याह कात्यायन:- उत्कृष्टं नास्ति चेदन्नं भोक्ता भोज्यमथापि वा। अभ्युहत्य यथाशक्ति किंचिदन्नं यथाविधि ॥ पितृभ्य इदमित्युक्त्वा स्वधाकारमुदाहरेत् । इति । 'ग, तोत्तमम् । २ . , ।

·केळकरोपाहबापूमट्टविरचिता- तत्प्रतिपत्तिमाह विष्णुः-तदन्नं भिक्षवे दद्यात्तदलामे गोभ्यो दद्या. दनौ वा क्षिपेदिति । अय नित्यश्राद्धप्रयोगः । आचम्य पवित्रपाणिः प्राणानायम्य देश- काली स्मृत्वा प्राचीनावीती, अस्मपितृपितामहमपितामहानाममुकश- मणाममुकगोत्राणां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां सपत्नीकानाम् । अस्म- न्मातामहमानुःपितामहमातुःप्रपितामहानां शर्मणां गोत्राणां० पाणां सपत्नीकानामेतेषां तृप्त्यर्थ नित्यश्राद्धं करिष्य इति संकल्प्योङ्मुखं विप्रमुपवेश्य, अस्मपितृणां सपत्नीकानाम् । अस्मन्मातामह०णां सप- लीकानामिदमासनम् । अस्मपितृपितामहमपितामहाः शर्माण:० गोत्रा वरूपाः सपत्नीकाः। अस्मन्मातामह हाः।शर्माणः गोत्रा:०रूपाः सप. त्नीका एप वो गन्धः स्वधा नमो न मम । एवं पुष्पाणि धूपदीपावा- च्छादनं च समर्चिनविधेः संपूर्णतां वाचयित्वा वर्तुलमण्डले भोज. नपात्रमासाद्यान्नं परिविप्य गायच्याऽभ्युक्ष्य, अस्मत्पितृपितामहमपि- तामहेभ्यः शर्मभ्यो वसुभ्यः सपत्नीकेभ्यः, अस्मन्मातामह०भ्यः, श० अ० गो० वसु० सपत्नीकेभ्य इदमन्नममृतरूपं परिविष्टं परिवेक्ष्य- माणं चाss तृप्तेः स्वधा कव्यं नमो न मम । ब्रह्मार्पणं० । प्राचीना० एको विष्णु० अनेन नित्यश्राद्धेन भगवान्पितृस्वरूपी जनार्दनवासुदेवः प्रीयतामित्युक्त्या बाह्मणान्मोजयित्वा नमस्कारेण तान्विसर्जयेत् । सति विभवे दक्षिणां दद्यात् । नात्र तर्पणम् । इति नित्यभाद्धप्रयोगः । इति श्रीमञ्चित्तपावनकेळकरोपाभिधमहादेवात्मजवापूमद्देन विरचि. तायां श्राद्धमार्यामनुकल्पादिनित्यश्राद्धान्तप्रयोगाः । अ० अथ पप्णयतिश्राद्धानि । तान्युक्तानि निर्णयसिन्धी- अमायुगमनुकान्तिधृतिपातमहालयाः। अन्यष्टक्यं च पूर्वेयुः पण्णवत्यः(तिः) प्रकीर्तिताः (ता)॥ चकारादष्टकाग्रहणम् । अमा द्वादश १२ युगादयश्चतस्रः ४ मन्वा- दयश्चतुर्दश १४ संक्रान्तयो द्वादश १२ वैधृतयस्त्रयोदश १३ व्यती. पातास्त्रयोदश १३ महालयाः पोडश १६ पूर्वद्युः श्राद्धानि चत्वारि ४ अष्टकाश्राद्धानि ४ अन्वष्टकानाद्धानि ४ एवं संवत्सरेण पण्णकतिः ९६ भाद्धानि भवन्ति नित्यानीति कमलाकरः । एषु श्राद्धेषु सर्वत्रानुक्ता- ·श्राद्धमञ्जरी। वपरातः कालः । पुरुरवाईवसंज्ञका विश्वे देवाः । देवतास्तु पित्राद- यस्त्रयः सपत्नीका मातामहादयस्त्रायः सपत्नीकाः । एवं पटू । श्राद्धा. पूर्व दर्शवत्तर्पणम् । प्रयोगस्तु पिण्डसहित: पार्वणवत् । विशेपस्तु तत्त- मकरणे वक्ष्यते । एतेषु दर्शश्राद्धं तूक्तमेव । विवाहाद्यनन्तरं दर्शश्राद्धं पिण्डरहितमेव । अथ युगादिनाद्धम् । युगादयश्चोक्ता रत्नमालायाम्- माघे पश्चदशी कृष्णा नमस्ये च त्रयोदशी। तृतीया माधवे शुक्ला नवम्यूर्जे युगादयः ।। माघमास्यमावास्या । भाद्रकृष्णत्रयोदशी । वैशासशुक्कतृतीया । कार्तिक शुक्लनवमी । एताश्चतस्रस्तिथयो युगादय इत्यर्थः । नारदः- शुके पीवाह्निकी ग्राह्ये(ह्या) कृष्णे चैवाऽऽपराह्निकी। अब शुक्लपक्षयुगा- दिश्राद्धं पूर्वाह्ने कार्यमिति शूलपाणिः। निर्णयामृतादयस्तु श्राद्ध आपरा- हिक्येव ग्राह्येत्याहुः । वचनात्पूर्वाह्नव्यापिन्यामेयापराहे श्राद्धं कार्य- मिति कमलाकरसिद्धान्तः । अत्र पिण्डनिषेधात्सांकल्पिकविधिः । इति युगादिश्राद्धम् । अथ मन्वादिश्राद्धम् । मन्वादय उक्ता दीपिकायाम्- तिष्पनी न तिथिस्तिथ्याशे कृष्णेभोऽनलो ग्राहः । तिथ्यी न शिवोऽश्वोऽमातिथी मन्वादयो मधोः ।। अस्यार्थः । तिथिः पूर्णिमा । अग्निस्तृतीया । चैत्रे मास एते तृतीया पौर्णमासी(च) शुक्लपक्षस्थे मन्यादी ज्ञेये । वैशाखे मन्वादिनास्ति । ज्येष्ठे पी(प्रोणिमा । आशा दश, आपाढे शुक्लदशमी पौर्णमासी चेति दे । कृष्णेमः श्रावणे कृष्णाष्टमी । भाद्र शुक्लतृतीया । आश्विने शुक्न- घमी । कार्तिक शुक्लद्वादशी पौर्णमासी चेति द्वे । मार्गशीर्प नास्ति । पोपे शुक्कैकादशी।माधे शुक्लसप्तगी । फाल्गुने पोर्णमास्यमावास्या चेति है। एवमेताश्चतुर्दश मन्वादयः । एताः शुक्लपक्षस्था: पौर्वाहित्य: कृष्णपक्षस्था आपगलिक्य इत्यादिकालनिर्णयस्तु युगादिवत् । सांक- ल्पिकविधिश्च । इति मन्वादिश्राद्धम् ॥ अथ संक्रान्तिश्राद्धम् । अत्र तत्तत्संक्रान्तिपर्वकाले श्राद्धम् । सामा- न्यतः सर्वेषां संकमणानां संक्रमात्पूर्व पोडश संक्रमोत्तरं पोडशेत्येवं १२. स. एप । २ . स. पक्षे म।

·१२६ केळकरोपावापूमट्टविरचिता- द्वात्रिंशद्घटिका पुण्यकालः सर्वग्रन्थकाररुक्तः । विशेपस्त्वाह कम- लाकरः- प्रागू; दश पूर्वतः पडवनिस्तद्वत्पराः पूर्वत- विंशत्योडश पूर्वतोऽप्यपरतः पूर्वाः पराः स्युर्दश । पूर्वाः पोडश चोत्तरा ऋतुभुवः पश्चात्खवेदाः पुनः पूर्वाः पोडश चोत्तराः पुनरथो पुण्यास्तु मेपादितः ।। अस्यार्थः । मेघे प्रागूध्वं च दश घटिकाः पुण्यकालः । वृपे पूर्वाः पोडश । मिथुने पराः पोडश । कर्के पूर्वास्त्रिंशत् । सिंहे पूर्वाः पोडश कन्यायां पराः पोडश । तुला प्रागू; दश । वृश्चिके पूर्वाः पोडश । धनुपि पराः पोडश । मकरे चत्वारिंशत्पराः । इदं च हेमादिमतेनो- तम् । माधयमते त्वत्र परा विंशतिः । कुम्मे पूर्वाः घोडश । मीने परा: पोडशेति । याप्युत्तरा पुण्यतमा मयोक्ता सायं भवेत्सा यदि साऽपि पूर्वा । पूर्वा तु योक्ता यदि सा विमाते साऽप्युत्तरा रात्रिनिपेधतः स्यात् ॥ अर्वाडः निशीथाद्यदि संक्रमः स्या- त्पूर्वेऽह्नि पुण्यं परतः परेऽस्ति । आसन्नयामद्वयमेव पुण्यं निशीथमध्ये नु दिनद्वयं स्यात ॥ कर्के झपेऽप्येषमिति युवाच हेमाद्रिसूरिश्च तथाऽपरार्कः। झपः प्रदोपे यदि वाऽर्धरात्रे परेऽह्नि पुण्यं त्वथ कर्कटश्चेत् ॥ प्रमातकाले यदि वा निशीथे पूर्वेऽह्नि पुण्यं त्विति माधवार्यः । इ... एवमुक्ते पुण्यकालेऽपराह्नयोगे श्राद्धं कार्यम् । अपराह्नयोगामावे तत्तत्पर्वकालानुरोधेन दिवैव कार्यम् । गौणकालोऽप्यपराह्ने चेत्स एव ग्राह्यः। अब कन्यासंक्रान्तिश्राद्धे धूरिलोचनसंज्ञका विश्वे देवाः । अन्येपु पुरुरवावाः । सांकल्पिकविधिरिति विशेषः । इति संक्राति: श्राद्धम् । १ ग.३ समय । २ ग. ईथ ।

·श्राद्धमक्षरी। १२७ अथ वैधृतिव्यतीपातश्राद्धम् । वैधृतिव्यतीपाती कुतपव्यापिनी दिन- ये सत्त्वेऽसत्वे च परदिनव्यापिनी ग्राह्यो । अब पिण्डा न सन्ति । विधिस्तु सांकल्पिकः । अत्र ब्रह्मचर्यादिनियमा न सन्तीत्युक्तं प्राक् । इति वैधृतिव्यतीपातश्राद्धम् । ' अथ महालयश्राद्धानि। तानि च माद्रपदकृष्णप्रतिपदमारभ्याऽऽश्वि- नशुक्लप्रतिपत्पर्यन्तं प्रत्यहमेकैकमेवं पोडश भवन्ति । तिथिवृद्धया पक्षस्य पोडशदिनत्वेऽमावास्यापर्यन्तमेव । भाद्रपदपौर्णमासीमारभ्यामा- वास्यापर्यन्तं वा पोडशेति हेमाद्विमतं तत्सर्वग्रन्थकारासंमतत्वादुपेक्ष्यम् । अब पितृपार्वणं मातृपार्वणं सपत्नीकमातामहपार्वणमिति नवदेवत्यम् । अंथ वा मातामह्यादीनां पृथक्पार्वणमेवं द्वादशदेवत्यम् । अपि वा सकृन्महालयवत्पार्वणकोद्दिष्टदेवतासमुच्चयात्मकम् । अत्राऽऽचाराच्छ- क्त्या वा व्यवस्था वोध्या । इमानि श्राद्धानि अन्नेनैव कर्तव्यानि नाऽऽमान्नादिना । नात्र नन्दादिदिने पिण्डनिषेधः । तदुक्तं पराश- रमाधवीये काप्णार्जिनिना- नभस्यस्यापरे पक्षे श्राद्धं कार्य दिने दिने । नैव नन्दादि वज्यं स्यान्नैव निन्द्या चतुर्दशी ॥ इति । गुर्विणीपतिना तु सांकल्पिकं कार्यम् । मुण्डनं पिण्डदानं चेति दक्षोक्तेः । केचिद्गर्भिणीपतिनाऽपि सपिण्डकमेव कार्यमित्याहुः । गर्मि- णीपतेः पिण्डनिषेधस्तु सप्तममासादूचं मवति । तदुक्तं कौस्तुभे- वपनं मैथुनं तीर्थ वर्जयेदर्भिणीपतिः । श्राद्धं च सप्तमान्मासादूर्वमित्याश्वलायनः॥ 'श्राद्धं सपिण्डम् । आब्दिकाद्यावश्यकं तु कर्तव्यमेव । विवाहाद्यन- न्तरमपि महालयश्राद्धानि सपिण्डानि । देवास्त्वत्र पुरुरवावसंज्ञका इति बहवः । धूरिलोचनाविति केचित् । तर्पणं तु प्रतिदिनं प्रयोगान्ते । पक्षश्राद्धे हिरपये च अनुव्रज्य तिलोदकमिति वचनात् । इति महा. लयश्राद्धानि। अटकाश्राद्धानां पक्षान्तरसत्त्वेऽपि आश्वलायनर्मार्गशीर्पादिचतुर्पु मासेपु कृष्णपक्षे सप्तम्यां पूर्वद्युः श्राद्धमष्टम्यामष्टमीश्राद्धं नवम्यामन्व- टक्यश्राद्धमेवं द्वादश श्राद्धानि कार्याणि । हेमन्तशिशिरयोश्चतुर्णा- मपरपक्षाणामष्टमीप्वष्टका इत्याद्याश्वलायनोक्तेः। एतत्प्रयोगविषये श्रीम- ·१२८ केळकरोपावापूभट्टविरचिता: नारायणभट्टकृतं प्रयोगरत्नमेव जागर्ति । विवाहाद्यनन्तरमष्टमीश्राद्धं पिण्डरहितमेव । पूर्वेयुः श्राद्धमन्वष्टकाश्राद्धं च सपिण्डमेवेति चातुर्ध- रीयपण्णवतिश्राद्धनिर्णये। तत्राष्टमीश्राद्धे व्यतिपयनमावापिण्डनिर्वपणं केचिन्नेच्छन्त्यस्मिश्चतुष्टय इति कारिकोक्तेश्च पिण्डरहितं कतुं शक्यते । पूर्वेधुरन्वष्टक्ययोपतिपङ्गात्सपिण्डत्वमिति तदाशयः । मलमासेऽप्यमा. युगमनुवैधृतिव्यतीपातश्राद्धानि कार्याणि। महालयाटकादीनि न कार्या- णीत्यन्यत्र विस्तर इति दिक। इति श्रीमचित्तपावनके० श्राद्धमञ्जयो पण्णवतिश्राद्धानि । अथ विविधानि विकृतिश्राद्धानि। तत्र भाद्रपदपौर्णमास्यां प्रोष्ठपदी- श्राद्धमुक्त हेमाद्री ब्रह्माण्डपुराणे- नान्दीमुखानां प्रत्यब्द कन्याराशिगते रखो। पौर्णमास्यां तु कर्तव्यं वराहवचनं यथा ॥ पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । त्रयो ह्यश्रुमुसा ह्येते पितरः संप्रकीर्तिताः ।। तेभ्यः पूर्व वयो ये तु ते तु नान्दीमुखाः स्मृताः ॥ इति । अत्रापि कन्यागत इत्युपलक्षणम् । अतो धूरिलोचनी देवी । पित- रस्तु प्रपितामहस्व पितृपितामहप्रपितामहाः। अब मातामहा अपि कार्या इति कमलाकरः । वृद्धप्रपितामहादिवय एव नान मातामहा इति चन्द्रिकाकारेण सिद्धान्तितम् । तवत्यदचनम्-तस्मात्मोष्ठपदी. श्राद्धे नेज्या मातामहादय इति । मयूखकारस्याप्येवमेव सिद्धान्तः । एतच्छ्राद्धं प्रतिसंवत्सरमावश्यकतया कार्यमिति सिन्धौ । पौर्णमास्या पिण्डनिषेधेऽप्यस्मिाद्धे पिण्डदानं भवत्येवेति तत्रैव । एतच्चापुत्र- विधययाऽपि कार्यमिति चन्द्रिकाकारः। श्राद्धाङ्गतर्पणं तु परेधुः कार्य- मिति स एव । गोपीनाथदीक्षितप्रयोगे तु दर्शवदादाववोक्तम् । अत्रा. स्मन्नान्दीमुसानाममुकशर्मणामित्यादिप्रयोगक्रमो ज्ञेय इति चन्द्रिका- कारः । ना नान्दीमुखत्वं पितृविशंपणमिति कमलाकरसिद्धान्तः । कौस्तुभकारस्याप्येवमेव । अथ प्रयोगः । भाद्रपदपौर्णमास्यामपराले देशकालो संकीयास्मत्म- पितामहपितृपितामहप्रपितामहानाममुकशर्मणाममुकगोत्राणां वसुरुद्रा- १ ग. 'ता। गसत्र । .

·श्राद्धमञ्जरी। दित्यस्वरूपाणामेतेषां तृप्त्यथं मोठपदीमाद्धं सदेवं सपिण्डं पार्वणेन विधिनाऽनेन हविपा सद्यः करिष्य इति संकल्प्य तत्तद्विभक्त्युल्लेखपूर्वकं प्रयोगः । अस्मारप्रपितामहस्य पितरं शर्माणं गोत्रं वसुरूपमावाहयामि । अस्मत्लपितामहस्य पितामहं० । अस्मत्प्रपितामहस्य प्रपितामहं. इत्यादि । शुन्धन्तां प्रपितामहपितरः । शुन्धन्तां प्रपिताहपितामहाः । शुन्धन्तां प्रपितमहमपितामहाः। एतचेऽस्मत्मपितामहपितरमुकशर्मन्न- मुकगोत्र वसुरूप ये च त्वामत्रानु तेभ्यश्च । एतत्तेऽस्मत्मपितामहपि- तामह भ्यश्र । एततेऽस्मत्मपितामहप्रपितामहरु भ्यश्चेत्यादि यथायथ- मूहः । शेष दर्शश्राद्धवत् । इति प्रोष्ठपदीश्राद्धप्रयोगः । अथ भरणीश्राद्धम् । भाद्रपदकृष्णपक्षे यस्मिन्दिने भरणीनक्षत्रं भवति तस्मिन्दिने प्रतिसंवत्सरं दर्शवत्पदेवत्यं पिण्डरहितं सांकल्प- विधिना श्राद्धं कुर्यात् । देवी पुरुरवावी । काम्पत्वे धूरिलोचनी । इति भरणीश्राद्धम् । तृतीयायां कृत्तिकानक्षत्रं चेत्तत्रापि श्राद्धमेव कार्यम् । तदुक्तं पृथ्वी- चन्द्रोदये- नमस्परपक्षस्य द्वितीया यदि याम्मे । तृतीया चाग्रिताराभिः सहिता प्रीतिदा पितुः ॥ इति । एतत्पक्षे पष्ठी योगविशेषेण कपिलासंज्ञा । तदुक्तं वाराहे- नमस्पकृष्णपक्षे तु रोहिणीपातभूमतेः । युक्ता पठी पुराणज्ञैः कपिला परिकीर्तिता ।। हस्तगतेऽर्के सति फलातिशयः । तदुक्तं पुराणसमुच्चये-- भाद्रे मास्यसिते पक्षे भानो चंब करे स्थिते । पाते कुजे च रोहिण्यां सा पठी कपिला स्मृता ॥ इति । अत्रापि ग्रहणादिवत्पर्वनिमित्तं श्राद्धं कार्यम् । अष्टम्यां माथ्यावर्प (?)- संज्ञकं श्राद्धमुक्तमाश्वलायनेन-एतेन माप्यायप(?) पोष्ठषद्या अपरपक्ष इति । इदं सप्तम्यादिविप्वहःसु कार्यमिति वृत्तिकृत् । प्रयोगस्वष्टका. श्राद्धवत् । अशक्तावेकस्यां घाऽष्टम्यामेव । आपाट्याः पञ्चमे पक्षे गया मध्याष्टमी स्मृता। त्रयोदशी गजच्छाया गयातुल्या तु पैतृक ।। , ग. काये।

·केळकरोपाह्वयापूभट्टाघरांचता- इति ब्राह्मात् । अत्र कामकाली देवौ । अष्टम्यां कामकालाविति वचनात् । भाद्रपदकृष्णनवम्यामन्वष्टकाश्राद्धं नवदेवत्यात्मकं कात्याय- नादिभिरुक्तम् । तच्चाऽऽश्वलायनानां माथ्यावर्ष(?)श्राद्धत्रयकरणपक्षे नवम्यामन्वष्टक्यं भवत्येव । एकस्यामेवाप्टम्यां फरणपक्ष इदमपि पृथ- क्वेन कार्यम् । अस्यां मातृश्राद्धमत्यावश्यकम् । तदुक्तं चन्द्रिकायां स्मृती- सर्वासामेव मातृणां श्राद्धं कन्यागते रवी । नवम्यां हि प्रदातव्यं ब्रह्मलब्धवरा यतः ॥ इति । अत्र सर्वासामित्युक्तत्वात्सापत्नमातूणामपि कार्यम् । स्वमातरि जीवन्त्यामपि सापत्नमातृभ्यो दद्यादिति कमलाकरः । इदमनुपनीतेन गर्भिणीपतिनाऽपि सपिण्डकं कार्यमिति स एव । तथा जीवत्पितृके- पापि कार्यम् । अन्यष्टक्यां गयाप्राप्तौ सत्यां यच्च मृतेऽहनि । मातुः श्राद्धं सुतः कुर्यात्पितर्यपि च जीवति ।। इति मैत्रायणीयपरिशिष्टात् । इदं श्राद्धं भर्तृमरणोत्तर पूर्वमृतमातुन कार्यमिति केचिदाहुस्तन्निर्मूलमिति कमलाकरः । विधवाया अपीति चन्द्रिकाकारः । सिन्धौ ब्राह्म- पितृमातृकुलोत्पन्ना याः काश्चित्तु मृताः त्रियः। श्राद्धाहस्तास्तु विज्ञेयाः श्राद्धं तासां प्रदीयते ॥ इति । अनाऽऽचाराद्यवस्था । अत्र सुवासिनीभोजनमावश्यकम् । मातुः श्राद्धे तु संप्राप्ते ब्राह्मणैः सह भोजनम् ॥ सुवासिन्यै प्रदातव्यमिति शातातपोऽब्रवीत् । इति मार्कण्डेयपुराणात् । विप्रालाभे सुवासिनीमपि मोजयेदिति मागेवोक्तम् । अब मातृबहुत्वेऽप्येको ब्राह्मणः पिण्डश्च । तद्विधिस्तु वृत्त्यनुसारेण प्रयोगे वक्ष्यते । अस्य श्राद्धस्यातितरावमाश्यकत्वात्संकटे पूर्वोक्तानुकल्पानामन्यतमेन कार्यम् । अथ प्रयोगः । उक्तापराहे जीवत्पिताऽऽप्रकोष्ठात्माचीनावीतं कृत्वा, अस्मन्मातृपितामहीप्रपितामहीनाममुकदानाममुकगोत्राणां वमु०पाणा- मेतासां तृप्त्यर्थ कन्यागते सवितरि माद्रपदापरपक्षनवम्यन्वष्टक्य- क ख बालकागि वित्यं का।

·श्राद्धमारी। श्राद्धं सदैवं सपिण्डं पार्वणेन विधिनाऽनेन हविपा सद्यः करिष्य इति संकल्प्य पूर्वोक्तमातृश्राद्धप्रयोगवत्सर्वं कुर्यात् । नित्यत्वात्पुरूरवावावे. वान देवी श्राद्धोत्तरं तदहरेव शुक्लातिलस्तर्पणं विधाय बन्धुभिः सह मुजीतेति । सापलमानेकत्वे द्वित्वे बहुत्वे वा संकल्पे मातृपार्वणोत्की- तनानन्तरं सर्वासां क्रमेण पठचन्तमुत्कीर्तनं कृत्वा पार्वणकोद्दिष्टविधिना श्राद्धं करिष्य इति संकल्प्य विनिमन्त्रणकाले वैश्वदेवार्थ द्वावेकं वा विप्रं निमन्य मातृवर्गार्थ त्रीनेकं वा निमकप सापलमावर्थ प्रत्येकमेककमेकं वा मावादिसर्वार्थमेकं वा निमख्य सकृन्महालयोक्त- प्रकारेण प्रयोगं कुर्यात् । प्रत्येकमेकैकां सर्वार्थमेका पा सुवासिनी मोजयेदित्येकः पक्षः । अपरस्तु मात्रा सहैव सापत्नमातॄणामुत्कीर्तनेन पार्वणे संनिवेशः। विधिस्तु पार्वणवत् । विनिमन्त्रणकाले सर्वासा मातृणां स्थान एकं पितामहादीनामेककं निमन्त्रयेत् । तत्रैवं विशेष:- सापनमात्रेकत्वेऽस्मन्माबोर्गङ्गायमुनादयोः काश्यपगोत्रयोर्यसुरूपयोः । पितामह्या:०दाया: गोवाया रुद्ररूपायाः प्रपितामह्याः दाया गोत्राया आदित्यरूपाया एवमुल्लेखः । अपि वाऽस्मन्मातृतत्सपत्नीपितामहीमपि- तामहीनां गङ्गायमुनासरस्वतीकृष्णादानामिति सापत्नमातृद्वित्वे बहुत्वे वाऽस्मन्मातॄणां गङ्गायमुनासरस्वतीदानां० गोत्राणां वमुरूपाणाम् । अस्मपितामह्या अदाया इत्यादि । एवं निमन्त्रणादिप्यप्यूहः । अस्म- न्मातरी गङ्गायमुनादे काश्यपगोत्रे वसुरूपे। अस्मपितामही(हि)अनुकदे अ० गोने रुद्ररूपे । अस्मत्मपितामही(हि) अमुक दे० इति पाद्यादिपूहः । बहुत्वे तु अस्मन्मातरः० दाः० गोवाः वसुरूषा इत्यादि । अयंदाने मात्रर्थमेकं पात्रं सापत्नमात्र, प्रत्येकमेकैकं पितामार्थमेकं प्रपिताम- ह्यर्थमेकमित्यासाद्य मातृपाने संपन्ने मातृपात्राणि संपन्नानीति वोक्त्वा पितामहीपात्रं संपन्नं प्रपितामहीपात्रं संपन्नमित्यभिमृशेत् । आवा- हनेऽस्मन्मातरी० दे गोरे रूपे भवत्स्वावाहयिष्यामि द्वित्वे बहुत्वे वाऽस्मन्मातृः० दाः० गोत्रा: रूपाः । अस्मत्पितामही दा० अस्म. मपितामहीं. दा. गो० अस्मन्मातरिदं तेऽय॑म् । अस्मत्सापनमा- तरिदं तेऽयमित्यादि पृथक्पृथगर्घ्यदानम् । अयंदानं पृथामुत्यि- ण्डमेकं तु निर्वपेदिति वचनात् । प्रतिविमं पाणिहोमः । अन्न. निवेदने पृथिवी ते पात्रमिन्यादि मातरी गङ्गायमुनादे अमुकगोत्रे वसुरूपे देवते इदमन्नं० । अस्मन्मातृभ्यां गङ्गायमुनादाभ्यां गोत्राभ्यां १ क. स, पामि।

·१३२ केळकरोपाहबापूमविरचिता- पसुरूपाभ्यामिदमन्नममृतरूपं० । द्वित्वे बहुत्वे तु मातरः० दाः० गोवा वसुरूपा देवता इदमन्नं हवि० । अस्मन्मातृभ्यो० दाम्यो गोत्राभ्यो वसुरूपाभ्य इदमन्नममृतरूपं० । एवं सुवासिन्या अन्न. निवेदने च । उदकनिनयने शुन्धनतां मातरः । शुन्धन्तां पिता. महाः । शुन्धन्तां प्रपितामह्य इत्येवं, पिण्ड प्रदान एतद्वामस्मन्मातरी गङ्गायमुनादे गोत्रे वसुरूपे ये च युवामबानु तेभ्यश्चेत्यूहः । सापल्लमा- नृद्विवे बहुत्वे पा-एतद्वोऽस्मन्मातरः दाः गोत्रा० वसुरूपा ये च युप्मानत्रानु इत्यूहः । अब पितर इत्यत्र नोहः । अमीमदन्तेत्यत्र प नोहः । अभ्यञ्जनदाने-अस्मन्मातरौ देगोत्रे वसुरूपे अभ्यनाथाम् । अञ्जनदाने-अस्मन्मातरो० वसुरूपे अञ्जाथामित्यूही द्वित्वे बहुत्वे तु अस्मन्मातरः० दाः० गोत्रा वसुरूपा अभ्यध्वम् । इत्यभ्यञ्जने । अङ्क ध्वमित्याने। एतद्वः पितरो वास इत्यादिषु नोह इति विशेषः । अन्य. त्सर्वं पूर्ववत् । मृतपितृककर्तृकेऽप्येवमेव प्रयोगः । कौस्तुमे तु मृतपि- तृकेण पितुर्भहालय एवं मातृतृप्तेः संपादितत्वान्नैतत्कार्यमित्युक्तम् । इति नवमीश्राद्धमयोगः। अर्थ माद्रकृष्णद्वादश्यां सन्यस्तपितुः पाद्धमयोगः । उक्तापराहे देशकाली संकीर्त्यास्मद्ब्रह्मीभूतपितृपितामहप्रपितामहानाममुकशर्मणां० गोत्राणां वसु० पाणामित्यादिपाणैकोद्दिष्टोत्कीर्तनेन संकल्पप्रमृति सकृन्महालपवत्सव कुर्यात् । मन्त्रव्यतिरिक्तस्थले सर्वत्र ब्रह्मीमूतपदो- चारणमधिकम् । मन्त्रेषु त्वभिध्यानमात्रम् । तिथ्यन्तरे मृतस्यापि संन्यासिनो द्वादश्यामेव सकृन्महालयश्राद्धं कार्यम् । पक्षश्राद्धादि- करणे तु सर्वास्वपि तिथिषु श्राद्धानि भवन्ति । इति संन्यस्तपितुः श्राद्धप्रयोगः। अथ भाद्रकृष्णपक्षे मधात्रयोदशीश्राद्धम् । तच्च केवलत्रयोदश्यां केवलमपानक्षत्रे या कार्यम् । द्वयोर्योगे फलाधिक्यम् । त्रयोदशीश्राद्धं नित्यम् । मघाश्राद्धं तु काम्पम् । नित्यत्वात्रयोदश्यां पुरुरवाईवी देवौ । मघासु काम्पत्वा रिलोचनी । उभयोोंगे धूरिलोचनौ । उम- यत्रापि पिण्डदाननिषेधात्सांकल्पिकविधिः । मघामाद्धमविभक्तरपि पृथक्पृथक्कार्यम् । तदुक्तं हेमाद्रौ-- - ग. "दा। २.स. 'वेति । ग. 'स्पषि।

·श्राद्धमक्षरी। विमता वाऽविमक्ता या कुर्युः श्राद्धं पृथक्सुताः। मघासु तु ततोऽन्यत्र नाधिकारः पृथक्पृथक् ॥ इति । अत्र तुशब्दस्य ततोऽन्यत्रेत्यनन्तरमन्वयः । अविभक्तानां मघा. श्राद्धव्यतिरिक्तश्राद्धेषु पृथगधिकारी नास्तीत्यर्थः । त्रयोदशीश्राद्धं पुत्रवता नैव कार्यम् । अपुरवताऽपि पिण्डरहितं कार्यमिति कौस्तुभे । मघात्रयोदशीश्राद्धे मधुपायसमतिप्रशस्तम् । कली मधुनिषेधात्तस्थाने गुडो घृतं वा देयम् । एतन्मूलवाक्यानि निर्णयसिन्धी द्रष्टव्यानि । मधात्रयोदशीयोगे श्राद्धमधिमासेऽपि कर्तव्यमिति चन्द्रिकायाम् । अत्र मघात्रयोदशीयुगादिश्राद्धानां तन्त्रता । महालयश्राद्धकरणपक्षे तु तेनैवैषां प्रसङ्गसिद्धिः । महालयश्राद्धस्यापि तन्त्रत्वोक्तिस्तु कस्यचि- न्मूखमलापत्यादुपेक्ष्येति मयूसकारः। अथ प्रयोगः । पितृवर्गस्य सपत्नीकस्य मातामहवर्गस्य सपनीक स्पोत्कीर्तनं कृत्वैतेषां तृप्त्यर्थं वयोदशीश्राद्ध सदैवं सांकल्पविधिनाs- नेन हविपा सद्यः करिष्ये मघाश्राद्धमिति मघाश्राद्धे मधात्रयोदशी- श्राद्धमिति पोगे संकल्पं कृत्वा पूर्वोक्तांकल्पविधानेन सर्व कुर्यात् । ततः श्राद्धान्ते वर्गद्वयस्य तर्पणम् । इति मघात्रयोदशी- श्राद्धप्रयोगः। अथ गजच्छाया। सा चोक्ता ग्रन्थान्तरे- प्रेतपक्षे त्रयोदश्यां मघास्विन्दुः करे रवी । यदा तदा गजच्छाया सूर्यपर्वशताधिका ॥ इति । यदा माद्रपदकृष्णत्रयोदश्यां हस्तनक्षत्रे सूर्यो मघानक्षत्रे चन्दो मवति तदा गजच्छायासंज्ञको योगविशेष इत्यर्थः । अवापि पूर्ववत्यि- ण्डरहित षड्देवत्यं श्राद्धं कुर्यात् । नैमित्तिकत्वात्काम काली देवाविति विशेषः । भाद्रकृष्णामापामपि हस्तनक्षत्रे चन्द्रसूर्यो स्यातां तदाऽपि गजच्छाया । तदुक्तं सिन्धौ यमेन- हंसे करे स्थिते या तु अमावास्या करान्विता । सा ज्ञेया कुअरच्छाया इति बौधायनोऽब्रवीत् ॥ अस्यामपि पिण्डरहितं पदेवत्यं श्राद्धं कुर्यात् । इदं च श्राद्धं गज- च्छापायां कर्तव्यम् । गजच्छायासु कुर्वीत कर्णव्यजनवीजिते, इति मारतोक्तः । सिन्धौ - ग. बितेगा।

·१३४ केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- पायसं मधुसर्पिभ्यां प्राकूछाये कुअरस्य च । श्राद्धं दद्यादिति शेषः । इति गजच्छायाश्राद्धम् ॥ अथ भाद्रकृष्णचतुर्दश्यां शत्रहतश्राद्धम् । तच्च पित्रादेःशस्त्रहतस्यैको- द्दिष्टविधिना कार्यम् । एकोद्दिष्टे देवनिपेधेऽपि वचनादेतच्छ्राद्धं सदैवं कार्यम् । पित्रादिद्वयोः शस्त्रमृतावेकोदिधद्वयं कार्यम् ।त्रयाणामपि तथात्व एकोद्दिष्टवयं कार्यम् । पित्रादित्रयाणां शस्त्रसृतौ पार्वणमेव कार्यमित्यन्ये। एतच्छ्राद्धमन्यैरपि विपजलामिशृङ्गन्दष्ट्रिसर्पश्वापदपशुव्याघादिदुर्भरण - तानामात्मत्यागिनामुपसर्गमृतानामुन्धनादिमृतानां चैकोद्दिष्ट कार्यम् । यूपमृतानामपि कार्यम् । असाध्यव्याध्यभिभूतानां विधिपूर्वकभृग्वग्न्य- म्बुमृतानां नैवान श्राद्धम् । एतत्स्त्रीणामपि शस्त्रादिहतानां दुर्मरणमृ- तानां चैकोद्दिष्टं कार्यम् । सहगमने तु वैधत्वान्न भवति । अत्र पुरूरवा- वौ देवी । कामकालाविति मयूखे । एकोद्दिष्टं तु यच्छ्राद्धं तन्नैमि- त्तिकमुच्यत इति वचनात् । अथ प्रयोगः । मध्याह्ने देशकालौ स्मृत्वाऽस्मपितुः शर्मणो गोत्रस्य वसुरूपस्य शस्त्रहतस्य तृप्त्यर्थं भाद्रपदापरपक्षचतुर्दशीश्राद्धं सदैवं सपिण्डमेकोद्दिष्टविधिनाऽन्नेन हविपा सद्यः करिप्य इति संकल्प्य पुरू- रवावसंज्ञकवैश्वदेवार्थमेकं विप्रं निमन्त्र्य पित्रर्थमेकं निमन्त्र्य पूर्वोक्त. कोद्दिष्टप्रयोगवत्सर्व कृत्वा तदहरेय तर्पणं कुर्यात् । पिनादिबयाणां शस्त्रहतानां पार्वणपक्षे पार्वणविधिनाऽपराह्ने कार्यम् । सकृन्महालयस्तु सर्वपितृतृप्त्यर्थममावास्यायामन्यस्मिन्वा दिने कर्तव्य एव । इति चतु- देशीश्राद्धप्रयोगः। आश्विन शुक्लप्रतिपदि मातामहश्राद्धम् । तदुक्तं सिन्धौ- जातमात्रोऽपि दौहित्रो विद्यमानेऽपि मातुले । कुर्यान्मातामहश्राद्ध प्रतिपद्याश्विने सिते ॥ इदं श्राद्धमनुपनीतोऽपि कुर्यादिति बहवः । इदं सपिण्डकमेव कार्य- मिति चन्द्रिकायाम् । पिण्डरहितमिति कमलाकरः । इदमेव युक्तमिति प्रतिभाति । प्रतिपत्प्रयुक्तश्राद्धे पिण्डदाननिषेधात् । जीवपितृकस्यापि पिण्डदाननिषेधाच । इदं च जीवरिपतृकेणैव कार्यमिति शिष्टाः । उक्तं च ग्रन्थान्तरे- - १ क. स. युनो । २ . स. ति प्रतिपाद प्र ।

·श्राद्धमञ्जरा। गर्भाच्च्युतो हि दौहित्रः कुर्यात्पितरि जीवति । श्राद्धं मातामहानां च.पक्षान्तादपरेऽहनि ॥ इति । अन मातामह्यादीनां नोल्लेखः । प्रतिपद्याश्विने शुके दौहिवस्त्वेकपार्वणम् श्राद्धं मातामहं कुर्यात्सपिता संगवे सदा ॥, इति वचनात् । केचित्सपत्नीकोल्लेखस्त्वेकपार्वणभङ्गाभावात्कर्तव्य एवेत्याहुः । इदं जीवत्पितृकेण पञ्चधा विभक्तस्य दिनस्य द्वितीयभागे संगवकाले कार्यम् । सपिता संगव इत्युक्तत्वात् । मृतपितृकेण त्वपराह्ने कार्यमिति केचित् । पार्वणविधानाजीवपितृकेणाप्यपराह्ने कार्यमिति कौस्तुभे। अथ प्रयोगः। देशकाली स्मृत्वाऽस्मन्मातामहमानुःपितामहमातुःप्र- पितामहानां शर्मणां गोत्राणां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां सपत्नीकाना- मेतेषां तृप्त्यर्थमाश्विन शुक्लपतिपच्छ्राद्धं सदैवं सांकल्पविधिनाऽन्नेन हविषा सद्यः करिष्य इति संकल्प्य पुरूरवाववैश्वदेवसहितं पूर्वोक्तसां. कल्पविधानेन सर्वं कृत्वा तद्वर्गमावस्य सपत्नीकस्य तदहरेव श्राद्धान्ते शुक्लतिलस्तर्पणं कृत्वा शेपमिष्टैः सह भुञ्जीतेति । इति दौहित्रप्रतिप- छ्राद्धप्रयोगः। अथ ग्रहणश्राद्धम् । तच्च चन्द्रसूर्ययोहणे स्पर्शकाले रानावप्याशौच- मध्येऽपि पदेवत्यमामानेन हिरण्येन वा सांकल्पविधिना कार्यम् । नैमित्तिकत्वाकामकाली देवी । अकरणे प्रत्यवायश्रवणान्नित्यत्वम् । अतः पुरुरवावावित्यन्ये । ग्रहणनिमित्तं श्राद्धं करिप्य इति संकल्पः । अत्र मोक्तुसंभवे त्वन्नेनापि कार्यमित्यपरार्कः। घृतेन भोजयेद्विमान्घृतं भूमी समुत्सृजेदिति वायवीयोक्तेः । विज्ञानेश्वरस्तु ग्रहणश्राद्धे मोक्तु- दीपो दातुस्त्वभ्युदय इत्याह । इति ग्रहणश्राद्धम् । अथा|दयः । सिन्धी महामारते- अमार्कपातश्रवणैर्युक्ता चेत्पीपमाघयोः । अर्धोदयः स विज्ञेयः कोटिसूर्यग्रहः समः ॥ पोपकृष्णामावास्या सूर्यवासरश्रवणनक्षत्रव्यतीपातयोगैर्युक्ता चे/- दयसंज्ञको योगविशेपो ज्ञेय इत्यर्थः । माघामायां व्यतीपात इत्यादि. वाक्यानि तानि पौर्णमास्यन्तमासपराणि । दिवेव योगः शस्तोऽयं न तु रात्री कदाचनेति तत्रैव । इत्योदयः ।

·केळकरोपाहबापूमट्टविरचिता- +4 . अथ पद्मकयोगः । तदाह शङ्ख:- यदा विष्टियतीपातो भानुवारस्तथैव च । पद्मकं नाम तत्प्रोक्तमयनाच चतुर्गुणम् ।। इति । सिन्धी व्यास:-सिनीवाली कुहूर्वाऽपि यदि सोमदिने भवेत् । गोसहस्रफलं दद्यात्स्नानं वै मौनिना कृतम् ॥ इति । निर्णयामृते विष्णुपुराणे- अमावास्या यदा मैत्रविशाखास्वातियोगिनी। श्राद्ध पितृगणस्तृप्ति तदाऽऽमोत्पष्टवापिकीम् ॥ अमावास्या यदा पुप्ये रौद्रः वा पुनर्वसी। द्वादशाब्दी तदा तृप्ति प्रयान्ति पितरोऽचिंताः ॥ इति । मैवमनूराधानक्षत्रम् । रौद्रमार्दा । हेमाद्री शङ्ख:- अमावास्या तु सोमेन सप्तमी भानुना सह । चतुर्थी भूमिपुत्रेण सोमपुत्रेण चाष्टमी । चतरस्तिथयस्त्वेताः सूर्यग्रहणसंनिमाः। स्नानं दानं तथा श्राद्धं सर्वं तत्राक्षयं भवेत् ।। अथ महाव्यतीपातसंज्ञको योगविशेषः । हेमाद्री बृहन्मनुः- श्रवणाश्विधनिष्ठानागदेवतमस्तके । यद्यमा रविवारेण व्यतीपातः स उच्यते ॥ नागदेवतमाश्लेया । मस्तको मृगशिरः । प्रथमपाद इत्यन्ये । स च सर्वपामिति कमलाकरः । इति महादयतीपातः। चैत्रकृष्णत्रयोदश्यां महावारुणीसंज्ञो योगविशेषः । तदुक्तं निर्णय- सिन्धौ स्कान्दे- वारुणेन समायुक्ता मधी कृष्णा त्रयोदशी । गङ्गायां यदि लभ्येत कोटिसूर्यग्रहः समा ॥ शुभयोगसमायुक्ता शनी शतभिपा यदि । महामहेति विख्याता निकोटिकुलमुद्धरेत् ॥ पारुणं शततारका । तत्रैव ब्राह्मे- मधी कृष्णत्रयोदश्यां शनी शतभिषा युता । वारुणीति समाख्याता शुभेऽति महती स्मृता । तत्रैव ज्योतिथे - क. प. तु म।

·१३७ श्राद्धमञ्जरी। चैत्रासिते वारुणऋक्षयुक्ता त्रयोदशी सूर्यसुतस्य वासरे। योगे शुभे सा महती महात्मा गङ्गाजलेऽकंग्रहकोटितुल्या। इति वारुणीयोगः। वैशाखशुक्लद्वादश्यां व्यतीपातसंज्ञको योगविशेषः । हेमाद्री ज्योति:- शास्त्रे- पश्चाननस्थी गुरुभूमिपुत्री मेपे रविः स्याद्यदि शुक्लपक्ष। पाशाभिधाना करमेण युक्ता तिथिर्व्यतीपात इतीह योगः ॥ पञ्चाननः सिंहः । पाशाभिधाना तिथिदशी। करमं हस्तः । एते- प्व|दयादियोगविशेपेपु अर्धादयनिमित्तं श्राद्धं करिष्ये पद्मकयोग- निमित्तं श्राद्धं करिष्य इति यथायथं संकल्पं कृत्वा दर्शवत्पदैवत्यं सांकल्पविधिना श्राद्धं कुर्यात् । नैमित्तिकत्वात्कामकालौ देवी । दर्शय. च्ड्राद्धात्पूर्व तर्पणम् । इत्योदयादिश्राद्धानि। अथ माघशुक्लाष्टमी भीष्माष्टमी । तस्यां भीप्मोद्देशेन तर्पणं श्राद्धं च कुर्यात् । तदुक्तं हेमाद्री पाझे- माघे मासि सिताप्टम्यां सतिलं भीमतर्पणम् । श्राद्धं च ये नराः कुर्युस्ते स्युः संततिभागिनः ॥ इति । मारतेऽपि-शुक्लाष्टम्यां तु मावस्य दद्याद्भीप्माय यो जलम् । संवत्सरकृतं पापं तत्क्षणादेव नश्यति ॥ इति । अत्र श्राद्धं काम्यं फलश्रवणात् । तर्पणं तु नित्यम् । बाह्मणाद्याश्च ये वर्णा दाप्मिाय नो जलम् । संवत्सरकृतं तेपां पुण्यं नश्यति सत्तम। इति वचनात् । एतज्जीवपितृकस्यापि भवति । जीवत्पिताऽपि कुति तर्पणं यममीप्मयोरिति वचनात् । एतचापसव्येन फार्यमिति दिवोदासीये । श्राद्धं त्वेकोद्दिष्टमेव । अपुत्रा ये मृताः केचिस्त्रियो वा पुरुषोऽपि वा। तेपामपि च देयं स्यादेकोद्दिष्टं न पार्वणम् ॥ इति सिन्धौ वचनात् । अथ प्रयोगः।माघशुक्लाष्टम्यां कृतनित्यक्रियो देशकालौ संकीर्य मम संवत्सरकृतपापनिरासपूर्वकाविच्छिन्नसंतत्यभिवृद्धिद्वारा श्रीपरमेश्वर- ग. यासत' । २ ग. 'जलाई । ३ ग. सभी मिद्विद्वा ।

·केळकरोपाह्ववापूभट्टविरचिता- प्रीत्यर्थ माघशुक्लभीप्माटम्यां भीप्मतर्पणं करिप्य इति संकल्प्य प्राची. नावीती तिलोदकेन मन्त्रस्तर्पयेत् । ते च मन्त्राः- भीष्मः शांतनवो धीरः सत्यवादी जितेन्द्रियः । आमिरद्धिवानोतु पुत्रपौत्रोचितां क्रियाम् ॥ वैयाघ्रपद्यगोत्राय सांकृत्यप्रवराय च । अपुत्राय ददाम्येतज्जलं भीमाय वर्मणे ॥२॥ वसूनामवताराय शंतनोरात्मजाय.च । अध्यं ददामि भीष्माय आघालब्रह्मचारिणे ॥३॥ इति विभिर्मन्वैस्तपयित्वाऽनेन तर्पणेन भीमस्वरूपी भगवान्परमे. श्वरः प्रीयतामिति कर्मेश्वरायार्पयेत् । इति तर्पणप्रयोगः। अथ श्राद्धप्रयोगः । मध्याह्ने देशकालौ संकीर्त्याविच्छिन्नसंतानाभि- वृद्धिकामोऽपुत्रस्य भीप्मयमणो वैयाघ्रपद्यगोत्रस्य वसुरूपस्य तृप्त्यर्थ .मीप्माष्टमीप्रयुक्तं श्राद्धं सपिण्डमकोद्दिष्टेन विधिनाऽनेन हविषा सद्यः फरिप्य इति संकल्प्य पूर्ववदेकोद्दिष्टेन विधिना श्राद्धं कृत्वाऽपरद्युः मातीप्मवर्माणं वैयाघ्रपद्यगोत्रं वसुरूपं स्वधा नमस्तर्पयामीति तर्प- येत् । इति भीष्माष्टमीश्राद्धम् । अथ नैमित्तिकतिथिश्राद्धानि । पराशरमाधवीये देवल:- तृतीया रोहिणीयुक्ता वैशाखस्य सिता तु या। मघाभिः सहिता कृष्णा नभस्ये तु त्रयोदशी । तथा शतभिपग्युक्ता कार्तिके नवमी तथा। अब श्राद्धं कुर्यादित्यन्वयः । अत्र वैशाखशुक्तृतीयायां रोहिणी- योगे श्राद्धं युगादिश्राद्धवत् । नैमित्तिकत्वात्कामकालौ देवी । भाद्रपद- कृष्णप्रयोदश्यां मघायोगे श्राद्धमुक्तमेय । कार्तिकशुकनवम्यां शततारका- योगे [भाद्धं] युगादिनाद्धवत् । अत्रापि नैमित्तिकत्वात्कामकालीदेवी । अथ पौर्णमासीश्राद्धानि । तत्रैव यमः- आपाढ्यामथ कार्तिक्यां माभ्यां नीन्पश्च या द्विजान् । तर्पयेत्पितपूर्व तु तदस्याक्षप्यमुच्यते ॥ अत्र पौर्णमासीपु पिण्डदाननिषेधात्सांकल्पिकविधिना पड्दैवतं श्राद्धं कुर्यात् । पुरूरवावी देवी। ग. मोतिपु1२ ग. दह'1३ . 'कम्पवि।

·श्राद्धमारी। अतः कृष्णपक्षे नेति गौडाः । इदं च श्राद्धमाग्रयणानन्तरमेव कर्त- व्यम् । तत्पूर्व नवान्नमाशनेऽनधिकारात् । श्राद्धेऽकृताग्रयणधान्यनि- पाच । अब कामकालो देवो । नवान्नलम्मने देवो कामकालो सदेव हीति वचनात् । अन्यत्सवं दर्शश्राद्धवत् । इति नवान्नाद्धम् । अथ तीर्थादियात्रागमनकाले धृतश्राद्धम् । तदुक्तं विष्णुपुराणे- गच्छन्देशान्तरं यस्तु श्राद्धं कुर्यात्स सर्पिया। यात्रार्थमिति तत्प्रोक्तं प्रवेशे च न संशयः ॥ इति । देशान्तरगमनं तीर्थादियानारूपम् । प्रवेशश्च तत्समाप्त्यनन्तरं गृह- प्रवेशः । स्कन्दपुराणेऽपि~~ उपोप्य रजनीकां प्रात:भाद्धं विधाय च । गणेशं ब्राह्मणानत्वा भुक्त्वा प्रस्थितवान्सुधीः ।। पूर्वदिन उपोप्य द्वितीयेऽह्रि श्राद्धं कृत्वा भुक्त्वा गणेशादीन्नत्वा प्रस्थानं कुरुतेति चन्द्रिकाकारः। हेमाद्रिस्तु श्राद्धोत्तरदिने प्रस्थान- मित्याह । उपवासात्माग्मुण्डनं च कार्यमिति कमलाकरः । प्रायश्चित्ता- र्थयात्रायागेतदित्यन्ये । कार्पटिकवेपेण तीर्थगमन एतदित्यपरे । इदं च श्राद्धं वक्ष्यमाणतीर्थश्राद्धयत्पड्दैवतं नवदैवतं द्वादशदेवतं वैकोधिष्ट- सहितं सर्वदेवतं वा कार्यम् । अत्र घृतं प्रधानम् । भक्ष्यभोज्यादिकं तु व्यञ्जनस्वेन दातव्यम् । विधिस्त्वविाहनविप्राङ्गनिवेशनतृप्तिप्रश्नवि- किरविसर्जनवर्जनादितीर्थश्राद्धवत् । अथ प्रयोगः । यात्रा चिकीर्षुज्योतिःशास्त्रोक्तप्रकारेण प्रस्थानदिनं निश्चित्य तत्पूर्वेधुरुपोप्य श्चोभूतेऽपराले देशकालौ संकीर्त्य महालयव- त्सान्पितनुद्दिश्यामुकयानां कर्तुमादौ तदङ्गत्वेन विहितं समस्तपितनु- द्दिश्य घृतश्राद्धं करिष्य इति संकल्प्य पुरुरवावसंज्ञकवैश्वदेवार्थ द्वावक या ब्राह्मणं निमन्त्र्य पित्राद्यर्थं सकृन्महालयवन्निमन्त्र्याावाहनवर्ज परिवेपणान्तं कुर्यात् । अग्नौकरणं कृताकृतम् । करणपक्षे घृतेनैव पाणि- होमः। तस्यैव मुरव्यत्वात् । अन्ननिवेदनकाल इदमन्नमित्यवेदं घृतं हवि- रित्यादिप्रयोगः । अन्यत्सर्वं वक्ष्यमाणतीर्थावत् । तर्पणं तु श्राद्धात्पूर्व दर्शवत् । एवं धृतश्राद्धं समाप्य वैश्वदेवादिकं कृत्वा श्राद्धशेयमिष्टेः सह । ३ म. °मने(ना)लादिन्यपुराणे ।। १ ग, कार्यम् । २ ग.

·.. १४० केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- शरीरोपचये शरीरोपचयहेतुभूतशान्त्यादिप्रयोगवदिति चन्द्रिकाकारः। उपचयो वृद्धिः । अत्रापि दर्शश्राद्धवत्प्रयोगः । काम्यत्वाद्धरिलोचनौ । अथ सद्यानाद्धम् । तदाह चन्द्रिकायां हारीतः- तीर्थ द्रव्योपपत्तौ च न कालमवधारयेत् । पात्रं च ब्राह्मणं प्राप्य सद्यः श्राद्धं विधीयते । तीर्थे गङ्गादौ । द्रव्योपपत्तावलभ्यश्राद्धीयद्रव्यप्राप्ती चामावास्याप- राहादिरूपः कालो न प्रतीक्षितव्य इत्यर्थः । सिन्धी मार्कण्डेय:- यदा च श्रोत्रियोऽभ्येति गृहं वेदविदग्निचित् । तेनैकेनापि कर्तव्यं श्राद्धं च विधिवच्छुभम् ॥ इदं चापिण्डकं कार्यमिति हेमादिः । एतज्जीवत्पितृकोऽपि कुर्यात् । उद्वाहे पुत्रजनने पित्र्येष्ट्यां सौमिके मने। तीर्थ ब्राह्मण आयाते पढेते जीवतः पितुः ॥ इति मैत्रायणीयपरिशिष्टोक्तेः । अर्थच्छिकश्राद्धम् । तदुक्तं मार्कण्डेयपुराणे- श्राद्धाहद्रव्यसंपत्तौ तथा दुःस्वमदर्शने । जन्मः ग्रहपीडासु भाद्धं कुर्वीत स्वेच्छया ॥ इति । अनयोर्दर्शवत्पयोगः। अथ नवान्नश्राद्धम् । तदा च चन्द्रिकायां शातातपः- नवोदके नवान्ने च नवच्छन्ने तथा गृहे । पितरः स्पृहयन्त्यन्नमष्टकासु मघासु च ॥ इति । नयक्षवेषु चेहन्ते पितरो हि मघासु चेति वृद्धपराशरपाठः । नवोदके घर्पोपक्रम इति शूलपाणिः । आप्रवेश इति गौडाः । नवकूपवाप्यादा- विस्यपरे । वस्तुतस्तु नवतीर्थोदक इति युक्तमिति चन्द्रिकाकारः । नव- च्छन्ने नवागारसंपादन इति स एव । पुराणेऽपि गृहे नवाच्छादने कृत इति केचित् । नवान्नप्राशनकाल उक्तो ज्योतिःशास्त्रे- ज्येष्ठाश्लेपार्धगे सूर्य मृगमैनानिलात्मके। नवान्नै जनं श्राद्धं जन्मचन्द्रतिथी न च ॥ आश्लेपाकृत्तिकाज्येष्ठामूलाजपदभेपु च । भृगुभीमदिने रिक्त तिथी नाद्यान्नवोदनम् ॥ वृश्चिके शुक्लपक्षे तु नवान्नं शस्यते बुधैः । १ ग. रेन। २ ग. ति ।

·श्राद्धमारी। १४३ प्राप्नोति । हययाने प्रतिग्रहकरणे च निष्फलमेव । गोयानं तु सर्वथा निषिद्धमेव । गोयाने गोवधः प्रोक्त इति मात्स्यात् । इदं शक्तस्य । अशक्तस्योक्तं कौम- नरयानं चाश्चतरीहयादिसहितो रथः। तीर्थयात्रास्वशक्तानां यानं दोपकरं न हि ॥ इति । एतत्सर्वं यानेन सकलमार्गातिवाहने ज्ञेयम् । किंचिद्यानगमने तु कोशयोजनादिगणनया फलतारतम्यमूह्यम् । नावा गमनं च निपि- द्धम् । यत्र च मार्गप्रदेशे नद्यातिकमे पद्धयां गमनं न संभवति यत्र वा शसोद्धारगङ्गासागरादौ च तत्र नौकागमने न दोषः । अनेकदिननी- कापानमानसाध्यानि यानि तीर्थानि समुद्रद्वीपनिछानि तत्र विजन गन्तव्यम् । यदा तु मार्गे कर्मनाशा नापस्थिता तदा तज्जलस्पर्शी यथा न भवति तथा गन्तव्यम् । कर्मनाशाजलस्पर्शाकरतोयाविलयनात् । गण्डकीबाहुतरणात्पुनः संस्कारमर्हति ॥ इति स्मरणात् । तथा चाङ्गवङ्गादिदेशगमनं निषिद्धं तत्रापि यात्रो- देशेन गमने न दोपः। अङ्गयजन्कटिङ्गेषु सौराष्ट्रमगधेपु च । तीर्थयात्रां विना यातः पुनः संस्कारमहति ॥ इति स्मृतेः । यात्रायां ब्रह्मचर्यत्वेऽप्ती मार्यागमने न दोपः । गृहस्थस्य सपलीकस्यैव तीर्थयात्राधिकारः । न तु मारिहितस्य । पत्नीसाहित्यं च तस्या गुणवत्त्वे येदितव्यम् । प्रायश्चित्तार्थयात्रायां मारिहितस्याप्यधिकारः । विधयायास्तु पुत्रज्ञात्यायनुमतेनवाधिकारः। न स्वातन्त्र्येण । सधवायास्तु भर्तृविना नैवाधिकारः । भर्ना सहवाधि- कारः । ब्रह्मचारिणस्तु गुरुनियलस्यैयाधिकारः । न तदहितस्य । विधुरवानप्रस्थयतिक्षत्रियवैश्यशूदाणामप्यधिकारः । तत्रापि क्षत्रि- यस्य वैश्यस्य ब्राह्मणपुरःसरस्वैवाधिकारः । शूदस्य तु विप्रसेवादिना । मात्राद्यस्थि प्रक्षेमुकामस्य सर्वश्रेवाधिकारः । अस्थिनयनमपि मातृपितृ- कुलजानाम् । उक्तं -- ग. य गृास्य । - ·१४२ केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- भुञ्जीत । ततो देशकालो संकीर्त्य श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थममुककामनयाऽमु. कमायश्चित्तार्थं वाऽमुकयात्रां करिष्य इति संकल्प्य गणेशं कुलदेवता- दीन्याह्मणान्वृद्धान्साधूश्च संपूज्य नत्या पितॄश्च नमस्कृत्य विभाज्ञया सुमुहूर्ते सुमुखश्चैकदन्तश्चेत्यादिमङ्गलमन्त्रान्पठन्मङ्गलशकुनदर्शनपूर्वक प्रस्थाय ग्रामं प्रदक्षिणीकुर्वन्गच्छेत् । तद्दिने क्रोशादर्वाग्ग्रामान्तरं गत्वा तत्रैव वसेत् । घृतश्राद्धदिने श्राद्धानन्तरं सुमुहूर्तालामे श्राद्धोत्तरदिने प्रस्थानं कुर्यात् । अथ प्रसङ्गात्संक्षेपेण तीर्थयात्राविधिरुच्यते।तत्र गमनकाले कार्पटी- धेपं विधाय गच्छेत् । गयायामेवैप कार्पटीवेप कार्य इति चन्द्रिका- याम् । सर्वतीर्थयात्रायामपीति विस्थलीसेती भट्टाः । कार्पटीवेषस्तु कापायवस्खकञ्चुकादिनिर्मितः काश्यां वीवधग्राहकेपु प्रसिद्धः । वीवधः कावडीति भाषया प्रसिद्धः। गन्धमाल्यशस्रकञ्चुकादिपरिहारः कार्प- टीवेप इति विस्थलीसेतो। ततो मार्गे प्रतिदिनं प्रातः स्नात्वा प्रातःसं- ध्यावन्दनं नित्यक्रियां च कृत्वोपोपितः शुचिब्रह्मचर्यादिनियमवान्पति- ग्रहयिवर्जितश्चाण्डालस्पर्शादिरहितः सन्निवासस्थलं गत्वा तत्र माध्या- ह्निकम्नानसंध्यामाजनादिकं विधाय काले सायंसंध्यावन्दनं कृत्वा तत्रैव यसेत् । तीर्थ गच्छंश्चरेत्संध्यास्ति एकत्र मानव इति मारतात् । एवं प्रतिदिनं गच्छेत् । मार्गे मूत्रपुरीपोत्सर्गे यथोक्तं शौचं कृत्वा गच्छेत् । चाण्डालरजस्वलादिस्पर्श नायात् । यत्रानेनाहं स्पृष्ट इति ज्ञानं नास्ति तब न स्पर्शदोपः। देवयात्राविवाहेपु यज्ञेषु प्राकृतेपु च । उत्सवेषु च सर्वेपु स्पृष्टास्पृष्टिर्न दुप्यति ।। इति पत्रिंशन्मतात् । तदाऽप्यनिवार्यस्पर्श देवदर्शनपूजायात्रादि कार्यमेव । मोजनादौ तु सानमेवेति त्रिस्थलीसेतुसारे भट्टोजीदीक्षिताः। मार्ग त्वाशौचप्राप्तौ तवैव स्थित्वा शुद्धौ सत्यां गच्छेत् । मार्गवैषम्या- दिना गत्यन्तराभावे सति तीर्थयात्रायामाशीचं नास्तीति पैठीनसिः । एवमेव रजस्वला स्त्री चत्वारि दिनानि स्थित्वा पञ्चमेऽहनि व्रजेत् । यानच्छनोपानत्पुन जनरहितस्तीर्थयानां गच्छन्पूर्ण फलं प्राप्नोति ! छनोपानयुक्तस्तु विपादं फलं प्राप्नुयात् । नरयानसहितोऽध फलं - १ग पवि। २ व. स. तच्च प्य।३ म गुची।

·श्राद्धमारी। प्रामोति । हययाने प्रतिग्रहकरणे च निष्फलमेव । गोयानं तु सर्वथा निपिद्धमेव । गोयाने गोवधः प्रोक्त इति मात्स्यात् । इदं शक्तस्य । अशक्तस्योक्तं कौम- नरयानं चाश्चतरीहयादिसहितो रथः । तीर्थयात्रास्वशक्तानां यानं दोपकरं न हि ॥ इति । एतत्सर्व यानेन सकलमार्गातिवाहने ज्ञेयम् । किंचिद्यानगमने तु कोशयोजनादिगणनया फलतारतम्यमूह्यम् । नादा गमनं च निपि- द्धम् । यत्र च मार्गप्रदेशे नद्यातिक्रमे पद्भ्यां गमनं न संभवति यत्र या शसोद्धारगङ्गासागरादी च तत्र नौकागमने न दोषः । अनेकदिननी- कायानमानसाध्यानि यानि तीर्थानि समुद्रद्दीपनिठानि तर द्विजैन गन्तव्यम् । यदा तु मार्गे कर्मनाशा नझुपस्थिता तदा तज्जलस्पर्शी यथा न भवति तथा गन्तव्यम् । कर्मनाशाजलस्परिकरतोयाविलयनात् । गण्डकीबाहुतरणात्पुनः संस्कारमहति ॥ इति स्मरणात । तथा चाङ्गवङ्गादिदेशगमनं निपिद्धं तबापि यात्री- देशेन गमने न दोपः। अनन्वङ्गाकलिङ्गेपु सौराष्ट्रमगधेपु च। तीर्थयात्रां विना यातः पुनः संस्कारमहति ॥ इति स्मृतेः । यात्रायां ब्रह्मचर्यत्वेऽप्पृतौ भार्यागमने न दोपः । गृहस्थस्य सपत्नीकस्यैव तीर्थयात्राधिकारः । न तु मापारहितस्य । पत्नीसाहित्यं च तस्या गुणवत्त्वे वेदितव्यम् । प्रायश्चित्तार्थयात्रायां भारहितस्याप्यधिकारः । विधवायास्तु पुत्रज्ञात्याद्यनुमतेनैवाधिकारः। न स्वातन्त्र्येण । सधवायास्तु मर्तृविना नैवाधिकारः । भर्ना सहेवाधि- कारः । ब्रह्मचारिणस्तु गुरुनियुक्तस्यैवाधिकारः । न तदहितस्य । विधुरवानप्रस्थयतिक्षत्रियवैश्यशूदाणामप्यधिकारः । तत्रापि क्षत्रि- यस्य वैश्यस्य बाह्मणपुरःसरस्यैवाधिकारः । शूद्रस्य तु विप्रसेवादिना । मात्राद्यस्थि प्रक्षेमुकामस्य सर्वथैवाधिकारः । अस्थिनयनमपि मातृपितृ- कुलजानाम् । उक्तं च- १. स नरस्य का।

·१४४ केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- मातुः कुलं पितुः कुलं वर्जयित्वा नराधमः । अस्थीन्यन्यकुलोत्यानि नीत्वा चान्द्रायणं चरेत् ॥ इदं च द्रव्यादिलोभविषयि(य)कम् । तदाह सिन्धावाश्वलायन:- जीवनाथ परास्थीनि धृत्वा तीर्थं प्रयाति यः । मातापित्रोविना सोऽपि पतितः परिकीर्तितः ॥ इति । दयादिना परास्थिनयने न दोपः । नयने फलश्रवणात् । मात्राद्युद्दे- शेन मानमुक्तं मार्कण्डेयपुराणे- मातरं पितरं जायां भ्रातरं सुहृदं गुरुम् । यमुद्दिश्य निमजेत अटमांशं लभेत सः ॥ पैठीनसिरपि- प्रतिकृति कुशमयीं तीर्थवारिणि मज्जयेत् । मजयेच यमुद्दिश्य सोऽष्टमागं फलं लभेत् ॥ कुशपतिकृतिः कुशपतिमैव कार्येत्येके । वक्ष्यमाणमन्त्रलिङ्गात्तन्नाम्ना ग्रन्थिबन्धनमा प्रतिकृतिरित्यपरे । कुशमतिमज्जने मन्त्रः- कुशोऽसि कुशपुत्रोऽसि बहाणा निर्मितः स्वयम् । त्वयि स्नाते स च नातो यस्येदं ग्रन्थिबन्धनम् ॥ इति । इदं परार्थनाने प्रतिकृतिस्नपनं च जीवतामेवोद्देशेन कार्यम् । मृतानों तु तर्पणाद्धादिकमेव । यदि वाणिज्यराजसेवादिप्रसन्न तीर्थ मानोति तदाऽपि स्नानं कार्यम् । तेन नानज फलं प्राप्नोति । न तु तीर्थयात्रो- द्भवम् । परवेतनं गृहीत्वा गच्छति चेत्पोडशांशं फलं प्राप्नोति । परा- नमुक्षानोऽपि तथैव । तीर्थान्तरप्रसङ्न्न गच्छतो मध्ये तीर्थ प्राप्त चेदर्धं फलं भवति । प्रभाससण्डे- यश्चान्यं कारयेच्छक्त्या तीर्थयात्रां तथेश्वरः । स्वकीयद्रव्ययानाभ्यां तस्य पुण्यं चतुर्गुणम् ॥ इति । तीर्थादि गच्छन्यदि देवात्परावृत्तस्तदा विशेपो गारुडे- तीर्थ चलित्वा यः कोऽपि पुनरायाति वै गृहे । अनुज्ञातस्तु तैर्विप्रैः प्रायश्चित्तं समाचरेत् ॥ इति । मरणे तु तत्रैव-यस्तीर्थं संमुखो भूत्वा वजन्ननशने कृते । चेन्द्रियेदन्तराले तु कपीणां मण्डलं ब्रजेत् ॥ ग. तिनि ।

·. श्राद्धमारा। यस्तीर्थं वजन्नन्तराले मृतो यश्च मासोपवासादिरूपोपवासयताम्त- राले मृतस्तयोरुभयोरप्यूपिलोकस्य प्राप्तिर्भवतीत्यर्थः । मार्गे पुण्यनदी- माप्ती विशेपश्चन्द्रिकायाम्- मार्गेऽन्तरा नदीमाप्तौ नानादिपरपारतः । अर्वागेव सरस्वत्या एप मार्गगतो विधिः ॥ इति । अवापि स्नानोपवासमुण्डनश्राद्धादि कार्यमेवेति कमलाकरः । अर्ध तीर्थफलं तस्येति वचनात् । वाणिज्यार्थ गते मुण्डनोपवासादि न कार्यमिति निस्थलीसेती भट्ठाः । तत्कार्यमेवेति कमलाकरः । तीर्थ- प्राप्तो विधिः प्रमासखण्डे- यानानि तु परित्यज्य भाव्यं पादचरेनरैः । लुठित्वा लोठनीं तत्र कृत्वा कार्पटिका कृतिम् ॥ इति । यदि यानारूढः सोपानको वा गच्छेत्तदा तीर्थमाप्तिदिने यावन्मार्गः पादचारेण गन्तुं शक्यस्तावति मार्गे यानोपानदादि परित्यज्य पादचा- रेण गत्वा यदा तीर्थं पश्येत्तदा लोठनी लुठित्वा साष्टाङ्गं प्रणम्येत्यर्थः । कृत्या कार्पटिकाकृतिमिति गृहान्निर्गमनसमये तदकरणेऽत्र प्रवेशदिने कर्तव्येत्यर्थः । काशीसण्डे- यदह्नि तीर्थप्राप्तिः स्यात्तदह्नः पूर्ववासरे। उपवासः प्रकर्तव्यः प्राऽह्नि श्राद्धदो भवेत् ॥ इति । उपवासं ततः कुर्यात्तस्मिन्नहनि सुशत । इति पुराणान्तराद्य प्राप्तिदिनात्पूर्वदिन प्राप्तिदिने चोपवासोक्तो- कल्प इति कमलाकरः। उपवासासमर्थस्तूपवासप्रतिनिधेि नक्त हमि. प्यान्नमित्यादिकं शंक्त्यनुसारेण कुर्यात् । चन्द्रिकायां स्मृतिः- पूर्वमाप्लवनं तीर्थे मुण्डनं तदनन्तरम् । ततः स्नानादि कुर्यात्पश्चान्द्राद्धं समाचरेत् ॥ इति । आप्लवनं मुसलस्नानम् । मन्त्रस्नानं तु मुण्डनोत्तरमेव । प्रथमं चालयेत्तीर्थ प्रणवेन जलं शुचि । अवगाह्य ततः मायाद्यथावन्मन्त्रयोगतः ॥ चालयेत्स्पृशेत् । प्रार्थनामन्त्रस्तु- तीक्ष्णदंष्ट्र महाकाय कल्पान्तदहनोपम । भैरवाय नमस्तुभ्यमनुज्ञां दातुमहीसे ॥ १ ग. 'नादिस् । र क. ग. शरया ।

·केळकरोपावबापूमद्दविरचिता- इमं मन्त्रं समुच्चार्य तीर्थे सानं समाचरेत् । अन्यथा तत्फलस्यांध तीर्थेशों हरति ध्रुवम् ॥ इति । प्रभासखण्डे-ॐ नमो देवदेवाय शितिकण्ठाय दण्डिने । रुद्राय चापहस्ताय चक्रिणे वेधसे नमः ॥ सरस्वती च गायत्री वेदमाता गरीयसी। संनिधात्री भवत्यत्र तीर्थे पापप्रणाशिनी ।। सर्वेपामेव तीर्थानां मन्त्र एप उदाहृतः। इत्युच्चार्य नमस्कृत्वा(त्य) सानं कुर्यायथाविधि ॥ जाबालि:-प्रवाहाभिमुखो मजेद्यत्राऽऽपः प्रवहन्ति वै। स्थावरेषु च सर्वेषु आदित्याभिमुखस्तथा ॥ इति । मुण्डने तु विशेषः स्कान्दे- मुण्डनं चोपवासश्च सर्वतीर्थप्वयं विधिः । वर्जयित्वा कुरुक्षेत्रं विशालं विरजं गयाम् ॥ इति । सर्वतीर्थशब्दो महातीर्थपरः । विरजं लोणारं क्षेत्रं दक्षिणदेशस्थमिति कमलाकरः । उत्कलप्रदेशे यत्र धर्मराजेन गयासुरनाभी विरजादिः स्थापितः स विरज इति त्रिस्थलीसेतुसारे । नैमिपं पुष्कलं गयामिति च क्वचित्पाठः । विशालं पुष्करं गयामिति च क्वचित् । इदं च वपनं श्मश्रुपूर्वकं केशलोमनखानां भवति। तत्राप्युदक्संस्थताये दक्षिणश्मश्रृंव- पनमादौ । उदङ्मुसः प्राङ्मुसो वोपविश्य शिसाकक्षोपस्थवर्ज कार- येत् । तीर्थे निषिद्धदिनेऽपि पत्न्यां गर्भिण्यां विवाहाद्यनन्तरमपि मुण्डनं कार्यम् । जीवरिपतृकेणापि कार्यम् । तच्च प्रयागे प्रतियात्रमन्य- तीर्थे त्वाद्ययात्रायामेवेति कमलाकरः । अकृतचूडस्यापि प्रयागे मुण्डनं कार्य नान्यत्रेति स एव । यतिभिस्तीर्थेऽपि ऋतुसंधि विना नैव कार्यम् । आहितामिना तु पर्यव्यतिरिक्तकालेऽपि नीर्थनिमित्तकं मुण्डनं कार्यम् । विधवया च कार्यम् । प्रयागे तु सधवानामपि समूलं भवतीति भट्टाः। कमलाकरस्तु- सर्वान्केशान्समुद्धृत्य च्छेदयेदगुलद्वयम् । एवमेव हि नारीणां शस्यते वपनक्रिया । इति वचनादिदमेव युक्तमित्याह । इदं च मुण्डनं दशमासानन्तरं पुनस्तीर्थप्राप्ती कर्तव्यम्। ११. स.रुवा रजस्वराग वि। २ ग. 'चुनापि ।

·श्राद्धमारी। संवत्सरे द्विमासोने पुनस्तीर्थ बजेद्यदि । मुण्डनं चोपयासं च ततो यलेन कारयेत् ॥ इति स्मरणात् । दशमासोत्तरं प्राप्तावावश्यक कार्य यत्नेनेत्युक्तत्वात। अन्तराले तु फलेच्छया भवति न तु नियमत इति । एतत्प्रयागातिरि- तसर्वतीर्थेषु । प्रयागे तु दशमासात्मागपि प्रतियात्रं मुण्डनं नियतमेव । तच्च योजनत्रयाधिकदेशागतेन कार्यम् । न तन्यूनदेशागतेन । प्रयागे प्रतियावं तु योजनत्रय इप्यते । क्षीरं कृत्वा तु विधिवत्ततः सायात्सितासिते ॥ इति वचनात् । छिन्नानि केशलोमनसादीनि तीर्थतीरे गतं कृत्वा तबै निक्षिपेत् । गङ्गायां तु यथा स्वयमेव केशादीनि गङ्गानले पतन्ति तथा वापयेत । अपि वा वायुनेरितानि जले यथा पतन्ति तत्र देश उपविष्टो वापयेत् । केशानां यावती संख्या छिन्नानां जालवीजले । तावदर्पसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते ॥ इति वचनात् । ग्रानोत्तरं तर्पणं ततस्तीर्थश्राद्धमिति चन्द्रिकापाम् । निस्थलीसेती वचनम्- प्रत्यावृद्धोदकमानं नद्या वज्यं द्विजातिभिः ॥ इति । यत्र स्थलविशेपे नद्यां विपरीतप्रवाहादि तब यानं न कार्यमित्यर्थः । निषेधान्तरमपि तत्रैव- शाल्मलीतिन्तिणीनिम्बकराव हरीतकी। कोविदारकपित्थार्कबदरपटशिग्रवः ।। शेलुश्च सदिरा ग्रानं छायासु वर्जयेत् । पदरी च विमीतका, इति पाठान्तरम् । सिन्धी ब्रह्मपुराणम्---- अकालेऽप्यथवा काले तीर्थे श्राद्धं च तर्पणम् । अविलम्बन कर्तव्यं नैव विघ्नं समाचरेत् ।। यदेव दृश्यते तीथं तदा पर्वसहस्रकम् ॥ इति । एतय तीर्थयानतपणश्राद्धादि मलमासेऽपि कार्यम् । तथाऽशाचे राबावपि कृतमोजनोऽपि कुर्यात् । मुण्डनं तु परेड्युरेव पितृमृतियत् । १ ग. 'प्रक्षि। 'राणे ।।

·१४८ केळकरोपावयापूभट्टविरचिता- श्राद्धं त्वामेन हेम्ना वा न त्वन्नेन । अन्नाद्धं तु रात्री भोजनोत्तरं च तीर्थप्राप्तौ द्वितीयदिने । आशौचे तु तदपगम एव । इदं चाकस्मिक- तीर्थप्राप्तौ । न तु बुद्धिपूर्वकमाशौचादौ तीर्थप्राप्तिः कार्या । अत्र तर्पणं विवाहांद्यनन्तरे काले निपिद्धदिनेऽपि सतिलं कार्यम् । इदं च तर्पण- मावासा एव जले कुर्यात् । आवासा जले कुर्यात्तर्पणाचमनं जप- मिति वचनात् । नचाऽऽदौ मानाअन्तर्पणं कृत्वा पश्चात्तथैव देवर्पितर्पणं कृत्वा पितॄणामपि कार्यम् । संन्यासिना तु तीर्थेऽपि तर्पणश्राद्धादिकं न कार्यम् । सानादिकं तु कार्यमेव । अथ तीर्थश्राद्धम् । तच रात्रिसंध्ययो क्तवतश्च तीर्थप्राप्ती द्वितीय- दिने । आशाचे तीर्थप्रासावाशौचान्ते । मलमासे तीर्थप्राप्ती तदा श्राद्धं कृत्वा शुद्धमासे पुनः कार्यमिति भट्टोजीदीक्षिताः । चन्द्रिकायां पद्म- पुराणम्- तीर्थश्राद्धं प्रकुर्वीत पक्षान्नेन विशेषतः। आमान्नेन हिरण्येन कन्दमूलफलैरपि ॥ एतत्तीर्थजलसमीपे चेदामेन हेम्ना वा गृहे त्वन्नेनैवेति केचिन्यव- स्थामाहुः। स्कन्दपुराणे-बाह्मणान्न परीक्षेत तीर्थक्षेत्रनिवासिनः । एतच्च श्राद्धाहबाह्मणालामे घेदितव्यमिति त्रिस्थलीसेतुसारे। पाति- त्याद्यत्यन्तदोपयुक्तस्तु परिहर्तव्य एवेति स्मृतिरत्नावल्याम् । देवीपुराणे-श्राद्धं च तत्र कर्तव्यमावाहनवर्जितम् । तथा-अर्यमावाहनं चैव द्विजानुन्छनिवेशनम् । तृप्तिप्रश्नं च विकिरं तीर्थश्राद्धे विवर्जयेत् ।। तथा-आवाहनं न दिग्बन्धो न दोपो हष्टिसंभवः । सकारुण्यं च कर्तव्यं तीर्थश्राद्धं विचक्षणः ॥ भविष्ये-आवाहनं विसृष्टिश्च तत्र तेषां न विद्यते ॥ इति । अनौकरणं नेति स्मृतिरलावल्पाम् । कर्तव्यमिति बहवः । तच्च विप्रभोजने पाणावेव । यदा विप्राभावे तीर्थसमीये कुशबटुपु श्राद्धं क्रियते तदा तीर्थजल एव होम इति गोपीनाथमदृयाम् । तत्रैव देवल:- १ क. स. यादी ती12 गहायानन्तरका ।ग, 'राणे, ·श्राद्धमारी। न पावं इयेनकाकादीन्पक्षिणः प्रतिपेधयेत् । तद्रूपाः पितरस्तत्र समायान्तीति वै श्रुतिः ।। विष्णुधर्मोत्तरे-तीर्थश्राद्ध सदा पिण्टान्क्षिपेत्तीर्थ समाहितः। दक्षिणाभिमुखो भूत्वा पिया दिक्सा प्रकीर्तिता ॥ इति । तीर्थाद्धमन्यद्वा सपुत्रविधवा नैव कुर्यात् । सपुत्रया न कर्तव्यं भर्तुः श्राद्धं कदाचनेति निषेधात् । केचित्पुत्रध- त्याऽपि पुत्रासंनिधाने ब्राह्मणद्वारा श्राद्धं करणीयमित्याहुः । अपुत्र विधवया तु कार्यमेव । यतिरपि न कुति । न कुत्सूितकं भिक्षुः श्राद्धं पिण्डोदकक्रियामिति वचनात् । एतच्चानुपीतेनापि कार्यमिति कमलाकरः । जीवपितृकेणापि कार्यम् । वृद्धौ तीर्थे च संन्यस्ते ताते च पतिते सति । येभ्य एव पिता दद्यात्तेभ्यो दद्यात्स्पयं सुतः ।। इति स्मरणात् । अत्र तर्पणे श्राद्धे च पितरः पूर्वोक्तसकृन्महा- लयश्राद्धवज्ञेयाः । अब पिण्डमदाने सर्वपिण्डान्ते सामान्यपिण्डं दद्यात् । ततः पिण्डमुपादाय हविषः संस्कृतस्य च । ज्ञातिवर्गस्य सर्वस्य सामान्य पिण्डमुत्सृजेत् ॥ इति पृथ्वीचन्द्रोदयोदाहृतवचनात् । तरणेऽपि सामान्याञ्जलिमाब्रह्म- स्तम्बैत्यादिवायवीयोक्तश्लोकद्वयेन दद्यादिति निस्थलीसेतुसारे । अत्र तर्पणश्राद्धयोः समानोपादानाच्छाद्धाङ्गतर्पणं पृथक्कार्यमिति केचित् । अपि वा कालव्यात्प्रसङ्गसिद्धिरित्यन्ये । तीर्थश्राद्धे काम्यत्वे भूरि- लोचनी । नित्यत्वे पुरूरवाईवावेव । केचिद्धनुर्धराविति वदन्तिं । पठन्ति च-तीर्थ चैव धनुर्धराविति । तञ्चिन्त्यम् । तीर्थश्राद्धं यथोक्त- विधिना श्राद्धकरणाशक्ती पूर्वोक्तानुकल्पेनकबाह्मणदबहामहिरण्य- पिण्डदानमात्रादिविधिना कुर्यात् । अशक्ती तर्पणमात्रम् । अविभक्ता भ्रातरो युगपत्तीर्थे गताचज्येठेनैव कार्यम् । विभक्तास्तु पृथगेव । नदीनां रजोदोषकाले तत्र नानादि न कुर्यात् । तदुक्तं सिन्धौ- सिंहकर्कटयोर्मध्ये सर्या नद्यो रजस्वलाः। तासु सानं न कुर्वति वर्जयित्वा समुद्रगाः ॥ इति । १ क.स श्राद्ध योतविधिना ।

·१५० केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- एकयोजनादिपयोजनगान्ताः सवन्त्यः कुल्याः । ततो दशयोजन. गान्ता अल्पनद्यः । ततश्चतुर्विंशतियोजनगान्ता नद्यः। तदधिकयोजन- गान्ताः समुद्रगाश्च महानद्यः। यत्र च पुराणादिपु महानदीव्यपदेशस्ता अपि महानद्यः । महानदीनामपि रजोदोप उक्तो भविष्योत्तरपुराणे- आदौ तु कर्कटे देवि महानद्यो रजस्वलाः। त्रिदिनं तु चतुर्थेऽहि शुद्धाः स्युर्जाह्नवी यथा ॥ महानद्यश्च ब्रह्मपुराणे- गोदावरी भीमरथी तुगभद्रा च वेणिका । तापी पयोप्णी विन्ध्यस्य दक्षिणस्थाः प्रकीर्तिताः ॥ भागीरथी नर्मदा च यमुना च सरस्वती। विशोका च वितस्ता च विन्ध्यस्योत्तरतः स्थिताः। द्वादशैता महानद्यो देवर्षिक्षेत्रसंभवाः । इति । गङ्गादिविपये तु देवलः- गङ्गा च यमुना चैव पक्षजाता सरस्वती । रजसा नाभिभूयन्ते ये चान्ये नदसंज्ञकाः ॥ नदाश्च-शोणसिन्धुहिरण्याख्याः कोकिलाहितघर्घराः । शतद्रुश्च नदाः सप्त पावनाः परिकीर्तिताः ॥ इति । अन्यत्र रजोदुष्टमपि जलं गङ्गाजलसंयुतं सददुष्टं भवति । अयं च रजोदोपस्तीरवासिनां नास्तीति योगयाज्ञवल्क्यः । वायुपुराणे- अधिमासे जन्मदिने अस्ते च गुरुशुक्रयोः । तीर्थयात्रा न कर्तव्या गयां गोदावरी विना ।। पुराणान्तरे च- गोदावयाँ गयायां च श्रीशैले ग्रहणद्वये । सुरासुरगुरुणां च मौढ्यदोषो न विद्यते ॥ वायवीये-गयायां सर्वकालेपु पिण्डं दद्याद्विधानतः । अधिमासे जन्मदिने अस्ते च गुरुशुक्रयोः । न त्यक्तव्यं गयाश्राद्धं सिंहस्थे च बृहस्पती । पद्मपुराणे-काशीमुद्दिश्य यातानां सर्वः स्यात्समयः शुभः। मङ्गलं सकलं वस्तु न किंचिद्धि विचारयेत् ॥ इति । १ ग. किलो हि ·. श्राद्धमारी। तीर्थ संक्षेपतः सर्वप्रायश्चित्तमपि कुर्वन्ति शिष्टाः । अथ संक्षेपतस्तीर्थविधिप्रयोगः । तीर्थयाप्तिदिनात्पूर्वदिने प्राप्तिदिने वोपोप्य कार्पटीवपं विधाय पादुकायानादि परित्यज्य पादचारी तीर्थ दृष्ट्वा साष्टाङ्गं प्रणम्य तीर्थसमीपमेत्याक्षतगन्धपुष्पफलताम्बूलहिरण्या- दियुक्तमक्षलिममुकतीर्थाय नम इति दया तबस्थान्द्रिजांश्च साटाङ्गेन प्रणम्य तदनुज्ञया शरीरमलापकर्पस्नानं तूष्णीं कृत्वाऽऽदवासा ब्रह्मदण्डा) यथाशक्ति हिरण्यं ब्राह्मणानामग्रे निधाय समस्तसंपदिति श्लोकचतुष्टयं पठन्ब्राह्मणान्प्रदक्षिणीकृत्य साष्टाङ्ग प्रणम्य प्रार्थयेत् । सर्वे धर्मविवेक्तारो गोतारः सकला द्विजाः । मम देहस्य संशुद्धि कुर्वन्तु द्विजसत्तमाः॥ मया कृतं महाघोरं ज्ञातमज्ञातकिल्बिषम् । प्रसादः क्रियतां मह्यं शुमानुज्ञां प्रयच्छथ ।। पूज्यैः कृतपवित्रोऽहं भवेयं द्विजसत्तमः । मामनुगृह्णन्तु भवन्त इत्युक्त्वा विभानुमत्या यथाशक्ति प्रायश्चित्तं निश्चित्य देशकाली स्मृत्वाऽमुकगोत्रस्यामुकशर्मणो मम जन्मान्तरा- म्यासाजन्मप्रभृत्यद्ययावज्ज्ञानाज्ञानकामाकामसकृदसकृत्कृतकायिकवा- चिकमानसिकसांसर्गिकस्पृष्टास्पृष्टभुक्तामुक्तपीतापीतसकलपातकातिपा- 'तकोपपातकलघुपातकसंकरीकरणमलिनीकरणापात्रीकरणजातिभ्रंशक- रप्रकीर्णकपातकानां मध्ये संभाषितपातकानां निरासाथ युप्मदनुज्ञयाs. मुकाजापत्यात्मकमायश्चित्तपत्यानायभूतं मोनिष्क्रयदन्यं ब्राह्मणेभ्यो दातुमहमुत्सृज्य इति संकल्प्य तद्रव्यं ब्राह्मणेभ्यो दत्त्वाऽनेन प्रायश्चि- त्ताचरणेन सकलपापापहमहाविष्णुः प्रीयताम् । इति प्रायश्चित्तं कृत्वा पुनर्देशकाली स्मृत्वा मम समस्तपापक्षयार्थमस्मिन्नमुकतीर्थे वपनं करिष्य इति संकल्प्य आत्मनः शुद्धिकामश्च पितॄणां तृप्तिहेतवे । वपनं कारयाम्यद्य हे गङ्गे तव संनिधौ ।। यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्यासमानि च । केशानाश्रित्य तिष्ठन्ति तस्मात्केशान्वपाम्यहम् ।। इति मन्त्रमुक्त्वा प्राङ्मुस उदङ्मुसो वा कक्षोपस्थवज श्मश्रुके- शलोमनसानि वापयेत् । तीर्थान्तरे तु हे तीर्थ तव संनिधौ । समुन्द्रे हे सिन्धो तव संनिधापिति यथार्थमूहः । इदं केशवापनं शिखामारभ्या- ·१५२ केळकरोपाहबापूभद्दविरचिता- धस्तात्कार्यम् । एवं वापनं विधाय शुद्धयर्थ सूष्णी नात्वा द्वादशाहु- लमपामार्गादिदन्तधावनकाष्ठम्, आयुर्बलं यशो वर्चः प्रजाः पशुवसूनि च । बलप्रज्ञां च मेधां च त्वं नो देहि वनस्पते । इति मन्त्रेणाऽऽदाय- मुखदुर्गन्धिनाशाय रदानां च विशुद्धये । ठीवनाय च गात्राणां कुर्वेऽहं दन्तधावनम् ॥ इति मन्त्रेण दन्तान्संशोध्य द्वादश गण्डूपान्कृत्वाऽऽचम्य प्राणा- नायम्य देशकालस्मरणपूर्वकं हेमाद्यायुक्तप्रकारेण सानसंकल्पं कुर्यात् । स यथा-अस्य श्रीमन्महामगवतः सच्चिदानन्दरूपस्य श्रीमदादिना- रायणस्याचिन्त्यापरिमितशक्त्या नियमाणानां महाजलीघमध्ये परि- भ्रममाणानामनेककोटिब्रह्माण्डानामेकतमेऽव्यक्तमहदहंकारपृथिव्यप्तेजो. वाल्याकाशाद्यावरणैरावृतेऽस्मिन्महति ब्रह्माण्डकटाहकरण्डे सकलज- गदाधारशक्तिकूर्मवराहानन्तैरावतपुण्डरीकवामनकुमुदाञ्जनपुप्पदन्तसा- र्वभौमसुमतीकाप्टदिग्गजापरिप्रतिष्ठितातलवितलसुतलतलातलरसातलम- हातलपातालास्यसप्तलोकोपरिभागे भूलोंके भवर्लोकस्वर्लोकमहर्लोक- जनोलोकतपोलोकसत्यलोकाख्यलोकपटकस्याधोभागे महाकालायमा. नफणिराजशेषसहस्रफणामण्डलविधृते दिग्दन्तिशुण्डादण्डस्तम्भिते पहिरन्धतमसाऽऽवृतेनान्तःसूर्यप्रकाशितेन लोकालोकाचलेन वलयिते लवणेक्षुसुरासपिदधिक्षीरस्वादूदकारव्यमहार्णवपरिवेष्टिते जम्बुप्तक्षकुश- क्रौञ्चशाल्मलशाकपुष्करास्यसप्तहीपविराजिते स्वर्णप्रस्थचन्द्रकश्वेताव- तरमणसिंहलमहारमणपारसीकपाश्चजन्यलकाद्युपद्वीपविराजित एवं. विधसरोरुहाकारपञ्चाशत्कोटियोजनविस्तीर्ण भूमण्डले तुहिनाचलहेमकू- टनिपधनीलश्वेतशृङ्गिगन्धमादनपारियावाख्याप्टसीमाचलविभक्त तन्म- ध्यवर्तिभारतकिंपुरुपहरिवलावृतरम्पकहिरण्मयकुरुभद्राश्चकेतुमाला- स्पनववर्षशोभिते जम्बुद्वीपे नानावर्णकेसराचलशिसररत्नवीजाश्चित- भूसरोरुहणिकायमानस्य मेरोदक्षिणदिग्भागे दक्षिणोदधिहिमाचल- योर्मध्यप्रदेशे नवसहस्रयोजनविभक्त इन्द्रद्वीपकशेरुताम्रपर्णीगभस्तिना. गसौम्यगन्धर्ववारुणभारतास्यनवसण्डवत्यस्मिन्भारते वर्षे दक्षिणोदधि- १.स 'मऽस्मिन्नध्य । २ ग, पहिन ।

·थाद्धमारी। १५३ प्रमृतिसहस्रयोजनवति भरतखण्डे स्वाम्यवन्तिकुरुक्षेत्रादिसमभूमध्यरे- खाया अमुकदिग्मागेऽयोध्यामथुरामायाकाशीकापयन्तिद्वारवत्यादि- मुक्तिक्षेत्रवत्यामस्यां कर्मभूमी भागीरथीविन्ध्याचलगोदावरीणां दाक्ष- णदिग्मागे कावेरीमलयाचलरामसेतूनामुत्तरदिग्मागे श्रीशैलहेमकूट- किष्किन्धागरुडाचलबेहटाचलारुणागिरिहस्तिगिरिमभूतिपुण्पशैलवति दण्डकारण्ये नानापुण्यतीर्थवत्यस्मिन्देश विशेपेऽमुकतीर्थ श्रीमदनेकको- टिब्रह्माण्ड घटनायासरोमविवरस्य विरापिणो भगवतो महापुरुपस्य शेषपर्यशायिनः श्रीविष्णोराज्ञया भवर्तमानस्य तन्नाभिस्थानसरोरुहा. दुत्पन्नस्य सकलवेदनिधेः सकलजगत्त्रष्टुः परार्धद्वयजीविनो बह्मणः प्रथमपरार्धपश्चाशस्यामतीतायां द्वितीयपरार्धे श्वेतवराहकल्पे प्रथमवर्षे प्रथममासे पथमपक्षे प्रथमदिवसेऽहनि उदयादित्रयोदशयाटिकास्वती- तासु स्वायंभुवस्वारोचिपोत्तमतामसरैवतचाक्षुपाख्येपु पटसु मनुष व्यतीतेपूपरितनघटिकायां सप्तमे वैवस्वतमन्वन्तरे सप्तविंशतिमहायुगेपु गतेषु अष्टाविंशतितमे महायुगे पुरुहूतनामेन्द्रसमये कृतत्रेताद्वापरेषु गतेषु वर्तमाने कलियुगे प्रथमपादे बौद्धावतारे शालिवाहनशके सौर- चान्द्रमाने प्रमवादिषष्टिसंवत्सरान्तर्गतमथमविशत्या धर्तगाने घ्यावहा- रिके प्रमोदनामसंवत्सरे दक्षिणायने घर्षती भादपदे मासे शुक्लपक्षे दशम्यां पुण्यतिथी मन्दवासरे पूर्वापाढानक्षत्र आयुष्मद्योगे तैतिलक- रणे सिंहस्थे सूर्य धनुस्थे चन्द्र सिंहस्थे भौमे फन्यास्थे बुधे धूपभस्थे देवगुरी तूलास्थे शुके वृश्चिकस्ये शनैश्चरे कन्यास्थे राही मीनस्थे केता- वेवंगुणविशिष्टपुण्यकालेऽमुकगोत्रस्यामुकनक्षत्रेऽमुकराशी जातस्यामुक- नामधेयस्य ममेह जन्मनि जन्मान्तरे च नानायोनिपु ज्ञानतोऽज्ञा- नतश्च बाल्यकौमारयौवनवार्धकेषु जाग्रत्स्वमसुपुप्त्यवस्थासु मनोवाकाय- कर्मभिः कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्यंस्त्वक्चक्षुःश्रोत्रजिह्वाम्राणवाक्पा- णिपादपायपस्थैः संभावितानां प्रकाशकृतबह्महत्यासुरापानसुवर्णस्तेय- गुरुतल्पगास्यानां महापातकानां तत्संसर्गायतिपातकानां रहस्यकृतब्रह्म- हत्यासुरापानसुवर्णस्तेयगुरुतल्पगास्यानां महापातकानां तत्संसर्गित्वानु- ग्राहकत्वमयोजकत्वमित्रभावोपदेतृत्वानुमन्तृत्वप्रोत्साहकत्वादिमहापात- कप्रतिदिष्टातिपातकानां गुर्वधिक्षेपवेदनिन्दासढवधाधीतनाशनादिब्रह्म- हत्यासमरूपपातकानामुत्कर्पानृतभापणामक्ष्यभक्षणरजस्वलामुसास्थाद- नादिमुरापानसमपातकानामश्वरत्नमनुष्यहरणनिक्षेपहरणदेवब्राह्मणदव्य. भूमिहरणधेनुहरणादिसुवर्णस्तेयसमरूपपातकानां पितृप्यसमातृप्यसमातु- ·१५४ केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- लभाज्येष्ठभ्रातृपत्नीमातुःसपत्नीपितृव्यपत्लीपितृव्यपत्नीभगिनीदुहित- सखिमार्याकुमार्यज्ञातरूपन्तजस्त्रीस्नुपानृपपत्नीश्रोत्रियत्विगुपाध्याया- चार्यमित्रपत्नीरजस्वलाशरणागताहीनवासयोनिजासगोत्रास्त्रीगमना- दिगुरुतल्पसमरूपपातकानां सोमयागस्थक्षधियवैश्यवधाविज्ञातगारज- स्वलात्रिगोत्रादीक्षितस्त्रीगुर्विणीवधादिमहापातकसमरूपपातकानामुक- पणानृतभाषणकलादिनिपिद्धमक्षणरजस्वलामुखास्वादन (?)कूटसा- क्ष्यसुहृद्वन्धनादिपरिवेदनमृतकाध्ययनाध्यापनपारदार्यपारिवित्त्यवा(प्य- लवणविक्रयस्त्रीशुद्धविक्षत्रियवधनिन्दितार्थोपजीवननास्तिक्यबतलोप- करणसुतविक्रयधान्यपशुस्तेयायाज्ययाजनपितमातृमुतादित्यागतटाका- रामविक्रयकन्यादूपणपरनिन्दकयाजनपरेिवित्तिकन्यामदानकोटिल्यवत- लोपामार्थक्रियारम्भमद्यपस्त्रीनिपेवणस्वाध्यायाग्निपरित्यागेन्धनार्थनुम- च्छेदनस्त्रीहिंसनयन्त्रविधानन्यसनात्मविक्रयशूद्रव्यहीनसस्यहीनयोनि- निपेवणानाश्रमवासपरालपुष्टयसच्छास्त्राभिगमनाकराधिकारितामार्या.. विक्रयाद्युपपातकानामजाविसरोद्रमृगेममीनाहिमहिपाश्चवधादिसंकरी- करणानां कृमिकीटवयोवधमद्यानुगतद्रव्यमोजनफलेक्षुकुसुमस्तेयादिम- लिनीकरणानां निन्दितधनधान्यकरीपजीवनासत्यमापणशवसेवाद्यपा- ब्रीकरणानां मद्यगन्धाघ्राणवाह्मणपीडनसामान्यस्त्रीमथुनादिजातिभ्रंश- करणानां विहितकर्मत्यागनिपिद्धाचरणेन्द्रियानिग्रहपरमर्मोद्घाटनसूच- कत्वाशीचमानसंध्यावन्दनजपहोमपञ्चमहायज्ञरहितमोजनदिवाद्विवार- भोजनसस्यच्छेदनतरुगुल्मलतादिच्छेदनक्लेव्यखीवश्यश्वपतिकीपत्रात्यप- रिवेत्तुपरिवित्तिद्वसेवकवाधुपिकनिजकर्मविहीनानभोजनयत्यन्नभोज- नयतिप्रेरितान्नयतिपक्कानयतिपात्रस्थानपतिस्पृष्टयतिदापितान्नभोजन- शूदस्पृष्टशूटशूदानुमतशुदाधिकृतशूदयाचितान्नभोजनग्रहणभोजन- ग्रहणकालपक्कान्नमोजनपर्वकालरात्रिभोजनानिवेदितान्नभोजनहस्तद. सानहस्तपरिविटान्नादिभोजनप्रेतपिशाचोद्देश्यभोजनबलिदत्ताननीरा- जितासभोजनवटाश्वत्यादिनिपिद्धपात्रभोजनमामयाजकदेवलकवृपली- पतिमाहिपिकशिवद्विजशाक्तपापण्डपाशुपतचिह्निताङ्गचिकित्सकज्यो- तिषिकाशोचिपतितान्नभोजनभिन्नकांस्यपात्रभोजनताम्रालाबुदारुपापा- णमृत्पात्रभोजनरजस्वलाचाण्डालादिवाक्यश्रवणमोजनदग्धपुरीपपूतिग- न्धिभुक्तोच्छिटभोजनगणानदीक्षितान्नशूद्रपुरोहितान्नपर्यायान्नशूद्रपान- स्थान्नभोजनमहापुरुपोद्दिष्टान्नभोजनानुचितान्नभोजनशूद्वभुक्तशेपानमा- क. स. 'कसी।

·श्राद्धमारी। मान्त्यजदत्तशेपानभोजनसदाभिक्षान्नदंपतीभुक्तशेपानभोजननबीन्द्ध- चार्वाकस सम्राह्मणान्नभोजनकारागृहपानभोजनसरोष्ट्राजाविमहिपीक्षी. रादिपानविवत्साविगतगानिर्दशगोक्षीरादिपानस्तन्यपानवामहस्तकह- स्तवर्पधारापरदत्तजलपानपिण्याककृसरसंयावपायसापूपमांसपुरोडाशा- दिवृथाभक्षणरेतोविण्मूबकेशकीटकादिमिश्रितान्नभोजनताहग्जलपान- च्छर्दितान्नभोजनवार्ताककलिङ्गगृक्षनरक्तमूलकादिनिपिद्धभक्षणनिपि- द्धशिवनिर्माल्यादिभक्षणारनालंयवतण्डुलान्नभक्षणगोमुसजलपानयोनि भक्षणयोन्यास्वादनदिवास्वापनदिवामथुनदासीवेश्याकुलटावितन्तुपरा- वरुद्धगर्भिणीसाधारणीभूतपरस्त्रीगमनतिर्यग्योनिगमनमुसमैथुनरथ्यारा- जमार्गवृक्षच्छायावृक्षदेवालयगृहाङ्गणगोधवृन्दावनजलाशयादिस्थलरे- नोविण्मूत्रकरणपितृमानाचार्यादिशुश्रूपाराहित्यदर्शमहालयसंक्रान्तिव्य- तीपाताटकालभ्ययोगगजच्छायादिश्राद्धविस्मरणग्रहणपुण्यकालादिना- नदानादिराहित्यसंध्यानयवस्त्रपरिवर्तनोपासनादिराहित्यसंध्याकालसं. लापताम्बूलचर्वणमोजनमैथुननिद्राद्येकादश्यहोरात्रभोजनाशुद्धजलम्रा- ननग्रस्नानामन्त्रकमाननिपिद्धदिनाभ्यङ्गस्नानसंनिहिततीर्थोलधनती- र्थासानकच्छराहित्यद्विकच्छकौपीनपुच्छादिकृतकच्छकत्यस्वग्रामदेवो- त्सवादर्शनतदुत्सवजनपग्रामकुलाचारोलाइन्धनगुर्वाचार्यविप्रश्रोत्रिया- हिताग्निनृपकार्योल-धनविप्रत्यकारहुंकारतिरस्कारवादपराजयमापणास- हायारण्यमार्गगमनब्राह्मणदण्डनभर्सनताडनशोणितम्रावणमलिनामे- ध्यनीलादिवसधारणहरिहरगुर्वाचार्यनिन्दाश्रवणब्रह्मदूपणक्षोभकरणस- वृत्तिपरित्यागक्षत्रियादिवृत्तिधनार्जनगानिरोधनस्वयधृतहलकर्षणकृ. पिजीवनोकोचजीवनपीवावशिष्टोदकसानचाण्डालकारितकृपिजीवन- चाण्डालकारितकृषिधान्यशलादुयुप्पफलभोगचाण्डालकृतवापीकूपत- टाकोदकपानान्यकारितप्रपाजलपानकरमदिततक्रपानादिशिरोभ्यक्ताव- शिष्टतेलपानसामिलापविषयदर्शनदुर्मरणसंकल्पकरणशवधारणसामि- लापपरस्त्रीनिरीक्षणमिथुनीभूतस्त्रीनिरीक्षणनग्नतीनिरीक्षणहीनवर्णामि- वादनचार्वाकयापण्डपूजितदेवाभिवादनपरोपतापकरणपरोपकारनाशतृ- णगुल्मलतादिनाशंगोमांसगन्धामाणचाण्डालस्पर्शनदर्शनसंभाषणपाक- भेदपविभेदकरणम्लेच्छमध्यनिवासम्लेच्छदव्योपभोगयाचमानदीनान्ध- कृपणक्षेपणतिलादिनानाप्रकारदुष्प्रतिग्रहनियमरहितवेदपुराणशास्त्राध्य- १क सरपटत २ क स शनयो । ३ . 'पक्ष ।

·१५६ केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- यनाध्यापनम्यवहारपक्षपातसाधारणबाह्मणगृहसीमाकुल्यातटाककूपारा- माद्यपहरणपशुपक्षिवन्धनशीतवातातपवर्पचौराद्यापद्तदुःखानिवारणान- हासनशयनप्रदानविपमभापणवाकूपारुष्यदण्डपारुप्याविहितकालेऽवि. हिताचरणमित्रस्वामिसुहृदाचार्येटभार्यादेवतावञ्चनपरमात्मस्मरणराहि- त्यादीनां प्रकीर्णकानां सकृत्कृतानामभ्यस्तानामत्यन्तचिरकालनिरन्तरा- भ्यस्तानां महापातकादीनां प्रकीर्णकान्तानां नवविधानां बहुविधानां सर्वेषां पापानामपनोदार्थमेतत्तीर्थनानादिकल्पोक्तफलावाप्त्यर्थ श्रीपरमे- भ्वरप्रीत्यर्थ चास्मिन्नमुकतीर्थे सानमहं करिष्ये । एवं यथादेशं यथा- काळं यथाकामं देशकालोलेसनपूर्वकं संकल्पं कृत्वा दशविधनानानि कुर्यात् । तत्र भस्मगोमयमृत्तिकासानानि सर्वप्रायश्चित्तोक्तप्रकारेण कुर्यात् । यहा मा नस्तोफ इति मन्त्रेण मस्मना प्रथमम् । गन्धद्वारा- मिति मन्त्रेण गोमयेन द्वितीयम् । स्योना पृथिवीति मृत्तिकया तृती- यम् । आपो हि छेति मन्त्रेणोदकेन चतुर्थम् । गायच्या गोमूत्रेण पश्च. मम् । गन्धद्वारामिति गोमपेन पष्ठम् । आप्यायस्वेति क्षीरेण सप्तमम् । दधिकाव्ण इति भाऽष्टमम् । घृतं मिमिक्ष इति घृतेन नपमम् । देवस्य वेति फुशोदकेन दशमम् । अब कुशोदकेन सामीति मन्त्रशेषः। ततः- ॐ नमामि गन्ने तव पादपङ्कजं सुरासुरैर्वन्दितदिव्यरूपम् । भुक्तिं च मुक्ति च पदासि नित्यं भावानुसारेण सदा नराणाम् ॥ ॐ सागरस्वननिर्घोप दण्डहस्त सुरान्तक । जगत्स्रष्टर्जगन्मदिनमामि त्वां सुरेश्वर ॥ तीक्ष्णदंष्ट्र महाकाय कल्पान्तदहनोपम । भैरवाय नमस्तुभ्यगनुज्ञां दातुमर्हसि ॥ इत्युक्त्वा नाभिमा। अले नद्यां प्रवाहाभिमुखः स्थावरे तटाके प सूर्याभिमुखः स्थित्या ॐ नमो देवदेवाय शितिकण्ठाय दण्डिने । रुद्राय चापहस्ताय चक्रिणे वेधसे नमः॥ सरस्वती च सावित्री घेदमाता गरीयसी। संनिधात्री भवत्यन्न तीर्थ पापमणाशिनी ॥ ॐ प्रपद्ये वरुणं देवमम्भसा पतिमूर्जितम् । याचितं देहि मे तीर्थ सर्घपापापनुत्तये ॥ १ग. नायीते।

·श्राद्धमञ्जरी। ॐ हिरण्यशृङ्गं वरुणं प्रपद्ये तीर्थ में देहि याचितः । यन्मया मुक्तमसाधूनां पापेभ्यश्च प्रतिग्रहः ॥ यन्मे मनसा वाचा कर्मणा वा दुप्कृतं कृतम् । तन्न इन्द्रो वरुणो बृहस्पतिः सविता च पुनन्तु पुनः पुनः ।। नमोऽययेऽप्सुमते नम इन्द्राय नमो वरुणाय नमो वारुण्यै नमोऽन्यः । यदां कूरं यदमेध्यं यदशान्तं तदपगच्छतात् । अत्याशनादतीपानाद्यञ्च उनात्प्रतिग्रहात् ॥ तन्नो वरुणो राजा पाणिना हवमर्शतु । सोऽहमपापो विरजो निर्मुक्तो मुक्तकिल्बिपः ।। नाकस्य पृष्ठमारुह्य गच्छेब्रह्मसलोकताम् । यथासु वरुणः स पुनावधमर्पणः ॥ इति मन्त्रानुस्त्वा बद्धशिखां पुरतः कृत्वा निवारमवगाह्य शरीरं पक्षाल्पापो हि छेति नवमुक्तेन मार्जनं विधायानुष्ठमूलेन जलं पद- क्षिणमालोडयेत् । तत्र मन्त्रः-इमं मे गङ्ग इत्यस्य मेध:(धार)सिन्धुनधो जगती । जलालोडने वि० । ॐ इमं मे गङ्गे०मया । इत्यालोड्य याः प्रवत इत्यस्य वसिष्ठो नद्यो जगती । तीर्थाभिमर्शने वि०। ॐ याः पवतो निवतःमयन्तु । इति तीर्थमभिसृश्य यथाशक्ति पविवालिजन्म- त्रान्पठित्वा तत्तत्तीर्थमाहात्म्योक्तमन्त्रैराणि दद्यात् । सामान्याग्र- दानमन्त्रास्तु- नमः कमलनाभाय नमस्ते जलशायिने । नमस्तेऽस्तु हृषीकेश गृहाणाध्यं नमोऽस्तु ते ॥ १॥ एहि सूर्य सहस्रांशो तेजोराशे जगत्पते। अनुकम्पय मां मक्त्या गृहा० ॥२॥ विष्णुपादाब्जसंभूते गङ्गे त्रिपथगामिनी(नि)। भागीरथीति विख्याते गृहा॥ इत्याणि दुत्त्वा, ऋतं चेत्यघमर्पणं कृत्वाऽऽचम्य, ॐ नमो नारा- यणायेत्याक्षरमन्त्रम्, ॐ दुपदादिवेन्मुमुचानः स्पिन्नः स्नात्वी मला- दिव । पूर्त पवित्रेणेवाऽऽज्यमापः शुन्धन्तु मैनसः । ॐ तद्विष्णोः परमं० ततम् । इति जपित्वा विष्णु च स्मृत्वा केशवादिदामोदरान्तैादशनाम- मिदिशकृत्व आप्तुत्य गायत्र्या शरीरे जलमभिपिच्य गवन स्। २ धुनद्यो । ३ ग. इत्याया। ४ क ख,क्षर म। .

·. १५८ केळकरोपाहबापूमट्टविरचिता- नन्दिनी नलिनी सीता मालती च महापगा। विष्णुपादाब्जसंमूता गङ्गा त्रिपथगामिनी। भागीरथी भोगवती जाह्नवी विशेश्वरी ॥ द्वादशैतानि नामानि यत्र यत्र जलाशये। खानयुक्तः सदा ब्रूयात्तत्र तत्र वसाम्यहम् ॥ इति गङ्गावाक्यं पठित्वा नामिमानजले तिठस्नानाङ्गतर्पणं कुर्यात् । तञ्चेत्यम्-यज्ञोपवीती प्राङ्मुखः साक्षताभिरद्भिः, ब्रह्मादयो ये देवा- स्तान्देवस्तिर्पयामि । भूर्देवांस्तर्पयामि । भुवर्देवांस्तर्पयामि । स्वर्देवा- स्तर्प० । भूर्भुवः स्वर्देवांस्तर्पयामीति पञ्चमन्त्रैरेकैकमलिं देवतीर्थेन दत्त्वा, उदङ्मुसो निवीती सयवाभिरद्भिः प्राजापत्यतीर्थन कृष्णद्वैपा- यनादयो य पयस्तानृपीस्तर्प० । भूपीस्तर्प० । मुवपीस्तः । स्वर्कपीस्तर्प० । भूर्भुवःस्वधीस्तर्प० । इति पञ्चभिी द्वावाली दृत्त्या दक्षिणामुखः प्राचीनावीती पितृतीर्थेन सतिलाभिरद्भिः सोमः पितृमान्यमोऽङ्गिरस्थानग्निप्वात्ता अग्निः कव्यवाहनादयो ये पितरस्ता- पितूंस्तर्प० । भूःपितूंस्तर्प० । भुवःपितूंस्तर्प० । स्वापिसुंस्त० । भूर्भुव:- स्वःपितृस्तर्पयामीति वित्रिस्तर्पयित्वा तीरमेत्य अग्निदग्धाश्च ये जीवा येऽप्यदग्धाः कुले मम । भूमौ दत्तेन तोयेन तृप्ता यान्तु परां गतिम् ॥ इति मन्त्रेणालि तटे निक्षिप्य ये केचास्मत्कुले जाता अपुत्रा गोत्रिणो मृताः। ते गृह्णन्तु मया दत्तं वस्त्रनिप्पीडनोदकम् इति वस्त्रं तीरे निप्पीड्योपवीती यन्मया दूषितं तोयं शारीरमलसंभवात् । तद्दोपपरिहारार्थं यक्ष्माणं तर्पयाम्पहम् ।। इति यक्षमतपणं कृत्वा ज्ञानतोऽज्ञानतो वाऽपि यन्मया दुप्कृतं कृतम् । तत्क्षमस्वासिलं देवि जगन्मातर्नमोऽस्तु ते॥ इति नदी क्षमापयेत् । इति सानविधिः। अथ तर्पणम् । तच जले करणपक्ष आर्द्रवासा एव जानुमानाधिक- जले स्थित्वाऽऽचम्य प्राणानायम्य देशकाली संकीर्त्य देवपिपितृप्ति- १ क.ग. ताः का ·श्राद्धमारी। १५९ द्वारा श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थममुकतीर्थे देवपिपितृतर्पणं करिष्यमाणतीर्थ- श्राद्धाङ्गतर्पणं च तन्त्रेण करिप्य इति संकल्प्य देवर्षितर्पणं प्रजापति- स्तृप्यवित्यादि कृत्वा प्राचीनावीती दक्षिणामुसः सतिलजलेन नित्यतर्प- णयपितृतर्पणं कृत्वा सर्योद्देशेन तिलाञ्जलिं दद्यात् । तत्र मन्त्र:- देवासुरास्तथा नागा यक्षगन्धर्वराक्षसाः। पिशाचा गुह्यकाः सिद्धाः कूप्माण्डास्तरवः सगाः॥ जलेचरा भूनिलया वाय्वाधाराच जन्तवः । तृप्तिमेतेन यान्त्वाशु महत्तेनाम्भुनाऽसिलाः ।। नरकेषु समस्तेपु यातनासु च ये स्थिताः । तेयामाप्यायनायतद्दीयते सलिलं मया ॥ ये बान्धवाबान्धवा या येऽन्यजन्मनि बान्धवाः। ते तृप्तिमखिला यान्तु ये चास्मत्तोऽभिकाइक्षिणः॥ यत्र वचनसंस्थानां क्षुत्तृष्णोपहतात्मनाम् । इदमक्षय्यमेवास्तु मया दत्तं तिलोदकम् ॥ आब्रह्मस्तम्बपर्यन्तं अतीतकुलकोतिलोदकम् । इति मन्त्रस्तर्पणं कुर्यात् । तीरे तर्पणपक्षे शुष्क वाससी परिधाय बहिरास्तीर्य तस्मिस्तर्प- येदिति तर्पणविधिः। अथ तीर्थश्राद्धप्रयोगः । देशकालोत्कीर्तनान्ते प्राचीनायीती पित्राद्या- शान्तापितन्सकृन्महालयवदुद्यातपा तृप्त्यर्थं तीर्थश्राद्धं सदेवं सपिण्ड पार्वणेकोटिविधिनाऽनेन हविया सद्यः करिष्य इति संकल्प्य क्षेत्रवासि- नोऽन्यानपि च ब्राह्मणान्महालयवन्निमन्त्र्याावाहनविप्राङ्गुष्ठनिवेशन- तृप्तिपनविकिरविसर्जनवर्ज सकृन्महालयवस्मयोगः । महालयपदस्थाने तीर्थपदोच्चारणम् । इदं विष्णुरित्यादि विष्णो हव्यं रक्षस्वेत्यन्तस्यान- निवेदनकदेशस्य लोपः । अब धूरिलोचनी पुरूरवायी वा देवी। पिण्डदान आप्तपिण्डस्य पुरस्तादाबामणो ये पितृवंशजाता इत्यादि. मन्त्रैः पिण्डान्तरदान महालयवत् । पिण्डांस्तु तीर्थजल एव क्षिपेत् । इति तीर्थश्राद्धप्रयोगः। अथ तीर्थश्राद्धानुकल्पाः । पाकामाव आमश्राद्धं हिरण्यश्राद्धं वा कुर्यात् । तत्राप्यावाहनादीनां लोप एव । अवाप्यशक्ती पूर्वोक्तानु- कल्पानामन्यतमेन कार्यम् । फेवले कपिण्डात्मकमप्युक्तमत्यशक्तं प्रति त्रिस्थलीसेतुसारे । तद्यथा--पूर्वोक्तपिण्डद्रव्याणां सक्त्वादीनामन्यत- मेनकं पिठं कृत्वा संक्षेपतीर्थश्राद्धं करिष्य इति संकल्प्य ·केळकरोपाहबापूमट्टविरचिता- पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मातामहस्तत्पिता च ममातामहकादयः॥ तेपां पिण्डो मया दत्तो ह्यक्षय्यमुपतिष्ठताम् । इति मन्त्रेण पिण्डं दद्यादिति । तर्पणाशक्ती तु आब्रह्मस्तम्बपर्य- न्तमिति मन्त्रद्वयनेय तर्पणम् । तीर्थश्राद्धानन्तरं यथाविमवं तीर्थपूजा कृत्वा तदुद्देशेन ब्राह्मणान्सुवासिनीश्च यथाशक्ति भोजयित्वा दीनाना- थादीन्परितोप्य स्वयं सुहृद्युक्तः श्राद्धशेपं भुञ्जीत । तदिन उपवासपक्षे श्राद्धशेपमवजिनेदिति । इति तीर्थप्राप्तिदिनकृत्यम् । द्वितीयादिदिने नित्यंवत् नानतर्पणतीर्थपूजनब्राह्मणभोजनादि यथा- शक्ति कुर्यात् । विशेपं तु तत्तीर्थमाहात्म्योक्तप्रकारेण कुर्यात् । एवं यात्रां कृत्वा प्रत्यागत्य शोमने मुहूर्ते गृहप्रवेशं कृत्वा पूर्वोक्तघृत- श्राद्धघघृतथाद्धं कुर्यात् । तत्र सर्वान्पितनुच्चार्येतेषां तृप्त्यर्थममुकती- र्थात्मत्यागमननिमित्तं घृतश्राद्धं करिष्य इति संकल्पवाक्ये विशेषः । अन्यत्समानम् । कोचिद्दधिश्राद्धं कार्यमित्याहुः । तत्पक्षे दधिश्राद्धं करिप्य इति संकल्पः । अब दनः प्राधान्यम् । अन्यत्तु व्यञ्जनत्वेन देयमिति । इति यात्रोत्तरश्राद्धम् । इति श्रीमञ्चित्तपावनकेळकर० श्राद्धमञ्जयाँ सामान्यसर्व- तीर्थापयोगी तीर्थविधिः। अथ प्रयागयात्रायां विशेपः । प्रयागयात्रां करिप्य इति संकल्पः । आन्तरालिकतीर्थानां प्रासङ्गिकत्वान्नव संकल्पोल्लेखः । मुण्डननिर्णय- स्तूक्तः प्राक् । सभर्तृकाणां स्त्रीणां सर्वकेशसमुदायस्य यहुलमानं छेदनमुक्तं तद्विधिम्रन्थान्तरे । समर्तृका स्त्री शरीरमलापकर्पणनानं कृत्वा मत्रनुज्ञां गृहीत्वा देशकालौ स्मृत्वा मम जन्ममभृत्यद्ययावन्मनो- बाकायकर्मभिनितोऽज्ञानतश्च संभावितानां महापातकादीनां प्रकीर्ण- कान्तानां नवविधानां बहुविधानां सर्वेषां पापानां रहस्यकृतानां प्रकाशकृतानां सकृत्कृतानामभ्यस्तानां च तथा सामिलापपरपुरुपनिरी- क्षणसंभापणसंमोगादिजनितपापानां रजस्वलावस्थाजनितसंपादिपा. तकानां भर्तृमनोभङ्गाज्ञोलङ्वादिविविधपातकानां चापनोदार्थमस्मिन्न- ग.६ । मातापितामहीयेव तथा प्रपितामही ।मा। २ ग. "सदिन।

·श्राद्धमारी। पागे गङ्गायमुनासरस्वतीत्रिवेणीसंगमे मानमहं करिष्ये । तत्राऽऽदौ भर्तु- दीर्घायुरारोग्यतासिद्ध्यर्थमखण्डितसौभाग्यावाप्त्यर्थं च त्रिवेण्या घेणी- प्रदानं करिष्य इति संकल्प्य गङ्गादिपूजां कृत्वा, अग्रतो घगुलमात्रा वेणी का कविता कुमादिचर्चिता रत्नसुवर्णाद्यलंकृतां वैणवपाने निधाय तत्पात्रमजली गृहीत्वा भर्तारमवेक्षमाणा ने प्रार्थयेत् । अपराधसहस्राणि जातानि मम मोहतः । तत्सर्व मे प्रसन्नेन मनसा क्षन्तुमर्हसि ।। त्वत्मसादान्मया मोगाः सर्वे भुक्ताः सहस्रशः । आनीतोऽस्मिन्मयागाख्ये तीर्थ कामफलपदे । गङ्गायमुनयोर्यत्र सरस्वत्याश्च संगमः। घेणीतिप्रथिता लोके भाग्यसौभाग्यवर्धिनी ।। तत्र वेणी प्रयच्छामि यद्याज्ञा स्वामिनो भवेत् । इत्युक्त्वा तथैव कुपिति भर्तुराज्ञां गृहीत्या घेण्यां वेणीप्रदानेन सर्व पापं प्रणश्यतु । जन्मान्तरेप्वपि सदा सौभाग्यं मग वर्धताम् ।। इति मन्त्रेण त्रिवेणीसंगमे वेणी निक्षिपेत् । भर्ता च- सुमङ्गालीरियं वधूरिमां रामेत पश्यत । सौभाग्यमस्यै दत्त्वायाथास्तं विपरेतन ॥ इति मन्त्रं पठेत् । इमं मन्त्रं विप्राः पठेपुरिति कौस्तुभे । ततः खी सात्वा त्रिवेणीं पूजयित्वा तत्पीतये नानासौभाग्यद्रव्यवस्त्रकञ्चुकाभ- रणादियुतं वंशपात्रं दद्यात् । तत्र मन्त्रः- वंशपात्रमिदं श्रेष्ठं वंशसौभाग्यवर्धनम् । दानानागुत्तमं दानमतः शान्ति प्रयच्छ मे ।। ततो वेणीदानपूर्णतासिद्ध्यर्थं ब्राह्मणान्दक्षिणया सुवासिनीः सौभा. ग्यव्यकञ्चुक्यादिमिस्तोपयेत् । इति वेणीदानविधिः । महापापादिपापं च नानायोनिपु यत्कृतम् । ज्ञानतोऽज्ञानतो वाऽपि द्रव्यलोमेन यत्कृतम् ॥ * रा. पुस्तके समावे-सिन्दूर मं चैव ताम्बून च सपूगकम् । कण्ठमूत्रं ताप हरिदा पेय कंचुकीम् । सौभाग्याटकयुक्तानि दयाच्णि पोग्य । १ ग.ता सा प्रया। ३ ग. 'मत्रः।म'। अथ प्रत्यहं गङ्गामार्थनामन्त्राः- ·केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- परदोहादिकं पापं सर्वदा यन्मया कृतम् । भूतं मावि धर्तमानमा शुष्कं च यत्कृतम् ॥ एते वै सर्वपापौधा नश्यन्तु मम जाह्नवि । अर्घमन्त्रस्तु-ब्रह्मकमण्डलूद्मूते गङ्गे त्रिपथगामिनि । त्रैलोक्यवन्दिते देवि गृहाणाय नमोऽस्तु ते ॥ यमुनामार्थनामन्त्रः- आदित्यदुहिते दे(त)वि यमज्येष्ठे यशस्विनि । त्रैलोक्यवन्दिते पुण्ये पापं में यमुने हर ।। गतं पापं गतं दुःसं गतो भे पापसंचयः । निप्पापो यमुने देवि प्रसादात्तव नान्यथा ॥ यमुनाय॑मन्त्रः-आदित्यदुहिते दे(त)वि यमज्येष्ठे यशस्विनि । त्रैलोक्यवन्दिते देवि गृहा०॥ अन्न मानकाले नाभिमानजले तिष्ठन्यमं तर्पयामीत्यादिचतुर्दशम- ग्र्यमतर्पणं कुर्यादिति विशेषः । स्वरस्वतीमार्थनामन्त्रः- गङ्गायमुनयोर्मध्ये स्थिताऽसि त्वं सरस्वति । उद्धारोथं तु लोकानां मामुद्धर भवार्णवात् ॥ सरस्वत्यय॑मन्त्रः- गङ्गायमुनयोर्मध्ये या च गुप्ता सरस्वती। त्रैलोक्यवन्दिते देवि गृहा० ॥ इति । अथ प्रसङ्गादस्थिप्रक्षेपविधिः । यायदस्थि मनुष्याणां गगतोये च तिष्ठति । तावत्स देही स्वर्गस्थः कुरुतेऽमृतमोजनम् ॥ नरकस्थो दिवं याति स्वर्गस्थो मोक्षमाप्नुयात् । अन्तर्दशाहे यस्यास्थि गङ्गातोये निमज्जति ।। न तस्प पुनरावृत्तिह्मलोकात्कथंचन । इति पुराणोक्त्या गायामेवासौ विधिः । ब्रह्माण्डे तु तीर्थ- सामान्ये विहितः। ग्रन्थान्तरे--अस्तंगते गुरी शुक्के तथा मासे मलिम्लुचे । गगनयामस्थिनिक्षेपं न कुर्यादिति गीतमः॥ इति । १ क, ख राथ तु । २ ग. यषु ति'1३ ग. तीर्यान्तेऽपि वि।

·१६३ श्राद्धमञ्जरी। तथा-पुत्रो वाऽप्यथवा भ्राता सपिण्डः शिष्य एव था। तीर्थप्रक्षेपणार्थाय अस्थिशुद्धि समाचरेत् ॥ सुमुहूर्ते शुभे वारे सुलग्ने विष्टिवजिते । त्रिपादं भुवनक्षत्रं धनिष्ठापञ्चकं तथा ॥ गुरुभौमार्कवारांश्च त्यक्त्वा बाह्य (बाह्म)क्षसंयुते । अस्टयुद्धारं प्रकुर्वीत यथोक्तविधिना द्विजः ॥ इति । अधास्थिशुद्धिप्रयोगः । देशकालौ संकीामुकगोत्रस्यामुकशर्मणोऽ- स्थाममुकतीर्थे नयनाधिकारार्थमस्थिशुद्धिं करिष्य इति संकल्प्य सचैलं सात्वा यत्र तानि निखातानि भवेयुस्तां भुवं पञ्चगव्यैः प्रोक्षयेत् । तत्र मन्त्राः । गायच्या गोमूत्रेण । गन्धद्वारामिति गोमयेन । आप्यायस्वेति पयसा। दधिकाव्ण इति दना । शुक्रमसीत्याज्येन । देवस्य त्वा० हस्ताभ्यां मोक्षामीति कुशोदकेन । तत उपसपैति चतसृणां शङ्खः पितरबिष्टुप् । भूमार्थनसननमृदुद्धरणास्थिग्रहणेपु क्रमेण वि० । उपसर्प मातरमिति मन्त्रेण भूमिं प्रार्थ्य, उच्छश्चस्वेति खात्या, उच्छश्चमानेति मृदमुद्धृत्य, उत्ते स्तभ्नामीत्यस्थिग्रहणं कृत्वा जलाशयमेत्य तानि प्रक्षाल्यास्थीनि स्पृष्ट्वा विधिना मायात् । ग्रन्थान्तरे त्वस्थीनि पुनः पुनः स्पृष्ट्वैवाष्टोत्तर- शतवारं सायादित्युक्तम् । ततः स्पृष्ट्वैव पूर्वोक्तः पञ्चगव्यमन्त्रैरस्थीनि पञ्चगव्यैः सापयेत् । तत एतोन्विन्द्रं स्तवामेति तृचेन शुद्धोदकेन प्रक्षाल्य सास्थिदशविधस्थानानि कुर्यात् । तत्र भस्मगोमयमृत्तिकामानानि यथोक्तविधिना कुर्यात् । अपि वा मा नस्तोक इति भस्मना गन्धद्वारा- मिति गोमयेन । स्योना पृथिवीति मृत्तिकया। ततः पञ्चगव्यमन्त्रैः पश्चगव्यमानानि देवस्य त्वा० हस्ताभ्यां सामीति कुशोदकेन । आपो हि छेति तृचेन शुद्धोदकमानमिति । ततो वक्ष्यमाणमन्त्रैरस्थनां कुशै- मर्जिनं कुर्यात । ते च मन्त्रा:-अतो देवेति ऋक् ।एतोन्विन्द्रमिति तृचम् । शुची वो हव्या इति तृचम् । अथ सूक्तानि । नतमंहो न० । इति वा इति मे म। स्वादिष्ठया० वर्ग २ । ममाग्ने वर्षो० । कद्रायः । इति शौनकीयादी । ग्रन्थान्तरेऽन्येऽपि मन्त्रा उक्ताः । ते च-पदन्ति यञ्चेति द्वादशचं सूक्तम् । पवमानः सुवर्जन इत्यनुवाकः । इमा रुद्राय तवसे० वर्ग २ । आ ते पितर्मरुतां० वर्ग ३ । इमा रुद्राय स्थिरधन्वने० वर्ग १ । इति रुद्रसूक्तानि । तमु एहि यः । आवो राजानं० । भुवनस्य १ ग. वैवं । २ ग. "स्ताभ्यामिति ।

·१६४ केळकरोपावबापूमविरचिता- पितरं । त्र्यम्बकं० । इति रुद्रमन्त्रा इति । ततोऽस्थीन्यष्टगन्धेन यक्ष- कर्दमेन चानुलेपयेत् । अष्टगन्धं तु--- चन्दनागरुकर्पूरकस्तूरीरोचनं तथा । उशीर केशरं चैव देवदार्वित्यनुक्रमात् ॥ रोचनं गोरोचनम् । उशीरं वालकम् । यक्षकर्दमश्च- कर्पूरमगरीव कस्तुरी चन्दनं तथा । कक्षोलं च भवेदेभिः पञ्चभिर्यक्षकर्दमः ॥ इति । ततो गृहे देवतागारे जलाशये पाऽस्थीनि संपूज्य धूपैरुधूप्य नीरा- ज्योपहारादि निवेदयेत् । ततो हिरण्यश्राद्धं कुर्यात् । तद्यथा-देशकालौ स्मृत्वाऽस्मत्पितुरमु- कशर्मणोऽमुकगोत्रस्यास्थ्युद्धारशुद्धिनिमित्तमस्मत्पितृपितामहमपिताम- हानाममुकशर्मणाममुकगोत्राणां वसुरुद्रादित्यस्वरूपाणां पार्वणेन विधिना हिरण्यश्राद्ध करिप्य इति संकल्प्य पूर्वोक्तहिरण्यश्राद्धविधिना श्राद्धं कुर्यात् । पुरूरवाईवी देवी । अन्नेनाऽऽमान्नेन सक्तुभिर्वा पिण्ड- दानं श्राद्धान्ते तिलतर्पणं च कुर्यात् । अकृतसपिण्डीकरणस्य तु पूर्वो- क्तप्रकारेणकोद्दिष्टविधिना पिघुद्देशेनैव श्राद्धं कुर्यादिति । तत आपोहि छेत्यादिभिरवलि मन्त्रैरुणसूक्तैः पवमानसूक्तः पुरुपसूक्तेन चास्थीनि मार्जयित्वा देशकालौ संकीस्थिशुद्धयज्ञ हवनं करिष्य इति संकल्प्य स्थण्डिलेऽमिं प्रतिष्ठाप्योदीरतामित्यष्टर्चेन सूक्तेनाष्टोत्तरशतं घृताक्तति- लाहुतीर्जुहुयात् । उदीरता शङ्खः पितरस्त्रिष्टुप् । अस्थिशुद्धयङ्गहवने विनिः । तत्र प्रयोदशावृत्तिभिः प्रतिमन्त्रं हवनेन चतुरधिकशतमाहु- तयो भवन्ति । अपशिष्टाश्चतस्र आहुतीरन्तिमेन मन्त्रेण मन्त्रावृत्त्या जुहुयात् । अपि वा सूक्तान्ते स्वाहाकारं कृत्वा सूक्तावृत्त्याऽष्टोत्तरशत- माहुतीर्जुहुयादिति । सर्वत्र पितृभ्य इदं न ममेति त्यागः । एवं होम समाप्यास्थीनि ताम्रमये संपुटे निक्षिपेत् । उक्तं च- सुवर्ण मौक्तिकं रौप्यं प्रवालं नीलकं तथा । एतानि पञ्च रत्तानि अस्थिमध्ये विनिक्षिपेत् ।। कुशरावृत्य सूत्रेण क्षीमेण परिवेष्टयेत् । अजिनं कम्बलं दर्भा गोकेशा भूर्जपत्रकम् ॥ शाणसूत्रं ताडपत्रं ताम्रपात्रं च वेष्टनम् । इति । १ ग. दीप्य ।

·श्राद्धमारी। १६५ ग्रन्थान्तरे तु पट्टवस्त्रकौशेयमाशिष्ठश्वेतवस्त्रनेपालशाणपट्टशुद्ध- द्भिश घेटनमुक्तम् । एतन्मध्यस्थितास्थीनि न दुप्यन्त्यपवित्रकैः। रजस्वलादिकाकादिस्पर्शनोपहतानि या ॥ मार्गे वाहकदोपैश्च नोपहन्युः कदाचन । इति । एषमुक्तमकारेण तानसंपुटे प्रक्षिप्य तं वेष्टनास्थिगर्भ ताम्रसंपुटमादाय तीर्थ गच्छेत् । मार्गे विशेपः- मार्गे संपुटमुत्तार्य शौचमाचमनं चरेत् । सात्वा पाकादिकं कृत्वा भोजनादि समाचरेत् ॥ देवान्पितॄन्समभ्यर्च्य गच्छेत्तीर्थ यथाविधि । इति । काशीखण्डे च- अस्पृष्टहीनजातिः सशुचिमानस्थण्डिलेशयः । इति । अथ तीर्थं समासाद्य पार्वणं श्राद्धमाचरेत् । पञ्चगव्यं समादाय वेष्टनान्यपहाय च । क्षालयित्वा पञ्चगव्यैः प्रागुक्तर्मन्त्रविस्तरः ॥ शुद्धवस्त्रे तीर्थजलैरस्थीनि क्षालयेत्पुनः । अष्टोत्तरशतावृत्त्या मन्त्रैः केशवनामभिः ॥ लेपयित्वा ततोऽस्थीनि गन्धैः पुष्पैः प्रपूजयेत् । धूपैरुधूप्य नीराज्य नेवेद्यं घृतशर्कराम् ॥ दत्त्वा हिरण्यवस्रादि गामेकां च पयस्विनीम् । दक्षिणां स्वानुसारेण पुण्यलोकसमृद्धये ॥ स्मृतिकौस्तुमादौ तु श्राद्धगोदानादेरनुक्तत्वाद्विकल्पः । देशकालो स्मृत्वा मम पित्रादेरमुकशर्मणोऽमुकगोत्रस्य समस्तपापक्षयपूर्वकब्रह्मलो. कावाप्तये प्रयागे त्रिवेणीतीर्थेऽमुकतीर्थे वाऽस्थिप्रक्षेपमहं करिष्य इति संकल्प्य श्राद्धपक्षे पूर्ववद्धिरण्यश्राद्धमास्थिप्रक्षेपनिमित्तं कृत्वा यथा- शक्ति हिरण्यादि विप्रेभ्यो इत्त्वाऽस्थीनि शुद्धवस्त्रे पलाशपत्रपुटे वा संस्थाप्य पश्चगव्यैः क्षालयित्वा गन्धादिमिरम्पर्य हिरण्यश- कलमाल्यवृतमधुतिलैः सह मृत्पिण्डे निधाय दक्षिणां दिशमवेक्षमाणो नमोऽस्तु धर्मराजायेति वदन् । तीर्थ प्रविश्य नाभिमाने जले स्थिन्या- गमयस्थि । २ म गर्भताग्नमपुश्यादा । ३ ग गन्धपु। ४ग शिणाचार्नु ।

·केळकरोपाहबापूमट्टविरचिता- मुकशर्मणोऽमुकगोत्रस्यास्थीन्यस्मिन्नमुकतीर्थ प्रक्षिपामि स मे प्रीतो मधतु इत्युक्त्वा नम्रो भूत्वा द्वादशाक्षरेण मन्त्रेण जलेऽस्थीनि निक्षि- प्योत्थाय भास्वन्तं सूर्यमवेक्ष्य तीरमागत्य बाह्मणाप यथाशक्ति रजतं दक्षिणां दद्यात् । अमुकगोत्रस्येत्याद्यन्ते कृतस्यास्थिमक्षेपस्य सानतासि- ध्यर्थमिदं रजतं चन्द्रदेवत्यं तुभ्यमहं संप्रदे । इति । दशाहाम्यन्तरे तु संचयनानन्तरमेव पूर्वोक्तवेष्टनैरावेष्टय ताम्रपुटादी निक्षिप्य तीर्थं गवा तब मानादिविधिना पूर्वोक्तमकारेण प्रक्षिपेदिति विशेपः । अस्थिप्रक्षेपे फलमुक्तं पुराणान्तरे- एवमस्थीनि निक्षिप्य वैश्यस्य जनकस्य वा । पुत्रारोग्यधनैश्वर्ययुक्तो भवति नान्यथा । दत्त्वा द्रव्यं वाहकाय पितॄणामनुणो भवेत् ॥ इति । स्मृतिकौस्तुभे तु पुराणवचनम्- अस्थीनि मातापितृवंशजानि नयन्ति गङ्गामपि ये कदाचित् । सद्वान्धवस्यापि दयाभिभूतास्तेषां च तीर्थानि फलप्रदानि ॥ इति । इत्यस्थिप्रक्षेपविधिः। अथ प्रयागे घेण्यां देहत्यागेच्छायां देहत्यागविधिः । तत्र माघमासे देहत्यागान्मुक्तिः । तदुक्तं वा - ध्यात्वा विष्णुपदाम्भोज प्रयागे विप्पुतत्परः । तनुं त्यजति वै माघे तस्य मुक्तिर्न संशयः ॥ इति । फालान्तरे देहत्यागात्स्वर्गमाप्तिरिति पद्मपुराणे । तत्र यथाशक्ति सर्वप्रायश्चित्तं कृत्वा स्वीयश्राद्धाधिकार्यभावे स्मृतिकौस्तुभादावुक्तप्र- कारेण जीवच्छाद्धं सपिण्डनान्तं विधाय यथाशक्ति ब्राह्मणेभ्यो गवा- दिदानानि दत्त्वा दीनानाथांश्च परितोय कृत्तोपवासः परेऽह्नि ब्राह्मणा. नुज्ञां गृहीत्वा देशकालौ स्मृत्वा यथाकामं फलमुल्लिरय मोक्षो मे भूयादि- तीच्छा चेन्ममानेकजन्मार्जिताशेपपापक्षयपूर्वकमोक्षप्राप्तिद्वारा श्रीप- रमेश्वरमीत्यर्थमस्मिन्प्रयागे त्रिवेणीसंज्ञके गङ्गायमुनासरस्वतीसंगमे देहत्यागं करिष्य इति संकल्प्य विप्रादीन्नमस्कृत्य पुण्यस्तोत्राणि नाना- नं घेत्यादिपुण्यमुक्तानि द्वादशाक्षरादिमन्त्रान, इमं मे गङ्गे यमुने सर- स्वति सितासिते इत्यादिमन्त्रांश्च पठित्वा मनोनिग्रहेण चित्तकाम्यतया - १ग वास्य।

·१६७ - श्राद्धमञ्जरी। जीवपरमेश्वरयोरक्यं भावयन्स्थूलसूक्ष्मकारणशरीरव्रयातीतो ग्रीवा सच्चिदानन्दस्वरूपः सन्तिर्यामी प्रकाशरूपोऽस्मीति दृढ भावयन्परमे- श्वरस्य महाविष्णोः सचिदानन्दस्वरूपस्य विरारूपस्य सर्वलोकहृदया- म्बुजमध्यगतस्य परमहंसस्य पादाम्बुजं ध्यायन्नारायणेति नामोच्चारय- अलं प्रविशेत् । एवं भावयितुमशक्तश्चेन्मन्त्रमानं जपेत् । उक्तं च घाम- नपुराणे मानसिकमाने- अच्युतोऽहमनन्तोऽहं गोविन्दोऽहमहं हरिः । आनन्दोऽहमशेषोऽहमजोऽहममृतोऽस्म्यहम् ॥ नित्योऽहं निर्विकल्पोऽहं निर्विकारोऽहमव्ययः । सच्चिदानन्दरूपोऽहं परिपूर्णोऽस्मि सर्वदा ॥ ब्रह्मैवाहं न संसारी मुक्तोऽहमिति भावयेत् अशक्नुवन्मावयितुं वाक्यमेतत्सदाऽभ्यसेत् ।। ततस्तस्य पुत्रादिरोर्ध्वदेहिकं कुर्यादिति संक्षेपः । इति वेण्यां देहत्यागविधिः। तीर्थे पुण्यक्षेत्रे च प्रतिग्रहनिपेधः पाद्मे- न तीर्थे प्रतिगृह्णीयात्याणैः कण्ठगतैरपि । अपि कामातुरो जन्तुरेका रक्षति मातरम् ॥ तथैव सर्वदा विप्रस्त्यजेत्तीर्थे प्रतिग्रहम् । तीर्थे प्रतिग्रहो यस्तु तीर्थविक्रय एव सः॥ विक्रीतायां तु गङ्गायां विजीतः स्याज्जनार्दनः । जनार्दने तु विक्रीते विक्रीतं मुवनत्रयम् ॥ यस्तु लौल्याविजः क्षेत्रे प्रतिग्रहरुचिर्भवेत् । नेय तस्य परो लोको नायं लोको दुरात्मनः ॥ ब्रह्मपुराणे-प्रवाहमवधिं कृत्वा यावद्धस्तचतुष्टयम् । तत्र नारायणः स्वामी नान्यः स्वामी कदाचन ॥ न तत्र प्रतिगृह्णीयात्माणः कण्ठगतैरपि । अब प्रवाहमिति जलावध्युपलक्षणम् । अत्र प्रसिद्धनदीपु गर्ने प्रति- ग्रहनिषेधः । प्रसिद्धतरगण्डक्यादिनदीपु तीरेऽपि प्रतिग्रहनिषेधः । गङ्गायां तु । गर्मादिलक्षणमुक्तं दानधर्मे- १ ग. 'यम् । स। क्षेत्रेऽपि ·केळकरोपाहबापूमट्टविरचिता- माद्रशुक्लचतुर्दश्यां यावदाप्लवते जलम् । तावद्गर्म विजानीयात्तदूवं तीरमुच्यते ॥ साध हस्तशतं यावद् तस्तीरमुच्यते । तीराद्व्यूतिमात्रं तु परितः क्षेत्रमुच्यते ॥ गव्यूतिः कोशद्दयम् । गङ्गाक्षेत्रं तु योजनमात्रम् । एकयोजनवि- स्तीणं दिक्षु सीमा तटद्वयमिति भविष्यपुराणात् । अतिसंकटे प्रतिग्रहे निष्कृतिरुक्ता पाने- अथ चेत्सतिगृह्णीयाद्वाह्मणो वृत्तिकर्पितः । दशांशमर्जितं दद्यादेवं धर्मो न हीयते ॥ इति । अन्यत्र विस्तरः । प्रयागयात्रासमाप्तौ काशीयात्रां करिष्य इति संकल्पः।काश्यां गयायावां करिष्य इति संकल्पः। त्रिस्थलीयात्रां करिप्य इति सामान्यतः प्रयागादियात्राः करिष्य इति विशेषतो था युगपत्संक- रूपस्त्वेकप्रयोगविधेरभावान्न संघटत इति मट्टोजिदीक्षिताः। गयां गन्तु कामो घृतश्राद्धं कृत्वा यानासंकल्पं विधाय गणेशादीन्नत्वा श्रावशेष घृतमादाय कार्पटीवेपं धृत्वा प्रस्थाय कोशादग्नामान्तरं गत्वा श्राद्धशेष मुक्त्वा तत्रैव वसेदिति विशेपः । तदुक्तं विष्णुपुराणे- उद्यतस्तु गयाँ गन्तुं श्राद्धं कृत्वा विधानतः । विधाय कार्पटीयेपं कृत्या ग्रामं प्रदक्षिणम् ॥ ततो ग्रामान्तरं गत्वा श्राद्धशेपस्य भोजनम् । ततः प्रतिदिनं गच्छेत्पतिग्रहविवर्जितः।। इति । कार्पटीवेपधारणं च गमनकाल एव न तु संध्याभोजनादाविति बहवः। सदैव पधारणमिति केचित् । गयाश्राद्धमाहात्म्यं त्रिस्थलीसेतो- आत्मजो धन्यजो वाऽपि गयाकूपे यदा तदा । पन्नाम्ना पातपेपिण्डं तं नयेद्ब्रह्म शाश्वतम् ।। अत एव कोर्म-गयाभिगमनं कर्तुं यः शक्तोऽपिन गच्छति । शोचन्ति पितरस्तस्य वृथा चास्य परिश्रमः ॥ इति । तस्माद्याकृत्यं पुत्रस्य नित्यम् । अतो यथाशक्त्यप्यनुष्ठेयम् । तत्रापि सकृत्करणमेव नित्यम् । तावतैव शास्त्रार्थसिद्धः । आवृत्तिबो- धकवीप्साद्यमावाच । चातुर्मास्यवत्पुनः करणे तु फलाधिक्यमिति त्रिस्थलीसेतुसारे। १ ग साहि।

·श्राद्धमतरी। महालये गयाश्राद्धे मातापित्रोतेऽहनि । कृतोदाहोऽपि कुर्वीत पिण्डनिर्वपर्ण सुतः ।। अभिश्रवणनिपेधस्तु हेमादौ- वृद्धिश्राद्धे गयाश्राद्धे प्रीतिश्राद्धे तथैव च । सपिण्डीकरणाद्धे न जपेपितृसूक्तकम् ॥ वृद्धिश्राद्धे तु पितृसूक्तस्यैव निषेधः । तत्रान्य सूक्ताभिश्रवणविधा- नात् । संन्यासिना तु श्राद्धस्थलेपु दण्डस्य दर्शनमा कार्यम् । न तु श्राद्धतर्पणादि । तदुक्तं यायवीये- गयायां मुण्डपृष्ठे च कूपे यूपे वटे तथा । दण्डं प्रदर्शयेदिक्षुः पितृभिः सह मुच्यते ॥ इति । जीवत्पितृको यदि प्रसद्धेन गयां गच्छेत्तदा पितुः पिचादीनां श्राद्धं कुर्यात् । जीवपितृको मृतमातृकश्चेन्मातृश्राद्धार्थ गयां नाभिगच्छेत् । प्रसद्धेन गतश्चेन्मातश्राद्धं कार्यमेवेति त्रिस्थलीसेती । प्रयागादित्रिस्थ- लीयात्रानुष्ठानादिविशेषानिस्थलीसेती काशीखण्डादौ च ज्ञेयाः । गौर- वमयान्नेहोच्यन्ते । अथ गोदावरीप्रार्थनामन्त्रः- नमो गङ्ग्रे महागङ्गे महादेवस्य वल्लभे। महति त्वां महादेवि गोदावरि नमोऽस्तु ते ।। अर्यदानमन्त्रास्तु- बह्माद्रिशिखरोत्पन्ने विकण्टकविराजिते । गृहाणार्यमिदं गले प्रसीद परमेश्वरि ॥१॥ ज्यम्बकस्य जटोद्भते गौतमस्याघनाशिनि । गौतममाथिते देवि गृहाणायं नमोऽस्तु ते ॥२॥ सर्वपापीयशमनी(नि) सुरासुरनमस्कृते । सप्तधा सागरं यासि गृहाणा०॥३॥ सिंहस्थे गुरौ सिंहराशिगतबृहस्पतिमहापर्वनिमित्तमिति संकल्पवा- क्योहः । कन्यागतबृहस्पतिमहापर्वनिमित्तमिति कन्यागते कृष्णायाम् । कृष्णाप्रार्थनामन्त्रः-- कृष्णे कृष्णाङ्गसंभूते जन्तूनां पापहारिणि । नमस्ते सरितां श्रेठे महापायं विनाशय ॥ नमः कृष्णे महादेवि महादेवस्य बलभे। महति त्वां महाभागे कृष्णायणि नमोऽस्तु ते ॥

·१ १७० केळकरोपावबापूमट्टविरचिता- अर्घदानमन्घ्राः-सह्यादिशिखरोत्पन्ने श्रीशैलोत्तुङ्गागामिनि । कृष्णावेणीति विख्याते गृहाणाय० ॥१॥ महाबलजटोमूते कृष्णे ह्युमयतोमुखी(खि)। वेदेन मार्थिते गङ्गे गृहाणाय० ॥ वर्शनात्सर्वपापनि स्पर्शनान्मोक्षदायिनि । मानेन मुक्तिदे पुण्ये गृहाणाय० ॥३॥ मुण्डनं चोपवासश्च गौतम्यां सिंहगे गुरौ । कन्यागते तु कृष्णायां न तु तत्तीरवासिनाम् ॥ इत्यादयो विशेपा ग्रन्थान्तरतोऽनुसंधेयाः । सर्वत्रानुक्ती गङ्गाप्रार्थना. र्घ्यदानमम्ञाति। अथ समुद्यावाविधिः। तत्मानकाल उक्तः स्कान्दे- पुनाति पर्वणि नानातर्पणैः सरितां पतिः। कदाचिदपि नैवात्र सानं कुर्यादपर्वणि n विना मन्त्रं विना पर्व क्षुरकर्म विना नरैः । कुशाग्रेणापि तीर्थेशो न स्पष्टटयो महोदधिः ॥ मारतेऽपि-अश्वत्थसागरी सेव्यौ न स्पष्टव्यौ कदाचन । अश्वत्थं मन्दवारे तु सागरं पर्वणि स्पृशेत् ॥ इति । पर्वाणि तु-चतुर्दश्यष्टमी कृष्णा अमावास्या च पूर्णिमा। पर्वाण्येतानि चत्वारि रविसंक्रमणं तथा ॥ इति । एतानि नित्यानि । नैमित्तिकानि तु ग्रहणादीनि । क्वचित्स्थलविशे- पेऽपर्वण्यपि सानमुक्तं प्रमासखण्डे- पर्वकाले च संपाते नदीनां च समागमे । सेतुबन्धे तथा सिन्धी तीर्थप्वन्येषु संयुतः॥ एवमादिपु तीर्थेषु मेध्यो मवति वारिधिः । न कालनियमस्तत्र समुद्रे नानमाचरेत् ॥ देवतासमीपे सरासरित्संगमेपु समुद्रस्नानं सदा कार्यमिति प्रायश्चिसे. मदुशेखरे । तत्रापि- भृगुमौमदिने सानं नित्यमेव विवर्जयेत् । [ग्रहणे रविवारे च पुत्रेप्सु तदाचरेत् ॥] * इदम ग, पुस्तक एव ।

·. श्राद्धमञ्जरी। १७१ इति पुराणवचनान्दोमशुक्रवासरयोः सानं निपिद्धम् । पर्वणि तु मृगुमीमदिनेऽपि मानं भवत्येवेति गम्यते । पर्वकाले च संपाप्त इति पूर्वोक्तबलवत्तरवचनात् । परशुरामक्षेत्रे नु सर्वदेव सानादि कर्तव्यम् । अब नियामिका सह्याद्रिखण्डे परशुरामोक्तिः । सा च- मक्षेत्रवासिभिः सर्वैर्नान्यैर्देशान्तरागतः । त्वं सेव्यः सर्वदा सिन्धो मानपानावगाहनैः ।। ये शापा ब्राह्मणैः पूर्वमस्पृश्याद्या महोदधे । दत्तास्ते न मविप्यन्ति चतुरशीतियोजने ॥ येऽत्र करिष्यन्ति वर्णाः संकरजादयः।। मुक्ता एव मविप्यन्ति मत्मसादान्न संशयः ॥ इति । समुद्रदर्शनादिमहिमोक्तः स्कन्दपुराणे सह्याद्रिखण्डे- हन्त्य दर्शनादेव यदिवारानसंचितम् । स्पृष्टस्त्रिरात्रज सम्यक्किल्विषं निर्दहेत्सदा । सप्ताहोरात्रज हन्ति प्रोक्षणाद्भगवानघम् । पानेन पक्षजं पापं नानात्पक्षद्वयस्य च ॥ संगमे च तथाऽष्टभ्यां पर्वतानाच वार्पिकम् । मानावनुदिते नित्यं यः साति लवणोदधौ ।। पूर्वोत्तरमवास्तेन पुरुपास्तर्पिताखयः। दिवसस्यान्तसमये यः साति लवणोदधौ । कपिलायाः फलं तस्य दत्तायाः श्रोत्रिये ध्रुवम् । प्यतीपाते दिनच्छिदे अपने विपुवे तथा ॥ युगादौ तु नरः सात्वा विरजः स्यान्महोदधी। दिनच्छिद्रलक्षणमाह दानकमलाकरे- मृगुः-दिनच्छिद्रं तु कथितं तिथिकृत्योर्घटीद्वयम् । नागवेदपलोपेतं तद्भे तत्त्वपलंयुतम् ॥ पढ़ः पोडशभिर्युक्तं नाडिकात्रितयं युते । छेदादिसमयः प्रोक्तो दानेऽनन्तफलप्रदः ॥ इति । कृतिः करपाम् । युतिर्योगः । तिथ्यादीनामादायन्ते चोक्तकालो दिनच्छिदमिति तवैव पश्चितम् । १ क. सत् । ताक्षेत्रवासिमस्तु । २ ग. वायदे।

·१७२ केळकरोपाहबापूभट्टविरचिता- सामुद्रेण च तोयेन यत्तु देवादितर्पणम् । क्रियते येन येपां च तेषां स्यादुत्तमा गतिः ॥ सामुद्रेण च तोयेन यत्र नायं हतं पयः । तब सात्वा च पीत्वा च ब्रह्महत्यां व्यपोहति ॥ आजन्मशत साहस्रं यत्पापं समुपार्जितम् । भस्मी भवति तत्सर्वं क्षणात्नानान्महोदधौ। भक्त्या यः कर्णमाधाय शृणुयाद्घोपमुत्तमम् । सामुद्रं पितरस्तस्य मोदन्ते सुचिरं दिवि ॥ दृष्ट्वा तदुर्मिसंघातं यस्तु तुप्येन्नमेन्नरः । यत्कासारोपसलिलं (!) चन्द्रलोकमवाप्नुयात् ॥ इति । दर्शनप्रफारस्तत्रैव- आदौ दर्शनमन्विच्छन्गृह्णीयाच्छ्रीफलं मुदा । रत्नं पञ्चविधं पुप्पं ताम्बूलं च तदर्पयेत् ॥ अत्र श्रीफलशब्देन नालिकेरफलं गृह्यते । प्रार्थनादिमन्त्रांस्तु प्रयोगे वक्ष्यामः । अत्र मुण्डने विशेष:- वृषभस्तत्र दातव्यः प्रवृत्ते क्षुरकर्मणि । प्रथमं नाति यः सिन्धी तस्यायमुदितो विधिः ।। ततः परं पूर्वविधिरब्धौ नाने प्रकीर्तितः । पूर्वविधिः क्षुरकर्म विनेत्यर्थः । पूर्वस्यां दिशि सुग्रीवं दक्षिणस्यां नलं स्मरेत् । प्रतीच्यां च स्मरेन्मन्दमुदीच्या शरभ स्मरेत् ॥ रामं च सीतया मध्ये लक्ष्मणं च विमीपणम् । अनन्दं च हनूमन्तं स्मृत्वा सायान्महोदधौ ।। अब तर्पणमुक्तं स्कान्दे- पिप्पलादं विकण्वं च कृतान्तं जीवकेश्वरम् । मन्युं च कालरात्रिं च निद्रां चाहर्गणेश्वरम् ॥ वशिष्ठं वामदेवं च पराशरमुमापतिम् । वाल्मीकिनं नारदं च वालसिल्यांग्तथैव च ।। नलं नीलं गवाक्षं च गवयं गन्धमादनम् । जाम्बवन्तं हनूमन्तं सुग्रीवं चागदं तथा ॥ ग. हतु । आ° । २गे °सारा!! ३ नारीकेलप।

·१७३ श्राद्धमारी। मैन्दं च द्विविदं चैव वृषमं शरभं तथा। रामं च लक्ष्मणं चैव सीतां चैव यशस्विनीम् ।। एतांस्तु तर्पयेद्विद्वाक्षलमध्ये विशेपतः ॥ इति । एताः संतमे च तथा यमतर्पणमाचरेत् । यमं च धर्मराजं च मृत्युं चैवान्तकं तथा ॥ वैवस्वतं च कालं च सर्वभूतक्षयं तथा । औदुम्बरं च दनं च नीलं च परमेष्ठिनम् ॥ वृकोदरं च चित्रं च चित्रगुप्तं च तर्पयेत् ॥ इति । मानोत्तरं च पूजनमुक्तं सह्यादिसण्डे- पश्चात्तु सागरं भक्त्या त्यावाहनपुरःसरम् । पौरुपेणाथ सूक्तेन नाममन्त्रेण वा पुनः आसनं च तथा पाद्यमर्यमाचमनं तथा । मानं वस्त्रं तथा यज्ञोपवीतं गन्धलेपनम् । पुष्पैश्च विविध गचम्पकायेः प्रपूजयेत् ॥ धूपं दीपं च नैवेद्यं पडसैश्च समन्वितम् । ताम्बूलं दक्षिणादानं नीराजनमथो परम् ।। प्रदक्षिणा नमस्काराः कर्तव्या भक्तिमावतः। मन्दोद्भवैया पुप्पाञ्जलिरतन्द्रितः ॥ ततस्तु ब्राह्मणान्सप्त पूजयेद्भक्तिसंयुत्तः । तेभ्यश्च दक्षिणां दद्याद्यथाविमवसारतः ।। अन्येभ्यो दक्षिणां. दद्याद्वाह्मणेभ्यश्च भूयसीम् । कर्मणः साधुगुण्यार्थं दोग्धी धेनुं सवन्सकाम् ॥ स्वर्णशृङ्गी रौप्यसुरीमाचार्याय निवेदयेत् । पितॄणां तु ततः कुर्याच्छ्राद्धं चैव यथाविधि ॥ यथा श्राद्धं गयायां तु मोक्षदं सागरे तथा । पितृणां मोक्षकामोऽत्र श्राद्धं कुर्यात्प्रयत्नतः ॥ यात्रायाः फलमन्विच्छन्बाह्मणान्भोजयेत्सुधीः । दद्यात्सुवासिनीभ्यश्च कञ्चुकीकुदकुमादिकम् ॥ तीर्थ मातस्तु यो विप्रो ब्रह्मणा सदृशः किल । न परीक्षेदगो विप्रान्चाह्मणास्तीर्थदा यतः । जोधलोमा त्यजेदेवं विधिस्तीर्थस्य कीर्तितः ॥ इति ।

·१७४ केळकरोपावबापूभट्टविरचिता- अयं विधिलिदिनसाध्यः । तदाह तवैव शौनकः- प्राप्तेऽति वपनं कुर्यादुपवासं च सागरम् । पूजयेत्परया प्रीस्या द्वितीये पितृतर्पणम् ॥ तृतीये तीर्थदेवानां तृप्तिदं कर्म वै चरेत् ॥ इति । तर्पणग्रहणं श्राद्धस्याप्युपलक्षणं ज्ञेयम् । अथ प्रयोगः । अत्रापि घृतश्राद्धादियात्राविधिः पूर्वोक्त एव । प्राप्ति दिने पानादि परित्यज्य पादचारी हस्ते पञ्च रत्नानि ताम्बूलं पुप्पाणि नालिकेरफलं गुमाक्षतादि गृहीत्वा सागरं दृष्ट्वा रस्नादि समl साष्टा प्रणमेत् । सागरः सर्वतीर्थेशः सर्वदा हरिवल्लमः । सर्व हरतु मे पापं तीर्थराज नमोऽस्तु ते ॥१॥ नमस्ते विश्वगुप्ताय नमो विष्णो अपां पते । नमो जलधिरूपाय नदीनां पतये नमः ॥२॥ नमस्ते जगदाधार शन्खचक्रगदाधर । देव देहि ममानुज्ञा तव तीर्थनिपेवणे ॥३॥ ततो यथाशक्ति प्रायश्चित्तं वपनं दन्तधावनं च पूर्ववत्कृत्वा नानाथ पूर्वपन्महासंकल्पं कुर्यात् । तदशक्तौ संक्षेपतः कुर्यात् । यथा । अस्य श्रीमन्महामगवतः सच्चिदानन्दरूपस्य श्रीमदादिनारायणस्याचिन्त्या- परिमितशक्त्या भ्रियमाणानां महाजलौघमध्ये परिभ्रममाणानामनेकको- टिब्रह्माण्डानामेकतमेऽस्मिन्ब्रह्माण्डकरण्डे भूलॊके भूमण्डले जम्बुद्वीपे भारते वर्षे भरतसण्डे दण्डकारण्ये भूमध्यरेखायाः पश्चिमदिमागे गोदा- वर्या दक्षिणदिग्भागे कावेर्या उत्तरदिग्भागे सह्याद्रेः पश्चिमदिग्भागे पश्चिममहोदधेः पूर्वतीरेऽस्मिश्रीपरशुरामनिर्मिते पुण्यक्षेत्रे लवणोदधि- संनिधी श्रीमद्नेककोटिवह्माण्डघटनायासरोमविवरस्य विरादरूपिणो भगवतो महापुरुपस्य शेषपर्यडूकशायिनः श्रीविष्णोराज्ञया प्रवर्तमानस्य ब्रह्मणो द्वितीयपरार्धे श्वेतवाराहकल्पे वैवस्वतमन्वन्तरेऽष्टाविंशतितमे महायुगेऽस्मिन्वर्तमाने कलियुगे तत्पथमचरणे बौद्धावतारे शालिवाह- नशके प्रमोदनामसंवत्सरे दक्षिणायने वर्ती भाद्रपदे मासि कृष्ण. पक्षेऽमावास्यायां पुण्यतिथी भृगुवासर उत्तराफल्गुनीनक्षत्रे शुक्ल- १३. स. तवरा, ·श्राद्धमञ्जरी। १७५ योगे नागकरणे कन्यास्थे सूर्ये कन्यास्थे चन्द्रे सिंहस्थे भौमे नुलास्थे बुधे वृपमस्थे बृहस्पती तुलास्थे शुक्रे वृश्चिकस्थे शनैश्चरे कन्यास्थे राहौ मीनस्थे केतावेवंगुणविशिष्टे पुण्यकालेऽमुकगोत्रस्या- मुकनक्षत्रेऽमुकराशौ जातस्यामुकनामधेयस्य ममेह जन्मनि जन्मान्तरे च नानायोनिषु ज्ञानतोऽज्ञानतश्च पाल्यकौमारयौवनवार्धकेपु जान- स्वमसुषुप्त्यवस्थासु मनोवाकायकर्मभिः कामक्रोधलोममोहमदमात्सपै- स्त्वक्चक्षुःश्रोत्रजिह्वामाणवाक्पाणिपादपायूपस्थैः संभाविताना प्रकाश- कृतब्रह्महत्यादिमहापातकानां रहस्यकृताना महापातकानां महापातकस- मपातकानां तत्संसर्गित्वाद्यतिपातकानां गोवधायुपपातकानां पिपीलि- कावधादिलघुपातकानां मृगवधादिसंकरीकरणानां कृमिकीटवधादिम- लिनीकरणानां निन्दितधनधान्यजीवनाद्यपात्रीकरणानां ब्राह्मणपीडना- न्यस्त्रीगमनादिजातिभ्रंशकरणानां विहितकर्मत्यागादिप्रकीर्णकानां च सत्कृतानामभ्यस्तानामत्यन्तचिरकालनिरन्तराभ्यस्तानां महापातका- दीनां प्रकीर्णकान्तानां नवविधानां बहुविधानां सर्वेपो पापानामपनो- दार्थ श्रीपरमेश्वरप्रीत्यर्थं समुद्रमानकल्पोक्तफलावाप्तयेऽस्मिन्क्षारमहो- धौ सानमहं करिष्य इति संकल्प्य तीरस्थपापाणमाचाराद्वालुकापिण्डं घ गृहीत्वा पिप्पलादसमुत्पन्ने कृत्ये लोकभयंकरे। पापाणं ते मया दत्तमाहारार्थ प्रकल्प्यताम् ।। इति मन्त्रेण तं पापाणं वालुकापिण्डसहितं कृत्यायै समुद्र निक्षिपेत् । ततः पूर्वोक्तप्रकारेण दशविधनानानि कृत्या पद्धाञ्जलिः समुद्राभिमुस- स्तिष्ठन्मार्थयेत् । त्वं राजा सर्वतीर्थानां त्वमेव जगतः पिता। याचितं देहि मे तीर्थं सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ॐ सागरस्वननि?प दण्डहस्तासुरान्तक । जगत्सर्जगन्मर्दिन्नमामि त्वां सुरेश्वर ॥ तीक्ष्णदंष्ट्र महाकाय क० मर्हसि । विश्वाची च घृताची च विश्वयोने विशांपते । सांनिध्यं कुरु देवेश सागरे लवणाम्मसि ॥ त्रितत्त्वात्मकमीशानं नमो विष्णुमुमापतिम् । सांनिध्यं कुरु मे देव सागरे लवणाम्भसि ॥

·केळकरोपाहबापू मट्टविरचिता- इत्युक्त्वा नाभिमाने जले स्थित्वा ॐ नमो देवदेवाय० प्रणाशिनी । प्रपद्ये वरुणं देव० ॐ हिरण्यशृङ्गं वरुणं प्रपद्ये० मर्पणः । अग्निश्च योनिरनिलय देहो रेतोधा विष्णुरमृतस्य नामिः । एतद्ब्रुवन्पाण्डव सत्यवाक्यं ततोऽवगाहेत पति नदीनाम् ॥ इति पठित्वा पूर्वस्यां दिशि सुग्रीवं दक्षिणस्यां नलं प्रतीच्या मैन्द- मुदीच्यां शरमं मध्ये श्रीरामं सीतां लक्ष्मणमङ्गन्दं विमीपणं हनूमन्तं च स्मृत्वा त्रिवारमयगाह्य मार्जनादि कृत्वा पवित्रमन्त्रान्पठित्वाऽाणि दद्यात् । तत्र मन्त्रा:- सर्वरत्नो भवाश्रीमान्सर्वरत्नाकरो यतः। सर्वरत्नमधान त्वं गृहाणार्य महोदधे ॥१॥ उदन्वन्सर्वतीर्थेश सर्वदा हरिवल्लभ । इष्टं प्रकुरु भक्तानां गृहाणाय नमोऽस्तु ते॥२॥ नमः कमलनाभायेत्यादि पूर्ववत् । ततोऽघमर्पणादि पूर्ववत्यानविधि कृत्वा नाभिमाने जले तिठस्तर्पणं कुर्यात् । तच्चेत्थम् । यज्ञोपवीती साक्षताभिरद्भिर्देवतीर्थेन तर्पयेत् । पिप्पलादं तर्पयामि र विकण्यं त. २ कृतान्तं त० ३ जीयकेश्वरं त० ४ मन्यु त० ५ कालरात्रि त०६ निद्रां त० ७ अहर्गणेश्वरं त०८ वसिष्ठं त० ९ वामदेवं त०१० पराशर त० ११ उमापति त० १२ पाल्मीकिनं त०१३ नारदं त०१४ बाल- सिल्यांस्त०१५ नलं त० १६ नीलं त० १७ गवाक्षं त० १८ गवयं त० १९ गन्धमादनं त० २० जाम्बवन्तं त० २१ हनूमन्तं त० २२ सुग्रीवं त० २३ अङ्गद त० २४ मैन्दं त० २५ द्विविदं त० २६ वृपमं त० २७ शरमं त०२८ रामं त० २२ लक्ष्मणं त० ३० सीतां त० ३१ अथ यम- तर्पणम् । यमं तर्पयामि १ धर्मराज त०२ मृत्युं त० ३ अन्तरं त०४ वैवस्वत त० ५ कालं त०६ सर्वभूतक्षयं त०७ औदुम्बरं त०८ दनं त०९ नीलं त०१० परमेष्ठिनं त० ११ वृकोदरं त० १२ चित्रं त० १३ चित्रगुप्तं त०१४ आवह्मस्तम्बपर्यन्तं यत्किचित्सचराचरम् । मया दत्तेन तोयेन तृप्तिमेवाभिगच्छतु ।। इति तर्पयित्वा पूर्ववत्मानाङ्गतर्पणं यक्ष्मतर्पणान्तं कृत्या १ ग आयकर त।

·श्राद्धमारी। १७७ सानताऽज्ञानतो वाऽपि यन्मया दुष्कृतं कृतम् । तत्क्षमस्वाखिलं देव तीर्थराज नमोऽस्तु ते ॥ इति क्षमाप्य पिनस्तर्पयित्वा पुरुपसूक्तेन नाममन्त्रेण वा सागर पोडशोपचारः संपूज्य समुद्रा(मिर्मधुमॉ उ० इत्यादिसमुद्रलिङ्गकैमा(क)- इमन्त्रैः समुद्राय वयुनाय सिन्धूनां पतये नमः । नदीना सर्वासां पित्रे जुहुता विश्वकर्मणे विश्वाहा मर्यः हविः।इमर समुद्र शतधारमुसंध्य- च्यमान मुवनस्य मध्ये । घृतं दुहानामदिति जनायाने मा हिसी: परमे व्योमन् । इत्यादियजुर्मन्त्रैश्च पुष्पाञ्जलिं दद्यात् । अस्मिन्दिन उपवासं कुर्यात् । इति प्रथमदिनकृत्यम् । अपरेयुः मानादि कृत्वाऽपराले पूर्वोक्ततीर्थप्राविधिना श्राद्धं कुर्यात् । इति द्वितीयदिनकृत्यम् । तृतीयदिने नानादि कृत्या समुद्रपीतये यथाशक्ति जपहोमदानादि कृत्वा महापूजां च कृत्वा तीरे सप्त ब्राह्मणानसप्तसागररूपान्ध्याय- अपवेश्य ॐ उवणसागराय नमः १ इक्षुसागराय नमः २ ॐ सुरासागराय०३ ॐ सर्पिःसागराय० ४ ॐ दधिसागराय. ५ ॐ क्षीरसागराय०६ ॐ स्वादुसागराय० ७ इतिक्रमेणाऽऽसनायुपचारर- भ्यर्च्य वस्त्रालंकारादिभिर्भूपयित्वा यथाशक्ति प्रत्येकमामानानि दक्षि- पात्वेन हिरण्यं च दद्यात् । तत आचार्य संपूज्य तस्मै यात्रायाः संपू. र्णफैलावाप्तये दोधी सवत्सां स्वर्णशृङ्गी रीप्यमुरीमलंकृतां धेनुं दद्यात् । अशक्ती तन्मूल्यं दत्त्याऽन्येभ्यो ब्राह्मणेभ्यो भूयसी दक्षिणां दत्त्वा यथा- शक्ति बाह्मणाम्भोजयेदिति तृतीयदिनकृत्यम् । आपत्तावेकस्मिन्नेव दिने सर्व कुर्यात् । प्रत्यागस्य गृहप्रवेशे धृतश्राद्धं पूर्ववत । इति श्रीमञ्चित्तपावनकेळक० श्राद्धमञ्जयां समुद्रयानाविधिः । अथ प्रकीर्णकतीर्थधर्माः- तर्पणं पितृदेवानां श्राद्धदानं सदक्षिणम् । तीर्थ तीर्थे च गोदानं नियतः प्राकृतो विधिः ॥ विशिष्टख्यातलिनेषु वृपदानं विधीयते । सानं विलपनं पूजां देवतानां समाचरेत् ।। १. फलप्राप्त ·१७८ केळकरोपावबापूमट्टविरचिता- ब्राह्मणानां मूमिदानं देवपूजाकराय च । सर्वत्र देवयात्रायां विधिरेप प्रवर्तते। न तीर्थे पातकं कुर्यात्त्यजेत्तीर्थोपजीवनम् । तीर्थे प्रतिग्रहस्त्याज्यस्त्याज्यो धर्मस्य विक्रयः ॥ श्रौतस्मातक्रिया कतुं यो न शक्नोति मानवः । तेन तीर्थानि सेव्यानि तानि च तपांसि च ॥ यात्रार्थं गतस्य तु साधारण्येन तीर्थे दिनत्रयं वास आवश्यक अर्व स्वैच्छिकः। अम्बुमध्ये गवां गोठे तीर्थेप्वपि च पर्वसु । राहोर्दर्शनकाले च सूतकं नैव विद्यते । इदं शीघ्रमन्यत्र गमनसंभावनायां दानादिविपये द्रष्टव्यमिति संक्षेपः। अथैकस्मिन्दिनेऽनेकपाद्धसंपाते निर्णयः । तत्र समानदेशकालकर्तृदे- वतामधानाङ्गधर्मकाणां तन्त्रेणानुष्ठानम् । तन्त्रं यथा-अमुकश्राद्धानि तन्त्रेण करिप्य इति संकल्प सर्वमनुष्ठानं सकृदेव कुर्यादिति । निमित्तं विना न श्राद्धावृत्तिः । श्राद्धं कृत्वा तु तस्यैव पुनः श्राद्धं न तद्दिने । नैमित्तिकै तु कर्तव्यं निमित्तानुक्रमादयम् ।। इति जाबालिवचनात् । अत एव हेमाद्रिणा-अमायुगमन्वादिसं. कान्तिपाद्धानि तन्त्रेण करिव्य इति संकल्पवाक्यमुक्तम् । एवं युगादि. मन्वादिसंक्रान्तिकाम्यादयाद्यलभ्ययोमाटकाश्राद्धानां पिण्डरहितानां कालदेवतादिसमानजातीयानां विवाहाद्यनन्तरपिण्डरहितस्य दर्शभा- द्धस्य च तन्नेगानुष्ठानं कर्तव्यम् । एतपामपि काल मेदेन प्राप्ती नैव समासः । पिण्डसहितानां काम्याप्टकादर्शादीनां च तन्त्रमेवेत्येकः पक्षः।अपरस्तु दर्शयुगादिमन्वादिसंक्रान्त्यादिश्राद्धानां समानजातीयाना विजातीयानां वा प्रसङ्ग एवोचित इति । प्रसङ्गो नाम संकल्पादौ महा. तन्त्रवतः सपिण्डकस्य श्राद्धस्यैवोल्लेखः । न प्रसाङ्गिनः समानाल्पत- न्त्रस्य पिण्डरहितस्य श्राद्ध योलेखः । तस्य तत्रापि ध्यानमानं कर्त. व्यम् । प्रसद्भसिद्धियोक्ता कालादर्श- नित्यदार्शिकयोचोदकुम्भमासिकयोरपि । दार्शिकस्य युगादेश्च दार्शिकालभ्ययोगयोः ॥ क. स. एमपि। २ क खु. पानिध्या।

·- श्राद्धमारी। १७९ दाशिकस्य तु मन्वादेः संपाते श्राद्धकर्मणः । प्रसजगदितरस्यापि सिद्धेरत्तरमाचरेत् ॥ इति । इतरस्याल्पतन्त्रस्यापि सिद्धरुत्तरं महातन्त्रमाचरेदित्यर्थः । माध- वीये-काम्यतन्त्रेण नित्यस्य तन्त्रं श्राद्धस्य सिध्यतीति । देवताभेदे तु नैव प्रसङ्गासिद्धिनापि तन्त्रम् । तदुक्तं तत्रेय- नित्यस्य चोदकुम्भस्य नित्यमासिकयोरपि । नित्यस्प चाऽऽब्दिकस्यापि दार्शिकाब्दिकयोरपि । युगाद्याब्दिकयोचापि मन्वाद्यादिकयोरपि । प्रत्यादिकेपु चालभ्ययोगेपु विहितस्य च ॥ संपाते देवताभेदाच्छ्राद्धयुग्मं समाचरेत् । निमित्तानियतिवान पूर्वानुष्ठानकारणम् ॥ इति । श्राद्धसंपाते पाकस्प भेद एव । अशक्ती केयलीदनमात्रमेदो पा। गृहदाहादिना युगपन्मरणे त्येक एव पाकः । तदाह सिन्धी भृगुः- एककाले गतासूनां यहूनामथवा द्वयोः । तन्त्रेण श्रपणं कृत्या कुर्याच्ट्राद्धं पृथक्पृथक् ॥ इति । अवापि मरणक्रमेण श्राद्धानि कर्तव्यानि । तदज्ञाने संपन्धक्रमेण । योकः कर्ता द्वयोः पृथक्श्राद्धे कुर्यात्तदा पूर्यमृतस्याऽऽदी कृत्या ग्रात्या ततः पश्चान्मृतस्य पृथक्पाकेन कुर्यादिति कमलाकरः । एकरिमन्दिने प्रयाणां श्राद्धं नैव कुर्यात् । तदाह सिन्धावाश्वलायन:- नेकस्मिन्दियसे श्राद्धं त्रयाणां कुत्रचिहिजः। एकः कुर्यात्तथा मा अन्यो भ्राता समाचरेत् ॥ भ्रातर्यविद्यमाने तु तत्परेऽधि समाचरेत् । अन्यथा भान्द्वहन्ता स्याच्छाद्धं संकरकृद्धयेत् ॥ इति । एकस्यां तिथी मातापियोमरणे पूर्य पितुः प्रत्याब्दिक कृत्या पश्चा. न्मातुरिति चन्द्रिकायाम् । हेमाद्रिमते मरणक्रमेणैष । यर्गद्वयस्य दर्श. वतन्त्रेण श्राद्धं कुर्यादिति कमलाकरः । पर्यापर्याज्ञाने तु पितपूर्व कुपादिति हेमाद्रिः । सहगमने तु तिथ्येकर तन्त्रेण मत्यादिकधाद्धम् । तिथिमेवे तत्तत्तिथी तत्तच्याद्धमिति केचित् । अन्ये तु तस्याः पतिमर- येन मृतमायत्वात्तिथ्यन्तरे सहगमनेऽपि मर्तृतिथावेव तन्त्रेण श्राद्धमि- त्याहुः । अनेकनिमित्तप्राप्ती निमित्तक्रमेण श्राद्धानि कर्तव्यानि । यथा 4.1 14. प. महादुर्ग२ ग. मित गु' । - ·- केळफरोपाहबापूभट्टविरचिता- दर्श चेपितृक्षयाहस्तदा क्षयाहप्रयुक्तं श्राद्धं कृत्वा दार्श कार्यम् । तदपि समाप्य ग्रहणं चेत्तन्निमित्तकमपि कृत्वा पुत्रजन्म यदि स्यात्तन्निमित्तक मपि कुर्वीत । एवं दर्शे प्रत्याब्दिकमहालयप्रसक्तावपि तथैव । ताऽऽदी मध्याह्न एक सांवत्सरिकारम्भं कृत्वा ब्राह्मणविस्तारवज महालयं कृत्वा पिण्डपितृयज्ञं कृत्वा सांकल्पविधिना दर्शश्राद्धं कुर्यात् । अन्यथाऽपराहे कर्मचतुष्टयासंभवात् । सति संभवे यथोक्तं कर्तव्यम् । एवमन्यत्रापि दृष्ट- ध्यम्। पित्राऽपि बहूनामेकस्यां तिथौ मरणे संवन्धकमेण मरणक्रमेण वा पृथक्पृथक्श्राद्धानि कर्तव्यानि । पार्वणकोद्दिटयोयुगपत्प्रसक्तौ पूर्वमेको. दिष्टं कृत्वा पश्चात्पार्वणं कुयात् । तीर्थश्राद्ध पत्र काश्यादावेकस्मिन्म- हातीर्थेऽनेकान्यवान्तरतीर्थान्येकदिने गम्यन्ते तदैकस्मिन्नपि दिने तत्तत्तीर्थमाप्तिनिमित्तकानि बहूनि श्राद्धानि निमित्तक्रमेण कार्याणि । उपवासमुण्डने तु सकृदेव । यत्र तु व्याप्यतीर्थावच्छेदेन श्राद्धकरणाद्या- पकतीर्थश्राद्धमपि सिध्यति तत्र प्रतिनिमित्तं नाऽऽवृत्तिः । किं तु तन्त्रत णैव श्राद्धानां सिद्धिः। यथा-गगावेणीप्रयागनिमित्तकानां गङ्गाका- शीमणिकर्णिकानिमित्तकानां चेत्यादि । तत्र काशीनिमित्तकं मणिकर्णि- 'कानिमित्तकं च श्राद्धं तन्त्रेण करिष्य इति संकल्प्यैकमेव श्राद्धं कुर्यात् । यदा तु प्रत्यासन्नप्राशाले गङ्गायामकृतश्राद्धस्तदा गङ्गाश्राद्धं चेत्यपि वदेत् । एवं प्रयागगयादावपि द्रष्टव्यम् । यदा न्यन्योद्देशेन तीर्थ याति तदा तपित्रादीनुद्दिश्याऽऽदौ श्राद्धं कृत्वा पश्चात्स्वपित्रुद्देश्यक कुयादिति । श्राद्धसंपाते यादृशः श्राद्धानां प्रसङ्ग स्तन्त्रं वा तेषां तर्प- णेऽपि तथैव तन्त्रप्रसङ्गौ । श्राद्धावृत्तौ तु तर्पणस्याप्यावृत्तिरुक्तप्रकारे- णाऽऽदावन्ते घेति दिक। इति श्रीमच्चित्तपावनकेळक०श्राद्धमायाँ श्राद्धसंपाते निर्णयः। . अथ श्राद्धविने निर्णयः । तत्र श्राद्धारम्भारपूर्वमाशौचप्राप्तो प्रत्या- ब्दिकमाशीचान्ते कनध्यम् । मासिक सूत्तरेण सह । दर्शश्राद्धादीनां लोप एव । तत्राप्याशौचान्ते श्राद्धलोपप्रायश्चित्तार्थमुपवास इति कमलाकरः । श्राद्धारम्भोत्तरं कतुंराशौचप्राप्ती प्रारब्धं श्राद्धं समापनी- यमेव । कर्मसमाप्तिपर्यन्तं कर्तुनर्नाऽऽशौचम् । श्राद्धारम्भस्तु पाकारम्भ इत्येके । पाकसिद्धिरित्यन्ये । पाकमोक्षणमिति केचित् । विनिमन्त्रण- ·१८१ । श्राद्धमारी। मित्यपरे । अवाऽऽचाराद्यवस्था । भोक्तुर्दोषोऽस्त्येवेति कमलाकरः । आशीचिनां गृहे श्राद्धभोजने यावन्कर्तुराशीचं तावद्भोक्तराशीचम् । आशाचान्ते भोक्ना सांतपनं प्रायश्चित्तं कार्यमिति मार्कण्डेयः । मास- मेकं वती भवेदिति शङ्खः । अज्ञानात्त्वेकरात्रमुपोप्य पञ्चगव्यं पियेदिति च्छागलेयः । सर्वत्राभ्यासे द्विगुणमिति माधवीपादी। विप्रस्य त्याशीच- प्राप्ती निमन्त्रणोत्तरमाशीचाभाव इति कमलाकरः । इदमामश्राद्धपर- मिति शुद्धिविवेकः । आसनदानोत्तरमाशौचामाव इत्यन्ये । आवाहनो- त्तरमित्यपरे । इदमेव युक्तमिति प्रतिभाति । देहे पितृपु तिष्ठत्सु नाss. शीचं विद्यते कचिदिति ब्राह्मोक्तेः। अस्मिन्पक्ष आसनावाहनोत्तरं मोक्तुराशीचमाप्ती विसर्जनपर्यन्तं नाऽऽशीचम् । आसनापूर्वमाशीच- प्राप्ती तत्स्थानेऽन्यं विषं निमन्य भोजयेत् । विप्रस्य भोजनसमये दातु- गुहे तद्वान्धवादिमरणादी शेपमुच्छिष्टमन्नं त्यक्त्या परकीयशुद्धजले- नाऽऽचामेदिति हेमादिः । केचित्मारब्धे श्राद्धे नाऽऽशौचमित्याहुस्त- चिन्यम् । अय कर्तुयारजोदर्शने।तत्र दाशिंकयुगादिमन्वादिसंक्रान्तियेधृति- व्यतीपाताद्यावश्यकानि आमेन कार्याणि । शुद्धपन्यन्तर सत्त्वेऽन्नेनेव। पञ्चमेऽहनि कार्याणीति कालादर्शे। तन्न युक्तमिति चन्द्रिकाकारः । पित्रोराब्दिकं तु तदिन एवान्नेन सपिण्टकं कार्यम् । मासिकेऽप्येवमेव । केचिद्धार्यान्तरसत्त्वे तदिन एव । एकभार्थस्तु पञ्चमेऽइनि कुर्यादि- त्याहुः । इदं कमलाकरादीनां नाभिमतम् । तन्मत एकमार्योऽपि तहिन एव कुर्यादिति । महालयश्राद्धानि पल्या रजस्वलायां सत्यामप्यन्नेनैव कार्याणि । सकृन्महालयश्राद्धं तु नातायां पूर्वोक्तकालान्तरे कार्यम् । अष्टकाश्राद्धान्यारब्धानि चेदन्नेनैव । केचिन्मत उक्तान्यतममासे सकृ- कार्याणि । काम्यानां लोप एव । नैमित्तिकान्यावश्यकानि त्वामेन कार्याणि । अनावश्यकानां लोपः । अपुत्रकस्य स्त्री श्राद्धकर्ती सा यदि रजस्वला चेत्तदाऽऽब्दिकं पञ्चमेऽहनि कुर्यात् । मासिकं तूत्तरेण सह । सकृन्महालय श्राद्धं पूर्वोक्तकालान्तरे । दर्शादीनां लोप एयेत्यन्यत्र विस्तर इति दिक। इति श्रीमश्चित्तपावनकेळकरोपामिधमहादेवात्मनबापूभट्टविरचि. तार्या श्राद्धमायाँ श्राद्धविन्ने निर्णयः।

·१८२ केळकरोपाहबापूमद्दविरचिता- अथ श्रान्दभोजन आमान्नादिश्राद्धीयद्रव्यप्रतिग्रहे च प्रायश्चित्तानि । तयान्तर्दशाहे यानि श्राद्धानि तानि नवश्राद्धसंज्ञानि । तत्राऽऽपदि कायम् । अनापदि चान्द्रायणम् । अनापदि नवश्राद्धेपु कामतो मुक्त- वतो विप्रस्य संवत्सरपर्यन्तं भोजनात्मानमंहिताध्ययनमिति प्रायश्चित्ते- न्दुशेसरे। एकादशाहे महै कोद्दिष्टे चान्द्रायणम् । अनापदि चान्द्र कायं च । प्रायश्चित्तान्ते पुनः संस्कार इति हेमाद्रिः । द्वादशाह आय- मासिक ऊनमासिके च पादोनकायम् । अनापदि कार्य पराकश्च । द्विमासिके त्रैपक्षिक ऊनपाण्मासिक ऊनाब्दे चा, प्राजापत्यम् । अनापदि पादोनम् । अतिकृच्छो वा । बिमासादिसंवत्सरविमोक्षान्तेषु सपिण्डीकरणाद्धे चोपवासः । अनापदि कृच्छ्रः पादकृच्छ्रो था । विरात्रमुपवासः कृच्छ्राधं वा। प्राजापत्यमेव कृच्छ्रः। प्रथमाब्दिके द्वितीयादिके तृतीयाब्दिके च पादोनकायम् । अनापदि चान्द्रम् । पु श्राद्धपु भोजने दोप उक्तः काशिकायाम्- सृतेऽहनि तु संप्राप्ते यावदचतुष्टयम् । बहिः श्राद्धं प्रकुर्वीत न कुर्याच्छाद्धभोजनम् ।। प्रथमेऽस्थीनि मजा च द्वितीये मांसभक्षणम् । तृतीये रुधिरं प्रोक्तं श्राद्धं शुद्धं चतुर्थकम् ।। इति । स्मृत्यन्तरे च- सप्तत्रिंशच यो मासाच्याद्धे मुझे तु मोहतः । स पट्टिदूपितः पापी मेताशी च भवेत्तु सः ॥ इति । चतुर्थाब्दिकादौ पट् प्राणायामाः । नक्तं वा । दर्श पटू प्राणायामाः । अनुक्ती पार्वणश्राद्धे दर्शातिदेशात्पर प्राणायामाः । सर्वेपु श्राद्धेपु दश कृत्वो गायन्याऽभिमन्त्रिता अप: पीत्वा संध्योपासनहोमादि नित्यकर्म तत्कुर्यादिति प्रागेवोक्तम् । एतदनुक्तप्रायश्चित्तश्राद्धपरमिति विज्ञाने- ग्वरः । काम्यनैमित्तिकाद्धेपु दोपाल्पत्वे दर्शवत्पट् प्राणायामाः । यस्मिश्राद्धे भोक्तुर्दोपबाहुल्यं तब प्रायश्चित्तमपि तदनुसारेण कल्पनी- यम् । उदाहरणं यथा निणयसिन्धायापस्तम्ब:- सूतके मृतके भुके गृहीते शशिभास्करे। छायायां हस्तिनश्चैव न भूयः पुरुपो भवेत् ॥ इति । १ग एतेषु । १ म "निलोचित त।

·“श्राद्धमञ्जरी। तर चान्द्रायणादि प्रायश्चित्तं कल्पनीयमिति । सर्वत्र मिता- क्षरादायुक्तमकारेण यथोक्तं प्रायश्चित्तमाचरणीयम् । तदशक्ती पाय- श्चित्तपतिनिधिं कुर्यात् । तत्र प्राजापत्यप्रत्यानापास्तु पयस्विनीधे- नुदानम् । तदशक्ती गोदानम् । तदभावे तन्मूल्यम् । धेनुमूल्यं गोरपेक्षया पश्चगुणम् । अयुतगायत्रीजपः । गायच्या व्याहृति- मिर्वा सहस्रतिलहोमः । गायत्र्या शतद्वयं धृताहुतयः । संहितापारा- यणम् । प्राणायामशतद्वयम् । द्वादशविप्रभोजनम् । तीर्थोद्देशेन योजनग- मनम् । रुद्रकादशिनीजपः शिरःशोषणपूर्वकद्वादश साङ्गानि यानानि । समुद्रगनदीमानम् । एतेषां प्राजापत्यप्रत्याम्नायानामन्यतमेन यथाधि- कारं यथाशक्त्या(क्ति) प्रायश्चित्तमाचरणीयम् । काये पर्वस्विनीधेनुदान प्रत्यानायः । अशक्ती प्राजापत्यवयम् । पराके द्वे पश्च तिस्रो वा धेनवः। अशक्ती तन्मूल्यं वा । उपवासे पड्गुक्षापरिमितरीप्यदानम् । अतिकृपये धेनुद्वयम् । नक्तवते गुञ्जाद्वयपरिमितरौप्यदान प्रतिनिधिरिति । पतित- चाण्डालदुर्मरणादिमृतानां श्राद्धेपु द्विर्गणं प्रायश्चित्तम् । गुरुद्व्यार्थ श्राद्धमोजने प्रायश्चित्तार्धम् । जपशीलस्य निस्पृहस्य च तदर्धम् । क्षत्रियादिश्राद्धेपु द्वित्रिचतुर्गुणानि प्रायश्चितानि ज्ञेयानि । सर्वत्राभ्यासे द्विगुणं प्रायश्चित्तम् । आमहेमसंकल्पश्राद्धेपु तत्तदर्धानि प्रायश्चित्तानि । वृद्धी प्राणायामत्रयं कृच्छाधु घा। सीमन्त नामकरणजातकर्मचूडाफ- मङ्गिवृद्धिश्राद्धे सांतपनम् । सांतपने धेनुद्वयदानं प्रत्याम्नायः । अना- पदि चान्द्रम । अन्यसंस्कारागश्राद्धेपूपवासः । अनापदि त्रिरात्रमुप- पासः। यतिम्रती ब्रह्मचारी चोक्तप्रायश्चित्तं कृत्या बीनुपवासांस्त्रीन्माणा- यामान्धृतप्राशनं चाधिकं कृत्वा प्रतशेष समापयेत् । अनापदि तु द्विगुणं प्रायश्चित्तं द्वादश प्राणायामाः पश्चगव्याशनं चेति । इति श्राद्धभोज- नादौ प्रायश्चित्तम्। निमन्त्रितो विप्रो यदि प्रमादादन्यत्र मोक्तुं गच्छेत्तदा विरावमुप- वासं कुर्यात् । प्रमादाभावे तु प्राजापत्यम् । भोजनममये शूद्रान्त्यजा- दिदर्शने भोजनोत्तरमाचमनपूर्वकं पाणायामत्रयं कुर्यात् । इति । अथ श्राद्धकर्ता यदि श्राद्धदिने दन्तधावनं कुर्यात्तदा शतवारं गायत्र्याऽभिमन्त्रितं जलं पिबेर । ऋती भार्यागमन उपवासः । अनृती १. 'यस्वाधि' । ३ क. म 'गमा 1 6 1 R 'सामा।

·२८४
केळकरोपाहबापूभट्टांघरांचता-
पाजापत्यम् । वाग्लोपे विष्णुस्मरणम् । श्राद्धकर्तुः श्राद्धमोक्तु वोक्तानिय-
मलोपे दोपतारतम्यात्यायश्चित्तं कल्पनीयम् । दोपतातरम्यं च निर्णयसि-
न्धुहेमाद्यादिग्रन्येभ्योऽवगन्तव्यम् । विस्तरभयान्नेहोच्यते । उक्तपाय-
चित्ताभावे सामान्य प्रायश्चित्तमाचरणीयम् । तत्रानादेशे शतगायत्री-
जप इति प्रायश्चित्तेन्दुशेखरे । अत्रापि दोपबाहुल्ये जपबाहुल्यम् ।
मिताक्षरायां तु लघुदोपे त्वनादिटे प्राजापत्यं समाचरेदिति चतुर्विंशति-
मतम् । तत्रैवोशनसा चोक्तम्-
यत्रोक्तं यत्र वा नोक्तमिह पातकनाशकम् ।
प्राजापत्येन कृच्छद्रेण शुध्यते नात्र संशयः ॥ इति ।
प्रजापतिश्चाऽऽह-प्रमादारकुर्वतां कर्म प्रच्यवेताध्वरेषु यत् ।
स्मरणादेव तद्विष्णोः संपूर्ण स्यादिति श्रुतिः ॥
प्रायश्चित्तान्यशेपाणि तपःकर्मात्मकानि वै
यानि तेपामशेपाणां कृष्णानुस्मरणं परम् ॥ इति ।
अलमतिप्रसङ्गेन । श्राद्धाकरणे दोप उक्त आदित्यपुराणे-
न सन्ति पितरश्चेति कृत्वा मनसि यो नरः ।
श्राद्धं न कुरुते तब तस्य रक्तं पिबन्ति ते ॥ इति ।
सुमन्तुरपि-श्राद्धात्परतरं नान्यच्छ्रेयस्करमुदाहृतम् । इति ।
- श्राद्धकर्तुः फलमुक्तं कूर्मपुराणे-
योऽनेन विधिना श्राद्धं कुर्यादै शान्तमानसः ।
व्यपेतकल्मपो नित्यं याति नाऽऽवर्तते पुनः ॥ इति ।
सर्व शिवम्।
इति श्रीमचित्तपावनकेळकरोपामिधमहादेवात्मजबापूभट्टविरचि.
तायां श्राद्धमाया प्रायश्चित्तप्रकरणम् ।
क्षेत्र भार्गवनिर्मिले दुधिलटे राजापुरमान्तके
घाडग्रामसमीपवर्तिफणशीसंज्ञो लघुग्रामकः।
तत्स्था केळकरोपनामकमहादेवात्मजः शाण्टिलो
बापूभट्ट इमं प्रयोगमकरोत्तेनाच्युतः प्रीयताम् ॥ १॥
नामूलं लिसितं किंचित्कचिदप्यन्त्र पद्धतौ ।
धर्मशाखनिबन्धादौ मूलवाक्यानि सन्ति च ॥२॥
तानि दृष्ट्वा यथाज्ञानं निर्मिता श्राद्धमञ्जरी।
कृपया शोधितध्येयं परोपकृतये बुधैः ॥ ३॥

·श्राद्धमारी। विष्णोः प्रीतिकरा नित्यं तुलसीमसरी यथा । सदाऽस्तु विदुपां प्रीत्यै तथेयं श्राद्धमञ्जरी ॥४॥ श्रीशालिवाहने शाके करानिमुनिभूमिते(१७३२)। प्रमोदवत्सरे मार्गे मारीयं समापिता ॥ ५ ॥ यन्नामोचारणान्यून कर्म संपूर्णतां ब्रजेत् । तं नमामि महाविष्णुं शिवं च विमलेश्वरम् ॥६॥ इति श्रीमचित्तपावनकेळकरोपाभिधमहादेवात्मजबापूभद्दविरचिता श्राद्धमारी समाता।

·*अनन्तद्रत-कथाका रहस्य. 书单第出生的男宝片多多多多多多多對里当当当当当图书馆事到其中重生到多事情」 MRIKAAENIMASALAAMYAMANMANSOM ܕܫ . हो गया। तथा निग्न मन्त्रोंसे भगवान् अनन्तकी प्रार्थना कौण्डिन्यमुनिके साथ किया था। शीशाने भाद्रपदमासके चाहिये- शुक्लपक्षको चतुर्दशीको अनन्तभगवान्का व्रत किया नमस्ते देवदेवेश नमस्ते धरणीधर। और अनन्तसूरको अपने बायें हाथमें बाँप लिया। भगवान् नमस्ते सर्वनागेन्द्र नमस्ते पुरुषोत्तम अनन्तको कपासे शीला और कौण्डिन्यके घरमें सभी । न्यूनातिरिक्तानि परिस्फुटानि प्रकारको सुख-समृद्धि आ गयी और उनका जीवन सुखमय यानीह कर्माणि मया कृतानि । सर्वाणि चैतानि मम क्षमस्य दुर्भाग्यवश एक दिन कौण्डिन्यमुनिने क्रोधमें प्रयाहि तुरः पुनरागमाय॥ आकर शीलाके हाथमें बँधा अनन्तसूर तोड़कर आपमें फैक च विष्णुर्भगवाननन्तः दिया। इससे उनकी सब धन-सम्पत्ति नष्ट हो गयी और ये प्रतिग्रहीता च स एवं विष्णुः। बहुत दुःखो रहने लगे। एक दिन अत्यन्त दुःखी होकर तामात्त्वया सर्पमिदं ततं च कौण्डिन्यमुनि वनमें चले गये और यहाँ वृक्षों, लताओं, प्रसीद देवेश वरान् ददस्य॥ जीव-जन्तुओ-सबसे अनन्तभगवान्का पता पूछते रहे। इस व्रतकी कथा इस प्रकार है- दयानिधान भगवान् अनन्तने वृद्ध ब्राह्मणके रूपमें “प्राचीन कालमें सुमन्तु नागके एक वसिष्ठगानीय मुनि कौण्डिन्यमुनिको दर्शन दिया और उनसे अनन्तगत करनेको नको पुनीका नाम शीला था। पुत्री यथा नाम तथा गुण कहा। शोला और कौण्डिन्यमुनि दोनोंने अनन्तगतको किया [ अत्यन्त सुशील थी। सुमन्तुने ठसका विवाह और पुनः वे सुख-समृरिपूर्वक रहने लगे। अनन्तव्रत-कथाका रहस्य (चक्रवती श्रीरामाधीनजी चतुर्वेदी) “भाद्रपदमासके शुक्लपक्षको चतुर्दशी तिथिको सम्पन्न हो गया। एक दिन कौण्डिन्यको दृष्टि अपनी भार्याको बाहुमें ले इस व्रतके महत्त्वको भगवान् श्रीकृष्णने युधिष्ठिरसे बंधे हुए सूनपर पड़ी, जिसे देखकर पुनिने म्बीसे कहा- रण प्रस्तुत किया है। जब युधिष्ठिर अपने भाइयों एवं क्या तुमने मुझे वशमें करने के लिये यह सून बाँधा ? के साथ वरयासमें अनेक कष्ट सह रहे थे, उस समय उसने कहा-नहीं, यह अनन्तभावान्फा सून हो। कितु गने उन्हे कारसे छुडानेके लिये अनन्तव्रत करनेका ऐश्वर्यके मदमें क्रुद्ध होकर कौण्डिन्यने उसे तोड़कर आगमें 7 दिया था तथा जिसने इस ग्रतका अनादर किया था फेंक दिया। प्राय लोग धनके मदमें मायाले हो जाते हैं, भी बताया था। जिसमें अनन्तभगवान्कै विश्वरूप किसीको कुछ समझते नहीं और सहसा अनुचित कार्य ग्रन्थियाले प्रतीकरूप सूरके तिरस्कारका परिणाम भी करने लगते हैं। जिसका परिणाम होता है कि शुभ कसे गण्डिन्यमुनिने अपनी पत्नीको याहुमें बंधे हुए उस प्राप्त सम्पत्ति नष्ट होने लगती है। सूत्रको तोडकर अनिमें फेंक दिया था, जिससे वे कौण्डिन्यकी भी यही स्थिति हुई, जिसके कारण ये हुए थे। बात यह थी कि कौण्डिन्यमुनि दीन-हीन होकर पत्नीसे परामर्श कर अपने दोपका मान न्या शीलासे विवाह करके उसके साथ करनेके लिये-अन-तभगवान्से क्षमा मांगनेहेतु घर छोड़कर थे। उस समय रास्तेमें ही नदीके किनारे बनमें चले गये। रास्ते में जो कोई मिलता उससे अनन्तभपयारका हुए देखकर शीलाने भी अनन्तगत पता पूछते जाते थे, किंतु अनन्तदेवका पता न मिलनेपर चे अनन्तसूत्रको बाँध लिया, जिसके निराश होकर वृक्षकी शाखा में सटझने जा ही रहे थै घर धन-धान्यसे परिपूर्ण उसी समय एक वृद्ध ब्राह्मणने उन्हें रोक दिया और कहा...