·No text on this page.

·THE KUPPUS!*!*" SAST!
KOZARCH PUTO
LYLAFONE MADRAT.
26359

·No text on this page.

·ORMANCORE . MEGHASANDESA OF A224 ķ 2 KĀLIDĀSA WITH THE COMMENTARY SUMANORAMANI OF RŞIPUTRA PARAMESVARA Dr. V. Raghavan, M.A., Ph.d., Professor of Sanskrit (Retd.) 7, Srikrishnapurum Street, Rayapettah, Madra+--00014 UNIVERSE THE Wilac shanti TYLAFORET WIADRAS- POBLISHED BY THE UNIVERSITY MANUSCRIPTS LIBRARY TRIVANDRUM. TRIVANDRUX ! PRINTED BY THE SUPERINTENDENT, GOVERNMENT PRWI, 1946.

·No text on this page.

·HADR INTRODUCTION The family of the Payyar Bhattatiris is a celeberated one in ibe history of the Sanskrit Literature of Keralit. It is situated at Porkalam (Sanskritised as Raņakinala) in the Kunnamkulamı Taluk in Cochin State, and it has won iuimorial fame through the numerous excellent works it produced, especially on the Pūria. mimāmsa-sõstraParanieśvara the itthor of the commentary Sumanoramaņi on Kālidāsu's Meghasandeśa nowy published hailed from this great home of scholars, Dr. V. Raghavan, M.A., Ph.d. From the verses : Professor vi armkrit (ketdi. 7. Srikrintapurain Street, भनुदिनमभिनवरूपा सुमनोjapanirnनयतिव*600014 हरिचरितकाम्यसामूपिनो सेहता ।। मन्त्रब्राह्मणसूत्रवित् तमति: शानेच कामारिले कर्ता न्यायसमुण्यस्य कणिकान्याख्याप्रणेता कविः । सत्पत्ति त्वषमर्षणप्रवरजादौर्यामृषेराप्तवान् कास्याः परमेश्वरो नतशिराः पूज्ये गुरौ शाकरे ॥ म्भवदासभावो भगवति भक्त्याश्यया च भवदासः । चादी वेदान्तरतो यस्य पितृम्पः स एव कर्तास्याः ।। ; at the end of the Sumanoramani, we are able to understand certain details regarding the author. He was the son of Rşi (1) and Gauri and belonged to the Agbamarşaņa-pravara ; he was the disciple of a Sankara and had a paternal uncle Bhivadāsa, who was a great devotee, a controversiali:t ind it Vedāntin and besides the Sumanoramani, he has written Faricarita-kavya, Nyayasamuccaya and commentary (or rather commentaries) og Kanika, that is, the Nyāyakanika of Vacaspatimißra. We have no information regarding Haricarita and Nyāyasamuccaya, except that the latter is mentioned in the Sumanoramanit ; but as regards the 1. P. 9, 1. 24.

·P SUNANORAMANI Lanikdvyakhya we know of two different commentaries by him on he Nyayakanika by name Juşadhavankarani and Svaditankarani, he former being the carlier productive, as is seen from a manucript of Svaditankarni in the Government Oriental Manuscripts wibrary, Madrus, (R. No. 3595), which contains the verde ; yra griegt dimarearrain: 1 स्वदितारणीच्यामा सम्प्रती (वितन्बते) ॥ ind has the colophon इति भीमरषिगौरीनन्दन श्रीभवासपिनमधीमारपूमपादशिष्यपरमेश्वरकृती स्व. दतकारण्यां तृतीय: लोकः ।। Besides this ParaineBvari (1) he embers of the family mentionezi by him, we also know of certais: thers in that fainily. Paramesvar: (1) had five sons Rui (ll), Bhavaal:* (II), Vasudeva, Subrahmaṇya and Sankara. This Rşi (11) bail by his wife Gopalika a son ParameAvara (II), who is the thirof the commentaries on Mandunamisra's Sphotasiddhi Vibhramaviveka, Vacaspatimiera's Tattvabindu and (dona's Vititattvarirbhava, and another son Vasudeva (II), the author Kaumorilayuktimala, Devicarita, Ślvodaya, Satyata pahkathi, tai Acyutalila. Paramedvara (II) had ik von Rşi illl), kiume sou Purameovara (III) in the autbor of the Mimam sülrarthasangraha and commemtary on the Kufika of Sucariiamisca: This filets This fricts 1911 be gathered from the works themselves. 1. Vide S. K. Ranianatba Sastri : Splorasiddhi with Gopalika, Kadra University Sanskrit Series, No. 6., Introduotion, p. xiii. 2. Ibid, Introduotion pp. xxi-xxiii; V. A. Ramaswami Santri : l'at (vabindu Annamalai University Sanskrit Sorios, No. 5., Introduction, pp. 88--91. Prof. K. Rana Piskaroti (Indian Historical Quarterly, Vol. V, p. 678) confounds the throu Poramośvara, into one. Tbo vorso : मन्टबाचार्यकृतयो येष्यतिष्ठन्त रस्नशः। तवंश्येन मयाप्येषा रचिताराभ्य देवताम् ।। at the close of the Gopaliko, commentary on the Sphotandon by Ps'amabyara II, bas led certain robolan like Prof. Ran. Ptalien ·7, Srikrishnupursin Street, RESEARCri ini YLAPORE WADRAS INTRODUCTIOyapettah, Madru-00014 Near the hon of those Bhattatiris is a placr called Veļakkiţi (Sankritised is britártụya, Srutikäntära eta"), where there is a temple having several deities the chief of whom is the Goldens Durya, known in i hit polāce in Gopalika, as it is in ihe aspect of Máy&, the sister of Lord Krena, she is worshipped there. This Gopalika was the family deiry of thest Bhattatiris. Besides this Goddess, our commentarioPurane vara was also perhaps a worshipper of Lord Ganapati in ihn porticular aspect in which he invokes Him ut the berrinning oi Sumanarimani, namely, as attended on by liivi, Haris, l:dana iach Villal('f. 9 गणपति रभिमतमनिशं दिशतु महान् ममममुसमासहितः । हारहरमदन राहाः पन्ले यं सदैव सादयिताः ।। roti (op. cit., l. 079) and Vatakkumkur Rajaraja Varma (Koraliy:1801.m skila sa hilancuritrum, Vol. I, p. 453) to postala te the viow that the Payyur Bhattitiriy were the descendants of Maulavamifra. Mr. Rajaraja Varma further assorts that this Mandana, Koraliya, is the author of Brahmasiddhi, Spho!asiddhi, oto., and that bo is differaui fron: Suresvara-Mavilana, the disciple of Sankarabhagavalpida Civil, . 15.5---486). This viow is not corrent. It is clear that the verso gogaita etc. oannot hou i ho fanso given to it huy thesis abinlar. Evidently it only Harm worshipped the Goddess, this has been writton by ma who belong to that family iw which the works of Mardana have a well established." means 1. The worship of this Gapapati is descrilied in; dantiaritramania (Bombay, 1911, p. 17) as follows ;---- Etata ratafa ETETHUESTO 1973 1914 दाभि प्रियया सपप्रकरया साहस्थया सन्ततम् । वीजापुर गदाधनुमित्रशिखयुक चक्रान्जपाशोत्पल. बोधप्रस्वविषाणरत्नकलशान् इस्तैर्वहन्तं भजे ॥ पूर्वोक पूजया ठाव बना गणनायका । त्रिकोणबारे पूर्वादि चतुर्दिक्षु सभर्चयेत् ॥

·vi. SUMANORAMANI Uddanda Sastri who was a prominent member of the wellknown Ei yhteen-and-a-half poets in the court of King Manavikrama of Calicut, refers to a Maharşi of Payyūr in his Kokilasandesa i11 the verce : किम्चिरपूर्वा रणखलभुवि श्रीमदण्यक्षयेधा स्तन्मीमांसाद्वयकुलगुरोस्सम पुण्यं महर्षेः । विद्वद्धृन्दे विवदितुमनस्यागते यत्र शश्व. याख्यावालावलभिनिलयस्तिपते कीरसमः ॥ and to a Rşiputra-Parundvara in his Mallikamdruta in the words: कथितमप्येसन्मीमांसकचक्रवर्तिना महर्षिपुत्रेण परमेश्वरेण -- .. वेदे सादरबुद्धिरुद्धततरे त परं कश: शाने शातमतिः कलासु कुशल: काव्येषु भव्योदयः । श्लाघ्यः सत्कवितासु षट्स्वपि पटुर्भाषासु स स्वं शितो सोंदण्डकविप्रकाण्ड | ददसे कस्मै न विस्मरताम् ॥ were This shows that it. Rşi and his aon Parameśvara the contemporaries of Oldaņda, who belonged to the 13:h century A. D). can be judged from the date of birth of Cennās Nārāyanan Nampūtiri, another member of this group of poets, which is given in his Tantrasamuccayaas kali 4529 (4. D• 1428)1 But the exact AN भग्रस्थबिल्ववृक्षाधः श्रियं श्रीपतिमर्चयेत् । पद्मयुग्मधरा पद्या शङ्खचक्रधरो हरिः॥ दक्षिणे वटवृक्षाधो गौरी गोरीपति यजेत् । पाणाडशधरा गौरी टरशूलधरो हरः॥ पधिमे पिप्पलस्याभो रति रतिपतिं यजेत् । रतिरुत्पलहस्तान्या कोदण्डास्त्रधरः स्मरः । सौम्ये प्रियवृक्षाधो महीं पोत्रिणमईयेत । शुकवीमाहस्ता भूर्गदाचक्रधरः पतिः ॥ 1. Vide V. A. Ramaswami Sastri: Tantrasamuccaya of Narayana T.S. 8. 161,1946, Preface, p. iii.

·INTRODUCTION vii identity of these Roi and Paramelvara is not known. Some scholarst tentatively take them to bu Rşi(II) and Paramebyara(II). If this is correct, then Paramesvara I, the author of Sumano. ramani can be placed about 1400 A.D.; otherwise his date will fall between 1400 and 1500 A. D. - A peculiar feature of Sumanoramani, not generally met with in commentaries on kavya works, is that it exists in two recensions a shorter and a longer, the longer being mostly an elaboration of the shorter. A notice of the shorter recension was made by Dr. C. Kunhan Raja in The Adyar Library Bulletin (February, 1945) and an account of the longer recension has been given by Prof. V. A. Ramaswami Sustri in the Dr. C, Kunhan Raja Present alion Volume. The work here published is the longer recension, and relevant extracts from the shorter recension containing udditional and variant matter is given as Appendix 1, for, though ou the whole shorter, in certain places, it is more complete than the longer. A noteworthy feature of the longer recension is that it sometimes drifts into Sasiraic discussions, as for instance, the discussion as to how the word 'tasmin' in taomin adrau in sloka 2, will refer to 'ramagiri' in 'ramaglrya framosus' in sloka 1 (pp. 5-6) and the discussion on the psychological process in the actions of a person over powered with fecling (p. 9). The commentary is elaborate and original and brings out the suggested ideas in the verses in a style which bears more the stamp of the commentator of Sastra works than that of the general commentator of the Kavyas. All the traceable references in it to other commentaries by such expressions as 'kascit', 'kecit', etc., are to the Vidyullata of Parna sarasvaty, and it seems PūrņasarasvatI was a contemporary of Paramešvara, as otherwise his poi nant criticismus of the Vidyullata will lose much of their force and significance. 9 1. Ullur S. Parameswara Aiyar: Vijñanadipika, Part IV, Trivandrum, 1938, p. 161; C. Kunban Raja : Poona Orientalist, Vol. IX D. 146.

·viii SUMANORAMANI The instances are given in Appendix III. Other quotatione in Sumanoramaņi are given in Appendix ll in which, however, such of the quotations id» ir nol traceable to the source mentioned by the author, aru milicated by an mterrogation mark after the name of the source Though the primary object of this edition is to publish the valuable commentary Sumanoramani, it was thought desirable to give the variant realings of the ox of Meghasandesa from some of the commentarjet and other versions also. With this purpose in view the readings in Dakṣiṇāvartalátha's Pradipa (Dk), Jinneene's Parsvabhyudaya (11), Mallinātha's Sañjivini, (M), Mahimasińhayapi's Sukhabodhika (lls), Purņsarasvati's Vidyullata (Ps), Saroddhāranī (Sdi, Sumativijaya's Sugamānvayavrtti (Sv), Vallabhadeva's Pañciku (VI), illud Vávanátha's commentary (V8) have been taken. Of these: Dakšiņåvarianātha's readings were taken from Trivandrun Sipuskrii Series No. 64 (Trivandrum, 1919), Mallinatha's irou G. N. Nikarkar's edition (Bombuy, 1894, Purnitsillitsvati' from R. Krishnamachariar- dition (Sriransiuni, 1926), Vallabhadevi's from 11:11tzch's cdition (Loudo:1, 1911), Vibyanått:l's from it mam cript of his coramentary available in this Library (No. 6960), and the rest from K. B. Pathak'. edition (Pula, 1916). A concordance of the verses according to these different couchiators is given as Appendix V, and an alphabetical list of the verses 110t commented upon in Sumanoramani as Appendix IV. This edition of the longer recension of Sumanoramani is based on we manuscripts : · A. No. 714 of the University collections in this Library. Palm leaf : 6" x 11". 117 folios 7 lines per page and 25 letters per line. Malayalam script. Procured from Nareri Mana, Kutallur, Malabar. Complete and in fairly good condition, but is very old and contains numerous mistakes. On the first folio is written : •Kūfallai melebudte Meghasandesattinte Sumanoramanīvyakhya. ndn', and also 'Dosamangalatte vdriyatle Meghasandesavyakhyanars'.

·INTRODUCTION B. No. L 747 B of the same collection. Palm leaf : 9}" x 14" 95 fulius 10 lines pir page and 36 Lutturs per lines Malayalam script. Lent to the Library by Raman l'asudevau Namputiri, Padinjaredattillam, Kanayannur. Cochin Stare: Manu script is in gooil condition, is twibly writing and contains very low mistakes. But it is incomplete ani begins with the 31st Holio which contains che: 52ud glukil in the Purvasande8ii. There are several manuscripts for the um cension in this Library, but Appendix I was prepared from: Ms. No. 5114 which is the best among them. It is a pulm luat minuscript of ize 97" x 17" 67 folios. 8 lines per juge :m 35 lettin's per ini. Malayalam script. It is in very good condition and is very legibly written. Presented to the Library hy R. Govinda Pisitis- Furi, Kailasipuram, Kaduthuruthi, N. Travancor('.

·No text on this page.

·।। औः॥ महाकविकालिदासप्रणीतो मेघसन्देशः। ऋषिपुत्रपरमेश्वरकृत- सुमनोरमणीव्याख्यया सहितः । गणपतिरभिमतमनिय दिशतु महान महाममुसमासहितः । हरिहरमदनवराहाः सेवन्ते में सदैव सहदयिताः ॥ अहाय जनुतनये मदीयमुच्चे- राधा निरस्यतु तमम्ततिरभराणा: । नानाचराचरविधानागमण यस्या व्याख्यां विचक्षण मतिर्विदधाति वेधाः ॥ सुमनोरमणीव्यार का बदस्य रच्यते : नादृश्या न विमालाही सामन्यय विश्रुता ।। अत्र खलु कविरतिमतिः कामिनाया नयां प्रतिपादयितुं देवस्यापि कस्य- चिदतिसक्त्या विरहासहस्य बुद्धिांशाहाणता प्रत्यचेतनं मेघं दूतीकतुं प्रयासाः प्रादुरासन्निति सङ्घातसंज्ञेन पबन्धन प्रतिपादयन् पीठिकामारचयति कश्चिदिति द्वाभ्याम् कश्चित् कान्ताविरहगुरुणा म्वाधिकारप्रमत्तः शापेनास्तङ्गमितमहिमा वर्षभोग्येण भर्तुः । यथश्चके जनकतनमास्नान पुण्यादकेषु स्निग्धच्छायातरुषु वसति रामगिर्याश्रमेषु ।। १ --- १. DR. JuMI.St, स्वाधिकारात्प्रमशः।

·सुमनोरमण्युपेते मेघसन्देशे . ~ ननु भन्थारम्भे मङ्गलाचरणं कुर्वन्तो दृश्यन्ते कवयः, किमत्र तदनपेक्षं प्रस्तु- यते । उच्यते । अत्राप्यविनपरिसमाप्त्यादिकार्यदर्शनाद् अनुमानसिद्धमेव माला- चरणम् , ग्रन्थनिवेशन(मात्र ?)मेव केवलं न कृतम् ; तदवश्यकर्तव्यत्वद्योतनायैव क्रियते न तु चिकीर्षितशेषतया, इतरथापि तत्सिद्धेः । कश्चित्तु ग्रन्थनिवेशलिप्सया मित्त्वा कविच्छब्दमंशाभ्यां समानाधिकृताभ्यां जीवपरमात्मनोरक्याभिधानमातिष्ठते । तत्ता- वदाहशेष्वद्वैतासम्बन्धेषु अन्थेषु सकलरूपनिरूपणस्यैव कर्तु योग्यत्वान्नाद्रियामहे । चित्पदम्य च ज्ञानवाचिनो जीवाभिधायित्वमदृष्टचरम् । तस्माद् अन्धनिवेशं विना महलविषयमनोवाकायव्यापारसद्भाव एवात्रासेयः । यदि त्ववश्यं ग्रन्थनिवेशश्रद्धा भवति, तथापि न 'कश्चित्' पदमत्र भिद्यताम् , जनकतनयारामपदाभ्यामेव निरति- शयमालसिद्धेः । यथोक्कं रघुवंशे "राम इत्यभिरामेण वपुषा तस्य चेदितः । नामधेयं गुरुश्चक्रे जगत्प्रथममन्नलम् ॥ इति ॥ अयमत्र पदानामन्वयक्रमः । कश्चिद्यक्षो रामगिर्याश्रमेषु पसतिं चक्रे । कुतः ! भर्तुः शापेनास्तंगमितमहिमा । तदपि कुतः ! स्वाधिकारप्रमत्त इति । अर्थक्रमस्त्वत्र हेतुहेतुमद्भावावस्थिते वाक्ये अन्वयप्रातिलोम्येन भवति । स प्रदर्श्यते । कुबेरानुचरा हि यक्षास्तनैकैकत्र कर्मणि नियुक्ताः । तेषु कश्चित् कदाचित् स्वा- धिकारात् प्रमत्तः । प्रमादात् स्वव्यापारं न कृतवान् । प्रमादपदेनावधीरणादे. बुद्धिपूर्वस्य निमित्तस्य व्युदासः । ततोऽनेनापराधेन सजातकोपः स्वामी तमेनं शापेन निग्रहवचनेन यथयमितरयक्षवदस्मदाज्ञाधिकारमधिष्ठातुमलसः मुच्यतां तदन्य- तमत्वापादकेन महिम्नापि, नातथाचरणमतथाभावन विना शोभत इत्येवं रूपेणास्त- अमितमहिमानमभिभावितदिव्यभावं मनुष्यतुल्यशक्तिमतनोत् । अपराधस्याबुद्धिपूर्व- कृतत्वान्नात्र धर्मविनाशनावकाशः इति स्वामिनोऽभिप्रायः । एवमनुचरे मुक्तशापो वैश्रवणस्तकृतप्रणमनायनुनययापितकोपः कालावयवभूतेषु षट्स्वप्यतुषु तर्हि सक- त्सकदुपभोगोऽस्तु मा भूदावृत्तिः इति शापं वर्षभोग्यमतनुत । इदं विशेषणं 'शापा- न्तो मे भुजगशयनात्' इत्यत्रोपयुज्यते । स तु शापो दिव्यभावापगमफलितेन कान्ता- विरहेणातिसक्त्या विरहासहस्य गुरुर्दुवहो बभूव । इदं विशेषणं प्रबम्भवीजत्वेन कृतम्। ये तु कान्ताविरह एवात्र शापविषय इत्याहुः तेषां मतं 'शापादुपलतनुः' 'शापा- न्मतानत्वं प्रातः', 'शापेन शृङ्खलीभूतः' इत्यादिप्रयोगेषूपलेवादिवत् शापेनास्तमितम.

·पूर्वसन्देशः। हिमेत्यत्रापि महिमास्तमयस्सैव विषयत्वप्रतीतेविरहस्य च कान्ताविरहगुरुणेत्येवमुच्यमा नस्य गौरवहेतुत्वमात्रावगमाछोपेक्षणीयम् । णिच्प्रत्ययादपि शापो महिमानमस्तं पाप- यतीत्यस्मिन्नर्थे वर्तमानादेष एव विषयो भवति नान्यः । यचात्र पदानामाकाङ्क्षाकमे- णान्वयप्रदर्शनं कृतम् इदमपि महिमास्तमयमेव शापविषयमवगमयति । तथाहि कश्चिद्यक्षो रामगिर्याश्रमेषु वसतिं चक्र इत्येतदनन्तरस्य तावत् कुत इत्यस्यायमर्थः कस्माद्यक्षो दिव्यस्सन् रामगिर्याश्रमेषु भूमौ वसतिं चक्र इति । तदुत्तरवाक्यस्यापि शापेना- स्तनमितमहिमत्वात् निग्रहवचनतिरस्कारितदिव्यभावत्वादित्यर्थः । कुतोऽयं महिमा- स्तमयविषयशापावकाश इति द्वितीयकुतश्शब्दयोजना । उत्तरवाक्यस्यापि स्वाधिका- रात् महिमवत्पुरुषानुष्ठेयाद् व्यापारात प्रमसत्वादिति सम्बन्धः । अतोऽन्वयानुसम्बन्धेन शक्यावगमोऽयं विषयविशेषः शापस्य कथमन्यथा कर्तुं शक्यते । अथापनीतदिव्यभावो भुवं प्राप्तोऽन्तर्धानाशक्तश्च यक्षो मनुजदृश्यत्वपरिजि- हीर्षया तं वर्ष रामस्य चिरवृत्तत्वाज्जनशून्येषु रामगिर्याश्रमेषु वसतिं चक्रे । यक्ष इति देवयोनिविशेषकयनं 'गन्तव्या ते वसतिरलका नाम यक्षेश्वराणाम्' इत्यादावु- पयुज्यते । रामगिर्याश्रमेष्वित्येतत् 'स्थानादस्मात्' इति मार्गकथने 'तव सहचरो रामगिर्याश्रमस्थः' इत्यत्र चोपयोगि भवति । प्रबन्धोपोद्घातभूते त्वस्मिन् श्लोके यक्षस्य नामविशेषानभिधानं वक्ष्य- माणवाक्येषु ‘भर्तुमित्रं प्रियमविधवे', 'तव सहचरो रामगिर्याश्रमस्थः' इत्यादिषु नाम्नो विशेषणयोगनिवेशासम्भवात् कृतमिति मन्तव्यम् । कश्चित्तु नामविशे- पानभिधानं रसानुपयोगात् कृतमिति व्याकृतवान् । तदस्ति तावद्वक्ष्यमाणानुपयोगः । अस्मिन्नपि वाक्ये निक्षिप्यमाणं देवदत्तादिनामपदं न श्रोतृजनचमत्कारं जनयेदि- (त्युचुच्चयत्वेन ! त्यभ्युञ्चयत्वेन) कृतमिति मन्तव्यम् । अत्र 'ददर्श' 'दध्यौ' 'व्याजहार' 'ययाचे' इतिवद् ‘उवास' इत्येवमपि शक्यसमापने वाक्ये यदिदं विभज्य धात्वर्थस्य प्रत्ययार्थभूतक्रियायां कर्मत्वकथनं तदनेनैवाश्रमाधिकरणेन बासेन धर्ममपि साधयेयमिति धात्वर्थान्यकरणबुद्धिनैव तस्य कदाचिदप्यासीत् , कालयापनमेव तूदेश्यमभूदिति योतयितुं कृतम् । यतृत्तरश्लोके मासेष्वीतेदि.त्यनभिधाय मासान् नीत्वेति केचित, तन्न तथा मन्तव्यम् । 'वन्द्यैः पुसा रघुपतिपदैरहित मेखलासु' इत्येतद्वाक्यवशादाश्रम- बहुत्वस्यैवावगमात् इति । कीडशेषु वसतिं चक्र इत्यत आह जनकतनयेति । रामलक्ष्मणयोः स्थानेन पुण्यत्वमप्युपलक्षयति । ततः पावनत्वातिशयादयोध्यागतसरयूसलिल- ·५ सुमनोरमण्युपेते मेघसन्देशे समानि तत्रत्योदकानीत्युक्तं भवति । अनेन विशेषणेन येषु (व)सन्नियमकेन स्नान- मात्रेणापि कृतेनाभ्युदयः शक्यसम्पादः तेषु तदप्यकृत्वा वसतिमेव कृतवानिति घोत्यते । स्निग्धच्छायातरुषु स्निग्धच्छायाभूयिष्ठास्तरवो येषां ते तथोक्ताः । अनेन वासोपयोगितया रम्यत्वं वदति । यत्तु कान्ताविरहगुरुणेत्यस्य कान्तागिरहोपदेशाचार्येणेति व्याख्यानम् तद्विरहस्य शापविषयत्वोपजीवनेन कृतत्वासन्निरासेनैव निस्तं भवति । यत् पुनः 'स्वाधि- कारप्रमत्तः' इत्यत्राधिकाराविशेषानभिधानं रसानुपयोगात् कृतमित्युक्तं तन्नामविशेषा- नभिधानं रसानुपयोगादितिवदम्युच्चयत्वेन नेतन्यम् । यत् पुनरयं ग्रन्थः - "अनेनैव कान्तातिसक्तिमूलत्वमपि शापस्यावगम्यते, अन्यथा तद्विरहविषयत्वानुपपत्तेः शापस्य" इति, सोऽपि विरहस्य शापविषयत्वाभावात् प्रलापमात्रमेव । 'शापेनास्तमितमहिमा' इत्यत्र त्वक्षरार्थः सम्यगुक्तः । अन्तर्धानं प्रापितो दिव्यज्ञानादिमहिमा यस्य स तथोक्तः इति । महिमान्तर्धागस्य शापविषयत्वानङ्गीकार एव दोषः । यत् पुन- भर्तृपदनिक्षेपस्य प्रयोजनमुक्तं ... "भर्तरिति निग्रहानुग्रहेऽपि शक्तस्यैतावता क्रोध- निवृत्तिर्महान् लाभ इति द्योत्यते” इति तदप्ययुक्तमेव । निग्रहविशेषनियामकेन यथापराधदण्डत्वेन गुणेनान्वितस्य वैश्रवणस्य निग्रहान्तरेच्छासम्भगत् । यत्तु "महात्मनोऽपि यक्षस्य महिलासङ्गातिशयादनर्थपरम्परापतिता । अतो विषयेष्वतिसक्तिरनाय, 'विनोदमात्रमेवेदमिति यस्यावधारणा विटवृत्तं स जानाती'त्यु- क्तया नीत्या वर्तमानो न कचिदवसीदति इति ज्ञाप्यत' इत्यादिप्रयोजनकथनं सेन कृतम् । तत्सकलं ग्राम्यमेव । असाधारणप्रयोजनासम्भवे काव्यमात्रसम्बन्धिनां प्रयोजनानां विद्य- मानत्वात् । ननु कथमनेन प्रबन्धाक्षरानुपात्तोऽयं प्रयोजनविशेषो विज्ञाप्यते । श्रूयताम् । अत्र हि कश्चिदतिसक्त्या विरहासहः कामा] महद्यसनमाप्तवानित्येतावदुपदिश्यते न तु पुरुषविशेषः प्रतिपाद्यते, नाप्यन्ते व्यसननिवृत्तिः । अते एतावतोऽभिधानादेषोऽथों गम्यते । यः खलु काममनुसरति न तेना िसक्ततया विरहासहेन भवितव्यमिति । विशेषानभिधानस्य खल्वेष महिमा भवति यदुच्यमानेऽर्थे तात्पर्याभावबोधनं नाम । भवति च प्रेक्षावद्वचनानां प्रवृत्तिनिवृत्तिपरत्वनियमः । अतोऽनादृतपुरुषविशेषादति- सक्तिकृततावन्मात्रकथनाद् गम्यत एव तत्त्यागपरत्वं ग्रन्थस्य । अपि च - "एकपट्टको यस्त्वेककृतो भवति सूक्तिसमुदायः । सङ्घातः स निगदितो वृन्दावनमेघदूतादिः ॥"

·, पूर्वसन्देशः। इति हि लक्षणकाराः पठन्ति । अत्रैकप्रघट्टालमित्येकपुरूषार्थप्रतिपादकत्वमुच्यते । ततश्च कामेतिकर्तव्य पर प्रदेष ग्रन्गः १. तम्माद्यक्तमुक्तम् अतिसक्ति कामिना- मत्यन्तहेयां प्रतिपादयितुमिति ।। ५ ॥ 'आश्रमेषु वसतिं चक्रे' इत्यनेन तहशोचितं व्यापार विहाय कालयापनमेव तस्योद्देश्यमदित्युक्तम् । तदेतत्तद्व्यापारस्य पालन कविषयत्वप्रदर्शनेन समर्थय- साषाढादौ मेघस्य दृष्टिपथप्राप्ति विसमा बुद्ध निदानभूतामाह तस्मिन्नद्रा कतिचिदबलाः प्रयुक्तः भ कामी नीत्वा मासान् कनका लयभ्रं रिक्तप्रको। आषाढस्य प्रथमदिवस मेधाथि वर्षकीडापरिणतगजपेक्षणाय दन : : २ तस्मिन्निति । तस्मिन्नद्रौ रामगिरी । नमोऽत्राप सर्जनी रामपि गिरि स्वशब्दसाहित्यादक्लेशेनैव परामशेत् , यथा 'रामपुर.पा गतः, स राजा व तिष्ठति' इत्यत्रासमस्तेन राजशब्देन स्वप्रधाने गजन्मदितच्छब्दोऽपि प्रधानमन्तु परामर्शी मुख्यवृत्त्यैव तत्सामानाधिकरण्यं लभते न अत्यन्तर रायते, तद्वदिहापि अदाविति गिरा स्वप्रधाने निर्दिष्टे तस्मिन्निति तस्यैव परराम जानुपपनः । ननु तत्रापि तच्छन्दः पुरुषे गतिस्थितियोगपद्यविरोधादवमान उजनभने अनि लक्षणया वर्तत इति चेत् न । राजपदप्रयोगदर्शनात् । नहि तच्छन्दनव न्याभिहिते सति गजार घोषः' इति वाक्ये तीरपदमिव राजपदं प्रयुज्यते । (पाव पुर) कतीवशेषवाचि पदमीदृशेषु सर्वत्रैव । तस्मान्न तावदस्मिन् वाक्ये लाया तब्दो राजनि वर्तते । नापि 'सिंहो देवदत्तः' इति वाक्ये सिंह त्वलक्षितव्यक्तिगत शौयगुणयोगाद् देवदत्ते सिंहशब्द इव गोण्या वृत्त्या वर्तितुमर्हति । तच्छन्नस्य बुद्धिसन्निहितवस्तुमात्रगामित्वेना- नियतवाच्यस्य वाच्यगतगुणाव्यवस्थया गुणविशेषप्रत्यायकत्वाशक्तः क्रियासम्बन्ध- परत्वाच वाक्यस्य न गुणसम्बन्धविवक्षा सम्भवति । तम्मात पूर्वमुपसर्जनस्यापि यस्य खपदेन प्राधान्यमाविष्क्रियते तच्छन्दवृतिवेलायां तस्मिन् मुख्यवृत्तिरेव तत्समा- नाधिकरणस्तच्छब्दोऽपि । अत एवाह भगवान् पतञ्जलिः 'अथ शब्दानुशासनम् । केषां शब्दानाम् !' इति । कश्चित्तु 'शब्दानुशासनम्' इति 'तवास्य नीलोल्पलचारुचक्षुषो मुखस्य तद्रेणुसमानगन्धिनः' इति च शास्त्रे काव्ये च प्रयोगर्दशनात् समासे गुणभूत- स्यापि परामर्शः क्रियते इति क्लेशकृतोऽयं परामर्श इति व्याचष्टे । तथ्याख्यानं E. VI. प्रशमदिवसे।

·६ सुमनोरमण्युपेते मेघसन्देशे स्वशब्दसाहित्यकृतं विशेषमनवधाय कृतमित्युदाहृतवाक्यद्वयानुसन्धानादेव सुज्ञेय- मिति नादर्तव्यम् । स कतिचिन्मासामीत्वा आषाढस्य प्रथमदिवसे तस्मिन्नद्रौ मेघं ददशैं- स्यन्वयः । न त्वद्रौ कतिचिन्मासान्नीत्वेति कर्तुरधिकरणमद्रिः स हत्याश्रमेषु वसन्नद्रौ मासानीत्वेति सम्बन्धः सम्भवति, देशभेदपतीतेः । स्यादेतत् । अद्याश्रमपदयोरेकार्थवर्ति- त्वान्नानुपपत्तिरिति । तदयुक्तम् । एवं हि रामगिर्याश्रमेष्विति कर्मधारयो भवेत् । ततश्च गिररेकत्वादाश्रमपदाद् बहुवचनानुपपत्तिः । अपि च एकार्थत्वाभ्युपगमे सति स तस्मिन्नद्रौ मासान्नीत्वेत्यस्य आश्रमेषु वर्तमानः आश्रमे मासान्नीत्वेत्यर्थो दर्शितः. स्यात् । तचायुक्तम् , तेष्विति बहुवचनान्ततच्छब्दस्यैव तत्र प्रयोगार्हत्वात् । अतः तस्मिन् इति कर्तुगिरिविशेषिताश्रमाधिकरणत्वे सिद्ध दर्शनकर्मणो मेघस्यैवा. धिकरणमद्रिः, न कर्तुः । अत्राश्रमाणां मनुष्योचितोपत्यकादेशत्वेन मेघाधिकरण- वाभावाददावाश्लिष्टसानुमित्युक्तम् । उपरितने हि देशे सिद्धनिवासादप्यूर्ध्व- भागे गिरेः शृङ्गस्थाने समेत्य तिति । यथोक्तं 'अद्रेः शृङ्गं हरति' इति 'उन्मुखीभिः सिद्धागनाभिः' इति च । कतिचिन्मासान्नीत्वेति- अनेन तस्य काल- नयनैकव्यापारत्वमुच्यते । ननु कालस्य केनचिदप्यनेयत्वात् कथं मासनयनमस्य व्यापारः । नेयमनुपपत्तिः । कालपरिच्छेदकानां सूर्यपरिवर्तनानां प्रहरमुहूर्तादि- गणनक्रमण त्रिंशत्त्वसम्पादनस्यैव मासनयनशब्देन विवक्षितत्वात् । माससंख्यान- भिधानमप्युच्यमानेऽर्थे तात्पर्याभावात् कृतम् । ग्रीष्मद्वितीयमासे क्वचिदाषाढः ।आश्लिष्ट- सानुमिति सानुदेशनिविष्टमिति यावत् । कश्चिदत्र सुहृदालिजनसमाधिरित्याह । तदयुक्तम् । कविबुझौ गिरिमेघयोरचेतनत्वेन()सुहृद्भावात् । 'आपृच्छस्व प्रियसखमालिङ्गय' इति तु यक्षबुद्धया वक्ष्यति । अस्य तु मेघदर्शनस्य यक्षकृतस्योत्तरश्लोके तबुद्धिभ्रमनिदा- नत्वेन वक्ष्यमाणत्वात् पूर्वावस्थामपि तस्य तदर्शनदशासु तत्प्रत्यासन्नामेव दर्शयति -- अबलाविप्रयुक्तः कामी कनकवलयभ्रंशरिक्तप्रकोष्ठ इति । अत्र 'अबलाविप्रयुक्तः', 'कामी' इति विशेषणद्वये(न) नापूर्वमुच्यते । 'कान्ताविरहगुरुणा' इत्यनेनैवोक्तत्वात् । कथं तर्हि । तत् तृतीयेन विशेषणेन तनुत्वमवस्थान्तरं वक्तुं अनूद्यते । प्रियावियोगेन. कारणेन तत्सल्पनिरतः खल्वसाविति ततस्तदायास- वासनया 'मनश्शरीरयोस्तापः परस्परमभिबजेद्' इत्यनया स्थित्या कनकवलय. भ्रंशकारणभूतं तनुत्वं, प्रतिसारणाकरणोनेयं विषयान्तराभिलाषाभावं, रिक्तप्रकोष्ठ- वेषाभिव्यजितं लजाभावश्चावाप्तवानित्यन्तेन विशेषणेनोच्यते । ईदृशः स मेघ ·पूर्वसन्देशः। ददर्शेति सम्बन्धः । वप्रेत्यादि । सानुनि वप्रशब्दः । 'वप्रः पितरि ना न स्त्री क्षेत्रे रोषसि सानुनि' इति वैजयन्ती । 'तिर्यग्दन्तप्रहारस्तु गजः परिणतो मतः' इत्यमरः । वप्रक्रीडायां दन्तेन तिर्यक्प्रहरता गजेनोपमेयमित्यर्थः । 'दिङ्ना- गानां पथि परिहरन्' इत्यत्रैतदुपयुज्यते । कालविशेषोपादानेनैव नीलत्वं मेघस्य सिध्यतीति भावः ॥ २॥ अथास्य बुद्धिभ्रमकारितं तदूतीकरणप्रयास मेधदर्शनस्य विरहितस्य बुद्धिभ्रमनिदानत्वं च पूर्वोत्तरार्धाभ्यां दर्शयति- तस्य स्थित्वा कथमपि पुरः केतकाधानहेतो. रन्तर्वाष्पभिरमनुचरो राजराजस्य दध्यौ । मेघालोके भवति मुखिनोऽप्यन्यथात्ति चेतः कण्ठाश्लेषप्रणयिनि जने किं पुनरसंस्थे ॥३॥ तस्येति । तस्य मूर्धवर्तिसानुप्रदेशनिविष्टस्येत्यर्थः । पुरः समीप इति यावत् । स्थित्वेति । अन्तरालदेशव्यापिनी गतिक्रियां निमित्तीकृत्येत्यर्थात् सिध्यति । कथ- मपीति । अनेन महिमास्तमया(दा)काशगमनाशक्त्या यस्तस्य पादचारक्लेशस्सो. ऽनूयते । राजराजस्यानुचर इति । अनेन कवस्थाने पूर्वावस्थास्मारकवाक्य- निक्षपेण कृतेनास्य विरहासह त्वकृतमेवैतज्जाड्यं न स्वाभाविकमिति घोत्यते । दध्यौ । अत्र कर्मणो बहुत्वादप्रयोगः । अत एवाह - चिरमिति । अतः स्वागतवचनादयः स्वव्यापारा मेघविषया उत्तर श्लोकैः सिध्यन्तः सर्वेऽत्र कर्म भवन्ति । स्वसमानविषयबुद्धिपूर्वकत्वाच्चैतत्पवृत्तेः । उन्मादिनामपि हि बुद्धिपूर्विकैव प्रवृत्तिः । अनुबन्धा(नुपे ! नवे)क्षणमेव तेषां विशेषः । यत् पुनः 'अस्य प्रियामिति शेषः' इति व्याख्याति तदयुक्तम् ; ध्यानविषयीकृतस्यार्थान्तरस्योत्तरश्लोक एव दर्शयि. प्यमाणत्वात् , अस्य सार्वकालीनत्वेन स्थित्या(न)न्तर्याभावाच । तथा च वक्ष्यति 'अङ्गेनाङ्गं सस्पैर्विशति' इति । अस्य तत्पुरःस्थित्यादेापारस्य बुद्धिभ्रमकारित्वं योतयमाह - केतकाधानहेतोरिति । अचेतनत्वेन स्वापेक्षितसम्पादनस्वाहेतोरिति यावत् । शक्यते हि विरुद्धलक्षणयानपेक्षितार्थविषयशक्तिसम्भवकथनेनापेक्षित- विषयशक्त्यभावज्ञापनम् । निद्रासमर्थोऽयं भोजनसमर्थोऽयमित्यादौ कार्यान्तरशक्त्य- भावपरत्वदर्शनात् । यत्स्वस्य पदस्य 'विरहिविरोधिनस्सतः' इति व्याख्यानं तल्लक्षणा- विशेषात् 'धूमज्योति'रिति विवरणविरो(षा)ञ्च नानीकर्तव्यम् । अन्तर्बाष्पः १. Dk. Jn. Ml. St. कौतुकाधानहेतोः - ·८ सुमनोरमण्युपेते मेघसन्देशे अश्रुप्रवृत्तौ सत्यामसौ मां चपलमेव जानीयादिति मत्वा यत्नेनान्तनिरुध्यमानाश्रुः । मेघालोक इति नीलघनविलोकने सतीत्यर्थः । सुखिनोपीति प्रियतमासान्निध्येनेति सिध्यति । दूरसंस्थ इत्युक्तत्वात् अन्यथावृति दुःखस्पर्शि भवति । भवस्थान्तरे दुःखहेतुस्मरणेनेति भावः । वर्षासु गर्जनभयाद्विशेषेण कण्ठाश्लेषाभिलाषी दयिताजनः । यथोक्तं रघुवंशे-- "पूर्वानुभूतं स्मरता च रात्री कम्पोत्तरं भारु तवोपगूढम् । गुहाविसारिण्यतिवाहितानि मया कभश्चिद्धनगर्जितानि ॥" इति । अतस्तदभिप्रायेणोक्तं कण्ठाश्लेषप्रणयिनि जन इति । दध्याविति पूर्व क्रिया ॥ अथ ध्याननिणीतेप्वर्थपु तावत्साध्यं तदुपायं च तद्बुद्धिविषयं पूर्वार्धेन दर्शयन्नुपायसिद्धयनुकूलामुत्तरक्रियामुतरार्धन द यति. ----- प्रत्यासन्ने नभसि दशिताजीवितालंम्बनार्थी जीमूतेन स्वकुशलमयीं हारयिष्यन् प्रवृत्तिम् । स प्रत्यग्रेः कुंटचकुसुमैः कल्पिनार्धाय नम प्रीतः प्रीतिप्रमुवचनं स्वागतं व्याजहार ॥ ४ ॥ प्रत्यासन्न इति । आद्यपादेन साध्यप्रदर्शनं यदा नभसः श्रावणस्य वर्षा- घमासस्य प्रत्यासत्तिः प्राप्तिर्भविष्यति तदा पूर्वतमाशाबन्धात्मकमालम्बनं न पर्याप्त भविष्यतीति मत्वा दयिता वितस्य दक्षमवम्ममिच्छन्नित्यर्थः । द्वितीयपादेनोपाय- प्रदर्शन । स्वकुशलप्रवृत्तिप्रत्यायन शायः । कुशलशब्देन जीवनं विवक्षितम् । वीर्यप्राणधारणात्मकं व्यापार हास्यन्नित्ययः । एष हि कामिनोविरहे सति जीवना- वष्टम्भः यदितरेतरजीवनवार्ताश्रवणम् । यथाह "केदारस्येव कोदारः सोदकस्य निरूदकः । उपस्नेहेन जीवाभि जीवन्तीं यच्छृणोमि ताम् ।" इति । जीमूतेनेति - - एष चे प्रावृषण्यो जीमूतो वार्ताहरो भूत्वा रक्षां विधास्यति कोऽत्र प्रावृड्भयावकाश इति भावः । प्रत्यग्नैः अभिनवैः । 'कुटचो गिरिमल्लिके'त्यमरः । .. Dk. मनसि २. Ms.. Sd. Sv. लम्बनार्थ ; Dk. लम्बनार्थी ३. All or her com.except Dk. read कुटज ·पूर्वसन्देशः । कल्पिताीय करिपतोऽर्थः पूजा यस्येति विग्रहः । प्रीतिप्रमुखवचनं प्रियसुहृदाग- मनेन प्रतिौ सत्यां प्रमुखे भवं वचनमित्यर्थः ॥ ४ ॥ जीमूतेन स्वजीवनवार्ता हारयिष्यन्नित्ययोग्यान्वयार्थपदसमभिव्याहारेणैवं सूचितं विरोधं विवृण्वन्नुत्तरक्रियां दर्शयति-धूमज्योतिरिति- धूमज्योतिस्सलिलमरुतां सन्निपातः क्व मेघः सन्देशार्थाः क्व पटुकरणैः प्राणिभिः प्रॉपणीयाः । इत्यौत्सुक्यादपरिगणयन् गुह्यकस्तं ययाचे कामार्ता हि प्रणयकपणाश्चेतनाचेतनेषु ॥ ५ ॥ धूमज्योतिरिति । अनेन मेघ(स्याप ? स्योपा)दानकारणकथनेन शरीरमेव तावदस्य प्राणिशरीरविलक्षणं, दूरे चैतन्यसम्भव इति विवक्षितम् । सन्निपातः संश्लेषः । असमवायिकारणमेतत् । कार्यवाचिमेघपदसामानाधिकरण्यं तु लक्षणया भवति । अत्र संश्लेषकर्तुनिमित्तकारणस्यावचनेऽप्यन्ते प्रेरणस्वभावस्य मरुतः कीर्तनानिमित्त. कारणमपि स एवेति सिध्यति । सन्देशार्था इति कर्मधारयः ! पटुकरणैः तत्तत्कार्य- समर्थज्ञानकर्मेन्द्रियैः । अत्र(।)क्षेपार्थकक्वशब्दद्वयवता पूर्वार्धन तादृशस्य सन्देश. प्रापणस्येशस्य च मेघस्य साध्यसाधनसम्बन्धो नैव भवतीति साध्यसाधननिषेधात्मकः पादद्वयलक्षित एकोऽर्थः कथ्यते इति मन्तव्यम् । इत्यपरिगणयन् इदमयोग्यमित्य . निरूपयन्नित्यर्थः । लक्षणे सम्बन्धः न हेतौ, निरूपणाभावस्य प्रवृत्तिहेतुत्वाभावात् । स्वसमानविषयबुद्धिपूर्वकत्वनियमाञ्च(तः तन)प्रवृत्तेः । न हि भ्रान्तप्रवृत्तावपि प्रवृत्ति- विषयगततात्त्विकरूपापरिज्ञानमेव प्रवृत्तिहेतुः, किन्तु तत्पूर्व कमभिलषितसंपादन- सामर्थ्यपरिज्ञानमेव इति सङ्कल्पितं सर्वैरपि परीक्षकैः । यत्तु प्राभाकरैरभावात्मनो विवेकाग्रहस्य ग्रहणस्मरणविषयस्य प्रवृत्तिहेतुत्वमाश्रितमिति, तदपि न; तैरपि विवेका. प्रहसहकृतस्य निरन्तरभानस्यैव प्रवृत्तिहेतुत्वाभ्युपगमात् । इयांस्तु विशेषः, यत् ज्ञानक्यं नाभ्युपगम्यत इति । तत्र च बहु पराक्रान्तं सर्वैरपि परीक्षकैलब्धलक्षाश्चैते बभूवुः । अस्माभिरवि 'न्यायसमुच्चये' सर्वं तदुयोतितम् । तस्मात् प्रवृत्तिविरोपिनोऽसामर्थ्य ज्ञानस्य स्वयमनधिकरणस्तत्समर्थोऽयमिति कृत्वा वाक्यार्थः सम्पद्यते । ननु विषयेन्द्रियदोष रित्यत आह - औत्सुक्यादिति । रागदूषितान्तःकरण त्वादित्यर्थः । गुह्यका यक्षेष्वेव केचन जात्युत्कृष्टाः निधिपालनादौ नियुक्ता माणिभद्रादयो गुह्यकाः, १. Dk. सन्देशार्थः. १. Dk. प्रापणीयः- 1. MI. Ms.sd. St. Sr. Vs. प्रतिकृपणाः. .... .... ... .... ....

·१० समनोरमण्युपेते मेघसन्देशे तेषामन्यतम इत्यर्थः । अत्युत्सुकस्यापि कथमचेतनविषया प्रवृत्तिः क्षुत्तृष्णाथमि- भूतेष्वदृष्टपूर्वा सम्भाव्यते इत्यत आह-कामार्ता इति । अयमेव क्षुधाादिभ्यः कामार्तानां भेदः यदचेतनेष्वपि प्रणय कृपणाः (यान्ता ? याच्या)लोलुपाः ॥ ५॥ अथ याच्याप्रकारं दर्शयन् यक्षो भूत्वाह-जातं वंश इति- जातं वंशे भुवनविदिते पुष्कलावर्तकानां जानामि त्वां प्रकृतिपुरुषं कामरूपं मघोनः । तेनार्थित्वं त्वयि विधिवशात् दूरबन्धुर्गतोऽहं याजा मोघा वरमधिगुणे नाधमे लब्धकामा ॥६॥ त्वां पुष्कलावर्तकानामादिमेघानां वंशे भुवनविदिते त्रैलोक्यप्रसिद्ध । घराचरप्राणभूतानामपां दानेनेति सिध्यति । जातं पूर्वपुण्यवशालब्धोत्पत्तिम् , मत एव मघोनः इन्द्रस्य प्रकृतिपुरुषं तदीयायात्रिलोकीपालनधुरो बोढारं, काम- रूपं इच्छाधीनशरीरसभिवेशम् । इदं तु न प्रशंसामात्रपरं, 'पुष्पमेधीकृतात्मा' 'तिर्यगायामशाभी' 'गत्वा सद्यः कलभतनुताम्'इति वक्ष्यमाणोपयोग्यपि भवतीति मन्तव्यम् । जानामीति त्वां (गुणोत्कृष्टं) उद्दिश्य (क्रियायाः) विशेषगगामित्वनियमात् । तेनेति । यत् त्वामेव गुणोत्कृष्टं जानामि तेन त्वय्येवाहमर्थित्वं प्रार्थयितृत्वं गठ इति सम्बन्धः । विधिवशाद् दुखन्धुरहमिति । दैवपातिकूल्याद् भार्यावियुक्तः सनि- यर्थः। अनेनार्थित्वप्राप्तिहेतुभूतामात्मन आपन्नावस्थां दर्शयता यदमुमर्थमधिकृत्य मदनुग्रहे भवतः क्षमं तत्किमप्यत्र याच्याविषयतया वि(व)क्षितं इति सामान्येन विवक्षितमप्यावेदितं भवति । विधिवशादिति दैवविरोधमेव वियोगे मूलकारणं वदता योऽत्र मुख्यप्रतीकारः सङ्गमनं नाम स तावदशक्यकरणमेवेत्यप्युक्तमेव भवति । भत्र भार्याया बन्धुशब्देनोपादानम् । "धर्मे चार्थे च कामे च भार्या पुंसः सहायिनी । विदेशगमने चास्य सैव विश्वासकारिणी ॥ न हि भार्यासमं मित्रं" इति भारतवचनानुसोरण कृतमिति मन्तव्यम् । नन्वत्र याच्यमानार्थस्य तल्लभ्यत्वनिर्णय एवा 'अर्थित्वं त्वयि गतः' इत्यत्र हेतुतया वक्तव्यः, तकब्धिश्च देशकालाधपेक्षया कदाचिन्निर्गुणादपि पुरुषाद्भवति गुणाच न भवति, तत् किमनेन गुणवचा(ब)ग (मने मेन) याच्आसिद्धौ हेतुतयाभिहिते(ने)त्याशंक्यानुव(द्वन्ध)सामम्जस्याय गुणवत्व १. Ml. Sd. VI. Vs. पुष्करावर्तकानाम्, २. VI.बन्ध्या.

·पूर्वसन्देशः । याच्या(यात्मिकेतम्या ! या हेतुरभ्युपेतव्या) न सिद्धिरित्याह – याच्ोति । मोवा लन्धकामेत्युभयत्रापि भपिशब्दो द्रष्टव्यः । मेषेतरे नान्योन्यतुल्ये लब्धकामेतरे च तथा इति घोतयितुं नपुंसकलिङ्गप्रयोगः । देवाद्वृते वरः श्रेष्ठे त्रिषु क्लीवे मनाप्रिये ।' इत्यमरः ॥ ६ ॥ कस्तहि मयानुष्ठेयो न्यापारोऽस्यामापदीति विशेषजिज्ञासायामखिलसन्तप्तजन- रक्षणपरमधर्मपरेण त्वया मे प्रिया विरहदहनदन्दधमानदेहा मत्सन्देशपीयूषवर्षेकाधीन- जीवना तथा जीवयितव्येति विवक्षितमर्थविशेषं पूर्वार्धेन दर्शयन् जिगमिषितदेशमलका जिगमिषोत्पादनाय प्रशंसति -- सन्तप्तानामिति - सन्तमान त्वमसि शरणं तत् पयोद । प्रियायाः सन्देशं मे हर धनपतिकोधविश्लेषितस्य । गन्तव्या ते वसतिरसका नाम यक्षेश्वराणां पायोघानस्थितहरशिरश्चन्द्रिकाधौतहा ॥ ७॥ तापन तप्यमानेषु न विशेषविषयः भवतः प्रतीकारविधानसामर्थ्य मिति सन्त- सानामित्यविशेषोक्तेरभिप्रायः । अमुमेवाभिप्रायं बोतयन् यौगिकेन पदेन सम्बोधन करोति पयोदेति । 'पानीयं प्राणिनां प्राणा विश्वमेव हि तन्मयम् ।' इति प्रशस्यमानस्य पयसो दानेन सर्वेषां प्राणप्रद इत्यर्थः । मे सन्देशं प्रियाया रेत्यन्वयः । दयिताविश्लेषहेतोरहएकारणस्य पूर्वत्रैव विधिवशादिति दर्शितत्वाद् रएकारणमत्र दर्शयति-धनपतिकोपविश्लेषितस्येति । अनेन तद्भव्यस्तद्देश- वास्तव्योऽहं, विशेषणक्रियाया(मिति ! मपि) ममैव कर्मीभावोऽभूत् , सा तु मद्गृह एवं वर्तत इति त्रयमप्येतदादावेदितं भवति । शब्दादावे(द)नं तूक्ति चातुर्यभन्न भयात् सौहदफल्गुत्वप्रीतिभयाच न कृतमिति मन्तव्यम् । अत्र क्रोधशब्देन तत्कार्य- भूतः शापो लक्षणया विवक्षितः । विश्लेषितशब्देन तस्कारणभूतो महिमास्तमय इति प्रथमश्लोकानुसारेण द्रष्टव्यम् । ततश्च 'शापस्यान्ते विगलितशुला' 'शापान्तो मे भुजगशयनाद्' इत्यन्ते शापपदानुवादोऽ(दशम !)प्युप(प)न्नो भवति । एवं धनपति. राजधानीवासिन्याः प्रियाया हरेत्येतावतोऽर्थस्य पूर्वार्धेनैव लब्धत्वेन गमनविधाना- सम्भवात् तदनुवादेनालकाप्रशंसापर उत्तरार्धः । या ते गन्तव्या नगरी सा यक्ष- वराणां पसतिरलका नाम इति तृतीयपादे वचनव्यक्तिः । माणिभद्रादीनुपान्तेश्व- रानपेक्ष्य बहुवचनप्रयोगः । अनेन परिकरसमृद्ध्या धनपतिदेश्या बहवः सन्ति ·१२ सुमनोरमण्युपते मेषसन्देशे तत्रेति स्तुतिः । नामशब्दो रमणीयताप्रसिद्धि स्मारयति । भस्ति सल्वियमपरा सर्वकालभाविनी पुण्यानुबन्धिनी च रमणीयता तस्यामिति चतुर्थपादः ॥ ७ ॥ आस्तामिदं प्राप्यदेशस्य रमणीयत्वम् । मार्ग एव तावत् त्वदनुग्रहीता प्रोषितानां वनिताः निजनयनकुवलयानां त्वा पात्रीकरिष्यन्तत्यिाह त्वामारूढ- मिति --- त्वामारूढं पवनपदवीमुद्गृहीतालकान्ताः प्रेक्षिष्यन्ते पथिकवनिताः प्रत्ययादाश्वसन्त्यः । का सम्बद्ध विरहविधुरा त्वय्युपेक्षेत मायां न स्यादन्योऽप्ययमिव जनो यः पराधीनवृत्तिः ॥ ८ ॥ पवनपंदवीमाकाशं आरढम् । अलकाभिगमनायेति शेषः । पर्वतादुत्थाय गगने दृष्टिविषयतां प्राप्तमित्यर्थः । उद्गृहीतालकान्ताः प्रियविरहान्नयनप्रदेशे लम्बमानानलकानुद्गृह्येत्यर्थः । प्रशब्दः इक्षणभूयस्त्वं तन्मूलभूतमादरं च द्योत- यति । पथिकवनिताः विरहिणां दाराः प्रत्ययाद्विश्वासात्, (स? स्व)भागमन इति सिद्ध्यति । आश्वसन्त्यः प्राणानां धारणे बुद्धिं कुर्वन्त्यः । विश्वासहेतुभूतव्याप्ति- स्तृतीयपादेन प्रदर्श्यते । क्षेपे किंशब्दः । समद्धे प्रोषितानां (त? त्व)रामुत्पाद- यितुमिति 'यो वृन्दानि' इति वक्ष्यमाणवाक्यात् सिद्धयति । विरहविधुरां विरह- क्लिष्टाम् । 'व्यथ भयचलनयोः' इत्यस्माद्धातोः 'व्यथेः सम्प्रसारणं धः क्रिच्च' इति विधुरेति रूपसिद्धिः । उपेक्षानिषेधेनोपादाननिश्चयो विवक्ष्यते । नन्वन्योऽपि सर्वो जनस्त्वद्विध एव, तत् कथमन्यागमनमत्सन्नाहयोर्व्याधिसिद्धिरित्यत आह स्यादन्योऽप्ययमिव जन इति । अन्यः सर्वो मत्साधयं वहतीत्येतत्तु नैव सम्भा- व्यते इत्यर्थः । किंधर्मा भवानित्यपेक्षायामात्मानं धर्मविशेषेण गमनाभावहेतुभूतेन युक्तं दर्शयति योऽस्मि पराधीनवृत्तिरिति । केचित्तु-- अन्योऽपि यः पुमान् परा- धीनवृत्तिः स्वात्मवैधये॒णोदाहियते इत्याहुः । तत्र तावश्यवहितान्वयो भवति, अपि- शब्दोऽपि न सम्बन्ध्येत । साधये हि गुणक्रियासामान्यैरपिशब्दप्रयोगो भवति, न वैधये । 'रामः शुक्लः कृष्णोऽपि कृष्णः', 'रामः शेते कृष्णोऽप्यास्ते', 'प्रथमो रामो ब्रह्मः द्वितीय तृतीयावपि क्षत्रियौ' इत्यसम्भवात् । यत् पुनरत्र स क इति (त! शब्दाध्याहरणं क्रियते तदपि नास्मत्पक्षे भवति ॥ ८ ॥ १, Dk. MI. Ps. Sd. प्रत्ययादाश्वसस्यः, २. Dk. Ml. Sd. VI. Vs. .प्यहमिव. - न - - ·- - पूर्वसन्देशः। १३ अथ सपदि निमित्तद्वयानुगुण्यं पश्यंस्तवयं तस्य फलद्वयं च दर्शयति मन्दं मन्दमिति द्वाभ्याम् - मन्दं मन्दं नुदति पवनमानुकूलो यथा न्वां वामश्चायं नदति मधुरं चातकस्ते सगन्धः । गर्भाधानक्षमपरिचयान्नूनमाबद्धमालाः सेविष्यन्ते नयनसुभगाः खे भवन्तं वलाकाः ॥ ९ ॥ अनुकूलः वार्टिकः वामः वामभागस्थितः । चातकशब्दस्य वामतः प्रशस्तत्वं 'योगयात्रा'यामुक्तं 'वामाः प्रशस्ताः गृहगौलिका च पुंसंज्ञिका ये च पतत्रिणोऽन्ये ।' इति । 'महायात्रा'यामपि श्रवणव्यतिरिक्तेषु तस्य प्रशस्तत्वमुक्तमेव । "न तु भाद्रपदे ग्राह्याः सूकराश्च वृकादयः । शरद्यजागलीक्रौञ्चाः श्रावणे इस्तिचातकाः ॥" इति । चशब्दः सम्बन्धार्थः । द्वाभ्यामपि क्रियाभ्यामानुगुण्यकरणं नामैका क्रिया लक्षयितव्या । वायुश्चानुगुण्यं करोतीति । सगन्धो वन्धुः । एतत्फलस्य मेघगामित्व- कल्पनायां बीजभूतमिदं विशेषणम् । एवमुत्पत्तिक्रमण निमित्तद्वयं दर्शयित्वा फलद्वयं चोत्पत्तिक्रमण (निमित्तद्वय :) उत्तराभ्यामर्थाभ्यां कथयति । यथाशब्दबलात् तथा- शब्दो द्रष्टव्यः । यथेदृशनिमित्तद्वयं भवति तथा नूनं भवन्तं वकाकाः सेविष्यन्ते तां चावश्यमव्यापन्नामेव द्रक्ष्यसीत्येकोऽयमर्धत्रयोक्तो वाक्यार्थः । अत्र प्रथमेन निमि- त्तेनोद्देश्यसिद्धौ सुचितायां द्वितीयं फलान्तरं सूचयत् प्रयोज्यक; बान्धवसम्बन्ध- विशेषात्तद्गाम्येव फलं सूचयेदिति भावः । गर्भाधानक्षमपरिचयात् गर्भाधानसिद्धये पर्याप्तादिसम्भाल्लोकप्रसिद्धतया विद्यमानाद्धेतोः, न तु मयूरादिमुहृदन्तरसाधारणात् स्वागतसम्भाषणादिमात्रपर्यवसायिनः परिचयाखेतोरित्यर्थः । आबद्धमालाः पङ्कीकृताः खे गन्तव्ये मागें सर्वत्रैवेत्यर्थः अत्रालङ्कारः समाधिः ॥ ९॥ 1. Ms. Sd. Sv. Vs. चातकरते सगर्वः; Vl. चातकरतोयगृथ्नुः. 1. VI. स्थिरपरिचयात् ; Jn. Vs. •क्षणपरिचयात्. ३. Jn. MI. VI. Vs. नयनसुभगं.

·१७ सुमनोरमण्युपेते मेघसन्देशे तां चावश्यं दिवसगणनातत्परामेकपत्नी- मव्यापनामविहतगतिर्द्रक्ष्यसि भ्रातृजायाम् । आशाबन्धः कुसुमसदृशप्राणमप्यङ्गनानां संधःपातप्रणयि हृदयं विप्रयोगे रुणद्धि ॥ १० ॥ तामिति । दिवसगणनातत्पराम् । अनेन शापसमयावसान एव नैराश्या- यापत्तिसम्भावना भवतीति निमित्तगम्यैवाव्यापत्तिः समर्थ्यते । एकपत्नी पतिव्रताम् । एक एव पतिर्यस्या इति बहुव्रीहिः । 'विभाषा सपूर्वस्य' इति नकारः । अनेन 'धर्मो रक्षति' इति वचनप्रामाण्यादप्यव्यापतिरेव निश्चीयत इत्युच्यते । अविहतगतिः अन्त. रायैरविच्छिन्नगमनः । ननु स्वभावतो मृदुहृदया आपत्तिदश्चाः सोढुमक्षमा वनिताः, तत् कथं दिवसगणनातत्परामित्यादिनाव्यापत्तिसमर्थनं क्रियते । आह, आशाबन्ध इति । आशाबन्धोऽङ्गनानां हृदयमपि रुणद्धि इत्यन्वयः । वियोगवेदनायाः व्यापत्तिं कारयन्त्याः प्रतिवन्धोऽयमाशाबन्धः । अतस्तदभाव एव सा स्वकार्यमारभत इत्यर्थः । अङ्गनानां हृदय(स्य ?)म(पीत्य)पिशब्दपूचितं विशेषमाह --- कुसुमसदृश- प्राणमिति । प्राण शब्दो बले वर्तते । 'प्राणो वायौ बले स्थैर्ये पुंसि भूम्न्यसुवाचकः, इति केशवः । विप्रयोगे सद्यःपातप्रणयीति सम्बन्धः ॥ १० ॥ अथ सहायसम्पादनं मेघस्य स्वायत्तमेवेति मत्वा तत्रोपायमुपदिशति- कर्तुमिति कर्तुं यच्च प्रभवति गहीमुच्छिलन्ध्रिामवन्ध्या तच्छ्रुत्वा ते श्रवणसुभगं गर्जितं मानसोकाः । आ कैलासाद् सिकिसलगच्छेदपाथेयवन्तः सम्पत्स्यन्ते नभसि भवतो राजहंसाः महायाः ॥ ११ ॥ यन्महीं भूमण्डलम् । उच्छिलीन्ध्रामुद्भूतकन्दलां अत एवावन्ध्यां कतुं प्रभवति वृष्टिद्वारेति सिध्यति । नत् तथाविधम् । ते गर्जितं श्रुत्वा मानसोकाः वर्षोद्वेगान्मानसं सरो गन्तुमुत्सुका राजहंसा आकैलासात् त्वत्पाप्यदेशं यावत् भवतः सहायाश्च सम्पत्त्यन्त इति सम्बन्धः । बिसेत्यादि । तव भरणीयाश्च मानेन भविष्यन्तीत्यर्थः । राजहंसशब्देन जात्योत्कृष्टयं वदति । अतो राजहंससहा- यशब्दाभ्यां ‘एको न गच्छेदध्यानं' इति, 'न स्थातव्यं न गन्तव्यं कदाचिदसता 8. All other coin, except Dk and Ps. 'rmad. atsi arut uraat. १. All other con. except Ok. Ps. and V], rend सयपाति प्रणाषि 1. Dk. •मुत्सिलिन्ध्रां; Ju• St. Vi. •मुच्छिलिन्ध्रां; V.. मुन्छिलान्ध्रातपत्रा.

·पूर्वसन्देशः । सह' इति च निषेधद्वयं नातिक्रान्तं भवेदित्युक्तं भवति । भवच्छब्दनिर्देशेन तेषामपि श्लाघ्योऽयं सम्बन्ध इति द्योत्यते । भवतो राजहंसा इत्यत्रेयमपि विवक्षा ---ते लोहितचञ्चुचरणाः सितःच, त्वं तु नीलतरः; अतस्तैः सहितः परभागलाभात् विशेष- दर्शनीयो भविष्यसीति । नमसीति । अनेन तेषां नभोव्यापित्वात् त्वन्मार्गेऽपि सु. लभास्ते इत्युच्यते । श्रवणसुभगमित्यत्र श्रोत्रवतां सर्वेषामिति शेषः । वर्षाव्यभिचा- रादिति (तेः ! हेतोः)। ततश्चानेन विशेषणेन प्रस्थानसमये तेषामाशीर्वादानपि श्रोष्यस्ये- बेति घोत्यते ॥ ११ ॥ एवं 'जातं वंशे' इत्यादिभिः पट्राभिः श्लोकैः सन्देशहरणप्रार्थनापुरस्सरं प्रवृ- त्तिसिद्ध्यनुरूपाण्यलकारमणीय वादीन्यान्तराणि दर्शितानि । अथ यात्रागभूतं प्रथ- मानुष्ठेयमर्थमाह ---- आपृच्छस्वेति आपृच्छस्व प्रियसखममं तुङ्गमालिङ्गय शैलं वन्द्यैः पुसा रघुपतिपदैरङ्कितं मखलासु । काले काले भवति भवना यस्य संयोगमेत्य स्नेहव्यक्तिश्विरविरहजं मुञ्चतो बाष्पमुष्णम् ॥ १२ ॥ आपृच्छस्व गमनायानुज्ञानं गृहाणेत्यर्थः । अत्र कारणमाह प्रिय- सखं इति । युक्तरूपं चानेन भवतः सत्यमित्याह तुङ्गमिति । 'यद्यद्विभूतिमद्' इति वचनादाकृत्यैव लोकोत्तरत्वसूचकमित्यर्थः । आलिङ्गयेति । आलिजनं हि सख्युः सम्भावनमिति भावः । इतश्च युक्तमेवानेन सख्यमित्याह -- वन्द्यैरिति । यथा त्वमिन्द्रेण सातस्तथा स उपेन्द्रेण इति साम्यमनेनोच्यते । सखित्वमेव व्यनक्ति काले काले इति । प्रतिसंवत्सरमित्यर्थः । यस्य स्नेहव्यक्तिरिति षष्ठी सप्तमी लक्षयति । यस्मिन्नमुमिन् स्वविषयस्य स्नेहस्य व्यक्तिराविर्भाव इत्यर्थः । विरह. शब्देन तदुःखं लक्ष्यते । बाष्पमम्बुभूमम् । 'बाप्पाश्रुण्यम्बुध्मेऽपि' इति वैजयन्ती। ननु यदि बाप्पशब्देन जलधूमो विवक्षितः कथं तर्हि तन्मोचनेन स्नेहन्यक्तिर्भवेत् , अश्रुमोचनस्य हि तया व्याप्तिरवधृता । अस्तु त_श्रुविवक्षेति चेन्न, तस्य पर्वतेष्व- विद्यमानत्वात् । स्यादेतत् । अस्ति तावत्सुहृत्सङ्गमकालजनितोष्णबाष्पमुक्तः स्नेहध्यक्त्या व्यातिः । असा(विति ? वपि) मेघसङ्गमे तथाविधबाष्पं मुञ्चत्येव । अतोऽसत्यप्यर्थैक्ये स्नेहव्यक्तिरुपचाराच्छक्या वर्णयितुमिति तच्च न घटते । अत्र आपृच्छनं कारयितुं 1. All other com. except DR. Ps. and Vi. read भवतो.

·ममनोरमण्युपेते मेघसन्देशे सखित्वोपपादनं क्रियते । अतो यथार्थमेव वक्तव्यम् । न खुपचारवादेन कश्चित् प्रवर्तते निवर्तते वा । अतो (यथा !) नैव ज्ञायते कात्र गतिरिति । अत्र ब्रूमः । न तावदुपचारवादोऽयं येन विवक्षितसिद्धिर्न स्यात् । एष खलु स्वव्यवहारोपयोगिनां मेषगिरिसरिप्रभृतीनां पुल्लिङ्गादिशब्दवाच्यानामर्थानामस्माकमिव चेतनत्वपुंस्त्वादिकं प्रान्त्याभ्युपगच्छति इति 'जातं वंशे' इति श्लोके कविनैव दर्शितम् । अतोऽत्र बाप्पशब्दवाच्यस्याम्बुधूमस्य गिरिनिष्ठस्य तदश्रुत्वाभिधानमपि न दोषाय भवति । एवं च विहगश्रेणिकाचीगुणायाः', 'दर्शितावनाभः', 'प्रालेयासं', 'कमलनयनात् 'कररुधि', 'सलिलवसन', 'मुक्तरोधोनितम्ब', 'सफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि', 'विद्युत्करत्रः', बिधुदुन्मेक्दृष्टिम्' इत्यादीन्यपि सङ्गच्छन्त एव ॥ १२ ॥ ननु यदिदं प्रस्थानाङ्गमनुज्ञाग्रहणं अस्य खलु 'चिरं न तत्र स्थातव्यमनुज्ञातेन भूभूता' इति वचनात् तदविदूरप्राक्कालनियमोऽप्यम्त्येव । अतो (यो!)ऽत्र सन्देश प्रवणे दत्तकर्णोऽयं तूष्णीमास्ते इति मत्वा सन्देशं विवक्षन् मार्गज्ञानेऽप्यस्य मा भूत् तत्र तत्र नरान्तरापेक्षा, मार्गमप्यहमेव सम्यक्कथयामि, तत्र चोपयोगक्रमानुसारेण सन्देश पृष्ठीकृत्य मार्ग तावत् कथयामीत्याह मार्गमिति - मार्ग मत्तः भृणु कथयतस्त्वत्प्रेयाणानुरूपं सन्देशं मे तदनु जलद ! श्रोष्यति श्राव्यबन्धम् । खिनः खिनः शिखरिषु पदं न्यस्य गन्तासि यत्र क्षीणः क्षीणः परिलघु पयः स्रोतसां चोपभुज्य ॥ १३ ॥ मार्गम् । कथयामि तावत्त इति शेषः । योऽत्र कथनाङ्गभूतो मनो- व्यापारः तं प्रथमत एव साधु निर्व-धुना प्राग्व्यापार एवावस्थितोऽहमिति । शतृप्रत्ययेन लाघवं थोत्यते । त्वत्प्रयाणानुरूपं इति । भानुरूप्यमुत्तरार्धन प्रदर्श्यते । धान्यवन्धं श्रवणसुखावहपदप्रथनम् । पदं न्यस्य विश्रम्येति यावत् । यत्र यस्मिन् मार्गे खेदोऽध्वश्रमः क्षयः सलिलविच्छेदः ॥ १३ ॥ १. Ml. Ps. VI. Vs. तावच्छृणु. Vl. प्रयाणानुकूलम् । ३. M. VI. Vs. बोत्रपेयम् .

·पूर्वसन्देशः। अथ मार्ग प्रतिपादयन् प्रास्थानिकेतिकर्तव्यताप्रतिपादनपुरस्सरं जिगमिषित. देशानुगुणां दिशं तावदादिशति अद्रेः शृङ्गं हरति पवनः किंस्विदित्युन्मुखीभि. दृष्टोत्साहश्चकितचकितं मुग्धसिद्धाङ्गनाभिः। स्थानादस्मात् सरसनिचुलादुत्पतोदङ्मुखः खं दिङ्नागानां पथि परिहरन् स्थूलहस्तावलेपान् ॥ १४॥ अद्रेः शृङ्गमिति । प्रास्थानिकवेगातिशयात् त्वद्रूपं विशेषतो ज्ञातुमसमर्थाः प्रबलपवननीयमानगिरिशृङ्गात्मतां भ्रान्त्या मन्यमानास्त्वद्वेगातिशयादेव स्वयमपसर्तुमल- ब्धावसराः स्वनिवास एव गिरिसानुष्ववस्थितास्तत्पतनभयादतिचकितनयना उन्मुखा उपरि यथा त्वां सिद्धाङ्गनाः पश्येयुः तथाऽस्मात् स्थानात् खमुदङ्मुख उत्पतेति वाक्यार्थः । अत्र पुंसामपि समाने संशयेऽङ्गनाग्रहणं ग्धपदविशेषणं च रसौपयिक- तया कृतमिति मन्तव्यम् । यत् खलु साध्यं मन्दोत्साहं प्रक्रम्यते तत् प्रायशो दुःसाधं भवति, नायं प्रवृत्तिशूर इत्यवज्ञातश्च कर्ता भवंति । अतस्तत्परिहारायादौ सातिशयवेगः सम्पादनीय इतीतिकर्तव्यतामभिदधतोऽभिप्रायः । सरसनिचुलात् सरिलेन वेतसेन च सहितात् । अनेन शीतल ...। दिनागानां दिग्गजाना वप्रकीडार्थ प्रतिपर्वतं स्वैरं चरतामिति सिध्यति । स्थूलहस्तावलेपान् स्थूलैः हस्तैरेवावलेपाः प्रहाराः गजप्रेक्षणीये त्वयि प्रतिगजभिया सम्भावितास्तानित्यर्थः ॥१४॥ अथ पुरस्तादुत्पयमानमिन्द्रधनुः पश्यस्तदभिधानपुरस्सरं तेनास्य मात्राकाले भवित्री शोभामावेदयंस्तत्तिरोधानात्प्रागेव गन्तव्यमित्याह- रत्नछायाव्यतिकर इव प्रेक्षणीयं पुरस्ता- दूल्मीकानात् प्रभवति धनुःखण्डमाखण्डलस्य । येन श्यामं वपुरतितरां कान्तिमापत्स्यते ते बढेणेव स्फुरितरुचिना गोपवेषस्य विष्णोः ॥ १५ ॥ रत्नच्छायेति । वस्मीकामादपि धनष उत्पत्तिज्योतिहारी। D. वहात । २. VI. गोपवेषस्य ।

·१८ सुमनोरमण्युपते मेघसन्देशे 'जलमध्येऽनावृष्टिभुवि सस्यवधस्तरूत्थिते व्याधिः । वल्मी के शस्त्रभयं निशि सचिववधाय धनुरैन्द्रम् ॥" इति । बहेणेति, बईग्रथितं चूडाभरणमुच्यते । गोपवेषस्य विष्णोः इति बजे पशुपालनं कुर्वतोऽनुपनीतावस्थस्येत्यर्थः । राजधान्यां वसतो राजवेषं बिभ्रतः किरीटा- घाभरणानामेव पुराणेषु श्रवणात् । अत्र तु कृष्णे विष्णुपदप्रयोगात् गोपवेषपदप्रयोगाच विष्णुरेवायं कृष्णो न तु विष्णोरंशावतार इति पोत्यते । तथा च श्रीभागवते भोक:- "एतेंऽशांशकलाः पुंसः कृष्णस्तु भगवान् स्वयम् । इन्द्रारिव्याकुलं लोकं मृडयन्ति युगे युगे ।" इंति । ननु 'चापमैन्द्रमनुलोममखण्ड प्रोज्वलबहलमायतमिष्टम् ।' इति निमित्तशास्त्रवशायात्रायामिन्द्रधनुःखण्डदर्शनं दुर्निमित्तमेव भवति, तत् किमि. त्येतत्तिरोधानात् प्रागेव गन्तव्यमिति प्रतीतिमुत्पादयितुमाहेति व्याल्यायते । उच्यते अखण्डं चापमित्युक्ते सखण्डोऽन्तराले कचन किञ्चिद्विच्छेदवाची च तदा खण्ड- शब्दो, न विच्छिन्नवाची। धनुःखण्डमित्युक्ते चैकदेश एव प्रतीयते नावयवी, विच्छिन्न- द्रव्यवाची च खण्डशब्दः मोदकखण्डमस्मै प्रयच्छ' इतिवत् । अवयवश्च निमित- शास्त्रे न विहितो नापि प्रतिषिद्धः । कृष्णौपम्यसम्पादनादादर्तव्यश्च भवतीति युक्तमेवेदं शीघ्रगमनबुद्ध्युत्पादनाभिप्रायकथनम् । उदङ्मुख इति यदुक्तं तत् प्रायिकम् ॥१५॥ कारणवशादिगन्तरमप्यचिरेणैव गन्तव्यं भवतीत्याह-त्वय्यायत्तमिति- त्वय्याय कृषिफलमिति ध्रुविलासानभिज्ञैः प्रीतिस्निग्धैर्जनपदवधूलोचनैः पीयमानः । सघः सीरोत्कषणसुरभिक्षेत्रमारुह्य मालं किश्चित् पश्चाद् ब्रज लघुगतिर्भूय एवोत्तरेण ॥ १६ ॥ १. All other com: except Dr. and Ps. read भूविकारानभिज्ञैः । ..

·- पूर्वसन्देशः। १९ कृषिफलं सस्यसम्पत्तिः देवमातृकत्वात्त्वदायत्तमित्यस्माद्धेतोः जनपदवधू- लोचनैः पीयमानः सन् प्रभूतया वृष्टया सद्यस्त्वत्प्राप्तिसमय एव । सीरीत्कषणेन सुरभि क्षेत्र केदारं यथा भवति तथा । किश्चित् पश्चात् पश्चिमस्यां दिशि स्थित. मुन्नतत्वान्मालाख्यया प्रसिद्धं देशमारुह्य भूय एव भूयोऽपि उत्तरेण दिग्भागेन ब्रज इति वाक्यार्थः । भूविलासानभिज्ञैरिति नागरिकवधूलोचनान्ये(वै)तदभिज्ञानीति भावः । कस्तर्हि तदीक्षितानामस्माकमनुभावोऽत माह प्रीतिस्निग्यैरिति । स्निग्धत्वेन गुणेन स्वाव्यभिचरितां प्रीतिं सूचयद्भिरित्यर्थः । भूविलासातिशायी खत्वेष गुण इति भावः । लघुगतिरिति अक्लिष्टगमन इत्यर्थः । अनेन पूर्वाङ्गीकृतो वेग आदिकर्मण्येव कर्तव्यः, न गतिमात्रेण सम्बन्धनीय इत्युच्यते ।। १६ ॥ अथ तदनुरूपं विश्रमस्थानमाह-वामिति- त्वामासारप्रशमितवनोपप्लवं साधु मृर्ना बक्ष्यत्यध्वश्रमपरिगतं सानुमानाम्रकूटः । न क्षुद्रोऽपि प्रथमसुकृतापेक्षया संश्रयाय प्राप्ते मित्रे भवति विमुखः किं पुनर्यस्तथोच्चः ॥ १७ ॥ इतः पूर्वं वृष्टयभावादवश्यंभाविनि गिरिवनदाहे त्वत्पाप्तिसमकालदृश्य- माने सन्तप्तानां शरणभूतो भवान् वेगवद्वर्षेण तदुपशमनं तावदनुक्तोऽपि करिष्यत्येव । तथा त्वयोपकृतः सन् भाम्रकूटो गिरिः साधु सादरं मां वक्ष्यति वहनेन प्रत्युप- करिष्यतीत्यर्थः । अध्वश्रमपरिगतं प्रत्युपकारयोग्यावस्थमित्यर्थः । सुखदपदेशवाची सानुशब्दः । 'पणु दाने' इति धातोः सनोति ददाति सुखमिति सानुः । त्वया प्रथममुपकतो वहनेन प्रत्युपकरिष्यतीत्युक्तमेवार्थ समर्थयन्नाह न क्षुद्रोऽपीति । (क्षुद्रोऽपि) नीचोऽपीत्यर्थः । प्रथमसुकृतापेक्षया पूर्वोपकारं निरूप्य न विमुखो भवतीत्यन्वयः । तथोच इति । तथाशब्देन उन्नतेरपि वादसिद्धिं दर्शयति । कि पुनरिति । स तु न पूर्वोपकारमपेक्षते, त्वमिव प्रथमोपकारमपि कुर्यादेव । प्रत्युपकार- मपि न संश्रयादिक्षुद्रप्रयोजनार्थिने करिष्यति ? प्राणैरपि करिष्यत्येव । न च प्राप्ते मित्रे मित्रं प्राप्यपि करिष्यतीत्यर्थः । प्रथमसुकृतमिदं वनोपप्लवशमनविधानं सर्वपर्वतगामित्वेन द्रष्टव्यम् । अत एव 'दग्धारण्येषु' इत्यनन्तरे विन्ध्ये 'तश्चेद्वायौ' इत्यन्तिमे हिमवति च दर्शितम् ॥१०॥ १. D. वोपप्लवम् ।

·मुमनोरमण्युपेते मेघसन्देशे भयं च तस्यापरो लाभस्त्वत्सङ्गमात् प्र(भृ)ति यावत् त्वत्सङ्गमनमनुवर्तमानस्त्वया तेन वाऽचिन्तितपूर्वो भविष्यति, अहो सत्सङ्गमस्य महिमेत्याह- छमोपान्त इति - छभोपान्तः परिणतफलद्योतिभिः कानना स्त्वय्यारूढे शिखरमचलः सर्पवेणीसवर्णे । नूनं यास्यत्यमरमिधुनप्रेक्षणीयामवस्था मध्ये श्यामः स्तन इव भुवः शेषविस्तारपाण्डुः ॥ १८ ॥ परिणतफलद्योतिभिः पक्कैः फलैः शोभमाना ये तैः काननाः छन्नोपान्तः पावृतपर्यन्तः सन् अचलः सर्पवेणीसवणे मेचकरुचौ त्वयि शिखरमारूढे नूनममर- मिथुनप्रेक्षणीयां अवस्था यास्यति । कस्तदामरामिथुनप्रेक्षणीयत्वावकाशोऽत आह- मध्ये श्यामः शेषविस्तारपाण्डुरिति । किमत आह- भुवः स्तन इवेति । तादृशे वृहति स्तने स्त्रीपुंसयोर्द्वयोरप्यभिलाषो भवतीति मिथुनपदं प्रयुक्तम् । महीतलवासिना- (वस्मा)मस्मादधिक प्रयोजनं किञ्चिदस्ति इति द्योतयितुममरपदविशेषणं कृतम् । सर्पवेणीशब्दे वेणशिब्दः केशसंकुचितरूपे मुख्यवृत्तिः, सर्पसंकुचितरूपं सादृश्यावदति । सोचश्च वृत्ताकार एव भवति सर्पाणाम् । अतो वेष्टितविग्रहेण सर्पण समानवर्ण त्यर्थः सिदो भवति ॥ १८ ॥ अथ मालदेशे गिरौ च कृतयातिवृष्टया विच्छिन्नतोयस्यास्य नदीपर्वतान्तराले तोगार्षिजनदृश्यत्वं मा यूदिति मत्वा शीघ्रगत्या तद्देशातिक्रमणं विदधाति - स्थित्वेति.- स्थित्वा तस्मिन् वनचरवमुक्तकुञ्ज मुहूर्त तोयोत्सर्गात् द्रुततरगतिस्तत्परं वर्त्म तीर्णः । रेवां द्रक्ष्यस्युपलविषमे विन्ध्यपादे विशीर्णा भक्तिच्छेदैरिव विरचितां भूतिमङ्गे गजस्य ॥ १९ ॥ बनबरेति । अनेन म्लेच्छजनाश्रयसम्भूतस्स गिरिः, अतस्तत्रत्यवनवृत्तान्त- विरक्षया न दृष्टिदेयेत्युच्यते । अत एवाह मुहूर्तामति । यावता श्रमापगमस्तावदेव स्थातव्यमित्यर्थः । तोयोत्सर्गादिति पञ्चम्यन्तः पाठः । तोयोत्सर्गादेतोः द्रुततर- गतिर्भूत्वा तत्परं वर्म तीर्णः सन् विन्ध्यपादे विशीर्णा रेवां द्रक्ष्यसत्यिस्मिन् १. All other c.om. except Dk. and Ps. read स्निग्धवेणीसवर्णे । २. Jn. तस्मिन् स्थिस्वा। Dk. Jn. MI. Ps. VI. तोयोत्सर्गद्वतः ।

·पूर्वसन्देशः । २१ पाक्ये तर्णिपदं यावत् तोयोत्सर्गादिति पदमनुमृतमिति मन्तव्यम् । कश्चित्तु 'तोयो- त्सर्गेण कृतेन गलितगौरवतया शीघ्रतरगमनः' इति तोयोत्सर्गस्य द्रुततरगतिसिद्धिमेव प्रयोजनमभिहितवान् । तत्युक्तम् । 'अद्रेःशृङ्ग' इत्यत्र तोयपूर्णस्यापि स्वरूपाच्छादन- क्षमवेगसम्पादनशक्तरुक्तत्वात् । किश्च अनन्त(र)भावितोयादानविधिविरुद्धं चैतन्या- ख्यानम् । तथाहि पूर्वमुभयत्र वृष्टिं विहितवता यक्षेण स्वेनैव कारितस्य तोयोत्सर्गस्या- नेन श्लोकेन द्रुततरगतिलाभे प्रयोजने कथिते सत्युत्तरश्लोके द्रुतत्वविरुद्धं तोयादान- विधानं न घटते । न च वाच्यं तोयमादायेति । तोयादानं प्रत्यनुमतिरेवात्र क्रियते न विधिरिति, विध्यभावेऽन्तस्सार'मित्यादानप्रशंसानन्वयप्रसङ्गात् । तस्माद्वदान्यता- प्रसिद्धिभशापादकं रिक्तावस्थायामर्थिनः दृश्यत्वं परिहर्तु द्रुतगत्यादिविशिष्टनदीप्राप्ति- विधानमेवैतत् , न तु शीघ्रतरगतिविधानमात्रपरम् इति । द्रक्ष्यसीत्यनेन दर्शनीयतरत्वं तस्याः सूनयति । कीदृशं तस्या दर्शनीयतरत्वमत आह-- उपलविषमे विन्ध्यपादे विशीर्णाम् । पादाः पर्यन्तपर्वताः' इत्यमरः । उक्तरूपानुरूपमुत्प्रेक्षते- भक्तिच्छेदै- रिति ॥ १९ ॥ तस्यास्तिक्तैर्मदगजमदेवासितं वान्तवृष्टि- र्जम्बूकुञ्जप्रतिहतरयं तोयमादाय गच्छेः । अन्तःसारं धन ! तुलयितुं नानिलः शक्ष्यति त्वां रिक्तः सो भवति हि लघुः पूर्णता गौरवाय ॥ २० ॥ तस्या इति । तिक्तः सुगन्धिभिः । 'कटुतिक्तकषायास्तु सौरभ्येऽपि प्रकीर्तिताः ।' इत्यमरः । मदैः मदजले वासितं आमोदितं, मनेन करिमज्जनाय पर्याप्सतोया सा नदीत्यपि सिध्यति । वान्तवृष्टिः निश्शेषिततोयः । अनेन बहादेयमिति विवक्षितम् । प्रतिहतरयत्वेनादानसौकर्य वदति- आदायेति, यथाशक्ति इति शेषः । अत एवाह- अन्तःसारं त्वां तुलयितुं न शक्ष्यतीति । गच्छेरिति । 'दुततरगतिः' इत्यत्रोक्तरयार्थो नातः परमनुष्ठेयः । नित्याभ्यस्तं गतिमात्रमेव कर्तव्यमिति भावः। आदानं विहितं प्रशंसति अन्तःसारमिति । स्वाभ्यन्तरप्रदेशे तोयाख्यनिजधमपूर्णम् । 'सारो बले स्थिरांशेऽर्थे पुमान् न्याय्ये वरेऽर्थवत् ।' पति वैजयन्ती । तुलयितुं तोलनं कृत्वा लघुरयमित्यवज्ञां कर्तुमिरमर्थः । अनिल इति । स हि तोलनप्रियस्त्वसमानदेशब, भतस्तस्यावज्ञा अवश्यपरिहर्तव्येत्युच्यते ·२२ अमनोरमण्युपेते मेषसन्देधे -- न शक्ष्यतीति । अनेन प्राप्तिपूर्वकत्वात् प्रतिषेधस्य सोऽनिलस्त्वत्तोलने स्वशक्तिमाखगं विनियोक्ष्यति, अकृतार्थश्च भविष्यति, स्वयमेवाशक्तोऽशक्यारम्भी चेत्यवज्ञातश्च भविष्यतीति विवक्षितम् । शक्ष्यतीत्यत्र कारणमाह - रिक्त इति द्रव्यहीन इत्यर्थः । सर्व इति गुणान्तरपरिपूर्णोऽपि इति विवक्षितम् । पूर्णता गौरवायेत्यत्र सर्वस्यापीति षष्ठयन्ततया विपरीतः सर्वशब्दोऽनुषक्तव्यः । गुणान्तरहीनोऽपीत्यर्थः । हिशब्दो हेतौ। यस्मादेवं रिक्तत्वपूर्णत्वयोर्लधुत्वगुरुत्वव्याप्तिलोके दृश्यते तस्मादन्तस्सार तोयपूर्ण त्वां तुलयितुं न शक्ष्यतीत्यर्थः । अत्र - "कृतशुद्धः क्रमात् पीततोयादेः पथ्यभोजिनः । वातादिभिर्न बाधा स्यादिन्द्रियैरिव योगिनः ॥" इत्यायुश्शास्त्रोक्तार्थसमाधिरनुसन्धातव्यः । वान्तवृष्टिरित्यत्र शुद्धित्रयसमाधिः । तोयमादायेति पेयादिक्रमसमाधिः । तोयविशेषणाभ्यां दोषेषु बहुलता उपशामकैः दोषाविरोधिभिश्चौषधैः संस्कृतत्वं पेयादीनां व्यज्यते । अन्तस्सार इति तैलघृतमधु- संस्कृतात्मानमित्यावेदयति । अनिलस्तुलयितुं न शक्ष्यतीत्यनेन दोषत्रयमेवममि- भवितुं (न) शक्ष्यतीति प्रतीतिः स्यात् ॥ २० ॥ अतःपरं विन्ध्याटवीप्रदेशाः । तत्रत्यास्तियश्चस्त्वहत्तसलिलसेकोत्पन्नतृणकुसु. माधुपयुज्यमानाः पथिकानां सूचयन्तश्च मुखेभ्यस्त्वत्प्रशंसावचसां प्रवर्तका भविष्यन्ती- स्यस्माद्धेतोस्तेष्वपि वर्षः कर्तव्य एवेत्याह - नीपमिति नीपं दृष्ट्वा हरितकपिशं केसरैरसिडे- राविर्भूतप्रथममुकुलाः कन्दलीश्चानुकच्छम् । दग्धारण्येष्वधिकसुरभि गन्धमाघ्राय चोाः सारङ्गास्ते जललवमुचः सूचयिष्यन्ति मार्गम् ॥ २१ ॥ सारङ्गशब्दवाच्याः षट्पदहरिणगजा यथाक्रमं नीपं कन्दलीय दृष्ट्वोर्वीगन्धं चाघ्राय जललवमुचस्ते मार्ग पथिकानां सूचयिष्यन्ति सूचयन्तः प्रशंसावाचः- प्रवर्तका भविष्यन्तीति वाक्यार्थः । लवपदेनातिव्ययो निषिध्यते । अनुकच्छमिति कदम्बकन्दलीस्थानमुक्तम् । दग्धारण्येष्वित्युर्वीगन्धखानमिति विवेकः । अर्धसः केसरैर्हरितकापिकं असमग्रोत्पत्नैर्दलैः श्यामरक्तम् । अनेनाविर्भूतप्रथममुकुला इति कन्दलीविशेषणेन च तदुपजीविनामातिशयकृतस्त्वराविशयो ध्वन्यते । यद्यपि DR. MI.S: जग्धारण्येषु ।

·२५ पूर्वसन्देशः। 'सारमः शवलो वर्णधातकः षट्पदो मृगः ।' इत्यत्र सारङ्गशब्दस्य गजवाचित्वं न दृष्टं तथापि त्वनिष्यन्दोच्छ्वसितेति 'करीव सिक्त'मिति च गजानां जलसिक्तमहीगन्धप्रियत्वं बदता कविनात्राप्युगिन्धाघ्राणनेन गजा एवं सारणशब्देनोक्ता इति मन्तव्यम् । न चाभिधानप्रन्थविरोधोऽप्यस्ति । तस्कर्तृणां लोकैकप्रमाणकानामर्थेयत्ताविवक्षाभावात् ॥ २१ ॥ अतः प्रतिपर्वतं विश्रमं कुर्वतोऽस्य तत्र तत्र कमपि कालक्षेप सपदि बुद्धा- बुपागतं यथाशक्ति परिहरणीयोऽयं विलम्ब इति बुद्धिमुत्पादयितुं कथयति उत्पश्यामीति उत्पश्यामि द्रुतमपि सखे! मत्प्रियार्य यियासोः कालक्षेपं ककुभसुरमौ पर्वते पर्वते ते । शुक्लापाझे सजलनयनैः स्वागतीकृत्य केकाः निव प्रत्युद्यातः कथमपि भवान् गन्तुमाशु व्यवस्येत् ॥ २२ ॥ ते पर्वते पर्वते कमपि कालक्षेपमुत्पश्यामि निरूपयामि । नैतत् त्वय्यविश्वा- साद् अस्माभिरुच्यत इत्याह पत्प्रियार्थ द्रुततरं यियासोरपीति । कोऽयं कालपरसम्भावितस्तमाह --- शुक्लापाङ्गः तत्तत्पर्वतस्थैः मयूरैः हर्षात् सजलनयनैः केकाः स्वागतीकृत्य केकाशब्दान् खागतशब्दस्थाने कृत्वा प्रत्युद्यातः मभ्युद्गतः । सजलनयनरित्यादिना मनोवाकर्मभिः सम्भावना दर्शिता । एवम्भूतैः सुहृद्भिः सह ककुभैरर्जुनैः सुरभिते देशे विश्रम्य परस्परवासाश्रवणकथनप्रवृत्तो भवान् कथमिवाशु गन्तुं व्यवस्येत् , अवश्यं भवेदेवं कालक्षेप इत्यर्थः । एतादृशेषु विलम्बेषु प्रिय- सुहृत् खलु भवान् अस्माकमित्ययमेवाश्रय इत्याह - सखे! इति ॥ २२ ॥ भतीतविन्ध्यस्य तव दशार्णाख्या जनपद' भविष्यन्तीत्याह- पाण्डुच्छायेति- पाण्डुच्छायोपवनातयः केतका रचिमिमै- नीडारम्भगृहबलिभुजामाकुलगामचैत्याः । स्वय्यासने परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ताः सम्पत्स्यन्ते कतिपयदिनस्थायिहंसा दशार्णाः ।। २३ ।। त्वय्यासन इत्येतत् दशाणविशेषणानां हेतुभूतमादौ कर्तव्यम् । जललव. मोकरि स्वयि समागत इत्यर्थः । सचिभिः सूच्याकारेष्वप्रेषु विकसितैः नीड , ·२० सुमनोरमण्युपेते मेपसन्देश परिगृहं गृहबलिभुनश्चटकाख्याः पक्षिविशेषाः, 'गृहगलिभु नीलकण्ठश्च' इति चटकाभिधाने हलायुधः । हंसाना जम्बुप्रियत्वात् कतिपयदिनावस्थानमुक्तम् । अनेन तद्देशस्था हंसा भवतः प्रास्थानिकगर्जनस्य श्रवणादेव न गच्छेयुः । त्वयि तद्देश गतवति लया सहैव गच्छेयुरिति सहायाधिक्यसम्पत्तिरुच्यते ॥ २३ ॥ तेषां दिक्षु प्रथितविदिशालक्षणां राजधानी गत्वा सद्यः फलमतिमहत् कामुकत्वस्य लब्धा। तीरोपान्तस्तनितसुभगं पास्यसि स्वादु यत् तत् सभूभङ्गं मुखमिव पयो वेत्रवत्याश्चलोाः ॥ २४ ।। तेषामिति । राजधानीमिति सम्बन्धः । लक्षणशब्दो नामपर्यायः । सद्य इति अतिमहतः फलस्य सद्यो लामे महत्खलु सुसमिति भावः । लब्धा लप्स्यत इति कर्मणि लटि रूपम् । लप्स्यमानं फलं दर्शयति ---- तीरेति । यद्यस्मादेववत्या नधास्तत्पयोमुखं पास्यसि । मुखं विशिनष्टि-तीरोपान्तस्तनितसुभगं सभ्रूभङ्गं स्वा. दिति च । स्तनितशब्देन सीत्कार उक्तः । इव शब्दः एवकारार्थः । पास्यस्येवे. त्यन्वयः । चलोा इति विशेषणं सभ्रूभनत्वं वक्तुमुक्तम् ॥ २४ ॥ नीचैराख्यं गिरिमधिवसेस्तत्र विश्रामहेतो. स्त्वत्सम सम्पर्कात् पुलकितमिव प्रौढपुष्पैः कदम्बैः । यः पण्यस्त्रीरतिपरिमलोद्गारिभिर्नागराणा- मुद्दामानि प्रथयति शिलावेश्मभिर्यौवनानि ॥ २५ ।। विश्रामहेतोः विश्रमार्थम् । न चास्य त्वय्यनादरः शक्तिव्य इत्याह स्वत्सम्पर्कादिति । इवशब्द एवकारार्थे । नायमाम्रकूटवम्लेच्छजनाश्रयो गिरिः , भतखत्रत्मजनवृत्तान्तदिदृक्षया दृष्टिदानं कार्यमेवेति गोतयन् विशिनष्टि-- य इति । अत्रत्यानां नागराणां यौवनान्युद्दामानीति यो वेश्यारतिपरिमनमुद्रिभिः शिला. वेश्मभिः लोके प्रथयति । पथिकजनद्वारा कोकप्रसिद्धः ॥ २५ ॥ - १. Jn. फलमपि महत्; all other com. except Ps. read फलमविककम् । २. Jn. स्वादु यत्र; Vl. Vs. स्वादुयुधम् । ३. MI. VI. V.. चलोमि । ४. Ps: पुसक्तिमिवापौरपुष्पैः ।

·पूर्वसन्देशः । विश्रान्तः सन् व्रज वननदीतीरजानां निषिश- न्नुचानानां नवजलकणैथिकाजालकानि । गण्डस्वेदापनयनरुजालान्तकर्णोत्पलानां छायादानात् क्षणपरिचितः पुष्पलावीमुखानाम् ॥ २६ ॥ एवं रम्यतरेऽपि गिरी नातिबिलम्बः कार्यः इत्यनेनोच्यते । भनेनासबसेबकत्व- मुक्तम् । यूभिकाशब्दस्सकरपुष्पलतोपलक्षणम् । नवजलकणैरिति बदता यावता तासां तापशान्तिर्भवति तावानेव सलिलव्ययः कर्तव्य इत्युक्तमित्यर्थः । एवं व्रजता लया यस्तत्र वनक्रीडाप्रवृत्तवनिताकटाक्षलक्षभावश्शक्यसम्पादस्सोऽपि तत्प्रीतिकरण व्यापा- रेण सम्पादनीय एवेत्युत्तरार्धेनोच्यते । क्लमशब्दस्य नित्यसापेक्षत्वात्समासः । अथवा रुजेत्यपि 'वष्टि भागुरिः' इति यवन्तत्वाद् वृत्तिस्थमेव भवतु । अनेन तासां छायाश्रद्धा दर्शिता ।यादानात् क्षणपरिचित इति । असौ बुद्धिपूर्वमेव छायां ददाति न गत्यनुनिष्पनैवेयं छायेति यथा ताः स्त्रियो मन्वीरन् तथा तरणिकिरणसरणि निरुध्य क्षणं क्षणमवस्थाय तन्मनश्चक्षुषां चाटूक्तीनां च विषयो भव इत्यर्थः । भाव- पदुःखस्य डायासुखस्य च मुखे सयोऽभिव्यक्तिर्भवति इति मुखपदं निक्षिप्तम् । यूथिकाजालकानि निषिञ्चन् पुष्पफललवनं कुर्वतीनां स्त्रीणां मुखाना क्षणपरिकि- वस्सन् बजेति बाक्यार्थः ॥ २५॥ अथ दिगन्तरस्थोज्जयिनीमार्गमुपदेष्टुमपक्रमते- वक्र इति- वक्रः पन्थास्तव भवतु च प्रस्थितस्योत्तराशा सौधोत्सङ्गप्रणयविमुखो माँ च भूरुज्जयिन्याः । विद्युद्दामस्फुरितचकितैस्तत्र पौराङ्नानां लोलापार्यदि न रमसे लोचनैम्चितः स्याः ॥ १७ ॥ उत्तराशां प्रस्थितस्य तवोजयिनीगमने वक्रः पन्थाः स्यात् । तब भवन, उज्जयिनीसौधोत्सङ्गप्रणयविमुखथ मा भूः । तत्र त्वं भद्धालरेव स्सा इत्यर्थः । १. Sv. V]. मगनदी; Ms. Sd. नवनदी। १. Ml. Vs. तीरजातानि सिञ्चन् । ३. All other com. except Dk. and Ps. read पदपि भवतः for तव भवतु। ४. All other com. except Dk. and Jn. read मा स्वभः । ५. All other com. except Dk, and Vl. read मथितोऽसि।

·- - ममनोरमण्युपते मेघसन्देश किं तर्हि तद्द्वमनयत्नस्य फलं, तदाह - विद्युद्दामेति । विषुद्दान्नः स्फुरणेन चकितानि कृत्वेत्यर्थः । वञ्चितः स्याः इति व्यर्थोत्पत्तिः स्या इति ॥ २७ ॥ कस्तर्हि तं गामी मार्ग इत्यत आह वीचीति- वीचिक्षोभस्तनितविहगश्रेणिकाञ्चीगुणायाः संसर्पन्त्याः स्खलितसुभगं दर्शितावर्तनाभः । निर्विन्ध्यायाः पथि भव साम्यन्तरस्संनिपत्य स्त्रीणामाचं प्रेण यवचनं विभ्रमो हि प्रियेषु ॥ २८ ॥ वीरिक्षोभेण स्तनिता शब्दं कुर्वती विहगश्रेणिरेव काचीगुणो यस्याः । स्वद्गत- मनस्कतया मार्गवर्तिष्पलादिषु सम्भूतेन स्खलितेन सुभगमनुरागयोतकस्वान्मनोहरं यथा भवति तथा संसर्पन्त्याः । दर्शितावर्तनाभेरित्यपि कर्मधारयपूर्वो बहुव्रीहिः । एवंभूतायाः निर्विन्भ्याया रसाभ्यन्तरो भव । निर्विन्ध्यासम्मोगरस भाभ्यन्तरे मात्मनि यस्स इत्येको निर्विन्ध्योदकमाभ्यन्तरे इत्यपरः। पथीत्ययनलभ्यत्वं मदति । समिपत्य त्वमेव तामुपेत्य । ननु प्रणयसूचकवामिश्रणरहितायां तस्यां कुतः सम्भोग. प्रसक्तिरित्यत आह श्रीणामिति । बाध श्रेष्ठ रसावहमिति यावत् । प्रणयवचनं प्रणययोतकवाम्मिश्रणं विभ्रम एव, न तात्वादिव्यापारः । हिशब्दोऽस्मिन] रहसि विजनविवादं पोतयति ॥ २८ ॥ अथ सिन्धुर्नाम नदी भविष्यति । सापि त्वया सम्भावनीयैवेत्याह-रेणीति- वेणीभूतप्रतनुसलिला तामतीतस्य सिन्धुः पाण्डुच्छाया तटरुहतरुभ्रंशिभिशीर्णपणैः । सौभाग्यं ते सुभग! विरहावस्थया व्यञ्जयन्ती कार्य येन त्यजति विधिना स त्वयैवोपपायः॥ २९ ॥ तामतीतस्य निर्विघ्न्यामतिक्रान्तस्य वेणीभूतं वेणीकृतं प्रतनु भत्यस्पं सलिलं यस्याः सा इति प्रथमान्तः पाठः । तटरुहेभ्यस्तेभ्यो भ्रष्टैः शीर्णैः पढ़ः पर्णैः पाण्डुच्छाया १. Ms. Sd. Vs. रसाभ्यन्तरम् । १.sd. प्रणयि वचनम्। ३. DE. St. सलिला मा स्वतीतस्य% M]. सनिकासाबतीतस्य । X, All other com. read atat for stof ·. पूर्वसन्देशः। सिन्धुसंज्ञा नदी भविष्यतीति शेषः । अनया स्वद्विरहसम्भूतयावस्थवा ते सामान्य कोके व्यञ्जयन्ती सा कार्य पाण्डत्वं च येन विधिना स्यमति स त्वयैवोपपाचः। न तस्या वामिश्रणं प्रतीक्षितव्यमित्येवकारार्थः ॥ २९ ॥ अतःपरमवन्तिविषयाः, तत्र खलु त्वत्प्राप्यो देश इत्याह प्राप्येति पाप्यावन्तीनुदयनकथाकोविदग्रामवृद्धान् पूर्वोद्दिष्टामनुसर पुरीं श्रीविशाल विशालाम् । स्वस्पीभूते सुचरितफले स्वर्गिणां गां गतानां शेषैः पुण्यैर्हतमिव दिवः कान्तिमत्खण्डमेकम् ॥ ३० ॥ them. (उदयनेति ।) उदयनो वत्सराजः । तत्र (अवन्त्यां) पद्धा अपि रसिका एवेत्यनेनोच्यते । पूर्वोद्दिष्टां 'मा च भूरुज्जयिन्याः' इत्यत्रोक्तामुज्जयिनी विशाला विशालापरपर्यायां भीविशाल भीमतीम् । श्रीमत्त्वमुक्तं विवृणोति - स्वल्पीभूत इति । रचितानां विश्वजिदादीनां स्वर्गास्ये फले स्वल्पीभूते भुक्तपाये तत्र पूर्ववववस्था- नाशक्त्या भुवङ्गतानां शेषैः पुण्यैः तेषामेवादत्तफलैरंशैनिमित्तभूतैः तत्फलोपभोगार्थमिति यावत् । कृतं धान्ना अकल्पितं दिवः खण्डमिवास्यास्यानागमितत्वदोषं परिहरबाह--- इव इति । अरमणीयतायां तु न कियानपि भोग इत्याह -कान्तिमदिति ॥२०॥ - भनेन स्वर्गीपम्यकथनेन दुःखासम्मिन्नं तत्र सुखमित्युक्तम् , तदेव कचिद्विषये वर्शयति - दीर्घाकुर्वमिति - दीर्घाकुर्वन् पटुमदकलं कूजितं सारसानां प्रत्यूषेषु स्फुटितकमलामोदमैत्रीकषायः । यत्र स्त्रीणां हरति सुरतग्लानिमानुकूला सिनावातः प्रियतम इव प्रार्थनाचाटुकारः ॥३१॥ यत्र स्त्रीणां सुरतग्लानि प्रत्यूषेषु सिमानदीसम्भूतो वातो हरतीत्यन्वयः । पटुना प्रचुरेण मकरन्दास्वादभुवा मदेन कलं सारसानां कूजितं दीर्घाकुर्वन् अविरतं भावयन् । स्फुटितेति । विकसितपङ्कजापामोदसम्पर्कसुरभिः अङ्गानुकूलः सुखस्पर्शः । 1. Jn. Ps. उपसर for अनुसर । Jn. Ms. Ps. कृतमिष for समिव । 1. MI. Ps. V.भिप्रावातः। . .

·२८ सुमनोरमण्युपेते मेघसन्देशे एभिर्विशेषणैः श्रोत्रप्राणस्वचा प्रीतिकरत्वमुक्तम् । प्रार्थनाचाटुकारः प्रियतम इवेति । प्रियतमो हि सुरतकान्तायां कान्तायां सत्यां चाटूक्तिभिः तस्या रागमुत्पाद- यतीति प्रसिद्धमेव ॥ ३१ ॥ भय ‘सौधोत्साप्रणयविमुखो मा भूः' इत्यनेन रमणीयताप्रस्तुतेषु हम्मे मार्गश्रममपनीय मुक्तिमुक्तिसाधनं महाकालाक्ष्यं महादेवपुरं गच्छेरित्याह -जालो- द्वीणरिति द्वाभ्याम् नागद्गीणरुपचितवपुः केशसंस्कारधूपै- न्धुप्रीत्या मवनशिखिभिर्दचनृत्योपहारः । हम्र्येष्वस्याः कुसुमसुरभिवध्वसिमान्तरात्मा खेदं नीत्वा ललितबनितापादरागादिवेषु ॥ ३२ ॥ भर्तुः कण्ठच्छविरिति गणैः सादरं वीक्ष्यमाणः पुण्यं यायाखिश्वनगुरोर्धाम चण्डेपरस्य । भूतोद्यानं कुबलयरजोगन्धिभिर्गन्धवत्या- स्तोयक्रीडाविरतयुवतिस्नानतिक्कैर्मरुद्भिः ॥ ३३ ॥ भवखिन्नान्तरात्मा भस्याः हर्येषु खेदं नीत्वा चण्डेश्वरस्य अम्बि- कापतेर्धाम भवनं यायाः इति सम्बन्धः । जालोद्रीणैः गवाक्षनिष्क्रान्तैः केशकलाप संस्कत कल्पितैः भूपैः, 'धूपोऽसौ गन्धवासितः' इति वैजयन्ती। उपचितवपुः वर्धितशोभम् । अनेन गिरिशिखरनिवासादभ्यधिकगुणोऽस्या हम्र्येषु निवास इत्युच्यते । गिरिलभ्यं सुहृत्समागममुखमप्यस्त्येवेत्याह – बन्धुप्रीत्येति । 'ककुभसुरभी' इत्युकं गिरिगुणं हाणां दर्शयति कुसुमसुरभिष्वित्यनेन । भर्तुः कण्ठच्छविरिति निलप्य भगवदनुचरैः भूतगणैः सादरं दृश्यमानः । पुण्यं पापहरं श्रेयस्साधनं च । त्रिभुवन गुरोः त्रिलोकीस्वामिनः सृष्ठिस्थितिसंहारकर्तुरिति यावत् । पुण्यत्वेन विशेषितं धाम रमणीयत्वेनापि विशिनष्टि - धूतोयानमिति । भनेन जलकुसुमानामधानकुसुमानां युवत्यारागाणां च परिमलवाहिना वायुना हर्षितविश्वजनमियुक्तं भवति ॥३२-१३ ॥ १. Sv. धूमैः for धूपैः। १. DR. Jn. नृत्तोपहारः । ३. DR. Ml. अवखेदं नयेथाः for अखिमान्तरात्मा। ४. DR. पश्यन् लक्ष्मी, 11. सक्ष्मी पश्वन for दं नीखा। :

·- पूर्वसन्देशः। २९ पूर्वश्लोके पूर्वोत्तरार्धाभ्यां धामः पुण्यत्वं रमणीयत्वं चोक्तम् । तत्र पूर्वार्धानुरो- धेन श्रेयस्सम्पादनप्रकारं तावदाह अप्यन्यस्मिमिति मप्यन्यस्मिन् जलधर! महाकालमासाद्य काले स्थातव्यं ते नयनविषयं यावदेत्येति भानुः । कुर्वन् संध्यावलिपटहतां शूलिनः श्लाघनीया. मामन्द्राणां फलमविकलं लप्स्यसे गर्जितानाम् ॥ ३४ ॥ अन्यमिन् काले महाकालमासाद्यापीति । यद्यन्यस्मिन् काले गतिवशात् प्राप्तिः स्यात् तथापीत्यर्थः । ते त्वया तावत् स्थातव्यं प्रतिपालयितव्यं यावदानु. नयनविषयमत्येति । किं मया लभ्यते तदाह -कुर्वनिति । शूलिनः सन्ध्यावलि- पटहतां कुर्वन् आमन्द्रागां गम्भीरतराणां गर्जितानां फलं तत्सद्भावप्रयोजनमविकलं समय लप्स्यसे सायसन्ध्यावलिसेवा महाफलेति शैवागमप्रसिद्धिः । तां दर्शयति श्लाघनीयामिति ॥ ३४ ॥ उत्तरार्धानुरोधेन मुखसम्पादनप्रकारमप्याह-पादन्यासेति- पादन्यासक्वणितरशनास्तत्र लीलावधृतैः रत्नच्छायाखचितवलिभिश्चामरैः क्लान्तहस्ताः । वेश्यास्त्वत्तो नखपदसुखान् प्राप्य वर्षाग्रविन्दन आमोक्ष्यन्ति त्वयि मधुकरश्रेणिदीर्घान् कटाक्षान् ॥ ३५ ॥ तत्र सन्ध्याबलिकाले महाकालनाथपरिचारिका वेश्या नवेषु नखपदेषु सुखस्पर्शान् वर्षप्रथमविन्दून् त्वत्तः प्राप्य त्वयि कटाक्षान् आमोक्ष्यन्ति । वर्षविन्दून वेश्यां प्रापय्य तत्कटाक्षाविषयत्वं सम्पादयितव्यमित्यर्थः । पादन्यासेन प्रदक्षिणक्रियार्थेन क्वणितरशना वाचालमेखलाः, कारणसाम्यान्नपुरक्वणनमपि सिध्यति । लीलावधूतैश्चामरैः क्लान्तहस्ता इति । अनेन तासां लघुद्रव्यसाधनयापि बीलया क्लमो भवतीति ललितत्वातिशय उच्यते । वलयकवणक्वणनमपि सिध्येत् । रलच्छायया खचिता रूषिता वलयः शिस्परेखा येषां तैः । भूषणक्वणन- कबनेन क्लमकथनेन च रतिसमाधिः स्फुरति इति ॥ ३५ ॥ अथ शारेणैव स्वेन भगवदाराधनप्रकारमाह- पयादिति- - .. Ms. Sd. Sv. VI. अभ्यति for भत्येति ।

·सुमनोरमण्युपेते मेघसन्देशे पथादुर्भुजतरुवनं मण्डलेनाभिसीना सान्ध्यं तेजः प्रतिनवजपापुष्परक्तं दधानः । नृत्चारम्भ हर पशुपतेरानागाजिनेच्छा शान्तोदेगः स्तिमितनयनं दृष्टभक्तिर्भवान्या ॥३६ ॥ पथात् सन्ध्योत्सवानन्तरं - पशुपतेतारम्भे सन्ध्यारागसषितस्त्वं पण्डलेन वर्तुलेनाकारेण तस्य उच्चैरुन्नतं भुजतरुवनमभिलीनः अवतीर्णो भूत्वा भाद्रनागा- जिनेच्छां हर पूय इति वाक्यार्थः । एवं कृते भवानी च परितुष्टा भवेदित्याह - शान्तेति । नृते आरभ्यमाणे सत्यानागजिनेच्छा तस्य सम्भवति । एतसिद्धयर्थमि- दमत्रोपाख्यानं द्रष्टव्यम्- पुरा खलु भगवान् गजरूपिणमसुरं विचित्रेण पराक्रमेण निहत्य तधर्म रुधिराईमेवोक्षिप्य रकावसिक्ततनुर्भवान्या च भयविहलयोद्धीक्ष्यमाणः शौर्यमनो ननर्त इति ॥ ३६॥ अय महाकालमतीत्य नगरीशेषवर्तिनोऽपि तस्य रामाकटाक्षविषयवसम्पाद- नप्रकारमाह-गच्छन्तीनामिति गच्छन्तीनां रमणवसतिं योषितां तत्र नक्तं रुद्धालोके नरपतिपथे सूचिभेद्यैस्तमोभिः । सौदामिन्या कनकनिकपस्निग्धया दर्शयोवीं तोयोत्सर्गस्तनितमुसरो मा च भूर्विक्लवास्ताः ॥ ३७ ॥ तत्र विदिशायां नरपतिपथे तमोभिः रुद्धालोके अवलोकनमालोकः । रमणवसति गच्छन्तीनां योषितां सौदामिन्योवी दर्शयेत्यर्थः । कनकनिकष- स्निग्धयेति । रूक्षया चेद् दृष्टिप्रतिघातादुर्वीदर्शनमेव न सिध्येदिति भावः। तोयो- सर्गस्तनिताभ्यां मुखरच मा भूरिति विद्युद्विधिप्रसक्तयोः प्रतिषेधान्मखरशब्देनोद्वेग- विषयत्वं लक्ष्यते । विक्लवास्ता इति । विधौ निषेधे चायमेव हेतुः । अस्मदादिवत् तमसि गन्तुं तोयोत्सर्गस्तनितादीनि च सोढुं नैव खलु तासां शक्तिरस्तीत्यर्थः ॥३७॥ एवं साधितधर्मकामेनापि त्वया विद्युत्खेदनिवृत्तये सिप्रावातप्रवृत्तिनिरीक्षणाय च सा रात्रिः समस्ता तत्रैव नेतन्या, गन्तव्यं चापरेयुरित्याह - तां स्थापिदिति १. All other com. except Dr. read नृत्यारम्भ। २. All other com. read सौदामन्या। *. All other com, except Dk. and Jn. read AT 1 ·ov.0.7 पूर्वसन्देशः । तां कस्यांचिद्भवनवलभी सुप्तपारावताय नीत्वा रात्रि चिरविलसनात् खिलविद्युत्कलनः । दृष्टे सूर्ये पुनरपि भवान् वाहयेदवशेष मन्दायन्ते न खलु सुहृदामभ्युपेतार्थकृत्याः ॥ ३८ ॥ सुप्तपारावतायां 'सुखसुप्तं न बोधयेद्' इति निषेधातिक्रमो मा भूदित्यर्थः । अध्वशेषमिति । भनेन त्वर।तिशयोत्पादनायाध्वनो गतप्रायत्वं स्मारयति । "सुहृदर्थ प्रतिश्रुत्य ये तु पश्चान्न कुर्वते । तेषां पापेन लिप्येयं नायास्ये यद्यहं पुनः ॥" इत्यादीतिहासवेदिनं भवन्तं प्रति पुनरुक्तमेव वाहयेदिति विधानं कृतमित्याह - मन्दायन्त इति ॥ ३८॥ तस्मिन् दिवसे दिवसान्तरेषु वा यदा सूर्योदये यात्रा सम्भवति तदैवं कर्तव्य- मित्याह-तस्मिन् काल इति- तस्मिन् काले नयनसलिलं योषितां खण्डिताना शान्ति नेयं प्रणयिभिरतो वम भानोस्त्यजाशु । पालेयास्त्रं कमलनयनात् सोऽपि हतु नलिन्याः प्रत्यावृत्तस्त्वयि कररुधि स्यादनल्पाभ्यसूयः॥ ३९ ॥ सस्मिन् काले मानोर्वर्त्म नलिनीप्राधिमार्गमाशु त्यजेत्यन्वयः । आशुत्यागे कारणमाह खण्डितानां योषितां नयनसलिलं प्रणयिभिः शान्ति नेयमि- स्यनया लोकयात्रया सोऽपि भानुर्नलिन्याः स्वप्रेयस्याः प्रालेयास्त्रं कमलनयनात् इतुं प्रमाष्टुं प्रत्यारस उपागतस्त्वयि कररुषि हस्तरोधके स्यादेवानरपाभ्यस्य इति ॥ ३९॥ मथ गम्भीरा नाम नदी भविष्यति, सापि निर्विन्ध्यावद्विममान्दर्शयिष्यत्येव । सत्र गम्भीरहृदयत्वाद् बहुकालसाध्योऽस्या रागोत्पादनेनानुभव इति मत्वा तामप्य- नाडत्य सहसैव न गन्तव्यम् , दर्शनसमकारमेव तस्या मनसि तब प्रवेशनिग्धयादि- स्याह-गम्भीरेति- १. All other com. except Sv• and Vs. read कमलवदनाद ।

·। - १२ ममनोरमण्युपेते मेषसन्देखें गम्भीरायाः पयसि सरितश्चेतसीव प्रसने छायात्मापि प्रकृतिसुभगो लप्स्यते ते प्रवेशम् । तस्मादस्याः कुमुदविशदान्यहसि त्वं न धैर्या- न्मोघीका चटुलाफरोद्वर्तनप्रेषितानि ॥४॥ निर्विन्ध्यावद् गम्भीरायाः सरितोऽपि प्रसने चेतसि पयसि ते छायात्मा प्रतिविम्वरूपो देहः प्रकृतिमुभगो (प्रवेश) लप्स्यते प्राप्स्यति । चेतःस्थानगतमान्तरं पयो- ऽस्यावेत इति मन्यते । इवशब्द एवकारार्थः, लप्स्यत एवेति सम्बन्धनीयः । चेतसि नैव भवताति भावः । तस्मादस्याः शफरोद्वर्तनप्रेक्षितानि स्खलितगत्यादीनि च द्रष्टव्यम् । त्वं धैर्याद दुष्करत्वयुद्धिजन्यात् मोषीकर्तुं नाईसीति ॥ १० ॥ मथ कृतगम्भीरासम्भोगस्यास्य तत्सकाशान्निष्कमणमशक्यमेव मवेदिति मत्वा तत्रावधानमुत्पादयितुं तदशक्यतां तावत् स्मारयति तस्याः किश्चिदिति- तस्याः कित्रित् करधृतमिव प्राप्तवानीरशाखं हत्वा नीलं सलिलवसनं मुक्तरोधोनितम्बम् । प्रस्थानं ते कथमिव सखे लम्बमानस्य भावि ज्ञातास्वादो विवृतजघनां को विहातुं समर्थः ॥४१॥ प्रियतमे त्वयि दृष्टिपथमुपसरति रिरंसावशेन संसमानत्वादीषत्करेण विधुत- मिव संसक्तवेतसशाख सलिलवसनं मुक्तरोधोनितम्ब विमुकं तीररूपं भोणीचक्र यथा भवति तथा हत्वा लम्बमानस्य तया सह क्रीडाविशेषविलम्ब कुर्वतस्ते कथमिव प्रस्थानं भावीत्यशक्यतामुक्त्वा लोकप्रसिद्ध्या समर्थयते शातास्वाद इति । बीमोगरसाभिज्ञ इत्यर्थः । विश्तजघनां प्रकटितश्रोणीचक्रपुरोमागाम् । नितम्बशब्दस्यात्र ‘पश्चानितम्बः स्त्रीकव्याः' इत्यमरसिंहोकोऽर्थों नाशीकार्यः । 'नितम्बः पश्चिममोणीविभागे करके कटौ इति वैजयन्त्या कटिप्रदेशमात्रवाचिस्वमुक्तम् , तदेव गृहीतव्यम् । पश्चिमभागवा. चित्वे विवृतजघनामिति पुरोभागवाचिना जघनपदेनानुवादासम्भवात् को विहातुं समर्थ इति नात्र विद्ववविद्वद्विभागो वृद्धयुवतिविभागो वा दृश्यत इत्यर्थः । बिहामिति 1. DR. Ml. Ps. Vl. अपि tor इवं । २. Ms. Sd. Sv. St. Vs. विपुलजपना, VI पुलिगमनाम् ।

·- पूर्वसन्देशः । ३३ स्ववशां रहसि समीपवर्तिनीमनुरागिणीं परिहर्तुमिति घोत्यते । तस्मात्तर्हि पूर्वमुक्तं मोघीकर्तुं नाहतीति तत्राह सखे इति । अस्ति खलु प्रस्थाननिर्वाहकमत्र सखित्वं मत्समानदुःखत्वं नामैकं वस्त्वित्यर्थः । तदुक्तं कुमारसम्भवे- "दयितास्वनवस्थितं नृणां न खलु प्रेम चलं सुहृज्जने" इति ॥११॥ अथ देवांगेरिप्रदेशयायिनस्तवाप्युज्जयिनीवासिनामिव रतिश्रमापनोदी वायुभ- विष्यतीत्याह - त्वभिष्यन्देति- त्वनिष्यन्दोच्छ्वसितवसुधागन्धसम्पर्करम्यः स्रोतोरन्ध्रस्तनितसुभगं दन्तिभिः पीयमानः । नीचैर्वास्यत्युपजिगमिषोर्देवपूर्व गिरि ते शीतो वायुः परिणमीयता काननोदुम्बराणाम् ॥ ४२ ॥ त्वत्तो निष्यन्देन वर्षेणोच्छ्वसिताया वसुधाया गन्धेन सम्पर्कात् सुरभिः, मत एव स्रोतोरन्ध्रस्तनितेन नासेन्द्रियद्वारवर्तिना शब्देन सुभगं मनोहरं यथा भवति तथा दन्तिभिः पीयमानः, प्रावृषेण्यत्वात् शीतो वायुः नीचैः शनैः शनैः ते वास्यति । 'स्रोतोऽम्बुनिर्गमद्वार इन्द्रियेऽप्सु जलस्रुतौ' इति वैजयन्ती । देवपूर्व गिरिसुपजिगीमपोरिति । स्ववाचके गिरिशब्दे देवशब्दः पूर्वो भागो यस्य तं उपजिगमिषोः । तद्देशवर्तिनां मनुष्याणामुपकारक एवायं वायु- रित्याह-काननोदुम्बराणां परिणमयिता उपभोगक्षमामवस्थां जनयन् इति ॥४२॥ वत्र भगवदाराधनेन महान् पुण्यपूरः सम्पादनीय इत्याह तत्र स्कन्द. मिति तत्र स्कन्दं नियतवसति पुष्पमेघीकृतात्मा पुष्पैः साधु स्नपयतु भवान् व्योमगाजला.ः । रथाहतोमवशशिभृतो वासवीनां चमूना- मत्यादित्यं हुतवहसुखे सम्भृतं तद्धि तेजः ।। ४३ ॥ 1. All other com. read पनित for स्तनित। २. Jn, मधुरं for सुभगं । .. Jn. P. मातः। ४. All other com, except Ps. read पुष्पासारैः for पुष्पैः साधु । ५. Sd. वसूनां।

·३१ सुमनोरमण्युपेते मेघसन्देशे तत्र देवगिरी नियतवसति नित्यसन्निहितं ‘स्कन्दं भवान् पुष्पमेधो भूत्वा व्योमगङ्गाजलेन आः प्रोक्षितैः साधु भक्त्या स्नपयतु स्थगयतु । एवं तदनुरूप- माराधनप्रकारमुक्त्वा तत्र भक्तिमुत्पादयितुं देवं प्रशंसति ---रक्षेति । नवशशिभृता महादेवेन तारकाद्युपप्लुतानां वासीनां चमूनां रक्षाहेतोः देव्यां सम्भृतमाहृतं पुन- देव्या तत्सोढुमक्षमया भूतधान्यां पृथिव्यां तया चाक्षमया हुतबहमुखे। कर्मधारयो. ऽयम् , मुखं हि देवानामग्निः । तेन चाक्षमेण गङ्गायाम् , तया शरवणे कृत्तिकासु च सम्भृतम् । अत्यादित्यं अतिक्रान्तद्वादशादित्य, तेजःपुञ्ज हि तदित्यर्थः । मध्य- वर्तिनो वहेरुपादानेन पूर्वापरस्थानान्युपात्तानि भवेयुरिति मत्वोक्तं हुतवहमुख इति । अम्बिकायां तेजस आधाने भगवतः शरीरकर्तृत्वं स्थानान्तरेषु मानसमिति द्रष्ट- व्यम्॥४३॥ पुनरपि तदाराधनप्रकारमाह---ज्योतिलेखेति- ज्योतिर्लेखावलयि गलितं यस्य बह भवानी पुत्रप्रेम्णा कुवलयदलक्षेपि कर्णे करोति । धौतापाङ्गं हरशशिरुचा पावकेस्तं मयूर पश्चादद्रिग्रहणगुरुभिर्गनित तयेथाः ॥ ४४ ॥ ज्योतीरूपा लेखा एवं वलयान्यस्येति लेखावलयि, अत एव कुवलयदल- क्षेपि तन्निन्दाकारि गलितं स्वयमेव भ्रष्टं यस्य बर्ह भवानी पुत्रप्रेम्णा कणें करोति अवतंस कल्पयति । पुत्रप्रेम्णेवत्यत्र लिङ्गं यस्य बर्हमिति। मयूरान्तरे बर्दानगी- कारात् पुत्रस्नेह एव कारणं न बह स्नेह इति सिध्यति । तं पावकरेग्न्यपत्यस्य मयूर हरशशिरुचा विशेषतः शुक्सापा अद्रिवहगगुरुभिः अद्रिणा गुहाभिः स्वीकर- णात् प्रतिशब्देन महद्भिः गजितैः पश्चात नर्तयेथाः। हरभवानीसम्बन्धकथनेन तावप्य- नेन कर्मणा प्रीतौ स्यातामिति विवक्षितम् ।। ४४ ॥ भाराध्यैनं शरवणभवं देवमुल्लविताना सिद्धद्वन्द्वैर्जलकणभयाद् वीणिभिर्मुक्तमार्गः । व्यालम्बेथाः सुरमितनयालम्भजां मानयिष्यन् स्रोतोमा भुचि परिणतां रन्तिदेवस्य कीर्तिम् ॥ ४५ ॥ 1. JD. M1. कुवलयदलप्रापि, VI. कुवलयपदप्रापि, St. उघडयदलस्पर्धि। २ V. भुवं for भवं। .

·THE पूर्वसन्देशः । भाराध्येति । पूर्वोक्तं हुतवहपदं स्थानान्तराणामप्युपलक्षणमिति द्योतय माह-शरवणभवमिति। वीणिभिः वीणावद्भिः जरूभयहेतुरिदं विशेषणम् । आई- तन्त्रीका वीणाः न स्वनन्तीति । (व्यालम्बनन? यज्ञा । पशूनां आलम्भेन) तचर्मराशेर्जाता चर्मण्वतीसंज्ञा रन्तिदेवस्य राज्ञः कीर्ति (मानयिष्यन व्यालम्बेथाः)। अनेन माननी. यत्वमुक्तम्॥८५॥ त्वत्सम्माननकाले त्वामेव. निमित्तीकृत्य देवा अपि तां मानयिष्यन्तीत्याह त्वय्यादातुमिति- त्वय्यादातुं जलमवनंत शाणिो वर्णचोरे तस्याः सिन्धोः पृथुमपि तनुं दरभावान प्रवाहम् । प्रेक्षिष्यन्ते गगनगतयो नूनमावज्य दृष्टी- रेकं मुक्तागुणमिव भुवः स्थूलमध्येन्द्रनीलम् ॥ ४६ ॥ शाङ्गिणो वर्णचोरे नौलतरे त्वयि जलमादातुमवनते तस्याः सिन्धोः पृथुमपि प्रवाहं दूरभागत् तनुं स्वस्पमिव लक्ष्यमाणं भुवो मुक्तागुणमिव गगन- गतयः प्रेषिष्यन्ते। प्रशब्देन दीर्घकालादरनैरन्तर्याणि सूचितानि । स्थूलमध्पेन्द्र- नीलं स्थूलो मध्यस्थ: इन्द्रनीलमणिर्यस्य स तथोक्तम् ॥१६॥ अथ दशपुरं नाम नगरं भविष्यति । तत्र भवतो भूयाननुभव इत्याह---- तामुत्तीर्येति- तामुचीर्य व्रज परिचितभूलताविभ्रमाणां पक्ष्मोत्क्षेपादुपरिविलसत्कृष्णशारप्रभाणाम् । कुन्दशेपानुगमधुकरश्रीमुषामात्मबिम्ब पात्रीकुर्वन् दशपुरवधूनेत्रकौतूहलानाम् ।। ४७ ॥ परिचयोऽभ्यासः । ऊर्ध्ववर्तिविषयनिरीक्षणात् पक्ष्मोत्क्षेपः, कृष्णेन शारा प्रभा, कृष्णशारप्रमा, उपरि विलसन्ती सा येषामिति विग्रहः । कृष्णशब्दोऽत्र गुण- वाची ; प्रभाशब्दः सितप्रभां वदति ; शारशब्दो वर्णद्वयसाकर्यमाह । कुन्दपुष्पस्यो- परि क्षेपः कुन्दक्षेपः तस्मिन् सत्यनुगच्छतीति कुन्दक्षेपानुगः, ततः कर्मधारयः, ततः षष्ठीसमासः, तां मुष्णातीति कुन्दक्षेपानुगमधुकरश्रीमुट् तेषां कौतूहलानां कुतूहलकार्याणां वीक्षणविशेषाणां आत्मविम्वं स्वशरीरं पात्रीकुर्वन् । स्निग्धनीलत्वा- दिमिः स्वगुणैस्तासां कुतूहलोत्पादनमत्र कृअर्थः ॥ ४७ ॥ , ·३६ सुमनोरमण्युपेते मेधसन्देशे अथ ब्रमावर्तः तन्मध्यवर्ति कुरुक्षेत्रं च पुण्यदेशौ भविष्यतः । तत्र पुण्यत्व. तारतम्य त्वरातिशयं च निरूप्य व्यापारविशेष विदधाति--ब्रह्मावर्तमिति - प्रमावर्त जनपदमथ छायया गाहमानः क्षेत्रं क्षत्रप्रधनपिशुनं कौरवं तद्भजेथाः। राजन्यानां शित शरशतैर्यत्र गाण्डीवधन्वा धारापातस्त्वमिव कमलान्यभ्यवर्षन्मुखानि ॥ ४८ ॥ "सरस्वतीदृषद्वत्योर्देवनद्योर्यदन्तरम् । तं देवनिर्मितं देश ब्रह्मावर्त प्रचक्षते ॥" इति मनुः । तत्र छायया गाहमानः सन् भारतं युद्धमिहातीतमिति कैश्चिल्लिङ्गः सूचयन्तं तन्मध्यदश कुरुक्षेत्रं शरीरणव भजेथाः । अत्र छायया गाहनबुद्धिः कर्तव्ये- त्यर्थसिद्ध छायागाहनं विदधतोऽभिप्रायः । तदिति पुण्यत्वप्रसिद्ध स्मारयति । अस्य पुण्यत्वातिशय भूमण्डलवासिनामनुमतिं दर्शयति--- राजन्यानामिति । धारापात- रिति शराणामक्षय्यत्वं पर्यायमुक्तत्वमयत्नमुक्तत्वं चोच्यते । त्वमिवेति सहायानपेक्षत्वं वदति । कमलानीति म्रियमाणानां मुखविकासमाह ।। ४८ ॥ या तु ब्रह्मावर्तस्योत्तरसीमा नदी सरस्वती नाम तस्यामाप्रवनमपि कर्तव्यमेवे- त्याह-हित्वा लामिति हित्वा हालामभिमतरसां रेवतीलोचना बन्धुस्नेहात् समरविमुखो लागली याः सिषेवे । कत्वा तासामभिगममपां सौम्य ! सारस्वतीना- मन्तःशुद्धस्त्वमसि भविता वर्णमात्रेण कृष्णः ॥ ४९ ॥ लागली बलभद्रः । रेवती तद्भार्या । लोचनप्रतिबिम्बे लोचनशब्दः । बन्धु- स्नेहात् समरविमुखः युधिष्ठिरदुर्योधनयोस्तुल्यबलात् स्नेहात् भारतसमराद्विमुखो भगवाननन्तः सनियमकं याः सिषेवे तासां सारस्वतीनामपामन्तरभिगमं कृत्वा १. All other com.except Dk. Jn. and Ml. read अधः for अथ.। २. VI. अभ्याषिञ्चत् for अभ्यवर्षत। 1. Allother com. except Dk. and Jr. read बन्धुप्रीत्या। ४. Jn. अधिगमं। - ·- पूर्वसन्देशः । स्वं शुद्धो भविता । श्रीरामकृष्णव्यासादिवद्वर्णमात्रेण कृष्ण इत्यर्थः । जलादानमर्थ- सिद्धं भवतीति मत्वा प्लवनमेवोक्तम् ॥ ४९ ॥ ततो गच्छतस्तव तत्समा तदधिका वा गङ्गानदी पथि भविष्यतीत्याह तस्मादच्छारात --- तस्माद् गच्छेग्नुकनखलं शैलराजावतीर्णा जहोः कन्यां सगरतनयस्वर्गसोपानपतिम् । गौरीवको भ्रुकुटिरचना या विहसेव फेनैः शम्भोः केशग्रहणमकरोदिन्दुलग्नोमिहस्ता ॥ ५० ॥ हिमवत्पादः कनखलः । शैलराजो हिमवान् । जह्वोः कन्यां गङ्गाम् । अवतरणकार्यमुक्तं सगरेति । न च हिमवानप्यम्या जन्मभूमिरिति योतयितुं महादेव- जटामप्यावासभूमिं गौरीसपत्नीत्वमुत्प्रेक्ष्य तदनुरूपेणोक्तिप्रकारेण दर्शयति --- गौरी- वक्त्रेति । तया त्वाश्रयत्वेन कृतस्य जटाग्रहणस्य केशग्रहणशब्दोपादानात् चुम्बना- अकेश(ग्रहण)प्रतीतिः स्यादिति भावः । इन्दुलग्नाहिस्तेति । भर्तुर्यहयितं भूषणादि तदपीतरसमक्षमपरा स्वहस्ते करोतात्येतदपि सपनाहेलनमेव इत्यभिप्रायः ॥५०॥ अथ तदीयसाललोपादाने त्वत्स्थितिप्रकारविशेषेण तस्या अपि शोमाविशेषस्त्वया सम्पादयितुं शक्य इत्याह --- तस्या इति तस्याः पातुं सुरगज इव व्योनि पश्चार्धलम्बी त्वं चेदग्छस्फटिकविशदं तर्कयस्तिर्यगम्मः । संसर्पन्त्या सपदि भवतः स्रोतसि छायया सा स्थादस्थानोपगतयमुनासङ्गमेवाभिरामा ॥५१॥ त्वं व्योम्न्येव स्थित्वा तिरश्रीनः पश्राधलम्बी च भूत्वा चेत् तस्या अम्भः पातुं तर्कगेस्तर्हि सपदि स्रोतसि संसर्पन्त्या कात्स्येन व्याप्नुवया भवतः डायया सा गङ्गा अस्थाने कनखलेदेशेऽप्युपगतेव यमुनासङ्गमं अभिरामा स्यादित्यर्थः । अवगाह्य पाने क्रियमाण छाया न स्यादिति कृत्वा व्योम्न्यवस्थान- मुक्तम् । तिर्यगवस्थानाभिधानं तु शरीरेण नदीव्यातिसिद्धये कृतम् । न सस्वति. •. Di. गौरीं वक्त्रे त्रु कुटिरचना; nil other com. except Ps. read गौरीवत्र कुटिरचना। २. Sd. Sv. VI. Vs पूर्वार्धलम्बा । ३. MI. Ps. S1. Vs. छाययासौ । -- ·३८ सुमनोरमण्युपेते मेघसन्देशे पृथ्व्यः प्रपातदेशे नद्यः, अतम्तियंगवस्थानेनैव नदीव्याप्तिः सिद्धयेदेव, न तु विशेषण देहदैर्ध्यसम्पादनापक्षा स्यादिति भावः । पातुमित्यनेन मुग्वस्य तावत् सलिलदेशं यावलम्बनमुक्तं भवतीति मत्वा काट्यन्तरम्यापि तादृक्त्वसिद्धये पश्चार्भलम्बीयुक्तम् । सलिलप्रान्तयोर्मेघकोट्योश्च बहुविच्छेदे सति छायवेयमिति निश्चयाचमुनाबुद्धिर्न स्यादिति भावः । सुरगज इति । सोऽपि व्योमचारी कदाचित् खानेच्छाभावे तामनवगाह्य व्योम्न्येव स्थित्या पिबेत मार्गवशातिरश्चानश्च भवेत् । लम्बितकर- चरणत्वमप्यस्त्येव ॥ १ ॥ अथ ततो गत्वा विश्रमाय हिमवच्छिखरावस्थितस्य भवतोऽचलान्तरालभ्यः कोऽपि शोमाविशेषो भविष्यतीत्याद आसीनानां सुरभितशिलं नाभिगन्धैर्मगाणां तस्या एव प्रभवमचलं प्राप्य गौरं तुषारैः । वक्ष्यस्यध्वश्रमविनयने तस्य शृङ्गे निषण्णः शोभा शुभ्रां त्रिणयनवृषोत्खातपकोपमेयाम् ॥ ५२ ॥ तस्या गङ्गाया एव प्रभवं उत्पत्तिस्थानम् अचलं हिमवन्तं प्राप्य तस्य शृङ्गे अध्वश्रमविनयने तच्छमनकारिणि निषण्णः त्रिगयनवृषोत्खातेन पकेन उप- मेयामुपमातुं योग्यां शुभ्रां शोभा वक्ष्यसि धारयिष्यसि । मृगनाभिगन्धैः सुरमित- शिलत्वं तच्छृङ्गत्याध्वश्रमत्रिनायकत्वोक्तिशेषत्वेनोक्तम् । तुषारगौरत्वमद्रेस्त्रिणयनवृषत्वो- क्तिबीजम् ॥ ५२॥ एवं विश्रमार्थेषु मार्गवर्तिषु गिरिषु यत्तत्प्रथमप्राप्ते गिरावासारेण बनोपप्लप- शमनविधानं कृतं दग्धारण्येष्विति द्वितीये चोकं तत् सर्वगामि इति योतयितुमन्तिमे- करोति ।-तं चेदिति - तं चेद्वायौ सरति सरन्टस्कन्धसञ्चजन्मा वाधेतोल्काक्षपितचमर्गगलभारो वाग्निः । आस्वेनं शमयितुमलं वारिधारासहस्त्रै- रापनार्तिप्रशगनफसाः सम्पदो ह्युत्तमानाम् ॥ ५३ ॥ तं हिमवन्तं बायो सरनि वीजति सराख्यस्य वृधस्स स्कन्धे वृक्षान्तरशाखा- मनमा वाणि: बाधेत चेत । असंशये संशयवचनमिदम् । ततभेद ·पूर्वसन्देशः । , -- - वचनम् 'भासारप्रशमितवनोपप्लवम्' इत्यत्र वापप्लवस्यापाक्षिकत्वोक्तिविरुद्धं न भवति । एवं दवामि वारिधारासहः, सर्वस्वव्ययेनापीति यावत् , अलं सम्यक् शमयितु- महसीति । उल्काक्षपितचमरीबालभार इति वृक्षेभ्यः पतद्भिरुकाभिविनाशिता- श्चमरीमृगाणां पुच्छरोमनिवहा यस्य स इत्यर्थः । अनेन चामररक्षणात् तस्य शैल- राजत्वमपि त्वदधीनमवेत्युच्यते । इदमस्मिनथे सर्वस्वव्ययाभिधानं सतामितोऽधिकस्य कृत्यस्याभावात् कृतमित्याह आपन्नाति ॥ ५३॥ तस्मिन् गिरौ शरभास्सन्ति; ते गजारातयो गजपरिमाणवर्णशालिन त्वामुत्प- तनेन प्रहरिष्यन्ति । तत्र तत्प्रहारास्तावत् उत्पतनयोग्याद्गगनाध्वन ऊर्ध्वगमनेन प्रागेव परिहर्तव्या इत्यमुं वाक्यमन्तर्भाव्य ये तु मुक्ताध्वानमपि भवन्तं लङ्घयेयुः, लचितुमुत्पतेयुरिति यावत , तान् दुष्टसस्यांस्तुमुलेन करकावृष्टिपातेनावकीर्णान् विवशान् कुर्वीथाः इत्याह ये संरम्भेति ये संरम्भोत्पतनरभसाः स्वाभङ्गाय तस्मिन् मुक्तावानं सपदि शरमा लङ्घयेयुभवन्तम् । तान् कुर्वीथास्तुमुलकरकाष्टिपातापकीर्णान् केषां न स्युः परिभवफला निष्फलारम्भयत्नाः ।। ५४ ॥ सरम्भरभसशब्दाभ्यामेकस्यामेव तीव्रक्रियाया आन्तरं बाह्यं च पर्वद्वयमुच्यते । यथाह दिवाकरः आवेग एव विषये प्रतिघातिनि राषवान् । अनुवन्धी र भूयोऽपि संरम्भत्वं प्रपद्यते ।। सर्वात्ययानपेक्षी यस्त्वरावान् लाइसक्रमः । अशक्यः सोढुमन्मैश्व व्यापारो रभसः स्मृतः ॥" इति । १. B व्ययेनेति। १. V1. ये त्वा मुकध्वनिमशहमाः कायभाय । ३. VI. दर्पोतोकादुपरि शरभाः लहयिष्यन्मभ्यम् । ४. Sd. Sy. VI. Vs• वृष्टिहासावतीर्णान् । ५. All other com• except Ju• and Ps. rcurl के वा न स्युः । 5. Allother com. except Dk• and Ps. read परिभवपदं ।

·सुमनोरमण्युपेते मेघसन्देशे ततश्र संरम्भेण रोषनिर्बन्धयुक्तेनावेगेन युक्तं यदुत्पतनं तत्र रभसाख्येनानुबन्धा- नपेक्षणादिधर्मविशेषेण युक्ता इत्यर्थः । ईदृशाना पराक्रमः स्वाभकायैव भवेत न त्वदगभगायेति दर्शितं स्वाङ्गभगायेति । 'शरभस्तु गजारातिरुत्पादश्चाम्पादवान् ।' इत्यमरः। केचित्तु मुक्त्वा ध्वानमिति पठन्ति । तदा नदित्वेत्यर्थः । स तु वा स्वाङ्गभनायेत्यत्र हेत्वभावप्रसङ्गानाङ्गीकार्यः । केषामित्यादि । आरभ्यत इत्यारम्भः क्रियानिष्फलशब्देन पापफलत्वमुच्यते । पापफल क्रियाविषया बलाः स्वयमेव सर्वेषामपि कर्तृणां परिभवदायिन एव । निमित्तमात्रमेव तत्र प्रतिकर्तारो भवन्तीत्यर्थः ॥ ५४ ॥ तत्रापि भगवत्सेवावकाशः कश्चिदस्ति, न परं कैलास एवेत्याह- तत्र व्यक्त- मिति- तत्र व्यक्तं दृषदि चरणन्यासमर्धन्दुमौले: शश्वत् सिदैरुपदतवलि भक्तिनमः परीयाः। यस्मिन् दृष्टे करणविगमादूर्घमुद्धूतपापाः कल्पिष्यन्ते स्थिरगुणपदप्राप्तये श्रद्दधानाः ॥ ५५ ॥ तत्र परोक्षं निवसतः शिवस्य चरणन्यासं लोकानुग्रहार्थं दृषदि व्यक्त भक्त्या नमस्कृत्य प्रदक्षिणं कुर्वित्यर्थः । देवानेषु क्रियातोऽपि भक्तेरेव प्राधान्यमिति दर्शयन्नाह-- यस्मिन् दृष्ट इति । श्रद्धघाना भक्तियुक्ताः पुरुषाः यस्मिंश्चरणन्यासे दृष्टे विनापि क्रियान्तरं तं दृष्ट्ववेत्यर्थः, स्थिरगुणपदप्राप्तये अनश्वरानन्दशिवलोक- प्राप्तये कस्पिष्यन्ते । क्लपिधातोरलंशब्दसमानार्थत्वाचतुर्थी । 'सुरगणपदप्राप्तये' इति केचित् पठन्ति । तदयुक्तं, तत्र निवसतो दिव्यजनस्य स्वर्गकामनासम्भवात् करण- विगमानपेक्षत्वाच्च पापोद्धृतेहेतुतयाभिधानं चास्मिन् पाठे व्यर्थ स्यात् । स्वर्गस्य हि ज्योतियोभादिरेव कारणं न पापात्यन्तनाशः । ५५ ॥ . १. B. हेस्वभावात् for हेयभावप्रसनात् । १. DR. MJ. उपचितबनि for उपढतबलिम् । ३. Ms. Sd. दूरं for ऊर्धम् । Ms. Sd. Sr. सकरूपन्ते, VI. कल्पन्तेऽस्य ५. All other com. read गण for गुण।

·पूर्वसन्देशः । पथ गर्जितमपि त्वया भगवन्नृत्तशेषतया मुखकृत्ये विनियोक्तव्यमित्याह - शुभदायन्त इति--- शब्दायन्ते मधुरमनिलैः कीचकाः पूर्यमाणा संरक्ताभिस्त्रिपुरविजयो गीयते किमरीभिः । निहींदी ते मुरव इव चेत् कॅन्दरेषु ध्वनिः स्यात् सीतार्थो ननु पशुपतेस्तत्र भावी समस्तः ।। ५६ ।। कीचकास्तावत् स्वरन्ध्रनिविगैरनिकैः पूर्यमाणा मधुरं शब्दायन्ते तानप्रदान कुर्वन्ति । संरक्ताभिः रक्तकण्ठीभिः किन्नरीभिः त्रिपुरविजयः, पराक्रमान्तराणा- मप्युपलक्षणमेतत् , गीयते च । एवं स्थिते ते भवनिरपि मुरव इन कन्दरेषु निदी यदि स्यात् तत्र पशुपतेः सङ्गीतार्थः, कर्मधारयोऽयम् , सगस्तः परिपूर्णः स्यात् । 'नृत्तं गीतं च वाद्यं च त्रयं सङ्गीतमुच्यते ।' इति हायुधः ॥५६॥ ततः कैलासं गन्तुमृजें सहायानुगुणं मार्गनुपदिशति – पालेयारिति प्रालयातरुपतटमतिकाय तांस्तान् विशेषान् इंसद्वारं भृगुपतियशोवर्म यत् क्रौञ्चरन्ध्रम् । तेनोदीची दिशमनुसरेस्तिर्यगायामशोभी श्यामः पादो बलिविपथनाभ्युद्यतस्येव विष्णोः ।। ५७ ।। पालेयागुरुपतटं ये विशेषा गिर्यन्तरेष्वविद्यमानाः पदार्थास्तान् सर्वानति- प्रम्य त्वरावशादुपेक्ष्य यत्तत्र क्रौञ्चगिरिमध्यस्थं रन्धं भृगुपतिना शरेणैकेन निर्मितम् , - १. MI. संसकाभिः । १. 11. निहादस्ते । 1. Jn. M]. VI. Vs. मुरज । MI. कन्दरीषु, VI. कन्दरासु । Dk. पशुपतेर्नृत्यतस्तत्र पूर्णः । f. All other com except Dk. J. and Vi. read :: ., Jn. अनुपतेः, Vl. अभिसरेः for अनुसरेः । 1. Jn. बलिनियमनेऽभ्युद्यतस्य; all oths. com. except Dk. and Pa. tead पविनियमनामुक्तस्त्र।

·श्यामः सुमनोरमण्युपेते मेघसन्देशे मत एव तयशसो देवलोकगमनाय मार्गभूतं हंसद्वारमिति प्रसिद्ध, तेन रन्ध्रेण दक्षि- गोचरायतेन आयामशोभी भूत्वा उदीची दिशं तिर्यगनुसरेः इत्यर्थः । यदिदमुदग्ग- मनं तत् पूर्वापरायते शैले सति तिर्यग्गमनं भवतीति भावः । हन्तैवं गच्छन् भवान् त्रिविक्रमपदेनोपमेयो भविष्यति । महदिदं प्रयोजनं देहभाजामित्याह पाद इति ॥ ५७ ॥ गत्वा चोय दशमुखभुजोच्छ्वासितपस्थसन्धेः कैलासस्य त्रिदशवनितादर्पणस्यातिथिः स्याः । शृङ्गोच्छायैः कुमुदविशदैयों वितत्य स्थितः खं राशाभूतः प्रतिदिनमिव त्र्यम्बकस्याट्टहासः ॥ ५८ ॥ क्रौश्चरन्ध्रमुखान्निर्गत्य किञ्चिदूधं गत्वा निकटवर्तिनः कैलासस्यातिथिश्च स्याः । अवसितो मार्गोपदेश इति द्योतयितुं वाक्यार्थसमुच्चये चकारः । अतिथित्व- कथनेन तत्पूज्यत्वमस्य सूचयति । कैलासं विशिनष्टि त्रिदशवनितादर्पणस्य मल्यातिशयात् त्रिदशवनितानां स्वसौन्दयनिरीक्षणार्थ दर्पणभूतस्य, अत एव मनोज्ञत्वादशमुखेन महेश्वरमपि विस्मृत्य तं लङ्कां नेतुमिच्छता शिथिलीकृतप्रस्थसन्धः। एवं मनोज्ञतया प्रशंसा कृता । अथ महत्वेनापि प्रशंसति- शृङ्गोच्छ्रायैरिति । उच्छ्रितैः शृङ्गरित्यर्थः । हिमवच्छृङ्गान्तरांतिशायि महत्वं वैशयं चास्य धवलबहल- महेश्वराट्टहासत्वेनोत्प्रेक्ष्य सम्भावयति राशीभूत इति । अट्टशब्दोऽतिशय- वाची ॥ ५८ ॥ तस्य महेश्वराश्रयत्वेन दवान्युपप्लवाभावेऽपि त्वया बलदेवसावश्यं भवेदिति भवन्तं प्रत्युपकार्यत्वं महदस्त्येयेत्याह- उत्पश्यामीति उत्पश्यामि त्वयि तटगते स्निग्धभिन्नाञ्जनाभे सद्यःकृत्तद्विरदरेदनच्छेदगौरस्य तस्य । - - . 1. Ms. td. St. Sv. प्रतिदिशं, VI. प्रतिनिशं । २. B. दर्शयति। 1. Boinits this word. ४. Aomits this word. .. All other c.om. except DR. Jn. and Ps, read दशन for रएन।

·- पूर्वसन्देशः। U शोभामद्रेः स्तिमितनयनप्रेक्षणीयां भवित्री- मंसन्यस्ते सति हलभूतो मेचके वाससीव ॥ ५९ ॥ भिन्नमञ्जनं भिन्नाञ्जनं, स्निग्धस्य मिन्नाञ्जनस्याभेवामा यस्य स तथोक्तः ।सद्यः कृत्तो यो द्विरदस्य रदनच्छेदो दन्तखण्डः तद्वद्गौरस्तथोक्तः । ईदृशे त्वयि तादृशस्य तटगते सति मेचके वाससि हलभृतोऽसन्यस्ते सतीव भक्तैः दिव्यजनैः स्तिमित- नयनप्रेक्षणीयां तस्याद्रेभवित्रीं शोभामुत्पश्यामीति ॥ ५९ ॥ अथ शिवयोः पाक्षिकं कमपि सेवावकाशं तत्कालोचितं सेवाप्रकारं च दर्श- यति हित्वा तस्मिन्निति हित्वा तस्मिन् भुजगवलयं शम्भुना दत्तहस्ता क्रीडाशैले यदि तु विचरेत् पादचारेण गौरी । भेगीभक्त्या विरचितवपुः स्तम्भितान्तर्जलौघः सोपानत्वं कुरु मणितटारोहणायोग्रयायी ॥ ६ ॥ तस्मिन् कैलासे क्रीडाशैलप्रदेशे करस्याव्यवहितस्पर्शसिद्धये भुजगवलयं हित्वा शम्भुना दत्तहस्ता यदि तु गौरी पादचारेण विचरेत् तर्हि त्वमग्रयायी भूत्वा मणितटारोहणाय स्वशरीरेण सोपानत्वं कुरु । भङ्गीभक्त्या विरचितवपुः । मशीशब्देन सोपानोचितसन्निवेश उच्यते, भक्तिशब्देन विभागः ; भङ्गयण विभागेन विरचितशरीर इत्यर्थः । स्तम्भितान्तनलाघः स्वाभ्यन्तरप्रदेशावस्थित जलौचं स्तम्भयित्वेत्यर्थः ॥ ६ ॥ अथ तत्र यात्राप्रत्यूह देहपीडां चावश्यंभाविनी कामप्युत्प्रेक्ष्य केन तावदु- पायेन प्रतिहर्तव्यावित्याह – तत्रेति १. Jn. VI. लीला for शोभाम् । Jn. St. Sv. तस्मिन् हित्वा, Vl. हित्वा नीम् । ३. Ali other com. read च । ४. Dk. Jn. VI. विहरेत् । ५. Ps. भूगी भक्त्या। 1. VI. स्तम्भितान्तर्जलोऽस्याः । .. Dk. सोपानं स्वम् । .. V]. सुखपदस्पर्शमारोहणेषु । 1. Jn, अपचारी for अग्रयायी।

·४४ सुमनोरमण्युपेते मेघसन्देशे तत्रावश्यं वलयकुलिशोद्घनोद्गीर्णतोयं नेष्यन्ति त्वां सुरयुवतयो यन्त्रधारागृहत्वम् । ताभ्यो मोक्षस्तव यदि सखे! धर्मलब्धस्य न स्यात् क्रीडालोलाः श्रवणपरुपैर्गर्जितै ययेस्ताः ॥ ६१ ॥ यन्त्रधारागृहत्त्वं नेष्यन्तीति यात्राप्रत्यूह उच्यते । वलयेत्यादिना देहपीडा वदति । वलयप्रत्युप्तेन कुलिशाख्येन रत्नेन यदुद्धट्टनं तेनोद्गीर्णतीयं कृत्वेति तत्काल- विशेषणमेतत् । उद्घट्टनशब्देन स्वदेहे सर्वत्रैव सूक्ष्मसुषिरनिर्माणमुच्यते । अनयो- रापदोः परिहारोपाय उत्तरार्धेनोच्यते । आषाडमास्येव तस्य तद्देशप्राप्त्यसम्भवाद् धर्मलब्धेत्युक्तम् । लप्स्यमानस्येत्यर्थः । 'धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः' इति भूतकालनिर्देशः । ताभ्यस्तव मोक्षो यदि न स्यादिति । एको भवान् वयस्ता इति बलाबलविशेष स्तदेतुको मोक्षाभावश्च यदि ते बुद्धौ स्यादित्यर्थः । क्रीडालोला इति । त्वद्महण. क्रीडाप्रसक्ता इत्यर्थः । श्रवणपरुषैरिति पारुष्यमेव सम्पायं न बाधकत्वमिति विव. क्षितम् । गनितरित्यशनिस्पर्शरहितैः केवलैरित्यर्थः । किं बहुना। न ताः प्रति पीडा काचिदपि कर्तव्या, भयमात्रोत्पादनेन त्वद्ग्रहणक्रीडाभिसन्धिमा एवं कर्तव्य इत्याह- माययेस्ता इति ॥ ६१ ॥ यत्तत् पालेयादेः' इत्यत्र रम्यपदार्थानुभवातिक्रमणमुक्तं तवत्र न कर्तव्य- मित्याह -हेमाम्भोजेति हेमाम्भोजप्रसवि सलिलं मानसस्याददानः कुर्वन् कामात् क्षणमुखपत्नीतिमैरावतस्य । धुन्वन् कल्पद्रुमकिसलयान्यं शुकानि स्ववाते- नानाचेष्टैर्जलद! ललितैनिर्विशेस्तं नगेन्द्रम् ॥ ६२ ।। १. 1. जमितसलिलोहारमन्तःप्रवेशात Vs. विशवलय for व्यक्ति । ., Jn. यदि तव। ३. Jn. Vs. भीषयेस्ताः; Ms. Sd. Sy. मापयेस्ता। ४. Jn. काम। ५. Jn. VI. ऐरावणस्य । ६. VI. धुम्बन वातैः सजलपूषतैः कल्पवृक्षांशुकानि । छायामिनः स्फठिकविशवं निर्विध पर्वतं तम् ॥ ७. M]. Sd. St. Sr. अंशकानीव बातैः ।

·पूर्वसन्वेशः। हेमाम्भोजप्रसपीति सलिलस्य गुणातिशयं दर्शयति । कामायकम् । ऐरावतस्येत्यनेनाभ्रमातमत्वान्मानसबिहारिषु सुरगजेषु स एव त्वया सम्भावनीयः, तस्यैव च शुक्लवर्णस्य त्वं मुखपटीभवितुं योग्य इत्युच्यते । क्षणशब्देन चिरावस्थाने सति मत्तस्य तस्य यादृच्छिकेन पीवरकरघट्टनेन भनोऽपि सम्भवतीति ध्वन्यते । स्वातैवर्षशेषभूतैर्नानाचेष्टै ललितैरिति विलासप्राधान्य द्योतयितुमेवमभिधानं कृतं न तु ललितानामेव करणत्वशक्त्या इति मन्तव्यम् ॥ ६२ ।। या खलु तर्तिन्यलका नाम तस्यास्त्वां पति न लक्षणं वक्तव्यं, प्रत्यब्दमनु- भूतचरत्वात् प्रत्यभिज्ञाविषयैव भविष्यतीत्याह - तस्योत्सङ्ग इति-- व तत्स्योत्सङ्गे प्रणयिन इव स्रस्तगङ्गादुकूला न त्वं दृष्ट्वा न पुनरलका ज्ञास्यसे कामचारिन् । या वः काले वहति सलिलोदगारमुंश्चैर्विमानै- मुक्ताजालग्रथितमलकं कामिनीवाभ्रवृन्दम् ॥ ६३ ॥ या वः काले वर्षासूचैर्विमानैः सलिलोद्गारं वर्षधारायुक्तं अभ्रवृन्दं वहति । कथमिव ? कामिनी मुक्ताजालग्रथितमलकमिव । तामलकां तस्यो- सो प्रणयिनीमिव शोभमानां दृष्ट्वा न पुनर्न ज्ञास्यसे । कामचारित्वेन प्राप्ति- सम्भवात् ज्ञास्यस एवेत्यर्थः । उत्सङ्गवर्तिन्या कामिन्या साम्यं वस्तुभुक्त सस्तेति ॥ ६३ ॥ पूर्वसन्देशः समाप्तः ॥ Jn. MI, VI. उर्षिमाना for उच्चैर्विमानैः।

·अथ उत्तरसन्देशः। - अथ 'गन्तव्या ते वसतिरलका नाम' इति नामशब्दाभिहिताया रमणीयताप्र- सिद्धेर्याथार्थ्य दर्शयन् पुरं तावद्वर्णयति - विद्युत्वन्तमितेि- विद्युत्वन्तं ललितवनिताः सेन्द्रचापं सचित्राः सङ्गीताय प्रहतमुरवाः स्निग्धपर्जन्यघोषम् । अन्तस्तोयं मणिमय वस्तुङ्गमभ्रंलिहायाः प्रासादास्त्वां तुलयितुमलं यत्र तैस्तैर्विशेषः ॥ १ ॥ तैस्तैरुक्तैरनुक्तैश्च विशेषैः रमणीयत्वद्योतकैः व्यावर्तकधर्मेस्त्वा तुलयितुं त्व- साम्यं सम्पादयितुमलं पर्याप्ता भवन्तीति ॥ १ ॥ यत्र षण्णामप्यूतूनां नित्यसैनिधानाद् वध्वः सदैव सर्वतकुमुमालङ्कृता भवन्तीत्याह हस्ते लीलाकमलमलका बालकुन्दानुविद्धा नीता लोध्रप्रसवरजसा पाण्डुतानिनश्रीः । चूडापाशे नवकुरवकं चारु कर्णे शिरीष सीमन्ते च त्वदुपगमजं यत्र नीपं वधूनाम् ॥ २ ॥ पाण्डुता नीता लब्धपरभागा चूडापाशे केशकलापे । त्वदुपगमशब्देन यस्कुसुममात्रसम्पत्तये वर्षोंः ऋत्वन्तराणामिव नित्यसन्निधानं तदनूद्यते न तु तादा- विको मेघस्य तद्देशसम्बन्ध इति मन्तव्यम् । भवतिक्रिया च सर्वत्रैव द्रष्टन्या । मलकसम्बन्धे बहुवचनान्ता कर्तव्या ॥ २ ॥ एवं प्रासादेषु स्त्रीषु च वर्णितासु तत्र ताभिः सह यक्षाणां मधुपानप्रकारान्त- रमाह १. All other com. except Dk. and Ps. read मुरजाः । All other com. except. DR. Jn. and Ps. read गम्भीर for पन्न। ३. B. सनिधौ for सानिधानात् । ४. Ms. Sd. Sv. VI. भलकं, Jn. M1. अलके for भरका । ५, Dk. बालकुन्दानुवेभो, Jn. VI. Vs. बालकुम्दानुविद्धं । . DR. M1. मानने श्रीः for आननश्रीः। .. B. पाणतालग्धपरमागा। .

·१७ उत्तरसन्देशः। यस्यां यक्षाः सितमणिमयान्येत्य हर्म्यस्थलानि ज्योतिश्छायाकुसुमखंचितान्युत्तमस्त्रीसहायाः । आसेवन्ते मधु रतिफलं कल्पवृक्षप्रगति त्वद्गम्भीरध्वनिपु शैनकैः पुष्करेष्वाहतेषु ॥ ३ ॥ यस्यां नगर्यो पुष्करेषु वाद्यमुखेषु आहतेषु सत्सु सितमणिमयानि अत एव ज्योतिश्च्छायाकुसुमैः खचितानि रूषितानि हर्म्यस्थलानि एत्य उत्तमस्त्रीस- हायाः, अत एव रतिफलं तत्पवर्तकं कल्पवृक्षप्रसूति मधु आसेवन्ते । त्वद्गम्भी. रेति । तव गम्भीरी ध्वनिर्येषामिति विग्रहः । शनकरित्यारम्भकालभावी स्वभाव उक्तः ॥३॥ अथ मधुप्रयुक्ते रत्यारम्भे तासां लज्जारागमोठ्यसाध्वससम्मिश्रांचेष्टाविशेषान् युवजनानुरागोद्दीपकान् दर्शयति नीवीवन्धोच्छेवसितशिथिलं यत्र बिम्बाधराणां सौमं रागादनिभृतकरेष्याक्षिपत्सु प्रियेषु । अर्चिस्तुङ्गानभिमुखमपि प्राप्य रत्नप्रदीपान् हीमूढानां भवति विफलप्रेरणा चूर्णमुष्टिः ॥ ४ ॥ प्रियेषु क्षौममाक्षिपत्सु हीमूढानां बिम्बाधराणां चुम्बनविमर्दाभिव्यजित- बिम्बसादृश्याधरमणिविद्योसितमुखपङ्कजानां स्त्रीणां दीपनिर्वापणोदेशेन प्रेरिता चूर्ण- मुष्टिः रत्नप्रदीपालभिमुखं प्राप्यापि रत्नमयत्वादेव निर्वापणाभावाद् यत्र विफल. प्रेरणा भवति इत्यर्थः । रागादिति पदं मध्यवर्ति कर्तृविशेषणेन कर्मावशेषणेन च १. Ml. Ps. Sl. रचितानि, Dk, Jn. VI. V. रचनानि । २. Ps. प्रसूति, all other com. read प्रसूतं । ३. Jn. मधुरं for शनकैः । Ps. उच्छ्वसन for उच्छ्वासित । ५. Ms. Sd. Sv. VI. Vs. यक्षाइनानां । ६. St. VI. वासः कामात् for क्षौमं रागात । ५.. Dk. विद्युद्दीप्रान for नर्चिस्तुङ्गान् । 4. V]. प्रेरणश्चूर्णमुष्टिः ।

·वो सुमनोरमण्युपेते मेघसन्द सम्बध्यते । रागादेतोरनिभृताः प्रियास तत्तदङ्गोचितं किमपि किमपि कुर्वाणाः करा येषामिति विग्रहः । रागाद्धताः नीबीवन्धे यदुच्छ्वासितं तेन शिथिलमिति च ॥ ४ ॥ नेत्रा नीताः सततगतिना यद्विमानापूमे- रालेख्यानां सलिलकणिकाशेपमुत्पाय सयः। शङ्कास्पृष्टा इव जलमुचस्तादृशा यन्त्रजाले- धूपोद्गारानुकृतिनिपुणा जर्जरा निष्पतन्ति ॥ ५ ॥ सततगतिना नेत्रा प्रापकेणान्तरा नीताः त्वादशाः त्वत्सयूथ्याः जलमुचो यद्विमानाप्रभूमेः आलेख्यानां चित्राणां सलिलकणिकाभिः दोषकणिकां प्रमादा- दुत्पाद्य शङ्कास्पृष्टा इव चिरावस्थाने सति जानीयुरेतेऽस्मत्कृतं दोषमिति शमाना इव सद्यः तत्रत्येषु लोलाव्यग्रेषु सत्सु धूपोद्गारानुक्रतिनिपुणाः पश्वतां जनानां धूपोद्गारबुद्धिमेव जनयन्तो यन्त्रजालैः निष्पतन्ति । न तु यथागतं जालानां बहु- छिद्रत्वात् । जर्जराः विशीर्णाङ्गाश्च भविष्यन्ति । ननु कोऽनेन श्लोकेन पुरवर्णनोपयुक्तोऽर्थः कथ्यते । न तावच्चित्रवत्वं सचित्रा इत्युक्तत्वात् , नापि तु त्वं अभ्रंलिहानत्वकथनात् , न च धूपगवाक्षसद्भावः तस्यो- ज्जयिन्यां मनुष्यालयेऽप्युक्तस्वात ; अतो मेघजनवृत्तान्तकथनमात्रमनर्थकमेतत् । भत्रोच्यते सत्यं, नैष पुरवर्णनोपयुक्तः श्लोकः; किन्तु चतुर्भिः श्लोकैः पुरसौन्दर्य तत्रत्यानां वीणां सर्वतु कुसुमालकृतत्य, ताभिः सह यक्षाणां मधुपानप्रवृत्तिमनन्तर- माविनि रत्यारम्भे तासां लम्जादिभावविशेषांश्च दर्शयित्वाऽनेन श्लोकेन मेघान्तरल्या- पाराभिधायकेन तवापि तत्रैतत् सर्वं प्रत्यक्षमेवानुभवितुं निष्क्रमणप्रवेशावीषत्करा- येवेत्युच्यते । तस्मात् 'पर्यायोक्तं विना वाच्यवाचकत्वे वचस्तु यत्' इति यदुच्यते सोऽत्रालङ्कार इति मन्तव्यम् ॥५॥ १. Dk. Jn. MI, VI. Vs. भूमी: for भूमेः । २. Jn. Sv. स्वजनकाणकादोषमुत्पाद्य, Ps. VI. Vs. नवजलकर्दोषमुत्ताय । 1. Jn. VI. Vs. पत्र जाल:; M1. जाममार्गः। All other com. except Ps. and Vs. read धूम for भूप। ५. B. छिद्रत्वात्। , ·- उत्तरसन्देशः । अथ विनैव पुरुषव्यापार सुरतम्लानिविनयनप्रकारमाह यत्र स्त्रीणां प्रियतम भोच्छवासिनालिङ्गि नाना- मङ्गग्लानि सुत मनिता तन्तुजालावलम्बाः । त्वत्संरोधापगमविशदेवेन्द्र पानिशीधे व्यालुम्पन्ति स्कुलस्वान्दिन चन्द्रकान्ताः ॥ ६ ॥ यत्र स्त्रीणां सुराजनितामग्लानि नितीय चन्द्रकान्ता व्यालुम्पन्ति । कीदृशाः? वितानाधोमाने तन्तुमालालावाः तन्तुपु प्रोतास्तथा स्वमहिमसिद्धेन त्वत्संरोधापगमेन नित्यविशदेः हरशेिर चन्द्रस्य पाहै: किरणैः स्फुटजललवस्यन्दि- नश्च । स्त्रीजनमपि विशिनी त्रिदाना नः सजातोच्यासा यथा भवन्ति तथा । दृढमालिङ्गिताना नुजा (पिकमबलात्वं रागवशा- नैव स्मरन्ति पुरुषा इति बन्यो । निवतमदन ला अपि स्वाशक्ति नैव स्मरन्तीति द्योत्यते । निशीथशब्दो रात्रिमा लसरति नियामिति वा पाठः ॥ ६ ॥ 'हस्ते लीलाकमलम्' इत्यत्राल कारेण सुन्दराजनाना । अथ स्वाभाविकेन गुणेन वर्णयन् पुरवर्णनामवमाययति मत्वा देवं धापतिसकं यत्र सामा वसन्त प्रायश्चापं न यहवि भानमन्वया पनवज्यम् । संधूभङ्गप्रहितनयः मानिसबभौध- स्तस्यारम्भश्रतुरवनिताविभ्रमैरेव शिद्धः ॥७॥ यत्र धनपनिसखं अत एव तस्मिन् देशे साक्षात् प्रत्यक्षमेव वर्तमान देव मत्वा निरूप्य भया । मन्मयः पापं पायांना बहात । नव वहतीत्यर्थः । अत एव विभ्रमरेवेत्येवकारः । पदप ज्यनिति । अनेन ज्याभूताः पद्पदा अपि सर्वत- कुसुमालंकृते तस्मिन् देशे स्वानुभवपरम् एव भवन्ति, न ज्याभावक्लेशमनुभवन्तीति ध्वन्यते । किं तर्हि तत्र रागोत्पत्तिकारणम् । तदाह -- सभ्रमति । तस्य मन्मथस्य १. Ms. Sd. Sv. VI. Vs. भुजालिङ्गनोच्छ्वासितानां । १. Jn. इन्दुपादैनिशीथे; Sd. प्रेरिताश्चन्द्रयादैः; St. योनिताश्चन्द्रपादैः; 11. बोतिताश्चन पादैः; Vs. च्योतिताश्चन्द्रपादैः । १. B. हरशिरश्चन्द्रपादैः । B. लीलाकमलमित्यलकारण । ५. Dk. त्वामपि प्रेक्ष्य कामः for" मन्मथः षट्पदज्य । .. Jn. St. Sv. सभर प्रहितनयनैः ।

·५. सुमनोरमण्युपेते मेघसन्दे कामिलक्षेष्वारम्भः शरप्रयोगव्यापारः चतुरनिनाविभ्रमैरेव सिद्धः सिद्धयती- त्यर्थः । विभ्रमाणां धनुश्शरप्रत्यादेशकत्वं दर्शयंस्तान् विशिनष्टि-सभ्रूभनेति ॥ ७ ॥ अथ स्वभवनाभिज्ञानमाह- तत्रागारं धनपतिगृहादुत्तरेणास्मदीयं दूराल्लक्ष्यं सुरपतिधनुश्वारुणा तोरणेन । यस्योद्याने कृतकतनयः कान्तया बर्षितो में हस्तप्राप्यस्नबकनमितो बालमन्दारवृक्षः ॥ ८ ॥ तत्रेति । तथाविधायामलकायामित्यर्थः । अनेनं तथाविधत्वं तावदस्मदगारस्या- प्यस्तीति सामान्यलक्षणमुक्तं भवति । विशेषलक्षणमुच्यते--- धनपतिगृहादुत्तरेणा- स्मदीयमगारमिति । अदृरत्वमनेन प्रत्ययेनोच्यते । अदूरत्वकथनेन सौन्दर्येऽप्यल्पा- न्तरत्वमुक्तं भवति । परिवारजनानां पर्यन्त वनानां च राजकुलेषु तथा दर्शनात् । एवं दिगन्तरव्यावृत्तिरुक्ता । भवनान्तरव्यावर्तकानि लक्षणानि उच्यन्ते । सुरपतेधनुरिव चारुणा, रत्नमयेनेति यावत् , तोरणेन द्वारि खितेन दूरालक्ष्यम् । तथा चास्योद्याने मे कान्तया कृतकतनयत्वेन वर्धितः प्रायेणेदानी हस्तप्राप्यस्तबकनमितो बालो मन्दारजातीयो वृक्षो भवति । देवतरुविशेषवाची मन्दारशब्दः ॥ ८ ॥ वापी चास्मिन् मरतफशिलाबद्धसोपानमार्गा हैमैः स्फीता कमलमुकुलैदीघौडूंयनालेः । यस्यास्तोये कृतवसतयो मानसं सन्निकृष्टं नं ध्यास्यन्ति व्यपगतशुचस्त्वामपि प्रेक्ष्य हंसाः ॥९॥ १. Dk. Ml. Ps. Vs. गृहान् । गृहात् । २. Dk. Ju. Ps. V]. त्वदमरधनुश्वारुणा । ३. 11. VI. यस्योपान्ते। ४. Ju. वर्धितः कान्तया । ५. A. जनानां for भवनानां । Sd. MI. I. उन्ना, Vi. स्यूता for स्फीता । 1. M. Ms. Sd. iv. St, 11. स्निग्धवैदूर्यनालैः । Ps.तौर forये। ९. DE. नाध्यास्यन्ति ।

·१ उत्तरसन्देशः। वापी चास्मिन् उद्याने अस्तीति शेषः । मरतकशिलाभिः बद्धसोपानमार्गः यस्या इति विग्रहः । मुकुलबाहुल्यकथनेन भूप्रदेशस्य सलिलम्य च गुणातिशयोऽन्व- हमभिनवकुसुमसद्भावश्च सूचितः । नालदैर्ध्यकथनेनागाधतोयत्वमुक्तम् । दीर्घत्ववैडूर्य- त्वयोरवगमः तोयस्वच्छत्वाद् भवति । तीयस्वच्छत्वस्य वर्षर्तावप्यनपायं दर्शयति यस्यास्तोय इति ॥ ९॥ तस्यास्तीरे विहितशिवरः पेशलैरिन्द्रनीलैः क्रीडाशैलः कनककदलीवेष्टनप्रेक्षणीयः । मद्रोहिन्याः प्रिय इति सखे ! चेतसा कातरेण प्रेक्ष्योपान्तस्कुरिततटितं त्वां तमेव मरामि ॥ १० ॥ तस्यास्तीरे कीगशैलोऽप्यस्तीति शेपः । शैलं विशिनष्टि-पेशलैः चारुभिः इन्द्रनीलविहितशिखरः। सर्वांवयवोपलक्षणार्थः शिखरशब्दः । कनकमयीभिः कदलीभिः वेष्टनेन हेतुना परभागलाभात् प्रेक्षणीयश्च भवति । एवं पूर्वार्धन शैलसन्नि- वेशमुक्त्वा तं प्रत्यात्मनः शोकसद्भावमसावप्यवसरे मयानुग्राह्य एवेति तस्य बुद्धिमु- त्पादयितुमाह---- मद्गहिन्या इति । सखे! असो मया सह स्वैरविहारकोलुपाया मद्गेहिन्याः प्रियः सन् अद्य मद्विरहास्वस्थमा तयोपवितः शोच्यामवस्थां गतः । अतः कारणादुपान्तस्फुरिततटितं नीलरुचं त्वां प्रेयोवृद्धसंस्कारोऽहं कातरेण चेतसा तमेव स्मरामि । न तु चेतो विषयान्तरं नेतुं शक्नोमीत्यर्थः ॥ १० ॥ रक्ताशोकश्चलकिसलयः केसरथात्र कान्तः प्रत्यासन्नौ कुरवातेमाचवीमण्डपस्य । एकः सख्यास्तव सह मका वामपादाभिलापी कालत्यन्यो वदनमदिरां दोहलछद्गनास्याः ॥ ११ ॥ अत्रोद्याने रक्ताशोकः केसरश्च न्त इति शेषः । अशोकं विशिनष्टि- चलफिसलयः मृदुपवनचलितपल्लवतया नयनवल्लभः । अनन तत्र चण्डमरुतामन- यतारः सूचितः । केसरं विशिनष्टि-कान्तः । सोऽपि न पश्यतां जनानां नयननिकर- मन्यतो नेतुमनुमन्यत इत्यर्थः । उद्यानगतयोरनयोर्देशविशेषं दर्शयति-प्रत्यासमा. - १. VI. निषित for विहित । २. Sv. वेटित for वेष्टन । १. Jn. Sl. St. स्फुटिततटितं । ४. Jn. दौहृद, VI. Vs. दोहद ।

·सुमनोरमण्युपेते मेघसन्देशे 3 विति। अथ तयोरेतत्संवत्सरव्यापि कुसुमराहित्यमप्यभिज्ञानतया दर्शयति-एक इति । तयोरेकः पूर्वो मया सह वर्तमानायास्तव सख्या मद्भार्याया इति यावत् , वामपादमुम्निहितालक्तकाई दोहलछद्मनाभिलपति। अन्यो द्वितीयोऽस्या मत्सहि- ताया एवेत्यर्थः, वदनमदिरा दोहलछमना कावति। गुप्पोद्गमसिद्ध्यर्थमित्युभय- त्रापि सिद्ध्यति। अत्र छद्मनेति निर्देशान्नै सत् पारमाणिक तयोरपि पुंस्त्वाविशेषा- दस्मदभिप्राय एव भभिप्रायः सम्भवति । तादाविकः दशमोऽपि तदानन्दपुल- कोद्गमतया सम्भावित एवेति व्यज्यते ॥ ११ ॥ तन्मध्ये च स्फटिकफलका काञ्चनी वारायणि मूले बद्धा मणिभिरनतिमाहवंशाप्रकाशः । तालैः शिाहलयसुभगतिः कान?पा मे यामध्मारने दिवसतिगो बील रहद् वः ॥१२॥ तयोर्मध्ये अनतिप्रौढवंशप्रकाशैः कलयेणुनिषः जागभिः मरतकैः मूले बद्धा कृतवेदिका उपरि स्फटिकशाला कामदी बाग : अन्तीति शेषः । यस्या- सौ वासयष्टिस्तमाह - सालैरिति करतालारत्यर्थः । ३. गुहविति सोऽवश्यं त्वदभि- गमनं नृतेन सम्भावयिष्यतीति ध्वन्यते ॥ १३ ॥ एवं बहूनि लक्षणान्युक्त्वा तैर्लक्षणीयत्वमगारस्याइ-~- एभिः साधो! हृदयनिहितैलक्षणैर्लक्षयेषा द्वारोपान्ते लिखितव पुषौ शङ्कपद्मौ च दृष्ट्वा । क्षामच्छायं भवनमधुना मद्वियोगेन नूनं सूर्यापाये न खलु कमलं पुष्यति स्वामभिख्याम् ॥ १३॥ हृदयनिहितैरिति काले स्मर्तुं मुहुर्मुहुरनुसन्धातव्यानीत्यर्थः। द्वारोपान्ते द्वारपालस्थाने लिखितवपुषौ चित्राप्तिशरीरो शपनौ च दृष्ट्वा । निधिद्वयाधि- देवतापरौ शङ्खपद्मशब्दो। इदं तु यक्षभवनत्वमात्रावगमकं लक्षणं न विशेषलक्षणा- न्तर्भूतमिति लक्षणान्तरेभ्यः पृथक्कृतमिति मन्तव्यम् । अथ भवनान्तरव्यावृत्तं १. Vl. नद्धा। २. Dk. Ml. St. शिजावलयसुभगैः । ३. Jn, कान्तया मर्तितः। ४. VI. लपणीयं for लक्षयेथाः।

·-- उत्तरसन्देशः। ५३ स्वभवनवर्ति सकलपदार्थगामि तत्कालसम्भावितलक्षणमाह क्षामच्छाय- मिति ॥ १३ ॥ अथास्य स्वभार्यादर्शनोपयुक्ताः प्रवृत्तीरुपदिशति- गत्वा सद्यः कलमतनुतां शीघ्र लोः क्रीडाशैले प्रथाकथित रोम: । अहस्यन्तर्भवनपतितां का नाम खद्योतालीविलायतनित शिवार अणिम् ॥ १४ ॥ सद्यः सम्यगवगमनानन्तरमेव प्रोपागं कलभतनुतां गत्वा गजप्रेक्षणीयो भवान् शिशुभूपेत् । किले निषण्णः निषद्य श्रम- मपनीय तत्सम्भावनां चयः ! !: मामा पाप्य विधुदुन्मेषात्मिकां दृष्टिमल्पाल्पभासं ईपम्मीलित कलमानपतितां कर्तुमर्हसि । अल्पत्वपरिमाणं दशित खोवाली । । सानुशब्देनैव रम्यत्व उक्ते रम्यत्यविशेषणमाधिक्यं बोलयितुंग ॥ १४ ॥ अथान्तर्भवनपतिता यांना समानामा नारी तृप्यते तां मत्प्रे- यसी जानीया इत्युत्तरश्लोकपूस -- तन्त्री श्यामा शिखरदशना पक्रमिाधोपी मध्येक्षामा चकितहरिणीप्रेक्षणा निन्नमभिः । श्रोणीभारादलसागमनः स्तोकानमा स्तनाभ्यां या तत्र स्याद्युपतिविपरे सृष्टिरायेर मातुः ॥ १५ ॥ तां जानीयाः परिमितकयां जीवितं मे द्वितीयं दूरीभूते मयि सहचरे चक्रवातीगि काम् । . १. Dk. रत्नसानी। २. A. अल्पावा। ३. A. उत्कलिका for' उन्मीलितां। ४, DR. JI MI. Ms. S.शिखरिदशना.-1. अशिखरदान ५. VI.प्रेक्षणी। ६. Jn. विषया।

·सुमनोरमण्युपेते मेघसन्देशे तन्वी तनुतरा श्यामा न शुक्ला कृष्णा वा शिखरदशना । 'पक्वदाडिमबीजाभं माणिक्यं शिखरं विदुः।' इति हलायुधः । शिखराख्यमाणिक्यवदस्थूलस्निग्धारुणदन्ती । अधररागवशादा- रुण्यसिद्धिः । पक्वबिम्बसदृशावधरोष्ठौ यस्या इति विग्रहः । मध्येक्षामा अलुक्समासोऽयम् । अलसशब्देन मान्यमुच्यते । एवं रागातिशयात् कांश्चिदव. यवान् वर्णयित्वा शेषावयववर्णनामेकयोक्त्या करोति---युवति विषये युवतिजनमधि. कृत्य धातुराद्या उत्तरसृष्टौ दृष्टान्तसम्मता सृष्टिरिव वर्तमाना इति । अनेन धातु- स्तदङ्गसृष्टेीर्यन्तरसृष्टयुपयोगित्वोत्भेक्षणेन लक्षणकृतां तावत् धातृसम्मतनिर्दोषलक्ष्य- दर्शनापेक्षिणां तदङ्गसौष्ठवदर्शनमेव तथात्यविधी तद्विपर्यये निषेधे वा शरणमित्युक्तं भवति। अस्ति हि विपर्यये निषेधः 'अतिदीर्घा भृशं हस्वा अतिस्थूला भृशं कृशा । अतिगौरा भृशं काली पड़ताः वर्जिताः स्त्रियः ॥" इति । अस्ति च तथात्वविधिः 'श्लक्ष्णः स्निग्धैः सितैर्दन्तः शोभनत्वं च गच्छति ।' इत्यादि । तस्याः स्वजीवितत्वकथनेन तदपाय रखापायनिश्चयमाह--मयि दूरीभूते सहचरे दूरीभृते चक्रवाकीमिव वर्तमानामिति । दृरीभूतपदं सप्तम्यन्तेन द्वयेनापि सम्बन्धनीयम् । गाढोत्कण्ठेत्यनन्तरमेवानुवदितुमिदं दृष्टान्तदानम् । एकामिति इदमपि लक्षणकथनमेव । ईदृशी खल्वाकृतिः सदृशेन केनचित् पुरुषेण सद्वितीयैव सदा भवति । अत एकत्वमपि तदाहित्यात्मकं दृश्यमानं मत्कलत्रत्वमेव ज्ञापयति इति भावः ।। एवं तस्याः सहज लक्षणमुक्त्वा तत्कालसम्भावितमपि क्षामच्छायमितिवल्लक्षण- माई- गादोत्कण्ठा विरहदिवसेष्वेषु गच्छत्सु बाला जाता मन्ये शिशिरमाथिता पभिनीवान्यरूपा ॥१६॥ मन्ये एषु मासाष्टकवर्तिषु गुरुषु एकैकशोऽतिदीपेषु दिवसेषु गच्छत्स सा बाला क्लेशासहा गाठोत्कण्ठा च सती अन्यरूपैव जाता न तु रूपविका. --- . १. MI. VI. Vs. गाढोरकष्ठां...वागं जाता मथिता पधिनी मान्यरूमाम् ।

·उत्तरसन्देशः। रमात्रमापन्ना इति । शिशिरमथिता पमिनीवेति । अनेन मत्सान्निध्ये पुनरपि कन्दलिता भविष्यतीति ध्वन्यते । १६ ॥ अथ सहजतात्कालिकयोः शोभातदभिभवयोः समावेश मुक्तं तस्या मुखे ताषदर्शयति नूनं तस्याः प्रबलरुदितोच्छननेत्रं प्रियायाः निःश्वासानामशिशिरतया भिन्नवर्णाधरोष्ठम् । हस्तन्यस्तं मुखमलव्यक्ति लम्बा कित्वा- दिन्दोर्दैन्यं त्वदनुसरणक्लिष्टकान्नेविति ॥ १७ ॥ स्पोऽर्थः ॥ १७ ॥ अथ व्यापारानपि तस्यास्तकालसम्मवान् लक्षणत्वेन कथयति ---- आलोक इति त्रिभिः आलोके ते निपतति पुरा सा वलिव्याकुला वा मत्सादृश्यं विरहतनु वा भावगम्यं लिखन्ती । पृच्छन्ती वा मधुरवचनां शारिका पञ्जरस्था कचिद् भर्तुः स्वराने गिरिक ! त्वं हि तस्य प्रियेति ॥ १८ ॥ आसां क्रियाणामन्यतमसंयुक्ता सा प्रायेण आलोक निपतिप्यतीति वाक्यार्थः । 'थावत्पुरानिपातयोर्लट्' इति लट्प्रत्ययः । बलिव्याकुला वा नित्यकर्मणि देवार्चनादौ म्यग्रा वेत्यर्थः । मत्सादृश्यं लिखन्ती वा । सादृश्यं विशिनष्टि ---- विरहतनु विरहेण कृशम् । पुनरपि विशिनष्टि -- भावगम्यमिति । स्वात्मदृष्टान्तेन स्वबुद्धि- परिकल्पितं स्विन्नहस्ततयाश्रुकलुपेक्षगतया च लेखनापरिसमाप्तेनैव लिखित्वा पश्यन्ती इति शतृप्रत्ययेनोच्यते । मन्नामग्रहणाद्विशेषतोऽस्या मधुरवचनां शारिको शुकी पुग्छन्ती वा । प्रश्नप्रकारमाह --- कच्चिद् भर्तुः स्मरसि इति । न परमिदं तमा. १. Jr. बहूनां for प्रियायाः । Dk. उपगमन, Jr. VI. उपसरण for अनुसरण । ३. Jn. भाव्यगम्यम् । Jn. मधुरचवनम्। ५, Jn. Ms. Mt. Sl. St. Sv. Vs. रसिके, P. मुभगे, . VI. निस्ते for गिरि।

·सुमनोरमण्युपेते मेघसन्देशे ममात्रमेव स्मरसि, नमपि म्मरस्येव कचिहित्यर्थः । भरणनिश्चये कारणमाह - त्वं हि तस्य प्रियेति । पञ्जरस्थामिति ! बामप्रकोष्ठ नेवेशनं तु विरहिणां न सम्भव. तीति भावः ॥१८॥ उत्सङ्गे वा मलिनवसने सौम्यनिक्षिप्य वीणां मद्गोत्राई विरचित पद गेयद्कामा । तेन्त्रीराा नयनसलिलैः सारयित्वा कथञ्चि भूयो भूयः स्वयमधिकृतां मूर्च्छनां विस्तारन्ती ॥ १९ ॥ तामनुशोचति । उत्सङ्गे मानने वीणां निक्षिप्य नयनसलिलैरार्दी- भूतास्तन्त्रीश्च बसनाञ्चलादिभिः सारशिला शोमनिला महोना मन्नामाकितं यथा भवति तथा विरचितपदं गेवमुद्गातुकामः सनी लयमधिकृतां यूछनां रागक्रम विरहवेदनया मुहुर्मुहुर्विस्मरन्ती वा ॥ १५ ॥ शेपान् मासान् विरहदिवसस्यापितस्यावा विन्यस्यन्नी सुधि गणमाली क्तपुष्पैः । मत्संयोग हृदयनिहितारम्भमाश्यन्ती प्रायेणेते रमणविरहे नानां विनोदाः ॥ २० ॥ विरहदिवास्थापितस्थ विरहप्रथमदिवस एव निरूप्य निर्णातस्य अवधेः संवत्सरान्त्यदिवसस्य सम्बन्धिनः शेषान् अतिवाहितान् मासान् देहल्यामलङ्कारा- तया मुक्तः पुष्पैः गणनया मुधि निमन्ती दिनाधव वैः विभज्य गणनया न्यस्यन्तीत्यर्थः । मत्संयोगमिति । वियोगावसानोत्सवदशामिति यावत् । हृदय- निहितारम्भमिति क्रियाविशेषणम् । आशब्देन तत्कालसम्भावितानि क्रियान्त- राण्युच्यन्ते । स्वबुद्धिपरिकल्पितः क्रिया-तरैरुपहितैः यथा भवति तथा मदागमन- ३ १. VI, सोम्य । १. MI. V. तन्त्रीर्मादाम् । 1. Vl. गमन for विरह । ४. VI. प्रस्तुतस्य for स्थापितस्य । ५. Ml. VI. दत्त for मुफ। ... M1. पम्भोगम् ।

·उत्तरसन्देशः। सुखमास्वादयन्ती वेति वाक्यार्थः । क्रियान्तराति ना समभगोपसरणगादागिना- लकोत्सारणाश्रुपरिमार्जनवेणीविशिलनसान्त्सनसम्माननादीनि तम्या हृदये सम्भावितानि इति । उक्तव्यापारोपेतत्वकथा लोकारूयं प्रमाणे दर्शयति मागणैत इति ॥ २० ॥ एवमाहिकव्यापारकथनेनादन्तम पाश्वासन का रत्वमुरुग । रारदि तयोग्यत्वं दर्शयन्नाह---- सन्यापारामहनिया पायनियोग शके रात्रौ शुरुत शुनं निर्विनोद पी ने ; मत्सन्देशः सुधागो, १३ भादो जिनीय तामुनिद्रामगीनयना पश्यनारायः ।। २१ ॥ अत्राहकालादात्रिका, ५ . 4:56. माया गरिन यथा नेतन्या, गतिवशादुपागतः काल.. its 1.! !: पानि कल. गत्वहःकालस्य व्यवहाराणतया लोकसिद्धम्म मालीक र मिल . सादिना र स्वयमुपदर्शितबहु- विधाभिज्ञानस्य निषेधावतया नियम , महान दापनमा तन्निषेधपरत्वस्यान श्रीकार्यत्वात् । य एते तथाशदातरमप यो पल मुमयितुमति अनशब्दश्च रात्रिप्रशंसा कुर्वन्ति इमेऽहन्यपि पाहायोकयो; मला पनयने तयाः गुम्बसद्भावं च बोध- यन्तोऽहाकालविधानस्याप्युपपादका एव इनि त्रिमु. मरि विशेषतः सायम- तिथेः पूज्यत्वकथनवद् द्रव्यम् । स हि तत्रापि दिनानिधिः कथचिद्विलम्बन सायन्तनः कर्तव्य इति तत्प्रशंसावाक्य यार्थी मनटि !कि एवं वादिनां निशीथार- धानदर्शनाद् रात्रिभागान्तरयोरपि निचः काप्य यात् । न चैवं कल्पयितव्यम् ! उत्तरश्लोक एव 'नीता रात्रिः' इति रात्रिपदप्रयोगात्। शान्तिले र 'अविनोददीर्घयामा कथं नु रात्रिर्गमयितव्या ।' ✓ १. V1. खेदयेत् for पीठयेत् । १. DR. Mr. Sd. Sr. S मनियोग: for विप्रयोगः । ३. Jn. V!. भतः for अलम् । ४. Dk. विरह for अवनि । ५. DR. Ju. Ms. Sti. • शयनां समवातायनस्थः, 11. शयनां सौधयाता, यनस्सः।

·५८ सुमनोरमायुपी मेधसन्देशे इत्युक्त्वात् । तस्मादार्तपरित्राणप्रवृत्तम्य सन् निशी कालोऽपि तदानीमाय॑तिशय- सद्भावाद् ग्राब एव । न त्वकालत्व या तमुः५ भूच्छादिदोषान्तरावकाशो दातव्य इत्येवात्र विवक्षितम् । अयंत्र वा वाकियाकुलवायुक्तव्यापारो- पेतां ते मखीमहनि विप्रगोगहन पाउमा पनि न पीडयेन् । रात्रौ तु निर्विनोदां, हेतुगर्भमिदं, गुरु १३ : सामादिति शब्दोऽर्थ- सिद्धो द्रष्टव्यः । मास ! कीय पश्य वीमत्व । साधीमिति विशेषणेन M इति निषेधस्य नेमें वि५१ ... ... अवनिशयनासबाजार ५ यद्वातायनं गवाक्षः ..., पीति शेषः । ... श्रीमो ल्युट , आसन्नं . बाधिज्ञामामिति अथ तत्कालसमान चतुर्भिः -- आधिक्षामा विग्हारान माया । माचीमूल नाम नीता साविःण इ. । सही तामेवाजविरमहा या यानाम् ॥ २२ ॥ विरहायने अवनिमयानोरा तत् । मनिषण्णैकपामिति पार्थान्तरपरिवर्तनेऽपि नास्या बुद्धिच्छति ॥ : सास्वस्था तस्याः शोभावहैव भवतीति दर्शयन्नाह - पानीमाशंप. हिमांशोः तनुमिव । अत्र दर्शस्थस्य दर्शनायोग्यत्वाचतुर्दशी १०१स्य हिमामाभिधानमिति द्रव्यम । कामात्र- शेषामित्यपि कृशामित्येव विवक्षितम् । एवं शयिता मास्तरमा निद्राभावः पूर्व श्लोक , .. Ms. Sd. Sr. विरहजनित:, :, विपाती । २. VI. V1. संनिकीणेकपाश्वम् । ३. 1]. मत्संयोगः कथमुपनमेस्म्यान जोऽपीति निदा- माकांक्षन्ती नयनसटिलोत्पीडरुद्धानकाशाम् । ४. All other com. except Dk. Ps. and M], read क्षणमिव ।

·AVIADRASA उत्तम्सन्देशः। एवोक्तः । धत्ते चबा या योरः मोतीदा। नीति । इच्छारतैरिति इच्छानियमिततत्तत्करणा५वार रिमः । हसीर । नया विरहावस्मया कल्पप्रायाम् ॥ २२ ॥ निवासना कि.. " मा निक्षिपन्ना शुद्धन्मानान् । २०५२ मग ग्यम् । मत्संयोगः ४५ जीविका- भारी रम् ।। २३॥ नि:श्वासेनाल मनाचति अधरेति । अधरमनुशोचति शुद्धा. रूपं वितनिधिभावम् । पारुष्यहेतूकत्त्येव : .... : । अमिविधावाकाराः । अनेन वाससम्वन्याय :..: १५ : परि द्धये पूर्व लोका. नतव्यः । निक ... २ मा निद्रामावलेशपरि- जिहर्षिया त - दामन गोत् येना- काडया वर्तमान ....१दावाशामिति ॥२३॥ --- पतिमानित आहा : 15 त्यातया स्वयव बद्धा या तामेदावेश बागकाम् जाम नीम् । करशब्दनिक्षपेणालिमाया ! ..... येण्या दर्शयति कठिनविषमामिति । कायान् । हातमात् कठिन विधा पश्चषा वा Ms. d. Si... । VI. नीना रानि:क्षण इयमगा गामि कारतर्या तामेवोष्णविरहान-शुधियांप पताम् । Uk. Ms. सम्भोगः । ३. Ju, कथमुतयेत् , St. समवि भने, M.:51. Sv. मुखमुपनयेत् । Ms. Sd. it सा मयोदेशनोपा, VI या मयोन्मोचनीया। All other com. read स्पर्शक्लिष्ट । ५. Vl. कठिनविषभात् । २.

·- - सुमनोरमण्युपेते मेघसन्देशे विभक्तैः केशमुष्टिभिरेकत्वेन रज्जुब अनाद् विषमां च इत्यर्थः । करमपि तस्याः पूर्वावस्थाविरहात् पश्यतां जनानां दयाविषय एवं भवतीति द्योतयन विशिनधि अयमितनखेनेति । अशिक्षितनखेनेत्यर्थः । अस्य वेणीवन्ध प्यावधि दर्शयन्नाह शापयस्यान्ते मया उद्वेष्टनीयां उपधूतसन्निवेशं शिथिलीकृत्य मदभ्यस्तेन प्रकारेण वेष्टनीयामित्यर्थः । विगलितशु चा वियोगदुःखमतिक्रान्तमात्रेण मया सद्य एव इत्यर्थः ॥२४॥ पादानिन्दोरमृतशिशिरान् जालमार्गप्रविष्टान् पूर्वपीत्या गतमभिमुखं सन्नित्तं तथैव । खेदाचक्षुः सलिलगुरुगिः पश्मभिश्छादयित्वा साधेऽतीय स्थलकमलिनी न पबुद्धी न सुप्ताम् ॥ २५ ॥ शङ्करस्य इन्दोः पादान् अमूलायत्वेन शिशिरान् जालमार्गेणान्तः प्रविष्टान् पूर्वप्रीत्या मत्सन्निधिसमयसम्भृतया प्रीतिशासनया सह साभिमुखं गतं अब भुवः खेदात् तथै कृतार्थतयैव सन्निवन चक्षुः सलिलेन बाष्पभरेण गुरुभिः पक्ष्मभिः छादयित्वा न अबुद्धां न तुसां निमीतनोमीलनयोरन्तरा लावस्यां प्राप्ताम् । उक्त. रूपत्वं तस्य दृशन्तेन दर्शयति साभ्रेऽसीति । एवंभूतां सां पश्यति पूर्वयैव क्रियया सम्बन्धः ।। २५॥ एवं सव्यापारामित्यनेन सह पञ्चमिः श्लोकः केशातिशयवसाद एवं शयिता सा निशीथेऽपि द्रष्टव्यैव इत्युक्वा तवापि तदर्शनसमये दुःखवचादवश्यं कोऽप्यवस्था. विशेषो भविष्यतीति पुनरपि केशातेशयं मोतयलाह सा संन्यस्ताभरणमवला पेलवं धारयन्ती शय्योत्सङ्गे निहितमसात् दुःखदुःखेन गात्रम् । त्वामप्यानं नवजलमयं मोचयिष्यत्यवश्यं प्रायः सर्वो भवति करुनावृत्तिरान्तिरात्मा ॥ २६ ॥ सा एवं धयाना दृश्यमाना न स्वयमेवासं मुश्चति वामप्यवश्यं नवजल- मयमा मोचयिष्यति । कथंभूता सा इत्यत आह दाखदुःोन गात्रं १. MI. Vs. पेशामम् । १. All other com. except Dr. and Ps. read भलम् ।

·तरति; उत्तरसन्देशः। धारयन्ती । ईशकेशभावनस्य गात्रस्य त्याग एवं वरमित्यनुवेलं सधिन्त्य पुनरपि माक्षया तदपरित्यजन्तीत्यर्थः । दुःखदुःखेनेत्येतद्विवृणोति शय्योत्सने असकुत् निहितमिति । अनेन शयनासहत्वेन मुहुर्मुहुरुत्थानं सूचयति । निहिताशब्देन शयितु- मपि न स्वशानि स्वाहानीति योतयति । अवलाशन्देन मनोदौर्बल्यमुच्यते । पेलवं पदु । भनेन गात्रमप्यस्याः स्वतः कशासहमेवेति विवक्षितम् । मास्तामेतत् सर्व- मेकतः, इयमेव तावदवस्था त्वद प्रवर्तनाय पर्याप्ता भवतीत्याह संन्यस्ता- मरणमिति । भामरणशब्देन मङ्गलसूत्रातिरिक्तान्युच्यन्ते । प्रायः सर्व इति । भवत. स्त्वविवादसिद्धमेवान्तरात्मत्वमिति भावः ॥ २६ ॥ नन्वित्यंभावे तस्याः किं तव प्रमाणम् ; न तावत प्रत्यवाप्तवचने सः, नून- मवश्यमिति शब्दप्रयोगादेव तदभावनिश्चयात् ; नाप्यनुमान, तद्रि प्रथमविरह रान्तीकृत्य द्वितीयादावेव सवति ; उपमानमपि सादृश्यमानविषयभित नाभिनव. मर्धापत्तिरपि दयितासम्बन्धिनोऽनुपपामानस्यार्थस्यात्रादर्शनान्नैव क्रमते अतो जळस्येव सौभाग्याभिमानमात्रविजृम्भितमेलयिताक्लेशानियवचनमिति शरामनु- रागविषयपूर्वपत्यक्षबलादेवास्माभिरुच्यते 'वस्त्येवात्रानुमान प्रमाणं. सौभाग्यप्रकाशनं तु तं प्रत्येव युज्यते यस्यावसंवादकं प्रमाणं न भनिगति इनि परिहरनांह जाने सख्वास्तव मयि मनः सम्भृतलेहममा दित्यंभूवा प्रथमविरा तामा कयामि। वाचालं मां न खलु सुभगम्मन भानः करोति प्रत्यक्षं से निखिलमचिरात् भ्रातरुकं मया यत् । २७ ।। पचार्थः डोकः ॥ २७ ॥ भय तस्याः स्ववार्ताश्रवणसुखसूचकनिमित्तसम्भावनां श्लोकद्वयेनाह द्वापाङ्गप्रसरमळकरशानस्नाशून्य प्रत्यादेशादपि च पधुनो विस्मृतमबिलासम् । त्वय्यासचे नयनमुपरिस्पति शङ्ख मृगाच्या मीनक्षोभाषलकुबलयश्रीतुलामेष्यतीति ॥ २८ ॥ १. B.सहाबोय। १. DR. वामं toris 1. DE.बम्बे मानोपनमन। .

·६२ सुमनोरमण्युपेते मेघसन्देशे रुद्धोपाले प्रसरो गास । अचानस्नेहशुन्यमिति अलहारवर्जनादब्जनेन शून्य 'रात्री जागरणं रूक्षम्' इत्यायुःशास्त्रविरुदया जागरणमुवा रूक्षतया व्याप्तत्वात् नेहेन च शून्यमित्यर्थः । 'प्रत्यादेशो निराकृतिः' इत्यमरः । एभिर्विशेषणेनयनशोभापगम- विषयेऽनुशयः सूचितः । एवमपि मृगामा नयनं वयबास ने सति उपरिस्पन्दि भूत्वा मीनक्षोभाच्च यत कुवलयं तेन सह श्रीतुका शोभासाम्यं एण्यतीति शो इत्यर्थः ।। २८ ॥ बामश्चान्याः सरहपदमुल्यमानी- मुक्तामा निविचित शाजिता देवगाया। सम्भोगानः ममुचितो संवाहनाना यास्यत्यूरू: सकदलीसम्म परिपत्यम् । २९ !! अरुण नासवलनं पाते . नयनमपि वाममिति सिद्धयति । करसह पदेखकर पति से चीन तिरोभान सुम्भवतीति मत्वा वर्तमाननिर्देशः कृतः । कर बालारामाजितः । चिरविर, नितमिति चिरेण निर्मि मिति का : प्रो लागऽनुशवातिशयः सूचितः । देवगत्येति दैवप्रातिकूल्यादित : ईमो वयसलानुशयोक्ति साधारणमभि- धानम् । सम्भोगान्त मम संकलन मागेत ति । देवगत्याध तैरपि विहीन इत्यर्थः । सरसादलीताम्मगीन इति सरसशब्दन सेकाविच्छेद वदता विवृद्धिं लक्ष्यति । गौरत्वं युवतीनां कपोलमलला प्रसिद्धमेव ।। २९ ॥ अनेन प्रियसमागमाव्यभिचारिणा निपिसेन शापकालासमाप्त्या च 'शान्तमिदमाश्रम स्फुरति न बाहुः कुतः फलमिहास्य' इतिवदितस्ततः संभ्रमतो दत्तदृष्टि तामेवमुत्थाप्यवं वक्तुं प्रक्रमेया इति विवक्षन् निशीथकालस्थ पाक्षिकमयाम्पत्वं सपदि स्फुरित कथयति ... तस्मिन् काले जलद ! यदि सा लम्भनिद्रासुखा स्या- देवास्यना स्तनितविमुखो याममानं सहस्व । VI. वामो नास्याः। २. Jn. MI. VI. चिरपरिचितम् । 1. Jn. गर्भ for स्तम्भ । ४. VI. रविता for यदि था। ५. Ma. Sd. St. Sv. तत्राचीनः tor अवास्येना ।

·उत्तरसन्देशः । मा भूदस्याः प्रणनिनि मयि स्थानलब्धे कति सधःकण्ठबात भुजल पनि हापगढम् ॥ ३ ॥ सुगमः पूर्थिः । प्रणयिनि गायिका निभावि यदस्या गाडोपगूढं तत मग्रामण्ठसमभजन मादत्य शैन्वयः ॥ ३० ॥ एवं याममात्रावति माया दिश्य पुनरपि तद्विषयमाश्वासनोन्यापनादिया .... प्रत्यः स ............: । वस्तुं . . . . ३१ । तामिति निमेगापि सिमा जारसमानामित्यर्थः । आश्वस्तामुत्या ति समय । | 416 : वासनातिरिक्तस्य उस्थापनन्यापार मत समाश्वस्तामिति । तानि च तत्कालानिले सानि :: :: लत्मना गया स्तिमित- नयनां गशक्षाहि दशस्थित गनिने न. १८ika. f. : ६ष्टिम् । विद्युद्गर्भः तदरष्टिविधातायावार यधु कालिया नः स्तनित यः शन्दैः वक्तुं मवृत्तान्तवाक्यानि वयाः । नामानिनीपदनिर्देशाप युवयोनिशीथे समीपान यान न दाबा गई तो दिवाना । धीरशाम्तावत् कविना स्वयमेव : भारोबारका . "विकारहती सनि विक्रियन्ते यहां न जानामिन एत धीराः ।' इति । मानेनोशब्दोऽप्यभङ्गाभिमानत्वं बदन तत्कारणभूतमसदाचारवर्जन स्वार्थे. अन्तर्भावयति ॥ ३१॥ १. Ju.पने for मपि। . . Jn.प्रोपाप्यैना for तामुत्थाय । ३. Jn. VI. विबुद्गमें। ४. . VI. निहित नयनां । ५. J. Sv. नितवचनो।

·- ५४ ममनोरमपेते मेषसम्देशे अथ प्रक्रमवाक्यं दर्शयति- भर्तुमित्रं प्रियमविधवे ! विद्धि माममुवाई तत्सन्देशानमनसि निहितादागतं त्वत्समीपत् । यो वृन्दानि त्वरयति पथि थाम्यता प्रोषिताना मन्द्रनिग्धैर्धनिमिरवलावेणिमोक्षोत्मकानि ॥ ३२ ॥ अविधवे ! अनेन प्रथमप्रयोजनमाशीर्वचनं तत्त्वनिवेदनसम्बोधनं च तन्त्रण कृतम् । मां भर्तुः प्रियं विश्वास्यं मित्रं मनसि निहितात् तत्सन्देशात् कारणात् त्वत्समीपमागतमम्मुवाहं विद्धि । उत्तरार्धेन स्वात्मन ईदृशे कर्मणि अधिकृतत्व- प्रसिद्धि प्रथमपुरुषप्रयोगेण दर्शयति । यो मन्द्रस्निग्धैः ध्वनिभिः अबलावेणि- मोधोत्सुकानि प्रोषितानां वृन्दानि त्वरयति । पथि भाम्यतामिति विशेषणेन सवशानामेव न तु शापाधभिभूतानामिति विवक्षितम् ।। ३२ ॥ भस्म वचनप्रकारस्य फळमाह- इत्याख्याते पवनतनयं मैथिलीवोन्मुखी सा त्वामुत्कण्ठोच्छ्वसितहदया वीक्ष्य संभाव्य वे । श्रोष्यत्यस्मात्परवहिता सौम्य ! सीमन्तिनीनां कान्तोपान्तात् सुदुपगमः सामात् किश्चिदूनः ॥ ३३ ॥ इत्याख्यात इति अस्मिन् वाक्ये एवमुक्ते सति विशेषणोन्मुखी उत्कण्ठो- च्छामितादया वार्ताश्रवणौत्सुक्याद् विकसितहदया भूत्वा सा त्वां प्रसन्या ष्टिया वीक्ष्य मधुरया च गिरा सम्भाव्य अस्मात् त्वद्विज्ञापनरूपाद्वाक्यात् परं वाक्यं मवृत्तान्तविधापनपं अवहिता ओष्यतीत्यर्थः । पवनतनयं मैथिलीवेत्येनन मेधस्य जितेन्द्रियत्वादिसकम्गुणसम्पूर्णत्वं स्वभार्यायाः पतिमताप्रेसरत्वं च वदति। .. १. Ju. अभिदधे for अविधवे । २. Jn. M1. तत्सन्वेशः for तपन्देशाद। 1. Ms. MI. हृदयनिहितः for मनपि नियात् । ४. P. अपनाना for प्रोषितानां । ५. Sd. चैवम् । Jn. Sv.अवहितं for अवाहिता। Ms. Sd. St. VI. Vs. कान्तोदयः । .. Dk. VI. Vs. सुहापनता, Ma. Sd. St. सातः।

·उत्तरसन्देशः। तात्कालिकहृदयोच्छ्वासाधिक्यस्य इयत्तां दर्शयति - सीमन्निनीनामिति । सह- मात् कान्तस्यागमनात् इत्यर्थः । किजिन इति किश्चिदेवेत्यर्थः । त्वगिन्द्रिवस्यैव कान्तादन्यत्र निर्यापारत्वेन अकृतार्थत्वात् किश्चिदूनत्वकथनम् ॥ ३३ ॥ ! 3 किं तहिं तद्वाक्यं यन्मया श्रावयितव्यमिति जिज्ञासमानं प्रत्याह तामायुष्मन् ! मम च वचनादात्मनश्वोपकर्तुं ब्रूया एवं तव सहचरो रामगिर्याश्रमस्थः । अव्यापन्नः कुशलमबले! पृच्छति त्वां वियुक्तां पूर्वागास्यं सुलभविपदा प्राणिनामेतदेव ।। ३४ ॥ तामिति मवृत्तान्तं गद्वाक्यानि च विस्तरेण श्रोतुमवहितां इत्यर्थः । आत्म- नश्चेति तव चेत्यर्थः । उपार्नु आशान्थि द्रायम् । एवं व्याः इति । एवंशम्वेन तव सहचर' इत्यादि 'प्रेमराशीभवन्ति' इत्यामन्तानां वाक्यानां परामर्शः । भत्र केचिदर्थी मध्यस्थवाक्येन वतन्याः केनिद्या वाक्येन । तेनोक्तं मम चात्मनश्च वच. नादुपकर्तुमिति । तेषु पथमप्रयोज्यानि तदाक्यानि तावद यति तव सहचर इत्यादिना श्लोकत्रयेण । सुलभविषामिति अपतीयमाननिमित्तापि विपत्तिदृश्यत इति भावः । अत्र तु निमित्तमपि महदस्तीत्याह वियुक्तामिति ॥ ३४ ॥ - अङ्गेनाङ्गं तेनु च तनुना गाढतोन तप्तं सास्त्रेणांसद्रुतमविरनोत्कण्ठमुत्कण्ठितेन । उष्णोच्छवासं समधिकतरोच्छ्वामिना दरवर्ती सङ्कल्पेस्ते विशति विधिना वेरिणा रुद्धमार्गः ॥ ३५ ॥ १. VI. आत्मना चोपकर्तुं । २. Jn. V]. Vs. ब्रूयादेवं । ३. Jn. नियुक्त;ali other coin. except Ps. road वियुक्तः । .. MI. Ms. Id. St. Sv. पूर्वाभाध्यं । ५. MI. Sd. St.'Sv. प्रतनु for तनु च । 1. Jn. V1. अखद्रव, Sv. St. अश्रुद्रब, MI, मश्रुत, for आनदुत । .. DR. समधिकारोच्यासिना । All other com. except Ps, and []. read सापेस्तैर्विशति ।

·६ सुमनोरमण्युपेते मेघसन्देशे दैवप्रातिकूल्याद् दूरवर्ती रुद्धमार्गश्च सन्नसौ ते तावकमङ्गं तनुत्वाद्युपलक्षित भन्न निजेन तथाविधेनैव सङ्कल्पैरुपायैर्विशति प्रामोतीति वाक्यार्थः । अधिक- तरशब्दोक्तं दीर्घत्वं पूर्वपदस्थमुप्णत्वञ्चोभयमुभयत्रापि द्रष्टव्यम् । इह चशब्दस्य वाक्यार्थसमुच्चयपरत्वं कुशलप्रभवत् सङ्कल्पसमागमस्यापि तात्कालिकत्वप्रतीतिप्रस- जादुत्तरवाक्ये चशब्दाभावाच नादर्तव्यम् ।। ३५ ।। एवं मवृत्तान्तकथनरूपेण त्वद्वाक्येनोपकृतायां व्याहियमाणानि मद्वाक्यानि श्रोतुमुत्सुकायां सत्यां यदुपरितनानां वाक्यानां मद्वाक्यत्वं द्योतयितुं स मन्मुखेनेदमाहे- त्येवंरूपं वाक्यं तदप्यनुरागद्योतकमभिज्ञानगर्भीकर्तव्यामित्याशयवानाह शन्दाख्येयं यदपि किल ते यः सम्वीनां पुरस्तात् कर्णे लोलः कथयितुमभूदाननस्पर्शलोभात् । सोतिकान्तः श्रवणविषयं लोचनाभ्यामदृष्ट- स्त्वामुत्कण्ठाविरंचितपदं मन् खेनेदमाइ ॥ ३६ ॥ यत् किल शन्दाख्येयं शब्देन प्रत्याययितव्यं तत् सखीनां पुरस्तादपि य आननस्पर्शलोभात् ते कर्णे कथयितुं लोलोऽभूत स लोचनाभ्यामदृष्टः श्रवणविषयञ्चातिक्रान्तः सन् उत्कण्ठाविरचितपदं उत्कण्ठया कर्तृभूतया प्रथि- तानि पदानि यस्मिन् तत् तथोक्तं इदं वक्ष्यमाणं बाक्यं मन्मुखेन त्वामाह इति योनना ॥ ३६॥ इदंशब्दपरामृष्टानि वाक्यानि दर्शयति श्यामास्वङ्गं चकितहरिणीप्रेक्षणे दृष्टिपातं वक्त्रच्छायां शशिनि शिखिना बहमारेषु केशान् । उत्पश्यामि प्रतनुषु नदीवीचिषु भ्रूविलासान् हन्तकस्थं कचिदपि न ते चण्डि ! सादृश्यमस्ति ।। ३७ ।। enter - १. MI. Ms. Sd. St. Sv. Va. अश्यः V]. अगभ्यः for अष्टः । २. A. omits this word. ३. VI. हरिणप्रेक्षिते। Ma. Sd. St. ST.-Vs. दृष्टिपातान् । VI. गण्डच्छा। ६. Dk.भूपताकां । .. MI. एकस्मिन् for एकस्वं । 6 M Sd. Sy. Vl. Vs, wts for you ५.

·उत्तरसन्दशः। अयमर्थः । यदा त्वद्दर्शनाधीनबीवनोऽहं वियोगदुर्दशामविंश तदा प्रभृति वत्सादृश्यमे । शरणमनुप्राप्तस्तल्लिप्सया सकलवस्तुसम्पूर्णे महति रामगिरी पर्यटन व्रत- ती श्यामासंज्ञितासु अङसादृश्यमात्रमुत्पश्यामि, तिर्यक्षु हरिणीषु दृष्टिसादृश्यमा, रतत्रिषु मयूरबर्हमारेषु केशसादृश्यं, नदीवीचिषु भूविलाससादृश्यं, हंसेषु गतिसादृश्य, पकेषु स्वरसाहश्य, कदलीषु ऊरुसादृश्यं, गगने शशिनि वक्त्रच्छायां, किं बहुना ? कचिदपि गगने भुवि वा त्वत्सादृश्यं एकदव्याय नोत्पश्यामि । हन्त ! वयं मगेष. नोरथाः संवृत्ताः इति । चण्डीनि सम्बोधनेन मदिरहे भा भूदस्य कश्चिदपि निवृति. रेति मत्वा नूनं त्वयैव इदं त्वत्साहश्यमितस्ततो निक्षिप्तमित्येवंरूपा चाक्ति- यज्यते ॥ ३७॥ अथैकस्थं त्वत्सादृश्यमलभमानस्य ममैषा बुद्धिरासीत् समग्रसादृश्यसम्पादन- समे चित्रे त्वां कोपप्रसादादिभिभावविशेषैः बहुगा विलित्य तत्र तत्र मामपि प्रणि- तादिव्यापारोपेतमालिस्यावयारन्योन्यानुरागमथिलमपि पश्येयमिति । तत्राप्यहं देव- वेरोधान्मुहुर्मुहुर्भममनोरथः संवृत्त इत्याह त्वामालिख्य प्रणय पिता धातुरागैः शिलाया- मात्पानं ते चरणपतितं यादिच्छामि कर्तुम् । आस्रेस्तावनाहरुपनिदृष्टिगलिप्यते मे करस्तस्मिन्नपि न सहो सङ्गमं नौ कनान्तः ।। ३८ ।। धातुरागैरिति बहुवचनेन तत्सम्पादनसम्भूतं गिरिसञ्चारक्लशं सूचयति । शेलायामित्येकवचनेनावयोर्चहुविधरूपद्वन्दविले बनाय पर्याप्तविस्तारा श्क्ष्णत्वसमत्व- गुणयुक्ता शिलाप्येका दुर्लभैव इति योत्यते । उक्तरूपांतल्या त्वदालेखनपुरम्सरं मां वेलिखितुं यावदिच्छामि इति पूर्वार्धस्यार्थः । चरमपतितं कर्तुमिति तथा विलि- खितुमित्यथः । यतोऽत्र चिरपरिचित चित्रकर्मापि सान्तरायं भवति अतस्तस्मिन्नपि भाषयोः समागमो धातृसङ्कल्पप्रतिहत एव इत्याह कर इत्यादिना । अत्र वेधातेति वक्तव्य कृतान्तशब्दग्रहणं जीवनोपायेषु तत्तद्भङ्गकारी सन् नूनमन्तकधर्मापा- बित्युपालम्भाभिप्रायेण कृतम् ॥ ३८॥ १. A. दृष्टिसारश्यं । .. Jn. MI. VI. Vs. भौः। 1. Dk, Jn. MI, भालप्यते A. आलिखितुं।

·सुमनोरमण्युपेते मेघसन्देशे एवं कालयापनव्यापारेषु स्वीयेषु देवप्रतिहतत्वमुक्त्वा देवापतिते स्वप्नसमा- गमेऽपि दैवप्रतीघातप्रकारं तत्पश्यन्तीनां स्थलीदेवतानां व्यसनपरम्परादर्शनाद् दुःखो. त्पतिं च दर्शयति मापाकाशप्रणिहितभुज दियाइलेपहेतो- लब्धायास्ते कथमपि भया स्वप्नसन्दर्शनेषु । पश्यन्तीनां न खलु बहशा न स्थलीदेवतानां मुक्तास्थूलास्ता कसरोवलभाः पतन्ति ।। ३९ ॥ स्वप्महेतोर्निद्राया दुर्लभत्वात् स्वप्नदर्शनेषु कशिलुब्धायाप्ते निर्दयाश्लेष- हतोः गाढीलिङ्गनलिप्सया आकाशाणिहितभुजं निद्राभन हेतुमूतबाहुद्वयोच्छ्रयणव्या. पारवन्तं मां पश्यन्तीनां स्थलीदवताना अहो ! देवापतितस्वप्नसमागमोऽप्यस्य दैवादेव भग्नः हन्त! विधातुरलमलमिति निर्वन्धेन इति कारुण्यात्तरुकिसलयेषु मुक्तास्थूलाः अभुलेशाः बहुशो न खलु न पतन्तीति । पतन्त्येवेत्यर्थः ॥ ३९ ॥ कि नहुना । इदमेवे कादाचित्रकं । म जीवितालम्बनं भवति नान्यत् किमि दस्तीत्याह भित्वा सद्यः किसलयपुटं देवदारुद्रमाणा ये तत्क्षीरसुतिसुरभयो दक्षिणेन प्रद्वात्तः । आलिङ्गयन्ते गुणवति! मया के तुषाराद्रिवाताः पूर्वस्पृष्टं यदि किल भवेदङ्गमेभिस्तवेनि ॥ ४० ॥ गुणयति ! वेषभाषाशीलवृत्तेषु सकलजनपूजिते ! नवाझं एभिः पूर्वरपृष्टं यदि किल भवेदिति मत्वा ले तुपाराद्रिवाताः मया आलिङ्गयन्ते । तच्छन्दो कान् विशिनष्टि - ये दक्षिणेन मार्गेण प्रवृत्ताः। तुषाराद्रिजत्वोक्त्यैव शैत्यमुक्त- मिति कृत्वा देवदारुकिसलयपुटभेदनकथनेन तत्क्षीरसम्बन्धकथनेन च मान्यसौरभ्ये १. A. सामेऽपि । All other com. except Dk. Ps. VI. read पूर्व पर्छ ।

·ज उत्तरसन्देशः। एवं शक्येष्वप्युपायेषु दैवात् प्रतिहतवृत्तितया सीदमानं मे चेतः सहसाशन. मप्यर्थ अभिधावतीत्याह संक्षिप्येत क्षण इव कथं दीर्घयामा त्रियामा सर्वावस्थास्वहरपि कथं मन्दमन्दातपं स्यात् इत्थं चेतश्चटुलनयने ! दुर्लभप्रार्थनं मे गाँढोष्माभिः कृतमशरणं त्वद्वियोगव्यथाभिः ।। ४१ ।। गाढोष्माभिः त्वद्वियोगव्यथाभिः शरणं कृतं सन्मम चेतः इत्थं दुर्लभप्रार्थनं भवतीत्यर्थः ।। ५१ ॥ इत्थमतिक्लिष्टचेतसापि मया भविष्यदभन्दानन्दसन्दोहस्मरणशृङ्खलया लचिन- वेगाः क्रियन्ते प्राणाः, अतः त्वयापि तथैव कर्तव्यमित्याह - ने त्वात्मानं बहु विगगयनात्मना नावलम्बे तत् कल्याणि! त्वमपि नितरां मा गमः कातरत्वम् । कस्यात्यन्तं सुखमुंपन दुःखमेकान्ततो वा नीचैर्गच्छन्त्युपरि च दशविक्रोमिक्रमेण ।। ४२ ॥ तुशब्देन पूर्वप्रमेयविनिवृत्तिः सूच्यते । आत्मानमात्मनैव न तु नावलम्बे वियोगवेदनया प्रयाणोन्मुखप्राणं मां मयैव निवारयामीत्यर्थः । 'आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ।' - १. Sd. St.S:. संक्षिप्यन्ते, VI. संक्षिाया। १. Jn. Ms. St.SI. ..झणमिव । ३. Ms. Sd. S. Sv. VI. V5. दीर्घयामास्त्रियामाः । Dk. Ps. गाढोष्णाभिः । ५. Jn. St. VI. नन्वात्मानं, Ms. Sl. Sv. VH. इस्यात्माने । 1. Jn. MI. Ms. Sd St. Sv. आत्मनेवावलम्चे : ५. All other con. except DR. In art MI. rel सुतरा tor : नितरां । 4. Jn. MI. कस्यैकान्तं । ९. Sd. VE. उपगतं for उपनतं । १.. Jn. DR. गच्छत्युपरि । 1. Jn. Dk. दशा पक्रनेमिक्रमेण ।

·। - सुमनोरमण्युपेते मेघसन्देशे इतिवन एका वेवात्मव्दौ । बहुशब्दार्थः तं तमामामिलाप' इत्यत्र विवृतो भवि. प्यति । तत् तस्मात् कारणात् कल्यागि! अनेन गुणकर्तिनसाम प्रयुज्यते । नितरामत्यर्थ कातरत्वं मा गमः । प्राणान् धारयितुभशक्ता मा भूरित्यर्थः । त्वमपी- त्यपिशब्देन हेतुसाम्यं सूचयति । बहुविगगन शब्दों के भविष्यदानन्दप्राप्तिसद्भावमवस्था- तरन्यासेन द्रढयति कस्येति ॥ १३॥ अथ नितरां कातरत्वं मा गम इत्येतच्छेषतया शापावच्छिन्नकालस्य शिष्टस्या- रूपत्वं सन्निर्वहणोपायं च कमपि पूर्वार्धन दर्शयन् उत्तरार्धेन बहुविगणनशब्दोक्तमभि- मतमर्थं विवृणोति - शापान्तो मे भुजगशयनादुस्थिते शाङ्गपाणौ शेषान्मासान् गमय चतुरो लोचने मीलयित्वा । पश्चादावां विरहगुणितं तं तमात्माभिलाषं निर्वेक्ष्यावः परिणत शरच्चन्द्रिकासु क्षपासु ॥ ४३ ॥ भुजगशयनादुत्थिते हेमन्तारम्भे शेषाननतिवाहितान् नभ आदीश्चतुरो मातान् गमय । भयं चाषाढो गतप्राय इति भावः । लोचने मीलयित्वेति सहि. ष्णुतयैवे:यर्थः । पश्चाद् दिव्यभावमत्यापत्त्या झटिति गगनमार्गेण इमं देशमागम्य अहं वन्मनोरथान् अभिलाषान् पूरयिष्यामि । त्वमपि मन्मनोरथान् पूरयिष्यसीति वाक्यार्थः । अभिलष्यत इत्यभिलाषो विषयः । विरहगुणितं विरहकृतादनुपभोगा- मनसि पुनीभूतंमित्यर्थः । ननु "क्षीराब्धौ शेषपर्य आषाढ्यां सविशेद्धरिः। निद्रां त्यजति कार्तिक्यां तयोः सम्पूजयेद्धरिम् ॥" इति कौर्मवचनविरुद्धमिदं हेमन्तारम्भे मार्गशीर्षमासीत्युत्थानशब्दव्याख्यानम् । नैष विरोषः । कार्तिके प्रबोधः मार्गशीर्षे उत्थानमिति सुपरिहरत्वात् ॥ १३ ॥ एवमिदंशब्दपरामृष्टानि स्वक्लेशातिशयस्वजीवमसन्धारणविषयाणि वाक्यानि सप्तभिः श्लोकदर्शयित्वा पुनरभिज्ञानवाक्येन जीवनधारणविश्वासं स्नेहः प्रवासाश्रयाद्' १. A. शब्दाभिमतमर्थ । २. DR. Jn. Ps. VI. मासानन्यान् । ३. Dk. M]. St. विरहगणितं ! ४. J. तमेवामिलाई ।

·उत्तरमेषः । इत्यस्य कोलीनस्यापामाण्यकथनेन क्लेशानिशयविश्वासं च पञ्चपादत्रिपादविमक्तेन श्लोक. येनादधाति भूयश्चाह त्वमसि श्यने कण्ठलग्ना पुरा मे निद्रां गत्वा किमपि रुदती सखरं विप्रबुद्धा । सान्तहाँस कथितमसकृत् पृच्छतश्च त्वया मे दृष्टः स्वप्ने कितव! रमयन् कामपि त्वं मयेति ॥४४॥ एतस्मान्मा कुशलिनमभिज्ञानदानाद्विदित्वा मा कोलीनादसितनयने ! मय्यविश्वासिनी भू।। स्नेहानाहुः किमपि विरहे हासिनस्ते ह्यभोगा- दिष्टे वस्तुन्युपचितरसाः प्रेमराशीभवन्ति ॥ ४५ ॥ आहेति । स मन्मुखेनेति शेषः । त्वं पुरा शयने, अधिकरणे स्युट् । मे कण्ठलना सती किमपीपन्निद्रा गत्वा सस्वरं रुदती विप्रबुद्धासि । ततः स्वम- दृष्टमप्यस्य साधारणीप्राप्तिरूपमपराधं जामदरष्टो यथाभिधीयते तथाभिधाय क्रीडिष्यामि तावत् किश्चिदयमवसर इति मत्वा त्वया रोदन कारणमसकत् पृच्छतो मे पृच्छन्तं मा प्रति कितवेति सान्तसं कथितम् । ततः कित्तवशब्दसम्बोधनश्रवणोनीतसद्- भावं मदपराधं असकत् पृच्छतो मे त्वया त्वं कामप्यरमय इति कषितम् । ततोऽस्य कदाचिदप्यकृतपूर्वस्यापरावस्यावगमागममसकृत् पृच्छतो मे त्वया कथित रमयन् मया दृष्ट इति । ततः किं त्वयाहं तथा इष्ट इत्यभिधाय सविषादस्थिते मयि मद्विषादप्रशमनायोच्चैहासपूर्वकं स्वप्न इति चान्ते कथितम् । इत्येवमभिज्ञानवाक्यं नेतन्यम् । विदित्वेत्यत्र विद्धीत्येव विवक्षितम् , (न!) त्वाशब्दाद् द्वयोरपि क्रिययो. भागमननिश्चयोत्पादन प्रति संहत्यकारित्वनियमेन पौर्वापर्यविवक्षाभावात् । त्वाशब्दस्तु .. I. Ms. Sd. St. Sv. VI. त्वमपि । २. -M]. Ms. Sd. Sv. सत्वरं, VI. सस्वनम् । ३. Jn. पृच्छतोऽसि, Ps. पृयाते for पूछतष । ४. Jn. विरो हासिनस्तेप्यमोना, MI. विरोध्वंसिनस्ते वभागार. Ms. St. विरहर्ष सिमस्ते प्रभोगात्, Sv. Sd. विरो ध्वंसिनस्ते प्रमोगात्, VI. विरहासिनले समोना ।

·सुमनोरमण्युपेते मेघसन्देधे जिज्ञासाधिक्यकृतः कुशरित्वज्ञापनस्यार्थसिदं प्राथम्यमनुवदति न प्रत्याययति । एवं वाक्यभेदे सति चशब्दोऽप्युत्त वाक्ये सिध्यति । कोलीनमाश्रित्य यो मय्य- विधासः स्नेहमधिकृत्य तत्क: च माभूरिति । अत्र कौली नस्य युक्तिहतलेन अप्रामा- ण्यादिति निषेधहेतुरभिप्रेतः । कोलीनमन्ध युक्तिहतत्वं दर्शयति-स्नेहानाहुरित्या- दिना । इष्टे वस्तुनि कलत्रादी स्नेहाद् विरहे सति किमपी द्धासिन आहुना इति कौलीनमनूदितः । शेषेण युक्तिहतत्वमुच्यते । हिशब्दो हेतौ ते स्नेहा अभोगादु- पचितरमाः सन्तः प्रेमराशीभवन्ति यत इत्यर्थः । रसशब्दो रागपर्यायः स्नेहस्यैवोपरि तनीमवस्यां वदति । तदुपरितनी प्रेमशब्द इंति विवेकः । यस्तूपपन्नस्य स्नेहस्य भोगेन ध्ययं करोति तस्यैव तत्पुनीभावासंभवो नेतरस्येति भावः ॥ १४ ॥ ४५ ॥ अथाभिहितसकलवतव्या यक्षस्तदानीमपि तूष्णीम्भूतमव मेघमालक्ष्य भवतस्त्वे- •वमवस्थानमपि स वभावप्रयुक्तं प्रवृत्त्यामेव नारूतामिव प्रत्यादेशपरं भवतीति तं प्रशस्य विशेषेणानुरअयति- कचित सौम्य ! व्यवसितमिदं बन्धुकत्यं त्वया मे प्रत्यादेशाम खलु भवतो धीरतां कल्पयामि । निःशब्दो हि प्रदिशसि जलं यांचितश्चातकेभ्यः प्रत्युक्तं हि प्रणयिषु पनामीप्सितार्थक्रियेच ॥ ४६ ॥ सौम्य इदं मे मत्सम्बन्धि बन्धुकृत्यं त्वया कञ्चिध्यवासितं कर्तुं निश्चित व्यवसायमेव पोतयति तंवयमाकतिरिति सौम्यशब्देन सम्बोधयतोऽभिप्रायः । यः पुनरत्रानुमतिद्योतकवाक्प्रवृत्यमावरूपः प्रत्यादेशः तस्मादेतो/रताकल्पन, निश्चलचित्त- त्वकल्पनं तु न खलु करोमि । खलुशब्दोऽवधारणे । भवत इत्यस्य विवरणं निःशब्दो हीति । चातकेभ्य इति । अपिशब्दोऽत्र द्रष्टव्यः । तृष्णीमासीनेभ्यो मनुष्येभ्यो वाचैत्र याच्यां कुर्वयश्चातकेभ्योऽपि त्वं निःशब्द एव प्रदिशसीत्यर्थः । सकलसज्जनसाधारण- श्चायं स्वभावो न तवैवेत्याह-प्रत्युक्तं हीति । प्रत्युक्तं क्रियैवेति वदता प्रत्युक्त्यवसरे प्रथमक्षण एव क्रियामारभेरनियुक्तं भवति ॥ १६ ॥ Ms. Sd. Sr. VI. प्रत्याख्यातुं, St. प्रत्यादेठं Ms. S. अधीरता। 3. Sd. St. VI. Vs. तयामि । ४. JD. Vr. निश्पन्दोऽपि ।

·उचरसन्देशः। पुनरपि निश्श निष्क्रियं च तमालक्ष्य असौ मत्प्रियकरणानन्तरं स्वचिकीर्षित कर्तुं मदनुज्ञाप्रतीक्षया वा उक्तिसमाप्तिद्योतकवाक्यस्याश्रवणद्वात्र नूष्णीमाम्त इति मत्वोभयं करोति एतत् कृत्वा प्रियमनुचितप्रार्थनावम॑नो मे सौहार्दाद्वा विधुर इति वा मय्यनुक्रोशबुद्ध्या । इष्टान् देशान् जलद ! विचर प्रावृषा सम्भृतश्री- मा भदेवं क्षणमपि च ते विद्युना विप्रयोगः ।। ४७ ।। अनुचितप्रार्थनावर्त्मनोऽनभ्यस्तयाच्यासरणरित्यर्थः । भनेन उक्तिचातुर्य- भङ्गादिदोषसम्भावनया न मद्वाक्यानां त्वत्पर्तिकत्वशक्तिगस्ति . वाझदितानामिव केवलमवस्थानिवेदनपरत्वमेव भवति इत्युच्यत । प्रवर्तकत्वं तु साक्षात् त्वद्गुणानामेवे. त्याह-सौहार्दावति । एतत् कृत्येति । एतन्मे प्रियमाषाढमास्यव कृत्वेत्यर्थः । यदा प्रापट् समागच्छेत् तदैव प्रभृति ये त्वदधीनवषा देशान्तान् सर्वानपि विचर । न को ऽप्यन्तरितव्य इति तृतीयपादेनोच्यते । इतथा वकाले विहिताकरणात् प्रत्यवायो- ऽपि भवेदिति जलदपदेन सम्बोधयतोऽभिप्रायः । उक्तिममामिद्योतक वाक्यमाशीर्वचनेन करोति माभूदिति । एवंशब्देन भ्वीयो वियोग: पराभृश्यते ॥ ४७ ॥ - अनुदिनमभिनवरूपा सुमनोरमणीव जगति जयतितराम् । हरिचरितकाव्यसहभूर्व्याख्यासौ मेघदूतस्य ।। मन्त्रब्राह्मणसूत्रावित् कृतमतिः शास्त्रे च कौमारिले कर्ता न्यायसमुच्चयस्य कणिकाव्याख्याप्रणेता कविः । उत्पसि त्वषमर्षणप्रवरजाद् गौर्यामृपेराप्तवान् कर्तास्याः परमेश्वरो नतशिराः पूज्ये गुरौ शहरे ॥ लम्पभवदासभावो भगवति भक्तयाख्यया च भवदासः । बादी वेदान्तरतो यस्य पितृव्यः स एष कर्तास्याः ।।

·THER
***TRI
KEROH !...ni
GYLAFON MADRASS

·THE HUON: VOASTR
WEEKClic TUTE,
MADRASA
APPENDIX I
ADDITIONAL AND VARIANT MATTER IN THE SMALLER
RECENSION OF SUMANORAMANI
PŪRVASAN DESA
p. 1. 11. 7-8. in the place of the verae graichutarunt ftr.
the following i wo versr's are seen:
क्रियते मेघव्याख्या नाहश्या न च गता विमानपथम् ।
अथ च विबुधोपभोग्या सुमनोरमणीयमद्भुता जयति ।।
निबन्धनानि सन्तीति नाविधाननिबन्धनम् ।
न बनस्पेषु वृक्षेषु न करूपकमकल्पयत् ॥
.ܐ
Sloka 1.
P. . . After. नान्यः-
अपि च यथैष महिमास्तमयो दिव्यदेशनिवासदिव्यजनसंव्यवहारदिव्यजनान्त.
र्धानशक्त्याचाकाशगमनशक्त्याद्यमिभवरूपः कान्ताविरहमावहति न तथा कान्ता-
विरहस्तमित्यस्तङ्गमितमहिमेति परमर्थहीनं
किं कुर्यात् , शापेनेति च पदं क्व
सङ्गच्छेत ।
,
-
1. 12. After वसति चके
रामगिर्याश्रमेषु इति बहुवचनेन विरहवेदनातिशयादेकत्र चिरमवस्थानाशक्तिः
सूच्यते । आश्रमबहुत्वं 'बन्पैः पुंसां' इत्यत्रापि सिध्यति ।
1. 16-21. For प्रबन्धोपोद्घातमते मन्तव्यम्
यच्चानभिहितानां यक्षनामविशेषादीनामनभिधाने कारणमुक्तं रसानुपयोगा-
दिति तदप्यनमिहितानां पदानामानन्त्यादवक्तव्यमेव इत्यास्तामेतत् ।

·76 SUMANORAMANI p. 3. 1. 25. After घोतयितुं कृतम् - ननु शापकृतमहिमास्तमयदुःखितस्य तत्तादृशपुण्यदेशनिवासिनोऽपि सतः किमिति सदैव तद्देशोचितव्यापारवैमुख्यमिति शहां निवर्तयितुं कान्ताविरहगुरुणेति शापविशेषणं कृतम् । शापकृतमहिमास्तमयदुःखादधिकं कान्ताविरहदुःखमेव तस्या- मतिसक्तस्य दुःखं गुरुतरमासीत् । ततश्च तद्वेदनोन्मत्तचित्तस्य कथं विशुद्धचित्तजना- नुष्ठेयतपश्चर्यादिसम्भव इत्यर्थः । 1. 28- p. 4.1.4--- आश्रमविशेषणाभ्यां वासोपयोगितया रम्यत्वं पावनत्वञ्च द्योत्यते । स्निग्ध- च्छायातरवो येषां इति विग्रहः । अत्र च रामगिरिसमाख्यावचनेन जनक- तनयास्नानकथनेन चास्य गिरेश्चिरतरं रामेणाध्युषितत्वं तदा तत्साहचर्यञ्च सूच- यता तनिवासस्य स्थानान्तरेभ्यः पावनत्वातिशय उक्तो भवति । Sloka 2. p. 5. 11. 4-6. अथ प्रबन्धार्थबीजमावपति तस्मिन्नद्राविति । 11.4-11. For न त्वद्रौ कतिचिन्मासान् नीत्वेति कर्तुरधि- करणमदिः न कर्तुः- - नत्वद्रौ कतिचिन्मासान् नीत्वेति कर्तुरधिकरणमदिः, स इन्यनेनैवाश्रमाधि- करणत्वप्रतीतेस्तस्मिन्नद्राविति वचनवैयर्थ्यात् । अतः स्वसन्निधौ मेघ ददर्शेत्यस्यार्थस्य सिद्धये कर्माधिकरणमद्रिः । - p. 6. 11. 16--19. For कालपरिच्छेदकानां यावत्- सहशदर्शनादिप्रयासानां वक्ष्यमाणानामेवात्र मासनयनशब्देन विवक्षितत्वात । श्रीमद्वितीयमास आषादः । तस्याये दिवसे स्वाभिलषितसमय इत्यर्थः । आश्लिष्ट- सानुमिति । 'पणु दाने' इत्यस्माद्धातोस्सनोति ददाति सुखमिति व्युत्पत्त्या सुखप्रदेशवाची सानुशन्दः । तत्र निविष्टमिति यावत् । इदं तु विशेषणं मिथसं. मवहारादेस्सुखदे प्रदेशे तस्यावस्थानं इति द्योतयितुं कृतम् ।

·APPENDIX I 17 1. 23. कान्ताविरहगुरुणेत्यनेनास्य विरहसद्भावः तस्यासमवेदनत्वं तनिदानतया कान्तातिसक्तिश्च सूचितम् । तत्रयमपि निर्दिशति --- अबलाविप्रयुक्तः कामी कनक- वलय_शरिक्तप्रकोष्ठ इति । कामो रागः, अतिशयने मत्वर्थीय इनिप्रत्ययः । अति. सक्त इत्यर्थः । विरहवेदनातिशयजन्मना देहकार्येन मूषणादिष्वनादरेण च कनक- वलयस्य भ्रंशात् रिक्तः शून्यः प्रकोष्ठो यस्य सः तथोक्तः । वसतिं चक्र इत्यनेन योऽर्थो विवक्षिता सोऽयं विशदीकृतः । Sloka 3. The whole commentary on this verse is as follows- तस्य स्थित्वेति । राजराजस्यानुचरः तस्य पुरः कथमपि स्थित्वा चिरं दध्यौ इत्यन्वयः । कथमपि तरुलताद्यवलम्बनेन स्थित्वा । पुरः इत्यनेनात्यन्तासबत्वमुक्तम् । केतकाधानहेतोः केतककुसुमस्याधाने निर्माणे हेतोः । मेघध्वनिश्रवणात् केतककुसु- मस्योत्पत्तिः इति प्रसिद्धिः । अन्तर्वाष्पः वेदनासातयान्तर्बाष्पत्वम् । राजराजस्यानु- चरः वैश्रवणस्य भृत्यः । मेघालोके सुखिनोऽपि चेतः अन्यथावृत्ति भवति, कण्ठाक्षेप प्रणयिनि जने दूरसंस्थे किं पुनरित्यनेनात्यन्तासघता व्यज्यते । Sloka 5. p.9.11.3-4. ननु महेन्द्रनियुक्तस्सलिलनिधेरुदकमादाय तत्र तत्राभिवर्षन्नसौ मेघः किमसमर्थः एव यक्षनियुक्तमर्थमनुष्ठातुं येन तद्विषयाया यक्षप्रवृत्तेरुन्मादकारित्वमुच्येत, चोन्मादस्तथाविधस्य युक्तः कल्पयितुं, विरहिजनेष्वदर्शनात् . इति शहां निरस्यन्नु- चरक्रियामाह - धूमज्योतिरिति । 1. 27. औत्सुक्यात् उत्कण्ठातिशयात् । ८.28. गुषकः गुहायामन्तःपुरे निरतः । अनेन निसर्गसिद्धमौत्सुक्यमिति घोत्यते । p. 10.1.2. कामार्ता इति । अवार्तपदेन प्रान्त इत्युकस , कामेन कारणेन मरणदशासु अष्टमीमन्मादावस्था प्राप्ता इत्यर्थः । न ..

·78 SUMANORAMANI 1.3. जना चेतनेषु प्रणयकृपणाः चतनाचेतनेष्वविशेषेण प्रार्थनया दीनवृत्तयः । हिशब्दोऽस्मार्थस्य रामादिषु प्रसिद्धिं सूचयति । अयं श्लोकार्थसंक्षेपः अचेतन एवायं मेघो नियज्यितामनुभवति । वृष्टयादिव्यापारोऽस्येन्द्रसङ्कल्पाद्वायुकृत एव । अतः कामोन्मादनिबन्धनैतद्विषया यक्षस्य प्रवृत्तिः इति । Sloka 5. 10. 1.25 After मन्तव्यम् .... अनेनाद्य मम सकलपुरुषार्थापगमस्संवृत्त इति द्योत्यते । 1. 11.11.2-... For मेघेतरे ....प्रयोगः लब्धकामा तावत् अधिगुणविषया याच्या समग्रप्रीत्यालम्बनं भवति; मोवापि सा किश्चित् प्रीत्यालम्बनमेव । अधमे लब्धकामापि सा प्रीतिलेशस्यापि न गोचरः । अल- ब्धकामत्वे तु कैव कथेत्यर्थः । अधिगुणो हि केनचिद्याचितस्स्वशक्तिसाकल्ये तावत् शुप्रसन्नस्तदैव तदभिलषितमापूरयन् न कदाचिदीप तमर्थ पुनरनुभाषेत । लद्रेकल्येऽपि तेदेकव्यसनी भूत्वा कालान्तरे महत्तरमुपकरिष्यति । इतरस्य तु तद्वैपरीत्यमिति प्रसिद्ध मेतदिति भावः । Sloka.'7. p. 11.0.17. पयोदेति सन्तापशान्तिप्रद इत्यर्थः, पयश्शब्देन सन्तापशान्तिमात्रलक्षागात् । 1.28. अलकाशब्देन सकलसम्पन्निदानत्वमुक्तम् । 'अलकामतिवाह्येव वसतिं वसुसम्पदाम् ।' इत्युक्तत्वात् । यक्षेश्वराणां वसतिरित्यनेन ईश्वरोचितसकलोपभोगशालिदिव्यजन सम्पूर्णत्व- मुक्तम् । बाह्योद्यानेत्यादिना तु अपरिभाव्यतमत्वं रमणीयतमत्वञ्चोच्यते । Sloka 8.. 1.12. For 70.3-5. न केवलं मत्कलत्रपरित्राणैकफलक एव भवतः उद्यमः, किन्तु प्रोषितानां वनि- तास्सर्वा एव विरहकृच्छ्रादुचारिता भवेयुः, ताभिश्च भवान् प्रीत्युत्फुल्लैनयनकुवलयैस्तत्र तत्र समाराधितो भविष्यतीत्याह - त्वामारूढ मिति ।

·APPENDIX 1 79 l. 15. After सन्नद्धे- त्वयि वर्षादिकं स्वधर्ममनुष्ठातुं उद्युक्ते । p. 1.3. 1. 1. After ali तस्य फल श्लोकत्रयेण दर्शयति-मन्दं मन्दमिति । 1. For अनुकूलः वामभागस्थितः अनुकूलो गन्तव्यदिगभिमुखः पवनो जुइति वामो वामभागस्थितः चातको दति इत्युभयत्रापि मन्दत्वमाधुर्थविशेषगाभ्यां निमित्तयोः पोकल्यं वदति। चशब्द. येन तयोः परम्परनिरपेक्ष योगेव यमुना सनि फलाधिक्यं किया दाम इत्युकम् । 1. 1. सगन्धो बधुः, इदं वायोरपि विशेषणं, अयमिति । !. 18. AST द्रष्टव्यः यथेशी निमित्त सम्पत्तिदृश्यते तत्फल सम्पत्तिाप तादृशी रमप्रामेवोत्पश्यामि ते श्लोकत्रयार्थसंक्षेपः । Hoka 10. . 11. I... दिवसगणनातत्परामिति सांवत्सरिकातीतानागतदिवसगणनादियानाम् । एत- पेक्षाबीजमाह - एकपत्नीमिति । पतिव्रतानां तादृशीनां ग्बन्छ वियनिरहेप्वीदृशं नयनमिति वक्ष्यति । Hinka 11. P. 11.!...). Af er तथाविधम् - प्रास्थानिक गजितं शपटहादिनिनदोपमानभूतत्वात् श्रमण मुभगम् । nka 12. 1. 15.1.1 After मख्यमित्याह तुङ्गमिति च मेखलासु रघुपतिपदेरक्षितमिति च आकृत्यैव लोकोत्तरत्वं मन- तं भगबच्चरणविन्यासपवित्रशरीरश्च इत्यर्थः । अथवा पुनरप्याप्रश्ने कारणद्वयाभिधा- मिदम् ।

·80 SUMANORAMAŅI Stoka13. p. 16. 1. 22. After श्रवणसुखावहपदप्रथनम् -- तत्रापि मनोव्यापारो निवृत्तचर एवेत्यर्थः । Sloka 14. p. 17. 1. 11. After वाक्यार्थः त्वामारूडमित्यत्र यादृशी वनिताकटाक्षविषयत्वापत्तिरुक्ता ततोऽपि सुभगतरं दिव्यवनिताकटाक्षलक्षत्वमारोहसमय एव भवति इत्यनेनोच्यते । 1. 14. After सरसनिचुलात् - तिरुवंतसादिसाहतात् । अल्पसारा निचुलादयोऽप्यत्र श्रीरामप्रभावात्सान्द्र छाया भवन्ति इत्यर्थः । अनेन सलिलव्ययो न कर्तव्यः इति द्योत्यते । 1. 17. Afur अवलेपाः अवरूपमूलाः प्रहाराः तान् परिहरन् दूग्गमनेन वर्जयन्नित्यर्थः। अस्खलितो- स्थानस्य हि कार्यसिदिः इति भावः । Sloka 15. p. 17.1.24. After रलच्छायेति- प्रेक्ष्यमेतदिति मङ्गलमनीकुर्वित्यर्थः । मापत्स्यत इति अस्य परिपूर्णावस्थाया- मिति शेषः। Sloka 16. p. 19. 1. 5. After वाक्यार्थः- भूविलासानभिज्ञतावचनेन स्वाभाविकविलासालङ्कृतत्वमुच्यते । - 1.8. रघुगतिः गडितप्रायतोयतया द्रुतगतिर्भूत्वेति वाक्यार्थः । Sloka 17. p. 18.115, - इतः पूर्वमस्मिन् संवत्सरे वर्षाभावादाववहिनावश्यंभाविनि गिरिवनवाहे । 1. 21. After नीचोऽपीत्यर्थः- प्रथमशब्देन अवस्थाप्राप्तयोरुपकारप्रत्युपकारयोः भन्यवधानं वदति ।

·APPEADIX I 81 1. 24. After प्राप्ते मित्रे- मित्रं प्राप्य करिष्यति । मित्रत्वमप्यतन्त्रमेव, शत्रुमप्यर्थितया प्राप्तं अनुगृहाती- *त्यर्थः। Sloka 18. . 20. 1.8. सर्पवेणीसवणे मेचकरुचितया सनचूचुकसमानवणे | 'नीलालके मेघचये मेचके स्तनचूचुके । मण्डले कृष्णसर्पाणां सर्पवेणी निगयते ॥ *इत्युक्तत्वात्। - Sloka 19. p. 20.10:10. मुहूर्तमिति द्रक्ष्यसि- तस्मिन् अद्रौ मुहूर्त यावद्विश्रमलाभं स्थित्वा तोयोत्सर्गान्मालदेशाभि- वृष्टस्य तोयस्य तत्त्रीतिसम्पादनाय तत्र तत्र निश्शेषकृताद्वर्षाद्धेतोः द्रुततरगतिः अपेत- भारक्लेशतमा लब्धवेगातिशयगमनस्तत्परं वम तीर्णस्सन् उपलविषमे गण्डशैलैः स्थपुटिते विन्ध्यपादे विशीर्णा अत एव गजस्यांगे मस्तके भक्तिछेदैविरचितां भूतिमिव दर्शनीयां रेगां द्रक्ष्यसीति । Sloka 20. p. 22. 1. 3. For शक्ष्यति ...इत्यर्थ:- असौ मम मित्रमेव अतस्तस्य मदवज्ञा न सम्भवति इत्यत्राह-रिक्त इति । Sloka 21. p. 22. 1. 24. After वाक्यार्थः- व्वपदेन गौरवगुणरक्षणाय मार्गे सर्वत्र वर्षणाय च क्वचिदपि नातिन्ययः कर्तव्य इति घोत्यते । ... -- - Bloka 22. 2. 23.1. 18. After सुरमिते- इदमपि कामओपहेतुः वक्ष्यमाणस्य सहकारि भवेत् इति भावः ।

·82 SUMANORAMANI Sloka. 23. p. 23.1.27. सूचिभिन्नैः सूच्याकारेष्वप्रेषु विकसितैः केतकपुष्पैः पाण्डुच्छायोपवनवृतयो येषां ते तथोक्ताः । अनेन न केवलं उपवनान्येव तत्र वदासत्त्या सुमनोमिः सुमगत. राणि भवन्ति, तेषां वृतयोऽपि केतकपरिकल्पितास्सत्यः सुकर असुमशालिन्यो भवेयुः इत्युच्यते । p. 24.1.2. After हलायुधः- तेषां नीडारम्भैः कुलायनिर्माणकोलाहलैराकुला उत्कम्पिता ग्रामप्रदेशवर्तिनः चैत्यवृक्षा येषां ते एवमुक्ताः। जम्बूप्रचुरासत्र वनप्रदेशाः तत्फलानि च वर्षासल्या प्रच्यवन्ते । तेनोक्तं परिणतफलश्यामजम्बूवनान्ता इति । एवं विशेषणत्रयेण वनाना उपवनानां प्रामप्रदेशानाञ्च रमणीयत्वं वदता जलाशयव्यतिरिक्तस्य सकलस्यापि प्रदे- शस्य रमणीयत्वमुक्तम् । जलाशयस्यापि तदाह—कतिपयदिनसायिहंसा इति । स्वच्छसलिलकमलाकरवासिनो हि हंसा न वर्ष प्रत्यासत्तिमात्रेण गच्छेयुः पुनरपि कति- चिहिनान्यवस्थाय यदा तस्मिन् देशे वृष्टिस्तदैव गच्छेयुः । अतस्त्वत्प्राप्तिसमये जलाशय- मल वन्तस्सन्त्येव तत्र हंसा अनुगच्छेयुश्च भवन्तमित्युभयभनेनोक्तम् । Sloka24. p. 24. Introduction to the verse-- अथ वेत्रवत्यां पयःपानं, प्रिया मुखपानसाधर्म्यकथनेन तत्प्रीति मुख्यत्वेन विद धाति-तेषामिति-- 1. 10. Between इति and अतिमहतः राजधानी प्राप्तानां चिरेण खलु फललाभो भवति; अत्र तु। 1. 11. After वीरेति- वच्छन्दः स्वादुताप्रसिद्धि स्मारयति । वेत्रवत्या नद्याश्चलोमि अत एव तीरो पान्तभुवा स्तनितेन सुरतोचितेन शब्दविशेषेण सुभगं मनोहरम् । मनेन ससीत्कारमिति मुखविशेषण लम्पते । स्वादु तत्पयसः सीत्कारं समूभङ्गं स्वादु प्रियामुखमिव शोभमान सैर पास्मतीति यत् इत्यर्थः । चलोर्मिपदस नदीविशेषणतया षष्ठयन्तपाठेऽप्यूमिचल पयोगतं सत्तद्विशेषणकलं जनयेत् इति केचित्तथा पठन्ति । - ·Aama THE KUPPUSSY SASTR RESEARCH INSTITUTE MYLAPORE HASRANA APPENDIX 83 Sloka 25. The whole Dirt bris, !!!in.lin in its folior.. तत्र बेत्रवतीसनियो । विश्रामहतो. विनमार्थम् । नीचेराख्या नीचैः इत्पांख्या यस तं गिरि भाषबसेः तत्सम्माननमकृत्वा तु नामने नस्य महदप्रियं स्यादित्याह-- त्वत्सम्पादिति त्वद्गतिश्रवण प्रत्या मतया मनन्ति विपरिवर्तमानादित्यर्थः । पुलकित- मिव संजातपुलकमिव । अमुकल५२ पुष्पाल: । नायमम्रकूट बम्लेच्छजनाश्रयो गिरिः अतस्तत्रत्यजनवृत्तान्तरिक्षया दृष्ट्रिदान नपा वा । इनि यातयन् विशिनष्टि- य इति । पण्यनीरतिपरिमलोदाभिः पश्यानमा रत्यङ्ग भूनकलभकुसुमादिसोरभमणित- सीत्कारादींश्च उद्भमद्भिः शिगने भियत्र त्याना नागरिकागा या बनान्गुद्दामानि उच्छृ. हुलानि इति पथिकजनद्वारा ला. अयतीत्यर्थः । Sloka 7 }...... Ti with} : : : : 11.11' । .:: in i elspin it follows: भय प्रागुदगवस्थिताजायनाप्राप्त्यनुगण मार्गमुपदप्तमुपक्रमत----वक्र: पन्यति । उत्ताराशां प्रास्थतस्य तवोउजायनीगमन : पन्याः स्यात् , मम कार्यविलम्बन्ध भवेत् इति शन्देन घायन । वृदयमपि भवन यता त्वबोजयिनीसोधात्सप्रणयविमुग्वेन न भवितव्यम् इत्याह - सीबी-7 , 16 है। समुच्चयावाचयेतग्तरतुस्य. गोगिताहेतुपु' इति (iii ki पाणिनि . 2015 । मुख्य कि स्यादित्यत आह-- विषुद्दामेति । यत्र पौराग!! पनो कालापानि सन्ति । लोचनानि विद्याद्दामस्फुरणेन चकितानि च कृत्वा तयाद गरम लाइ चांथन: म्या जन्ममाफल्यविरहित एक म्याः । Sloka 28. . - p. 26/. उज्जयिनी गमिष्यतस्तव मार्ग निर्विमा नाम नदी भविष्यात, नत्र महरोऽनु. भव इत्याह-बीचीक्षाम इति । 1. 10. After रसितावर्तनाभेरिति- भनेन नीवाशैथिल्यापत्तिना मदनायिका : सूच्यते । Sloka29. 2. 26.1.17. After भविष्यति-- सा त्यहिषयेणानुरागेण निर्विन्ध्यामप्यधरयति; सा तु स्वया सातिशय सम्मानयितन्येत्याह- ·34 SUMANORAMAŅI 1.22. वेणीभूतेन विरहिणीकेशवन्धरूपेण प्रतनुना तनीयसा सलिलेनान्विता । 5. 23. After भ्रष्टैः-- जीर्णपणैः पाकपाण्डुभिः पत्रः पाण्डुच्छाया पाण्डरवर्णा । 2. 27.1.22 Afic कार्यम्- विरहलेशं जलशून्यतां च येन विधिना समागमोत्सवेन प्रभूतसलिलवर्षेण च त्यजति स त्वयोपपाद्य एव यतोऽनन्यगतित्वात् त्वयवोपपाय इत्यर्थः । स्थाने खलु तस्यास्त्वामधिकृत्वेदशोऽनुराग इति सुभगेति सम्बोधनेन व्यज्यते । Sloka 30. 2.27.1.4. पथावन्तिविषयालङ्कारभूतोज्जयिनीप्राप्तिं विदधामस्ताद अनितरसाधारणगुणोप- पमां उपवर्णयति--- प्राप्यावन्तीनिति । ८.9. भवन्तिविषये खल कोविदः प्रामवर्तिनो पदाः सकलजनमनोहारिवत्सराज- चरितकभानिबन्धमन्याभ्यासरसिका एव इत्यनेनोच्यते । 1.11. । श्रीविश्वाला तत्तद्विशिष्ठपदार्थसम्परप्रकर्षलक्षणया श्रिया व्याप्ता । 1. 14. After दिवः खण्डमिव- एकशब्दः प्रधानवाची । कान्तिमदित्यतिशायने तमप् । आभ्यां विशेषणाभ्या- मिह खण्डपदोक्ता न्यूनता परिगाणायत्तैग , दिव्यदेशोचितभोगसमृदया न शोभाविशे- षेण वा सातिशयैवेत्युच्यते । Sloka. 33. 28.1. After धूतोद्यानमिति- कुवलयशब्दो अलकुमुममात्रोपलक्षणम् । गन्धवतीति महाकालनिकटे काचि- मदी वहति । तोयेत्यादि । तोयेषु स्वैरं क्रीडित्वा ततो विरतानां युवतीनां स्नानेन स्नानीयसुरभिद्रव्येण तिक्तैः सुरभीकृतैः । 'स्नानीयेऽभिषवे स्नानम् ' इति वैजयन्ती । तासेमरुद्भिधूतावानं भविस्तोत्कम्पिताराममालाबलयितम् । Sloka 34. 1.29. 1. 2. After चोचर ।

·APPENDIX 85 तत्र तदनुरूपफलदयावाप्तिं उत्तर श्लोकाभ्यामाह-- अप्यायस्मिन्निति । 1.10. मविकलं शिवकोकाबाप्तिलक्षण फर लप्स्यसे । Sloka 3:52 P. 20. I... Af. लिावधूतैः भगवत्प्रीतिहेतोः सविमं भ्रामितैः । 1.रत्नच्छायया खचिताः चामरदण्डप्रत्युप्तानां नामां लायाभिः पचिताः । Sluha 36 2.29.1.25 भय तदङ्गसद्भितया भगवत्सेवाप्रकारमाह पश्चादुच्चैरिति । p. 30. 1.7. नानागाजिनेच्छां सकललोकभयङ्करे प्रचण्डताण्डवे शान्तोद्वेगो धैर्यावलम्बनेन निर्भयस्सन् हर पूरयति । भवान्या स्तिमितनयनं दृष्टभक्तिरित्यनेन सापि त्वद्भक्तयतिश. यदर्शनेन परितुष्टा सता त्वदनुग्रहे भगवतः त्वरामुत्पादयोदति ध्वन्यते । Sloka37. P.31.1... कस्याचिदिति सर्वत्र मुखसद्भावचितः । मनिवलभी कुटाकारे भवने । 'कूटाकारस्तु वलभिः' इति वैजयन्ती । रटे सूर्य इति ! कुतृहनिवृत्तिस्तु तत्र वसतां दिनहतेनापि न भवेदिति भावः । 1. 9. Afic: भवन्तं प्रति- न विधिपरमिदं बाहयेविति मद्वचनं किन्तु करिष्यमाणानुवादकमेव इत्यर्थः । Sloka 39. 0.31.1.11. सूर्योदयसमये गच्छता त्वया सर्वत्रै गन्तव्यमित्याह-तस्मिन् काल इति । Sloka 34. 2. 34. 1. 20. After हरशशिरुचा- हरचिरचन्द्रचन्द्रिकया। -- ·86 SUMANURAMANT Sloka 45. p. 31. Before the Verse अथ धर्मपवती नाम नदी गच्छेः इत्याह- -- p. 35. The wholt: ('ommit VV 45 is as follows:-- सिद्धद्वन्द्वैरिलि। भाईतन्त्रीका वीणा । स्वनतीति मत्वा भगवदाराधनार्थ तत्परिसरवर्तिमिम्सिद्वन्द्वैः वीणिमिणावद्भिजलकणभयान्मुक्तमार्गः । अनेन तदर्शन- संभाषणादिना न तव मतिविलम्बसम्भवः इति विवाशना । सुरभितनयानां तत्तद्यज- सम्बन्धिनां सर्वेषां पशूनामालम्भेन सच्चमाजीनां सो गोमा भुवि परिणतां नद्यात्मना बद्धशरीरां रन्तिदेवस्य राज्ञः कार्ति मानाय न्यायाः भवता । अनेन नपु- त्पत्तिकथाप्रस्तावेन रन्तिदेवातसकलाय आयामराम नेन स्वादिति बोत्यते । Sloka 16 . .. 11... त्वयि तत्सम्माननं कुर्वति देवा अप्यन्तनिचराः तां भुवो मुक्तागुणत्वेनोत्प्रेक्ष्य वर्णयिष्यन्ति, बहो सत्संगमस्य महिमा इत्याह .. त्वम्यादातुमिति । 1. 13. गगनगतयः सिद्धाधाः स्थूलेन मध्यभेन इन्द्रनीलमणिना तितं भुयो मुक्तागुण- त्वेनोत्प्रेक्ष्यमाणं नूनं दृष्टीराव कुतूहलवशाल नयनान्येकामाणि भूत्वा प्रेक्षिष्यन्ते । Gloha 17. "... /.26. नेत्र कौतूहलानां कौतूहलविशिशानां नेत्राणामिति यावत् ! 1.21. पात्रीकुर्वन् नखपदमुखसलिसकविकिरणमत्र अर्थः । Sloka 49. ".36,27 A. याः सिषेवे -... भनेन भगवत्सेवितत्वकथनेन स्वाभाविकोपाधिका तासां पावनत्वमुकं भवति। Sloka 50). p.37. 1.9 After कग्यां ततपःप्रभावादेव तस्य पुत्रित्वमापमा सगरतनयानां कपिलकोपदहनभस्मीभूतानां स्वर्गसोपानपटि तस्ममात्रस्पर्शेनापि तेषां स्वगारोहणोपायभूतां भागीरथी गच्छे भवगाहनादिना मा सम्पादयितुमुपसर ।

·APPENDIX 1 87 1. 13. After भाव: फेनबत्त्वं विहसनोस्प्रेक्षानीजम् । - Stoka 51. P. 7.1.... ! संसर्पन्त्या सोतोवत्तरलतया स्फुरन्त्या । व्योन्यबस्थानमुक्तम व्योम्न्यैव स्थित्वा सलिलपाने क्रियाण पश्चार्धस्याीभाव दीर्धा छाया र स्यादिति पश्चार्यलम्बीत्युक्तम् । तिगिरि क्रियाविशेषणम् । तिरथीनो यथा भवति तथा पश्चार्धलम्बी भूत्वेत्यर्थः । एवं सिया सरकू परिसर मलिलमारदाने तस्मिन नदीमध्यदेशे यावच्छायान्याप्तिसम्भवात् सम्पूर्णपिम्वसिद्धिः । गुरगज हवेत्यनेन 'सर्प वेणीसवणे 'शाहिणी वर्णचोरे' इनिवदिह यमुनासमाजलमुत्प्रेक्षायीजमुकम् । Śloka 32. ११. विषयनवृपोदातेन तच्छृङ्गसनिना बहलेन पङ्केनोपमेयान ! Slokais. 1.36.11.19.21. गिरिराजस्य तस्यापि गिर्यन्तरात् प्रत्युपकार सादेव इत्याह - तं चेदिति 127. Aft: बाधत चेत राजचिहभूतचामरनाशनात् परो न तस्य वाध इति भावः । p. 39. 16. Britat. आपनाति अथवा किमत्र मया वक्तव्यं, परोपकारार्थमेव हि भवादृशां सम्पत्सम्पादन मित्वाह भापजातीति । Slokas4. p. 10. 17. Alier क्रियानिष्फलशब्देन मर्थानर्थप्राप्तिपरिहाररक्षणप्रयोजनशून्यत्वमुच्यते । - ·88 SUMANOBAMANI Sloka55. p. 40. 1.9. The commentary on the whole verse is as follows: तत्र गिरी परमशिवः स्वकीयां चरणन्यासमुद्रां कस्याचिद् दृषदि भक्तजनानुग्रहा व्यक्तीकुर्वन् नित्यमेव सन्निधत्ते । स त्वयेत्यं समाराधनीय इत्याह-तत्र व्यक्तमिति । शश्चसिद्धरुपहृतमलिमिति कपिलाद्यैर नवरतकृतार्चनम् । अनेन सुज्ञान एवासौ चरण- न्यासप्रदेशस्तव इत्युच्यते । एवं कृतं भगवदारापन तदर्शनद्वारा तत्प्राप्तिलक्षणं मोक्षमपि पक्ष्यतीत्याह यस्मिन् दृष्ट इति । करणशब्दः कायवाची । 'करणं कारणं कामः' इति वैजयन्ती । पापशब्दः काम्यकर्मगामप्युपलक्षणम् । स्थिरेति । अत्र पदशब्दः पयते गम्यत इति व्युत्पत्या प्राप्यं परमशिवमा । गुणशब्दोऽप्यणिमा- पटकमभिधते । यथोक्तम् - "मणिमादिगुणोपेतं अस्पृपुरुषान्तरम् । 64 शुदमीश्वरमित्युच्चैस्सार्धचन्द्रं बिभर्ति यः ॥" इति । स्थिरा नैसर्गिका गुणा या तत्प्राप्तये कल्पिबन्ते पर्याशा भविष्यन्ति । -- -- Sloka it. 11. 1.9. .... ... निर्बादी प्रतिशब्देन दीर्घाभूतः भावी भविष्यति । ननुशब्दोऽवधारणे । Sloka 57, " 111.19. यवत्कौमाख्यस्य महाशिखरस्य मध्यस्थ रन्ध्रम् । भूगुपतिना श्रीपरशुरामेण । 11. /, For हन्तैवं भविष्यति भवान् बलिविमथनाभ्युपतस्य विष्णोः तिर्यगायमशोभी श्यामः पाद इस उच्छ्रीयमाणः पादो यदा तिरश्वीनो भवति तदवस्थस्स इव दर्शनीयो भविष्यतीत्यर्थः । Sloka 58. p.42. 1. 12. कैलासं विशिनष्टि- दशमुखेति । आत्मानं लहां नेतुमिच्छतस्तदुद्धरणप्रवृत्तस्म दशमुखस्य भुजैराकुलीकृतः शिथिलीकृतः प्रस्थसन्धिर्यस्य स तमोतः। भनेन मनोर- त्वाविषय उक्तः ।

·APPENDIX 1 89 P. 44.1.. "पानि यानि मनोज्ञानि वस्तून्यमरवेश्मनि । तानि तानि किलोद्धृत्य लहानयति रावणः ॥" इति रावणस्य मनोजवस्तुमद्धाप्रसिद्धः । तामेव मनोजतां विवृणोति-त्रिदशेति । दिव्याजनानां सखीजनसमर्पिता अलारशोभा प्रियतमसमर्पितानि नखदन्तपदानि च सकौतुकं दिदृक्षमाणानां विशुद्धरजतात्मत्वादादर्शभूतस्येत्यर्थः । भनेन तत्र वसतस्तव तदर्शनानुभवेन सफलीकृते नयने भविष्यत इति द्योत्यते । एवं मनोवतया प्रशस्य त्र्यम्बकाट्टहासत्वोत्प्रेक्षणेन मधृष्यतामप्याह शृशोच्चायरिति । Šloka 61. After उच्यते अवश्यं नेष्यन्तीति । अनुभूतचराणि तासां दशानि दुर्विलसितानीत्यर्थः । 1.9. After निर्देशः यत्तु अध्मवाधोक्तितत्र न सम्भवतीति केनचिदुक्तं तदहः सर्वावसासु मन्द. मन्दातपत्वस्य दुर्लभताभिधानेन वक्ष्यमाणेन विरुद्धमिति । Sloka 62. The commentari oli Le wlivia follows:- रम्यपदार्थानुभवातिक्रमणमुक्तं तदत्र कर्तव्यांगत्याह हमा माजेति । हेमा- म्भोजप्रसवीति सग्लिस्य गुणातिशयं दर्शयति । पाश्चर्यदिशया सर्वत्र सञ्चरता लगा तत्र तत्र वर्षः कर्तव्यः, सलिलबिच्छेदे जाते तस्मादेव मानसात् नभय्यसलिलात् पुनः पुनरादानच कर्तव्यमिति जम्दपदसम्बोधनेनाददान इति वर्तमानत्वायनेन र विवक्षितम् । मुखपटशब्देन मस्तकालद्वारतया वध्यमानः पटोऽभिधीय' । ऐरावतपन्देन स एव अभ्रमातङ्गत्वात् स्नातुं पातुं विसान्यतुश्च समागतेषु त्वया सम्माननीयः, तस्यैव च शकुवर्णस्य नीलवर्णेन त्वया शोभा भवेदित्युभयमपि सूचितं भवति । कुर्वन्निति वर्तमाननिर्देशेन यदा यदा सब्लिादानं तदा तदा अणं क्षणं तत्त्रीणनं कार्यमित्येव विवक्षितम् । धुन्वमिति अंशुकमूतानि कल्पद्रुमकिमलयानि वर्षाङ्गभूतः खवाते आपु- तदुत्कम्पनेन सर्वतः पताकाश्रियमाचररित्यर्थः । नानाशब्देन रजतमये लासे विधुता विझलवकर तरक्षणमेव जर्जितनर्तितमयूरनिवहबिम्बप्रतिविम्वैर्वान्नरोज्ज्वल- वकर गर्जितमनुविदद्भिर्वरीगृहविनिर्गतैः शरभसिंहनिवहैः सर्वतो मुखरत्वसम्पाद.. प्रेवमादयो व्यापारा गुबन्ते ॥ P .. as वन्, ·SUMANORAMANI - - UTTARAS ANDESA Slokal. p. 46. 1. 2. Aft I दर्शयन् सप्तभिः श्लोकैः अबकामुपवर्णयति । Sloka 2. ८. 15. B... पाण्डुतां नीता- यत्र वधूनां हस्ते लीलाकपलं, अलका बालकुन्दवृक्षस्य पुष्पैरनुविद्धाः 'अल- काश्चूर्णकुन्तलाः' इत्यमरः । आननश्रीः स्वाभाविकी मुखशोभा लोध्रपुष्पपाण्डुता नीता मनोहरतगश्च चूडापाशे बद्धकेशकलापे नवं कुरवकपुप्पम् । 'पाशः कक्षश्च इस्तच कगपार्थाः कचात्परे। इत्यमरः । कर्णे चारु शिरीषपुष्पम् । सीमन्ते समविभक्तस्य केशकलापस्य मध्यरेखायो नीपं कदम्बपुष्पम् । 1.18. Aitor portaal मन्तिमस्य नीपस्य वर्षसम्बन्धकथने व कमलादीना यथाक्रमं शरदादिसम्बन्यो- ऽपि सूचितं इति वेदितव्यम् । Sloka .3. 1. 46. I. 1. मधुपानप्रकारान्तरमाह सयौवनसफलीकरणप्रकारमाह । 47. I.. आहतेषु ताडितेषु। 1.1. कल्पवृक्षप्रा । मभिलषितप्रदायिम्यः समुत्पनम् । 'पुष्कर कारहताग्रे पापभाण्रमुखे जले' इति वैजयन्ती । Poy शनकैः गाम्भीर्य सम्पादयितुमुवं-नकैराहतेविति । 1. ९...-9 ·I MADRAR APPENDIX I 91 1.19. Sloka 4. p.7.1.16. प्रियेष्वत्यन्तानुरागविषयभूतेषु स्वभर्तृषु । हीमदानां सज्जया मौल्येन च युकानाम् । After इत्यर्थः वैफल्यकथनेनात्र साध्वसमपि सिध्यति । p. 48.1.2. नीवीबन्धोछ्वसितशिथिलं नीवीबन्धस्य यदुछ्वसितं, अबुद्धिपूर्वक अथनं तेन शिथिलं श्रोणीचक्राद्विस्रस्तप्रायम् । भनेन प्रियशब्दोक्तं भर्तृणां अनुरागविषयत्वं विवृतम् । रागादनिभृतकरोष्यति रागादनिभृताः स्वयमेव स्वोचितनखक्षतादि कुर्वाणाः करा येषामित्यर्थः । एवं सौमविशेषणेन प्रियजनविशेषणेन च अन्योन्यानुराग उक्तो भवति । Sloka 5. p. 48.1.9. शङ्कास्पृष्टां इव भर्त्सनभयादिव । p. 50. 1. 2. After सभ्रूभङ्गेति . भत्र विश्रमाः चापस्थानीयाः, भूमाः ज्यास्थानीयाः, नयनानि घरस्थानी- यानि इति सिध्यति । ८. 3. अत्र षड्भिः श्लोकैः स्वमवनाभिज्ञानमाह । Šloka 10. p.15.1.11. 'चारौ दक्षे च पेशलम्' इत्यमरः । रनान्तरैथाशोमं मनुक्तपदेशनिर्माण मप्यांदुक्तं भवति । Stoka 15. p:54.1.1. तन्वी म स्थूला न च तनुवरा।

·98 SUMANORAMAŅI Sloka 17. p. 55.1.9. भिन्नो अन्यत्वमापन्नो वर्णो ययोस्तौ मिन्नवी, भिन्नवौँ अधरोष्ठौ यस्य तत्तथोक्तम् । लम्बालकत्वादसकलव्यक्तीति सम्बन्धः । हस्तव्यस्तं इदमप्यसकलव्यक्तावुप- युज्यते । एवं क्लिष्टकान्ति तस्या मुखमद्य नूनं त्वदनुसरणेन, मेघसंरोधेनेति यावत् . क्लिष्टकान्तेः कलुषितशोमस्येन्दोः दैन्यं दीनभावं बिभर्तीति वाक्यार्थः । - Sloka 22. p. 58. 1. 19. For विरहशयने For विरहशयने ... अनुवादकमेतत् । चतुभिरेवंभूतां पश्येति पूर्वक्रिययैव सम्बन्धः । आधिक्षामा वियोगदुःखकृशाम् । विरहशयने विरहसमयोचिते तृणादिमात्रव्यवहिते भूमागे । 1.9. अथ तमेव कार्यातिशयं सहजशोभानभिमवश्च दर्शयन्नुत्प्रेक्षते प्राचीमूले कलामात्रशेषां हिमांशोस्तनुमिव । p. 59. 1. 1- 3. For नीतेति कल्पप्रायाम्- नीता रात्रिरिति । मया साध इच्छारतैः स्वेच्छानियमिततत्तत्करणोपचारयुक्तैः सुरतैः कारणैः या रात्रिः क्षणमिव नीता तामेव विरहमहतीं अनया विरहावस्थया कल्पप्रायां उष्णैः अश्रुभिः यापयन्तीम् । Sloka 24, p. 60. l. 3. For opfy दर्शयन्नाह आये दिवसे स्वयैव कृतस्य वेणीबन्धस्य शिथिलनेऽपि कालं कर्तृविशेषञ्च - Sloka 26. p. 61. 1. 5 - 6. For भास्तामेतत् ....... भवतीत्याह आस्तामिदं तदुःखातिशयो दृश्यमानस्वदुःखनिदानं स्यादिति । यत्पुन- स्तया स्वयमेव धर्मबुया मङ्गलसूत्रातिरिक्तसकलाभरणापाकरणेन कृतं बेषान्तरमात्मनः इक्मेष तावप्रथमतो दृश्यमानं त्वदासप्रवर्तनाय पर्याप्तं भवत्येवेत्याह ·APPENDIX I 93 Sloka 27. p.61.1.20. स्नेहो हि विरहक्लेशातिशयस्य निदानं भवति । जानामि च सम्यगेव मत्प्रेयस्या मनो मयि सम्भृतस्नेहमिति । अतोऽनुमानेनास्मिन् प्रथमविरहे तामहमित्यम्भूतां तर्कयामि । न खलु सुभगम्मन्यभावप्रवृत्तमनर्थकमिति मद्वाक्यमवगन्तव्यम् । संवादकञ्चास्मिन्नर्थे भवतः प्रत्यक्षमेवाचिरात् भविष्यतीत्यर्थः । तव सख्या इत्यभि- धानेन नियाजतया त्वत्समानशीलैवेयमिति ध्वन्यते । Sloka 28. P. 62. 1. 1. For रुद्धो यस्य- अलकैरागण्डलम्बिभिः कारणैः रुद्धो अपाङ्गे प्रसरो यस्य तत्तथोक्तम् । Stoka 29. p. 6.2.1 13. After त्याजितः मुक्ताजालशब्देन ऊरुद्वयालङ्कारभूतरशनालम्बिन्यो मुक्तामाला उच्यन्ते । चिरविरचितमिति बहुशिल्पयुक्तत्वात् चिरेण पर्यवसितनिर्माणमित्यर्थः । 1. 16. For सम्भोगान्ते इति- सम्भोगेति । प्रतिदिनं सम्भोगावसाने मद्धस्तसंवाहनसुखाभिज्ञ इत्यर्थः । Sloka 32. p. 64.1.6. अविधवे जीवदर्तृके। Sloka 35. p 65.1.9. आयुष्मन्निति आदेहपातं परोपकारैकव्यापाराणां भवादशामायुः प्रशखतमं भव- तीति स्तुतिरत्र सम्बोधनेन क्रियते । तामेवं ब्रूया इनि सम्बन्धः । 1. 14. After श्लोकत्रयण तब सहचर इत्यनेन यदा सः स्वायतचेष्टः तदा कदाचिदप्यपृथग्भूत इति घोत्यते। तथाभूतस्सन्ना रामगिर्याश्रमस्थो भूत्वा आश्रमप्रभावादायुःशेषसदावाद्वा स्वयमव्यापन्नः त्वामपि कुशलं अव्यापरिमेव पृच्छति, यतः पाणिनामेतदेव असलं पूर्वाधास्यम् । - ·- 94 SUMANORAMANI Sloka 85. p. 66. 1. 3. After द्रष्टव्यम् - चकारोणाविशेषणानां द्वितीयान्तानामन्ते कर्तव्यः । 1. 5. After नादर्तव्यम् - असद्रुतमिति । अक्षेण सिक्तमित्यर्थः। सङ्कल्पैरिति बहुवचनेन समाधिशैथिस्से जाते पुनः पुनः सन्दधातीति ध्वन्यते । Sloka 40. p.68.0.13-14. अथ स्वदङ्गसङ्गसम्भावनावतो वायूनहमखिलानेव आलिङ्गन् वियोगदहनोद्दीपन- दर्शनात् तस्य वार्यतामपि निश्चिन्वानोऽभिन्नपि व्यापारे निष्फलयनोऽहं संवृत्त इत्याह -भित्वा सद्य इति । ८. 20. After मालिनयन्ते किलेत्यकार्यदर्शनलभ्यं अस्पर्शाभावं सूचयति । Sloka 41. p. 69. 1. 8. After भवतीत्यर्थः चटुलनयनपदसम्बोधनेन 'रामो राजीवलोचनः' इतिवत्तस्याः सर्वावयवसौन्द- यमुच्यते । तद्वचनेन च युक्तरूपैवेयं त्वद्वियोगव्यथानां ईदशी शक्तिरिति धोत्यते । Sloka 43. p. 10. 1. 13. मुजगशयनादुस्थिते हेमन्तारम्भे सतु मे शापान्तः, अतः शेषान् मनतिवाहितान् । Sloka 45. p. 72. 1.7. After इत्यर्थः भोगेनैवं पनादिरागनाशो दृश्यत इति भावः। 1. 8. After विवेकः ब्रूया एवं इत्येवंशब्दपरामृष्टानां वाक्यानाम् अत्र समाधिः । Sloka 46. p. 72. 1. 19. After प्रत्यादेशः 'प्रत्यारेशो निराकृतिः' इत्यमरा। - - ·APPENDIX I 95 Stoka 47. p. 73. The commentary for the whole verse in as follows: अनुचितप्रार्थनावर्त्मन इति मघवत्प्रकृतिपुरुषदौत्यकरणविषयत्वात् अनुचितैरेयं प्रार्थनेत्यर्थः । सौहार्दानुक्रोशाभ्यामेतन्मे प्रियं कृत्वेति वचनेन मत्प्रार्थनामतन्त्रीकृत त्वद्गतकारुण्यादिवशादेव प्रवर्तमानेन त्वया मध्यापारानौचित्यमपि परिहतं भवतीति स्तुतिर्विवक्षिता। प्रावृषा सम्भृतश्रीरिति आषाढमास्येव मदर्थों व्यापारः कर्तव्यः, प्रावृषि तु सलिलदानाय भुवनतलसञ्चरणमेव करणीयमित्यर्थः ॥ 1. 16--23 For अनुदिनं कास्याः कौमारिलाचार्यवरस्य नाना वृत्तेन मूर्त्यापि च शहरस्य । शिष्येण सृष्टा परमेश्वरेण व्याख्येयमेनां विमृशन्तु सन्तः ॥

·APPENDIX II. Index of Quotations in Sumanoramana, Quotation Author Source Page ४४ पतञ्जलिः सामुद्रिकाशास्त्रम् महाभाष्यम् १-१-१ शाकुन्तलम् (१) भगवद्गीता ६-५ ५७ ... दिवाकरः ३१ ... १४ १८ १२ २३ ८ अतिदीर्घा भृशं हस्वा अथ शब्दानुशासनम् अविनोददीर्घयामा आत्मैव धात्मनो बन्धुः आवेग एव विषये एकप्रघट्टको एको न गच्छेदध्वानम् एतेशांशकलाः पुंसः कटुतिक्तकषायास्तु करीव सिक्तम् कुटचो गिरिमल्लिका कृतशुद्धेः क्रमात केदारस्येव कोदारः क्षीराब्धो शेषपर्य। गृहबलिभुङ्नीलकण्ठश्च चतुष्पयं चैत्यतरूं चापमैन्द्रमनुलोम चिरं न तत्र सातव्यम् अहमध्येऽनावृष्टिः तवास्य नीलोत्पलचारु० तिर्यग्दन्तप्रहारस्तु दयितास्वनवस्थितम् दैवाढते वरः श्रेष्ठे धर्मे चाय च कामे च भागवतम् १-३-२८ अमरः (१) रघुवंशम् ३.६ कालिदासः अमरकोशः १.४-६६ अमरः खरनादः रामायणम् कौर्मपुराणम् अभिधानरत्नमाला २-८८ हलायुधः २२ २३ ... .... वराहमिहिरः महायात्रा ... संहिता (6) १८ अभिधानरत्नमाला२-६५ (अमरः!)हलायुधः कुमारसम्भवम् १-२८ कालिदासः ३३ अमरकोशः ३.३.१७३/ ममरः ११ महाभारतम् १० ·APPENDIX II 7 Quotation Sonrce Author Page १४ मनरल | अष्टाध्यायी ३-४-१ पाणिनिः वैजयन्ती १-१.३.२८ यादवप्रकाशः महायात्रा वराहमिहिरः २८ ... .... वैजयन्ती १-२-१-३६ यादवप्रकाशः हलायुधः (१) १२ ४१ ५४ .... धर्मो रक्षति धातुसम्बन्धे प्रत्ययाः धूपोऽसौ गन्धवासितः न तु भाद्रपदे न स्थातव्यं न गन्तव्यम् नितम्बः पश्चिम० नृत्तं गीतं च पकदाडिमबीजाभ पर्यायोक्तं विना पश्चान्नितम्बः स्त्रीकट्याः पादाः पर्यन्तपर्वताः पानीयं प्राणिनां प्राणाः पूर्वानुभूतं स्मरता प्रत्यादेशो निराकृतिः प्राणो वायौ बले बाप्पोऽश्रुण्यम्बु० मनश्शरीरयोस्तापः यद्यद्विभूतिमत् यांवत्पुरानिपातयोः काव्यप्रकाशः १०.२९ मम्मटः अमरकोशः १-६-६४ अमरः ३२ २१ ११ अष्टासङ्घहः १.६ वाग्भट: रघुवंशम् १३.२८ कालिदासः अमरकोशः ३.२-३१ अमरः ८ केशवः (१) ... १२ १० १५ वैजयन्ती २-१-१-७९ यादवप्रकाशः ... .... ६ १५ रात्री जागरणं रूक्षम् भगवद्गीता १०-११ अष्टाध्यायी ३.३-४ पाणिनिः भष्टानहृदयम् १-७-५५ वाग्मटः रघुवंशम् १०-६० कालिदासः वैजयन्ती २-१-५-१५७ यादवप्रकाशः ६२ २ राम इत्यभिरामेण वप्रः पितरि वा नसी बष्टि मागुरिः वामाः प्रशस्ताः विकारहेतौ सति विभाषा सपूर्वस्य २५ १३ योगयात्रा वराहमिहिरः कुमारसम्भवम् १५९ कालिदासः बष्टाध्यायी १-१.३० पाणिनिः ·98 BUMANORAMANI Quotation Source Author Page ... १२ व्यब भयचलनयोः शरमस्तु गजारातिः ४० शान्तमिदमाश्रमपदम् धातुपाठ: (वैजयन्ती १-३-१-१२) अमरः (1) शाकुन्तलम् १.११ कालिदासः धातुपाठः मनुस्मृतिः २-२७ मनुः वैजयन्ती २२.५-९७ यादवप्रकाश: २-२.५.८९ ... षणु दाने सरसतीपत्योः सारो बड़े स्थिरांशे सारङ्गः शबलो वर्णः सुखसुप्तं न बोधयेत् १९ ३६ १३ २३ .... मुहृदर्य प्रतिश्रुत्य स्नेहः प्रवासाश्रयात् स्रोतोऽम्बुनिर्गमद्वारः महाभारतम् नीतिशतकम् (धन० ३) भर्तृहरिः वैजयन्ती २-१.३.३७ । यादवप्रकाशः ७० ३३ TRI -- ·APPENDIX IT. BIRINCOS TO THE VIDYULLATA IN THE st MANORAXANI Sumanoramani Vidyullata ब्रास्यः॥ P.2,1.4. P.2,1.15. कवितु अन्धनिवेशलिप्सया भित्वा भव सकलविबुधमाहितयशाः कविकुल- कमिच्छन्दमंशाभ्यां समानाधिकृताभ्यां जी. परमेश्वरी मेघसन्देशसंज्ञितं रसिकजनरसा- बपरमात्मनोरक्याभिधानमातिष्ठते । तत्ताव- यनं प्रबन्धमारभभाणः तस्य निष्प्रत्यूहपरि- वीरशेष्वतासम्बन्धेषु प्रन्येषु सकलरूप- समाप्त्यादिनिखिलसमीहितसिद्धये विश्वमझ- निरूपणस्पेन कर्तुं योग्यत्वान्नाद्रियामहे । लनिदानमवनिदेवताकं मगणमादौ प्रयुमानः चित्पदस्य व बानबाचिनो जीवाभिधायि- 'कं ब्रह्म सं ब्रह्म' इति, 'वहीन्द्रोपेन्द्रमित्रे समसचरम् । तस्माद् ग्रन्थनिवेशं विना कः' इति, काश्चित्तात्माकंभीधातृवाताः' माविषयमनोवाकायव्यापारसद्भाव एवा- इत्यादिवचनैः परब्रह्मवाचिना ककारेण चित्त. साक्षिज्ञानमात्रस्वलक्षणजीवप्रतिपादकेन चि. च्छब्दन च समानाधिकृताभ्यो जोबेश्वरैक्य. मशेषपुरुषार्थमौलिभूतमनुसन्दधानः प्रथम- पोन वस्तुनिर्देशं करोति कश्चिदित्यादि । P.5.1.2. तु कान्ताविरह एवात्र शापविषय शामस्य भोग्यत्वं नाम फलतः प्रिया. इत्याहुः तेषां मतं 'शापदुपातनुः', विरहरूपात् ।। 'शापान्मताजवं प्राप्तः', 'शापेन शृङ्खली- मतः' इत्यादिप्रयोगेपनत्यादिवत् शाना- तजमितमहिमेल्पत्रापि महिमास्तममस्यैव विषयलाठीतेविरहस्य च कान्ताविरहगुरु- मेलेवमुच्यमानस्य गौरबहेतुत्वमात्रावगमा- चोपेषणीयम् ॥ P.3, 1.18. कथित नामविशेषानमिषानं रसानुप- कश्चिदिति सामान्यनिर्देशो रससंरम्भि योगात इतमिति न्याकृतवान् । तदस्ति तया फवेस्तदनुपयुक्तयक्षविशेषप्रतिपादने .2,0.27. . 7 F.., I.11.

·100 SUMANORAMANI Sumanoramani Vidyullata तावद्वक्ष्यमाणानुपयोगः । अस्मिमपि वाक्ये तात्पर्याभावं ध्वनयति । यथा रघुवंशे 'मत- निक्षिप्यमाणं देवदत्तादिनामपदं न मोत प्रशापादवलेपमूलात्' इत्यवलेवप्रकारविशे- जनचमत्कारं जनयेदित्यभ्युच्चयत्न कृत- पानुतिः ।। मिति मन्तव्यम् ॥ P. 3,1.25. P.8,1.४. यत्तूत्तर श्लोके मासेप्वतीतेष्वित्यनभिधाय मासान्नीत्वा न तु मासेषु गतेषु , मासान् नीत्वेति केचित् तन्न तथा निर्विनोदतया दीर्घाभूतानिवानपगच्छतो मन्तव्यम्। 'वन्यैः पुंसां रघुपतिपदैरङ्कितं मासान् विचित्ररुपायैः कथं कथमपि गम- मेखगसु' इत्येतद्वाक्यवशादाश्रमबहुत्वस्यैवा- यित्वेत्यर्थः ॥ वगमात् ॥ P.4, ...). P. 3,1. 13. यतु कान्ताविरहगुरुणेत्यस्य कान्ता. कान्ताविरहगुरुणा प्रियतमावियोगोपदे- विरहोपदेशाचार्येणेति व्याख्यानं तद्विरहस्य शाचार्येण ॥ शापविषयत्वोपजीवनेन कृतत्वातनिरासेनैव निरस्तं भवति ॥ P.4,1.6. P.3, 1. 19. यत्पुनः 'स्वाधिकारप्रमत्तः इत्यत्रा- स्वाधिकारप्रमत्तः स्वेन आत्मना अडी- धिकारविशेषानभिधानं रसानुपयोगात् कृत- कृते अधिकारे कार्यधुरायां निधिपालनादौ । मित्युक्तं तमामविशेषानभिधानं रसानुपयो- अत्रापि विशेषानभिधानं पूर्ववद्रसानुपयो. गादितिवदभ्युच्चयत्वेन नेतव्यम् ॥ गात् ॥ P. 4, 1. 8. P. 3, 11. 18. यत्पुनरयं ग्रन्थः - 'अनेनैव कान्ता. अनेनैव कान्तातिसक्तिमूलत्वमपि प्रमा तिसक्तिभूलत्वमपि शापस्यावगम्यते दस्यावगम्यते । अन्यथा तद्विरहविषयस्या- था तद्विरहविषयत्वानुपपत्तेः शापस्य' इति नुपपतेः शापस्य ॥ सोऽपि विरहस्य शापविषयत्वाभावात् प्रलाप- . अन्य. मात्रमेव ॥

·APPENDIX IN 101 Sumanoramani Vidyullata P.4, 1.12. P.5, ८.6. यत्पुनः भर्तृपदनिक्षेपस्य प्रयोजनमुक्तं भर्तुरिति, निग्रहान्तरेऽपि शस्तस्य भर्तुरिति निग्रहानुग्रहेऽपि शक्तस्यैतावता एतावता क्रोधनिवृत्तिर्महालाभः, अप्रति. कोधनिवृत्तिर्महान् लाभ इति द्योत्यत इति- विधेयत्वादिति द्योत्यते ॥ तदप्ययुक्तमेव । निग्रहविशेषनियामकेन यथापराघदण्डत्वेन गुणेनान्वितस्य वैश्रवण- स्य निग्रहान्तरेच्छासम्भवात् ॥ P.4, ८. 16. P.6.1.0. यतु महात्मनोऽपि यक्षस्य महिलासङ्गा अतो विषयेष्वतिसविरनाय, 'विनोद- तिशयादनथपरम्परापतिता, अतो विषये- मात्रमेवेदमिति यस्यावधारणा विटवृत्तं स प्वतिसक्तिरनाय, विनोदमात्रमेवेदमिति जानाति' इत्युक्तरीत्या वर्तमानो न स्व. यस्यावधारणा विटवृत्तं स जानाति' इत्यु. चिदवसीदतीति ।। क्तया नीत्या वर्तमानो न क्वचिदवसीदति इति ज्ञाप्यत इत्यादिप्रयोजनकथनं तेन कृतं सत्सकलं ग्राम्यमेव । असाधारणप्रयोजना- सम्भवे काव्यमात्रसम्बन्धिनां प्रयोजनानां विद्यमानत्वात् ।। P.5.1.26. P. 7.1.20 कश्चित्तु 'शब्दानुशासनम्' इति तच्छब्देन प्रकृतः समासे गुणीभूतो राम- 'तवास्य नीलोत्पलचारुचक्षुषो मुखस्य गिरिः परामृश्यते । 'अथ शम्दानुशासनं, तद्रेणुसमानगन्धिनः' इति च शास्ने काव्ये च केषाम्' इति तवास्य नीलोत्पलचारुचक्षुषो प्रयोगदर्शनात् समासे गुणभूतस्यापि परामर्शः मुखस्य तद्रेणुसमानगन्धिनः' इति च शाने क्रियत इति क्लेशकृतोऽयं परामर्श इति कान्ये चवं प्रयोगदर्शनात् ।। व्याचष्टे । तव्याख्यानं स्वशम्दसाहित्यकृतं विशेषमनवधाय कृतमित्युदाहृतवाक्यद्वयानु- सन्धानादेव सुज्ञेयमिति नादर्तव्यम् ॥

·102 SUMANOBAMANI S'umanoramani Vidyullara P. 8, 1.80. भत्र सुहृदालिङ्गानसमाधिः॥ P.6, 2. 19. कश्चिदत्र सुहृदालिङ्गनसमाधिरित्याह । तदयुक्तम् । कविबुद्धौ गिरिमेश्योरचेतनत्वे. नासुहद्भावात्। 'आछस्व प्रियसखमालि- अय' इति तुभ्यक्षबुद्धया वक्ष्यति ।। P.1,1.20. 19,6. 19. दध्यो, प्रियामिति शेषः ॥ यत् पुनः अस्य प्रियामिति शेषः हात व्याख्याति तदयुक्तम् । ध्यानविषयी- कृतस्यार्थान्तरस्योत्तरश्लोक एव दर्शयिष्यमा.. णत्वात्, अस्य सार्वकालीनत्वेन स्थित्यानन्त- भावाच। तथा च वक्ष्यति 'मनाचं सारस्पैर्विशति ' इति ॥ P.12,692. P. 18.1.1... केचितु अन्योऽपि यः पुमान् पराधीन अन्योऽपि यः पुमान् अयं जन इस वृत्तिः स्वात्मवैधय॑णोदाहियत इत्याहुः । तत्र पराधीनवृत्तिर्न स्यात, अहं यथा अनतिक्रम- तावद्वयवहितान्वयो भवति । अपिशकोऽपि णीयन स्वाभिना परतन्त्रः, एवं परतन्त्रता न संबध्येत । साधर्म्य हि गुणक्रिया सामान्य- यस्य नास्ति स इति वैधोदाहरणमेतत् ॥ रपिशब्दप्रयोगो भवति, न धर्यो । 'रामः शुक्ला कृष्णोऽपिकृष्णः', 'रामः शेते कृष्णो- ऽप्यास्ते' 'प्रथमो रामो ब्रह्मः द्वितीयतृतीया- बपि क्षत्रियो' इत्यसंभवात् ।। , P. 21,11. P.34. 1.8. कम्मित्त 'तोयोत्सर्गेण कृतेन गलितगौ- तोयोत्सर्गद्रुततरगतिः । तदनुमहाय तर ग्वतया शीघ्रतरगमनः' इति तोयोत्सर्गस्य प्रयुक्तेन वर्षेण गाळेतगौरवतया शीघ्रतर- द्रुततरगतिसिद्धिमेव प्रयोजनमभिहितवान् । गमनः ।

·APPENDIX III 103 Sumanoramani Vidyullara तथा तदयुक्तम् । 'भद्रेः शृङ्ग' इत्यत्र तोयपूर्ण- स्मापि स्वरूपाच्छादनक्षमवेगसम्पादनशक्ते. रक्तत्वात् । किा अनन्तरभावितोया. दानविधिविरुद्धश्चैतद्व्याख्यानम् । हि- पूर्वमुभयत्र वृष्टिं विहितवता यक्षेप स्वेनैव कारितस्य तोयोत्सर्गस्यानन लोकेन द्रुततरगतिलामे प्रयोजने कथिते सत्युत्तर- भोके दुतावविरुद्धं तोयादानविधान न घटते । न च वाच्यं तोयमादायेति तोया- बानं प्रत्यनुमितिरेबात्र क्रियते न विधिरिति । विध्यभावे 'अन्तस्सारम्' इत्यादानप्रशंसा नन्वयप्रसवात् । तस्माद्दान्यताप्रवृत्तिभङ्गा- पादक रिकावस्मायामर्थिनः दृश्यत्वं परिहतुं इतगत्यादिविशिष्टनदीप्राप्तिविधानमेवैतत् । न तु शीघ्रतरगतिविधानमात्रपरमिति ॥ P.22.1.27. P.36, 0.21. यवपि सारङ्गः शवलो वर्णश्चातकः षट्पदो धाणे तु सारा गजा इति केचित् । मगः ।' इत्यत्र सारङ्गशब्दस्य गजवाचित्वं करीव सिक्तं पृपतेः पयोमुचां शुचिव्यपाये न दृष्टं, तथापि त्वनिष्यन्दोचावसिते'ति, वनराजिपल्वलम्' इत्युक्तत्वात् । मत्र प्रमाणं करीब विक्त मिति च गजाना जलसिक्त- मृग्यम् ॥ महीगन्वप्रिमत्वं वदता कविनात्राप्यु:- गन्याप्राणनेन गजा एव सारनशब्देनोका इति मन्तबम् ॥ P.66, 1.3. P. 151, 1.14. इह पशब्दस्य बाक्पार्थसमुच्चयपरत्वं अङ्ग्रेनाङ्गामिति । चकारः कुशलपब- कुशलप्रभवत् सहल्पसमागमस्यापि तात्का- समुपयार्थः ।। विकत्तप्रवीतिप्रसादुत्तरवाक्ये चशब्दा- ·APPENDIX IV.. VIRSIES NOT COMMENTED UPON IN SUXANORAMANI. . In 16, MI 77, 1s 7, S1 76, St 78, Sv 80, Vs 78. अक्षय्यान्तर्भवननिधयः प्रत्यहं रक्तकण्ठ रुद्गामद्रिधनपतियशः किन्नरैर्यत्र सार्धम् । वैभ्राजाच्यं विबुधवनितावारमुख्यासहाया बद्धालापा बहिरूपवनं कामिनो निर्विशन्ति ॥ 11 Sd 18, Sv 18, Vs 18. अध्वक्लान्तं प्रतिमुखगतं सानुमानाम्रकूट- स्तुझेन त्वां जलद ! शिरसा वक्ष्यति श्लाध्यमानः । आसारेण त्वमपि शमयेस्तस्य नैदापममि सद्भावाः फलति न चिरेणोपकारो महत्सु ।। [[I M1 22, Ms 22, Sd 23, St:22, Sv 23, Vs 23. भम्भोबिन्दुग्रहणचतुरांश्चातकान् वीक्षमाणाः श्रेणीभूताः परिगणतया निर्दिशन्तो बलाकाः । त्वामासाद्य स्तनितसनये मानयिष्यन्ति सिद्धाः सोत्कम्पानि प्रियसहचरीसम्भ्रमालिब्रितानि ।। IV ja . 69, M} 71, Ms 69, 51 70, SE0, Sv 71, Vs 72. भानन्दोत्थं नयनसलिलं यत्र नान्यनिमित्तै- नान्यस्तापः कुसुमशरजादिष्टसंयोगसाध्यात् । नाप्यन्यस्मात्प्रणयकलहाद्विप्रयोगोपपत्ति- वित्तेशानां न च खल बयो यौवनादन्यदस्ति ।

·SUMANORAMANI
105
V
JI 118, MI 119,M. 190, Sil 121,SL 119. Sv 120, Vs 121.
भावास्यैवं प्रथमविरहोदप्रशोकां सखी ते
शैलादाशु त्रिनयनवृषोत्खासकूयन्निवृत्तः।
साभिज्ञानप्रहितकुशलस्तद्वचोभिर्ममापि
प्रातः कुन्दप्रसवशिथिलं जीवितं धारयेथाः ॥
VI
Vs 127.
इत्थंभूतं सुरचितपदं मेघदूताभिधानं
कामक्रीडाविरहितजने विप्रयोगे विनोदः ।
मेघस्यास्मिमतिनिपुणताबुद्धिभावः कवीनां
नत्वार्यावाश्चरणकमकं कालिदासबकार ॥
J1 68, Ml 78. MS 73, SITE. Stil Sv 75. VITO, Vs 75.
गत्युत्कम्पादलकपतितैर्यत्र मन्दारपुष्पैः
पत्रच्छेदैः कनककमलैः कर्णविभ्रशिभित्र ।
मुक्ताजालैः स्तनपरिसरच्छिन्नसूत्रैच हारै-
नको मार्गः सवितुरुवये सूच्यते कामिनीनाम् ॥
VIII
1h 124,si 12,51122, Sv 123,424
तत्सन्देश जलधरबरो दिल्बवाचा चचक्षे
प्राणस्तस्या जनहितरतो रक्षितुं यक्षवध्वाः ।
प्राप्योदन्तं प्रमुदितमनाः सापि तस्थौ स्वभर्तुः
केषां न स्यादभिमतफला प्रार्थना पुसमेषु ।।
IX
Ms 123, Sv 125, Vs 125.
तस्माद।निगदितुमयो शीघ्रमेत्यालकायां
मयागारं विगन्तिनिर्म चिौविदित्वा ।

·106
APPENDIX I
बत्सन्दिष्टं प्रणयमधुरं गुटकेन प्रयत्नात्
तद्गहिन्याः सकलमबदत्कामरूपी पयोदः ॥
.
M. 111, Sd 11: , ST 111 , Vs 112,
धारासिक्तस्थलसुरभिणस्त्वन्मुखस्यास्य बाले !
दूरीमूतं प्रतनुमपि मां पञ्चबाणः क्षिणोति ।
धर्मान्तेऽस्मिन् विगणय कथं वासराणि व्रजेयु-
दिक्संसक्तपविततघनन्यस्तसूर्यातपानि ॥
In 78 , MIR), is (6) , S1 7.Sv (9, V8 69.
पत्रश्यामा दिनकरहयम्पर्धिनो यत्र वाहाः
शैलोदग्रास्वमिव करिणो वृष्टिमन्तः प्रभेदात् ।
योधामण्यः प्रतिदशमुखं संयुगे तसिवांसः
प्रत्यादिशभरणरुचयश्चन्द्रहासत्रणाः ॥
XII
Jn.32 , M1 34, 1s 35,503), St 33 , Sv 34, V. 35.
प्रयोतस्य प्रियदुहितर वत्सराजोऽत्र जह
हैमं तालदुमवनममूदत्र तस्यैव राज्ञः ।
अत्रोद्मान्तः किल नलगिरिः स्तम्भमुत्पाव्य दर्पा-
दित्यागन्तून् रमयति जनो यत्र बम्धूनभिवः ।।
XIII
In 75,M1 73,171,d 78, Str:Sv 78,Vs73.
.
..
मन्दाकिन्याः सलिलशिशिरैः सेव्यमाना मरुद्रि-
मन्दाराणामनुतटरुहां छायया बारितोष्णाः ।
अन्वेव्यैः कनकसिकतामुष्टिनिक्षेपगूढैः
संक्रीडन्ते मणिमिरमरप्रार्थिता यत्र कन्नाः ॥

·APPENDIX IV
107
XIV
-
Jn 70 , M1 70 , Ms 74 , Sd 75 . St 76 , Sv ii, 1981
यत्रोन्मत्तभ्रमरमुसराः पादपा नित्यपुष्पा
हंसश्रेणीरचितरशना नित्यपद्मा नलिन्यः ।
केकोत्कण्ठा भवनाशेखिनो नित्यभास्वत्कलापा
नित्यज्योत्स्नाः प्रतिहततमोवृत्तिरभ्याः प्रदाषाः ॥
XV
मधु
Jn 77 , MI 80, M-78,SIBI,180, 182, V. 81.
वासश्चित्रं नयनयोविभ्रमादेशदक्षं
पुष्पोद्भेदं सह किसलयभूषणानां विकल्पान् ।
लाक्षारागं चरणकमलन्यासयोग्यं च यस्या-
मकः सूते सकलमबलामण्डनं कल्पवृक्षः ॥
XVI
Ms 125 , Sd 125 , St 123 , Sv 124 , V. 126.
श्रुत्वा वात जलदकथितां तां धनेशोऽपि सद्यः
शापस्यान्तं सदयहृदयः संविधायास्तकोपः।
संयोज्यैतौ विगलितशुची दम्पती हृष्टचिनी
भोगानिष्टानविरतसुखं भोजयामास शश्वत् ।।
XVII
Jn 83 , '133 , M 32 , S134 , St 36 , Sv 33. Vs 34.
हारांस्तारास्तरलगुटिकान् कोटिशः शङ्खशुक्तीः
शष्पश्यामान् मरकतमणीनुन्मयूखप्ररोहान् ।
दृष्टा यस्यां विपणिरचितान् विद्रुमाणां च भगान
संलक्ष्यन्ते सलिलनिधयस्तोयमात्रावशेपाः ।।

·No text on this page.

·APPENDIX Y. Concordance of the verses in Meghasandesak. Dikpiņå varinnathu Malimasimhaguņi مامان Mullinacha Paramedvara Parpusarasvati Sarorddharap! Jina" " Sarasvatitirtha Sumarivijaya Vallabhadeva Visvanatha अक्षयान्तर्भवब. बना 76 107 75 los 0 98 78 108 -- 98 14 0 108 14 0 98 11 0 34 76 103 14 18 0 99 14 APPENDIX V भद्रेः 14 0 ) 34 36 1 अन्यन्यस्मिन् भम्भोबिन्दु 38 22 38 24 98 80 108 14 18 38 23 98 96 71 13 49 0 34 0 87 85 0 12 45 0 96 94 69 12 97 0 34 0 85 87 78 109 14 18 38 23 98 96 72 10 49 38 22 95 97 70) S7 $5 0 1: 45 3S 23 95 96 70 12 49 पाधिक्षामा भानन्दोत्वं 95 87 85 0 12 45 69 12 49 12 19 बाराभ्यन 9 45 49 The Slokas in the Uttarasa ndodo ang numbered oontinuous with the Partagandeta. 109 ·Concordance of the verses in Meghasandeša — (Contd.) 110 Daksimavar::inātha Huhimisimbagani Paramesvara Malliu:ātha Parnasarilgvilti Jinasına Sarasvatitir, ha Home Sürodahāraņi ! Sloka Sun:ativijaya Vallabhadeva !i&vanāthă 81 92 92 81 91 119 56 0 52 91 119 56 91 120 56 120 56 आलोके ते मावास्यैवं भासीनाना इस्थम्भूतं इल्याख्याते सत्पश्यामि त्वाब उत्पश्यामि दुवं हस्सोवा 90 118 54 0 105 61 22 56 0 107 52 0 96 59 22 SUMANORAMANI 106 96 63 82 0 52 0 97 59 22 83 : 111 109 63 81 0 52 0 96 59 22 82 110 108 76 109 24 59 22 82 110 108 76 109 82 106 63 23 92 121 118 86 120 11 93 121 56 127 107 63 24 93 123 120 87 122 12 1 91 120 117 106 63 23 2 121 118 86 120 92 122 119 86 121 11 24 93 122 119 87 121 एतस्मान्मा एभिः साधो! धानिस्सौम्य। 77 110 108 76 109 11 1 88 123 120 87 122 11 1 110 119 11 12 12 कसे या 11 1 1 1 1 1 ·37 41 41 73 । गत्वा चोरी 39 68 63 89 42 18 41 78 62 87 44 62 37 0 58 77 40 18 6 37 70 58 78 40 18 6 । मत्ता समः गम्भीरायाः सोपान्तः जातं वशे पाने सख्याः बाळोजें: ज्योतिखा. 6 . 58 77 4) 18 6 90 32 44 55 43 71 61 62 87 44 18 6 100 36 48 5. 47 18 6 100 36 48 59 47 81 65 37 0 58 77 40 18 6 90 32 44 59 43 71 61 0 90 32 44 () 32 44 99 34 46 57 45 80 63 0 87 तत्र व्यक्त 59 59 43 71 61 41 41 41 72 74 75 62 62 88 87 88 44 44 44 19 18 19 6 6 99 99 101 36 34 36 48 48 48 59 59 17 47 82 81 82 65 65 64 ' 124 | 122 123 86 85 86 59 88 89 57 57 57 1) 125 54:5454 1104 104 43 43 43 75 62 87 44 19 6 100 36 48 59 47 82 65 124 86 8. 57 125 54 104 43 APPENDIX V 81 65 124 - 85 75 85 55 43 72 61 0 76 79 53 ) 50 94 तत्रागारं तनावश्य तत्सन्देश तन्मध्ये व तन्वी श्यामा चेद्वायौ तस्मादः. तस्मादच्छः तस्मिन् काले बाद। वास्मिन् काले नयन. 88 78 75 78 03 SS 57 53 83 55 ए 52 12 41 75 78 53 0 50 93 39 50 54 123 5.4 103 * 510 103 93 39 103 13 93 39 39 111 ·Concordance of the ver368 in Meghasandesa.-(Contd.) 112 C Sloka. Daksina vartanatha Jinasema Malliratha Mz:hiradinhagi Ņi Paramesvara I'Unistrasvati Sardharayi Sarasvatitirth:1 Sumalivijiya labhudev. Visvalaliin 2 2 2 N 2 2 3 3 3 3 3 41 43 20 45 SUMANORAMANI 45 41 21 20 73 51 84 84 45 20 8: 55 67 107 20 74 51 55 55 55 63 67 67 41 20 73 51 63 97 47 y4 38 10 63 65 106 49 103 40 97 47 67 107 51 107 51 104 42 19 45 21 84 55 67 108 51 105 42 11 107 51 104 42 10 108 51 105 42 94 38 10 98 47 95 38 104 42 at 10 5 1 ·90 79 4 90 26 46 42 46 50 89 25 16 50 16 80 24 42 40 16 46 46 79 24 42 46 16 8 101 17 89 89 25 25 46 46 5: 50 16 8 " 111 112 17 32 34 50 16 79 84 24 24 42 44 48 16 16 8 8 101 110 17 17 31:31 0 0 16 ९ 8 101 17 112 113 17 11 17 8 102 17 17 31 :53 0 35 111 111 11: () सोनावीयाः तेषां दिधु स्वन्निध्यन्द- त्वम्यादातुं विन्याय स्वामारुढ स्वामालिख्य स्वामासार. दी(कुर्वन् धारासिक. धूमज्योतिः न स्वात्मानं निवासन बीचैराख्य नीपं रटवा मीवीबन्धो. पूनं तस्याः मंत्रा नीताः पत्रादुरः पत्रश्यामा 0 5 5 5 115 11: 115 90 26 46 50 16 8 113 17 31 112 5 117 97 26 22 74 91 76 40 69 25 39 115 5 114 35 25 21 115 97 105 56 97 106 88 25 94 26 25 APPENDIX Y HYLAFON Ket E.C APHER: 26 :21 21 21 74 73 0 5 105 86 25 21 67 80 68 36 0 23 35 5 105 86 25 21 67 80 68 36 0 23 35 73 75 73 ] ५) 21 69 81 68 36 75 70 90 79 40 33 24 39 85 74 38 78 23 37 4. 75 10 35 24 68 6 0 23 15 69 25 39 37 24 69 25 0 23 35 पापाया. पादभ्यास. HindRANI 13 39 39 39 ·Concordance of the verses in Meghasandesa- (Contd.) 114 Sloka Dakşiņā vartanatha Mahimasimhagayi Mallinatba Jin: seni Paramesvara Pürnasarasvati Sároddharani Sarasvat It Trtha Sumativijaya Vallabhadeva Visvanatha 97 98 89 पादानिन्दोः प्रख्यास 88 4 96 4 98 4 88 4 98 4 99 4 4 4 SUMANORAMANI अयोतस्य 552 34 0 ७ . 30 57 48 33 30 59 31 61 प्राप्यावन्तीन मायादे ब्रह्मावते मतुं कविः मर्तुमित्र 35 31 61 52 33 31 61 34 32 61 52 50 52 88 4 0 30 57 48 33 95 103 107 70 9 5 37 105 113 117 79 30 57 48 33 95 103 107 35 32 61 52 37 106 115 119 80 95 99 4 35 32 61 52 37 106 116 119 79 37 105 114 118 80 9 14 113 116 79 10 मित्वा सचः 103 107 70 30 57 48 33 96 104 108 71 10 37 105 113 117 79 37 106 114 118 81 7 मचा देवं मन्दमन्दं 9 9 9 9 ·72 0 73 मन्दाकिन्या 13 13 13 मार्ग मत्तः 112 75 13 111 67 70 72 56 यामाकाश. पास्त्रीणां योन्मत. पस्यो यक्षा: थे संरम्भोत्पतम. रकाशोक. 71 13 113 76 74 77 .0 13 102 69 0 66 54 74 15 "8 11 113 73 77 78 13 114 79 75 71 58 85 15 0 13 102 69 0 66 54 74 15 91 27 72 92 0 112 77 76 71 58 84 74 13 114. 77 81 71 58 85 58 84 15 103 67 0 66 54 75 15 92 27 73 93 ... छाया. 86 15 100 27 81 101 91 102 76 70 72 58 84 15 101 28 82 102 80 68 27 101 28 82 102 78 68 0 13 102 69 0 66 54 74 45 91 27 72 92 0 64 26 28 29 99 56 106 27 72 92 0 102 29 83 103 81 68 28 101 28 82 102 80 29 83 103 रूपापा. बकः पन्थाः पापी चास्मिन नामधारयाः वासभित्रं विद्युत्वन्तं विभान्तस्सन् वीचिक्षोम. पंजीमूत. सम्दाम्येयं सम्दायन्ते धापान्तो मे 58 85 15 102 29 83 103 82 68 28 30 31 109 60 117 APPENDIX V 77 64 64 26 28 30 26 28 29 99 56 106 66 26 28 29 108 58 115 29 30 109 60 116 27 29 30 109 60 117 29 99 56 106 8) 68 28 30 31 110 60 118 68 27 29 30 109 60 116 31 110 60 118 64 26 28 29 100 56 107 115 ·Sloka Dakşiņa vartanatha Jinasena Mahimasimhagaņi Mallinātha Paramešvara Pūrņasarasvati Sároddhāraņi Sarasvatitirtha Sumativijaya Vallabhadeva Visvanatha बोषान् मासान् 84 सत्वा वार्ता ० 83 0 100 104 93 . 110 114 95 125 110 116 83 0 100 104 94 125 111 116 93 123 110 114 94 126 111 115 101 105 SUMANORAMANI 7 94 124 110 116 7 95 100 20 7 7 7 92 0 109 112 7 93 98 19 71 33 7 7 94 84 श्वामास्व संक्षिप्त सन्यतानी सम्यापारी सा संन्यस्ताभरणं स्थित्वा तस्मिन् इस्ते लीलाकमलं हारास्तारान् हिल्या तस्मिन्. हित्वा हाला हेमाम्भोजप्रसवि 100 101 83 0 100 104 7 84 89 19 65 0 60 86 91 83 94 100 19 99 19 69 19 119 96 99 19 72 32 64 53 66 19 65 0 60 84 89 19 65 0 60 49 62 20 74 34 64 58 33 64 53 66 7 95 101 20 70 34 64 53 66 10 53 165 58 62 51 36 64 53 66 65 0 60 49 62 49 62 62 ६4 66 86

·No text on this page.

·No text on this page.

·No text on this page.