·THATAN ॥श्रीः॥ IAS सर्वशास्त्रमयान् सर्वयोगदक्षान् जगद्गुरून् । श्रीविशुद्धानन्दनामवाग्देवान् समुपास्महे ॥१॥ POES यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः प्रथमः कल्लोलः। Pag श्रीमद्भावानन्दतीर्थचरिताणुकथामिषात् ॥ शास्त्रवाक्यनिगूढार्थविमोऽयं मनीषिणाम् ॥१॥ ॥ श्री.॥ ক্ষ্মান্ধিলক্ষ্ময়য়ল নিম্নাহালক্ষ্মীনাথজিয়া धाश्यां मेडिकल हालनामके यन्त्रालये मुद्रितः । सं. १९५७ वसन्तादी ॥

·Patha Byapapniorwaliwwwimala AURADIATTA श्रीमद्भावानन्दतीर्थ- चरिताणुकथामिषात्॥ शास्त्रवाक्यनिगूढार्थ- विमर्शीऽयं मनीषिणाम् ॥१॥ PRINTINraPaaNPeam DAANE-ANAhanihatiaNA22bstha HAREL ·॥ গীমায় । जगद्गुरुश्री१०८शङ्कराचार्यजी की गुरुशिष्यपरम्परा का सूचकपत्त्व । নাহ पद्मभू অতি স্বার तत्पुचपराशर || f शुक गौड़पाद गोविन्दयोगीन्द्र ০াভুম্বা - হয় নিয়ায়। নয়ায়। নাৱাৰায়। হাৱাত খান্না দুল্লায়। অহনা ? শুলিয়ায় । ভীনে! মুন্নীম। মান্নান প্রায়। কাল ৫ শালমান ? গলাৰায় । মান। ২য় ! হা। অন্য নেই, ঙ্গান,গীয়া, অনল, মাঃ, শুয়া ? মিৰি, অৰ্মন, , তখ।মনী, নানী, বী, হাজাছ। নিম্ন। হহিঙ্গাঙ্গুলি। ত্রিয়না। ব্লন্নাহা। লায়যায়ন। মানুষ। ৪াজীবী। কামী। হযহাফিহিলী। ত্তিামনা। , যমী, না। महाधितीर्थ। স্মলৱলনীয়। জানান। ক্লাব নাগলাম। ললনা। শুনানীঘ। না। স্মথ। অনলাল্লা। (মভি ফান্তা। মন্নালাল অম) লা- (থানা) মান্না। অব। ( স্পষ্ট মুলালি লাম্বা। यह सब मठाम्नाय आदि ग्रन्थों में लिखा है।

·॥ श्रीः ॥ श्रीमहाराज श्रीभावानन्दतीर्थस्वामीजी की गुरुशिष्यपरम्परा का सूचक पत्त् । ये स्वामीजी काशीपुरी चौसट्ठीघाट पर (गोपालमठ) जिस में । अद्वैत रघुरामानन्दतीर्थ सिद्धि" श्रादि ग्रन्थ के कर्ता "श्रीमधुसू- दनस्वामीजी" पहिले रहते थे उस में रहे। " ये स्वामीजी कुछ दिन गोपालमठ में रहके उस स्थान से विरक्त हुये अच्युतानन्दती । तो अनिकेत अर्थात् कभी कहीं कभी कहीं इस चाल से रहे, और बड़े तपस्वी थे को अर्पण किया तब से ये स्वामी- कामरूपकामाक्षा के राजा चन्द्रकान्त ने काशी दशाश्वमेध घाट पर एक उत्तम मठ बनवाय के सं. १८४५ में इन स्वामीजी महादेवानन्दती । जी उसी मठ में रहे, और अब तक उसी मठ में उन की शिष्यपरम्परा है। ब्रह्मानन्दती॥ नित्यानन्दती। । कृपानन्दती० । महेश्वरानन्दती । शिवानन्दती० मौनी। | शङ्करानन्दती० । सर्वेश्वरानन्दती० । रुद्रानन्दती० । रामलष्णानन्द्रती० । रामचन्द्रानन्दती । श्रीभावानन्दती० ।। माधवानन्दती। 1| मनीष्यानन्दती० जीवत् । गोविन्दानन्दती। सर्वश्वरानन्दती० ॥ केशवानन्दती०। रत्नेश्वरानन्दती। देवानन्दतो० । हरानन्दती० ॥ । परीक्षितानन्दती०जी०। - कृष्णानन्दती । नसिंहानन्दती० जी०। ब्रह्मानन्दती० ॥ शुद्धानन्दती० जी० । कैवल्यानन्दती० जी० । हरिहरानन्दती गोकुलानन्दती०जीन भवानन्दती० जी०। रामेश्वरानन्दती। महादेवानन्दती०। केशवानन्दती०जी०। परमानन्दती० जी०। । निजबोधानन्द आदि दस बीस जीवत् हैं। सं० १९४७ वसन्तादिदिने । - ·१ त्वम् । १ ३४ ३ ... .... ४० ४१ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः प्रथमकल्लोलस्य संक्षिप्रं सूचनपत्रम् । विषयाः। श्लोकाङ्काः । विषयाः । श्लोकाडाः। मुद्रारूपं मङ्गलम् । मृदादौ काशीत्वव्यवहारस्यौपाधिक- अनुबन्धाः, श्रीभावानन्दतीर्थस्वामि-) स्मरणं च। अस्या दार्शनिकरीत्या मुक्तिदत्वम् । अयोध्याप्रान्तभूममन्वायुक्तं पवित्रत्वं अत्र दिनत्रयवासस्य मुक्तिदत्वोपपत्तिः। ३२ तत्कारणं च । अत्र प्राणोत्क्रमस्य मुक्तिदत्वम् । तत्रविप्राद्याचारादिः ।। दृढ़ानुरागस्य वस्तुप्रापकत्वम् । यतीन्द्रस्य जन्मादिचरितम् । मरणनिक्तिः । तस्य गार्हस्थ्य कारणम् । प्रयागादीनां मुक्तिदत्योपत्तिः । तस्य गेहानिर्गमकारणकालादिः । १० गङ्गाया मुक्तिदत्त्वोपपत्तिः। तस्य तीर्थयात्रावत्यागादिः । गङ्गासङ्गात् काश्या अतिशयः । तस्यायोध्यातीर्थराजचिकटब्रह्माव- अस्या आनन्दवनत्वोपपत्तिः । तपुष्करादितीर्थविधिः । अस्यां शाब्दब्रह्मसाक्षात्कारोपपत्तिः । बदरीवनतीर्थावधिः। अस्यां ज्योतिब्रह्मसाक्षात्कारोपपत्तिः । नीलाचलगयादितीर्थविधिर्वर्षपञ्चको- अस्या ज्योतिर्मयत्वोपत्तिः । १५ त्तरं काशीप्राप्तिश्च । अस्या अवश्य दृश्यता। काश्यां वेदोक्तशिवरूपतादि । अस्या अविमुक्तत्वोपपत्तिः । अत्र दिनत्रयं वासे मुक्तिः । अत्रत्यजनानामाचारादिः । अयोध्यादीनां काशीप्रापकता। तस्य काशीतीर्थविधिर्यावज्जीवं का-) प्रयागादिभ्योऽप्यस्या उत्तमता । शीवासेच्छा च । अनत्यजनानां देवरूपत्वम् । २० तस्य श्रेयःसाधनविमर्शस्तत्र वैराग्यस्य अस्याः शिवरूपत्वोपपत्तिः । मुख्यत्वम् । बन्धमुक्त्योः सापेक्षत्वम् । विषयाणां दुःखातिरेकः । निरपेक्षमोक्षस्वरूपं काश्यास्तत्यापकत्वं च ।२४ विषयवृद्धौ दुःखद्धिः। पापिनामत्रापि मोक्षाभावोपपत्तिः । वैराग्यासम्भवखण्डनं ज्ञानमात्रस्या- ६२ अस्या मृदादिरूपत्वाभावः । २६ ४४ ४५ १२ । १४ CO. .. ... ५० .... १८ ... ५४ .... १ ... ...2 ५६ ... मगोचरत्वात्।

·२ संक्षिप्त सूचनपत्त्रम् । ६३ 16. - नाकारता। - १३८ १३२ १३५ । .... ... 8.. पद १४९ ... ... १६० १६२ 4. .. विषयाः । श्लोकाङ्काः। विषयाः । श्लोकाङ्काः। विषयान्तरायहऽपि वैराग्योपपत्ती लौकिकप्रयत्नस्य वृथात्वम् । १२२ पक्षद्वयम् । विषयत्यागस्यावश्यंभाविता । आत्मनः सुखस्वरूपतानिरूपणम् । हर निजेच्छया तत्त्यागे सुखादिः । पक्षद्वयेऽपि विरक्तद्धिवृत्तेः सुखमा. निजेच्छया तत्त्यागे सुखहान्यातेपत-) १२६ त्प्रतिपादिः। सुखत्वदुःखत्वयोरविरोधः । सुखादयवृद्धावपि जनप्रवृत्तेः स्वाभा- सुखस्य दुःखाभावरूपता,तदृष्टान्तादिच । विकत्वम् । विषजिहासाया दु:खमात्रनाशकत्वम् । ८१ स्त्रीसङ्गस्य दुःखकारणता। विषयत्यागे तदीयसुखहान्याक्षेपतत्म-) पुत्रस्य दुःखहेतुता। तितेपादिः पक्षद्वयऽपि । सेवादिफलेच्छया पुत्वैषणाया अनुपपत्तिः । १४२० सुखस्य सर्वथा विषयासंबद्धता। पुत्त्रेषणाकर्त्तव्यताबोधकवाक्यानां दुःखसंभित्रसुखस्य हेयता तदृष्टा- तात्पर्यनिरूपणम् । न्तादि च । पुचादिविधीनामपूर्वविधित्वाभावः । १५८ सुखदुःखयोः स्वाभाविक्यल्पत्वाधि- तेषां परिसंख्यात्वम् । दर क्यप्रतीतिः । अपर्वविधिधर्मयोलतणानि । सतोऽपि निन्दासंबन्धात्त्याज्यत्वे दृ- दृष्टफलेऽदृष्टकल्पनाभावः । ष्टान्तादिः। मानपुरुषार्थशास्त्रलक्षणानि । विषयानुरागस्य मूलानुत्थितिः । परिसंख्यालक्षणादिः। विषयवृद्धः सुखवर्द्धकत्वाभावः। तस्याः फलतो निषेधे पर्यवसानम् । अनिष्टानुबन्धिनीष्टोपि प्रवृत्त्यभावे तस्याः प्रकृताप्रकृतापेक्षत्वे । दृष्टान्तादिः । परिसंख्यावाक्यार्थस्तस्या विधित्वो- क चित्तत्र प्रवृत्तौ कारणान्तरम् । पपत्तिश्च । भ्रान्तिमोहाज्ञानादीनां प्रत्तिहेतुतादिः। अनन्यथासिद्धफलादिरेव सदोषाया १८७ तत्प्रवृत्तेस्तापकारणता । १०२ अपि तस्याः स्वीकारे हेतुः । प्रागुक्तदृष्टान्तसमन्वयः । १०३ भार्यागमनविधेः परिसंख्यात्वमेवन) सर्वविधविषयप्रवृत्तेर्दुःखहेतुतादिः । नियमत्वम् । विषयवृद्धितन्मलकसुखवृद्ध्योरसंभवः । नियमपरिसंख्ययोः स्वीकारतारतम्यम् । १९१ वैषयिकसुखानुरागयोस्तारतम्याभावः । १०८ लाघवगौरवयोर्गुणत्वदूषणत्वे सदृष्टान्ते । १९४ उपाधिभेदादेकस्यैव विषयस्य सुखत्व। भार्यागमनविधेरपर्वत्वाभावः । दुःखत्वादिः। अपर्वविधेरुदाहरणम् । २०० वैयिकसुखतारतम्याभावेऽपि लोकप्रव ततो भार्यागम वधर्वधर्म्यम् । त्तेधान्तिमूलकता तदृष्टान्तादि च। नियमविधेर्लक्षणादिः । ... २०२ १७० १७५ ... ... १७८ ५ १८३ M ... १८ १०५ १०७ .... 10 9. २०० ११४ ·संक्षिप्तं सूचनपत्त्रम् । ३ ... ३०८ ३१७ २०४ ... ... ३१८ । .. ... ३२२ ... । ... . ... ३३३ २३३ ... ... विषयाः । श्लोकाङ्काः । विषयाः। श्लोकाङ्काः। अस्यादृष्टार्थता सप्रमाणा। मिथ्यासत्योक्त्योः पापपुण्यत्वोपपत्तिः। ३१३ अस्य विधेरनुक्तविषये उदासीनता। मिथ्यात्वग्रहस्य प्रवृत्त्यादिप्रतिबन्ध-) अत्रापि परिसंख्यात्वाक्षेपप्रतितेपी। ... कत्वम् । परिसंख्यायां नियमत्वाक्षपतिक्षेपो । २११ मुनिवाक्ये तदसम्भवः । नियमपरिसंख्ययोर्वधर्म्यम् । २१५ काव्यादिषु मिथ्योक्तिफलम् । .. ३२१ दारविधी परिसंख्यासाधर्म्यम् । २१९ विध्यादौ मिथ्यात्वाभावः । दारविनियमत्वे दोषः । २२१ यन्येषु लोकोऽपि सारासारधिवेकः । হই नियमविधिदारविध्यारन्योऽन्यं वैधर्म्यम् । २२५ इतिहासभागस्य फलं सदृष्टान्तम् विज्ञानेश्वरायुक्तरयुक्तत्वं सहेतुकम् । अनृतत्वनिक्तिस्तस्य काव्यादावस- ३३० नियमविधेरनुक्ते यापासबोधकता। मन्वयश्च ।... पुण्याभावस्य पापत्वस्वीकारे दोषः । २३० काविधिवाक्ययोर्वधर्म्यम् । पापत्वं परिष्कृत्यापप्रतिक्षेपौ । २३१ क चिन्मुनीनां काव्यकर्तृत्वेऽपि न ३३४ नियमविधेः पापाबोधकत्वनिगमनम् । मुनित्वहानिः । दारविधेदारागमे पापताबावकत्वे दोषः । २३४ लोकतोषणं मुनित्ववर्द्धकम् । अत्रापि पापत्वरिष्काराक्षेपप्रतिक्षेपौ । २३५ पुराणायुक्तोर्वतयत्वाभावोपसंहारः । ३३९ दारागमे पापबोधकानां वचसां तात्पर्यम् । २४१ अधिकार्यनुसारेण वस्तूनां वैया- परदपरगमने दोषः। ३४० भावः सदृष्टान्तः। कन्याविवाहविधितात्पर्यम् । पुराणादावनृतत्वोद्भावनस्य मौढ्यो- पुरुषस्यानेऽपि विवाहा स्त्रियास्त्वेक) तुकत्वम् । एवेत्यत्र वाचायुक्तिः। अक्षरादार्थमादाय वितथताया अनु- नार्या अपिक चिपरिणयान्तरविधि- ३४६ २५७ द्वाव्यत्वं सदृष्टान्तम् । स्तनिषेधश्च । इतिहासभागस्य परस्परविरोधेऽपिन तत्र विधिनिषेधयोराशयः । पुराणार्दोर्मथ्यात्वम्। ब्रह्मचर्यप्राशस्त्यम् । नायाः पुनर्विवाहहानितदाक्षेपप्रतिवे-) पुत्त्रादिविधीनामर्थवादत्वं सलक्ष- गोदाहरणफलादि । ... वित्तैषणोनमलिका वस्तूनां साधुत्वासाधुवमर्शः । अद्भुतयुक्तयः ३५९ शिष्टत्त्वस्य लक्षणम् । लोकैषणोन्मलिका अपर्वयुक्तयः । साधुत्वासाधुत्वबोधकमुनिवचोवैय- ) मुनिवाक्यानां मृषात्वाभावोपसंहारः। ४३३ ३०१ यापतिक्षेपाय मुनिवनिक्तिः ।। यतीन्द्रस्य संन्यासेच्छाहेतुः। থমাননানি। मुनिवचसां मृषात्वासम्भवः । २४२ ... 2. २४ 0. २५८ ३४८ २६३ ३५४ पादयः। .. - २९४ ३९७ .. ४३४ i ... १ " .2 ३१२ ॥ श्रीगणेशाय नमः ॥

·॥ श्रीगणेशाय नमः ॥ यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः प्रथमकल्लोलस्य शोधनपत्रम् ॥ ॥ शोधनम् अशुद्धस्य नलो शीरु पृष्ठाङ्काः २ न लो शीर ४ ... ५ ... ... ४ .. ५ म्यं ६ .... म्यम् शा ... का ... ख्या व्या ... १५ ५ ... ३२ . १३ जत वि ४८ ... १२ रवि दा वे . ५ ... ६ १५ सङ्केतपत्रम् ॥ (१) संयुक्ताक्षराण्यत्र तत्रैव यत्र समासात् स्वयं वैकपदत्वम् । (२) निनतितमश्लोकात प्राक् शोधकस्यात्र न तथा दृष्टियथा तत अर्द्धम् । ॥ श्रीमद्भावानन्दतीर्थचरणार्पणमस्तु ॥ ॥ श्रीरस्तु॥

·सिकिरी शिवदेव्यास्तपोमूत- र्मातुः पादाब्जजन्मनः ॥ पितुः श्रीविश्वनाथस्य कणाल्लेयादरान् मुहुः ॥१॥ BORDAR0298222222222 000000000000000000000005 S ·श्रीमद्भावानन्दतीर्थ- तपस्तरणिरश्मयः ॥ प्रसादयन्तु सततं हृदब्जानिमनीषिणाम् ॥१॥ -- Anamnana predeceaseeeeeeeees

·॥ श्रीः॥
यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
प्रथमः कल्लोलः ॥
॥ श्रीगणेशाय नमः ॥
-60000000
शिवदेव्यास्तपोमूतमातुः पादानजन्मनः ॥
पितुः श्री विश्वनाथस्य कणाल्लेयादरान् मुहुः ॥ १॥
•ONOMOCKOR
रेरे चित्तचकार चञ्चल चिरात् संसारदावानलाद्
भीतो यद्यसि तर्हि भावय सखे तापोपशान्त्यै मनाक् ॥
लोकान् वीक्षयतो मनोऽनधिगतं ज्ञानप्रभाभिर्निजै-
भीवानन्दयतीश्वरस्य चरितं शुद्धं मनीषामृतम् ॥ १ ॥
जीवानां हितकारितां प्रकटयन् शुभैश्चरित्रैनिः
पूर्णः श्रीपरमेश्वराऽप्यविकलं पूर्णावतारं दधौ ।
यत्रैषा
सरयूजलापततटा यागादिधीचिता
मन्वाद्यैः कथिता चिरं विजयते साकेतभूः पावनी॥२॥
विद्याचारविवेकधैर्यधनिका मेधाविनस्तापसा
पाहूयाध्वरसाधनाय विधिना यत् कान्यकुलाद् द्विजाः ॥
श्रीरामेण समय॑ यत्र विनयाधिक्यात् प्रतिष्ठापिता
नैच्छन् हातुममूं ततोऽपि धरणीयं सर्वतो राजते ॥ ३ ॥

·SORRHEUROO यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः यत्राद्यापि नरान् न मुञ्चति कदाप्यापामरं मार्द्धवं सत्यं धीविनयस्तपस्सुचरिताचारादि लोकोत्तरम् ॥ विप्रान् सार्थकपङ्गिपावनपदं धैर्याद्दरिद्रानपि स्वस्वाचारममुञ्चतो धनयशोलाभेऽपि तीव्रव्रतान् ॥ ४ ॥ यत्रस्थास्त्रुटिता अपि द्विजवरा देशान्तरे निर्गता विद्याचारविवेकधैर्यविनयानन्याधिकं बिभ्रते ॥ नो वा स्वाधमजातिजातमनुजैानादिसंबन्धनं लोभाद्यैरपि कुर्वतेऽतिविपदो मौलाः कुलीनप्रियाः ॥ ५ ॥ यज्जाताः शिरनेतिवंशमणयः सत्क्षत्रियाः पक्तिजा नो देशान्तरजातभूसुरवरस्पष्टाचपानादिकम् ॥ विस्रब्धं परिगृहुते तदुचिताचाराद्यबोधाद् भयाद् धर्मस्यापि, समस्तभूपरिसरे सा कि पवित्रा न भूः ॥ ६ ॥ तवत्योत्तमविप्रवंशतिलकः प्राग्जन्मपुण्यावली लोकेषु प्रथयन् निजां समजनि श्रद्धालुमुख्यः श्रुतौ ॥ मेधावान् धृतिमान् विवेककुशलः सद्धर्मभीरुः सदा- चारादच्युतचित्तवृत्तिरनिशं सत्तत्त्वचिन्तारतः॥ ७॥ बाल्येऽप्यस्य मनोन चञ्चलतरं नो वा कटोराक्षरा घाग दृष्टिश्चटुला रसादिविषये लोभस्य लेशः क्वचित् ॥ तारुण्यपि शमप्रधानममलं चित्तं न चित्रं तु तत् सर्व प्राक्तानपुण्यवैभववशात् किंकिं न संभाव्यते ॥६॥ यद्यप्यस्य विवेकवैभववशाद् रागान् नलोभादिना गार्हस्थ्येऽभिरतिस् तथापि जननीतातानुरोधादसौ ॥ गार्हस्थ्योचितदानदेवयजनादीन् शास्त्रविध्याहृतान् द्वात्रिंशच्छरदश्चकार विधिवत् सद्धर्मशास्त्रप्रियः ॥६॥ %D

·प्रथमः कल्लोलः।
उत्पाद्यात्मजमेकमेष गृहिणीं संतोष्य वाग्भिर्महा-
वाक्यार्थप्रवणाभिरात्मनिरतश्रीयाज्ञवल्क्योपमः ॥
वैफल्यं कलयन् स्थिती निजगृहे विक्षेपमप्यात्मन-
स्तत्त्वार्थावगतो निरन्तरसमाधाने ततो निर्ययो ॥१०॥
भूचन्द्राङ्ककलानिधानगणितेऽब्दे वैक्रमे कार्तिके
निर्गत्यैष पवित्रमूलफलभुक्क्षामः पदातिर्ग्रहात् ॥
तीर्थेष्वालवनादिभिर्निजमनोवाक्कायसंशोधनं
वैधं पालयितुं प्रवृत्त इव संशुद्धोऽपि शिक्षा दिशन् ॥ ११ ॥
आदावात्मगृहान्तिकस्थसरयूमालाव्य तत्तोरगे
साकेते स्थिरतामुपेत्य विधिना मासं प्रयागं ययो ।
तत्राप्युयतपोदृढव्रतमना भिक्षाप्तकन्दादिभुङ्
मासांस्त्रीन् विगमय्य रामचरितोऽयं चित्रकूटं ययौ ॥ १२ ॥
सम्यक् तत्र समस्ततत्तदवनीकालोचितं साधयन्
ब्रह्मावर्तमगाद् व्यतीत्य सुकृतं मासद्वयं क्षीरभुक् ॥
पूर्ण मासचतुष्टयं स्थिरमतिः कृच्छ्रादिभिर्वर्तयन्
गङ्गातीर उवात रामनिरतो वाल्मीकितुल्यो वशी ॥ १३ ॥
एवं पुष्करमुख्यतीर्थनिवहान् संप्राप्य पद्भ्यां क्रमात्
तत्तत्तीर्थवरचितानि विधिवत् कर्माणि कृत्वा शनैः ॥
संप्रापद् बदरीवनं तदुचितं तीव्र तपः संचरन्
षण्मासं स्थिरधीस्वास विजनेऽयं शाकपत्राशनः ॥ १४ ॥
तस्मादप्यतिपावनानिरगमत् प्राप्तुं स लोकोत्तर
मध्येमार्गमुपास्य पूर्णविधिना तीर्थानि गच्छन् कृती ॥
प्रापत् पूर्वपयोनिधेस्तटगतं नीलाचलं वत्सरं
सावित्री प्रजपन्नुवास विधिना तत्रापि शाकाशनः ॥ १५ ॥

·P90089999999999908499983 यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः एवं हायनपञ्चकेन विधिवत्तीर्थान्युपास्यात्मन- स्तातादेः पितृलोकपोषणकरान् पिण्डान् गयादी ददत् ॥ प्रापच्छ्रीमदनान्तकस्य नगरी वाराणसी यां श्रुति- याचष्टे शिवरूपिणी सुरनदीपूराविमुक्तां सदा ॥ १६ ॥ काशीरुद्रतनूः शिवा विसलति ज्ञानं यया देहिना- मित्युक्तं निगमे किमन्यदधिकं वक्तुं क्षमः स्याज्जनः । यत्र प्राणवियोगकालजपरब्रह्मोपदेशाच्छिवः कीटादीनपि साधनैर्विरहितान् मुक्तान् करोतीत्यपि ॥ १७ ॥ स्थित्वा यत्र दिनत्रयं विधिवशात् कुत्रापि जीवो मृतः स्यात् सोऽप्यत्र परत्र जन्मनि ततो मृत्वा भवेन् मुक्तिभाक् ॥ पुर्यो यद्यपि सप्त मुक्तिफलदा अन्या अयोध्यादयः प्रापय्यात्र विमुक्तिदा न तु पुनः स्वातन्त्र्यतः प्राणिनाम् ॥ १८ ॥ येऽप्येनामनपेक्ष्य मुक्तिजनकास्तीर्थाः प्रयागादय- स्ते सर्वे निवसन्ति पञ्चदशभिः स्वाभिः कलाभिस्त्विह ॥ स्वस्थाने कलयैकयेत्यमखिला रामेश्वराद्यास्सुरा नद्यः पुण्यतमाः सरांसि मुनयः सिद्धादयः सागराः ॥ १६ ॥ अद्याप्यत्र निवासिनो बुधवराः संन्यासिनः कारवो दासाद्या वणिजः कुकर्मनिरता धूती विटा दाम्भिकाः॥ वैद्यास्तन्त्रविशारदाः कविवरा देवप्रिया याज्ञिकाः खेल्वे कर्मणि देवतुल्यमतयो दृश्यन्त एव स्फुटम् ॥ २० ॥ Terasa239aossz:LTODESEDOSA

·IC
प्रथमः कल्लोलः।
इत्यायुक्तं स्कन्दमुख्यैः पुराणै-
देवप्रष्टैासमुख्यैर्मुनीन्द्रः ॥
यत्तत्र स्यानो विवादः कुशाय-
बुट्यानत्यं पश्यतां वस्तु सर्वम् ॥ २१ ॥
तत्तत्सङ्गात्तत्तदूहां वितत्य
सर्वेषां या तत्तदज्ञानहन्त्री ॥
तत्तज्ज्ञानात् प्राणिनां शं विधत्ते
सा कि काशी नो शिवा शन्तमास्तु ॥ २२ ॥
तत्तद्द्वस्त्वज्ञानदुःखे निमग्नं
जीवं बद्धं तत्रतत्रामनन्ति ॥
एवं तत्तद्वस्तुतत्त्वावबोध-
सौख्यं तत्तन्मुक्तिरूपं प्रसिद्धम् ॥ २३ ॥
वस्तूनां यस्तत्त्वबोधः समेषाम्
पूर्ण ज्ञानं निर्विशेषं स मोक्षः ॥
तत्संसिद्धिः काशिवासाद् ध्रुवं स्या-
दित्येषा सत्सङ्गतो मोक्षदात्री ॥ २४ ॥
एतेनोक्तं पापिनां काशिकैषा
तुल्या ज्ञेया कीकटेनेति यत्तत् ॥
युक्तं यस्माद् वस्तुतत्त्वानभिज्ञ-
ग्रावादीनां काशिवासान्न मुक्तिः ॥२५॥
मृद्यावादिव्यूहरूपा न काशी
किं तु ज्ञानव्यूहरूपैव सेष्टा ।
नो चेत् सर्वा ज्ञानिनां काशिका भू-
रित्यायुक्तं नैगमं नो घटेत ॥ २६ ॥

·AN-
Hapne
यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
देशाशादेः पूर्वताद्या उपाधा-
वारोप्यन्ते मृज्जलायेषु धर्माः ॥
एवं तत्त्वाज्ञाननाशाद्युपाधी
काशीत्वादि प्रस्तरादी प्रसिद्धम् ॥ २७ ॥
तत्तद्वस्तूत्कृष्टमर्मज्ञसङ्गात्
तत्तत्तत्त्वं ज्ञायते काशिवासात् ॥
एवं सर्वाज्ञाननाशात् क्रमेण
मुक्तिः सिद्धा नात्र किं चित् परोक्षम् ॥ २८ ॥
येषां पक्षे बुद्धिवृत्तिप्रवाह-
रोधी मोक्षा बुद्धिनाशोऽथ वा सः॥
तेषां योगे कापिलादी स्थिताना-
मप्येषा स्यान् मुक्तिदात्रीति सिद्धम् ॥ २६ ॥
सर्वेषां स्वज्ञानगम्ये प्रसिद्धा
बुद्धेदृत्तिर्धीमतां पामराणाम् ॥
एवं वस्त्वाकस्मिकं बुद्धगम्यम्
दृष्ट्वा बुद्धीशरोधी प्रसिद्धा ॥ ३० ॥
काशीस्थेष्वाकस्मिकत्वावबोधः
सूक्ष्मं वस्तुष्वीक्षमाणस्य न स्यात् ॥
कस्य कापीत्यस्य संभावनैव
नास्तीत्येषा तन्मते मोक्षदात्री ॥३१॥
दिनत्रयं य स्थितिमत्र लब्ध्वा
देशान्तरं निर्गतवान् मनुष्यः ॥
अत्रत्यवस्तूनि स यावदायु-
न विस्मरेदन्यविलक्षणत्वात् ॥ ३२ ॥

·प्रथमः कल्लोलः।
ततः शरीरच्युतिकालजेन
दृढ़ानुरागेण लभेत शाश्याम् ॥
उत्पत्तिमत्रत्यजनस्य तु प्राक
प्रदर्शितैवाशुविमुक्तिरीतिः ॥ ३३ ॥
आकर्ण्य काशीमहिमानमत्र
समागतः प्राणवियोगकाले ॥
यद्वा निजात्युत्कटपुण्यराशे-
रामुष्मिकात् प्राप्त इहैहिकाद् वा ॥ ३४ ॥
कथं चिदप्यत्र समागतस्य
प्राणान्तकालेऽखिलवस्तुप्तत्त्वम् ॥
प्रागुक्तरीत्या स्मरतो विमुक्ति-
युक्ता न चित्रास्पदतामुपैति ॥ ३५ ॥
दृढानुरागेण निजेष्टहेतू-
नन्यान् समासादयते क्रमेण ॥
ततस्तु सर्वेष्टनिदानमुख्यो
दृढ़ानुरागः पुरुषस्य सिद्धः ॥ ३६ ॥
मनःप्रभृत्यान्तरसूक्ष्मदेहात्
स्थूलस्य देहस्य वियोग इष्टः ।
प्राणोत्क्रमो नाम न चित्तवृत्ति-
नाशादिरिष्येत तदापि धीः ॥ ३७ ॥
एवं तु देहावसितेः क्षणेऽयं
यं भावमुत्कः स्मरति प्रकर्षात् ॥
जीवस्तदाप्तेरनुकूलदेहा-
द्याप्नोति रागादिति सुप्रसिद्धम् ॥ ३८ ॥

·यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
काश्यां शरीरं जहता जनस्या-
ऋत्येषु वस्तुष्वनुरागवृद्धिः ॥
तत्तत्त्वबोधाय भवेदवश्यं
तदेत्युपर्युक्तदिशा स मुक्तः ॥ ३९ ॥
एवं प्रयागादिषु सर्वतीर्था-
दिषूहनीयं स्वधिया यथेष्टम् ॥
यथासमावेशमिहत्यजन्मा-
न्तरस्थमुक्त्यादिनिमित्ततादि ॥ ४ ॥
गङ्गाजलं कायिकमानसादि-
शुद्धिप्रदं सर्वजनप्रसिद्धम् ॥
तद् बुद्धिनैर्मल्यविधानहेतो-
मुक्तिं करोतीति वदन्ति सन्तः ॥ ४१ ॥
यः संध्ययोर्देवनदीतटेऽत्र
स्नात्वा स्मरंस्तिष्ठति धीरचेताः ॥
तत्कालजं तस्य सुखं स एव
जानीत नान्योऽखिलवस्तुतत्त्वम् ॥ ४२ ॥
गङ्गाप्रवाहो यदि भारतेऽस्मिन्
न स्यात्तदेषोऽपि समोऽन्यदेशः ॥
स्यादेव देशः पुनरेनयाऽयं
सर्वाधिकः सर्वमनोऽभिरामः ॥ ४३ ॥
सैषा न यां मुञ्चति धीरधारा
तत्स्थान् पदार्थानखिलान् पुनाना ॥
निजोर्मिसंसक्तमरुद्विरस्याः
को मुक्तिदत्वे खलु संशयीत ॥ ४४ ॥

·प्रथमः कल्लोलः।
श्रीवैद्यनाथान्तिकवाटिकादि-
विविक्तसर्वर्तुसुखप्रदत्वात् ॥
आनन्दंपूर्णत्ववनत्वमस्या
अद्यापि संदर्शयते विशेषात् ॥ ४५ ॥
गङ्गातटेऽत्युच्चविशालमत्र
केदारनाथोर्जितमन्दिरं यत् ॥
अद्यापि तत्रातुलतूर्यशब्द-
ब्रह्मापराक्षं भवति प्रदोषे ॥ ४६ ॥
विश्वेशनीराजनदीपमाला-
ज्योतिर्मयं ब्रह्म निरीक्ष्यतेऽत्र ॥
नित्यं निशायाः प्रहरे द्वितीये
देवैर्मनुष्यैरिव सेव्यमानम् ॥ ४७ ॥
तटे जलादी च सुरापगायाः
प्रत्यब्दमावेदयते पुरोऽस्याः ॥
दीपावली कार्तिकपञ्चदश्यो-
ज्योतिर्मयत्वं निगमादिषूक्तम् ॥ ४ ॥
स्याद् यद्यपीहत्यसमस्तवस्तु-
तत्त्वं गिरा बोधयितुं समर्थः ॥
कश्चित तथापीक्षणसार्थकत्व-
मभीप्सुभिर्दृश्यतमा पुरीयम् ॥ ४ ॥
एतादृशीं मुक्तिपुरी विहातुं
गङ्गामराः सत्पुरुषादयश्च ॥
यन्
नैव शक्ताः सहसा तदेषा-
ऽविमुक्तनाना जगति प्रसिद्धा ॥ ५० ॥

·१०
REACARREAREDERERA
यतीन्द्रचरितामृतमहोदधः
सूर्योदयात् प्राग् निजकर्म कर्तु
गच्छन्ति शूद्रा अवगाह्य गङ्गाम् ॥
विश्वेश्वरादीन् परितोष्य देवान्
गङ्गाजलाधैरधुनापि यत्र ॥ ११ ॥
ताम्बूलकारा दधिदुग्धभक्ष्य-
भोज्यादिविक्रेतवराश्च यत्र ।
स्वस्वापणस्थाः कमपि स्टशन्ति
नैवाधुनोज्झन्त्यपि दूरतस्ते ॥ ५२ ॥
ताम्बूलवल्लीदलवीटिकादीन्
क्रतुः करे तन्निहितान् एथिव्याम् ॥
संगृहृते गाङ्गजलेन सम्यक्
प्रक्षाल्य तन्मूल्यपणान् स्वभाण्डे ॥ ५३ ॥
प्राप्यात्र गङ्गामणिकर्णिकादि-
स्नानादिकांस्तीर्थविधीन् समाप्य ॥
मासत्रयेणान निवासमैच्छच्
छरीरपातावधिकं स धीमान् ॥ ५४ ॥
अथ क्रमेणामलचित्तवृत्ति-
राहारशुझा तपसा जपाद्यैः ॥
निजैहिकामुष्मिकदुःखमूलं
समूलघातं स विहन्तुमैच्छत् ॥ ५५ ॥
तत्कारणान्येष धिया विचिन्वन्
वैराग्यमेवाजगणत् पुरस्तात् ॥
विवेकिनो दुःखकराः समस्ता-
स्तापादिदुःखैर्विषया यदेते ॥ ५६ ॥

·प्रथमः कल्लोलः।
वेगाल्लघोस्तीव्रतराद् यथा वा
दोला विधावत्युभयत्र पार्श्वे ॥
तद्वेगवद्मादिकमेकपार्श्व-
संभाव्यमिच्छन् न भवेत् कृतार्थः ॥ ५७ ॥
तथा समस्ता विषयाः समेन
सुखेन दुःखेन च पूर्यमाणाः ॥
तत्रैकवृद्धि मनुजोऽन्यहानि-
मिच्छन् कृतार्थो भविता कथं सः ॥ ८ ॥
यत्नात् सुखं वर्द्धयितुं स्वकीयं
जनोऽभिलष्यत्यनिशं सुतादीन् ।
सहैव दुःखस्य सुखेन वृद्धी
पश्चात् स्वमौढ्यात् परितापमेति ॥ ५६ ॥
एवं सुखादिष्वनिशं विमूढाः
सुखेच्छया ताननुधावमानाः ॥
निश्यन्ति तत्त्यागनिगूढमार्गा-
ज्ञानादशक्ताः सहसा विहातुम् ॥ ६० ॥
वस्त्वन्तरस्य ग्रहणं विना स्यात्
त्यागः कथंकारमशेषभावे॥
सदानुरक्तं मनुजस्य चित्त-
मेकान्ततो निर्विषयं कथं स्यात् ॥ ६१ ॥
इदं न वाच्यं यत आत्मनिष्ठो
जनस्य चेतःपरिणाम आस्ते ॥
सदैव तत्तद्विषयत्वबुद्धि-
भ्रान्तिस्तु लोकस्य निजात्मनि स्यात् ॥ ६२ ॥

·१ यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः रज्जुर्यथा सर्पधिया भ्रमेण जनस्य चित्तेन पुरा गृहीता ॥ तभ्रान्तिनाशे भुजगत्वमस्यां मता भवेन् नो विषयः कदा चित् ॥ ६३ ॥ अस्या न वस्त्वन्तरगोचरत्वं किं त्वात्तसपर्यादिविमोषमाने। सत्यप्यमुष्यां विषयः पुरासीद् यो रज्जुभागः स पुनस्तथास्ते ॥ ६४ ॥ घटादिबुद्धावपि तद्वदेव विशेष्यता स्वात्मन एव नित्यम् ॥ भ्रान्त्या तु तत्तद्विषयावभासो विशेषणत्वेन विभिन्नरूपः ॥६५॥ ततस्तु तत्तद्विषयप्रमोष- मात्रेण तस्या विषयो निजात्मा ॥ वस्त्वन्तरस्यायहणेऽपि सिद्धः शेषान् न वा निर्विषयत्वमस्याः ॥ ६६ ॥ यद्वा सुषुष्ट्यादिनिदर्शनेन धीसंततिर्निर्विषया कदा चित् ॥ स्फुरेत् कदा चिद् विषयानुरक्ते- त्येवं सुधीभिः परिकल्पनीयम् ॥ ६७ ॥ एवं त्वशेषेविषयैर्वियुक्ता- ऽप्येषा चिरं तिष्ठति निर्विशेषम् ॥ का वा क्षतिर्यद् विषयानुरागः सदातनोऽस्यामुररीक्रियेत ॥ ६८ ॥ ANNE ARRIES

·प्रथमः कल्लोलः।
१३
पूर्वत्र पक्षेऽखिलदुःखरूप-
घटादिमोऽपि
सुखस्वरूपम् ॥
आत्मानमेषा विषयीकरोती-
त्येषा सुखैकाकृतिरिष्यते धीः ॥ ६ ॥
सर्वोऽपि जन्तुः शयनं विना नो
जीवत्यदः कामयते च सर्वः॥
सुप्तोत्थितस्तत्समयस्य सौख्यं
सर्वः स्मरत्यत्र च नो विवादः ॥ ७० ॥
श्रान्त्या महत्या परिखेदितोऽपि
रुजायि शोकादिपराहतोऽपि ॥
सुप्त्वा मती स्थूलशरीरकेऽपि
स्वस्थत्वमामोत्यखिलो हि जन्तुः ॥ ११ ॥
तदा तु नासीद् विषयस्य बुद्धिः
कल्यापि सौख्यं तु कुतस्तदीयम् ॥
तस्मात् तदा धीविषयो य आत्मा
सुखस्वरूपः स सदाभ्युपेयः ॥ १२ ॥
यस्मै प्रयत्नः सकलोऽपि यच्च
नान्यार्थमेतत् सुखचिह्नमिष्टम् ॥
आत्मन्यदः संघटते सदैवे-
त्ययं सुखात्मा सकलाभ्युपेतः ॥ ३ ॥
अन्यानधीनप्रियतास्पदत्वं
सुखातिरिक्त न कदापि दृष्टम् ॥
आत्मन्यदः कस्य भवेन् न जन्तो-
स्तस्मादसा सौख्यमयोऽभ्युपेयः ॥ १४ ॥

·१४
Mana
यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
तत्त्वं तु सर्वापि मतिर्विशेष्य-
प्रकारताभ्यां विषयीकरोति ॥
चैतन्यजाझे सुखदुःखरूपे
तत्रान्त्यबाधे प्रथमस्य शेषः ॥ ७५ ॥
सर्वत्र शेषी चितिरूप एक-
रसः प्रकारस्तु घटादिरूपः॥
जड़ो विभिन्नश्चितिमात्रशेषे
ज्ञाने तदा त्वेकरसत्वसिद्धिः ॥ १६ ॥
परत्र पक्षे तु निजात्मरूपं
सुखं प्रकाशेत न सर्वबुद्धौ
किं तु स्वरूपेण घटादिरेव
जड़ोऽप्यनित्यः सुखदुःखरूपः ॥ ७७ ॥
कालादिभेदात् सुखदुःखते वे
प्रत्यक्षसिद्ध न परस्परं ते॥
विरुद्ध एकत्र घटादिभावे
सम्यङ् निविष्टे इति तस्य तत्त्वम् ॥ ७ ॥
घटादिबाधे तु सुखावशेषः
संभाव्यते यद्यपि नो तथापि ॥
घटादिदुःखांशविनाशमात्रं
सुखस्वरूपं परिकल्पनीयम् ॥ ६ ॥
लोकेऽपि धर्मादिपराहतस्य
ततस्तरुच्छायमुपागतस्य ॥
सुखीति बुट्या न सुखादिरूप-
भावद्वयावश्यकतेति तत्त्वम् ॥ ८ ॥

·प्रथमः कल्लोलः।
१५
पक्षद्वयेऽप्युक्तधियः सदैव
हिताहितौ यद्यपि गोचरी स्तः॥
तथापि दुःखस्य जिहासितत्वात्
तद्वानिरिष्टा मनुजस्य नित्यम् ॥८१ ॥
यद्यप्यमुख्या विषयो हितोऽपी-
त्युक्ता जिहासा न घटेत तस्याः ॥
किं तु प्रतीपं सुखगोचरत्वात्
तामप्युपादित्सुरसौ जनः स्यात् ॥ ८ ॥
तथापि योऽस्यां सुखभाग एष
दुःखांशनाशेऽपि न नाशमेता ॥
इत्यं विनिश्चित्य न को यतेत
दुःखांशनाशे सततं विवेकी ॥३॥
यद्यप्यमुष्या विषये घटादौ
नष्टे तदीयं सुखमप्यवश्यम् ।
नंष्टेति दुःखेन सहैव तस्या
युक्ता जिहासा न परत्र पक्षे ॥ ८४ ॥
तथापि दुःखांशविनाशरूपं
नित्यं सुखं कामयते जनो यः ॥
दुःखानुषक्तं नियतं विनाशि
घटादिसौख्यं मतमस्य न स्यात् ॥ ५ ॥
यद्वा घटाद्यात्मकसौख्यदुःख-
बाधात्मकं सर्वघटादिसौख्यात् ॥
विलक्षणं नित्यमशेषदुःखा-
संसृष्टमस्तीति नृणामभीष्टम् ॥८६॥

·400
यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
दुःखानुषङ्गस्तु सुखे जिहासा-
हेतुर्मतः पक्षयुगे समानः ॥
पयःसिताभ्यामुपसिक्तमन्त्र
को ना विषस्टष्टमुपाददीत ॥८॥
लोकेऽपि यत् स्यात् प्रतिकूलमेत-
ल्लेशोऽपि सह्यो न भवेत् स्वभावात् ॥
यत् स्यात् तु पुंसामनुकूलमेत-
द्राशी न संतोष इति प्रसिद्धम् ॥८॥
दुःखक्षणः कल्पसमो जनानां
क्षणोपमो भाति सुखस्य कल्पः ॥
सुखाम्बुधौ दुःखलवानुषक्ते
लक्ष्येत दुःखं न सुखं स्वभावात् ॥८६॥
भाज्ये जनः स्वादुरसे सुपक्के
घृताप्लते क्षीरसितादियुक्त।
अमेध्यलेशं पतितं समीक्ष्य
नापेक्षते भोज्यगुणान् विपश्चित् ॥ ८ ॥
एवं घटादौ विषये सुखस्य
भागेऽधिके दुःखलवात् समे वा ॥
दुःखस्य योगात् परिणामदर्शी
नैवानुरज्येत कदापि विद्वान् ॥ १ ॥
किं चानुरागो विषयेषु योऽयं
निजं सुखं वर्द्धयितुं स नूनम् ॥
यद्वा लघूकर्तुमथ स्वदुःखं
समूलमुन्मूलयितुं किलेष्टः ॥ २ ॥

·प्रथमः कल्लोलः ।
आद्य न कश चिद् विषयाभिवृद्धा
निजं सुखं वर्द्धयितुं समर्थः ॥
यतः सुखेनैव सहाभिवृद्धिः
स्थिरीकृता दुःखमहार्णवस्य ॥ ३ ॥
या युक्तिरुक्ता प्रथमे घटादि-
सुखे जिहासाङ्कुरवृद्धिहेतुः
सैवावसेयाग्रिमतत्समान-
सुखेष्वनिष्टत्वमतेर् निदानम् ॥ ४ ॥
लोकेऽपि कश् चिन् न निजानभीष्ट-
बन्धादिहेतो सुखसाधनेपि ॥
प्रवर्तते निन्दितसाहसादी
यो राजनीतिं श्रुतवान् कदापि ॥ ५ ॥
श्रुत्वापि नीतिं पुनरीदृशानि
करोति कर्माणि विनिश्चिनोति ॥
प्राक् कोऽपि बन्धुं पुरुषो न शक्तः
पलायमानं भवितेति मां सः॥ ६६ ॥
यद् वा सुखं स्याद् बहु साहसादि-
जन्यं भवेदल्पतरं तु दुःखम् ॥
बन्धादिजन्यं त्विति निश्चिनोति
ततः प्रवर्तत विनिन्दितेऽसौ ॥ ७ ॥
पलायमानोऽपि भवेत् सुबद्धो
दुःखं बहु स्यादपि बन्धजन्यम् ॥
स्तयादिसौख्यादिति चान्यवाती
प्रवृत्तिरेतस्य तु तद्धियैव ॥ ८ ॥

·यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
यथा प्रमा कर्मसु कर्मजालात्
प्रवर्तयेच् चैव निवर्तयेच् च ॥
नरं प्रवृत्त्यादिकरत्वमेवं
भ्रमे प्रसिद्ध कतमो हुवीत ॥६॥
यद् वा निषिद्धपि नृणां प्रवृत्ती
रागादिसंमूढधियां घटेत ॥
यतोऽन्धबुद्धिः प्रतिघादिभिर् यस्
तस्यानुशीतिर् न भवेद् वधादेः ॥ १० ॥
यद् वानभिज्ञो नृपनीतिजाल-
स्थापि प्रवर्तत जनशू चुरादौ ॥
दुःखप्रदत्वेन न कर्म तेन
तज् ज्ञातमित्येष शिशूपमानः ॥ १०१ ।।
बालोपमोऽज्ञानवशान् मनुष्यः
क्रोधादिमौढ्यादथ वा भ्रमादेः॥
स्तेयादिकं यः कुरुते स पश्चाद्
दुःखातिरेकात् परितापमेति ॥ १०२ ।।
अतो महीपोहितनीतिमार्ग-
मावश्यकं सत्पुरुषा विदित्वा ।।
विविच्य दुःखाभिमतस्य मात्रां
तत्तक्रियास्वन्तदृशो यतन्ते ॥ १०३ ।।
एवं तु कश् चित् पुरुषो विवेकी
विद्वान् स्वकीयेष्टविवद्धिबुद्धया ॥
अनिष्टपूर्ण विषये घटादौ
न नश्वरे सूक्ष्ममतिर यतेत ॥ १०४ ॥

·प्रथमः कल्लोलः।
१९
॥
भ्रान्तः स्वकीयष्टनिजानभीष्ट-
मात्राविवेके प्रतिपादिमूढः ॥
अज्ञोऽथ वा यो विषयाभिवृद्धी
यतेत तस्येसति दुःखमेव ॥ १५ ॥
सुखाभिवृद्धावपि दुःखसङ्ग-
विनश्वरत्वादिविचारकर्तुः ॥
जिहासितं
स्याद् विषयस्य सौख्य-
मित्युक्तमूर्द्ध पुनरत्र बोध्यम् ॥ १०६ ।।
का वा विवृद्धिर् विषये सुखानां
यतः क्रमेणैव भवन्ति भावाः ।
धीगोचरास् तन् न पुरात्तसौख्य-
मोषं विनापूर्वसुखग्रहः स्यात् ॥ १०७ ॥
प्रेमास्पदत्वं सुखलक्षणं स्यात्
तत्तत्सुखे तत् तु समानमेव ।
तत्रेदमुत्कृष्टमदो निकृष्टं
सुखं वचोऽहेतुकमित्ययुक्तम् ॥ १०८ ॥
संख्याकृतं चेद् विषयोत्यसौख्या-
धिक्यं मतं तस्य न संभवोऽस्ति ॥
अनादिसंसारसुखानि जीव-
भुक्तानि को वा गणयेत् समर्थः ॥ १० ॥
न्यूनाधिकत्वाद्यनुरागनिष्ठं
वक्तुं न शक्यं गुरुणापि यस्मात् ॥
ततस् तु तुल्यं सकलं घटादि-
सुखं विमृश्यात्र न सज्जते ज्ञः ॥ ११० ॥

·२०
यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
वर्षासु सौख्यं शिशिरे तु दुःखं
वृष्टिः समानैव ददाति येभ्यः ॥
सुखादिमात्राधिकतादिबुद्धिः
कालाद्युपाधेः परिकल्पितैभिः ॥ १११ ॥
कश्मीरदेशेऽधिकसौख्यदायि
वासः सदोर्णामयमन्यदेशे।
तथा न तत्रापि सुखादिमात्रा
देशाद्युपाधेः परिकल्प्यतेऽन्या ॥ १९२ ॥
श्रेष्मप्रधानं सुखयेन् मनुष्यं
तद् दुःखयेदाईकमुग्रपित्तम् ॥
तत्रापि पित्ताधिकतायुपाघेर्
दुःखादिमात्राधिकतादिरिष्टः ॥ ११३ ॥
ततस् तु न क्वापि सुखादिमात्रा-
धिक्यादि तत्तद्विषयप्रयुक्तम् ॥
लोकावबोधस् तु निजभ्रमेणे-
त्यास्थयमेतन् मतिमत्प्रधानैः ॥ ११४ ॥
भ्रमप्रयुक्ताप्यवलोकितैव
लोके महाव्याएतिरज्ञजन्तोः ॥
कशावहा स्वस्य निरर्थिका च
पतङ्गमीनद्विपमूषकादेः ॥ ११५ ॥
अतिप्रयत्न पतन्ति दीपे
पतङ्गमाला निजनाशहेती ॥
एवं मुखेनाददते झषाः स्व-
नाशस्य बीजं बड़िशं प्रयत्नात् ॥ ११६ ॥

·प्रथमः कल्लोलः।
२१
काष्ठादिजेभीमवलोक्य गत्तै
पतन्ति नागा निजबन्धहेतौ ॥
निजप्रयत्नत्रुटिताहिपेटी-
स्थाह्यास्यमागच्छति मूषकोऽपि ॥ ११७ ॥
देशान्तरीयो लघुमूषकोऽपि
चक्रे शलाकाकृत ऊर्द्धगत्यै ॥
शुक्लश्चलो धावति घण्टिकाग्र-
स्पृष्ट शलाकातपञ्जरस्थः ॥ ११८ ॥
बंभ्रम्यमाणे न कदाप्युपैति
गोले शलाकाद्वय एव तिष्ठन् ।
तावच्छलाकापरपूर्वगोऽणु-
मानं फलं श्राम्यति तु भ्रमेण ॥ ११९ ॥
जनास् तु चाञ्चल्यममुष्य दृष्ट्वा
श्रुत्वा च शब्द लघुघण्टिकायाः ॥
तं पालयन्त्यात्मसुखाभिवझै
स्वव्याएतौ तत्तुलनानभिज्ञाः ।। १२० ॥
तत्तत्कलाभिज्ञजनेष्वनन्ते-
पूर्दू कियद्योऽध इतः कियाः ॥
बलात् प्रयत्वेऽपि कृते सदैव
स्थास्यत्ययं जीव इति प्रसिद्धम् ॥ १२१ ॥
ततस् तु योऽयं विषये प्रयत्नस्
तद्वद्धिकामैः क्रियते मनुष्यैः ॥
सोऽयं वृथैवेति विमृश्य धीमांस्
ततो विरज्येत यथार्थबुद्धिः ॥ १२२ ॥

·यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
धृतान् सदैव ॥
किं चेक्षते यो विषयान् समस्ता-
नतिप्रयत्न
विनश्यतः को न निजेच्छया तांस्
त्यजेद् य इच्छेदनुतापशान्तिम् ॥ १२३ ।।
सूनागतोऽजोऽपि न भोजनादौ
प्रवर्तते निश्चितमृत्युबुद्धिः ॥
निश्चित्य मृत्युं यतते मनुष्यः
पापेष्वपीतो न विचित्रमन्यत् ॥ १२४ ।।
त्यागे स्थिरे यस् त्यजति स्वयं स
आनन्दमाप्नोति यशोऽपि लोके ।।
अनिच्छतो यस्य पदार्थमन्य
आच्छिन्दुरेषोऽनुतपेदकीर्तिः ॥ १२५ ॥
निजेच्छयाशु त्यजने तदीयं
सुखं विनश्येद् गिरिशेच्छया तु ॥
यदा भवेत् तत्त्यजनं तदन्तः
सुखं न नश्यदिति नैव शङ्काम् ॥ १२६ ॥
यतो घटादी विषये सुखं यत्
तन् नेष्यमाणं त्विति निश्चितं प्राक् ॥
ततस् तु तावद् विषयोत्यदुःख-
जिहासयाशु त्यजनं मतं स्यात् ॥ १२७ ।।
किं चेयमूरीक्रियतां प्रवृत्तिर्
जनस्य नो सौख्यविकृत्सयैव ।।
किं तु स्वभावात् परिवर्तनेच्छा
सर्वत्र सिद्वैव सुखेऽपि योज्या ॥ १८ ॥

·प्रथमः कल्लोलः।
अश्नन् नपूपादिमहाईवस्तू-
न्यत्यन्ततृप्तो मधुरादिना यः ॥
स तद्रसादेः परिवर्तनाय
तिक्तादि वाञ्छेदिति लोकसिद्धम् ॥ १२६ ॥
प्राप्तेषु सर्वस्य भवेज् जिहासा-
ऽप्राप्तेषु भावेषु जिक्षितत्वम् ॥
लोकस्वभावात् परिदृष्टमेवे-
त्यस्मात् सुखे नोत्तमतादि कल्प्यम् ॥ १३० ॥
तीव्रानुरागः सुरते सुभोज्ये
प्राग् यस्य तस्यैव कृते रतादौ ॥
नैवावशिष्येत जनस्य वाञ्छा-
लवः प्रतीपं समुदेति तापः ॥ १३१ ।।
नारीमयं यन्त्रमिदं नराणां
वीर्यप्रतापादिविचूषणाय ॥
विनिर्मितं तत्र जनो जुहोति
निजं बलादीति विचित्रमेतत् ।। १३२ ॥
मेषीप्रपातान्धपरम्परां यो
विहाय लाभादि विमृश्य पश्येत् ॥
किं वा सुखं तस्य रतप्रसङ्गे
दृश्येत दुःखाम्बुनिधौ प्रतीपम् ॥ १३३ ।।
वाञ्छातिरेकोनवदुःखमादौ
श्रमातिरेकः सुरते प्रवृत्ते ॥
प्राणोत्क्रमो विन्दुनिपातकाले
चान्ते महाग्लानिरुदेति तत्र ॥ १३४ ॥

·HTTA
PAINKarmi
यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
बी000
पुत्लेषणाहेतुकमत्र लोक-
प्रवर्त्तनं स्यात् सुखमात्मजेन ॥
किं स्यान् नरस्यति विमृश्य बुद्ध्या
प्रवर्ततां नाम नरो हितार्थी ॥ १३५ ।।
गर्भाशयस्थे तनुजे सुखं यन्
मातुः प्रसूतेः समये च तस्य ॥
संरक्षणेऽज्ञस्य शिशोस् तदेषा
जानीत नान्यस्य समक्षमेतत् ॥ १३६ ॥
दारेष्वनुत्तमचिरन्तनबद्धमूल-
रागातिरेकविंकलस्य तदीयदुःखात्॥
दुःखं पितुस् तनयरोदनकालजं यद्
वेत्त्वेष पुत्रसुखलाभसमुत्सुकस् तत् ॥ १३७ ॥
पुत्रस्य देहपरिपुष्टिमतिप्रकर्ष-
शिक्षाभिवृद्धिखलसङ्कनिवारणादौ ॥
संतोषलेशमनवाप्तवतोस् तयोस् तत्
सौख्यं न पर्वतधियामपि सुप्रसिद्धम् ॥ १३८ ।
पुत्वस्य जातकरपीड़नसंस्कृतेः स्व-
दारापकृष्टमनसः क्रमशोऽनुरक्तः।
स्वस्मिन् क्षतिं समवलोकयतोस् तयोः स्याद्
दुःखं स्वरागमपहर्तुमशक्तयोस् तु ॥ १३६ ॥
परस्परं रागनिमित्तकं यत्
सुखं समुत्पद्यत सकरागे॥
नष्टेऽन्यदीये तु समेऽधिके वा
रागे तयोरेव स दुःखदः स्यात् ॥ १४० ॥

·HSHALA प्रथमः कल्लोलः। २५ रागप्रणाली मनुजस्य नित्य- मेकैव मुख्या इतरास् तु गौण्यः । तत्रैकतस् तत्परिवर्तने तु तत्र क्षतिस् तस्य भवेदवश्यम् ॥ १४१ ॥ जराभिभूतस्य करिष्यतेऽयं सेवामितीष्टस् तनुजो जनानाम् ॥ वैरी मृतो वा भवितेति तुल्यां संभावनां किं न करोति जन्तुः ॥ १४२ ॥ सर्वेऽपि कस्यापि सुता अवश्य तेषां कियन्तः परिचारकाः स्युः ॥ पित्रोर् द्विषो वा तनयाः कियन्तो- ऽधिकस्य संभावनमत्र योग्यम् ॥ १४३ ॥ कीटाः पतङ्गाः पशवो मृगाद्याः पुत्रा न कस्यापि भवन्ति किं वा ॥ अनन्तसंख्याः कतमस् तु तेषां तातादिसेवानिरतः प्रसिद्धः ॥ १४४ ॥ न सेवकत्वं तनयत्वधर्म- व्याप्यं मतं यद् धनुमत्खगेन्द्रौ ॥ नन्द्यादयोऽन्यस्य जगत्प्रसिद्धाः संसेवकाः सत्यपि तातमुख्ये ॥ १४५ ॥ को वा समर्थो निजवीर्यदर्प- शाली समीहेत सुतादिसेवाम् ॥ कदाप्यशक्तौ तनुजादिसेवा- मालोक्य किं संकुचितो न दुःखी ॥ १४६ ॥ 2402280088088232233220032420 ४

·२६
यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
सेवारतः स्याद् यदि कोऽपि तस्य
त्यागः सुतादेरतिदुःखदः स्यात् ॥
प्राणान्तकाले निजदेहनाशा-
दित्यादि जानन्ति न मानवाः किम् ॥ १४७ ॥
स्वर्गप्रमृत्यूर्द्धगतिर् मनुष्यैर्
नावाप्यते चेत् तनयादिहीनैः ।
इत्यादिकाच् छौतपुराणमुख्य-
वाक्यात् सुतादौ समुदेति वाञ्छा ॥ १४८ ॥
आलोड्यतां तर्हि धिया श्रुतीनां
वचांसि तद्वत् स्मृतिभारतादेः ॥
व्याघातदोषो न परस्परं स्या-
देषां यथेत्यं तु निगूढतत्त्वम् ॥ १४ ॥
सकन पुत्वस्य गतिप्रदत्व-
मन्यत्र तत्कर्तृकपिण्डदाने ।
तत्कनुके वाजिमखे गयादि-
पिण्डे वृषोत्सर्गसपिण्डनादौ । १५० ॥
परत्र दृष्टं निजकर्तृकेषु
पुराणपाठादिषु काशिकादौ ॥
वासादिषूत्कृष्टगतिप्रदत्व-
मन्यत्र गङ्गादितटादिवासे ॥ १५१ ॥
विषावादिदेवापचितों परत्रा-
ग्निष्टोममुख्यऽपि मखे परत्र ॥
तीर्थाटनेऽन्यत्र परत्र मन्त्र-
जपे व्रतादौ तपसि स्मृतं तत् ॥ १५२ ॥

·प्रथमः कल्लोलः।
२७
तत्तत्प्रतिष्ठापकतत्तदुक्त-
वाक्येषु विस्पष्टतरं निरुक्तम् ॥
स्वोक्तान्यकर्मस्वगतिप्रदत्व-
मन्यत्र तहातृतयोदितेषु ॥ १५३ ॥
तृणारणिन्यायबलेन चैषां
चेद् धेतुताऽभीष्टतमा समेषाम् ॥
स्वर्गादिकं प्रत्यपि सा न युक्ता
वचोविरोधस्य दुरुद्धरत्वात् ॥ १५४ ॥
किंचात्मजाद्यैः पितृनाकहेतोर
न्युप्येत पिण्डो दशगात्रमुख्यः ।
ततस् तु काश्यादिमृतस्य कस्माद्
दाहादिकं तत्तनुजैः क्रियेत ॥ १५५ ।।
एवं गयादौ मनुजेन येन
कृतं पितृश्राद्धमसौ न कुर्यात् ॥
प्रत्यब्दमेतस्य यतो विमुक्तिर्
दृढैव शास्त्रप्रतिपादितास्ति॥ १५६
तस्माद् वचःसूक्तपुराणमुख्य-
प्रतिष्ठितेषूक्तफलानि यानि ॥
प्ररोचकान्येव न तत्त्वबुद्ध्या
संयोजनीयानि पवित्रधीभिः ॥ १५७ ॥
ततस् तु सर्वेऽपि सुतादिजन्म-
प्रवर्तका ये विधयोऽत्र शास्त्रे ॥
नाप्राप्तसंप्रापकता तु तेषां
यतः प्रवृत्तिः प्रथितैव तत्र ॥ १५८ ॥

·यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः विधिप्रयुक्ता यदि मानवस्य प्रवृत्तिरिष्येत तनूढ़वादी ॥ शास्त्रानभिज्ञाः श्वशुगालमुख्याः कथं प्रवृत्ता अधिकं नरेभ्यः ॥ १५६ ॥ तस्माद् यथा कूर्मशशादिमांस- भुक्तेर् विधानं परिसंख्ययैव ॥ दोषाधिकत्वं तदुपात्तजन्तु- भिन्नामिषे बोधयितुं प्रवृत्तम् ॥ १६० ।। तथैव पुत्त्रादिजनुर्विधान- परं वचो योजयितव्यमत्र ॥ रागात् प्रवृत्तसभयत्र सिद्धा- वेको विधिर् नान्य इदं न युक्तम् ॥ १६१ ।। अत्यन्तमप्राप्तपदार्थसार्थ- प्रवर्तकत्वं जगति प्रसिद्धम् ॥ विधेरपूर्वस्य तु लक्षणं यत् प्राप्तानुवादेऽत्र न तद् घटेत ॥ १६२ ॥ श्रोताद्यपूर्वविधिगोचरभक्तिमात्र- हेतुप्रवृत्तिविषयत्वमभीष्टमेवम् ॥ धर्मस्य लक्षणमिदं न घटेत पुत्रा- द्युत्पादनादिषु सदैव समीहितेषु ॥ १६३ ॥ मन्वादिमुन्यमिहितत्वबलादमीषां कल्प्येत सूनुजनिदाररतादिकानाम् ॥ धर्मत्वमेवमपरेषु तदुक्तमूत्र- त्यागादिकेष्वपि न किं परिकल्प्यते तत् ॥ १६४ ॥ म5000 ·२९ प्रथमः कल्लोलः। आहारमैथुनभयादिशरीरधर्मा धर्मा भवेयरीषिभिः कथितत्वमात्रात् ॥ सर्वेऽपि कीटपशुपक्षिसरीसृपाद्यास् तत्रैव नित्यनिरता अतिधार्मिकाः स्युः ॥ १६५ ॥ यद् वेष्यतामपरलोकसुखप्रदत्वं धर्मस्य लक्षणमदोऽपि न संघटेत ॥ पुत्रादिजन्मसुरतादिषु दृष्टसौख्य- वद्धिप्रदेषु परलोकसुखाप्रदत्वात् ॥ १६६ ॥ मीमांसकैरपि निरुक्तमिदं विचार्य यत्रावलोकितमिहत्यसुखप्रदत्वम् । तन् नापरत्र सुखदं परिकल्पनीयं कर्मेति लाघवबलं समुपाददानैः॥ १६ ॥ रागप्रवृत्तिविषयेऽखिलदेहधर्मे धर्मत्वमिष्टमभविष्यदिहव लोके ॥ सौख्यप्रदे स्वपनभोजनमैथुनादी चित्रास्पदं किमभविष्यदितोऽपि जन्तोः ॥ १६८ ॥ तस्माद् विधायकवचांसि महर्षिधर्म- शास्त्रे प्रतिष्ठिततमान्यथ वा पुराणे ॥ अन्यत्र वापि निगमादिषु तानि धीरैर् योज्यानि नाक्षरपदार्थबलादमीषाम् ॥ १६ ॥ मानत्वमप्यभिमतं नयनादिनिष्ठं मानान्तरानधिगतावगमक्षमत्वम् । स्याद् बोधयत्यखिललौकिकमानसिद्धां लोकप्रवृत्तिमिह मापकता न शब्दे ॥ १७० ॥ Lote2223222222222222229922909209299

·यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
यं कश् चिदेव विरलः पुरुषोऽत्र धर्म-
मीशीत साधयितुमेष पुमर्थ इष्टः ॥
कीटादिकैरपि निरन्तरसाधितेषु
स्वापादिकेषु कथमुक्तपुमर्थता स्यात् ॥ ११ ॥
शास्त्रत्वमप्यभिमतं मतिमद्वराणा-
मन्याप्रसिद्धपुरुषार्थमतिप्रदत्वम् ॥
आपामरप्रथितरागलवाधिगम्य-
स्वापादिबोधकवचस्सु न तद् घटेत ॥ १७२ ॥
मानान्तरानधिगतार्थविधायकानि
मन्वादिशास्त्रपठितानि वचांसि न स्युः ॥
वैयर्थ्यमापतति तद्वचसां प्रसिद्ध-
रागप्रवृत्तिमवबोधयतामनिष्टम् ॥ १०३ ॥
तस्माद् वचांसि निगमादिषु यानि लोक-
सिद्धप्रवृत्त्यवगमाय महर्षिवर्यैः ।।
उक्तानि तानि सहजां पुरुषप्रवृत्तिं
रुद्धा भवन्ति न निरर्थकतास्पदानि ॥ ११४ ॥
रागात् प्रसिद्धां पुरुषप्रवृत्तिं
निवर्तयेत् काप्यवशेषयेच् च ॥
मीमांसकास् तं परिसंख्ययाहुर्
नाम्ना द्वितीयं विधिमात्मतन्त्रे ॥ १५ ॥
यथानुरागात् पुरुषप्रवृत्तिं
श्वादेः पले पञ्चनखस्य सिद्धाम् ॥
स्वादेर् निसन्धीत शशादिमांसे-
ऽवशेषयेद् यः स विधिर् द्वितीयः ॥ १६ ॥

·प्रथमः कल्लोलः ।
यद्यप्यृषिप्रोक्तवचस्सु नैव
नजादिकं वापि विधौ द्वितीये ॥
आलोक्यते वा विनिवर्तनीय-
श्वाद्यामिषस्याप्यभिधायिशब्दः ॥ १७ ॥
तथापि वाक्येऽत्र निरर्थकत्व-
भिया नजाक्षेपजघन्यवृत्ती ॥
कल्प्ये तथात्वे तु शशादिशब्दाः
स्वशक्यभिन्न प्रकृतार्थकाः स्युः॥ १७८ ॥
जघन्यवृत्त्यापि पदं स्वशक्य-
भिन्नं तमर्थ सहसाभिदध्यात् ॥
यः स्वीयवाक्ये प्रकृतोऽपि केन
रूपेण वोक्तः सति संभवे स्यात् ॥ १७ ॥
असंभवेऽप्यप्रकृतं तमेव
जघन्यवृत्त्याभिदधाति शब्दः ॥
वक्तुर धियो यो विषयोऽन्यथा तु
कस्यापि बोधो न हि संशयात् स्यात् ॥१०॥
एवं तु खगः शशकूर्मगोधा-
शल्लक्य आद्या इति धर्मशास्त्र ।
उक्तिः स्फुटा पञ्चनखस्य यास्ति
न तद्लादन्यनिषेधकत्वम् ॥ १८१ ॥
युक्तं च तद् यत् प्रकृतस्य बुझा-
पेक्षा भवेन् नाप्रकृतस्य शीघ्रम् ॥
विधी निषेधे प्रकृतानपेक्षे
स्याद् गौरवं ज्ञानकृतं विलम्बात् ॥ १८२ ॥

·यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
ततस् तु खड्डादिविधौ शशादि-
पदस्य तद्भिन्नपदार्थकत्वात् ॥
नञः समाक्षेपबलाच् छशादि-
भिन्ना न भक्ष्या इति चार्थबोधः ॥ १८३ ॥
तत्रापि नापञ्चनखस्य किं तु
निषेधनं पञ्चनखस्य तेन ॥
वाक्येन शब्दात् प्रकृतोऽस्ति योऽर्थस्
तस्यैव नान्यस्य गुरुत्वभीतेः ॥ १८४ ॥
एवं तु सर्वत्र विधिर् द्वितीयो
निषेधमात्रावंगतो समर्थः ॥
विधायकत्वं तु तमंशमेवा-
दायास्य शास्त्रादिषु सुप्रसिद्धम् ॥ १८५ ॥
यद् वा न नञ् तत्र वचस्युपात्तः
स्फुटं ततो नास्य निषेधकत्वम् ॥
ततो विधित्वादपरं किमन्या
लिङादियुक्तोऽत्र घटेत वाक्ये ॥ १८६ ॥
भङ्गयन्तरेणास्य निषेधकत्व-
फलं तु पापातिशयावबोधः ॥
निषेध्यवर्ग शशकादिके
पापप्रदत्वावगतिश् च नूनम् ॥ १८७ ॥
शशादिभिन्नस्य निषेधमाने
वाक्यात् कृते केन शशादिके स्यात् ॥
पापप्रदत्वावगतिस तदन्ये-
ष्वत्यन्तपापप्रदतामतिश् च ॥ १८ ॥

·BHARATTENAVAA, Mittari प्रथमः कल्लोलः। यद्यप्यमुष्मिस् तु विधौ द्वितीये दोषोऽधिकः स्वार्थविहानिमुख्यः ॥ भवेदवश्यं सहनीय एष विधानवैयर्थ्यबलाद् विधिज्ञैः ॥ १६ ॥ ऋतावुपेयात् पुरुषः स्वभार्या- मेषोऽपि नापूर्वविधिः प्रवृत्तः ॥ सर्वेषु दारेषु सदैव रागात् सिद्मा विधिः किं तु मतो द्वितीयः ॥ १७ ॥ यत् त्वस्य वाक्यस्य नियामकत्व- माचक्षते लाघवमाददानाः ॥ प्रागुक्तदोषाननुसंदधाना विधी द्वितीये तदयुक्तमेव ॥ ११ ॥ यतो यदा लाघवयुकप्रकार- मादाय वाक्यं न भवेत् कृतार्थम् ।। तदापि भीतिर् गुरुता कृता स्यात् तिलाञ्जलिस् तर्हि विधौ द्वितीये ॥ १९२ ॥ तस्माद् गुरुत्वं यदि लाघवस्य स्यात् संभवो दूषणमस्ति तर्हि ॥ यदा न लभ्येत लघुः प्रकारः कश् चित् तदा दूषणता न तत्र ॥ १३ ॥ विज्ञानभिप्रेततमत्वभिन्नं किं दूषणत्वं गुरुतागतं स्यात् ॥ का वा लघुत्वं गुणता बुधेष्ट- तमत्वभिन्नाप्युररीक्रियेत ॥ १४ ॥ ५

·SSSSSSSossesseseadece
यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
ततस् तु यत्रास्ति गतिद्वयस्य
संभावना तत्र गुरुप्रकारः॥
त्यज्येत धीरैरिति तस्य सिद्ध
स्याद् दूषणत्वं लघुतानिरूप्यम् ॥ १५ ॥
यत्र त्वनेको न भवेत् प्रकारः
किं त्वेक एवाक्षरयोजनादौ ॥
लघुर गुरुर् वाऽस्तु स एव धीरे-
रादास्यते तद् गुणतैव तत्र ॥ १६ ॥
लोकेऽपि पन्याः कुटिलो न विजै-
रादीयते स्यात् सरलोऽपि यत्र ।
यत्रक एवास्ति स एव वक्रो-
ऽप्यादास्यते सद्धिरिति प्रसिद्धम् ।। १९७ ॥
एवं च दाराभिगमावबोध-
क्षमेऽत्र वाक्ये विधिता तृतीया ।।
न संघटतेति विधित्वमस्य
द्वितीयमेवाभ्युपगम्यते जैः ॥ १८ ॥
नासावपूर्वोऽपि विधिर् घटेत
यतोऽप्रसिद्धस्य विधायको यः॥
धर्मस्य दुःखोपचितस्य शास्त्रे
मतस् त्वपूर्वः प्रथमो विधिः सः ॥ १६ ॥
यथावस्त्रत्वमुखस्य दुःख-
प्रदस्य शीतादिऋतौ विधिर् यः॥
अत्यन्तमप्राप्तमसो विधत्ते
तस्मादपूर्वो विधिरेष चाद्यः ॥ २० ॥

·प्रथमः कल्लोलः।
न चात्र दाराभिगमः कथं चि-
दप्राप्त इत्यस्य विधिस् त्वयं यः ॥
नापूर्वतामर्हति धीरधीभि-
रित्यप्यवश्यं स्मरणीयमत्र ॥ २०१ ।।
प्राप्नोति पते विधिमन्तरा यः
प्राप्नोति नाप्यस्य विधायको यः ॥
सोऽयं तृतीयो नियमो विधिः स्या-
दित्यामनन्त्युत्तमविध्युपज्ञाः ॥ २०२ ॥
यथावघातो वितुषीक्रियायै
प्राप्नोति पते नखकर्तनेन ॥
फलस्य सिद्धी तु न तण्डुलानां
प्राप्नोति चेत्यस्य विधिम् तृतीयः॥ २० ॥
तुल्यं फलं यद्यपि तण्डुलानां
स्वरूपनिष्पत्तिरिहावघातात् ॥
निकर्तनाचापि नखैस तथापि
विधिस् तु पुण्यावगमाय तस्य ॥ २०४ ॥
सर्वत्र चैतस्य विधेरदृष्ट-
फलावबोधक्षमतैव विज्ञैः ॥
अङ्गीकृता तुल्यफलस्य सिद्धा-
वप्येकबीजस्य नियामकत्वात् ॥ २०५ ॥
व्रीहीन् निकृत्याप्यवहत्य तुल्य
प्राप्नोति दृष्टं फलमत्र लेोकः ॥
ततस् तु यद् ब्रीदवघातमेष
विधिर् विधत्ते स निरर्थकः स्यात् ॥ २०६ ॥

·यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः ततस् तु वाक्यं स्वनिरर्थकत्व- दोषापनुत्त्यै पुरुषस्य पुण्यम् ॥ प्रकल्पयेत् सार्थकता तदाऽस्य स्पष्टैव पुण्यावगतिक्षमत्वात् ॥ २०७ ॥ निकर्तनादौन विधिः समर्थो- ऽयं पापपुण्याद्यवबोधने तु ॥ यतोऽवधातेऽवगमय्य पुण्य- संपादकत्वं चरितार्थ एषः ॥ २०८ ॥ यद्यप्यमूदग्विषयेऽपि पूर्व- प्रोक्तामिषप्राशनवाक्यतुल्यम् ।। निकर्तनादेर् दुरितप्रदत्व- विधिसार्थकत्वम् ।। २०६ संभाव्यतेऽथापि निरुक्तदोष- ग्रासाद् द्वितीयो न विधिर् विधिज्ञैः॥ अङ्गीकृतो यत्र तु नास्ति का चि- दन्या गतिस् तत्र स एव युक्तः ॥ २१० ॥ शशादिवाक्यं शशकादिमांसा- शनेऽपि धर्म परिकल्प्य तद्वत् ॥ स्यात् सार्थक शनेऽप्युदासीनमदो न किं स्यात् ॥ २११ ।। पुण्यावबोधेऽपि शशादिवाक्य- स्यानर्थकत्वं तदवस्थमेव ॥ यतो जनानां सततं प्रवृत्तिः सिद्धैव तत्रेति किमस्य कृत्यम् ॥ २१२ ॥ बोधप्रकृष्टया कुकुरमुख्यमांसा-

·प्रथमः कल्लोलः।
पुण्यावबोधोऽपि जनप्रवृत्त्यु-
त्पादाय नूनं मुनिभिः क्रियेत ॥
वाक्यैः स्वकीयैरथ तस्य रागात्
सिद्धौ कथं वाक्यकृतार्थता स्यात् ॥ २१३ ॥
ततस् तु तद्वाक्यनिरर्थकत्वा-
पनोदनायैव शशादिवाक्ये॥
पापप्रदत्वावगतिक्षमत्वं
प्रकल्पनीयं शुनकादिमांसे ॥ २१४ ॥
न यत्र सिद्धा तु जनप्रवृत्तिः
पक्षे तदा पाक्षिकतत्प्रवृत्तः ।।
उत्पादनायावगमय्य पुण्यं
वाक्यं कृतार्थं भवतीति बोध्यम् ॥ २१५ ॥
एवं च तद्वाक्यकृतार्थताया
जघन्यवृत्त्यादिकमन्तरापि ॥
सद्धौ न शक्यं नखकर्तनादा-
वघावहत्वं वचनेन बोद्भुम् ॥ २१६ ।।
यदावघातो न नखैर् निकृत्तिर्
यदा निकृत्तिर् न तदावघातः ॥
प्राप्नोति साध्यं यदि सिद्धमेक-
बीजेन वाञ्छेत् कतमस् तदाऽन्यत् ॥ २१० ॥
मांसेषु सर्वेषु नृणां प्रवृत्तिर्
न पाक्षिकी क्वापि रसस्य भेदात् ॥
परस्परं तद् युगपत् समेषां
प्राप्या न चायं नियमो विधिः स्यात्॥२१८ ॥

·यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
एवं स्वकीयेषु परेषु नृणां
दारेषु सिद्धा पशुवत् प्रवृत्तिः॥
तत्रान्यदारेषु जनप्रवृत्ति-
रोधाय वाक्यं चरितार्थमेतत् ॥ २१६ ॥
यद्वान्तावप्यूतुषु प्रवृत्तिः
सिद्वैव लोकस्य पशूपमाना।
तत्रानृतौ तत्प्रतिषेधनाय
मन्वादिभिर् वाक्यमिदं प्रणीतम् ॥ २२० ।।
यदा तु वाक्यस्य नियामकत्वं
स्यादस्य तर्खेतदशक्तमेव ॥
दारान्तरस्याभिगमेघदत्व-
बोधे बुधैरित्यपि बोध्यमत्र ॥ २२१ ।।
किं चास्य वाक्यस्य नियामकत्वे
स्वकीयदाराभिगमे जनानाम् ॥
धर्मत्वमेतद्वचसावगम्यं
तद् बाधितं प्राक्कथितप्रकारैः ॥ २२२ ॥
यस्यावघातेन जनस्य सिद्धा-
ऽन्यथैव लब्धुः फलमेतदीया ॥
नूना प्रवृत्तिर् वचनात् तदानी-
मुत्पादनीया सुकृतत्वबोधात् ॥ २२३ ॥
ततस् तु तत्रावहतो वृषत्व-
बोधाय वाक्यं कथितं पुरस्तात् ॥
नियामकं यत् तदबाधितार्थ-
मेवेति सूक्ष्मं सुनिरीक्षणीयम् ॥ २२४ ॥

·प्रथमः कल्लोलः। ३९ दारेषु लोकस्य तु या प्रवृत्तिः सा पाक्षिकी नेत्युदितं पुरैव ॥ अनेकशस् तद्विधिरेष नाल- मपूर्वबोधाय धियेति चिन्त्यम् ॥ २५॥ उक्त्वापि ये त्वस्य नियामकत्वं स्वकीयदारागमने वदन्ति । पापावहत्वावगमप्रदत्व- मापातरम्यं कथनं तु तेषाम् ॥ २६ ॥ यस्मान् न वाक्यमवघातविधायकं यत् तत् कर्त्तनादिषु विबोधयतीति किं चित् ।। पुण्यप्रदत्वमथ वा वृजिनावहत्व- मुक्तं पुरैव तदिहाप्यवलोचनीयम् ॥ २२७ ॥ एवं तु तद् वचनमेनसि वा वृषे वो- दासीनमेव नखकर्त्तनमुख्यनिष्ठे ।। एवं स्वदारगमनादिविधिर् यथाय- मप्यन्यदारगमनेऽपि तटस्थ एव ॥ २२८ ॥ धान्यावघातविधिनावहतेरभावे पापं न शक्यमवबोधयितुं यथैवम् । दारप्रसङ्गविधिनापि रतेरभावे शक्यं न पापमवबोधयितुं कथं चित् ॥ २६ ॥ तत्पुण्यलाभविरहो यदि संमतः स्यात् पाप्मा तदा तु न कृतावहतिर् जनैर् यैः ।। सर्वेऽपि ते निरयगामिन एव नूनं संपादितान्यसुकृता अपि संभवेयुः ।। २३०॥

·यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
यागप्रवृत्तपुरुषस्य मतोऽवघाता-
भावो यदा वृजिनदायितया तदा तु ।।
क्रत्वङ्गताऽवहननेऽपि न कल्प्यते किं
किं कल्प्यते वृजिनताऽवहतेरभावे ॥ २३१ ॥
यज्ञप्रसक्तमनुजेन यदाऽवघातो
नाकारि येन किमु तस्य मखांशहानेः ॥
अन्यत् किमप्यभिमतं वृजिनं न चेत् स्या-
दास्थयमस्य मखपूर्तिकरत्वमेव ॥ २३२ ॥
तस्मान् नियामकतयाऽभिमतं स्वदार-
रत्यादिबोधकवचो यदि तर्हि तन् न ॥
ईशीत पापमवबोधयितुं कदापि
दारागमे तदिति सूक्ष्मधियावसेयम् ॥ २३३ ॥
भार्यागमस्य विरहे यदि पापता स्या-
दिष्टा तदा तु यतिवर्णिवनस्थमुख्याः ॥
सर्वेऽपि वृद्धशिशुरोगिविदेशसंस्थ-
मुख्या अवश्यमतिपातकिनो भवेयुः ॥ २३४ ॥
पाणिग्रहं कृतवतो गृहिणो जराद्यैर्
विघ्नैरबाधिततनोर् मनुजस्य पापम् ॥
दाराऽगमे यदि भवेदिति तद्वचोऽर्थी-
ऽभिप्रेत इत्यपि न युक्तियुतः प्रलापः ॥ २३५ ॥
यस्माज् जरादिरहितत्वविशेषणानि
कल्प्यानि नूनमधिकारिगतानि कस्मात् ॥
वाक्ये क्वचिन् न पठितानि ततो गुरुत्व-
दोषोऽपि तत्र पततीति विभावनीयम् ॥ २३६ ॥

·४१
प्रथमः कल्लोलः।
वाक्यार्थवत्त्वफलकं यदि कल्पनं स्या-
दिष्टं तदा लघुतरो न हि कल्प्यते किम् ॥
रागप्रसक्तपुरुषप्रतिरोधकत्वात्
सार्थक्यरूप उदितोऽनुपदं प्रकारः ॥ २३७ ॥
किं च प्रक्लप्तिविरहेऽपि विशेषणस्य
प्राक्प्रोक्तरोगरहितत्वमुखस्य नेदम् ॥
वाक्यं निरर्थकमधप्रतिपादकत्वाद्
वृद्धादिकेष्वपि यतो विषयोऽस्य लब्धः ॥२३८ ॥
किं चोक्तरोगरहितत्वमुखैः प्रकारैर्
युक्तस्य पातकमिदं सुरताद्यभावे ॥
किं बोधयेत् सुतसुखानुपलब्धिभिन्न
यद् दृष्टसत्फलमदृष्टपरं न किं चित् ॥ २३६ ॥
पुत्वादिसौख्यरहितत्वमनेन बोध्यं
स्यात् पातकं यदि तदा तु निरर्थकत्वम् ॥
स्पष्टं पुरोक्तवचसस् तदमुष्य नून-
मास्थयमन्यविनिषेधनतत्परत्वम् ॥ २४० ॥
स्वस्थोऽपि यो न कुरुते सुरतं स्वदारैः
स भ्रूणहेति वचनं तु य आत्मदारान् ॥
हित्वाऽन्यदारनिरतः प्रतिघादिना त-
त्यापस्य बोधकमिति प्रथितं बहुत्र ॥ २४१ ॥
एवं च नेदमपि वाक्यमघं स्वदारा-
सङ्गेऽवबोधयति किं तु परेषु सक्तः ॥
दारेषु पातकमुपार्जयतीति तस्मान्
नास्यापि पूर्ववचनेन विरुद्धताऽस्ति ॥ २४२ ॥

·15
यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
॥
स्युश् चान्यदारनिरता यदि मानवास् तन्
नैषां घटेत पशुवत् सुरतव्यवस्था ॥
तीत्युपलवपराः सततं मनुष्या
जीवेयुरेव कथमित्यपि भावनीयम् ॥ २४३ ॥
दारेषु किं च पुरुषः क्रमशः प्रवृत्त
आपादयत्युरुतरात्मगुणांस तु तत्र ॥
एवं तु तुल्यगुणयोः सुरतं न कां चि-
दापादयेद् विकृतिमन्तरतो बहिर् वा ॥ २४४ ॥
ये चान्यमानवरतैः सुचिरात् तदीय-
बाह्यान्तरप्रतिमापुरमीषु सक्तः ॥
दारेषु ना न सुखलेशमपि त्वतीव
दुःखं लभेत चिरमात्मविरुद्धसङ्गात् ॥ २४५॥
एतेन यन् मुनिवरैरुदितं परेषु
दारेषु सङ्गगुरुतालघुताप्रयुक्तम् ॥
एनोगुरुत्वलघुतादि तदञ्जसापि
व्याख्यातमेव भवतीति विभावनीयम् ॥ २४६ ॥
यद्येकपादचिरसक्तमुपानदादि
पादान्तरे परिहितं दशतीति सर्वैः ॥
नित्यं जड़ेषु विषयेष्वनुभूयते तद्
दारेषु तद्वदवधेयमघावहत्वम् ॥ २४७ ॥
दारेषु भिन्नगुणदोषयुतैर् मनुष्यैर्
भ्रष्टेषु भूरिभिरणुं कुरुते प्रसङ्गम् ॥
यस् तत्क्षणं स उरुरोगविदीर्णदेहो
नूनं भवेदिति विदामपरोक्षमेव ॥ २४८ ॥

·प्रथमः कल्लोलः। ४३ या कन्यका न पुरुषान्तरदूषिताऽस्या- मुत्पद्यते प्रथममेव यदीयसङ्गात् ॥ यः स्याद् गुणादिरनुकूलतमोऽस्य तस्मात् कन्याविवाहविधिरप्यमुमर्थमाह ॥२४६ ॥ मृत्सादिनूतनघटोऽपि सुराघृतादि- द्रव्येण येन भवति प्रथमं प्रपूर्णः ॥ नोज्झत्यमुष्य रसगन्धमुखान् गुणादीन् काले चिरेऽपि विगते बहु दृष्टमेतत् ॥ २५० ॥ स्त्रीपुंससङ्गतिनिमित्तकगर्भरक्षा नारीषु नैव पुरुषेषु कदापि दृष्टा ॥ तद्वद् यथा न पुरुषेऽभिमता गुणादेः संक्रान्तिरन्यजनसङ्गविहीननार्याः ॥ २५१ ॥ रोगादिकं यदुपसर्पति सङ्गमात्रान् नारीगतं क चिदिदं पुरुषान्तरस्य ॥ सङ्गात् स्त्रियां स्वयमतिप्रबलामयस्य सद्धावतो भवति वेति न तत्र चित्रम् ॥ २५ ॥ पामादिकं यदुपसर्पति तद्युतस्य स्पर्शात् सहासनसहाशनमात्रतो वा ॥ तत् किं रतेन न भयानकरोगमुख्या धावेयुराशु मिथ इत्यपि सुप्रसिद्धम् ॥ २५३॥ यत् तु प्रकृत्यनुगतं गुणदूषणादि संक्रामति स्त्रियमदो न यथा तथाऽशु ॥ प्रायः पुमांसमिति सर्वजनप्रसिद्ध- मीशीत कोऽपलपितुं मतिमान् रतिज्ञः ॥ २५४ ॥ B999998eenGSSAGGSG egesssssgeegegeel ·SNTELEuments ४४ यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः एतेन यत् पुरुषपाणिनिपीड़नं स्यान् नानापि दारकरपीड़नमेकमेव ॥ इत्यादिका मुनिवरोक्तिरयुक्तिकेति निन्दोक्तिरेव मुनिवाविषया परास्ता ॥ २५५ ॥ किं चैष ना प्रतिदिनं सुरतेन गर्भ शक्नोति धारयितुमित्यपि सुप्रसिद्धम् ॥ द्विस् त्रिश्च नैवमबलेति न सृष्टिहानिः स्यादित्यनेककरपीड़नमस्य शस्तम् ॥ २५६ ॥ यद्येकदाररतिपूरणशक्तिहीनः षण्ढत्वदूषणयुतोऽप्यथ वामयावी ॥ स्यान् ना तदा परिणयान्तरमेतदेव नार्या विधाय मुनयोऽपि निषेधयन्ति ॥ २५७ ॥ तत्राशयो विधिवचोगत एष एव संवर्द्धतां मनुजसृष्टिरियं सदैव ॥ यस्मात् समस्तजड़चेतनवस्तुतत्त- कार्यक्षमेयमिति नान्यदितः समर्थम् ॥ २५८ ॥ भावो निषेधवचसां तु मनुष्यसृष्टिर् नूनं समस्तजड़चेतनकार्यहेतुः ॥ तववाशुद्धिवशतः सकलाशुचित्वं मा भूदशेषभवदुःखकरं तथेति ॥ २५ ॥ बुझुत्तमत्वकृतमेव नरस्य सर्वो- त्कृष्टत्वमिष्टमिति तत् परिरक्षणीयम् ॥ सर्वैः सदा मनुजसृष्टिविवृत्सुभिस् त- द्वानी यतो जगदुपल्लव एव भावी ॥ २६० ॥ जी000000सीसी ·प्रथमः कल्लोलः। ४५ यो राक्षसप्रकृतिरुग्रमतिः कदा चि- देकोऽपि कुत्र चिदजायत भूविभागे ॥ तस्मात् कियाञ् जगदुपद्रव आबिरासी- दित्यादि सम्यगवगम्य यतेत सृष्टी ॥२६१॥ या स्त्री पतिं कमपि पूर्वमुपास्य बुझा- प्यन्यं करिष्यति पतिं विधवापि पश्चात् ॥ तत्सृष्टिबुद्धिपरिशुद्धिरवश्यमेव हीना भवेदिति बुधैरवधारणीयम् ॥ २६२ ॥ प्रागुक्तयुक्तिमवधार्य महामनीषी कन्यां हृतामपि विहाय नृपोत्तमस्य ॥ आदेहपातमभवत् सततोर्द्धरेता वाञ्छन् समस्तजनताशुभमेव भीष्मः ॥ २६३ ॥ अन्येऽपि ये शक्ताश् च वीर्यमवरोधयितुं कथं चित् ॥ तैः सृष्टिरक्षणमनुत्तममात्मवीर्यात् संदर्शितं न पुनरात्मजवर्द्धनाद्यैः ॥ २६४ ॥ अद्यापि यः कथमपि स्वपरस्त्रिया ना सङ्गं विवर्जयितुमीष्ट इतो यथायम् ॥ लोकस्य पालनरतो भविता तथैते नारीरताः शतमपीति न सुप्रसिद्धम् ॥ २६५ ॥ तस्मान् नरैर् मतिमतां प्रवरैः सदैव यत्नेन दारगुणदोषगणान् समीक्ष्य ॥ सृष्टिं चिकीर्षुभिरपि प्रतिकूलदार- पाणिग्रहः क्षतिकरः परिवर्जनीयः ॥२६६ ॥ 299988895 a22322332999999999999 हनुमदादय उत्तमेहाः

·यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
यद्यकपुंस्यकृतपाणिनिपीड़नापि
चेतोऽनुरागलवमात्रवशादयोग्या ॥
साधुप्रजाप्रजनने पुरुषान्तरेण
सार्दू तदा कृतविवाहवधूकथा का ॥ २६ ॥
यद्यप्यसावहतयोनिरथापि पत्यो
संभाषणप्रमुखबद्धमनोऽनुरागा ॥
कीर्तिश्रुतेरधिकजाततदीक्षणाधु-
त्कण्ठाथ वा न पुरुषान्तरसङ्गयोग्या ॥ २६८ ॥
यादग्गुणं तु वड़वा सुरते सदश्व-
मीक्षेत तत्सदृशमेव सुतादि सूते ॥
गौर् यादृशी भवति तत्प्रसवस् तु तादू-
गित्यादि लोकविदितैव विचित्रताऽस्ति ॥ २६ ॥
तत् किं बधूषु न विचित्रतरत्वमेवं
किं चिद् भविष्यति धियेति विचार्यते जैः।
गर्भादिधारणमुखं कियदप्यमुष्य
कार्य स्फुटं सततमत्र दृशाऽपि दृष्ट्वा ॥२७॥
एवं च याहतभगा क्षतयोनिका वा
नारी द्वितीयपतिसङ्गमुपेत्य सूते ॥
वंशं यमेष जगदार्त्तिविवृद्धिकारी
नूनं भवेदिति न विस्मरणीयमज्ञैः॥ २७१ ॥
बालैव या विधिवशाद् विधवा भवेत् सा
वैधव्यमूलमतिकष्टमिहायुवत्त्वम् ॥
प्राप्नोति नूनमिति तत्परिहारहेतोर्
युक्तं द्वितीयकरपीड़नमेव नार्याः ॥ २७२ ॥

·प्रथमः कल्लोलः।
४७
किं चाबला निजसुखाय परेण पुंसा
संगोप्य संगतिमवश्यमिहाचरेयुः ॥
दैवात् कदा चिदिह गर्भधृतिस् तदैत-
निष्यातनेऽपि निजवंश्यभयाद् यतेरन् ॥ २७३
किं चातिदुःखमबला विधवात्वमूलं
सोढुं न शक्ष्यति मनोजकृतान्धता या ।
निर्गत्य सा निजगृहान् निजपांसुलात्व-
संरोधकानरिवदेव निरीक्षयेत ॥ २७४ ॥
किं च प्रतिष्ठितगृहादभिसृत्य नारी
कामातुराधमपुमन्तरसंगता चेत् ॥
नष्टैव तत्कुलभुवां सकला प्रतिष्ठा
या संचितापि चिरमुत्तमतत्कुलोत्थैः ॥ २५ ॥
इत्यादि सम्यगवमृश्य विशेषहानि-
बीजं निनाशयिषुभिर् विधवाविवाहः ॥
संस्थाप्यते परमयं कथितो वितर्क
आपातरम्य इति सूक्ष्मधिया निरीक्ष्यम् ॥ २७६ ॥
पत्युर् वियोगजनितं तु कथं प्रशाम्येत्
पूर्वस्य दुःखमपरैः शतशः कृतेऽपि ॥
पाणिग्रहे सुपुरुषैरनिशं वियोग-
संयोगशालिभिरिति प्रविवेचनीयम् ॥ २७७ ॥
प्रेमास्पदस्य विषयस्य वियोगजन्यं
दुःखं न शाम्यति ततोऽपि सुखप्रदस्य ॥
संयोगतोऽपि विषयप्रकृतिर् न धीरैर्
विज्ञायते किमिति तर्कमतिप्रधानैः ॥ २० ॥

·ANANA
MAHITANKHindi
यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
कालेन नमति वियोगसमुत्थदुःखं
यत् सर्वमेव समयेन विनाशमेति ॥
इत्यादिकं यदि विभावयते तदा तु
व्यर्थः पुनःकरनिपीड़नयत्न एषः ॥ २७६ ॥
कामज्वरार्तिशमनाय चिकीर्षितोऽयं
यत्रो भवेद् यदि तदापि लघोरुपायात् ॥
आहारलाघवमुखात् क्रियते तु शान्तिस्
तस्याः कुतो न बहुमुन्युदिताद् यथेष्टम् ॥ २८० ॥
संतानवृद्धिफलकोऽभिमतो यदैष
तर्हि प्रदर्शितमनर्थकरत्वमस्याः ।
संस्मृत्य किं न विधवाकरपीड़नस्य
जह्याः प्रयत्नमृषिभिर्विनिवारितस्य ॥ २८१ ॥
रण्डाविवाहजनितस् तनुजो बहूनां
स्याद् दुःखदस् तदवरोधनजं तु दुःखम् ॥
तस्याः परं मनसि सम्यगिदं विमृश्य
लोकोपकारनिरतः कथमेनमिच्छेत् ॥ २८२ ॥
किं चाबला यदि कुटुम्बभयात् कदा चित्
संगोप्य संगतिमियात् पुरुषान्तरेण ॥
नूनं तदा स्वरतिगुप्तिमनाः पुरैव
कुर्यात् स्वगर्भधृतिवारणयत्नमेषा ॥ २८३ ॥
चेद् राजदण्डभयमत्र भवेन् न येषां
किं किं न कुर्युरबलाः पुरुषाश् च तेऽपि ॥
तस्माद् यथान्यनृपवारितकार्यरोधी
गर्भस्य पातनमिदंन तथाऽस्ति रुद्धम् ॥ २८४॥

·४९
999999999999999999999999999
प्रथमः कल्लोलः।
किं चेदृशोऽपि पुरुषः कचिदस्ति कोऽपि
यच्छतुरत्र न भवेत् प्रथितस् ततस् तु ॥
न्याय्यं न कर्म यमभीतियुतोऽपि जह्यान्
मार्गोऽयमन्तसुखदो विदुषां प्रसिद्धः ॥ २८५ ॥
स्यादेव यस्य विधवाभयमेष तस्याः
साहाय्यमाचरतु किं न मनोऽभिलष्ये ॥
रण्डाविवाहजनितादपरादनन्
नास्यास्ति भीतिरिति चित्रमतः परं किम् ॥ २८६ ॥
किं चाबलासु निहितः स्वकुलाभिमानो
येनानुरोत्स्यति सदैव तदीप्सितं सः ॥
येन त्वसौ विनिहितः पुरुषेषु नूनं
नारीचरित्रमतिचित्रमुपेक्षिता सः॥२८॥
विद्यातपोधनसदाचरणादिजन्या
या संचितास्ति पुरुषैरतिधीरधीभिः ॥
तां नापहर्तुमबला इह शक्नुवन्ती-
त्यालोच्य ना सुचरितो बिभियान् न कश् चित् ॥ २८८ ॥
यस्याबलासु कुलटास्वपि नो विहीनी
लोभः स यद्यपि भवेदपकीर्तिरत्र ॥
तबीजमात्ममतिरेव न चाबलाः स्यु-
रित्यादि किं न परिभाव्य सुखी भवेज् ज्ञः ॥ २८६ ॥
आमाणकाऽपि विदितम् त्विह लौकिकानां
सत्क्षीरपूर्णचषकादभिनिर्गता या ॥
क्षीरं न दूषयितुमर्हति मक्षिका से-
त्यादिर् न सोऽपि हृदयं स्थिरयेन् नृणां किम् ॥ २० ॥

·SSSSSSeSSeSSeSSessisseassa
५०
यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
नार्या बिभेति पुरुषोऽपि य एनमेषा
संनर्तयेद् य इह भीषयते सदा ताम् ॥
नूनं न तद्नययुता मनसाऽप्यकार्य
संभावयेदिति च धीरनरैर् विभाव्यम् ॥ २६१॥
नार्याः सदैव विहिता परतन्त्रता या
मन्वादिभिर् मुनिवरैरपि तन्निमित्तम् ॥
इत्येव यत् स्ववशगा सततं कुकर्म-
निष्ठा भवेत् सहजदोषवशादियं तु ॥ २२ ॥
तस्मात् पुरातनमुनिप्रवरैर् निषिद्धं
शिष्टागृहीतमपि यः स्पृहयिष्यतीह ॥
रण्डाविवाहमवरोधयितुं प्रवृत्ती
नूनं स वार्षिकमहातटिनीप्रवाहम् ॥ २६३ ॥
यद्यप्यसाध्विति सुसाध्विति वा व्यवस्था
कुत्रापि वस्तुनि न साध्ववगन्तुमर्हा ॥
यत् सर्वमेव पुरुषैर् न निषिद्धमते ना-
प्यादीयते विविधधर्मरतैश च सर्वैः ॥ २४ ॥
एवं तु साधुचरितत्वनिमित्तक नो
शिष्टत्वमहमवधारयितुं क्वचिद् यत् ॥
सर्वे स्ववर्दीधृतधर्मजुषः स्ववन्यः
कथ्यन्त एव भुवि शिष्टतमा मनुष्याः ॥ २५ ॥
एवं तु वेदविहिताभिरतत्वमुख्य
शिष्टत्वमित्यपि न सार्वजनीनबुद्धिः ॥
किं त्वेकदेशिमतमेव भवेत् कदा चित्
क्षोदक्षमं तदपि नेति तु चिन्तनीयम् ॥ २६ ॥

·प्रथमः कल्लोलः।
वेदत्वधीरपि भविष्यति शिष्टवाक्यात
तत्त्वेन बुद्धिजननादथ शिष्टताधीः ॥
वेदोक्तकर्मनिरतत्वमतेस् ततः स्या-
दन्योन्यसंश्रय इति प्रविवेचनीयम् ॥ २९ ॥
स्यात् पूरुषाद्यरचितत्वनिमित्तकं चेद्
वेदत्वमेतदपि वाक्यविशेषनिष्ठम् ॥
ज्ञातं कुतो यदि परम्परया सतां तत्
पूर्वोक्त एव न निवृत्तिमुपैति दोषः ॥२८॥
तस्मात् स्ववर्दीबहुलोकविनिन्द्यकर्म-
राहित्यमेव निजशिष्टतमत्वमिष्टम् ॥
आपेक्षिकं जनकतादिवदेतदेवं
तूक्तं भवत्यखिललोकमतं हितं च ॥ २६ ॥
एवं तु यद्यखिलकर्म समानमेव
तर्खेतदेव करणीयमिदं तु नेति ॥
वाचां मृषात्वमिव भाति पुरातनीनां
व्यासादिभिर् मुनिवरैर् लिखितोदितानाम् ॥ ३०० ॥
आलोचनीयमिदमेव पुरो मुनित्वं
किंबीजकं प्रथितमेषु तथापि लोके ॥
तेनैव सर्वकलहस्य भवेन् निवृत्तिर्
दूरे तु तद्वचसि लोकवृथात्ववादः ॥३०१॥
लोकैरभीप्सितमपि प्रविहाय पुत्व-
वित्तादि ये सकललोकहिताहितानि ॥
ध्यायन्ति धीरमतयोनिशमात्मदेह-
स्यैकं तदेव फलमित्यपि ते मुनीन्द्राः ॥ ३०२ ॥

·कि
५२
यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
त्यक्त्वापि लोकसुखकारणमात्महस्त-
विल्वोपमं परहिताय परं धरन्ति ।
देहं स्वकीयमनिशं निरता विचारे
धीरोत्तमैर् निगदिता अपि ते मुनीन्द्राः ॥३०३ ॥
कष्टं परं परहिताय सदा सहन्ते
निद्राशनादिकमपि प्रविहाय बौद्धम् ॥
शारीरमप्यतिविशुद्धधियः क्रमेण
जाताः सतामभिमता अपि ते मुनीन्द्राः ॥ ३०४ ॥
नित्यं विचाररतधीश्रमजन्यशुद्ध-
ज्ञानेन यस्य सकलं करविल्वतुल्यम् ॥
आभाति न कचिदबोधलवः कदापि
ते धर्मनिर्णयसमर्थतमा मुनीन्द्राः ॥ ३०५ ॥
येषां न कोऽपि न निजो न परः समेषू-
दासीनतैव विलसत्यनिशं जनेषु ॥
कर्माणि केवलदयापरतन्त्रभावात्
कुर्वन्ति ते सकललोकहिता मुनीन्द्राः ॥ ३०६ ॥
यस्येङ्गितादिभिरशेषभवे न कस्या-
प्याशासितापकृतिरार्तिपराभवेऽपि ।
किं तूपकारततिरेव सदा समेषां
ते कृत्स्नदुःखपरिहाणिपरा मुनीन्द्राः ॥ ३०७ ॥
ज्ञात्वापि शास्त्रनिगमादिरहस्यमन्तर्
ध्यायन्ति नैव वितरन्ति कदाप्यपात्रे ॥
स्वप्नेऽपि नो मदलवो निजबोधजन्यो
येषां त एव जगति प्रथिता मुनीन्द्राः ॥ ३०८ ॥

·५३
प्रथमः कल्लोलः ।
ये नक्क चिद् धनयशःसुखलाभलोभा-
दुवाटयन्ति निगमागमतत्त्वरत्नम् ॥
शुश्रूषया विधिवशाद् वितरन्ति पात्रे
स्वान्तस्थितं स्थिरधियः खलु ते मुनीन्द्राः ॥ ३०६ ॥
प्राणात्ययेऽपि गुरुवेदवचांसि नाति-
क्रामन्त्यकार्यनिरतान् न विलोकयन्ते ॥
धर्मच्युतिं विगणयन्ति शरीरनाशा-
दत्याहितं य इह ते प्रथिता मुनीन्द्राः ॥ ३१० ॥
येषां वचांस्यखिलौकिकदीनजीवो-
द्वाराय सुप्रकटितानि न रोषरागात् ॥
विद्यातपःसुचरितैकनिदर्शनानि
ते याज्ञवल्क्यभृगुभीष्ममुखा मुनीन्द्राः ॥ ३११ ॥
एतादृशामपि वचांसि वृथा यदि स्युश
छिन्नैव सर्वजगतां व्यवहारवेला ॥
वाङ्मूलकं हि परबोधनमेतदुत्यो
नश्येद् वचःस्थितिमृते व्यवहारवर्गः ॥ ३१२ ॥
सर्वाधिकं कलुषमेतदिहाभ्युपेतं
मिथ्यावचो यदृषिभिस् तदमुष्य हेतोः ॥
सत्यात् परं न सुकृतं किमपीति तच् चा-
प्युक्तक्षतेर् भिय उरीक्रियतेऽन्तदूग्भिः ॥ ३१३ ॥
हेमापहारगुरुदाररतिद्विजान-
घातादिभिर् न भवितेदृशलोकहानिः॥
सा यादृशी वितथवाक्प्रभवेति केषां
नारोहतीक्षणपथं स्थिरचेतनानाम् ॥ ३१४ ॥

·Nimedia LARATI ५४ यतीन्द्रचरितामृतमहादधेः सर्वस्य जीवनिवहस्य समस्तकार्य केनापि चादिपुरुषेण वचस्सु बढम् ॥ तस्यान्यथात्वकरणे यतते य एष सर्वस्य सर्वमपहर्तुमसौ प्रवृत्तः ॥ ३१५॥ सत्यव्रतास् तु मनुजा य इहाखिला ते सृष्टिं स्वकीयवचसा परितर्पयन्ति ॥ नानास्ति संशय इति प्रविचार्य मिथ्या ब्रूयान् न कश् चिदिति तत्त्वविदां रहस्यम् ॥ ३१६ ॥ बोधोऽभ्युदेति वचनाद् य इह प्रसिद्धी लोकप्रवृत्तिविनिवृत्तिनिदानभूतः ॥ तद्वाक्यगोचरमृषात्वमतिस् तु तस्य लोकप्रवृत्तिकरताद्यपहन्तुमीष्टे ॥ ३१७ ॥ प्रागुक्तमुन्युचितचिह्नसमन्वितानां वाक्ये मृषेदमिति संभव एव नास्ति ॥ लोभादिनैव वितथोक्तिरुदेति तेषु लोभादिलेशविरहस्य निरूपितत्वात् ॥ ३१८ ॥ मन्दोऽपि कश् चन वृथा न वदत्यसत्यं ब्रूयात् कृती वितथमेव मुधेति चित्रम् ॥ चातुर्य्यमुक्तमुनिषु प्रथितं तदीय- ग्रन्थैर् जगत्प्रचलितैरनृतैर् ऋतैर् वा ॥ ३१६ ॥ तादृग्निबन्धकुशला मुनयो वृथैव मिथ्या वदेयुरिति वक्तुमशक्यमेव ॥ यावन् न तेषु परिदर्शितमस्ति तस्य बीजं तु तावदिति तत्त्वधिया विभाव्यम् ॥ ३३० ॥ ॥

·प्रथमः कल्लोलः। ५५ काव्यादिकेषु कुशला अपि कस्य हेतोर् मिथ्या वदन्ति बहुधेति न शङ्कनीयम् ॥ यत् तत्फलं प्रथितमेषु तु रूपकादेः पुष्टिश् चमत्कृतिकरीति न तदृथात्वम् ॥ ३२१ ॥ वाक्यं निषेधविधिबोधनतत्परं यत् तत्रापि चेदनृतता यदि तर्हि नूनम् ॥ लोकस्य हानिरिति तन् न मृषा विनैव लोभादिकारणमिति प्रविवेचनीयम् ॥ ३२२ ॥ काव्येष्वपि क्वचिदपि प्रविलोक्यते नो लोकप्रवर्तकनिवर्तकनीतिभागः ॥ मिथ्येति धर्मपरवाक्यमृषात्वशङ्का- कस्मिक्युदेष्यति नृणामतिचित्रमेतत् ॥ ३२३ ॥ पौराणिकादिवचनेष्वपि यस् तु भागश् चेतश्चमत्कृतिनिदानतया निरुक्तः ॥ सोऽपि प्रवृत्तिषु निवृत्तिषु सर्वथैवो- दासीनतां भजतु कापि न हानिरत्र ॥ ३२४ ॥ ग्रन्यो न कोऽपि सकलावयवेषु निन्द्यः स्तुत्यह एव भवतीति विमृश्य तस्मात् ॥ गृहीत सारमपहाय कथाविभागं लोकानुरञ्जनकृते कथितं पुराणैः ॥ ३५ ॥ काकश्वरासभमुखादतिनीचजन्तु- वर्गादनुत्तमगुणांश् चिनुयाद् विपश्चित् ॥ नोपाददीत जननीजनकादिदोषा- नित्यादिनीतिमवधार्य चरन्ति धीराः॥ ३२६ ॥ 28288388982228ee38a2222222222 ·५६ ६ यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः ANS तत् किं पुरातननिबद्धकथासहस्र- ब्वेकोपि नास्ति मतिमद्ग्रहणीयभागः ॥ उज्झन्ति यत् सकलमेव पुरातनोक्तं स्वेष्टानभीष्टपरिमूदधियोऽनभिज्ञाः॥ ३२७ ॥ नानाविधैर् हृदयहारिकथाकदम्बर न स्युश् चमत्कृतिकृतो विधयो निषेधाः ॥ को नाम लौकिकमतिः शृणुयात् कटूंस ता- नित्यादिना सफलतास्त्वितिहासभागे ॥ ३२८ ॥ माता पिता च कटुमौषधमज्ञबालं यत् प्राशयत्यपि विरुद्धगुडादिलोभात् ॥ तद्वन् न किं विधिनिषेधवचांसि हृद्य- वाग्भिर् युतानि मुनिभिः कथितानि किं वा ॥ ३२६ ॥ किं चानृतत्वमपि बुद्धिविपर्ययादि- कारित्वमेव न च तत् क्वचिदस्ति काव्ये ॥ अन्यत्र वा स्मृतिपुराणवचःसु चेत्यं नाक्षेपलेश इति सूक्ष्मधिया निरीक्ष्यम् ॥ ३३० ॥ मन्थानभूधरनिघर्षणजन्यरन्ध्र चन्द्रेन चिन्हमिति वाक्यशतादपि स्यात् ॥ कस्यापि संशयविपर्ययधीः कदापि नैवेति नेदमनृतं वचनं कथं चित् ॥ ३३१ ॥ किं तूत्तमोत्तमकविप्रतिभादिशक्ति- मात्रस्य बोध उदियादुदितार्थबोधात् ॥ आह्लाद एव भविता न विपर्ययोज्पी- त्यालोच्य रागिण उपाददते तमर्थम् ॥ ३३२ ।।

·प्रथमः कल्लोर।। ५० नैवं तु धर्मपरमुन्युदितेषु वाक्ये- वीशीत वक्तुमपि कश् चन मन्दबुद्धिः॥ यत् तेभ्य एव सुकृताद्यवबोध इष्टस् तानीदृशानि यदि तर्हि जगद् विनष्टम् ॥ ३३३ ॥ यत्र व चिन् मुनिवचःस्वपि तादृशोऽर्थः स्यात् सोऽपि चित्तसुखमात्रकरोऽभ्युपेयः ॥ नात्र प्रवृत्तिकरतादि निरुक्तकाव्य- वाक्यादितुल्यमिति सूक्ष्मदृशां समक्षम् ॥ ३३४ ॥ आह्लादमात्रफलकोक्तिपरेष्वमीषु नैवावधारयतु कोऽपि मुनित्वहानिम् ॥ नैवाचरेयुरपि किं मुनयः शरीर- कर्माणि लौकिकमुदां जनकानि वा यत् ॥ ३३५ ॥ कण्डूयनग्रहसितादिन यन् निषिद्धं यल् लोकतोषणकरं च तदादि कर्म । शास्त्रेण नापि विहितं तदिदं मुनित्व- व्याघातकारि न भवेदिति युक्तियुक्तम् ॥ ३३६ ॥ शारीरकर्म शयनाद्यखिलोऽपि जीवस् तुल्यं समाचरतु तेन मुनित्वहानिः ॥ कस्यापि नैव भविता पशुताक्षतिर् वे- त्येतत् प्रसिद्धतरमापशुपालभार्यम् ॥ ३३७ ॥ लोकस्य तुष्टिरपि शास्त्रविधिप्रसिद्वै- वास्तीति तेन भवितैव मुनित्ववृद्धिः ॥ यत् स्वार्थहानिमवमत्य परार्थसिद्धि कुर्यात् सदेति विदितैव सतां सुनीतिः ॥ ३३८ ॥ ॥ MORP

·५८
यतीन्ट्रविनृतमहोदधेः
तस्मात् पुरातनवचस्सु विधेर् निषेध-
स्यादेय एव भवितेति विविच्य भागः ॥
आहादकोऽपि मनसः स्थिरताविधायी-
त्यंशं न कोऽपि वितथं कमपि ब्रुवीत ॥ ३३६ ॥
येषां मनः स्थिरतरं रुचिकारिवाक्या-
पेक्षां विनैव न स तानि शृणोत्वथापि ॥
व्यर्थानि तानि न भवेयुरतिप्रसिद्ध-
वाक्येषु तेष्वधिकृता बहवो मनुष्याः ॥ ३४० ॥
नैतादृशं किमपि वस्त्विह लप्स्यते यत्
सर्वार्थसाधकतया सफलत्वमेयात् ॥
एवं तु यत् क्वचिदपि स्वफलं लभेत
तत् सार्थकेतिपदवाच्यमतो न हानिः ॥ ३४१॥
तत्तद्रुजापहतिबोधकतचिकित्सा-
शास्त्र निरामयजनेष्यफलं तथापि ॥
स्यादामयाविषु फलप्रदमेवमेव
सर्वं पुरातनवचोऽपि फलप्रदं स्यात् ॥ ३४२ ॥
लोकेष्वनेकविधबुद्धियुतेषु कश् चिद्
रागी न कश् चिदतिमन्दमतिश्च कोऽपि ॥
तेषां न बोधनमिहैकविधैर् वचोभि-
रित्याकलय्य मुनयो बहुधा वदन्ति ॥ ३४३ ॥
ये
त्वन्यजन्मसुकृतादिविशुद्धचित्ताः
शास्त्रं विनैव सदसत् सुविवेचयन्ति ।
तेषां कृते न यदि शास्त्रमदः कृतार्थ
नैतावता तु भविता वितथत्वमस्य ॥ ३४४ ॥

·प्रथमः कल्लोलः । -- तस्मान् न कुत्र चिदपीह पुराणवाक्ये- ष्वाशङ्कनीयमनृतत्वमतिप्रगल्भैः ॥ स्वस्यां मती सकलबुद्धिनिदर्शनत्वं जानतिरेव मतयो यदसंख्यरूपाः॥ ३४५ ॥ किंचानृतत्वमपि वाक्यगताक्षरार्थ- मादाय नैव भवतीत्यपरोक्षमेव ॥ वक्तुर् धियो भवति यो विषयस् तदर्थ- बाधादिनैव तदिति प्रथितं न केषु ॥ ३४६ ॥ ग्रल लक्षणादि परिकल्प्य पदैस तदीय- शक्यार्थजातमपहाय पदान्तरार्थान् ॥ जानन्ति सूक्ष्ममतयोऽथ परानपि स्व- तात्पर्यबोधनबलादवबोधयन्ति ॥ ३४७॥ नानाविधेष्वपि पुराणवचःसु तात्पर्यमेव परिचेयमिहास्ति वक्तुः । एवं तु नैव भवितानृतता पुराण- वाक्येषु कुत्र चिदपीति विभावनीयम् ॥ ३४८ ॥ तातात् तदीयजरसो ग्रहणं ययातेः सूनोर् घटेत न घटेत च तत्कथायाम् ॥ नैवावधेयमवृतत्वमदःसमस्त- संदर्भगोचरपदार्थमतेरबाधात् ॥ ३४ ॥ भोगान् न शाम्यति मनो हविषेव वहिर् वृद्धि प्रयाति विषयैरिति तस्य तत्त्वम् ॥ तच् चेदबाधितमृतं च जगत्प्रसिद्ध सर्वप्रघट्टकमदःपरमेव विद्यात् ॥ ३५० ॥ चैवं PrankariNamareer Narepre-4-2014

·Creamind
hindiharcle
mamiminerainiantipur
Songdr.HIRamrose
meagmation
६०
यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
लोकेऽपि बीजगणनाय वदन् पटोल-
स्यायुः समा नव शतानि मृषाभिधायी ॥
नोच्येत बीजगणनाय यतस् तदुक्तिर्
नायुःप्रदर्शनपरा तु पटोलकानाम् ॥ ३५१ ॥
स्वीयां वपामुदखिदन् निगमोक्तिरेषा-
प्यत्यन्तशस्ततरतां कथयेद् वपायाः॥
न त्वक्षरार्थमिति वेदविचारदक्षर
मीमांसकैरपि निरूपितमात्मतन्त्रे ॥ ३५२ ॥
एवं च सर्व इतिहासगणः पुराण-
वेदादिके निगदितो जनरञ्जनाय ॥
तेषां परस्परविरोधनिमित्तिका चेन्
मिथ्यात्वबुद्धिरिह तन् महती विनष्टिः ॥ ३५३ ॥
एवं सुतादिफलबोधकवाक्यजात-
मप्यर्थवादविधयैव सुयोजनीयम् ॥
नैवाक्षरार्थपरतां परिकल्प्य तस्या-
प्याशङ्कनीयमनृतत्वमृतेऽपि तस्मिन् ॥ ३५४ ॥
यत्राक्षरार्थपरतापहतेः पदानां
तात्पर्यगोचरपदार्थपरत्वमिष्टम् ॥
निन्दास्तवाद्यतिशयावगतिक्षमं तद्
वाक्यं वदन्ति निखिलार्थविदोऽर्थवादम् ॥ ३५५ ॥
पूरुप्रजापतिकथास्थपदार्थबाधान्
निन्दास्तुती विषयभोगवपासु वाक्यम् ॥
तात्पर्यतोऽवगमयेदिति सेतिहासः
प्रोक्तोऽर्थवादपदशक्यतया मुनीन्द्रैः॥ ३५६ ॥

·प्रथमः कल्लोलः।
६१
22222222998929228002299229
निन्दाश्रुतेर् झटिति तद्विषया निवृत्तिः
स्तुत्या प्रवृत्तिरतिमन्दमतेरपि स्यात् ॥
इत्यर्थवाद उपयुज्यत एव सर्व-
विध्यादिकेष्विति च तस्य कृतार्थतैव ॥ ३५७ ॥
यत्रार्थवादरहितोऽपि विधिर निषेधो
वोच्येत तत्र परिकल्प्य तदर्थवादम् ॥
तस्य प्रवृत्तिविनिवृत्तिकरत्वमिष्ट-
मेवं च नैव किमपीह भवेदवद्यम् ॥ ३८ ॥
वित्तषणैषा महतोऽपि पुंसो
निपातयेच चित्तमकार्यगर्ने ।
मुनेरिदानीमिव किं ततः स्यात्
प्रवृत्तिरित्येव कुतो न कल्प्यम् ॥ ३५६
बहुत्र तैरेव यतो न्यरूपि
वित्तषणाया भ्रममूलकत्वम् ॥
कथं च तेष्वात्मकथाविरुद्धा-
चारोऽप्यकस्मादिति कल्पनीयः ॥ ३६० ॥
दम्भं करोति मनुजोऽद्यतनोऽपि वित्त-
लोभादिनैव न वृथेति जगत्प्रसिद्धम् ॥
चेतोगतस्य निजतद्विपरीतबाह्य-
रूपैः सदापलपनं सुखकन् न हि स्यात् ॥ ३६१ ॥
वित्तं च लोकसुखदं स्वत एव किं वा
वस्त्वन्तरोत्यसुखहेतुतया तदिष्टम् ॥
यद् वा सुखात्मकमिति प्रविविच्य विद्वाल
लिप्सेत तद् विविधदम्भमुखैरुपायैः ॥ ३६२ ॥

·Santmay ६२ यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः दुःखप्रदे हि विषये पुरुषप्रवृत्तिस् तत्रैव युज्यत इति प्रथितं न केषाम् ॥ सौख्यात्मकं यदथ वा सुखसाधनत्वं साक्षाच् छयेदथ परम्परया भजेत् तत् ॥ ३६३ ॥ यद् यज् जड़ात्मकमदो न सुखं स्वरूपात् कुत्रापि दृष्टमिति वित्तमपीदगेव ॥ दुर्वर्णहाटकमहामणिविद्रुमादी- त्येतत् प्रसिद्धतरमस्ति न कस्य पुंसः ॥ ३६४ ॥ यद् रूपगन्धरसशब्दमुखं दूगादे- राप्यायकं निखिललोकमतं न तच च ॥ स्वर्णादिके किमपि वीक्ष्यत इत्यमुस्मिन् भ्रान्त्या जनोऽनुषजतीत्यतिचित्रमेव ॥ ३६५ ॥ नेत्रादिगोचरमनोहरगन्धमुख्यांस् त्यक्त्वाऽपि लोकसुखदान् करविल्वतुल्यान् ॥ आकाशपुष्यसदृशे मनसोऽप्यगम्ये धावत्यही जन इतो न विचित्रमन्यत् ॥ ३६६ ॥ रूपादिसाधकतया सुखसाधनत्वं स्वर्णादिकस्यपि परम्परयैव यस्मात् ॥ तस्मान् न तत्र महतामनुरागवृद्धिर् भ्रान्त्युत्थितेत्यपि न शङ्कितुमत्र शक्यम् ॥ ३६७ ॥ यस्मात् सुवर्णरजतादिषु लोककृप्तः सङ्केत एव सुखकद्रसरूपहेतुः॥ नैव स्वरूपत इहास्ति रसादिहेतु- भावः कथं चिदिति तत्त्वदूशां समक्षम् ॥ ३६८ ॥ समसावलीतली ·प्रथमः कल्लोलः। ६३ Cam येषां मते घटपटादिपदार्थसत्त्वं ज्ञानातिरिक्तमपि बाह्यमुरीक्रियेत । तैरप्यवश्यमुपगम्यमनेकरूपं हेतुत्वमेष्वखिललोकसमक्षसिद्धम् ॥ ३६६ ॥ वहिं स्पृशेद् य इह तत्त्वविदप्यजानंस् तुल्यस् तयोर् भवति दाह इति प्रसिद्धम् ॥ हेतुत्वमग्निगतमाहुरतः स्वरूपाज् ज्ञानानपेक्षमपि दाहफलं प्रतीति ॥ ३७० ॥ शोकादिकं प्रति तु पुत्रधनादिनाशो नो कारणं भवितुमर्हति तत्स्वरूपात् ॥ तत्त्वेन बुद्धिविषयस्य यतोऽर्थनाशा- देरेव शोककरतादि जगप्रसिद्धम् ॥ ३१ ॥ तद्वत् सुवर्णरजतादिषु रूपगन्धा- देः साधकत्वमपि सौख्यकरस्य बोधात् ॥ तत्त्वेन न स्वत इति स्वकरूपतस् ते नो हेतवोऽपि तु निजावगमेन वै स्युः ।। ३७२ ॥ जानाति यो न कनकादिमहार्घतां त- दुस्तस्थितोऽपि कनकादिरसाधकः स्यात् ॥ सौख्यप्रदस्य रसरूपमुखस्य मृवत् तन् नैष कारणममुष्य निजस्वरूपात् ॥ ३७३ ॥ ज्ञानीयकारणतयैव जनानुरागो युक्तोऽत्र नैतदपि शङ्कितुमत्र शक्यम् ॥ स्वाधीनतैव मतिकारणकार्यभावे सर्वत्र सर्वमनुजस्य हि लोकसिद्धा ॥ ३०४ ॥ - ॥

·॥
यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
यद्यन्यवस्तुषु जगत्परिकल्पितः स्यात्
सङ्केत इष्टरसरूपमुखानि तानि ॥
नो साधयेयुरपि किं कनकादिवद् यद्
वैषम्यमत्र महदाकलयेन् मनुष्यः ॥ ३१५ ॥
जानीत नैव कनकादिषु मृत्तिकादेर्
वैशिष्ट्यमस्य न चलेद् व्यवहारमार्गः।
यानासनादिरखिलोपि हि वित्तमूल
एवावलोक्यत इहेत्यपि नैव शङ्काम् ॥ ३०६ ॥
यद् ये सुवर्णमपि मृत्तिकयैव तुल्यं
जानन्ति पक्षिपशुकीटसरीसृपाद्याः ॥
तेषां न किं प्रचलति व्यवहारवर्गः
सौख्यादिहेतुरनिशं मनुजैः समानः ॥ ३१ ॥
किं च स्वकीयशयनासनभोजनादि-
मात्रोपयोगिकनकादिषु कस्य वाञ्छा।
तत्साधनत्वमतिमात्रनिमित्तिका स्या-
देतादृशे महति मानवसर्गवगै ॥ ३७८ ॥
यस्येदृशी मतिरसौ तु जगद्विचित्री-
ऽप्यावश्यकं शयनभोजनभाषणादि ॥
कुर्वन् नपि प्रचुरहाटकमुख्यवित्त-
मालोकयेन् मृदमिवेति न संशयोऽत्र ॥ ३१६ ॥
यद्यप्यशेषमपि
वस्तु
करोति किं चित्
कार्य हितं भवतु वाप्यहितं तु कस्य ॥
तत् किं सुवर्णरजतादिषु नेदृशी स्यात्
का चिद् विचित्रतरतेति न शङ्कनीयम् ॥ ३८० ॥

·प्रथमः कल्लोलः।
६५
यद् गाढ़रागमिह मानव अातनोति
वैचित्र्यमात्रमुपपादकमस्य न स्यात् ॥
यत् सर्ववस्तुषु न तादृगसौं जनानां
वैचित्र्यवत्स्वपि परस्परमुत्तमेषु ॥ ३१ ॥
एतन्महार्घतरताऽपि जनानुराग-
मूलैव नान्यगुणहेतुरिति प्रसिद्धम् ॥
यद् वाल्पमेव भवतीह सुवर्णरौप्या-
दीत्यस्तु कारणममुष्य महार्घतायाम् ॥ ३८२ ॥
तुल्ये गुणेऽपि महती बहुला समर्घा
लध्वी तु गुर्जरभवा त्रिपुटा महा_ ॥
सर्वामयस्य हरणी त्रिफला समर्घा
तस्मान् न मूल्यविनियन्त्रितमुत्तमत्वम् ॥ ३८३ ॥
लोकस्य चात्र कनकादिषु योऽनुरागो
नो केवलंस विषयान्तरलिप्सयैव ॥
किं त्वेतदेव विषयान्तरमन्तरैव
सौख्यस्य साधकमितीष्टधियैव तत्र ॥ ३८४ ॥
नैवान्यथा निजकरस्थितभोगहेतून्
स्वापाशनादिकमुपेक्ष्य जनस्य तत्र ॥
क्लेशावहापि घटते सततं प्रवृत्तिः
स्वर्णादिकेष्विति महाधनिकैर् विचार्यम् ॥ ३८५ ॥
संभाव्य सौख्यबहुतास्थिरतादि बुद्धमा
तत्र प्रवृत्तिरिति नैव वचोऽपि युक्तम् ॥
सर्वः शरीरपतनावधि वित्तलिप्सुर्
दुःख्येव नो यदिह भोगपरस् तु कश् चित् ॥ ३८६ ॥

·Pane Seseos escenesesse ६६ यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः कस्यापि नैव मनुजस्य निमेष एका- ऽप्येतादृशो व्रजति वित्तपरायणस्य । संप्राप्तवित्तसुखमात्रपरो न वाञ्छा- दुःखं यदाउनुभवतीभ्य इति प्रसिद्धम् ॥ ३८७ ॥ पुत्लादिरस्य सुखमाप्स्यति मत्प्रयाणा- न्तेऽपीति धीरपि न साधु नियोजिका स्यात् ॥ पुंसो धनेषु यदिहान्यभवेऽपि पुत्त्रो नार्थ करोति किमपीति निरुक्तमेव ॥ ३८८ ॥ किं चात्मजो यदि निजासुवियोगकाला- दूर्दू सुखी प्रभविताथ भवेद् दरिद्रः ॥ तेनास्य नोपकृतिरप्यपकारलेशः स्यादित्यपीह विमृशेयुरवश्यमज्ञाः॥ ३८६ ॥ पुत्त्रादिभाविसुखसंभवहेतुकं स्यात् सौख्यं निजासुधरणावसरेऽस्य पुंसः॥ तस्मात् प्रवृत्तिरुचितैव जनस्य वित्ते- ष्वित्यप्युपर्युपरिबुद्धिवशान् न शङ्काम् ॥ ३० ॥ बौद्धोऽयमप्युदितकारणकार्यभावो वित्तस्य पर्यवसितः स्वसुखं प्रतीति ॥ सोऽयं स्वनिघ्न इति तूक्तमतः प्रयास- साध्यस्य राय इह कोऽस्त्युपयोगलेशः ॥ ३९१ ॥ बुझैव यत् तु परिकल्पयितव्यमेत- देवं न कल्प्यमुरुगौरवयुग यथा स्यात् । तस्मान् न वित्तसुखकारणकार्यभावः कल्प्यः प्रयासकमनीयधनादिगर्भः ॥ ३९२ ॥ -- ·प्रथमः कल्लोलः। धर्माय वित्तमिदमजयितव्यमेवे- त्येषा मतिस् तु सहसा न घटेत यस्मात् ॥ ये धार्मिकाश् च्यवनकुम्भजभार्गवाद्याः ख्याता न ते धनवशात् तपसैव किं तु ॥ ३३ ॥ आमाणकोऽपि विदितस् त्विह लौकिकानां दानाम्बुभिः कनककर्दममार्जनायाः ॥ दूराद् विवर्जनममुष्य वरं लघुत्वा- दित्यादि सोऽपि सुधियामनुपेक्षणीयः ॥ ३४ ॥ तस्माद् विचाररमणीय इहास्ति कश चिन् नामुष्मिकोऽपि धनसाध्यजनार्थलेशः। यद्यप्यथापि सुदृढोऽत्र जनानुरागो भ्रान्युत्थितो न पुनरेष विमर्शपूर्वः ॥ ३८५ ॥ एवं च नैव सदसत्त्वविवेकचुञ्चु- व्यासादिनिर्मितपुराणनिबन्धरत्ने । ईदग्विपर्ययनिदानकता खपुष्प- तुल्या न कारणमृतेऽपि भवेदकस्मात् ॥ ३८६ ॥ लोकैषणा तु न विमुञ्चति पुत्ववित्त- वस्त्राशनादिपरिहारवतोऽपि पुंसः॥ पुत्वैषणादिरपि यद् यशएषणार्थ एवेति वेदपुरुषः शिरसाभ्यनन्दत् ॥ ३७॥ अद्यापि लौकिकजनः सुतवित्तकाङ्क्षां कीर्त्यर्थमेव तनुते बहुतापदात्रीम् ॥ लोकप्रसिद्धमिदमेव कुतो न तेषां वाक्ये मृषात्वगमकं न च वाच्यमेतत् ॥ ३८ ॥ 6ि066 ॥

·LOSTALE यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः लोकैषणा यदनृतोक्तिपरस्य पुंसो नासादयेत् स्वविषयानिति सुप्रसिद्धम् ॥ नूनं जनोऽनृतपरः सततं विनिन्द्यः स्तुत्यः कदापि न भवेदिति को न वेत्ति ॥ ३६ ॥ निन्दास्तुती मनुजमानसदुःखसौख्य- हेतू जगत्सु विदिते अपि कस्य हेतोः एतत् समस्तमवधार्य महाप्रयास- साध्यस्तुतावनुषजेदनिशं मनुष्यः ॥ ४०० ॥ स्वस्मादधास्थितजनानवलोक्य सर्वः स्तुत्योऽस्त्युपर्युपरि दृष्टिकरम् तु निन्द्यः ॥ संख्या त्वनन्तभवजीवगणस्य कर्तु शक्या न केन चिदपीति पुरा निरुक्तम् ॥ ४०१ ॥ दुःखं सुखं च मनुजस्य यदस्ति बाह्य- वस्तूस्थितं तदनुरूपमदोऽस्तु चित्ते ॥ यत् केवलं मनसैव सुखादि जन्य- मेतन् न बाह्यपरतन्त्रमिति प्रसिद्धम् ॥ ४०२ ॥ यद्यप्यशेषमपि दुःखसुखादिचेतो- वृत्त्यैव भाति न पुनः स्वयमस्ति बोध्यम् ॥ एवं च तद्विविधतोपरि पश्यतो नो साधारणस्य मनसि स्थिरतां लभेत ॥ ४०३ ॥ सूक्ष्म तथापि सुविचारयतां नराणां तद्वैधता स्फुटतरैव यतोऽखिलस्य ॥ जन्तोर् बहिर्भवपदार्थविपर्ययेण दुःखं सुखं भवति धीविषयः कदा चित् ॥ ४०४ ॥ तु ·। प्रथमः कल्लोलः। F यद् दुःखदं जपतपःप्रभृति प्रसिद्ध तत् खेच्छयैव कृतबुद्धय आचरन्ति ॥ सौख्यप्रदं परिहरन्ति च भोजनादींस तन् नैव बाह्यसुखदुःखधिया घटेत ॥ ४५ ॥ संभाव्य भाविसुखमेव बहिःस्थवस्तु- जन्यं जपादिषु जनोऽनुरजत्यदभ्रम् ॥ दुःखप्रदेष्विति न मानससौख्यदुःख- मावश्यकं पृथगिदं तु न शकुनीयम् ॥४०६ ॥ यस्माद् यदा जपतपःसु जनानुरागो नैवास्ति तस्य सुखभोगलवस् तदानीम् ॥ चित्तेन कल्पितमिदं तु भविष्यदेवं चेदं न बाह्यमिति सूक्ष्मधिया विभाव्यम् ॥ ४०७ ॥ जन्मान्तरे भवतु भावित्वकाल इदमात्मधियैव कल्प्यम् ॥ सौख्यादि तद् द्विविधताऽस्य परिस्फुटवै- त्यस्यां न कोऽपि सहसा विवदेत विज्ञः ॥ ४०८ ॥ किं च स्तुतिस् त्वमसि पण्डित आत्मनिष्ट इत्यादिशब्दनिवहो जगति प्रसिद्धा ॥ निन्दा तु बोधरहितस् त्वमसि प्रमूढ़ इत्यादिशब्दगण एव मता नराणाम् ॥ ४० ॥ वाक्यद्वयं च सममेव कुतस् तदेकं दुःखं समर्पयति नान्यदिति स्वबुझा ॥ सम्यग् विमृश्य मतिमान् प्रयतेत लोक- लाघाप्रयास इति वन्द्यतमैर् विभाव्यम् ॥ ४१०॥ वेह भवे तदस्तु ॥

·Ram
Adustagee
90
यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
शब्दस्थिता मधुरता अवसः सुखस्य
हेतुस् तथैव कटुता सकलस्य जन्तोः ॥
दुःखस्य हेतुरिति च प्रथितं विपञ्ची-
वंशीक्रमेलकखरादिरवे न कस्य ॥ ४११ ॥
तद्वन् न किं चिदपि काटवमार्दवाद्य-
प्यालोच्यते स्तुतिविगर्हणवाक्ययोस् तु ॥
केनापि तद् विषमता मिथ एनयोर या
सा केवलं निजधिया रचिता मनुष्यैः ॥ ४१२ ॥
अर्थावबोधकविगर्हणवाक्यमात्म-
वाच्यार्थबोधजननान् मनुजस्य दुःखम् ॥
उत्पादयेत् स्तुतिपरं वचनं तु सौख्यं
भूतार्थबोधकवचोवदिति त्वशङ्काम् ॥ ४१३ ॥
शाब्दप्रमाजनकताप्तनिरुक्तवाक्ये-
ष्वङ्गीकृता न तु शठादिवचस्स्वपीति ॥
नैवावगच्छति जनः कतमोऽपि चात्म-
गहापरेषु सहसाप्ततमत्वमन्तः ॥ ४१४ ॥
किं च स्वबोधविभवादि विजानतोऽपि
मन्दो दरिद्र इतिबाधितवाक्यजन्यः॥
क्रोधोऽभ्युदेति यदिदं न तदर्थबोधात्
किं त्वात्मनिन्दनपदश्रवणात् परं तत् ॥ ४१५ ॥
तेजोवधं समवगम्य विनिन्दनेन
रुष्टो भवेन् मनुज इत्यपि नात्र शङ्काम् ॥
तेजोविनाशकरताऽपि वचोविशेषे
बाह्या न किं तु रचिता स्वधियैव यस्मात् ॥ ४१६ ॥

·प्रथमः कल्लोलः।
॥
निन्दाप्रसारजनिता
मनुजस्य
लोके
रूपादिबाह्यविषयापहतिर ध्रुवैव ॥
संभावितेति मतिमदिरसौ प्रयासाद्
दूरान् निवर्त्यत इहेत्यपि नैव शङ्काम् ॥ ४१७ ॥
रूपादिबाधविषया मनुजस्य येयं
संभावना न खलु बाह्यपदार्थ एषा ॥
बुझैव लोकरचितेति न सापि बाह्य-
वस्तु प्रसाधयितुमीष्ट इतीति बोध्यम् ॥ ४१८ ॥
प्रास्तां कथं चिदपि सा रतरूप-
मुख्यबाह्यार्थनाशविषयापि तथापि नेयम् ॥
उत्पत्स्यते स्तुतिविगर्हणयो रसादि-
लाभादिकं प्रति बहुव्यभिचारदृष्टेः ॥ ४१६ ॥
चौर्यादिना परधनान्यपहत्य रूप-
गन्धादिलाभमुपयान्ति नरा धरायाम् ॥
ते स्तेनभिन्नबहुलोकविनिन्दिता अ-
प्यत्यन्तबाह्यसुखिनः किमु नैव दृष्टाः ॥ ४२० ॥
एवं विशिष्टनरवन्दितपादयुग्मा
रूपादिबाह्यसुखलेशमपि त्यजन्तः ॥
किं नैव साधुचरिते निरताः सदैव
धीरोत्तमा भुवनरत्नवराश् च दृष्टाः ॥ ४२१ ॥
आढ्यो न निन्द्यत इह व चनाधनस् तू
स्तुत्यो न चास्ति जगतीति मते त्विदानीम् ॥
वित्तात् स्तुतिः स्तवनजं धनमित्यमुष्मिन्
नन्योऽन्यसंश्रयनिवारणमप्यशक्यम् ॥ ४२२ ॥

·pletirthwadhstimushaira
२
यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः
स्तोत्रस्य नैव धनलाभनिमित्ततास्ती-
त्युक्तौ न शिष्यत इयं जगदेषणापि ॥
वित्तषणा तु न यथा निजदेहलाभ-
माप्नोति तत् तु कथितं पुर एव सर्वम् ॥ ४२३ ॥
किं च स्तवादिषु रतिर् मनुजस्य येयं
साऽसंभवान् न किल सर्वजनानपेक्ष्य ॥
किं तु स्वलक्ष्यकतिचिन्मनुजानपेक्ष्यै-
वास्तीति कस्य मनुजस्य न निर्विवादम् ॥ ४२४ ॥
एवं तु लक्ष्यकरणं निजबुद्धिसाध्य-
मेवास्ति तत् किमयमात्मविनिन्दकादीन् ।
लक्ष्यीकरोति निजवन्दनकर्तभावाद्
येन प्रयासनिरतोऽतितरां च दुःखी ॥ ४२५ ॥
एतादृशे महति भिन्नरुचौ भवेऽस्मिन्
जीवा न कस्य सुलभाः स्तुतिकारिणस् तु ॥
कस्यां स्थितौ न किममून् प्रकरोतु लक्ष्यं
येन प्रयासरहितोऽतितरां सुखी स्यात् ॥ ४२६ ॥
किं च स्तुतिः कृतिपटुत्वभवा कृतिम् तु
नानेति पर्य्यवसिताः स्तुतयो विभिन्नाः ॥
तत्तक्रियाकुशलवर्गनिरूपितास् तत्
तत्तद्धियैव रचिताः स्तुतयो न बाह्याः॥ ४२७ ।।
एतादृशा न मनुजा बहवः प्रसिद्धाः
स्तोत्रं य आत्मघटितोत्तमवर्गजातम् ॥
त्यक्त्वाऽपि निन्द्यपरवर्गभवस्तवेष
रात्रिंदिवं निरतमानसवृत्तयः स्युः ॥ ४२८ ॥

·॥
प्रथमः कल्लोलः।
चौरादिवर्गमहनीयगुणाः कफल्ल-
मुख्या जनुःप्रभृतिसाहसिका न किं तु ॥
वर्ग स्वकीयमपहाय सुखान् निविष्टा
वर्गान्तरे स्तवनकाशिण एव तत्र ॥ ४२६ ॥
प्रह्लादनारदसुयोधनरावणाद्यास्
त्यक्त्वा स्वकीयकुलरीतिमुपाददानाः॥
रीत्यन्तरं तदुचितस्तुतिजं सुखं किं
नापुस्तदन्यकुलनिन्दनजं च दुःखम् ॥ ४३० ॥
किं प्राप्तवर्गजनुतिर्न नुतिर् यदन्य-
वर्गोत्थितां स्तुतिमसो मनुजोऽभिवाञ्छेत्
एवं विनिन्दनमपीति सदैव पुंसां
निन्दा स्तुतिश् च न समृध्यति हीयते वा ॥ ४३१॥
प्राप्ते त्वनुत्तमतमे विषयेऽपि पुंसां
त्यागस्टहानधिगते त्वभिलाषुकत्वम् ॥
स्वाभाविकं मतिमतामपि पूर्वमुक्त
तद् भ्रान्तिजः स्तुतिषु सर्वजनप्रयासः ॥ ४३२ ॥
नैतादृशो मुनिवरेषु निरुक्तचिहू-
युक्तेषु फल्गुजनयोग्यविपर्ययोऽयम् ॥
हेतुं विनैव घटते सहसेति तेषां
वाणी मृषा न जगदेषणया प्रवृत्ता ॥ ४३३ ॥
हाहा समस्तजनता सुतदारवित्त-
लोकैषणादिभुजगैः प्रतिलोम दष्टा
कस् तां समस्तनिगमोदधिमन्यनोत्य-
ज्ञानामृतेन कुरुतां प्रकृतिप्रतिष्ठाम् ॥ ४३४ ॥

·98 यतीन्द्रचरितामृतमहोदधेः संपूर्णः प्रथमः कल्लोलः । श्रीमद्गणेशशिवकेशववह्निभानु- दुर्गागुरूक्तिनिगमादिपदाभिलक्ष्यम् ॥ क्राइस्ट्महम्मदरसूलजिनाद्यनन्त- रूपं यदेतदमृतं त्वमृतप्रदं वा ॥ ४३५ ॥ तेषां वचांसि न मृषा न च नारदादेः प्रागुक्तमुन्युचितचिह्नसमन्वितस्य ॥ इत्यं विमृश्य मतिमान् वचसां विरोधा- द्यापातदोषमपहाय भवेद् विधिज्ञः॥ ४३६ ॥ त्यक्त्वा समस्तविषयान् मुनितुल्यवृत्तिर् यः स्यात् स एव मुनिवाक्यविरोधहर्ता ॥ स्यादन्यथा तु विषयापहृताल्पबुद्धेर् बाधादिरेव मुनिवाक्षु सुदुर्निवारः ॥ ४३७ ॥ इत्यं स वर्षयुगलेन विचार्य काश्यां कृच्छ्रादिभिः क्षयितवान् विषयाभिलाषम् ॥ देहस्थितिं तु निगमागमतत्त्वसाक्षा- त्काराय सूक्ष्मतनुमप्युररीचकार ॥ ४३८ ॥ चित्तस्थसूक्ष्मविषयोस्थितवासनादि- विक्षेपशान्तिपरतत्त्वसमक्षतादेः ॥ हेतुर्य एष तमियेष समस्तकर्म- संन्यासधर्ममतिदुष्करमप्ययत्नात् ॥ ४३६ ॥ षट्शास्त्री परमेश्वरस् तटयुगं श्रीरामनाथः शशी मोड्वाद्या नलिनानि यस्य भगवदासश् च सांयात्रिकः ॥ नाव्या श्रीहरिकृष्णकीर्तिरुडुपं रघ्या तिमिर् विष्णुदस् तस्यानन्धुदधेः सदुक्तिमणिदः कल्लोल आद्योऽभ्युदैत् ॥१॥ द सं० १९४६ का० १० १० शनी ॥