·-- * ग्राम प्रकाशकीय वक्तव्य तीरतरगिणी पाणिनीय व्याकरण के के धातुपाठ की उपलब्ध वृत्तियों में सर से प्राचीन वृत्ति है । यह सर्व प्रथम सन् १६३०० में जर्मन विद्वान् लिविश द्वारा रोमन अक्षरों में जर्मन भाषा में लिखित टिप्पणियों सहित छपी थी। इस पर पं० युधिष्ठिर मीमांसक ने बहुत परिश्रम किया और कई योग्य व्यक्तियों को इस कार्य के लिए प्रेरणा भी की। जो अनेक कारणों से सफल न हो पाई। अन्त में उन्होंने स्वयं ही स्वास्थ्य ठीक न रहने पर भी और बहुत सी प्रतिकूलताएँ होते हुए भी इस पुस्तक का सम्पादन यहुत सफलता श्रीर योग्यता पूर्वक किया है। जो इन के सम्पादकीय वक्तय तथा अन्य में लिखी विद्वत्ता पूर्ण टिप्पणियों से प्रकट है, देखने को यह न्याकरण का एक छोटा सा अन्य धातुपाट और उसकी वृत्तिही प्रतीत होता है। पर गहरी दृष्टि से देखा जाये तो इम विषय पर इतना प्रकाश अाज तक किसी विदेशी या स्वदेशी विशेष ने नहीं डाला है। इसकी गहराई को पृतभूरि परिश्रम विद्वान ही समझ सकेंगे, ऐसा मेरा मत है । विद्वान इनकी सब मान्यताओं के साथ महमत न भी हो तो भी यह कार्य बहुत ही उत्कृष्ट कोटि का हुआ है। श्री रामलाल कपूर ट्रस्ट अमृतसर के संचालकों ने ऐसे प्रन्यरत्न को प्रकाशित कर भारतीय प्राचीन साहित्य की महती सेना की है। यह ट्रस्ट इस दिशा में महान कार्य कर रहा है । ट्रस्ट ने इस प्रन्य के तैयार फराने और दूरी पर छापने श्रादि में भारी कर सहन किया है । ट्रन्ट की ओर से पं० युधिष्ठिर जी को धन्यवाद देता हूँ जो इन्होंने इतना भारी काम ट्रस्ट की ओर से किया । उनके सहायक पं० रामशंकर भट्टाचार्य व्याकरणाचार्य एम. ए. को भी उनकी महायता के लिए धन्यवाद देता है। प्रन्थ को शीत प्रकाशित करने का श्रेय श्री या० हंसराज जी कपूर, मन्त्री रामलाल कपूर ट्रस्ट को है। मोती भील, मझदत्त जिज्ञानु वाराणसी (भारत) प्रधान-श्री रामलाल कपूर ट्रस्ट, ·and ur विषय-सूची पाणिनीयो धातुपाठस्तवृत्तयश्च ५-पाणिनेर्धातुपाठः २-धातुपाठस्य पाणिनीयत्वे प्रमाणानि -धावर्थनिर्देशः पाणिनीयोऽपाणिनीयो वा ४-धातुपाठस्य द्विधाप्रवचनम्- लघुवृद्धपाठौ १६ ५-वृद्धस्य विविधः पाठः ६-पाठाव्यवस्था पूर्वधातुपाठानामनुवादः -श्लोकधातुपाठः २२ -धातुवृत्तिकाराः १०-प्रक्रियापन्थान्तर्गतानि धातु न्याख्यानानि ४१ अस्मदीयं संस्करणम् ૪૨ क्षीरतरङ्गिणी २-भ्वादिगणः २---अदादिगणः १६४ ३-जुहोत्यादिगणः १६० -दिवादिगणः ५-स्वादिगणः ૨૨૪ ६--तुदादिगणः २३३ ७-रुधादिगणः ८-तनादिगणः २६१ -ववादिगणः १०-चुरादिगणः परिशिष्टानि १-धातूनां पान मसूची २-धीरतरगिरायागुतानां प्रन्यानां प्रन्याराणां ध नामानि ३५३ ३-~टिप्पण्या निर्दिष्टनां प्रन्यानां प्रन्यकाराणां च नामानि ४-संशोधनपत्रम् १ ·पाणिनीयो धातुपाठस्तवृत्तयश्च मस्ति संस्थत व्याकरण यादमये धातुपाठस्य विशिष्टं स्थानम् । नहोतस्य प्रथचनं पिना कधिदप्याचार्यः शम्दानुशासनप्रवचने समयों भवति । भत पय पाणिनेरीचरकालिफाः फानन्म-चान्द्र जैनेन्द्र शाफटायन हेमप्रभृतिशम्दानुशासनानां सर्प पय प्रयत्तारः सं स्वं धातुपाठं प्रोचुः । पाणिनेः पौर्वकालिफैः सर्वैः शम्दवान-प्रयपतृभि- र्धातुपाटस्य प्रवचनं कृतं नवेत्यत्र यद्यपिन शक्यने यापातथ्येन पातुम, सथापि पाणिनेः प्राचीनस्यापिशव्यंहयो धातयो यत्र तत्र प्रन्येपू. पलभ्यन्ते', तेन तस्य धातुपाठयक्तृवं स्पष्टमेव । सतोऽपि प्राक्तनस्य भगवतः फाशरुस्लस्य सम्पूर्णो धातुपाठश्चन्नयोग्फविकलया फन- टीकया सनाधीन पषु पञ्चपेपु धपेंषु प्रकारातामुपगतः । एवं मागु. रेरावार्यस्य यानि मतानि अन्धेपूपलभ्यन्ते तेप्यनेफघातूनां निर्दे- शात' तत्प्रोक्तो धातुपाठोऽन्यासीदिति समाव्यते । सर्वनाम्नां धातु. जत्वप्रतिपादफास्य घेयाफरणमूर्धन्यस्य शाफटायनस्य धातुपाठ- प्रवचने शड्ढेच नोदेति । एवं पाणिनेरत्तरयनिनां पूर्ववर्तिनां च शब्द- शास्त्रप्रवक्तृणां तत्तद्धातुपाठस्य प्रवक्तृत्वे निश्थिते शक्यत अहि- तुं यद् भगवना पाणिनिनाऽपि शम्दानुशासन प्रयघना धातुपाठ- स्थापि प्रवचनमवश्यं कृतं स्यात् । पाणिनेर्धातुपाठः य धातुपाट पाणिनीया बयाफरणा आहियात व्याचक्षते घ,सपाणिनि-नोक इनि समेणं पाणिनीयानां मतम् । १. गवारमायमस्ति धातुमापिशलिराचार्यः प्रतिजाति । न्यास १३१०२, पृष्ठ २२६ । एवमन्यत्रापि (माम पृ. ६६८, ६६६,७०१) द्रष्टव्यम् । अविजियची छान्दो धान, न्याकरणस्य शालान्तरे चापिगलादी स्मरणात् । सन्द-निरक्त- टोका भाग २ पृष्ठ २२ ॥ [तु] धान्दमोऽयमिरयापिशतिः । धातुप्रदीप पृष्ठ ८० । २. मागरेः शन्दानुशासनस्योपसन्धान्पुटरयान्यस्मामिः स्वीये 'मस्तन प्यारष शास्त्र का इतिहास' नाम्नि मन्ये संकलिनानि । माग १,पृष्ठ ७१,७२। ३. पारिने. पोवरवर्तिभिः पोताना पानुपाठानमितिकृतमारमाशीनस्य ·एतस्य पाणिनीयत्वे न्यासकारस्यातेपः-पाणिनीयेषु वैया- करणेषु काशिकाच्याख्याता न्यासकारो जिनेन्द्रवुद्धिरेक पप ताहशो वैयाकरणो य एतस्य धातुपाठस्य पाणिनीयत्वं न स्वीकरोति । तथा हाह- १. प्रतिपादित हि पूर्व गणकारः पाणिनिन मवतीति । तथा चान्यो गणकारोऽन्यश्च सूत्रकारः। न्यास भाग २ पृष्ठ ८४०१ २~-यपत्र विप्रहरी क्रियते निजादीनामन्ते वृत्तरख किमर्थम् ! एतद् गणकारः प्रष्टव्यः, न सूत्रकारः अन्यो हि गणकारोऽन्यश्च सूत्रकार इत्युक्तं माक्। न्यास भाग २ पृष्ठ ८७३ ॥ न्यासकारस्प स्ववचनविरोधः-धातुपाठस्यापाणिनीयत्व प्रतिपादके न्यासफारस्य द्वे वचने पुरस्तादुद्धृते । परमेकत्राऽऽपि- शलधातुपाठमालोचयनयंन्यासकार किश्चिद्धातुगणं पाणिनीयम्' इत्यपि प्रतिपेदे। तथा चाह- न तस्य पाणिनिरिख थम मुवि इति गणपाठः (न्यास भाग १ पृष्ठ २२६ । अनेन खपचनविरोधेन निग्रहस्थाने निपतितस्य न्यासकारस्या- पाणिनीयवमतं फथंकारं प्रमाणतां भजेत् । न्यासकारस्य प्रान्तिः-अपि चास्मन्मते न्यासकारस्य धातु- पाठस्यापाणिनीयत्वप्रतिपादको हेत हेत्वाभासाव । नहि गल्लयं न्यासकारः प्रोक्तशतयोर्मन्थयोरन्तरं वेत्ति इत्यपि नटीयपूर्ववचना. लोचनया विशायते । स हि यलु अष्टाध्यायी धातुपाठश्च पाणिनिना सती प्रथावित्याम्यागटोचयांचकार । यदि हि नाम फेवलामा- ० च्या. मात्र का इतिहास' प्रधस्य द्वितीयमागे द्रष्टव्यम् (अचिरादयं मागः प्रकाशमयति)। १. नहि पचित् प न्यास धानुगवफारस्यात्यसपतिपादक पचनप. नम्धम् । प्रातिपदिकगारस्यान्यन्वं तु एवं बहुमोक्तम् । प्रातिपदिकम्पपि पातिनीयमिति सरानमारय मात्र या इतिहास' प्रपत्य द्वितीये मांग सप्रमाग बश्याम । २. गलकामना पानुगामारोऽमिग्रतः, परमवापि ।

·ध्यायीमपि तदीयां कृति मत्वाऽऽलोचयेम तर्हि तस्यामपि पदे पदे
विरोधः शक्य उपस्थापयितुम् । तथाहि-
१और थापः (अ० ७।१।१८) इत्यत्र थोड्-पदेन औ-ौट इत्येती
सुष्प्रत्ययावभिप्रेतौ । न च पाणिनिना कचिदप्यशाध्याय्यां औ और
इत्येतयोरोङ्संशा विधीयते।
२. याडि चापः, पाटो नाऽस्त्रियाम् (अ०७३।१-५, १२०) इत्यन-
योराङ्पदेन तृतीयैकवचनं टा निर्दिश्यते । न च कचित् पाणिनिना
टाया' आइसकेनः प्रतिशातः ।
एवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम् । सति चैवं विरोधेऽाध्याय्या अपि
पाणिनीयत्वं दूरेऽपाकृतं स्यात् । यदि हि नाम पूर्वस्त्र निर्देश-हेतु.
नाटाध्याय्यां विरोधपरिहारः कर्तुं शक्यः, तर्हि तेनैव हेतुनाser.
ध्यायीधातुपाठयोरपि विरोधपरिहारः कथंकारं न भवेत् । पूर्वसूत्र-
निर्दशा अप्यपाध्याय्याः पाणिनेः कृतित्वमपाकृत्य तत्प्रवक्तृत्वमेव
प्रतिपादयन्ति ।
प्रोक्तकृतयोर्भेदः-चैयाकरणः सर्वमपि संस्कृतवाङ्मयं दर
प्राक्त-उपशात-कृत-व्याख्यानभेदैः पञ्चधा विभज्यते । अत एव ते
प्रोक्तकृतयोः तेन प्रोक्तम् (अ० ४।३।२०१), कृते ग्रन्थे (अ० ४।३।११६) इति
भेदेन प्रत्ययविधानमूचुः । कृतेपु ग्रन्थेषु सर्या अपि तदीया
घर्णानुपूर्वी तग्रन्थकारस्यैव भवति। प्रोक्तग्रन्थेषु तु इतोऽन्यथा
परिस्थितिः । प्रयत्कारस्तु बल पूर्वतो विद्यमानस्य शास्त्रस्य परिकार-
१. पत्र 'क्यापामिट् प्रतिषेधान्' (महा.) इति बार्तिक्वचन,
'टाया आदेशः, दायामादेशः' इति कैयटरचनं चानुमधेियम् (महा. प्रदीप १।१।३९)
सूत्रपाठे तु भगवाद पाणिनिरागारलोप शास्ति । यथा-वश्थ्योः वित्त
(अ०७/२१५५)।
२. निर्देशोऽय पूर्वस्त्रेण वा स्यात् । महा० ७॥१॥१८॥ एवमन्यत्रापि महा-
भाग्ये १११ झमजमूने १।२।६८, ४।१।१४, ६।१।१६३, ८१४७ पूर्ववनिर्देश
उपलभ्यते ।
३. द्रष्टव्यं यथाक्रमम-४२७, ४२११०५:४।३।११५, ४१३१७७,११६
४॥३॥६६॥

·का एव भवन्ति,न तु तस्याद्यन्तवर्णानुपूर्या रचयितारः । प्रोतमन्थे- पुतत्तत्प्रवक्तृणां स्वोपशाशो वर्णानुपूर्व्यशश्व स्वल्पमात्रो भवप्ति । अयमेव प्रोतविभाग थायुर्वेदीयचरकसंहितायां संस्कृतपदेनोध्यते । मत्रोक्तं संस्कृतलक्षणम्-- विस्तारयति लेशोषतं ससिपायतिविस्तरम् । संस्कर्ता कुरुते तन्त्र पुराणं च पुनर्नवम् ॥ अतस्तन्त्रोतममिदं चरके णातिबुसिना संस्कृत तत्......... "॥ सिद्धि० १२१६६, ६७॥ इयं तावद वास्तविकी स्थितिः, यत्समग्रे संस्कृतवाङ्मये ये मूलभूताः शास्त्रपदालता विद्यानन्या सम्मत न्यन्ते ते सर्वे ऽपि तत्तदाचार्याणां प्रषचनरूपा एय, न तु तरकृतयः । सति चैवम्,अष्टाध्यायीधातुपाठावपि पाणिनेः प्रोक्तौ ग्रन्थौ ! भतोऽनयोर्यत्र क्वचिदपि विरद्धांशी निरर्थकांशो वा दृश्यते तत्र विमिन्नस्रोतोम्यां संगृहीतौ तापित्येवं समाधेयम् । अयमेव च राज- मार्गोऽष्टाध्याय्यामप्युपलभ्यमानानां विरोधादीनां परिहारे द्रष्टव्यः । भ्रान्तेरपर कारणम्-योऽयं खलु पाणिनीयो धातुपाठः सम्प्रत्युपलभ्यते, तस्मऽद्य यावद बहुकृत्वः परिकरणात् तत्पाठे महत्य व्यवस्थाऽभूत् (एतद्विषय उपरियावश्यते) । अनया पाठाव्यव- स्वयाऽपि बहु विरोधस्य संभवः । धातुपाठस्य पाणिनीयत्वे प्रमाणानि भगवता पाणिनिना शब्दानुशासनम्य प्रवचन कुर्वता भूवादयो भातर. (अ० ११३।१) इति सूत्रविशापितस्तरिखलरूपो' घातुपाठोऽपि १. यय चाको वैशंपायननाम्ना प्रसियो महर्षि. । चाक इति वैशम्पाय- नस्यापया इति वृत्तिकर (४१३।१०४) [अन एव सर्वेऽपि वैशम्पायनशिभ्याश्चररा इन्युष्यन्ते । त एत्र शउपवादिषु चरकाध्वर्यु-नाम्ना स्मयन्ते । ३. कविराज-सूरमचन्द्र- कृतः 'पाद का इतिहाम' मन्भः । २. इदमेव प्रतिसस्नशन्दनाप्युच्यते । तथा च वारसहिताया प्रत्यध्या यान्ते पठयते-अग्निवेशकते त- चरकप्रनिमस्ते । १. सूत्रपागतिरिक्ता धानुपागणपाठोणादिलिङ्गानुशासनप्रथाः बिल- ·प्रोक्त इत्यत्र सन्ति यहूनि प्रमाणानि । तेषु कानिचिदुच्यन्ते- १-पुपादिएतादृएलदितः परस्मैपदेषु (म०३।१।१५), किरण पञ्चम्यः (अ० २७५), शमामष्टानां दीर्घः श्यनि (अ० ७३।७४) इत्यादिपु बटुपु सूत्रेपु धातुपाठान्तर्गताया धात्वनुपूर्व्याः स्मरणात, धातुपाठस्पैर्विविधरनुयन्धैः सूत्रेषु कार्यविधामाच्चा'नुमीयते यत पाणिनिना सूत्रपाठ-प्रवचनात् प्रागेय प्रातिपदिकगणपद्' धातु पाठस्यापि प्रवचन व्यधायि । यतो नहि तत्प्रयचनाभाये फयमपि सूत्रपाठस्य प्रवचनं समयति । महाभाष्यकारस्तु भगवान् पतझलिरिमं धातुपाठं पाणिनीय. मेय स्वीकरोति । तथाहि- २-एवं तर्हि सिरे सति यदादिग्रहणं फरोति तज्ञापयत्याचार्य:-अस्ति च पाठो बासश्च सूत्रात् । महा०२।३।२।। अत्र स्पष्टमेय धातुपाठस्य सूत्रधत पाणिनीयत्वमुपपादितम् । अत्र याचार्यपदेन पाणिनिरेयाभिप्रतः, यतो हि सस्पैप भूवादयो धातवः (भ० १२३३१) इति सूत्रनिर्दिष्टाऽऽदिग्रहणेनेतज्ज्ञापममुक्तम् । ३-अथवाऽऽचार्यप्रवृत्तिपियति नैव जातीयकानामिविधिर्मवति । यदयमिरितः काश्चिन्नुमनुषक्तान पठति-उबुन्दिर निशामने, स्वन्दिर गतिशोषण- योः। महा० १॥३॥७॥ अस्मिन्नुधरणे य एय खल्याचार्यों शापयति-क्रियाया कर्ता, स एव पठति-फ्रियाया अपि, इत्यनया वाक्यरचनया विस्पष्टम् । तथा च सति नुमनुपक्तानाम् उयुन्दिर यादि धातनां पाठकः पाणिनिरेव. ४-तपाजातीयकाः खल्वाचार्येण स्वरितनितः पठिना य उभयवन्तः, येषा कर्षभिप्राय चाफर्षभिप्राय च क्रियाफ्लमस्ति । महा० राना राम्देनोध्यन्ते । ३० काशिका २२॥३, महामान्यदीपिका महरिकता पृष्ठ १४६ । १, अनुदासहित पात्मनेपदम् (म. १०२) स्वरित नितः वर्षभिमाये कियाफले (भ० ११३१७२) विनः विष (५० ३।२८) विनोऽधुन् (घ• I८६) इत्यादि। २. सूत्रपात पूर्व गणपाठस्य प्रवचनमभूदित्यत्र 'पूर्वपरावर' (प० । ३४) इति सूत्रमा यमनुसन्धेयम् ।

·भाष्यकारो हि आचार्यपदेन पाणिनि वा स्मरति कात्यायनं वा।उक्तवाक्ये कात्यायनस्य निर्देशो न कथमपि संभाव्यतेऽतो व्यक्ति- रेकेण पाणिनिरेवात्राचार्योऽभिप्रतः । तथासति पाणिनिनैव सरित. प्रितो धातवः पठिता इति व्यक्तम् । स च पाठो धातुगण एव सम्म- वति, नान्यत्र । ...... ५८-कृतमनयोः साधुत्वम् । कथम ? वृधिरस्मायविशेषेणोपदिष्टः प्रति. पाठे, तस्मात् तिन्प्रत्ययः । १११॥ अत्र हि भाग्यकृता प्रतिपाठस्य साक्षादुल्लेखः कृतः। तत्र च वृधैरुपदेया स एव, येन क्तिनप्रत्ययस्य विधानमुक्तम् । क्तिनप्रत्ययस्य च विधाता पाणिनिरेव, अतः प्रकृतिपाठे पृधेरुपदेष्टाऽपि स एष भवितुमर्हति, नान्यः । ६-ययो हि वैयाकरणाः सूत्रपाठमिय धातुपाठमपि पाणि- नीयं मन्यमानास्त प्रस्थप्रयोगसामदिनेकेषां प्रयोगाणां साधुत्व- मातिष्ठते । तथाहि- क-कथमुपमोपरमो ? अट उपमने (सीरत १।२४६ ) यम उपरम (सीरत० ११७११) इति निपातनादनुगन्तव्यौ । काशिका १३६३४॥ ख-धू विधूनने (सीरत० ६१८), तृप प्रोग्यने (सीरत ...) पति निपातनादेनयोग भविष्यति । न्यास भाग २ पृष्ठ ७९२ ॥ ग-गाजीकरणे' लिमा पनि कृत्वामार:-प्याजः । क्षीरत० ६.१६॥ -शुम शुम्म शोमा (वीरत ६३२ ) अत एव निपातनारामा साधुः । क्षीरतरङ्गिणी ६।३३।। E -गोमेति निपातनात् इति धामनः काव्यालंकारे (रा४१) । एतः प्रमाणभूतानामाचार्याणां पचनैर्धातुपाठम्य पाणिनि- प्रयतत्वं सर्वथा विस्पएम, नात्र कधिच्छंफालयोऽप्युठेतुं समयः। धात्वर्थनिर्देशः पाणिनीयोऽपाणिनीयो या पे पर धातुपाठं पाणिनीयमुररीकुन्नि, तेपि धायर्थाना पाणिनीयत्यापाणिनीयस्ययोधिप्रयदन्ते । तेषां पाणिनीयायापाणि. गायत्ययायोनि प्रमाणानि,मान्यधातानिर्दिश्यन्ते । मयादि- यपाणिनीयत्वप्रतिपादकानि प्रमाणानि-: प्रमाणधाय.

·- धनिर्देशानामपाणिनीयत्वं प्रतीयते, तान्युच्यन्ते- १-परिमाणमहणं च कर्तव्यम् । इयानबधिर्धातुमंजो भवति इति वक्तव्यम् पुतो छोतद् भूशग्दो धातुससो मवति, न पुनर्वेधगन्दः । महा० १२३३१॥ यदि हि नाम भू सत्तायाम् एध वृक्षौ इत्येयं सार्थको धातूनां पाठो भवेत, सहि भ्वेधसमुदायस्य धातुसंज्ञायाः शरेय नोदेसि, भू शन्दा. नन्तरं सत्तायाम् पदस्य पाठात् । अत एव एतदमापव्याण्याने फयट आह- न चापाठः परिग्वेद, तस्यापाणिनीयत्वात्, अमियुक्नैपल क्षणतयो- क्तत्वात् इति । अप्रैय अभियुक्तपदव्याख्याने नागेश:-मीमगेनेनेत्यैतिद्यम् इत्युक्ताम् । २-पाठन धातुसन्मायो समानशदाना मतिषेधो वक्तव्यः । या इति धा. तुः, या इत्यावन्तः । था इनि धातुः, वा इति निपातः । इति धातुः, तु इति प्रत्ययः । दिव इति धानुः, दिव इति प्रातिपदिकम् । महा० १।३।१।। यदि हि नाम धातुपाठेगु या प्रापणे, वा गनिगधनयोः इत्येवं सार्थो धातूपदेशः स्यात, नहि शंडून्येयं नोदियात् । यः खलु प्रापणे ऽथे या शब्दः स धातुसंज्ञो भविष्यति । आयन्तस्तु नैव प्रापणार्यकः, कुलस्तस्य धातुसंशायाः प्राप्तिः, यस्य प्रतिषेधः कर्तव्यो भवेत् । एवं वा नु-दिय आदिप्यप्यूह्यम् । ३-(क) नक्षी पादिश्यन्ने कियावचनता च गम्यते । महा. ३। ११०, ११,१२॥ (स। कः सत्वपि पचादीन क्रियावचनवे यनं करोनि । महा० ३.१.१९॥ (ग) को हि धातुप्रातिपदिकनिपातानामर्धानादेष्टु ममर्थ: 1 महा। द्विनीयवाक्यं व्यारययन नागेश आह~-पचादीनामर्थरहिवाना- मेव पाठा। ४-भट्टोजिदीक्षितोऽपि भूयादिमुत्रीस्तुमे (१।३।१). रहिनानामेय धातूनां पाठं स्वीचकार । तथाहि- न च या प्रापणे इत्यापर्धनिर्देशो नियामकः, तस्यागापिनीयवार । मीप सेनादयो अर्थ निदिदितुरिति स्भर्यते । पाणिनिरसु मेष इत्यापपाठीत् इति मायके. पटयोः पम् ।

·५-स एव पुनराह- तितिक्षामहण झापक मीमसेनादिकृतोऽनिर्देश उदाहरणमात्रम् । शब्द- कौस्तुभ १२२०॥ एभिः प्रमाणैरिदं विस्पष्टं यत्पाणिनीयधातुपाठे योऽर्थनिर्देशः सोऽपाणिनीय. । पाणिनिस्तु म्वेधस्पर्ध इत्येवमर्थविरहितानेष धातून पपाठेति। पाणिनीयत्वप्रतिपादकानि प्रमाणानि-तत्र यः प्रमाणर्धारय. निर्देशानां पाणिनीयत्व सिध्यति, तान्युच्यन्ते- १-महाभाष्ये के चन धातयोऽर्थनिर्दशपुर सरमुध्रियन्ते । तेन शायने महाभाष्यात प्राफ् पाणिनीयधातुपाठेऽर्थनिर्देशो वर्त- मान आसीत् । २--चुटु-सूत्र व्याख्याने महाभाष्यकार: पठति- अथवा पाचार्यप्रवृत्तिापयति-नेत्र जाती कानामिविधिर्मपति इति यदयमिरितः काश्चिानुमनुषक्तान पठति-उबुन्दिर निशामने, स्कन्दिर गतिशोप- पयोः, इति । महा० १२३७) पाणिनिना धातुपाठस्य भवन सममित्यनेन पचनेन शापितं पुरस्तात् । अतो येन बल्माचार्येण उकुन्दिर स्कन्दिर धातू इरितो नुमा- नुषक्तौ च पठिनी, तेनैर तयोरत्र निर्दिया निशामने गलिशोपणे चार्या अपि पठिता इनि विस्पष्टम् । ३-भूयादिमूत्रेऽप्याह भाष्यकृत- वपि प्रकरणे दृष्टः, अंदेन चापि वनी--केशश्मभु वानीति । ईडि स्तुति चोदनायामासु दृष्टः, प्रेरणे चापि वर्तते-अभिर्वा इतो वृष्टिमीट्टे ममतोऽमृतश्याव यन्ति इति । करोतिरमृतप्रादुर्भाव दृष्टः, निर्मलीकरण चापि वर्नते--पृष्ठ पुरु, पादी कुरु, मृदानेति गम्यते । महा० २१ ॥ अन महाभाष्यता केगनिदर्यानां हर यमुक्तम, केगचिच्च चन्नत्यम् । तत्र ए-वत-पत्यारेकार्य नेनि तु याविन्यासादेय स्पष्टम् । तेन योऽयों हर इत्युक्तस्तस्यायमेयामिनायो यन म धातु. पाठे पठिनो दृश्यत इति । यस्त्यर्थो धर्तते-क्रियया निर्दिष्ट', राप्रलु १.१६ बीजगतानस्य प्रकिरणराम्देन, परपस्याभूतत्रादुर्भावशन्दनाधनो ·धातुपाठेऽपठितोऽपि लोकवेदयोरुपलभ्यत इति । ४-बहवो हि वैयाकरणा धातुपाठे पठितानामनिर्देशानां सूत्रघत् प्रामाण्यं स्वीकुर्वन्ति । नद्यथा-- -कपमुघमोपरमो ? प्रड उपम यम उपरमे इति निपातनादनुगन्तव्यो । काशिका ७३१४॥ -धू विधुनने तप प्रीणने इति निपातनादेतयोर्नुग् भविष्यति । न्यास माग २ पृष्ठ ७९२। ग-शुम शुम्भ शोमार्थे । अत एवं निपातनात् शोमा माधुः । क्षीरत० ६३३॥ घ-शोमेवि निपातनात् इति काव्यालङ्कारे (२२।४१) वामनोऽपि । यदि हि नाम धात्वर्थनिर्देशः पाणिनीयो नामविष्यत् ताह धैयाकरणानां तत्र सूत्रवत् प्रामाण्यवृदिरपि नोदैष्यत्' । रक्ष्यते च यतस्तत्र सूत्रवत् प्रामाण्यवुद्धिस्तस्मात् स्पष्टमेव यद धात्वर्थनि- देशान् प्रमाणीकुर्वन्तो वैयाकरणास्तानर्थनिर्देशान् पाणिनीयानेय मन्यन्ते। 1-धातुतिकारा बहुत्र धातुसूत्राणां संहितापाठस्य प्रामा. प्यमाश्रित्य सूत्रविच्छेदे विप्रवदन्ते । यथा- फ-तपऐश्वर्यवानुवरणे (क्षीरत० ४।४८,४९) इति देवादिकपाठे मध्ये पउधमान वा-पदं पूर्वसुत्रस्यावयवः, उतोत्तरस्य । पूर्वावयवे भौयादिकस्य तप सन्ताने ( क्षीरत० १ । ७१२) इत्यस्यैश्वर्ये वा दिवा- दित्वमाचष्ट इत्येके मन्यन्ते । उत्तरापयधेऽपि वा इति पृथक् पद सद् मोवादिफस्य वृतु-धातोः (क्षीरत० १९०४) घरणे या दिवादि- स्वं ते इत्यपरे संगिरन्ते धात्येकदेशो वावृतु इति धातुरित्यन्य आतिष्ठन्ते । निर्देशो द्रष्टव्यः । ईडे; चोदनायानाऽयी धातुपाठे पठिती नोपलभ्यते । तत्र कारणमुपरिष्टाद् वक्ष्यते। १. यया हि न्यासकारो धातुपाठमपापिनीय मन्यमानोऽप्येकत्र तस्प पाणि- नीयत्वमम्युपगतवान् (तत्पमा पूर्व निर्दिष्टम्)। तमेवेह घावनिर्देशानामपि ब- वत् प्रामाण्य स्वीचकार (द्र० स-वचनम्) । २. या हीरतरहिणी (४ixxxs), धातुप्रदीपः (पृष्ठ १३), पुरुषकारः ·(१०) ख-पतगतीवापराश्रनुपसर्गात् (क्षीरत० १०१२४९, २५०) इत्यत्रा- पिवा पदं पूर्वसूत्रावयवः, उतोत्तरस्येति विवादः । केचन पूर्वसूत्राव- यवं मन्यमानाः पत-धातोर्गतौ वाणिजुत्पद्यत इत्याहुः । अपर उत्तर- सूत्रावयवं मन्यमाना अपि वा पदं स्वतन्त्रमभ्युपगम्य पशोऽनुप- सर्गाद वाऽदन्तत्वमाहुः, अन्ये तु वा शब्दं धात्ववयव नुवाणा मापश इति धातुं स्वीचक्रुः । अयं सर्वोऽपि विवादो धात्वर्यनिर्देशानां पाणिनीयत्वमुररीक- स्यैवोपपद्यते। यदि हि नामैताहशेष स्थलेषु वेधस्पर्ध पत केवलो धातु- निर्देश एव पाणिनीयोऽभविष्यत्तहि तपवाहतु पतवापश इत्येवं संहिता- पाठेवा-शब्दे पठशमानेऽपि वास्तु धातोः नापशधार स्वरूपे सन्देह एव नोत्पद्यते, वा-रहितपाटे तु नतराम् । यदि हि तपवावृतु पतवापश, इत्यर्थविरहिते पाठे सन्देहायसरः स्यादपि तदा तप-धावृतु यद्वा तप- पा-वृतु, एवं पत-पापश यद्वा पतवा-पश इत्येवं सन्देहः स्यात्, न तु यथा वृत्तिकारा आहुस्तथा । सायणः सार्थपाठं पाणिनीय मन्यमानः तपऐश्वर्येवावृतुवरणे इत्यत्र तप ऐश्वर्ये वा-वृतु घरणे इत्येवं, तप ऐश्वर्ये~वाहतु वरपणे इत्येवं चोभयथा सन्धिविच्छेदमपि पाणिनीयमाह | सथाहि- अस्माकं तूमयमपि प्रमाणमाचार्ययोभयथा शिष्याणां प्रतिपादनात् । धातु- वृत्ति पृष्ठ २९३ ॥ ६-यदि हि पाणिनीये धातुपाठेऽर्थनिर्देशोऽपाणिनीयः स्यात तहि समाने प्रघट्टके एफस्यैव धातोदिः पाटो नोपपद्यते । धातुखकप- निदर्शनाय सकृत् पाठ एव पर्याप्त: स्यात् । तथाहि- क-अहादिषु हु:--हुडि संघाते, हुडि वरणे (क्षीरत० ॥ १७२,१८०)। स-शोहादिपु किर:-किट सिट प्रासे,इट फिट फटी गती (धानुवृत्ति पृष्ठ ७७१७९) । ग-मच्यादिपु सेल:- केल खेल. त्येल पेल्ल चलने, पेल पेल पृष्ठ ९३); धातुधिर (पृष्ठ २९३) चयाः।. २. चर वीरतक्षिणी १०२४१,२५० दरम्या। 1 ·शेल पेल गतौ (द्र० धातुवृत्ति पृष्ठ १०५, १०६) । ७-एवमेव धात्वर्थानामपाणिनीयत्वे समानार्थकेषु धातुपु सकृत् पठितस्य धातोरुत्तरसूत्र एवान्यार्थनिर्देशाय पुनः पाठो नोपपद्यते । यथा- क-रघि लघि गत्यर्थाः, लधि भोजननिवृत्तावपि (क्षीरत० श,७७)। स-गज गजि..."शब्दार्याः, गज मदने च (सीरत०१॥ १५६,१५७)। ग-तय नय गतौ, तय रक्षणे च (क्षीरत० ११३८,१३९) । पवमन्यत्रापि द्रष्टव्यम्। धात्वर्थनिर्देशस्यापाणिनीयत्वे एफस्य धातोः समाने प्रघट्टके सकत प्रवचनमेव संभवति, न द्विः । अर्थनिर्देशाभावेऽर्थमेवात् पुनः पाठ इति हेतोरभावात् । यदि हि नाम केनचिद् अर्यापालिकेनार्थ- विरहिते पाणिनीये पाठे धातुभिः सह अर्थसंयोजनं कृतं स्यातर्हि एकस्य धातोवर्थावेकस्मिन्नेव स्थाने निर्दिशेत, न तु पाणिनिना सकृत् पठितस्य धातोरर्यभेदात् द्वयोः स्थानयोः पाठं कुर्यात् । अनेन ज्ञायते, यथा पाणिनिना सूत्रपाठे बहुलं छन्दसि इति समानवर्णानु- पूर्विकं सूत्रमर्यभेदात् चतुर्दशसु स्थानेषु पठितं, तथैव धातुपाठेऽपि एफ एव धातुरर्यभेदाद् द्वित्रिर्या पठित इति । एतः प्रमाणैर्धातूनामर्थनिर्देशः पाणिनीय इति विस्पष्टमुक्त भवति । धातुपाठस्य विधाप्रवचनम् उभयोर्वादयोनिर्णयः-धानुपाठस्योऽर्थनिर्देशः पाणिनीय उता- पाणिनीय इत्यनोभयथाऽपि प्रमाणानि निर्दिष्टानि । तत्र त्वेप निर्णयः- उभयया ह्याचायण भगवना पाणिनिना धातुपाठस्य,प्रवचनमकारि। तत्र केचन शिष्या अर्थनिर्देशं विना म्वेधस्पर्ध इत्येवंधातून एव संहि- तापाठेन प्रतिपादिताः, अपरे भू सत्तायाम् उदात्त एध वृद्धौ इत्येवं सार्थान् । मत एव महाभाध्य उभयथा निर्देशा उपलभ्यन्ते । १. अत्र पेल शेल फेल गतो इति सूत्रव्याख्या द्रष्टच्या ।

·( १२ ) लघुपाठो वृद्धपाठश्च-तत्रार्यनिर्देर्श विना धातूनां यः पाठ स लघुपाठो शेयः, सार्थपाठो पृद्धपाठः। अष्टाध्याय्या द्विधापाठः- :- यथा धातुपाठस्य द्विविधः पाठः पाणिनीयः, एवमष्टाध्याय्या अपि द्विविधः पाठ उपलभ्यते । एको वार्तिकभाष्याश्रयभूतः, अपरः फाधिकादिवृत्तिकाराश्रितः । तत्र वार्निकभाप्याश्रयभूतोऽष्टाध्याय्या लघुपाठः) काशिकाकाराधितो वृद्धपाठ। अष्टाध्याय्या द्विविधपाठविषयेऽस्माभिः 'संस्कृत व्याकरण शास्त्र का इतिहास' नाम्नि प्रन्थे विस्तरेण प्रतिपादितम, नत्तत्रैव द्रष्टव्यम, विस्तरभिया नेह प्रपञ्च्यते । एवमेवान्येप्यपि निघण्टु- निरुक-स्मृति-नाट्यशास्त्रादिषु द्विविधः पाठ उपलभ्यते । वार्तिकपाठस्याश्रयः-यथा वार्तिककारोऽपाध्याय्या लघु- पाठमाश्रित्य घातिक सूत्रयामास, तयैव धातुपाठस्यापि सोऽर्थरहितं लघुपाठमेशशिधयदिति परिमाण ग्रहण च (२१) इति तदीयवार्तिकात पातालव्याख्यानाञ्च सुवचम् । भट्टनागेशस्य भ्रान्ति:-धातूनामनिर्देशविषये महाभाष्ये द्विप्रकारका निर्देशानुपलभ्य पातञ्जले वसि कृतभूरिपरिश्रमः' प्रमाणितशब्दशास्त्रस्तत्र भवान् नागेशभट्टोऽपि भ्रान्तस्तमान्येषां का कथा । स हि 'काथि नुमानुषकान् पठति-उबुन्दिर निशामने स्कन्दिर गति- शोषणयो. (२२३१७) इति भाग्यपाठं व्याचक्षाण आह- नुमेति-एतदमा यात् केषाश्चिद् धातूनामनिर्देशमहितोऽपि पाठ इति विज्ञायने । माध्यप्रदीपोद्योत ११३७॥ किम् अर्थनिर्देशो भीमसेनीयः-औतरकालिका अनेके पा- णिनीया विद्वांसो मन्यन्ते यत् पाणिनीये धातुपाठे ये धात्वर्या उप लन्यन्ते ते केनचिद् भीममेननामकेन वैयाफरणेन पठिता. तथाहि- १-नागेशभः न चार्थपाठः परिच्छेदकः, नस्यापाणिनीय. स्पात्' इति प्रदीपवचनं व्याचक्षाण आह- १. तब मवान् नागेशमोऽष्टादशवार गुरुमुखाइ माय शुमावेति वैयाकरण- निकाये प्रसिदि।

·( भीमसेनेनेत्येतियम् । प्रदीपोद्योत १।३।१|| -भट्ठोजिदीक्षितोऽप्याचष्टे- क-तितिक्षामहणं सापकं मीमसेनादिकृतोऽर्थनिर्देश उदाहरणमात्रम् । शब्दकौस्तुभ १।२।२०॥ स-नच या प्रापणे इत्यापर्वनिर्देशो नियामकः । तस्यापाणिनीयलात् । मीमसेनादयो हि यर्थे निर्दिदितुरिति स्मयते ।' श० को० ११३१।। ३-धातुप्रदीपकारो मैत्रेय आह- बहु ।ऽमून् यथा भीमः प्रोक्तवास्तददागमा । धातुप्रदीप पृष्ठ १ । ४-उमास्वातिमाष्यव्याख्याता सिद्धसेनगणी (सं० ७००) प्रोवाच- मीमसेनात् परतोऽन्यःयारपरर्थद्वरोऽपठितोऽपि [चिती] धातुः संज्ञाने विशुमौ च वर्तते । पृष्ठ २९४ । पूर्वनिर्दिष्टैः प्राचीनः सुहढेश्च प्रमाणैर्धात्वर्थनिर्देशानां पाणि- नीयत्वे सिद्धे नागेशादीनां पचनानि भ्रममूलान्येव । 'भीमसेनकृतोऽर्थ- निर्देशः' इति नहि कस्मिचिदपि प्रामाणिके प्रन्थ उपलभ्यते । अतः 'इत्यैतिहाम्' इति स्मर्यते' इत्यादिनिर्देशोऽपि भ्रान्तिमूलक एव । तृतीयचतुर्थयोरुद्धरणयोस्तु नैतद व्यकमुक्तं यद् भीमसेनोऽर्थनिर्देशक इति । ताभ्यां खेतावदेव ज्ञायते यदस्ति भीमसेनस्य पाणिनीयधातु. पाठेन सह कश्चित् सम्बन्ध इति । भ्रान्तेः कारणम्-भीमसेननामा कश्चिद् वैयाकरणोधातुपाठ- स्य पृत्तिकारो व्याख्याता वाऽऽसीद् इत्युपरिष्टा यक्ष्यते । सम्भाव्यते- ऽनेनैव संपन्येन पूर्वनिर्दिश भ्रान्तिरुत्पन्ना स्यात् । अन्या भ्रान्ति:-केचनेतिहासानभिक्षा एतं भीममेनं पाण्डु- पुत्रं घृफोदरापरनामानं मन्यन्ते । तदतीयाविचारितरमणीयम् । भगवान् पाणिनिरेव भारतयुद्धात सार्धद्विशतवर्षेभ्य उत्तरतो बभूव', १. तुलनीयम् न च प्रापपादियों नियामकोऽनात्वात् । अभियुक्तैर- त्तरकालनिर्दिष्टत्वात् । पदमवरी १२३२१ पृष्ठ २११ । २. पाशत्या विद्वांसो हि पाणिनि ईसवीयान्दात् प्राक् चतुर्थशत्या आषष्ठराति व्यवस्थापयन्ति । तदैतिधविरुणम् । द्र० सं० व्या• शास्त्र का इतिहास' प्रथम माग, पृष्ठ १३५-१४० ।

·तत्र पाणिनेः पूर्वमाविनो वृकोदरस्य पाणिनीयधातुपाठेऽर्थनिर्देशो न कथमपि संभाव्यते। लघुपाठस्योच्छेदः यः खलुधातूनामर्यविरहितो वेघस्पर्ध इत्येवंविधो लघुपाठः, स इदानी नोपलभ्यते । मन्ये पठनपाठने सायंस्य पुरपाठस्योपयो- गालघुपाठो नाशं गत इति । वृद्धस्य विविधः पाठः भारतीये धारमये यहूनां प्रन्यानां देशभेदेन विविधाः पाठा उपलभ्यन्ते । पाणिनीयव्याफरणेऽपि केराभिद् प्रन्यानामियमेव दयो पलभ्यते। तथाहि- अष्टाध्याय्या:--पाणिनेरटाभ्याप्याः पौर्यः पश्चिमोत्तरदेशीयो दाक्षिणारयश्चेत्येयं प्रयः पाठा उपलभ्यन्ते । काश्यां भया काशिमा- वृतियं पाठमायपति स पूर्वदेशीयः । क्षीरस्वामी क्षीरतरष्ट्रियों में मूत्रपाठे निर्दिशति स पधिमोत्तरदेशीयः । दाक्षिणात्पनर भयान कात्यापनो' य सूत्रपाठमनुसृत्य पासिकपा मोयाच, स गम दाक्षिणात्यः । एषु पूर्वदेशीयो पृरपाठः, भपरी तु लघुपाटो मी च प्रायेण समानौ। पञ्चपापुणादा-पाणिनीयमाप्रदायमपसानां पनपाणा दिमत्रागामपि विविधः पाठो प्यने ।' आयमातादीना पाक पाटः क्षीरमामिना क्षीरलरहिण्यामरतः पचिमोत्तरदेशीयः।

·( १५) नारायणश्वेतवनवासिनोर्दाक्षिणात्यः । अत्रापि पौर्यो पृद्धपाठः, अपरौ लघुपाठी । अनयोरल्पीयानेय विशेषः । धातुपाठस्य एवं सार्थस्य धातुपाठस्यापि देशमेदेन प्रयः पाठा श्यन्ते । तथाहि- पूर्वदेशीयः-धातुपाठस्य प्राच्या व्याख्यातारो मैत्रेयप्रभृत- यो यं पाठमाद्रियन्ते, स पौर्यः पाठो द्रव्यः । न्यासफारोऽपि पौर्य- पाठमेयोद्धरति । पश्चिमोत्तरदेशीप:-पश्चिमोत्तरदेशीयाः क्षीरस्याम्यादयो ये पाठमाश्रयन्ति। स पश्चिमोत्तरदेशीयः । दाक्षिणात्यः-अयं पाठोऽस्माभिर्न साक्षादुपलब्धः । परन्तु दाक्षिणात्यः पाल्यफोतिराचार्यो य पाणिनीयं धातुपाठमाश्रित्य स्वीयं धातुपाठं प्रोयाच, स दाक्षिणात्यपाठः सम्भाव्यते । पाल्यकीर्धातु. पाठो न तथा पौर्वपाठेन संवदति यथा पधिमोत्तरपाठेन । तेनानु. मीयते-यथा पञ्चपााणादिसूत्राणां दाक्षिणात्यः पाठः पश्चिमोत्तर- पाठेन विशेषतः संपदति, तथैव धातुपाठस्यापि दाक्षिणात्यपाठः पश्चिमोत्तरपाठेन प्रायः समान एघ बभूवेति शक्य ऊहितुम् । धातुपाठचित्रम्-धातुपाठस्य ये विविधाः पाठा अघस्तादुप- पणितास्तेषां सोकर्येण हानाय चित्रं चित्रीयने- पाणिनीयो धातुपाठः धावरहितः घारपर्थसहितः पौर्यः पश्चिमोत्तरीयः दाक्षिणात्यः साम्प्रतिकः पाठ:--सम्प्रति पाणिनीययों धातुपाठ थादियते स्तः। तत्र यस्मयगृहीतहस्तलेखे कमलास पाउः सीरस्वामिनः पाटेन सह प्रायो सबदति । इनरहस्तलखपाठाः पशपादया दातियायपाठेन मह सगरमन्ते ।

·स पूर्वनिर्देष्टेन्यस्त्रिविधेभ्योऽपि भिन्नः सायणपरिकृतो धर्तते इत्यनु- पदं पक्ष्यामः। पाठाव्यवस्था यः खल्बर्थनिर्देशसहितो धातुपाठः सम्प्रत्युपलभ्यते, तत्र पाठानां महत्यव्यवस्था हश्यते । तत्र केचिद् धातूनां क्रमविपर्यासः, केषाश्चिदर्थविपर्ययः, केषाधिदभावः, केषांचित् पुनराधिक्यमपि दृश्यते । नहि घातुपाठस्य कयोरपि द्वयोव्याख्यानयोः समानः पाठ उपलभ्यते । एषा चाव्यवस्था चिरकालादेव प्रस्ता, उत्तरोत्तरं च वृद्धि गता। तथाहि- १-जतित्यादयः षट्.."नवार्य: परिगणनेन, आगणान्तमभ्यस्तसंह। इहापि सहि प्राप्नोति प्राडः शास। महा०६।१६।। एतेन भाष्यश्वनेन स्पष्टं यद्गयतः पतञ्जले. काले पारः शापु इच्छायाम इत्यस्य धातोः वेत्रीङ् वेतिना तुल्ये (क्षीरतः २१७८) इत्यनन्तर कचित् पाठ मासीत् ।' भाग्यव्याख्यातुः कैयटस्य कालेऽपि आङः शासु-धातोः वीङ उत्तरं पाठो नासीदिति तदीयव्याख्यानाद् विशाय- ते । एतेन कैयटात् प्रागेव केनचिद् विदुग आङ शासु धातोः पास उपवेशने (क्षीरत० २११४) इत्यनन्तरं पाठः परिवर्तिनः स्यात् ।। २-पागणान्तायामभ्यस्तसंज्ञायां येऽन्ये तत्र धातवस्तेभ्योऽप्य- भ्यस्त कार्य प्रामोति, तत् परिहरनाह भाप्यकार-पमिवशी चान्दतो ६११६॥ यस शस्ति स्वप्ने हति ये न पठन्ति, केवल षस स्वप्ने वश शान्ती इति तन्मननतस्तम् । एतेन फेयटकालेऽत्र द्विविधः पाठ आसीदिति स्पष्टम् । भयं द्विविधः पाठोग्याप्युपलभ्यते । क्षीरतरङ्गिण्यां पस स्वप्ने परा कान्ती (२२८१,८२) इति पाठो दृश्यते, धातुप्रीपे पम सस्ति सने वरा कान्तो इति । १. महामाभ्यप्रदीपोऽत्र द्रष्टाया। २. मा पकायाा पदीयभानुपाठमाधिपाय दोगनिदेशरतत्परिहारमो स्यादि पनि संभाग्यते । यस्मामिस्तु परापनुरोधेन पाउछोट्याइतः । अत्राह कैयट:- ·(१७ ) ३-क्षीरखामी धातुपाठागमस्य ग्रंथात खिनमना माह- पाठेऽयें चागमप्रशान्महतामपि मोहतः, न विदः किन्नु जहीमः किं वात्रादण्महे वयम् । चुरादिगणारम्भ। ४-धातुवृत्तिकारः सायणो बहुत्यं लिलेख- फ-६ह फेचित् धूम धारणे इति पठन्ति, सोऽनार्षः...अस्मामिस्तु मैत्रेयायनुरोधेन मित्प्रकरणे हरतरनन्तरं पठित्वाऽयमुदाहतः ।' धातुवृत्ति पृष्ठ १८४॥ खगाङ्गतो......गोपोष्टक' इत्यत्र न्यासपदममोरयं धातुरादादिक इति स्थितम् । शपि पाठे चास्य प्रयोजनं नास्ति । अस्मामिस्तु काययं पठितम्य इति मैत्रपापनुसारेणेह पठितः । धातुवृत्ति पृष्ठ १८५ । ग-पच समवाये..."एवं च न्यासकारादीनां पहूनामभिमतत्वादपंधानु- रस्माभिः पठितः । धातुवृत्ति पृष्ठ २०२ । ५-यथा तु मा यवृत्तिन्यासपदमर्यादिपु तथा ऽय पातुर्नेति प्रतीयते इति जीर्यतापपादितम् । प्रायमेरेयपुरुषकारादिषु दर्शनादिहास्मामिलिखितम् । धातु- वृत्ति ६-एते पचदश स्वामिकाश्यानुसारेण लिख्यन्ते । धातुवृत्ति पृष्ठ २९३ । च-तत्रायो वृहिश्च मैत्रेयानरोधेनारमामिदएडके पठितः । धातुवृत्ति पृष्ठ ३९३ । छ डुकृञ् करण इति भूवादी पठ्यते ...."अनेन प्रकारेणास्मामिर्धातु- वृचारय धातुनिराकतः। ऋग्मास्य १८२१॥ ५-~-महामाये (१२३३१) पठ्यते-ईडिः स्तुतिवोदनायाआ- सुटः.... १. काशीसस्करणेऽत्र पाठोऽशुशे वर्तते । २. थर्य पाठः चौसम्बासस्करणे'ज वयोहानी' (पृष्ठ ३९४) इत्यत्र नोप- लभ्यते । मैसूरसंस्करणे (भाग ४, पृष्ठ २९४) तु रयते । मन्ये काशीसस्करणे प्रत्यपातः संजातः। ३. अत्र 'म् धारणे' इति धातु-व्याख्यानन्तरं धातुवृत्ती (पृष्ठ १६३) पठितः 'अत्र केचित् कृत् करणे धातुं पठन्ति."इत्यादि पाठो प्रष्टव्यः ।

·( १८ ) सम्प्रति धातुपाठे 'ईड स्तुती' इत्येवं पठयते,चोदनायाच्मार्थों नोपलम्ते।' पभिःप्रमाणेईस्तामलकपद विस्पष्टं भवति यत्पाणिनीये धातु. पाठे चिरफालात् पाठविपर्यासारम्भोऽभूत् । सायणेन तु धातुपाठे महत्या खच्छन्दतया पाठपरिवर्तन परिवर्धनं च व्यवायि । साम्प्रतिकः पाठः सायणपरिष्कृतः पाणिनीयनयाफरणेषु यः सार्यों धातुपाठ सम्प्रत्युपयुज्यते, न स प्राचीनो आपाठः, अपि तु विविधप्रन्यसाहाय्येन सायणद्वारा परिष्कृतः । सायणपरिष्का- रस्तु पूर्वोदाहतैस्तदीयवचनैः स्पष्ट एव । तदनु भट्टोजिदीक्षितेनापि तत्र खल्पः संस्कारो विहितः । एताभ्यामुभाम्यां संस्कृतो घातुपाठ एवायत्वे पाणिनीयत्वेनाभ्युपगम्यते वैयाकरणैः। तत्र सायणेन तन्त्रा- न्तरप्रसिद्धानां भूयिष्ठानां धातूनां प्रक्षेपात् स्वशास्त्रपठितानां च परित्यागानाय पाणिनीयशब्देन व्यवहर्तुं योग्यः । भूयसा व्यपदेश इति न्यायेन ताहशपाठस्य सायणपाठः इत्येव समीचीनाऽऽरया स्यात् । भोटलिङ्गीयः पाठः-संप्रति पाश्चात्यलेखकैस्तदुपजीविभिर्भा- रतीयेश्च यो धातुपाठः प्रामाणिकत्वेन स्वीक्रियते स जर्मनदेशीयेन भोटलिड्नेन संगृहीतः, न स पाणिनीयः । तेन हि तन्त्रान्तरप्रसिद्धा- नामपि यथासम्भवं सर्वेषां धातूनां तत्र विना विचार संग्रहो व्यधा- यि। अतोऽयं पाठः सायणपाठादपि नएतर, प्रमाणधिरहितश्च वर्तते। संहितापाठस्य प्रामाण्यम् ययाऽष्टाध्याय्यां सूत्राणों संहितापाठस्यैव प्रामाण्यमभ्युप- गम्यते पतझलिप्रभृतिभिराचार्यस्तथा धातुपाठेऽपि धातुसूत्राणां संहितापाठस्यैव प्रामाण्यमुरीक्रियते व्याख्याकारैः । अत एप यत्र तत्र धातुसूत्रविच्छेदे विवदन्ते वृत्तिकाराः । तथाहि- क-तपऐश्वर्यवाहतुवरणे इति संहितया दिवादौ पदयते । वन वा पदं 'तप ऐश्वर्ये' इत्यनेन संबध्य भौवादिकस्य तप रातापे इत्यस्यैवैश्य देवादिकत्वं विकल्प्यत इत्येके मन्यते ! वा पदमुत्तरसूत्रेण संबध्यत १. त-त्रान्तरनिर्देशोऽप्यत्र माये समाव्यते ।

·इत्यपरे । तत्रापि वा पदं भौवादिकस्यैव वृतु वर्तने धातोर्यरणेऽथे दैयादि- फवं विभाषा विधीयत इत्येक आहुः, धातोरेकदेशे वास्तु धातुरि- स्यन्ये । थ-पतगतोगापशानुपसर्गान् इति संहितया चुरादौ पठ्यते। अमाह क्षीरस्वामी- पतयति, पतति..." या शग्दस्तूतरेकदेशार्थः, वास्तुवन् । १०।२४९।। उत्तरसूत्रे स पुनराह- पशोऽनुपसर्गाद् वादन्तत्वमित्येक-पशयति पाशयति । १०१२५०॥ अयं व्यारयानमैदो संहितापाठमाश्रित्येव संभवति, नान्यया । अत एव स्पटमाह सायण:- अत्र स्वामी संहितायां धातुपाठगद् वाशब्दमुत्तरधातुशेष यष्टि इति । धातु- पृत्ति पृष्ठ ३९७॥ उभयथा धातुसूत्रविच्छेदोऽपि पाणिनीयः-या पूर्यत्र संहिता- पाठं प्रमाणीकृत्य विविधरूपः सूविच्छेदः प्रदर्शितः, “स पाणिनीय इति वैयाकरणानां मतम् । इदमेयोररीत्य तपऐश्वर्यवाहतुवरणे इत्यत्रार सायणः- अस्माकं तूभयमपि प्रमाणमाचार्येणोभयथा शिष्याणां प्रतिपादनात् । धातु. पृत्ति पृष्ठ २९३ । अस्यायं भावः -धातुपाटं प्रवचमा भगवता पाणिनिना केचन शिष्याः 'तप ऐश्वर्य वा, वृतु वरणे' इत्येवं विच्छिध प्रतिपादिताः, अपरे 'तप ऐश्वर्य, वास्तु वरणे इत्येवम् !' पूर्वधातुपाठानामनुवादः धातुपाठः पाणिनेः प्रोक्तरूपो ग्रन्यो न तु कृतरूपः । प्रोक्त- ग्रन्थेषु प्रवक्ता पूर्वग्रन्थेभ्य एवोपयोगिनोंऽशान् शब्दतोऽर्थतम्च १. पत्र क्षीरतरङ्गिणी (४१४०, ४१), धानुप्रदीपः (पृष्ठ ६३) पुरुषकारः (पृ. १३) धातुवृत्तिश् (पृष्ठ २९३) च द्रष्टच्या । २. तुलनीयम् -कुनः पुनरय सन्देहः ? उमयमा याचार्येण शियाः सूत्र प्रतिपादिताः । केचिद् 'याकडारादेका संसा' इति केचित् 'प्राकडारात् परं कार्यम्' इति । महामाण्य !

·( २० ) प्रायेणानुवदति, न तत्र सर्या वर्णानुपूर्वी प्रयातुर्मयत्युक्तं पुरस्तात् । सातो यथा पाणिनिना प्रायेण प्राचामाचार्याणां सूत्राण्येवादाय स्वकी. यं शम्दानुशासनं प्रोक्तम, सथैव धातुपाठेऽपि स प्रायेण प्राचामा- चार्याणां धातुसूत्राण्येयानूदितवान् इत्यत्र नास्ति लेशतोऽपि संदेहा. यसरः । तथाहि- १-यथाऽध्याय्याः सुप्राणि ततः प्राचीनरापिशल-काश- प्रमादिसूत्रः संपदन्ति,' तथैव पाणिनेः धातुसूत्राणि धातूनामा- धिक्ये क्रमपरीत्येऽपि तत्प्राचीनः फाशकृत्सधातुसूत्रैः प्रायेणा- क्षरशः संवदन्ति । २-यथाष्टाध्याय्यां यत्र तत्र केपांचित् प्राचीनानां श्लोकयद्ध- सूत्राणां सद्भाव उपलभ्यते, तथैव पाणिनीये धातुपाठेऽपि केपां- चित् छन्दोयद्धसूत्राणां सदभायो दृश्यते । तथाहि- क-भ्वादौ चते चदे च याचने इति पठ्यते (क्षीरत० ११६०८) । अघ्र चकारो भिन्नझमः सन्नपि रेट परिमारणे इति पूर्वसूत्रनिर्दिष्टं परि- भापणार्थ समुश्चिनोति ! तथा सति, अन्यत्रेवेहापि याचने च इति पाठेन भाव्यम् । परन्वत्र छन्दोऽनुरोधेन' चकारो भिन्नकमः पठितः। चते चदे च याचने इत्यत्र छन्दोऽनुरोधेन चकारो भिन्नकम इति तथ्यमविज्ञाय क्षीरस्वामिना पूर्वधातुसमुथयार्थ इत्युक्तम् । तेन रेटू धातोर्याचनं पारिभाषणं चोभावों विज्ञायते । व्याख्यानं विदम- युक्तम् , अन्यत्र कचिदपि पूर्वधातुसमुच्चयाय चफारस्यापाठात् । हेमचन्द्राचार्यस्तु क्षीरस्वामिनो व्याख्यानमनुसृत्य 'रेटग् परिभाषणयाचन- यो ' (१८९७) इति सूत्रे विस्पष्टं याचनपद पपाठ । १. द्रष्टव्यानि 'स० व्या शास्त्र का इतिहास' ग्रन्थस्य तत्तप्रकरणे निर्दिष्टा- नि प्राचां सूत्राणि। २. द्र० स० व्या शास्त्र का इतिहास, भाग १ पृष्ठ १५८॥ ३. 'चते चद च याचने' इत्यनुष्टम एकः पादः । ४. द्र० पक्षिमत्स्यमृगान् हन्ति, परिपन्थं च तिष्ठति' (अटा० ४।४।३५, ३६) इति सूत्रेऽनुष्टमो द्वौ पादौ । उतरसूत्रे धन्दोऽनुरोधेन चकारो मिना द० तदीया काशिरावृत्ति । .

·. ( २१ ) इदं चात्रावधेयम्-चते चदे च याचने इति क्षीरस्वामिनः पाठः। मैत्रेयशफारं न पपाठ-। सायणः पुनर् याचने च इत्येवं विपर्यस्य सूत्रितवान् । तेन चते-चदे धात्वोः परिभाषणमप्यर्थ इति तस्याभि- मायः। स-स्वादौ टिघ आस्पन्दने, उदात्तावनुदान्ती, तिक तिग च, पघ हिसायाम (क्षीरत० पा२२-२५) इति पठ्यते ( इह क्षीरस्यामिमय- सायणादयः चकारात् स्कन्दनार्थ समुश्चिन्वन्ति । अत्र उदानावनुदावे- तो इति सूत्रव्यवधानेऽपि चकारः स्कन्दनार्थ समुन्चेतुं कयं समर्थ इति नोक्तं वृत्तिकारः । काशकृत्स्नकातन्त्रमशाकटायनधातुपाठेषु तिफ-तिग-धात्वोहिसार्थत्वमेवोक्कम, न स्कन्दनार्थत्वम् । अपि च षष हिंसायाम् (क्षीरत० ५(२५) इत्यत्राह क्षीरस्वामी-तिक तिघ चषध हिंसायाम इसके-चपनोति इति । एतेन ज्ञायते तिक-तिघ-धावोरुप- रिटात पठितश्वकारः केपांचिन्मत उत्तरधातोराद्यवयवः । वस्तुतो. ऽत्रापि टिघ पास्कन्दने तिक, तिग च षघ हिंसायाम् इत्यनुष्टुभो द्वे चरणे फस्यचित् प्राचीनस्य छन्दोबद्धधातुपाठस्यय पठिते । तेन चका- रोऽत्र भिन्नझमश्छन्दोनुरोधेन पठितः, न स पूर्वधात्वर्थानुकर्षणार्थों गाप्युत्तरधातोराद्यवयवार्य इति । तस्माञ्चकारस्योमयथाऽपि व्या- ख्यानमसमझसम्, तिकतिगधात्वोहिसैवार्थः । ग-चुरादौ उपसर्गाच्चदैर्ये (१०।२२१) इति पक्ष्यते । अत्र क्षीर- स्वामी चकारं भिन्नक्रममाहुः' इति वदन 'उपर्साद् दैर्थे च' इति पाठेन भाव्य- मिति शापयनिधयन्वत्रापि छन्दोवशादेव चकारो भिन्नझमः पठ्यत इत्यनुमिनुमः । पतः प्रमाणविरपटं यत् पाणिनेः प्राक्कश्चिद्धातुपाठश्छन्दो १. तुलनीयम्-जु प्रेरणवाची शुठालस्य गज मार्न । शब्दार्थे पधि विस्तारे' इति पुरुषारोने ( पृष्ठ ५० ) श्लोकधातुपाठारो 'गज मार्ज च' इत्यत्र परितेन चकारेण । २. तुलनीयम्-'यत उपसरकारनिराकरार्थः सनिरश्च धान्यधनवाची प्रति पुरुषकारोदते ( पृष्ठ ७६ ) श्लोक्यातुपायंशे 'संनिरश्च' इत्यत्रोपतांदुपरिष्यात् पठिनन चकारण।

·( २२ ) पर आसीत् । तस्यैव केचनांशा इह पाणिनीये धातुपाठेऽवशिष्टा दृश्यन्ते। ३-पाणिनीय धातुपाठे बहुत्र प्रकरणविरोध उपलभ्यते । तथाहि- क-वर्गान्तेपूदासे परस्मैपदिपु इकारान्तोऽनुदात्तः शि- धातुः पथ्यसे । क्षीरत०२१४९|| ख-उदात्तेप्यन्तःस्थान्तेषु अनुदात्त इकारान्तो जिधातुः। क्षीरत० ११३७४॥ ग-ऊम्मान्तेषु परस्मैपदिपु वान्तः कर-धातुः । क्षीरत०११४७९॥ अयं प्रकरणविरोधः पूर्वाचार्याणामनुरोधत इति पूर्व पृत्ति- फारा भाहुः । एतदेवाभिप्रेत्य विषये (१२१४९) इत्यत्र वक्ष्यति च इत्यु- पत्या क्षीरसामी कस्यचित् प्राचीनस्य धातुगणव्याख्यातुः श्लोकमुप- न्यस्यति- पाठमध्येऽनुदानामुदातः कथितः कचित् । अनुदापोऽप्युदाबाना पूर्वेषामनुरोधतः ।। क्षीरत० १।१४९॥ अत्र इदमप्यवधेयम्-काशकृत्स्ने धातुपाठेऽप्येवमेव वर्गा- न्तेपूदास्तेषु मध्ये इकारान्तस्यानुदात्तस्य क्षि धातोः पाठ उपलभ्यते । एतेनापि पाणिनीयधातुपाठस्य प्राचां धातुपाठानामनुवादकत्वं विस्पएम् । श्लोकधातुपाठः पाणिनेः प्राक् कस्यचिच्छ्लोकयद्धो धातुपाठ आसीदिति सम्यगुपपादितं पुरस्तात् । अर्वाचीनेपपि केपुचिद् ग्रन्थेषु श्लोक- धातुपाठस्य केचनांशा उद्धृता उपलभ्यन्ते । नथाहि- १-तथा च 'पूरी प्राप्यायने प्वदास्वाद' इति श्लोकधातुपारः । पुरुष- कार पृष्ठ ४४॥ २-यत्त श्लोकधातुपाठ 'पक नीचैर्गो तक मर्षणे घुइ माषण' इति दिक. कारस्ततिः । पुरुपकार पृष्ठ ४७ । ३-तथा च श्लोकधातुपाठः-'जुड मेरणवाची शुगरस्य गज मार्न च । शम्दा पचि विस्तार' इति । पुरुषकार पृष्ठ ५०॥

·. ( २३ ) ४-तथा च-'शुध रुषि मृद संबोदे मृड सुखनार्थे च कुन्ध संश्लेषे' इति लोकधातुपाठः । पुरुषकार पृष्ठ ७६ । -श्लोकधातुपाठ:-'यत उपसंस्कारनिराकरार्थः सनिरश्च धान्यधन- वाची' इति । पुरुषकार पृष्ठ ७६ । ६-'विश मृश णुद प्रवेशामर्शतपेषु षद्ल विशरणार्थः' इति च श्लोक- धातुपाठः । पुरुषकार पृष्ठ ८३॥ ७-तथा च-तव' पत ऐश्वयें वास्तु वर्तने कास् दीप्त्यर्थे ' इति श्लोक धातुकारः । देवराजीया निघण्टुव्याख्या २।११।२॥ एतैः प्रमाणैःश्लोकबद्धः कश्चिद् धातुपाठः पुरुषकारफर्तु लीलाशुकमुनेदेवराजस्य च काले विद्यमान आसीदिति सुव्यक्तम् । अयं कस्य कृतिरासीदिति न शक्यते वक्तुम् । धातुपाठसंबद्धा अन्ये ग्रन्थाः धातुपाठसम्बद्धा अन्येऽपि केचन प्रन्था विद्यन्ते । तद्यथा-- १-याख्यातनिधएट:-अयं प्रन्यः पुरुषकारे पण्णवतितमका. रिकाव्याख्यान उद्भियते । पुरुषकारविरचयितुः कृष्णलीलाशुकमुनेः फालः विक्रमस्य प्रयोदशशताब्या उत्तरार्ध इत्यस्माभिः स्वीये 'सं० व्या शास्त्र का इतिहास' नाम्नि ग्रन्ये (भाग १, पृष्ठ ४४५-४५६) सूपपादितः । आख्यातनिघण्टुस्तस्मात् प्राचीन इति सुव्यकम् । अस्य ग्रन्थकर्तुर्नामादि किमपि न ज्ञायते । २--याख्यानचन्द्रिका-अस्य कर्ता भट्टमलो वर्तते । अयं भट्ट- मल्लो मल्लिनाथेन नै ग्धव्याख्याने (४।८४) स्मयते । अतः भट्टमल्लो विक्रमस्य चतुर्दशशतान्याः पौर्वकालिक इत्येव शक्यते वक्तुम् । अस्मन्मते तु १२५० वैक्रमान्दात् पौर्यकालिको मल्लिनाथ इत्यन्यत्र विस्तरेणा प्रतिपादयिष्यामः । १. अत्र 'तप' इति युक्तः पाठः स्यात् । २. थये पाठः सत्यव्रतसामथमिसम्पादिते निघण्टुव्याख्याने घटितो वर्तते । अस्मामिरय पाठोऽरममित्रेण श्रीपण्डितशुचित्तशास्त्रिया सम्पादिताशि- घण्टुन्याख्यानात् संगृहीतः । शास्त्रिमहोदयैरयं महत्वपूर्णो मन्थोऽनेकहस्तलेखाना साहाय्येन महता परिश्रमेण सम्पादितः (नेदानी यापन प्राकाश्य गतः)। - ·( २४ ) माख्यातचन्द्रिका सम्पादकेन घेटरङ्गनाथस्वामिना सर्वा- नन्दीयेऽमरटीकासर्वस्वे माख्यातचन्द्रिकाया उदरणमस्तीति प्रति- पादितम् । अस्माभिस्तन कचिदुपलब्धम् । यदि रङ्गनाथस्वामिनो धन तथ्यं चेत् भट्टमलः १२२५ धैक्रमावात प्राचीन इनि निश्चित शक्यते धक्तुम् । एको मलः क्षीरस्वामिना विट आकोशे (क्षीरत० १२२१६) इति घातुसूत्रव्याख्याने स्मृतः । तथाहि- अत एव विट शब्दे पिट याक्रोशे इति मल्लः पर्यकान्तरे विमड्म्याह । अयं मल्ल आख्यातचन्द्रिकायाः फतुर्भहमलाद मिन्नोऽभिन्नो धेत्यत्र न किञ्चित् प्रमाणमुपलभामहे । घेन्टरगनाथस्वामिनाऽऽख्यातचन्द्रिकाया भूमिकायाम् आख्यातानां समानायरूपेणार्थबोधका इमे (३-२) प्रन्या निर्दिष्टाः- ३-कविरहस्यम् हलायुधस्य (सं० १२३०-१२६०)। ४-क्रियाकलापः विद्यानन्दस्य। ५-- क्रियापर्यायदीपिका वीरपाण्यस्य । ६-क्रियाकोशः रामचन्द्रस्य । ७-प्रयुक्ताख्यातमखरी कविसारङ्गस्य । -कियारत्नसमुश्चयः गुणरत्नसूरेः। ९-धातुरूपमेदः दशमलस्य घरदराजस्य वा। १०-धातुसंग्रहः-अयं'प्रन्यो मालतीमाधवटीकाकारेण जगवरेण १।१७ व्याख्याने स्मृतः तथाहि- अभिसन्धिर्वधनार्थ इति धातुसंमहः । जगद्धरस्य १३५० वैक्रमादः काल इत्यैतिहासिफाः संगिरन्ते । तस्मात् प्राकनोऽयं धातुसंग्रह इति स्पष्टम् । प्रन्यकर्तुर्नामादिक किमपि न ज्ञायते। ११- श्रोष्यकारिका:-अयं पटकारिकात्मको लघुप्रन्यः । अस्मिन् पवर्गीययकारवतां धातना संग्रहो वर्तते । अत्र न सो बकारवन्तो धानवः संकलिता, तेभ्योऽन्येषामपि यकारषनां घातूना- मुपलम्भात् ।' इमा: पट् कारिकाः सर्वानन्देनामरटीकासर्वस्व १. द. अमरटीकासर्वस्व, भाग १ पृष्ठ पर्व पर्द पर्व वर्ष खर्च गर्न मन ·( २५ ) उधृताः।' अस्यफर्तुर्नामादिकं न विज्ञायते । इतोऽप्रे धातुपाठ. ध्याण्यातॄणां विषये पश्यते। धातुवृत्तिकाराः भगवतः पाणिनेः प्रवचनादारभ्याच यायदनेकैराचार्यबिंद- मिव धातुपाठस्य व्यापानानि व्यरचियतेत्यत्र नास्ति सन्देहः । तेपु फेयांचिदेय व्यापपानान्युपलभ्यन्तेयाहूनां नामान्यपिनसायन्ते । तत्र येसंधातुत्तिकाराणां नामानि विज्ञायन्ते, व्याख्यानानि योप. लभ्यन्ते, त उपरिपाद यय॑न्ने । १-पाणिनिः मगयता पाणिनिता शम्दानुशासनं प्रयचता तस्य फाचिद् पुत्तिरपि शिप्पेभ्यः प्रतिपादिता इत्यस्माभिः स्वीये 'संस्मृत व्याकरण शास्त्र का इतिहास' नासि प्रत्येऽनेकः सुदृढः प्रमाणय॑क्तीमम ।' तदेय पाणिनिना स्वीयधातुपाठं प्रयचता तस्यापि काचिद् पृत्तिः शिप्येभ्योऽयश्य प्रतिपादिना स्यादित्यनुमानं वन पयोदेति । अपि चास्योपोयलकानि फानिचित प्रमाणान्यप्युपालभ्यन्ते । तद्यथा- १-यथाहि पाणिनिनाऽध्यायी प्रयचता फिशित मूत्र फेभ्यः शिष्येभ्यः कथंचित्, प्रतिपादितम्', अपरेभ्योऽन्यथा, यथा घा फस्यचित् सुत्रस्य फेम्यछाप्रेभ्य फाचिद मृत्तिः प्रतिपादिता, मन्ये- भ्योऽपरा तय धातुपाठं प्रययतापि भगयना केभ्योऽन्तेयासिभ्यः सर्म चर गोइयमपि भीमगेनेन पगन्तिप्रकरणे पठिनः । यत्र पर्व पात्यन्तस्प- पाठोडमटीकामवसे मुदितः । १. धमरटोकापर्वस्त, माग १, पृष्ठ । २. द्रष्टव्यम्-माग,१ पृ ३१५-१९७५ 1. उभयथा पाचाप शिष्याः सूप प्रतिपादिताः । केचिदागर्दन संदा, केविन माहारा परं कार्यम् । महा० १४॥ गुहागद स्वीतिजन्य पउन्नि, नतो दक प्रदाहरन्तिय इति । दयमपि पैतत् प्रमाममाया यस एयनात् । काशिमा १११६॥ ४. उमरथा भाचाच शियाः पतिरादिता के बारम्प [मसाल- ·( २६ ) 'तप ऐश्वर्य वा, वृतु वर्तने' इत्येचे सूत्रविच्छेदः प्रदर्शितः, अपरेभ्यः तप ऐश्वर्य, वास्तु वर्तने' इति । एतदेवाभिप्रेत्य धातुकृत्तौ सायणाचार्य आह- अस्माक तूमयमपि प्रमाणमुमयथा शिष्याणां प्रतिपादनात् । पृष्ठ २९३। २-उदात्तेषु चान्तेपु धानुषु अनुदात्तस्येकारान्तस्य क्षिधातोः पाठकारणं निदर्शयन् क्षीरखाम्याह-- वक्ष्यति च- पाठमध्येऽनुदाचानामुदातः कथितः क्वचित् । अनुदातोऽयुदागना पूर्वेषामनुरोधतः । क्षीरत० १११४९।। अत्र वक्ष्यति' क्रियायाः कः कति न व्यक्तीकृतं क्षीरस्वामिना षयं तु क्षीरस्वामिनो वाक्यविन्यासप्रकारेणानुमिनुमो यद् भगवता पाणिनिना धातुपाठं प्रवचता या तदीया वृत्तिः शिष्येभ्यः प्रतिपा- दिता, तत्रैवायं श्लोकोऽपि भगवतोपदिष्ट इति । २-सुनागः महाभाष्येऽसकृत् सौनागवार्तिकान्युपलभ्यन्ते ।' हरदत्त- वचनानुसारं सुनागनामाऽऽचार्य एषां प्रवक्ता । अयं च भगवतः कात्यायनादर्वाचीन इति कैयटव्याख्यानादवसीयते ।' वार्तिकप्रवक्त्रा सुनागेन पाणिनीयधातुपाठस्यापि किमपि व्याख्यानमुक्तमिति कतिपयैः प्रमाणरवगम्यते । तथाहि- १-विभाषा भाषादिकर्मणो (अष्टा०७२।१७) इत्यत्र वृत्ति- कृद् वामनः पठति- सोनागा. मणि निष्ठाया शकेरिटमिच्छन्ति विकल्पन, अस्यतमोवे । २-इदमेव सौनागमतं धातुवृत्तावसनिर्दिशति सायणः।। सला], केचिद् वर्णस्य । महरिकता महामाध्यदीपिका, पृष्ठ ३७१ । सूत्रार्षद्वयमपि चेतदाचायेंण शियाः प्रतिपादिता ! काशिका ५११५०। १ महामान्य ।।१] ३२५६|| ४११७४,८७|| ४।३।१५६॥ ६।१।१५|| ..सुनागत्याचार्यस्य शिप्याः सोनागा. 1 पदमम्जरी माग २, पृष्ठ ७६॥ ३. कात्यायनाभिप्रायमेव प्रदर्शयितु सौनांगरतिविस्तरण पठितमित्यर्थः । भाग्यश्रदीप ॥२१॥ ४ शक धातु, पृष्ठ ३०१. अस धातु, पृष्ठ ३०७, सरल धातु, पृष्ठ ३१६ ।

·(२७) ३-क्षीरतरझिण्या आदावन्ते च धार्थसम्बन्धि सोनागमत. मित्यमुदरति क्षीरस्यामी- धानूनामनिर्देशोऽयं निदर्शनाप इति सोनागाः । यदाहुः- क्रियावाचित्वमाख्यातुमेकोपार्थः प्रदर्शितः । प्रयोगतोऽनुमन्तव्या अनेकार्या हि धातयः ।। धामनक्षीरस्वामिभ्यामुद्धृते मते धातुपाठविषयके इति तु स्परमेर । अनयोः प्रतिपादन भगवता सुनागेन क कृतमिति नोक्त- मुखर्तृभ्याम् । तत्र प्रथमं मतं तदीयवार्तिकपाठेऽपि फयचित् सम्भ- पति, परन्तु क्षीरस्वाम्युधृतं द्वितीय मतं तदीय धातुव्यारयान एय संभवति, नान्यत्र । अतोऽनुमीयते तत्र भगवता सुनागेन पाणिनीय- धातुपाठस्थ किमपि व्याख्यानं चिरचितमिति । ३-भीमसेनः फस्यचिद् भीमसेनस्य पाणिनीयधातुपाठेन सह फश्चिन्म. हत्त्वपूर्णः संयन्ध इति विविधप्रन्यकारवचनैः सुस्पष्टं विज्ञायते । सपाहि- १.-सर्वानन्दः (सं० १२१३) स्त्रीयेऽमरटीकासम्वे १२११७ व्याख्यान पचमाह- ग्र पर्व न क ख ग म सर्व च गती इत्ययमपि भूवादी मीमसेनेन पवर्गान्तप्रकरणे पठितः । भाग १, पृष्ठ । १-सानन्दात् प्राचीनो मैत्रेयो (सं० १९६६) धातुप्रदीपादों भीम स्मरति- बहुषोऽम्न् यथा मीमः प्रोक्त वास्तददागमा । ३.-मैत्रेयादपि यहुप्राचीन उमास्वातिमाप्यव्याख्याता सिद्ध- मेनगणी लिलेख- १. वीरत० पृष्ठ ३, ३२३ । घरौदो (पृष्ठ ३०१) द्वितीयं चरणन् एको- @ निर्देशितः' इत्येव पठ्यते, तृतीयचरपं 'प्रयोगनोऽनुमातम्या' इति । कोकोऽय चान्द्रधाराठानेऽपि पश्यते । तत्र हनीयचरण 'प्रयोगवोऽनुगन्तया' इति पाः। २. टोकासर्वस्व इमे धातवः अर्व पर्व इत्येवमन्तस्यान्ताः मुदिता ।मी- मादिक मुद्रणमिति सर्वानन्दवचनादेव स्पन् ।

·( २८ ) भीमसेनात् परतो ऽन्यवैयाकरणैरर्थद्वयेऽपठितोऽपि | पृष्ठ २९४। ४-मट्टोजिदीक्षितनागेशभट्टादयोऽपि धात्वर्थनिर्देशो भीम- सेनीय इत्याचक्षत इत्युक्तं पुरस्तात् । ५-लवपुरस्थदयानन्दमहाविद्यालयान्तर्गते लालचन्दपुस्त- कालये भीमसेनीयधातुपाठस्यैको हस्तलेख आसीत् ।' पतैः प्रमाणभीमसेनस्य धातुपाठेन सह आसीत् कश्चित सम्बन्ध इति सुव्यक्तं भवति । काल:-भीममेनोऽयं कदा कं च प्रदेशं स्वजनुपालंचकारेति न कथमपि विज्ञायते । भीमसेनस्य यावन्तो निर्देशा विविधग्रन्थेपूप- लभ्यन्ते, तेषु सिद्धसेनगणिनो निर्देशः प्राचीनतमः । सिद्धसेनगणि- नश्च वैक्रमाव्दस्य सप्तमी शती काल इत्येक ऐतिह्यविद आतिष्ठन्ते । भीमसेनश्चेतोऽपि भूयान् प्राचीनः । इयं हि तस्यावरासीमा। केचनेम पाण्डुपुत्रं वृकोदरं मन्यन्ते । तदयुक्तमिति पुरा प्रदिष्टम् । धातुपाठेन सह संवन्धः-भीमसेनस्य ये निर्देशाः प्राचीन ग्रन्थेष- पलभ्यन्ते, तैरेतावत् स्पष्टमवगम्यते यदस्ति भीमसेनस्य पाणिनीय- धातुपाठेन सह फश्चिन्महीयान् संयन्धः । भीमसेननाम्ना निर्दिष्टा यत्र तत्र संग्रहालयेपूभ्यमानाः केवन धातुपाठकोशा अप्यस्य संवन्धस्य प्रशापकाः। परं धातुपाठेन सह तस्य कीरशः सम्बन्ध इत्यत्र वियदन्ते वैयाकरणाः । पाणिनीयधातूनामर्थ निर्देशको भीम- सेन इत्येके ग्रन्थकारा आहुः । मतमिदं प्रमाणविरहितमिति पूर्व स्माभिः सम्यगुपपादितम् । धातुवृत्तिकारः-वयं त्वनुमिनुमो यदयं भीमसेनः पाणिनीय. धातुपाठस्य वृत्तिकार इति । अस्यानुमानस्योपोयल के पते प्रमाणे स्त:- १-फविकल्पद्रुमटीकायां दुर्गादास माह- स्तम्म इह क्रियानिरोध इति भीमसेनः । पृष्ठ १७२ । स्तम्भु स्तम्भ इति सौत्रो धातुः । न त्वयं फचिद् धातुपाठे पठि- १. अस्यैका प्रतिलिपिरस्मन्सकारोऽपि विपते । लालचन्दपुस्तकालयस्या मन्थराशिः सम्प्रति होशियारपुरस्थे साधायमै वर्तते ।

·तः धातुवृत्तिफारा: प्रसङ्गात् सौत्रानपि धातून स्ववृत्तिषु व्याख्य- यन्ति । अतोऽयगम्यते, स्तम्भु-धातोर्यः स्तम्भार्थ स्तस्य क्रियानिरोध. रूपं व्याख्यानं भीमसेनेन स्वधातुवृत्तावेय विवृतं स्यात्, नान्यत्र व्याख्यानमिदं सम्भवति । २- देवव्याख्याता कृष्णलीलाशुकमुनिराह- रुप प्रेरणे । भीममेनेन कथादिप्वपठिनोऽप्ययं 'बहुलमेत निदर्शनम्' इत्यु- दाहरणत्वेन धातुवृत्तौ पथ्यते । पृष्ठ ९५ । अयमेव पाठः स्वल्पमेदेन देवराजीये निघण्टुष्याख्यानेऽपि द्विरुपलभ्यते । पृष्ठ ४३, १०९। यदि देवव्याख्याने 'धातुवृत्ती पथ्यते' इत्यस्य कर्ता भीमसेन एवाभिप्रेतः स्यात् (अन्यस्यानिर्देशात्),तहि भीमसेनेन काचिद् धातु- वृत्तिविरचिता इति स्पष्टमेव । यद्यत्र 'धातुवृत्तौ पठ्यते' इत्यस्यान्य एव फर्ताऽभिप्रेतः स्यात्तदापि पूर्वप्रमाणेन भीमसेनस्य धातुवृत्ति- कारत्वं स्पष्टमेव। ४-अज्ञातनामा फस्यचिदशातनाम्नो वृत्तिफारस्य सदीयाया धातुवृत्तेश्च पाठाः क्षीरतरङ्गिणोपुरुषकारनिघण्टुण्यारयानादिपूपलभ्यन्ते । तथाहि- १-क्षीरस्वामी अथि शैथिल्ये इति धातुसूत्रव्याण्याने कंचिद् वृसिकारं सस्मार शमन्ये ....."इदित्त्वादनुनासिकलोपामावः । अंथे इति न्दाहरन् वृतित् भान्तः । क्षीरतः ११२९॥ पृत्तिकृद् धातुवृत्तिकार-क्षीरस्वामिना स्मृतो वृत्तिक धातुत्तिकारो द्रष्टव्यः । नदुन क्षीरपाउमुखरता सायणेन- अत्र तरङ्गिणी-इदित्वादनुनासिकलोपामावात् अथे प्रेथे श्त्युदाहरन् इत्ति- कारो प्रान्त इति । पत्र वृतिसारो धावृचिद् उच्यते । धातुति पृष्ठ ४६। २-पूर्व भीमसेनप्रसङ्ग उदाहृते पुरुषकारवचने काचिद् धातुवृत्तिः स्मयते। ३-देवराजः स्वीये निघण्टुन्याप्याने कांचिद् धातुवृत्ति नि- दिशनि । तथाहि- ·(३०) क-अन्जू व्यक्तिमतणकान्तिगतिषु । भक्षणं सेचन मिति तवृति । शिक्षा ख-सप प्रेरणे क्षपि वान्याम् इति कथादिषु []पठितोऽपि बहुलमतेनि- दर्शनमित्यस्योदाहरणत्वेन धातुवृत्तौ पठ्यते ।१।७२॥ २॥१२॥३०॥ देवराजस्य द्वितीयः पाठो भीमसेनप्रसङ्ग उधृतेन पुरुषकार- पाठेन सह संवदति । तेनैतदपि सम्भवति, यद्देवराजः पुरुषकारादेवे. में पाठमुदाजहारेति । यापरितनेषु प्रमाणेषु स्मृतो धातुवृत्तिकारो धातुवृत्तिश्च भीमसेनस्तदीया धातुवृत्तिर्वा न स्यातहि क्षीरस्वामिनः पूर्ववर्तिना केनचिद् विदुपा काचिद् धातुवृत्तिर्विहिता इति निःसंशय शक्यते धातुम् । ५-क्षीरस्वामी (१११५-११६५ वि०) क्षीरस्वामिनासा शब्दशास्त्रनिष्णातेन क्षीरतरङ्गिण्यभिधेया एका धातुवृत्तिविरचिता । इयमुपलभ्यमानासु सर्वानु धातुवृत्तिषु प्राचीनतमा महत्त्वपूर्णा च वर्तते । एतस्या एकं संस्करणं जर्मनविदुः पा लिबिशेन १९८७ टुक्रमाब्दे (सन् १९३०) रोमनाक्षरेपुप्रकाशितम् । परिचयः वंश:-क्षीरस्वामिना सीरतरङ्गिण्याममरकोशोधाटने च न कश्चित् स्वकीयः परिचयो वृत्तान्तो वा लिखितः । अतोऽस्य विदुषो वृत्तान्तोऽन्धकूप एव निपतितो वर्तते । क्षीरतरङ्गिण्या म्वाद्यदायोरन्ते 'महेश्वरस्वामिपुत्रीरस्वायुप्रेति- ताया ...." इति पाठदर्शनात क्षीरस्यामिनः पितुर्नाम मह ईश्वर- सामी आसीदिनि विज्ञायते । शाखा-क्षीरस्वामिना यज-धातुव्यास्याने (१२७२९) यजुः काठ- कम् इत्युकम् । एकशतभेदभिने यजुपि काठकस्यैव नामोल्लेखः क्षीर- स्वामिनस्तन्वाखाण्यायित्वं सूचयति । देश:-क्षीरस्वामी फं देशं स्वजनुपालंचकारेति न सम्यम् विज्ञायने । धीरतरहिण्या अमरव्याख्यानम्य चाही याग्वेच्या प्रशंसा ·( ३१ ) नात, ग्रन्थान्ते हश्यमानाभ्यां श्लोकाम्या' चास्य कश्मीरजत्वं प्रतीय. ते । क्षीरस्वामी कठशावाध्यायीत्यनुमितं पुरस्तात् । कठनाह्मणाध कश्मीरेष्वेवोपलभ्यन्ते इस्यप्यस्य कश्मीरजत्वं द्रढयति । काल:-क्षीरस्वामी फस्मिन् फाले यभूव इति न शक्यते निश्चितं धातुम् । तथापि-- १--एकः खलु क्षीराभिधानः कश्चिच्छाब्दिकः फलणेन राज- तरङ्गियां स्मयते- देशान्तरादागमभ्याय व्यावसाणान् दमापतिः। प्रावर्तयविधि महाभाय स्वमएडले ।। सोराभिधानाच्छन्दविद्योपान्यायात् सम्भृतश्रुतः । सुधैः सह ययो वृद्धिं स जयापीडपण्डितः॥४४८८,४८९}} कश्मीराधिपतेर्जयापीडस्य गज्यकालः ८०८ घेक्रमादात् ५३९ घेफमाब्दं यावदातिष्ठन्त ऐतिहाधिदः। धीरस्वामी तु क्षीरतरङ्गिण्याममरकोशटीकायां च श्रीभोज नदीय सरस्वतीकण्ठाभरणं चासकृदाजहार । तस्मादयं क्षीरस्वा. मी फलणस्मृतात् क्षीराभिधानाद् विदुषोऽन्य इति विस्पटम् । २ -- गणरतमहोदधौ स्मृतः-सप्तनवत्युत्तरकादशशत्यां विरचिते गणरतमहोदधौ पर्धमानो द्विः क्षीरस्वामिनं सस्मार। तथाहि- फ-ज्योतीपि पहननादीनि वेत्ति ज्योतिषिक: इति वामनक्षीरस्वामिनी । ४॥३०३ पृष्ठ १८३॥ पाठान्तरम्---ज्योतीषि प्रहादीनधिसत्य तो अन्धो ज्योतिषः । अयोतिष वेद ज्योतिषियः । द्र० पृष्ठ १८३ टि०२। अनयोः पाठान्तरे न्यस्तः पाठः क्षीरम्बामिनोऽमरकोशव्या. ख्यानेन (11८1१४) सहाक्षरशः संघदति । -क्षीरस्थामिना माप मारिप इत्यपि, यथा पर्वत परिष दिति टीकायां विवृतम् । १४३० पृष्ठ २३८॥ १. कश्मीरमण्डलभुत्र जयसिइनानि विश्वम्भरापरिटे दीर्घदोरिण। शासत्यमात्यवरसुनुरिमा लिलेग्व मक्त्या स्वयं द्रविषवानपि धातुपाटम् ।।

·( ३२ ) पाठान्तरम्-मर्पणात् सहनात् मारिषः । माषोंऽपि । यथा परिपत् [पर्षत] । द्र० पृष्ठ २३८ टि०२। अनयोरपि पाठान्तरे न्यस्तः पाठः क्षीरस्वामिनोऽमरटीकायां मारिप-पदव्याख्याने (१।६।१४) उपलभ्यते। एतेन इदमपि स्पष्टं, यद् गणरत्नमहोदधेर्योरोपीय नदाधारण मुदितं मारतोय चोभे अपि संस्फरणे भ्रष्टपाउयहुले स्तः । इयतीरस्वामिनोऽवरा सीमा। ३. क्षीरस्वामी हेमचन्द्राचार्य तदीयं शब्दानुशासनं वा न कचित् साक्षात् सस्मार, एवं हेमचन्द्राचार्योऽपि क्षीरस्वामिनम् । श्रीपण्डितचन्द्रसागरसूरिणा हैमवृत्तेर्याऽनन्दबोधिनीवृत्तिविरचिता तस्यां त्रिपुस्थानेषु हेमचन्द्राचार्येण 'अन्यः' पदेन स्मृतो ग्रन्थकार: क्षीरस्वामीति प्रतिज्ञातम् ।' यद्येतत् सूरिमहोदयैः प्राचीनव्याख्यानु- सारं विवृतं स्यातहि हेमचन्द्राचार्यतः प्राचीनः क्षीरखमीति निःसं- शयं शक्यते वक्तुम् । हैमव्याकरणस्य रचना ११९३-११९४ पैक्रमा- दे यभवेत्यपि सूरिमहोदयाना मतम् । तदेवं ११९४ वैक्रमान्दातू पूर्ववर्ती क्षीरः। ४-क्षीरतरङ्गिण्याः कोशान्ते पद्यमिदं पट्यते-- कश्मीरभुत्रमण्डल जयसिंहनाग्नि, विश्वम्भरापरिवृटे घटदीर्घदोष्णि । शासत्यमात्यवरसूनुरिमा लिलेख मक्या द्रविणवानपि धातुपाठम् ॥ कश्मीराधिपतेर्जयसिंहस्य कस्यचिद् अमात्यस्य सूनुनेयं क्षीर- तरङ्गिणी प्रतिलिपिकतेत्यस्वाभिप्रायः । । अत्र स्मृतस्य जयसिंहस्य नृपते राज्यकालः ११८५ वैकमावाद ११९५ चैक्रमादपर्यन्तमासीत् । एतस्मिन्नन्नरे क्षीरतरङ्गिण्याः प्रति- लिपिकरणादितःप्राचीन क्षीरस्वामीति सुव्यक्तम् । ५-मैरेपरक्षितः ११६५ धैक्रमाल्दात ११९० चैकमान्दं यावत् स्वकीय धातुप्रदीप विरचयामासेत्यस्माभिर्व्याकरणेनिधे प्रतिपादि- तम् । मैत्रेयः धातुप्रदीपेऽनेकत्र एकै अपरे इत्यादिभिः शब्दः क्षीर- स्वामिमतं निर्दिशति । तथाहि- १. हैमवृहदृति भाग १, पृष्ठ ३२४, कमाङ्ग २-४ । २ हेमवृहदवृत्ति माग १, भूमिका पृष्ठ 'को'। ३. माग १, पृष्ठ २८३॥

·क-जते, पाजायके"... कैचिन घानम्जे इति प्रत्युदाहरन्ति । पृष्ठ २०॥ अत्र १११० सूत्रव्याख्याने 'ऋजते यानुन्जे' इत्युदाहृतं क्षीर- स्वामिना । अवस्थाऽस्मदीया टिप्पण्यपि द्रष्टव्या। स-तुहिर् दुहिर इत्येके | पृष्ठ ५२ ॥ द्रष्टव्या क्षीरतरङ्गिणी श४॥ गनपरे तु वास्तु वरणे इति परिस्मन् कामहर्ष संध्य धातुमेकार्थमने- काचं मन्यन्ते वाहतु वरण इति वावृत्यते । ततो पाहत्यमाना सा रामशाला न्यविक्ष- तेति । पृष्ठ ९३॥ अत्र ४९४९ सूत्रस्था क्षीरतरङ्गिणी द्रष्टव्या। घ--प्रीतिचल्नयोरित्येके । पृष्ठ १०३१ इह श१५ सूवस्था क्षीरतरङ्गिणी द्रष्टव्या। ढ–पादयस्त्वागणान्ताः । तेषामपि समाप्त्यर्थमन यत्करणमित्येक पृष्ठ १२७ अत्र ६३३ सूत्रस्य क्षीरतरङ्गिणी अवलोकनीया । च-मामार्था इत्येके । मामार्था दीप्त्याः । पृष्ठ १४४ । द्रष्टव्याऽत्र १०११९७ सूत्रस्था क्षीरतरङ्गिणी, तत्रस्थाऽसा- टिप्पणी च ।। पतैः कतिपयैरुद्धरणरेतद्व्यक्तं भवति यत क्षीरस्यामी मैत्रेय- रक्षितात प्राचीनः । एवं च कृत्वा ११६५ वैकमान्दात् प्राचीनःक्षीर- स्वामी इति तु निश्चितमेव । वीरस्वामिनोऽये अन्या:-योध्यं जाता विश्वस्जः क्रमेण सुनिमिः इत्या- दिश्लोकः क्षीरतरङ्गिण्या अमरोद्घाटनम्य चादौसमानरूपेण पट्यते । तस्मिन् पवृत्तीनामुल्लेखः श्रूयते । ताश्चेमाः पवृत्तयः- १. अमरकोशोद्घाटनम् ४. अमृतमङ्गिणी २. क्षीरतरङ्गिणी ५. गणवृत्तिः ३. निपाताध्ययोएसईत्तिः ६. निघण्टुत्तिः इति फेचित् प्रतिज्ञानते । भन निघण्टुवृत्तिः सन्दिग्धा वर्तते । यत्तु देवराजयन्यना नि- घण्टुभाध्यारम्भे क्षीरस्वामिनो निघण्टुटीका स्मृता, साऽमरकोश. व्याख्येय । यतो निघण्टुटीकायां स्मृतेषु द्वात्रिंशत्तु पाठेषु त्रिंशत् .

·पाटा: क्षीरस्यामिनोऽमरव्याख्यान उपलम्यन्ते । अवशिष्टयोः प्रयोः पाठयोमध्ये २१२३२ निघण्टुटीकायामुधृतः शन्दनं शब्दः पाठः क्षीर- तरङ्गिण्यां १७२७ ध्याख्यान उपलभ्यते । अप्रास्मन्मुद्रितपाठापेक्षया टिप्पण्यां निदर्शितः शम्मः शन्दनम् पाठः माधीयान् । एफोऽवशिष्टोऽपि पाठः क्षीरतरङ्गिण्याममरकोशोधाटने घा कचित् स्यात् । यतो नि- घण्टुशप्दः कोशपर्यायत्वेनापि लोके प्रसिद्यः। अतो देवराजेनामर- टीकाऽपि निघण्टुटीका नाना निर्दिया । ६-मैत्रेयरक्षितः (सं० ११६५) मैत्रेयरक्षितनाना चौरविदुरा धातुमदीपनाम्न्येका धातुपाठ- स्य लघ्यी धृत्तिर्विहिता। परिचयः मयं मैत्रेयरक्षितः कस्मिन् काले, कुत्र, कुनय जन्म लेभ इनि न विज्ञायते । कदाचिद् वाङ्गः-धातुप्रदीप यदुन धातोर्दन्त्योप्यादित्वे न शमददवादिगुणानाम् (६।४।१२६) इति प्रत्यक्षसूत्रेण पत्त्याभ्यासलोपयोः प्रतिषेधे प्रातेऽपि चन्द्रसम्मत्या एत्त्वाभ्यासलोपप्रतिपेध उदाहृतः। यथा- -वज ब्रज गौ (१।२४६,२५० )..."एत्वान्यासलोपप्रतिषेधवास्य चान्दैरुदाहत:-ववाज ववजतुः..." | पृष्ठ २५ । २-टन वन शन्दे (१४६०,४६१)""वदान, ववननु, ववनः । अस्यत्वाभ्यासलोपनिषेधश्चान्द्रमदाहृतः । पृष्ठ ३० । एतेनानुमीयतेऽय मैत्रेयः कदाचिद् यद्देशीयः स्यात् । बग- देशीया हि यययोरमेदेनोचारणात प्रायेण मुह्यन्ति । काला सर्वानन्देनामरटीकासर्वस्वे धातुप्रदीपस्तदीया काचित् टीका चासदुद्धृता । टोफ सस्यश्च सर्वानन्देन १२१६ वैश्मादे १. एतदविनाय ऋक्सानुकमण्या षड्गुरुशिष्यव्याख्याया वेदार्थदीपि. कायाम् 'यातयामो जोर्षे भुक्तोच्छिष्टेऽपि च निघण्टी' (पृष्ठ ५९) 'शक्षावितर्कभययोः इति निघः' इत्युमयोद्धरणयोर्विषये प्राध्यापको मैकडानलष्टिप्पणयति-नास्ति याशीयनिघरटौ' इति, तच्चिन्त्यम् । षड्गुरुशियोद्धृते उमे थपि वचने वैजयन्तीकोशे . (क्रमशः २७५, २२३ पृष्टयो. पठते।

·निर्मितः ।' अनो १२१६ धैक्रमालात् पूर्वभाविनी धातुप्रदीपटीका, ततः पौर्यकालिफश्च धातुप्रदीप इत्येतायत सुनिश्चितम् । अत एवा- स्मामिः स्वीये व्याकरणेतिहो धातुप्रदीपस्य ग्चनाफालः ११६५-~- १९६० चैकमान्दपर्यन्तमनुमितः । विद्वत्ता-मैत्रेयरक्षितो व्याकरणशास्त्रस्यासामान्यपण्डित भासीत् । अस्य तन्त्रप्रदीपनानी न्यासव्यारया अतिविपुला चैदुप्य- पूर्णा च वर्तते । धातुप्रदीपान्ते स स्वयमाह- वृत्तिन्यास समुद्दिश्य कृतवान् ग्रन्थविस्तरम् । नामातन्त्रप्रदीप यो विवृतास्तेन धातवः ॥१॥ श्राव्य मा यजलधेरथ थातुनामपारायणपणपाणिनिशास्त्रवेदी । कालापचान्द्रमततत्सविमागदो धातुप्रदीपमकरोजगतो हिताय ॥२॥ परिभावृत्तिकृत सीरदेवोऽप्याह-तस्माद् बोरन्योऽय रतितः, बोरच्याच विस्तरा एव रक्षितप्रन्या विधन्ते | पृष्ठ ९५॥ अन्या कृतिः-रक्षितस्याऽन्याशतिः तन्त्रप्रदीपाख्या काशि- कान्यासत्य व्याख्श वर्तते । अनेन महाभाध्यस्यपि काचिद् व्याख्या विरचिता इत्यस्माभिरनेकैः प्रमाणैरनुमितम् । एतद्विषयेऽस्मदीयः 'स० च्या शास्त्र का इतिहास' नामा प्रत्यो द्रष्टव्यः (पृष्ठ २८५,२८६) धातुप्रदीप-टीका (११९० दे०) केनचिदशातनाम्ना विदुषा धातुप्रदीपस्प काचित् टीका विर. चिना । इय टीका सर्वानन्देन स्वीयेऽमरकोशीकासर्वस्वे बहुधा निर्दिया । तेनास्याः काल १२१६ वैक्रमादात माचीन इनि नि संशयं शक्यते धातुम् । अस्माभिरस्याः कालः ११९०-१२१५ वैक्रमा याचदनुमित (० सं० व्या० शास्त्रेतिहास पृष्ठ २८३) । ७- दैवम् (१२०० वै०) अयं श्लोकात्मकः प्रकरणग्रन्थो देवनाना केनचिद् विदुश विनिर्मितः। अस्मिन् अन्धेऽनेका पठितानां सरूपाणां धातूनां पार- प्रयोजनं चिन्त्यते । तदुक्तं ग्रन्थान्ते- १. इदानी चैकाशीतिवर्षाधिासहस्र पर्यन्तन (१.८१) शान्दालेन (१०८१ शादः-१२१६ विश्माग्दै)। टीकासर्वस्व १३१२ ......

·( ३६ ) इत्यनेकविकरणसरूपधातुव्याख्यान देवनामा चिदुपा विरचितं देवं समाधम । अस्मिन् प्रन्य आहत्य शतद्वयं श्लोका विद्यन्ते । परिचयः देवनामा विपश्चित् कस्मिन् काले कुत्र चाजायत इति न कर्य चिदपि विज्ञायते । देवनन्यस्य सम्पादकेन गगपतिशास्त्रिणा देवस्य कालः स्ताब्दस्य नवमशताध्या आरम्भादाबादशति अभ्यधायि । घयं वस्य कालः वैक्रमद्वादशशत्या अन्तिमः पाद इत्यनुमिनुमः । सप्रेमी हेतू- २-क्षीरस्वामी देवंन चित् सस्मार। क्षीरस्वामिनश्च ११२५ चक्रमान्दात् ११६९ पैक्रमान्दं यावत् काल इत्यस्माभिः पूर्वमुकम् । २-देवव्याख्यात्रा कृष्णलीलाशुकमुनिना द्वयोस्स्थानयोस्ता. दृशनिर्देशः कृतो येनानुमीयते यदयं देवो मैत्रेयरक्षितादवरकालिकः। तथाहि- क-देवेन तु 'टे वेष्टने स्तापयति तिष्टायति' इति मैत्रेयरधितोतत कारविस- ग्मामायमनुस्तः। पृष्ठ २३ ॥ ख-देवेन तु मैत्रेयरक्षितविसम्मादेतदुक्तम् । पृष्ठ २८ । यदि कृष्णलीलाशुकमुनेलेखः सत्यं स्यात्तर्हि देवो मैत्रेयरक्षि- ताद औत्तरफालिफ इति निश्चितं शक्यते वक्तुम् । एतदाधारेण च देवस्य १२०० वैक्रमान्दः काल इत्येय युक्तम् । दैववार्तिकम् (१२५० ३०) श्रीकृष्णलीलाशुकमुनिना देवस्य पुरुषकारसंशकं चार्तिकम- लेखि।' अस्मिन् ग्रन्थे पाणिनीयेतरव्याकरणसम्प्रदायग्रन्थानामपि पदे-पद उद्धरणदर्शनादस्य कर्तुरनेकनन्यनिष्ठं शानमासीदिति स्फुटं भवति । सायणेनायमस्य प्रन्यश्च स्वीयधातुवृत्तौ बहुधा निर्दि । अनेकत्र च सायगो नामनिर्दशं विनय पुरुषफारस्य पती- रुद्धरति। १. ग्रन्थान्त-कृष्णलीलाशुषेनैव कीर्तितं दैववार्तिकम् ।..... इति श्री. कृष्णलीलाशुकमुनिविरचितो दैवसहायः पुरुषकारः समाप्तः । २. यथा नट धातो 'यत्कारिषु' इत्यारम्य 'निरूटसतणया नेयः' इत्यन्ता- स्तिसः परयः । धातु पृष्ठ• ७२ । इमाः पतयः पुरुषकारे ६६ तमे पृष्ठे वर्तन्ते ।

·परिचयः श्रीकृष्णलीलाशुफमुनिष्णवसम्प्रदायस्पाचार्यः । अस्य कृष्ण- कर्णामृतं कृष्णलीलामृतं वा स्तोत्रं वैष्णवेषु अतिप्रसिद्धम् । अयं बंगदेशीय इत्येके मन्यन्ते। काल:-कृष्णलीलाशुफमुनेः फ फाल इति नास्ति कश्चिनि. श्चयः । अतस्तस्य कालनिर्णयाय यानि सहायकानि प्रमाणानि तान्युच्यन्ते- १-पुरुषकारे हेमचन्द्राचार्यः त्रिः मयते ।' हेमचन्द्रस्य च ग्रन्थलेखनकालः ११६० वैक्रमाब्दात १२२० चैक्रमाब्दपर्यन्तमिति निश्चितप्रायम् । अत इयं पुरुषकारस्य पूर्वा सीमा । २-निघण्टुव्याख्यात्रा देवराजयज्वना पुरुषकारस्य नामनि- देशं विना द्वयोः स्थानयोः पाठ उधृतः । देवराजीयं निघण्टुभायं सायणेन ११६२।३ ऋग्भाप्य उधृतम् । अतो देवराजस्य वैक्रमाब्दस्य चतुर्दशशत्या उत्तरार्धः (१३५०-१४००) फाल इत्यतिह्यविदः संगि- रन्ते । इयं पुरुषकारस्यावरासीमा । ३-लीलाशुकमुनिः स्खव्याख्याने कचिद् देवस्य पाठान्तरम- प्युपन्यस्यति । देवस्य कालः १२०० बैंकमाब्द इत्यनुमितं पुरस्तात् । देवान्थे पाठान्तरोत्पत्तावपि कश्चित् काल अपेक्षत एव । स च न्यूना- न्यून पश्चाशर्वपमिन आवश्यकः । एतैः प्रमाणः सामान्यतयेदमेव शक्यते वक्तुं यत् पुरुषकारस्य रचना १२५० वैकमान्दात् १३५० वैक्रमान्दं यावत् कदाचिद् यभूव । सीतारामजयरामयोर्धान्ति:-'संस्कृत साहित्य का संक्षिप्त इति- हास' नानो प्रन्यस्य लेखकाभ्यां सीतारामजयरामाभ्यां कृष्णलीला- शुरुमुनेः कालः ११५७ चक्रमान्दो निर्दिष्टः। स चासमीचीन इत्युपरि. मनप्रमाणर्विस्पटमेय। १.पुरुषसार पृष्ठ २२, २४,३७ । २. 'क्षप प्रेरणे' इत्यारम्य 'धातुवृत्तौ पट्यने' इत्यन्तः | पृष्ठे ४३, १०६ । अयं पाठः पुस्खफारे ९५ पञ्चनवतितमे पृष्ठे वर्तते । ३. 'उसारान्दात् साथै पृषोदरादिलेन घ-प्रत्यय इति निघण्टुमाभ्यम् । अयं पाठो देवराजीये निघण्टुमाये उस्रियापदव्याख्याने (२।१२॥३) उपलभ्यते ।

·पुरुषकारे स्मृता कविकामधेनुः--पुरुषकारे कविकामधेनुनामा अन्यो ऽसात स्मर्यते । अयं घोपदेवविरचितात कविकल्पमस्य कामधेनुः टीकातो भिन्न एव प्रन्यः । यतो धन पाणिनीयसूत्राण्युद्भियालेन घोपदेवीयानि । पुरुषकारभृतोदरणः सम्भाव्यते यदियमरकोशस्य काचिद् व्याख्या स्यादिति । अन्य ग्रन्या:-कृष्णलीलाशुकमुनिना विरचिता इमेन्ये प्रन्या:- १--मुप्पुरुपकारः-सायणः मुग्धातुव्याख्याने पुरुषकार. नाना पाटमेकमुसरति- तदुक्तं पुरेवारे-नयतीत्युदाहयेष्ठनि यत् दृष्ट कार्य तदप्यविदिश्यते, न चेष्ठ नि पिट, नापीष्ठवभावय । पिटाभियोगशिश्वार सदमारे तु मावस्तीति चिन्यमान्तरिति । धातुवृत्ति पृष्ठ ४२८ । नए पाठो मुदित पुगरकारे रयते । अतो शायने कृष्णलीला. शुफमिना धित मुग्यातुव्याख्यात्मकोऽपि पुरषकारनामा मन्थो विरचित इति। २-कृष्णलीलामृतम-दं नोत्रम् । ३-सरस्वतीकएठाभरणव्याख्या कृष्णलीलागुकेन भोज- देवीयस्य सरसतीकण्टामरणासः दादानुशासनस्य पुरारकार- नानी व्याया पिरचिमा! एतद्विपस्मदी व्याकरोनियमग्यो पटोपनीयः पनदापि संमायने मायणेन पूर्वनिदिएः पुपरफारपाट: सर. নামধস হুনঃবা। ४-अभिनरकौस्तुभमाला, ५-दापिगाविस्तयः- यसम्पादयम्य पनिणारिणी मने मापि प्रा श्री गुपननीय पती मः । भम्योरप्यम्त- हिमगुमि पादितपुरमा एप पाट उपमम्म। ....rn mm माग Marta ·८-सापणः विविधनन्थनिर्मात्रा सायणाचार्यण पाणिनीयधातुपाठस्य स्वज्येष्ठनातुर्माधवस्य नान्नोऽनुरूपा माधधीयानाम्नी धातुवृत्तिर्वि- रचिता । इयं पृत्तियाकरणनिकायेऽत्यन्तं प्रसिद्धा धर्तते । संक्षिप्तः परिचयः सायणेन विविधग्रन्येषु स्वपरिचयो नियद्धः । तदनुसारमस्य पितुर्नाम मायणः, मातुः श्रीमती, ज्येष्ठमातुर्माधयः, कनिष्ठम्य भोग- नाथ भासीत् । अस्य तैत्तिरीया शामा योधायनं सूत्रम्, भारद्वाज. घ गोभं अभूव । अयं १३७२ बैकमा दे जन्म लेमे, १४४४ धैक्रमाने छासप्ततियर्षदेशीयः स्वर्जगाम । सायण एकत्रितर्पवयस्को विजयनगराधिपतेः प्रथमस्य हरि- हरस्य फम्पणनाम्नोऽनुजस्य (पै० सं० १४०३-१४१२) मन्त्रिपदमलं- चफार, तदनु तत्पुत्रस्य संगमस्य (सं० १४१२-१४२०) शिक्षकपदं मन्त्रिपदं च स्वीचकार, तदनन्तरं प्रथमस्य युकनृपतेः (म० १४२१- १४३७), द्वितीयस्य हरिहरम्य (सं० १४३८-१४४४) चामात्यपद्- धुरमुवाह।' धातुनिर्मितिक्यलः धातुवृत्तेगद्यन्नयोः पाठन शायते यत् सायणेन संगमनृपते. रमात्यपदमकुर्वतेयं वृत्तिविरचिता । तथाहि- प्रादी-अस्ति श्रीसगमरमापः पृथिवीतलपुरन्दरः । यसीतिमास्तिमादर्श त्रिलोक्यो प्रतिविम्बल ||४|| भन्ते-इति पूर्वदक्षिणपश्चिमममुद्राधीश्वरम्पराजमुतसंगममहाराजमहा- मन्त्रिणा मायणमुतेन माधवसहोदरेण सायणाचाय विरचितायो धातुवृत्ती पुरादयः सम्पूर्णः। तदेवं धानुवृत्तेरचनाकालः १४१५ चैत्रमान्दात् १४२० चैत्रमा पर्यन्तं स्यात् । 1. सागणाचार्यश्य पूर्वतमानाय परिडतबलदेवोपाध्याय मतः 'प्राचार्य सायण और मात्र नामा मन्धोऽवलोकनीयः ।

·(४०) धातुवृतेनिर्माता-येय महती प्रन्थराशिः सायणनानोपलभ्यते न सा सर्वा सततममात्यपदभारमुखहता सायणेनैव विरचिता, अपि तु तेन स्वस्य सहायकैर्वहुभिः पण्डितैनिर्मापिता इति विद्व- समाजे प्रसिद्धिवर्तते । अत एव तन्नाम्ना प्रसिद्धषु मन्येषु यत्र तत्र पारस्परिको विरोधोऽप्युपलभ्यते । सत्येवं माधवीया धातुवृत्तिस्तेन स्वयं विरचिताऽऽहोस्वित तत्सहायकेनान्येनेव केनचिद् विदुपा निर्मिता इति सन्देही जागत्येव । धातुवृत्तों क्रमु पादविप इति सूत्र- व्याख्यानान्ते पठ्यते- यज्ञनारायणायण प्रक्रियेय अपश्चिता । तस्या निःशेषतस्सन्तु बोदारो मायपारगाः ॥ पृष्ठ ९७ ॥ एवं मव्य बधने इति सूत्रान्तेऽपि- अत्रापि शिष्यबोधाय प्रक्रियेय अपश्चिता । यज्ञनारायणार्येण दुष्यता भाष्यपारगः ॥ पृष्ठ १०२॥ उभयत्र स्मृतो यज्ञनारायणः किं सायणस्यैव नामान्तरमुत तत्साहायकस्य धातुवृत्ते रचयितुर्यास्तविक नामेति सन्देहनिर्गमन फिश्चित प्रमाणमुपलभ्यते । वयं त्वनुमिनुमो यदयं यज्ञनारायणः सायणस्य महायको धातुवृत्ते रचयिताम्यातू । धातुवृत्तशिष्यम् माधयीयधातुवृत्तेः प्राचीने क्षीरस्वामिमोरक्षितयों धातु- व्याप्ये समुपलभ्यते । ते अत्यन्तं संक्षिप्ते स्तः । तयोरपि धातुप्रदीपः सक्षिप्ततरः । नेताभ्यां विद्वांसोऽपि धातुकान्तारावगाहनं कर्तुं समर्थाः, असतधियां तु का कया । नेय च तयोः प्रतिधातु णिजन्तसन्नन्तादि- रूपाणि प्रदश्यन्ते । माधवीयायां पल प्रायेण सर्वेषां घातून जि. लादिप्रक्रियाः संक्षेपत. प्रपन्च्यन्ते । गपि च सन्दिग्धेषु रूपेषु वि. विधमनान्युभृत्य निर्णयो विधीयने । यधप्यनेफर परममामविचार चर्चया काठिन्यमपि समपात, तथापि मधियां विपधितामायाप काना एन इयं परम माडाप्यमाननने । मिधान्तकौमुदयः प्रचल नार प्राग धातुपाठम्य पीडशी मायापनमप्तिः पाणिनीयेप्यासी दित्यस्य याम्नयिक शिनम पयोपलभ्यते । किं पनाऽपाटविधि- ·११४० वैः १६२० चैक नाऽध्यापकानामध्येध्यमाणानां च काशिकावृत्तिरिवेयमपि प्रधान- सहायभूता वर्तते । प्रक्रियाग्रन्थान्तर्गतानि धातुव्याख्यानानि वैक्रमान्दस्य द्वादशशत्याः पाणिनीयव्याकरणस्य पठनपाठनं शब्दानुशासनक्रममुज्झित्वाप्रक्रियाक्रमेण प्रवृत्तम् । प्रक्रियाग्रन्थका- रेर्धातुपाठस्यापि तनपान्तर्भावः कृतः। ते चेमे ग्रन्थाः प्रत्यकाराच- ९-रूपावतारः धर्मकीर्तिः १०-प्रक्रियारत्नम् १३०० वैक्रमाब्दात्पूर्वः ११-रूपमाला विमलसरस्वती १४०० वैकमान्दात्पूर्व १९-प्रक्रियाकौमुदी रामचन्द्रः १४८० वै० १२-सिद्धान्तकौमुदी भट्टोजिदीक्षितः १५७५ ३० १४-प्रक्रियासर्वस्वम् नारायणभट्टः एषु चतुधेिषु नैव सर्वे धातवो विनियन्ते, नापि व्याख्यात- धातूनां णिजन्तादिसर्वप्रक्रियासु रूपाणि प्रदर्षन्ते । उत्तरयोग्रंन्य- योर्यद्यपि सर्वे धातवो व्याख्याता. तथापि शुखकर्तृप्रक्रियां विहाय णिजन्तादिपु तेषां रूपाणिं नोच्यन्ते । णिजन्तादिप्रक्रियाप्रदर्शनाय फेचिदेय धातूनां रूपाणि निदर्श्यन्ते । नैनेषु किनिद्वैशिष्टचं वर्तते । एपां प्रन्यानां मन्यतां तद्व्याख्यातां च कालादिविषये- ऽस्माभिः 'संस्कृत व्याकरण शास्त्र का इतिहास' नानो प्रन्यस्य पो. उशाध्याये (पृष्ठ३७५-३९४) विस्तरेण प्रत्यपादीति नेह पुनः प्रपञ्च्यते। अत्र हि पाणिनीयधातुपाठस्य तव्याख्यानन्यानां च विषय एय विचारः कृतः । पाणिनेः पूर्ववर्तिनामापिशल काशकृत्स्नादीनाम्, उत्तरवर्तिना च कातन्त्र चान्द्र-जैनेन्द्र-अभिनवशाकटायन हेम- जोमरमभृतीनां धातुपाठविपये तवृत्त्यादिविषये च विस्तरमिया न किश्चिदुकम् । एतेषां विषये 'संस्कृत व्याकरण शास्त्र का इतिहास' अन्यस्य द्वितीये भागे विस्तरेण प्रतिपाददिप्यते । गच्छतः स्खलन चापि भवत्येव प्रमादतः । हसन्ति दुर्जनास्तत्र समादधति परिडता ॥ फरोलयाग, देहली विदुषां यशंवदः- दीपावली, २०१४ ० युधिष्ठरो मीमांसका ·(४०) धातुवृतेनिर्माता-येय महती ग्रन्थराशिः सायणनास्रोपलभ्यते न सा सर्वा सततममात्यपदभारमुबहता सायणेनैव विरचिता, अपि तु तेन स्वस्य सहायकैहुभिः पण्डितैनिर्मापिता इति विद्व- समाजे प्रसिद्धिर्वर्तते । अत एव तन्नाम्ना मसिद्धषु ग्रन्थेषु यत्र तत्र पारस्परिको विरोधोऽप्युपलभ्यते । सत्येवं माधवीया धातुत्तिस्तेन स्वयं विरचिताऽऽहोस्वित तत्सहायकेनान्येनैव केनचिद् विदुषा निर्मिता इति सन्देही जागत्येव । धातुवृत्ती क्रमु पादवितेपे इति सूत्र व्याख्यानान्ते पठ्यते- यज्ञनारायणायेण प्रक्रियेयं अपश्चिता । तस्या निःशेषतस्मन्तु बोदारो माप्यपारगाः ॥ पृष्ठ ९७ ॥ एवं मव्य बन्धने इति सूत्रान्तेऽपि- अत्रापि शिष्यबोधाय प्रक्रियेयं अपश्चिता । यज्ञनारायणायेंण बुध्यतां भाष्यपारगः ॥ पृष्ठ १०२॥ उभयत्र स्मृतो यज्ञनारायणः कि सायणस्यैव नामान्तरमुत तत्साहायफस्य धातुवृत्ते रचयितुर्यास्तविक नामेति सन्देहनिर्गमक न किश्चित् प्रमाणमुपलभ्यते । घय वनुमितमो यदयं यशनारायणः सायणस्य सहायको धातुवृत्ते रचयिता स्यात् । धातुवृत्तशिष्याम् माधवीयधातुवृत्तेः प्राचीने क्षीरस्वामिमैत्रेरक्षितयो धातु- व्याप्ये समुपलभ्येते । ते अत्यन्तं संक्षिप्ते स्तः । तयोरपि धातुप्रदीपः संक्षिप्ततरः । नैताम्यां विद्वांसोऽपिधातुकान्तारावगाहनं कर्तुं समर्थाः, अकृतधियां तु का फथा । नैव च तयोः प्रतिधातु णिजन्तसनन्तादि- रूपाणि प्रदर्श्यन्ते । माधवीयायां पल प्रायेण सर्वेषां धातूनां णिज- तादिप्रक्रियाः संक्षेपतः प्रपञ्च्यन्ते । अपि च सन्दिग्धेपु रूपेषु वि. विधमतान्युदधृत्य निर्णयो विधीयते । यद्यप्यनेफत्र परमसूक्ष्मविचार- चर्चया काठिन्यमपि समपद्यत, तथापि कृतधियां विपश्चितामध्याप- कानां कृत इयं परम साहाय्यमातनुते । सिद्धान्तकौमुदयाः प्रचल- नात् भार धातुपाठस्य कोदशी अध्यापनमवृत्तिः पाणिनीयेप्यासी- दित्यस्य वास्तविक दर्शनमध्यप्रेयोपदम्यते । फि यहुनाऽऽपाठविधि- ·११४०० १४८०० १६२०० ( ४१ ) नाऽध्यापकानामध्येष्यमाणानां च काशिकावृत्तिरिवेयमपि प्रधान- सहायभूता घर्तते । प्रक्रियाग्रन्थान्तर्गतानि धातुव्याख्यानानि वैक्रमान्दस्य द्वादशशत्याः पाणिनीयव्याकरणस्य पठनपाठन शब्दानुशासनक्रममुज्झित्वाप्रक्रियाक्रमेण प्रवृत्तम् । प्रक्रियाप्रन्थका- रैर्धातुपाठस्यापि तत्रैवान्तर्भावः कृतः। ते चेमे प्रधाः ग्रन्थकाराच- ९-रूपावतारः धर्मकीतिः १०-प्रक्रियारत्नम् १३०० वैक्रमान्दात्पूर्वः ११-रूपमाला विमलसरस्वती १४०० वैक्रमाब्दात्पूर्व १९-प्रक्रियाकौमुदी रामचन्द्रः १२-सिद्धान्तकौमुदी भट्टोजिदीक्षितः १५७५ वै० १४-प्रक्रियासर्वस्वम् नारायणभट्टः एषु चतुधेिपु नैव सर्वे धातवो विवियन्त, नापि व्याख्यात- धातूनां णिजन्तादिसर्वप्रक्रियासु रूपाणि प्रदर्श्यन्ते । उत्तरयोन्य- योर्यद्यपि सर्व धातयो व्याख्याता. तथापि शुद्धकर्तृप्रक्रियां विहाय णिजन्तादिपु तेषां रूपाणिं नोच्यन्ते । णिजन्तादिप्रक्रियापदर्शनाय केचिदेव धातूनां रूपाणि निदर्श्यन्ते । नैतपु किभिवैशिष्टयं वर्तते । एषां प्रन्थानां प्रन्यकृतां तद्व्याख्याकृतां च कालादिविषये- ऽस्माभिः 'संस्कृत व्याकरण शास्त्र का इतिहास' नाम्रो ग्रन्यस्य पो. डशाध्याये (पृष्ठ३७५-३९४) विस्तरेण प्रत्यपादीति नेह पुनः प्रपञ्च्यते। अत्र हि पाणिनीयधातुपाठस्य तद्वयाख्यामन्यानां च विषय एव विचारः कृतः। पाणिनेः पूर्ववर्तिनामापिशल-काशकृत्स्नादीनाम्, उत्तरवर्तिनां व कातन्त्र चान्द्र-जैनेन्द्र-अभिनवशाकटायन-हेम- जोमरप्रभृतीनां धातुपाठविषये तवृत्त्यादिविषये च विस्तरमिया न किश्चिदुक्तम् । पतेषां विषये 'संस्कृत व्याकरण शास्त्र का इतिहास प्रन्थस्य द्वितीये भागे विस्तरेण प्रतिपाददिप्यते। गच्छतः स्खलन कापि भवत्येव प्रमादतः हमन्ति दुर्जनास्तत्र समादधति पण्डिता ।। करोलबाग, देहली विदुषां वशंघदः- दीपावली, २०१४ ० युधिष्ठरो मीमांसकः ·अस्मदीयं संस्करणम् पाणिनीयधातुपाठस्य उपलभ्यमानासु वृत्तिषु क्षीरस्था- मिनः क्षीरतरङ्गिणी प्राचीनतमा वर्तते । पूनो-लिबिशनामकेन जर्मन- विदुषाऽस्याः प्रथम संस्करणम् ऋपिवस्वङ्कन्चन्द्रमिते (१९८७) पक्रमाब्दे (-१९३० ईसवीये) प्रकाशितम् । अस्मिन् संस्करणे रोम- नाक्षराणां प्रयोगात भूमिकायां टिप्पण्यां च जमनभाषा- या व्यवहारानेदं भारतीयानां संस्कृतविदुषां कृते लामप्रदमभूत । अतस्तदुपलब्धिकालादेवास्माफीना मतिरस्य प्रन्थस्य नागराक्षरेषु प्रकाशनस्याजायत । तदनु द्वितीये विश्वमहायुद्धे तदपि संस्करणं दुर्लभतां गतमिति कृत्वा तत्प्रकाशनस्य महनीमावश्यकतामन्यभूवम् । अस्मदाचार्यधर्याणी पण्डितनामदत्तजिज्ञासूनां लवपुरस्थे विरजानन्दाथमे विद्यामधीयानेन पर्णिमा वाचस्पतिनाऽस्मनिर्देश- मनुसृत्य १९२८ वैक्रमाब्देऽस्य अन्यस्य नागराक्षरेषु प्रतिलिपिरारब्धा । केनचित् कारणेन सोऽदादेमध्यं यावत् प्रतिलिपि कृत्वा विरराम । तदनु भारतदेशविभागानन्तरं फाशीमागत्य२००९ धैक्रमाग्दे शेषांशस्य पूर्तिरस्माभिः स्वयमकारि। तस्मिन्नेव काले काश्या राजकीयसंस्कृत- महाविद्यालयेऽधीयानेन पण्डितरामशंकरभट्टाचार्यणास्य समस्य प्रन्थस्य नागराक्षरेषु प्रतिलिपिविहिता । भट्टाचार्योऽस्य ग्रन्थस्य प्रकाशनायापि संचालपे, परं फार्ताय नाभजत । २०११ वैक्रमाने श्रीरामलालकपूरनिक्षेपसंस्थाधिकारिभिरस्य प्रन्यस्य प्रकाशनाय मतिरकारि । बहुकार्यव्यग्रतया मयाऽस्य प्रन्थस्य सम्पादनकार्ये राम- शंकरभट्टाचार्यस्य साहाय्यममाहि । किञ्चित कालानन्तरं भट्टाचार्यो- ऽप्यन्यकार्य जातमुररीकृत्यास्मात् कार्यात प्रायेणोपरराम । अहमपि स्वास्थ्यवैफल्यात काशी परित्यज्य देहली प्रत्यायातः । अतो भट्टा- चार्यस्य समाव्यमानं साहाय्यमप्यनश्यत् । मय्येव सकलः सम्पादन- कार्यभार आपतिनः । सत्यापि स्वास्थ्यबैकल्ये विविधकार्यमारे च यथाकथंचित् मया तत्कार्य पारंगमितम् । अघ्र कियत्साफल्य लब्ध. मित्यत्र तु विद्वांस पर प्रमाणम् । कार्यस्यास्य द्वयोासज्यवृत्तित्वात स्वास्थ्य कल्याद अतिशयकार्यभाराच या अत्र न्यूनताः समजायन्न ·ता अहं संजाने । तथापीदं शक्यते वक्तुं यदिदं संस्करणं पूर्वजमन- संस्करणापेक्षया साधुतरं निष्पन्नमिति । जर्मनसंस्करणापेक्षयान चैशिष्ट्यम् यद्यपि विदुषा लिविशेन रोमनाक्षरसंस्करण महता परिश्रमे णं सम्पादितम्, तथापि तस्य पाणिनीये व्याफरणे सम्यक्प्रवेशाभा- बाद बहुत्र तदीयाः सम्पादनप्रमादा उपलभ्यन्ते । अस्माभिस्तदीय- प्रमादानां परिमार्जनाय, संस्कृतविदुषांसोकर्याय उपलब्धिसौलभ्याय प्राचीनवाङ्मयपरिरक्षणाय च विविधमन्यसाहाय्येनेदं संस्करणं परिष्कृतम् । अत्र यद्यद् वैशिष्टयमस्माभिः सम्पादितं तदित्थम- १- धातुसूत्रसंख्यानिर्देशः-धातुपाठे 'भू सत्तायाम्' 'एध वृद्धी' इत्येवमादीनि वाक्यानि क्षीरस्वाम्यादीनांपूर्वाचार्याणां मते सूत्राण्यु- च्यन्ते (द्र० पृष्ठ २, पं० २, टि०२; पृष्ठ १ पं० ११) । अतोऽत्रापिपाणि- नीयाटफयत प्रतिधातुसूत्रमादौ सूत्रसंख्या निर्दिष्टा । यथा- १, भू सत्तायाम्, २. उदाचः (पृष्ठ २), ३. एध वृद्धो (पृष्ठ ११), ४. स्पर्ध सघर्षे (पृष्ठ १२) इत्यादिषु । २-धातुसंख्यानिर्देशः कस्मिन् प्रघट्टके फियन्तो धातय इति विज्ञानाय, प्रतिगणं धातुसंख्यावच्छेदाय च प्रतिसूत्रव्याख्या- नन्तरं यथाक्रम धातुसंख्याया निर्देशोऽप्यकारि । २. लिविशोपात्तधातुसंख्यापरित्याग:-लिविशेन स्वीये संस्करणे भोलिगसम्पादितधातुपाठानुसारं तत्तद्धातुसंख्यानिर्देशो विहितः । क्षीरतरङ्गिण्यां तत्रस्थानां यहूनां धातुनामभावात् क्रमवै- परीत्याच तदीयधातुसंख्यानिर्देशस्यानुपयोगितामवेक्ष्य तनिर्दिष्टां धातुसंख्या परित्यज्यास्माभिर्मूलग्रन्थानुसारिणी धातुसंख्या प्रदत्ता। ४-अन्यैरुद्भूतानां क्षीरतरङ्गिणीपाठानां स्थाननिर्देश:- क्षीरतरङ्गिण्या यान्युद्धरणानि पुरुषकारेधातुवृत्तायन्यत्र चोपलभ्यन्ते, 'तेषां निदेशःप्रायेणास्माभिटिप्पण्यां कृतः । यत्र तु तदनन्थेपदधृतः पाठोऽक्षरशः समान आसीत, तत्र 'उद्धृतम्' इति, यत्र त्वर्थतोऽनुवादः शब्दवपरीत्यं वाऽभूत् तत्र 'स्मृतम्' इति च संकेत्य तत्तत्स्थाननिर्दे- ·( ४४ ) शोऽकारि। यथा-पृष्ठ २८, दि०३, ९, पृष्ठ २२,टि० ६, पृष्ठ २३, टि०२, एवं सर्वत्र । अत्र विठ्ठलाचार्यकृतायां प्रक्रियाकौमुदीव्याख्यायामुद्धृता- नां स्मृतानां वा पाडानामल्पीयानेव संग्रहोऽभूत, तदनन्यस्यास्मत- सकाशेऽभावात् ।। ५-अन्यत्रोद्धृतपाठमेदनिर्देशः यथान्यत्रोधृतः क्षीरत- रङ्गिणीपाठः सर्वथैव भिन्न आसीत्, यद्वाक्षीरस्वामिनाम्नाक्षीरतरङ्गि- णीनामा बोधृतः पाठोऽत्र नोपलब्धा ताहरापाठानां निर्देशटिप्पण्या- मस्माभिविहितः । यथा-पृष्ठ १४, टि०६, २५,३८, ३, ४३, ३ ४२, ५, ६६,७,१११,७,१११, ६, १५८, १० २००,७,२२८, १, २३७, ४,२४६, ३, २५५,३,२७१, १,२७४, १९२७६,५१२८१, २.६, २८३, ३,२८४, १; २६१, ६; २६५, १-२ २६६, २, २९८, १-२; २६६, ७; ३००, ४-५, ३०१,४,३०२, ४-५, ३०६, २,३११,२॥ ६-मूलपाठसंशोधनम्- पुरषकारादिपूदधृतपाठसाहाय्पेन यत्र तत्र जर्मनसंस्करणे मुदितानामपपाठानां संशोधनं कृत्वा तेषां टिप्पण्या संकेतो विहितः। एतद्विषयका इमानिप्पण्योऽवलोकनीयाः- पृष्ठ ६, टि०१,२४, २, १४३, ५, २३१, १ इत्यादयः। ७-मूलपाठशोधप्रदर्शनम् न्यत्र मूलपाठशोधनाय न फिश्चित साक्षाव साधनमुपलन्धं, तत्रापपाठानां स्थाने साधु पाठाभ्यूहष्टिप- ज्यां प्रदर्शितः। यथा- पृष्ठ ५, दि०१८,४,६०, ६, ११५, १,१५४, ३,१६६,७,१७१, १, १७२, ३-४; १७४, १, १६६, २, २०१, २, २०५, ४, २२८, २, २३६, ५, २७५, १, २८०, २, २८न, १, २९२, ३, ३०५, १, ३०७, ४, ३०६, ३; ३११, २, ३२१, ३॥ ८-टितपाठपूर्तिः-यत्र कचित् क्षोरतरङ्गिण्यां पाठस्श्रुटित आसीत् तस्य [ ] कोठे पूर्ति विधाय टिप्पण्यां तनिदेशः कृतः । यथा-पृष्ठ ११७, टि०२, १२२, १ इत्यादिषु । ९-भ्रष्टपाठ-संकेतः यत्र यत्र क्षीरतरङ्गिण्यामस्माभिः पाठ- भ्रंशो विज्ञातः। तस्य सर्वस्य सकेनधिप्पण्यां विहितः। यया-पृष्ठ ७०, .

·टि०२.७, २०६, २, २५०, १.२९२६१, ३, २६५, ३, २७३,५९ २८E, ४; ३०४, १, ३०६, ५,३१०,४ इत्यादिषु । १०-पाठतुलना-बहुप्रास्माभिः क्षीरस्वामिनोधृताना पाठा- नामन्यग्रन्धः सह तुलनाऽकारि । यथा--पृष्ठ ३, दि० पृष्ठ ८ टिक ४ इत्यादिषु। ११-उद्धरणानामाकर-ग्रन्थनिर्देश:-लिविशेन येपामुद्धरणा- नामाकरमन्यनिर्देशः स्वीये संस्करणे न कृतः, तेपु वहूनां मूलस्थान- मुपलभ्य तत्र तत्र निर्देशोऽकारि । अत्र इमाटिप्पण्योऽवलोकनीयाः- पृष्ठ १४८,टि०१, १६५, १,१६६, ३, १६६, ६, १७३, ४, २०५,५ २०६, १२७४.३, २८२, २ इत्यादयः। क्वचित टिप्पणी विनाऽपिनिर्देशोऽकारि। यथा-पृष्ठ ८,५०३। १२-युक्ताऽऽकरनिर्देशः-लिविशेन यहुप्रोद्धरणानां वास्त- विफमाकरस्थानमपरिज्ञाय तत्सहरापाठतुलनाये स्थान निर्देशः कृतः । सादृशेषु बहूनामुद्धरणानामस्माभिर्मूलमाकरस्थानमुपलभ्य तनिर्देशो विहितः। दशपायुणादिसूत्रनिर्देशः सर्वोऽन्येताहश एव । तदति- रिफ्तेष्वपि बहुषु अस्मन्निर्दिष्टो युक्ताऽऽकरनिर्देशो द्रष्टव्यः । १३-पाकरनिर्देशे लिबिशभ्रान्तिनिराकरणम्-पाणिनीय. व्याकरणस्य सम्यक परिचयाभावात् लिपिशोऽनेकत्रोद्धरणनिदेशे परिभ्रान्तः । अस्माभिः सर्वत्रैव ताशस्थलेषु तान्तिः परिहता। अप्रैताटिप्पण्योश्वलोक्याः- पृष्ठ २६, टि०६; ११७, ४, १२८, ३; १२६, १, १३६,१, १४०,६; १५०,३-४,१५६, ३, १६०, २,१६१, २.५; १६२, ६, १६५, २, १७३, ३: १७७,२१७८, ३, १८२, ४, १८६, ३, १६६, १, १६८, ४, २००,४, २०२, ६, २०४, ४, २०५, १-३, २१७, १, २२५, १, १२८, ५,२३३, ३; २३४, २, २३६, ४-५२४१, ३, २४४, १, २४६, २,२५०, २, २५४, ५, २७३, ३, २८५, १-२,२८७, ५,३०६, ६,३१३, ३ इत्यादयः। १४-धातुसूत्रव्याख्यानमनिराकरणम्- क्षीरस्वाम्यादि- भिर्यहुत्र धातुसूत्राण्यशुद्धानि व्याख्यानानि । तेषां टिप्पण्या परि- मार्जनं चिहितम् । यथा-पृष्ठ ८, टि०५१८८, ४ इत्यादिपु ।

·( ४६ ) १५-क्षीरस्वाम्यभिप्रायनिदर्शनम्-अनेकत्र टिप्पण्यां क्षीर- स्वामिनोऽस्पष्टोऽभिप्रायो व्यक्तीकृतः। यथा-पृष्ठ १,टि०२.४, ६, ६; ५६,७,१७७, १; २१२, २,२१७७ १, २२०, ३, २२६, ७,२३४, १; २५६, १इत्यादिषु । १६-क्षीरभ्रान्तिप्रदर्शनम्-क्षीरस्वामिना यहुन भ्रान्त्या- ऽन्यथा धातुरूपप्रतिपादनं कृतम्, सूत्रनिर्देशो वा विहितः । तादृशी- नां यथासम्भवं सर्वासां भ्रान्तीनां परिहारएिप्पण्यां विहितः। यथा- पृष्ठ ६१, टि०४,७१, १, ७५, २, ८५, २-३, १३५, ५, १८२, ३, १८३, ३; १८४, २,२०५, ३, २२८, ४, २३५, २२ २३७,५७ २३८, ३; २४०, ३; २४५, ४,२४८, ४, २५१, ३, २६३, १; ३१२, २ इत्यादिषु । १८-स्वयमपठितधातूनां निर्देश:-क्षीरस्वामी कंचिद् धातुं व्याचक्षाणः तस्य तत्सदृशस्य याऽन्यगणपठितस्य धातोनिर्देशं करोति । तादृशनिर्देशे क्षीरस्वामिना यहुत्र तेषामपि धातूनां निर्देशः कृतो यान् स स्वयं तत्तद्गणेषु न पपाठ। अस्या भ्रान्तेरपि यथा. स्थानं टिप्पण्यां निदशोऽकारि । यथा-पृष्ठ ८६, टि०२,११७,५,२१२, १, २२३, १६.२६७, १; २८५, १; ३०७, ३, ३१३, २ इत्यादिपु । २८-सायणेन मुधैव निर्दिष्टानां क्षीरमतानां निर्देश:- सायणेन स्वकीयायां धातुवृत्तौ क्षीरस्वामिनाना क्षीरतरङ्गिणीनाना घा बहूनि क्षीरतरङ्गिणीविपरीतानि मतान्युद्धतानि, तानि टिप्प- ण्यामस्माभिर्यथास्थानमालोचितानि । यथा-पृष्ठ ३६, दि० २,४०, ५, ६६,५; १६८, ५ इत्यादिषु । ११-दीरस्वामिवचनाभिप्राये सायणम्रान्ति:-कंचित सायणः क्षीरस्वामिवचनाभिप्रायेऽपि भ्रान्तः । तादृशम्रान्तेरपि टिप्पण्या निर्देशो घिहितः । यथा-पृष्ठ १८२, टि०२। २०-धातु-पाठालोचनम् बहुत्र टिप्पण्यामस्माभिर्धातूनां पाठास्यालोचनाऽपि व्यधायि । यथा-पृष्ठ ३२,टि०३, ३३,५,७,३, ८८, ४, १३०, ३, १३६, २, १३, १; १६५, ४, २२६, ५, २३०, १; २४४,४,६१,२,३०६, १ इत्यादि।

·( ४७ ) २१-पाणिनीयस्त्रार्थालोचनम्-कचित पाणिनीयसूत्रा- लोचनमपि विहितम् । यथा-पृष्ठ १४२, टि०५। २२-उणादिसूत्र-पाठविचार:- उद्धृतोणादिसूत्रप्रसंगेन क्षचिदुणादिसूत्रपाठस्याप्यालोचना कृता । यथा-पृष्ठ १९३, दि०४। २३-चान्द्रधातुपाठ-भेद-भ्रंशादिनिदर्शनम्-धीरतरङ्गि- पयां चन्द्रनाना निर्दिष्टाः केचन धातयो जर्मनमुद्रिते चान्द्रधातुपाठे पाठभेदेनोपलभ्यन्ते, केचन तनयोपलभ्यन्ते । तेषां टिप्पण्यामस्मा. भिर्यथास्थान निर्देशो विहितः। यथा-पृष्ठ ६२,टि०३, २२७, १, २३५, १; २८०, ३, २८१, १.५, २८२, १, ३, २८४, ५, २८६, ४, २०, ४; २६३, ३; २६४, ३, २६५, ३ इत्यादिपु । २४-अर्थविशेषनिर्देशः-अनेकत्रास्माभिः केपाश्चित प्रसं. गादुपात्तानां शब्दानां विशिधार्थनिर्देशायापि प्रयतितम् । यथा- पृष्ठ ८६, टि०५, १३८, १, २४७, २, २६६, ४ इत्यादिषु । २५–वैयाकरणमतमीमांसा-यहुन टिप्पण्यामाधुनिफानां वैयाकरणानां मतान्यपि मीमांसितानि । यथा-पृष्ठ ६,टि० २६१, २, ६०, १, १३१, १,१३३, ५, १८०, ७, २७६, १ इत्यादिषु ।' २६-प्राचीनसंस्कृतभाषायाः प्राचीनशन्दशास्त्राणां च विपुलता--भगवनः पाणिनेः प्रारू संस्कृतभाषाऽतिविपुलाऽऽसीत, उत्तरोत्तरं तस्या हासः समजनि । तदुहासानुगुणमुत्तरत्र शब्दशास्त्रा- णामपि संक्षेपोऽभूत् । तेन प्राकप्रयुज्यमानान् विलुप्तान बहुविधान धातुप्रातिपदिकप्रत्ययाननिर्दिश्य तत्संबद्धरूपनिदर्शनायोत्तरवर्ति- भिराचार्यर्धात्वादिषु यानि वर्णागमादेशलोपादीनि कार्याणि विहिता. नि तामीमांसायै यथास्थानं बहुविधाएिप्पण्यो लिखिताः । यथा--पृष्ठ १६,दि०४, २२, ५,३१, ३, ४६,२,४६, ६,५१, १, ५६, १,७२, १;७६, ५,८३५, ६४ २, १२४, ६, १३५, ६, १३६, १५१, १: १६३, १, १७६, ४,१६६, ६; २१६, ४,२४६,४, २८६, १, ३१५, ५। एवं विविधाभिष्टप्पणीभिरलंकत्येदं क्षीरतरङ्गिणी-संस्करण विदुरां पुरस्तात् समप्यते । आशामे विद्वांसो महाभागा हंसक्षीर- , ·(४८ ) नीरन्यायेनोचितं यथार्थवापरिगृह्य,अनुचितमयथार्थ वा लिखितमुपे क्षिप्यन्ते। क्षमा याचना- यथाशक्ति यथाबुद्धि व परिश्रमेण सम्पादि- तेऽप्यस्मिन् प्रत्ये कार्यस्य योासज्यवृत्तिवाद्, अस्मत्प्रमादाद, रटिदोषाद दूरवेशे मुद्रणात् मुद्रणकाले मामाक्षरादीनां पाताच या अशुपयः संजाता: सासां कृते विदुषः पाठकान् क्षमा याचे । वि. शेषतो यत्र कंचिद्धातुं ध्याचक्षाणेन प्रत्यकृताऽन्यगणपठितस्य तस्य तत्सशस्य धा धातोनिर्देशकृतः, तत्रास्माभिस्तत्स्थाननिर्देशाय या धातुसुत्रसंख्या निर्दिष्टास्तासु घहुत्र व्यत्यासः समजायत । एप संख्याव्यत्यासः प्रायेण द्वित्रिसंख्यानामेव 1 अतो यत्र मुद्रितधातु- सूत्रनिर्देशेऽन्यगणपठितं तमातुसूत्र मोपलभ्येत, तर्हि ततोऽने वि. त्राः संख्या अवलोकनीयाः रुधादिगणस्थानांधातूनां निर्देशेऽधिकानां संख्यानामपि व्यत्यासः समभवत् । तदर्यै क्षमा याचमान इदं संस्का रणं विदुषां करकमलेषु सादरमुपस्थाप्यते । विदुषां पशंवदो युधिष्ठिरो मीमांसक ·BYasta ५ क्षीरतरङ्गिणी [पाणिनिमुनिप्रणीत-धातुपाठ-व्याख्यानभूता] तरङ्गसुभग कणन्मधुपफिङ्किणीजालिन', करं प्रचलपुष्फरारुणशिखाग्नमुल्लासयन् । विभुर्जयति विनजिद् भुवनपृष्ठमारोपयन्, दुरन्तदुरितक्षयाद् विजयवैजयन्तीमिव ॥१॥ धातुधैषम्यशमनाद् वाङ्मयाप्यायनी सताम् । क्षीरस्वामिप्रसूतेयं वृत्तिः क्षीरतरङ्गिणी ।। २।। सूत्रव्याख्या कार्यजातं गणानाम, सेट्त्वानिट्वोपग्रहा' इतूफलं अष्टाध्यायां ये विशेषप्रयोगा, धातोर्धातोर्दर्शितास्ते विशेषात् ॥३॥ य एव पारायणिकष्टोऽत्र विवरीतृभिः । पन्यास्तेनैव याताः स्म कृत्वा गजनिमीलिकामा १० १. 'जालका' पाठान्तरम् । २. धातुसूत्रव्याख्येत्यर्थः । 'भू सतायाप्' इत्यादीनि पाणिनिवचनान्येव सूत्रत्वेनात्र व्यवहतानि अन्यकृता । अत एव 'भू सनायाम्' इत्यतः प्राक् 'प्रातयः सूयन्ते' (द्र० पृष्ठ० २ पं० ११) इत्युक्तम् । ३. म्वापदाचादिगणानाम् । ४. उपग्रहः परस्मैपदात्मनेपदे इति महोजिदीक्षितः । नागेशस्तु "उपदेश- २० ग्यङ्ग्यं स्त्रार्थत्वादि । इह तत्प्रतीतिनिमित्ये परस्मैपदात्मनेपदे उपमहशब्देन सतय. योध्यते' इयाह (उद्योत ३११८५)। ५. गजनिमीलिकाशब्दे उद्दालक्पुप्पमधिवादिवत् 'संज्ञायाम्' (अष्टा. ३३१.९)इति सूत्रेण एवुल द्रष्टव्यः। यथा गजः सन्मुखागतं वस्तुजातमगणयन् गछति ·२ ५ क्षीरतरङ्गिण्यां न विचारिताः प्रयोगाः पारायणिकहि तत्र संरब्धम् । सत्यार्धधातुकेपि च पोढा' नोदाहता प्रकृतिः ॥५॥ भन्नाः पारायणिकाश्चन्द्राद्या अपि यत्र विभ्रान्ताः । तान् धातून विवरीतुं गहनमहो अभ्यवसिताः स्मः॥६॥ जाता विश्वराजः क्रमेण मुनिभिः संस्कारमापादिताः, शब्दाः संवसनादसाधुभिरपभ्रष्टाः स्थ भो भ्रातरः । घाग्देव्याद्य कृता मदेकशरणा मात्रा यतोऽस्मान्मया, न्याय्ये वर्त्मनि वर्तनाय भयतां पड्वृत्तयः कल्पिताः ॥७॥ अथ नित्यानां लोकवेदप्रसिद्धानां भवतीत्यादिशब्दानां खरार्थ- १० साधनकालाद्यवयोधनार्थ प्रकृत्यादि विभागकल्पनया व्याख्यानम् इति प्रकृतयः सून्यन्ते- २. भू सत्तायाम्, २, उदात्तः। भू इति अविभक्तिकोऽयं निर्देशो भ्रान्तिनिरासार्थः, छान्दसो वा सुलुक - छन्दोवत् सूत्राथि भवन्ति (21119 माये ) इति । एवं सर्वत्र । सतो भावः सत्ता=अस्ति- १५ त्वम् । भावो धात्वर्थसामान्यमिति यावत् । यदाहुः- सा नित्या सा महानात्मा तामाहुरत्वतलादयः। प्राप्तकमा विशेषेषु क्रिया सैवामिधीयते ॥ वा प्रातिपदिकार्य च घावयं च प्रचक्षते ॥ इति । (वाक्यपदीय ३।११३४,३५) २० तदद यत्कार्य क्रियते तद गजनिमीलिकाशन्दनोग्यते । १. शुक्षा, एयन्ता, सनन्ता, पिचि सन्परा, यहन्ता, यलुगन्ता च । तथा च स्वयं मन्धकारो वक्ष्यति-'स्यामा प्रतिपर्यन्ता सनन्ता पिचि सम्परा । यहन्ता पड्लुगन्ता च नातोऽन्या, निष्प्रयोजना । (पृष्ठ ७ पं.1.1)ति । २. सोकोऽयं पीरस्वामिस्ताराममरकोशटीकायामपि श्यते । कालाः २५ पद् वृध्य इति न निधितं शक्यते वक्तुम् । फेचन प्रनिजानते-1-अमरको- शोमानम्, २-पोरसारिणी, ३-निपाताययोपगर्गधिः, ४-अमृततनिधी, ५-निपपदाधिः ६-गपतियति। ३. "निदिश्यन्ते' पाठा.. ४. 'शुर' पाठा..

·भ्वादिगण: ३ सा जातिरित्यर्थः । यद् वैरोपिकम्-सामान्यं विविधम्, परमपरं च । पर सा महाविषयत्वात् (तु -प्रशस्तपादमान्य, उदरोप्रारण) अपि च- धावर्यः केवलः शुसो मात्र इत्यभिधीयते । हया-यमान्यत् क्रियापदं न धूयते तत्रास्तिभंयन्तीपरः प्रयो- साव्य इति । अत एव माङ्गलिफवाय पूर्वमस्य प्रयोगः । [घातूनामनिर्देशोऽयं निदर्शनार्थ इति सोनागाः। यदा' क्रियावाचित्वमाएयातुमेकोऽवार्पः प्रदर्शितः५ । प्रयोगतोऽनुमन्तन्या' अनेकार्या हि पातयः तया च भूयं कविद् भस्त्यये पनते-यहनि धनाम्यस्य भयन्ति, सन्तीत्यर्थः । फाप्यभूतप्रादुर्भावे-क्षीरमोजिन्याः श्रुतंधरा 1. 'भवन्ती' पति वर्तमानकालस्य पूर्वाचार्यगशा । तनापम:- याऽन्या क्रिया न प्रयुज्यते, तत्र वर्तमानकालिकोऽम्धा: प्रयोक्तव्य इति । तथा धोक्न महामाये (२।३11)-'अस्तिमवन्तीपरः प्रपमपुरुषोऽप्रयुज्यमानोऽप्परतीति गम्यते' इति । २. 'तवास्ति मवतीनि परं प्रयोक्तन्यम्' पाठा० । ३. भूशन्दः रालु महान्याहतिवाचक इति सस्य भासाता युक्नेति कैयरः (महामान्यप्रदीप ११३१)। ४. फोष्ठान्तर्गतोऽयं पाठो मद्रामहललेसेऽधिक उपलभ्यते । द्र. राजकीयहस्तलेखपुस्तकालयसूचीपत्र पृष्ठ १.४६ से. ७९४ । पुरादावपि (सूत्र ३२४ च्यास्पाने) धगं पाठोऽपिमा सोकोपल म्यते । ५. चौरादिके उमरणे 'एकैकोऽण निदर्शितः' इति पाठान्तरम् । ६. 'ऽन्ये मन्त-या' पाठा• | तमन्दोमानमगादरात् । परम लघु सर्वत्र' इति हि तल्लरणं भवति । चान्द्रधापाठान्ते नुसतम्या इति पयते । ७. सोकोऽयं चान्द्रधानुपाठान्तेऽपि श्यते । परास्नपानुपास्य २५ काटोकारग्म एफः सोक इन्य पठसते- "निपातायोपसर्गाश धातवम यो प्यमी । अनेकापीः स्मृताः सद्विः पाम्लेषा निदर्शनम्" । इति । पत्र 'सद्धिः' इत्यस्य इन्द्रचन्द्रापिशलिगायगालपा करे इत्यर्पः कपडा रोकायो विद्वतः । ८. 'अवघर. पाया।

·४ क्षीरतरगिण्यां पुत्रो भवति, जायत इत्यर्थः । कचिद् अभूततभावात्मके सम्पद्यर्थे-- पटोशुक्ः शुक्लो भवति, सम्पद्यत इत्यर्थः । अपि च तत्तदुपसर्गव- शाद् धातोः स सोऽर्थः प्रकाश्यते । यथा प्रभवनोति स्वाम्यर्थः, प्रथमत उपलम्भश्च । पराभवति, परिभवति, अभिभवति इति प्रथ- ५ मतः तिरस्कारः। सम्भवतीति तन्मात्रार्थ: । अनुभवतीति संवेद- नम् । विभवतीति ध्याप्तिः । आमवतीति भागावगतिः । उद्भवती- त्युद्भेदः। प्रतिभवतीति लग्नकत्वम् १५ उदात्त इत्यस्यानुदात्तत्वाभावेन एकाच उपदेशेऽनुदागत् (" २।१०) इतीडागमनिषेधाभावात् सेट्वम् । आर्धधातुक्रयेड् वलादेः १० (१२।३५) इति प्रत्ययस्य सेट्वेऽनिट्वे चोपचाराद् धातोस्तथा व्यपदेशः । आत्मनेपदोमयपदानुबन्धाभावाच शेषात् कर्तरि [परस्मैपदम्] (१।३।७८) इति परस्मैपदम् । अपवादाभावाचौत्सर्गिकः शब्धिकरणः । भवति । भवन् । भविता। १. प्रथमतः' इत्यनावश्यक पदम् । 'प्रायश' इति पाठो युक्तः स्यात् । २. तावतीमात्राऽत्र युक्तेत्यर्थः। तथा चैव वाक्य प्रयुज्यते-'प्रस्थमत्री दनाना सम्भवति' । 'जन्मार्थः पाटा। ३. 'मागापतिः' 'मागागतिः' पाठा। ४. अस्पष्टार्थमिदं पदम् । ५. काशकृत्स्नधातुपाठस्य कन्नडटीकाया भू धातोरिमे ऽर्था निर्दिष्टा - समाया माले वृद्धौ निवासे त्याप्तिसम्पदोः । अभिप्राये च शक्ती व मादुर्भाव गती च भूः ॥ सत्ताया यथा--विरला भवन्ति सन्तः, सन्तीत्यर्थः । माले रथा-पुत्रस्य भूतिः कार्या, मालमित्यर्थः । वृमी-गोत्रस्य भूतिः, दिरित्यर्थः । निवासे-भवनम् । २५ सव्याप्ती-विश्वं मवति, व्यामोतीत्यर्थः (यस्मियर्थे सकर्मकोऽयं धातुः, सम्पा.)। सम्पप-यदी? दीपों भवति, सम्पयत इत्यर्थः । घमिप्राये-यं मावः, अभिप्राय इत्यर्थः । शक्ती-तन्तुर्भवति शोतीत्यर्पः । प्रादुर्भाव-यको भवति, जापत इत्यर्थः । गती-भूताः, गढा इत्यर्थ." इति (पृष्ठ २)। ६. 'सेटकत्वम्' पाग। ७. 'तयो.' पाठा। २० " ·. १० भ्वादिगणः निग्नुनासिकत्वादूकारस्येत्संज्ञा नास्ति । अत एव उदात्त इत्याह, नोदात्तेदिति । यत् स्मृतिः- दरिद्रा जागृ दीधीडाम् एकाचा च चिरेजिरेः । अदन्तोणाति वेवीडा स्मर्यते नेत् तथा लडेः॥' एधादीनां त्वेकारादेनिरनुनासिकत्वादेव इरसंज्ञानास्ति । यदुवैषा- ५ मपि अफारादौर लम एकान्वादेव सा न स्यात् । तरि कर्मव्यतिहारे, मावकर्मयोश्च (१३) १४, १३)मात्मने- पदम् । व्यतिभवते, अन्येन चिकीर्षितां भचनक्रियां करोती. त्यर्थः । अन्योऽन्यक्रियाविनिमये हि कर्मव्यतिहारे एकवचनं न स्यात् । भावे त्वफेवचनमेव, आख्यातस्यासत्ववृत्तित्वेन संख्याधमाधात् । तहि एकवचनमपि कथम् १ द्वयादिप्रतिपक्षकत्वाभावेऽपि अभेदै- फत्वात् । एकवचनमुत्सर्गः करिष्यते इति हि भाष्यम् ( 1११३८) । चैत्रेण भूयते । अत एव मध्यमोत्तमपुरुषायपि न स्तः । भूयते त्वया, भूयसे मया । अनुभूयते सुसम, संवेद्यते इति । अर्थान्तरेऽत्र वर्तमानादकर्म- फस्यापि सकर्मकत्वम, सकर्मफस्यापि चाकर्मकत्वम् । यदाहुः-- धातोरान्तरे वृत्वेर्धात्वर्थेनोपसमहात् । प्रसिद्धेरविवतात. कर्मणोऽमिका किया ।। (वाक्यपदीय ३ । ७ । ८७ । पृष्ठ २३४) १. श्लोकोऽय माधवीयधातुवृत्ती क्षीरस्वामिनानोद्भियते । तत्र घ द्विविध. पाठ उपलभ्यते । मैसूरसस्करणे-'दरिद्राजादीधीशामनेकाच्व चिरेजिरः। २. अदन्तीर्णोतिवेत्रीडा स्मयते णेस्तथोलडे.' इति पाठ. (भाग ४ पृ. २२७)। काशी- संस्करणे तु-दरिद्राजादेधीडोऽनिकाचश्च चिरिजिरि. । चकास्यूतिवेवीछः स्मयंते णी तयोलडि ' इति पाठः (पृष्ठ ३७०)। स चात्यन्त परिभ्रष्टः । चतुर्थचरणस्य पाठस्त्वत्यन्त सदिग्ध । हीरतरङ्गिण्या पुरादी (सू० ९) 'तथा लण्डिः इति स्मरणात्' पाठ । वय तु चौरादि कनवमसनव्याख्यानुसार 'स्मयते नेत् तोलडेः' इति पाठ २५ युक्त इत्यनुमिमीमहे। २. 'महारादी' पाठा। ३. 'अभेदत्वात् पाठा। ४. श्लोकोऽयं मायुरिप्रोक्त इति मुग्धबोधटीकाया रामस्वागीशः (द्र० २८२ सूत्र प्रमोदजननी येरा)। १५ V - ·क्षीरतरङ्गिण्या अर्थान्तरे कार्यान्तरे वर्तनाद' धातो: सकर्मकोऽपि धात्वों- अकर्मक क्रियते । यथा-भार वहति, उद्यच्छतीत्यर्थः; नदी घहति, स्रवतीत्यर्थः । कर्मणो धावन्तःप्रवेशादकर्मकत्वम, यथा-जीव प्राणधारणे (पा० सू० ११३७५) जीवति; नृती गात्रविदेपे (पा० सू०४८) ५ नृत्यति । अत्र प्राणगात्राख्ये कर्मणी धात्वनैव फोडीकृते । कर्मणः प्रसिद्धत्वादकर्मकत्वम,यथा -देवोवर्षति, नेह-पार्थः शरान् वर्षति। प्रयोक्तुरविवक्षितवात् कर्मणः सकर्मकादपि भावे आख्यातम्, यथा--नेह पच्यते, नेह भुज्यते । अकर्मकत्वच -किं करोति? पचतीत्यादिव्यपदेशशेषादीनाम- १० पर्यनुयोज्यत्वात् किं करोति, भवतीत्यस्त्येव व्यपदेशः।सत्यम्, किन्तु क्रियाख्यकर्मनिबन्धनोऽसौ न याह्यकर्मापेक्षा, भवनं करोतीत्यर्थावग- मात् । क्रिया हि सर्वधातूनामन्तरॉ फर्म । अत एव च क्रियावि- शेषाणां कर्मत्वं स्मरन्ति-शोभनं घटो मयति । कालभावाध्वदेवाश्च सर्वक्रियाव्याप्यत्वात् कर्मत्वेन सर्वधातू- १५ नामपरिहार्याः ।मासमास्ते, गोदोहं स्वपिति, क्रोशं क्रीडति, कुरूम्- शेते। सकर्मकाकर्मफव्यवहारः कयामिति चेत् ? द्रव्यकर्मनिमित्त इति घूमः। कर्मयोगामृततरसि प्याम् १. 'वर्तमाना' पाठा। २. द्रष्टव्यम्-महामान्य ३२७॥ ३. 'भावे प्रयोगः पाठा। ४. पचतीत्यारम्य करोति पर्यन्त कचिनास्ति । ५. 'पान्तरम्' पाठा ६. अय मार:-द्विविधो हि धातुः, सकर्मकोऽकर्मकच तत्र सर्मधातून २५ द्विविध कर्म, चन्तरङ्ग बहिरङ्ग । तर कियाविरोषयममदापना रक्षा कर्म । तद्विप प पहिरजम् । बहिरङ्गरमापत्येव घातक. सम्र्मका यमाय ग्यपदिश्यते । अकर्मकघानामन्तरजमव कर्म माति ।। ७ द्रव्यम्-महामाभ्य १।४/५१॥ . .. 'ए ममैवामृततररियासम्' पाठा । २.

·. भ्वादिगणः प्रत्ययोऽकर्मसद् मावे कर्मणि स्यात् सकर्मकात् 1, सकर्मकाकर्मकरव द्रध्यकर्मनिबन्धनम् ॥ इति । मशेशाइधरस्वत्र गुरुमुष्टिं समादिक्षत, यदाह-द्विरूपो धात्वर्थः, भावः क्रिया च । अत एव किया मात्रो धातुः (कातन्य ३।११९) इत्यभियुक्त र्व्याख्यातम् । तत्र-अपरिस्पन्दमानेसाधनसाध्यो भावः, ५ सपरिस्पन्दमानसाधनसाध्या क्रिया । अतो भावार्थों धातुरकर्मका, क्रियाओं धातुः सकर्मकः । भावक्रिययोश्च पर्यायत्वमदूरविप्रकण । धात्वर्थसामान्ययुक्तायुक्तत्वेऽत्र सूरयः प्रमाणम् । गतमेतत् । प्रकृत- मनुसरामः। स्याच्छुद्धा प्रकृतिर्ण्यन्ता सनन्ता णिचि सम्परा५ । यटन्ता यलगन्ता च नातोऽन्या', निष्प्रयोजना ॥ शुद्धोदाहता। णिच्-~भवन्तं प्रयुक्ते भावयति, करोतीत्यर्थः । यदाहुः- नित्य न भवन यस्य यस्य वा नित्यभूतता। न तस्य क्रियमाणत्व खपुष्पाकाशयोरिव ।। १. 'अर' पाठा० । 'मदृशेषाकघर.' इति युक्त पाठ: । .. तुलना कार्या--क्रियावचनो धातुः, भाववचनो धातुः ( महामान्य १1३11 ३ यात्रैव वाक्यविभाग:-एत एवं क्रिया मावो धानुः इति । अमिपुतैयाख्यात तत्र -यपरिस्पन्दमान । ४. 'स्पन्दन' पाठा। ५. मिचि पूर्वस्मिन् सति सन् परो यस्या सा प्रातिरित्यर्थः । ६ शुद्धत्यादिकमेण षोढा प्रकृति । अतोऽन्या न विद्यते । ननु णिचि सन्परेतिवत् यडि यड्लुकि वा सम्परा, सनि वा णिच्परेति कथ नोक्ताः ? उभ्यते, प्रयोगामावादन्या नियोजना। अत एव 'लिटि घातोरनभ्यासस्य' (२०६८) सूत्रे माध्यता 'अनम्यासस्य' इति प्रत्याख्यातम् । अन्यथा यदन्ताद यद्दलुगन्ताद्वा २५ सनि, सनन्तादा णिचि लुडि अनम्यासस्येति ग्रहणाग्रहणे रूपमेदः स्यात् । माग. प्रतिफारस्तु यताद यलुगन्तावा सनि पुनरिव मन्यते । अत्र विशेषस्तु मागवृत्ति- सकलन एतत्सूत्ररिप्पएगा द्रष्टव्यः । ७, 'नित्यमभवन' पाठा । १५ ·५ क्षीरतरङ्गिण्या तेन भूतिषु कत्य' प्रतिपक्षस्य वस्तुनः । प्रयोजकक्रियामाहुविना मावनाविदः' ।। [इति] (तन्त्रवार्तिक २1911 पृष्ठ ३७७, ३७८ पूना संस्क०) मावयेज्ज्योतिरान्तरम् इत्यनेकार्थत्वाद् ध्यायेदित्यर्थः । चुरादौ भू प्राचावात्मनेपदी (धा० सू० १० १२३१) भावयते पदम् प्रामोतीत्यर्थः । प्राथषाद् वा (धा० सू० १० १ २०१) इत्यणिच्पने- उत्साहार भवते लक्ष्मीम् । भुवोऽवकल्रने (घा० सू० १०।१८५) णिच्- सर्पिपा सातून भावयति, मिश्रयतीत्यर्थः । एयासभन्यो युच् (३।३।१०७) भाधना। सन्-बुभूपति । अयुकः किति (७।२ । ११) सनि प्रहहोश्च (७।२।१२) इति नेद् । सनाशसमितायुः (तु० ३ १ २ । १६८) भूपुः। ण्यन्तात् सन्-विभावयिपति । श्रोः पुयएज्यपरे (11४1०) इत्यभ्यासस्येत्वम् । यड्-वोभूयते । ङित्त्वात् तङ । यङ्लुक्-धोमवीति, योमोति । चर्करीत५ (धा० सू० २ । ८१) 'परस्मैपदम्। १. 'तेनैव भूतिकर्तृत्व' पाग। २. 'मावाना' पाठा० । इमे त्रयोऽप्यपपाग एक) मूलमन्थे (तन्त्रवार्तिके) २० एषामदर्शनात् । ३. प्रतिपन्नस्य कादाचित्कत्वेन प्रमितस्य भूतिषु मवनेषु भवनक्रियासु । तस्य प्रयोजकक्रिया भावनामित्यन्वयः । ४. काशिकादिषु 'सनाशसमित उ.' इति सूत्रपाठ उपलभ्यते । स्वामिना प्रायेण सूत्रेषु पश्चमीरयले षष्ठी पठयते । युक्तायुक्तत्वेऽत्र सूरयः प्रमाणम् । ५. वर्करीतमिति यद्दलुकः प्राचा सल्ला । अदादिगणे चर्करोत च (२१८१) पति पठ्यते । तेन यलुकोऽदादित्वमा विधीयते, न परस्मैपदित्वमपि । यपनेन परस्मै- पदविधानमपि स्यात्तर्हि तेतिक्ते (७४१६५) इत्यत्र "तिजेर्यलुगन्तस्यात्मनेपद निपा- त्यते तदस्ति प्रयोजनम् । सिममत्रात्मनेपदमनुदाचडित यात्मनेपदमिति। नियमा तर्हि भविष्यति । अत्रैव यलुगन्तस्यात्मनेपदं मदति नान्यति । क मा मृत् । बेमिदीति २५ ·भ्वादिगणः ९ विशेपास्तु-भुवः प्रमवः (१६४।३१) अपादानम्-हिमयतो गङ्गा प्रभवति । गातिस्थाधुपा (३।४।७७) इति सिन्लुक्-मभूत, मूसुवोस्तिछि (३८) गुणाभावः । भुवो घुम् लुलियोः (६।४।८८) अभूवन, यात. (३।४।११०)पय सिज्मुगन्तानियमात् सिजन्यस्तपिदिश्यश्च (३।४११०९) प्रति झेर्जुस् नास्ति । बभूव यभूवुः-इन्धिमपतिभ्यां च (१।२।६) ५ इति फित्त्वम्, भवतेर: (७।४। ७३) इत्यभ्यासस्यात्वम् । भावफर्म- णोरत्वं नेत्याहुः२-धुमूवे त्वया, अनुयुभूवे सुखम् । शादिग्यो मुव्यचे (३२) इति फ्यङ्-अभृतो भृशो भयति भृशायते। आमः रुपनुप्रयुज्यते इति शमः प्रत्याहारात् कृभ्य- स्त्यनुप्रयोगः | कारयां यभूव । भुवो मावे (३।१११०७) फ्यप-प्राणो भवनं ब्रह्मभूयम् । गव्यगेप (३।४।६८) इति कर्तरि भव्यः पुमान् । भावफर्मणोरचो यत् (३111९७) भव्यं वया, अनुभव्यं सुखम् । मोरावश्यके (३।१११२५) ण्यत्-भाव्यम्। अवश्यमाव्यम्; लम्पदवश्यमः कत्ये५ (२० काशिका ६1111४४) [मलोपः । . चेच्छिदीति" इति मायकारवचन प्रमवगीतं स्यात् । प्रायेण सर्व एव धातुतिकारा १५ 'चर्करीतं च स्यनेनादादित्वस्य परस्मैपदस्य च विधान मन्यते । ...त्र जर्मनसंरकरणे 'यत एव' पाठ उपलभ्यते स चापपाठः । अष "पूर्वेणैव सिदे नियमाचं वचनम् । अत एव सिन्तुगतामान्यस्मादिति । यभूवन प्रत्य- यलपणेन जुस्प्राप्तः प्रतिषिध्यते" इति "धातः" (३।४11१०)सूत्रस्पं काशिकावचन- मनुसन्धेयम् । २. मतमिदं माधवीयधातुवृत्तौ प्रोटमनोरमायां च दूषितम् । वस्तुतस्तु 'भवतरे:' (७।४।७३) सूत्रे 'इश्तिपो धातुनिर्देश (३।३।१०८ वा०) इति वचनात् घातुमात्र पृयते न कर्तृविशिष्टम् , बभूवे खया, अनुपूर्व मुखमित्येव भवति । कपय- दयोऽप्यत्रैवानुकूलाः पारस्वामी स्वत्र काशिकाकारमतमाधितवान् । ३. पर शरा४० सूत्रस्य मा यमनुसंधेयम् । ४. 'प्रत्याहारस्यानुप्रयोगः' पाठा० । ५. माध्ये वचनमिदमन्यथोषलग्यते । मायोक्तानो पाणं वार्तिकानां संमहात्मकः फरिलोकोऽत्र काशिकायां पश्यते । पत्र विरोष: 'संस्कृत व्याकरण शान का इतिहास' नामके मन्थे (पृष्ठ २२७) द्रष्टव्यः । २५ ·वीरतरङ्गियो महाद' (३३११३४ गणे) परिभावी; भूतेऽभिभावी । मतेणों वा वक्तव्यः (१० काशिका ३।११४३) भवतीति भावः, भवः । प्राशिते भुषः करणभावयोः (२२४५) खत्-आश्रितो भवत्यनेनेति शितमय ओदनः, आशितस्य भवनम् आशितंमवो घर्तते । करि मुवः खिष्णुच्- खुकमो (३।२।५७) आत्यादिषु कर्टषु व्यर्येप्वच्चो-अनाढ्य आयो भवति आलंयमविष्णुः, आत्यंभावुकः । भुवश्च (३२११८) इतीप्णुर, छान्दसत्वं नेपम्,५ मविष्णुः । गताजित्यय पस्नुः (३२२२९) भूष्णु: किति च (14) इत्यत्र गकारस्य चर्वभूतत्वाद् गुणाभावः । सपपत्रपद (२२१५४) इत्युकम्-भावुकः । जिपि (३६२५७) इतीनिः- परि- ११ भवी । भुवः संज्ञान्तरमोः (३।२।१७९) किए-स्वयंभूः प्रतिभूः। रिप्रसम्यो वसमायाम. (३।२।१८०) विभुः, प्रभुः, संभुः । मितववादित्वार (• १८० बा.) शम्भुः । दोरम् (३।३।२७) प्रभवः, विमा, अनुभवः । सिपीभुयो. नुसंग (३६२४) घ-मावः । नवप्रभावादिति प्रमावः परी भुगेऽ. १. नन्दिमहिने नन्दीति णिचा नि:, होति का। पत एक स्वामिना मिस्परप्रतिपध्ये 'महादो' इत्युक्तम् । नार नपाठभेद सहनीयः । २. वाशिकायां प्रहादिगणे परिमारी परिमवी' इत्युमय पश्यते । तेन पर पृष्पमालो टम्पः। ३. 'अभिमानी भूते' इति प्रहादी गपत्रं पश्यते । ४. वाटिकमिदं माये नोपलभ्यते । पत्र प्रहः प्रारतिवद् प्णवरिषतावित २० भाषा प्रष्टया। ५. 'कवीनाम' इत्यधिक चिन् । 1. 'बस्नु: पाठ-1 'म्सः' इत्या मायसग्मतः पाउ: । न:' पर गकारमतंभूतो निर्दिश्यत हार मागामिनार इत्पन्य । ७. पत्र 'नोगियान रप पर लिगणना । गुपामाधित रमाई 1. पुरोऽनिट्दै गोरिधि (ARISIS मा ) इति भोगापामपि । परिस्पमिदं मारयम् । पर पाठान्तरमा पम्पो 'RAT Rति प्रमार.' तिसगापा र । दयाराग: -पा. पो चाम, पाई, हाल मत ममारा दौमा प्रमार व प्रादिममा मा।

·भ्वादिगणः बहाने (३३१५५) घाघ-परिमायः, परिभवः । कर्मकर्मयोच भूमोः (३२३११२७) व्यययोः पल्-अच्छेणानाट्येनाव्येन भूयते स्थायं मयं मयता । सा तस्प्रत्यये कायोः (३।४।६१) क्वाणमुली-पाभ्यनोभूया- स्ते, पार्श्वतोभूत्वा, पार्श्वतोमायम् । नाघार्थप्रत्यये ग्य] ( ३।४।६२ ) नानाभूयास्ते, नानाभूत्वा, नानामावम् विधाभूयास्ते, विघाभूत्वा, ५ विधामायम् । तूष्णीमि भुवः (३।४।६३) तूणीभूयास्ते, तूणीभूला, तूष्णींमायम् । यन्वयानुलोम्मे (३।४।६४) अन्यग्भूयास्ते, अन्यग्भूत्वा, अन्यग्भापम् । निरूदादयो यथा-भवत्यस्यां सर्वमिति भूः। भूतिः भस्म भूताः प्रहाः भवत्यस्मिन् भवनं गृहम् । कृत्परिशिष्टेऽपि भविष्यति गम्यादयः ( ३२३२३) मायी । भुवः क्मिन् (दरा० उ० ११६ कपाठः) भूमिः । पदिशदिशुमिभ्यः किन् (उ• ४१६५) भूरि । यदि भुवो हतच् (उ० ५।१) अदभुतम् । भुवः क्युन्' (तु• ३० २११) भुपनम् ॥१॥ [ अथ सेट आत्मनेपदिनः ] ३. एध वृद्धौ । इतः फत्यान्ताः(१।३१) पञ्चत्रिंश उदाता अनु. दातेतवानापम् एफारस्योदात्तत्त्वावसेअकारस्य चानुदात्तरवाद् पनुदात्तहित पात्मनेपदम् ( १२) इत्यात्मनेपदी । पधते । पधमानः । एधिता । एत्येधत्यूट्स (६।११८.) इत्युपसर्गस्य एङि पररूपं नास्ति- प्रेयने । मा भवान् इदिधत् इति परत्वाद हस्खे कृने पुन प्रसन-२० विज्ञानाद् द्विवचनम् । असुन्प्रत्यये (२० ३० १८८) पधः इन्धनम् । यासि समियोऽमिः" (गीता १३७) इति । यवोदेवीधप्रश्रयहिमपाः (२९) 1. पत एव भूतावेशमहादेशशब्दी पर्यायवाचिनो श्यते । २. परिशिष्टशब्देनात्रोणादिपाठो लक्ष्यते । उखादयो बहुलम् (३३१) इत्यस्यैव न्याख्यानभूतवादादिपाठस्य । पूर्वनिर्दिया निरूदास्तष्टाप्यायिस्याः । ३. नेदं स्त्रस्वरूपम्, पपि तु प्रातिप्रत्यपनिर्देशमात्रम् । ४. 'यषेध सुममिोऽमि:' पाठा । विन्स्यमिद मूतमन्यविरोधार । २१ ·५ १२ क्षीरवरहिण्या इतीधेषि निपातनाद् अदन्तोऽपि एघोऽस्ति' । गुरोध हलः (३।३।१-३) इत्यप्रत्ययः-पघा ||२|| ४. स्पर्ध संघर्षे । संघर्ष: परामिभवेच्छा | स्पर्धते मातु::- भ्रात्रा सदस्पर्धी फरोतीत्यर्थः । स्पर्धमानः । स्पधिता । स्पर्धमानः स फणम् इति तु कृष्णं प्राप्येत्यध्याहारात् । अणावकर्मकात् (१३१८८) इति णेः परस्मैपदम् -स्पर्धयति । यङ्लकि-लडीदपक्षे (२० ७३| ९४) अपास्पर्धात, अनिटि अपास्प । रात् सस्य (१२।२४) इति नियमात संयोगान्तलोपाभावः।सिपितु-सिपः हल्ड्याभ्यः (६३१६८) इति लोपे प्रत्ययलक्षणेन जश्त्वे, सिपि धातोरवा, दध (८।२।७४-७५) इति १० स्त्वपो रो रि (१४) लोपे दीर्घ (द० ६॥३॥129) च अपास्पा इति रूपम्, अरुत्वपक्षे तु तिवन्तवत् । अनुदानेवश्च हलादेः (३२११४९ ) इति यु-स्पर्धनः । गुरोध हलः ( ३।३।१०३ ) इत्यप्रत्ययः-स्पर्धा। बाहुलकादिष्णु मेकं स्पर्धिष्णुनवान्यो धृतो नाको हिमाद्रिणा५ ॥३॥ ५. गाय प्रतिष्ठालिप्सयोन्ये च । प्रतिष्ठा आस्पदम् । लधु- १५ मिच्छा लिप्सा | प्रन्यनं'प्रन्थः अस्य पृषापाठो विरलप्रयोगार्थः । गाधते । गाधिसा । ऋदित्वात् नाग्लोपिशास्वृदिताम् ( ७१४.२ ) इतिणी १. इत्यमवादन्तमेधपदममरटीकायाम् (पृष्ठ ८२) अपि साधितवान् स्वामी । मानुजिदीक्षितस्तु 'एधधातोरेव हलभेत्येनन घभि' निरवोचत् । अयमदन्तः पुंसि । उदाहतं च मुकुटेन-"एधान हुताशनवत इति कालिदास." इति । २. २. पराभिमवस्य धात्वयनोपसंग्रहाद् अकर्मकत्वम् । 'धात्वर्थेनोपसमहान्' इत्युक्तत्वात् (१० पृष्ठ ५५० १६)। ३. कृष्णमिति न स्पर्धे. कर्म, अपि तु प्रापेरिति मात्र.। ४. अय भावः-यपपि स्पर्धधातोः 'इष्णुच्' साराम विहितस्तथापि 'कतो बहुलम्' (३३१३ वा.) इति वचनात् समाधेयः जयादित्यस्तु 'भुवश्च' २५ (३।२६१३०) इत्यत्र 'चकारोऽनुक्तसमुच्चयार्य.-भाजिणुना लोहितच दनेन' इत्युक्तवान् । ५. अनुपलब्धमूलमिदम् । ६. 'प्रधनम्' पाठा.. ७. पुरुषकारे ( पृष्ठ २०) लयपुदत्य "ध्यमिचरति चैतन् 'पूपी विशरणे दुर्गन्धे च' इत्यत्र" इत्येवं दूषितः । वयं तु पृथग्विक्तिनिर्देशनानुमिनुमो - ·५ भ्वादिगणः चहि उपधाहखो नास्ति-अजगाधत् । अजगाधम् अतलस्पर्शम् ॥ ६. वाध रोटने । रोटनं प्रतिधातः । यायते । चाधिता। अथवाधत् । बाधनः । गुरोध हल: (३।३।१०३) इत्यप्रत्यये बाधा । घा- धस्तु अचि (द. ३१/१२४) । अजिशिकम्यमिपंसिवाधाम (उ०१॥२७) इति कु: हत्यं च, बाहुः ॥५|| ७. नाई नाय यायोपत्तापैश्वर्याशीषु । उपताप उपधातः । यामोपतापयोरित्यर्थयोः क्रियात्वात् ऐश्वर्याशियोस्तु द्योत्ययोधर्म- मात्राभिधानात् । यथा घण्टा ध्वनति, श्वेतते प्रासादः-संयुज्यते, समवैति, अस्ति, गण्डतीति गुण संयोग-समवाय-सत्ता-द्रव्याणि सिद्धानि पाण्यानेन साध्यत्वेन प्रतीयते । पूर्वापरीभूत मामाख्याते- १० नाचष्टे' (निरुक्त ११) इति । नाधते । अननाधत् । तथा नायते । श्राशिषि नाथ इत्युपसंख्यानात् (१।३२१॥ वा.) आत्मनेपदम, पष्ठी च सूत्रात (२।३१५५)-सपिपो नाचते-सर्पि, भूयादित्याशाले । अन्यत्र नृपं नाथति, याचते । रिपुं नाथति, स्वामी नाति, ईथे। नाथोऽचि (. ३१३४) । नाथ" इत्यनुपसर्गस्य नियमाप्नेहात्मनेपदम् - पदप कदाचित् 'प्रतिष्टालिप्सयोः' इत्येव मूलपाठ प्रासीत् 'अन्ये च इत्यपमशः पक्षात- नवर्धित । यथा कचित् धातुपाठकोशेषु 'हवप बीजसन्ताने' इत्यस्य स्थाने 'हुदप भोजसन्ताने बदने च' इति दृश्यते । तुलनीयम् यथा वपि. प्रकिरणे टा, वेदने चापि दृश्यते' (महामाप्य १३)। १. अमरकोश को. १, वारिवग, सौक १५। २. 'प्रतीघात.' पाठा० । २० ३. अमरटीकापा (पृष्ठ १५१) हीरस्वामिना 'बहति बहते प्रयतते वा बाहु, बाह प्रयो' इत्युक्तम् । ४. उपताप रोग इति वृत्तौ, उपघात इति तरङ्गिरयाम् (मा. घा० पृष्ठ ३७)। ५. अय माव:-'याशिषि नाय.' इलानुपूर्विकमुपसख्यान सूत्र च द्वयमपि वर्तते । तत्रोपसख्यानादात्मनेपदम्, स्वाञ्च षधी विधीयते । २५ ६ याशिषि नाथ इत्यात्मनेपदविधायके वार्तिके। ७. पाठोड भ्रष्ट इति प्रतिमाति । अत्र शुधः पाठ एवमूहनीया-नाय इत्यनुपसर्गस्य नियमाहात्मनपदप्रतिषेध' इति । काव्यप्रकाशे (वयं लोकः व्युतसंस्कृतिदोष उदाहत्य "अत्रानुनाथत इति ·५. १४ क्षीरतरहिया एतन्मन्दविपतिन्दालश्यामोदरापारडर- वायं हन्त पुलिन्दमुन्दरकरस्पराइम लक्ष्यते।। तत् पहीपतिपुषिकहरफुलं जीवामयाम्पना दीनं त्वामनुनायते कुचयुग पत्रोशुकमा पिधाः ॥ नोपदेशावता ययाहुः-सवे नादयो गोपदेयाः, नृति-नन्दि- नदि-नाकि नटि-ना-नाय-नृ-धर्जम (तु० महामान्य ६.१६) इति । उपसर्गादसमासेऽपि पोपदेशस्य (10) इति गर्व नास्ति-मनायते। अननाथत् ॥६,७॥ ८. दय धारणे। दधते, दघेते, दधन्ते । यकि-दाद- १० धीति, दादधि । यस्तमोथ (१८) इति मग्मायो नास्ति, सत्र हि धामो प्रहणम् । कौशिकस्तु दद पारपे ए दाने इति पार्ट ध्यत्यासात् । ददते मणिम्', घसे घनमपिम्य इति । पुराता परयः प्रमाणम् हि मवमेदारांनमारपर लायाः, एनिमुलगाना यार . कार विकल्पपामः, अपमपि हि रससन्तोः रिपन नोपारपामहे ।। ९. स्कृदि आमवणे । भाप्रपणम् उत्प्सस्य गमनप, भारत- ग्दन पा' । उद्धरणमिति तु मामारा। हदितो उस भावो (१५८)- सुन्दते । सलोपे फुन्दम' (203.1१०) ॥९॥ परिशे नाले इसारागसिपेर मापनपद निहिटर माथिरि माय:' पापानमसरमा 'नुनापी सनार' दि पनीर" डर • • GER ) १.पा.1 १. परापूर्वनिरप।

·भ्वादिगणः १०. विदि श्वैत्ये । श्वेतगुणक्रियायाम । विन्दते प्रासादः । श्वेतगुणः सिद्धोऽपि आख्यातेन साध्यैकरूप उच्यते, छता तु साध्योऽपि धात्वर्यः सिखतया पाकादिवत, शब्दशक्ति- खाभाव्यात् ।।१०॥ ११. यदि अभिवादनस्तुयोः । गुरुनचन्दते-अभिवादयते । देवान धन्दते-स्तौति । वन्दिता । पन्दनः । शृवन्योरामः (३।२।१७३)- धन्दासः। धन्दी मला णिनि । अचि (द्र० ३१३१३४) तु यन्दी छठहता स्त्री । षटिवन्दिविदिग्य उपसंख्यानाए (द्र० ३३३१०७ वा०)यु-- धन्दना । उणादौ धन्दाकः कामवृक्षः ॥११॥ १२. भदि कल्याणे सुखे च । फल्याणं श्रेयो मङ्गलादि, सुखम् भात्मगुणोदयः । भन्दते । मन्दिता । भदन्तः' श्रमणः । धुरादौ (१०७०) मन्दयति ॥१२|| १३. माद स्तुति-मोद-मद-स्वप्न-गतिपु । मोदो हर्षः, मदो दर्प, स्वभेनालस्पमपि लक्ष्यते । चन्द्रस्तु मदि नारे (१३१५) प्रत्ये- थाह । मन्दते । मन्दिता । मन्दः । मन्दिवाशिमाथि ( उ० ११३८) इत्यु- रच्-मन्दुरा याजिशाला । पितिमिमदि (दश उ• ८२६ 'पाठः) इति फिर-मन्दिरम् । स्फायितचिवधि (उ०२।१३) इति रक- 1. श्विदि श्वेत्ये' इत्युक्तम्, तत्र सस्य गुण वादक्रियात्वन धात्वर्थामावात् लक्षणया श्वेवगुण क्रिया लक्ष्यते । श्विन्दते प्रासादः, श्वेतो मवतीत्यर्थः । २. 'साध्यैक्यम्' पाठा। ३. 'वितालरादः प्रयोजन वैतालिका राज्ञोऽवसरपाठका मजला मदसा] ख्या, पातों का इलेके' इत्यमरटीकाया (पृष्ठ १६५) सामी । ४. 'वन्यते याच्यते वन्दी हठाहता त्री' इत्यमरटीकायो (पृष्ठ १९९) तीरस्वामी। ५. उणादी 'पाक' प्रत्यय. दृश्यते (उ० ४११३), तेनेद पदं सिध्यतीति सामिनोऽभिप्रायः 1 वन्दाकवीवरमितुरिति हेमचन्द्रः (उणादिरीका ३४) । ६. मन्दैनलीपञ्च (उ० ३१३०) इत्यनेन । प्रव्रजितायंक इत्युज्ज्वलः । असण राम्दो मौदमितुवाचक इत्येक मन्यन्ते । तदसन्, बुरप्रादुर्भावापदिसहतवर्षप्राचीने शतपयनामणे (१४२२) तस्य प्रयोगदर्शनात् । २. . २५ ·५ क्षीरहिएयां मन्द्रः । मद्रो माद्यते'; (६० उ० -४११०२) मदिरा च । प्राणिमादिम न्दिभ्य धारन ( ८० ३१३४ ) मन्दारः । कुदरादया ( ३० ५iri) पति मन्दर । खनेर थाकः ( उ० ४.१३ ) इति बाहुलफादाक:-मन्दाक। मत्वीय चेनौ (द्र० ५/२/114)-मन्दाकिनी ॥१३॥ १४. स्पाद किञ्चिचलने । स्पन्दते, स्पन्दिता | स्पन्दि- तुम, स्पन्दनः, स्पन्दः॥१४॥ १५. क्लिदि परिदेवने । परिदेवनं शोचनम् । क्लिन्दते । उदात्तेत्सु पाठात (धा० सू० २१९) क्लिन्दति । स्वरितेत्सु नोक', कभिप्रायेऽपि परस्मैपदार्थः ॥१५॥ १६. मुद हर्षे । मोदते मुदिता। रलो युपधार इलादेः संध (AR(२६) इति विभाषा फित्त्वाद् मुदित्वा मोदित्वा, मुमुदिपते मुमो- दिपते । मोदनः । गुपयसापीकिरः कः (11) कुमुद मोदयति' मोदकः । इपिविमिमादिमुदि ( ८० उ. ०२६ क ) इति किरच-मुदिरो में घः दिमोर्गग्गी (3.11१२८) मुद्गः। रायिवधि (3० २१५) ति रङ्-मुद्रा। धुरादौ मद संसर्गे (1.11९०) मोदयति ॥१६॥ १७. दद दाने । ददते, ददेते, पदन्ते । ददिता, पदितुम् । न शस-दद वादि-गुपिनाम् तु. ६२६) इति लिटि एत्वान्यासलोपोन दददे ॥१७॥ १.तुलनीया अमाधीररीका पृष्ठ ४८१ भमररीया (पृष्ठ 1.1) 'मन्दानियमिदार, मन्दा ग्राण पणे. तिवा' खत सामिना। ३. 'मन्दर मरिम: रामवन सकिनमः रिकारोषः । १. अमरीकायो (पृष्ठ 1.1) मदमति धारयम पनि निसोपन सामी। ५. अयं मार-मनु भातसलितः (पपा TERRED भिगए २५ बामनेपरिनो मन्ति, अ म नुदानहाए चोमगर पतिः। नानुधरेगन मिमा:प्पामनेपद माति, मादेनी पारमगरम् । १.को थियो मला पुस । ७.'मोसा. जशन स्पागल पान . . २० ·भ्वादिगणः १८. प्वद स्वर्द आस्वादने । आखादनं जिहया लेहः । चैत्राय मदते । पोपदेशत्वाद् इएकोः, श्रादेशप्रत्यययोः (८।३।५७-५९) इति पत्वम्-असिवदत् स्तौतिएयोरेव पणि (द्र० ८३.६१) इति नियमात पत्वं नालि-सिस्वदिपते, सिवादयिपतीति । सः स्विदिस्खदिसहीना च (८३६२) पत्वाभावः स्वदनः । क्वापाजिमिस्वदीत्यादिना (द्र० उ० ११) ५ उण-खादुः। चुरादौ प्वद संवरणे (१०।२०.) खादयति । खर्दोऽयोप- पेशः, यत् स्मृतिः२--अज्दन्त्यपराः सादयः षोपदेशाः स्मि-स्विदि-स्वदि-स्वजि- स्वपयक्ष, सपि सजि-स्त-स्त्र-स्त्या-रोक सूवर्जम् (तु. भा• ६१६६४) । स्वर्दते, असस्वर्दत् ॥१८,१६॥ ११. उर्द माने क्रीडायाश्च । मितिर्मान मिति मुख्योऽर्थः । १० चकारादाखादनेऽपीति दुर्गः । ऊर्दते, घोरपधाया दीर्घ इकः, हलि च (८1१1 ७६-७७) इति दीर्घः ॥२०॥ २०.कुर्द गुर्द गुद क्रीडायामेव । क्रीडानियमोऽध धातू- नामनेकार्थत्वे लिङ्गम् । कूदते । स्फूर्जेर (घासू०१११४८) दीर्घोपदेशाद् धोरपधाया दीर्घमनित्यमाहुः -पुदते, पुर्दनः । गुर्दनः । गुर्द- १५ मावितोऽकारो लहषया गृहयते । स्वामिते 'गुणिनाम्' इति पाठे गुणः-गुण- शब्दो विधायकत्वेनास्याम्ति इति मत्वर्थीये इनि प्रत्यये शक्यैव सोऽयों लभ्यते । स्वामिपुतः पाठोऽन्यत्र न कचिपलब्धः । अथ तत्वबोधिनी द्रष्टव्या (सि. को. मा. ३पृ.१६९)। १. "संवरणे।' इति क्षीरस्वामी इति धातुवृती (पृष्ठ ४३) माधवः । तथैव २० पुरुषकारोऽपि (पृष्ठ ४४)। २. स्मृतिपदेनात्र मा यमभिधीयते । तत्र चायं पाठः-'यज्दन्त्यपराः सादयः पोपदेशाः स्मिङ् यदि विदि-स्खजि सपयश्च, सृपि-सृजि-स्तृ-स्त्या सेक- स्वर्जम् (६।१६६४) । यज्दन्त्यो सान् परौं येषां ते सकारादयः सर्वे पोपदेशा इत्यर्थः (उद्योठ)। ३. इह मान मुखमिति सम्मतायाम् इति धातुतिः (पृष्ठ १४) ४. पत्र गध' (१३५) धातो चिस्तरस्या टिप्पणी(७) च द्रष्टच्या (पृष्ठ १२)। प्रयंमाव:-'वोस्पधाया दीर्घ एकः (१२३७६) इत्यनेन 'स्फुर्जा' इति . २५ ·क्षीरतरङ्गिण्या स्थाने ' दोर्गाः खुर्दै पेठः । गुदस्थाने गुधेत्येके। उपाध्यायास्तु गुदफ्रीडायां पायुविहार एव द्वौ धातू इति व्याख्यत्, तन्नेति सभ्याः २ गोदते-जुगु- दिपते, जुगोदिषते । के (६० ३।१११३५) गुदम् ॥२१-२३।। २५. पूद क्षरणे । क्षरण निरसनम् । सूदते । निसूदितः । ५ चुरादौ पूद निःषत्रणे (तु० १०।१६४) निसूदयति । नन्द्यादौ (६० ॥१॥ १३४) सूदनः । पचादौ सूदद--(६० ३।१।१३४) सूद, सूदी । सूददीपदीसी च५ (तु. ३६२।१३५) इति युज नास्ति-सूदिता ॥२४|| २२. हाद अव्यक्ते शब्द। अव्यक्तनतिस्फुटवणे हादते दुन्दु- मिः, नूपुरहादः । पृपोदरादित्वाद् (६० ६।३१०९) हस्ये कृते हदः ॥२५॥ २३. हादी सुखे च । चशब्दावव्यते शन्दे च । हादते। णिचि (द्र. ३।१।२६) आहादितः। श्वोदितो निष्ठायाम् (७॥२॥१४) नेट, निष्ठायां हादो हवः (५० ६।४।९५) प्रहन्नः । क्तिनि अपीप्यते -प्रहत्तिः ॥२६॥ २४. स्वाद आस्वादने । खादते । स्वादनः ॥ ७|| २५. पर्द कुत्सिते शब्द। पायुचनौ वर्ततेऽयम् । अन्ये १५ सपाठेऽपि दीर्घवं सिम्यत्येव, कि दीघोपदेशेन । घतस्तद् व्यर्थे सद 'वामपधाया: इति दीर्घत्वस्यानित्यता प्रापयति । 'कुर्दस्थाने' पाण। २. 'तोति सम्याः' इति कचिन्न । ३. निरासे' पाठा० | चुरादौ 'पूद पासवणे' (10१६४) इति पाठ उपलभ्यते। ४. पाचक इत्यर्थः। ५. 'सूददीपदीक्षा' इति काशिकादिषु पाठः । ६. हाद इति योगविमाग. क्रियते, तिन्यपि यथा स्यात्, प्रहतिः' इति काशिका (६.९५) वालोच्या । किमर्थमय संयोगान्तेषु उदादिषु न पठितस्तदाह सायणः-'संयोगान्तेषु उदादिष्वय न पठितः शन्दविशेषान प्राधा ( हादा) दिनापि साम्यात् । स्वादि- २५ स्वाकारवत् सयोगादित्वेन हादापनुरोधेन मध्ये पठितः, (घा० ३० पृष्ठ ४५)। एक. मनैका धानपाठक्रमविषये सायफनोहः स्तः, स तत्रैवानुसन्धेयः, उदाहरणार्थमन्त्र . - २० सायणपाठ उपन्यरतः।

·. भ्वादिगणः । निश्शदमघोवाल मन्वाना अशद इत्याहुः । पर्दते । पर्दनः । पर्देनित प्रसारणेमधोपश्च (३० ३१८०) इति पृदाकुः सर्पः ॥२८॥ २६. यती प्रयले । यतते । यतित्वा । ईदित्वावीदितो निधा- याम् (७।२।१४) इत्तीण नास्ति-यत्तः । यजयाचयतविध ( ३३१९० ) इति । नर-पत्नः । यतेर्वृदिश्च ( उ० २।९० ) इत्यून-याता देवरभार्या, यातरौ' ५ घुरादौ यत निकारोपस्कारयोः (१०१०१) यातयति ॥२९॥ २७. युत् जुन भासने । योतते, अयुयोतत् । कौशिकस्तु ज्योतिः सिदये अति ज्युति मन्यते, ज्योतिश्च दुतेरिसिजादेमजः (तु०३० २०१०) इति सिद्धम् । जुतिरिति दुर्ग:-अजुतत् अजोतीत् ॥३०, ३१॥ २८. विधवेच याचने । घेथते, अविवेथत् । किति विशेष:- १० वियितः, वेथितः। कौशिकस्तु अयिथुरसिद्धये यातन इत्याह, तन्न, न्यः सम्प्रप्तारण विच्च (उ० ११३९) इति सिद्धः ॥३२, ३३।। १. प्रसारणशब्दोऽय सम्प्रसारणशब्देन समानार्थकः । २. फाशिकादिषु 'विच्छ' इति पाठः । ३. दीर्घामाव दयितुमस्योपन्यासः । तथा च स्मृतिः-'पिता माता १५ नानान्दा ना सम्येष्मात्यातरः । जामाता दुहिता देवा न वजन्ता इमे पनन्त दश। ४. श्रमरटीकाया (पृष्ठ ३२८) हीरस्वामिना "ज्योतते ज्योतिः" इत्युतम् । वस्तुतस्तु युनिरित्र व्युतिरपि स्वतन्त्रो धातुः । तस्य कात्यायनौत्रसूत्रे ( ४१४५) 'श्रवव्योत्य' इति ल्यवन्तः प्रयोगोऽप्युपलभ्यते । अाकालिकरापार प्रयोगाद् २० धातुप्यस्य पाठो न फत., एतदातुनियन लोके लन्धप्रचारं क्योति.पदं तत्समानार्य- फार युतधातोर्निम्पादितम् । उत्तरोतरं कय धातुपाठस्य संपोऽभूदिति कास्त्र पाणिनिमोक्तयोधातुपाठयोस्तुननया स्पष्ट प्रतीयते । ५. दशपादो श्वेतवनवासि कातन्त्र हैम कामरणादिपठितेनोणादिस्य सह नेद सदति । ६. 'पायो घान्त इति कौशिक, धीरजामिना लयं पहो दूषितः' इति भातुवृतानुक्तम् (पृषु ४२) । साययोक्तः पारस्वत्र नोपलभ्यते । कदाचित प्रयपातः सज्ञात' स्यात् । २५ r ·1 ५ . २० क्षीरतरणियां २१. श्रधि शैथिल्ये । शैथिल्यमगाढता । श्रन्थते, अन्धेश्शेति थकव्याद' (काशिका ६४१२२)एवाभ्यासलोपो न स्तः, तत्र हि श्रन्थि- रूपोपादानेन अन्य मय सन्दमें (तु० ९४१,४३) इत्यस्य ग्रहणम्-- शभन्थे, अन्येऽत्राप्याहुः । इदित्वादनुनासिकलोपाभावः, श्रेये इति सूदाहरन वृत्तिकद भ्रान्तः । नोपधा यान्ताद् वा (१।२।२३) इनि पत्ता घा कितू-धन्थित्वा, श्रथित्वा । शिथिल (०३०१।५३) श्लयः॥३॥ ३०. ग्रयि कौटिल्ये। कौटिल्यं कुसृर्तियन्धश्च । प्रन्यते । प्रन्ध्यते । प्रन्थना । प्रथित्वा, प्रन्थित्वा । प्रथितः । खनिकष्यज्य- सिव सि (उ०४।१३९) इति प्रन्थिः । ऋयादौ श्रन्थ ग्रन्थ सन्दमें' (तु० ॥ १० ४१,४३) इत्युदात्ततौ सकर्मको स्तः-श्रध्नाति । प्रश्नाति । श्रध्यते प्रध्यते, अनिदितो हल उपधाया किडति (६।४।२४) इत्यनुनासिकलोपः । धेयुः, प्रेथः, शश्रन्थुः, जप्रन्थुरिति । एतौ चुरादौ श्राध्षाद्वा (१०२०१) विकल्पितण्यन्नौ स्तः। श्रन्ययति, श्रन्थति, ग्रन्थयनि प्रत्यति । कर्मकर्तरि किरादिणिश्रन्थिन्धिमात्मनेपदाकर्मकाणामिति यक- चिणी न स्तः- धन्यते खयमेव, श्रनीते, अथन्धिष्ट । अन्यते, प्रश्नोते, अमन्थिए ॥३५|| १. वार्तिकमिदं माथे नोपलभ्यते । २. 'इदिवा.......'भ्रान्तः' पाठो धातुचो (पृष्ठ ४६) उद्धृतः । 'पत्र २० वृत्तिकारः धातुवृतिकृद् उच्यते' इति सायणः (धा० वृ• पृष्ठ ४६)। ३ इदिवानलोपामाव दर्शयितु पदमिदमुदाहृतम् । ४. तरङ्गिण्या यादी 'श्रन्थ विमोचनहर्पयो, मन्थ विलोडने, मन्थ सन्दर्भ (४१-४३) इत्येवं पश्यते । श्रन्य अन्य सन्दर्भ' इत्यानपूर्विकस्तु चरादी (२२६)पठ्यते । ५. अत्र कश्चित् पाठो नष्ट इति प्रतिभाति । ये तु 'प्रन्थिग्रन्थिदम्भिस्व. २५ छीनामिति वक्तव्यम्' (आशिका २१६) इति पठन्ति तेषां मतेऽपिलिटः कित्त्वे. अनुनासिकलोपे एत्वान्यासतोपो धुः प्रेथुः । ये तु तादृशवचनस्य मायेऽनुक्तवाद- प्रामाण्यं मन्यन्ते, तेषा मते शमन्थुः जगन्धुः इति रूपम् । ६. अयं 'भूषाकर्मकिरादिसना चान्यत्रात्मनेपदा' (३।१।८७ वा०) इत्यस्य 'मारद्वाजीयाः पठन्ति णिनिधिप्रन्थिमामात्मनेपदाकर्मणाम्' (३।१।८९ वा.) इत्यस्य चार्थतोऽनुवादः।

·भ्वादिगणः ५ ३१. कस्य शापायामश्लाघा गुणारोपः। परयते, फरियता । विकायनः। वो कप खस-फरय (३।२।१५३) इति धिनुण-विकरयी ॥३६॥ ३२. उदात्ता अनुदात्तेतः । व्याख्यानमेतत्' । म्यादिगणे प्रथमः प्रघहफा तयन्तिप्रस्तायाद् एफप्रयट्टफेनोक्तः । एवं यथा- स्थमनुसनव्यम् ॥ [ सेटः परस्मैपदिनः ३३. अत सातसगमने । सातत्येन गमनं नित्यगतिः । इतः शुनष्यन्ताः (१६०) पशिदुदासाः सेट उदात्तेतश्च परस्मैपदिनः । भनति, अनन्, मतिता । न गतिहिंसाग्यथ (१॥३।१५) इति व्यतिहारेसा नास्ति-व्यत्यतति । प्रायविचमि (उ० 1110) त्यस- मनसी| १. शूनन्यविन्यति (उ० ४।३) इनीथिन-अतिथिः । पश्यतिम्या (उ० ४। १३१) इतीण-आतिः पक्षी । पादे प (७० ४१३२) पदाप्तिः, पादस्य पदा ग्गति (तु० ३६५३) इति पत् । समातियो मनिन्मनियों च (T•उ०४/१५३) इति मनिण-मारमा ॥३७॥ ३४.चिती संशाने । संशानं संवित्तिः । चेतति । श्रीदितो निष्ठा- १५ याम् (२।१४)ति नेद-चित्तमाचितिः।लो म्युपधारपालादेः संभ (1121 १६) इनि या कित्यम्-चितिवा, तित्या; चिचितिपति,चितिपनि। किापे'-धिन् । भसुनि-चैनः (५० उ० (१)। अनुपमगानिस्परिन्द (३११११३८) इति पी :-चेतयः । घुरादी चिन संवेदने (1.11२६) स्त्यात्मनेपदी-चेतयते । चेतनम, चेतना ॥३॥ १दिपाय प्रमाणयति यत् 'उदाता अनुरातः' इत्पेरमादीनि वसनानि सूचाएगोति। २. अमरटीकायां शामिना 'न तरसने पमी'त्येश्मभिदिलर (१४)। ३, 'पादस्य पराम्पाति' इखे काशिपदिए पाठः। ४.श्वेत दरापापापुपादिपु मरो न परते। ५, 'विशि: पाडे लिभिजार बलमा सोममा दयः। 'सम्पदारिम्पः हिर' (३)विधान । ..'" दिनास्ति। 1. परासरेतुने पाले। २.

·पू २२ क्षीरतरङ्गिण्या ३५. च्युतिर आसेचने। आसेवनमीपत्सेकः । च्योतात, च्यो- तिता। इरितो वा (३।१।५७) इति लुडि वाऽङ--अच्युतत्, अच्योतीत् । च्युतित्वा च्योतित्वा, चिच्युतिपति चिन्योतिपतिः ॥३९] .३६. श्च्युतिर क्षरणे। क्षरण प्रवणम् । शस्तालव्योऽत्र, दन्त्यादित्वे हि-पश्च्योतन्तीति सुत्वस्यासिनवाड्. सि पुट् (८१३॥ २९) इति धुडागमः स्यात् । द्रमिडाश्चुतिरित्ययाहुः-चोतति, अचु- मत्, अचोतीत् । कौशिकस्तु सुतिमयोप, मन्यते-श्वोतति ॥४०॥ ३७. कुपि पुथि लुथि मन्थ हिंसासंक्लेशयोः । हिंसा प्राण्युप- घातः, संक्लेशोचाधा । कुन्यति, कुन्य्यते । नोपधात् थफान्ताद वा (१२००३) कित्-कुन्यित्वा, कुथित्वा। यादौ कुन्थ सश्लेषणे (तु ०९:४४) कुम्नाति। पुन्यति । लन्यति । मन्थति, मथ्यते, मथितम्, मन्थित्वा, मथित्वा । मन्थः (उ० ४.१) इनिः किञ्च-मथिन् मन्थाः। चि-मन्यः । उणादी मन्याणः', शानश्च । ज्वलादो मथ विलोडने (१॥५८१) मथति, मथ', माथः । यादी मन्य विलोडने (९४२) मनाति, मथ्यते । मथिमाथी- १५ स्यपीति दौगां:-मन्यति, मन्थ्यते; मान्थति, मान्थ्यते ।।४१-४४॥ १. विकल्पेन कित्वं 'रसो युपधा' (१२।२६) सूत्रेण द्रष्टव्यम् । २. 'शस्तालव्यो। • स्यात् पाठः प्रक्रियाकोमुधामुदतः (पृष्ठ १२)। अत्र सायणः-'अत एव चिकारादिविरोधात् ताल-यष्यादिवादिनों स्वामिकाश्यपा घुपैयौ' इत्याइ (धा वृ० पृष्ठ ४८)। दन्यादित्वे धुडागमस्तु न प्राप्नोति 'श्चन्वं २० घुटत्वे सिद्धं वक्तव्यम्' (ब२६ वा०) इत्युक्तन्वात् । ३. सायणादयः 'मन्य विलोडने' इति स्वतन्त्रं सूत्रं पठन्ति, अत्र च मन्य स्थाने मधिम् 2. धा. वृ० पृष्ट ४८ | ४. 'मन्थान.' पति पाठोऽत्र युक्तः स्यात् । स च 'सम्यानच् स्तुव.' (उ० २१८९) इत्यनेन विहित धानच् बाहुलकाद द्रष्टव्यः । ५. अमरटीकायामपि 'मनातीति मन्यानःसानन्'(पृष्ठ २१६)इत्याह स्वामी। एतच्च भानुजिदीवितेन दूषितम् (अमर० पृष्ठ ३२६) । शानप्रत्यये पुगामा साधु । महामारतादी शानपि पुगामाको बहुप्रोपलभ्यते । ६. पुरुषकारे (पृष्ठ ७७) धातुहत्तौ (पृष्ठ ४८) व स्मृतोऽयं पाः। २५ ·भ्वादिगणः २३ ३८. पिधु' गवाम् । सेधति, सिपेध । परिसेधात गाम, गमयतीत्यर्थः । सेधतेर्गती (८३११३) इति पत्वं नाति, अन्यत्र निषेधति पापात् । उपसर्गार सनोति-मुवति (८।३।३५) इति पत्वम, सेधति-निर्देशात् सिध्यतेर् (धा० सू० ४।६४) नास्ति-निसिध्यति । उदितो वा (२०५९) इति त्यो वेद सिया, सिधित्वा, सेधित्वा, रलो व्युपधात् (१।२।२६) ५ इति वा कित्त्वम् । यस्य विभाषा (७।२।१५) इति निष्ठायां नेट-सिद्धः, निरनुयन्धपाठे तु सिधितः ।रलो व्युपधाद (१।२।२६) इति वा फित्वम्- सिसिधिपति सिसेधिपति ॥४५॥ ३१. पिघू शास्त्रे माङ्गल्ये च । शास्त्र शास्त्रविषयं शासनम्। माङ्गल्यं मङ्गलविषया क्रिया । अत्रैवायमूदित् , अर्थान्तरे पुनरुदित । १० ऊदित्वात् स्वरति-सूति (२४) इति वेद-सेधा पुत्रं, शासितेत्यर्थः, सेधिता। लिटि यादिनियमान नित्यमिट-सिविधिय । वस्वेका. जाघसाम् । (७॥२॥६७) इति कसोनियमादिड् नास्ति-सिपिद्ध्वान् । दिवादी षिषु संराती (४१८४) अनिद-सिध्यति, सेखा ॥४॥ ४०. खाह भक्षणे । खादति, अवखादत् । अदिखादिनी- १५ यहीनां प्रतिषेधात् (२०१॥४॥५२ वा.) फर्मसंशा नास्ति-खादयति पिण्डी चैत्रेण । निन्द-हिंस-क्लिश-खाद(३।२।।४६)इति पुन-खादकः ॥४७॥ ४१. खद स्थैर्य हिंसायां च । वदति । अचि (६० ३।१।१३४) खदा । अजिर शिशिर (उ० १५४) इति खदिरः॥४|| १. श्मपुदितपाठमुदाहत्य दूषितवान् सायणः (घा. वृ० पृष्ठ ४९) । २. स्मृतोऽयं पाठो धातुवृचौ (पृष्ठ ४५)! ३. 'शास......... क्रिया' इत्युपतमिदं पुरुषकारे (पृष्ठ ८७) स्मृतंच धातुवृत्ती ( पृष्ठ ५०)। ४. सुभृग्योऽनुदानम्यो लिटि इट् प्रतिवेधः सिद्ध एव, किं पुननिषेधैन, एवं तर्हि व्यर्थ सज्ञापयति यदि तिटि हरिनषेधस्तहि ऋपादिम्य एव, नान्येभ्यः । २५ अयमेव नियमः ऋयादिनियम उच्यते । ५.अचि स्त्रिया या। २.

·. २४ छोरतरङ्गिण्या ४२. बद स्थै। बदति, बद्यते । भ्रमरादी' बदम् , यदरी । चादर ओष्ठ्यादिः। पद व्यक्तायां वाचि (11७३२) इति तु दन्त्यौप्ठ्यादि वदति, उद्यते । पदेति कण्ठ-पदति ।।४।। ४३. गढ व्यक्तायां वाचि । गदाते । नेर्गद (८४/१७) इत्युप: ५ सर्गाण्णत्वम्-प्रणिगदति । गदमदचरयम (३11१००) इति गद्यम् । नो गदनदपठ (३।३।६४) इति घामए-निगदः, निगादो घम् (द्र. ३३।१८) भिदादौ (द्र० ३३३३१०४) गदा । गदोचि (६० ३।१।१३४)। चर्चर- पर्वर-गद्गद-धुधुर घर्घर-जर्जर झर्झर फर्फर-मर्मर-ससंर-युवुढ-मु- मुर-मर्मर-दर्दर-पुर्पुरादि[]द्वित्वं पृषोदरादित्वान् ।चुरादौ स्तनगदी- १० देवशम्दे (१०१२४७) इत्यदन्तः-गदयति ॥५०॥ ४४. ग्द विलेखने । विलेखनमुत्पाटनम् । रदति । ल्युः (द्र० ३१४१३४) रदनः । अचि (द्र० ३।१६१३४) रदो दन्तः ॥११॥ ४५. णद अव्यक्ते शब्दे । नदति । उपसर्गादसमासेऽपि (1४11४) इति पात्वम्-प्रादति । नौ गदनद (३५२१६४) इति धा अप्-निनदः, १५ निनादः । पचादौ (द्र० ३११३४) नद-नदः, नदी । अनुङ् नदेव (उ० ३३५२)-नदनुः । चुरादौ (१०।१५७) भासार्थः-नादयति ॥५२॥ ४६. अर्द गौ याचने च । अर्दति । यातने चेत्येके--अदितः खेदित इत्यर्थः । तस्मान्नुड् द्विहल (101) इति लिटि नुट--आनद । नन्द्राः संयोगादय (११॥३) शत रेफो न द्विरुध्यते-अदिदिषति । ल्युः २० (द्र० ३।१।१३४) जनार्दनः । अर्दै सनिविभ्य (१२।२४) निष्ठायां नेट- समूर्णः । यमेधावियें (७२।२५) अभ्यर्णे सेने आसाते । चुरादी अर्द, हिमि हिसायाम (१०/२२०) अदयति ॥५३॥ , "विसरादो' शति पाठा । भ्रमरादिविसरादिर्वा न क्वचिदुपलभ्यते गण । पत्र पदाचित् ‘उपादो' इति युक्त पाठ स्यात् । यत्र उ० ३।१३सूत्रव्याख्यान २५ मालोचनीयम् । २. हस्तलेखेषु 'पूर्वादि' पाठः । स चाशुम । ३ पृषोदरादीनि यथोपदिष्टम् (६३३11०९) इति ने पृथयोदरादेरातिगप- खान इति भावः। ४ नदनु'-मेय।

·२५ ५ भ्वादिगणः ४७. नई गर्द शब्दे। नईति प्रिनर्दति, गोपदेशवम अतन्त्रम् परिगणनात्' । गर्दति । शुकशलिगलिगदिग्योऽमच् (तु•३० ।। १२२)-गर्दभः ।।५४,५५॥ ४८. तर्द हिंसायाम् । तदति । वितर्दिका घेदी ॥१६ ४९. कर्द कुत्सिते शब्दे । कर्दति । कलिकोरमः (उ• ४१८४) फर्दमः ॥५॥ ५०. स्वद दन्दशूके। दन्दशके गहितदशनयुक्तायां झियायाम, दरानमात्रे याच्ये साधननिर्देशः साधनप्रधान-प्रयोग-समयायाः । दन्तशूफपाठेऽपि दन्ताःशूका भस्येति स एवार्थः पर्यवस्थति खिदति।। ५१. अति अदि बन्धने । अन्तति, आनन्त । अन्तकः । १० अन्दति, मानन्द । अन्दूल्ल (उ० ११९३) इत्यन्दूः पादअन्ला । अदि- पाठोनार्पः अन्ये अति इति बन्धने इति पेतुः-इन्ताभकार' ॥१९,६०।। ५२. इदि परमैश्वयें । परमैश्वर्यं परमेशनक्रिया । इन्दति । बेन्द्राप्रवन ( उ. २१२८) इति रफ-इन्द्रः॥६॥ १. स. नादयो पोपदेशाः, मृति नन्दि नर्दिमरि नाटि-नाना-नवर्जम्' १५ इति गोपदेगस्मृती नर्देः प्रतिषेधात् योपदेशत्वमविवचितम् इति भावः । २. 'वेदिवा' पाठा ३. अमरटोकाया (पृष्ठ ६२) चीरस्वामिना 'कृयोति कर्दम.' इत्युक्तम् । ५. पाठोऽयं सायन पातुचो (पृष्ठ ५२) स्मृतः । ५. शक:-क्षणतीक्ष्यामः। ६. 'यत्र धनपाल:--तान्तं दविडाः पठन्ति, पायर्यास्तु दानमिति; उभय- मिति मैत्रेय स्यामि कारगप सम्मताकारादयः' इति धानुवृत्ती (पृष्ट ५३) सायणः । ७. "पादकटक: पाग-1 ८. 'प्रतः पागेऽनार्षः । अन्ये पदिशति पवने रगत पेटः तावकार' इति पुरुषकारे (पृष्ठ ७५) उदातः पाठः । क्षीरतमिएयां तु 'पदि' पाठः, न तु 'घते.। ९. द कचिम । र पति तु पुषमा रकः कान्प्रत्ययाम्यां च्या हितवान् । विशेषस्त्वत्र दरापाणादिवृतौ इन्द्रपरिषएपो (पृष्ठ ३१६ दि. ५) द्रष्टव्यः। २.

·१० . क्षीरवरहिण्यां ५३. विदि अवयवे । एकदेशगतक्रियायाम् । विन्दति । बिन्दुः, बाहुलका उः। विन्दुरिच्छुः (३।२।१६९) इति वेत्तेर् (श६७) निपातनम् ॥६॥ ५४. णिदि कुत्सायाम् । निन्दति। निन्दा । वा निसनिक्ष- ५ निन्दान (१४१३३) णलम्-प्रणिन्दिता, प्रनिन्दिता। निन्दहिंस (३।२।१४६) इति वुश्-निन्दक ॥६॥ ५५. टुनदि समृद्धौ । नन्दति । ण्यन्ताल्ल्युः (द्र० ३।१।१३४) नन्दनः । शुद्धादच-नन्दः । प्रज्ञादी (द्र० पाठा३८) नान्दः, नान्दी। इनि-नन्दी। ण्वुल (द्र० ३२११३३)-नन्दकः।रिवतोऽधुच (३।३१८९)- नन्दथुः । ननि च नन्दः ( उ० २९८ ) ऋन्-मनान्दा भर्तृभगिनी, ननान्दरौ । हिनन्दिजीवि (इ. ३।१२७) इति झन्-नन्दयन्तः । प्रया मन्ताल्चाप्य (४५५) इत्ययाणेरिनुच्छ (द्र० उ० ३१२९) नन्दयित्नु. नन्दा तिथिः ॥६॥ ५६. चदि हादने दीप्तौ च।चन्दति।रक (२०३०२१३)चन्द्रः। १५ चन्द्रिका इषितिमिमदिमुदिखिदिमिदिधिदिमन्दिचन्दि (दश०३० ८।२६०) इति किरच्-चंन्दिर। बहुलमन्यत्रापि (उ० २/७८) यु-चन्दनम् । चन्देरादेय छः (उ० ४।२१८) असुंश्च-छन्दो गायन्यादि । याहुलकाद' अदन्तो- ऽपि स्वभावः छन्दानुवर्ति" ।।६|| १ नादी मङ्गलपाठ . ..'पत्युः स्वसा' पाठा.1 ३. प्रकृतिप्रत्ययनिर्देशः । सून वेव पठयते- तनि हषि पुषि गदि मदिभ्यो रिलुन्। ४ पाठोऽयं चिनास्ति । ५. 'घाडादने' पाठा। ६. 'कतो बहुलम्' (३।३।११३ वा०) गति बहुलदवनेन । सीमिश महोदपेन 'उणादयो बहुलम्' (३१) इत्यस्य सख्यानिर्दिय, न सा युक्ता। ५. 'चन्दानुवर्ती इति दीर्घपाने युक्तः । तथा च तदीयामरटीका (पृष्ठ ३२८) पाठ:-'इन्दति धन्द पपे गय यादी, अभिलाषेऽकारातोऽपि, गया उदा. । २. २५ ·२७ भ्वादिगणः ५७. अदि चेष्टायाम् । श्रन्दति ॥६६॥ ५८. कदि ऋदि क्लदि आह्वाने रोदने च । कन्दति फन्दो मूलम् । फन्दुः पाकस्थानम् । फन्दुकम् । कन्दरा' फ्रन्दति । आ- कन्दः । ल्युः (द्र०३।१ । १३४)-संक्रन्दनः । फदि ऋदि-कदि पते प्रयोऽपि वैलव्ये (धा० १२५२०) इति घटाधात्मनेपदिनः॥६७-६९।। ५ ५९. क्लिदि परिदेवने । क्लिन्दति शोचतीत्यर्थः। आधो (१।१५) ऽनुदात्तेत-क्लिन्दते। क्लिन्यते। क्लिन्दितः । दिद्यादौ क्लिदूधार्दमावे (४।१३३) मिथति, विद्यते । सिधः ॥७॥ ६०. शुन्ध शुद्धौ शुन्धति । शुधितः। दिवादी शुध शॉचे (४१८३) शुध्यति, शुद्धः । चुरादौ शुन्ध शौचकरणे (२०२२२) शुन्धयति, १० शुन्धितः ॥७॥ ६१. उदाता उदात्ततः ॥ [ सेट आत्मनेपदिन] ६२. शीक सेचने।इतः श्लाघान्ताः (१९८१) त्रिचत्वारिंशदु. दात्ताः, सेटोऽनुदात्तेतश्चात्मनेपदिनः। शीकते,शीफिता,अशिशीफत् । १५ शीफनम् । शीका । प्रतिकमिममि (उ० ३१३२) इति शीकरः । चुरादी शोक पामर्षणे (१०।२१९) शोफयति, अशीशिफत् ॥७२॥ ६३ लोक दर्शने । लोकते, अलुलोफत् । लोकः । आलोकः । चुरादो लोक भासार्थ:(१०१.७)विलोकयति।उलूक ऊर्चलोफनात् ॥७३।। वती' । वस्तुतः छन्दःपद आदि (छन्द) धातोरपठितादेव निप्पादनीयम्, यथामरटी. २. काया स्वामिना व्युत्पादितम् । दैवतमामपेऽपि धन्द पदनिर्वचनं 'पन्दासि छन्द- यन्तीति वा (१३) इत्येवोक्नम् । एतेनापि पदि (धन्द) प्रत्यन्तरकल्पना युक्लव । १. कन्दरा-वृत्रिमगृहाकारो गिरिविवरः। २. यमरटीकायां (पृष्ठ १२७) दीरस्वामी-उलति नेत्राम्यां दहति उलूकः । ऊर्मालोकनादिति निरुतम्' इत्याह । दरापाशुपादिवृक्षौ (३३४६) 'उत्तम्य दृष्टि- विषयमालोकपतीति उणूक कौशिकः', इत्सुक्तम् । अत्र हैमोगादिविवरयन (सूत्र ६१) २५ अपि द्रष्टव्यम् ।

·१० २८ सीरतरङ्गिण्यां ६४. श्लोक संघाते'। संहनने, संहन्यमाने च । श्लोकते । श्लोकः।सोका पये यशसि च ७४|| ६५. नेक धे शब्दोत्साहे । शब्दस्यौद्धत्ये । चन्द्रो वृद्धावि. त्याह । देक्ते, अदिद्रेकत् । उद्रेकः ।।७५,७६।। ६६. रेक शङ्कायाम् । शकात्र संशयः। रेकते । पारेक संशय माहुः५ ||७|| ६७. शीक सेकसेकसिकि] कि श्लकिगत्याशीकरर्य: भेदात् पुनः पाठः।अत एव चन्द्रो नैनमध्यष्ट, अन्ये पेक इति विकल्पेन पोपदेशकार्यार्थम पेतुः-सेकते, असिसेकन् असिपेफत् । अत्रान्त्यौ तालव्यादी ॥७४-८३॥ ६८. शकि, शङ्कायाम् । शङ्का परत्रासः । शङ्कते । उणादौ (२०११३६ ) शङ्कः । शङ्खला आयुधम् ॥४॥ ६१. अकि लक्षणे । लक्षणं चिह्नम् । अङ्कते। घभि (३।३।१९) अङ्कः । गुरोध हलः (३।३।१०३) इत्यः-अङ्का । नन्द्राः संयोगादयः (६॥१॥३) इति नो न द्विरुच्यते'-अचिकिपते । चुरादौ (१०।३१३) अन्यति । ण्यासधन्य (३।३।१०७) इति युच्-अङ्कना पगादिलालना १ मन्दि-वाशि (उ० ११३८) इत्युरन्-अङ्करः ॥८॥ १. संघातो ग्रन्थः । स चेदं पठयमानव्यापार इति स्वाम्यादयः, काश्यपाद- यस्तु पन्धितव्यापार इति मनातिवर सकर्मकः । धातुवृति पृष्ठ ५५ । २.दं पाक्यममरानुसारि (द्र० धमरकोश ३।३।२) । ३. उद्धृतमिदं धातुवृत्ती (पृष्ठ ५५) । ४. देव धक वृद्धौ । चान्द्र धा• सू०१।३३६॥ ५. लोकांशोऽयमनुपलन्धमूलः । ६. पुरुषकारे पथ्यते (पृष्ठ ४६)। त्रिचत्वारिंशसंख्यापूरणार्यमप्यावश्यकः । ७. पुरुषकार इदमुद्धतम् (पृष्ठ४६) मतमिदं सायणेन स्मृतम् (धा वृ.पृष्ठ५५॥ २५ १. शकु: जलजन्तुभेदः, स्थाणुः, शल्यं च । १. पुरुषका इदमुद्भुतम् ( पृष्ठ ४६ ), मनमिदं सायणेन स्मृतम् (धा ह. १०. द चित्र, अस्पष्टमिदम् । पृष्ट ५५)।

·पू भ्वादिगणः ७०. वकि कौटिल्यै। वहन्ते । बावड्यादौ (उ०४।६६) घझिा, पशुः' । पक्रम यशेर (६० उ० २० १३) पडून्स्त्य युक्तम् । ७१. मकि मण्डने । मन्ते । मङ्कनः, मङ्कना घस्त्रम् । उणा- दौ (उ० ११४०) मकुर" ||७|| ७२. कक लौल्ये। लोल्यं सतृष्णत्वं चापल्यश्च ।फकते। काफः पृपोदरादिः (द्र० ६।३।१०९) 11८८|| ७३. कुक दृक आदाने । फोफते। के (द्र० ३१५३५) कुफः केकरः । संक्षायां फोफश्चक्रवाफः । उणादी (६०१।५४) कोकिलः । धर्फते । वृकः । यो चङ्युपधाया हस्वः (७ । ४ । १) डार (७।४। 110)या' अवीवृकत, अययर्फत् । उणादौ" धर्फरर ॥८९-९०॥ ७४. चक तृप्ती"चकते । चकितः । कठिचकिम्यामोरः (दरा० उ. ८५२९) चकोरः । चकिरम्योरुचोपधायाः (उ० २११४) थुकम्। चक तृप्ती प्रतिघाते च ( ११५२९.) इति घटादौ मित-चकयति ॥९१॥ १. हरतलेखेषु 'पशुः' इत्येव पठपते । २. नेदमुणादिसूत्रम्, अपि तु प्रकृतिमत्यय निदर्शनमात्र । ३. इदित्वादनुनासिकलोपाप्राप्तः । ४. इतोऽमे 'म' इति कषिदधिक पठयते । ५. प्रमरोकायां पीरस्वामी 'मुकुर' इति पठति । तथा चाह प्रक्रियासर्वस्व- कार:-'प्रकार मुकुरस्यादाकारं दर्दुरस्य च । बमाण पाणिनिस्तौ तु व्यत्येयनाइ २. भोजराट् ॥ (प्रक्रियासर्वस्व उणादिप्रकरण ११४.)। ६. 'गर्व:' पाठा। ७. 'पदने' पाठा-1 ८.(द्र० अमरटीका २१६४९) 'ऐचाताना' इति लोके प्रसिद्धः । १.वेति न सूत्राश्यकः, जिघ्रते (४६) इस्पतो दैत्यनुवर्तते । 1., उज्ज्वलदन 'कच्छारः' (1०11३.) क्षे बाहुलगार मन्दसरा. दिशम्दाः साधिताः। 1. इदं सायनोदरतम् (धा० वृ• पृष्ठ ५६) । १२. पुकोऽम्लन्याहनम् इत्यमरटीकायां (पृष्ठ ३४९) सीरसामी । २५ ·- ३० क्षीरतरङ्गिण्यां ७५. ककि वकि त्रकि दौक नौकृषक वस्क मस्क टिक टीक रघि लघि गत्यर्थाः । कडून्ते । कङ्कः । श्वकिस्तालच्यादिः। ढोकते, अडुढौकत । टौ इति दुर्ग:-ौंकते । बकते । सुन्धातुष्टियुष्व- कीनाम् प्रतिषेधान' सत्त्वाभावः । टेकते । टीकते, अटिटीकत् । ५ रखते । बाहुलकात् खुः । लवते । लहिवंशोनलोपत्र (उ० ११२९) इति लघु । चुरादी भासार्थी (१० । १९७ ) रश्यति लङ- यति ।।९२-१०३।। ७६. लघि भोजननिटत्तौ च । चाद् गत्यर्थः-नत्रज्वरो लहनीयः ॥१०४॥ ७७. अघि चयि मघि गत्याक्षेपे । गत्याक्षेपो वेगानिर्गमना- रम्मो वा । अङ्गते । उणादावधम् , वझयादी (द्र० उ० ४४६६) अङ्घिरित्येक ॥१०५-१०॥ ७८. मघि कैतवे च । कैतवं व्याजः । मद्धते । श्वनुइन् (उ० १२१५९) इति मघवन् मघवा इन्द्रः॥१०॥ ७१. राघू लाच द्रा धार्थ सामर्थे । राघते, लापते । निष्टायामनुपसर्गात् पुलसीव ( २५५) इत्युल्लाघः नीरूफ, [ अन्यत्र ] उलाधित इति स्यात् । द्राधिमन्ये न पेछः ॥१०९-११२॥ 1. 'मुन्धातुधियुप्पस्कतीनो प्रतिषेधः' इति महामाप्पे (111६४) पश्यते । २. गतो गमनारम्भे पेति स्वामी' इति घातुवृती (पृष्ठ ५७) पाठः । ३. स्वामिनामरटोकायां (पृष्ठ ३६) 'न जहानि चघम्' इति व्याख्यातम् । ४. उणादिषु वन्नुइन् इत्यपि पठपते । धषमेव च युक्तः पाठः।हमो इस्वादचि (१३३२) इति नुरो नित्यत्वात् । ५. मघवन् नान्तस्यैव भवा' पदम् इति तापनार प्रातिपदिकस्यापि निर्देशःमरवान इति तु मनुबन्तस्य भवति । २५ ६. सारस्वामिना पास्प रूपापि न निर्दिष्टानि । सायप, form ठवर्गचतुर्यादिमाप फेचित् पठन्ति' (पा. पृ० पृड ५०) इत्युक्ष्मान्, न तु स्वामीति। २० ·मादिगणः ४०. द्रा आयासे च । मायासः कदर्थनम्' । कौशिफस्त्या- यामे, देयविशिष्टायां क्रियायामित्याख्यत् । काल्पनिक हि प्रकृति-प्रयप- विमागे द्राधिमादयः कस्मिंश्चिद् व्यारणे घातौरव साधिताः, एवम् नैदिधादयो भेदसादे: । द्राघते, अदद्राधत् ।।११३॥ ८१. श्लाघु कत्यने । फायनमुत्कर्षाख्यानम् । माघस्या (1 ४।३४) इति सम्भदानम्-चैत्राय श्लाघते । अशलाघत् ॥११॥ ८२. उदात्ता अनुदात्तेतः ॥ (सेटः परस्मैपदिनः] ८३. फक्त नोचैर्गतौ । नीचर्गतिर्मन्दगमनम्, असव्यवहा- रोया। इत; शिघ्यन्ताः (१९९६) पश्चचत्वारिंशत् सेटः परस्मैपदिनन्ध। १. १. उद्भूतमिदं धातुवृत्तो (पृष्ठ ५७) प्रौटमनोरमायो (पृष्ठ ५५८) च । . 'घातुभ्येय' पाठा। ३. नामानि सर्वाणि धातुजानीति नैरकानां प्राचा वैयारणानां च मतम् । गौचरकालिकैस्नु वैयाकरणैस्तरोतर नाता धातुजत्व विहाय तस्तिान्तत्व स्वीकृतम् । यथा गोमयपदस्य 'गोम उपलेपने' इति चौरादिकाद् (१०।२६१) धातोनिम्पत्ती सम्प- १५ गर्थसिदधौ सत्यामपि 'गोश्च पुरोष' (४३३११५५) इत्यनेन गोप्रातिपदिका निष्पधि- पक्का, तथा सति माहिषगोमये लराणा कर्तव्या मवति (धातुज-वे तु न सरणाया पावश्यक्ता)। एवं वायशब्दस्य कृदन्तलेऽपि वार्तिककारेण तदधितो वा' (महा. ३॥ १॥९७ वा.) त्यनेन तमितान्तलमपि प्रतिपादितम् । धपि च 'होमी' पर पाणिनीय- सक्षणेन होमोऽस्यास्तीत्येवं तदितान्त प्रतीयते, परन्तु मारकेन 'सन्यल्पप्रयोगातो. २० ऽप्यपदिका , पथा........ दवा होमी' (नि. ११४) इत्यस्मिन् वाक्ये कदन्तल प्रतिपादितम् । अपि च काशवस्नधातुपाठस्य कमडटीकाया कांचित् प्राचीना टरीयाम. श्रित्य महना तस्तित्रययान्तलेन मन्यमानानां पानी कृदन्तत्व प्रतिपादितम् । यथा-युत धातो. पोतन पोतनीय युत्य पौत्यम् (पृष्ठ १३०) एवं घातो रोग्यम् (४ १३०) मिदेः मेघ मैचर (पृष्ठ १३१) घुटेः पुश्य, पीव्यम्, पटेः रोय रोट्यम् (पृष्ठ १३१) चोरपतेः चौर्यम् (१४ २५२) । इत्यमेर कम्मिचित् प्राचीने ध्याकरणे द्राधिमादयो मापतेः, नेदिलादयश्च दयादेनियका. स्युः । यथारपा हि लोके योगिकार्यपरिज्ञानशक्तरमातः सजाउस्तयातया राम्दा रूटत्वमापना। , ·३० क्षीरतरङ्गियां ७५. ककिश्वकि अकि ढौक कृप्वक वस्क मस्क टिक टीक रघि लघि गत्यर्थाः । कडून्ते । कल । वकिस्तालव्यादिः । ढोकते, अडुढीकत । टौक इति दुर्ग:--दोकते । ध्वकते । सुन्धातुष्टियुष्ष. कीनान प्रतिषेधान' सत्त्वाभावः । टेकते । टीकते, अटिटीकत् । ५ रइन्ते । बाहुलकात् रघुः । लाते । लविंयोनलोपश्च (उ० १।२९) इति लघु । चुरादी भासार्थी (१० ॥ १९७ ) रयति लक- थति ॥९२-१०३॥ ७६. लघि भोजननिरत्तौ च । चाद् गत्यर्थः- नवचरो लइनीयः ॥२०४॥ ७७. अघि वधि मघि गत्याक्षेपे । गत्याक्षेपो वेगगतिर्गमना- रम्भो वा । अड्डन्ते । उणादावघम्', पझयादी (१० उ० ४६६) अधिरित्येके ॥१०५-१०७॥ ७८. मघि कैतवे च । केतवं व्याजः। महन्ते । श्वनुदन्' (उ. ११९५९) इति मघवन् मघवा इन्द्रः॥१०॥ ७१. राघू लाच द्रा धा' सामर्थे । राघले, लापते । निधायामनुपसर्गात् फुलसीव ( ८१२५५) इत्युल्लाया नीरूप [अन्य ] उल्लायित इति स्यात् । द्राधिमन्ये न पेतुः ॥१०९-११२॥ १. 'मुग्धानुष्ठियपरकतीना प्रतिषेधः' इति महामाये (1) पश्यते । २. 'गती गमनारम्मे घेति स्वामी' इति धातुहतो (पृष्ठ ५७) पाठः । ३. स्वामिनामाटोकायां (पृष्ठ ३६) 'न जहाति अपम्' इति व्याख्यातम् । ४. उणादिषु 'श्चन्नुवन्' इत्यपि पठपते । ययमेव व युक्तः पाठः।हमो इस्वादचि (८३३२) इति नो नित्यत्वात् । ५. मघवन् नान्तरपत्र 'मा' पदम् इति मानाय प्रातिपदिश्यापि निर्देशः। मधवार इति तु मनुबन्तस्य मयति । पा ६. चीरस्वामिना पारप रूपापि में निर्दिष्टानि ! साप तवर्गचतुर्षादिमपि केचित् पठन्ति' (पा० पृपृष्ठ ५७) इत्युचार, न तु स्वामीवि। २५ ·मादिगणः ३१ ८०. द्रार्थ आयासे च । आयासः कदर्थनम्। कौशिफस्वा- यामे, देध्य विशिष्टायां कियायामित्याख्यतू । काल्पनिक हि प्रकृति-प्रत्यय- विमागे दाधिमादयः कस्मिविद् ध्याकरणे धातोरेवर साधिता, एष नेदिछादयो नेदत्यादेः । द्रायते, अदद्गायत ॥१३॥ ८१. श्लाघु कत्यने । फायनमुत्कर्षाख्यानम् । सापारया (। . ४॥३४) इति सम्प्रदानम्-चैत्राय मलाघते । अशश्लाघत ॥११॥ ८२. उदाचा अनुदात्तेतः॥ [सेटः परस्मैपदिनः ८३. फक नीचैर्गतौ । नोर्गतिर्मन्दगमनम्, असद्व्यवहा. रोधा। इतः शिष्यन्तः (१९९६) पञ्चचत्वारिंशत् सेटः परस्मैपदिनच। १. 1. उद्भनमिदं धातुपूतौ (पृष्ठ ५७) प्रौदमनोरमायो (पृष्ठ ५५०) च । '२. 'धातुप्चेव' पाठा.. ३. नामानि सर्वाणि धातुजानीति नैवताना प्राचा वैयाकरणानां च मतम् । थोत्ताकालिकैस्तु वैयाकरणैरचरोवर नाना धातुजत्व विहाय तस्तिान्तत्वं स्वीकृतम् । यथा गोमयपदरय 'गोम उपलेपने ति चौरादिका (१०।२६१) धातोनिपतौ सम्य. १५ गसिदधौ सत्यामपि 'गोश्च पुरीषे १४३११४५) इत्यनेन गोप्रातिपदिका निष्पधि- रक्ता, तथा सति माहिषगोमये खपणा कर्तव्या भवति (धातुजावे तु लक्ष्याया घावश्यकता) 1 एवं वष्यशम्दश्य दन्तत्वेऽपि वार्तिककारेण तदधिनो वा' (महा। १॥९७ वा०) इत्यनेन तस्तिान्तवमपि प्रतिपादितम् । पपि च 'होमी' पर पापिनीय. 'लक्षणेन होमोऽस्यास्तीत्येवं तद्धितान्तं प्रतीयत, परन्तु मारकेन 'सन्यल्पश्योगाः कतो. २. ऽप्यकपदिकाः, यथा........वी होमी' (नि.) इत्यस्मिन् वाक्ये पदन्तव प्रतिपादितम् । यपिचकारानधातुपाठस्य इमारी काया काचित प्राचीनो टीकाम- नित्य बहूनां तमितप्रत्ययान्तत्वेन मन्यमानानां पदानो दन्त प्रतिपादितः । यथा-शुत धातो. पोतनं पोतनीयं पुत्प पौत्यम् (पृ8 १३०) ए रुचधानो रोमम (१४ १३०) मिदे मेष मैयम् (पृष्ठ १३1) पुटेः धुव्यं, घोट्यम्, र रोय या (१४ १३१) घोरपतेः चौर्यम् (पृष्ठ १५२) । इत्यमेव कमिचित् प्राचीने व्याकरणे हामिलाइयो माघतेः, नैदिपादपा नेदागदैनिएका. स्थः । यथायया हि लोके यौगिकापरिहानशक्तरमाः सजावातथा शम्दा रूटावमापाः ।

·५ १० ३२ क्षीरतरङ्गिण्या फकति । फकिता । करितम्-निगीर्णम । फला, फक्किका ॥११६|| ८४. तक इसने। सहन इति दुर्ग: । तकलि ॥११॥ ८५. तकि कृजीवने । आतङ्कति । आतङ्क. ॥११॥ ८६ शुक गतौ । शोकति । के (व० ३।३। १३५) शुफ. उणादौ (२२८) शुक्लशुकौ ॥११॥ ८७ बुक्क भाषणे । भषण येके । वुमति, श्वा | बुझा सुगन्धद्रव्यपिष्टम् ॥११९॥ ८८. खर्ख हसने । स्वर्तीति । सर्खा भगास्यम् । खखेति दुर्ग: । सक्लरो दृढः ॥१२०॥ ८९. ओख राख लाख दाख भ्रातृ शोपणालमर्थयोः । ओखति । एडि पररूपम् [१९४] पोखति । मोखाधकार । उवोखेति अत एवं पाणिनिना यौगिकत्वेन प्रतिज्ञाता पाचश्याजकादयः शब्दा अप्युत्तरकाले रूटवन स्वीकृताः । अतएव च कातन्त्रीयकृयाख्यानारम्भे दुर्गसिहेनोक्तम्- "वृत्तादिवदमी रूदा कृतिना न कृता कृतः। कात्यायनेन से सृष्टा विबुदिप्रति- १५ पतये॥ रति ॥ ..दं कचिन। २. पुरुषकारे (पृष्ठ ४७) तु "दोरखामी सहन इत्युक्त्वा हसन इति दुर्ग:" इत्येवं विपरीतमदधृतम् । ३. प्रवाह सायण - अस्मिन् (शुक घाता) हि सति शुकवल्लोकाः (उ. २० ३६४२) इति शुमेः पनि मलोपे शुकशब्दनिपातनमनर्थक स्याउ, इगुपधलक्षणेन क- प्रत्ययनैव सिद्धत्वात्, तथा शुकरग्विधानेनापि शुक शब्दसिदधे शूद्रादौ शुचेनि- पातनमनर्थक स्यादित्यस्य पाठोडना इस प्रतीयत' इति । यगुणादिपदसिरि प्रमाणी. • कृत्य धापूनामनात्ववचन युक्त स्थाहिं रहुनामीवीतत्वन पठितानो सायणन स्वीकृतानां च धातूनामनावं सिद्ध्येत । एवमेव सर्वैः प्राचीनः पाणिनीतिरश्न २५ वैयाकरणविगीतवन म्यादा पठिनरय कृतः सायणेन प्रायाख्यान पतम् (द्विषये तत्प्रकरण एवं विस्तरेण पक्ष्यते) । वस्माचिन्योऽय पन्याः । ४.८ पुरुषार (पृष्ठ ४६) उत्पतम् । ५. रूचिः ।

·- भ्वादिगणः ३३ म्रान्तः' मा भवान् भोचिखत् । अदित्वादेवौदिवं नास्ति साह- घर्यात् ॥१२१-१२५॥ ९० शाख श्लाख व्याप्तौ । शासति, अशशासत् । शाखा । शाखोटो वृक्षः ॥१२६, १२७॥ ९१ उख उखि वख वखिमखमखिनख शंख णखि रखरखि ५ लख लखि इख ईखि वल्ग रगि लगि अगि बगि मगि तगि त्वगि अगि श्लगि इगि रिगि लिगि गत्यर्याः । ओखति, प्रोयति । उता स्थाली । उखिरिदन्तोऽनापः, न्यूछा प्रोडाराः षोडशेन्याधर्यमुनीतः । मखति । मखः । मद्धति । मद्धने पन्दी । द्विनखिर णोपदेश- विकल्पार्थ:-प्रनखति, प्रणखति । एवं ति । इदनुषन्धत्याद् इयती. १० त्येके । प्रेवति । प्रेसग । बलगति । पदयः, धल्गा । रगति । रङ्गः। सङ्गति । लङ्गासाने पक्षिविशेपेऽयं रूढः लशिकम्प्योरपतापशरीरविकारयोः (६।४।२८ वा०) नलोपाद विलगितः पशुः । अङ्गाति । अङ्गम् । योनलोपय (उ. ४१५.) इत्यग्निः। प्रशिमदिमन्दिम्य पार (उ० ३३१३४) भङ्गार। ऋतन्यचि (उ. ४१२) इत्यम्गुलिः । चमेरिरथ लो का (प्र. २. १४५) इति ।१५. व्युत्पत्यन्तरेण निरूदादीनां प्रकृतिप्रत्ययो यमाकथंचित् कल्पनीयो हति माप्यते । 1. कोऽत्र प्रान्त इति न जायते । इजादिगुरुमत्वादामा भवितम्यम् । २. 'चोखिखन्' पाठा० । पर्य चापपाउः । ३. ऋकारीयारयोरित्वेऽनको धातुः स्यात् । ४. 'शाखोरक: पाठा। ५.६० काशिका १३४ ॥ षोडश न्यूसिंहका ओकारा पावलायन- धौतसूत्र (11) व्याख्याताः । ते तर प्रत्याः । कथमसिरनाई इति तु न व्यक्तीगत स्वामिना। ६. उपादौ निरूदागामेव शम्दाना स्वरवर्णानुपूर्विज्ञानार्थ सुत्पादनमित्याधु- निराना वैयाकरणानां मतम् । सामिदयानन्दमरसतो तु स्वोयादिकोशव्यास्यायां २१ प्रविपद पौगिका रूहाच प्रदर्शितवान् । तेन तन्मत उपादौ न केलं निरूद पदानामेव म्युत्पादनम् । नैगमरूदिमवे हि सुमाधु, नैगमा रूदिमवाथ कथं साधवः स्यु- रिति वदता महामा पकारेण उगादी न केलं रूानामेव सुपादनमपि तु नैगमाना. . .

·धा० १० । सीरतरलिया यद्भिर्गतिवैकल्ये रूढः-यगतियः । मझेरलच्दश०३० १२३) मङ्गलम् तगिः स्सलने रूढः-तगति । इङ्गति, इङ्गितम् । आलिङ्गति, लिङ्गम् । चुरादी लिगि चित्रीकरणे (१.१८)-लिङ्गयति । द्रमिडानाम् रिखि- रपि'-रिवति, रिक्षणम् स्खलनम्' । गीति च चन्द्र (च० ५ २३८) बङ्गति ॥१२८-१५५।। १९२. त्वर्गि कम्पने च । वंगति ॥ ६३. युगि जुगि बुगि' वर्जने। युगति। जुगति । जोगनी सुवर्णकारभाण्डम् । भुगि भर्जन इत्येक ॥१५६-१५८॥ ९४. दघि पालने च। चकाराद् घर्जने च -दहति ॥१५॥ ९५. घग्घ हसने । घग्धति । घग्घरी फलशी' । गादिरित्ये. के-गग्यति । कण्ठो द्वावस्याह ॥१६०।। ९६. शिघि आवाणे | आवाणं गन्धोपादानम् । शिति । थाणको लूशिहिधाभ्यः (८० ३० ३।२७) शिडाणक: पीनस:५ ॥१६॥ ९७. - उदाचा उदात्तेतः ॥ [ सेट आत्मनेपदिनः ] ९८. वर्च दीप्तौ । इन ईजान्ता ( १।११२) विशतिः, सेटः आत्मनेपदिनश्च । चर्वते, पविता । सुर्विका टङ्कनम्, सुवर्चला शाकम् । असुन (द• उ० ९/४९) वर्च:-अशुचितेजसो । ९१. पर सेचने | सचते, असीपिचत् । मितनिगमिसविमसि तु. उ. १६९) इति तुन्-सक्तवः । षच समवाये (घा. सू. १२०५ व्याख्या) मपि, ते च नैगमा यौगिका एत्र, न रूदा इत्युमयमपि प्रतिपादितम् । थन विशेषोऽस्मम पादिताया दशपायुणादिवृत्तेपोदाते (पृष्ठ..,२१) द्रष्टव्यः । १. 'मिडास्तु रिसमपि पठन्ति' इति सायण थाह (धा• • पृष्ठ ५९) । २. 'लेखनम्' याठा ३. 'गि' इति मैत्रेयमायणादयः । ४. 'क्लशिपाम। ५. प्रतिश्यारस्तु पीनस इत्यमर (19141) ६. पूर्वप्रघकान्यायां 11४ धातुसंस्थायामेतापट्टकरण ८१ सन्या- ख्योक्ताया ४५ धातुसायाः सम्मेलने (11४+४=) १५९ सखश मपति । 14 २० . २५ ·দাহিয়: ३५ - भस्मातं-सवति, सचिवः ॥१६३।। १००. लोच दर्शने । लोचते, अलुलोचत । भालोचिना, लोच- नम् । लोचक-स्त्रीशिरोवरनम, शिरस्त्रया पुरादी मापार्थः (१०१९७) आलोचयति, आलोचना ॥१६४॥ १०१. शच व्यक्तायां वाचि । तालव्यादिः शचते । शची । १०२. श्वच चि गतौ । वचते, भ्यञ्चते ॥१६६, १६॥ १०३. कच बन्धने । कचते । फचः, काचः ! फाचरः । कच शम्द उदातेत्'-फचति खच इति लोकिकोऽस्ति ॥१६८) १०४. काच दीप्तिबन्धनयोः । श्चते, फम्च्यते । कार- नम् ।.काश्चिकम् । फाशी। आधः फचिरिदित परस्त्वनिदिदित्यके ।। १. १०५. मच मुचि कल्कने । फल्यानं दम्भः कथनश्च' । मचते । मुचेति चन्द्रः (तुचधा० ११३५२) मोचते । मुश्शते , मुच्यते तुदादी मुप्त मोषणे (६१३१) मुञ्चति, मुच्यते ॥१७०, १७१॥ परमत्र १६१ जायते । पतोऽत्र कौचिद् द्वौ धातु पधिको पठिती । 1. पोरवरहिएया नाय कचिन् साशत् पश्यते । 'पप समवापे' (१२८५) १५ इत्यस्य म्याण्यास द्रष्टव्या । सापणस्तु दुपच पाके (110१८) यस्मादनन्तरं 'पर समवाये' इति पठति (पा. वृत पृष्ठ• २०२)। २. तोऽमे 'शधि श्वचीति कोशिक.' इत्यधिक कचित् पाठः । ३. अनिमेषु परस्मैपदिषु चान्तेषु धातुर 'कच' धातुः पोरतरहिएयामन्याच धानुवृतिषु न पश्यते । ४ धातुपाठेवपठितोऽपि लोके प्रयुज्यत इत्यर्थः । अपरे सौकिकाम्दस्य प्रारत इत्यर्ष प्रतिजानते । तम, सस्तशम्दाना साधवान्यास्पाने पाहतानामुपमंश भूतानां शम्दानामन्वाख्यानस्य प्राप्तरसमा । ५. सायणस्तु 'कच काचि दीक्षिबन्धन यो.' इत्येव पठति । मैत्रेयस्तु काचिन पपाठ। काधन काधी इत्युभयवान्येषामपि श्यते (६।३।१३७) इति दीर्घवमाद (धातु. प्रदीप पृष्ठ १९)। ६. पाठोऽय धातुबपी (पृध ६१) उपः । मैत्रेयस्तु कल्पनं दमः शाप पेलाह (धा.. पुट १९), दीचितरा कयने चेत्साह (सि. को०)। ७. उशामिद पुरुषकारे (पृष्ठ ३९)। २.

·. सीरतरङ्गिण्या घमिर्गतिपैकल्ये रूढ चढ़ति,घर । मझेरलच्(दश ०3० ८१२३) मङ्गलम् तगिःस्सलने बढा-तगति । इङ्गी, इङ्गितम्। आलिङ्गति, लिङ्गम्। चुरादौ लिगि त्रिीकरणे (१.१८)-लिङ्गयति । दमिडानाम् रिखि- रपि-रिवति, रिड्वणम् स्पलनम् । गीति च चन्द्र (च० धा० ५ ११३८) प्रगति ॥१२८-१५५।। ९२. त्यागि कम्पने च वङ्गति ९३. युगि जुगि बुगि वर्जने । युगति। जुगति । जोगनी सुवर्णकारभाण्डम् । भुगि भर्जन इत्येक ॥१५६-९५८।। ९४. दघि पालने च । चकाराद घर्जने च-' बहुति ॥१५॥ ९५. घग्घ हसने । घग्धति । घग्धरी कलशी' । गादिरित्ये. के-गग्धति । कण्ठो द्वावयाह ।।१६०॥ ९६. शिधि आचाणे । आम्राणं गन्धोपादानम् । शिद्धति । पाणको लूशिविधाभ्यः (१० उ० ३६२७) शिडाणकः पीनसः५ ॥१६॥ ९७. दाता उदात्तेतः॥ [ सेट आत्मनेपदिन: ९८. वर्च दीप्तौ । इत ईजान्ता (११११२) विशति , सेट आत्मनेपदिनश्च । पर्वते, बर्विता । सुर्विका टङ्कनम्, सुवर्चला शाकम् । श्रसुन् (द. ३० ९१४९) वर्च.--अशुचितेजसी। ९१. पच सेचने । सचते, असीपिचत् : मितनिगमिसचिमसि (लु. 3. १६९) इति तुन्-सक्तय । पच समवाये (धा सू० ११२८५ व्याख्या) मपि, ते च नैगमा यौगिका एव, न रूदा इत्युमयमपि प्रतिपादितम् । यत्र विशेषोऽस्मन्स पादिताया दशपायुणादिवृत्तेपोमगते (पृष्ठ..,२१) द्रष्टव्यः । १. 'द्रमिडास्तु रिवमपि पठन्ति' इति सायण बाह (धा वृ० पृष्ठ ५९) । २ 'लेखनम्' पाठा। ३ रुगि' इति मैत्रयमायणादय । ४ 'कलशि. पाठा प्रतिश्यायस्तु पीनस इत्यमर (२10142) ६. पूर्वप्रधकान्यायां ११४ धातुसख्यायामेतप्रघट्टकस्य ८३ सूत्रन्या ख्योक्ताया ४५ भातुसख्याया. सम्मेलने (१४+४५) १५९ सख्या माति । २० २५ .

·भ्वादिगणः (द्र० ३३३३१९) भगों रुद्राईदिलाद (दै० ७४२११४) भृक्तः । भृष्टम भ्रस्जैः (६४) रूपम् । अधीभृजत. अपभर्जत् । ऋदपघाचाक्लपिन्तः (३1111०) क्यप्-भृज्यम् । अवश्यमज्यम् एप पावश्यक (१३१६५) इति पुत्वामावः । उगादी भर्जूरम्योपः ॥१७६, १७७॥ ११.१. एज़ भ्र भ्राज दीप्तौ । एजते। एहि पारूपम् (६|}९४) ५ प्रेजते । मा भवानेजिजत इत्यत्र नित्यत्वादन्तरगलाय निर्वचने ते हसमसङ्गाभावात् ऋदित्वं व्यर्थमिति न वाच्यम्, ओशारफार। धनुपसर्गाल्लिम्पविन्द (३१।१३८) इति शा-उदेजयः। एज़ कम्पन (11४५) अस्मादेजति,तथा एजे: सग (३१२१२८) अनमेजयः। मेजते,माजले,आजमास- मापदीप(३)इति विकल्पेनावम्'-मयनाजन् अपिनजह भाजु भाग १. (११५६४) इति यक्ष्यते, तस्य फणादित्वाद घेत्वाभ्यासलोपो प्रयोजनम्- भ्रेजे, पम्राजे, तथा भ्रस्न (८२४६) इति पा, राजसहचरितस्य यथा स्यात्-याम्राप्टि । अस्य तु यामाक्ति । माजमासधूषि (३।२।१७) इति किए-विभार । नभाएनपात् (६।३।७५) इति प्रकृतिः। भुवय (३२११३८) इति धकारादिष्णु-माजिष्णुः । इति च धन्दः (घ• धा• १५ १३६५ ) ॥१७८-१८०॥ ११२. ईज गतिकुत्सिनयोः । जिते, पीज्यते । जीति दुर्ग:सते । वीजरलौकिफा दयोजयत् ।।१८१॥ १. श्रीदिनो निहापार (1) इत्येनदागमामाद इत्पर्यः । २.. अमरतीरटीरा (वैश्यवर्ग ४७) अभ्यूषपदण्याख्याने। ३. द्विवचनात् पूर्व हसत प्रददि पति शेषः । ४. नायं विकलनाव विचने, तेन 'विकल्पेन हरवत्वम्' इति वायम् । ५ मतमिद सायन स्मृतम् (धा• • पृ४ ६३)। ६. नमो नकारस्य प्रतिमाः स्पर्धः । ७. पथोऊ काशिकाया-वारोऽनुक्तसमुच्चयाः । माविष्णुना लोहित- पन्दनेन' इति । ८. प्रोसंभावृत्ती-पत्र शिपिकचित् पन्नते, तदनामिव (पू. १३)। १. योजधाः शालेयपठितोऽपि तो हम्पपचार इलई । 'संगीजने पति - ·प्रपञ्च, १० - ३६ तीरतहिया १०६. मचि धारणोन्ड्रायपूजनेषु । मञ्चते । मञ्च । उणा- दौ मञ्चुका खट्विका । मचिकेति सम्या ॥१७२।। १०७. पचि व्यक्तीकरणे । पञ्चते, प्रपश्च्यते । अच्- पश्च । पश्चिका न्यास । पञ्च । पचाला । घर-पङ्क।चुरादौ पचि ५ विस्तारवचने (1०11०१)प्रपश्चयाति । एरजएय तानाम् २ इत्यस्य प्रायिकत्वात अस्यतु घनि फुत्वं स्यात् । दुर्गाऽदन्तमाह ॥१७३॥ १०८. प्टुच प्रसादे। स्तोवते । घभि-स्तोक। १०९. ऋज गतिस्थानार्जनोर्जने'। ऊर्जनम् प्राणनम् । अजेते, उपार्जते, आनुजे । अन्ये तूद्रितोद्रेकार्थ हलादिमेन मन्यन्ते ॥ ११०. ऋजि भृजी भजने । मर्जन, पाकप्रकार । अते, आन्झे । उणादौ (द० ४।२२) अजीकम् पिष्टपचनम् । भर्जते । घम् १ पचिका स्थान पत्रिका शन्दोऽपि प्रयुज्यते । २ महामाये नैतारश किचिद् वचनमुपलम्यदे । काशिकाकारोऽपि 'उञ्चा दीनां च (६।१।१६०) स्त्रवृत्ती 'एरजएप तानाम् इति वचनात्' इत्यव रमरति । १५ मूलमस्य मृग्यम् । ३ 'स्तौति स्तोक्म्' इति होरस्वाम्यमरटोकायाम् (पृष्ठ २४९) । निरक्त (11) तु अयाप्याप विपर्ययो भवति स्तोका रज्जु सिकता किन ति त्रुवता यास्केन श्चतिर क्षरण इत्यस्मात् स्तोकपदनिष्पत्तिवक्ता । ४ ऊर्जनविति क्षीरस्वामियनपालशाकगायना' (धातु • वृति पृ० ६२) 'तथैव पुरुषकारे ५८) ऽपि । प्रौटमनोरमायां (पृ. ५९९) क्षीरस्वामिप्रभूतपस्तु अर्ज ब्धिति पेठ ' इति मुदितोऽपपाठो बोभ्य । ५ ऋज' स्थान 'रिज इयर्थ । ६ 'धान्जे (१ घान्छे) इति सम्मतातहिएयो , तदसत् । नुम्बिधाइपदेशि यदचनात् । अत एव काश्यपमओयादय घाममेव (अयाचके)सर्व उदाजा इति साराष २५ (धा. वृ.पृ. १२) । मैरेयस्वाह-'नुमागमनिमिचाऽपि यस्य गुरुममा तोयाम मति, यथा इदाबार । केचित्तु धारक्ष इति प्रयुदाहरति । तमधिमाविम्याप (81) धिप्रहना नित्य याम इति ज्ञापितम् । तदनियमान इति न भवतीति यथास्यथित समाधेयम्' इति (पा. १०२.)। २० ·भ्वादिगणः नलोप इथ:-सकोचक एवमपि न धातुलोप श्राधधातुके (1111४) इति निषेधः स्यात, तस्मादेतत् पचेः (१।११५) रूपम् । चान्द्रमुदित्यमतन्त्रम् (च० धा० ११५७), यत् कास सन्निपातपरिभाषायाः प्रयोजनमदात्' उपधत्वम् अकित्त्वस्य निकुचित ( महा० 111३८ ) इति । यदि चायमुदित स्यात, इडागमोऽत्र न स्यात् ॥१८॥ ११८. लुन्च अपनयने । अनुपयुक्तापासने । लञ्चति । वधि- तुभ्यतथ (११२१२५) इति क्त्वा निष्ठाव वा कितौ-लक्षित्वा, लुचिता, लक्षितः, सुचित ॥१८॥ ११९. अन्यु गतिपूननयोः । अञ्चति । भानच ! अक्त्वा, भश्चित्वा, उदितो था (७।२।५६) इट् । प्रश्चे: पूजायाम् (७।२।५३) इति पत्या- १० निष्टयोनिस्यमिद-अश्चित्वा गुरुन्, अञ्चितो राजा, अन्यत्र यस्य विमापा (१२।१५) इति निष्ठायां नेट्समन शकुनेः पादौ, अश्वोऽनपादाने (८।२। ४८) इति नत्वम, अपादाने तु-उदक्तम् उदकं कृपान ! अनिदिता हल उपधाया डिति (६४।१४) इति नलोपो नावे: पूजायामिति (६।४।३०) नास्ति अभिता गुरवः । नावनेः (उ० १११७) इति फु: न्यड्कः, न्यादि- १५ वात् (द्र० ७॥३॥५३) कुत्वम् । वृक्षगुनोरन्यत्र-न्यन्धुः खेदविन्दुः । उदोऽनुदके (३।३।१२३) साधु, उदके तु व्युद-उझनी जलोदरणी। वादिग्दर (३१२१५९) इति किए, उगिदचाम् (७/१/१०) इति तुम्-प्राङ् । १. प्रयोगमाधुर्यदर्शनादिति शेषः । २. धातुची 'प्रत एवं उदित्पादिनी चन्द्रतरनिणीकारी प्रत्युक्तो' इति २० पठ्यते' (पृष्ठ ६४)। यत्र तरक्षिणीकारस्योखेसोऽयुक्तः, धीरस्वामिना दिनुपाठः प्रया. स्यायानुदिल्पाठस्य व्यवस्थापनात् । ३. प्रधान्' पाठा। ४. यस्य विमापा (१२।१५) इति निषेधात् इति शेषः । ५ पुरसशो विक्रबहुविषाणः [ मृगविशेष. ] स्यामादयस्य हेमाद्रि २५ टीकायो, सूत्रस्थान १५० योविकारो नैयव इति पाणिनीया ,न्याइव इत्यापिश- साः । अत्र विशेषः 'संत व्याकरण शाख का इतिहास' मन्यस्य प्रथमाध्याय (पृष्ठ २२) द्रष्टव्यः।

·. ३८ क्षीरतरङ्गिण्या ११३. उदासा अनुदात्तेतः ।। (सेटः परस्मैपदिन] ११४. शुच शोके । इतो प्रजान्ताः (१३१५८) द्वासप्ततिः सेदः परमपदिनच । शोवत्ति, शोचिता। शोकः । शोच्यमिति' कुत्व ५ नेष्टं, पयन्तस्य वा रूपम् । जुचक्रम्य (३।२।१५०) इति यु-शोचन'। इगुपधान किः२ (बान्द्र उ• १५३) शुविः । अर्चिशुचि ( उ. १०) इतीस-शोचिर्दीतिः ॥१८॥ ११५. कुच शब्दे तारे । कोचनि, कुच सम्पर्चने (घा० सू. १॥ ५९५) इत्यर्थभेदाय ज्वलादौ पठिप्यते । उदुपधाद मावादिकर्मणोरन्यतर- १० स्याम (११२।२१) इति फित्वं वा-सकुचितं, सकोचितम ॥१:३॥ २१६. क्रुनच गतौ । अञ्चति । कुङ् ! कुचा । अम्युजि- कुम्पा (३।२।५९) इति निपातनान्नलोपाभावः । प्रमादिम्योऽण् (१।४१ ३८)ौचः॥१८४॥ ११७. कुन्च गतिकौटिल्याल्पीभावयोः गते:कौटिल्पे द्रव्या- १५ ल्पत्वे च । कुञ्चति, कुश्चितम् । कुश्चिका । कुक । कुञ्चेबुलि प्रयोगस्तु जाम्बवतीविजये श्यते । यथा-'असो गिरे, शीतलकन्दरत्यः पारावती 'मन्मथचाटुदत , धर्माजसाही मधुराणि पूजन सवीजते पहपुटेन कान्ताम' इति । १. 'शोग्यमिति निपातनात् पति पागा शोभ्यपदस्य कुत्रा यनिपातनादप- पाठोऽयम् । 'प्रोच्यानन्वशोचस्वम्' (गीता २१) इत्यादिपु शोभ्यपदस्य दर्शनार २. 'कुतं नष्टप्' इत्येव युक्तः पाठः। २. इदं सूत्र सर्वेषु पाणिनीयोगादिपाठेषु न दृश्यते । चान्द्रपाठन सहेदे सवदति। ३. श्च गताविति स्वामी (धा-पृ.पृ.६३) तुन या पाठ उपलभ्यते। ४. वलाद (५९५) तु 'कुर सम्पर्चनकौटिल्यप्रतिष्टम्भविलेखनंषु' २५ इति पठ्यते । ५. अन्चैत्यादिषु धानुस्वरूपदर्शनार्थ परमवयंमकृत्वा नारनिर्देश हत पति कोष्यम् । प्रयोगावरयायो तु परसवर्ण भवत्येव । ६. गतौ कौटिल्य द्रव्याल्पने पति सीसामी' (पृ. १३) इत्येव धातुणे पाठ उपलभ्यते। किपि नलोपै रूपम् । ७.

·भ्वादिगणः (का० नीति,४१४) चान्तोऽयमिति शिवः सवति ।।१९८, १९९।। १२३. गुनि अव्यक्त शब्दे । गुशति । गुझितम्, गुना । अनिदिदित्ये३-~-गोजति । जुगोज ॥२०॥ १२४. अर्च पूजायाम् । अचति, भानच । चितः । अर्चा । पजमानप्रवचर्चा (१३१६६) इति कुल्लामावः, पर्यः । येषां मतेऽत्र ५ चेर (घा० ६१२२) महणम, तत्पले अर्यः प्रविशुचिहुएपि (उ० २१ १०९)-इतीम-मचिः । भयंत इत्यर्क: । चुरादौ (१०।२०३) अचयति ॥२०॥ १२५. म्लेछ अव्यक्तार्या वाचि । म्लेच्छति । म्लेच्छनाम, म्लेच्छ । म्योहा एप योऽपशब्दः, न म्लेरियत, मापमापित । सुन्धस्वान्त. १. पान्त (२०१८) इत्यविस्पष्टे म्लिएम् साधु, म्लेच्छितमन्यत् १२०२।। १२६, लछ लाछि लक्षणे | लक्षणं चिदम । लच्छति, लाग्छति लाञ्छनम् ॥२०३, २०४॥ १२७. वाछि इच्छायाम् । याञ्छति । पाछितम, धान्छा ॥ 1. 'घति नः सधतो नय' (१० ११४२१७) इत्यादिषु वान्तोऽपि दृश्यते । २. अय महावैयाकरणः शिवस्वामी । उचरन (4110) अप्पयं मन्यता स्मयते । शिवस्त्रासिनो विषये सस्कृत व्याकरय शाग्र का इतिहास मामि प्रन्य (पूड ४३९) विस्ताश उक्तम् । हात्रैव द्रष्टव्यम् । ३. मतमिदं धातुवृत्ती (पृष्ठ ६७) पुरुषतरे (पृष्ट ६.) चोदधनम् । ४ इदै फाशिकाकारमतम् (काशित श६३) । प्रचंतेमहये 'प्रचर्च २० इत्यत्र कप सन्धिरिति नो स्वामिना। ५. अनिरूपम्, ३.३1४. द्रटन्यम् । ६. महामाये (पा.पा. १ प्रा. ) व पार-तमुग हेतपो है. लय इति कुर्वन्तः परा बावुः। तस्माद वामन न लेन्धित, नापमापित । म्यो हवा एष पदपशम्दः। ७. म्लपितम् - लेण्डारणम् ।

·५ क्षीरतरङ्गिण्यां धभि-पर्यङ्कः, पल्यः । उदकमिति निपानितम् ॥१७॥ १२०. वन्चु, चन्चु, तन्चु, त्वन्चु, मुचु', म्लुचु गत्यर्याः। घनति । यङि अभ्यासस्य दीधे प्राप्ते नीग्वस्वतंसुधंसु (Arier) इति नीगागमः-वनीवच्यते । उदितो वा (७२।५६) इति वेद-वक्वा, बचिला, वञ्चित्वा] पश्चिलुम्च्युतश्च (IRR४) इति वा कित्यम्, वेदत्वाद् यस्य विभाषा (७१२।१५) इति निष्ठायां नेट्-वक्तः । वञ्चितस्तु चुरादौ वम्यु प्रलम्मने (१८११५०) इत्यस्मात् । धिवम्योः प्रलम्मन (११३१६९) तडानी- बालं वञ्चयते । नेह-अहि घञ्चयति । स्कायि (उ० १।१३) इति रक् धक्रम, न्यडक्वादिः (द्र०७३।५३) । घनि वषेर्गतौ (३।६३) इति कुवं १० नास्ति-वश्वं वश्वन्ति वणिजः । चञ्चति। चचा तृणपुरुषः चिञ्चुस्नोदिः, चञ्चलचपल चाचलस्तु चले (धा० १५६९) रूपम् । तभेस्तकम् । घोचति । मलिनं म्लोचति, मलिम्लुचचौरः । नृरतम्भुपुम्लुगुमुग्लुपुग्नु- मुश्विभ्यश्च (३।१।५८) इत्यङ् या-अनुवत, भघोचीतः अम्लुचत, अम्लोचीत् ॥१८८-१९३।। १२१. गुचु ग्लुचु कुनु खुजु स्तेयकरणे । अनुचत, अमो- चीत , अग्लुचत् । अग्लोवीत् । घलोचा, न कादेः (७३।५९) कुत्ता- । भावः। १९४-१९७॥ १२२. ग्लुन्चु पस्न गतौ । न्यग्लुचन् ,न्यालञ्चीत् । सज्जति, सिसजिषति, सिसजयिषति। सजः सजितो इस्ती कापितङानी-- २. प्रकृतेर्गणसम्मूदाः सचन्ते गुणकर्मा ( गीता ३१२९), अपमानमाविति, १. परेश धारयोः (०२।२२) इत्यनेन लत्तविकल्पः! २. 'उदक च' इत्युणादिस्य (२१३९) इति शेषः । ३. इतोऽ 'पन्चु म्लुन्यु' त्यधिको निन् । प्रातस्त्रयाख्यायामनयो. कदाहरणादर्शनान्नेमो सामिसम्मताविति स्पष्टम् । ४.इ.काशिका २०६५ । ५. प्राह साप:-'यतोऽसामनेदं दूषयन्तो वधमानोसाम्पादयः ए दृष्टा.' (पा...पोरसामिनासत्पात्मनेपदिलमा स्वीटममतु दूषितम् । अतः सापपीपो लेसमिन्यः । . २५ ·বাসি ५३ पाठ्यो तुदादित्वादेवेष्टसिद्धः ॥२१३।। १३६. एज धनि, धन धनि गतौ ॥ वर्जनि 1 यरील्यते रीगदुपधस्य (१९५०) इति रीक । इदुपधोऽयमित्येके वेजति । ध्रयति । जति, ध्वति । ध्यजेत्येके ध्यजति, ध्वजः, तो हलादः (१२७) इति सिचि या वृद्धि:-अध्यजीत, मध्याजीत् ।।२१४-२१७॥ १३७. कूज अव्यक्ते शन्दे । जति । कूजितम् ॥२१८॥ १३८. अनं सर्ज अर्जने । अजति । आनई । अजिजिपति । अनिटशिकम्पमि (उ० १।२८) इत्युः नाजुः । अर्जेणिलुक् च (उ० २५८) इत्युनन्-अर्जुनः । अजेंज प (दश० ११) इतीपत्-ऋजीपम् पिष्टपचनम् । सर्जति । सर्जिका । कृषिचमितनिधनिसर्जिजिम्य ऊः (८० १० १९८२) सर्जु ॥२१९, २२० १३९, गर्न शब्दे । गति । गर्जितं स्तनितम् ॥२२१।। १४०. तनं भर्त्सने । तजति । चुरादौ (१०११३२) तर्जयते ॥ १४१. कर्ज खर्ज व्यथने । फर्जति । खति । फपिचमि (5०- १५४२) इत्यू:--सः ॥२२३, २२४॥ १४२. खर्ज मार्जने च । सपिम्जादिम्य उरोलची ( उ० ४४९०) सजूरः ॥ १४३. अज गतिक्षेपणयो । अजति, भजेयंधषपोः (२४/५६) आधचातुफे-संविवाय, संघीय । उदाचत्वं त्वार्धधातुके पलादी १. इदमनावधेयम्-म्बादौ पाठगाद् उम्धति उति इत्यनयोः शतिपोरतु- २. दावला उम्मत उच्यतः इसनयोश्च लगावधानुकानुदाउवाद् धातुसो मति, तुदादी पागर शरवरः सात् । तस्मात् स्वरभदार्यमुमत्र पाठः कर्तव्य एव । ৭, মাতৃ-“বৰক্লিীংখণমা ? ) আয়ার নলী ভূরি दन्योऽपादी पश्यते, सर्वत्र तबदी एव । (घा. वृ-पृष्ठ ६९) । मोनिदीरितो. sपि सायणपाठमेवादिसवार, (•• मनो• १८५६०) सोलाझिरपां तु नवा- २५ इश. पाउ उपलम्पते। 1 ·४२ क्षीरतरङ्गिण्या - १२८. आछि आयामे | आउति, आयते । दोर्दण्डाधित- चन्द्रशेखरधनुर्दरडावमझोयतः आग्छ, मान्छनुः आगहु, तस्माद् ग्रह- णात् (द०७४।७१) नुडमाव: 1॥२०६॥ ९२९. हीछ लज्जायाम् । होच्छति, जिद्दीच्छ ॥२०॥ १३०. हुी कौटिल्ये । हुर्छति, वोरुपधायाः (१२००६ ) इति दीर्घ; निष्ठायाम् यादितश्च (७२।१६ ) इतीग् नास्तिर्णः, राजोप. (६१४१२१) रदाच्या निछानो नः (८१२१४२) विमाश भावादिकमणोः (७।२।१७) इति वेटहछितमनेन,हर्णम् प्रहछिन प्रहूर्णः । किए- हुरौ ॥२०॥ १३१. मुर्छ मोहसमुच्छाययोः । मूछति, मूर्छा । न व्याख्या १० पृमूधिमदाम् (८१२/९७) इति निष्ठानव नास्ति, मृतः । तिन निष्ठावत् (८० 'का० ३।३।९४) मूर्तिः, मूर्छिनमनेन, मूर्नम्, प्रमूर्छितः, प्रमूर्तः । समू- छित इति तारकादित्वात् (द्र० पारा३६) इतन् ।।२०९|| १३२. स्मुर्छा विस्मृतौ । स्मुर्छति । स्मूर्छ। स्फुर्धा विस्मृता- विति दुर्ग:-स्फूर्छति, स्फूर्णः ॥२१०॥ १३३. युछ प्रमादे । युच्छति ॥२१॥ १३४. उछि उच्छे । उन्छ उशयनम्। उञ्छति, उभ्छाच- कार । उण्डितः । पिलोउनम् शिलोधयनमित्यर्थः ।।२१२।। १३५. उछि विवासे । पिगसो विनाशः समातिपरित्ययः । उच्छति । उपःरजन्यां म्युष्टासासि जनपामाम तनयर पतायिहान • अनुपसन्धमूलामिदम् । २. अयं मार.-तरमा पदेन पूर्वम्प (७४/७०) विहितस दोर्ष रस परामशा नात्र नागमः पातु समाविक एक दोषं यासरत, नतु 'अनु पारेर एमविहितः । ३. 'विस्तृता पाठा ४.६८ धावा (पृष्ठ ६९ अचम् । ५. पापमग्धमुखम् । , १५ -- २० ·५ भ्वादिगण पाठ्यो तुदादिखादेवेएसिद्धः ॥२१३॥ १३६. न धनि, धन धनि गतौ || यति । वरीपूज्यते गृदुपयस्य (७४९०) इति रीक । इदुपधोऽयमित्येके वेजति । धनति । ध्रजति, ध्वति । बजेत्येकै ध्वजति, ध्वजः, यतो हलादेः (१२२७) इति सिचि वा पृद्धि. अध्वजीत, अध्याजीत ॥२१४-२१७] ' १३७. कूज अव्यक्ते शब्दे । कूजति । कृजितम् ॥२१॥ १३८. अर्ज सर्न अर्जने । अजति । आनजे । अजिजिपति । अर्जिशिकम्पमि (उ० ॥ १।२८) इत्युः-बाजुः । यजेणिलुक् च (उ० ३३५८) इत्युनन्-अर्जुनः । थर्जेज च (दश० ६११) इतीपन्-ऋजीपम् पिटपचनम् । सर्जति । सर्जिका । कृषिचमित नियनिसर्जिखजिन्य ऊः (७० १० ११८२) सर्जू ॥२१९, २२० १३९. गर्ज शब्दे । गति । गर्जितं स्तनितम् ॥२२१।। १४०. तर्ज भर्सने ।' तर्जति । चुरादौ (१०।१३२) तर्जयते ॥ १४१. कर्म सन व्ययने । कति । सर्जति । कविचमि (१०. १००२) इत्यू:-खर्जूः ॥२२३, २२४॥ १५ १४२. खर्ज मार्जने च । सर्जपिजादिन्य कोलचो ( उ० ४१९० ) खजूर ॥ १४३. अज गतिक्षेपणयो । अजति, पजेयंघनपोः (२।४/५६) थार्धधातुके-संविधाय, संघीय । उदात्त्य वार्धधातुके पलादी १. इदमवावधेयम्-म्यादी पागद उन्धति उच्छति इत्यनयो शनिपोरनु- २. दाचवा उछत. उच्छतः इत्यनयोश्च लसावधानुकानुदात्त्वाद् धानुस्खो भवति, तुदादौ पाठा शस्बर: स्यात् । तस्मात् स्वरमदामुमयत्र पाठ: कर्तव्य एव । २.पाह सायण:-'तरङ्गिणीकाश्यपसंमतास्तु (१ ) पायौ प्रज ब्रजी इति दत्योष्ठयादी पट्येते, सर्वत्र तवांदी एव । (धा वृ पृष्ठ ६९) । मटोजिदीरितो. भनि सायणपाठमेवादिनवार ( मो० मनो• पृष्ठ ५६०) दोरतरङ्गिण्या तु नैता २५ इश पाठ उपलभ्यते। 7 ·तीरतर्राङ्गण्या घीमावस्यानित्यत्वे लिङ्गम् वी हानुदात्तः । प्राजिता रथस्य प्रवेता'। घलादाविति किम् ? समज्यते । वा यो (२।४।५७) वा-प्राजनी' दण्ड; प्रवयणो दावात्यपे । वातगुनीतिलराधैवजट्तुदजहातिभ्यः खश् (३।।२८ बा०) पातमजा मृगाः । अजतीत्यजः छागः । अजा व्यजनम् । ५ समुदोरजः पशुपु-(३३।६३) इत्यप-समजः पशुसङ्कः, उदजः पशु- मेरणम, अन्यत्र य -समाजः, उदाजः। घजियज्योश्च (७३३॥६०) इति कुत्वाभावः । सजाया समजनिषद (३।३।९९) इति क्यप-समज्या समा; संहात्वाद् वीमायो नास्ति । गोचरसंचर (३२३१६) इति व्यजः साधुः। अजेरज (1 उ• २०४८) इतीनन्-अजिनम् । अन्यतिग्याम् (७० १० ४१३०) रण आजियुद्धम् । पादे च* (उ० ४|१३१) पदाजिः । यजिर- शिशिर (उ० २१४५) इत्यजिरम् । बहुल संशाधन्दसोः अन्नवधकगात्रविचत. णाजिरापर्थम् (२।४।१४ वा) इति वीमावो नास्ति । अजिवृरीभ्यो निश्च (७० २१३०) इति णु:-वेणुः । गस्नासाला (उ० ३।१५) इति घीणा ॥२२९।। १४४. कज मदे । जति ॥२२६।। १४५. खन मन्थे। मन्यो विलोडनम् । खजति । खजेराकन् (तु० उ०४।१३)-खजाको मन्या, खजाका दी, खजो विद्रव्यपाच- कानां मन्यनदण्डः ॥२२७॥ १.४६. खजि गतिवैकल्ये । सञ्जति । खञ्जः खोडा, खज नोदकं सर्पपश्च । खाना, खजरीट: पक्षी ॥२२८।। १४७. एन कम्पने । एजति । एजे. खश (३।२।२८) अङ्गमे. जयः । एज दीसो (११११) तशानी'-एजते ॥२२९।। 1. 'एव हि कश्चिद वैयाकरण पाह-कोऽस्य रथस्य प्रवतेति । स्त पाह-अहमायुष्मनस्य स्थस्य प्राजितेति' इत्यादि महामा यम् (२ | ४ | ५६) अत्रानुसन्धेयम् । २. 'प्राजनम्' पाग। ३. हस्तलेखे 'पंद च' इत्येवं पठ्यते । ४. 'तबानो' इति हस्तलेखेषु पथ्यो । प्रायेण मन्यता 'तानी तानों इति पदद्वय व्यवहत । अत्रायं विवेकः-पदा तड्नस्ययः प्रानप्रत्ययमास्य धातो. ४ २० २५ ·" বিষয়: ४५ १४८. टुओस्फूर्जा चननिप्पेपे। धवनिप्पेपोऽशनिनिधों- पः। स्कृति । स्फः। दीघोंशारणं दोघंस्यानित्यवार्यम्' | चोदितथ (१२) इति निठानवम्-कर्णः, चोः फुः (८1०1३०) प्रादितश्च (७।२। १६) इति नेह । विभाषा मागदिकर्मणोः (७१२१७) स्फूजितमनेन स्फूर्णम् प्रस्फुर्जितः प्रस्फूर्णः। द्वितोऽधुच (३०1८९)-स्फूर्जथुः ॥२३०॥ १४२. हि क्षये ॥ क्षयति । क्षेता, लक्ष्यानुरोधादिण् नास्ति पक्ष्यति'च- पाठमप्येऽनुदानानामुरातः कथितः कचिन् । अनुदाचोऽप्युदातानाम् पूर्वेषामनुरोधतः ॥" रिया, निमायामपयर्थे (६।४।५९.६.) दीर्घः, लियो दीर्घान् (१।४६) इति निष्ठानत्व क्षीणः । वामोशंदैन्ययोः (६४.६१) क्षितः क्षीणः । तुदादौ । वि निवासगत्योः (६।१०७) क्षियति,फ्यादौ तिप् हिसायाम (९३६) क्षिणाति, स्वादी मावि चिरि जिरि दाश द हिंसायाम ( ९३१) क्षिणोति ॥२३१॥ १५०. क्षीज अव्यक्ते शब्दे । क्षीजति चिक्षीज ॥ २३२॥ १५ १५१ लन लजि भर्सने। लजति लमति । मासार्य- चुरादी (१०।१९७) लमयति ॥२३३, २३४॥ मंगति इत्यथों विकसितः, तदा इनि प्रत्यये 'तडानी' इति धातुविशेषणत्वेन प्रयुज्यते पदा तु 'तड्प्रत्यय यानप्रत्ययय प्रदश्यते इत्ययों विविपितो मवति तदा तहानी' इति प्रयुज्यते । १. उपायास च (८१२७४) इत्यनेन दीपों मविष्यत्येव, घनः पति दीपोंग्चारण दीर्घरयानित्यता सापयति । २.सि पये, पि ऐभ इत्येक इति वीरस्वामी इति पुरुषकारे (पृ. २३)। १. 'वश्यति' इत्यस्य का बति न ज्ञायते अनन्तरमुपतासोकः प्रन्पेरिम. ज्नुपरिष्टालोपसम्यते। ४. एतने प्यते यत् प्रासापिनीयेषु धातुपाठेघु उदाचानुदास्पातूनों सोकर्यमासीद, पाणिनिमा यथासम्म सदोषो दूरीहत इति । ५. यथोक्त पुरुषकारे-सम्जपदिति पीरस्वामिनः पर्व' (पृ. ६.)। २० २५ ·पूर क्षीरतरङ्गिण्यां १५२. लाज लाजि भर्जने'च | लाजति, लाजति, लाज्या ते, लाज्यते । लाजा, अजिप्रज्योच (७३।६०) इति चात् कुवाभावः । चत्वारो मर्क्सन इति चन्द्रः (च० धातु १९७७) ॥२३५, २३६॥ १५३. जन जजि युद्धे । जजति, जाति ॥२३७, २३८॥ १५४. तुज तुजि हिंसायाम् । तोजति, तुञ्जति ॥२३५, २४०।। १५५. तुजि पालने च । तुज्यत इति तुगः, घञ् । तुझिता, भूः। चुरादी भासाय: (१०।१९७) तथा तुनि पिजि लुजि हिंसावलादान- निकेतनेषु (१०।२८) तुञ्जयति, तुझो निकेतनम् ॥ १५६. गज गजि, गृज, गृजि, मज, मुर्जि, शब्दार्थाः । १० गजति, गजित्वा । गाति, गझिंवा । गा मंदिरागृहम् । गमः कोशः । गर्जति, गर्जितम, गर्जः । गृअति । गृञ्जनम् मूलविशेषः । मजति, मुमति ! मुझस्तृणम् । मुज मृजीत्यप्याहुः"-मोजति, मुमति ॥२४१-२४६॥ ... तंज लजि मसने, लाज लाजि भर्जने च इति तु. वीर- १५ सामी' इति पुरुषकारे (पृ. ६.)। २. अस्मादेन धातो. धनि 'जा'--शब्दो निप्पो मति । कुलं च 'चजोः' (७॥३१९२) इत्यनेन । धानप्रदीप शम्भोऽय निर्दिष्टः (पृ. २५) । सच पुगकः । प्रानि गः माशतत्त्वविदः रादमिमं फारसोमाशीय मन्यन्ते, तदमत् । विशेषस्वर सरसत व्यावरणशास्त्र का इतिहास गाग्नि मये ( पृष्ठ ३७) २० द्रपम्प । ३. 'गज गज इत्यत्र वीरजांनी मृज मृजि श्ययाह-माति गृजनीति' इति पुरुषार (पृ ५८ ) पाठः । 'मृजमजोति स्वामिचन्द्रो' इति धातुत्तो (पृष्ठ ७३)। ४. 'मुज मुजीति दीरसामी चन्द्रश्व' इति पुरुषारः (पृष्ठ ५७) । धातुहवी २५ (पृष्ठ ७३) स्वामिचन्द्रयोर्मदे "ज मृमि पति पारः प्रदर्शितः । दिने चादधातु. पाठे तु 'मुज पुज' इति पाठ उपलभ्यते (चा. पा. पू. १५८०)। ५. 'मृज मृजी यायाहुः' इति पुरुषकारे (पृष्ट ५७) पाठः। -- ·भ्वादिगण १५७. गज मदने च । मदनं मदोत्पत्तिः । गजति । अचि- गजो हस्ती । चुरादो गज मचं मार्ज [शब्दायां:] (१.१९९) इति गाजयति । १५८. बज बज गती। यजति 1 पाजो गपक्षी । मजति, घयाज । पदयज (१२)३) इति वृद्धि:-अयाजीत । मजयजोमांव कप- (11९८) प्रज्या, परिवज्या । गोचरादी (द० ३।३।११९) ग्रजः ५ साधुः। एयति (६० ३।२।१२४) माज्यम् । प्रजियज्योय (१६६०) इति पुत्वाभावः । कि वचि ( उ० २०५७) इति किन्दीघों-परिवाह, प्रय (१२।३६) इति यः। परिवाजकः । चुरादी वज मार्गसहकारगत्योः (१०७१) पाजयति ॥२४७, २४८ १५९. उदात्ता उदात्तेतः। [अथ सेट आत्मनेपदिनः] १६०.अट अतिक्रमहिंसनयोः। इतः शान्ताः(१।१९१) पञ्च- त्रिंशत् सेट आत्मनेपदिनश्च । अतिकम उल्लङ्नम्। फिपि तफारथव- गार्थ तोपयोऽयम् पठितः, ष्टुत्यं न कृतं सन्देहप्रादुर्भावात् । अहते, अटिहिपते । अहः, अट्टनम् । फिपि-मत् । दोपधत्वपक्षे न १५ न्द्राः विरुच्यन्ते'---अहिरिपते । अन्य तु अह" इत्याहुः-अद्भुते अहिडिपने ॥२४९॥ १६१. वेष्ट वेष्टने । घेएनम् प्रन्यनं लोटनं परिहाणिय" येटते, अवेएन । प्रवेटो याहुः । पेटितः । विमाया वेचियोः (IEE) इति णो चडि अभ्यासस्यात्वम्-अवयेटत, भवियेत् ॥२५०॥ १६२. चेष्ट चेष्टायाम् । चेष्टा हा चेप्टते भरचेपत, मचि- चेपत ॥२५॥ १. काशकस्नधातुपाठीयफपडटीकायाम् 'दि प्रति क्रमहिसन यो:: इति पाठ: । पन्दते, पन्तते इति च तयोरुदाहरणे (८. पृ १०)। वर्षकम- विरोधात्र पाठशः प्रतीयते । २. मतमिद पुरुषकारे (पृष्ट ६१) स्मृतम् । ३. नन्द्राः संयोगादयः ( ६३) स्प्रेयदि शेषः । ४. 'दान्तपाठः प्रकरणविरोधापेदयः' इति धातुतिः (पृष्ठ ०३)। १. 'परिणाह' पाम।

·४८ शौरतरहिएयों १६३. गोष्ट लोष्ट संपाते । गोप्यते, लोएते, अनुलोएत । उत्पादों (७२) लोर्यो मृत्पिण्डः ।।२५२|| १६४. घट्ट चलने। घहते घटिवदिविदिन्यः (३३२६९०४ वा०)युच्- घटना परयः । उद्घहनम् । चुरादौ १०१३) घयति ॥२९॥ १६५. अठि गतौ । अण्ठते ॥२४॥ १६६. वठि एकचर्यायाम् । एकस्य चर्या सहायत्वेनाग- मनम् ।वण्ठते । वण्ठो' दत्तद्रव्यो योखा ॥२५॥ १६७. मठि कठि शोके । शोकोऽप्राध्यानम्। [मण्ठतं , उत्कण्ठते । उत्कण्ठा । चुरादौ (१०।२३५) उरकण्ठयति ॥२५६,२५७॥ १६८. मुठि पलायनें । मुण्ठते ॥२५॥ १६९४ हेठ विवाधाया । हेठते, जिहेठे। सौ घड्युपाया स्व: (1) अजीहिटत् । गो-हेठयति । हेठना शाठ्यम् ।।२६९।। १७०. एठ च । पठते ॥२६॥ १७१. हिडि गत्यनादयोः । हिण्डते । युन् (३३२२१४५) १५ हिण्डनः ॥२६॥ १७२. हुटि संघाने । हुण्डते । हुण्डिका मुद्रा ॥२६२॥ १७३. कुंडि दोहे । कुण्डते । कुण्डम् । कुण्डी भाण्डम् । कुण्डो जारजातः । उणादी (१।१०६) कुण्डलम् | चुरादौ कुडि रक्षणे द्र० १०४१) कुण्डयति ॥२६३।। १. 'ननु चोयमिद एक एव वएटरएडारल्स' इति महामायव्यख्याने (३।३।२०) वएठो मृतभार्य इति नागोजिमः । স্বাশ্বাণঘাসংখ ३ 'पालने' ति मैत्रेयसागयो। पलायन' इति कामहमचन्द्रौ। ४ 'मिवाधन शायन्' इति धातु विकार (पृष्ट ७३) स्वस्थै 'हठवे २५ स्थिरी मवति' इति काशकस्लोयमानुपाडफाडटोकापार (६६)। ५. 'विपूर्वोऽयमिति स्वामिकाश्यपो, मैयादयस्त मेलमेवोदाज' इति धातुति (पृष्ठ ७४) । सौरतरङ्गिएयो तु न विर्व पाहश्यते । .

·"स्वादिगणः -- १७४ वडि विभाजने । विभाजन भोगीकरण: चर्माभावश्च । घण्डते । वण्डनम्, वण्डः । चुरादी (१।४३) वण्डयति । बटि इत्य- परस्मैपदी-उण्टति, यण्टयते । घण्टो नागः। नदी तु वटि विमाजने वहि वेष्टने, इति भड्ग्या पठति' ॥२६॥ १७५ मडि च चकाराद् विभाजने। पृथक्सूत्रादी तरेऽपि । ५ मण्डते ।मण्डो रसायम् । मण्डक। मण्डलम् । मण्डूरं लोहमलम् । मण्डपःणेरिनुच्द०३०३।२९) मण्डयित्नुः । शलिमण्डिम्यामूपातु उ. ४४२) मण्डूक मिडि भूपायाम(पा० १।२१९) परस्मैपदी-मण्डति।।२६५६ १७६. भडि परिभापणे । भण्डते । भण्डः, माण्डम् ।चुरादी मडि कल्याणे (१०४७) भण्डयति, भण्डना ।।२६६।। १७७. पिडि संघाते । पिण्डते, पिण्ड्यते । पिण्डो गोलः । पिण्डी।चुरादौ (१०।१२०) पिण्डयति ॥२६॥ १७८. मुडि मजने । मञ्जनी शुद्धिय॑ग्भाव मुण्डते । मुण्डः । पुडि खण्डने (१२२२३) परस्मैपदी-मुण्डति । मुरामिम (३१।२१) इति णिच् -मुण्डयति ॥२६॥ १७१. तुडि तोडने । तोडनं हिंसा। तुण्डते, तुण्ड्यते । तुण्डम् । उणादौ (०४।११७) तुण्डिः ॥२६॥ १८०. हुडि वरणे वरण स्वीकारः । हुण्डते। हुण्डो मेपः॥ १. 'नदी तु बडि विमानने, मडि वेष्टरे इति माक्वा पठति' इति धातु. वृत्तौ (१३ ७४) पुरुषकारे (पृ ७१) च पाठ. । कारास्निधातुपाठीयकनडटीकापा (LE) तु 'वडि मडि वेष्टने' इति पाठ । वाहीक (पचार) देशीयमापाया विभाजनाधिका वएहना' निया प्रयुज्यते । तेन 'विभाजने' इत्यप्यय. प्रामाणिक एव । २. पुरुषकारे (पृष्ट ७१) उतमिदम्, पावो (पृष्ठ ७४) च स्मृतम् । ३. 'मएड्लम्' पाठा.. ४. 'मार्जने' इति चन्द्रमैत्रेयसायणा । 'मम्चने' इति कारा स्नधानुशारीर- कन्नडटीकायो स्पृष्ठ 1.0) पाममन लान' इत्यपि तक। ५. स्मृतमिद पुरुषकारे (पृष्ठ ७०)। ६. 'हरपे' इति मैवेयः(धा• प्रपृड २०)। पाये पिरोपकारास्न- ·५ तीरतरङ्गिण्या १८१. स्फुडि विकसन । स्फुण्डने ॥२७१|| १८२. चडि कोपे। चण्डते । वण्डा, वण्डा, चण्डी । पतिचरिडम्यामालम् ( उ० ११११६ ) चण्डालः । चुरादी ( १३१४५ ) चण्डयति ॥२७२|| १८३. शडि रुजाया संघाते च । तालव्यादिः । शण्डने । शण्डोऽजादिमूलामोगः । सनोतेर् (धा सू० ८।२) बाहुनकाल परवे डः (० उ० १११३)-पण्ड उत्सृष्टो गौः ॥२७३।। १८४. तडि ताडने। तण्डते, वितण्डा । ताहुना प्रोक्तं ताण्डवम् । तण्डुलः लुटितनिताडिम्य उलच तद च (तु. ३० ५।९) १० इति कुशकाशावलंम्बनम ॥२७॥ १८५. पडि गतौ । पण्डते पण्डितः । पाण्डः पाण्डुरोगो हरिणवर्षश्च । नगपांमुपादुन्यो २: (०२।१०७ काशिका) पाण्डः । पा. स्वोणादिकः (द० २०११३)पण्डः क्लीयः ॥२७॥ १८६. कहि मदे । कण्ड किंगड काण्डः। फण्डुरास्नायु: १५ संघातः। कण्डोला पिटकः ॥२७॥ चन्दधातुपाठयोरेतद्यावरसाने 'मुडे मरले इति धातुः पश्यते । यथार मुहुति पृथाधान वषैव गृहपावि गृणाविप सम्यो प्रम-यम धार सो नि 'गम' इति मेने। सपा युक्तम् "गो भेः" (नि. १०।२१)। १. परिविकसन इति केचिन् पतन्ति वि. (४)। २. या सय पराग्वे सा पर, पएसपी (या न रा पण पोति नियकः। २. 'ए, तत्मो धारडम' पाठ सारि हारने परमादेलोसार दर मिपि उपवारा. विधान संशाशन्देश सदनसमामा मामा २५ मारणाः (VIानी उ... ) (Ret) पान ई हा. इनमेवा परिश्रम र (३०)ो पासा, सेन ११ दनुवा () भाना मार (ar) ki पम् पोरए हावामा यति।

·भ्वादिगणः १८७. खडि मन्य | खण्डने । खण्डितः । खण्डः । चुरादौ खड खडि भेदे (१०४०) खण्डयति ॥२७॥ १८८. खुडि गातवैकल्ये। खुडते । खोडः पृपोदरादिः (द्र० ६।३३१०९) । चुरादौ खुडि खण्डने (१०।४३) खुण्डयति ।।२७८॥ १८२, हेड अनादरे। हेडते । हेडस्तिरस्कारः । असुनि (द्र० उ०१।१८८) सान्तः । अचि (द्र० ३३१३१३४) हेडोऽदन्तः । गुरोश हलः (३२३६१०३) इति हेला अजिहडत् । घटादो हेड वेष्टने (११५२६) हेडति । हिडयति ।।२७९।। १० १९०. वाड आप्लाव्ये । आलाव्यमालावनम् । पाडते । वाडी- ऽश्य: । पाल: । उणादौ घडया । घले (१॥३२९) रित्मके ।।२८०॥ १९.१. द्रा धाट्ट विशरणे। दाडते, धाडते ॥२८१,२८२॥ १९२. शाड श्लाघापाम् । शाडते, शालते। शाला । थालिः | गुणशाली । शालूकमुत्पलादिफन्दःशिलेर (१३२२८)वा शलिमण्डिम्या. मूकम् (तु० उ. ४१४२) ॥२८३॥ १९३. उदात्ता अनुदात्तेतः ।। [ अथ सेटः परस्मैपदिनः ] १९४. शौट्ट गर्ने । इतो गड्यन्ताः (१।२५३) सप्ततिः सेटः १. हेला इति तु डलयोरे कत्वस्मरणात् पति नष्पानां मतम् । वस्तुतस्तु 'टल. थोरैकवस्मरणान्, डळयोरकत्वस्मरणात् , रलयोरेकत्वस्मरणात, इत्यादिवचनाना समानार्थको उभयथावर्णविशिष्टौ स्वतन्त्री धातु अवगन्तव्यो' इत्यर्थोऽनुसंधेयः । तन हेड हेल इति तो स्वतन्त्रौ धातू । एवमेव ईड ईळ इत्यपि द्रष्टप्यो । अस्मिन् धातुपाठे स्वन्पतरदेवोपदिश्यते लाधवाधम् । यत एवं प्राचीने काशकस्मधातुपाठे (पृष्ठ १७०) 'ईड ईल स्तुती इत्युमो धातू पश्यते । २. इलयारेकत्वस्मरणादिति शेषः । अत्र पूर्वधातौटिप्पषी द्रष्टव्या । ३. 'वर्ड बलं वा वाति वडवा' इत्यमरटीकाया (पृष्ठ १८५) क्षीरस्वामी। ४. डलयोरेश्वरमरणात् । अत एव गुयेन शालते गुगशाली इति निर्वचन- माहुः । यत्रापि पूर्वतमधातोष्टिप्पणी द्रष्टव्या। ५. 'शौण्ड गर्वे --शौएडति,शौरडोर' इति धारावस्नधानुपाठे,पृष्ठ १५॥ २० ·५ ५२ हीरतरगिरायां परस्मैपदिनश्च । शोटति । अशुशीटत् । कृपकटिपटिशोटिभ्य रन् (उ० ४:३०) शौटोरः ॥२८४|| ११५. यौढ सम्बन्धे'। सम्बन्धः इलेपः । यौटति । अयुयोटत ॥२८॥ १९६. ग्रेट म्लेट उन्मादे। मेटति । एनं येड इति पठन्ति आनंडितम् । म्लेटति। मेट इति दी:-अमिमेटत् ।।२८६, २८७॥ १९८. कटे वावरणयोः । वृष्टावावरणे चायें। कटति । फटः। सयन्तहण (१२१५)इति सिच्यतो वृद्धिनास्ति-अकटीन् । कटः। कटीगः। कटुः । कृकदिकडिकटिभ्योऽम्बद् (3० ४।८२) फटम्बः । घरद (तु. १० उ० ३११) कदवरः, कद्वरी तक्रव्यसनम् । कटकम् । फाटो घणि (१०३१३१ १९) ॥२८॥ १९८. अट पट गतौ । अति । अटनः । अय_शूर्योतीनाम् उपसख्यानात (द. ३११।२१ वा ) यङ्-अटाट्यते वृथाघलोकः । अदा. स्या । उणादौ अटविः (००४।१३४ वृ०) अटवी । पटति । पटः। पटीरः । पटुः । तनद (तु० उ०३ । १५०) पट्टनम् । पटनः । कपि- करिडकटिपटिन्य पोलः ( तु. उ. १।६७) पटोलः । पटहस्तु, पटे हन्यत इति । चुरादौ पट पर प्रन्ये ( १०२४४) अदन्तः-पटयति, तथा पर मापार्थः (१७११६७) पाटयति ॥२८९, २९०॥ १९९. रट परिभाषणे | रदनि, रचिना ॥२९॥ २० २००. लटबाल्येबाल्य वालक्रिया लटति। ललाट लटकः। लाटः । लाटक । अशुघुपिलटि (२०१६१५१) इति लट्वा भ्रमरकः ॥२९२।। १. यौएट सम्बन्धै -यएइति, योन्डीर.' इति काशस्नधातुपाठीयक- अडटीश (पृष्ठ १५)। २. मेड मेड उन्मादे-मेऽति, मेडोर मेडति मेडीरः' इति काशकस्लपाठीयकन्नडरीका (पृष्ठ १५)। ३. 'मानडित द्विनिषतम्' (१५/१६) इत्यमरव्याख्याने द्विभूते पूर्वा- चार्यसबेषा, प्राश प्रेट्ट उन्मादे इति पेड़.' इत्याह स्वामी (पृष्ठ ४५)। ४. 'चटनि.'पाठा। २५ ·भ्वादिगणः ५३ पू १० २०१.पट रुजाविशरणगसवसादनेषु चतुर्थपु । पाटति । शाटी। शाटकः । तालव्यादिः ।।२९३।। २०२. वट चेष्टने रज्जु घटति । घटः । घटि । वटकम् ! वाट.। पारी वृत्तिः । पटुः। वटाकरो रज्जः। वट भट परिभाषणे (१५।२७) मित्-घटयति । पर वट ग्रन्थे (१०।२४२) अदन्तः ॥२९४|| २०३. खिट उत्तासे | उत्त्रासो भयोद्गतिः । पेटति । अा- खेटः । खेटो ग्रामोऽधमश्च । चुरादौ (१०।२५९) खेटयति । खड्ग- सेटको हेती ॥२९५।। २०४. शिट पिट अनादरे। एतौ तालव्यमूर्धन्यादी । शेटति। सेटति । सिपेट ॥२९६॥ २०५. जट झट संघाते' । जति । जटा । झटति, उज्झटति। शटोऽचि (०३।१।१३४) । घभि (२०३३।१०) झाटः पण्डः ।।२९७,२९८।। २०६. भट भृतौ । भृतिवेतनम् । भटति । भटः । भाटिः । भाटकम् । भटित्रम् ॥२९९।। २०७. तट उच्छ्राये । तटति । तटम् । तटाफम् । ताटकः । २०८, खट काङ्ग्रे । काङ्क्षास्त्यस्येति फाक्षः । फांक्षा- विशिष्टे धात्वर्थे । खटाति । खटस्तृणम् । खेट्यामुहं हस्तक:3 | खटि- फा । अशुक्लिटि (उ० १,१५१) इति छन्-खट्वा ॥३०॥ २०१. नट तृतौ । नटति । नटः । नतावित्येके । घटादित्वात् (१३५२८) नटयति, अनीनटत् । चुरादौ नट अवस्यन्दने (१०१२) उन्ना- टयति नाटकम् ॥३०२|| १. अत्र फाराकृत्स्नधातुपाठे 'शट निकाले, रुट विशापगत्यवसादमेषु' पति द्रो थात् पठिती (पृष्ठ १६) 1 अत्र सम्भवत उमयोर्धालोः सकरः सजातः स्यात् । २. सघातो मिश्रीमावः संहनन च । जट धातुर्मिीभावे, झट धातुः सहनने वर्तते । तस्यैव वाहीक (पजाबी) मागायो भटका' पद प्रयुज्यते । ३. प्तदिग्धोऽय पाठ.. ४. पत्र कदाचित् 'भूतादित्यके' पाठः स्यात् । अत एव पुरुषकारे (पृष्ठ ६६) 'नृती नृताविति च क्षीरसामी' इत्युक्तम् । श्रय गोपदेश इति मैत्रेयपुरुषकारसाय- यादयः । धानुत्तिः (पृष्ठ ७८) यत्रानुसँधेया। २० २५ ·५ ५२ सीरतरङ्गिण्या परस्मैपदिनश्च । शौरति । अशुशौटत् । कृशकटिपरिशोटिभ्य इंरन् (उ० ४।३०) शोटीरः ॥२४॥ ११५. यौट सम्बन्धे'। सम्बन्धः श्लेपः । यौटति । अयुयौटत् ॥२८॥ १९६. नेट्ट म्लेट उन्मादे नेटति । एनं मेड इनि पठन्ति धानेडितम् । म्लेटति । मेट इति दोगा:-अमिमेटत् ॥२८६, २८७॥ ११८. कटे वर्षावरणयोः । वृष्टायावरणे चायें । कटति । कटः। हमपन्ततण (१२।५) इति सिव्यतो वृद्धि स्ति-अकटीत् । कटः। कटी। कटुः । इकदिकडिकटिभ्योऽम्बन् (उ० ४८२ ) कटम्मः । घरद् (तु. १० उ० ३१) फट्बरः, कदवरी तक्रव्यसनम् । कटकम् । फाटो पनि (०३।३। १९) ॥२८ १९८. अट पट गतौ । अति । भटनः । अट्यत्यंभूर्योतीनाम् उपसंख्यानात् (द. ३१।२१ वा) य--अटाट्यते वृथाद्यलोकः । अटा- स्था । उणादौ अटविः (२० उ० ४.१३४ पृ०) अटवी । पटति । पदः । पटीरः । पटुः । तनद (तु० उ०३६ १५०) पट्टनम् । पटनः । कपि- करिडकटिपरिभ्य योलः (तु० उ० ११६७ ) पटोलः । पदहस्तु, पटे हन्यत इति डा चुरादौ पट वर अन्धे ( १०२४४ ) अदन्तः-पटयति, तथा पट भाषार्थः (१७११६७) पाटयति ॥२८९, २९०॥ १९१. रट परिभाषणे । रटति, रटिता ॥२९॥ २००. लटवाल्यौपाल्यं दालकिया। लटति। ललाटोलटका लाटः। लाटकः । शुभुषिलटि (उ०१।१५१) इति लट्वा भ्रमरकः ।।२९२॥ १. योएट सम्बन्धे योण्डति, यो-डोरः' इति काशकास्नधातुपाठीयक- भडटीका (पृष्ठ १५)। २. मेड मेट्ट उन्मादे---मेडति, मेडोरा प्रेडति मेडीरः" इति काराकरलपाठीयकन्नडटीका (पृष्ठ १५॥ ३. 'याडित द्विनिकम्' (११५/१६) इत्यमरम्याख्याने द्विते प्रा. चार्यसझेपा, अतच प्रेड उन्माद इति पेतुः' इत्याह स्वामी (पृष्ठ ४५)। ४. 'घटनिः' पाठा। २. २५ ·भ्वादिगणः २०१. शुट रुजाविशरणगमवसादनेषु चतुर्थेषु । शति । शाटी। शाटयः। तालव्यादिः॥२९३॥ २०२. वट वेष्टने। रज्जु वति । पटः विटिः । वटकम् । बाटः। घाटी पृत्तिः । बटुः । घटायरो रज्जः । वट भट परिभाषणे (१५।२७) मित्-घटयति । पट वर अन्धे (१०२४२) अदन्तः ॥२९४॥ २०३. खिट उत्त्रासे । उत्पासो भयोद्गतिः । रोटति । आ- पेटः । खेटो ग्रामोऽधमश्च । चुरादी (१०।२५९) सेदयति । खड्ग• ५ पेटकों हेती ।।२९५॥ २०४. शिट पिट अनादरे । एतौ तालव्यमूर्धन्यादी । शेटति । सेटति । सिपेट ॥२२६॥ २०५. जद झट संघाते । जति । जटा । झटति, उज्झटति। सटोऽचि (६०३।१।१३४) घभि (द०३३।१८) झाटः पण्डः ॥२९७,२९८३) २०६. भट भृतौ । भृतिर्यतनम् । भवति । भटः । मादिः । भारकम् । मटित्रम् ॥२९९।। २०७. तट उच्छाये । मदति । सटम् । सटाफम् । ताटफः । २०८. खट काङ्ग्रे । काशास्त्यस्येति फाक्षः । फांक्षा- विशिष्टे धात्वर्थे । यति । खटस्तृणम् । सेटमामुद्दई हस्तक: । घटि- फा । पशु पिलर (उ. १३१५१) इति छन्-खट्वा ।।३०१॥ २०१. नट नृतौ । नटति । नटः । नतावित्येके । घटादित्वात् (११५२८) नटयति, अनीनटत् । चुरादौ नट अवस्यन्दने (१०११२) उन्ना- 1 २० त्यति नाटकम् ॥३०२॥ १. अत्र फाशकृत्स्नधातुपाठे 'शट निवामे, रुट विरारपगत्यवसादने' इति द्वौ घातू परितो (पृष्ठ १६) । पत्र सम्भवत उमयोधातोः सकाः सातः स्यात् । २. सघातो मिधोमान. संहनन च । जर धातुमिधीमा, भर घातुः संहनने वर्तते । तस्यैव वाहीक (पानी) माया भटका' पद प्रयुस्यते । ३.सन्दिग्धोऽय पाठः। ४. पत्र कदाचित् 'वृत्ताविपके' पाठः सात् । अत एव पुरुपधारे (१४ ६६) 'स्तो भूताविति च हीरस्वामी' इत्युक्तम् । अय चोपदेश इति मैत्रेयपुरुषकारसाय. पादयः। धातुतिः (पृष्ठ ७) पत्रानुर्मा।

·५२ ५ क्षीरवरदिगण्या परस्मैपदिनश्च । शौरति । अशुशौटत् । कृशकटिपटिशोटिम्य ईरद (उ० ४।३०) शौटीरः ॥२४॥ ११५. यौट्ट सम्बन्धे'। सम्बन्धः श्लेपः । यौटति । अयुयोरत् ॥२८॥ १९६. ग्रेट म्लेट उन्मादे । नेटति । एनं प्रेड इति पठन्ति आडितम् । म्लेटति । मेट इति दांग:-अमिमेटत् ॥२८६, २८७॥ ११८. कटे वर्षावरणयोः । वृष्टायावरणे चा। करति । फटः। समन्तक्षण (७।२।५) इति सिच्यतो वृद्धिनास्ति-अकीत् । कटः । कटी। कटुः । कृकदिकडिकटिम्योऽम्बद् (३० ४८२) फटम्सः । घरद (तु. १० उ० ३।१) कट्वरः, कवरी तक्रव्यसनम् । कटकम् । फारो घनि (द्र० ३।३। १९) ॥२८॥ १९८. अट पट गतौ । अति । अटनः । ट्यत्यंभूर्योतीनाम् उपसंख्यानात् (द. ३११२१ वा ) यङ्-अटाट्यते वृथापलोकः । अदा- ट्या । उणादौ अटविः (१० उ०४।१३४ वृ०) अटवी । पटति । पटः । पटीरः । पटुः । तनद (नु० उ०३ । १५०) पट्टनम् । पटनः । कपि- करिडकटिपटिग्य चोला (तुउ० १।६७) पटोलः । पटहस्तु, पटे हन्यत इति डा। चुरादौ पट वर मन्थे ( १०।२४४) अन्तः-पटयति, तथा पट मापार्थः (१७) पादयति ॥२८९, २९०) १९९. रट परिभाषणे । रटति, रहिता ॥२९॥ २००. लट वास्यपाल्यं वालकिया। लयति। ललाटः लटकः। लारः। लाटक । पशुमुषिलाटे (उ०१५१५१) इति लवा भ्रमरफः ।।२९२।। १. यौरई सम्बन्धे-यगडति, यो दौरः' इति काशशरस्नधातुपाठीयक- मडटीका (पृष्ठ १५)" २. मेड ग्रेड उन्मादे--मेडति, मेडोर, प्रेडति अंडीरः' इति काशकस्नपाठीयकाइटीका (पृष्ठ १५)। ३. 'यामेडित द्विनियतम्' (११५११६) इत्यमरव्याख्याने द्विभूते पूर्ण चार्यसहपा, अवध प्रेट्ट उन्मादे इति पैदुः' इत्याह स्वामी (पृष्ठ ४५) । ४. 'पटनि.' पाठा। २० २५ ·भ्यादिगए ५३ ५ १० २०१. शट रुजाविशरणगयवसादनेषु चतुर्थेषु शति । शाटी । शारफः । नालव्यादिः ॥२९३।। २०२. वट थेष्टने । रज्जु पटति पदः घटिः । वटकम । घाट घाटी वृत्तिः । घटुः । घटाकरो रज्जुः। वट मट परिभाषणे (१५।२७) मित्-घटयति । पट बट मन्थे (१०२४२) अदन्तः ॥२९॥ २०३. खिट उत्तासे । उत्वासो भयोद्गतिः । खेदति । मा- वेदः । खेदो प्रामोऽधमश्च । चुरादो (१०।२५९) खेदयति । खड्ग- खेटको हेती ॥२९॥ २०४. शिट पिट अनादरे । पती तालव्यमुर्धन्यादी । शेदति । सेटति । सिपेट ॥२९६॥ २०५. जट झट संघाते। जति । जटा । झटति, उज्झटति। झटोऽचि (१०३।१।१३४) घभि (इ०३३३१८) झाटः पण्डः ॥२९५,२९८॥ २०६. भट भृतौ । भृतिर्वतनम् । भटति । भदः । भाटिः । भारकम् । भरिप्रभ ।।२९९।। २०७. तट उच्छाये । तदति । तदम् । तदाफम् । ताटकः । २०८. खट काझे। फाङ्क्षास्त्यस्येति फाङ्कः । कांक्षा- विशिष्टे धात्वर्थे । खति । खटस्तृणम् । खेटकामुई हस्तफा । टि- फा । अशुभुविलटि (उ० १।१५१) इति फन् - खट्या ॥३०१॥ २०१. नट नृतौ । नाति । नटः । नतावित्येके धादित्वात् (११५२८) नटयति, अनीनटत् । चुरादी नट अत्रस्यन्दने (१०।१२) उमा- व्यति नाटकम् ।।३०२।। १. अत्र फाशकृत्स्नधातुपाठे 'शर निवासे, रुट विशरणगत्यवसादनेषु' इति दी धात् पठितौ (पृष्ठ १६) । अत्र सम्भवत उमपोर्धातोः संकरः संजातः स्यात् । २. संघातो मिश्रीमावः संहननं २ । अट धातुर्मिग्रीमारे, भट धातुः संहनने वर्तते । तस्यैव वाहीक (पंजाबी) माषायां झटका' पदं प्रयुज्यते । ३. सन्दिग्योश्य पाठ ४. अब कदाचित् 'गारित्यके' पाठः स्यात् । अत एव पुरुषकार (६६) 'भूतो नृताविति च हरितामी' इत्युक्तम् । अयं पोपदेश इति मैत्रपपुरुषकामाय- पादयः । धातुतिः (१४७८) प्रधानुसँधेया। २० ·शीरतरहिएयो जल्पमित (३।२।१५) इति पाकन-लुण्दाफः । रठि लुठि इत्येके' [रण्ठति, लण्ठतिर लुण्ठिः । चुरादौ (१०२६) लण्ठयति ॥३२१,३२२।। २२६. स्फटि स्फुटिर' विशरणे । स्फण्टति। स्फट इति नन्दिस्वामिनौ-वस्त्रं स्फटति । स्फाटितम् । कस्फिटः । स्फटि- ५ कम् । स्फोटति, अस्फुटत, अस्फोटीत् । स्फोट, आस्फोटा, विस्फो- दः। खुदादौ स्फुट विक्सने । (६१७९) स्फुटति स्फुटश, अस्फुटीत । चुरादौ चट स्फूर मैदे (१०।१६८ ) स्फोटयति । स्फुटयतीति स्फुट करोति (द्र० धा० सू० १०।२९६) इत्यर्थे ॥३२३,३२४॥ २२७, पठ व्यक्तायां वाचि पठति । नौ गदनद (३।३।६४) • १० इति वा अप-निपठा, निपाठः। निपठिति , तितुत्र (७/२६) इति निषेधे प्राप्तेऽप्रहादीनाम (७.२/६ वा०) इनीट् ॥३२५।। २२८. वठ स्थौल्ये । वठति । वठरोऽतीक्ष्णधीः ॥३२६॥ २२९. मठ मदनिवासयो । मठति । मठ । मटरोऽधम. थाहुलकादरप्रत्ययः, जनेररष् च (148) पनिमनिषा विध (तु. ३० ५।३९) इत्युणादायमुप्यादर्शनात् ॥३२७॥' • २३०१ क कृच्छ्जीवने' । कति । कठ । कठिपकिन्यामोरः (5. १६६५) कठोर । बहुलमन्यत्रापि (उ० २१४९) इतीन-फठिनः ॥२८॥ २३१. अउ गतौ । अठति ॥३२९।। १. इद धानुहचावुद्धतम (पृष्ठ ८०) पुरुषकारे (४४ ६४) च । २. पुरुषकोरे (पृष्ठ १४) अस्य पारयोद्धृतत्वादावश्यकत्वाचास्माभिः प्रवर्धितः। ३. प्रवाह सायण:-स्वामिकाश्यपौ तु स्फट स्फुठि स्फुटिर इति श्रीन धान्नु पठा' इति (धा• पृष्ठ ८०)। क्षीरतरिझएयां तु नै- वाश. पाठ उपलभ्यते। ४. काशकलधातुपाठे तु स्फुटिर: विरारये विकासे च' इति पयते ५. 'नन्दिस्वामी' पाठा। ६ मठ कठ मदनिवासयो । अय पाठ मैनेस्थ । अपेपोमा मदनिवास यो । उ कृष्टजीरने पति (धातु पृ४ ०१) । काशकास्नधातुपाठे तु 'म नि वासे, कठ कम्जीवने' इति पाठ (१४ २१)। + २५ (पृष्ठ २०)।

·मादिगण ५७ २३२, रठ परिमापणे।रठति ॥ ३२९ ॥ २३३. हठ प्लुतिशकुवन्धनयोः'लचने कीलयन्धने चायें। ३ पलात्को इति तु चान्द्राः (चा धा० १११७) दति। हटः॥ २३४. उठ उपधाते मोठति । उचोठ । ऊठः । रुठ लुट इत्यपि दोगा:'-रोठति, लोठति ।। ३३१ ॥ २३५. पिठ हिंसासंक्लेशनयोः। पेठति । पिठरं स्थाली । पिटिरम् । पीठम, पोङ (धा० ४१३२) उग्था ॥ ३३२ ।। २३६. शठ कैतवें । शति । शठः । धुरादी शठ श्वठ घसंस्कार गत्योः (१०२०) शायति ।। ३३३ ।। २३७. शुठि गतिमतियाते। शुण्ठति शुरु इति दुर्ग:-शोठति। २३८. कुठि च । कुण्ठति पुण्ठः । कुण्ठेर्नलोपत्र (सर० कएठा. २। ३४३) कुठारः ॥ ३३५ ॥ २३९. निमालस्ये गतिप्रतिघातेच'। रुण्डति ॥३३६॥ १. काराकस्नधातुपाठ 'हठ मला कारे' इत्येव पाठः (ga २१)। २. 'उपसंपाते' पाठा। ३. पुरुषकारे (पृ ६०) धातुपूतो (पृष्ठ १) च स्तर । पत्र धानुवृती (१४८१) 'तपा च सामी-जुठ- सीति प्रयोगदर्शनात् तुदादी पाठ इति' इत्युतः पाठः पीरतरशिएयां नोपलभ्यते । ४. वा कचिम। ५. अन्यत्र 'केतवे च' इति पकारविशिष्टः पाठः सामिनः पमररहितः पाठः पुरुषारे (पृष्ठ ७०) धातुरती (पृष्ठ १) म स्मृतः। काशकास्नातुपारेऽपि चकारो म पते (२२)। ..मेरसारणादयः 'गुठ' इत्येष पठन्ति । तथैव रास्नभानुपाति (पृट २२) । पुरुषार तु 'शुठ गनितोपाते, शठ इति पोरसामो' यन्यथा पाठ उपलग्यते (पृष्ठ) ७. "प्रतिपति रति धनपालः । तथा च 'कृष्ट च' रसुवरपाती कुण्ठ इत्यादी प्रतिहतिमा प्रतीयते, 'अनिशिश इत्यर्थः' इति च स एवाह" इति पुरुषारः (पृष्६९, इत्यो सायरः (चााविपाश्चत्र पुतिः • पृ. १) मारामापाठे (यूए १२) तु 'शुठि सोपणे' इति पश्यते । शुएबादी दरया प्रतीरमानावात् । पत्र धानुप्रदीपादिए 'सुठि"तुरठ पाट । मधा' पाठा। २० ·धीरतरङ्गिण्या . ५ १० २४०. शुठि शोपणे । शुण्ठति । शुण्ठी। एनं कौशिको नाध्यष्ट । चुरादौ (१०१९७) शुण्ठयति ॥३३७॥ २४१. रुठि लुठि गतौ । रुण्ठति । लुण्ठति । चुरादी स्तेये (१०।२६) लण्ठयति ॥ ३३८,३३९ ।। २४२. चुदृड हावकरणे । हावो भावसूचनम् । वुहति । चुइम् भगम्' 1 चुल्लिः ॥ ३४० ॥ २४३. अदुड अभियोगे । अइति । न न्द्राः द्विरुच्यन्ते- बहिडिपति।अदोपधात्वे अडिडिपति । फिपिचविशेषः-अदनम् अह, दोपधात्वेऽत् । चड्डेर (२२४२) अप्येवम् इति पश्चिका-चुद चुत् । २४४, क्रीट्ट विहारे । क्रीडति । अचिफ्रीडत् । क्रीडोऽनुसम्परिग्यश्च (१।३।२१) इत्यात्मनेपदम्-- अनुक्रीडते, परिक्रीडते 1 समोऽवूजने (१९३२२१ वा०) इति वक्तव्येन नेह-संकीडन्ति शकटानि ॥३४२॥ २४५. बट्ट तोडने । तोडनं द्रावणम् । तूडति। तु इति दुर्ग:.. तोडति ॥ ३४३ ॥ २४६. हट्ट हट्ट हौड गतौ । हुडति । हूडोऽजः । होडति । होडः।होति ॥ ३५४-३४६ ।। २४७. रौट्ट अनादरे । रौदति ॥ ३४७ ॥ २४८. लौट्ट उन्मादे । लौडति ॥३४८॥ २४९. अड उद्यमे । व्यति । व्यः । तदपत्यं व्याडिः । 1. 'मग': पाठा. २. पलिकाकारः'पाग। ३. तु इति मैत्रेयसायणचन्द्रादर । तुड (तुड) इति सामिशाक्टायनों (पा. वृ.पृ.१२) ४. उद्दत पुरुषकारे (पृष्ठ ७१)। 'हुई' धातु नाधीयाते च द्रमैत्रयो, होडु धनपालशाकटायनौ । होड' स्थाने 'होडपठन्ति चन्द्रमैत्रेयसायणादय । पुरुषकारे २५ (पृष्ठ ७१) होड़ इति चन्द्र' इति पाउदर्शनात् 'हो' इति मुद्रितनान्द्रपाठोऽयुक्तः। ५. 'घडो वृश्चिकजागुलम्, तेन वैदण्य सभ्यते । विशिष्टोऽस्तदएयमस्य व्यडा, इति धा• वृ.पृ. ८२। १५ ·भ्वादिगणः व्याड, व्याल'' || ३१९ ॥ २५०. लड विलासे । लडति । लडन्नपि दशनपि लडना ललना ममदा लाडयति । लडयोरकत्वाल लालयति बालम् । लन इसा- याम् (१०११३६) या ललितः । परिललललने ललितम् । जिहोन्मथनयोः (११५५१) इति मित्-लडयति । चुरादी लह उपसेवायाध (१०) ५ उपलाड़यति || ३५० ॥ २५१. कडि मदे । फण्डति । कण्डः । आधो (१२१८६) अनुदा- त्तेतू-कण्डते । कड इति दुर्ग-४-कति फडिनं लेखनवर्म,प्रशित्रादिम्प स्त्रोनी (उ० ४।१७३) । कृकदिकटिकडिन्योऽम्बन् (तु. उ० ४.८२) फडम्बः शाकम् । फडङ्करो बुसम् । वडार:-गडेः पंड च (दश- उ० ८६५)इति । फलत्रम् -गडेरादेश्व कः (उ० ३११.६) ॥३५१॥ २५२ कडूड कार्कश्येफिति कल्लोलः । बदह" इत्येके॥३५२॥ २५३. गडि वदनैकदेशे । गण्डगतसंहननक्रियायामित्यर्थः । गण्डति (गण्डाइभि-गाण्डिः,गाण्डी।सास्यस्य गाण्डिवम् गाण्डी- पम्- गारव्यजकात् सशायाम् (५।२।११.) प. गण्डिका, गण्डिः । गण्डपदः क्रिमि ।। २५३ ॥ २५४. उदाना उदात्तेतः। १. डलयोरेकत्रस्मरणात् । चिन्त्यमिद मतम् । नहि उलयोः पृथक्स्थान.. प्रयत्नसाध्ययोवणयोरेकत्व शक्यते प्रतिज्ञातुम् । एवमेव डम्योरेकल, रलयोरे. कतं, बवयोरकत्व एभिनियम निष्पादिताः प्रयोगा वस्तुतस्तवद्विशिध्वर्णवदयो धातुम्यो निष्पना । यासन् पुरा एतारशाः पृथगेव धातवः । तथा च दृश्यते काशकास्नधातुपाठे (पृष्ठ १७०) इंडईल (१, ईछ) स्तुती গনি ঘূণী গার। কালি য়াবে মাত্মা সীমাহীন संक्षेपकरणाद्वा केवन धानको धातुपाठे न निवास्तदा तरसमानार्थका वर्णमिमा अपि प्रयोगा एतादर्शनियमनिष्पादिताः । १. एतत्पृष्ठस्या पूर्वा टिप्पपिद्रिष्टव्या स्मृतमिद सिद्धान्तक मुद्याम् (माग ३ पृष्४१२६)। ३. उदघतमिद पुरुषको (पृष्ठ ७२), तत्र लड़ इति पाठः। र स्मृतमिद धातुदो (पृष्ट ८२)। ५. 'कड' पाठा। ६. पत्र न्यायमचरो (४ ४१४) भ्या। ७. गाएव्यजकात् इत्युमयया सहितायास्तस्यत्वाद् उमाम्या गापिडगापडीराम्दाभ्याको १५ द्रष्टव्यम् ·६० भारतरविण्या [अथ सेट आत्मनेपदिन] २५५. तिट नेट टि ट क्षरणार्याः । स्तुमान्ताः (१२७८) पतिशत सेट आमनेपदिय । सेपते..स्तेपते, अतितेपत, अतिप्टेपत् । किति विशेष:-तिपित्वा तेपिया, स्तिपिला स्तेपित्वा । ५ तेपिशा, गपत्यमनित्यम् (तु सारदेव परि• वृति सं० १२१) इति तेता ॥२५४-२५॥ २५६. ते कम्पने च ।।२५८|| :' २५७. ग्लेट दैन्ये । ग्लेपते, अजिग्लेपत ॥२५॥ २५८. टुवेट कम्पने । बेपते, वेपिता, अविवेपत् । अथर- (० अ० ३३३३८) पेपथुरा न माभूमिगमि (१४१३४) इति कृत्यको त्वं नास्ति-प्रयेपनम् । पितुरोईस्वश्च (उ० २।५२) विपिनम् ।।२६०।। '२५१. केट गेप ग्लेप च। चकारात् कम्पने, गती [च] सुप्रधिमागात'। केपते, गेपते, ग्लेपते ॥२६१-२६३।। २६०. मेट रेट लेप्टगती। मेपले, रेपते, लेपते, लिलेपत् । तुदादौ लिप उपदेहे (६।१३३)-लिम्पते, लिम्पति, अलीलिपम् । हे! चपति कोशिकः ॥२६४-२६६|| २६१. रेघ शब्दे च ॥२६॥ २६२. पूण् लज्जायाम | प्रपते । सरतिमूतिसूयति ( ७२४४) इति वेद-प्रपिता, प्रप्ता । तृफलभजतपय (६।४।१२२) इत्येवाभ्यास. लोपौ-पे । पिमिदादिम्योऽङ (३।३।१०४)-पा। यामुयुवपि (३।१।१२६) १. अत्र धातुदृचिटण्या, पृष्ठ ८२। २. उदात्तगणे पागद् इड्रूपं यत्कार्य प्रामोति तदनित्यमितिमाः। ३. उतमिद भातुवृत्तौ (पृष्ठ ८३) सिद्धान्तकौमुधो (भाग ३ पृष्ठ १२७) च । धनूदितं च प्रौदमनोरमायाम् (पृष्ठ १६५) । दस्तस्ता देहलीदीपन्यायेन २४ चकारा पूर्वस्वनिार्देष्टं कम्पनम्, उनसूत्रनिर्दिया च गतिः समुचेया। काशलधातु. पाठे तु ' के गेषु लेप गौ च इति स्पष्टमेव गतिनिर्दिश्यते । ४. उतमिदं धातुवृत्ती (पृड ८३) प्रौटमनोरमायां (पृष्ठ ५६०) च । ૨૦ ·५ भ्वादिगणः इति ण्यत-अपनाप्यम् । अलुनिराह (३।२।१३६) इतीष्णुच्-अपत्र- पिष्णुः । शृपस्निहि (उ० १।११) इत्युः- अपुः ॥२८॥ २६३ कपि चलने । फम्पते । चलनशदाद (३३२३१४८) युध फम्पनः । नमिकम्पि (३।२।१६७) इति :-कम्प्रः । निगरपपलनाम्यथ (११३१८७) इति णौ परस्मैपदम् कम्पयति । मृगिकम्प्योः शविधिः' कम्पया । फरिपतः । लतिस्मृयोरपतापशरीरविकारयोः (६४१२४ वा.) इति नलोप- निकपतिः। कुण्ठिकम्प्पोर्नतीपश्च (श्वेत उ०४।१५४, दश० उ० १।७३ कपाठ)-कपिः । पिकरिउटिपरिभ्य बोलः (तु० उ० १६६६) कपोलः । २६४ रवि लवि अवि शब्दे । रम्यते । के रम्यते--फरम्यः। स्वर्ण रत्नारम्वितम, कृप्रश्चचिदु'इत्यम्बज् वा । लम्पते । सम्बते । अम्या, १. भूराक्यविभ्यः क्लः (तु० उ० ४।१०८) अम्टम ॥२७०-२७२॥ २६५ लवि अवलंसने च । उल्लम्यते, विलम्यते, 'अब- लम्चने, आलम्बत इत्यनेकार्यवम् उपसर्गयोतितम, [एवम] अन्य- प्रापि उदाहापंम् । मालम्बिका स्वर्णमाला । पालम्ब कण्ठादू ऋजु- लम्बि माल्यम् । लम्पिका त्रिफटा । बिलम्विका शद्धिलम्पः । १५ नानि च सम्वेः (तु. ० १९८७) इत्यू: अलायूः । भलम्बुसा' नाम शाकम् ॥७॥ २६६. कथ वर्ण । वर्णनं वर्णः, शुल्लादिश्च । फयते । अब. कावत् । ण्यत् (६० ३३१२४) काव्य (००४।१३९) कविः । १. नेदं पाणिनीयसम्प्रदाये स्मर्यते । व्याकरणान्तरोयमिदं वचन 'मृगया' राब्दस्तु वार्तिककारेण निपातितः (महा० ३ ॥ ३ । १०१) 'कम्पया' शब्दोऽपि द्रष्टव्यः। २. नैतर वचनं कचिदुपलभ्यते । उणादौ तु ऽम्बन्' (४ । ८२) इति पठ्यते । ३. 'यलम्माना यावा' इति पातञ्चलप्रयोगः (महा० १।। हिकान्ते)। ४. काव्यम् कविः इत्येतावन्तस्थवर्णोपितो 'कु शन्दे' सिध्यता, न तु 'कवणे इत्यरमाद बान्तधातोः । बत्रयोरमेदख चिन्त्य ।

·६० क्षीरतरहिएयां [अथ सेट आत्मनेपदिनः] २६५. तिट ते टिए ऐप क्षरणार्याः। इतः स्तुभान्ता (१२२७८) पत्रिंशत् सेट आत्मनेपदिश्च । तेपते, स्तेपते, अतितेपत, अतिप्टेपत् । किति विशेष-तिपिचा' तेपिया,स्तिपित्वा स्तेपित्वा । ५ तेपिसा, गणहत्यमनित्यम् । (तु सीरदेव परि० वृत्ति स० १२१) इति तेप्ता ॥२५४-२५॥ २५६. ते कम्पने च ॥२५८॥ २५७. ग्लेपृ दैन्ये । ग्लेपते, अजिग्लेपत् ।।२५९।। २५८. टुवेप कम्पने । वेपते, पिता, अविवेपत् । अथुच- १० (द्र० अ० ३।३।८९) घेपथुः । न भाभूपूमिगमि (01 ४ । ३४) इति कृत्य वो णत्वं नास्ति-प्रवेपनम् । वपिनुयोर्हस्त्रच (उ० २२५२) विपिनम् ॥२६०।। २५१. के गेप ग्लेप च । चकारात् कम्पने, गती [च सूत्रविभागात् । केपते, गेपते, ग्लेपते ॥२६१-२६३।। २६०. मेप रेप लेपृगती। मेपते, रेपते, लेपते. अलिलेपत् । तुदादौ लिप उपदेहे (६।१३३)-लिम्पते, लिम्पति, अलीलिपत् । हे च इति कौशिक ॥२६४-२६६।। २६१. रेपृ शब्दे च ॥२६॥ २६२. पूप् लज्जायाम । प्रपते। स्वरतिसूतिस्यति ( ७२४४) इति घेट-प्रपिता, प्रप्ता । तृपलमजपपथ (६।४।१२२) इत्येवाभ्यास लोपो-पे । विदमिदादिम्योऽ (३३३३१०४)-प्रपा। धासुयुवपि (३३१११२६) १. पत्र धातुष्टिन्या, पृष्ठ ८२ । २ उदात्तगणे पाठाद् इद्दप यत्वार्य प्रामोति तदनित्यमितिमात्र । ३ उद्धृतमिद धातुवृतौ (पृष्ठ ८३) सिद्धान्तकौमुद्या (माग ३ पृषु १२७) च । अनूदितं च प्रौटमनोरमायाम (पृष्ठ ५६७) । वस्तुतस्तत्र देहलीदीपन्यायेन चकारा पूर्वस्वनिर्दिष्ट कम्पनमा अवरस्त्रनिर्दिष्टा च गतिः समुचेगा। काशकास्नधातु. पाठे तु ' के गेप ग्लेप गौच' इति स्पष्टमेव गविनिर्दिश्यते । ४. उद्धृतमिदं धातुचो (पृष्ठ ८३) प्रौटमनोरमाया (पृष्ठ ५६७) च । १ २० ·स्मादिगणः पू इति पयत-अपचाप्यम् । प्रलंकमनिराम् (३।२।१३६) इतीप्णुच्-अपत्र- विष्णुः । शृस्लिहि (उ० ११११) इत्युः-पुः ॥२८॥ २६३ कपि चलने । कम्पते । चलनराब्दार्थाद (३३२११४८) युए पम्पनः । नमिकम्पि (३।२।१६७) इति :-कम्पः । निगरणधलनाम्याच (११३-७) इति गो परस्मैपदम्-कम्पयति । मृगिमम्योः शविधि:' कम्पया । फम्पितः । लशियमयोपतापशरीरविकारयोः (६४१२४ वा.) इति गलोपः-निफपतिः। करिठकम्प्योनेलोपश्च (श्वेत उ०४|१५४, दरा० ३० ११७३ फपाठः)-कपिः । पिकरिडकाटपटिम्य बोला (तु० २० १०६६).फपोलः । २६४ रवि लवि थवि शब्दे । रम्यते । के रम्यते-फरम्यः। स्वर्ण रत्नकरम्बितम, मश्वचिद् त्यम्बज या। लम्सने । अभ्यते । अस्या, १० मूशक्यमबियः क्लः (तु. ३० ४११०८) अम्लम् ॥२७०-२७२|| २६५ लपि अवसंसने च। उल्लम्रते, बिलम्पते, “भव- लम्बते, आलम्यत इत्यनेकार्थत्वम् उपसर्गद्योतिलम, [एवम्] अन्य- प्रापि उदाहायम् । प्रालयिका स्वर्णमाला | पालम्ब कण्ठा प्राजु- लम्वि माल्यम् । लम्विका त्रिकटा । विलम्बिका शरुविलम्पः ।.१५ नजि व सम्मेः (तु• उ० ११८७) इत्यू. मलावूः । भलम्युसा' नाम शाकम् ॥७३॥ २६६. कन्थ वर्ण । वर्णनं वर्णः, शुक्लादिश्च । कयते । अव. फावत् । पयत् (द. ३११२४) काव्यम् । ३०४।१३९) कविः। १. नेदं पाणिनीयसम्प्रदाये स्मर्यते । गाणान्तरोगनिदे वचनं स्यात् । 'भूगया' शब्दस्तु वातिककारेण निपातितः (महा. ३ । ३ । १.१) । तमेव 'कम्पया' शब्दोऽपि द्रष्टव्यः । २. नैतद वचनं कविदुसलम्यते । उपादौ तु कृकदिवाडिकटिभ्यो उम्बन्' (४।८२) इति पश्यते । ३.ग. 'अलन्बुमाना या इति पातचलप्रयोगः (महा० ११ प्रथमा. २५ हिकान्त) ४. कान्यम् कविः रत्येतावन्तस्थवर्णोपेतो कुशन्दै त्यस्मागतोः. सिध्यतः, न तु ' वणे' इत्यस्माद बान्द्रपातोः। वयोरभेदस्त चिन्त्य इति पुरस्ताद २० ·६२ क्षीरतरशिण्यां कयर कृष्णः। कयरी केशवेषः ॥२७॥ २६७. क्लीवृ अधाष्टयें। क्लीवते,अचिक्लीयत् । क्लीयः। क्लीवित.॥ २६८. क्षीबृ मदे । क्षीयते अचिक्षीयत् 1. अनुपसगात् फुलहीब (८२५५) इति निष्ठायां क्षीयः साधुः, उपसर्गात् प्रक्षोचितः । दिवा- ५. दीक्षी निरसने क्षीव्यति ॥२७॥ २६९. शीम कत्यने ! शीभते । शीभरः कत्थनः ॥२७७|| २७०..चीमृ च । चात् करथने । चीभते ॥२७॥ २७१. रेम शब्दे । रेभते । सुन्धस्वान्तवान्त (२०१८) इति विरिन्धः स्वरे साधुः। विरेभितोऽन्यः। अभि रमि शब्द इति दुर्ग--- १० अम्मते, अम्मः | रम्भते, रम्भा । फरम्भो दधिसतवः ॥२७९॥ २७२. पृमि स्कभि प्रतिवन्धे । प्रतियन्धः कियानिरोधः । स्तम्भते । स्तम्भः । विष्टम्मः यवादोर्जित्यालम्बनाविदूर्यपुः (चान्द्र ६४१५३॥ सर० क० ७१५६) इति पत्वम- अष्टम्भते शूरः, दण्डमवष्टम्भते, अवष्टव्धे सेने । उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य (४६१) इति सत्वम्-उत्तम्भते • भरो झरि सवर्णे (१४/६५) वा लोपः । तिस्तम्भिपते, तिष्टम्भयिपति', टपर. षकारोऽयमित्येके 1-एम्भते [टिम्मे], टिटस्भिपते, टिएम्भविपति, विष्टम्भ्यते । विष्टभ्यत इति तु स्तम्नातेः । स्कम्मते, स्फम्म्यते । विष्कभ्यत इति स्कम्नातेः । स्तन्मुस्कन्भू सौत्रौ स्त:-स्तन्नाति स्तम्नोति.स्कम्नाति स्कम्नोति (F० अ० ३.१९८२) । वे. स्तनातेनित्यम् (३७७) पत्वम्-विष्कम्भः ॥२८०,२८१२॥ (पृष्ठ ५९ टिक) उत्तम् । यचात्र कविमिध्ये इप्रत्यय उक्त: । सोऽप्यजन्तादेव मपति, न तु हलन्तार । तथा चौणादिक सूत्रम्-यच इ. (४।१३९)। १. 'केशपाश:' पाठा. २. दिवादी नायं धीरस्वामिना पठ्यते । प्रधातुपाठे हि क्षी निरसने' (१४) इति वान्तः पश्यते, न तु बान्तः । ३. अवाधासम्बनाविर्ययोः (म०८२६८) इति पाणिनीय सूत्रम् । ४. स्तं तिरयो (प. श६१) इति षत्वम् । ५. मतभिद धातुवृत्ती (पृष्ठ ८४) पुरुषकोर (पृष्ठ ९३) च स्मृतम् । २० २५ ·५ - . भ्वादिगणः ६३ २७३. जभ भि गारविनामे । जभते, जुम्मते । जभितः, जम्मितः जम्मः । रजिमोरचि (७१।६१) इति नुम् जम्भफा, जम्मनम, जम्भः । तुपसदचर (३३११२४) इति भावगर्हायां यङ्, जपजमददश (1४/०६) इति नुक्-जजभ्यते ।।२८२,२८३|| २७४, शल्म कत्थने । शल्मते ॥२८॥ २७५. वल्भ भोजने । वल्मते, घल्मः ॥२८॥ २७६ गल्भ धाप्ट्ये । प्रगल्मते । प्रगल्भः । गल्मकीवहोटे-य: विप् (तु० ३।१।११ वा.) कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि (३।१।३५) प्रगल्भाञ्च के', मजगलमे ॥२८॥ २७७. सन्म प्रमादे । प्रमादोऽयलेपः। विसम्मते', विनभ्यः १० ते सन्म इत्य के ॥२८॥ २७८. ष्टुभु स्तम्भे । स्तम्मा क्रियानिरोधः । स्तोमो दोषवृद्धमा- ख्या इति दुर्ग. स्तिोभते । उपसर्गात् सनोति (३३६५) इति पत्वम् - अभिष्टोभते । स्तुम्ध्या, स्तोभित्या, स्तुमित्या स्तुग्धः । अनुष्टुप् । त्रिष्टुप् । स्तुन्भुः सौमोऽस्ति(द्र०अ०३३११८२)-स्तुम्नाति,स्तुम्नोति । १५ २७१. उदात्ता अनुदानतः। [अथ सेटः परस्मैपदिनः] २८०. गुपू रक्षणे । इतः शुम्मान्ताः (११२९२) चतुत्रिंशत् मेटः परस्मैपदिनश्च । गुधूपविध (तु. ३११२८) इत्यायः- गोपा- यति । श्रायादय पार्धधातुके या (३।११३१) गोप्ता, गोपिता, गोपायिता । २० १. 'अवगल्मलीनहोटेग्यः किन्या वक्तव्यः' इति महामाये (३।१।११) चवोपसर्गविशिष्टपाठादन्योपसृष्टादनुपसृष्टाध किपि प्रगल्मति गल्मति इत्येव भवतीति धातुवृत्तिकात (पृष्ठ ८६) । धीरस्वामी तु चान्द्रमतम् (१।१।२८) थनुसृत्य निरुपसर्ग २. पामः कथ विकल्प इति न स्पष्टोक्त स्वामिना। ३. इस्तलेखे सर्वत्र तालव्यशकारवान् पाठः । ४. अत्र पुरुषका (पृष्ठ ११७) धातुवृतिध (पृष्ठ ८६) दर च्या । कासिकादिषु 'विश्छ' इति सतुपाठः। पपाठ ૨૫ ·क्षीरतरङ्गिण्यां . । फयरः कृष्णः । कयरी केशवेषः ॥२५॥ २६७. क्लीय अधाष्टयें । क्लीवते,अचिक्लीयत् । क्लीयः। क्लीवित ।। २६८. क्षीवृ मदे । क्षीयते अचिक्षीयत् 1, अनुपसर्गात् फुलदीव (८।२।५५) इति निष्ठायां क्षीयः साधुः, उपसर्गात पक्षीपितः। दिवा- ५ दो तीवु निरसनें क्षीब्यति ॥२७६।। २६९. शीभृ कत्यने । शीभते । शीभरः फत्यनः ॥२७७॥ .२७०, चीभृ च । चात् कत्थने । चीमते ॥२७॥ २७१. रेम शन्दे । रेभते । तुम्धस्वान्तधान्त (२०१८) इति विरिब्धः सरे साधुः। विरेभितोऽन्यः। अभि रमि शब्द इति वर्ग:- १० अम्मते, अम्मः । रस्मते, रम्भा। करम्भो दधिसक्तवः ॥२९॥ २७२. भि स्कभि प्रतिवन्धे । प्रतिबन्धः क्रियानिरोधः । स्तम्भते । स्तम्भः । विष्टम्मः अवादौर्जित्यालम्बनावियेषु (चाद्र ६॥५३॥ सर० क. १५६) इति पत्वम्-अवष्टम्भते शूर, दण्डमवष्टम्भते, अवष्टन्धे सेने । उदः स्थास्तम्भोः पूर्वस्य (८१४६१) इति तत्वम-उत्तम्भते १३ भरो भरि सवणे (१४/६५) या लोपः । तिस्तम्भिपते, तिष्टम्भयपति', टपर. षकारोऽयमित्येक -एम्भते [टिएम्भे], टिटम्भिपते, टिएम्भयिषति, विष्टम्म्यते । विष्टम्यत इति तु स्तम्नातेः । सम्भते, स्कम्भ्यते । विष्कम्यत इति स्कम्नातेः । स्तन्भुस्कन्भू सौनौ स्त:-स्तम्नाति स्तम्नोति. स्कम्नाति स्कम्नोति (F० अ० ३.१६८२)। वे. स्कम्नातेनित्यम् (१३१७७) पत्वम्-विष्कम्भः ॥२८०,२८११॥ (पृष्ठ ५१ टि. १) उत्तम् । यच्चाव कविसिये इप्रत्यप उक्तः । सोऽप्यजन्चादेप भवति, न तु हलन्तात् । तथा चौणादिक सूत्रम्-यब : (४।१३९)। १. केशपाश.' पाठ २. दिवादी नायं धीरस्वामिना पब्बते । चान्द्रधातुपाठे तु तु क्षी निरसने' (५४) पति वान्तः पव्यते, न तु बान्तः । ३. प्रवासालम्बनाविर्ययोः (१०८२६८) इति पाणिनीय सूत्रम् । ४. स्तं तिरयोरेव (प. श६१) इति षत्वम् । ५. मतमिद धातुचौ (पृष्ठ ८४) पुरुषकोर (पृष्ठ ९३) च स्मृतम् । . २० २५ ·५ भ्वादिगणः ६३ २७३. जभ जुभि गात्रविनामे । जभते, जृम्भते । जभितः, जृम्भितः जृम्भः । रधिजमोरचि (७११६१) इति नुम् जम्भकः, जम्भनम, जम्भः । लुपसदचर (३।१।२४) इति भावगर्हायां यङ्, जपजमददश (१४१०६) इति नुक्-जंजभ्यते ।।२८२,२८३|| २७४. शल्भ कत्यने । शल्मते ॥२८४॥ २७५. वल्म भोजने । पल्मते, यल्मः ॥२८॥ २७० गल्भ धाष्ट्ये । प्रगल्भते । प्रगल्भः । गल्मलीबहोडेभ्यः विप् (तु० ३।१।११ वा०) कास्प्रत्ययादाममन्त्रे लिटि (३।१।३५) प्रगल्भाञ्च. के', प्रजगल्मे ॥२८॥ २७७. सन्म प्रमादे । प्रमादोचलेपः। विस्रम्मते', विनभ्यः १० ते । सन्सु इत्ये के ॥२८७॥ २७८. प्टुभु स्तम्भे । स्तम्भः क्रियानिरोधः । स्तोमो दोषवृक्ष्या- ख्या इति दुर्ग स्तिोभते । उपसर्गान् सुनोति (८१३६५) इति पत्वम्- अभिष्टोभते । स्तुब्ध्वा, स्सोमित्या, स्तुभित्वा । स्तुन्धः । अनुष्टुप् । निष्टुप् । स्तुन्भुः सौमोऽस्ति(द्र०अ०३३१८२)-स्तुम्नाति,स्तुम्नोति । १५ २७२. उदाचा अनुदात्तेतः । [अथ सेटः परस्मैपदिनः] २८०. गुपू रक्षणे । इतः शुम्भान्ताः (१।२९२) चतुत्रिंशत् मेटः परस्मैपदिनश्च । गुपूधूपविछ" (तु० ३।१।२८) इत्यायः- गोपा- यति । पायादय प्रार्धधातुके वा (३।१।३१) गोप्ता, गोपिता, गोपायिता । २० १. 'अवगल्मलीबहोढेग्यः किव्वा वक्तव्यः' इति महामाये (३।१।११) अवोपसर्गविशिष्टपाठादन्योपस्ष्टादनुपरष्टाच किपि प्रगल्मति गल्मति इत्येव भवतीति धातुवृत्तिकारः (पृष्ठ ८६) चीरस्वामी तु चान्द्रमतम् (१।१।२८) धनुसृत्य निरुपसर्ग २. थामः कथ विकल्प रति न स्पष्टीकृत स्वामिना । ३. हस्तलेखेषु सर्वत्र तालव्यशकारवान् पाठः । ४. अत्र पुरुषकारः (पृष्ठ ११७) भातुवृतिश्च (पृष्ठ ८६) द्रष्टव्या । ५. काशिकादिषु 'विच्छ' इति सतुपाठः। । . पपाठ। २५ ·. ६४ क्षीरतरङ्गियां राजसूयर्य (२२११११४) इति कुप्यं साधु । गुप गोपने (११६९१) तूत्पत्ति- विकीर्पितः-जुगुप्सते गुपतिकिम्यः (३।१।५) इति । चुरादी या भासार्थः (१।१९७) गोपयति, गोपना ॥२८॥ २८१. धूर सन्तापे । धूपायनि, धूपयाचफार, दुधूप । चरादी भासार्थः । (१०।१९७) धूपयति ॥२९॥ "२८२, जल्प जप व्यक्तायां वाचि । जल्पति । प्रतिषेधे इसादीनामुपसंख्यानान् (द. १६३.१५ वा ) व्यतिजल्पन्ति । घभि (३।०१८) जल्पः । जल्पमित (३।२।१५५) इति जल्पाकः। २८३. जप मानसे च । मनोनित्य वचने । जपति । लुपसद- १० चर (३१।२४) इति यङ्-जाप्यते, जपममदह (url८६) इति नुक । पोरदुपधाद् (३६१०९८) यत्-जप्यम् । स्तम्बर्णयोरमिजपो. (३।२।१३) अच-कर्णेजपः । व्यधजपोरनुपसर्गे (३०६१) अए-जपः । जपितः । जप्तस्वादितथ (२।१६) इति चकारस्यानुक्तसमुश्यार्थत्वादित्याहुः । २८४. चप सान्त्वने। चपति । चपस्य विकारः चापः। चपेटः५ चपटो विपुलः २९३॥ २८५. पप समवायेः। सपति । सिपापमिपति | सप्त। सप्ति- रश्वः । सचेति चन्द्रः (चा धा०२१४०) सचति, सचिव २८६. रप लप व्यक्तायाः वाचि । रपति लपति । पासू. १. चिकीर्षित इति सनः प्राचा सझा । उ.पच्यवस्थायामेगास्मात् स्वार्थे २० सन् मवतीति मावः। २. तुलनीयम् -'चकारोऽनुक्कममुञ्चा-याश्वस्त' (का. ७२।१६) । ३. 'सान्त' इति सर्वकोशेषु पाठः । ४. 'चपो वेणोविकारभापम्' इत्यमरटीकायो स्वामी (पृष्ठ १९२) । ५ 'खएडकोपा यायस्तस्मै चपेटां ददाति' इति वृमिरादैच् () २५ रात्र मान्य स्त्रीलिङ्गः। ६. धमरटीकाया 'सपति समवैति ससिः' इति स्वामी (पृष्ठ १८६)। साय- यस्तु सधानामपत्य साप्ति.' इत्युक्तवान् (घा. वृ० पृष्ठ ८५)। ७. उमिदं पुरुषकारे (पृष्ठ ४)। धातुवृत्ती (प ) पाटो भटः ।

·भ्वादिगणः युवपि (३।१।१२६) इति प्यत् अपलाप्यम् । लपितम् । लपनम् मुखम् । आलापः, अपलापः, प्रलापः॥३९६,३९७॥ २८७. चुप मन्दायां गतौ । चोपति किश्चिञ्चलति । चोपनम् । उणादौ चुप्पम्' निष्पन्दत्वम् । सुपेरश्ची पधायाः (तु० उ० १३११०)- चपलः । इथं चात्र विपरीतार्थावगमादिममभिप्रायं न विद्यः, ययाकचित् ५ नाम्नां युरपत्तिः कायेति चेत् तर्हि चपेर् ( ११२८४ ) एवाप्रयासेन साध्यताम् ॥ २८८ तुप तुन्प धुप धुप तुफ तुम्फ हिंसाः । तोपत्ति तुम्पति । प्रात् तुम्पतेर्गतो सुद् प्रस्तुम्पति गांवत्सः । त्रुफ त्रुम्फ इति चन्द्रः (चा० धा० १६१४२) अधिों पठति ॥३९९-२०४॥ २८१. वर्फ रफ रफि अर्व वर्व कर्व खर्च गर्व पर्व शर्व १० पर्व सर्व चर्व भवनई गतौ । पञ्चदशैते गत्यर्थाः । पौदीस्त्रीन् हिंसाथै कण्ठः पठति । गत्यनार्पः, भोप्ठयोऽत्र षः, पवर्गप्रस्तावान् ! अर्बयादी रेफस्थाने नकार कौशिको. मन्यते । एका शर्यस्तालव्यादिः, अपरः योपदेशः, अन्यो दन्त्यादिः । अर्वा अश्वः । धर्यरः,यर्यरी कुञ्चिताः केशाः। कवंटो प्रामचतुःशतीमध्ये पुरमकवुरश्चित्रो वर्णः । खर्वः', १५ गर्ये', शर्य, सः । चर्वणम् ॥४०५-४१९।। २१०. चुचि वक्त्रसंयोगे। नमस्तुशशिरश्चुम्बि (हर्षचरित ५३२) इत्युपचारात् ।चुम्यति । चुम्बितम् । चुम्यनम् ॥४२०॥ २११ सुभु सन्भु हिंसाौँ । समति।सम्भति। एतावप्यपोप- देशी, स्वर्जन (६।१।६४ माये) इत्यनेनानर्थफस्यापि ग्रहणात् ॥४२१,४२२॥२० १. माहुलकार प. इति मावः । २. निष्कर्मत्वम्' पाठा । तुलनीयम्-हमोणादि. ३०१ । ३. 'प्रात्तुम्पतेर्गवि' इति सर० करठा ६।१।१७३ ॥ प्रातुम्पती गवि कतरि पति पारस्करादिगणसूत्रम् । (द्र० काशिका ||१|१५७)। ४. 'वर्ष 'वफ' पाठान्तरे। ५. 'त' पाठा। ६. दन्त्योष्ठ यवकारवन्त एते, तपैव च कोशेषु पठ्यन्ते । श्रोष्ठययकारवा ७..'मामचतुःशतीमुस्यपुरम्' पाठा। ८. स्मृतमिदं धानुवृषो (पृष्ठ ८८) । नताशं माण्यव्याख्यानमन्या दृष्टम् । - पाठे कारण मृग्यम् ।

·, ५ - नीरतरहिण्या २१२ शुभभाषणे हिंसायां च भासन इति दुर्ग |शुम्भति । शुम शुन्म शोमायौं (६१३३) इत्यस्य शुम्भते । पोपदेशोऽयमिति गुप्त सावष्टम्मनिपुम्मशुम्मनैनमभूगोले (द्र० मालतीमाधव,५२२) इत्यादिदर्श नात, सुम्मति । कुपुम्भम् ।।४२३॥ २१३. उदात्ता उदात्तेतः। [अथ सेट आत्मनेपदिन] २१४. घिणि घुणि घृणि ग्रहणे । इतः फम्वन्ताः (१।३००) दश सेट आत्मनेपदिनश्च । घिण्णते, घिण्णितः । घुण्णते । घृण्णते॥ २९५. घुण घूर्ण भ्रमगे । घोणते। घोणः ।घुणाक्षरम् । घुणा- वोंऽरघट्टः । घूर्णते । तुदादौ ( ६ । ४८ ) परस्मैपदिनी स्त:- घुणति, घूर्णति ॥४२७, ४२८॥ २१६. पण व्यवहारे स्तुतौ च । चक्रपाणि पणायति, आय व्यवधानात तङ् नास्ति' । गुपूधूपविछपणिपनिम्य ग्रायः (तु. ३।११२०) १५ इति स्तुत्यर्थेन पनिना साहचर्यात व्यवहारार्थस्य पणेरायो नास्ति'। व्यवहपणो (२।३।५७) इति षष्ठी-शतस्य पणते । न चोपलेभे वणिजो १ 'शुम्म भाषणे" दुर्ग.' इत्येव पुरुषकार उदाजहार (पृष्ठ ९८) यत्र धातुवृधिपि द्रष्टव्या (पृष्ठ ८८)। २. तुदादी परस्मैपदिषु पाठात् 'शुम्मति' इति युक्तम् । ३ 'निशुम्मसनम' इति पाठो मुद्रिते । ४ इतोऽने 'घुरण ' इति कचिदधिकम् । ५. धातुवृत्ती क्षीरस्वामिनो मते 'पणायते' इत्यात्मनेपदमुक्तम् (पृष्ठ १०), पान्त्वत्र तदमाशे विधोयते । काशनधातुपाठे तु 'पण पन व्यवहारे स्तुनो च' इति पश्यत । तस्य काडटोकाया पणते पयायते, पनते पनापते' इत्येवमुमाम्मा साधातुक प्रायविकल्प ग्रामनेपद चोदाहियते (पृष्ठ १०८)। ६. इतिकारादयोऽप्यौवानुक्ला । तथापि निघण्टावचंतिकर्मसु (३३१४) 'पणायति पयते' इमरपाठर्शनात् स्तुत्पादपि पश्तेरायविरल्पो द्रष्टन्यः । तथा सति फारारनीय पूर्वोपनं व्याख्यान युक्तमेव । .

·१० भ्वादिगणः पणायाम् (महि० ३।२७) इति तु भट्टिम॑न्तः' । अवधपण्य ( ३३१०१०१) इति पणितव्ये पण्यः साधुः । नित्यं पणः परिमाणे (३१३१६६) इत्या- यणः । गोचरसवर (३१३६११६) इत्यापणः साधुः । ग्राहि पपिपनि (उ० २।४५) इतीकन्-आपणिकः । परिज्यादेश्व वः (७० २७०) इति घणिक । अशिपणाप्यो (उ०४३१३२) इति पाणिः ॥४२९।। २६७. पन च । चकारात स्तुतौ । पनायते२ हरिम् । अत्र अवयवेऽपि फत लिङ्ग समुदायस्य विशेषकं भवति (महा. ३२१॥५) इत्याय- व्यवधानेऽध्यात्मनेपदम् । अत्यविचमि (उ०३।११७) इत्यसर-पनसः।। २१८. भाम क्रोधे । भामते भामिनी ॥४३।। २११. क्षमूप् सहने । क्षमते । क्षन्ता, क्षमिता । क्षान्तः । क्षमा दिवादी (१००) क्षाम्यति । क्षान्तिः ॥४३२॥ ३००. कमु कान्तौ । कान्तिभिलापः । उत्पत्तिकारितो' ऽयम् । कमेणिक (३।१।३०) कामयते । बायादय वार्धधातुकै वा (३॥१॥३१) इति चकमे, कामयाञ्चके । फमनम्, कामनम् । फान्तिः । कामना । फमिवा, कान्वा, कामयित्वा । कान्तः, कामितः । अचीकमत, कमे- यहि उपसख्यानात् (तु. ३११४८ वा०) अचकमत । तु काममनसोरपि(६३११४४ काशिका) इति फर्नुफामः । शीलिकामिमाचरिभ्यो णः (३२२॥ १०) मांस- कामा स्त्री । लपपतपद (३।२।१५४ ) इत्युफञ्-दास्याः कामुका, १. उद्धृतमिद धातुमची (पृष्ठ ८६)। काशकास्नपाठानुमार तु व्यवहारे ऽध्यायो मवति, तथा सति न महिमामेति शक्यते वक्तुम् । वणिक्पदनिर्वचने (उ० २१७.) पाणिपदनिर्वचने (उ० ४) च 'पणापति व्यवहरति' इत्येव निर्दिशन स्वामिदयानन्दोऽन्यवानुकूलः । २. स्मृतमिदं प्रक्रियाकोमुपाम् (माग २ पृष्ठ १४०)। निधएटावर्चति- कर्मसु (३।१४) 'पनायते' इत्यात्मनेपद श्रूयते । यथा तु वैयाकरणाना मतं तथा पनायतरार्धधानुके धायप्रत्य यामावेऽनुदानत्वस्य चरितार्थवादात्मनेपदेन न २५ भवितव्यम् । ३. 'को पाठा। ४ कारित इति णे. प्राचां संक्षा, उत्पत्त्यवस्थायामेव एयन्त इत्यर्थः । काश- पुरस्नीयकमहटीकायामत्रापि 'कमते कामयते' इत्ये सावधातुके पिडो वित्यो श्यते । एतत्पृष्ठस्था प्रयमा टिप्पएयपि नव्या । २० ·६८ 4 . क्षीरतरविण्या न सोफाव्यय (१३६९) इति निषेधे प्राप्ते केमेर्माषायाम् (३२६९ वा.) इति षष्ठी। नोदाचोपदेशस्य (३३४) इति निषेचे माने अवमिकमिचमी नाम (७३।३४ पा०) इति वृद्धि:- कामी । नमिकम्पि (३।२।१६७) इति -कम्रः। युजपीप्यते-(द्र० ३।२।१५० भा०') कमनः। कमिमनि- ५ जनि (उ० १६७३) इति कन्तुः । कमेरठः (३० १११०२). फमठ । फलस्वपश्च (उ• १११०६) इति कमलम् । वृतवदि (उ० ३१६२) इति स:-कंसः । उणादौ कम्बल', कोमलः, कमला। कामला । प्रतिकमिभम (उ, ३३९३२) इत्यर:-फमरः । कमेरुथोपधायाः (तु० उ० ३११३८) कुमारः। चतः फक मिक्स ( ८३४६ ) इति सबम्-ग्यस्कामः । न माभूपूकमिगमि १० (८ । ४ । ३४) इति कृत्यवो न चम्-प्रफमनम्, प्रकामनम् ॥३३॥ ३०१. उदात्ता अनुदात्तः। [अथ सेटः परस्मैपदिन] ३०२, अण रण वण पण कण कण व्रण भ्रण क्षण शब्दार्थाः । एते शब्दनकियार्थाः । इतः क्रम्यन्ता (१।३.१६) श्य- शिव सेटः परस्मरदिनध । अणति । वन शिल्पिसप्तयोः (उ. २/३१) मणको नापितः । इम् (द्र० उ० ४।१२४) पाणिर अक्षामकीलक, अणिरित्तमासिंह (२८1५७) । भण्डम् । षणय (उ० ११८) इत्यु-अणु । प्रणोड च ( वत० उ० ११४४ ) इति णित्त्वाद.आड आलुफारिणति। वशिरण्यम (३६३।५८ वा.) इत्यः वक्तव्यः, रणन्त्यस्मिन्निति रणः । रण-भख कणा गती मित्वं स्मयते' रणयति, अन्यत्र राणयति । वणति । उद्वणः, उल्वणः उदूखलोलूखलवद पृषोदरादित्वात (६३।१०९) लव वा | वणत्यस्मिन् ज्या-वाणः । यण्यतेऽसावनया वा--- वाणिः, पाणी मणित सुरतकृजिते रुदम्, कणितम् आतें, कणिनं वीणादौ, रणित नूपुरादौ, कूजितं विहगाढौं, १. नेदमस्मामि कचिदुपलब्धम् । २ यथा उदूखल उलूखलशम्दयोरपसर्गदकारस्य विकल्पेन उदय उल्वणशब्दयोरपि द्रष्टव्यमिति भावः। ३. कृतिकारादतिनः (११ गणसूत्रम्) इति डोप् | एव - २५ लत्व तथैव ·भ्वादिगणः हितं गजे, हेपितं हये, वाशितं पशुपु, गर्जिनं मेघादी, गुञ्जित भ्रमरादौ, गृञ्चितम् सिंहादी, इत्यादि प्रतिपातुस्थम् कियद् ध्याचदमहे वयम्, लोकात् सूरिभिरहत्यम् , लक्ष्यमूलं हि लक्षणम् । मणिः। मणिको महाकुम्भः । कति । कणः, कणिका.फडणः, कणूकः, कण्ठः । अशूप्र- वि (७० १११५१) इति छन् कण्वं पापम् । काण्डम् । फणति । कणो ५ दीणाया च (३।३।६५) इति पाप-निकणः निकाणः कण काणः, प्रकणः प्रकाणः, उपकणः उपकाणः । पीयुकणिभ्यां कालभस्तः प्रसार- पश्च (तु० उ. ३१७६)-कुणालम् । कणः सम्प्रसारणञ्च (३० ३११४३) कुण- पः।घ्रपति प्रणः । चुरादौ प्रण गात्रविचूर्णने (१०१३२२) अदन्तः- प्रणयति । मूर्धन्यान्तो ध्वणिर् लोके नास्ति ।।४३४-४४२॥ ३०३. ओण अपनयने । ओणति । मामवान् भोणिणत् । एतदेव ऋदित्य शापकम्-नित्यमन्तरङ्गश्च द्विवचनमुपधाहसत्वेन, याध्यत इति, अन्यथा द्विवंचने कृत उपधाया अभावानखो न प्रामोति फिम् ऋवित्त्येन कृतं स्यात, अतो मा भवानटिटदित्यादी हख सिद्धः ॥४४३॥ ३०४. शोण वर्णगत्योः। शोणति। शोणो लोहितः । शोणितं रुधिरम् । गती-शोणो नदः ॥४४४॥ ३०५. श्रोण संघाते । श्रोणिः । श्रोणः पङ्गुः ॥४४॥ ३०६. श्लोण च ॥४४६॥ ३०७. पै' गतिमरणश्लेपणेषु । पणिति' आपणत् ।। २. ३०८. वन मण धण शब्दे । घनति । धनम् । संवननं घशीकरणम् । भणति । माणः अलङ्कमरे सुप्रसिद्धः। धणति । कौशि- कस्तु दन्त्यान्त्यमाह । उस् (द्र० उ० २०११८) धनु: । पनिए धन्या' कृषिचमि (उ० १८२) इत्यू:-धनः राशिः ॥४४८-४५०॥ १. 'पण', 'पेणति', 'पिपेणत्' इति पाठा० । .. उणादिवृधिकारास्तु धन धान्य इत्यस्माद 'धेनुः, धन्व, धनू:' शम्दान् व्युत्पादयन्ति । ३. उपादो (१५१५६) कनिन्प्रत्ययान्तो निपात्यते। । २५ ·क्षीरतरङ्गिण्या ३०९. कनी दीप्तिकान्तिगतिषु । दीप्तिःप्रकाशः। कान्तिः शोभा । कनति । कनीनिका । कनकम् । अध्न्यादौ (द्र० उ० ४.१११) कन्या' । कान्तः ॥४५१।। ३१० स्तन वन शब्दे । स्तनति । स्तनितम् । स्तनः ५ स्तानयति । चुरादावदन्तः स्तनगदी देवशब्दे ३ (१०।२४७) मेघः स्तनयति । अभिनिसः स्तनः शब्दसंझायाम(३।०७ ७)पत्वम्-अभिनिष्टानो' विसर्गः। ध्वनति । ध्यानः, ध्वनिः । तुम्धस्वान्तधान्त (७१।१८) इति धान्तं तम- श्चेत्, ध्वनितमन्यत् । चुरादौ अदन्तः (१०।१७४) ध्वनयति ।।४९२, ४५३॥ १० ३११. वन पण भक्तौ । भक्तिभंजनम् । वनति । धनम् उद- कम् । वनिता । ऋतन्यछि (उ० ४।२) इति घनिष्ठ पुप्पान्त्रम् । उणा- दौ-वानरः, वानीरो चेतसः । तनादौ वनु याचने (८८) धनुते, वनोति । सनति । सनो ये विभाग (६१४१४३) मात्वम्-सायते सन्यते । कथं सन्यात् ? ये इत्यदन्ते ये परे विधानात् सनीवन्तर्ध (१२४९) इति १. अस्मादेव धातो. कन्यार्थक कनीना शब्दः, यस्य 'कानीन' इति ताद्धि- त रूपम् । विशेषस्त्वत्र यस्मदीये 'संस्कृत व्याकरण शास्त्र का इतिहास' (श्र० १ पृष्ठ २५) पुस्तके द्रष्टव्यः। २. 'टन वनेति क्षीरस्वामी' इति पुरुषकार. (पृष्ठ १०) । अज्दन्त्यपराः सादयः षोपदेशाः (य० ६।१।६४) इति माथ्यवचनात् षोपदेश एवायम् । पीरतरङ्गि प्य कदाचित् पाठशो जातः स्यात् । ३ 'मेघ शन्दे' पाठा. ४. 'यमिनिटान' इति सार्वत्रिको विभक्तिरहितोऽपपाठ । ५. चन्द्रस्तु 'अभिनिष्टानो वर्षे (१४/०३) इति सूत्रयन् वर्णमात्रस्य संशमाह । ६. 'उदकम्' इति क्वचिन्न | निघरटी (२०१२) उदकनामसु पठिनः । काश. कृस्नीयधातुपाठस्य पनडटीकायामपि तथैव । ७ तौदादिको वनिरनुदाते न स्वरितेन तेन वनोति' इति पाठदंशो द्रष्टव्यः। धानुपारायणकारस्याप्येतदेव मतम् । अन्ये तु यासुटयपि 'सायात् सन्या' पात्र विकल्पमिच्छन्ति । ० धानुवृत्तिः पृष्ठ १४ । १५ २० e २५ ·1 भ्वादिगणः वेट-सिसनिपति, स्तौतिश्योरवे षण्यभ्यासाद् (२३६१) इति नियमात पत्वं नास्ति । सियासति सनोतेरनः (८१३।१०८) इति पत्वम् । दृसनिजनि (उ० १२३) इति झुण्-सानुः । खनिकम्यम्ज्यसि (उ० ४११३६) इति सनिः । न लिपि दीर्घश्च (३।४।३६) सातिः' लोपचास्यान्यतरस्यान (६४१४५) सातिः सन्तिः । तनादौ षणु दाने (८३२) सनुते सनोति ॥४५४,४५५।। ३१२. अम गत्यादिपु । क्नी दीप्तिकान्तिगतिपु (१।३०६) इयं गतिः, स्तन धन शन्दे (११३१०) अयं शब्दः । वन पण मक्ती (११३११) इयं भक्तिः एते गत्यादयोऽर्थाः । अमति न फम्यमिचमाम् (१।५०७) इति न मित्त्वम्-आमयति । प्यमवरसघुषास्वनाम् ( GR२८ ) इति निष्ठायां घेट-अभ्यमितः अभ्यान्तः । अम्भः । श्रमः सन् (उ० ५।२१) असा मेसरीरमलो वा (दश.उ.!४५) अङ्गुरिः अङ्गुलिः। यजिंदशि (उ. ११२८) इत्यन्धुः कृपः । अन्धयतेल (२०३१०) तु युक्तः। अमितम्योदय (उ० २६१६) इत्याम्रः । हसिमृमि (3. ३१८६) इति तन-अन्तः । चमिचि. मिदिशसिभ्यः वः (उ० ४।१२३) अन्नम् । श्रमिनतिकलियजिवधिपतिग्योऽत्रन् (तु. ३० ३।१०४) अमन्त्रम् पात्रम् । अमेरित्रन्। अमित्रोऽरिः । टन् १५ (दश० उ० ४११५८) अन्त्रम् ।।४५६|| ३१३. द्रम हम्म मीमृ गतौ । द्रमति । हम्यन्तक्षण (१२५) इति सिचि वृद्धि स्ति-अद्रमीत् । दन्द्रम्यते । जुचक्रम्यदन्द्रम्य (३।२।१५०) इति यडन्ताद यु-दन्द्रमणः । दार्ममस्योरुश्च (दश• उ. ११३) दुमलं मानमाण्डम् । हम्मतिः सुराष्ट्रविति भाष्यात् (पस्पशाहिक) द्वियंलो मकारः ॥४५७-४५९।। ३१४. मीम शब्दे च । मीमति, अमिमीमत् ॥४६०।। १. 'न क्तिचि दीर्घश्च (६।४।३०) सूत्रं तु दीर्घत्वस्य प्रतिषेध शास्ति । तस्मादस्यान निर्देशश्चिन्त्यः । प्रात्वं, परेऽनुनासिकस्य लोपश्च 'लोपश्यास्पान्यतर. साम् (६।४।४५) इसनेनैव विधीयेते तेन सातिः सतिः सन्ति इति त्रीणि रूपाणि २५ भवन्ति । २. प्रकृतिप्रत्ययनिर्देशोऽयम् । सूत्र तु 'अमेद्विषति चित्' (उ. ४।१७४) द्रष्टव्यम् । २.

·जोरतरहिएया ३१५. चमु छमु जमुझमु अदने।वमति, विचमति । ठिय्क्लम्बा. धमा शिति' (३७५) इति दीयः-आचामति । न म्यामिचमाम् (१५५७) इति मित्त्यं नास्ति-भावामयति । ग्रामपि (३।१।१८६) इति ण्यत्- आचाम्यम् । नोदाचोपदेशस्य मान्तस्यानाचमेः (३३४) इति पृद्धिनिषे- ५ धाभावः-याचामकः । कृविचमि (उ० १५००) इत्यू:-वमः । श्रव्यवि- धमि (उ. ३२११७) इत्यसन्-चमसः। कदरादयध (उ० ५।४१) इति यमरः । उदितो वा (२०५६) इट-चावाचमिया । भावान्तः, आचा- मः। बाच्छमति । आच्छामः । जमति । इदुपयोध्यमित्येके २-जेमनम् जेमः । झमति ॥४६१-४६५॥ ३१३. क्रमु पाद विक्षेपे । पाद न्याय । मः परस्मैपदेषु (३१७६) इति दी:-क्रामति । वृतिसर्गतायनेषु (१।३।३८) इत्यात्मने- पदम्-ऋश्वस्य क्रमते बुद्धिः, न प्रतिहन्यत इत्यर्थः, युद्धाय ममते, उत्सहत इत्यर्थः, प्राशे शाखाणि कमन्ते, स्फीतीमयन्तीत्यर्थः । घा उद्गमने (११३१४०) आक्रमते नमोऽ । ज्योतिरुदगमन इति वक्तव्यात् १५ (६० ११३१४० वा.) नेह-आक्रमति घूमो हऱ्यातलम् । वेः पादविहरणे (१३३१४१) साधु विक्रमतेऽश्वः, नेह-विकामत्यजिनसन्धिः । प्रोपाम्या समर्थाम्याम (१।३।४२) प्रक्रमते भोक्तुम, उपक्रमते । चनुपसर्गाद् वा (३।३।४३) क्रमते कामति । स्नुक्रमोरनात्मनेपदनिमित्त (०१२।३६) इतीद- प्रक्रमितुम्, चिक्रमिपति, चिक्रमिपा, चिकमिपुः नेह-प्रचिफ्रेंसते । २० उदितो वा (७१२।५६) इट्-ऋमित्रा झाला, अनिद् पक्षे कमश्च वित्व (६४४१२) इति वा दोघः कन्वा । उमादौ क्रमुकः । नित्य कौटिल्ये गती (३।१।२३) यङ्-चड्झम्यते । जुचकम्य (३।२।१५०) इति युच्--च- १. चयं काशिनासम्मतः पाठः । अन्यत्र 'ष्ठित्रुलमुवा शिति' इत्येव पठ्यते । २. धातुवृत्तौ स्मृतम् (पृष्ठ ९५) । अस्यैव 'जिम' धातो राजस्थान (मार- वाड़ी) माषायाम 'जीमना' पद प्रयुज्यते । ३. 'पद०' इति पाठा। ४. 'हर्म्यतला' इति महामाये पाठान्तरम् । यत्र नागेशीय उद्योतो द्रष्टव्य. (२॥३।४०)।

·भ्वादिगणः क्रमणः। घनि नोदानोपदेशस्य (७३।३४) इति वृद्धिनास्ति-क्रमः, उप- क्रमः । जनसनखन (३१२६६७) इति विद, विड्वनोः (१४४१) आतू- दूरकाः । मितमिशतिस्तम्माम् अत इच (उ० ४।१२१) इति कि:-क्रिमिः, याहुलकात सम्प्रसारणञ्च मिः । शकवज्ञाग्ला (३।४।६५) इति तुमुन्-प्रक्रमते भोक्तुम् ॥ ४६६ ॥ ३१७. उदात्ता उदात्तेतः॥ [ अथ सेट आत्मनेपदिन] ३१८. अय वय पय मय चय तय नय' गतौ । इनो रे. पर्यन्ता (१।३३६) एकोनचवारिंशत् सेट आत्मनेपदिनश्च । अयते । १० उपसर्गस्यायतों (८१२।१६) इति लत्वम्-पलायते पल्ययते, येन नाव्यवधानम् इत्येकेन वर्णन व्यवधानमाधीयते, नेह-प्रत्ययते । दयायासध (३१६३७) इति लिट्याम-पलायाञ्चके । ययते । असुन (दश• उ० ४।१८८) धयो घाल्यादि, पक्षी च । वयो पित् (दश• उ० ९।४६) वायसः । पयते । पयः। मयते । मेङोऽपि (११३८०) मयते । चयते । घञ्-चायः । चिनोतेः (१२)-चयः । नयते । लिटि-नेये । णी प्रापये (१।६४०) नयति, नयते, निनाय, निन्ये ॥४६७-२७३|| ३१२. तय रक्षणे च । तयते । नायी जिनः ॥४७॥ ३२०. दय दानगतिरक्षणहिंसादानेयु । दयते । अधीगर्थ- दयेषां कर्मणि (२६३१५२) षष्टी-मातुदयंते । दय्यने । दयिता 1 दयायासश्च १. 'नय' सर्वहस्तलेखेष्वपपाठः, 'णय' इति तु धातुत्यादिषु सार्वत्रिकः पाठः । 'णय रपणे च' इति काशकास्नीयः पाठः (पृष्ठ १०) । मैत्रेयोऽपीस्थमेवाह (धा• प्र• पृष्ठ ३६)। २. एकोनपश्चाशद्' पाठा: । अयुक्तमिदम् एकोनचत्वारिशदातूनामे. वोपलम्मात् । ३. 'येन नाव्यवधानं तेन व्यवहितेऽपि वचनं प्रामाण्यात्' इति स्नः २५ पाठः । द्र. काशिका २|१९|| ·५ क्षीरतरहिण्यां (३॥१॥३७) इति लिट्याम्- दयाञ्चके । स्पृहिगृहिपतिदय (३।२।१५८) इत्याल-दयालः। भिदादित्वाद् (द्र० ३।३।१०४) दया । दयितम् । देड् रतणे (१६८१) मातरं दयते, दीयते, दाता ।।४७।। ३२१. रय गतौ । रयते रयः । निरयः ॥४७६॥ ३२२..ऊयी तन्तुसन्ताने । जयते । अगिता । ऊयाश्च श्रीदितो निष्ठायाम् (७।२।१४) नेट-ऊतः ॥४७॥ ३२३. पूयी विशरणे दुर्गन्धे च ! पूयन्ते'.ययाः । प्रणः पूयते । पूयिता । पूतः, पूतिः ॥४७॥ ३२४. क्नूयी शब्दे उन्दने च । उन्दर्न क्लेदनम्। नूयते । क्लूयिता । नूतः । न यः (३।२।१५२) इति युज् नास्ति, अतस्तच्छी- लादौ फर्तरि तन एय-फ्नूयनशीलः पनूयिता । अति दीली (७।३।३६) इति णो पुक्-कोपयति । चेले कोपेः (शा३३) इति णमुल्-वस्त्र- नोपं वृष्टो देवः ॥४७९॥ ३२५.क्ष्मायी विधूनने । क्षमायते । मापयति । मात.॥ ३२६. स्फायी ओप्यायी वृद्धौ। स्फायते । स्कायो (७३।४१) इति णो घत्वम्-स्फावयति । निष्टायां सफायः स्फी (६।१।२२) स्फीन.1 ईदित्वं स्फायेरादेशानित्यवे लिङ्गम् - उणादौ फेना, स्फिरो यहुः । स्कायी (उ० २।१३) इति रफ-स्फारम | प्यायते । दीपजनवुध ( ३१६१ ) इति कर्तरि वा चिण~-अप्यायि. १. "विपूयन्ते' पाठा। २. अय माव.यदि निष्ठाया नित्य को मात्रः स्पाचर्हि इंदित्वमनर्थ- क स्यात् । ईदित्त्वस्य तु 'श्रीदितो निठाया' (७२।१४) इति निष्ठायामिति- षेध एवं फन, नान्यत् । तस्मादधर्थ सज्ञापयति 'रकी' मावोऽनित्य इति । तथा सति 'स्कातीमवति' इति प्रयोगोऽयुपपद्यते । एव च सति 'कानीमति इसेतदपि किनन्तस्यैव रूपं, न निछालम्य' इति काशिकावचनं (६।१।२२) तर लिटकल्पना- मात्रम् । धातुविकारस्तु अनुदात्सायमीदिलरणमाह (पृष्ट ११) तदप्यसन, अनु- दातेवान्त्वन्य वेहायकारस्याऽ शक्यत्वात् । व: -सफानः । २० २५ ·. भ्वादिगण: अध्यायिष्ट । पीना, प्यायः पी (६१।२८) स्वाङ्गे', प्रोदितश्च (८२२४५) इति निष्ठानत्वम् अन्धसोगडीति वसव्यात् (३।१०८ वा०) मापीनोऽन्धुः आपीनमूधः। नेह: आप्यानचन्द्रमाः । लिड्यडोश्च (६।१।२९) इति पी-मापिप्ये, मापेपीयते । कृत्य च (८४१२९) इति प्रामे न माभूपूकमिगमि (३४) इति णत्य नास्ति -प्रप्यानः ॥४८१,४८२।। ३२७. ताय सन्तानपालनयोः । सन्तानः प्रयन्धः । तायते । आततायत् । दीपजनमुधपूरि (३३१६१) इति फर्तरिघा चिण्-भतायि, अतायिए । तर रतणे (११३१६) तयते, अतीतयत् ॥४८३।। ३२८. शल चलनसंवरणयोः । शलते । शलतीति-शल हुल पर गतौ (१५७८) तथा शल 4 प्राशुगम्ने (११३६७) । इए मीषापा १० (उ० ३१४३) इति शल्कः । काष्ठत्वम् । शलिपटिपतिभ्यो नित् (दश० उ. ३१३३) शलाका | कृशृशलि (उ० ३।१२२) इत्यमच्-शलमः । शलिमण्डि- भ्यामूकम् (तु० उ० ४।४२ ) शालकः । शललं शलभ भ्यापिलोम । सानसिवर्णसिपर्णसितण्डुलाइकुशचपाले वलधिप्रायशल्या (उ० ४१०७) इति शल्यम् । शल्यका श्वायित् ॥४८॥ १५ ३२१. वल संवरणे । चलते प्रपोलितः । पालाः केशाः । घालमीकम् । ज्वलादौ वल प्राणने २ (१५७५) चलति । चुरादौ मित (२०१८)-प्रलयति । शुरुवलकोला (3. ३६४२) इति यल्कः । इन् (दश० उ. १४६)-धलिस्त्वफ्सङ्कोचः । वलेच (तु• उ० ११.) इनि वल्गुः । वलिमलिननिम्यः कयन् (उ०४९९)-वलयः । घलीक १.स्वाएर 'पी' मात्र इति वन्यत्र न हरम्, व्यवस्थितविमाश्या कथ- चिलम्धु शक्यते । शत्र काशिका (६।२।२८) द्रष्टच्या। २. बलादिस्थ 'बल प्राणन' घातुं दन्त्योप्यादि मत्वे होदाजहार तीरस्वामी, तदीयामरटीकायाः 'वल्यते वाल, ज्वलादिलाएको वा, वलिति कसन्तेम्यो यः (३३१२१५०) इति वचनादपोदेमव प्रतीयते । अत इंहबोचरत्र 'अय दन्त्योट्यादिः, मन प्राणन बोप्ट्यादिरित्साहु,' इति मतान्तरे ज्वलादिस्थमोऽध्यादिमाह। उज्ज्वल. दत्तोऽपि 'चलेक्च' (उ• १२०) इत्यत्र दसोप्ट्यादिवल्गुपदसिध्ये वलादिस्थ- मुदाहतवान् । वस्तुतस्त्वय दन्लोष्ठयादिः, अलादिस्यचौथ्यादिरेन । ३. 'वलेक्च' इत्येव शुरः पाठः । २० २५ ·. ५ ७६ क्षीरतरङ्गिण्यां (२०3०४१२५) पटल प्रान्तः । अयंदन्त्योप्ठ्यादिः,यल प्राणने त्वोठ्यादि- रित्याहु:- :-बलम्, बलिरूपहारः, बाला, बलाका, बल्वजः। वल बल्ल- इति दुर्ग, तथोपक्रमात् । वल्र शुष्कमांसम् । वल्लवो गोधुक् । वल्ल- भःप्राणप्रियः। चल्ली, वल्लरी, वल्ला ॥४८५॥ ३३०. मल मल्ल धारणे। मलते । मल्यते । माला । मालती तरुमेदः । मलम् । मलयः। मालयति । चुराद्यन्तात मलयतीति महिः । घे-गन्धमभिः परिमलः' । मल्लते । मल्लः । मल्लक पात्रम् । मलिका मल्लीपुष्पम् ॥४८६,४८७॥ ३३१. भल भल्ल परिभापणहिंसादानेषु । मलते । ऊक:- १० (द्र० उ०४/४०) भलूक ऋशः भलते उलूकादौ (द्र० उ० ४।४१) भल्लू- कोऽच्छमल्लः । मल्ल शुरमः । मल्लिः । भलरः । चुरादौ मल श्रामण्डने (१०।१४८) तङानी----विमालयते । भालूफः ॥४८८, ४८९॥ ३३२.कल शब्दसंख्यानयोः। फलते । आकलते, सङ्कलते, परिकलते, प्रत्याकलते, विकलते । अच्-फलः । कल्यते-काल, घश्। १५ फलनीयम् । फल्यम् । काल्यं प्रभातम्, काले साधु वा । कलिनम् । कलिः । कलिका | कर्दिक्डेरमैच् (तु. उ० ४८४ )-फलमः । पृकलि भ्यामुपच (दश० उ० ९६१५) कलुपः । उणादौ-फल्मषम्, फल्माप । कल्योऽन्यादौ (द्र०३०४.१११) कलासु साधुर्वा फलायः सतीनफ । फलितं व्याप्त गहनश्च । फललं शुक्रशोणितमलम् । चुरादौ क्ल संख्याने (१०१२५२) अदन्त.कलयति । कलना, कला बाहुलकात् । बल किल पिल पे (१०६०) इत्यस्मात् कालयति, कालः, कालनम, कालना,कालिः कालिका तु मेघजालं,मनोज्ञादौ (द्र० गण०६६।१३३)। ३३३. कल्ल अशब्दे। अराब्दे तूष्णीम्भावे । फलते । कल्लः। कल्लोलः॥४९॥ १. अनुपलब्धमलम् । 'सुरभिमाल्यगन्धादिपरिमर्दनोत्यसो हपो गन्ध परिमल' इति यमरटोकायां (पृष्ठ ४०) क्षीरस्वामी । २. 'तडादौ पाग! 'तडानों शुद्ध पागन्तरं दृष्टव्यम् । अब पूर्वा टिप्पणी (पृ. ४४ टि. ४) अवलोकनीया । ३ 'कर्दिक्योर०' पाठा। ४. उद्धृत मिद धातुवृती (पृष्ठ१००) सिद्धान्तकौमुदयो (भाग ३ पृष्ठ१५१) च । २० २५ ·भ्वादिगणः ७७ . ३३४. तेट देव देवने । तेवते, अतितेयत् । देयते, अदिदेवत् । अति कमिभमि (उ० ३३१३२) इत्यरः-देवरः । शादिम्योऽटन् उ० ४८१) वटा जर्णावृत्तिः। घृणदिम्यथित् ( उ० १११०८ ) देवल । दिवादी (४१) दीव्यति । चुरादो दियु परियूजने (१०१५३ )-देवयते, पाकुरुमार ११०११२३) सह, अदीदियत, तथा दिनु पर्दने ( १०१७.) ५ परिदेवति ॥४९२, ४९३।। ३३५. एट' शेर पेट सेट केट खेट ग्लेट पेट प्लेट मेट म्लेट सेवने । सेवते, सिपेरे, असिपेवत् । भोपदेशस्य सिसेवे, मसिसे. घत् । परिनिविण्य सेव (३७०) इति पत्वम्-निपेवते । पन्यवायेऽपि (८१३७१) इति पर्यपेक्त । स्तौतिएयोरेव परयम्यासान ( ८३६१ ) इति १० नियमे प्राप्ते स्यादिधम्यापेन चाम्यासस्य (३।५४) इति पत्वम्-निपि. पेयिषते । फेवते, उणादी युकम, वृषादिन्यक्षित् (उ० १११०८) इति फल-फेरल ।।४९४-५०४॥ ३३६. रेट प्लुतिगतौ । प्लुतिभिर्गतौ । रेयते । रेवा नर्मदा । रेवती तु रीडो (४।२८) रूपम् ।।५०५|| ३३७. उदात्ता अनुदात्तेतः । । २० [ अथ सेटः परस्मैपदिनः] ३३८. मन्य वन्यने । इनोऽवान्ता (१॥३९२) अशाशीतिः मेटः परस्मैपदिनश्च । मव्यति । मव्य.' ॥५०६।। ३३१. सूक्ष्य इमं ईर्य ईर्ष्यार्याः ।र्ष्या फामजमसहनम् । छुधदुहेा (१।४५३७) इति सम्प्रदानम्-चैत्रायेप्यति । इर्श्यतेस्तृतीयस्य १ 'ए' इति सर्वकोशा पा; 'गे' इति तु युक्त पाठ , स्वार । २. यस्पष्टार्थोऽयम् । कदाचिदत्र 'केर धातु केवलशन्द एव प्रयुज्यते, स चौणादिक , ततक्षाय धातुरोणादिक एव, इत्यभिप्राय स्यात् । ३. 'मन्य 'कचिन । ४. 'असहिष्णुत्वम्' पाठा २५ ·. क्षीरताहिएयां (६।१।३ वा) एकाचो,द्विवचनम्-ध्यिषिषति । व्यञ्जनस्य इत्येके. ययिपति । ण्यन्तावङि तृतीयकाचोऽभावाद् द्वितीयस्यैव द्वित्वम्, तृतीयामावेन पार्तिकाप्रवृत्तः, ततश्च हलादिशेषाद् (द्र० ७४६०) अभ्यासे रफार एव भूयते-ऐषिष्यत् । व्यसनस्येति ५ पो यफारस्यैव द्वितम्-ऐप्पियत ॥५०-५०९॥ ३४०. हय गतिकान्त्योः हयति ।हयः॥५१०॥ ३४१. शुच्यी अभिपवे । अभिग्यो इवेनादयणम्, परिवास- नम् । सानमिति चान्द्राः । शुच्यति । लिट्-शुशुन्य । शुक्तः'- यस्य हलः (६४४९) इति यलोपः। पुप्यो' इति दुर्गः ॥११॥ ३४२. हर्य गतिकान्त्योः । हर्यति । हर्यतः कन्यम् हिर छ (उ. ४) हिरण्यम् ॥५१॥ ३४३. अलाँ भूपणपर्याप्तिनिवारणेपु । पचतियत् सानु मासिफ इतीतूसंसार्थः । अलति । अलकापुरी । अलकाः केशः. वान् शिल्पिाहयोः (३० २।३२)। मलिन्दः । अलिक ल साटम् । भलीलम् । १५ अलिम्रमरर, मालिश । आलिः ससी, पतिश्च । अलफों रोगिनः ध्या । अल नफम भरक्तकन्तु रलयोर फ्यात् ।।११३॥ ३४४. विफला विशरणे । फलति, प्रतिफलति, उरफलति । समजम[श्य]] (२२) इनि लिट्पवाभ्यामलोपी-फलः । १.तेरीयस्य मानः' इनि बानियामपाने 'क'पदाह-बाप २. पति-पतिर पार पनपेनि-किपिनि' पति मागम(१३)" २. पाशातुरारभ्याम्पाने पूर्णचन.-'प्रमियरलानरः' (५. पान्द्र १० marti ·-स्वादिगणः फलफ-क्युन शिल्पिसंश्योः (उ० २।१३२)। फलहफस्तूणादौ । बरफलोश, स्परस्यातः (७४१८७८८) पम्फुल्यते । ति च (७४८९) घर्तमाने भीत: E: (३२|१८७) प्रफुल । अनुपसर्गान् पुलशीय (२।५५ पा.) पति के फुलः साधुः । उपुलसम्पुल्लो वक्तव्यात् (द्र० ८२१५५ वा.) उपसमें प्रफलः, श्रादितश्च (७२।१६) इतीण नास्ति। विमापा मायादिफर्मणोः । (७१२।१७) फुल्लमनेन फलितमनेन, प्रफुल्लः प्रफलितः। फलिपाटि (उ. १२१) इति फल्गुरसार' । फल्गुनी । पल निप्पी ( १३३५) इत्य- स्मात् फलितः । फुल विकसने (१।३।५७) फुल्लितः ॥५१४॥ ३४५. मील मोल निमेपणे । निमेषणं सङ्कोच. । मोलति । प्रमीला तन्दी । मीलनम् । भाजमास[माष] दीप (४३) इत्युप- १० धाहतो घा-अमिमीलतू अमोमिलत् । लौकिकात्' मिले:-मिलति, मेलनम् । रमील स्थाने श्मीलेति चा-द्रा:(चा० धा०१।१६२)॥५१५,५१६।। ३४६. पील प्रतिष्टम्भे । प्रतिएम्भो रोधनम् । पीलति । पीलनम् । कसु-नेड् वशि कृति (२२८)-पिपील्यान् । शाइकु (30 १।३७) इति याहुलकात पीलु. । पिपीलकः, पिपीलिफा ॥५१७|| ३४७. णील वर्णे। घोंपलक्षितायाम् प्रियायाम् । यथा- श्वेत नीलति मरकतमान्या' । प्रणीलति । नीलम, नीली, नील, नीलगुः क्रिमिः ॥१८॥ १. फल्गु प्रसारम्' पाठा.. २. द्रष्टव्यः ११३७५ धातुसूत्रे । ३. सायणादयस्तुदादी 'मिल श्तरणे' इति पठन्ति । पोरस्वामी तु 'हिल हावकरणे' (६६७) सूत्रव्याख्याने दुर्गमतेन मिल पातु पठति, न स्वमतेन । चत पात्र लौकिकात् - लोकप्रनिदान तु शास्रपठिनाद् इति विशेषणपुपादते । ४. 'रोधः' पाठा! ३. पीलुः हस्ती (कारा० धातु कमडटी ५५) तदरकारनीति पीनु- वान् हस्तिपकः । तस्यैव पोलवान्' इत्यपभ्रशः। पीलुरिति हत्त्यर्थे म्लेग्धप्रसिद्ध इति कुमारिलमहः (तन्यतार्तिक ११३१९) मीमासाशास्त्रीयायम्लयप्रमिदापोधि- परपविश्ये विशेषविचारः 'सरकृत व्याकरण शास का इतिहास' इत्यत्र (पृष्ठ ३६) । ६. अनुपलब्धमूलम् । ७. 'नील कुद्धिम.' पाठा ·धोरवरहिण्यां (६।१।३ वा) एकाचो द्विवचनम्-इयिषिपति । व्यञ्जनस्य इत्येके - ईयियिषति । प्यन्ताच्चडि हनीयकाचोऽभावाद् द्वितीयस्यैष द्वित्वम् तृतीयाभावेन वार्तिकाप्रवृत्तः, ततश्च हलादिशेषाद् (दू० ७४।६०) अभ्यासे पफार एव श्रूयते-ऐषिष्यत् । व्यञ्जनस्येति ५ पते यकारस्य द्वितम्-ऐयियत् ॥५०-५०९॥ ३४०. हय गतिकान्त्योहयति ।हयः ॥१०॥ ३४१. शुच्यी अभिपये । अभिश्वो ठवेनाद्रवणम, परिवास- नम् । मानमिति चान्द्राः । शुच्यति । लिट्-शुशुच्य । शुक्तः'- यस्य हलः (६।४।४९) इति यलोपः। घुयो' इति दुर्गः ॥५११॥ ३४२. हर्य गतिकान्त्योः। यति । हर्यतः कन्यन् हिर च (उ० ५।४४) हिरण्यम् ॥१२॥ ३४३. अलाँ' भूषणपर्याप्तिनिवारणेषु । पचतिवत् सानु- नासिक इतीतुसंशार्थः । अलति । अलकापुरी । अलकाः केश, वन शिल्पिसंझयोः (उ. २।३२)। अलिन्दः । अलिक ललाटम् ! अलोलम् । १५ अलिर्भमरः, आलिश्च । आलिः सखी, पङ्क्तिश्च । अलर्को रोगिन. श्या । अलक्तकम् अरक्तकन्तु रलयोरैक्यात् ।।५१३॥ ३४४. त्रिफला विशरणे । फलति, प्रतिफलति, उत्फलति । तृपलमजनप[श्च] (६।४।१२२) इति लिट्येत्वाभ्यासलोपी-फेल' । १. 'ईयतेस्तृतीयस्य द्वे भवतः' इति वार्तिकव्याख्याने 'कचिदाहु--एकाच २० इति-ईयिषिषति । अपर ग्राह व्यसनस्येति-ईप्रिय यिषति' इति भाग्यम्(७।१।३)। २. चान्द्रधातुपाठव्याख्याने पूर्णचन्द्र -'श्रमिषवः स्नानविशेषः' (६० चान्द्र धातुपाठ पृष्ठ ६ टिप्पणी)। ३ श्वोदितो निष्ठायाम् (७१२।१४) इतीणनिषेधः, सायणस्तु 'शुष्य' इति पठिया 'शुधियत" इत्युदाहरति (धा० १. पृष्ठ १०३) । ४. दत्वामिष्ठाया चुक्तः । प्रनीदिवे अमियत । काशकास्तीये धातुपाठे भयोरीदिव श्यते (पृष्ठ ४२) । ५. 'चल' इति सायपादयः । धादित्वे 'यादितम' (१२।१६) इतीनि. षेधे 'मस्त" सायणादि मते 'लिन.' इति भदः । ६. 'एक्त्वा' पाठा०।

·~वादिगणः फलक-क्युन् शिल्पिसंश्योः (उ० २।१३२)। फलहफस्तूणादौ ! चरफ्लोश्च, उत्परस्यातः (७।४।८७-८८) पम्फुल्यते । ति च (७४८९) वर्तमाने बीतः तः (३।२।१८७) प्रफुल्ल । अनुपसर्गान् फुलशीब (८२१५५ वा.) इति ते फुल्ल साधुः । उरफुलसम्फुल्ली वक्तव्यात् (द्र० ८१२१५५ वा.) उपसर्ग प्रफुल्लः, श्रादितश्च (७२।१६) इतीण नास्ति। विभाषा भावादिकर्मणोः १ (४२११७) फुल्लमनेन फलितमनेन, प्रफुलः प्रफलितः। फलिपाटि (उ. १।१६) इति फल्गुरसारः फल्गुनी । फल निप्पती ( ११३५) इत्य- स्मात् फलितः । फुल विकमने (५।३।५७) फुल्लितः ॥५१४॥ ३४५. मील श्योल निमेषणे । निमेषण सङ्कोच. : मीलति । प्रमीला तन्द्री । मीलनम् । भ्राजमास[माष]दीप (७।४।३) इत्युप- १० धाहखो घा-अमिमीलतु अमोमिलतू । लौकिकान्' मिले:-मिलति, मेलनम् । श्मील स्थाने श्मीलेति चा-द्रा:(चा धा० १११६२)॥५१५,५१६॥ ३४६. पील प्रतिष्टम्मे। प्रतियम्भो रोधनम् । पीलति । पीलनम् । कसु-नेड् वशि कृति (७१२।८)-पिपील्वान् । खरुशकु (उ० २६३७) इति याहुलकात पीलु. पिपीलक, पिपीलिका ।।५१७॥ ३४७. णील वणे । वर्णोपलक्षितायाम् क्रियायाम् । यथा-- श्वेत नीलति मरकतकान्या । प्रणीलति । नीलम, नीली, नील", नीलगुः क्रिमिः ।।५१८॥ १. फल्गु प्रसारम्' पाठा। २. द्रष्टव्यः ११३७५ धातुसूत्रे । ३. सायणादयस्तुदादी 'मिल श्लषणे' इति पठन्ति । क्षीरस्वामी तु 'हिल हावकरणे' (६६६७) सूत्रव्याख्यान दुर्गमतेन मिल धातु पठति, न स्वमतेन । श्रत एवात्र लौकिग = लोकप्रसिद्वान तु शाम्रपठिताद् इति विशेषणमुपादत्ते । ४ 'रोय पाठा ५. पीलु हस्ती (काश० धातु. कन्नडटीका पृष्ठ ५५) तदस्यास्तीति पीलु. वान् हस्तिपकः । तस्यैव 'पीलवान्' इत्यपभ्रशः। पीलुरिति हत्यर्थे म्लेच्चप्रसिद्ध २५ इति कुमारिलमहः (तन्त्रवार्तिक १२३९)। मीमासाशास्त्रीयार्यम्लच्छप्रसिद्वार्थाधि करणविषये विशेषविचार: सस्कृत व्याकरण शाख का इतिहास' इत्यत्र द्र०(पृष्ठ ३६)। ६. अनुपलब्धमूलम् । ७. 'नील कुटिम.' पाठा ।

·७८ सीरवरदिगण्यां (६।१।३ वा) एकाची द्विवचनम् यिषियति । व्यञ्जनस्य इत्ये के। इष्यियिषति । प्यन्ताच्चयि तृतीयेकाचोऽभावाद् द्वितीयस्यैव द्वित्वम्, ततीयामावेन वातिकाप्रवृत्ती, नतश्च हलादिशेषाद् (द्र० ७४।६०) अभ्यासे रफार एव भूयते-ऐपिंध्यत् । यज्ञनस्पति ५ पक्षे यफारस्येव जितम्-ऐध्यियत् ।।५०७-५०९|| ३४०. हय गतिकान्त्योहयति ।हयः॥५१०॥ ३४१, शुच्यी अभिपये। अभिपयो चेनावणम, परिवास- नम् । मानमिति चान्द्राः । शुच्यति । लिट्-शुशुध्य । शुक्ता- पस्य हलः १६१४१४९) इति यलोप । चुच्यी इति दुर्गः ॥५११॥ ३४२. हर्य गतिकान्त्योः । हर्यति । हर्गतः कयम् हिर ५ (३० ५/४४) हिरण्यम् ॥१२॥ ३४३. अलाँ भूपणपर्याप्तिनिवारणेषु । पचतिवत् सानु- नासिक इतीत्संज्ञार्थः । बलति । अलकापुरी । अलकाः केशा, अधुन् शिल्पिसंशयोः (उ० २.३२) अलिन्दः । अलिक ललाटम् । अटोलम् । १५. अलिग्रंमरः, आलिश्च । प्रालिः सखी, पङ्क्तिः । अलको रोगिनः श्वा । अन्टकका अरक्तकन्तु रलयोरक्यात् ॥५१३॥ ३४४. विफला विशरणे । फलति, प्रतिफल्टति, उत्फलति । तृफ्लमजनपश्चि] (६४।१२२) इति लिट्येत्वाभ्यासलोपी-फेला । १. 'गतेस्तृतीयस्य द्वे भवतः' इति वार्तिकरयाल्याने मचिदाहु-एकाच २. इति-यविषति । १पर प्राह व्यसनस्पति--णियिषति' इति माप्यम्(७॥१॥३)॥ २. बान्द्रधातुपाठच्यात्याने पूर्णचन्द्र'-'यभिषवः स्नानविशेषः'। धातुपाठ पृ४६ टिप्पणी)। ३. वीदिती नियम (१२।१४) इतीनिषेधः, सारणस्तु 'शुष्य' इति पटिका 'शुगर 'युवाहरति (धा वृ० पृष्ठ १०३) । ४.गर्दत्वामिष्ठायो पुन । थनीदित पुस्थित । कास्नीये धातुपाठे मादित्र श्यने (पृष्ठ ४३) । ५. ' परत सायणादशः । धादिवे 'यादित (१६) इतीनि. 'प्रस्त.'सायणारिमने 'लित' इति भदः। ६. 'एप पाठा ·-भ्वादिगणः ७९ फलक-क्वन् शिल्पिसंख्योः (उ० २।१३२) । फलहकस्तूणादौ । चरफलोश्च, उपरस्यातः (७१४८७-८८) पम्फुल्यते । ति च (७४१८९) वर्तमाने भीत: तः (३।२।१८७) प्रफुल्लः । अनुपसर्गान् फुलशीव (८२२५५ पा०) इति ते फुल्लः साधुः । उत्फुल्लसम्फुल्लो वक्तव्यात् (द्र० ८३२।५५ वा.) उपसर्गे प्रफुल्लः, श्रादितश्च (७२।१६) इंतीण नास्ति। विभाषा भावादिकर्मणोः १ (७१२।१७) फुल्लमनेन फलितमनेन, प्रफुल्लः प्रफलितः। फलिपाटि (उ. १।१६) इति फल्गुरसार:' । फल्गुनी । फल निप्पत्तौ (१९३५) इत्य- स्मात् फलितः । फुल्ल विकसने (१३३६५७) फुल्लितः ॥५१४॥ ३४५. मील मोल निमेपणे । निमेषणं सङ्कोव. । मोलति । प्रमीला तन्दी । मीलनम् । भाजमास[माष]दीप (७।४।३) इत्युप- १० धाहस्खोवा-अमिमीलत् अमीमिलत् । लौकिकात्' मिले:-मिलति, मेलनम् । रमील स्थाने श्मीलेति चान्द्रा:(चा० धा०२१६२)॥५१५,५१६।। ३४६. पील प्रतिष्टम्भे । प्रतिष्टम्भो रोधनम् । पीलति । पीलनम् ! कसु-नेड् वशि कृति (१२१८)-पिपील्वान् । खरुशकु (उ० २०३७) इति याहुलकात पीलुः । पिपीलका, पिपीलिका ॥५१७॥ ३४७. णील वर्णे । वर्णोपलक्षितायाम् क्रियायाम् । यथा-- श्वेत नीलति मरकतकान्या । प्रणीलति । नीलम, नीली, नीलः", नीलगुः क्रिमिः ॥१८॥ १. फल्गु असारम्' पाठा। २. द्रष्टव्यः ११३७५ धातुसूत्रे । ३. सायणादयस्तुदादी 'मिल श्लषणे' इति पठन्ति । क्षीरस्वामी तु 'हिल हावकरणे' (६६६७) सूत्रव्याख्याने दुर्गमतेन मिल धातु पठति, न स्वमतेन । अत एवात्र लौकिगत् = लोकपमिद्वान तु शास्त्रपठिताद् इति विशेषणमुपादत्ते । ४ 'रोध' पाग ५. पीलु हस्ती (काश• धातु. कपडटीका पृष्ठ ५५) तदस्यास्तीति पीलु. वान् हस्तिपकः । तस्यैव 'पीलवान्' इत्यपभ्रशः। पीलुरिति हस्त्यर्थे म्लेच्छप्रसिद्ध इति कुमारिलमहः (तन्त्रवार्तिक १॥३॥९)1 मीमासाशास्त्रीयार्यम्लच्छप्रसिद्धार्थाधि- फरणविषय विशेषविचारः 'सरस्कृत व्याकरण शास्त्र का इतिहास' इत्यत्र द्र०(पृष्ठ ३६) । ६. अनुपलब्धमूलम् । ७. 'नील कुद्धिमः' पाठा। १५ २० ·20 क्षीरतरङ्गिण्या ३४८. शीलसमाधी समाधिरैकाध्यम् । परिशीलति । अनु- शीलितःशीलिकामि (३३२११ वा०) इतिणः-मांसशीलः । शलूषो नटः, बाहुलकात् । शिलूयापत्यमित्येके । चुरादौ(१०।२६३)शीलयति ॥५१९|| ३४९. कील बन्धे। कीलनि । उत्कीलितः । कीलकः । ५ कीला' कीलालम् । कीलिर्धावर्थे । गि-कीलयति ॥५२०॥ ३५०. कुल आवरणे । अनुकूलति । कूल्यतेऽम्भसा फूलम् । कुल सस्त्याने (११५७७) भस्मात् कुलम् । करोतेदे च (तु. ६।१।१२ वा.) इति चकारात्-कुकूलं तुपाग्निः ।।५२२॥ ३५१. शूल रूनायाम् । शूति । अच-शूलम् ॥५२२।। ३५२. तूल निष्कप । निफों वस्तुनिःसारणम् । तूलति । तूलं तूलिस्तूलशग्या, शलाकायान्तु तूलिका ॥५२३।। । ३५३. पूल संघाते। पूलनि । पूलः । पूलो तृणोच्चयः ॥१२४|| ३५४. मूल प्रतिष्ठायाम् । मुटनि । मलम् । उन्मूलयनि फ्लेशान् । अन्मूलितः । चुरादौ मूल रोहय (१०१५) मूलयति ॥५२५।। ३५५. फल निप्पत्तौ । निष्पत्तिः सिद्धिः । फलति । फलि. तः। प्रिफला (१२३४५) इत्यस्य फुटः फलम् । फ्लेरितजादेव पः (उ. ५।३४)-पलिनम् ।।५२६॥ ३५६. चुल्ल हावकरणे । अभिप्रायमूचनेऽर्थे । चुलनि । धुलि. ||५२७॥ ३५७. फुल्ल विकसने । फुल्लति । फुलम् । फुलिनम् ॥५२८॥ ३२८. चिल्ल शैथिल्ये । चिलति । चिलितः। चिल. पक्षी ।। ३५१.तिल्ल गती। तिल्लति । तिल इत्यपि दुर्ग: तेलति।।९३०,५३१।। १. पशुरन्यनोग्यस्या निबद्धपतेकीला सूटा' इत्येवं प्रसिमः । 1. कौनिधन मिसर्मः। ३. 'सवरपे' पाठा० । ४. अनुपलब्धमूलम् । ५. 'मत' पाठा ६. पुल चुक्ष मारकरणे पाशनिकर वहति ७. नि. 'मूहा' इति प्रमिशः। ८. 'चल' इति प्रसिमः । पारास्नः।

·वादिगणः ३६०. येल्ट चेल केल.खेलु श्वेल' चलने । ऐल्लेदियशो लकार:-ति । वेल्लिनः । अविल्लत बेला तु वेल कालोपदेशे (१०.६५) इत्यस्मात् । चेलति । पापचेली। चेला चिल वसने (६६१) इत्यस्मात् । केति । केलिः । केलिनम् । कोल बन्धे (१।३४९) अस्मात फोलः, कीलकम्, कीलितम् । खेलति खेन्यतेऽति सेलम् । खेल- ५ सीति खेला खुलिः । खिलम, पृषोदरादित्याद (द्र० ६३।१०९) । श्वेलति । श्वेला ॥५३२-५३६१] ३६१. पेलं फेल शेलगती। पेलनि । पेलितम् । अपिपेलत् । पेलं वृपणः । पेलत्रं तनु । पेलकरत्वग्गन्धः । फेलति । फेला भुक्तो- शितम् । के (१० ३।१।१३५) फेलः पलः । शेलति, अशिशेलत् ।। ३६२. स्खल.चलने । स्खलति । स्खलित्वा ॥४०॥ ३६३. खल सञ्चये च । चकारायलने । खलं भगः पदश्च ३१३११२५ वा.) इति वक्तव्याद् घः । अव्-खलः । खलिः पिण्या।। खलितः खल्यारः । खल्वे गभीरम् । खलीनमश्वमुखा- घरणम ॥५२॥ (६४. गल अदने । गलति । गतः । स्रवणेऽपि अनेकार्य- स्यात् । उणादौ गल्लुः कपोलादिः, गल्यकः स्फटिकः । गलेश्च (दश. ७।१४) इति गुल्फः । चुरादौ गल मारणे (१० ॥ १४७) तडि- उद्गालयते ।।१४२॥ ३६५. सल गती । सलति । सलिलम् । सालः १५४३॥ ३६६. दल विशरणे । दलति । उपिकुटिदलिकचिखजिन्यः पन् (उ० ३ । १४२) दलपः दिलम् । मिस्वाद (धा सू० ११५५३ व्याख्याने) दलयति । चुरादी (१९७६ ) दालयति ||५४४|| १. 'केतु' पाठा०।२.. 'धनवन्तः (लिङ्गा पुलिङ्ग २) इत्यस्य प्रायिकत्वान- पुंसक वन् । यथा 'सबन्यमनुवर्तिगते' (महा. ॥१॥१) इति । ३. 'सेल' पाठा० । ४. 'सलति । असिमेलन्' पाठा० । ५. 'खली' इति भाषाया प्रसिद्धम् । ६. करिना ७. 'गाल' इति भाषाया प्रसिद्धम् । ८.गक पाठा ९. स्फटिका' पाठा० । २० २५ ·P क्षीरतरविण्या ३६७. शल वल्ल आयुगमने । शलति । अतो लान्तस्य (२) इति वृद्धिः-अशालीत् । उणादी (द. ३० ४.९९) शुलं तानं रज्जुश्च शुल्कम् ॥५४५, ५४६|| ३६८. खो खोल गतिमतियाते । खोरति । खोरा अधमा ५ स्त्री। खोरिका पात्री । खोरः खः । खोड इति दुर्ग:-खोड: कु. णिः । सोल शिरस्त्रम् ॥५४७, ५४८॥ ३६९. धोत्र गतिचातुर्ये । घोरति । अदुधोरतु । आधोर. णो हस्तिपकः घोरितम् | धोरितकम् अश्वगतौ ॥१४॥ ३७०. त्सर छमगतौ। छद्मप्रकारार्थे । त्सरति । भृगशी १० (उ० १७) इत्युः-सरुः खड्गादिमुष्टिः । सदूम इत्यपीति कौशिक - सिद्मति ॥१०॥ ३७१. अभ्र वभ्र मभ्र चर गसर्थाः। अभ्रति । अनम् । धन- ति । कृमो द्वे च कुर्भश्च (तु० उ० ११२२,२३) इति वननकुलः । मनति । चरति ॥ ३७२. चरिभक्षणेऽपि । उदश्वरः सकर्मकात् (१।३।१३) इति तङ- १५ गेहमुघरते उल्लङ्यतीत्यर्थः, नेह-उच्चरति ध्वनिः । समस्तृतीयायुगा (१४३३५४) अश्वेत सचरते । चरफलोश, उत् परस्यातः (1४१८७८८) चञ्चू यंते, चञ्चुरः। ति च (ar४८९) चूतिः । चरितम् । गदमदचरथमभानुप सर्गे (३।११००) यत्-चर्यम् । परेराह चायरी (३।१।१०. पा) आचर्य उपदेशः, आचायों गुरु' । पाश्चर्यमनित्ये (६।१।१४७) साघु। २० पचादी (गण०३।१।१३४) चरः। पटवरचौर: पश्चरतीति.पाटयंभर तीति पाटश्च वा। पटश्चरं जीवनम् , पद इवाचर भूतपूर्वम् । प्रज्ञादौ (गण०१४।३८) चारः । वन शिल्पिसंज्ञयोः (२. २।३२) चरको १. 'शुरुक' क्वचिन । ३. 'याधोरणः करिपका पाठा। ५. 'तडन्तो-गेहागरते लक्ष्यतीत्यर्थः, गेहमुच्चरमाए.' इति पाए । अत्र 'तान्ती' इत्यस्य स्थाने 'तपनो युक्तः पाठः। ७. पटचरः पारधर इत्युभयत्र तुक्कयमिति नौवम् । २. राजस्थानमाषापार खोड़ा' इति प्रयुज्यते। ४. या पाश ६ 'पद' पाया।

·भ्वादिगणः मुनिः। घरेट. (३।२।१६) कुरुवर, कुरुचरी । मिशानादायेषु च (३।२।१७) इति 2.--भिक्षाव., मेनावर, आदायवर । अलमनिराहम् (३।२।१३६) इतीष्णुच-चरिष्णुः । गोचरसथर (३।३।११९) इति द्वी साधू । इच्छा (३३३३१०१) इत्यत्र परिचर्या साधुः । लोकार चर्या- परिवाजकादीनां ध्यानाधुपाये स्थितिः। युच-(द्र० ३।१४८) चर- णः । ल्युट (६० ३।३ । ११५)-चरणम् । यतिलू मूपनसहचर : (३।२।१०४) चरित्रम्'। चोईसे (उ० ४.१७१) णिमन्-चारित्रम् । सनिकप्यम्न्यासि (उ० ४।१३१) इती-चरि:प्रायारामम् ॥ण-चारिका सनिजनि (उ० ॥३)-इत्युण्-चायः । मृतचरि (5० उ० १७) इत्युः-चहव्यपाफः । चरेश्च (उ० ५।६६) इत्यमर-चरमः । तिन्- १. '(द० २३०६४) चूतिः, प्रहाचूतिः । चरितं चर्म (द्र० ३३१२ फाशिका) ॥५५१-५५४॥ ३७३. ठियु निरसने। न मुभाष्ट्रियकीनाम् (तु. ६.१६४ पा) इति धात्यादेः पासो नास्ति, पियुशम्दाचा शिति (तु० ७।३।७५) इति दीर्घ:-ठीवति । ल्युटि धागुणः --प्ठेरनम् ष्टयनम् । यत्वा, १५ छीवित्वा । टिठेव । पकारात् परस्पकारोऽयमित्ये तिठेव ।।१५।। ३७४. जि जये। जयोऽवोत्कर्षः जयति। विपराया जे: (१।३।१५) इति सहानी--विजयते'पराजयते । सत्येऽनिकोभ्यम् --जेता। १. इच्छापत्रस्ये 'परिच परिसर्यामृगयाटारयानामुपसंख्यानम्' इति वार्ति- के निपातनात् सारित्यय । २, देवलः धर्याशब्दो लोके ध्यानापाये स्थित्यर्थे च पुश्पेत । स च पदम- दवर' (३।१।१००) इत्यादिना व्युत्पाद्यते (२० सीर० अमरीका २७३। ३. चन्द्रस्तु 'ठियुसिकोदाघम' (११३११८) इत्यनेन दीर्घन्द सारित, चादू ४. प्रष्टव्या काशिवा श६४॥ ५ उदाते पामर सेट् प्रजापत, लोके बलिट रूपेश पुनमा हल । ५ पथा विद झाने (२०५७) इत्यस्य उदाना पागा वेदिता, मारस्य वेसा न तु चद. नस्प इति वेवास येप र (गीता ११ १ ३८ ) इति ध प्रयोगदर्शनाद सेट्न- मनिट्वं चोमय नपि साधु । तर उदाते जगते पागर सेटत्वम्-जपिता, लोके 'जेता' प्रयोगदर्शनाद शनिदत्व चोमरमपि द्रष्टव्यम् इति त्वरम मनम् । २० यधामात गुण च।

·८४ , तीरतरलिया अत एव कौशिकोऽमुं नाध्यैप्ट, जि जि अमिमवे (१८६७१) इत्यनेनैव सिद्ध- वात् । तन, अकर्मकसफर्मकत्वार्थमुभयोरूपादानम् । कृवापाजि (उ. ११) इत्युण-जायुरौपधम् । जैत्रम् जेतुरिदम् ॥९५६!! ३७५. जीव प्राणधारणे । जीवति जीव । भ्राजमासमाषदीप ५ जीव (७।४।३) इति वा हस्व-अजिजीवत्, अजीजिवत् । यावति विन्द- जीवो. (३।४।३०) इति णमुल्-यावज्जीवमग्निहोत्र जुहुयात् । जीवकः पक्षी । जीवंजीवः पक्षिविशेषः । जीवेरातु (3० १२८०) जीवातुर्जीव- नौषधम् । जीवितम् । जीवरात्रकन वृद्धिश्च (उ० १ १८१) जैवातृकश्चन्द्रः। जीवनस्य मूतो जीमूतः । जीविका संशायाम् (द्र० ३।३।१०९) ॥५५७।। ३७६. पीव मीव नीव तीच स्थौल्ये । पीवति, पीव. पुष्टः । हिवरच्उत्तर (उ०३।१) इति पीवरः । नीविः, नीवी मूलधनम् । तीवरम् । तीव्रम् ।।५५८-५६१।। ३७७. क्षीव निरसने । क्षीवति । क्षीवितः । अचिक्षिवत् । तीन मदे (१।२६८) अस्मात क्षीयते क्षीव.', अचिक्षीवत् । तिवु इति १५ पन्द्रः ( चा० धा० ११९१ ) क्षेवति, यूवा क्षेपित्या : दिवादी .क्षीव्यति ॥१६॥ ३७८. उर्वी तुर्वी दुर्वी धुर्वी हिंसाः । ऊर्वति । ॐ ऊर्णः। , तूर्ण । दू, दूर्णः, दूर्वा । घू', धूर्ण । हसिमृमिण (उ० ३८६) १. यदा उत्कर्षवाची तदाकर्मक , यदा तु परिभववाची तदा सकर्मक । थत एवोमयो. पृथक् पाठ श्रावश्यक इति भावः । २. 'जीवजीवकश्च कोर?' पाठा० । ३. 'जीवनस्य जलस्य मूत पुटबधो जीमूत.' इत्यमरटोकाया (पृष्ठ २०) तीर.। मेष इत्यर्थ । ४. सर्वकोशेषु पाठ , णत्वामावश्चिन्त्य । ५ दलोठयान्वषु यो यान्तस्य निदेशश्चि त्य । ६. काशकत्मघातुपाठेऽपि चियु' इत्येव पश्यत (पृष्ठ ५८) । ७. दिवादी क्षीरस्वामी ने पठति । चाद्रधातुपाठे (४४) तूपलभ्यते । श्वन १।२६८ सूत्रस्था (पृष्ठ ६२) टिप्पणी (२) द्रष्टच्या। ८. 'हिंसायाम्' पाग। . . २० २५ ·- . লামিয: इति सन्-पूतः । पुर्वी इनि धन्यः (चा० धा० १।१९६)1 वी इति दोगा: जूति । जू जूर्णः ॥१६३-१६६॥ ३७१. गुर्वी उद्यमे । गूर्यति । गुः । उद्गुणः । चुरादी ग्री उपमे (१०३१४३) भागयते ।।१६७।। ३८०. मु: बन्धने । मूर्यति । मूर्या राणम्, पदविकारो ५ मोपी । मू । पूर्णः ॥५६८॥ ३८१. पूर्व पर्व भी पूरणे । पूर्वति । पूर्यः। पर्यति, पर्यतः ।। ५६९-५७२॥ ३८२. चर्व अदने । धर्वति । चर्यितः ।चार्यायः । चुरादी' चर्ययति । य म इत्योष्ठधात्यार ॥१७॥ ३८३. भर्व हिंसायाम । मर्वति । भर्यः ।।१७।। ३८४. गर्व खर्व । चर्यादीनां पण्णाम् पुनः पाठोऽर्थमे दार्थ हत्के' ॥५७४, १७२॥ ३८५. अर्व शर्व हिंसायाम् । अर्वः शर्यः ॥१७६, ५७॥ ३८६. इवि च्याप्तौ । न्यनि । यफारस्य दन्त्योप्ठ्यसाज- १५ सल्यामायादनुम्बारामायः ॥१७॥ ३८७ पिवि मिवि निवि सेचने । पिन्यति । मिन्यति । मेपन इत्यके ।।५७९-५८१॥ १. घरादो क्षीरतरहिएयां न पश्यते । २. 'घरं गई इत्योष्ठपान्यो' इपरथानेऽयं पाठ | धरा हिमागम् (३८५) प्रत्युतरसूपव्याख्यानान्तेऽनेन पाटन भवितग्यम् । तत्रापि च 'घर श. योष्ठपानी' इये पाठो युक्तः । पोस्वापाठात् । पर्न गई पात् पनि (१।२८९) दो। ३. अस्मिन् मने 'कायोरभेदं मन्यते मन्यकार इति प्रतोयतु । बान्ती पूर्वप ११२८५ सूत्रे पठितौं । ४. नारदान्तस्य भलि (हाश२४) सूत्रपेदि रो। ५. रस्तमिदं पातो (पृष्ठ १११)। भानुवृतरसंस्करणे बन्यया पाठो श्यते, स चाशुन एव, वीरताहिलीपाठविरोधात् ।

·५ क्षीरवरहिण्या ३८८. इवि निवि दिवि घिवि प्रीणनार्याः । इन्वति । इन्व- काः मृगशिरस्तारकाः' । जिन्वति । चिन्धिकएथ्योर च (३२५८०) इत्यु- विकरणः-धिनोति । हिवीति च पान्द्राः (चा० धा० १।२०४) हिन्वति ॥५८३-५८६॥ ३८९ रिवि रवि दवि पवि गत्पर्याः । रिष्यति । रण्वति । अनि रनि इत्योप्ट्यान्तो रम्वते । फरम्यः, करम्बिसम् धन्वति धन्या॥ ३९०. कृषि हिंसाकरणयोः। चिन्धिकृष्योर च (३१११८०) कृणोति ॥१९॥ ३९१. मव बन्धने। ज्वरत्वरतिव्यविभवामुपधायाध (६४२० .) १० इत्यूल-मूः,मुषौ ॥५९२॥ ३१२. अब ‘रक्षणगति प्रीतितृप्सवगममवेशश्रवणस्वा- म्यर्थयाचनाक्रियेच्छादीप्त्यवाप्पयालिङ्गनहिसादानभागवृद्धिषु । अष्टादशार्याः। अवति । ऊ, उौ । ऊतियूतिजूति ( ३ १ ३ । ९७ ) इत्यूतिः साधुः। सितनिगमि (उ० ११७०) इति तुन्-ओतुर्मार्जार. । अव- १५ ते.लोपत्र (उ० १।१४१)-ओम् । यतिस्Yधम्यशि (३० २११०३) इत्यनिः- अवनिः । इण-~-सिदीभविभ्यो नक् (तु० उ० ३१२) ऊनः । अस्तृिस्तृतन्त्रिम्य ई. (उ० ३१५८)-अधी. रजस्वला (इन् (दश० उ० ११४६)-अविः। अवर अधिनः।।१९३|| ३१३. उदात्ता उदात्ततः ॥ १. 'इन्वका इति पश्चतारा "मस्तो देवता इन्वका नतत्रमिति श्रुतेः' इत्यमरटोकाया (पृष्ठ ०८) हीरस्वामी। २. अवि सहचरितो रबिरोष्टयान्स इति मार. (द. धा. सू. १२६४)। ३. 'चेत्युविकरण.' पाठा। ४. इतोऽप्रेऽन्यत्र 'कान्ति' इत्यपि पठ्यते। तथा सति एकोनविंशत्यर्षा मवन्ति। ५. 'विरासीत् पिलिप्पिला' इति याउपम-वे (२३११२) विशम्दैमार्णवाद् महिभूता प्रारम्मिकाल्पप्रमायाऽऽदा पृथिवी उच्यते 1 5. वेदवाणी, वर्ष ८, अंक १,२(सम्मिलित) पृष्ठ १८,१९ ! । २० ५ ·भ्वादिगणः ८७ , १० [अथ सेड् उभयपदी] ३१४. धायु शुद्धी, ३१५ उदात्तः स्वरितेत् । उदात्तः सेट् । स्वरितेत्त्वात् स्वरितभितः कामिनाये क्रियाफले (११३७२) इत्यात्मनेपदम् । धावते पादी, धावति । धावित्वा धौवा । धौतः । धावकः । धावति इति वेगितायां गतावाहुः ॥५९४॥ [अथ सेट आत्मनेपदिनः] ३९६. धुक्ष धिक्ष सन्दीपनक्लेशनजीवनेषु । इतो घस्यन्ताः (१।४३२) पट्चत्वारिंशत् सेट आत्मनेपदिनश्च । धुक्षते । संघुक्षितः॥ ५९५,५९६।। ३१७. वृक्ष वरणे | वृक्षः ।।१९७॥ ३१८. शिक्ष विद्योपादाने । शितेजिनासायाम् (१।३।२१।३ ) तङानी-धनुपि शिक्षते । अन्यत्र शिक्षति' शक्तुमिच्छतीति सन् शिक्षितः। शिक्षा ||५९॥ ३११. भिक्ष यात्रायाम् अलामे लाभे च । ४००. क्लेशे १५ च व्यक्तायां वाचि । तत्तदेशादिप्रसिद्घायांना पृथनिर्देश: । भिक्षते । जल्पमिक्ष ( ३ । २ । ६८) इति पाकन्-भिक्षाकः भिक्षाको । सनाशंस (३।२।१६८) इत्यु:-भिक्षुः । लेश चेति सम्याः पृथक् पेठः, तथा च केश भाषण इति चान्द्र सूत्रम् (चा० धा०११ ४४५) क्लेश बाधन इति दोगम् । फ्लेशते । क्लेशितः । दिवादी (तु०४।४५) क्लिश्यति । २० ज़्यादौ (९५१) क्लिभाति । चुरादों क्ले रायति ॥५२८।। १. 'वेगितगताबाहु 'पाठा० । अत्र सर्तेर्वेगिनाया गती घाबादेशमिच्छन्ति' इति काशिकावचनम् (७३/७०) अनुसन्धेयम् । २. मतमिद धातुवृणे सायग्रेन प्रत्याख्यातम्, तत्र द्रष्टव्यम् । ३. सस्मार सायणः । अन्य तु 'क्लेश धातुमत्र पृथक् पठन्ति । तथैव चन्द्रदुर्गावपि । परन्वत्र मूर्धन्यान्तप्रकरण तालव्यान्तस्य कथं पठ इति तो नैव २५ प्रतिपादयतः । काशवरत्नधातुपाठे तु 'मित याचनायाम, दन वृतरी शीघ्र च' (पृष्ठ१६२) इयेवानुपूर्तिकः पाठः । तेनाप्यत्र क्लेश धातोरनार्षः पाठ इत्येव प्रतीयते । ४. दिवादा पात्मनेपदी पट्यते । ५. घुगदी सीरतालिया न पश्यते ।

·CC । क्षीरतरहिरयां ४०१. दक्ष पद्धो शीघ्रार्थे च । दक्षते । दक्षः। स्त्रियाम् पासु- रिदासिम्यां फ:'-दाशायणी तारा। दुदक्षिम्यामिनन् (उ० २५.) दक्षिणः। श्रुदहिस्पृहिन्य थाय्यः (दश. उ० ८११) दक्षाय्यो गरुडः । तम्यापत्यं दाक्षाय्यो गृधः ॥६०॥ ४०२. दीक्ष मौण्ड्यज्योपनयननियमनतादेशेषु । मौण्ड्यं वपनम् । इज्या यजनम् । उपनयनम् मौविन्धः । नियमः संयमः । प्रतादेशः संस्कारादेशकथनम् । दीक्षते । दीक्षित्वा । दीक्षा। सूददीपदीक्षश्च२ (३।२।१५३) इति यु-नास्ति-दीक्षिता । अन्य दीन मौण्ड्ये ज्योपनयनादौ चेत्याहुः । ज्यवते । जीनः ॥६०२॥ ४०३. ईक्षदर्शने । राधीश्योर्यस्य विश्नः (१।४।३९) इति सम्प्र- दानम् -चैत्रायेक्षते । ईक्षितमि म्याय (३।२।१ वा.) इति णः-मामेक्षा स्त्री। प्रेक्षा ॥६०२॥ -४०४. ईप गतिहिंसादर्शनेपु । ईपते । अक्ष (२०३।१।१३४) ईषा कीलिका । हलमनसोरीप.पररूपम् -हलीपा, मनीया । ईः किच्च १५ (उ०१।१४) इपुर्वाणः । ईथेः किद् दस्वच (उ० ४.२१) इतीकः-इपीका" तृणानाम् । ईपतीति ईष उन्छे (२१४५७) इत्यस्य रूपम् ॥६०३।। ४०५. भार व्यक्तायां वाचि । भाषते । भाजभास (151) इति चा हव.-अवभापत् अवीभषत् । भाप्यम् । भापितम् । भावा॥६०४। ४०६. पर्ष स्नेहने । पर्पते । घृणिपृष्णि (तु० उ० ४।५२) रति पाणिः । पर्षत् । परिषत् तु सीदतेः ॥६०५॥ ४८७. गेष अबिच्छायाम् । अन्विच्छा गवेपणा । गेपते । अजिगेरतू ॥६०६॥ १. नंताश कचिद्वच नमुपलभ्यते । यत्र हारस्वामिनोऽमरटीका (पृष्ठ २७) २. पूद क्षरणे (१।२२) इत्यत्र 'सूददीपदीक्षां च' इत्येवं सूचनुता । .३. 'ज्योपनमनादौ पाठा ४, यत्र 'या' धातोः 'ज्या' रूप युक्तम् । मूर्धन्यान्तप्रकरणाविरोधाज्यावेदश्चिन्त्यः । ५. 'दानेषु' पाठा. 1६. ईथेः पररूपत्वम् पाठा । ७. 'ईषित' पाठा० । ३. द्रष्टव्या।

·भ्वादिगणः ८९. ४०८. ये प्रयत्ने । येपते ॥६०७॥ ४०१. पृ णे एप हेपृ' गतौ । जे पते । नेपते । नतृने (उ० २।९४) इत्यत्र नेष्टा । अन्वेपते । अन्वेपितः । इपेः (६।५७) अन्विष्टः । मा भवानन्वेषिपत | दिवादी ५ गती (४।१७) अन्विष्यति । तुदादी इषु इच्छायाम् (६/५७) अन्विच्छति । यादौ इष थाभीक्ष्एये (११५४) ५ अन्यिप्गाति । चुरादौ अन्येषयति । अन्वेष्टीति तु भ्रान्तिप्रयोगः ॥ ६०८-६११॥ ४१०. हे अव्यक्ते शब्दे । हेपतेऽभ्यः । हेपितम् । हेपा । रे इत्यपि चन्द्रः (धा० ११४५५) ६१२॥ ४११. कास शब्दकुत्सायाम् । शब्दस्य कुत्सा रोगित्वात् । १० कासते। कास्त्रत्ययादाम् (३।१२३५) कासाश्च । फासः । विकासः कसतेः (११५९८) ॥६१३।। ४१२. भाट दीप्ती भासते । माजमास (७॥४॥३) इति वा हस्खः- अवमासत् अवीभसत् । भन्जमाममिदो घुरच (३।२।२६१)-भासुरः। स्थेशमान (३१२११७५) इति वरच्-भास्वरः। भाजभास । (३२२११७७) १५ इति कि-भाः । भानेस् (रा४३) तु भः, चिन्तिपजि (३।३।१०५) इति चकारादङ् । गुरोश्च हलः (३१३।१०३) इत्यप्रत्ययः-भासा ॥६१४॥ ४१३. राम शब्दे । रासले । रासिवल्लिम्मा च (उ• ३११२५) इति रासभः । रास्ना । रासकः ॥१५॥ ४१४. णास शब्दे । नासते ॥६१६|| ४१५. स कौटिल्ये । अस्य नसते । नासा नासिफा ६१७॥ ४१६. भ्यस भयेभ्यसते मे इति चन्द्रः (चाधा १२६०७) मेपते ॥१८॥ १. 'प्रेष पाठा.. २. चुरादी क्षीरतरहिण्या न पठ्यते । ३. अदादो इपधातोरदर्शनादिति भावः । ४. 'रामः' इत्यधिकः क्वचित् । २५ ५. 'अस्मान' पाठा। ६. 'मेस्..."मेसते' पाठा० । चान्द्रधातुपाठ मेघु एवोपलग्य।। २.

·९० नीरतरणियां ४१७. आडः शसि इच्छायाम् | आशंसते, आशस्यने ।' आशसा । सनारासमितापुः स्तु• ३१२११६८)-आशंसुः । शन्स स्तुनी (११४८१) इत्यस्य शंसति, शस्यते । शस्त्रम् । दुर्ग याङः शासु इत्याह-- आशासते आवास्यते । आशासित्वा साशास्त्वा | आशा, आशा. स्तः । अदादी आड: शात इच्छापान (२०१३) तङ्-आशास्ते । आशीः। सया शाह अनुशिष्टी (१७२) शास्ति ॥६१९॥ ४१८. प्रमुग्लम् अदने । प्रसते । प्रस्वा. प्रमिवा । प्रस्तः। प्रमतेरा च (दश० उ० ११८श्वेत. ११११९) इति प्रामः । प्रासः । प्रीमः ।६२०१६२१॥ ४१९. ईह चेष्टायाम् । इहते । ईहाचक्र । ईहिना। हितम् । ईदा ॥६२२॥ ४२०. वहि पहि वृद्धौ । बहते । लवियोनसोपथ (३० २।३.) इति बटु' । महते । वर्तमाने पृषदहन (० २।०५) इति महन् । मही तु महेः पूजार्यात् (१०।२९४) १६२३, ६२४॥ ४२१. अहि गौ । अंदते । अंहः पापम् । पान्डा इस.' अहिः । अंतिः। प्रयचुरादो भामार्गः (१०।१९७) भहयति, यहयनि मंहयति ॥२५॥ ४२२. गई गल्ड कुत्सने । गहने। गहाँ । गई विनिन्दने (१०।२३३) चुरादीपा णिन्-गपति, गति ॥६२६, ६२७॥ १. सायव मी घा: शन्सु मायाम् । पारसले, बायोति पा3:15. पा. पू. पृष्ठ ११६)। २. पुराणोर नदी पार गंगा' इति पौरतरिका: पाठ अभिगो (परं ग गि.)। दया राति बारांम पाराश्यते त्वारोऽपि 1. 'पारारित:' वरिष्न । ४.ब.पा. ५ महिना पनि रानभानुपाठ पो (१४१२२)। (( .पाटोय पालमपेपर पेट मिमी, मन 'पहिरिरीतः। .. मापापा.1 44:1 ·भ्वादिगणः ६१ ४२३. वह बल्ह प्राधान्ये'। यहते । वुनि (द्र०३।१।१५०) यहकः । प्रहः । वल्हः । बल्हिदेशः, [नत्र] भवे वाल्हिकः। चुरादौ भासार्थों (१०११९७) यहयति, पल्हयति ॥६२८,६२९|| ४२४. वह परिभाषणहिंसादानेषु । [वहते] ॥६३०॥ ४२५. प्लिह गतौ । प्लेहतिः । श्वनुहन् (इ. १११५५) इति ५ सोहा ॥६३२।। ४२६. चेह जेह वाह प्रयन्ने । येहते। सश्चन्तृपदवेहद (उ० २१८६) इति बेहद गर्मनी गो, विहन्ति इन्यके । पाहते । सुन्धस्वान्त (२।१९) इति चाहेबाढम, घाहितम् । वह प्रारणे (१७३१) वहति, बहते । घोढा ॥६३२-६३४ ४२७., दाह निक्षेपे । दाहते । दालम् । प्राइ निमाश्ये इति दुर्ग ॥६३५॥ ४२८. काश दीप्तौ । फाशते । कयं चाकशीति" उपधाहखोऽत्र वक्तव्यः । काशः । प्रकाशः । आकाशः । प्रतीकाशा नीकाराः, इक: पार्श (६।३।१२३) दोषः । हनिकृषिनीरमि (उ• २।२) इति काष्ठम् । इन् (दश. उ० ११४६) काशिर्देशः ॥६२६|| ४२१. ऊह तर्के । तर्क उत्प्रेक्षा । ऊहते । उपसर्गादस्यत्यूयोः (१९३२६ वा.) इति वा नकानौ-समूहति, समूहते । समूहः। उपसर्गाद्. भस कहतेः (७।४।२३) समुह्यने । परिसमुह्य । समूह्योऽग्निः ॥६३७॥ १. स्मृन धातुची (पृष्ठ ११७) । २.३० पृष्ट ९०, टि.५१ ३. कचिन । यात्मनेपदिषु पागत् 'प्लेहते' इति युक्तम् । ४. स्मृतं धातुची (पृष्ठ ११७) । 'निद्रातये' इति वाचिकः पाठः, सोऽप- पाठः, दुर्गमते तस्यायस्यैव प्रतिपादनात् । ५. अनश्ननन्यो अभि चाकशीति' इति ऋगदे (१११६४।२०) श्रूयते । ६. समूल सम्पूर्वाद वहेरिति वृत्तिकाराः (३।१।१३१) । महाभाष्ये तु सम्पूर्वाद् ऊहनेरित्युक्तम् (३।१।१३१) । तत्रैव चोदधृतं ब्राझणम् -'समूझ चिन्त्रोत पशुकामः ..."पशूनेवारमै समूहति' (का० स० २११४) इति ! १ २५ ·गाढा, ६२ क्षीरतरहिण्यां ४३०. गाह विलोडने । विलोडनं परिमलनम् ।गाहलेऽम्भः । गाहिता । गाढः ॥६३८॥ ४३१. ग्लहूं ग्रहणे । ग्लहते । ग्लाढा, ग्लहिता । गृहू इति चन्द्रदुगी (चा० धा० १२४७३) ॥६३९।। ४३२. घसि' करणे। घंसते । चन्द्रो घपि इत्याह-घंपते । घुषि कान्तिकरण इति दुर्ग-धुंषते ॥६४०] ४३३. उदात्ता अनुदात्ततः ॥ [अथ सेटः परस्मपैदिनः] ४३४. घुपिर शब्दार्थः । इतोऽहंपर्यन्ताः (२४८८) भष्टा- १० शीतिः सेटः परस्मैपदिनश्च । घोषति । अघुपत, अघोषीत् । घुषिरवि. शब्दने (७१२।२३) निष्ठायां नेट-घुटा रज्जुः । नेह-संयुपितं वाक्यम्। चुरादी घुषिर् विशब्दने (१०।१७२) घोपयति । इत्लुन् घोषयित्नु.६४२ ४३५. अक्षु व्यासो संघाते च । अतोऽन्यतरस्याम् (१९७५) नु-अक्षति अक्ष्णोति । अष्टा, अक्षिता । अक्षम् । अक्षरम् ॥६४२।। ४३६. तक्षु त्वथू तनूकरणे । तनूकरणे ततः (३।१।०६) इति श्नुः तक्षति तदणोति । नेह-संतक्षति वाग्भिः तिष्या, तक्षिता" । तप्टः। तक्षा । तक्षकः । त्वक्षति । त्वया, त्वक्षिता । खत त्वचने (१।४४३) अर्थमे- १. इतः पूर्व 'यहू' इति कचिदधिकम् । २. सायणः स्वामिमते 'घस' इति पाठमाह (धा. दृ० पृष्ठ ११९)। ३, हेमचन्द्रोऽपि 'मूर्धन्यान्तोऽयमिति चन्द्र:-चपते' इति ब्रुवन् 'पपि करणे इति चान्द्रपाठमाह । सायणस्तु 'घिषीतीदुपध पेठतुः चन्द्रकाश्यपी' इति (पृष्ठ ११९) शिवम् विीि करण्येशी पापापात्याति । मुनि प्रयापाठे पुापर करो' (१।४७३) इति पत्यते । काशकास्नीयधातुसराठेऽपि 'घुपिर कान्तिकरणे(पृष्ठ १२४) इति पट्यते । कोन चान्द्रः पाठ इति सुधियो निर्णयन्तु । ४. उद्धृतमिद पुरुषकारे (पृष्ठ १११)। ५ स्मृतमिद पुरुषकारे (पृष्ठ ११.) धातुवृत्तौ (पृष्ठ ११९) च । ६. गो.' इत्यधिक चित् । ७. 'तष्टम् पाठा। । २५ ·भ्वादिगण: ५ दार्थः ॥६४३, ६४४॥ ४३७. उक्ष सेचने । उक्षति । उक्षिनः । श्वनुवन् (उ० १६१५९) इति-उक्षा ॥६४५॥ ४३८. रक्ष पालने । चौराद् रक्षति । असुन् (दश० उ० ९।४९) रक्षः ॥६४६॥ ४३९. णिक्ष चुम्बने । चुम्बन वक्त्रसंयोगः । प्रणिक्षति । वा निहनिस निन्दाम्', ( तु० ८१४॥३३ ) इति णत्वम्-प्रणिक्षिता, मनिक्षिता ॥६४७॥ ४४०. वृक्ष स्तृक्ष लक्ष गतौ । [वृक्षति,स्तृक्षति ।] वृक्षस्यापत्यं तायः (द्र० ४।१११०५) स्तृक्षः । पोपदेशोन्याय्यः, तया च चान्द्रा. तृत स२ गत (तु. चो० धाः १२१५) इति पेठु. । अमिनति (उ० ३।१०५) इत्ययन-नक्षत्रम् । नम्राट् (६।३१६५) सूयेऽस्य निपातनं नाम्ना व्युत्प तिरव्यवस्थितति ज्ञापनार्थम् ॥६४८-६९०॥ ४४१. मक्ष रोपे । मक्षति । घञ् मक्षः । मक्षिका । युकामक्षिक- मकुणम्" इति छान्दसम् ॥६५१|| १५ ४४२. वक्ष संघाते। यमुन् (दश० उ० ५।४९) पक्षः ॥६५२|| ४४३. वक्ष त्वचने' । त्वचन बचोग्रहणम् । संवरण- मिति दुर्गा त्वष्टा ॥६५३।। ४४४. मूर्य अनादरे । सूर्यति । पान्तोऽयमिति चन्द्रः १. 'वा निसनिदनिन्दाए' इति काशिकादिषु पाठः । २. घान्द्रे 'स्वर' पाठः । ३. 'सुत रोषे-मुत्तति, मुनः' इति काशकस्नधातुपाठकन्नडटोकाया पाठ. (पृष्ठ ५६)। ४. 'मकुणम्' पाठा। ५. 'बर रोषे इति शश. धातु पृष्ठ ५५ । ६. 'तक्ष वनेतर ति (वक्ति), तहः (वाचकः) ,इति पाश० धातु. ७. उद्धृतमिदं पुरुषकारे (पृष्ठ ११५)। २५ ८. सूई घनादरे इति काश• धा० पृष्ठ ५६। धातुवृत्तौ (पृष्ठ १२१) सायणेन 'अनादरे' इति पाठो दूषितः। ९. सूर्द इत्यर्थः । उद्धृत पुरुषकारे (पृष्ठ १११)।

·५ ९४ क्षीरतरङ्गिण्यां (चा० धा० १२२१९) सूक्षति । असूक्षणम् अपरिमवः । यान्तस्यापि यस्य हल (६।४।४९) इति यलोपात्' ॥६५४॥ ४४५. काक्षि वाक्षि माक्षिदाक्षि ध्राक्षि ध्याक्षिकाइमायाम्। काशति । द्राक्षा । वासः ॥६५५-६६०॥ ४४६.द्र क्षि प्राक्षि घोरनिवाशिते च । धामि चेति दुर्गः ।। ४४७. पक्ष परिग्रह इत्येके ॥१॥ ४४८.चूप' पाने । चूपनि । चूषितः । धूपित्या ॥१६२।। ४४२. तूप तुष्टौ । तूपति । दिवादी (४।७६) तुप्यति ॥६६३॥ ४५०. पूप वृद्धौ । पूपति । पुष पुष्टो (११४६२) पोपति । 'दिवादो (४) पुष्यति । यादौ (९।१७) पुष्णाति । चुरादौ (१०।१९९) पोषयति । श्वनुतन (उ० ११५९) इति पूषा ॥६६॥ ४५१. मूष स्तेये । भूपनि । मूषा तेजसावर्तनी । गौरादौ (गण० ४१२४१) मूपी।बुलि मूषकः। कपादौ मुष हिसा: (११४५८)- मोति । यादौ (९।१८) मुष स्नेये-मुष्णाति । मुषीध (उ० २१४३) इतीका-मूपिकः । लूषोऽपीति दुर्गः ॥६६॥ . ४५२. पूष प्रसवे । सूपनि । सुपूष । तालव्यादिरिति चरक ४- शूषा शाकम् ॥६६६॥ ४५३. यूप हिंसायाम् । ४५४. जूप च । यूषः | यूपम्। पितः । जूषा ॥६६७, ६६८॥ १. अमूर्षणम् इत्येव रूप निप्पयत इत्यर्थः । २. इत पारम्य 'पूष' पर्यन्ताः काराकस्नीये धातुपारे हस्खोपधाः पश्यन्ते । तेषा व 'चपादी.' इति सूत्रेण सार्वधातुके दीर्घत विधीयते । यसार्वधातुके च लघूपधगुण उदाहियते-चोषका, तोषः, सोषकः, मोषः, मोषणम्, सोषक. । दीर्घो. पघले तु गुणो दुर्लमः । ३. तु. जसार्तिनी मूषा' । अमर० २१.३३।। ४. 'तालव्योमादिरिति पारायणिका इति स्वामी' इति धानुवृची (उ. १२१) उभियते । अयं पाठः क्षीरतररियां नोपलभ्यते । २० २५ ·भ्वादिगणः ९५ ४५५. भूप अलङ्कारे । भूपति । भूया । चुरादी ( १०।१०५) भूषयति । तसि भूप इति दुर्गः । तंसति । उत्तमः । अवतंसः ॥६६९॥ ४५६. ऊप रुजायाम् । ऊपनि । ऊपः क्षारमृत्तिका । ऊष्मा, ऊपणम् मरिचम् | न्यूषणं त्रिकटुकम्' १६७०॥ ४५७ ईप उच्छे । पति । ईषा प्रणगवेषणी। पुः।इपीका ।। ४५८. कप शिप जप झप शप वप मप मुप रुप रिप 'हिं- सार्थाः। पति । निकपोमा। पत्कापी । सर्वपूलाम (३३२॥४२) इति खच्-फूलङ्करः । करद्रगहनयोः कपः (७१२।२२) इति फ्तेऽनिद- कष्टोऽग्निः । निमूलसमूलयोः कषः (३।४।२४) इति णमुल् फपादिषु तेरेयानुप्रयोगः (६०३।४।४६) समूलफाप पनि। वो पलस (३।११४२) इनि धिनुप-विकापी । फपिः, फरी खनित्रम् । कश् च (तु. उ. ११८४) इति फच्छुः पामा । वृतृवदि (उ० ३।६२) इति सः-कक्षस्तृणं थाहरुमूलभ । गृहोपान्ते तु कक्षा कक्ष्या चा कषिदूमियामीकन् (तु. उ. ४।१६) फपीका । ओपति । रुधादी शिष्ट विशेषणे (१३) विशिष्टि। चुरादो शिप असर्वोपयोगे (१०१२११) शेषयति, शेषः । झरति । झपः । शपति । शप्यते । शप्पः । मपी । मप्यते-माषः । मोपति । यादी (१।१८) मुष्णाति । रोपति । दिवादौ (४।१२४) रुप्यति । रुप्यन्ती। रेपति । दिवादोर रिष्यति । तीषसहलुम (२) घेद-रोटा रोपि. ता। रुप्यमत्वर (७१२१२८) इति वेटरटः रुपित, रेटा रेषिता । रिष्टः, अरिष्टः । खस्यपीति कण्ठः-खपति सपः ॥६७२-६८३॥ ४५१. भप भर्सने । शब्दकर्मकः, फुस्मितशब्दकरणार्ये । २० श्या भपति, वुश्कति । भपति भपिका, पैशुन्येन वक्तीत्यर्थः मपकः। भपट् (द्र० गण० ३।१११२४-मपी) ॥६८२।। ४६० उप दाहे । ओपति उपविदक्षागुरन्यतरस्या (तु. ३।११३८) इति लिट्याम् वा--ओषाशकार, उपोष। उणादायुल्का, उल्मुकम्, १. पिप्पली, शुएठी, यमरीचिका च त्रिकदकम् इत्युग्णन् । २. पारतरजिण्या दिवादोन पठ्यते । ३. रिष्टम्', परिष्ट' पाठ १. 'उपविदजागृभ्योऽन्यतरस्यान' इति राशिकादिर पाउः।

·५ क्षीरसरङ्गिएयां उलप. सूक्ष्मलताभिधानम्, उल्वं जरायु' । उपकुषितिग्यस्थन् (3. २१)-ओष्ठः । इपिजिदी यविम्यो न (उ• १०-उष्णः । उपिस. निम्या किन् (उ० ४.१६२)-उष्ट्र' उष्ट्री। उपः किन (उ० ४१२३४) उपाः। अमुन् (दश० उ० ९४९) उप.प्रभातम् ॥६८।। ४६१. निपु' विपु मिपु सेचने । परिवेपति । ह्रादौ विष्ल व्याप्ती (३३१४)-येवेष्टि मेपति । पचादी (गण. ३१।१३४) मेषः । तुदादौ मित्र स्पर्धापार (६३५८) मिपति । मिश मश शब्दे ( ११४७६ ) तालव्यान्तौ ॥६८४-६०६॥ ४६२. पुप पुष्टौ । पोषति । पोषिता। अपोपीत् । पुष किन् (उ० १० ४।४) पुष्करम् । कलश (तु० उ० ४.५) पुष्फलम् । स्तमिहपिपुषि(उ० ३।२९) इति पोषयित्नुः । खे पुष. ( ३१४४०) इति णमुल-स्वपोषं पुरः । दिवादी' (७३) पुष्यति । पुयादिद्युतादि (३१११५५) इति लड्यड्- अपुपत् । प्रयादौ (२०५७) पुष्णाति । चुरादौ पुष धारणे (१०।१६५) पोपयति ।।६८॥ ४६३ श्रिपु श्लिषु प्रषु प्लुपु दाहे । श्रेपति । श्लपति । अथेगेत् । यश्लेषीत् । ध्रिष्ट्या, श्लिष्टपित्या, श्लेषिवा । लिप पालिङ्गने दिवादी (७८)श्लिष्यति। श्लेष्मा। चुरादो स्पिलेषण(१०) ३४) दलेपयति। लोपतिा दियादौ(७)प्लुप्यति। प्लुप्सा लोपित्वा । प्लुटः। यादौ पुष प्लुष स्नेहसेचनपूरणेषु (५१३६) ग्रुष्णाति दनुष्णाति ।। १. 'ष्ट्रन् बाहुलकादगुणत्वम्' इति धातुवृतिकारः (पृष्ठ १२३) । तच्चि- • यम्, उणादिसूत्रणेव सर्वेष्टसिद्ध । २ काशरस्नीयधातुपाठे जेषतेरन तर विपु' पश्यते, नेपति (पृ ५७) एनदिपये निषतिः धात्वतरम्' इति पतन्जलिवचनम् (३३२११३१) अनुसन्धेयम् । ३ 'कलच्च' इति श्वेतवनवासिन (पाट ४.५) । यथर्वणि (१३१३।१०) २५ पुष्कलशन्दस्या तोदातवदर्शनात शेतवनवामिपाठ एव ज्यायान् । ४ स्मृमिद पुरुषगारे (पृष्ठ १११)। ५. 'वर्धमानस्वामिसम्मताकारादयश्थामु सेटमा (धा पृ० पृष्ठ १२५)। पनिटमारणामु देवादिकत्यवाहणमिति कैपटादय । सि. को. भाग ३ पृष्ठ ·भ्वादिगए: ४६४. पृपु पु मृप सेचने । पर्पति । वर्तमाने पृपबृहद् (उ० २४) इति पृषत् । पृषिरधिम्या कित्र (उ० ३.१११) पृपतो मृगो विन्दुश्च । उणादी-पृष्ठम् (०२१२), पाणिः (द. ४१५२), पर्जन्यः (द्र० २१०३), पृष्णिः किरणः स्पृशेस् (६४१२३) तु पृथिल्पतनुः । वर्षति । विभाषा वृषो: (३।१।१२०) क्यप्-पृष्यम, पर्यम् । के (द. ५ ३।१।१३५) वृपः । लप पत पद-स्था भू-वृष (२२।१५४) इति वर्षकः । अज्- विधौ भयादीनामुपसख्यानम् (३।३।५६ वा०) इति वर्षम् । अचि (द्र० ३।१।१३४) वर्षा ऋतुः । दृष्ट्वा घर्पिला । पृष्टम् । कर्तरि मतर इति वृष्टो देवः। कनिन् युवृषि (उ० १४१५६) इति कृपा इन्द्रः । ऋषिवृषिभ्या फिरच (तु० उ० ३।१२३) इत्य भब्-वृषमः । वृषादिभ्यधिद (उ० ११०८) १० इति वृपला । स्वृषिभ्या पित् (उ. ४/४९) पृष्णिः । नहिति (१३३।११६) इति दीर्घात-मावृद् ॥६९२-६९४।। ४६५. मृणु सहने च । मपति । मृष्ट्या, मर्पित्वा । मृषस्तिति- पायाम् (१।२।२०) इत्यस्याफित्त्वं नास्ति, तत्र न क्त्वा सेट् (१।२।१८) इत्यनुवृत्तेः-मृष्टम् । दिवादी(४।५५) मृष्यति। अपमृपित वाफ्यमाह। १५ भाषाया शासियुधि (३।३।१३० वा.) इति युन्-दुर्मपंणः ।। १४६६. भुपु हिंसासंबातयोः । भति ॥६९५॥ ४६७. घृष संघर्षे । घर्षति । घृष्ट्या, घर्पित्या । घृष्टः । ल्युः (द. ३६१२१३४)-संघर्षणः ।।६९६।। ४६८. हुपु अलीके' । हर्षति । दृष्ट्वा, हर्पिस्या । हटः- २० होमस ( ७।२।२९ ) इति दृषितानि लोमानि । विस्मितप्रतिघातयोश्च (७१२।२२ बा.) पश्चैत्रः, पितः। षेकलच् (उ० १९८) हर्षुल.। स्तनिषित उ. २।२९) इति वयित्नु । दिवादी हा तुष्टी (१९२३) दृष्यति ॥ १६६) व्याख्यात च स्वपमेव दीक्षितन-'पादिशम्दानन्यासकारहरदत्तवर्धमानस्वा. मिसम्मताकारादयः (प्रो० मी० पृष्ठ ५८१)। १.२.-पर्वतेरपीच्छन्त्येके-पृथ्वी रश्मिः । हैमोगादि ३३५ । २.पुत्रत्यं वचन मिति न ज्ञायते । ३. नमर्नसस्करणे 'किरव' इत्यपपाठः। ४. पलीकमानन्द इति काशवरनघातुपाठयक्षडरीरा (पृष्ठ ६१)। २५ ·९६ क्षीरतरङ्गियां उलपः सूश्मलनाभिधानम्, उल्वं जरायुः । उषिकुपिगर्तिग्यस्यन् (उ. २१४)-ओष्ठः । इपिग्निदीन्यविन्यो नक् (• श-उष्णः । उपिख- निम्या किन् (उ० ४११६२)-उष्ट्र: उष्ट्रो । उषः किन् (३० ४१२३४)उपाः। असुन् (दश० उ० ९४९) उपःप्रसातम्॥६८३।। ४६१. जिपु' विषु मिपु सेचने । परिवेषति । द्वादी विच व्याप्ती (३३१४)-घेवेष्टि । मेपति । पचादौ (गण. ३१६१३४) मेषः । तुदादौ मिष स्पर्धायाम् (६५८) मिपति ! मिश मश शर्द ( १।४७६ ) तालव्यान्तौ ॥६८४-६६॥ ४६२. पुप पुष्टौ । पोपति । पोपिता। अपोपीत् । पुषः किन् (उ० ४४) पुष्करम् । कलश (तु० उ० ४.५) पुष्कलम् । स्तनिपिपुपि(उ० ३।२९) इति पोपयित्नुः । वे पुष: ( ३।४।४०) इति णमुल्-स्वपोपं पुरः। दिवादी (७४) पुष्यति । पुपादिद्युतादि (३१५५) इति लयङ्- अपुपत् । प्रयादौ (१।१७) पुष्णाति । चुरादौ पुष धारणे (१.११६५) पोपयति ।।६८७) ४६३ श्रिपु श्लिषु प्रषु प्लुपु दाहे । श्रेषति । श्लपति । अश्रेषीत् । अश्लपीत् । श्रिन्दया, लिष्ट्या पित्या, इलेपित्वा । सिष प्रालिङ्गने दिवादी (७८)श्लिष्यति।श्लेष्मा।चुरादौसिष संपणे(१०। ३४)-दलेपयति । लोपति। दिवादौ(७)प्लुध्यति।प्लुप्ठ्या,लोपित्ता। प्लष्टः। यादौ ग्रुप प्लुष स्नेहमेवनारणेषु (९६६) पुष्णाति पशुष्णाति ।। २० १. 'ष्ट्रन् बाहुलकादगुणत्वम्' इति धातुविकारः (पृष्ठ १२३) । तच्चि- यम्, उणादिसूत्रेणैव सर्वेष्टसिदः । २. काशशरस्नीयधातुपाठे जेपतेरनन्तरं 'मिपु' पश्यते, नेपति (पृष्ठ ५७) एतद्विषये 'मेषति: धावन्तरम्' इति पतन्जलिवचनम् (३१२,१३५) अनुमन्यम् । ३. 'कलव्य' इति श्वेतवनवासिनः (पाठः ४.५) प्रथयि (१३।३।१.) २५ पुष्कलशन्दस्यान्तोदारलदर्शनात् श्वेतवनवासिपाठ एव न्यायान् । ४. स्मृतमिदं पुरुषसरे (पृष्ठ १११)। ५. 'वर्धमानस्वामिसम्मताकाराक्ष्यथासेटमाहुः (धा वृ० पृष्ठ १२५) । घनिवारिकासु देवादिकस्यैवग्रहणमिति कैयादयः ( मि. को० माग ३ १५ ·५ লামিযঃ ४६४. पृपु पु मधु सेचने । पर्पति । वर्तमाने पृषबृहद् (उ० २८) इति पृपत् । पृषिरधिम्यां किा (उ० ३६१११)पतो मृगो विन्दुश्च । उणादौ-पृष्ठम् (द० २६१२), पाणिः (द० ४।५२), पर्जन्यः (द. ३।१०३). पृष्णिः फिरणः स्पृशेस् (६।१२३ ) तु पृश्निरल्पतनुः । धर्षति । विमापासपोः (३।१।१२०) क्या वृष्यम्, पर्यम् । के (द्र० ३।१।१३५) वृपः । लप पत पद-स्थामवृष (३।२।१५४) इति घर्पकः । प्रज- विधो मयादी नामुपाख्यानम् (३।३।५६ वा०) इति वर्षम् । अचि (६० ३१११३४) वर्ण ऋतुः । वृप्या वर्षिया । पृष्टम् । कतरि भ्यतर इति पृष्टो देयः। कनिन् युषि (उ० १११५६) इति घृषा इन्द्रः। ऋपिवृषिम्या किय (तु० ३० ३११२३) इत्यम-वृषमः । वृपादिभ्यथिर (उ० १११०८) इति पला । सृदृषिम्पो किन (उ. ४१४९) वृष्णिः । नहिति (६३३११६) रति दीर्घात-प्रावृट् ॥६९२-६९४॥ ४६५. मृ' सहने च । मर्पति । मृष्ट्या, मर्पिता । मृपस्तिति- पायाम् (११२२०) इत्यस्याफित्त्व' नास्ति, तत्र न क्ता सेट् (१।२।१८) प्रत्यनुत्तेः-मृष्टम् । दिवादी(४।५५)मृप्यति। अपमृपित वाफ्यमाह। १५ मापायां शासियुधि (३।३।१३० वा.) इति युन्-दुर्मपंणः ।। ४६६. मपु हिंसासंवातयोः । मति ॥६९५।। ४६७. घृषु संवर्षे । घति । घृष्ट्या, घर्पित्या । घृष्टः । ल्युः (द्र० ३।११९३४)-संघर्षणः ॥६९६।। ४२८. हषु अलीके' । इति । दृष्ट्वा. हपिस्या । हटः- २० होमसु ( ७२२९) इति दृषितानि लोमानि । विस्मितप्रतिघाउयोन (१२२२२ वा.) त्रा,पितः। पेरुचच् (उ० १९८) हर्पुलः स्वनिहति। उ• २२९) इति सूर्ययित्नु । दिगदी हा तुष्टी (४।११३) दृष्यति ॥ १६६) व्याख्यान च स्वयमेव दीस्विन-'पादिशम्यात्न्याकारइरदत्तवर्धमानस्सा. निमम्मताकारादयः (प्रो० मी० पृष्ट ५८१)। •--पनवेरपीछन्त्येकपृप्पी रश्मिः । हैमोगादि ३३५॥ २.कुत्रत्यं वचन मिति न जायते । ३. बर्मनसस्करपे 'किव' इत्यपाठः । ४. चनीकमानन्द इति काशरस्नधानुपाटीयकामध] (१४ ६१)।

·९८ हीरतरङ्गिण्या ४६१. तुस हस हस रस शब्दार्याः। तोसति । तोसलो राजाः, तोसला देशः । हसति । हसितः खः । हसति । रसति। रसितम्। धुरादौ रस पास्वादने (१०१३१५) अदन्तः-रसयति, रसना, रस्यते-- रसः।उणादौ (३।१५) रास्ता। रसालास्त्य(द्र०५।२।१२६)॥६९६-७०१।। ४७०. लस इलेपणक्रीडनयोलसति । अलसः । वि- लासः । हल्लासः। लास्यमा लसिका रोगः ॥७२॥ ४७१. घस्ट अदने इति केचित्'। य-यासः ।कारचि(द्र ३२२१६०) घस्मरः ॥७०३।। ४७२. चर्च झर्छ झझं परिभाषणे । जस इति चन्द्रदुगों (चा० १. धा० १२४१) । चर्चे इत्येके । अर्ज इत्यन्ये, मर्च इत्यपरे । किमत्र सत्यम् १ देवा ज्ञास्यन्ति । तुदादौ (६।२०) अप्येवम् ॥७०४-७०६॥ ४७३. पिस पेस्ट गतौ । पेसति । स्थेशमासपिस (३।२।१७५) इति घर-पेस्वरः । चुरादौ पिस गतौ (१०।२९) पेसयति । पिशू पेर वेस इति सम्याः । सरोऽश्वतरः १७७२,७०८।। ४७४. इसे इसने। हसति । व्यतिहारे इसादीनां प्रतिषेधः (६० १।३।१५ वा०)-व्यतिहसन्ति । हम्यन्तरण (२५) इत्येदित्वाद वृद्धि स्ति-अहसीत् । स्वनहसोर्वा (३॥३६६२) अए-हसा, हासः। कायि (उ० २।१३) इति रा हस्रो दिनम् । इपिपिण (उ० ३१८६) इति सन्-इस्तः 11५०९।। ४७५. णिश समाधौ। प्रणेशति । निया' ७१०॥ ४७६. मिश मश शन्दे रोपकृते च। शम्दने रोपक्रिया- याचार्य के (०३।११३१) मिशो व्याजः युन-मशफः ७११, ७१२॥ ४७७. शव गतौ । शवतिर्गतिकर्मा कम्बोजेषु माध्यते, विकार एनमार्या १. अयं न सार्वत्रिक इति साययोऽपि (घा. ३० पृष्ट १२५)। २. यमरादिकोशेषु दिनवाची 'एस' राम्दः पथ्यते । ३. पत्र धातुवृत्तिः (पृष्ठ १२६) द्रष्टव्या । २.

·भ्वादिगणः ९९ . ५ पाहुः । शयति । पावर:, शवः, शावम् ||७१३॥ ४७८. शश प्लुतिगतौ । प्युतिभिगमने । शशति । शशः । शशफः ॥१४॥ ४७१. कब शब्दे । शेति कौशिकः । फाशस्तृणम् । फाशिः। फरमीराः||१५|| ४८०, शम हिंसार्यः । शसति । न शसददवादि (६।४।१२८) इत्येत्वाभ्यासलोपो न स्तः शशसतुः शशसुः । इम्पन्तपणशस' (तु. ७२१५) इत्यशसीत्। शस्त्वा,शसित्वा । धूपरासी वैयात्ये । (तु.७२।१६) अनिद-विशस्तः, अन्यत्र विशसितः । दाम्नीशम (तु० ३।२।१८२) इति ट्रन्-शस्त्रम् । विशसिता । उण दो शस्ता ७१६॥ ४८१. शंमु स्तुती । शंसति । शस्यते । शस्त्था, शंसित्ता । शसिद्दियहिन्यो वा (३।१।१०९ वा.) इति वक्तव्यात क्य-शस्यम् । शस्येपर्यद अपीप्यते-शंस्थम् । नृशसः । उणादी शस्ता पशुपिश- सिता । अत एव शंठ स्तुती च'इति दुर्गः ॥१७॥ ४८२. चह कल्कने । फल्कनम् शाट्यम् । चहति । घुरादौ १५ मित (१०७९) चहयति ॥७२८।। ४८३. रह त्यागे। रहति । अाहीत् । विरहः। राहुः । सुन् (दरा० उ० १४९) रहः । चुरादौ (२०१२४५) रहयति ।।७१९॥ ४८४. रहि गतौ । रहति । रहः ॥७२॥ ४८५. ह हि बृह हि सुद्धौ । दहति । सः रणलबजयोः २. (७१२।२०) साधुः । इति । यहति । यतमाने पृषद् इद (१० २।८४) इति १. द्रष्टव्यम्-निरुक्त २॥२॥ महामाप १।१।१।। २. 'दिसायान' पाठा। ३. 'म्यतरणवस' इति काशिकादिषु पाठः । श्वस-पाठे रासेतुंडि 'यशासीत्' इति मविष्यति । ५. धृषिशसी पैया इति काशिकादिषु पाठः । ५. 'दाम्नीशस' इति काशिकादिषु पाठः। ६. चार हिमाया । ७. अत्राह सायणः (धा वृ• पृष्ठ १२८)-'पोरस्वामी हि मासायों इत्याह' नि चायं पाठ: सौरतरहिण्यापुपलम्यते । २५ ·१००' क्षीरतरमिएया पृहत् । प्रमो परिदृटः (७२।२१) साधुः । बृहेर्नलोपच (२०२।११०) इतीसिः-पहिःहनोऽच (उ० ४११४५) इति ब्रह्मा वृन्दम् ॥७७१-७२४॥ ४८६. वृहि शब्दे च । इति । गृहितम् । पृहिर इति दुर्ग:- अपृहत. अबहीत् । हेर्नलोपाद पहोऽद्यतननः ।। ४८७. तुहिर उहिर अदने । तोहति । मतुहत, अतोहीत । वेपितुधोईस्वश्च (उ० २।५०) इति तुहिनम् । मोहति । अपोहति । भौहत, ओहीत् । तुहिर दुहिर् इति चन्द्रदुगी (चा० घा० १।२५७) ॥७२५, ७२६॥ ४८८. अई पूजायाम् । अईति । अहः (३१२११२) इति कर्मण्यन् अणो याधः- पूजाहाँ । यह. पूजाया (तु० ३२३३१) शता अर्हन् । १. न्यकादित्वात् (द्र०७३।५३) अर्घः । इलच (३३३३१२१) इति करणे घम् । अर्षाि वन्तरम्-क्ला नापन्ति पोडशीम् । अघों मूल्यम् । शकषता (३।४।६५) इति तुमुन्-अर्हति मोक्तुम् । अहं पूजने घुरादौ (१०।१७७) णि-अयति, योग्यत्वादो नास्ति (१) १७२७।। ४८९. उदात्ता उदात्तेतः॥ [मेट आत्मनेपदिनः] ४१० ग्रुत दीप्तौ। इतस्त्वरान्ताः (११९२१) सप्तत्रिंशत सेट मात्मने- पदिनश्च । घोतते । युभ्यो लुङि (१३३३९१) इति वा परस्मैपदम्, तत्रैव पुषादिद्युतादि (३६१०५५) इत्यङ्-अद्युतत् । तङि व्यद्योतिष्ट । युतिस्वाप्योः २० सम्प्रसारणम् (७४।६७) लिटि-विदिद्युते । वचनाद् हलादिशेषा- १. स्मृतमिद पुरुषकारे (पृष्ठ १२४)। २. उतमिद पुरुषकारे (पृष्ठ १२०) । ३. 'अहः प्रशंसायाम्' इति काशिकादिपु पाठः । ४. इनर्टन-सम्पादित महामारतस्य पूना-संस्करणे समापर्वणि ३८|२६ श्लोके शारदालिमा लिखित काश्मीरकोशे 'कलां नार्षन्ति षोडशी' इत्येव पठमते । Dr सशके फोशे वतमानः 'नापति' पाठोऽपि तमवानुमोदते ( समापर्व पृष्ठ १८८ पान्तर निर्देश:) : क्षीरतरङ्गिएपा 'नान्ति' पाठातायते महामारतस्य काश्मीर- पाठ क्षीरस्वामिनः प्राचीन. । हैमधानुपारायणम् (१।५६४) अन्यत्रानुसभेयम् । ।

·. भ्वादिगणः' भावः' घडि-व्यदिधुतत् । द्योतनः । किम्-विद्युत् । युतेरिसिरादेश नारे (तु०३० २।१११)ज्योतिः ।घटादेः (११५१०)प्राग धुतादिगणः||७२८|| ४९१. श्विता वर्णे। वेतते । अश्वितत् । अश्वेतिष्ट । पादि- तभ (७२।१६) इत्यनिद-श्यित्तः । विमापा मावादिकर्मणोः (७२।१५)- श्चित्तमनेन, श्वितितमनेन' प्रश्चित्तः,प्रश्चितितः एकत्रः-श्वित्रम्। ५ ४९२. मिमिदा स्नेहने । स्नेहनं स्नेहयोगः । मेदते । मिना, मिन्नमनेन; मेदितम् । निष्ठा शीविदिमिदि (१।२।१९) इति कित्यं नास्ति-प्रमिन्नः प्रमेदितः । भम्जभासमिदो धुरच् (३।२।१६१)-मेदुरः । अमिचिमिदिशसिम्यः कत्रः (उ०४४१६३)-मित्रम् । असुन (दश• उ० ६।४६) मेदो वसा । अचि-मेदाख्यो म्लेच्छः । मेदिनी । दिवादी (३१३४) १० मेयति । चुरादौ मिद स्नेहने (तु. १०८) मेदयति ।।७३०।। ४१३. विश्विदा स्नेहनमोहनयोः । श्येदते । विपणः । मिक्षिा इत्याहितः । क्ष्वेडो विषम् ,क्ष्वेडाः रवः । मिबिदा इति नन्दी- स्वेदते, अस्विदत, अस्वेदिष्ट । स्विनः । सः स्विदिम्वदिसहीनाथ (८३३६२) इति सः-सिस्वेदयिपति । विदा गात्रप्रपरणे (140) १५ अस्मात् खिद्यति ॥७३॥ ४१४. रुच दीप्ताभिमीतौ च । अमिप्रीतिरमिलापः । रुग्य- थाना प्रीयमाणः (१॥४॥३३ ) सम्प्रदानम्-चैत्राय रोचते रोचनः । भरुचत, अरोचिष्ट । न पादमि (११३८t) इति तङ्-परिरोचयते । गजसूयसूर्य (३११।११४) इति कर्तरि रुच्यःसाधुः। माघे ण्यत्-रोच्यम, २० यजयाचरुच (१३।६६) इति कुत्व नास्ति । घञ्-रोकः । ल्युर-रोचनी १. अय मार:-'द्युत् चुन्' इति द्विवंचने न तावत् 'हलादि शेषः' प्रवर्तते, संप्रसारणं पूर्व मतीइते, अन्यया हलादिलोपेन यस्य निवृत्ती वस्य संप्रसारणं स्यात् । २. धातुसूत्र ११२७ व्याख्याने 'द्युते रिसिजादेय जा.' इति पठ्यते । ३. ध १९ पृष्ठस्था ४ टिप्पणी द्रष्टव्या। ५. 'प्रश्वतित." पाठा. ७. स्मृदमिदं पुरुषकारे (पृष्ठ ८२) धानुवृत्तौ (पृष्ठ १३०) च । ८. तथा च प्रयुज्यते-'न खेडे' 1 मनु० ४१६४॥ २५ ४. 'श्वेतितम्' पाठा०॥ ६. तोऽप्रे 'अर्शः इत्यधिकम् ।

·शौरतरारियां इयत् । ण्यन्ताल्ल्युः (द्र० ३१।१३४) रोचना । घलंकनिराक (३३२।१३६) इतीणुक्रोविष्णुः । युजिस चितिजा कुश्च (उ० १११४६) इति रुक्यम् । इसि:--रोचिः। इक् कृप्यादिम्यः (३।३।१८८ वा.) रुचिः। अस्त्यर्थं रुचिरम् ।।७३२॥ ४९५. घुट परिवर्तने । घोटते । अघुटत् , अधोटिष्ट । घोटफः धुटिका गुल्फास्थि ।।७३३॥ ४१६. रुट दीप्तौ । रोटते १७३४॥ ४९७. रुठ लुठ प्रतीपाते।[रोठते, ] लोठते । अलुठत्, अलोठिट । लुठतीति लक्ष्यदर्शनात तुदादौ पाटप. 1 रुट रुट इत्येके, बाध रोटने १० (११६) इति लिङ्गात ७३५,७३६।। ४२८. शुभ दीप्तौ । शोभते । अशुभत्,अशोभिष्ट । शोभना । के शुभम् । शापकातू' शोभा । रक्-शुम्रम् । उणादौ शुका, शुक्रः, शुक्ल । तुदादी शुम शुन्म शोमार्थे (६।३३) शुभति ।।७३७॥ ४१९. शुभ संञ्चलने । सन्चलन रूपान्ययात्वम् । क्षोमते । अक्षुमत, अक्षोभिष्ट । सुन्धस्सान्त (१२।१०) इति क्षुब्धो मन्थे साधु.। क्षुभितोऽन्यः । दिवादी (४।१३१) क्षुभ्यति । म्यादी ( ९४९ ) क्षुम्नाति ॥७३८॥ ५००. णभ तुभ हिंसायाम् । नभते । तोभते प्रयादौ (९५०) नम्नाति, तुम्नाति । असुन् (दश० उ० ६४९) नभ. १७३९।। ५०१. सन्सु धन्म भ्रन्शु अवस्रंसने । स्रसते । नीम्वन्घुमन्सु १. जर्मनसस्करणसम्पादेकन ' लीबिशेन उणादिसूत्रसख्या (४१११) प्रचा, उपादो वेताहक सूत्र नारित । २. 'प्रतिषाते पाठा-1 ३. उपतमिदं पुरुषकारे (पृष्ठ ६४) धातुवृत्तौ (१३.) च । एतेनानि. देशोऽपि पापिनीय इतिज्ञाप्यते । ४. शुम शुम्म शोमाय इति तुदादी (सूत्र १३) शोमेति पाठात् । पत्र "निपातनाः' इति युप्तरः पारः स्यात् । वक्ष्यति प स्वयमेव तुदादी 'छत्र एव निपातनात् शोमा साधुः। ५ 'मयश्चेत्' पाटा। भ्रात्यात्र २५ ·पू भ्वादिगणः १०३ (तु०७४|४) इति सनीखस्यते । वसुसंसुध्वस्वनहो' ६ः (तु.८२१७२) उखान्नत । नस्त्वा संसित्वा । क्तिन् थावादिम्पः (३३१९४ पा०) त्रस्तिः । बंसते । दनीध्वस्यते । पर्णध्वत् 1 ध्वस्तिः । ध्वस्वा, ध्वंसित्वा । यस्तः । मंशते । भ्रटिःधिनीम्रश्यते भ्रष्ट्वा भ्रंशित्या । भ्रष्टः । दिवादी (४।११९) प्रश्यति ॥७४०-७४२२॥ ५०२. ध्वन्मु गतौ च। ५०३. मुन्भु विश्वासे । विनम्भते । ध्यप्रमत, ध्यसम्मिट सन्हुः इति कौशिकः-घहते, ऊष्मान्तप्रस्तावात् ७४३॥ ५०४. तु वर्तने । वर्तनं स्थितिः । वर्तते वर्तनः । प्रवृतत् अतिप्ट । वृद्धयः स्यसनोः (१।३३९२) चा परस्मैपदम् । न वृद्भपातुर्यः १० (१२१५९) इति तत्रैव नेदयस्य॑ति । घर्तिप्यते । अवय॑त्, अति- प्यत । विवृत्सति, विवर्तिपते । वृत्वा, वर्तित्वा । वृत्तः, पृत्तिः, वृत्यः । पृत्तिरस्त्यस्याम्-वार्तः । वृतेष (उ० २।१७) इत्यनिः चर्तनिः । मनिन् (दश. उ० ६७३) धर्म । णेरण्ययने वृत्तम् (७१२।३६) । हस्ते पतिमहोः (३।४।३९) णमुल्-हस्तवते वर्तयति । रक् (द्र० उ० २०१६) पुत्रः। १५ वार्ताकः। वर्तकः । वर्तका शकुनी प्राचाम् (७३।४५ वा.) उदीचां चर्ति- फा । हपिशि (दश० ३० १४७) इतीन्-वर्तिः। दिवादी वृतु वरण (५०) इत्येके -वृत्यते । चुरादी (१०।१९७) भासार्थ:-वर्तयति ॥७४४|| ५०५. धु दृद्धौ । वर्धते । ण्यन्ताल्ल्युः (द्र० ३२१११३४ ) सुखर्धनः । वृध्धा, वर्धित्वा । वृद्धः, वृद्धिः । इणुच्-पर्धिष्णुः। २. वृधिवपिम्या रन् (उ० २।२७)-पर्धः। चुरादौ वृधु मासार्थः (१०।१९७) घर्धयति । तत्रय वर्ध छेदनपूरणयोः (१०१.४) ॥७४।। १. 'वन्स्वनगुहा दः इति काशिकादिषु पाठः। २. एतेन 'नोग्वम्चुम्नंसुधंसुधंसु०' इत्यादिसूत्र 'अंशु' इति पाठः स्वामिमते इति साप्यते । धन्ये त्वत्र धानुसूत्र (५.१) घटकसूत्रे च 'भंसु' इत्येव पठन्ति । प्रत्र धातुवृचिरपि द्रष्टव्या (पृष्ठ १३१)। ३. विपूर्व एव विश्वासे इति झापनार्थो विर्वस्य प्रयोगः । ४. 'वर्तनम् पाग।। ५. अत्र 'वृत्ते (पा२।१.१) वाटिकेन या प्रत्ययः । २५ ·क्षीरतरङ्गिण्या ॥ १० ५०६. भृधु शब्दकुत्सायाम् । शन्दकुरसा पायुशब्दत्वात्। शर्धते । अश्यत् अशधिष्ट ||७४६|| ५०७. स्यन्द स्रवणे । स्पन्दते । अस्यदत, अस्यन्दिष्ट । स्यन्त्स्यति, स्यन्दिप्यते । स्यन्तुम, स्पन्दितुम् । अनुविपर्यमिनिविभ्यः ५ स्पन्दनरमाणिपु (८१३।७२) इति वा पत्वम्-अनुष्यन्दते तैलम् अनुस्यन्द- ते । स्यदो जवे (३।४।२८) साधुः। विव' स्कन्दस्यन्दोः (१।४।३१) नेट- स्यन्वा । युन्-स्यन्दनः । स्यन्दः प्रसारणं धश्च (दश० २० १९६) इति सिन्धुः ।।७४७॥ ५०८. कृपू सामर्थ्ये । छपे रो लः ( तु० ८।२।१८. ) फल्पते । अक्लपत् अकल्पिए । कल्प्स्यति फल्पिप्यते । चिफ्लप्सनि चिकल. पिपते । लुटि च क्लपः (१३३६३) इति या परस्मैपदम् । तासि च क्ल्पः (७२।६०) इति नेट-कल्प्तासि कल्पितासे । फल्प्तुम् कल्पितुम् । फ्लप्तम् । अदुपधाच्चाक्लपितेः ( ३।११११७) इति निपेघाणण्यत- कल्प्यम् । तृपिम्य. कीटन् (उ० ४४१८९) कृपीटं वारि । चुरादौ रुपे. १५ स्तादयें (१०।१८६) आग:य:-कल्पयते ।।७४८॥ ५०२. दृत् । वर्तनं कृत् । शुतादिवृतीदिश्चान्नर्गणी घर्तितौ समाप्तादित्यर्थः । वृधेः किए,वर्धितौ पूर्णावित्येके । ५१०. घट चेष्टायाम्। चेष्टा ईहा। घटते । घटितम् । घटादयो मित (११९५३) इति मित्त्वान्मिता हवः (६।४।६२) घटयति। घटनः इह येऽन्यत्र २० पठितास्तेषां योऽर्थ उपात्तस्तत्रैव मित्वम्, येऽत्रैव पटवन्ते तेषां सामान्येन, अनेकार्थत्वात् । अतो विघटयतीति पेशामायेऽपि इसः । कथम्-कमलवनोदघाटनं कुर्वते ये (सूर्यशतक २), प्रविधातयिता समुत्पनन् हरिदश्वः कमलाकरानिव (किरात २१४६) चुरादौ चर स्पुट घट च हन्यांवर १. 'पायुशन्दः पाठा। २. 'प्रसव पाठा। ३. 'वत्वाया चेट प्रतिषेधः' इति महामायवचनार आलोपो नापि भवति । ४. 'कृपो रोल.' इत्येव माझ्यसम्मतः सूत्रपाठ इति ऋलसूत्रमाप्याम्शा- प्यते। तत्त्वबोधिनीकारेण स्वामिसम्मतः पाठोऽर्वाचीनपाठः इत्युक्तः (द. सि. को. माग ३ पृष्ठ १७६) । ५. 'हन्त्यर्थाः' पाग २५ ·. स्वादिगणः (Rधा० सू० १०११६९) इति घटिन हतो व (धा०पू० १०१८२) इत्यमित् । पादयो (द० धा० सू० १०७७-८१)येऽधीतास्तेभ्योऽन्ये स्वार्थणिचि न मित इत्यर्थः, तेन शम लक्ष घालोचने (घा० पू० १०.१४४) निशामयते, यम रोगे (घा. सू. १०११६७) आमयतीत्यादि सिद्धम् । चटादयस्नयो हन्त्यर्थवृत्तयो णिचमुपदयान्तीति तु दर्शने एभ्यो ५ घअन्तेभ्यो णिच्, इत्थश्च---उन्नामिताखिलमहीधरकन्धरस्य' तथा चौरस्यो- काययति इति सिद्धम् । संकामयतीति तु संझामन्तं फरोतीति (६० धा० सू० १०२६९) इति णिच् । 'सपयित्वा पनसम्पदमम्युशोषः कृतः सवित्रा तथा मेषजतपिताऽनाना च' इत्यविगानात क्षपिरचुरादौ अदन्तो. अभ्यूह्या चिरणमुलोदीर्घोऽन्यतरस्याम् (६।१९३) अघाटि अघटि, घाटं घाटम् , घंटं घटम् । अभिधानलमणत्वात् शनण्यन्नाम् णमुल् घटादीनां पित्त्यात् (द्र० धा सु०११५२२) विमिदादिभ्योऽद् (३।३।१०४) . शकष (३।४।६५) इनि तुमुन्-घटते भोयतुम् । घटः । ६ घटादी केऽध्यप्रय पठिताः प्रकृत्यादिविषयाः न्याय्यविकरणाश्च । अन्ये तु स्वस्थानोक्त कार्यभाज. विवामित्त्वार्थमनूयन्त इति यथायथ- मुत्येक्ष्यम् ।।७४९॥ ५१.१. व्यथ भयचलनयोः । दुखचलनयोरिति दुर्ग: । व्यथते । व्यथयति । अव्याथि अव्यथि, व्याथ व्याथम, व्यर्थ व्यथम् । व्यथा । व्यथो लिटि (१६८) इत्यभ्यासस्य सम्प्रसारणम् --विव्यथे । राजसूय- सूर्य (३।१।१४४) इत्यव्यथ्यः फर्तरि साधुः । प्रहादी व्यथवदवसा प्रतिषि- मानाम् (तु. ३।११३४ गणसूत्र) अव्याथी । अनपूर्वाद् युघ व्यथनः । व्यथे. प्रसारणं विच (उ० ११४० उज्ज०) विधुरो राक्षसः ॥५०॥ १. अनुपलब्धमूलमिदम् । २ धुरादिगणे 'बहुलमेतन्निदर्शनम्' (सूत्र ३२४) श्यस्य व्याख्याने धोरस्वामिना 'सप प्रेरणे' उदाहरणरूपेण परितः । स च देवराजयग्वना निघण्ट. वृत्ती (पृष्ठ १३, १०९) दैवभ्याख्यात्रा च पुरुषकारे (पृष्ठ १५) उद्धतः । ३. 'न्याय्यविकरणार्य.' पाग । ४. गणसूत्रे तु व्यथिस्थाने 'अनिः' पटयते । her २५ ·ज्ञीरतरङ्गिस्या 1 ५१२. प्रथ प्रख्याने । प्रख्यानं प्रसिद्धिः। प्रथते । प्रय. यति । प्रथा । अत् स्मृदृत्वरप्रय (11४९५) इत्यभ्यासस्यान्वम्-अप. प्रयत् । प्रथिनदिनाला प्रसारण सलोपत्र (उ० ११२८ श्वेत.) पृथु. । प्रथे. षिवन् प्रसारणञ्च (उ० १।१३६ श्वेत०) पृथियो । अलीकादो (द्र० उ० ५ ४।२५) पृथ्वीका' । प्रत्तिः । प्रथेरमच् (उ० ५।६८) प्रथमः ॥७५१॥ ५१३. पृथु विस्तारे । पर्यते । प्रथे सम्प्रसारणात् (८. उ. ११२८) अनाममु मन्यन्ते । एवं मृदनाती (द्र धा० सू. ९।३५ ) सत्ति नदिम् (द्र० धा सू० ११५१५) ।।७५२|| ५१४. प्रस प्रसवे । प्रस विस्तार" इति दुर्गः ॥७५३॥ ५१५. भ्रद मदने । म्रदते । म्रदयति । अमम्रदत् । प्रतिदि (उ० ११२८) इति मृदुः। मृद्धीका । क्रयादौ मृद बोदे (९४४५) मृदुनाति, अमीमृदत् अममर्दत ॥७५४|| ५१६. स्खद खदने । खदन विदारणम् । स्खइयति ॥७२॥ ५१७. क्षनि गतिदानयोः । अस्य पाठोऽनुपधाया अपि चिण्- १५ णमुलोर्दीर्घार्थः (द्र०६।४।९३) एतदर्थमेव तत्र हम्माविकल्पे कर्तव्ये दीर्घ- १ 'पृथीका' पाठा० । प्रथधातो कीकच्प्रत्यये सप्रमारणे बुगागमे च 'पृषो. का' मिस्यति । एव प्रद मर्दने (१५१५) सूत्रे मृद्रीका । २२० उ० ४.१८ श्वेत, नारा. 5. उ. ११७५ ॥ ३. स्मृतमिद पुरुषकारे (पृष्ठ ७७) धातुवृती (पृष्ठ १३४) च । ४, पूर्वहेतुविरुद्धमेतद् वचनम् । यथाहि पूर्वत्र 'प्रथिम्रदिभ्रस्जा सप्रसारण (उ• ११२८) इति वचनात् पृयेनापत प्रतिपादने, तथैव प्रदेरपि समारणविधानार मृदनातेरनापत्व वा-यम्, न तु मृदनात स्वीकृत्य प्रदेः। ५ 'प्रस विस्तारे' इति काशकास्नधातुपाठ (पृष्ठ १३.) । ६ 'घरमृदुत्वरप्रयप्रद' (७४ ६५) इति शपानिर्देशात् मृदनानिधि घहि छन् न भवति । तेन 'उत्' (७।४।७) स्वेव प्रवर्तते । ७. 'स्खदन विद्रावणमिति स्वामी' इति धातुवादक्षतःपा (पृष्ठ १३४)। २५ ·१. स्वादिगएः १०७ विधिः । एवं दक्षिादिकन्दिल्लन्दीनां (११५१८, १२०) हेयम् । पनि कौशिकः । चुरादौ पनि कृच्छ्रजीवने (१०७५) क्षायति ।।७५६।। ५१८. दक्ष गतिहिंसनयोः। दक्षते दक्ष वृद्धौ शीमा च (१।४०१) इत्यस्पयार्थभेदाद् घटादिकार्याध पुनः पाठः 11७१७|| ५१२. झप कृपायाम । पते ! क्रपयति । कपेः प्रसारण ५ (तु. ३३६१०४ ग० स०) इति कृपा । उणादो केपणः ॥७५८।। ५२० कदि ऋदि कादि वैश्लव्ये । विलयः कातरः । वैकल्य' इति चन्द्रः (१२५२०) 1 फन्दते, फन्दा । कदा कदा कद इति नन्दी:-- ऋदा । कदि झदि कदि प्रावाने रोदने च (१५८) इति परस्मैपदिन:- ऋन्दति ॥७५९-७६शा ५२१. नित्वरा सम्भ्रमे । सम्भ्रमोऽत्राशुकारिता ! वरते। त्वरयति त्वरा । अतत्वरत् त्वरित्वा किपि-तः। भीतः क्तः (३।२।१८७) निष्ठायां रूम्यमत्वरसंधुषारसनार (१२/२८) इति घेद-तूर्ण त्वरितः इत्य चादित्य प्रपनार्थम् । तूनिः । वहिथिभुश्रुग्लाहात्वरिग्यो निन् (६०० २२२१) तुर्णिः ॥७६२॥ ५२२. घटादयः पितः । दर्शितं. पिवफलम् । अत्र पूर्वा दश पठिताः, दक्षकन्यादयस्तु चत्वारः स्थानान्तरपठिताः कार्यो- धनतूदिता इत्येके । ४२३. उदात्ता अनुदात्ततः ॥ ५२४. ज्वर रोगे । इतः फणान्ताः (१९६१) पत्रिंशत् सेट: परस्मैपदिनश्च । परनि । ज्यश्यति । अज्यारि, अज्वरि । ज्वार १. चान्दधातुपाठ (१५२०) 'वैलणे' इति मुद्रितः पाठः । स चापपाठः २. उन उपकार (पृष्ठ ८१) धानुवृत्तौ (पृष्ठ १३५ प्रष्टः पाठः)च! ३. उद्धत पुरुषकारे (पृष्ठ ८१)। ४. प्रादिनध (७२।१६) इति सूत्र निष्ठाया नित्यमिनिषेधार्थ, इह तु यमर (१२/२०) इत्यनेन प्रयदमियो विकल्प उभ्यते । तपा सति धादि- करययनकमेव, नान्यत् किंचिदादितः फलम् पति माः। प्रतीयता २१ ·५ १०० सीरतरङ्गियां ज्वारम, ज्वरं ज्वरम् । ज्वरितः । जूः । जूतिः । वीज्यावरिग्यो निः। उ० ४।४८) जूणि: । अज्मरेरिति निषेधात् रुजार्थानाम् (२।३।५४ ) इति पष्ठी नास्ति-वोरंज्जरयति ज्वरः ॥७६३॥ ५२५. गड सेचने । गडति । गडयति । गडुः। गडोऽचि । मुख स्वपिति गोर्गडी' | गडरादेश्व कः (३० ३११०६) कडत्रम् । गडेः फड च (दश० उ. ७.२२) इति कडाः पिङ्गः (१, पिङ्गल.) ७६४॥ ५२६. डेड वेष्टने । हेडति। हिडयति । पाठसामर्थ्याद इस अंहिडि अहेडि, हेड हेडम्, हिडं हिडम् । अन्ये हस्खं कृत्वा चिण्णमुलोर्या दीर्घमाहुः-अहीडि अहिडि; हीड हीडम्, हिडं हिडम् ॥७६५।। ५२७. वट भट परिभापणे । घटयति, भटयति । वट वेष्टने, मट मृतौ (१।२०३।२०६) इत्याभ्यां वाटयति भाटवति ॥७६६,७६७।। ५३८. नट नौ'। नटति । नटयति शाखाम् । नृतौ तु (द्र० १।२०९) नाटयति । चुरादौ नट अवस्यन्दने (१०।१२) भस्माच् चौ रस्योन्नाटयति ॥७६८॥ ५२९. चक तृप्ती प्रतियाते च । चकति । चकयति । चकितः । कठिचकिम्यामोर. (दश उ० ८२९) चकोरः । चक तृप्तौ (१७४) इत्यस्य चकते ॥७६९॥ ५३०. एक स्तक प्रतिघाते । लकति । तिष्टकमिति, तिस्त- फयिपति ||७७०,७७१॥ १. अनुपलब्धम् लम् । २. अय भावः-णिनिमित यत्र गुणवृद्धिम्यां दीर्घत्वं भवति तवैत्र "मिता इव, चिग्यमुलोदीघोंऽन्यतरस्याम्' (६।४।६२,६३) इति सूत्रे प्रतते । रह तु समातिम एकार., नतु विनिमितः । वात वाह-दीपाउसामर्याद इति भाव । ३. गी' पाठा०। ४. रमृतमिद पुरुषकार (१४ ६७) धातुवृचो (पृष्ठ १३६) च । ५ स्मृतमिद पुरुषकारे (पृष्ट ४३) धातुवृतो (पृष्ठ १३६) च । 'तृप्ती' इत्येव माश• धातु. (पृष्ठ १३०)। ६.२० पुरुषकारः (पृष्ठ ४३)। २० ૨૫ ·আমি: १०१ ५ । . १. ५३१. कसे इसने । फराति । फग्नयति । एदित्वादू-अक. सीत् । उणादौ किसिलोमशः' ||७७२।। ५३२. रंगे शङ्कायाम् । रगति । अरणीतारगडस्तालः ॥७७३।। ५३३. लगे सङ्के। लगति । लगयति । अलगीत् । सुधरवान्त- पान्तलम्न (२।१८) इति सक्त लग्नः साधुः, लगितोऽन्यः ॥७७४॥ ५३४. हगे हगे प्ठगे स्थगे संवरणे । संवरणमाच्छादनम् । स्वाति । स्थगयति । तिष्ठयिपति, तिस्पयिषति च । पगे सगे इनिर्गः ॥७७१-७७८॥ ५३५. कगे नोच्यते । अस्यायमर्थ इति नोच्यतेऽनेकार्थत्वात् । नोच्यत इति योऽर्थस्तवार्थ पगिरिमेके ॥७७९॥ ५३६ अक अग कुटिलायां गतौ । अति । अगति ! पृषो. घरादौन भनस ओक गतिं हन्तीत्यनोकही पक्षः। अगति। ममम ।। ७८०,७८२॥ ५३७. कण रण गतौ । अनयोगत्यर्थयोमित्यम् । शदे तु. काणयति ॥७.२,७८३॥ ५३८. चण अण दाने । चणति । चणयति । चणकः। गमि- हिसार्यान् चाणयति । धणति । भणयति । चुरादी (१०३८)। विधाणयति । भज विधायने (१०११७९) विमानादन्यपयस्विनीनाम् (तु. रपु० २१५४) । राण इत्यपि दुर्ग:- :-शणः शाणः ||७-४,७०५|| ५३१. श्रय क्रय क्लव हिंसाः । प्रयति । क्रयनि १. पचपापा दशपापा च 'किसि पदं न मुन्नापते । मोजीयोपास किसिलोमशी' (स० क० २।१।१६६) हेनोपादौ किसिलोनामा (सू. ६२६) इत्युक्तम् । हादतस्त 'चपचितपरिमायः गगातः किलो' इत्युक्तवान् ( पदमरी ३. काशाचीये धातुपाठे कगे गती' परपठे (पृष्ठ १३९) । ३. 'पागम्' पाठा० । लिबिरोन 'पोक' पनि शुरपाठारेन्यतः। ४.६. मोजीयम् 'अनेरोकहः' (स• ६० २।३।१८६) स्तन, हेमोगादिसूर्य (५९४) । २० ५. 'एप' इयधिक चिन् ।

·५ क्षीरतरङ्गियां चुरादौ (१०।२१८) चौरस्योकाययति । घमन्ताणिजिति पन्द्रदुगो,' नारमायपिषाम् (२१३१५६) इति लिङ्गाच ॥७८६-७८८॥ ५४०. चनु च | चकारा हिंसार्थः। चनति चिनयति॥७.९॥ ५४१. वनु च नोच्यते । तथा अनुकर्षणार्थचकारः । यद् वा न केनलं फगे, यावद् बनु च नोच्यते क्रियासामान्ययाचित्वात् । घनति । वनयति । यत्वा, वनित्वा । वत. । सबननम् । वन पण भक्तौ (१॥३११) इत्यस्य वानयति ॥७९॥ ५४२. ज्वल दीप्तौ । ज्वलति ।ज्यलयति। अग्रे (द० ११९६८) ज्वलादिकार्यः पाठः ॥११॥ ५४३. हलाल चलने। दलात वलयति विखल ॥७९२,७९३॥ ५४४. स्मृ आध्याने । आध्यानमुत्कण्ठा । स्मरति । स्मर यति । चिन्तायां (द्र० ११६६०) स्मारयति, विस्मारयति । अन्यत्रो- कानामर्थविशेषे मित्त्वार्थ इह पाठः ॥७९॥ ५४५. दृ भये । दरति। दादर रोमकदेशः । वालंदरयति । ক্ষণা दृ विदारणे ( २।२१)-दृणानि, दारयति फाष्ठम् । तस्यैव मिस्वार्थ इह पाठ इत्येके । दिवादी दीयंतीति पधिका । कर्मकर्तरि दीयंत इत्येके ।।७९५॥ १. चन्द्रगोभी धातुपाठे पुरादी 'क्रय हिसाया' इत्येत धातु न पठति । तद- भावे च षष्ठी सम्बन्ध' (चान्द्रध्याक. २११९५)इति सूत्रव्याख्याने 'चौरस्य काय. २. यति, चौरमुलाययति' इति प्रयोग सिद्धये 'घटादित्वार क्रययतीति प्रामोति । क्रथनं माय:, काथ क्रोति काययति' इत्येव व्याख्यातवान् । उत्तरोचर धातुपाठेगु धातूनी संक्षेपार पूर्वव्याकरणानुसार धातु निष्पनानपि शम्दान् उत्तरे वैयाकरणा• कय नाम- धातोर्यपादयन्ति इत्येतदत्र स्पष्टम् । वस्तुतस्तु मगवतां पाणिनिना नामधातो निपादिताः प्रयोगा यपि धातुजा एव । एतदेव सचित्य महामायकारेण नामधातु- प्रकरणेऽसाहुक्तम् --"धातव एते .. "म चैत्र अर्धा या दश्यन्ते, क्रियावचनता च गम्यते" (११८, ११, १३)। २. 'चनु पनु रमरणे' इति पाशक स्न. (पृष्ठ १४०)। ३. 'परिवान' नाम्नासप्रति प्रसिमः । ४. स्मृतमिदं धानुचो (१४१३०)। 1 २५ ·५ . स्वादिगणः ५४६. नृ नये । क्रयादेर् (१।२३) मियाय विरलोऽस्य पाठः । नृणन्तं प्रयुक्त नरयति ||७९६॥ ५४७. श्रा पाके । अादे (२।४५) पाके (१६४८) इत्यस्य येह मित्यार्थः पाठः' । श्राति भ्रायति या कश्चित् त प्रयुके धपयति चरं चैण, अन्यत्र श्रापयति धर्मः,खेदयतीत्यर्थः ७२७॥ ५४८. मारणतोपणनिशानेषु ज्ञा' । निशानमुत्तेजनम् । नि- शामन इत्येके पेटु ।सा अयोधन (९३७) इत्यय फ्रयादिौरणादौ मित्- संशपयति पशुम, विष्णुं विझपयाम्यहम् , प्रमपयनि शारनम् । अन्यत्र-राजान विज्ञापयति, अवयोधने शापयति, मानि प्रशापयतीति मानार्थे । तोपणे-एवमानतोऽस्मि सामाजिकैः । कथम् प्रपंसामावो १. शीरयते," प्रभ सीप्सायाम् (६।११४) इति ज्ञापकाद् इस्वोत्र प्राजधामी ( ७।४।५५) इति फतहस्वस्येत्यात, परादौ सपिर (१०७७) भयहेतुमणिणजः शीप्सत्यर्थ । इत्येके ।चुरादी या नियोजने (१०।१७८) अस्मान-पाहापय मातविशेषघुमानइति । ५४१. कम्पने चलिः। ज्वलादी (१९६९)पठितस्यापि अस्येह ।। मित्वार्थः पाठ.1 इकार उभारणार्यः। प्रचलयति लताम् । अन्यत्र- चालयति शीलम् , हरतीत्यर्थः ॥ ५५०. छदिर ऊर्जने । पद संवरणे (१०३७) इत्यय चुरादि- १. स्मृतमिदम् पुरुषकार (पृष्ठ २१)। २. 'म:' पाठा । एतद्विषये पुरुषकारोज इष्टव्यः (पृ. १८)। ३. 'प्रापयति रारम्' युदाहरण धानुवृतो (पृष्ठ १३९) प्रदर्शितम् । ४. अनुसनग्धम् नमिदम् । कस्यचित्राटकस्य सूत्रधारवाक्यमेतत् स्यात् । तुलनीयम्-'पाहा पितोऽस्मि परिशदा' इति मुदायस, चमिहतोऽस्मि विपरिषदा' पति मानविवाहिमित्र। .. अनुपलब्धमूलमिद बास्यम्। ६. पश्तिपी धातुनिर्देश' (३।२।१०८ वा.) इति वचनात् पातु- निर्देशार्थ इयययः, नोभारपाय इकार । ७. उदधतामिद सिमान्तकौमुपाम् (मा! ३, पृष्ठ १८७) 1 घातुदीन 'शोल चालयति अन्यथा रोती यर्थ पति लामी' इत्यवासातम (१४ १३९)। २१ ·भ्वादिगणः (६४.२४ वा०)-रजयति मृगान् । रमयति, भ्रमयति, संक्रमयति, विधमयति ॥ ५५५. ज्वल-खल-मल-चल' नमामनुपसर्गाद्वा । एषां नित्यं मित्वं प्राप्तम् , अनुपसर्गाणां विकल्प्यते । ज्यालयति, ज्यलयति । हालयति, हलयति । हालयति, मलयति ! चालयति, चलयति । ५ नामयति,नमयति । सोपसर्गाणां तु नित्यम्-प्रज्वलयति, विलयति, प्रहालयति, प्रचलयति, प्रणमयति ॥ ५५६. ग्ला-स्ना-वनु-त्रमाञ्च । आधयोरप्राप्ती विकल्पः, अन्त्ययोः प्राप्ती । पपामनुपसगांत मित्य वा । ग्लपयति, ग्लापयति । मपयति, स्नापयति । वनयति, बानयति । यमयति, वामयति । १० अनुपसर्गादित्येर-प्रग्लापयति, प्रस्मापयति उपवनयति, उद्धमयति ।। ५५७. न कम्यमिचमाम् । एपाममन्तत्वात् प्राप्ता मितसंक्षा निषिध्यते । कामयते । आमयति । आचामयति॥ ५५८. शमोऽदर्शने । शमु उपशमे (४३९५) इत्यस्य दर्शनादन्य- प्राय मित्सशा। अमन्तवात् सिद्धी नियमार्थ ध। शमयति १५ रोगम, निशमयति श्लोकम् । दर्शने तु-निशामयति रूपम् । निः- शर्करमिद तीर्थ भरद्वाज निशामय पश्येत्यर्थ ॥ ६५२. यमोऽपरिवेपणे । यम उपरम (११७०५) इत्यस्य परिवेषणा १ स्मृतं प्रक्रियामधाम (माग २, पृष्ठ ३२४)। २ "विनमयति' पाठा०1 ३ काम करनधानुपाठे नास्तारामनवम्यमिचम.' इत्येव मूत्र- पाठः । तत्र 'श्वन' इति स्वतन्नो धातु । कम प्रम चम एषामपि विकल्पेन मिसन विधीयते । व्याख्यातं चैतन् येकाकारण-मयति कामयति, अमयति यामयनि, चमयति चामयति (पृष्ठ १४३)। ४. स्मृतमिद पुरुषकारे (पृष्ठ १०१) धानुवृती (पृष्ठ १४०) च ! दूषित च सि. की. (माग ३, पृष्ठ १९३)। ६. रामायण पश्चिमोतर शाखा (लाहौर सरक) वालाण्ड २१|| तत्र 'भारद्वाज इत्यपि पाणतरम् । २५ १. 'प्राप्ती पाठा।

·. ११४ क्षीरतरगिण्या दन्यत्रैवार्थे मित संशा ।' यमयति, नियमयति । परिवेपणे तु याम- यति श्राद्धेऽनम्', मायामयति चन्द्रम् । अत्रैव स्वनोऽवतसंन इति दुर्ग:-खनयति यस्त्रम् ॥ ५६०. स्खदिर अपपरिभ्यान्च। आभ्यामेवोपसर्गाभ्यां ५ स्खदिः मित्५ । अपस्खदयति परिस्खयति । अवेति-धीभोजः अवस्खदयति । अन्योपसर्गपूर्वान्नास्ति-अस्पादयति । ५६१.फण गतौ णति, फणयति । फणाश्च सप्तानाम् (६।४।१२५) इत्येचाभ्यासलोपौ घा-पफणुः, फेणुः। गतेरन्यत्र-फाणयति, घट निस्नेहयतीत्यर्थः । तुन्ध-स्वान्त-ध्वान्त (७।१।१८) इत्यनायासे फाण्टं १. साधु । फणेः पूर्वे घटादय इत्येक ॥७९८॥ ५६२. उदात्ता उदात्तेतः॥ [सेड् उभयपदी] ५६३. राज दीप्ती, उदात्तः स्वरितेत् । राजते, राजति, १. द्र० 'तन च क्षीरस्याम्यादिपरे . • इत्यादि पुरुषकारे (पृष्ठ १०१)। १५ दूषित च स्वामिमत धातुवृत्ती (पृष्ठ १४१), सिमान्तकौमुद्या (भाग ३ पृष्ठ १९४) च । काशकृत्स्नधातुपाठस्य कन्नडटीकायामन्यथा व्याख्यायते (पृष्ठ १४४)। २. 'यम' कचिन ! ३. 'यमोऽपरि... चन्द्रम्' इत्येतावदुधत पुरुषकारे (पृ० १.०)। ४. 'स्खदिर अवत्या च' इत्येवं काशकस्नधातुपाटसूत्रम् । 'अवल्या रक्षाया, २. चात् परिवेषणे च मित्' इत्येवं तधोकाया व्याख्यातम (• पृष्ठ १४४) । ५. इय व्याख्या धातुवृत्तौ (पृष्ठ १४१) दूषिता । ६. 'वक्तव्यो' इत्यधिकः क्वचित् । ७. 'अन्यन फाणयति, सक्न्न् स्नेहयतीत्यर्थः इति स्वामिसम्मता- कारो' इति सायणः (धा. पृ. पृष्ठ १४१)। तीरवरहिण्या नैतादृशः पाठ ८. 'पूर्व' पाठा। ६. पाशहरस्नधातुपाठे 'फण गतौ' इत्यनन्तरम् 'वृन् घयदयो मानुबन्धा एकवे' इति सूतं पश्यते । तत्र ‘एको त्यस्यायों न परिक्षायने । कन्नडटीकायामपि सम्यड्न व्याख्यायते । 'एकवे' इत्यस्य कदाचिद 'एकस्मिरणी' इत्यभिप्रायः स्यात् । तथा मति द्वितीये णिचि कि 'घाटयति' इति रूपमिष्टम् ? . २५ उपलभ्यते।

·५ ८००-८०२॥ भ्वादिगणः . राजिता । रराजुः रेजुः । पानकः शामियः (उ• ३६८२) इति पृथङ्. निर्देशाद' राजानफः । निन् (२० १३१५६) राजा । गरन्यः (उ. ३११००)-राजन्यः ।।७९९।। [सेट आत्मनेपदिन] ५६४. भ्रा टुभ्राय टुभ्लाय. दीप्तो, उदाता अनुदात्तेतः । म्राजते, यम्राजे, भेजे । दुरुमयस्येत्येके' । ट्वितोऽशुच् ( ३३८६) भ्राजथुः । प्राजिवाश्यो दिसं नेष्यन्ति' पक्षे हस्वस्यएवम्-अयम्राजत् अविन मत् । नमुन (उ० २।९५) इति-माता (१) या भाशम्लाश (३।११७०) इति श्यन्-म्राशने भ्राश्यते मलाशते मलाश्यने । माराथुः, म्लाशथुः ।। [सेटः परस्मैपदिनः]] ५६५. स्यमु स्वन स्तन ध्वन शन्दे । इतःक्षलान्ता (१९८८) अष्टाविंशतिः सेटः परस्मैपदिगध । स्यमति । स्येमुः सत्यमुः । उणादौ (६० ३४६) स्यमीका क्रिमिः । स्वनति । स्वेनुः सस्पनुः । वेव स्वनो मोजने (८।३।६९) पवम्-विपणति, अयप्पणति । स्वनयति । १५ सनान्तः फणादिः । तनति, स्तनयति । धनति, धनयति । टन इति चन्द्र:-तिनियिपनि ॥:०३-८०६॥ ५६६. पम हम अवैकलव्ये । समनि । समः ! यिएमः । गम- यति । स्तमनि, म्तमयति ।।८०७, ८००ll १. प्रत्ययाः पृथगेव निर्दिश्यन्ततोऽगतिकोऽय निर्देशः । पदाचिदन 'प्रानिर्देशाद्' इति युक्तः पाठः स्यात् । तुलना कार्या-'प्राक्प्रत्ययनिर्देशात्" दरा० उपार वृत्ति पृष्ठ २४०, ४२४ । २. एतनामका रहयो विद्वांसा कश्मीरप्वभवन् । ३. पारास्नचन्द्रधानुपाठयोराये धातो 'टु' नैव पश्यते । न्यामकारम- यमायणादयः परन्ति । ४. क इति न प्रतिपादिनम् । इस्वविकल्पविधायक सूत्रे मागेः पागदर्शना- दिटिवेश विनेया। ५. मुदिते चान्द्रधानुपाठे (१२५५९) स्पमु खन पन शन्दे' इत्यत्र पाठ उपसभ्यने । सारस्पानिपचनादत्र स्वनः परः 'एन' धातुः प्रपट इति प्रवीयने । २. २५ ·तीरतरङ्गियां ५ ५६७. त् । घटादय एतदन्ता इति सम्माः ॥ ५६८. ज्वल दीप्तौ । ज्वलति । ज्वलिता । वलितिक्सन्तेन्यो पः (द. ३१४१४०) या-ज्याला. ज्वोला, ज्वटः ||८०९|| ५६९. चल कम्पने | चलति । चलितः । चलनः । चालः, चलः । चरचलवद (तु. ६।१।१२ वा.) इति चलावलः । यड्लुक्यपि विकल्पः-चाचलः चञ्चलः । चलिः कम्पने (१५४६) णौ मित्- चलयति । चुरादौ चल भूती (१०६३) चालयति ॥८१०॥ ५७०. जल घात्ये। घायं जडत्वम्, अक्षण्यमित्यर्थः । जलति । जालम, जलम् । व्यवस्थितविकल्पवाद भिन्नेऽर्थे प्रत्ययौ। १० चुरादौ जल अपवारणे (१।२०) जालयति । लडयोरेकत्वाज् जडः ।।८११॥ ५७: टलं दखल वैप्लव्ये विलय एव वैप्टव्यम् । टलति।। ५७२. स्थल स्थाने । ठेल इति चन्द्रः (३१५६५) म्थलति । स्थालम। स्थाली । स्थलम् । स्थली ॥८१४|| ५७३. हल विलेखने । विलेखन कर्षणम् । हलति । हाला १५ सुरा। हालम, हलम् । इन् (दश० उ० ११४६) हलिः, हडि.॥८१५।। ५७४. णल गन्धे । गन्धोऽर्दनम् । प्रणलति । नालम् । नाला पद्मादीनां वृन्तम् | नादी, नाडी । प्रणालः, प्रणाली, प्रणाडिका । नटा, नडः ॥१६॥ १. स्मृतं धातुवृत्तौ (पृष्ठ १४३)। .. अम्यामन्य यागागमस्य इति शेषः । ३. यागागमामाने 'नुक्' केन भवति इति न स्पष्टीकृतं क्षीरस्वामिना । स्वीयामरव्याख्यानेऽपि 'चञ्चला' पद न साधु च्यातम् । ४. अर्थतो अनुवादः । ५. जल धान्ये इति काशक स्नाये (पृष्ठ १०६) चान्द्रे (३५६३) च । २५ पाउः । यार्दीकरणं च तदर्थः इति कन्नडटीकातोऽवगम्यते । ६. 'यातनं तेश्रयम्' इति सारस्वामी इति धावृतो (पृष्ठ १४४) पाठः । ७. मैत्रयमायणादयः 'वैश्लव्ये' इत्याहुः। तथैद वारास्नचन्द्रारपि । ८. सशस्नधानुपाठेऽपि 'ठल' इत्येव पट्यते (पृष्ठ १४६) ।

·भ्वादिगणः ११७ ५७५ पल गती। पालः । पलं मांसम् । पललं तिलकल्कः । गाः पालयति-गोपालः । चुरादी पल रक्षण (१०६४)-पालयति ।।८१७|| ५७६. वल प्राणने । प्राणनं जीवनम् । चलति । यालः, याला अजादौ (३।१।१३४)। बलः, घलम् । चुरादौ (१०८०) मित्-बलयति । ५७७. धान्यावरोधने च । धान्यमवरुध्यते यति कुसृलेऽथै- ५ यलटः । वल संवरणे' (१।३२९) वात्मनेपदी-बलते ॥१८॥ ५७८. पुल महत्त्वे 1 पोलति ! पोलः। विपुलम् । पुलः । पुलो. ऽस्यास्तीति [ पुली । तलिपुलिग्या च (उ० २।१३) ] पुलिनम् । कुपि- पुलोः किन्दच् (तु० उ० २।८५) पुलिन्दः । पिनाकादौ (द्र० उ० ४ १५) पुलाकस्तुच्छधान्यम् । इक पुलिः पुलकः। तुदादौ पुलति ।चुरादौ १० (२०१७) पोलयति ।।८१९|| ५७९. कुल संस्थाने वन्धुपु च । संस्त्यानं सघातः । कोलं बदरम् । कक्कोलः, कङ्कोलम् । फुलम् । नकुलः । तमिपिडि (दश० उ० ८११११) इति फालन-कुलालः ।।२०।। ५८०. शल' हुल पल गतौ । शलनि । शाला । शल.। १५ शलल श्वाचिल्लोम | शल्पका । शल्यम् । शल्मलिः । शलभः । शलकः । शलाका । शालूकम् उत्पलादिकन्दः । शल चलनमवरणयो १. 'वल संवरणे दन्त्योष्ठयादिः। तस्यान योष्ठयादी निर्देशो भ्रात्या बोध्यः। २. इतोऽये कछिन् पाठस्त्रुटिन: प्रतिभाति । नहि 'पुलोऽस्यास्तीत्यर्थ' 'पुलिनम्' समवति 'पुली' प्रामोति । अस्मा म त्रुटितपाठपूरणाय प्रयतितम् । ३. केवन बनादी (२१२११३६) पुलशब्द पठन्ति । द्रगणरन ० २६३ । ४. पूर्वसम्पादन लिबिशन प्रोणादे (४:१४२ ) सख्या तुतनाग निर्दिः । न चोणादी 'इ' प्रयय. धूयते । अय तु 'रक् कश्यादिम्य' इनि वार्तिके (३।३।१०८) पठ्यत । वार्तिकमिदमघुद्धा लिविशोऽसरकल्पना कृतवान् । ५. मतमिद पुरुषकारे (पृष्ठ १०४) उद्धतम् । परन्तु सोरतरङ्गिएया नाय २५ तुदादापलभ्यतते । 'पुर अग्रगमने' इति तु सस्तुदादिषु पश्यते । ६. 'शल श्वल प्राशुगमने इति चलादी क्षीरस्वामी' इति पुरषकारे (पृ. १०४) उद्भियते । अत्र न तथा पाठ उपलभ्यते । २० ·क्षीरतरक्तियां (१३३२८) इत्यस्यैव ज्वलादिकार्याः पाठः । होलति । पतति । लदि- वात लङि अङ्, पतः पुम् (७१४११९) अपतत् । उत्पातः। निपातः । पातो राहुः । पतः । नेर्गदनद - (८४१७) इति णत्वम्-प्रणिपतति । सनीवन्तम्ररज (२०४९) इति बेद् सनि मोमायु (७/४५४) इतीम्- अभ्यासलोपी (द्र० ७४।५८)-पित्सति, पिपतिपति । पतितः- यस्य विमाषा (101५) इतीनिषेधो नास्ति द्वितीयाश्रितातीतपतित (२॥१॥ ०४) इति लिङ्गात् । अल (३।२।१३६) इतीगु-उत्पतिष्णुः। जुचक्रम्य (२२।१५०) पनि युच-पतनः । लपपतपद (३।२।१५४) इत्युकम् प्रपातुकः । विशिपतिपदिस्कन्दाम् (३।४।५६) इति णमुल्-गेहानुप्रपात- १० मास्ते । दामी (३।२।१८२) इति ट्रन्-पत्रम् । पतिचण्डिग्यामालम् (उ० (११११६) पातालम् । पतेरगच् पक्षिणि (उ० ११४११) पतङ्गः । पतेरश्चनः '(उ० ३।७४)-पत्सलः । अमिनति (उ. ३।१०५) इत्यत्रन्-पतत्रम् । वीपतिम्या ततन (उ. ३६१५०) पत्तनम् । पतस्य च (उ० ४४१२) इतीनिः-- पन्थाः । शलिपतिपदिन्यो निन् (तु. उ० श्वेत१४१५) पनाका । १५ स्पृहिगृहि (३।२।१५८) इति सूत्रात् पतयालुः ॥५८१. हुल हिंसासं- वरणयोश्च । होलः, हुला, हुलिः, हुडिः उणादौ हुलदेशः ॥८२१- ८२३॥ ५८२. कथे निप्पाके कयति । अकथीत् । कायः, छयः । अस्त्ययें (१० पा२।११५) काथिका यघागूः ।।८२४॥ ५८३. पथे गो । पथति 1 अपयोत् । पाथ', पथः ॥८२५।। ५८४ मथे विलोडने । मयति । अमथीत् । माथः, मथः । १. 'हुइ.' पाठा २. पत्र 'मेष' इति पाठो युक्तः प्रतिमाति । अमरटीकायर्या ( २७६) मेषपर्यायव्याख्यानान्त हुहुः नामापि पठति सीरस्वामी । तस्मादत्र 'हुडुमैयः' २५ इति युक्तः पाठः। ३. 'कथे विपाके' इवि काशकृत्स्नधातुपाठे (पृष्ठ १४०)। ४. काशल'पल शल पर पथा गती च' इति पठति (पृष्ठ १४८)। ५. 'गये विलोमने-गति'.. ' गथकः .. , इत्यादि काशवस्नीय- धातुपाठे तट्टीकायां च पाठः (पृष्ठ १४८)। २० ·भ्वादिगएः ५ १० मन्दिवाशि (इ० १९३८) इत्युर-मथुरा । मन्ध मन्धे' मन्यति । शादी (१।४२) मनाति ॥२६॥ ५८५. टुवम उदगिरणे । उगिरणं भुक्तस्योर्ध्वगतिः । धमनि । चामः, यमः । वमथुः । यमिनः । उदित्य-धान्या धमिया। अघृणः खलु यान्ताशीन शसदद (६१४।१२६) इति वयमुः । ग्लास्नानुवमान (१५५६) इति धा मित्यम् --वामयति, यमयति । जिशि (३३२।१५७) इतीनि:- यामी ।नोदाचोपदेशस्य (७॥३३३४) इति निपेचे प्रान्तेऽमिकमि-- चमीनाम् (७२।३४) इति वृद्धिः, प्युल्-वामकः । यामयतेल्युर-योग- वामनम् । न यमतीत्यवमः । यनि-यामः । अस्त्यर्थे (१० ५।२।१००) वामनः । धामी अश्या1८२७|| ५८६. भ्रम चलने । वा धाराम्जारा (३।११७०) इति धा श्यन्- भ्रमनि भ्राम्यति । वा मनुषसाम् (१।४।१२४) इत्येत्याभ्यालोपी-नेमुः। यभ्रमुः। मान्या, भ्रमित्वा । भ्रान्तःणे-मामः । प्रम इति दुर्गः । भ्रमेश्व उ:५-अभ्रमुः । इन (दश• ७० ११४६) भ्रमिः । अमेः सम्प्रसारणं किन्च (तु० उ. ४५१२१) इति भृमिर्वायुः। धर्तिकमिमि (उ० ३।१२२) इस्परन्- १५ भ्रमर | दिवादी (४।९९) शमाद्यर्यः पाठः-भ्राम्यति ॥२८॥ ५८७. क्षर सञ्चलने । क्षति | क्षरिष्यति । क्षारः। क्षारी- णेऽन्यतं कचिद्' इति डीए । क्षरः। अक्षरम् १८२९॥ ५८८. सल सञ्चये च । सन्चलने च । क्षलनि । सुरादी क्षल क्षाचे (तु०१०।५३) क्षालयति ॥३०॥ १, नैतारशः क्वचिद् म्यादी पश्यते । मन्य हिंसाम्रशनयोः पूर्वत्र (१३३७) २. 'वमथुः करिशास्ति। ३. तुलनीयम्-'दुबसु उदगिरपेफाशास्नपा (पृष्ठ १४८) । ४. पनुपलम्पमूलम् । ५. नैठाइश सचित्यूप्रमुपसन्धम् । पर नशांत प्रमेहुलका ३१ प्रत्ययो द्रष्टव्यः । १. तुलना कार्या-तानीतिक पंप मादि । परिमाति मोर- देने,पृष्ठ १३३॥ । २. पश्यते ।

·१२० तौरतरङ्गिण्यां ५८९. उदात्ता उदात्ततः॥ ५९०. पह मर्पणे । मर्पणं क्षमा । अयम् ५९१. उदात्तो- ऽनुदात्तेत् । सेडात्मनेपदी च । सहते । सिसहिपते' । स्तन्भुसि- सहा चडि (तु. ८।३ । ११६) इति पत्यम्-पर्यसीपहत, सः ५ विदिस्वदिसहीना च (३६२) इति सत्यम्-सिसाहयिपति । परि- निविम्य ( १३७० ) इति पत्वम्-विपहते । मिवादीनां वाऽ ड्व्यवायेऽपि (८१३.७१) इति पत्वं वा-पर्यसहत पर्यपहत विसहनेऋत्येति साक्षा- दादि पाठान्नास्ति । तीसह (तु. ७२।४८) इति वेद-सहिता, सोढा । पिसोडा सोटः (८१२।११५) इति पत्वाभावः, सहिरहोरोत् (६।३।११२) १० सोढः । वर्णग्रहणात् साहेरपि सोढा, णिलोपे पूर्वत्रासिद्ध न स्थानिवद् (१।११५७ वा०) इति इत्यादि । दावा साह्यान मीदवाश्च (६।१।१०) इति कसौ साद्वान् । शकिपहोश्च (३।१।९९) इति यत्-सह्यम् । ल्युः (० ३२१४१३४) सहन' । सहेः पृतनांग्या च (1३।१०१) इति पिका--पृतना- पाद तुराट्, सहेः साइः स. (८।३१५६) इति पत्वम्, पापत्याभावे १५ नास्ति-नुगसाह पुरोधाय (कुमारसम्मर २११) इति, नहितिवृषि (६।३।११६) इति दीर्घः । थलन् (३३२।१३६) इतोष्णुच्-सहिष्णुः । अनुपसगाल्लि- म्पविन्द (३६१११३८) इति ण्यन्तात् श:- साहयः । संशया भृतृ (३२।४६) इति खच-सर्वसहः। थसुन् (द०३०९४५) सहस्! शक्षा (३३४६५) इति तुमुन्-सहते भोक्तुम् । स प किच-पद्। चुरादी । (१०।२०३) १ 'सिपहिषने' इति शुद्धः पाठः। २. पाशिकायां साक्षादादिगण (११४१७४) 'विहसने' इति पट्यते । गण- स्लमहोदयों तु 'विसहने, विहसने' इत्युमय पदयते (पृष्ठ ७७)। ३. पत्तमिति शेषः । ४. जर्मनसंस्करणे 'पूर्वगासिद्ध न स्थानिक' इत्यनन्तरमितिपदनिर्देश २५ सन्यपि वार्तिकमिममबुवा पूर्व सम्पादकेन 'पूर्वत्रासिद्धन (1) स्थानिषद्' इत्येव पाठो विस्तः। ५. 'महः पृतननाम्यो च' (३।१०.) इति सूत्र 'पृतनापाहम, तापाहम्' स्पर पत्यविधायम्, न एिवम यप विधायकम् । विषयगरतु इन्दसि सहा.' (शरा६३) इत्यनेन मवनि । लिदिरामहोदेयन इयमशुदिन बुगा ·भ्वादिगण ५ थापा वा (१०१२०१) या णिच-सहति साहयति ॥३१॥ ५१२. रम क्रीडायाम् । ५१३. अनुदानोऽनुदानेन् । अनिडारमनेपदी च । रमते । पादपरिम्पो रमः, उपान (१६३६८३,४४) परस्मैपदम-विरमति, उपरमति । अन्तर्भावितण्ययोन्य सकर्मकः। विमापामगर (१९३६८५) यावद् भुक्तमुपरमने, उपरमति । यमरम- नमा सक् च (७१२७३) व्यरंसीत् । रन्ता रमणः । रमणी। रमः। रमा । रामः । रामा । रम्यः । स्तम्भकर्णयो रमिजपोः (३।२।१३) इत्येच सम्मःनिकुनि (उ० २१२) इति क्यन्-रथः । रमस प (तु. 3. २११४) इति रत्नम् । रमेशे हश्च' रहः । रण्डा (द० उ० २१४) । सौ रमेः हः पूर्वस्य च दीर्घः (तु० ३० ५।२४) सूरतो घुधः । चरिम्पोमचो. १० पधायाः (उ० २११४) रुम्रम् ॥८३।। ५२४. पद्ल विशरणगत्यवसादनेषु' । विशरणम् शननम, अयसादोऽदुत्साहः । इतो महान्ताः (१९९८) पानिटः परम्मपदि- नश । पापामा (१३७८) इति सदेः सीद:-सीदति । सिपत्सति । अलदत् । सदेग्योः (तु. ८३६६) पते प-म्-परिवीदति,-प्रतिषी- १५ दति । सदिसध्योः परस्य तिटि (ARP)-निपसार । एपदचर (३२११२१) इति भावगीयां यङ्-सासघते । समद्विप (३।२१६१) इति किम्, पूर्वपदाद् (१६११.६) इति पलम्-शुचिपत परिपन् उपनिरत, निरगः । सादी निशादी । वमिरपि (उ० ११२५) इतीम् सादिः। ण-निरादः । घन्-बिगदः। मदोऽधि । नौ संदः (३० १. २११२२) इति प्यर -निषधरः पङ्कः । असुन (द. ३० ९.४५) सदः समाः । गुवीपचिवचि (उ• ४१६) इति प्रन-सत्रम् | महायो समज (३३३१९९) इति क्या-निपद्या विपणिः । सादकारयोः त्रिम (६३३१२२ पा०) दीर्यः-प्रासादः। दोसि (३।२।१५९) इनि रुः-सः ।।८३३॥ ५२५, शदल मातने । शातनं मनूकरणम् । पामामा (७३।७८) २५ इति शशीयः । शदेः शत (१३.) इति तडानी-गीयते । शम्य. १. पर कवि पाउरचरितः प्रतिमानि । "रमेध (उ. ४.२११) इनि रहः । देशे हम (से. उ. १२२०) २" इत्ये पायेनात माय । २. स्मृनं पुकारे (१९८३)। .

·- सीरतरनियां नि । भशदत् । मेदरमती : (१३१४३) शानयनि, शाननः, शासनी गौरादिः (गण० ४१६४१)। शादम्मृपपटून । यदः, क्षत्रियापदः, पिशवः । पदिशदिम भाग्यः (३.१६५) मिन्-शदिरानमा अन्-(उ० ४११.३) मायुः । शंसुगपति रण-शः । दानिशमदो ५। (३३२२११) ः ॥३४॥ ६.६. अश आवाने रोदने च । पोशामि। प्रोटा । मा. मोरामोमुगः, उरमोशः । पुरर । गित नगमिममि (3 ...) इनि नुन्-मोहन ५९७. युध भरगमने । अपगमन मापनम् । बोधनि । १. भमौरमीत सिमाना (11) गि पर्नुः पमं मंगा- पाँचपनि शिप्पं धर्ममा योनास (१५) लिप:-पुषः। परपोषः। म ( १८८) इति पनमाने प:- गुर। नियादी (१९६५) युपते । हिमादी (1) पोयत, पोधार, पोधिमा ·গানঃ (उ० ४१११९) इतीन-रोमिंग: । इसपहियुपिग्य इतिः (१० १९७) रोहित । नहेरच लोया (उ०३।१४)-लोहितः,रोहिना, रोहिणी अन्यत्रापि च (तु ० उ० २६३६) इतीन--रोहिणः ॥३७॥ ५१२. अनुदात्ता उदात्तेतः ॥ ६... कुच सम्पन-कौटिल्य-प्रतिष्टम्म-विलेखनेषु । ५ सम्पर्ची मिश्रता, प्रतिष्टम्मो रोधनम, विलेषन फर्पणम् (संफोच. यति । संकुचितः । के (द्र० ३।१।१३२) पुचः । यम्-सफोच, उस्फोचः। न कादेः (1३।९७) इति फुत्वं नास्ति ॥३॥ ६०१. कस गतौ । कसति, उत्पासति । फासयति । यिफ सितः । कामः, फास । नीग वन्गुनन्गवासुभन्शुक्स (तु. ४८४ )ति १० चनीफस्यते । धेशमास (३।२।१७५) इति घरच्-विकस्यरः। गित् पमि. पः (२० उ० ११८३) ऊ-कानूः शक्तिः । शमि कम उफन् (वे. 3. २१३२)-संकानुफोस्पिरः ॥८३९] ६०२. उदात्तादात्तेती । एती मेटको परस्मैपदिनी च ॥ ६०३. एन । ज्वलादयो वृत्ताः ।। ६.४. हिक अव्यक्ते शब्द। तो गुहपर्यन्ताः (१.६३४) पत्रिंशत् मेट उभयतामाषाश्च । हिते, हिमति । हिका। हिफिलम् ॥४॥ ६०५. अचि गों'। अते, अति ।मच्यते । अभितः) अभ्यु गतो (१।११६) अधिनि, अन्यते । अतः। अगु इत्के-मरति, २. अचिवा.अपवा, अतः ॥४२॥ ६०६. टुयाच यालायाम् । याचते, याचति । अययावत् । १. 'हिक गतौ इति काराारन: संतोषगतौ इति तीकार: (पृ४ १५०)। २. अमिरान्' 'प्रयोविशति' पपाग ३. स्मृतमिद पुरुषकारे (पृ. ५३) धानुभूतौ च (१५०) 'अण्णु २५ गतो' इति काशाननः । यम्मम् व्यये गती व इति तु रामायनः । • ४. 'गतो मतोपः' इति धारास्नमूषेध मतो अचति । ६० पृष्ठ १५१।

·५ १२४ तीरतरङ्गिण्यां याचितः । यजयाच (७३।६६) इति कुवामावः-याच्यम् । डिवनः ति: (३।३१८८) याचित्रिमम् । विदिति दुर्ग:'-याचथुः (द्र० ३३८) । यजयाचयत (३।३।६०) इति नङ्ल्याचा ।।८४२|| ६०७. रेट्ट परिभाषणे । रेटते, रेटति । अरिरेटत् ॥८४३॥ ६०८. चते चदे च याचने । चकारो भाषार्थ रेटूर्यः । मन्दिवाशि (उ०।११३८) इत्युरन्-चतुरः । चतेफरन् (उ० ५।५८) चत्वारः । चतेवर-चवरम् ।।८४४, ८४५] ६०१. प्रो¥' पर्याप्तौ । पर्याप्तिः पूर्णता | प्रोथते, प्रोति । अपुप्रोथत् । प्रोथोऽश्वघोणा । प्रियं प्रोथमनुव्रजेत् ॥८४६॥ १. काशक स्नचन्द्रमैनेयसायणादय ट्वितं पठन्ति । २. अयमेव पाठश्चन्द्रस्य । काशकास्नशाकटायनसायणाना 'याचने च । ३. 'भाषार्थ' कचिन । ४ धातोरुतर पट्यमानश्च कारो रेध्यातुमनुवर्षति । तेन 'रे' धातोः परिमाषण याचन चार्थः । इदमेव मत्वाह हेमचन्द्रः-रेट (ग) परिमापणयाचनयोः (बानुपारा० ११८९७) । वीरस्वामिनरत्वत्र पाटो व्यस्त इति १५ प्रतिमाति । वय तु मन्यामहे 'चते चद च याचने' इति स्यचित्ताचीनस्य श्लोक. बद्धस्य धातुपाठस्यायमशः । छन्दोऽनुरोधेन च चारो मिन्नमः, पूर्वधात्वर्थ समुच्चयार्थः । एव चाष्टाध्यायामपि दृश्यते-पतिमत्स्यमृगान् हन्ति, परिपन्य च तिष्ठति' इत्यत्रोत्तरसूत्रे हन्यर्थममुच्यायश्चकारो मध्ये पट्यते । ५ उणादो (२।१२१) च तेः पाचप्रत्ययो विधीयते । ६. काराकृत्स्नधातुपाठ 'प्रधु पृथु तु व्याप्ती' (पृष्ठ १५३) इति त्रयो शतब. पठयन्त । तथा सति पृथुपृथिव्यादिषु 'प्रथ वितारे' इत्यरमात् सम्प्रसारण- विधानमनर्थकमेव । वस्तुतस्तु 'यन इज, वप उप, प्रथ, पृथ' इत्यादयो मूलतो द्वि- रूपाः धातयः । यारकोऽपि 'तया स्वरादनन्तरान्तस्यान्तध'तुर्मवति तदद्विप्रकृतीना स्थानमिति प्रदिशन्ति । तत्र सिद्धायामनुपपपमानायामितरयोपपिपादयिषेत । तत्रायकेऽन्पनि पच्यो मन्ति' (निरुक्त ॥२) इति वदन् द्विरूपान्धातून स्त्रीचकार । यजसमानार्थस्य इजयातोः प्रयोगोऽयुपलभ्यते । यथा-'यानि योन्धिहेग्यन्ति (महा. शान्ति. २६३३२२) इति । ७. अनुपलम्धमूलम् । लिशिनाप महामाग्यस्य (१४/५६) सख्या निर्दिष्टा, न तत्रैवाइन पाठः। २० ·. १० भ्वादिगण १२५ ६१०. मियू मेथू' मेयाहिंमनयोः । मेयते, मेयति । किति गुगविकल्पार्थ द्वौ-मिथ्यते, मेथ्यते । अमिमेयत् । मेयोऽचि । गौरादी (गण. ४।११४१) मेयी । मेथीयोऽपि हि भ्राम्यन् पामग्राम करोति गोः (२० सुमा पतावली २९५८)। अमरसिंहस्तु -पुमि मेधिः खले दारू न्यस्त यत् पशुवन्धने । (२।२।२९) । मिड मेट इति दुर्ग ||८४७,८४८|| ६१.१. मधु संगमे च । चकारान् मेधाहिंसनयोः । मेधते, मेधतिः अमिमेधत् । मेधा । मेध्यम् । गृहमेधी । अश्वमेधः । मेधिः॥ ६१२. णि णे कुत्सासंनिकर्पयोः। प्रणेदति । निद्यते, नेद्यते । अनिनेदत् । णि ण इति प्राच्चो हेवाकिनः ।।८५०,८५१॥ ६१३. शृधु मृघु उन्दे । उन्दः फ्लेदनम् । शर्धते, शर्धति । घा, शर्धित्वा । शृद्धः। शृधु शब्दकुरसायाम् (११५०६) शर्धते । मते मर्धति । मृधं समरः ।।८९२,८५३॥ ६१४. बुध वोधने । योधते, बोधति । बुधिर् इति नन्दी -- अयुधत, अयोधीत् । बोधिता । पूर्वस्य (११५९७) योद्धा ॥८५४॥ ६१५. उबुन्दिर निशामने । निशामनमालोचनम् । घुन्दते, बुन्दति । अयुदत, अबुन्दीत् । बुत्त्वा, बुन्दित्या । बुन्नः। धान्तोऽयमिनि नन्दो । उवेदिर् इत्य-ये ॥८५५।। ६१६. वेण गतिज्ञानचिन्तानिशामनवादित्रग्रहणेषु वादिनं वाद्यमाण्डम्, नस्य वादनार्थे ग्रहणम् । वेगने, वेणति, अवि. वेगत् । परनामारना ( उ० ३।१२) इति वीणा । इन् ( दश• उ० १२४६) १. स्मृतोऽय पाठः (ध'तुकृति पृष्ठ १५६, पुरुषकार पृष्ठ ८०)। सिकी. .. अस्पताणेऽय पाठ, ३. काशक-स्नो ऽपि इरिदितमाह (पृष्ठ १.५४) अनिरित चन्द्र (११.९५)। ४. 'चानुषज्ञानम्' इत्यधिकं क्वचिन् । ५. 'उचुन्दिर' इति चन्द्र (१६.०) वाशरस्तधातुपाठे 'बुदिर निशामने' पति पठ्यते (पृष्ठ १५४), परन्तु तटीगया 'बुन्दति बुन्दते' इत्युदाहरयदर्शनात् 'चुन्दिर' इति शुर: पाठो द्रष्टव्यः । प्रब ट्रष्टया।

·१२६ क्षीरतरविश्यां ५ घेणिः, घेणिका, वेणी । वेनिस्तु वीज्यावरिभ्यो निः (80°४४४८)।ण:- वेण्णाल्या नदी ||८५६) ६१७. खनु अबदारणे । खनते, खनति खात्या समित्या ।' जनमनखना सम्भलोः (६४४०) आस्वम्-ग्यातः । ये विभाग (६३३१४२) सायते,खन्यते । गमहनजनखन (६१४१९८) इत्युपधालोपः-चतुः। च सनः (३११११११)-खेयः । शिल्लिनि बुन्, नृसिखनिरजिम्पश्च (३११११४५, सूत्र वार्तिकं च) पनमा जनमनसनकम (३०२१६७) इति विद-विसवाः । चन्ये वपि दृश्यते (३।२।१०१)ड:--परिसा । खन्यते--पम् । हिन सनेमूद चोदाचः (३० ५।२०)-मुपम । अतिलघूसूखन (२२११८४) इतीन- १० खनिनम् ।। उपिनिग्या फित् (उ० ४।१६२) खात्रम् | प्रापरयो पनिशम्यो डिथ (3० १।३३)-आग्युः । खनिकष्यज्यसि (तु. उ० ४।१४०) तीन- सनिराफरः । वाडि पणिपनिपतिसनिम्य. (उ० ०1४५) इफन्-आम्बनिकः । सनो घ च (३।२।१२५)-वासनः ।।८५७॥ ६१८. चीर आदानसंवरणयोः। [चीयते, चीयति । ] १५ ची इति दुर्ग --अविचीयत् । छिवरादी (द० उ० ३१) चीपर मुनियासः ॥५॥ ६.११. चाय पृजानिशामनयोः । चायते, चायति, अचचा. यत् । चायः की(६३११३५) लिटि-चिक्युः। सपिश्यमिभ्येका १,६११९) चायः पो (१९२१)-क्रीपते । अपचित (२३), पक्ष- २. अपचायित । यतव्याद्' (७०२४३० था०) रचितिः । पायः पीप (तु. 3, 11७४) इति तु:-तुः ८५९।। ३२०. व्यय गती । व्ययते, ध्यपनि । यायनि । पर (७१२.) रि-भययात् । चुगायन्तः (१०१३१६॥ ययाति ॥ ३२. दार दाने । दान, वाशति । अदायत् । फर्मा- २५ दाम्या (६१।१२) नायुः । दागोमा गम्दाने (1010 | पुरी 1. गाय: गर पायाप अपमे दाद पिसते, मा. मिति नाना मिदिया। २. नियमति मा पानि ।

·भ्वादिगणः दाश्यते-पुरोडाश, पृषोदरादित्वात् (६३।१०९) इत्यम्, एवं दुःपेन दाश्यते दूडाश. | दायू दान इति कौशिकः ।।८६१॥ ६२२. अय गतौ । अयते । उदयति दिननाथः। (द्र० ११२१८) ६२३, भेष भ्रपृ भये । ६२४. भ्रष चेलने च । भेषते, भेपति । अधिभेपत् । भेषयति । विभेतेः (३।२) मुण्डो भीपयते ५ (द्र०७३।४०)। भ्रपते, भ्रपति । नेपः ॥८६३,८६४॥ ६२५. अस गतिदीप्त्यादानेषु । असने, असति । लायण्य उत्पाप इवात यत्नः (कुमारसभव १३५) इत्यत्र अामे त्यसतेरिति वामनः (काव्यालं० ५।२।२५) अस्तेरित्यके । अदादी ग्रस भुवि (२।५८) अस्ति । [यष रत्येक "] ||८६५॥ ६२६. स्पश वाधनस्पाशनयोः। स्पाशनं ग्रन्थनम्' स्पशते, स्पशति । संयममयतः स्पाशा रज्जः स्पशश्वरः । पस्पश उपो- दुधातः । चुरादी स्पश बाधने (तु. १०।१३१) पश बन्धने (१०।१६६)- स्वाशयते, पाशयति । पप इत्येके'-पापः, पापाणः ||८६६॥ ६२७. लप कान्तौ । कान्तिरिच्छा वा । भ्राशभ्लाश (३।११७०) १५ इति वा श्यन्-अभिलप्यते, अभिलपते, अभिलप्यति अमिलपति । तुपक्रम्य (३।२।१५४) इत्युकञ्-अभिलाषुकः । लपेः श च (दश. 30 4110) इत्युनन्-लशुनम् ॥८६७|| ६२७. चप भक्षणे। चपते, चपति । चापः । चषकः । सान- सिवर्णसि (३० ४११०७) इति चपालो यूपकटकः ||८६८! १ उधृतमिद धातुवृत्ती (०४ १०८) । अत्र पाठटितः प्रतिभाति । २. 'स्पश बाधनस्पर्शनयोः । स्पर्शन प्रथनम्' इति स्वामी (६. धातुवृत्तिः पृष्ठ १५८)। - सैषोमयत. स्पाशारज्जुर्मवति (महा• ६११।६८)। ४. 'स्पश ग्रहणसंश्लेषणयोः' इति चुरादी (१०।१३१) पाठः । वन च २५ 'बादौ स्पश बाधने' इत्युक्तम् । ५. उद्धृतं धातुवृत्ती (पृष्ठ १५८) । अत्र 'एके' पदेन दुर्गोऽभितः । पदाइ चरादो (१०११६६) 'उभयत्रापि मूर्धन्यान्त इति दुर्ग:'।

·५ । क्षीरतरङ्गिण्यां ६२१. छप हिंसायाम् । छिपते, छपति] १८६९॥ ६३०. झप आदानसंवरणयोः। शपते, झरति । झपः। भष हिमार्थः (२४५८) झपति ||७|| ६३१. भ्लक्ष भक्षणे' । प्लद इति दुर्गः ॥८३१!! ६३२. दास दाने । दासते, दासति । दासः । आद्यो (१२६२०) दाय, अयं दाश इत्येके ||८७२|| ६३३. माह माने । मानं वर्तनम् । माहा गौः ॥७३॥ ६३४. गुह संवरणे । ऊदुपधाया गोह. (६।४/८९) गृहते, गूइति, अधुमत् । तङि तु लुग् वा दुहदिहलिहगृह ( ७३१७३ ) इत्यगूढ अघुक्षत । १० सनि ग्रहगुहोथ (२।१८) इति नेट-जुघुक्षति । चडि हम्बो नेप्यते-- अजुगृहत् । गृढा, गृहिता। गूढः । मिदादी (गण० ३।३।१०४) गुहा गियर्योषध्योः । के (द्र० ३११११३५) गुह. । शसिदुहिगुहिन्य. क्यब् वा (३।१।१०९ वा०) गुह्यम्, गह्यम् । उणादी~गहर. (द्र० उ० ३६१) गुहेगहिः-गहनम् ॥४॥ ६३५. उदात्ताः स्वरितेतः ।। ६३६. श्रिन् सेवायाम, उदात्तः। श्रयते, यति। श्रयिता । मिश्रिद्रुनुभ्यः वर्तरि चट् (३।११४८) अशिधियत् । सनीवन्त (७१२।४८) इति नेट-शिश्रीपति । शियिषति । यस्य विमाषा (७१२।१५) इति इति चेट्-श्रितः । पुकः फिति (७.२६११)-धिमा । नियोभुगोऽनुपसर्गे २० (३।३।२४) वा घन-श्रायः, श्रयः । उदि श्यतियोति (३३३३४६) इति घ--उच्छाय. । वाहुलकात पतनान्ताः समुन्द्रया (रामा० ९/१०५।१६) १. उद्धृतमिद धातुवृत्तौ (पृष्ठ १५९)। २. सर्वहस्तलेखेगु वा पश्यने प्राय भय.' इति चोदाष्ट्रियते, कुतो वा प्रहयं मबभाति अन्धकार इति न ज्ञायते। ३. प्रत्यल्युटो बहुलम् (३३३१११३) इयत्र निर्दिष्टाद बहुलग्रहणादिति मान ! लिविश्महोदयेन वनदपरिक्षाय चौगदिस्य 'बहुलमेतनिदर्शनम्' (१०॥ ३२४) इति सूत्रस्य निर्देशः कृतः । वाशिवाफारस्तु सिहावलोक्ति यायनोचर- सूत्रस्थ विभावामहप मंत्रभाति । ૨૫ ·१२९ वादिगण: महा० शान्ति० ३३०२०)वभिनु (दश० उ० १२२१) इति णि:-श्रेणिः। किय वचिषधि (उ० २।३७) इति किग्दोघौ~श्रीः। श्मनि थयतेईन् (३० १।२८) रमभु । भयतेः स्वाो शिर किच्च (दश० उ० ९१५४ कपा) इत्यसुन्- शिरः। ग्राडि बिहनिभ्या हस्पश्च (उ० ४.१३०) इतीन डिल-अधि:ll ६३७. हृञ् हरणे । इतपर्यन्ता (११६८९) अष्टपटिरनिटा, ५ परस्मैपदिनश्च भिडिम्।हरने,हराते । हरतेर्गतितान्धील्ये (१।३।११ वा०) तङ्--पैतृकमश्या अनुधरन्ते । व्यवहपणोः समर्थयोः . (२।३।५५) पष्ठो-शतस्य व्यरहरात हा । ऋद्धनोः स्ये(२०६०) इतीद-हरिप्यति । हकोरन्यतरस्याम् (१।४।५३) णो कर्मसंशाहारयति भारं चैत्रेण, चत्रं घा । श्यास्पधा (३।१।१४१) इति णः-अवहारो प्राहः । हरतेरसुपमनेऽन् १० (१।२।९) रिक्तहरः । वयसि च (३।२।१०) फवचहरः । पाङि - तान्छील्ये (३।२।११) पुष्पाहरः । हरठे तिनाथयोः पशी (३।।२५)इतीन-इतिहरिस, नायहरिः । अध्यायन्यायोधाःसहार(३।३।१२२) इति करणे घम् अध्याहारः। - इससहियपिम्प इतिः ( उ० १।९७ ) हरिद वर्णो दिक् च । श्यात्याहम् (उः २०४६) इतीनच्-हरिणः । हश्यान्यामितन् (उ० ३९३) हरितः । वृहोः राग- १५ दुको च ( तु० उ० ४११०० ) इति कयन्-हृदयम् । पदनादी (०६। श६३) हत प्रत्यन्तरमप्यस्ति । हसिरि (तु० उ० ४।११९) इतीन हरिः 1 जनिमामिम निम् ( दा० ३० ६।७८) हरिमाणं च नाराय (ऋ० १.५०।११)। भृ (तु. दश• उ० ६१७६) इति ईमनिन्-हरीमा । वेमो डि, ने हरते मे (दश• उ० ११६२,६३) प्रदिः । कृहम्यामेनुः (तु० उ० २१) हरेणुगन्धद्रव्यम, सस्यमेदश्च ।।८७६॥ ६३८. भूत्र भरणे । भरते, भरति । द्वादी इएम् ( ३ १५) विमति । मारभृतः। यादौ म मरणे ( ९।२०) भृणाति । मरः पदोर (३।३।५७) भरितः। संसाया स्त्र (३।२।५६) इति सच्-विश्वम्भरा। प्रवे सृभः (उ० २१३)-क्यन्-अवभृयो यशान्ता । थएडन् - कृसुमवृमः (३० १. पत्र लिविशमहोदयेन काशिकाया (INE) एव निर्देगः कृतः, २. रिक्थहरः इति तु शुरः पाठः। ३. सोमयाना समाप्त कियमाण स्नानमाम्पशन्दनोप्यते 1 २० २५ नत्वाकाप्रत्यस्य।

·६ AV १२८ क्षीरतरङ्गिण्या ६२१. छप हिंसायाम् । छिपते, छपति] H८६९॥ ६३०. झप आदानसंवरणयोः । झपते, झपति । झपः । भर हिसार्थः (११४५८) झपति ।।८७gll ६३१. भ्लक्ष भक्षणे' । प्लवं इति दुर्गः ॥८७१॥ ६३२. दास दाने । दासते, दासति । दासः । आद्यो (१।६२०) दाय, अयं दाश इत्येके ॥८७२|| ६३३. माह माने । मानं वर्तनम् । माही गौः ॥७३॥ ६३४. गुहू संवरणे । अदुपधाया गोह. (६१४८९) गृहते, गूइति, अघुक्षत् । तङि तु लुग् वा दुहृदिहलिहगुह ( ७३।७३ ) इत्यगृढ अधुक्षत १० सनि ग्रहगुहोथ (७२।१८) इति नेट-जुधुक्षति | चडि हम्बो नेप्यते- अजुगृहत् । गूढा, गृहिता। गूढः । भिदादी (गण० ३३:१०४) गुहा गियर्योषध्योः । के (द्र० ३१:१३५) गुड । शसिहिगुहिम्यः क्यम् वा (३।१।१०९ वा०) गुह्यम्, गद्यम् । उणादौ-गहरः (द्र० उ० २१) गुहेगंहिः-गहनम् ॥७४|| ६३५. उदात्ताः स्वरितेतः ।। ६३६. श्रिन् सेवायाम, उदात्तः। श्रयते, श्रयति । श्रयिता। मिश्रिद्रुनुभ्यः करि चह (३१११४८) अशिधियत् । सनीवन्त (१२।४८) इति नेट-शिश्रीपति । शियिषति । यस्य विमापा (२।१५) इति इति वेद-थितः । युकः किति (७.२१११)-ध्रित्मा । निणीमुयोऽनुपसर्गे २० (३।३।२४) वा घश्-थ्रायः, श्रय.२ । उदि यतियोति (३३४६) इति घर-उच्छायः। याहुलकात पतनान्ताः समुच्छ्या. (गमा० १४१०५।१६) १. उद्धृतमिद धातुचो (पृष्ठ १५९)। २. सर्वहस्तलेखेगु वा पश्यते श्राय थय.' इति चोदाट्रियेते, कुतो वा महणं सबभाति प्रधिकार इति न ज्ञायते। ३. कृत्यल्युटो बहुलम् ( ३।३।११३) इत्यत्र निर्दिष्टाद बहुलग्रहणादिति भार. 1 लिविश्महोदयेन स्वतदपरिज्ञाय चौरादिस्य बहुलमेनिदर्शनम्' (१० ३२४) इति सूत्रस्य निर्देशः कृतः । काशिकाकारस्तु सिहावलोक्ति यायनोपर- सूत्रस्थं विमाषाग्रहण मंचनात । 1 ·. भ्वादिगण महा० शान्ति० ३३०२०) वहिभित्रु (दश० उ० ११२१) इति णि:-श्रेणिः। किय वचिप्रधि (उ० २।३७) इति किग्दोघी-धीः । श्मनि भयते ईन् (3. ५।२८) मथु । भयतेः खाने शिर किञ्च (दश० उ० ९१५४ कपाल) इत्यासुन् । शिरः । यातिथिहनिभ्यां हरयम (उ. ४.१३८) इतीन दिनअधि:1454|| ६३७. हज हरणे । इतनपर्यन्ता (११६८९) अष्टपटिरनिटः, ५ परस्मैपदिनश्च प्रिडिम्। हरले, हरति । हरतेर्गतिवान्पोल्ये (१३।११ वा०) तङ्--पैतृकमश्या अनुहरन्ते । व्यवहपयोः समर्पयोः (२।३५७) पठो-शतस्य व्यवहयत हर्ता । श्रद्धनोः स्य(२०६०) इतीद-हरिप्यति । हफोरस्यतरस्याम् (११४१५३) णी कर्मसंशाहारयति भारं चैत्रेण, चत्रं था। श्यादपथा (३।१।१४१) इति ण:-अवहारो ग्राहः । हरतेनुघमनेऽ १. (5) रिक्तहरः । वयसि च (३।२।१०) फवचहरः । पाक्षि वाधीस्ये (३।२।११) पुप्पाहरः । हरतेतिनाथयोः पशो (३२।२५)इतीन-इतिहरिः, नाथहरिः। यध्यायन्यायोपावसहार(३।३।१२२) इति करणे या अध्याहारः । • सरहियषिय इतिः ( उ० १९७) हरिद घों दिफ च । श्यास्याहम् (३० २०४६) इतोनच्-हरिणः । शाम्यागितन (३० ३१९३) हरितः । होः सगू. ११ दुर्गा च ( तु० उ० ४११०० ) इति कयन् हृदयम् | पहनादी (द्र०६। ११६३ ) हृत् प्ररुत्यन्तरमप्यस्ति । इपिसि (तु० उ० ४.११९) तीन हरिः । जनदमा मेमनिम् (६१० ३० ६/05) हरिमाणं च नाशय (2• ११५०।१२) हम तुदश० ३० ६३:७६) इति ईमनिन्-हरीमा ! वेत्रो दिन प्रे हरतेः को (दश. उ० १६२,६३) प्रहिः । हम्यामनुः (तु• ३० २१) हरेणुगन्धद्रव्यम्, सत्यमेदश्च ||८७६ ६३८. भृञ् भरणे । भरते, भरति । द्वादी दृष्टम् ( ३ । ५) विमति । भारः । भृतः । यादौ म मरणे (९।३०) भृणाति । भरः दोरम् (३।३।५७)। भरितः संज्ञायां रतृ (३।२।५६) इति सच-विश्वम्भरा। पर शुभः (उ० २१३) फ्पन्-अयभृयो यशान्तः' । घरहन सम्मः (उ० १. पत्र लिबिरामहोदयेन काशिकाया (II) एवं निर्देगः कृतः, २. रिक्यहरः' इति तु गुरु: पाठ। ३. सोमयतानां समानौ क्रियमाय स्नानमरमपरान्देनोप्यते । २० २१ न त्वाकरमन्यस्य।

·५ . - - १२८ क्षीरतरङ्गिण्यां ६२१. छप हिंसायाम् । छिपते, छपति] ८६९।। ६३०. झप आदानसंवरणयोः । श्रपते, झपति । झपः । भप हिमार्थः (१४५८) झपति |७|| ६३१. भ्लक्ष भक्षणे'। प्लद इति दुर्गः ॥२१॥ ६३२. दाह दाने । दासते, दासति दासः । आयो (११६२०) दाय, अयं दाश इत्येके ॥२॥ ६३३. माह माने । मानं वर्तनम् । माही गौः ॥७३॥ ६३४. गुहू संवरणे । ऊदुपधाया गोह. (६४१८९) गृहो, गृहनि, अधुनत् । तरि तु लग् वा दुहदिहजिहह ( ७३१७३) इत्यगृढ अघुझन १० सनि ग्रहगुरोध (७१२११८) इति नेट-जुघुति । चङि हम्बो नेप्यते- अजुगृहत् । गूढा, गहिता। गुढः । मिदादी (गण० ३।३।१०५) गुहा गियर्योषध्योः । के (६० ३.१११३५) गुहः । शसिंदुहिगुहिम्यः क्यन् वा (३।१।१०९ वा०) गुह्यम्, गहम् । उणादी-गहरः (दू० उ० ३१) गुहेगहिः--गहनम् ||४|| ६३५. उदानाः स्वरितेतः ।। ६३६, श्रि सेवायाम, उदात्तः। श्रयते, श्रयति । श्रयिता। मिश्रिद्रुमुन्यः कर्तरि चद् (३।११४८) अशिधियत् । सनीवन्त (१२१४८) इति नेट-शिधीपति । शियिषति । यस्य विमापा (२०१५) इति इति वेट-थितः । थुमः फिति (११)-धित्वा । भिणीमुनोऽनुपसर्गे २० (३।३।२४) वा घर-थायः, श्रयः । उदि अयतियोति (३३E) इनि घ-- उच्छायः। घाहुलकात पतनान्ताः समुच्छ्या. (रामा० ५११०५।१६) १. उतमिद धानुवृत्तों (पृष्ठ १५९)। २. सर्वहस्तलेखेगु वा पट्यने 'प्राय. श्रयः' इति चोदाट्रियेते, कुतो वा महणं मबभाति अन्धकार इति न जायते। ३. कयल्युटो बहुलम् ( ३१३६११३) इत्यत्र निर्दिष्टाद बहुलग्रहणादिनि भार' । लिविश्महोदयन वनपरिक्षाय चौगदिक्स्स बद्दलमतभिदर्शनम्' (१०॥ ३२४) इति सूत्रस्य निर्देशः कृतः । काशिवाकारस्तु सिहावलोकितन्यायनोत्तर- सूत्रस्थं विमाषाग्रहण मंबनाति - ·१२९ भ्वादिगण: महा० शान्ति० ३३०२०) हभिश्रु (दश० उ० ११२१) इति णिः-थेणिः। क्किच वचिपछि (उ० २।५७) इति किन्दो:-श्रीः। श्मनि श्रयतेईन् (उ० ५।२८) इमथु । श्रयतेः खाने शिर फिच्च (दश० उ० ९५४ कपाठः) इत्यसुन्- शिरः । श्राडि विहनिभ्यां इस्वश्च (उ० ४.१३८)इतीन डित-अधि:11८७५|| ६३७. हृञ् हरणे । इतस्यैपर्यन्ता (१६८९) अष्टपटिरनिटः, ५ परस्मैपदिनश्च जिङिद्धम्। हरले, हरति । हरतेर्गतितान्धील्ये (१।३।११ वा०) तङ्-पैतृकमश्या अनुहरन्ते । व्यवहपणोः समर्थयोः (२।३।५७) पाठी -शतस्य व्यवहारात हर्ता । ऋद्धनोः स्ये(७१२।६०) इतीद-हरियति । हक्रोन्यतरस्याम् (१।४।५३) णो कर्मसंशाहारयति भारं चैत्रेण, चत्रं था । श्यायथा (३।१।१४१) इति णः-अपहारो ग्राहः । हरतेरनुपमनेऽच् १० (३।२।१) रिक्तहरः । वयसि च (३।२।१०) फवचहरः । याहि वाच्छील्ये (३।२।११) पुष्पाहरः । हरतेई तिनाथयोः पशो (३।२।२५) तीन-तिहरित, नाथहरिः । अध्यायन्यायोपारसहार(३।३।१२२) इति करणे घर अध्याहारः । • हसरुहियषिम्य इतिः ( उ० १।९७ ) हरिद घों दिक् च । श्यास्त्याहम् (उ.. २०४६) इतीनच्-हरिणः । हश्याभ्यामितन (उ० ३।९३) हरितः । होः राग. १५ दुवौ च ( तु० उ० ४११०० ) इति फायन-हृदयम् । पहनादी (द्र०६। १६६३ ) हृत् प्रकृत्यन्तरमप्यस्ति । हरिषि (तु. उ. ४१११९) तीन हरिः । जनहामिमनिन् (दश० उ०६।७८) हरिमाणं च नाशय ' (ऋ० ११५०।११) भूम (तु० दश० उ० ६६९७६) इति ईमनिन्-हरीना। वेभो डिह ने हरतेः को (दश• उ० ११६२,६३) प्रदिः । उपम्यामेनुः (तु० उ० २१) हरेणुगन्धद्रव्यम, सस्यमेदश्च ।।८७६।। ६३८. भृश् भरणे । भरते, भरति । द्वादी हुशृणु ( ३ । ५) बिभर्ति । भारः। भृतः । यादी म मरणे (९ । २०) भृणाति । भरः दोरम् (३।३१५७)। भरितः। संझाया मृतृ (३।२।५६) इति खच्-विश्वम्भरा। थवे भूभः (उ० २१३)-पन्-अवभृयो यशान्तः । अपइन् पस्मृवमः (७० १. अत्र लिविशमहोदयेन काशिकाया (३||४६) एव निर्देगः तः, न खाकरमन्यस्या २. रिक्थहर' इति तु शुमः पाठः। ३. सोमयज्ञानां समामा क्रियमाण स्नानमवस्थशम्देनोच्यते । . २५

·चोरतरङ्गिराया
११।२९) मरएड मापवनम्' भृशम् | भृङ्गः । मुरिक छन्दः । कुर्भश्च
(नु० उ० १२२) इति धनुः । मरतः । मरुदेशः Ilasun
६३१. कृञ् करणे करते, करति । सादी हम् हिसार
(15) फणुने, कृणोति । तनादी हाम् रणे (११) कुरुने, फरोति ।
५ उपादो कारु, फारिद, करणिः सहसः फरेणु। प्रतु', करका
फलशादिः, कफ,
फर्क-सितः, चक्रम, फरण्ड', फर्म, फरम्मत
एतर:11८७८॥
६४०. णी प्रापणे । प्रापणमामादनम् । नयते, नयति ।
प्रणेता। संमानन (१३२६३६) इत्यात्मनेपदम्-नयते चानी' लोफायते ।
तर पारारे पर्मपि (१९३७) फ्रोध चिनयति । दिदिनोपदीना
प्रतिषेधा (E. १५२ वा.) नापयति भार प्रामं वरेण ।

·भ्वादिगणः १३१ विष्यविनीय (३ ।। ११.) इति विनीयः कल्के साधुः । पानाध्यो- ऽनिये (३२११११३ )-मानारयो दक्षिणामिः, थानाम्यो गोधुण' । प्रणाप्पोऽसम्मती (३।१।११०)-प्रणायापावेदागिने याद (तु. प्रा. उ• ३।१९।५) भसम्मतसंसारायेत्यर्थः । पाग्यसापाप्य (IRRB) इति सान्नाप्यं हविः । न्योरखपसर्गे (३।११४२) इति फर्तरि पः-५ नायः । धिणीमुवोचपसर्गे (३।३।२५) यम्-नायः । याहुलफाद' नयः । ययोदोर्नियः (२।३।२३).-अगायः, उधायः । परिन्पोनीगोतामेश्यो। (३६३।३७)-परिणायः । जालमानायः (१।३।१२४) । सत् द्विष (२०११) इति फिप-ग्रामणीः । दाग्नीशस (३।२।८२) इति ट्रन्-नेत्रम् । र (द्र० उ० (१३)-नीरम् । नापनेष्ट (३० २।९६) इति नेरा लिए । १. हनिपि (3. २२) इति फ्यन्-सुनीयः। नयहिच (२० २११.) इति माता नरो नरः । पानीविपिम्यः प. (उ० ३।२३) नीपः । नियो मिः (७० ४४३)-नेमिः ॥८७९॥ ३४१. पेट पाने। टकार स्तनन्धयीत्यादी तोपर्यः' (६० फाशिफा २१२२९)। धयति । त्रिमा धेश्योः (३) घड़-१५ भधत्, अघासीत् । विमा मादशा (२।१।७८) इति सिजलप- अचात् । पात्रा (३।१।१३७) इन्ते राः-उसयः । नाधिकास्तनयोधेिटोः (३२२।२९) राग-तिनन्धपः । नागेशोष (१॥२॥३०) मुहिग्ययः । दासिसदशदो य. (३१२११५९) धारुगाः । धः कर्मपि एन् (३।२।१८१)- धात्री । धेट ०६ (३० ३१४) -घेतुः। ध्यायतेस्तु (१९६३७) घोः, पते २० १. पया तु महामायं तपा दविपासावेद निपातनम्, वनापि पस्य रविणागेगाहपत्यामिरेत योनिस्तव । तेन वैश्यालादायते दक्षिणामावपि 'पानेय' इत्येव भाति । गोपुडाम्दा 'पानाम्य' पदमपत्र न रयम्। २. 'समते' पाग। ३. कृत्पत्पुटरो बलम् (प. ३।१।११३) इति बहुलादनादित मारः। एतदपरिवार लिविशमशेदपेन पर 'बहुसमउनिदर्शनम्' (१.१२४) इति धातुपुत्रस्य संख्या निर्दिया । ४. 'धयरपादयोऽनुराण दाता पति भागलि ( १८)ो. दोतं सति सम्म देपर। 1. स्मृतं धावा (पृष्ठ १६६)।

·1 क्षीरतरङ्गियों (श६६)धीतः ।।८८०) ६४२, ग्लै हर्पक्षये । हर्षक्षयोऽत्र धात्वंपचयः । ग्लायति । वान्यस्य सयोगादेः (६४/६८) इति लिडि एत्वम्-ग्लेयात, ग्लायात् । ग्लास्तावनुवर्मा च (१५५६) इति घा मित्वम्-ग्लपयति, ग्लापयति। ५ सयोगादेरातो धातोयंएषतः (कारा४३) निष्ठानत्वम्-ग्लानः । म्लाजिस्थान क्स्नु: (३।२।१३९)-ग्लास्तुः । ग्लानुदिम्या डो (उ० २०६४) ग्लोश्चन्द्रः। ग्लान्याहाम्यो निः (३३।९५ वा०) ग्लानिः । शासाना (३१४१६५) इति तुमुन्-ग्लायति भोक्तुम ।।८८१॥ ६४३. म्ले गात्रविनामे । विनाम कान्तिक्षयः । म्लायति । १० म्लेयात, म्लायात् । म्लान. ; पालकानू म्लानिः ॥८८२|| ६४४. चै न्यङ्गविधाने । न्यग कुत्सिताङ्गम् । चायति ।। ८८३॥ ६४५. दै स्वभे । द्रायति । स्पृहियहि, (३।२।१५०) इत्यालुच्- निद्राला फ्ते (द्र० ८।२।५३) निद्राणः । तारकादित्वात् (दु. गण० १५ पास३६) निद्रितः । पातश्योपसगे (३।३।१०६) अड्-निद्रा । दा कुरिस तायां गतौ (२१४६) द्राति, विद्राणः ||४|| ६४६. धै तृप्तौ । ध्रायति । ध्राण । भाष्ये नव नेष्यते-- ध्रातः ।।८८५॥ ६४७. ध्यै चिन्तायाम् । अधीगर्थदयेशां कर्मणि (३।१२) २० पष्ठी-मातुर्ध्यायति । च्यापयति स्वयमेवेति पेरणौ (१३६६७) इति तङ् नास्ति, आध्याने निषेधात् । दुष्टं ध्यायति-दृढ्यः । पातोऽनुपसर्गे क. (३।२।३) दुरो दाशनाशपमध्येषु (६३६१०० वा०) इति दत्वमुत्वश्च । पातमोपसर्ग का (३२१११३६)-आध्यायन्त्येनम मादयः । न म्याख्यापूमूर्षि १."धीतम् पाठा०1 २ रापचपे' पाग ३. कत्यस्युटो बहुलम् (३।३।११३) इति बहुलवरनात् । ४. 'म्पले पाठान्तरम् । 'यविमान' इति पीरस्वामी (धा• वृ० पृष्ठ १९०)। मैं न्यकरणे । कुत्सितमझ न्यहम् इति हेमचन्द्रः (धातु. १३२६)। ५. महामाये नैतादृश पचन कचिदुपलम्यते । २५ ·५ भ्वादिगण मदाम् (२।५७) इति न निष्ठानत्वम्-ध्यातः। उणादौ धीः । ध्यायोः सम्प्रसारण च (७० ४१११५) इति कनिए-धीवा । चित्वरयावर (उ० ३३१) इति धीवरः । मां ध्यायति-मध्यः प्रातोऽनुपसर्गे कः (३३२१३) । सन्ध्या- यन्त्यस्याम् इति सन्ध्या ८८६|| ६४८. रै शब्दे । रायति । दाधारा (३० ३१४०) इति फा- राका । राशादिभ्या निषु (उ० ४।६७) रात्रिः । राते?: (७० २१६६)-- राधनम् । अदादौ सदाने (२१४६) रातिः ||८५७॥ ६४९. पृयै स्स्यै शब्दसंघातयोः। घ्यायति५ । स्त्यायति उभयोपदेशे उपादानाद् धाबादः पः सः (६।१।६४) नास्ति' । स्यः मपूर्वस्य (६ १।२३) इति सम्प्रसारणम्, प्रस्त्योऽन्यतरस्याम् (२।५४) इति १० या निधानत्वम्-प्रस्तीतः प्रतीमः । श्यास्त्या (उ० २।४६) इतीन- स्त्यैनः । स्तेनयतेः (१०।२८७) स्तेनः । स्त्यायोडूट (उ० ४।१६५)-स्त्री ।। ८८८८८९|| ६५०. खै खदने' । खायति । न्युटि खानम् आहुः ॥८५०॥ १ नैतदुणादी सिद्ध्यति । ध्यायतेः सम्प्रसारण च (३३२।१७८ वा.) वार्तिकनास्य सिद्धिर्मवति । २. तुलनीयम् - -'मा ध्यायतीति मध्यमिति धातुपारायणीयम्' इत्युज्ज्वल- दत्तः (उ० ४० ४११११)। ३. पातश्चोपसर्गे ( ३,३३१०६ ) इत्यङ् मवति । ४. इतोऽने 'धनम्' त्यधिक कचिद् । ५. काशस्नधातुपाठीयस्थडटीकायामपि 'टथै' इत्यस्य 'प्यायति' इति सत्याभावमेवोदाहृतम् (पृष्ठ ६२) । शाकटायनोऽप्येवमेष । पुरुषकारस्तु मतमिदं रमृत्ला निराचकार (पृष्ठ १६) 1 सायणोऽपि तथैव प्रतिपेदे (धा• पृ० पृष्ठ १६८) । ६. खदनं स्थैर्य हिंसा च इति सायणः (धा० वृ० पृष्ठ १६८)। काश. कास्नीयधातुपाठे से खादने' इति पठपते, 'महणार्थत्व च' तटीकाया २१ व्याख्यायते (पृष्ठ ७०) ७. काशकृत्स्नधातुपाठीयकभइटीकायां 'सानम्' इत्युदाहियते (पृष्ठ ७०)। वाक्यमिदं कचिन्न । २० ·.. . PM १३४ तीरतरङ्गियां ६५१. सै जै सै क्षये । क्षायति । निष्ठायां पायो म: (०२३५३) क्षामःजायति । जाता। सायति । साता । सायात-स्यग्रहणाद पत्यं न । असासीत्-स्यतेमहणाद विभाषा प्रापेट् (२१४१०८) इति सिज्लक नास्ति ॥८९१-८९३।। ६५२. कैगै शब्दे । कार्यात, गायति। एती शब्दविशेषे रुढी। इएमीकापा (उ० ३४३) इति फन्-काकः। अगासीत् . इणादेशस्य तु गाविस्था (२।४।७७) इति सिज्ला '-अगात् । भव्यगेय (३२४६८) इति गेयः कर्तरि साधुः । गस्यकन् (३।१।१४६)-गाथफः । एयुट् च (३।१।१४०) गायनः । गापोटक (शराब) सामग उद्गाता । फमिमनिजनि (उ० ११७३) इति तुन्-गातुः । उपिकृषिगा (उ. २१४) इति थन्-गाथा । गश्वोदि (उ० २.१०) इति थक्-उद्गीथ ओंकारः। घुमास्थागापा (३।४।३६) इतीत्वम्-गीतं गानम् । स्यागापापचो मावे (३।३।१५) गीतिः । गाइ गती (६०) गाते ।।८९४,८९५|| ६५३. सै झै पाके । सायति, थायप्ति । मा पाके (११५४७) १५ मित्-श्रपयति । श्रातेः (२।४) श्रपेश्च [ण्यन्तान्मित्त्ये] च । पाके (१।२०) साघु ॥८९६,८९७॥ ६५४. वै ओवै शोपणे । पायति । पियादेशो (०७३।७८) नेष्यते । इह पा पाने (१६५७)-पियति । अदादी-पारक्षण (२।४८) पाति पायति । श्रोदितश्च (१२।४५) इति निष्ठानत्वम-वागं शुष्कम् । २० फवापा (२०११) इति वायुः। अदादौ वा गतिगन्धनयोः (२०४२) याति । चुरादौ या गतिसखसेवनयोः (१०।२६७) घापयति ||८९८,८९९|| ६५५. प्ण वेष्टने । स्नायति ।मायुः । अदादौ प्या शोचे (२१४५) घाति ॥९०० १. धुमास्था (६।४।६६) इति सूत्रे स्यतम्रहणाद् 'एलिहि' (१४६७) २५ स्येव नेति भावः । २. स्मृतमिद धातुवृत्तौ (पृष्ठ १३०॥ ३. कायतेः शब्दविशेषत्वद्योतनाव तिङन्तमप्ये काफपदनिर्वचनमुक्तम् । ४. गापोहण इपिबत्योहणम् (Avisv वा०) इति पचनात् । ५. म्वादावित्यर्थः। A ·१० भ्वादिगपः ६५६. दैप शोधने । पकारो दाधापदाप (१।२०) इति यि. शेषणार्थः । दायति । अपातं मुम्नम् । ह' दाग दाने (१९९२)- यच्छति, दे रपणे (१६८६) दयते, अदादी दार लाने (९१५१) धाति । हादी दान दान (A) दते, ददाति । दियादो दो चवसरहने ( ४।३५) -~यति ॥९०१॥ ६५७. पा पाने । पापामा (७१३१७८) इनि पिया-पियनि । बदन्तवाद गुणामा: । घुमायागापा (६४/६६) इतीत्वम्-पीयते । पलिधि (६।४।६७)-पेयात् । गानिस्थाधुपा (२।४७७) इति सिज्- लुप-प्रपात | शाबासाहा (७ । ३ । ३७) इति युफ्-पाययते, २ पादम्याध्यमाड्यस (१।३। ८९) इति परस्मैपदं नास्ति'। लोपः पिबतेरी चाम्यामस्य (तु. ७४|४) इत्यपीप्यत्-प्रती कुण्डपाय्यः (50 ३।१।१३०) साधुः । पाण्यसानाग (३।१।२९) इति पाग्यो माने साधुः। पानामा (३।१११३७) इति श:-उत्पियः । अनुपसर्गाणः (६० ३।१।१४१) एवेति पायः । गापोटा---एगीघोः पिते: (३।२।८ पू० वा.)-सुरापः । पानीयम् । पर्षे कविधानम् (RAAN८ मा०) १५ -प्रपा । स्थागापापचो मारे ( १९५) पीतिः। पानि (उ०११) इत्युण पायुः । पानुदि (३० २।७) इति थम्पीयः।इन (रा. lot) पात्रम् । मानेन (दश० ० ६७३)पामा । पिरतेरी प (श्वेत. उ. ४१) इत्यासुन्-पयः । पिरोस्यमन् (तु । उ० ४।२०३)---पाय: अम्बु । पानी. विपिम्य प. (उ० ३१२१)-पापम् । सानसिवर्षसि (उ०४।१०७) इति परपरम् । पाको थाल: । फलापफ । पम्पा' स. २०२।। ६५८. घा गन्धोपादाने । पामा (3131७८) इति जिमः।- १. मादावित्यर्थः । २. कमिवाय इति रोषः। ३. धर्मस्पृधुकाका वप से (उ. ५/५३)। ४.० दरापादी-उदादितिः ३१५ ॥ ५.३० दशपादी-उपादिवृतिः ॥ ६. पिनजिप्रधमादयो वस्तुतः सतया धातकः । प्रतएवाधंधानुवापि निर. पारुपलभ्यते । पया-गोभिलपमे (२०२१,२०) अमिविर,मि-निप्रपंचेनि ।

·१३६ . पीरतरहिण्यां • जिघ्रति । यान्यस्य -संयोगादे: ( ६४६८.) इति वा पत्वम्-प्रेयात प्रायात् । विमामा (२२७८) इति वा सिजलुक-अमात् अघ्रा. सीत् । ई मामोः (७४३१)-जेघीयते । जिभतेर्वा (४६) इत्- । अजिघ्रिपत् अजिघ्रपत् ।।९०३।। ६५९. ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः । शब्दे, मुखादिना चाग्नि- संयोगे । पामामा (७३७८) इति धमः-धमति ! : (०३।११३७) विधमः ।,आध्मातः शङ्खः । नासिमास्तनयोधेिटोः (३।२।२०) खश्- नासिकन्धमः । नाडीमुष्टयोश्च (३।२।३०)-नाडिन्धमः, । उग्रम्पश्येरंम्मद . पापिन्धमाश्व (३२२॥३७)। मो धमध (तु • उ. ३५) इति पवुन्-धमकः। १० चर्तिस्थधमि (उ० २११०३) इत्यनिः-धमनिर्नाडी । बाहुलकाद्'-धमा- देशः। घमिः प्रकृत्यन्तरमित्येके । यया-धान्तो धातुः पावकस्येव राशिः ।। ६६०. प्ठा गतिनिटत्तौ । स्थस्तिष्ठादेशः (द. ३७८) तिष्ठ हिरण्यकेशीये (२४१७) च 'मिनिध्य' इत्सुरलम्यते । एवमेव 'ब्रा' धातोरपि याङि मातेच' इत्युग्णादिसूत्रे (१६३) श्तिपि सार्वधातुके जिघादेशो न भवति । .१५. एवं : धमेरपि । उत्तरपातुसूत्रव्याख्यान तहिप्पणीच द्रष्टच्या । एतद्विषये विशेषतः 'संस्कृत व्याकरण शास्र का इतिहास' ग्रन्थस्य प्रयमाभ्यायो (पृष्ठ ३८) द्रष्टव्यः । ११. अत्र लिविशमहोदयन 'बहुशमन्यत्रापि' (उ, २१३९) इत्युग्णादिसूत्रम- । परिज्ञाय उणादयो बहुलम्' (३।३।१) इत्यस्य सख्या निदिधा । तुलनीया दशपायु ..णादिवृति:-तथा (बहुलं) मधान्यपि धमादेशो भवति (८० उ० ३।६ पृष्ठ १३२) २० तीरस्वामी दशपायुणादिवृत्ति - शब्दतोऽर्थतो वा बहुमोद्धरति (द्र० क्षीर० भूमिका)। २. कस्येद मतमिति न ज्ञायते । वस्तुतः पिबजिनधमादीनि । प्रात्यन्ताएये. वेत्युक्तम् । तथा च धमेरार्धधातुके स्वयमेव अन्यकृता प्रयोग उदाहतः । गमारणेऽपि 'विधमिष्यामि जीमूतान्' इति सुन्दरकाण्डे (६७।१२) प्रयुज्यते । भत्र पूर्वधातुस्था टिप्पण्यापि द्रष्टच्या ३. दशपायुपादिवृत्तौ (३.९ पृष्ठ १३२) कचित् 'घमः पाठः, क्वचिद् 'धाता' । तत्रापि 'धान्त.' इ येव युक्तः पाठः । हैमोगादिवृत्तावपि - 'धान्त' इत्येव (३३, पृष्ठ ९) पठ्यते । दशपायुणादिवृचौ क्वचित् 'धातुः नास्ति । (३६, पृष्ठ १३२) । .,५ - काचनस्यैव राशि.' इति दशपागुणादिवृतौ पाठ: (AtE पिठ ११२) ·१ . योयनेन, . वादिगणः ति । समवनविभ्यः यः (१।३।२२) इत्यात्मनेपदम्-सन्तित, अयतिष्ठते, प्रतिष्ठते, घितिष्ठते । स्थानोरिग्ध (१||१७) समस्थित, समलिपाताम | पारयः प्रतिक्षाने (१३१२२ वा.) उपसंप्यानम्-परित सकारमादिष', राम नित्यमातिष्ठते, नित्ययेन प्रतिमानीत इत्यर्थः । प्रकारानरयेपाश्य. योथ (१९२३)-तिष्ठते कन्या छाप्रेम्या, अपहुइपा (१४१४) इति सम्पदानसंशा; संशय्य कर्णादित विद्यते यः (किरात ३११४)। उदोऽनूपंम्मपि, बदायाम् (१।३।२६ २० पा०) गेह उत्तिष्ठते, मुकात्तिाने; नेप- पीठावृत्तिष्ठति, प्रामाच्छतमुत्तिष्ठति । उपामवकरये ( ५ ) ऐन्द्रपा गाईपत्यमुपतिष्ठते' यानग्याझमीमपुपतिष्ठ, नेह-मारमुपतिप्रति उपनयुः प्रकृतयः । पफर्मकाप (१।३।२६) १. भोजन उपतिष्ठते । उपाद् देवपूजासंगत कामिकासपित पति पाप्यम (तु. १६३६२५ या०)-मादित्यमुपतिष्ठते, गंगा यमुनामुपसिधते, उप. लिप्यतीत्यर्य: रयिमानुपतिष्ठते, मित्रीकरोसीत्यर्थः । मयं पन्थाः घामुपतिपते, प्राप्नोत्यर्थः । वा लिप्सायाम् (२५ वा०) मिति नुपतिष्ठते, उपतिष्ठति पा । पधिशीस्मासा कर्म (II) गृहमधि. १५ तिष्ठति । धुमारया (६९) इतीयम्-पीयते । उपमगात् एनोति (३६५ ति पलम-अधिष्ठास्पति, अधिष्ठानम् । स्पादिपम्यागेन धाग्यासस्य (१३६४) अधितष्ठौ । उदारपास्तम्मोः पूर्वस्य (Avast) इति सस्प था, भरो भी सब (६) इति तस्य लोपः--उरिचतः । गातिरपा (२।४।०७) इति सिज्मुफ्-मम्यष्ठार । मासिवादरम्परागी २० १. महामाप्पे ||२२ थापिरोतरेतन्मवर । पदाद न्यामार-घरमा मस्तिं धातुमापिराजिराचापः प्रतिगानीते ।......."स मुर्ति' पति स पठति ।" (माग १ पृष्ठ २२६)। १. सं. २४॥ ३, मीमांसा गरमाये शरार उपतः। ४. 'गंगा....त्पर्य : विमा ५. तोऽ'महामानुपतिप्पषिमा ६. 'ममम् मूले पाउः । 'दारपर' रति दिन पाग। ५. पोयमः। बोम्मे 'उभिसनि।

·१३६ क्षीरतरसिण्या जिघ्रति । वायस्य सयोगादे (६४६८), इति वा एत्वम्-प्रेयात घायात् । विमापा मा ( २।४७८) इति धा सिजलक-अधात् अघ्रा. सीत् । ई मामोः (१४३१)-जेघीयते । जिभतेर्वा ( ७४६ ) इत्- । अजिनिपत अजिघ्रपत् ।।१०।। ६५९. ध्मा शब्दाग्निसंयोगयोः । शब्दे, मुखादिना चाग्नि- सयोगे । पात्रामा (७३।७८) इति धम-~धमति ।। (द्र० ३११११३७) विधम. । आध्मात शङ्ख । नासिकारखनयोमाधेटो. (३।२।२०) खश- नासिकन्धम । नाडीमुष्टयोश्च (३१२।३०)-नाडिन्धम । उग्रम्पश्येरम्मद पाणिधमाश्च (३।२।३७)। यो घमच (तु. उ. २३.) इति पवुन-धमक । १० यतिधमि (उ० २११०३) इत्यनि-धमनि डी । बाहुलकाद्' धमा- देश । धमि. प्रकल्प तरमित्यके २ । यथा-धानो' धातु पावकस्येव राशि " । ६६०. ठा/गतिनिटत्तौ । स्वस्तिष्ठ'देश (१० ३७८) तिष्ठ “हिरण्यकेशीये ( २।४।१७) च 'यमिजिध्य' इत्युपलम्यते । एवम 'ब्रा' धातोरपि 'च्याङि मातेश्व' इत्युणादिसूत्रे (५६३) स्तिपि सार्वधातुके जिनादेशो न भवति । १५. एव : धमेरपि । उत्तरथातुसूत्रत्यारयान तहिप्पणी च दष्टव्या । एतद्विषये विशेषत 'सस्कृत व्याकरण शास्त्र का इतिहास' प्रथस्य प्रयमाभ्यायो (पृष्ठ ३८) द्रष्टव्य । १ पत्र लिबिशमहोदयन 'बहुलमन्यत्रापि' (उ, २०३९) इत्युग्णादिमूत्रम । परिज्ञाय 'उणादयो बहुलम्' (३।३:१) इत्यस्य सरया निर्दिया । तुलनीया दशपायु णादिवृधि -तथा (बहुल) मश्रा यत्रापि धमादेशो मरति (द. ३० ३१ पृष्ठ १३२) २१ क्षीरस्वामी दशपायुणादिवृति शब्दतोऽर्थतो वा बहुनौद्धरति (द्र० क्षीर० भूमिका)। २. कस्येद मतमिति न ज्ञायते । वस्तुत पिवजिघ्रधमादीनि। प्राय तगण्ये वेत्युतम् । तथा च धमेरार्धधातुके स्वयमेव प्रयकता प्रयोग उदाहत । रामायणे-पि 'विधमिष्यामि जीमूतान्' इति मु दरकाण्डे (६७।१२) प्रयुज्यते । अत्र पूर्वधातुस्था टिप्पण्यपि द्रष्टव्या । ३ दशपातुणादिवृत्तौ (३१९ पृष्ठ १३२) कचित् 'धम' ऋषिद् 'धावा' । तत्रापि घात 'इयेव युक्त पाठ । हैमोगादिचावपि 'धात' इत्येव (३३, पृष्ठ ९) पठयते । ४ देशपायुगादिवृत्तौ कचित् 'धातु ' नास्ति । (IL, पृष्ठ १३२) । । ५. 'काधनस्पैत्र राशि' इति दशपागुणादिवृत्ती पाठ: (३५६ पृष्ठ १३२) २५ ·- यौवनेन, কৰিায় ति । समाप्रविभ्यः स्थः (१३३२२) त्यामनेपदम् सन्तिष्ठते, भयतिष्ठते, भतिष्ठते, वितिष्ठते । स्यामोरिग्ध (१।२।१७) समस्थित, समस्थियाताम् । पाश्रयः प्रतिमाने (१र२ वा.) उपसंख्यानम्-परित सामाविष्प', शब्द नित्यमातिष्ठते, नित्यवेन प्रतिज्ञानीत इत्यर्थः । महारानरयेयारप. योग (११३३२३)-तिष्ठते फन्या' छाप्रेन्या, मापदपा (१||३४) इति सम्मवानसंशा; संशम्य कर्यादित तिष्ठते यः (किरात २१४)। उदोऽनुमयि, उद दायाम् (१।३।२४ ० वा०) गेह उत्तिष्ठते, मुकायुत्तिधने नेह- पीठाधुधिष्ठति, प्रामाच्छनमुत्तिष्ठति । उपाभन्यकरपे ( १।३।२५) ऐन्द्रमा गाईपत्यमुपतिष्ठते ,यानेण्याऽऽनोभमपतिठठे'नेह मारमुपतिष्ठति उपतस्युः प्ररुनयः । चर्मकान्च (११३।२९) भोजन उपतिष्ठते । उपार देवपूजासंगत करपमिपकरणपथिषु इति वाम्यम् (तु० १।३।२५ वा०)-भादित्यमुपतिष्ठते, गंगा यमुनामुपतिष्ठते, उप. लिप्यतीत्यर्थः । रयिफानुपतिष्ठते', मिश्रीफरोतीत्यर्थः । अयं पन्याः धर्ममुपतिष्ठते, प्रामोत्यर्थः । वा लिप्सापाम् (१।१२५ या०) मिति: नुपतिष्ठते, उपतिष्ठतिया । अधिशीयासा कर्म (Irir६) गृहमधिः १५ तिष्ठति । पुमास्या ( ६४१६६ ) तीत्यम्-स्पीयते । उपपगार पुनोति (३६५) इति पत्वम-अधिष्ठास्पति, अधिष्ठानम् । स्पादिपम्पासन पाम्पासस्य (३४६४) अधितष्ठी । उदा स्पास्तम्भोः पूर्वप (GE) इति सप्प पा, झरो झरि सव (४१६५) इति तस्य लोपः-उरिपतः। गातिरपा (२३४७७) इति सिन्लप-अम्यधात् । प्राष्मितादरम्पवायेऽपि २० १. महामाध्ये १३३२२२ थापिरावतम्मान । यदाह न्यासकार:-"सकारमात्र मस्तिं पातुमापिरालिराचापः प्रविजानीते |.........स मुन्'ि इति र पठति ।" (भाग १ पृष्ठ २२६)। २.मे. संशश ॥ ३. मीमांसाशावरमाये शश२१ उत्सतः। ४. गंगा..."त्यर्य: हरिन । ५.रतोऽने 'महामावपति' इत्पधिरुन । ६. 'भुमम्' मूले पाउः ।दारका पनि दिन् पाटा. ७. पर यमः। ८.वोऽवम्मिपित।

·१० १३८ तीरतरङ्गिण्या (३२६३) इति पत्वम् । अनुवादे चाणानाम्', स्थगोरपतन्यां च (३1४१३० वा०) इति द्वन्द्वकत्वम्-प्रत्यष्ठात् कटकौथुमम् । स्यायोरिच (१।२।१७) उपास्थित । विष्ठतेरित (७४५) मतिष्ठिपत् । मध्यगेयप्रवचनीय (३३४६८) इति कर्तरि उपस्थानीय चित्रो गुरोः प्रहादौ (द्र० ३।११३४) स्थायी। ५ पातधोपसर्गे (३२२१०६)ऽङ्--आस्था, व्यवस्था । प्रष्ठोऽप्रगामिनि (३२९२) साधुः । सुपि स्थः (३२।४) इति क-समस्थः । योगविभागादू भावे. ऽपीप्यते-आखूत्यो घर्तते, अग्न्युत्यो धर्तते । चम्बाम्बगोभूमि (१३९७) इति पत्वम्-अम्बष्ठ, माम्बष्ठः, गोष्ठः, भूमिष्ठः । पतिस्यति (91४/४०) इतीत्वम्-स्थितः । गत्यकर्मक (३।४।७२) इति कः-उपस्थितो गुरु चैत्रः । लाजिस्थय वस्तुः (३।२।१३९) स्थास्नुः । लपपतपद (३।२।१५४) इत्युकञ्-स्थायुकः । स्येशमास (३।२।१७५) इति घरच्-स्थावरः । घभर्थे कविधान स्थास्नापाव्यधिनियुष्यर्थम् । (३६३१५८ वा०) प्रस्थः । स्थागपा- पचो मावे (३३३१९५) किन-स्थितिः । अजिरशिशिर (उ० ११५४) इति स्थिरस्थविरौ । स्थाचतिमूजेर (उ० ११९१६) इति स्थाली । सव्ये स्थश्छन्दसि १५ (३० २११०२) इति ऋन्सव्येहा सारथिः, स्थास्थिन्स्पृणाम् (८३९७ तु• वा.) इति पवम् । परमे स्थ किच इतीन-परमेष्ठी प्रहा। स्यो णुः (१० ३३७) स्थाणुः । स्थः स्तोऽम्बजवकों च (तु. ० ४१६६) स्तम्बः स्तयकः । स्थायी भविष्यति गम्यादयः (३३२३) प्रस्थायी । स्थूणा स्थूरा जालोहपुत्चलिका ॥९०५॥ ६६१. म्ना अभ्यासे । अभ्यासः पारम्पयेंण पृत्तिः । म्नी मनः (द्र०७३।७८)-आमनति । आनायः । नामन्सीमन (३० ४।१५१) इति नाम ।।९०६॥ ६६२. दाण् दाने । णकारो दाणा सा चेद ( ११३३५५ ) इत्यर्थः । दाणो यच्छ (द्र०७३।७८)-विप्राय यच्छति । दाणश्च सारेच. १ शाखाना मूलं चरणमुच्यते । तथा च मोजवर्मणः (१२ शताब्दया) ताम्रपत्रम्-"जमदमिप्रवराय वाजसनेय चरणाय यजुर्वेदकण्वशाखाभ्यायिन......" २० वदिक वाङ्मय का इतिहास' सरक. २, पृष्ठ १७३,१७४। २. पस्नुः पाठा। ३. 'परमे स्थ. कित्' इति दश• ३० ६६१ कपाठः श्रिमरटीकासर्वस्वकारो ऽप्येवमेव पठति, माग १ च १५,७५ । सरस्वतीकएठामरणेऽपि (२।११२९२) । २० , २५ ·वादिगणः १३९ तुर्थ्यर्थे (१।३।५५) इति तङ्-दास्या सन्मयच्छते । धुकार्यम्-दीयते (द०६५६६), सिलुन् (२।४।७१) अदात् । दायादो मूलविभुनादित्वात् (६० ३।२।५ वा०), पातोऽनुपसर्ग कः (३२।३) नास्ति' सोपर्सगस्वात् । प्रे दागः (३।२।६) अन्नप्रदः । गोदः (द्र० ३३२३)। दो दद्घोः (४४६) दत्तः । अच उपसर्गात् तः (७।४।४७) प्रत्तम् । दस्ति (६।३।१२४) इति दीर्घः ५ -चीत्तम् । दाधेसिशदसदो कः (३३२११५९)-दानशीलो दारुः ॥९०७|| ६६३. इट कौटिल्ये। हरति । छिस्वरादी (द्र० उ० ३१) उप- हरा ॥९०८॥ ६६४. स्ट शब्दोपतापयोः । स्यरति । समो गम्यूधि (१।३।२६) तड्-संस्परते । स्वगतपूति (७ २०४४) इति घेट्-सरिता स्पर्ता । सनी- १० पन्तर्ध (७१२१४९) इति सिस्थरिपति सुस्वूपंति । स्वरः । शृथस्तिहि (उ० १२११) इत्युः-वर्षजम् । स्वारयति । चुरादौ स्वर थापे (२०१२५०) अदन्तः [स्वरयसि ।।९०९॥ ६६५. स्मु चिन्तायाम् । स्मरति । शास्दा सनः (१।३।५७) इत्यात्मनेपदम्-सुस्मूपते । स्य प्राण्याने (११५४४) मित्-स्मरयति। १५ यत् स्मृदृत्वर (१९५) इति असस्मरत् । स्मरः । स्मृतिः ॥९१०॥ ६६६. दूट वरणे । घरणं स्थगनम् । रति । घम् (२०३। १. दायाद इत्यत्र पाइपूर्वत्वात् फस्य प्राधिर्नास्तीत्यर्थः । २. काशकस्लचन्द्रजेनशाक्ययनीयषु धातुपाठेषु होरमैत्रेयदीक्षितादिकतेषु धातुव्याख्यानेषु, च अविगीतत्वेन '' पय्यते (चनादरे-मैत्रेयः, सवरणे दीषितः) । सत्यप्येव सायणो धातुवृत्ती (पृष्ठ ११७) 'कचित् पठ्यते' इत्याह । हस्तलेखेषु प्रायेण ' संवरणे पाठ उपलभ्यते । वस्तुतस्तूमावपि स्वतन्त्रौ घात् । 'ढ' धातो 'दा., द्वारः' इत्यादयः सिध्यन्ति, '' धातोय 'वाः, वारः' इत्यादयो द्वारपर्यायाः । पासीय वार-शम्दस्य द्वारा पुरा प्रयोगो लाटदेशे (सौराष्ट्रतो नीचैः) (२० तन्त्रवातिक ११३०२२)। चस्यैव वारशम्दस्य सोलिा 'वारी' (बारी वा) गुर्जरबाहीक- राजस्थानीयमा सम्प्रति गवामा प्रयुज्यते (पत्र इसा नीप्रत्ययः । यथा-पट. घ)। नीचीनबार (१० ५.८५।३) जिझवार (ऋ० १११९१४०१५) इत्या. दिशु प्रयुज्यमानो बारशब्दोऽप्येतदर्थक एव । तदर्थ 'पू' धातुरूमः । प्रामादिको १. २५ ·क्षीरतरङ्गण्यां ३६१९) द्वारम् । द्वारयतेरणादिछिन्' द्वाः द्विारी] द्वारः ॥२९॥ ६६७. सगती। सरति, प्रसरति। पावाग्मा (१३१७८) तिगि- तायांगताधावादेश:'-धापति । स (१२१३)ति नेद-सहवा सतिशास्यतिभ्यः ( ३३१६५६) सुङि मङ्ग-प्रसरत् । उपसयां काल्या प्रजो ५. (३।१।१०४) । राजसूयसूर्य (३।१।११४) इति सूर्यः । पुरल्या समामिहारे युर (३२१४९) सरकः सतेवः सरति ससति पा-सर्य: । घुल-- अभिसारिका । पुरोऽमतोऽमेषु सतेः(१।२।१८):-पुरस्सर, अप्रतःसरत अग्रेसरः । पूर्व पतीर (३।२।१९) पूर्वसरः । सम्पृच (२२१४२) इति-- परिसारी। बाहुलकाद' विसारी में सपए (३।२।१४५) प्रसारी। स् १.प्रतिभ्यामाजिस ः (१२/७८ काशिफा)-उदासारी, प्रत्यासारी। जगम्य (२५०) इति यु-सरण. । सुघरपदः कमरय (३।२।१६०) एमरः । सरिथरे, न्याधिमत्स्यवलेप (३२२१७ ए.पा.) -चन्दनसार,मती. सारः, विसार, सारम् । प्रजने : (३।३.१) अप-उपमरो गयाम् । घम् ६० ३।३।१८,१९) यासार संसारः पाहुलफाद' पिसरप्रसरौ।

·स्वादिगए: १४१ धुन् (२०३।१२१४९) सरकः । तेणिद् (दश- उ. ६:३०) इति धन्-सार्यः। सरतेरसुन (ट्र० दश० उ० ९३१०१) सासु मृता अप्सरसा। . रुहियुपिग्य इतिः (उ• १९७-सरित् । प्रान् (रा. 3. eirt)-सरः । पतिस्पृधाम 'उ० २१.२) सरणिः । सरिः' (उ० १११३४) सरद । शकादिग्योऽरन् (३०४४८१) सप्टः फफलासः । सरपुः (उ० ३।२२)- ५ सरयुः सरयूनदी । सरपः पुक् च (उ० ३।१४१) सर्पपः । अण्डन करा (उ० १११२१। इति सरण्डः । सतेनुस् च (६० ३० ३१४२) इतीफा-एणी. फा लाला । जानदापुर (दरा० उ० १०१५) इति निक' -एणिरङ्ग शः। सतेंविद (दरा० १० ११४३) सारथिः । शादी का ए गती (३३१७) सिसति । चुरादौ (९०१२५५ दुर्गमते) सारयति । युर (द्र० ३।३।१० १०७) सारणा सन्त्रीयोजना । ल्युद्ध (द. ३।३।११७) सारणी सेकफुल्या ॥२१२॥ ६६८. ऋगतिपापणयोः । पालादेशः (०७३।७८) गच्छति । समो गम्पृषिप्रवियरत्यति (१।३।२६ फाशिफा) इत्यात्मनेपदम्- समृच्छते । गणोऽतिसंयोगापोः(७।४।२९)अयंते । परिधिमूत्यरपर्योतीनाम् १५ (३३१४३२ वा०)यङ्-मरायते । उपतगादति भाती(६)दिः-उपाति। यलि-रत्यतिव्यपतनाम (१२६६) मारिय। सतिशस्पिर्तिम्यश्च (१५६) इत्यङ्-भारत् । रिमपूरम्ज्य सनि १५२१७४) इतीद-अरिरिपति । पतिदीजीरी (७३।१६) इति पुष-अपंपति, अर्पितः। पर्पः स्वामिदेरययोः (११११.३), भार्योऽन्यः । अचि (६०३।१।१३४) मरा । भिदादी (गण० ३,३।१०४) पारा शरमान । ऋषमाधम (१२६६०),अन्य तम्। चर्तिस्पून (३।२।१८४) इतीमा-परित्र केनिपारः (अमरकोष १।१०।१३) चतेषतः (० ११७२) किय-प्रमतुः । धर्तेः किदिश्च ( उ० २२५१) इतीनच्-हरिण निस्कृणं पटम् । चर्तिमप (० २२१०२) इयरणिः । चतिपूपि (उ० २६११७) इत्युस-गर्ममं । अटेंथ (इ. ३।६०) इत्युनन्- २५ अरुणः। पनिर (दश० उ०८६) इस्यायच- अरण्यम् । पतिकमिधाम (उ. ३,११२) स्परन-अररं कपाटम् । उणादी- १. पाठा। २. पम्पापा (१.४) फ़ित्मत्ययः, दरापापा तु निछ। २५ 1- (१९३९) ·क्षीरतरङ्गण्यां अरिः' । प्रतिगभ्या मन् (तु० ३० ३१५२)-अर्भः, अर्मकः । अध (उ.५७) इत्यरतिः । परतिः (द्र० उ० ॥२)। अर्तेरिया (तु० दश. 3०६।८२) ऋभुक्षा इन्द्रः। तें. क्युज् उच्च (तु. ३०५।१७) उरणो मे। अर्तेरू च (३० ४१४६ श्वेत०) इति मिः-ऊर्मिः । स्नामदिपपतिपृशकिभ्यो ५ वनिप् (उ० ४।११३) अर्वा f-अश्वः विकृषिगतिभ्य स्थन् (उ० २।४) अर्थः। अरुन्ध (उ० ४।१६५) इत्यसुन्-उरो पक्षः । अठाधौ शुद् च (तु. 30 ४।१९६) इत्यसुन्-अर्शः। उदके नुट् च (७० ४११६७) अर्णः । प्रतिस्तुम- धुहु (१० उ० १११४०) इति मन्-अमोऽक्षिरोगः । आरुः पिङ्गला (द्र० उ० ११८५)। अर्यमन (F० उ० ११५९) । नितिः । अररुर्मर्कटः । १० हादौ स गती (३।१७) इयति ॥९१३।। ६६९. गृ घृ सेचने । गरति । घरति । असुर नियतविषयमाहुः । पनि सिम्यः क्तः ( उ० ३८६ ) घृतम् । घृणा । चुरादौ ५ सावणे (१०१००) तहानी-अभिघारयते । द्वादो धू वरणदयोः (३॥१५) जिति । घमः। घृणिः ॥९१४,९१५।। १५ ६७०.ट हुर्छने । हछन फौटिल्यम् । धन्दति निष्टर्यदेवहूय (३२१११२३) इति ध्वर्यः । न धरोऽध्यरो यशः ॥९१६॥ ६७१. शुश्रु गो शवति । शुङ्गा प्ररोहः । श्रुवः श च (१७) इति नुः-आश्टणोति' वैत्राय, प्रत्याइभ्या श्रुवः पूर्वस्य कर्ता (१।४।४०) १.परि. 'पारि:' पाठा। २. ' पति पुतः पाठः। ३. तुलना कार्यापर्यतरस्मायविशेषेयोपदिष्टः । स तं घृणा धर्म ये विषयः (महा. UIRIE५, ६६) इति पतधलिवधन तु लोकविषयकम, वेदे तिडन्ता- न्यपि सायन्ते । पर 'प्रयानि नैगमेभ्यो मापिका:-उभ्यम्, घृतम् (२१३२) इति निरक्तवचनमप्यमन्धेयम् । ४. स्मृतोऽय पाठ: पुत्रकारे (पृष्ठ ३१) । सापणादयो नेमा पठतः । पर २५ बहरः पाठ्मेदारसने ततमन्थेन । ५. यदि '' पारो मारिसाठे सत्यपि 'भुवः स्त्यनेन नित्यं नु. विषयः स्यात् तर्मस्य म्यादिपाठोऽनयः स्यात् , तपा सति स्वादाविमं पठेन, रात्पर्य यदयमासायः धातुं यादों पठति, रखवयंप प विदधाति, न न नित्य - २० ·५ स्वादिगणः सम्पदानम् । समो गम्यूधि (१३३२२९ का.) इति तङ्-संश्टणुते ।स्म (२।१३) इति नेट-शुश्रोय । मापापो सदवसभ्रवः (३।२।१०८) फसुः- शुभवान् । मावस्मृशां सनः (१॥३॥५७) मारमनेपदम-गुथूपते । प्रत्याइ- या भुवा ( ११३१५६ ) नास्ति-प्रतिशुश्रूषति । यो सुश्रुवः ( २।३।२५) घम्-विधावः । सवतिशृणोतिभवति (७१४१) इत्योरित्यंचा- शिधापयिपति, शुभ्राधयिपति, अशिधवत, अशुधवत् । प्रहादी (६० ३।१।१३४) श्राची, धयीत्येके । हुपामाश्रुमाप्तिम्यसन (३०४॥ १६८)-श्रोत्रम् । उणादौ श्रवणोऽभ्यत्यः' । ल्युट (द्र० ३३२११७) धवणं फर्णः । गान् (८० उ. १४६) प्रवः । पहिधियुद्धभुम्लाहात्वरिम्यो नित् (तु. उ० ४/५१) इति निः-थोणिः १९१७,९१८॥ ६७२. पु प्रसवैश्वर्ययोः । सयति।सोता।[कर्मणि-] सुपुर्वे । सुतः। सपनः । सवः । मदादी (२२३३) सौति । स्यादी पुय् थमिषवे (२३३)-सुनोति ॥९१९॥ ६७३. स गतौ । यति । सवतियोतिद्रवति (७/४८१) रित्यो- रित्यं पा-सिस्रायविपति, सुनापायसति; असिन्नवत् अमुस्तयत् । १५ पिथिसम्पः फरि चद् (१।४०) असुघ्घ्रपद । जिपचि प्रधि (२० २।५७) इति नाफामरूपी व सवः कः' (२० २।६१) अपादाने । चिक् प (४० २०६२) घुफ । सरोग्या तुट् च (उ० ४।२०२) इत्यसुन्-योतः । अस्यतेः श्रुविकरण इति झापयति । तया सति 'भवति' इत्यादयोऽपि मौवादिकाः प्रयोगाः द्रष्टव्याः। (प्रदे शधिको पत्र भूपते ) । काराकस्लोयामहरी कार्या 'भवति' इत्येव उदाहियते (पृष्ठ ७५)। तेन भवति शृणोति प सतन्त्री पात् । पत्र कन् करणे (१३६३६) धावोटिप्पणी द्रष्टच्या (१० १३०१३) । १. मालदास्तु 'बहुलमन्यत्रापि' (उ० २१७८) त्या 'यया नक्षत्र २. 'पानकाजायतथ सबः' पाण। ३. 'सामी तालव्यादिम पपाउ भुमरणे इति' भातुतिः (१० १८)। पोरनरशिपया तु नैता: पाठ उपलभ्यते । ४. 'कामरूपः पाठा २५ ५. 'सुवकः' इति मूल पाठः, स चारा सिनिशेन नायं शोधितः । चिन् 'सवका रति नास्ति । . २० ·y क्षीरतरङ्गिएया (४११०४) असः (द्र० उ०४।१०२) । सुयजीषिस्तुभ्यः फरणे तिन (PINE५ वा०) श्रुतिः। प्रे हुस्तुसुवः (३।३।२७) घञ्-प्रमायः ॥९२०॥ ६७४. ध्रु स्थैर्ये । ध्रवति । याहुलकात् (द्र० ३।३।१) कः (द. उ० २०६१) ध्रुषः । तुदादौ (६२८) ध्रुवति ॥९२१॥ ६७५. दु टु गतौ । दपति । दुन्योरनुपसर्गे (१९४२) ण:- दावो घनानिः । दोरम् (३३६५७) दवः । समि युवः (३।३।२३) घम्- संदाय । दुतनिग्या दीर्घध (उ० ३१६०) दतः। द्रवति । द्रवः । दुतः । बुधयुधनराजनेब्युसुम्यो ः (१।३।८६) इति णे: परस्मैपदम्- द्रावयति । रुसभूत (७१२।१३) इति नेद-दुद्रोथ । णिभिद्रसम्य. कर्तरि चट् १० (२११४८)-अदुद्रुवत् । सबतिशयोति ७१४१८१)इत्यम्यासस्य योरित्त्वम्- दिद्रावयिपति, दुद्रावयिषति; अदिद्रवत्, अदुद्यत् । प्रे एस्तु (२०२७) इति प्रद्रावः । समि युटु (३२३३२३) इति सन्द्रावः । उदि श्रयति (३२२४६) इत्युदद्रावः । मे लपट्टमय (३।२।१४५) इति प्रदायी। हुप्रकरणे (३।२।१२० वा.) मितः । द्रुस्तकः । द्रुमः । हरिमितयो?षः (३० १५ ११३५) हरिदुः। दक्षिम्यामिनन् (३० २।५.)-द्रविणम् । कृषि (दश उ० ५४२) इति नः द्रोणः । माथि (उ० ४५५) इति नि:-द्रोणिः । कृदिकाराव (गण १४५ सूत्रम्) इति डोपि द्रोणी ॥९२२,९२३॥ ६७७. जिज़ अभिभो'। जयति । विपराम्या जे. (AIRE) आत्मनेपदम्-विजयते शत्रुम् । पराजरेशोटः (११४४२६) इत्यपादानम्-- अध्ययनात् पराजयते, अध्ये ग्लायतीत्यर्थः । सनलिटोजे (३१५७) कुचम-जिगीपति, जिगाय । कोजीनां पा(६१४८) आवं-जापयति सप्यजप्यौ शक्याथै (६।१२८१)। वियविनीय (३।१।११७) इति जित्यो हलिः । सताया (३।२।४६) धनग्नयः । अभिजित् (द्र० ३१२१६१) । ग्लाजिस्यश्च वस्नः' (३।२।१३८) जिष्णु. । इनशजि (३।२।१६३) इति करए-जिवल। कृवापानि (3+11१) इत्युण-जायुरोपधम् । तभूवाहेवसि (७० ३।१२८) इति झन्-जयन्तः। ल्युट (द्र० ३।३।११७) उज्जयनी । जर्मुद् चोदास (१० १. पुरुस्कारे (पृष्ठ २५) जिनि यमिमवे' इति मुद्रितपाठो दृश्यते, स चिन्ताः। २ 'ग्रनुः'पाग.. २० . २५ ·५ भ्वादिगण NER)-जीमूतः । जरति । नि इति दुर्ग:-जयति ॥९२४,९२५।। ६७७. ति ऐवयं इत्येके । क्षयति। मभु क्षयतिरंटे-मभुक्षा। [अथात्मनेपदिनः ६७८. स्मिङ ईपद्धसने। स्मयते, विस्मयते । स्मिाइम्ठ (७१२२७४) तीट-विसिस्मयिपते, स्तौतिएयौरव पणि (३६१) इति नियमात पवामावः । मीरम्योहेतुमसे (३३०६८) तड्, नित्य स्मयतैः (१।१।५७) णावात्यम्-मुण्डो विस्मापयते । नमियपि ( ३२११६७) इति:-स्मेर हास्यम् ॥९२७|| ६७२. गुह् अव्यक्ते शब्दे । गवते । गोता । गोत्रम् । पुरी- पोत्सगे इत्येकेगपति, गविता। तुदादी (६५७) गुपति गुविता ॥१२॥ ६८०. गाङ् गतौ । एफशिवहुरये-गाते, गाते, गाते । इणो गा लुडि (२।४।४५) भगात् । इह गै शब्द (११६५२) गायति ॥९२९।। ६८१. घुइ कुछ उङ् शब्दे । घयते । फवते । न पवतेहि (०४।६३) पुत्वम्-फोकूयते । यड्लफिनास्ति-न लुमतास्य (१।२।६३) इति'-चीफोति । कुसुयुग्यो दीर्घध (तु० दश० उ० ७॥५) इति पः- -कूपः। १५ शुकः कर (उ० ३।१३३ ) कुरर । कुवचट् दीर्घक्ष (उ० ४१९१)-फूचा, फूची । पच इ. (स० १११३९) फयिः । अदादी कु शम्दे (२१३४) फौति । तुदादी (१००) फुवति । अवते । लुडि-ओष्ट । (द्र० 3०४११३८)-अविः । डुङ् इति च दुर्ग:--डवते । शुडवे ! खुद्द १० - - चमेक ॥९३०-९३२॥ २० - ६८२.च्युयुज्युञ्जुङ् प्लुङ् गौ। च्यवते । सवतियोति (wirist) इति याभ्यासस्योत :-चिच्याययिषति, चुच्यावयिपतिः भचिच्यवत्, अचुच्यवद । च्युतः । च्यवनः । उययंत । ज्यवते । जुइ १. उदामिद किधि पाठान्तरेण पुरुषकारे (पृष्ठ २३) । २ इतोऽमे करणार रमये नास्ति-दुधियन विस्मापयति' इत्यधिक कधिन् ।५५ ३ रितपा निर्देशन कुत्व न भवतीति मावः । ४ खोऽने कूच त्रिका किलादमेदः' इयधिकं कचिन् ।

·१४६ क्षीरतरहिण्यां इति नन्दी-जवते । सुचकम्य (३।२।१५०) इति युर-जवनः । वृत्तिकत् तुई सौधमाह-अवः, प्रजवी। जोरी च (उ० २२३) जीरम् । तियूतिजूति (३।३।६७) इति जूतिः-किवचि ( उ० २१५७) इति जू: पिशाच:। प्रयते । कटपूनदीतारः । पिप्रावयिषति, पुप्राययिषतिः अपिप्रवत्, ५ अपुप्रवत् । बुधयुधनश (११३८६) इति ण्यन्तात् परस्मैपदम्-प्रा यति । प्रवणः । सल्वः सममिहारे वुन् (A) अवकः। प्रोयोऽश्वघो- थानम् । प्लुडोऽप्येवम् । मव्यगेय (३४६८), इत्याप्लाव्यश्चैत्रो नद्याः । पचादी (द्र० ३।१।१३४) प्लवट । विमााडि रुप्लुवोः (३।३।५०) घ-आप्लावः, भाप्लयः ॥९३३-९३७॥ ६८३. रुङ् गतिरेषणयोः। रेपण हिंसाशब्दः । रवते । भाराव: आरवः (द्र० ३१३१५०)। सुरुमो युच् ( उ० २१७४) रवणः । रुशतिम्यां कुन (उ० ४।११२ श्वेत०) रसः । यच.: (उ० ४११३९) रविः । अदादौ र शन्दे (२२२५) रौति ॥९३८|| ६८४. धृङ् अवध्वंसने । धरते । तुदादी १५ (६१११४)-भियते । सुगदौ धाणे धारयति । चतुप- सल्लिम्पविन्द (३११११३८) इति श:-धारयः । संज्ञाया (३।२।४६) वसुन्धरा । धार्योः शत्रच्छिणि (३।२।१३०)-धारयन् । यतिस्तुस (उ० २२१३९) इति मन्-धर्मः । यतिस्पधमि (उ० २११०२) इत्यनि:- धरणि, धरणी । अचि (२०३३१२४) घरोऽद्रिः, धरा भूः । भिदादी २. (६० गण. ३३३१०४) धारा। अध्यायन्याय (उ• २२३३१२२ काशिका) इत्याधारः ॥९३९॥ १.१० दशपादी-उणादिवृत्ति १०१२ (पृ. ४२४)। २. 'नदीमार.' पाठा। ३. यशसुमामा' पाठ उगादौ २१२ प्रोयो निपात्पते । ४. 'प्लव:' पाठा. टिवान्डीप-सवी। ५. उधृतं पुरुषकारे (पृष्ठ ३२)। ६. 'यविश्वसने इति क्षीरस्वामी' इति पुरुषकारे (पृट ३७) पाठः । ७. तुदादौ 'स्थाने' इति पठिष्यति तीरस्वामी । ८. पुरादौ नायमुपलम्यते । न च तुदादी चौरादिकं निर्देत्यति धीरस्वामी । घड आधारे २५ ·- भ्वादिगणः १४७ ६८५. मेङ् प्रणिदाने' । प्रणिदान प्रत्यर्पणम् । अपमयते, प्रणिमयते । सनि मीमाधु (७।४।२४) इति मित्सते । हावामश्च (३२।२) इत्यण-धान्यमायः । उदीचा माडो व्यतिहारे (तु० १४११९) क्त्वा- अपमित्य याचते, याचिवा अपमयते, मयतेरिदन्यतरस्याम् (१।४।७०),पक्षे अपमाय । मापोरीच (दश० उ० ११५७) मेरुः, सुमेरुः । माछाससिसूम्यो यः ५ (तु. ४० ४।१०१)माया । चन्द्र मो दित्३ (तु. ४१२२८)इत्यसुन्-चन्द्रमाः। अदादी मा माने (२१५४) माति । द्वादी माङ् माने (३६) ममीते ॥९४०॥ ६८६. दे रक्षणे । दयते । दयतेदिगि लिटि (७४४९)-अव- दिग्ये । मनिन् (दश० ३० ६।७३) दामा । दाण् दाने (११६६२) यच्छति । दे शोधने (११६५६) दायति मुखम् । अदादौ दाप लवने (२०५१) दाति १० मीहीन । द्वादी दान दाने (३।६) दत्ते, ददाति । दिघादी दो अवखण्डने (४१३९) धति ।।९४२॥ ६८७. श्यैङ् गतौ । यायते। श्याव्यध (३॥१३१४१) रति पः, श्याप्रहणं सोपसर्गार्थम्-प्रतिश्यायः, अवश्यायः । द्रवमूर्तिरपर्शयोः श्या (१।१।२४) सम्प्रसारणम्-शीनं घृतम, श्योऽरपरों (४४७) नत्यम,नेह-शीतो वायुः । प्रतेश्व(६।१।२५) स्फेयकृतस्य पिता प्रनिशीनः। विमाषाऽभ्यवपूर्वस्य (६।१।२६) अभिशीनः, अभिश्यान, अवशीनः, अव. श्यानः । इपियुधि (उ० ११४५) इति मफ-श्यामः, श्यामा, श्यामाकः। श्यास्त्पाहम् (उ० २०४६) इतीनच्-श्येनः । श्याम्यामितन् (उ० ३।६३) श्रोतः॥९४२॥ स्मृतोऽयं पाठ: पुरुषकारे (पृष्ठ ३७) । सायणस्तु स्मृत्वा प्रत्याख्यातवान् (धातु. पृष्ठ १६३)। १. 'प्रतिदाने' इति काशकास्नः (पृष्ठ १२८) । तथैव कातन्त्रे (हस्तलेख पू०८) चान्द्रे १।४८० च । प्रणिधाने पाठा । २. 'प्रणिधानम्' पाठा। ३. "हिन्' इति मायपोग्यादी पाठः । श्वेतवनवासितो कचिद् हस्तलेख चन्द्र मो भिन्' इत्येव उपलभ्यते । अपर्यस्मन् 'चन्द्रे मो डिभिश्च' इत्येवं पाठान्ता दश्यते (१० उ० वृ• पृष्ठ २०६)। १. दे बेड पालने । दायते, त्रायते इति काशकस्नधातुपाठस्य कन्नड-. टीकायाम् )पृष्ठ १२८) । तव पातन्त्रीयधातुपाठेऽपि (अस्मदस्तलेख पृष्४८) २० . ।

·५ १४८ सीरतविण्या ६८८. प्यङ् रद्धौ । आप्यायते । छित्वरादौ (द्र० उ० ३०१) पीवरः । प्याप्योः सम्प्रसारणा च (उ० ४।११५) इति कनिप्-पीवा ।।९४३॥ ६८९. त्रै पालने । चौरातू प्रायते (द्र० १४२५) । नुदवि दोन्दत्रा (८२२५६) इति नत्य घा-प्राणः, प्रातः । नित्यम- देवत्रातो गलो ग्राइ इतियोगे च सद्विधिः । मियते न विमाप्यन्ते गवातः सशितनतः । महाभाष्य ॥४॥४१॥९४४|| ६९०. अनुदाचाः॥ ६११. पूङ् पवने । पवन नीरजीकरणम् । इतश्चत्वारः सेटः । पवते । पविता । स्मिपूड्रम्ज्वशा सनि (७१२१७४) इतीट, योः पुयएन्यपरे १० (४१८०) इत्योरम्यासस्येतू-पिपविपते । 'विप्यविनीय (३।१।११५) इति विपूयो मुजे साधुः । न भाभूपूकमि (८१४।३४) इति कृति णत्व नास्ति-प्रपवनीयम् । पूडः क्त्वा च {१२२२) इति परानिष्ठयोर्वेद- पूत , पवितः; पूला, पयित्वा । पूड्यजो शानन् (३।२।१२८) पवमानः । ल्युः (द्र० ३।२।१३५) पवन । निरम्योः पूल्वो (३।३।२८) निष्पावः । १५ हलसूकरयो पुवः । (३।२।१८३) घन्-पोत्रम् । फ्र्तरि चर्षिदेवतयोः (३।२। १८६) इन्-पवित्रम् । नतनदृवष्ट (उ० २६) इति पोता विक् । हसिमृमिण्यामि (3. श८६) इति तन्-पोतः शावको, नौभेदश्च । धापूर- बडिम्यो गक् (तु० उ० १११२४) पूग' क्रमुक, संघ । पुवो हस्वच (उ. ४१६५) रति पत्रः-पुत्र.। पूछो यण गुड्धस्सश्च (दश० उ०१६ पाठ)- २. पुण्यम् । (तु०४।१३८) पविः । ऋयादी पूत्र (९।११) पुनीते, पुनाति ||९४५॥ ६१२. मूङ्घन्धने । मयते । यो पुयएन्यारे (७/४८०) मिमा- पयिषति । मूयोर्लोपश्च (तु • दश० उ० ६।१७)' इत्युपन्-तेजसावर्तमी मूषा (अमर० २११०३३) । तनिमूडम्यां किन्च (दश०३० ६/८)-मूत' २५ पुसन्धः। जीवनस्य मूतः जीमून', पृषोदरादि (द्र० ६३३१०२॥ १. सूत्रमिद दशपाधामवोपलभ्यते । तत्र 'मृबोलोपश्च' इति पाठ। स एव च शुद्ध पाठ. । सौरस्वामी दशपादीपाठ प्रायणानुसरति । तपापि च कमज्ञकहस्तलेखस्य पाउन । अव ही० त०१६ यूष पद सिदिष्टम्या ।

·। भ्वादिगणः १४९ ६९३. डीङ् विहायसां गतौ। डयते । ए निष्ठायाम्- उपितः, कित्त्वं नेएम । दिवादी डीड् गतो (२५) डीयते, डीनः ।।९४०॥ - [अथ सेट् परस्मैपदी] ६९४. तु पवनतरणयोः । प्लवनं मजनम्, तरणं लद्दनम् । तरति । तारफः । वृतो वा (७।२।३८) इतीटोऽलिटि या दीर्घः--तरिता, ५ तरीता; तेरिथ । न लिडि (७।२।३९) सरिपोष्ट त्वया । सिचि परस्मैपदेणु (तु• ७१२।४०) न दीर्ध - अतारिष्टाम् । इट् सनि वा (७/२१४१) तितीर्पति, तितरिपति, तितरीपति, तृफ्लमन (६४।१२२) इत्येत्वाम्यासलोपो- सेकः । सशाया मृतृ (३।२।४६) इति खच्-रथन्तरं साम । श्रपतृस्त्रोपन (३।३।१२०) अवतार 1 मिदादौ (गण० ३।३।१०४) तारा । ण्यन्ता- १० दचि (द्र० ३।१।१३४) सारो गुणः । दाम्या निष्ठातो न (४२) तीर्णः । कारल्यादिभ्यः किनिछावत् (३।३।९४ काशिका) तीणिः । पातु दिवचि (उ० २७) इति थक-तीर्थम । अतिमधु (उ० २११०२) इति तरणिः । वृकृत (तु० उ० ३ १५३) इत्युनन्-तरुणः । बोरवलः (उ० १५) ताल । वृतवाद (तु० उ० ३ । ६२ ) इति सः-सर्पः। कृतृ कपिम्यः कीटन् (उ० ४।१८५) तिरीट शिरोऽलङ्कारः । अवितस्तु (तु • ३॥१५८) इती:-तरी: । अमुन् (दश० उ० ६/४६) तरम् । समशीत (तु० उ० ११७) इत्युः-तरुः । यएछन् (१।१२६) इति प्राक्प्रत्ययातू २ तरण्डः प्लवविशेषः । त्रादिग्यश्च (दरा० उ० ३१६०) इत्यगच-तरङ्गो वीचिः । पार तीर (१०९२९२) इत्यस्मात तीरम् ।।९४०।। ११५. उदात्ताः ॥ [अथानिट आत्मनेपदिनः] ६९६. गुप गोपने । इतो इदान्ताः (१७०३ ) अष्टायनिट आत्मनेपदिनश्च । गुप्रतिक्दिन्यः सन् (३।१५)-जुगुप्सते पापात् । निन्दायामुत्पत्तिचिकीर्पितम, अन्यत्र-गोपते । गुप् रक्षणे (१२८०)- १. 'विहापसि' पाठान २. तुलनीयम् --प्राक्प्रत्ययनिर्देशः शरण्डादौना प्रसिद्धयर्पः (दश० ३. गोपते इति प्रत्युक्त सायणेन (धातु• पृष्ठ १०८)। उ.. 1) ·. १५० क्षीरतरङ्गिण्या गोपायति, आयप्रत्ययः (द्र० ३११२८)। चुरादी भासार्थः (१०।१९७) • गोपायति ।।९४९॥ ६९७. तिज निशाने क्षमायाञ्च ! निशानं तीक्ष्णीकरणम् । तितक्षते फोपम् । क्षमायामुत्पत्तौ सविधेः (द्र० ३११६) निशाने प्रत्ययान्तरं हाप्यते-तेजते' तंजः । तेजनम् । तेजनी । युजिकचितिज्ञा कुध (उ० १११४६) इति मन-तिग्मम् । तिजैदीधै :(उ० ३।१८) इति स्नः-तीक्ष्णः । घरादो (१०।१०२) उत्तेजयति ॥९५०॥ ६९८. मान पूनायाम् । मानवधंदानशानभ्यः (.३।१६) इत्युत्प तौ विवारे सन्-मीमांसते । मीमांसा विचारणा । चुरादौ १. (१०१२३०) भाषाद पा (१०१२०१) इति मानयति, मानति । मानः । माननम् । नप्तनेष्ट्र (उ०।२।६६) इति माता ।।९५१|| ६९९. वध बन्धने । मान्यध (३३१६) इति जुगुप्सायां सन्- थीभत्सते । अन्यत्र-धाधते । यधकः चुरादी वध संयमने (१०।१४) याधयति ॥९५२।। ७००. रभ रामस्ये । रामस्य का योपक्रमः । संरभते, मा. रभते । सनि मीमाषु (७४।५४) इतीण-आरिप्सते । पोरदुरधान (३।। ९८) यत्-आरम्यम् । रमेशलिटोः (७११६३) नुम-आरम्भः, आ रम्भणम् । अच् (द्र० ३१११३४ घा०)-रम्भः, रम्भा। शक्धृषक्षा (३।४। ६५) इति तुमुन् आरभते भोक्तुम् । अत्यविचाभ (उ० ३।११०) त्य- २. सन्-रमसो निर्विचारा प्रवृत्तिः ॥९५३।। ७०१. डुलभ प्राप्तौ । लभते । लब्धिमम (द्र० ३।३।८८; ४।४।२०) । उपलमा (द० ३।३।१०४)। याहुलफाल् लब्धिः । लमेध १. 'तेजते' प्रत्युक्तः सायएन (धा पृ० १८८), २, 'स्नः' इति युक्तः ३. थत्र लिबिशेन भ्रा त्या 'बहुलामेतनिदशनम्' (१०३२४) इत्यस्य सख्या निर्दिष्टा । अत्र पूर्वत्र (पृष्ठ १३१) निर्दिया टिप्पणी (३) द्रष्टच्या । ४. यत्रापि लिविंशन प्रान्या काशिकायाः ३२३४९३ सख्या निर्दिष्टा । काशिकाकारस्तु सम्धिपद 'तिमात्रादिभ्यः' इति वा तिन साधयति, क्षीरस्वामी तु बहुलग्रहणात् क्तिनमाह । । पाठ। २५ ·, ५ भ्वादिगणः (६४)इति नुम्-आलम्मा,विलम्भनम् विभाषा चिएणमुलो:७/१६९) अलामि, अलम्भि, सोपसर्गान नित्यमाहुः (द्र० ७१०६९ काशिका०) व्यलम्भि; लाभलामम् । लम्भलम्भम् उपसर्गात् खल्धोः (१९६७) ईप- झुम्मा, सुप्रलम्भः । न मुदुा केवलाम्याम् (७।१।६८) सुलभम्, दुर्लभम् । श्राद्यो वि (७/१६६५)-आलम्भ्यम् । उपात् प्रशंसायाम(७१।६६)उपलम्भ्यम् । सनि मीमाधु (७।४।५४) इति लिप्सते । लभते भोक्तुम् (द्र० ३।४।६५) ।। ७०२. प्वन्न परिप्षने। दंशसन्जस्वन्जा शपि (तु० ६।४।२५) इति न लोपः, उपांत् सुनोति (३६५)इतिपत्वम्-परिष्वजते । सदिस्वन्जोः परस्य लिटि(तु ०८।३।११८) इति पस्य नास्ति, अन्थिप्रन्थिदाम्भवजीना च (द. १२२६ का०) इति कित्त्वम् - परिपस्त्रजे। माक् सितादद्ध्यवायेऽपि(८।३।६६) इति परयम-पर्यजतामिवादीना वाव्यवायेऽपि (1३/७१) इति पायं घा-पर्यस्ख जत । अखझ्याः,डपीट:२-अस्खञ्जिष्ठा. जान्तना विभाषा १. वस्तुतः सानुरक्षा 'पारम्मः, प्रारम्भणम्- थालम्भः, विलम्मनम्' इत्ये- धमादयः प्रयोगा न रभलमभात्तोः, किन्तहि सानुषायोर्धात्वन्तरयो रम्मलम्मयोः । श्रनपोः धात्वन्तरे किं मानमिति चेद् घूमः, यत्रानयोर्नुम् विधीयते तत्र नुमामावस्या पि प्रयोगदर्शनात् । तपथा- (क) चरकसंहितायाम (चिकित्सा १९१४) 'पादिकाले योपु पशवः समाल- मनीया बभूदुः, नालम्माय प्रक्रियन्ते स्म' इति वाक्ये लमलम्मयोः पृथक् पृथक् प्रयोग दर्शनान् , अर्थान्तरवणाच । (ख) काशिकापा (७११६६५) उद्धृते 'अमिष्टोम पालम्यः' इति श्रोत- २० वाक्ये प्राप्तोऽपि नुम् न श्रूयते । (ग) काशवस्नयातुपाठीयकमडटीकाया रमलम धात्वोः रमफ,ग्मः,रममायः, रमणीयम्, लभिः, लमनम, लमकः, लममानः, इत्यादिप्रयोगेषु नुमोऽदर्शनात् । तदेव लमल भयोः पार्थक्यऽन्तरे च सति 'ब्रह्मणे ब्राह्मणमालमते' (ते. 41. २४१-१८) इत्यादिषु पालमते इत्यस्य नालम्भनार्थ , यपि तु 'हृदयालमते १५ (पार गृश १८) इत्यादिवत् स्पर्शार्थ एव । वस्तुतस्तु लाघव मिच्छद्विः पाणिन्यादिमि- राचायरेकमेव धानु पठिवा द्विप्रकृतीनां शम्दाना साधु-वमन्वाख्यातम् (घर निमतस्य २२ तथा स्वारादनन्तगतस्यान्तातुर्भवतीत्यादिवरणमनुस धेयम्) । २ अनिवाम प्राप्नोति । ।

·५ ૧૫૨ तीरतरहिएयो- (६।४।३२) क्विन लोपः-सङ्गत्वा, खक्वा ॥९९|| ७०३. हद पुरीपोत्सगें । हदते। हन्नम् । हन्ये पाने न गोमयमिति प्रमादात् ।।९५६॥ ७०४. अनुदाना अनुदान्तः ॥ ७०५. निविदा अव्यक्ते शब्दे, ७०६. उदात्त उदात्तेत् । स्वेदति । क्ष्वेदिता । घादितम (७२।१६) इति नेट--शिवण्णः । विमाषा भावादिकर्मणोः (१२।१७) विण्णम्, श्वेदितम् प्रविण्णा, प्रत्येदितः, निष्ठा शीविदिविदिषः (१२२।१९) इति मेटो निष्ठाया न फित्त्वम् । मिविदा (११३५) विधति, अस्विदत् ॥१५॥ ७०७. स्कन्दिर शोपणे । इतः कितपर्यन्ताः (११७१९) पक्ष- दशानिटः परस्मैपदिनश्च । स्कन्दति, स्कयते । परिरकन्दः प्रायमरतेषु (३७५) या पत्वम्-परिष्फण्णः, परिस्फनः । वेः स्कन्दरनिष्ठायाम (८१३१७३) या पत्वम्-विफन्दति, विस्कन्दति; नेह-विस्कन्न । परेश (८३१७४) परिष्कन्दति, परिस्फन्दति। प्रास्फन्दत, भास्कन्दीत् । १५ नीग्वश्व (४४) इति चनीस्कद्यते । स्कन्दः सलोपध उ० १।१५) इत्यु:- फन्दुः स्वेदनी। अचि (द० ३३१४१३४)स्कन्दः। स्कन्देव स्वासे (उ० ॥२०६) धा-स्कन्धः। क्वि स्कन्दिस्पन्दोः (६४॥३१) इति नलोपो नास्ति- स्कत्वा। विशिपतिपदिस्कन्दा (३४५६) णमुल्-गेहावस्कन्दमास्ते॥९५८।। ७०८. यम विपरीतमैथुने । यमति । यधा । यभ्यम् । जभि २० च इति दो.'-जम्मति ॥९५९॥ ७०१. णम प्रनत्वे । प्रहवं नम्रत्वम् । प्रणमति । फर्मकर्तरि न दुहस्नुनमा यक्षिणी (३।१।८९) नमते दण्डः स्वयमेव, अनंस्त । यमरमनमाता मुक् (तु० ७७२।७३) अनसीत् । ज्वलदलमलचलनमाम् (१।५५५) इति वा मित्-नामयति, नमयति । उपसर्गान् नित्यम्-प्रणमयति । नमिकम्पि (रा१६७) इति :-नम्रः 1 फलिपाटि (उ० १११८) इति नाकुल्मीकम् ॥९६०॥ १. कोऽभिप्रायः, कुत्रस्यश्च इति न झायते । 'हन्यमानः गायति प्रमादार' २. काशन 'जमि गर्ने' पठति (पृष्ठ ७७ ॥ २५ पाठा०॥

·१५३ - भ्वादिगणः ७१०. गम्ल सप्ल गतौ । इयुगभियमा धः (७३।७७)गच्छति । समो गम्वृधि (१॥३१२९) इति तस्-संगच्छते । आगमत् (द्र० ३६१२५५) गमहनजन (६।४।९८) इत्युपधालोपः-जग्मुः । विमाषा गमहन (२०६८) इति कसा वेट-जग्मिवान्, जगन्वान् । गमेरिट परस्मैपदेषु (८1५८) गमिष्यति, जिगमिपति । वा गमः ( १।२१३) इति वा लिसिचोः ५ फित्यम्-संगसीष्ट, सगसीट; समगत, समगस्त । अग्भनगमा सनि (६।४।१६) इतीणादेशस्य गदीर्घविधेः (द्र० काशिका ६४।१६) अस्य नास्ति-सजिगंसते । गमश्च (३।२।४७) इति खच्-वंगमः' । खच्च- डिन् (३।२।३८ वा०) लवंगः' । डः (द्र० ३।२।३८,४८ भाष्य) प्लयगः । विहायसो विह च (३।२।३८ वा०) विहंगमः । डे च (३।२।३८ वा०) विहगः। १० विहंगः (द. ३१२।३८ वा०) । उरसो लोपश्च (३।२।४८ वा०) उरगः । उरंगमोऽपीति केचित् । त्वरस्य तुरादेशः-तुरंगमः । लपपत (३।२।१५४) इत्युफा-आगामुकः । गत्वरश्च (३।२।१६४) । सितनिगमि (उ० ११७०) इति तुन्-आगन्तुः । गन् गम्यः दिश ०३० ३१६२) गङ्गा । गमेडोः (उ०२१६७) गौः । वर्तमाने पृषत् (उ• २१८४) इति जगत् । नीलगुः (द० उ० १२३७) १५ क्रिमिः । गमगंश्च (३९ २२७७) इति क्युन -गगनम् । भविष्यति गम्या- दयः (३१३१३), गमेरिनि: (उ० ४६) गमी ग्रामम् । श्राङि पिन् (उ० ४७) आगामी । गमेरा च (उ० ४११६६) इति वन्-गात्रम् । प्रहवृटनिश्चिगमय (३।३।५८) इत्या-गमः | गोचरसंचर (३।३।११६) इति निगमो वेदादिः। सपति। अस्पत् । सोऽचि । के (६० ३११३५) स्पृपः । स्कार्यि (उ० २० २।१३) इति रक-एपश्चन्द्रमाः, राप्रा नाडी । अचिंशुचि (३० २।१०८) इतीस् -सर्पिः ॥९६१,९६२।। ७१.१. यम उपरमे । उपरमो निवृत्तिः। गमियमा य: (७३। ७३) यच्छति । उपाद् यमः स्वकरणे (१३२५६) तङ्-स्पकरणं परिणयः -उपयच्छते कन्याम् । श्राडो यमहनः (१३ २८) आयच्छते । समुदा- २५ इन्यो यमोऽमन्थ (११३७५) संयच्छते । यमो गन्धन (१।२।१५) फित्वम् - १. 'प्रवनमः, प्रवङ्गः, प्रवग: पाठा। २. अनेन सूत्रेण युच् विधीयते, न क्युन् । । ३. माज्यकारस्तु स्वकरणमात्र थाह ।.

·. १२४ क्षीरतरविण्या उदायत । विमानोपयमने (११२।१६ ) उपायत, उपायंस्त । यमरमनमाता सुक' च (तु. ७३२|७३) अयंसीत् । यंयम्यते (२०७८५) / गमोऽ. वषेये (११५५९) मित्-नियमयति । वादि यमो मते (३।२।४०) स्वर, वाचंयमपुरन्दरी (६३३६६६) 1 अर (द्र० ३।१।१३४) यमः। नियतः । यतिः । ... नियतिः । न पारमि (१६३८५) इति तह-आयामयते। यमः समुपनिविषु च (३।३।६३) इति या घम्-संयमः, संयामा उपयमः, उपयामः: नियमः, नियामः: वियमः, चियामः । ष्ट्रन् (द. 30 ८७९) यन्त्रम् उदिदिति श्रीभोज.२-यावा, यमित्वा ।।९६३॥ ७१२. तप संतापे । तपति । निसस्तपतावनासवने (६३११०२) १. पत्वम्-निष्टपति । उद्विम्यो तपः (११३१२७) तङ्-उत्तपते. वितपते । स्वातकर्मकाञ्च ( ११३६२७ वा० ) उत्तपते पृष्ठम् । तपस्तपः कर्मकस्यैव (AIR) कर्तुः फर्मत्यम्-तप्यते तपस्तापसः, तपोऽजयतीत्यर्थः । तपोऽनुतापे च (३३१६६५) इति न याचिणी -अतप्त तपस्तापसः, अन्य। यातप्त पापेन फर्मणा । नन्द्यादौ (गण० ३।१।१३४) तपनः सूर्यः । १५ असूर्यललाटयोर्ट शितपोः ( ३।२।३६ ) खरा-ललादन्तपः । द्विषत्परयोस्लापे (३३२।३.) द्विपन्तपः, संझायाम (३१२४६) परन्तपः । असन् (द. 3. ६४६) तपः ।।९६४॥ ७१३. त्यज हानौ । हानिस्त्यागः । त्यजति । त्याज्यम्- स्यजियग्योः कुत्वं नेष्टम् ।।९६६|| ७१४ पा सङ्गे। दन्शसन्जसन्जा शपि (तु० ६ । ४ । २५ ) नलोपः, उपसर्गात् सुनोति (८३६६५) इति परवम्-व्यतिषजति । स्यादि- प्वम्यासे चाम्यासस्य (८.३६४) अभिवपज | जान्तनशा विमाषा (६।४।३२) १. 'क' पाठा! 'सक्' इति काशिका | २.९० पुरुषकारः, पृष्ट १०० । ३. परन्तपस्तु 'द्विषत्परयोस्तापे' (३।२।३६) इत्यनेनैव सिद्धयति । पत्र कश्चित् पाठभ्रंशो जातः । “द्विषन्तपः, परन्तपः । सशयाम् (३।२१४६) शत्रुतपः" इति युक्तः पाठः स्यात् । ४. यजेएयति दुत्वामावः 'यजयाज' ७३६६ इत्यनेनैव सिमः, त्यजेय 'एयति प्रतिषेधे त्यजेरुपसंख्यनम् इति तत्ररथेनैव वार्तिकेन । २. २५ ·भ्वादिषणः १५५ वित्व नलोपः-सक्त्वा, सझत्या । उत्सङ्गोङ्कः । मासगः । निपग- स्तूणी' । असिसजिभ्या विधन (उ० ३.१५४) सक्यि ॥१६॥ ७१५ दृशिर प्रेक्षणे । पाम्राथा (५८) इति पश्यादेशः- ,पश्यति । समो गम्वृधि (१।३।२९) इत्यत्र दृशेश्च (१३३१२९ काशिका) रति तङ्-सपश्यते । विमापा जिशो. ७१२६५) थली-ददशिय, इन्द्रष्ट। .५ सृजिशोभल्यमकिति (६।१५८) इत्यमागमः-द्रया । स्यसिसीयुद्तारािष्ट्र (१।४।६२) इति विवादिद् च-दर्शिष्यते त्वया । इरितो वा (३।१।५७) इत्यङ्, ऋदृशोऽडि गुणः ( ७४१६ ) अदर्शत, अद्राक्षीत, न दृशः ((३१११४७) इति क्सो नास्ति । हाथुरमृदृशा सनः (११३१५७) तङ्-दि. दृक्षने । बडि उत् (७ ४४४७) घा-अददर्शत, अदीदृशत् । अमिवा- १० दिदशोरामनेपदे ( ११४१५३ वा० ) या कर्तुः कर्म सशा-राजा दर्शयते भृत्यान. भृत्य । पापामाधेडदृशः शः (तु ० ३।१।१३७) उत्पश्यः । असूर्य- ललाटयोईशितपोः (३।२।३६) खश् -असूर्यम्पश्या राजदाराः । उग्रम्पश्ये- रम्मदपाणिन्धमाश्च (३।२३७) । त्यदादिषु दशोऽनालोचने कम्च (३३२२६०) ताहा, ताइशः । तादृक्षः (१० ३।६० काशिका) । समानान्ययोथ १५ (३।२ ६० वा.) सहशः, अन्यादशः। दृशः कनिप् (३।२१९४) पारदृश्या। दर्श, आदर्शः। अजिशकम्यमि (३० १।२७) इति पशुः । माषाया शासि- युधिशिपिमृषिम्यों युव (३३११३० वा०) सुदर्शन । कर्मणि दृशिविदोः साकल्ये (३।४।२९) णमुल्-कन्यादर्श वरयति ।।९६७॥ ७१६. दश दशने। दशनं दन्तकर्म । दशमन्जस्व-जा शपि २० (तु. ६।४।२५) इति नलोपः-दशति । लुपसद (३।१।२४) इति भाव. गर्हायों यडा-जपजमददश (७४१८६) इति अनुस्वारागम.-दन्दश्यते। पजजपदशा यडे - (३।२।१६) इत्यूकः- दन्दशूकः । कर्मण्यण् (२२११) परदेशो माजोरदशने (धातुसूत्र ११७१६ ) इति निर्देशात्न लोपः । उपदरास्तृतीयायाए ( ३४४४3 ) इति णमुल-मूलकोपदश भुके । दाग्नी (३३१८२) इति ट्रन्--दष्ट्रा । नुदशो गुणश्च (तु० उ. १. दणी इमुधिः। द्र० घमर ५८९ । २ पति वर्तमान' पाठा। ३. स्मृत धानुबत्तो (पृष्ठ १९९)।

·१५६ क्षारतरहिएया १११४९ नारा०) दशा : पिमिदादिभ्योऽछ (३।३।१०४) दशा चर्तिरवस्था च, दशा वस्त्रान्तावयवाः॥९६८॥ ७१७. कृप विलेखने । विलेखन हलोरिकरणम् । कर्षति । तुदादी (६६) कृपति । स्पृरामृषकृपतृपयां सिवा (३२११४४ वा ) ५० अफाक्षीतू, अकाीत पक्षे क्सः अक्षत् | उर्ऋद् (७४७) या- अचफर्पत अचीकृपत् । नन्द्यादौ (गण २१११३४) संकर्षणः। अचि(द्र ३।१।१३४) कर्षः, याकों द्यूतफलफम्। सप्तम्यां चोपपीडरुषकर्षः (३।४।४९) भ्राष्ट्रोपकर्षे धानाः खादति । कृषिचामितानि (उ० १८.) इत्यू:-कः । इक कृप्यादिम्यः ( ३।२।१०८ वा० ) कृषिः । कृपेदियोदीचाम् (उ• २।३०) १० फर्पकः फार्पक: (प्रश्चिकृषो: किकन् (६० उ० ३।१२) कृषिकः । कृपेरादेश्व चः (द० उ० १४४) चर्पणिवेश्या | कृषेत्रणे (उ० ३६४) नक्-कृष्णः ।।२६९।। ७१८. दह भस्मीकरणे । दहति । तुपसदघर (३।१।२४) इति यङ्-दन्दह्यते । दादेर्घः' ( कातन्त्र ३८५७) दग्धा, वक्ष्यति (द्र०८1 २२३७) न्यङ्कादौ (गण०७३ ५३) दाघः, निदाघः, अवदाघो भक्ष्ये। १५ अबदाहोऽन्यः ॥९७०।। ७१.१. मिह सेचने । मेहति । मेहनम् । कसि मीढ्यान् (६० ६।१।१२) दाम्नी (३।२।१८२) इति टन्-मेदम् ।न्यवादौ (गण०७३। ५३) मेघः ॥९७१॥ ७२०.कित निवासे रोगापनयने च] निज(६३।१५) इत्यु पसी २० सन्-चिकित्सति । चकरात् सराये च-विचिकित्सति । निवासे नास्ति-फेतति । केतनम् । संकेतः । केतुः । केतकी। चुरादौ केत निश्रा- वणे (२०१२७६)-संकेतयति ॥९७२॥ ७२१. अनुदात्ता उदात्तेतः ।। ७२२, दान अवखण्डने । इतो वहान्ता (१७३१) दशानिट १. इत धारभ्य या अन्तं वचिन्न । २. द्र० हैमोगादि ६४१ । ३. अब लिविरोन पाणिनिसूत्रस्य पाठान्तरं मत्वा तदीयसूत्रसख्या निर्दिष्टा । ४. न्यडकादिगणे-'संशयामविदाघनिदाघाः' इत्येवं पट्यते । ५. 'मे' पाठा। २५ ·भ्वादिगणः १५७ उभयपदिनश्च । मान्यधदानशाम्यो दीर्घश्वान्यामस्स (३१६) इति सन्-~- दीदासते, दीदांसति ॥९७३॥ ७२३ शान तेजने । शीशांसते शस्त्रम्, शीशांसति ॥९७४॥ ७२४. डुपचॅप् पाके । सानुनासिकोऽकारः सर्वेपामुपलक्ष णार्थः । उपदेशेऽजनुनासिक इत् (१।१८) इतीत संशा यथा स्यात् । पचने, ५ पचति । पत्रिमम् । पिस्यात् (१० ३।३।१०४) अङ्-पवा। स्यागापाप- चो मात्रे (३।३।१५) क्तिन-पक्तिः । पचो वः (२०५५) पकम् । पचादौ (गण० ३।१।१३४) श्वपचः । अणवीप्यते--श्यपाकः मांसपाक: न्यङ- क्यादिः (गण०७३।५३), तत्रैव निगरातनातू कर्मकर्तरि उण-दूरे- पाकुः फलेपाकु: । परिमाणे पचः (३२॥३३) खर-द्रोणम्पचः । मितन- ख च (३३२ ३४) मितम्मचः, नखम्पचः । राजसूयसूर्ग (३।१।११४) इति ऋष्टपच्यः । अलन् ( ३।२ १.६ )-इत्युत्पविष्णुः । पचेलिमः कर्म- पीरे ( द्र० काशिका ३३१४९६) पचेलिमा मापा । मांसस्य पनि युधनोः (२० का० ६।१३१४४) लोपो वा-मांस्पाक: मांसपाका मांस्पचनम्। मांसपचनम् ॥ ७२५. भज सेवायाम् । भजते भजति । तृफलमज (६४१२२) इति भेजे, भेजुः । गजो रिवः (३॥ २॥६२) अर्धभाक् । सम्पृचानुश्य (३।२। १४२) इति घिमिण -भागी। पल मग: पद ब (६. काशिका ३।३।१२५) इति भगः । घञ् (द. ३३॥१८-१९) भागः । भक्तुम् । भक्तः । भुरादी माज पृथक्कमर्माण (१०११७१) विभाजयति ॥९७६।। ७२६. रज रागे । रम्ञश्च (२६) इति शपि न लोपः- रजते, रजति । कुषिरजोः प्राचा यत् परस्मैपदं च (३।१।६०) रज्यति वस्त्रं स्वयमेव । घनि च मावरणयोः (६।४।२७) न लोपः-रागः, अधिकरणे रडा रजेणी मृगरमये (६।४।२४ मा०) रजयति मृगान्, नेहा १. 'उम् पाठा.1 २. इतोऽग्रे 'कृपणः । धामनेपदे कि- पचानः' इति क्वचिदधिकम् । अत्र अमरकोशो (३६११४८) न्यः। ३. 'मारपचनी, मांसपचनी' पाठा । १. अष्टान्यायां गिनुण् प्रत्यय.। १५ २. - ·१५८ क्षीरवरहिण्यां . ५ रजयति नरः। रजनरजकरजःस कित्वम् (तु. ६ ४१२४ वा०) शिल्पिनि घुन् नृतिखनिरम्जिभ्यः (३।१२।१४५ सू० वा०) रजकः । महारजनं कुसु. म्भम् । गौरादौ (गण ४१६४१)रजनी । जनोजषक्नसुरक्षोऽमन्ताध(११५५४) इति मितसंज्ञाशासनादन्यत्रा याहुर्यथा-राजर्षिकल्पो रजयन् । सम्पृच . ( ३ । २ । १४२)-रागी । पृषिरखिम्या क्ति ( उ० ३।१११ ) इत्यतच्- रजतम् ।।९७७॥ ७२७. शप आक्रोशे । आक्रोशो विरुद्धानुध्यानम् । चाचा शरीरस्पर्शने चानेकार्थत्वात् । शपते, शपति । शप उपलम्मने (१।३।२१ वा०) तङ्,साघहनुड्याशपा (१।४।३४) इति सम्पदानम्-शपते चैत्राय। शंपति रिपुं पुरोधाः । शोशपिरहि (तु. उ० ३।११३) इत्यय-शपथः। शाशपिम्यां ददनी (३० ४/९७) शब्द. । शपेश्व (उ० १११०५) इति कल:- शवलो वर्णः॥९७०॥ ७२८..विपा दीप्तौ तत्वेषते, त्धेषति । विट् । मतने (७० २।९५) इति त्वधा अर्कः अवपूर्वो दाननिरसनयोश्चेति दुर्गः । निरसनमपाकरणम् । १५ अवत्वेपति गां द्विजाय, अबापते भलम् ॥९७९}] ७२१. यज देवपूजामंगतिकरणदानेषु । यजते, यजति । पचिस्सपियजादीनां किति (६।१।१५) सम्प्रसारणम्-ज्यते, इपः, इएिः । लिप्यन्यासस्योभयपार (६।१।१७) इयाज । यजयाचरुच (३६६६) इनि फुत्वं नास्तियाज्यम् । प्रयाजानुयाजो यहाझे (७ ॥ ३ ॥ ६२) अन्यत्र-प्रयाग', २. अनुयागः । करण यनः (३।२।०५) णिनिः-आमिष्टोमयाजी । सुयजोयनिए (३।२।१०३)-यमा । पूडयजोः शानन् ( ३१२११२८)-यजमानः । ऋतौ- यजति (द० ३।२।२९)-रिक । यजजपदशा यः (३४२११६६) इत्यूका यायजूकः । यजयाच(३३२१९०) इति नङ्-यसः। जयजोवे क्यपू (३।३। १. यत्राह सायण:-~'न्यामे तु य केइत्यपि रचमिवविधानाधिषिलोप २५ इति तरी पीपदमधयों' (पृष्ठ २०४) । अय पाओ नोपलभ्यतेऽय तरहिरया। २. 'राधन कुमुम्भ 'पाठा। ३. अनुपलब्धमूलम् । ४. इतोऽप्रे 'शम्दनम् इति चेदधिकम् । ५. 'स्य:' पाठा।

·७३३. यस निवासे । ७३३. अनुदात्त उदात्तेत । यसति । उवास, ऊपुः । उप्यते, शासिवमिघसीनां च (८३६.)शत पत्वम् । निवत्स्पति (द्र०७।४।४९)।न पादाम (११३८९) इति तह-३. घासयते । मागयो सदरसवः (३१२।१.८) ऊपिवान् । अमावसम्पदन्ददा- स्याम् (तु० ३।१।१२०) अमावास्या, अमावस्या । वसविघोरिट (5) गत्यर्थाकमक (३४७२) इति क्ता-उपितः। मृडमृद (१।२।७) दिr २. धीरस्वामी कशासाच्यापी धामीदिति समान्यत । म ३. 'वप' इति कारारन. (.., ४. 'वह. पाठा. तिचासाधु, उत्तरत्र बहशब्दस्य नि। भ्वादिगण १५९ EE) इज्या। उणादौ यरिः । प्रतिपृपि (उ० २१११८) इत्युस-यजुः काठकम् ॥९८०॥ ७३०. डुवप् वीजसन्ताने । घीजानां सन्तानः क्षेत्रे विस्तार- णम् । घपते। यपति । [ प्रणिवपते ] प्रणियपति (द्र० ८।४।१७)। उप्यते । घप्ता । उधाप, ऊपुः, ऊपे । उत्तः । श्रासुमुवपि (३।१।१८६) इति । ण्यन्-चाप्यः । उप्तिमम् । गृधिवपिम्या स्न् (तु० उ० २।२७) या चर्तिपूवपि (उ० २।११८) इत्युस-यपुः । वसिवपिवदियाज (द० २० ११५१) इती-चापिः। मिदादी (गण० ३३३११०४) यपा ॥९८२|| ७३१. वह प्रापणे । घहते, पहति । प्रणियहते, प्रणियहति (६० ८।४।१७) । उयाह, ऊहुन ऊहे । सहिदहोरोदवर्णरय (६।३।११२) घोढा । १० अदिसादिनीवहीनाम् (१।४।५२ वा० ) फर्मसंज्ञा नास्ति-यायनि मा चत्रेण मैत्रः । वर्षा करणम् (३।१।१०२) १ कोंजीवपुरुषयोनं शिवहोः (३।४१४३). णमुल्-पुरुषवाहं वहति प्रघाहः । उह्यतेऽनेनेनि वाहः यो sश्व | गोचरस्संचर । (३।३।११६) इति यहः साधुः वही ध म (१० १।१६६ फपाठः) इत्यू-वधूः । वहिधिमुग्लाहा (उ० ४१५९) इति ना- पहिः । पाशत्रादिभ्य इनोत्री (उ० ४।१७३)-घहित्रम् ।।९८३॥ ७३२. अनुदात्ताः स्वरितेतः॥ १ वस्तिः (२.१७६) इति बाडुलका पजेरपि । कठमाझया उपलम्यन्त। . ५. 'स्कन्धदेश' पाठा।

·क्षीरतरङ्गिण्यां कित-उपित्वा । वास्तव्य कर्तरि पिच ( ३२११६६ वा०) वास्तव्यः । अमेरातः, बहिवस्यतिग्यचित् (5० ४१५६,६०) वसतिः । शृस्पृस्लिाहि (उ० १ ११) इत्युः-वसुः । वस्तुन् (उ० १७६) वस्तु । अगारे णिच (उ० १॥ ७७) वास्तु । अतिकमिनमिदेविवासिन्यचिद् (तु० ६० उ० ८६२) इत्यरन्- वासरम् । वसिवपि (उ० ४.१२५) इती-वासिः, वासी तक्षमाण्डम् रक् (१० उ० २१३)-स्रो रश्मिः, पलं नेप्यते । धावस्यज्यतिभ्यो नः (उ० ३।६) वस्नं मुल्यम् । वसे सरः (०३० ३१७१)-वत्सरः । वसेः फसुन (द० उ०४१२३४)-उषः । उपस बसेः (उ० ३१११४) इत्यथ:--- आवसयः तृभूवहिवास (उ० ३ । १२८) इति शन्-वसन्तः १० वरास्तिप् (तु० ६० उ० १।७४--कपाठ) वस्लिमेंट्रो नाभेरया, घस्तयो वस्त्रान्तावयवाः । वस्त गन्ध अदने (१०११३३) अस्य यन्तश्शागः। अदादी वस थाच्छादने ( २११४ ) यस्ते वस्त्रम, यासस् । दिवादी वा सम्मे • (१०६) वस्यात | चुरादौ वस स्नेहच्चेदापहरणेषु' (१०१८२), वास उपसेवायाम् (१०१२६६) वासयति ॥९८३॥ ७३५. वेञ् तन्तुसन्ताने । इतस्त्रयोऽनिटः। वयते, पयति । वनो वयिः (२ । ४ । ४१) अहिज्यावाये (६ । १ १ १६) इति सम्प्रसारणमा लिटि वयो यः (६।१।३८) इति यकारस्य नास्ति-अयुः । थलि च--- उयियः। वश्वास्यान्यतरस्यो किति (६३१३३६) ऊः । लिप्यन्तरस्याम् (२।४। ४०) इति यदा घयिर्नास्ति तदा घेत्र इति धातोरभ्यासस्य च सम्प्र. २० सारणनिषेधा-यवी, वडुः । शाबासाहव्यापी युक् (७३३३३७) पाय• यति । हावामथ (३।२६२) इत्याण तन्तुवाय,' ल्यपिच (६३११४९) इति न सम्प्रसारणम्-प्रवाय । ऊतिशूतिजूति (३।३।६७) इत्यूतिर्वपनम् । वेतो डि. (तु० द. ३. श६२) विपक्षी । मानिन (द. उ० ६७३) वेमा । वो. डिन (द. ३० ११३९)-वीचः ॥९॥ १. . छेद्रोपसहरणे पाग । २. पत्र लिबिशेन भारयेदं सूत्रप्रतीकमिति मता ६/४/१२१ सल्या निर्दि. था, नारस्य त्रस्य किंचित् कार्यम् । ३. 'तन्त्रप्रायः' पाठा०1 ·शादिगणः - १० ७३६..व्ये संवरणे। संवरणमान्छादनम्' । व्ययते, व्ययति। संघीयते । न व्यो लिटि (६।१।४६) इत्येच आत्यं नास्ति-संविव्याय। हडत्यर्तिव्ययतीनाम् (२०६६) संविव्ययिय । अनम्यासस्य इत्युप- धादी? नास्ति । सपिस्यमिव्यमा यडि (६।१।१९) सम्प्रसारणम् --संवेवी- यते । व्यश्च (६।१।४३) इति न ल्यपि सम्प्रसारणम्-सन्याय । विमाषा- परेः (६।१।४४)-परियीय परिव्याय । शाबामाहा (७३/३७) इति युफ्त सव्याययति । नौ व्यो यलोपः पूर्व पदस्य च दीर्घः ( उ० ४।१३६) नीयिः, नीची ॥२८॥ ७३७. हे स्पर्धायां शब्दे च । यते, यति । निसमुप- विभ्यो दः (११३३३०) तङ्-नियते, संप्हयते, उपहयते, विहयते । स्पर्शयामाः (१३१३१) मल्लो मल्लमाहयते । आहूयते । सम्प्रसारणम्, अभ्यस्तस्य च (६।१।३२,३३) जुहुयुः। णौ च संश्चडोः'-जुहापयिपति, अजूहवत् । लिपिमिचिव (३१५३) इत्या--आइत् । थामनेपदेवन्य- तरस्यार (३।११५४) भान आह्वास्त । शाछासा (७।३।३७) इशत युक्-- हाययति । हावामश्च (३।२१२) इत्यण-स्वर्गाहायः । श्रावधोपमर्गे (२११ १३६) प्रतः । । सम्प्रपारणं च न्यन्युपविषु (३१३।७२) इत्यप-नियः । धादि युद्धे (३।३।७३) आहयः । निपानमाहात: (३।३।७४) । मावेऽनुपसर्गस्य ( ३।३।७५ ) हवः । रित्वरादी (४० उ० ३.१) उपहरः। बाहुलकाद् आहयः॥५-६॥ १ 'सवायमुपयोगः । त्यति ब्श्यने ध्यय शेती यर्थः' इति काशकृत्स्न- पाउपाठनडटोकानुसारमर्षनिर्देशः (द्र पृष्ठ १६०) । एतदधातुनिष्पले 'न्यय शब्द चायमेवार्थ: स्पष्टपुपलभ्यते । २. श्रन लिबिगेन माया ६१८ सूत्रसस्या निर्दिष्टा । पाक्यस्यास तात्पर्य न निमः। ३. 'मूलधनम्' इलेवचिदधिकम् । ४. स्पर्धाया वाचि' इति वागन्नः (पृ. १६१)। ५. इ. संप्रसारणम् (६॥३२) इत्यत्र सो च सवोः' इत्यनवर्तनादिति माः । लिरिशेनात्र नात्या पानिर्देश इति बुवा ६१२१३१ सूत्रसख्या निर्दिष्टा । 'यो च सवडोः' इत्यनेन सूत्रेण (६।१।३१) तु श्ययनै विमाषा सप्रमारश विधीयते ।

·१६२ क्षीरतरङ्गिण्या ७३८. [अनुदात्ता। ७३१. बद व्यक्तयां वाचि, ७४०. उदात्त उदात्तेत् । घदति । पदिता । मासनोपमम्भाषाशनयज्ञविमत्युपमन्त्रणेषु वदः (१।३।४७) तङ्-वदते चार्वी लोकायते, भातीत्यर्थः; गेहे बदते, यतत ५ इत्यर्थः, क्षेत्रे विवदन्ते, नाना बदन्तीत्यर्थः; परदारानुपवदते, रहस्युपच्छन्दयतीत्यर्थः । व्यक्तवार्चा समुच्चारणे (१)३।४८) सम्प्रवदन्ते' द्विजाः । विमाषा विप्रलाप (१।३ । ५० ) विप्रवदन्ते मौहर्तिकाः, विप्रयदन्ति वा । यनोरकर्मकार (११३१४९) अनुवदते फटः कलापस्य । अपार बदः (१५३१७३) अकर्षभिप्राये कियाफले-अपघदते, अपवदति। १° उद्यते । वदन (२३) इति वृद्धिः-प्रवादीत् । न पादम्याड्यमाड्यमपरिमुह- रुचितिवदास. (११३८९) आत्मनेपद णिचि चादयते चीणाम् । श्रवधपण्यवर्यागी (३।१११०१) इत्यवयं गर्यो साधु । राजसूयसूर्य (३॥१॥ ११४) इति मृपोद्यम् । वदा सुपि क्यप् च (३३१३१०६) ब्रह्मोद्यम् प्रावद्यम्। मिपाशे वदा खच् (३।२।३८) प्रियवदः, घशवदः । यजजपदशा यः (१२। १५ १६६) वदेखीण्यते वावदुकः । उत्तिः-तितु (२६) इनि नेट्, हडपी- पते-उदितिः । मृद (१७२।७) इति क्या कित् उदित्या | अरछ- गत्यर्थवदेषु (१।४।६९) गतिसः-अच्छोच । वृतृवदि (३० ३१६२) इति स. वत्सः वदरात्य. (उ० २११०४) वदान्यो दातागवदन्योऽपीएः। वमिवरि- वदि (८० ३० ११४३) इती-वादिः । भूवादिगुम्यो गिवन् (उ० ४.१७७) २० श्वेत.) वादिधम् ॥९८७) १. वेगानामनुदातत्वविधानार्म सूत्रमिदमपहते, न चोपलभ्यते । २. काराशिन्यायेन सूत्रमिदमनेनोतरेण चौभाग्यां सब-यने । ३. 'प्रादत' पाठा १.श्रीमरिन। ५. 'वलापस्य' पाठा" ६ 'यजजप इत्यत्र परेनुपदशः पार्य इति पदकारवचनाम:' ही यमरटीशया (२०३५) सारस्वामी । लिविशेनात तुलनाय उणादेः ४१४१ सया निर्दिष्ट ] सा चिन्या, यजजप त्यागाविधायकस्य सूत्रस्य प्रयह निर्देशा । ७ नशीलः' पाय० ।

·स्वादिगण ७४१. टुओन्धि गतिटन पोः, मेद । अगामे । यिना । vieः । भोमियात् । (६० ८।२।४५) निधानायम्. श्रीदिनी नियागार (७२११४) नेट-शूनः । यजादित्यात (०६१।१९)-पूयने । दिमाग यः (६।१।३०) लियो सम्मलारणम्-शिभ्याय,गुणाय; शिवियुः, शुशुयु: शेश्यीयते, शोभूयसे । जो न संभोः (६।१।३१) शशायर्यायपति, मिश्यार्यायपति; अशुपत, अतिश्ययत् 1 विमा धेश्योः (३।१४1) घद-अशिश्यियन, भाययीत-हम्पन्तक्षप (७२।५) इति चिर्नास्ति । १नन्म (मु० ३४५८) इत्यङ, श्वयत्तेरः (Ite) अभ्यत । भनुम् (:. १११५६) रति ध्या, मानरिया ॥२८॥ ७४२. सत् । यज्ञादिरम्तगणो यर्मितः । भटेश्वरस्वामिपुत्र-शीरसाम्पुत्मेभिताया धानुचौ क्षीरनरगियां गचिकरणो भृवादिगणः सम्पूर्णः समाः। १. को परिमगंधान पासो पनि बनना (भाग १ ११७७ उसतम्) रामपानम् । मामात 'मसाना मग. यं भRT: मयते' (१३१ मरे) . वामपं:- पायो मानमः (१३) इति सूपपना म गाना गिनिना बारम पमान कम मात्रको अपि समीति म्परता EMINE FREE पर पतन- 'पप्पा मासा गया । पाकिम र दाम ३. कातिरानान (...) FEAT. (12 २१-२४)। •, 'शो मा माहिर भागमा सो पानाम् ।

·A ॥ अथादादिगणः॥ [ अथानिटौं परस्मैपदिनो] १. अद भक्षणे । इतो द्वापनिदी परस्मैपदिनी च । अत्ति, अदिप्रतियः शपः (२।४१७२) लक् । अदन् अदती । व्यतिहारे (इ. ५ ११३३१४) व्यत्यदन्ते । लुमनोपर (२॥४॥३७)-अघसत, जियत्सति । लिट्यन्यतरस्याम (२।४।४०)--जघास, जश्चः, शामिवसिधपीना च (६३६०) इति पत्यम् । आद । इउत्याध्ययतीनाम् (१२।६६) आदिय । अस्यति । श्रदः सर्वेषाम् ( ७१११००) इति लख्यट-आदत । अदिखादिनीवई ना (१।४५२ वा३) कर्मसंज्ञा नास्ति-आदयति पिण्डी चैत्रेण । श्रदो १० जग्धिल्याप्त विति (२२४३६) जग्धम, जगवा, प्रजग्ध्य । उणादायनमः (द्र० उ० ३.१०) । सुघरयद. कमरच (३।२।१६०) अमर, घस्मरः । पस्च- मारेऽच्युपसरूपानम् (२१४१३७ वा०) प्रात्तीति प्रयतः । उपमर्गेऽदः (३१३१५९) विघमः, नेह-घासः, घनपोश्च (३।४।३८) इति घस्लादेशः। नौ ण च (३।३।६०)-न्यादः,नियतः । यदोऽनन्ने (३।२।१८) किपर-आममत्ती ५५ त्यामान, नेह-अन्नाद., अण (द. ३१२११)। अध्ये च ( ३।२६६६) व्यात्, कव्यादः । श्रदेशदि ( उ० ४ 1 ६५) इति किन-अदिः। अदेरिनन् विनिश्च (द्र० ८० उ० ११३७) अत्रिमुनिः, अत्री निमिः । जव्वादो (द्र० उ० ४।१०२१ अत्नु.५ । अर्धय (द०६० ६.१ ) इति क्चनिए-अध्या मार्गः । श्रदो नुम् धौ च (द० उ० ९१६६) इत्यासुन्- २० अन्धोऽन्नम् । धर्मः विध (३० ४॥३४) इतीर-क्षीरम् ।।१॥ २. हन हिंसागत्योः । हन्ति । हन्ता। ऋद्धनो स्य ( ७।२०७०) इतीट-हनिष्यति । हो हन्लेगिना (१३१५४) इनि घ:-अयानि, १. व्यत्यगे' पाठा २. सार्वत्रिकोऽप्यपपाठोऽयम् 'विद्' इनि शुद्धः पाठः। ३. अय वा [ऽगिरा] माद नंद मनुष्या २५ पक-याऽश्नन्ति । श. मा० १६२।१४ ॥ ४. येन [श्रमिना] पुरुष दहन्ति स कन्यात् । २० प्रा० ११२१४॥ ५. 'मयः दृष्टज तु,' इति हेमोगादिः (सूत्र ८०६)।

·अदादिगणः प्रन्ति । नगद (1४१७) इति णवम्-प्रणिहन्ति । हन्तरत्पूर्वस्य (८४१२२) प्रहणनम् । मोवा (तु० ८१४१२३) प्रहण्य. महन्मः, प्रहपमः प्रहन्मः | पाडो यमहनः (११३२८) इत्यकर्मकात् तङ~-आहते । स्वाग- चर्मकाच्च (११३।२८ वा० ) आहते शिरः, नेह-आहन्ति शिरः शत्रो; । व्यतिहारे--न गतिहिंमाथेभ्यः (११३।१५) व्यतिघ्नन्ति । गमहन ५ (६४६८) इति अल्लोपः, अभ्यासाच्च (१३।५५) इति घा-जधान जघ्नुः । विमाषा गहन निदविशाम् ( ७२६८) इति वेद-जधन्वान्, अनिवान् । स्यसिचमीयुट्तासिषु (६४।६२) इति चिणवदिद पानिप्यते । हन्तेजः (६।४।३६) जहि शनुम् । हनो वथ लिडि (२१४१४२) -वच्यात् । वधिभावात् सोनियमावो' विप्रतिषेयेन (J० ६४१५२ १० चा०)-यधिषीए, घानिपीट ! लुङि च ( २।४ । ४३) अवधीत् । था भने देव-यतरस्कार (२४१४४) आहत, आवधिष्ट । हनः सिच् (१।२।१४) इति कित्यम् । यमनगमा पनि (६।४।१६) दीर्घः-जिघांसति। यङ- जम्यते, इन्तेहिंसाया नी (७१४१ ३० वा.) जेनीयते । हनस्तोऽचिएणलो: (१३।३२) घातयति, अजीवतत् । हनो या वध च (३।१।९७ वा.) इति १५ घा यत्-वध्यः, घास्यः । हनन्त च (३।१।१०८) इति भावे क्या--ग्रहा- हत्या । लपपतपद (३।२११५४) इत्युक-धातुका । हनश्र वधः (३२७६) यधः, घानो वा । मृती घनः (३६३।७७) दधिधनः । यन्तनोदेशे (३।३।७८)। अंगारे देशे प्रघय. प्रशापध (३१३७६) । उद्धनोऽया पानम् ( ३।३८०), निधाय तक्ष्यते यत्र या काg स उधन (अमर ३६६३५) । अपधनोऽयम् २० (३।३।८१) । परणेऽयोतिषु (३१३३८ ) अयोधनः । तम्बै क च (३।३।८३) स्तम्मानः स्तम्बधाः । परी पः (३।३।८४)-परिधः । उपन श्राश्रयै(३।३।८५) संघोदी गणप्रशमयोः (३।३१८६) । नियो निमितम् (३।३।८७) । घनर्थे परिया- नाद (द. ३१३१५८ चा०) वित, निन यायते (तु० श्रमर ३।१।१६) । १. 'सुरमीयुधिएवभाग' पाठा० । 'सोयुटि चिएपदमागो विप्रति. बेधेन' इति युक्तः पाठ. | F. महामाय्य ६६४६२।। लिविंशेन नावासमाथ- - २५ विदशः कृतः। २. या लिबिशन सत्यपि पाठ भेदे कोशिशया निर्देश हतः ·१६६ क्षीरतरङ्गिण्या हनः (३।४।३७) इति णमुल-उपलघातं हन्ति । समूलात जीवेषु हन- प्रहः (३।४।३६) समूलघातं हन्ति । हिसार्याना च समानकर्मकाणाम् (३।४।४०) दण्डघातं गाः कालयति'। चरिचलिपतिवदीना वा द्वेयाक् चाम्यासस्य, हन्तेर्घत्वं च (६१।१२ वा. काशिका)-धनाधनः । याशिषि हनः (३।२।४९) ५ उः-अरातिहः, तिमिहः । अपे क्लेशतमसोः (३।२०५०) क्लेशापहः। तमोपहः । अन्येभ्योऽपि' इति वरमाहन्ति बराहः, पटे हन्यते- पटहः, फलं हन्ति-फलहः । कुमारशीर्पयोणिनिः (३ । २।५१) कुमारघाती, शीर्षघाती' । लक्षणे जायापरयोप्टक (३ । २ । ५२) जायाघ्नस्तिलकः, पतिघ्नः । शक्ती हस्तिपाटयोः (३२।५४) हस्ति- १० मः, कपाटनः । पाणिघताडघौ शिल्पिनि (३।२।५५)। चकव्याद (द्र० ३३.५५ घा०) राजयः । दाराहनोऽण् अन्त्यस्य च : संशायाम् (ARIYE वा०) दार्वाधादा दार्वाधातः । चारौ च (तु , ३।२१४९ वा.) चार्वाघाटा, चार्वाधातः । समि च वर्षे (तु० ३।२१४६ वा०) वर्णसंघाटः, वर्णसंघातः । कर्मणि हनः (३।३।८६) णिनिः-पितृघाती । ब्रह्मभ्रूणवृप्रेषु विप् (३।१८७) १५ ब्रह्महा । संमृच (३।२।१४२) इत्यम्याघाती । शृस् नहि ( उ० १०१०) इत्युः-हनुः । हन्तेहिं च (द० उ० ७।३४) हिमम् । हनो वधः क्युश्च (तु. उ० २०३६)-धकः । तृषदि (तु० उ० ३।६२) इति सः-हंसः हन्तेर्मुट् च हिल (तु. उ. ३११२९)-हेमन्तः । हत्तेरह च (उ० ४.६२)-- अंहतिः । वसिवपि (उ० ४११५) इती-घातिः । अाडि निहनिभ्या रस्त्रय २० (उ० ४११३८).-अहिः । नभ्याहन एह च (तु. 3. ४१२२४) इत्यसुन्--- अनेहा कालः, उशन रापुरुदमोऽनेहसा (७११६४ ) सावन । हन्तेर्युर च (तु० श्वेत. उ. ४ । ७० ) इति घोर । हन्तर्घ च इति युः-जघनम् । १. 'घातयति' पाठा। २. 'तिमिरहा' पाठा। ३. अत्र लिबिशन '३२१७५' सूत्र सख्या निर्दिष्टा । नयनेन सो भवति । २५ क्वनमिदं नान्यत्र दृष्टम् । ४. ०क्वाट्यो: फवाटर' पाठा०1 ५. 'वधिः प्रत्यन्तरम् । काशिका २३५ ॥ ६. 'हम्मतहसः । कः पुनराह-हम्मतेहंसः । कि तर्हि-हन्तेहंसः' इति माय- वचनम् (६।१।१३) यवानुमंधेयम् । ७. 'अन' शुरः पाटः। ८. अनुपलब्धमूलम् ।

·अदादिगण : इन्तेयुद्धापन्तयो-नताले चतु० ३. ५१४२॥ द० २०६८)-परिघातनः, परिधः (तु० अमर २२८ ९२) ॥२॥ ३. अनुदात्तावनुदात्तेती ।। [ अथानिट उभयपदिनः] ४. द्विप अभीती । इनत्यारोऽनिट उभयपदिनश्च । द्विपते, द्वेष्टि, वेष्टा । सत्मद्विप (३।०६१) इति फिप्-माद्विद । द्विषोऽमित्र (३२|१३१) शता' द्विपत् । द्विषः शर्वा वचनम् (२॥३॥६९ वा.)- चौरस्य द्विपन्, चौर द्विपन् । द्विषय (३४१९१२) इति या जुम्-- अद्विपुः, अद्विपन ॥३॥ ५. दुह प्रपूरणे । प्रपूरणं पूरणाभावः, उपपगोंऽन धाव पावते प्रस्थानयत् । गां दुग्धे, दोग्धि । दोग्धा । न दुइस्नुनमा यक्षिणी (३।१८९)-दुग्धे गीः स्ययमेय; अदुग्ध । शल गुपपादनिरः यमः (३॥ १।४५)-अधुक्षत, अधुक्षत', अदुग्ध गौः स्वयमेव । दुहम (३१॥६१) इत्यदोहि गीः स्वयमेव । यहुवचने' कमरयाचि (३७२ ) सुफ । तुम् वा दिह (७१३७३) इति सस्य या लुक-अदुग्ध अदुग्धाः, अधुक्षत अधुक्षथाः। शसिहि (३१. पाशिफा) इति क्यए-दुधम्। ज्यद (० ३३०१२४ ) अपि दृश्यते-दोहाम् । सन्मदिप (२०६१) इति किए-गोधुक । दुहः यधन (३११७०) कामदुधा । मरनेट (उ. २६५) इति दुहिता । धन्येभ्योऽपि एश्यने (१।३।१३०) इति युच- सुदोहनः, गोदोहनो घटः; गोगदी (६० गण ४४१) गोदोहनी'। उणार्दो दोहदो ऽभिलापविशेषः ॥१॥ १. पथ लिचिरान नारप्रन्पनिर्देश. कृतः। २. शिनरि' इति साग ३. प्रपूर रिक्तीकरणमियन्ये । ४. अत्र सायणीया धानुवृत्तिएव्या. स्वामिमन तत्र निशानम् । ५. बहुवचने' सार्वत्रिक. पाठः समपि निरर्थक , बहुवचनादन्यत्रापि सोप. दर्शनात्-अधुरातान अधुरापा, मधुधि । ६. 'प्रत्यधपि पाठ ७. नहि गोरादिपु पट्यने । 'पिप्पल्पादयम' इयवान्तर्गतम्या विभाग समाति। - हमेपादि २४४॥ २.

·x " क्षीरतरहिएयां ६. दिह उपचये । उपचयोऽत्र लेपः । नर्गदनद (vi१७) इति णत्वम्-प्रणिदेग्धि । शिष्टं प्राग्वत्र } "दिग्धः, संदिग्धः । देहनो घरः, गौरादी दि० गण ४।१।४१) देहनी' । उणादौ-देहली' द्वारा धो दामादेहः॥१॥ ७. लिह आस्वादने । लेदि, लोढे | अलिशात् । वसस्यापि । ३१७२) अलिशाताम् । खम् । दुह (७३।७३) इत्यलीड अलोढाः, अलिक्षत अलिक्षयाः । शान्यध (१९४१) इति णः-लेहः । पहा- भै लिहा (२।३२) पश्-वहलिहः, अम्रलिहः । घम् (द्र० ३।३।१८, १९)-लेहः । मालीढः ॥६॥ [८. अनुदात्ताः स्वरितेतः ।।] ९. चक्षिङ् व्यक्तायां वाचि, ११. अनुदात्तोऽनुदात्तेत् । डिन्तकरणं नुनिषेधार्थम्, अन्तग्रहणम् हि तत्र (७१।५८ सूत्रे) अनुवर्तते , गणत्यमनिगम (तु० सी० परि १२१) इति झापनार्थ च । यथा--स एवायं नागः सहति कलमेन्यः परिमतम (समापित ६३१) । आचष्टे । २५ चतिक रूपान (२।४।५४)-माख्याता । वा लिटि (२२४१५५)-चख्यो चरपे, चवक्ष चचक्षे । अत्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽड (३।११५२)--आख्यत् । न भ्यास्या (२०५७) इति ख्यातः । चदः शिध (उ० २१११८) इत्युस्- रभुः । चतेबहुलं शिश्च ४१२३३ ) इत्यसुन्-ऋचा राक्षमा अवचक्षाः ॥७॥ [ अथ सेट आत्मनेपदिन] ११. ईर गती।इतः पृचिपर्यन्ता (२।२१) द्वादश पेट आमने- १. पूर्व (१६७) पृष्ठस्या टिप्पणी ७ द्रष्टव्या ! २. सरस्वतीकरटा. २३/९८हमोगादि ४६५। ३. अत्र क्षीरस्वामिनोऽमरटीका (३१८१८६) द्रक्ष्म्या। ४. अयं भावः यत्राले इकार इद् माति, सत्रैव नुम् विधानम् । पत्र तु इकारस्यत्वेऽपि नात इकार इन् , तनाव नुम् भवति । ५. 'वा' पा30 सायणेन मनमिदं निराकृतम् धातुचो (पृष्ठ १३०)। २० ·५ अदादिगणः १६९ पदिनश्च । इत। इरिता । चुरादौ ईर पे (१०।२०५) ईरयति । कम्पने च इत्येक ॥२॥ १२. ईड स्तुतौ । ईट्टे, इंडिता । ईडजनोधै च (२।७८) इतीटि ईडिपे, ईडिध्वे । ईडा। इडाया वा (८३१५४) इति लिङ्गादू इडा । ईड्यः ॥९॥ १३. ईश ऐश्वर्ये । भुव ईष्टे । ईश: से (७२|७७)-ईशिपे । ईशिता । अधीगर्थदयेशां कर्मणि (२०३५२) पष्ठी' । ईशानः । ईशः । स्थेशमास (३३२।१७५) इति घरच्-ईश्वरः ॥१०॥ १४. आस उपवेशने । आस्ते । आसिता । अधिशीपास कर्म (१।४।४६ )-खवामध्यास्ते । ईदासः ( ७२८३)-आसीनः । १० दयायासच (३३१९३७) इत्यामू-आसांचके । गत्यर्मिक (३।४।७२) इति तः-उपासितो गुरु चैत्रः । एयासभन्यो युच् ( ३।३।१०७)- आसना ॥१२॥ १५. आङ शासु इच्छायाम् । आशास्ते । आशासिता । शासु अनुशिधी (२१७३) तु धात्वन्तरं हखनिषेधादिविषयम्-नाग्लोपि. १५ शास्फुदिताम् (१४॥२) अशशासत् शास इदड्लोः (६।४।३४)-अशि- पत् । कापसख्यानम् (६।४।३४ वा.) माशी: । फ्ते (द्र०७२।१५) आशास्तः । अनुदात्तेतश्च हलादे (३।२।१४९) युच्-आशासनः । आशा- स्ति:-गुरोध इलः (३।३।१०३) इति नास्ति निष्ठायां सेटोऽपारवचनात् (३३६४ वा०) । उदितो वा (७।२।५६) आशास्त्वा, भाशासित्वा । २० १. काशकृत्स्न: (पृष्ठ १७०), दुर्गमिहश्च इत्यमेव पठतः । २. 'ईड ईल स्तुती' इति काशकस्नः (पृष्ठ १७०) । धन पोलिखिता (पृष्ठ ५१) टिप्पणी (१) द्रष्टध्या । ३. 'भुव ईष्टे' इति प्रायुक्त प्रयोगे । ४. परच स्त्रियामीश्वरा । अश्नुतेराशुकर्मणि बरट चे (उ० ५।५७) इति वरटष्टित्वात् स्त्रियामोश्वरी मति । २५ ५. अत्र एतमामूत्रस्था सायणीया भानुवृत्तिरनुमघेया। तत्र स्वामिमेन प्रतिस्पाइ शारधातोरप्युपधा इस्त्रत्वनिषेध उक्तः । इह तु न तथा पाठ उपलभ्यते । ६. पत्र लित्रिशेन नावरस्थानसकेतो निदर्शितः।

·५ 4 - १७० भारतरहिरयां पाः, शास इति दोग:'-आशासिया, आशासितः ॥१२॥ १६. वस आच्छादने । यस्ते पटम् । घसिता | वसानः । पसितः । म्यादेर (१७३३) उपितः। अच् (०३।१।१३४वा०)-वसः। भिदायङि (द० ३२३३१०४) वसा । यसनम् । षप्तस्तिप् (तु. ८० ३० ११७४ कपाठः) घस्तिमेढोध्यम् । एन् (८० ३० ८ ! ७९)-वस्त्रम् । यसैणिन् (उ० ४।२१८)-यासः । वादित्वात् (P०६४।१२६) लिये. त्याभ्यासलोपो न स्त: वयसे, धवलिपे ॥१३॥ १७. कसि गतिशासनयोः। कसते, कासिता । कंसनः । फंसः । स इत्येके ॥१४॥ १८. णिसि चुम्बने । निस्ते । वा निसनिहनिन्दा ( १४॥३३) णत्वम्-प्रणिस्ते', प्रनिस्ते ॥१५॥ १९. णिजि शुद्धौ । निङ्क्त । प्रणिङ्क्ते । निजिता ॥१६॥ २० शिजि अव्यक्ते' शब्दे'। शिकं । शिक्षानः। शिञ्जिना। शिजि पिजि इति कौशिकः-पिक्त, पिनस । सर्जपिजादिम्य ऊरोलचो १५ (उ० ४।६०)-पिजूलः पिङ्गलः । वृजी. वर्जने इति दीः वृक्त, 'वर्जिता, वृक्तः ॥१७॥ २१. पृची सम्पर्के । सम्पको मिश्रणम् । पृक्त । सम्पृकः । रुघादौ (२४) पृणक्ति । पृचि इनि कौशिकः -पृङ्क्ते ॥१॥ १. पाशकृत्स्नोये दौमै च धातुपाठे 'श्रा: शा' इत्ये २. 'मिदादयडि बसा' इति चिन । ३. उधृतं पुरुषकार (पृष्ठ ११०) धातुवृत्तौ (पृष्ठ २२४) च । ४. प्रयाख्यातमिदं सारयेन । ५. "सिजि' इति कास्न: (१६ १७१) । ६. अवान्यक्रान्दो भूषणरवः ! 'भूषणानां तु शिक्षितम्' इतमाः २५ (१३५११६)। ७. "पि: पाठा। ८. काशनोऽपि 'जी' इत्येव पपाट (पृष्ठ १७१) । सायणस्तु 'पत्र स्वामी वृज ति दोगा:-तेषां वृवते, वर्जिता' इवेवमुद्धनवान् (धातु पृष्ठ २३५) । पाठ उपलभ्यते। २० ·- अदादिगण ११ २२. उदात्ता अनुदात्तेतः ॥ २३. पूर प्राणिगर्भविमोचने। इत ऊ[अन्ता (२३३१) नय सेटः । सूने । परतिमति (७१२ | ४४ ) इति वेद-सोता, सविता। सुपुर्व । भूस्वास्तिडि (७३३१८८) इति गुणो नास्ति सुवावहै । स्तौतिश्यो- ख परिप (८।३।६१) इति पत्रम्-सुपारयिषति । सुपिनिHः सपिति ५ (१४) इति सुपूतिः । राजपूयमूर्य (३,३२११४) इति राजसूयः साधुः। सूतः, सूनकम, मायक्तान्तात् फन्, सूतकापुरकावृन्दारकाणां वेति परतन्यम् (तु० ७३४५ वा.) इति सूतका सूनिका । सुसूधागृधिम्यः ऋन् (श्वेत० ३० २।२७)-सूरोऽर्फः । सुवः कित् (३० ३।३५}-सुनुः । फ्रिन् (छ. उ० ४।६४)-सूरिः । दिवादी पूड प्राणिप्रसबे (४।३१)-प्रसूयते । १. तुदादौ पृ प्रेरणे (६।१०६)--सुवति ।।१९।। २४. शी स्वप्ने । शेते । अधिशीस्थासां पर्म (१।४।२६ )- प्राममधिशेते । शीडो रु६ (७१।६)-शेरते । शोडः सार्वपातुके गुग्यः, यह गि विडति (७४।२१,२२ )-शय्यते । अधिकरणे गेतः (३।२।१५)- खशयः, पार्थादिन्यः करणे (तु० ३।२।१५ वा०)--पायशयः । गया- पर्मक (१।४७२) इति मनः, निधा शी खिदि (११२।१९) इत्यफिरयम्- शयितः आहज पक्तव्यात (० ३।२।२५८ या०) शयाल । प्रने (३३२॥ ८०) णिनिः-स्पण्डिशायी । एएन (३१३६५६)-संशयः । त्यपयोः शेते पर्याये (३।३१३९) धम्-तयाद्य राजोपशाय , विशायः । ममाया समज (३६३१९९) इति क्य-शय्या । भूमशी ( उ० ११७) इत्युः-शयुरज- २० गरः।वीडो धुक्नवल न्वलनवानन. (तु० उ०४।३८) शीधुः शीलम् नाय- लम्, शेषरम्, शेवालम् । नृड्गीम्या स्परवाह योः पुर च (६० २०६६१) उत्पमुन् शेपो लिङ्गम् । शीड. पिद्रवध (तु० ८.३० ३।९.)-शिखा। शिखरम, शेपरम् । शाम्बा तु शाम्पते: (१०९०), पानक गोमियो. (तु. उ० ३१०२)-शयानक । निशेरनेऽस्मिमिति निधि. (2030 १. निद' इति द. उ०, श्वेत, नारा ! शिवाशब्दसाठावदर्शनात् पनि पाउनैर भाष्य । गुणस्तु हस्तविधानमामोदर ने मवि गति पनि 'कि' पारशिस्य । - २५ .

·- १७२ क्षीरतरहिएया २।९) इस्शीम्या यन् (3० ४।१५२)-शेकः सुपम् ॥२०॥ २५. यु मिश्रणे । यौति, उतो स्लुिंकि इलि (७१३२८९) ।यविता । सनीवन्त (ORI४९) इति वेद-युयूपति यियविपति । थायुवपि (३।१।१२६) इति ण्यत्-यायम् । दोरम् (३३३६५७)--ययः, ५ स्वाऽण' यावः, फनि (इ० ६४।२९) यायकोऽलफ्तफः । समि यु- दुगुमः (३।२।२३) घसंयावो गुडमिश्रं साद्यम । उदि प्रयतियोनि- पूवः (३।३।४६)-उद्यायः । नन्यादी (२०३१।१३४) ल्युः--यवनः । कनिन् युपि (उ० १४१५६) इति फनिन्-युवा। तिथपृष्ठ (उ० २।१२) इति यूथः । इसुयुग्यो दोषध (तु. द. उ० ७५)-यूपः। यजियुधूनीम्यो दीर्घध १० (उ० ३ । ४७)-यूका । स्युवचिभ्योऽन्युजापूजक्नु च: ( उ० ३।८१)- यवागूः । वहियुम्यां च (उ० ३ । ११४ श्वेत.)-इत्यस-ययसो घासः। पहिथिए (तु. ३०४।५१) इति निः--योनिः । पूहबोलोप (तु. द० उ०६।१६) इत्यूपन्-यूपः । यूपे.* सौत्राद् योगा। हरहि (3० १।९) इति योपित् । यवासो' (द. ३०४।२) दुरालमा' । अति यूनि १. प्रमादिभ्यश्च (१४३८) इति प्रशदरातिगणवार, यावादिभ्यः कन् (५१४१२६) इति सूने यावपदनिर्देशाद् वा। * 'गुडगोधूमसाघम् पाठा २. उणादिसूत्रपाठस्तु चतवनवासिपाठन सवदति, पर स विस्वमतु वर्य यावमपद व्युत्पादयति । वेदे ( यज० २११४३ ) 'यस' इ यपायुदात्त उप. लम्यने । तदर्थ 'पहियुभ्या निन्' इति दरापादोमूत्र (Ev७) णिव नानुवर्तन यम् । ३. अत्र 'मूड्योलॊपश्च' इति शुद्धः पाठो द्रष्टव्यः, तथैव दशपायुणादौ निर्देशान्, स्वय च म बबन'(१५६२) सूत्र पाख्यान तथैवोदरणाम (पृ. १४०)। ४. 'युष' इति शुद्धः पाठो द्रष्टव्यः ! 'हमृमाहेयुषिभ्यः इनि.' इत्युणा ई- स्त्रे (१६७) पाठदर्शनात् 'युष सौगो धातु । अाप च 'यूष' पारे लघूपधाता मात्राः 'योषा' इत्यत्र गुणोऽपि न स्यात् । ५. इतोऽने लिबिशेन प्रासाउणादेः श६१ सूनसख्या तुलनाय निर्दिष्टा । अत्र स्ने उनलदक्तेन यूधातोः सप्र यये योपदसिद्धिरता, तीरस्वामिना तु युषधातो. । लिबिशेनेतदपि न पुर यत् पुष धातोः स-प्रत्यये योषापदसिमिः स्थ भविष्यति? ६. जवामा इति लोके प्रसिद्धा। ७. निघण्टा कचिद् दुरालम्मा इत्यपि पाठ उपलभ्यते । अत्र दुरालमा- १५ ·श्रदादिगणः जूति (३।३।६७) इति यूतिः । संघोऽयुतसिदाना' इत्यादिदर्शनाद् यु अमि- थप इत्यकेर । मयादी पु बन्धने (19)-युनाति । चुरादौ यु जुगुप्सा- चार (१०।१५७)-यावयते, याव्यः ॥२१॥ २६. रु शन्दे । रीति, तुमस्तुभ्यम: सावधातुके ( ७३७.५ ) हलादौ वा ईट-रवीति । रविता । सनि ग्रहगुहोला (७२।१२) इतीण ५ नास्ति-हरुपति । बादोरम् (३।३१५७) रवः । उपमर्गे रुवः (३।३।२२) घ-सरायः । विमात्राहि सलुवोः ( ३।३१५० )-आरयः, आरायः । म्यादी रद्द गतिरेषणयोः (११६८३) रयते। रवणः । शातिन्या ग्रन् (द. ३० ५११५९)-गरीमृगः । अच इ. (३० ४।१३८)-रथिः । असुनु -पुरूमाः (उ० ४।२३२) 1 मह रौति (द. ६।३।१०९ काशिफा)-मयूरः ॥२२॥ १. २७. णु स्तुतौ । नौति,प्रणविता । श्राडि नुप्रययोः (१।३।२१ वा.) तल्-आनुते। नुनूपति । नघः,प्रणयः । नुदशीषणश्च (तु० ८०३० ६।५४) पति नय॥२३॥ । २८. टुक्षु शब्दे । सीति । सपथः । क्षविता । क्षयः । क्षतम् । वी तुश्रुत्रः (३।३।२५) घन्-विक्षायः॥४॥ २१. क्ष्णु तेजने । जोति शराम् । समः ६गुर. (१।३।६५) तद्- सगुने, चुक्ष्णूपति ॥५॥ ३०. प्णु प्रसवणे । स्नौति । मुम्मोरनामनेपदनिमिते (०२३६) इतीद-प्रस्तविता । सुस्नूपनि । न दुरस्नुनमा पश्चिणा (AtICE)- मस्तुते गौः स्वयमेव, प्रास्नोट । नुवधि (उ० ३१६६) इनि फित् सः- २. रनुपा ॥२६॥ ऊर्गुञ् आच्छादने । तेरिमाया { ७३.0 ) इला दुरागम्भयौविषये पूर्वी १५१ पृष्ठस्या प्रथमा पिणी द्रष्टव्या । १.घनुपन्धमला। २. प्रक्रिया या स्मृनमिदम् । ३ अथ शिविगेन पर्थव ४१०८ उपादिसूप-रका निर्दिष्टा । २५ ४. पत्र लिदिशन सूत्रावरस्थानमनिदिदयोज्ज्वल्दछीग सादिवृत्ती बाहु- लान् प्रयाधितनमपदव्युपनिषारय (उ० १.१५६) निर्देश दतः।

·૧૨ क्षीरतरविण्या २९)। इणशी यो यन (उ० ४॥१५२)-शेयः सुसम् ॥२०॥ २५. यु मिश्रणे । यौति, उतो दिलुकि बलि (३१८९)यविता । सनीवन्तर्ध (१२२४९) इति वेद-युपुपति यियविषति । पाइयुवति (३।१।१२६) इति ण्यत्-याव्यम् । दोर (३३३१५७)-ययः, ५ स्वार्थेऽण' यावा, फनि (द्र० ६४।२९) यायकोऽलपतफः । समि यु- इधः (३२२।२३) घम्-सयायो गुडमिश्रं साद्यमः । उदि अयतियोति- पदवः (३३It)-उद्यायः । नन्यादी (द० ३१११३५) ल्यु:-यवनः । फनिन् पुराणे, (उ० १।१५६) इति पानिन्-युवा। तिथपृष्ठ (उ० २६६२) इति यूथः । कुमुयुग्यो दीर्घश्व (तु. ६० उ० ७५)-यूपः जियुधुनोग्यो दीर्घध १० (उ० ३ ॥ ४७)-यूका | सूपुवचिभ्योऽन्युजागजक्नु वः ( उ० ३।८१ )- यवागूः । वहियुम्यां च (उ० ३ । ११४ शेत.) त्यस--ययसो' घासः। यहिथिटु (तु० उ० ४।५१) इति निः-योनिः । पूवोर्लोपश्च (तु. द० उ० ६.१६) इन्यूपन्-~यूपः। यूपेः सौपाद योपा । हकहि (३० १९७) इति योपित । यथासो २०४२) बुरामा' । ऊति नि १. मतादिभ्यश्च (५४३८) इति प्रसादरातिगण बार, यावादिभ्यः क्न (५१४२६) इति सूत्रे यावपदनिर्देशाद् वा । * 'गुडगोधूमखागम्' पाठा० । २. उणादिसूनसाठरतु श्वेतवनवासिपाठन संवदति, परं स णित्वमनु. वर्य यात्रमपद व्युत्पादयति । वेदे ( यज०२११४३ ) 'यस' इत्यप्यादात उप- लभ्यते । तदर्थ 'वहियुभ्यो नित्र' इति दरापायीमूत्र (४७) पिस्त्वं नानुदन यम् । ३, यत्र 'मापोलोपश्च' इति शुद्धः पाठो द्रष्टव्यः, तथैव दशपायुणादी निर्देशात्, सयं च 'महू बन्धन (१५६२) सूत्र पाख्यान तथैवोद्धरणाच (पृ. १४८) । ४. 'युषेः' इति शुधः पाठो द्रष्टयः ! 'हसमहेषुषिभ्यः इतिः' इत्युपा दे- सूत्रे (१।६७) पाठदर्शनात् 'युप सौनो धातु.) अपि ध 'यूप' पाठे लघूपधया भाइयोषा' इत्यत्र गुणोऽपि न स्यात् । ५. इतोऽग्रे लिविशन मास्या उपादेः श६१ सूत्रमण्या तुलनाय निर्दिष्टा । अथ सूत्रे उज्जलदक्तेन यूधातोः सप्रत्यये योषापदसिदिस्ता, सौरपामिना तु युपधातोः । लिविशेनतदपि न बुदं यत् युष धातोः स-प्रत्यये योषापदासा: का भविष्यति ६. जबामा इति लोके प्रमिता। ७. निघण्टा कचिद् दुरालम्मा इत्यपि पाठ उपलभ्यते । अन दुरालमा. २० ·अदादिगणः १७३ जूति (३।३।६७) इति यूतिः । सघोऽयुतसिद्धानाम्' इत्यादिदर्शनाद् यु श्रमि- श्रण इत्येकेरे । नयादी युम् बन्धने (६७)-युनाति । चुरादौ यु जुगुप्सा- याम् (१०।१५७)-यावयते, याव्यः॥२२|| २६. ह शब्दे । रीति, तुमस्तुगम्यमः सार्वधातुके ( १६९५ ) हलादी या ईद-रवीति । रचिता । सनि ग्रहगुहोच (७२।१२) इतीण ५ नास्ति-ररुपति । दोरम् (३।३१५७)-रवः । उपसर्गे रुवः (३।३।२२) घम्-सरायः । निमायाडि सप्लुवोः ( ३१३५०)-आरवः, पारावः । नादौ रुड् गतिरेपणयोः (११६८३) रवते । रवणः । रुशातिभ्या अन् (८० उ० १।१५९)-रामृगः । यच इ. (उ० ४११३६)-रथिः । अमुन्'-पुरूरवाः (उ० ४।२३२) । मयां रीति (०६३।१०९ काशिका)-मयूरः ।।२२।। १० २७. णु स्तुतौ । नीति,प्रणविता । थाडि नुप्रध्ययोः (१।१३।२१ वा०) तट-~आनुते। नुनुपति । नवः,प्रणयः । नदशोगुणश्च (तु०६०३० ६।५४) इति नय ॥२३॥ २८. टुक्षु शन्दे । क्षीति । क्षययुः । क्षविता । क्षयः । क्षतम् । । सुश्रुनः (३६३६२५) घन-विक्षावः ॥२४॥ २१. क्ष्णु तेजने । क्षणीति शरणम् । समः घणुय' (१६६५) तङ्- संधणुले, चुदणूपनि ॥५॥ ३०. प्णु प्रसवणे । स्नौति । स्नुक्रमोरना मनेपदनिमित्त (७१२६३६) इतीद-प्रस्नविना । सुस्नूपति । न दुहस्नुनमा यचिणी (३!IRE)- प्रस्नुने गीः स्वयमेर, प्रास्नोष्ट । रनुप्राधि (३० ३१६६) इति फित् सः- २. रनुपा ॥२६॥ ३१. ऊर्गुञ् आच्छादने । ऊोते विभाषा ( ७३९० ) हलादों दुरानभयोविषय पूर्वा १५१ पृष्टस्था प्रथमा टिपणी द्रष्टच्या । २. प्रकियाकीमुया स्मृतमिदम् । १. अनुनरन्धमूलम् । ३. अप्रशिशिन व्यर्थव ४१८८ उणादिसूत्र-मरवा निर्दिष्टा । ४. अथ लिबिशन सूत्राकारधानमनिदिश्योज्ज्वलदलीय पादिवृत्ती बाहु- लकार प्रमाधिननापदन्युपतिस्थारय (उ० ११५६) निर्देश: नः।

·१७४ क्षीरतरकिरयां पिति सार्वधातुके वृद्धिः, पक्षे गुणः-प्रोणति प्रोर्णोति । ऊगोविं माषा (७२।६) इति वृद्धिः-प्रौर्णावीत् प्राणवीत् । गुणोऽपृक्त (३९१) प्रोणोत् । सनीवन्तर्घ (७२१४६) इति पेट्-प्रोणुनविपति,प्रोणुनुविपति, प्रोणुनूषति । चित्रि ( ३।११२२ वा० ) इति यङ्-प्रोर्णोन्यते । ५ विमापोर्णोः (१।२।२) कित्त्वम्-प्रौटुंधितव्यम्, प्रोर्णवितव्यम् । ऊों- तेईः (उ० ५१४७)-ऊर्णा । ऊर्योतेनुलोपश्च (उ० ११३०) इति क-ऊरुः। महति इस्वश्च (उ० ११३१)-उरुः॥२७) ३२. उदात्ताः। ३३. धु अभिगमने । इतो मापर्यन्ताः (२०५५) प्रयोविंशति- १. रनिटः। द्यौति । द्योता । द्यौः ॥२८॥ ३४. पु प्रसवैश्वर्ययोः। सौति । सोता । सुगय । स्तुमधूभ्यः परस्मैपदेषु (७१२।७२) सिचीद -असावीत । सुतः । म्यादौ (११६७२) सवति, सविता' । स्थादौ ( १।१२ ) सुनोति । कुसुपुग्यश्च (द• उ० ७५) इति सूपः ॥२९॥ ३५. कु शब्दे । कौति । कोता। कृपः । वादी युद्ध (११६६१) फयते । तुदादौ कु शब्दै ( तु० ६।१०७)-कुयति । शम्दत्वेऽर्थेऽप्येषां कोतिः शब्दमात्रे, कुत्रतिरातवरे, कातिरव्यक्ने गन्दे ॥३०॥ ३६. 'टु स्तुतौ । स्तौति । उपमर्गात् सनोति (८।३।३५) इति पत्वम्-अभिष्टौति । स्तोना, प्रस्तोता, पृसम (411११) इति नेट- २. तुशेय। सिवादीन, वाइव्ययेऽपि (८१३७१) हति पत्रम-पर्यटौत पयः स्तोत् । स्तोनिक्योरेव परयम्यामार (३६१) 4:--तुहरति । परिनिविण्यः मेव (३७० ) इति प:-परिष्टौति । एतिस्तुशार ( ३१२६१०६) इति क्या स्तुत्यः । अप (१०३।३१५७)-स्तयः ।दुस्तुनुवः ( ३/३२५) १. मगादेकः सनिरनिट, सेन सोता इत्येव युक्तः पाठः । २. तुदादौ 'कुई पठ्यते । तेन 'क्वते' इत्यामनेपद युक्तम् । ३. अन "निस्लादित शब्द वर्तते-उनः पोकृपने इनि | पुरतिर- यासरे-चोयते कृपल पनि पीडित इत्यर्थः । फौतिस्तु शम्दमा" इति न्यासवचनम् (१४.६३) अयनुसन्धेयम् । स्मृत क्षीरपाठ: पुरुषकारे (पृष्ठ १२)। २५ ·५ अदादिगण घर-प्रस्तावः। यो समिस्तुवः (३।३१३१)-संस्ताव अन्यत्र संस्तवः । भ्राजमान (३१२११७७) इति विव-प्रावस्तुत् । फरणे क्तिन् इभ्यते'. स्तुतिः । दाग्नी ( ३१२१८२) इति इन्-स्तोत्रम् । अतिस्तुर (उ० १।१४०) इति मन्-स्तोमः । मुभु स्तम्मे (११२७८) ऽस्मात तु स्तोमः श्रौतोऽनर्थकः श्रुतिपूरणः ॥३१॥ ३७, ब्रून् व्यक्तायां वाचि । घुत्र ईट् (७।३।९३) प्रवीति । पिन्थिपियूमात्मनेपदाकर्मकाणाम्पसख्यानम् ( ३११८९ वा.) इति कर्मकर्तरि यचिणी न स्तः-घ्ने कथा स्वयमेय, अयोचत । ग्रुवः पञ्चानामादित आहो ब्रुवः (३४८४)--आह, भाहुः । आहिभुवौरीट् प्रतिषेधः (१।१।५६ वा० ) वाहस्थः (८ (२॥ ३५)-पाप । १० ध्रुवो चिः ( २ ) ४ १५३)~यक्ता । मव्यगेय ( ३।४।६८ ) इति फर्तरि- प्रवचनीयश्चत्रोऽनुयाकस्य । चेतब्रुव (६।३४३) इति लिनात् क- प्राक्षणबुवः । यसौ (द्र० ३।२।१०७) चिधान् । उपेयिवाननारखान- नूचानश्च (३।२।१०६) धचिना महणात् ॥३२॥ ३८. इण् गतौ । एति ! एत्येधसून (६।१६८९) इति पृधिः- १५ उपैति । इतः । णो यण (2)--यन्ति । लिटि-दीर्घ इयः किति (७४१६९)-ईयुः। पता । एतेलिडि (७।४।२४) उपसर्गाद इखा-समि- यात् । इणो गा लुहि (२१४४५), गानिस्था ( २४) रति सिला, गापोहणेनपिषत्योहणात् (४० २।४७७ वा.)-भगात् , भगु.। पो गमि- रबोधन (३।४।४६) गमयति, योधने-प्रत्याययति । सनि च (२४१४७) --जिगमिपति, योधने-अर्थान् प्रतीतिपत्ति । उपेयिवाननाश्वान् (३४२११०) इत्युपेयिशन । एतिस्तुशान्त ( ३११११.) ति क्यप्- १. अजिस्तुग्य. करणे (३१३EY) इति वानिकनेति शेषः । वानिक ने लघुइभाधनार्थम् । २. साग्नि (गोल्यो) प्रयुज्यमाना मनापा 'श्रो हाइ' येवमादयोऽन का शन्दा । सामान्यादनांकोऽय स्तोमशन्दः । यदाह सूत्रन रो-तो. ममनक्य च रूप सूत्रविदो विदः (वायु पुराण ५६१४३) इति । ३ तारानिपातनात् वानूचान पनि मात्र ।

·क्षीरतरङ्गिण्या इत्यः । श्याव्यध (३३१३१४१) इति णः-अत्यायः । इनशान (३।२।१६३) इति श्वरए-इत्वरः एएच् (३।३ । ५६ )-अन्वयः, समयः । परिन्योनीणोतामेषयो. ( ३।३।३७ ) घञ्-न्यायः । परावनुपात्यय इणः (३३३३३८) तवाद्य पर्यायः', नेह विपर्ययः । सशया समज (२२३६) इति क्यप-इत्या । छन्दमीण. (उ० १।२) उण-आयुः । किंजरयो. निणः (3० ११४) अण--जरायुः । दुरीणो लोपश्च (उ० २।२०) इति रक्- दूरम् । एतेणिञ्च (उ० २२११८) इत्युतिः-आयुस् । इसिदीड यविम्यो नक् (उ० ३।२)-इनः । इण्मीका (उ० ३।४३) इति कन्-पकः । इसि. भीमया (उ० ३।८६) इति तन-पतो वर्णः । इणः किद् (उ० ३।१५३) १० इति भ:-इभः । अध्यापन्यायोपावर (३।३।१२२) इति न्यायः । श्ण भाग- सि, (उ० ४११९८) इत्यसुन् नुट् च-एनस् । असुन (६० उ० ५४६) अयः शस्त्रम् । इण धागोऽपरावे (उ० ४।२१७ श्वेत०)-आगसारक (द्र० (उ० २०२८) इरा । समीणः (उ० २।११) इति थक्-समियः संगमः । सानसिवर्णसि (उ० ४।१०७) इतील्वलोऽसुरः । कुनश्चड् दीर्घश्च, समीणः १५ उ० ४१६२,९३) समीवः समुद्रः। एतीत्येणो मृगः ॥३॥ ३१. इङ अध्यनने । इडोऽधिनावश्यंभावी योगः । यदाह- कश्चित् तमनुवर्तते । अधीते । अधीयते--कन्सार्वधातुकयोदीर्घः (७ १ ४ ॥ २५)। गाइ लिटि (२।४१४९) अधिजगे वेदम् । रिमाया लब्लूडो १२४/५.) माइकुटादिभ्योऽश्णिन्डित् ( १।२।१) इति डिस्वम्, घुमारथागापाजहाति २० (६४१६६) इतीवम-अयगीष्ट, अध्यष्ट; अध्यगी यत, अध्ययन । इडश्च (२१४४८) इति सनि गमिः, अन्भनगमा सनि (६।४।१६) इति दीर्घ:-अधिजिगांसने । क्रीड्जीना गौ (६।११४८) प्रायम् --अध्यापयति, १. इतो 'कमः' इत्यतिर कचित् । २ उणादिप्रत्ययान्तेषु कयमष्टाध्यायाः सूत्रमुद्धम् १ किमत्र पाठJशो. २५ जात? ३ 'गौर मौर वा इयधिक पचित् । ४. समोय.' सूत्रमशादो दिः पय्यते । सन्देहनिवृत्यर्यमत्र पूर्वस्त्रेण सह निर्दिम् । ५. अयं य: पाठ-चावर्ष माघने कथित् कधिसमनुवर्तते । विशिष्टि तमेवाधमुपमा गतिस्त्रिधा।

·५ प्रजनः प्रथम अदादिगए युयुध (११३८६) इत्यतङ् । यो च संचडोः (३४४१५१)~अधिजिगाप- विपनि, अध्यापिपयिषति; अध्यजीगपत, अध्यापिपत् । इयायों: रान्यूिणि (३।२।१३०)-अधीयन् पारायणम् । इदश्च (३३३१२१) इति धन-उपाध्यायः । अपादाने सियां या हो ( ३२३२२१ वा० )- उपाध्यायी, उपाध्याया अध्यायन्यापोयात्र ( ३३११२) इत्यध्यायः साधुः ॥३४॥ ४०. इन स्मरणे । ककारोऽधीगर्थ (२।३।५२) इति विशेषणार्थ:- मातुरध्येति । इश्वदिकः (२१४४५ वा.) अतिदेशाद् अध्यगात, अधि. यन्ति, अधिगमयति, अधिजिगमिपति । अधीत्य ॥३२॥ ४१. वी गतिप्रजनकान्त्यसनखादनेषु । गर्भग्रहणम, भसनं क्षेपः, अशनं व्याप्तिरित्येके । घेति । प्रजने वीयतेः (६।११५५) इति णावावं वा- -पुरोगातो गाः प्रयापयति, प्रवाययति । वीपतिभ्यां तनन् (उ० ३।१५०) वनम् । विपस्तुट् च (द०3० ६४५) इत्य- सच्-चेतसः । असुन् (८० उ. ४२)--यम् । वीव्यावरिम्यो निः (3० ४।४८)-घेणिः । गुवोपचिवचि { ८० उ० ८८९) इति अन्'- चेयम् । यजिरोम्यो निन्छ उ० ३।३५) इति गुः-घेणुः । वीतम् असार हस्त्यश्यम् । क्लिच (द्र० ३।३।१७४) घीतिरश्वः ॥३६॥ ४२. या मापणे । नेर्गद(१४१७) ति णत्वम्-प्रणियाति । थान्चोनचोर्नुस् (७।१।८०) यान्याती यान्ती । तडा शारायनस्यैव (३।४। २११) इति झेर्नुस् वा-अयान, अयुः । लुङि-यमरमनमाता सुक् च २० (तु. ७१२७३) इट् च-अयासीत् । यश्च यडः (३१२।१७६) घरच्- पायावरः । यो द्वे च (उ० ११२१) इति ययुरश्वः । मिमनिजनि ( उ. ११७३) इति तुः-यातुः राक्षसः । हुयामा (3० ४।१६८) इति वन्-गात्रा। गम्यादौ (गणा० ३।३।३) यायी । मृगवादयश्च (उ० ११३७) इति मृगयुः साधुः प्रतिस्तुसु (१० १३१४०) इति मन्~यामः ॥३७॥ १. थत थांद चात्मनेपदामाः, पास्मेपदमिति यावत् । २. चत्र लिबिशेन 'नन्' पाठोऽशुः इति मया 'साविकोऽय पाउ.' इति टिप्पणी कृता । पद्यपि पचपापा, कपिय दशपाया 'त्र.' इत्येवोपलग्यते, तथापि देशपाय क प ग. हस्तलेखन 'पद' इत्येव पश्यते । । .

·१७८ क्षीरतरङ्गियां ४३. वा गतिगन्धनयोः' । वाति । नेर्गद (१७) इति णत्वम्-प्रणिवाति । वाती, पान्ती । वो विधूनने जुक् (७३।३८)-पक्ष- केनोपवाजयति । 'दोजयतिः' इति तु लौकिको धातु.२ । निर्वाणोऽवाते (१२स ५०) साधुः, वाते तु निर्वातो वायुः, गत इत्यर्थः । यतिस्तुसु ( उ. ५ १।१४०) इति मन्यामः । कृपापाजे (उ० १११) इत्युण्-धायुः। हसिमृमिएवा (उ० ३८६) इति सन्-घात: ॥३॥ ४४. भा दीप्तौ । भाति । दामाभ्या तुः (उ० ३१३२)--भानुः।' चिन्तिपूजि ( ३।३।१०५ ) इति चकराद् भानं भा। मास्तु मासे (१।४१२) । न माभूपूकमि (८१४॥३४).इति प्रभानम् । प्रभा (द्र, ३६३। १० १०६)। सर्वादिपाठाद् (गण. शशर) भवतु ॥३९॥ ४५. प्णा शौचे। स्नाति । निष्णाति । ग्लास्नावनुवमा च (११५५६) इति मित्त्वम्-प्रस्नपयति, अनुपसर्नाद वा' (द्र० १॥ १५५)-सापयति स्नपयति । निनदीम्या स्नातेः कौशले ( ८३८९ ) पत्यम्-निष्णानः, नदीष्मः । घर्य कः (द्र० ३३१५८ वा० )- १५ प्रस्नः । भ्यादौ णे वेष्टने ( ११६५५ )-स्नायति । स्नामदि (उ ४।१११) इति वनिप्-स्नाया, स्नायुः ॥४०) २. 'गन्धन मर्दनम्' इत्यधिक कचित् । २. ३० क्षीरतरहिएयाम् 'ईज' (११११२) धातुम्याख्यानम् --वोजेनीकि काद प्रवीजगन् । तत्रैव टिपणमपि द्रष्टव्यम् (पृष्ठ ३७ टि. ६) । ३. लि बेरोन 'चकाराद् माने' इत्यत्र वास्यममानिधि निर्दिष्टम्, तदनन्तरं 'मा इत्येतावन् सनतमुद्दाहरण स्वीकृतम्, तदमा । नहि 'चिन्तिपूजि' (३।३।१०१) इसनेन 'मानम्' पदं सिस्थति, अपि खनन रोय चिन्तादिपरममिकी 'या' विधीयते । तस्मादयमय कोरस्वामिन चाशय.~यविधायक नितिपूजि' यादि. सूत्रे धारेश - 'मा'.धातोरपि स्त्रियां माऽभययो चोभ्यः, तेन (यापि) मान २५ 'मा' इत्याकारान्त मापदं प्रसिद्धक्षति । ४. पायगरप्राप्ती विकल्प इत्युक्त प्राय (1५५६ ग्यास्याने)। तदनुमा मोरम प्रस्नायनि इत्येव मानोति । तथैव पूर्वम् (१५५६) उदाइतमपि । ५. अनुपमगांदा इनि सवनमान पदमत्र निर्दियम् । . ८. .

·भ्वादिगणः १७९ ५ ४६. श्रा पाके । धाति, पच्यसे स्वयमेवेति फर्मकर्ताहुः । णौ मिन (द्र धातुसूत्र १६५४७)--थपयति । श्राणा यवागूः । शृतं पार, पीरहविषोः (६।१।२७ सू० माप्यं च) प्यन्ताण्यन्तयोनिपातनम् ॥ ४७. द्रा कुत्सितायां गतौ । फुरिसता गति. पलायनम, निद्रा च । दाति । नेर्गद (४१७) इति णत्यम् प्रणिद्राति । स्मृहिगृहिपति (३२२११५८) इत्याच्-निद्रालः । निद्राणः । म्यादी सप्ने ११॥६४५)-द्रायति ॥१२॥ ४८. सा भक्षणे । प्रणिप्साति (६० दा४।१७)-श्वनुशन् '(उ० १३१५९) इति विश्वसाऽग्निः ||४|| ४१. पा रक्षणे । पानि । पातेलुंग (७।३।३ . वा.) जौ-पालयनि । १० नप्तनेष्ट (उ० २।९५) इति पिता । रक् (द० उ० २।१३) -विप्रः। अनि पतिस्थुफ (तु, ३० ४.२०४)-पायोन्यु । पानीविषिभ्यः प. (उ. ३१.३)- पापम् । इएमीयापा (३० ३।४३)-इति फन-पाको थालः। पातेईतिः (उ.४१५७)-पतिः । नमानपाद (६।३।७५) इति नपातू" पातेई शुन् (उ० ४।१७८)-पुमान् । फे-नृपः (द्र० ३।२।३) अधिपः (द्र० ३।१।१३६) । नामसामन् (८० उ० ६.१) इति पाप्मा २ (८०३० ८७९)-पात्रम् । मनिन् ( द. ३० ६/७३ )-पामा । म्यादी पा पाने (१६५७)-पिवनि, पै योवे शोषणे (१।६५४)-पायति ॥४४॥ ५०. रा दाने । राति । रात: (उ० २०६६) इति रा धनम् । फन् ( उ० ३।४०) यका पूर्णिमा । राशदिया बिन् (८० उ० ११३६ यपाठः)-गतिः ॥४॥ १. क इति न गायते । २. अब प्रदीपोपोनापि द्रष्टव्यो । ३ स्मृतमिद धातुवृत्तौ (पृष्ठ २५५) । ४. पारशम्द पवित्रा ऽपि प्रयुन्यते । तथा च मन्त्रवर्णः-गो मा पाने मनमा चर-तममिवानमिचिोभि. (ऋ. १०४) । अयमेवशम्दो रमैनब चार्थे पारसीमाषायामपि प्रयुज्यते । अत्र विशेष:- स. या शास्त्र का इतिहास- नाम्नि अन्धे (भाग । पृष्ठ ३७) ऽवलोग्नीय. । निपातन युक्तम्-ननूनमा (गण ६२११४०) त्यधिक्न् । २. २५ ५. इतोडने-'पातयतस्विद ·१८० क्षीरतरङ्गिएयां ५१. ला आदाने । लाति । लीलो ग्लुकावन्यतरस्यां स्नेहविपाटने' (तु० ३१३६) णौ-घृतं विलालयति, विलापयति । बातोऽनुपसमें कः (३।२।३) बहुलः ॥४६॥ ५२. दाप लवने । पकारो दाथा ध्वदाप् (१।१।२०) इत्यर्थः । ५ दाति क्षेत्रम् । दायन्ते व्रीहयः । दाता । दाम्नी (३।२।१८२) इति ट्रन्- दानम् ||४७|| ५३. ख्या प्रकयने । आख्याति । ख्याता । अस्पतिवक्ति- ख्यातिभ्योऽड् (३१११५२)-आख्यत् । न ध्याख्या (२।५७) इति निठा- नत्वं नास्ति ख्यातः । समाने पश्च' (तु० उ० ४।१३७)-इति सपा ॥४॥ ५४. मा पूरणे। प्राति । क्ले (इ० ८।२।४३)-प्राणः ॥४९॥ ५५. मा माने । मानं वर्तनम् । पाने माति, प्रणिमाति । माती मान्ती । घुमारथा (६।४ ६६) इतील नास्ति, सर्वत्र हि पानामहणं- तुविकरणस्य णत्ववर्जम् -मायते । सनि मीमा (७४।५४) इत्यच इस्- १. 'विपातने' पाठान्ताम् । २. 'बहुलम्' पाठा० । ३. ' इति पिदः । ४. प्रथेने 'पाठा.1 ५. 'ख्यात. पाठा। ६. नैतादृश्यानुपूर्वी कचिदुपलभ्यते । सायण ऋग्माप्ये (१२२२८) 'ममाने स्यरचोदाः' इत्येवं पठति । ७. स्मृतमिदं प्रक्रियाकोधाम् (भाग २, पृष्ट १०) । धानुवृत्तौ रम वा निराहनम् (पृष्ठ २५८) । इह हि वैयापरणाना विविधा. प्रबादा दृश्यन्ते तथाहि ----'गामादामहणेघविशेष." (परि० सोरदेव १०८, नागेश ११५ शेगा. दिनाप ६८) इत्यनया परिमापया सुधिवरणपरमापा (परि. सीर८६, नाग ९१) न वाध्यत इति सारदेवनागेशशेषाद्रिनाथाः । वृत्तिकारोऽप्याल इति न्यासकार थाह (६।४१६६)। तथा सति घुमारपा (६।४।६६) इत्यादिना मीयत इत्येव भवितव्यम् । मतान्तर 'गामादा' परिमापया लुम्विपरमपरिमाया न मापन इत्यपि न्यामकारसीरदेवावरतुः । तथा मनि मायत इत्येव मयति । तीर. स्याम्पुक्त मत नारमामिः पचिपसम्धम् । पदि वेवस पर (१०) ९मामा- मागरण ग्रहणमामिप्रत स्पाहि परिमायायो मागदनियोग एक, पगएर तपा पाठा० । २० ·3 अदादिगण: मित्सति । हुयामाश्रुवसिमसिम्यस्त्रन् (तु० उ० ४११६८)-मात्रा । चन्द्र मो डिन् (उ० ४।२२८)-चन्द्रमाः । पतिस्पतिमा (७४|४०) इतीत--मितः । मः सः'-मासः । मापो रुरी च (द० उ० १३१५७)-मेराः । माथाससि- सूभ्यो यः ( उ० ४१०८ श्वेत० )-माया । ऋग्रेन्द्र (उ० २०२८) इति माला ॥५॥ ५६. अनुदात्ताः। [अथानिद् परस्मैपदी] ५७. बच भाषणे', ५८. अनुदात्त उदानेन् । यक्ति । यस्ता । वचिस्वपि (६।१ । १५) इति सम्पसारणम्-उवाच, उक्तम् । श्रस्पतिवक्तिख्यातिभ्योऽड (३।११५२), वच उम् (१।४।२०) अयो• १० चत् । मव्यगेय (३।४।६८) इति कर्तरि प्रवचनीयोऽनुवाकस्य चैत्रः । यजपाचरुच (७३।६६) इति फुत्वं नास्ति-प्रवाच्यम् । वचोऽशब्दसला. पाम् (१३६६७)-वाच्यम्, शब्दे-चाफ्यम् । घञ् (द्र० ३।३।१९)- । अनुवाकः, वाकः । उपेयिवान् (३।२।१०२) इत्यनूचानः । श्लोकवचः पचादी' (गण० ३३१४१३४) । के वचः कश्च (उ० १६) इति शुण्-१५ कृकयाफुः कुक्कुटः । पातृतुदिवचि (उ० २१७) इति थक्-उक्य साम । गुवीपचिवचि (उ० ४।१६७) इति अन्-मत्रम् । किन्वचि (उ० रा५७) इति दीयः-याक् । असुन् (द० उ०७४.)-वचस् । पुमि संज्ञाया घः (३३/११८)- यकः । वचन्तीति नेभ्यते, धन भिधानान् । चुरादौ-- व्याख्यानममवात् । अपि च पत्वे पि लुविकरणपरिमारा कुतो न प्रवर्तते इति .. वक्तव्यम् । तस्मान् बहुमतानुसारमीत्वेन भवितव्यमेव इति युक्तं पश्यामः । १. 'मासश्च' पनि दशपागुणादि-पाठ. (५।२७), 'माइः सः' इति यातन्त्रो पादिदुर्गामहवृत्तौ ( ५६४ ) पाठ उपलभ्यते । लिबिशेन तु हैमोणादिमृत्रनिदर्श. नाय ५६४ सस्यानिर्दिया । २. 'परिमाषणे पाठान्तरम् । ३. उदा देत्यत्र नु लिटयमानस्य' (६।१।१७) इनि सप्रमारपाम् । ४. पचादौ श्लोकाच' न पउपते । तस्साहतिगणवात्साधुव मम्मवाने। ५. उदधृतमिदं धातुची (पृष्ठ २५०) । वनि प्रयोगोऽनभिधानान भवतीत्यत्र न सिंचमादार शिष्टवचनमुपलभ्यते । धानुवृत्तौ (21-२५८ ) । २५ ·१८० क्षीरतानियां ५१. ला आदाने । लाति । लीलोर्नु ग्लुकापन्यतरस्यां स्नेहविपाटने" (तु० २।३६) णौ-घृतं विलालयति, विलापयति । बातोऽनुपसगें क: (३।२।३)-बहुलः२॥४॥ ५२. दाप लबने। पकारो दाधा वदाप् (१।१।२०) इत्यर्थः ५ दाति क्षेत्रम् । दायन्ते बीहयः । दाता । दाम्नी (३।२।१८२) इति ष्ट्रन्- दाघम् ॥४७॥ ५३. ख्या प्रकयने । आख्याति । ख्याता५ । अस्यतिवक्ति- ख्यातिभ्योऽड् (३।१।५२)--आख्यत् । न ध्याख्या (१२१५७) इति निष्ठा. नत्यं नास्ति ख्यातः । समाने पश्च' (तु. उ० ४११३७)-इति सखा ॥४॥ ५४. मा पूरणे। प्राति । पते (द० ८।२।४३)-प्राणः ॥४९॥ ५५. मा माने । मानं वर्तनम् । पाने माति, प्रणिमाति । माती मान्ती । धुमास्या (६।४ ६६) इतीत्वं नास्ति, सर्वत्र हि पापामहणे. लुविकरणस्य णत्ववम्-मायते । सनि मीमा (७४/५४) इत्यच इस्- १. 'विपातने' पाठान्तरम् । २. 'बहुलम्' पाठा। ३. 'इति पिदर्थः' पाठा० । ४. 'प्रथन' पाठा। ५. 'ख्यातः' पाठा.. ६. नैतादृश्यानुपूत्रों क्वचिदुपलभ्यते । सायण ऋभाष्ये ( ११२२८ ) 'गमान स्यश् चोदातः' इत्येवं पठति । ७. स्मृतमिदं प्रक्रियाकोमुपाम् (भाग २, पृष्ठ १६०) । धातुवृतौ स्मृन्वा २. निराकृतम् (पृष्ठ २.८) । इह हि वैयाकरणाना विविधाः प्रवादा दृश्यन्ते । तथाहि ~ "गामादामहणेघविशेष," (परि० सोरदेव १०८, नागश ११५ शेषा- दिनाथ ६८) इत्यनया परिभाषया लुम्विकरणपरिमाषा (परि. सीर० ८६, नागेश ९१) न वाध्यत इति सीरदेवनागेशशेषाद्रिनाथा: । दृत्तिकारोऽप्यवानुकूल इति न्यासकार याह (६१४५६६) 1 तथा सति घुमास्था (६।४।६६) इत्यादिना ईवे मीयत इत्येव मवितव्यम् । मतान्तरे 'गामादा' परिमाषया लुम्विकरणपरिभाषा न बाध्यत इत्यपि न्यामकारसीरदेयावाहतुः । तथा सति मायत इत्येव भवति । सार- स्वाम्पुक्तं मत नारमामिः इचिदुपलब्धम् । यदि वेवले एरन (८४१५) एव मामा- मान्यस्य ग्रहणमभिप्रेतं स्यातहि परिमाषाया शशब्दनिवेशव्यर्थ एव, तर स्त्र एव तपा २ ·५ , ५. उदधतमिदं धातुहती (पृष्४ २५०) । वन्ति प्रयोगोऽनभिधानान्न अदादिगणः मित्सति । हुयामाश्रुवसिमसिम्यस्त्रन् (तु० उ० ४.१६८)-मात्रा ! चन्द्रे मो डिन् (उ० ४।२२८)-चन्द्रमाः । यतिस्यतिमा (७४|४०) इतीत--मितः । मः सः'-मासः । मापो रुरी च (द० उ० १३१५७)-मेरुः । माछाससि- सूभ्यो यः ( उ० ४।१०८ श्वेत० )-माया । ऋग्रेन्द्र (उ० २।२८) इति माला ॥५०॥ ५६. अनुदाताः। [अथानिद् परस्मैपदी] ५७. वच भापणे', ५८. अनुदात्त उदात्तेत् । षक्ति । वक्ता । वचिस्वपि (६।१।१५) इति सम्प्रसारणम् --उवाच उक्तम् । थस्यतिवक्तिख्यातिभ्योऽड् (३।११५२), वच उम् (१४।२०) अवो. १० चत् । भव्यगेय (३।४।६८) इति करि प्रवचनीयोऽनुवाकस्य चैत्रः । यजयाचरुच (७।३।६६) इति कुवं नास्ति-प्रवाच्यम् । वचोऽशब्दसज्ञा- याम् (१३॥६७)-वाच्यम्, शब्दे-वाक्यम् । घम् (द्र० ३।३।१९)- , अनुवाकः, वाफः । उपेयिवान् (३।२।१०९) इत्यनूचानः । श्लोकवचः पचादी (गण० ३।१।१३४)। कके वचः कश्च (उ० १६) इति झुण्-- १५ रुकवाकुः कुक्कुटः । पातृतुदिवचि (उ० २१७) इति थक्-उक्यं साम । शुचीपचिवचि (उ० ४११६७) इति घन्-त्रम् । किवचि (उ० २।५७) इनि दीर्घः-याक् । असुन् (द० उ०७४.)-घचस् । धमि संझाया प: (३।३।११८)- बका वदन्तीति नेप्यते, अनभिधानात् । चुरादौ- व्याख्यानसमवात् । अपि च णत्वेऽपि लुम्विकरणपरिमापा कुतो न प्रवर्तते इति . वक्तव्यम् । तस्मात् बहुमतानुसारमोत्वेन मदितव्यमेव इति युक्तं पश्यामः । 1. मासश्च' इनि दशपागुणादि-पाठ. (९३२७), 'माइः सः' इति कातन्त्रो- पादिदुर्गसिंहवृत्तौ ( ५ ६४ ) पाठ उपलभ्यते । लिविशेन तु हैमोणादिसूननिदर्श. नाय ५६४ सख्यानिदिया। २. 'परिमापणे पाठान्तरम् । ३. उवादेयत्र न लिदयम्यामस्य' (६।१।१७) इति सप्रमारणाम् । ४. पचादौ श्लोकवच:' न पश्यते । तस्याप्रतिगपत्वात्साधुव सामवति । - २५ भवतीत्यत्र न किंचित्साहात् शिष्टवचनमुपतभ्यते । धानुवृत्तौ ( पृष्ठ-२५८) ।

·तौरतरङ्गिण्यां घाचयति' पारायणिकैनाधीतोऽयम् ॥६१|| [अथ सेटः परस्मैपदिन] ५१. विद ज्ञाने । इनश्चत्वार सेटः परस्मैपदिनश्च । पेन्ति, चित्तः,विदन्ति । विदो लटोवा (३४८३) इति णलादयोवा-घेद,विदतुः, विदुः । दश्च (10) इति दस्य वा ~अवे, अयेत् । समो गमि (१३३।२९) इति तङ्--संवित्ते । वैविभाषा (१७) इनि रुद- सवि- गते बुधः, संविदते । रुदविदमुथ (16) इति से संश्च क्त्वा च किती या-विधिदिपति वियदिपति, विदित्या, वेदित्वा । उपविदागान्य- तरस्याम् (तु० ३३११३८) इत्याम् था विदांत्रकार, आमि विदेरगुणत्व. माहुः (द० ३११३८ भाग्य), विवेद । सिजम्यरतमिदिभ्यय (३।४।१०१) नि झेजुम्-अविदुः । विदाकुवन्तित्यन्यतरस्याम् (३।११४१), पले- विदन्तु । यो अनुपसर्गाल्लिम्पविन्द (३३१११३८) इति धेश्यः । सत्- सुदिषु (३।२।६१) इति क्वि-वेदवित् । पते विदितः । विदिभिदिधि- देः कुरच (३१२११६२)-विदुरः । बिन्दुरिग्छुः ( ३२२११६६) इति विन्दु- १५ विद्वान् । विदि अवयवे ( १.५३ ) स्मात् तु विन्दु जल फणः, मतान्तरमन्युपन्यस्यते-अत्रियस्तु एक्वचनान्तानुदाहत्य थन्यत्रामिधानमिधानमित्येक इति। स्कन्दस्वामी तु स्वभाध्ये (११५४१८) प्रवचन्ति इत्यपि प्रयुक्तवान् । १. क्षीरस्वामी नुरादौ स्वयं न पठति, 'वद सदरने (११) इति सूत्रन्याख्याने चान्द्रमतनोपन्यस्यति । यथाह--'वन्द्रो वति अपाठान्। २. सायणेनारयार्यः पारापरिकर्वच परिमापणे धातुर्न पटितः' इत्यन्य थावधुभ्यारय धातोः प्रामाणिकता प्रत्यपादि । (पृ० २५६ ) चौरादिको वद सदरुन पारायणिर्न पाठत इति तु स्वामिनोऽभिप्रायः । अयमेव चाभिप्राय पुरुषतरेख स्वामिनामा स्मृतः (पृष्ठ ५१)। प्रक्रियाकौमुद्यामपि (माग २ पृष्ठ १५७) दयम् । ३. अत्र स्वामी म्रान्त, । रुदविदसूत्र हि रलोच्युपधादसादः सम (राद) २५ इत्यादिना विकल्प प्राक्षे नित्य किव विधरे । तेन विविदिषति विदित्वा इत्येव भवति । यत्र 'लदिर प्रश्रुविमोचन' (२००२) इति स्वस्य तरङ्गिण्यापे प्रष्टत्या । ४. पत्र लिहिशेन भाल्या विकल्पविधायकसूत्रस्य (१४२०२६) सख्या २० निर्दिया। 'बाहुलकावः' इति विदि अत्रय (११५३) १.२त्र स्वामी ।

·अदादिगणः . ओष्ठ्यादिः । संशया समज (३६) इनि क्य-विद्या । घटिबन्दि. विदिग्यो (३।३।१०७ वा०) युच-वेदना, । कर्मणि शिविदोः साफल्ये (३।४।२९) णमुल् ब्राह्मणवेदं भोजयति। विदेः शतुर्वसुः (७।१।३६) धा- विद्वान्, विदन् । विमाषा गमदन (१२।६८) इत्तीट्-विविद्वान् विवि- दिवान् । इपिशिहि (द. ३० १।४७) इत्तीन्-वेदिः । हलच (३।३।१२१) ५ इति करणे पम्-वेदः । नभाएनपाद् (६।३१७५.) इति न विद्यते- नवेदाः, असुन सर्यवेदाः' सर्वस्वदक्षिणभातुयाजी । दिवादी विद मतायम (४१६३)-विद्यते। तुदादी विल लामे (६।१३५)-विन्दति । रुधादौ विद विचारणे (१३)-बिन्ते, विनत्ति' । चुरादौ विद चेत- नाख्यान विवादेषु (१०।१५५) तङानी-चेदयते ॥५२॥ ६८. अस मुवि । भवनं भूः, सत्ता । अस्ति । असोरलोपः (६।४।१११) -स्तः, सन्ति,सन् । उपप्रादुर्याभस्तिर्यप्परः (८३१८७) इति प:-अमिष्यात् अभिपति, प्रादुःघ्यात् प्रादुःपन्ति, नेह-अभिस्तः । तासयोलोप (७:४१५०)-त्वमसि, व्यतिसे । रि च (७४३५१)-व्यक्ति- रे। ह एति (७१४१५०) इति सस्स हा व्यतिहे । घसोरेदधातम्यासलो- १५ पश्च (६।४१९१९)-एथि । अस्ति सिचोऽक्ते (७२।६६) इत्तीर-आसीत् । अस्तेर्भः (२।४।५२), गातिया (२१४७७) इति सिजूलक, चाहियुवोरीट् , प्रतिषेधः (१३१४५६ मा०), भूमयोस्तिडि ( ७३८८ ) इनि गुणामाव:-- अभृत् । अनुप्रयोगे तु भुवाऽस्यबाधनम् (२१४१५२ वा.)-फारयामास । मस्नियोग (१४.५०) त्रिः-शुकलोम्यान !॥५३॥ ६१. मुजप शुद्धौ । प्रवनस्ल ( ८।२।३६ ) इति यः, मृतिः ( १२।११४ )-माधि। मोजादी संक्रमै विमापा वृधि:'-परिमृजन्ति परिमार्जन्ति । अदित्त्वा (६०७२।४४) वेट-माष्टी मार्जिता । मृष्टः। मुजेविमापा (३।१।११३) या परिमृज्यः, परिमायः । तुन्दशोकयोः , उज्जलदत्तेन 'गतिकारकयोः' (०४४२२६) सूत्रकृती पाल्यानः । २. 'सबवेदाः स यष्टो याग. सर्वस्वदक्षिणः' इत्यमरः (२७९)। २. धादी विदधातुरनुदानेन् पठयते (दू क्षीर० ७.१३) । तेन विनाचि' । इति रूप चिस्यम् । ४. धान्ये वैयाकरणा मृजेर आदी संक्रमे विभाग वृदिनारमन्ते' शैत माध्यम् (१/१/३) अवानुमधेयम् । २० २५ ·- १८४ क्षीरतरङ्गिण्यां परिमृजापनुदोः (३।२।५) कः-तुन्दपरिमृजोडलसः । घञ् (द० ३।३। १८,१९)-मार्गः। भिदादौ (गण० ३३५१०४) मृजा । कचिमृजिम्यो चिद् (उ० ३।१३७) इत्यारन्-मार्जारः, मार्जालः । मृजेप्टिलोपश्च (उ० ११३१०) इति कलच्-मलः । चुरादौ मजूषु शौचालंकारयोः (१०६२३६)-मार्ज- ५ यति । मार्जना (द्र० ३३१०७)! मार्जितः, मार्जिता रसालेति रूदिः (द्र० अमर २१९४४) ॥१४॥ ६२. रुदिर अश्रुविमोचने । रुदादिभ्यः सावधातुके ( ७.३७६ ) इतीद-रोदिति । लडिरुदश्च पञ्चभ्यः (१३१९८) इतीद-अरोदीत, अड् गार्म्यगालत्रयोः (७३६९९)-अरोदत् । रुद्यादू-इतीडटौ पूर्ववि. १० प्रतिपेपेन याधिया यासुद्' (द्र० ३।४।१०३) 1 इरितो वा (३॥१५७) इत्यङ्-अरुदत् अरोदीत् । रलो व्युपधाद (१२२२६) इति निषेधे प्राते रुदविदमुप ( १।२।८) इति संश्च क्त्या च किती या-रुदिपति, रुरोदिपति, रुदित्वा रोदित्वा । रोदेफ्लुिक् च (उ० २।२२) इति रक्- . ६३. उदात्ता उदात्तेतः॥ [अनिट् परस्मैपदी] ६४. विषप् शये, ६५ अनुदान उदातेत् । स्थपिति । सुप्याप । मुविनिर्दुभ्यः (८१३1८८) इति प; सुपुप्यते । बनि स्वपि (६।११५) इति सम्प्रसारणम् -सुपुपुः । लडि (द्र० ७.३ ९८,९९) २० असपीत अस्वपत् । लडि अवाप्सीत् । सदविद () इति सुपु. प्सति, सुप्ता । स्वापेश्चति (६।१।१८) सम्प्रसारणम्-असूषुपत् । खपो नन् (३१३९१)-म्यमः । मोतः तः (३३२४१८-मुप्तः । सपियो जित (३।२।१५२)-स्थप्नक् ।।६।। १. उद्धृतं धातुवृत्ती (पृष्ठ २६२) । २. प्रत्रापि प्रान्तः स्वामी । न हि 'रलोच्युपधाद' (१।२।२६) इति वनामनो: कि प्रतिषेधति, कि तर्हि विकल्पं विधरी । रिदविंद' () गत तु नि वित्तं प्रतिपादयलिन विकल्पम् । अत: 'रदिपति दिवा पिव साधु । विरमाने (२१) स्त्रयाम्यानेऽपीयमेशरय प्रान्तिः।

·५ अदादिगणः [अथ सेटः परस्मैपदिनः] ६६. श्वस माणने । प्राणनं जीवनम् । इतो पश्यन्ता (२।८२) द्वादश मेदः । श्वसिति । अश्वसीत, अश्वसत् । लुङि-घतो हलादे- लंघोः (७/२७) वा' वृद्धिः-अश्वसीत, अश्वासीत् । श्याव्यध (३।। १४१) इति :-श्यासः । काशकृत्स्ना अस्य निष्ठायाम् अनिट्दमाहुः- भाश्चस्तः, विश्वन्तः । चलनशब्दार्थाद (३।२।१४०) यु-श्वसनः ॥१७॥ ६७. अन च । चात् प्राणने । प्रपूर्व-प्राणिति । प्राणोत प्राणत् । यनितेः (१९) इति णत्वम् । अन्तः (२.)-प्राण् । उभी साम्यामस्य (1४।२१)-प्राणिणिपति । कृवज़सि (७० ३।१०) इति नः- अग्नम् । श्रसुन् (६० ७० ६/४६)-अनः शकटम् । अघ्न्यादिषु (गण १० उणादि ४११२) अन्यः। अनिशिभ्या चित् (तु० ८० उ० ३४१) अनीकम् । प्राणाधा घना ६८. जक्ष भक्षहसनयोः। [जक्षिति ], जक्षति । अजक्षीत, भजक्षत् । अहिल्यादयः षड् (६।११६) अभ्यस्तः। नाभ्यस्ताच्चतुः (१९७८) इति न नुम्-जमत् । वा नपुसक्स्य ( १७९ ) जक्षति कुलानि, १५ जक्षन्ति । सिजभ्यस्त ( ३॥४॥१०६) इति शेर्नुस्-अजभुः । लडि- अजक्षिपुः ॥५॥ ६९. उदात्ता उदात्ततः। ७०. वृत् । रुदादयः पशोकाः।। १. क्षीरस्वामी 'चन्तदण' (१२।५) सूत्रे 'शस' इति पठति । तेन यश- सीत्' इति शसेमिनिषेधो मवति (सीरतराणी ११४८०)। तनाव स्वामी मते वृरिविक्ल्पः । ये तु हन्तक्षण (०२३५ सूत्र) 'श्वस' इति पठन्ति तेषां 'अश्वात इत्येत्र मवति, शसधातोस्तु प्रशसीत् प्रशासीत् इत्युभयथा । २. स्मृतमिद धातुवृत्ती (पृष्ठ २६४) । काशलधातुपाठस्य कन्नडटीका- यामेतमतुम्तगाल्याने तादिप्रत्ययसामान्य इडामात्र उदाहियते । यया-व- स्ति , श्वस्तम् सस्तव्यम्' इति (पृ १६५) । ३. 'चधारान् पाठा। ४.प्राण अपान-ध्यान-उदान-समाना.। २० २५ ·५ क्षीरतरङ्गिण्या ७१. जाय निद्राक्षये। सेट् । जागति, जाग्रतः', जाग्रति बुधाः । रिह शयलिड्नु ( ७४२० ) इति प्राप्ते बामोऽवि. विशणल्डिस (७१ ३ १८५) इति गुणः-जागर्यते । उपविद- जापुर न्यतरस्याम् (तु० ३ । १ । ३८) इत्याम् वा-नागरांवकार, जजागार । गलुत्तमो वा (१२११) णितू-जजागार, जजागर । घन्तरण (७।२।५) इति वृद्धि स्ति-अजागरीत् । जागरकारो वा (३।३।१०१का). जागरा, जागर्या । जागुरूकः ( ३।२।१६५) जागरूकः । शस्तृजागृभ्यः किन् (उ० ४।५४)-जागृविः ॥१९॥ ७२. दरिद्रा दुर्गतौ । सेट् । दरिद्राति । इद् दरिद्रस्य (६४१११४) १. -दरिद्वितः । नान्यस्तयोरातः (६।४।११२) लोपः-दरिद्रति । दरिद्रा- तेरमावधानुके (काउन्न ३१८६३४) दरिद्रयते, दरिदायते इत्यके । पचा- दौ (द्र० ३।१।१३४) दरिद्रः । दरिद्रातेइत्याम् दरिदांवकार । ददरिद्री' । अभ्यस्ता (द० २६१०२) अर्जुस्-अदरिद्वः । लडि या-अदरिद्रीत अदरिदासीत् । तनिपतिदरिमाया (तु• UIRIYE 4ro) १५ सनि वेद-दिदरिदासति दिदरिदिपति । न दरिदायक लोपो दरि- दाणे च नेप्यते, दिदरिदामनीत्येके दिदरिदिपतीति वा (६।४।११४ वा०)। दरिद्रितः, यस्य विभाषा (७२।१९) इतीनियो नास्ति तकाच इत्यनुवृत्तः । दरिद्रानेलोपश्च (उ० (१६.) इत्यदः ॥६०॥ ७३. उदात्तौ । नोदात्तेनी, दरिदाजानित्यनित्वस्मरणात् ॥ ७४. चकास दीसो । कास्ति । चकासति । चासत् । पात्यनेवाजमहणाद् ( ० ३११॥३५ माप्य ) आम् ~चफासांचकार । वियनरते। (३२।७३) इति सम्य द:-अवसाद मयान् । सिपि धातोमर्श १ जागृतः' इति शुद्ध पाठो प्रण २. 'जाग्य.' पाग.. ३. पत्र लिवरोनामा मागतिक ४,१५, संस्था निर्दिया। ४ अनुपराधमूलम् । मनमिद रमृतं धानुत्ती (४ २१६) । पा. तृतिरनुमघया। ५. स्मृमिद धातुती ( २६६) । ६. 'यपतन्य पा' इति याटिंग (६४|११४) पत्रामधयम् । ७. मयंत इति मे म । पारम्पति शेष: स्पा । २. २५ - ·अदादिगणः १८७ (ERI७४ )-अचकात् त्वम, अचकास्वम् । अचकासीत् । चका- सिता ॥६॥ ७५. शासु अनुशिष्टौ । अनुशिष्टिनियोगः शास्ति शासति। शासिता । शास इदहलोः (१।४।३४) शासिबसि (८१३६०) इति पा- शिष्टः । शा हो (६१४१३५)-शाधि | तिप्यनस्तेः (८।२।७३ ) इति ५ दः-अशाद् भवान् । सिपि धातोरवी (1२ | ७४ ) अशात् त्वम, अशास्त्यम् । शेर्नुस् (द्र० ३।४।१११)-प्रशासुः । सतिशास्त्यतिभ्यश्च (३।११५६) इत्यङ्-अशिपत् । नाग्लोपिशास्दिताम् (७/४/२)-अशशा- सत् । एतिस्तुशाम ( ३।१।१०१ ) इति क्य-शिष्यः । तन्तृचौ' शंसि- सदादिन्यः संज्ञाया चानिटो (उ०२।९४)-शास्ता बुद्ध.,प्रशास्ता प्राविक । १० दिनन् आवादिभ्यः (३।३।१४ वा )-शिष्टिः । शास्तिरुणादौ । भाषाया शामियुधि (३।३।१३०) इति यु-दुःशासनः । उदितो वा (७॥२१५६ ) इद-शिष्वा, शासित्वा । शिष्टः ॥६२।। ७६. उदात्ताबुदात्तेती । [अथ सेटावात्मनेपदिनी ७७. दीधीङ् दीप्तिदेवनयोः । देवनं फ्रीडा । आदोधीते । यौवर्णयोदायी योः (१४१५३) लोपः-आदीभ्यते, आदीधिता । दीधी. येत्रोटाम् (१।१।६) इति गुणवृद्धी न स्त-आदीध्यनम, आदीध्यकः । दीधितिः-अमहादीनान (७१२१९ वा०) इति पर्युदासात् तितुत्र (७।२।९) इलीनिषेधो नास्ति ॥६३|| ७८. वैवी वेतिना तुल्ये 1 वी गत्यादी ( २३३६), तन्तुल्य. ऽर्थे । वतनातुल्य इत्यपाठ: । आयेवीते । शिष्टं प्राग्वत् ।।६।। १.तस्तचौ पाठा। २ अप्ठतच् (६।४।११) सूत्रे 'प्रशास्त' शब्द प्रोपमर्गस्यातत्वत्वात् दीर्घ ३ . धातुवृति: (पृष्ठ २६७)। ३. अत्र पतान्तराणि धातुवृत्ती द्रष्टव्यानि (पृष्ठ २६७) । ४. इमा छादसाविति माध्यम् (१,११६) । नेति कातन्त्रीयाः । पाणिनि- स्तु न विशमाह । वास्मदीयः 'सस्कृत व्याकरण शास्त्र का इतिहास' नामा मन्यो (पृष्ठ २९, ३०) द्रष्टव्यः । २० ૨૬ ·८१. पस १८८ क्षीरतरगिण्यां ७९ उदात्तौ । नोदात्तेतौ अनित्वस्मरणात् । ८०. वृत् । जक्षित्यादयः प्रभवाम्यस्ता वृत्ताः । [अथ सेटौ परस्मैपदिनौं] ने । सस्ति । मावाससिसूम्यो यः (उ० ४।१०६)-- ५ सस्यम् । रास्नासारना ( उ० ३११५) । सस्ति ससने इति चैके पेटः-- संस्ति ॥६५॥ ८२. वश कान्तौ । कान्तिरिच्छा । वष्टि । अहिव्यावयि (६।१।१६) इति संप्रसारणम्-उष्टः उशन्ति; उशन्, उशती । वशिष्यति । विवशिषति । यलिन वशः २.) सम्प्रसारणम्-चावश्यते । १. ण्यन्ताल्ल्युः (गण० ३।१।१३४)-वाशनः । वशेः कित् (८० उ० ८७३) इतीरन्-उशीरम् । वशः कनस् (द्र० उ० ४।२३९)-उशनाः । उशिक् । (द. उ० २१७१ ) । यविधौ वशिरण्योरुपसख्यानम् (३१३१५८ वा०)-वशः॥६६॥ ८३. उदात्ता उदात्तेतः ।। ८४. चकरीतं च । चर्करीत परस्मैपद्म। यड्लुकः पूर्वाचाय- सऊषा । शपो लुक् प्रयोजनम्। यवदीति, नर्नति । दीधीनदयश्वान्दसाः ।। [अथानिड् आत्मनेपदी] ८५ ढुङ् अपनयने, ८६. अनुदानः । अपनयम् अपला. १. 'पम पसन' इति स्वामि गठ इत्याह सायणः (धातु पृ०.६)। २. यत्र 'ससि इति शुद्ध पाठः स्यात् 'सस्ति' रूपनिदर्शनात् । ३. अत्र धानुवृत्तिः (पृष्ठ २६७, २६८) न्ष्टच्या । ४. सर्व एव धातुधृत्तिकारा एतत्सूत्रव्याख्याने 'परस्मैदम्' इति ध्याचक्षते । तदयुक्तम् । यस्मासूधात् प्रागैव 'उदाता उदातः' इति सूत्रस्प पाठात् । अपि च 'परस्मैपदम्' इतिभ्याख्याने 'दाधति (७४ ६५) सूत्रमाणमपि न सगरहने । ता हि २५ तेतिक्ते' निपानमा यलुकः पास्मैपदित्व मापतम् । ६० पृष्ठ ८० ॥ ५. नेद धातुमूत्रम् । स्वामिवचन चैतन् । दीपीन्योरमादराल उक्तम् । २० ·अदादिगणः १८९ पः । निद्भुते चैत्राय, इलाघहदुस्था (१।४।३४ ) इति सम्प्रदानम् । अपहोता ॥६७॥ ८७ हत् । स्वपादयः स्वरार्थ धर्तिताः' । भट्टेश्वरस्वामिपुत्र-क्षीरस्वाम्युमेक्षितायां धातुत्तौ क्षीरतरगिण्यां लुविकरणोऽदादिगणः सम्पन्नः समाप्तः । ५ १. स्वापादिहिंसामध्यनिटि (६।१।१८८) इति श्रायुदात्तत्वार्थम् । २. 'इति दीरतरामिण्या लुम्विकरणा श्रदादय समाप्ता.' पाग ·१८८ क्षीरतरहिगण्या ७९ उदात्तौ । नोदात्तेती अनित्वस्मरणात् । ८०. वृत् । जक्षित्यादयः प्रभवाम्यस्ता वृत्ताः । [अथ सेटौ परस्मैपदिनी] ८१. पस ने । सस्ति । मावाससिसूम्यो यः (उ० ४|१०६)- ५ सस्यम् । रास्नासारना ( उ० ३।१५) । सस्ति ससने इति चैके पेट्ठः- संस्ति ॥६५॥ ८२. वश कान्तौ । कान्तिरिच्छा ! वष्टि । अहिज्यावयि (६।१।१६) इति संप्रसारणम्-उप्टः उशन्ति; उशन्, उशती । पशिष्यति । विवशिषति । यङि न वशः (६१।२०) सम्प्रसारणम्-घावश्यते । १. ण्यन्ताल्ल्युः (गण० २१११३४)-वाशनः । वशेः कित् (८० उ० ८१७३) इतीरन्-उशीरम् । वशः कनस् ( द्र० उ० ४।२३९)-उशनाः । उशिक् । (द्र० उ० २७१ ) । यविधौ वशिरण्योरुपसख्यानम् (३।३।५८ वा०)-वशः॥६६॥ ८३. उदात्ता उदात्तेतः । ८४. चर्करीतं च । चकरीत परस्मैपदम् । यड्लुकः पूवांचाय- सज्ञैश । शपो लुक प्रयोजनम्। ववदीति, मर्नति । दोधीगदयश्चान्दसाः। [अथानिड् आत्मनेपदी ८५ हुङ् अपनयने, ८६. अनुदात्तः। अपनयम् अपला. १. 'धम पसन' इति स्वामि गठ इत्याह सायणः (धातु पृ. २६)। २. अत्र 'ससि' इति शुद्ध पाठः स्यात् 'सस्ति' रूपनिदर्शनात् । ३. यत्र धानुवृत्तिः (पृष्ठ २६७, २६८) द्रष्टव्या । ४. सर्व एव धातुतिकारा एतत्सूनव्याख्यान 'परस्मैदम्' इति व्याच्यते । तदयुक्तम् । घरमासूवात् प्रागेव 'उदाता उदात्तेतः' इति सूत्रस्य पागन् । अपि च 'परस्मैपदम्' इति व्याख्याने 'दानि (७४ ६५) सूत्रमाभ्यमपि न सगछते । तत्र हि 'तेतिक्ते' निपातनाद् यलुक परस्मैपदित्व प्रापितम् । द्र० पृष्ठ ८ दि० ॥ ५. नेद धातुसूत्रम् । स्वामित्रचन चैतत् । दीघीवेन्योरवादसल उक्तम् । २० २५ ·अदादिगणः पः। निद्भुते चैपाय, इलाघाडुस्था (१।४।३४) इति सम्प्रदानम् । अपह्रोता ॥६॥ ८७ हत् । स्वपादयः स्वरार्थ घर्तिताः' । भट्टेश्वरस्वामिपुत्र-क्षीरस्वाम्युत्मेक्षितायां धातुरती क्षीरतरशियां लुविकरणोऽदादिगणः सम्पन्नः समाप्तः । १. स्वापादिहिंसामध्यनिटि (६३१।१८८) इति वायुदानवार्यम् । २. 'रति दीरतरामिण्यो सुम्विकरपा प्रदादय समाचा' पाठा।

·५ ॥ अथ जुहोत्यादिगणः ॥ १. हु दानादनयोः । दानमत्र हयिः प्रक्षेपः, अदनं भक्षणम् । इतो दुधामन्ता ( ३११०) दशानिरः । जुहोत्यादिन्यः श्लः (२१४/७५) श्ली (६३१०१०) इति द्विवनम्जुहोति, जुहुतः । हुश्नुत्रोः सार्वधातुके (६।४८७) यण-जुवति, अदम्यस्तार (७।११४) । भीहोमृहुत्रा श्लुवच्च (३।११३६) इति वाऽऽम्नुहवां चकार जुहार । हुझनम्यो हेर्षिः (६४४१०१)-जुहुधि । होता । अचिंशुचिहुप्रपिवदिचर्दिम्य इसिः (३० २११०८) इतीसिः- हविः । यतिस्तुसु (उ० १११४०) इति मन्-होमः। हुयामा (उ० ४११६८) इति न्-होत्रम् । शुतिगामजुहोताना द्वे च (३॥२॥ १६८ वा.)-जुहा मुक ।।१॥ २. विभी भये । चौरेभ्यो विभेति, भीत्रार्थाना मयहेतुः (१४ २५) अपादानम् । सियोऽन्यतरस्यार (६।४११६) इत्वम्-विमितः । मोही (३३१३९) इति बिमयांचकार विभाय । भीरम्यौहेतुमये (१।३। ६८) तङ्-मियो हेतुमय धुक् ( ७३।४० ) मुण्डो भीषयते । विभेतेहैं- तुमये (६।११५६) आत्या-मुण्डो भापयते, नेह-कुचिकयैनं माय. यति । मियः क्रुक्नुकनी (३।२।१७४)-मीरुः, मीलकः । किन अपि (द्र० ३१०।१७४ भाग्य०)-भीरका । मियः पुग्घा (उ० १६१४८) इति मम्-भीमः, भीष्म । प्रविधी मयादीनामुपसंख्यानम् ( ३६३१५६ वा.) मयम्, भीतिः, भी। जेन्द्राम (उ० २।२८) इति मेरमेलौ । थानक: शीमियः (उ० १८२)-भयानकः । इएमोका (उ० ३।४३) इति फर- भेकः ।। ३. ही लज्जायाम् । जिति, जिहियति । मीही (३३१३६) इति जिह्वयांचकार, जिहाय । पतिहिब्ली (७॥३६३६) इति पुक्-हेप. यति । नुदाविन्दोन्दत्रा (मा२।५६) इति वा नत्वम् - हीणाहीतः । ह्रीः | ४. पृ' पारनपुग्णयोः । पिपति, पिपूर्तः' पिपुरति'- १. '' याठान्तस्य। २. नास्ति चिन् । ३. 'पिपति' पाठातरम् । २० ·- जुहोत्यादिगमः १६१ प्रतिपिपोश्च (७।११७०) इत्यस्याप्तस्येत्वमा शा इस्वो वा (७१४/१२)- निपभुः, निपपरा (स्यादिनियमाद् (द० ७१२।१३) इद-पप्रिय । हस्वान्तोऽयमिति नन्दी -पपरिव । ऋद्धनोः रये (७२/30)--परि- प्यति । धारिपारि (३।१।१३८) इति प्रयन्ताचश:--पारयः ।पार तौर (१०।१६२) इत्यस्य पारम् । ऋदोरम् (३१३१५७)--परः। न यारा (८१२। ५ ५७) इति निष्ठानत्वामावः-पूनः। पूर्तिः । वा दातान्त (७।२।२७) इति ण्यन्तात् पूर्णः पूरितः । पूरी पाप्यायने (४।४३)ऽस्मात् तु पूर्णः । मायादौ (९।१८) पृणाति, तय ग्रहणशेषं वक्ष्यामः ॥५॥ ५. डुमृधारणपोषणयोः । मनामिन् (१४/७६)-विभर्ति। मर्ता । मारः। वित्रा (द. ३३८८), प्रेम नित्सम (४।४।२०)-भृत्रिमम् । टुभृञ् १० इति दमिडा:-भरथुः (द्र० ३२३८९) । मोही(३।१।३१) इति घाम श्ल- यच्च-विमरांचकार विभार । भृतः । प्रशादौ म भरणे (६।२०)- भृणाति, मरः, मरिना, भरीता । फलेमहियाममरिश्च (३।२।२६) चात् कासिमरः२ (२०३१२।२६ फाशिका ) । संशयां मृतृ (३।२।४६) इति विश्वभरा । समाया समज (३।३।९९) इति भृत्या । भृतिः। मृमोऽसंक्षायाम् १५ १३।१।११२)-भृत्यः । संशया पुसि रष्टत्वाम ते भायां प्रसिध्यति' (३॥६११२ गाय) शृङ्गारमहारो चतु. ३० ३१३६) इति भृङ्गारः साधु । पवादो (६० ३३१४१३४) जारभरा । म्यादी (११५३८) भरति ॥५॥ ६. माङ् पाने शब्दे च मिमीने, मृणामिन् (७४।७६) मासोष्ट अफित्वाद् इत्यं नाम्नि । सनि मीमा (४१५४) इति मित्सने । अदादौ २० मा माने (२१५५)-माति म्यादी मै प्रणिदाने (१६६८५)-विनिमयने । ७. ओहाङ् गौ । भामिन् (७ ४१७६) इति जिहीते पनि १. स्मृतमिदै प्रक्रियाकमुपास ( भाग २, १४ २२८ ], धातुती (१७ २७२) च । २. उदमिद पुरुषकारे (३५)। ३. तथा व चान्द सूत्रम् - फलेमाहिरा मारिः कृषिम्मरिः (१।२।१०) २५ ४ इतोऽमे स्त्रिया मागधिकारोऽसि तन माषा प्रसद पनि पवित्र १. प्रणिधाने'पाशा 1 ६.पमानि' पाजा ·. १६२ क्षीरतरङ्गिण्या नाम्युज्जिहते रत्नानि पहायते ग्रामः । हश्च त्रीहिमालयोः (२१११४८) इति पयु-हायनो नाम बीहिः, वर्ष च । प्रोदितश्च (१२|४५) इति निष्ठानत्वम्-हानः । हात्वा 1195 ८. ओहाक त्यागे | ककारो हथ घोहिकालयोः (३११११४६) इति ५. सामान्यप्रणाविघाताय: अकिता (दु. १४८३) इत्यभ्यासस्य दीर्घ- त्वनिषेधार्थ इत्येके । जहाति ! जहातेध (३।४।११६) इतीत्वं या-जहिता जहीतः । जाहीनीति यफिया च हो (६।४।११७) इतीत्यम् ईत्यम्, आत्यं च-जहिहिजहीहिाजहाहि। लोपो पि (६४४११८)-मात् । घुमास्था (६।४।६६) इतीत्वम्-होयते । एलिडि (६।४।६५)-वेयात् । वातशुनाति- १० लश वजघनुदजहातिम्यः ( ३।२।२८ वा.) राश-शर्धजहा मृगाः । होनः । साउयाहाग्यो निः (३।३३८५ वा.)-हानिः जहानेश्व वित्व (७।३।४३) तीत्वम्-हित्वा । नौ : (उ० ३।४४) इति कन-निहाका गोधा । नलि अहाते : (31१।१५७) कनिन्-अहः । पलं जहातीति कलह-- कः (द्र०३२।६) || ९. डुदान दाने । दत्ते । नर्गदनद (८४१७) इति मणिददाति । नाग्यस्ताञ्छतुः (१९७८) तुम ददत् । घुमारया (६४।६६) इती. त्वम्-दीयते । प्राडो दोऽनास्यविहरणे (१।३।२०) न-विद्यामादत्ते । ध्वसोरेधावभ्यासलोपन (६।४।१११)-देहि । गातिरथापु (७) इति सिज्लुक अदात् । स्थापोरिच (१।२।१७) सिन् फिच्च-अदित"। सनिमीमा (७।४।५४) इति दित्सति । डु (द्र० ३८८)-दत्रिमम् । ददातिदधालयोर्विमाषा (३।१।१३९) इति शः, पक्षे श्याव्यध (३।१।१४१) पः-दद दाया। दास: (३३२६)-विद्यापदः । दो ददमोः (७/४/४६) दत्तः । अच उपसर्गात् तः (१४/४७)-प्रत्तम् । दाधेसि ( ३।२।१५५ ) इतिहा-दारुदर्शनम् । उपसर्गे घो: कि: (३२३६२-भादिः । बातो युच् २५ (३।३।१२८) सुदानो गौस्यया । दायादः ॥९॥ १. तणानि पाठा. २. 'मामा' इति मायादौ पाठः। इ. 'गोधिका। ५.'पादित' पाठा ५. न लोकाव्यय (२३६६) सूत्रे 'उ' स्पनेनोकारान्तस्यापि प्रतिषेध इति पयमावः। २० - ·५ - जुहोत्यादिगणः २०. डुघा दानयारणयोः' । धत्ते प्रिणिदधाति । दधन् । घीयते । घेहि । अधित । अधात् । दधस्तथोम (२।३८) इति भ- धत्तः, धत्स्वा पत्तिमम् ! पाप्यसाभाम्य (३३१११२६) इति धाय्या सा. मिनी | दधः । धायः । दातेहिं (२)-हितम् । बष्टि मागरिरल्लो- पम् इति पिहितम, पिधानम् । स्पृहिहि ( ३१२११५८ ) इत्यालच- श्रद्धालु अदुपसर्गवत् । माषाया धाकृY (२२११५१ वा०) इति किफिनी-दधिः। यातोऽनुपसर्गे क(.३।२।३ ) गोधा ! थातथोपसर्गे (३।१।१३६) फा-विधः, विधा । फर्कन्धूर्यदरी (द्र० उ० ११९३ ) । वयसि थानः, पुरसि च (उ० ४१२२८. २३०) इससियोधाः,पुरोधाः । विधागो घ च (8० ४।२२५)-वेधाः । सितनिगाम (१० १०६६) इति ।" तुन-धातुः । दधान्नुर् च (उ० ५१४८)-धान्यम् । मुम्घाभगृधिम्यः कन् (उ० २०२४) धीरः । कृजिमन्दि ( उ० २११) इति फ्युत्-- निधनम् । प्रानको सूशिविधायः (नु० उ० ३१८३)-धानकः । पदम (तु० ठ० १।९३ ) इति विधिज्येष्ठानूढा । धावस्यव्यतिग्यो नः (उ० १६)-धानाः । अध्न्यादौ (द० उ० ४.११२) सन्ध्या । उपस छोः १५ १. 'धारणपोषग्योः' इतिः कचित् , स चार्वाचीनः पाठः दरापादोणे: फ-पाठो दानायं एवानुकूलः । निक्तकारो (७/१५) ऽपि रत्नधातमं रमणीयाना धनाना दावतगम्' इत्याह । २. द्र.स. या शास्त्र का इतिहास भाग १ पृष्ठ ६९,७२ । तत्र पठमेदा अपि निर्दिष्टाः । अत्र अवाप्यो.' ग्रहणमुपलक्षणार्यम्, तेन वषेरपि मनि । 'विष्ठि- २. 'विछिन त्यादीनि पदानि महामारतादावसान् प्रयुज्यन्ते । ३ प्रच्छन्दस्योपसख्यानम् (१३४/५ वा.) इति वार्तिकेन । शाकाय- नस्तु अद् अक्छ पन्त' इत्येतान प्रीनधिकानुपमनाह । ६. बृहदेवना २।९५ ॥ ४. मोपण सर्वाभूणादिवृति व यमि घाना,पनि च, पुरनि च' (१२२८--- २३०) पति पाठकमो श्यते । क्षीरस्वाभिपाठे तु मध्यम सूत्र नामीदिति प्रतीयने । २५ युक्त च चैतत् , उतरयोश्चिकारपाशत् । ५.वा धानो' पाठ ६. घर विश्वदन्ते स्मृतिकाराः । तदनं सारस्वामिना अमादीकाय म् (२१६।२३)-"विधिः दो वारी द्विष्टा सता । पदाहुअपना च पता ची पुनः भैषति पुनर्मूः सा सहना पुनः (याह- १६६७) मनुस्वयमा अटायो यचन्हाया ·7 ५ १६४ तीरतरङ्गियां किः (३३३२९२)-सन्धिः विधिः । धर्मप्यधिकरणे च (३।३।६३)-ओपधिः, घालधिः । भिदादी (गण ३३१०४) थद्धा । यातो युच् (३।२।१२८) सुधानस्त्वयामाः । दिवादी धीट् अाधारे (४१२६)-धीयते ॥१०॥ ११. अनुदात्ताः। १२. णिजिर शौचपोपणयोः । इतस्त्रयोऽनिट उभयपदि- नश्च । निजी त्रयाणां गुणः श्लो. (७1४/७५)–नेनेफ्ति । नान्यस्तस्याचि पिति सार्वधातुके (३८) गुणः-नेनिजानि । थनिजत, अनेक्षीत् ॥१॥ १३. विजिर पृथग्भावे । येफ्ति । घेविजानि । विचिर इति सम्मा-विवानि, चियेचनम, थियेकः ॥१३॥ १४. विप्ल व्याप्तौ । ति । अविपत् (F० ३।६१५५) । उदि- दित्येके'-अधिक्षत, निष्वा पित्वा (६० ७।२०५६)। परिषः । विषेर्ध्या प्तिकर्मणि फ.२ (तु. दश० उ० ९२०)~-विषम् । विषेः किन्नुश्च (१० उ० ३३३९) विष्णुः । धनु (द० ३।३१९) घेपो नेपथ्यम् ॥१३॥ १५. घृक्षरणदीप्त्योःक्षरणं प्रवणम् । बहुल छदसि (१४॥ १५ ७८) इतीत्यम्-जिनि । मन्-धर्मः (१० उ० १११४५) । अनिय सिभ्यः सः (30 Act)-घृतम् । घृणा । घृणिपृश्नि (उ. ४/५२) इति घृणिः । भ्वादी (१६६९) घरति, चुरादी (१०१००) धारयति ॥१५॥ १६. है मसाहरणे । पलान् मोपेऽर्थे । जिहनि । भ्वादी हम् हरणे (११६३७)-हरति ॥१९|| १७. ऋ स गतौ । अतिपिपत्योच (७ ४१७७) इतीत्वम् इति । गुणोतिसयोगायोः (७।४।२९)-अर्यते । सतिशास्त्यत्तिभ्यश्च (३।१।५६) इत्य- आरत् । इडत्यतिव्ययतीनाम् । ७।२।१६ )-आरिथ । स्मिपूर (७० ७४) इतीट् अरिरिपनि । यहि च (७ ४.३०) इति गुण. - अरा. कन्यायासुद्यतेऽनुजा । साऽदिधिपूर्च्या पूर्वा तु दिधिधर्मता(नोपलभ्यते मनुस्मृत्याम)।" १. स्मृतमिदम्-प्र. कौ० (माग २ पृ० २३२), पुरुषकारे (पृष्ठ ११२), धानुवृत्ती (पृष्ठ २७६) २ 'कन्' इत्यौणादिक. पाठ । लिविशेनेदमौणादिक सूत्रमित्यविज्ञाय अष्टाध्याय्या. ३११३५ सूत्र सख्यानिर्दिष्टा । ३ 'स्मृतमस्य पादसत्व धानुवृत्ती (पृष्ठ२७९)। ४ 'प्रसमकरणे' पाठा । २. २५ ·५ जुहोत्यादिगणः यंते, दीपोऽकितः ( Uries ) इति कित्वाद' दोधों नास्ति म्बिादौ (१।६६८) ऋच्छति । सिसति । सतिशास्त्यतिन्यथ (३१५६) इत्य- असरत् । म्यादौ (१६६७) सरति । तत्रैव ग्रहणान्युक्तानि । चुरादौ सारयति ॥१६, १७॥ १८. कि ज्ञाने चिकेति, चिफितः, चिक्यति ॥१८॥ १९. भस भर्सनदीप्त्योः । धमस्ति । बाहुलकाद् (२०७॥ १७.) इत्त्वं नास्ति । न याति-नमः । भसितं भस्म, मनिन (द्र० २०४।१४५) । हुयामाश्रुममिभ्यस्त्रन् (३० ४११६८)-भस्त्रा । रामसो- दिः (उ० १११३०) भसद् भगम् ॥१९॥ २०. कित ज्ञाने । निकेति, चेकितानि । फितधः, किं तवा १. स्तीति पाए । उ.- केतुः (उ. १६७४) वेतनम् । भ्यादौ क्ति निवागादौ (११६२०) केतति, चिकित्सति । चुरानी (०२७६) केतयसि ॥२०॥ २१. तुर त्वरणे । नुतोति । तुरगः, तुरितः ॥२५॥ २२. शिप शन्दे । दिघेष्टि । धिषणा, पेर्धिष च (उ० २१८२) पति क्युर्वा । ग्रन्दू(उ० ११६३) इति विधिपूः । सानसिवम (5• ४।१०७) १५ इति धिप्पयम् ॥२२॥ २३. धन धान्ये । दधन्ति । कृषिचमितनिधनि (उ० १९८०) इत्यू. धनू राशिः। प्रतिपयपि (उ० २१११७) इस्युम्-धनुस् । पनिए (द्र० ३। १. 'पकित्वान्' इति मृनुपाठ , सवाशुर । २. 'समर्हि' पा ३. अरादी ( २५५) हीरनामी 'शार दौर्बल्ये' पठित्वा शारपति' इयुदाहरति, 'सार प्रति दुर्ग' इति पायन्ता चोप-यस्यति । ५. मधातो. 'भर्सने इत्ययों नवीन मक्षणे' इति तु प्राचीनोऽयः" पति सामिदयानन्द. ११२८७ ऋग्माये । सायबस्तु धातुवृत्तो 'मत्सनदीयोः इति पठनपि ऋग्माप्थे ११२८1७ 'मरा माणदीप्योः' इत्येव पपाठ far'हरी इवान्धाति बप्सता' इति मन्त्रध्याल्याने 'हरीयानानि सुभाने' इति वारकवचनम् (६३६) अप्यनुसधेयम् । दशपायुगादिवृत्ताव् (१८) अपि मापदीयो.' इत्येव पव्यते । २. २५ ६.द्र.निरुतत १२२ ॥ ५.तु० अमरकोष मानजिरीका पृष्ठ ३० ।

·7 a- ५ १९६ क्षीरतरङ्गिण्यां २७५) धन्वा ! अच् (द्र० ३।१११३४) धनम् । भ्वादी (११३०८ पाठा) धनति ॥२॥ २४. जन जनने । जजन्ति । ईडजनोधै च (७१२।७८) इतोट् जनिपे, छान्दसत्वाद् द्वे न भवतः । दिवादी जनी प्रादुर्भाव (४४१) जायते ॥२४॥ २५. गा स्तुतौ च च्छन्दसिः। जनने च । मृलामिद, बहुल छन्दसि (४७६,७८) इति च-जिगाति, जिगीतः, जिगाति । भ्वादी गाह् गतौ (१६८०)-गाते । कै गै शन्दे (१। ६५२ )-गायति । इणो गा लुङि (२।४१४५) अगात् । इडो, गालिटि (२२४४९) अधिजगे ॥२५|| २६. इत् ।। २७. अनुदात्ताः॥ जियादयो द्वादश छान्दसाः । . , १० भक्षीरस्वाभ्युत्पेक्षितधातुटतौ क्षीरतरङ्गिण्यां लुविकरणा जुहोत्यादयः सम्पन्ना ॥ २. १. पत्र लिविशेन 'उ० १४१५६ तुलनीयम्' इति सकेतित तचिनयम, पनिम्त्यपस्य तत्र विधानात् । न तु धन्येम्पोऽपिश्यन्ते (३,२७५) इस्पनेन पनि मवतीति सूचित स्वामिना ।१०ीरतरङ्गिणी ११३०८ ॥ २ पत्र कश्चित् पाठो भ्रंशःप्रतीयते । पञ्चविंशे सूत्रे गा सुती पदामि' इति पठित्वा 'जनने' इत्यकारण सप्तचित इति प्रतीयते । 'निवदियो दादरा पान्दमाः' इति पारस्तु 'छन्दसि' इत्वंशव व्याख्यापति विलायते । सायपोऽपीत्य मेवाह-रह बन्दसीति पठयते, तुच पृमृतीना रोषः' (धातु पृष्ठ २८०) तपा सत्यवेव पाठेन मान्यम्-२५. गा स्तुतौ च । । चात् ] जनने छ । মূণালি "पाधिजगे ॥२५॥ २६. इन्दगि । जिपत्यादयोद्धादरामान्द- साः॥ २७. धनुदावा:॥ २८. यन् ।। महातीर.. २. पनि कारवाहएयो स्तुतिकरण रहो यादयः परिममा | ।

·है ॥ अथ दिवादिगणः ।। [अथ सेटः परस्मैपदिनः २. दिबु क्रीडाविजिगीपाव्यवहारद्युतिस्तुतिगतिपु' । व्यय- हार: फयविक्रयादिः । इतः पुहान्ता (४।१८) एफविंशतिः सेटः परस्मैपदिनश्च । दिवादिभ्यः श्यन् (३।३।६६) दीव्यति। देविता। दिनः कर्म ५ 1 ११४१४३) अक्षान् दीव्यति, अक्षैर्दीव्यति वा । दिवस्तदयस्य (२।३।५८) इति पष्ठी-शतस्य दीव्यति । सनीवन्त । ७ । २ । ४६) इति धेटर दुघ्पति, वोः गृहनुनासिके १ (६।४।१०) इति । विदेधिपति'। धूत्या, देधि- त्या न कवा सेह (१/२0१८) इति फित्याभायः अक्षयूः पादौ । (गण ३६१३१३४) देवः, देवी । दिवोऽविजिगीषायो (ETRix.) निष्ठानत्यम-१० आणून औदरिफः । विजिगीषायाम्-घूतम् । वृषादिम्याचित् (उ० १।१०६) देवल.' । शकादिभ्योऽटन् (उ० ४८१)-देवट , । दिवझन् (तु० उ० २ । ६६)-देवा पत्युः फनिष्ठो भ्राता । तथा अतिकमिभ्रमि (उ० ३६१३२) इति देयरः । कृविवि (उ० ४१५६) फि.फीदिविशापः । दिवो दे दीर्घश्वा- भ्यासस्य (उ० ४५५) शति क्विन् दीदिविरम्नम् । दिवोर्डि'-चौ. ।। १५ २. पिवु तन्तुसन्ताने । सीव्यति । सिपेव । परिनिविम्यः १, 'स्तुतिकान्तिगतिषु' इति कचित् । २. पचादिगण (३।१।१३४) देवद पाठात् टित्त्वा-बी (४११।१५) द्रएपः। ३ 'अणाजीवी' इत्यधिक चिन् । घमरकोशेतु देवाजीवस्तुदेवल. इति पश्यने (२२१०१११)। * 'कनिष्ठः कचिन । अत्रामसपादितायो दशपायणादिवृधो देवरपदव्या- ख्याने (८६२) घारमाकोना टिप्पणी द्रष्टव्या (पृष्ठ २३० दि० २)। ५. दशपागुणादिवृतौ (१०८) "विकि दोषि' इति दे पदे व्याख्याते । पत्र तपस्या टिप्पणी प्रष्टग्या (पृष्ठ १८ टि. ४)। ६. हैमोणादि ९४९ 1 अ यत्र 'डिविः' प्रत्यय (मोज २३०६, श्वेत. २५ ५८. कातत्र ६५३) 'डि' प्रत्यये 'हलन्यम् (१३३३३) इति इस कथन मातीति न व्यक्तीकृतम्।

·५ १९- क्षीरतररिङ्गया (८३७० ) इति पत्वम्-[परिपीव्यति ] निपीव्यति, विधीव्यति । सिवादीना पा (८३७१) इति पर्यसीन्यत । सुस्पति । सितेविषति, स्तौतिएयोः (८।३।६१) इति नियमान पत्वं नास्ति । स्यूत्वा सेषित्वा । स्यूतम् । स्तन्मुसिवुसहा चड्युपसर्गात (तु. ८।३।११६ वा.)-पर्यसीवि. धत् । मिवः विद्' इति चद्-सूची सूची। सिविमुयोरेरू च (उ०४।१६३) -सूत्रम् । सिवुष्ठिवोल्युटि वा दीर्घः -सीवनम् , मेयनम् । प्रसेवको मलादिः ॥२॥ ३. त्रियु गतिशोपणयोः। धीम्यति । जावर (६४१२.) इत्यू दत्वम्-म्रता श्रेवित्वा ॥३॥ १४. ष्णसु निरसने । स्नस्यति । मिदित्येके सिगसमिति । Vणुस प्रदर्शने इति द्रामिडा. ५. नमु हरणदीप्त्योः। रणं कौटिल्यम् । स्थति । परिचलि (६१।१२ वा.) इति चनसम् ॥५॥ ६. प्युस विभागे । प्युस्यति ॥६॥ ७. प्लुप दाहे । प्लष्यति । प्लोरिया । म्यादी (१४६३) टोपति५ । पादौ (९।२६) शुष्णानि ||७|| १. अनुपलब्धमूल सूत्रम् । चर: किसान मोः शूर ६१९) हाए । प्रत्यत्रोणादी रेस्त्वं विधीयते । २. पर्यनोऽनुवादः- विमियो दीर्व' वाद १.३॥७१८३. १. सरस्वतीका २२१६४,१७७॥ ३.एगा पोरस्वासिनोडमरोहा सोपान पाश. | पर 'बीपापाते वककाग इनि घाटम्या (१.२८२) । ४. उस धातु (२०३)। 'बईने पा1-1पिशन 'ई' इति स्वाय 'पदगने पासवर उपपस्तम् । त्य, दावा 'पदरी उपायब सामनाम्ना निदेशार । ५.या भारत पर पादारपि पा, पलमपिसिनी' सरपरपले उनीपसम्।

·- 1 হিমাৰিষ্য ८. नृती गारविक्षेपे । गात्रविक्षेपो नाट्यम् । नृत्यति । से. मिचि मत नृतदतदत. (१२।५७) इति घेटनस्पति नतिष्यति, नि. नृरमति निनतिपति । तर, यस्य विमाया (२०१५) इस्यमिदये सिमें इंदित्य यङ्लगम्'-रीनृत्ताभुनातित्यात (० ८।४।३९) गरया. भायः न पादम्यापम (३) लिनहर्तयते ॥६॥ ९. असी उद्वेगे । उद्येगी भयम् । वा भाराम्सारा (३।११००) इति या श्यन्-प्रमति, प्रस्यति । वामपुत्रसाठ (६/४।१२४) लिदेयत्या. भ्यासलोपी-सुः तमसुः । पमिगृधि (३।२।१४०) रति फनः-यम्नुः। पुरानी बस धारगे (१०।१६४ पाठा०) प्रासयनि ॥९॥ १०. कुय पृतीमारे । पूतीमाया दुर्गन्धिः, क्लेदः । कुष्यति । १. फोयिया । कुशितम, कोधिनम् कोशः ||१९|| ११. पुय हिंसायाम् । पुष्यनि, पोयनम् ॥११॥ १२. गुध परिवेष्टने । गुष्यति । गुधिया । गुरुमः (उ० ५.२)- गोधूमः । भिवादों (गण. ३।३।१०४) गांधा । उन्पमिगुधि (रा. २० ३२८) इति फित् म:-गुन्मः । लक्ष्य जन-गुच्छः ॥१२॥ १३. क्षिप प्रेरणे । क्षियति, दाविभावम्ममि दिप्प (महामारत) १. यपपि "श्तिपा रापानुरन्धेन' इन परिमारया दिनामिएनषधी यकिन प्रबर्तने, तथापिकाले न यती 'पश्य विमा (२१५) इत्यनेनेरिन वेधे मिस इंदित्वं पर्थ मद मक्यपि इरिन, प्रायति । या भागविण्या (पृष्ठ २८३)। २. उनने उदेवजनम् पाठान्तरे। ३. 'पुरादी ..."यामयति' कनिष। १. कपासिकिय इति न जानोमः । उसमा (१।२।२१) य. नेन तु न समाति, समिकरपस्स तत्र विधानात् । ५. इतोऽमे 'पोयपामाग' इत्यधिकम् । ६. गुम्नस्तु ग ग (Ust) परमार के (... ना सस्य पान रूप मउ इति राय सामुन, म समयमानः । - २५ १५ ·. २०० क्षीरतरङ्गियां इति लोट् । नेट-क्षेप्ता । नन्योऽयम्' तुदादी (६५) क्षिपते, क्षिपति । १४. पुष्प विकामे । पुप्यति । पचादी (६० ३।१।१३४) पुष्पम् । पुप्पिनस्तारकादो (द्र० पा२३६) ॥१४॥ १५.तिम तीम' टिम टीम आर्दीभावे तिम्यति, ती- ५. म्यति, स्तिम्यति, स्तीम्यति । तिष्टेम तिष्टोम । इषितिमि (दश० उ० ८।२६ *पाठ:) इति फिरत्-तिमिरम् । इक् (६० उ० ४११२२)-तिमिः। तेमनं व्यञ्जनम् । स्तिमितः ॥१५-१८॥ ६. बीड चोदने । चोदन लजा । प्रोड्यति । श्रीडितः, जीडा । बाहुलफादर-भीडाद यमुदेवमवीक्ष्ये ति ॥१९॥ १७. इप गतौ । अन्विध्यति पवित्वा, न क्क्त्वा सैद् (१।२।१८) फित् । प्रेपितः। प्रेषः, प्रेष्यः--प्राव्होटोयेषेभ्येषु (६।१६८९ वा.) इति बुद्धिः। रनिधार्थस्य (३।३ १०७ वा.) इनि यु-परणा. अन्वेषणा। परेवा (३१३६१.७ वा०) पर्येपणा परीधि: पश्यशिन्या तकर (३१ १४८)-एका । सुश्चेषे (२. उ० १६१५४)-भुः । म्यादौ १ गतौ १५ (११४०१)--अन्वेपते । तुदादौ पुइयायाम् (६५) इच्छति । यादी ष भामोहएये (९१५४)-इजाति ॥२०॥ १. देवादि के लिए प्रेरणे' इति न प्राचीन. पाठ इत्यर्थ. 1 द्रष्टव्यात्र घातवृत्तिः (पृ. २८४॥ २. स्मृतमात्रेयेण, तं च सरमार मायण: (धातु. पृ० २८५) । ३. उदधृत धातुवृत्ती (पृष्ठ २८५)। ४ अत्र लिशिन भारया चौरादिकस्य 'बहुलमेनविदर्शनम् (१०१३२४) वग्य मख्या निर्दिष्टा । यत्र तु हन्यल्युटो बहुसम्' ( ३१३।११३) सूत्रस्थ महुलप्रहसमभितम् । तेन हि 'गुरोध हलः' ( ३३३११३ } इत्यनेन म्रिया मारे प्राप्तमकारण-यय बाधिला पत्रपि भवति, येषोऽष सीगमिप्रायः । ५ अनुपलब्धमूलमिदम् । ६. द्रष्टव्यम्-'भवति हिनिपमेऽमिध्याहारे योगपरिष्टिः निरस्त १४ । ७. माह सायश:-'थर चुरादावीत स्वामी' (धातु पृष्ट २६५)। नान - २० ·- दिवादिगण २०१ १८. पुह शक्यर्थे । शक्यर्थस्तृतिः । गुह्यति । सुपोह । मोदनस्य सुहितः । पह पुह समकौर इति दुर्ग:-विपद्यति ॥२१॥ ५५. उदात्ता उदात्तेतः। २०. नृप दृप वयोहानी । इनश्चत्वारः मेटः 1 जीर्यति । जरा (द० ३।३।१०४) । वा जुनसुत्रसाम ( ६।४।१२४ ) इत्येत्याभ्यासलोपो ५. या-जजरुः जेरुः । स्तन्भु (तु० ३६११५८) इति वाट-अजरत अजा- रीत् । वृतो वा (७।२।३८) इतीटो दीघों या-जरिता जरीता (इट् सनि वा (७१२।४५) जिजीति जिजरिपति जिजरीपति । लिसिचो. रात्मनेपदेषु (२२४२) वेटजीर्षीष्ट जरिपीट, न लिडि (३२।३९) दीर्घ. । अजीर्ट, अजरिष्ट, अजरीए । अनोजष् (१।५५४) इति मित- १० जरयति । अजय संगतम् २ (३६१६१०५) । कुमि जोर्यति~कुञ्जरा, अच (६० ३।१।१३४ ) । गत्याकर्मक ( ३।४/७२ ) इति पत:-अनुजीणों पली चैत्रः। जीर्यतेरवन् (३२२।१०४)-जरन्, जरती । दारनारी कर्तरि थिलुक् च (३।३।२० वा०) घन-जाय । जुनश्च्योः क्वि (७।२।५५) इतीट्- जरित्या जरीत्वा । जर्जर:-यङ्लुफ्यच् (द्र० ३।१।१३४) । विशिम्या १५ झच् (उ० ३।१२६)-जरती महिपः । नयादी अ क्योहानी (११२२)- वृणाति ।" झीर्यति । शहर। झारः, निझरः । प्रहरीकः ।।२२, २३।। २१. पूङ् प्राणिप्रसवे । सूयते स्त्री । सरतिसूतियति (७॥२॥ ४४) इति चेद-सोता सविता। इसी बीङन्ता (३०) नरोदितः- तथा पाय उपलभ्यते । भादो ए गती (४०. ) इत्यत्र तु 'गुरादो अन्वेषयति २० इनि पटित्वापि स्वामी चुरादी न पपाठ) १. यथा दधृत धातुवृत्ती (पृष्ट २८५) तथा चक्यो । चपर्थस्ततिः इत्येव पाठेन माव्यम् । अयमेव च युक्त., च वृतापितिवचनात् (१।७४)। २. 'यायसंगतम् पाठा। ३. 'विशिम्य' पाठा०1 ४. रमृत पुस्परारे (पृ ४२)। ५. स्वादय श्रोदितः (४।३१) इदि यक्ष्यमाणसूत्रेण । योदितवे 'घोदित (11४) इति निष्ठानत्वम् । २५ ·दूनः ॥२५॥ 1 २०२ क्षीरतरङ्गिण्या सूनः, सूनपान् । प्रसूनं पुष्पम्, अत एवायम् प्रमाणिप्रसव इत्यन्ये । अदादी (२।२३) सूते, सूतः । तुदादी पूप्रेरणे (६।११०)-सुवति ॥२४|| २२. दुङ् परितापे। परितापः खेदः । दृयते । द्रषिता । २३. उदात्ताः। २४. दीङ् क्षये । इतो दोपर्यन्तास् (४।३८) प्रयोदशा निटः । दीयते । दीनः । दीडो युचि विउति (EI४६३)-उपदिदीये, उददिदी- याते । मीनाविमिनोतिदीडा त्यपि च (६१०५.) इत्यात्वम् - उपदाता, उपदाय । उपदेश एवात्त्वात् (द. ६१४५० भाग्य) श्याव्यध (३॥१॥ १० १४१) इति ण.-उपदायः । स्पापोरिच (१।२।२०) इत्यत्र दोहः प्रातिषेधः (१२१२० वा.) उपादास्त स्यरत शिक्षकस्य । उपदेदीयते, उपदिदी- पते, उपदिदासत इत्यपीप्यते ॥२६॥ २५. डीङ् गतौ । डीयते । डीनः । भ्वादी (श६९३) डयते । इयितः । इयतैरह शनर्थ घोदित्वार्यध पाठ इत्यके-डीनः । व्याभूतिस्तु-- १५ वर्षे वयशीभित्रावपि (७ 1 2 1 १० काशिरायामुर्धतः) इति डीङ सेट- व विशेषेणाह ॥२७॥ २६. धीन आधारे । शेषो भुवं धीयते । धीन. ॥२८) २७. मीङ् हिंसायाम् । मीयते । मीनः, मीनवान् । माता। सनिमीमा (१४/५४ ) इतीस्-मित्सते । ऋयादौ मी (९४)- मीनाति ॥२९॥ २८. रीङ् स्रवणे । रीयते । रीणः । अतिही (७॥३॥३६) इति पु-रेपयति । विजन्ताग्मतु'--रेवती । सुरीम्या तुट् च (उ०४।२०२) १. पुरुषकारे (पृष्ठ ३३) तु यथा पाठ उद्धृतस्तथार 'बाहुः पाठः । २५ अपमत्रापि कचिदस्तलेखे पथ्यते । २. 'चतुर्दश' मुक्तः पाठः। ३. उद्धृत धातुती (पृष्ठ २८७)। ४. रमृत पुरुषकारे (पृष्ठ ३०)। ५. स्मृत धातुवृर्षों (पृष्ठ २८८) । ६, अब लिविशेन पेमतो 'बहुलम्' इति वार्तिकस्य संख्या (६।२।३७,६) २० ·१० दिवादिगण २०३ .इत्यसुन्-रेतः। शजिसरी यो निश्च (उ० ३,३८) इति णुः-रेणुः । ऋयादी। री गहिरेषणयोः (६।३०/-रिणाति ॥३०॥ २९. लीङ् इलेपणे । लीयते । विलिल्ये । लीनः । विमापा लीयतः (६।१।५१) इत्यावं या-विलाना घेलेता, विलास्यते विले. प्यते । निमिमीलिलिया पलचोः प्रतिषेधः (६३११५० वा०)-दुर्लयः, निलयः ५ प्रलयः, यिलयः । लियः सम्माननशालिनीकरणयोश्च (११३२७०) इति नइ जटाभिरालापयते । लियः प्रलम्मनशालिनीकरणयोः सो नित्यमावमिष्टम् ।। लीलो ग्लुकावन्यतरस्था स्नेहविपाटने (तु. ७/३३९)-घृतं पिलीनयति । प्रश्ले निर्देशादुईकारान्तादेव मुगिष्टः,नेह-विलापयति पिलाययति। श्यादन्यध (३॥ ११४) इति णः-विलायः । यादौ (९।३१ ) लिनाति, लेप्यनि । चुरादों ली सीकरणे (१०।२०६) आकृपीयः-विलापयति, बिलयति, उल्लापयते ॥३१॥ ३०. बीणोत्यर्थे । पृणोत्यों धरणम् । ग्रीयने । पीणः। यादी बी वरणे (८(३४)-ग्रीणति ॥३२॥ ३१. स्वादय ओदितः । ३२. पीह पाने । परयापि वृषा विवापितो नाहि रण्यागतमनु पीयते । पेता । माइ मान इति दुर्ग:"-मायते । हादी (३६) मिमीते ॥३।। ३३. ई गतौ । सर्व: स्वार्थ प्रतीयते ॥३४॥ ३४. प्रोङ्प्रीती । प्रीयते । इगुपया (२०१३९३५) इति फ:- प्रियः । यादौ प्रीन् तर्पण कान्ती च (हार)-प्रीणीते, प्रीणाति । प्रीन् तर्पणे २० २५) माधुपीयः--प्रोणपति, प्रयत, श्यति ॥३॥ निर्दिष्टा, सा चिन्या । बार्तिके रयिराबाद रेदात् 'पदसिद्धिः प्रदर्शिता! यह तु विजन्ताद र शम्दान्मतुपि । तेन नाम तदार्तिकस्यावश्यक्ता । १. दष्टच्या काशिका १३१७०॥ ३. नामा विना स्मृतं धातुवृत्तौ (पृष्ठ २८८)। १. अनुपलब्धमूलम् । ५. उतं पुरुषकारे (पृष्ठ २०) धातदुत्तों (पृष्ठ २८) । ६. अनुपलब्धमूलम् । २. 'विपातने' पाग.

·२०४ क्षीरतरङ्गिण्यां ३५. गो तनूकरणे | श्यति, प्रोतः श्यनि (७३७१) लोपः। विभाषा माशाचासः (२१४७८) इति सिचो वा लुक-अशात् अशा. शीत् । शाछोरन्यतरस्याम् (१।४१) इतीत-निशितम् निशातम, संशितव्रत इति नित्यमिप्यते (द्र०७४।४१ भाष्य),शितिःशातिः । शा- ५ घासाहा (२३७) इति णौ युक्-निशाययति । पातश्चोपसर्गे (३1३॥ १०६)-निशा' | शः किन् सन्वञ्च (उ• १२०) इति कु:-शिशुः । शाशपियो ददनी (उ० ४६७)-शादः पङ्कः ॥३६॥ ३६. छो छोदने । अवच्छयति । अवाच्छा अवाच्छासीत् । अपच्छाययति । छितः, छातः । माछाससि (उ० ४।१०९) इति यः- १० छाया । कविघृष्वि (उ०४१५६) इति छविः । धापूखडिम्यो गर (८०३० ३१६६) ग- छागः । कम्बलादौ छगलः ||३०|| ३७. पो अन्तकर्मणि । अन्तकर्म विनाशः । स्यनि, अव. स्थति प्रणियति (ट्र० ८।४।१७) । उपसर्गात् (८।३।६५) का । पार सिता- दव्यावायेऽपि (८।३।६३)-अभ्ययात् । विमापा मा (२।४।७८) इति घा १५ सिन्लफ्- अवासात, अवासीत् । घुमारया ( ६४/६६ ) इतीत्वम् -- अवसीयते । शाछा (१३३३७) इति युक्-अबसाययति । णः (द्र ३२१:१४१)--अवसायः। पतिस्यनि (७१४१४०) इतीत्यम्- अयसितः । उतियूनितिमाति (३।३।९७) इति सातिः । सातिभ्यास (३० ४११५३) इति मनिन्-साम : [साम 1] सात्मनो भावः सात्म्यम् ॥३८॥ ३८. दो भवरखण्डने । पति । गातिरथा (२११७७) इति सिज- लम् अवादात् । अवदातुम् । पतिस्यति (७४/४.) इत्तीत्वम्-निदि १. मायुरिमते इतन्तानिशम्दा हाताने-बार पे इसन्ताना पथा वाचा निशा दिशा। (p. 'स० या शास्त्र का इतिहास पृष्ठ ६९)। २. उपादो 'घो घुम्दस्वरच' (१९९२) युगम्यसदत्ताश्या पठन्ति । ३. 'सागलः' पाठा.! ४. पर हि लिमिशन टिप्पण्या मोपादे निर्देश. निमः। मोपासता सात्मपद निगणने न साम्यम् । इह तु पानिगा (URIE२४) पमन्यः । २. २५ ·. दिवादिगणः तम् । अयत्तम् - अच उपसर्गान तः (७१४६४७)। धुग्रहणानि समानानि । ३६. अनुदात्ताः । ४०. जनी प्रादुर्भावे । प्रादुर्भाव उत्पत्तिः । इतो पाध्रन्ताः (५२) चतुर्दश मेट आत्मनेपदिनश्च । गजनोजां (७३/७४) जायते । ये विभाषा (६।४१४३)-जायने जन्यतः जाजायते जमन्यते । जनिता। ५ जनः । अभिजायतेऽनेनेत्यमिजनः । ईडजनोचे च (२२७८) तीन- जनिपे, जानिध्ये । गमहनजन (६४।६८) इत्युपधालोपः-जशे । दीपजन- बुध (३।१।६१) पनि करि चिण घा-बजनि अजनिष्ट । जनियायोश्च (५०३६३५) इति द्धिर्नास्ति । जनसनसनो समझलोः (तु. ६१४८) लोपः -जातः । जनीजम् (१५५४) इति मित्-जनयति । मन्यगेय (३५/६८) इति कर्तरि-चैत्रो जन्यः । मनिन् (दरा० उ० ६१७२) जन्म । जनेकसि. (उ० २१११५)-जनुस् । अनेरटर' जठरम् । जने: को जड्य च (द० ३० ३१७०)-जङ्घा । जनिसिायामिण (उ० ४४१३०), अनिवष्योग (७।३।३५) इति वृद्धिनिषेधः-जनिः । इसनि (२० १॥३) शनि मुण्--- जानुः । फलिपाटि (उ० १११८) इति जतु । कमिमनिजनि (३० ११७३) इति १५ तुन-जन्तुः । यजमनि (उ• ३।२०) इति युच-जन्युः । जनयर (३० ४।१११)-जाया । जनेस्तोरश्च (द० उ० ६२५) जतः । स्तनिहति. १. इतोऽमे लिविशेन घुसंज्ञाविधायकसूत्रसंख्या (२०) निर्दिया । स1 चिन्तया । प्रहपशब्दऽधिकरणे युद् , तेन येषु सूत्रे पुनिर्देशस्तानि घुग्रहणान्यु- प्यन्ते । तुलनीयम् - तपाणाहणेषिणमहणेषु च सन्देहो मति' (लए सूत्र. भाष्ये) इति । २. नास्ति कचिन्। ३. नहोद सूत्र लोपं शाल, किन्तर्हि ? पात्रम् । तेन 'पास्वम्' इति युक्तः पाठ इभ्यते । लिचिशन नैपाऽशुर्बुिदा । ४. देशपाया 'जेनेरर ' (St) इत्येवं पश्यने । यथा त्वत्र पार: तथा जनेः 'र' प्रत्यये न रूपमिडिमाति । तेन कदाचिदम दरापादीपाठवन् पाठः स्यात् । लेसक्रमादेन रवयोधिपर्यामः संजानः स्यात् । ५. अत्र लिविशेन हैमोगादिस्त्र निर्देश: (१००) टिप्पण्या कृतः। अप्रेदमपि बोयम्-जनन्दः प्रायेण सोपयोगादि व्युत्पादने । महाभारते सभापगि (१७१२६ कुम्भवोप०) जा: स्मर्यने । चन्द्रवृत्ती 'जय २५ ·क्षीरतरङ्गिण्या पुषिगदिमदिधुषिगडिमण्डिजनिनन्दिम्यो पेरिलु' (द० २० १।१४. कपाठः) जनयित्नुः । जनेष्टो लोपञ्च (६० उ०५ । ४) जटा । जम्वादयश्च २० ४११०२) इति जत्रुः । अन्न्म् (तु. ३० ११३) इति जम्बूः । मादिन्यः संहाया वुन् (उ० ५१३५)-जनका, जायतेऽस्याम् (६० ३३६११७) इति ५ जननी । उपसर्ग च संशया (३।३।६) डा~मना । अनी कर्मणः (तु० २। १००)-स्त्रीम अनुजातः स्न्यनुजः । अन्येपि (३१२।१०१) पूर्वजः। गत्याकर्मक (३।४ ७२) इति ता-पुमांसमनुजातः जनः,सकर्मकार्थमा अलंकन (३।२।१३६) इतीष्णुस्-प्रजनिष्णुः । जनसन १३१२६५) इति विट, विड्वनोरनुनासिकस्यात् ( ६४१४१ )-अजाः, गोजाः, सनजा, १. अद्विजा ॥४०॥ ४१.दीपि दीप्तौ । दीप्यते । दीपिता । दीसः (१० ७।२।१४) । दीपजनबुध (३१।६१) इति फर्तरि चिण वा-अदीपि अदीपिष्ट । भाज. मास (७॥४॥३) इति वा खा-अदीपिपत् मदिदीपत्त । सूददीपदीपश्च (३६१५३) इति तृन्, युच् प्राप्तः (द्र० ३।२।९४९)-दीपिता । १५ नमिम्पिस्मि (३१२११६७) इनिर:-दीपः । अव (द्र० ३१२४१३४) दीपः, प्रदीपः॥४॥ जता हूपान्' (१९८१) इत्युदाहरणे चन्द्रेण स्वकालिकस्य कस्यविज्जतराजस्य लोकपसियविनयः स्मयते । हैमरेणादिवृतो (२००) अप्ययं राजा रमपते । रमेशचन्द्रम- जुमदारेण चन्द्रवृतेः पाठः 'जय गुप्तो हणन्' इत्येव विना प्रमाणे परिवर्य चन्द्रो २० गुमकाले बमवेठि मिथ्या पल्पना कठा (६० १ न्यू हि. या दि. पो० माग ६, पृ० १३०)। बन्दकासनिर्यकार प्रन्योऽस्मदीयः 'सं. स. शास्त्र का इतिहास' नामा मय: पृष्ठ २४४ । १.६० पृष्ठ ६३, दि० ५ १ पत्रापि सिनिगेन हेमोगादिसंख्या (६७) निर्दिधात २. पर पदादित पाल : शत् ! पन्यमा सम्पमा उपपदां. हदमार समामामारः, तदमा म्पासिमि:ममापने। २. गरिमागरे जनमहम् नि रोग; । पर सकार बरियारो पागायो मायर मपन्दितः, शम: (१४ २६१)। ४. एकापान पठी (1) | २५ ·दिवादिगण २०७ . १. ४२. पूरी आप्यायने । आप्यायनं वृद्धि । पूर्यते । पूरिता । पूर्णः (२०७१।१४) 1 पूति (१० ७०1९) । दीपजनबुध (१९६१) इति फर्तरि या चिण-अपूरि अपूरिष्ट । वा दातशात (७।२।२७) इति पयन्तात पूर्णः पूरिन । चमोदरयो पूरे (२४१३१) णमुल चर्मपूर भुक्त, वर्षप्रमाण ऊलोपश्चास्यान्यतरस्यम् (३।४।३२)-गोप्पदभ पृष्टो देव, ५ गोष्पदपूर पृष्टो देवः । उप शुपिपूरोः (३।४१४४) ऊर्यपूर पूर्णः ||४|| ४३. तुरी गतित्वरणहिसनयोः । गतरत्वरणे हिंसने च । सूर्यते । रिता । तृण । तूर्गम् । तर प्रति वर्ग, ॥४३॥ ४४. पूरी जूरी हिंसाश्योहान्योः । पूर्यते । घूरिता पूर्णः । जूर्यते । रिता । जूर्ण । गरी च रनि दुर्ग ॥४८, ४५|| ४८. धरी हिसागत्योः। धृर्यने । पूः ॥६६॥ ४६. शूरी हिंसास्तम्भनयोः । शूर्यते । शूरः ॥४७॥ ४७. नूरी दाहे । चूर्वत । चूर्ण ॥४८|| ४८. तप ऐश्वर्ये । तप्यते । अये तु तर सताप (१७१२) इत्य स्पेय भ्यादेरभ्वये संतापे च इयंस्तडी या' मन्यन्ते, या' १५ प्रहणादू ऐश्वयेऽपि म्यादिरित्येके-प्रतपनि । नन्दादी (गण. २१।१३४) तपन सशायाम् । द्विषन्नपः, परन्तप (द्र० ३२२६३) । पत इति प्रमिका:-पत्यले, पतति, अपतिष्ट, अपप्नत् ॥४२|| ४१ वाटतु वरणे । यात्यते । ततो वा यमाना मा रामशाना- माविरत इति महि. (४।२०) धन्ये मादरे (११९०४) परणे दियादिव पा मन्यन्ते । तेन धरणे धुनादि कार्य न भयति-अघनिष्ट, पनिध्यने विवर्तिपते ॥५०॥ १. घनन सारे उत्तरस्वस्थ वापर चिन्मने गरे मनायो । पत्र माधवीया बाचिरपि दाम्पा (18 २९३)। २. उदामिद धानुइसा (पू. २६३) । नैताः पयते' इ पश्वकर्मसु । पति (निपण्टु २।२१)।

·२०८ क्षीरतरङ्गिण्या ५८. क्लिश उपतापे । क्लिश्यते । परार्थे क्लिश्यतः सतः' इति तु लक्ष्यम् । यादौ क्लिश विनाधने (९।५१)-क्लिइनाति । क्लिशः क्वानिष्ठयोः (१२५०) वेद-क्लिप्ट्या क्लिशिया । मृडमृद (११२१५) इति कित-पिलटः, फ्लिशितः । निन्दहिसक्लिश (३।२।१४६) इति ५ घुञ्फ्लेशकः। क्लिशेरी चोपधायाः कल' लोपश्च लोनार च (दश• उ०९/९ हपाठ) कीनाशः । ग्लिशरलो लोपश्च लः (दश० उ० ९ १२)-केशः किशोरादयश्च (द्र० उ० १६६५) इति किशोरः। मादौ क्लेश व्यक्ताया वाचि (द. ११४००)-क्लेशते ४५१॥ ५१, काश दीप्तौ । फाश्यते । काय: । अचाशत् (द्र०७ १० ४।२) । इकः कामे (६३३११२३) दीर्घ:--प्रतीकाशः, संकाशः, नीफाशा, अवाकाशः। उणादौ दि० २१२) काधम् । भ्वादी (१४८) काशते॥३२॥ ५२. वाश शन्दे । वाश्यते । बाशितम् । अघयाशातू । एता- वदितावित्यके-अचोकरात, अवीवशत् । कथं चाकशीति, घावशीति प्रत्यन्तरत्वान् । वाशा, वाशिका निन्द्यादेर् (गण० ३३१४१३४) ण्यन्तात १५ घाशनः । मन्दिवाशि (१९३८) इत्युरन्- वाशुरो गर्दभः । ॥५३|| ५३. उदात्ता अनुदात्तेतः। ५४. मृप तितिक्षायाम् । इतः पञ्च स्वरिततः; द्वौ सेटी, प्रयोऽनिदः । मृष्यते, मृप्यति, मर्शिता । परेम॒षः (११३८२) परस्मै. पदम्परिभृश्यति । मृषस्तितिक्षायाम् (१।२२.) सेण निष्ठान कित-- २० मर्पितः । माषाया शामियुधि (३।३।१३० वा.) इति युर-दुर्मर्पणः । भन्द्यादौ (गण ३११११३४) मर्पणः । तृषिपृषिक. काश्यपस्य (१।२।२५) इति वा कितूमर्पित्या, मृपित्वा । चुरादी (१०।२३७) आधृपाद धा-मर्षयति भर्पति । तुदादी मृश अामर्शने (६।१२८) नालव्यान्तः ।।४।। ५५. ईशुचिर पूतिभावे । पूतिभावः क्लेदः । शुच्यते, २५ शुच्यत्ति । अशुचत, अशोचीत, अशुचिट क्तिम,। भ्यादौ शुच १. अनुपलन्धमूलम् । '२. दशपाया 'कन्' इत्यसहितया निर्देशः । ३.६० हीरत० ११३२८ उपधाइयोऽत्र लादसः । ४. इनोऽभे 'वादी वाशते' इत्यधिक क्वचित् । वादो नायं पठपते । 1 ·दिवादिगणः २०९ शोके (३११४)-शोचति, शुष्यी अभिषवे (११३४१)--शुच्यति ॥१९॥ ५०. उदात्ती स्वरितेती। ५७. णह बन्धने । नघते, नाति । नद्धा,नहो धः (८।२।३४), नाहिति (६।३।११६) इति क्या दीर्घ:- 2:-उपागत | पष्टि भागुरिल्ली. मवायोपसर्गयो 'रिनि-पिनाति, अपिनयनि । टन् (१० ३।२।१८२) ५ नधी चर्मरज्जुः । ऋनहिन्यार उपच् (८० उ०६११३ पाठः)-नहुपः । नहो म च (तु. ६० ३० १.५४) इतीम्नाभिः । नेहदिवि म च चिन्' (तु. ६० उ० ९१७१ सपा) नमस् । संनाहः ॥५॥ ५८. रज रागे। ज्यने, रज्यति । रक्ता । वादों (११७२६) रजनि । तय ग्रहणान्युक्तानि भ्यरितेत्वार्थ विकरणार्थे चेह पाठः, १० पर्यशपः (धा० म०४५९) १५७॥ ५२. शप आकोशे । शप्यने, शप्यनि (शता | शप्त्वा । मादी ११७२७) शनि १५॥ ६.. अनुदानाः स्वरिनेतः॥ ६१.पद गतौ गतियन शानं चाहता लिशान्ता (७०) नया निट मात्मनेपदिनश्च । नेगेंद १८१४।१७) इति प्रणिपद्यने । चिम् ते पदः (३।१६०) पंतरि-उत्पादि भक्षम् । प्रपत्ता । मनि मीमा (१४/५४) हलि पित्सते । नीग व (४४) इति पनीपद्यते । जुचष्मम्य (३२२ .५०) इनि पदगः । लपरषद (३।२।१५४) इत्युकम्-उपपादुकः । पदरूज (३।३।१६) इति कतरि घम्पादः । सतु मग; १६ च (३।३ २० १२५ वा०) रति घः फरणे- पदम् । विभिपतिपदि ( ३१४१५६ ) इनि णमुर-गेहानुभपादमाम्ने, गैई गेहसनुप्रपादम् । संपादिनः (३।३।१०८ वा.) भाये क्वि-संपत, प्रनिपत् । मनाया समज (३।३। ६) इतिपर-रस मार्ग: रिप (R) इति मन्- पभम् ।रफ (दर उ० २०१३)-पट्टी प्रामः । गित् कमिपपः (३० ५० १. बहुअ वगारण मधेसनः म व्या. नि. १०९। २. पर 'चित्र' पद व्यपर,नम पदस्थापुदानवदर्शनात् 1: घरपदीया दशपायुपदियो टिप्पणी (पृष ४०६.०४)1 १५ .

·२१० तारतरङ्गिण्यां - १५)-पादू, पादुका । पदवी चाहुलका (१० ३६३३१) अटवीवत् (द्र० ४।१३३।। चुरादौ (२०१२८०) आगर्वीय उपपदने । अत्रैव खिद दैन्य इति दुर्ग:-खिद्यते । खेत्ता । खिथत इति कर्मकर्तरीति तु वामन ' रुधादौ (७१२) खिन्ते । तुसादौ खिद परि. ५ तापे (६ १४०)-विन्दति, खेदः, सिन्नः ॥५९) ६२. विद सत्तायाम् । सत्ता भावः । विद्यते । वेत्ता ! विश्नः । अदादी विद माने (२१५६)-घेत्ति, वेदिता । तुदादौ विल लामे (३। १३५)--विन्दति । रुधादौ विद विचारणे (१३)-विन्तो विनत्ति।' चुरादी विद चेतनादिषु (१०/१५५) वेदयते ॥६०॥ ६३. बुध अवगमने । बुध्यते । घोद्धा। दीपजन (३।१६१) इति वा धिण-अयोधि विद्वान, अबुद्ध । घुधपुध (१।३१८६) इति योधयति । के (द्र० ३६२१३५) घुधः । मतिबुद्धि (३।२।१८८) इनि वर्तमानै फन -राज्ञां बुद्धः । म्यादौ योधने (१।६१४) योधति ॥६॥ ६४. युध संप्रहारे । संप्रहारो हननम् । युभ्यते । योद्धा । १५ योधयति । राजनि यधिकृम. (३।२।९५)। क्यनिए--राजयुध्या । सहे प (३६२५६६}-सहयुमा । धनये कः (०३६३.५८ वा०)--आयुधम् । माशा शासियुधि (३।३।१३१ वा०) इति युध-सुयोधनः ॥६|| ६५. अनो रुध कामे ! अनुपूर्वो रधिर इच्छार्थे दिवादि । अनुरुभ्यते । नेह-रुणधि । रोधयति ॥६३|| ६६. मन ज्ञाने । म-यकर्मणि (२१३१७) इति चतुर्थी-न त्या तृणाय मन्ये । एहि मन्ये प्रहाने लट् (१६४६), प्रहासे च मन्योपपदे म यरे- रुतम एक्वच (१।४।१०६) एहि मन्ये रथेन यास्यसि, न यास्यसि यातस्ते पिता मन्यते, (६० ३।२।८२ काशिफा) णिनि'-गोभन १. उन धातुणे छ १०) । सुपारोऽपि मिपाटमेवो. २५ उद्धतवान् सात धातुवृत्तितः प्रतीयते । वामनाये काव्यालङ्कारे तु 'दीपन इति कर्म कर्तरि, तिपत इति च (१९५६) पाठ उपलभ्यते । २.लि. पाठा ३. विनानियोशे पा) ४. 'वेदनादिप पाठ-1 ५. 'पातस्तः पितामह' पाठा।

·दिवादिगगाः मानी । मनः यथार (द्र० ६३३६) पदयी मन्यने, पटुमानी । ग्राममान सच (३२१३)-धूरमानी, भूगमन्यः । समायां पमन (AI, st) इति क्यप्-मन्या फुफारिफा । मनिबुद्धि (३३२१८८ ) इति पर्नमाने त:-रामा मतः । मनिः । स्निहि (उ० २११०) इति मनुः । कमिमनि (उ० १६७३) इति मन्तुः । यजमनि (उ० ३।२०) इनि युर- ५ मन्युः । फलिपारि (उ० १६१८) इनि मधु । मनदीम (३० ३१६४) इनि सा-मांसम् । मनेरच (उ० ४।१२३) मुनिः । यमुन (८० ३. ४t)-- मनस् । बनिनिभ्या चिद्धा (८. 3. ८)-मठरो मूढः । गुशी- चिवचि (८० उ० ८1८९) इति प्रन्-मन्यःमनादी मनु घरबोधने (८1९)- मनुने । चुरादी मन स्तम्भे (१०।१५६)-मानयते, मानः ॥६४॥ १७. युज समाषौ । समाधिचित्तवृत्तिनिरोधः' । युज्यते । योक्ता । सजियुधियूमा (तु. ३३१६८७ वा०) फर्मयभायः यंत्र-युज्यते ग्यः स्वयमेय । पुष न पत्रे (३।१।१२१) साधु। गां युनतीति गोयुगः', फर्मण्यम्' (इ० ३।२।१) न्यायादिः (गण ७३५३) । पम्युजि (३।२।५१) इति चिन, युजेरसमामे (७/१७') मा विशन प्रत्ययस्य ः १५ (E१२१२)-युर, युजो । नेहअश्ययुफ् । टन (१० ३।२।१८२)- योपत्रमामन ( उ०१।१४६) युग्मम् न्यायादिः (गण-७३५३) के (४० ३.१ ३ १३५) च-युगम् । योजनम्, योजना, योगा, यथास्यं प्रहणानि । म्यादी युनिर् योग (७) युक्ते, युनतिः । चुरादी पुन पृटी संपने (१०/२०२) पाणिच-योजयति, पोजनि॥६५)] ६८. सन विसगें। गुज्यते । सृजियुनिभूमा (तु. ११८७ वा.) कीयद भायः श्यंच-पुज्यते माला स्यय । सजिशोल्पमरिति (९५८)-सा पानी मजेण्यत् (३।१।१२४ वा०) पाणिसार्या रम्जुः । समापूर (१।१२५ वा.)-~समयसार्या । ऋविग्दान (३३२/१६) इनि सक। एजेरसुम् च (उ० (११५) इति रुनुः । तुदादी (EIPE), सिजति ॥६६॥ १. रामाभिः खलु योगपर्यायः ४० पोगः समाधिः ( योगमाया) योगः पनु विततिनिरोधः (१• गोग० १२)। २. पणि गुणाभारो न्यादिचादेश। २५ ·, - क्षीरतरङ्गिण्यां ६९. लिश अल्पीभावे । लिश्यते, लेटा, लेशः । तुदादौ (६।१२४) लिशति । ॥६॥ ७०. अनुदाना अनुदात्तेतः। ७१. राधोऽकर्मकाद् वृद्धावेव । इतः स्निहान्ता (९२) एक. ५ विंशतिरनिटः परस्मैपादनश्च । राघ्नोतेः (५।१८) अकर्मकक्रियाद्- वृद्धयर्थे श्यन्-राध्यति । सकर्मका वृद्धरेन्यत्र च ३नु:-राध्नोत्यो. दनम्, पचतीत्यर्थः । चुरादी' राधयति ||६|| ७२. व्यथ ताडन । महिन्या (६३१११६) इति सम्पसारणम्- विध्यति । लिट्यग्यासस्य (६।१।१७)-विव्याध । व्यद्धा । श्याव्यध १० (३।१।१४१) इति णः-व्याधः । नहिति (६।३।११६) इति क्वौ दोघे:- मर्मावित् । पृव्यधिभिदि (तु० २० १।२३) इति कु:-विधुः । व्यधजपोरनुपमर्गे - (३१३१६१)-व्यधः, आव्याधः । घनथें कः (०३३।५८ वा०)- आविधम् ॥६९॥ ७३. युप पुष्टौ । अकर्मकममुमाहुः-घराह इव पुष्यति । पुपादि- १५ तादि (१९५५) इति अङ्- अपुपत् । आगणन्तात् पुगदयः । पोष्टा । पुष्यमिदौ नक्षत्रे (३।१।०१६) । भ्वादो (१।४६२) पोपति । कयादौ (९।५७) पुष्णाति । चुरादौ पुष धारणे (१०११६५)-पोपयति ।।७०|| ७४. शुप शोपणे | शुष्यति, अशुपत् । शुषेः कः (तु. ८।२।५१)- शुष्कः । ऊधे शुषिपूरोः (३।४।४४) णमुल्-ऊर्ध्वशोषं शुष्कः । विसि- २० विशुविभ्यः विद् (८० उ० ७१३०) इति मन् -शुपं यलम् । शुष्मेति लक्ष्यम् ।। शुष्मा पहिः ॥७॥ ७५. तुप मोती । तुष्यति, अनुषत, तोबा ॥७२॥ ७६. दुप वैकन्ये । कृत्य रूपमङ्गः । दुप्यति, अदुपत्, दोटा । दोषो पो (६४१९.) इत्युपधाया ऊत् -दृपयति । या चित्तविरागे (६४) २५ ६१-चित्तं दोषयति, चित्तं दृपयति । नन्धान (द० गण० ३॥१ १. वीरतलिएयो पुरादो नैव पश्यते । २. लोके 'शुभम' इति नान्तो नपुंसकलिः प्रयुज्यत इत्यर्पः ।

·विवादिगण २१३ १३४) दृषणः । पपिपिम्यामीर (उ० ४।१६)- दुपीफा नेप्रमलम् ||७|| ७७. शिलप आलिगने । दिलप्यति, यदिलपत् । रिता पालिाने (३।१।४६) दिलयः प्राण्यालेष पयले. पसः-मादिलक्षत फन्याम, नेह समादिलपज्जतु च काष्ठं च । लेप्टा । यादयघ (३||१४१) इति ण.-लेपः । गर्मिक (211७२) इतिका [परि]-आश्लिएः कन्यां चैत्रः श्तियरे चोपधायाः (३. ३J१९)- लक्षणम् । मनिन (६० ० ६१३) इलेमा । भ्यादी (१।४६३) दा. हार्थ:-दलेपति । चुरादौ रिला सरणे (१०।३३)-इलेग्यति ॥७॥ ७८. शक विभापिनो मर्पणे । शानोनः (१० ११७) परस्मै- पदं श्यनि यिपाल्यते', भदयापा. रति मतदाशयत शक्य- १. ति, अशफीत् अरायल, शकिना शपता । अन्यत्र-सापनीति, [भशफत्] शफ्ता । सनि मोमा (७४१५४) इति शिक्षति । राकिमहोर (१६६६) इति यत्-शक्यम् । पनिप ( उ० ४।११३)-शक्या, शक्यरी । शकिशम्पोनिन (उ० ११२)--शफलः । रक (इ० 30 २१९३)-रामाः । शकरुनोन्तोसुनयः (३० ३४६)-शफन, शकुन्त , १५ गफुन्ति , शकुनिः । शशतिन् (उ० ४५)-शरन् । रामदियोरन् (3. VER)-शकटः, शकटिक, राकटी, शक्ति, रातो । राफपमा (३।४।६) इति शक्यते भोक्तुम ॥७॥ ७१. विटा गात्रमारणे । गायनक्षरणं घमंनि स्थिति सिप्पैद । भस्विदन् । असिस्पिदद । पैसा । यिनः । स्थिनमनेन, .. स्यैदिनमनेन, प्रस्विनः प्रस्वेदिनः(१० ७॥२॥१७) । म्यादी (१४९३ पाठा) म्वेदने ॥६॥ ८०. बुध कोपे । चत्राय कुष्यनि । सुषमा (१।४।३०) इनि सम्प्रदानम् । अमधन् , कोद्धा । अधमरगग्यश्च (३२११५१) इति युच-क्रोधनः ॥णा ८१. क्षुध बुभुक्षायाम् । क्षुप्यनि, अक्षुधन , सोद्धा । उपम् (६० ३।२।१९४) रयते'-क्षोधुषः । बमतिदुधौरिद (जर) क्या. २. ममिद पुमाकर (पृ? पावृता (३.१)। २. सौके प्रयोगगनदिति रोष । 1 ·, ५ हीरतरविण्यां निष्ठयो:-क्षुधितः, क्षुधित्वा क्षोधित्वा, रलो व्युपधार ( ११२। (१।२।२३) इति वा फित्त्वम् ॥७॥ ८२. सुध शौचे शौर्य नर्मल्यम् । शुध्यति । अशुधत् । शोधा ॥७९॥ ८३. पियु संराद्धौ । संराद्धिनिष्पत्तिः। सिध्यति । असिधत, सिपेध,सेद्धा । सिभ्यतरपारलौकिक (६।१४७) णावात्त्वम्-कार्य साधयति । नेह-सेधयति धर्मम् । सिद्ध्या सिधिया सेधित्वा (द्र०७५६॥ १।२।२६) । पुष्पसिौ नक्षत्रे (३।१।११६) । मादौ (१९३८) निषेधति ।। ८४. रघ हिंसासराद्ध्योः । संराद्धिः पाकः । राध्यति । १० रधादिभ्यश्च (५।२।४५) इतीद्वा-रधिता रया । रधिजमोरधि (१६) इति मुम्-उधयति । नेटपलिटि रधेः (१९६२) नुम् रविष्यति, लिटि--- ररधिव। अरधत, अनिदिताप (६।४।२४) इति न लोप. । भरत्स्यत्। अरधिप्यत् रिधः। रन्धनम् ॥१॥ ८५. पण अदर्शने । अदर्शनमनुपलब्धिः । प्रणश्यति । नशेः १५ षान्तस्य (८४१३६) इति णो नास्ति-प्रनष्टः, मनश्यति । मरिजनशी- भलि (१६०) इति नुम्टा, नशिता (०७।२।४२) । नशेवो (८२२६३) कुत्वम्-नयतीति नम् न । जीयो नश्यति--जीयन आहुतिः, जीयनद । बुधयुध (११३१८६) इति नाशयति, नन्द्यादी (गण०३।१।१३४) वित्तनाशनः । निन्दहित (२।२।१४६) इति पिनाशकः । २० इएनजि (३1२।१६३) इति क्याए-नश्वरः । कोजोर पुरुषयोः (II) हानि णमुल-जीयनाशं नमः ।।८२॥ ८६. तृप मीनी । प्रीतिः नाहित्यम् । सृप्यति । मर्पिता अप्ना ता, धनुदानस्य चपधस्य (६।११५६) इत्यमागमा या । सृप्तः । स्पृशमुश- पपप. मिजू वा (३३११४४ वा.)- अतृपन्, अत्राप्तीत् भतप्सीन २५ तुवादी तृप तृती (६२६ पा34)-नृपति, तृम्पति । रक् उ०२।१३) ~तमम् । म्यादौ क्षुम्नादित्वात् (गणा४।३९) पाठ उन्नयः- तुप्नोति । अनीत, तृपिनम् ||८३॥ । .

·दिवादिगणः ५ ८७. प हर्पमोहनयोः । मोहन गर्वः । हप्यति । दूता, दो नर्पिता । TR | अहपत, अद्वाप्सीत् अदासीत् ॥८॥ ८८. दुह जिघांसायाम् । अधर (१।४।३७) निरामये दुहानि । वा दुस्मुह पणिहार (८२१३३) पुन्यम्-द्रोग्धा, दोला, द्रोहिता । सन् रादिप (३।२।६१) इति श्यिप-मिप्रध्रुए, मित्रध्रुट् । महत ||५|| ८९. मुह वैचित्ये । चियमविग्रेकः । मुहाति । मोरया, मोढा,मोहिता । मुग्धः गूढः। अमुहत् ।न पादमि (११३८t) इति सङ्- परिमोहयते । महे. तो मर्च (उ० ५।२२)-भूर्मः ॥६॥ ६०. प्णुद उगिरणे । स्नुष्धनि । सुष्णात् । स्नोग्धा, म्नीदा, स्नोहिता । स्तुग्धः, स्नूदः। अनुदत ||७|| ११. पिणह भीती । स्निहमति । सिस्नेह । म्नेग्धा, स्नेदा स्नेहिता । स्निग्धः स्नीदः । भस्तिहत् । ऋविग्दम् (३२०५६) इत्युणिक छन्दः । चुरादी स्नेहयनि' ien ९२. वृत् । रधादिवृत्तः । पतदन्नः पुपादिरित्यके । मनोऽप्रे अशमीत, अतमीत्, पदमीत, अभ्रमीत, अनमीत, अक्षमीत, १५ भलोदीत, अश्लेदीत, अगोपीत्, अहीद इत्यादानः ।। ९३. अनुदाना उदात्तेतः। ६४. शमु उपभम । इलो गृध्यन्नाः (१३६) पदवनाशिन्। मेटः परम्मपदिनश्च । गमामराना दीर्घः याने (७१३७८)-शाम्यति । भशमत् । शमोऽदर्गन (१॥५८८) मिन् -समयति रोगम दिशेने तु-३. निशामपति स्पम् । शमिना । शारया शमित्या । शान्तः । पोरप. पार (३१८)-शम्यम् । विष ( ३१२७६) यान, मोनो धातोः (६४), नस्य पूर्यत्रामिदचान नपोपः प्रातिपदिकानम (115) नानि । गमिन्ययाको पिने (तु• ॥२॥१४१)-शमी । घन (१॥ १. परादो ना माग पड़पते । ता निह स्नेहने, रिपटके (1.37714 येवं पटकते। पायो (78३.४) धनूप निगातमिदमतम् । ३. 'मनुश्च वारिंशत् पादान निभ्यनिरन, समनारिंग धानो पा ।

·५ २१६ क्षीरतहिण्या १८,२९)-शमः1 गौरादों (गण० ४।११४१) शमी वृक्षः । शान्तिः । वा दान्तशान्त (१२।२७) इति शान्तः, शमितः । शक्शि योनिद् (३० १।११२) शमलम् । जनिदायुप् (उ० ४।१०४ उज्ज.) इति शण्डः । शमः सः (उ० १११०२)-शङ्खः । शमेर्दः (उ० ११९९)-शद. ॥८॥ ९५, तमु काङ्क्षायाम् । ताम्यति । अतमत् । तन्वा तमित्वा । तान्तः । घम् (द्र० ३३।१८,१९)-तमः । गौरादी (द्र गण० ४१६४१) तमी रात्रिः । अमितम्योदीर्घश्च (उ० २११६)-ताम्रम् । असन् (८० उ। ९४९)-समस् । ऋमितमिस्तन्मामत इरुच (६० ३० १५०) इति तिमि. मत्स्यः । अत्यविचमि (उ० ३६११७) इत्यसब्- तमसा नदी ॥२०॥ ५६. दमु उपशमे । दाम्यति । अदमत् । दान्त्या दमित्या । न पादमि (१३३१८९) इति तड्मयते । नयादी (गण. ३१।१३४) कुलदमनः, संगयान (३।२।१६) अरिन्दमः । वा दान्तशा-न (७,११२५) इति दान्तः, दमितः । व्यवस्मितविभाश्या दान्तोवहचारियि । दमेडों (८० उ० ११४३)-दोर्याहुः । हसिमृमिण्वा (उ० ३८६) इति तन्दन्तः । १५ दमेरूनसिः (८० ३० ९६६५)-दमुना घहिः' । घितिण (द्र० ३।२।१४१ क्षीरपाठ.)-दमी ॥११॥ १७. श्रम तपसि खेदे च । श्राम्यति । अश्रमत् । श्रात्या श्रमिवा । श्रान्तः । श्रभ्यम् । नन्द्याही (द० गण १६१३४) भ्रमणः । विधाम., विधमोऽपार:५॥२२॥ १. क्वचिदुणादिवृत्ती शण्ट पदमनेन व्युत्पाघते, तश्चिन्त्यम् । शमईः (उ० ११९८) इत्यनेन तस्य सिदत्वात् । दशपाया (१०/१५) जनिदाच्यु-मूत्र शह पदमपि प्युःपायते, तदपि चिन्यम्, तस्य गमेः खः (उ० ॥१०॥ इत्यनेन सिद्धबाट । २ 'मोपदेश पाठा० । ३.'तमसारया' पाठा० ४. 'प्रतिपाठा ४. पाणिनीयास्तु 'अनाथमिकमिवमोनामिति वक्तव्यम्' (७/३/३४) इयत्र विश्रमप्रनिषेधार ‘विधम' इत्येव न्याय मन्यले (६० याशिवा ७१३॥३४) । शोर- स्वामी वन चान्द्रमतमाश्रित्य (द्र. चान्द्रवृत्ति ६।१४२) पाणिनिसम्मतो विधम- शब्दोऽपोष्ट इत्याह ।

·प्रम्यति ॥९॥ दिवादिगणः १८. भ्रमु अनवस्थाने । अनवस्थान देशाम्मरगमनम् । वा प्राश (३1१७) इति प्राम्यति भ्रमति । अनमन् । भ्रान्या भ्रमित्या । अमरचहः (उ० २/६८) । म्यादी प्रभु चलने (१५८६)-भ्रमति ११. समूए सहने । क्षाम्यति । अक्षमत् । क्षन्ता क्षमिता ५ (द० २४४) क्षान्या क्षमित्या । भ्यादौ (११२९९) क्षमते,अक्षमिष्ट । विचात् (द्र० ३.३।१०४) क्षमा । याहुलफात्' शान्तिः । अत एव चमू सहन इति सम्या ||१४|| १०० कलमु ग्लानौ । क्लाम्यति क्लामति वा भारा (३१२६७०) इति टिवृक्लप्पाचमा शिनि (७१३१७३) इति दीर्घ । अक्लमत ॥२५॥ १०१. मदी ह । माद्यति अमदत् । मदिता । मत्त.। हर्षगलपनयोर्मित (द. ११५५२)-मदयनि, अन्यत्र-उन्मादयति । मदोऽनुपमगे (३।३।६७) उप-मदः । प्रमदममदो हर्षे (३।३।६८), पदमद- (३३१४१००) इति यत्-मयम् । उप्रपश्य (३१२१३७) इतीरंमदो मेघ- ज्योतिः । अलवन (३१२।१३६) इनीष्णुच्-उन्मदिष्णुः । इवितिमिमदि (८० उ० १२६ पा) इति किर-मदिरा । धूमदिभ्यः किन् (3. ३१७३)-मत्सरः । ऋतन्यधि (उ० ४१२) इति मत्स्यः । मासी गौरादि: ( गण०४।११४१) अनिदायु (३०४४१०४) इति मरसा,मच्छ इत्येके। चुरादौ मद तृप्तिशोधने (१०।१५२)-मादयते ।।९६॥ १. "कृत्यल्युटो बहुत" ( ३३) इवि बहुलयहणेन पित्वेऽपि विनन् भवतीति माः । लिविशेन त्वत्र भान्त्या 'बहुलमतेनिदर्शनम्” (१०१३२४) पनि गपसूत्रस्य सम्पा निर्दिष्टा । २. धातवृषौ (पृष्ठ ३.६)वित्य स्वामिपाठ उभियते - 'तपा च सामी-- पेचिदशापि इति पितं पठन्ति, तदयत् । क्षम् सहन इति सभ्या इति' । यम तत्यथा पाठ उपलभ्यते । ३. 'मत्स्य मत्स इत्येक पाठा० । पञ्चपायुशादिवृत्तिषु 'मत्स्य' इत्येव २५ व्युत्पते । सस्यराब्दस्य पूर्वत्र (उ० ४३२) युत्पादनादव 'मत्म' इत्येवशुद्धः पाट. । एक नान्ना चात्र दशपादोवृति स्मयते, तत्र (१०१५) हि 'मायतीति मन्ध म पुरः इति व्युत्पायने ।

·चीरतरङ्गिण्या ५ १०२. सत् । शमादिरन्तर्गण । १०३. अमु क्षेपणे । अस्यति । अस्यतेस्धुक् (७४।१७)-~-निरा. स्पत् । अस्य नवक्तिपातिभ्योऽद् (३३१०५२) इति कर्मकर्तरि आत्मनेपदे ऽप्यड-3 -उपास्येतां युण्डे स्वयमेव । उपमर्गादस्यत्यूबोर्वा वचनम् (१३३ २. वा.) तड-निरस्यते, निरस्यति । नेर्गद (८1४1१७) इति प्रण्यस्यते। अस्त्या अमित्या । अस्त । अस्यम्' । शृस्कृरिनहि (उ० १११०) इत्यु - असवः । यसैगरन् (उ० १४२)-असुर । भ्यसझन् (उ० २१९७ उन्चल) स्सा। अमिनिम्या विधन (३० ३१५४)-अस्थि । अस्यतिरूपो क्रिया तो फाने (३१२१५७) इति गनुल-मुरहात्यासम् अजा पाययति । इन् १० (द. उ. ११४६)-असि ॥९७॥ १०४. यस यने । यसोऽनुपसर्गात् सयसथ (३।११७१,३२) इति या श्यन्-यस्यति यसति, सयम्यति सयसति । अयसत् । यता, यसिया । आयस्त न पादमि (१।३।०) इति तड्-यासयते ॥९८! १०५. जसु मोक्षणे । जस्यति । अजसत् । जस्त्या, जसित्या । १५ नमिकम्पि (३।२।१६७) इति र-अजम्नम् । 'चुरादौ जस हिंसायाम् (१०॥ ११९)-उज्जासयति ॥९९।। १०६. तमु उपाय । तस्यति ।लोट सिपि-तस्य । अतसत् । तस्त्या, तसित्वा । यितस्ति द्र० उ०४१९८०) नितस्ता ॥१०॥ १०७. दम् च । दस्यति । अदसत् । दस्त्वा,दसिधा । या दान्त- २० शा त (७।२।२७) इति दस्त, दसित । रफ (द्र० उ००।१३) दनों अश्विनौ । यजिम निशुधि (उ. ३।२०) इति युच्-दस्यु ॥१०॥ १०८ वमु स्तम्भे । यस्यति । अवसत् । यसपा, घसिया। यस्तश्छाग वस्तिमेदोर्धम् (द्र० उ०४।१८०) ।।१०२।। १ ऋहनोl (३।११२४) इति एयति 'ग्रास्यम् साधु । वाहुलकाता यत् । २ चुरादी 'जसु' इति पश्यते । ३ मर० कण्ठा. २१११३४॥ हमोणादि २०० । ५ उमयोरविनोदननासयो नामनी स्त, परन्तु साहचर्याद उभावपि दमो नामायौवोच्यते।

·दिवादिगणः ५ १० १०६. प्युस' विभागे । प्युस्यति । अप्युसत् । प्युसितः। पुष इति दुर्गः, पुम इत्मेके-पुस्तकम्, पुस्तं लेप्यादि कर्म ॥१०३|| ११०. प्लुप दाहे । प्लष्यति । अप्लुपत् । भ्वादी (१।४६३) प्लोपति, प्लुष्ट्या,' प्लपित्या प्लोपित्या' । ऋयादी (९५६) पलुष्णाति ॥१०४॥ १११. बिस मेरण । विस्यति । अविसत् । के (६०३३१।१३५) यिसम् ॥१०॥ १.१२. कुस इलेपणे । कुस्यति । अकुसत् । कुसितः । कुसु- मम (इ. उ० १०६) । कुश इति दुर्ग:-कुशः, कुशी आयसी (२०४।१।४२), कोशी भाण्डागारादि, फोशी ॥१०६॥ ११३. बुस उत्सगें । उत्सर्गस्त्यागः । घुस्यति । अवुसत् । के (द्र० ३।११३५) चुसं तुषः ॥१०७॥ ११४, मुस खण्डने । मुस्यति । अमुसत् । उणादो मुस्तः, मुसलम् (द्र० उ० १११०६) ॥१०॥ ११५. मसी परिणाम । परिणामो विकारः । मस्यति । अम- सत् । मसित्वा । श्वोदितो मिठास (१२।१४) नेद-मस्ता, मस्तक । घा (द. ३३११८,१९)-मासः । मास् इति प्रत्यन्तरम्, पूर्णमासा युक्तः कालः (२०४०२१३)-पौर्णमासी । सितनिगमिमसि (२०११६९) इनि तुन्-मस्तु । बमी च इति काठः ॥१०९॥ १.१६. लुट विलोटने । शनि, अलुटन् । म्यादी (९१२१३) २. १. सस्मार धातुसौ (१० ३०८) २. ७२१५६ सूत्रेण्ड वा । ३. ११२१२६ सूत्रेण किद् वा। ४. पस्ता ब्रोलिश इत्यमरः (२४४१६०) मोथा नागरमोथा वा माना प्रसिद्ध द्रव्यम् । लक्ष्ये त्रिलियः इसमटीकाया (४११६०) स्वामी। पुस्ता-सर० क्यठा० २१११३४ हेमोयादी २०१॥ ५. 'मुस्ति,' इत्यधिक कचिन् । ६ व्याकरणे सर्व एकादेशाः प्रत्यन्तराषि द्रष्टग्यानि । ७. "विलोडने पाग..

·क्षीरतरनिएयो लोटति, अलोटीत चुरादी भासार्थ: (१०१९७)-लोटयति ॥११०) ११७. उच समाये । समय ऐक्यम् | उच्यति । उपोच। माधिचत् । यो उपः के (७७३१६४)। उचितम् । उचः युश्व' इत्यसुन्- मोकल, धौरोको येषां ते दिवौकस इति वृद्धिविषये दिवशब्दोऽदन्तो. ५ ऽस्तीसरे स्थलजलयोवकिमि पररुपन पाहु::--स्थलोकाः स्थलीकाः,जलोकाः जलीका ॥२१॥ ११८. मृशु भ्रन्शु अधःपतने । तालव्यान्तश्चत्वारः, आद्य ऋदुपयः भृश्यति । अभृशत् । भृष्टया, भशिया । न कवा मेट (१२८) कित्-भृष्टम् । घरीभृश्यते । के (द्र० ३।१।१३५) भृशम् । १० प्रश्यति । अनशत् । भ्रष्ट्या, भ्रंशिया । भ्रः । यादृश्यते । भ्यादी (१९०१) नंशते, अभ्रंशिष्ट, भ्रंशिला, बनीम्रश्यते वाहाट (० २२७६) ।।११२,११३॥ १११. वृश वरणे ! वृश्यति । अपृशत् । फे (६०३।१।१३५) पृशो यवासः ॥१२॥ १२०. कृश तनूकरणे । कृश्यति । अरुशत् । फे(द्र०३।११३५) रुशः। अनुपमा फुल्लचीन (१२२५५) इति पते कृशः, उपसर्गात तु प्रकृशितः । कृषिमुषितशः काश्यपस्म (११२१२५) इति वा कित-इशित्या कशिस्वा । ऋतन्यजि (उ० ४।२) इति कृशानुः ॥११॥ १२१. अितृप पिपासायाम् । तृष्यति । अतृपत् । तृपिया, वृषिमृषि (१।२।२५) इति तर्पित्वा । प्रोतः क्तः (३।२।१८०)-तृषितः । तर्पः। अस्यतिपोः (३।४।५७) इति णमुल्-द्वछत गाः पाययति । स्त्रतियोजिइ (स१७२)--तृष्णक् । यिपि (द० ३१२।१७०) तृट् । तृषिशुपिरतिभ्यः छिन् (उ० ३३१२)-तृष्णा ॥११६।। १. अनुपलब्धमुलन् । तुलनीयम्-'न्य: कब हैमोणदि. १६५६ उज्न- २५ लदत्तादयस्तु उ० ४।२१५ सूत्रवृत्ती बाहुलकाः च्युत्सादयन्ति । २. के एत इनि न झ्याते । न चान्य मतमिद दृश्यते (द० अमरतीरटोका २१)। ३. असत्यादिमाईचोद मौवादिकस्य ग्रंशेष नौमत्रे (७।४।८४) अपन, तेन देवाफिकस्य वानश्यत हायव मातीति मार: (२० धानुत्तिः पृष्७३०९) ·दिवादिगण: ५ १० १२२. हुप तुष्टी । हप्यति । अहपत् । हुषितः ।भ्यादी अलीके (१।४६८) हपति, बहीत, प्रः । होमसु (७।२।२९) इति घेद-संहानि लोमानि,संहपितानि । विस्मितप्रतीपानयोश्न (७ २८या.) -पश्चरः हपितः, हटा दन्ताः पिताः । नन्दी अस्याप्युदित्यमाह' ॥११७॥ १२३.रुप रोप । रुपयति । अापत् । तीपुसहलुमम्पारयः (तु. ७॥ २१४८) इति पेट्-रोया रोयिता । सम्पमत्वर (11८) इति सरः रुपितः । भ्यादी रुप हिंमागाम् (६० ११४५८)-रोपनि ।।११।। १२४. डिप क्षेपे । डिप्यति । अडिपत् । तुदादी (६७६) डिपनि । चुरादौ डिप स्तिप पे (१०।१२३)-उपयति ॥११९।। १२५. स्तूप समुच्छाये । स्तृप्यनि । अस्तृपता तुष्ट्रपयिषति । शुरादी (२.१२४) स्तूपयति । स्तूपः। स्तुप इनि दुर्ग:-स्नुप्यति ॥१०॥ १२६. कुप क्रोधे फुप्यति । अयुपत् । पचादों' कोपः । धमए डायम (३।१११५१) इति युच्-फोपनः ।।१२२॥ १२७. गुप व्याकुलले । गुप्यति । अगुपन् । राजम्यमूर्ग (३।१।११५) इति कुप्यं सुवर्णरजताभ्यामन्यद् धनम, गोप्यम् अन्यत् । पादौ गुप गोपने (११६६६)-जुगुप्सते, गुर रतणे (११२८०) गोपायति । चुरादौ भासार्थः (१०।१९७) गोपानि ॥१२॥ १२८. युप रूप लुप विमोहने । युप्यति, अयुपत् । रलोन्युपधाद् (११।२६) इति युपित्या योपित्या, युयुपिपति युयोपिपति । त्यति, अरुपत् । रोपः शरः सप्यम् । लुप्यति, अलुपत् । तुदादी लुप्त ऐदने (१३४) लुम्पति ।।१२३-१२९॥ १२१. लुभ गाध्य । गायम् अभिकासा । लुभ्यति । अलुमत् । ती सह (नु. ७।२।४८) इति लोधा लोभिता। तुमो विमारने १ उद्धत धातुवृष्ठो (पृ ३०१)। २. पवादिगणे (३।१।१३४) कोपगम्दःसासाप पकने । ३ 'तोषय' पाया। पोरतरहिण्यां व रिप हिमाचोम्' (१३४५८) २५ ·क्षीरतरङ्गियां (२०५४) इद-विलुभिताः केशा:, लुब्धोऽन्यः ॥१६॥ १३०. शुभ संचलने । संचलनं रूपान्यथात्वम् । क्षुभ्यति । अक्षुमत् क्षोभिता । तुम्वस्वान्त (७२११८) इति क्षुब्धो मन्यश्वेत, क्षुभितोऽन्यः । तुभिताम्भोधित ना । यादी (९४९) क्षुम्नाति । भ्वादी ५ (२४९९) क्षोमते ॥१२७॥ १३१. णभ तुभ हिंसायाम् । प्रणभ्यति । अनमत् । भ्वादी (११५००) नभते । चादी (९।५०) नभ्नाति । अत्यविचमि (उ० ३।११७) इत्यस-नमसम् अदन्तम् । नमो नमि वभस्तेः (द्र० धा सू०३।१९)। नहेर (३.१९) नभिः (तु० द० उ० ११५४)। तुभ्यति । अतुमत् ॥१२८,१२९।। १३२. लिद आईभावे । क्लियति । अक्लिदत् । क्लेत्ता, केदिता, क्लिन्नः । चरिचलि (६।१।१२ वा.) इत्यादि द्वे च-चिक्लिदः ॥१३॥ १३३. विमिदा स्नेहने । मिदेर्गुणः (१३१८२) मेयति । अमि- दत् । भीतः क्तः (३१२।१८७) यादितश्च (१६) इति नेट-मिन्नः । १५ विभाषा मावादिकर्मयोः (१२।१७)--प्रमेदिता प्रमितमेदिनमनेन,मित्रम्- निष्ठा शीस्विदि (१।२।१९) इति सेण निष्ठा न कित् । अच् (द्र० ३३१४१३४) --मेदाप्यो देशः' यान् (८० उ०६४C)~-मेदो बसा। मेदिनी। भ्यादौ (१९२) मेदते, अमेदिष्ट । चुरादौ मिद स्नेहने (तु. १.1) मेदयति ॥१३॥ १३४. विश्विदा स्नेहनमोहनयो । विद्यति । अक्षियदत् । विष्णः । प्रविण्णः प्रक्ष्वेदितः । विवण्णम् अनेन, श्वेदितम् । (द्र०७२।११।२।१९) भ्वादौ (११७०५) अव्यक्त शयदे -स्वेदति॥१३२।। व्याख्याने 'तीषसह' इति पाठ उभियने (पृष्ठ ६५), अन्यत्र सर्वत्र (१५९०॥ ४११२३३॥३॥५७) 'तीपुसह' इत्या पत्र्यते । तेन सामिमते 'तीपुम' इत्यत्रपाठ २५ इति निश्चितम् । यत' 'म रिष हिमाया' (1४५८) इयत्रापि तामह' यंत्र गुर. पाठो द्रष्टयः। १. मादित्रन्याशाने (४९२) 'मेराख्यो ग्लेव्यः' इत्युक्त स्वामिना। २. वीरस्सामी म्यादी 'प्रितिदा स्नेहनमोहनयो' (१३) इत्यपि पठति, ·दिवादिगण T . १३.. ऋधु रद्धौ । अध्यति । आर्धत, मा ऋधत् । आन्धुः। सनीववधं ( ७२१४७ ) इति घेट्-अदिधिपति ईरसति, सम्यधामीत् (७।४।५५)-अर्चयति, आदिधत् । ऋदुपधारच (३।१।११) इति क्यप्- ऋभ्यः । घम् (द्र. ३३.१८,१९)-अर्धः । अया अधित्या, न क्ला सेट (१।२।१८), ऋद्धः । स्वादौ । (१।२७) नोति ॥१३३।। १.३६. गृधु अभिकाङ्क्षायाम् | गृध्यति । अगृधत् । जिघृ: त्सति । सिवि धातोखा (१२.७४)-अजर्घाः अजर्घत्, यालगन्ताङ्ग, अजर्ग/त् लङि । प्रमिगृधि (३।२।१४०) इति पनुः--गृध्नुः । जुचक्रम्य- दन्द्रम्पसृधिज्वल (३।२।१५०) इति यु-गर्धनः । सुसूधापधिम्यः केन् (द० ३० ८१४२)-गृध्रः। गृया गधित्या । गर्वः। गृधः । चुरादी' १० धिवम्थ्योः प्रलम्भने (१।३।६७) लड्-गर्धयते ॥१३॥ १३७. उदात्ता उदात्ततः । १.३८. हन् । पुपादयो धर्तिताः । श्रीमद्भट्टक्षीरस्याम्पुत्मेक्षितधातुवृत्ती क्षीरतरिङ्गण्यां दिवादिगणः सम्पूर्णः ॥ परन्तु 'मिलिदा अव्यक्ते शम्द' (११७०.) इति सूत्रन्याख्याने, इह च न तं निर्दि- शति, तेन 'लायते भादो मिक्षिदा स्नहेनमोहनयो.' इति पठान तमाममनुते । यत एवाये व्याख्यातारस्लस्थाने 'निविदा' इति पठन्ति । १. वीरतरियो नाय पुरादी चिन् पश्यते । पत्र लिाशेन हैमभानु-२. पारायणदर्शनाय ४१४४ संख्या निदर्शिता । २. इति तीरस्वायत्प्रेषिताया धातुची पोरतरीरमा दिवादयः समातः ॥

·-
५
।। अथ स्वादिगणः॥
१. पुर अभिपवे । अभिपयः फ्लेदनं, सधानास्यम् । तः
समन्ता (6) सानिद-। सादेगः स्नु (३६१६७३)-सुनोति,मुनुसे,
अभिपुपोति. अन्यपुगोस । उपरांत सुनोति (६५) ति पत्ये प्राप्त
स्वादिषम्याउन (A) ति नियमामाति-अभिमुगर मभिः
सुषुये । सुनौतः स्यमनोः (१३।११७मिसोयति, अभिमुमति ।
सुन्यः सुनुव । सुन्म सुनुमा-सोरमारयापतरसा मोः (10)
स्वस्थम्पः (१२१७२) इति सिवीडागमः-असायीत् । सुमो पासपोने
(३।२।१३२) शता'-मुन्वन् । संक्षारा समज (९) इति सुपा ।
१. राजसपूर्ग (३।१।११४) इति राजपः । पासप (121) नि
ज्यत्-मासाम्यम् । सोम ममः (३२५.लिए-मोमपुर । समय,
कनेर (२२११.३)-मुस्था । पनो १) मुथरी । पर
(२०१४) इति मन् सोमः धिम क (६. उ. ii)
मुरा। मुदामो पुर (उ० 2101) मरनः । जमा दो (१) मूग
१५ स्थानमा रम्य (ग... १)
निशा
1

·स्वादिगणः ४ इपिम् प्रक्षेपणे | मिनीति, मिनुते । मीनातिमिनोति (६११:१५.) त्यानम् -माला माम्यति, स्यपि च' (६३१३५०) इति प्रमाय । | सनि मीमा (७ ४१.४) इति गागारामहोपविशेपार (सीरदेव १०८, परि० शे० ११५) मित्मनि मिसते । मिनिमम् । पृथापाजि (उ० ११३) दरयुण मायुः पित्तम् । । मृशीतृतरित्सरितनिमिमस्ज़िम्म उः (दरा० उ० (१९३) ५ इत्युः मयुः फिमरः । बहुलपयनाद (द्र० ३१३१) आत्यं न । यात. मी (द्र० उ० ४.१) । मातृनेन्द्र (२१९२) इनि जामाता समिचिम्याम (तु ० ३० २०२५) मीरा ॥४॥ १. चि चयने । यिनीति, चिनुते । नेगद (४।१७) इति प्रणिचिनोति । विमापा : (७१।५८) इति सलिटोर्या कुत्यम्-- १० चिफीपति चिचीपति, चिकाय चिचाप ।. चिरपरोणी (६।११५४) भात्वम्-उच्चापयति । चुरादी (१०८१) मित्यात उपयति । कनी पुए पाग्यसवारयो, पी परिचाप्योपनाम्यसम्माः, चिस्यामिचित्य घ (३।१।१७ ०.१३२) । क्तिन (द्र० ३३९४) चितिः । यो थे: (३।२१५१) दिय--अग्निचित् । कर्मण्यन्यारव्यापार (३।०९२)-श्येन इन चीयते १५ -येनचित् । हस्तादाने घेरतये (३।३।४०) धम्-पुप्पप्रचायः । नियाम- चितिशरीरोपसमाधान वादेव का (३३३१४१)-निकायः, यावायममि चित्रीत, फायः, गोमयनिकायः। सधे चानाचार्य (३१३६४२) फखिलिनिकायः । घयोऽन्यत्र We (३।१५) इत्य-निश्चयः । ससिचिम्या दीर्घ (०३० २१३५)-चोरम् । मिचिमिदि (उ० ४४१६४) इति करा-चित्रम् ॥५॥ २० १ इमं स्वतन्त्र स्त्र विज्ञाय इतोऽने लिविशेन ६१९४१ सूत्रमरूपा निर्दिष्टा । ६११४१ निर्दिष्ट 'ल्पपि च' इति सूत्र तु वेन: ल्यपि समारणाम शास्ति । न च तस्यात्र किम्चित प्रयोजनम्, इत्यहो लिविंगस्याशनम् । वस्तुतः 'मोनातिमीनोनि' इति रावस्येवाय मागो त्यणास्वनिरानार्थ: पृथर निर्दियः । २. मोरा दशमीमा' इति दरा. ३० वृति: पाउ:, हैमोगादि. १५ दृप्ति: १६२। ३.चिये पाठा। चिन् वये' (e) इति धानुसतरक्षिषी द्रष्टाया। ५ अनुपलबमूलमिदम् । ५ ६. अशाता पदर ।

·क्षीरतरहिया ५ ६. स्तृञ् आच्छादने । स्हणोति', स्तृणुते । गुणोतिसंयोगायोः (७।४।२६)--आस्तयते। विस्तृतः । यादी स्मृम् ।।१३)-भास्तृणाति, भास्तीयते, आस्तीर्णः ॥६॥ ७. कृञ् हिंसायाम् । कृणोति, कृणुते । आर्धधातुके करोति- यत् (११)-चकार, चक्रे ॥७॥ ८. अनुदाताः। १. सृञ् वरणे', १० धूम् कम्पने, ११. उदात्ती । वृगीति, घृणुते । प्रायरिता प्रावरीता। वृतो वा (२०३८) इतीटो वा दीर्घः । सिधि परस्मैपदेषु (तु. ७१२१४०) इलीट मावारीत, ग्रावारियाम् । लिड्. सिघोरामनेपदेषु (१२।४२) वा-प्रावरिपाताम् प्राहगताम्, वृषी वरिपीए, न लिडि (७७२।३९) इति दोघों नास्ति । इट् सनि वा (७।२।४१)-- खुर्पति विवरिषति विवरीपति अश्यपण्या (३।११.१) इत्यनिरोधे घर्यः, पार्योऽन्यः । एतिस्तुशासु ( ३११११०९) इति क्यप-वृत्यम् । एपदपी यते-वार्यम् । संज्ञाया भूत (३१२२४६) इति पसिंबरा कन्या। प्रहर १५ ३३३१५८) इत्यप-वर नोवृधान्ये (३३१४८) घम्-नीवारः । थोते राछादने (३१३६५४)-प्रवाः । अण्डन् मुश्वनः (उ० ११२९)-बरण्ड । जुट्टन अमन (४० २।५ श्वेत• A, B पाठ.)-चख्यो रथासिः स्युरखनो. यूच (उ, २२७४) चरणः । अजिरोमो निन्य (अ. ३१३)-Mर्नाम नदः । गशवृश्चतिम्यः परच् (दश० उ० ८४७)-वर्षयः कुञ्चिताः २. केशाः । शुषिपुषिम्यः किन् (दश. उ. ३१६)--वृकः । वप्रश्चित् (उ० (३३१०५)~परत्रा चर्मरञ्जः । जनिदायुः (उ, ४१.४) इति वृशो वाशिका । वसित्रपित्रदिराजि (दश० उ० ॥५३) इती- वारि । ण्यन्नात क्विपि वा:-वारा निधिः', 'धृञ् कम्पनः । धूप इतोहामुं शिवस्वामी १. 'छादने' पाठ २. बास्तोति' पाहा। ३. 'निरोधे पाठा.. ४. अविषय अग्रेटिप्पणो द्रष्टव्या। ५. 'थनिरोधने' पाठा। ६. कुत्रस्योऽय प्रयोग इति न ज्ञायते । ७ 'यत्र के स्वामिसम्मतः पाठ इत्यत्र विश्वदन्ते उदारः | तबाह सायण:-'यत्र स्वामी तु स्वान्तमम् पठित्वा प्रयोगवशाद् दीर्घान्तमप्पाह ।

·1 1 वादिगणः दीर्घमाद-नोति,धूनुने । स्वरतिमति (1|४)नि घट्-यिघोता विधधिता। विधूतः ! पम् प्रोप्रोर्नु (१३१३० वा.)-विधूनयति । धुश् इति चन्द्र ' (तु० धातु० ॥९)-धुनोति, विधुतः । प्रतिवधूमूर नषद. घर यः (३।२।१४८) इति घविधम् । विधि (उ० १११४५) इति मफ- धूमः । धूमदिभ्यः यिन् (३० ३१७३)-धूसरः । यादी (१1१६) धुनाति, ५ तुदादी धू विधूनने (६३९६)-धुवति ।।८९॥ १२. दुद् उपतापे । इतथस्वारोऽनिरः । दुनोति । दोना । दवथुः (द्र० ३१३१८५)। भावादिकेन प्रहणानि, दुगनी (१।६७५)- दति ॥१०॥ ५३. हि गती द्धी च । हिनमीना (८४१५) णत्यम्-अहि. १० णोनि । हेरचडि (७।३।०६) इति कुत्यम्-प्रजिधाय । समिमनि (3. ११७३) इति तुन्-हेतुः । म (० उ० १६१४७)-हिमम् । मनिन् (दश० उ० ६/७३)-- हेम । ऊतियूति (३।३।६७) इति हेनिरायुधम् ॥११॥ १४. पृ प्रीती । पृणोति । पनी । पुपूर्वति, इट् सनि वा (७॥३॥ इनि नाम्त्युपदेशाधिकारात्' (०७२।१०) ॥१२॥ शिवस्वामिकश्यपी तु दीर्घान्तमाहतु.' (धातुवृत्ति पृष्ठ ३१६) इति। प्रक्रिया- के मदोटोगया बिटु नस्त्रार-'तोरम्बामो दीर्घमार, ये इसम्' (पाटा तरे 'शिव- स्वामिनाम निर्दिष्टप) (भाग २, पृष्ठ २५४)। पर विहसोद्धत. पाठ एव युक्त. तर प्रतमात एकादशम्ने 'उदा' इति निर्देशान् । उपपाठे तु 'धुन्' अनुदाठः स्यात् । मयादौ (९।१६) 'स्वादो धूम्धुपी धुनोति धुनोति' घुमय पठिष्यनि २. पोरस्वामी, एवं नुदादावपि (६३९६)। श्रय च चान्द्रपाठं स्वोरत्योसामिति द्रव्यम् । सायणस्तु घुम् इति पठन् बन्ने 'स्वादश उभयतामापाः वृजमनुदावा: । तस्यात दारमध्ये पाठ ऋकारान्तोमयतोमाषातरोधेन' इयाह (धातुति पृष्ट ३१७)। १. पुदिने चान्द्रधानुपाठे तु 'धूभ् कम्पने पति दीपांन्तः पठपते । मार- एस्तु 'उभयमगोनि चान्द्राः इति सुधाकरः' इयार (घा. वृ० पृष्ठ ३१६)। चत्र २५ चान्द्रधातुपाठो भ्रष्ट इति प्रतीयते । धूम् कम्पने तोऽयं मुदितमन्थे 'विमापिता' इति पठपते । तत्रापि 'विभारित.' इत्येकवचनमेव युक्नन्, थून पुन विभापित- २ उपदेशे दोघागनादिति मारः। पय तु सान दीपः ।

·२२८ तीरतहिण्ययों १५. स्म प्रीतियलनयोः । वलनं जीवनम्' । स्मृणोति । सस्मार । स्पृ इत्येके । ते तु छान्दसप्रायौ ॥१३॥ १६. अनुदात्ताः । नोदात्तेत एकात्यात् । १७. आप्ल व्याप्तौ । चत्वारोऽनिटः । आप्नोति । आपत् ५ (० ३३१०९५) । आप्ता | प्राप्नप्ऋधामीन् (तु० ७१४५५) सति । उदके नुम्मा च (उ० ४।२१०) इत्यम्भः ल्यपि लयुपूर्वान्, विमाषाऽs: (४५६, ५७) इति णे लोपः-प्राप्य प्रापय्य । गुरोध हलः (३३३श १०३) इत्यङि प्राप्ने चितन् थानादिम्यः (३।३।६४ वा०) आप्तिः ॥१४॥ १८. शक्ल शक्तौ । शक्नोति, शस्नुवन्ति । अन्यद् दिवादी १० (४१७८) उक्तम् । सनिमीमा (७४।५४) इति शिक्षति । अशफत् । पुपादित्वाद् (दिवादी ७३-९२) अङि सिद्ध लदित्त्वम् आत्मने. पदार्थ फर्मव्यतिहारे-व्यत्यशकत । धृषक्षा (३१४६५) इति तुमुन्-शक्तो घटं कर्तुम् । शफितः ॥१५॥ ११. राध पाध संसिद्धौ । ससिद्धिः फलसम्पत्तिः । राधी- २५ योर्यस्य विप्रश्नः (१।४१३१)-चैत्राय राप्नोति राघो हिसायाम(६।४।१२३) एत्वाभ्यासलोपो-अपरेधुः । राधी हिंमायाम् सनीस् वक्तव्यात् (. ७४।५४ वा.) प्रतिरित्सति । क्तिन् यावादिभ्य. (३॥३।९४ वा०)- १. 'प्रीतिचलनयोरित्यन्ये । चलन जीवनामिनि स्वामी' इति धानुवृत्ती (पृष्ठ ३१६) पाठ । २. 'ते तु पादसमाया.' 'तो तु छान्दसमायो' इति वा युक्तः पाठः । 'मी पृणोतिश्च त्रयश्चान्दसा' इति स्वामिकाश्यपो' इति धानुवृत्ति (पृष्ठ ३१६)। ३. 'न तदात्ततः' पाठा० । अत्र पृ. ५,पं. ३,४ स्मृतः सोको द्रष्टव्यः । ४ चिन्त्यमिदम् । इह हि लुदित्वामा मिन् स्यात् । नशरमान सौवादिका देवादिकस्य पुषादित्वादइ स्यात् । ५. इनोऽ लिबिशः ३३१४८७ सूत्र संख्या निर्दिश्य 'कर्मवत् कर्मणा तुल्य. कियः' इति सूत्र द्रष्टव्यमिति सकेतितवान् । कर्मन् सूत्र तु कर्मकर्तरि प्रवर्तते । इह तु मव्यतिहारस्य विषयः । अतोऽत्रात्मनेपदप्रदर्शनाय 'कर्तरि फर्मव्यतिहारे' (१३११४) इत्यस्य सख्या निदर्शनीया। २५ ·स्वादिगणः ५ राद्धिः। दिवादी राघोऽकर्मकार वृद्धावत्र (४१.१)-राध्यति । सानो ति । सिपात्सति । अपोपदंश इत्येके -सिसासति । नन्द्यादी (० ३१।२३४ वा०) प्यन्तात् साधनः । कृवापाजि ( उ० १११) इत्युश- साधुः । दिवादी साध्यति' ॥१६, २७।। २०. अनुदात्ता उदानेतः। २१, अर व्याप्तौ । अश्नुते । अया, अशिता । प्रश्नोतेश्च (४७२) इति र ध्यानशे स्मिानस्वशां सनि (तु • ७२|७४) इनीट -अशिशिरत। घटयर्यशर्णोनीना (३।१।२२ वा०) यङ्-अशा- श्यते । फवापाजि (३७ १।१) इत्याशु । शावशेराप्तौ (उ० १।४४) उरन्- श्वशुरः । अशषि (उ० १.१५१) इति क्यन-अश्नः । अशे रश च १. (उ० २६७५) इति युर-रशना । अशे रश् च (दश० उ० १११५ डपाठ) इति मिः-रश्मि । अशिपणाप्यो कडायलुको च (उ० ४१३३)--राशि । थतिसृमि (उ० २११०२) इत्यनिः-अशनि. । मनिन् (दरा ३० ६७३) अश्मा । घशेर्दैवने (उ० ३१६५) स:--अक्षः ।यशः सरन् (उ० ३१७०) अक्षरम् । श्रोनिंद (उ० ३।१५६) इति सिः अक्षि । शेर्दवने युट् च (दश०.१५ उ० ९॥५१ इपाठ:) यशः । यादौ यश भोजनने (२०५२)-अनाति ॥२८॥ २२. ष्ट्रिय आस्कन्दने । स्तिनुते ॥१९|| २३ उदात्तायनुदात्तेतौ । २४. तिक तिग च । इनश्चम्यन्ता (५।३१) नव स्पेट परस्मै- पदिनश्च । चकाराद् आस्कन्दने ।' तिक्नोति, तिग्नोति । के (दु. २. ३।१।१३५) तिकः ॥२०, २१॥ १. नहि सोरतरङ्गिएमा मावधानुर्दिवादी पठयते । काशकस्नधानुपाठे (पृष्ठ १८६) तु राव साध संसिद्धौ' इति दिवादी पठ्यते । तदनुसार चन्द्रकान्तर कारावपि दिवादी पठनः (चा पा२२) । २. 'श्रानशे' पाठा ३. धातुप्रदीपोऽत्र द्रष्टव्यः । ५. 'वने धने पाठान्तरे । ५ यथा तु काशकलनशतन्त्रचान्द्रहैमशाकरायनपानुपाठेयु पाउस्तया लिक लिग धालोहियाथः, न तु स्कन्दनार्यः । प्रनोयने कस्यचिन् प्राचीनश्लोस्वद. २५

·भीरतरियां
५
२५. पर हिंसायाम् । सनोति । मिधिपति सिराषि
पनि । दुर्गस्यापोपदेशो ऽयम्-सिसायिति विकनिष पर हिमा.
यामिके-तिनोति चाप्नोति ॥२२॥
२६. विधृषा मागल्भ्ये । पृणोति । धृष्टः, प्रघृष्टः प्रधनिंगः
धृष्टमनेन, धर्पितम्, निष्टाशीस्विदि (१।२।१६) इति फिर नास्ति ।
पमिगृधिपिपिपः पनुः (३।२।१४)-कृष्णुः । मायां (३।३१११.
या०) इति युक्-दुघर्पणः । स च संभागार (उ० २८२) इमि फ्यु:-
घृणा धोः । शक (INR) इति नुमुन्-स्पीति मोपनुम् ।
अस्मिगदग (२३२१४६) इति धृक । धुरादी पमहने (१.२२८)-
१०.धर्षयनि ॥२३॥
२७. दन्भु दम्माम्नोति । मिमियजोना (Ant
काशित मिति नलीमा-भुः । नील (1) नि पेद-
दिदम्मिति, अनिद पटो-दमय (दु. ४.५६)-भिमनिधीसमि,
सन्तान (२०१०) इति फित्ये हल मानिसीयमे । दायाम
यादा॥२४॥
२८, कप ट्रद्धौ । मुनोति । दिया (४.६३४) पनि ।
मंत्रय प्राप्ठमान्युक्तानि ॥२६॥

·स्वादिगणः ३०. अह व्याप्तौ । अह्रोति ॥२६॥ ३१. दय घातने । इनोति ॥२७॥ ३२. चमु भक्षणे । आचम्नोति । म्यादी (१।३१५) आचा- मति ॥२८॥ R ३३. ऋक्षि चिरि जिरि दाश दृ हिंसायाम् । मृणोति' ५ भान्स । नयोति विणोति इसके । चिरिणीति, शिरिणोति। एकाना- च चिरेजिरे: (१० १११ पृ० ५५०३) इति नानुबन्धिता। दाइनोति । दाशः । एणोति । दुर्ग'स्तु निक तिघ १५' ऋक्ष क्षिरि चिरि जिरि दाश द्रु हिंसायाम् 'दध घातने' (३१) इत्युत्तरसूत्रान्तर मुद्रितं जर्मनसस्करणे । स च लेखक प्रमादजः । अस्मामिस्त्वय यथास्थान प्रापितः । १. 'ऋणोति, धानई' इति लिबिशपाठः । ऋमि-धातोरिदित्वानुमा भारम् । पुरुषकारस्तु स्वामिनाम्ना शुद्धमेव सनुम पाठपुदाजहार । तथा हि-हीर. सामी तु ऋत्ति इति पठित्वा ऋणोति इति ग्रान्त इति चोदाहत्य ऋणोति शिगोति इत्ये" इत्याह (पुरुष० पृष्ध २४) । २.दुर्ग. यातयातुपाठ याश्यान । अस्मदीय कान-प्रधानुपाठश्य हस्तलेखे 'तिघ' स्थाने 'तिग' पश्यते । साययोऽपि धातुती दुर्गनाम्ना 'तिग' इत्येव पठति । (पृष्ठ ३२२) । १५ धातोम चरमस्मद्धस्तलेखे कश्चित् पाठरितः । सायग्णस्तु 'पध वि चिरि' इत्येत्र पठति (पृष्ठ ३१२) । 'शाश' स्थाने कातन्त्र- धातुपाठे 'दाम' इति पथ्यते, '' स्थाने च 'दुहे' | मायणस्तु 'दुङ् पठिन्वा 'दन्ते' इत्युदाबहार (पृष्ट ३२२) । हिंसायाम्' इत्यस्य स्थाने कानन्त्रपाठे 'जिधा- सायाम् पाठः । काशक स्लवानुशेठे तु 'निक निग विष तिच तीह] चिरि जिरि दास दहि जिवामाया' इति पठयते (पृष्ठ २०९) । अब 'दुहि' स्थान 'दुह' इनि शुद्धः पाठो द्रव्यः, व्याख्यागा 'दुोति' इति प्रयोगनिदर्शना', कातने च तंव पाशत् । इद चालावधयम् -पायिनीय धातुपाठे छान्दसत्वेन स्मृता धातवः काशन. पाल्पाने विना छ दोनिर्देश पठिनाः । नमनुस्त्यैव च लौकिकमात्रविषये पात- १५ ऽपि पठिनाः । तदनुमारमेव च चान्द्रेऽपि 'ऋक्ष चिरि जिरि हिमाराम् (५/२२) पन्यन्ने। ३. चषध' पाठा।

·२३२
क्षीररहिया
मित्याह । छान्दसा अमी जियादिवलियत विषया.' ॥२९-३३]
भट्टक्षीरस्वाम्युप्रेक्षितधातुरची
शीर-तरहिण्यां
स्वादिगण
सम्पूर्णः ।
तारा समरिता-निरमा वरिपोपरि सरका
ki: RL SAIRLI
१. विषयावी लामा सामः।

·. ॥अथ तुदादिगणः।। .१. तुई व्यथने । इनः अरान्ताः (६६) पडनिट उभयपदि. गश्च । तुदादिभ्यः शः (३।११०७), सार्वधातुकमपित् (१।२।४) इति ङित्त्वम्- तुदति, तुदते । तोत्ता प्रतोदः, तोदः । ग्राछोनयोर्तुम् (७॥१६८०) घा~ तुदती, तुदन्ती। विधरुषोस्तुदः (३१२६३५) खश-विधुन्तुदः, अरन्तुदः। ५ पातशुनीतिल (३२२।२८ वा.) इति तिलन्तुदः । क्ते-तुन्नः (द दाश ४२) । दाम्नीशस (३।२।१८२) ट्रन्-तोत्रम् । पातृतुदि (उ० २१७) इति थक्-तुन्थम् अञ्जन, धातुविशेषश्च ॥१|| २. णुद मेरणे ! प्रणुदति प्रणुदते । नोत्ता । मुदविदोन्दना (८१२१५६) इनि या निष्ठानत्वं-नुत्तः, नुन्नः । ग्लानुदिग्या डो (उ०२।६४). १० नौः ॥२॥ ३. दिश अतिसर्जने । अतिसर्जनं त्यागः । दिशतिः दिशने । क्तिन् (द. ३१३१९४)-दिष्टिवितस्तिः । ऋत्विग्दया (३३२।५९) इति किन-दिक् । नाम्न्यादिशिमहोः (३४५८) णमुल-नामादेशमामन्त्र. यते । दिष्टं देवम् ॥३॥ ४. भ्रस्न पाके । अहिज्यावयि (६।१११६) इति सम्प्रसारणम् -- भृजति, भृज्जते । भजो रोपधयोरमन्यतरस्याम् ( ६१४१४७ )-प्रधा, मी, प्रसारगविपये नेण्यते, मृष्ट तुचितलिङ्गा-भृज्यातू । यम्रज्ज बनर्ज, वृश्चतिपृच्छतिशृजतीनाम् अविशेषः । सनीवन्त ( URIYE ) इनि वेद- विजिपति विभ्रजिजपति, विमति यिनक्षति । मनमरन (२२३६) इति पा-भृधः, भूतिः। प्रपिनदि स्ना सप्रमारणं सलोपश्च (३० १।२८) १. अत्र धातुहतो (पृष्ठ ३२३) सामिनाम्ना उदधृतः पाठोऽनुसन्धेयः । २. काशिकाया (२२३१) राजदन्तादिगणे 'मृष्टलाञ्चतम्' पयते वर्ध- मानस्तु 'भष्टलुम्चितम्' इति पठित्वा लक्ष्यमपि निविदेश (गणाजमहो० पृष्ठ ६५)। ३. पर 'पहिवृश्चतिपञ्चतिमुज्जतीनामविशेषः' इति भागवचनम् (६३१११७ अनुसन्धेयम् । लिविशेनेदमबुमा 'वृश्चनिपृच्छति जतीनाम् २५ इतोऽ ६।१।१६ सूत्रसख्या निर्दिष्ट । २० ·क्षीरतरङ्गिण्यां १० भृगुः न्यड्कादिः । नस्जिभूस्यु म्यः किन (तु० उ० २८०)-भृजनम् । क्युटि (द्र० ३।३।११६) भ्रजनम, भजनम् । मस्जिगमि (उ० ४/१६०) इति ट्रन् ~म्राष्ट्रम् ||४|| ५. क्षिप प्रेरणे | क्षिपति, क्षिप्ते । अभिप्रायविन्य. हिए: (१३३॥ ५ ८०) परस्मैपदम्-अभिक्षिपति, प्रतिक्षिपति, अतिक्षिपति । पत्र (३२६१४२) इति परिक्षपी । निदहिस ( ३१२११४६ ) इति परिक्षेपक । त्रसिधिषिक्षिपः क्नु (३१२।१४.)-क्षिप्णु । मिदादी (गण. ३॥३॥ १०४) क्षिपा । र (२० उ० २।१३)-शिमम् । हिपरनिः किन्न (तु. ३० २१०७)-क्षिपणिः, क्षिरगो वा । दिवादी (४.१३) क्षिप्यति ||२|| ६. कृप विलेखने । रुपति, कृपते । अनुदातस्य चपधस्यान्य- तरस्याम् (६।९।१६) अम्-कार्यति ऋक्ष्यति । स्पृशभृशषपदप सिज या (३३०४४ वा०)-अक्षत अक्राक्षीत, अकार्षीत् । मादौ (१७१७) कर्षति । तत्रैव प्रहणान्युक्तानि । कृश तनूकरणे तु दिवादि (४।१२०) तालव्यान्तः ॥६॥ ७. अनुदात्ताः स्वरितेत: ८. ऋपी गती, ९. उदात्त उदात्तेत् । ऋषति । उपसगांद प्रति धानी ( ६:११६१ ) वृद्धिरेकादेश:-उपार्यति । अधिता। स्तुधि- हवृषिम्य किन् (३० ३१६६)-ऋक्ष । *~-प्रषिः। क्तिन (द्र० ३।३। ९४)ष्टि । षिवृधिम्या कित (३० ३११२३)-ऋषम. वीदितो निष्ठा- २० याम (७२।१४)-ऋता १०. नुपी प्रीतिसेवनयोः । इनचत्वारः मेट आरमनेपदि नश्च । जुगते । जोपिला । जोपित्या जुपिया (द्र० १।२।२६) । इंदित्वात् (द्र०७२।१५) जुष्टः । एतिस्नुशास्त्र (३११.१) इति श्यप्- अध्यः । सह अपत इति सजू. 1111 २. न्यादिगणे (१३३५३) भृगुरादपागत् कु मि सामग्राय । १. अत्र 'इन प्यादिमा (३४२११०८ वा.) इति वातियन एक' प्रायप इति वाम्यभिप्राय । निविशेन वनातिकमबुद्धा 'युपमान किन्' इति उगादिसूपनिदर्शनार (उ० ४४११९) सम्पा निर्दिछ । उहादी न हक् प्रत्ययः मानिर्दिष्टः । अलवमानस्य : कित्यमा प्रविधीयते ।

·२३५ तुदादिगणः १.१. ओविजी भयचलनयोः । उद्विजते । विज इद (१३०१२) ' इतीडादिः प्रत्ययः कित-उदविजिता । फरणे हलश्च (३१३३२१) इति घम्-धेगः । विग्नः । ण्यन्ताद उदवेजिसः ||९|| १२. ओलजी ओलस्जी ग्रीडे । लजते । लजिता । लजितः, लग्नस्तु लग्नम्लिष्ट (७३३३१८) इति सक्ते साधु, लगितोऽन्यः । ईवित्वं ५ तईनर्थकम्, तस्माल्लगेः (१२५.३) एतत् निपातनम् । अत एव घोन- जीति चन्द:'--नग्नः । लज्जते । लज्जिता । अनयोस्तुदादी प्रयोज- नामावाद् भ्यादौ युक्तः पाठः ॥१०, ११॥ १३. उदात्ता अनुदात्तेतः । १४. ओत्रश्चू छेदने । इतः स्कुलान्ताः (१९९४) त्रिशतं १० मेटः परस्मैपदिनत्र । प्रहिन्यापयि (६।१।१६) इति सम्प्रसारणम्-- वृश्चति । यथा वश्विना (०७२।३५) मूलत् । घृणा, पवे निष्ठा. देशः मियो वक्तन्यः (८।२६ वा०) जबल्योः क्वि (७।२।५५) इतीद-धि. त्वा । अश्विकषोः किकन् (तु० उ० २।४०)-पृधिकः । स्नुषधि (उ० १६६) इति मः-- :--वृक्षः ॥१२॥ १५. व्यच संभवे । विचति (२०६:१११६)। व्यः कुटादित्वम. नासि (१।२।१ वा०)-विचिता। नेह-उरुण्यचाः ।।१३।। १६. व्यन व्यानीकरणे । प्यजति । 'ग्याजीकरणे' लिङ्गाद घग्नि फुत्वाभायः-व्याजः॥१४॥ १७. उछि उञ्छे । उमछ उच्चयः । उञ्छति । उन्छिना ॥१५॥२० १८. उछी विवासे । बियासोऽतिक्रमः । उच्छति । प्युष्टा राभिः ॥१६॥ १. मदिने चान्द्रधातुपाठे तु 'योलजी इत्येव परते (६।१०.)। सायमी ऽपि पाहतो चान्द्रमते तवगर्गाचमादि (प्रोनजो) मन्यते (धातु ३२६) । सारस्वामी नमनधिकाशब्दध्याख्याने 'घोषजी' इति पठति (• यमरटोका ३॥१॥३९।२।६।९) १२१ २. चिन योऽय पारः । म्यादी पाठे शप: पित्त्वादनुदासवे तात्यनुदासेन. डि६ (६।१।१८६) इति लसावधानुकानुदानवे धातुस्वरः स्यात् । इह पाठे । दुवकरणस्वरेष मभ्योदातर माति । पत्र भानुवृतिः (पृष्ठ ३२६) चनुसन्धेपा।

·-आन १७॥ क्षीरतरविण्या १९, ऋछ इन्द्रियप्रलयमूर्तिभावयोः । इन्द्रियाणां प्रलये मोहे, मूर्तिमाघे च । ऋच्छति, समो गम्वृषि (१३३५२६) इति तङ्- समृच्छते । इजादेगुस्मतोऽय: (तु. ३।१६३६) इसाम- २०.मिछ उत्स्लेशे । उत्क्लेशो वाधनम् । मिच्छति । पिक ५ इति मिडा:-पिच्छा आचामः ॥१८॥ २१. जन मई चर्छ परिभाषणे । जति जर्जरः, सहरः । चर्च इति च दुर्गः ॥१९-२१॥ २२. त्वच संवरणे । संघरणम् आच्छादनम् । वति । किपि (६० ३३२१८७) त्वक । अवि (द० ३३१४१३४) खचः ॥२२॥ २३. कच स्तुतौ । अचति । विप् {२० ३।२।१७८ )- ऋक् आनर्च, आनुचुः । अनिशुचि (३० २११०८) इतीसिः अचिः ॥२२॥ २४. उब्ज आर्जवे । आजवं स्पृष्टता' । उजति । उशि- जिपति, न दाः सयोगादयः (१।११३) इत्यत्र वक्तव्याद' यो न द्विरुच्यते । समुद्गादिसिद्धत्वाद् घोपधोऽयम', उपध्मानीयोपधत्वे जश्त्वस्या- १५ सिस्त्वं स्यात् । मुइन्युजौ पारपुरतापयोः (७।३।६१) । उन्ले बलोपश्च (७० ११६२) इत्यसुन्-ओजस् ॥२४॥ २५. उदझे उत्सर्गे । उन्मति । दोपोऽयम्, लाक्षणिक १. अर्थ ज भज परिमारणे-जति, जईनि, जति । जर्जर। झझति । झर्भरः । चर्चेनि दुगः । इति पाठा०1 २. 'स्पतारदिशारित। ३. कारस्याप्पय प्रतिषेधो वक्तव्यः' इति काशिकास्यवार्तिकादित्यः । ४.अब मायः~मुद्गः समुदगः पादिभिरे चिद दोपध मन्यन्ते । तम अभ्यागः समुद्ग इत्यादयस्तु पुरसयार गमे ये संपरपले । ततः कारोपयोडर चारित्यर्थः । उम्मेईने बलोपश्व इति उपादिमथर (१९९२) अपि बोपपत्वे प्रमाद्यम् । यो उपमानीयोपर सोनि, मते रोपमाह --- २५ उपमानीयोपपते इति । पत्र हराएर-मभरय 'रा जरामावर' इति शासक समापं चारलोकनीयम् । ५. यपा रवचन--'योपयोप, सापदिकं त्वम् पातु भाताचे '' मलपाठ इति प्रतीयते । २. ।

·नुवादिगण शुरयम् । उजिनियति यति'--मियोपो न ( १९१५ का (२०१२।१७०) उत् ॥२॥ २६. लुभ विमोहने । यिमोहन प्याकुटीफणम् । दगि। तीगर (तु. १२३४०) रति लोधा लोभिता । सुमी रिमोहने (11) प्ट यिभिताः फेणाः । दियाद तुम गाणे (१९२६)-शुमनि, सम्धः ॥२६॥ २७. र कत्यनयुहिंसाहानेषु। शनि । मयति । रिहाइति मिरा:-रिहति रोहयति ॥२१॥ २८. अफ म्फ हिंसायाम् । अफति, अम्मति, गेसला. दीनामुपगंम्मानार (१५९१०) अनिक्लिार (६११२४) इमि मोपे .. सने नुम, कादीनार (२०१५) ॥२८.२९॥ २६. तुफ नन्फ तृप्तौ । ति मफिया । गुफनि, मोपचार पातारा (१।२।२३) इति या किरयम्-फिया किया In तत्प इत्यो १३०, ३१॥ १०. तुप तुप तुफ तुम्फ सिापाम | नुपनि मुम्पनि, ११ तुफति तुम्फनि । म्यादा नुप नुक पाठो (१० १२२१८८)ग्यमार सुम्पतो गरि करि (३३१४१५८) सुर-प्रस्तुम्पति गौः ॥३२-५|| ३१. फरफ उनालेशे [स्पति एकति ॥३६.१७॥ १. पिसी गुस् पाठो पटाया। २. उस धातुरो ३०१)। १. काशिमाया पाठ: । मारपुरनगरिर 'गना र 'नापारीना' पुषपचार | सामामिनि शपुरमा पन तभ्यो। १ १. प्रकिगण (भाग २१ २) बारात कार-तार परेले पन्ने १. मामः, गारेचोरि सारस्वरार (२०१६) इतना भागानुरापारे भारत माति, पारियमरः (६. दीदी.)। १. कविर सर्व नाम।

·२ । २३८ तीरतरङ्गिण्या ३२. गुफ गुन्क ग्रन्थे । गुफति, गोफिया गुफित्वा । गुम्फति । नोपधात् थकान्ताद् वा (१।२।२३)-गुफित्वा गुम्फिवा । घर्भ (द्र० ३३१८,१९)-गुम्फो बन्धः ॥३६, ३९॥ ३३. उभ उन्भ पूरणे । उमति । उभी. (४० ३।९।१३५). ५ उम्भति । उम्भिता । उम्भित्या ||४०, ४१|| '३४. शुभ शुन्म शोभा । अत एव निगननान , शोमा साधुः । शुभति । शुशोभ । शुभम् ! अशोमीत् । म्यादी (४९८) शोभते, शुशुमे, अशुमत् । रक् ( उ० २४१३) शुम्रम् । शुम्भप्ति, गुशुम्भ, तन्फादि (६० ७५११६९ या०) । म्यादी गुन्म भाषणे हिसाया १० प (१।२९२) इत्पर्य मेदात् पाठः । तत्र पोपदेशः, सुम्मति सुम्मना• पर्थ इत्येके ।।४२,४३॥ ३५. भी ग्रन्थे । मिति । धः | बन्दूम् (उ० १६६३) इति भूः सः॥४॥ ३६. घृती हिंसाग्रन्यनयोः । वृतनि, वृत्तः । मेऽमिति त () १५ २०५७) इति वेद-चतिप्यति चास्यति । ईदित्य यस्य विमा (७१२।१५) इति निष्ठायाम् इदमनिपेवानित्यस्यायम-पतिन', যার্থ वा-बरीतः । फ्यिप (E० ३२१७८)-चत । चत्पम ( ३२११११०) ॥४॥ ३७. विध विधाने | यियति । प्रान् (१०3० ४) येघाः १. गुपधारि: (११३५) Ar: नियरियनोऽपर । . मा२७ २. रामेति निपातना' (पा. ५.३४पान. । १. समर्थमः, अपि तु परभेदोऽपि माति कमि । (१२) रिपक्षीया १.हियो १३१५२ 1 निया शिवानीवपनिट (२०१११४) विनियमारिए पनि बाशि. (१३१) । मपस्तु धारपात ira'युराहता। ६. भावाची ( १५.) २५ का ·तुदादिगणः ५ ३८. जुन गतौ'। जुनति । जुड़ इति दुर्गः ||४|| ३१: मृड मुखने । मृडति । मृडः मृडमृद (१७०७) इनि क्या कितू-मृद्धिला ॥४॥ .पृड च । पृडनि । पडिरया ॥४९॥ .४१. पृण भीगने। पृणति । के । (F० ३।१।१३५) पृण । लोकस्य गुणे (६।३।७०), लोक पृणनीति मुम्-लोकम्पृणः ॥१०॥ ४२. मृण हिंसायाम् । मृणति,मृणालम् (१०उ०१।११८)॥२१॥ ४३. तुण कौटिल्ये । तुणति । तुन्दम् ॥२२॥ ४४. पुण कर्मणि शब्दे च। पुणनि । पुण्यम् । के (द्र० ३ १२१३५) निपुणः ।।३।। ४५. मुण प्रतिमाने । मुणनि ॥१४॥ ४६. कुण शब्दोपकरणयोः । पुणनि । गुपधात् किन (३० ४११०)-कुणिः कुपाणिः । क्वादिभ्यः किन् (उ० १२११५)-कुण्डम् । उणादी कुणिन्दः (द० उ. ४.८४), कुणालम, कुणपः । कोणः ॥२५॥ ४७. शुन गतौ । शुनति । शुनकः। श्या-क्युन् (६० उ० २।३२) १५ शुनश्च सीरं च-शुनामीरः ॥५६॥ १. स्मृत धातुवृत्ती (१८४ ३३.)। २. अन्दायश्च (उ० ४९८) इति निपातनात् ददनो प्रायो। उपल. दसरस्वत म्यवृत्ती 'तुन्दे म् च, तुन्दः हत्या: । तस्मिन्यम् । नरि 'तुन्दिः' धातुः कचेन् पश्यते । यात्र 'तुदैः' इति पाठः स्यात् । तथाप्ययुक्तता तदवस्त । तुर्नुमि दे दंनि वा प्रत्यये 'तुन्द' इति लक्ष्यविनर प्राप्नोति। भरोभरि सर्ग (८111 ६५) इति लोपेऽपि पक्षेदकारद्धय प्राप्नोत्येक, न नभ्यते । ३. सार्वत्रिका पाठ ४. इतोऽग्रे लिबिशेन पक्षपायुणादः ३।७६ मूत्रममया निर्दिष्टा । तस्मिश्च ो कप-धातोः सम्प्रमारण यानश्च प्रयगो विधीयते, न कुर-धातोः । मरस्वत: फराठामरणे (२३३१०१) कुपैरेव कारन विधीयते । ५. यत्रापि लिविशेन उपादः ३।१४३ सूरमया निर्दिष्टा । परिमापि २५ ·२४० कीरतरहिण्या ४८.गुण हिंसागतिकौटिल्येषु । हुपति । के (४० ३।११३५) गुणः। घर (२०३३३३१८)-द्रोणा, द्रोगी ॥५६॥ ४६. पुण' घूर्ण भ्रमणे। घुगति, धुणो दाक्रिमिः घोणा। घूर्णतिः । घूर्णतो घूर्णन्ती (दै०७।१।८०)। म्यादी (१९२९५) घोणते, ५ पूर्णते ॥५८, ५९॥ ५०. सुर ऐश्वयेदीप्त्योः। सुरति ! सुतायोपदेशोऽयमिति दुर्ग:-सुपोर ॥६०॥ ५१. कुर शन्दे । कुरति । कोरकम् । कुरः करन-कुरः । कुर्यात् (२०७२/७९) । फुराः ॥६॥ ५२. क्षुर खुर विलेखन । बिलेखन छे । रति । धुरः । रति । खुरः ॥६२,६३५ ५३. मुर संवेएने । मुरति । मुरः, मुरा घोषधिविशेष । मुमुरः ॥६॥ ५४. धुर भीमार्यशब्दयोः । धुरनि । घम् (द्र० ३।३।१२)- १५ घोर घुघर. ५५. पुर अग्रगमने ! पुरति । पुरम् । वियर (६० ३।२।१७३) -पूः पुरुषः । पुरु यहु ॥६६॥ ५६. वृहु उद्यमे । उद्यम उद्धरणम् । वृहनि । यहिना । था। उद्यर्हः । यईणम् । यहः । प्रमी परिपृट: (१२।२१) । म्यादौ पर वृक्षा २. (१४)-यहति १६५|| सूत्रे कोरेव सप्रसारण कपश्च प्रयो विधीयते, न कृणे 1 सरसतीगमरणे (२२२१११२) तु कुपेरेव इएपो निपात्यते । १.२. सर० करठा २१३३९॥ हैमोगादि ३१६ | २. अन्ये तु पारादि पठन्ति । धानुष्टि पृष४ ३३१ । ३. व मादौ चोमयत्र पार्गदि पटिका 'प्रभो परिवृद.'सूत्रण दरसोय- वान् परिवृद' शन्दो व्युत्पाद्यते । तत्कथमिति न जानीमा विमरिमन सूत्रेऽपि पवर्गवान् पत्र पाठ: वामिसम्मतः 1 ·५ तुदादिगण ५७. तृहू तन्ह स्तृह स्तृन्हू हिंसायाम्' । तृहति । तहिता, ना। तहणम् । रुधादौ तृहि हिसि हिमागम् (७।२४) तृणेदि, तृण्ढः, दृहन्ति । तृहति । तूंहिता, तृण्डा । स्तृहति स्तूंहति । पोपदेशा. विति दुर्गः।।६८-७१॥ ५८. इषु इच्छायाम् । शुगमियमा छ: (७३७७ )-इच्छति । तीपुसह (तु: ७१२४८) इति वेद-ए एपिता । इयर इतीद, इषे खोजे त्या (माध्य. सं. ११)। विन्दुरिच्छुः (३।२।१६९) । इस आश्वयुजः, इड् अन्नम् अस्यास्त्यत्र या, अर्शयायच् ( ५। २ । १२७ )। इश्यशिम्या तकन् ( उ० ३११४८)-प्टका । सुश्चेषेः (द० उ० १११५४)-क्षुः । इच्छा (३।३१०१) साधुः । श्रुयजीपिस्तुभ्यः करणे (तु. १० ३।३।६५ वा.)-इष्टिः । इयः । दिवादी इष गतो ( ४११७ )-अधिष्यति, इपुः । यादी इष प्रामीदरये (६३५७) इप्णाति ॥७२॥ ५६. मिप स्पर्धायाम् । मिपति । मेषिता मेपोऽचि (द्र० ३३१॥ १३४), के (द्र० ३।१।१३५) आमिषम् । घन (द्र० ३।१।१८, १९)- निमेषः ॥७३॥ ६०. किल चैत्यक्रीडनयोः । फिलति । केलिः । के (द्र० ३१११ १३५) किलकिला रवः, अव्यक्तानुकरणं या । फिलासं' सिमम् ||४|| ६१. तिल स्नेहने तिलति । के (६०३।१।१३५) तिलः।चुरादौ (२०१६) तेलयति ॥७५|| ६२. चिल वसने । चिलति ! पचादौ (गण. ३१.१२४) चेलः चलम, चेलट् (गण० २१११३५), गर्हिता ब्राह्मणीग्रामणि- १. 'तीरस्वामी तु-तुहू तृन्दू व इन्दू हिसार्थाः' इत्येवं पुरुषकारे (पृष्ठ १२१) उद्भियते । तत्र षोपदेशपाठश्चिन्त्यः । २. २० सरस्वतीकएठामरण २।३।१७७; हैमोणादि ५७५ । ३. स्त्रीत्वनिदर्शनाय पचादौ पठितं रित्पाठं निर्दिशति । इह लिविशेन ६।३।४३ सूत्रसंख्या निर्दिष्टा, सा चिन्या । एषा सूत्रसंख्या तु 'धरूपकल्प' इत्युचर निर्देष्टच्या सतीहं निर्दिष्टा । १५ २५ ·क्षीरतरहिण्या चेली, परूपकल्प ( ६१३,४३) इति हस्वः, खेटकटुकवायड गाँयाम् (घास१२६) इत्युत्तरपदाधुदात्तवम् ॥७६|| ६३. वल विलसने । चलति । चलती, चलन्ती। चल पम्पने ज्वलादिः (१:५६९)-चलः, चालः । शयनोनित्यम् (७.११८१) तुम्- ५ चलन्ती सम्पने चलिः १११५४९) मित-चलयति लनाम् । चुरादी चल मृती (१०६३)-चालयति ॥७॥ ६४. विल संवरणे । दन्त्योष्ठयादिः । विलति । आधिलम्' घेला ॥७॥ ६५. इल स्वप्नक्षेपणयोः । इलनि । इला भूः । एला । 10 एलयति ॥७॥ ६६. बिल भेदने । विलति । बिलात.। भाबिलम् । विल्मम् । बिल्वम् || ६७. णिल गहने । प्रणिलति !!१!! ६८. हिल हावकरणे हिलति । हेला' 1 मिल श्लेश्य इति १५ दुर्ग.-मिलति', मेलः 11८२॥ ६९. शिल पिल उन्छे। शिलति । शिलम् । शिला । सिलम् । सेलु श्लेष्मातफ. १८३, ८४॥ ७०. लिख अक्षरविन्यासे | लिखति । आलेख्यम् । पचा- दी (गण. ३२१४१३४) लेख । घम्-लेखः, विलेख । मादी गण २० ३।३।१०४) लेखा ॥८५ १. 'उत्तरपदान्तोदाचवम् पाठान्तर, तच्चिन्य, मुत्रार्थविरोधात् । २ 'यात्रेलम्' हस्तलेखपाठ । ३. 'सनप्रतेपणयो.' पाठा । ४. 'भावक्षरये' पाठ ५. मिदादावश्य पाठ कराया। ६. मील धातु पाख्याने (१३४५) 'लौकिामिः मिलति, २५ मेलनम्' इत्युक्त सामिना । तदिहावयम् । दीपजन (11३) मूत्रे मोल धातु पठता पाणिनिना मिल-धातुर्न स्त्रीकियत इति शायते । धन्यथा मीलतामिमोल मिलतेरमीमिलत् इति रूपद्धय स्यादेत्र, किशुपधाहस्तविकरपेन । इगोपजीव्ये काशकास्न धातुपाठेऽपि 'मित श्लयो (पृ8 २२७) पश्यते ।

·१. तुदादिगणः २४३ ७१. कुट कौटिल्ये । कुटति । মাহফিযিলুবিন (१२।१)--कुटिना । उत्कुट । कुटो घद । कोटरः । कुदरः । कोदिः । फुटीरम् । उपिकुटि (उ० ३३१४०) इति फपन्-कुटपोऽनमानम् । गुपधात् किः (तु. ० ४।१२०)-कुटिः। फुटिकृषिम्या कमलन् (उ० ४४१८७) ---कुदमलम । कुटिल । कयं कुटित्या ? नक्वा से ( ११८) इति ५ हि कि बाधितम्, न डित्यम् ॥८६॥ ७२. पुट संश्लेपणे । पुटति । पुटः, पुटी । घ-पोटा नपुसकम् । पोटक । चुरादौ पुट सचूर्णने (१०६८), तथा भासार्थ: (१०।१९७)-पोटयति । लुट विलोडन' इति दुगः-लुटति । लुटिता। लटित्वा । तुछ सश्लपण इत्येके 10 ७३ कुच संकोचने । संकुवति, अर्थे संग्रहणात् तदुप- मर्गत्वम् । सकुचिता । कुचित्वा ! कुची । मादी संपर्चनादी (११६००) संकोचति ॥ ७४. गुज शब्दे । गुजति, गुजिता । म्यादी (१।१२३ पकीय- ममे) गोजति, गोजिता ॥८९॥ ७०. गुड रक्षायाम् । गुडति । गुडा हस्तिसंनाहः । गुडः स्वादुदव्यम् । भूगोल, गोलके युग्मम, गुलिका' मौक्तिक- विशेष ॥१०॥ ७. डिप क्षेपे । डिपति, डिपिना । दिवादी (११२४) डिप्यति, डेपिता । चुरादी (१०११२३) डेपयति ॥९॥ ७७. छुर छेदने । छुरति । आरितम् । छुर्यास,घोः न मरु- छुराम (नु०८।२२७९) रनि दी? नास्ति-दुरिका ॥२२॥ , 'लोटन' पाठ । कातन्त्रधातुपाठे 'पुर लुट सश्लेषणे' इति पाठः, पाशधरने 'पुट तुठ सश्लेषणे' (१४ २२७) । २ एत पृष्ठस्था प्रथमा टिप्पणी द्रष्टव्या । ३ द्रष्टव्य (६।१०४) धातुसूत्रव्याख्यानम् । इलयोरेकत्वस्मरणात् । यत्र ५१ पृष्ठस्था रि• १ टच्या। ५. 'प्रचे पाठा.। २० ·२४४ क्षीरतरङ्गिण्यां ७८. स्फुट विकसने । स्फुटति, स्फुटिता । अस्फुटीत् । स्फुटः । भ्वादौ स्फुटिर विशरणे (१।२२६)-स्फोटति, स्फोटिता. अस्फु- टतू, अस्फोटीत् । स्फोटः ॥१३॥ ७१. मुट आक्षेपप्रमदनयोः । मुटति । मुटिता । म्यादी ५ (११२२१ दुर्गमते) मोटति, विमोटितकरालिः । चुरादौ (१०। ६७ दुर्गमते) मोटयति ॥९॥ ८०. शुट छेदने | वा भाशभ्लाश (३।११७०) इति श्यन् घा- घुटयति धुटति । श्रुटिता । त्रोटयति ॥९॥ ८१. तुट कलहकर्मणि । तुटति, तुटिता । इक्' (द्र० ३।३।१०८ १. पा०)-तुतिः। तोटकम् ॥१६॥ ८२. चुट छुट छेदने । चुटति । उच्चोटनम् । छुटति । छोटिका ॥९७, ९८॥ ८३. जुड वन्धे | जुडति । जुडिता । जुड गतौ (६१३८ दुर्गमने) -जुडति, जोडिता ।।९९।। ८४. कड घसने 1 घसनं भक्षणम् । कडति । कडयते । कलमः । कडगरो घुसम् । कलिः । कलहः । कडत्रम्, कलत्रम् । भार्या नितम्यश्च । फडिनं घृतं लेखनचर्म च । कुटदौ फलाभावात् यूथभ्रष्टोऽयम् ॥१०॥ १. 'इक् कृप्यादिभ्यः' इति वार्तिकेन इति भावः । लिविशन वार्तिकमा २० बुध्वा 'गुपधात् किन्' इत्युणादिसूत्रस्य ४४१६ सख्या निर्दिष्ट।। २. काशकस्ने धातुपाठे तु 'कई मदे, कुड घमने' इति पयते (पृष्ठ २२८)। ३. उणादो (४८४) कलधातोः फलमो व्युत्पापते । हेमोगादौ तु फडेरेव (६० ३४०) यत्र उत्तरेषु च केचित् शम्देषु डलयोरमेदात् लल बोयम् । ४. तुदादी पाठस्तु स्वरार्थ सम्भवति, परन्तु कुरादावस्य पापभिनय २५ प्रयोजन एव । काशकस्ने (पृष्ठ २२९) धातुपाठ 'कुट मदे' इति पव्यते । काशशरनो बादावपि (पृष्ठ २३) इम पठति । तदनुयायी कातन्त्रकारस्तु केवल म्यादाव पठति, न तुदादौ । साम्यपि 'दहि मदे' (०२५१) सूत्रव्याख्याने 'का इति दुर्गः' इत्येव स्मरति । .

·तुदादिगणः २४५ । १० ८५. कुड वाल्ये । कुडति कुडः । कुडगः ॥१०११] ८६. कड घनत्वे । धनत्वं सान्द्रता । इति ॥१०२॥ ८७. गुड प्रतियाते' । गुडति । अयोगुडः। घुट इति दुर्ग:- घुटिका गुल्फास्थि ॥१०३|| ८८. तुड तोडने । तोडन मेदः पृथक्करणं पा । तुडति। ५ तोडः, तोडनम, तुतिः ॥१०॥ ८१. स्थुड थुड संवरणे । स्थुति । स्थुलः पदकुटिः । थुद्धति ॥२०५,१०६॥ ९० दुइ हुड निमज्जने । दुइति । दोड., दोला । हुडति। होडि, हुडा, झुडुः ।ड इत्येके ॥१०७,९०८।। ९१ ड श्रृंड संवरणे । गुडतिः बुडति ॥१०९.११०॥ १२. स्फर स्फुर फल स्फुल चलने । स्फरति । स्फरः। स्कार: कापि (उ०२।१३) इति स्फाये रक् । स्फुरति । स्फुरः स्फोरफः। स्फलति । आस्फाला,आस्फालना । स्फुरतिस्फुलत्योनिनिविभ्यः (१३१७६) पाय या-नि:स्फुरति, निफुरति । विस्फुरो? (६३१/५४) वायम्- १५ विस्फारयति, विस्फोरयति। स्फुरितम् । स्पुरिस्फुल्योपनि (तु०६।१४७) घारमू-स्फार, स्फोर , स्फाल: स्फोलः । इत्य चोमी प्रमादादाम्नानोर ॥१११-११४॥ १, धन्यत्र औरतरविण्या प्रायेण प्रतीपाते' इति पय्यते । २. इतोऽये 'मन्त्रसिद्धी प्रतिबाध' इत्यधिकः पाठः कचित् । ३. काशकस्ने धातुपाठे 'इड इसने' इति पयते (पृ० २२९) । ४. प्रस्तुतो नोमी प्रमादाम्नातौ। थपि तु स्कारपोस्यो. सालस्फोलयोग्य स्वतन्त्र पृथक् पकती इति बोधनायैव कचेन प्राचीनमतमाथित्योमयथा पठितो । सूत्रपाठ तु प्रात्त विकल्प्यकरमादेव धातो रूपद्वय निष्पादितम् । रलयोरभेदत्वमाभित्य स्फुरस्कृलयोरस्येवरतरेथैव कार्य सिध्यति । जैनशास्यानश्च 'स्कल चपले स्फुल २५ मचर्य च' (धातुमूत्र ६६७,६६८) रलयोरमेद मंत्राऽपधमुकारोपधं चोभयथा पति ।

·सीरतरनिया २३. स्फुल संचये च । स्फुलति स्फुलिङ्गः ।। २४. उदात्ता उदात्ततः। २५. गुरी उधमे । १६. उदात्तोऽनुदात्तेत् । गुरते, गुरिता, गुणः । अपगरो यमुलि (६।१।५३ ) वायम्-अपगारम् अपगारम, ५ अपगोरम अपगोरम् । चुरादी (१०११४३) आगरयते गुरेः ॥११॥ २७. णू स्तवे । इतयत्वारः सेटः । प्रशुवति । नुविता ।' नूतः युकः किति (७।२।११) इतीण नास्ति, अन्ये नुवित इत्याहुः, डिवेन कित्त्वस्य निवर्तनाद् । एवं घूत-धुचितारयः॥११६|| ९८.धू विप्नने । धुवति । स्वादी (१९. धृनोति धुनोति' । १० प्रयादी (९।१६) धुनाति ॥११७॥ ९९. गू पुरीपोत्सर्गे। गुवति, गुविता । तिपपृष्ठगृथ (उ०२।१२) इति गूथम् । भ्वादो (२०६७९) गति ॥११८॥ १०० ध्रु' गतिस्थैर्ययोः । धुपति । अचि (६० ३ ११३४) धुवः । धुयिता । धुन धुपितः । मादौ १६७४) स्थैर्य-भवनि ॥१९॥ १०१. उदात्ताः। १०२. कुङ् शब्दे । इतः सतानिटः । कुवते । कुता । कुड् इत्येक --आकुविता, आकृतम् ।।१२०।। १०३. वृत् । कुटादयो यर्तिताः । १.०४. पृङ् व्यायामे । व्यायाम उद्योगः । व्याप्रियते, वृत्ती २. विग्रहणात् । व्यापृतः । व्यापारः ॥११९।। १. सादौ पक्षान्तरे 'धुम्' इत्यपि पठति स्वामी ! २. पादौ डिवाद गवते' इति युक्तम् । कचिनास्ति । ३. अत्राह धातुतिकार -स्वाम्यादय ध्रुव इति वकारान पातु पठन्ति' इति (पृष्ठ ३३६) । न चार तथा पाठ उपलम्यते । ४. सस्मार धानुवृत्तिकार. (पृष्ठ ३३६)। ५. नृती धात्वर्थ इत्यर्थः । ०६७३ धातुसूत्रव्याल्यानम् । १५ .

·तुवादिगणः २४७ १०५. १. मृङ् प्राणत्यागे । म्रियते । प्रियते इतिडोच (१३१६६१) इति तङ्-अमृन, मृषीष्ट । अत एव । हित्वं पेटु.१ममार मरिष्यति मारः । मारकः । अभिमरस् तैधण्ये' । मर्म । मर्मरः, पचादी (द्र० ३।१।१३४) अमरः । भुजिगृङमा युक्त्युको च (तु० ३० ३।२१)-मृत्युः मशी (३० १२७) इत्यु:-मरः । ममोतिः (उ० १६६४)-मरुत् । मृकणि ५ म्यामीधिः (1० ४१७०)-मरीचिः। मरूको निर्देशनः करी' । हसिमट (उ० ३१८६) इति तन मतः, स्वार्थ यः (द्र० पाया३६ वा०) मर्त्यः ॥१२०।। १.०६. रिपि गतौ । रियति, पियति । पिफः फोफिलः । ॥१२२,१२शा १०७. विधारणे | धियति । घेता ॥१२३॥ १०८. क्षि निवासगत्योः क्षियति । क्षेता । सग्यजम्यो शक्या (६।१।८१)-क्षय्यः, क्षेयोऽन्यः । निष्ठायामएयदधै १६४६०) दीर्घ, दियो दीपांत् (८।२।४६) नत्यम् -क्षीणः । वाकोशदेन्ययोः (६।४।६१)- श्रीगायुजाल्प : क्षितायुः, क्षीणस्तपस्वी,क्षितः। यतिरता (उ० १११४.) इति मन्-क्षेमम् । ट्रम् (उ० ४।१५८) क्षेत्रम् । क्षितिः । एरन् (३६२५६) १५ क्षयो गृहम् । भिवादीगण ३।३।१०४)क्षिया । स्वाद(५।३३ पफीयमते) क्षिणोति । यादी (१९४२) अयाते ॥१२४|| १०२. अनुदानाः। ११.०. पू मेरगे । सुवति । उपसर्गात् सुनोतिसुवति (३६५) इति पत्वम्-अभिपुति । सचिता । सोप्यते । सुसूपति तातिएपो- रेव पणि (८१३१६१) इति नियमात पत्वं नास्ति ॥१२॥ १.११. कृ विसेपे । फिरति । फिरने हेपंजीविका (११३१२१ वा.) इति.तद, धपाच्चतु पाच्छकुनिघालेखने (६.१३४२) सुट्-अपस्किरते १. अस्पष्टार्थमिदं वचनम । विश्वयोजनाया मायपीया पातुचिच्या (१८४ ३३७)। २. ये जनपदे शारत्यक्तात्मानो हस्तिन पालं वा द्रव्यहेतोः प्रतियोधये- पुस्ते तीक्ष्णा । कौटिल्य १।१२॥ यत्र ३।३।५३ सारस्वामिनोऽमरीका दष्टव्या। ३. तुलनीयम्-'मरूको मयूरो मृगो निदर्शनेमस्तएं च पति हैमोगादि- वृत्तिः (५८)1' ·. क्षीरतरहिएयां वृषभो दृपः, अपस्किरते कुक्कुटो भक्षार्थी, अपस्किरते वाया. थी। किरतेलेबने (तु० ६१६१४०) सुद-उपस्कार' मद्रका लनन्ति । हिंसापा प्रतेश्च (६।१।१४१)-उपस्कारस्ते जाल्म भूयात, प्रतिस्कारः। मरणमस्त्विनि । प्रतिचरकरे नखः (शिशुपालवध ११४५)। किरश्च पषम्यः ५ (१२१७५) सनोद , अस्येटो वृतो या (७।२।३८) इति दोषों नेष्यते' (द्र० ० २१७५ काशिका)-विचिकरिषति, पक्षे विचिकीति' । गुपध (३।१।१३५) इति का-किरः सुकरः, किरिश्च (द्र. उ० ४।१४३) । विकिरः शकुनियिकिरो वा (६ | १) १५०) कृजि (3. २ / ८१) इति क्युः-किरणः । शमालि (उ० ३२१२२) इत्यमा-करमः । कुकृत- १. दारिम्य उनन् (८० उ० ५१५२)- करुणा, करुणा कृपा । कृतृभ्यामीषन् *(3० ४।२६)-करीपः शुफ्फगोमयम् | शपकटि (उ० ४।३०) इतीरन्- फरीरम् अङ्कुरः । काम्या किः (तु. ३० ४४१४२)-फिरिः । पिम्यः कीटन (तु० उ० ४।१८५) किरीटम् । कुपनसि (तु० उ० ५४४२) इति नः- कर्णः श्रोत्रम् । कृपोहच्च (द. २० ११०९)-कुरुर्देशः । काराम १५ चतिम्यः घर (८० उ० ८४७ कपाठः)-कर्वरः । कृ धान्ये (३३३२३०) इति घम्-उत्कारो धान्यस्य, निकास; अन्यत्रोकर, निकरः । वर्च.. केवरकर: (६११४८), अयकरोऽन्यः ||१२८॥ निगरणे । निगरणं गिलनम् । गिरति, गिलति यदि विमा (१२।२१) इति लामो यहि (२।२०) इति निगिक्यते । २. गरिता जिगरिपति जिगीति, वाद : (१३५१) तड़-भा १. 'धपरकारम' पाठा। १. 'पपरवाररते' पास। २. मागतो वस्यापि दोषविकप : घरमदीये मागषिसंकलने ७२/७५ सूत्रम् । ४.रिश्च पम्नम्पः (१२१००) इति न कग थानो पर सनि या २५ (१४) हति विकल्प प्रा नित्यमिदं विवे । तदार तिह-हिरतिगियां- रिद् सनि देति कितपः प्रात: (७२।७५) इति । तेनार परे मामरीन रिन् । ५. म (१२१३८) तिवादी मातिारेन गरिता गरीमा समय साया ६.६० सा शपदी। ११२. गृ ·तुदादिगणः गिरते । अजिगरिएने । वृतो वा (७१२३८) नास्ति' । समः प्रतिकाने (१।३३५२) तङ्-संगिरते । निगरपचलनाग्यश्च(१९३३८७)-निगारयति । पचादी (गण ३।१।१३४) गरः, अजगरः । श्यपचचक्रधरपद अका. राद् अनुपपदात, कोपपदे विप्रतिषेधेन (१० ११४।२) इत्यण (१० ३१) मानः । उन्न्योर्मः (३।३।२६)-उदगारः, निगारः । अप (२०५ ३।२।१७)-गरः, गलः। बाहुलका घम्-निगारः, निगालः । न गार-अगारम् । मनोरुतिः ( उ० ११६४)-गरुत् पक्षः । गर्मुत् (द० उ० १।९५) तृणम् । हसिमृग (उ० ३८७) इति तन्- गतः । गुम्या कि (तु• उ० ४।१४२)-गिरिः । इदियोर्गगगी (उ० १॥२८)-गर्गः । धनिया मन् (उ० ३०५२)-मः । शेवायत (उ० ११५४) इति प्रीया १० १९२९॥ ११३. उदाना। ११४. हद् आदरे, ११५ धृट् स्थाने । ११.६. अनुदात्ती । आदर इत्यामइणादआद्रियते । आदर्ता । धादिदरिपते । एतिस्तुशाए (२५११९००) इति क्या-पाहत्यम् । इति भस्त्रा । ण्यन्तात् पू.सर्व- गोदारितहोः (३।२४१) पन्-पुरन्दरः । प्रहः (३।३।५८) इत्यः-- rei दरिदनिगा म. ( तु० . ३१५१)-दर्भः । भियते । धर्ता दिधरिपते । भन्यानि भादो (६८४ मूत्र) प्रहणानिधरते ॥१३०,१३१।। ११७. प्रछ शीप्सायाम् । शीला जिशासा । इतः पद्लप- यंन्ताः (६।१:०) पक्षदशानिदः परस्मैपदिनध । प्रदिपावयि (६/२०१६) प्रति सम्प्रसारणम्-पृच्छति । समो गम्यविधि (११३१२९ का०) इनि तङ्-सपञ्छते । प्राडि नुप्रयोः (१।३ । २१ वा०) मट-आपृच्छले । पिपछिपति-दविद (१।२१) इति कित् । पृष्ट्वा । किमनि (३।२।१७८ वा०) इति शम्पाद, प्रावियाको निर्णता ।न्यछ. १.६० पूर्वष्टस्पा : रिप्पपी २. 'इत्यल्युटो बहुलम्' (३३३१११३) इति बहुलप्रहयार 'वागरूपोऽरित. पाम् (३११३) इति नियमाप्राप्तो धमपि माति इति माः । निशि इसम- धमा रहसमेत निदर्शनम् इति धातुम्वनिदर्शनाप १३१२ संस्था निर्दिष्टवान् । ४. 'सामिग्मा' पाया। -- २० २५ ३.० ३.१८ 1 ·२५० क्षीतहिण्यां फ्यादित्यात् (२०७३.५३) कुवम्' । यजयाचयत (३१३६०) इति नड़- प्रश्नः, ख्वोः शहनुनासिके च (E)RE) प्रक्षेरनहि इति सम्मसारणा. भावः॥१३२।। ११८. वृत् । किरादयः पश्च घर्तिताः । ११९. एज विसर्गे। सृजनि । मष्टा, प्रश्चनज (०१२।३६) इति पः । सजियुजिधूना फर्मवद्मावः श्यंश्च (तु. ३२१०७ वा.)-एज्यति रज्जुः स्वयमेव । विमाषा सुनिशोः (७.२६६५) थलीट - ससजिथ, सस्रष्ठ। सजिशोभल्यमकिति (६।११५८) इत्यमिकने वदवज (७०१३) इति वृद्धिः- अनाक्षीत् । उणादौ (१० उ० १२१५) रज्जु ॥१३३॥ १२०. टुमस्जो शुद्धौ । शुद्धया स्तानं घुडनं च लक्ष्यो । मजति । मस्जिनशोभलि (१६०) इति नुम् -मटका । जान्तनश विमाषा (६।४।३२) पत्यायां नम - मझ्या मकचा । बोदितश्च (८ २१४५) इति नयम् -मनः । मजयुः (द. ३३२८) । गरोन हल. (३३३।१०३)-मजा- मजनम् । श्वनुशन् (उ० ११५५) इति मनाऽस्थिताः । भूशी (तु. १५ ११७) इत्युः-मद्गुः, न्यायादित्वात् (गण०७३।५३) फुत्वम् । मस्जेर्नुम् च (उ० १४१७७) इत्यूपन्-मञ्जूषा पेदा ॥१३४॥ १२१. जो मङ्गे। जति । रुग्णः । पदरुज (३।३।१६) इति फरि यत्र-रोगः । मिदादौ (गग०३३।१०४) रुता । रुक् । उदि कुनै रुजिनहो; (३।२।३१) खश-कूलमुद्रुजः । नहिवृति (६।३।११६) इति दीर्घः २० -वीरुक् । रुकम रुचे. (२०११४९४) ।।१३।। १. सार कश्चित् कुत्तमात्री, श्रतोऽस्थानेऽय पाठः । अत्र त्वप्रिमः-छोःशूड. नुनसिके च' (६।४।१९) इति पाठमेऽपेक्ष्यते, शब्दमा शब्द पत्ताथम् । २. प्रश्नपदानन्तर सूत्रमिदमनकम् । पूर्वनिरुक्त शब्दपाट शन्दे तस्यावश्यक तात् तब नेगः। लिविशेन नैया पाठस्य स्थानभ्रष्टता बुदा । ३. कस्य तन्त्रस्येद सूत्रमिति नैव गरिहातमरनामि.। पाणिनीयास्तु 'प्रश्ने पासनकाले(३।१११७)इति निपातनात् सप्रमारणामामाहुः । द्र०काशिका ६१३१६॥ ४. नेतत् सूत्र कवाया नुमो विकल्पं विधतेऽपि तु नकारस्य विमाषा लोप । ५ मारवाडौमात्रायो 'पटी' इत्युच्यते । ६. काशिनात 'नहिति' सूत्रे 'कवि' १४यते । तौरस्तु 'जि' पाठं मन्यते ।

·५.श्य मभस्य, कधच प्रयास्वान किया रदिन राष्ट्रापा तुदादिगणः २५१ १२२. भुजो कौटिल्ये । निर्भुजनि । भुग्नः। भोगः सर्पकायः। के (३२३१५८वाकभुजा भुजेन कौटिल्येन गच्छनीति भुजगः भुजंगः । रुधादी भुज पालमाम्यवहारयो (1१७)-भुनक्ति, भुते ॥१३६।। १२३. छुप संस्पर्गे । छुपति, छोप्ता ! ||१३७॥ १२४. रुश रिश हिंसायाम् । शति । भरक्षात् । रिशनि । ५ तालव्याती, प्रस्तावाद । वादी (११४५८) मुर्धन्यान्तो-रोपति । रेपति । दिवादी र रापे (४।१२३)-राध्यति ॥१३८,१३९।। १२५. लिश गतौलिशति । लेष्टा । भ्याटी लिश पल्पीमावे' लेशनि, लेशः ॥१४!! १.२६. स्पृश मंस्पर्श । स्पृशति, स्पष्टा, स्पट-अनुदातस्य १० चदुपधस्यान्यतरस्याम् (६१३५९) अमागमः । रपृशमशकपतृपक्षपः मिज् वा (३३१४४ वा.)-अस्पृक्षत्, अस्माक्षीत, अस्पाक्षीत् । पदरज (३॥३॥१६) इति कर्तरि घम्-स्पर्श उपतप्ता' । स्पृशोऽनुदके विवत् (३।२।५८), विन्प्रत्यपस्य पुः (१९६२) इति फुत्वम् । अन्यथा प्रथादि (१२६३६) सूत्रेण, शां 1 इति पत्वं स्यात्, ततश्चान्तर्यात पम्य सः, ग्राम्य १५ वावसाने (३४५६) इति चत्न कः, पशेजश्त्वेन गः, इति मन्योऽयुतः५. १. भाष्यकारस्तु 'शयवा मोगशन्दः शरीरमायपि दृश्यते । तद्यथा 'अहि रिव भोगेः पनि बाहुम्' (१.६७११४) इति । पहिरिव शरीरैरिति गम्यते' इति (५११६) वदन शरीरसाधारण इति मन्यते । २. 'भुजगः' इत्यत्र 'अन्यावपि दृश्यते' (१२।४८ वा.) इति द: भुजा. २० इत्यत्र खप्रकरणे गमे सुशुपसख्यानम् ( ३८ वा.) इति सच्, 'सच्च द्विार (३३३३३८ ना.) इति डिले रूपम् । तदमावे 'मुजङ्गमः' इत्यपि माति । ३. नाय मादी पठ्यते । दिवादो (६९) तु पश्यने । तस्य 'लिश्शने' इति मवति । दिवादिव्याख्याने (६९) तु नुदादेरेव निर्देश क्रियते, न पादः। तस्मा. दपपाठोऽयम् । ४ 'स्पृश उपता' (३३२१६ वा.) इति वात्तिके तशम्यान च 'उपताप' शब्दः प्रयुज्यते । ।

·. ર हीरतरङ्गियां पादस्पृफ् उदफस्पर्शः। स्पृशेः श्वएशुनौ पृ च (उ० ५।२७) पार्श्वम्, पशुः । तिथपृष्ठ (उ• २११२) इति पृष्ठम् ।।१४।। १२७. विछ गतौ । गुप्धुपविध (तु० ३।१।२८) इत्यायः-- विच्छायति । विधेस्तुदादिपाठः सार्वधातुकेऽप्यायानित्यत्वे लिङ्गम् ' पणतिवत् -विच्छति, विच्छती विच्छन्ती, तथा च शपि नियमिति माभ्यम् (२१।३१) प्रार्या: शे विकल्पम्' द्रमिडास्तु पाठवला आयव्यवायेऽपि कार्यमाहुः-विच्छायन्ती विच्छायती, यया जुगुप्सत इति सन्- व्यवाऽपि तङः । यजयाच (३।३।६.) इति नङ-विश्नोऽन्तरायः । चुरादौ भासार्थः (१०।१९७)-विच्छयति ॥१४२।। १२८. विश प्रवेशने | विशति चेष्टा । नेविंशः (१।३३१७) तङ्-निविद्यते । अभिनिविशश्च (१।४।४७) इति कर्म-ग्राममभिनि- विशते । विमाषा गमहनदिविशाम् (७।२।६८) क्सौ चेट-विविशिवान विविश्वान् । पदरुज (३।३।१६) इति कर्तरि घम्-येशो वेश्यावाट नेपथ्ये व्याप्त्यर्थे वेशः । विशिपतिपदि (३।४।५६) इति गमुल्-- १५ गेहानुप्रवेशम् आस्ते, गेहं गेहमनुप्रवेशमास्ते, गेहमनुप्रवेशम् अनुप्रवेशम् । शूषि (उ० १ । १५१) 1 इति पवन- विश्वम । विटपविष्टप (उ० ३.१४५) इति विष्टपं लोकः, विशिपम् । विशिम्या झच् (उ० ३११२६)-वेशन्तः पल्पलम् । वेः शालच (५।२।२८) इति विशाल विशङ्कटौ ॥१४३।। १२९. मृश आमर्शने । आमर्शनं स्पर्शः । परामृशति, आ. पूर्व कुत्ववृत्तावप्यान्तरतम्यात् 'ख' एवं प्राप्नोति, पत्रेऽपि च । तथा सति को भेद इति न ज्ञायते । वय तु मन्यामहे शकारस्य षले तस्य झलां जशोऽन्ने' (२०३९) इति डले, तस्य कुते गकारे वारसाने (१४५६) इति प्रक्रियया माव्यम्, अन्यथा पूर्व कुत्वन खत्वे कृतं जश्त्वप्रसगे कुरवमसिद्ध स्यात् पूर्वप्रासिद्धमिति नियमान् । १. विच्छेस्तुदादिपाठो न केवल नुमविकल्पार्थ एव, अपि तु विकरण. स्वरार्थोऽपि । श्रायस्य नित्यत्वे उमयमपि न स्यात् तेन युक्त एवं स्वामिग्रन्थः । अत्र पुरुषकारोऽपि द्रष्टव्यः (पृष्ठ ५५)। २. नुम इति शेषः । ३. अत्र वेषः' इति शुरः पाठो द्रष्टव्यः (तु. अमर रा!९९) लिबि. शेन नाय दोषो चुदः । २८ - २५ ·५ तुदादिगणः मर्शन इत्युक्तेः सोपसर्गः। विनष्टा, विमर्श । रशमश (१९४७ वा.) इत्यमुक्षत माम्राक्षीत् अमाक्षीत ॥१४४|| १३२. णुद प्रेरणे । नुदति । तुन्दशोकयो परिमृजापनुदोः (३३२।५) का-शोकापनुरः पुत्र । नुदिस्तुदेरनन्तर पठितः (६२) स्वरितेतू तस्मादिह परस्मैपटिमध्ये न पाठयः ॥१४॥ १३१. शदल शातने । पानामा (७।३।७८) इति शीयादेशा- शीयते, शदे. शितः (११२।६०) तङ् । शत्स्यति । शदेरगतो तः (१३३४२) गिचि-फलानिशातयति । अशदत (द्र० ३।११५५) ॥१४६।। ५३० पदल विशरणगत्यवसादनेषु । सीदति सदेः सी दादेशः (६०७३।७८)। सीदती, सीदन्ती। सिपत्सति । असदत् । १० सत्ता। एलयोम्यादी पठितयो. (१९९५, १९४) द्विःपाठे फलं नोप. श्यामः धिकरणस्वरे विशेष इति वाम्यूधम् ॥१४७|| १३३. अनुदात्ता उदात्तेतः। १३४. मुच्ल मोक्षणे । इतः पश्यानिट उभयपदिनश्च । शे मचादीना (१९५६) नुम् - मुश्चति, मुञ्चते । अमुवत, अमुक्न । १५ मोका । पुचोऽकर्मकस्य गुण) वा (७ ४/५७) इनि सन्यभ्यासलोपो चा- मोक्षते वत्सः स्वयमेव । मुमुक्षत । गुपधात् कि. (तु. उ. ४४१२.)--- मुचिः । नमुचिः-नभाएनपार (१॥३॥७५) इति नन प्रकृत्या । सिवि मुचेष्टे रूच 'तु० उ० ४.१६३)-मूत्रम् । वदि (३० ३१६२) इति सः- मोक्षः।।१४ १५. लुप्त छदने | लुम्पति, लम्पते । अलुपत, अलुप्त । लुपसदचर (३११।२४) इति यङ्-लोलुप्यते ॥१४॥ १३६. विल लामे । विन्दति, विन्दते । अविदत् ,अवित्त। २. कभिप्राय क्रियाफलेऽपि परस्मेपदार्थ इह पाठ इति सायणः । धातु० पृष्ठ ३४४ । अत्र धातुवृत्तेः ३२३ पृष्ठस्य: (६।२) पाठोऽनुसंधेयः । २. उमयत्र पाठत्य स्वरभेद एत्र प्रयोजनम् । थपि चेह पाठे नन्धि- कल्पोऽपि 15. ७/१८०) मवति।

·. ૨૪૪ क्षीरतरङ्गिण्या उपविदजागुत्यतरस्याम् (तु. ३११३८) ओम्-~-विवेद विदांचकार' । विमाषा गमनविद (२०६८) इति वेद-विविद्वान, विविदिवान् । अनुपसर्गाल् लिम्पविन्द (३ ११३७) इति श-विन्दः, गोविन्दः, पर- बिन्दर । वित्तो मोगप्रत्यययोः (ER५८)-वित्तं धनम, फर्शवित्तः । ५ अन्यत्र चिन्नं लब्धम् । यावति विन्दंजीवोः (३॥ ८१३०१ णमुल्-यावद् वेदमधीते ॥१५०॥ १३७. लिप उपदेहे ! उपदेहो वृद्धिः । लिम्पति, लिम्पते । लिपिसिविध ( ३११५३ ) इत्य-अलिपत् । थामनपदेपन्यतरस्या (३।१।५४)-अलि अलिपत । अनुपसर्गाल्लिम्प (३।१।१३८) इति श:-- १० लिम्पनी लिम्पः (३।१११३८ वा.)निलिम्पा देवाः ॥१५१११ १३८. पिच क्षरणे । सिध्यति. सिञ्चते । उपसगांत सुनौति (३६५) इति प. अभिषिञ्चति । स्थादिधम्यासेन चान्यासस्य (१ ३१६४)-अमिपिपेच, अभ्यपिञ्चत् । असिचत, असिक्न, असिवत। दाग्नी (३।२। ८२) इनि ट्रन्मेम्वम् । मिः संझायो कन् नूही च (६० १५ उ० ९/१०६)-सिंहः । सिचो यडि (131११२) न पत्यम्-अभिमे. सिच्यते । स्यन्तस्योपसख्यानम् -असीसिचत' ॥१५२।। १३१. अनुदाताः स्वरितेतः । १४०. कृनी छेदने। इतनयः सेट. परस्मैपदिनश्च । सन्तति । कतिता । सेऽसिचि (७१२१५७) इति पयति, चर्तिश्यति । २० कृत्तः, इंदित्वं यङ्लगर्थे'-चरोकृत्तः । निरुपपदात क्यिप् (हर ३।२१७६)५-कृत् । करी छेदनी । कृत्तिश्चर्म । कनेश्छः म (30 १. इतोऽ 'यामि ज्ञानार्थस्य प्रा विद (२।१।३८) इत्यदन्तनिर्देशान् । प्रय तु विद' इत्यधिकम् । २ क्लेशक्ति: पाठा ३. नैतद्वचन कचिद् दृधम् । धातुइनौ (पृष्ठ ३४६) स्मृनामिदम् । ४. सकारादीप्रत्यय इड्विकल्पना (२०७२१५७) यस्य विमाना(७:२०१५) इतीदप्रतिषेधः सिद्ध एक किमीदिखेन । तदनक सन् पहलुकि इप्रतिषाधार्थ- मिति मारः। ५. लिविशनात्र 'शरा१७८' संस्था निर्दिष्टा, साचिन्या । २५ ·तुदादिगणः २।२१) - कृच्छ्रम्' कर. । फस्यशम्या वस्नः (उ० ३।१७)-कृत्स्नम् । कृतिमिदि (उ० ३३१४७) इति तिकन्-कृत्तिकाः । रुघादी कृती वेष्टने (१।१२)-कणत्ति ॥१५॥ १४१. खिद परितापे । खिन्दति भिदादी (गण० ३।३।१०४) पिढा ।रधादौ खिद देन्ये (१२)-खिन्ते । सिघत इति फर्मकर्तरि ५ दिवादी (४।६१ दुर्गमते) वा ऽभ्यूह्य ॥१५४॥ १४२. पिश अवयवे पिंशति । हपिशिहि (द०उ०११४७) इतीन-पेशिर्मासलेशः पिशुन , पिशितम, पेशलः ॥१५॥ १४३, उदात्ता उदात्तेतः। १४४. रत् । सुवादयो पनिता । भक्षीरस्वाम्युत्मेक्षितधातुस्त्तौ क्षीरतरङ्गिण्यां तुदादयः सम्पूर्णाः ।। , २ १. लौगातगृश (११) व्याख्यायो देवपाल: कच्छशम्दसाधर्फ चाययाणि- सूपमुदाजबार-~"तथा च चारायधिसूत्रम्-'पुछते छछ्यो.' । पुग्धम् इम्।" विशेषोऽस्मदीये '१० व्या शास्त्र का इतिहास' ग्रन्थे (पृष्ठ ७६) द्रष्टव्यः । 'परितापे परितापनक्रियायामिति हीरस्वामी' इति पुरुषकारोद्धृत पाठः (पुठ ८५) । इह तु तथा नापलम्यते । ३ पद गती सूत्रथ्याख्यानान्ते (पृ. २१०) खिद देव्य इति दुर्ग,' इत्यस्य ध्याख्याया विद्यन इति कर्मकर्तरि तु वामनः' इत्युक्तवान् स्वामी विवस्था टिप्पण्याप्यमुसधेया। ५ 'तुदादिगण. समाप्त.' पाटा० । २० ·१० - ॥ अथ रुधादिगणः ॥ १. रुधिर आवरणे । भावरण व्यामिः । इनः सप्तानिट उभय पदिनच ! रुधादिभ्यः श्नम् (३।१।७८) दि । अनुस्वारीभूतो णमनिकामनि-गन्दधे. श्नसोरक्लोपः (३४१११ ) । हरितो ५ वा (३॥१॥५७)-अरुधत अरोत्सोत, अरुद्ध । सिपि धानो रुवा (८।२।१४)- अरुणत् त्वम्, अरुणः। न रु: (३११६४) इति कर्मकतरि चिण नास्ति - अरुद्ध गौः स्वयमेव । रोद्धा । संशवादी (३०३.२०१४२) अनुरोधी सप्तम्यां चोपपीरुधः (३४.४९)-वन उपरुध्य, व्रजोपरोधं गाः पाययति । इपितिमिमदि (द. 30 ८२६ कपाठः) किर-रुधिरम् ॥१॥ २. भिदिर विदारणे । भिनत्ति, भिन्ते । अभिदत् अभैत्सीत अभित्त । भेत्ता । मित्त शकलम (८२।५६), मिन्नमन्यत् मियोदयौ नदे (३३११११५)। काष्ठभित् । विदिमिदिरिदेः कुरच् (३।२।१६२)-भिदुरं पविः । भित्तिः। कृतमिदिलतिभ्यः किन् (उ० ३११४७)-भितिका । कृगशकुटि (उ० ४।१४३) इतोः-भिदिर्वजम् । कर्मकर्तरि केलिमः १५ (० ३।९.९६ का०) मिदेलिमं काष्ठम् । रक (द्र०३० २१३)-भिद्रम । इषितिमि (६० ३०८।२६ पाठः) इति किर-भिदिरम् । भिदादी (३।३।१०४ गणसूब) मिदा विदारणे ।।२।। ३. छिदिर ट्रेधीकरणे । अद्वैधस्य पृथक्वे । छिनत्ति, छिन्ते ! अच्छिदत अच्छै सीत, अच्छित्त । छिदुरम, रज्जुन्छित । रफ २० (२० उ० श३रिद्रम् छिदिः पशुः। छिदिरः, छित्वरः । भिदावों (३३।१०४ गणसूत्रम्)। दिदा द्वैधीमावे, विच्छित्तिरन्यत्र ||३|| ४. रिचिर विरचने । विरेचनं निसारणम् । रिणफ्लि, रिते । अरिचत गरेक्षीत, मरिक्त। रिक्तः । रिक्यं धनम् । रे. गस् । चुरादौ रिच वियोजन सपर्चनयो (१० २१.)-रेचयति ॥४॥ ५.विचिर पृथाभावे । चिनक्ति, पिङ्क्ते । अविवत्, अवैक्षीत १ श्नमोऽकारलोपे, नस्यानुस्वारे, अनुस्वारस्य ययि परसवर्गः (c) इति परसवर्णेन नकारः । स च पूर्वत्रासिमम् (१।२।१) इति न्यायन 'घटकुपु' (८२।२) इत्यनेन पले कर्तव्येऽसिब इनि कला एवं न मवतीति मारः। . ..

·रुधादिगण: अविक्त । विवेकः । जुहोत्यादी (३।१३) घेवेति वियित ।।५।। ६. क्षुदिर संपेपे । क्षुणत्ति, भुन्ते । झोता । अक्षुदत मझौ- रसीत, अक्षुत्त । श्रुष्णाः । एक 1(६० उ० १।१३)-शुद्रः॥६] ७. युजिर योगे । युनक्ति, युत, अयुजत अयोधीत, धयुक्त । प्रोपाया पुजेरयक्षपाशु (१३२६४) त---प्रयुरको, उपयुके । ५ नेह-द्वन्द पापात्राणि प्रयुनक्ति' । दिवादी युज समाधी (४१६७)-युज्यते। अस्यैव प्रहणानि ॥७ ८. अनुदानाः स्वरितेतः। ९. उदिर दीसिदेवनयोः, १०. उतृदिर हिंसानादरयोः । ११. उदाचौ स्वरितेती । छसि छुन्ते । अन्दन् अच्छीत, १० अच्छर्दिष्ट । चडि-अचच्छदत् अचिन्दत, उद् (1४१७) इतिया प्रकारः । शिचि कृति (तु. ०२६५७) इति घेद-उदिष्यति उत्स्यति। उदितो था (७१२,५६)-वृत्त्या, छदित्वा । कृष्णः । अपिशुचि (३० २। १०८) इतीसिः-छर्दिन् । चुरादौ दर्द वमने (२०४८)-छर्दयति । तृणत्ति सुन्ते । अतृहत् , अतीत । तस्येति, तर्दिप्यति । हत्या १५ सर्दिवा। तृपणः । वितदिफा वेदिः ॥८,९॥ १२. कृती वेएने। १३. उदात उदात्तेत् । कृणत्ति । फतित्या । कस्यति कतिष्यति । रुत्तः । दित्त्वं यलुगा-चरी- कृत्तः! कतराधन्तविपर्ययश्च (उ० १११६)--तकुं । तुदादी कवी ने (६।१४.)-छन्तति, कृत्तिः ॥१०॥ १४. सिइन्धी दीप्तो । १५. उदात्तोऽनुदात्तेत । इन्दुधे, स्नाललोपः (६।४।२३) । इद्धम भाष्ट्राम्योरिधः (६।३१७• वा०) मुम्-भ्राष्ट्रमिन्धः, अग्निमिन्धः । अग्निमिन्ये- अग्नीत् । प्रबोध (६।४।२९) प्रत्येधः इध्मः । एधस्येचेः (२२) असुनि (६० उ० १. अनुपलम्धमूलमिदम् । १. एतद्विषये नती धाता (पृथु ११६ दि.१) वौदादिके वी पातो (पृष्ठ २५४ टि..) टिप्पणे प्रष्टव्यम् ।

·1 ܊ ܐ २५८ तीर तरङ्गिण्या ११८२)। वाविन्धे (उ० २१२६) रक्-धीधं विमलम्, नीध्र पदल- प्रान्त ॥१॥ १६. खिद दैन्ये ।१७. विद विचारणे । १८.अनुदात्तावतु- दात्ततौ । खिन्ते । दिवादौ (४६१ दुर्गमते) विद्यते । तुदादी (६।१४०) ५ सिन्दति । विन्ते । तुदविदोदना (८।२।५६) इति या निधानत्यम्- वित्तः चिन्न ॥१२, १३॥ ११. शिप्ल विशेषणे । विशेषण गुणान्तरोत्पादनम् । इत श्चत्वारोऽनिट परस्मैपदिनश्च । विशिष्टि । व्यशिपत् । कर्मणि तडि क्सः (द्र० ३२११४५)-व्यशिक्षत । विशिष्यते । चुरादौ शिप १० असर्वोपयोगे (१०२११)-शेपयति । शिप्यत इति शेषः ॥१४॥ २० पिप्ल संचूर्णने । चौरस्य पिनष्टि, जासिनिग्रहण (२।३।५६) इति पठी। अपिषत, अपिष्ट, अपिशत । पेप्टा। शुष्कचूर्णरूपु पिष (३।४।३८) पमुल्-शुष्कर्ष' पिनष्टि । उणादी (द० दश० उ० वृत्ति ३३४) पिनाकपिण्याकौ ॥१५॥ २१. भन्नो आमर्दने । मनक्ति । भक्ता। अभाडोत् । मजेश्च चिणि (६।४।३३)-अभाजि,अभजि । जपजम (७४८६) इत्यभ्यासस्यानु- स्वारः-सम्मज्यते । शान्तनशा विमापा (६४.३२) इति वा तुम्-भक्- स्वा भड्क्त्या । मञ्जभासमिदो पुरच (३।२।१६१) भगुर. | धम् (द्र०३ १३१६९ ) भज्यतेऽनेनेति भड्गस्तरडग. । के-भग्न । २० भगि ॥१६॥ ०२. भुज पालनाभ्यवहारयोः। अभ्यवहारो भोजनम् । भुनक्ति भुगम् ' मुजोऽनवने (१।३।६६) तड़-भुक्तोऽग्नम् । भोका। गति बुद्धिमत्यवसानार्थ (१३४५२) इनियमसमा-भोजयति व सक्तन् । मोउग मदो (७३।१९) माधु, भोग्यमन्यनामोजोऽचि (६० ३।१।१३५) मुजन्युजो पारपुपापयो (७३।६३), अन्यत्र मोग सुगम् । विश्वमोज, १. 'तिलपेपम्, तैलपेषम्पायन्तर । २ 'मोगा. १५ ·रुधादिगण भुज्युर्गन्धर्वः' । सचिभुजिया किश्यन् (उ० ४।१०९)-भुजिप्यो दासः । तुदादी भुजो कौटिल्ये (६।१२१)-निर्भुजति ।।१७।। २३. अनुदात्ता उदात्तेतः। २४. तृहि हिसि हिंसाया | इतोऽपी सेटः परस्मैपदिनन्ध । तृणह इम् (७३।१२)-तृणेदि, तृण्ढा, तृहन्ति । तृपिढ । तृहेः को हलो- । पक्ष (उ० ५४८) तृणम् । हिनस्ति । हिन्धि, घि च (८१२।२५) इति सलोपः । तिप्यनः (८२।७३)-अहिनद् भवान् । सिपि धातो रुवा (१२।७४)-अहिनत् त्वम् अहिनस्वम् । निन्दर्हिस (३।२।१४६) इति हिंसक । नमिकम्पि (३।२।१६७) इति :--हिंस्रः । हिंसा । हिंसीरो (१० उ०५।१८) गलाकर्मणसाला ॥१८,१९॥ २५. उन्दी क्लेदने । उनत्ति । उन्दिदिपत्ति । धभिः प्रयो- दैध (६ ४११६) इत्ययोदः क्लेदनम् । नुदविदोन्दत्रा (८२५६) इति वा नवम-समुन्नम् समुत्तम् । उन्देरिष्वादेः (३० १३१२) इन्दुः । रक (द्र० उ० २६१३)-रद्रः । उन्दुरः सनकः । उदकम् । उन्देर्न- लोपश्च २।७६) इनि युद-औदनम् । उत्तः शस्त्रयणम् ॥२०॥ १. अत्र लिबिशेन हैमोणादिसूत्रमख्या ८०२ तुलनाय निर्दिछ । सत्यपि मुज्युपदे नायमर्थतत्र निर्दिष्यते । भुपु पदं त पञ्चपा (३।२१) दशपापी (११२३५) उगपत्र मान्यते । २. महामाध्ये विकृत्वा सिंहो हिमपव्यत्ययेन निपादितः (१० हयवस्ट सूत्र, तथा ३।१।१२३) । तथैव च निसलेऽप्युक्तम् -हिंसेर्वा स्याविपरीतस्य २० २३१८उगादी (६२) तु मियुत्पादितः । उमयमप्यर्थप्रदर्शनपर निर्वचनम् । वस्तुतस्तु सिंह-दो सिंहतरेव निष्पपते । सिंहिश्र पाराकरनधातुपाठे पठरेषण पश्यते (द. १४६६)। तस्मामात्र ननिन्मूलेंण हिम इति भूतपूर्वशम्दस्य स्थाने वर्णव्यत्ययेन सिंह इत्युक्त, नदेव च माशयो प्रसिद्धीभूतमिति पल्पना राक्या उद्भा- वयितुम् । वस्तुतस्तु सर्ववेव वैयाकरथा भागमादेशादिना मूलम्ता प्रकृति (या वेषां २५ काले प्रयोगाल्लुप्ताऽम्) स्मारयन्ति इगन्यत्रारमामिविस्तरेण पश्यते । ३. मूषक इत्यर्थः । ६० अमरकोप २।५।११,१२। तत्र 'उन्दुरः' इत्यु. कारान्तोऽपि पठयते । ० हैमोपादि ४२३ ।

·२६० क्षीरतरङ्गिण्यां २६. अञ्जू व्यक्ति प्रक्षण गतिषु । व्यक्तिः प्रफटता, म्र- क्षणं घृतादिसेकः । अनक्ति । अङ्क्ता, अञ्जिता । रिमपूज्वशा सनि (तु. ७/२१७४)-अजिजिपति । अज्ञेयेति भाज्यम् इष्यते (द्र० ३।१।१०९ माध्यम)। अक्तः । ऋतन्यद्धि (४२) इत्यलिन्-अञ्जलिः । ५ अशिष्ठुस्तिलादि । अङ्कवा, अक्त्या, अनित्वा ॥२१॥ २७. तन्नू संकोचने । तनक्ति । तत्वा, तफ्त्वा, तञ्जित्वा । तक्तः । तन्चू इति द्रमिडा:-तफरवा, तश्चित्वा ॥२२॥ २८. ओविजी भयचलनयोः । किनक्ति । उदविनः । उद्विजते तुदादौ (६।११) ॥२३॥ २९. जी वर्जने। वृणक्ति । अवृणा । अपवृक्तः । वर्ग । वृजिन पापम् । वृची वरण इति दौर्गा:-पर्कः। अदादौ (२।२० दुर्गमते) वृक्तेरा ३०. पृची संपर्के । पृणक्ति । सम्पृक्तः । पञ् (द्र० ३३३१९) सम्पर्कः, मधुपर्क' । अदादी (२२१) पृक्ते । चुरादौ युज पृची सपर्चने १५ (१०।२०८)चा णि-संपचंयति संपचंति' ॥२५॥ भट्टक्षीरस्वाभ्युत्पेक्षितधातुहत्ती क्षीरतरङ्गिण्यां रुधादिगणः सम्पूर्णः॥ १० १. चत्र 'म्' इति न पश्यते । धानुवृत्ती सायणः वृकरणं पठित्वा --- "धातुपारायणे तु गणसमाप्तिप्यते । तेन लुनति पुनति इति सिरपति"(पृष्ठ १५४)। २. पति सीरस्वाम्युत्प्रेपितवीरताहिएयो धानुवृतौ रुपादिगयः सम्पूर्णः' पाठा.।

·॥ अथ तनादिगणः ॥ . १. तनु विस्तारे । इतः पद सेट उभयपदिनध । तनादिकम्य : (३।११७९) तनोति तनुते, तन्यः तनुवः, तन्मः तनुमः। तनोकि (६।४।४४) इति तायते, तन्यते । अतनीत अतानीन (द. ७१२२७) । तनादिगस्तपासोः (२।४/७९) सिग्लुग्या -अतत, अतधा, ५ वनतितनोत्यादीनाम् (१।४।३७) इत्यनुनासिकलोपः, अतनिष्ट, अतनिष्ठाः । नहिवृति (६।३।११६) इति की दीर्घ:-रीतत् । तत्या, तनिया। ततः, विततः। सनीवन्त (२०४६) इति वेद-तितनिपति, अनिदपते- तनोतेविमाषा--(६।४।१७) दीर्घः-तितांसति तितंसति । तनोतेपः (द्र० ३।१।१४० या०)-अवतानः । घभि (३।३।१८,१९) वितानो यमः, १० सन्तानः एकतानः । मृगृशी ( उ० ११७ ) इत्युः-तनुः । कशिचमिनि (३० १८०) इत्यू:-तनूः । सितनिगमि (उ० १९६९)--इति तुन्-तन्तुः। तुक् । तोकमपत्यम्' । सानसिवर्णसि (उ० ४।१०७) इति तण्डुलम् । तन्युषिभ्यां वसरच् (तु. ३० ३।७५)-तसरः सूत्रवेष्टनम् । सरस्तु पट्ट- सूत्रम् । वनिम्म्या किन्ध (उ० ३८८) ततम् । सातः (०३० ३१६०) १५ पिता । तनः कयन् (तु. द्र.उ. 15t) तनयः । ष्ट्रन (दश. ३०८७९) -तन्त्रम् । न लिचि दीर्घश्च (३४१३६)-सन्तिः । तन्त्रीः । क्तिनि (३.३.५४)-तति. पङ्क्तिः । तनोते ईउः सन्वय--(उ०५/०२/-तितः परिपवनम् । तनरनभ व (तु० ठ० २०६३)-वर । वा ल्यपि (६३४१३८) इत्यनुनासिकलोपः-प्रतत्य प्रतन्य ॥१॥ २. पणु दाने । सनोति, सनुते । सात्रा सनित्या 1 सायते मन्यते । असनीत,असानीत् । असात, असनिष्ट । असाया: मसनिष्ठा १. तुलनीयम् - हेमधातुपारायण ॥१॥ २. 'वृञ् लुटि (उ० ५९) इत्युलच, तण्डसम' इति पाग। ३. घनोमयत्रार्थनिर्देश विपर्यासः सजात इति प्रतीयते । अमरकोशे २१ 'सर पुत्रोष्टनम् (३।२।२४) इति पयते । इमोशदिदृचौ 'तमरः कोशेपवरत्रम्' इति निर्दिश्यते । अयमेव 'तसर:' सम्प्रति 'सर' इति माया प्रयुज्यते । यत्र दशपायुगादिवृतिः ८१५५ यवलोकनीरा। । 'तितस् पालनी' पाया ·२६२ क्षीरतरहित्या सनीवन्तर्घ (७१२१४९) इति सिसनिति सिपालति । सनोतेरनुना. लिफलोप आत्वं च (द्र० ६४५४२)-सातः । नक्तिचि दीर्घच (६।४। ३६)-सन्तिः । लोपधास्यान्यतरस्याम् (६।४।४५)-सतिः । ऊतियूति (३॥३॥ १७) सातिनम् । घुण (द्र० उ०१३)-सानुः ॥२॥ ३. क्षणु हिंसाया | क्षणोति, क्षणुते । क्षरया क्षणित्वा । हम्यन्तक्षण (७.२ ५) इति वृद्धिर्नास्ति अक्षणीत । क्षतः, क्षतिः । तिणु इति दुर्ग-क्षिणोति, क्षितः, क्षितिः ॥३॥ ४. ऋणु गतौ । गुणोति, ऋणुते ॥४॥ ५. तृणु अदने। तृणोति, तृणुते । वृत्या तृणित्या। पुणु पर्दने १० इति नन्दी 1411 ६. घृणु दीप्तौ । घृणोति, घृणुते । घृत्ता घृणित्या । घृणि, घृणा, घृतम् ॥६॥ ७. उदात्ताः स्वरितेतः। एते सार्वधातुके संदिग्धगुणाः' -पति, तयोंति, घोंति । ८. वनु यावने । १. मनु अवोधने । १०. उदानावनु- दात्तती । धनुने । अयने । चत्वा, यनित्य । यतः । ग्लास्नाउनुपमा प (११५५६ ) इति मित्रं घा-नयति धानयति । अमानुपसर्गाद ( १९५५ ) इत्यनुवृत्तः, सोपसर्गात् नित्यम् - प्रश्नपीति माग (२१५५६) उक्तम् । वनिता । पण्डः दि० २० १११४) । घनिष्ठ । म्यादी पनु च नोच्यते (११५४१)-यननि । मनुत । मत्या मनिन्या । मतम् । अमन अमनिट, अमयाः अमनिष्ठाः । दिवादी मनाने (१०६६)-मन्यते ॥७॥ ११. डुक करणे । १२. अनुदास: । फरोति । कुले, १. पतं प्रक्रियासमुपो (४ २७८) यी (१३ ५५७) फारामस्नभानुपाठीमाटीमेपा गुपामार उदारिए । पा-लियोति, प्रायोति, क्योति, योति, चिमोति, दिलोति, पिपौति । १४ २१९, २४.। २.सोपा शिपिन् । - . २० ·तनादिगणः २६३ करोतेः (२०६४।११०) इत्युत्वम्, तनादिकम्य उ (३१७९) इति पृथक फनो प्रहणादन्यत् तनादिकार्य नास्ति' 1 अनुपराम्या कृतः (११३७६) न तङ्- अनुकरोसि, पराकरोति । गन्धनादी (०२३। ३२) तङ्-श्येनो वर्तिकामपकुरुते । थधैः प्रसहने (११३१३३)-तं हाधि- चके । वै. शब्दकर्मण: (१३३३३४)-श्या चिकुरुते स्वरम् । अकर्मकान्य ५ (१२३६३५)-विकुर्वते दान्ताः । सपर्युपेन्यः करोती भूषणे, समवाये च । (६।१।१३७-१३८)-मुट् संस्कुरुते, परिष्कुस्ते,। उपस्कुरुते । नित्यं करोतेः (३।४।१०८) इति म्बोर्विकरणलोपः-कुर्वः कुर्मः 1 सूत्र १ (२०१३) इति लिटि नेट्वर्थ, चश्व, चम । ऋद्धनोः स्ये (१२/७०) इट-फरिप्यति । ये प (६४.१०६) इति विकरणलोपः- १० कुर्यात् , न मकु राम् (EIRI७६) इति दी? नास्ति । इकोरल्यतरस्याम (१।४।५३) कर्मसशा-चटं कारयति चैत्र, चैत्रेण वा । तिरोऽन्तों, विमापा कमि (११३१७१-७२) गतिसंज्ञा, तिरसः (द्र० ८।३।४२ ) गती २. कतमदन्यत् तनादिकायं करोतेन भवतीति न व्यक्तीकृतं पीरस्वामिना । महामाध्यता त्वत्र सर्वमन्यचनादिकार्यमुपन्यस्य विरोपामाप उर्वतः (द्र०३।११७६)। १५ तस्माद भाष्यहन्मते ग्रहणं व्यर्धमेव । जैनेन्द्रमहावृत्चिता तूक्तम्-'तनादि- भारतपासोः (जै० १४१४८) इति विमापया हम्न (सिचो लुट् न) मवति । यकृत, प्रकृयाः । न चानुपदे (सिचो लुगभावपडे) 'प्राद गौः' (जै० ५।३।४५) -(हस्वादनात् अष्टा० ८।१।२७) इति स ( लोप. ) सम्भवति । तस्मिन् प्राप्त उप (सिचो लुरः) भारम्भात् से: श्रवण प्रमज्येत इति । इद चाविचारितरमणीयम् । २. जैनन्द्रव्याकरणानुमारमपि 'प्राद् गो.' (जै० ५।३।४५ ) इत्यस्य 'पूर्वत्रासिद्धम्' (जै० ५।३।२७) इति प्रकरणे विधानान् । तेन प्राद्गोरिति वा स्वादशात् इति का सिच: मकारनोपस्यासिद्धत्वात् नहि तत्प्राप्तौ निमाषा मिचो लोप श्रारभ्यते, येन पवे सकारश्रवण प्रसज्यत । अन एवं महामान्यता इदमपि वैशिष्टय निराकृतम् । वर्य त्यनुमिनुम.--जो वादावेव पाणिनीयः पाठः, न तनादौ । तथा सत्येव २५ 'तनादिकम्य उ.' (३।११७६) पूरे पृथक् कृनो प्रहणमुपपद्यते 1 मायच्या ख्यानादनमीयते मगवतः पतघलेः प्रागन कम तनादौ प्रपोऽभूदिति । अन् करण (१२६३६) सूत्रस्य टिप्पणमप्यवलोकनीयम् । २ 'अपस्कुरुते' पाठा। ३. कचित् 'स्वरम्' नास्ति।

·२६४ तीरतहिण्या सत्वम्-तिरस्कृत्य, निरु कृता । मस्तियोगे (५।४।५०) चिः- शुक्लीकरोति । मियोपपदान् सोऽम्यासे (२॥३॥७१) तरपदं मिथ्या फारयते । कृत्रिमम् (द्र० ३३८८) । विभाषा वृषोः (३।१११२०): इति क्य, कार्यम् । अतः कमि (८(३१४६) इति सत्यम्-अयस्कारः । '५ नो हेतुताच्छील्यानुलोम्येषु (३।२।२०) :-विद्या यशस्करी । दिवाविमा (३।२१) इत्यर-दिवाकरः । कर्मणि भूती (शारा२२)-कर्मकरः । स्तम्बशस्तोरिन् (३.१२४) स्तम्बकरिवाहिः' शककरिवत्सः । मेघर्तिमयेषु इम:३।२१४३)खन्- मेघंकरः । मरियमद्रेश्य च (३३२१४४)- क्षेमकर:क्षेमकारः । वामएमग (३।२२५६) इति स्युन्-आदयकरणम् । १. कत कर्मयोश्च भूकमोः ( ३।३।१२७ । खल-पदाव्यंकरः, स्वायफरः । सुकर्मपाप ( ३।२।८९ ) इति किए-सुकृत् । राजनि युधिषः :(३।२।१५) शनिप्राजकवा । पहें च ( ३।२।६६)-हवा । अलंकन निराशन् (३।२।१३६) इतीष्णुच्-अलंकरिष्णुः, निराकरिष्णुः । कनः श च (३।३।१००)-किया, कृत्या, कृतिः । प्रश्नाख्यानयोरिम् च (कावन्य १५ कृदन्त ६०७१ सर० कराठा० २१४११६१)~ को कारिमोशीः १ इमा कारिमकार्यम, कारिकाम् । ण्यन्तात् ० ३.३.१००) कारणा) मिदादी (गण. ३१३१९०४) फारा थन्धने । फर्मरयाकोश कमः 'खाम् (३।४।२५)-चौरंकारमाकोशनि। स्वाभि णमुल (३।४।२६) - स्वादुंकार भुत । थन्यवंकथमित्यंसु सिमप्रयोगश्च ( ३।४।०७अन्ययाकारम, २० एवंकारम् । यथातथयोरसूपाप्रतिवचने (३४.२८)-यथाफारमस्तु फि तयानेन ? तिच्यपवर्ग (३४६० ) सियंकृत्य, तियफ्फारम्, समाप्त्यर्थः । लाग्ने तस्प्रत्यये कभुवोःर (तु. २४/६१)-मुखत कृत्य, मुखतःकृत्वा, मुखताकारम् । नाधार्यप्रत्यये व्यर्षे (३४१६२)- नानाहत्य. नानाफारम, द्विधाकृत्य द्विधाकारम् । म्यादी न करणे- २५ (१।६३९)-फरति, करते । स्यादी कश् हिंछायाम (५०)- कृणोति प्रयते । पापानि (१० ११) सण-कासः, कारः । कमोरच (उ. १।२४)-कुमा, कुरः । म कनुः (३० ११७६)-कातुः । एडन् कसभ. १. 'मीहिः शकरि कचिनास्ति । २. 'कभुवोः' सर्वयोशेण पाठ ·तनादिगणः मा (उ०:२९)-करण्डः । कुहम्यामगुः' (उ० २०१०)-फरेणुः, करेणः । कदाधारा (उ० ३।४.) इति फा-कर्मः । धूमदिभ्यः किन् (उ० ३१७३) इति सरत्-कलरः । कुन उच्च (४३३) इतीरन-कुरी- रम् । कम उदीच्या कारिषु (तु. उ० ४१२९) इती-कारिः । मनिन् (दश० उ० ६।७३)-कर्म । कुत्रः पासः (उ० ५।४५)-फासः । कृपेः कः-कृर्षासः कञ्चकम् । करोतेढ़े च (तु० ६।१।१२ भाग्यम्)-- चक्रम् ॥ भट्टक्षीरस्वाम्युत्प्रेक्षितधातुवृत्तौ क्षीरतरङ्गि- एयां तनादिगणः सम्पूर्णः ॥ ५ १० १. 'मेनुः पाठा। २. दशपाया तु 'कनः पासम्' (६६१०२) इति कापासः पद साध्यते । ३ कचिदय पाठो नास्ति । थत्र 'पेः' इत्यपपाठ: प्रतीयते । अमरटोकाया तु 'यूपरेऽस्यते कूपसिः स्त्रीणां कम्यूलिकाख्यः' इत्याह (२०६।११८) । हैमोणादी (५८३) सरस्वतीकण्ठामरणे (३३३३१७८) च 'कर' धातोः पासप्रत्ययो विधीयते । ४. 'इति धीरस्वाम्युटेक्षितक्षीरतरङ्गिण्यां धातुवृत्तौ तनादिगणः' इति पाठ १५ ·॥ अथ क्रयादिगणः ॥ १. डुक्रीञ् द्रव्यविनिमये । विनिमयः परिवर्तः । इतः सप्तानिटः । कयादिभ्यः श्ना (३१/८१)-क्रीणाति, कोणीते. ई हल्पयोः (१४|११३) | फ्रीणन्ति, श्नाम्यस्तयोरातः (६।४।११२) लोपः। परिव्य- ५ वैश्यः क्रियः (२।३।१८) तङ्-परिक्रीणीते ! क्रीड्जीना णो ( ६।१।४८) इति आत्वम्-झापयनि । ता । कय्यस्तदर्थे (६।१।८२), योऽन्यः । कर्मणीनिर्विक्रियः (तु० ३।२६३)-सोमविक्रयो । क्रिय इकन् ( उ० २।४४)- क्रयिकः ॥१॥ २ प्रीब् तर्पणे कान्तौ च । कान्तिरभिलापः । प्रीणाति, १० प्रीणीते । धूभीोर्नु (१३६३७ वा.)-प्रीणयति । इगुपधक्षा (३।१।१३५) इति फा-प्रियः । दिवादौ प्रीइ प्रीती (४॥३४)-प्रीयते ॥२॥ ३ श्रीज् पाके । श्रीणाति, श्रीणीने । श्रेता । श्रीतः ॥३॥ ४. मी हिंसायाम् । मीनाति, मीनीते। हिनु मीना (८।४।१५) इति णत्वम्-प्रमीणाति । सनि मीमा (७४।५४) इतीस~-मित्सति । १५ मीनातिमिनोतिदीड ल्यपि च (६११५०) इत्यात्वम्-प्रमापयति, प्रमाय । मिमीलियां खल्बोः प्रतिषेपः (तु. ६।११५० वा.)-ईपन्मयः प्रमयः । मीतः-उणादी मीनातेरूरः (८० उ० ८३२८)-मयूर 180 ५. पिञ् बन्धने । सिनाति, सिनीते । असपीत् । स्तौनिएयोरेर षणि-(३॥६१) इति नियमात सिसीपति । स्थादी (२) सिनो. २. ति । अस्यैव प्रासककस्य (द्र० ८१२४४ यासिनो प्रासः' स्वयमेव ॥५॥ ६. स्कुल आमवणे । भाप्रवणमुद्ररणम् । सौत्रोऽयम इत्या- पार्या:' । स्तम्भुस्तुन्भुस्कन्मुस्कुन्भुस्कुभ्यः सुश्च (तु. ४८२)-स्कुनाति स्शुनीत, सकुनोति स्फुनुते । स्फोता ॥६॥ १.मांसविक्रपी' पाठा." २. 'प्राम:' कचिदपपाठः । ३. 'पाचार्य: पाठा.. धावृतिः (१४ ३६५)।

·. मयादिगणः ७. युम् बन्यने । युनाति, युनीते । योता । अदादी पु मिमग ( २१२५ ~योति, ययिता । चुरादौ पु गुप्सापार (१.१५७)- पाययते ॥७॥ ८. अनुदात्ताः। ९. चनूम् शन्दे । इनो गृपर्यन्ता(९।२७यिंगतिः मेट। पनूनानि, ' फ्नूनीते, पनविता !! १०. दू हिंसायाम् । दणाति, दणीते । यिना। दूनः'। स्यादी (१३३ दुर्गमते) द्वणोनि ॥९॥ ११. पूर पाने । पयनं शुशिः। वादीन इस: (७३)- पुनाति, पुनीते । पूमो विनाश (८२४४ वा.) निष्ठान यम्--पूना ययाः, १ पूतोऽन्यत्र । निरम्योः पूल्चोः (२।३।२८) घन्-निष्पायो योहिमेवः । म्यादी पूड़ पवने (१६९१)-पयते । दिवादीयते । पोत्रम् । पवित्रम् । पुत्रः । पोतः । मस्तनप (उ० २।९५) इति पोता मास्विफ् ।।१०।। १२. लून छेदने । सुगाति, सुनीने । लयिसा । मनि नेद (द्र० ७२२१२)-उलूपति | अलीलयत् । लिलाययिनि योः पुरणारे (sixe.) इत्यभ्यासस्येत्त्यम् । शादिम्परच (. cir) नि- निधानवम्-तूनः । प्राकारल्लादिग्यः किन निधान् (२२४४ वा.)- निः। प्रतिधु (तु. ३२००४ ) इनोरन्-लयित्रम् । पापक सू. शिक (तु.रा. उ० ॥२७) इमि लयाणकःहना । सिमग (२०३1८६) इति सन्-लोतः। प्रमुल: सममिहार पुत् (३११४.) एयफः । नामन्: २. सामन ( दरा. 3. ६) तिलोम । निरयोः पूषोः ( ३२८) घम् अभिलायः ॥११॥ १३. स्तृश् छादने । तृणाति. स्माते । माम्नरिमा मान रीता-पतो वा (७।२।३० तीटो दीर्घः ।विडमनोरामनेपदेश (॥३॥४१) पेट-भास्तरिणीय आम्नीर, आम्लरिष्ट भाम्नीर पनि (७१२२४१)-मातिस्लीप्ति मातिस्तलिति मातिस्तरी पनि । १. 'दवितः' इत्यराउरिन् । २।१९॥ २. पोलरहिरण दिरासन एपी। ३. विषद्रोमा परिकारिन्।

·। । १० २६८ क्षीरतरङ्गिण्या अत् स्मृदत्वरप्रथ (७४।९५) इति चयभ्यासस्यात्त्वम्-अतस्तरत् । आस्तीर्णः । स्तीणिः । प्रेस्त्रोऽयते-(३३३३३२) यत् प्रस्तार, यक्षे तु प्रस्तरो हविषाम् । प्रथने वावशब्दे (३॥३'३३)-पटस्य विस्तार शब्द- विस्तरः। छन्दोनाम्नि च (३।३।३४)-विष्टारपङ्क्तिः । वृतामनयोरिटरः ५ (१३६३), अवे तस्त्रोधं (३।३।१२०)-अवस्तारः । स्वादौ स्तम् (१६)-विस्तृणोति । विस्तृतः । स्तरो विस्तरभेदः। स्तरी-(द्र० उ०३१५८) मेघः शय्या च-सरोमास्तीयं ॥१२॥ १४. कृम् हिंसायाम् । कृणाति, रणीते । फीर्णः। फीणिः । कृपू इत्येके ॥१३॥ १५. घृञ् वरणे । गाति, पृणोते। चूर्णः । पूर्णिः । विवरः । का दारिम्य उनन् (दरा० उ० ५१५२) यरुगः । पम् इति नन्दी ॥६॥ १६. धूञ् कम्पने | धुनाति, धुनीते । स्वरतिपूति (२४) इति धेट-विधोता विधषिता। धूप्रीमो (७३।३० वा०)-विधूः नयति । सुमधूभ्यः परस्मैपदेषु (७१२।०२)-अधारीत घूनः । धूनिः । १५ म्यादी घुमौ (41१० पाग-तरे) धूनोति,धुनोति। अयधूतः, विधुतः। चुरादी ( १०२२४ ) धूनयत्ति । तुदादौ ५ विधूनने (६९८ )- धुवति ॥१५॥ १७. शुञ् हिंसायाम । णाति रणीत । शीर्यने । शोमः । शोणिः । शो इस्खोवा (७४।१२)-पिशामः विराधः । सरपार २० (३।२।१४) इत्युकम्-विशायकः । शपोः (१३२।११)-दाराम हिनः । उणादो शारारिराटियो: शिपः (३. १४)-पिशा. गर्धान्यरकाम् | गस्तिरि (उ. प.)[युः -गर्दियः । पापरपोः सनिगम्याचि (३० ११३५)-परशुः । भरपा (७० ११२५) गध नुरन-यनम् । यद्वारः, (६०३०३३१३१) शिशिरम (० २५ उ० १०१३) रोऽपि (E. ३११३४) 1 तरणगर साना (. १।१२७)-गाई। शामग्रो:ति (३० ११.)-परतु HD १.१.ईम पाया १.'' पास.. 1. 'A'पवित्र ·१० क्रयादिगणः वः-(उ० १११५५)-शर्वः । कृगशवृश्चतिभ्यः वरच (दश० ३० १४०)- शर्वरी । स्शग्यामू च (तु० दश० उ०१६)-शूर्पः । शिरः करन् (दश०३० ८७०)-शर्करा । शपम्पा किद् (६० उ० ६।१०) इत्तीप-शिरीषम् । मनिन् (दश० उ० ६१७३)-शर्म । शृपा द्वे रुक चाम्यासस्य (उ० ४११९) -शर्शरोका | कृशकटि (उ० ४६३०) इतोरन्-शरीरम् । असुन फित् ५ (द्र० उ० ४।१९४) शिरः । काशपटिभिदिलिदिभ्यश्च - (१० ४।१४३) इतीन कित्-शिरिः । शिरः शकुनी (तु० दश० ११५६ कपाठः) इण शारि, शारिका । दोरम् (३।३।५७)-शरः । शू वायुवर्णनिवृतेषु (३॥३॥ २१ वा०) घश्-शारो वर्णों घायुश्च । नीशारो हिमामिलापह घस्त्रम्-गौरिवातिनीशार प्रायेण शिशिर कृशः ॥१६॥ १.८. पृ पालनपूरणयोः । पृणाति । राहो इस्वो वा (७।४।१२)- निपपर:निपः । ऋदोरम् (३३३६५७)-पर। वा दान्तशात (७२।२७) इति ण्यन्तात पूर्ण. पूरितः । न ध्याख्यामूर्छिमदाम् (८।२।५७)-पूर्तः, पूर्तिः । पूरी प्राप्यायने (४४३) इत्यस्मात् पूर्णः । भ्राजमास (३।२।१७७) इति किए-पूः । पृमिदि (उ० १९२३) इति कुर-पुर यहु । पुर. कुषन् १५ (उ० ४.७४)-पुरुषः । अतिपूपि-(उ० २।११७) इत्युतिः :--परुः पर्व। धावस्यज्यतिभ्यो नः (उ० ३।६)-पर्णम् । शपभ्यां किन् (दश० २० १४१०)- पुरीपम् । पृकलिम्याम (दश• उ० ६।१५) उपच्-परुपम् । स्नामदि (उ. ४४११३) इति यनिए-पर्व । जुहोत्यादी (३४) पिपति, चुरादौ पूरणे (१०।१५)-पारयति ॥१७॥ १९. मू हिंसायाम । मृणाति ॥१८॥ २०. व भृ भरणे'। वृणाति, भृणाति ॥१९, २०॥ १. दशपाधा. कपाठे 'शर' पाठ । अन्यत्र म. । परन्तु शरामारके दशपादीपाठ 'शिरः करन्' (८1७०) इत्यत्र ' शिरफेव पठ्यते । २, काशिकायो (३०३।२१) उनमिद पधार्थम् । ३, पत्र 'द वरणे' इत्यन्येषां पाठः । पुरुषकारस्वाह-'वृ वरसे, दून् वरणे ....."तत्र चाय पवर्गनीयादि बहवः पठन्ति । मरण इति स्वामि- शाक्टायनी' इति (पृष्ठ ४१) । प्राथमित्यस्यार्थः 'वृ दरथे' इयस्य स्याने '१ वरणे' ·२७० . क्षीरतरङ्गिण्यां २१. भू भजने च' । मर्जन पाकः ॥ २२. दू विदारणे। रणाति दीर्णः दीणिः विददरु: विददुः । अत् स्मवृत्तर (४६५) इति व्यददरत् । दृसनिजनि (उ० १॥३) इति भुण-दारुः । काशदभ्यो वः (उ० १।१५५)-दधः । शमसोऽदिः (७० ५ १०१३०)-दरदो देशः । दरद् ईषदर्थेऽव्ययम् । तस्य रेति प्राकृते अपभ्रंशः । स एव कविमित्या प्रयुक्तः-दरदलितहरिद्रा (विद्धशालमस्जिका ३३१७) इति । पतृदारिम्य उनन् (दश० उ० ५।५२)-दारुणः । न्यो विन् (दरा० उ० २१२३)-दविः । हयातस्वध (तु० उ० ४.१८३) इति तिप्-इतिः । उदि देणातरलची पूर्वपदान्तलोपथ (दश० उ० ८।६७ कपाठ.)~-उदरम्। फर्फरीकाद- १. यश्च (उ० ४।२०) दर्दरीकम् । पचादी (गण. ३११११३४) पर , दरी । पृषोदरादौ (०६।३।१०९) दर्दरो वादयमाण्डम् । दर्दुरः । घटादौ । द भये-(१५४५) दरप्ति दरयति । अस्माद् दारयति ॥२१॥ २३. जू क्योहानौ । जगाति । जीर्णः, जीणिः । दिवादी (२०) जीर्यति ॥ २४. नु नये । नृणाति । नीर्णः, [नीणिः] 1 घटादौ (१५४६) नरयति । नरोऽचि (द्र० ३।१।१३४) । मनरयोईरिश्च (१७३ गणप) --नारी ॥२३॥ २५. कृ हिंसायाम् । कृणाति । कीर्णः । तुदादी का विशेष (६३१०६)-किरति ॥२४॥ २६. ऋ गतौ । गुणाति । समीणः 1 ईर्यते । अरिरिलति, अरिरीपतिः पति ॥२५॥ २७. गृ शब्दे । गृणानि । गीर्णः । गीणि: । उजगार । अगा- इति । धातुतिकार पुरुषकारवचनमुद्धरया-वापशव्देन जित् कृपाति- रुच्यते । स्वामिशाक्ापनाकप्य पठिन्वा मरणार्थलमाहतुः' इति (धातुषो १४ २५ ३६८) । तरनिएयो पक्तिशावायनधातुपाठे छोमया दन्योपादिः पाठ एवोपलम्यते । १. उतमिदं पुपकारे (पृष्ठ १६), तर 'पा.परय स्थाने पार इदिपाः।

·क्यादिगणः २७१ रीत् । कृमोक्य (दश० उ० १११०१) गुरुः । तुदादी ग्रनिगरणे (६३११०) गिरति ॥२६॥ २८. उदात्ताः। २९. ज्या क्योहानौ । इतो नवानिटः । अहिज्यावयि (६।१।१६) इति सम्प्रसारणम्-जिनालि, सम्प्रसारणस्य दीर्घः (द्र० ६४२), ५ खादीना इस्वः (७३०) । जीनः । जीनिरिति दुर्गा, नन्दी वाह-तिनि प्राप्ते ग्लाम्लाज्याहाम्यो नि: (३२९४ वा०) ज्यामिः, वीण्यावरिभ्यो निर् उणादों (उ० ४।४८)। कविधौ प्रसारिग्यो डः (२० ३२ ३ वा० )-ग्रहाज्यः उणादी नक् (द्र० उ० ३।२)- जिनः । ल्यपि च, ज्यश्च (६३११४१-४२)- प्रज्याय॥२७॥ १० ३०. ब्ली वरणे। लिनाति । यति हीब्ली (1३।३६) इति पुक्-ठलेपयति ॥२८॥ ३१. री गतिरेपणयोः । रेपणं हिंसा । रिणाति । रीणः । रेपयति । दिचादौरीङ् सवणे (२८)--रीयते ॥२९॥ ३२. ली श्लेपणे । लिनाति । लीनः । दिवादी (४२९) प्ली- १५ यते । चुरादौ ली द्रवीकरण (१०।२०६)--घृतं विलीनयति ॥३०॥ ३३. दृत् । ल्वादयः प्वादयश्च चर्तिताः ॥ ३४. ली गतौ । ल्वीनाति ॥३१॥ ३५. वी वरणे । प्रोणाति ।' ग्रीतः । उणादौ ग्रीहिः ॥३२॥ ३६. भ्री भरणे । भ्रीणाति । म्रीतः ३३}} ३७. क्षिप् हिंसायाम् । क्षिणाति । अङ् (० ३३३३१०४}-- क्षिया । स्मादौ (१॥३३ दुर्गमते) क्षिणोति, म्यादी (१९४९) क्षयति, तुदादी (६३१०६) क्षियति ॥३४॥ १. एतदातुव्याख्याने सायण पाह-'सामिकाश्यपादयो "अतिहीवी" इति पठन्तो प्रेपपतीति पुकं प्रतिपन्नाः । (धातुवृत्ति पृष्ठ ३७०)। धीरतरङ्गिण्या सत्र २५ नैतादृशः पाठ उपलभ्यते । अत्र तु पूर्व व्ली वरणे (३०) धातावेव प्लेपयतीत्युदा- द्वियत। २६. हैमोणादि ७१०।

·तीररहिण्यां ३८. वा अवबोधने । साजनोर्जा (७३।७९)-जानाति, जानीले । अनुपसगांव : (११३७६) उभयम्, नेह-यवजानासि मा मुढ ? अपहये छः (११३१४४) तङ्-शतम् अपजानीने । सम्प्रतिभ्यामनाध्याने (३३१४६) संजानीते, प्रतिजानीते । गनुस्मृदशा सनः (१३३६५७) तङ्-जिज्ञासते ५ नानो:-(१३१५८)-पुषमनुजिक्षासति । शेऽविदरय करणे (१॥३१५८) पष्ठी-सर्पियो जानीते । वान्यस्य सयोगोदः (६।४।६८) एवम्--शेयात् । शायात् । मारणतोपस (११५४८) इति नित-मंशपयति । सनीन्त (७२।४९) इनि चेटजिापयिषति अनिट्पक्षे थापचप्पृधामीत् (७४ ५५)-झीप्सति । इमुपथक्षा (श६१३५) इति का-शः । दाहः (३॥ १. २१६)-पथिमः पादान्तशात (१९७) इति' संशप्ता, संज्ञपितः । श्रातश्चोपसर्ग (३।३।१०६)-प्रज्ञा प्रायते-हातिबन्धुः । ज्ञानं ज्ञाति-२ रिति नास्ति प्रसिद्धनापहतत्वात् ॥३५॥ ३१. अनुदानाः। ४०, वन्य चन्धने । ४१. अनुदात उदानेन् । १५ याति । बधाम-हतः श्न: शानझो (३११/८६) । अभारतीव-एकाचो वशी मथ् झपन्तस्य स्वी: (१२।३७) । बन्धकी । उलूकादी (द्र० 30 ४।४१).वन्धूकम् । स्वनिहि (3० ११११) इति यन्धुः-- इपितिमिमदि (दश० उ० ८।२६ पाठः) इति फिर-धिरः। बधेधिधि च (दश• उ० ५६२८) इति न:-बधः सूर्यः, धुनो मूलम् । अधिकरणे बन्धः २० (३।४।४१) णमुल्-हत्तयन्, यद्धः। महायाम् च (कातन्त्र का ४५६) कुक्कुटीवन्ध बद्धः ॥३६॥ १. इतोऽने 'विज्ञप्तः' इत्यधिक कचित् । २. भावे क्तिन् न भवतीत्यर्थः । ३. लिविशनात्र पाणिनीयसूत्रनिर्देश इति मत्वा चकारमारुण्य मध्येऽष्टाध्यायी. २५ सूत्रसंख्या प्रत्ता। धीरस्वामिनाप्यत्र पूर्व पाणिनिसून निर्देिश्य तदनन्तर स्मृतिमात्या कातन्त्रत्रमुद्धृतम् । कालन् लिस्थ सूत्रपाठ.--'बन्धोऽधिकरणे च (४५५) संशय (४५६) । क्षीरस्वाम्यन्यत्रापि पाणिनिसूत्रप्रदर्शनावसरे स्मृतिमात्या सतन्त्र- सूत्रमुद्धाति।

·५ क्यादिगणः २७३ ४२. दृ संभक्तो। ४३. उदात्त: । सभक्तिः संसेवा । वृणीने । वरिता वरीना, वृतो वा (७ २/३८) दोघः । विवरिता' विव- रीता । अन, अबरिट, अपरीट । वुर्पने, विपरिषने, विवरीपते । जल्पमित (३१२१५५) इनि पाकन्-घराकः । वृद्ध एव्यः (तु० दश० उ० ८.३) वरेण्यः । वर्वरीका । प्रहवृदृनिश्चिगमश्च (३।३।५८) अप--घरः । स्वादौ वृञ् वरणे (५६)-वृणोति, वृणुते ॥३७॥ ४४. श्रन्थ विमोचनहर्पयो:२ । इतो द्वादश सेटः परस्मै. पदिनश्च । श्रध्नाति । थथित्वा श्रन्थिवा' । यचियोः प्रतिषधे अन्थग्रन्थ- बनात्मनेपदार्मकाणाम् उपसख्यानम् (तु० ३.११८६ वा.)-श्रनीते माला स्वयमेव,अन्य । श्रन्थिग्रन्थिदभिस्वजीना (तु. ११२१६ काशिका) लिटः १० कित्त्वं, पत्वं चोपसंख्यायते-श्रेयुः । चुरादौ अन्य प्रन्थ सदर्भ (१०।२२६) वा णिच्-श्रन्थयति श्रन्थति, ग्रन्थयति प्रन्यति । भ्वादौ श्रथि शैथि. थिल्ये, प्रधि कौटिल्ये (११२६,०)-अन्यते, ग्रन्यते ॥३८) ४५. मन्य विलोडने । मथ्नाति । भ्वादो (११३७) मन्थति, तथा मथे विलोडने (१५८३)-मयति ॥३९॥ ४६. ग्रन्थ सन्दर्भ। संदर्मो बन्धनम्५ । अध्नाति । प्रन्यनम् । श्रनातिव' उदाहार्यम् ॥४॥ १ सर्वहन्तलखा पठ्यते । २. 'हर्षनयो' 'प्रदर्षनयोः' प्रतिहर्षनयोः पाग-तराणि । ३. 'बादश' सर्वहस्तलेखेषु । 'द्वाविंशतिः' इति युक्तः पाठः । ४ 'नपधायफा-ताद्वा' (११२६२३) किदाविकल्पः । ५. अब तरहिण्यां पाठशः प्रतीयते । तथा शाह पुरुषकार'-'सदर्भ श्रथनक्रियाश श्रयम यधातू यतते इति चीरस्वामी' (पृष्ठ ७९) पत्र सपन- क्रियायाम्' इत्यस्य स्थाने मन्थन क्रियायाम्' पाठो द्रष्टव्यः । इद पुरुषकारवचन मायणोऽपुदानहार-'पुरुषकारेऽपि... . सदमें प्रचनक्रियायो अन्धिप्रन्धि- २५ धातू वर्तते इति दीरस्वामीत्युक्तम्' (धातु• पृष्ठ ३७३) । स्वयं क्षीरस्वाम्यपि नादो "क्रयादो अन्य मन्य सदमें" (१।३०) इत्याह । तेनात्र 'अन्य अन्य सन्दमें" इति तीरस्वामिनः पाठः स्यात् । श्रथमेदार अन्थि: पुनरत्र पठितः । एव 'सन्दर्मों बन्धनम्' इत्यस्य स्याने 'सन्दमों प्रधनम्' इति स्यात् । १५ २० ६. 'श्रन्यिवत्' पाठा।

·२७४ क्षीरतरहिण्यां ४७. कुन्य इलेपणे' । कुनाति । कुन्थित्वा कुथिया । कुयो हस्तिपल्याणम् । कुथा । कृषि इति दुर्गः ॥४१॥ ४८. मृद शोदे । मृनाति । मृद्यते-मृत । मृदस्तिकन (५१४१३९ }-मृत्तिका। मृडमृद (१।२।७) इति का कित-मृद्धि- ५ वा ॥४२॥ ४९. पृढ मुखनै । मृड्नाति । मृडित्या । तुदादी (६३९) मृडति । मृड । मृद्धीके हिरण्यम् ॥४३॥ ५० गुध रोपे । गुनाति । गुधित्वा । गुधेरूमः (उ० पार) गोधूमः । मिदादौ ० ३।११०४) गोधा तलत्राणम् । दिवादी १० गुध परिवेष्टने (४/१२)-गुभ्यति ॥४॥ ५१. कुप निष्क । निष्क में घहिष्करणम् । कुष्णाति । कर्म- कर्तरि कुपिरजोः पाया श्यन् परस्मैपद च (३६११९०)--कुष्यति पादः स्थयमेव । निरः कुषः (१२।४६) इडू वा--निकोपिता निकोप्टा, निरकोपीत निरकुक्षत् । इण् निधागाम /७/२/४७)-निष्कुषितः । मृड. १५ मृद-(१।२।७) इनि क्या कित्-कुपिया । इनिषि (उ• २।२) इति क्थन् - कुष्ठम् । उषिकृषि ( उ० २।४ ) इति यन्-कोष्ठम् उदरम् । बाहुलकातू(३।३।१) प्रकोष्ठो विस्तृतकरः । उचिकृसिकुपिग्यः क्तिन् (श. उ० ६।२१ कपाठः) कुपितम् । प्लुषिशुषिकुपिम्यः विसः (दश ३० १।११) कुक्षिः। कठिकृषिम्या काकुः (दश उ० १११५० पाठः) फुषाकु ॥४॥ ५२. शुभ संचलने । क्षुम्नानि, क्षुम्नातित्यात (०८।४।३९) णत्वाभायः । तुम्घस्वान्त (१।२।१८) इति श्रुधो मन्याचेद, शुभितो- न्यः । अझोमीत् । दिवारी (४।१३०) शुन्यति, अनुमत् । म्यादी (११४९९) क्षोभने ४|| १. प्रवाह पुरुषकार:-यपणे सश्लेषण कियागार इति धीरस्वामी' २५ (पृष्ठ ७७) नाप तथाविधः पाठ उपलभ्यते । २. 'गोधानले ज्याघातबारणे इत्यमरः (२८/८५) ३. अब सिविशेन मूलोपादिमूत्रसल्यामनिश्यि हेमोगादिसूत्रसस्या २१३ तुलनाय निर्दिया २.

·क्यादिगणः ५३. णम तुभ हिंसायाम् | प्रणन्नाति । दिवादी (४।१३१) नम्यति । द्युतादी (११५००) नमते । तुम्नाति । तुभ्यति (८।१३१) । सोभते (११५००) ४७,१८॥ ५४. क्लिशू विवाधने । क्लिभाति । क्लेष्टा क्लेशिता । किराः क्वानिष्ठयो. ( ७ २५० ) वेद-क्लिष्ट्वा क्लिशित्वा, क्लिष्टः क्लिशितः । ५ दिवादी (४५०) क्लिश्यति । क्लेशा, कीनाशः ॥४९॥ ५५. अश भोजने । अश्नाति । अशिता । उपेयिवाननाश्वाननूचा- नश्च (३।२।१०१) इत्यनाश्वान साधुः । पाशितः कर्ता (६।१।२०७) आशु- दात्तः । घ (२० ३३६१२१)-समाशा गोमता जिता । इस्यशिम्यां तकन (उ० ३३१४८)-अष्टका । यशिपणाग्यो ग्लुको च (दश०३० १६१ कपाठः) १. अधिः । स्वादी पशू व्याप्ती (५।२१)-अश्नुते । तत्रैव ग्रहणानि ॥५०|| ५६. उध्रस उन्छे । ध्रनाति' । ध्रस्वा भ्रसित्वा । चुरादौ (१०१९१) धासयति ॥५१॥ ५७. इप आमीक्ष्ण्ये । आभीक्ष्ण्यं पौनःपुन्यम् । इष्णाति । पपित्या । प्रेषित.। दिवादी इष गती (४।१७)- अन्विष्यति । तुदादौ १५ इषु गती (६।५८)- इच्छति, दृष्ट्वा एपित्या, तीसह (तु० ७।२।४८) इत्य. स्यैव ग्रहणम् - इट: । अतो यस्य विमापा (१२।१५) इत्यस्य (११५१) निधो नास्ति-प्रेषित. ॥१२॥ ५८. विप विप्रयोगे । विष्णाति । विषम् ।हादौ विष्प व्याप्ती (३३१४)-घेवेष्टि, अविपत् ॥१३॥ ५९. ग्रुप प्लुप स्नेहसेचनपूरणेपु । पुष्णाति । भुषितः । विमुट् । 'लुष्णाति । म्वादी (द्र १४६३) प्रोपति, ग्लोपति, दिवादी प्लुप दाहे (४७११.)-प्लष्यति ॥५४.५५।। १. यथा तु पुरुषकारे (पृष्ठ ११८, ११६) धातुचा (पृष्ठ ३७४) च पाठ उद्धृतस्तथा उनस्नाति उसाचकार' इत्यादि पाठन माव्यम् । चुरादौ (१९१) स्वयं २५ वक्ष्यति क्षीरस्वागी-'उः प्रयोगसमवायीत्येके-उभासपति, उभस्लाति। उमयप्रापि उत्पूर्व इत्यन्ये-उधासयति, उद्धस्नाति इति तदप्यशनुसन्धेयम् ।

·२७६ हीरतरङ्गिण्यां ६० पुप पुष्टौ । पुष्णाति । पोषिता । दिवादी (७३) पुप्यतिः पोष्टा, पुष्करम् पुष्कलम् । म्वादौ (१२४६२) पोषति ॥१६॥ ६१. मुष स्तेये । मुष्णाति । रुदविद (२८) इति मुपिता, मुमुषिपति । मुपितः । सुषेषश्च (उ० २१४२) इति किफन भूपिका, ५ मुपिका । सभशुषिमुषिग्यः किन् (दश० उ० ३।१९)-मुकोऽण्डः फलं [च] ||७|| ६२. खव भूतप्रादुर्भावे । अतिक्रान्तोत्पत्तौ । अन्नाति ।' च्छ्वोः राडू (६:४११६) इति खौनातीति' सम्याः। खविता । खौः। सब इति दीगांः ॥५॥ ६३. हेठ'च । खर्थेि । हेट्नाति । म्यादी हेठ विबाधायाम (२११६६) हेठते ॥१९॥ ६४. उदाता उदाचेतः। ६५. ग्रह उपादाने। ६६. उदात्तः स्वरितेत् । उपादानं स्वीकार । अहिज्यावयि (६।१।१६) इति सम्प्रसारणम्- गृह्णाति, गृहीते । महोऽलिटि दीर्घः (१२।३१)-प्रहीता । विवदिटो दीपों नेप्यते (द्र०७२।३७ भाष्यम्) त्वया ग्राहिष्यते । अग्रहीत, म्यन्तवण (७/२/५) इति वृद्धिर्नास्ति । रुदविद (1) इति कित- गृद्दीत्या, जिघृक्षति । ग्रहादेणिनिः (द. ३१४१३४)-ग्राही । विभाषा महः (३३१३१४३) णः--ग्राहः, महः । गेहे तु कः (F० ३३१११४४)- २. गृहम । अप्रकरणे शक्तितोमालाङ्गल (तु. ३।२।९ वा०) इत्यच्-शक्ति- प्रहः । सूत्रे च धार्यः ( ३.२६ वा.)-सुप्रग्रहः । फलेपहिराममरि (३।२२२६)। पदास्वैरिवाया (श११११९) इति क्यए-प्रगृहां पदम् गृह्यका पक्षी, प्रामगृह्या सेना, मर्जुनगृहा देवाः । प्रहर (३२३१५८) इत्यए-- निग्रहः । उदि ग्रहो। (३।३।३५) धम्-उग्राहः । समि मुष्टौ (३३३३६)-- १.अत्र धातुरूप विश्वदन्ते क्याकरणः । तथा-सोनातीति कविकल्प- दुमटीकापां दुर्गादामः (पृष्ठ १९८) त्रैव 'कचित्तु धादित्वार इस्से सुनाहीत्याहुः । घातुपाराय यस्तु सवनातीरयुदाहरति । शस्लपाटीवायर्या शोनाति युक्तम् । भानुचौ स्वामिम एजाति' इत्युक्तम्, तदव दोगमतनोप्यते (पृष्ठ ३७२)। २५ ·বিষয়ঃ संग्राहो मललस्य । प्रोप्रो वर्षप्रतिबन्धे (३।३।५१) बा-अयमहः, अव. प्राहः । अवग्रहो हस्तिललाटे (तु० अमर० २१६३८) । वाणिजार (३१३५२)-तुलायाः प्रणाहः, प्रग्रहः । श्मौ च (३।३।५३) प्रग्राहः प्रग्रहः । ग्राकोशेबन्योहः (३।३।४५)--अवमाहो ह ते पल भूयात, निमादः। में लिप्सायार (३१३।४६)-प्रमाण चरति दिजो मिक्षा. ५ थी। परी गले (३।३।४७)--उत्तरपरिपाइं गृह्णाति । प्रदेणु ग्लहः (१॥३७०) तितुम (२१९) इत्यत्र ग्रहादेनिपेयात् (१० ७१२।९ या)- निगृहीतिः । नाम्न्यादिशिग्रहो:-( ३४४५८) णमुल्-नाममा पक्ति । प्रहरनिः (उ. ५.६७)-ग्रहणिः प्रवाहिका ६० भट्टक्षीरस्वाम्पुत्मेक्षितधातुस्त्ती क्षीरतरशियां कधादिगणः सम्पूर्णः ॥' - १. इति दीरतरविण्यो धातुतौ ऋयादियः सम्पूर्ण: पाठाः ।

·॥अथ चुरादिगणः॥ व्याख्यातयं नवगणी कुशकाशावलम्यनात, चुरादिरधुनारब्धो यत्र भन्ना महारथाः। पाठेऽथें चागम भ्रंशान्महतामपि मोहतः, न विझ. किं नु जहिमः किं यात्रादध्महे वयम् ॥ १ चुर स्नेये । पुरादिभ्यो पिज् (३।१।२५) इति स्वार्थे णि स्वरितद् स्याद् अहिः ऋयादौ, लनिश्चेष्टश्चुरादिषु' इति लोः (१०५) स्वरि- तेस्वस्मरणाण णिचश्च (१।३।७४) इति-कभिप्राये क्रियाफले तङ् नास्ति । चन्द्रस्त्वत्राप्युमयपदित्वमाम्नासीत्, णिविकल्पं च । चोर १० यति । प्रत्ययान्ताद (द० ३।२।३५) आम्-चोरयांचकार, अचूचु- रत् । चोरयन्तं प्रयुक्तवानिति ण्यन्तादपि णिच्यचूचुरदित्येव । कि- लुग्-उपधात्व चड्पर निहाँस-कुत्वेषूपसंख्यानम् (१। ११ ५८ वा० ) इति स्थानिवत्त्वनिषेधाण णो णिलोपे ऽग्लोपित्वाभावान् नालोपिशास्कृति ताम् (४।२) इति पो चड्युपधाया (७।४।१) हस्खनिषेधो नास्ति । पचा- १५ दो (गण० ३११११३४) चोरट्, चोरी । प्रज्ञादित्वात् (द्र०५।४।३८) चौरः। छनादिपाठात (गग० ४।६२) णो वा । णेऽप्यण्कृत क्वचिद (तु° परिभाषावृत्ति ७६) इति चौरी, तापसी । भिदादित्वात् (गण. ३ १०४) चुरा । एयासमन्यो युच् (३।३।१०७).-वोरणा । एज् परयन्तानाम् इति पञ् प्रतिप्रसूयते-चार. ॥१॥ १ वागम'पाग1 २. अनेन चरणन धुरादौ पाठभ्रंशबाहुल्य प्रदयते । ३. 'दमहे' पाठान्तरम् । ४, 'न विद्म. विम्जिहीमोऽत्र वा किमुपादमहे वयम्' पाठान्तरं प्रौदमनो- रमायां (पृष्ठ ६१६), प्रक्रिशकौमुद्या ( २६१) च । ५. अनुपलब्धमूलमिदम् । अस्य साध चरच सायणोऽपि सस्मार (ro चुर धातो, पृष्ठ ३७७)। ६. सस्मार धातुवृत्तिकारः (पृष्ठ ३७७, ३७८) । काशकानधातुक्कड टीकायो पारमैपदवोदाहियते । ७.द्र० पृष्ठ १६, टि.21 . . २५ ·चुरादिगणः २. चिति स्मृसाम् । चिन्तयति । चिन्तिपूजि ( ३।३।१०५ ) इत्यह-चिन्ता । इदितपाठाद् घनित्यपयन्ताश्चरादय इति ज्ञाप्यते, अन्यथा णिलोपस्य स्थानिवस्वाद अनिदिता हल उपधायाः विडति(६।४।२४) इति नलोपस्याप्रसंगाञ्चिन्त्यादयो नुमनुपक्ता एव पट्यरेन, लक्ष्यायानित्यत्वं नियतविषयम् । यथा-महीपतिवचः श्रुखा जुपुतः पुण्यमाणवाः (तु. ७१२।२३ माघ्यम्) ॥२|| Y ३. यत्रि संकोचने । नियन्त्रयति, यन्त्रणा ॥३॥ ४. स्पुडि परिहामे । स्पुण्डयति । स्फुटि इति दुर्गः-स्फुण्ट- यति । स्फुडि परिधात इति एके ॥४॥ ५. लक्ष दर्शनाङ्कनयोः । अकनं चिन्हम्। लतिश्चेष्ट श्रादिषु १० इति स्मृते रितेतू-लक्षयते, लक्षयति । लक्षणा, लक्षणम् । लसमुंद च (३० ३११६.) इती -लक्ष्मीः। शम लब पालोचने (१०।१४४) इत्याकु स्माद् आत्मनेपदार्थ पाठः-लक्षयते ॥५॥ ६. कुदि अनृतभाषणे। फुन्द्रयति । गादि पारायणे-गुन्द्रा भद्रमु- स्ता । ऋदिदित्येके ॥६॥ ७. लड उपमेवायाम् । लाडयति, उपलालयति' पुत्रम् । लालना । नान्ये मितोऽहेतौ च (१०८२) इति मित्यं नास्ति । म्यादौ लुट विलासे (१३२५०) त्यनेकार्थत्याज् जिलो-मयनयोडिः (११५६१) इति मित्- लड़यति ॥७॥ ८. मिदि स्नेहने । मिन्दयति । मिन्दः कुष्ठी । मिद इति २० कौशिकः-मेदयति ॥८॥ १ लितिरेकर.' पाठा। २. पूर्व स्मृतः (११)। ३. उदयनं धातुवृत्तो (पुष्ठ ३७६) । ४. डलयोरेकत्वस्मरणात् । पृष्ठ ५९ टि० १ । ५. यत्र धातुतिकारो ऽन्यथा सामिपाठमुदाजहार । तयया-'चीरस्ता- म्यनिदित पठित्ता कोधिदिदित पायत इस्माई' इति (पृष्ठ ३३१)। २५ ·२९० क्षीरतरङ्गिण्या । ओलडि उसपे । गोलण्डपति भारम् | ओलण्डितः । तथा लण्डिः इति स्मरणाद ओदित्त्वं नान्ति । अन्ये त्वनित्यण्यन्तत्वात निष्ठानवार्थम् (द्र० दारा४५) ओं इत्यनुबन्धमाहुः-लण्डनः दांगांस्तु ते लण्डिन इत्युदानहुः, तच पापात पापीया. अव्यवहितस्य ५ नवाद । अन्यथा विनादिव विदितादौ नत्वं स्यात् । चान्द्रा लन्दि-' मन्याहुः-अपलन्दयत्युष्टम् । शय लचकालयवार अन्धकक्कुटीन्यान लक्ष्यमनुसरतां कियदिव यामः, कियदिव' तु यामः ? ॥९॥ १०. जल अपवारणे । जालयति । जालकः । जालम् । रान इति नन्दी-लाजयति, लाजाः । चान्द्रा उभयमप्येतनपुः, जल पात्य १० (१५७०), लज लाजि (१३१५१,१५२) इत्याम्यां सिद्धेः। बलादी जत पात्ये (१९७०)-जलति जालम्। जलम् ॥१०॥ ११. पीड गहने। गहनं बाधा ! पोडपति । ति बाधित्या युचि प्राप्ते (द० ३३३११०७) भिदादित्वात् (गण० ३६१०४) पीडा । माजभानमाषदोप (४३) इत्यपिपीडत असीपिड । पीड अवगाहन १५ इति दुर्ग:-तिलपीडकः ||११|| १२. नट अवस्यन्दने । अवस्यन्दनं दंशनम् । नाटकायपिषाम (२।३१५६) इति चौरस्योन्नाटयति । नाटकः। म्यादी घटादी नट नती (१६५३८)-नयति शाखाम 1 नट नृती (१२०२.)-नटति नादयति । न इति नन्दी-जड, नाडी प्रणालः, प्रगाटी |१२|| १३. श्रय प्रतिहऐं । यामाहा (१०१२०.) इत्यत्र अथ दिशाराम (१०।२१६) इति सिदि, इह पाठाद रूपान्यतम्-धाययते । नन्दी रूप १. 'उत्पष' पाग। २. भष्टोऽयं पाठः । अय सम्पूर्णः श्लोको भूधाती (पृष्ठ ५) पश्यते । तपापि चतुर्षवरणस्य पाठो महान् भ्रष्टः । तत्रैव टिप्पण्या चतुर्धचरणस्य मर्यवे २५ नेत् दमौल' इति शुद्धः पाउ अहितः। तदनन्ताममिति एत्र पाठ: पुरुषकारेणोरात 'उपलब्धः (पुरुष. १४ ११४) । ३. मुद्रित चापातपाटे नोपसम्पते । ४. "किया पागा ५.लोरघरमापादिति नियमेन । २० ·. चुरादिगणः २८१ इत्यार-कायपिधान (२२३६५६) इति चौरस्योकाययति ॥२३॥ १४. वध संयमने | बाधयति, अयोवधत् । भ्वादी बाध रोटने (२६)-याधते अवयाधत् । बन्ध इति चान्द्राः' -अन्धयति यन्ध- ति । यादी (१।४०) यनाति ॥१४॥ १५. पृ पूरणे। पारयति, पार्यते । अनुपसर्गालालम्पविन्द ५ (३।२।१३८) इति श:-पारयः । हादौ (३।४) पिपनि, नयादी (९।१८) पृणाति । पृ इति दुर्ग:-पारम् ॥२५॥ १६. ऊन बलमाणनयोः । प्राणनं जीवनम् । ऊर्जयति । ऊर्जनम्, अम्बिनि (१) प्राप्ते भ्राजमार (२१२११७७) इति फिए-ऊ ऊर्जमिन् (०५२.११४) इति निपासनाद् असन्तोऽप्यस्ति ||१६|| १७. वर्ण वर्णने । वर्णयति । पक्ष परिग्रह इत्येके पक्षयति॥१७॥ १८. चूर्ण प्रेरणे । प्रेरणं दलनम् । चूर्णयति । पूर्ण पेषण इति चन्द्रः ॥१८॥ १९. पर्थ प्रक्षेपणे । पर्ययति । पृथ इत्येके ॥१९|| . २०. साम्ब संवन्धे । साम्पयति । साम्यः । चन्द्रः शम्प १५ इत्याह-शाम्बलम् ॥२०॥ २१. भक्ष अदने । भक्षयति । शीलिकामिमक्ष्याचरियो (०२११ वा०)-मांसभक्षा । भक्षतेर्घ- -मक्षः ॥२१॥ २२. कुट्ट छेदनकृत्सनयोः । कुट्टयनि । कुट्टनी । जम्पमिक्ष .. मुद्रिते चान्द्रधातुपाठे नास्ति । धातुवृत्तिकारोऽपि उभरतीम पाठम् । नैव पठपते मुद्रिते चान्द्रधानुपाठे। ३. धातुणे स्वामिनाम्ना 'पय इत्ये' इति पाउ उभियो (पृष्ठ ३८०)। ४ 'साम्ब इति केचिः इत्येव स्मयंते धातुवृत्तौ (पृष्ठ ३८०)। ५. 'शम्बइये?' इति स्वामिनाम्ना पश्यते धातुवृत्तों (पृष्ठ ३८०)। चान्द- धातुपाठे नोपलभ्यते धातुः । ६. पाचौ (३८०) शामिनाम्ना 'छेदनपुरणयो.' इस्युप्रियो चन्द्रनाम्ना २० पाठः।

·५ २८२ क्षीरतरगिण्या कुछ (३।२।१५५) इति पाकन्-कुट्टाका, इक्षुकुटाकः ॥२२॥ २३. चुट्ट अल्पीमावे । चुट्टयति । पुट्ट इत्येके । दोर्णा द्वावपि पेठः, चन्द्रो नैकमपि ॥२३॥ २४. मुट्ट अनादरे | सुट्टयति । चन्द्र' दुगौं पोपदेशान् सुट्टा- दीन् मन्येते-सुपुट्टयिपति । अट्ट इति च दुर्ग:-अयति । अट्टो मश्चः, अझ सिद्धमन्नम् ॥२४॥ २५. लुण्ठ स्तेये । लुण्ठयति । जल्पमित ( ३।२।१५५) इति लुण्टाकः । भ्वादेर्लुटि (१२२५५) इत्यादिदर्शनाल् लुगट इत्यके ॥२१|| २६. शठ श्वठ असंस्कारगत्योः। शाठयति. श्वाठयति । १० म्यादौ शठ कैतवे (१।२३६), अस्मात शठः । श्वठि इति दौर्गा:-श्यण्ठ- यति ॥२६, २७॥ २७. तुनि पिजि लुजि हिंसावलादाननिकेतनेषु । निकेतन मावसयः । तुअयति । तुः। पियति । लायति । पट पुट (१०) १६७) आदाव धास्वदः समकात् इति सकर्मकार्थमर्थमेदार्थ धेषां पाठः, १५ रूपभेदार्थ घा-तुञ्जयते । म्बादौ तुन्नति (१९५४) । पिजि (२०२० कौशिकमते)-पिजालः ॥२८-३०॥ २८. पिस गतौ । पेसयति । म्यादी (१४०३) पेसति ॥३१॥ २९. सान्त्व सामप्रयोगे । सान्वयति । साम सान्त्वेति' चन्द्रः-सामयति । सान्त्वम् । उणादों नामन्सामन् (दश० उ० २० ६७९) ॥ ३२ ॥ ३०. बल्क वल्क परिभाषणे । श्वल्कयति । चल्कयति । घल्कलम् । वल्कस्तरत्यक।।३३, ३४॥ ३१. स्निट स्नेहने । स्नेटयति । स्मिट इत्यै ॥३५॥ १ चान्द्रधातुपाठे 'षट्ट हिंसायाम्' (२०१७) पठयने, न पुद्देति । २. लिविशेनास्य धातो. संख्या न निर्दिया । ३. 'साम सान्त्वने' इति मुदित चायधातुपाठे ( १०% ) पाठः । लिविशेनास्यापि सख्या नैव लिखिता। ४. उद्धृत पुरुषार (पृष्ठ २७) 1 २५ ·रुधादिगणः ५ ३२. स्फिट अनादरे । स्फेटयति । स्फेटकः । संस्फेटस्तुमुल. युद्धम् ॥३६॥ ३३. शिलप इलेपणे । श्लेषयति । भ्वादौ (१।४६३) इलेपति, दिवादी (१७) श्लिष्यति ॥३७॥ ३४. पथि गतौ । परिपन्ययति । परिपूर्वो वैश्विाचकः ॥३८॥ ३५. पिच्च कुटने | पिश्चयति । पियुः फासस्तुलंच, पिचव्यः (द्र० ५।१।२ काशिका) ॥३९॥ ३६. छद संवरणे ।-छादयति' मुग्यम् । पदि पर्जने (११५५०) मित्-छदयति । या पृषाद वा (१०।२०२) इति पद अपवारणे' (तु. १०।२१५)-छदयति, छदति, रूपान्यत्यार्थ पेह पाठः-छादयते १० वा दान्तशान्त (१२.२७) इति च्छन्नः छदितः। पादैर्धेऽरपुपसर्गस्य (६४ ९६) इति हम्बः-प्रच्छदः उरश्छदः,पुसि सक्षायां घःप्रायेण (३।३।११८), नेह संप्रच्छादः । इसमन्वन्धिपमु च (तु. ६।४।९५) इति इम्बः-छदिम् अर्चिशुचि (उ० २।१०९) इतीस्, छमः, छपम्, गृहच्छत् ॥४०॥ ३७. श्रण दाने । भ्राणयति । विधाणनम् । युचि प्राप्ते चि. १५ तिपूजि (३ ३३१०५) इति चकाराद् अङ् इप्यते कुत्सावत्-श्राणा। या भिक्षये दीयते । हेती घटादित्वाच् (२०५३८) श्रणयति ॥४१॥ ३८. तह आषाने | तारयति । ताडेणिलुक् च (उ• IEE)- तडित् । अलीकादौ (१० उ०४२५) तिन्निडोकम् । पिनाकादयय (. १५) इति तडाका नाडका । त2 इत्येके-तात ताडय ताटफा, २० तटाकः ॥४२॥ ३२. खड खडि भेदे । खाडयति, गण्डयति । कदि इत्येके । १. स्मृत धातुवृत्ती (पृष्ठ ३८१) पुकारे {पृष्ठ ८६) च । २. उत्तरत्र 'सवरण' इति पय्यते । तदेव स्वामिमम्मत प्रतीयते, अन्यपात्र अर्थमेदा वा इत्यप्यवपत् । ३. इतोऽमे 'दन्तच्ददत्यपुदानझरेति २५ पुरुषकारः (पृष्ठ ८६)। ४. अनुपलब्धमूलमिदम् । .

·- - २८४ क्षीरतरहिरयां कण्डयति ॥४३, ४४॥ ४०. गुडि रक्षणे । गुण्डयति । कुडि इत्येके' अन एक कुडि दाहे (१।१७३ ) कुडि वैकल्ये ( १ । १२० ) इति च सिद्ध चन्द्रो नैनमध्यष्ट॥४॥ ४१. गुंठि वेष्टने । गुण्ठयति । गुण्ठना । गुण्ठितम् ॥४६॥ ४२. खुडि खण्डने । खुण्डयति, खुण्डितः ॥usl] ४३. वाडि विभाजने । वण्डयति, पण्डः । शान्त इत्येके- वण्ठयति । भ्वादो (१२.४) घण्टति ॥४८il ४४. चडि कोपे । चण्डयति । चण्डः, चण्डा, चण्डी । १० भादौ (१८२) चण्डते, वण्डालः ॥४२|| ४२. मडि भूपायाम् । मण्डयति । मण्डना, मण्डतम् , मण्डा एरण्डः । म्यादी (१११७५) मण्डने । पतांश्चन्दो नैच्छत, सच्चासत, कुडिमडिवडिवडिमडिभडीनां ह्यनित्यण्यन्तत्वानन्याय्यधिकरणे सिद्धे प्रात्मनेपदं नु कुतः स्यात् ॥५०॥ ४६ भडि कल्याणे । मण्डयति, भण्डना । भ्वादो मरि परिभाषणे । (११७६)-भण्डते, भण्डः ॥५१॥ ४७. छर्द वमने । छईयति । चिशुचि (उ० २।१०८) इतीस् छर्दिः, इदन्तोऽपि ॥२६॥ ४८. पुस्त बुस्त आदरानादरयोः । एम्तयति । पुस्तक, २० पुस्तं लेखकर्म । वुस्तपति । युस्तिः शष्कुली । बुस्त' बन्धने इति चन्दः (तु. चा० धा० १०॥३५) ।।१३,५४॥ १ यन्त मेके इति स्वामी' इति धानुवृत्तो (पृष्ठ ३८१) पाठः। २ अत्र पुरुषशारः (पृष्ठ १८) अभ्यः । ३. 'एत २०' पागन्तरन्, तस्विन्त्यम, उत्तरवानेकेषा धातुना विषये २५ वचनात् । ४ अर्धादित्वात् (२०४।३१) पुतिः । तथा च अपुज्यते काम १४१७॥ ५. 'पुस्त' पाठा० । 'बुस्त बन्वने' इति मुद्रिते ना-पाठ: (१०३५)। ४ ·चुरादिगणः ४९. चुद संचोदने । संचोदन प्रेरणम् | चोदयति । चोदना, चोद्यम् ॥५५॥ ५० णक धक नाशने १५६, ५७॥ ५१. चक्क चुक्क व्यधने । चक्कयति चकलकम् । चुक्कयति । चुकम् । चिक इति च फोशिक'-चिकमं यापिटम्, चिकणं ५ सस्नेहम् ।।५८, ५९ ५०.क्षल शौचकर्मणि । क्षालयति ॥६०॥ ५३. तल प्रतिष्ठायाम् । तालयति, उत्तालयति । ताल', के' नादिका, ताली । अनित्यण्यन्तत्वात तलति, तलम् ||६|| ५४. तुल उन्माने । तोलयति । तोलना । चितपूजि (३४३११०५) १० इति चकारात तुला । तुलयतीत्यणिपक्षे कान्तात् (द्र० ३।१।१३५) तुल शब्दात् णिच् ॥६॥ ५५. दुल उत्क्षेपे । टोलपति । दोला, दोलित. । आन्दोलितः, आन्दोलयति, प्रग्योलयति, वीजयत्येने लोकात् ॥६३|| ५६. पुल समुच्छाये । पोलयति । म्यादी (११५७८) तुदादौ १५ घ पुल महत्त्वे-पोलति,पुलति । अस्माद् एव प्राकृतेऽथे णिचि सिखे चद्री नैनमध्यष्ट ॥६॥ ५७. बुल' निमज्जने। योलयति । योलितम् योला, योलनम् ॥६५॥ १. इतोऽमे लिविशन 'केऽ.' सूत्रस्य (७।४।१३) सख्या निर्दिष्टा, न च तस्य सूत्रस्यात्र किञ्चिन् प्रयोजनम् । इस्वमाग्यमावान् । यदि सूत्रसख्या निर्देष्टच्या ऽऽमीत्तहि कप्रत्ययविधायकस्य, यद्वा द्विधायक्स्य (७३।४४) निर्दष्ट युक्ता । २. इतोऽमे लिविशेन 'बहुनमतनिदर्शनम्' इति सूत्रस्य १०।३६२ सख्या निर्दिष्टानि च तस्य सूत्रस्यात्र किंचित् प्रयोजनम् । इह तु 'प्रातिपदिकादाव' (१०। २९६ घरमत्सख्या) सूत्रेण पिज् भवति । ३ अब पृष्ठ ३७ टि० १ द्रष्टव्या । २५ ४ वादों (11-७८) अपीत्यमेवाह दीरस्वामी, न चाय तुदादिषु पठति । पत्र पृष्ठ ११७ टि. ५ द्रष्टया । ५ अत्यव डलयोरमेदेन 'यूडना' इति प्रायजनपदेषु प्रयुज्यते । २.

·२८६ तीरतरनियां ५८. मूल रोहणे । मूलयति । मूलम, मुलि मुल इति नन्दी मोलयति ॥६६॥ १० ५९. कल किल पिल क्षेपे। गाः कालयति । कालः । कथा- दौ । कल संख्याने (१०१२५३)-सकलयति, कलः भ्यादौ (१॥३३२) '५ फलते । केलयति, फेलिः । तुदादी क्लि श्यैत्यक्रीडनयोः (६।६०)--किल ति । पेलयति, पेलम् भावकर्मणोरणिपक्षे-पिल्यते । पेन गतौ (१।३६१) इत्यस्मात् पेल्यते इति चन्द्रः ॥६७-६९॥ ६. बिल भेदने । वेलयति । विलम्, बिल्वः, विल्मम तुदादौ (६६६) यिलति । भिल इति कौशिकः-मेलयति, मेला, मिल्मम् ॥७०|| ६१. तिल स्नेहने । तेलयति । तिला | तिलकम् । तुदादी (६.६१) तिलति ॥७॥ ६२. चल भृतौ । चालयति ।म्यादौ (१९४६) कम्पने मित्- चलयति, तुदादो (६६३) चल विलसने-चलति ॥७२॥ ६३. पल रक्षणे । पालयति । पलम् । पललं तिलकल्क, फव्यं न । पाल इति चन्द्रः (१००५०)-पाली ॥७३|| ६४. लूप हिंसायाम् । लूपयति । लूपितः ॥७४|| ६५. शुल्व माने । शुल्पयति । शुल्यं रज्जुः । शर्स माने इति चन्द्रः ॥७॥ ६६. छुट छेदने । आच्छोदयति, छोटिका युच्छा । छोटनम् । तुदादी (६८२) छुटनि । चुट इति चन्द्रा (चा० धा० १०५२), मुट इति दुर्गः ॥७॥ ६७. पुद संचूर्णने । पोटयति। पोटा नीपुंसलक्षणा । भासा. २५ १. तथा च प्रयुज्यते-बिल्भं भिल्म मानमिति वा । निरुक्त १॥२०॥ ..तिल: पाग। ४. मुद्रित चान्द्रधानुपाठे नैव पठयते । ५. 'छोटने पाग। ३. ताम्ररजःपाठा० ।

·२८७ - ५ १० चुरादिगणः थोऽपि ( १०३१९८ ) । तुदादी पुट संश्लेषणे ( ६।७२ )-पुटति, पुटः, पुटम् ॥७॥ ६८. पसि नाशने । सयति । अजिशि (उ० ११२७) इत्युः दीर्घश्च पांसुः । मदि कल्याणे इति दुर्गः ॥७८।। ६९. वन मार्ग संस्कारगत्योः। मार्ग'संस्कारे गौ च । मार्गगतौ संस्कारगतौ चेत्येके द्वौ धातू इत्यन्मे । वाजयति । बजे- ति चन्द्रः । अत एव मादिना (१९५८) सिद्धन पाठि । मार्गयति । मार्गः । वज़ मार्गणसंस्कारे इति दुगः ॥७९|| ७०. शुल्क सर्जने । शुल्कयति । शुल्क असर्जने' इत्येके ॥२०॥ ७१. छपि गत्याम् । छम्पयति ॥८॥ ७२. क्षपि क्षान्त्याम् । क्षम्पयति ||८२|| ७३. क्षजि कृच्छ्रजीवने । क्षञ्जयति । घटादौ धजि गति- दानयोः (१३५१७) ॥८॥ ७४. स्वतं गत्यां च । वकाराद कृच्छ्ीवने च । वर्तयति । गत्यामित्यसत्, स्वर्तशब्दस्यैव सम्मवात् । पोपदेश इति नन्दी-सिप्वर्तयिप- १५ ति । वन गौ च इति दार्गाः-~श्वम्रयति, श्वनम् ॥८४|| ७५. ज्ञप मारणतोपणनिशामनेपु मिच्च । घटादित्वात (११४४५) सिदे म्याणिजः पाठः, कर्षभिप्रायक्रियाफले५ इति ..स्मृत धातुवृत्ती (पृष्ठ ३८३)। कारे ५६) धातुवृत्तौ (पृष्ठ ३८३) च । १. 'शुल्ब प्रससर्जने' पाठा० । ५. गत्या स्वर्तशम्दस्यासमवादित्यर्थः । धातुवृत्तिकारस्तु 'श्वर्त' इति पपाठ पृष्ठ (३८३)। वय तु 'गत इति पाठ युक्तं पश्यामः । गर्ने वा पत्यते प्रवामीयते। इति दर्शनात् । ५. णिचश्च (१।३।७४) इति हेतुमएएयन्तादेव श्यभिप्राय क्रियाफल श्रात्म- २५ नेपद शास्ति, न स्वार्थगिच इत्युक्त सुर-धातो स्वामिना । तेन कमिप्रायेऽपि परस्मैपदं गया स्यादिति इह पाठ इति स्वाम्यभिप्रायः । लिविशेन वैतदबुवा इह प्रात्मनेपदविधामकयूत्रस्य १॥३७२ सख्या निर्दिष्टा, न तस्यार किछिन् कार्यम् । २ स्मृत २० ·. सीरतरङ्गिण्या परस्मैपदं यथा स्यात्, नियमार्थे वा झपयमादिवजे नान्ये स्वार्थ- पयन्ता मित इति । यमादीनां मित्त्वमवश्यं वाच्यम, अपेस्तु सौकर्या- थमनुवाद इत्येक । संशपयति पशुम्, विज्ञपयति गुरुम, प्रक्षपयति शस्त्रम् । आशप्तः, पापितः (द्र० ७२२२७)! विज्ञप्य गुरुम, प्रशाप्य' ५ धर्मम् आशाप्य' भृत्यमिति, ययाकथंचित् तोपणे । एवं जिज्ञप यिषति भीप्सनि । योधनेऽप्यनेकार्थवान् मित्वमित्येके, शप्तिशान योरेकार्थत्वात् ॥८५॥ ७६. यम परिवेषणे । यमयति । यम च इति दुर्ग, चकार किलास्यैव मित्वमाफष्टुम्चमादीनां मा भूदिति । यम चम इति चन्द्रः १० पारायणे । अत एव न कम्पमिचमाम यमोऽपरिवेषणे (१९९७-१९९) इति च विरोधान्नाध्यगीए, 'इहापि यमोऽपरिवेषणे इत्येके पठन्ति ॥८॥ ७७. चह कल्कने । चयति । थप इति चद्र' रह त्यागे इत्येके, तन्न, कथादिना (१०।२४५) सिद्धः ॥८॥ ७८. बल प्राणने । बलयति । भ्वादौ ११।६७६) बलति Iteck चिञ् चये । चययति । इति प्रमाणवावा अध्याया नाम, चिस्फुरोगों (६।१।५४) आस्वं मित्ते किंकृतं स्यात् ? एतदन्त मित्वानुवृत्तेः-चपयति । नित्वमनित्यण्यन्तत्वे लिङ्गम्-चयते, चयति । स्वादी (५५) चिनोति, चिनुते । हेनौ । चापयति ।।८।। ८०. नान्ये मितोऽहेतौ च । अन्ये तपादिपञ्चकात् स्यमशम २० घटनटश्रणादयोऽहेतौ चौरादिके णिचि न मिरसा! निशाम्यते, उद्घाटयति, एतच दो नैच्छत्, घटादीनां चेष्टादों मित्वाद, योजनादावप्रसङ्गात्-झटिति घटयति विधिरमिमतमभिमुखीभूत.'। १. विशन्यवत् 'प्राप्य' यामप्य' इति शुद्ध पाठोऽत्र द्रष्टव्यः, यथाकथचिन् तोपणार्थस्य स्वीकारान् । २. पुद्रिते चादधातुपाठे नोपलम्यते पाठ । ३. 'पारायणव्याख्यानान्' पाण: । चान्दधातुपाठश्य व्याख्यान पूर्णचन्द्रकृतमिति बोध्यम् । ४. पुद्रिते चान्दधातुपाठे नोपलम्यते । ५. स्मृतं धातुचौ (पृष्ठ १०४)। ६. कोऽमिप्राय इति न सायते। ७. इयमनिग्धा तेन स्वधातुध्याख्याने प्रकटीकृता स्यात् । ८. अनुपलन्धमूलमिदम् । २५ पारायणनामब ·घुरादिगणः २८९ ८१. घट्ट चलने । घट्टयति घट्टना। यही नद्यवतरणस्थानम, अरघट्टः ॥१०॥ ८२. खट्ट संवरणे । खट्टयति मुखम् ॥९१।। ८३. सट्ट हिंसायाम् । सट्टयति, सहकः ॥९२|| ८४ व्यय क्षये। व्याययति । चन्द्रो व्यत्रा (११७३६) सिदि ५ मन्यते । श्यप व्यय इति कौशिकः, व्युदि व्यय इति नन्दी-प्रव्युन्- यति ॥९॥ १. - १५ - ८५. पूल संघाते । पूलयति, पूला । पूर्ण ' हत्येके ॥१४॥ ८६. पुंस अभिमर्दने । उत्पुंसयति ॥९॥ ८७. मुस्त संघाते । [मुस्तयति ॥९६॥ ८८ रकि बन्धने । टङ्कयति । टङ्कना । टङ्कनम् । टङ्कः- पिटङ्कः ॥१७॥ ८९. धूप कान्तिकरणे । धूपयति । तालव्यान्त इत्येके, दन्यान्त इति दीर्गा:-धूसर ॥९॥ ९.०. कीट वरणे कोटयति । कीटः १९९१ ९१. चूण संकोचने । चूणयति । चूर्ण इत्यैके, भ्रूण इति चन्द्रः- तूणीरः॥१०॥ ९२. पूज पूजायाम् । पूजयति । चिन्तिपूजि (३३३३१०५) इति पूजा। पूज्यम । राज्ञां पूजितः ॥१०॥ २३. अर्क स्तवने । अर्फयति । तपन इत्येके ॥१०२॥ १४. शुठ आलस्ये । शोठयनि । शठ इत्येके ॥१०३॥ ९५.शुठि शोपणे। शुण्ठयति । शुण्ठी विश्वा। किचिदेनमफा- रान्तं पठन्ति, लक्ष्यतस्तदपि प्रमाणम् ' चन्द्रो भ्यादिना (२२४०) १. 'पुर्ण' इति धातुवृत्तौ (पृष्ठ ३८५) पुरुषकारे (पृष्ठ १०८) च पाठः । २. स्मृत धातुवृत्तौ (पृष्ठ ३६५)। ३. सर्वकोशेम्वित्यमेव पठ्यते । 'वर्षे' इति धातुाता (पृष्ट ३८५)। ४. अयं पाठ' पुरुषकारे (पृष्ठ ६८) घातवृत्तौ (पृष्ठ ३०५) च स्वामिनाम्नो- २५ ·२६० क्षीरतरहिण्यां पङ्क ११०॥ १० साधयति ।।१०४॥ ९६, जुड़ प्रेरणे । जोडयति ॥१०॥ ९७, गज मर्च' मार्जशब्दार्थाः । गाजयति । स्वादो (२॥ १५६) गजति । मेचयति' । मार्जयति । मार्जिता ॥१०६-१०८॥ ९८. घृ स्रावणे घारयति । भ्वादी (१६६९) घरति । हादौ (३३१५) जियति । स प्रावरणे इति पूर्व पेठु , पर सवणे इति दुर्ग ॥१०९॥ ९९, पचि विस्तारवचने । प्रपञ्चयति । प्रपञ्च । म्यादी पचि व्यक्तीकरणे (१११०७) पञ्चते, पञ्चिका, विपञ्ची, १००. तिज निशाने । तेजयति । तेजना, तेजनी । बादौ (१४६९७) क्षमाया सन्-तितिक्षते, निशाने तेजत इत्याहु ॥१११॥ १०१. कृत संशब्दने । सशदनमुद्योष । कीर्तयति । ऊ ते यूति (३।३।१७) इति कीर्ति ॥११|| १०२. वर्ध छेदनपूरणयोः । वर्धयति । म्यादी (१५०५) १५ वर्धते ॥१३॥ १०३. कुपि बादने । कुम्पयति । चिन्तपूजि (तु. ३३३३१०५) इति कुम्पा । कुवि इति कौशिक -कुम्बा सुगहनावृति - (अमर• २।७१८) ॥११४॥ १०४. लुनि तुनि अर्दने । उम्पयति । प्रवालफललुम्बिमि । २० तुम्ययति । तुम्बी, तुम्यक | तुपि इति दोगा । चाद्रे त्रयोऽपि भ्यादी सिद्धा ॥११५, ११६॥ त उपलग्यत । कदाचिदत्र नष्ट स्यात् । १ मर्ज-मर्जयति' पाठा २ उदभुत पुरुषकारे (पृष्ठ ३६) धातुवृतो (पृष्ठ ३८५) च। ३ 'अभिधारयति' इति सामिनाम्नोदाजहार सायण (धानुवृत्ति पृष्ठ ३८५)। ४ यत्राह सायण -'स्वामिकास्यपमैत्रयादयो मश-तं पठति (धातु. पृष्ठ ३८६) इति । शत प्रकारातमित्यर्थ । घा तु स्वामिमते पकारात पाठ , कौशिरमते तु मान्त ।

·५ चुरादिगणः २६१ १०५ हप व्यक्तायां वाचि । ॥११७॥ १०६. चुट छेदने। चोटयति । तुदादौ (६८२) चुटति । चुटि इति नन्दी-चुण्टयति । घुडि' इति दुर्गः ॥११८) १०७, इल प्रेरणे । एलयति । म्वादो-ति ॥११९॥ १०८. प्रक्ष म्लेच्छने । म्रक्षयति ॥१२०॥ १०९. म्लेच्छ अव्यक्तायां वाचि । ग्लेन्छयति । भ्यादौ (१। १२५) म्लेच्छति । प्रक्ष रोपे, म्लेच्छ अन्यक्ते शन्देइति सिद्धे चन्द्र एती नैच्छत् । बहुलमेतन्निदर्शनम् ( १०९३२५ ) इति सर्वे चुरादौ पाठ्याः इति चान्द्रोऽभिप्रायः ॥१२॥ ११.०. बीस बर्ह हिंसायाम् । ग्रीसति । भूस इत्येके । यई- १० यत्यरिम् । भ्वादी बई प्राधान्ये (११४२३) बहते प्रायः । ॥२२२,१२३।। १११. गर्द शब्दे । गर्दयति । म्यादी (१।४७) गर्दति । गर्न इत्येके ॥१२४॥ ११२. गर्ध अभिकाङ्क्षायाम् । गर्धयति । दिवादी (४।१३६) गृध्यति ॥१२५॥ ११३. गुर्द पूर्वनिकेतने । पूर्वनिकेतनम् आद्यनिवासः।' पारायणे द्वौ धातू-गुर्दयति", पूर्वयति । भ्यादौ पूर्व प्ररणे (११३८१)-- पूर्वति ॥१२॥ १. 'चुडि इति नन्दी चुएडयति । शुटि इति दुर्गः' इति पाठान्तरम् । अय- मेव पाठी युक्तः प्रतिमाति फातन्त्रधातुपाठे 'पुटि छेदन' इति पाठदर्शनात् । २० २. वादो 'इल' न क्वचित् बामिना पठ्यते । तुदादी ६६५ तु पठयते । तोदादिके तु न मोवादिकं निर्दिश्यते । • ३. मुद्रिते चान्द्रधातुपाठे 'मत संधाते' (११३१७) पश्यते । ४. म्लेच्छ अव्यक्ते वचने' इति मुदिते चान्द्रधातुपाठे (११५३) पठ्यते । ५. चान्द्राभित्रायः पाठा! ६. अत्र धातुवृत्तौ 'पूर्वनिकेतनमासापाम्यवहारः' इति पाठः स्वामिनाम्नो. दभियते। ७. सर्वहस्तलेखेवित्यमेव पश्यते गुर्द म्वादात् (१।२०) चापि पठथते । तत्र दीर्घत्वस्यानित्यत्वमुक्त्वा गूदते गुदते इत्युमपयोक्तम् । १५ २५ ·. २६२ झीरतरविण्या ११४, ११५. जसि रक्षणे, दहि' च । जसयति, दह- यति ॥१२५, १२८॥ ११६. ईड स्तुतौ । ईडयति । अदादौ (२०१२) ईट्टे ॥१२९।। ११७. जासु हिंसायाम् | जासिनिग्रहण ( २३६५६) इति पष्ठी ५ चौरस्योजासयति । दिवादी (४।१०५) जस्यति ॥१३०।। ११८, पिडि संपाते । पिण्डयनि । म्यादी (१९७७) पिण्ड. ते । पिण्ड, पिण्डी । पडि इत्येक-पण्डयति । पण्डित, पण्डा, भ्वादी (१।१८५) पण्डते ॥१३२।। ११९. रुट रोपे । रोट्यति । प्रामरोट' । रुषेन्येनच दो मरवा १० भ्वादिदिवादिभ्यां (१६४५८, ४११२३) सिद्धमाह । वट उपधाते । रुट इत्येके ॥१३२॥ १२०. डपि हिपि संघाले । डम्पयति । डिम्परति । डमि दिमि इति दौर्गा--डम्भयति, डम्भः, डिम्मयति डिम्म ।।१३३,१३४|| १२१. दभ दिमि तिप टिप डिप स्तिप क्षेपे । दामयति । १५ दिम्भयति । दमि इति नन्दी । दम्मयति । पयति ।टेपयति । डेर यति । लेपयति । डवि डिबि इति चन्द्र.'-विडम्बयति । आडम्बर, डिम्बयति । डिम्ब शस्त्रकलह ॥१३५-१४०॥ ५२२.स्नुप' समुन्छायो स्तूपयति । दिवादौ ४११२५)स्तूप्यति' घद्र पोपदेशमाह तुष्ट्रपयिपनि। स्तूपान्ते पर्यटके त्रिर्विशे सूत्रशते १. 'इमि-डम्मयति' पाठा. २ मुद्रित चान्द्रधातुपाठे नोपलभ्यते । ३. 'सूप' इति युक्त पाठ, पयथा 'स्तूपयति' इत्यत्र दीर्घत्व न स्यात् । दिवादापि (१२५) स्तूप इत्येव' पश्यते । अपि चैतस्मिन्नेव सूत्रन्याख्याने 'स्तूपान्ते पर्यटके इसत्र दीर्घ एव निर्दिश्यते ४. क माह इति न प्रतीयते । चुरादौ तु मुदिते चाद्रधातुपाठे नोप- लभ्यते । दिवादाव (४७०) अपि मुदिते चारपाठे 'स्तुप' इत्येव पठ्यते । ५. यस्माकीना तु द्वाविंशोत्तरशतसूबसल्या मवति । 'वर्ष वर्णने' (१०१७) इत्युचर पक्ष परिग्रह इत्ये' इति पठपते, 'पशि नाराने' (१०६८) - २. । ०५ ·घुरादिगणः २६३ द्विचत्वारिंशन्धातुशतम्' । मादित; १६७७ ॥१४॥ १२३. श्रा कुस्मादात्मनेपदी । कुस्मनानो या (१०११५५) प्रति पश्यति । आ एतस्मादितः परम् गारमनेपदी गणः, यो यो धातुर्श । अमिविवाया मर्यादायां हि प्रास्यु'स्मादिति घूयात् । १२४. चित संचेतने । चेतयते । म्यादी चिती संहाने (१३३४) ५ चेतनि ॥१४२॥ १२५. दाम दाने । दाशयते । भ्यादी (१६२१) दाति, दाशते ॥१४॥ १. १२६. दशि दंशने । शयने । मासाय: (१० । १९७) दंशयनि । भ्वादो दश दशने (२१७१६) दशति ।।१४४॥ १२७. दसि दर्शनदंशनयोः । ईसयते इंसित.। भासाय: (१०११५७) ममयति ॥१४५।। १२८. तत्रि कुटुम्मधारणे । फुटुम्य परियारः, उपलक्षण - तत् । तन्त्रयते । मन्त्रम् । स्वतन्त्रः । पवितृस्तृतप्रिम्प ई. (३० ३१५८) -तन्त्रीः । यच : (३० ४१३६)-सन्धिः । तन्द्रा नन्द्रीति पृषोदरा. १५ दिरात (२०६:३३१०९) ही धातू मस्या चान्द्राः कुटुम्पयत इस्यप्यु। दाहरन्ति ॥१४॥ इत्युत्तर 'मदि श्योप इति दुगः' इति पठपते । धनयकता स्वामिना पत्रममित्रत स्यात् । तत्रापि पर परमह ज्येके' इत्यस्पैर कचित कत्ल सम्मति न तूनरस्य, यतो हि दुर्ग: सलु नधातुपाठयाख्याता, स चौतरकासिकः । वस्तुतस्तु २. अन्यत्र कनिदपि एकोयमत मूनधासू सामिना न पठितम्, इत्योऽत्रापि नेता मामिति मन्यामहे । १. परमद् गएनया १४१ धातको मान्ति । अत्र मन्ये सामिना वर्ष वर्णरत्युत्तर यिमानो पसभातुरपालीहतः स्यात् । पर इतः पूर्ण टिप्पपी दया। २. 'त्रपाठा.. ३. 'उदाज' पास, मुश्तेि चान्द्रधानुपाठे 'तत्रि सम्रधारपे' इत्येवमरुधातुरूप एवं पठपते, स चापपाः। २१ ·०६४ क्षीरतरहिण्यां १२९. मत्रि गुप्तभापणे। मन्त्रयते । मन्त्रः ॥१४७|| १३०. सश ग्रहणसंश्लेपणयोः । स्पाशयते । अस्मृदृत्वर (11४६४) इत्यपस्पशत् । वा दान्त (७।२।२७) इति स्पष्टः स्पाशितः । भ्वादी स्पश घायने (तु० १०६२६) स्पशति । स्पशश्वरः ॥१४॥ १३१. भर्त्स तर्ज संतर्जने। भसयते, निर्जयते] । लश्ये मर्सपति तर्जपतीति हश्यते । एवं 'निशामयति, मालयति, कोटय- ति, वञ्चयति, निवेदयति' इत्यादि । अत एव पुरादिभूतानवरान्विताषा- करोत् । म्यादी तर्ज भत्सने (१।१४०) तर्जति ॥१४९,१५०॥ १३२ वस्त्र गन्ध अर्दने । यस्तयते । यस्तः, घस्तिः । गन्धयते, १० गन्धः । गन्धर्वो घोटकः ॥१५१,१५२॥ १.३३. किष्क हिंसायाम् । फिफयते । किकुर्हस्ते वितस्तौ च (यमर० ३।३१७) किष्किन्धा । हिष्क इति दुर्गः, हिप्कितं लक्ष्यते । म्यादी (१६०४) हिक्कति ॥१५॥ १३४. निक परिमाणे । निष्कयते । निष्कः ॥१५४|| १३५. लल ईप्सायाम् । लालयते । कुलालयते---कुलालः । भ्वादी लड विलासे (१।२४०) लडति ॥१५॥ १३६. कूण संकोचने । मुखं विकृणयते ॥१५६।। १३७. तूण पूरणे । तूणयते । तूणः, तूणीरः । तूल हति चन्द्रः ॥१५७॥ १३८. भ्रूण आशायाम् । भ्रूणयते। मूणो गर्भः । आशंफाया मिस्येके ।।१५८॥ १३९. शठ श्लाघायाम् । शाठयते । शाठः । शर इति नन्दी, शल इति कौशिकः ॥१५९।। १. उदात्तानुदात्तस्वरितविशिष्टान् इसंशवामित्यर्थः । काश्यपोऽप्याह- 'कार्यामावादेव श्रुत्या पग्ले' । चुरादय इति शेष: (द्र० धातु पृष्ठ ३७०) । २. इतोऽप्रे कश्चित् पामत्रुटितः । ३. मोपलम्पते मुद्रिते चन्द्रिधातुपाठे। ૨૦ २५ ·२६५ चुरादिगण: १४०. यक्ष पूजायाम् । यक्षयते । यक्षः। मनिन् (द्र० दशा उ०६७३) यक्ष्मा ॥१६०॥ १४१. स्यम वितर्के । स्यामयते । म्यादौ स्यमु स्वन (१।५।६५) इति मित्-स्यमति, स्यमयति ॥१६॥ १४२. गूरी उद्यमे । उद्गुरयते। आगरणः । तुदादी गरी ५ उपमे (६१६५) उद्गुरते । अपगुरो णमुलि (६११५३) इत्यसावात्वं था- अपगारम्, अपगोरम् ॥१६॥ १४३. शम लक्ष आलोचने। निशामयते । वा दान्तशान्त (१२।२७) इति शान्तः । अनालोचने-निशामितः । दिवादौ (९४) शाम्यति । शमोऽदर्शने (२१५७८) इति मित्तम्-शमयति रोगम् । १. लक्षयते लक्षणम्, लक्षते । अन्यत्र लक्षयति घटम् ।।१६३,१६४॥ १४४. कुत्स अवक्षेपणे । कुत्सयत । कुत्सना | चिन्तिपूजि (३।३११०५) इति कुस्सा ॥१६५|| १४५. त्रुट छेदने । भोटयते रज्जुम् । तुदादो (६८०) शुट- चति,वा भ्राश(३।११७०)इति त्रुटति त्रुट इत्येके 'उत्त्रोडयते तृणम्।।१६६॥ १५ १४६. गल सावणे । गालयते, उद्गालयते । भ्यादी (१॥ ३६४) गलति ॥१६७॥ १४७. भल अाभण्डने । आभण्डनं निरूपणम्। निमालयते । ।।१६८॥ १४८. कुट प्रतापने । फोटयते । तुदादौ (६११७१) कोटि २० ल्ये-कुटति । त्रुट इति चद्र', अत एव च त्रुट छेदने (१०११४६) इत्यनेनैव सिद्धम् । कूट याप्रदान इति दुर्ग ॥१६९|| १४६. वञ्चु प्रलम्भने । प्रलम्भनं मिथ्याफलाख्यानम् । १. धातुवृत्तौ (पृष्ठ ३८८) 'कुट इत्येके इति स्वामी' पाठ उद्भियते । २. पुरुषकारे (पृ० ६५) धातुवृत्ती (४० ३८८) प्रौढमनोरमाया (पृष्ठ २५ ६१८) च 'कुट्ट प्रतापने कुदृयते' इते पाठ उपलम्यते । स तु नेह दृश्यते । ३. मुद्रित चान्द्रधातुपाठे नोपलभ्यते ।

·। तष्ठियोग २९६ क्षीरतरगिरायां एखमादीनामनुबन्धः प्रत्यभिज्ञानार्थम्, स एवायमन्तिी चुरादिरिति' गृधिवम्थ्योः प्रतम्मने (१३३२६९) स-वञ्चयते पालम, अन्यत्राहि पश्चयति । म्यादी वस्तु गती (तु० १२१२०)-वञ्चति ॥१७॥ १५०, धूप शक्तिबन्धने । शक्तिबन्धनं प्रजननसामर्थ्यम् । ५ वषयते । घर्षधरः । भ्यादौ वृषु सेवने (१६४६४) [वर्षति । तवर्ग- चतुर्थादिः सामर्यधारणार्थ इत्येके-धर्षयतेऽरिम् ॥१७॥ १५१. मद वृमिशोधने । शोधनं 'सम्पत्तिः' इति नन्दी । मादयते । दिवादौ मदी इर्षे (४।१०१) माद्यति । घटादी मदी हर्षग्लापनयो. (१।५५२) मदयति ॥१७२।। १५२ दिवु परिकूजने । देवयते गन्धी । दिघादो ( १ ) दीव्यति । म्वाद देवने (तु० ११३४) परिदेवने ॥१७३|| १५३. गृ विज्ञाने । गारयते । तुदादौ निगरणे (१।११०)-- निगिरति । यार्दी शब्दे (१९२७) गृणाति । कृ विशन इति धभः ॥१७॥ १५४. विद चेतनाख्यानविवादेपु । वेदयते सुन्नम, आये- १५ दयते कथाम,प्रवेदयते धादिनम् अदादौ(२।५२ वेत्ति,दिवादी (४६२) विद्यते । तुदादौ (६१३२) पिन्दति, विन्दने । घादी (७/१७) चिन्ते 1॥१७॥ १५५. मन स्तम्भे । लामो गर्वः । मानयते पला' । पक्षे १. धातुवृत्तिकारस्तु 'क्वायामिविल्पार्थमनित्यमिचि लिपपारानुबंध' २० इत्याह (३८०) २. पुरुषका (पृष्ठ ८५) धातुवृत्तौ (पृष्ठ ३८६) च 'तिशोधने तर्पणशुनौ इति स्वामिनाम्नोद्भियते पाठः। ३. भानुवृत्तौ (पृष्ठ ३८६) केशवस्वामिनाम्नोभियतेऽय पाठः । ४. श्मशब्दों हि पक:-धर्मात्मवाची अधर्मात्मवाचीच । तपायोक्त २५ निक्षते-पलो वृषशीटो पासीलो वा (३१६) धर्मात्मवाची वृषादिग्यश्चिन्' रत्यौशादिकेन (१३१.१) भूत सिमाते । मुद्रागवसेऽसहन चापश्येनोपामा पलपद धर्मात्मराभव, न निन्दाका कोहि नाम बुद्धिमान रागन निन्यपदेन 'वक्तुमुचित मन्यते।

·•५ चुरादिगणः २९७ मनतीति चन्दः । दियादौ (४.६६) मन्यते, तनादौ (९) मनुते । ।।१७६।। १५६. यु जुगुप्सायाम् । यावयते ब्राह्मणान् जाल्मः। याव्यम्। अदादी मिश्रणे (२१२५) यौति । यादौ यन्धने (९७) युनाति । युजु कुत्सायामित्येके योजयते ॥१७७॥ १५७. कुस्म नाम्नो वा । कुस्ममिति दृष्टम् | कुस्मेत्य- स्माननाम्नः प्रातिपदिकाणिज् या भवति । यदा-कुस्ममिति प्रकृत्यन्तर पम्, कुपूर्वात्स्मयतेः-(११६७८) परिखादिव' अन्यप्वपि दृश्यते (३।२।१०१) इति उप्रत्ययः । कुस्मयते, कुस्मयति । ननु स्मिङः कुपूर्वात कुस्मयत इति सिद्धम, कुस्माश्च नाम्नः सर्वप्रातिपदिकेभ्यः १० विपि (द्र० ३।२।११ भा०) कुस्मतीति सेत्स्यति तकिमर्थ कुस्मनाम्नो घेत्युच्यते?इति चोदित्वा परिहरति-कुस्मयतिरकारितः इति। कोम्निा सह नित्यसमासोऽस्ति (द० २२२२१८), न तु फुत्सितं स्मयते इति तिङा उपपदम तङ् ( २२२११६) इति । ततश्च स्मयले कु इत्यपि प्रयो- गानियमः, स्यात, स च नेष्यते । अथाण्यन्तेऽपि भकृत्यन्तरे भाषा- १५ यामेतद्रूपं भवेत,केन निर्वायत इत्याह-उपसर्गस्य बाह्यत्वमिष्यते प्रकुस्मयते, विकुस्मयत इति......"ते प्राग्धातोः (१।४।८०) इति, कुस्मयत इत्युपसर्गस्य इत्यपव्याख्या' । अपि च सार्वधातुके यकि १. चन्द्रेण स्वीयधातुपाठव्याख्यायामेतलिखितं स्यात् । २. इदम्, अप्रे च स्थूलासु मुद्रितानि वचनानि धातुपाठस्य सूत्राणि २० पूर्ववृत्ताचनानि वा प्रतीयन्ते । इस्य च कृत्स्नः पाठ:-"कुरमनानो वा, कुरममिति वृधम्, कुस्मयतिरकारितः, उपसर्गस्य बाशलमिष्यते, तस्मात् कारित एव ।" धानु- वृत्ती वेवं पठयते--"पुरमनामो वा, कुस्ममिति दृष्टम्, कुरमयतिरकारितमिति, कोनित्यसमासवान् उपसर्गस्य च बाध्यत्वात् कारितमेव ।" धातुप्रदीपे स्विस्थ पठ्यते-"कुस्म कुस्मयने, कुस्मनाम्नो वा, कुस्ममिति दृष्टमव, कुस्मयतिरकारितः।" २५ सिमान्तकौमुद्या नैतानि वचनानि व्याख्यायन्ते । ३. यथा परिखाशन्दे डस्तथैव कुस्म इत्यत्रापीत्यर्थः । ४. इतोऽये कथित् पाठस्त्रुटितः । ५. कस्येय व्याख्येति न पते ।

·कारकप्रत्ययाः २६८ क्षीरतरङ्गियां णिलोपे कुस्म्यत इतीप्यते। कुस्मीयत इति स्यात, कुस्मयाञ्चके इत्यपि कुस्मियाञ्चके इति वा, कुसिमिया इति चा, अचुकुस्मतेति घा, चुकुस्मायपते कुसिस्मयिपते इति, कुस्मनेति कुस्मितिः। कुस्मयित्वेति प्रकुस्म्येति, तस्मादकारित एव । न तु खार्थनिर्देशं ५ विना क्रियावाचित्वाभावात् क्रियानिवन्धनाः कर्तव्याः । अथ तस्करोत्याद्यर्थे सूत्रयत्यादिवद् (द्र० ३२ २६ वा०) अपि णिज् इष्यते, तर्हि प्रातिपदिकादू धात्वर्थे (१०।२६५) इत्यनेन सिखः ? सत्यम्, किन्त्वात्मनेपदप्रवृत्तिर्धातुरूपनिवृत्तिश्च पृथकपाठेऽस्य प्रयोजनम् । दुर्गस्तु कुस्मयन इत्यपाठीत् । कुस्मेति १. धातुर्मतिहष्टं धुखयोत्पादितमर्थमाहेति च ॥१८॥ चतुर्विंशतिसूत्रेषु सप्तत्रिंशताधातुमिराकुस्मीयपर्यकः । १५८. चर्च अध्ययने । चर्चयति वेदम् । चिन्तिपूजि (३॥३॥ १०५) इति चर्चा ||१७९॥ १५९. बुक्क भाषणे । वुफ्फयति श्वा । भ्वादी ( १८७ ) १५ वुक्कति ॥१८॥ १६०. शब्द उपसर्गादाविष्कारे'। प्रतिशब्दयति गिरिः- 'प्रतिश्रुत्कामाऽऽविष्फरोति' इत्यर्थः । विशम्दयति । योगविभागादा- विष्कारे चेत्यनुपसर्गादपीति नन्दी-शब्दयति । दोगांणा शम्द इत्यर्फे सूत्रम, शन्दक्रियायामित्यर्थः,तत उपसर्गाद्याविष्कार इति । चन्द्रः प्रातिपदिकामा- २० वर्षे (१०।२९५) इत्यनेनैव साधयति ॥१८॥ १६१. कण निमीलने । फाणयति चक्षुः । फाणः । म्यादी (११३०२) कणति ! मित्त्वात् (द्र० १०५३७) कणयति ॥१८२॥ १. धातुवृत्ती वेव पाठ उध्रियते 'यत्र स्वामी शम्द उपसर्गादाविष्कारे चेति पठित्वा उपसर्गपूर्वाग्उब्द इत्यरमादाविम्कारे चकागद् भाषणे च....." २५ (पृष्ठ ३९०)। २. धातुवृत्तो 'प्रतिश्रुतमाविष्करोतीत्यर्थ.' इति पाठ उद्भियते (पृष्ठ ३६०)। ३. इद चन्द्रेण स्वोपत्र धानुव्याख्यान एवोक्त स्यात् ।

·५ चुरादिगणः २६६ १६२. जमि नाशने । जम्भयति, जम्भयते । म्यादी जम जमि जम्मने (१२२७३)-जम्मते, जम्यते ।, चन्द्रो जम' इत्याह । रधिजमोरचि (७१६१) इति नुम-जम्भयितुम् ॥१८॥ १६३. पूद श्रास्रवणे । सुदयते । पाते च नित्-निसूद- यति । म्यादी क्षरणे (२२१)-सूदते, सूदः, निसदितः ॥१८४॥ १६४. जस ताडने । जासिनिप्रहण (२।३१५६) इति चौरस्यो. जासयनि । दिवादी (४।१०५) जस्यति । जसि (१०१११४) इत्युक्तम्- जसयति ॥१८॥ १६५. पश बन्धने । पाशयति । भ्वादी पशति, पशते । उभयत्रापि मूर्धन्यान्त इति दुर्गः ॥२८॥ १६६. अम रोगे । आमयति । म्यादी अम गत्यादिषु (१३१२) अमति । घादी अम रोगे अमयति, अतिशब्दाद् गुणादेशो द्रष्टव्यः। आमयः, आमयते ॥१८७॥ १६७. चट स्फुट भेदे' । उचादयति । स्फोटयति । म्वादी (१२२२६) स्फोटति । तुदादी (६७८) स्फुटति ॥१८॥ १६८. घट च । १६९. हन्त्यर्थाः । चट स्फुट घट च हन्त्याः, पने हन्त्यर्थे णिचमुत्पादयन्ति ।" उचादयति, आस्फोटयति, विधा- १. सदित चान्द्रधातुपाठे नोपलम्यते । २. 'आप्रवणे' पाठा। ३. स्वामी म्वादी (१६२६) तालव्यान्त न पपाउ, एक्षो मते "मप' २० १० १५ ४. घटादौ 'न कम्यमिचमाम्' (१/५५६) सूत्रे निर्दिश्यते, 'अम रोगे' इत्येव न कचित् भ्वादो पठथते । ५. अस्याभिप्रायो न ज्ञायते । ६. 'भेदने' इत्युद्भियते पुरुषकारे (पृष्ठ ६२)। ७. अत्र पुरुषकारे भुयान् पाठभेदो दृश्यते । तथाहि-तीरस्वामी तु चट स्फुट भेदने ! चाटयति, स्फोरयति । घट च-घटधातुश्च मेदने वर्तते । हन्याः हन्त्यर्थाथ धातको विचमुत्पादयन्ति' इत्युक्त्रा दर्शनान्तरमप्याह-'घट च हन्त्याः । २५ ·१० तीरतरहिण्यां टयति । अन्ये' तु चट इति प्रास्फुरी-भास्फोटने चुरादिरिति व्याख्यन, अन्यत्र भ्वादिः उच्चश्यति । केत्रित्तु हन्त्यर्याः स्वार्थे चेत्याहुः-घाट- यनि, तोडयति, गणान्तरपागद घेति-तुति (६१) । इत्यं तुदी हिंसाधपाट आत्मनेपदार्थ पट राघोते इति दुर्ग:-संघाटयति । घटे. ५ ादी (११५१०) चुनार्यस्तों मित्संशायध पाठः ॥१८९॥ १७०, दिवु अर्दन । परिदेवयति । अन्यत्र दीव्यति (४१) चन्द्रो दिवु परिकूजन इत्येव निद्धिमाह ॥१९०।। १७१. अर्ज प्रतियत्ने । प्रतियत्नः संस्कारः । अर्जयति । भ्वादी अर्ज सर्ज अर्जने (१११३८)-मर्जति ॥१९|| १७२. घुपिर विशब्दने। विशब्दन विशिष्टशब्दकरणम् । उद्घोषयति । अविशम्दन इत्येके । अपघोषयति पापम् अपद्रुत इत्पर्यः । इरित्वमनित्यएपन्तत्वे लिङ्गम्-अयुपत्, अघोषीत, अजूघुपत् । पुष विशन्दने इति कौशिकः । म्यादी (१।४३५) घोषति ॥१९२॥ १७३. आङः क्रन्दसातत्ये । चुरादि.', आक्रन्दयति । १५ अन्यत्र (११५८) क्रन्दति ॥१९३॥ १७४. लप' शिल्पोपयोगे | लापयति । भ्रमादिना तक्ष्णो- तीत्यर्थः । अन्यत्र लपति,लष्यति (श६२७)। गलव्यान्त इति काशिक:-- लाशयति ॥१९४॥ चट स्कुट धानू दो घट च धातुस्त्रया, इन्त्यर्था हन्तिना समानार्थाः णिचमृत्पाद २० पन्ति' इति (पृष्ठ ६२)। १. वक्ष्यमाणः पाठः शाकाट्यनस्येति पुरुषकारः (पृष्ठ६२) । २. परित्यक्तजन' ? पाश। ३. चन्द्रस्तु 'दिनु परिकूजने' इत्यपि धातुपाठे न पठति, कुतस्ततः सिद्धिः । अय दीरतररियाम् (१०।१५२) एन पठ्यते । ४. प्रवाह धातुवृत्तिकार:--'स्वामी तु आइपूवों धुषि: क्रन्द सावत्ये चुरादिः, प्राघोषयति' (पृष्ठ ३६१)। ५. प्रत्र पुरुषकारघानुवृत्तिकारप्रौटमनोरमाकारादय. स्वामिमते 'लस' इति दन्त्यं पठित्वा 'लष' इति मूर्धन्यान्तमिति केचित् इति पठन्ति (पृष्ठ --पु. ११९, धा• ३९१, प्रो० ६१८)। २५ ·चुरादिगणः ३०१ १७५. भूप अलंकारे । भूपयति । म्यादी (१।४५५) भूपति । तसि भूषेति दुर्गः'-उत्तंसयति । अवतंसयति, उत्तंसा, अवतंसः ।।१९।। १७६. मोक्ष असने । मोक्षयति शरान् । अन्यत्र (६।१३३) मोक्षते ।।१९६॥ १७७. अहं पूजायाम् ।अईयति, आर्जिहत, अहितम्, अईणा। ५ भ्यादौ (१।४५८) अर्हति ।।१९७॥ १७८.ज्ञा नियोजने । आशापयति भृत्यान् । ज्ञापित; धापना। अन्यत्र (९।३८) जानाति ॥१९८) १७१. भज विश्राणने । विश्राणनं दानम् । विधाणे विवेचन .इत्यन्ये । भाजयति, माजी' (द० ४.११४२) अन्यत्र (११७२५) भजति, १. भजते ॥१९९॥ १८०. शृध अप्रसहने। अप्रसदनम् =अमर्पः । प्रसहने-अभि भवे इत्येके । शर्धयत्यरिम् । अशशधत, अशीधत् । भ्यादौ मधु शब्दकत्सायाम् (१।५०६)-शर्धते, तथा शृधु मृधु उन्दे (११६१३)-- शर्धते, शति ।।२००॥ १८१. यत निकारों पस्कारयोः। निकार' स्वेदनम् । यातयत्यरिम । यातना तीववेदना । यातयति राजा छिद्रम, छादयः तीत्यर्थः । प्रतियातयति-प्रतिविम्बयति, मलियातना प्रतिविम्बम् । बादौ यती प्रगले (१२६) यतते । निरव धान्यधनयोः प्रतिदाने-निर्यात- यत्यृणम. शोधयतीत्यर्थः, धान्यधने उपलक्षणम् ॥२०२॥ १.स्थमेव म्वादी (१४५१) अप्याह स्वामी। २. 'सहने' पाठा। ३. 'अमिलाषी' इत्यधिक चिन् । ४. 'निराकार इति तु पाठो दृश्यते, निराकारः परिमव इति च पोरग्वामी' इति पुरुषकारोद्धृतः पाठ (पृष्ठ ७६) । दीरितोऽपि पौटमनोरमाया 'वामी तु निकारस्याने निराकारेति पठित्वा निरागारः परिमर इति व्यापयद इत्याह पृष्ठ ६१८)। एव धानुत्तिकारोऽपि (पृष्ठ ३९१) । अत्र तु सर्वथवान्यः णठ उपलभ्यते। ५ निवारोपसस्कारयोः' पाठा० । २० ·। ३०२ क्षीरतरङ्गिण्यां १८२. वस स्नेहच्छेदापहरणेपु'। वासयति, वासना, वास. यति वृक्षम, पासपत्यरिम, हन्ति इत्यर्थः । वादी (११७३३) वसति, अदादौ (२।१६) वस्ते: वस्त्रम् ।२०।। १८३. चर संशये। विचारयति । विचारणा हि सति संशये ५ भवति । चर प्रसंशय इति दुर्गः । अन्यत्र (११३७१) चरति ॥२०३।। १८४. च्यु सहने । च्यावयति । म्यादौ (११६८२) व्ययते । प्युस सहन र इति एक, हसने च इति एके-च्योसयति ॥२०॥ १८५. भुवोऽवकल्कने । अयफल्कनम् मिथ्रीकरणम् गमाव- यति दनौदनम् । अनित्यण्यातत्त्वार्थम्पञ्चमी । विफल्कने इति नन्दी- १० भाययेद् ग्राझणन्तपः,भाषितम् ! भू प्राधावात्मनेपदी (१०१२३१) विभाषा . णि-भावयते, भवते । मू समापार (३१) भवति ॥२०॥ २८६. कृपेस् तादथ्ये । तादुर्यम उद्देशविषयम्' । फल्पपति देवताभ्यो हविः, संकल्पयति । भ्यादौ पू सामर्षे (११५०८)-फल्पते वादप्येऽवकल्कन रत्येके । अत पय भूप पवाल्कने इति दुर्गः। धन्दो डाय- १५ प्यवफल्कने चिन्तन इति ध्याएयत'-सम्माययति, अयफल्प- यति ॥२०६॥ २० १. 'स्नेहम्मेदावहननेषु' पाठा०॥ २. 'हानी' पाठा ३. उद्धृतम्-धानुत्तों (पृष्ठ ३९२) पुरस्कार (१२) । ४. 'भावयति रिस पृतम्' इति पुरुषकारे पाठः (१४ १२)। ५. पत्र पुरुषका इत्यभिपते-स्वामी तु पेयोऽथरवर्षमा इति व्यायामवकल्पयति इत्युदाहाप परामर्थो मवति इति म्याच' (पृष्ठ १२, १५)। भावातौ (पृष्ठ ३१२) प्रारमनोरमाया (१२) सामिपास निश्यिो- रिलामी नु परनादाय इति परिगा तादम्य इति मनुतस्प मुसो मिश्रारणे, अपरा तपादन कपिः पराश्यते । ताप योऽप: Trivri, after दधा ग्याल्पति। ५. पाशापाई नमो भार परो । दुर पन्देशात पादार. बिपि विपादन । २५ ·. चुरादिगणः १८७. रग लग आस्वादने' | रागयति, लागयति । अन्य- प्राथें घटादी रंगे शङ्कायाम्, लगे सङ्गे (११५३२, ५३३)-रगति, लगति रगयति, लगयति । रक लकेति चन्द्रः, आसादने इति दुर्गः ॥२०७|| १८८. अन्चु विशेषणे । विशेषणम्-अतिशयः । अञ्चयत्य- र्थान, व्यक्तीकरोत्यर्थः । स्वादौ यश्च गतो (११११९)-अञ्चति ॥२०८।। १८९. लिगि चित्रीकरणे । लिङ्गयति, उल्लिङ्गयति, लिङ्गम् । भ्वादी लिगि गत्यर्थः (१।९१)-आलिङ्गति ।।२०९।। १९०. मुद संसर्गे। मोदयति सर्पिपा सक्तून् । मोदकः । भ्वादौ पुद हर्षे (१११६)-मोदते ॥२१०॥ १९१. उध्रस उञ्छे । कयादिः (९।५६) एवायं स्वार्थणिजथः १. पठित इत्युदित्त्वम्-ध्रासयति, ध्रस्नाति । प्रयोगसमवायीत्येके- उद्धासयति, उद्धनाति ॥२११।। १९२. मुच प्रमोचने । मोचयति शरान् । म्वादी मुच फल्कने ( १११०५)-मोचते, तुदादी मुच्ल मोरणे ( ६।१३३ )-मुञ्चते, मुञ्चति ।।२१२॥ १९३. प्रास्वदः सकर्मकात् । वद संवरणे (१०।२००) इति पक्ष्यति, आ एतस्मात् इत ऊर्चे सकर्मकाणिच् क्रियते । शाकटायन- स्वापूर्वात स्वादेराह-आस्वादयति दधि, अन्यत्र भ्वादित्वात (१९१८) स्वदते, स्वादमनुभवतीत्यर्थः । १. 'थाच्छादने' पाठा०॥ २. चान्द्रधातुपाठे नैव पठ्यते । ३. 'आस्वादने' पाठा० । दोर्गधातुपाठस्यास्मसस्तलेखे नायं धातुः पठयते । श्रतः पाठशुलिः कीदृशीति न जायते । ४. अत्र पुरुषकारधातुवृत्तिकारप्रौटमनोरमाकाराः स्वामिपचे ' यार्वात् स्वदेः सकर्मकापिणज भवति । पय प्रास्त्रादयति' इति पाठमुद्दभिरे (पृष्ठ-पु० ४४, २५ धा. ३१२, प्रौ० ३१९) । अत्र तु न तथोपलभ्यते । ५. काशकास्नः 'स्वद प्रास्वादने, आस्वादः सकर्मकात्तु' इति पठन् (पृष्ठ २८१) नायममिविधावाइ इति स्पटमुशेषयति । तथैव शाक्टायनोऽपि व्याचटे। २० ·१ ३०४ क्षीरतरङ्गिण्यां १९४, ग्रस ग्रहणे । ग्रासयति [फलम्] | स वारणे इति दुर्ग:-- भासयति मृगान । धारण इति नन्दी, ग्रहण इत्मेकै | अन्यत्र (९) प्रसति त्रस्यति ॥२१॥ १९६. पुप धारणे । पोषयत्याभरणान् । भ्वादी (११४६२ ) ५ . पोपति, दिवादी (४।७३) पुण्यति, फयादी (९।६०) पुष्णाति ॥२१३॥ १९६. दल विदारणे । दालयत्ति दारु । दालपः, दामिः । म्वादी दल विशरणे (१।३६६) दलति, मित्त्वाद् (० २५५२ व्याख्या- नम्) दलयति ॥२१॥ १९७. पट पुट रुट लुट तुनि पिजि लजि लुनि अजि कसि १० कुशि भसि दसि दशि घटि रवि लपि अहि यहि महि गुपू धूप विच्छ चीव वह बन्ह पुथ लोक लोच णद कुप तर्क तु पृधु भासार्थाः। एते सकर्मका भासार्था णिचमुत्पादयन्ति । पाटयति, फलिपाटि (उ० ११८) इति पटुः, म्वादी (१।१९८) पटति। एषां गणान्नरे पाठः सकर्मफत्त्वेऽपि णिज्विफल्पार्थः, इहैव पठितांस्तु न्याय्यविकर- १५ णान् प्रत्युदाहरन्ति-सति, कुसतीति । पोटयति, तुदादी (६७२) पुटति । रोटयति, लोटयति, म्यादी (१२४९७ पाठी०) रोटते, लोरते, दिवादी लुट प्रतिघाते (४।११६) लुट्यनि । तुजयति, म्यादौ (१११५४) तुजति । पिञ्जयति अदादौ (२०२० पाठा०) पिङ्क्त । लजयति', लजति। लुञ्जयति, लुजति । अजयति, रुधादी २० (७/२६) अङ्क, व्यनक्ति । कुसमति, कुंसति, मुकुंस, भुकुंशः। कुंशयति, कुंशति । सयति, सति । दसयति, दसति । देशयति, भ्वादौ दश दशने (१७१६) दशति । घण्टयति, घण्टतिः घण्टा । रड्यति, लयति, म्बादी (१।७५) रडते, लड़ते । अंहयति, यहयति, महयति, म्वाद यहि गतो, बहि महि वृद्धी (१४२ १, ४२.)- २५ अहते, यंहते, मंहते । गोषयति, धूपयति, पिच्छयति, म्वाद (२२८०, १. अनाह धानुवृत्तिकारः-'तथा च क्षीरसामी-माता दीरियों येषां ते माताः इति' (पृष्ठ ३९३) । नाबाय पाठ उपलग्यते । २ सस्मार पुरुपकारः (पृष्ठ ६१) ।

·. चुरादिगणः ३०९ २८।६।१२६) गोपायति, धूपायति, पिच्छायति, गुप्धुपविच्छ (३।१।२८) इस्यायः । चीधयनि, भ्यादी चीव आदाने (तु. १६२८)-चीवति । यहयनि, यल्हयति, भ्यादौ वह बल्ह प्राधान्ये (१।४२३) यईते, यल्हते । पोययति, दिवादो पुप हिंसायाम (४।११)-पुथ्यति । पिलोफर्यात, मालोचयनि, धादी (१९६३, १००) लोकते, लोचते । नादयति, म्यादी ५ (१४४५) नदति । कोपयति, दिवादो (४।१२६) कुम्यति । तर्फयति, वितर्फ', तर्कितः । एतयति, वर्धयति, भ्यादी (१।४०४, ४०५) पर्तते, पर्धते। अन्ये मजिपिसिलडिवृहितदिनयादीन् पठन्ति-मजयति राधादी (७।२१) भनक्ति। सियति, पिसति । लण्डयति, लपडति । यत्ति, भ्यादी (१।४८५) बृहत साडयति, तडति । नाटयति, नटति,भ्वादावात्मने- १० पदीति नदी-नटते । पादयः सकर्मकाः स्वार्थे पिचमुत्पादयन्ति मामार्याति पारायणम् -भासयति दिशा-दीपयति, इन्धयति, प्रकाशयति । गणान्तरपाठस्त्वेषा कार्यान्तरार्थः ॥२१५, २१६-२४९॥ ११८. पूरी प्राप्यायने। पूरयति, दियादो (४४१) पूर्यते ॥२५०॥ ११९. रुज हिमायाम् । रोजयति । तुवादी जो मजे (६।१२०)- रुजति ॥२५॥ २००. पद संवरणे। स्वादयति, सिस्यादयिपति (८०८। श६२) । म्यादी पद थास्वादने (२०१८) स्वदते ॥२२॥ सकर्मकपर्यटक । पत्र च द्विचत्वारिंशतिसूत्रेषु सप्तसविर्धातवः । २०१. श्रा धूपाद्वा । धूप अप्रसहने ( १०२३८) इति पश्यति। या एतस्माद इन उत्तरेभ्यो णिज् या भवतीत्यधिफ्रियने । पक्षे न्याप्यो विकरण ह नियमेन मिचो विकल्पः । भनित्यायन्त. स्वं तु यथालक्ष्यम्, काचिद् विफल्पार्थम् । २०२. युज पृची सम्पर्चने । योजयति, योजाते, दिवादी २५ १. भ्वादी परस्मैपदिषु पठपते तेन 'इति' पति साधु स्यात् । २. उद्धृत धातुवृत्तौ (१३९४)। ३. साधने इति औरत्वामो' इति पुवकारः (१.५२॥ २० ·१० 1 ३०६ क्षीरतरङ्गिण्यां युज समाधी (४६७) युज्यते, रुघादौ युजिर् योगे (७७)-युनक्ति । सम्पर्चयति, रुधादौ (३०) सम्पृणक्ति, अदादौ पृची सम्पर्के (२।२१) संपृक्ते ॥२५३, २५४॥ २०३. अर्च पूजायाम्'। अर्चयति, अर्चति ॥२५५|| २०४. पह मर्पणे । साहयति, सहति । यथा-स एवायं नागः सहति कलमभ्यः परिभवम् (समापित--६३१) भ्यादी ( ११५००) सहते ॥२५॥ २०६. ईर क्षेपे । क्षेपः प्रेरणम् । ईरयति, ईरति । अदादौ (२०११) ईते ॥२५७॥ २०६. ली द्रवीकरणे । विलालयति,' विलापयति विलाययति, विलयति, विलयः विलायितम् । लियो वा इति व्यवस्थितविभाषावाद् विलम्भनपूजाभिभवेभ्योऽन्यत्रात्वं नास्तीत्यत्वायौ, विलम्भनादायेवात्त्वं पुक् च-फस्त्वमुल्लापयते ? आलापयति, अपलापयते, लियः समाननशालीनीकरणयोश (१।३।७०) इति १५ तङ्, स्नेहविपारने नुक् (तु. ७३६३६) घृतं विलीनयति । दिवादी लीङ् श्लेषणे (४१२६)-लीयते यादौ (९।३२) लिनाति ॥२५॥ २०७. वृजी वर्जने । वर्जयति, वर्जति । अदादी (२२२० च्या- ख्याने) वृक्ते, रधादौ (२९) पृणक्ति ॥२५९।। २०८. वृञ् श्रावरणे 1 आधारयति; आवरति, आवरते । २० स्थादौ (१।२) वृणुते,वृणोति,क्रयादौ वृक्ष सम्भको (E|४२) वृणीते ॥२६०॥ २०९. वयोहानौ । जारयति, जरति, जारणा। दियादी (४।२०) जीयति, जीर्णः । ऋयादौ (९।२४) जृणाति । त्रि इति च नन्दी- जाययति, जयति. फयादौ जिणाति ॥२६१।। १. अत्र बालमनोरमा द्रष्टव्या चुरादि १८०९ । २. 'विलीनयति' पाटा। ३. प्रत्य सूत्रमिति न ज्ञायते । पाणिनीय तु 'विमापा लीयते.' (६।११५१) प्रव्यम् । ४. "विपातने पाठान्तरम् । ५. 'भावारयति .........वृणीते' पुरुषकारे (पृष्ठ ३९) उदश्तः । त्रिव घेतो. 'तुदादो वृह संभक्ती नियंत इति' इत्यधिक पट्यते, तदत्र नारित । २५ .

·चुरादिगणः ३०७ २१०. रिच वियोजन-सम्पर्चनयोः। रेवयति, रेचति । रुधादी (७४) रिणकि' ॥२६२।। २११. शिप असर्वोपयोगे । असर्योपयोगोऽनुपयुकत्यम् । शेषयति, शेषति । विपूर्वोऽतिशये । अतिशय उत्कर्षः। विशेषयति, विशेषति, व्यशेषीत । राधादों शिश्च विशेषणे (१९) विशिनएि, ५ व्यशिपत ॥२६॥ २१२. तप दाहे | तापयति. तपति ||२६४|| २१३. तृप हप संदीपने। तर्पयति, तर्पति । दिवादी प प्रीती (४१८६) सृप्यति । स्वादौ तृप्नोतिगादर्पयति,दर्पति । दिवादी (४।८७) एप्यति । वृत देत्येके-चर्तयति, चर्तति; छर्दयति, छर्दति ॥२६१,२६६॥ १. २१४. भी भये । दमयति, दर्भति । यादो मी प्रन्ये- इभ्णाति ॥२६॥ २१५. छद संवरणे५ । छादयति, छदति । अर्जने घटादिः (११५५०)-छदयति ॥२६॥ २१६. श्रथ हिंसायाम् । शाययति, श्रयति । अन्येत्येके -- १५ थन्धयति, श्रन्थति ॥२६९॥ २१७. मी गतौ मनने । माययति, मयति । दिवादी (४।२७) मीयते, यादी (९४) मीनाति ॥२०॥ २१८. क्रथ हिंसायाम् । काययति, फयति । म्यादी (१९३९) मित्कथयति ॥७॥ १. इतोऽप्रे 'रिड्वते' इत्यधिकम् । २. उद्धृत धातुवृत्ती (पृष्ठ ३६४)। ३ हीस्वामी स्वादौ तृपधालुन पति काशकस्ले (२१) दोलें च धातुपाठे विवि तुप प्रीणने' इति पठयते । पाणिनिः सुम्नादिषु (गण ८४ ३६) हप्नोतिशन्द पठति । तेनास्य स्वादिपाठो युक्तः प्रतिमाति । ४. हीरतरहिएगा पादौ टमी मधे न पश्यते । तुदादी (६१३५) पठयते, तेन हमति इति युक्तम् । ५. अत्र १३७ टिप्पणी द्रष्टव्या। ६. उद्धत पुरुषकारे (पृष्ठ २७)। २.

·क्षीरतरङ्गिण्यां २१९. शीक ग्रामपणे । शीकयति, शीकति, अशीशिफत् । भ्यादी शीक सेचने (११६२)-शीकते, अशिशीकत् ॥२७२।। २२०, अर्द हिसि हिंसायाम् । अर्दयति, अर्दति । हिंसयति, हिंसति । रुधादौ (७१२४) हिनस्ति ।।२७३, २७४।। २२१. पाङः पद पद्यर्थे । पद्यतेरयों गतिः । आसादयति, भासदति,' घासीदतीत्येके । अन्यत्र (१११९४) सीदति ॥२०॥ २२२. शुन्ध शौचकरणे । शुन्धयति, शुन्धति ॥२७६।। २२३. जुप परितर्पणे । जोपयति, तुदादो जुषी प्रीतिसेवनयोः (६१०)-जुषते ॥२७७॥ २२४. धूञ् कम्पने । धूनयति, 'घावयति' इत्येके । धवते, धपति, धूनितः । स्वादी (१।१०) धुनोति, धूनोति । तुदादौ (६।९८) घुपति, फयादौ (९।१६) धुनाति ॥२७॥ २२५, प्रीञ् तर्पणे । प्रीणयति,' प्रीब्धूोर्नुक् चर्याद (तु० ७१३।३७ वा.) प्राययति इत्येके, प्रयते, प्रयति, प्रीणितः १५ दिवादी प्रीद् प्रीती ( ४१३४ )-प्रीयने, क्रयादौ (९।२) प्रीणाति, च साह- प्रीणीते ॥२७९॥ २२६. श्रन्थ ग्रन्थ संदर्भ। संदर्भो बन्धनम् । श्रन्ययति, अन्य यति । श्रन्धति, प्रन्यति । पादौ अधि शैथिल्ये,मधि कौटिल्ये (१:२६,३०) श्रन्यते,मन्यते । यादी (९।४४, ४६) थथ्नाति प्रथ्नाति ॥२८०,२८१॥ २२७. प्राप्त लम्भने । लम्भनं प्राप्तिः । आपति, आपति, आपितम् । स्वादो व्याप्ती (१।१७) आप्नोति । आप्तम् ॥२८२॥ १. 5. 'अभिषदे' काश्यप संहिता (पृष्ठ ४१) । २. 'परितपणे परितृप्तिक्रियायाम् इति चीरस्वामी' इति पुरुषकारे (पृष्ठ ११७) धातुवृत्तो (पृष्ठ ३९५) च पाठ उद्भियत, तश्च नात्र दृश्यते । ३. उद्धृत पुण्यकारे (पृष्ठ ३४)। ४. स्मृत पुरुषकारे (पृष्ठ ३०) धातुवृत्तौ (पृष्ठ ३६५) च । २५ ·चुरादिगणः २२८. तनु श्रद्धोपहरणयो। तानयति, तनति. तत्त्वा, तनिवा, नितान्तम् । तनादौ तनु विस्तारे () तनुते तनोति, ततः । २२९. उपसर्गाच्च दैव्ये । चकार भिषक्रममाहु-प्रतानयति, मानानयति, प्रततति । वन भनेपहिसनयोरिति चा पारायणम्-धानयति, उपसर्गातदातयति, तर म्यादौ दन शम्दै ( १।३११ ) इत्येव ५ सिनम् ॥२८॥ २३०. बद संदेशने । यादयति, पति , पद्यते । म्यादी (११७३९) पति, यदते, यजादित्वात् (६।१।१५) संप्रसारणम्- उद्यते । चन्द्रो पत्यपाठी ॥२८४|| २३१. मान पूजापाम् । मानयति, मानति। बादौ २६९८) १० मीमांसते ॥२८॥ २३२. भू शशावात्मनेपदी वा । सम्माषयते, सम्भवते, प्रत्याभूत । भुवोजकल्कने (१०।१५)-भावति, म्यादौ । १११) भरति पाठादेव सिये पापचनमणिसंनियोगेऽपि तदर्थम् - याचितारश्च म. सन्तु दातारश्च भवामहै ॥२८॥ २३३, १भाषणे । याचति, पचति, घाच्यते, बज्यते । १ 'चकाराद विभाषामा पाठा। पत्र 'फा, मिन्नकम , प्रत्यया सचिनोति' इति काशिकापाठो (vi४।३६) द्रष्टम्प । यथा 'पक्षिमास्यमृगान् इन्ति, परिभर २ तिपति' (१४४३५, ३६) इति श्लोकानुरोधेन चफार कम मिला तिष्ठते प्राक् पम्पते. तथैव 'उपसाच दै- इत्यपि कस्यचिल्लोकदर- २० घामास्पोरा प्रतीयते, तदनुरोधेनेव चात्र चारो दे' इत्यत पार पठपते । २. सवादपति, सत्रदाठि' पाठाः । ३. मादी परस्मैपदिषु पठ्यते । तेन 'पति' इत्येव सुक्तम् । माशाररने पातुपा दमयपदिगु पश्यते ( १६१)। बापाठीदिति न गयो । ५. तोऽमे विचारे' हत्यधिवम् । ६. सदकोशेषु विद्यमान, शौरवामिनाच यायायमान 'या' पद सिनि रोन मामा निस्कासितम्। ७. थामनेपद गवा मपश्येन निशात पुरुषारे (पृष्ठ १२) । २५ ·. - ५ १० ३०० हीरतरङ्गिण्यां २१९. शीक श्रामणे । शीकयति, शीकति, अशीशिफत् । म्यादी शीक सेचने (१९६२)-शीकते, अशिशीफत् ॥२७२।। २२०. अर्द हिसि हिंसायाम् । अर्दयति, अर्दति । हिंसयति, हिंसति । रुधादौ (२४) हिनस्ति ।।२७३, २७४॥ २२१. श्राङः पद पद्यर्थे । पद्यतेरथों गतिः । आसादयति, भासदति,' यासीदतीत्येके । अन्यत्र (११६९४) सीदति ॥२०५।। २२२. शुन्ध शौचकरणे । शुन्धयति, शुन्धति ॥२७६।। २२३. जुप परितपणे । जोपयति, तुदादी जुपी प्रीतिसेवनयोः (६।१०)-जुपते ॥२७॥ २२४. धूम् कम्पने । धूनयति, 'घावयति' इत्येके । धवते, धवति, धूनितः । स्यादौ (६।१०) धुनोति, धूनोति । तुदादौ (६।९८) धुवति, कयादौ (२०१६) घुनाति ॥२७॥ २२५. प्रीञ् तर्पणे । प्रीणयति, प्रीधूलोक साह चर्यात् (तु० ७१३॥३७ वा.) प्राययति इत्येके, प्रयते, प्रयति, प्रोणितः १५ दिवादौ श्री प्रीती (. ४१३४ )-प्रीयने. फयादौ (९।२) प्रीणाति, प्रीणीते ॥२७९।। - २२६. अन्य ग्रन्थ संदमें। संदर्भो बन्धनम् । श्रन्ययति, ग्रन्थ यति । श्रन्थति, प्रन्यति । धादौ थथि शैथिल्ये,प्रथि कौटिल्य (१।२६,३०) अन्यते,प्रन्थते । कयादौ (९।४४, ४६) घटनाति) प्रथ्नाति ॥२८०,२८१॥ २० २२७. पाप्लु लम्भने । लम्भन प्राप्तिः । आपयति, आपति, आपितम् । स्त्रादौ व्याप्ती (१७) आप्नोति । आप्तम् ॥२८२॥ १. द्र० 'अभिषदेन्' काश्यप संहिता (पृ ४१)। २. 'परितपणे परितृप्तिक्रियापार इति धीरस्वामी' इति पुरुषकारे (पृष्ठ ११७) धातुवृतौ (पृष्ठ ३९५) च पाठ उद्भियत, तच्च मात्र श्यते । ३, उद्धृतं पुरुषकार (पृष्ठ ३४)। ४. स्मृतं पुरुषकारे (पृष्ठ ३०) धातुवृत्तौ (पृष्ठ ३६५) च ।

·गुरादिगण २२८. तनु श्रद्धोपरगयो । शानयमि, सनम REL. सनिना, नितान्तम् । सनायोसन पिसार (११)गनुरोगनोनिनरः । २२९. उपमांच दय। मगर मिसगानर्यात, भासानयति, प्रतननियन सोहिंगनपोरन RP-यानपनि, उपसर्गातदानयमि, ता म्यादी बन गदै ( १।३११) ५ सियम् ॥२८॥ २३०. पद संदेशने । पादयति, पदनि', अपने । गादी (११७३९) पदति, पदो.' यनादिचार (६१११५) सममारण:- उपते । पन्नों बपेत्यपाठी २४॥ २३१. मान पूजायाम् | मानप्ति, मानगि । म्यादी (१९०) १. मीमांसने ॥२०॥ २३२. भू प्राप्तारात्मनेपटी या'। सम्माषयने, सम्मान, परपामून' । भोगाने (१.५)-भापति, म्यादी (११, भपति पाठाय मिरे पापचनमणिरमंनियोग:पि मापंम्- पारिता म - दाताप मामी ॥२६॥ २३३. वर मापसे । याययति, पति, पाय, पच्यने ।

·५ ३१० क्षीरतरङ्गिण्या चन्दा संदेशे चुरादिमाह । अदादो (श६७) वक्ति, उच्यते, स्वपिसाह- चर्या (६।१।१५) आदादिकस्य,सम्मसारणम् ||२७|| २३४. गर्ह विनिन्दने गर्हयति, गर्हति । बादौ (११४२२) गहते ॥२८॥ २३५. मार्ग अन्वेपणे । मार्गयति, मार्गति' । मृग अन्वेषणे (१०१२८३) मृगयते ॥२८९॥ २३६. कठि शोके। उत्कण्ठयति, उत्कंठति । भ्वादौ (११६७) उत्कंठत ॥२९॥ २३७, मृजूप् शौचालंकारयोः । मार्जयति, मार्जति, मार्ज. १० ना, मार्जिता, रसाला चेति लोकः। अदादी (६१) समाटि, न लुमतानस्य (११२६१) इत्यस्यानित्यत्वात् मृजेरात् ।।२९।। २३८. मृप तितिक्षायाम् । मर्पयति, मर्पति। दिवादी (४।५४) मृम्यति । केचिद् अमुमदन्तचौपजीयनार्थ व्यत्यस्य पठन्ति -मृष- यति, मृपति ।।२९२॥ २३९. धृप अप्रसहने । अप्रसहनमभिमवः, अत एव प्रसहन इति युक्तम् । धर्षयति, धर्षति, प्रधृष्टः, प्रधर्षितः । स्वादी भिषा प्रागल्भ्ये (५।२६) धृष्णोति ॥२९३।। समरिंशतिसूत्रेषु चत्वारिंशताधातुभिाषीयपर्यटकः । २४०, अदन्ताः । इत आ गणान्ताद् इत्संज्ञानिषेधार्थम- २० दन्तत्त्वं विधीयते, ततश्च प्रतो लोपः (६|४|४८) इत्यल्लोपस्य स्थानि- पवाद वृदयाघभावः-कययति, कयका, बहुवचनाद' वटिलजिप्रभ- १. इवोऽमे 'सस्कारे च-मगियति वाससी' इत्यधिकं चिद । २. 'मृष् इति धीरस्वामी, षकारोऽर्थ इति च' इत्युदत्य प्रत्याख्यात. वान् पुरुषकार: -'तच्चिन्त्यम्-मृति मिदादिपागत् सिदधेः' इति (पृष्ठ ५७)। २५ षकारोऽर्थः' इति नात्र पठ्यते । ३. 'अथादन्ताः' इत्युत्तासूनानन्तरमित्यर्थः । ४. 'इत्युक्तम्' पाठ 1 ५. 'प्रथादन्ता' इति सूत्र इति शेष । नादन्तात् सन् इति काराकलनाः पतिजानते । (का० धातु० २८२)।

·चुरादिगणः ३११ तीनाम् (१।३०५, ३०६) अकारान्तागमो भवतीति द्रमिडा:--यण्टापयति, लज्जापयति। २४१. कथ वाक्यप्रतिवन्धे । प्रतियन्धो विच्छेदोदीरणात्, अत एव वाक्यप्रबन्ध इत्येके पेतुः । कथयति । अल्लोपात्परापि पुद्धिर्ना- स्ति, परशब्दस्पेटवाचिवात् (१।४।२ भाष्ये) चिन्तजि (३३।१०५) ५ इत्यङ्-कथा-णेरनिटि (६४५१) इति लोपः, कथफा, संकयय्य, ल्यपि लघुपूर्वात् (६।४।५६) इत्यत् । अचकयत् सन्वल्लघुनि (७४/६३) इति नास्यग्लोपित्वात् । कथमचीफयत् ? प्रकृत्यन्तरं' अन्वयम् ॥२९॥ २४२. वर ईप्सायाम् । फन्यां घरयति, घरः । चुरादि- वृत्रो (१०।२०८) वारयति, वरति, घरते, स्वादौ वृञ् वरणे (418)- १० घृणोति, पृणुते, फयादौ वृ सम्मको (९।४२) वृणीते ॥२९५|| २४३. गण संख्याने । गणयति। ई च गण: (७४९५) अजी- गणत, अजगणत् । गगकः, गणिका, गणः, गणना, गणनम् ॥२९६॥ २४४. शठ वठ असम्यगाभापणे। शठयति, श्वठयति । भादौ शठ केतवे (११२३६)-शठति, हेतौ शाठयति, श्वठ गतौ (१.१२६) १५ इतीहत्यस्य भ्वाठयति ॥२९७, २९८।। २४५. पट वट ग्रन्थे । अन्थो घेटनम् । पटयति रज्जुम, घटयति । पटादिदण्डके (१० १९७) पाटयति । भ्वादी पट पट गतो वट वेष्टन (१।१९८, २०२) पटति, पटत्ति, हेतौ-पाटयति, वाटयति २९९,३००॥ २४६. रह त्यागे। रहयति । विरहः। (२४८३ ) रहति, हतो राहयति ॥३०॥ १. स्मृत प्रक्रियाकौमुद्याम् (पृष्ठ २६५) । २. पत्र पुरुषकारः 'सम्यगामाषणे सम्यग्वचनक्रियायामिति सारस्वामी' पति वीरपाठमुद्घाति (पृष्ठ ६१) न च तथार दृश्यते। युक्तश्चायमेव पाठः । २५ काशकृत्स्नदुर्गावपि 'शठ श्वठ सम्यगामाषणे' इति पेठतुः (काश. पृ०२८२)। ३, स्मृने पुरुषकार (पृष्ठ ६७ ) धातुत्तो ( पृष्ठ ३६७ ) च । . २. धातु ·चीरतरङ्गिण्या २४७. रहि गतौ । रहयति, रहापयति । वादी (१।४८४) रहति ।।३०२॥ २४८. स्तन गदी देवशब्दे । देवोऽभ्रम् । गदिर् इश्तिपी धातुनिर्देशे (३।३।१०२ दा०), इदिवन्वयुक्तम्, अणिपक्षे गतादिरूपा- ५ दर्शनाद । अत एव स्तन गद शब्द इति चन्दः (तु० चा भा० १०८३)। स्तनयति,गदयति,अजगदत् । स्तनिषिपुषिगदि (उ०३१२९) इति णेरितुच् स्तनयिरतुः, गयिलुः । म्यादी (१.३१०, ४३) स्तनति, गति, हेतौ स्तानयति, गादयति, अजीगदत् ॥३०३, ३०४॥ २४९, पत गतौ वा । पतयति, पतति,अपपतत, अपातीत् । १० स्पृहिगृहिपति (३२१५८) इत्यालुन्-पतयालः । म्यादी (११५८०) पतति, अपहन । अये पत ऐश्वर्य इति पेठः, वाशब्दसूत्तैरकदेशार्थः । वास्तुबत् ॥३०॥ २५०, पश अनुपसर्गात् । गताविश्यव, अर्थानिर्देशात् । अनार्षोऽय- मिति चन्द्रः । ग्वादश्चरोदश्चानुपसर्गस्य पशे णिच्यदन्तत्वविधिस्केि-पश- १५ यति । उपसर्गान्नानि प्रपशति । पशोऽपसर्गाद् वादन्त इत्येके-- पशयति, पाशयति । मूर्धन्यान्तोऽयमिति नन्दी ॥३०६!! २५१. स्वर आक्षेपे । स्वरयति । म्यादी स्तृ शन्दोपतापयोः (१६६४)-स्वरति, हेतौ स्वारयति ॥३०) २५२. रच प्रतियत्ने । रचयति । रचना ॥३०॥ १ मुद्रित चाऽधातुपाठ 'एन' षोपदेशः पठ्यते । यत्राह पुरुषकार'- 'न चास्यापि दन्त्यपरसादित्वात् पोपदेशत्वम् ! स्म्यापकासाहचोदनेकाचा नैतदित्याहु' (पृष्ठ १२). २. रमरति धानुवृत्तिकारः (पृष्ठ ३६७), निराचष्टे च । यत्रेदमवधेयम् - यथा 'तप ऐश्वर्ये वावृतु वरणे (४|४८, ४९) इत्या पदान्तरे वा शब्दः तुना २५ सयोज्य 'वास्तु' धातुः स्वीक्रियते, न तथाऽध चा शब्द उत्तरधानुना सयुज्य 'वापश' इति रूपमानोति । अत्र 'का' निपात, पृथगेव विकल्पार्थ प्रवीति । तस्माद 'वाहतुवन्' इति स्वामिवचनायुक्तम् । भानुवृत्तिकाररवादी 'वा' शब्दप्रयोगम- सहमानो निराचटे (पृष्ठ २६५)। श्लोक्वद्धधातुपाठानुरोधेन यथा कारोऽनेकत्र मिनकर. पश्यते, तथा 'वा' पदस्थापि पूर्वनिर्देशः उपपपते ।

·१० चुरादिगणः ३१३ २५३. कल गतौ संख्याने च। फलयति' । म्यादी कल शब्दसंख्यानयोः (१॥३३२)- पालते, हेतो फालयति, क्षेपार्थात (१०॥ ५९)-फालयति गाम् ॥३०९।। २५४. चह कल्कने । फलकनं दम्मनम्। चयति,अचचहत । म्यादी (१४८२) चहति, मचीचहत् ॥३१०॥ २५५. मह पूजायाम् | महयति, म्यादौ महति, फण्ड्यादी (गण० ३। १ । २७) महीङ्-मदीयते । पविमोरियन् (२० १५)-महिषः । महेरिनश्च (तु० उ० २ । ६६) महिनः । श्वनुदन (उ० २११५६) इति मघवन् । वर्तमाने पृषवृहत् (३० २ १८४)-महत् । पुसि संशयी पः (३३३११८)-मही ॥३१॥ २५६. शार कृप अथ दौर्बल्ये। शारयति, अशशारन् । प्रयादौ (९।१७)-पाति, अशीशरत् । शर इति नन्दी, अदन्त. पाठो नाग्लोपि (४।२) इत्यर्थः~-अशरारत् । सारैति दुर्ग:। कृपयति, अवकृपत्, [कृपणः], कृपणा । अविधी (द० २३।१०४) कृपा, पेस्ताद ल:-कल्पयति । म्यादीमा सामप्ये (१३४०८)-फल्पते । १५. श्रन्ययति । फपिरिकादिलार (तु० ८।२।१८ मा०) श्लथयति। थप प्रतिह (१०।१३)-थाययति ।।३१२-३१॥ २५७. स्पृह ईप्सायाम् । स्पृहेप्सिनः(१।४।३६) सम्पदानम्- पुप्पेभ्यः स्पृहयति । स्पृहिगृहि (३।२।१५८) इत्यालुच्-स्पृहयालः ॥३१५॥ २५८. भाम क्रोधे । मामयति, अबमामत् । म्यादी (१९९८) २० भामते, अघीभमत ॥३१६।। २५१. सूच पैशुन्ये । सूचयति, असुसूचत् । सूचकः । सूचन (गण. ३११३४)-सूची, सुचिः । सूचेः मन् (तु. ४।१७७) सूक्ष्मम् । १ दिश ताराश्च' इत्यधिक चित् । २. नोपलम्यते धीरतरङ्गिण्यान् । ३. अन लिविशेन चौरादिस्य सूपस्य (१८६) सख्या निर्दिया । यमा वत्र गस्तथाऽनेन लव विधीयते । इदं लत्रविधायकं सूत्र वस्त्यमिति न झारने । ४. 'रमन्' इत्येव युक्तः पाठः, तेनैव मूत्म' पदनियत्तेः । ।

·५ ३१४ क्षीरतरङ्गिण्या सूचिसूत्रि (३।१।२२ वा०) इति य-सोसूच्यते । एकाचाम् एव षोपदेशरव स्मि'प्रमतिमिः साहचर्यादाहुः, अतः सुव सूत्र संग्राम-सान्त्व साम-समाज- स्थूल स्तन-स्तेन स्तोमानां पत्वं नास्ति । विपूचिका सुपामादौ (गण०८९०) ॥२१७।। २६०. खेट भक्षणे । खेटयति, अचिखेठत् । खेटो ग्रामः । म्यादौ खिट उनासे (१।२०३)-खेटति, अचीखिटत् । आखेटः। खेड इति दौर्गाः ॥३१॥ २६१. खोड क्षेपे । खोडयति । खोट खोडेति पाठभेदः ॥३१९|| २६२. गोम उपलेपने । गोमयति माम् । गोमयम् । प्रकृति- १० प्रत्ययविभागस्य काल्पनिकत्वात्कस्मिश्चित्काले गोमाद गोमयसिद्धिः, अपत्वे तु 'गोश्च पुरीपे' (१९३३१४५) मयट् । एव कुमारादावनुमन्तव्यम् ॥३२०॥ २६३. कुमार क्रीडायाम् । कुमारयति । कुमारयतीति कुमारः, कुत्सितो मारो यस्य वा ॥३२१।। २६४. शील उपधारणे | उपधारणमभ्यासः परिचय इत्येके । १५ शीलयति, अशिशीलत् । भ्वादी शील समाधी (११३४८)-शीलति, अशीशिलत् ॥३२२॥ २६५. साम सान्तने । सान्तनं मीणनम् । सामयति,अससामत साम सात्वप्रयोगे (१०/२६ चा मते) इत्यस्यासीसमत् । नामन्सामन् (दश उ०६७६) ||३२३॥ २६६. वेल कालोपदेशे । चेलयति, अविवेलत । भ्वादो वेल गतो ( तु० १॥३६० )-लति, येला, नस्याप्यदित्याद (द्र०७४।२) अविधेलत् । तेनानं चन्द्रो नाध्यैप्ट ॥३२॥ १. स्मिड् प्रभृतिमिः' पाठा० । २६. पूर्व पृष्ठ १६४ टि०२॥ ३. 'खोर' पागतरम् । यस्मदोगंधानुपाठकोशे 'खेट मवणे खोट पे' इत्येव पठ्यते । २० २५ ·- पुरादिगण २६७. पन्यूल लवनपरनयोः । सानपतनयोरिति दुर्ग । पा लयति क्षेत्रम, फूलं पल्यूलपति यायुः । पति योग॥३२५।। २६८. या गतिमुरासेवनयोः । पापयनित. मादन्नरयान दीघे भय सह न्यपि (F०६४६)-निर्यान्य । मदादी (२०४३) या गतिगन्धनयो.-याति पाने के पानयति, भययानन ॥३२॥ २६९. गयेप मार्गणे । गयेश्यनि, गवेषणा ॥३२॥ २७०. याम उपसेरायाम् । यामयति, भरामन् । याममा पासना म्यादौ (३३) पमति, अयीयसत्, भादी (२०१६) पम्ने रह यस स्नेहादी (१०।१८२)-पासयनि ।।३२०॥ २७१. निनाम अाच्छादने । निशासयनि, निजामपिता पनि १० निवागारासदिया पुनर", उपमर्गस्य पाद्ययात् ॥३२॥ १ भस्मगंधानुराको 'सानानयोः' इस पा., तर ती ये कारास्नधातुपाठेऽपि । २. पामधुर्मधातुपाठकोशे 'पगुस' र पार: । काराने तु 'पल' इपेय धातुः पठपते । ३. गतौ एममेवने चेपः। ४. स्मन पुकारे (पृष्ठ २२)। ५.१६ संप्रामपति निवामपिता पनिनियाा पा उमः पार: न तु पाप' इति । यत समिना 'उमर्गरंग यावा' इति ततः, सोऽपि पिन्यः, संग्राम निवासमायस्य पानुसंधात् । गान मारपि 'भयर और पायोधात देशमगा धारदा नरेश कद उसने पद् उपमान प्रागा माति, न पर । मरमा 'पारस ममागो: मेम दुपातमा पनि मापानमुपसप । वस्तुसस्तु मां पर दिविग पाठरः सोपसर्गाः, निमामांश्च । सद्स परिमारा-दि मापक मुगः परचार साधनेनाव परिमन् दंगेन उपसावेन सोर रामदा ए पाताः २५ स, विभ, पया इमारमा उपग पोगे स पश्चात् यदा साधनेन- भाष गोगो मानता तेम उपपमान 'पद्मोरमारामापि, ममगां. शापि धालयमा । नेन धमामा. परिमार, भावना ज्यादान ·क्षीरतरङ्गियां २७२. भाज पृथक्कर्मणि । विभाजयति, अबभाजत् । भाजि. तम, चिमाज्य ! स्वादी मज सेवायाम् (१।७२५)-भजते, भजति, अयोमजत, मज विधायने (१०/१७६)~भाजयति ॥३३०॥ २७३. समाज प्रीतिदर्शने । समाजयति, सभाज्यते । सभा- ५ जनम, समाजना, समाजकः, समाजः ॥३३१॥ २७४. ऊन परिहाणे । जनयति,मा भवानिमत । अनितम्, ऊनोऽचि (द्र० ३।१।१३४) ॥३३२।। २७५. ध्वन शब्दे । धनयति । म्यादौ (९०३१०/-धनति, ध्वनिः, ध्वानयति ||३३३|| २७६. कूट दाहे'। कुटयति, अचुकूरत ॥३३४॥ २७७. केत विश्रावणे । निमन्त्रण इत्येके । केतयति, अधिके- तत् । केतितः, संकेत्य, संकेतः । म्यादी कित निवासे (१७२०)- केतति, अचीकितत् ॥३३५॥ २७८. कुण गुण चामन्त्रणे । चकारात्केतोऽपि । आमन्त्रणं १५ गूढोक्तिः । संकेतयति, कुणयति, गुणर्यात, अचुकुणत, अजुगुणत् । तुदादौ (६।३६) कुणति, अचूकुणत, कृण सकोचने (१०।१३६) --विक्कू णयते, मुखम् ॥३३६, ३३७) २७१, स्तेन चौयें। स्तेनयति, अतिस्तेनत् । 'स्तनोऽधि' (द्र०३।१।१३४) ॥३३॥ स्तनान्ते पर्यटके चतुर्विशे नशते षट्पष्टं धातुसूत्रशतम् । २८०. 'श्रा गर्वादात्मनेपदी । गण इति शेषः । २८१. पद गती 1 पदयते । दियादौ (५६१) पयते, हेतायुप- पादयति म्यादौ पद स्थैर्य (१।४२ मतान्तरे)-पदति ॥३३९।। २८२. गृह ग्रहणे । गृहयते, अजगृदन । स्मृहिगृहि (३।२।१५०) २५ इत्यालुच्-गृहयालु, गृहितम् ॥३४०॥ रूपाणि सम्पत्स्यन्ते । अव एव निवासयिता, प्रायिला इत्यादी समासामाचार त्यपि न भवति । यदा तु 'पूर्व धातु. साधनेन युज्यते पचाउपमर्गे 'इति पठस्तदा अमवत् इत्येवं रूपे निप्पो ममादयः संयुज्यन्ते, सममवद' इत्यादिरूपाणि च भवन्ति । १. परिदाहे इत्यन्ये इनि धातुतिकर ( १९४) ·चुरादिगणः २८३. मृग अन्वेपणे । मृगयते । मुगिकम्योः शविधि:'- मृगया, मृगितम् ॥३४॥ २८४, कुह विस्मापने। कुहयते । फुहेयम्', फुहफा, कुहना ॥३४२॥ शूर वीर विक्रान्ती । शूरयते, अशुशुरन । दिवादी ५ शहरी हिंसाया (१४६)--शूर्यते, हेती शूरयनि, अशुशुरन् । वीरयते-- घीरः ॥३४३|| २८६, स्थूल परिहणे । परिवहणं पीनत्वम् । स्थूलयते, अतुस्थूलत । म्धूलोऽचि (द्र० ३।१।१३४) ॥३४४॥ २८७, अर्थ उपयात्रायाम्।अर्थयते,अनियन,अनिययिपते १. ॥३४॥ २८८, सत्त्र" सन्तानक्रियायाम् । सत्प्रयत, अससत्धन, सिसत्वयिपते ॥३४६॥ २८१. गर्व माने । गर्वयते । म्यादी गवं दर्प (११३८४)- गति ॥३४॥ आगींगपर्यटके दश धातवः । २९०. सूत्र विमोचने । विमोचन मोचनामाः, अन्यनम् । सूचयति । असुसूत्रत् ॥३४८॥ २११. मूत्र प्रस्रवणे' । मूत्रयति । अमुमूत्रत् ॥३४९॥ . २९२. रूक्ष पारप्ये। रुक्षति, अरुरुक्षत् । विरुदय, २. रूक्षः॥३५॥ १. पत्र पूर्व ६१ पृष्ठश्या प्रथमा टिपषी द्रष्टव्या । २. इतोऽमृगः' इत्यधिकम् । ३. कुहा इयम् इति च्छेदः । २० वर्णनेयम् घा० १.३२३ सूत्रे । ४. नादन्तात् सन् इति कारा हस्तक्षेप (पृष्ठ २८२) यदन्तेयो धातुभ्यः २५ सन् न भवति। १. सर्वकोश 'सत्र' एकतकारवान् पार। ६. रतोऽने 'मूत्र इत्यधिक ५.इतोऽ'मदि' इत्यारितम् ।

·३१६. १० क्षीरतरङ्गिण्यां २७२. भाज पृथक्कर्मणि । विभाजयति, अवभाजत् । भाजि- तम्, विभाज्य । वादी मन सेवायाम् (१७२५)--मजते, भजति, बायोमजत्, भन विधाणने (१०१७)-भाजयति ।।३३०॥ २७३. समाज प्रीतिदर्शने । सभाजयति, सभाज्यते । सभा. ५ जनम्, समाजना, समाजकः, सभाजः ॥३३१॥ २७४. ऊन परिहाणे । जनयति,मा भवातूनिनत् । ऊनितम्, नोऽचि (०३।१।१३४) ॥३३२॥ २७५. ध्वन शब्दे । धनयति । म्यादौ १०३९०/-धनति, ध्वनिः ध्यानयति ॥३३३] २७६. कूट दाहे'। कुटयति, अचुकूटत् ॥३३४॥ २७७. केत विश्रावणे । निमन्त्रण इत्येके । केनयति, अधिके- तत् । केतिता, सफेत्य, संकेतः । म्यादी कित नियासे (३३७२०)- केतति, अचीकितत् ॥३३५॥ २७८. कुण गुण चामन्त्रणे । चकारात्केतोऽपि । आमन्त्रण १५ गूढोक्ति. । सकेतयति, कुणयति, गुणति, अचुकुणत, अजुगुणत् । तुदादी (६:३६) कुणति, अचूकुणत, कूष सकोचने (१०११३६)-विकू जयते, मुखम् ॥३३६, ३३७), । २७१, स्तेन चौथे। स्तेनयति, अतिस्तेनत् । 'स्तनोऽचि' (०३३९४१३४) ॥३३॥ स्तनान्ते पपके चतुरोि सूरराते षट्पष्ट धातुमूत्रशतम् । २८०. या गर्वादात्मनेपदी । गण इति शेषः । २८१. पद गौ । पदयते । दिवादी (६१) पयते, हेतायुए. पादयत्तिा म्यादी पद स्थैर्ये (११४२ मतातरे)-पदति ॥३३९|| २८२. गृह ग्रहणे । गृहयते, अजगृहत । पृहिहि (३३२११५०) २५ इत्यालच-गृहयाला, गृहितम् ॥३४०॥ रूपाणि सम्पन्स्यन्ते । अन एक निगायिका, प्राययिता यादी समामामागर लय प न भवति । यदा तु पूर्व धानुः सायनेन युज्यते पश्चापम गति पपसा अभवत् इत्येव रूपे निपरी गमादयः संयुमने, सममवर' इत्यादिप्पापि प मान्ति । १. 'परिदार इत्यये' इति धानुत्तिशर (पृ ३९५) . २० ·चुरादिगणः ३१७ २८३. मृग अन्वेपणे । मृगयते । मृगिकम्प्योः शविधिः- मृगया, मृगितम् ॥३४॥ २८४. कुह विस्मापने । फुहयते । कुहेयम्', कुहफा, कुहना ॥३४२॥ २८५. शूर वीर विक्रान्तौ । शूरयते, अशुशुरत । दिवादी ५ शहरी हिंसायाम् (४।४६)-शूर्यते, हेती शूरयनि, अशृशुरत् । वीरयते- घीरः ॥३४॥ २८६. स्थूल परिबृंहणे । परिवृहणं पीनवम् । स्थूलयते, अतुस्थूलत । स्थूलोऽचि (द्र० ३१११३४) १३४४॥ २८७, अर्थ उपयाच्याम्। अर्थयते,शातियत,अनिययिपने' १. ॥३४॥ २८८. सत्त्र' सन्तानक्रियायाम् । सत्त्रयते, अससत्त, सिसत्त्रयिपते ॥३४॥ २८९. गर्व माने । गर्वयते । म्यादी गर्व दर्प (११३८४)- गवति ॥३४॥ आगीयपर्यटके दश धातवः । २९०. सूत्र विमोचने । विमोचन मोचनामावः, अन्यनम् । सूत्रयति । असुसूत्रत् ॥३४८॥ २११. मूत्र प्रस्रवणे' । मध्यति । अमुमूत्रम् ॥३४॥ २९२. रूक्ष पारुप्ये। रूक्षयति, अरूक्षत् । बिरूस्य, २० रूक्ष. १३५०॥ १. पर पूर्व ६१ पृष्ठरथा प्रथमा टिप्पणी द्रष्टव्या। २ इतोऽमृगः' इत्यधिकम् । ३. कुहास्यम् पति छदः । ६. वनयम् घा० २०३२३ सूत्र । ४. नादन्तात् सन् इति काशरस्नत्रय (पृष्ठ २८२) यदन्तेभ्यो धातुग्यः २५ सन् न भवति । ५. सर्वकोशेष सत्र' एकतकारवान् पाठः । ६. इतोऽग्रे 'मूत्रणे इत्यधिक ७. इनोऽमे 'मूत्रमचि' इत्यधिकम् ।

·५ चुरादिगणः ३२१ ३१४, अङ्ग पदलक्षणयोः । गङ्गायति, अद्भिशः । अधेत्येके- अअिधयिपति,पूर्वस्याशिगयिपत्ति । अत्यन्ये--अश्चियिपति ॥३६॥ ३१५. सुख दुःख तरिक्रयायाम् । सुखनं दुःसनं च तत्मिया । सुम्नयति, सुसुपयिषति । दुःखयति ॥३६७. ३६८।। ३१६. रस आस्वादन-स्नेहनयोः । रसयति, रसना, रसः । म्यादी रस शन्दे (११४६६)-रसति, हेतौ रासयति ॥३६॥ ३१७. व्यय गतौ । व्यययति । अयव्ययत् । म्यादी (१६२०) व्ययति, व्ययते, अव्ययीत, हेती व्याययति, व्ययोऽचि (5०३ ॥ १२१३४ ) ॥३७०) ३१८. वित्त समुत्सर्गे । समुत्सर्गस्त्यागः । वित्तयति,यिन्ति- १. तम, वित्तित्या व्यय वित्तममुत्सर्गे इति सम्या ||३७१।। ३१९, रूप रूपक्रियायाम् । रूपक्रिया राजमुद्रादिरूपरप कर. पम् रूपयति, रूपकम् । रूपदर्शन वा-निरूपयति, निरूपणा ॥३७२।। ३२०. छेद द्वैधीकरणे । छेदयति, अचिच्छेदत् । छेदितम् । अविच्छेद्यम,विच्छेद्य । धादौ (७३) छिनत्ति,मचिच्छिदत् ॥३७३॥ १५ ३२१. छद अपवारणे । छदयाते । घद संवरणे (१०१३६)- छादयति, उणादौ उत्थर (६० उ० ३१), छत्रम् (० उ० धा१५६), छदूम (द्र० उ० ४।१४५) उदिस (द. उ०२।१०८) १३७४॥ ३२२. लाम प्रेरणे । लामयति । अललामत् । समेति साया' लभितम् बिलभना । म्यादी (१७०१)-समते~अलीलमत् ॥३७५६ ३२३. पण गात्रपिचूर्णने । प्रणयतिः अवग्रणत् । म्यादी (११३०२)--प्रणति, हेतो माणयति, अविद्यणत् ।।३७६।। ३२४. वर्ण वर्णक्रियाविस्तारगुणवचनेषु । पर्णफिया- १. स्मृत धावृत्तौ (पृष्ठ ४.१)। २. स्मृत पुरुषकारे (पृ.)। २४ ३ 'अललमत्' इत्यपपाठ सर्वको।। - ·। १० ३२२ तीरतरङ्गिण्या वर्णनं घर्णकरणं वाकयां वर्णयति, सुवर्ण वर्णयति, विस्तारे- वर्णनेयम् । गुणवचनं स्तुतिः शुक्लाझुक्तिर्वा-राजानमुपवर्णयति, पर्णकः ॥३७॥ अदन्तपर्यटकः । . ३२५. बहुलमेतन्निदर्शनम्'। यदेतद् भवत्यादिधातुपरिगणन सद् याहुल्येन निदर्शनत्वेन शेयम् । तेनापठिता मिलि-कविप्रभूतयो लौकिकाः (द० धामनीय' काव्यालकार पा२।२) स्तम्भुस्तुम्मादयश्च (३।१।८२) सौपाश्चलुम्पादयश्च (३।१।३५ वा०) वाक्यकारीया धातव उदाहार्याः । वर्धते हि धातुगणः। तथा च भीमोज.- मिलन्याशासु जीमूताः, विक्रवते दिवि प्रहाः । तपः क्षपयति प्राट्, सीयन्ते कामिविप्रहा. ॥१॥ श्रतस्तुनीहि मासन् वसन्तो मानध स्मरः । दूतितिमृतीयस्व जिजावयिषति स्मर ॥२॥ मुषलहपहुकारस्तोमैः कलमसविडनि । । कुचविष्कम्भमुत्तम्नन् निष्कुम्नातीव ते स्मरः ॥३॥ नयमान्दोलयनेष प्रेसोलयति मे मन. पवनो दीजयनाशा ममाशामुम्लुम्पति ॥४॥ तावत्सा. प्रखरमुल्ललयाञ्चकार (शिशुपालवध ५१७) 1 भूवादिनवगणोक्ताः स्वायें जिन्ना अपि भवन्ति, पुरादिपाठस्तु निदर्शनार्थ २० प्रत्येके । रामो राज्यमकारयत्-(रामा० युट १२८।१०५) वाहयति,वाचयनि, भेदयति कृत्यम्, रजयति वस्त्रम्, तापयति, घातयति । भाह च-- निवृत्तप्रेषणागतोः माइतेऽथे पिजियने र हवनप्रवेशोऽपि, बुदधारोपारिणच विना ॥ जजान गर्म मरिमानमिन्द्रः (अधर्व० (३।१०।१२) अजीजनदित्यर्थः । २१ पड्मिहत: पति (०२६ माध्ये) १३ १. १८ स्त्रमना मिति नागेश (६० शन्देन्दुशेखरः)। २. 'विजुच्यते' वाक्यपदीये (३७६०) पाठः। ३. प्रत्र ७४६५ सूपस्थ भायं तदीय प्रदीप चानुसधेयम् ।

·. -1 १. चुरादिगणः ३२३ वान्ति पर्णशुषो वाताः वान्ति' पणाचोऽपरे । वान्ति पर्यमहोऽप्यन्ये, ततो देवः प्रवर्षति । अन्ये तु प्रातिपदिकार धात्वर्थे (१०।२९६) इत्येव सिद्धे सूत्र मूत्र- छिद्रान्धदण्डादय (१०।३१०, ३११, ३१२) उदाहरणार्थ निदर्शिता इति व्याख्यन्, तेन पर्ण हरितीमावे, अध पापे, स्कन्ध समाहारे, पक्ष परिमहे, ५ तसि बलकारे, उप छुरणे, हप प्रेरणे- 'क्षपयति, क्षपा, स्फुट प्रकटमावे- स्फुटयनि, तथा तडित् खचयतीवाशः । पाशुर्दिशं मुखमतुत्ययस्थितोऽः (शिशुपालवध ५।११)। घुरादिगिचो बहुल निदर्शनं वेत्यपरे । तेन पक्षे चोरति, चिन्तती- त्यादि सितम्। धातूनामनिर्देशोऽय निदर्शनार्थमिति सौनागाः । यदाहुः- क्रियावाचित्त्वमाख्यातुमेकैकोऽधों निदर्शितः । प्रयोगतोऽनुमातव्याः अनेकार्था हि धातवः ॥ ३२६. णिङ् अङ्गनिरसने । प्रातिपदिकार्थाद् अङ्गविक्षेपेऽर्थे णिङ् भवति । डफारस्तङर्यः (द्र० ११३।१२) । हस्तं निरस्यते-हस्त- १५ यते, पादयते। ३२७. श्वेताश्वाश्वतरगालोडिताहरकाणामश्वतरेतकलोपश्च । श्वेताश्वादीनाञ्चतुर्णा ययासंख्यं णिसङ्गेऽश्यस्य तरस्येतस्य लोपो भवति । श्वेताश्वमाचष्टे-तेनातिकामति चा-श्वेतयते अश्वतरम् -अश्ययते । गालोडयते । कालोडित इति गुप्तः, मालोडितस्य प्रकृतिप्रत्ययविमागाला. भान् । आहरफम्-आवरयते । पारायणिका अर्थानुवृत्तिवद् अत्रापि १. 'वातास्तत.' पाठान्तरं दशपायुणादिवृत्तौ मा४०॥ १. पर्यहो बान्ति' पाग० दश. प्रणादिवृत्तौ १४॥ ३ सोकोऽयमुज्वलदत्तेनाप्यादिवृत्तावुभृतः (पृष्ठ ६९)। ४. यथा पुरुषकारवचन (षष्ठ ६५) तथाऽय व्याख्याता मीमसेनः प्रतीयते। तेन काचिद्धातुवृत्तिरपि विहितेति प्रतीयते । ५. अत्र पुरुषकारः (पृष्ठ ९५) देवराजयजस्ता निघण्टु टीका (पृष्ठ १३, १.९) च द्रष्टव्या। ६. अत्र पूर्व ३ पृष्टरथा टि०५, ६ द्रष्टव्या! फस्य गालोडितम्-२० ·तीरतरहिएयां णिचमनुवर्तयन्ति वेतयसि, अश्वयति, गालोडयति, आहरयति । ३२८. पुच्छादिषु धात्वर्थ इति सिद्धम् । पुरछमाएडचीवराणू थिड् (३३११२०) इति पुच्छादिभ्यो धात्वर्य उदसनादौ णिड्प्रत्ययः सिद्धः, पाणिनिनवोक्तत्त्वात् । पुच्छमुदस्थति-उत्पुच्छयते, परिपुन्छ- ५ यते, भाण्डानि समाचिनोति-सम्माण्डयते । चीवरमर्जयति, परि- दधाति वा-सचीवरयते भिक्षु. । एवं मुण्डादिभ्यः सत्यापपाशा- दिभ्योऽपि (द्र०३।१।२१,२५) णित् सिद्धः । नपुसकेन निर्देशो मालार्थः । एयन्तनामपर्यट्टकः। भट्टक्षीरस्वाम्युत्प्रेक्षितधातुवृत्तौ क्षीर- तरङ्गिण्यां चुरादिगणः सम्पूर्णः समाप्तः । फश्मीरमण्डलभुव जयसिंहनामनि विश्वम्भरापरिवृढे रढदीर्घदोरिण । शासत्यमात्यवरसूनुरिमा लिलेख भक्त्या स्वयं द्रविणधानपि धातुपाठम् ॥१॥ पदार्यजनका क्षीरस्वामिन क्षीररिप । वृत्तिः प्रसूनारम्येय नाम्नां क्षीरनरनेिणी ॥२॥ १. धानुपारचपिभीमसेनस्य वाक्यमिदमित्याहुरिति बालमनोरमाकाराः । तस्चियन । नहि मीमसेनो धानपाठकार , किन्ता । तसिस मन पुकार- २. पपनम् (पृष्ट ६५) अनुसन्धेयम् । २. सिद्धम्' इत्यत्रेति शेषः। ३, प्रतिलिपिकारिद पपम् । ४. 'पदार्पजनका पीरस्वामिनः सीमारिध. । ( माता पुपपेय पति. परिवरिपीइति पाठ ·क्षीरतरङ्गिणीस्थ-धातूनां वर्णानुक्रम-सूची इह धातुवर्णानुक्रमसून्यां प्रतिधातु गणसंख्या धातुसूत्रसंरया च निर्दिश्यते । धातुगणा: १- भूवादयः ६-तुदादयः २-अदादयः ७-रुचादयः ३- जुहोत्यादयः ८-तनादयः ४-दिवादयः ६-क्रयादयः ५-स्वादयः १०-घुरादयः धातुभेदा:-इह वर्णानुक्रमसूच्यां चतुर्धा धातयो निर्दिश्यन्ते--- १-धातुसूत्रोपात्ताः, २-पाठान्तरोपात्ताः, ३-व्याख्यात्राऽन्य- मतेन सातादुपाताः, ४-अन्यदीया असाक्षानिर्दिष्टास्तदीयवाक्ये- नोहिताः। १-धातुसूत्रोपात्ता:-ये धातवः धातुमूत्रेषु साक्षाग्निर्दिष्टाः', प्रन्थका च व्याख्यातास्त इह स्थूलाक्षरैमुद्रिताः । यथा अंश १०,३०४; अक १,५३६।। २-पाठान्तरोपात्ता:-ये धातवः पाठान्तरेषु निर्दिष्टास्तेऽत्र धात्यनन्तरं (पाठा०) संकेतेन संकेतिताः । यथा-मृज (पाठा०) १,१५६ । ३-अन्यमतेन साक्षादुयात्ता:-ये धातवः मन्यकृता तत्तत्सूत्र- व्याख्यानेऽन्यदीयमतेन साक्षान्निर्दिष्टास्त* इह सूक्ष्मातरैमुद्रिताः । यथा-अघ १०, ३२५, अङ्क १०,३१४ ग्रह १०,३१४ ॥ ४-अन्यदीया असाक्षानिर्दिष्टा.-ये केचनान्यदीया धातवो अन्धकृता साक्षादनिर्दिष्टाः, तद्वाक्येनोहितास्त' इह वक्राक्षरैर् (इटैलिक) १.द्र-अंश समायाते १०,३०४; पृष्ठ ३२०, ५०६ २.;.-......अङ्गितः । श्रद्ध इत्यके "अङ्क इत्यन्ये. १०,३१४पृष्ठ ३२१, प. १,२। ग्रंशयति । चन्द्रो दन्त्यान्त्यमाद-सपति १०, ३०४, पृष्ठ ३२०५०८६) ·३२६ क्षीरतरङ्गिण्या मुद्रिताः । यथा-अंस १०,३०४; टिप्पणी-१-इह पाठे अनुनासिकोपधा धातवो नकारोपधाः पठ्यन्ते । यथा-अन्चु, अन्जू, उन्भ, वृत्फ इत्यादि । अन्यनेषु परसवर्णत्वं निर्दिश्यते । यया -अञ्चु, अजू, उम्भ, तृम्फ इत्यादि । २- धातोराद्याननुबन्धानुसज्येद धातोनिर्देशः कृतः । धातुः गणः सूत्रसं०/धातु. गणः सूत्रसधातु गणः सूत्रसं० १ १ . ५१ थर्म १ १६० अर्ज २ १ १ अ अठि १ १६५ | अमि अंश १० ३०४ अड १ २४६ अय १ ३१८ अस १० ३०४ | अण १ ३०२ | अय श्रक १ ५३६ । श्रत ३३ | अ १० अकि ६९ [ अति ५१ अर्ध १ ४पन अकि १० ३१३ | अत्ड १ १६० अर्च अच १ ४३५ अद अदि नग १ ५३६ अगि यह १० १७१ श्रड १.४३ नाथ ६७ अर्थ १० २८७ अघि १ ११६ | आई ४६ १० १८ | अर्द १० २२० श्रङ्ग २६ अर्य १ म १० ३१४ अन्ध १० ३११ अर्य १ ३८५ अचि १ ६०५ भिन्न १६०५ अवि १ २६४ मई प्रज १ १५३ / श्रमि १२७१ लाँ १ ३४३ अनि १० १६७ अन्न १ ३७१ श्रव १ १६८ श्रम গা ह १.३१ श्रठ १० १६६ । प्रशू ५ ०१ १. अन्यरतिपु नका परसवर्ण वेग निर्दिष्ट । यथा-सन्च, अम् । १६ सयंत्र नकार एप निर्दिश्यते । १० ३२५ अन ७७ अन्यु' १० ३१४ | अन्चु १० ३१४ | अन्जू ·वर्णानुक्रम-सूची धातुः गणः सूत्रसंधातुः गणः सुगसं०धातुः गणः सूत्रसं० ६ २ ६२ ४ ११७ १ १३४ १ ६२५ | इवि ६ १० १०७ | उच १ ३८६ | उछि १ ३८- उछि ४ १७ | उही ६ ५७ / उछी ६ ५८ उठ उद्न १ २१% | उद्धस्' १ ४०३ / उद्भस् १ १३५ १७ १ २३४ अश्वतर १० ३.७ इल थप १ ६२५ | इल प्रस अस २ ६० इचि असु ४ १०३ | इप ३० । इप अहि १ ४२१ | इपु अहि १० १६७ आ आधि १ १२८ ईक्ष अान्दोल १० ५५, ईखि अान्दोल १० ३२५, ईड् आप्ल १७ ईज গালু यास ६ ६ ई ६ १० १६१ २५ ३३ ७ w ४ wr २ ur ११ | उन्दी ३३ / उन्म १ ११२/ उज १२ उभ १० ११६ | उर्द ११ : . १० २०५/ उप १ ३३६ / उहिर ३३ १६ १ ३७८ १ ४६० ३ 15 इसि इगि ६१ / ईदर्य ६१ ईर्घ्य ६१ ईश १ १३ऊन २ २ • १० २७४ १ ४०४। ऊयी १ ४५७ | अर्ज १० १६ १ ४१६ | उणु २ . ३८ ह उ १ १ ५२ ऊर १० ३२५ इदि इन्धी उक्ष उस्खे ७ १ ६१ऊद १. श्रर २७५ पृष्ठस्थ १ टिप्पएक निर्दिष्टः पाठो द्रश्यः ।

·क्षीरतरङ्गिण्यां धातुः गणः सूत्रसं० धातुः गणः सूत्रसं० धातुः गणः सूत्रसंग म १ १७ ककि ३३ / कने १ २५२ १ ३०६ १२६३ १ २६६ wr Xxxur uro १ १४१ १ १ १०६ कज १ ४६ प्राणु 10 क कदि १ ६६८ | कक १ ७५ कनी १ ५३१ ] फपि ६.२६ कगे १ ५३५ | कबू ऋक्ष ३३ कच १ १०३ | कमि ऋदि कच १ १०३ | कर्ज कचि १ १०४ कर्ण छ १६ १४४ | कत ऋजि कटी १ २१८ कर्द १ १६७ / कर्व ८ ४ १ २३० - कल धु १३५ काठि १ १६७ कल ऋधु १ २३६ ) कल फ कड कल्ल पी कड ६८४ कव देश कडि १ २५१ कप १० ३६ कस • एन कस १४७ | कडड १७० | करण १ ३०२ कसि एष १ ३ करण काति १ ३३५ करण १० १६१] काश १४० पत्थ १ ३१ काय ओ कथ १० २४१ | काथ कद काह श्रोण ५ ३०३. कदाचित् १० ३०३ भोलटि १० रदि फिट ur HM २८ | कठि १० २५३ १ ३३३ ur 0 २७ कडि १ १८६ ४७६ १ १११ / काहि २६०१ २ १ १ १ ४ ओप्यू ३ ·वर्णानुमम-सूची धातु गणः सूत्रसंचातुः गणः मूत्रसंघातुः गणः मूत्रसं० १ 23 ३ ५ क्ति कित फिल फिल फिक कीट कील १ ७० एथि ०षि ६ ६० र पुद्रि ११ ८६ ६ १ ३४६ | पुन्य यु . एम् ६ ধূম্, १० ধূম্, १० १ १७ कृती कृती ४७ फूल ४ १०६ एप १० ११७ १० १०३ | कृषि १० १०३ १० २६३ ६ ५१ एप १ १ ५७६ १० १८६ १० २५६ १ ५०० १ १ ६२ युपि कृति ११५ कुमार ६०० कुर ~ ६ ६ ६ फुट ६ ६ कुर्द युल ६ १० १४८ फुशि १० १८ पुष २युम १ ३८] युमि ६ कुम्न १०१ १० १६७ कम् ६ कत १० १६७ २०१५ कुठि १ : केन् केयू or १ ३३५ १ ६२ कुटि कुहि ४० कृत १० ६ १ १० क्न्यी कुथ ४ क्रय ·३३० सीरतरङ्गिण्यां धातुः गण' सूत्रसधातु गणः सूनसं०धातु. गणः सूत्रसं० कथ १ ५१७ | शुभ ऋथ २० २१८ क्षति १ ५२० जि १ ४६६ ४ १३० ६ ७३ तुम १ ur १० ३२५ १ ५५० मायी दि ऋदि कन्द क्रप क्रम क्री क्रीड़ १५०० क्षप १० १७३ क्षति १ ५१६ क्षपि १ ३१६ | चमू ६ १ २४४ | चमूप ६ ४ क्षल १ ११६ तल १ | तमू १ ३२५ २ २६ ९ ३४५ १ ४६३ १ ४६३ १ ७०५ ४ १३४ १ ३६० बुध क्रुन्च मुश ४ १६ मील १ ३६६ विटा ६६ विदा १ ५८७ | विदा १ ५८ | विदा ५. नेत १ १४६ १ ६७७ सरस खच ६ १०८ सच खच ६ ५ २ ५६६ ति २ ५३६ क्षि १ २ १०३ १ सदि लादि १० ३२५ ३३ / खजि १ १ १ १४६ ००५ १ ५८ दि १ ५२० लिप ४ १०० क्षिप १५] तिरि ५६ क्षि १३. चिप ४ ५० | क्षीज ६ ५४ |क्षीय १ २६७ क्षोय १ ४०० १ ३०२ शुदि सुध १ मिदि सिदि लिदू मिश सिशू सीयू पन्नेश पण पये १० है ३७ | खट्ट १५० खड १ २६ सहि १ ३७७ खहि सद ३६ : ६. सगु १ ६७ " २ सर्व १ ·वर्णानुक्म-सूची धातुः गणः सूत्रसंधातुः गणः सूत्रसंघातुः गणः सूपसं० ग ५. ५० गग्ध गज सर्ज पर्द सर्व गर्य सल स्वय १ ६५ | गाथ १ १ १५६ | गालोडित १० ३२७ १० ७ गाह ५ १२ १ ५२५ | गुछ २०५३ | गुज १० २४३ | गुज १ ३८४ गणि गह गहि १ गण १ २०३ / गद ६१ गन्ध ६ १४१ गम्लू १६ गर्ग १ पार सिट सिट खिद ४३ गुजि १० २४- गुठि ६ ४० १० २५८ बुजु खुद्धि बुद्धि १ १८० गर्द ४२ गई. गुडि गुण गदि गुष गुध १ १० १ ४ w १२ ५. ६ ६ सेल खे ५२ १ १० २६. गर्य १ ३६० गर्य २ ३३५ गई १ ६५० गई १० २६१ गल १ गुन्फ १० गुप १ ५.२ गुज पोट खोड १० १६७ १० ३४ गुप १ ३६१ गुपू २० १४६ गुरु १ गुरी ६ १ ३६% गन्म ६ १ यो खोल १ ३१८ गयेर २ ५३ गा १० २६६ गुई ३ By गुर्गी ·३३२ नीरतरगिण्यां धातुः : गणः सूत्रसं०धातुः गणः सुत्रसं० धातुः गणः सूत्रस० १ १२१ गू १ ६३४ | ग्लुचु ६ १६ | ग्लुन्चु ४ धुपिर घुपिर घूरी १ ४३४ १० १७२ ४ १ २६५ ४६ ४४) ग्लेप १० १४२ / ग्लेप १ ६६६ ग्ले गूरी ] १ २५६ १ ३३५ ६ घ ३ गृजि गृधु गृह १ ५ १ २६४ ग्लै १ १५६ ४ १३६ घग्य १० २८२ घट १ ४३१ घट ६ ११२ - घटि ६ २७ घट्ट १० १५३ | घट्ट १ २५६ घर- ६ घृणि १० १६८ घृणु १० १६७ धुपु २ १६४ मा १ ४६७ १ ६८१ गे १ ४०७ | घर्ष ६५२ घषि १० २६३ / घसि १ १ घस्लू २ १ ३० / पिणि २ १६७ गोम गोष्ट प्रथि मन्थ प्रन्य प्रस प्रसु प्रह प्रचु ग्लसु ग्लहू ग्ला ६ ४६ । घुट् १० २२६ घुट १० १६४ घुट १ ४१८ | घुण १ ४३२ चक १४३२. चक १ ४७१ | चकार १ २६४ चक्क १ ६८१ । चति १ ४६५ चट ६ ८७ | चडि १ २६५ चडि चण १ २६४ | पते ६ ५४ ! चदि १० १७२ चदे १ ४३२ । चन्द्र ६ ६५ घुण १ १२१ / घुणि ६०८ १ १ ४१८ | धुर १ ४३१ घुप २ ५५६ / बुधि १ ६०८ ·पर्णानुक्रम-सूची ३३३ धातु गणः सूत्रसं० धातुः गणः सूत्रसं० धातु गणः मृमसं० चन्चु १ १२० चिञ् १ ८४ | चिम् १० ७६ | चुल्ल 'चप ६१ ५ १० १ २१४ | चूण १० १०४ चूरी १४ ३४ १० ३०२ चूप ५ ३३ वृण चम ७७ / चिट ५५७ | चित ५६ / चिति १ ३१५ ] चिती ३० / चित्र . 10 ६१ चमु चिरि घर १० ६ १ ३७१ / चिल १८३ / चिल्ल १ ४७० ची १ ३५८ | वृती -७० चेट १ १ ६१८ | चेष्ट 44 4 4 4 4 4 4 4 4 4 4, 4, 4, 4, 5,4 4 4 4 4 4 4 4 4, २१ चीब १० १५ चीय ६ ०२ चीय १ २८ चुक्क चुयी १ ५५५/ चुट १० १६७ क्यु १० १८४ १ ६१६ च्युड १ ६८ १ ५१ प्युतिर् १ १ ३४१ न्युस १० १८८ ६ घल चल ६ ६३ | चुट चल १० २०६ छद १० १०६ छद २३ | अदिर १० अपि १ ५४६ | चुट्ट १ ६० चुदि चषध 18 चह १ ११ ५ -५ | चुडि १ ४८० तिर ७७ | चुद १० ३५४ चुड १ ६१६ । चुप १० ५१ ! चुधि घह १० ४६ छप १ २४० द्विदिर १८७ ३ चिक्क १६. छुट है ·क्षीरतरङ्गिण्यां धातुः गणः सूत्रसं० धातुः गणः सूपसं०/धातुः गणः सूत्रसं० १० जमि जसु ६ ७७] जसु १० २१३ जागृ जि दिर् छेद छो. छ्युङ् १० ३२० ४ १ ६८२ जिमु जिरि जिवि जिपु जीव जुगि जन २ ६८ १ १५३ जज जजि १ जट जुड़ १ १ २०५ ३ २४ १० ११४ | जप ४ १०५ जप १० ११७ | जे १ ४०६ २ १ ६५१ १ ६७६ | ज्ञा १ ३१५ जा है १० १७८ १० १ ४६१ ज्या १ ४०२ १ ३७५ ज्या ६ ६३ | ज्युड् १ ६.२ १ ६८२ | ज्युति ६ ३८ | नि १ ६७६ नि १० २०६ १ ५२४ १ ५४२ १ ज्वल १ ३८ । ज्वल १ ५६८ १ ३७८ .क्ष १ २०५ ६ १ ३१५ ४ भर्छ १ ६७६ १ २७३ मर्म २२ ६ १ ६३० जुड wr जन जनी जनी जप जभ. जभि जमु ४ ६६ / ज्वर २७ ज्वल १ ur जुति जुत जुन जुर्वी जुष जुपी जर्ज जर्स ४४ मार्च १ ४७२ १ ५७० १. जल जल्प जप जूप Y जुभि ur १ ४५८ १० १६४ जस १० २०६ ·वर्णानुक्रम सूची धातुः गणः सूत्रसं० धातुः गणः सूत्रसं० धातुः गणः सूत्रस० त ट १ १ टकि टल टिक टिप १ ६१ १ २०७ . टीकृ १ १० १३८ टोक ट्वल ४ रगद १० १६७ रगम तक गम ४ १३१ तकि १ ५७१ गम ६ त तांग १ ७०६ १ एल तट १० १२१ ४ ५/ट १ रगत वह १ ५७१ ४ ५७ / तह पास १ ४१४ वडि १० १२० शिक्ष १ ४३६ तत्रि १० १२१ णिजि २ १२४ णिजिर् ३ १२ ] तनु ७६ हिदि तन्यु १० १२१ णिह १० १२० गिल ६ १० १२१ शिव १ ६१२ १० १२० शिश १ ४५५ ६ १६३ णिसि २ ४ २५णीम् शील १ ૨ १६७ १० १२८ इपि डवि डिप १६ | तनु १० १२८ १ १२० wr १ १ ६१२ तन्नू our ६७ तन्जू १ ७१२ डिप डिपि हिय डिभि डीह होङ् तप १० २१२ १६४० तमु १ ३४७ तय -७ दौ १ १६७ १ १४० ण १. ५२ गुद १ एक्क गत पस যৰি पद १ ६ १ ६१२ / वल १ ६१२ दस १ ४० वनि १ ११ | रोष ४५ / ऐप ·क्षीरतरङ्गिण्यां धातु गणः सूत्रसं०धातुः गणः सूत्रसं०/धातुः गणः सूत्रसं० तसि १ २८८ तृणु ३० | तृदिर १० ३२५ तुम्प, ४ १०६ तुम्प १ ३२७ तुक २४ तुक २४ तुप १ २८८ तन्क ६ २६ ६ ८६ १० २१३ २६ ३० तृप १ ६६७ / तुपि ६ १२१ १ २८८ | तृप ६ १० १०४ तृफ १ २८ | तुप ६ ३० | तृहि १० १०४ तुहू त ४ १३१ ते ४ २१ । त्यज ६ ता तिक तिग तिघ तिज तिज तिप ति तिम तिल विल तिल तिल्ल तीम तीर तीव तुज तुजि तुजि तुजि १ ६६४ ६ ५३ तेय १० १०० | तुफ १० १२१ । तुफ १ २५५ | तुवि ४ १५ | तुभ १ ३५६ तुभ तुभ १० तुर १ ३५६ तुर्वी ४ तुल ૨૬ तुप तुस १ १५४ तुहिर् १ १५४ | तूट्ट २७ तूण १० १६७ तूण १ ७१३ १ ३ १ ३७८ कि ५४ प्रगि ७५ दि २ ४६६ त्रपि १ १ ४७ पूर्व १ २४५ | त्रसी प्रस 8? १ २६२ ४ ६ १४ १६४ १० १६७ १३७ / त्रसि ४३ | त्रुट ६ १० १४५ १ १७६ तूल तुडि तुड़ तुण १ ३५२ घुट १० १३७ १४४६ घुम्प १ ४४० १० १४५ १ ४३ तूप १/ सूक्ष ·पर्णानुक्रम-सूची धातुः गणः सूत्रसंघातुः गणः सूत्रसं० धातुः गणः सूत्रसं० १ मदमु दय १ ६८६ दरिद्रा १ १ १७० चुप ग्रुप त्रै नोक त्वक्ष सक्ष स्वगि १ . १ १ १ ४४३ दल ६६ / दियु १० ३२० दिवु १० ७२ दिश ६ ३६६ दिह २६६ | दीन ५५२ दीड ३८६ | दोघीह २ १२६ | दोपी २६७ १ १ ४०२ ७७ ११ / दावि दशि ६ त्यन्च चरा विपा सन रसर १ १२० दशि २५२१ | दसि ७२८ दसि ६७४ १२ १० १० ६ ६० १ १०७] दुड ७१८ दुर्वी ११५ दुल ६) दुप ३ २ ५२ | दुहिर १ दक्ष ४ घ १ ३७०) दसु १ ३७० दह दहि ६ म६ दाम् १ ३७२ | दाण दान १ १०१ | दाप् १ ५१८ दाय ३१ दाश ६४ दाय १० ३१ दाभ १७ दाथ दाम दाह ७१६ | दिभि ११ दिवि ११ दिनु १ ५ ६ ३३ . दधि १ ६ १ ६१ र ६३२ इन १०५ हेप १ १ दन्भु ०१३ ३१ २ १ १ १० १ ४ ४.७दक ६ १.१ दभी ३. भी १/ शिर २ २१४ दभि ·३३ क्षीरतरङ्गिण्यां गणः सूत्रसं०धातुः गणः सूत्रसं०धातुः गणः सूत्रसं० or १ ३८६ | घोऋ or ३६६ १ ह १ ४८५ धाव ४८५ धस ५४५ धान् २२ धावु १ ६ १ १ o4 EN Frkonkkar vy Eyer ER १ १० ६४७ १३६ १३६ १६१ ४४५ १ १ ४ १ १ ध्ये ३६४ १०७ प्रजि ३६६ ध्रुस ३८८ प्राक्षि २२ ध्राखू ध्रा ३६६ १० ध्रु ६८६ धि धिक्ष धिवि ३८ धिप ३३ / घोङ् ४६० धुक्ष ६४४ धुञ् ३ १ १ ७६ १ १ १ ५ ध्राड १ १ ६ द्रम १ ३१३ धुर्वी १ ३७८६ २ ६७ घ १ १ १ ध्वज ४७ | धू ४४५ / धू | ঘূম্ १६१ / धू द्राक्ष द्राखू द्रा १६१ ६७४ १०० ६४६ १३६ १३६ ३०२ ३१० ५६५ ६ १ १ १६/ ध्वजि २२४ | ध्यए २८१ ध्यन १६७ ध्वन १० १ १० १ १ १ १ ३३ धूप ६ ४ १० ध्यन पद पनि ६ १०] धूश १० AxD har meer as tot ५५२ ५०१ १ १० २६ ध्याति ६४५ घूस धृष् ६८४ ध्य १ ६७० २ १ द्व ६६६ | धृह न धृप १ ६ घका ५० धृपा ६ ११५ २३६ नस २६. नजी ६५ नद ६४१! नट १२ 2 orm धण १ ३ ३०० धेष २३ घेट् २०६ ५२८ धन ·वर्णानुक्रम-सूची ३३६ धातुः गणः सूत्रसंधातुः गणः सूत्रसं० धातुः गणः सूत्रसं० or नट २२७. पा १८५ | पा नट १२ | पठ १६७ पडि १२ | पडि १ १० ११८ / पार ४६ २६३ ६३ १०६ १० १ २६६ १ ६ २० २४६ १ १ १ १ १ १ १० १ १० नड १० नदि नम नय नर्द नर्व नाथ नार्थ निवास १० निवि निष्क नीय नृति ४ न ६ २ ३४ १ ५८३ पाल पि पिच्च पिछ पिजि पिजि पिजि पिट पिट पण पत् ३१८ । पत ४७। परलू २८ पथि ७ पथे पद २७१ पद ३८७ पद १६४ पन ३७६ पय ८ | पर्ण २७ १६७ २१० ७ १ १० १ १ ६१ २८१ १० १ १ १ M २३५ २१५ १७७ ११८ १ १ १० १ १ १ ५४६ / पर्थ १० २४ पर्द पर्प २६७ / पिठ ३१८ | पिड ३२५ पिडि १६ पिडि २५ पिल ३८१ | पिषि ४०६ | पिश ५७५ | पिच ६३ | पिप्पू २६७ पिस १६५ 1 तिमि or ३८७ १४२ or १ ४४७ / पर्व पक्ष पन २० ३२५ पल पक्ष पन्च प. पचि पचि १ १ १ पल १ १० १०७ / पल्यूल १० ७२४ पश १० १०७ पश पए १ orror 9802 or पिमृ पीड . ४ १६५ पीट २५० पील ६८ पीय १ पट पट १६७ पष २४५ पसि ३४६ બ્દ पट ·३४० क्षीरतरङ्गिण्यां धातुः गणः सूत्रमं० धातुः गणः सूत्रसं० धातुः गणः सूत्रसं० १० ८६ पूल ३५३ / प्यैड् १ ६८ wr ७२ पूल प्रछ wr पुस पुट पुट पुट पुट्ट १ १० १ ३ प्रथ १० १० ५१२ ५१४ १ प्रस १४ प्रा १५ प्रीड् ४ ४ है . १७ २३ | पृ ४४ १२ | पृट १९७ प्रचि ३७ पृची ५५/ पृची ५७८ | पृची ६ २ १०४ | प्रोन् २१ प्रीम पुथ पुथि १ . २२५ ६.३ १ ६ १ १० १ ४६३ पुल पुल पुप ६ १० १ wr १० ४० | प्रेड्सोल १० ४१ प्रोथ १६ | प्लक्ष १ ५१३ | प्लिह ४६४ है १ ४६२ | पृण ७३ वृष ६. पृथु १६५ | पृपु १४ १८६ प ६०६ ६३१ ४२५ ६८३ १ पुप पुप्प पुस १ ३ ६ १० ४ ११० ६ पूड on ४६४ १ १० १ १ १ ३३५ ) प्लेय ४७३ । प्सा ३३५ ६ . पू पूर्वी or ६६० पेलू ६२ पेय २१ पेतृ ३२३ से ४० पैलू १९८ प्यायी प्युप ३८१ प्युस १ oM ३०७ फक्त ३२६ | फण १०१ ६ फना १०४ पुल्ले ४ १ १ १ ३४४ ११३ प्युस ३५७ ·वर्णानुक्रम-सूची ३४१ धातुः गणः सूत्रसंधातुः गणः सूत्रसं०धातुः गणः सूत्रसं० फेलु ५६७ भण १ ३६१ बुध बुध १ १ ६१४ मदि १ १ ४२ बुध घद बध वध ६६८ | बुधिर भदि ६१४ भन्जो भर्स ६१५ भर्व ३०७ १२ ६८ २१ १३१ २६६ ३८३ १० ह बन्ध बन्ध १ १० ४ ५७ / भर्व १० १ १ ११३ / मल यत्र वर्ष ३३१ १४ बुल ३७१ बुस २८६ बुस्त ४२३ बृह १ १ १० १ or ३३१ ४६ भल मल्ल ४८५ भप १६७ भस ११० हि १ ३ १६ १ ११७ ५७६ ७८ धूह घल बल १ २ w घल्ड १ १ १ ४२३ बेदिर १६७ वीस ४-६ भा ५६ भाज ६२५ भाम ११० भाम ३७ भाप ११० भास १५ वर २ १३२ बस ४२० ब्लेक १० १ १ १० or १ बल्द बसी यस्त बहि बहि बा बाह विदि चिल बिल विस युक्त ४०५ ४१२ ३६६ २ ६० २ ६३ २२ २० २६४ मिक्ष १ मिदिर् ७ २१ | भिल १० ७२५ | भी ३ १७६ | भुगि ६ भक्ष ४२६ भज १ ७ १ १ ६ १० ४ १ ६० भट २०६ मुजो १ १ १ १ भट ८७ भडि १५६ महि भू भू घुक्क १० २३२ ·३४२ क्षीरतरगिण्यां धातु. गणः सूत्रसंघातु गणः सूत्रसधातुः गणः सूत्रसं० मय १ ३१८ १ १ ७१ | मर्च ४४१ / मर्न १ १७५ मकि ११० | मक्ष ६३८ मस ३८१ ३३० १ भूप भूप भृजी স্মৃন্ম भृञ् भृशु भृपु १ १ १ मल मल्ल ६१ or 四四四四 ३ ४ ५ मगि ११८ मधि ३६१ मय १०५ | मध्य १०६ मश १५६ मप १ १ १ १ १ १ है १ भंपू १ ४६६ मच २० मचि ६.३ | मज ४१६ ४१६ माठि ३०० मडि १ १६५ N भैप ०६ | मसी १६७ | मस्क भ्यस १ १ M ७५ | मस्जो ६ १०० १ २ २१६ मह १ ५०१ / मडि ११८ / मडि ४५ महि ४२० २६७ १ ३०० | महि १० १ १० . १ ४४५ or M ६ १ ५८६ मण ५८६ । मनि समथि ४ मथे १११ मद ५६४ | मदि ५६४ | मदी मदो ६१ मन ३ ४ १० ३२ भ्रन्यु भ्रन्शु भ्रम भ्रमु भ्रमु भ्रज भ्राज़ भ्राज़ भ्रा श्री ध्रुड भ्रूण भ्रेज़ M १ १ १ १ ६८ २३१ है १२६ मा ३७ | मानि माइ १५१ मार १३ | माथि मान १०१ ६६ मार्ग १५५ | मार्न ६ माह ३७ | मिक ४५ मिञ् ३७१ / मिथ ४ ४ ६ १० १० १० ६७ ६३३ M मनु मन्थ १ ६ १११ ६.३ ६३१ ५६४ ५ १ मन्य ६ १ म्लाथ ·वर्णानुक्रम-सूची ३४३ धातुः गणः सूत्रसं० धातुः गणः सूत्रसं० धातुः गणः सूत्रसं० १ १ १ १७८ मृड २२१ । मृण २२३ / मृद ४५ मृदु १६ मृश or ur w १ ६ १ १ ३८७] मुर १ १ १ ४६१ मुप १ १ मिद १० १६८ मृड ६ ३६ मिदा ४६२ मुडि ६ ४६ मिदा ४ ४२ १३३ मुडि ६ मिदि १० ह मिह ६१३ ६१० । मुण मिल १ १२६ मिल ६८ मुद १६० मृप ४ मिवि ६ ५३ | मृप १० २३८ मिश ४७६ | मुळ १३१ | मपु १ ४६४ मिश्र ३०७ | मुर्वी ३८० म मृ ६ १६ मिप ६ ५३ मुल १० ५८ | मेर ६.५ मिपु १ ४५८ | मेट्र १ १६६ मिह ७१६ मुप ६ ६१ | मेथ ६१० मी २१७ मुस ११४ | मेह १ ६१० मी २७ मुस्त ८७ मे ६१२ मी ME | मेघ २६० मोम ३१३ | मूड १ ६६१ | मे ३३५ मील १ ३४५] मूत्र १० २६१/ मोक्ष १० १७६ मीव ३५४ म्ना ६६१ मुच १०५ मूल ५८म्रत १० १०८ मुच २६२ मूप ४५१ म्रद मुचि १०५ मृ ६ १०५ | मुचु १२० मुन्नू ६ १३४ मृग २८३ मुन्चु(पाठा.)१ १२० मुज ६. १०५ म्रह १ मुज १ १५६ मृज(पाठा०)२ १५६ नेट १ १६६ मुट ७६ मृति १ १ १२० ६१ म्लुन्चु(पाठा.)१ १२० मुटि मृजूप २३७ । म्लेड १२५ १ १ १ १ १ १ or १ १५६ मृङ् १६६ ६६ मृजूष १ १ ·ज्ञीरतराष्ट्रियां धातुः गणः सूत्रसंचातुः गणः सूत्रसंघातुः गणः सूत्रसं० ग्लेख म्लेट म्ले १ रमि १ २७१ १०१ युप १ १६६ | यूप ३३५ यो ६४३ ये १ १ १ २ १ र १६५ रम ४००रय रवि १८७ रस १ १ ३२१ ३६ ४६६ ३१६ यद यज यत यती यनि १ १० १४० रक ७२६ रत १८१ रख १ १ १ १ ६१ .१ १० १० ३ | रग १० ८७ रह ६१) रहि २४६ ४८४ १ यम ७८रगि ५५८ | रगे ७.१ | रवि १ १ यम १ ७५रा २ T १० ११७, राय EE यम यमु ४ १०. २५२ राघ १८४ रच ४२ रद २६६ राज १ १ १ ६०६ र १ याच यु यु युगि २ १० १५६ रण ३०२ राध ५३७ / राध ५५२ रास १६ १ १ १ १ १ १३३ रद ur १०६ ४ ६७ १ १० १ १ ४ ५४४ रिवि ७२६ / रिगि रज. १ युज युग युजिर युजु युम् युट युध १० १ १५६ रप रफ ६ १०६ १ १ ८६ रिचिर् ७ २म रिज १ रिवि १ २६४ रिश १ ६४ रवि or ·वर्णानुनम सूची धातु गण सूत्रसधातु गण सूत्रसधातु गण सूत्रस० रिप १२ or १० १० लजी ३१४ नम्ज ६६ लट १ - २५० ४ १११ लड १० १ १ ६०७ , लड़ ०६०लटि ०७१ बडि ३३६ लडि ४१० लदि १० १० १६६ १ १. ६ E १ १ १ २६४ १ ४७ रोड़ १ कुट ०४७लपि लभ १८७ लल लश १ १० १० १३५ १६७ लक रुटि १० १ १ १० ४६७ला ११६ लाप १ ६.१ । लप १ लस १ रुति ६ १० १७ लस्मी १ २ १० १ १ २२५ लरि ३६ लग २४२ । लगि ६. लगे ६५ / लधि १लचि कठि . ५३३ लाडू ७५ लाधु १ १ ७१ रुदिर रुध रुधिर १९७लाधि १ १ १ १ १ ६ लज ४५८लिज १३ तषि ५१लानि १० लाभ १ som ४ ९५१ जिस १९७) लिगि १० १५६८ लाज १० १० ह ·क्षीरतरङ्गिण्यां धातुः गणः सूत्रसं० धातुः गणः सूत्रसंधातुः गणः सूत्रसं० २२८ २६६ ६६ लूप १ १ १ लिप लिश लिश लिह ली ली लीड लुजि लुजि १ ४५१ | वठ ६४ वठि २६० वडि ६३ चण १६७ | वष्ट १०० चद १६७ चद १६३ । यदि २४६ चन ३४ चन चनु वनु ४४२ वनु ६१ वन्चु ३०२ २४० ७३६ २३० ११ ३०८ ३११ ५४१ -१ ६ १ ४ १० ६ १२५ / लेप २ ७ / लोक ६ ३२ | लोक २०६ / लोच २६ लोच १० २७ लोष्ट १० १६७ | लौड़ २१३ । ल्वी ६ ४६७ घ ११६ | पकि ६ ७२ | वन १६७ | यख २२५ पखि १ ४६७ चगि २२५ वधि वच २ १० १ १० १ १ १ १ or ७० १ १ १ ६१ | धन्चु १२० १४९ ७३० १ ६१ ७७ १ वप वम घम वमु १ लुठि १ १ १५८ | वय २५ वच २५ । बज ३७ वज ५८५ ३२८ २४२ १० लुथि १ १ १ १ वट यद वट वटि १० १२८ १३५ १०४ लुप्ल लुवि ६६ घर २०२ वर्च ५२७ | वर्ण २४५ वर्ण १७४ वर्ष वर्फ वह ३०५ चल १० १० ६ १० ४ ६ १७ ३२४ १०२ २८६ ४२४ ३२६ १ १ १६ वटि २६ बाट १ लुभ লুম, १ ६ १२ | वटि १० ·क्षीरतरङ्गिण्यां धातुः गणः सूत्रसं०धातुः गणः सुत्रसं० धातुः गणः सूत्रसं० १ १३६ शमि १ ur १ or १ w २३६ शसु २६ शाख ६४ | शाडू १३६ शान २४४ शार ४१७ ४८० ६० १६२ ७२३ २५६ or or १ १० २ १ १ १८३ | शास ५३८ शासु ५६५ शासु ४१७ or २ २ ur १३१] शासु १ ३९८ ७३६ शप १५८ शप १ २ ५ वै ६५४ शट व्यच १५ | शठ व्यज १६ | शठ १० व्यथ १० व्यध ७२ शठ १० व्यप १० शठ व्यय ६२० शडि व्यय १० शण १ व्यय ३१७ शट्ट १ व्युदि शल व्ये १ १ प्रण १ ३०२ शब्द १० ग्रण १० ३२३ १ प्रश्व ६ १४ शम १० घी है शमु ४ प्रोड ४ १० ४ १६ शर १० ६ शर्य है शर्व श शल शंमु १ १० ४ शकि ६. शल १ शक्ल ५ शच १ १ शनि (पाठा.)१ १०२ शश १ १ २०१|शर १ ३ २०४ १ ur पीड १० ७२७ शिक्ष ५६ शिघि १६० | शिजि ५५८ शिम् १४२ शिट ६४ शिल २० शिप २५६ शिप २८८ शिप्ल ३८५] शीक ३२८] शी? १३६ शीत ३६७ | शीट ५८० शी २७४ शील ४७७शील ४५८ २११ १६ २१६ ७ १ १ १० १ or ६७ २ २६६ ३४८ १ १८रात्म १०१ शव १० १ ४७८शु ४५ शुफ ·पर्णानुक्रम-सूची धातुः गणः सूघसं धातुः गणः मृगसंघातुः गणः सूत्रसं० १ ६ २ शुच शुचिर् शुच्यी शुट ११४ | शुभ ५५ शेल ३४१ / शेय १ १ १ ६७१ ५५३ 30 १ १ ३६१ श्री ३३५ प्रोणे ३५ शकि ३०४ गि १६४ सार २३७ शो १४ शोर ६७ or ६१ १० शीद ६५ १ १ १ शुट शुठि शुठि शुठि शुध श्युतिर १ श्युतिर् १ श्मील १ S ४ ८० श्यैद १ १ अकि अगि ३६ शिप ३४५ लिप ६८७ शिपु ६७ शोक ११, शोण ५३% श्वकि ३० ६४ १ १ १ १ १ १ १० १ १ शुन्ध शुन्ध शुम्भ ཀུན शुभ शुभ वच ५३६ श्रचि ur १ १० १ १० १० अथ १ श्रय १३ २६ १ ६ ३४ अथ १६ वट ময় २५६ भवि १० ०६ .६ अथि १ ६ १० ४४. वक अन्य ३५अन्य ys .१ ३६० ६६ १० २६ वम शूरी शुद्ध शल १ धिता १ . १ १ Y: सिदि १८१ १० मगध १८० 'प्रिन् ५.६ , श्री १ १३६ ग्यताश्च १० ३ ५. नगे ६ प १ ६९३ भिषु १ ५३५ ·३५० सीरतरङ्गिण्या धातु गण सूत्रमधातु. गण सूत्रसंधातु गण सूचस पष २५ | पिवु ६ ६ पच १ पु ५७ . २१२ पट पु ३४ प्दे पण १ ३११ । पुम् ५ १० ६४६ ५३४ २४ प्ठगे पुद २ १ पशु १० २२१ पुन्भ १ प्ठल or ur ६ १३२ | पुर ३७३ पद्ल पद्ल पन्ज पम ५० प्ठा १०ष्ठिवु ११० घणसु ल ४ ६ ४ . १ ५६६ | पूड २८५ पूर or ४ ६१ पग पर्य २१ हि प्यु १६३ , पुष . ४ पध १ 20 १ १ पस ८१ धूप १ १ पम्ज पह पर १ ४ ३३५ मि ३७ प्वा १ १० १ १ १ ६४ ६ पह पाध पिच पिन् विश् पिट ५६० | पे १८ पो २०४एक १६ भि ट्रम . धि ३ प्रित २०४ ३८ ष्टीम ष्टुच ५६६ | ध्यप २० प्वद् ५ १ १० ४ ५५ वर्त १५ विदा १५) प्पिदा १ ४ पिधु ६ १ १ १ ४ १ ६ १ . विधु ५ विधू पिल १ १ ३६ सपाम १० सघ सव १ ६६ वृक्ष ·३५१ वर्णानुक्रम-सूची धातु गणः मूत्रमं० गणः सूप्रमंचातुः गण सूपम० धानुः ५३४ १० ३ समु १ १ ६ • सेह २७३ / से २६१ / स्थगे ६७ स्थल ३३५ स्थुड ६५१ / यूज १ १ १ समाज १० सर्प सर्य १ १३८ १ १ | स्कन्दिर १ ३६५ मभि १ १६ स्कुदि १ ५७२ ६ बिट स्पदि स्पर्ध स्पण ६ साघ सान्न १० साम १ BES ५४६ १० ३१ १ १ " १ ६.६ १३० १० " ५ १०६ १० १ :२६ १ पश ५६० । स्पुटि माम ६३२ १० प्रश ur सार ५७ मुग्म मुह सुन्भु ३१० २६४ मपदि २ सपल १ २५६, स्वनि स्तक उन १ ५०३ १ ५० रतन १० १० १० १ ६ १० ५६५ स्फटि E ०४८ ६ १७ १०१ २५६ लिए ३.६ . मूग मूत्र १५ समायो १.. ४४४ , स्टुमास्नूप)१० 1 ७८ सूर्य मूर्य १ १ १ १ स्तन ६६७ स्तन १ स y. ए " ३ १० ४ है १३ गुती १ ” स्तेन स्नोम २१ गुर १ :: ७१० ·क्षीरतरङ्गिण्या धातुः गणः सूत्रसंधातुः गणः सुत्रसं०धातुः गण: सूत्रसं० w १२ हठ ४ रफुल स्फूर्जा १ १ १ १ १२२ ४६८ १६६ ६३ २ ६७८ १ स्मि स्मिट स्मुर्या or है १ १३२ य १ ३१३ | हेठ ३४. हेड ३४२ | हेड ow १ ६६५ | हल १ १५ ! हसे ५७३ | हेड ४७४ हे - होड़ १६६ ४१० २४६ १ ३ ३ १ ५०७ ! हाक् १४१ | हा ३ १ झल १ स्मृ स्मृ ५ स्यन्दू स्यम १० स्यमु [स्रकि] १ बन्भु सन्म १ न्हु निदु ४ १ ६७ हिक्क हिडि मल १७१ | द्वगे १ १ १ ६ ५३४ ४६६ ५०१ हस १ १ ३५म हो ३ ३ ३ ६४३ १० १३३ हीछ हिवि हिष्क हिसि हिसि १ में १२६ ४०६ ५३४ १०५ ४६६ ३ १ वन ६० १ १८० हादी १ ५२१ / हुडि १ १० स्वन स्वर स्वर्त स्पर्द स्वाद म्यु हुर्धा २४६ हरक १३० | हल ५८० १ १ १ १ १ ३ १ हट १ २११ । ह १ ·क्षीरतरङ्गिण्यामुद्धृतानां ग्रन्थानां ग्रन्थकाराणां च वर्णानुक्रमेण निर्देश: अथक ३२२, २४ । - २०॥ अपरे ३.३ ६। ४१४६, २१ ५१,१०१५३, ! अन्ये १८, १४ । २५, १२ । ३०,५४, १० । ५६, १ । ५६, १२ । १७ ॥ ३६, ६ ६ ४७ १६ १५१, १६, ७८, ११८०, ३१८३, १६ । ८५, 55 1 , १० । १८, ८ ! | १३, १८ । ६१, ६ । ६४,५१ ६८, १२५, १७ १२०७, १४, २०१२४६, १० ११००, ६ । १०३, १८ ॥ १०४, ७1080,10८७,६१८ १७।१०७ १६ । १०६, १० । १६।३००, ५। ३०५, ८ । ३१२, १ ११०, १६॥ १११, १३ । ११४,१०० ११, १४, १५ । ५२१, १३३, ११५, ६ । १२३, २० । १०७, १, १०, १४॥ १८, ६॥ १३६, १० । १६६, २११७०, ६) १७३,०। अमरकोप 8 १४१, २७ २१५, १८६, १२, १६४, ११ । १६८, २१(१० अगरसिंह) १०।२०२,१५।२०७,१६।२०३, अमरसिंह ६८, १८ । २२५, ४ । १४।२१५, १४११५.१८ 1 २१E, (द्र अमरकोप)। ॥२२०,५।२०८० । २०६) अमृततरङ्गिणी (पाठा०) ६, २६ ।। २१ २३०, ३१ २३७, १४॥ २३८, अष्टाध्यायी १, ११ १२।२४५, २०1७४२,१७१७२, अष्टाध्यायीसूरम सर्व गोघृतानि ८, १४ १.८१, ११, १४ । २२, प्राचार्या २६६, २, ३ ॥ •,९,२३1२३, २०,२३/२४, आर्या २५०,६। २,७।२६७, ६, ८, ३, ६, आर्हता १०१, १३ । १.१८१२,१३,१६,२०,२१॥ उणादौ २६, ११ ॥ ३०,११ । ४६, / २६१, १२, ११, ११ । १५। ७७, १० ॥ ११८,१६ इत्यादि ०६४, २१ १ २८५, १५ | १६ उणादिसूत्रम रहुर द्धृतानि ! २६७, 41 ३००, ११ । ३.०,७॥ उपाध्याया १८,१ ३०३, ११ १३०५,०1३०७, १०, एके १८, १४, १७ । ३२,६॥ १५ ॥ ३०८, ६, १०, १५ । ३१४, ३३, ११३४,८१३५ १०।१३ एलचिदालो प्रधो प्रयाग वान माशामिदिष्ट 1 एनानि नाम निश रिनोक्षतानि । - १५१३१५. ६१३१६, १५ । ३०, ·"झीरतरङ्गिण्यां ६७ ॥ ३२१, ११३२२, २०॥ | गुप्तः ६६, २ । ११२, ६ । ३२०, कण्ठः-४,३। ३४,११।५५, १७२२॥ ३२३, २१ । ६५, १२। ६५, १६ । २१६, १६ । चन्द्रः २,३ । १५, १४ । २८, ३, कर्मयोगामृततरङ्गिणी ६.१८॥ ८.३४,४। ३५, १२ । ३७, १५ । करिमश्चिद् व्याकरणे ३१, ३ । ४६,३।६४, १७।६५,८।८४, कातन्त्रम् ७,४। १५६, १३ । १५१८५,१६,५२२ | ६२, कारयः ३६,३॥ ४, ५१६३, १६/६८,६। १००, कारयायनः ३१६, ११॥ ७.१०७, ८1 ११०, १ । ११५, कात्यायनवार्तिकम् अनेकनोद्धृतः | १७ १ ११६, १२॥ २२७, ३ । २३५, कामन्दकनीतिसारसय ४१, १।। ७।८१, १३, १५ । २८२, ३,४, काशकास्ना १८५,५। १६। २८४, ३, १२,२० | २८) किरातार्जुनीयम् 8 १०४, २३ । १७ । २८६, ७, १६, १६, २१ । कुमारसम्भव ४ १२०, १५ ॥ १२७, २८७,७१२८, ९, १२, २१ । २८८, ५, १६, २३ । २६१, ७ । काशिकावृत्तिः २६२,२०, १६, १६ ॥२६५, २१ । केचित् ६८, ७ । २८८, २२ । २६६, | २६६, १३ १ २६७, १ ३ २६८,१६ | ४। ३००, २१३१०, १३ । ३२०, ३००, ७१ ३०२, १४ । ३०३, ३ । २६ । ३०६, ८।३१२.२ २४। ३१४, फौशिकः १४, ११ । १९, ११ । २२।३१८, ६ । ३२०, ७; ६ । २२,७।३१,११३५, १८ पाठा०॥ चरफ ६४, १६ । ५४, १६ । ५८, १५६०. १६१६५, चान्द्रधातुपाठ: अनेसत्रोद्धृतः। १३ । ६६,२२ । २२,१०।८६, १। चान्द्रम् ३६,२ । ८७,१८ 1 ३०६,४ , १६, ४ । १०३, ८ । १०७, २। चाने २६०, २० । १२७, २ । १७०, १४, १८॥ २७६, चान्द्र. २६१, ६ । २५ । ५,५१२८६, ६ | REE, चान्द्रा ५७,३१७८८1७६,१२ । ६ ॥ २६०, १७१२६४.२३ । ३००, ८६,३१६३, १० | २८०,५,१११ २८१,३।३६३, १६ 1 गणपाटा अनेकनोद्धृतः। छान्दसम ६३, १५॥ गणतम् बहुवोघृतानि ।। छान्दोग्योपनिप? १३१, ३। गीता १०,२०॥ तण्ड:-ताएडवम् ५०,238 ·३" ३१३, १३ १३१५,१1३१६,७ पारायाम १०,१२६१.१७। ६१५७,12,१।१७२,१,पारायश्किा,१३३२३ ! प्रन्याना मन्थकाराणा च वर्णानुनम-सूची तन्त्रवातिरम् ८,३॥ २८०, ४।२८२, २, ४, १० । दुर्ग १५, ११ । १६, ११३०,३1 २८७, १६ । २८६, १४ । २६०, ३२, ६।३६, ६।३७, १८।५४, २० | २E२, १३ । २६८, १८ 1- ५।५७, १० १५८, १३ १५६,51 ३१५, २१३२०,३ । ६२, ६ । ६३, १२ । ६६, ११ ७६, द्रमिडा २२,६१ ३४, ३ । ५४, ३१८०, २१८२,५। १०, ३, ७1 १६१, ११ । १६८, ११ । २०५, १२।६२, ४, ६॥६३, १८ । १४, १८॥ २३६, ५। २३७, ८ । २५२, १, १५, १६, १४ ॥१००, ६।२६०, ७। ३११, १ । ३, ७ । १०६, १ । १०६, ८, १६ । नन्दिस्वामी ५६, ४, २५ पाठा० । ११०, १ । ११४, ३ । ११६, १३ । नन्दी ४६, ३ । ५४, १३ । ५६, १२५, ५ । १०६, १५ । १०८,४। ४।१०१, १३ । १०७,८।१-५, १४५, १, १६ । १५८, १४ । २०१, १३, १७ ॥ १४६, १ । १६१, ३ । ३। २०३, १७ । २०७, ४११०, २६२, १० । २६८, ११ । ०७१, ३। २१६, २, ४ । २१, १२ । ६।२८०, ६, १६, २० । २६, २३०, २ । २३१, ८ । २३८,७।१।२८७, १५ ॥ २८६, ६। २६१, २३६, १ । ०४०, ७ । २४१, ३। २६२,१५२१४, २01 DEE, ४ १२४०, १५ । २४, ६,२,६८, १८ । ३००, ११ । *४५,३ । २७१, ६ । ०७४, ३०४, १३०५, ११ । ३०६,२०॥ २७६,८०, ११ -१,७। ३१२ १६।३१३, १। ८,५८६, १४, २, } निरत्तम १३. १०, ११ ॥ ८.८, १०,७ । -६१. पश्चिम ५८, ६ | ११०, १६॥ 31४, ११२६५, IPLE, पञ्जिकागार ४८, पाठ १०।३००, ४।३०१, · । ३०२, पाठभेद ३१४ । १४ । ३०३ ३ । ३०४, १ । पाणिनि । दोर्मधातुपाठ अनेस्नोत । दोर्गम् ८७,०। दोर्गा १८, १२, १५ । ५२, ३ ॥ पाराम (चानम) ८,१० । १८.११ ३२३, १५१२६०, ११।७६१४ ।

·. क्षीरतरगिण्यां पूर्वाचार्यसंज्ञा १८८, १५/- .. रामायणम ३२२, २०॥ पूर्वे २६०, ६ (लौकिक:) ३५, ८।३७, १८ ॥ प्रशस्तपादभाप्य ३, २। शशङ्कधरः--द्र० भट्टोपाइधरः । प्राश्चः १२५, ६। शाकटायनः ३०३, १७ । भगवद्गीता-गीताशब्द पश्यत । शिवः ४१,१ । (द्र० शिवस्वामी) भट्टशशाङ्कधरः ७,३। शिवस्वामी २२६, २३ । भट्टोपाधरः ७, १६ पाठा० । शिशुपालवधः ५५, २। २४८, भट्टिः ६७, १ । ७६,६। ३०७, | ४ । ३२२, १८ । ३२३, । २० । श्रीभोजः १४, १६ । ११२, १२ । (भल्लटः) ७६, ११। १९४,५। १५४, ८।३२०,६। (भागुरिः) १६३, ४१ २०६, ४१ पवृत्तयः २,८ । (द्र० एतत्पृष्ठस्था भाष्यम् ५, १२ । ७१, २० । १३२५ | टि०२)। १७१२५२, ५ 1 सभ्याः १८, २।३६, २ । ८७, भोजः-द्र० श्रीभोजः। १८१६८, १४ । ११६, १ । १६४, 'मल्ल.५४, १४ । ६।२१७, ८ । २७६, ८ । ३२१, महाभाष्यम् - यहुत्रोद्धृतम् । ११, १६ । माध्यन्दिनी संहिता २४१, ७। सरस्वतीकण्ठाभरणम् * ५७.१ । मालतीमाधयः ६४, ३। सुभाषितरत्नावली १२५, ४। रघुवंशः १०६, १७ । सूरयः ७८ । १४, १३१६६, ३ । चाफ्यकारः३२२,८) सूर्यशतकम् - १०४, २२॥ वाक्यपदीया २, १६-१६ । सौनागाः३, ६ । ३२३, ११ । १६-१८१ ३२२, २२ (२८)। स्मरणम १८६, १६ ) १८७, १। वामनः १२७, 51 २१०,४। स्मृतिः ५, २ । १७, ७॥ वामनीयकाव्यालंकारः ३२६, ७॥ स्यामी ५६, ४ । वृत्तिहत् (काशिकाकारः) १४६,१। हर्षचरितम ६५, १७ । वृत्तिकृत् (धातुवृत्तिकारः) २०, ५।। हेवाकिनः (?) २२५, ६ (प्राश्चो- वैशेपिकम् ३, १। हेवाकिनः)। व्याघ्रभूतिः २००, १४ ।

·" (सायणाचार्यय) क्षीरतरङ्गिण्याटिप्पण्या प्रमाणत्वेनोद्धृतानां ग्रन्थानां ग्रन्थकारणां च नामानि अमरकोपः (अमरसिंहस्य) उत्पादिवृत्तिः (संचितसारनामा) अमरकोशटीका (क्षीरस्वामिनः) । उणादिवृत्तिकाराः अमरकोशटीका (मानुजीदीक्षितस्या उद्द्योतः (भाप्यप्रदीपोद्योतो अमरकोशोपाटनम्(तीरस्वामिना), ऋग्वेदः [ नागेशस्य) अगरटीकासर्वस्वकारः (सर्वानन्दः) ऋग्वेदभाष्यम् (स्कन्दस्यामिनः) अमरटीकासर्वस्वम् (सर्यानन्दस्य) श्रमानदयम् (वाग्भट्टस्य) कण्ठामरणम (सरस्वतीकण्ठा- अमागहृदयव्याख्या (हेमाद्रे) গত) अष्टाध्यायी (पाणिनेः) कन्नडटीका (काशरस्नयातुपाठम्य) श्रापिशलाः (पृष्ठ ३६) कपिकल्पामः (योपदेयत्य) प्रापिशलिः (वैयाकरणः) श्राश्वलायनभीतसूरम् कविकलदुमटीका (दुर्गादासस्य) कावयाद्व्याख्यानम् (दुर्गसिंहस्य) दलः (पृष्ठ ३) कातन्त्रम् (व्याकरणम्) एम्पलदत्तः (उरणादिदीकाकार) फातन्त्रधातुपाठ उणादयः (पञ्चपादी) कात्यायनः (पातिककार) " (दशपादी) कात्यायनप्रीतसूत्रम् नागादिकोशव्याल्या (स्वामिदया- कालिदामः नन्दस्य) कायपकाराः (मम्महस्य) उणादियुत्तिः (श्वेतवनवासिनः) काव्यालंकारः (पामनस्या "" (नारायणभट्टस्य) फाराहदानः (वैयाकरण) (सग्यलदत्तस्य) पाशलानधातुगठः "" (दुर्गसिंहस्य) पाराहनयानुपाठसनाटीका ., (दण्डनायव्य) (पन्नीरस्य) (पेरुसूरिणः) काशिकाकारः (हेमचन्द्रस्य) फाशिकावृत्तिः (सपाया अज्ञावनामा) कैयटः (महामाध्यमदी) कोटस्प-प्रशाम्प (पासायग्य) " "" ·M ३५८ तौरतरङ्गिण्या शौरतरहिणी (तीरस्वामिनः) दुर्गादासः (फविकल्पद्रुमव्याख्या गणरत्नमहोदधिः (वर्धमानस्य) कारः) गणवृत्तिः रतीरस्वामिनः) देवः (वमन्यकृत) गालवः (पृष्ठ ३) देवपाल: (लौगातिगृह्यञ्याख्याकार.) गीता (भगवद्गीता) देवराजयन्या (निपएटुटीकाकृत) गोभिलगृह्यम् दैवम् (देवपतो प्रत्यः) चन्नवीरकविः (काशधातु कन्नड- दैवतनाहरणम् टीकाकारस) धातुपारायणम् (अज्ञातनाना) चन्द्रः (वैयाकरण) चरकसंहिता (वैद्यकत्य) धातुपारायणम् (उज्ज्वलदत्तोद्धृतम् ) धातुपारायणकारः चान्द-उरणादयः धानुप्रदोपः (मैनेयस्य) चान्द-धातुपाठः धातुवृत्तिः (सायणस्य) चान्द्र-धातुसूत्रम् धातुवृत्तिकाराः (सायणमैत्रेयादयः) घान्द्रत्तिः (धर्मकीर्ते:) नागेशीयोद्योतः चारायणिसूत्रम् (पृष्ठ २५५) नागेशभट्टः, नागोजिभट्टः जयादित्यः (काशिकाकृस् ) निघण्टुः (यास्कस्य) जाम्यवतीविजयम् (पाणिनेः) जैनेन्द्रमहावृत्तिका (अभयनन्दी) निघण्टुटीका (देवराजयग्पन) जैनेन्द्रव्याकरणम् (पूज्यपादप्रोक्तम् निरुक्तम् (यारकीयम् ) जैनेन्द्रव्याकरण और उसका खिल- निरुक्तकारः (यास्क:) पाठ निरुक्तटीका (स्कन्दस्वामिनः) वत्त्वबोधिनी (सि को० व्याख्या) निरतटीका (दुर्गस्य) तन्त्रवार्तिकम् (मट्टकुमारिलस्य) न्यायमञ्जरी (जयन्वस्य) ताम्रपत्रम् (भोजदेवपर्मणः) न्यासः (काशिकावृतिविधरणम्) तैत्तिरीयब्राह्मणम न्यासकार (जिनेन्द्रबुद्धिः) त्रिकाण्डशेप: पश्चपादी-उरणादयः दशपादो-उरणादयः पतञ्जलिः (महाभाष्यकार) दशपायुगादिवृत्तिकारः पदमक्षरी (हरदत्तस्य काशिकाव्या- दीक्षित. (मट्टोजिदीक्षितः) ख्या) दुर्गः (फातन्त्रव्याख्याता) परिभापावृत्तिः (सीरदेवस्य) दुर्गसिंहः (फातन्त्रव्याख्याता) परिभापामास्करः (शेपाद्रिनाथरय) " (कोत्सव्यस्य) ·टिप्पण्यामुळूतानां मन्यानां मन्थकाराणां य नामानि ३५६ परिमापेन्दुशेखरः (नागेशस्य) महाभारतम (वैयासिकम्) पाणिनिः महाभारत-कश्मीरसाठः (पृष्ठ १००) पातञ्जलप्रयोगः महाभाष्यम (पतञ्जले:)। पाल्यकीर्ति:(जैनशाकटायनतन्त्रकृत् ) महाभाष्यकृत् (पतन्जलिः) पुरुपकारः (देवव्यारयानम् ) महाभाप्यप्रदीपः (कैयटस्य) पूर्वव्याकरणम (पृष्ठ११०) माधवीया धातुत्तिः (सायणस्य) पोकरः (पोष्करसादिः, पृष्ठ ३) मालविकाग्निमित्रम् प्रक्रियाकौमुदी (रामचन्द्रस्य) मीमांसाशावरभाष्यम् प्रक्रियाकीमुदीटीका (विठ्ठलस्य) मुकुटः (अमरन्यारयाकारः) प्रक्रियासर्वस्वम् (नारायणभट्टस्य) मुग्धयोधटीका (दुर्गादासविद्या- प्रक्रियासर्वस्वकारः वागीशस्य) प्रौढमनोरमा (भट्टोजिदीक्षितस्य) वृहद्दवता (शीनफस्य) मुद्राराक्षम् मैत्रेयः (धातुप्रदीपकारः) भट्टोजिदीक्षितः भागवृत्तिः (अष्ट्राध्यावीन्यारया) याज्ञवल्क्यस्मृतिः भागवृत्तिकारः (भत हरिनामा यास्क(निरुक्तान) योगमाप्यम् (ध्यासस्य) विमलमतिः) योगसूत्रम (पतञ्जलेः) भागवृत्तिसंकलनम् (अस्मदीयम् ) | रमेशचन्द्रमजुमदार: (पृष्ठ २०६) भागुरिः व्याकरणकारस) रामायणम (दाक्षिणात्यसंस्करणम्) भानुजिदीक्षितः (अमरख्यात्याकृत) (पश्चिमोचरीयम भाषावृत्तिः (पुरुपोत्तमस्य) लिमिशः (शौरतरगिण्याः पूर्व भाष्यकारः (महाभाध्यकारः) संपादक:) भीमसेनः (धातुवृत्तिात् की) पाक्यपदीयम् (भनु हरेः) भोजीय-उरणादयः वामनः (काव्यालंकारना भोजवर्मा वायुपुराणम पातिककारः (कात्यायन:) मद्रासराजकीयसंस्कृतहस्तलेस- शतपथब्रह्मणम् शब्देन्दुरोपरः (नागेशस्य) मनुस्मृतिः शाकटायनः (प्राचीन भावार्य:) मोमराट् (सरस्वतीकण्ठभरणस्य लौगाक्षिगृखत्र्यास्त्या (देवपालस्य) सूचीपत्रम मनुः (मनुस्मृतिप्रवका)

·३६०
क्षीरतरगिण्यां
शाकटायनधातुपाठः (जैनशाकटाय- सिद्धान्तकौमुदी (दीक्षितस्य)
नत्य | सीरदेवः (परिभापावृत्तिकारः)
शेपाद्रिनाथः (परिभापाभास्करकृत) सुधाकरः (वैयाकरणः)
शौनकः (बृहद्द वताप्रवत्ता)
स्कन्दरवामी (ऋग्भाष्यकार:)
शोकधातुपाठः
स्वामी (क्षीरस्वामी)
श्लोकवार्तिकम् (भट्टकुमारिलस्य)
स्वामिदयानन्दः (उणादिकोपन्या-
श्वेतवनवासी (उणादिवृत्तिकारः)
ख्याकृत)
श्वेतवनवासिवृत्तिः (पञ्चपादुणा-
हरदत्तः (पदमञ्जरीकारः)
दीनाम् ) हिरण्यकेशीयगृह्यम्
संस्कृत व्याकरणशास्त्र का इतिहास | हेमचन्द्रः (व्याकरणकारः)
(अस्मदीयम्) | हेमाद्रिटीका (अष्टाङ्गहृदयस्य)
सरस्वतीकण्ठाभरणम् (भोजीयं हैमपारायणम् (हेमधातु याख्या)
व्याकरणम्) | हैमशब्दानुशासनम्
सायणः (ऋग्भाप्यधातुवृत्त्यादीनां | हैमोणादिविवरणम्
प्रणेता)

·संशोधन-पत्रम् ७ यध्रुनाला है. १ आड: " १७ पृष्ठ पं० अशुद्धः शुद्धः पृष्ठ पं० अशुद्धः १ २३ उद्योत उद्द्योते . ५६ १६ २५३ ४३१॥ ३३६ इतोऽने चतुःपष्टिकृप्टपर्यन्त- १० ११ मिनद्रवादित्वान् मितद्र: मियमशुद्धिरनुवर्तते। पादित्वात् ६६ ३ सूरिभिरत्यह्यम् सूरिभिर- ११ २५०वष्टाध्यायिस्थाः खष्टा- स्यूहाम ध्यायीस्थाः | ८० १७ निष्कप निक १३ २ अजगाधम् अगाधम् ८२ पभ्रनकुलः १६ १६ दद दान दद दाने ८५ २३ गई सय गर्व गर्व- २७ २८ चोरुपधायादीर्घ उपधायां । प्राः एक: (बार।७६) च (51 २७८) ६४ २२ चुपार्वेदीर्यः चुपादेर्दीर्घः २५ (उ० १२१) (पृ० १२१) २ व्याख्यत् व्यास्यन् १६ १५ प्रपु ५ निःस्रवणे निसावणे ६७२६३३५ १६ २० ०राचारप्रयो- राचायः ६ २४ मयत 'श्यसपाठे झयन्त... गात् स्वकालेऽस्या शसपाटे प्रयोगात् १०० १ (तु०३३३१) (.. २२ १३ मथ मथे ३।२।१३३) " २६ मुगाभावे मुगभावे २०४ ६ (तुमान) (फातन्त्र- ७ स्वद २८) ६ वञ्चितस्तु यश्चितस्तु १०५ हेतौ घटिर्ना- उलो न्ये मितोऽहेती ४७ १२ (१६१) (१।१६२) , १३ घटा, मैत्रेयस्य शरुधृप मुद्रणकाले मागाणां पदाना वा पतनेन या अशुद्धय उन्पपन्ते तामां निदर्शनाय कानिचिद् एतेन विदेन सबैतितानि । एताःशा अशुदयो न पुस्तकं दृश्यते । " १ घटि ४२ १८ उछि , शप ६ मैत्रेस्य ·( ३६२ ) " " पस स्वप्ने ३,४,५संख्याः ४, ५, ६ शोध. चिन्त्यः २८७ पृष्ठ पं० अशुद्धः शुद्धः पृष्ठ पं० अशुद्धः शुद्ध: १०७ २०४२३ १८७ ७ स्रति सति १०८ ६ तन्तृची तन्तचौ १११ २३ पेरिपदा परिपदा २२ वतना तुल्य वेतना तुल्य १२० २६ ०महोदेयन महोदयेन इत्यपाठः इत्यपपाठः। ५ ०मुपरभते मुपरमते १८६ ४ पस ने १२३ २२ टुयाच डुयाच १८ ४ ११, १४१ अत्र टिप्पणोनि- १२५ ६ प्राच्चो प्राञ्चो १६,२१, २६ दर्शिका ४,१,२, १२६ २२ हन्तक्षण झयन्तक्षण १३० २७ सूत्रपाठात् सूत्रे सह क्रमशः १,२,३, पाठात् १३३ ६ उभयोपरदेशे उभयो- नीयाः। रुपदेशे २०४ १४ घ्यावाये न्यवाये १४२ २४ पठतः पठन्ति २०६ ११ दीपि दीपी १४४ २८ चिन्गः ५ अन्यतरस्यम् प्रन्यतर- १५३ सप्ल स्याम् १५४ २० पञ्ज पन्ज ७ तुरी ४ डुपचँ रज , २१ रञ्ज रन्ज २१२ ६ वृद्धरेन्यत्र वृद्धरन्यत्र १६६ १४ गोचरस्संचर ६ रापति रध्यति संचर २१५ २६ इत्ये इत्येकीयं मतं २ व्यक्तयां याचि व्यक्तायां २१६ ६ प्रेरण प्रेरणे वाचि ३१ - १५ ०पाठ व्याख्यात पाठव्या- १६५ २० काष्ठं काप्ठ काप्ठे काष्ठं रयाता तेन नात्र २३६ १२ स्पृष्टता स्पष्टता १७० ५ यस्तिमेढोर्ध्वम् वस्तिम- २३६ १८ अब्दायश्च अन्दादयश्च दाय॑म् २४६ १६ कुता । कुड् कुता । फूड १७६ उपरि भ्वादिगणः श्रदादिगणः २७६ १७ भ्वादो लुड भ्यादी लड १८२ १७ स्वर्भाप्ये ६ प्रत्युन्यति प्रन्युन्दयति १८६ ५ हन्तक्षण झचन्तक्षण २६० १२ कृत फत तूरी " डुपचॅप २०१ गोचर-२१४ १६८ २६ तेनात्र स्वर्भाष्ये २६

·"
( ३६३ )
पृष्ठ ६० अशुद्धः शुद्धः
पृष्ठ पं० अशुद्धः
२६१
६ ग्लेन्छ
म्नेछ ४ इदित्यन्त इंदियन्व०
२६५ २३ चम्चु
यन्चु
१४ पशे णिच्यदन्त पणिच्या
३०० १० धुपिर धुपिर
३०७ २७ अत्र १०३७ अत्र पृष्ठ-३१७
खोड
टिप्पणी द्रष्टन्या २८२ स्था ३१५ २१ चैकदशे चैकदेश
टिप्पणी २३१८ ११ लोष्टाना लोप्टान्यव०
द्रष्टव्या ३-४ प्रसूतारभ्येयं
प्रसूता रम्येयं
३१२ ३ स्तन गदी स्तनगदी
७ रोह

·श्रीरामलालकपूरनिक्षेपनिधिप्रकाशिताः कतिपये विशिष्टा ग्रन्थाः १-वाक्यपदीयम् (प्रपमकाण्डम् )-भगभर्तृहरिविरचितस्वोपज्ञविवरण- सहित वृषभदेवीयव्यारयायुतं च (अप्राप्य) २-वाक्यपदीयम् (द्वितीयकाण्डे प्रथम खण्डम्) भगवदभर्तृहरिविरचितस्वोपरा-- विवरणसहित पुण्यराजीयटीकया सनायीकृत च (अप्राप्य) ३-वैदिक एन्थोलोजी ( Vedic Anthology ) श्रीस्वामिभूमानन्द- सरस्वतीविरचितः (अप्राप्य) ४-यजुर्वेदभाप्यविवरणम् (प्रथमो भागः)-ऋषिदयानन्दसरस्वतीकृत यजुर्वेदभाष्य श्रीपण्डितब्रह्मदत्तजिशासुविरचितविवरणोपेत वृहत्या भूमिकया च सहितम् (अप्राप्य) अचिरात् पुनः प्रकाशमेष्यति ५-वैदिक-नियन्ध-संग्रह-(हिन्दी) अनेकविदुषामनुमन्धानपूर्णाना वैदिक निबन्धानां सग्रहः (शपाप्य) ६-पिदयानन्द के पत्र और विज्ञापन-चतुश्चत्वारिंशदुतराशताना पत्रविशपनादीनां स महात्मकः (परिवर्धितं द्वितीय सस्करणम् ) ७-ऋषि दयानन्द सरस्वती का स्वलिखित और स्वकथित आत्मचरित ८-उरुज्योतिः (वैदिक-अध्यात्म-सुधा) श्रीप्राध्यापनासुदेवशरण लिखितो- ऽध्यात्मपरो हिन्दीभाषामयोऽध्यात्मविषयक उत्कृष्टो अन्य: ३) १०-चैदिक पाड्मय का इतिहास-(प्रथमो भागः) श्रीपण्डितमगरदत्त- विरचितः । परिवर्धित द्वितीय सत्रणम् (हिन्दी) ११- अष्टाध्यायी-सूत्रपाठ.-महता परिश्रमेण सशोधित: १०-घेदार्थ प्रक्रिया के मूलभूत सिदान्त-श्रीपण्डितमदत्त. जिशामुलिपितः प्राप्ति-स्थानानि- (१) श्री रामलाल कपूर एण्ड सन्ज लि. नई सड़क, देहली। , गुरु पाजार, अमृतसर। (३), विरहानारोड, अमृतसर। ट्रस्ट, वेदवाणी पायर्यालय पो० अजमतगढ़ पलेम, पाराणसी ६ " " "