·1
*
--
中

·भाष्योपस्कारसाहतस्य वैशेषिकदर्शनस्य भूमिका। प्रकाश्यले कणादस्य श्रीवैशेषिकदर्शनम् ।। प्रशस्तपादभाष्येणोपस्कारेण च संयुतम् ॥ ६ ॥ श्रीमान् कश्यपवंशेऽभून्मुनियोगविभूतिमान् ।। भक्षयित्वा धान्यरूणांचने यस्तप उत्तमम् ॥२॥ तत एव हि काणाद इति ख्यातोऽभवद्भुवि ।। तस्याद्भुततपश्चर्यापरितुष्टो मदेश्वरः ॥३॥ कृपयाऽखिलवस्तूनां मानदृष्टिं व्यधाच्छुभाम् । तेनशान्जिलसानामुपकाराय निर्मितम्-॥ ४ ॥ दर्शनं हस्तशानेषु प्रधानं युतिसंभृतम् । "योगाचारविभूत्या यस्तोपयित्वा मद्देश्वरम् ॥ ५ ॥ चके वैशेषिक शालं तस्मै कणभुजे नमः ॥" इति प्रशस्तपादीयमाप्यान्तिमपचोबलात् ॥ ६ ॥ "पाणादेन तु सम्प्रोचं शास्त्रं वैशेषिकं महत् । गौतमेन तथा न्यायं सारयन्तु फपिलेन घे" ॥ ७ ॥ इति पद्मपुराणीयवाफ्यजात दलादपि । सूत्रकाररयोत्तमने पस्मिन्देशे फदा पन्त् ॥ ८ ॥ स्थितिरित्यधुनाऽर्शवयं नितुं चर्मचक्षुपाम् । मिथिलायां याश्ययम्य गोत्रेऽभूदिति है.चन ॥ ९ ॥ सामूदुलूसोनि संकाया कौतुकावंदा । पत्तस्तनम्नाचमायापरसरया !! माध्यम र सदनमा। विस्तृनानापनेवर मसान ! १६ या प्रभारवरह परीक्षापलास ! शेवियपदार्थानां परमानम् । १२ ·२ भाष्योपस्कारसहितस्थ वैशेषिकदर्शनस्य नियन्धं सूत्रसमितं लोकानुग्रहकारकम् । कालाद्यनिर्यणेऽप्यस्य भाष्यकारस्य धीमतः ॥ १३ ॥ परम(१)र्षित्वमेवाहुर्वात्स्यायनसुनेरिव । कन्दल्यां श्रीधराचार्यमुनिरित्यादिकीर्तनात् ॥ १४ ॥ मुक्तावल्यां विश्वनाथेराफरेति (२)च शंसनात् । . सूत्रकारस्य समये भाष्यकारोऽप्यजायत ॥ १५ ॥ इत्याहुः केचन ततोऽप्यस्य प्राचीनता ध्रुवम् । व्याख्याश्चोदयनादीनामाचार्याणामनेकशः ॥ १६ ॥ साक्षात्परम्पराप्राप्ताः सन्ति भाज्यस्य मुद्रिताः। सूत्राणां स्वधुनाप्येका लभ्यते शङ्करकृतिः ॥ १७ ॥ राजकीयपरीक्षासु स्थापितोपस्कराहया। भारद्वाजताप्यन्या वृत्तिः, सा नोपलभ्यते ॥ २८ ॥ स चोपस्कारकृत कश्मिन्देशे काले ह्यभूदिति । विचार्यतेऽधुना युक्त्या पारम्पर्यक्रमेण वै ॥ १९ ॥ श्रीमान् श्रीश्रीधराचार्यः कन्दलीं व्यवधान्मुवा । गजाम्बुधिसभूवर्षे किरणावलिमाश्रयन् ॥ २० ॥ कन्दलीकारतः पश्चान मिश्रोपाधिस्तु शङ्करः । चिदुपामग्रणीायशास्त्रपारङ्गतः सुधीः ॥ २१ ॥ विनामस्य चतुर्दश्यां शताब्धामास इत्ययम् । निर्णयो यविदुपान्तत्र शास्त्रार्थसाहः ॥ २२ ॥ कथ्यते साम्प्रतं तावत्प्रेक्षावत्कौतुकप्रदः । उचावचानां लोकेषु प्रथितानामनेकशः ॥ २३ ॥ पदार्थानान्तु कात्स्यनावगीर्दुलभा भुवि । ततम्नान् मामशा यह कद्देनये ॥ २४ ॥ दर्शयामास मारनेऽस्मिन् मत्युत्कर्षघलान्मुनिः । गुमादिभदाभिन्नानां घटादीनां घरवतः ॥ २५ ।। (६) प्रशस्तस्य प्रायित्वं प्रवररत्नग्रन्थे सांगिरसगणे गातवमगे दिनमादपि वाच्यम् । (२) धस्ये निशेषः । तस्य चतुर्थी विधा प्राणादिरिन्युक्तमाकरे विश्वनामाचा: । आकर भाप्ये इत्यर्थः ।

·भूमिका । ". यपा ज्ञानं हि सुलभं तथा सभ दुध्यताम् । पदार्थतत्वज्ञान व (१)मननादिक्रमेण हि ॥२६॥ शाक्षेत्राशीतं निःश्रेयसहंतुकरं परम् | द्रव्यं गुणाश्च जोणि तथा जातिविशेषतौ ।। २७ ॥ समवाय इतीमे पट् पक्षायां भावसंहिताः । नभावः सतमोऽप्यस्य मुनेः सम्पत्तिमाश्रितः ॥ २८ ॥ प्रतियोगिकधाधीतनिरूपणतया त्वलो। साक्षाप्नोतो न तुच्छत्यादित्याचार्यमतन्तथा ॥ २९ ॥ क्रियागुणेत्यादिवमाशाहिकस्थितैः । इत्थं राज्ञान्तितं धीमच्छिरोमणिमहाशः॥ ३० ॥ फैलासचन्द्रगुरुभि प्यालोचनतत्परैः । शक्षिसायसंपादिपराभिमतवस्तुपु ॥ ३१ ॥ एतेषां लक्षणायोगो व्यवच्छेद्यो मुनेते। गौतमरुप्रमाणादिपज्ञानाच सप्ततु ॥ ३२ ॥ चन्तभावस्तथा लोकप्रसिद्धानां समन्ततः। तक नियागुणाधारं द्रव्यं नवविधं स्मृतम् ॥ ३३ ॥ क्षित्यतेजोमरधाममालदिगदेहिनो मनः । क्षितिगन्धवती या स्यात् गन्धरस्वन्यत्र तद्गतः॥३॥ शुरूपं च माधुर्य समवेतं जले ननु ! माध्योपाधिकं नीलरूपं त्याचमुनाजले ॥ ५ ॥ साम्लादिजन्वीररसोप्येयं स्वादिति तचिवः। उष्णस्पर्शाधये इर्ष तेजो भास्वररूपवत् ।। ३६ ॥ जलाशनाभिनाशुतप्रत्ययः(२) । पादाजोऽनुपाशीवपर्यस्तु पवने मतः ॥३७॥ साफाशं शन्दहेतुः स्यात्कालो (येष्टाविधीकरः । परस्मिन्परमन्यस्मिन युगपपिरम् ॥ ३८ ॥ क्षिरताशी बुद्धिः कलालझामिति स्मृतम् । सयोत्पत्तिमतामेप निमिसमिति कथ्यते ॥ ३२ ॥ (६) मनन गुनिरनुमानप्रपांग इत्यर्थः । मस्मिदेव शास्त्रे तस्य नु- परतया प्रतिपादितवान् । (१दया व व्यादिनिधनपनियाघटकसम्पन्ध एव काल इत्यर्थः !

·भाष्योपस्कारसहितस्य वैशोपिकदर्शनस्य (१)इवमस्मादितीयं धादिश्यं लिमिहेन्यते। संयोगोपनयायैव तदेपा सिद्धिमप्यति ॥४०॥ आत्मेन्द्रियाद्यधिष्ठाता करणं हि सकर्तृकम् । इन्द्रियार्थप्रसिद्धिस्तु गुणत्वात्कचिदश्रिता ॥ ११ ॥ रुपवञ्चेत्यनुमिती द्रव्यं यनवमं पुनः । प्रसिध्यति तदेवात्रात्मशब्देनोपपादितम् ।। ४२ ॥ यात्मेन्द्रियार्थसम्बन्धाक्षानमुत्पद्यते तु यत् । तदन्तःफरणा(२)दन्यत् अन्यच्चानपदेशतः ॥४३॥ शानवत्सुखदुःवेच्छापयत्नाः पृथक्पृथक् । आत्मनो लिङ्गतां यान्ति मनसोऽपि गतिस्तथा ॥४४॥ शरीरादि न चात्मा स्यान्मृतादिव्यभिचारतः। चक्षुःश्रोत्रादिकरणं सकर्तृकमपेक्ष्यते ॥ ४ ॥ वास्यादिवदिति व्याप्त्या तदधिष्ठातृतात्मनि । एवं प्राणादिभिर्लिङ्गैर्मनसः प्रेरणाच वै ॥ ४६॥ अभिप्रेतेपु विषयेप्वतिरिक्तः स देहतः। इन्द्रियेभ्यश्चेति सिद्ध न्यायवैशेषिके मते ॥४७॥ धन्धमोक्षादिव्यवस्थाहतो नात्वमीरितम् । सोऽयमात्माऽनादिमिथ्याशानवासनयाऽवशः ॥४८॥ देहादीन् स्त्रात्मरूपांश्च मत्वा रागादिवृत्तिभिः। दुःखसंघातानुभवं कुर्वन् संसरति स्फुटम् ॥ ४९ ॥ वैशेषिकपदार्थानां तत्त्वज्ञानं यदा भवेत् । तेन मिथ्याशाननाशे रागद्वेपाघभाषतः ॥५०॥ प्रवृत्त्यपाये जन्मापाय ईशानुकम्पया। जन्मापाये दुःखनाश आत्यन्तिक इतीशः ॥ ११ ॥ निःश्रेयसपदार्थस्तु शास्त्रादस्माच नान्यतः। मतोऽस्य दर्शनस्याहुरोदम्भ इति तार्किकाः ॥ ५२ ॥ आत्मेन्द्रियार्थसम्बन्धे भावाभावो मर्मतम् । मनोलिङ्गं योगपद्याभिमानो भ्रान्त इप्यते ॥ ५३॥ | इदमस्मात्पूर्वमिदमस्माइक्षिणमित्यादिबुद्धिरित्यर्थः । संयोगति 1 तथा चासमवायिकारणसंयोगाश्रयतया काल (२) सांख्यव्यावृचिरनेन योध्या। *.

·भूमिका मानियेणुमाययुगपत। का मामलमास गया । मानानां सास्ति सदाचन । सन्धानमा नद्रव्यं ने जोऽमायः सहरितः॥५॥ सारोपित पमिति कपलीकारलंमतम् । नव्यानी चागुणवानियतद्गुणलक्षणम् ॥ ५६ ॥ उरलरलधा गन्धः पशः संन्यानधैव ।। परिमाणपृथयन् नु संयोगध विभागकः ॥ ५७ ॥ परस्यमपञ्च युमयः सुन्नमय । दुःखमिच्छा देण्यनों मुनिकण्टाहिनिगेताः ॥ ५८ ॥ चशम्देन गुरुत्व द्रवत्वं स्नेह पर च । संस्कारश्च तथा धर्माधी शब्दः समुधिताः ॥ १२ ॥ प्रसिसगुणभावत्यादेते नोक्तास्तु कण्ठतः । चक्षुर्मानमाधगुणो रूपं नीलादिभेदतः ॥ ६० ॥ भवलप्तविधं तत्र चित्रं नन्न मन्यते । रसनेन्द्रियग्राहस्तु गुणः स्याद्रससाकः ।। ६६ ॥ मधुरान्लादिभेदेन पदविधः परिकीर्तितः ॥ प्रापमाछो भवेद्गन्धोऽरभिः सुरभिद्विधा ॥ ६२ ॥ त्वगिन्द्रियग्राहगुणः स्पर्शः शीतादिभेदतः। विविधस्तत्र कप स्पायाभुपे सहकारितु ।। ६३॥ रखनादौ रसादीनामेवं हेतुत्वमिप्यताम् । एतेषां पाकजत्यन्तु क्षितौ नान्यत्र कुत्रचित् ।। ६४ ॥ पच्यन्ते वहिसंयोगात्स्वतन्त्राः परमाणवः । पोलुपाकमते, नैवावयविवस्ति मध्यगः ।। ६५ ।। दुर्घटस्तम्न मन्यते इतरेग्क्षपदानुगाः । गणनाव्यवहारस्य हेतुः संख्याऽभिधीयते ॥ ६६ ॥ साकादिपराधान्ता नित्यानित्याच मता। मानव्यवहतो हेतुः परिमाणं प्रचक्षते ॥ ६७ ॥ चतुर्धाऽणु महही हस्वच्चेति प्रकीर्तितम् । अस्मा-पृथगि नेति वैज्ञात्यात्प्रत्ययस्य हि ॥ ६८ ॥ पृथक्वमेव तहेतुभदतोऽपि विभिद्यते । .

·भाष्योपस्कारसहितस्य वैशेषिकदर्शनस्प . अप्राप्तिपूर्विका माप्तिः संयोगस्निविधा स्मृतः ॥ ६९ ॥ श्येनशैलौ यथा तेपु प्रथमस्त्वेककर्मजः। भवेद्वितीय उभयकर्मजो मेपयोरिव ॥ ७० ॥ अङ्गुलीतरुसंयोगात्संयोगस्तरहस्तयोः । तृतीयस्तत्प्रतिद्वन्द्वी विभागोऽपि गुणान्तरम् ॥ ७१ ॥ इदं विभजते तस्मादित्येवं हि प्रतीयते ॥ संयोगाभावतो नास्य चरितार्थत्वसंभवः ।। ७२ ॥ संयोगवदमुण्यापि वैविध्यं स्वयमूखताम् । विभागजविभागस्तु द्विविधः परिकीर्तितः ।। ७३ ॥ हेतुमात्रविभागोत्थो हेत्वहेतुविभागजः । दैशिक कालिकञ्चति परत्वं द्विविधं मतम् ॥ ७४ ॥ तद्वदेवापरत्वं स्याद्, वुद्धिः साम्प्रतमुच्यते । कृत्स्नव्यवहतेतुस्सा तावद्विविधा स्मृता ॥ ७ ॥ संशयो निश्चयश्चेति फोटिद्वयकपन्तु यत् । अनिर्णयात्मकं स्थाणुः पुरुपो घेति आयते ॥ ७६ ॥ साधारणादिधर्माणां दर्शनात्संशयस्त तु । तद्विरुद्धो निर्णयः स्याज्ञानं निर्धारणं परम् ॥ ७७ ।। पुनः सा द्विविधा प्रोक्ता प्रमाप्रमेति भेदतः। यथार्यानुभवो यस्तु प्रमा सा द्विविधा भवेत् ॥ ७८ ॥ प्रत्यक्षमप्यनुमितिरिन्द्रियेभ्यक्ष यद्भवेत् । तत्प्रत्यक्ष पड्विधं स्याच्चाक्षुपादिप्रभेदतः ॥ ७२ ॥ न्याप्तिधानात्साहचर्यनियमाख्यातु यद्भवेत् । क्षानं सानुमितिः स्वार्था परायेति च भेदतः ॥ ८० ॥ द्विविधाऽन्त्या तु जायेत पञ्चावयवयोगतः । तत्र लिहंतु त्रिविधमन्वयव्यतिरेकतः ॥ ८१ ॥ तदाभासः पञ्चविधो व्यभिचारादिभेदतः। निर्णयस्य प्रमाणत्वं चण्डितं तार्किकैः खलु ।। ८२ ॥ शब्दादीनां प्रमाणानामन्तीवोऽनयो भवेत् । वैशेपिकमते, ऽस्यास्तु भिना स्यादप्रमा द्विधा ।। ८३॥ विपर्ययः संशयश्च, पूर्व प्रोक्तस्तु संशयः। मिथ्याशानं विपर्यासः स एव स्याद्विपर्ययः ॥ ८४॥ . 4 ·मा - पानि भूमी सकियो । भनि निम्नानुभव किनः ८.!! संपनीनधी: संमनिना। भाणकार सुधिर विमाथिति ने किया ॥ ८ ॥ विधा अनुधा प्रत्याडिको निगपंजा। प्रत्याति प्रो. स्मृनियोगानुभूनियन् ।। ८७ ॥ लिदिनाजाना शेणानुव्यवसायाम् । वाम्मामायणाजानं कालिकं दियम् ॥ ८ ॥ माधेियं गनुर्धा संशयादिप्रभवनः । वालोचनात्मानं प्रत्यक्षऽनुमिती तया ॥ ८२ ॥ स्यादनध्यवसापानानं नु लोफयत् । त्रिविधं तनधितः संशयन्ध विपर्ययः ॥ २० ॥ इति बुद्धिप्रपयोऽयं न्यायशाने सुविस्तः । अनुकूलतया में सुमामात्मनि जायते ॥ ९ ॥ प्रतिकूलतमा दुःखं धांधीविदेतुकम् इच्छापावात्मगुणावात्मानुभवगोचरी ।। ९२ ॥ फलोपायप्रभेदेन सा विच्छा द्विविधा भवेत् । प्रवृत्तदनुरिच्छा स्पानियतप उच्यते ॥ ९३ ॥ प्रयत्नत्रिविधः प्रोक्तो न्यायशास्तविशारदः। प्रवृतिश्च निपत्तिश्च तथा जीवनकारणम् ।। ९४ ॥ श्वासप्रश्वासदेतुः स्यात्नो जीवनइंतुफः। गुरुषमाद्यपतनक्रियाहेतुर्गुणः स्मृतः ॥९५ ॥ तथाऽऽधस्पन्दने हेतुड़वत्वमपि कीर्तितम् । चूर्णादिपिण्डीकरणहेतुः स्नेह.उदाहतः॥ ९६ ॥ वेग भाषना चापि स्थितिस्थापक एव च। संस्कारनिविधः प्रोको तत्राद्यो नोदनाच्छरे।। ९७ ॥ स्मृतिहेतुर्भावनारयः संस्कारश्च द्वितीयकः । पूर्वावस्थापादको यः स स्थितिस्थापको यथा ॥ ९८ ॥ वाकृष्टगुमशाखादिपरित्यागे प्ररश्यते । सुखस्य कारणं धर्मो जन्यते शुभकर्मभिः ॥ ९९ ॥ अन्यथा चिरनटेभ्यः कथं तेभ्यः फलोदयः।

·भूमिकासमाप्तिः। एकत्र भापत्राणां सम्बन्धस्य प्रदर्शनात् ॥ १३१ ॥ सूत्रपाठस्य चान्यत्राङ्कसंख्यापरिदर्शनात् । मुद्रणेऽस्मिन्समावेशादाप्योपस्कारयोरपि ॥ १३२ ॥ अल्पमूल्येन लभ्यत्वात्सुलभोयं भविष्यति । सजगहोयमतः सर्वैरन्ते च कुसुमाञ्जलिः ॥ १३३ ।। नाथास्यबटुकान्हस्य पितुः पादाम्बुजन्मनो। अर्पितोऽयं सविनयं कुण्डिराजेन शास्त्रिणा ॥ १३४ ॥ , ·॥ श्रीः ॥ रणसहितस्य प्रशस्तपादभाष्यस्याकारायतुझमेण विषयसूचीपत्रम् । ប៉ុង ५ १ १ ११ ... ... " ... २ ... ६ ... ६ ... २ विषयः पृ० गगुणकथनम् भाध्ये ४३ गगुणपूर्वकगुणकथनम् भा. शेगमतमण्डनम् भा. द्रयगुणकथनम् भा. ३९ नरूपणम् भा. કર साधनकथननम् भा.' "वसायनिरूपणम् भा. ९० अंतत्वनित्यत्वे चान्यत्राषयविद्रव्येभ्यः भा. ७ ननिरूपणम् भा. माननिर्णयकथनम् भा. १२८ उन्धाननिरूपणम् भा. १२३ उन्धानोदाहरणम् भा. १२४ काश्रितगुणकधनम् भा. ३९ तःकरणग्राह्यगुणकधनम् भा. क्षेपणनिरूपणम् भा. १४८ देशलक्षणम् भा. ११५ देशोदाहरणम् भा. ... परजातिफधनम् द्रव्यत्वाधपरमित्यादिना । टी... "वर्गनिरूपणम् भा.... लांसिद्धिपद्रवत्यवत्वे विप्रतिपत्तिखण्डनम् भा. १३४ द्धिविनाशात् परत्वापरत्वविनाशस्योदाहरणम् भा.७८ धर्मकथनम् भा. ... ... ... . १ १० ... ... ... २ ... 209 ...

·No text on this page.

·No text on this page.

·४ सटीकप्रशस्तपादाप्यस्य . ថ្មីៗ ... ११.२. २ ... १४ ... १ १२ ... ... १२० १११ ૬૨ ... २ ... २ ... ३ १ ... १०२ ४३ ર ४२ ... ६ १ विषयः यमावस्यानुमानेऽन्तावकथनम् मा. अमूर्तगुणकथनम् मा. अयाबद्रव्यमाविगुणकयनम् मा. अयोनिजशरीरे शुक्रशोणितसम्पाताजन्यत्वत्यव्यव- स्थापनम् टी. अर्थापत्तेरनुमानेऽन्तविकथनम् मा. अवयवनिरूपणम् मा. अविदुषां प्रवर्तकधर्माधर्मकार्यकथनम् मा. अविद्यामेदनिरूपणम् भा. अविनामावस्मरणस्यानुमानाइत्वप्रदर्शनम् मा. अव्याप्यवृत्तिगुगकथनम् भा. असमवायिकारणगुणकयनम् भा. यसमानजात्यारस्मकगुणकथनम् भा. माकाशकालदिगात्मनां साधर्म्यकथनम् भा. आकाशनिरूपणम् तद्गुणकथनम् । शब्दस्याकाश- गुणत्वे युक्तिः । मा. याकाशात्मनांसाधर्म्यकथनम् भा. याकाशे प्रमाणम् भा. आकुञ्चननिरूपणम् भा. यामनिरूपणम् मा. यात्मसमवेतानां प्रत्यक्षे कारणकथनम् मा. शामसिद्धी प्रमाणानि मा. यार्पज्ञाननिरूपणम् भा. याश्रमिणां धर्महेतुनिरूपणम् भा. माश्रयनाशावित्वादिनाशः भा... आश्रयव्यापिगुणकथनम् मा. निम्पणम् मा. यिनम्मा. प्रमाणापन्यासःटी. पणनिम्पा मा. ... ૨૨ ९ २४ १४८ ३० २ १ ८ ... ... ... ... ૨ ३० १२८ १४० ... ... १ ३ ... ... ... १ ... ४३ १३१ ... ... ... ३ ... ३

·No text on this page.

·सीकप्रशस्तपादभाष्यस्य or ९ ... ४७ ... wr २ ... ५ विषयः पृ० पं० परार्थीनुमानकथनम् भा. १३१ परिमाणनिरूपणम् तस्य चातुर्विध्यम् । महबूद्विविधम् । अण्वपि द्विविधम् । अनित्यपरिमाणमपि चतुर्विधम् भा. ५४ परिमाणस्य द्रव्यातिरिक्तत्वव्यवस्थापनम् टी. २५ पाणिमुक्तेषु गमननिरूपणम् भा. १५५ १२ पिठरपाकनादनिराकरणम् टी पालुपाकवादिमतपरिष्कारः टी... २० पूर्वरूपनाशे प्रमाणोपन्यासः टी. २५ पृथक्त्वनिरूपणम् भा ... ९ पृथिवीजलयोः साधकथनम् भा. पृथिधीजलात्मनां साधर्म्यकथनम् भा. पृथिवीतेजसोः साधर्म्यकथनम् भा. पृधिनीनिरूपणम पृथिव्या गुगानां कथनम् । तस्या द्वै- विध्यम् । भनित्यायास्पैविध्यम् । भा. १० पृथिवीपरमाणुरूपादीनां पाकजोत्पत्तिविधानम् भा. ४६ पृथिव्यतेजोवायुमनसां साधर्म्यकथनम् भा. पृथिव्यादीनां चतुणी साधर्म्यकथनम् भा. पृथिव्यादीनां प्रयाणां साधम्यकथनम् भा: पृथिव्यादीनां नवानां साधर्यकथनम् द्रव्यत्ययोग इत्यादिना । भा. पृथिव्यादीनां पञ्चानां साधयकथनम् भा. ३ पृथिव्यामभिवातात कर्मोत्पत्तिः भा. पृधियुदकम्यटनपवनात्ममनसा साधम्यकथम भा. प्रनिगाया उदाहरणम् भा. १२४ प्रनिहालक्षणम् भा. १.४ प्रत्यक्षनिणययनम् मा. नियोदाहरणम भा. जीरपणम् मा. ३ घायरममा. र मानमिनिममाण विभागः भा. ... 2 ur ६ ४ द ३ .. ३ ... ... ... १ ·सूचीपत्रम् । . ... .. ... ... , ૨ विषयः पं० प्रत्यान्नायनिरूपणम् भा. १२४ प्रत्याज्ञायावयवस्यानुमानाङ्गत्वे शङ्कासमाधाने भा. १२५ प्रत्यानायोदाहरणम् भा. प्रयतनिरूपणम् मा. १३२ १३ प्रयतविभागादिकथनम् भा. प्रमजितस्य धर्महेतुनिरूपणम् भा. १४१ ६ प्रलारणनिरूपणम् सा. प्रापाल्य वाचुन्यम् भा. ३ बुद्धिनिरूपणम् भा. ८३ ६ बुद्धिभेदनिरूपणम् भा. १ बुद्धिविभागः तस्याः द्वविध्यं विद्याविद्याभेदेन । विद्यापि चतुधी इत्यादिना । भा... দ্বাধন মা, ४१ बामगादीनां प्रत्येक धर्महेतुकधनम् भा.... भावनात्यसंस्कारनिरूपणम् भा. भूतात्मनां लाधर्मपथनम् भा. ... १ भ्रमणादीनां गमनेऽन्तर्भावः तानि च अमणरेच. नस्पन्दनोज्वलनतिर्यपतननमनोन्नमनादीनि । भा. १ मालश्लोकदपारया टी. मालाचरणम् भा. ३ सनलि मियनम् भा. ६ मनति प्रमाणापन्यासः भा. ६ मनसोभातृत्वनिराकरणम् टी. मनानिरूपणम् तद्गुणनिरूपणम् । मा. ६ मनोयत्वव्यवस्थापनम् टी. १६ मदोदयशब्दार्थः टी. ... १३ महोदयानिधस्यापवर्गस्य पारस्पास्मिारिन ऐतुत्यकथनम् टी. मृतगुणपाथनम् भा. ३८ मृतांमृतिगुणाधनम् मा. ... ३ ... ... M ... ... ३ ... ... ६ ...

·सटीकप्रशस्तपादभाष्यस्थ ... ४७ ९ ... fvdo .. विषयः पृ० पं० पराीनुमानकथनम् भा. १३१ परिमाणनिरूपणम् तस्य चातुर्विध्यम् । महद्विविधम् । अण्वपि द्विविधम् । अनित्यपरिमाणमपि चतुर्विधम् भा. ५४ परिमाणस्य द्रव्यातिरिक्तत्वव्यवस्थापनम् टी. २५ पाणिमुक्तेषु गमननिरूपणम् भा. पिठरपाकवादनिराकरणम् टी १४ पालुपाकवादिमतपरिष्कारः टी... पूर्वरूपनाशे प्रमाणोपन्यासः टी. ४६ . २५ पृथक्त्वनिरूपणम् भा ... पृथिवीजलयोः साधर्म्यकथनम् भा. ६ पृथिधीजलात्मनां साधर्म्यकथनम् भा. पृथिवीजसोः साधर्म्यकथनम् भा. पृधिवीनिरूपणम पृथिव्या गुगानां कथनम् । तस्या द्वै. विध्यम् । भनित्यायाविध्यम् । भा. १० पृथिवीपरमाणुरूपादीनां पाकजोत्पत्तिविधानम् भा. ४६ पृथिव्य तेजोवायुमनसां साधर्म्यकथनम् भा. पृथिव्यादीनां चतुणी साधर्म्यकथनम् भा. पृथिव्यादीनां प्रयाणां साधम्यकथनम् भा: पृथिव्यादीनां नवानां साधर्म्यकथनम् द्रव्यत्ययोग इत्यादिना । भा. पृथिव्यादीनां पञ्चानां साधयकथनम् भा. पृथिव्यामभिघातात् कर्मात्पत्तिः भा. पृषियुदकज्वलनपचनात्ममनसां साधयकथम् भा. प्रतिमाया उदाहरणम् भा. प्रतिजालक्षणम् भा. प्रत्यक्षनिर्णयकथनम् भा. प्रत्यक्षनिगोदाहरणम् भा. पीरपणम्मा. १.कथनाममा. माननियमातृणां विना भा. ४७ ८ ६ 4 . G MAG 20 mm 9s m v ... ... ... ३ ५ १

·No text on this page.

·१० सटीकप्रशस्तपादनाप्यस्य पं ० ९ ... or ... २ ... ... ... ९९ ... ६ ... विषयः पृ० मोक्षक्रमनिरूपणम् टी... १४२ १३ यन्त्रमुक्तेपु गमननिरूपणम् भा.... १५६ ११ यावद्रव्यभाविगुणकथनम् भा. युगपत्रितयकारणनाशजपरत्वापरत्वनाशोदाहरणम् भा. ८२ योगिप्रत्यक्षकथनम् भा... रसनिरूपणम् भा. रूपनिरूपणम् भा. ४४ ५ रूपादिपु प्रत्यक्षोत्पत्तिकारणकथनम् भा. रूपादिसशायां वीजकथनम् भा. लक्षणस्य प्रयोजनम् टी. २५ लिङ्गलक्षणम् भा. लिङ्गाभासकथनम् भा. १०१ १ लिङ्गाभासे सुत्रकारस्य विशेषमतोपन्यासः भा. १०१ ३. लैङ्गिकलक्षणम् भा. ९९ वर्णात्मकशब्दोत्पत्तिविधिः भा. वर्णाश्रमिणां सामान्यरूपेण धर्महेतुकथनम् भा. १३८ वानप्रस्थानां धर्महेतुनिरूपणम् भा. १४१ ३ घायुनिरूपणम् । तद्गुणकथनम् । तस्य द्वैविध्यम् । अनित्यत्य बैनिध्यम् । भा. वायोरप्रत्यक्षत्यकथनम् टी. ६ वायौ कर्मोत्पत्तिकथनम् भा. १६१ ११ वाय्वनुमानप्रकारः टी. विद्याविभागः भा. विपर्ययनिरूपणम् भा. ६ विपर्ययास्वीकतुंमतम् टी. ८९ विपर्ययास्वीकर्तृमतखण्डनम् टी. विभागजगुणकथनम् भा. ४० : निरूपणम् भा. ६६ ." भा. ६७ विनाशः भा. ७२ ... ... ... www १ " ८७ ... ... ... ... ... ... ... ... ... . ::

·No text on this page.

·. सटीकप्रशस्तपादभाष्यस्य शुद्धिपत्रम् । पृष्ठे पंक्ती १३ १८ २४ ६ ४६ १५ . ६९ २१ ૨૩ १३ १६ ૨ ७१ , अशुद्धम् दिकपरं चाक्षुति तिशय ध्याप्त्या चाक्षुधिपत्वा आहाकारणे णवः तेपां प्राप्त्यभावा ति सूत्रेणेति वध्ययघातक परिमारणस्य नुत्दत्तौ मादिपदपम् समवायोः पुथग्गति ततः, प्रदे. स्योत्पत्ता अर्थादिति पूर्व मनुकमिति तत्रैव सत्तामत्रेण प्रातज्ञा सूत्रार्थस्तु दित्यन्तम् प्रयत्नान्तरीय पूर्वते संवन्धिनाऽधिष्ठि विनाशेप्यविना गुमम् दिकमपरं अचाक्षुषेति तिशयाच्याप्त्या चाक्षुषत्वा आहारशारणे णवस्तद्रूपानां व्याप्त्यभावा ति १३८ सूत्रेणेति घध्यघातिक परिमाणस्य नुत्पत्ती मादिपदम् समवायो पृथग्गति तत प्रदे- स्योत्पत्ती अधर्मादिति पूर्व मनुमिति तद्रंथएव सत्तामात्रेण प्रतिज्ञा ९८ सूत्रार्थस्तु दित्यन्तम् १०१ प्रयत्नानन्तरीय पूर्यते संबन्धिनानाधिष्ठि- विनाशपिविना- " "८४ २५ १०० १०३ १५ १११ १७ १२० १० ११९ १० १२० २१ १२६ २५ १४० १५८ २१ १७५ ·श्रीः॥ वैशेषिकदर्शनसूत्रपाठः। श्रीगणेशाय नमः। अथातो धर्म व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥ यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिहिः स धर्मः ॥ २ ॥ तचनादाम्नायस्थ प्रामाण्यम् ॥ ३ ॥ धर्मविशेषप्रसूताद्रव्यगुणकर्मनामान्यविशेषसमवा- यानां पदार्थानां साधर्म्यवैधर्मियां तत्वज्ञानान्नि:श्रेय. सम् ॥ ४ ॥ पृथिव्यापरतेजो वायुराकाशं कालो दिगात्मा मन इति ट्रव्याणि ॥ ५ ॥ रूपरसगन्धस्पर्शाः नयाः परिमाणानि पृथक संयोगविभागों परत्वापरत्वे बुद्रायः मुखदुःशापी प्रयत्नाच गुणाः ॥ ६ ॥ उत्क्षेपणमवक्षेपणमायुःचनं ममारणं गमनमिति बम- णि ॥ ७॥ सदनिये द्रव्यचन कार्य कारणं सामाशिपक्षिति ट्रव्याणवार्मणामविशेषः ।। ८ ।।

·सटीकप्रशस्तपादभाष्यस्य शुद्धिपत्रम् । पृष्ठे पंती ४ २३ ६ ४६ अशुद्धम् दिकपर चाक्षुति तिशय छाप्त्या चाक्षुविपत्वा आहाकारणे णवः तपां प्राप्त्यमावा ति सूत्रणेति वध्ययघातक परिमारणस्य नुत्दत्तौ मादिपदपम् समवायोः पुथग्गति १५ २१ ૨૨ १३ १६ ૨ ७१ गुदम् दिकमपर अचाक्षुषेति तिशयाध्याप्त्या चाशुपत्या आहाकारणे णवस्तद्रूपानां व्याप्त्यभावा ति १३८ सूत्रेणति घध्यघातिक परिमाणस्य नुत्पत्ती मादिपदम् समवायो पृथग्गति तत प्रदे- स्योत्पत्ती अधर्मादिति पूर्व मनुमिति तथएव सत्तामात्रेण प्रतिज्ञा १८ सूत्रार्थस्तु दित्यन्तम् १०१ प्रयत्नानन्तरीय पूर्यते संबन्धिनानधिष्ठि- विनाशपिविना- ततः, प्रदे. ૨૬ ८८ १०० ११ स्योत्पत्ता अर्थादिति पूर्व मनुकमिति तत्रैव सत्तामनेण प्रातज्ञा সুসান্ত दित्यन्तम् प्रयत्नान्तरीय पूर्वते संवन्धिनाऽधिष्ठिः विनाशेप्यविना १०३ १५ • १११ १७ १२० १० ११९ १२० ૨૧ १२६ २५ १४० १५८ २१ १७४ २४ ·श्रीः॥ वैशेषिकदर्शनसूत्रपाठः। श्रीगणेशाय नमः । अथातो धर्म व्याख्यास्यामः ॥ १ ॥ यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिाहः स धर्मः ॥ २॥ तद्वचनादाम्नायस्थ प्रामाण्यम् ॥ ३ ॥ धर्मविशेषप्रसूताद्रव्यगुणकर्मलामान्यविशेषसमवा- यानां पदार्थानां साधर्म्यवैधाभ्यां तत्त्वज्ञानान्निःश्रेय- सम् ॥ ४ ॥ पृधिव्यापस्तेजो वायुराकाशं कालो दिगात्मा मन इति द्रव्याणि ॥ ५ ॥ रूपरसगन्धस्पर्शाः सङ्ख्याः परिमाणानि पृथक्त्वं संयोगविभागौ परत्वापरत्वे बुद्धयः सुखदुःखेच्छाद्वेषी प्रयत्नाश्च गुणाः ॥ ६ ॥ उत्क्षेपणमवक्षेपणमाकुचनं प्रसारणं गमनमिति कर्मा- णि ॥ ७॥ सदनित्य द्रव्यवत् कार्य कारणं सामान्यविशेषादिति ट्रव्यगुणकर्मणामचिोपः ।। ८ ॥

·सटीकप्रशस्तपादभाष्यस्य शुद्धिपत्रम् । पृष्ठ पंजी अशुद्धम् दिकपरं २० चाक्षुति १३ २४ ६ . ४६ ४७ १५ २१ ૨૨ १३ १६ ७१ ૨ . गुरम् दिकमपरं अचाक्षुषेति तिशयायाप्त्या चाक्षुषत्वा आहादझारणे णवस्तद्रूपानां व्याप्त्यभावा ति १३८ सूत्रेणेति घध्यघातिक परिमाणस्य नुत्पत्ती मादिपदम् समवायो पृथग्गति तत प्रदे- स्योत्पत्ती अधर्मादिति पूर्व मनुमिति तद्रंथएव सत्तामात्रेण प्रतिज्ञा ९८ सूत्रार्थस्तु दित्यन्तम् १०१ प्रयत्नानन्तरीय पूर्यते संबन्धिनानधिष्ठि- विनाशपिविना- तिशय ध्याप्त्या चाक्षुधिपत्वा आहाकारणे णवः तेपा प्राप्त्यभावा ति सूत्रणेति वध्ययघातक परिमारणस्य नुत्दत्तौ मादिपदपम् समवायोः पुथग्गति प्रदे. स्योत्पत्ता अर्थादिति पूर्व मनुकमिति तत्रैव सत्तामण प्रतिज्ञा सूत्रार्थस्तु दित्यन्तम् प्रयत्नान्तरीय पूर्वते संबन्धिनाऽधिष्ठि विनाशेप्यविना " ततः, ७३ ८८ १०० ११ १०३ १५ १११ १७ १२० १० ११९ १० १२० ૨૧ १२६ २५ १४० १८ १५८ २१ १७५ २४

·प्रथमाध्याये प्रथमालिकम् ।
संयोगानां द्रव्यम् ॥ २७ ॥
रूपाणां रूपम् ॥ २८ ॥
गुरुत्वप्रयत्नसंयोगानामुतक्षेपणम् ॥ २९ ॥
संयोगविभागाश्च कर्मणाम् ॥ ३० ॥
कारणसामान्ये द्रव्यकर्मणां कर्माकारणमुक्तम् ॥३१॥
ति-प्रथमाध्यायस्य प्रथममाहिकम् ॥
कारणाभावात् कार्याभावः ॥ ३२ ।।
न तु कार्याभावात् कारणाभावः ॥ ३३ ॥
सामान्यं विशेष इति बुध्यपेक्षम् ॥ ३४ ॥
भावोऽनुवृत्तरेव हेतुत्वात सामान्यमेव ॥ ३५॥
द्रव्यत्वं गुणत्वं कर्मत्वं च सामान्यानि विशेषाश्च ॥३६॥
अन्यत्राऽन्त्येभ्यो विशेषेभ्यः ॥ ३७ ॥
सदिति यतो द्रव्यगुणकर्मसु सा सत्ता ।। ३८ ॥
द्रव्यगुणकर्मभ्योऽर्थान्तरं सत्ता ॥ ३९ ॥
गुणकर्मसु च भावान्न कर्म न गुणः ॥ ४० ॥
सामान्यविशेषाभावेन च ॥ ४१ ॥
अनेकद्रव्यवत्वेन द्रव्यत्वमुक्तम् ॥ ४२ ॥
सामान्यविशेषाभावेन च ॥ ४३ ।।
तथा गुणेषु भावाद्गुणत्वमुक्तम् ॥ ४४ ॥

·२ वैशेषिकसूत्रपाठे द्रव्यगुणयोः सजातीयारम्भकत्वं साधर्म्यम् ॥ ९ ॥ द्रव्याणि द्रव्यान्तरमारभन्ते गुणाश्च गुणान्तरम् ॥ १० •॥ कर्म कर्मसाध्यं न विद्यते ॥ ११ ॥ न द्रव्यं कार्य कारणं च भवति ॥ १२ ॥ उभयथा गुणाः ॥ १३ ॥ कार्यविरोधि कर्म ॥ १४ ॥ क्रियागुणवत समवायिकारणमिति द्रव्यलक्षणम् ॥ १५॥ द्रव्याश्रय्यगुणवान् संयोगविभागप्वकारणमनपक्ष इति गुणलक्षणम् ॥ १६ ॥ एकद्रव्यमगुणं संयोगविभागप्वनपेक्षकारणमिति कर्म- लक्षणम् ॥ १७ ॥ द्रव्यगुणकर्मणां द्रव्यं कारणं सामान्यम् ॥ १८ ॥ तथा गुणः ॥ १९ ॥ संयोगविभागवेगानां कर्म समानम् ॥ २० ॥ न द्रव्याणां कर्म ॥ २१ ॥ व्यतिरेकात् ॥ २२ ॥ द्रव्याणां द्रव्यं कार्य सामान्यम् ॥ २३ ॥ गुणवैधयान्न कर्मणां कर्म |॥ २४ ॥ हित्यप्रभृतयः संग्ख्याः पृथक्त्वसंयोगविभागाश्च ॥२५॥ अमनवायात सामान्यकार्य कर्म न विद्यते ॥ २६ ॥ P ·प्रथमाध्याये प्रमाद्विकम् । संयांगानां द्रव्यम् ॥ २७ ॥ रूपाणां रूपम् ॥ २८ ॥ गुरुत्वप्रयत्नसंयोगानामुतक्षेपणम् ॥ २९ ॥ संयोगविभागाश्च कर्मणाम् ॥ ३० ॥ कारणसामान्ये द्रव्यकर्मणां कर्माकारणमुक्तम् ॥३१॥ ति-प्रथमाध्यायस्य प्रथममाहिकम् ।। कारणाभावात् कार्याभावः ॥ ३२ ।। न तु कार्याभावात् कारणाभावः ॥ ३३ ॥ सामान्यं विशेष इति बुध्यक्षम् ॥ ३४ ॥ भावोऽनुवृत्तेरेव हेतुत्वात सामान्यमेव !! ३.. द्रव्यत्वं गुणत्वं कर्मत्वं च सामान्यानि विशेष अन्यत्राऽन्त्येभ्यो विशेषेभ्यः ॥ ३७ ।। सदिति यतो द्रव्यगुणकर्मनु ला मनः द्रव्यगुणकर्नभ्योऽर्थान्तरं सवा :: गुणकर्मसु च भावान्न कर्न न सामान्यविशेषाभावेन च ॥ अनेकद्रव्यवत्वेन द्रव्यवन सानान्यविशेषाभावेन । तथा गुणेषु भात्रागुन ..

·४
वैशेषिकसूत्रपाठे
सामान्यविशेषाभावेन च ॥ ४५ ॥
कर्मसु भावात् कर्मत्वमुक्तम् ॥ ४६ ॥
सामान्यविशेषाभावेन च ॥ ४७ ॥
सदिनि लिङ्गाविशेषाद् विशेषलिङ्गाभावाच्चैको-
भावः ॥ ४८॥
इति प्रथमाध्यायस्य द्वितीयमाठिकम् ।।
रूपरसगन्धस्पर्शवती पृथिवी ॥ ४५ ॥
रूपरसस्पर्शवत्य आपो द्रवाः स्निग्धाः ॥ ५० ॥
तेजी रूपस्पर्शवत् ॥ ५१ ॥
स्पर्शवान् वायुः ॥ ५२ ॥
त आकाशे न विद्यन्ते ॥ ५३ ॥
सर्जितुमधूच्छिष्टानामग्निसंयोगाद् द्रवत्वमद्भिः सा-
मान्यम् ॥ ५४ ।।
अपुसीसलोहरजतसुवर्णानामग्निसंयोगाद् द्रवत्वमादिः
सामान्यम् ॥ ५५ ॥
विषाणी ककुमान् प्रान्तेबालधिः सास्नावान् इति
गोत्वे दृष्टं लिङ्गम् ।।५६ ॥
सदर्शश्व बायोः ॥ ५७ ॥
न च दृष्टानां स्पर्श इत्यदृष्टलिङ्गो वायुः ॥ ५८ ॥

·तृतीयाध्याये प्रथमाहिफम् ।
यस्माद्विषाणी तस्मादश्वः ॥ १३२ ॥
यस्माद्विपाणी तस्माद्गौरिति चानैकान्तिकस्योदाह-
रणम् ॥ १३३ ॥
आत्मेन्द्रियार्थसन्निकर्षाचन्निप्पचते तदन्यत् ॥१३४
प्रवृत्तिनिवृत्ती व प्रत्यगात्मनि दृष्टे परत्र लि-
ङ्गम् ॥ १३५ ॥
इति तृतीयाध्यायस्य प्रथमाहिकम् ॥
आत्मेन्द्रियार्थसान्निकर्षज्ञानस्य भावोऽभावश्च म-
नसो लिङ्गम् ॥ १३६ ॥
तस्य द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते ॥१३७॥
प्रयत्नायोगपद्याज्ञानायोगपद्याच्चै कम् ।। १३८ ॥
प्राणाऽपाननिमेषोन्मेपजीवनमनोगतीन्द्रियान्तर-
विकाराः सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाश्चात्मनो लिङ्गा-
नि ॥ १३९ ॥
तस्य द्रव्यत्वनित्यत्वे वायुना व्याख्याते ॥१४॥
यज्ञदत्त इति सन्निकर्षे प्रत्यक्षाभावाद् दृष्टं लिई
न विद्यते ॥ १४ ॥
सामान्यतो नष्टाचाविशेषः ॥ १४ ॥
तरमादागनिकः ॥ १३ ॥

·नोनित प्रथमाशा॥ १३ ॥ सातित्तिभावान ।। ११४ ॥ सन्दिग्नाः सति बहुते ॥ ११ ॥ संरगाभाय सामान्यतः ॥ ११ ॥ इति शिक्षा दिलीयमाविलम् ॥ प्रसिद्धा इन्द्रियार्थाः ॥ १७ ॥ इन्द्रियार्थाप्रसिन्द्रिरिन्द्रियाभ्योऽर्थान्तरस्य हेतुः।११८॥ सोऽनपदेशः ॥ ११९ ॥ कारणाज्ञानात् ॥ १२० ।। कार्येषु झानात् ॥ १२ ॥ अज्ञानाच ॥ १२२ ॥ अन्यदेव हेतुरित्यनपदेशः ॥ १२३ ॥ अर्थान्तरं यर्थान्तरस्याऽनपदेशः ॥ १२४ ॥ संयोगि समवाय्येकार्थसमवायि विरोधि च ॥ १२५॥ कार्य कार्यान्तरस्य १२६ ॥ विरोध्यभूतं भूतस्य ॥ १२७ ॥ मूतमभूतस्य ॥ १२८॥ भूतो भूतस्य ॥ १२९ ॥ प्रसिद्धिपूर्वकत्वादपदशेस्य-॥ १३० ॥ अप्रसिदोऽनपदशोऽसन् सन्दिग्धश्वानपदेशः।।१३.१॥ ॥ Prima ·चतुर्धाध्यापे प्रथमाकम् । ११ सदकारणवन्नित्यम् ॥ १५७ ॥ तस्य कार्य लिङ्गम् ॥ १५८ ॥ कारणाभावात् कार्याभावः ।। १५९ ॥ अनित्य इति विशेषतः प्रतिषेधभावः ॥ १६० ॥ अविद्या ॥ १६१ ॥ महत्यनेकद्रव्यवत्त्वात् रूपाञ्चोपलब्धिः ॥ १६२ ।। सत्यपि द्रव्यत्वे महत्त्वे रूपसंस्काराभावाद्वायोरनुपल- धिः ॥ १६३॥ अनेकद्रव्यसमवायात रूपविशेषाच रूपोपलब्धिः १६४ तेन रसगन्धस्पर्शेषु ज्ञान व्याख्यातम् ॥ १६५ ॥ तस्याभावादव्याभिचारः ।। १६६ ॥ सङ्ख्याः परिमाणानि पृथक्त्वं संयोगविभागौ परत्वा- ऽपरत्वे कर्म च रूपद्रव्यसमवायात् चाक्षुपाणि ॥१६७॥ अरूपिप्वचाक्षुषाणि ॥ १६८ ।। एतेन गुणत्वे भावे च सन्द्रियं ज्ञानं व्याख्यातम् १६९ इति चतुर्थाध्यायस्य प्रथममाहिकम् ।। :०:- तत्पुनः पृथिव्यादिकार्यद्रव्यं त्रिविधं शरीरेन्द्रियविष- यसंज्ञकम् ॥ १७० ॥ प्रत्यक्षाऽप्रत्यक्षाणां संयोगरयाप्रत्यक्षत्वात् पहारमक न ·बैंगन अहमिति शमा पनि जाणिक 22 यति मम देवरसोई गलत इनि३५ यात्मनि लिने एक एन प्रशा|| १४६ ॥ देवदशी गच्छति यज्ञरचो गन्तीयानामधीरे प्रत्ययः ।।१४७ ॥ सन्दिग्धास्तूपनाराः ॥ १४८ ॥ अहमिति प्रत्यगात्मनि भावात पाताभावादान्त- र प्रत्यक्षः॥ १४९ ॥ देवदत्तो गन्तीत्युपनारामभिमानात्तापचरीरप्र- त्यक्षोऽहङ्कारः ॥ १५ ॥ सन्दिग्धस्तूपचारः ॥ १५१ ॥ न तु शरीरविशेषायज्ञदत्तविष्णुभित्रयोनिधिपयः१५२॥ अहमिति मुख्ययोग्याभ्यां शब्दवद्वयतिरेकाव्यभिचारा- हिशेपसिद्धन गमिकः ॥ १५३ ॥ सुखदुःखज्ञाननिप्पत्यविशेषादैकात्म्यम् ॥ १५४ ॥ व्यवस्थातो नाना ॥ १५५ ॥ शास्त्रसामर्थ्याच्च ॥ १५६ ॥ इति तृतीयाध्यायस्य द्वितीयमाहिफम् ॥ ।

·चतुर्थाध्यापे प्रथमाविकम् । १.१. सदकारणवन्नित्यम् ॥ १५७ ।। तस्य कार्य लिङ्गम् ॥ १५८ ॥ कारणाभावात् कार्याभावः ॥ १५९ ॥ अनित्य इति विशेषतः प्रतिषेधभावः ॥ १६० ॥ अविद्या ॥ १६१ ॥ महत्यनेकद्रव्यवत्त्वात् रूपाचोपलब्धिः ॥ १६२ ॥ सत्यपि द्रव्यत्वे महत्त्वे रूपसंस्काराभावाहायोरनुपल- धिः ।। १६३ ॥ अनेकद्रव्यसमवायात रूपविशेषाच्च रूपोपलब्धिः १६४ तेन रसगन्धस्पर्शेषु ज्ञान व्याख्यातम् ॥ १६५ ॥ तस्याभावाव्याभिचारः॥ १६६ ॥ सङ्ख्याः परिमाणानि पृथक्लं संयोगविभागौ परत्वा- ऽपरत्वे कर्म च रूपद्रव्यसमवायात् चाक्षुषाणि ॥१६७॥ अरूपिप्वचाक्षुषाणि ॥ १६८॥ एतेन गुणत्वे भावे च सर्वोन्द्रयं ज्ञानं व्याख्यातम् १६९ शति चतुर्थाध्यायस्य प्रथममाहिकम् ।। तत्पुनः पृथिव्यादिकार्यद्रव्यं त्रिविधं शरीरेन्द्रियविष- यसंज्ञकम् ॥ १७० ॥ प्रत्यक्षाऽप्रत्यक्षाणां संयोगस्याप्रत्यक्षत्वात् पञ्चात्मक न

·-
१२
वैशेषिकसूत्रपा
विद्यते ॥ १७१ ॥
गुणान्तराप्रादुर्भावाच्च न व्यात्मकम् ॥ १७२ ॥
अणुसंयोगरत्वप्रतिषिद्धः ॥ १७३ ।।
तत्र शरीरं द्विविधं योनिजमयोनिजं च ॥ १७४ ॥..
अनियतदिग्देशपूर्वकत्वात् ॥ १७५ ॥
धर्मविशेषाच्च ॥ १७६ ॥
समाख्याभावाच्च ।। १७७ ।।
संज्ञाया आदित्वात् ।। १७८ ॥
सन्त्ययोनिजाः ॥ १७९ ॥
वेदलिङ्गाच्च ॥ १८० ॥
इति चतुर्थाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ॥
आत्मसंयोगप्रयत्नाभ्यां हस्ते कर्म ॥ १८१ ॥
तथा हस्तसंयोगाच्च मुसले कर्म ॥ १८२॥
अभिघातजे मुसलादो कर्मणि व्यतिरेकादकारणं ह-
स्तसंयोगः ॥ १८३ ॥
तथात्मसंयोगो हस्तकमणि ॥ १८४ ॥
अभिघातान्मुसलसंयोगाहस्ते कर्म ॥ १८५ ॥
आत्मकर्म इस्तसंयोगाच्च ॥ १८६ ।।
संयोगाभावे गुरुत्वात् पतनम् ॥ १८७ ॥
नोदनविशेपाभावान्नोर्व न तिर्यग्गमनम् ॥ १८८ ॥

·सप्तसाध्याये मधमाहिकम् । तत्संयोगो विभागः ॥ २५५ ॥ आत्मकर्मसु मोक्षो व्याख्यातः २५६ ॥ इति पाठाण्यायस्य द्वितीयमालिकम् ।। - उक्ता गुणाः ॥ २५७ ॥ पृथिव्यादिरूपरसगन्धस्पर्शा द्रव्यानित्यत्वादनित्याश्च२५८ एतेन नित्येषु नित्यत्वमुक्तम् ॥ २५९ ॥ अप्सु तेजसि वायौ च नित्या द्रव्यनित्यत्वात् ॥२६०॥ अनित्येप्वनित्या द्रव्यानित्यत्वात् ॥ २६१ ॥ कारणगुणपूर्वकाः पृथिव्यां पाकजाः ॥ २६२ ।। एकद्रव्यत्वात् ॥ २६३ ॥ अणोर्महतश्चोपलब्ध्यनुपलब्धी नित्ये व्याख्याते ॥२६॥ कारणबहुत्वाच ॥ २६५॥ अतो विपरीतमणु ॥ २६६ ॥ अणु महदिति तस्मिन् विशेषभावात् विशेषाभावाच्च २६७ एककालत्वात् ॥२६८ ॥ दृष्टान्ताच्च ॥ २६९ ।। अणुत्वमहत्त्वयोरणुत्वमहत्वाभावः कर्मगुणैाख्या- त:॥ २७० ॥ कर्मभिः कर्माणि गुणैश्च गुणा व्याख्याताः ॥२७॥ ३

·१६
वैशेषिकसत्रपाठे
विशिष्टे आत्मत्याग इति ।।.२४० ॥
इति पष्ठाध्यायस्य प्रथममाह्निकम् ॥
.
दृष्टादृष्टप्रयोजनाना दृष्टाभावे प्रयोजनमभ्युदयाय २४१॥
अभिषेचनोपवासब्रह्मचर्यगुरुकुलबासवानप्रस्थयज्ञदा-
नप्रोक्षणदिनक्षत्रमन्त्रकालनियमाश्चादृष्टाय ॥२४२ ॥
चातुगम्यमुपधा अनुपधाश्च ॥ २४३ ॥
भावदोष उपधाऽदोषोऽनुपधा ॥ २४४ ॥
यदिष्टरूपरसगन्धस्पर्श प्रोक्षितमभ्युक्षितं च तच्छु-
चि ॥ २४५ ॥
अशुचीति शुचिंप्रतिषेधः ॥ २४६ ॥
अर्थान्तरं च ॥२४७. ॥
अयतस्य शुचि भोजनादभ्युदयो न विद्यते नियमाभा-
वाद विद्यते वाऽन्तरत्वाद् यमस्य ॥ २४८ ॥
असति चाभावात् ॥ २४९ ।।
सुखादागः ॥ २५० ॥
तन्मयत्वाच ॥ २५१ ।।
अदृष्टाच ॥ २५२ ॥
जातिविशेषाच्च ।। २५३ ॥
इच्छाद्वेषपूर्विका धर्माऽधर्मप्रवृत्तिः ॥ २५४ ॥

·सप्तध्याये प्रधमाकम् ।
तलंयोगो विभागः ॥ २५५ ॥
आत्मकर्मसु मोक्षो व्याख्यातः २५६ ॥
इति पटाध्यायस्य हितीयमाहिकम् ।।
उक्ता गुणाः ॥ २५७ ॥
पृथिव्यादिरूपरलगन्धस्पर्शा द्रव्यानित्यत्वादानित्याव२२८
एतेन नित्येपु नित्यत्वमुक्तम् ॥ २५९ ॥
अप्लु तेजसि वायौ च नित्या द्रव्यनित्यत्वात् ॥२६०॥
अनित्येप्वनित्या द्रव्यानित्यत्वात् ।। २६१ ।।
कारणगुणपूर्वकाः पृथिव्यां पाकजाः ॥ २६२ ।।
एकद्रव्यत्वात् ॥ २६३ ॥
अणोर्महतचोपलब्ध्यनुपलब्धी नित्ये व्याख्याते ॥२६४॥
कारणबहुत्वाच ॥ २६५ ॥
अतो विपरीतमणु ॥ २६६ ॥
अणु महदिति तस्मिन् विशेषभावात विशेषाभावाच्च २६७
एककालत्वात् ॥२६८ ॥
दृष्टान्ताच्च ॥ २६९ ।।
अणुत्वमहत्त्वयोरणुत्वमहत्वाभादः कर्मगुणैाख्या-
त:॥ २७० ॥
कर्मभिः कर्माणि गुणैश्च गुणा व्याख्याताः ॥२७॥

·वैशेषिकसूत्रपाठे
.
विशिष्टे आत्मत्याग इति ॥ २० ॥
इति पष्ठाध्यायस्य प्रथममाद्विकम् ।।
दृष्टादृष्टप्रयोजनाना दृष्टाभावे प्रयोजनमभ्युदयाय २४१॥
अभिषेचनोपवासब्रह्मचर्यगुरुकुलवासवानप्रस्थयज्ञदा-
नप्रोक्षणदिङ्नक्षत्रमन्त्रकालनियमाश्चादृष्टाय ॥ २४२ ॥
चातुगम्यमुपधा अनुपधाश्च ॥ २४३ ॥
भावदोष उपधाऽदोषोऽनुपधा ॥ २४४ ॥
यदिष्टरूपरसगन्धस्पर्श प्रोक्षितमभ्युक्षितं च तच्छु-
चि ॥ २४५ ॥
अशुचीति..
इति सप्तमाध्यायस्य प्रथममाहिकम् ।।
-
१०:
रूपरसगन्धस्पर्शव्यतिरेकादर्थान्तरमेकत्वम् ॥२८२||
तथा पृथक्त्वम् || २८३ ॥
एकत्वैकपृथक्त्वयोरेकत्वैकपृथक्त्राभावोऽणुत्वमहत्वा-
भ्या व्याख्यातः ॥ २८४ ॥
निःसंख्यत्वात् कर्मगुणानां सर्वैकत्वं न विद्यते।।२८५॥
भ्रान्तं तत् ॥ २८६ ॥
एकल्वाभावाझक्तिस्तु न विद्यते ॥ २८७ ॥
कार्यकारणयोरेकत्वैकपृथक्त्वाभावादेकत्वैकपृथक्त्वं
न विद्यते ॥ २८८॥

·सप्तमध्याये प्रधमाहिकम् । तत्संयोगो विभागः ॥ २५५ ।। आत्मकर्मसु मोक्षो व्याख्यातः २५६ ॥ इति पष्ठाध्यायस्य द्वितीयमाह्निकम् ।। उक्ता गुणाः ॥ २५७ ॥ पृथिच्यादिरूपरसगन्धस्पर्शा द्रव्यानित्यत्वादनित्याश्व२२८ एतेन नित्येषु नित्यत्वमुक्तम् ॥ २५९ ॥ अपतु तेजसि वायौ च नित्या द्रव्यनित्यत्वात् ॥२६०॥ अनित्येप्वनित्या द्रव्यानित्यत्वात् ।। २६१ ।। कारणगणपर्वका: पनि नागः ॥ २६२ ॥ निष्क्रियत्वात् ॥ २९७ ॥ असति नास्तीति च प्रयोगात् ॥ २९८ ॥ शब्दार्थावलम्बन्धौ ॥ २९९ ॥ संयोगिनो दण्डात् समवायिनो विशेषाच ॥ ३० ॥ सामयिकः शब्दादर्थप्रत्ययः ॥ ३०१ ।। एकदिक्षाभ्यामेककालाभ्या सन्निकृष्टविप्रकृष्टाभ्यां पर- मपरम्ह ॥३०२ ॥ कारणपरत्वात् कारणापरत्वाचं ॥ ३०३ ।। परत्वापरत्वयोः परत्वापरत्वाभावोऽणुत्वमहत्त्वाभ्या व्याख्यातः ।। ३०४ ॥ कर्मभिः कर्माणि ।। ३०५ ।।

·No text on this page.

·नवलाध्याये प्रथमाहिकम् ।
अयमेष त्वया कृतं भोजयनमिति बुद्धयपेक्षम्।।३२१॥
दृष्टेषु भावाददृष्टेप्वभावात् ॥ ३२२ ॥
अर्थ इति द्रव्यगुणकर्मसु ॥ ३२३ ॥
द्रव्येषु पञ्चात्मकत्वं प्रतिषिद्धम् ॥ ३२४ ॥
भूयस्त्वाद्गन्धवत्वाच्च पृथिवी गन्धज्ञाने प्रकृतिः॥३२५॥
तथापरतेजो वायुश्च रसरूपस्पर्शाविशेषात् ॥ ३२६ ॥
शति भएमाध्यायस्य द्वितीयमाहिकम् ॥
..
-
क्रियागुणव्यपदेशाभावात् प्रागसत ॥ ३२७ ॥
सदसत् ॥ ३२८॥
असतः क्रियागुणव्यपदेशाभावादर्थान्तरम् ॥३२९॥
सचासत् ॥ ३३० ॥
यच्चान्यदसदतस्तदसत ॥ ३३१ ॥
असदिति भूतप्रत्यक्षाभावात् भूतस्मृतेविरोधिप्र-
त्यक्षवत् ।। ३३२ ॥
तथाऽभावे भावप्रत्यक्षत्वाच ॥ ३३३ ॥
एतेनाघटोऽगौरधर्मश्च व्याख्यातः ॥ ३३४ ॥
अभृतं नास्तीत्यनर्थान्तरम् ॥ ३३५ ॥
नास्ति घटो गेहे इति सतो घटस्य गेहसंसर्गप्र-
तिषेधः ॥ ३३६ ॥
आत्मन्यात्ममनसोः संयोगविशेषादात्मप्रत्यक्षम्॥३३॥

·-
一
|

·५ प्रशस्तपादभाष्यम् । (?) ग्रन्धप्रयोजनप्रकरणम् । १)प्रणम्य हेतुमीश्वरं मुनि कणादमन्त्रतः । पदार्धधर्मलङ्ग्रहः प्रवक्ष्यते नहोदयः ।। श्रीकृष्णाय नमः। (१) प्रन्यप्रयोजनप्रकरणम् (१)गुरुन् पर्यायनो नवा विषमस्थलटिप्पणीम् ॥ कुर्वे प्रशस्तपादत्य यथामति समासतः ॥ १ ॥ शास्त्रारम्भे सदाचारपरिप्राप्ततया कायादित परापरगुरु नमस्कारं शिप्पशिक्षार्थमा निवनाति प्रणम्यति । हेतुं सा. त्पत्तिमनां निमित्तकारणभूमीवरं भक्तिप्रदातिशयपूर्वतावर--- तः ईश्वरप्रणामादनु पश्चात् कापोती वृत्तिमनुतिप्रा नवा व प्रणम्य महोदयः महान् उदयो सानं यात पादं मुनि पदार्थानां यादीनां धर्माः साधत पदार्थधर्मसग्रहः लहालय कथनं या स तन्नामाविधन्यतस्तेषां समहः प्रहातो वक्ष्यत इत्यभिप्रायः । साभाप्यनन्ध इत्यर्थः प्रवक्ष्य नाप स्मृवित भाप्रकारैः । तथा प्रेक्षावामन्यामनुबन्धवतुष्टर- द्रव्यादि: महोदय इत्यनेन सलहे पदार्थधर्मसमाइ इत्यनाभिधेयं वाच्यवाचकभावन्नमतिपयनरूपं प्रयोजनं. सहपदार्थधर्मयो- सम्बन्धः, पदार्थधर्मजानमा, महोदयेन मह सध्यसाधनभावश्च अनेन भाषेण वधारा नियनच्चाधिकारीन । ध्यारयातम् । अनेसर्वा धर्म प्यारयात्यामरति प्रधन पाठानां सालनाहोमायरियास्मिय पुस्तके वनस्व.

·४ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये कर्माणि । गमनग्रहणाभ्रमणरेचनस्पन्दना ज्वलन- तिर्यपतननमनोन्नमनादयो गमनविशेषा न जात्य न्तराणि ॥ सामान्यं द्विविधं परमपरं चानुवृत्तिप्रत्यय- कारणम् । तत्र परं सत्ता महाविषयत्वात् सा चा(१)नु- वृत्तरेव हेतुत्वात् सामान्यमेव । (२)द्रव्यत्वाद्यपरमल्प. विषयत्वात् । तच्च व्यावृत्तेरपि हेतुत्वात् सामान्य स- द्विशेषाख्यामपि लभते ॥ (३)नित्यद्रव्यवृत्तयोऽन्त्या विशेषाः । ते खल्वत्य- न्तव्यावृत्तिहेतुत्वाद्विशेषा एव ।। . (१) अनुवृत्तेरेवेति । द्रव्यत्वादिकन्तु स्वाश्रयस्य विजातीयेभ्योपि व्यावृत्तेरपि हेतुत्वात् विशेषोपीति । यर्याप सत्ता सामान्यादि. भ्यो व्यावर्तते तथापि तेभ्यः स्वाश्रयं व्यावर्तयितुं न शक्नोति तेषा. मपि स्वरूपसत्तासंबुद्धिसंवेद्यत्वादिति श्रीधराचार्याः । ननु सामा. न्यादिभ्यो व्यावर्तमानापि सत्ता यदि स्वाश्रयं ततो न व्यावर्तयेत् तर्हि द्रव्यत्वादिकमपि न व्यावर्तयेत् अविशेषात् इति चेन्न स. ताया व्यक्तिस्वरूपमात्रव्यङ्ग्यतया व्यत्यक्यनियमाभावात् इति किरणावलीकृतः। (२) द्रव्यत्वादीति । गुणत्वं कर्मत्वं चादिपदार्थः, नथा द्रव्यत्वा- धपेक्षया पृथिवीत्वादि तदपेक्षया च घटत्वादिकपरं बोध्यम् । अत्र (३४) (३५) सूत्रं । (३) नित्यद्रव्येति । नित्यद्रव्येतरावृत्तित्वे सति नित्यद्रव्यवृत्ति त्वम् विशेषत्वम् । द्रव्यगुणकर्मसामान्येषु नित्यद्रव्यवृत्तित्वात् अनिच्याप्तिवारणाय विशेषणम् । द्रव्यगुणकर्मसु द्रव्यत्तित्वाद तिव्याप्तिवारणाय नित्यपदम् । विशेषा एवेति । न तु सामान्या. . ।

·साधर्म्यवैधर्म्यप्रकरणम् । (१)अयुतसिद्धानामाधार्याधारभूतानां यः सम्बन्ध इहप्रत्ययहेतुः स समवायः ॥ (२)एवं धर्मविना धर्मिणामुद्देशः कृतः ।। (३) साधर्म्यवैधर्म्यप्रकरणम् । (३)षण्णामपि पदार्थानामस्तित्वाभिधेयत्वज्ञय- न्यपि सर्वदा व्यावृत्तिमात्रहेतुन्वादिति शेषः । पत्र (३६) सूत्रम् । (१) अयुतति । अयुताः प्राप्ताश्च ते सिद्धाश्चेत्ययुनसिद्धाः प्राप्ता एवं सन्ति न वियुक्ता इत्यर्थः, तेषां सम्बन्धः प्राप्तिलक्षणः समवा. यः यथा तन्तुपदयोः । एतेन संयोगो व्यवच्छिन्नस्तस्याप्राप्तिपूर्व कत्वात् । तथा च नित्या प्राप्तिः समवाय इति लक्षणं सूचितम् । नित्यसंयोगानदीकारान्न तत्रातिव्याप्तिः । प्राप्तिपदेन वाच्यवाचक- रूपसम्बन्धी निवारितस्तदंव स्पष्टयति लाधार्याधारभूनानामिति । स्वभावत आधार्याधाराणां न वागन्तुकेन धणेति तदधः । उक्त सम्बन्धश्चागन्तुक एवेति तब्युदासः । तत्र प्रमाणमाह इहनि । इह तन्तुपु पट इत्यादिप्रत्ययाः सम्बन्धं विनाऽनुपपद्यमानास्तं व्यव. स्थापयन्तीत्यर्थः। अत्र (६०७) सूत्रम् । (२) अनुदप्पु धर्मिषु समनिर्वचनमयुक्तमिति धनादेशं प्र. प्रामयितुं सानि प्रदर्शयति एयमिति । एनायता प्रधनीशाप्रकार समाप्तमित्यर्थः । अस्य न सूत्रम् । (३) साधयधर्माप्रकरणम् । (३) यद्यपि धर्मा न पट्पदाधातिरित्ताः विन्तु अन्योन्या. पेक्षा न एव धर्मा धर्मिणश्च भवन्ति नचापि नेपां धर्मिरूपतया पार. सानार्थ पृधगुदामाद रणामिति । अस्तित्वं स्वरुपयत्वम् । समि धययमभिधानयोग्यता द्वय दानविषयता । नतासमापि मातीति पाच्यम् न हि तदपेक्षयनानि धार्य दिवनिमपितु ५६पेक्षया साधार्यम् ।

·८ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये (१)क्रियावत्त्वमूर्तत्वपरत्वापरत्ववेगवत्वानि । (२)आ- काशकालदिगात्मनां सर्वगतत्वं परममहत्त्वं सर्वसं- योगिसमानदेशत्वं च । पृथिव्यादीनां पञ्चानामपि (३)भूतत्वेन्द्रियप्रकृतित्वं बाह्य कैकेन्द्रियग्राह्यविशेष- गुणवत्त्वानि । चतुर्णा द्रंगारम्भकत्वस्पर्शवत्त्वे(४)। (५)ल पाणां प्रत्यक्षत्वरूपवत्त्वद्रवत्वानि । हयोगुरुत्वं थः। संस्कारवत्ता चैतपामिति आचार्याः । न सुत्रम् । (१) क्रियावत्वं क्रियावदुत्तिद्रव्यत्वव्याप्यजातिमत्वम् तेन नो- त्पन्नविनएऽतिव्याप्तिः । एवमपि । इदन्तु (१९९) सूत्रात् (२०५) पयन्तं (२१०) (२११) (२१२) (१९७) (३०२) सूत्रेप्वपि द्रव्यम् । (२) आकाशेति । सर्वगतत्वं सर्वमूर्तसंयोगित्वं न तु सर्वत्र गम. नमाकाशादीनां निष्क्रियत्वात् । परममहत्त्वमियत्तानवच्छिन्नपरि. माणवत्त्वम् । सर्वेति । सर्वेषां संयोगिनां मूर्तानां संयोगेन समाना आकाशादयो देशास्तेषां भावस्तत्त्वम् । पूर्वमाकाशादयो सर्वमूर्तेषु वर्तन्त इत्युक्तम् सम्प्रति त एवाकाशादिपु वर्तन्ते इत्यपौनरुक्तम् । पूर्व संयोगमात्रं मूर्तद्रव्यैः सहोक्तमत्राधारत्वमिति कन्दलीकाराः । अत्र (२७८) (२८०) (२८१) सूत्राणि । (३) भूतत्वेति । तत्तु संस्कारवान्यवहिरिन्द्रियग्राह्यगुणत्व. व्याप्यजातिमद्विशेषगुणवत्वमित्यर्थः । इन्द्रियप्रकृतित्वमिन्द्रियो- पादानत्वम् तच नभसोऽवच्छिन्नानवाच्छन्नभेदकल्पनयोपपादनी- यमिति किरणावली । बाह्यति । वाकिन्द्रियेण चक्षुरादिना ग्राह्या ये विशेगुणा रूपादयस्तद्वत्ता पृथिव्यादीनामित्यर्थः । अन्तःकरण- ग्राह्यत्वस्येतेषु सत्त्वादेत्यसिद्धमतो वाह्यपदम् इति कन्दली। अत्र (३२५) (३२६)मुने व्याख्याते । (४) अत्र (४९) (५०) (५२) (५२) (२३) सूत्राणि व्याख्यातानि । (६) त्रयाणामिति । अत्र प्रत्यक्षं वाह्यन्द्रियविषयं ग्राह्यमन्यथा.

·९ द्रव्यसाधर्मप्रकरणम् । रसवत्त्वं च(१) । भूतात्मनां वैशेषिकगुणवत्त्वम् । क्षित्युदकात्मनां चतुर्दशगुणवत्त्वम्(२)। (३)आकाशा- त्मनां क्षणिकैकदेशवृत्तिविशेषगुणवत्त्वम् । दिकाल- योः (१)पञ्चगुणवत्वं सर्वोपचिमतां निमित्तकारणत्वम् व । क्षितितेजसोनामत्तिकद्रवत्वयोगः । (५)एवं सर्वत्र साधर्म्य विपर्ययाद्वैधय॑ च वाच्य- स्मन्यनिध्याप्त्यापत्तेः । एनन् (४२) (५०) (११) (५४) (५५) सूत्रेषु व्याख्यानम् । (१) अत्र (४२) (१०) (२८७ ) (१०८) (२०३) मृत्राणिप्रयानि । (२) चतुर्दशनि । ने च यथा- स्पदियोडा वेगश्च गुमम्वद्रवन्धकम् । मएं रखस्नया नेदो चारण्येने तुरंत ॥ में महीना गन्धयुनाः निनाय नुदा । दुगादिपट्र संख्यादिपञ्चकं भावना न धमाधम गुणा पतं आत्मनः म्युचनुर्वा । पत्र (२९) (५०) (१४) (८१) (१९) (३५.५) (१) १६) (३.८७० (१९७) (१९८) (१५.२) (२०६) (२०२) (२०३) (२०४) () (२०१) (२६) (२७८) (३४७) माणिस्यामि। (३) भाषामनामिनि । धिगादीनागि पायायामनाममाप्ययनया में विपणा .. गरपामारवासियामा ८ ... ! हवन सारा (vingनि । यदि रामायम! (c) ८८) (1) १९८०१५ER (2) -- (maiनिक शाम.. तर, पारधारः :.

·सटोकप्रशस्तपाभाष्य भुक्तस्याहारस्य रसादिपरिणामार्थमुदर्यम् । आकरजं च सुवर्णादि(१) । तत्र संयुक्तसमवायाद्रसाद्युपलब्धिरिति । (७) वायुनिरूपणप्रकरणम् । . (२)शयुत्वाभिसम्बन्धाद्वायुः । स्पर्शसंख्याप- रिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्कारवान् । - अत्र (५५) (८३) (१६७) (१९७) (२०६) सूत्राण । (१)सुवर्णादीति । यदि सुवर्णन्तजसन्तर्हि कथं तत्र गन्धः रसाद्युपलब्धिरत आह तत्रेति । प्राणिनामदृष्टवशात्तत्र पार्थे. वभागोपष्टम्भादनुभूतरूपस्पर्श पिण्डोभावयोग्यं सुवर्णाद्यारभ्यः ते तथाच पार्थिवद्रव्यसमवेतानां गन्धादीनामुलब्धिरिति । सु. वर्णस्य तैजसवस्थापनप्रकारस्तु-रूपवत्तया बितयान्तभूतमिदं न जलं सांसिद्धिकद्रवत्वशैत्ययारभावात्स्नेहाविनाभूतद्रव्यान्त. रासङ्ग्रहाच्च । न च नैमित्तिकद्रवत्ववत्त्वात्पार्थिवम्, विपक्षे या: धकाभावात् । न च निमित्ताद् द्रव्यान्तरे द्रवत्वोपपतिं किञ्चि द्विरुणद्धि न. चोवज्वलनादिवजातिनियतमेतत्, एकदेश. वृत्तित्वात् । न च तद्विशेपनियतं, सर्पिरादीनां भिन्नजातायत्वात् । तस्मात्तत्तद्भोगहेतुनियताइटसहकार्यग्निसंयोगजन्यं द्रवत्वमुत्पद्य- मानं कम्पयन्न पार्थिवत्यादिव्यवस्थाहेत्तुः । एवम् असति विरोध्य. न्तरे पार्थिवरूपपरावृत्तिरग्निसंयोगेन दृश्यते नतु मायमानसुवर्णा देरिति जलवदपार्थिवत्वमवधार्यते । प्रयोगश्च सुवर्ण न पार्थिवम् अत्यन्तानलसंयोगेप्यपरावर्तमानरूपवत्त्वाजलवत् । तैजसं चैतत् पार्थिवाप्यान्यत्वे सति रुपवत्त्वात्सौर्यालोकवदित्यादिः किरणा- चल्यादौ विस्तरेण द्रष्टव्यः। तदपीत्यारभ्य उपलब्धिरित्यन्तं (१५७) सूत्रात् (१६१) सूत्रान्तं, (२७६) (२७७) (१७०) (१८६) सूत्राणि च क्रमशो ध्याख्यातानि । (७)वायुनिरूपणप्रकरणम् । (२) प्रत्यक्षं पृथिव्यादित्रयं व्याख्यायाप्रत्यक्षद्रव्यव्याख्याघसरे ·पायवीयशरीरोन्द्रियादिनिरूपणम् । १७ रोऽस्यानुष्णाशीतत्वे सत्यपाकजः, गुणविनिवेशात सिहः । अरूपिष्वचाक्षुषवचनात् सप्त संख्यादयः । तृणकर्मवचनात संस्कारः। (१)ल चायं द्विविधोऽणुकार्यभावात् । तत्र कार्यलक्षणश्चतुर्विधः-शरीरमिन्द्रियं विषयः प्राण इति । तत्रायोनिजमेव शरीरं मरुतां लोके पार्थिवावय. बोपष्टम्भाच्चोपभोगसमर्थम्(२)। इन्द्रियं सर्वप्राणिनां स्पशोपलम्भकं पृथिव्यायन- भिभूनैश्वियवै(३)रारब्धं सर्वशरीरव्यापि त्वगि- न्द्रियम् । तथाच नित्यानित्योभयस्वभावद्रव्यनिरूपणस्य प्रकृतत्वाद्वायुं व्याचष्ट वायु: स्वति व्याख्या पूर्ववत् । गुणविनिवेशादिनि,-"स्पशवान् वायुः"ति (५२) सूत्रं सूचयति । चाक्षुपति । बरूपिप्वचाक्षुपाण(१६८) सूत्रं । सस्यादीनीत्यर्थः । तृणे कर्म वायुसंयांगा(१९४)दित्यतः, सुप्रैः स्पादयः संस्कारान्ता पायो सिद्धा त्यधः । (३)सनि । चोप्यर्थ । न फेयलं पृधिव्यादयो द्विविधाः पिन्वयमपीत्यर्थः । बत्र (१५७) सूत्रात् (१६१) मृतपर्यन्तं. (१) (६०) ६११ (१७७) (२७६) १२७७) सूत्राणि च द्रव्यानि । (२)धम (१७५) घात (१८०) पर्यन्तं पत्राणि । (:)यारम्धमिनि । ननु स्यागन्द्रियस्य पायदोयत्वे दि. माद- मिति नन्. इदं घाययं स्पादिपु मध्य र पदाभिपजहाद गतिलिनक्षत्याभिध्यक्षसमीरणवदिक्षत अनुमानमेव विति। पर (३) बम।

·सटीकप्रशस्तपादभाष्ये - ब्रह्मणोऽपवर्गकाले संसारखिन्नानां सर्वप्राणिनां निशि विश्रामार्थ सकलभुवनपतर्महेश्वरस्य संजिहीर्षासमकालं शरीरेन्द्रियमहाभूतोपनिबन्धकानां सर्वात्मगतानामदृष्टा- नां वृत्तिनिरोधे सति महेश्वरच्छात्माणुलयोगजकर्मभ्यः शरीरेन्द्रियकारणाणुविभागेभ्यस्तत्सयोगनिवृत्तौ तेषामा- परमाण्वन्तो विनाशः, तथा पृथिव्युदकज्वलनपचनाना- मपि महाभूतानामनेनैव क्रमेणोत्तरास्मिन्ननुत्तरास्मिन स- ति पूर्वस्य पूर्वस्य बिनाशः, ततः प्रविभक्ताः परमाण- वोऽवतिष्ठन्ते धर्माधर्मसंस्कारानुविद्धा आत्मानस्तावन्त: मेव कालम् । छानेऽचैतन्यानुपपत्तिः प्रवृत्यनुपपत्तिर्वा अचेतनप्रवृत्तः पराधिः छानकार्यत्वनियमात , । अधिष्ठातृत्वं च नास्मदादीनामनभिज्ञवाद नेतरस्य प्रयोजनाभावादिति व्यग्रान अन्तवासिनः समाश्वासय. शाह चतुर्णामिति इत्याचार्याः । विधिरिति । व्यणुकादिकमेण सृष्टिः क्रियाविभागादिन्यायेनापरमाण्वन्तः प्रलयश्च कथ्यत इत्य. थैः । ब्राझेणेति। मानवस्य तु वर्षस्य दैवमेकं दिन भवेत् । तवादशसहस्राणि चतुर्युगमुदीरितम् ॥ चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिनमुच्यते । रात्रिश्चैतावती तस्य ताभ्यां पक्षादिकल्पना॥ इति ब्राह्ममानम् । उपनिबन्धकानामिति । आरम्भकाणामि त्यर्थः । समिति । आत्मगतानामात्मसमवेतानाम् अदृष्टानां धृत्तिनिरोधे शक्तिप्रतिवन्धेऽनागतशरीराद्यनुत्पत्तिः, उत्पन्नसंहारा व महेश्वरसबिहार्यात्माणुसंयोगभ्यः कमाणि तेभ्यश्च शरीरे- द्रियकारणीभूनाणूपु विभागास्ततः पूर्वसंयोगनिवृत्तौ' शरीरे- ·सृष्टिसंहारनिरूपणम् । २१ है (१)ततः पुनः प्राणिनां भोगभूतये महेश्व- रसिनुक्षानन्तरं सर्वात्मगतवृत्तिलब्धादृष्टापेक्षेभ्यस्तत्सं- योगेभ्यः : पवनपरमाणुष कमोत्पत्तौ तेषां परस्परसंयोगे- भयो व्यणुकादिप्रक्रमेण महान् वायुः समुत्पन्नो नमामि दोधूयमानस्तिष्ठति । तदनन्तरं (२)तस्मिन्नेव बायाबाप्येभ्यः परमा- गुभ्यस्तैनत्र क्रमण महान् ललिलनिधिमत्पन्नः মানদিনগুলি। न्द्रियाणां घणुमादिनासक्रमेण यायपरमाणुविनामो भवतीय धः । उपसमिनिति । जले निति धिम्या:. नेमि निति जन्नस्यय र मुनानगम्मिन, विद्यमाने पृर्व वयना नि मात्रः । माकामिनि । नवनमित्यर्थः । सामान दिदि- गारपला नेपामपि नित्यवान। अत्र () ६.५) (१९९) (२००६) मावि कि यानि विमागग्य का दिलायलानिया (निपादनामस्य किया rai मकान मारिन RTr:- प्रतिपादन कामानि नि . नमानसानागाहामः । शान-ए । Mirr:- करारमा काम मा i ME .:. :: . सारा : HTTPin ! .... . : (c) १५. यसर?. It :.. :::::: *4 ·२२ सटीकप्रशस्तपदमागे . तदनन्तरं तस्मिन्नेव पार्थिवेभ्यः परमाणुभ्यो म. हापृथिवी (१)संहताऽवतिष्ठते । तदनन्तरं तस्मिन्नव महो- दधी तैजसभ्योऽणुभ्यो व्यणुकादिप्रक्रमणोत्पन्नो महा- स्तेजोराशिः केनचिदनभिभूतत्वा(२)देदीप्यमानस्तिष्ठति । (३)एवं समुत्पन्नेषु चतुर्यु महाभूतेषु महेश्वरस्याभिध्यानमावात् तैजसेभ्योऽणुभ्यः पार्थिवपर- माणुसहितेभ्यो महदण्डमारभ्यते । तस्मिंश्चतुर्वदनकमलं 'सर्वलोकपितामहं ब्रह्माणं सकलभुवनसहितमुत्पाद्य प्र- जासर्गे विनियुङ्क्ते । स च महेश्वरेण विनियुक्तो ब्रह्माऽ. तिशयज्ञानवैराग्यैश्वर्यसम्पन्नः प्राणिनां कर्मविपाकं वि- दित्वा कर्मानुरूपज्ञानभोगायुषः सुतान् प्रजापतीन् मा- नसान मनुदेवपितृगणान् मुखबाहूरुपादतश्चतुरो. ब- भावः । (१)संहता-निविडावयवा अविशीर्णतयेत्यर्थः । अत्र (२९०) (३६३) सूत्रे । (२) देदीप्यमानो-अनभिभवादतिशयेन दीप्यमान इति भावः । अत्र (१९९) (३६३) (२९०) (२१०) सूत्राणि द्रष्टव्यानि । (३) एवामेति । अभिध्यानेति । अभिध्यानञ्च सङ्कल्पस्तन्मात्रात् न तु कुलालादिवत् व्यापारात्कायस्येत्यर्थः । अण्डामति । पार्थि- घाणुसाहित्येन तेजसपरमाणूत्पन्नत्वादस्य हिरण्मयत्वं विवक्षि. तम् । विनियुङ्ग इति । महेश्वर इति शेषः । विदित्वेति । एतावदस्य . कर्मफलमिति ज्ञात्वेत्यर्थः । सुतानिति । अस्य प्रत्येकमन्वयः । मानसान् प्रजापतीन्दक्षादीन्, मनून् स्वायम्भु वादीन् , देवानादित्यादीन् , ऋषीन् गौतमादीन् , पितॄन् कम्यवा.

·आकाशसिद्विनिरूपणम् । र्णानन्यानि चोच्चावचानि च नृष्ट्वाऽऽशयानुरूपैर्धर्मज्ञानवै- राग्यैश्वर्यैः संयोजयतीति । (९)आकाशप्रकरणम् । (१)आकाशकालदिशामेकैकत्वादपरजात्यभावे पा- रिभाषिक्यस्तिस्रः सज्ञा भवन्ति । आकाशः कालो दिगिति । तत्राकाशस्य गुणाः शब्दसंख्यापरिमाणपृथक्त्व- हनादीन् : गणान् कृष्माण्डादीन्, गणशब्दस्य प्रत्येकं वाऽन्वयः। आ- शयेति । फलहानपर्यन्तमाशेरत इत्याशयाः कर्मशानवासनारूपाः तदनुरूपैधर्मशानादिभिः संयोजयति मात्रयाऽप्यन्यथा न करोतीत्य. थः । धर्मादिभिरधर्मादीनामपि ग्रहणमत्र योध्यम् । तदेवं प्रबन्धेन परमेश्वराधिष्ठितैः पृथिव्यादिपरमाणुमिविश्वमारभ्यत इति वदता- ऽन्तवासिनां सर्वे साक्षेपाः परिहतास्तथाहि अदृष्टापेक्षया सृष्टेर्विः चित्रता, मानसरप्रयाऽऽद्यन्यवहारः परमेश्वराधिष्टानेनाचैतन्यप्रवृ. तिचैतन्यप्रवृत्तिनियमौ चेति । ननु ईश्वरसन्नाव सर्वमिदं सम्भवे. तंत्रव किं मानमिति चेत् शरीरानपेक्षोत्पत्तिमद् बुद्धिपूर्वकं कारण. वत्वात् , याकारणवत्तबुद्धिपूर्वकं यथा रथः, तथा चैतत्तस्माद- बुद्धिपूर्वकमिति पञ्चावयवोपपनमनुमानमागमश्चेति । मत्र किरणा. वल्यादौ विस्तरो द्रष्टव्यः। स्वतन्त्रमिदम्भाप्यम् । (९ आकाराप्रकरणम् । (१)संक्षेपत आकाशादित्रयमेकग्रन्थेनाहाकाशति । अपरजा- त्यभाव इति । व्यत्यभेद नाकाशत्वादिजातिवाधक इत्यर्थः । संसा इति । शुझमादिकया निमित्तं विना साहतिर्फ नाम देशनिति भावः । तेप्वाकाशे द्रव्यन्वव्यवस्थापकगुणान्प्रदर्शयति नत्रेति । - the ·सीका गंगाभागाः । (१) मा ११.३. परवागावामाजिक समर्श कादशेषण स्वादातागामापा TIER- (6)AIRTERamituninte: Imatitis, गुETixit. HITAMINATITian atti पोकोनोतिनो METRY. गुण मिलने । iit . शेगशिरगुणः MR मत कारगुणा गया। परमाणुमपानी niraram In | MATTERI. गमा शेरभिः । AAINTERति । यादव्य शदान मागिनायाश्रय ताशात् । . प्रापि परमा गुरुपादापभिवानिगामार्ग प्रणाम मगनुरतं. नीयम् । यस्मयोगी द्रश्यः । अनयास्माश्रयागली रिति । आश्रयानिमवाच्छादिन्यत्र कर्णशयसरिना नभम्युः पलब्धेः । यदि शहाधयः शरदः म्यान तस्विधान नोपलभपत कण. विचराविधान इय सर्वदेवाप्रातः, अप्राप्तग्रहण च मयंत्र सदा सर्वः संबंशब्दोपलाग्धप्रस इत्याचाः । त्यन्तरमा पाश्रयाय. न्य नोपलम्धरिति फन्दलाकाराः । नातागुण इति । शब्दो नात्मगु. णः वाहोन्द्रियप्रत्यक्षापयत् । न च स्यरूपासिद्धाऽयमिति घाच्यम् श्रोनं वाहान्द्रियं प्रतिनियतयिषयत्यायचदिति तानरासात् । हेव. न्तरमाह आत्मान्तरग्रात्यादिति । आत्मगुणास्तु पच गृह्यन्ते यथा सुखादयः नवं शब्दः । इदं कुतः? मत आह आत्म. न्यसमवायात्-ग्राहकासमायादित्यर्थः । इदमप्रसिद्ध मत आहाहा. रेणेत्याचार्याः । रूपादिधच्छब्दो नात्मगुण आत्मन्यसमवायादे. ति हेत्वन्तरमिति कन्दनी । अहङ्कारेणेति । विभक्तस्य-व्यधिकर. प्राहकस्था ·आकाशानुमानप्रकारः। णः । श्रोत्रग्राह्यत्वाद्वैशेषिकगुणभावाच्च न दिकालमन- साम् । परिशेषाद् गुणो भूत्वा आकाशस्याधिगमे लिङ्गम् । (१)शब्दलिङ्गाविशेषादेकत्वं सिद्धम् । तदनुवि- धानादेकपृथक्त्वम् । विभववचनात् परममहत्परिमाणम् । शब्दकारणत्ववचनात् संयोगविभागाविति । अतो गु- णवत्त्वादनाश्रितत्वाच्च द्रव्यम् । समानासमानजातीय- कारणाभावाच्च नित्यम्, सर्वप्राणिनां च शब्दोपलब्धौ णस्य महणाचेत्यर्थः, य लात्मगुणः सोऽहकारसमानाधिकरणो गृह्यते यथा मुख्यहानति नैवं शब्दस्य ग्रहणम् अतो नात्मगुण इति भावः । श्रोत्रेति । शब्दो न दिकालमनोगुणः श्रोत्रग्राहत्वात् । अत्र श्रोत्रेत्युपलक्षणं प्रावत्वादित्येव हेतुर्गन्धवदिति दृष्टान्तः । एवं शब्दो न दिकालमनोगुणः विशेषगुणभावात्सुखवदिति प्रयोगः परिशेषादिति 1 शब्दो द्रव्यसमवेतो गुणत्वाद्रूपवदित्यनेन द्रव्य समवेतत्वे सिद्धे पूर्वोक्तानुमानैः फ्लप्तद्रव्यानाधितत्वे च सिद्धे शब्द,आकाशद्रव्यगुणः गुणत्वे सति पृथिव्याद्यष्टद्रव्यानाधितत्वा- दित्यनेन परिशेपानुमानेनाकाशसिद्धिरित भावः । मन (७२) (७३) (७४) सूपाणि । (१)शब्दलिति । बत्र परिशेपाल्लिनमाकाशत्येत्यादि (७५) (७७) (७८)सूत्राणि । तथाच सर्वत्राविशिष्टस्सन् एकः शब्द आकाश- लिनामिति आकाशमप्येकमित्यर्थः । तदन्विति । अत्र (७२) सुत्रम् । विभवेति । विभवान्महानाकाश इति (२७८) सूत्रम् । शब्दे- ति । संयोगाद्विभागाच्छब्दाच शब्दस्य निप्पत्तिरिति (२९०) सूत्रपाकाशगुणं शब्दं प्रति संयोगविभागयोः पारपत्वमुकं तेनाकाशे तयोः सिद्धिरित्यर्थः । गुणवत्वादित्यत्र घटोना. वितत्वादित्यत्र च परमाणुदृष्टान्तो योध्यः । समानेति । समानता- तीयं समयायिकारणमसमानजातीयमसमदाधिकारणं निमित्त- ·सटीकप्रशस्तपादभाष्ये पादात्मकार्यत्वात् तेनात्मा समधिगम्यते।(१)शरीरसम- वायिनीभ्यां च हिताहितप्राप्तिररिहारयोग्याभ्यां प्रवृत्ति- निवृत्तिभ्यां रथकर्मणा सारथिवत् प्रयत्नवान् विग्रहस्या- धिष्ठाताऽनुमीयते, प्राणादिभिश्चेति । कथं? शरीरपरिगृहीते गावे व्यासंगां न स्यात् फरणान्तरापेक्षायां च संशाभेदमात्रम् । गय करणतयाऽनुमितमेव ज्ञानाश्रयतयाप्यनुमास्यते अत आह स्वयं करणभावाशति । सिने हि चैतन्याश्रये कर्तरि करणं मनोऽनुमीयते समान धर्मियाहकप्रमाणवाध इति भाचार्याः। कन्दलीकृतस्तु इनोपि मा मनोगुणो न भवाने तस्य स्वयं फरणत्वादित्याह स्वयंकरण- भावासति । मनोन नेतनं करणत्वात घटवादिति पदन्ति । परिशे. पादित मालतियाप्रमहाच्छिष्यमाणतयाऽऽत्मकायंत्या. रशियाममवायित्नमति कार्यवादित्यर्थः । तन-शाननात्मा सम- भियतनागा । तत्प्रयांगश-शानं पृथिव्याघतिरिक्तदन्याश्रित नानाधितो मति कार्यत्यात् या पृथिव्याधतिरित्तद्रव्याधितं सालानी मति कार्यविन भवति यथा गधाविरिति । राज (१३.५) । (मामती प्रमाणान्तरमा शरीरति शरीरतपराया. कागावा प्रनिनिानी प्रायेण भगत इति नामपर विशे. TRE | जन्तालापनितमनागरसत्तिनिवृत्तिव्ययच्छदाय हिना fini विपणाम, तिपूर्वकष्टांत नः । अपाय गया. aari प्रयत्नवाधिष्ठित विभिगमागमायान । हिसाहि. परिवारमा नया प्रयत्नर्षिका विनियामाना- ॥ 7724) (१११.) (१०) (१२१) (१३४) पाणि । मार प्राणादिमिनि। भनन माणापाननिमनinst विदा मनामनामनो int ने गाय: । सानप पागापानातीनां * मनन ! RADIrfor ·आत्मसाधकानुसानानि । वायी विकृतकर्मदर्शनाइलामापयितेव, निमेषोन्मेषक- मणा नियतेन दारुयन्त्रप्रयोक्तेत्र, देहत्य वृद्धिक्षतभन्न- सरोहणादिनिमित्तत्वात् गृहपतिरिव, अभिमत्तविषयमा- हककरणसम्बन्धनिमित्तेन मनःकर्मणा गृहकोणेषु पे. लकप्रेरक इव दारकः, नयनविषयालोचनानन्तरं रसा- नुस्मृतिक्रमेण रखनविक्रिषादर्शनादनेकगवाक्षान्तर्गत- प्रेक्षकवदुभयदर्शी कश्चिदेको विज्ञायते । सुखदुःखे- माणापानाप वायो विशनमूवधिोगमनरूपं यत्कर्म नहर्शनाद मन्त्रा. सापयितेव तत्प्रेरक मान्माऽनुमीयत इत्यर्थः । प्रयोगम्तु-जीवच्छ- रीरं मोक्प्रयलबाधिष्टितं संमृर्छनामावं सति विकनक्रिया बनाप्रयत्यात मन्त्रादिवदिनि । निपनि । शरीरं प्रयलवधिः धितमिच्छाधीननिमपोन्मेपबदवपयोगिवाहात्यादिन्यनुमानेन निमेषाम्मेपकर्मणा दास्यन्त्रप्रयोनोव विमहस्य प्रयलयानामानु जीवन रत्यर्थः । जीवनलिएकमनुमानमाह-दरनि । अनुमान तु-शरीरशादि प्रयत्न यस पृद्धिमतरोडायन्याः . शादिवत् इनि । मनोगदिलिदायामनुमानमुपाययनि- मनम्यादिना । विष्यप्राइमरणारया गदिमा. बाझिभिनयर्थः । परवी जगालवाः । RE: धाभिविश्यमामानिमितमायायायायाम न त्यानुमानतः । पदायिनि मन ! भवनि प्रयनयानामा सिध्यान नदिया. ar. मारताय ना मनात का प्रयास Fཟན i: + 1:༢:/ri། ， f, ཨཱ་ཎཱ་སལ: ་་་ ཚུ it fi-s：11：; ༢ ༣་ཀ་:བུ ：: …，：་： པ : साना नारादिभिरि ·सटीकप्रशस्तपादभाष्ये -- (१)अकजरूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणकत्वैकपृथ- त्वगुरुत्वद्रवत्याने हवेगाः कारणगुणपूर्वकाः ।। बुद्धिसुखदुःखेन्छाहपप्रयत्नधर्माधर्मभावनाशब्दा (B) कारणगुणपूर्वकाः ॥ (३)बुनिट मुगारोन्कादेवप्रयाभमाधर्मभावनाश- "माणात पोगगितिकद्रवत्वपरवापरला- जा: माभागोगाः (४)कर्मजाः ।। नागौ ()विभागली ।।

·गुणानां समानासमानजातीयोत्पादकत्वम् । ४१ परत्वापरत्वहि त्वद्विपृथक्वादयो (१)बुयरेक्षाः ।। रूपरसगन्धानुष्णस्पर्शशब्दपरिमाणैकत्वैकपृथक्त्व- लहाः (२)तमानजात्यारम्भकाः ।। सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाश्चा(३)समानजान्यारम्भकाः।। संयोगविभागसंख्यागुरुत्वद्रबत्योष्णस्पर्शज्ञानधर्मा- धर्मसंस्काराः (४)समानासमानजात्यारम्भकाः ।। बुद्धिलुखदुःखेच्छाद्वेषभावनाशब्दाः (५)स्वाश्रयत्समवेता- रम्भकाः ॥ (अनुद्यपेक्षा इति । अपेक्षाबुधिजन्या इत्यर्थः पूर्ववदादिपवादः चन३०२६त्रम् । (२)समान जात्यारम्भमा पनि । यत्रारम्भकावं कारपत्रमा विधक्षितं न न्यसमधायिधारणवमन्यधा विजानीयामान नि. निसकारणग्योपणम्पर्शग्य व्यवच्छेदोमतः स्यादिनि । मनुनी कथं पादानां जानकारणता ननिर.पात्र सम्म वि. धिनाया। र ६८२ ११०२०माणि । ()परमानेन मुग्नमिनल जगतापान वियामिप्ति दिजाना यारम्भवास्यामित्यः । शानियत: सजाना समिति न जायमान ! (ोरमानापमानांत गोगादाद पनिमा गुम्याद पनगरवाया : 5-r:- पापा मादा cir. भी हिसिलीगः । मसार! २११०६.६६१९ । ( ·सटीकमस्तपादभाष्ये रूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणस्नेहप्रयत्नाः (१)परबारम्भकाः। संयोगविभागसंख्यकपृथक्त्वगुरुत्वद्रवत्ववेगधर्माच- स्तूि(२)भयत्रारम्भकाः ॥ (३)गुरुत्वद्रवत्ववेगप्रयत्नधर्माधर्मसंयोगविशेषाः कियाहेतवः ॥ रूपरसगन्धा(४)नुप्णस्पर्शसंख्यापरिमाणैकपृथक्त्व- स्नेहशब्दानामसमवायिकारणत्वम् ॥ (१)परत्रेति । अत्र २४२सुत्रम् । (२)उभयत्रेति । स्वाश्रयेऽन्यत्र चेत्यर्थः । तन्तुसंयोगस्तेपु पटं, विषयेन्द्रियसंयोगश्चात्मनि शानं, वंशदलाकाशविभागः स्वाश्रये आ. काशे शब्दं वंशदलवयविभागश्चाकाशे शब्दम्, अवयवसंख्याऽत्र- यविन्येकत्वं स्वाश्रये च द्वित्वादिसंख्याम्, अवयवैक पृथक्त्वमव. यविन्येकपृथक्त्वं स्वाश्रये त्रिपृथक्त्वादिकं, कारणगतगुरुत्व- द्रवत्ववेगाः कार्ये तान् स्वाश्रयेषु क्रियां, धर्माधर्मावात्मनि सु. खदुःखेऽन्यत्रान्यादौ ज्वलनादिक्रियां यथास्वं जनयन्तीत्यर्थः । (३) गुरुत्वेत्यादि । गुरुत्वात्पतनं द्रवत्वात्स्यन्दनं देगादिपावु- त्तरकर्माणि प्रयत्नाच्छरीरादिक्रिया धर्माधर्माभ्यामन्यादिक्रिया सं. योगविशेषानोदनाभिघातरूपादिष्वादिक्रिया भवतीति भावः । वेग- पदं स्थितिस्थापकस्याप्युपलक्षकम् । अत्र १९८ १८७ १९७१८९ १९० १८१ १८२ १८५ १८६ १९४ १९५तथा१९९ सुत्रात् २०५ सूत्रान्तं,२११ २१५ सत्राणि च द्रष्टव्यानि। (४)अनुष्णेति। उष्णस्पर्शस्य पाकजोत्पत्ती निमित्तत्वात्तद्वारणा- यानुष्णेति स्पर्शविशेषणम् । अत्र रूपरसगन्धानुष्णस्पर्शपरिमाण- स्नेहानां समवाय्यकार्थसमवायात् , शब्दस्य समवायिकारणसम. वायात्, संख्यापृथक्त्वयोश्च उभयथापि असमवायिकारणतेति बोध्यम् । अत्र १९ २२२ ३६५ सूत्राणि ।

·गुणानामुभवधा हेतुत्वम् । बुद्धिसुखदुःखेच्छाईषप्रयत्नधर्माधर्मभावनानां (१)निमित्तकारणत्वम् ॥ संयोगविभागोणपर्शगुरुत्वद्रवत्ववेगानामुभयथा(२) कारणत्वम् ।। परत्वापरत्वाद्वित्वहिपृथक्त्वादीनामकारणत्वम् ॥ संयोगविभागशन्दात्मविशेषगुणाना (३)प्रदेश- तित्वम् ॥ (४)शेषाणामाश्रयव्यापित्वम् ।। अपाकजरूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणैकत्वैकपृथक्त्व- सालिद्धिकद्रवत्वगुरुत्वसंहानां यावद्रव्यमारित्वम् ।। (१) निमित्तति । निमित्तकारणत्वमेव तेषां नासमवाचियमित्य- प्रेपयते । सन १९१त्रम् । (२)उभयति । ससमवायिकारणत्वं निमिनकारयः। पधा भरीक्षपड संयोगः शव्द निमितं मयांपासंबोडनाया पंशदलविभागःशब्दे निमितं चंदवायादा विभागामाची . उपः पावज निमिनं उरासमवा. गुरा. मनादिमियायां निमिर पननगन्य मारयममाधि. निमितं च्यायम्पन्दमयरममदापि, दंगो मायाम: अभिमाद निमितमित्यर्थः । ध १९ पत्रम। [प्रदेशाइनियमिति । वायरिणामः । शाणामिनि । रुपमा यद्यावर गारतिरमारपद मायादिय दापयामि . : ....! भावनामा दिनानाम्यर्थहर पद पायादारदम् ।

·सटीकप्रशस्तपादभाष्ये . शेषाणामयावद्रव्यमावित्वं चेति ॥ (१)रूपादानां सर्वेषां गुणानां प्रत्येकमपरसाम न्यसम्बन्धाद्रूपादिसञ्ज्ञा भवन्ति ।। (२) रूपप्रकरणम् । (२)तत्र रूपं चक्षुर्ग्राह्यम् । पृथिव्युदकज्वलन त्तिद्रव्याधुपलम्भकं नयनसहकारि शुक्लायनेकप्रका सलिलादिपरमाणुषु नित्यं पार्थिवपरमाणुष्वाग्निसंयोगविरो धि सर्वकार्यद्रव्येषु कारणगुणपूर्वकमाश्रयविनाशादेव विनश्यतीति ॥ [१]सम्मति गुणानां परस्परवैधय॑प्रतिपादनायाह संपादीना मिति ।रूपादिगुणानामेकैकं प्रत्यपरजातेः रूपत्वादिकायाः सम्बन्ध दूपादिसंज्ञा-रूपमिति रस इति संज्ञा भवन्ति । रूपत्वाद्यपरसामा न्यनिमित्ता रूपादिसंज्ञा रूपादीनां प्रत्येक वैधर्म्यमित्यर्थः । नी लपीतादिभेदेपु रूपं रूपमिति प्रत्ययानुवृत्त्या रूपत्वसामान्यसिद्धि रित्यन्यत्र विस्तरः। (२)रूपप्रकरणम् । [२]सर्वपदार्थाभिव्यक्तिनिमित्तं रूपमादौ निरूपयति तत्र रूपमि- ति। तत्र गुणेषुमध्ये । गुणत्वे सति चक्षुत्रियाहत्वं रूपस्य लक्षणमि- त्यर्थः । रूपत्वादिवारणाय विशेषणम् । संख्यादिनिरासाय मानपद: म् । आश्रयमाहपृथिवीति । अर्थक्रियाचाह द्रव्यादीति । यस्मिनाथ. ये वर्तते तस्य द्रव्यस्य तद्तगुणकर्मसामान्यानाशोपलम्भकमित्य. यः । गुणाश्चात्र संख्यापरिमाणपृथकत्वसंयोगविभागपरत्वापर- त्वद्रघत्वस्नेहवेगा ग्राह्याः । करणोपकारित्वमाह नयनेति । स. सिलादीति । आदिपदेन तेजःपरमाणुपरिग्रहः । अमिसंयोगति । अधिसंयोगः पार्थिवपरमाणुरूपस्योत्पादको विनाशकशेति द्रष्टः ·रसस्थ जीवनादिहेतुत्वम् । ४५ (३) रसप्रकरणम् । रसोरसनग्राह्यः। पृथिव्युदकवृत्तिः जीवनपुष्टि(१)- बलारोग्यनिमित्तम् रसनसहकारी मधुराम्ललवणतिक्त- कटुकषायभेदभिन्नः । अस्यापि नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयो रूपवत् ॥ (४) गन्धप्रकरणम् । गन्धो घ्राणग्राह्यः । पृथिवीवृत्तिः घ्राणसहकारी सुरभिरसुरभिश्च । अस्यापि पूर्ववदुत्पत्त्यादयो(२) व्या- ख्याताः ॥ (५) स्पर्शप्रकरणम् । स्पर्शस्त्वगिन्द्रियग्राह्यः । क्षित्युदकज्वलनपव- व्यम् । आश्रयविनाशादेवेति । न तु पिठरपाकवादिनामिवाग्निसंयो. गादपीत्येवकारार्थः । अत्र ३२६ १६४ ४९ ५० ५१ १६२ २५९ २६० २५८ २६१ २६२२६३ सूत्राणि । (३)रसप्रकरणम् । [पुष्टिरिति । शरीरावयवोपचय इत्यर्थः रतनसहकारीति । रससमवेतरासनप्रत्यक्षे सहकारिकारणमिति भावः। रूपवदिति। रसोपि पार्थिवपरमाणुपु अग्निसंयोगादुत्पत्तिविनाशवान् जलप: रमाणुपु नित्यः,कार्ये कारणगुणपूर्वक आश्रयनाशानभ्यति चेत्यर्थः । अत्र १६५३२६ ४९ ५० तथा २५८ सूत्रात् २६३ सूत्रान्तं द्रष्टव्यम् । (४)गन्धप्रकरणम् । [२]उत्पत्यादय इति। गन्धस्य नित्यत्वाभावात्तद्विहायोत्पत्त्याद- य इत्युक्तम् । पूर्ववदिति। रसवदित्यर्थः । अन्यत्सुगमम् । अत्र १६५ ३२५४९८१ तथा २५८ सूत्रात २६३ सूत्रान्तं च द्रष्टव्यम् । (५)स्पर्शप्रकरणम् ।

·४६
सटीकप्रशस्तपादभाष्ये
नवृत्तिः त्वक्सहकारी (१)रूपानुविधायी शीतोष्ट
ष्णाशीतभेदात् त्रिविधः । अस्यापि नित्यानित्यत्वनि
त्तयः पूर्ववत् ॥
(६)पाकजप्रकरणम् ।
(२)पार्थिवपरमाणुरूपादीनां पाकजोत्पत्तिविध
म् । घटादेरामद्रव्यस्याग्निना सम्बद्वस्याग्न्यभिघाता
नाहा तदारम्भकेष्वणुष कर्माण्युत्पद्यन्ते तेभ्यो विभा
विभागेभ्यः संयोगविनाशाः संयोगविनाशेभ्यश्च के
द्रव्यं विनश्यति।तस्मिन् विनष्टे स्वतन्त्रेषु परमाणुष्वनि
संयोगादौष्ण्यापेक्षा(३)च्छ्यामादीनां विनाशंः पुनरन
स्मादग्निसंयोगादौपण्यापेक्षात् पाकजा जायन्ते । तद
[१]रूपानुविधायीति । रूपव्यापक इत्यर्थः रूपवति निय
स्पर्शसद्भावात् । पूर्ववदिति । रसवदित्यर्थः गन्धे नित्यत्वामावा
अत्र१६५३२६ ४९५०५१५२तथा२५८सुत्रात२६३सूधान्तंच द्रष्ट
(६)पाकजप्रकरणम् ।
[२]पार्थिवपरमाणुरूपादीनामुत्पत्तिविनाशौ दर्शयन् पाक
"क्रियान्तेपामा पार्थिवेति । पृथिव्याः कार्यरूपायाः इमे कारणं पर
णवः पार्थिवपरमाणवः तेषां पाकजोत्पत्तिविधिः कथ्यत इति शेष
पीलुपाकवादेन तदर्शयति घटादेरित्यादिना रूपाद्युत्पत्तिरित्यन्
न । शरावादिरादिपदार्थः । अभिघातानोदनाद्वेति । तदाख्यसंयोग
विशेषादित्यर्थः । घटादिसंयुक्तांदकपरमाणुनिवृत्त्यर्थन्तदारम्भके
इति। घटाघारम्भकवित्यर्थः । कार्यद्रव्यं यःकरूपमित्यर्थः ।
अत्र १९९ २९० ३२८ दृष्टान्तभाष्यतासूत्राणि ।
[३]श्यामादीनामिति । रसगंधस्पशा आदिपदेन माहाः। पाकर
इति। रूपादय इति शेषः । अत्र परमाणुपु पार्कजान्पत्ती पूर्वरूप

·४७ पाकजगुणोत्पत्तिप्रकारः। न्तरं भोगिनामदृष्टापेक्षादात्माणुसंयोगादुत्पन्नपाकजेव. णुषु कर्मोत्पत्तौ तेषां परस्परसंयोगात् ह्यणुकादिक्रमेण कार्यद्रव्यमुत्पद्यते । तत्र च कारणगुणप्रक्रमेण रूपा- द्युत्पत्तिः । न च कार्यद्रव्य एव रूपाद्युत्पत्तिविनाशो वा सम्भवति सर्वावयवेष्वन्तबहिश्च वर्तमानस्याग्निना व्याप्त्यभावाद् अणुप्रवेशादपि च व्याप्तिर्न सम्भव- ति कार्यद्रव्यविनाशादिति ॥ नाशे रुपान्तरोत्पत्तिः नवयविनाशे च पूर्वरूपनाशः प्रमाणम् । वि. नाशोत्पत्तिकारणी बहिसंयोगों च भिन्नौ तन्तुरूपादिविना. शोत्पादयोर्मिनकारणवतोः प्रत्यक्षदर्शनात् इत्यादिकं विस्तरे. प फन्दल्यादौ द्रष्टव्यम् । झादिप्रकमेपैति । द्वाभ्यां परमा. गुभ्यां ध्यणुकं प्रिमिस्तस्यणुकमित्यादि कमेपेत्यर्थः । एत. दारायनैव नुक्काबल्यादौ क्षण प्रक्रिया विश्वनाधादिभिःप्रदर्शिता तत्रैव द्रष्टव्या । पिटरपाकवादिमतेनाशंकर समाधत्ते न चेति । वर्त. मानस्य द्रव्यस्येति दोपः । प्राप्यमावादिति । तथा च परिस्थि. तामिना सर्वावयवसम्बद्धावयविव्यापकस्य संबोगस्याभावात् कार्यरूपापुत्पतिविनाशवोरवलनरन्तयातनामपाफजत्वप्रसहादिति मनु घटाघरपविनां सच्चिदनया तेजो. पपयानां सूक्ष्मा प्रवेशन प्रातिसंभवात्कथं कार्यद्रव्ये न रुपा. पुत्पाद इति आशंक्यार अपिबनि ! इदमन तात्पर्यम् । निरन्त. रेषु घटाघदयविपु तदयविमानं विना तेजःपरमापू नानदि. पेशो न संभपतीनि व्यनिभिधमानेषु अदयवे' नियाविमागादि- सामंप द्रव्यारंभर.संयोगदिनाशादवदवं द्रव्यविनाशो दाच्य इति इतरत्नस्थामदासति । मा २६२ १९९२९८ २६१६६६ ३५६ समापि । 1 ·४८ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये (७)संख्याप्रकरणम् । (१)एकादिव्यवहारहेतुः संख्या। सा पुनरेकद्रव्या चानेकद्रव्या च । तत्रैकद्रव्यायाः सलिलादिपरमाणु- रूपादीनामिव नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयः । अनेकद्रव्या त द्वित्वादिका परार्धान्ता। त- स्याः खल्वेकत्वेभ्योऽनेकविषयबुद्धिसहितेभ्यो निष्प- त्तिरपेक्षाबुद्धिविनाशाद् विनाश इति । कथम् ? यदा बाहुनक्षुपा समानासमानजातीययोद्रव्ययोः सन्नि- कर्ष सति तत्संयुक्तसमवेतसमवेतैकत्वसामान्यज्ञानो- पचायकत्वसामान्यतत्सम्बन्धज्ञानेभ्य एकगुणयोरने- कविपपिप्पका बुनिरुत्पद्यते तदा तामपेक्ष्यकत्वाभ्यां (७)श्याप्रकरणम् । (१)मामप्रासां संख्यामा एकति । एक वेत्रीणीति व्यवाहा. रोविनगणतः विशिष्टत्यवहारत्वात् दण्डोति व्यवहारयत्- मानन तारापनाविशेषणतया संख्यासिद्धिरित्यर्थः । ग. निद्रामाधारणकारणव्य संग्यामिनि गायत्र'२८२ २१ । न भायं मयादिमिरयः ततिदक्षणत्वात् । नवनिर्वगाया. पानादियादिकाधिक किरणायनयादी यम । निजिनि। gand: न तु पकगण समयमा पनि मानः मी शनायथः । युनायाः गमान जानापानमा KEEायगोटपट यांनी प्रायः गायन यायं Press. * गरमगनिगमयमा न RATE! माना: विद्याज Nimt. irrit । मायाका कारण ·द्वित्वोत्पत्तिविनाशकमः। स्वान्नययोदित्वमारभ्यते ततः पुनस्तस्मिन् द्वित्वसा- मान्यज्ञानमुत्पद्यते तस्माद् द्वित्वसामान्यज्ञानादपे- क्षाबुद्धेविनश्यत्ता द्वित्वसामान्यतत्सम्बन्धतज्ज्ञानेभ्यो द्वित्वगुणबुद्धेरुत्पद्यमानतेत्येकः कालः । तत इदानी- मपेक्षावुद्धिविनाशाहित्वगुणस्य विनश्यत्ता, द्वित्व- गुणज्ञानं द्वित्वसामान्यज्ञानस्य विनाशकारणं द्वित्व- गुणतज्ञानसम्बन्धेभ्यो द्वे द्रव्ये इति द्रव्यवुद्धरुत्पद्य- मानतेत्येकः कालः । तदनन्तरं दे द्रव्ये इति द्रव्य- मुहालम्यनरूपा एका बुद्धिरिति भावः इयमेवापेक्षावुद्धिः। तामिति। चुद्धिमित्यर्थः । द्वित्वमारभ्यते इति । तस्या द्वित्वोत्पादकत्वं चापेक्षा. बुद्धिद्धित्वोत्पादिका व्यजकत्वानुपपत्तौ तेनानुविधीयमानत्वाच्छन्द प्रति संयोगविभागवदित्यनुमानेन द्रष्टव्यमात्र स्वाश्रयो समवायिहेतू एकत्वगुणावसमवायिनी अनेकविषयाबुद्धिध निमित्तमिति बोध्यम्। द्वित्त्वसामान्यज्ञानमिति। द्वित्वत्वसामान्यविषयकं विशेषणशानमि- त्यर्थः। विनश्यत्तेति । विनाशहेतुसांनिध्यमित्यर्थः । एवमुत्पद्य. मानतोत्पत्तिकारणसामीप्यं योध्यम् । इत्येकः काल इति । द्वित्वसामा. न्यशानमपेक्षाबुद्धिविनाशकं गुणवुद्धयुत्पादकञ्चेति उत्पादकवि. नाशयोरैफ्यादेकः कालः इति भावः । तत इदानीमिति । मुक्तिदशा. पामन्यतत्वज्ञाननाशस्थ शरीरविनाशहेतुकस्य सर्वसिद्धस्य दृष्टत्या. निमित्तकारणादपि गुणनाशोऽभ्युपगन्तव्य इति अपेक्षाबुद्धिविना. शस्य द्वित्वनाशहेतुतोका, एवं बुद्धर्बुद्धपन्तरविरोधाद्वित्वगुणशा- गन्तत्सामान्यबुद्धिविनाशकत्वेनोक्तम् तपोश्च योगपद्यातयोविन- इयत्तार्यागपद्यमिति भावः। द्वित्वगुणतज्ज्ञानसम्बन्धेभ्य इति । उत्त- द्विन्वगुणहानं द्रव्यज्ञानस्यापि हेतुरिति गुणवुद्ध्युत्पाद एवैकस्यो. स्पद्यमानताऽपरस्य विनश्यत्ययावत्येकः काल रति भावः । त. दनन्तरमिति । दे द्रव्य इति शानोत्पत्ती पूर्वोत्तद्वित्वगुणतमानस- ७ ·५० सटीकप्रशस्तपादभाध्ये . ज्ञानस्योत्पादः द्वित्वस्य विनाशः द्वित्वगुणबुद्धेविन- श्यत्ता, द्रव्यज्ञानात् संस्कारस्योत्पद्यमानतेत्येकः कालः तदनन्तरं द्रव्यज्ञानाद् द्वित्वगुणबुद्धेविनाशो द्रव्यबुद्धे- रपि संस्कारात् । (१)एतेन त्रित्वाद्युत्पत्तिरपि व्याख्याता। एकत्येभ्यो- ऽनेकविषयबुद्धिसहितेभ्यो निष्पत्तिरपेक्षाबुद्धिविनाशाच्च म्यन्धेभ्यो रित्वस्य नाशो, गुणवुद्धविनश्यत्ता द्रव्यज्ञानात्संस्का. रस्योत्पद्यमानता.चत्येकः कालः । तत्र च द्रव्यबुद्धिव संस्का. रस्योत्पादिका गुणवुद्धिविनाशिका चेति तयोरुत्पद्यमानता विन: इयत्ता च बोध्या। ततः किमत आह तदनन्तरं द्रव्यशानावित्व गुणवुद्धर्विनाश इति । संस्कारस्योत्पाद इत्यपि द्रष्टव्यम् । [१]पतेनेति ।पिना विनाशोऽपीत्यर्थः । नित्यादयुत्पत्तिविनाश प्रकारमाह एकत्येभ्य इत्यादि विनाश इत्यन्तम् । अक्षरार्थः पूर्ववत् । अत्राय प्रप्रियाप्रकारमहोपः-पूर्वमिन्द्रियसंनिकर्षस्तस्मादेकत्यसा- मान्यवुद्धिस्तताऽपेक्षाबुद्धिस्ततो द्वित्वं तस्माद्वित्वसामान्यज्ञानं त. म्माधिवगुणज्ञानं ततो द्रव्यमानं ततः संस्कार इत्युत्पादकामः। धिनाराक्रमस्तु-अपंक्षायुद्धित एकत्वसामान्यज्ञानस्य हित्योत्पत्ति समकालं विनाशः, अपेक्षायुद्धद्वित्वसामान्यज्ञानात् हित्वगुण- बुद्धिसमकालं, द्वित्वसामान्यज्ञानस्य नित्यगुणज्ञानात्, द्वित्वस्या पक्षाधुद्धिविनाशान् द्रव्यबुद्धिममकालं, गुणोदयबुद्धितः सं. मारापीत्तममका, व्यवुद्धस्तदनन्तरं संस्कारादिति । प्रमा जन्तु मंकारे--द्वित्वविशिष्टद्रव्यस्मरणं, गुणज्ञाने द्रष्यनुद्धिः, मा. मान्यमान गुणवुद्धिरित्याराहनीयम् । एतेन शतगंगवादयुत्पति- विना नधादि पकगुणा प्रत्येकमनुमूना प्रामिक संस्काराणा. ব্যাপক ধারায়ণাছবিঘাথাযুগণবিসে, दायकवयकम्मरणावाद सत्यनुमवारणमाभ्यामपक्षाधि. * सायदानसंरयागने सचंद्रयांकारसनियायामाया .

·साधारणद्वित्वनाशककथनम् । . विनाश इति । कचिच्चाश्रयविनाशादिति । कथम् ? यदेकत्वाधाराश्यवे कमात् पचते तदेवकत्वसामान्य ज्ञानमुत्यवते कर्मणा चावयवान्तराद्विभागः क्रियते अपेक्षाबुद्धेश्वोत्पत्तिः । ततो यस्मिन्नेव काले विभा- गात् संयोगविनाशस्तस्मिन्नेव काले द्वित्वमुत्पद्यते संयोगविनाशाद् द्रव्यविनाशः सामान्यबुद्धश्चोत्र- तिः । ततो यस्मिन्नेव काले सामान्यज्ञानादपेक्षाबु- ईविनाशः तस्मिन्नेव कालं आश्रयविनाशाद हित्व- विनाम इति शोभनमेनहियानम् वध्यवातकारक्ष. न- हानवस्थानलक्षणे तु विरोध वन्यज्ञानानुत्तिवन- अन्तरवसनन्द्रियायियात यानि । नि. नानामभिधाय नाधाम ननिति । घामामधंदेकरांना माग TERRRRRयामा घriREATनामिन 'क दागिन' :::::::: Firmir -":.::.." HTTERaat F... 11.24 TELETE ::::::::::: amititi. ... ...* FREE::::::::: , -- . 17. ... ... .. :: :: :: P : : 1 14 ·सटीकप्रशस्तपादभाष्ये ङ्गः । कथम् ? गुणबुद्धिसमकालमपेक्षाबुद्धिविनाशाद द्वित्वविनाशे तदपेक्षस्य हे द्रव्ये इति द्रव्यज्ञानस्यानु सत्तिप्रसङ्ग इति । लैङ्गिकवज्ञानमात्रादिति(१)चेत्स्यान्मतम्-यथाऽभूत भूतस्येत्यत्र लिङ्गाभावेऽपि ज्ञानमात्रादनुमानम् तथा गुणविनाशेऽपि गुणवृद्धिमात्रात द्रव्यप्रत्ययः स्यादिति । न । विशेष्यज्ञानत्वात् । न हि विशेप्यज्ञान सारूप्याहिशेषणसम्बन्धमन्तरेण भवितुमर्हति । तथा चाह सूत्रकार:-“समवायिनः श्वैत्याच्छ्वैत्यबुद्धेः श्वेते बुद्धिस्ते कार्यकारणभूते' [अ०८ आ०१ सू०९ ] यति कथमिति । तथा च द्वित्वकाल एवापेक्षावुद्धिविनाशात् , गुः णवुद्धिकाले चापेक्षावुद्यमावेन द्वित्वनाशात् कथं द्वे द्रव्ये इति वु- द्विः ? विशेपणादिझानपूर्वकत्वादिशिष्टबुद्धेरिति भावः । [१]स्यान्मतमिति, लैङ्गिकवदित्यस्य व्याख्यानम् । मतं स्याच्छ- वितुः परस्येत्यर्थः। अभूतमिति(१२७)वैशेषिकं सूत्रम्। यथा आशुत- रविनाशितयाऽविद्यमानमपि शब्दबुधादिलिङ्गं विद्यमानवीणात्मा दिलियनुमापकं ज्ञानमात्राद्भवति तथा गुणवुद्धिकाले द्वित्वना- शेऽपि तज्ज्ञानमुक्तविशिष्टबुद्धिजनकं स्यादित्यप आक्षेप्तुराशयः स्या- दिति भावः । परिहरति नेति । विवृणोति न हीति । सारूप्याहि. शेष्यस्वरूपानुरजकत्वाविशेषणत्यः तत्सम्बन्धानमन्तरेण विशे. म्यवानं कथं स्यादित्यर्थः । अत्रार्थ सूत्रकारं प्रमाणयति तथाहीति। समवायिन इति (३१८ ) सूत्रम् । समवेताच्छ्चैत्यगुणाच्छ्वैत्य- बुद्धः श्वेते द्रव्ये श्वेतं द्रव्यमिति बुद्धिर्भवति । ते विशेषविशेप्य- जाने कार्यकारणस्वभावे इति सुत्राक्षरार्थः । अत्र समवायिन इति सम्बन्धस्य, श्वैत्यादिति विशेषणस्य, श्वैत्यबुद्धेरिति च शानस्य ·वध्यघातकभावस्थापनम् । इति । न तु लैङ्गिकं ज्ञानमभेदेनोत्पचते तस्माद्विष- मोऽयमुपन्यासः । न आशूत्पत्तेः यथा शब्दवदाकाश- मित्यत्र त्रीणि ज्ञानान्याशूत्पद्यन्ते तथा द्वित्वादि-. ज्ञानोत्सत्तावित्यदोषः । बध्यघातकपक्षेऽपि समानो दोष इति चेत् स्यान्मतम्-ननु वध्यघातकपक्षेऽपि तहिं द्र- व्यज्ञानानुत्पत्तिप्रसङ्गः । कथम् ? द्वित्वसामान्यबुद्धि- समकालं संस्कारादपेक्षाबुद्धिविनाशादिति । न समू- - कारणत्वमुक्तम् । श्वेते बुद्धिरिति व श्वेतद्रव्यविषया बुद्धिः फलम् । लङ्गिमस्यास्मान्द्रेदमाइ नविति । अभेदेन-साम्प्येण । नहि भवति शच्दः शब्दवती वा णिनि, किन्तृपलभ्यमानः शब्दो वीणाकार्य: एवंभूतशब्दत्वादिति साध्यसाधनभेदेन वैयधिकरण्येनेति विष. मोऽयं लनिकवादिनि रटान्तोपन्यास इति भावः । एवं त्रुदावपि बोध्यम् । द्रव्ये नि-मानतुल्यों नायं दृष्टान्त इति तात्पर्यम् । ननु यदि द्विव विशेषणं नष्टं नहिं दयामाऽयं कुम्म बालादिनिया हिनयमालीदिति स्थान विदानी दयं त्रयमिति, नया प्रय स्वधा द्रव्यप्रतिभास एवमुपसर्जनं नियमपि भारतने विच- मानस्य च तरय वायं प्रतिभासस्नग्मादविनामद शिविर शालालम्बनं पनाव्यमिति दादयं मनसि हत्यार नावति । तमानुरूपं धानमार यधेनि । तधा न पायपदादानिया प्रयाणां दादावादविशिष्टतामानामार पादाकाराम मगर प्रतिभावामिमामस्नया हित्वगुणव्यामो समय पान म.नारद शिवदयारकस्मिय प्रतिमामात पनि यातदोनि दाहानापर्य रक्षापयति सामनिनि दानवपक्ष पकिसमयालं. हिन्ना परि दर्शयदि हिलिदि सहारनपन རྣགrqfr siteཙཔཨཡ:གཙཔས:

·५६ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये भावमपेक्ष्य भाक्तोऽणुत्वव्यवहारः । दीर्घत्वहस्वत्वे चोत्पाद्यमहदणुत्वैकार्थसमवेते । समिदिक्षवंशादिष्व- जसा दीर्घष्वपि तत्प्रकर्षभावाभावमय भाक्तो हू- स्वत्कव्यवहार। अनित्यं चतुषिधमपि संख्या-परिमाण-प्रचययोनि । तत्रेश्वरबुद्धिमपेक्ष्योत्पन्ना परमाणुद्वयणुकेषु ब- च कुवलये तत्त्वतो महत्वे व्यवस्थित आमलकप्रकर्षभावामावमपे. क्ष्य भाक्तोऽणुत्वव्यवहारः स च अणुकेप्यस्तीतिसादृश्यादीपना. चारिकी प्रवृत्तिरिति तात्पर्यम् । उभाभ्यां भज्यत इति भकिः भक्ति. श्च प्रकर्षभावाभावः महत्परिमाणाभाव इति यावत् । तामपेक्ष्य म. वतीति भाक्तशब्दार्थः । दीवत्वहस्वत्वयोर्विशेषमा दीर्घत्वहस्व. त्व इति । उत्पाये च ते महत्त्वाणुत्वे चेति ताभ्यामेकस्मिन्नर्थ स. मवेते । यत्रोत्पाद्यं महत्त्वं ध्यणुकादौ तत्र तादृशं दीर्घत्वं, यत्र चो- त्पाद्यमणुत्वं घणुके तत्रोत्पाद्यं हस्वत्वीमत्यर्थः । ननुत्पाद्याणुत्व ह्रस्वत्वयोर्व्याप्तिस्वीकारे कथं वंशाद्यपेक्षयवादी हस्वत्वव्यवहार इत्याशंक्याह समिदिश्चिति । अञ्जसा परमार्थतः । दीर्घत्वोत्पत्ती कारणोपपत्तेवैशे यो दीर्घत्वस्य प्रकर्पभावः दीर्घातिशययोगित्वं तदभाव इक्षौ तमपेक्ष्यवादौ इस्वत्वव्यवहारो भाक्तः । स हि मुख्ये हस्वेऽप्यस्तीत्युभाभ्यां भज्यत इति भक्तिस्तत्कृत इति भावः । एवं समिध्यपि बोध्यम् । कस्माद्दीर्घव्यवहारस्तत्र न गौण इति चेत् उ- त्पत्तिकारणासम्भवात् । सर्वत्र वैवसति भाक्तो इस्वत्वव्यवहारः स्या. दिति तु न शङ्कनीय मुख्याभावे गौणस्य सम्भवादित्यन्यत्र विस्तरः। अत्र २७४२७९ २७९ २८० १८१ २७५२७६, २६७ १६८ २६९ सूत्राणि द्रष्टव्यानि। पवं विभागमायं च निरूप्य कारणं निरुपपति । अनित्यञ्चतुर्वि- धमपीति ।

·सहयाया महत्वोत्पादकत्वम् । हुनसङ्ख्या तैरारब्धे कार्यद्रव्ये ज्यणुकादिलक्षणे रू- पाद्युत्पत्तिसमकालं महत्त्वं दीर्घत्वं च करोति । द्विवहुभिर्महद्भिश्चारब्धे कार्यद्रव्ये कारणमह- चान्येव महत्त्वमारभन्ते न बहुंत्वम् । समानसङ्खयै- श्चारब्धेऽतिशयदर्शनात् । संख्याकारण परिमाणमुदाहरति तत्रेति । घणुकेवस्मदादीना- मपेक्षावुद्धभावादाहेश्वरेति । बुद्धिरपेक्षाबुद्धिः तामपेक्ष्योत्पन्ना द्वाभ्यां द्वाभ्यां परमाणुभ्यामुत्पन्नानि घ्यणुकानि परमाणुधगुकानि तेषु यहुत्वसंख्या तैयणुकैरारब्धे ध्यणुकादिकार्यद्रव्ये रूपाद्युत्प- त्तिकाल एव महत्त्वं दीर्घत्वं च करोतीत्यर्थः। किं पुनरत्र प्र. माणं संख्यैव महत्त्वं करोति ? इति चेत् परिशेषानुमानमेव । तथा ६ प्रयोगः-ज्यणुकपरिमाणं बहुत्वसंख्याकार्य परिमाण- प्रत्यासम्भवे सति कार्यमहत्वात यन्न बहुत्वकार्य न तदेवं यथा माणुरुपरिमाणं तूलकपरिमाणं वा । विपक्षे फारणानुपपत्ती कार्यानुत्पत्तिप्रसङ्ग एवं बाधकम् । न तावदघणुकगतरूपादीनां तत्कारणवसम्भवस्तेषां कार्ये समानजातीयगुणारम्भकत्वात् । पणुकपरिमाणस्य त्र्यणुकपरिमाणारम्भकत्वे परिमाणस्य स्वसमान. जातीयत्कृष्परिमाणारम्भकत्वनियमात् ध्यणुकस्याणु तरत्वापत्त्या महत्त्वानुपपत्तिरिति बहुत्यसंस्पेव महत्त्वं करोतीत्यप्रतिदतम् । एवं सति बहुन्यमेवास्तु सर्वत्र महत्वकारणं न महत्त्व मतमाद द्विबहुभिरिनि । द्वौ च बहवश्च तेमहानिरारब्धे कार्यदृश्ये कारणमदस्य च कारणमहत्वानि च तान्येव महत्वमारमन्ते न द. हुन् नमानसंख्यैरारब्धयोदव्ययोः धूलारब्धे महत्वातिशयदर्श नात. रागः पारणत्वे याविशेषो न स्यात् तस्या अधिवशेषादि. नि भावः । यत्र द्वाभ्यामचिनाभ्यामारम्भस्तक पहुवप्रथयार सम्भय एय । समानमहत्त्वरल्पमस्यरारब्धमपेर सरशन एवानि. दायदानात् संसाया भपि कारावामिन्येपास्त्र हो या स.

·५८ सटीकप्रशस्तपादभाप्ये . प्रचयश्च तूलपिण्डयोर्वर्तमानः पिण्डारम्भकावयवा- शिथिलसंयोगानपेक्षमाण इतरेतरपिण्डावयवसंयोगापेक्षो घा हितूलके महत्त्वमारभते न बहुत्वमहत्त्वानि । समा- नसङ्ख्यापलपरिमाणैरारब्धेऽतिशयदर्शनात् । द्वित्वसङ्ख्या चाण्योर्तिमाना व्यणुकेऽणुत्वमा- रभते । महत्त्ववत् व्यणुकादौ कारणबहुत्वमहत्त्वसमा- नजातीयप्रचयेभ्यो दीर्घत्वस्योत्पत्तिः । अणुत्ववत ह्यणुके द्वित्वसङ्ख्यातो ह्रस्वत्वस्योत्पत्तिः । म्भवं कारणत्वं सुधीभिर्विमावनीयम् । प्रचयहेतुकमाह प्रचयश्चेति । शिथिलाख्यो द्रव्यारम्भकः संयोग. विशेषः द्वितूलकद्रव्यारम्भकयोस्तूलपिण्डयोर्वर्तमानः प्रत्येकं पिण्ड. योरारम्भकान्प्रशिथिलानवयवसंयोगानपेक्षमाणः परस्परपिण्डयोरव. पवानां परस्परसंयोगानपेक्षमारणोचा द्वितूलकं महत्त्वं जनयति न बहु त्वमहत्वानिवहुत्वस्य तथाभावात् महत्त्वस्य सतोपि प्रचयापेक्षत्वाद- न्यथा गुरुत्वस्य तुल्यतया मूलभूतानां ध्यणुकादीनान्तुल्यसहयतया च परिमाणातिशयानुपपत्तिरित्यर्थः । तत्रोपपत्तिमाह समाने ति । अयमाशयः । संख्यायाः कारणत्वे समसंख्यस्त्रिभिः प्रशिथि. लैर्निविडैश्च संयोगैरारंव्धद्रव्ययोः प्रशिथिलसंयोगारब्धे निविंडसं. योगारब्धापेक्षया महत्त्वातिशयो न दृश्येत । एवं महत्त्वभ्यापि हेतु. त्वेऽप्रचितारब्धापेक्षगा प्रचितारब्धे परिमाणातिशयो न स्यादिति । अणुत्वोत्पत्तिमाह द्वित्वसंख्या चेति । झणुकद्रव्यत्वेन परि- माणस्य सर्वथा स्वीकार्यतया महत्त्व कारणामावेन पूर्वयुक्त्या. प. रमाणुपरिमारणस्य चाकारणत्वात् संख्यैव झणुकाणुपरिमाणे का. रणमित्यर्थः । दीर्घत्वोत्पत्तिमाह महायवदिति । यथा महत्त्वस्य कारणवहुत्वान्समानजातीयात् कारणमहत्त्वापचयाचोत्पत्तिस्तथा दीर्घत्वस्येत्यर्थः । इमामेव इस्वत्वेऽतिदिशति अणुत्ववदिति ।

·५१ महापदीर्घत्वादीनां विशेषः । अथ व्यणुकादिषु वर्तमानयोर्महत्वदीर्घत्वयोः परस्परतः को विशेषः, यणुकेषु चाणुत्वहस्वत्वयोरिति? तत्रास्ति महत्त्वदीर्घत्वयोः परस्परतो विशेषः मह- त्सु दीर्घमानीयतां दीर्येषु च महदानीयतामिति विशिष्ट- व्यवहारदर्शनादिति । अणुत्वहस्वत्वयोस्तु परस्परतो वि- शेषस्तद्दर्शिनां प्रत्यक्ष इति । तच्चतुर्विधमपि परिमाणमुत्पाद्यमाश्रयविनाशादेव विनश्यतीति ॥ (९) पृथक्त्वप्रकरणम् । पृथक्त्वमपोद्धारव्यवहारकारणम् । तत्पुनरेकद्रव्य- दीर्घत्वहस्वत्वयोर्महत्त्वाणुत्वान्तवाभिप्रायेण क्रमशः शङ्कते बधेति । तथैवोत्तरयति तत्रेति । अभेदे निर्धारणानुपपत्त्या दीर्धेषु महदानीयतामिति प्रत्ययो न स्यात् इति भावः । तदर्शिनामिति । योगिनामित्यर्थः । अस्माकं भाकव्यवहारापोनत्यान्यथानुपप- त्तिस्तन्तेंदे प्रमाणमिति तुशव्दार्थः । उत्पत्तिमुक्त्वा नाशमाह तदिति । नित्यपरिमाणव्यावृत्तये उ. स्पाद्यमित्युक्तम् । माश्रये सत्यपिशरीरादौ परिमाणनिवृत्तिरिति प्रा. भाकरमतदूपणायैवकारः विनाशे परिमाणान्तरोत्पत्तौ च हेत्यभा- पात् इति मालोचनीयम् । अत्र २६५२६६ २७३ सूत्राणि । (९) पृथक्त्यप्रकरणम् । पृथक्त्वमाह पृथक्वामिति । अवधिव्यङ्यत्वे सति एकमात्र. पृत्तिवृत्त्यनेकमात्रवृत्तिवृत्तिगुणत्वव्याप्यजानिमत्त्वं पृथक्त्वमित्य- पः । तर प्रमाणं पात्रेदमस्मात् पृथगित्ययाधितं प्रत्यक्षमेष । नन्यि.

·सटीकप्रशस्तपादभाष्ये मनेकद्रव्यं च । तस्य तु नित्यानित्यत्वनिप्पत्तयः सङ्ख्य- या व्याख्याताः। एतावांस्तु विशेषः-एकत्वादिवदेकपृथक्त्वादि- प्वपरसामान्याभावः सङ्ख्यया तु विशिष्यते त- द्विशिष्टव्यवहारदर्शनादिति ॥ । तरेतराभावेनैव सामंजस्येऽन्यथासिद्धेन गुणान्तरं पृथस्व मिति चेन्न पृथक्त्वस्यावधिनिरूप्यत्वादन्योन्याभावस्य च प्रति योगिनिरूप्यत्वात् इदमस्मात् पृथगिदमिदं नेति प्रतीतिभेददर्श- मात् । विधिप्रत्ययविषयत्वायोगान्नान्योन्याभावः पृथक्त्वमिति कन्दलीकाराः । अधिकं किरणावल्यादौ द्रष्टव्यम् । अक्षरार्थस्तु एतः स्मादिदं पृथगित्यादिज्ञानं अभिधानञ्च अपवृज्यापेक्ष्य य उद्धारो नि र्धारणं से अपोद्धारः स चासो व्यवहारश्च तस्य कारणं पृ. थक्त्वमिति । तत्पुनरिति । एकद्रव्यवृत्तिपरिमाणात् अस्यानेकद्र- व्यवृत्तित्वविशेषद्योतनार्यस्तु पुनःशब्दः। तथाच परिमाणमेकद्र व्यम् एकपृथक्त्वम्पुनरेक द्व्यमनेकद्रव्यं चेति विशेष इति भावः । व्याख्याता इति । तथाच यथैकद्रव्यगतैकत्वं परमाणुयु नित्यं कार्ये कारणगुणपूर्वकमाश्रयनाशनाश्यञ्च तथैकद्रव्यगतेकपृथक्त्वम. पि। यथा चानेकद्रव्या द्वित्वादिका संख्याऽनेकगुणालम्बनापेक्षाबुद्धि- जन्या तद्विनाशनाश्या क्वचिदाश्रयनाशनाश्या च तथा ऽनेकद्रव्यगत. द्विपृथक्त्वादिकमपीति संख्यावन्नित्यानित्यत्वे पृथक्त्वस्य न परि- माणवदिति भावः। एवं पृथक्त्वस्य संख्यासाधर्म्यमुक्त्वा वैधय॑माह पतावास्त्वि-. ति । यथा संख्यात्वपरसामान्यापेक्षयैकत्वद्वित्वादिकमपरसामा. न्यं पृथक्त्वपरसामान्यापेक्षयैकपृथक्त्वादिकमपरसामान्य नास्तीति भावः । कथं तहानेकेष्वेकपृथक्त्वादिष्ववान्तरप्रत्य. यस्तत्राह संख्ययति । एकत्र द्रव्ये वर्तमानं पृथक्त्वमेकार्थस. मवेतयैकत्वसंख्यया विशिष्यते तद्विशेपश्चावान्तरव्यवहारविशेषः . तथा ·संयोगे प्रमाणलक्षणकधनम् । ६१ (१०) संयोगप्रकरणम् । संयोगः संयुक्तप्रत्ययानिमित्तम् । स च द्रव्यगुण- कमहेतुः। द्रव्यारम्भ निरपेक्षः-तथा भवतीति सापेक्षेभ्यो निरपेक्षेभ्यश्चेति वचनात् । गुणकारम्भे तु सापेक्षः- अनुवृत्तिनत्ययश्च पृथक्वसामान्यकृत एवेति भावः । द्विपृथ- पत्वादी पृथक्वजातन्याऽवान्तरजातिनास्ति प्रतीनिलक्षण्यं द्विवादिघटितमेवेति भाष्यत्वरतः। द्विपृथकत्वादावान्तरजातिव. तत एव द्वित्वत्वादिजातिस्तु न वर्तते तद्विशिष्टयुद्धद्वित्वादिगुगा- धीनतयैवोपपत्तरित्याचार्याः । अत्र २८४ सूत्रम् । (१०) संयोगप्रकरणम् । संयोगमाह संयोग इति । इदमनेन संयुक्तमिति सार्वजनीनवु. द्धः रूपादिप्रतीतिविलक्षणत्वात्तन्निमित्तः संयोगी गुण इति संयोगे प्रत्यक्षं प्रमाणं दर्शिनम् । द्रव्यासमवायिकारणवृत्तिगुणत्वसाक्षा. पायजानिमत्वं च लक्षणम् । कार्यद्वारा नर्कमाह सचात । अवय. घसंयोगो द्रव्ये, वात्ममनस्संयोगो युद्धादो भेयांकारासंयोगदा. दे गुणे, प्रयत्नवदात्महस्तसंयोगो दस्तक्रियायां ऐतरित्यादि स्वयं बेदितव्यम् । तथाच संयोगाभावे द्रव्यगुणकाति न स्युः पारणाभायात् भावे या सर्वदा भवेयुः द्रव्यादीनां पयसिमानां तुल्यरुपायाधणभारिणामवादबारपास्तत्वादिनि नको पर्शित इति भावः । द्रव्यारम्भदत्यनार व्यारन्म इति । पटे उत्पादयितव्ये तन्तयः संयोगार्थ कारणान्तरमपेक्षम्ने तरिमन सन्नि न मिचिदिति कारणान्तरानपेक्षस्तन्मयोगः पटोरी था. रणमिति भावः । पत्र मृत्रकारसम्मतिमाह तथेति । दमा चाव भवतीति वर्तमानप्रतीतिरेनुन्नाभिधीयमानेषु तरतुए मंगु- सेषु यमरक्षाप्दप्रयोगासंयोगो द्रव्यारम्भऽनपेक्ष पनि नार्थम् । साम्य रति पानुपले संयोग भविष्यत्तामादाय तन्द प्रयोगों प्रायः । गुणप.मारम्भ संयोगस्य सापेक्ष नानपमि.

·६२ सटीकमशस्तपादभाष्ये संयुक्तसमवायाद अग्नेवशेषिकमिति वचनात् । अथ कथंलक्षणः कतिविधति ? अप्राप्तयोः प्राप्तिः संयोगः। स च त्रिविधः-अन्य- तरकर्मजः उभयकर्मजः संयोगजश्च । तत्रान्यतरकर्मजः- क्रियावता निष्क्रियस्य यथा स्थाणोः श्येनेन विभूनां च मूः । उभयकर्मजो-विरुद्धदिक्क्रिययोः सन्नि- पातः यथा मल्लयोमेषयोर्वा । संयोगजस्तूत्पन्नमात्रस्य चिरोत्पन्नस्य वा निष्क्रियस्य कारणसंयोगिभिरकारणैः कारणाकारणसंयोगपूर्वकः कार्याकार्यगतः संयोगः । त्यत्र सूत्रकारं संवादयति संयुक्तसमवायादिति । अस्यार्थः पा. र्थिवपरमाणुसंयुक्त वह्री समवायादग्निगतमुष्णत्वं पाकजरूपादिनि- मित्तं भवतीति । तथा च स्वानुत्पादकौण्यापेक्षत्वात्संयोगोऽत्र सा- पेक्ष एव गुणोत्पादक इति भावः । एवं क्रियायामपि नोदनाभि- घाती स्पर्शगादिसापेक्षौ संयोगाविति ध्येयम् । अत्र ३६३ ३६६३६७३६८२७ २९ सूत्राणि,१८१ सूत्रात् १८६ वर्य न्तं,१९०१९४ १९७ १९९ २०३ २०४ २०६२१३सूत्राणि च द्रष्टव्यानि । अथेति प्रश्ने। उत्तरमप्राप्तयोरिति । अप्राप्तयोरिति समवाय- ध्यावृत्तिः जातः सम्बद्धश्चेति एककालत्वात् । विद्यमानयोरप्राप्त योः संश्लेपस्संयोग इति यावत् । अन्यतरकर्मज इति । संयोग इति शेषः। क्रियावता द्रव्येण निष्क्रियस्य द्रव्यस्य संयोगोऽन्यतरका मंज इत्यर्थः । निष्क्रियत्वोक्तिश्च विवक्षितसंयोगहेतुकर्माभिप्राये- णाऽन्यथाऽने मन्दं गच्छतोऽपरेण तत्पृष्ठमनुधावताऽन्यतरकर्मजन्ये संयोगेऽतिप्रसङ्गापातात् । मूतॆरित्यादितृतीयान्तानां संयोग इत्य. प्रान्वयः । विरुद्धेति । विरुद्धयोर्दिशोः क्रिया ययोद्रव्ययोस्ते विरु. अदिक्रिये तयोः संमिपातः उभयकर्मजः संयोगः प्रत्येकमन्यत्र द्व. बोरपि सामर्थ्यावधारणात् । कारणाकारणेति । कारणमा स.

·एकस्मात्संयोगाइयोस्पतिः । ६५ स चैकस्माद् द्वाभ्यां बहुभ्यश्च भवति । एकस्मा- त तावत तन्तुवीरणसंयोगात द्वितन्तुकवीरणसंयोगः। हाभ्यां तन्त्वाकाशसंयोगाभ्यामेको द्वितन्तुकाकाशसंयो- गः। बहुभ्यश्च तन्तुतुरीसंयोगेभ्य एकः पटतुरीसंयोगः। एकस्माच्च द्वयोरुत्पत्तिः । कथम् ? यदा पार्थि- वाप्ययोरण्वोः संयोगे सत्यन्येन पार्थिवेन पार्थिवस्यान्ये. नाप्येन चाप्यस्य युगपत्संयोगौ भवतस्तदा ताभ्यां संयोगाभ्यां पार्थिवाप्ये यणुके युगपदारभ्येते । ततो यस्मिन् काले घणुकपोः कारणगुणपूर्वक्रमेण रूपायु- त्पत्तिः तस्मिन्नेत्र काले इतरेतरकारणाकारणगतात . मघाचिकारणमकारणं च तद्भिनं प्रायम् । तच्चोदाहरणे व्यक्ती. भविष्यति। स चति । संयोगजः संयोगस्त्रिविध इत्यर्थः । प्रधममा एकस्मादिति । वीरणसंयुक्ततन्नोस्तन्वन्तरसंयोगा- दुत्पन्नस्य द्वितन्तुकद्रव्यस्य निष्क्रियस्य समवायिकारणभूतशतन्तु- संयोगिना घोरणेन संयोगः पूर्वादकस्मात्तन्नु औरणसंयोगामायने सच कारणाकारणतन्तुवीरणसंयोगर्यकः कार्याकार्यद्वितन्तुबायो रणसमवेतश्चेति भावः । द्वितीयमाह द्वाभ्यामिनि । द्विनन्तुकद्रव्या- फाशमयोगे द्वितन्तुककारणयोस्तन्योराकारासंयोगायेय हननान्य- दिति भावः । तृतीयमार यान्यश्चेति । एयास्मात्सयोगानयोस्संयोगयोगत्पत्तिः धमिति उत्तरमाद योनि । धन्येन पार्धियनेति । पपुनति शेरः । एपमोरे । धारम्यते इति । समाजातीयसंबोगस्य इण्या- नरोत्पत्तिहतुपान्दादित्यर्थः । पाधियायपणुरक्षयोपतिकार- पोतविधसंयोग माग योगयोरपतिमाह तत ले । र.

·मटीकासपा भाग संयोगाक्तिरेतर कार्याकार्गगनी संगोगो युगपदुत्वहोते । किं कारणम् ? कारण योगिना हाकारणेन कार्यमवयं संयुज्यते इति न्यायः । अतः पार्थिवं व्यणुकं कारणसं- योगिनाप्येनाणुना सम्बन्धते आप्गमपि ध्यणुक कार- संयोगिना पार्थिवेनेति । अथ घणुकपोरितरेतरकार- णाकारणसम्बद्धयोः कथं परस्परतः सम्बन्ध इति ? तयोरपि संयोगजाभ्यां संयोगाभ्यां सम्बन्ध इति । रेतरेति । इतरस्य पार्थिवषणुकाय कारणं पार्थिवः परमा. गुरकारणमाप्यः परमाणुः, तथेतरस्याऽऽयम्य कस्य कारणमा- प्यः परमाणुरकारणं पार्थिवः परमाणुस्तयोर्गतासमयेनात् इतरस्य पार्थिवपरमाणोः कार्य पार्थिवद्यणु हमकार्यमाप्यः परमाणुस्तथेतर. स्याप्यपरमाणोः कार्यमाप्यध्यणुफमकार्य पार्थिवपरमागस्तगतो. तत्समवेतो-पार्थिवपरमाण्वाप्य द्यणुकसंयोग एकः आप्यपरमाणु पार्थिवद्यणुकसंयोगश्चापरो युगपजायत इत्यर्थः । पार्थिवाप्ययोद्य. गुकयोर्विजातीयपरमाणुलंयोगे प्रमाणं पृच्छति किंकारणमिति । न्याय इति । अनुमानन्तत्र प्रमाणमित्यर्थः तत्प्रयोगश्च-पार्थिवष्णु. कमाप्यपरमाणुसंयोगि तदकार्यत्वे सति तत्संयोगिकार्यत्वात् यथा तुरीसंयुक्तकार्यः पटस्तुयेति । एवमपि । दृष्टान्तोपनयौ हृदि निधाय निगमनमाह अत इति । पृच्छति अथेति ! घणुकयोः पा. र्थिवाप्ययोः कथं सम्बन्ध इत्यन्वयः । पार्थिवडणुकस्य स्वकीया. कारणेनाऽऽप्ययणुकहेतुनाऽऽप्यपरमाणुना सम्बद्धस्य, एवमाप्य- यणुकस्यापि स्वकीयाकारणपार्थिवद्यणु कहेतुपार्थिवपरमाणु सम्बद्ध स्य कथं सम्बन्ध इति प्रश्नार्थः। उत्तरयति तयोगित। पार्थिवद्या णुकस्याप्येन परमाणुना यः संयोगजस्तयागो यश्चाप्ययणुकस्य पार्थिवपरमाणुना संयोगजसंयोगस्ताभ्यां घणुरुयोः परस्परसंयोगो जायते कारणसंयोगिनेत्यादिपूर्वोक्तन्यायादिति भावः ।

·नित्यतंयांगखण्डनम् । ६५ (१)नास्त्यजः संयोगो नित्यपरिमण्डलवन् पृथगन- भिधानात् । यथा चतुर्विध परिमाणमुत्यायमुस्त्वाऽऽह नित्यं परिमण्डलमित्येवमन्यतरकर्मजादिनयोगमुत्पाच- मुक्त्या पृथङ्गित्यं ब्रूयान्न त्वेवमब्रवीत् तस्मान्नास्त्यजः संयोगः । परमाणुभिराकाशादीनां प्रदेशवृत्तिरन्यतर. कर्मजः संयोगः । विभूनां तु परस्परतः संयोगो ना- स्ति युतसिद्धभावात् । ला पुनईयोरन्यतरस्य वा पृ- (३)नित्यसंयोगस्य तुरीयस्य सत्त्वात्रिविध एव संयोग इति तुच्छमित्यररंमत नतिधायाऽऽह नास्तीति । नित्यपरमाणुवादिति व्यतिकिदृष्टान्तः । तुमाह पृधगनभिधानादिनि । सर्वनेन मुनिनेति शेषः। विवृणोति यथेति संयोग इन्यन्तम् । ननु निन्यवादप्रान्यमा. पाच परमायाकाशनयोगापि नित्य एव कणादन तु मान्तः पुनर धन्यानोन इत्याशवयाह परमाणुभिरिति । प्रदेशहत्तिरव्याप्यत्तिः सन्यतरकर्मजस्संयोगस्तथाच यथा महतो न्यग्रोधस्य मृदानावयव. व्यापिन एकस्य मृलादप्रमप्राश्च मूलं गच्छता पुनरेण संयोग अन्यत. रकमजस्तथा व्यापिनो प्याकारय परमाणुना संयोगः परमाणु सम्वन्याच्याप्यवृत्तित्वादिति न परमायाकााग्यांगी निन्य दि भावः । नन्दामादाममूर्तशालग्नंयुनं मृतद्रव्यसंगगिन्यान् हारय दिति अनुमानन विभूनामपि संयोगः स्यात् न चाली बाजार पाममियायाप्तापि संयोगजस्तयां निग्य यययान मार दिनमाने- रिम संयोगव्यापक यनसिनावात् . भावासायीकाकार दी. गरबामाय इत्यर्थः । अनुमानानुसयपक्षल्पामाधन पाने. म योगरता विनागोपिविभूनाम्यान उन नुनको सा र नन्न सम्मति संयोगदिमागोवार र निमदेवारसा. समादिति होरयमितिः परतिय विनिमयः । एन. रिधिमा सा पुनरितियोः समानान्यदर महाधि. ६.

·सटीकप्रशस्तपादभाष्ये . थग्गतिमत्त्वं पृथगाश्रयायित्वं चेति । (१)विनाशस्तु सर्वस्य संयोगस्यैकार्थसमवेताद्वि- भागात, क्वचिदाश्रयविनाशादपि । कथम् ? यदा त. न्योः संयोगे सत्यन्यतरतन्त्वारम्भके अंशो कर्मोत्प- द्यते तेन कर्मणा अंश्वन्तराद्विभागः क्रियते विभागाच्च तन्त्वारम्भकसंयोगविनाशः संयोगविनाशात् तन्तुवि- नाशस्तद्विनाशे तदाश्रितस्य तन्त्वन्तरसंयोगस्य विनाश इति ॥ (११) विभागप्रकरणम् । (२)विभागो विभक्तप्रत्ययनिमित्तम् । शब्दवि- भागहेतुश्च । ना पृथग्गतिमत्त्वं विभागहेतुक्रियासम्बन्धः, युताश्रयाश्रयित्वं प. रस्परपरिहारेण पृथगाश्रयायित्वं च युतसिद्धिरित्यर्थः । पूर्वी नित्यानामपराऽनित्यानामिति कन्दलीकारः । अप्राप्तयोर्विद्यमान- सेति उभयसाधारणम् लक्षणम् । इयम् विभूनामुत्तरकाले प्राप्ति. कारणामावानास्तीत्याचाया। (१)उत्पादं निरूप्य विनाशमाह विनाशस्त्विति । सर्वस्य त्रि- विधस्य । ययोः संयोगस्तयोरेख वर्तमानाद्विरोधिगुणाद्विभागानाश इत्यर्थः। विनाशकान्तरमाह कचिदिति । स्पष्टयति कथमित्यादिना । अवयवक्रियाविभागादिन्यायेन द्रव्यनाशे तदाश्रितरूपादिवत्संयो. गोपि विनश्यतीत्यर्थः । अत्र २९० सुत्रम् । (११) विभागप्रकरणम् । (२)संयोगपूर्वकत्वाद्विभागस्य तदनन्तरं विभागमाहविभाग इति। स्वजनककोत्पत्यधिकरणक्षणाव्ययहितोत्पत्तिकवृत्तिगुणत्यसाक्षा- -- ·विभागस्थ गुणान्तरत्वस्थापनम् । (१)प्राप्तिपूर्विकाऽप्राप्तिर्विभागः । स च त्रिविधः- अन्यतरकर्मज उभयकर्मजो विभागजश्व विभाग इति । तत्रान्यतरकमजोभयकर्मजौ संयोगवत् । विभागजस्तु द्विविधः कारणविभागात् कारणाकारणविभागाच्च । (२)तत्र कारणश्मिागात् तावत्-कार्याविष्टे कारणे घायजातिमत्व विभागत्वम् । अक्षरार्थस्तु पूर्ववत् । शब्दश्चेति प्र- मापकपनम् । संयोगाभावो विभाग इति फचिन् । तन्नासति वि. भागे कस्मात्संयोगाभावः स्यात् । कर्मणेति चत् कर्मणो गुगवि. नाशेऽसामात् गुणानामेव तत्सामर्थ्यस्य टत्वात् संयोगामान सर्वानुभवसिद्धविभक्तप्रत्ययापलापत्य कर्तुमशक्यावाश तथा च गुणान्तरमवश्यं कल्पनीयम् । अधिकं कणादरहस्यादौ द्रष्टव्यम् । कार्येण कारणानुमानमाह शब्दविभागहेतुश्चति । प्रयोगश्च-पाच्या मानवंशदलशन्दः संयोगादिमिनहेतुकः संयोगाद्यनुपपचाबुपजा. पमानत्वात् अक्षयविरूपवत् स्यन्वयी । पम्मेवं तवं यथा संयो. गतःशद तिव्यतिरेकी वा । विभागकार्यत्वं च पश्यते । सय २९१ ११० पु द्रव्ये । (६)लक्षणमा प्रातिपूर्षिफेति। न प्रामिरप्राप्तिामानिधिसंधी गुण त्यर्थः । ननु प्राण्या संयोगेन सदाऽस्य देशरतः पाहतः ग्रु. पहनो दा विरोधः समानुपपर अन भार प्रामिपिहोनि निधान प्राध्यताविभागस्य घातयत्यमनेन दकिम्, न सोनपिवान. हो गुणो विभाग त्याचार्याः । भेदमाह सति । संयोगवदिति । रमाणु येनमलादूयुदाहरणासन्यतरोभरकम पूर्वकोपनिय , एलीये विदोपमाह दिमागजस्विति । संयोगजः संयोगः रा. कारपसंपांगपूर्वया एवविध एप दिमागजदिमागरनु घरमा अविनागपूर्वक कारणाकारसदिमागपशपति सिविधव (२)मधममा समेति । हादधिनि । विभागः ६.पने नि रामबाप्पादिया पारले कोप स साना - -

·No text on this page.

·द्वितीयविभागे कर्मणोऽहेतुत्वम् । भते न निष्क्रियस्य कारणाभावादुत्तरसंयोगानुत्पत्ताव- नुपभोग्यत्वप्रसङ्गः । न तु तदवयवकर्माकाशदिदेशाद्वि- भागं करोति तदारम्भकालातीतत्वात् । प्रदेशान्तरसंयोगं तु करोत्येव अकृतसंयोगस्य कर्मणः कालात्ययाभावा- दिति । (१)कारणाकारणविभागादपि कथम् ? यदाहस्ते क- मोत्पन्नमवयवान्तराद् विभागमकुर्वदाकाशादिदेशेभ्यो वि. निष्क्रियस्येति । विभागेन विभागजनने कर्मणो निमित्तत्वात्तदभा. पान निष्क्रियस्य विभाग इत्यर्थः । उपपत्यन्तरमाह उत्तरसंयोगानु- स्पत्तावनुपभोग्यत्वप्रसङ्ग इति । उत्तरसंयोगो हि क्रियानिवृत्तेः कार. णं स च विभागजविभागात्पूर्वसंयोगनिवृत्तौ स्यात् नहि पूर्वस्मिन् संयांगे सत्युत्तरसंयोगोत्पत्तिः संभवति । यदि त्र पूर्वमेव क्रिया निवर्तेत कारणाभावादुत्तरसंयोगानुत्दती कर्मणोऽनुपभोग्यत्व. मपुरुषार्थत्वं च प्रग्नज्येतति तात्पर्यम् । ननु नायकालं कर्मणो. ऽभ्युपगमे तदेयोत्तरं विभागमारमनां कृतं विभागेनेत्यन वादन- विति । हेनुमाए तदेति । फर्मण एप स्वभावो यत नदसम्याधिकार- नया विभागमारममाणं स्वोत्पत्यनन्तरक्षण पधारमते न या. मनरे स च तस्य विभागारम्भयाकालाहितीयविभागोत्पनिमानीन्द्र इति न नरमादग्योत्पतिरिनि भायः । मन्येनुत्तरयोगमपि मा. पणव्यवधानाप्न जनयेदन या प्रदेशान्तरसंयोगमिनि । तर पोगे फतव्ये पूर्वसंयोगः प्रतिवन्धमा नदि किया शारापरित्यागना- प्रासमाये समर्धा ततरतदभार पाल एय संयोगाररया: पर पगालीन प्रति तमामत पयेत्यर्थः । दातात पापEETER. गनपारणमामिरचयाः। (कारणाधारणविभागविभागप्रसादात दर- पाहारणति । यनि । सन्तरियारलासरने सामान हस्त. शपथपाससाहिभागमवावासादिशेन्यो दिमामानारन्याय

·No text on this page.

·युतसिडिस्वरूपकथनम् । ७१ पुनईयोरन्यतरस्य वा पृथग्गतिमत्त्वमियन्तु नित्यानाम् अनित्यानां तु युतेष्वाश्रयेषु समवायो युतसिद्धिरिति । त्वगिन्द्रियशरीरयोः पृथग्गतिमत्त्वं नास्ति युतेप्वाश्रयेषु समवायोऽस्तीति परस्सरेण संयोगः सिद्धः। अण्वाकाश- योस्त्वाश्रयान्तराभावेऽप्यन्यतरस्य पुथग्गतिमत्त्वात् सं- योगविभागौ सिहौ । तन्तुपटयोरनित्ययोराश्रयान्तराभा- वात् परस्परतः संयोगविभागाभाव इति । दिगादीनान्तु पृथग्गतिमत्त्वाभावादिति परस्परेण संयोगविभागाभाव इति । आह सेति । द्वयोरेकस्य पा परस्परसंयोगविभागहेतुकर्मसमवाय- योग्यता नित्यानामेव युतसिद्धिः द्वयोः परमाण्वोराकाशपरमाण्वो. रन्यतरस्य च पृथग्गमनदर्शनात् । द्वयोरन्यतरस्य वा परस्परप. रिहारेणान्यत्राश्रये समवायोऽनित्यानां युतसिद्धिः मनित्यानां द्वयोः शकुन्याकाशयोरन्यतरस्य च शकुनेः पृथगाश्रयायित्वरूप- समवायदर्शनात् । अनित्यानां पृयग्गतिमत्वं कुतो नेत्यत आह त्वगिन्द्रियति । तथा च तयोः पृथग्गमनाभावादयुतसिद्धता स्या. त्, ततश्चैतयोः युतसिद्धिप्रयुक्तः परस्परसंयोगो न स्यात् इति भावः । प्रथमयुतसिद्धिलक्षणप्रयोजनमाह अण्वाकाशयोरिति उक्तमेवार्थ दृढयितुमन्वयं प्रदर्घ्य द्विविधयुतीसयभावे संयोगनि- मागाभाव इत्यत्र व्यतिरेकं दर्शयति तन्नुपटयोरिति । विभूनान्तु द. योरन्यतरस्य वा पृथग्गमनाभावान्न संयोगोऽतश्च न विभागः *किन्तु स्वरूपस्थितिमात्रमित्याह दिगादीनामिति । इतीत्युत्तरसमाप्ती हस्ते गच्छति शरीरं न गच्छतीत्येतावता न युतसिद्धिर्यदि तु हस्त- शरीरयोः पृथगाधयायित्वं स्यात् तदा भवंदनयोर्युतसिदतात' तु नास्ति शरीरस्य हस्ते समवेतत्वादित्युत्तरार्थः ।

·७२ सटीकप्रशस्तपादाष्ये (१)विनाशस्तु सर्वस्य विभागस्य क्षणिकत्वादुत्तर- संयोगावधिसद्भावात् क्षणिक इति। न तु संयोगवद्ययोरेवे विभागस्तयोरेव संयोगाद्विनाशो भवति । कस्मात् ? संयु- क्तप्रत्ययवद्विभक्तप्रत्ययानुवृत्त्यभावात् । तस्मादुत्तरसंयो- गावधिसद्भावात् क्षणिक इति । . । (१)एवं विभागोत्पतिमभिधाय तद्विनाशं व्युत्पादयति विनाश स्त्विति । सर्वस्येति त्रिविधस्येत्यर्थः । विभागस्याशुतरविनाशितवे हेतुमाहोत्तरसंयोगावधिसद्भावादित्ति । उत्तरसंयोगोऽवधिः सीमा तस्य सद्भावात्क्षणिको विभाग इत्यर्थः । अयं कारको हेतुः । ज्ञापकमाह क्षणिकत्वादिति । उत्तरसंयोगावधेराशुतरविनाशस्य प्रत्यक्षसिद्धत्वादित्यर्थ इति आचार्याः । आशु रविनाश्युत्तरसंयो- '. गो विभागस्यावधिरिति कुतस्तत्राह नत्विति । विभागाधारयाद्र- व्ययोः पुनः संयोगेन विभागविनाशे तस्य चिरकालस्थायित्वं स्यादित्यर्थः । नन्वेवं सति किमनिष्टं स्यादिति प्रश्नपूर्वकं समाधत्ते. संयुक्तप्रत्ययवदिति । यथा संयुक्तप्रत्यर्याश्चरस्थायी नैवं स्वाश्रयस्य देशान्तरसंयोगे भूते विभक्तप्रत्ययानुवृत्तिरतस्तस्य संयोगमात्रेणैव निवृत्तिरिति भावः । उपसंहरति तस्मादिति । इदमत्र तात्पर्यम्-सं: योगप्रत्यभिज्ञाया जागरूकत्वात् संयोगश्विरमनुवर्तते एव नहि य. स्य कस्यचिद्विभागात् संयोगो विनश्यति अवयवसंयोगविनाशे द्र- व्यानुत्पादप्रसङ्गात् नोदनाद्यनुपपत्तेश्च, तस्माद्ययोः संयोगस्तयोरेव विभागात्सत्याश्रये तस्य विनाश इति स्थितिः । विभागस्य प्रत्य. यानुवृत्त्यभावाच्चिरकालस्थायित्वमनुपपन्नं किमपि निवर्तकमि प्यते । न च कर्मेवास्य निवर्तकमुत्तरविभागानुत्पत्तिप्रसङ्गात्तस्मा- टुत्तरसंयोगादेवास्य विनाशः नहि उत्तरसंयोगे च संयुक्तप्रत्ययव. द्विभक्तप्रत्ययानुवृत्तिस्तस्मात्क्षणिक इति । अधिकं किरणावल्या. दौ द्रष्टव्यम्।

·आपनाशजन्यविभागनाशः। (१)स्वचिच्चायविनाशादेव विनश्यतीति । कथम् ? यदा द्वितन्तुककारणावयचे अंशौ कमात्पन्नमवन्तरा- हिभागमारभते तदैव तन्वन्तरेऽपि कमोत्पद्यते विभागा- च तन्त्वारम्भकसंयोगविनाशः तन्तुकर्मणा तन्त्वन्तरा- द्विभागः क्रियते इत्येकः कालः। ततो यस्मिन्नेव काले विभागात तन्तुसंयोगविनाशः तस्मिन्नेव काले संयोग- विनाशात् तन्तुविनाशस्तस्मिन् विनष्टे तदानितस्य त. न्वन्तरविभागस्य विनाश इति । एवं तयुतरविभागा- नुत्पत्तिप्रसङ्गः कारणविभागाभावात् तता, प्रदेशान्त- रसंयोगवति संयोगाभाव इत्यतो विरोधिगुणातम्भवात कर्मणश्चिरकालावस्थायित्वे नित्यद्रव्यसमवेतस्य च नि- (२)एवं साधारण विनाशकमुक्त्वाऽसाधारणमाह क्षविदिति । प्रदनपूर्वकं तदेव व्युत्तादयति यदति । द्वितन्तुकपटकारण तन्तुस्तर- पचपेशो कत्रामवन्तरत्याशाविनानमारमते तदेव तन्वन्तरेपि कर्म विभागान तन्वारन्मकसंयोगविनाशः तन्तुकर्मपा तन्त्वन्तरा. द्विभागोत्येकः कालः । ततो यदा विभागातन्तुसंयोगविनाशः त. देवांवोः संयोगविनाशाचन्नुविनाशस्तनाशे तदाधितस्य त. न्त्वन्तरविभागस्य विनाश इत्यादयनाशाद्विमागविनाश इत्यर्थः। पुनः शाहले एवं नीति ! कारपविभागः द्रव्यनाशाविशिष्टकालं स्व. तन्वं वायवनपशोत्तरविभागं करोति इति माक् सिसान्तितम् स बाध्यविनाशादपेक्षाकारपनप्रायद विनष्ट इति कारणामावादुत्तर- विभागानुत्पत्तिः प्रसस्यत इत्यर्थः । ततः किमत माह तत इति । उत्तराविभागोवत्या पूर्वसंयोगनिवृत्ती उरलंयोगः स्वा. २ प्रतियन्वरुपूर्वसंयोगलनाये उत्तरसंयोगो नोपचत त्वः ।

·सटीकप्रशस्तपादभाष्ये त्यत्वमिति दोषः । कथम् ? यदाप्यद्वयणुकारम्भकपरमाणौ कोत्पन्नमण्वन्तराद्विभागं करोति तदैवाण्वन्तरेऽपि कर्म ततो यस्मिन्नेव काले त्रिभागाद द्रव्यारम्भकसंयोगविना- शः तदैवाण्वन्तरकर्मणा द्वयणुकाण्वोर्विभागः क्रियते ततो यस्मिन्नेत्र काले विभागात यणुकाणुसंयोगस्य विनाशः तस्मिन्नेव काले संयोगविनाशात् द्वयणुकस्य विनाशः तस्मिन् विनष्टे तदाश्रितस्य व्यणुकाणुविभागस्य विना- शः । ततश्च विरोधिगुणासम्भवान्नित्यद्रव्यसमबेतक- मणो नित्यत्वमिति । तन्त्वंश्वन्तरविभागाद्विभाग इत्य. दोषः । आश्रयविनाशात्तन्वारे विभागो विनष्टो न तन्वंश्वन्तरविभाग इति एतस्मादुत्तरो विभागो जायते ततोऽपि किमत आह अत. इति । उत्तरसंयोगस्य विनाशकस्या. भावाद्यावदाश्रयविनाशं कर्मावतिष्ठतेत्यर्थः । एतच्चानिष्टं प्रमाण- वाधितत्वात् । नित्यत्वमपि कर्मणः स्यादित्याह नित्यद्रव्यति। तदेव प्रश्नपूर्वकं व्युत्पादयति कथं यदेति नित्यत्वमित्यन्तेन । अण्वन्तरी. दारम्भकसंयोगिनः । अण्वन्तरेऽनारम्भकसंयोगिनि । धणुकारम्भ- कपरमाणुकर्मणा द्रव्यारम्भकसंयोगविरोधिविभागोत्पादसमकाल. मनारम्भककर्मचिन्तनादेतल्लभ्यत इति सहेपः । अक्षरार्थः स्प. टः । परिहरति तन्त्वंश्वन्तरति । विभाग उत्तरो विभागः, इत्य. तो हेतोः कर्मणः कालान्तरावस्थायित्वमित्यदोप"इत्यर्थः । एत. द्विशदयति आश्रयेति । यदा तन्तौ वर्तमानेन कर्मणा तन्त्वन्त. राविभागः क्रियते तदा तदवयवादशोरपि विभागः क्रियते अगु- लिकर्मणा कुड्यविभागसमकालं कुड्यावयवविभागवत्, स च वि. विनाशकाभावादस्त्येय तस्मादुत्तरो विभागः संजायते अ.

·उभयजन्यविभागनाशः । अगुल्याकाशविभागाच्छरीराकाशविभागवत् तस्मिन्नेव काले कर्म संयोगं कृत्वा विनश्यतीत्यदोषः । (१)अथवा अंश्वन्तरविभागोत्पत्तिसमकालं तस्मिन्नेव तन्तौ कर्मोत्पद्यते ततोश्वन्तरविभागात् तन्त्वारभ्भकसं- योगविनाशः तन्तुकर्मणा च तन्त्वन्तराद्विभागः क्रि- यते इत्येकः कालः । ततः संयोगविनाशातं तन्तुविनाशः तद्विनाशाच्च तदाश्रितयाविभागकर्मणार्युगपाहनाशः। (२)तन्तुबीरणयोर्वा संयोगे सति द्रव्यानुत्पत्तौ पूर्वोक्तेन विधानेनाश्रयविनाशसंयोगाभ्यां तन्तुबरिणविभागवि. मुल्याकाशविभागाच्छरीराकाशविभागवदिति भावः । तस्मिन्नेवे. ति । उत्तरविभागकाल इत्यर्थः तथाच पूर्वसंयोगरूपप्रति. धन्धकाभावे तन्तुसमवेतं कर्मोत्तरसंयोगं कृत्वा विनश्यतीत्य. दोप इति परिहारार्थः । (१)प्रकारान्तरेणाश्रयनाशाद्विभागनाशमाहायवेति । तथा चा; स्मिन्पक्षे यौवावयवे क्रियाविभागलारस्वत्तस्यैवावयवक्रियाविभा: गादिन्यायेन विनाशात् सह कर्मणा विभागविनाश इति भावः । स. क्षरार्थः स्पष्टः । (२)एवमुत्तरसंयोगादाधयनाशाय प्रत्येकं विभागनाशं व्युत्पाद्य द्वाभ्यां समुच्चिताभ्यां तमाह तन्तुबीरणयोति । पूर्वोकेन विधाने- नेति । तन्त्वारम्भशांशौ कोत्पत्तिलमकालं धीरणे कर्म ततोंशु: "कियांम्वन्तराद्विभागो वीरणकर्मणा च तस्य विभज्यमानावय- देन तन्तुनाऽऽकाशदेशेन च समं विभागः ततोऽशुविभागादंशु. संयोगनाशो चीरणविभागाच तन्तुारणसंयोगस्याकाशवीरणसंयो- गस्य च विनाशः ततोऽशुसंयोगविनाशात्तन्तुविनाशो वीरणस्य चोत्तरसंयोगोऽत उत्तरसंयोगाश्रयनाशाभ्यां तन्तुवीरणविभागनाश इति पूर्वोकप्रक्रियाऽत्र द्रव्येत्यर्थः ।

·७४ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये त्यत्वमिति दोषः । कथम् ? यदाप्ययणुकारम्भकपरमाणौ कोत्पन्नमण्वन्तराद्विभागं करोति तदेवाण्वन्तरेऽपि कर्म ततो यस्मिन्नेव काले विभागाद द्रव्यारम्भकसंयोगविना- शः तदैवाण्वन्तरकर्मणा द्वयणुकाण्वोविभागः क्रियते ततो यस्मिन्नेव काले विभागात द्वयणुकाणुसंयोगस्य विनाशः तस्मिन्नेव काले संयोगविनाशात व्यणुकस्य विनाशः तस्मिन् विनष्टे तदाश्रितस्य व्यणुकाणुविभागस्य विना- शः । ततश्च विरोधिगुणासम्भवान्नित्यद्रव्यसमवेतक- मणो नित्यत्वमिति । तन्वंश्वन्तरविभागाद्विभाग इत्य. दोपः । आश्रयविनाशात्तन्वारे विभागो विनष्टो न तन्त्वंश्वन्तरविभाग इति एतस्मादुत्तरो विभागो जायते सतोऽगि किमत आहातति । उत्तरसंयोगस्य धिनाशकस्या- भायायायदाश्रयविनाशं कर्मावतिष्ठतत्यर्थः । एतानिष्टं प्रमाण- बाधितम्यात् । नित्यत्वमपि कर्मणः स्यादित्याह नित्यद्रव्यति। तदेव प्रभपूर्वक व्युत्पादयति कथं यदेति नित्यत्वमित्यन्तन । गण्यत दाससंयोगिनः । अण्वन्तरेऽनारम्गकर्मयोगिनि । दाणुफारमम. परमाणु कर्मणा द्रव्यारम्पकसंयोगविरोधिषिगागोत्पादनमकाल. मनारम्मककर्मचिन्तनादतलभ्यत इति सोगः । अक्षाः सस. प: । परिहानि तन्वन्तति । विवाग उत्त विभागः, इत्य. ना हताः कर्मणः कालातरायमिमियाय "इत्यर्थः । पत हिनादपति आश्रगति। यदा ती बीमांना कर्मणा समस्या गदिमाग नियने नदा नाययवादनायिागाजिया अ. না। মামা মগবথনাল, ল ণ भाग विनावाहामायादयय नमानग बिना Him .

·No text on this page.

·No text on this page.

·द्रव्यसंयोगनाशजपरत्वापरत्वनाशः । ८१ सामान्यबुद्धिरुत्पद्यते तदनन्तरं संयोगविनाशाद् द्रव्य- विनाशः सामान्यवुद्धेश्चापेक्षाबुद्धिविनाश इत्येकः कालः । ततो द्रच्यापेक्षाबुद्ध्योर्विनाशात् परत्वस्य विनाशः। द्रव्यसंयोगविनाशादपि कथम् ? (१)यदा पर- स्वाधारावयवे कर्मोत्पन्नमवयवान्तराद्विभागं करोति त-! स्मिन्नेव काले पिण्डकर्मापेक्षाबुद्धयोर्युगपदुत्पत्तिः ततो यस्मिन्नेव काले परत्वस्योत्पत्तिस्तस्मिन्नेव काले विभा- गाद द्रव्यारम्भकसंयोगविनाशः पिण्डकर्मणा दिक्षि- ण्डस्य च विभागः क्रियते इत्येकः कालः । ततो य- स्मिलेव काले सामान्ययुतिरुत्पचते तस्मिन्नेव काले द्रव्यारम्भकतंयोगविनाशात् पिण्डविनाशः पिण्डविना- शाच्च पिण्डसंयोगविनाशः ततो गुणवुद्धित्तमकालं पि- ण्डदिक्मिण्डसंयोगविनाशात परत्वस्य नाशः । ने द्रव्यनाशापेक्षाघुद्धिनाशी २ अथ परत्वस्य नाश इति३ । (१)द्रव्यसंयोगविनाशाभ्यां पञ्चमी विधामाह यदेति । पिण्डावयव. कर्मापेक्षाबुद्धियोगपचिन्तनपक्षे हायं प्रक्रिया-प्रत्ययविभागपिण्ड. फर्मापेक्षायुद्धयः अवदसंयोगनाशदिपिण्डविभागपरत्वोत्पत्तयः १ द्रव्यनाशदिश्चिपडसंयोगनाशपरत्वसामान्यबुद्धयः २ अथ ताभ्यां नाशाभ्यां परत्वनाशः ३ । सामान्यपुदगुणवुदम्युत्पाद अपेक्षायु- वेश्च विनाश इति । अत एवास्य न परवनाशकता तदानीमपि सामान्ययुसेरुत्पादकस्य सत्वात् इति योध्यम् ।

·८४ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये " 1 (१)सा चानेकप्रकाराऽर्थानन्त्यात्प्रत्यर्थनियतत्वाच्च ।। (२)तस्याः सत्यप्यनेकविधत्वे समासतो हे विधे- विद्या चाविद्या चेति । तत्राविद्या चतुर्विधा संशयविप- (१)विषयतस्तद्भेदमाह सा चेति । अर्थानन्त्येऽपि वुद्धेरनेकविधत्वे किमायातन्तत्राह प्रत्यर्थनियतत्वाश्चेति । तथाच प्रतिविषयमस्मदा. दिवुद्धीनां नियतत्वेनार्थानामनन्ततया बुद्धिरपि अनन्तेति भावः। (२)कारणतस्तमाहतस्या इति । विद्यति । विशेष्यावृत्त्यप्रकारक ज्ञानं विद्या तद्विपरीतं मिथ्याज्ञानमविद्येत्यर्थः । पश्चादुद्दिष्टामपि अविद्या प्रतिपादनमात्रस्य विवक्षितत्वात्प्रथममाहेति श्रीधरः । विद्यापूर्वकत्वादविद्यायाः पश्चादुत्ताया अपि लघुप्रतिपत्तिकत्वा: प्रथमं विभागमाह तत्रेतीति आचार्याः । अथ संशयं निर्णय ञ्चान्तरा संशयात्प्रच्युतस्य निर्णयं चाप्राप्तस्य प्रमाणानामनुप्राह- क ऊहापरनामा प्रसङ्गात्मा तर्को दृश्यते स कथं न गणितः ? न चायं संशयः एककोटिकत्वात, नापि निर्णयोऽयथार्थत्वात, स. श्यज्ञानरूपत्वादेव चास्यानध्यवसायरूपता स्वप्नरूपता च निवृत्ता, तदनकीरे परस्यानिटापादनरूपः प्रसङ्गोऽपि न स्यादिति चेत अत्र कन्दलीकारा:-कि परपक्षाभावप्रतिस्तर्कः किं वा स्वप. क्षसम्भावना?आधे प्रमाणमेवेदं यद्ययमात्मोत्पत्तिधर्मकस्तदैकस्याने कशरीरादिसंयोगलक्षणसंसारस्तदात्यन्तिकविमोक्षरूप अपवर्गोपि न स्यात् अनुत्पत्तिधमके तु ज्ञातरि स्यातां संसारापवर्गावित्यनुत्प- त्तिधर्मकेणानेन भवितव्यमिति तर्फ ज्ञातुरनित्यत्वे संसारापवर्गयोर. सम्भव इति शानं यद्यप्रमाणं नातो विपक्षाभावसिद्धिः अप्रमाणे- नासिद्धी प्रवृत्त्यभावात् । अथ सिद्ध्यति विपक्षाभावो नेदमप्रमा. णं ततश्चास्य प्रत्यक्षादावन्तर्भावः तेन विना साधनाभावादिति । द्वितीयेऽस्योत्पत्ती किं कारणम् ? न तावत्स्वपक्षसाधकं प्रमाणं तस्याप्रवृत्तेः। तर्केण विचिते विषये स्वपक्षसाधफप्रमाणं प्रव. तते तदेव तस्य कारणं चदन्योन्याश्रयः । विपक्षामावप्रतीतिरस्य कारणमिति चेत् तल्लिनकमनुमानमेयेति तत्रैवान्तर्भावः । अन्ये. .

·संशय लक्षणाम। .. ययानध्यवसायस्वप्नलक्षणा ॥ (१४) संशयप्रकरणम् । (१)संशयस्तावत प्रसिद्धानेकविशेषयोः सादृश्यमा- प्रदर्शनादुभयविशेषानुस्मरणादधर्माच्च किचिदित्युभया- तु संशयप्रभेद एवायमनवधारणात्मकत्वादित्याहुः । आचार्यास्त्व- स्य विपर्ययभेदमंगीकृत्यापि तर्फमनीकुर्वतां तार्किकाणां तुरगा. रुढस्य तुरगविस्मरणमिवायुक्तं तर्कविस्मरणमिति माप्यकारमा धिचिक्षिपुरिति अलं विस्तरेण । अत्र ३५१ ३५२ ३५३ ३४८९६ सूत्राणि द्रष्टव्यानि। (१४) संशयप्रकरणम् । (१)उद्देशक्रपानुलारण संशयमाह संशयस्तावदिति। कथ्यत इति शेपः । तावच्छन्दः क्रमे । प्रसिद्धाः पूर्व प्रतीताः अनेके विशेषाः अ. साधारणधर्माः चक्रकोटरादयः शिरस्पाण्यादयश्च ययोः स्याणुपुरुष. योस्तयोः सादृष्यमात्रस्य साधारणधर्मस्योञ्चस्तरत्वादेः कचिद्धर्मि- णि दर्शनात् उभयोः स्याणुपुरुषयोर्विशेषाणां वक्रकोटरादीनां शि. रमादीनां च पूर्वप्रतीतानां स्मरणादधर्माच्च किंस्विदिति उभया- वलम्बी विरोध्युभयप्रकारवधर्मावलम्बी विमर्पः विरुद्ध नानार्था- वमर्पः संशय इत्यक्षरार्थः। प्रसिद्धेत्यादिकारणवचनम् । मात्रादे- न विशेषाणामनुपलम्भो गम्यते । अधर्मादित्यनेन संशयाख्याऽवि. था पुरुषस्यानिटेति सूचितम् । तथाचैकस्मिन् धर्मिणि विरोधिना. नाधर्मप्रकारकं ज्ञानं संशय इति संक्षेपः । स चायं समानधर्मज. मा विप्रतिपत्तिजन्मा च । उपतर्जनीभूतनिषेधकोदिः समानधर्मज. न्मा समानस्योर्ध्वत्वादेः स्थाणुत्वपुरुषत्वोभयस्मारकत्वेन तत्मा- धान्यम् । विप्रतिपत्तिजन्मा तु कोटिचतुष्टयप्रधाना-शब्दो नित्य एव नानित्योऽनित्य एव न नित्य इत्यादी तद्दर्शनात् । संशयत्वं न जातिः चाक्षुपन्दादिना सार्यात् । मानस एव सर्वत्र संशयो विद्यु. संपाते धर्मिणि दृष्टेऽन्धकारेऽपि कोटित्मृतिमतः संशयदर्शनात्त- थाच संशयत्वं जातिरवेति केचित् । अनवधारणात्मकः प्रत्ययः ·मटीकास्तरमा चलानी निगई संशयान दिनित --अमनचाहिन (१)अन्नास्तान-आमेशिका सम्पामिया नो. हिप पुनरादिशतस्मित कालेषु संशगो भवति किन्नु सम्पमित्या वेति । वहिििवधः-प्रक्षाविषये चाप्रत्यक्षानिपये न । (२)तत्राप्रमाक्षविषये तावत-साधारणलिङ्गदर्शनादुमय- विशेषाऽनुस्मरणादधर्माच संशयो मवति । यथाऽटयां विषाणमात्रदर्शनाद्गार्गवयो वेति । प्रत्यक्षविषयेऽपि (३)स्थाणुपुरुषयोरूयतामात्रमादृश्य- संशय ते कन्दलाकाराः। नन्वनयधारणात्मकस्य यिश्यायधार. णात्मक प्रत्ययत्यमनुपपनम् इति चेन्न उभयसम्भवात् । सामान्यवि. शिष्टधर्म्युपलम्भेन धर्मविशेषानुपलम्भेन च जायमानः सामान्यतो धर्मिणमवधारयन् स्थाणुर्वा पुरुगे वेति संशयः विशेषानवधारणा- त्मकोपि स्यात् सामधिलक्षण्येन कार्यवैलक्षण्यादिति न फोपि दोपः । अवान्तरभेदमाह स चेति । ज्ञातृधर्मनिमित्तकोऽन्तःसंशयो शेयधर्मनिमित्तको पहिरिति भावः। (१) माद्यमाद अन्तस्तावदिति । आदेशिकस्य ज्योतिर्विदो.. विपर्यस्ततया किञ्चित् सम्यक् अप्रतीततया किञ्चिन्मिथ्या चादिश्य सञ्चारादि त्रिपु कालवादिशतोऽन्तःसंशयो भवति यदे- नैमित्तिकं शानमभृत् तत् किं सत्यमसत्यं घेति । (२) द्विविधवहिःसंशयमध्ये प्रत्यक्षविषयन्तमाह तत्रेति · मदर्शनादुभयसाधारणचतु पदमात्रलिङ्गदर्शनात् । उभ- । गोगवयरूपविशेषानुस्मरणात । उदाहरति यथेति । rai... पिण्डस्याऽप्रत्यक्षस्य सामान्येन विपाणमात्रदर्शनाः तुमितस्य संशयविषयत्वादप्रत्यक्षविपयोऽयं संशय इत्यर्थः। (३)प्रत्यक्षविषये तमाह स्थाणुपुरुषयोरिति । वादीति । आ- - . .

·८७ विपर्ययस्वरूपभेदधर्णनम् । दर्शनात बक्रादिविशेषानुपलब्धितः स्थाणुत्वादिसामान्य- विशेषानभिव्यक्तावुभयविशेषानुस्मरणादुभयत्राकृष्यमाण- स्यात्मनः प्रत्ययो दोलायते किं नु खल्वयं स्थाणुः स्या. त्पुरुषो वेति । (१५) विपर्पयप्रकरणम् । (१)विपर्ययोऽपि प्रत्यक्षानुमानविषय एव भवति । प्रत्यक्षविषये तावत्-(२)प्रसिद्धानेकविशेषयोः पित्तकफानिलोपहतेन्द्रियस्थायथार्थालोचनात् असन्निहि- दिपदेन शिरस्पाण्यादिपरिग्रहः । तथाच स्थाणुधर्मस्य चक्रकोटरा. देःपुरुषधर्मस्य.शिरआदविशेषस्याऽनुपलब्धितः स्थाणुत्वाभिव्यक्ति- हेतुवककोटरादीनां पुरुषत्वाभिव्यक्तिहेतुशिरआदीनाञ्चानुपलभ्मात् स्थाणुत्वपुरुषत्वयोरनभिव्यक्ती उभयविशेषाणां प्रत्येक स्थाणुपु. रुपयोरुपलब्धानां विशेषाणामनुस्मरणादुभयत्र स्थाणा पुरुषे वो. तासाधारण्येनाकृष्णमाणस्यान्मनो ज्ञानं नावध्रियत इति भावः। अत्र ९६ ९७९८९९ सूत्राणि द्रष्टव्यानि । (१५) विपर्ययप्रकरणम् । (१)शमप्राप्त विपर्ययमाह विपर्ययोपोति । संशयानध्यवसायभिर- स्व सति जागरावस्थामध्यासानं विपर्यय इत्यर्थः। संशयवदयमपि प्रत्यक्षानुमानविपय एवेत्यपरर्थः । (२)प्रत्यक्षविषयं विपर्ययमाह प्रसिद्धति । प्रसिताः पूर्व प्रतीताः अनेके विशेषाः सास्नादयः फेसरादयश्च पयो- स्तयोगमाश्ययोर्मध्येऽनस्मिानव गयि तदिति-प्रत्ययोऽदय इति जानं विपर्यय इत्यधः । ननु सत्र गादो दिरापानीति. भंपति नपा? याचे न विपर्यय:: विपर्यये ८धं तदुपरमः स्वाद. त साह भयधार्यालोचनादिति । यथा गौः सास्नादिमी तथा.

·८८ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये । तविषयज्ञानजसंस्कारापेक्षादात्ममनसोः संयोगादधर्मा- च्चातस्मिस्तदिति प्रत्ययो विपर्ययः । यथा गव्येवाश्व इति । असत्यपि प्रत्यक्षे प्रत्यक्षाभिमानो भवति यथा व्यपगतघनपटलमचलंजलनिधिसदृशमम्बरमञ्जनचूर्ण- पुञ्जश्यामं शावरं तम इति । (१)अनुमानविषयेऽपि-बाप्पादिभिधूमाभिमतैर्व- ऽग्रहणादित्यर्थः । अनेन विशेषानुपलम्भस्य हेतुता दर्शिता । संनि. हितपिण्डे गोत्वाग्रहणऽसन्निहिताश्चत्वग्रहणे च हेतुमाह पित्ते. ति । एतेन वातपित्तश्लेप्मादिदोषाणामसनिहितप्रतिभासें सन्नि- हितार्थाप्रतिभासे च सामर्थ समर्थितम् । नन्वेवं सर्व सर्वत्र भा. सेत नियमहेतारभावादित्यत्राहासंन्निहितेत्यादि-संयोगादित्यन्तेन हेतुना । अयमर्थः-गोपिण्डसंयुक्तमिन्द्रियं गोत्वमगृहृदपि तं पिण्डं गोसादृश्यविशिष्टं गृह्णाति. सांगवाद्वस्तुनः । सादृश्यग्रहणेन चा: श्वविषयः संस्कारः प्रबुद्धोऽश्वस्मृतिजनने प्राप्त मनांदोषादिन्द्रि- यसंयुक्त गव्यश्वसादृश्यानुरोधादनुभवाकारामश्वप्रतीति करोती. ति न सर्वत्र सर्वावभासप्रसङ्गः सादृश्यसंस्कारयोः प्रतिनियमहेतु. त्वात् । अतएवेयं गुरुमते इन्द्रियजा भ्रान्तिः सिद्धान्तितेत्यन्य. घ विस्तरः । अर्थादिति पूर्ववत् । उदाहरति यथेति । उदाहरणा- न्तरमाह असत्यपीति । गगनदर्शनकौतुकेनो_मनुप्रेषिताः नयन- रश्ययो दूरगमनान्मदवेगाः सूर्यरश्मिभिः प्रतिहताः स्वगोलकगु. णं नीलिमानं देशान्तरे आमासयन्तो जलधरपुञ्जनिर्मुक्तनिस्तर- नमहोदधिकल्पमाकाशमिति प्रत्यक्षमिव रूपशानमप्रत्यक्षे न. भसि जनयन्तीत्यत्र तद्गुणानुविधानप्रतीतिनियम एव कामला. दिदूषितनेत्रस्य पीत राहशान इव प्रमाणम् । एवं रात्रितमःपुनमः अनघुश्याममिति शानन्तेजोभावे आरोपितरूपमात्रविषयमप्रत्या समपि प्रत्यक्षमिव भातीति चोदाहरणान्तरमृधम् । (१) अनुमानविषयं विपर्ययमाह अनुमानविपयेपीति । स्पष्टम् ।

·मतभेदेन विपर्ययभेदः । ८९ म्ह्यनुमानं गवयविषाणदर्शनाच गौरिति । (१)त्रयीदर्शनविपरीतेषु शाक्यादिदर्शनेविदं श्रेय इति मिथ्याप्रत्ययः,विपर्ययः शरीरेन्द्रियमनस्वात्माभिमा- ना, कृतकेषु नित्यत्वदर्शनं, कारणवैकल्ये कायोत्पत्ति- ज्ञानं, हितमुपदिशत्स्वहितमिति ज्ञानम्, अहितमुदि- शत्सु हिनमिति ज्ञानम् ।।. (१) अत्यन्तदुर्दर्शनाभ्यासाच विपर्ययो भवतीत्या प्रयोदर्श. 'नेति । दृश्यते स्वर्गापवर्गलाधनभूनोर्थोऽनयेति दर्शनं घेदन- य्येव दर्शनं त्रयोदर्शनं तद्विपरीतेषु वौद्धादिदर्शनेषु इदं धेय इति उपदेशो मिध्याप्रत्ययस्तेगं फेश्चिदेव म्लेच्छापतः परि- प्रहात् प्रमाणविरुद्धार्थाभिधानाचेन्यर्थः । एवमनात्मसु शरीरादिषु धात्मत्वाभिमानो विपर्ययः तद्व्यतिरिक्तस्य ज्ञातुःप्रतिपादनात् । विपर्ययपदस्य सर्वत्रानेऽन्वयः । इतकेषु वेदेषु नित्यत्वाभिमानी मीमांसकानां विपर्ययः । कारणवैकल्ये धर्माधर्मयोरमाचे फापोत्पत्ति सानं सुखदुःखादिवैचित्र्यज्ञानं लौफायसिकानां विपर्ययः । यहि- सादिहितोपदेषु अहितामति, प्राणिदिसादिकंधेयसे त्यहितीप- देष्टषु हिनमिति दानं च विपर्यय इति भावः । बत्र ३५१ ममम् । सत्र विपर्ययो नास्ति फारणाभावात् इन्द्रियाणां पान- नगस्वाभाच्या किन्तु मिनि अनुभवात्मक रजनमिति दोप स्मरणान्महानद्वयमिति चिन् । तर यदि रजतहान म पुनि. विषयं किन्तु रजतस्मरणं तदा तस्मिन् हाने रजनार्थी पूर्वानुभूने एप जन प्रवर्नेन न गुनी रमृरनुभवदेशे प्रवर्तकन्यस्य या. त् । तथा महायुनः नेदं रजतमिनि दायोपि न स्वार निरज तमेवप्रामादात् तादात्म्यानपासायाचति एतं विस्तरेला ·९० ision याशिम्पार्थः । अनुपलब्धसपक्षविपक्षसंमार्शमय धर्मग्य सटीकप्रशस्तपादभाष्ये (१६) अनध्ययसायप्रकरणम् । (१)अनध्यवसायोऽपि प्रत्यक्षानुमानविषय एव सञ्जायते (२)तत्र प्रत्यक्षविषये तावत्-प्रसिद्धार्थप्वप्रसिद्धार्थेष घा व्यासङ्गादर्थित्वादा किमित्यालोचनमात्रमनध्यवसायः। यथा वाहीकस्य पनसादिष्वनध्यवसायोभवति। तत्र सत्ता- द्रव्यत्वपृथिवीत्ववृक्षत्वरूपवत्वादिशाखाद्यपेक्षोऽध्यवसायो भवति । पनसत्वमपि पनसेष्वनुवृत्तमाम्रादिभ्यो व्यावृत्त प्रत्यक्षमेव केवलं तूपदेशाभावाहिशेषसंज्ञाप्रतिपत्तिन भवति (१६) अनध्यवसायाकरणम्। (१) तृतीयागविधामाहानध्ययसायोपीति । विपर्ययपदयमणि থানা নিহণ ঃখৎসাহ ছানমনয: - दाय उपल धमविपक्षसंपर्शदर्शनात् उपलब्धाध्यवस्थित दिविषय उत्पद्यत इति तनिरास इति आचार्याः । (२) प्रममा प्रत्यक्षविषय तायदिति । प्रसिद्धाः पूर्व স। প্রঃ মন্নসা গালাগান ব্যথা নিরাম- शिवाहिशेषप्रात्यनियादा किमित्यालोचनगारमनध्य समाय RAN: । आचार्गस्य यत्रानगियानि पाठः जगतः, नियामामाघ मतीनि अर्गकरणान् । प्रमिलानध्यममा xxxii-"प्रमिद गजनि गर्ने कागजानन गन"इत्यादि. यति माया धृतम । अपिहाणं याद गनिनिया zarगनिन मयतानि नामनिपानानिहायानरमा शि. निगमाया पिशवनगा दोगलापमाना RETARIA मागादिना नियनद्रामादिशात्र निता पनामा प्रमिला अपार ·अनध्यवसायनिरूपणम् । (१)अनुमानविषयेऽपि-नारिकेलहीपवासिनः सा- स्लामात्रदशनात को नु खल्वयं प्राणी स्यादित्यनध्यवसा- यो भवति ॥ (१७) स्वप्नप्रकरणम् । (२)उपरतेन्द्रियग्रामस्य प्रलीनमनस्कस्येन्द्रियहारे- णैव यदनुभवनं मानसं तत् स्वप्नज्ञानम् । कथम्?यदा (१) द्वितीयमाहानुमानविषयेऽपीति । नारिकेलद्वीपे गधाममा- षात् तत्रत्यो लोकोऽप्रसिद्धगोजातीयः देशान्तरस्थवने सास्नामा. प्रदर्शनात् सामान्यतः पिण्डमात्रमनुमाय जातिविशेषविषये को नु स्वल्वत्र प्राणी स्यादित्यनवधारयतीति भावः। अस्य चानवधार. पात्मकत्वेपि फारणस्वरूपादिभेदान संशयताप्रतीतविशेषविषयत्वे. नापि अस्य सम्भवादुभयविशेषानुस्मरणजसंशयतो भेद एवेति फन्दलीकाराः। इदं स्वतन्त्रं भाप्यम । संशयसूत्रीयासाधारणधर्मदर्शनस्य अनध्यवसायहेतुत्वात्संशयसूत्रं पा द्रष्टच्यम् । (१७) स्वप्नप्रकरणम् । (२) स्यामाख्या तुरीयामघिद्यामाहोपरतेन्द्रियग्रामस्थति इन्द्रियद्वारेणेति । चत्र असत्यपि चक्षुरादिव्यापारे चक्षुगपश्यम. मुमर्थ पयामीमं धोत्रण शृणोमीत्यनुव्यवसायः सत् स्थमज्ञानम् इत्याचार्याः । विपर्ययव्ययपछेदायोपरतेन्द्रियग्रामेति । मियत कोटिकत्वात् संशयामध्यघसाययोरनुभयनमिति.प स्मो. र्यावृत्तिः। यद्यपि कदाचित्रपप्रशानमपि ययामेप भपति तथापि इन्द्रियद्वारपाता तमायधार्धति प्रतिपादनायेन्द्रियद्वारेति । न्द्रियप्रामोपरमाय प्रलीनमनस्फस्येति । तमेप प्रकार प्रदनपूर्वकमा ८ कामिति । शरीरव्यापारो गमनागमनादिः । मियामधः क्षि- पासतानादिः । पारयायते पुरप इति शेषः । तस्मिन् मनसि तदा ·मटीकप्रशस्तपादभाष्ये बुद्धिपूर्वादात्मनः शरीरव्यापारादहनि खिन्नानां प्राणिनां निशि विनमार्थमाहारपरिणामार्थ वाऽदृष्टकारितप्रयत्नापे- क्षादात्मान्तःकरणसम्बन्धान्मनसि क्रियाप्रबन्धादन्तह- दये निरिन्द्रिये आत्मप्रदेशे निश्चलं मनस्तिष्ठति तदा प्र- लीनमनस्क इत्याख्यायते, प्रलीने च तस्मिन्नुपरतेन्द्रि- यग्रामो भवति; तस्यामवस्थायां प्रवन्धन प्राणापानस- न्तानप्रवृत्तावात्ममनःसंयोगविशेषात् स्वापाख्यात् सं- स्काराचेन्द्रियहारेणैवासत्सु विषयेषु प्रत्यक्षाकारं स्वप्न- ज्ञानमुत्पद्यते। (१)तत्तु त्रिविधम् । संस्कारपाटवाडातुदोषाददृष्टाच्च । (२)तत्र संस्कारपाटवात् तावत्-कामी क्रुहो वा यदा यमर्थमावृतश्चिन्तयन् स्वपिति तदा सैव चिन्तासन्ततिः प्रत्यक्षाकारा सञ्जायते । (३)धातुदोषाहातप्रकृतिस्तदूषितो वा आकाशगम- नादीन् पश्यति । पित्तप्रकृतिः पित्तदूपितो वाऽग्निप्रवेश- यः । तस्यामयस्थायां प्रलोनमनोयस्थायां प्रयन्धेन याहुल्येन प्राणापानसन्तानप्रवृत्ती प्राणापानवायुसन्ताननिर्गमप्रवेशलक्षणायां प्रवृत्ती सम्मवन्त्यामिति भावः। संस्कारात्पूर्वानुभूतविषयादित्यर्थः (१)विमजते तत्तु इति । विमागे हेतुमाद संस्कारेत्यादि । (२)संस्कार स्थनमानमाह सति । यमर्थ कामिनीमराति या। (३)धानुदोपसमा घातुदोषादिति । घातयोऽसमासादयः अगरधारणायां दोषान् वातादिदृषितम्याद्विपर्ययो भवतीत्याह ·शुभाशुभादिस्वप्नवर्णम् । कनकपर्वतादीन् पश्यति । श्लेप्मप्रकृतिः श्लेप्मदूपितो वा सरित्समुद्रप्रत्तरणहिमपर्वतादीन् पश्यति । (१)यत्स्वयमनुभूतेष्वननुभूनेषु वा प्रसिद्वार्थेवप्र- सिद्धार्थेषु वा यच्छभावेदकं गजाराहणच्छत्रलाभादि तत्सर्व संस्कारधमाभ्यां भवति विपरीतं च तैलाभ्यञ्जनखरोष्ट्रारो- हणादि तत्सर्वमधर्मसंस्काराभ्यां भवति । अत्यन्ताप्रसि- द्धार्थेप्वदृष्टादेवेति । स्वप्नान्तिकं यद्यप्युपरतेन्द्रियचा. मस्य भवति तथाप्यतीतस्य ज्ञानप्रवन्धस्य प्रत्यवेक्षणा- त स्मृतिरेवेति भवत्येषा चतुर्विधाऽविद्येति ॥ पातप्रकतिरिति । आकाशगमनादीत्यादिपदेन भूकम्पादिग्रहणम् । पर्वतादीनित्यत्र दिग्वाहादिरादिपदार्थः । (१) तृतीयमष्ट स्वप्तमाह यदिति । अनुभूनंपु प्रामे- प्पननुभूतेप्यमानेषु वा प्रसिद्धविह जन्मनि प्रतीतंदु अप्रनिदे- यिह जन्मन्यप्रतीतेपु यत् गजारोहणादि शुभायेद र य. ते नरसंरपारधर्माभ्यां भवतीत्यर्थ: । पर्वतारोहण-पाययभारवादि. रादिपदार्थः । खरोष्ट्रारोहणादीनि । पत्र अन्धकारमान-पदमजमादि चादिपदप्राराम । अन्यामाप्रसिजाप्यादिन्यधिगतमादिषु मम टादेवाननुभनघु रागभावात् । यद्यपि मरागादिमिररर. शारोपितकास्यस्पः स्याप्रत्ययो बिध्यानमिति बिपितो भदरतधापियरधाविरोपमाधित्वात एकानाः । नामी यामधीयन एय न पूर्वानमारक कार मनि बामन्तिपयले नागुपदा पर कादि दलव ए. पनि सामाजिक पमिनि । धाप मी तर पादनुभयगर रायमानदायनानि सामना सन १६४८.पि ।

·No text on this page.

·योगिप्रत्यक्षविभागः । अस्मद्विशिष्टानां तु (१)योगिनां युक्तानां योगजधर्मा- नुगृहीतेन मनसा स्वात्मान्तराकाशदिकालपरमाणुवायु- मनस्तु तत्समवेतगुणकर्मसामान्यविशेषेषु समवाय चा- वितधं स्वरूपदर्शनमुत्पद्यते । (२)वियुक्तानां पुनश्चतुष्ट- यसन्निकर्षाद्योगजधर्मानुग्रहसामर्थ्यात् सूक्ष्मव्यवहितवि. प्रकृष्टषु प्रत्यक्षमुत्पद्यते । दिना मपादी रसायभावादिग्रहणानि संन्डोवंशरणाताया- पान्तर्भूनानाति न पोटात्यव्याघात इति ध्येयम् । यत्र२९४ १६९च्झे। (सम्मद्विमिष्टानामिन्यस्य विवरण योगिनामिनि । योगिनन् युनवियुनाभेदेन द्विविधास्तायुनानान्तु समाधिस्थानां बांगजधर्म- सहयनान्तःकरणन स्वामनि यात्मान्तर घाउका दिशि आले प्रतुर्विधपरमाणुठ मनानु तामनेषु गुणादिषु समयाय बाधिप पर स्वरूपदर्शनं भवतीत्यर्थः । इन्द्रियभ्य: प्रत्याकृप्य मामाद- हार्मध्ये एकानुनि मनो निधायाप्रवर्तमानचिन्नासतानाः गुना वि. गुनारयन्यानायासेन पग्मीयाममापनागिनाया मनमागमागमाः निरयशपिनाम्याराफिट:: पशायरमदानामीप घामानिगिनाtime: r मायालयात समाविमायाrriere: मनपानमनमान: भाविय कमी पर शाम गायन ! सतिमिति सभाभिविभाटगा । (६)दियुनानामा Eिntri पुलिस पETERतियRREET रियायोमास : Menit नाम शुभकामना ·ܝܐ ·योगिप्रत्यक्षविभागः। अस्मद्विशिष्टानां तु (१)योगिनां युक्तानां योगजधर्मा- नुगृहीतेन मनसा स्वात्मान्तराकाशदिकालपरमाणुवायु- मनस्तु तत्समवेतगुणकर्म सामान्यविशेषेषु समवाये चा- वितधं स्वरूपदर्शनमुत्पद्यते (२)वियुक्तानां पुनश्चतुष्ट- यसन्निकर्षायोगजधर्मानुग्रहसामर्थात सूक्ष्मव्यवहितवि- प्रकृष्टेषु प्रत्यक्षमुत्पद्यते । दिना म्पादी रसायभावादिग्रहणानि च संबधीशेषणाताया- पान्तर्भूतानाति न पाळायच्याघात रति ध्येयम् । यत्र२१४ १६९। (असमद्विशिष्टानामिन्यस्य बिवरा योगिनामिति । योगिनन्नु गुनावियुनाभेदेन द्विविधास्तपायुनानान्तु नमाधिस्थानां योगजधर्म- सहयनान्तःकरणन स्वामनि थान्मान्तर घामा दिशि झाले चतुर्विधपरमाणुषु मनःसु नसमवेयु गुणादिपु समवाये जाविध परत स्वरूपदर्शनं भवतीत्यर्थः । इन्द्रियम्य: प्रत्याकृपय मान पानव्य एवानुनि मनो निधायानवमाननिमारतानाः सुमार. शुभारम्यत्यानाध्यासन परमवीयारमाना गिनाया, प्रमानमानस: निग्यापिनाम्यारा निनाम: पक्षमादानाम गाहानिगिलिसsit: Fr हामारप्रत्ययातगापि पटवारिकापरणारrentirrrr:- निपक्षकाराप्रवागमनमा भााचिर पलीज पर सागायक पान ET... पेपितमिति सधायिभार । भ (६)वियुमा गामा विमा Train? मामालिनमान हरमनपESTER: ... timसादिमीर भREE TREE:

·११२ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये (१)तथैवैतिह्यमप्यवितथमाप्तोपदेश एवेति ॥ को नान्यः । एवं चाभावो लिङ्गमेधाविनामावग्रहणसापेक्षत्वात् अ. नपेक्षत्वेऽनवस्थाप्रसङ्गः स्यात् । अपि च भावज्ञानवदभावज्ञानाप इन्द्रियसंनिकों हेतुरिति सोऽपि प्रत्यक्ष एव । भावांशेनैव तत्संनि. कप तुःन किमपि प्रमाणम् । कार्यगम्या हि योग्यता-यथा भावप. दार्थे इन्द्रियान्वयव्यतिरेकानुविधायि कार्य तद्वदभावेऽपाति भाव: वदभावोऽपि इन्द्रियग्रहणयोग्य एव । कार्यदर्शनाचास्येन्द्रियसम्ब- ग्धापि विशेषणविशेष्यभावादिः कल्पित एवं नैयायिकरित्यलं प. ल्लवितेन। तु पुनरभावरूपस्य . प्रमेयस्य प्रशस्तपादाचार्यैरनगी. कृतत्वान्न साध्वी प्रमाणचिन्नेति वदन्ति ते प्रष्टव्याः, नास्तीति प्र. तीतिस्सर्वजनसिद्धा कि सालम्वना निरवलम्बना वा? द्वितीय नि. रालम्बनं विज्ञानमिच्छतां विदुषणं प्रतिभापराकाष्ठा। प्रथमे भूतल. स्यालम्बनत्वे कण्टकादिमत्यपिभूतले कण्टको नास्तीति शानं तत्पूर्व कश्च निःशङ्कं गमनागमनलक्षणव्यापारो दुर्निवार: स्यात् । भा. व पवैकाकी सद्वितीयश्चेति द्वयीमवस्थामनुभवति । एकाकित्वं स्वरूपमा कैवल्यं वा तदा हि जिघृक्षितो घटादिरनुपलब्धो घटा- द्यभावव्यवहारं प्रवर्तयति इति मन्यसे चेत् घटादेरभावाद्भूतलं च व्यतिरिच्यैकाकिशब्दार्थः कः समर्थितो यो भवद्भिर्नास्तीति प्रतिपेधियो ह्यालम्बनं स्वीक्रियेत विषयवैलक्षण्यं विना विलक्षः णवुध्युत्पादाभावात् । भावस्थ स्वाभाविकमेकत्वमेवैकाकित्वमिति चेतू, किमेकत्वम् प्रतियोगिरहितत्वमेकत्वसंख्या वा ? एकत्यसं. ख्या तावद्यावदाश्रयभाविनी भावस्य सद्वितीयावस्थायामप्यनुत्र- तते । अथ प्रतियोगिरहितत्वं स्वाभाविकमेकत्वमुच्यते सिद्ध प्रमेयान्तरम् । स च चतुर्ग्रहः प्रागभावपध्वंलाभावेतरेतराभा चात्यन्ताभावभेदात् इति । निधेियसतुपदार्थतत्त्वज्ञाननिरूपणप. रेण भाष्यकारेण समुपेक्षितोपि अभावपदार्थः सुत्रकारमते स. थाऽस्तीति भाप्यसमालोचनपरैरस्मत्परमगुरुवरैः श्रीकैलासच. न्द्रभट्टाचार्यः सिद्धान्तितमिति तत्रैव द्रष्टव्यम् । (१)ऐतिहमन्तभावयति तथैतिद्यमिति । इति हेति निपातसमुदा.. - ·। परार्थानुमानोपपत्तिः । ११३ (१)च्चावयवेन वाक्येन स्वनिश्चितार्थप्रतिपादन प- रार्थानुमानम् । पञ्चावयवेनैव वाक्येन संशयितविपर्यस्ता- व्युत्पन्नानां परेषां स्वनिश्चितार्थप्रतिपादनं परार्थानुमा- नं विज्ञेयम् ॥ यः । पुरावृत्ते वर्तते तस्य भाव ऐतिह्यम् । स्वार्थे ज्या वितधं तद. प्रमाणमेवावितधमाप्तोपदेश एव स चानुमानमित्यनुमानान व्य. तिरिच्यते ऐतिहामित्यभिप्रायः। (१)परार्धानुमानव्युत्पादनायाह पञ्चावयवेनेति । नन्वनुमानं लिहूं पञ्चावयवप्रयोगसहायता त्वस्यासिद्धा तव्यतिरेफेणानुमानसं. भवात् । न चात्रार्थेऽप्रतिपन्नोऽसौ परप्रतिपादनानुपपत्तेरत आह पञ्चावयवेनेत्याचार्याः । अयने गम्यतेऽनुमेयमनेनेत्यों लिंग त. स्थार्थस्य स्वनिश्चितस्य साध्याविनाभौवितया स्वयं गृहीतस्य प्र. तिपाद्यतेऽनेनेति प्रतिपादनं प्रतिपादकं यत् परार्धे परसन्देहव्युन्ता. दार्थ तत् परार्धानुमानमित्यर्थः । केन रूपेण पुनत्तत्प्रतिपा. दकत्वन्तदाह पञ्चावयवेनैव वाक्येनेति । इत्थंभूतलक्षणे तृतीया प. चावयववाक्यरूपमित्यर्थः । यद्वा सुनिषितस्यानुमेयस्य प्रतिपा- दनं प्रतिपत्तिर्येन लिङ्गप्रतिपादनायान्तरव्यापारवना पञ्चावयपेन चाफ्येन स्मृतिसमारूढेन पराध भवति तद्वाक्यं परार्धानुमानमिति । फेवलदस्यानिमित्तत्यानास्मिन् पक्षेऽनुमेय प्रतिपत्तः शादाय. प्रसंग-इति ध्येयम् । ध्यवयवधादिबौद्धादिमतनिराकरणद्वारा स्वोतं. विवृणोति पञ्चाययवनवति । संशयितोऽर्थ सन्दिग्धः विपर्यस्तः गिध्यासानधास् अव्युत्पनो मूढस्ते प्रयोऽपि प्रतिपादनादस्तित्वमा तीत्यभावात् यो यानि पदानि प्रयुत्तो स तत्पदार्थसंगमनिपा. दनाभिप्रायवानिति स्वात्मनि नियमे गृहीत तदनु पदसनामयोगा- प्रस्तपदार्थसंसर्गप्रतिपादनाभिमायावतिद्वारा पदेभ्यो पदया. धानुमानमित्यशादो पायार्थ इति हृदयम् ! निरवयव सोदन्त सदरूपत्वात् पञ्चायमा तदर्धघियमाधत्ते रविवध साच्छत इति तु न पाच्यम् , औपाधिकास्पैदास्याभिग्नार्धमत्यपरसाकारात् । ।

·११४ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये - - (२०)अवयवप्रकरणम् । (१)अवयवाः पुन: प्रतिज्ञापदेशनिदर्शनानुसन्धान- प्रत्यास्नायाः । तत्रानुमेयोद्देशोऽविरोधी प्रतिज्ञा । प्रति- पिपादयिषितधर्मविशिष्टस्य धर्मिणोऽपदेशाविषयमापादाय- तुमुद्देशमात्रं प्रतिज्ञा । यथा द्रव्यं वायुरिति । एकार्थप्रतीतिहेतुत्वमेव हि उपाधिः । एकप्रतीतिहेतुत्वं च क्षणि. कत्वेऽपि स्मर्यमाणानां नियतानुपूर्वी विशिष्टानां यावन्तो याशा ये चेत्यादिपरिगृहीतानां सुकरमेवान्यथा स्फोटाङ्गीकारेपि समानत्वा- दिति कृतं विस्तरेण । पदप्रक्रियादिप्रकारोऽत्र किरणावल्यां द्रष्टव्यः (२०) अवयवप्रकरणम् । (१)पञ्चावयवं घाक्यमित्यत्र विशेष्यज्ञानायाहाऽवयवाः पुनरिति । पुनःशब्देन दिङ्नागाद्यभिमतजिज्ञासादिदशावयववादो निरस्तः । प्रतिक्षा न्यायप्राप्तामाह तत्रेति । तत्र तेप्ववयवेपु मध्ये । अनुमे योदेशत्वाद्यत् कृतकं तदनित्यमित्यस्य प्रतिक्षात्ववारणायाह प्रति. पिपादयिपितधर्मविशिष्टस्येत्यादि । अस्तित्वादिधर्मापेक्षपा सर्व एवं धर्मिणो धर्मविशिष्टा अतः प्रतिपादयितुमिष्टेन धर्मेण विशिष्टो यो धर्मी पक्षस्तस्यादेशमात्रमभिधानमात्रं साधनरहितं प्रतिज्ञा । न च तच्छून्यमुहेशमानं किञ्चित्करमित्याहापदेशविषयमापादयितुमि. ति । अपदेशी हेतुः तस्य विषयमापादयितुं प्रतिपादयितुं प्रतिक्षाने खलु यत्र कचन साध्यसाधनाय हेतुः प्रयुज्यते तस्य सिद्धत्वात अ. पि तु कुवचिद्धर्मिणि प्रतिनियते तस्मिन्ननुपन्यस्यमाने निराश्रयो हतुन प्रवर्ततं तस्याप्रवृत्तौ न साध्यसिद्धिरतः प्रतिशया धर्मिग्राहक- मानं वर्शयन्या हेतोराश्रयो धर्मी संनिधाप्यते इत्याश्रयापदनवारा हेतुं प्रवर्तयन्ती प्रतिमा साध्यसिद्धरङ्गम् , तथाच न्यायमाप्यम् - "असत्या प्रतिक्षायामनाश्रया हेत्वादयो न प्रयतरनिनि"। प्रतिज्ञा. या उदाहरणमाह यथेति । यो हि यायुं जाननपि तस्य दृश्यावं सं. दिग्धस्तं प्रति सिपाधयिपितेन व्यत्येन विशिएस्य वायोरभिधानं वायुद्रव्यमिति प्रतित्यर्थः । अत्र ३४२ सूत्रम् । -

·No text on this page.

·हेत्वाभासनिरूपणम् । द्वःतावासिहोऽनुमेयासिहश्चेति। तत्रोभयासिहः-उभ- यो दिप्रतिवादिनारसिद्धः यथाऽनित्यः शब्दः साक्य- वत्वादिति । अन्यतरासिद्धः-यथाऽनित्यः शब्दः कार्य- त्वादिति । तहावासिद्धा-यथा धूमभावनाग्न्यधिगती कर्तव्यायामुपन्यस्यमानो वाप्पो धूमभावेनासिद्ध इति । अनुमेयासिद्धो-यथा पार्थिवं द्रव्यं तमः कृष्णरूपवत्त्वा. दिति । (१)यो ह्यनुमेयेऽविद्यमानोऽपि तत्समानजातीये सर्व- स्मिन्नास्ति तद्विपरीते चास्ति स विपरीतसाधनाविरुद्धः यथा यस्माद्विपाणी तस्मादश्व इति । तरासिद्धमा यति । यद्यपि शब्दे परमार्थनः कार्यत्वं तथापि मीमांसकस्यासिद्ध तत्कथमनित्यत्वं साधयेत् यावन्न साध्यत इत्यन्यतरासिद्धोऽयं हनुरित्यर्थः । तन्नावासिद्धमुदाहरति यथा धूमभावनेति । धूमभावेन धूमस्यरूपेणेत्यर्थः । अनुमेयासिन माह पार्थिवंध्यमिति । तमः पाश्रियं द्रव्यं समाविति प्रयोगः । भारोपितकापर्थमात्रप्रतीतरतमसा भल्या परवाना तमा दाभ यायाधयासिमित्यर्थः । विवाषणासिसास था. सिमादिपान्तभूला इनि पृथलांतता पनि धम्। (विश्वदेवानासमा यो भर नि । दादर यति । पशिधदा बनानारत मोपि दिया. ६ भिडियो पिपारिवादिन सायात ic घातायतापमानमरवितरीत गोमाहाक. समान चालिमापनासा सवय . तानामिच्यो । १३.२ सय ilal nice. सन ५६५२.५२ . .....। ।

·No text on this page.

·अनध्यवसितहत्वाभासवर्णनम् । १२१ दर्शनात संशयानुत्पत्तिरित्युक्ते, नायं द्रव्यादीनाम- न्यतमस्य विशेषः स्याच्छावणत्वं किन्तु सामान्यमेव सम्पद्यते । कस्मात? तुल्यजातीयेष्वर्थान्तरेभूतेषु द्रव्या- दिभेदानामेकैकशो विशेषस्योभयथा दृष्टवादित्युक्तं न संशयकारणम्, अन्यथा षट्वपि पदार्थेषु संशय- प्रसङ्गात् तस्मात् सामान्य प्रत्ययादेव संशय इति । दस्य सन्दिग्धता युक्तेति पूर्वपश्यभिप्रायः । परिहरति नान्यार्थत्वा. दिति । कोऽसावन्यार्थ इत्यत आह शब्दे विशेषदर्शनादित्यादिना। "श्रोत्रग्रहपो चोऽर्थः सशब्दः" अ. २ बा.२ सु. २१ श्रोत्रमाद्यमर्थ शब्दत्वेन प्रतिपाद्य तस्मिन् द्रव्यं गुणो वा कर्म वेति संशयः प्रदर्शितः सूप्रकारेण । तत्र परः शङ्कने शब्द इति । शब्दे यः संशयहेतुःश्रोत्र- ग्राह्यत्वधर्मो भवताऽङ्गीकृतः स च विशेषस्तस्य दर्शनात् संशयानु. त्पत्तिः संशयस्य विरुद्धोमयतृतिपूर्वकत्वात् । सा च स्मृति - साधारणधर्मदर्शनाद्भवति तस्य केनचिद्विशेषेण लहानुपलम्भात् । इत्युक्ते-इति परणाशक्षिते । सूत्रकाराशयेन समाधत्ते नायमिति । द्रव्यादीनामन्यतमस्य द्वन्यस्य गुणस्य कमणो घा धावणत्वं न विशेषः किन्तु सामान्यमेव । कुत इत्यत आह तुल्पजातीयोविति । द्रव्यादिभेदानां द्रव्यगुणकर्मणां मध्ये एकैकस्य द्रव्यस्थ गुणस्य कर्मणो वा तुल्यजातीयेभ्योऽर्थान्तरभूतेभ्यश्च विशेपत्योभयथा इष्टत्वात् । अत्र सप्तमी पञ्चभ्यर्थे । यथा पृथिव्यास्तुल्यजातीयेभ्यो जलादिभ्यो विशेषः पृथिवीत्वं द्रव्यत्वेन सह दृष्टम् च रूपत्वं विशेषो गुणत्वेन सह रष्टं तथा शब्दस्थापि श्राव. पत्यं विशेषः गुणत्वेन, तस्मादेतदपि विशेपत्वेन रूपेश द्रव्यादी. मां सामान्यमेव ततश्च सामान्यरूपेणास्य संशयहेतुत्वं भवतु अ- साधारणरूपेण तु न तद्धतुत्वम् विशेपत्मारकत्वानादादित्यर्थः ! तस्थापि संशयहेतुत्वे दोपमाहान्यधेति । तेपामपि भलाधारपाध. मंयोगित्यात्ततध संशयविरामानाब इत्यर्थः । उपसंहरति तस्मा. रूपस्य ·१२८ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये संशयोत्पत्तौ शिरःपाण्यादिदर्शनात् पुरुष एवायमित्य- वधारणज्ञानं. प्रत्यक्षनिर्णयः । विषाणमात्रदर्शनाद् गौ- गवयो वेति संशयोत्पत्तौ सास्नामांत्रदर्शनाद् गौरे- वायमित्यवधारणज्ञानमनुमाननिर्णय इति ॥ (२८)स्मृतिप्रकरणम् । (१)लिङ्गदर्शनेच्छानुस्मरणाद्यपेक्षादात्ममनसोः संयो- गविशेषात् पट्वभ्यासादरप्रत्यय जनिताच्च संस्काराद दृष्टश्रुतानुभूतेष्वर्थेषु शेषानुव्यवसायेच्छानुस्मरणद्वेषहे- तुरतीतविषया स्मृतिरिति ॥ (२९)आर्षज्ञानप्रकरणम् । (२ आम्नायविधातृणामृषीणामतीतानागतवर्तमानेष्व- (२८) स्मृतिप्रकरणम् । (१)स्मृतिरूपां विद्यामाह लिङ्गदर्शनेच्छेत्यादिना ! आदिशब्देन अ. ३ आ. २ सू. ४४ न्यायसूत्रोक्तानि प्रणिधानादीनि सङ्गृह्यन्त त. दपेक्षमाणादात्ममनसोः संयोगविशेषादिति स्मृतिहेतुप्रतिपादनम् । लिङ्गदर्शनादिवत् संस्कारोऽप्यस्य सहकारी केवलात्तस्मात्स्मरणानु पपत्तरिति स्मृतिनिमित्तकारणमाह पट्विति । दृष्टश्रुतानुभूतेवितिः विषयसंकीर्तनमनुभूतेष्वनुमितेवित्यर्थः । शेपेत्यादिहेतुरित्यन्तं का यनिरूपणम् । तत्र शंषानुव्यवसायो प्रथमलिङ्गशानापेक्षया तदनन्त- भाव्यनुभयशानं तस्य हेतुाप्तिस्मरणं सुखसाधनतास्मृतिरिच्छा हेतुः प्रथमपदस्मृतिद्धितीयपदानुस्मरणहेतुः दुःसलाधकस्मरणं द्वेपहेतुरिति बोध्यम् । किन्त्वनाऽतीतः पूर्वानुभूत इत्यतीतविषया स्मृतिः अत एव सा न प्रमाणमर्थपरिच्छेदे पूर्वानुभवपारतंत्र्यादिति कन्दलीकाराः । अत्र ३१७ सूत्रम् । (२९)आपंजानप्रकरणम् । (२)आर्षमाहाम्नायति । आम्नायो वेदः धर्मादिग्वित्याधर्मदि. :

·आर्षसिद्धदर्शननिरूपणम् । १२२ तीन्द्रियेष्वर्थेषु धर्मादिषु ग्रन्थोपनिवद्धेप्वनुपनिवहेषु चात्ममनसोः संयोगाद् धर्मविशेषाच्च यत् प्रातिभं य. थार्थ निवेदनं ज्ञानमुत्सद्यते तदापमित्याचक्षते । तत्तु प्रस्तारेण देवपीणाम् । कदाचिदेवलौकिकानां यथा कन्य- का ब्रवीति वो मे भ्राताऽऽगन्तेति हृदयं मे कथयतीति।। (३०)सिद्धदर्शनान्तर्भावप्रकरणम् । (१)सिद्धदर्शनं न ज्ञानान्तरम् । कस्मात् ? प्रयत्न- पूर्वकमञ्जनपदलेपखड्गगुलिकादिसिद्धानां दृश्यद्रष्टुणां सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टेप्वर्थेषु यद्दर्शनं तत्प्रत्यक्षमेव । अथ दिव्यान्तरिक्षभौमानां प्राणिनां ग्रहनक्षत्रसञ्चारादिनि- मित्तं धर्माधर्मविपाकदर्शनमिष्टम् तदप्यनुमानमेव । अथ लिङ्गानपेक्षं धर्मादेषु दर्शनमिष्टं तदपि प्रत्यक्षा- पयोरन्यतरस्मिन्नन्त तर्भूतमित्येवं बुद्धिरिति ॥ पालादयो आदिपदेन बाध्याः । इन्द्रियटिकाघमारे यदर्धमान सा प्रतिभा सर च प्रातिममिन्युच्यने वापरपर्यायम् । कारणापि न. स्वार्थ भवेदनो धर्मधिशदात कापनि सघ विद्यालयमा धितः प्रष्ट धर्भः । प्रस्तारण पाहुल्यन । उनकोरपनमा संसाधः संवादा न विपर्यय इति दोयम् । ३५३ सुमन् । (३०) सिद्धदर्शनान्तवापारा । (१ सियशनाप कोनित् विचारमा यति तसितापाई निदान सानातिना पस्मादिद. गा। यति । प्रत्यायोति । पर यादिवशी प्रय मानव नदामिति विकः । लेटर ५चान पातयः । अयमनन् । न २६ । s ·१२० सटीकमशस्तपादभाप्ये (३१)सुखप्रकरणम् । (१)अनुग्रहलक्षणं सुखम् सगाद्याभिप्रेतविषयसानि- ये सतीष्टापलब्धीन्द्रियार्थसन्निकपीधर्माद्यपेक्षादात्मम- नसोः संयोगादनुग्रहाभिष्वङ्गनयनादिप्रसादजनकमु- त्पद्यते तत् सुखम् । अतीतेपु विषयेषु स्मृतिजम् । अ- नागतेपु सङ्कल्पजम् । यत्तु विदुपामसत्सु विषयानुरग- रणेच्छासङ्कल्पेष्वाविर्भवति तद्विद्याशमसन्तोषधर्मविशेष. निमित्तमिति ॥ (३१) सुखप्रकरणम्। विद्याऽविद्यादिभेद विस्तृतां बुद्धिमुक्त्वा तत्कार्यत्वादनन्तरं सुखमाह अनुग्रहेति । अनुग्रहलक्षणं अनुग्रहस्वभावम् । अनुकूल स्वभावतयैव स्थविषयमनुभवं कुर्वत् पुरुपान्तरमनुगृद्धाति सुख. मित्याह लगादीत्यादिनासिंनिहितप्यथै विषयान्तरन्यासक्तस्य सुखा. नुत्पादादिष्टोपलब्धेः कारणत्वं गम्यते वियुक्तस्य सुखाभावाद्विषय- संनिकोपि कारणम् । धर्मादीत्यत्रादिपदेन स्वस्थतापरिग्रहः । अनुग्रहादीति कार्योपवर्णनम् । तत्रानुग्रहस्सुखसंवेदनम् । अभिः ध्वङ्गोऽनुरागः नयनादिप्रसादो वैमल्यम् । आदिना मुखमा सादग्रहणम् । एतेपां सुखं हेतुरित्यर्थः । यत्त्विति । विदुपामात्मझा. निनामसत्सु विषयादिषु यदाविर्भवति तद्विद्यादिजन्यमित्यर्थः । विद्याऽऽत्मज्ञानम् शमो जितेन्द्रियत्वम्। संतोपः शरीरनिर्वाहातिरिका- नभिकांक्षित्वम् । धर्मविशेषः प्रकृष्टो निर्वर्तवलक्षणो धर्मः। ये तु दुःखाभाधमेव सुखमाहुस्नेपामानन्दात्मनाऽनुभवविरोधो हितं प्राप्स्यामि भहितं हाप्स्यामि इति प्रवृत्तिद्वयानुपपत्तिश्च वोध्यति. श्रीधराचार्याः । अन ३५५ सूत्रार ३६० सुवपर्यन्तम्, २१३ सूत्रञ्च द्रष्टव्यम्। .

·दुःखेच्छास्वरूपयोर्वर्णनम्। १३१ (३२)नुःखप्रकरणम् । (१)उपघातलक्षणं दुःखम् । विषाचनभिप्रेतविषयसा- निध्ये सत्यनिष्टोपलब्धीन्द्रियार्थसन्निकर्षावधर्माद्यपेक्षादा- त्ममनसोः संयोगाद्यदमपघातदैन्यनिमित्तमुत्सद्यते त- दुःखम् । अतीनेषु सर्पव्याघचौरादिषु स्मृतिजम् । अ- नागतेषु सङ्कल्पजमिति ॥ (३३)इच्छामकरणम् । (२)स्वार्थ परार्थ वाऽप्राप्तप्रार्थनेच्छा । सा चात्ममन- सोः संयोगात् सुखाद्यपेक्षात् स्मृत्यपेक्षाहोत्पद्यते । भ- यत्नस्मृतिधर्माधर्महेतुः । कामोऽभिलाषः राग सङ्कल्प; कारुण्यं वैराग्यम् उपधा भान इत्येवमादय इच्छाभेदाः । (३२) दुःखप्रकरणम् । (सुखप्रत्यनीकतया तदनन्तरे दुखमाहोपघातेति ! उपजातं दुःख प्रतिकुलस्वभावतया स्वात्मविषयमनुभवं कुर्वदात्मानमुपहन्ती. त्याहानिष्टोपलव्धीत्यादिना । अमर्यादिरिति कार्यकथनम् । अमो. ऽसहिष्णुता उपघातो दुःखानुभूतिः दैन्यं विच्छायता दुःख लति तदनुभवलक्षण धात्मोपघातः स्यादित्यर्थः । अन्यत्स्पष्टम् । अत्र सुतप्रकरणस्त्राण्येव योध्याति । (३३) इच्छाप्रकरणम् । (२)इच्छामाह स्वामिति । कारणमाह ला चेत्यादिना । अनागते सुखसाधने वस्तुनीच्छोपजायते तदुत्पत्तो तद्विपयसाध्यननागत. मपि सुर निमित्तकारणम् । अतिक्रान्ते तुषहेताविच्छोत्पत्तः स्मृतिरपि हेतुः । प्रयवेत्यादि कार्यकथम् । तद्यधा उपादानेच्छयात. दनुलानपक्षः, स्मरपेच्छया स्मरणं, यागादिपु फलेच्छया.प्रवृत्तस्य धोत्पत्तिः प्रतिपिदेषु अधर्मोत्पत्तिति । कामादय इच्छानेदा , ·माका १३२ सटीकप्रशस्तपादमागे मैशुनेछ। कामः । अपवहारेच्छाऽभिलागः । पुनः पुन- विषयानुरजनेच्छा रागः । अनासनक्रियेच्छसालाः । स्वार्थमनोक्षा परदुःखाहाणेच्छा कारुण्यम् । पोषदर्श- नाद्विपात्यागेच्छा वैराग्यम् । परवचनेच्छा उपवा । अ- न्तर्निगूढेच्छा भावः । चिकीजिहीत्यापिक्रियाभेदारि- छाभेदा भवन्ति ।। (३४)ोपप्रकरणम् । (१)प्रज्वलनात्मको देपः। यस्मिन् सति प्रज्वलित- मिवात्मानं मन्यते स द्वेषः । स चात्ममनसोः संयोगाद दुःखापेक्षात् स्मृत्यपेक्षाहोत्पद्यते । प्रयत्नस्मृतिधर्माधर्महे- तुः । क्रोधो द्रोहः मन्युरक्षमाऽमर्प इति द्वेषभेदाः ॥ (३५)प्रयत्नप्रकरणम् । (२)प्रयत्नः संरम्भ उत्साह इति पर्यायाः । स द्विवि- नतत्त्वान्तरमित्युक्तमेव दर्शयति मैथुनेच्छेत्यादिना । भाष्यं स्पष्टार्थ- म् । अत्र २५० २५१ २५२ २५३ २५४ ६ सूत्राणि । (३४) द्वेषप्रकरणम् । (१)द्वेपमाह प्रज्वलनेति । प्रत्यत्तेत्यादि द्वेपकार्योक्तिः । द्वेषादेनं हन्मीति प्रयतः, वेदार्थविप्लवकारिपु द्वेषाद्धर्मः, तदर्थपालकेषु द्वेषा- दधर्म इति बोध्यम् । अलक्षितविकारश्चिरानुबद्धापकारावसानो द्रोहः । शरीरादिविकारहेतुः क्षणभङ्गुरो द्वेपः क्रोधः । अपकारा समर्थस्यान्तानिगूढो द्वेषो मन्युः । परगुणद्वेषोऽक्षमा । स्वगुणपरि- भवाक्षमो द्वेषोऽमर्प इति तद्भेदाः। अनापीछासूत्राण्येव योज्यानि । (३५) प्रयत्नप्रकरणम् । (२)कमप्राप्तं प्रयत्नमाह प्रयत्न इति। सदेहस्यात्मनोविपच्यमा ·oM प्रयनस्वरूपहेत्वादिकथनम् । १३३ धो-जविनपूर्वकः इच्छाहेषपूर्वकश्च । तत्र जीवनपूर्वक सुप्तस्य प्राणापानसन्तानप्रेरक प्रबोधकाले चान्तःक- रणस्पेन्द्रियान्तरप्राप्तिहेतुः । अस्य जीवनपूर्वकस्यात्मम- नसोः संयोगाद्धर्माधर्मापेक्षादुत्पत्तिः । इतरस्तु हिताहित- प्राप्तिपरिहारसमर्थस्य व्यापारस्य हेतुः शरीरविधारकश्च । स चात्ममनसोः संयोगादिच्छापेक्षाद द्वेषापेक्षाहोत्पद्यते। (३६)गुरुत्वाकरणम् । (१)गुरुत्वं जलभूम्योः पतनकर्मकारणम् । अप्रत्यक्ष " कर्माशयसहितस्य मनसा सह संयोगः सम्बन्धो जीवनं तत्पूर्वकः प्रयत्नः कामर्थक्रिया जनयतीत्यत आह तवेति । अत्रायं प्रयोगः- सुप्तस्य प्राणादिक्रिया प्रयत्नकार्या क्रियात्वात् । न च तदानी. मिच्छाद्वेषौ तदंतू संभवतः तस्माज्जीवनपूर्वक प्रयत्न एवं प्रा. पापानभेरक इति गम्यते । एवमयं प्रवोधकालेऽन्तःकरणस्य इन्द्रि- यान्तरमाप्तिहेतुञ्च । अत्रेयमनुमानप्रक्रिया-विषयप्राप्त्यनुमिता- न्तःकरणेन्द्रियसंयोगः प्रयत्नपूर्वकान्तःकरणक्रियाजन्योऽन्तःकरणे. न्द्रियसंयोगजत्वान् जागरान्तःकरणेन्द्रियसंयोगवदिति ।. कारण- माहास्येति । द्वितीयमिच्छाद्वेषपूर्वकमाहेतरस्त्विति । गुरुत्वे सत्यपततः शरीरस्पच्छापूर्वकः प्रयत्नो विधारक इत्यर्थः । तत्का. रणमाह स चेति । हितसाधनोपादानेपु इच्छापूर्वकः, दुःखसाध- नपरित्यागे च द्वेषपूर्वकः प्रयलो जायत इत्यर्थः । बन २५७ २८१ २१२६ स्वाणि। (३६) गुरुत्वाकरणम् । (गुरुत्वमाह गुरुत्वमिति । जलभूभ्योरित्याभयकथनम् । पतने. त्यादि कार्यनिरूपणम् । अप्रत्यक्षनिति स्वभाववर्णनम् । क्षेचित्त्व. गिन्दियग्राह्य गुरुत्वमाहुस्तेपामधास्थितन्यस्य स्पर्शोपलन्न. पत् गुरुयोपलन्नप्रताः स्यात् । उपरिस्थितस्य गुरुत्यप्रतीतिस्तु ·१३४ सटोकप्रशस्त गादमागे पतनकर्मानुगेयं संगोगप्रयत्नसंस्कारतिरोधि । अस्स चा- बादिपरमाणुरूपादितनित्यानित्यत्वानिणतयः ॥ (३७)द्रवत्याप्रकरणम् । (१)द्रवत्वं गन्दनकर्मकारणम् । निद्रव्यत्ति । तत्तु द्विविधम्-सांसिद्धिक नैमित्तिकं च । सांसिद्धिकम- पां विशेषगुणः । नैमित्तिकं पृथिवीरोजसोः सामान्यगु- णः । सांसिद्रिकस्य गुरुत्ववन्नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयः । सङ्घातदर्शनात सांसिद्धिकमयुक्तमिति चेन्न दिव्ये- न तेजसा संयुक्तानामाप्यानां परमाणूनां परस्परं संयो- गो द्रव्यारम्भः सङ्घाताख्यः तेन परमाणुद्रवत्वप्रति- इस्तादीनामधोगमनानुमानादिति । अतीन्द्रियं चेत्कथमम्य प्रतीति. रत आह पतनेति । संयोगेति । गुरुत्वस्य संयोगादिभिस्त्रिभिर्विरो- धः तैः प्रतिवद्धस्य स्वकार्याकरणात् । तथाहि दोलारूढस्य संयोगे- न प्रतिवन्धात अपतनं, प्रयतेन प्रतिबन्धादपतनं च शरीरस्य, वेगेन प्रतिवन्धादपतनं बंहिःक्षिप्तस्य शरादेरिति । अस्य चेति । यथाप्य. परमाणुरूपादयो नित्यास्तथा पार्थिवपरमाणुष्वपि गुरुत्वं, यथा वा- वादिकार्यद्रव्ये कारणगुणक्रमेण रूपादयो जायन्ते आश्रयनाशानश्य न्ति च तथा गुरुत्वमपीति बोध्यम् । अत्र १८७ १९८ २०१ सूत्राणि । (३७) द्रवत्वप्रकरणम् । (१)द्वत्वं व्युत्पादयति द्वत्वमिति। सांसिद्धिकद्रवत्वममन्वानः शङ्कते सांतदर्शनादिति । आप्यस्य हिमकरकादेः द्रव्यस्य सङ्घा- तस्य काठिन्यस्य दर्शनात् सांसिद्धिकद्रवत्वमित्ययुक्तमित्याशं. कार्थः । समाधत्ते दिव्येनति । सर्वनोदके स्वाभाविकद्रवत्वोपल- म्भादपां सांसिद्धिकमेव द्रवत्वमिति निश्चिते यद्धिमकरकादो द्रवत्वानुपलम्भस्तत्र दिव्येन तेजसा सम्बद्धानामाप्यपरमाणूनां पर- स्परसंयोगो द्रव्यारंभकः संघाताख्यस्तेन हिमकरकारम्भकपरमा- ·द्रवत्वलेयोलक्षणकधनम् । १३५ वन्धात् कार्ये हिमकरकादौ द्रवत्वानुत्पत्तिः । नैमित्तिकं च पृथिवीतेजसारग्निसंयोगजम् । कथम्?सर्जितुमधूच्छिछ। दीनां कारणेषु परमाणुष्वग्निसंयोगावेगापेक्षात् कर्मात्प- त्तौ तज्जेभ्यो विभागेभ्यो द्रव्यारम्भकसंयोगविनाशात् कार्यद्रव्यनिवृत्तावग्निसंयोगादोण्यापेक्षात् स्वतन्नेषु प- रमाणुषु द्रवत्वमुत्पद्यते ततस्तेषु भोगिनामदृष्टापेक्षादा- माणुसयोगात् कर्मोत्पत्ती तज्जेभ्यः संयोगेभ्योदयणुका- दिप्रक्रमेण कार्यद्रव्यमुत्पाद्यने तस्मिंश्च रूपाद्युत्पत्तिस. मकालं कारणगुणप्रक्रमेण द्रवत्वमुत्पद्यतइति ॥ (३८) स्नेहप्रकरणम्॥ (१)स्नेहोऽपां विशेषगुणः । संग्रहमृजादिहेतुः । अ- स्यापि गुरुत्ववन्नित्यानित्यत्वनिप्पत्तयः ॥ गुद्रयत्वप्रतिबन्धात् तेजःसंयोगेन परगाणूनां द्रवत्वं प्रतिवद्ध- मिति लवणादौ अनुमितं लवणस्याऽऽप्यत्वमिवानापि वहिसंयोग. निमित्तं हिमकरकाधाप्यत्वमित्यभिप्रायः । सांसिद्धिकमुक्त्वा नैमित्तिकमाह नैमित्तिकमिति । प्रक्रियाभाग्यं सुगमम् । हिमकरका. दिविलयनेपीयं प्रक्रिया बोध्या । अत्र २२२ ५० ५४ ५५ २०६सूत्राणि । (३८) स्नेहप्रकरणम् । ar (२)स्नेहमाह स्नेहोऽशामिति । पिण्डीभावहेतुः संयोगविशेष: संग्रहः । सृजा परिशुद्धिः । मृदुत्वमादिपदेन ग्राह्यम् । अस्यापति। यथा गुरुत्वं परमाणुपु नित्यं कार्यं च कारणगुणपूर्वकमाश्रय- नाशाद्विनाशि व तपा स्नेहोऽपीति भावः ! अप ५० सूत्रम् । -

·No text on this page.

·भावनास्थितिस्थापकयोर्वर्णनम् । गादाश्चर्येऽर्थे पटुः संस्कारातिशयो जायते । यथा दाक्षिणात्यस्योष्ट्रदर्शनादिति । विद्याशिल्पव्यायामादिष्व- भ्यस्यमानेषु तस्मिन्नवार्थे पूर्वपूर्वसंस्कारमपेक्षमाणादुत्तरो- त्तरस्मात् प्रत्ययादात्ममनसोः संयोगात् संस्कारातिशयो जायते । प्रयत्नेन मनश्चक्षुपि स्थापयित्वाऽपूर्वमर्थ दि- दृक्षमाणस्य विद्युत्सम्पातदर्शनवदादरप्रत्ययः तमपेक्षमा- णादात्नमनसोः संयोगात् संस्कारातिशयो जायते यथा देवहदे राजतसौवर्णपद्मदर्शनादिति । (१)स्थितिस्थापकस्तु स्पर्शवद्रव्येषु वर्तमानो घ- नाश्यवसन्निवेशविशिष्टेषु कालान्तरावस्थायिषु स्वाश्रय- संस्कारोऽयं जायत इत्यर्थः । प्रथमस्योदाहरणमाह यथा दाक्षिणा. त्यस्येति। दाक्षिणात्यस्योट्रोऽत्यन्तमननुभूनाकार इति आश्चर्यजनक स्तस्य दर्शनात्तस्य पटुः संस्कारो जायते कालान्तरेऽप्युट्रानुभवस्व तिजननदर्शनात् । अभ्यासप्रत्ययजमाह विद्यति । विद्या शास्त्राननादि. सपा । शिल्पं पत्रमशादिमिया। व्यायाम मायुधानिधनः। नेपास्व. मानेपुतरिमनवार्थे पूर्वपूर्वसंस्कारापक्षोत्तरोत्तरानुनवाहिनाधिका- धिक संस्कारोत्पत्तिमामेणोपान्त्यसंस्कारापेक्षादन्त्यामधारमा रातिशयोतिरिनि पोध्यम् आदरप्रत्ययजन्य संस्कारमा :पती. नेति । उदाहरणमा यथादेव इति। देवदेवमासाशास्स- मर्धरा राजतानि सावनि च पानि रश्यन्त इति प्रति-मरो. धंन नदिन दिरक्षया मिलितानानासधरा प्रपलनिसाथी मनः स्थापयिन्या स्थितानानुलिते पण समानदानदार:- स्यात् संसारातिरायः यालान्तरपारतरत्सतिदनुस ! पत्र १९७६५७ सुधा (स्थिति स्मारकमाह स्थितिस्थापकारियति । समारारिक ·१४२ सटीकप्रशस्तपादमादये योजनमनुदिशैतानि साधनानि भावप्रसाद चागत्यात्मन- नसोः संयोगाद्धर्मोत्सत्तिरिति ।। (४०) अधर्मप्रकरणम् । (१)अधर्मोऽप्यात्मगुणः कर्तुरहितप्रत्यनायहेतुरतीन्द्रि- योऽन्त्यदुःखसंविज्ञानविरोधी । तस्य तु साधनानि शास्ते प्रतिषिद्धानि धर्मसाधनविपरीतानि हिंसानृतस्तेयादीनि विहिताकरणम् प्रमादश्चैतानि दुष्टाभिसन्धि चापेक्ष्यात्म- मनसोः संयोगादधर्मस्योत्पत्तिः ॥ '. ति । रष्टं लाभपूजादिप्रयोजनमनुदिश्यानभिसन्धाय यदेतानि सा- धनानि क्रियन्ते तदा तानि भावप्रसादमाभप्रायविशुद्धिं चापेश्या त्ममनसोः संयोगाद्धोत्पत्तिरिति । स एव च वैशेषिके शास्त्रे 'यतो. ऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिः स धर्म" इत्यत्र धर्मशब्देन निःश्रेयसहे. तुतया विवक्षित इत्यभिप्रायः । सांख्यास्तु "समाधिद्वारा दुःखविग: मायात्मख्यातिरेवोपाय इति श्रुत्वा वनं गत्वा समाधिः क्रियते तस्माच प्रकृष्टसमाधिरूपधर्मोत्पत्तिः, तस्मिश्च परिणते समाधावा- त्मस्वरूपसाक्षात्कारि विज्ञानमुदेतीति" प्राहुः धर्मनिरूपणे२४९सुत्र- मारभ्य २५१ सूत्रान्तं भाग्यकारेण व्याख्या न कृता। (४०) अधर्मप्रकरणम् । (१) अधर्ममाहाधर्म इति । कर्तुरिति । अहितं दुःखसाधनं, प्र. त्यवायो दुःखं, तयोर्हेतुः। हिंसेति । हिंसा परद्रोहः । अनृतं मिथ्या. वचनम् । स्तेयं परस्वग्रहणमशास्त्रविहितम् । विहितस्यावश्यकर्त- व्यस्याकरणमर्कर्तव्यता । प्रमादः अबुद्धिपूर्वकोऽतिक्रमः । अधर्मकार्याण्युक्त्वा तत्कारणमाहैतानीति । कामनापूर्वके धर्मानु- टाने दुष्टाभिसन्धेः कारणता न त्वकामिक इति ध्येयम् । अत्र २४३ २४४ २४६ २४७ २२९ १३१ २३२ सूत्राणि ।

·संसारमोक्षहेत्वादिवर्णनम् । १४३ (४१) (प्रासनिक) संसारापर्वर्गप्रकरणम् । (१)अविदुषो रागहेपवतः प्रवर्तकाद्धर्मात् प्रकृष्टात स्व- साधर्मसहितात ब्रह्मेन्द्र प्रजापतिपितृमनुष्यलोकेवाशया- नुरूपैरिष्टशरीरोन्द्रियविषयसुखादिभियोंगो भवति । तथा प्रकृष्टादधर्मात् स्वल्पधर्मसहितात् प्रेततिर्ययोनिस्थाने- प्वनिष्टशरीरोन्द्रियविषयदुःखादिभियोंगो भवति । एवं प्र. वृत्तिलक्षणाद्धर्मादधर्मसहितादेवमनुप्यतिर्यङ्नारकेपु पुनः पुनः संसारबन्धो भवति ॥ (२)ज्ञानपुर्वकात्तु कृतादसङ्कल्पितफलाद्विशुढे कुले जानस्य दुःखनिगमोपायजिज्ञासाराचार्यमुपसङ्गम्योत्वन- (११) संसारापवर्गप्रकरणम् । (१)धर्मसाधनमुक्या तलाध्यमादाविप इति । सदर पानामांसा त्यहदारण दुःखसाधनमार सुदामापन च तद्विषये रागयनो नपान र पवनः प्रवर्नकाउनि अमिताप या मानम ... रिलाया तात् प्रधान धान मा.. आलोक म्यरमायापारासतदान की यः विराधन : मा नधान । प्राय दादाभोंगा था। इतना ही १५... : ५५ ( ६३६ iiii .....

·वैशपिकसूत्राणां निघण्टुपत्रम् । .. २०. ... ... ... १४ विषयः।- तेजोलक्षणम् । वायुलक्षणादि । वायुसाधनप्रकरणम्। ईश्वरानुमानप्रकरणम् । आकाशनिरूपणम् । द्वितीयाध्याये दितीयाह्निकम् । गन्धस्य स्वाभाविकत्वोपाधिकत्वादि। उणस्पर्शस्य तेजोमात्रनिष्ठता।... शीतस्पर्शस्य जलमात्रवृत्तिताकथनम् । कालनिरूपणम्। दिशो लक्षणादि। शम्मपरीक्षोपयोगिसंशयकथनम् । दम्यवस्थापनादि। ... तृतीयाध्याये प्रथमासिकम् । आत्मरक्षाकरणम् ।... यासिनिम्यगायागयोगित्वादि । प्रसता हवामारायनाम्। मापने ज्ञाननाजासत्वम् । परराामाना... तृतीयाध्याये दितीपालिकम् । tilitTI I Aniकयनादि। infrinामि !... -11-जाना। चांगला प्रथमालिकम् । inालानापानादि । tirinitizादि। ... माननादिनादि। ८५ ११ ... ... १०१ . ... 1 २११ ... 4.. ... ...

·वैशेषिकसूत्राणां निघण्टुपत्रम् । . १ " ... ... ... ... १२९ न्द्रियग्राह्यगुणकथनम् । १२३ योग्यवृत्तीनान्तेपानप्रत्यक्षत्वम् । त्तागुणत्वयोः सर्वेन्द्रियग्राह्यत्वम् । चतुर्थाध्याये द्वितीयाह्निकम् । नित्याव्यविभागः । ... १२४ रीरस्य चातुभौतिकत्वादिलण्डनम् । २ रीरस्य भूतयारख्यतानिराकरणम् १५ रीरविभागः। चोनिजशरीरविशेषोत्पत्तिकारः। योनिजशरीरविशेषतत्त्व प्रमाणादि । पञ्चमाध्याये प्रधमाह्निकम् । कर्मपरीक्षारम्भे प्रयत्ननिष्पाद्यमंकथनम् । चष्ट्राधानकर्मप्रनिपादनम् । १३ चहां विना जायमानकर्मकधनम् । नुललन नहोपनतो हस्तस्य कर्मणि प्रयतवदात्मयोग- त्य हनुयसनम् । उनकमणि हेनुविदापाभिधानम् । ११ पनिबन्धकानायलहतस्य गुरुत्यस्य पतनहनिधानन्। १३१ लोनियाबिशप स्तुविसपकथनम् । ... मानवाधिवधजनककमाण पुण्यपापा नुत्यसपना । घजानधीन कर्मचाशनम् । रिमधिनधासमादलकशमिमा. मानामगर ५. मादक : चाहतुकारकम् । पापारावरमा । बनाया। पानासाना हेतुः । प..माया दिनीमार दोनदा . ५. । " ... ... ... ... , .

·वैशपिकमूत्राणां निघण्टुपंत्रम् । - ... " ... ... " १३९ ... ... ... ... १४१ ... ... विषयः। जलादीनां स्यन्दने हेतुविशेषकथनम्। भूस्थजलस्योर्ध्वगमने हेतुकथनम् । वृक्षमूले सिक्तजलस्य वृक्षाभ्यन्तरेणोद्धगमने हेतुविशेषकथनं१३७. हिमकरकाद्युत्पत्तिप्रकारः। वज्रनि|पहेतुकथनम् । ... १३८ दिग्दाहझंझादौ हेतुविशेषाभिधानम् । ऊर्वज्वलनादौ हेत्वभिधानम्। ... इद्रियसंयोगजनकमनःकर्मणि हेतुविशेषकथनम् । ... मनःकर्मणि प्रमाणकथनम्। मनःस्थैर्यसम्पादने हेतुविशेषः । मरणदशायां मनसो देहादुत्क्रमणे देहान्तरप्रवेशे च हेतु- विशेषः। १४० तमसोऽभावस्वरूपत्वकथनम् । आकाशादीनां निष्क्रियत्वकथनम् । ૨૪ર गुणादिसम्बन्धस्य समवायस्याजन्यत्वम् । गुणादीनामसमवायिकारणताकथनम् । ૨૪૩ षष्ठाध्याये प्रथमाह्निकम् । वेदप्रामाण्योपपादनम् । २४४ धर्मादीनां स्वाधिकरणे स्वर्गादिजननम् १४६ श्राद्धादौ दुपत्राह्मणभोजने फलाभावः । ... २४८ दुष्टत्राह्मणलक्षणम् । दुष्टसंसर्गादोपोत्पत्तिः। दुष्टब्राह्मणसम्पादितकर्मणः पुनरदृष्टद्वारा कर्तव्यताकथनम्।" २ उत्तमालाम हीनसमादुथ्वाह्मणग्रहणम् । हीनसमविशिष्टेभ्यः प्रतिग्रहे फलतारतम्यम् । तद्रहणप्रतिकूलवधेन धर्मघातो न वाऽधर्मसम्भवः । पठाध्याये द्वितीयाह्निकम् । वैधकर्मफलविवेकः। २५१ अदृष्टफलककतिपयकर्मकथनम् । अधर्मसाधनकथनम्। १५२ १ गुच्यशुचिनिरूपणम् । ... १५३ ... १ ... ... ... १ ... २ ... ... ... ... ...

·वैशेषिकम्नाणां निघण्टुपत्रम् । ... १५३ १९ १५४ १३ ... ... Pon: ... ... १५७ १७ १ ... ... १६९ १७० १७२ ६४ संयमस्य कर्मसहकारिताकधनम् । दोपनिदानधनम् । दोषाणां प्रवृत्तिद्वारा धमोदिहेतुता। धर्मादीनां प्रेत्यभावहेतुत्वम् । मोक्षोपायकथनम्। ससमाध्याये प्रधमाह्निकम् । नित्यानित्यरूपादि। .... केपाञ्चित्कारणगुणपूर्वकत्वं केपाञ्चिपाकजत्वञ्च । पार्थिव परमाणुरूपादीनां पाकजत्व साधनम् । परिमाणपरीक्षा। परिमाणनित्यत्वादि । ... वाकाशादिपरिनाणविशेपकधनम् । मनसो महत्त्वाभावः।... दिगादीनां परममहत्त्वधनम् । ... वितीयाहिकन । संख्यापरीक्षा। पृथक्त्वपरीक्षा। गुणादीनां निःसंख्पता। गुणादायकन्यतुन वम् । अवयवावधिनारभदनिरासः ।... संयोगपरीक्षारमः। दिमागे तदतिदेवाः। अवयवाचविता संयोगविभागाभावः। पदपदार्थयोः मादति सलबन्दसाचनम् । परत्वाररवरीक्षा। समवायपरीक्षा। अमाध्याये प्रथमाहिकम् । पुस्लिपराना। प्रत्लनुनिक विज्ञपसनम् । fra;;ན “འུ་ ས༌ ''' ། सममाध्याये ... २३ १ AAP ... ... १८३ ... १२.३ १८ . २ ·वशापासूत्रापस्कार अथातो धम्म व्याख्यास्यामः || १ || अयेति शिष्याकासानन्तर्यमाह । अत इति । यतः श्रवणादिषट- वोऽनसुयकाश्चान्तेवासिन उपसेतुरित्यर्थः । (१)या अथशब्दो मङ्गलार्थः। तदुक्तम्- "ओङ्कारश्चाथशब्दश्च द्वावेतो ब्रह्मणः पुरा । कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातो तेन माङ्गलिकावुभौ" ।। इति ।। युक्तञ्चैतत् । कथमन्यथा सदाचारपरम्परापरिप्राप्तकर्तव्यताकस्य मालस्य वैशेषिकशास्त्रं प्रणयतो महामुनेरनाचरणं सम्भाव्यते। न च कृतमगलस्यापि फलादर्शनादकतमङ्गलस्यापि फलदर्शनादननुष्ठा- नं न हि निष्फले प्रेक्षावान् प्रवर्तत इति वाच्यम् अकरणस्थले ज- न्मान्तरीयस्य करणस्थले चाङ्गवैगुण्यस्य (२)कल्पनया सफलत्व- निश्चयात् । न हि शिष्टाचारा(३)नुमितश्रुतियोधितकर्तव्यताकस्या- पाततः फलादर्शनमात्रेणाकारणत्वशङ्कापि । न चैहिकमात्रफलक- त्वान्न जन्मान्तरीयानुमानं पुत्रेष्टिवदेहिकफलकत्वानुपपत्तेः। कारी- र्यादौ तु तथा कामनयेवानुष्ठानादैहिकमात्रफलकत्वम् । अत्र च सः माप्तिकामोऽधिकारी स्वर्गकाम इव यागे तत्रापूर्व वारमिह तु विघ्नध्वंस इति विशेषः निर्विघ्नमारब्धं समाप्यतामिति कामनया प्रवृत्तः । न (१) यति । अयमेव च युक्तः पञ्च इति शङ्करमिश्राशयः। इदमत्र विचार्यते । अथशन्द- स्यात्यपशे मंगलवाचकत्वं, न वा ? आये सूत्रस्थपदास्तरान्वयस्यानुपपत्तेः, तेन माङ्गलिका- वित्यादिना वाचकत्वामतिपादनाथ स्वार्थ टिकन्प्रत्ययात् । द्वितीये पदत्वाभावेन शाले तत्लयोगोऽनु- पपत्रः स्यात् इति चेत् । अत्र केचित् अयमयशब्दो न ग्रन्थघटकः किन्तु ग्रन्थकारेण तयारम्भकाले -शिष्टपरम्परामातत्वात् मङ्गलाचरणं कृतमिति । तदपि न, अन्वयानुपपत्तिदोषस्यात्र वारणसंभवे- पि तेन 'माङ्गलिकावुभावि'त्यादेरधशब्दस्य मङ्गलस्वरूपतावोधकस्य प्रमाणपन्थस्यासङ्गतेस्तादव- स्थ्यात् । मेषम् अत्राथशब्दोऽन्यायमुपनीयमानोदकुम्भदर्शनवदानन्तर्यवाचकोपि स्वप्रयोगमात्रेय मंगलाचरणरूप इति न कोपि दोषः ॥ (१) कल्पनयेति । अकरणस्थले समात्तिरिय मङ्गलजम्या स्वप्रतियोगिचरमवर्णानुकूलकृति- मत्वसम्बन्धेन समातिमत्त्वात् शिवाचारानुष्ठितसमाप्तिवत् इति, करणस्थले चेदं मङ्गलं स्वेतर- कारणसामग्रीविरहवत् समातिजननयोग्यत्वे सति समाप्त्यनुपधायकत्वात् अरण्यस्थदण्डवत् इत्य- नुमानकल्पनया अन्वयव्यतिरेकञ्यभिचारवारणसम्भवें मगन्तं सफलं अविगीतशिष्टाचारविषय- त्वादर्शवत् इत्यनुमानेन सफलत्वसिद्धरित्यभिप्रायः॥ (६) मङ्गलं श्रुतिबोधितसमातिसाधनताकं समाप्त्युद्देश्यकाविगीतशिष्टाचारविषयत्वात् यो यदुद्दे- श्यकतादृशाचाराविषयः स श्रुतिबोधिततत्साधनताकः यथा दर्शयाग इति अत्यनुमानभकारो योध्यः ॥

·मङ्गलविचारः। ३ च विन्नध्वंसमानं फलं समाप्तिस्तु स्वकारणादेवांते वाच्यम् तस्य (२)स्वतोऽपुरुषार्थत्वात् समाप्तेस्तु सुखसाधनतया पुरुषार्थत्वात् उपस्थितत्वाच्च । (२)किश्च दुरितध्वंसमा न फलं तस्य प्रायश्चित्त- कीर्तनकर्मनाशापारगमनादिसाध्यतया व्यभिचारात् । प्रारम्धपरिस- माप्तिप्रतिवन्धकरितध्वंसादेन फलत्वे समाप्तेरेव फलत्वोचितत्वात् । तत्रापि च हिरण्यदानप्रयागस्नानादिजन्यत्वेन व्यभिचारात् तेषा- मपि मालवाभिधानं साहसम् । (३)किञ्च मङ्गले सति समाप्तरावश्य- कत्वमित्येवं मङ्गलस्य कारणता। तदुक्तम् "श्रौतात् साक्षात् कर्मणः फलावश्यम्भावनियमात्" इति । अत एव विकल्पितमपि कारणं का- रणमेव फलानन्तर्यनियमस्यैव (४)वैदिककारणत्वात् । (५)विकल्पे तु वजात्यकल्पनं वैजात्यमेव । (६)यत्रान्वयव्यतिरेकगम्या कारणता तत्र फलपूर्वभावनियमो ग्राहो न तु वेदेऽपि तत्र व्यतिरेकभागस्य गुरुत्वे- नानुपस्थितेः तथा च साले मङ्गले समाप्तिरावश्यकीति न व्यभिचारः। समाप्तिस्तु यलिन् अनुष्ठिते सम्पूर्णमिदं कम्र्मेति प्रमा सा च अन्यादौ चरमवारयलिखने यागादो चरमाहुती पटादावन्त्यतन्तुसंयो- गे ग्रामनमनादी ग्रामचरणचरमसंयोगे एवं तत्र तत्रोहनीयमिति । () स्वत इति । अन्धान नेता देवयन्नं स्वत:पुरुषान्वम् । विनवते तु मान- नावेनापियन स्वत पुरुषार्थवम् इ.ते भावः ॥ (१) मनु परधनीय नो मदिने कामना मनले मदिनको तथा च कर स्थितिविषयवमन अडकिताने ।। (६) नदु मलाकरलापले जन्मान्तयम इलामने जन्मगार समाजमा मो. मानकरवानः । ९ समतलजन्याममा पारिनुमान घर निम्न रहस्यममानजन्यावामापान दमत माड२६ } T.न. २... २ निवारयते ·४ वैशपिकमलोपस्कारे (२)मङ्गलजन्यसमाप्तौ वैजात्यकलानेऽगि नोभयथा व्याभिचारः । (२)मंगलश विनध्वंसबारकसमातिफलक कर्म तय देवतानमस्का- रादिरूगमेव (३)स्वतःसिद्धविन्नाभावस्थलेऽपि सामान्यतो गृहीत- स्य विनध्वंसद्वारकत्वस्यानपायात् नमस्कारादीनां ताप्येणैव वि मध्वंसद्वारकत्वप्रतिपत्ते व्याप्तिरिति दिक् ॥१॥ अथ प्रतिज्ञातार्थमाह- यतोऽभ्युदयनिःश्रेयसमिद्धिः स धर्मः ॥ २ ॥ अभ्युदयस्तत्वज्ञानं निःश्रेयसमात्यन्तिकी दुःखानात्तिः तदुभयं यतः स धर्मः । अभ्युदयद्वारकं निःश्रेयसमिति मध्यपदलोपी समा. सा, पञ्चमीतत्पुरुपो वा । (२)स च धर्मो निवृत्तिलक्षणो वक्ष्यते । (५)यदि तु निदिध्यासनादियोगसाध्यो धर्मोऽदृष्टमेव तदा विधिरूपः । *(६)वृत्तिकृतस्तु अभ्युदयः सुखं निःश्रेयसमेककालीनसकलात्म- (१) ननु वैकल्पिकहेतुनास्थले एकामावशिक्षापरतेन कारणताऽङ्गीकार्य तथा च बीघा- दिस्यले प्रत्येकं कारणता न तुभयत्र, तथा न जात्यकल्पनेपि न कश्चिशेष इत्यतः कल्पान्तर- माह मगलजन्येति । तथा च समातिः स्तजन्यविघ्ननसवनातम्यन्धेन महलविशिक्षा तदितरा च । तत्रापा मगलजन्या अन्त्या विघ्नात्यन्ताभावजन्या चेति जात्यस्य समाओकल्पनेन नास्तिकादिसमा- हकसम्बन्धानवच्छिन्नतया मङ्गलवैशिट्याभावात् तस्या विघ्नात्यन्ताभावजन्यत्वेन कादम्बादी च युद्धिप्रतिभादिरूपकारणान्तरविरहेण च नोभयथापि व्यभिचार इत्यभिप्रायः ॥ (२) देवतानुमस्कारादिसकलसाधारणं मङ्गललक्षणमाह मङ्गल चेति ।। (६) ननु स्वतःसिद्धविघ्नाभावस्थलीयमङ्गले विनध्वंसद्वारकसमातिकटकवाभावादव्यातिः स्यादत आह स्वतःसिद्धेति । तत्र विघ्नम्वतद्वारकत्वाभावेपि विघ्नःसजनकतावच्छेदकनमस्कार- त्यादिरूपसामान्यधर्मस्य सत्त्वात् न विघ्नसद्वारकत्वक्षतिरित्यभिप्रायः ॥ (४) समासविशेषानङ्गीकारे सामान्यतो जन्यमात्रस्य कारणे कालेऽतिप्रसङ्गः स्यात् . तदङ्गीकारे च स्वजन्यतत्त्वज्ञानवत्तासम्बन्धेन निःश्रेयसजनकत्वस्य तत्राभागनातिव्यातिस्तथा चेदं न धर्मसा- मान्य लक्षणं किन्तु तत्त्वज्ञानहेतुधर्मविशेषलक्षणमित्यभिप्रायमाह स चेत्यादिना । (९) मतान्तरेण धर्मस्वरूपमाह यदीति । निदिध्यासनादियोगजन्योपि राज्यद्वारा मुक्तिनुत्या- दयनिवृत्निलक्षण एव धर्मो भविष्यतीत्यत उक्तं यदीति । विधिरूप इति । 'निदिध्यासितम' इति श्रुत्युक्तविधिरूप इत्यर्थः ॥ (६) प्रवृत्तिलक्षणवानिवृत्तिलक्षणोपि धर्मोऽदृष्टविशष एव, ततश्चेदं सूर्य धर्मसामान्यलक्षणपर- मिति मन्वानानो वृत्ति कृतां मतमुपन्यस्यति वृत्तिकृत इति । संसार्यवस्थायां कालान्तरोयसकलात्म- विशेषगुणध्वंसमादाय मोक्षव्यवहारवारणाय एककालीन नि । संसारिणोपि कतिपयालविशेष- गुणध्वंससत्वादातामङ्गवारणार्धं सकलति । मुक्तात्मनि संयोगादिसामान्यगुणाना विद्यमानत्वा- ·धर्मलक्षणम् । विशेषगुणध्वंसः।प्रमाणच धर्मे देवदत्तशरीरादिकं भोक्तविशेषगुण- प्रेरितभूतपूर्वकं कार्यवे सति तद्भोगसाधनत्वात्तनिर्मितसम्वदि- त्याहुः। तदेतद्यास्यानं (२)प्रत्येकसमुदायाभ्यां न व्यापकम् इत्यर्वाचीने- रुपेक्षितम् । (२)वस्तुतस्तु को धर्मः किंलक्षणश्चेति सामान्यतः शिष्यजि- शालायां यतोऽभ्युदयनिःश्रेयससिद्धिरित्युपतिष्ठते तथा च यतोऽभ्यु- दयसिद्धिर्यतश्च निःश्रेयससिद्धिस्तदुभयं धर्मः । एवं पुरुषार्थासा- धारणकारणं धर्म इति वक्तव्ये परमपुरुषार्थयोः सुखदुःखाभावयो- विशेषतः परिचयार्थमभ्युदयनिःश्रेयसिद्धिरित्युक्तम् स्वर्गापवर्गयो- रेवान्येच्छानधीनेच्छाविषयत्वेन परमपुरुषार्थत्वात् । (३)साधयिष्य. ते च दुःखाभावस्यापि पुरुषार्थ चम् ॥ २ ॥ (४,ननु निवृत्तिलक्षणो धर्मत्तत्त्वज्ञानद्वारा निःश्रेयसहेतुरित्यत्र श्रुतिः प्रमाणम् । श्रुतेरेव प्रामाण्ये वयं विप्रतिपद्यामहे अनुनव्याघात- पुनरुक्तदोपेभ्यः । पुष्टी कृतायामपि पुत्रानुत्पादाद तत्वम् (५)उ- दिते जुहोति अनुदिते जुहोति समयाध्युपिते जुहोति" इति विधेः प्राप्त एवोदिताादेकाले होमो व्याहन्यते "श्यावोऽस्याहुतिमभ्यवहर- ति य उदिते जुहोति शवलोऽस्याटुतिमभ्यवहरति योऽनुदिते जुहो- ति दयावशवलावस्याहुतिमभ्यवहरतो यः समयाध्युपिते जुहोति" इत्यादिना । तथा "त्रिः प्रथमामन्वाद विरुत्तमामन्वाह" इत्यनेन प्रध- ·नगेगिमयोपस्कार . करणसमिनिमाणोलसामानहालोनमाला (भावितर- गुण सावधिगमगतातो वा नुकः । न नामाभवान्नायं पुन- पाठः (२ कारणविवारनपुगेन प्रागभावस्याणि माध्यत्वात् । न च तस्य प्रागभावत्वातिः प्रतियोगिजनकाभावलेन नथावान् (३)जन- फवञ्च स्वरूगयोग्यतानानम्, नहि प्रागभावधामलामनी येन तस्मिन् सति कायमनश्यन्भवेत् तथा सति कार्यस्यायनादि- वासनात्, तशाच यथा सहकारिविरहादियलं कालं नाजीजनत तथाऽपि तद्विरहान जनयिष्यति, (४) हेतुच्छेदे पुरुषव्यापारात्' इत्यस्यागि प्रागभावरिगालन एा तात्पर्यात् । अत एव गौतमीय- द्वितीयसने "दुःखजन्मप्रवृत्तियोपमिथ्यानानानामुत्तरोत्तरापाये तद- नन्तरापायादगवर्गः" इत्यत्र कारणानावात् का-भावाभिधानं दुःख- प्रागभायपामेव मुक्ति दयति । नहि दोषागाये प्रवृत्यपायः, प्र- त्यपाये जन्मापायः, जन्मापाये दुःसापाय इत्यपायो ध्वंसः, किन्त्व नुत्पत्तिः सा(५)मागभाव एव । नच प्रतियोग्यमासिद्धिः सामान्यतो व्यानि मारणाप ममान हिरोनि । दानादने या परमीशपगुनमा केनचिद् दुःखमसन सह युगपादाभवादातच्याति ॥ (१) अंग्रेविशेरगुण सावधिकत्वमेव लावदन्ति स्वमित्यभिवायनाड अशरति । अत्र विशेषगुगपदं तद त्मविशेषगुणपरमन्यथा नहाप्रलयपूर्वक्षले निःश्रेयसमप्रसिद स्यात् । तद्भसावधि- फवं च तद्भसाधिकरणक्षणानेटावधितानिरूपकम् । अधिवास बनविशेषः । सकलान- विशेषगुग सकालमारभ्य यावान कालस्तन्मात्रनिलतियनित्वमादाय लक्षणसमन्वयः ।। (२) कारणेति । कारणविघटनमुखेन प्रतियोगिना दुसादः कारणत्वाभावमंपादनन साम्यवाद साध्यतया व्यपदिश्यमानत्वात सिद्धवस्तुन्यच्चीयत्ताध्यताख्यविषयत्वाभावात इति भावः ॥ (१) मागभावसाधारणं प्रतियोगिजन कवनुपपादयति जनकत्वं चति । तदति प्रति तद्यनि- प्रागभावस्य कारणत्वं सर्वेषामभिमनं तथा च 'यदिशेश्यास्तसामान्ययारित न्यायेन' विलगपति- योगित्वावच्छिनं प्रति प्रागभाववल्पाखण्डधर्मत्य कारणत्वनवश्यमडोकामित्याशयः । (४) हेतूच्छेदे इति सूत्रस्यापि इत्यर्थः । अन्यथा दुःख तस्यैव पुल्यायापारमाध्यतया है- तूच्छेदे इत्यस्य व्यर्थतापत्नरिति मावः । (५) प्रागभावइति अत्रेदमालोचनोयम् । आधशिदुःखप्रागभावस्यानरकालसंबद्धस्य तस रदशासाधारः ण्यात्स्वसमानाधिकरणदुःखासमानकालौनदुःखसविविट एवात नुतिपदार्यतया नद्यः स चालतिद्धः मुक्तस्य दुःखानुत्पत्त्या मुक्तिकाले तत्मागभावासत्वात अनागतस्यैव प्रागभावनातयोगित्वाद । न च नहि दुःखं ने माभूदिति कामनाया निर्विपयत्वेन प्रेक्षात्रता प्रायश्चित्तादी प्रवृतिर्न स्यादिति वाच्यन् । तस्या अपि उत्तरोचरकालसम्बन्धविशिष्टदुःखात्यन्ताभावविधायित्वेन निर्वाहात् । न चात्यन्ताभाव- स्य नित्यत्वेन साम्यत्वं व्याहतमिनि वामम् प्रागभावयत्तस्मा साध्यवस्थाशनत्वात् गत एवा- ·नुक्तिविचारः। दुःखदेव प्रतियोगिप्रतिः प्रायश्चित्तवत, तत्रापि प्रत्यवायध्वंत. द्वारा दुःखानुत्पत्तरेवापेक्षितावात् लोकेऽप्यहिकण्टकादिनिवृत्तेदुःखा. नुत्पत्तिफलकत्वदर्शनात् दुःखताधननिवृत्त्यर्थमेव प्रेक्षावनां महात्तिः। (केचित्तु दुःलात्यन्तामाय एय मुक्तिः। स च पद्यपि नाम- निछत्तथावि लोहाशिनेहपजामाने साध्यते ' सिद्धिश्च तत्स दुःख- प्रागनावासहत्तिदुःखत एव तत्व तत्तन्बन्धतयोगतात्, तलिन् तति तन दुःखात्यन्ताभाव स्तोतेः। एवञ्च ताते "दुःखना- त्यन्तं विनुतधरति" इस्लादेशुतिरप्युपपादिता नवतोत्याहुः । (२ तब दुःखात्वन्तानावत्याताध्यत्वेनापुरुषार्थयात् । दुःख- ध्वंत्तत्त्व च न तत्र सम्बन्धत्यं परिभाषापत्तेः "दुःखेनात्यन्तं वि- मुनश्चरति" इति मुतेर्तुःखमागभावत्यैव कारणाविघटनदुखेनात्यत्ता- भावलमानरूपत्वता पर्यकत्वात् । (३)नन्दयं न पुरुषार्थः निरूपाधी. च्छाविपरवानावात् दुःखकाल सुखं तावोत्पद्यते इति उसा- दिनानव दुःखानाचार्य प्रवृत्तरिति चेस वैपरीत्यस्यापि सुदर- वात् सुखच्चापि दुःखानादापायितीन्येव किं न त्वात्. शोकाच लानां मुखपिनुखानानाप दुःखाभायनाननिसन्धाय विपनगो. बन्धनादा (४)प्रत्तिदर्शनात् । (५) ननु पुरुषार्थोऽध्ययं शायनान एय मुत्तु दुःखागावल्य ज्ञायनानव नास्ति अन्यथा नृच्छादयस्था-

·No text on this page.

·मुक्तिविचार। ११ पोरविशेषापातात् अभिव्यक्तरुत्पाद्यत्वेन तनिवृत्तौ पुनः संसारा- पत्तेश्व। (१) बलात्मनि जीवात्मलयो मुक्तिरिति चेन लयो यद्यकी- भावत्तदा याधात् नहि दयने भवति। लिङ्गशरीरापनमो लयो लि. अकादशेन्द्रियाणि तेषां शरीरस्य च विगनो लय इति चेन एता- वता दुःखलामन्त्रीविरहस्योक्तत्वात् तथाच दुःखाभाव एव मुक्तिरिति पर्यवसानात्। (२)एतेनाविद्यानिवृत्ती केवलात्मस्थितिर्मुक्तिः आत्मा च विज्ञान- सुखात्मक इत्येकदण्डिमतमपान्तम्। आत्मनो ज्ञानत्वे सुखत्वे च प्रमा- पानावात्। न च "नित्यं विज्ञानमानन्दं ब्रह्म इति श्रुतिर्भानम् तस्या मानवत्वानन्दवत्त्वप्रतिपादकत्वात् भवति हि अहं जाने अहं सुखी- तिप्रतीतिः नत्यहं ज्ञानम् अहं सुखमिति । (३)किञ्च ब्रह्मण इदानीम- पिसत्वात् मुक्तसंसारिणोरविशेषापत्तिः (१)अविद्यानिवृत्तचापुल्या- र्थत्वात् ब्रह्मणञ्च नित्यत्वेनालाध्यत्वात् ,त साक्षात्कारत्य तदात्मकत्वे- नासाध्यत्वात् , एवमानन्दत्यापि तदात्मकत्वेनालाध्यत्वमेवेति तदर्थ प्रवृत्त्यनुपपत्तिरेव । (५)निरूपलवा चित्सन्ततिर्मुक्तिरिति चेन्न । दुःखादिरूपस्य उप- प्रवत्त्य विगमो यदि निरूपप्तचत्वम् तदा 'तन्मावत्यैव पुल्पार्थत्वेन वित्लन्ततेरनुवृत्ती प्रमाणाभावः तदनुवृत्तेरपि शरीरादिलाध्यत्वेन संसारानुवृत्तेरावश्यफत्यादिति सिद्धं दुःखनिवृत्तिरेवोक्तरूपा निः- यसमिति । तत्त्वस्य सानमिति कर्मणि पष्ठी। साधर्म्यवधानामिति विदारक मनमाने (दर्शनने देने में । इस अनेक नाव न कर .. कम इन्य देन । र सोनु दास. (G) भार...! दर्थ नहुने . . t- 4 ' -

·No text on this page.

·त्यविभागः। १३ त्वज्ञानं शास्त्रमुच्यते तदा धनेविशेष ईश्वरनियोगप्रतादयो वक्त व्यः । पूर्वत हीश्यरनियोगप्रतादावधेिगन्य कणाझे महर्षिः शारलं प्रणीनवानिति । तत्त्वज्ञान: रोनामतत्वलाक्षात्कार इह विवक्षित. तत्व तयातननिध्यासाने.न्मूलनानत्वात् । (२) 'तनेन विदि- स्वातियुति नान्यः पन्या विद्यतेऽमनाय" इत्यत्र "द्वे ब्रह्मपी के दितन्ये इयन च वेदनपदत्त साक्षात्कारपस्चात्, “पश्यत्वचक्षुः' इत्यत्रापि तथा । सव सालानननिदिध्यासनादिपरन्परये, ३)ति हेतुपश्चन्या तथैवानिधानात् । ४ दानानपवननागिनया सर्वदाधियतया च प्रथमोहिष्ट- स्व द्रवरदार्थस्य बिमार्ग विशेषोदशन कुर्वनाह- पृधियायलेजो वायुराकाशं कालो दिगात्मा मन इति द्रव्याणि !!! इतिसारोऽवधारणाः तेन नवेच मातिनाधिकानि न न्यना- नि वेयर्थः । ननु विभागवलादेव न्यूनाधिकतमयावच्छेदसिद्धी किनितिकारपति उद्देशनापरतवापि सूबतन्नरे बिनाग- । न तुरे काम :::::: ---::दान : -... . . h

·No text on this page.

·गुणनिरूपणम् । १२ धिकरण्यसुचनायासमालो बटुवचननिर्देशश्च । यद्यप्येकत्व- धेकरणं नकत्वान्तरं न वा महत्वदीर्घत्वसमानाधिकरणं म- त्वान्तरम् तथापि द्वित्वादीनासन्योन्यं सामानाधिकरण्यं म. त्यादीनाञ्च विजातीयपरिमाणयोः सामानाधिकरण्यमस्त्य- त्वञ्च यद्यपि छिपृथक्वादिसमानाधिकरणं तेन सायावद् व निदेष्टुमर्हति तथाप्यवधिव्यावलक्षणं सङ्ग्यातो बंध. चपितुमेकवचननिदेशः । संयोगविभागयोद्धघोरध्यककर्म- चानाय द्विवचनम् । परत्वापरत्वयोरन्योन्याधयानलल्यतया लिङ्गत्वाविशेषसूचनाय च द्विवचनम् । बुद्धीनां विद्यादिभेदेन भिनतकमात्रबुद्धिनिराकरणसूचनाय बहुवचनम् । सुखदुःख- रपि भोगत्वावच्छेद्यैककार्यजनकन्वम् अविशेषेण चादयोना- 1, मुखत्यापि दुःखत्वेन भावनञ्च ख्यापयितुं द्विवचनम् । इ- योद्धयोरपि प्रवृत्ति प्रति कारणत्वसूचनाय द्विवचनम् । प्रय- २)विहितनिषिद्धगोचराणां दशविधानां पुण्यहेतुत्वं दशवि- । पापहेतुत्वमभिसन्धाय यदुवचनमित्युमेयम् । 'या रूपरसगन्धस्पर्शानां भौतिकन्द्रियम्वन्धाहेनुन्यज्ञार- कजक्रियाव्यवस्थापनार्थ वा ते लमत्त्वोक्ताः । सञ्चायां दुत्वादो विमतिपसिरिति तनिराकरणसूचना) बहुवनानि- । पृथकाने तु लावायदुन्येनेवास्थापि बहुत्यनिति स्वगाया- बनव्यानीपत्वं सहयाता वैधयमिति सुचनाय च पृथानि- ! परिमाणे तु दीर्घन्धास्वन्वादिधिप्रनिपत्तिनिराताव पर 1 संयोगविनानोरन्योन्यविरोधशापनाय द्विवचनम् । पर- स्वयोंदसिककालियभेदन निजातीयवसम्मत चणापत्तो भागो न्यूनः स्थान दर्शन तत्रापि द्विवचनमिया३)शेयम् । - . ::::::.. ..

·वैशेषिकसूत्रोपस्कार एतेपाच लक्षणमने वश्यते ॥६॥ (१)कर्मणां द्रव्यजन्यतया गुणजन्यतया च पवद्रव्यसमवाया- ज प्रत्यक्षतोति गुणाभिधानानन्तरं कर्नादेशविभागावाह- उत्क्षेपणमवक्षेपणनाअञ्चनं प्रसारणं गमन मिति कर्माणि ॥ ७॥ उत्क्षेपणम् अवक्षेपणम् आकुञ्चनं प्रसारणं गमनमिति कर्माणि। प्रतिरवधारणार्थः, भ्रमणादेरपि गमनान्तर्गतत्वात् । अत्र च उत् पणत्वावक्षेपणत्वाकुञ्चनत्वप्रसारणत्वगमनत्वानि कर्मत्वसाक्षाद्या- प्याः पञ्च जातयः । नन्वतदनुपपन्नं गमनस्य कर्मप-यत्वात् सर्वत्र गच्छतीति बुद्धधरत्वादुत्क्षेपणत्वादीनां चतसृणां जातीनां परस्प रात्यन्ताभावसमानाधिकरणानां सामानाधिकरण्याननुभवात् च- तन एव कर्मत्वव्याया जातय इति चेत् । (२)सत्यं कर्मपत्र्याय एवं गमनं पृथगभिधानन्तु भ्रमणरेचनस्यन्दनो ज्वलननमनोन्नमनादीनां भिन्नभिन्नबुद्धिव्यपदेशभाजामेकेन शब्देन सङ्ग्रहार्थम् । (३)यद्वा गमज- त्वमपि कर्मत्वव्याप्या पश्चमी जातिरेव तेन भ्रमणरेचनादिप्वेव गम- नप्रयोगो मुख्यः उत्क्षेपणावक्षेपणादिपु यदि गमनप्रयोगस्तदा भा- क्तः। स्वाश्रयसंयोगविभागासमवायकारणत्वमेव गौणमुख्यसाधा- रणो धर्मः । (४)गमनत्वज्ञातस्त्वनियतदिग्दशसंयोगविभागासम: वायिकारणत्वमेव व्यञ्जकम् ,तञ्च भ्रमणादिषु सर्वत्रेति गमनग्रहणेनैव तेषां ग्रहणमिति । निष्क्रमणत्वप्रवेशनत्वादिका तु न जातिः एकस्मि नेव कर्मणि गृहाद् गृहान्तरं गच्छति पुल्पे कस्यचित् द्रष्टुः प्रवि- शतीति प्रत्ययः कस्यचित्तु निष्कामतीति तत्र(५)जातिसङ्करः स्यात् (१) सङ्गनिमदर्शनपूर्वकं द्रव्यगुणोद्देशान्ते कर्मनिरूपणे बीजं स्फोटयनाह कर्मणामिति । (२) सत्यमिति । तथा चोल्क्षेपणादिचतुव्यान्यकर्मत्वमेवात्र गमनत्वम तेगा प्रभवदिस- महात् । न चोक्षेपणादेरपि तेनैव सडसम्भवे पृथगुपादानवैयमिति वाच्यम मुनरिच्छामाबाधा- नतयाऽत्र पर्यनुयोगासम्भवात् ।। (६) गमनत्वं न कर्मत्वप्ताक्षायाध्यजानिरिति पूर्वकल्प मनाइत्याह यति । (४) गमनपदस्य भ्रमणादिषु मुख्यमयोगहेतुमुपपादयन्नाह गमनवजातेरिति । उत्क्षेपणायोप- णयोरतिभ्यातिनिरासार्थमनियतपदम् । आकुञ्चप्रतारगयोरतिव्यातिनिवारणार्थ देशेति ।। (१) जातिसङ्कर दात । गृहं प्रविशति च पुरुष प्रतिशतीत, गृहामिछति च निझामनाति प्रत्येकमपि प्रत्ययसत्याप्तकर इनि भावः । एवमगि ||

·No text on this page.

·द्रव्यसाधर्म्यप्रकरणम् । on रसवत्त्वं च(१) । भूतात्मनां वैशेषिकगुणवत्त्वम् । क्षित्युदकात्मनां चतुर्दशगुणवत्त्वम(२)। (३)आकाशा- त्मनां क्षणिकैकदेशवृत्तिविशेषगुणवत्त्वम् । दिकाल- योः (१)पञ्चगुणवत्वं सर्वोत्पत्तिमतां निमित्तकारणत्वम् च । क्षितितेजसोनमित्तिकद्रवत्वयोगः । (५)एवं सर्वत्र साधर्म्य विपर्ययाद्वैधयं च वाच्य- स्मन्यतिव्याप्त्यापत्तेः । एतत् (४९) (१०) (११) (५४) (५५) सूत्रेषु व्याख्यातम् । (१) अत्र (४९) (५०। (१८७१ (१९८) (२०१) मृत्राणि एव्यानि । (२) चतुर्दशेति । ते च यथा- स्पर्शादयोष्टी वेगश्च गुरुत्वञ्च द्रवन्धकम् । रूपं रसस्तथा नदी वारण्यंत चतुर्दश ।। सरहाना गन्धयुताः शिनायने चतुर्दश। युयादिपटक संख्यादिपञ्चकं भावना नधा धमाधम गुणा एते आत्मनः म्युचतुर्दश । पत्र (४९) (५०) (४) (८४) (१३०.) (१५५) (५६) १६३) (१८७) (१९७) (१९८) (१५.९) (२०१) (२०२) (२०३) (२.०४) (२५६) (२०१) (२२६) (२७८) (३४७) मृत्राणि द्रष्टव्यानि । (३) आकाशात्मनामिनि । पृथिव्यादीनानासाथ कामति । जावाजीचात्मनामव्याप्ययनमा में विशेषणाः द६. मानविनाशिन्याय माय क्षण स्वतन्त्र मायभ। (४नि । संपादियामायापनि । ....) (८७) १८८) (..) (२८०) (२८९१६२०१५ . द्र मानि। (५) ने सभ. पीमत 1, पावर पाय .:.

·सटीकप्रशस्तपादभाष्ये. भुक्तस्याहारस्य रसादिपरिणामार्थमुदर्यम् । आकरजं च सुवर्णादि(१)। तत्र संयुक्तसमवायाद्रसाद्युपलब्धिरिति । (७) वायुनिरूपणप्रकरणम् । (२)शयुत्वाभिसम्बन्धाद्वायुः । स्पर्शसंख्याप- रिमाणपृथक्त्वसंयोगविभागपरत्वापरत्वसंस्कारवान् । अत्र (५५) (८३) (१६७) (१९७) (२०६) सूत्रााण | (१)सुवर्णादीति । यदि सुवर्णन्तैजसन्तर्हि कथं तत्र गन्ध रसायुपलब्धिरत आह तत्रेति । प्राणिनामदृष्टवशात्तत्र पााथै. वभागोपष्टम्भादनुद्भूतरूपस्पर्श पिण्डोभावयोग्यं सुवर्णाद्यारभ्यः ते तथाच पार्थिवद्रव्यसमवेतानां गन्धादीनामुलब्धिरिति । सु. वर्णस्य तैजसत्वस्थापनप्रकारस्तु-रूपवत्तया वितयान्तर्भूतमिदं न जलं सांसिद्धिकद्रवत्वशैत्ययारभावात्स्नेहाविनाभूतद्रव्यान्त- रासङ्ग्रहाच्च । न च नैमित्तिकद्रवत्ववत्त्वात्पार्थिवम्, विपक्षे या: धकाभावात् । न च निमित्ताद् द्रव्यान्तरे द्रवत्वोपपत्तिं किञ्चि द्विरुपाद्धि न. चोवज्वलनादिवजातिनियतमेतत्, एकदेश- वृत्तित्वात् । न च तद्विशेषनियतं, सर्पिरादीनां भिन्नजातीयत्वात् । तस्मात्तत्तद्भोगहेतुनियताइटसहकार्यग्निसंयोगजन्यं द्रवत्वमुत्पद्य- मानं कम्पबन्न पार्थिवत्यादिव्यवस्थाहेतुः । एवम् असति विरोध्य- न्तरे पार्थिवरूपपरावृत्तिरग्निसंयोगेन दृश्यते नतु मायमानसुवर्णा- देरिति जलवदपार्थिवत्वमवधार्यते । प्रयोगश्च सुवर्ण न पार्थिवम् अत्यन्तानलसंयोगेप्यपरावर्तमानरूपवत्त्वाजलयत् । तैजसं चैतत् पार्थिवाप्यान्यत्वे सति रूपवत्त्वात्सौर्यालोकवदित्यादिः किरणा• वल्यादौ विस्तरेण द्रष्टव्यः। तदपीत्यारभ्य उपलब्धिरित्यन्तं (१५७) सूत्रात् (१६१) सूत्रान्तं, (२७६) (२७७) (१७०) (१८६) सूत्राणि च क्रमशो घ्याख्यातानि । (७)वायुनिरूपणप्रकरणम् । (२) प्रत्यक्षं पृथिव्यादित्रयं व्याख्यायाप्रत्यक्षद्रव्यव्याख्याघसरे

·घायवीयशरीरोन्द्रियादिनिरूपणम् ।
१७
सोऽस्यानुष्णाशीतत्वे सत्यशकजः, गुणविनिवेशात्
सिद्धः । अरूपिष्वचाक्षुषवचनात् सप्त संख्यादयः ।
तृणकर्मवचनात संस्कारः।
(१)स चायं द्विविधोऽणुकार्यभावा
वात् । तत्र
कार्यलक्षणश्चतुर्विधः-शरीरमिन्द्रियं विषयः प्राण इति ।
तत्रायोनिजमेव शरीरं मरुतां लोके पार्थिवावय.
बोपष्टम्भाच्चापभोगसमर्थम्(२)।
इन्द्रियं सर्वप्राणिनां सोपलम्भकं पृथिव्याद्यन.
भिभाववयवै(३)रारब्धं सर्वशरीरव्यापि त्वगि-
न्द्रियम् ।
तथाच
नित्यानित्योभयस्वभावव्यनिरूपणस्य प्रकृतत्वाद्वायुं व्याचष्टं वायु.
स्वति व्याख्या पूर्ववत् । गुणविनिवेशादिति,-"स्पशवान् वायुः इति
(५२) सूत्रं सूचयति । चाक्षुपति । अरूपिप्वचाक्षुपाणि(१६८) सूत्रं ।
सल्यादीनीत्यर्थः । तृणे कर्म वायुसंयोगा(१९४)दित्यः, सूत्रैः
स्पर्शादयः संस्कारान्ता पायो सिद्धा इत्यर्थः ।
(१)सचेति । चोप्यर्थे । न केवलं पृधिच्यादयो
द्विविधाः फिन्त्वयमपीत्यर्थः ।
अत्र (२५७) सूत्रात् (१६१) सूत्रपधन्तं, (५९) १६०).६१) (१७०)
(२७६) (२७७) सूत्राणि च द्रष्टव्यानि ।
(२)श्रम (१५५) सुचात् (१८०) पर्यन्तं सूत्राणि ।
(३)आरध्यमिति । ननु त्यगिन्द्रियम्य धारदोयत्वे कि मान.
मिति चन्, इदं धायायं रूपादिधुमध्य स्पस्पयामिरजावाद
गरिसलिलीत्याभिव्यक्ष समीरणवदिति अनुमाननेव विद्धि।
मध (३२६) सूत्रम् ।
३

·सटीकप्रशस्तपादभाष्ये - ब्रह्मणोऽपवर्गकाले संसारखिन्नानां सर्वप्राणिनां निशि विश्रामार्थ सकलभुवनपतमहेश्वरस्य संजिहीर्षासमकालं शरीरेन्द्रियमहाभूतोपनिबन्धकानां सर्वात्मगतानामदृष्टा- नां वृत्तिनिरोधे सति महेश्वरच्छात्माणुसंयोगजकर्मभ्यः शरीरेन्द्रियकारणाणुविभागेभ्यस्तत्सयोगनिवृत्तौ तेषामा- परमाण्वन्तो विनाशः, तथा पृथिव्युदकञ्चलनपवनाना- मपि महाभूतानामनेनैव कमेणोत्तरस्मिन्ननुत्तस्मिन् स- ति पूर्वस्य पूर्वस्य विनाशः, ततः प्रविभक्ताः परमाण- वोऽवनिष्ठन्ते धर्माधर्मसंस्कारानुविद्धा आत्मानस्तावन्त: मेव कालम् । ठानेऽचैतन्यानुपपत्तिः प्रवृत्यनुपपत्तिर्वा अचेतनप्रवृत्तेः पराधि- ठानकार्यत्वनियमात , । अधिष्ठातृत्वं च नास्मदादीनामनभिज्ञावान नेतरस्य प्रयोजनाभावादिति व्यग्रन अन्तवासिनः समाश्वालय- नाह चतुर्णामिति इत्याचार्याः । विधिरिति । व्यणुकादिक्रमेण सृष्टिः क्रियाविभागादिन्यायनापरमाण्वन्तः प्रलयश्च कथ्यत इत्य. र्थः । ब्राह्मणेति। मानवस्य तु वर्षस्य दैवमेकं दिनं भवेत् । तद्द्वादशसहस्राणि चतुर्युगमुदीरितम् । चतुर्युगसहस्रं तु ब्रह्मणो दिनमुच्यते । रात्रिश्चैतावती तस्य ताभ्यां पक्षादिकल्पना ॥ इति ब्राह्ममानम् । उपनिवन्धकानामिति ! आरम्भकाणामिः त्यर्थः । सर्वात्मति । आत्मगतानामात्मसमवेतानाम् अदृष्टानां वृत्तिनिरोधे शक्तिप्रतिवन्धेऽनागतशरीराद्यनुत्पत्तिः, उत्पश्नसंहारार्थ च महेश्वरसबिहार्यात्माणुसंयोगभ्यः कमाणि तेभ्यश्च शरीरे- द्रयकारणीभूताणुपु विभागास्ततः पूर्वसंयोगनिवृत्तौ शरीरे- ·सृष्टिमहारनिरूपणम् । (१)ततः पुनः प्राणिनां भोगभूतये महेश्व- रसिसृक्षानन्तरं सर्वात्मगतवृत्तिलब्धादृष्टापेक्षेभ्यस्तत्ल- योगेभ्यः : पवनपरमाणुषु कर्मोत्पत्तौ तेषां परस्परसंयोगे- भ्यो व्यणुकादिप्रक्रमेण महान वायुः समुत्पन्नो नभसि दोधूयमानस्तिष्ठति । तदनन्तरं (२)तस्मिन्नेव बायावाप्येभ्यः परमा- णुभ्यस्तेनैव क्रमेण महान् सलिलनिधिनत्पन्नः पोप्लूयमानस्तिष्ठति । न्द्रियाणां घणुकादिनाराक्रमेण यावत्परमाणुधिनासो भवतीय- धः । उत्तम्मिन्निति । जले निष्टति पृथिव्याः, नेजसि निष्ठति जलस्येत्ये वनुत्तरीतरन्मिन् विद्यमाने पूर्व पूर्वायनाश इति भावः । भावनामिनि । ब्राह्मशानवपंपयनमित्यर्थः । आम्मान इनि दि. गारपलक्षणं तेपामपि नित्यत्वात् । अत्र (६६) १६७) (१९.९) (२२०) १९९) प्राणि पृदिया नुयाध शानि विभागम्य कमोदिजन्यायप्रतिपादकानिया (प्रतिपादनमाम्य विवक्षिताधापूर्व पप किया। म माननः पुनग्नि पर प्रतिपादन माप्रामा पनि आमालाः ।.... हारमोग्नादनमानार्यादयः । यो । सय नया चेहरा ५. पादचाप या link : ५......... ... Hit गया ....... -- - ....१० २६ १५.११.५५९५.......... ६८ ::-.insti.५ ५५५...

·२२ सदीकप्रशस्तपादभाष्य तदनन्तरं तस्मिन्नेव पार्थिवेभ्यः परमाणुभ्यो म. हापृथिवी (१)संहताऽवतिष्ठते । तदनन्तरं तस्मिन्नब महो- दधौं तैजसेभ्योऽणुभ्यो दव्यणुकादिप्रक्रमेणोत्पन्नो महां- स्तेजाराशिः केनचिदनभिभूतत्वा(२)देदीप्यमानस्तिष्ठति। (३)एवं समुत्पन्नेषु चतुर्पु महाभूतेषु महेश्वरस्याभिध्यानमालात् तैजसेभ्योऽणुभ्यः पार्थिवपर- माणुसहितेभ्यो महदण्डमारभ्यते । तस्मिंश्चतुर्वदनकमलं सर्वलोकपितामहं ब्रह्माणं सकलभुवनसहितमुत्पाद्य प्र- जासर्गे विनियुते । स च महेश्वरेण विनियुक्तो ब्रह्माऽ. तिशयज्ञानवैराग्यैश्वर्यसम्पन्नः प्राणिनां कर्मविपाकं वि-- दित्वा कर्मानुरूपज्ञानभागायुपः सुतान् प्रजापतीन् मा- नसान् मनुदेवर्षिपितृगणान् मुखबाहरुपादतश्चतुरो. ब- भावः। (१)संहता-निविडावयवा अविशीर्णतयेत्यर्थः । अत्र (२९०) (३६३) सूत्रे। (२) देदीप्यमानो-अनभिभवादतिशयेन दीप्यमान इति भावः । अत्र (१९९) (३६३) (२९०) (२१०) सूत्राणि द्रव्यानि । (३) एवमिति । अभिध्यानेति ! अभिध्यानञ्च सङ्कल्पस्तन्मात्रात् न तु कुलालादिवत् व्यापारात्कायस्येत्यर्थः । अण्डामति । पार्थि- पाणुसाहित्येन तैजसपरमात्पन्नत्वादस्य हिरण्मयत्वं विवक्षि. तम् । विनियुक्त इति । महेश्वर इति शेषः । विदित्वेति । एतावदस्य . कर्मफलमिति ज्ञात्वेत्यर्थः । सुतानिति । अस्य प्रत्येकमन्वयः । मानसान् प्रजापतीन्दक्षादीन् , मनून स्वायम्भु. वादीन् , देवानादित्यादीन् , ऋषीन् गौतमादीन् , पितॄन् कन्यवा- ·आकाशसिद्धिनिरूपणम् । २३ णानन्यानि चोच्चावचानि च सृष्ट्वाऽऽशयानुरूपैर्धर्मज्ञानवै- राग्यैश्वर्यैः संयोजयतीति । (९)आकाशप्रकरणम् । (१)आकाशकालदिशामेकैकत्वादपरजात्यभावे पा- रिभाषिक्यस्तिस्रः सञ्ज्ञा भवन्ति । आकाशः कालो दिगिति । तत्राकाशस्य गुणाः शब्दसंख्यापरिमाणपृथक्त्व- हनादीन् गणान् कूष्माण्डादीन् , गणशब्दस्य प्रत्येकं वाऽन्वयः । आ. शयेति । फलज्ञानपर्यन्तमाशेरत इत्याशयाः कर्मज्ञानवासनारूपाः तदनुरूपैर्धर्मज्ञानादिभिः संयोजयति मात्रयाऽप्यन्यथा न करोतीत्य. थः । धर्मादिभिरधर्मादीनामपि ग्रहणमत्र वोध्यम् । तदेवं प्रवन्धेन परनेश्वराधिष्ठितैः पृथिव्यादिपरमाणुमिविश्वमारभ्यत इति वदता- ऽन्तवासिनां सर्वे आक्षेपाः परिहतालथाहि अदृष्टापेक्षया सृष्टेवि. चित्रता, मानलसृष्टयाऽऽद्यव्यवहारः परमेश्वराधिष्टानेनाचैतन्यप्रवृ. त्तिचैतन्यप्रवृत्तिनियमौ चेति । ननु ईश्वरसद्भावे सर्वमिदं सम्भवे. तत्रैव किमानमिति चेत् शरीरानपेक्षोत्पत्तिमद् वुद्धिपूर्वकं कारण. वत्त्वात् , यत्कारणवत्तद्बुद्धिपूर्वकं यथा रथः, तथा चैतत्तस्माद्- बुद्धिपूर्वकमिति पञ्चावयवोपपन्नमनुमानमागमश्चेति । अत्र किरणा. वल्यादौ विस्तरो द्रष्टव्यः। स्वतन्त्रमिदम्नाप्यम् । (९ आकाशप्रकरणम् । (१)संक्षेपत आकाशादित्रयमेकग्रन्धेनाहाकाशेति । अपरजा- त्यभाव इति । व्यक्त्यभेद नाकाशत्वादिजातिवाधक इत्यर्थः । संहा प्रति । शुजनाहिकया निमित्तं विना लाहोतिकं नाम तेपामिति भावः । तेप्वाकाशे द्रव्यत्वव्यवस्थापकगुणान्प्रदर्शयति तत्रेति। अत्र (७.) (53) (७८) (२) (२७८) सुवापि।

·२१ कमा संगोगाभागाः । (१) मा int पर्वमा सरकार सवादशेषगुणः } बाम iPEPART. त्यामलामान IEE STEELA - . (२)मा मासा शाकिरणपनि माना THEATEHETI पात्रता : inter यांकरोनोEिti'. गुण:miri Pातitni-ET. गशिरगुणः - sit कारणगुण परमाणुसमानी मिनाराruna । Eartharti 3781101 riafirisútisingiif pignofcart1:11:57:11 Ripper यायदानासायाशा प्रापि परमाणुरूपदी शिवारात तोयानुनत. नीयम् । वियोगोपालअनयासमा प्रयासोपाल रिति । आध्यानिमताच्छादन्यत्र यो स्यु पलब्धः। यदि शताया तालिवान नोपलगेन nur. विवपिधान । सर्वदेवात, अप्रासपणच सर्वत्र सादा सः सघशब्दोपलब्धिप्रस इत्यावाया: दंत्वन्तरमा आश्रयाद. न्यग्रोपलब्धरिति फन्दलाकाराः । नामगुण इति । शब्दो नात्मगुः णः वाद्येन्द्रियप्रत्यक्षापयत् । न च स्वरूपासिद्धाऽयमिति वाच्यम् धोत्रं वाहन्द्रियं प्रतिनियतविषयत्वायनुवदिति तानरासात् । हेन्य. न्तरमाह आत्मान्तरमाहात्यादिनि आत्मगुणास्तु प्राहकस्था एव गृह्यन्ते यथा सुखादयः नैवं शब्दः । इदं कुतः? अत आह आत्मा न्यसमवायात्-ग्राहकासमवायादित्यर्थः । इदमपसिद्धमत आहादा- रेणेत्याचार्याः । रूपादिवच्छन्दो नात्मगुण आत्मन्यसमवायादि. ति हेत्वन्तरमिति कन्दनी । अहङ्कारेणेति । विभक्तस्य-ज्यधिकर. । .

·आकाशानुमानप्रकार:। २५ णः । श्रोत्रग्राह्यत्वाद्वैशेषिकगुणभावाच न दिकालमन- साम्। परिशेषाद् गुणो भूत्वा आकाशस्थाधिगमे लिङ्गम् । (१)शब्दलिङ्गाविशेषादेकत्वं सिद्धम् । तदनुवि- धानादेकपृथक्त्वम् । विभववचनात् परममहत्परिमाणम् । शब्दकारणत्ववचनात् संयोगविभागाविति । अतो गु- णवत्वादनाश्रितत्वाच द्रव्यम् । समानासमानजातीय- कारणाभावाच्च नित्यम्, सर्वप्राणिनां च शब्दोपलब्धौ पस्य ग्रहणाञ्चेत्यर्थः, य आत्मगुणः सोऽहकारसमानाधिकरणो गृह्यते यथा सुख्यहामति नैवं शब्दस्य ग्रहणम् अतो नात्मगुण इति भावः । श्रोत्रति । शब्दो न दिकालमनोगुणः श्रोत्रमाहात्वात् । अत्र श्रोत्रेत्युपलक्षणं ग्राह्यत्वादित्येव हेतुर्गन्धवदिति दृष्टान्तः । एवं शन्दो न दिकालमनोगुणः विशेषगुणभावात्सुखवदिति प्रयोगः परिशेषादिति । शब्दो द्रव्यसमवेतो गुणत्वाद्रूपवदित्यनेन द्रव्य- समवतत्वे सिद्ध पूर्वोत्तानुमानैः फ्लप्तव्यानाधितत्वे च सिद्धे शन्द.आकाशद्रव्यगुणः गुणत्वे सति पृथिव्याद्यष्टद्रव्यानाधितत्वा- दित्यनेन परिशेपानुमानेनाकाशसिद्धिरिति भावः । भन (७२) (७३) (७४) सूत्राणि । (२)शब्दलिनेति । अत्र परिशेपाल्लिामाकाशस्यत्यादि (७५) (७७) (७८)सूत्राणि । तथाच सर्वत्राविशिष्टस्सन् एकः शन्द आकाश- लिङ्गामिति आकाशमप्येकमित्यर्थः । तदन्विति । अम (७२) सुत्रम् । विभवेति । विभवान्महानाकाश इति (२७८) सूत्रम् । शब्दे- ति । संयोगाद्विभागाच्छन्दाच शब्दस्य निष्पत्तिरिति (२१०) सूत्रपाकाशगुणं शब्दं प्रति संयोगविभागयोः कारणत्वमुक्त तेनाकाशे तयोः सिद्धिरित्यर्थः । गुणवत्वादित्यत्र घटोना. बितत्वादित्यत्र च परमाणुर्दष्टान्तो चोध्यः । लमानवि । समानता- तीयं समवाविकारणमसमानजातीयमसमवाधिकारणं निमित्त- ·३२ सटीकमशस्तपादभाष्ये पादात्मकार्यत्वात् तेनात्मा समधिगम्यते। (१)शरीरसम. यायिनीभ्यां च हिताहितप्राप्तिपरिहारयोग्याभ्यां प्रवृत्ति- निवृत्तिभ्यां स्थकर्मणा सारथिवत् प्रयलवान विग्रहस्या- विधाताऽनुमीयते,प्राणादिभिधेति। कथं? शरीरपरिगृहीते यात्ये व्यासंगो न स्यात् फरणान्तरापेक्षायां च संशाभेदमात्रम् । भर करणतयाऽनुमितमेव ज्ञानाश्रयतयाप्यनुमास्यते भत आह स्वयं करणभावाति । सिचे हि चैतन्याश्रये कतरि करणं मनोऽनुमीयते तथा धर्भिग्राहकप्रमाणवाध इति भाचार्याः। कन्दलीकृतस्तु इतोपि हा मनोगुणो न भवाते तस्य स्वयं फरणत्वादित्याद स्वयंकरण. नावाचति । मनोनचत करणत्वात घटवदिति पदन्ति । परिशे. पाहिति । प्रतिव्यासाच्छिष्यमाणतयात्मकायचा. यायावायिलोति कार्यवाहित्यर्थः । तन-शाननात्मा समfurtis । तत्यांग-शानं पृथिव्याधारितदयांधित नामिन सालि हायवा या प्रधिव्यातिरिक्तद्रव्याधित Aria साति कायमपि न भवति यथा गन्धाविरिति । (मामामा प्रमाणात माह शरीति शरीरताना- iiiतिनिती भायणपत इति न विशे. titi tatतिततितिनितिगच्छदाय हिना- in initial, दिपु नि त । साय या. • र चिटित विनिमतादादान । हताहि .*!istie gratitude the Microplastot l'anyi-fittelu- 44.) (११५.) {१२०(१२) (218) पाणि। Tink iisittik fiन प्राणानfritiirituff. innifittiiiiiialitti iral. 1. Rittitivitp:: i Hindi malini tari1 . aint ·आत्मसाधकानुमानानि । वायौ विकृतकर्मदर्शनानाध्मापयितेव, निमेषोन्मेषक- मणा नियतेन दारुयन्त्रप्रयोक्तेव, देहस्व वृद्धिक्षतभन्न- संरोहणादिनिमित्तत्वात् गृहपतिरिव, अभिमतविषयग्रा- हककरणसम्बन्धनिमित्तेन मनःकर्मणा गृहकोणेषु पे. लकप्रेरक इव दारकः, नयनविषयालोचनानन्तरं रसा- नुस्मृतिक्रमेण रतनविक्रियादर्शनादनेकगवाक्षान्तर्गत- प्रेक्षकवदुभयदर्शी कश्चिदेको विज्ञायते । सुखदुःखे- पानापानारये वायो विकृतमध्वांधोगमनपं यत्कर्म तदर्शनाव भरना- मापयितेव तत्प्रेरक पात्माऽनुमीयत इत्यर्थः । प्रयोगस्तु-जीवच्छ- रीमोस्तृप्रयापदाधिष्ठितं संमृर्छनामा सति विक्षतक्रियर. बनाश्रयत्वाद भखादिवदिनि । निमपति । शरीरं प्रबलदधि- प्टितमिच्छाधीननिर्मपोन्मे परदवयवयोगित्वाहास्यन्त्रयदित्यनुमानेन निमेपोन्मेपकर्मणा दास्यन्त्रप्रयाकोव विनहस्य प्रयत्नवानात्मानु. मीयत इत्यर्थः । जीपनलिकमनुमानमाह-देहस्वति । अनुमान दु-शरीरयष्यादि प्रयतयसनं पृद्धिक्षतसंगरोहणयाचा .र. ज्यादिवत् इनि । मनोगनिलिाकामनुमानमुपस्यम्यनि-मन- मतन्यादिना । विषयमायाकारणसम्बन्ध दुगदिमनःमस्या सानिमितनत्यर्थः । पटको अनुगोलकः । मानः नतिविषयमभ्यानिमित्तानयानावादारवादका न इत्यनुमानतः । वायवादिनानिय । भवानीति प्रयतयानामा सिध्या यांना... पारयचिनिय मपान तनया नयन दः प्रथा ..... समय itati बासता. ६.र दिया । २ मि... ना रखititi... नारासदिसतार.. ........ . .f- iܢ ܢܘܿܢܵܪܵ܃܇i ·सटीकप्रशस्तपादभाष्ये (2)अकजरूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणकवैकाय- क्त्वगुरुवद्वत्वलेहोगाः कारणगुणपूर्वकाः ॥ बुद्धिसुखदुःखेच्छाषिप्रयतधर्माधर्मभावनाशब्दा (२)महारणगुणकाः ॥ (३) निमुखाःलेन्छादेपपयनधीधर्मभावनाश- गाणो तरसंगोगनैमितिमालपरलापरला- २. मोगा || नागोगाः (४) हर्मनाः ॥ । (मिली। ', it . .fit सामनाया I rifts *: 4:41'it : दादा न्या. in :: ६१ httbit instalgirilldkistan है १ क . • १ . I filtitfitti ::... it if it if itiati .: ....... ... ... ... .ittinute . . 1 '' M .. * है ·गुणानां समानासमानजातीयोत्पादकत्वम् । ४१ परत्वापरत्वद्वित्वहिपृथक्त्वादयो (१)बुद्यपेक्षाः ।। रूपरसगन्धानुष्णस्पर्शशब्दपरिमाणकत्वैकपृथक्त्व- सहाः (२)तमानजात्यारम्भकाः ॥ सुखदुःखेच्छाद्वेषप्रयत्नाश्चा(३)समानजान्यारम्भकाः।। संयोगविभागसंख्यागुरुत्वद्रवत्योष्णसर्शज्ञानधर्मा- धर्मसंस्काराः (४)समानासमानजात्यारम्भकाः ॥ बुद्धिसुखदुःखेच्छाद्वेषभावनाशब्दाः (५)स्वाश्रयसमवेता- रम्मकाः ॥ (आयुधपेक्षा इति । अपेक्षाबुद्धिजन्या इत्यर्थः ।पूर्वयदादिपदाधः। वत्र ३०२सूत्रम्। (२)समानतात्यारम्भका इति । पत्रारम्भकत्वं कारणत्वमा चिक्षितं न त्वसमयायिकारणत्वमन्यथा विजातीयपाकजानां नि. मिलकारणस्योष्णम्पर्शस्य व्यवच्छेदोऽमनतः स्यादिनि । ननु श, रूपादीनां नानकारणता? तातिर कंपात्र सायन्यस्य वित्र- क्षितत्यान्। पत्र २६२ ११०२८ सप्राणि । (असमानेनि सुमिच्छां जनयनि दुपता काय बियामिति विजानीयारम्नवत्यमेगामित्यर्थः । पुराषिः सजातीय सुखभात नु न साना दी (सोसिमानासानातासांगा विवि... पनि गुमाया पना भयावा ६५.३i...... पा: पाक न.५३ ।। १२...:... पानी ति दिजातीयः asitivity... १०. १९ (पाय..... r ·४२ सटीकप्रशस्तपादभाव्ये रूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणस्नेहप्रयत्नाः (१)परबारम्भकाः संयोगविभागसंख्यकपृथक्त्वगुरुत्वद्रवत्ववैगधर्माव- मस्तूि(२)भयत्रारम्भकाः ॥ (३)गुरुत्वद्वत्ववेगप्रयत्नधर्माधर्मसंयोगविशेषाः क्रियाहेतवः ॥ रूपरसगन्धा(४)नुष्णस्पर्शसंख्यापरिमाणैकपृथक्त्व. स्नेहशब्दानामसमवायिकारणत्वम् ॥ (१)परवेति । अत्र २४२सुत्रम् । (२)उभयत्रेति । स्वाश्रयेऽन्यत्र चेत्यर्थः । तन्तुसंयोगस्तेपु पट, विषयेन्द्रियसंयोगश्चात्मनि ज्ञानं, वंशदलाकाशविभागः स्वाश्रये आ. काशे शब्दं वंशदलद्वयविभागचाकाशे शब्दम्, अवयवसंख्याऽव. यविन्येकत्वं स्वाश्रये च द्वित्वादिसंख्याम्, अवयवैकपृथक्त्वमव• यविन्येकपृथक्त्वं स्वाश्रये त्रिपृथक्त्वादिक, कारणगतगुरुत्व- द्रवत्ववेगाः कार्ये तान् स्वाश्रयेषु क्रियां, धर्माधर्मावात्मनि सु. खदुःखेऽन्यत्राग्न्यादौ ज्वलनादिक्रियां यथास्वं जनयन्तीत्यर्थः । (३) गुरुत्वेत्यादि । गुरुत्वात्पतनं द्रवत्वात्स्यन्दनं वेगादिपावु- त्तरकर्माणि प्रयत्नाच्छरीरादिक्रिया धर्माधर्माभ्यामन्यादिक्रिया सं. योगविशेषानोदनाभिघातरूपादिष्वादिक्रिया भवतीति भावः। वेग- पदं स्थितिस्थापकस्याप्युपलक्षकम् । अत्र १९८ १८७ १९७१८९ १९० १८१ १८२ १८५ १८६ १९४ १९५तथा१९९सुत्रात् २०५सूत्रान्तं,२११ २१५ सत्राणि च द्रष्टव्यानि। (४)अनुष्णेति। उष्णस्पर्शस्य पाकजोत्पत्ती निमित्तत्वात्तद्वारणा- यानुष्णेति स्पर्शविशेषणम् । अत्र रूपरसगन्धानुष्णस्पर्शपरिमाण. स्नेहानां समवाय्यकार्थसमवायात्, शब्दस्य समवायिकारणसम. वायात् , संख्यापृथक्त्वयोश्च उभयथापि असमवायिकारणतेति बोध्यम् । अत्र १९ २२२३६५ सूत्राणि ।

·गुणानामुभयधा हेतुत्वम् । बुद्धिसुखदुःखेच्छाईयप्रयत्नधर्माधर्मभावनानां (१)निमित्तकारणत्वम् ॥ संयोगविभागोप्णस्पर्शगुरुत्वद्रवत्ववेगानामुभयथा(२) कारणत्वम् ।। परत्वापरत्वद्वित्वहिपृथक्त्वादीनामकारणत्वम् ।। संयोगविभागशब्दात्मविशेषगुणाना (३)प्रदेश- त्तित्वम् ॥ (४)शेषाणामाश्रयव्यापित्वम् ।। अपाकजरूपरसगन्धस्पर्शपरिमाणकत्वक पृथक्त्व- सासिद्धिकद्रवत्वगुरुत्वलेहानां याबद्रव्यमायित्वम् ।। . (१) निमित्तति । निमित्तकारणत्व मेचतेषां नासमवायित्वनित्य- प्रेक्ष्यते । अत्र १९मूत्रम् । (२)उभयति । असमवायिकारणत्यं निमित्तकारजन्यशेयधः । यथा मेरोदण्डसंयोगः शब्द निमित्तं भयकामासंबोजडानयादी पंसदलविनागः शन्दे निमित्तं वंशदलाकाशदिमागसमयाची ज. उष्णस्पर्शः पाकजे निमित्तं उनसमयी, गुमनामन्या. तनादिमियायां निमितं पतन गुरुवार समाधि य. दास निमितं व्यत्यस्पन्दनयारसमयायि, गो गामायारकादा अभिधाते च निनिसमित्यर्थः । भय १९ सपम् । [३] प्रदेशतियामिति । अध्यायनिवार्थः । शामिति । पर लगायापारमा .. सत्पदयात्यानेगास्वनिम्यार परवाना.....: ययापित यापनियमिति पाय- । य..... ......! सायनाचियां विनाशो नायिर्थः । २. पापनयन्तीत्यापदम् ।

·४४ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये शेषाणामयावद्रव्यमावित्वं चेति ॥ (१)रूपादानां सर्वेषां गुणानां प्रत्येकमपरसाम न्यसम्बन्धाद्रूपादिसञ्ज्ञा भवन्ति । (२) रूपप्रकरणम् । (२)तत्र रूपं चक्षुर्लाह्यम् । पृथिव्युदकञ्चलन चिद्रव्याद्युपलम्भकं नयनसहकारि शुक्लाद्यनेकप्रका सलिलादिपरमाणुषु नित्यं पार्थिवपरमाणुष्वाग्मिसंयोगविरे धि सर्वकार्यद्रव्येषु कारणगुणपूर्वकमाश्रयविनाशादेः विनश्यतीति ॥ [१]सम्प्रति गुणानां परस्परवैधयंप्रतिपादनायाह रूपादीन मिति रूपादिगुणानामेकैकं प्रत्यपरजातेः रूपत्वादिकायाः सम्बन्ध दूपादिसंज्ञा-रूपमिति रस इति संज्ञा भवन्ति । रूपत्वाद्यपरसाम न्यनिमित्ता रूपादिसंज्ञा रूपादीनां प्रत्येकं वैधर्म्यमित्यर्थः । न लपीतादिभेदेषु रूपं रूपमिति प्रत्ययानुवृत्त्या रूपत्वसामान्यसिद्धि रित्यन्यत्र विस्तरः। (२)रूपप्रकरणम् । [२]सर्वपदार्थाभिव्यक्तिनिमित्तं रूपमादौ निरूपयति तत्र रूपमि- ति। तत्र गुणेपुमध्ये गुणत्वे सति चक्षुर्मात्रग्राह्यत्वं रूपस्य लक्षणमि- त्यर्थः । रूपत्यादिचारणाय विशेषणम् । संख्यादिनिरासाय मात्रपद म्। आश्रयमाहपृथिवीति । अर्थक्रियाचाह द्रव्यादीति । यस्मिनाथ- ये वर्तते तस्य व्यस्य तद्वतगुणकर्मसामान्यानाशोपलम्भक मित्य- यः । गुणाश्चात्र संख्यापरिमाणपृथक्त्यसंयोगविभागपरत्वापर- विद्वत्वस्नेहवेगा ग्राह्याः। करणोपकारित्वमाह नयनेति । स. सिलादीति । भादिषदेन तेजःपरमाणुपरिग्रहः । भगिसंयोगेति। पपिसंयोगः पार्थिवपरमाणुरूपस्योत्पादको विनाशकशति दृष्ट ·रसस्य जीवनादिहेतुत्वम् । : (३) रसप्रकरणम् । रसोरसनग्राह्यः। पृथिव्युदकवृत्तिः जीवनपुष्टि(१)- वलारोग्यनिमित्तम् रसनसहकारी मधुराम्ललवणतिक्त- कटुकषायभेदभिन्नः । अस्यापि नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयो रूपवत् ॥ (४) गन्धप्रकरणम् । गन्धो घ्राणग्राह्यः । पृथिवीवृत्तिः घ्राणसहकारी सुरभिरसुरभिश्च । अस्यापि पूर्ववदुत्पत्त्यादयो(२) व्या- ख्याताः ॥ (५) स्पर्शप्रकरणम् । स्पर्शस्त्वगिन्द्रियग्राह्यः । क्षित्युदकज्वलनपव- व्यम् । आश्रयविनाशादेवेति । पिठरपाकवादिनामिवाग्निसंयो. गादपीत्येवकारार्थः । अत्र ३२६ १६४४९ ५०५१ १६२ २५९ २६० २५८ २६१ २६२२६३ सूत्राणि । (३)रसप्रकरणम् । [पुटिरिति । शरीरावयवोपचय इत्यर्थः। रसनसहकारीति । रससमवेतरासनप्रत्यक्ष सहकारिकारणमिति भावः। रूपवदिति!' रसोपि पार्थिवपरमाणुषु अग्निसंयोगादुत्पत्तिविनाशवान् जलप: रमाणुयु नित्यः,कार्ये कारणगुणपूर्वक आश्रयनाशानश्यति चेत्यर्थः । अत्र १६५ ३२६ ४९५० तथा २५८ सुत्रात् २६३ सूत्रान्तं द्रष्टव्यम् । (४)गन्धप्रकरणम् । [२]उत्पत्यादय इति। गन्धस्य नित्यत्वाभावात्तद्विहायोत्पत्त्याद. य इत्युक्तम् । पूर्ववदिति। रसवदित्यर्थः । अन्यत्सुगमम् । अत्र १६५ ३२५४९८१ तथा २५८ सत्रात २६३ सूत्रान्तं च द्रष्टव्यम् । (१)स्पर्शप्रकरणम् । न तु ·सदीकप्रशस्तपादभाष्ये नवृत्तिः त्वक्सहकारी (१)रूपानुविधायी शीतोष्णानु प्णाशीतभेदात् त्रिविधः । अस्यापि नित्यानित्यत्वनिष्प त्तयः पूर्ववत् ॥ (६)पाकजप्रकरणम् । (२)पार्थिवपरमाणुरूपादीनां पाकजोत्पत्तिविधान म् ।घटादेरामद्रव्यस्याग्निना सम्बद्धस्याग्न्यभिघातानोद नाद्वा तदारम्भकेष्वणुषु कर्माण्युत्पद्यन्ते तेभ्यो विभागा विभागेभ्यः संयोगविनाशाः संयोगविनाशेभ्यश्च कार्य- द्रव्यं विनश्यति।तस्मिन् विनष्टे स्वतन्त्रेषु परमाणुष्वग्नि- संयोगादौष्ण्यापेक्षा(३)च्छ्यामादीनां विनाशेः पुनरन्य स्मादग्निसंयोगादौष्ण्यापेक्षात् पाकजा जायन्ते । तदन- [१]रूपानुविधायीति । लपव्यापक इत्यर्थः रूपवति नियम स्पर्शसद्भावात् । पूर्ववदिति । रसवदित्यर्थः गन्धे नित्यत्वाभावात् अत्र१६५३२६ ४९ ५०५१ ५२तथा२५८सुत्रातर६३सूत्रान्तंच द्रष्टव्य (६)पाकजप्रकरणम्। [२]पार्थिवपरमाणुरूपादीनामुत्पतिविनाशौ दर्शयन् पाकजन "क्रियान्तेपामाह पार्थिवेति । पृथिव्याः कार्यरूपायाः इमे कारणं परमा णवः पार्थिवपरमाणवः तेषां पाकजोत्पत्तिविधिः कथ्यत इति शेषः पीलुपाकवादेन तदर्शयति घटादेरित्यादिना रूपाद्युत्पत्तिरित्यन्ते- न । शरावादिरादिपदार्थः । अभिघातानोदनाद्वेति । तदाख्यसंयोग- विशेषादित्यर्थः । घटादिसंयुक्तोदकपरमाणुनिवृत्त्यर्थन्तदारम्भकेषु इति। घटाद्यारम्भकीवत्यर्थः । कार्यद्रव्यं यःकरूपमित्यर्थः । अत्र १९९ २९० ३२८ दृष्टान्तभाष्यतासूत्राणि । [३]श्यामादीनामिति । रसगंधस्पशा आदिपदेन माद्याः। पाकजा इति। रूपादय इति शेषः । अत्र परमाणुषु पाकेजात्पत्तौ पूर्वरूपवि- ·४७ पाकजगुणोत्पत्तिप्रकारः। न्तरं भोगिनामदृष्टापेक्षादात्माणुसंयोगादुत्पन्नपाकजेव. णुपु कर्मोत्पत्तौ तेषां परस्परसंयोगात् द्यणुकादिक्रमेण कार्यद्रव्यमुत्पद्यते । तत्र च कारणगुणप्रक्रमेण रूपा- द्युत्पत्तिः । न च कार्यद्रव्य एव रूपाद्युत्पत्तिर्विनाशो वा सम्भवति सर्वावयवेवन्तबीहश्च वर्तमानस्याग्निना व्याप्त्यभावाद् अणुप्रवेशादपि च व्याप्तिर्न सम्भव- ति कार्यद्रव्यविनाशादिति ।। नाशे रुपान्तरोत्पत्तिः अवयविनाशे च पूर्वरूपनाशाप्रमाणम् । वि. नाशोत्पत्तिकारणी वहिसंयोनौ च भिन्नो तन्तुम्पादिविना. शोत्पादयोर्मिनकारपवतोः प्रत्यक्षदर्शनात् इत्यादिकं विस्तरे. हा कन्दल्यादौ द्रष्टव्यम् । घणुकादिप्रकमेपेति । द्वाभ्यां परमा. गुभ्यां व्यणुकं त्रिभिस्तस्यणुकमित्यादि कामेत्यर्थः । एत- दाशयेनैव नुक्कावल्यादौ क्षणप्रक्रिया विश्वनाथादिभिः प्रदर्शिता तवैव द्रष्टव्या । पिठरपाकवादेिनतेनाशंक्य समाधत्ते न चेति । वर्त. मानस्य द्रव्यस्येति शेषः । प्राप्त्यनावादिति । तथा च बहिःस्थित तामिना सर्वावयवसम्बद्धावयविव्यापकस्य संरोगस्याभावात् कार्यक्रपाद्युत्पत्तिविनाशयरक्लनरन्तवर्तिनामपाकजत्वप्रतादिति ननु घटाधवपविना सच्छिद्तया पयवानां सूक्ष्मापां प्रवेशन प्रातिसंभवात्कथं कार्यद्रव्ये न रूपा. पुत्पाद इति आशंक्याह अग्विति । इदमत्र तात्पर्यम् । निरन्त. रेषु घटायपविषु तदयविभाग विना तेजःपरमानामपि . वंशो न संभवतीति व्यतिनियमानेषु अवयवेपु नियाविनामादि. प्रमेण व्यारंभासंयोगविनाशादवावं इव्यविनाशो वाच्य इति कुतस्तस्यायुप्रदेशमाइति । मा २६२ १९९२९८ २६२ २६३ १९ सत्रापि । नाव: तत्र तेजो.

·४८ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये (७)संख्याप्रकरणम्। (१)एकाव्यिवहारहेतुः संख्या। सा पुनरंकद्रव्या चानेकद्रव्या च । तत्रैकद्रव्यायाः सलिलादिपरमाणु- रूपादीनामिव नित्यानित्यत्वनिष्पत्तयः । अनेकद्रव्या तु द्वित्वादिका परार्धान्ता। त- स्याः खल्वेकत्वेभ्योऽनेकविषयबुद्धिसहितेभ्यो निष्प- तिरपेक्षायुद्धिविनाशाद् विनाश इति । कथम् ? यदा बोदुश्नापा समानासमानजातीययो व्ययोः सन्नि- करें सति तत्संयुक्तसमवेतसमवेतैकत्वसामान्यज्ञानो- पचासकलसामान्यतत्सम्बन्धज्ञानेभ्य एकगुणयोरने- कपिपिणे का बुद्धिरुपद्यते तदा तामपेक्ष्यैकत्लाभ्यां (७)सोप्याप्रकरणम् । (२) समान संख्यामाह एकेति । ए श्रीणीतियाहा rimत: चिश्त्यिवहारत्वात् दण्डोति व्यवहारपत् . मनिन ताब्यवहाविशेषणतया स्पासिद्धिरित्यर्थ:।. नामसाधारणकारण संख्यात्वमितिमा २८५ :: का नागादिविषयः दिक्षणात्यान् । नानिrani . tificादिकविक किरणावादी पायम नियति। aft.ttन तु impra infrint nifitiesIg: स्यय पुरया: मनाया माननीयावरदयाचा firi utti girfeit. it instituitifirsttimriffirm ना नानी timinat १.ittirituatellitantiation ·दित्वोत्पत्तिविनाशकमः। ४९ स्वाश्रययोढित्वमारभ्यते ततः पुनस्तस्मिन् द्वित्वसा- मान्यज्ञानमुत्पद्यते तस्माद् द्वित्वसामान्यज्ञानादपे- क्षाबुद्धेविनश्यत्ता हित्वसामान्यतत्सम्बन्धतज्ज्ञानेभ्यो द्वित्वगुणबुद्धेरुत्पद्यमानतेत्येकः कालः । तत इदानी- मपेक्षावुद्धिविनाशाद्वित्वगुणस्य विनश्यत्ता, द्वित्व- गुणज्ञानं द्वित्वसामान्यज्ञानस्य विनाशकारणं द्वित्व- गुणतज्ज्ञानसम्बन्धेभ्यो द्वे द्रव्ये इति द्रव्यबुद्धेरुत्पद्य- मानतेत्येकः कालः । तदनन्तरं द्वे द्रव्ये इति द्रव्य- J मूहालम्बनरूपा एका वुद्धिरिति भावः इयमेवापेक्षावुद्धिः। तामिति। बुद्धिमित्यर्थः । द्वित्वमारभ्यते इति । तस्या द्वित्वोत्पादकत्वं चापेक्षा- वुद्धिर्द्धित्वोत्पादिका व्यञ्जकत्वानुपपत्ती वेनानुविर्धायमानत्वाच्छन्दं प्रति संयोगविभागवदित्यनुमानेन द्रष्टव्यम्।अत्रस्वाध्यौ समवायिहेतू एकत्वगुणावसमवायिनी अनेकविषयावुद्धिध निमित्तमिति बोध्यम्। द्वित्त्वसामान्यज्ञानमिति। द्वित्वत्वसामान्यविषयकं विशेषणज्ञानमि- त्यर्थः । विनश्यत्तेति । विनाशदेतुसांनिध्यमित्यर्थः । एवमुत्पद्य. मानतोत्पत्तिकारणसामीप्यं वोध्यम् । इत्येकः काल इति। द्वित्वसामा. न्यज्ञानपक्षावुद्धिविनाशकं गुणवुद्धयुत्पादकञ्चेति उत्पादकवि. नाशयोरैक्यादेकः कालः इति भावः । तत इदानीमिति । मुक्तिदशा. यामन्त्यतत्वज्ञाननाशस्य शरीरविनाशहेतुकस्य सर्वसिद्धस्य दृष्टत्वा- निमित्तकारणादपि गुणनाशोऽभ्युपगन्तव्य इति अपेक्षावुद्धिविना. शस्य द्वित्वनाशहेतुतोका, एवं बुद्धर्बुदधन्तरविरोधाद्वित्वगुणज्ञा- नन्तत्सामान्यबुद्धिविनाशकत्वेनोकम् तयोश्च योगपद्यात्तयोविन- श्यत्तायोगपद्यमिति भावः। द्वित्वगुणतज्ज्ञानसम्बन्धेभ्य इति । उक्त द्वित्वगुणज्ञानं द्रव्यज्ञानस्थापि हेतुरिति गुणबुद्ध्युत्पाद एवैकस्यो. स्पद्यमानताऽपरस्य विनभ्यत्तेत्ययात्रैवेत्येकः काल इति भावः। - दनन्तरनिवि । द्वे द्रव्य इति ज्ञानोत्पत्ती पूर्वोत्तद्धित्वगुणतमानस.

·५० सटीकप्रशस्तपादभाष्ये ज्ञानस्योत्पादः द्वित्वस्य विनाशः द्वित्वगुणवुद्धेविन- श्यत्ता, द्रव्यज्ञानात् संस्कारस्योत्पद्यमानतेत्येकः कालः तदनन्तरं द्रव्यज्ञानाद् द्वित्वगुणबुद्धेविनाशो द्रव्यबुद्धे- रपि संस्कारात् । (१)एतेन त्रित्वाद्युत्पत्तिरपि व्याख्याता। एकत्वेन्यो- ऽनेकविषयवुद्धिसहितेभ्यो निष्पत्तिरपेक्षाबुद्धिविनाशाच्च म्यन्धेभ्यो द्वित्वस्य नाशो, गुणवुद्धविनश्यत्ता द्रव्यशानात्संस्का- रस्योत्पद्यमानता.चत्येकः कालः । तत्र च द्रव्यबुद्धिरव संस्का. रस्योत्पादिका गुणवुद्धिविनाशिका चेति तयोरुत्पद्यमानता विन. श्यचा च बोध्या। ततः किमत आह तदनन्तरं द्रव्यशानाद्वित्व गुणनुर्विनाश इति । संस्कारस्योत्पाद इत्यपि द्रष्टव्यम् । [१]एतेनेति ।अपिना विनाशोऽपीत्यर्थः । त्रित्वादयुत्पत्तिविनाश• प्रकारमाह एकस्वभ्य इत्यादि विनाश इत्यन्तम् । अक्षरार्थः पूर्ववत् । अनार्य प्रक्रियाप्रकारसहोपः-पूर्वमिन्द्रियसंनिकर्पस्तस्मादेकत्यसा. मान्यवुद्धिस्ततोऽपेशावुद्धिस्ततो द्वित्वं तस्माद्वित्वसामान्यज्ञानं त. स्माद्विस्वगुणज्ञानं ततो द्रव्यमानं ततः संस्कार इत्युत्पादक्रमः। विनासक्रमास्तु-पक्षाबुद्धित एकत्वसामान्यज्ञानस्य द्वित्योत्पत्ति साकालं विनाशः, अपेक्षाबुद्धद्वित्वसामान्यज्ञानात् द्वित्वगुण- सिमकालं, द्वित्वसामान्यज्ञानस्य बित्वगुणज्ञानात्, द्वित्वस्था सादिविनाशात् द्रव्यबुद्धिसमकालं, गुणद्रव्यबुद्धितः सं. मापत्तिसमकाल, व्यवुद्धस्तदनन्तरं संस्कारादिति | HAE जन्तु संस्कारे-द्वित्वविशिष्टद्रव्यमारणं, गुणज्ञान द्रव्याधिः, सा. मागमान गुणद्धिरित्याशुद्धनीयम् । एतेन शतसंख्यागुत्पत्ति चिता तयाहि गुण प्रत्यकमनुना ऋमिक संस्कार मायामानुभवात्तवातम्यवहारमवतकाध्यविषादयुगपतिय यमपाद सत्यमवस्मरणापाच्या माध. या साया वातसयागयत चंदन कारkिet - ·साधारणद्वित्वनाशककथनम् । विनाश इति । कचिच्चायविनाशादिति । कथम् ? यदैकत्वाधारावयवे कोत्पद्यते तदेवकत्वसामान्य- ज्ञानमुत्पद्यते कर्मणा चावयवान्तराद्विभागः क्रियते अपेक्षाबुद्धेश्चोत्पत्तिः । ततो यस्मिन्नेव काले विभा- गात् संयोगविनाशस्तस्मिन्नेव काले द्वित्वनुत्पचते संयोगविनादाद् द्रव्यविनाशः मान्ययुद्धेश्वोत्य- तिः । ततो यस्मिन्नेव काले सामान्यज्ञानादपेक्षाय- डेविनाशः तस्मिन्नेव काले आप्रयविनाशाद् द्वित्व- विनाश इति शोननमेन द्विधानम् वध्यघातकर, स- हानवस्थानलक्षणे त विरोध दव्यज्ञानानन्यत्तिवन- सामान ·. सटीकमशस्तपादभाग्ये ङ्गः । कथम् ? गुणबुद्धिसमकालमपेक्षायुद्धिविनाशा द्वित्वविनाशे तदपेक्षस्य दे द्रव्ये इति द्रव्यज्ञानस्यानु त्पत्तिप्रसङ्ग इति । लैङ्गिकवज्ञानमात्रादिति(१)चत्स्यान्मतम्-यथाऽभूत भूतस्येत्यत्र लिङ्गाभावेऽपि ज्ञानमात्रादनुमानम् तथा गुणविनाशेऽपि गुणबुद्धिमात्रात द्रव्यप्रत्ययः स्यादिति । न । विशेष्यज्ञानत्वात् । न हि विशेष्यज्ञान सारूप्याविशेषणसम्बन्धमन्तरेण भवितुमर्हति । तथा चाइ सूत्रकारः-“समवायिनः बैत्याच्छ्चैत्यबुद्धेः इवते बुद्धिस्ते कार्यकारणभूते'' [अ०८ आ०१ सू०९] यति कथमिति । तथा च द्वित्वकाल एवापेक्षाबुद्धिविनाशात् , गु: णवुद्धिकाले चापेक्षावुद्यमावेन द्वित्वनाशात् कथं द्वे द्रव्ये इति वु: द्धिः ? विशेषणादिज्ञानपूर्वकत्वाद्विशिष्टवुद्धेरिति भावः । [१]स्यान्मतमिति, लैङ्गिकवदित्यस्य व्याख्यानम् ।मतं स्याच्छ- वितुः परस्येत्यर्थः। अभूतमिति(१२७)वैशेपिकं सूत्रम्। यया याशुत- रविनाशितयाऽविद्यमानमपि शब्दबुधादिलिङ्गं विद्यमानवीणात्मा• दिलियनुमापकं ज्ञानमात्राद्भवति तथा गुणवुद्धिकाले द्वित्वना- शेऽपितझानमुक्तविशिष्टवुद्धिजनकं स्यादित्यप आक्षेप्तुराशयः स्या- दिति भावः। परिहरति नेति । विवृणोति न हीति । सारूप्याद्वि. शेष्यस्वरूपानुरजकत्वाद्विशेषणय तत्सम्बन्धानमन्तरेण विशे. स्थवानं कथं स्यादित्यर्थः । अत्रार्थे सुत्रकार प्रमाणयति तथाहीत! समवायिन इति (३१८) सूत्रम् । समवेताच्छ्बैत्यगुणाच्छ्वैत्य- बुद्धः श्वेते द्रव्ये श्वेतं द्रव्यमिति बुद्धिर्भवति । ते विशेषणविशेष्य. शाने कार्यकारणस्वभावे इति सुत्राक्षरार्थः । अत्र समवायिन इति सम्बन्धस्य, दैत्यादिति विशेषणस्य, वैत्यवुद्धरिति च ज्ञानस्य ·वध्यघातकभावस्थापनम् । ५३ इति । न तु लैङ्गिक ज्ञानमभेदेनोत्पद्यते तस्माद्विष. मोऽयमुपन्यासः । न आशूत्पत्तेः यथा शब्दवदाकाश- मित्यत्र त्रीणि ज्ञानान्याशूत्पद्यन्ते तथा द्वित्वादि-. ज्ञानोत्सत्तावित्यदोषः । वध्यघातकपक्षेऽपि समानो दोष इति चेत् स्यान्मतम्-ननु वध्यघातकपक्षऽपि तर्हि द्र- व्यज्ञानानुत्पत्तिप्रसङ्गः । कथम् ? द्वित्वसामान्य बुद्धि- समकालं संस्कारादपेक्षाबुद्धिविनाशादिति । न समू. कारणत्वनुकम् । श्वेते वुद्धिरिति च श्वेतद्रव्यविषया बुद्धिः फलम् । लैङ्गिकस्वास्मान्द्रेदमाह नस्विति । अभेदेन-साप्येण । नहि भवति शब्दः सन्दवती वा वीणेनि, किन्तूपलभ्यमानः शब्दो वीणाकार्य: एवंभूतशब्दत्वादिति लाध्यसाधनभेदेन वैयधिकरण्येनेति विप. मोऽयं लतिकवादिति दृष्टान्तोपन्यास इति भावः । एवं बुद्धावपि बोध्यम् । द्रव्ये इति-ज्ञानतुल्यो नायं दृष्टान्त इति तात्पर्यम् । ननु यदि द्वित्वरूपं विशेषणं नष्टं ताई श्यामाऽयं कुम्न पासीदितिवद् द्वितयमासीदिति स्थान विदानी द्वयं त्रयमिति, तथा दे दम्य इ. त्यत्र यथा द्रव्यप्रतिभास एवमुपसर्जनं द्वियमपि भासते विद्य- मानस्य च तस्य कयं प्रतिभासस्नस्मादविनष्टमेव दिन्वं विषय शानालम्बनं वक्तव्यमिति सदादयं मनलि इत्याद नापतरिति । तमानुरूपं दृष्टान्तनाद यधेति । तथा च यथाम्दवदाकामियर प्रयाणां शदादाशरादविशिश्शानानामारपादानानस्थानहन सुगपत्मतिमासाभिमानस्लवा द्वित्वगुणद्रव्यागः सम्मुन्यादा चामाप्रद द्वित्पदव्ययारकस्मिय शने प्रतिमास रात शनने वध्यधातकति । दाहातात्पर्य स्थापयति स्याममिति पानकपक्ष गुपदुद्धिसमकालं द्वित्यता दनानुनिक पपसि दसति , द्वित्यति । शापि सदाननरक्षर साबुत्वसामान्यानकायका प्रमुदितमा मुन ·, ५६ सटीकप्रशस्तपादभाष्ये भावमपेक्ष्य भाक्तोऽणुत्वव्यवहारः । दीर्घत्वहत्वत्वे चोत्पाद्यमहदणुत्वैकार्थसमयेते । समिदिक्षुवंशादिष्व. जसा दीर्घष्वपि तत्प्रकर्षभावाभावमपेक्ष्य भाक्तो ह- स्वत्वव्यवहारः। अनित्यं चतुर्विधमपि संख्या-परिमाण-प्रचययोनि । तत्रेश्वरबुद्धिमपेक्ष्योत्पन्ना परमाणुद्वयणुकेषु ब- . * - च कुवलये तत्त्वतो महत्त्वे व्यवस्थित आमलकप्रकर्षभावाभावम- क्ष्य भाक्तोऽणुत्वव्यवहारः स च घणुकेप्यस्तीतिसादृश्यादौपचा- चारिकी प्रवृत्तिरिति तात्पर्यम् । उभाभ्यां भज्यत इति भकिः भक्ति- श्च प्रकर्पभावाभावः महत्परिमाणाभाव इति यावत् । तामपेक्ष्य भ. वतीति भाक्तशब्दार्थः । दीर्घत्वहस्वत्वयोविशेषमाह दीर्घत्ववस्व. स्व इति । उत्पाद्ये च ते महत्त्वाणुत्वे चेति ताभ्यामेकस्मिन्नय स. मवेते । यत्रोत्पाद्यं महत्त्वं घणुकादौ तत्र तादृशं दीर्घत्वं, यत्र चो. त्पाद्यमणुत्वं घणुके तत्रोत्पाद्यं ह्रस्वत्वमित्यर्थः । ननूत्पाद्यागुत्व हस्वत्वयोर्व्याप्तिस्वीकारे कथं वंशाद्यपेक्षयवादी इस्वत्वव्यवहार इत्याशंक्याह समिदिश्चिति । अजसा परमार्थतः । दीर्घत्वोत्पत्ती कारणोपपत्तेवैशे यो दीर्घत्वस्य प्रकर्यभावः दीर्घातिशययोगित्वं तदभाव इक्षौ तमपेक्ष्यवादी इस्वत्वव्यवहारो भाक्तः । स हि मुख्ये हस्वेऽप्यस्तीत्युभाभ्यां भज्यत इति भक्तिस्तत्कृत इति भावः। एवं समिध्यपि बोध्यम् । कस्माद्दीर्घव्यवहारस्तत्र न गौण इति चेत् उ• त्पत्तिकारणासम्भवात् । सर्ववैवरूति भाक्तो इस्वत्वव्यवहारः स्या. दिति तु न शकनीयं मुख्याभावे गौणस्य सम्भवादित्यन्यत्र विस्तरः। अत्र २७४२७९ २७९ २८० १८१२७५२७६, २६७ १६८ २६९ सूत्राणि द्रष्टव्यानि । एवं विभागमाश्रयं च निरूप्य कारणं निरूपपति । अनित्यञ्चतुर्वि. चमपति। 1 ·। सङ्खयाया महत्त्वोत्पादकत्वम् । ६७ हुत्वसङ्ख्या तैरारब्धे कार्यद्रव्ये व्यणुकादिलक्षणे रू- पाद्युत्पत्तिसमकालं महत्त्वं दीर्घत्वं च करोति । द्विबहुभिर्महद्भिश्चारब्धे कार्यद्रव्ये कारणमह- त्वान्येव महत्त्वमारभन्ते न बहुत्वम् । समानसङ्ख्यै- श्चारब्धेऽतिशयदर्शनात् । संख्याकारण परिमाणमुदाहरति तत्रेति । ह्मणुकेवस्मदादीना- मपेक्षावुद्धभावादाहेश्वरेति । बुद्धिरपेक्षावुद्धिः तामपेक्ष्योत्पन्ना द्वाभ्यां द्वाभ्यां परमाणुभ्यामुत्पन्नानि यणुकानि परमाणुद्यगुकानि तेषु चहुत्वसंख्या तैयणुकरारब्धे ऽयणुकादिकार्य द्रव्ये रूपादयुत्प- त्तिकाल एव महत्वं दीर्घत्वं च करोतीत्यर्थः । किं पुनरत्र प्र. माणं संख्यैव महत्त्वं करोति ? इति चेत् परिशेषानुमानमेव । तथा च प्रयोगः--व्यणुकपरिमाणं बहुत्वसंख्याकार्य परिमाण- प्रत्रयासम्भवे सति कार्यमहत्वात यन्न बहुत्वकार्य न तदेवं यथा यणुकपरिमाणं तूलकपरिमाणं वा । विपक्षे कारणानुपपत्ती कार्यानुत्पत्तिप्रसङ्ग एव वाधकम् । न तावदयणुकगतरूपादीनां तत्कारणवसम्भवस्तेषां कार्ये समानजातीयगुणारम्भकत्वात् । घणुकपरिमाणस्य त्र्यणुकपरिमाणारम्भकत्वे परिमाणस्य स्वसमान- जातीयत्कृिष्टपरिमाणारम्भकत्वनियमात् ध्यणुमस्याणुतरत्यापस्या महत्त्वानुपपत्तिरिति बहुत्यसंख्यैव महत्त्वं करोतीत्यप्रतिहतम् । एवं सति बहुत्यमेवास्तु सर्वत्र महत्वकारणं न महत्त्व मतमाह द्विवहुभिरिनि । द्वौ च बहवश्व तेनहद्भिरारब्धे कार्यदल्ये कारणमहत्ये च कारणमहत्वानि च तान्येव महत्त्वमारमन्ते न घ. हुत्वं समानसंख्यरारब्धयोदव्ययोः स्थूलारब्धे महत्त्वाति नाल, संस्थायाः कारणत्वे कार्यविशेषो न स्यात् तस्या अधिशेषादि. नि भावः । यत्र द्वाभ्रामचिनाभ्यामारास्तत्र यदुत्वाचयपोर. सन्नर एव । समानमहरल्पसंख्यरारब्धमध संगत एवाति. सयदर्शनात् संख्याया भपि झारणत्वमित्येशस्त्र द्वोर्वा यथा स.

·५८ सटीकम शस्तपादभाष्ये प्रचयश्च तूलपिण्डयोर्वर्तमानः पिण्डारम्भकावयव शिथिलसंयोगानपेक्षमाण इतरेतरपिण्डावयवसंयोगापेक्ष चा द्वितूलके महत्त्वमारभते न बहुत्वमहत्त्वानि । समा नसङ्ख्यापलपरिमाणैरारब्धेऽतिशयदर्शनात् । द्वित्वप्सङ्ख्या चाण्वोर्वर्तमाना व्यणुकेऽणुत्वमा- रभते । महत्त्ववत् व्यणुकादौ कारणबहुत्वमहत्त्वसमा- नजातीयप्रचयेभ्यो दीर्घत्वस्योत्पत्तिः । अणुत्ववत यणुके द्वित्वसङ्ख्यातो ह्रस्वत्वस्योत्पत्तिः । म्भवं कारणत्वं सुधीभिर्विभावनीयम ! प्रचयहेतुकमाह प्रचयश्चेति । शिथिलाख्यो द्रव्यारम्भकः संयोग विशेषः द्वितूलकद्रव्यारम्भकयोस्तूलपिण्डयोर्वर्तमानः प्रत्येकं पिण्ड योरारम्भकान्प्रशिथिलानवयवसंयोगानपेक्षमाणः परस्परपिण्डयोरट पवानां परस्परसंयोगानपेक्षमारणोवा द्वितूलकं महत्त्वं जनयति न वर त्वमहत्त्वानिवहुत्वस्य तथाभावात् महत्त्वस्य सतोपि प्रचयापेक्षत्वाद न्यथा गुरुत्वस्य तुल्यतया मूलभूतानां ज्यणुकादीनान्तुल्यसयतय च परिमाणातिशयानुपपत्तिीरत्यर्थः । तत्रोपपत्तिमाह समाने ति । अयमाशयः । संख्यायाः कारणत्वे समसंख्यौस्तिभिः प्रशिथि लैर्निविडैश्च संयोगैराव्धद्व्ययोः प्रशिथिलसंयोगारब्धे निविंडसं. योगारब्धापेक्षया महत्त्वातिशयो न दृश्येत । एवं महत्त्वस्यापि हेतु. त्वेऽप्रचितारब्धापेक्षगा प्रचितारन्धे परिमाणातिशयो न स्यादिति । अणुत्वोत्पत्तिमाह द्वित्वसंख्या चेति । झणुकद्रव्यत्वेन परि. माणस्य सर्वथा स्वीकार्यतया महत्त्व कारणाभावेन पूर्वयुक्त्या. प. रमाणुपरिमारणस्य चाकारणत्वात् संख्यैव द्यणुकाणुपरिमाणे का. रणमित्यर्थः । दीर्घत्वोत्पत्तिमाह महाववदिति । यथा महत्त्वस्य कारणबहुत्वान्समानजातीयात् कारणमहत्त्वात्प्रचयाच्चोत्पत्तिस्तथा दीर्घत्वस्येत्यर्थः । इमामेव हस्वत्वेऽतिदिशति अणुत्ववदिति ।

·महस्वदीर्घत्वादीनां विशेषः । ५२ अथ ज्यणुकादिषु वर्तमानयोर्महत्वदीर्घत्वयोः परस्परतः को विशेषः, घणुकेषु चाणुत्वहस्वत्वयोरिति? तत्रास्ति महत्त्वदीर्घत्वयोः परस्परतो विशेषः मह- त्सु दीर्घमानीयतां दीर्धेषु च महदानीयतामिति विशिष्ट- व्यवहारदर्शनादिति । अणुत्वहस्वत्वयोस्तु परस्परतो वि. शेषस्तद्दर्शिनां प्रत्यक्ष इति । तच्चतुर्विधमपि परिमाणमुत्पाद्यमाश्रयविनाशादेव विनश्यतीति ॥ (९) पृथक्त्वप्रकरणम् । पृथक्त्वमपोद्धारव्यवहारकारणम् । तत्पुनरकद्रव्य- दीर्घत्वइस्वत्वयोमहत्त्वाणुत्वान्तभावाभिप्रायेण क्रमशः शङ्कते अथेति । तथैवोत्तरयति तत्रेति । अभेदे निर्धारणानुपपत्त्या दीर्घषु महदानीयतामिति प्रत्ययो न स्यात् इति भावः। तदर्शिनामिति । योगिनामित्यर्थः । अस्माकं भाकव्यवहारापोनरुत्वान्यथानुपप- त्तिस्तद्भेदे प्रमाणमिति तुशब्दार्थः । उत्पत्तिमुक्त्वा नाशमाह तदिति । नित्यपरिमाणन्यावृत्तये उ. स्पाद्यमित्युक्तम् । आश्रये सत्यपिशरीरादौ परिमाणनिवृत्तिरिति प्रा. भाकरमतदूपणायैवकारः विनाशे परिमाणान्तरोत्पत्तौ च हेत्वभा- पात् इति बालोचनीयम् । अत्र २६५ २६६ २७३ सूत्राणि । (९) पृथक्त्वप्रकरणम् । पृथक्त्वमाह पृथक्त्वमिति । अवधिव्ययत्वे सति एकमात्र. वृत्तिवृत्त्यनेकमात्रवृत्तिवृत्तिगुणत्वव्याप्यजातिमत्त्वं पृथस्त्वमित्य- यः । तत्र प्रमाणं पात्रेदमस्मात् पृथगित्यवाधितं प्रत्यक्षमेष । नन्वि.

·सटीकप्रशस्तपादभाष्ये तु ह मनेकद्रव्यं च । तस्य नित्यानित्यत्वनिप्पत्तयः सवय. या व्याख्याताः। एतावांस्तु विशेषः -एकत्वादिवदेकपृथक्त्वादि- प्वपरसामान्याभावः सङ्घयया तु विशिष्यते त- विशिष्टव्यवहारदर्शनादिति ॥ . तरेतराभावेनैव सामंजस्येऽन्यथासिद्धेन गुणान्तरं पृथक्त्व मिति चेन पृथक्त्वस्यावधिनिरूप्यत्वादन्योन्याभावस्य च प्रति. योगिनिरूप्यत्वात् इदमस्मात् पृथगिदमिदं नेति प्रतीतिभेददर्श- मात् । विधिप्रत्ययविपयत्वायोगान्नान्योन्याभावः पृथक्त्वमिति कन्दलीकाराः । अधिकं किरणावल्यादौ द्रष्टव्यम् । अक्षरार्थस्तु एत. स्मादिदं पृथगित्यादिज्ञानं अभिधानञ्च अपवृज्यापेक्ष्य य उद्धारो नि. र्धारणं सं अपोद्धारः स चालौ व्यवहारश्च तस्य कारणं पृ. थक्त्वमिति । तत्पुनरिति । एकद्रव्यवृत्तिपरिमाणात् अस्यानेकद्र- व्यवृत्चित्वविशेपद्योतनार्थस्तु पुनःशब्दः । तथाच परिमाणमेकद्र क्यम् एकपृथक्त्वम्पुनरेकट्व्यमनेकद्रव्यं चेति विशेष इति भावः । व्याख्याता इति । तथाच यथैकद्रव्यगतैकत्वं परमाणुयु नित्यं कार्ये कारणगुणपूर्वकमाश्रयनाशनाश्यञ्च तथैकद्रव्यगतेकपृथक्त्वम पि। यथा चानेकद्रव्या द्वित्वादिका संख्याऽनेकगुणालम्बनापेक्षावुद्धि- जन्या तद्विनाशनाश्या क्वचिदाश्रयनाशनाश्या च तथा ऽनेकद्रव्यगत. द्विपृथक्त्वादिकमपीति संख्यावन्नित्यानित्यत्वे पृथक्त्वस्य न परिः माणवदिति भावः। एवं पृथक्त्वस्य संख्यासाधर्म्यमुक्त्वा वैधमाह एतावास्त्वि-. ति। यथा संख्यात्वपरसामान्यापेक्षयैकत्वद्वित्वादिकमपरसामा. न्यं तथा पृथक्त्वपरसामान्यापेक्षयैकपृथक्त्वादिकमपरसामान्य नास्तीति भावः । कथं तानेकेष्वेकपृथक्त्वादिष्यवान्तरप्रत्य- यस्तत्राह संख्ययति । एकत्र द्रव्ये वर्तमानं पृथक्त्वमेकार्थस. मवेतयैकत्वसंख्यया विशिष्यते तद्विशेपश्चावान्तरव्यवहारविशेषः ·संयोगे प्रमाणलक्षणकधेनम् । ६१ (१०) संयोगप्रकरणम् । संयोगः संयुक्तप्रत्ययानिमित्तम् । स च द्रव्यगुण- कर्महेतुः । द्रव्यारम्भ निरपेक्षः-तथा भवतीति सापेक्षेभ्यो निरपेक्षेभ्यश्चेति वचनात् । गुणकारम्भे तु सापेक्षः- अनुवृत्तिनत्ययश्च पृथक्त्वसामान्यकृत एवेति भावः । द्विपृथ- पत्वादो पृथक्त्वजातरन्याऽवान्तरजातिनाति प्रतीतिलक्षण्यं द्विवादिघटितमेवेति भाष्यत्त्वरतः। द्विपृथक्त्वादाववान्तरजातिर्व- तत एव द्वित्वत्वादिजातिस्तु न वर्तते तद्विशिष्टयुद्धद्वित्वादिगुगा. धीनतयैवोपपत्तरित्याचार्याः । अत्र २८४ सूत्रम् । (१०) संयोगप्रकरणम् । संयोगमाह संयोग इति । इदमनेन संयुक्तमिति सार्वजनीनवु. ईः रूपादिप्रतीतिविलक्षणत्वात्तग्निमित्तः संयोगो गुण इति संयोगे प्रत्यक्षं प्रमाणं दर्शितम् । द्रव्यासमवायिकारणवृत्तिगुणत्वसाक्षा- द्याप्यजातिमत्त्वं च लक्षणम् । कार्यद्वारा तमाह स चात । अश्य. वसंयोगो द्रव्ये, आत्ममनस्लयोगो बुद्यादी भेयांकाशसंयोगश्च रा. दे गुणे, प्रयत्नवदात्महस्तसंयोगो हस्तक्रियायां हेतुरित्यादिक स्वयं वेदितव्यम् । तथाच संयोगाभावे द्रव्यगुणकापि न स्युः फारणाभावात् भाये या सर्वदा भवेयुः द्रव्यादीनां पसिद्धानां तुल्यरूपत्याक्षणहरिणामवादयारपास्तत्वादिनि तो दर्शित इति भावः । द्रव्यारम्भकत्वमाह द्रव्यारन्म इति । पटे उत्पादयितव्ये तन्तवः संयोगाथै कारणान्तरनपेक्षन्ते तलिन सति न किचिदिति फारणान्तरानपेक्षस्तन्तुसंयोगः पटोत्पत्ती रणमिति भावः । अत्र सूत्रकारसम्मतिमाह तथेति । तथा चार भवतीति चनानप्रतीतिहेतुत्वेनाभिधीयमानेषु तन्तुयु संयु. केषु अनपेशाब्दस्योगात्तयोगी दयारम्भऽनपेक्ष इति नानाम् । सापेक्षेन्य रति चानुत्पात संयोग नविपत्तामादाय तन्तुपु सोनो प्रयः । गुपफारम्भ संयोगस्य सापेक्षत्यमेव नानशायनि-