·ont Orierial Library Series
KOTADOA SANBIORITA-NO.
লি শ কি না
रमिश्रविरचितक्षाप्यसहिता
TAITTIRÍTA SAJMITA
ICK YAJUR-VEDA
TTDH '11033
RYOF BUAITABHASKARAMISRA.
VOL. II.
Kanda lPrisnas 4._-6;.
SU
w
ALATNA DEVA SAH. 3.3
Governatore Gruppe vores store
RANG
CHARYA,
Library, Mysore.
Under the Authority of the Government of .
Highness the Maharaja of Tysore.

·PREFACE.
he manuscripts used in editing the portion comprised i
lume are the same as those referred to in the prefac
Volume I.
A. M. S.

·७ १०1-6 १०7-14 moon " अनुवाका:. प्रवत्स्यतः अग्न्युपस्थानमन्त्राः दार्शिकयाजमानशेषाः आचमनव्रतोपायनादीनां मन्त्राः... हितायां २, २, ५-६ नुवाकयोरानातानां काम्बेष्टीनां याज्यापुरोनुवाक्याः- मन्त्रा:. अभिशस्यमानकर्ट के त्रिहविष्यायस्य वैश्वानरयागस्य पुरोनुवाक्या. १ विद्विषाणानाहननिमित्तके वैश्वानरयागे याज्या. जातेष्टिरूपे वैश्वानरयागे पुरोनुवाक्या दर्शाद्यतिपत्तिनिमित्तके वैश्वानरयागे याज्या. জান্না: याज्या. निहविष्याद्यस्य वैश्वानरयागस्य याज्या. आयतनगमननिमित्तके वैश्वानरयागे याज्या. सनिमेष्यतो वैश्वानरयागे याज्या, निहाविधि मध्यमस्य वारुणस्य पुरोनुवाक्या याज्या. त्रिहविच्युत्तमस्य दाधिकाव्णस्य पुरोनुवाक्या याज्या. अग्निमुद्वासयिष्यत: आमेये याज्या अनुवाक्या च प्रामकामस्य मारुते पुरोनुवाक्या याज्या च संग्राममुपप्रयास्वत आदित्ये १७-२० १ काण्डे षष्ठः प्रपाठकः. ऐष्टिकयाजमानमन्त्राः आज्यग्रहणानुमन्त्रणादिमन्त्राः परिध्यनुमन्त्रणादिमन्त्राः इडादिभागस्य भक्ष्यस्यानुमन्त्रणमन्त्रा: अनूयाजादीनामनुमन्त्रणमन्त्राः ध्रुवानुमन्त्रणयजमानभागप्राशनादिमन्त्राः आहवनीयोपस्थानादिमन्त्राः ऐष्टिकयाजमानब्राह्मणम् किञ्चिदाध्वर्यवब्राह्मणं च-- अन्वाधान त्रतोपनयनादिविधि: "

·प्रणयनयज्ञायुधसम्भरणादिविधिः
दर्शपूर्णमासयोस्स्तुतिः, द्वादशद्वन्द्वसम्पत्तिश्च
श्यानुवाकाम्नातमन्त्राणां विवरणब्राह्मणं हविरासाइनविधिश्च
आश्रावणादिमन्त्रविधिः रयानुवाकाम्नातप्रयाजानुमन्त्रणविवरणं च.
तहितायां २, २, ७ मानुवाकानातानां काम्येष्टीनां याज्य
वाक्याः
मन्त्रा
१-
"
पशुकामस्यैन्द्रे पुरोंनुवाक्या याज्या च
इन्द्रियावद्यागे
धर्मवद्यागे
अर्कवद्यागे
अंहोमुग्यागे
वैमृधयागे
तात्यागे
अश्विमेधवद्यागे
BHARPAN

·विषयानुक्रमणिका. तैत्तिरीयसंहिता. १ काण्डे चतुर्थः प्रपाठकः. अनुवाकाः ... वमन्त्राः गासादनादिमन्त्राः- मांशुग्रहः न्तर्यामग्रहः यव्येन्द्रवायवग्रही त्रावरुणग्रहः श्विनग्रहः क्रग्रहः थिग्रहः प्रयणग्रहः क्थ्यग्रहः ... .00 १०-११ Omege १४ ... १७-१९ २०-२१ स्तुग्रहाः न्द्रानग्रहः श्विदेवग्रहः रुत्वतीयग्रहाः महेन्द्रग्रहः आदित्यग्रहः सावित्रग्रहः वश्वदेवग्रहः पालीवतग्रहः हारियोजनग्रहः ... २६ .

·६ अनुवाक २९-३ अतिग्राह्येषु आग्नेयैन्द्रग्रही घोडशिग्रहः इक्षिणासङ्गता मन्त्रा:(दाक्षिणहोमादिः)... समिष्टयजुर्होममन्त्राः अवभृथसङ्गता मन्त्राः संहितायां २-२-४ नुवाकशेषे समानातानां काम्येष्टीनां याज्यापुरोनुवाक्याः ३ " पुत्रवद्यागे याज्यापुरोनुवाक्ये ऐन्द्रयागे रसवद्यागे वसुमद्यागे वाजसृद्यागे अग्निवद्यागे ज्योतिष्मद्यागे ११-१२ १३-१४ १ काण्डे पञ्चमः प्रपाठकः. पुनराधेयब्राह्मणम् कालद्रव्यविधिः याज्याधङ्गविधिः पुनराधेयमन्त्राः पुनराधेयमन्त्राणां ब्राह्मणम् [अग्निहोत्राङ्गस्य अग्न्युपस्थानस्य मन्त्रा ब्राह्मणानि च. आहवनीयोपस्थानमन्त्राः सपरिकरगार्हपत्याहवनीययोरुपस्थानमन्त्राः ५मानुवाकानातानाम्मन्त्राणां ब्राह्मणम् ६ष्टानुवाके समानातानाम्मन्त्राणां ब्राह्मणम् अग्निहोत्रब्राह्मणम् (सायम्प्रातर्विधिरुपस्थानविधिश्च) ·हरिः ॐम् . य हि an अभास्करीयभाष्ययुक्ता. प्रथमः काण्ड चतुर्थः प्रश्नः आ देढे प्रावास्यध्वरकडेवेभ्यो 'एति । खुढे । 'प्रायो । अलि । अध्वरकृदित्य- म् . अभास्करीयं ज्ञानयज्ञाख्यम् तैतिरी य संहिता आष्य म्. PRIMALAImast READIN अतः परं ग्रहकाण्डं सोमायम् । उपांशुसवनं ग्रावाणमा- --आदद इति ॥ ग्रावाणमिति शेषः । 'देवस्य त्वा '* सावित्रोस्य शेषो व्याख्यात एव । 'देवस्य त्वा सवितुः इति ग्रावाणमा दत्ते प्रसूत्यै' इत्यादि ब्राह्मणम् । 'पशवो मो व्यान उपांशुसवनः + इत्यादि च ॥ समभिमन्त्रयते-ग्रावासीति त्रिष्टुभा पञ्चपदया ॥ यथोक्तं- भिरष्टाक्षरैः द्वादशाक्षरेण चैकेन त्रिष्टुप्' इति । *सं.१.१-४४ सं.६०४०४.

·2 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. गम्भीरमिममध्वरन्ध्युत्तमेन पृथि- नेन्द्राय सोम५ सुर्घतम्मधुमन्तम्प- ध्वर-कृत् । देवेभ्यः । गम्भीरम् । इमम् । अ ध्वरम् । कृधि । उत्तमेनेत्युत्-तमेन । पविना इन्द्राय । सोमम् । सुतमिति सु-सुतम् । मधु मन्तमिति मधु-मन्तम् । पयस्वन्तम् । वृष्टिवान । । Ganama उपांशुसवन अध्वररुत् अध्वरस्य यज्ञस्य कर्ता अभिषवद्वारे सम्पादयिता ग्रावा त्वमसि । एवं नाम प्रशस्तोसि । यद्वा- अध्वरकृत्यातू* स्तोतव्यस्त्वमसि । गृणातेः स्तुतिकर्मणः 'अन्ये भ्योपि दृश्यते ' इति क्वनिप् , आडागमः, इत्वाभावश्च दृशि ग्रहणात् । गिरतेर्वा, गिरति सोममभिषवकाल इति । स त्व देवेभ्यो देवार्थम् । षष्ट्यर्थे वा चतुर्थी । देवानां सम्बन्धिन गम्भीरं गहनमिमं प्रस्तुतमध्वरं कृधि सम्पादय । करोतेलोटि बहुलं चन्दसि' इति शपो लुक् , ' श्रुशृणुपुलवृभ्यश्छन्दसि इति हेर्धिभावः, पादादिरपि व्यत्ययेन निहन्यते । तद किं क्रियतामित्यत आह–उत्तमेनोत्कृष्टेन पविना पवनेना शो धनेन अभिषवात्मना तत्कर्तृकेण । इन्द्राय इन्द्रार्थं सोमं सुषु सुष्टु अभिमतं कधीत्यत्रापि सम्बध्यते । 'गतिरनन्तरः, इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्, - ' उपसर्गात्सुनोति ' इति षत्वम् । य द्वा-इन्द्राय इन्द्रस्य यः पविर्वजः उत्तमस्तेन सोमं सुषुतं कुरु । तेनैव खल्विदं कृतं भवति, यत्त्वया क्रियत इति भावः । *ख-कृत ग-कृत्त्वातू. कि. ख-पावनेन.

·भभास्करभाष्योपता 3 यस्त्वन्तं वृष्टिवानमिन्ता॑य त्वा वृत्रघ्न इन्द्राय त्वा वृत्रतुर इन्द्राय तिवृष्टि-वनिम्। इन्द्राय । त्वा । वृत्रन इति वृत्र- । 'इन्द्राय ।त्वा । वृत्रतुर इति वृत्र-तुरें। 'इन्द्राय। ka cartunts मच इ: ' इति पवतेरिप्रत्ययः । उत्तमशब्द उञ्छादिरन्तो- तः । सोमो विशेष्यते--मधुमन्तं मधुररसवन्तं स्वादुभूतम् * स्वन्तं क्षीरवन्तम्, पयसा श्रीणाति" इति श्रवणात् । पयः पिबतेः प्यायतेर्वा , 'इति निर्वचनात् सेचन- तं वृद्धिमन्तं वा । उभयत्राप्यसुनि पीभावः । वृष्टिवनि साधनद्वारेण वृष्टेतारं सम्भक्तारं वा । 'छन्दसि वनसन' न्प्रत्ययः, कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् ॥ तमभिमिमीते राजानम्-इन्द्राय स्वेति । इन्द्राय त्वा वृत्रने मसुरं हतवते त्वा सोमं मिमे इति शेषः । । विप, उदात्तनिवृत्तिवरेण विभक्तरुदात्तत्वम् ॥ 'द्वितीयं मिमीते-इन्द्राय त्वा वृत्रतुर इति ॥ तुर त्वरणे, । बाधितवत इत्यर्थः । बहुलं छन्दसि' इति किप , हुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् ॥ ब्रह्मभ्रूण' तृतीयं मिमीते-इन्द्राय त्वाभिमातिघ्न इति ॥ अभिमातिः मा, तस्या हन्त्रे । द्वितीयवत्प्रत्ययः, प्रथमवत्स्वरः ॥ ग-स्वादुभूतमिति नास्ति. सं.६.४.८. निरु. न. २-२-१० 1-असुन्नन्तान्मतुप्. क. घ-तस्यैत्यस्य स्थान पाप्मनां इति पाठ:.

·4 तैत्तिरीयसंहिता [का. १.प्र. ४. त्वाभिमातिघ्न इन्द्राय त्वाढित्यवत इन्द्राय त्वा विश्वदेव्यावते श्वात्रा- त्वा। अभिमातिन इत्यभिमाति-ने। इन्द्राय । त्वा। आदित्यवत इत्यादित्य-वते । 'इन्द्राय । त्वा । विश्वव्यावत इति विश्वदेव्य-चते । श्वात्राः । स्थ । वृत्रतुर इति वृत्र-तुरः । राधोगूर्ता इति चतुर्थं मिमीते---इन्द्राय त्वादित्यवत इति ॥ आदित्यैस्तद्वते॥ 'पञ्चमं मिमीते-इन्द्राय त्वा विश्वदेव्यावते इति ॥ विश्वे देवा एवं विश्वदेव्याः । स्वार्थिको यत् , 'मन्त्रे सोमाश्व' इति दीर्घः, मरुधादित्वात् पूर्वपदान्तोदात्तत्वम् । यद्वा- देवाह देव्यं, 'छन्दसि च' इति यत्प्रत्ययः देवेषु वा साधु देव्यम् , विश्वं देव्यं येषामिति विश्वदेव्याः देवविशेषाः, तहते । 'बहुव्रीहौ विश्वं संज्ञायाम् ' इति पूर्वपदान्तोदात्तत्वम् । इन्द्राय त्वेन्द्राय त्वेति मिमीते '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ "तं राजानं होतृचमसीयाभिरुपसृजति सोमेव [च] नयति। श्वात्रास्थेति ॥ श्वानास्स्थ आशुत्राः स्थ आशु त्रायकाः स्थ, आशु वा अभिमतसम्पादने वर्तमानाः स्थ । यूयं हे होतृचम- सीया आपः । आशुपूर्वात्त्रायतेः ‘आतोनुपसर्गे कः । अततेर्वा । औणादिकस्त्रप्रत्ययः । कदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । वृत्रतुरः वृ- *सं.६-४-४. क. घ-सोमे वाचमसे वा अप उपनयति. क-अन्ततर्वा. ख.-तणातेवा.

·अनु. १. भभास्करभाष्योपेता स्थं वृत्रतुरो राधौगूर्ता अमृतस्य पत्नीस्ता देवीदेवत्रेमं यज्ञन्धत्तोपहू- तास्सोमस्य पित्तोपंहूतो युष्मांक- राधः-गूर्ताः । अमृतस्य । पत्नीः । ताः । देवीः । देवति देव-त्रा । इमम् । यज्ञम् । धत्त । उपहू- ता इत्युप-तूताः । सोमस्य । पिवत । उपहूत इत्युप-हूतः । युष्माकम् ॥ १॥ सोमः। पिबतु। BRED , त्रमसुरं बाधितवत्यः । राघोगूर्ताः राधोत्रम् सोमलक्षणम् तस्मिन् गूर्तमुद्योगो यासां ता राधोगूर्ताः तत्सम्पादनायोद्युक्ता इत्यर्थः । गुरी उद्यमने, भावे निष्ठा, श्वीदितो निष्ठायाम् । इतीद्वतिषेधः, 'हलि च' इति दीर्चः, 'नसत्तनिषत्तानुत्त- प्रतूर्तमूर्तगूर्तानि छन्दसि' इति नत्वाभावः । अमृतस्य मृतिरहि- तस्य सोमस्य, अमृतत्वस्य* वा पत्नयः पालयित्र्यः । पत्यु! यज्ञसंयोगे' इति नकारः । ताः पत्नीः । 'वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । या यूयमीडश्यः स्थ, ताः हे देवीः देव्यः देवनादिगुणयुक्ताः । पूर्ववदीर्घत्वम् | इमं यज्ञं देवत्रा देवेषु धत्त स्थापयत । 'देवमनुष्य' इति त्राप्रत्ययः । किञ्च, उपहूताः उपयामत्वी चापि कचिदपवादत्वेनोपदिष्टास्तैः [१] देवैरभ्यनुज्ञाताः यूयं सौमस्य पिवत । क्रियाग्रहणेन सम्प्रदानत्वात् 'चतुर्थ्यर्थे बहुलं छन्दसि' इति षष्ठी । सोप्युपहूतो युष्माकं पिबतु " , , *ख-अमृतस्य. क-उपमायामत्वत्. 1ग-तैरिति नास्ति. क, -योद्धं विश्वत इति । इत्यधिकः पाठः.

·क.घद्वादशाष्टाक्षरयुक्पडशा 6 तैत्तिरीयसंहिता का.१.प्र.४. म् ॥ ३॥ सोमः पिबतु यत्ते सोम दिवि ज्योतिर्यत्वृथिव्यां यदु- रावन्तरिक्षे तेनास्मै यज॑मानायोरु 'यत् । ते । सोम । दिवि । ज्योतिः। यत् । पृथि- व्याम् । यत् । उरौ । अन्तरिक्षे । तेन । अस्मै । यज॑मानाय । उरु । राया । कृधि । अधीति । युष्मान्पिबतु । गतिरनन्तरः' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । एष वा अपां सोमपीथो य एवं वेद नाप्स्वातिमार्छति '* इति ब्राह्मणम् ॥ सोमं प्रयौति-यत्त इति चतुष्पदया सतोवृहत्या दशाक्षर- युता युक्पादया । सतःप तया वा द्वादशाक्षरयुगयुक्पादया। ॥ हे सोम तव यद्दिवि ज्योतिः, यच्च पृथिव्याम् , यच्चोरौ वि- स्तीर्णे अन्तरिक्षे तेन राया तव धनभूतेन तेजसास्मै यजमानाय उरु कृधि भूरि देहि । यहा-इदं कर्म उरु विस्तीर्णं कुरु । यद्वा-इदं कर्म, राया धनेन उरु कुरु कुरुप्वेति भावः । उडिदम्' इति रैद्युभ्यां विभक्तेरुदात्तत्वम् । 'उदात्तयणः इति दातृ पृथिवीभ्याम् । किञ्च, दात्रे इन्द्राय इमं यजमा- नम् , इदं वा कर्म, आधिक्येन वोचः ब्रूहि सर्वयजमानाना मधि उपरि यजमानानामयं यजमान इति, सर्वयागानामुपर्ययं याग इति वा, इन्द्राय निवेदय । यहा-यनमानायोरु क- *सं.६-४-४. क. घ-दशाद्याष्टरयु. ख-उरुप , ·अनु. १.] भभास्करभाष्योपेता 7 राया कृध्यधि दात्रे वाचो धिषणे वीडू सती वीडयेथामूर्जन्दधाथामू- जम्मे धत्तम्मा वा हि सिषम्मा दात्रे । वोचः। "विषणे इति । वीडू इति । सती इति । वीडयेथाम् । ऊर्जन् । धाथाम् । ऊर्जम् । मे । धत्तम् । मा । वाम् । हि५ सिषम् । मा । । एभ्य एवैनं धीत्युक्तम् , कस्मात्पुनरेवं क्रिश्यत इत्याह-दात्रे चरुपुरोडा- शादीनि देवेभ्यो ददते धार्मिकाया. यजमानाय अधिब्रूहि अ- धिकं ब्रूहि एतत्पक्षपातेन ब्रूहि । यद्वा--स्वामित्वेन वचन-1 मधिवचनं तत् सर्वदा कुर्वस्मै यजमानाय । बहुलं छन्दस्य- माङयोगेपि' इत्यडभावः, 'छन्दसि लुडलिटः' इति लुङ् । यद्वा-शुप्रभृतिषु स्थितं तेज एकत्र सम्भृत्य तेन यजमान- स्याभिमतं साधयेति । तत्सर्वथैव मया क्रिणयत इति यज- मानाय ब्रूहि । अध्यागच्छेत्यादिवदधिरनर्थकः । लोकेभ्यस्सम्भरति '** इति ब्राह्मणम् ॥ 10अधिषवणफलकेभिमृशति-धिषणे इति त्रिपदया विराजा । हे धिषणे सोमं चर्म वा धारयितुं धृष्टे । धृषर्धिष च संज्ञायाम्' इति क्युप्रत्ययः, आमन्त्रितायुदात्तत्वम् । ईदृश्यौ अधिषवणफलके युवां वीडू विष्टब्धे दृढे। अपि सती सत्यौ। वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । वीडयेथामात्मानं सं- ख-राधकाय. ख-स्वत्वेन वचन. ग-स्वाधीनवचन. इंग-सम्बन्ध्य तेन, ख-सम्भृतवतो. **सं. ६-४-४. क-कर्म. ख-विवाढे. *ख-त्री. CCURREN ·8 तैत्तिरीयसंहिता का..१. प्र. ४. मा हिसिष्टम्प्रागपागुर्दगधराक्ता- स्त्वा दिश आ र्धावन्त्वम्ब निष्वर। मा । हि५ सिष्टम् । “प्राक् । अपाक् । उदक् । अधराक् । ताः । त्वा । दिर्शः ! एति । धावन्तु स्तम्भयतं दृढं कुरुतम्, यथाभिषवकाले अभिवातेन युवयो- विश्लेषो न भवति तथा कुरुतम् । वीडशब्दाहृढवाचिनः ‘तत्क- रोति' इति णिच् । किञ्च, उर्ज रसं सोमलक्षणं दधायां धारयतम् । किञ्च, उर्ज बलं मे मह्यं धत्तं दत्तम्, यजमानस्य यागं साधयितुमविनष्टं कुरुतमित्यर्थः । किञ्च, मा वां हिंसि अभिषवकालेभिघातेन युवयोहिंसाम्मा कार्यम् । अत एव मामपि युवां मा हिंसिष्टम् ॥ "होतृचमसेंशून्परिप्लावयति-प्रागिति ॥ प्राञ्चतीति प्राक् प्राची दिक् । ऋत्विगादिना क्विन्प्रत्ययः, वस्तुत्वेन विवक्षितत्वानपुंस- कत्वम्, 'अनिगन्तोञ्चतावप्रत्यये' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अपाक् प्रतीची । पूर्ववत्प्रत्ययस्स्वरश्च । उदक् उदीची। पूर्ववत्प्र- त्ययस्स्वरश्च । अधराक् अधोदिक् । पूर्ववत्प्रत्ययः, कडुत्तरपद- प्रकृतिस्वरत्वम् । प्रदर्शनार्थं चासामुपादानमन्यासामपि । एवं- प्रकारा या दिशस्तास्सर्वास्त्वामाधावन्तु त्वत्समीपं गच्छन्तु । हे सोम ताभिरागताभिस्तत्स्थास्त्वदीया अंशवः सर्व एव समागता भवन्ती*त्यभिप्रायः । 'सोमो वै राजा दिशोभ्यध्यायत् स दिशोनु प्राविशत्' इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ किञ्च, अम्ब हे मातृ- *ख-भवन्त्वि, सं.६-४-४, ।

·अनु. १.] भट्टभास्करभाष्योपेता 9 । । na यने सोमादाभ्यन्नाम जागृवि त- स्मै ते सोम सोमाय स्वाहा ॥२॥ अम्ब । नीति । स्वर । "यत् । ते । सोम । अदा- भ्यम् । नाम । जागृवि । तस्मै । ते । सोम । सो- माय । स्वाहा ॥२॥ युष्माक स्वर यत्ते नव च ॥३॥ स्थानीय सोम । 'अम्बार्थनद्यो स्वः' । लतामन्त्रणं वा । निप्वर अंशुभ्यो रसात्मना निर्गच्छ । सुषामादित्वात्वत्वम् । निष्वरेत्याह कामका एनं स्त्रियो भवन्ति य एवं वेद ' इति ब्राह्मणम् * ॥ 12राजन्येव पण्णामंशूनां द्वौहावंशू अपिसृजति प्रक्षिपति- यत्ते सोमादाभ्यमिति द्विपदया विराजा ॥ हे सोम यत्ते नामाभिधानम् । कीदृशं ? अदाभ्यमनुपहिस्थम् । दभिः प्रकृत्य- न्तरमस्तीत्याहुः, 'दभैश्चेति वक्तव्यम्' इति ततो ण्यत् , अ- व्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । जागृवि जागरणशीलं पापनिहरणादौ । जशृस्तृजागृभ्यः क्विन्' इति किन्प्रत्ययः विचिण्णल्ङित्सु' इति प्रतिप्रसूय गुणः प्रतिषिध्यते । यदीशं तस्मै ते तवैवासाधारणाय नान्ने स्वाहा स्वाहुताविमावंशू स्या- ताम् । किं पुनस्तन्नामेत्याह-सोमाय सोमेत्येवंरूपाय । स्वरू- पप्रधानोयं शब्दो विशेषणत्वात् । कथमस्यैतन्नामेति यो ब्रूयात प्रति नामत्वाभिव्यक्तये पुनरपि तेनैव राजामन्त्र्यतो सोमेति । अयं भावः-'नन्ति वा एतत्सोमं यदभिषुण्वन्ति !* इत्यभि- *सं. ६-४०४. क-राजानमभिमन्त्रयते. BHARALAADASA : जाग्रो- 2 ·तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ४. वाचस्पतये पवस्व पवस्व वाजिन्वृषा 'वाचः । पतये । पवस्व । वाजिन्न् । वृषा । पुतं राजानं नामैतज्जह्यात् कपालावस्थायां घटमिव घटशब्दः ; ततश्च, प्राणा वा अंशवः पशवस्सोमः * इति सोमे अं- शुहीने पशवः प्राणहीनास्स्युः; तस्मात् अंशूनपगृह्णाति त्राय- त एवैनम् '* इति प्राणभूता अंशवः प्रथमं गृह्यन्ते । तस्यैवा-+ भिषूयमाणस्य सङ्घातस्याप्राणत्वप्रसङ्गात् , तन्मा भूदिति द्वौढावं- शू अपिसृज्यते । एवं च सत्ययं प्राणवान्भवति, सोमशब्द- श्यैनं न जहाति, पशवश्च प्राणवन्तो भवन्तीति । प्राणभूताभ्याम- शुभ्यां सहाभिषुतत्वात् , अभिषुतस्यापि सोमशब्दवत्वात् अभिषुतमपि सोमशब्दो न जहातीति । सोमाय स्वाहेति, 'नमस्स्वस्तिस्वाहा इत्यादिना चतुर्थी । यथानयादीनां स्वाहाकारेण स्थितिरेवम- स्यापि तादर्थे चतुर्थी वा, सोमाय सोमशब्दस्थित्यर्थं एतौ प्रक्षिप्येते इति । ततश्च विभक्तिसंयोगात्स्वाहेत्यागन्तः(१) । द्वा- भ्यामेव च प्राणवत्वस्य सिद्धेः द्वौहावेवांशू प्रक्षिप्यते । त- स्माबावेव पशूनां चक्षुरादयः प्राणाः । अत्रांशूनामवग्रहणप्रदेशे महाभिषवकालभाविनोपिसर्जनमन्त्रस्य प्रासङ्गिकमाम्नानम् , यथोपधा- नप्रदेशे 'यानि धर्मे ' इति कपालविमोकमन्त्रस्य ।। इति चतुर्थे प्रथमः. उपांशुग्रहं गृह्णाति । ' प्राणो वा एष यदुपांशुः' इत्यादि ब्राह्मणम् । अयं च त्रिर्हस्तेन गृह्यते । 'ब्रह्मवादिनो वदन्ति *सं. ६-४-४. ख-ग,-तथाचा. ख. यद्वा अग्नयादीनां तादयें चतुर्थी. एवमस्यापि तादर्थे वा चतुर्थी. सं.१-१-७12 वासं.६.४.५.

·अनु. २.] भट्टभास्करभाष्योपेता 11 वृष्णो अशुभ्याङ्गभस्तिपूतो वृणः । अशुभ्यामित्य शु-भ्याम् । गर्भस्ति- कस्मात्सत्यात्त्रयः पशूनां हस्तादानाः * इत्यादि ब्राह्मणम् । तत्र प्रथममष्टकत्वोभिषुतं प्रथमाभ्यामंशुभ्यामन्तर्धाय उपांशुं गृह्णा- ति-वाचस्पतय इति ॥ वाचस्पतिः प्राणः, वाचः प्रापकत्वात्।। षष्ठ्याः पतिपुत्र' इति विसर्जनीयस्य सत्वम् । वाचस्पतय इति ‘सावेकाचः' इति षष्ठया उदात्तत्वम् । तदर्थं हे सोम पवस्व आभ्यामंशुभ्यामात्मानं शोधय । हे वाजिन वेगवन् निस्स- रणे । यहा-अन्नवन् यागद्वारेण । 'अरुणो ह स्माहौवेशिः ' इत्यारभ्य 'प्रातस्सवनमेव तेनामोति'* इति ब्राह्मणम् ब्रह्मवादिनो बदन्ति पवित्रवन्तोन्ये ग्रहा गृह्यन्ते'* इत्यारभ्य वाचैवैनं पदयति '* इत्यन्तं च, पद्भिशुभिः पश्यति '* इत्यादि च ॥ एकादशकृत्वोभियुतं मध्यमाभ्यामन्तर्धाय द्वितीयं गृह्णाति-- वृषा वृष्ण इति ॥ हे सोम वृषा वर्षिता उत्पादकत्वमभीमनाम् । 'कनिन्युवृषि' इत्यादिना कनिन्प्रत्ययः । स एवं वृष्णस्तवैवा- शुभ्यां पवस्वात्मानं गभस्तिपूतः गभस्तिभिरंशुभिः पूर्वमेव पूत- श्शोधितस्सन् । इदानीमंशुभ्यां पवस्वेति । तृतीया कर्मणि शति पूर्वपदप्रतिस्वरत्वम् । 'वृष्णो होतावंशू * इत्यादि ब्राह्मणम् , एकादशरुत्वो द्वितीयम'* इत्यादि च ।। *सं. ६-४-५. क-स्तिभीरश्मिभिः क. पालकत्वात ·12 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ४. । त्वा। देवो दे॒वाना॑म्पवित्रमलि येषां आगोसि तेभ्य॑स्त्वा स्वान्तोस मधुमतीर्न इर्षस्कृधि विश्वभ्यस्त्वे- पूत इति गर्भस्ति-पूतः। देवः । देवानाम् । पवि- त्रम् । असि । येषाम् । भागः । असि । तेभ्यः। 'स्वावृतः । असि। मधुमतीरिति मधु-म- "द्वादशकृत्वोभिषुतमुत्तमाभ्यामन्तर्धाय तृतीयं गृह्णाति-देवो देवा- नामिति ॥ हे सोम देवो देवनादिगुणयुक्तस्त्वं देवानां पवित्रं पावनकारणमसि । 'पुवस्संज्ञायाम् ' इतीत्रप्रत्ययः । त्वं हि देव एव सन् देवानां पवित्रमसीति भावः । केषाम् ? येषां त्वं देवानां भागोसि तेषां पवित्रमसि । भज्यत इति भागः, कणि 'कर्षात्वतः' इत्यन्तोदात्तत्वम् । तस्मात्तेभ्यस्त्वां गृह्णामीति शेषः । त्वं चाभ्यामंशुभ्यां पवस्वात्मानमिति सम्बध्यते । 'देवो ह्येष सन् देवानां पवित्रम् '* इत्यादि ब्राह्मणम् । द्वादश- कृत्वस्तृतीयं ' * इत्यादि च ॥ 'प्रतिप्रस्थातुर्हस्तागृहमादत्ते--स्वां कृतोसीति ॥ स्वीकतोसी- त्यर्थः । अस्वस्स्वो भवतीति स्वाम् , च्विः, ईत्वापवाद आम्भा- वश्छान्दसः । 'उर्यादिच्चिडाचश्च' इति गतित्वात् 'गतिरनन्तरः' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । 'प्राणमेव स्वमकृत '* इति ब्राह्मणम् ॥ ग्रहमवेक्षते--मधुमतीरिति ॥ मधुमत्यः मधुररसाः घ , इषः *सं. ६-४-५.

·BARRANTHSH
अनु. २.]
भभास्करभाष्योपेता
13
न्द्रियेभ्यो दिव्येभ्यः पार्थिवभ्यो
तीः। नः । इषः । कृधि । विश्वभ्यः । त्वा
अन्नानि नः अस्माकं कृधि कुरु । मधुमतीः कुर्विति वा । प्राणा-
त्मना ग्रह उच्यते, प्राणो वा एष यदुपांशुः '* इति. चाभेदं
प्रतिपादयति । सर्व मेवास्मा इदं स्वदयति '* इति ब्राह्मणम् ।
करोतेर्लोटि
बहुलं छन्दसि
इति शपो लुक् । श्रुश्रुणुपु-
कवृभ्यश्छन्दसि' इति हेर्धिभावः । कः करत्' इत्यादिना
विसर्जनीयस्य सत्वम् ॥
,
एनमूर्ध्वमुन्मार्टि-विश्वेभ्य इति ॥ विश्वेभ्यः इन्द्रियेभ्य
इन्द्रेणेश्वरेण सृष्टेभ्यः । 'इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गम्' इत्यादौ निपा-
त्यते । के पुनस्ते ? देवा मनुष्याश्च । 'उभयेष्वेव देवमनु-
प्येषु प्राणान्दधाति '* इति ब्राह्मणम् । तानेवाह-दिव्येभ्यः
पार्थिवेभ्य इति । दिवमर्हन्तीति दिव्याः । 'छन्दसि च' इति
यत्प्रत्ययः । एथिव्यां भवाः पार्थिवाः । एथिव्या आजो,
इत्यञ्प्रत्ययः । एतेभ्यस्त्वामुपांशुग्रहं प्राणभूतमुन्मार्मीति शेषः ।
एतेषां प्राणस्थित्यर्थं, यदाह 'उभयेष्वेव देवमनुष्येषु प्राणान्दू-
धाति '* इति । यद्वा-इन्द्रियशब्देन चक्षुरादीनामधिपतय
आदित्यादय उच्यन्ते । तत्र दिव्यानि ज्ञानेन्द्रियाणि, पार्थि-
वानि कर्मेन्द्रियाणि, तदर्थं त्वामुन्मामीति ।।
*सं. ६-४-५.
खि-ग-दिवमहतीति दिव्या:.
*ग--बुद्धी.

·PHAGRAM 14 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ४. मनस्त्वाष्ट्रवैन्तरिक्षमन्विहि स्वा- इन्द्रियेभ्यः । दिव्येभ्यः । पार्थिवेभ्यः। 'मनः। त्वा । अष्टु । 'उरु । अन्तरिक्षम् । अन्विति । इहि । 'स्वाहा । त्वा । सुभव इति सु-भवः। । muswae 'तमादायोत्तिष्ठति -मनस्त्वाष्ट्विति ॥ मननधर्मा* प्राणो मन इत्युच्यते । सूर्यात्मना हे ग्रह मनस्त्वा त्वामष्टु अभुतां व्याप्नो- तु । अश्नोतेर्व्यत्ययेन परस्मैपदम् , बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् , व्रश्चादिना पत्वम् । 'मनस्त्वाष्ट्रित्याह मन एवा- श्रुते, इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ आहवनीयं प्रति गच्छति-उर्विति ॥ व्याख्यातम् । 'अन्त- रिक्षदेवत्यो हि प्राणः + इत्यादिब्राह्मणम् ॥ जुहोति-स्वाहा त्वेति ॥ हे ग्रह उपांशो त्वा त्वां स्वाहा स्वाहुतं करोमीति शेषः । हे सुभवः हे प्राणात्मक, उक्तं हि- प्राणो वा एष यदुपांशुः । इति । तत्र स्वस्मादात्मनो जाताः स्वभवसः प्राणाः । 'गतिकारकयोरपि ' इति भवतेरसुन् । 'प्राणा वै स्वभवसो देवाः '' इति च ब्राह्मणम् । तत्र स्वभवसो देवान् सुभव इत्याचष्टे परोक्षत्वाय । 'तेष्वेव परोक्षं जुहो- ति, इत्यादि ब्राह्मणम् । तत्र पूर्वपदस्य सम्प्रसारणं, उत्त- रपदस्य विभक्तिव्यत्ययः कृतः । सूर्याय प्राणानामात्मभूताय त्वां स्वाहुतं करोमीति ॥ *ख-मननपर. सं. ६-४-५० सं. १-१-२18 ·अनु. २.] भभास्करभाष्योपेता 15 SECUR हो त्वा सुभवस्सूर्याय देवेभ्य॑स्त्वा मरीचिपेभ्य॑ एष ते योनिः प्राणा- यं त्वा ॥३॥ सूर्याय । "देवेभ्यः । त्वा । मरीचिपेभ्य इति म- रीचि-पेभ्यः। "एषः। ते । योनिः । "प्राणायेति प्र-अनार्य । त्वा ।। ३ ॥ वाचस्सप्तचत्वारि शत् ॥ २ ॥ 1 ग्रहलेपं पाणिना मध्यमे परिधौ निमाटिदेवेभ्यस्त्वेति ॥ मरीचिशब्देन मरीचिमान् सूर्य उच्यते, यस्मै ग्रहः पूर्व हुतः । लुगकारेकाररेफाश्च' इति मत्वर्थीयस्य लुक् । साहचर्याहो- च्यते । मरीचिमत्सूर्यमण्डलं पान्ति रक्षन्तीति मरीचिपाः रश्म- आदित्यस्य वै रश्मयो देवा मरीचिपाः '* इति ब्राह्मणम् । यहा-आदित्यस्य मरीचिनैव विश्वं पान्ति ता- मेव पिबन्तीति वा मरीचिपाः देवविशेषाः । आदित्यस्य वै रश्मयः '* इति च गुणभूतत्वमुच्यते । आदित्यस्य रश्मिस्थानीया इति यावत् । तेभ्यो देवेभ्यस्त्वां ग्रहलेपं निमामीति शेषः ।। "आग्रयणस्थाल्याः ग्रहस्य संखावमपनयति---एष ते योनिरिति॥ हे उपांशुसंस्त्राव एष आग्रयणस्थाल्याख्यस्ते तव योनिः स्थानम् , यत्र निहितस्त्वं यागसिद्धयै सम्पत्स्यसे । अतस्तं प्रविशति शेषः ।। उपांशुपात्रं दक्षिणत उपांशुसवनेन संस्ष्टष्टं सादयति---प्राणाय त्वेति ॥ प्राणार्थं त्वां सादयामीति शेषः । थाथादिस्वरेणा- 11 *सं. ६-४-५ ·16 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ४. उपयामगृहीतोस्य॒न्तर्यच्छ मघव- उपयामगृहीत इत्युपयाम-गृहीतः । असि न्तोदात्तः प्राणशब्दः । प्राणापानौ वा एतौ यदुपांश्वन्तर्यामौ व्यान उपांशुसवनः '* इत्यादि ब्राह्मणम् , सर्वमायुरेति '* इत्यन्तम् ॥ इति चतुर्थे द्वितीयः. १ हलच .. उदित आदित्येन्तर्यामं गृह्णाति अतिधारया पवमानस्य राज्ञः-उपयामगृहीतोसि ॥ उपयम्यन्ते स्वात्मन्येव नियन्यन्ते भूतजातान्यस्मिन् अभिन्नधिकरणे इत्युपयामः पृथ्वी । ' इयं वा उपयामः' इति ब्राह्मणम् । इति घञ्, थाथा- दिस्वरेणान्तोदात्तत्वम् । तेन गृहीतस्त्वमसि ; कोन्यस्त्वां गृहीतुं क्षम इति भावः पृथिव्यापो गृहीप्यामीतिवत् । तृतीया कणि ' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । यद्वा --उपयामार्थं एथि- व्यर्थ गृहीतोसीति; हे सोम । ननु स्वाहा त्वा सुभवस्सू. र्याय' इति मन्त्रवर्णात् सूर्य देवत्यः कथं प्रथिवीदेवत्यः स्यात् ? नैतद्देवताभिधानं ; दृथिवीवासिनां प्रजानां यागद्वारेण स्थित्यर्थ गृहीतोसीति स्तूयते । यद्वा-पृथिव्यपि देवतैवास्य 'उपयामगृहीतो- सीत्याहादितिदेवत्यास्तेन '** इति, अदितिः पृथ्वी । 'चतुर्थी' इति योगविभागात्समासः । ते च ' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् 'इयं वा उपयामस्तस्मादिमां प्रजा अनु प्रजायन्ते' इति ब्राह्मण्यम् ।। असं. ६-४-६. Sसं. ६-५-८. +क-धारायाः. वसं. १-४-२५ क-स्मिन्ननेन वा उपयामः. ** सं.६-४-७ ·अनु. ३.] भभास्करभाष्योपेता 17 . Material न्याहि सोम॑मुरुष्य रायस्समिषों यजस्वान्तस्तै दधामि द्यावापृथिवी अन्तः । यच्छ । मघवन्निति मघ-वन्न् । पाहि । सोमम् । उरुष्य । रायः । समिति । इर्षः । यज- स्व । अन्तः । ते । दधामि । द्यावापृथिवी इति सम्प्रति सोमस्य स्वामिनं प्रार्थयते--' अन्तर्यच्छ ' इत्यादि- *कयाऽष्टया षट्पदया । अन्तर्वन्तरिक्षम् ' इति चतुर्थः पादः, अन्य एकादशाक्षराः । ननु पुरस्तादुपयामत्वाद्यजुषानेन भवि- तव्यम् , यथा 'पुरस्तादुपयामा यजुषा गृह्यन्ते '* इति । नैवम् ; वृत्तिसंयोगाढचैवानया भवितव्यम् । किञ्च, पुरस्तादुपयामान्नान- मेवास्य ऋक् लिङ्गम् ; तथा हि-'ये यजुषा गृह्यन्ते ते पुर- स्तादुपयामाः कार्याः' इति वचनप्राप्तत्वादेव पुरस्तादुपयामस्थ पाठोनर्थकस्स्यात् । ऋक्वे तु 'ये ऋचा गृह्यन्ते ते उपरिष्टा- दुपयामाः कार्याः' इति प्राप्ते तदपवादत्वेन पुरस्तादुपयामस्य पाठो युज्यते । एष एव न्यायः उपयामगृहीतोसीन्द्राय वा बृहद्वते । इत्यत्रापि । आ वायो भूष शुचिपाः' इत्यादय च उपरिष्टादुपयामाः पद्यन्ते । ऋचामेव हि पुरस्तादुपरिष्टाहा उपयामः पठ्यते ; यजूंपि पुनः निरुपयामान्येव पव्यन्ते 'सु- शर्मासि' इत्यादीनि । तेषां तु वचननातं पुरस्तादुपयामत्वम् । तत्रापि क्वचिदपवादत्वेन उपरिष्टादुपयामत्वमारभ्यते, माधवश्च | इत्यादौ । अन्ये तु-तान्यपि पुरस्तादुपयामान्येवेत्याहुः; *सं. ६-५-१०. सं.१-४-१२. सं.१-४.४.सं.१-४-२६. बासं.१-४-१४, 3 ·18 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ४. अन्तर्वन्तरिक्ष५ सजोषा देवै- रवरैः परैश्चान्तर्यामे मघवन्मा- बावा-पृथिवी । अन्तः । उरु । अन्तरिक्षम् । स- जोपा इति सजोषाः । देवैः । अवरैः । परैः च । अन्तर्याम इत्यन्तः-यामे। मघवन्निति म- , यथा उपयामगृहीतोसि' इति मधुश्च '* इत्यादि ॥ मन्त्रार्थस्तूच्यते-हे मववन् धनवन् इन्द्र, सोमेन धनेनान्नेन वा, इमं गृह्यमाणं सोमं, होमकाले सूर्यात्मना स्थित्वा, पाहि पिव, पीत्वा चान्तरुदरस्य मध्ये यच्छ स्मापय । पिवतेलोटि । बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् , वाक्यादित्वान्न निहन्यते । एव- मुरुप्य रक्ष रायः धनानि च यजमानन्य स्वभूतानि । छान्दसः कण्डादियगन्तः उरुप्यतिः । किञ्च, इषः अन्नानि संयजस्व सम्यक्सङ्गमय, देहि वा यजमानाय । यहाइपः प्रजा एष- णीयत्वात् , तास्सम्यग्याजय यथा यजनशीला भवन्ति तथा कुरु । अन्तर्भावितण्यर्थोत्र यजिः, णिलुग्वा 'बहुलं संज्ञाच्छ- न्दतोः' इति । किञ्च, ते तव प्रसादादहं द्यावाप्रथिवी द्यावाष्टथिव्यौ उरु चान्तरिक्षं अनेन ग्रहेणान्तर्दधामि अन्त- हितं करोमि भ्रातृव्याणाम्, यथा भ्रातृव्यैरहश्यमाना एषु लोकेषु यजेम । यहा-भ्रातृव्याणामस्माकं च मध्ये इमान् लोकान्दधास्ति यो लोकेभ्यस्स्तानपसारयामीत्यर्थः । यद्वा-युप्रभृ- भ्रातृव्या उच्यन्ते, तानन्तर्दधामि अन्तरिता- न्करोमि नाशयदिमत्यर्थः । 'एभिरेव लोकैर्यजमानो भ्रातृव्यान- न्तर्धत्ते '' इति ब्राह्मणम् । यहा-द्युप्रभृतीन् लोकान् मदी- *सं.१-४-१४, सिं.६-४-६. तिभिश्शब्देस्तासः ·अनु. ३.] भट्टभास्करभाष्योपेता 19 दयस्व स्वान्तोस मधुमतीर्न घ-वन्न् । मादयस्व । स्वाङ्गतः। आस । 'मधुम- - येन तेजसान्तर्दधामि छादयामि यथा*हमेवेदं सर्वं स्या, यथा- न्तर्यामेण सर्वमन्तर्धाय त्वमेव सर्वमभूः । यथा 'ते देवा अम- न्यन्तेन्द्रो वा इदमभूद्यद्वय५ स्म इति तेब्रुवन्मघवन्नु न आ भजन इति; इन्द्र एवेदं सर्वमभूत् , यद्वयमपि भावितुमिच्छामः ; तस्मान्म- घवन्नस्मानाभन विभक्तान्कुर्विति तेब्रुवन् देवाः; मघवांस्तानपि ये चैव देवाः परे उपरिस्थिताः उत्तमाः ये चावरे अध- स्थिता निकृष्टास्तानुभयानन्वाभजत् विभक्तानकरोदिति । तदिद- माह-अवरैः परैश्च देवैस्सजोषाः सहप्रीयमाणः सेवमानो वा । परादिश्छन्दसि बहुलम् ' इत्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् । अन्तर्यामे हूयमाने, मघवन् मादयस्व तर्पयस्व यज्ञात्मना! स्थितमात्मानं द्विप्रकारांश्च देवान् न केवलमात्मानमेव । 'यज्ञादेव यजमानं नान्तरेति । इति ब्राह्मणम् । 'देवा वै यद्यज्ञेऽकुर्वत तद- सुरा अकुर्वत ते देवा उपांशौ यज्ञं स५ स्थाप्यमपश्यन् । इत्यादि ब्राह्मणम् । यदुभावपवित्रौ गृह्येयाताम् + इत्यादि च । केचिदाहु:-हे मववन् सोममिममन्तर्यच्छ तस्याधोदेशे निधाय तिरोहितं कुरु । तथा च कृत्वा पाहि रक्ष यथा न मे भ्रातृव्याः पश्येयुः । उरुष्य रायः' इत्यादि पूर्ववत् | स्वां कृतोसीति ग्रहमादत्ते ।। 'मधुमतीर्न इतीक्षते ॥ -तथा. क.-स्वयं सूर्यात्मना. सं. १-४-३ ·20 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र.४ : ला इर्षस्कृधि । विश्वभ्यस्त्वेन्द्रियेभ्यो दिव्येभ्यः पार्थिवेभ्यो मनस्त्वाष्ट्र- वन्तरिक्षमन्विहि स्वाहां त्वा सुभ- वस्सूर्याय देवेभ्यस्त्वा मरीचिपेभ्यं एष ते योनिरपानाय॑ त्वा ॥४॥ तीरिति मधु-मतीः। नः । इषः । कृधि । विश्व- भ्यः । त्वा । इन्द्रियेभ्यः। दिव्येभ्यः । पार्थिवे- भ्यः । मनः । त्वा । अष्टु । 'उरु । अन्तरिक्षम् । अन्विति । इहि । 'स्वाहा । त्वा । सुभव इति सु-भवः । सूर्याय । देवेभ्यः । त्वा । मरीचिपेभ्य इति मरीचि-पेभ्यः । एषः । ते । योनिः। अपानायेत्यप-अनार्य । त्वा ॥ ४ ॥ देवेभ्यस्तप्त च ॥ ३॥ 'विश्वेभ्य इत्युन्माष्टिं ॥ 'मनस्त्वत्युत्तिष्टति ॥ 'उर्वन्तरिक्षमित्येति ॥ स्वाहेत्याहवनीये जुहोति ॥ "देवेभ्य इति परिधौ निमाष्टि ॥ 10एष ते योनिरित्याग्रयणस्थाल्यां संत्रावमपनयति ॥ "उत्तरत उपांशुसवनेन संस्टष्टं सादयति- अपानाय त्वेति ॥ 11. व्याख्याता मन्त्रा:*॥ इति चतुर्थे तृतीयः. सं.१-४-२.4-12 ·भभास्करभाष्योपेता 21 आ वायो भूष शुचिपा उप॑ नस्स- हस्रन्ते नियुतो विश्ववार । उपो ते अन्धो मद्यमयामि यस्य देव 'एति । वायो इति । भूष । शुचिपा इति शुचि-पाः। उपेति । नः । सहस्रम् । ते। नियुत इति नि-युतः । विश्ववारेति विश्व-वार । उपो इति । ते । अन्धः । मद्यम् । अयामि । यस्य । । ऐन्द्रवायवपात्रेण वायव्यं गृह्णाति--आवायो इति चतुष्पदया त्रिष्टुभा ॥ हे वायो शुचिपाः शुचेश्शुद्धस्य पातः । उपेत्युप- सर्गश्रुतेर्योग्यं क्रियापदमध्यात्रियते । नः अस्मानुपेत्य, इममस्म- दीयं सोमं पानेनाभूष आ समन्तादलं*कुरु । यहा-अस्मदीयं यज्ञमागमनेनालङ्कुरु । भूष अलङ्कारे, भौवादिकः । कथमनेनाग- मनेन यज्ञोलाङ्कयत इत्याह-विश्ववार निजबलेनो विश्वस्यावा- रक*, विश्वेषां वा वरणीय, ते तव सहस्र नियुतः अश्वाः, अतस्तवैवागमनं भूषणाय भवति । हे वायो नियुतमश्वा अस्मा- नुपयान्तु । यद्वा-वायो आभूषय यज्ञं । तदर्थं किं क्रियता- मित्याह-तव सहस्त्रं नियुतः अस्मानुपागच्छन्तु । यहा- भूषेत्यामन्त्रितमेव, भूषयतीति भूषः अलङ्कर्ता कस्य? तस्य यत्र *ख-न्तादच्छिन्नं. ख-निजवेगेन. ख-विश्वप्यापारन् . ग.--विश्वव्यापारक. एक-भवति । वायोरश्वा नियुतः. बाख-आनितालङ्कतो.

·22 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र.४, । दधिषे पूर्वपेयम् । उपयामगृहीतो- सि वायवे त्वेन्द्रवायू हमे सुताः। देव । दधिषे । पूर्व पेयमिति पूर्व-पेयम् । उपया- मगृहीत इत्युपयाम-गृहीतः । असि । वायवै। त्वा । इन्द्रवायू इतीन्द्र-वायू । इमे । सुताः। यत्र गच्छतीति । हे एवंगुणक वायो, तव सहस्रं नियुतो- स्मानुपयन्तु तैस्सहितस्सन्नस्मत्सकाशमागच्छेत्यर्थः । उपसर्गद्वयेन क्रियापदमध्यात्रियते । उपो इत्युपशब्दस्यार्थे वर्तते । उपो अयामि समीपं प्रापयामि । किं ? सोमम् । अहं तुभ्यमागताय सोममुपहरामि । इ गतौ भौवादिकः अन्तर्भावितण्यर्थः, णिलुग्वा । कीदृशमित्याह-अन्धः अदनीयम् । 'अदेर्नुम्धश्च' इत्यसुन् । मद्यं मदकरम् । 'गदमदचर' इत्यादिना यत्, 'यतो नावः'. इत्याद्युदात्तत्वम् । पुनश्च सोमो विशेप्यते-हे देव वायो यस्य पूर्व पेयं प्रथमपानं त्वं दधिषे दधासि आचरसि, यं लब्धा प्रथम पिबंसि, अन्यमपिबन्तं न क्षमसे यागेषु । 'छन्दसि छन्दसि लुङ्लि टः' इति दधातेर्लिट् । पिबतेर्भा वे 'अचो यत् ', कदुत्तरप- दप्रकृतिस्वरत्वम्, 'यतो नावः । ॥ एवमिमामनुद्रुत्य गृह्णाति ॥ हे सोम त्वमपि उपयामगृही- तोसि, अतो वायवे त्वां गृह्णामीति शेषः । जुष्टमिति केचि- च्छेषमिच्छन्ति, इष्टं सेव्यं वा गृह्णामीत्यर्थः ॥ 'तस्मिन्नन्द्रवायवं गृह्णाति–इन्द्रवायू इति गायत्र्या ॥ हे इन्द्रवायू इमे सोमास्सुताः अभिषुताः युष्मदर्थ सम्यक्संस्कृताः, , ·23 भभास्करभाष्योपेता अनु. ४.] उप प्रयोजिरा गंतमिन्दवो वामुश- न्ति हि । उपयामगृहीतोसीन्द्रवा- युभ्यान्त्वैष ते योनिस्स॒जोषाभ्या- न्त्वा ॥ ५॥ .. उपेति । प्रोभिरिति प्रयः-भिः । एति । गतम् । इन्दवः । वाम् । उशन्ति । हि । उपयामगृहीत इत्युपयाम-गृहीतः । असि । इन्द्रवायुभ्यामिती- न्द्रवायु-भ्याम् । त्वा । एषः। ते । योनिः। सजो- षोभ्यामिति स-जोषाभ्याम् । त्वा ॥ ५ ॥ आ वायो त्रिचत्वारि शत् ॥४॥ अतः उपागतं उपागच्छतम् । 'बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् । प्रयोभिरग्नस्सह यान्यस्मभ्यं दास्यसे* तान्यप्यादायाग- च्छतामिति । प्रीणातेरसुन्प्रत्ययः । हि यस्मादर्थे, यस्मादेते इन्दवः सोमा वां युवां उशन्ति कामयन्ते युक्योरागमनं प्रतीक्षन्ते, तस्मादुपागच्छतमिति । 'उन्देरिच्चादेः इत्युप्रत्ययः, आदेरिः, 'यद्धितुपरं छन्दसि' इति निघातप्रतिषेधः ।। , इमामनुद्रुत्य उपयामगृहीतोसीन्द्रवायुभ्यां त्वेति गृह्णाति ॥ सादयति ॥ एष एष ते योनिः स्थानम् । ततस्सजोषाभ्यां समानप्रीतिभ्यां, सहसेवमानाभ्यां वा इन्द्रवायुभ्यां त्वामत्र साद- *ख-प्रयोभिः प्रीयमाणैः सह ये प्रीयन्ते.

·24 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. । अयं वाम्मित्रावरुणा सुतस्सोम ऋतावृधा । ममेढिह श्रुतः हव- में । उपयामगृहीतोसि मित्रावरु- 'अयम् । वाम् । मित्रावरुणेति मित्रा-वरुणा। सुतः । सोमः । ऋतावृधेत्यृत-वृधा । मम । इत् । इह । श्रुतम् । हर्यम् । उपयामगृहीत इत्युपयाम- गृहीतः । असि । मित्रावरुणाभ्यामिति मित्रा- यामीति शेषः । 'देवताद्वन्द्वे च' इत्यस्य पूर्वोत्तरपदप्रकृति- स्वरत्वस्य ‘नोत्तरपदेनुदात्तादौ ' इति प्रतिषेधे, समासान्तोदात्त- त्वमेवेन्द्रवायुशब्दस्य । वाग्वा एषा यदैन्द्रवायवः '* इत्यादि ब्राह्मणम् । सोब्रवीद्वरं वृणै मह्यं चैवैषः '* इत्यादि च ॥ इति चतुर्थे चतुर्थः. - " 1मैत्रावरुणं गृह्णाति-अयं वामिति गायत्र्या त्रिपदया । हे मित्रावरुणा मित्रावरुणौ, ऋतावृधा ऋतावृधौ, ऋतस्य सत्यस्य यज्ञस्य वा वर्धयितारौ । उभयत्र 'सुपां सुलुक् ' इत्याकारः। 'वृधेः विप् + 'अन्येषामपि दृश्यते' इत्युपपदस्य दीर्घः । अयं सोमः वां युवयोः अर्थाय सुतः अभिषुतः । इदिति हेतौ यस्मादेवं तस्मादिहास्मिन्कर्मणि मम हवमावानं श्रुतं श्रुणुतम् । *सं. ६-४-७, खि वृधाशब्दे परतः.

·भभास्करभाष्योपेता 25 णाभ्यां त्वैष ते योनिर् ऋतायुभ्यो त्वा ॥६॥ वरुणाभ्याम् । त्वा । एषः । ते । योनिः । ऋता- युभ्यामित्य॒तायु-भ्याम् । त्वा ॥ ६ ॥ अयं वा विशतिः॥५॥ श्रुत्वा चागत्य सोमं पिबतमित्यर्थः । ह्वयतेरप्सम्प्रसारणं च । शृणोतेर्लेटि भावनुपसर्गस्य' इति बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् ॥ इमामनुद्रुत्य उपयामगृहीतोसि मित्रावरुणभ्यां त्वेति गृह्णाति ॥ 'देवताद्वन्द्वे च' इति पूर्वोत्तरपदयोर्युगपत्प्रकृतिस्वरत्वम् ॥ , एष ते योनिर् ऋतायुभ्यां त्वेतिसादयति ॥ ऋतं सत्यं यज्ञं वा आत्मनो यजमानानां वा इच्छतीति ऋतायुः । 'छ- न्दास परेच्छायामपि ' इति क्यच् , 'न च्छन्दस्यपुत्रस्य' इतीत्वप्रति- पेधः, 'क्याच्छन्दसि' इत्युप्रत्ययः 'मित्रं देवा अब्रु- वन् '* इत्यादि ब्राह्मणम् । सोब्रवीद्वरं वृणै मह्यं चैवैष "मित्राय च '* इत्यादि च । तावब्रूतां वरं वृणावहा एक एवावत्पूर्वो ग्रहो गृह्यातै '* इत्यादि च ॥ इति चतुर्थे पञ्चमः *सं.६.४.८.

·26 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ४. या वां कशा मधुमत्यविना सूनृ- तवती । तया यज्ञं मिमिक्षतम् । उपयामगृहीतोस्य॒श्विभ्यां त्वैष ते योनिर्माध्वीभ्यां त्वा ॥ ७ ॥ 'या । वाम् । कशा ! मधुमतीति मधु-मती। आश्वना । सूनृतावतीति सूनृता-वती । तया । यज्ञम् । मिमिक्षतम् । उपयामगृहीत इत्युपयाम- गृहीतः । अलि । अश्विभ्यामित्यश्वि-भ्याम् । त्वा । एषः। ते । योनिः। माध्वीभ्याम् ।त्वा ॥७॥ या वामष्टादश ॥ ६ ॥ 'बहिष्पवमाने स्तुते आश्विनं गृह्णाति-या वां कशेति गायत्र्या त्रिपदया ॥ हे अश्विना अश्विनौ । पूर्ववदाकारः । मधुमती मधुकर- रसवती । सूनृतावती, प्रियं सू नृतं वचनं, तहती । अन्येषा- मपि दृश्यते ' इति दीर्घत्वम् । ईदृशी या वां युवयोः, कर।। वाक्प्रवृत्तिस्सूक्ति लक्षणा युष्मद्विषयास्माभिः क्रियमाणा, तया हेतुभूतया तां श्रोतुं यज्ञमिमं मिमिक्षतम् आगत्योत्पादयितुमिच्छ- तम् । मिहेस्सनि ढत्वे 'पढोः कस्सि' इति कत्वम् । तया वा करणभूतया यज्ञं निवर्तयतम् ॥ इत्यनुद्रुत्य उपयामगृहीतोस्यश्विभ्यां त्वेति गृह्णाति ॥ एष ते योनिर्माध्वीभ्यां त्वेतिसादयति ॥ मध्वस्यास्तीति मध्वम् मधुभाजनं, दृतिरूपम् । 'यो हि वां मधुनो हतिः । *ख-सूक्त. , ·27 भभास्करभाष्योपेता अनु. ६.] । । प्रातर्युजौ वि मुंज्यथामश्विनावेह ग- च्छतम् । अस्य सोमस्य पीतये । 'प्रातयुजाविति प्रातः- :-युजौं। वीति । मुच्ये- थाम् । अश्विनौ । एति । इह । गच्छतम् । अस्य । सोमस्य । पीतये । उपयामगृहीत इत्युपयाम- गृहीतः । असि । अश्विभ्यामित्यश्वि-भ्याम् । इत्यादौ प्रसिद्धम् । तदन्तान्मत्वर्थीय इकारः । स्त्व्यवास्त्व' इत्यादौ 'माध्वी' इति निपात्यते । यद्वा- मध्वेव माध्वी, आग्नीध्रादिवत्त्वार्थेऽञ् , माध्वीभ्यामिति मधुमन्या- मित्यर्थः । यज्ञस्य शिरोच्छिद्यत ते देवा अश्विनावब्रुवन् '* इत्यादि ब्राह्मणम् । 'ते देवा अब्रुवन्नपूतौ वा इमौ' इत्यादि च* 'तस्माद्वहिप्पवमाने स्तुत आश्विनो गृद्यते' इत्यन्तम् * । ' वाग्वा ऐन्द्रवायवः '* इत्यादि च ॥ इति चतुर्थे षष्ठोनुवाकः. ऋत्व्यवा- 'पुनरप्याश्विनग्रहणमन्त्रः-प्रातर्युजाविति गायत्री त्रिपदा । पूर्वेण सहास्य विकल्पः ॥ हे अश्विनौ यौ युवां प्रातर्युजौ प्रातर्योक्तारौ तौ विमुच्येथाम् यजमानान्तरैविमुक्तौ भवतं अन्य- यजमानान्विहाय इहास्मिन्कर्मण्यागच्छतम् । किमर्थम् ? अस्य सोमस्य पीतये पानाय । 'क्तितौ च संज्ञायाम् ' इति क्तिच् , पानविशेषस्य संज्ञात्वात् ।। *सं.६-४-९.

·28 तत्तिरीयसंहिता का. १. प्र.४ । । उपयामगृहीतोस्य॒श्विभ्यां त्वैष ते योनिरश्विभ्यां त्वा ॥८॥ अयं वेनश्चोदयत्पृश्रिगर्भा ज्योति- त्वा । एषः । ते । योनिः । अश्विभ्यामित्यश्वि- भ्याम् । त्वा ॥८॥ प्रातर्युजावेकानविशतिः ॥ ७ ॥ 'अयम् । वेनः । चोदयत् । पृश्निगर्भा इति पृश्नि-गर्भाः । ज्योतिर्जरायुरिति ज्योतिः-जरा- इत्यनुहृत्योपयामगृहीतोस्यश्विभ्यां त्वेति गृह्णाति ॥ "एष ते योनिरश्विभ्यां त्वेति सादयति ॥ इति चतुर्थे सप्तमोनुवाकः, 'शुक्र गृह्णाति-अयं वेन इति त्रिष्टुभा चतुष्पदया । वेनतेः कान्तिकर्मणो वेनः कान्तः वर्षाद्यभीष्टप्रद उच्यते । ज्योतिर्ज- रायुः ज्योतिर्जरायुस्थानीयमाच्छादकं, यस्य जरायुणा गर्भ इव तेजसा वेष्टितस्तेजोराशिरित्यर्थः । ईदृशोयं वेनशब्दवाच्य इन्द्रः, एम्भिरादित्यः तस्मिन्गर्भाः पृश्निगर्भाः गर्यमाणाः । पचाद्यच् । गर्भवद्वर्धमाना आपः, भूमिगतान्हि रसान्सूर्यरश्मयो वायुना सह सूर्यमण्डले स्थापयन्ति, ते च तस्मिन्वर्धन्ते, आगामिसंवत्सरवृष्टय- ·भभास्करमाध्योपेता 29 जरायू रजसो विमाने । इममपार संगमे सूर्यस्य॒ शिशुन्न विप्रा मति- युः । रजसः । विमान इति वि-माने । इमम् । अपाम् । सङ्गम इति सं-गमे । सूर्यस्य । शि- शुम् । न । विप्राः । मतिभिरिति मति-भिः। र्थम् । यथोक्तं-' समानमेतदुदकम् '* इत्यादि । सप्तमीपूर्व- पदप्रकृतिस्वरत्वम् । ताश्च स्वकाले सूर्येण समर्पिताश्वोदयत् चोदयति । लेट् । भुवं प्रतिप्रेरयत्ययमादित्यो वेनः । तथा चोक्तम्-' यदा खलु वा असावादित्यो न्यङ्कश्मिभिः । इत्यादि। कुत्र स्थितोयमेवं करोतीत्यत आह-रजस उदकस्य विमाने नि- र्माणस्थानेन्तरिक्षे । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । य एवं प्रजानामु- पकरोतीमं वेनं खलु विप्रा मेधाविनो मतिभिर्बुद्धिभिः रिहन्ति लि- हन्ति । रलयोरेकत्वं स्मरन्ति । स्तुवन्ति पूजयन्ति बुद्धिपूर्वकमेव ते स्तवादि कुर्वन्तीति भावः । हविःप्रदानादिना संवर्धयन्तो न त्यजन्तीत्यर्थः । मन्त्रे वृष ' इति क्तिन उदात्तत्वम् । शिशु न शिशुमिव यथा शिशुं क्षीरादिदानेन संवर्धयन्ति । किमर्थं ? सूर्यस्यापां च सङ्गमे सङ्गमनाय सूर्यस्याद्भिस्सङ्गमो यथा स्यात् वृद्धयर्थी तदमित्यर्थः । 'ग्रहवृदृनिश्चिगमश्च' इत्यप् , थाथा- दिस्वरेणोत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । यहा-अयं वेनः कमनीयरूपः, ज्योतिर्जरायुः ज्योतिषा जरायुस्थानीयेन वेष्टितः रजसो विमाने स्थितः । रजोनाम गर्भधारणहेतुर्योंनिस्थ उदकविशेषः ; तन्निर्माण- स्थाने प्रजननस्थानीये स्थितः । पृश्निगर्भाः प्रेरयति काले प्रसूत्य- *तै.आ. १-९. सं. २-४-१०. क-वृष्टयाद्यर्थम्, " ·30 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र.४ । - UNION भी रिहन्ति । उपयामगृहीतोस श- ण्डोय त्वैष ते योनिरिता पाहि॥९॥ रिहन्ति । उपयामगृहीत इत्युपयाम-गृहीतः असि । शण्डाय । त्वा । एषः । ते । योनिः वीरताम् । पाहि ॥ अयं वेनः पञ्चविशतिः ॥ ८॥ थं मातर*मिव त्वरयति । गर्भ करोतीति गर्भयिता गर्भः । पचा- बच् । टनिर्गों यासां ताः अपः प्रेरयति काले वृष्टयर्थम् । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । ततस्स पुत्रस्थानीयः प्रसूतः पर्ज- न्यात्मा वर्षति । एनमिमं वेनाख्यं सूर्यस्यापां सङ्गमे संयोगे प्रसूतं शिशुमिव विप्रा मतिभिः पूजयन्तीति । सूर्यो हि भार्या स्थानीया अपस्सङ्गच्छति, वत्सरान्ते चायं जायते, जातश्च वर्षति, । वृष्टं चोदकं रश्मय आदाय सूर्याय समर्पयन्ति, । स च ता अपस्सङ्गच्छतीति । यत एवं तस्मादहमपि तत्पूजार्थं शुक्रं गृह्णा- मीति शेषः । ननु शण्डाय गृह्यते ? सत्यं, इन्द्रायैव तु हूयते, इन्द्राय सुतमा जुहोमि ॥ इति होममन्त्रलिङ्गात् । 'तौ देवा अपनुद्यात्मन इन्द्रायाजुहवुः' इति च ब्राह्मणम् ॥ इमामनुद्रुत्योपयामगृहीतोसि शण्डाय त्वेति गृह्णाति ॥ शण्डो नामासुरपुरोहितः ॥ एष ते योनिर्वीरतां पाहीति सादयति ॥ वीरता शूरता याग- लक्षणत्यागं प्रति । 'बृहस्पतिर्देवानां पुरोहित आसीत् ' इत्या- *ख-घातक. खि-ग-च्छन् तत्र वर्तते गर्भस्थानीयः. ख-ग-रान्तरे. सं. ६-४-१०. पाते. बा.१-१-१. .

·अनु. ९.] भट्टभास्करभाष्योपेता 31 'तं प्रत्ना पूर्वथा विश्वथेमा ज्ये- ष्ठतांति बऋहिषद सुवर्विदै प्रती- 'तम् । प्रत्ना । पूर्वथा । विश्वथा । इमर्था । ज्येष्ठतांतिमिति ज्येष्ठ-तातिम् । बहिषमिति वऋहि-सर्दम् । सुर्विदमिति सुवः-विदम् । दि ब्राह्मणम् । 'असौ वा आदित्यश्शुक्रश्चन्द्रमा मन्थी '* इत्यादि, चक्षुषी वा एते यज्ञस्य यच्छुक्रामन्थिनौ. '* इत्यादि च ॥ इति चतुर्थेष्टमः. Na मन्थिनं गृह्णाति-तं प्रत्नथेति चतुष्पदया जगत्या ॥ अत्रापि स एवेन्द्रः प्रत्यक्षेण स्तूयते । प्रनशब्दः पुराणवचनः । 'प्रग- स्य गलोपः ' इति व्युत्पादितः । थेत्युपमायाम् । 'प्रत्नपूर्वविश्वे- मात्थाल छन्दसि ' इति थाल् , लिति प्रत्ययात्पूर्वत्योदात्तत्वम् । तमित्यत्र त्वां स्तुम इति शेषः । अयमर्थः-यथा शक्तयादयः। पुराणास्त्वामस्तुवन् तथा वयमपि त्वां स्तुमः । यथा च ततोपि पूर्व भृगुप्रभृतयो मदीयाः पित्रादयो वा त्वामस्तुवन् तथा वयं स्तुमः । यथा विश्वेपि त्वां स्तुवन्ति तथा च स्तुमः । यथा वा इमे वर्तमानास्त्वां स्तुवन्ति तथा स्तुमः । कीदृशम् ? ज्येष्ठ- ताति प्रशस्यतमम् । वृकज्येष्ठाभ्याम् इति स्वार्थिकस्ताति- प्रत्ययः । बर्हिषि यागे सीदतीति बर्हिषदं, दृषोदरादित्वात्सकार- *सं. ६-४-१० ख-यथा प्रत्ना: ख---यथा विश्वे च त्वामस्तुवन् ·भाषा- 32 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ४. चीनं वृजनै दोहसे गिराशुं जय- न्तमनु यासु वर्धसे । उपयामगृही- प्रतीचीनम् । वृजनम् । दोहसे । गिरा। आशुम्। जयन्तम् । अन्विति । यासु । वर्धसे । उपयाम- गृहीत इत्युपयाम-गृहीतः । असि । मकीय । उभयत्र लोपः, 'सत्सूद्विष ' इत्यादिना क्विप् । सुवः स्वर्गमादित्यं वा वेत्तीति सुवर्विदम् । अधुनार्धर्चा*न्तरेण स्तुतिहेतुमाह-त्वां खलु ञ्चेरदिस्त्रियाम् ' इति खः । वृजनं बलवन्तम् मत्वर्थीयोकारः। । प्रतीचीना गतिरस्यास्तीति प्रतीचीनम् । मत्वर्थी- योकारो लुप्यते । गिरा गर्जितलक्षणया शब्देन जयन्तं लोका- नभिभवन्तम् । आशुं शीघ्रं, व्यापकं वा दिगन्तानां । वाजि ' इत्युण्प्रत्ययः । ईदृशं मेघं दोहसे क्षारयसि । विक- रणव्यत्ययेन शप् , स्वरितेत् । य इति वाध्याह्रियते, यस्त्वं धोक्षि तं स्तुमः । व पुनस्तुमः ? इति चेत् , आह-यासु क्रियासु यागलक्षणासु त्वमनुवर्धसे अनुक्रमेण वृद्धि गच्छसि, स्तुत्यनन्तरं वा वृद्धि गच्छसि, तासु स्तुमः । यद्वा-यासु स्तुतिषु त्वमनुवर्धसे स्तुतो वृद्धि गच्छसि तास्स्तुतीः कुर्म इति शेषः । स्तुत्या हि स्तोतव्यो वधै ते, यथा 'वर्धन्तु त्वा सुष्टु- इति । यद्वा--ईदृशं मेघ दोहसे । कम् ? वृननं बलकरमुदकं गिरा गर्जितेनोपलक्षितः ।। कपा- - *ख-प्रकारा. कीयः प्रागिवीयः कः, *सं. २-२-१२.

·अनु. १०.] भभास्करभाष्योता 33 तोसि मर्काय त्वैष ते योनिः प्र- जाः पाहि ॥ १० ॥ ये देवा दिव्येकादश स्थ पृथिव्या- त्वा । एषः । ते । योनिः। प्रजा इति प्र-जाः। पाहि ॥ १० ॥ त५ षड्वि शतिः ॥ ९ ॥ 'ये। देवाः। दिवि । एकादश । स्थ । पृथि- व्याम् । अधीति । एकादश । स्थ । अप्सुषद् इमामनुद्रुत्योपयामगृहीतोसि मर्काय त्वेति गृह्णाति ॥ एष ते योनिः प्रजाः पाहीति सादयति ॥ प्रजाः यजमा- नस्य स्वभूतास्सर्वा वा ॥ इति चतुर्थे नवमः. । 'आग्रयणं गृह्णाति—ये देवा इति चतुष्पदया पङ्ख्या ॥ हे देवा ये यूयं दिवि द्युलोके एकादश स्थ एकश्च दश चेत्ये- कादश । सङ्ख्या ' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । ये पृथिव्या- मधि उपरि एकादश ‘स्थ ये चाप्सुषदोन्तरिक्षसद एकादश स्थ । अप्सु सीदन्तीत्यप्सुषदः । 'तत्पुरुषे कृति ' तत्पुरुषे कृति' इत्यलुक् , इत्यलुक, सुषा- मादित्वात्षत्वम् । महिना महत्त्वेन । बहुलमन्यत्रापि ' इति महेरिनच्प्रत्ययः, ‘सुपां सुलुक् ' इति तृतीयैकवचनस्य डादेशः । ।

·34 तसिरीयसंहिता का. १. प्र. ४. मध्येकादश स्थाप्सुषदौ महिनैका- दश स्थ ते देवा यज्ञमिमं जुषध्व- मुपयामगृहीतो स्याग्रयोसि स्वा- ग्रयणो जिन्व यज्ञं जिन्वं यज्ञप- तिमभि सर्वना पाहि विष्णुस्त्वां इत्य॑प्सु-सदः । महिना । एकादश । स्थ । देवाः । यज्ञम् । इमम् । जुषध्वम् । उपयाम- हीत इत्युपयाम-गृहीतः । असि । आग्रयणः। असि । वांग्रयण इति सु-आग्रयणः । जिन्व । यज्ञम् । जिन्व । यज्ञपतिमिति यज्ञ-पतिम् । अभीति । सर्वना । पाहि । विष्णुः । त्वाम् । ते ghel माहात्म्येन ह्यन्तरिक्षे सीदन्तीति । त्रयस्त्रिंशदपि यूयं देवा इममाग्रयणसाध्यं यज्ञं जुषध्वम् सेवध्वम् । नन्वस्य ग्रहस्य देवस्सविता पत्नीवानग्निः हरिवानिन्द्रः । इति देवताः, न तु विश्वे देवाः । सत्यम् ; सवितर्यनाविन्द्रे च द्युष्टथिव्यन्तरिक्षस्था दश दशान्ये देवा अन्तर्भूता इति तेपि जुषध्वमित्युच्यते । पत्नी- वदभिप्रायं वा ॥ इमामनुद्रुत्य उपयामगृहतिोसि विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः' इति गृह्णाति ॥ अस्य ग्रहणमन्त्रस्य साकाङ्कत्वात्सादनमन्त्रे श्रुतं विश्वेभ्यस्त्वेति सम्बध्यते ॥

·भभास्करभाष्योपेता 35 अनु. १..] पातु विशं त्वं पाहीन्द्रियेणैष ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः ॥११॥ पातु । विशम् । त्वम् । पाहि । इन्द्रियेण । एषः। ते । योनिः । विश्वेभ्यः । त्वा । देवेभ्यः ॥११॥ ये देवास्त्रिचत्वारिश्शात् ॥१०॥ । , अधिवदते ॥ आग्रयणोसि आग्रयणाख्यो ग्रहस्त्वमसि । अग्रे ईयते गृह्यत इत्यग्रयणः ग्रहाणामग्रेसरोसि । 'ते देवा आग्रयणाग्रान्ग्रहानपश्यन् '* इति ब्राह्मणम् । शकन्ध्वादि- त्वात्पररूपत्वम् । अग्रयण एवाग्रयणः । सान्नाय्यानुजावर इत्यादिना स्वार्थिकोण्निपातितः । यद्वा-वाचा अग्रे प्रथममी- यत इत्याग्रयणः । 'वाग्वै देवेभ्यः' इत्यादि ब्राह्मणं 'तदा- ग्रयणस्याग्रयणत्वम् '* इत्यन्तम् । स्वाग्रयणः, * इत्यन्तम् । स्वाग्रयणः, अग्रचं श्रेष्ठयं यन्ति प्राप्नुवन्त्यनेनेत्याग्रयणः, शोभन आग्रयणस्वाग्रयणः । त्वां गृहीत्वा देवा अग्रं पर्यायन् । तथा यजमानोपि त्वां गृहीत्वा समानानामग्रं पर्येत्विति भावः । 'अग्रमेव समानानां पर्येति । इति* ब्राह्मणम् । यस्मादीदृशस्त्वमसि तस्माज्जिन्व प्रीणय यज्ञं, यज्ञपतिं च जिन्व । उभयत्रापि वाक्यादित्वान्न निहन्यते । जिवि प्रीणने । सवना सवनानि, अभि पाहि आभिमुख्येन पालय तवाक्षीणतया । त्वयि हि क्षीणे प्रायश्चित्तप्रसङ्गादरक्षितानि सवनानि स्युः; तस्मान्मा क्षेष्ठा इत्यर्थः । तदर्थं भगवान्वि- प्णुस्त्वां पातु यस्सर्वं पाति । त्वमपि विशं प्रजां यजमा- *सं.६-४-११.

·36 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ४ । त्रिशत्त्रयश्च गणिनो रुजन्तो दिव५ रुद्राः पृथिवीच सचन्ते । एकादशासो अप्नुपर्दस्सुत५ सोम- जुषन्ता सर्वनाय विश्च । उपया- मगृहीतोस्याग्रयोसि स्वाग्रयणो 'त्रिशत् । त्रयः । च । गणिनः । रुजन्तः । दिवम् । रुद्राः । पृथिवीम् । च । सचन्ते । एका- दशासः । अप्सुषद इत्य॑प्सु-सदः । सुतम् । सो- मम् । जुषन्ताम् । सर्वनाय । विश्व । उपयामगु- हीत इत्युपयाम-गृहीतः । असि । आग्रयणः । नस्य स्वभूतां पाहि सर्वां वा, इन्द्रियेणेत्थंभूतां प्रजामविकलन्द्रि- यां कुर्वित्यर्थः ॥ एवमनुद्रुत्य एष ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्यः । सादयति । 'वैश्वदेवो ह्येष देवतया '* इति ब्राह्मणम् । 'आत्मा वा एष यज्ञस्य यदाग्रयणः '* इत्यादि च ॥ इति चतुर्थे दशमोनुवाकः. - इति आग्रयणमेव भ्रातृव्यवतो गृह्णाति-त्रिंशदिति चतुष्पदया त्रिष्टुभा ॥ 'रुग्णवत्यर्चा भ्रातृव्यवतः '* इति ब्राह्मणम् । त्रिंश- *सं.६.४-११० ·NHATANTRAwdeasrandi 37 अनु. ११.] भट्टभास्करभाष्योपेता जिन्वं यज्ञजिन्वं यज्ञपतिमभि स- वना पाहि विष्णुस्त्वाम्पातु विश- असि । स्वांग्रयण इति सु-आग्रयणः । जिन्वं । यज्ञम् । जिन्वं । यज्ञपतिमिति यज्ञ-पतिम् । अनीति । सर्वना । पाहि । विष्णुः । त्वाम् । पातु । RAINITARI Gau " त्रयश्च गणिनः गणवन्तः एकादशात्मकैस्त्रिभिर्गणैश्च तद्वन्तः रुजन्तस्सामर्थ्याद्भातृव्यान् । रुजो भङ्गे तौदादिकः । रुद्राः रोदयितारः शत्रूणां नारीणाम् । 'रोदेर्णिलुक्क ' इति रक्प्रत्ययः । एवंविधा एकादशास एकादशानां पूरणाः । पूरणप्रत्ययान्तात् 'आज्जसेरसुक्' । एतदुक्तं भवति-ये विशद्देवा दशवर्गत्रया- त्मकाः ये च त्रयो गणिनः तत्तदशात्मकगणवन्त एकादशा- स्स्वयामिति इत्थं त्रयस्त्रिंशत्सम्पद्यन्ते । व पुनस्ते वर्तन्ते? इत्याह-ये दिवं सचन्ते सेवन्ते, ये च प्रथिवीं, ये चाप्सुषदः अन्तरिक्षणावतीर्णाः; पूरणप्रत्ययान्ता वा ये त्रयो गणिनः, त्रयश्च गणा वर्तन्त इति; ते च विश्वे देवाः इमं सुतं सोमं आग्रय- णाख्यं जुषन्तां सेवन्तां सवनाय सवनार्थं तृतीयसवनार्थं; हि तस्य सावित्रपात्नीवतहारियोजनेषु विनियोगः । यहा- तृतीयसवने जुषन्तामिति सप्तम्यर्थे चतुर्थी । 'रुग्णवत्यर्चा भ्रातृ- व्यवतो गृह्णीयात् '* इति ब्राह्मणम् ।। इत्यनुद्रुत्य उपयामगृहीतोसीति यजुरादिकया गृह्णाति ।। oessayan " *सं.६-४-११० ·38 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ४. । त्वम्पाहीन्द्रियेणैष ते योनिर्विश्वे- भ्यस्त्वा देवेभ्यः ॥ १२ ॥ उपयामगृहीतोसीन्द्राय त्वा वृहद्वते वयस्वत उक्थायुवे यत्त इन्द्र बृह- विशम् । त्वम् । पाहि । इन्द्रियेण । एषः । ते। योनिः । विश्वभ्यः । त्वा । देवेभ्यः ॥ १२॥ त्रिशविचत्वारि शत् ॥ ११ ॥ 'उपयामगृहीत इत्युपयाम-गृहीतः । असि । इन्द्राय । त्वा । बृहत इति बृहत्-वते । वयस्व- ते । उक्थायुत् इत्युक्थ-युर्वे । यत् । ते । इन्दु । । अधिवदते-आग्रयणोसीत्यादि। एष ते योनिरित्यादिना सादयति ॥ इति चतुर्थे एकादशः. ७ स्थाल्योक्थ्यं गृह्णाति-उपयामगृहीतोसीति यजुरादिकया 'इन्द्रा- य त्वा बृहद्वते' इति चतुप्पदयानुष्टुभा । ऋक्तादुपरिष्टादुपया- मत्वे प्राप्ते अपवादत्वेन पुरस्तादुपयामत्वमानायते ॥ हे सोम उपयामगृहीतोसि, तस्मात्त्वामिन्द्राय वक्ष्यमाणगुणाय गृह्णामीति शेषः । बृहद्वते बृहतां साम्ना पृष्ठाख्येन तद्वते । वयस्वते ·39 अनु. १२.] भट्टभास्करभाष्योपेता । ७ क्याच्छ- न्दसि' इत्युप्रत्ययः, य॒स्तस्मै त्वा विष्णवे त्वैष ते योनिरिन्द्रीय त्वोक्थायुवै ॥ १३ ॥ बृहत् । वयः । तस्मै । त्वा । विष्णवे । त्वा । 'एषः।ते । योनिः । इन्द्राय । त्वा । उक्थायुव इत्यु- क्थ-युर्वे ॥ १३ ॥ उपयामगृहीतो द्वाविशतिः ॥ १२ ॥ अन्नवते । उक्थायुवे उक्थं शस्त्रं कामयमानाय । न च्छन्दस्यपुत्रस्य' इतीत्वाभावः । जसादिषु वा वचनम् ' इति ‘घेर्डिति' इति गुणाभावः । है इन्द्र तव बृहत् प्रभूतं यद्वयः अन्नं सोमलक्षणं गृह्यमाणं तस्मै तदर्थं तत्पानार्थं त्वां प्रार्थयामह इति शेषः । विष्णवे व्यापकाय तस्मै वयसे त्वां प्रार्थयामह इति । यहा हे सोम विष्णवे भगवते च त्वां गृह्णामीत्येव शेषः । अत्र विष्णु- ग्रहणकाल एव देवता । यागकाले तु मित्रावरुणाविन्द्राग्नी च । विष्णुर्हि वृत्रवधे साहाय्यकमिन्द्रस्याचरत् । 'यदेव वि- प्णुरन्वतिष्ठत जहीति तस्माद्विष्णुमन्वाभजति'* इति ब्राह्म- णम् । इन्द्रस्य सखा विष्णुः तस्मै तदर्थं तत्प्रीत्यर्थं इन्द्राय त्वां गृहामीति ॥ एष ते योनिरिन्द्राय त्वोथायुवे' इति सादयति । इन्द्रो वृत्राय वजमुदयच्छत् '* इत्यादि ब्राह्मणम् । 'चक्षुर्वा एतद्यज्ञस्य यदुक्थ्यः '* इत्यादि च ॥ इति चतुर्थे द्वादशः.

·40 तत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ४. । । र । मूर्धानन्दिवो अतिम्पृथिव्या वै- श्वानरमृतार्य जातमग्निम् । कवि सम्राज़मतिथिञ्जनानामासन्ना पात्र- अनयन्त देवाः । उपयामगृहीतो- 'मूर्धानम् । दिवः । अरतिम् । पृथिव्याः। वैश्वानरम् । ऋताय । जातम् । अग्निम् । कविम्। सम्राजमिति सं-राजम् । अतिथिम् । जनानाम्। आसन्न् । एति । पात्रम् । जनयन्त । देवाः। स्थाल्या ध्रुवं गृह्णाति-मूर्धानमिति चतुष्पदया त्रिष्टुभा ।। मूर्धानं शिरोभूतम् । कस्य ? दिवः धुलोकस्य । अरतिं गन्तारम् । वहादिभ्यश्चित् '* इत्यर्तेरतिप्रत्ययः । पृथिव्याश्च गन्तारं प्रजानां रक्षणार्थ एथिव्यामपि वर्तमानम् । उदात्तयण: इति विभ- केरुदात्तत्वम् । वैश्वानरं विश्वेषां नराणां सम्बन्धिनम् । 'नरे संज्ञायाम इति पूर्वपदस्य दीर्घः । ऋताय सत्याय यज्ञाय वा जातम् । कविं मेधाविनम् । सम्राजं सम्यग्राजन्तम् । 'मो राजि समः क्वौ', कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । जनानां यजमानलक्षणानां अतिथिं यजमानगृहान् सातत्येन गच्छन्तम् । 'ऋतन्यञ्चि' इत्यादिना अततेरिथिन्प्रत्ययः । यजमानगृहेष्व- तन्तमित्यर्थः । ईदृशमग्निं देवाः पात्रमाजनयन्त आभिमुख्येन जनितवन्तः । पिबत्यनेनेति पात्रम् । ष्ट्रन् सर्वधातुभ्यः इति ष्ट्रन्प्रत्ययः+ । सोमं पातुं तत्पात्रतयाग्निं कृतवन्त इत्य- *उणादौ तु 'वहिवस्यर्तिभ्यश्चित्' इत्येव दृश्यते. ख-आभिमुख्येनं जनयन्तः जनयति पिवत्यनेनेति आपूर्वाजने: 'सर्वधातुभ्यो झन् ' इति झन्प्रत्ययः.

·41 भट्टभास्करभाष्योपेता अनु. १३.] स्य॒ग्नये त्वा वैश्वानराय ध्रुवौसि ध्रुवक्षितिधुवाणान्ध्रुवतमोच्युताना- उपयामगृहीत इत्युपयाम-गृहीतः । आसे । वैश्वानराय । ध्रुवः असि क्षितिरिति ध्रुव-लितिः । ध्रुवाणान् । ध्रुवर्तम इति ध्रुव-तमः। अच्युतानाम् । अध्युतक्षितम्- अग्नये । त्दा antawedeo र्थः । कीदृशं तत्पात्रनित्यत आह-आसन् आस्थे । द्विती- यार्थे सप्तमी, तस्याश्च लुक् । अग्निम स्यं कृतवन्त इति यावत् । पन्' इत्यादिना आस्यशब्दस्यासनादेशः । यहा- निमित्तसप्तन्येषा, आस्यानिमित्तं आस्यत्वाय अग्निरस्माकमास्यमिव भूयादिति । अग्निना ह्यास्येन देवा आहुतीः पिबन्ति, अग्नि- मुखत्वातेषाम् ।। इमामनुगुत्य उपयामगृहीतोस्थनये नये त्वा वैश्वानरायेति गृह्णाति अधिवदते-वोलीति ॥ ध्रुवस्त्वमसि, यो यज्ञस्यायुष्ट्वात् ग्रहाणामुत्तमस्त त्वमसि । 'आयुर्वा एतद्यज्ञस्य यद्भुवः'* इत्यादि ब्राह्मणम् । यहा-भूथिव्या धृतिहेतुत्वादस्य ध्रुवत्वं, ध्रुवं करोतीति ध्रुवः । असुरा वा उत्तरतः पृथिवी पूचि- कोन्'* इत्यादि ब्राह्मणम् । ध्रुवक्षितिध्रुवनिवासः निशलाव- स्थानः यावद्वैश्वदेव्या ऋचश्शंसनं तावदवस्थानात्; यथोक्तं- 'वैश्वदेव्यामृचि शस्यमानायासवनयति '* इति । ध्रुवाणामादि- *तं. ६-५-२. 6 ·तत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र.. मच्युतक्षितम एष ते योनिमय त्वा वैश्वानराय ॥ १४॥ मधुश्च माधवश्व शुक्रश्च शुचिश्च इत्यच्युतक्षित्-तमः। एषः। ते। योनिः। अग्नये। त्वा । वैश्वानराय ॥१४॥ मूर्धानम्पञ्चत्रि शत् ॥ १३ ॥ 'मधुः । च । 'माधवः । च । शुक्रः । च । त्यस्थाल्यादीनां मध्ये ध्रुवतमस्त्वमसि । अच्युतानामच्युतस्थानानां मध्ये अच्युतक्षित्तमस्त्वमसि । अच्युतं स्थानं क्षियति निवसतीति क्विप् । यहा-अच्युतानां स्थानानां मध्ये यदच्युतमतिशयेना- च्युततमं निषेवते इति अच्युततमक्षिदिति यावत् ब्रूयात्तावदच्युत- क्षित्तम इति । तत्र सामर्थ्यादुपसर्जनातिशायने तमप्प्रत्ययः, छान्द- सो वा । ईदृशस्त्वमसीत्यधिवादः ॥ एष ते योनिरनये त्वा वैश्वानरायेति सादयति ।। इति चतुर्थे त्रयोदशः. 'अथ ऋतुग्रहास्त्रयोदश । तेषां ग्रहणमन्त्रास्त्रयोदशैवश्यजूंषि । तत्र तेषामन्त्यस्य पुररत दुपयामत्वमानायते 'उपयामगृहीतोसि *ख-दश येच.

·VoiNAAMANNAPNA 43 अनु. १४.] भट्टभास्करभाष्योपेता मासः, संसर्पोस्यंहस्पत्याय त्वा इति । पूर्वेपि 'पुरस्तादुपयामा यजुषा गृह्यन्ते' इति पुरस्तादुपयामाः कर्तव्याः । तदर्थमन्त्यमन्त्रादौ समानातं तैरप्यनुषज्यते, तेषां साकाक्षत्वाच; उपयामगृहीतोसि मधुश्चेत्यादि । हे सोम उपयाम गृहीतोसि । ततस्त्वां मधुश्च प्रतिपद्यतां सम्प्रदानत्वेन तव वर्तताम् । मधुर्नाम वासन्तिको 'मधुश्च माधवश्च वासन्तिकावृतू '* इति । ऋत्ववयवौ मासावित्यर्थः; यथा ' तस्माद्वौद्धावृतू '' इति । स च मधुप्राय- त्वान्मधुरुच्यते । भूम्नि मत्वर्थीयः, “मत्वर्थे मासतन्वोः' इति । तस्य 'लुगकारेकाररेफाश्च ' इति लुक् । मधुमानित्यर्थः । सोमश्च चार्थः । मासाश्च चान्द्राः; त्रयोदशस्य चान्द्रत्वात् , पौर्णमासी- निमित्तस्य चैत्रादिव्यपदेशस्य चान्द्राणामेव सम्भवात् । अत एव मासानुविधायी मधुशब्दः । 'यज्ञेन वै देवास्सुवर्ग लोकमायन्। इत्यादि ब्राह्मणं समस्तोनुवाकः । 'द्वितीयं गृह्णाति-उपयामगृहीतोसि माधवश्चेति ॥ माधवश्च त्वां प्रतिपद्यतामिति शेषः । एवं सर्वत्र । माधव इति तस्यैव द्वितीयो मासः । 'मधो च' इति मत्वर्थे अप्रत्ययः । मधु- मानित्येवार्थः ।। तृतीयं गृह्णाति-शुक्रश्चेति ॥ शुग्दीप्तिरस्मिन्नस्तीति भूम्नि तेनैव मत्वर्थीयो रप्रत्ययः । ग्रैष्मो मास उच्यते ॥ 'चतुर्थं गृह्णाति--शुचिश्चेति ॥ शोचयिता शोषयिता सलि- लानां शुचिः; स हि बहूष्णत्वात्सर्वं सलिलं शोषयति । 'इन् सर्वधातुभ्यः' इति शुचेरिन्प्रत्ययः ।। *सं. ४-४-११. सिं. ६.५-३० ·44 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र.४ नभश्च न स्यश्चेषश्चोजश्च सहश्च 'शुचिः । छ । नः । । नास्यः । च । 'इषः च । ऊर्ज । सहः। च । लहस्यः। STATION Papa CIRECER ENABHA NaceDEY पञ्चमं गृह्णाति-नमश्चति ॥ नाति बध्नाति जन्तूनिति नमः । ' नहेर्दिवि मश्य' इत्यनुन्प्रत्ययः । वार्षिको मास उच्यते। स हि वर्वामिभवन जन्तून्प्रवृत्तिशून्यान् करोतीति बध्नाति । यहा- न भातीति नमः, स हि मेवाच्छादितत्वात् न भाति । भातरमुनि नसमासे नलोपाभावी बहुलवचनत्वात् ।। षष्ठं गृह्णाति---नभत्यश्चेति ॥ नभातीति नमः, भातेरसुन् । समानमन्यत् । अप्रकाशो नभोत्यास्तीति नभस्यः, 'मत्वर्थे मासतन्वीः इति यत् ॥ 'सप्तमं गृह्णाति-इपश्चेति ॥ इडन्नम् । भूनि मत्वर्थीयोकार- प्रत्ययः । इष इति शारदो मास उच्यते, शरदि हि प्रायेणा- पक्ष्यस्सम्पद्यन्ते* ॥ अष्टमं गृह्णाति-ऊनश्चेति ॥ ऊर्ग रसः, स एव मत्वर्थी- योकारः । तत्र हि गावो बहुक्षीरा भवन्ति । प्रसन्नाश्च सरि- त्तटाकादयो रसवन्तो भवन्ति ।। "नवमं गृह्णाति-सहश्चति ॥ हैमन्तिको मास उच्यते । सहते अभिभवतीति सहः । स हि शीतेन प्रजा अभिभवति। कर्तर्यसुन् । *स.ग-सम्बध्यन्ते.

·अनु. १४.] भट्टभास्करभाष्योपेता सहस्यश्च तर्पश्च तपस्यश्चोपयामगु- । "तपः। च । "तपस्यः । हीत इत्युपयाम-गृहीतः । अति । स सर्प इति 13. AIMENSION 'उपयाम- 1 दशमं गृह्णाति--सहस्यश्चेति ॥ प्रजानामभिभावकेन शीतेन तद्वान् । तेनैव यत्प्रत्ययः । शीतवानिति यावत् ।। 11 एकादशं गृह्णाति-तपश्चेति ।। शैशिर उच्यते । तपति दहति हिमेनेति तपः । कर्तर्यवासुन् । "बादशं गृह्णाति–तपत्यश्चेति । तपता हिमेन तद्वान् तपस्यः । स एव यत् । एवं नभस्सहस्तपश्शब्दाः स्वरानुरोधेनासुन्प्रत्ययान्ता व्याख्याताः । तथैव चाहुलौकिकाः- नभीनमस्यौ कथिताविषोजौं सहस्सहस्यौ च तपस्तपत्त्यौ' इति । आचार्याभिप्रायेण त्वेते अकारान्ता लक्ष्यन्ते यथोक्तं यथोक्तं-'नभाय त्वा जुष्टं गृहामि इत्यादि । तदा ते इमे मत्वर्थीयाकारान्ता द्रष्टव्याः । किवन्तभ्यो वाऽसुन् कार्यः । पचाद्यजन्तेभ्यो वा मत्वर्थीयो लुप्यते । सर्वथा त्वेते वृषादयो द्रष्टव्याः ।। त्रयोदशं गृह्णाति-उपयामगृहीतोसि संसपोस्यहस्पत्याय त्वा जुष्टं गृहामि इति ॥ है सोम उपयामगृहीतोसि, ततस्त्वाम- हस्पत्याय त्वां जुष्टं गृहामीति वक्ष्यमाणेन सम्बध्यते । संसर्प इति त्रयोदशो मास उच्यते । स हि द्वादशेन मासेन संसर्पति सङ्गच्छते । यहा~यस्मादयं मासिमास्यशेनांशेन निष्पद्यते तस्मात्संसृष्ट एव मासान्तरैस्सर्पति । त्रिशता च मासैमासत्वेन १० ·- 46 तत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र.४ हीतोसि सरसोस्य हस्पत्याय त्वा ॥१५॥ सं-सर्पः । अलि । अहस्पत्यायेन्यं हः-पत्या- । त्वा ॥१५॥ मधुस्त्रि शत् ॥ १४ ॥ य इत्यसुन् । पातयिता m पाता प्रवर्तक सम्पद्यते । ईशस्त्वमसि न कर्मणां त्रयोदशमासार्होसीति* | 'परादिश्छन्दसि बहुलम् ' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । अधुना सोम उच्यते--अंहस्पत्याय त्वा जुष्टं गृह्णामीति शेषः । अंहस्प- त्यस्त्रयोदशो मासः । अंहांसि पापानि पातयति । 'अमेछुच्च नाशयिता अंहस्पत्यः । पततेय॑न्तात् ‘कृत्यल्युटो बहुळम् ' इति कर्तरि यत्प्रत्ययः, बहुलं संज्ञा- छन्दसोः' इति णिलुक्, 'कस्कादिषु च ' इति सत्वम् । यद्वा- अंहतेर्गतिकर्मणोऽसुन्, अंहसां गतीनां पतिः आदित्यः, तदधीनत्वात्सर्वचेष्टानाम् । 'पातेडतिः । यहा- कृतानुस्वारोपजनमहरेवांह इत्युच्यते वर्णागमो वर्ण- विपर्ययश्च ' इति । तस्य पतिर्दिनपतिरादित्य एव । तत आगत- स्तस्यापत्यं वा अंहस्पत्यः, पत्युत्तरपदलक्षणो ण्यः, छान्दसः आदिवृद्ध्यभावः, 'संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः' इति वा । आदि- त्यवशेन हि त्रयोदशो मासो जायते । यथोक्तम्-- अधिमासका युगे ते रविमासेम्योधिकास्तु ये चान्द्राः ' इति । तस्मात्तत आगत इति वा तदपत्यमिति वा शक्यते वक्तुम् । *ख,ग--ईदृशस्तेन कर्मणा त्रयोदशमासाहोसि हे योदश, nayasationer ; यथोक्तं- ·अनु. १५] भट्टभास्करभाष्योपेता इन्द्राग्नी आर्गत५ सुतं गीर्भिर्नभो वरेण्यम् । अस्य पातं. धियेषिता । 'इन्द्रांनी इतन्द्रि-अग्नी । एति । गतम् । सुत- म् । गीर्भिः । नः । वरेण्यम् । अस्य । पातम् । धिया । इषिता । उपयामगृहीत इत्युपयाम-गृही- तः । अलि । इन्द्राग्निभ्यामितीन्द्राग्नि-भ्याम् । dan अस्ति त्रयोदशो मास इत्याहुः '* इति च ब्राह्मणम् । यद्वा- संसार्थस्सोम एव संसर्प इत्युच्यते । यहा–उपयामगृहीतोसि संसार्थश्चासि, तस्मादंहस्पत्याय त्वां गृह्णामीति । चतुर्थ्यर्थे वा द्वितीया, अंहस्पत्याय तुभ्यमिमं सोमं गृह्णामीति शेषः ॥ इति चतुर्थे चतुर्दशोनुवाकः, compatanAmandalternamathumla ऋतुपात्रेणैन्द्राग्नं गृह्णाति ॥ 'यदैन्द्राममृतुपात्रेण गृह्णाति + इति ब्राह्मणम्, ओजोभृतौ वा एतौ देवानाम् + इत्यादि च । इन्द्राग्नी आगतमिति त्रिपदा गायत्री । हे इन्द्राग्नी आगतं आगच्छतम् । बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् । सुतं अभिषुतं सोमं प्रति गोभिः स्तुतिभिः वरेण्यं वरणीयं प्रार्थनीयं स्तुत्यं सोमं नभः नहनं बन्धकं रसवत्तया मनसाम् । 'नहे- दिवि भश्च' इत्यसुन् दिवोन्यत्रापि बहुलवचनात् । यहा- NARSIMasna *सं. ६-५-३० सं.६-५-४. ख-नमस्संबन्धउच्यते धिया मनसा. ग-नभस्संवन्धक रसवत्तया मनसा.

·48 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ४. विश्वे देवास । उपपामगृहीतोसीन्द्राग्निभ्यान्त्वैषते योनिरिन्द्राग्निभ्यान्त्वा ॥ १६ ॥ ओमासश्चर्षणीधृतो आ गत । द्वाश्वारो दाशुषस्तु- त्वा । एषः। ते । योनिः । इन्द्राग्निभ्यामिती- न्द्राग्निभ्याम् । त्या ॥ १६ ॥ 'ओमासः । वर्गणीत इति चर्षणि- धृतः । विश्वे । देवालः । एति । गत । द्वाश्या- गाभिनहनीयं बन्धनीयं स्तुत्यमिति यावत् । यहा-नभ इव नभः आदित्यः स इव गीर्भिर्वरणीयः । वृञ एण्यः', वृषा- दिईष्टव्यः । आगत्य चास्य सोमस्य पातं पिबतम् कर्मणस्त- म्प्रदानत्वाच्चतुर्थ्यर्थे षष्टी । पूर्ववच्छपो लुक् । चिया बुड्या- स्मदीयया इषिता इपितो. अद्वेषितौ प्रार्थिती युवा पिबतम् । । 'सावेकाचः' इति धियो विभक्तिदात्ता तोपसहलुभ' इतीडागमः । यहा-इषगतो, धिया इपितो प्राप्तौ ।। इमामनुहुत्यौपवामगृहीतोसीन्द्राग्मिन्यां स्वेति गृहाति ॥ एष ते योनिरिन्द्राग्निभ्यां त्वेति सादयति ।। इति चतुर्थे पञ्चदशोनुवाकः. 'शुक्रपात्रेण वैश्वदेवं कलशागृहाति-ओमास इति त्रिपदया गायच्या ॥ है ओमासः अवितारः प्रजानां रक्षितारः । अव- ·अनु. १६.] भट्टभास्करभाष्योपेता 49 तम् । उपयामगृहीतोसि विश्वेभ्य- सः। दाशुषः । सुतम् । उपयामगृहीत इत्युपयाम- , तेर्मन्प्रत्ययान्तात् । ज्वरत्वर इत्यादिना ऊठादेशे गुणः, आज्ज- सेरमुक् । चर्षणीधृतः, चर्षणयो मनुष्याः, तेषां प्रतिष्ठाद्यनु*प्र- दानेन धारयितारः । 'अन्येषामपि दृश्यते' इति पूर्वपदस्य दीर्वः, 'विभाषितं विशेषवचने बहुवचनम् ' इति पूर्वस्याविद्यमा- नत्वनिषेधान्निहन्यते । विश्व इति पादादित्वान्न निहन्यते । देवास इति पूर्ववन्निहन्यते, पूर्ववदसुक् । हे ईदृशा विश्वे देवाः आगत आगच्छत । पूर्ववच्छपो लुक् । आमन्त्रितानामविद्यमान त्वेपि आङः परत्वान्न निहन्यते । दाश्वांसो यूयम् । दाश दाने, लिटः कसुः ‘दाश्वान्साश्वान् ' इति निपातितः । यजमानेभ्यो धनानि दत्तवन्तः दाशुषोस्य यजमानस्य सुतं सोमं प्रत्यागच्छत । अयं हि यजमानो युष्मभ्यं हवींषि दत्तवान् ददाति दास्यति । तेन युष्मदुपकारिणोस्य सुतं प्रति दानशीला यूयं प्रत्यागच्छत। यद्वा-चतुर्थ्यर्थे षष्टी, यो नाम कश्चिद्युष्मभ्यं हवींषि ददाति तस्मै दाशुषे दाश्वांसो यूयं धनानि दत्तवन्तो यूयम् । यहा- छन्दसि लुडलिटः' इत्युभयत्र वर्तमाने लिट् । युष्मभ्यं हवीं- पि ददतोस्य सुतं प्रति यूयमपि धनानि ददत एवागच्छत इति ॥ इमामनुद्रुत्योपयामगृहीतोसि विश्वभ्यस्त्वा देवेभ्यः इति गृह्णाति ॥ *क.-छादर्शन, ईच्या ·50 तत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ४. । स्त्वा देवेभ्य एष ते योनिर्विश्वे- भ्यस्त्वा देवेभ्यः ॥ १७ ॥ मरुत्वन्तं वृषों वावृधानमकवारि- न्दिव्य शासमिन्द्रम् । विश्वासाह- गृहीतः। असि । विश्वभ्यः। त्वा । देवेभ्यः । एषः। ते। योनिः । विश्वभ्यः। त्वा । देवेभ्यः॥ १७ ॥ इन्द्राग्नी ओमासो विशतिर्वि- शतिः॥ १५-१६ ॥ 'मरुत्वन्तम् । वृषभम् । वावृधानम् । अकवा- 'एष ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवेभ्य इति सादयति ॥ वैश्व- देव्यो वै प्रजा असावादित्यश्शुक्रः '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ इति चतुर्थे षोडशोनुवाकः . 'त्रयो मरुत्वतीया माध्यंदिने सवने गृह्यन्ते । इन्द्रो मरु- हिस्सांविधेन + इत्यादि ब्राह्मणम् । ते चर्तुपात्रेण गृह्यन्ते । तस्य वृत्रं जनुष ऋतवोमुह्यन्' इत्यादि ब्राह्मणम् । 'वजं वा एतं यजमानो भ्रातृव्याय प्रहरति यन्मरुत्वतीयाः " इत्या- दि च । तत्र प्रथमं गृह्णाति-मरुत्वन्तमिति त्रिष्टुभा चतुष्पद- *सं.६-५-४, ·51 भट्टभास्करभाष्योपेता अनु. १७.] मर्वसे नूतनायोग्र सहोदामिह त५ हुवेम । उपयामगृहीतोसीन्द्रीय त्वा रिमित्यकव-अरिम् । दिव्यम् । झासम् । इन्द्र- म् । विश्वासाहमिति विश्व-साहम् । अवले। नूतनाय । उग्रम् । सहोदामिति सहः-दाम्। इह । तम् । हुवेम । उपयामगृहीत इत्युपयाम-गृही- या ॥ मरुतो देवविशेषास्तैस्तद्वन्तम् । तसौ मत्वर्थे' इति भत्वम् । झयः' इति मतुपो वत्वम् । वृषभं वर्षितारं कामानां अपां वा । 'ऋषिवृषिभ्यां कित् ' इति वृषेरभच्प्रत्ययः । वावृधानं ऐश्वर्येण । वृधेस्ताच्छीलिकश्चानश् , 'बहुलं छन्द- सि' इति शपश्चः, तुनादित्वादीर्घः, लसार्वधातुकानुदात्तत्वाभा वात् 'चितः' इत्यन्तोदात्तत्वम् । अकवारिं * अकुत्सितारिम् । कुत्सिता अरयो यस्य स कवारिः । कुशब्दस्याकारोपसर्जनो गुणश्छान्दसः, ततो नञ्समासः, अव्ययपूर्वपदप्रकतिस्वरत्वम् । योल्पान् शत्रुत्वेन विषयीकरोति सोकवारिः । यद्वा-कविः प्रज्ञातः अरिर्यस्य स कवारिः । कविशब्दस्यावादेशश्चान्दसः। ततोन्योकवारिः अप्रज्ञात*शत्रुरित्यर्थः । दिवमहतीति दिव्यः। छन्दसि च ' इति यत्प्रत्ययः । शासं शासकं शत्रूणाम् । पचा- द्यच् । विश्वासाहं विश्वेषां शत्रूणामभिभवितारम् । 'छन्दसि सहः' इति विप्रत्ययः, 'अन्येषामपि दृश्यते ' इति पूर्वपदस्य दीर्घत्वम् । उग्रं उद्भूर्णीमायुधैः । सहोदां सहसो बलस्य दातारम् । 'आतो - *क-अजात. ख-उद्गीर्ण.

·52 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ४. । मरुत्वत एष ते योनिरिन्द्राय त्वा मरुत्वं ते ॥१८॥ इन्द्र मरुत्व इह पाहि सोम या . तः । असि । इन्द्राय । त्वा । मरुत्वते । एषः। ते । योनिः । इन्द्राय । त्वा । मरुत्वते ॥ १८॥ मरुत्वन्तः पविशतिः॥ १७ ॥ 'इन्द्र । मरुत्वः । इह । पाहि । सोम॑म् । यर्था । मनिन्क्वनिव्वनिपश्च' इति विच्प्रत्यया । ईदृशं मरुत्वन्तं इन्हें हुवेम आह्वयाम । इहास्मिन्कर्मणि । ह्वयतेराशिषि लिङ्, 'लिङ्या- शिष्यङ्' यासुडादि, . छन्दस्युभयथा' इति सार्वधातुकत्वा- सलोपः । किदाशिषि' इति किवाडचिस्वप्यादिना संप्रसा- रणम् । किमर्थमाह्वयामः ? अवसे रक्षणाय । अवतेरसुन् । नूतनायाभिनवाय अद्यप्रभृति विशिष्टं रक्षणं कर्तुम् ।। नूआदेशः नप्तनपखाश्च प्रत्ययाः' इति तनप्प्रत्ययः ।। इमामनुद्रुत्य उपयामगृहीतोसीन्द्राय त्वा मरुत्वत इति गृह्णाति ॥ "एष ते योनिरिन्द्राय त्वा मरुत्वत इति सादयति ॥ इति चतुर्थे सप्तदशोनुवाकः. , . नवस्य 'द्वितीयं मरुत्वतीयं गृह्णाति-इन्द्र. मरुत्व इति चतुष्पदया त्रिष्टुभा । है इन्द्र मरुत्वः । 'मतुवसोः । इति रुत्वम् ।

·अनु. १८.] भभास्करभाष्योपेता 53 शार्या ते अर्पिबस्सुतस्य । तव प्र- णीती तव शूर शर्मना विवासन्ति कवयस्सुयज्ञाः । उपयामगृहीतो- सीन्द्रीय त्वा मरुत्वत एष ते यो- निरिन्द्राय त्वा मरुत्वते ॥ १९ ॥ शार्याते।अर्पिवः।सुतस्यातव। प्रणीतीति प्र-नीती। तव । शूर । शर्मन् । एति । विवासन्ति । कवयः। सुयज्ञा इति सु-यज्ञाः । उपयामगृहीत इत्युप- याम-गृहीतः । अलि । इन्द्रायः । त्वा । मरुत्वते। एषः। ले। योनिः। इन्द्राय ।त्वा । मरुत्वत।। १९॥ न्त्रिते समानाधिकरणे' इति पूर्वपदस्याविद्यमानवत्वनिषेधान्निहन्यते। इहास्मिन्कर्मणि सोमं पाहि पिव । पूर्ववच्छपो लुक् । शर्याति- नाम राजा, तस्येदं शार्यातम् । यथा शर्या तेर्या गे सुतस्य सोम- स्यापिवः । पूर्ववत्सप्रदानत्वं षष्ठ्याः षष्ठी च । कस्मात्पुनरेव- मभ्यर्थ्यत इत्याइहै शूर इन्द्र तव प्रणीती प्रणीत्या । 'सुपां सुलुक् ' इति तृतीयायाः पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । तद्विषयेन प्रणय- नेन* तवैव शर्मन् शर्मणि शरणभावे । निमित्तसप्तमी, भावे सुखे वा निमित्तै सप्तमी । त्वमेव शरणं मे यथा भवसि, तदर्थ सुयज्ञाः शोभनयज्ञाः कवयो मेधाविनस्त्वामेवाविवासन्ति परिचरन्ति । तस्मात्त्वामेव प्रार्थयामहे ॥ पूर्ववद्हणं सादनं च ॥ इति चतुर्थेष्टादशोनुवाकः. भक.घ-प्रणयेन.

·54 तैत्तिरीयसंहिता [का. १.प्र.४ मुरुत्वा इन्द्र वृषभो रणाय पिला सोममनुष्वधम्मदाय । आ सिंञ्च- स्व जठरे मध्व ऊर्मिन्त्व५ राजासि 'मरुत्वान् । इन्द्र । वृषभः । रणाय । पिर्व । सोम॑म् । अनुष्वधमित्यनु-स्वधम् । माय । तृतीयं मरुत्वतीयं गृह्णाति-मरुत्वानिन्द्रेति चतुप्पदया त्रिष्टुभा ॥ हे इन्द्र यस्त्वं मरुत्वान् वृषभश्च स त्वं रणाय सङ्गामाय पित्र सोमम् । 'द्वयचोतस्तिङ: ' इति दीर्घः । अनुप्वधं स्वधामन्नं अनुस्वदनीयं पुरोडाशात्मकमन्नं सोमम् । सुषामादित्वात् षत्वम्, 'अनोरप्रधानकनीयसी' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । मदाय, माद्य- त्यनेनेति मदः । 'मदोऽनुपसर्गे' इत्यप् । ईदृशाय रणाय जयकरायेत्यर्थः । वार्चना एव ते यजमानस्य गृह्यन्ते '* यन्मरुत्वतीयाः '* 'आयुधं वा एतद्यजमानस्संस्कुरुते यन्मरुत्व- तीयाः '* इत्यादि च ब्राह्मणम् । किं बिन्दुमात्रमपि पीतं मदाय भवतीत्याशक्य नेति प्रतिपाद्यते-आसिञ्चस्व आभिमु- ख्येन क्षारय जठरे उदरे यथा ते मदो भवति तथा प्रभूतं पिबेत्यर्थः । मध्वः मधुसदृशस्यास्य सोमस्य अमि सङ्घातम् । जसादिषु वा वचनं छन्दसि' इति गुणाभावः । राजा विशेष्यते--प्रदिवः पुराणः नेदानीमेव । मदस्योत्पाद्यत्वे हेतु- माह-त्वं राजा सुतानां सोमानां, तव मदाय सोमा अभिषू- यन्त इति भावः, अतिक्रान्तेष्वप्यहस्सु त्वमेव सोमानां राजेति । यद्वा-त्वमेव ह्यतिक्रान्तेष्वहस्सु सुतानां राजाऽभूः, तस्मादिदा- ।

·अनु. २०.] भभास्करभाष्योपेता 55 । प्रदिवस्सुतानाम् । उपयामगृहीतो- सीन्द्रीय त्वा मरुत्वत एष ते योनि- रिन्द्रीय त्वा मरुत्वते ॥ २० ॥ महा ५ इन्द्रो य ओजसा पर्जन्यो एति । सिञ्चस्व । जठरे । मध्वः । ऊर्मिम् । दम् । राजा । असि । प्रदिव इति प्र-दिवः । सुतानाम् । उपयामगृहीत इत्युपयाम-गृहीतः। असि । इन्द्राय । त्वा । मरुत्वते । एषः । ते । योनिः । इन्द्राय । त्वा । मरुत्वते ॥ २० ॥ इन्द्र मरुत्वो मरुत्वानेकान त्रिशदे- कानं त्रिशत् ॥ १८-१९ ॥ 'महान् । इन्द्रः । यः । ओजसा । पर्जन्यः। नीमपि पिबेति प्रार्थ्यसे । प्रगता दिवसा अस्येति प्रदिवः । छान्दसोकारस्समासान्तः, 'परादिश्छन्दास बहुलम् परादिश्छन्दास बहुलम्' इत्युत्तरपदा- युदात्तत्वम् । मरुत्वानित्यत्र पूर्ववत्सहितायां रुत्वादि । पूर्ववदेव ग्रहण सादने ॥ इति चतुर्थे एकोनविंशोनुवाकः. 'शुक्रपात्रण माहेन्द्रं गृह्णाति-महानिति गायत्र्या त्रिपदया। य ओजसा बलेन महान् इन्द्रः | पूर्ववद्वत्वादि संहितायाम् ।

·तैत्तिरीयसंहिता का. 1.प्र.४. 54 m वृष्टिमा५ ईव । स्तोमैर्वत्सस्य वावृधे । उपयामगृहीतोसि महे- न्द्राय त्वैष ते योनिमहेन्द्राय॑ त्वा स वृष्टिमानित वृष्टि-मान् । इछ । स्तोमैः । वृत्त- स्या वावृधे । उपयामगृहील इन्युपयाम-गृहीतः। असि । महेन्द्रायेति महा-इन्द्राय । त्वा । एषः। ते । योनिः महेन्द्रायति महा-इन्द्राय। त्वा ॥ २१ ॥ SHR AHARASHTRA स इन्द्रः, वत्सस्य वत्सस्थानीयस्य यजमानस्य ऋषेर्वा वत्सनाम्नः स्वभूतैस्स्तोमैस्स्तोत्रैः वावृधे वर्धताम् । छन्दसि लुटिलिटः इति लिट् । तुजादीनां इत्यभ्यासस्य दीर्घः । क इव ! पर्जन्यो वृष्टिमानिव यथा वृष्टिमान् पर्जन्योभिवर्धते लोकाभिवृ- या तथेत्यर्थः । वृष्टिमानित्यस्य 'द्वस्वनुङ्यां मतुप्' इति मतुप उदात्तत्वम् । पूर्ववद्रुत्वादि संहितायाम् ॥ इमामनुद्रुत्योपयामगृहीतोसि महेन्द्राय त्वेति गृह्णाति ॥ एष ते योनिर्महेन्द्राय वेति सादयति ॥ ' इद्रो वृत्रमहन् तं देवा अब्रुवन्महान्वा अयमभूत् ' * इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ इति चतुर्थे विंशोनुवाकः, *सं. ६-५-५.

·अनु. २१.] भट्टभास्करभाष्योपेता महा५ इन्द्रो नृवदा चर्षणिमा उत द्विवहीं अमिनस्सहोभिः । अस्म- महान् । इन्द्रः । नुवदिति नृ-वत् । एति । चर्षणिप्रा इति चर्षणि-प्राः । उत । द्विब- हा इति द्वि-बाँः । आमिनः । सोभिरिति सहः-भिः । अस्मद्रियगित्यस्म-द्रियक् । वावृधे । MARSHAYARI 'बृहत्ष्टष्ठपक्षे माहेन्द्रं गृह्णाति-महा५ इद्रो नृवदिति चतुष्प- दया त्रिष्टुभा ॥ महानयमिन्द्रः यश्चर्षणिप्राः, चर्षणयो मनुष्या- स्तेषां पूरयिता कामैः । प्रा पूरणे, आतो मनिन्वनिब्वनिप- श्च' इति विच्नत्यथः । नृवत् मनुष्यवत् , यथा मनुष्या आराधयितॄन् कामैः पूरयन्ति तद्वत् । यद्वा-चर्षणीनां चर्षणव- तामाचारवतां काभैः पूरयिता । समन्तादित्यर्थे आकारः, सर्वत्र पूरयिता, तस्मान्महान् । यहा -~-नृवत् एकस्मिन्निव नरे समन्तात् सर्वेष्वपि लोकेषु चरणशीलानां पूरयिता, ततोयं महानिति । चरेरनिप्रत्ययो बहुलवचनात्सुडागमः । यद्वा-'कृपेरादेश्च चः इति कृपेरेतद्रूपम् । आङापि कृप्यों विशेप्यते । उदात्तश्रुते- श्यायमसमस्त एव कृप्यर्थं विशिनष्टि । हविःप्रदानादिना आकर्षवतां वशीकुर्वतां कामैः पूरयितेति । उत अपिच द्विवहाँ द्वयोर्लोकयोवृहितः प्रवृद्धस्तेजसास्मिन्नमुष्मिश्च । ब्रहेरनिदितोसु- 'परादिश्छन्दसि बहुलम् ' । पुनश्च विशेष्यते-स- होभिर्बलैः अमिनः अपरिच्छेदः । मानं मिनम् । मातनिष्ठा, . न्प्रत्ययः, . 8 ·58 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. द्रियग्वावृधे वीर्यायोरुः पृथुस्सुक- तः कर्तृभिभूत् । उपयामगृहीतो- वीर्याय । उरुः । पृथुः । तुर्कत इति सु-कृतः कर्तृभिरिति कर्तृ-भिः । भूत् । उपयामगृहीत इत्युपयाम-गृहीतः । असि । महेन्द्रायेति महा- छान्दसं निष्ठानत्वम् । तदस्य नास्तीत्यमिनः, न यस्यैताडग्य- लमस्तीति निश्चेतुं शक्यते । यहा-सहोभिरमिनः सङ्गतः । अम गत्यादिषु, 'बहुलमन्यत्रापि इतीनच्प्रत्ययः । ईदृश इन्द्रो वीर्याय वीर्यार्थम् । यद्वा-कर्म वृत्रवधादि तदर्थम् । अस्मयक् वावृधे वर्धताम् । छन्दसि लुडलिटः' इति लिट् , तुजादित्वादीर्घः । अस्मास्व*ञ्चतीत्यस्मयक् । ग्देवयोश्च' इत्ययादेशः, क्रियाविशेषणत्वान्नपुंसकत्वम् । अस्मा- भिर्यनमानैर्दत्तानि हवींषि गृहीत्वा वर्धतामिति यावत् । किञ्च- कर्तृभिः परिचरद्भिः अस्माभिर्यजमानैरिन्द्रः उरुविस्तीर्णो बलेन, पृथुः प्रथितस्सर्वत्र यशसा, सुकृतः सुष्ठुकृतः वशीकृतश्च, भूत् भवतु । भवते ङि पूर्ववच्छपो लुक् , भूसुवोस्तिङि, इति गुणाभावः यद्वा-कर्तृभिरस्माभिः सुकृतस्सन्यक्कृतोयमुरुः पृथुश्च भवतु । 'सुः पूजायाम् ' इति कर्मप्रवचनीयत्वम् । 'स्वती पूजायाम् ' इति प्रादिसमासः, तेन गतित्वाभावात् — सूप- इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वाभावे अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वर- त्वमेव भवति ॥ 'विप्व- AURAHARI मानात्तः, *क. ख. ग-अस्मान.

·अनु. २२.] भभास्करभाष्योपेता 59 17 सि महेन्द्राय त्वैष ते योनिर्महे- न्द्राय त्वा ॥ २२ ॥ कडा चन स्तरीरंसि नेन्द्र सञ्चसि दाशुषे । उपोपेन्नु मघवन्भूय इन्नु इन्द्राय । त्वा । एषः। ते । योनिः । महेन्द्रायेति महा-इन्द्रार्य । त्वा ॥ २२ ॥ महानृवत्थ्षाडिशतिः ॥ २१ ॥ 'कदा । चन । स्तरीः। असि । न । इन्द्र । सश्चति । दाशुषे । उपोपेत्युप-उप । इत् । नु । .. ग्रहण सादने पूर्ववदेव ॥ इति चतुर्थे एकविंशः. तृतीयसवने आदित्यं गृह्णाति-कदा चन स्तरीरसीति पथ्यया पञ्चपदया । यथोक्तं पथ्या पञ्चभिरष्टाक्षरैः' इति । इयं तु शङ्कुमतीनामपथ्या, यथोक्तं एकस्मिन् पञ्चके छन्दश्शनुमती'* इति । पथ्या बृहती वा जागततृतीयपादत्वात् । हे इन्द्र 'न कदाचिदपि त्वं स्तरीरसि धनानां छादकोसि । 'अवितृस्तृतन्त्रिभ्य ईः' इतीप्रत्ययः । किमनाच्छादनमात्रमेव ? नेत्याह-सश्चसि दा- पिं. ३-५५.

·60 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ४. तेदानन्देवस्य पृच्यते। उपयामगृही- मघवन्निति मघ-वन्न् । भूयः । इत् । नु । ते। दानम् । देवस्य । पूज्यते । उपयामगृहीत इत्युप- याम-गृहीतः । असि । आदित्येभ्यः । त्वा।। । . शुषे, सश्चतिर्गतिकर्मा, दाशुषे हवींषि दत्तवते सश्चसि दित्सया क्रियाग्रहणं कर्तव्यम्' इति संप्रदानत्वम् । दातुमिति वा पदाध्याहारः । दाशुषे दातुं सश्चसि धनानि दातुं दाशुषस्सकाशं त्वमेव सश्चसि । किमुच्यते सकद्ददासीति-हे मववन् तव देवस्य देवनादिगुणयुक्तस्य दानं भूयोप्युपष्टच्यते उपगृह्यते पुनः पुनरपि समुपपाद्यते । न सहदत्तमिति स्मर्य ते, किन्तु पुनः पुनर्दीयत एवेति । टची सम्पर्के । अत्र भूय इन्नुत इति चतुर्थः पादः । प्रसमुपोदः पादपूरणे' इत्युपशब्दस्य द्विवचनम् । 'अनुदात्तं च' इति द्वितीयो निहन्यते । इच्छब्दोवधारणार्थः उपप्टच्यत एव । नुशब्दः प्रसिद्धौ ; नन्वेवं खलु सर्वदा क्रियते । नु इति पुराणवचनो वा, पुराणोयं तव स्वभावः । द्वितीय इच्छब्दो- प्यर्थः, भूयोपि । द्वितीयो नुशव्दो हेतौ, यस्मादेवं तस्मान्न कदा चन स्तरीरसीति । तस्मादेवंप्रभावस्त्वमस्मानप्यनुगृहाणेत्याशिषा समाप्यते ॥ इमामनुद्रुत्योपयामगृहीतोस्यादित्येभ्यस्त्वेति गृह्णाति । 'अदितिः पुत्रकामा '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥

·61 अनु. २२.] भट्टभास्करभाष्योपेता तोस्यादित्येभ्यस्त्वा । कदा चन प्र युच्छस्युझे नि पालि जन्मनी । तुरीयादित्य सर्वनन्त इन्द्रियमा 'कदा । चन । प्रेति । युच्छति । उक्षे इति । नीति। पासि । जन्मनी इति । तुरीय । आदित्य । सर्वनम् । ते । इन्द्रियम् । एति । तस्थौ । अमृतम्। । यथा 'शृतातंक्येन श्रीणाति-कदा चन प्र युच्छसीति पथ्ययैव पूर्वो- क्तया । अत्र तु तृतीयपादः पञ्चाक्षरः । आदित्यग्रह एवात्रा- मन्त्र्यते । हे ग्रह कदाचिदपि प्रयुच्छसि न युच्छसि । युच्छ- प्रमादे । कस्यां चिदप्यवस्थायां स्वकार्य प्रति प्रमादं न करो- पीत्यर्थः । यागसाधनमेव स्वकार्यमस्य । अन धात्वर्थस्य निवृत्ति प्रशब्द आचष्टे, प्रस्मरणं प्रस्थानं प्रपूरणमिति । यद्वा-किंशब्दोत्र गम्यमानार्थो न प्रयुज्यते । किं कदाचित्त्वं प्रयुच्छसि प्रमाद्यसि, न खल्वेतत्सम्भाव्यते, सर्वदावहितत्वादित्यर्थः । तदेवावधानं दर्शयितुमाह-उभे खलु जन्मनी वर्तमानभविष्यल्लक्षणे निपासि नियमेन रक्षसि, ऐहिकादामुष्मिकाञ्चानाद्यजमानं रक्ष- सीत्यर्थः । अधुनादित्यग्रहमेव चतुर्थसवनत्वेन रूपयन्नामन्त्रयते हे आदित्य । 'दित्यदित्यादित्यपत्युत्तरपदाण्ण्यः' । आदित्यग्रह तुरीय चतुर्थ चतुर्थलवनात्मन् । आदित्यत्रहमेव चतुर्थ सवनं रूपयित्वा स्तौति । तृतीयसवनात्प्रागेवेदं चतुर्थं सवनं सम्पद्यते, यदिदं तव ग्रहणमिति । अस्य च सवनस्य सवनान्तरेभ्यो विशिष्टतामाहते तव खल्विदं सवनमिन्द्रिय इन्द्रजुष्टम् । URNEARERAND

·62
तैत्तिरीयसंहिता
का. १. प्र.
।
तस्थामृतन्दिवि । यज्ञो देवाना-
म्प्रत्यति सुन्नमादित्यासो अवता
दिवि । राज्ञः । ढेवानाम् । प्रतीलि । एति। सुन्नम्
आदित्यासः । सर्वत । मृडयन्तः । एति । वः
।
यहा
इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गम्
इत्यादिना निपात्यते इन्द्रप्रीतिकर
मित्यर्थः । पुनश्च सवनं विशिनष्टि-दिवि आदित्ये द्युलोके
वा अमृतत्वेनातस्थौ आस्थितम् । नास्मिन् मृतं मरणमस्य वा
नास्तीत्यमृतम्, अमरणहेतुरित्यर्थः । 'नयो जरमरमित्रमृताः'
इत्युत्तरपदाादासत्वम् । यद्वा-दिवि हविधीने आतस्थौ, इदं
सवनं हविर्धान एव समाप्यत इत्यर्थः । द्यौर्हविर्धानम् ' * इति
च मन्त्रवर्णः । 'उडिदम् ' इत्यादिना दिवो विभक्तिरुदात्ता ।
'तस्यै चत्वार आदित्या अजायन्त इति तुरीयादि-
त्योस्त्येव, स एवात्रामन्त्र्यते ॥
इमामनुद्रुत्योपयामगृहीतोस्यादित्येभ्यस्त्वा जुष्टं गृह्णामीति श्रीणा-
ति । उपयामगृहीतोसीत्यस्य पूर्वत्रान्नातस्य उत्तरयानया ऋचा
सम्बन्धः । पशवो वा एते यदादित्य उर्दधि इत्यादि
बाह्मणम् ॥
पुनरपि तस्मिन्नेव सोमं गृह्णाति-यज्ञो देवानामिति चतुष्पदया
त्रिष्टुभा । 'तिसृभिर् ऋग्भिगृह्णाति । इति ब्राह्मणम् ॥ अयं
यज्ञोस्मदीयं धनं देवानां सुम्नं सुखं प्रति एति एतु प्राप्नोतु सुखं
सम्पादयतु । यहा -अयं देवानां यज्ञः अस्माकं सुखं प्रत्येतु
*बा.२-१-५.
सं.६-५-६.

·अनु २२.] भभास्करभाष्योपेता 63 मृडयन्तः । आ वोर्वाची सुम- तिर्ववृत्यादर होश्विद्या वरिवोवि- अर्वाची । सुमतिरिति सु-मतिः । ववृत्यात् । अहोः । चित् । या । परियोवित्तुरेति वरिवोवि- NAMAN प्रत्याययतु । किञ्च-हे आदित्यासः आदित्याः अस्मान्मृडयन्त- स्सुखयन्तो भवत । असुन्, आमन्त्रितस्याविद्यमानत्वात्तिङन्तं न निहन्यते । छन्दस्युभयथा' इति शतुरार्धधातुकत्वे 'अदुप- देशात् ' इति लसार्वधातुकानुदात्तत्वाभावः । किञ्च-वः युष्माकं या सुमतिः शोभनात्मिकानुग्रहपरा मतिः सार्वाची अस्मदभिमुखी आववृत्यात् आवर्तताम् । वृतेर्व्यत्ययेन परस्मैपदम्, लिङि या- सुट् , 'बहुलं छन्दसि' इति शपश्श्लुः । अर्वागञ्चतीत्यर्वाची, ऋत्विगादिना किन्, अञ्चतेश्चोपसङ्ख्यानम् ' इति ङीपू , मक्तिन्व्याख्यान ' इत्यादिना सुमतिशब्दस्योत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । पुनरपि सुमतिविशेप्यते-या युप्माकं सुमतिः अंहोः हननशी- लस्य दुरात्मनः चित् स्ववच्छेत्री । छिदेः कर्तरि विप , आदि- वर्णव्यत्ययः । हन्तीत्यंहुः, हन्तेरोणादिक उप्रत्ययः । आद्यो हकारोन्तेवतिष्ठते, नकारस्यानुस्वारः । यद्वा-अहि गतौ, स एव प्रत्ययः । गत्याश्च बुद्ध्यर्थाः । पुरुषस्य या चित् चेतिः । चेततेः विप् । ज्ञाता हि मतिस्सुमतिर्भवतीति भावः । व्युत्पत्ति- द्वयेपि चिच्छब्दस्यानुदात्तत्वं मृन्यम् । अथ ब्रूमः-चिदिति निपातः चादित्वादनुदात्तः, अवधारणे वर्तते, इवार्थे वा । अंहो- रेव ज्ञातुरिव वा या मतिः सा आवर्ततामिति । वरिवोवित्तरा च या मतिरसत् भवेत् । अस्तेर्लेडन्तस्य अडागमः । सा आवर्त- ·64 तैत्तिरीयसंहिता is का. १.प्र.४ः त्तरासत् । विवस्व आदित्यैष ते सोमपीथस्तेन मन्दस्व तेन तृप्य त्-तरा । असत् । विवस्वः। आदित्य । एषः। ते। सोमपीथ इति सोम-पीथः । तेनं । मन्दस्व। । .. , तामिति । वरिवो धनं, तस्य वेदयित्री लम्भयित्री वरिवोवित् । विन्दतेय॑न्ताक्विपि, 'बहुलं संज्ञाछन्दसोः' इति णिलुक् , ततो- तिशायने तरप्प्रत्ययः । ज्ञातुरेव हि मतिर्वरिवोवित्तरा भवति । तस्माद्या ईदृशी मतिर्भवति सा सुमतिरस्मानावर्ततामिति ॥ इमामनुव्रुत्योपयामगृहीतोस्यादित्येभ्यस्त्वेति गृह्णाति ॥ 'एनमुपांशुसवनेन श्रीणाति-विवस्त्र इति ॥ हे विवस्वः, विव इति धननाम, तद्वान्विवस्वान् 'ततो विवस्वानादित्योजा- यत'* इति य उच्यते । रश्मिलक्षणैर्धनस्तद्वान् । मतु- वसोः' इति रुत्वम् । आदित्य अदितेः पुत्र । ' नामन्त्रिते समानाधिकरणे' इति पूर्वस्याविद्यमानत्वनिषेधाद्वितीयं निहन्यते एष ते तव सोमपीथः सोमपानम् । 'पातृतुदिवचि'. इत्यादिना थक्प्रत्ययः । तेनानेन मन्दस्व मादयस्व तव भ्रातृन् । 'तस्यै चत्वार आदित्या अजायन्त '* इति चत्वार आदित्या बभूवुः, तेषां चैको विवस्वान्, य इहामन्त्र्यते । 'योतो जायाता अस्माकं स एकोसत् '* इत्यदितिं प्रथमजा आदित्याः प्रार्थयांचक्रिरे। तस्मान्मन्दस्वेति मादयस्वेति व्याख्यायते । मदिस्तुतिमोदमदस्व- मगतिषु । तेन सोमपीथेन त्वमपि तृप्य तृप्तो भव । ते तव । *सं-६-५-६.

·अनु. २२.] भभास्करभाष्योपेता तृप्यास्म॑ ते वयं तर्पयितारो या. दिव्या वृष्टिस्तयां त्वा श्रीणा- मि॥२३॥ तेन । तृप्य । तृप्यास्मं । ते। वयम् । तर्पयि- तारः । या । दिव्या । वृष्टिः । तया । त्वा । श्रीणामि ॥ २३ ॥ वृस्सप्तविशतिश्च ॥ २२ ॥ तर्पयितारो वयमपि तृप्यास्म तृप्ता भूयास्म । आशिषि लिङ्, तिङः परत्वान्न निहिन्यते । किञ्च-या दिव्या वृष्टिः । दिवमहतीति । छन्दसि च' इति यत्प्रत्ययः । ननु ' मन्त्रे वृष ' इति क्तिन उदात्तत्वेन भवितव्यम् । भाव्यं भावे क्तिनः, इह तु करणे क्तिन् । तया हे सोम त्वां श्रीणामि मिश्रयामि । ननूपांशुसवनेन श्रीणातीत्युक्तं, तत्कथं वृष्टया श्रीयत इति । नैष दोषः, “वृष्टिकामस्य श्रीणीयात् '* इति श्रयणस्य वृष्टि- हेतुत्वादभेदोपचारः, वृष्टिहेतुनोपांशुसवनेन श्रीणामीति यावत् । 'यदि ताजक्प्रस्कन्देत् '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ इति चतुर्थे द्वाविंशः PAN *सं. ६.५-६. १७:०५ ·66 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ४. 5 वाममद्य संवितर्वाममु श्वो दिवे- दिवे वाममस्मभ्य सावीः। वाम- स्य हि क्षयस्य देव भूरैया धिया 'वामम् । अद्य । सवितः । वामम् । उ । श्वः। दिवेर्दिव इति दिवे-दिवे । वामम् । अस्मभ्यमि- त्यस्मभ्यम् । सावीः। वामस्य । हि। क्षयस्य देव । भूरैः । अया । धिया । वामभाज इति 'अन्तर्यामपात्रेण सावित्रमाग्रयणागृह्णाति-वाममद्य सवितरिति चतुष्पदया त्रिष्टुभा ॥ वाममुश्व इति प्रथमः पादस्समाप्यते । हे सवितः अद्य अस्मिन्नहनि यहामं वननीयं मङ्गळं तदेव सावीरिति वक्ष्यमाणेन सम्बन्धः । वाममुश्वः आगामिन्यप्यहनि वाममेव । उकारस्समुच्चये, श्वोपीति । अवधारणे वा, वाममे- वेति । किं बहुना-दिवेदिवे अहन्यहनि अस्मभ्यं वाममेव सावीः सुष्टु प्रेरय अनुजानीहीत्यर्थः । षूङ् प्रेरणे, 'छन्दसि ललिटः' इति लुङि बहुलं छन्दस्यमाङयोगेपि । इत्यड- भावः । दिवेदिव इति सप्तम्यर्थे चतुर्थी, 'उडिदम् ' इति विभक्तयुदात्तत्वम् । तादर्थे वा चतुर्थी, दिवसाय सर्वदिवसार्थ मङ्गळस्य अनुज्ञां कुरु । किञ्च-अया धिया अनया बुद्ध्या वामप्राप्तिमाशासानया, तादृश्या वामभाजस्स्याम तादृश्या वाम भनाम । कीदृशम् ? वामस्य सर्वाङ्गीणमङ्गलस्य भूरेरनल्पस्य क्षयस्य निवासस्य । 'क्षयो निवासे ' इत्याद्युदात्तत्वम् । ईढ- ·PAHINORMpm अनु. २३.] भट्टभास्करभाष्योपता 67 वामभास्स्याम । उपयामगृही- तोसि देवाय त्वा सवित्रे ॥ २४ ॥ वाम-भाजः । स्याम । 'उपयामगृहीत इत्युप- याम-गृहीतः । असि । देवाय । त्वा । सवित्रे ॥२४॥ वामं चतुर्विशतिः ॥ २३ ॥ शस्य निवासस्य यद्वामं तद्भाजस्स्याम हे देवा धनधान्यपशुपुत्रपौ- त्रादिसमृद्धिमहाभाग्यवन्तस्स्यामेत्यर्थः । इदमः परस्य तृतीयैक- वचनस्य 'सुपां सुलुक्' इति याजादेशः, अडिदम् ' इत्या- दिनोदात्तत्वम् । धियेति तु 'सावेकाचः' इति विभक्तेरुदात्त- त्वम् । वाम भजन्तीति वामभाजः । भविप्रत्ययः । क्षयमपेक्ष- माणस्यापि गमकत्वात्समासः, यथा देवदत्तस्य गुरुकुलमिति । देवभूरेरिति तृतीयपादावसानम् ॥ इमामनुद्रुत्य उपयामगृहीतोसि देवाय त्वा सवित्र इति गृह्णाति। एष वै गायत्रो देवानाम् '* इत्यादि ब्राह्मणम् ; विश्वे देवास्तृतीय सवनं नोदयच्छन् '* इत्यादि च ॥ इति चतुर्थे त्रयोविंशः. *सं.६.५-७० ·68 तैत्तिरीयसंहिता 5 [का. १. प्र. ४. अदब्धेभिस्सवितः पायुभिष्ट्व५ गि- वेभिरद्य परि पाहि नो गयम् । हिरण्यजिह्वस्तुविताय नव्य॑से रक्षा 'अदब्धेभिः सवितः। पायुभिरिति पायु-भः। त्वम् । शिवभिः। अद्य । परीर्ति । पाहि । नः। गर्यम् । हिरण्यजिह्व इति हिरण्य-जिह्वः । सुवि- तार्य । नव्य॑से । रक्ष। मार्किः । नः । अघास . 'सावित्रस्यैव ग्रहणविकल्पः पूर्वेण सह विकृत्यर्थः-अद- ब्धेभिरिति चतुष्पदया त्रिष्टुभा ॥ हे सवितः अद्य अस्मिन्नहनि नः अस्माकं गयं गृहं परिपाहि सर्वतो रक्ष अव्धेभिः अदब्धैः केनाप्यहिंसितैः, क्वचिदप्यप्रतिहतैर्वा, पायुभिः पालनैः प्रमानां रसानाम् । त्रिभिर्वा*रश्मय उच्यन्ते । शिवेभिश्शिवैश्शान्तकलुषैः पावनैरिति यावत् । 'बहुलं छन्दसि' इत्यैसभावः । पायुभि- रित्यत्र 'कृपावाजि' इत्यादिनोण्प्रत्ययः, युप्मत्तत्ततक्षुष्वन्तः पादं ' इति संहितायां भिसस्सकारस्य षत्वम् । एवमैहिकभोगी स्थानगृहस्य रक्षा प्रार्थिता । आमुष्मिकसुखस्थानमधुना प्रार्थयते-- सुविताय सुष्टु इताय प्राप्ताय स्थानाय, सुकृतेन प्राप्तायेति यावत् । 'तन्वादीनां छन्दसि बहुलम्' इत्युवङादेशः, सूपमानात्तः' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । नव्यसे नवतराय सर्वदामिनवाय । ईयसुन ईकारस्य यकारस्य वा छान्दसो लोपः।। *ख-प्रजानां रस]स्थानां सईयस ईकारस्य यकारश्चान्दसः. ख-कसुख.

·अनु. २४.] भभास्करभाष्योपेता 69 माकिनों अघशस ईशत । उप- यामगृहीतोलि दे॒वाय॑ त्वा सवि- ॥ २५॥ ।, इत्यघ-सिः। ईशत । उपयामगृहीत इत्युप- याम-गृहीतः । अलि । देवाय । त्वा । सवित्रे ॥ २५ ॥ अदब्धोभिस्त्रयोविशतिः ॥२४॥ Tathaman 3908500 DBNNADA ईदृशमस्मदीयं स्वर्गस्थानं रक्षेत्यर्थः । हिरण्यजिह्वस्त्वं, रसाहरण- साधनतया जिह्वास्थानीया रश्मयो जिह्वा उच्यन्ते, हिरण्यस्वभावाः क्रमणशीलाः जिह्वा यस्य तादृशस्त्वं रक्ष । हर्य गतिकान्त्योः, 'हर्य तेः कन्यन् हिर च' इति कन्यन्प्रत्ययः । किञ्चनः अस्माकं कश्चिदप्यघशंसः अधे शंसनमभिलायो यस्य ताडशो माकिरीशिता मा ईशिष्ट । माकिरिति छान्दस उपजनः; निपा- तान्तरं वा, यथाह गणकार: गणकार:----'यत्र माकिनकिनभ' इति । ईष्टेलेङि विकरणव्यत्ययेन च्लेरादेशः । अनुदात्ते च कुधपरे' इति संहितायां प्रकृतिभावः । यचोतस्तिङः' इति रक्षेत्यस्य दीर्घः । इत्थं प्रार्थयमानानामस्माकं न कश्चिदप्यनिष्टकृत्स्या- दित्यर्थः ॥ उपयामगृहीतोसीत्यादि पूर्ववत् ।। इति चतुर्थे चतुर्विंशोनुवाकः ·70 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ४, त्रे हिरण्यपाणिमूतये सवितारमुप॑ ह्व- ये। स चेता देवता पदम् । उप- यामगृहीतोसि दे॒वाय॑ त्वा सवि- ॥ २६ ॥ 'हिरण्यपाणिमिति हिरण्य-पाणिम् । ऊतये। सवितारम् ।. उपेति । ह्वये । सः । चेता। देवा । पदम्। उपयामगृहीत इत्युपयाम-गृही- तः। आस । देवाय । त्वा । सवित्रे ॥ २६ ॥ हिरण्यपाणिं चतुर्दश ॥ २५ ॥ 'पुनश्च सावित्रं गृह्णाति-हिरण्यपाणिमिति त्रिपदया गायत्र्या ॥ पूर्ववहिकल्प एव । हिरण्यस्य विकारः कटककेयूराङ्गुलीयादीनि आभरणानि पाण्योः यस्य स हिरण्यपाणिः । समुदायविकार- षष्ठया बहुव्रीहिर्वाचोत्तरपदलोपश्च । यहा-रसहरणशीलाः पाणयो रश्मयो यस्य । हितरमणीयपाणिर्वा । तं हिरण्यपाणि सवितार- मुपह्वये मनसा उपेत्याह्वयामि ऊतये अवनाय तर्पणाय वा । 'उतियूति' इति क्तिन उदात्तत्वम् । कः पुनस्तस्य विशेष इत्याह-स हि देवस्सविता अस्माकं पदमास्पदं स्थानमित्यर्थः कीदृशः? चेत्ता ज्ञाता, रक्षाविधानोपायज्ञः । साधुकारिणि त्रन्, व्यत्ययेनेडभावः । देवता चास्माकम् ॥ उपयामगृहीतोसीत्यादि पूर्ववत् ॥ इति चतुर्थे पञ्चविंशः.

·अनु. २६.] भभास्करभाष्योपेता 71 । सुशर्मासि सुप्रतिष्ठानो बृहदुले नम एष ते योनिर्विश्वेभ्यस्त्वा देवे- भ्यः ॥२७॥ 'सुशर्मेति सु-शर्मा । असि । सुप्रतिष्ठान इति सु-प्रतिष्ठानः । बृहत् । उक्षे। नमः। एषः। ते । योनिः । विश्वभ्यः । त्वा । देवेभ्यः ॥ २७ ॥ सुशर्मा द्वादश ॥ २६ ॥ 'सवितृपात्रेण वैश्वदेवं कलशालाति--सुशर्मेति यजुषा ॥ वैश्वदेवो गण उच्यते । सुशर्मा सुसुखः शोभनग्रहो वा त्वमास । 'सोर्मनसी' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । सुप्रतिष्ठानः शोभनं प्रति- धान प्रतिष्ठा यज्ञाख्या यस्य त्वम् । यद्वा--सुष्टु प्रतिष्ठन्ति सर्वे यागाभिनिवृत्तिद्वारेणेति सुप्रतिष्ठानः । 'मन्किन्व्याख्यान ' इत्यादिना उत्तरपदान्तोदात्तत्वमकारकादावपि भविष्यति । तस्मै तुभ्यं उक्षे सेक्से वृष्टिमुत्पादयित्रे । 'सावेकाचः' इति चतुर्थ्या उदात्तत्वम् । इदं बृहन्नमः ! 'नचुभ्याम् ' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् सोमाख्यं गृह्यते त्वदर्थं गृहीमः । यहा-सोम एवोच्यते, हे सोम सुशासीत्यादि समानम् । तादृशस्त्वं बृहन्नमः प्रभू- तमन्नं अदनीयमस्मै उक्षे वैश्वदेवाय गणाय गृह्यस इति ॥ एष ते योनिः इत्यादि व्याख्यातनायम् । 'वैश्वदेव्यो वै प्रजा वैश्वदेवः कलशः '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ इति चतुर्थे षड्रिंशः. । , ·72 तैत्तिरीयसंहिता 52 बृहस्पतिसुतस्य त इन्दो इन्द्रिया- वतः पत्नीवन्तं ग्रहं गृह्णाम्यग्नाइप- बृहस्पतिसुतस्येति वृहस्पति-सुतस्य । ते इन्दो इति । इन्द्रियावत इतीन्द्रिय-वतः । पत्नी- वन्तमिति पत्नी-वन्तम् । ग्रहम् । गृह्णामि । रः 'उपांशुपात्रेण पानीवतमाग्रयणागृहाति-बृहस्पतिसुतस्येति ॥ उत्तरया जुहोति । तत्र प्रथमा त्रिपदा गायत्री, द्वितीया द्विपदा घोडशाक्षरा स्वाहाकारान्ता स्वयं यजुः । तत्रामा३३ पत्नी- वा३ इत्युभयत्रापि 'दूराडूते च । इत्युदात्तप्लुतः, एचोप्रगृ- ह्यस्थादूराद्भूते पूर्वस्यार्धस्योत्तरस्येद्भुतौ ' इति पूर्वस्य प्लुतविकार इका- स च छन्दस्सङ्ख्याने नाहियते, उत्तरस्य पत्नीवा इत्यस्य 'मतुवसोः' इति रुत्वम्, द्वयोरपि पाठिकमामन्त्रितायुदात्त- त्वम्, द्वितीयस्यापि पूर्वस्याविद्यमानत्वात् प्लुतस्योदात्तस्यासिद्ध- त्वात् वर्ण्यमानस्वरेण निवृत्तिः । तत्र बृहस्पतिसुतस्येति प्रथमा व्याख्यायते । सोम उच्यते । इन्दो सोम ते तव बृहस्पति- सुतस्य बृहस्पतिना ब्रह्मणैव सुतस्य । यद्वा-बृहतो महतो यज्ञाख्यस्य कर्मणः पत्या पालयित्रा यजमानेन सुतस्याभिषुतस्य । 'तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् , पूर्वपदं च वनस्पत्यादि, तस्यच तत्र वृत्तिविषये बृहच्छब्द आद्युदात्तः । इन्द्रियावतः वीर्यवतः । 'मन्त्रे सोमाश्वेन्द्रियविश्वदेव्यस्य मतौ ' इति दीर्घः । तवैकदेशेन पत्नीवन्तं ग्रहं गृह्णामि । । छन्दसीरः' इति मतुपो वत्वम् ॥ सुदरायुक्तौ, ·अनु. २८.] मभास्करभाष्योपेता त्नीवा३स्सर्देवेन त्वष्टा सोम पित्र स्वाहा ॥२८॥ हरिरसि हारियोजनो हाँस्स्थाता 'अग्ना३३ । पत्नीवा३ इति पत्नी-वा३: । सजूरि- ति स-जूः । देवेन । त्वष्टा । सोमम् । पिब । स्वाहा ॥ २८॥ बृहस्पतिस्तुतस्य पञ्चदश ॥ २७ ॥ 'हरिः । आरिख । हारियोजन इति हारि- IANSAR 'ससजुषोः १ अथ द्वितीया-हे अग्ने पत्नीवन् देवेन त्वष्ट्रा सजूः समानप्रीतिः । नास्य पानेन्वयः । इति रुत्वम् । सोमं पिव । द्वौ प्रत्येकमुच्यते । स्वाहा स्वाहुतमिदं तवास्तु । 'देवा वा इतइतः पत्नी: * इत्यादि ब्राह्मणम्, * स सोमो नातिष्ठत स्त्रीभ्यो गृह्यमाण: * इत्यादि च ॥ इति चतुर्थे सप्तविंशः. . 'हारियोजनं गृह्णाति-हरिरसीति ॥ सोम एवोच्यते । हरि- रिन्द्रः स एव त्वमसीतीन्द्रात्मना सोमस्स्तूयते । यहा-हरिहर्ता अभिमतानां श्रेयसामाहर्ता त्वमसि । हारियोजनः, हरिः अश्व- विशेषः योजनो वाहनं यस्य स हरियोजनः इन्द्रः, तस्य स्वभूतः *सं. ६-५-८, 10 ·74 तैत्तिरीयसंहिता का.१.प्र.४. BA PRASTAN वर्जस्य भर्ता पृः प्रेता तस्य ते देव सोमेष्टर्यजुएस्स्तुतस्तोमस्य - स्तोक्यस्य हरिवन ग्रह गृह्णामि योजनः । हर्योः । स्थाता । वज्रस्य । भर्ता। पृश्भैः । प्रेता । तस्य । ले । देव । सोम । इष्टयंजुष इतीष्ट-यजुषः । स्तुतस्तोमस्येति स्तुत-स्तोम- स्य । शस्तोक्यस्यति शस्त-उक्थस्य । हरिवन्त- । हारियोजनः, ऐन्द्रोसीत्यर्थः । होः स्थाता, होरश्वयोः स्थाता, इन्द्ररूपत्वात् , हरिभ्यां भक्षितऋजीपरूपत्वाहा । वजस्य भर्ता धारयिता इन्द्ररूपत्वादेव । प्रश्नेः प्रेता, दृश्करन्नस्य यागसाधनद्वारेण प्रेता प्रेरयिता प्रापयिता वा । प्रीङ तर्पणे । हे सोम देव तस्य तादृशस्य ते तव इष्टयजुषः अध्वर्युभिर्यजे इष्टानि विनियुक्तानि सर्वाणि यजूंषि प्रायेण त्वत्संस्कारार्थानीति इष्टयजुष्टम् । स्तुतस्तो- मस्य उद्गातृभिश्च स्तुतास्स्तोमाः स्तोत्राणि त्वदर्थमिति स्तुतस्तोमत्वम् । शस्तोस्थस्य होतृभिश्शस्तान्युक्थानि शस्त्राणि त्वदर्थमिति शस्तो- क्थत्वम् । यद्वेन्द्ररूपत्वात्सर्वमुपपद्यते । तस्य तव विशेष*- संस्कारसंस्कृतस्य हरिवन्तं हरिमन्तं ग्रहं गृह्णामि, ग्रहं गृह्णामि, आग्रयण- स्थालीगतस्य सर्वस्या गृह्यमाणत्वात् । तस्येत्यन्त्यात् स्येत्यादेः ?] कर्मणि षष्ठ्यन्तत्वात्तादृशं हरिवन्तं इन्द्रवन्तं ग्रहं गृह्णामीति । छन्दसीरः' इति मतुपो वत्वम् ।। *ग-होमशेष. *क-सर्वस्य ग्रहस्य.

·अनु. २८.] भभास्करभाष्योपेता 75 हरीस्स्थ हॉर्धानास्तहलोमा इ- न्द्रीय स्वाहा ॥ २९ ॥ मिति हरि-वन्तन्न । अहम् । गृढामि ! हरीः । स्थ । हर्योः । धानाः । सहसोमा इति सह- सोमाः। इन्द्राय । स्वाहा ॥ २९ ॥ हरिष्षडिशतिः ॥ २८॥ धानाभिश्श्रीणाति-हरीः स्थति ॥ हरिभ्यां तहानिन्द्रो लक्ष्यते। ततस्तादृशेन्द्रात्मत्या धानास्स्तूयन्ते । तत इन्द्रप्रियतया इन्द्रा- भेदेन स्तुतिः । यद्वा-अश्वात्मतया धानास्स्तूयन्ते । इन्द्रार्थं हे धानाः हरीः स्थ । किञ्च-होरश्वयोर्धानास्थ हरिवत इन्द्र- स्येति भावः । — इन्द्रो वृत्रमहन् तस्य शीर्षकपालमुदौन्जत् । इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ "जुहोति-सहसोमाः सोमेन सहिताः । 'वोपसर्जनस्य' इति पाक्षिकत्वात्सभावाभावः । हे धाना ईदृश्यो यूयमिन्द्राय स्वाह स्वाहुतास्थ ॥ इति चतुर्थेष्टविंशोनुवाकः Munaane *ग-दृशेन्द्रायत्त. क-इन्द्रपीतस्येति.

·76 तैत्तिरीयसहिता का.१.प्र. अम आयूष पवस आ सुवोर्ज- मिषं च नः। आरे बांधस्व दुच्छुना- म् । उपयानगृहीतोस्य॒ग्नये त्वा तेजस्वत एष ते योनिमये त्वा तेजस्वते ॥ ३० ॥ 'अग्ने । आयूष पवसे । एति । सुव। ऊर्जन । इषम् । च । नः । आरे । बाथस्व । दुच्छुनाम् । उपयामगृहीत इत्युंपयाम-गृहीतः। असि । अग्नये । त्वा । तेजस्वते । एषः । ते। योनिः । अग्नये । त्वा । तेजस्वते अम आयूपि त्रयोविशतिः ॥ २९ ॥ म. 'अथातिग्राह्याणामाग्नेयं गृह्णाति-अन्न आयूंपोति गायत्र्या ॥ व्याख्याता चेयम् त्वमग्ने रुद्रः * इत्यत्र । 'देवा वा इन्द्रियं वीर्य व्यभजन्त ततो यदत्यशिष्यत + इत्यादि ब्राह्म- अप्यनिष्टोमे ग्रहीतव्याः - इत्यादि च । हे अग्ने आयूंषि पवस्व ऊर्ज रसं इषमन्नं च नः अस्मभ्यमासुव आनथ इच्छुनां दौर्गत्यं चास्माकमारे दूरे बाधस्वेति ।। -ग्रहणसादनमन्त्रौ गतौ ॥ इति चतुर्थे एकोनत्रिशोनुवाकः. *सं. १-३-१४ स, ६-६-८.

·अनु. ३०.] भभास्करभाष्योपैता 77 उत्तिष्ठन्नोजसा सह पीत्वा शिप्रे- अवेपयः। सोममिन्द्र चमू सुतम्। उपयामगृहीतोसीन्द्राय त्वौजस्वत एष ते योनिरिन्द्राय त्वौजस्व- ते॥३१॥ 'उत्तिष्ठन्नित्युत्-तिष्ठन् । ओजसा । सह । पीत्वा । शिप्रे इति । अवेपयः । सोमम् । इन्द्र । चमू इति । सुतम् । उपयामगृहीत इत्युपयाम- गृहीतः । अति । इन्द्राय । त्वा । ओजस्वते । एषः। ते । योनिः । इन्द्राय । त्वा । ओज- स्वते ॥ ३१ ॥ उत्तिष्ठन्नेकवि शतिः ॥ ३० ॥ अथैन्द्रं गृह्णाति-उत्तिष्ठन्निति गायत्रया ॥ हे इन्द्र सुतम- भिषुतं सोमं पीत्वा ओजसा बलेन महता सह उत्तिष्ठन् शिप्रे हनू । कीदृग्भूते ? चमू अदनकरणभूते अवेपयः वेपय आचूषणि- कान्तां तृप्ति जनयन हनुयुगळं चालय । चमु छमु अदने, औणा- दिक उप्रत्ययः॥ 2-ग्रहणसादने व्याख्याते ॥ इति चतुर्थे त्रिंशोनुवाकः. itraa ·78 तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.४. Hindi *तरणिविश्वदर्शतो ज्योतिष्कृर्दसि सूर्य । विश्वमा भासि रोचनम् । तरणिः । विश्वदऋशत इति विश्व-दर- शतः। ज्योतिष्कृदिति ज्योतिः-कृत् । आसि । सूर्य । विश्वम् । एति । भासि । रोचनम् । अथ सौर्य गृह्णाति-तरणिरिति गायत्रया । केचिदाहुरेकत्रिं- शोयमनुवाकोस्मिन्प्रदेशेध्येतव्य इति । अन्ये तु यथाम्नातेनैव सौर्यो- तिग्राह्यो गृह्यते, नावश्यकमत्राध्ययनमित्याहुः ॥ तरणिः क्षिप्रगामी पापानां तारयिता वा । तरतेरनिप्रत्ययः । विश्वदर्शतः विश्वं दर्शयितव्यं यस्य सः विश्वदर्शतः । दृशेरौणादिकोतच्प्रत्ययः, बहुव्रीहौ विश्वं संज्ञायाम्' इति विश्वशब्दस्यान्तोदात्तत्वम् । यहा-विश्वस्य दर्शयिता विश्वदर्शतः । व्यत्ययेन पूर्वपदान्तोदात्त- त्वम् । ज्योतिष्कृत् ज्योतिषः प्रकाशस्य कर्ता उत्पादयिता। यहा-ज्योतिषां ग्रहनक्षत्रादीनां कर्ता उद्भावयिता, त्वदधीनप्रका- शत्वात्तेषाम् । यथाहुः- सूर्याभिमुखानि दीप्यन्ते ' इति । हे सूर्य ईशस्त्वमसि सत्वं विश्वं रोचनं प्रकाशक ग्रहनक्षत्रादिकं सुषुम्नाख्येन रश्मिनानुप्रविश्य आभासि दृश्यसे लोकेन, तानि वा प्रकाशयसि, तस्मादुच्यते ज्योतिष्कृदसि ' इति ॥ 2-*ग्रहणसादने गते । न त्वाम्नातमित्युक्तम् ॥ (इति चतुर्थे एकत्रिंशः.) *आदावैवंचिहिता अनुवाकाष्पडप्यत्रानान्नाता इति भट्टभास्करमित्रैरुच्यते । तथाप्येतेषु प्रथमोनुवाकः प्रदर्शनार्थमेवात्र व्याख्यातः ॥

·अनु. ३३. भट्टभास्करभाष्योपेता 79 २१ MERICAN Samme उपयामगृहीतोस सूर्यांय त्वा भ्रा- जैस्वत एष ते योनिस्सूर्याय त्वा भ्राजस्वते ॥ ३२ ॥ *आ प्यायस्व मदिन्तम सोम विश्वा- भिरूतिभिः । भवा नस्तप्रथस्त- मः॥ ३३ ॥ ईयुष्टे ये पूर्वतरामपश्यन्व्युच्छन्ती- उपयामगृहीत इत्युपयाम-गृहीतः। आस । सूर्याय । त्वा । भ्राज॑स्वते। एषः । ते । योनिः । सूर्याय । त्वा । भ्राजस्वते ॥ ३२ ॥ तरणिविशतिः (॥ ३१ ॥ एति । प्यायस्व । मदिन्तम । सोमं । विश्वाभिः । ऊतिभिरित्यूति-भः । भवं । नः । सप्रथस्तम इति सप्रर्थ:-तमः ॥ ३३ ॥ आ प्यायस्व नव (॥ ३२ ॥) ईयुः । ते । ये । पूर्वतरामिति पूर्व-तराम् । अपश्यन् । व्युच्छन्तीमिति वि-उच्छन्तीम् । FARMINAR *आदावेवंचिह्निता अनुवाकाष्पडप्यत्रानान्नाता इति भभास्करमित्रैरुच्यते ·80 तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.४. । मुषसं मांसः । अस्माभिरू नु प्रतिचक्ष्याभूदो ते यन्ति ये अप- रीषु पश्यान् ॥ ३४ ॥ *ज्योतिष्मती त्वा सादयामि ज्योति- कृत त्वा सादयामि ज्योतिर्विदै त्वा सादयामि भास्वतीं त्वा सादयामि ज्वलन्तीं त्वा सादयामि मल्लला- उषसम् । मत्यांसः । अस्माभिः । ऊ । नु । प्रति- चक्ष्येति प्रति-चक्ष्या । अभूत् । ओ इति । ते। यन्ति । ये । अपरीहा॑ । पश्यान् ॥ ३४ ॥ ईयुरेकान विशतिः (॥ ३३॥) ज्योतिष्मतीम् । त्वा । सादयामि । ज्योति- प्कृतमिति ज्योतिः-कृतम् । त्वा । सादयामि ज्योतिर्विदमिति ज्योतिः-विदम् । त्वा । साद- यामि । भास्वतीम् । त्वा । सादयामि । ज्वलं- न्तीम् । त्वा । सादयामि । मल्मलाभवन्तीमिति मल्मला-भवन्तीम् । त्वा । सादयामि । दीप्य- *आदावेवंचिह्निता अनुवाकापडप्यत्रानाम्नाता इति भट्टभास्करमित्रैरुच्यते ।

·भट्टभास्करभाष्योपता 81 अनु. ३५.] CENUARWA भवन्तीं त्वा सादयामि दीप्यमानां त्वासादयानि रोचमानां त्वा साद- यान्यजनां त्वा सादयामि अहज्ज्यो- तिष वा सादयामि बोधयन्ती त्वा सादयामि जायती या साड्या- नि॥ ३५ ॥ #সুশ শ্রাহ বাহ! আহাহাহ হাহ হাহ হাহা मानाम् । त्वा ! साड्यासि । शेचमानाम् । त्वा । लाइयालि। अजनाम् । त्वा । सादयामि। वृहज्ज्योतिषानिति बृहत-ज्योतिषम् ! त्वा । सादयामि । बोधयन्तीन् । त्वा । सादयामि । जाप्रतीज् । त्वा । लादयासि ।। ३५ ।। ज्योतिष्मती पट्ट्रि शत् (॥ ३४॥ प्रयासायेति प्र-यासाय । स्वाहाँ । आयासा- येत्यां-यासार्य । स्वाहाँ । वियालायोति वि-या- ब *आदावेवंचिहिता अनुवाकाष डप्यत्रानानाता इति भभास्करमित्रैरुच्यते ।

·82 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ४. B4 ' द्यासाय स्वाहावयासाय स्वाहा शुचे स्वाहा शोकाय स्वाहाँ तप्य- वै स्वाहा तपते स्वाहा ब्रह्महत्यायै स्वाहा लवस्मै स्वाहा ॥ ३६॥ *चित्त५ सन्तानेन भुवं युक्ता रुद्रं त- निन्ना पशुपतिडू स्थूलहत्येनाग्नि सायं । स्वाहा । संयारसायोति सं-यासायं । स्वाहा। उद्यासायेत्युत्-यासायं ! स्वाहा । अवयालायेत्य- व-यासायं । स्वाहा । शुचे । स्वाहा । झोकाय। स्वाहा । तप्यत्वै । स्वाहा । तपते । स्वाहा । ब्रह्महत्याया इति ब्रह्म-हत्यायै । स्वाहा । सर्वस्मै। स्वाहा ।। ३६ ॥ प्रयासाय चतुर्विशतिः (॥ ३५ ॥) चित्तम् । सन्तानेनेति सं-तानेन । अवम् । यक्ता । रुद्रम् । तनिम्ना । पशुपतिमिति पशु- पतिम् । स्थूलहृदयेनेत स्थूल-हृदयेन । अग्निम्। हृदयेन । रुद्रम् । लोहितेन । शर्वम् । मतस्ना- SUBSC *आदावेवंचिह्निता अनुवाकाषडप्यत्रानाम्नाता इति भट्टभास्करामित्रैरुच्यते ।

·अनु. ३७.] भभास्करभाष्योपता 83 हृदयेन रुद्रं लोहितेन शर्दै मतना- भ्यां महादेवमन्तःपार्थेनौषिष्ठहन शिजननिकोश्याभ्याम् ॥ ३७ ॥ লা নিভ ম া ন গত हरी। अर्वाचीनः सुते मनोभावा भ्याम् । महादेवमिति महादेवम् । अन्तःपाखें- नेत्यन्तः-पार्थेन । ओशिष्टहनमित्यौषिष्ट हनम् । शिङ्गीनिकोश्याम्यामिति शिङ्गने-निकोश्याभ्या- म्॥ चिनष्टादश (३६ ॥ 'एति । तिष्ट । वृहनिति अन-इन् । स्थम् । युक्ता । ते । ब्रह्मणा । हरी इति । अर्वाचीनम् । स्विति। । मनः । प्राया । कृणोतु वाना। घोडशिन गृह्णाति--आतिछेत्यनुष्टुमा ।। हे वृत्रहन्- रथमातिष्ठ। यस्मात्ते तव स्वभूतौ हरी अन्यों ब्रह्मणा मन्त्रेण युक्ता युक्तौ। सुषां सुलुक' इत्याकारः । तस्माद्रथमातिष्ठति । किञ्च ते तव मनः अर्वाचीनं अस्मद्यज्ञाभिमुखं प्रावा अभिषवाश्मा सुक- णोतु सुष्टु करोतु वनुना वचनीयेन श्रवणीयेनाभिषवशब्देन ॥

·84 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. कृणोतु वमुना । उपयामगृहीतो- सीन्द्रीय त्या पोडशिन एष से योनिरिन्द्राय त्या पोशिने ॥३॥ इन्द्रमिधरी बलतोप्रतिवृष्टशवन- 'उपयामगृहीत इत्युपयाम-गृहीतः । असि इन्द्राय । त्वा । पोडशिने । एषः । ते। योनिः इन्द्राय । त्वा । पोडशिने ॥ ३८ आ तिष्ठ पद्धि शतिः (१३७१) ३॥३२॥ 'इन्द्रम् । इत् । हरी इति वदतः । अप्रतिवृष्ट- - 2-ग्रहणसादने व्याख्याते । पोडशिनः षोडशेन स्तोत्रेण शस्त्रेण 'च तहानिन्द्रप्षोडशी । प्रजापतिर्देवभ्यो यज्ञान्व्यादिशत्स रिरिचानोमन्यत स यज्ञानां षोडशवा '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ इति चतुर्थे एकत्रिंशोनुवाकः. - 'तस्मिन्नेव माध्यंदिनसक्ने गृह्णाति--इन्द्रमित्यनुछुभा ॥ ' सवने सवनेभि गृह्णाति' इत्यादि ब्राह्मणम् । इन्द्रमित् इन्द्रमेव अप्रति- धृष्टशवसं केनाप्यप्रधर्षितबलम् । हरी अश्वौ यज्ञमुपवहतः यज्ञस्य *सं. ६-६-११० ·HARoyamire अनु. (३८) ३२.] भट्टभास्करभाष्योपेता 85 . मृषीणां च स्तुतीरुप यज्ञं च मानुषा- णाम् । उपयामगृहीतोसीन्द्राय त्वा पोडशिन एष ते योनिरिन्द्राय त्वा पोडशिने ॥ ३९॥ शवलमित्यप्रतिवृष्ट-शवलन् । ऋषीणाम् । च । स्तुतीः । उपोति । यज्ञछ । च । मानुषाणाम् । उपपामगृहीत इत्युपयाम-गृहीतः । अति । इन्द्राय । त्वा । मोडशिने । एषः । ते । योनिः। इन्द्राय । त्वा । पोडशिने ॥ ३९ ॥ इन्द्रमित्नयोंदिशतिः (॥३८॥) ॥३२॥ । समीपं प्रापयतः ऋषीणां मनुष्याणां च स्तुतीः स्तोत्राणि उपवहतः यत्र यत्र ते स्तुवन्ति तत्र सर्वत्र प्रापयतः । यहा- इन्द्रं हरी अश्वौ यज्ञ प्रापयतः ऋषीणां च मनुष्याणां च स्तुतय इन्द्रमेव यज्ञसमीपं प्रापयन्ति, यथासौ यज्ञसमीपमागच्छति तथा ते अमुं स्तुवन्तीत्यर्थः व्यत्ययेन प्रथमास्थाने द्वितीया । मनोजोतो' इति मनुशब्दादञ् पुगागमश्च ।। ग्रहणसादने गते ॥ इति चतुर्थे द्वात्रिंशोनुवाकः.

·No text on this page.

·86 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ४. अनु. (४०) ३४.] भभास्करभाष्योपेता 87 सर्वस्य प्रतिशीवरी भूमिस्त्वोपस्थ आर्धित । स्योनास्मै सुषदा भव यच्छस्मैि शर्म सप्रथाः । उपया- 'सर्वस्य । प्रतिझीवरीति प्रति-शीवरी । भू- मिः । त्वा । उपस्थ इत्युप-स्थे । एति । अधित। स्योना । अस्मै । सुषदेति सु-सदा । भव । यच्छ । अस्मै । सप्रथा इति स-प्राः । । । । शर्म MAIN असावि सोम इन्द्र ते शविष्ठ धृ- ष्णवा गहि । आ त्वा पृणक्तिन्द्रि- य५ रजस्सूर्य न रश्मिभिः। उपया- मगृहीतोसीन्द्राय त्वा षोडशिन एष ते योनिरिन्द्राय त्वा षोडशिने॥४०॥ 'असावि । सोमः । इन्द्र । ते । शविष्ठ धृष्णो । एति । गहि । एति । त्वा । पृणक्तु । इन्द्रियम् । रजः । सूर्यम् । न । रश्मिभिरिति रश्मि-जः । उपयामगृहीत इत्युपयाम-गृहीतः। असि । इन्द्राय । त्वा । षोडशिने । एषः । ते।- योनिः । इन्द्राय । त्वा । षोडशिने ॥ ४० ॥ असावि सप्तविशतिः : (॥३९॥) ॥३३॥ 'तस्मिन्नेव तृतीयसवने गृह्णाति-असावीत्यनुष्टुभा ॥ हे इन्द्र शविष्ठ बलवत्तम । शवस्वच्छब्दादिष्ठनि 'विन्मतो क्' इति मतुपो लुक् , 'टेः' इति टिलोपः । हे धृष्णो शत्रूणां धर्षयितः । त्रसिगृधिधृषिक्षिपेः नुः' इति प्रत्ययः । आगहि आगच्छ अस्मद्यज्ञम् । गमेश्शपो लुक् । कस्मादेवमुच्यस इति चेत् ? त्वदर्थमयं सोमोऽसावि अभिषुतस्तस्मादागच्छेति । किञ्च-इन्द्रियं वीर्य सोमपानेन च प्रभूततां गतं त्वामाष्टणक्तु आपूरयतु । सूर्यमिव रज उदकं यथा रश्मिभिरिभूतैः सूर्यमापूरयति ॥ 2-ग्रहणसादने समाने ॥ इति चतुर्थे त्रयस्त्रिंशोनुवाकः १ , अतः परं षोडशिग्रहणमन्त्राः पूर्वैस्सह विकल्प्यन्ते । तत्र प्रथमा-सर्वस्येत्यनुष्टुप् ॥ सर्वस्य भूतजातस्य प्रतिशीवरी प्रत्येकं- सुखेन शयनाधिकरणभूता । शेतेरौणादिके वरच्युत्तरपदाचुदा- त्तत्वम् । यहा- शयानस्य सर्वभूतजातस्य प्रतिशयनं प्रतिमुखं शयनं बालस्य जननीव करोतीति प्रतिशीवरी । अन्येभ्योपि दृश्यते' इति क्वनिप् , वरच' इति डोओफौ। हे इन्द्र ईदृशी भूमिस्त्वामुपस्थे आधित आदधातु स्थापयतु । हे भूमे या त्वमसि अस्मै इन्द्राय य नाय वा स्योना सुखा सुषदा मुखासनभूता च भव । किञ्च- मै शर्म शरणं सुखं वा यच्छ देहि । सप्रथाः सर्वत्र प्रथिता । प। छान्दसस्सर्वस्य सभावः । प्रथया सहितेति वा । बहुव्राही छिन्दसि बहुलम् ' इत्युत्त- रपदाचुदात्तत्वम् ॥

·86 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. असावि सोम इन्द्र ते शविष्ठ धृ- ष्णवा गहि । आ त्वा पृणक्तिन्द्रि- य५ रजस्सूर्य न रश्मिभिः। उपया- मगृहीतोसीन्द्रीय त्वा षोडशिन एष ते योनिरिन्द्राय त्वा षोडशिने॥४०॥ 'असावि । सोमः । इन्द्र । ते । शविष्ठ धृष्णो । एति । गहि । एति । त्वा । पृणक्तु इन्द्रियम् । रजः । सूर्यम् । न । रश्मिभिरिति रश्मिभिः । उपयामगृहीत इत्युपयाम-गृहीतः। असि । इन्द्राय । त्वा । षोडशिने । एषः । ते। योनिः । इन्द्रीय । त्वा । षोडशिने ॥ ४० ॥ असावि सप्तविशतिः (॥३९॥) ॥३३॥ 'तस्मिन्नेव तृतीयसवने गृह्णाति-असावीत्यनुष्टुभा ॥ हे इन्द्र शविष्ठ बलवत्तम । शवस्वच्छब्दादिष्ठनि 'विन्मतोलृक् ' इति मतुपो लुक् , 'टेः' इति टिलोपः । हे वृष्णो शत्रूणां वर्षयितः । त्रसिगृधिधृषिक्षिपेः नुः' इति कुप्रत्ययः । आगहि आगच्छ अस्मद्यज्ञम् । गमेश्शपो लुक् । कस्मादेवमुच्यस इति चेत् ? त्वदर्थमयं सोमोऽसावि अभिषुतस्तस्मादागच्छेति । किञ्च---इन्द्रियं वीर्य सोमपानेन च प्रभूततां गतं त्वामाष्टणक्तु आपूरयतु । सूर्यमिव रज उदकं यथा रश्मिभिरिभूतैः सूर्यमापूरयति ॥ 2-ग्रहणसादने समाने ॥ इति चतुर्थे त्रयस्त्रिंशोनुवाकः. - ·अनु. (४०) ३४.] भट्ठभास्करभाष्योपता 87 DEBARDINAR सर्वस्य प्रतिशीवरी भूमिस्त्वोपस्थ आधित । स्योनास्मै सुषदा भव यच्छस्मैि शम सप्राः । उपया- 'सर्वस्य । प्रतिशीवरीति प्रति-शीवरी । भू- । त्वा । उपस्थ इत्युप-स्थे । एति । अधित। स्योना । अस्मै । सुषदेति सु-सदा । भव । यच्छे अस्मै । लप्रथा इति स-प्रथाः । । शर्म STOMEANIN 'अतः परं षोडशिग्रहणमन्त्राः पूर्वैस्सह विकल्प्यन्ते । तत्र प्रथमा-सर्वस्येत्यनुष्टुप् ॥ सर्वस्य भूतजातस्य प्रतिशीवरी प्रत्येक- सुखेन शयनाधिकरणभूता । शेतेरौणादिके वरच्युत्तरपदाधुदा- त्तत्वम् । यद्वा-शयानस्य सर्वभूतजातस्य प्रतिशयनं प्रतिमुखं शयनं बालस्य जननीव करोतीति प्रतिशीवरी । अन्येभ्योपि दृश्यते' इति क्वनि , वनोरच ' इति ङीओफौ। बेफो। हे इन्द्र ईदृशी भूमिस्त्वामुपस्थे आधित आदधातु स्थापयतु । हे भूमे या त्वमसि अस्मै इन्द्राय यजमानाय वा स्योना सुखा सुषदा सुखासनभूता च भव । किञ्च-अस्मै शर्म शरणं सुखं वा यच्छ देहि । सप्रथाः सर्वत्र प्रथिता विस्तीर्णा ! छान्दसस्सर्वस्य सभावः । प्रथया सहितेति वा । बहुब्रहिौ 'परादिश्छन्दसि बहुलम् ' इत्युत्त- रपदाचुदात्तत्वम् ॥

·帶著 ·88 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ४. अनु. (४२) ३६.] भभास्करभाष्योपेता 89 HYPNP ANI hchi मगृहीतोसीन्द्राय त्वा षोडशिन एष इन्तु पाप्मान गोऽस्मान्दृष्टि । उप- ते योनिरिन्द्रीय त्वा षोडशिने॥११॥ यामगृहीतोसीन्द्राय वा पोझिशन महा५ इन्द्रो वर्जवाहुष्योडशी शर्म एष ते योनिरिन्द्राय त्वा जोड़- यच्छतु । स्वस्ति नो मघवा करोतु शिने ॥ ४२ ॥ सजोषा इन्द्र लागणो मरुद्भिस्लोग- 'उपयामगृहीत इत्युपयास-गृहीतः । असि इन्द्राय । त्वा । षोडशिने । एषः । ले । योनिः। यः । अस्मान् । बेटि । उपयामगृहीत इत्युपया- इन्द्राय । त्वा । षोडशिने ॥ ४ ॥ मा-गृहीतः ! अति । इन्द्राय । त्या । पोडशिने । "तुषः । ते ! योनिः । इन्द्रायः । त्वा । षोड़- 'महान् ! इन्द्रः । वर्जवाहुरिति बजे-बाहुः । शिने ॥ १२ ॥ षोडशी । शर्म । यच्छतु । स्वस्ति । नः।- सर्वस्य महान्शाहि शतिष्णाडि मघवेति मघ-वा । करोतु । हन्तु । पाप्मानम् । शतिः (1801831) ॥३४॥३५॥ 2-ग्रहणसादने उक्ते ॥ 'तुजोर इति ह-जोषाः । इन्न । सर्गण इति चतुर्थे चतुस्त्रिंशोनुवाकः ग्रहणसादने स्पष्टे ॥ इति चतुर्षे पञ्चविंशोनुवाकः 'महा५ इन्द्र इत्यादि । इयमप्यनुष्टुप् ॥ महत्त्वादिगुणविशिष्ट इन्द्रः अस्मभ्यं शर्म सुखं यच्छतु ददातु । स्वस्ति अविनाश चास्माकं करोतु । हन्तु चास्माकं पाप्मानं 'सजोषा इत्यादि त्रिष्टुप् ॥ है इन्द्र सगणः सर्वैर्गणैस्सहितः योस्मान्द्वेष्टि तं च हन्तु । यद्वा-योस्मान्द्वेष्टि तं पाप्मानं मरुद्भिस्सजोषाः समानप्रीतिः । पूर्ववदुत्तरपदायुदात्तत्वम् । हे इन्द्र वृत्रहन वृत्रहन्तः शूर महावल विद्वान् स्वमधिकारं जानन्, SETIMES पापम् । 12 ·तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.४. - पिन नहर विद्वान जहि शत्रु- रए मुर्गा नुबुल्लाथाभयं काहि वि वृत्तो । उपपामगृहोतोसीन्द्रीय त्वाइ पोशिल हुन ते योनिरिन्द्रीय वापोडक्षिते ॥ १३ ॥ इति गुणाः । सुरुनिशित 'रुलू-भिः । सोम- म् । पिन । उनिस पुत्र-तन् । शूर । विद्वान् । जहि । शान् ! अपेलि । मृधः । नुदस्व । अर्थ । अभयम् । कृणुति । विश्वतः नः । उपयामगृहीत इत्युश्याम-सीतः ! आले । इन्द्राय । त्वा । घोडशिने । एषः । से। योनिः । इन्द्राय । त्वा । पोडाशने ॥ १३॥ सजोलि शत् (॥४२॥) ॥३६॥ सर्वविशेषज्ञानदक्षो वा । ईशस्त्वं सोमं पिव। पीत्वा चास्म- दीयान् शत्रून् जहि नाशय । सृधश्च सामान् कर्तुकामानप- नुदस्व । अथानन्तरमस्मभ्यं विश्वतत्सर्वतोप्यभयं कृणुहि कुरु । उतश्च प्रत्ययाच्छन्दो वा वचनम्' इति हिलोपाभावः शनित्यस्य संहितायां दीर्घाटि समानपादे' इति रुत्वम् , पूर्वददनुनासिकत्यन् ॥ ग्रहणसादने प्रसिद्धे ॥ इति चतुर्थे पष्ट्शिोनुवाकः. - CHANN ·अनु.(४३) ३७.] भभास्करमाधोपेता 91 उदुत्य जातवेदस देववहन्ति केतवः। दृशे विश्र्वाय सूर्यम् । चित्र देवा- नामुईगानीकं चक्षुनिस्ट इ- 'उदिति ।। त्यम् जातवेदसमिति बाल- वेदसम् । देवम् । बन्ति । केतवः । हो । विश्वाय । सूर्यम् । चिनम् । देवानाम् । उविति । ওসালু। লালু। এঃ মিংথ আতাত্ব । अथ दाक्षिणं काण्ड सौम्यमेव तत्र सौरीभ्याख्या गार्हपत्ये जुहोति-उकुत्यानिति । अथामा गायत्री त्रिष्टुप् ॥ तत्र प्रथमा--" उदायुषा व्याख्याता। त्यं ते इमं देवं जातवेदलं जातंत्रज्ञ जातानां वेदितार केतकी रश्मय उद्वहन्ति उर्व वहलित उरो प्र विचार विधार्थ, विश्वो लोको यथैल पश्यदिति है ‘सुवर्माय वा एतानि लोका- य हूयन्ते यदाक्षिणानि इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ अथ द्वितीया--चित्रं चायनीयं देवानाननीक सातरूपम्म.. ण्डलम् । यहा-देवानां मीनां अनीकं मुखं समुदायस्थानी वा । मित्रादीनां देवानामपि चनुस्थानी पे हि तेन प्रका- शितं पश्यन्ति यहा--मित्रत्वादिपमानितुत्वाच्चतुरित्युप- चर्यते । उपलक्षणं चैतत् , स्वेदेवतापदलानहेतुत्वात् । भवति मण्डलोपासन मिति । ईडशमण्डलमुद्गात् उदेति । छान्दmy thi क.--स्थानीय म.--मण्डलोपधान.

·92 तैत्तिरीयसहिता का.१. प्र.४. WHEER णस्याग्नेः । आ मा द्यावापृथिवी अन्तरिक्ष सूर्य आत्मा जगतस्त- स्थुषश्च । अग्रे नये सुपथा राये अस्मान् विश्वानि देव इयुनानि अग्नेः। एति । अप्राः । द्यावापृथिवी इति यावा- पृथिवी । अन्तरिक्षम् । सूर्यः । आत्ला ! जर्गतः। तस्थुषः । च । अमे । लयं । सुपति' जु-पथा। राये। अस्मान् । विश्वानि । वेद । युनानि । विद्वान् । सुयोधि । अस्मत् । जुहुराणम् । एनः । त म स सो लुङ्, ‘मातिस्था' इति सिची लुक् । यदा ईदृशम्म ण्डलमुदेति तदा तन्मण्डलान्तर्गतो भगवान सूर्यः जगतो जङ्ग मस्य तस्थुषः स्थावरस्य च विश्वस्यात्मा द्यावाष्टथिवी द्यावा- पृथिव्यौ अन्तरिक्षं च रश्मिभिरामाः आपूरयति । मा पूरणे पुरुषव्यत्वयः, अदादित्वाच्छपो लुक् । दोश्च पृथिवी च द्यावा- पृथिव्यौ । 'दिवो द्यावा' इति द्यावादशः, इति पूर्वसवर्णदीर्वः, 'देवताइन्ढे च इति पूर्वोत्तरयोर्चुग- पत्प्रकृतिस्वरत्वम् , पृथिवीशब्दो डीपन्तोन्तोदात्तः । ईदृशो भगवाननेन होमेनास्माकमभिमतं साधयत्विति ॥ आग्नीघोचे जुहोति---अग्ने नयेति त्रिष्टुभा ॥ व्याख्याता चेयं 'उभावान ' *इत्यत्र । हे अग्रे शोभनेन मार्गेण अस्मान- वा छन्दसि नि म *सं.-१-१-१४ ·भट्टभास्करभाष्योपेता 93 अनु.(४३) ३७] विद्वान् । युयोध्यस्मजुहुराणमेनो भूयिष्ठां ते नम॑उक्तिं विधेम । दिवं गच्छ सुर्वः पत रूपेण ॥४४॥ वो रूपमभ्यैनि वयंला वयः । GARATARIES भूयिष्ठान । ते। नर्मउक्तिमिति नमः-उक्तिम् । विधेम । 'दिवन् । गच्छ । सुवः । पतः । रूपे- of ॥ ४४ ॥ दः । रूपन् । अभि । एति। विद्वान অ দুল है देव विश्वानि क्युनानि ज्ञानोपायभूतानि किच--जुहुराणं कुटिलल्वभावं चैनः पापमस्मत्तो युयोधि थकुरु । व्यं च ते भूयिष्ठां नमउत्ति विधेमेति ।। 'हिरण्यं हुत्वोलाति---दिवमित्येकपदया गायत्र्या ॥ हे हिर- ण्य दिवं गच्छ, दीप्ति वा प्राप्नुहि । ततस्सुवरादित्यं पत PARMANENan "दक्षिणा अभ्येति-रूपेणोति प्रथमया चतुर्दशाक्षरया ॥ ' अभ्यः सि वयसा वयः इति द्वितीयः पादः हे दक्षिणाः व- युप्माकं रूपं मदीयेन रूपेण अभ्यमि आभिमुख्येन मर्यादया च ऐमि प्राप्नोमि । किञ्च-मदीयेन वयसा युप्मदीयं वय अभ्यैमीत्येव । गमनं वा क्यः । मदीयेन गमनेन युप्मदीयं गमनमभ्यैमि, युष्माभिस्तुल्यरूपस्तुल्यगतिश्च भूयासमिति ॥

·94 तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.४. लुथो वो विश्ववेदा वि जतु वर्षिष्ठे अधि नाके । एतने अने राध ऐति एमि । वयसा । वः । 'तुथः । वः । विश्ववेदा इति विश्व-वेदाः । बीति । भजतु । वऋषिष्ठे। अधीति । नाके । एतत् ।। अग्ने । राधः। एति । एति । लोलच्युमिति सोनं-च्युतम् । 'दक्षिणा विमजाततुथी व इति यजुपा ॥ तुथी नामानिः, विश्ववेदाः विश्वस्य विभागादवेदिता । पूर्ववेदसुन, पूर्वपदप्रकृति स्वरत्वं च । स एव : युप्मान्विमजतु । वर्विट वृद्धतमे नाके सुखैकरूपे स्थाने यथा स्वत्यर्थस्तथा दो विभजतु । यहा- वर्षिष्ठे नाकात्मन्यत्र स्थानः स एवागत्या वो विभजत्विति ।। aurtunemplate त म नि CAS शि 'सदोऽभ्येति---एतते अग्ने इति मध्येज्योतिषा जगत्या । 'तन्मित्रस्य पथा नय' इति द्वितीयः पादः । धिष्णियैरग्निभि- रनिमत् सदोमिशब्दनीच्यते । मत्वर्थीयो लुप्यते । ते इति कर्मणस्सम्प्रदानत्वाच्चतुर्थ्यर्थे षष्ठी अने सदः एतदक्षि गालक्षणं राधः धनं त्वामेति त्वत्समाएं प्राप्नोति ऋत्विग्न्यो दातुम् । सोमच्युतं सोमेन च्यावित सोमेन राज्ञा स्वयमानीतम् । तृतिया कर्मणि' इति पुर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । यदा-सोमयागार्थ च्युतं च्यवनं अङ्गत्वेनानुप्रवेशो यस्य, सोमयागद्रव्यमध्याहा दक्षिणार्थं च्युतिर्यस्य तत्सोमच्युतम् । तद्राधः मित्रस्यादित्यस्य पथा मार्गेण नय येन मार्गेण पदार्थ मित्रो नयति तेन नय प्रकाशयेत्यर्थः । म या य ·अनु. (४३) ३७.] भट्टभास्करभाष्योपेता 95 सोमच्युतं तन्मित्रस्य पुथा नयतस्य पुथा प्रेत चन्द्रदक्षिणा पज्ञस्य था सुविता मन्तिीबाह्मणध राध्या- तत् । मिन्नस्य । पथा। नय । तस्य । पथा। प्रति । इत ! चन्द्रदक्षिणा इलि चन्द्र-दक्षिणाः। यज्ञस्य । पथा। तुविता ! नयन्तीः । ब्राह्मणम्। कश्चिदाह-सोमयागेन ह्यस्य अच्युतं शूधनम्, तदिदानी दक्षिणार्थं सदस्यान नेतव्यम् । तदुच्यते-हे सदः सोमयागार्थ च्युतं च्यावनं अङ्गत्वेनानुप्रवेशो यस्य तत् सोपच्युतं त्वमेव मित्रस्य पथा नयेति । उदात्तनिवृत्तिस्वरेण पथस्तृतीयाया उदात्तत्वम् । अधुना दक्षिणा आह-रतस्य पथा प्रेत गच्छत् । यज्ञल्याङ्गमावं प्रतिपद्यमानास्सदः प्रति गच्छत । चन्द्रदक्षिणा. चन्द्रं हिरण्यं तदक्षिणं प्रधान श्रेष्ठं यासह तादृश्यो गच्छता, हिरण्यसहिता इत्यर्थः । किञ्च- यज्ञस्य पथा 'द्वाभ्यां गाईपत्ये जुहोति' इत्यादिप्रसिद्धेन मार्गेण सुविता मुवितेन स्वितेल सुगसेन । सुप मुलुक इति तृतीयाया आकारः, इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् , तन्वादित्वात्सोरुवादेशः, विकतत्वादनवग्रहः । ईदृशेल मार्गेण नयन्तीः नयन्त्यः नीयमानाः प्रवर्तमाना वा । वा छन्दसि इति पूर्वसवर्णदीर्घः ॥ आत्रेयमभ्यर्थयति ब्राह्मणमिति अद्य अस्मिन्नहनि *तं.--प्रच्युतमभद्धनम् . क.-सदस्यनितव्यम् . क. तं. म.-आत्रेयस्येति, सूपमानात्तः ॥

·96 तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.४. समृर्षिमा पितृमन्तै पैतृमृत्य सुधातुदक्षिणं वि सुवः पश्य व्यन्त- अद्य । राध्यालम् । ऋषिम् । आरशेयम् । पितृ- मन्तमिति पितृ--मन्तम् । पैतृमत्यमिति पैतृ- मत्यम् । सुधार्तुदक्षिणमिति सुधातु-दक्षिणम् । वीति। सुर्वः पश्य । वति। अन्तरिक्षम् । यतस्य । त त है f ब्राह्मणं राध्यासं साधयेयं लभेयेत्यर्थः । ऋषि द्रटार वेदार्थज्ञम् । आर्षेयम् ऋषेर्वेदार्थज्ञस्यापत्यम् । ' इतश्चानिञः । इति ढक् । पितृमन्तं पित्रा सम्यग्नुशिष्टम् । स हि पितृमानुच्यते सदा यस्मै जागति पिता । स्वनुड्डयां मतुप्' इति लतुप उदात्तत्वम् । पैतृमत्यं पितृमतः पितुरपत्यम् । वायतिपितृ- मतां छन्दसि ण्यः सुधातुदक्षिणं शोमलो धातुस्लुधातुः, धातूनामुत्तमं हिरण्यमुच्यते । तदक्षिणा यस्सै स सुधातुदक्षिणः । पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । आद्युदात्तं द्वचच्छन्दसि इत्युत्तरपदायुदात्तत्वम् ॥ यजमानमादित्यमीक्षयति---वि सुवरिति ॥ सुवः स्वर्गमादित्यं वा विपश्य विशेषेण पश्य । अन्तरिक्षं च विपश्येत्येव ।। 1°तं सदस्युपवेशयति -यतस्वेति ॥ यतस्व व्याप्रियस्व सद- स्वैस्सह, इदमुपस्थित कर्म कुर्वित्यर्थः । सदसि स्थिता · ऋत्वि- गादयस्सर्वेपि सदस्याः॥ नि म य PANASISAMACHAR ·अनु. (४३) ३७.] भभास्करभाध्यापता 97 रिक्ष यतस्व' सदस्यरस्मात्रा देवत्रा गंञ्छत मधुमतीः प्रदातारमा विशतानवहायास्मान्देवयानेन ए- सदस्यैः। "अस्मात्रा इत्यस्मत--तात्राः । उक्त्रोत देव-त्रा । गच्छत । मधुमतोरि मधु-सतीः प्रदातारमिति प्रदातारम् । एति । विज्ञशत । अनवहायेत्यनव-हाय । अस्मान् । देवयानेनति देव-यानेन । पृथा । इतः । सुख्तामिति हु- CASTHITISATER "यजमानो दक्षिणात्समनुदिशति-अस्मदात्रा इति । वयं दातारो यासां तादृश्यो यूयम् । छान्दसोसमासान्तः । यडा--'ऋतश्छन्दसि' इति कपि प्रतिषिद्ध छान्दसोकारोपजनः । देवता देवान गच्छत । देवमनुष्य ' इति द्वितीयान्तात्त्राप्रत्ययः । किच-गाथुमतीः मधुमत्यः मधुरगुणाः स्टहणीयाः । यद्वा-मधुर्वसन्तः, मधुमत्यः बहुवसन्ता वहुवयस्का इत्यर्थः । पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । ईदृश्यो भूत्वा प्रदातारं मां यजमानमाविशत कलरूपेण । 'वयमिह '* इत्यादि ब्राह्म- णम् । किञ्च-अनवहाय । छो ल्यपू । अपरित्यज्यात्मानस्माभिस्स- हैव वर्तमानाः अस्मच्छरीरपातोत्तरकालमस्मानिसहैव देवयानेन पथेत । देवा येन प्राप्यन्ते ताशेन मार्गेणेत गच्छत। गत्वा च सुकतां लोके सीदत अस्माभिस्सह निषादत । तत् स्थानं नः अस्माकं संस्कृतं सम्यगुपभोगयोग्यतया छतं निष्पन्नं विश्वकर्मणा ·98 तत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ४. थेत सुकता लोके सौदत तन्नस्त- स्कृतम् ॥ ४५ ॥ धाता रातिस्सवितेदं जुषन्तां प्र॒जा- पतिनिधिपतिनों अग्निः । त्वष्टा कृताम् । लोके । सीदत । तत् । नः । सा- स्कृतम् ॥४५॥ रूपेण सदस्यैरष्टादश च (॥४३॥) ॥३७॥ ता। रातिः । सविता । इदम् । जुषन्ताम् । प्रजापतिरिति अजा-पतिः । निधिपतिरिति MARATHI त ती ईश्वरेण । 'सम्पर्युपेभ्यः' इति सुट् , इति सुट्, 'सम्पुंकानाम् । इति सत्वम् , पूर्ववदनवग्रहः । यहा -तत्तत्र नः अस्माकं संस्कृतं समवायः । समवाये च' इति सुट् ॥ mamtaemURA इति चतुर्थे सप्तत्रिंशोनुवाकः. पि papasang वि १ SUSHANKARNE य 'समिष्टयजूंषि जुहोति । षडग्मियाणि जुहोति, त्रीणि यजूषि । 'यदै यज्ञस्य क्रूरम् '* इत्यादि ब्राह्मणम् । तत्र प्रथमा- धाता रातिरिति त्रिष्टुप् ॥ धाता स्त्रष्टा, रातिर्दाता सर्वश्रेय- साम् । 'मन्त्रे वृष' इति क्तिन उदात्तत्वम् । सविता या Mein *सं.६-६-२.

·अनु. (४४) ३०.] भट्टभास्करभाष्योपेता 99 विष्णुः प्रजया सरराणों यजमा- नाय द्रविणं दधातु । समिन्द्रणो मनसा नेषि गोनिस्सर सूरिभिर्म- निधि-पतिः। नः। अग्निः । त्वष्टा । विष्णुः। प्रजयति प्र-जयो । सरराण इति सं-रराणः । यज॑मानाय । द्रविणम् । धातु । 'समिति । इन्द्र । नः । मनसा । लोषि । गोभिः । समिति । ESO यथा सर्वस्य प्रेरयिता अभ्यनुज्ञाता वा प्रजापतिः परमेष्ठी । स एव विशेष्यते-निधिपतिः निधीयन्ते वेदाः पुरुषार्था वाऽस्मिन्निति तेषां पाता रक्षिता निधिपतिः परादिश्छन्दसि बहुळम् इत्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् , इतरत्र तु 'पत्यावैश्वर्ये' इति पूर्वप- दप्रकृतिस्वरत्वम् । अग्निस्त्वष्टा विष्णुश्चैते धात्रादयस्सर्वे इदं हविर्जुषन्तां सेवन्ताम् । एते च धात्रादयो यज्ञतनुविशेषा देवता द्रष्टव्याः, धाता दीक्षायाम् '* इत्यादि । अधुना एत एवैकैकश उच्यन्ते । एष धात्रादिदेवः प्रजया संरराणः सम्यग्रममाणः प्रजया उत्पच्या हेतुना यजमानाय द्रविणं वरिष्ठं प्रजादि दधातु । रातेस्ताच्छीलिके चानशि शपश्श्छुः, रमतेर्वाs न्त्यलोपः ॥ अथ द्वितीया-समिन्द्रण इति त्रिष्टुप् ॥ है इन्द्र नः अस्मान् । छान्दसं सांहितिकं णत्वम् । मनसा प्राणेना समी- चीनेन गोभिश्च शब्देस्स्तुतिलक्षणैश्च सन्नेषि सन्नय संयोजय । "सं. ४-४-९. ग-मनसा वाचा.

·100 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ४. REVIAS घवन्थ्स स्वल्या । सं ब्रह्मणा देवकृतं यदस्ति संदेशना तुमत्या यज्ञियानाम् । सं वर्चसा परसा सूरिभिरिति सूरि-भिः । मघवनिति अघ-वन् । समिति । स्वस्त्या । समिति । ब्रह्मणा । देवकत- मिति देव-कृतम् । यत् । अस्ति । समिति । देवानाम् । सुमत्योत सु-लत्या । यज्ञियानाम् । समिति । वर्चला । पयसा । समिति । तनूभिः । मनस्विनो वाग्मिनश्च कुरु त्वां स्तोतुमित्यर्थः । नयतेलेटि शपो लुक् । किञ्च-सूरिभिर्विद्वद्भिः होतृप्रभृतिभिस्तोत्रकुशलैश्च अस्मा- न्सन्नषि हे मघवन् महाधन स्वस्त्या अविनाशेन वा अस्मान्स- नेपि । किच-ब्रह्मणा बेदेन, वेदार्थ* ज्ञानेन वा, तदर्थानुष्ठा- नेन वा अस्मान्सन्नेषि । किञ्च- -यच्चान्यदेवकृतं देवार्थ कृत- मस्ति कर्म अग्निहोत्रादिकं तेनापि सन्नेषि । 'के च' इति पूर्व- पदप्रकृतिस्वरत्वम् । किञ्चदेवानां यज्ञियानां यज्ञार्हाणां यज्ञ- सम्पादितानामनचादीनां सुमत्या कल्याणमत्या अनुग्रहबुद्धया चास्मान् संयोजय । 'यज्ञविग्भ्यां घखो' इति घः, 'मन्त्रे वृष' इति उदात्तः क्तिन्, 'मन्क्तिन्व्याख्यान' इत्यादिनोत्तरपदान्तोदात्त- त्वम् , : उदात्तयणः' इति विभक्तेरुदात्तत्वम् ।। अर्थ तृतीया-सं वर्चसेति त्रिष्टुप् ॥ वर्चसा बलेन पयसा *ग, घ, ते. वेदान्त. , ,

·MEIN
अनु. (४४) ३८.]
भभास्करभाष्योपेता
101
सं तनूभिरगन्महि मनला स५ डिशवे-
न । त्वष्टा नो अत्र वरिवः कृणो-
तु ॥ १६ ॥ अनु माटुं तनुवो
यद्विलिष्टम् । यद्य त्वां प्रगति
अर्गन्महि । मनसा । समिति । शिवेन । त्वष्टा
नः। अत्रं । वरिवः । कृणोतु ॥ ४६ ॥ अन्विति ।
माष्टुं । तनुः । यत् । विलिष्पमिति वि-लिष्टम्
'यत् । अद्य । त्वा । प्रयतीति प्र-यति । यते।
CONTRO
।
BRERNETIND
,
पालकेन, क्षीरादिना वा, वयं समगन्महि सङ्ता भूयास्म । छान्दसो
लुङ् । 'मन्त्रे घस' इति च्छेर्लुक् , 'समो गमृच्छि' इत्या-
त्मनेपदम् । लङि वा बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् ।
तनूभिश्शरीरैश्च शोभनैस्समगन्महि । शिवेन च कल्याणेन च मनसा
समगन्महि । त्वष्टा च देवो नः अस्माकं अत्र अस्मिन्कर्मणि
अस्सिन्नेव वा जन्मनि वरिवः वरणीयं धनं कृणोतु करोतु ।
किञ्च-अनुमाष्टुं शोधयतु च अस्माकं तनुवः शरीरात् यद्वि-
लिष्टं विलग्नं विगुणीकृतकर्मनिमित्तं पाएं तत्सर्वं विशोधयतु ।
लिशेविशेर्वा लिशेर्विपूर्वात् ?] निष्ठायां 'गतिरनन्तरः' इति गतेः
प्रकृतिस्वरत्वम् ॥
अथ चतुर्थी-यदद्येति त्रिष्टुप् ॥ अद्यास्मिन्नहनि प्रयति
वर्तमाने अविच्छेदेन वितायमानेस्मिन्यज्ञे । 'शतुरनुमः' इति
सप्तम्या उदात्तत्वम् । हे अग्ने. यत् यदर्थं त्वां होतारं अवृ-
,

·102 तैत्तिरीयसंहिता का. १.प्र. ४. यज्ञे अस्मिन्नने होतारमवृणीमही- है । ऋ_गया_गुताशमिष्ठाः प्रजा- नन् यज्ञमुपं याहि विद्वान् । स्व- गा वो देवास्सदनमकर्म य आंजग्म अस्मिन्न् । अने। होतारम् । अवृणीमहि । इह । अधक् । अयाट् । ऋधक् । उत । अशमिष्ठाः । प्रजानन्निति प्र-जानन्न् । यज्ञम् । उपेति । याहि । विद्वान् । 'स्वगति स्व-गा। वः । देवाः। सदन- णीमहि वृतवन्तो वयमिहास्मिन्प्रयोजने एतदनुरूपमेव त्वया कृतमिति प्रदर्शयति-कथं ? ऋधक समृद्ध वैगुण्यं यथा न भवति तथा अयाट् अयाक्षीः । यजेटुङि सिचिवृद्धौ ‘बहुलं छन्दसि' इतीडभावः । यत एवमतस्त्वमेव प्रजानन् आत्मीयमाधि- कारं जानन् अनुसन्दधानः इत्थमित्थं कृतवानसि, तस्मात् भूयोपि अस्मदीयं यज्ञं पुनःपुनरुपयाहि आगच्छ विद्वान् थिसाथ- नोपायज्ञस्त्वम् ॥ अथ पञ्चमी--स्वगा व इति त्रिष्टुप् ॥ हे देवाः वः युष्माकं सदनं स्थानं स्वगा अकर्म स्वगाकतवन्तो वयम् । स्वगति निपातः यथास्वकरणं द्योतयति, यथायथमसङ्कीर्णस्थानं कृतवन्तो क्यमि- * 'ऋधगुताशमिष्ठाः' इत्यस्य व्याख्या क्वचिदपि भट्टभास्करीयकोशे न दृश्यते । ["उत अपि च वं ऋधक् समृद्धं अशमिष्ठा: अस्मद्विघ्नशान्तिमकार्षीः । शमेर्लु- ङि सिचि इड्डावः' इति भाष्येण भवितव्यम्.]

·अनु. (४४) ३८.]
भभास्करभाष्योपेता
103
सर्वनेदं जुषाणाः । जक्षिवासः
पपिवासश्च विश्वेस्मे धत्त वसवो
वसूनि । यानावह उशतो देव
म् । अकर्म । ये । आजग्मेत्या-जग्म । सर्वना।
इदम् । जुषाणाः । जक्षिवासः । पपिवासः।
च । विश्व । अस्मे इति । वृत्त । वसवः । वसूनि ।
'यान् । एति । अवहः । उहशतः । देव । देवान् ।
,
त्यर्थः । करोतेलुंडि ' मन्त्रे घस' इति च्लेलृक् , 'छन्दस्यु-
भयथा' इति तिङ आर्धधातुकत्वात् डिस्वाभावः । देवा विशे-
प्यन्ते-ये यूयमिदमिदानी सवना सवनानि आजग्म आगताः
जुषाणाः प्रीयमाणास्सेवमाना वा, तेषां सदनमकर्मेति । “सुपां
सुलुक् ' इतीदमो विभक्तेलृक् । सवनशब्दात् 'शेश्छन्दसि' इति
शेर्लोपः । जुषतेस्ताच्छीलिके चानशि शपो लुक् । ते विश्वे
सर्वेपि यूयं जक्षिवांसः सवनीयपुरोडाशादि भक्षितवन्तः पपिवांसश्च
सोमं पीतवन्तः हे वसवः लोकानां वासयितारः अस्मे अस्मासु
वत्त स्थापयत वसूनि धनानि । 'लिव्यन्यतरस्याम्' इत्यदेघस्ला-
देशः । अस्मच्छब्दात्परस्यास्सप्तभ्याः ‘सुपां सुलुक्' इति शे
आदेशः ॥
अथ षष्ठी-~यानावह इति त्रिष्टुप् ॥ हे अग्ने देव दीप्यमा-
न यान् देवान् उशतः हवींषि कामयमानान् । 'शतुरनुमः'
इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । आवहः आहूतवानसि तान् देवान्प्रेरय
&

·104 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र.४. देवान्तान् ॥ १७ ॥ प्रेरय स्खे अ- मे सधस्थे । वहमाना भरमाणा हवी षिक्तुं धर्म दिवमातिष्टुता । यज्ञ यज्ञ गच्छ यज्ञपतिं गच्छ स्वा तान् ॥ ४७ ॥ प्रेति । ईरय । स्वे । अग्ने । सधस्थ इति सध-स्थे। वहमानाः । अरमाणाः। हवीपि । वर्तुम् । धर्मम् । दिवम् । एति । तिष्ठत । अनु । 'यज । यज्ञम् । गच्छ । यज्ञप- स्वे आत्मीये सधस्थे सहस्थाने, यत्र ते सह तिष्ठन्ति तत्र प्रस्थापय । 'सुपि स्थः इति तिष्ठतेः कः, “सधमाधस्थयोः इति सहस्य सघादेशः । अधुना देवान्प्रत्याह-है देवा यूय- मपि हवींषि वहानाः रथादिभिर्वाहनैः । वाहयन्तः भरमाणा हस्तादिभिर्धारयन्तः यहा-भुक्तशेषाण्यपत्याद्यर्थं परिपालयन्तः वसुं सर्वस्य लोकस्य वासयितारं धर्ममादित्यमातिष्ठत प्रामुत । अनु अनन्तरं च दिवं द्युलोकमातिष्ठत ॥ 'यज्ञ यज्ञमित्यादीनि त्रीणि यजूंषि ॥ है यज्ञ यज्ञं पर- मात्मानं विष्णुं गच्छ येन त्वं प्रतिष्ठितस्स्याः । अनन्तरं यज्ञ- पति यज्ञपालयितारं यजमानं गच्छ फलप्रदानेन । अनन्तरं च स्वामात्मीयां योनि गच्छ, योनिः कारणं सर्वपरिस्पन्दहेतु- ताख्या परमेश्वरस्य क्रियाशक्तिः । यथा-वाताहा अध्व- ·अनु. (४४) ३८.] मभास्करभाष्योपेता योनि गच्छ एवाढते शुजो - पले राहसूलवाकर दोरल्स्वाहा - वा गाविदो गातुं वित्दा गातु तिमिति' गुहा पसिन् । गुल्छ । स्वास्। योनिम्। गच्छ । वहा । 'एशः । ले। गुजः । जापत इति पक्षा-पुते । लुहलवा इति तहसूल- वाकः । सुदीर हाल-चोरः स्वाहा । देवाः । गावित हलि गा-विपुः । गातुम् । विल्वा । युर्यहं प्रयुड़े * इति । तां गच्छ । स्वाहा वाहुतमिदमा- ज्यनमयस्त्विति ।। अथ द्वितीयम्-है यज्ञपते यजमान एक पजस्तहसूल- सूतवाकलहितः विविधस्तोत्रका दुवीरः शोभन: रैः पुत्रपौत्रादिभिर्युक्तः तजेता प्रतिशवाय ते तक स्वातमिदमा- ज्यमनयेस्तु, इत्थमिई तक भूयादिति ।। अथ तृतीय-देवा गातुविद इति ।। व्याख्याता । मा प्रसवेन' इत्यत्र । देवा गातुविदः गतिज्ञाः गातुं मार्ग विस्वा लब्धा आगमनकाले यत्र स्थितारते यूयं गातुमित तमेव मार्ग समाते कर्मणि गमनाय मजत । कि-है मनसस्पते सर्वभूताना- मन्तरात्मतया मनसोषि पते देव इममस्माकं यज्ञ देवेवग्नचादि. सं. १-१.६३७ ·106 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ४. मित मनसस्पत इमं नों देव देवेषु. यज्ञ स्वाहा वाचि स्वाहा वाते धाः॥४८॥ उरु५ हि राजा वरुणश्चकार सूर्याय गातुम् । इत । मनसः । पते । इमम् । नः। देव । देवेषु । यज्ञम् । स्वाहा । वाचि । स्वाहा । वाते । धाः॥४८॥ कृणोतु तान॒ष्टाचत्वारि ५शच (॥४४॥॥३॥ 'उरुम् । हि । राजा । वरुणः । चकार। SAHEIRHAR षु धाः धेहि स्थापय । एवं हि सरस्वत्याह । तदनन्तरं वाचि वाग्देवतायां शाब्दे ब्रह्मणि धाः स्थापय । ततः पश्चा- दिमं यज्ञं वाते सर्वक्रियाधारे धाः स्थापय, यस्मादयं यज्ञः प्रयुक्तः तत्रैव वाते स्थापय । वाताद्वा अध्वर्युर्यज्ञं प्रयुके'* इत्यादि ब्राह्मणम् 'वासिष्ठो ह सात्यहव्यः + इत्यादि च ॥ इति चतुर्थे अष्टत्रिंशोनुवाकः. SumanJO 'अवभृथार्थमन्तरेण चात्वालोत्करावुपनिष्क्रामति--उरुं हि राजेति त्रिष्टुभा ॥ वरुणो हि राजा सूर्यायान्वेतवै सूर्यमन्वेतुमनुक्रमेण *प्रा.३-३-१. सं.६.६.२० ·अनु. (४५) ३९.] भट्टभास्करभाष्योपता 107 पन्थामन्वैतवा । अपदे पादा प्र- सूर्याय । पन्थाम् । अन्वेतवा इत्यनु-एतवै । छ । अपदे । पादा । प्रतिधातव इति प्रति-धात- वरुण गन्तुं उरुं विस्तीर्ण पन्थां पन्थानं मार्ग चकार करोति, साधुनि कर्मणि पुरुवं प्रवर्तयन् अभ्युदयेन योजयतीत्यर्थः । उ इत्यवधारणे, एव हि राजा इत्थं करोति । किञ्च- स एव अपदे अपदनीयस्थाने असाधुनि कर्मणि पादा पादान् प्रतिधातवे प्रतिधातुं अकः करोति पुरुषं प्रवर्तयतीत्यर्थः । कथमित्याह-उतापवक्ता अप्यवदिता यः परोक्षे परिवदति पिशुनो यश्च* हृदयाविधः प्रत्यक्षमेवाप्रियाणि वदन् हृदयादि विध्यति, वरुणेनैव हि प्रेरितस्तथातथा परुषो भवति, सोस्मान् साधुनि कर्मणि पदं कारयत्विति शेषः । अन्य आह-अपदे अनाल- म्बेन्तरिक्षे अन्वेतवै अनुक्रमेण गन्तुं सूर्यस्य पन्थां पन्थानमुरुं वरुणो राजा यस्माञ्चकार, तस्मात्सोस्माकमपि पादान् प्रतिधातुं विस्तीर्ण पन्थानं अकः करोतु अवभृथार्थमपि; यो नामापवक्ता पुरुषो हृदयाविषश्च सोस्माकमवभृथार्थ मार्ग करोतु गमनप्रतिबन्धं मा कार्षीदित्यर्थः । चकारेत्यस्य 'हिच' इति निघातप्रतिषेधः । सूर्यशब्दाक्तर्मणस्सम्प्रदानत्वाञ्चतुर्थी । पथ आत्वं व्यत्ययेन द्विती- यायामपि भवति । अनुपूर्वीदेतेः 'तुमर्थे सेसेन् ' इति तवैप्रत्ययः, 'तवै चान्तश्च युगपत्' इत्येतेस्तवैप्रत्ययान्तस्य युगपत्प्रकृतिस्वर- सुपां सुलुक्' इति पादशब्दाद्वितीयाया आकारः । प्रतिपूर्वाद्दधातेस्तेनैव सूत्रेण तवेन्प्रत्ययः । ' तादौ च' इति गतेः , *तं-अपिच.

·108 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ४. খালি নিচ্ছিাসেবকলী श्चित् । शला ते राजापजस्तहस्त्र- गुदी गन्नार सुमति अतु है। अकः । उत । आपके च-वृक्षा। हृदयाविध इतिहदय-विधः । चित् । शतम् । ते । राजन् । शिष । लहान । उनी । गम्भीरा । तुमतिसिलि सु-भातः । अस्तु । बारका निमलिमिति नितिम् । प्रतिस्वरत्वम् । करोतिश्छन्दसे लुटि भन्ने बल' इति चेल । हृदयं विध्यतीति वृदयाविधः । हिवन्तादकारोपजनश्छान्दसः, 'नहिवृतिवृषिव्यधिरुचिसहितनिषु कौ । इति पूर्वपदस्य दीर्घः । बहुव- चनान्तनवा वा चिदिति चाथै उपमार्थ वा।। अपो बना यजमान वाचतिशत ते राजनिति त्रिष्टुभम् ।। हे राजन वरुण अपाविष्टातः शतं बदलहलं बहुतमाश्च ते तक भिपजः पापस्य शमन हेतवसन्ति, तलान्त्वत्प्रसादात् अस्म पापमपि ते शमन्विति शेषः । किच-उर्वी महती गम्भीरा दुरव- गाहा च ते मुमतिः कल्याणी मतिरस्तु अस्मनुग्रहपरैव सर्वदा भूयात् । 'युनत्तततापु' इति संहितायां पत्वम् किच-बाध- व विनाशय द्वेषः देवान ! विजन्ताच्छस् । जातो वा एकव- चनम् । देवालि रक्षाप्रभृतीनीत्यर्थः । निर्माते च बाधस्व पराचैः परामरखीभूताम् । उच्चैरादिवव्ययं द्रष्टव्यम् । नितिमिति ·PANNA अनु. (४५) ३९.] भभास्करभाष्योपता 109 वाचस्व पो निरक्रति पराचैः कृत चिनः म मुंमुग्ध्यस्मत् । अभि- ভিী লুকাংশ অংশীলত্ব দ্বানি। ও শ্বাসনহল- पराधैः । कुतम् । चित् । एनः । प्रेति । भुमुग्धि । अस्मत् । अभिष्ठित इत्यभि-स्थितः। वरुणस्य। पाशः । अग्रेः । अनीकम् । अपः । एति । दिशा । अपाम् । नपात प्रतिर तिरक्षन्निति प्रति- प्रादिलमालेव्ययपूर्वपत्प्रतिस्वरत्वम् । गतिसमासे तादौ च इति गतेः प्रतिस्परत्वम् । किस-चेदर्थे चिच्छब्दः । कृतं चिदेनः पापं अत्मतः अनुग्धिा प्रकण भौचय । व्यत्ययेन शपश्श्शुः ।। . अधितिउति--आमिटित इति विराजैकपदया। अभिष्ठितः अभि- মূল পাবাংলা শিষ্টাংশ দাম: " *अप्सु बहिः प्रास्यति---अग्नेरनीकागति त्रिपदया विराजा ॥ है अपान्नपात् अपाङ्गतः चतुर्थः । बामन्त्रिते' इति पराङ्गव- झाव पठ्यामन्त्रितासमुदायस्य पाष्टिकमामन्त्रितायुदात्तत्वम् । अग्ने- स्तवानीकं मुखं अपः अबू आविवेश । तस्मादसुर्य असुरस्य खं असुरैः क्रियमाणं यज्ञविधाते प्रतिरक्षन् प्रतिनिवारयन् तत्प्र- तिनोदेवालाचक्षन् ददो यज्ञगृहेयजगृहे यागेयाग इत्यर्थः समिध समित्स्थानीयं तव समिन्धनं इंदं बर्हिः हे अने यक्षि ·110 तैत्तिरीयसंहिता [का. १.प्र. ४. तो RROR G BHEETED तुयं दमैदमे ॥४९॥ लुमिधे यक्ष्यग्ने। प्रति ते जिह्वा घृतमुचरण्येत्स- मुद्रे हे हृदयमस्वन्तः । सं त्वा रक्षन् । असुर्यम् । दमैदम इति दमे-दमे ॥४९॥ समिधमिति सं-इधम् । यक्षि । अने। 'प्रतीति । ते । जिल्ला । घृतम् । उदिति । चरण्येत् । समुद्रे । ते । हृदयम् । आफ्स्वत्यप्-तु। अन्तः। 'समिति । त्वा । वियन्तु । ओषधीः । उत । स्वीकुरु तेन सङ्गतो भव । सङ्गतिकरणे यजिः, लेटि ' बहुलं च्छन्दसि' इति शपो लुक् ॥ तत्स्नुवाहुत्याभिजुहोति-प्रति त इति त्रिष्टुभैकपदया ॥ हे अग्ने तव जिह्वा घृतं प्रतीत्य उच्चरण्येत् उत्क्षिप्य भक्षयतु । चरण गतौ कण्डादिः ॥ अप्सु तुचं प्रतिष्ठाण्यति-समुन्द्र इति त्रिष्टुभैकपदया ॥ हे अन्ने तव हृदयं जुहूलक्षणं समुद्रे समुन्दनशीलास्वप्सु अन्त- रपा मध्ये प्रतिष्ठापयामीति शेषः । 'उडिदम्' इत्ययस्स- तम्युदात्ता, 'उदात्तस्वरितयोः' इति ततः परस्यानुदात्तस्य संहि- तायां स्वरितत्वम् ॥ 'तामद्भिः पूरयति-सन्त्वेति त्रिष्टुभैकपदया ॥ हे जुहु त्वामोषधीः ओषधयस्संविशन्तु समागच्छन्तु त्वदीयेन कर्मणां सिद्धा भवन्तु । उत अपिच आपश्च साक्षादिदानीं त्वां संविशन्तु प्राप्नुवन्तु । ओषधीरिति पूर्ववत्पूर्वसवर्णदीर्घः ॥

·अनु. (४५) ३९.] भट्टभास्करभाष्योपेता 111 CARNITARIAS विशन्त्वोषधीरुतापो यज्ञस्य त्वा यज्ञपते हृविक्षिः । सूक्तवाके नमो- वाके विधेमाथ निचङ्गुण निचे- आपः । यज्ञस्य । त्वा । यज्ञपत इति यज्ञ- पते । हविभिरिति हविः--भि सूक्तवाक इति सूक्त-वाके । नमोवाक इति इति नमः-वाके विधेम । अवश्थेत्यर्व-अथ । निचङ्गुणोति नि- चङ्गुण । निचेरुरिति नि-बेरुः ! असि । निच- AMRATHI "ता अप्सु जुहोति-यज्ञस्येति द्विपदया त्रिष्टुभा ॥ हे यज्ञ- पते यजमान यज्ञस्य सूतवाके सूतवाकप्रतिष्ठे फले नमोवाके नमोवाकप्रतिष्ठे फले त्वां विधेम स्थापयामः । स्थापनकर्मात्र विदधातिः । हविर्भिराभिरद्भिः अप्सु हूयमानाभिः विधमेति ॥ अप्सु अवभृथद्रव्याण्यवकिरति-अवभृथेति । अतः पराणि यजूंषि ॥ अवभ्रियन्ते उत्सृज्यन्ते कानि चिह्नव्याण्यस्मिन्नित्यव- भृथः कर्मविशेषः । अवे भृतः, इति क्थन्प्रत्ययः । हे अवभृथ । कर्मण इमामन्त्रणम् , तदभिमानिन्या देवताया वा वरुणस्य । हे निचङ्कण* नीचैः कणति शब्दं करोति अव- कीर्णद्रव्यद्वारेणेति निचणः । कुणतेर्यङगन्तात्पचाद्यचि छान्दसं सम्प्रसारणम्, कुण शब्दोपकरणयोः, इत्यस्माद्वा, लोप आर्धधातुके' इति गुणाभावः । 'घनर्थे कविधानम् । ग,-देवताया वा आमन्त्रण । हे वरुण, 'न धातु-

·FANASAPP
112
तैत्तिरीयसंहिता
का. १. प्र. ४.
रुरंसि निचलुन्गार्व देवैर्दुवईतमेनो-
याडव मत्सत्यकलयुरोरा नो देव
गुणेति नि-बहुम् । अवेति । देवैः । देवईमिति
देव-कृतम् ! एनः । अयात् । अयोति । मः ।
मयंकतामिति मल्यासम् । उरोः । एति ।
इति वाधिकरणे कः, निवृतशब्दकरद्व्याधिकरणत्वात् । निचे-
रुरसि निभृतं चरसीति निभृतं वा चरत्यस्मिन्नित्यौणादिके
उप्रत्यये छान्दसमत्वम् । अत्व क्रियमाणोसीत्यर्थः,
त्यर्थः, निगू-
ढचरहव्याभिप्रायं वा । किञ्च---हे निचा ! व्याख्यातम् ।
तिरोहितद्व्याभिप्राया । यहा कण निलीलने, छान्दसमुत्वम् ।
कण गतौ वा । यन्नार किश्चिदेवकृतं देवेषु छतमस्माभिरेनः
पापं सन्यगनुष्टानामावलिमित्तम् । लतमीपूर्वपदप्रतिस्वरत्वम् ।
तत्सर्वं देवैस्सह अवायाट् अवाक्षीः अवयन विनाशयेत्यर्थः ।
अवयनिर्विलाशे वर्तते । यस भकुत लयेषु कृतं पापम् ।
पूर्ववत्स्वरः । तच्च मत्स्सहावयज । बजेश्छन्दसे लुङि सिचिवृद्धौ
बहुळं छन्दसि ' इति तदभावः । किमा-हे देव उरोविस्ती-
र्णात् रिपः हिसितुः हिंसायां वा । रिषः शिवन्तात् 'सावे-
काः, इति पञ्चन्या उदात्तत्वम् ,
पातौ च बहुळम् ' इति
तस्यास्संहितायां सत्वम् । ततो नः अस्मानापाहि परिपाहि ।।
तं.म.-अत्यर्थ.
ग-द्रव्याभिप्रायं वा.

·अनु. (४५) ३९.] भट्टभास्करभाष्योपेता 113 amaya रिषस्पाहि सुमित्रा न आप ओष- धयः ॥५०॥ सन्तु दुमित्रास्तस्मै भूयासुर्योऽस्मान्द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मो देवीराप एष वो गर्भस्तं वस्तुप्री- नः । देव । रिषः । पाहि । “सुमित्रा इति सु-मित्राः। नः। आपः । ओषधयः॥५०॥ सन्तु। दुमित्रा इति दुः-मित्राः । तस्मै । भूयासुः। यः । अस्मान् । बेष्टिं । यम् । च । क्यम् । द्विष्मः । “देवीः । आपः । एषः । वः । गर्भः। तम् । वः । सुप्रीतामिति प्रीतम् । सुभृतमिति अञ्जलिनाऽप उपवहति--सुमित्रा इति ॥ आप ओषध- यश्च नः अस्मभ्यं सुमित्रास्सन्तु शोभनं मित्रं* यासाम् । ज्सुम्याम् इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् ॥ द्वेष्टार द्वेप्यं च प्रतिरुक्षति-योस्नान्टेष्टि यं च वयं द्विप्मस्तस्मै आप ओषधयश्च दुर्मित्रा भूयासुः दुष्टं मित्रं मित्रवर्त- मानं यासाम् । छान्दसमन्तोदात्तत्वम् ।। ऋजीपमप्सु प्लावयति-देवीराप इति ॥ हे देवीः देव्यः आपः । पूर्ववदीर्घः, 'विभाषितं विशेषवचने बहुवचनम् इति प्रथमत्याविद्यमानवत्त्वनिषेधाद्वितीयं निहन्यते । एष ऋजीपाख्यो वो युप्माकं गर्भः युष्मत्प्रभवः । अतस्तं वः युष्मदर्थं सुप्रीतं युप्माकं सर्वलोकस्य अतिशयेन प्रीतिकरं सुभृतं सुष्टु गुप्तं च *क.तं. म--मित्रं वा.

·114 तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.४ त५ सुभृतमकर्म देवेषु नस्सुकतो ब्रूतात्प्रतियुतो वरुणस्य पाशः प्र- त्यस्तो वरुणस्य पाश एधोस्येधि- पोहि समिसि तेजौसि तेजो सु-भूतम् । अकर्म । देवेषु । नः । सुकत इति सु-कृतः । ब्रूतात् । प्रतियुत इति प्रति-युतः। वरुणस्य । पार्शः। प्रत्य॑स्त इति प्रति-अस्तः। वरुणस्य । पार्शः । “एधः । अलि । एधिषीमहि । "समिदितिसं-इत्।असितेजः असि।तेजः।माय। अकर्म कृतवन्तो वयम् । 'मन्त्रे घस' इति च्ले क् , 'गति- रनन्तर: ' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । अतोस्मानपि यूयं देवेषु सुकृतस्सुष्ठुकर्म कृतवन्तो ब्रूतात् ब्रूत । तस्य तात् ' इति तादादेशः ॥ 18अपामन्तं प्रतियौति-प्रतियुत इति ॥ प्रतियुतः प्रत्येक प्रथकृतः वरुणस्य पाशः । प्रथकृत्य च प्रत्यस्तः प्रतिक्षिप्तः विनाशित इत्यर्थः । पूर्ववद्गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् ।। प्रपथे समिधः कुर्वते ---एधोसीति ॥ हे समित् एघोसि एधनी वर्धनी त्वमस्यग्नेः । अतस्तादृश्या त्वया वयमपि एधिषीमहि वृद्धि माप्नुयामः । यहा-ताश्या त्वया अग्निं वर्धयेम ।। 1 आहवनीये समिधमभ्यादधाति-समिदिति ॥ समित्समिन्ध- नी सन्दीपनी त्वमन्नेरसि । तस्मात्तेजोसि तेजस्साधनमग्नरासि । तादृशी सा त्वम्मय्यपि तेजो धेहि स्थापय ॥

·HTTPORTANAMANANE अनु.(४५) ३९.] भभास्करभाष्योपेता मयि घेपो अन्वैचारिष रसेन समसृक्ष्महि । पयस्वा अन आर्ग- मतं मा स५ सृज वर्चसा ॥५१॥ धेहि । अपः । अन्विति । अचारिषम् । रसैन । समिति । असृक्ष्महि । पय॑स्वान् । अग्ने । एति । अगमम् । तम् । मा । समिति । सृज वर्चसा ॥ ५१ ॥ दमदम ओषधय आ पर्दू (॥१५॥) ॥३९॥ । । 1®आहवनीयमुपतिष्ठते-अप इत्यनुष्टुभा ॥ हे अग्ने अपः कर्म । व्यत्ययेनान्तोदात्तत्वम् । अप्शब्द एव वा कर्माण वर्त- ते । 'उडिदम् ' इति शस उदात्तत्वम् । अपोवभृथाख्यं कर्मान्वचारिषमानुपूर्येण कृतवानस्मि । अतो वयं सर्वेपि रसेन फलेन समसृक्ष्महि सङ्गतास्मः । वचनव्यत्ययो वा, समसृक्ष्महि । सङ्गतोस्मि । ‘लिङ्सिचावात्मनेपदेषु इति सिचः कित्वम् । हे अग्ने पयस्वानन्नवान् हविभिस्तद्वान् त्वामागममागतोस्मि । ' आतोटि नित्यम्' इति संहितायां रुत्वम् । तस्मात्रां प्राप्त मा संसृज संयोजय वर्चसा बलेन* ॥ इति चतुर्थे एकोनचत्वारिंशोनुवाकः, *क-वर्चसा दीप्त्या वा बलेन । म-वर्चसा दीप्त्या वह बन्धने ।

·116 तैत्तिरीयसंहिता [का.१. प्र.४. यस्त्वा हृदा कोरिणा मन्यमानो- मंत्यं मयो जोहवीमि । जातवेदो यशो अस्मातुं धेहि प्रजाभिरग्ने 'यः । त्वा । हुदा । कीरिणा। मन्यमानः । अमर्त्यम् । मत्यैः । जोहवीमि । जातवेद इति जात-वेदः । यशः। अस्मासु । धेहि । प्रजा- भिरिति प्र-जामिः । अग्ने। अमृतत्व मित्य॑मृत- एवमा वरिका मन्त्रा अवभृथान्तास्समाप्ताः । अतः परमन्त्यो- नुवाको याज्या, वैश्वदेवं काण्डम् ॥ तत्र अग्नये पुत्रवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेदिन्द्राय पुत्रिणे पुरोडाशमेकादशकपालं प्रजाकामः '* इत्यस्याग्नेयस्य पुरोनु- वाक्या-यस्त्वेति त्रिष्टुप् । इयादेशद्वयेन तृतीयपादः पूर्यः ॥ हे अग्ने जातवेदः जातानां वेदितः जातधन वा, योहं मर्त्यः मरणधर्मा मनुष्यः त्वाममर्त्यममरणधर्माणं. हृदा मनसा कीरिणा कीर्तयता गुणकीर्तनशीलेन । कीर्तयतेय॑न्तात् ' अच इः' इतीप्र- त्यये धातोरन्त्यलोपश्छान्दसः । ईदृशेन हृदयेन त्वां मन्यमानः जानन् जोहवीमि भृशमाह्वयामि । ह्वयतेः अभ्यस्तस्य च इति सम्प्रसारणम् । यद्वा-त्वदर्थमिदं हविर्जुहोमि । उभयत्रापि यङ्लगन्ताल्लट् , 'अनुदात्ते च ' इत्याद्युदात्तत्वम् । येषां सम्बन्धी तवाहाताहं, तेष्वस्मासु पुत्रपौत्रेषु यशो धेहि स्थापय यशस्विन - *सं. २-२-४, ·अनु. (४६) ४०.] भभास्करभाष्योपेता 117 अमृतत्वम॑श्याम् । यस्मै त्व५ सु- कृते जातवेढ उ लोकमग्ने कृणव- स्स्योनम् । अश्विन५ स पुत्रिणं वीरवन्तं गोम॑न्त रयिं नशते स्व- त्वम् । अश्याम् । यस्मै । त्वम् । सुकृत इति सु-कृते । जतवेद इति जात-वेढः । उ । लोकम् । अग्ने । कृणवः । स्योनम् । अश्विनन्। सः। पुत्रिणम् । वीरवन्तमिति वीर-वन्तम् । गोमन्तमिति गो-मन्तम् । रयिम् । नशते । स्सर्वानस्मान्कुरु । किञ्च-ताभिः प्रजाभिः पुत्रादिभिरविछिन्नाभि- स्सहाहममृतत्वं दीर्घायुष्यमश्यां प्राप्नुयाम् । व्यत्ययेन परस्मैपदम् ॥ "तत्रैव याज्या–यस्मा इति त्रिष्टुप् । वीरवन्तमिति तृतीयपा दान्तः ॥ हे अग्ने जातवेदः यस्मै सुकते शोभनानि कर्माणि कृतवते । उ इत्यवधारणे । (यस्त्वा समिष्टयऋषि 'उकाररूपः प्लुत उदात्तः इत्युदात्तः “लुतः ।)* यस्मा एव यदर्थमेव स्योनं सुख लोकं स्थानं कृणवः कुर्याः । कृवि हिंसाकरणयोः, लेट् , विन्विकृण्व्योर च ' इत्युप्रत्ययः, 'लेटोडाटौ इत्यडागमः । स एव अश्वादिसहितं रयिं धनं स्वस्ति अविच्छेदेन नशते प्राप्नोति । नशतिर्गतिकर्मा । स एव त्वत्प्रसादाबश्वो भवति, अश्वपुत्रपौ- त्रादिमांश्च भवति, अन्यैश्च विक्रान्तः पुरुषैस्तद्वान् भवति, गोमहिप्यादिसङ्घातस्वामी महाधनश्च भवतीति ॥ () एतचिह्नान्तर्गतं वाक्यं सत्वषु कोशेषु दृश्यमानमपि प्रकृतासङ्गतमिवभाति ॥ ७

·118
तैत्तिरीयसंहिता
[का.१. प्र.४.
स्ति । त्वे सु पुत्र शवसोवृन्का-
मंकातयः। न त्वामिन्द्राति रिच्यते।
स्वस्ति । त्वे इति । स्विति । पुत्र । शवसः।
अवृत्रन्न् । कामकातय
इति काम-कातयः।
न । त्वाम् । इन्द्र । अतीति । रिच्यते ।
अथैन्द्रस्य पुरोनुवाक्या-त्वे इति गायत्री ॥ त्वे त्वयि
सुपां सुलुक इति सप्तम्येकवचनस्य शेआदेशः । हे
शवसो बलस्य पुत्र । महाबलश्च बलाज्जात इत्युपर्चयते । ‘परमपि-
च्छन्दसि' इति परमपि षष्ठयन्तं पूर्वमामन्त्रितं प्रत्यङ्गवद्भवतीति
षष्ठ्यन्तामान्त्रितसमुदायस्याष्टमिकमामन्त्रितसर्वानुदात्तत्वम् । कामका
तयस्स्तुतयः कामा वाञ्छितानि कायन्ते *प्रार्थ्यन्ते याभिस्ताः
कामकातयः । दासीभारादित्वात्पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । तास्त्वय्येव
ववृत्रन् शोभनं वर्तन्ते त्वय्येव महाबले क्रियमाणास्स्तुतयश्शोभन्ते,
न पुरुषान्तरवदनर्थकाभिधानतां प्रतिपद्यन्ते । वृतेश्छान्दसो लुङ्,
द्युदयो लुङि' इति परस्मैपदम्, द्युतादित्वादङ् ,
बहुळं
छन्दसि' इति रुट् । यदुक्तं त्वय्येव स्तुतयश्शोभनवृत्तय इति
तदेव समर्थयते-हे इन्द्र तासां स्तुतीनां मध्ये एकापि त्वां
नातिरिच्यते त्वां विहाय न प्रवर्तते सर्वा अपि त्वद्विषया एवा-
त्मानं लभन्ते ॥
*ग, घ-काम्यन्ते.

·अनु. (४६)४०.] भट्टमास्करभाष्योपेता 119 उक्थउक्थे सोम इन्द्रममाद नीथे- नीथे मयानम् ॥५२॥ सुतासः । यदी सबाधः पितरं न पुत्रास्त- मानदक्षा अवसे हवन्ते । अग्ने 'उक्थउक्थ इत्युक्थे-उक्थे । सोमः । इन्द्रम् । ममाद । नीथेनीथ इति नीथे-नीथे । मघान- मिति मघ-वानम् ॥ ५२ ॥ सुतासः । यत् । ईम् । सबाध इति त-बाधः पितरम् ।न।पुत्राः। समानदक्षा इति लमान-दृक्षाः । अव॑से । हवन्ते। 'तत्रैव याज्या-उक्थउक्थ इति त्रिष्टुप् ॥ उक्थउक्थे शस्त्रेशस्त्रे सोम इन्द्रं ममाद मादयति तर्पयति । मदेर्ण्यन्ताच्छा- न्दलो लिट् , ' बहुळमन्यत्रापि ' इति णिलुक् । ' अनुदात्तं च ' इति द्वितीयस्योक्थशब्दस्यानुदात्तत्वम् । किञ्च-नीथेनीथे स्तोत्रे- स्तोत्रे सुतासः अभिषुतास्सोमाः मकवानं महाधनं इन्द्रं मादयति । आजसेरसुक् । किञ्च-यत् यदा खलु सबाधः बाधासहिताः शत्वादिभिर्वाधिता भवन्ति पुरुषाः । व्यत्ययेन समासान्तोदा- तत्वम् । तदा तेपि पितरन्न पितरमिव पुत्राः अवसे रक्षणाय इन्द्रमेव हवन्ते ह्वयन्ति । पूर्ववत्सम्प्रसारणम् । ईमित्यवधारणे । समानदक्षाः, दक्षः पिता, समानपितृका इत्यर्थः । इन्द्र एव सर्वेषां समानः पितेति ॥

·120 तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र४. amana Mus रसेन तेजसा जातवेदो वि रोचसे। रक्षोहामीवचातनः । अपो अन्व- चारिष रसेन समलक्ष्महि । पर्य- स्वा५ अग्न आगमतं मा स५ सृज "अग्ने । रसैन । तेजसा । जातवेद इति जात- वेदः । वीति । रोचसे । रक्षोहेति रक्षः-हा। अमीवचातन इत्यमीव-चातनः। अपः। आन्विति। अचारिषम् । रसेन । समिति । अक्ष्महि । 5 अग्नये रसवतेनक्षीरे चरुं निवपेद्यः कामयेत रसवान् स्याम् '* इत्यस्य पुरोनुवाक्या-अग्ने रसेनेति गायत्री ॥ हे अग्ने जातवेदस्तेजसा रोचसे दीप्यसे । केन हेतुना ? रसेन रसयोगो मम यथा स्यादिति । यहा-रसेन मां योजयितुं तेजसा विरोचसे विशेषेण दीप्यस्व । यद्वा-तहेतुत्वात्ताच्छब्द्यम् , यथा नवलोदकं पादरोग इति, अस्मद्रसहेतुना तेजसा विरोचसे इति । इदं चास्त्वित्याह----रक्षोहा रक्षसां हन्ता अमीवचातनः अमीवानामाभ्यन्तररोगाणां च नाशयितास्माकं भव । क्षीरादिरस- समृद्धिमस्माकं कुरु तद्भोगविघ्नहेतूंश्च रक्षाप्रभृतीन् सर्वांश्च रोगा- न्नाशयेत्यभिप्रायः ॥ तत्रैव याज्या-अप इत्यनुष्टुप् ॥ व्याख्याता चेयं उरुं हि' इत्यत्र । अपः कर्माण्यनुक्रमेण करोमि । रसेन संसृष्टो भूयासम् । हे अग्ने पयस्वान् हविष्मान् त्वामागमं तम्मा वर्चसा बलेन संसृजेति ॥ सं. १-४-३९.७ ·अनु. (४६) ४०.] भभास्करभाष्योपेता 121 वर्चसा। वसुर्वसुपतिर् हिकमस्यग्ने विभावतुः । स्याम ते सुमतावपि। त्वाम! वर्तुपतिं वसूनामुभि प्र पर्यस्वान् । अग्ने । एति । अगमम् । तम् । मा। समिति । सृज । वर्चसा । 'वसुः । वसुंप- तिरिति वसु-पतिः । हिकम् । असि । अग्ने पिनावसुरिति विभा-वसुः । स्याम । ते । तुमता- विति सु-मृतौ । अपि । त्वाम् । अग्ने। ARNIJANA " अग्नये वसुमते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यः कामयेत वसुमान् स्याम्* इत्यस्य पुरोनुवाक्या-वसुर्वसुपतिरिति गायत्री ॥ हे अग्ने वसुर्वासयिता सर्वस्य लोकस्य वसुपतिः धनानां स्वामी चात एव वासयिता ईशस्त्वमसि । किञ्च-विभावसुस्तेजोधनश्च त्व- मसि दातासि धनानामित्यर्थः । हिकं यस्मादेवं तस्मात्ते तव सुमतौ कल्याण्यामनुग्रहबुद्धौ वयं स्याम भूयास्म । अपिशब्दा- हसुमन्तश्च स्याम । 'मन्क्तिन्व्याख्यान' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् यहा-क्तिचि कुदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । क्तिन्येव वा 'तादौ- च निति' इत्येतद्बाधित्वा कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । उत्तरपदे 'मन्त्रे वृष' इति क्तिन उदात्तत्वम् ।। तत्रैव याज्या-त्वामन इति त्रिष्टुप् ॥ त्वामन इति त्रिष्टुप् ॥ हे अने अध्वरेषु राजन् चरुपुरोडाशादिभिर्दीप्यमान त्वां वसूनां सर्वेषां सम्बन्धिनं *सं. २-२-४. ग-पतिरसि. वा 16 ·122 तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.४. । मन्दे ॥ ५३ ॥ अध्वरेषु राजन्न् । त्वया वाजै वाजयन्तो जयेमाशि- याम पृत्सुतीमानाम् । त्वामने वसुंपतिमिति वसु-पतिम् । वसूनाम् । अभि। प्रेति । मन्दे ॥ ५३ ॥ अध्वरेषु । राजन् । त्वया । वाजम् । दाजयन्त इति वाज-यन्तः । जयेम अभीति । स्याम ! पृत्तुतीः । मर्त्यांनाम् । 233302OMPER नैकस्य द्वयोर्वा वसुपतिं वसूनां नित्यस्वामिनन् । इदं समास- व्यासाभ्यां प्रतिपाद्यते । ईदृशं त्वामभिमनन्दे आभिमुख्येन त- र्पयामि । मदि स्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु । कश्चिदाह-वसूनां देवानां मध्ये वसुपतिमिति । किञ्च-वाजयन्तः वाजमन्नमात्मन इच्छन्तः । क्यचि न छन्दत्यपुत्रस्य' इतीत्वप्रतिषेधः । यदा वयं वाजमिच्छामस्तदा त्वया वाजं जयेम त्वयैव प्रामुयाम । किञ्च-मानां मध्ये टत्सुतीः पृतनां कर्तुं या अस्माभिरिच्छ- न्ति ताश्शत्रुसेना अभिप्यामाभिभवेम । 'उपसर्गप्रादु-मस्ति- यच्परः' इति पत्वम् । प्रदिति सङ्गामकर्म । तस्मात्सङ्गामयि- तुमिच्छन्तीति सन्, छान्दसोभ्यासलोपः, विकरणव्यत्ययेन शः, वर्णव्यत्ययेन शतुरकारस्योकारः, 'शतुरनुमः' इति नद्या उदा- त्तत्वम् । यद्वा-टतनास्सूयन्ते उत्पाद्यन्ते याभिस्ताः पृत्सुतयः । छान्दसं ह्रस्वत्वं, टनावश्च । बहुविकारत्वान्नावगृह्यते । 'मन्क्ति- न्व्याख्यान' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् ॥

·अनु.(४६) ४०.] भभास्करभाष्योपेता 123 BREIMRO वाजसातनं विप्रा वर्धन्ति सुष्टुंतम् । स नो राव सुवीर्यम् । अयं नो अग्निवरिवः कृणोत्वयं मृधः पुर एतु त्वाम् । अग्ने। वाजसातमामिति वाज-सातसम् । विप्राः वन्ति । सुतामात सु-स्तुतम् । सः।नः। रास्व । सुवीर्यमिति लु-वीर्यम् । अयम् । नः । अग्निः । वारदः । कृणोतु । अयम् । मृधः । अनये वाजसृते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेत्सङ्गामे संयत्ते*, इत्यस्य पुरोनुवाक्या-त्वामने वाजसातममिति गायत्री ॥ हे अन्ने त्वां वाजसातमं वाजस्यान्नस्य सम्भस्कृतमन् । सनोतः 'जनसनख- नक्रमगो चिट् ,' 'विनोरनुनासिकस्यात्' इत्यात्वम् । सुष्टुतं सर्वैस्मुटु स्तुतम् । यहा- -सुष्टु स्तुतो यथा भवसि तथा त्वां विप्रा मेधाविनो वर्धन्ति स्तुतिभिस्त्वां वर्धयन्तीत्यर्थः । 'बहुलमन्यत्रापि' इति णिलुक् । यद्वा---' छन्दस्युभयथा' इति शप आर्धधातुकत्वा- पिणलोपः । स्तोतेः कर्मणि निष्ठायां गतिरनन्तरः' गतिरनन्तरः' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वं, 'उपसर्गात्सुनोति ' इत्यादिना षत्वम् । स त्वं नः अस्मभ्यं सुवीर्य शोभनवीर्य धनं वाजलक्षणं रास्व देहि । व्यत्य- येनात्मनेपदम्, 'वीरवी? च' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् ॥ "तत्रैव याज्या---अयं न इति त्रिष्टुप् ॥ व्याख्याता चेयं त्वं सोम" इत्यत्र । अयमग्निरस्माकं वरिवो धनं कृणोतु । *सं. २-२-४, सि. १-३-४ ·124 तैत्तिरीयसहिता का.१. प्र.४. BAMBERS प्रभिन्दन्न् । अय५ शत्रूञ्जयतु जह- पाणोयं वाज जयतु वाजसातौ अग्निनाग्निस्समिध्यते कविर्गृहपति- पुरः। एतु । प्रभिन्दनिति प्र-जिन्दन्न् । अयम् । शत्रून् । जयतु । जहषाणः । अयम् । वार्जम् । जयतु । वाजसाताविति वार्ज-सातौ। "अग्निना । अग्निः । समिति । इध्यते । कविः । गृहपतिरिति गृह-पतिः । युवा । हव्यवाडिति अयं मृधसभामा प्रभिन्दन् पुरस्तादेतु । अयं जह॒षाणस्सङ्ग्रा- मजयेन हृष्टान्तःकरणश्शत्रून् जयतु । अयं वाजमन्नं जयतु वाज- सातौ वाजलाभहतौ सङ्ग्रामे इति ॥ 11 अग्नयेग्निवते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्व पेद्यस्यानावग्निमभ्युद्धरे- युः*' इत्यस्य पुरोनुवाक्या---अग्निनाग्निरिति गायत्री ॥ अग्निना- भ्युद्धृतेनायमग्निः पूर्वोद्धृतः समिध्यते सम्यगेव इध्म उहायते। [सम्यगेव इध्यते । कविर्मेधावी गृहपतिर्गृहस्य पतिस्स्वामी । युवा नित्यतरुणः, हविर्भिर्वा देवानामात्मनश्च मिश्रयिता। हव्यवाद् हविषां वोढा । वहश्च' इति ण्विः । जुह्वास्यः जुहूरास्य- स्थानीया यस्य । सोयमेवं गुणोग्निरभ्युद्धरणदोषमुपशमयत्विति शेषः ॥ *सं. २-२-४, तिं--इध्म उ.मायते. इध्मआयते.)

·अनु. (४६) ४० भट्टभास्करभाष्योपैता 125 युवा । हव्यवाडास्यः। त्वङ् ह्यग्ने अग्निना विलो विप्रेण सन्थ्सता । सखा सख्या समिध्यसे । उदने हव्य-वाट् । जुहास्य इति जुहु-आरयः। त्वम् । हि । अग्ने । अग्निना । विप्रः सता । सखा । सख्यां । लमिध्यास इति सं- इध्यसे । "उदिति । अझे । शुचयः । तव । विप्रेण । सन्नू। "तत्रैव याज्या-त्वं ह्यन्न इति गायत्री ॥ है अग्ने त्वमग्नि- नाभ्युद्धृतेन समिध्यसे सम्यगेवेभ्यसे । कीदृशः कीदृशेनेत्याह- विप्रो मेधावी विप्रेण मेधाविना समिध्यसे । अयमकस्समिन्धन- हेतुः । किञ्च---सन् प्राज्ञः स तादृशेनामिना समिध्यसे । 'हिच' इति निघातप्रतिषेधः, 'तिङि चोदात्तवति' इति गतैरनुदात्तत्वं, 'उदात्तवता तिङा' इति समासः, अदुपदेशालसार्वधातुकानुदा- तत्वे यक उदात्तत्वम् । ईदृशस्त्वमभ्युद्धरणदोषमुपशमयेति शेषः ॥ , 13 अग्नये ज्योतिष्मते पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपेद्यस्याग्निरुद्दतो- हुतेनिहोत्र उहायेत्' इत्यस्य पुरोनुवाक्या-उदन्न इति गायत्री ।। व्याख्याता चेयं त्वमन्ने रुद्रः५ इत्यत्र । इह तु प्रतीकम- स्या गृह्यते । हे अग्ने तव शुक्रास्तेजोविशेषाः शुचयश्शुद्धाः भ्राजन्तः दीप्यमानाः उदीरते उद्गच्छन्ति । किञ्च-तवैव स्वभूतानि ज्योतीष्यादित्यादीनि अर्चयोचाषि । यहा-तव *सं. २-२-४.. सं. १-३-१४28 ·126 तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.४. शुचयस्तव वि ज्योतिषा ॥५४॥ "वीति । ज्योतिषा ॥ ५४॥ मघवान मन्डे बग्ने चतुर्दश च (॥४६॥) ॥४०॥ अर्चयोर्चयितारो यजमानाः ज्योतीषि ज्योतीरूपा भवन्ति स त्वमेवं महानुभावः उद्वापदोषमुपशमयेति ॥ "तत्रैव याज्या-दि ज्योतिपेति त्रिष्टुम् । इयमपि कृणुष्व पाजः '* इत्यत्र व्याख्याता । इह तु प्रतीकं गृह्यते । अय- मग्निवहता ज्योतिषा विभाति विशेषेण भायात् अनेन हविषा । किञ्च-विश्वानि महित्वा माहात्म्यानि आविष्कृणुते आविष्कु- वति । किञ्च-अदेवीः अदेवनशीला आसुरीमायाः दुरेवाः दुष्प्रधर्षाः प्रसहते अभिभवेत् । किञ्च-शृङ्गे शृङ्गस्थानीये आत्मीये प्रधाने ज्वाले शत्रूणां वा हिंसके शिशीते तीक्ष्णी- कुर्यात् । किमर्थन् ? रक्षसे विनिक्षे रक्षसो विनाशार्थ ज्वालाभ्यां निक्षणं चुम्बनं शोधनं वा विनाशोवेति स एव महानुभावोग्नि- रनुगमनदोषमुपशमय्यात्मनः परापतितं ज्योतिरवरुन्ध इति ॥ इति भट्टभास्करमिश्रविरचिते यजुर्वेदभाप्ये ज्ञानयज्ञाख्ये प्रथमकाण्डे चतुर्थप्रपाठके चत्वारिंशोनुवाकः समाप्तः प्रपाठकः, *सं. १-२-१४ ·अनु. (४६)४०.] भट्टभास्करभाष्योपेता 127 Naghengam वाचः प्राणाय त्वा । उण्यामगृहीतोस्यपानार्य त्वा । आ वायो वायवे सजोषांभ्यां त्वा । अयम- तायुभ्यां त्वा । या वासश्विभ्यां मावीभ्यां त्वा । प्रातर्युजावश्विभ्यो त्वा । अयं वेनश्शण्डाय वैष ते योनिर्वीरता पाहि । तं मर्काय बैष ते योनिः प्र॒जाः पाहि । ये देवास्थि झादाराणोलि विश्व- भ्यस्त्वा देवेभ्यः । उपयामगृहीतोलीन्द्रीय त्वरे- स्थायुर्वे । सुर्धानं मला त्या लैश्वानरार्थ । मधुन ससोसि । इन्द्रामी इन्द्वामियों का । ओमा- सो विश्वव्यस्त्वा देवेन्यः । सुरुवन्त त्रीणीन्द्राय त्वा संरुत्वते । महान्हे महेन्त्राय त्या । कदा चुनादित्येभ्यस्वा ! कता जुन स्तरीविवस्व आ- दित्य । इन्द्रः शुदिपः । वाम त्रीन्देवार्य त्वा सवित्रे । सुशर्मा विश्वेभ्यस्त्वा देवेश्यः । वृहस्प- तिसुतस्य त्वष्ट्रा सोसै पिब स्वाहा । हर्रिरसि सहसौमा इन्द्राय स्वाहाँ । अन आयूष्यग्नये त्वा तेजस्वते । उत्तिष्ठन्निन्द्राय त्वौजस्वते । तर- णिस्सूर्याय त्वा भ्राज॑स्वते । आतिष्ठायाष्पडि- न्द्राय त्वा षोडशिने । उदु त्यं चित्रम् । अग्ने दिवं गच्छ । उरुमायुष्टे यदेवा मुमुग्धि । अमा- MAHARANA ·128 तैत्तिरीयसंहिता का.१.प्र.४. EDIA विष्णू मुमुक्तम् । परा वै पङ्कः । देवा वै ये देवाः पङ्कौ । परा वै स वाचम् । देवासुराः का- यम् । भूमिव्यतृष्यन्न् । प्रजापतिव्यक्षुध्यन्न् । भूमिरादित्या वै । अग्निहोत्रमादित्यो वै । भूमि- लेकस्सलैकस्सुलेकः । विष्णोरुदुत्तमम् । अन्नपते पुर्नस्त्वादित्याः। यस्त्वा सुष्टुंतम् । त्वम॑ग्ने सुष्टुतिम्। यस्त्वा वि रोचसे । त्वमटे वि चर्षणे ॥ आ ददे वाचस्पतय उपयामगृहीतोस्या वायो अयं वां या वो प्रातमुजावयं तं ये देवास्त्रिश- दुपामगृहीतोलि मूर्धानं मधुश्चन्द्रामी ओमासो मरुत्वन्तमिन्द्र मरुत्वो मरुत्वान्महान्महानृवत्कदा वाममदब्धेभिर्हिरण्यपाणि सुशर्मा बृहस्पतिंसु- तस्य हरिरस्यग्न उत्तिष्ठन्तरणिरा प्यायस्वेयुष्टे ये ज्योतिप्मती प्रयालाय चित्तमा तिष्ठेन्द्रमसावि सर्वस्य महान्थ्सजोषा उदु त्य धातोरुहि यस्त्वा षट्चत्वारि५त् ॥ ४६ ॥ आ ढे ये देवा महानुनिष्ठन्थसर्वस्य सन्तु दुर्मित्राश्चतुःपञ्चाशत् ॥ ५४॥ आ ददे वि ज्योतिषा ॥ हरिः ओं तत्सत् ॥ ANCHI ·अनु. १.] भहभास्करभाष्योपेता 129 अथ पञ्चमः प्रपाठक, MIN RE अथ अतः परं पुनराधेयब्राह्मणं समन्त्रकं चत्वारोऽनुवाकाः । तत्र केवलाग्नेयतामस्य प्रतिपादयिष्यन्तदर्थमर्थवादान् प्रस्तौति-- देवासुरा इत्यादि ॥ 'कृत्तिकास्वग्निमा दधीत '* इत्याद्याधानकाण्ड भविष्यति; तदेतस्मादनुवाकादधस्तान्निवेशयितव्यमिति वक्ष्यते । कर्म- क्रमानुरोधादित्थमिदं ज्ञातव्यम् ; यथानातमेव त्वध्येतव्यमिति । 'कर्मचोदना ब्राह्मणानि । ब्राह्मणं नाम कर्मणस्तन्म- न्त्राणां च व्याख्यानग्रन्थः । ब्राह्मणशेषोर्थवादः'निन्दा प्रशंसा परकृतिः पुराकल्प इति । ब्राह्मणं च द्विधा कर्मबा- मणं कल्पवाह्मणं चेति । तत्र कर्मब्राह्मणं यत्केवलानि कर्माणि विधत्तै मन्त्रान्विनियुके, न प्रशंसति न निन्दति च, यथा- अनुमत्यै पुरोडाशम् इत्यादि साहितिकम् । अतोऽन्यानि कल्पब्राह्मणानि, यथेदमेव 'देवासुरास्संयत्ता आसन् ते देवा विजय- मुपयन्तः' इत्यादि । आहुश्च----- क्वचिद्विधिः प्रशंसा च केषु चिद्विधिरेव च । केषु चिहिधिरेव स्यादेवं निन्दानिषेधयोः ॥ इति ॥ तत्र परकृतयः मनुप्यरुतयः, यथा---'विश्वरूपो वै त्वाष्ट्र:, इत्यादयः । पुराकल्पाः प्रजापत्यादिकृतयः, यथा---' प्रजापतिः मजा असृजत'** इत्यादयः । सर्वाण्येतानि कल्पब्राह्मणानि । अथ ब्राह्मणानुब्राह्मणानि यथा--' अनुमत्यै पुरोडाशमष्टाकपालं निर्वपति । ये प्रत्यञ्चश्शम्यायाः इत्यादीनि ॥ *बा. ६-१-२. सं. १-८-१. सं. २.५.१. आप. परि . १-३५, ३६, ३७. त-कोशे द्वितीयपादो नास्ति. बा. १.६-१ 17 ·180 तैत्तिरीयसंहिता का.१.प्र. ५. -- पश्वमः प्रपाठकः E BURameg देवासुरास्संयत्ता आसन्ते देवा विजयमुपयन्तोनौ वाम वसु सं न्य- दधतेदमु नो भविष्यति यदि नो जेष्यन्तीति तदुग्मियंकामयत तेना- 'देवासुरा इति देव-असुराः । संयत्ता इति सं-यत्ताः । आसन्न् । ते। देवाः। विजयामिति वि- जयम् । उपयन्त इत्युप-यन्तः । अग्नौ । वामम् । वसु । सम् । नीति । अधत । इदन् । उ । नः। भविष्यति । यदि । नः । जेष्यन्ति । इति । तत् । 'देवाश्चासुराश्च संयत्ताः सङ्गामार्थमुद्युक्ताः आसन् अभवन् । यती प्रयत्ने, ‘श्वोदितो निष्ठायाम् ' इतीट्प्रतिषेधः, सम्यग्यत्ता इति कर्तरि निष्ठा, तेन प्रादिसमासे अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । क्वचित् ते देवा विजयमुपयन्तः असुरान्विजयमानाः तेभ्यः परा- जयमानेभ्योसुरेभ्यो यद्वामं वसु वननीयं वरिष्ठं वसु धनं समा- सादितवन्तः तत् सर्वमग्नौ न्यदधत सम्यक् सम्भूय निभृतं निहितवन्तः । कथं मन्यमाना इत्याह-इदमु न इति । इदं तावदस्माकमेव भविष्यति यद्यपि पुनरस्मानसुरा जेष्यन्तीति मन्यमाना अयमस्माकमग्निरस्माकमास्त इति तत्र संन्यदधतेति । तद्देवैरात्मनि निहितं वस्वनियकामयत आत्मसात्कर्तुमैच्छत् । ततस्स कामयमानस्तेन वसुना सहापाक्रामत् देवसकाशात्पलायत अथ देवा असुरान्विजित्य तद्वाम वस्ववरुरुत्समानाः आत्मसा- ·अनु. १.] भट्टमास्करभाष्योत्ता 131 पाक्रामत्तद्देवा विजित्यावरुरुत्समा- ना अन्वायन्तदस्य सहसादित्सन्त अग्निः । नीति । अकामयत । तेनं । अपोत । अक्रामत् । तत् । देवाः । विजित्योत वि-जित्य। अवरुरुत्समाना इत्यव-रुरुत्समानाः । आन्विति आयन्न् । तत् । अस्य । सहसा। एति । अदित्सन्त। । कर्तुमिच्छन्तः अग्निमन्वायन् अन्वगच्छन् । अनुगम्य च तद्वसु अस्याग्नेस्सकाशात् सहसा बलेन विनैवानुज्ञया आदित्सन्त आदातुमैच्छन् । ततःप्रभृत्यग्निं रुद्रमाचक्षते रोदनेन निमित्तेन । रोदेणिलुक ' इति ण्यन्ताद्विधीयमानो रक्प्रत्ययो बाहुलका- केवलादपि भवति । तस्य रुदतो यदश्रु नेत्रजलमशीयत न्यपतत् रजतं रूप्यं हिरण्यमभवत् , हितरमणीयं वा । यहा- रूप्यस्वर्णयोहिरण्यमिति वर्तते (भवति) तदिदानी रजतेन विशेष्यते--हिरण्यशब्दाभिधानं तु प्रशंसार्थम् । तस्माद्रजतमद- क्षिण्यं अदक्षिणार्ह अश्रुजम् । होति हेतौ । हिरण्यमप्यदक्षि- णाहमिति प्रतिपादनार्थं पुनरपि हिरण्यग्रहणम् । 'कडङ्करदक्षि- णाच च' इति यत्प्रत्ययः, ययतोश्चातदर्थे' इत्युत्तरपदान्तो- दात्तत्वम् । तस्मात् , बर्हिषि यज्ञे यो रजतं ददाति अस्य गृहे पुरा संवत्सरात् संवत्सरसमाप्तेः रुदन्ति रोदननिमित्तान्युत्प- त्स्यन्ते । ' यावत्पुरानिपातयोर्लट् ' । यहा-'सप्तमीपञ्चम्यौ कारकमध्ये' इति पञ्चमी । तस्मात् बर्हिषि रजतं न दद्यादिति । इदं प्रासङ्गिकमुक्तम् ॥

·132 तैत्तिरीयसंहिता -- [का. १. प्र. ५. सौरोदीद्यदरौदीत्तद्रुद्रस्य॑ रुनृत्वं य- दश्वीयत तत् ॥ ३॥ रजत हिरण्यमभवत्तस्माद्रजत५ हिरण्य- मदक्षिण्यमश्रुज५ हि यो बर्हिषि दाति पुरास्य संवत्सराद्गृहे रुंदन्ति तस्माद्दर्हिषि न देयः सोऽग्निरब्रवी- 'सः । अरोदीत् । यत् । अरोदीत् । तत् । रुद्रस्य॑ । रुद्रत्वमिति रुद्र-स्वम् । यत् । अझु। अशीयत । तत् ॥ १॥ रजतम् । हिरण्यम् । अभवत् । तस्मात् । रजतम् । हिरण्यम् । अदक्षिण्यम् । अश्रुजमित्य॑श्रु-जम् । हि । यः । बहिर्षि । ददाति । पुरा । अस्य । संवत्सरादिति सं-वत्स- रात् । गृहे । रुदन्ति । तस्मात् । बहिर्षि । न । देयम् । सः । अग्निः । अब्रवीत् । भागी। अथ सः कृतरोदनोनिः तहस्वप्रयच्छन्नेवाब्रवीत् । भागी भागवान् असानि भवानि मह्यं भागो युष्माभिर्देयः, अथ तथा- कते इदं माय निहितं वसु वः युष्माकमेव भविष्यति अहं दास्यामीति । तञ्जुश्रुवांसो देवा अब्रुवन् पुनराधेयं ते तवैव केवलमस्ति नान्यः कश्चिदत्र भागीति । पुनः आधानानन्तरमग्नि- ·अनु. १. भभास्करभाष्योपेता 133 ड्राग्यसान्यर्थ व इदमिति पुनराधेय ते केवलमित्यब्रुवत्रुघ्नवत्खलु स इत्यंब्रवीद्यो महेवयमग्निमादाता इति तं पूषाधत तेने ॥ २॥ पूषा- |तस्मात्पौष्णाः पशव उच्यन्ते तं असानि । अर्थ । वः । इदम् । इति । पुनराधेय- मिति पुनः-आधेयम् । ले। केवलम् । इति । अब्रुवन्न् । ऋभवत् । खलु । सः । इति । अनवी- त् । यः। महेवत्यमिति मत्-देवत्यम् । अग्निम् । आदाता इत्या-दांत । इति । तम् । पूषा । एति । अधत्त । तेन ॥ २॥ पूषा । आप्नोत् । तस्मात् । पोष्णाः । पशवः । उच्यन्ते । तम्। त्वष्टा । एति । अधत्त । तेन । त्वष्टा । आधोत् । । राधीयते तस्मिन्निति पुनराधेयं कर्म अनचाधेयस्यैव उत्तरा ततिः ऋद्धिकामिभिः कर्तव्या । अधिकरणे कृत्यः । अथाग्नि- रब्रवीत् ऋधवत् ऋनुयात् खलु सः । कः? इत्थं यो म- देवत्यं मदेकदेवत्यमग्निमादधात आदधीतेति द्वितीयामग्नयाधेयतति करोतीत्यर्थः । एवमाधातुरभ्युदयमाशास्ते सै] इति । ऋष्टोतेर्लेटि लेटोडाटौ' इत्यडागमः । 'देवतान्तात्तादर्थ्य यत्' । दधाते- ·134 "तैत्तिरीयसंहिता -- का.१.प्र. ५. त्वष्टाधत तेन त्वष्टाोत्तस्मात्त्वाष्ट्राः पशव उज्यन्ते तं मनुराधत तेन मनुरा नस्मान्मानव्यः प्र॒जा उ- ज्यन्ते तं धाताधत तेन धाता त्सं- वत्सरो वै धाता तस्मात्संवत्तरं प्रजाः पशवोनु प्र जायन्ते तस्मात् । वाष्ट्राः। पशवः उष्यन्ते । तम् । मनुः । एति । अवत्त । तेनं ! मनुः । आओत् । तस्मात् । मानव्यः । प्रजा इति प्र-जाः । उच्यन्ते । तम् । धाता । एति । अषत । तेन । धाता। आर्धात् । संवत्तर इति संत्तरः । वै । धाता । तस्मात् । संवत्सरमिति सं-इत्तरम् । प्रजा इति प्र-जाः । पशवः । अर्नु । प्रेति । जायन्ते । ॥ लेटि 'वैतोन्यत्र' इत्यैकारः । तथा देवैः प्रति- श्रुतमिति गम्यते । तस्मात् पुनराधेयं कर्तव्यमिति विधि- श्वानुमीयते । अनन्तरं च ऋद्धिकामाः पूषादयः तादृशेन पुन- राधेयेन ऋद्धि प्राप्ता इति दर्शयति-पूषेत्यादि । गतम् । पूष्णः, स्वभूताः पौष्णाः पशवः । संवत्सरमिति । प्रजाः पशवश्च संवत्सरमनु प्रजायन्ते । लक्षणादिना अनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् ।।

·अनु. १.] भभास्करभाष्योपेता 135 पुनरा दधीत ZEEP य एवं पुनराधेयस्यर्धि वेद॥३॥ऋनो- त्येव योस्यैवं बन्धुतां वेद बन्धुमा- नभवति आगधेयं वा अग्निराहित इच्छानः प्र॒जां पशून् यजमान- स्योपं दोदावोद्वार 'यः। एवम् । पुनराधेयस्येति पुनः-आधेयस्य । ऋद्धिम् । वेई ॥ ३ ॥ मोति । एव । यः। अस्य । एवन् । बन्धुताम् । वेद । बन्धुमानिति बन्धु-माद । भवति । भागधेयमिति भाग- धेयम् । वै। अग्निः । आहित इत्या-हितः। इच्छ- मानः । प्रजामिति प्र-जाम् । पशून् । यर्जमा- नस्य । उपति । दोदाव । उदास्येत्युत्-वास्य॑ । पुनः । एति । दधीत । भागधेयेनेति भाग- 'य एवमित्यादि ॥ गतम् । बन्धुतां बन्धुसमूहं पूषादीनाम् । ग्रामजनबन्धुसहायेभ्यस्तलू' भागधेयं वा इत्यादि । गतम् आत्मन एवासाधारणं भागमिच्छन् प्रजा पशूश्च यजमानस्योपदोद्राव भृशमुपद्रुतान् करोति स्म । दुवतेमुङगन्ता न्ताच्छान्दसो लिट् । तस्मादुद्वास्याग्निं पुनरादधीत । भागधेयेनाभीप्सितेन एनमन्निं समर्थयति सुप्रीतं करोति । अथो ·186 तैत्तिरीयसंहिता का. १.प्र.५. MARETARIA भागधेयैनैवैन समधयत्यथो शा- तिरेवास्यैषा पुनर्वस्वोरा दधीत- तदै पुनराधेयस्य नक्षत्रं यत्पुनर्वसू स्वार्थाने वैनं देवतायामाधार्य ब्रह्म- वर्चसी भवति देवात्यया- धेयैन । एवः । एनम् । समिति । अर्धयति । अथो इति । शान्तिः । एव । अस्य । एषा । 'पुनर्वस्वोरिति पुन:-दस्योः । इति । दधीत । एतत् । वै । पुनराधेयस्योते पुनः-आधेर्यस्य । नक्षत्रम् । यत्' । पुनर्वसू इति पुनः-वसू । स्वायाम्। एव । एनम् । देवतायाम् । आषायेत्या- धार्य । ब्रह्मवर्चसीर्ति ब्रह्म-वर्चसी। भवति । भैः। एति । दधाति । अयातयामत्वायत्ययातयाम- अपि च शान्तिरेवैषास्य येनोपद्रवकारी न भवति उद्वासन्येष्टये- ट्वानीन् परोप्य पुनरनचगार यज्ञपात्राणि च संस्कृत्यान्यानि वा कृत्वा पुनरादधीतानीननयाधयकल्पेनेति ॥ पुनर्वस्वोरिति । पुनरावर्तते वाम वस्वेतयोरिति पुनर्वसू देव- तायाम् । ब्रह्मवर्चसी ब्राह्मणस्येयमेव ऋद्धिरिति ॥ 'दभैरिति ॥ न प्रणयनीयेनेमेन । अयातयामत्वाय अपुनरु- ·अनु. १.] भट्टभास्करभाष्योपेता 137 तयामत्वाय भैंरा द॑धात्यज्य एवैन- मोषधीभ्योवरुध्या धंचे पञ्चकपालः पुरोडाशौ भवति पञ्च वा ऋतवं ऋतुभ्यं एवैनमरुध्या धत्ते ॥ ४॥ त्वाय । दुभैः । एति । दधाति । अन्य इत्यत्- भ्यः। एव । एनम् । ओषधीभ्य इत्योषधि-भ्यः। अवरुध्येत्यव-रुध्य । एति । धत्ते । 'पञ्चकपाल इति पञ्च-कपालः। पुरोडाशः । भवति । पञ्च । वै। ऋतवः । ऋतुभ्य इत्युत-म्या: एव । एनम्। अवरुध्येत्य॑व-रुध्य । एति । धत्ते ॥ ४ ॥ अशीयत ततेन वेदं हुः पञ्चवि- হলঃ Meams तत्वाय । किञ्च-दभैराधानमद्भचचौषधीभ्यश्चामेरेवावरुद्धचै भवति॥ ७ इगन्तकाल' 'पञ्चकपाल इत्यष्टाकपालस्य स्पाने ॥ पञ्चनु कपालेषु संस्कृत इति तद्धितार्थे द्विगुः, द्विगोः इति लुक, इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । पञ्च वा इति ॥ हेमन्तशिशिर- योरेकत्वाभिप्रायमिदम् , 'हेमन्तशिशिरावृतूनाम् '* इति सहनि- देशात् ॥ इति पञ्चमे प्रथमोनुवाकः. *सं. १-६-२. 18 ·188 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ५. परा वा एष यज्ञं पशून वपति योऽनिमुद्दासयते पञ्चकपालः पुरो- डाशौ भवति पाडो यज्ञः पालाः पशवो यज्ञमेव पशूनवं रुन्धे वीरहा वा एष देवानां योऽग्निमुंडासयते न 'परेति । वै । एषः । यज्ञम् । पशून् । वपति। यः । अग्निम् । उदासयत इत्युत्-वासयते । पञ्चकपाल इति पञ्च-कपालः । पुरोडाशः। भवति । पाङ्कः । यज्ञः । पाङ्काः । पशवः । यज्ञम् । एव । पशून् । अवेति । रुन्धे । वीरहर्ति वीर-हा । वै। एषः । देवानाम् । यः। अग्निम् । उदासयत इत्युत्-वासयते । न । वै। एतस्य । बा- -- ॥ 'परा वा इत्यादि परावापो विनाशः । पञ्चकपाल इति पुनर्विधानं प्रयोजनान्तरार्थम् । पाडो यज्ञ इति, धानादिप- ञ्चकाधीनसिद्धित्वात् । उत्सादित्वादणपवादोऽञ् उक्तः । पाता इति पशुसाधनत्वात्पाडाः । यज्ञं पशूश्च अवरुन्धे प्राप्नोति ॥ 'वीरहेत्यादि याज्यानुवाक्या विशेषविधिः ॥ देवानां मध्ये वीर- स्यानहन्ता, का कथान्येषां देवानामिति ? तस्मात् सर्वेप्यस्माद्विभ्य- तीति । ऋतायवः ऋतं सत्यं यज्ञं वा आत्मन इच्छन्तः । क्याचि ·BenewANA अनु. २.] भट्टभास्करभाष्योपेता 139 वा एतस्य॑ ब्राह्मणा ऋतायवः पुरा- मक्षन्पङौ याज्यानुवाक्यो भव- न्ति पाडौं यज्ञः पाङ्कः पुरुषो देवा- नेद वीरं निरवदायाग्निं पुनरा ॥५॥ ह्मणाः । ऋतायव इत्यूत-यवः । पुरा । अनम् । अक्षन्न् । पङ्खः । याज्यानुवाश्या इति याज्या- अनुवाक्याः । भवन्ति । पातः । यज्ञः । पाङ्कः । पुरुषः । देवान् । एव । वीरम् । निरवदायति निः-अवदाय । अग्निम् । पुनः । एति ॥ ५॥ .. NEMAINS । , ७ छन्दस्यपुत्रस्य इतीत्वाभावः । क्याच्छन्दसि' इत्यु- प्रत्ययः । ऋतायुत्वादेतस्योद्वासितानेरन्नं नाक्षन् नादन, अभोज्या- नत्वादेतस्य । अत्तेलुङि 'लुसनोर्चस्ल' इति धस्लादेशः, 'मन्त्रे घस' इत्यादिना च्लेलुक, 'घलिभसोः' इत्युपधालोपः, 'शासि- वसिघसीनां च' इति षत्वम् । पश्य इति 'अग्ने तमद्या- श्वं न स्तोमैः '* इति चतस्रोऽक्षरपतयः । तत्र द्वे अग्न्याधेयस्य याज्यानुवाक्ये द्वे स्विष्टकृतः । याज्यानुवाक्ये च याज्यानुवाक्ये चेति कतैकशेषयोईन्द्वः । छान्दसमुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । पाङ्कः पुरुष इति । 'पाईं वा इदं सर्वम् । इति । देवानिति । देवान् तेषां च वीरं निरवदाय उडासनलक्षणभयस्थानानिष्कृष्य अग्निं पुनराधत्ते ॥ *सं. ४-४-४-.

·140 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ५. aGLE LOVERABAD धत्ते शताक्षरा भवन्ति शतायुः पुरुषरातेन्द्रिय आयुष्येवेन्द्रिये प्रति तिष्ठति यद्धा अग्निशहितो नय॑ते ज्यायो भागधेय निकायमानो योग्य५ सदं भवति लैवास्यधि- धत्ते । शताक्षरा इति शत-अक्षराः । भवन्ति । शतायुरित शत-आयुः । पुरुषः । अतोन्द्रय इति शत-इन्द्रियः । आयुषि ! एव । इन्द्रिये । प्रतीति । तिष्ठति । 'यत् । वै। अग्निः । आहित इत्या-हितः । न । मुध्यते । ज्यायः । भागधेय- मिति भाग-धेयम्। निकामयमान इति नि-कामय- मानः । यत् । आग्नेयम् । सर्वम् । भवति । सा। शताक्षरा इति ॥ उक्ता अक्षरपयश्चतस्त्र इति । तत्रैकैका पञ्चविंशत्यक्षरा । सर्वास्सम्भूय शतासरा इति । शतायुश्शतवर्षः शतेन्द्रियश्शतवीर्यः आयुपीन्द्रिये च प्रतिष्ठितो भवति । 'यद्वा इत्यादि ॥ येन नयेते ऋद्धिहेतुर्न भवति तज्जयायः प्रशस्यतरं अनचाधेयभागात् केवलाग्नेयत्वात् पुनराधेयभागं तन्नि- कामयमानः तन्निभृतं आत्मनस्सम्पादयितुमिच्छन् ऋद्धिहेतुतामग्निर्न प्रतिपद्यत इति । आहितशब्दे 'गतिरनन्तरः' इति स्वरः । ततः केवलाग्नेयकरणेन ऋद्धिहेतुरयमिति । तस्मात् सर्वमाग्नेयं कर्तव्यमिति विधिः ॥

·भट्टभास्करभाष्योपेता 141 अनु. २.] स्सं वा एतस्य॑ गृहे वाक्सृज्यते योऽग्निमुंडासयते स वाचः स५- सृष्टां यजमान ईश्वरोनु परभवि- तोविभक्तयो भवन्ति वाचो विधृत्यै एव । अस्य । ऋद्धिः । समिति । वै । एतस्य । गृहे । वाक् । सृज्यते । यः । अग्निम् । उद्वासयत इत्युत्-वासयते । सः ! वाचम् । ल सृष्टालित सं-सृष्टाम् । यजमानाः । ईश्वरः । अन्विति पराभवितोरिति परा-अवितोः । विभक्तय इति वि-भक्तयः । भवन्ति । वाचः । विधृत्या इति वि-धृत्यै । यज॑मानस्य । अपराभावायेत्यपरा- अथ विभक्तिविधानार्थमाह-सं वा इति ॥ अस्य वाग्गृहे संसृ- ज्यते गृहवासिनां वाग्योगे न वैलक्षण्यं भजते । ततश्चाबहुमत- वाक्त्वात् पराभवितोः पराभवितुमीश्वरस्स्यात् । ततश्चास्य गृहान भावयितुमेव वरमिति । वक्ष्यति च-'आयतनादेव नैति'* इति । मूकत्वं वा वाक्संसर्गः । 'ईश्वरे तोसुन्कसुनौ' । लक्षणेनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् । तस्मात् विभक्तयो भवन्तीति विधिः । विभ- ज्यते व्यावय॑तस्य वाग्भिरिति विभक्तयः 'अग्नाग्ने अनावग्ने अग्निनाग्ने अग्निमग्ने' इति चतस्त्रः । एताश्च चतुर्पु प्रयाजेषु देयाः नोत्तमे । *सं. १-५-२.8 ·142 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ५. यजमानस्यापराभावाय ॥६॥विक्ष- क्किं करोति ब्रह्मैव तर्दकरुपाशु यजति यर्था वास वसु विविदानो भावाय ॥ ६ ॥ विभक्तिमिति वि-भक्तिम् । करोति । ब्राँ । एव । तत् । अकः । 'उपाश्वि- त्युप-अशु । यजति । यथा ! बामम् । वर्तु। विविढानः । गृहति । ताहत । एव । तत् । UREMEETHAR । 'तादौ च' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । विधृत्यै विलक्षणावस्था- नाय प्रयाजानामनचाधेयाद्वैलक्षण्यापादने वाचस्संसर्गदोषः परिति- यत इति ॥ 'विभक्तिमिति ॥ विभक्तिं वैलक्षण्यविभक्तिप्रदानमस्येति मस्य] कर्मणो यत्करोति तेन हेतुना पुनराधेयं ब्रह्म परिबृढं अग्नयाधेयात् अकः करोति । छान्दसो लुङ, मन्त्रे घस' इति च्लेलुक् । मन्त्र इति वेदमात्रस्य ग्रहणम् । यहा- लङि व्यत्ययेन शपो लुक् ॥ 'उपांश्विति ॥ सर्वो याग उपांशुः कर्तव्यः ओत्तमादनूयाजात्। 'उपाचनजिनम् ' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । यथेति । यथा वामं वननीयं वरिष्ठं धनं मुषितं विविदानः लभमानः लब्धुं यत- मानः तत् गृहति संवृणोति तादृक्तदुपांशुकरणम् । छान्दसस्य लिटः कानजादेशः ॥

·अनु. २.] भट्टभास्करभाष्योपेता 148 । गृहति ताहगेव तदृग्निं प्रति स्विष्ट- कृतं निराह या वाम वसु विवि- दानः प्रकाशं जिगमिषति ताहगेव तद्विभक्तिमुक्त्वा प्रयाजेन वर्षरो- त्यायतनादेव नैति यजमानो वै पु- अग्निम् । प्रतीति । स्विष्टकृतमिति स्विष्ट-कृतम्। निरिति । आह । या । वामम् । वतु । विवि- दानः । प्रकाशमिति प्र-काशम् । जिगमिषति । तादृक् । एव । तत् । विभक्तिमिति वि-भक्तिम् । उक्ता । प्रथाजेनेति प्र-याजेन । वर्षट् । करोति । आयतनादिया-यतनात् । एव । न । एति । 'यजमानः । दै। पुरोडाशः । पशवः । एते अग्निं प्रतीति ।। स्विष्टकतम प्रति निराह निर्गतं ब्रूयात् उच्चै- रिति यावत् । लक्षणादिना प्रतेः कर्मप्रवचनीयत्वम् । यथेति । यथा वामं वसु विविदानः अन्विप्य लब्धवान् तत्प्रकाशं विवृतं जिगमिषति ख्यापयितुमिच्छति । अहो इदं दृष्टं पश्यतेति ताडक् तडुच्चैर्वचनम् । परोक्ष लिट: कानजादेशः । विभक्तिमिति । ये यजा- मह इत्यस्यानन्तरं विभक्तिमुक्ता ततः प्रयाजमन्त्रेण वषट्करोति हविर्ददाति । अनेन कर्मणा स्वस्मादायतनान्नैति न गच्छति । अनुष्ठेयवचनः स्व आयतने निवसति ।। यजमानो वा इत्यादि ॥ प्राधान्यात्ताधर्येण ताच्छब्द्यम् । Jamas ·144 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ५. रोडाशः पशवं एते आहुती यदभि- तः पुरोडाशमते आहुती ॥ ७ ॥ जुहोति यजमानमेवोभ्यतः पशु- भिः परि गृह्णाति कृतयंजुस्सम्भृत- सम्भार इत्याहुन सम्भृत्यास्सम्भारा इति । आहुती इत्या-हुती । यत् । अभितः। पुरोडाशम् । एते इति । आहुती इत्या-हुती ॥ ७ ॥ जुहोति ? यज॑मानम् । एव । उभयतः । पशुभिरिति पशु-भिः । परीति । गृह्णाति । "कृत- यजुरिति कृत-यजुः । सम्भृतसम्भार इति । सम्भृत-तक्षारः । इति । आहुः । न । सम्भृत्या इति सं-भृत्याः । सम्भारा इति सं-भाराः । न। पशव इति । तद्धेतुत्वात्ताच्छब्धम् । स्वयं पशव एव पुनरूर्जा निवर्तस्व सह रय्या निवर्तस्वेत्येते आहुती । यदभित इति । अभितः पुरस्तादुपरिष्टाच पुरोडाशहोमस्य । अभितःपरितः' इति हि- तीया । गतमन्यत् ॥ कृतयजुरिति ॥ कृतस्तभ्वयजुरग्न्याधेयेन सम्भृताश्च सम्भाराः। तस्मादत्र न सम्भृत्याः न सम्भरणीयास्सम्भाराः न यजुः कर्तव्य- मित्याहुरेके आचार्याः । भूओसंज्ञायाम्' इति क्यप् ॥

·अनु. २.] भहभास्करभाष्योपेता 145 न यर्जुः कर्तव्यमित्यथो खलु स- म्भृत्या एव सम्भाराः कर्तव्य यर्जु- य॒ज्ञस्य समृद्धयै पुननिष्कृतो रथो दक्षिणा पुनरुत्स्यूतं वासः पुनरुत्सृ- यजुः । कर्तव्यम् । इति । "अथो इति । खलु। सम्भृत्या इति सं-भृत्याः । एव । सम्झारा इति सं-भाराः । कर्तव्यम् । यजुः । यज्ञस्य॑ । समृडया इति सं-ऋद्धयै । "पुनर्निष्कृत इति पुनः-निष्कृतः । रथः । दक्षिणा । पुनरुत्स्यूतमिति पुनः-उत्स्यूतम् । वासः । पुनरुत्सृष्ट इति पुनः उत्सृष्टः । अनड्वान् । पुनराधेयस्यति समृद्धया इति सं-ऋद्धयै । पुनः-आधेयस्य "एतद्दूषयति-अथो खलु वयं ब्रूमः सम्भृत्या एवेति ।। गतम् । " 1"पुनर्निष्कृत इत्यादि ॥ पुनर्निष्कृतः पुनस्संस्कृतः । पुनरु- त्स्यूतं पुनस्संस्कृतमेव संहितच्छिद्रम् । षिवेनिष्ठायां च्छोश्शूडनु- नासिके च इत्यूल । पुनरुत्सृष्टः अवशीर्णगवः । एते पात्रे सन्मितादयो द्रष्टव्याः, उपपदसमासो वा । तदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । 'पुनश्चनसौ छन्दसि' इति गतित्वात् गतिसमासो वा । प्रवृद्धादेराक- तिगणत्वादुत्तरपदान्तोदात्तत्वम् ॥ 19 ·146 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ५. SANCHAR 18 टोनवान्पुनराधेयस्य॒ सम॑यै सप्त ते अग्ने समिधस्तृत जिह्वा इत्यग्नि- होत्रं जुहोति यत्रयचैवास्य न्यक्तं ततः॥८॥ एवैनमर्व रुन्धे वीरहां वा एष देवानां योऽग्निमुंडासयते तस्य वरुण एवर्णयादाग्निवारुणमे- कादशकपालमनु निपेद्यं चैव ह- सप्त । ते । अग्ने । समिध इति सं-इधः । सप्त । जिवाः । इति । अमिहोत्रमित्यग्नि-होत्रम्। जुहोति । यत्रयोति यत्र-यत्र । एव । अस्य । न्यक्तमिति नि-अक्तम् । ततः ॥८॥ एव एनम् । अवेति । रुन्धे । “बीरहेति वीर-हा । वै। एषः । देवानाम् । यः। अग्निम् । उदासयत इत्युत्-वासयते । तस्य । वरुणः । एव । ऋणयादित्य॒ण-यात् । आनिवारुणमित्याग्नि- ammar 1 सप्त ते अग्ने इति ॥ न्यक्तिः [न्यक्तं न्यक्तिः] नियता अक्तिरनुगतिः ॥ 14वीरहेत्यादि ॥ पुनर्वचनं हविरन्तरविधानार्थम् । वरुण एव देवानां मध्ये ऋणयात् ऋणेन यातयिता ऋणिनमिव तममुञ्चन् पीडयति ।

·147 भट्टभास्करभाष्योपेता अनु. ३.] न्ति यश्चास्यर्णयातौ भागधेयेन प्री- णाति नातिमार्छति यज॑मानः॥९॥ भूमिना द्यौरिणान्तरिक्ष महि- वारुणम् । एकदिशकपालमित्येकादश-कपालम् । अनु । निरिति । वपेत् । यम् । च । एव । हन्ति । यः । च । अस्य । ऋणयादित्यृण-यात् । तौ। आगधेयेनेति भाग-धेयेन । प्रीणाति । न । आतिम् । एति । अच्छति । यज॑मानः ॥ ९ आपराभावाय पुरोडाशमते आहे- ती ततष्पटिशञ्च ॥ २॥ 'भूमिः । भूम्ना । द्यौः । वरिणा । अन्तरिक्षम् । RANDIR ण्यन्ताविप । ऋणमिच्छतीति क्यचि वा पूर्ववदीत्वाभावः, शतरि छान्दसो नुमभावः पररूपाभावश्च ॥ पञ्चमे द्वितीयोनुवाकः. PanasarammaaNaICTURARTHANDIEO अथ पुनराधेयमन्त्राः । तत्र गार्हपत्य आधीयमाने सर्पराज्ञी. स्तित्रोनुवर्तयति-भूमि न्नति प्रथमोपरिष्टाबृहती, अन्त्यस्य पादस्य द्वादशाक्षरत्वात् । हे देवि अदिते अखण्डिते भूमे । ॥

·148 तैत्तिरीयसंहिता का.१.प्र.५. त्वा । उपस्थै ते देव्यदितेनिमन्नाद- मन्नाद्याया दधे । आयं गौः पृश्रि- रक्रमीदसनन्मातर पुनः । पितर च महित्वति महि-त्वा । उपस्थ इत्युप-स्थे। ते । देवि । अदिते । अग्निम् । अन्नादमित्यन- अदम् । अन्नाद्यायेत्यन-अद्याय । एति । दधे । 'एति । अयम् । गौः । पृश्निः । अक्रमीत् । FUNERNMENT आहवनीयो भूमित्वेन स्तूयते । भूना बहुत्वेन विपुलत्वेन त्वं भूमिरेवासि । द्यौरसि त्वं वरिणा उरुत्वेन । तादात्ताच्छ- ब्धम् । अम कारलोपश्छान्दसः । अन्तरिक्षमसि महित्वा माहात्म्येन । व्यञ्जनविपर्ययः । सर्वत्रोदात्तनिवृत्तिस्वरेण तृती- याया उदात्तत्वम् । महित्वशब्दात्तृतीयाया आकारो वा । अत्र तवोपस्थे उत्सङ्गे गार्हपत्यात्मनि अग्निमन्नादमन्नस्य हविषोत्तारं अन्नाद्याय अन्नादनसामर्थ्यात्मिकायै ऋद्धयै आदधे स्थापयामि । पचाद्यचि अन्नादः । इतरत्र छान्दसो भावे यत् । 'लघावन्ते' इति मध्योदात्त उपस्थशब्दः । मरुधादित्वाहा ॥ NERAdapta द्वितीया--आयमिति गायत्री ॥ इदानीमादित्यात्मना स्तूयते- अयमग्निः गौरादित्यात्मा गच्छतीति गौः गमनशीलः पृश्निः शुक्ल- वर्णः आदित्यानामे आदित्यनामै व वा । आक्रमीत् अयमेवादित्यात्मना विश्वमाक्रामतीति । प्रकर्षणाविच्छेदेन गच्छन् सुवः शोभना रतिः । छान्दसौ लुड्डौ । आक्रम्य च मातरं भूमिमसनत् भूमौ मातरि ·भभास्करभाष्योपेता अनु. ३.] 149 प्रयन्थ्सुवः । त्रिशद्वाम वि रा- जति वाक्पतङ्गाय शिश्रिये । प्रत्य- असनत् । मातरम् । पुनः । पितरम् । च । प्रयन्निति प्र-यन्न् । सुर्वः । त्रिरशत् । धार्म । वीति । राजति । वाक् । पतङ्गाय । शिश्रिये प्रतीति । अस्य । वह । युभिरिति यु-भिः । शान्तोभूत् । पितरं दिवं प्रयन् प्रकर्षण गच्छन् सर्वतो ज्वलन् धूमज्वालाभ्यामनं लिहन सुवः पितृस्थानीये दिवि स्वरतिरभूत् ।। तृतीया-त्रिशदिति गायत्री ॥ त्रिंशद्धामानि स्थानानि विरा- जति प्रकाशवद्भवति । उभयत्रापि वचनव्यत्ययः । त्रिंशन्मुहूर्ता उच्यन्ते। पञ्चदशाह्नः पञ्चदश रात्रेः । तेषु वाक् शिश्रिये सिषेवे आश्रिता पतङ्गाय पतङ्गः आदित्यः । यथा 'ऋग्भिः पूर्वाह्ने दिवि देव ईयते '* इति या स्तुतिलक्षणा वाक् तेषु सर्वेष्वपि मुहूर्तेषु पतङ्ग श्रिता । कर्मणि चतुर्थी । तस्मात्तादृशः महानुभावः आदित्यात्मा त्वं प्रत्यस्य प्रतिकूल चत्मकृतं तवोद्वासनं तदस्य विसृज बुद्धौ मा कृथाः । 'खसाधनां क्रियामुपसर्ग आह' इति प्रतिशब्देन प्रतिकूलमुच्यते । ततः प्रसन्नो भूत्वा वह हवींप्यस्माकं द्युभिः दिनदिने । अधिक- वणानां साधकतमत्वविवक्षया तृतीया; यथा 'स्थाल्या पचति' इति । अडिदम्' इति प्राप्तस्य विभक्तयुदात्तत्वस्य 'दिवो झल्' इति प्रतिषेधः । अस्मिन्व्याख्याने तिङः परत्वाद्वहेत्यस्य निघातो दुर्लभस्स्यात् ।

·150 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ५. स्य वह युभिः । अस्य प्राणादपा- नत्यन्तश्चरति रोचना । व्यख्यन्म- हिषस्तुवः । यत्त्वा ॥ १० ॥ क्रुद्धः 'अस्य । प्राणादिति प्र-अनात् । अपानतीत्यप- अनती । अन्तः । चरति । रोचना । वीति । अथ ब्रूमः—एवं महातेजाः पतङ्गः अस्य प्रतिवह प्रतिरूपतया वर्तस्व द्युभिः तेजोभिः । अन्वादेशत्वादस्येति सर्वानुदात्तः ॥ 'आहवनीये तिस्रोनुवर्तयति । तत्र प्रथमा--अस्येति गायत्री ॥ . अपानतीति प्रथमपादान्तः । अस्याग्नेः रोचना दीप्तिः रोचनशीला । 'अनुदात्तेतश्च' इति युच् । अन्तश्शरीरेषु चरति । किं कुर्वती प्राणात् प्राणनव्यापारात् अनन्तरमपानती अपाननव्यापारं कुर्वती । जीवानां उर्ध्वगमनं प्राणनं अधोगमनमपाननम् । जीवश्वास- वायुः । किञ्च-महिषः महति शरीरे सीदति । 'सदिरपतेः' इति षत्वम् । अन्त्यविकारश्चान्दसः । यहा-महतेष्टिषचि लिङ्ग- व्यत्ययः । महनीया सुवः शोभना रोचना व्यख्यत् विचष्टे प्रकाशते जीवानामन्तः । छान्दसो लुङ् । 'अस्यतिवक्ति' इत्या- दिनाऽङ् । 'उदात्तस्वरितयोः' इति संहितायामडागमः स्वर्यते । अन्य आहुः-अस्याग्नेः सुवः आदित्यात्मिका रोचना दीप्तिः प्राणा- दुदयात् अपानती अस्तं गच्छन्ती अन्तः द्यावापृथिव्योर्मध्ये चरति । महत्यन्तरिक्षे सीदति । व्यख्यत् प्रकाशयति च द्यावाप्टथिव्यौं । एवं महानुभावं त्वामादधामीति ॥

·HA अनु. ३.] भट्टभास्करभाष्योपेता 151 । परोवयं मन्युना यदवा । सुकल्प- मग्ने तनव पुनस्त्वोद्दीपयामसि । यत्ते मन्युएरोप्तस्य पृथिवीमर्नु ध्व- से। आदित्या विश्वे तद्देवा वसवश्व अख्यत् । महिषः । सुवः । यत् । त्वा ॥ १० ॥ क्रुद्धः । परोवति परा-उव५ । मन्युना । यत् । अवा । सुकल्पमिति सु-कल्पम् । अग्ने । तत् । तवं । पुनः । त्वा । उदिति । दीपयामसि । यत् । ते । मन्युपरोतत्येति मन्यु-परोप्तस्य । पृथिवीम्। ARMY 'द्वितीया-यवेत्यनुष्टुप् । तवेति तृतीयपादान्तः ॥ यत् येन कारणेन ऋचभावेन ऋद्घोहं त्वामपि परोवप परोप्तवान् उहा- सितवानस्मि । ‘णलुतमो वा' इति णिवाभावः । 'यद्वृत्तानित्यम्' इति निवाताभावे 'तिङि चोदात्तवति' इति गतेरनुदात्तत्वम् , समा- सश्च । लिति प्रत्ययात्पूर्वस्योदात्तत्वम् । मन्युना शोकेन परीतोह- मवा दारियेण पाप्मना वा यत्त्वां परोवप विनाशितवान् हे अग्ने तदपि तव प्रसादात्सुकल्पं शोभनकतिकमेव भवति । 'आद्युदात्तं यच्छन्दसि' इत्युत्तरपदाचुदात्तत्वम् । स्मदोर्डसि' इति तवशब्द आद्युदात्तः । अतस्त्वां पूर्ववदेवोद्दी- पयामसि उद्वपामः । 'इदन्तो मसि' ॥ अथ तृतीया-यत्त इत्यनुष्टुप् ॥ ते तव मन्युपरोप्तस्य मन्युना हेतुना मयोहासितस्य । 'तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । 'युप्मद ·152 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ५. CRIMASTER समाक्षरन् । मनो ज्योतिर्जुषतामा- ज्य विच्छिन्नं यज्ञ समिम दधातु । बृहस्पतिस्तनुतामिमं नो विश्वे देवा अन्विति । दध्वसे । आदित्याः। विश्वे । तत् । देवाः । वसवः। च । समाभरन्निति सं-आभरन्न् । 'मनः । ज्योतिः । जुषताम् । आज्यम् । विच्छि- मिति वि-छिन्नम् । यज्ञम् । समिति । इमम् । धातु । बृहस्पतिः । तनुताम् । इमम् । यत्तेजः पृथिवीमनुदवसे ध्वस्तं पृथिवीमनुप्रविश्य वा नष्टं ब- भूव तदादित्या विश्वे देवा वसवश्च समाभरन् समाभरन्तु 'हग्रहोः' इति भत्वम् ।। 'अग्निहोत्रमन्त्रावुपस्थानार्थी-तत्र प्रथमा मन इति विराट् ॥ हे अग्ने तव ज्योतिः कीदृशं मननीयम् । यद्वा-मनश्शेषमुद्रासितेन पीडितं यन्मननीयमेवासीत् नान्यत्वेत्रिविद्यते तदिदमाज्यं जुषतां सेवतां अनेन कर्मणा पूर्ववत्समृद्धमस्तु । यहा--मनस्स- दा मननीयं मनोहरं अग्न्याख्यं ज्योतिः उवासनापराधं चेतस्यकत्वा जुषतामाज्यमिति । ततो विच्छिन्नमुद्वासने तव यज्ञमिमं सन्दधा- तु । बृहस्पतिश्च नः अस्माकमिमं यज्ञं तनुतां विश्वे देवाश्च इहास्मिन्कर्मणि मादयन्तां मोद(य)न्ताम् । मद तृप्तियोगे चुरादिः । बृहस्पतिशब्दश्च पारस्करादिः, वनस्पत्यादिश्च । तेन सुडागमः, पूर्वोत्तरपदयोर्युगपत्प्रकृतिस्वरत्व च ॥

·अनु. ३.] भट्टभास्करभाष्योपैता नः। विश्व । देवाः । इह । ३६ सन्ताम् । सर। इह मादयन्ताम् । सप्त ते अग्ने मिस्तप्त जिह्वास्सप्त ॥११॥ यस्तत धाम प्रियाणि । मुन्न स्तितधा त्वा यजन्ति सप्त योनीत रा पृणस्वा घृतेन । ते । अग्ने । समिध इ जिहाः । धाम ! प्रियाणि । सह धति सप्त-वा । त्वा योनीः । एति । पुणर हिर्जा नि Demand -अधः । MEANIKHE त्राः। न प्रियाणि पर ते धानो गोरा विः | सा ऋषयः सात ज्यविषयाः । द्वितीया-सप्त त इति त्रिष्टुप् । मानि स्थानानि भूरादयो लोकाः । तेषु सप्तसु धामसु तक सप्त समिः ज्वाला याभिस्सप्तनु रसनावदनाय प्रकाशशक्तयः । यहा-सप्तर्षयो होत्राः होत्राइयो वपङ्कतीरः । स त्वं तथेष्टः सप्त यानीः स्थ वृतेनाज्येन उदकेन वा फलभूते भीणने ॥ अभितः पुरोडाशमाहुती हो सप्तधा पनि आप्रीणय | |ugat ·152 तैत्तिरीयसंहिता [का. १.प्र. ५. GGCARSHAN समारन् । मनो ज्योतिर्जुषतामा- ज्यं विच्छिन्नं यज्ञ समिमं दधातु बृहस्पतिस्तनुतामिमं नो विश्वे देवा अन्विति । दृध्वसे । आदित्याः । विश्व । तत् । देवाः । वसवः। च । समाभरनिति सं-आभैरन्न् । 'मनः । ज्योतिः । जुषताम् । आज्य॑म् । विच्छि- ऋमिति वि-छिन्नम् । यज्ञम् । समिति । इमम् । दधातु । बृहस्पतिः । तनुताम् । इमम् । । ans । यत्तेजः पृथिवीमनुध्वसे ध्वस्तं पृथिवीमनुप्रविश्य वा नष्टं ब- भूव तदादित्या विश्वे देवा वसवश्च समाभरन् समाभरन्तु । हग्रहोः' इति भत्वम् ॥ 'अग्निहोत्रमन्त्रावुपस्थानार्थी-तत्र प्रथमा मन इति विराट् ॥ हे अग्ने तव ज्योतिः कीदृशं मननीयम् । यद्वा-मनश्शेषमुहासितेन पीडितं यन्मननीयमेवासीत् नान्यत्वे[त्र]विद्यते तदिदमाज्यं जुषतां सेवतां अनेन कर्मणा पूर्ववत्समृद्धमस्तु । यहा-मनस्स- दा मननीयं मनोहरं अग्न्याख्यं ज्योतिः उवासनापरावं चेतस्यकत्वा जुषतामाज्यमिति । ततो विच्छिन्नमुद्दासने तव यज्ञमिमं सन्दधा- तु । बृहस्पतिश्च नः अस्माकमिमं यज्ञं तनुतां विश्वे देवाश्च इहास्मिन्कर्मणि मादयन्तां मोद(य)न्ताम् । मद तृप्तियोगे चुरादिः । बृहस्पतिशब्दश्च पारस्करादिः, वनस्पत्यादिश्च । तेन सुडागमः, पूर्वोत्तरपदयोर्युगपत्प्रकृतिस्वरत्व च ॥

·WHATHERINSE भट्टभास्करभाष्योपेता 153 अनु. ३.] READ इह मादयन्ताम् । सप्त ते अग्ने स- मिर्धस्स॒प्त जिह्वास्सप्त ॥ ११॥ ऋ- यस्तप्त धाम प्रियाणि । सप्त हो- त्रास्तप्तधा त्वा यजन्ति सप्त योनी- रा पृणस्वा धृतेन । पुर्नरूर्जा नि नः । विश्व । देवाः । इह । मात्यन्ताम् । सप्त । ते । अग्ने । सानिध इति सं-इधः । सप्त । जिवाः । सप्त ॥ ११ ॥ ऋषयः । सप्त । धार्म । प्रियाणि । लप्त । होत्राः । सप्त- धेति सप्त-धा । त्वा । यजन्ति । सप्त । योनीः । एति । पृणस्व । घृतेन । 'पुनः । anana SHARE SHRIMIRE RESSIEST । 'द्वितीया--सप्त त इति त्रिष्टुप् ॥ हे अग्ने तव प्रियाणि सप्त धा- मानि स्थानानि भूरादयो लोकाः । 'सुपां सुलुक्' इति धानो जसो लुक्। तपु सप्तम वामसु तव सप्त समिधः सम्यगिद्धास्तनवः । सप्त जिह्वा ज्वाला याभिस्सप्तसु रसनास्वदनाय स्वादयसि सप्त ऋषयः दर्शयित्र्यः प्रकाशशक्तयः । यद्वा--सप्तर्षयो मन्त्राः सप्त धिष्ण्यविषयाः । सप्त होत्राः होत्रादयो वषकर्तारः । त्वामेकं सप्तधा यजन्ति । स त्वं तथेष्टः सप्त योनीः स्थानानि भूरादीनि सप्त कारणानि वृतनाज्येन उदकेन वा फलभूतेन आप्टणस्व आमीणय । पूण जीणने ॥ अभितः पुरोडाशमाहुतीर्जुहोति पुरस्तादुपरिष्टाच-पुनरूर्नेति 20 ·154 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ५. वर्तस्व पुनरन इषायुषा । पुनर्नः पाहि विश्वतः । सह रय्या नि वर्तस्वा पिवस्व धारया । विश्व- ऊर्जा । नीति । वर्तस्व । पुनः ! अग्ने । इपा। आयुषा । पुनः । नः पाहि । विश्चतः । "सह । या । नीति । वर्तस्व । अग्ने पिवस्व । धार॑या। विश्वपिस्नयोत विश्व-फिरनया । विश्वतः । द्वाभ्यां गायत्रीभ्याम् ॥ है अग्ने उर्जा रसैन क्षीरादिना अस्म- भ्यं देयेन सह निवर्तस्व पुनरुद्वासितोहमिति सजातमन्युर्वा मथ्युपेक्षा मा कार्षीः । इषा अन्नेन आयुषा च लह पुनर्निवतस्वे- त्येव । उद्वासननिमित्ताच पापाद्विश्वतोमान्युनः पाहि रक्ष । " ७. 19द्वितीया हे अग्ने रय्या धनेन सह निवर्तस्व । त्तयणः' इति तृतीयाया उदात्तत्वम् । धारयानयाहुत्या एतदा- हुतिहेतुकया वा वर्षधारया विश्वतस्परि विश्वस्य रक्षणीयस्य तृण- धान्यलतापादपादेमूनि पिन्वस्य तिञ्च । पिवि सेचने ; इदि- चान्नुम् । ‘पञ्चम्याः परावध्यर्थे। इति संहितायां सत्वम् । धारा विशेष्यते-विश्वप्न्या । प्सा भक्षणे । विश्वेन प्सानीया भक्षणीया विश्वं वा प्साति भक्षयति व्यामोतीति विश्वप्सम् । श्वनुक्षन् ' इत्यादौ कनिन्प्रत्ययान्तो निपात्यते निपातनसा- मर्थ्यादभीष्टस्वरसिद्धिः । ऋन्नेभ्यः' इति डीम् ॥

·155 भभास्करभाष्योपेता अनु. ३.] स्निया विश्वतस्परि । लेकस्सले- कस्तुलेकस्ते ने आदित्या आज्य जुवामा वियन्तु केतुस्तकेतस्तु- केतस्तेन आदिल्या आज्य जुषाणा वियन्तु विवस्वा अदितिर्दैवजूति- परि। "लेकः । ललक इति स-लेकः । सुलेक इति सु-लेकः । ते। नः । आइित्याः। आज्यम्। जुषाणाः । वियन्तु । केतः । लकेत इति स- केतः । लुकेत झाले तु-केतः । ते। नः । आदित्याः। आज्यम् । जुणाः । वियन्तु । "विवस्वान् । आलेः । देवजूतिरिति देव-जूतिः । ते । नः । । । 1.--"तृतीयवादधानस्य बुवाहुतिमन्त्रा:-लेक इत्यादयः ॥ द्विपदा विच्छन्दसः, यघि वा । एते लेकादयो नवादित्याः नः अस्माक- मिई आज्यं जुषाणाः त्रीणाना: वियन्तु पिबन्तु । लेकतिर्दर्शन- कर्मा । सबै दृश्यते इति लेकः ; द्रष्टव्यो वा । दर्शनेन प्रकाशात्म- केन सह वर्तते इति सलेकः । शोभनदर्शनस्सुलेकः । ' आद्यु- वात्तं यच्छन्दसि' इत्युत्तरपदाचुदात्तत्वम् । कित ज्ञाने, सवै- यिते इति केतः सर्वैरुपासनीयः । सकेतसुकेतौ गतौ । विव- स्वान् दीप्तिमान् धनवान्वा । अदितिः अखण्डनीयः केनापि । देवजूतिः देवानामपि गतिः, देवैर्वा गन्तव्यः । दासीभारादित्वात्पूर्व- ·156 तैत्तिरीयसंहिता S का. १. प्र. ५. HERED स्ते ने आदित्या आज्य जुषाणा वियन्तु ॥ १२॥ भूमिभूम्ना द्यौरिणेत्याहाशिषैवैन- मा धने सर्पा वै जीयन्तोमन्यन्त आदित्याः। आज्यम् । जुषाणाः । वियन्तु ।। १२॥ त्वा जिवास्लुप्त लुकेतस्तेनस्त्रयो- दश च ॥ ३ ॥ 'भूमिः । भूना । द्यौः । बरिणा । इति । आह । आशिषेत्या-शिषई । एव । एनम् । एति । धत्ते । सर्पाः। वै। जीर्यन्तः । अमन्यन्त ! सः। GATOR पदप्रकृतिस्वरत्वम् । इदं तृतीयाधेयमनचाधेयमुपश्रयतीत्येके । पुन- राधेयमित्यन्ये ॥ पञ्चमे तृतीयोनुवाकः. अथ सर्पराश्यादीनां मन्त्राणां ब्राह्मणम्-भूमिरित्यादि । आ- शिषा अन्नाद्यं प्राप्तुमिच्छया ।। सर्पा वा इत्यादि ॥ धिक् जरा प्राप्यतेऽस्माभिरिति सवि- पादां मतिमकुर्वत सर्पाः । अथ तेषु कसीरो नाम कश्चित्कद्रू- पुत्रः स एतं भूमि नेत्यादिकं सर्पराझ्याख्यं मन्त्रमपश्यत् ।

·भभास्करभाष्योपेता 157 अनु. ४.] स एतं कसीरः काद्रवेयो मन्त्रम- पश्यत्ततो वै ते जीर्णास्तनूरपनित सर्पराज्ञिया ऋरिक्षारर्हपत्यमा दै- धाति पुनर्नवमेवैनमुजरं कृत्वा धृत्ते- एतम् । कसीरः । कागवेयः । मन्त्रम् । अपश्यत् । ततः । वै। ते । जीर्णाः । तनूः । अपेति । अनत । सपराज्ञिया इति सर्प-राज्ञियाः। ऋग्भिरित्यृक्-शिः गार्हपत्यमिति गार्ह-पत्यम्। एति । दधाति । पुनर्नवनिति पुन:-नवम् । एव । एनम् । अजरंम् । कृत्वा । एति । धत्ते ! अथो READUAKEE । RERHITRA , स्त्रीभ्यो ढक्' इति ढक् । ततस्सा एतेनाग्निमादधतेति साम- दिम्यते । ततश्च जीर्णास्तनूरपहत्याभिनवा अलभन्तेत्यर्थः सर्पराजिया इत्यादि । गतम् । टथिवी सर्पराज्ञी । यथोक्तम्---' इयं वै सर्पतो राजी'* इति । तस्या ऋग्भिः भूमिभुन्नेत्यादिभिः । 'अपोद्धृत्य धर्मशिर एतस्य सर्पराज्ञी रोप्य गार्हपत्यमेव सर्वाभिराददीत' इत्या- चार्याः । राजनशीला राज्ञी । 'कनिन्युवृष' इति कनिन्प्रत्य- या 'न्नेभ्यः' इति डीप् । साणां राज्ञी स्वामिनी सर्प- राजी । समासस्य' इत्यन्तोदात्तत्वम् । उदात्तयणः' इत्ये- तद्बाधित्वा व्यत्ययेन 'उदात्तस्वरितयोर्यणः' इति विभक्तिस्स्वर्यते । , *सं. ७-३.१.

·168 तैत्तिरीयसंहिता किा. १. प्र. ५. ASSICATE कुछः RAATE VACHAR थो पूतमेव पृथिवीमन्नादां नोपान- मत्सैतम् ॥ १३॥ मन्नसपश्यततो वै तामुलायमुपानमालशिया ফিৎন্য মালিঙ্গা হত্য- वरुद्धया अथो अस्यामेवैनं प्रतिष्ठि- तमा धने यल्या एरोवणेत्या- इति । पूतम् । एव । उधिनीम् । अन्नाद्यमियन्त्र- अर्थम् । न । उपेति । अलगत् । सा । एतम् ॥ १३ ॥ मन्नस् ! अपयत् । ततः है! ताम्। अन्नाद्यनित्यन-अयम् । उपेति । अनमत् । यत् । सशजिया इति लाई रानिया । अभि- रित्यृक्-शिः । गाहपत्यानिति यादूई-वृत्यम्। आदधातीत्या-दधाति । अनावस्ययन-अदास्य। अवरुध्या इत्यव--सध्यै । अयो इति । अस्याम् । एव । एनम् । प्रतिष्ठितनिति प्रति-स्थितम् । एति । धत्ते । यत् । त्वा ! कुद्धः । परोक्षेति प- रा-उवर्प । इति । आह । अपेति । लुते । एव । JATHA TARAHARI पुनर्नवमित्यादि । गतम् । अथो अपिच पूतमेवाधत्ते । येनायमृद्धि- ·भभास्करभाष्योपेता 159 अनु. ४.] MA हापद्भुत एवास्मै तत्पुनस्त्वोद्दीपया- मसीत्याह समिन्ध एवैनं यत्ते मन्युपरोतस्येत्याह देवताभिरेव ॥ १४॥ एनरसन्नरति विवा अस्मै । तत् पुनः । था। उविति । दीपपामसि । इति । आह । समिति । इन्दो एव । एनम् । यत् । ते। मन्युपरोतस्योति मन्यु-परोतस्य । इति । आह । देवताभिः । एवं ॥ १४ ॥ एनम् । समिति । भरति । वोति । वै । एतस्य । यज्ञः। 48 0.90.000. हेतुर्भवति त्यादि हेतुश्च न भवति । पृथिवीमित्यादि । ग- तम् । 'अन्नाद्यायाधे" इति मन्त्रपदम् । अथो अपिच अस्यां एथिव्यां प्रतिष्ठितमाधत्ते । ' उपत्थे ते देवि इति मन्त्रपदम् । यत्त्वेति । आत्मीयमुद्रासनात्मकं दुकृतमस्मा अन्नयेपलुते अपनय पलपति 'सुकल्पभने तत्। इति प्रच्छादयति । तदुप्कृतमपि त्वत्प्रसादात् सुकतमेव भवतीति । पुनस्त्वेत्यादि । गतम् ।। वि वा एतस्यत्वादि मलो ज्योतिः । इत्येषा बृहस्पतिवती आउछ । 'छन्दसीरः । इतिमतुपो वत्वम् । बृहस्पतिशब्दस्याादा- *म, घ कोशयोः ‘हेतुर्भवति' इत्यत उर्व कतिपयाक्षरलेखपर्याप्त स्थलमलेस्वं विधाय ततः त्यादि हेतुश्च इत्यादि लिखितम्. [ पुत्रमायां स्वेष्वारुध्यमानेषु यदावाङ्गेन विधुरता नीयात्. ५-२६-३,) इत्यादिहेतुश्च न भवति" इति पाठं सम्भावयामः. Sसं. १-५-३. ......हेतुर्भवति 'ज्यान्यां (आप. श्री, ·160 तैत्तिरीयसंहिता का. १.प्र. ५. ह एतस्य यज्ञश्छिद्यते योऽग्निमुहास- यते बृहस्पतिवत्य! तिष्ठते ब्रह्म वै देवानां बृहस्पतिव्रह्मणैव यज्ञ सन्दधाति विच्छिन्नं यज्ञ समिमं दधात्वियाह सन्तत्यै विश्वे देवा इह मादयन्तामित्याह लन्तत्यैव छिद्यते । यः । अग्निम् । उद्धासयंत इत्युत्- वालयते । बृहस्पतिवत्येति वृहस्पति-वत्या । अचा। उपोर्ति । तिधते । ब्रह्म । दै। देवानाम् । बृहस्पतिः । ब्रह्मणा । एव । यज्ञन् । समिति । दधाति । विच्छिन्नमिति वि-छिनम् । यज्ञम् । समिति । इमम् । दधातु । इति । आह । सन्तत्या इति लं-तत्यै । विश्वे । देवाः । इह । मादयन्ताम् । इति । आह । सुन्तत्येति सं- Mata तत्वम् । विश्वे देवा इति । विच्छिन्नयज्ञं सन्तत्यैव सन्धाय सन्तत- मिहेति देवेभ्योनुदिशति ज्ञापयति । सप्त त इति । समिदादयस्सप्त- सप्त प्रत्येकं सतसङ्ख्याः सप्तधा सर्वा अपि सप्तधा भिन्नाः अग्नेः प्रियास्तनुवः तनुवत् मूर्तिरिव प्रधानभूताः अग्रेस्तास्सर्वाः अवरुन्धे स्वाभिमतसाधनतया लभते । पुनरूजेति । । पुनरूर्जा नि ·भभास्करभाष्योपेता 161 अनु. ४.] SASARISM यहं देवेभ्यो दिशति सुप्त ते अग्ने समिधला जिह्वाः ॥१५॥ इत्याह सप्तसत दै सप्तधालेः मियास्तुनुव- स्ता एवार्य रुन्धे पुनर्जा सह सय्येत्यभितः पुरोडाशमाहुती जुहो- ति यजमानमेवोर्जा चय्या चोभ- तत्यं । एव । यज्ञम् । देवेभ्यः । अन्विति । दिशति । सप्त। ते । अग्ने । लमिध इति सं- इधः । सप्त । जिह्वाः ॥ १५ ॥ इति । आह । सप्तसप्तति सप्त-सप्त। । सप्तधोत सप्त-धा। अग्नेः । नियाः । तनुवः । ताः। एव । अवेति । रुन्धे । पुनः । ऊर्जा । रुह ! रच्या । इति । अभितः । पुरोडादास् । आहुती इत्या-हुती। जुहोति । यजमानम् । एव । ऊर्जा । च । रय्या। वर्तस्व'* सह रय्या नि वर्तस्व '* इति मन्त्राभ्यामभितः पुरो- डाशमाहुती जुहोति पुरस्तादुपरिष्टाच्च । अभितःपरितः' इति द्वितीया। यजमानमेवेत्यादि । 'सावेकाचः' इत्येकत्रोदात्तत्वम् । उदात्तयणः इतीतरत्र॥ *सं. १-५-३५--10 21- ·162 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ५. Ansar CATIA STAASTERS यतः परि गह्नात्याढित्या वा अस्मा- ल्लोकादमुं लोकायन्तैमुष्मिन्लोके व्यतृष्यन्त इमं लोक पुनर- भ्यवेत्यानिमायायैतान होमानजुह- चुस्त आर्जुवन्ते सुवर्ग लोकायन् यापराचीनं पुनरक्षेचामिलादधीत च । उभयतः । परीति । गृहाति ! 'आदित्याः । वै । अस्मात् । लोकात् । अनुम् । लोकम् । आयन्न् । ले । अमुब्लिन् । लोके । वीति । अनुष्यन्न् । ते। इमम् । लोकन् । पुनः । अभ्यवे- । त्येत्यभि-अवेत्यं । अग्नि भाधायेत्या-धार्य एतान् । होमान् । अजुड़वुः । ते आ दम् । ते । सुवर्गामति सुवः :-गम् । लोकम् । आयन्न् । यः पराचीनम् । पुनराधेयादिति पुन:-आधेयात् । 'आदित्या इत्यादि ।। भूलोकावुलोकं गताः ऋचर्थं कृतपुन- राधानाः आदित्याः । तत्र च ते व्यतृप्यन् भूयोपि ऋच- भावेन विविध तृप्यन्तोभवन् । तृपा पिपासायां देवादिकः । ततस्ते पुनरपि इममेव लोकमन्यवेत्य अभ्यावृत्य तृतीयमग्निमाधाय एतान् 'लेकः'* इत्यादीन् होमानजुहः ऋडाः स्वर्ग गताः । य इत्यादि । पराचीनं पुनराधेयात् पुनराधेयानन्तरं तृतीयमित्यर्थः । *से. १-५-३ 11-13 ·भभास्करमाध्योपेता 168 अनु. ५.] HIERNORS स एतान् होमाञ्जहयाद्यामेवादित्या ऋद्धिमा वन्तावनौति ॥ १६ ॥ उपनयन्तो अध्वरै मन्त्र वोचमा- अग्निभू । आदधीतेत्या-ति । सः। एतान् । होमान् । जुहुयात् । यान् । एव । आदित्याः। ऋद्धिम् । आईवन्न् । ताम् । एव । मो- ति ॥ १६ ॥ सैतं देवताभिरेव जित् एतात्पञ्च- विशतिश्च ॥ ४ ॥ 'उपप्रयन्त इत्युप-अपलः । अध्वरम् । मन्त्रम् । वोचेन । अनये । आरे । अस्मे इति । EME यामित्यादि । अयमुनोतिः ऋद्धौ च वतते, यथा ऋभुवन्तीति । ऋद्धिकर्मिकायां च प्राप्ती ऋद्धिमार्भुवन्निति । तत्र पोषं पुष्णा- तीतिवत्प्राप्तिमात्रप्रवृत्तिद्वितीयो दृष्टव्यः ।। पचने चतुर्थः ।। TERMDratreamraENARENANTEAM ।। अग्नयुपस्थानका अन्नचार्षद ।। 'आहवनीयमुपतिष्ठते-उपप्रयन्त इति पनि पडिरुत्तरा- भिरुपतिष्ठते '* इत्यादि ब्राह्मणम् । प्रथमा गायत्री ॥ उपप्र- *सं. १५-98 ·164 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ५. नये। आरे अस्मे च शृण्वते । अस्य प्रत्नाननु चुत ५ शुक्र दुदुहे अह्रयः। छ । शृण्वते । अल्य । प्रनाम् । अन्विति । युतम् । शुक्रम् । दुदुहे ! अईयः । पर्यः । लहसतामिति यन्तः उपेत्य अकर्षण गच्छन्तः अध्वरं यज्ञं अविच्छेदन गच्छन्तः कुर्वन्तो वयं मन्त्रं वोमत्याशास्थाते, उपस्थानमन्त्रस्य वक्तारो भूयास्मेति । वचेराशिषि लिङ् 'लिडाशिप्यङ्' । अग्नये अन्नयर्थन् । कीडशायानये? आरे दूरे च अस्मे अस्माकं शृण्वते श्रुत्वा वचनार्थं कुर्वते सर्वदा तं मन्त्रं वोचेम उच्यास्मेत्यविच्छेदेन आशास्यते ॥ द्वितीया--अत्य मनामिति गायत्री । अस्याग्नेः प्रता पुरातनी अनुद्युतम् । अनुद्युदिति दोतिनाम । सम्पदादिलक्षणः किम् । गोस्थानीयां दुनुढे दुहन्ति छान्दसे लिटि 'इरयो रे' इति रे आदेशः । अहयः अद्वियः अलज्जमाना ऋत्विजः जिहतेः कर्तरि क्विफ् । व्यत्ययेन हस्तत्वम् । औणादिको वा डिप्रत्ययः । अोतेर्वा क्रिन्प्रत्ययः । ज्ञातार उच्यन्ते । किं दुदुद्धे ? शुक्र सार निर्मलं वा पयः उदकम् । दीप्तिर्विशेष्यते--सहलसां बहुनो वनस्य सनित्री सम्भवी ऋषि अणि दृष्टिम् । सनोतः जनसनखन' इति विट् , ' इति विट् , “विड्डनोः' इत्यात्वम् । तस्माद्वयमप्य- नेनोपस्थानेन तां दुह्म इति. ॥

·AMIRMATION भभास्करभाष्योपेता 165 पर्यस्तहस्सामूषिमं । अग्निर्मूर्धा दिवः ककुत्पतिः पृथिव्या अयम् । अपारेता लिजिन्वति । अयमिह सहस्त्र-साम् । ऋषिम् । 'अग्निः । मूर्धा । दिवः । सकृत् । पतिः । पृथिव्याः । अयम् । अपाम् । रेतासि । जिन्वति । अयम् । इह । प्रथमः । तृतीया----अनिरिति गायत्री ॥ अयमानमूर्धा प्रधानभूतः दिवः धुलोकत्य ककुत् उच्छ्रितः आत्मत्यर्थः अर्थमात्मना दिवो भूत्वे- न वर्तत इति । अयमेव टर्थिव्याः पतिः पाता; अग्निहि दृथिव्यात्म- ना यतते । सोयमपां रेतांसि कार्यभूतानि स्थावरजङ्गमाख्यानि माध्य- सिकान्निरूपेण जिन्वति वृष्टया तर्पयति । 'उडिदम्' इति षष्ठ्या उदात्तत्वम् । उदात्तयणः इति प्रथिव्याः ।। 'चतुर्थी---- अत्यमिति जगती ।। अयमग्निः प्रथमः प्रधानभूतः चाथि वायतस्मानिः धातृभिः धारणाय यतमानैः होता आह्वाता देवान यनितः यट्टतमः । मनुष्यहोतृपक्ष्य प्रकर्षः । यष्टश- द्वात् 'तुश्छन्दसि इतीष्टनि 'तुरिष्ठेम यस्तु' इति टिलोपः । अध्वरेषु यज्ञेषु ईज्यः स्तुत्यः । 'इंडवन्द' इत्याद्युदात्तत्वम् । अयमित्युक्तम् कीदृशोयमित्याह-यं चित्रं चायनीयं विभुवं व्याप्तिमन्तम् । तन्वादित्वादुवङ् । भृगवः विरुरुचुः विविधं रोच- यामासुः । ण्यन्तालिटि बहुलमन्यत्रापि' इति णिलुक् । कीदृशाः अमवानः अमः इति कर्मनाम तद्वन्तः । 'छन्दसीवनिपौ' इति ·166 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ५. Mad विशे। उभा प्रथमो धायि धातृभिर्होता यजिष्ठो अध्वरेष्वीड्यः । यमनवानो भृगवो विरुरुचुर्वनेषु चित्रं विभुवै विशे- वामिन्द्रामी आहुव- धायि । धातृभिरिति धातृ-जि होता । यजिष्ठः । अध्वरषु । ईड्यः । यम् । अनवानः । भृगंवः । विरुरुचुरिति वि-रुवुः । बने । चित्रम् । विश्वमिति वि--भुवम् । विशेविश इति विशे- विशे। उभा । वाम् । इन्द्रानी इतीन्द्र-अग्नी । WRIBE मत्वर्थीयो वनिप् । यहा-अनवानो भृगुविशेषः । यथाहुः---' भार्ग- वच्यावनाप्नवानौर्वजामदग्नय' इति । व्यत्ययेनैकवचनम् । विरुरुचुः वनेषु आश्रमेषु । किमर्थं ? विशेविशे मनुष्यायमनुष्याय सर्वो मनुष्यो- भ्युदयेन युज्यतेति । यद्वा-विभक्तिव्यत्ययः; विशिविशि व्याप्त- वन्तमिति । 'सावेकाचः' इति विश इति चतुर्थ्या उदात्तत्वम् । अयमेवं महानुभावो अस्मान्मृडयत्विति शेषः । "उभा वामिति पञ्चमी--प्रथमे प्रश्न *पठिता व्याख्याता च ॥ हे इन्द्राग्नी उभी युवां, द्वितीयाद्विवचनम् । आहुवे आह्वयानि । किमर्थं ? आहुवध्य आभिमुख्येन होतुं उपस्थानेनाराधयितुमित्यर्थः । इह जुहोतिस्स्तुतिकर्मा । किञ्च-राधसः रायो धनं हविर्लक्षणं *सं.१-१-१४-1.

·MOHAN
भभास्करभाष्योपेता
167
अनु. ५.]
MASANGAL
MIND
ध्यै ॥ १७ ॥ उभा राधसस्सह
मादयध्यै । उभा दातारांविषा५
रयीणामुभा वाजस्य सातये हुवे
वाम् । अयं ते योनिर् ऋत्वियो
यतो जातो अरोचथाः । तं जाननंग
आहुवध्यै ॥ १७ उभा । राधसः । सह ।
मादयध्यै । उभा । दातारौं । इषाम् । रयीणाम् ।
उभा । वाजस्य । सातये । हुवे । वाम् । अयम्।
ते । योनिः । ऋत्वियः । यतः । जातः । अरो-
चथाः । तम् । जानन् । अग्ने । एति । रोह ।
।
।
Jankar
स्तुतिर्वा । तृतीयार्थे षष्ठी । हेतौ वा पञ्चमी । उभौ युवां सहैव
नेकशः राधसः मादयध्यै मादयितुं सहैव तर्पयितुमाह्वयामि ।
अनयोरेवाह्याने हेतुमाह-उभेति । युवामेव [भौ इषामन्नानां
रयीणां धनानां क्षेत्रपुत्रपश्वादीनां दातारौ । तस्माद्वाजस्यान्नस्य
सातये लाभाय प्राप्तयै ताशावुभौ वां युवां हुवे आह्वयामि
स्तोमि ॥
अथ षष्ठी--अयं त इत्यनुष्टुप् ॥ हे अग्ने अयं ते तव योनिः
कारण गार्हपत्य उच्यते नात्रारणिः । ऋत्वियः ऋतुः प्राप्तो-
स्येति 'छन्दसि घस्' इति घम् । ऋतावृताविज्यत इत्यर्थः ।
यतस्त्वं जातोऽरोचथाः दीप्यसे । छान्दसो लङ् । तं योनि जानन् त्वं
ममायं योनिरित्यवगच्छन् आरोह । आश्रय मा कदाचिदपि मुचः।

·168 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ५. आ रोहाा नो वर्धया रयिम् अग्न आयू शि पवस आ सुवोर्जु- मिश च नः। आरे बांधत्व कुच्छनाम्। अग्ने पर्वस्व स्वा अरूले वर्चस्स- वीर्यम् । वचपोष रयिम् ॥१८॥ अर्थ । नः । वर्धय । रयिम् । आये । आयू षि । पबसे ! एति । सुव । ऊर्जन् । इयम् । च नः। आरे । वाचस्व । दुच्छुलाम् । अष्टौ । पर्वस्व । स्वपा इति तु-अपाः । अस्मे इति । वचः । LOAnna अथ नोस्माकं रयिं धनं वर्षय । साहितिक दीर्वत्वं छान्दसम् । निपातस्य च' इत्यथशब्दस्य ।। 'अथ सप्तम्याद्याप्पडपि गायत्रयः व्याख्याताश्च त्वमग्ने रुद्रः * इत्यत्र । सप्तमी-हे अग्ने आयूंषि जीवनानि अन्नानि वा जीवि- तकाल इति अस्मदीयान्यायूपि जीवच्छरीरवृत्तिसाधनानि पवसे पवस्व शोधय निर्दोषाणि देहि यथा वर्धन्ते यथा च नक्षीचन्ते या तथा उर्ज रसं क्षीरादिकं रसं इपमन्नं च नः अस्मभ्यं आभुव अनुजानीहि आभिमुख्येनोत्पादय । आरे दूरेण वाचस्व अपगमय दुच्छुना अलक्ष्मीम् ॥ अष्टमी-हे अग्ने स्वपाः शोभनकर्मा त्वम् । अस्मे अस्मभ्यं *सं. १-३-१४23-28 ·अनु. ५.] भभास्करभाष्योपेता 169 HEMRATAR मयि । अग्ने पावक रोचिषा मन्द्रया देव जिह्वा दे॒वान् वैक्षि यक्षि च । सनः पावक दीदियो हेवा हा बह ! सुवीर्यमिति सु-बीर्यम् । वृद्धत् । पोर्शम् । रयिम् ॥ १८ ॥ मयि । आओ। पादक । रोजिता । मन्द्रया । देव । जिलया। एति । देवान् । बाक्षि । । पावक । दीडिवः। अग्ने । देवान् । इह । एति । वह । उपति । AMAN HARIRAM RECHAR यक्षि। च! सः न RPRETAR सुवीर्य शोभनवीर्ययुक्तं पुत्रादिकं वर्षों बलमन्नं वा पवस्व शोधय । मयि पोषं पुष्टिं अभित भिमत वृद्धिं रायें धनं च दधत स्थाप- यन्। नवमी-हे अने पावक शोषक रोचिषा रोचमानया मन्द्रया मदयिच्या हणशीलया जिया हे देव क्रीडादियुक्त देवानिहावह च यज च ।। 1"दशमी-हे अग्ने पावक दीदिवः अस्मदर्थ दीप्यमान त्वं इहास्मिन् कर्मणि देवानावह । नः अस्माकं च हविः उपयज्ञ यज्ञस्य समीपं प्रापय यहा--नः अस्माकमिमं यज्ञं च हविश्चाग्निहोत्रलक्षणं उपवह देवेभ्यः स त्वमुपहर देवान्प्राण्ये- त्यर्थः॥

·तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.५. WEDNAIKOT MINSay Ena AAP CSTAS यज्ञ चिंततमनगुचिर्दिकशुचिः कविः। शुची रोचत आईतः । उदो शुच- यस्तव शुक्रा नाजन्त ईरते । तदु ज्योती प्ययः । आयु अंग्रे- य॒ज्ञम् । हविः । छ । नः : "अग्निः । शुचिंबततम इति शुचित्रत-तलः । शुचिः । विप्रः । शुद्धिः । कविः । शुचिः । रोचते । आईत इत्या-तुतः उदिति । अने। शुदयः । तई। शुकाः । भ्राजन्तः । ईरले। तब ! ज्योती जि । अर्चयः । आयुर्दा इत्यायुः-डाः । अग्ने । अलि । आयुः । BIRHA 13 शुचिः "एकादशी-अयमनिश्शुचिव्रततमः स्वयमेव तावत् शुद्धस- कर्मतमः वित्रत्वान्नेधावित्वाच्च शुचिः । कवित्वात्क्रान्तदर्शनत्वाञ्च वशीकतवाङ्मयत्वाद्धा । एवं सर्वात्मना आहुतः शा- स्त्रोक्तवर्मनाऽस्माभिराहतः प्रतीतहविलक्षणीयं रोचते तेजिठो भवति ।। "द्वादशी-हे अग्ने तत्र शुचयः तेजांलि शुक्राः निर्मलाः भ्राजन्तः दीप्यमानाः उदीरते उगच्छन्ति तवेट स्वभूतानि सर्वा- ण्यादित्यादीनि ज्योतीपि । अर्चयः अर्चयितारः यागादिभिराराध- यितारः ज्योतीषि भवन्ति ज्योतीरूपास्तम्पद्यन्ते । एवन्महानु- भावस्त्वमस्मदभिमतं क्षिप्रं प्रयच्छेति भावः ।। 1 तत्राहवनीयमेवोपतिष्ठते-आयुर्दा इति ॥ है अग्ने त्वमा- ·भभास्करभाष्योपैता 171 अनु. ५.] E (astra SHAR M TOASI GREA330 स्यायुमें॥१९॥ देहि वोदा अग्नोल बचों में देहि खजूपा अमेति तनुवै मे पाहो यन्में लनुवा ऊन तन्म থা? সু ভিন্সী ফুলুরি নি আহি- देहि । दर्शोदा इति वच:-दाः । अने। अति । वर्चः । ले। देहि । तनूपा इति तनू-IT ! अहो । अनि । तनुर्वम् । मे । याहि । अग्ने । यत् । मे। तुनुवाः । ऊनम् । तत् । मे एति । पृण । "चित्रावलो इति चित्र-वसो। युर्दाः आयुषोन्नस्य जीवितस्य वा दातासि तत्मादायुर्मे देहि । एवमुत्तरत्रापि द्रष्टव्यम् । वर्षों बलं दीप्तिर्वा । तनूनां शरीराणां पाता तनुषाः । सर्वत्र आतो मनिन्' इति विच् । है अन्ने ऊनं विकलीभूतं छिहं भिन्नं वा यन्ने तनुवाः तन्वा ऊनं तन्मे त्वां मजमानस्य आणा आपूरयः । यहा-~-यन्ये तन्वाः तनु- स्थानीयानां प्रजानां पशूनां ऊन तदापूरय । पण प्रीणने अत्रापूरणे वर्तते । तन्वादीनां छन्दसि बहुलम्' इत्युवङादेशः। रात्रिनुपतिटते-चित्रावलो इति ।। चित्राः नानारूपाः चा- यनीया वा । वसवो वसून्यावसनानि वस्तार वा यस्यां सा चित्रा- वसुः रात्रिः । साहितिक दीत्वम् । त्वयि वसन्ति सपि सुखेन अतोहमपि ते तव पारं समाप्ति व्युष्टिं स्वस्ति अवि- नाशेन सुखन अशीय प्राप्नुयां त्वत्प्रसादेन । अोतेलिडि शपो लुक् ॥

·172 तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.५. मशीयेन्धानास्त्वा शत५ हिमा घुमन्तरसामधीमहि वयस्वन्तो वयस्कत यशस्वन्तो यशस्कृत स्वस्ति । ते । पारम् । अशीय । इन्धानाः। त्या । शतम् । हिमाः । शुमन्त इति धु-मन्तः । सामेति । इपोलह ! वर्यस्वन्तः । वयस्कृतमिति वयकृतम् । शदन्तः । यास्कतामिति यश:- HD आहवनीय समिधमाश्याति–इन्धाना इति सप्तपदया शक- या हे असे इन्धानाः ज्वलन्तः । 'विभाषा वैविन्यानयोः इत्याधुदात्तत्वन् । शतं हिमाः संवतरान हेमन्तान्या । हिमा इति ऋतोरस्त्रीलङ्गवं वर्षा इति इति वत् ! । वर्षशतेन शतं हेमन्ता भवन्तीति वर्षभेवाशंसितम् । शिशिरे शीतेन हेमन्ते प्रजानां पीडनातू तेन लक्ष्यते संवत्सरः । यदा हिमशब्देन हेम- न्तरतुर्लक्ष्यते स च मत्वर्थिवाच्यत्ययान्तः स स्त्रियां वर्तते । घुमन्तः दीप्तिमन्तः । 'बबनुयाम्' इति मतुए उदात्तत्वम् । समि- धीमहि सम्यक् दीपयामः त्वानिन्धाना वयमपि द्युमन्तरसमिधीमहि । पूर्ववच्छपो लुक् । ततश्च त्वत्प्रसादाद्वयस्वन्तोन्नवन्तो वयमायुप्मन्तो वा; वयोनामायुपोशः । वयस्कतं वयस्कर्तारं सम्पूर्णवयसो दातारं लाम् । अतः कुकमि' इति सत्वम् । यशस्वन्तः सत्कीर्तिमन्तो वयं त्वत्स- माराधनेन त्वां यशस्कृतम् । गतम् । सुवीरासः कल्याणपुला- दिका वयम् । 'आजसेरमुक्। 'वीरवीयौ च ' इत्युत्तरपदादात्त- त्वम् । अदाभ्यं अनुपहिसितं बाधितुमशक्यं त्वां सपत्नदम्भनं ·भट्टभास्करभाष्योपेता 178 अनु. ५.] सुवीरांसो अभ्यम् । अग्ने सपत्न- दर्भान वर्षिष्ठे अधि नाके । सं स्वी सूर्यस्य वर्चतागथास्तमृर्षी- णा स्तुतेन स प्रियेण धाम्नां । कृतम् । सुवीरांत इति सु-वीरांसः। अदाभ्यम् । अग्ने सपनहन्भनमिति लपत्र-दम्भनम् । वर- विष्टे । अधीर्ति । नाके । "समिति । त्वम् । अग्ने। सूर्यस्य । वर्चला । अगथाः । समिति ऋषीणाम् । स्तुसेन । समिति । मिशेण । धानो । त्वम् । अग्ने । सूर्यवर्चा इति सूर्य-वधाः । अलि। समिति। hainga सपत्नानां अनिष्टानां विनाशयितारं स्वयं केन चिदप्यदाभ्यम् । दभिः प्रत्यन्तरमस्तीत्याहुः । अतो. ण्यत् । वर्षिष्ठे वृद्धतमे नाके सुखैकरूने अस्मिन् स्थाने स्वर्गसहरी अधि उपरि त्वामिन्धाना वयमीदशा भूयास्मेति । निपस्थिराहिना वृद्धशब्दस्य वर्षा देशः ।। 1"पुनरुपतिठते---- त्वमन्न इति । इयं जगती वृद्धपदा ॥ हे अन्ने त्वं सूर्यस्य वर्चसा दीप्त्या समगथाः सङ्गच्छसे । छान्द- सो लुङ्, 'समी गमृच्छि ' इत्यात्मनेपदम् , 'मन्त्रे बस' इति च्लेर्लुक्, वागमः' इति सिचः कित्वम् । ऋषीणां मन्त्रद्रष्टुणां मन्त्राणां वा स्तुतेन स्तुत्या च समगथाः इत्येव । प्रियेण च धान्ना स्थानेनाह- वनीयेन समगथाः सम्पृक्तोसि । यस्मादेवं तस्मात् हे अग्ने त्वं सूर्यवर्चाः सूर्येण तुल्यतेजा असि । यहा-सूर्यस्य वर्चस्त्वमसि ।

·174 तैत्तिरीयसंहिता (का.१. प्र.५. त्वम॑ग्ने सूर्यवर्चा अति सं मामायुषा वर्चसा प्रजया सृज ॥२०॥ सं पश्यामि प्रजा अहमिर्डप्रजसो माम् । आयुषा । वर्चसा । मजयोत प्र-जया । सृज ॥ २० ॥ आहुवध्य पोष५ राथि ने वर्चसा सप्त दंश च ॥ ५॥ 'समिति । पश्यामि । मजा इति प्र--जाः। स त्वं मां त्वाम्प्रपन्नमायुषा शतायुट्वेन वर्चसा प्रजया च सत्पुत्रपौ- त्रादिपरम्परया संसृन सङ्गमय । इति पञ्चमे अनयुपस्थाननाम पञ्चमोनुवाकः ॥ 'गृहांश्च पशृंश्योपतिष्ठते-सं पश्यामोति । तत्र प्रथमा गाय- त्री । शेषाणि यजूंषि ‘मयि वो रायश्श्श्रयन्ताम् ' इत्यन्तानि ॥ सं पश्यामि सम्यक वः पश्यामि अहं प्रजाः गृहनिवासिनः पशून ; 'यावन्त एवं ग्राम्याः पशवस्तानेवाव रुन्थे * इति च ब्राह्म- णम् । प्रजाशब्देन पशव उच्यन्ते । इडनजसः इडा गौः मनोः पुत्री वा । तस्याः प्रजा इडमजसः । सा वा यासां तथा ते सं पश्यामीति । यथोक्तम्-'इडा वै मानवी' 'साब्रवीदिडा मनुम् । इत्यादि । 'ड्यापोस्संज्ञाछन्दसोः' इति ह्रस्वत्वम् , 'नित्य- मसिच्प्रजामेधयोः' इत्यत्र 'नित्यग्रहणमन्यत्रापि यथा स्थात् ' इत्यु- *सं. १-५-८ त्रा. १-१-४, ·भभास्करभाष्योपेता 175 मानवीः । सी भवन्तु नो गृहे । अम्मरस्स्थानों वो भक्षीय महस्थ महो वो भक्षीय लहस्स्थ सहो वो अहम् । इर्डमजस इतीर्ड-प्रजसः । मानवीः । सर्वाः । भवन्तु । नः । गृहे । अम्भः। स्थ। अम्भः। वः। आक्षीय । महः । स्थ । महः । वः । अक्षीय । सहः। स्थ । लहः । वः। क्षीय । ऊर्जः । स्थ। MAR JHAVE MAMANG RUNESIRAHAKAR Time VERNMatreets कत्वादसिच् समासान्तः, दासीभारादित्वात्पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । यहा -इडायाः प्रजायन्त इति 'गतिकारकयोरिति पूर्वपद- प्रकृतिस्वरत्वं च इत्य मुन्प्रत्ययान्ताहातोः अन्तलोपश्छान्दसः । डिहा प्रत्ययः कर्तव्यः । मानवीसनोरपत्यभूताः । जातिविशेषस्या- विवक्षितत्वात 'मनोजतिौ' इति न प्रवर्तते । सर्वास्ताः सर्वा अपे गवादयः प्रजाः नः अस्माकं गृहे एतस्मिन् स्थाने भवन्तु एचपुत्रमित्रकलत्रादिसर्वसम्पदः सदा प्रभूतास्सन्तु । अस्मदो इति द्वितीये वाक्ये एकस्मिन्बहुवचनम् । यहा -पुत्रपौ- त्रादिसहितानामस्माकमिति बेदितव्यम् ।। "अन्मस्थेत्यादि । अम्भः अइनीयमुच्यते । 'अदेर्नुम्भश्च इत्यसुन् । अन्त्रमुच्यते । वाजसनेथिनां तु-'अन्धस्स्थ '* इति वा इत्येव पाठः । हे पशवः अन्धः स्थ भवथ । तहेतु- त्वात्ताच्छब्धम् । अन्नस्य हेतवस्स्थ । तस्माहा युप्माकमम्भः क्षीराज्यादिरूपमदनीयं भक्षीय भजेयम् । भजेराशिषि लिङ् । हयोग , MIRMIRMIRROpin *वाज .सं. ३-२०.

·174 तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.५. त्वम॑ग्ने सूर्यवर्चा असि सं मामायुषा वर्चसा प्रजया सृज ॥२०॥ सं पश्यामि प्रजा अहमिडप्रजसो माम् । आयुषा । वर्चसा । प्र॒जयोत प्र-जया । सूज ॥ २० ॥ आहुवध्यै पोष५ रयिं मे वर्चसा सप्त देश च ॥ ५॥ 'समिति । पश्यामि । प्र॒जा इति प्र-जाः। स त्वं मां त्वाम्प्रपन्नमायुषा शतायुष्वेन वर्चसा प्रजया च सत्पुत्रपौ- त्रादिपरम्परया संसृन सङ्गमय ।। इति पञ्चमे अग्नयुपस्थानन्नाम पञ्चमोनुवाकः ।। , 'गृहांश्च पशृंश्योपतिष्ठते--सं पश्यामीति । तत्र प्रथमा गाय- त्री | शेषाणि यजूंषि ‘मयि वो रायश्श्रयन्ताम् ' इत्यन्तानि ॥ सं पश्यामि सम्यक वः पश्यामि . अहं प्रजाः गृहनिवासिनः पशून ; 'यावन्त एव ग्राम्याः पशवस्तानेवाव रुन्धे'* इति च ब्राह्म- णम् । प्रजाशब्देन पशव उच्यन्ते । इडप्रजसः इडा गौः मनोः पुत्री वा । तस्याः प्रजा इडप्रजसः । सा वा यासां तथा ते सं पश्यामीति । यथोक्तम्-'इडा वै मानवी ' 'साब्रवीदिडा मनुम् + इत्यादि । 'चापोस्संज्ञाछन्दसोः' इति द्वस्वत्वम् , 'नित्य- मसिच्प्रजामेधयोः' इत्यत्र 'नित्यग्रहणमन्यत्रापि यथा स्यात्' इत्यु- *सं. १-५-८ वा. १-१-४.

·भट्टभास्करभाष्योपेता 175 अनु. ६.] नो गृहे। मानवीः। सर्वी भवन्तु अम्भस्स्थाम्भो वो भक्षीय महस्थ महो वो भक्षीय सहस्स्थ सहाँ वो अहम् । इडप्रजस इतीर्ड-प्रजसः । मानवीः । सर्वाः । भवन्तु। नः । गृहे । अम्भः।स्थ । अम्भः। वः । अक्षीय । महः । स्थ । महः । वः । अक्षीय । सहः। स्थ । सहः । वः । अक्षीय । ऊर्जः । स्थ । - क्तत्वादसिच् समासान्तः, दासीभारादित्वात्पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । यद्वा-इडायाः प्रजायन्त इति ' गतिकारकयोरिति पूर्वपद- प्रकृतिस्वरत्वं च' इत्यसुन्प्रत्ययान्ताद्धातोः अन्तलोपश्छान्दसः । डिहा प्रत्ययः कर्तव्यः । मानवीर्मनारपत्यभूताः । जातिविशेषस्या- विवक्षितत्वात् 'मनोतिौ' इति न प्रवर्तते । सर्वास्ताः सर्वा अपि गवादयः प्रजाः नः अस्माकं गृहे एतस्मिन् स्थाने भवन्तु पशुपुत्रमित्रकलत्रादिसर्वसम्पदः सदा प्रभूतास्सन्तु । अस्मदो द्वयोश्च' इति द्वितीये वाक्ये एकस्मिन्बहुवचनम् । यहा-पुत्रपौ- त्रादिसहितानामस्माकमिति वेदितव्यम् ।। अम्भस्स्थेत्यादि ॥ अम्भः अदनीयमुच्यते । 'अदेर्नुम्भश्च' इत्यसुन् । अन्नमुच्यते । वाजसनेयिनां तु– अन्धस्स्थ '* इति वा [इत्येव] पाठः । हे पशवः अन्धः स्थ भवथ । तहेतु- त्वात्ताच्छब्द्यम् । अन्नस्य हेतवस्स्थ । तस्माद्दा युष्माकमम्भः क्षीराज्यादिरूपमदनीयं भक्षीय भजेयम् । भजेराशिषि लिङ् । *वाज .सं. ३-२०.

·pati - 176 तैत्तिरीयसंहिता का.१.प्र.५. भक्षीयोर्जुस्स्थोजै वो भक्षीय रेवती रमध्वमस्मिन्लोकैस्मिन्गोष्ठेस्मिन्क्ष- येस्मिन् योनाविहैव स्तृतो माप ऊर्जम् । वः । अक्षीय । रेवतीः । रमध्वम् । अस्मिन् । लोके । अस्मिन् । गोष्ठ इति गो-स्थे। अस्मिन् । क्षयें । अस्मिन् । योनौ । इह । एव । स्त । इतः । मा। अपति । गात । बह्वीः । मे। . महः पूजा ब्रह्म वा महः तद्धतवः स्थ यागादिद्वारेण । वः युष्माकं अदनीयं क्षीरादि भक्षीय । सहो बलं तदेतवः स्थ युष्मा- कं बलकरं घृतादि भक्षीय । ऊर्जः रसः क्षीरादि तद्धेतवः स्थ युष्माकमूर्ज बलकररसं भक्षीय । मह्यादिभ्योऽसुन् । उर्जयतेः क्विप् सम्पदादिलक्षणः । हे रेवतीः रेवत्यः क्षीरादिना धनेन तहत्यः । रयेमतौ बहुलम् इति सम्प्रसारणम् , 'वाच्छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । रमध्वं प्रीयमाणा वर्तध्वम् । 'पशवो वै रेवतीः पशूनेवात्मत्रमयते'* इति ब्राह्मणम् । अस्मिन्लोके एथिव्याम् । 'उडिदम्' इति विभक्तिरुदात्ता । अस्मिन् गोष्ठे गवां स्थाने व्रजे । गावस्तिष्ठन्त्यस्मिन्निति 'सुपि स्थः' इति कः, 'अम्बाम्ब' इति मूर्धन्यः । अस्मिन् क्षये अस्मदीये । 'क्षयो निवासे' इत्या- द्युदात्तत्वम् । अस्मिन् योनौ रमध्वमिति सर्वत्र । इहैवास्मदीये लोकादौ स्त भूयास्त । इतोस्मत्सकाशान्मापगात अपरक्ता मापगात नं निर्गच्छत । अपि तु बह्वीः बह्वयः पुत्रपौत्रादिमत्यो मम भूयास्त ॥ *सं. १-५-८.6 - ।

·AHABAD * E का । अनु. ६.] 177 भभास्करभाष्योपेता U. SHE BHARATI BA भारती मरने गात बह्वीमैं भूयास्त ॥ २१ ॥ स- हितासि विश्वरूपीरा मोर्जा विशा। गौपत्येना रायस्पोषण सहस्रपोषं वः पुष्यासं मयि वो रायश्श्रयन्ताम् । भूयास्त ॥ २१ ॥ स हितति सं-हिता ।असि । विश्वरूपीरिति विश्व-रूपीः । एति । मा। ऊर्जा । विश । एति । गौपत्येन । एति । रायः। पोषेण। सहस्रपोषमिति सहस्र-पोषम् । वः । पुष्यासम्। अग्निहोत्रीवत्समभिमृशति-संहितेति ॥ संहिता संयुक्ता मात्रा असि भव । मात्रा वियुक्ता मा भूः । विश्वरूपीः नानारूपवती मत्वर्थीय ईकारः । सा त्वं मामूर्जा क्षीरादिना रसेन आविश । क्षीरादेतृत्वेन मत्सम्बन्धिनी भव । 'सावेकाचः' इत्यूर्जा विभक्तिरुदात्ता। गौपत्येन च मामाविशेत्येव । गवां पतिः स्वामी तद्भावो गौपत्यम्। पत्यन्तलक्षणो यत् । यथाहं गोपतिर्भवानि तथा मयि वर्तस्व । रायो धनस्य पोषेण पुष्टया च मामाविश मदीयानि धनानि पोषयन्ती स्वजन इव मम भव । 'उडिदम्' इति रायो विभक्तिरुदात्ता। षष्ठयाः पतिपुत्र' इति सत्वम् । किं बहुना, वः युष्माकं सह- स्त्रपोषं बहुप्रकारमहं पुष्यासं पौष्कल्येनोद्भावयिषीय बह्वीनां युष्मा- कं सम्बन्धी भूयासम् । गोपोषं पुष्णातीतिवत् सामान्यवचनोन्यत- रो द्रष्टव्यः । वः युष्माकं रायो धनानि क्षीरादीनि मयि श्रयन्तां अवि- च्छेदेन सन्ततं वर्धन्ताम् ॥ 23 , ·178 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र: ५. । उप त्वाने दिवेदिवे दोषावस्तर्धिया वयम् । नमो भरन्त एमसि । रा- मयि । वः । रायः । श्रयन्ताम् । उपतिः । त्वा । अग्ने । दिवेदिव इति दिवे-दिवे । दोषावस्तरिति दोषा-वस्तः । धिया । वयम् । नमः । भरन्तः । एति । इमासि । राजन्तम् । अध्वराणाम् । गार्हपत्यमुपतिष्ठते-उप त्वाग्न इति तिसृभिर्गायत्रीभिः । अग्ने त्वं न इति चतसृभिर्द्विपदाभिर्विराङ्गायत्रीभिश्च । 'जागतगायत्राभ्यां विराङ्गायत्री '* इति । गायत्रीभिरुप तिष्ठते 'इत्यादि ब्राह्म- णम् । उप त्वति प्रथमा ॥ हे अग्ने वयं दिवेदिवे यत् दिनेदिने धिया प्रज्ञया कर्मणा वा त्वामुपेमसि उपेम उपगच्छामः ‘इद- न्तो मसि' । किं कुर्वन्त इत्याह-दोषावस्तः रात्रावह्नि च सायं मातश्च नमो भरन्तः नमस्कारमाभरन्तः आहरन्तः नमस्कुर्वन्तः त्वामुपेम इति । त्वं चास्माकमुपकुर्विति शेषः । ' हग्रहोर्भः ।। भरतिर्वा भौवादिकः भृञ् भरणे इति । 'सुपां सुलुक् ' इति दिवसवाचिनो दिवशब्दात्परस्य सप्तम्येकवचनस्य शे आदेशः । प्रगृह्यत्वं तु स्यात् । व्यत्ययेन वा चतुर्थी । 'उडिदम्' इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । अनुदात्तं च' इति द्वितीयं निहन्यते । दोषावस्तरिति कार्तकौजपादिषु द्रष्टव्यः । सावेकाचः इति धियो विभक्तिरुदात्ता॥ राजन्तमिति द्वितीया--राजन्तं दीप्यमानं अध्वराणां यज्ञानां. * तृतीयं द्विपाज्जागतगायत्राभ्यामू' पि. (३-१६) इत्येव दृश्यते । सि. १०५-८१०.

·। भट्टभास्करभाष्योपेता 179 अनु. ६.] जन्तमध्वराणी गोपामृतस्य दीदि- विम् । वर्धमान स्वे दमे । स नः पितेव सूनवेग्नै सूपायनोभव। सच- गोपामिति गो-पाम् । ऋतस्य । दीदिविम् । वर्धमानम् । स्वे । दमे । सः । नः। पिता । इव । सूनवै । अग्ने । सूपायन इति सु-उपायनः । । गोपां गोप्तारम् । गोपायतेः विप् अतोलोपवलिलोपाप्टक्तलोपाश्च । ऋतस्य यज्ञस्य सत्यस्य च गोप्तारम् । यहा -अध्वराणां राज- न्तं गोपां रक्षितारं स्वयं सर्वदा दीदिविं दीप्यमानम् । अथवा- अध्वराणां यज्ञानां राजानम् । ऋतस्य ऋतेन यज्ञेन सत्येन वा दीदिवि प्रकाशयितारं गोपां गवां पातारम् । अस्मिन्पक्षे अवग्रह उपपद्यते । 'दीर्घश्चाभ्यासस्य' इति क्विन्प्रत्ययः । वर्धमानं सामिद्भिर्हविभिश्च स्वे दमे नः गृहे अग्निहोत्रवेश्मनि । तं त्वामुपे- मसीति ॥ स न इति ॥ हे अग्ने स त्वं नः अस्मभ्यं पितेव सूनवे तात इव पुत्राय सूपायनः सूपचरणः सुखेनोपचरणीयः परिचरणीयो वा भव । 'छन्दसि गत्यर्थेभ्यः' इति युच् । शोभनोपायनो वा । किञ्च-नः अस्मान् स्वस्तये अविनाशाय सचस्व सङ्गच्छस्व मा कदाचिदपि मुचः । अन्येषामपि दृश्यते' इति संहितायां दीर्घत्वम् । स्वस्तय इति विभक्तयन्तप्रतिरूपोव्ययः* ॥ *क-पो निपात:.

·AS * 180 या। तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ५ । स्वा नस्स्वस्तये । अग्ने ॥ २२॥ त्वं नो अन्तमः। उत त्राता शिवो भैव वरूथ्यः । तं त्वा शोचिष्ठ दीदि- वः। सुम्नाय नूनमीमहे सखिभ्यः। भव । सर्चस्व । नः । स्वस्तये । 'अग्नै ॥ २२ ॥ त्वम् । नः । अन्तमः । उत । त्राता । शिवः । भव । वरूयः । तम् । त्वा । शोचिष्ठ । दीदिवः। सुम्नाय । नूनम् । ईमहे । सखिभ्य इति सखि- "अग्ने त्वं न इति ॥ हे अग्ने त्वं नः अस्माकमन्तमः अन्तिक- तमः सन्निकृष्टतमः । 'तमे तादेश्च' इति तादिलोपः । उत अपिच त्राता रक्षकः भयेष्विति गम्यते । शिवः सुखकरः सर्वदा भव अस्माकं वरूथ्यः गृहे भवः नित्यसन्निहितः । दिगादित्वाद्यत् । वरूथाय गृहाय वा हितः वरूथ्यः । उगवादिद्रष्टव्यः ॥ तं त्वेति ॥ शोचिष्ठ दीपयितृतम 'तुश्छन्दसि' इतीष्ठन् । तुरिष्ठेमेयस्सु' इति टिलोपः । यद्वा-शोचस्वितम । विन्म- तोर्लुक् ' । हे दीदिवः दीप्यमान जिगीषन्वा दिवेलिटः कसुरादेशः, तुजादीनाम् । इत्यभ्यासस्य दीर्घत्वम् । तं त्वां तादृशमन्तिकतमत्वादिगुणविशिष्टं त्वां सुम्नाय धनाय सुखाय वा ईमहे याचामहे । नूनमिति पादपूरणे निश्चये वा । यहा- नूनं नूतनं अभूतपूर्व तं त्वां सखिभ्यः समानख्यानेभ्यः सुहृदयसुहृ- द्यः । 'क्रियाग्रहणं कर्तव्यम्' इति कर्मणस्सम्प्रदानत्वात्सुम्नायेति उन चतुर्थी॥

·S
।
5-
Ja
181
भभास्करभाष्योपेता
अनु. ६.]
वसुरग्निर्वसुश्रवाः। अच्छो नक्षि द्यु-
मत्तमो रयिं दः । ऊर्जा वैः
पश्याम्यूार्जा मां पश्यत रायस्पो-
पण वः पश्यामि रायस्पोर्षेण मा
भ्यः । वसुः । अग्निः । वसुश्रवा इति वसु-
श्रवाः । अच्छे । नक्षि । द्युमम इति धुमत्-
तमः । रयिम् । दाः । "ऊर्जा । वः । पश्या-
मि । ऊर्जा । मा । पश्यत । रायः । पोषेण।
वसुरिति ॥ वसुः वसुमान् । मत्वर्थीयो लुप्यते । अग्निः
अङ्गनादिगुणयुक्तः वसुश्रवाः वासयतीति वसुः तादृशं श्रवणं
यस्य तादृशः । वसुभिर्वा श्रूयत इति वसुश्रवाः । 'गतिकारकयो-
रपि इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वञ्च ' इत्यसुन् । स त्वमस्मानच्छ आभिमु-
ख्येनं नक्षि प्राप्मुहि । 'निपातस्य च इति संहितायां दीर्घत्वम् ।
नशतिर्गतिकर्मा, बहुळं छन्दसि' इति शपोलुक् । अस्मान्
प्राप्य चास्मभ्यं द्युमत्तमः दीप्तिमत्तमः त्वं रयिं धनं दाः देहि ।
दधातेलिटि पूर्ववच्छपोलुक् । 'हस्वनुङ्मयाम्मतुप्' इति द्योर्मतुप
उदात्तत्वम् ॥
"पुनश्च गृहांश्च पशृंश्योपतिष्ठते-उर्जा व इति । एतानि यजूंषि ।।
उर्जा क्षीरादिना रसेन समग्रास्सदा वः पश्यामि । यूयमपि ऊर्जा
रसेन स्नेहेन बलेन वा सहितं मां पश्यत । किञ्च--रायो धनस्य
पुत्रपश्वादिलक्षणस्य घासादिलक्षणस्य वा पोषेण वृद्धया वः पश्या-

·182 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र.५. पश्यतेडास्स्थ मधुकृतस्स्योना मा विशतेरा मदः । सहस्रपोषं वः पु- ष्यासम् ॥ २३ ॥ माय वो राय- श्श्रयन्ताम् । तत्सवितुर्वरेण्यं भर्गों वः । पश्यामि । रायः । पोषेण । मा। पश्यत । "इडाः । स्थ। मधुकृत इति मधु-कृतः। स्योनाः। विशत । इराः । मदः । सहस्रपोष- मिति सहस्र-पोषम् । वः । पुष्यासम् ॥ २३ ॥ मर्यि । वः। रायः । श्रयन्ताम् । तत् । सवितुः। मा। एति। मि । यूयमपि रायो धनस्य पशुहिरण्यलक्षणस्य पोषेण मां पश्य- त । पूर्ववत्सत्वस्वरौ ॥ "इडास्थेत्यादि अनुष्टुप् ॥ इडाः अन्नं स्थ तहेतुत्वात्ताच्छब्द्यम्। मधुकृतः मधुसदृशस्य कृतः कर्व्यः उत्पादयित्र्यः । उक्तञ्च- 'एतद्वै देवानां मधु यहृतम् ' इति ‘एतद्वै मधु दैव्यं यदाज्यम्, इति च । ता यूयं स्योनाः सुखभूताः मामाविशत । इराः क्षीराद्यन्नाद्यात्मिकाः मदः मदयित्र्यः देवानां मनुष्याणां च हर्षयित्र्यः। मदेय॑न्ताविप् । 'बहुळं संज्ञाछन्दसोः' इति णिलुक् ॥ सहस्त्र- पोषमिति* व्याख्यातम् ॥ 1°आहवनीयमुपतिष्ठते-तत्सवितुरति गायत्र्या ॥ तत्तस्य 'सु- *सं. १-५.६.१ ·अनु. भट्टभास्करभाष्योपैता 188 देवस्य धीमहि । धियो यो नः प्रचो- दयात् । सोमानः त्वरणं कृणुहि वरेण्यम् । भर्गः। देवस्य । धीमहि । धियः। यः। नः । प्रचोदयादिति प्र-चोदयात् । "सोमानम् । PARDAN पां सुलुक् ' इति षष्ठया लुक् । तस्य सवितुः देवस्य दाना[देवना]दि- गुणयुक्तस्य स्वभूतं तत्प्रसादलभ्यं वा अत एव वरेण्यं वरणीयं सर्वैः प्रार्थनीयं भर्गः तेजः अन्नं धनं वा वयं धीमहि धारयेम तस्यैव प्रसादात्तस्याधारभूता भवेम । धीङ आधारे देवादिकः । 'छन्दसि लुङ्किटः' इति लङि — बहुलं छन्दस्यमाङ्' इत्य- डभावः । दधातेर्वा लिङ् । सर्वत्र बहुलं छन्दसि ' इति शपो- लुक् । कस्येत्याह-यो देवस्सवितास्माकं धियः कर्माणि प्रचोद- यात् प्रचोदयेत् प्रवर्तयेत् । यहा-धियः धर्मादिगोचराः बुद्धीः प्रचोदयात् प्रेरयेत् । लेव्याडागमः । तस्य सवितुरिति । यहा- सवितुर्देवस्य तदन्नादि धीमहि । किमित्याह—य इति । लिङ्ग- व्यत्ययः । यदस्माकं धियः प्रचोदयात् प्रेरयति । यहा- यो देवस्सविता विश्वस्य प्रसवितास्माकं धर्मादिगोचराः धियः प्रेरयति तस्य स्वभूतं वरेण्यं सर्वैर्भजनीयं भर्गः पापानां तापनं तेजो मण्डलात्मकं धीमहि मनसा धारयामः । ध्यायतेरेव वा छान्दसं सम्प्रसारणम् । एवं बोधप्रकाशाम्यां समस्तस्य प्रपञ्चस्य उप- कुर्वाणं श्रेयोथिभिर्भजनीयं सूर्यात्मना स्थितं पारमेश्वरं तेज उपा- स्यत्वेन उपदिश्यते ॥ पुनरप्याहवनीयमुपतिष्ठते-सोमानमिति गायत्र्या ॥ सोमानं 18 ·184 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ५. ब्रह्मणस्पते । कक्षीवन्तं य औशि- जम् । कदा चन स्तरीरसि नेन्द्र स्वरणम् । कृणुहि । ब्रह्मणः । पते । कक्षीवन्त- मिति कक्षी-वन्तम् । यः। औशिजम् । "कदा। चन । स्तरीः । असि । न । इन्द्र । सश्चसि । दा- सोतारं सोमानामभिषोतारं मां कृणुहि । 'अन्येभ्योपि दृश्यते' इति मनिन् । उ आदित्वादन्तोदात्तत्वम् । औणादिको वा मनिन्प्र- त्ययः । अन्य आहुः-सोमानामिति वक्तव्ये छान्दसं द्वस्वत्वम् । सो- मानां सप्तविधानां सम्बन्धिनं मां कुर्विति । तत्राप्यन्तोदात्तत्वं मृ- ग्यम् , सोमशब्दस्याद्युदात्तत्वात् स्वरणं शब्दितं सोमत्वेन प्रका- शितम् । स्वृ शब्दोपतापयोः कर्मणि ल्युट् । ईदृशं च मां कुरु । हे ब्रह्मणः परिबृढस्यान्नस्य वा पते स्वामिन् । षष्ठयाः पतिपु- त्र' इति सत्वम् । 'सुबामन्त्रिते' इति पराङ्गवद्भावात् षष्ठया- मन्त्रितसमुदायो ‘निहन्यते । कक्षीवन्तं तादात्ताच्छब्द्यम् । कक्षीवान्नाम ऋषिः तमिव य औशिजम् । स्वार्थिकोण वचनव्यत्ययः । यद्वा-कक्षीवन्तं हस्त्यादिकक्ष्यावन्तं ईश्वरं मा कुरु । न्दीवदष्टीवत्' इत्यादिना निपात्यते । य औशिज ईश्वर औशि- जो भवति तम्मा कुरु । उशिक् कान्तः सर्वलोकप्रियः स औशिजः । स्वार्थिकोण ॥ "रात्रिमुपतिष्ठते-कदा चनेति पथ्याबृहत्या ॥ तृतीयश्चे- द्वादशाक्षरः पथ्या '* इति । व्याख्याता चेयमादित्यग्रहे। इन्द्रा- आस- * पथ्या पूर्वश्चेत्तृतीयः (पि-३-२७) इत्येव पिङ्गलसूत्रं दृश्यते. सं. १.४.२२ ·अनु. ६.] भभास्करभाष्योपेता 185 । सश्चसि दाशुषे । उपोपेनु मघवन्भूय इन्नु ते दान देवस्य पृच्यते । परि त्वाग्ने पुरै वयं विप्र सहस्य धीम- हि । धृषण दिवेदिवे भेत्तारै भङ्गु- शुषे । उपोपेत्युप-उप । इत् । नु । मघवन्निति मघ-वन्न् । भूयः । इत् । नु। ते । दानम् । देव- स्य । पृच्यते । “परीति । त्वा । अग्ने । पुरम् । वयम् । विप्रम् । सहस्य । धीमहि । धृषद्वर्णमिति धृषत्-वर्णम् । दिवेदिव इति दिवे-दिवे । भेत्ता- । त्मना रात्रिस्तूयते । कदाचिदपि स्तरीश्छादयिता अभिभविता न भवसि । अपि तु दाशुषे हवींषि दत्तवते यजमानाय सश्चसि समागच्छसि, न कदाचिदपि तत्सकाशं मुञ्चसि उपकर्तुम् । तथाहि-हे मघवन् तव देवस्य देवनशीलस्य दानं भूयोभूयोपि उपप्टच्यत एव, अविच्छेदेन निर्वय॑त एव । यद्वा-भूयोभू- योपि उपष्टच्यतां उत्पाद्यतामिति ॥ गार्हपत्यमुपतिष्ठते-परि त्वेत्यनुष्टुभा ॥ हे अग्ने सहस्य सहो बलं तत्र भवः । 'दिगादिभ्यो यत्' । पुरं अभिमतानां पूरयितारं विप्रं मेधाविनं धृषद्वर्ण वर्णमात्रेणैव शत्रूणां अभिभ- वितारं भेत्तारम् । कस्य ? भङ्गुरावतः परभञ्जनशीलैापारैः तद्वतो रक्षःप्रभृतेः । छान्दसं संहितायां दीर्घत्वम् । ईदृशं त्वां दिनदिने परिधीमहि सर्वतो धारयेम । दधातेलिङि शपो लुक् ।। 15. 24 ·186 ___ तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ५. गृहपतिना रावतः। अग्नै गृहपते सुगृहपतिरह त्वयां गृहप॑तिना भूयास५ सुगृहप- तिर्मया त्वं भूयादातर हिमास्तामाशिषमा शासे तन्तवे रम् । भङ्गरावत इति पाङ्गुर-वतः । अग्ने । गृहपत इति गृह-पते लुगृहपतिरिति लु-गृहपतिः। अहम् । त्वया । गृहपतिनेति गृह-पतिना । भूया- सम् । सुगृहपतिरिति सु-गृहपतिः । मया । त्वम् । गृहपतिनेति गृह-पतिना। याः । शतम् । हिमाः । ताम् । आशिषमित्या-शिर्षम् । एति । Rame "गार्हपत्यमेवोपतिष्ठते--अग्ने गृहपत इति यजुभिः ॥ हे अग्ने गृहपते गृहकर्मणां पालयितः त्वया गृहपतिना सगृहकर्मणां पालनं कुर्वता सुगृहपतिः शोभनेन तद्वान् भूयासम् । त्वमपि गृहपतिना मया सुगृहपतिर्भूयाः । कियन्तं कालमित्याह-शतं हिमाः शतं वर्षाणि हि मानाम् । ‘शतं त्वा हेमन्तानिन्धिषीय'* इति ब्राह्मणम् । तावन्तं कालमिदमित्थं भवतु । किञ्च-तामा- शिषं, अनागताभिप्रेतार्थप्रार्थनमाशीः, तामाशासे प्रार्थये । यहा-आशासनीया आयुरादिसर्वसम्पदाशीः, तामाशासे । आशासः क्वौ' इतीत्वम् । कीदृशी? ज्योतिष्मती दीप्ति- मती ब्रह्मवर्चसप्रधानाम् । कस्मै ? तन्तवे अजातापत्यविषयमिदं; *सं. १-५-८19.

·अनु. ७.] भभास्करभाष्योपेता 187 ज्योतिष्मती तामाशिषमा शासमु- प्मै ज्योतिष्मतीम् ॥ २४॥ अय॑जो वा एष योतामोप॑म॒यन्तो अध्वरमिाह स्तोममेवास्मै युन- शासे । तन्तवे । ज्योतिष्मतीम् । ताम् । आशि- पमित्या-शिर्षम् । एति । शासे । अमुष्मै । ज्योतिष्मतीम् ॥२४॥ भूयास्त स्वस्तये पुण्यास धुपर्णमेकान त्रिशई ॥ ६ ॥ 'अयज्ञः। वै। एषः । यः । असामा । उपप्रयन्त इत्युप-यन्तः । अध्वरम् । इति । आह । स्तो- अमुष्मा इति वक्ष्यमाणस्य सन्निहितापत्यविषयत्वात् । अमुष्मा इति सन्निहितानामपत्यानां साधारणो निर्देशः । तस्मै सहस्त्र- किरणाय भास्कराय गोविन्दाय च तां ज्योतिष्मतीमाशिषमाशासे । 'पुत्रस्य नाम गृह्णाति'* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ इति पञ्चमे षष्ठोनुवाकः. 'अग्न्युपस्थानमन्त्राणां ब्राह्मणमग्न्यायम्-अयज्ञ इत्यादि । 'उपप्रयन्त इत्यादि द्वादशर्च स्तोमस्थानीयमस्य यज्ञस्य करोतीति । 'मन्त्रं वोचेम इत्येतच्च स्तोमाभिप्रायमित्यभिप्रायः ॥ *सं.१-५-८20. सं. १-५.५.

·188 तैत्तिरीयसंहिता [का. 1.प्र. ५. वै पशव उपेम क्युपेत्याह प्रजा लोकं प्र॒जामेव पशूनिमंलोकमुपैत्य- स्य प्रनामनु युतमित्याह सुवर्गों वै लोकः मुनस्सुवर्गमेव लोक मम् । एव । अस्मै । युनक्ति । 'उपेति । इति । आह । प्रजेति प्र-जा। वै । पशवः । उपेति । इमन् । लोकम् । प्रजामिति प्र-जाम् । एव । पशून् । इमम् । लोकम् । उपेति । एति । "अस्य । प्रनाम् । अन्विति । द्युतम् । इति । आह । सुवर्ग इति सुवः-गः। वै। लोकः। प्रत्नः। सुवर्गमिति सुवः-गम् । एव । लोकम् । समारो- "उपेत्याहेत्यादि ॥ प्रजाश्च पशवश्चमं लोकमुपेत्य वर्तन्ते । तस्मादे- तल्लोकात्मकाध्वरोपायनकथनं प्रजानां पशूनामस्य च लोकस्योपनय- नाय भवतीति ॥ अस्य प्रत्नामिति ॥ प्रनतया स्वर्गस्थानीयं दीप्तिदोहनं स्वर्ग- समारोहणाय भवतीति ॥ 'अग्निरिति ॥ अग्नेमूर्धत्वाभिधान यजमानस्य प्राधान्यार्थमिति। अथो आपि च देवलोकादागत्य मनुष्यलोके प्रतिष्ठितो भवति॥

·अनु ७] मभास्करभाष्योपेता 189 . समारोहत्य॒ग्निर्मूर्धा दिवः ककुदित्या- ह मूर्धानम् ॥२५॥ एवैन समा- नानी करोत्ययौ देवलोकादेव मनु- ष्यलोके प्रति तिष्ठत्ययमिह प्रथ- मो धायि धातृभिरित्याह मुख्यमे- वैन करोत्युभा वामिन्द्राग्नी आहु- वध्या इत्याहौजो बलमेवाव॑ रुन्धे- हृतीति सं-आरोहति । 'अग्निः । मूर्धा । दिवः । ककुत् । इति । आह । मूर्धानम् ॥ २५॥ एव । एनम् । समानानाम् । करोति । अथो इति । देव- लोकादिति देव-लोकात् । एव । मनुष्यलोक इति मनुष्य-लोके । प्रतीति । तिष्ठति । अयम्। इह । प्रथमः। धायि । धातृभिरिति धातृ-भिः। इति । आह । मुख्यम् । एव । एनम् । करोति । 'उभा । वाम् । इन्द्रानी इतीन्द्र-अग्नी। आहुवध्यै। इति । आह । ओजः । बलम् । एव । अवेति । 'पार्थिवस्याग्नेः पश्चादभिधानात् मुखमिति प्रथमत्ववचनादग्नेः मुख*मिव मुख*म् ॥ 'ओजोबलात्मकत्वादिन्द्रामयोः । - । *क-मुख्य.

·190 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ५. .. यं ते योनिर् ऋत्विय इत्याह पशवो वै रयिः पशूनेवाव॑ रुन्धे षड्विरुप तिष्ठते षड् ॥ २६ ॥ ऋतव ऋतुष्वेव प्रति तिष्ठति षनिरुत्तराभिरुपं तिष्ठ- ते द्वादश सं पद्यन्ते द्वादश मासा- संवत्सरस्संवत्सर एवं प्रति तिष्ठ- रुन्धे । अयम् । ते । योनिः । ऋत्वियः । इति । आह । 'पशवः । वै। रयिः । पशून् । एव । अवेति । रुन्धे । षनिरिति षट्-भिः । उपेति । तिष्ठते । षट् । वै ॥ २६ ॥ ऋतवः । ऋतुए। एव । प्रतीति । तिष्ठति । पहिरिति षट्-भिः । उत्तराभिरित्युत्-तराभिः । उपेति । तिष्ठते । द्वा- दश । समिति । पद्यन्ते । द्वादश । मासाः । सं- वत्सर इति सं-वत्सरः । संवत्सर इति सं- 'पशवो वै रयिरिति ॥ वर्धया रयिम्' इति दर्शनातू* || 'पभिरिति || आहवनीयमेव सर्वत्र । विशिष्टसयान्वयो विशिष्टफलावाप्तिहेतुरिति भावः । षड्भिरुत्तराभिरिति । ननु द्वाद- शभिरुपतिष्ठत इत्येव वाच्यं स्यात् । मैवम् , षट्युनिबन्धनफलावाप्तये षभिष्षड्भिरुपस्थीयते । द्वादशेति तन्निबन्धनफलावाप्तिश्च भवति ॥ *सं. १-१.५० ।

·अनु. ७.] भट्टभास्करभाष्योपेता 191 ति यथा वै पुरुषोश्वो गौ यत्येव- मग्निराहितो जीर्यति संवत्सरस्य पुरस्तादाग्निपावमानाधिरुप तिष्ठते पुनर्नवमेवैनमजरे करोत्ययों पुना- वत्सरे । एव । प्रतीति । तिष्ठति । यथा । वै पुरुषः । अश्वः । गौः । जीति । एवम् । अग्निः। आहित इत्या-हितः । जीति । संवत्सरस्यति सं-वत्सरस्य । पुरस्तात् । आग्निपावमानीभिरि- त्याग्नि-पावभानीभिः । उपेति । तिष्ठते । "पुनर्न- वमिति पुनः-नवम् । एव । एनम् । अजरम् । । "यथेत्यादि ॥ यथा पुरुषादयः आसादिताहारा जीर्यन्ते । एवमग्निराहितो जीर्यति । संवत्सरत्येत्यादि । 'अग्न आयूंषि पवसे'* इत्येताभिः पतिः संवत्सरेसंवत्सरे उपतिष्ठते । ' देवताद्वन्द्वे च ' इत्युभयपदवृद्धिः, उदात्तनिवृत्तिस्वरेण डीप उदात्तत्वम् ॥ 1"पुनर्नवमित्यादि | आयुरादिलाभात् । अथो अपिच पुना- त्येवाग्निं जरया नाभिभूयते, पवमानस्यायं महिमेति । उपतिष्ठते योग एवास्यैष उपतिष्ठत इति । यत् एषोग्निः योगस्संश्लेषस्सम्प- द्यते । यत्रायुरादीनि स्वयमेव सम्पद्यन्त इति उपतिष्ठत इति *सं. १-५-५.

·192 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ५. BADRA त्येवोपं तिष्ठते योग एवास्यैष उप तिष्ठते ॥ २७ ॥ दम एवास्यैष उप तिष्ठते याज्जैवास्यैषोप॑ तिष्ठते यथा पापीया यस आहृत्य नमस्यति करोति । अथो इति । पुनाति । एव । उपेति तिष्ठते । योगः। एव । अस्य । एषः । उपेति । तिष्ठते ॥ २७ ॥ दमः । एव । अस्य । एषः। उपेति । तिष्ठते । यात्रा । एव । अस्य । एषा। उपेति । तिष्ठते । यथा । पापीयान् । श्रेयसे । आहत्येत्या-हत्य । नमस्यति । ताहक् । एव । । । यत् इदमनेरुपस्थानं इदं दम एवास्यैष क्रियते । दमो निबन्ध- []स्तुतिकरपदैविधयीकरणम् । यथास्मै अभीष्टमकृत्वा स्थातुमपि न शक्नोति तथैनं दमयति अग्निश्शुचिव्रततमश्शुचिर्विप्रश्शुचिः कविः '* इत्यादि । उपतिष्ठत इंति । उपस्थानव्याजेन स्वाभि- मतानग्निं याचते 'आयूंषि पवस्व, ऊर्जमिषं चासुव, दुम्छुनां दूरे बाधस्व' इति । उपतिष्ठत इति । परस्पराश्रयः प्रकर्षः । यथा स्वल्पैश्वर्यो जनः प्रभूतैश्वर्याय फलादिकमुपहृत्य नमस्यति तादगिदमुपस्थानम् ; आराध्यैश्वर्यव्यापनार्थत्वात् । ततस्सुप्रसन्नः स्वामी फलेनाभिमतेन पुरुषं आराधयितारं योजयतीति । ' न- मोवरिवश्चित्रङः क्यच ॥ *सं. १-५-५.

·अनु. ७.] भभास्करभाष्योपेता 198 । ताहगेव तदायुर्दा अंग्रेस्यायुमें दे- होत्याहायुर्दा ह्येष वर्गोंदा अंग्नेसि वर्गों मे देहीत्याह वक़दा ह्येष तनूपा अंग्नेसि तनुवै मे पाहीत्याह ॥२८॥ तनूपा द्वेषोग्ने यन्म तनुवा ऊनं तन्म आ पृणेत्याह यन्म प्र- जाय पशूनामूनं तन्म आ पूरयेति तत् । "आयुर्दा इत्यायुः-दाः । अग्ने । असि । आयुः । मे । देहि । इति । आह । आयुर्दा इत्या- युः-दाः। हि । एषः। वर्चादा इति वर्चः-दाः। अग्ने । असि । वर्चः । मे। देहि । इति । आह । वक़दा इति वर्चः-दाः । हि । एषः । तनूपा इति तनू-पाः । अग्ने । असि । तनुवम् । मे। पाहि । इति । आह ॥ २८ ॥ तनूपा इति तनू-पाः । हि । एषः । अग्ने । यत् । मे। तनुवाः । ऊनम् । तत् । मे। एति । पृण । इति । आह । “यत् । मे। प्र॒जाया इति प्र-जाय । पशूनाम् । ऊनम्। 1आयुर्दा इत्यादि ॥ गतम् ॥ यन्मे प्रजाया इत्यादि ॥ तनुवत्प्रधानत्वात् प्रजाश्च पशव- *सं. १-५-५.. 25 ·194 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ५. CADEDNA वावैताह चित्रावसो स्वस्ति ते पारमशीयेत्याह रात्रि चित्रावसु- रत्युष्टचै वा एतत्यै पुरा ब्राह्मणा अझै व्युष्टिमेवाव॑ रुन्धइन्धानास्त्वा शतम् ॥ २९ ॥ हिमा इत्याह तत् । मे । एति । पूरय । इति । वाव । एतत् । आह । चित्रावलो इति चित्र-वसो । स्वस्ति । ते। पारम् । अशीय । इति । आह । रात्रिः वै । चित्रावसुरिति चित्र-वसुः । अव्युष्टया इत्य- वि-उष्टयै । वै। एतस्यै । पुरा । ब्राह्मणाः । अौषुः । ब्युष्टिमिति वि-उष्टिम् । एव । अवेति। रुन्धे । इन्धानाः । त्वा । शतम् ॥ २९॥ हिमाः। । श्च तनुशब्देनोच्यन्त इति दर्शयति । आ पूरयेति । एणति- रापूरणकर्मेत्याचष्टे ॥ 1रात्रिर्वा इति ॥ चित्रा नानारूपा वसवो वस्तारो यस्या- मिति चित्रा अप्यकरूपा वसन्त्यस्यां इत्य[इति वा र्थः । अव्यु- ष्टचै वा इत्यादि । रात्रेरवसानं व्युष्टिः एतस्या रात्रेरव्युष्टयै अ- भैषुः । यद्वा---अव्युष्टयै व्यातिरहिताया रात्रेरभैषुः अव्युष्टया- शङ्कया अभैपुरिति यावत् । छान्दसोन्तोदात्तत्वाभावः । तस्मात् स्वस्ति ते पारमशीयेति प्रार्थनया. व्युष्टिमवरुन्धे । 'तादौ ·अनु. ७.] भट्टभास्करभाष्योपेता 195 . शतायुः पुरुषशतेन्द्रिय आयुष्ये- वेन्द्रिये प्रति तिष्ठत्येषा वै सूर्मी कर्णकावत्येतयां ह स्म वै देवा असुंराणा५ शततहाँ ५ स्तृहन्ति इति । आह । “शतायुरिति शत-आयुः । पुरुषः। शतेन्द्रिय इति झत-इन्द्रियः । आयुषि । एव । इन्द्रिये । प्रतीति । तिष्ठति । एषा । चै । सूर्मी । कर्णकावृतीति कर्णक-वती । एतया । छ । स्म। वै। देवाः । असुराणाम् शततहानिर्ति शत- तान् । तुरहन्ति । यत् । एतयां । साममिति च' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् , 'उदात्तस्वरितयोर्यणः' इत्यु- कारः स्वयते ॥ शतायुरिति ॥ शतवर्षश्शतवीर्यः पुरुषः । हिमशब्देन संवत्स- राभिधानं व्याख्यातम् । आयुषि इन्द्रिये च प्रतिष्ठितो भवति अनया समिधमाधाय । एषा वा इत्यादि । ज्वलन्ती लोह- मयी स्थूणा सूर्मी । गौरादित्वानीः । कर्णकावती अन्तस्सु- पिरवती अन्तर्बहिश्च ज्वलन्तीत्यर्थः । साहितिकं दीर्घत्वम् । तत्स- दृशा ऋगित्यर्थः । एतयेत्यादि । असुराणां मध्ये शततर्हान अनेकप्रहारेण शतस्य हन्तुन् तृहन्ति नन्ति स्म एतयर्चा । तृह हिंसायाम्, रौधादिकः, लट् स्मे' इति लट् । तस्मादेतय- *सं. १-५-५15.

·196 तैत्तिरीयसंहिता [का. . प्र. ५. भास्कर थोपेता 197 सीत्याहाशिर्ष- चमग्ने वैतार ३०॥ हमित्याह या- हावस्तानेवाव यदेतया सदाति वजमेवै च्छतघ्नीं भ्रातृव्याय रति स्त म्बहार सं सूर्य था इत्य सीद समिति सं-इधम् एतत् । वार्तृव्या मित्या । आह । आशि- ताम् । एति । पाहीत्याह इति प्र-जाः। एव । ग्राम्याः। माशिषमनेनाशास्ते ॥ अथ ग्रहपश्वा अहाणां पशूनां चोप पुरुषगर्दभोष्ट्रास्तप्त । पं पश्यामीत्यादि। वो गोश्वाजावि- एवं मामपि ·196 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ५. BAHAR यदेतया समिधमादधाति वर्जमेवैत- च्छतघ्नीं यजमानो भ्रातृव्याय प्र है- रति स्तुत्या अर्छम्बधार सं त्वम॑ग्ने सूर्यस्य वचसागा इत्यौहतत्त्वम- सीदमहं भूयासमिति वावैतदोह सं-इधम् । आवधातीत्या-दर्धाति । वज्रम् । एव । एतत् । शतनीमिति शत-नीम् । यजमानः। भ्रातृव्याय । प्रेति । हरति । स्तृत्यै । अर्छम्बदार- मित्यर्छम्बटू-कारम् । समिति । त्वम् । अग्ने । सूर्यस्य। वर्चसा । अगथाः। इति । आह । “एतत् । त्वम् । असि । इदम् । अहम् । भूयासम् । इति। वाव । एतत् । आह । "त्वम् । अग्ने । सूर्यवर्चा र्चा समिधमादधानो वजं शतघ्नयाख्यं इन्द्रायुधसदृशीं शतघ्नी पूर्वोक्तां सूमिमेव भ्रातृव्याय प्रहिणोति । तच्च स्तुत्यै विना- शाय भ्रातृव्याणां भवति । अछम्बदारं अनार्तत्वाय चात्मनः ॥ 1 एतदित्यादि ॥ एतादृशस्त्वमसि एतादृशोहं भूयासमिति एत- न्मन्त्रप्रतिपाद्यमित्यर्थः । इदं चास्त्विति लोपविषयत्वात् 'चादि- लोपे विभाषा' इत्यसीत्याख्यातं न निहन्यते ॥ , 16त्वमग्न इत्यादि ॥ यथा त्वं सूर्यतुल्यतेजाः एवं मामपि ·अनु. ८.] भभास्करभाष्योपेता 197 त्वम॑ग्ने सूर्यवर्चा असीत्याहाशिर्ष- मेवैतामा शस्तेि ॥ ३०॥ सं पश्यामि प्रजा अहमित्याह या- वन्त एव ग्राम्याः पशवस्तानेवावं इति सूर्य-वर्चाः । असि । इति । आह । आशि- पमित्या-शिर्षम् । एव । एताम् । एति । शास्ते ॥३०॥ मूर्धान षड्वा एष उप॑ तिष्ठते पाहीत्याह शतमह षोडश च ॥ ७ ॥ 'समिति । पश्यामि । प्रजा इति प्र-जाः। अहम् । इति । आह । यावन्तः । एव । ग्राम्याः। तादृशेन तेजसा आयुषा प्रजया च संसृजेत्येवमाशिषमनेनाशास्ते ॥ इति पञ्चमे सप्तमोनुवाकः. 'अथ ग्रहपश्वाद्युपस्थानमन्त्राणां ब्राह्मणम्-सं पश्यामीत्यादि ॥ ग्रहाणां पशूनां चोपस्थानमन्त्रः । ग्राम्याः पशवो गोश्वाजावि- पुरुषगर्दभोष्ट्रास्सप्त ॥

·198 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ५. min रुन्धेम्भस्स्थाम्भो वो भक्षीयेत्याहा- म्भो ह्येता महस्स्थ महो वो भक्षी- येत्याह महो ह्येतास्सहस्स्थ सहो वो भक्षीयेत्याह सहो ोता ऊर्ज- स्स्थोजें वो अक्षीयेति ॥ ३१ ॥ आहोजों ह्येता रेवतीरमध्वमित्याह पशवः । तान् । एव । अवेति । रुन्धे। अम्भः। स्थ । अम्भः । वः । भक्षीय । इति । आह । अ- म्भः । हि । एताः । महः । स्थ । महः । वः। भक्षीय । इति । आह । महः। हि । एताः । सहः । स्थ । सहः । वः । भक्षीय । इति । आह । 'सहः । हि । एताः । ऊर्जः । स्थ । ऊर्जम् । वः। भक्षीय । इति ॥३१॥ आह । ऊर्जः। हि । एताः। रेवतीः। रम॑ध्वम् । इति । आह । 'पशवः । वै। "अम्भो ह्येता इति ॥ अदनीयं क्षीराद्यन्नमम्भः । 'अदेर्नुम्भश्च इत्यसुन् । तत्साधनत्वात्ताच्छब्द्यं गवाम् । एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् ॥ महः पूजा ब्रह्म वा, यागादिद्वारेण तत्साधनत्वात् ॥ 'सहो बलं, घृतादीनां बलहेतुत्वात् ॥ उर्जः क्षीरादिरसः ॥ 'पशवो वै रेवतीः रेवत्यः, क्षीरादिसाधनेन तद्वत्वात् । 'रयेर्म- ।

·भट्टभास्करभाष्योपेता अनु. ८.1 199 : पशवो वैरेवतीः पशूनेवात्मव्रमयत इहैव स्तेतो मापं गातेत्याह ध्रुवा एवैना अनपगाः कुरुत इष्टकचिदा अन्यौग्निः पशुचिदन्यस्स हितार्सि रेवतीः । पशून् । एव । आत्मन् । रमयते । इह । एव । स्त । इतः। मा । अपेति । गात । इति । आह । 'ध्रुवाः । एव । एनाः । अनपगा इत्यन- प-गाः । कुरुते । 'इष्टकचिदितीष्टक-चित् । वै। अन्यः। अग्निः । पशुचिदितिं पशु-चित् । अन्यः। स हितेत सं-हिता । असि । विश्वरूपीरिति विश्व-रूपीः । इति । वत्सम् । अभीति । मृशति । : तौ बहळम्' इति सम्प्रसारणम् , 'वाच्छन्दसि' इति पूर्वसवर्ण- दीर्घत्वम् । रेवतीशब्दः पशूनां संज्ञात्वेनाजहत्स्वलिङ्ग एव पशुषु वर्तते ॥ 'ध्रुवा नित्याः अनपगाः अनपाक्ताः ॥ ' इष्टके- 'इष्टकचिदित्यादि ॥ इष्टकाभिश्चीयत एकोऽग्निः । षीकामालानाम् ' इति द्वस्वत्वम् । पशुभिरेकोग्निश्चीयते । तत्र * इष्टकेषीकामालानां चिततूलभारिषु' इति सूत्रे अदन्तचितशब्दस्यैव पाठात कथमत्र तेन हस्वत्वमिति चिन्त्यमिदम्, ·200 तैत्तिरीयसंहिता का.१.प्र. ५. विश्वरूपीरिति वत्समभि मृशत्युपै- वैनै धत्ते पशुचितमेनं कुरुते प्र ॥ ३२ ॥ वा एषोऽस्माल्लोकाच्य- वते य आहवनीयमुपतिष्ठते गार्हप- त्यमुपं तिष्ठतेऽस्मिन्नेव लोके प्रति तिष्ठत्यथो गार्हपत्यायैव नि द्रुते उपेति । एव । एनम् । धत्ते। पशुचितमिति पशु- चितम् । एनम् । कुरुते। 'प्रेति ॥३२॥ वै । एषः। अस्मात् । लोकात् । ज्यवते । यः। आहवनीय- मित्या-हवनीयम् । उपतिष्ठत इत्युप-तिष्ठते । गार्हपत्यमिति गाह -पत्यम् । उपेति । तिष्ठते । अस्मिन् । एव । लोके । प्रतीति । तिष्ठति । अथो इति । गार्हपत्यायेति गाह-पत्याय । एव । नीति संहिता'* इति मन्त्रेणाग्निहोत्रीवत्सस्याभिमर्शनेन उपधानस्थानीयेन एवं वत्समुपधत्ते । पशुचितमेनमग्निं कुर्वाणो भवति ॥ प्र वा एष इत्यादि ॥ 'सुवर्गों लोक आहवनीयः 'इत्य- न्यत्र दर्शनात् । गार्हपत्यमिति । 'गृहपतिना संयुक्ते अः'। अथो अपि च उपस्थानेन गार्हपत्याय निढुते प्रवीभवति । यहा-आहवनीयं छादयति । त्वमेवोपस्थेय इति ॥ *सं. १-५-६७. बा.१-६-३.

·अनु. ८.] भभास्करभाष्योपेता 201 गायत्रीभिरुपं तिष्ठते तेजो वै गाय- त्री तेज एवात्मन्धत्तेयो यदेतं तृच- मन्वाह सन्तत्यै नार्हपत्य वा अनुहिपालो बीराः जायन्ते य एवं विद्यान्डिपाणिगई पत्य- हुते । “गायत्रीतिः । उपेति । तिष्ठते। तेजः। वै। गायत्री । तेजः एव । आत्मन्न् । धत्ते । अथो इति । यत् । एतम् । तृचन् । अन्याहेत्यनु-आहे। सन्तत्या इति सं-तत्यै । "गार्हपत्यमिति गाहे- पत्यम् । वै । अन्विति । द्विपाद इति द्वि-पार्दः । वीराः। प्रेति । जायन्ते । यः । एवम् । विद्वान् । गायत्रीभिरिति ॥ ' उप त्वाने दिवेदिवे '* इत्येताभिस्तिसृभिः । तेजो वा इति । पूर्ववत्ताच्छब्द्यम् । अथो अपि च एतस्य तृच- स्यानुवचनं सन्तत्यै भवति । 'पितेव सूनवे '* इति च मन्त्रपदम् । ' तादौ च ' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । तिस्त्र ऋक्पूरव्यू: इति समासान्तः, 'ऋचित्रे- रुत्तरपदादिलोपश्च' इति सम्प्रसारणम् ॥ 'गार्हपत्यं वा इत्यादि ॥ लक्षणेऽनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् । द्विपाद इति । सङ्ख्या सुपूर्वस्य' इति लोपस्समासान्तः । द्विपदाभिरिति । अग्ने त्वं नः'' इति तिसृभिर्द्विपदाभिर्विराडायत्री- सिं. १-५-६7-- *- ऋचस्समाहृताः । *सं. १-५-६4-5 26 ·202 तैत्तिरीयसहिता का. १. प्र. ५ ASSISTARA लिष्ठते ॥३३॥ आस्य वीरो जायत ऊर्जा वः पश्याम्यूर्जा मां पश्यते- त्यांहाशिषमेवैतामा शास्ते तत्ल- वितुर्वरेण्यमित्याह प्रसूत्यै सोमान- द्विपदाभिरिति वि-पाक्षिः। गार्हपत्यनिति गाह- पत्यम् । उपतिष्ठत इत्युप-तिष्ठते ॥३३॥ एति । अस्य । वीरः । जायते।"ऊर्जा । वः । पश्यामि। ऊर्जा । ना। पश्यत । इति । आह । आशिष- मित्या-शिर्षम् । एव । एताम् । एति । शास्ते । "तत् । सवितुः। वरेण्यम् । इति । आह । प्रसूं- त्या इति प्र-सूत्यै । "होमानम् । स्वरणम् । Garam 13. -- भिरिति । पूर्ववत्समासान्तः, 'टावृचि' इति टापि, पादः पत्' इति पद्भावः, द्वित्रिभ्यां पादन इत्युभयत्राप्युत्तरप- दान्तोदात्तत्वम् ॥ 1"ऊर्जा व इत्यादि ॥ अयमपि ग्रहपशूपस्थानमन्त्रः । पुष्यासं श्रयन्तामित्येतामाशिषमाशास्ते ।। तत्सवितुरिति आहवनीयोपस्थानम् ॥ प्रसूत्यै अनुज्ञानाय भवति । पूर्ववद्गतिस्वरः ॥ "सोमानमित्याहवनीयोपस्थानमेव ,॥ सोमपीथमेव सोमपानमेव ·अनु. ८.] भट्टभास्करभाष्योपेता 203 स्वरणमित्याह सोमपीथमेवावं रुन्धे कृणुहि ब्रह्मणस्पत इत्याह ब्रह्मवर्चसमेवाव॑ रुन्धे कदा चन स्तरीरीत्याह न स्तरी५ रात्रि व- सति ॥ ३४॥ य एवं विद्वानानि - पतिष्ठते परि वाले पुरै वयनि- इति । आह । सोमपीथमिति सोम-पीथम् । एव। अवेति । रुन्थे । कृणुहि । ब्राणः । पते । इति । आह । "ब्रहावर्चसम्मिति ब्रा-वर्चसम् । एव । अवेति । रुन्थे । "कदा । चन । स्तरीः । असि । इति । आह । न ! स्तरीम् । रात्रिम् । वसति ॥३४॥ यः। एवम् । विद्वान् । अग्निम् । उपति- ष्ठत इत्युप-तिष्ठते "परीति । त्वा । अग्ने । अनेनावरुन्धे । पिबतेरोणादिकस्थक्प्रत्ययः ।। ब्रह्मवर्चसमिति ॥ ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः' इत्यच् ॥ 16कदा चनेति रात्र्युपस्थानम् ॥ य एवमस्य मन्त्रस्यार्थं विद्वान- प्रचात्मिकां रात्रिमुपतिष्ठते स स्तरी छादयित्री विनाशयित्रीं रात्रि न वसति, अपि तु सुखयित्रीमेवाधिवसति सुखहेतुरेव भवतीति यावत् । 'अवितृस्तृतन्त्रिभ्य ईः' इतीप्रत्ययः ॥ "परि वेति गार्हपत्योपस्थानम् ॥ इममेव मन्त्रं परिध्यात्मकं 17 ·204 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ५. त्यहि परिधिमेवैतं परि दधात्यस्क- न्दायाग्ने गृहपत इत्यहि यथायजु- रेवैतच्छृत हिमा इत्याह शतं त्वा हेमन्तानिन्धिपीयेति वावैतदाह पुत्रस्य नाम गृह्णात्यन्नादमुवैन क- पुरम् । वयम् । इति । आह । परिधिमिति परि- धिम् । एव । एतम् । परीति । इति । अस्क- न्दाय । "अ । शपत हति गृह-पते । इति । आह । यथायजुरिति यथा-यजुः । एव । एतत् । बातम् । हिमाः इति । आह ! "गृतम् । त्वा । हेम- न्तान् । इन्धिषीय । इति । वाव । एतत् । आह । "पुत्रस्य । नाम । गृह्णाति । अन्नादमित्यल-अदम् । एव । एनम् । करोति । ताम् । आशिषमित्यां- । परितस्सर्वतो दधाति । तचास्कन्दायाग्नेर्भवति ॥ 1Bअग्ने गृहपत इति गार्हपत्योपस्थानमेव ॥ अत्र सुगृहपतित्वा- दिफलं यथा यजुर्वदति तथा भवत्येव ॥ 1°शतं त्वेति ॥ हिमशब्देन संवत्सराभिधानमुक्तम् । इन्धिषी- येति । इदमेव सुगृहपतित्वमिति ॥ 20पुत्रस्येति ॥ अमुष्मा इत्यत्र यथा नारायणाय केशवायेति । *सं. १-५-५15.

·अनु. 4] भट्टभास्करभाष्योपैता 205 SHROMERO KEEREYA रोति तामाशिषमा शाले तन्तवे ज्योतिष्मतीमिति यायस्य पु- त्रोऽतिस्स्याजव्यवास्य ब्रह्मव- र्चसी पुत्रो जायते तामाशिषमा शासमुष्मै ज्योतिष्मतीमिति बया- द्यस्य पुत्रो जातस्स्याज एवास्मि- ब्रह्मवसं दधाति ॥ ३५॥ शिर्षम् । एतिहाले । तन्त ज्योतिष्मतीम्। इति । ब्रूयात् । यस्य ! पुत्रः अजातः। स्यात् । तेजस्वी । एव । अस्य । ब्रहावर्चसीति ब्रह्म- वर्चसी । पुनः । जायते । ताम् । आशिषमित्या- शिर्षम् । एति : हाले । अमुलै । ज्योतिष्मतीम् । इति । ब्रूयात् । यस्य । पुनः । जातः । स्यात् । तेजः । एव । अस्निन् । ब्रह्मवर्चसमिति ब्रह्म- वर्चसम् । दधाति ॥ ३५ ॥ ऊर्ज वो भक्षीयेति प्र गार्हपत्यमुपतिष्ठते वसति ज्योतिष्मतीमकान त्रिशच ॥६॥ SHIROMAMROIN अन्नादमिति । इदमेव ज्योतिष्मत्त्वम् । भयस्य पुत्र इति ॥ यस्याजातः पुत्रः तस्य तन्तव इति ब्रूयात् असन्निहितत्वात् । अमुष्मा इति जातं निर्देष्टुं शक्यत ·206 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ५. अग्निहोत्रं जुहोति यदेव किं च य- जमानस्य स्वं तस्यैव तद्रेतस्तिञ्चति 'अग्निहोत्रमित्यग्नि-होत्रम् । जुहोति । यत् । एव । किम् । च । यजमानस्य । स्वम् । तस्य । इति तन्तव इत्युच्यते । अमुप्मा इति जातपुत्रस्य, अदश्शब्दस्य सन्निहितविषयत्वात् ॥ इति पञ्चमे अष्टमोनुवाकः, " 'अथाग्निहोत्रब्राह्मणमनचार्षेयम् । तत्र 'अग्निहोत्रं जुहोति' इति विधिः । अस्त्ययमग्निहोत्रशब्दः कर्मणो नाम—हूयते- स्मिन्निति होत्रम् । 'हुयामाश्रुवसि' इत्यादिना ष्ट्रक्प्रत्ययः, षष्ठी- समासान्तोदात्तत्वम् । यथा-' असंस्थितो. वा एष यज्ञः । यदग्निहोत्रम् * ' इति । अग्नेहविषो नाम-हूयते इति होत्रमिति, अहरहर्यजमानस्स्वयमग्निहोत्रं जुहुयात् । इति । ब्राह्मणं च भवति 'तुभ्यमेवेदं हूयातै ' इत्यादि । अस्ति गोर्नाम- अनर्हतादजनीति । तदग्निहोत्रस्य ' इत्यादि । अग्ने- होमः अग्निहोत्रं, तदर्था गौरभेदेनोच्यते, ‘गौर्वा अग्निहोत्रम् ' इति, 'अग्निहोत्री वत्सम्' इत्यादि । गौरादिलक्षणो ङीष् द्रष्टव्यः । तत्र हविर्वाचिन इह ग्रहणम् । अयमर्थः-विशिष्टकालमन्त्रप्र- यथा यथा *बा. २-१-४, बा. २-१-२, आप. श्री. ६-१५-१४. बा. २-१-६.

·अनु. ९.] भट्टभास्करभाष्योपेता 207 प्रजनने प्रजनन हि वा अग्निरथौ- षधीरन्तंगता दहति तास्ततो भूर्य- एव । तत् । रेतः । सिञ्चति । प्रजनन इति प्र- जनने । प्रजननमिति प्र-जननम् । हि । वै। अग्निः । अर्थ । ओषधीः । अन्तंगता इत्यन्त- योज्यमग्निहेत्राख्यं हविर्जुहुयादिति । यदेव किञ्च यत्किञ्चिदपि पयो वा दधि वा यवागू वा जुहोति द्रव्यं तत्तस्यैव यज- मानस्य स्वमविनष्टमेव तिष्ठति, तं च न मुञ्चति । ननु दग्ध- मविनष्टं तिष्ठतीत्यसमीचीनम् । तत्राह-रेत इत्यादि । सहशप्र- धानो निर्देशः । यथा प्रजनने योनौ रेतस्तिक्तमविनष्टं तिष्ठति तत्सदृशमिदमिति जानीयादित्यर्थः । प्रजायन्ते प्रजा अस्मिन्निति प्रजननम् । “करणाधिकरणयोश्च' इत्यधिकरणे ल्युट् । अथाग्नेः प्रजननत्वं समर्थयते--प्रजननं हीति । ताद्धात्ताच्छन्द्यम् प्रजननसदृशोयमग्निरिति । नन्वग्निर्नाम सर्वं दहति, तत्कीदृश- मस्य प्रजननसामर्थ्य मिति पर्यनुयोगावसरे प्रजननसामर्थ्य दर्शयि- तुमाह-अौषधीरन्तगता दहतीति । अथेति प्रस्तावे । अन्तं समीपं गता अन्तगताः । 'द्वितीयाश्रित' इति समासः, द्विती- यापूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अयमग्निरेव समीपे निपतिता ओषधी- दहति, ता यदृच्छानिपतिताः अमन्त्रहुता अपि ततः पूर्वं दग्ध* स्वरूपेभ्यो भूयसीः भूयस्यः बहुतराः प्रजायन्ते । यदैवमिदं पश्यामः, तदा किं पुनमन्त्रहुता इति । 'वा छन्दसि' इति नाम-अदग्ध.

·208 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ५. सीः प्र जायन्ते यत्सायं जुहोति रेते एव तसिंञ्चति प्रैव प्रतिस्तनेन जनयति तद्रेतस्तितं न त्वष्ट्रावित प्रजायते यावच्छो वैरेतसस्तितस्य ॥ ३६ ॥ त्वष्टा रूपाणि विकरोति गताः । वहति । ताः । ततः । भूयसीः । प्रेत जायन्ते । यत् ! सायन् । जुहोति । रेतः । एव । तत् । सिधति प्रेति । एव । पालतनेनेति प्रातः- तनैन । जनयति । तत् । रेतः । सिक्तम् । न । त्वष्टा । अविकतमित्यांव-कुतम् । प्रेति । जायते । यावच्छ इति यावत्-शः । वै। रेतसः । सिक्त- MUSAHARANG पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । तस्मादुपपन्नमग्नेः प्रजननत्वम् । अतस्तत्र हु[हुतं] तस्यैव स्वं भूयिष्ठं च प्रथते इति । उक्तञ्च-' यावदेका देव- ता'* इत्यादि । तस्मादग्निहोत्रं जुहोतीति । अथ सायम्प्रातश्च होमं विधातुमाह--यत्सायमित्यादि ॥ गतम् ॥ अमेरुपस्थानं विधातुमाह-तद्रेत इत्यादि ॥ तदुक्तम्-'रेत- स्सिञ्चति प्रजनने' इति । तद्रेतस्सित्तमपि यदि त्वष्टा विक्रियते नैव प्रजायते, त्वष्टा वै रूपाणि विकरोतीति । तद्विकुर्व- न *ना.३-२-६. क-जुहोतीत्यादि. सं. १-५-९.

·भट्टभास्करभाष्योपेता 209 अनु. ९.] तावच्छो वै तत्प जायत एष वै दैव्यस्त्वष्टा यो यजते बह्वीभिरुप तिष्ठते रेतस एव सिक्तस्य बहुशो रूपाणि वि करोति स प्रैव जायते श्वश्श्वो भूर्यान्भवति य एवं वि- द्वाननिमुपतिष्ठतेहानामातीद्रा- विरसुराणां तेसुरा यद्देवानां वित्तं स्यं ॥३६॥ त्वष्टा । रूपाणि । विकरोतीति वि- करोति । तावच्छ इति तावत्-शः। वै । तत् । प्रेति । जायते । एषः । वै । दैव्यः । त्वष्टा । यः। यजते । बह्वीभिः। उपेति । तिष्ठते । रेतसः। एव । सिक्तस्य । बहुश इति बहु-शः। रूपाणि । वीति । करोति । सः। प्रेति । एव । जायते । श्वश्व इति श्वः-श्वः । भूयान् । भवति । यः। एवम् । वि- द्वान् । अग्निम् । उपतिष्ठत इत्युप-तिष्ठते । अर्हः। देवानाम् । आसीत् । रात्रिः । असुराणाम् । ते। असुराः । यत् । देवानाम् । वित्तम् । वेद्यम् । स्त्वष्टा यावन्तिं रूपाणि विकरोति तावद्रूपं तत्प्रजायते । 'सबैय- कवचनाच' इति शस् । एष वा इत्यादि । देवेषु भवो । । , 27 ·210 तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.५. MAHA वेद्यमासीतेन सह ॥ ३७ ॥ रात्रिं प्राविशन्ते देवा हीना अमन्यन्त तैपश्यन्नाग्नेयी रात्रिराग्नेयाः पशव इममेवाग्नि स्तवाम स नस्स्तुतः पशून्पुनस्यतीति तेऽग्निमस्तुव- न्थ्स एभ्यस्स्तुतो रात्रिया अध्यह- आसीत् । तेनं । सह ॥ ३७॥ रात्रिम् । प्रेति अविशन्न् । ते । देवाः । हीनाः । अमन्यन्त । ते। अपश्यन् । आमेयी । रात्रिः । आग्नेयाः। पशवः । इमम् । एव । अग्निम् । स्तवाम् । सः । नः । स्तुतः । प्रशून् । पुनः । दास्यति । इति । ते। अग्निम् । अस्तुवन्न् । सः । एभ्यः । स्तुतः । रा- त्रियाः । अधीति । अहः। अभीति । पान् । । दैव्यः सामन्त इत्यर्थः । 'देवाद्यनौ' । बह्वीभिरुपतिष्ठत इति विधिः। उत्तराहुत्यनन्तरं 'उपप्रयन्तः' * इत्येतत्प्रभृतिभिः ऋग्भिः बह्वीभि- रुपतिष्ठते । 'नित्यं छन्दसि' इति ङीप् । 'उपान्मन्त्रकरणे' इत्यात्मनेपदम् । रेतस एवेत्यादि । बहुशः बहूनि । ल्पार्थात् ' इति शस् । भूयानिति । अद्यतनापेक्षया श्वस्तनः *सं. १-५-५1-8. मि-ह्यस्तनापेक्षया.

·अनु. ९.] भभास्करभाष्योपैता. 211 EDIA राभि पशूनिर्जित्ते देवाः पशून् । वित्त्वा कामा अकुर्वत य एवं विद्वा- नग्निमुपतिष्ठते पशुमान्भवति।।३ ८॥ आदित्यो वा अस्माल्लोकाढमुं लो- कमत्सौमुं लोकं गत्वा पुनरिमं लोकमभ्यध्यायत्त इमं लोकमाग- निरिति । आर्जत् । ते । देवाः । पशून् । वित्त्वा । कामान् । अकुर्वत । यः । एवम् । विद्वान् । अ- ग्निम् । उपतिष्ठत इत्युप-तिष्ठते । पशुमानित - पशु-मान् । भवति ॥ ३८ ॥ आदित्यः । वै। अस्मात् । लोकात् । अमुम् । लोकम् । ऐत् । सः। अमुम् । लोकम् । गत्वा । पुनः । इमम् । प्रकृप्यते । पुनरपुयपस्थानगुणान्विधातुमाह-अहरित्यादि । वित्तं लब्धं वेद्यं लब्धं योग्यं धनं पशुलक्षणं यदासीत्तत्सर्वमादाय तेन सह रात्रि प्राविशन्, तत्र देवा अपहृतपशवो हीनास्स्मः इत्य- मन्यन्त । तेपश्यन्नित्यादि । अधिरनर्थकः । अहराभि अहर्लक्षी- कृत्य रात्र्याः पशून्निराजत् निरगमयत् । ऋजु गत्यादिषु, भौवा- दिकः । 'अभिरभागे' इत्यभेलक्षणे कर्मप्रवचनीयत्वम् । ते देवा इत्यादि । गतम् । आदित्यो वा इत्यादि । अस्मान्मनुष्यलोकांदमुं लोकमैत् अगच्छत् । गतमन्यत् । *अभि वा इत्यादि । अभ्यारो । *सं. १-५-४4.

·212 तत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.५. त्य मृत्योरविभेन्मृत्युसैयुत इव द्ययं लोकस्सोमन्यतेममेवाग्नि स्तवा- नि स मा स्तुतस्तुंवर्ग लोकं गम- यिष्यतीति सोऽनिमस्तीत्स एनडू स्तुतस्सुवर्ग लोकमंगमयद्यः॥३९॥ एवं विद्वानग्निमुपतिष्ठते सुवर्गमेव लोकम् । अभीति । अध्यायत् । सः । इमम् । लोकम् । आगत्येत्या-गत्यं । मृत्योः । अविभेत् । मृत्युसँयुत इति मृत्यु-संयुतः। इव । हि । अयम् । लोकः । सः। अमन्यत । इमम् । एव । अग्निम्। स्तवानि । सः । मा । स्तुतः । सुवर्गमिति सुवः- गम् । लोकम् । गमयिष्यति । इति । सः। अ- ग्निम् । अस्तीत् । सः । एनम् । स्तुतः । सुवर्ग- मिति सुवः-गम् । लोकम् । अगमयत् । यः ॥३९॥ एवम् । विद्वान् । अग्निम् । उपतिष्ठत .. हणमभिमुखेन रोहणमुच्छ्रिताधिष्ठानम् । यथा खलु श्रेयान् श्रेयसाभि- मुखमारूढो भवितुं कामयते एवमयमुपस्थाता करोति । तथापि नक्तमुपतिष्ठते प्रयोजनान्तरार्थमिति भावः । नैव प्रातरुपस्थानं कर्त- व्यं, ताशस्य प्रयोजनस्याभावात् । किम्पुनस्तत्प्रयोजनमित्याह- MISHRA ·अनु. ९.] भट्टभास्करभाष्योपेता 218 ष्ठते यथा लोकमत सर्वमायुरेत्यभि वा ए- पोऽनी आ रोहति य एनावुपति- कामयते तथा करोति नक्तमुपंति- ष्ठते न प्रातस्स नक्तं व्रतानि सृज्यन्ते सह श्रेयाश्च पापीया- इत्युप-तिष्ठते । सुवर्गमिति सुवः-गम् । एव । लोकम् । एति । सर्वम् । आयुः । एति । अभी- ति । वै । एषः । अग्नी इति । एति । रोहति । - यः । एनौ । उपतिष्ठत इत्युप-तिष्ठते । यथा । खलु । वै । श्रेयान् । अभ्यारूंढ इत्यभि-आरूढः । कामयते । तथा । करोति । नक्तम् । उपेति । ति- ष्ठते । न । प्रातः । समिति । हि । नक्तम् । व्रता- नि । सृज्यन्ते । सह । श्रेयान् । च । पापीयान् । सं होत्यादि। हिशब्दो यस्मादित्यर्थे वर्तते । यस्मान्नक्तं व्रतानि कर्माणि शुभाशुभलक्षणानि संसृज्यन्ते अविभक्तानि भवन्ति, श्रेयस पापीयसां च विशेषप्रतिपत्तिर्नास्ति, तस्मादेतदोषपरिहारार्थमुपस्था- तव्यं ; उपस्थानेन तमस्स्वरूपां रात्रि ज्योतिषा सन्तरति । अथ पूर्वपक्षावतारं संशयपूर्वं प्रस्तौति । उपस्थेय इति । 'विचार्यमा- णानाम् ' इत्युभयत्रोदात्तप्लुतः । उपस्थया इत्यत्र पूर्व परत्वात् .UP म

·214
तैत्तिरीयसंहिता
का.१. प्र.५.
mm
श्वासाते ज्योतिर्वा अग्निस्तमो रा-
त्रिर्यत् ॥ ४० ॥ नक्तमुपतिष्ठते
ज्योतिबैव तमस्तरत्युपस्थेयोऽनी३-
नोपस्थया३ इत्याहुर्मनुष्यायन्नै
योहरहराहत्याथैनं याचति स इन्नै
तमुपर्छित्यथ को देवानहरहर्याचि-
च । आसाते इति । ज्योतिः । वै । अग्निः।
तमः । रात्रिः । यत् ॥ ४०॥ नक्तम् । उपतिष्ठत
इत्युप-तिष्ठते । ज्योतिषा । एव । तमः । तरति ।
उपस्थेय इत्युप-स्थेयः । अग्नीः३। न। उपस्थेया३
इत्युप-स्थेयाः३ । इति । आहुः । मनुष्याय ।
इत् । नु । वै । यः। अहरहरित्यहः-अहः । आहृ-
त्येत्या-हत्य । अर्थ । एनम् । याचति । सः। इत्।
नु । वै। तम् । उपेति । ऋच्छति । अर्थ । कः ।
दे॒वान् । अहरहरित्यह:-अहः। याचिष्यति । इति
Paneetend
..
।
वः"
प्लुतोदात्तत्वं, ततस्तस्यासिद्धत्वात्कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् , ' यतोऽना-
इत्याद्युदात्तत्वम् , तेन द्वयोरुदात्तयोश्श्रवणं भवति ।
मनुष्यायेत्यादि । इदित्यवधारणे, नु इति वितर्के, वै इति
प्रसिद्धौ । मनुष्यायाहरहः फलादिकमाहृत्यैवाथैनं यो याचति
सोपि तमुपार्छति उपरुध्य पीडयत्येव । एवं. खल्वेतत् ।

·भभास्करभाष्योपेता 216 अनु. ९.] । ष्यतीति तस्मान्नोपस्थेयोथो खल्वा- हुराशिषे वै कं यजमानो यजत इत्येषा खलु वै ॥४३॥ आहिताग्ने- राशीयदृग्निमुपतिष्ठते तस्मादुपस्थे- यः प्रजापतिः पशूनसृजतु ते सृष्टा अहोरात्रे प्राविशन्ताञ्छन्दोभिरन्व- तस्मात् । न । उपस्थेय इत्युप-स्थेयः । अथो इति । खलु । आहुः। आशिष इत्या-शिर्षे । वै। कम् । यज॑मानः । यजते । इति । एषा । खलु। - वै ॥४१॥ आहितारित्याहित-अग्नेः । आ- शीरित्या-शीः । यत् । अग्निम् । उपतिष्ठत इत्युप-तिष्ठते । तस्मात् । उपस्थेय इत्युप-स्थेयः। प्रजापतिरिति प्र॒जा-पतिः । पशून् । असृजत । ते । सुष्टाः । अहोरात्रे इत्यह:-रात्रे । प्रेति । अविशन् । तान् । छन्दोभिरिति छन्दः-भिः । 'उपसर्गादति धातौ' इति वृद्धिः । 'तुनुपूर्व-उदात्तयोर्वकारः * इति वचनात् । यदा मनुष्यविषयेप्येवं भवति अथेदानी को दे- वान् महानुभावान् अहरहाचिष्यति, तस्मात्कदाचिदप्यग्निनों- पस्थेय इति । अथ समाधत्ते-अथो खल्वाहुरिति । एवं प्राप्ते *तं-नु पूर्व तै. प्रा. ५-१३. SUNDA ·216 तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.५. विन्दद्यच्छन्दोभिरुपतिष्ठते स्वमेव तदन्विच्छति न तत्र जाम्बस्ती- त्यांहुर्योहरहरुपतिष्ठत इति यो वा अग्निं प्रत्यङ्गुपतिष्ठते प्रत्यैनमोषति यः पराङ् विष्वङ्जयां पशुभिरेत अन्विति । अविन्दत् । यत् । छन्दौभिरिति छन्दः-भिः । उपतिष्ठत इत्युप-तिष्ठते । स्वम् । एव । तत् । अन्विति । इच्छति । न । तत्र जामि । अस्ति । इति । आहुः । यः । अहेरहरि- त्यहः-अहः । उपतिष्ठत इत्युप-तिष्ठते । इति ।। यः । वै । अग्निम् । प्रत्यक । उपतिष्ठत इत्युप- तिष्ठते । प्रतीति । एनम् । ओषति । यः । परा- छु । विष्वई । प्रजयोति प्र-जया । पशुभिरिति । प्रजापतिः, आहुर्वेदार्थविदः-कः अत्र सर्वदेवात्मत्वसामान्ये- नाग्निरुच्यते ; पादपूरणो वा । अग्नयुपस्थानमेव यजमानस्याशीः, नातः परमाशंसनीयमस्ति; तस्मादग्निरुपस्थयः, कस्सामान्यान्या- चेत इति । तस्मात्सायम्प्रातश्चोपस्थेय इति । प्रजापतिः पशूनि- त्यादि । पश्ववगमनमेव यजमानोन्विच्छति । जामि आलस्यम् । गतमन्यत् । यो वा इत्यादि । प्रत्यङ्ग्रातिमुख्येन । ओषति ।

·भट्टभास्करभाष्योपेता 217 अनु. ९. कातिर्यङिवोपं तिष्ठेत नैनं प्रत्यो- पंति न विष्वङ्जयां पशुभिरे- ति ॥ ४२ ॥ पशु-भिः । एति । कवतियडिति वा-तिर्यड । इव । उपेति । तिधेत । न । एनन् । प्रत्योतीति प्रति-ओर्षति । न । विष्व अजयोति प्र-जया। पशुभिरिति पशु-भिः । एति ॥ ४२ ॥ सिक्तस्य सह भवति यो यत्खलु वै पशुभिस्त्रयोदश च ॥ ९ ॥ - दहति । यः पराङ्मुख उपतिष्ठते इत्येव । विप्वङ् नानागम- नः प्रजया पशुभिश्च विप्वति विगच्छति नष्टो भवति । तस्मात्कवातियङ् ईषत्तिरश्चीन इव भूत्वा उपतिष्ठतेति । छान्दसः कुशब्दस्य कवादेशः ॥ इति पञ्चमे नवमोनुवाकः. 28 ·218 तत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ५. ERNOR मम नाम प्रथमं जातवेदः पिता माता च धतुर्यद। तत्त्वं विहि 'मम । नाम । प्रथमम् । जातवेद इति जात- वेदः । पिता । माता । च । धतुः । यत् । अये। तत् । त्वम् । बिहि । पुनः । एति । मत् । ऐतो- अग्निभ्यः प्रवत्स्यन्नाहवनीयमुपतिष्ठते-~सम नामेति त्रिष्टुभा ।। हे अग्ने जातवेदः जाताना वेदितः, यहा-जातधनादिक । मम यत्प्रथममाद्यं गुह्यं ; 'तस्मादिनामा ब्राह्मणोधूकः * इति विना- मत्वाद्विशेष्यते । किम्पुनस्तदित्याह---पिता माता चाग्रे जन्म- काले यद्दधतुः नाम मम चक्रतुः । सत्यपि यहत्ते व्यत्ययेन, निहन्यते । यहा-~-मम प्रथमं नाम माता च पिता च दधतुः तस्मादेवं नाम विशिष्टम् । ततः किम्पुनस्तदित्याह-यदने यज्जन्मकाले एव ममाभूत् । प्रथमस्य नानो द्वौ गुणौ, मातापितृकर्तृकत्वं अग्रे कृतत्वं च । ततो विशिष्टं मदीयं नाम त्वं विभृहि । कुत इत्यत आह-मत् मम । 'सुपां सुलुक्' इति षध्या लुक् । कुतः ? आ पुनरेतोः आपुनरागमनात् । भावलक्षणे स्थण' इति तोसुन्प्रत्ययः, छबुत्तरपदप्रतिस्वरत्वं बाधित्वा 'तादौ च इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । यहा-आभिमुख्ये आडीकर्तव्यः । कर्तरि तोसुन् । मदिति पञ्चम्येव । आ गन्तोः मत् , यावदहमा- गन्तास्मि तावदित्यर्थः । तव च नामाहं विभराणि । तावन्तं कालं नामभरणं चावश्यकार्यप्रतिलम्भार्थम् । एतदुक्तं भवति-मयि प्रोषित उपसन्निहितस्त्वमहं भूत्वा मया कर्तव्यं सर्वं कुरु, यथात्र न किञ्चि- *सं. ६-३-१.

·अनु. १०.]
भट्टभास्करभाष्योपेता
219
Peam
पुनरा मदतोस्तवाहं नाम बिभरा-
ण्यने । मम नाम तवं च जातवे-
दो वाससी इव विवसांनी ये चरा-
रित्या-एलोः । तवं । अहम् । नाम । बिभराणि ।
अग्ने। मर्म । नाम । तव । च । जातवेद इति
जात-वेदः । वासंती इति । इव । विवसानाविति
वि-वसानौ । ये इति । चरांवः । आयुषे । त्वम्।
Reaceptions
नाम
त्परिहास्यते । अहमप्यन्यत्र त्वं भूत्वा त्वया कर्तव्यं करिष्यामि,
यथा बहिर्न किञ्चित्परिहास्यते । एवमाभ्यां परस्परस्योपकुर्वद्भयां
वर्तितव्यमिति ॥
'आगत्य प्रवासात्युनस्तमुपतिठते-मम तव चेति ।
अयञ्च जगतीप्रकारो विवृद्धपादः । “आयुषे वं जीवसे वयम्'
इति तृतीयः पादः ॥ हे जातवेदः मम च तव च सम्बन्धिनी
ये नाम नी विवसानौ विपरिवृत्य वसानौ मम नाम त्वं तव च
नामाहमिति, अतोन्योन्यस्य विपरिवृत्ते इव धारयन्तौ चरावः
त्वं चाहं च वर्तावहे । ते नामनी पुनरिदानी यथायथं यथा-
स्वं विपरिधावहै पुनर्विवर्तावहै । तव नाम त्वमेव परिधत्स्व मम
च नामाहमेव परिदधे । 'यथास्ने यथायथम्' इति निपात्यते ।
किमर्थमित्याह-आयुषे अन्नाय हविलक्षणाय त्वमात्मीयं नाम गृ-'
हाण । जीवसे दीर्घायु वितुम् वयमप्यात्मीयं नाम गृह्णीमः ।
'अस्मदो द्वयोश्च' इत्येकस्मिन् बहुवचनम् । वचनव्यत्ययो वा।

·220 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ५. वः। आयुषे त्वं जीवसे वयं यथा- यथं वि परि दधावहै पुनस्ते । न- मोऽग्नयेऽप्रतिविद्धाय नमोनाधृष्टाय नमस्सम्राजे । अांढः॥ ४३ ॥ अग्निहईया विश्वजित्सहन्त्यश्श्रे- जीवसे । वयम् । यथायथमिति यथा-यथम् । वि । परीति । दधावहै । पुनः। ते इति । नमः। अगये । अतिविडायेत्यप्रति -विहाय । नमः । अनाधृष्टायेत्यना-धृष्टाय । नमः । समाज इति सं-राजै । अपांढः ॥ ४३ ॥ अग्निः । बृहया इति बृहत्-वयाः । विश्वजिदिति विश्व-जित् । तुमर्थे सेसेन्' इत्यसेप्रत्ययः, आधुदात्तत्वप्रसङ्गादसुन्नन्तो नेप्यते ॥ 'गार्हपत्यमुपतिष्ठते-नमोग्नय इति त्रिष्टुभा ॥ नमोग्नये पूजेयं क्रियते। अप्रतिविद्धाय केन चिदप्यताडिताय । नमोनाधृष्टाय केन चिदप्यपरि- भूताय । नमस्सम्राजे सर्वदा सङ्गतदीप्तये । 'मो राजि समः क्वौ' इति मकारः । इदानीं स एवाग्निस्स्तूयते--अयं खल्वग्निः अषाढः केन चिदपि सोढुमशक्यः । 'साट्दै साट्वा' इति निपात्यते, 'सहेस्साढस्सः' इति षत्वम् । वृहद्वयाः अपरिमितान्नः, विश्वजित्सर्वस्य जेता, सहन्त्यः अभिभवनशीलश्शत्रूणाम् । सहेरौणादिके झचि स्वार्थि- को यत् , अद्वयचोपि व्यत्ययेन 'यतोऽनावः' इत्याद्युदात्तत्वम् ।

·अनु १०.] भट्टभास्करभाष्योपेता 221 ष्ठो गन्धर्वः। त्वत्पितारो अग्ने देवा- स्त्वामाहुतय॒स्त्वविाचनाः।सं मा- सहन्त्यः । श्रेष्ठः । गन्धर्वः । त्वत्पितार इति त्वत्-पितारः। अग्ने । देवाः । त्वामाहुतय इति त्वां-आहुतयः । त्वर्दिवाचना इति त्वत्-विवाच- नाः । समिति । माम् । आयुषा । समिति । श्रेष्ठः प्रशस्यतमः, गन्धर्वः गवां स्तुतिशब्दानां धारयिता स्वी- कर्ता । स्वीकृत्य वा तदर्थस्य कर्ता । एषोदरादिः । योग्नि- रित्थम्भूतस्तस्मै नमः इति ॥ 'अन्वाहार्यपचनमुपतिष्ठते--त्वत्पितार इति ॥ अयं कश्चिद्गाय त्रीप्रकारः । सम्मामायुषा' इति तृतीयः । हे अग्ने त्वत्पि- तारस्त्वत्पितृकाः त्वं पिता पाता वा येषां ताशा देवताः । छान्दसं दीर्घत्वम्, 'ऋतश्छन्दसि इति कबभावः । त्वामा- हुतयः त्वां प्रति गन्तारः, त्वय्याहुतयो येषान्ते त्वामाहुतयः । छान्दसो द्वितीयाया अलुक् । त्वय्याहुतयः देवाहुतय इत्यर्थः । त्वद्विवाचनाः त्वं विवाचनाः विवाचयिता विशेषेण ख्यापयिता येषां ते तादृशाः, त्वन्मुखत्वाद्देवानाम् । वर्ण्यन्तान्नन्द्यादिलक्षणो ल्युः । स तादृशस्त्वमायुपान्नेन जीवितेन वा सुहिते सुष्टु नि- हिते सुहितार्थं मां . सन्धाः सन्धेहि संयोजय । गौपत्येन गवां स्वामित्वेन च मां सन्धेहि । पत्यन्तलक्षणो यत् । दधातेलेटि शपो लुक् । छान्दसे वा लिङि गातिस्था' इति सिचो ·222 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ५. .. MEEN मायुषा सं गौपत्येन सुहिते मा धाः। अयमग्निश्श्रेष्ठतमोयं भगवत्तमोय५ सहस्रसातमः । अस्मा अस्तु सुवी- यम् । मनो ज्योतिर्जुषतामाज्य वि- गौपत्येन । सुहित इति सु-हिते । मा। धाः। अयम् । अग्निः । श्रेष्ठतम इति श्रेष्ठ-तमः। अयम् । भगवत्तम इति भगवत्-तमः । अयम् । सहस्रसातम इति सहस्र-सातमः । अस्मै। अस्तु । सुवीर्यमिति तु-वीर्यम् । मनः। ज्योतिः लुक् । यहा-सुहिते सम्यक् स्थापय । सुहित इति प्रादिसमासे अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् ॥ आहवनीयमुपतिष्ठते-अयमित्यनुष्टुभा ॥ अयमग्निराहवनीय- श्श्रेष्ठतमः अतिशयेन प्रशस्यतमः प्रशस्तानामपि प्रशस्ततमः । प्रकर्षवतामप्यतिशयविवक्षया द्वितीय आतिशायनिको यथा 'श्रेष्ठतमाय कर्मणे' इति । अयं भगवत्तमः अतिशयेन धनवान् । तथाऽयं सहस्त्रसातमः सहस्त्रस्य वहुनो धनस्य ये सनितारस्सम्भक्तारो दातारो वा तानतिशेते जनसन' इति विट् , 'विड्डनोरनुनासिकस्स्यात् ' इत्यात्वम् । ईदृशोयमग्निरस्मै यजमानाय मह्यं सुवीर्यमस्तु शोभनवीर्यं धनमस्तु । ईदृशधन- हेतुर्ममास्त्विति यावत् । वीरवीयौँ च' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । एवं सहस्त्रपदोपात्तं धनं सुवीर्यशब्देन विशेप्यते ॥ विच्छिन्ननिमित्तो होम:--मनो ज्योतिरिति । त्रिष्टुबियं, *सं. १-१-१-3. भवत्येव, :

·अनु. १०.] भट्टभास्करभाष्योपेता 223 .. च्छिन्नं यज्ञ समिमं दधातु । या दृष्टा उषसो निनुचच तास्सं दधा- मि हविषां घृतेन । पय॑स्वतीरोष- जुषताम् । आज्यम् । विच्छिन्नमिति वि-छिन्नम्। यज्ञम् । समिति । इमम् । धातु । याः। इष्टाः। उषसः । नि च इति नि-बुचः । च । ताः। सामति । धामि । हविर्षा । घृतेनं । पय॑स्वतीः। विराड्वा ॥ पूर्वार्धर्षो व्याख्यातः । सर्वस्य मनो द्योतमानोयम- निरिदमाज्यं जुषतां, जुषमाणश्चमं विच्छिन्नं यज्ञं सन्दधात्विति । या इष्टाः 'तास्सन्दधामि' इति वचनात् मयि प्रोषिते प्रमत्ते वा या उपसः अन्यैर्यजमानैरिष्टाः, मयानिष्टा इत्यर्थसिद्धम् । यद्वा- इष्टा यागार्हा मयानिष्टास्संधातुं या इष्टाः । इच्छतेनिष्ठा । इषेर्वा गतिकर्मणः, इष्टाः गताः विना यागेनातिवाहिताः । उपसः अहरारम्भाः। प्रातश्च सायं चेति यावत् । मुचु म्लुचु स्तेयकरण, सम्पदादिलक्षणः विप् । तास्सन्दधामि अनेन घृतेनैव हविषा चरुणा सङ्गताः करोमि अनेन हविषा यागव- तीः करोमि । अथापरम् --या इष्टाः पूर्व मया कृताः या उषसः उदया दिवसा इत्यर्थः । याश्च निम॒चः लुप्तयागा उषसस्ता उभयीरुषसः अनेन हविषा सन्दधामि संयो- जयामि, यागवतीरेव सर्वाः करोमि, इष्टानिष्टविभागरहिताः करो- यागवत्यः मीत्यर्थः ॥ 'अतः परमिष्टियाजमानकाण्डं प्राजापत्यम् । तत्राप आचा- *सं. १-५-३. अत्र निग्रुचः रात्र्यारम्भाः' इति भाष्ये गळितमिव भाति. os ·224 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ५. धयः॥४४॥ पय॑स्ववीरुधां पयः। अपां पय॑सो यत्पयस्तेन मामिन्द्र स तूंज । अग्ने व्रतपते व्रतं चरि- ओषधयः ॥ ४४ ॥ पय॑स्वत् । वीरुधाम् । पर्यः। अपाम् । पय॑सः । यत् । पर्यः । तेन । माम् । इन्द्र । समिति । सृज । अग्ने । व्रतपत इति व्रत- KHARE Seariji मति-पयस्वतीरित्यनुष्टुभा ॥ पयस्वतीः पयस्वत्यः क्षीरवत्य- स्सारवत्यो वा । पानरसेन तद्वत्य ओषधय ओषध्यः फलपा- कान्ताः । ‘वा छन्दसि' पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । वीरुधां तु पयः पयस्वत् .ओषधीनां पयोपि पयस्वत् सारवत् पेयत्वगुणवत् । विविध रोहन्तीति वीरुधः लतादयः । एषोदरादिः । अपां वा सम्बन्धि यत्पयः ईदृशं पयसोपि पयः, यत्किञ्चित्पय ओष- धीनां वीरुधां वा तस्यापि पयस्ततोपि सारवत् । तेन मां संसृन योजय हे इन्द्र । एतदुक्तं भवति-ओषधयो न केवलं पयस्वत्यः वीरुधान्तु. पयोपि पयस्वत् , अपान्तु ततोपि पयस्व- त्पय इति ॥ व्रतमुपैति-अग्ने व्रतपत इति यजुषा ॥ हे अग्ने व्रतानां ब्रह्मचर्यादीनां पते पालयितः 'नामन्त्रिते समानाधिकरणे सामान्यवचनम् ' इति पूर्वस्याविद्यमानवत्वनिषेधाद्वितीयं निहन्यते । व्रतं यथोक्तं चरिष्यामि तद्रूतमहं शकेयं चरितुं समर्थो भूया- ·अनु. १०.] भट्टभास्करभाष्योपेता 225 HERes MORE ष्यामि तच्छकेयं तन्मे राध्यताम् । अग्नि५ होतारमिह त हुवे देवान् यज्ञियानिह यान् हामहे । आ यन्तु देवास्सुमनस्यमांना वियन्तु • पते । व्रतम् । चरिष्यामि । तत् । शकेयम् । तत् । मे। राध्यताम् । अग्निम् । होतारम् । इह । तम् । हुवे । देवान् । यज्ञिया । इह । यान् । हवामहे । एति । यन्तु । देवाः । सुमन- स्याना इति सु-मनस्यानाः । वियन्तु । सम् । लिङयाशिष्यङ् । तद्भूतं त्वत्प्रसादाचरितं मे मम राध्य- तां सिद्धयतु । राध हिंसासिद्धयोः, देवादिकः ॥ हविर्निरुप्यमाणमभिमन्त्रयते-अग्निं होतारमिति । अत्र वृत्ति- द्वययोगात्संशये सङ्ख्यया त्रिष्टुबित्येके । आद्यात्सन्देहे । देवता- दिभ्यश्च'* इति जगतीत्यन्ये ॥ इहास्मिन् कर्मणि होतारं देवा- नामाह्वातारमग्निं हुवे आह्वयामि । शपो लुक् । देवान्यज्ञियान्यज्ञा- हान् हवामहे आह्वयामः, ये आह्वातव्यास्तानप्याह्वयामि । 'बहुलं छन्दसि' इति ह्वयतेस्सम्प्रसारणम् । 'यज्ञविग्भ्याम् । इति यज्ञशब्दावः । यद्वा-यान्हवामहे ये होतव्याः तानाह्व- यामि । जुहोतेयंत्ययेन शप, आत्मनेपदं च । ते च हुतास्सुमनस्यमानाः सुमनसस्सन्त आह्वानापराधं सोहा तुप्यन्तु, *पि.--३-६१,६२. सूत्रे पश्य 29 ·226 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ५ देवा हविषो मे अस्य । कस्त्वा युनक्ति स त्वा युनक्तु यानि घर्मे कपालान्युपचिन्वन्ति ॥४५॥ वेध- सः। पूष्णस्तान्यपि व्रत ईन्द्रवायू देवाः । हविर्षः । मे । अस्य । "कः । त्वा । युनक्ति । सः । त्वा । युनक्तु । "यानि । धर्मे । कपालानि । उपचिन्वन्तीत्युप-चिन्वन्ति ॥४५॥ वेधसः । पूष्णः । तानि । अपीति । वृते । इन्द्र- आयन्त्वागच्छन्तु । भृशादित्वलक्षणः क्यङ् । आगत्य च देवा हविषोस्य वियन्तु भक्षयन्तु । वी गत्यादिषु, ‘क्रियाग्रहणं कर्तव्यम्' इति सम्प्रदानत्वात् इति सम्प्रदानत्वात् 'चतुर्थ्यर्थे बहुलं छन्दसि' इति षष्ठी ॥ thes 1 यज्ञं यज्ञयोगेन युनक्ति-कस्त्वेति यजुषा ॥ कः प्रजा- पतिरेव हि त्वां युनक्ति योक्तुमर्हति, तस्मात्स त्वां युनक्तु यज्ञ युक्तात्मानं त्वां करोतु ॥ कपालानि विमुञ्चति-यानि धर्म इत्यनुष्टुभा ॥ इयं चाध्व- र्यवे व्याख्याता 'धृष्ठिरास '* इत्यत्र । यानि कपालानि धर्मे अग्नौ वेधसोध्वर्यवः उपचिन्वन्ति उपदधति तानि पूष्णः पुष्टि- *सं. १-१-७12. 11 Migraine-

·अनु. १०.]
भभास्करभाष्योपेता
227
वि मुञ्चताम् । अभिन्नो घर्मो जी-
रदानुर्यत आत्तस्तदंगन्पुनः । इध्मो
वायू इतीन्द्र-वायू । वीति । मुञ्चताम् । "अभि-
नः । धर्मः । जीरदानुरिति जीर-दानुः । यतः।
आत्तः । तत् । अगन्न् । पुनः । "इध्मः । वेर्दिः ।
वा-धर्मार्थ
कारणस्याने ते कर्मणि अपीते समाप्ते । इदानीमिन्द्रवायू
विमुञ्चताम् ; न ह्यन्यस्तानि विमोक्तुं शक्नोतीति ॥
"भिन्नं कपालमुत्कर उदस्यति-अभिन्न इति । पहिरियं
चतुष्पदा ॥ अभिन्नोऽविगुणोस्तु धर्मो यज्ञः, सत्यपि कपालभेदे
तन्निमित्तं यज्ञस्य वैगुण्यं मा भूदित्यर्थः । अथ
कपालं धर्मः स भिन्नोप्यभिन्नोस्तु अविनष्ट एवास्तु । अत
जीरदानुः यागः कपालं वा भवतु वैगुण्याभावात् ; जीरमुदकं
दाता वर्षादिद्वारेण । यद्वा-जीरं जीवितं प्रजानां तस्य
दाता । जीवेरौणादिको रक्प्रत्ययः, ददातेर्नुः, दासीभारादित्वा-
त्पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । जीवेरदानुक् जीरदानुः इति निर्वचनं
पदकारा न सहन्ते । किञ्च-अयं धर्मों यज्ञात्मा कपालात्मा
वा यतः पृथिव्या आत्तः गृहीतः तदेव पुनरगन् गच्छतु पृथिव्यां
गृहीतं पृथिवीमेव गच्छतु । गमेश्छान्दसे लिङि 'मन्त्रे घस
इत्यादिना च्लेलृक् । 'मो नो धातोः ॥
तस्य
13.
आहवनीये सम्मीननी जुहोति-इध्मो वेदिरित्युत्तरेणार्धन,
त्रयस्त्रिंशदिति त्रिष्टुभा च ॥ इध्मो वेदिः परिधयश्च । चशब्दा-

·228 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ५. REMEIN वेदिः परिधय॑श्च सर्वं यज्ञस्यायुरनु संचरन्ति । त्रयस्त्रिात्तन्तवो ये वितनिरे य इमं यज्ञ स्वधया दर्दन्ते तेषां छिन्नं प्रत्येतद्दधामि परिधय इति परि-धर्यः । च । सर्वे । यज्ञस्य॑ । आयुः । अनु । समिति । चरन्ति । त्रयस्त्रि - दिति त्रयः-त्रिशत् । तन्तवः । ये । वितत्निर इति वि-तनिरे । ये । इमम् । यज्ञम् । स्वधये- ति स्व-धयो । दर्दन्ते । तेषाम् । छिन्नम् । प्रती- दन्येप्येवंजातीयास्सर्वे यज्ञस्यायुस्स्थानीयमिममनुसञ्चरन्ति अनुक्रमेण प्रत्यासन्ना भूत्वा चरन्ति इमं सेवमाना वर्तन्ते । ये च त्रय- स्त्रिंशत्तन्तवः तन्तुस्थानीयाः पटमिव सूत्राणीमं यज्ञं वितत्तिरे विस्तारयन्ति । के पुनस्ते ? ये 'प्रजापतिर्मनसान्धोच्छतः '* इति आकूतिप्रभृतियज्ञस्य तनितारः प्रजापत्यादयः ते वेदितव्याः । आकूत्यादयो वा यज्ञावयवाः । यश्च त्रिंशच्च । 'त्रेस्त्रयः । इति सूत्रेण त्रेस्त्रयसोदशः, सङ्ख्या' इति पूर्वपदप्रकृतिस्व- रत्वम् । विपूर्वोत्तनोतेश्छान्दसे लिटि ‘तनिपत्योश्छन्दसि' इत्यु- पधालोपः । अथ ये च इमं यज्ञं स्वधयान्नेन हविरात्मना ददन्ते उत्पादयन्ति, उत्पाद्य वा देवेभ्यो दधति । ददति वादिकः । तेषां सर्वेषां यच्छिन्नं भेदननिमित्तेन प्राप्तं वैगुण्यं एतत्प्रतिदधामि अनयाहुत्या प्रतिविहितं करोमि । यहा-समर्थे प्रतिशब्दः; *सं. ४-४-९.

·229 भट्टभास्करभाष्योपंता अनु. ११.] स्वाहा धर्मो देवा५ अप्येतु॥४६॥ वैश्वानरो ने ऊत्याऽऽप्र यांतु परा- ति । एतत् । धामि । स्वाहा । "धर्मः। देवान्। अपीति । एतु ॥ ४६॥ अाढ ओषधय उपचिन्वन्ति पञ्च चत्वारिशच ॥ १० ॥ 'वैश्वानरः । नः । ऊत्या । आ । प्रेति । यातु । यच्छिन्नमेतत्सन्दधामि सन्ततमविच्छिन्नमनयाहुत्या करोमि, स्वाहुतं चेदमस्तु ॥ 1 अन्यं कपालं तेषु विमृजति-धर्म इति ॥ धर्मो यज्ञः कपालं वा देवानप्येतु अनुप्रविशतु अन्वितगुणो भवतु ॥ इति पञ्चमे दशमोनुवाकः. अथ प्राजापत्यकाण्डमध्ये याज्याकाण्डं वैश्वदेवम् । तत्र 'वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्व पेढारुणं चरुं दधिक्रावण्णे चरुम- भिशस्यमानः' * इति · त्रिहविष्को यो वैश्वानरो द्वादशकपालः तस्य पुरोनुवाक्या-वैश्वानरो न इति गायत्री ॥ प्रायेण पञ्चमषष्ठयो- *सं. २-२-५.

·230 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ५. वतः। अग्निरुक्थेन वाहसा । ऋता- वानं वैश्वानरमृतस्य ज्योतिषस्पति- परावत इति परा-वतः। अग्निः । उक्थेन । वाह- सा। ऋतानिमित्त-वानम् । वैश्वानरम् । ऋत- स्य । ज्योतिषः । पतिम् । अजस्रम् । घर्मम् । स्सर्व वैश्वानराणामियमेव पुरोनुवाक्या वेदितव्या । वैश्वानरः विश्वेषां नराणां स्वामित्वेन सम्बन्धी अग्निः । 'नरे संज्ञायाम्' इति पूर्वपदस्य दीर्वत्वम् । उत्या मार्गेण करणेन अस्मद्रक्ष- णेन वा हेतुना आत्मनो वा तर्पणेन प्रयोजनेन । 'उति- यूति' इति क्तिन उदात्तत्वं निपात्यते, उदात्तयणः इति विभक्तरुदात्तत्वं, 'ज्वरत्वर' इत्यादिना ऊठ् । स नोस्मानाप्र- यातु आभिमुख्येनान्येभ्यश्च प्रकर्पणास्मान् प्राप्नोतु परावतः दूरा- दप्यायातु । “उपसर्गाच्छन्दसि' इति वतिः । उक्थेन स्तोत्रेण वाहसा वहनसमर्थेन अभीष्टार्थवाहनसमर्थनेत्यर्थः । यद्वा-प्राप- णसमर्थन मार्गेण । 'वहिहाधाभ्यश्छन्दसि' इत्यसुन्, ‘णित्' इति हि तत्रानुवर्तते । आगत्य चास्मानभिशस्तर्मुञ्चन्पापं वर्णमपह- न्त्विति शेषः ॥ 21 वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्व पेद्विद्विषाणयोरन्नं जग्ध्वा' * इत्यस्य याज्या-ऋतावानमिति गायत्री ॥ ऋतावानं सत्यवन्तं यज्ञवन्तं वा वैश्वानरम् । छन्दसीवनिपौ' इति वनिप् , 'अन्येषामपि दृश्यते' इति दीर्घत्वम् । ऋतस्य सत्यस्य सूर्यादेः ज्योतिषः पति , *सं.२-२-६.

·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपेता 231 म् । अजस्रं धर्ममीमहे । वैश्वान- रस्य दृश्सनाभ्यो बृहदारणादेक- स्वपस्यया कविः । उभा पितरा ईमहे। वैश्वानरस्य । दसनाभ्यः । बृहत् । अरि- णात् । एकः । स्वपस्ययेति सु-अपस्य॑या । कविः। उभा । पितरां । महयन्न् । अजायत । अग्निः । पातारमीमहे याचामहे । किं ? अजस्त्रमविच्छिन्नं धर्म यज्ञं, तेन अविच्छिन्नास्स्यामेति । तेन नास्मिन्मजाते विद्विषाणौ इति ।। ३ वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्पुत्रे जाते' * इत्यस्य पुरोनुवाक्या- वैश्वानरस्य दंसनाभ्य इति जगती ॥ बृहदिति प्रथमपादान्तः । तेन अरिणादिति पादादित्वान्न निहन्यते । वैश्वानरस्य दंसनाभ्यः कर्मभ्यः बृहन्महत् एकः कविर्मेधावी किमरिणादधिगच्छति ? किमिति सामर्थ्याल्लभ्यते, इतोन्यन्महदस्तीति कविर्मेधावी कश्चिदवबुध्यते किं ? न कश्चिदित्यर्थः । यो मेधावी न भवति स कामं मिथ्यावबुध्यतां, मेधावी नैव बोडुमर्हतीति । री गतिरे- षणयोः क्रैयादिकः, छान्दसो लुङ्, 'प्वादीनां द्वस्वः' इति हस्वत्वम् । कीदृशं महत्त्वमित्याह-~-स्वपस्यया शोभनकर्मतया महदाभ्योन्यन्नास्त्येवेत्यर्थः । वैश्वानरस्य कर्मसदृशमन्यच्छोभनत्वेन महत्कर्म कश्चिदपि मेधावी जनो न जानातीत्युक्तं भवति । अप इति कर्मनाम, शोभनकर्म स्वपः, तस्य भावस्स्वपस्यम् । छान्दसो यत् सुपां सुलुक्' इति तृतीयाया यादेशः । तर्हि तेषामस्य कर्मणां मध्ये शोभनमेकं कर्मोदाहियतामित्याह-अयं खल्वग्निः * सं. २.२.५ ·232 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ५. महयनजायताग्निर्यावापृथिवी भू- रिरेतसा । पृष्टो दिवि पृष्टो अग्निः पृथिव्यां पृष्टो विश्वा ओषधीरा विवेश । वैश्वानरस्सहसा पृष्टो द्यावापृथिवी इति द्यावा-पृथिवी । भूरिरेतसेति भूरि-रेतसा । पृष्टः । दिवि । पृष्टः । अग्निः। पृथिव्याम् । पृष्टः । विश्वाः । ओषधीः । एति । विवेश । वैश्वानरः । सहसा । पृष्टः । अग्निः । उभा उभौ पितरा पितरौ, मातापितृस्थानीयौ वा । उभय- त्रापि 'सुपां सुलुक्' इत्याकारः । द्यावाप्टथिवी द्यावाप्टथिव्यौ । द्विवचनस्य पूर्वसवर्ण ईकारः, 'दिवो द्यावा' इति द्यावादेशः, 'देवताद्वन्द्वे च ' इति पूर्वोत्तरपदयोयुगपत् प्रकृतिस्वरत्वम् । भूरि- रेतसा भूरिरेतसौ स्थावरजङ्गमात्मकबहुविकारे महयन् पूज- यन् प्रकाशयन् अजायत जायते । छान्दसो लङ् । यथा खलु कश्चित्सुजातः पुत्रः मातापितरौ भूरिरेतसौ युवानौ निजजन्म- नालङ्कुर्वन् जायते एवमसौ जायते । इत्थं जन्मकाल एवास्य कुर्वा- णस्य किन्नाम कर्म महच्छोभनं न भवतीति भावः । तस्मादी- दृशोयमग्निरस्माकं जातं तमिमं पुत्रं पूतत्वतेजस्वित्वादिगुणं करोतु ॥ " वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेदमावास्यां वा पौर्णमासी वाति- पाद्य '* इत्यस्य याज्या-पृष्टो दिवीति त्रिष्टुप् ॥ अयं वैश्वा- *सं. २-२-५.

·233 अनु. ११.] मष्टभास्करभाष्योपेता अग्निस्त नो दिवा सः ॥ ४७ ॥ रिषः पातु नक्तम् । जातो यग्ने भुवना व्यख्यः पशुं न गोपा इर्यः परिज्मा । वैश्वानर ब्रह्मणे विन्द सः। नः । दिवा । सः ॥४७॥ रिषः । पातु नक्तम् । 'जातः । यत् । अग्ने । भुव॑ना । व्यख्य इति वि-अख्यः । पशुम् । न । गोपा इति गो- पाः । इयः । परिज्मेति परि-ज्मा । वैश्वानर । ब्रह्मणे । विन्द । गातुम् । यूयम् । पात । स्वस्ति- नरोग्निः दिव्यादित्यात्मना पृष्टः स्टष्टः । छान्दसो व्यञ्जनलोपः। यद्वा-पृष्टो निषिक्तः निहितः दिव्यादित्यात्मना । एष सेचने । पृथिव्यां च पार्थिवेषु । ' उदात्तयणः' इति विभक्तेरुदात्तत्वमुक्तम् । प्रष्ट एव भूत्वा विश्वा ओषधीराविवेश, पक्तिस्थितिहेतुत्वेन सर्व व्याप्य स्थितः । स एवम्भूतो वैश्वानरोग्निस्सहसा बलेन दृष्टस्स- म्बद्धो नोस्मान् रिषः रेष्टुहिँसितुः दिवा पातु रक्षतु । नोस्मा- नक्तं च पातु अतिपत्तिदोषात्पात्विति ॥ जातेष्टया याज्या-जातो यदग्न इति त्रिष्टुप् ॥ हे अग्ने वैश्वानर जातो जातमात्र एव भुवना भुवनानि भूतजातानि सर्वान् लोकान् व्यख्यः विशेषेण पश्यसि पशुं न पशुमिव गोपाः गवा पालयिता । चक्षेः छान्दसे लुङि अस्यतिवक्तिख्यातिभ्योङ्' इत्यङ् । इर्यः इराऽन्नं हविरात्मकं तत्र साधुस्तदर्हो वा । परिज्मा 30 ·234 तैत्तिरीयसंहिता का,१. प्र.५. गातुं यूयं पात स्वस्तिभिस्सा नः। त्वम॑ग्ने शोचिषा शोशुचान आ रोदसी अर्पणा जाय॑मानः । त्वं दे- वा अभिशस्तेरमुञ्चो वैश्वानर जा- भिरिति स्वस्ति-भिः । सदा । नः । त्वम् । अग्ने । शोचिषा । शोशुचानः । एति । रोदसी इति । अपणाः । जाय॑मानः । त्वम् । देवान् । आभिस्तरित्यभि-स्तेः । अमञ्चः । वैश्वानर । •• । TANAHARAN सर्वतो गन्ता । निपातोयं मनिन्प्रत्ययान्तः । यद्यस्मादेवं तस्मात् ब्रह्मणे हविरात्मनेन्नाय यागात्मने वा परिबृढाय कर्मणे गातुं मार्ग विन्द लभस्व हविः प्राप्तुं मार्गानाप्नहि, पुनःपुनीतेष्टिं प्रवर्तयेति भावः । किञ्च-युष्माकमेवार्थे सदा नोस्मान्यूयं पात रक्षत स्वस्तिभिरविनाशैः, अविनाशान्प्रापय्यास्मान् पातेति । पूजार्थमेकस्मिन् बहुवचनम् ॥ 'त्रिहविष्याद्यस्य वैश्वानरस्य याज्या-त्वमग्न इति त्रिष्टुप् ॥ हे अग्ने वैश्वानर जातवेदः जातानां वेदितः त्वं शोचिषा दीप्त्या शोशुचानः भृशं दीप्यमानः अत एव रोदसी द्यावाप्टथिव्यौ जाय- मान एवाटणा आपूरयसि, शोचिषा आपालयसि वा । पृ पालन- पूरणयोः, छान्दसे लङि प्वादित्वाइस्वः । शुचेर्यङ्गुगन्ताद्वयत्य- येनात्मनेपदम्, 'अभ्यस्तानामादिः' इत्याद्युदात्तत्वम् । किञ्च- त्वमेव देवानृत्विजः अभिशस्तेः पापादमुञ्चः मुञ्चसि महित्वा मह- ·अनु. ११.] भट्टभास्करभाष्योपेता 235 तवेदो महित्वा । अस्माकमग्ने म- घव॑त्सु धारयानामि क्षत्रमजर सुवीर्यम् । वयं जयेम शतिन सहस्रिण वैश्वानर ॥४८॥ वाज- जातदेदे इति जात-वेदः । माहित्येति महि-त्वा । अस्माकम् । अग्ने । यत्पिति मघवत्-तु। धारय । अनामि । क्षत्रम् । अजरन्छ सुवीर्यमिति सु-वीर्यम् । वयम् । जयेम । शतिनम् ।तहस्ति- णम् । वैश्वानर ॥४८॥ वार्जम् । अग्ने । तव । । , खेन माहात्म्येन । तृतीयाया आकारादेशः । यहा–महिनः मकारनकारयोः तकारवकारौ वादेशौ भवतः, उदात्तनिवृत्तिस्वरेण तृतीयाया उदात्तत्वम् । शंस स्तुतौ अभिपूर्वोऽवद्यवदने वतते, क्तिनि 'तादौ चं' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम्, स च सर्गाश्चाभिवर्जम्' इत्यन्तोदात्तः । स त्वमभिशस्तेर्मुञ्चेति ।। 'वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्व पेदायतनं गत्वा '* इत्यस्य याज्या-अस्माकमिति जगती ॥ हे अग्ने वैश्वानर अस्माकं पुत्रा- दीन् प्रथमं तावद्धनवतः कुरु, ततो मघवत्सु धनवत्सु कृतेषु धारय स्थापय क्षत्रं बलं अनामि अनमनशीलम् । ग्रह्यादि- लक्षणो णिनिः । अजरमविनाशं सुवीर्यमनभिभवनीयपुत्रादिपुरुष- कर्मकम् । नो जरमरमित्रमृताः वीरवीयौँ च' इत्येतयो- - *सं. २-२-६.

·286 तैत्तिरीयसहिता का.१. प्र.५. मग्ने तवोतिभिः । वैश्वानरस्य सुमतौ स्याम राजा हिकं भुवना- नामभिश्रीः । इतो जातो विश्वमि- ऊतिभिरित्यूति-भः । वैश्वानरस्य । सुमता- विति सु-मतौ । स्याम । राजा । हिकम् । भुर्द- नानाम् । अभिश्रीरित्यभि-श्रीः । इतः। जातः। विश्वम् । इदम् । वीति । चष्टे । वैश्वानरः । यतते। रुत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । किञ्च-वयं जयेम शतिनं शतपोषवन्तं सहस्त्रिणं सहस्रपोषवन्तं च वाजमन्नं तवोतिभिः रक्षणैः रक्षाविशेषैः तृप्तिविशेषैर्वा । क्तिन उदात्तत्वमुक्तम् । हे अग्ने अञ्जनादिगुण ॥ वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेत्सनिमेष्यन् '* याज्या-वैश्वानरस्य सुमताविति त्रिष्टुप् ॥ वैश्वानरस्य सुमतौ कल्याणानुग्रहबुद्धौ स्याम भवेम । 'मक्तिन्व्याख्यान ' इत्यु- त्तरपदान्तोदात्तत्वम् । यद्वा-शोभनमननके मनसि स्याम । नञ्सुभ्याम् ' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । वैश्वानरो विशेष्यते- हिकमिति । हेरर्थे पादपूरणार्थे वा । राजा यस्सर्वभुवनानां भूत- जातानामभिश्रीराभिमुख्येनाश्रयणीयः, अभिमतश्रीर्वा । इतो हेतोर्जातमात्र एवायं विश्वं भुवनमिदं विचष्टे विशेषेण पश्यति । सूर्येण च यतते सूर्येण सङ्गतो वर्तते । 'उद्यन्तं वावादित्य- मग्निरनु समारोहति । इति दिवादित्येन सङ्गच्छते । य इत्थं महात्मा तस्य सुमतौ स्याम यथास्मभ्यं दानकामाः प्रजास्स्युरिति ॥ इत्यस्य *सं.२-२-६. ना. २-१-२.

·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपेता 237 दं वि चष्टे वैश्वानरो यतते सूर्येण । अव ते हेडों वरुण नमोभिरवं यज्ञेभिरीमहे हविक्षिः। क्षयंत्रस्म- भ्य॑मसुर प्रचेतो राजन्नेनासि शिश्रथः कृतानि । उर्दुत्तमं वरुण सूर्येण । अवेति । ते । हेर्डः । वरुण । नमोभि- रिति नमः-भिः । अवेति । यज्ञेभिः । ईमहे । हविर्भिरित हविः-भिः। क्षयन्न् । अस्मभ्यमित्य- स्म-भ्यम् । अतुर । प्रचेत इति प्र-चेतः। राजन्। एना सि । शिश्रयः । कृतानि । "उदिति । उत्त- .. अथ त्रिहविषि मध्यमस्य वारुणस्य पुरोनुवाक्या-अवते हेड इति त्रिष्टुप् ॥ हे वरुण ते तव हेडः क्रोधमभिशस्त्यादि- हेतुं नमोभिर्नमस्कारैरवेमहे अपनयामः । ई गतौ, शपो लुक् । यज्ञैश्च पूजामन्त्रैश्च हविभिः पुरोडाशादिभिश्चावेमहे अपनयामः । ततस्त्वमस्मभ्यमस्मदर्थमेव हे क्षयन्निवसन् अस्मदुपकारायैव यतमान । क्षियतेर्व्यत्ययेन शप् , क्षयतिरेव वा निवासकर्मा, षाष्टिकमामन्त्रि- ताद्युदात्तत्वम् । अस्मदीयानि कृतान्येनांसि पापानि शिश्रथः श्रथय हे असुर रक्षसां निरसितः प्रचेतः प्रष्टमते राजन् सदा दीप्यमान ॥ तत्रैव याज्या-उदुत्तममिति त्रिष्टुप् ॥ हे वरुण उत्तम पाशमस्मत्सकाशादुच्छ्रथाय उर्ध्वमुच्छ्रथय । अधममवश्रथय अध- 10.

·238 तैत्तिरीयसंहिता [का.१. प्र.५ पार्शमस्मदाधमं वि मध्यम श्र- थाय । अर्था बृयादित्य ॥ १९ ॥ व्रते तवानांगसो अदितये स्याम । धिकाव्ण्णो अकास्पिं जिष्णोर- ममित्युत्-तमम् । वरुण । पाशम् । अस्मत् अवेति । अधमम् । वीति । मध्यमम् । श्रथाय । अर्थ । वयम् । आदित्य ॥ ४९ ॥ व्रते । तव । अनागसः । अदितये । स्याम । "धिकावण्ण ' , । स्तादवकृप्य नाशय । मध्यमं विश्रथय विष्वक्कृत्य नाशय श्रथ दौर्बल्ये चुरादिरदन्तः, वर्णव्यत्ययेनोपान्त्यस्य दीर्घत्वम् । अत्र केचित्-उद्भूतादिभूतमध्यस्थशक्तितया धर्मपाशानां त्रैविध्य- माहुः । उत्तमाधममध्यमदेहप्रभवतया त्वन्ये । उर्ध्वाधोमध्यमगति- हेतुत्वेनापरे । अथानन्तरं वयमनागसः विमुक्तसर्वपापाः तव व्रते कर्मणि स्याम योग्या भवेम । अदितये अखण्डितत्वाय अदीन- त्वाय वा स्यामेति । हे आदित्य अदितेः पुत्र । यद्वा- इत्थमनागसस्सन्तो वयमदितये अनभिशस्तये स्याम । किमर्थं ? तव व्रते कर्मणि कर्मार्थं योग्यतार्थमिति । अनागस इति बहुनीही व्यत्ययेन नसुभ्याम् ' इति न प्रवर्तते, लुप्तमत्वर्थीयो वा अनागस्विन इति ॥ 1 अथ तत्रैव त्रिहविषः उत्तमस्य 'दधिक्रावण्णे चरुम'* इत्यस्य *सं. २-२-५.

·अनु. ११.] भट्टभास्करभाष्योपेता 239 श्वस्य वाजिनः । सुरभि नो मुखा करत्प्रण आयूषि तारिषत् । आ इति दधि-क्रावणः । अकारिषम् । जिष्णोः । अवस्य । वाजिनः । सुरभि । नः । मुखौ । करत् । प्रेति । नः । आयूपि । तारिषत् । एति। पुरोनुवाक्या-दधिक्रावण्ण इत्यनुष्टुप् ॥ दधीनि धारणसमर्थानि हवींषि काष्ठानि वा । दधातेः 'आदृगमहन' इति किन् प्रत्ययः । तानि कामति गच्छतीति दधिक्रावा अग्निः । 'अन्येभ्योपि दृश्यते' इति क्रमेर्वनिप् , “विडनोरनुनासिकस्स्यात् ' इत्यात्वं, इत्यावं, कबुत्तुरप- दप्रकृतिस्वरत्वम् । जिष्णोर्जयशीलस्याश्वस्य व्यापकस्याश्वरूपस्य वा, 'अश्वो रूपं कृत्वा '* इति दर्शनात् । वाजिनोन्नवतो वेगवतो वा । ईदृशस्याग्नेरहमकार्ष करोमि, कर्मकरस्स्यामिति यावत् । करोतेश्छान्दसो लुङ् , छान्दस इकारोपजनः । स च नोस्माकं मुखा मुखानि सुरभि सुरभीणि अस्मत्सुकृतसमृद्ध्या समासादित- सौरभ्याणि करत्करोतु । करोतेलेटि व्यत्ययेन शप् । शपो वा लुकि लेटोडागमः । छान्दसे वा लिङि कमृहरुहिभ्यः' इत्यङ् । अमाङचोगेपि' इत्यडभावः । द्वितीयाब- हुवचनस्य 'सुपां सुलुक् ' इति लुगाकारौ । नोस्माकमायूंषि च प्रतारिषत् प्रवर्धयतु । तारयतेर्लेटि अडागमः ; 'सिब्बहुळं लेटि' इति सिप् । 'उपसर्गाद्बहुळम्' इति नसो णत्वम् ॥ तत्रैव याज्या-आ दधिक्रा इति त्रिष्टुप् ॥ दधीनि काम- ऋशोङि गुणः, *ना. ३-८-१२* ·240 तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.५. दैधिकाश्शवसा पञ्च कृष्टीस्सूर्य इव ज्योतिषापस्ततान । सहस्रसा- शतसा वाज्याँ पृणक्तु मध्वा दधिका इति दधि-काः । शव॑सा । पञ्च । कुष्टीः। सूर्यः । इव । ज्योतिषा । अपः। ततान । सहस्रसा इति सहस्र-साः । शतसा इति शत-साः। वाजी । अर्वां । पृणक्तु । मध्यो । समिति । .. । तीति । आतताग जनसनखन' इति विट् , पूर्ववदात्वम् । ईदृशोग्निः पञ्च कृष्टीमनुष्यान् चतुरो वर्णान् निषादपञ्चमान् शवसा अन्नवत्त्वेन बलवत्वेन वा सुखवतीः करोति । छान्दसो लिट् । किञ्च-सूर्य इव ज्योतिषा दीप्तया अपः कर्माणि प्रजानामात- तान व्यक्तीचकार । अप एव वा ज्योतिषा दीप्तया ततान । 'उडिदम्' इत्यद्भयो विभक्तिरुदात्ता । किञ्च-सहस्त्रसाश्शत- साश्च बहुतरस्य बहुतमस्य प्रधानस्य संविभक्ता दाता वा भक्तेभ्य- स्सहस्रं शतं वा सनोति ददातीति । तेनैव विट् , तेनैव चात्वम् । वाजी वेगवान् अन्नवान्वा । अर्वा अरणशीलः । अर्तेः 'अन्ये- भ्योपि दृश्यते' इति वनिप् । एवं महाभागोग्निः इमा इमा- न्यस्मदीयानि वांसि मध्वा मधुसदृशेन शवसा रसेन सम्प्टणक्तु संसृजतु । ततो मधुराणि शवसा सुखानि स्वयमेव श्रोष्यतीति भावः । अस्माकं श्रोतव्यानि वचनानि श्रुत्वा वचनार्थान् करोतु । अयञ्चामिशंसनादस्मान्मुञ्चत्वित्याशास्महे ॥ " ·अनु. ११.] भट्टभास्करभाष्योपेता 241 समिमा वचासि।अग्निर्मूर्धा भुवः। मरुतो यई वो दिवसुंम्ना- इमा । वचा सि । "अग्निः । मूर्धा । "भुवः। "मरुतः। यत् । ह ।वः । दिवः । सुन्नायन्त 18 आग्नेयमष्टाकपालं निर्वपेश्वानरं द्वादशकपालमग्निमुद्रासयि- प्यन्' * इति द्विहविष्कस्याग्नेयस्य याज्यानुवाक्ये--अनिर्मूर्धा दिवः ककुत्, भुवो यज्ञस्यति गायत्रीत्रिष्टुभौ ॥ एतयोराद्या 'उपप्रयन्तः इत्यत्र व्याख्याता । अन्या त्वग्निकाण्डे व्याख्यास्यते, यत्राम्ना- यते 'अग्निर्मूर्धा' इत्यत्रानुवाके । इह तु प्रतीके अनयोPोते। अयमग्निर्देवो दिवो मूर्धा प्रधानभूतः, पृथिव्याश्च ककुत् प्रधानः पतिः, अपां रेतांसि कार्यभूतानि भुवनानि जिन्वति प्रीणयतीति प्रथमा । 1 भुवो यज्ञस्य रजस उदकस्य च नेता प्रापयिता भवसि तदानीम् । कदा ? यत्र शिवाभिः नियुद्भिरश्वैस्सचसे सम्वध्यसे । मरुतामश्वा नियुतस्तद्वन्तो वायव इह गृह्यन्ते । तदानीं यज्ञं च प्रवर्तयसि उदकं चावपातयसि । दिवि च मूर्धानं प्रधानभूतं यज्ञं च दधिषे स्थापयसि सुवर्षां स्वर्गिणां सम्भक्तारम् । स त्वं हे अग्ने तव जिह्वां हविषो वोढ़ी चषे कुरुप्वेति द्वितीया ॥ 15" वैश्वानरं द्वादशकपालं निर्वपेन्मारुतं सप्तकपालं ग्रामकामः'* इति द्विहविषो मारुतस्य पुरोनुवाक्या-मरुतो यह वो दिव इति गायत्री ॥ हे मरुतः यहो युष्मान् सुम्नायन्तस्सुखमिच्छन्तः । 'देव- *सं. २-२-५. सं. १-५-५७. सं. ४-४-४. 31 ·242 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ५. यन्तो हवामहे । आ तू नः ॥ ५० ॥ उप गन्तन । या वरा- में शशमानाय सन्ति विधातूनि दाशुषे यच्छ्ताधि । अस्मभ्यं तानि इति हवामहे । एति । तु । नः ॥ ५० ॥ उपेति । गन्तन । “या। वः । शर्म । शशमानार्य । सन्ति । त्रिधातू- नीति त्रि-धातूनि । दाशुषे । यच्छत । अधि । अस्मभ्यमित्य॒स्मभ्यम् । तानि । मरुतः। वीति। सुम्न-यन्तः RIANRAINE सुम्नयोः' इत्यात्वम् । दिवो धुलोकात् हवामहे आह्वयामः । पूर्वव- सम्प्रसारणम् । हूयमाना नोस्मानुपगन्तन आत्मनो विशेषवत्वं ख्याप- यन्तु । तुशद्वो विनिवर्तकः, तिष्ठन्त्वन्ये अस्मांस्तूपागच्छतेति । 'अन्ये- भ्योपि दृश्यते' इति साहितिको दीर्घः, गमेर्लेटि शपो लुक् , 'तप्त- नातनधनाश्च' इति तनादेशः । ह इति पादपूरणे निश्चये वा ॥ तत्रैव याज्या-या व इति त्रिष्टुप् ॥ हे मरुतः वः युप्माकं या यानि शर्म शर्माणि सुखानि गृहाणि वा । पूर्वत्र 'शेश्छन्दसि' इति शेर्लोपः । उत्तरत्र ‘सुपां सुलुक्' इति लुक् । त्रिधातूनि एथिव्यादित्रिस्थानस्थितानि शशमानाय युष्मान् भजमानाय तदर्थं तस्मै दातुं सम्पादितानि यानि सन्ति । शश प्लुतगती, ताच्छीलिक- श्वानश् । यानि च दाशुषे हविर्दत्तवते ददते वा यजमानायाधि- यच्छत अधिकं प्रयच्छत । यच्छतेश्छान्दसे लङि अडभावः । 'दाश्वान ·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपेता 243 मरुतो वि यन्त रयिं नौ धत्त वृष- णस्सुवीरम् । अदितिर्न उरुष्यत्व- दितिश्शर्म यच्छतु।अदितिः पात्व- हसः । महीमषु मातर सुव्रताना- यन्त । रयिम् । नः । धत्त । वृषणः । सुवीरमिति सु-वीरम् । “अदितिः । नः । उरुष्यतु । अदितिः। शर्म । यच्छतु । अदितिः । पातु । अहसः। "महीम् । उ । स्विति । मातरम् । सुव्रतानामिति 18. साश्वान्' इति दाश्वान्निपात्यते । हे मरुतः तानि शर्माणि अस्भ- भ्यं वियन्त विशेषेण यच्छत विविधा वा दत्त । यच्छतेर्लेटि शपो लुक् । किञ्च-रयिं धनं च नोस्मभ्यं धत्त दत्त सुवीरं शोभनापत्या- दिकम् । 'वीरवीयौँ च' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । हे वृषणः का- मानां वर्षितारः । 'कनिन्युवृषि' इति निपात्यते, 'वा षपूर्वस्य निगमे' इति दीर्घाभावः ॥ 17" आदित्यं चकै निर्वपेत्सङ्गाममुपप्रयास्यन् '* इत्यत्र पुरो- नुवाक्या-अदितिर्न इति गायत्री ॥ अदितिरस्मानुरुप्यतु शर्म सुखं चादितिर्नो यच्छतु ददातु । अंहसः बुद्ध्यबुद्धिकृतात्पापाच्चास्मान- दितिः पातु निवारयतु ।। "तत्रैव याज्या-महीमूष्विति त्रिष्टुप् ॥ मही महती महनीयां वा मातरं मातृस्थानीयां वा सुव्रतानां शोभनकर्मणां पुरुषाणाम् । , 18 ·2:44 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ५, मृतस्य पत्नीमवसे हुवेम । तुविक्ष- त्रामजरन्तीमुरूची सुशर्माणम- दिति५ सुप्रीतिम् । सुत्राणिं पृथिवीं द्यामनेहस सुशर्माणमदि- सु-व्रतानाम् । ऋतस्य॑ । पत्नीम् । अव॑से । हुवेमा तुविक्षत्रामिति तुवि-क्षत्राम् । अजरन्तीम् । उरू- चीम् । सुशर्माणमिति सु-शर्माणम् । अदितिम्। सुप्रीतिमिति सु-प्रीतिम् । “सुत्राणिमिति सु-त्रामाणम् । पृथिवीम् । द्याम् । अनेहसम् । नसी' इत्युत्त- नञ्सुभ्याम्' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । ऋतस्य सत्यस्य यज्ञस्य वा पत्नी पालयित्री तुविक्षत्रां बहुलां बहुधनां वा । त्रिचक्रादित्वादुत्त- रपदान्तोदात्तत्वम् । अजरन्तीमविनाशां उरूचीमुरु महतोञ्चती, बहुप्रकारगति वा । 'चौ' इति पूर्वपदस्य दीर्घत्वं, उदात्तनिवृत्ति- स्वरेण ङीप उदात्तत्वम् । सुशर्माणं सुसुखाम् । “सोर्मनसी' रपदाद्युदात्तत्वम् । अदितिमखण्डनीयां सुप्रणीति सखेन शर्मणां प्रणेत्रीम् । कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम् । तत्र च ' तादौ च' इति गतः प्रकृतिस्वरत्वम् । ईदृशीं महीं देवीमवसे रक्षणाय तस्यास्तर्प- णाय वा हुवेम सुष्टु आह्वयामः । व्यत्ययेन शः । पूर्ववत्सम्प्रसारणम्, 'सुत्रः' इति सोरसंहितायां षत्वम् । उ इति पादपूरणे । 'अन्ये- षामपि दृश्यते' इति तस्य संहितायां दीर्घत्वम् ॥ 1"पुनरपि तत्रैव याज्याविकल्पः-सुत्रामाणमिति त्रिष्टुप् ॥

·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपेता 245 ति५ सुप्रीतिम् । दैवीं नाव! स्वरित्रामागसमस्रवन्तीमा रुहे- मा स्वस्तये । इमा५ सु नावमा- रुह५ शतारित्रा५ शतस्पाम् । सुशौमिति सु-शर्माणम् । अदितिम् । सुप्र- णीतिमिति सु-प्रणीतिम् । दैवीम् । नार्वम् । स्व- रित्रामिति सु-अरित्राम् । अनागसम् । असंव- न्तीम् । एति । रुहेम । स्वस्तये । इमाम्। स्विति। नावम् । एति । अरुहम् । शतारित्रामिति शत- सुत्रामाणं सुष्टु त्रात्री रक्षित्रीम् । 'आतो मनिन् ' इति मनिन् । एथिवीं विस्तीर्णाम् । प्रथेप्षित्रन्, सम्प्रसारणम् । द्यां धुमतीमनेहस- मपापाम् । पूर्ववदन्तोदात्तत्वम् । सुशर्माणमित्यादि गतम् । दैवीं देवानामियम् । 'देवाद्यौ' इत्यञ् । नावं नौसढशी स्वरित्रां शोभनारित्राम् । पूर्ववदन्तोदात्तत्वम् । अरित्रनाम नौस्तम्भनदण्डः । अनागसमागो दोषः । पूर्ववत्प्रकृतिस्वरत्वम् । अत्रवन्तीमच्छिद्रां स्वस्तयेऽविनाशायारुहेमारुह्याम । “लिङयाशिष्यङ्' 'अन्येषामपि दृश्यते' इति संहितायां दीर्घत्वम् ॥ 2"पुनरपि तत्रैव गायत्रीत्वात्पुरोनुवाक्याविकल्पः-इमामिति ॥ इमां पृथिवी नावं नौस्थानीयां शतारित्रां शतस्पयां बहुतरणदण्डां अच्छिद्रामरन्ध्राम् । अच्छिद्रामिति तत्पुरुषः । अव्ययपूर्वपदप्रक- तिस्वरत्वम् । पारयिष्णुं पारप्रापणसमर्थाम् । पार तीर कर्मसमाप्तौ, ·246 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ५. अच्छिद्रां पारयिष्णुम् ॥५१॥ अरित्राम् । शतस्पयामिति शत-स्क्याम्। अच्छिंद्राम् । पारयिष्णुम् ॥ ५ ॥ दिवा स सहस्रिणं वैश्वानरादित्य तू नौनेहस सुशर्माणमेकान्न विशतिश्च ॥ ११ ॥ देवासुराः परा भूमिभूमिरुपप्रयन्तस्सं पश्या- म्ययजुस्सं पंश्याम्यग्निहोत्रं मम नाम वैश्वानर एकादश ॥ ११ ॥ देवासुराः क्रुद्धस्सं पश्यामि सं पश्या- मिनक्तमुप॑ गन्तनैकपञ्चाशत्॥५१॥ देवासुराः परियष्णुम् ॥ हरिः ओम् तत्सत् ॥ णेश्छन्दसि' इतीष्णुच् । ईदृशी प्रथिवी देवी स्वारुहं सुष्टु आरो- हामि । छान्दसे लुङि 'कमृढरुहिभ्यः' इत्यङ् ॥ इति भट्टभास्करमिश्रविरचिते यजुर्वेदभाष्ये ज्ञानयज्ञाख्ये प्रथमकाण्डे पञ्चमप्रपाठके एकादशोनुवाकः, समाप्तश्व प्रपाठकः.

·अनु. १.] भभास्करभाष्योपेता 247 षष्ठः प्रपाठकः. हरिः ओम् ॥ सं त्वा सिञ्चामि यजुषा प्र॒जामायुर्धनं च। बृहस्पति- प्रसूतो यजमान इह मा रिषत् । 'समिति । त्वा । सिञ्चामि । यर्जुषा । पूजा- मिति प्र-जाम् । आयुः । धनम् । च । बृहस्पति- प्रसूत इति बृहस्पति-प्रसूतः। यज॑मानः। इह । मा। .. अथ षष्ठः प्रपाठकः, 'अथ प्राजापत्यमेव काण्डं याजमानम् । तत्राज्यसान्नाययोस्स्क- नस्य स्वधां सम्भरति-सं त्वेत्यनुष्टुभा ॥ संसिञ्चामि सह सि- ञ्चामि हे स्कन्न त्वां प्रजामायुर्धनञ्च प्रजादिभिस्सह त्वामेकत्र सिञ्चामि यजुषानेन मन्त्रेण । यजनसाधनं यजुः । अपेतस्कन्नत्वदोषं प्रजादिसाधनं त्वामनेन सेचनेन करोमीत्यर्थः । बृहस्पतिप्रसूतः स्वयमेव बृहस्पतिना प्रसूतोनुज्ञातोहं करोमि, न पुनर्यथारुचि* । तस्माद्यजमान इहास्मिन् स्कन्नापराधे मा रिषत् मा बाधि । रिष्यतेश्छान्दसोङ् पुषादिर्वा कर्तव्यः । बृहतां पतिः बृहस्पतिः । 'तबृहतोः करपत्योः' इति सुक् । तेन प्रसूत इति । 'तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । तत्र च ' उभे वनस्पत्यादिषु युग- *म-यथापितः अत्र " इह केचित् रिष हिंसायां चति पठन्ति. 'न रिष्यति न व्यथते इत्यादयश्च प्रयोगा दृश्यन्ते । आत्रेयमैत्रेयादयस्तु न पेठुः” इति दिवाद्यन्तर्गत- रुषधातुप्रकरणगता धातुवृत्तिरनुसन्धेया ॥

·248 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ६. आज्यमसि सत्यमसि सत्यस्याध्य- क्षमसि हविरसि वैश्वानरं वैश्वदे- रिषत्। 'आज्यम् । असि।सत्यम् ।असि । सत्यस्य। अध्यक्षमित्यधि-अक्षम् । असि । हविः । असि । वैश्वानरम्। वैश्वदेवमिति वैश्व-देवम् । उत्पूतशुष्म- पत्' इति पूर्वोत्तरयोयुगपत्प्रकृतिस्वरत्वम् । बृहच्छब्दः प्रायेण समासे आद्युदात्तः, अन्यत्रान्तोदात्तः ॥ 2-'आज्यमवेक्षते—आज्यमसीते यजुर्भिः ॥ अजेरजेर्वा [आडूर्वा- दजेरजेर्वा क्यप्] अग्नेः प्रापणमसि प्रियतममिति यावत् । सत्यमसि सत्यस्य फलमसि । सद्विद्यमानं फलमसि लं वा] तदर्हति । 'छन्दसि च ' इति यः । अमोघमुच्यते । ब्रह्म वा सत्यम् । तदेवासि, विश्वमूलत्वात् । सत्यस्याध्यक्षमसि सत्यं त्वयाध्यक्ष्यते । सत्यं ब्रह्म अध्यक्षस्स्वामी । सत्यस्य वा प्रत्यक्षरूपं त्वमसि । अक्षष्वधि अध्यक्ष, अक्षाणीन्द्रियाणि । अव्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । हविरसि हविषां प्रधानमसि । सर्वप्रियतमत्वेन प्राधान्यं दर्श- यितुमाह-वैश्वानरं विश्वेषां नराणां सम्बन्धीष्टसाधनत्वेन । वैश्व- देवं विश्वेषां देवानां सम्बन्धि भोज्यत्वेन होम्यत्वेन च । उत्पू - तशुष्मं उत्पवनेनोद्दीपितबलं उद्भूतबलं वा । बहुव्रीहौ पूर्वपदप्र- कृतिस्वरत्वम्, तत्रापि 'गतिरन्तरः' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । सत्यौजाः सत्यबलं, न केवलं त्वमेव सत्यं अपि तु त्वबलमपि सत्य- मिति भावः । छान्दसो लिङ्गव्यत्ययः । ईदृशं. हविस्त्वमसीति हविषः* प्राधान्यं गम्यते ॥ *क. म-हविभिः.

·अनु. १.] भट्टभास्करभाष्योपेता 249 RANDUIRED वमुत्पूतशुष्म५ सत्यौजास्सहोसि सहमानमसि सहस्वारातीस्तह- स्वारातीयतस्सहस्व पृतनास्सहस्व मित्युत्पूत-शुष्मम् । सत्यौजा इति सत्य-ओजाः। "सहः। असि।सहमानम्। असि।सहस्व।अरातीः। सहस्व । अरातीयतः । सहस्व । पृतनाः । सहस्व । पृतन्यतः। सहस्रवीर्यमिति सहस्र-विर्यम्। असि। -सहोसीत्यादिके त्रिपदे गायत्र्यौ । सहस्वारातीयत इति तृतीयः पादः । सहस्रवीर्यमसीत्यपरस्याः तृतीयः पादः । तत्र पूर्वा निरवसाना, अपरा सावसाना एतन्यत इति ॥ सहोसि अभिभवनमसि शत्रूणाम् । सहमानमसि सदा शत्रूनभिभूय वर्तमानमसि । अदुपदेशालसार्वधातु- कानुदात्तत्वे धातुस्वरः । ताडक्तुं सहस्वारातीः अस्मदमित्रानभिभंव ये धनानां दातारो न भवन्ति । रातेः कर्तरि क्तिन्, नञ्समासेऽ व्ययपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । अरातीयतश्च सहस्व येस्माकमराति- मात्मानमिच्छन्ति अस्मान्वारातिभूतानात्मन इच्छन्ति तानपि सर्वा- नभिभव बलात्कृत्य नाशय । प्रथमे पक्षे 'छन्दसि परेच्छायामपि' इति क्यच् , सर्वत्र 'शतुरनुमः' इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । आ- ख्यातस्य पादादित्वान्निघाताभावः, समानवाक्ये पदात्परत्वाभा- वाहा । रातिः दाता । सहख एतनाः अस्मद्विरोधिनः सर्वान सङ्गामानभिभव । पृतन्यतस्सङ्गामं कर्तुमिच्छतश्च सर्वानभिभव । क्यचि । कव्यध्वरप्टतनस्य ' इति लोपः, पूर्ववद्विभक्तयुदात्तत्वम् । युयुत्सवस्सेनाः एतनाः । किं बहुना-सहस्त्रवीर्यं बहुप्रकारश- क्तिकमास, अतस्संस्कर्तुमर्हसीति ॥ " 32 ·250 तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.६. पृतन्यतः । सहस्रवीर्यमसि तन्मा जिन्वाज्यस्याज्यमसि सत्यस्य स- त्यमसि सत्यायुः ॥ १ ॥ असि सत्यशुष्ममसि सत्येन त्वाभि धार- "तत् ।मा। जिन्व।आज्यस्य।आज्यम् । असि। सत्यस्य । सत्यम् । असि । सत्यायुरिति सत्य- आयुः॥१॥असि। सत्यशुष्ममिति सत्य-शुष्मम्। असि । सत्येनं । त्वा । अभीति । घारंयामि । तस्य। 7-13 । NRN 7-13. पराणि यजूंषि-तत्ताडक्स्वभावस्त्वं मां जिन्व प्रीणय । हे आज्य । हे आज्य आज्यस्याप्याज्यमसि, आज्यस्याप्याज्यमसि, यल्लौकिकमाज्यं तस्मादपि त्वमिष्टसाधनमाज्यं वैदिकमसि, त्वमिव यजमानस्य ; * त्वत्तो हि सर्वमाज्यमुत्पाद्यते वर्षादिद्वारेण । सत्यादपि सत्यमसि, कदाचिदपि फलव्यभिचाराभावात् , यहा—सत्यान्तरस्यापि सत्या- पयितृत्वाद्यागद्वारेण ; त्वत्तोधिको नास्तीति भावः । सत्यायुरसि सत्यभूतमस्मिन्नायुरिति सत्यायुः । सत्यस्य वा आयुस्त्वमसि, त्वया सत्यं जीवतीति । दासीभारादिद्रष्टव्यः । सत्यशुष्मं सत्यस्य शुष्मं बलमसि । तत्वां सत्येन चक्षुषाभिधारयामि उपरि सि- ञ्चामि, ईषदृष्टयावेक्षे इति । 'चक्षुर्वै सत्यम् + इति ब्रा- ह्मणम् । 'ब्रह्मवादिनो वदन्ति । यदाज्येनान्यानि हवींष्यभिधार- *त्वं यथा यागसाधनद्वारेण यजमानस्येष्टसाधनं, तथा लौकिकाज्यादपि त्वमेव 'वैदिकमाज्यं लोकानामिष्टसाधनं, वर्षादिद्वारेण सर्वलौकिकाज्योत्पादकत्वा- दिति भावः. बा. ३-३-५० ·अनु. १.] भभास्करभाष्योपेता 251 यामि तस्य ते भक्षीय पञ्चानां त्वा वातानां यन्त्राय धाय॑ गृह्णामि प- श्वानां त्वर्तनां यन्त्राय धायं गृह्णामि पञ्चानां त्वां दिशां यन्त्राय धाय ते । भक्षीय । 'पञ्चानाम् । त्वा । वातानाम् । यन्त्रार्य । धाय । गृह्णामि । पञ्चानाम् । त्वा । ऋतूनाम् । यन्त्राय । धाय । गृह्णामि । पञ्चानाम् । त्वा । दिशाम् । यन्त्राय । धाय । गृह्णामि । 14--17 । । यति'* इत्यादि च । तस्य ते तथा ईक्षितस्य ते तव भक्षीय अहं भजे, त्वया वियुक्तो मा भूवम् । पूर्ववत्कर्मण- सम्प्रदानत्वाच्चतुर्थ्यर्थे षष्ठी ॥ 14-"अथाज्यग्रहानुमन्त्रणमन्त्राः यजूंषि तत्र चतुर्भिः जौहव- मनुमन्त्रयते-पञ्चानां त्वेति ॥ पञ्चानां प्राच्याघूर्ध्वपर्यन्तपञ्चदि- क्प्रभवाणां पुरोवातादीनां वातानां यन्त्राय यमनाय स्वस्वाधारे- प्वविचलनस्थापनाय धाय जगद्धारणाय जगद्धारणकुशलाय वा त्वां गृह्णामि हे आज्य । एवं सर्वत्र । पञ्चानामित्यत्र 'नाम- न्यतरस्याम्' इति नाम उदात्तत्वम् । पञ्चानामृतूनाम् ; हेमन्त- शिशिरयोश्शीतत्वसामान्यादेकत्वं विवक्षित्वोच्यते । ब्राह्मणं च भवति ‘पञ्च वा ऋतव आर्तवाः पञ्च' इति । पूर्ववदुभय- त्रापि नाम उदात्तत्वम् । पञ्चानां त्वा दिशां प्राच्यादीनामू- *ब्रां. ३-३-५. सं. ७-२-६, ·252 तैत्तिरीयसंहिता [का.१.प्र.६. WOM गृह्णामि पञ्चानां त्वा पञ्चजनानां यन्त्राय धाय गृह्णामि चरोस्त्वा पञ्चबिलस्य यन्त्राय धायं गृह्णामि ब्रह्मणस्त्वा तेजसे यन्त्राय धार्य गृह्णामि क्षत्रस्य त्वौजसे यन्त्राय पञ्चानाम् । त्वा । पञ्चजनानामिति पञ्च-जनानाम् । यन्त्राय । धाय । गृह्णामि। चरोः । त्वा । पञ्चबिलस्येति पञ्च-बिलस्य । यन्त्राय । धार्य । गृह्णामि । ब्रह्मणः । त्वा । तेजसे । यन्त्राय। धार्य । गृह्णामि । क्षत्रस्य । त्वा । ओजसे । - । 18--25 18-25 ध्वन्तिानाम् । 'सावेकाचः' इति दिग्भ्यो विभक्तेरुदात्तत्वम् । पञ्चानां पञ्चजनानां, देवमनुप्यासुररक्षोगन्धर्वाणां पञ्चजना इत्या- ख्या । 'दिक्सङ्खये संज्ञायाम् ' इति समासः । सप्तर्षिकप्र- त्यकं संज्ञात्वात्पञ्चानामिति विशेष्यते ॥ 'उत्तरैरष्टाभिरौपभृतमनुमन्त्रयते-चरोः पञ्चबिलस्य आका- शस्य, सर्वेषां चरणाधारत्वाञ्चरुः, दिशोस्य बिलानि पञ्च । ब्रह्मणः ब्रह्मणां, जातावेकवचनम् । तेजसे तेजसः । 'षष्ठ्यर्थे चतुर्थी वक्तव्या' इति चतुर्थी । ब्राह्मणानां तेजसो यन्त्राय यत्यै धाय धृत्यै गृह्णामि । क्षत्रस्य क्षत्रियाणामोजसे ओजसो बलस्य । विशे विशां वैश्यानां पुष्टया इति शेषः, नृणां वा । यन्त्रायेत्यादि गतम् । सुवीर्याय सुष्टुवीर्यत्वाय । वीरवीरों ·भट्टभास्करभाष्योपेता *253 अनु. १.] ॥ २ ॥ धर्चायं गृह्णामि विशे त्वा यन्त्राय धाय॑ गृह्णामि सुवीर्याय त्वा गृह्णामि सुप्रजासत्वाय त्वा गृह्णा- मि रायस्पोषांय त्वा गृह्णामि ब्रह्मव- र्चसायं त्वा गृह्णामि भूरस्माक हविर्देवानामाशिषो यज॑मानस्य यन्त्राय ॥२॥ धार्य । गृह्णामि । विशे। त्वा । यन्त्राय। धाय। गृह्णामि । सुवीर्यायति सु-वीर्यांय। त्वा । गृह्णामि । सुप्र॒जास्त्वायेति सुप्रजाः-त्वाय। त्वा । गृह्णामि । रायः । पोषाय । त्वा । गृह्णामि। ब्रह्मवर्चसायति ब्रह्म-वर्चसायं । त्वा । गृह्णामि । 'भूः । अस्माकम् । हविः । देवानाम् । आशि- । 26-27 'परादि- च' इति बहुव्रीहिस्वरः प्रवर्तते, तत्पुरुषो वा श्छन्दसि बहुलम्' इति । सुप्रजास्त्वाय यजमानस्य सर्वस्यैव वा शोभनापत्यत्वाय । 'नित्यमसिच्प्रजामेधयोः' इत्यसिसमा- सान्तः, 'उडिदम्' इति षष्ठया उदात्तत्वम् , षष्ठयाः पतिपुत्र' इति सत्वम् । रायो धनस्य पोषाय पुष्टयै । ब्रह्मवर्चसाय ब्रह्मबलाय । 'ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः' इत्यच्समासान्तः ॥ , ROBpur 26-27शेषेण ध्रौवमनुमन्त्रयते- सम्बन्धी भव, भूरस्माकमिति ॥ अस्माकमेव मास्मान् हासीः, अस्माकमेव श्रेयसे भव ।

·254. तैत्तिरीयसंहिता देवानी त्वा देवताभ्यो गृह्णामि का- माय त्वा गृह्णामि ॥ ३॥ ध्रुवोसि ध्रुवोह५ संजातेषु भूयासं प इत्या-शिषः । यज॑मानस्य । देवानाम् । त्वा । देवताभ्यः । गृह्णामि । कामाय । त्वा । गृह्णा- मि ॥ ३॥ ROMANTION न सत्यायुरोजसे यन्त्राय त्रयस्त्रिशच्च ॥ १ ॥ ध्रुवः । असि । ध्रुवः। अहम् । सजातेष्टुिति भवतेलेटि शपो लुक, इतश्च लोपः भूसुवोस्तिङि' इति गुणाभावः । हविर्देवानां देवानां हविः भोज्यं भव पर्याप्नुहि । ब्राह्मणं च यावदेका देवता कामयते'* इत्यादि । आशिषो यजमानस्य या यजमानस्याशिषः प्रार्थनाः तास्सर्वा भव सर्वासां सम्पादनसमर्थं भव । देवानां त्वा देवानामेव स्वभूतं त्वा देव- ताभ्यो गृह्णामि । कामाय त्वा गृह्णामि हविर्भागिन्यो देवता यथा यथा कामयन्ते तत्तदनुरूपं गृह्णामि ॥ इति षष्ठे प्रथमोनुवाकः. 1-*परिधीन परिधीयमानाननुमन्त्रयते-ध्रुवोसीति यजुभिः ॥ तत्र मध्यम-ध्रुवोसि स्थिरोसि मध्यमत्वाद्वा परिधित्वे विभावा- ञ्च (?) । अहमपि सजातेषु ध्रुवो भूयासम् । समानजन्मानस्सजा- *ब्रा. ३-२-६.

·अनु. २.] भभास्करभाष्योपेता 255 । । । धीरश्चेत्तो वसुविदुग्रौस्युरोह सं- जातेषु भूयासमुनश्चेत्तो वसुविनि- भूरस्यभिभूरह५ संजातेषु भूयास- स-जातेषु । भूयासम् । धीरः । चेत्ता । वसुविदिति वसु-वित् । उग्रः । अति । उग्रः । अहम् । सजातेष्विति स-जातेषु । भूयासम् । उग्रः । चेता । वसुविदिति वसु-वित् । अभिभूरित्यधि- भूः । असि । अभिभूरित्यभि-भूः । अहम् । सजातष्विति स-जातेषु । भूयासम् । अभिभूरि- त्यभि-भूः । चेत्ता । वसुविदिति वसु-वित् । ताः । 'समानस्य छन्दसि' इति सभावः, वा जाते' इत्यु- त्तरपदान्तोदात्तत्वम् । धीरश्चत्ता वसुविच्च भूयासमित्येव । धीरो धृष्टः सर्वसमर्थः । चेत्ता चेतिता ज्ञाता। छान्दस इडभावः । रथादिर्वा द्रष्टव्यः । वसुबित् धनानां लब्धा । दक्षिणम्-उग्रः उद्भू - ोसि, उपरिष्टात्स्थितत्वात्, रुद्राणां समन्धित्वाद्वा । अधृष्य इति केचित् । अहमपि सजातेषूयो भूयासं, यथा ते ममाप्रतिवादिनो विधेया भवन्ति । उग्रश्चेत्ता वसुविद्भूयासम्, य उग्रश्चेत्ता वसु. विच्च भवति स उग्रो भूयासम्, न केवलमुत्र एव । उत्तरम्- अभिभूरसि उत्तरकालभावित्वान्नान्येन परिहास्यो भव, अभिभूरेवा- सि नातः परं किञ्चित्परिधीयत इति । अहमपि सजातेष्वभिभ- विता भूयासं शत्रूणां तेषामेव वा । किञ्च-योभिभूश्वेत्ता वसु- विच्च भवति स एव भूयासं न केवलमभिभवितृत्वमात्रेण ॥

·256 तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.६. । मभिभूश्चत्ता वसुविद्युनज्मि त्वा ब्रह्मणा दैव्यैन हव्यायास्मै वोढवे जातवेदः । इन्धानास्वा सुप्र॒जर्स- स्सुवीरा ज्योग्जीक्म बलिहतो वयं युनज्मि । त्वा । ब्रह्मणा । दैव्येन । हव्याय अस्मै । वोढवे । जातवेद इति जात-वेदः 'इन्धानाः । त्वा । सुप्र॒जस. इति सु-जसः । सुवीरा इति सु-वीराः । ज्योक् । जीवेम । बलि- 'अग्निं योगेन युनक्ति-युनज्मीति द्विपदया त्रिष्टुभा ॥ हे जातवेदः जातानां वेदितः ब्रह्मणा मन्त्रेण दैव्येन देवयोग्येन । 'देवाद्यौ' । त्वां युनज्मि अस्मिन् कर्मणि युक्तं करोमि । प्रयोजनमाह-अस्मै हव्याय वोढवे, इदं हविर्वोढुम् । पूर्व- वत्कर्मणस्सम्प्रदानत्वम्, 'तुमर्थे सेसेन् तुमर्थे सेसेन् । इति तवेन्प्रत्ययः, 'अन्तश्च तवै युगपत् ' इत्याद्यन्तयोर्युगपदुदात्तत्वम्, अस्याप्युप- लक्षणत्वात् । 'उडिदम्' इतीदमश्चतुर्थ्या उदात्तत्वम् ॥ समिधोरभ्याधीयमानयोर्जपति--इन्धानास्त्वेति । इयमपि पूर्व- वट्विपदा त्रिष्टुप् ॥ हे अग्ने त्वामिन्धानाः ज्वलयन्तः परिचरन्तो वयम् । 'विभाषा वेण्विन्धानयोः' इत्याद्युदात्तत्वम् । सुप्रज- सश्शोभनापत्याः । पूर्ववदंसिच् । सुवीराः शोभनसर्ववीरपुरुषाः । ज्योक् चिरं जीवेम त्वत्प्रसादात् । यस्माद्वयं ते तव बलिहतो विच्छिन्नं बलिमुपहरामः, तस्माज्जीवेम चिरम् । यहा-बलिहृतस्तव भविष्याम इत्येवमर्थ चिरं जीवेम । बलिहविनम् ॥

·भभास्करभाष्योपेता 257 अनु. २.] HAS । ते । यन्मे अग्ने अस्य यज्ञस्य- रिष्यात्॥ ४ ॥ यहा स्कन्दादाज्य- स्योत विष्णो। तेन हन्मि सपत्न दुर्मरायुमैनै दधामि नित्या हृत इति बलि-हृतः । वयम् । । यत् । मे। अग्ने । अस्य । यज्ञस्य॑ । रिष्यात् ॥ ४ ॥ यत् । वा । स्कन्दात् । आज्यस्य । उत। विष्णो इति । तेनं । हन्मि । सपत्नम् । दुर्मरायुमिति दुः-मरा- युम् । एति । एनम् । धामि । नित्या इति हवींप्यासन्नान्यभिमन्त्रयते—यन्मे अग्न इति त्रिष्टुभा ॥ हे अग्ने अस्य मम यज्ञस्य यद्बहिरादिकं रिप्यान्नश्येत् रक्षःप्रभृति- भिर्विनाशितं स्यात् । लेट्याडागमः । प्रकृत्यान्तःपादम्' इति मे इत्यस्य प्रकृतिभावः । किञ्च-आज्यस्योत आज्यस्यापिच सम्बन्धि जौहवादिकं तदेकदेशभूतं यद्रिप्यात् यद्वा स्कन्दात् । पूर्ववदाडागमः । हे विष्णो व्यापक तेन हन्मि मारयामि सपत्रं शत्रुम् । अथ यो मारयितुं न शक्यते एनं दुर्मरायुं मारयितु- मशक्यं निरऋत्याः पापदेवतायाः उपस्थे उत्सङ्गे आदधामि स्थापयामि । दुर्मरमात्मन इच्छतीति क्यजन्तात् 'क्याच्छन्दसि' इत्युप्रत्ययः । निर्गता ऋतेः निऋतिः निर्दया । 'ऋतिस्सौत्रो धातुः घृणायां वर्तते । इत्युक्तेः । निऋतिरिति प्रादिसमासेऽव्य- यपूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्, गतिसमासे 'तादौ च' इति ॥ *म-स्कन्दात् रिष्येद्वा. प्रकाशि.३-१-२९. 33 ·258 तैत्तिरीयसंहिता (का. १. प्र. ६. उपस्थे । भूर्भुवस्सुव॒रुच्छुप्मो अग्ने यजमानायैधि निशुष्मो अभिदा- संते । अग्ने देवैव मन्विद्ध मन्द्रजि- निः-ऋत्याः । उपस्थ इत्युप-स्थे । 'भूः । भुवः। 'सुवः। “उच्छुप्म इत्युत्-शुष्मः । अग्ने । यज- मानाय । एधि । निशुष्म इति नि-शुष्मः। अभि- दासत इत्यभि-दासते । अग्ने । देवेद्वति देव- इछ । मन्विद्धति मर्नु-इछ । मन्द्रजिह्वेति मन्द्र- -"हवींप्यासादयति-भूर्भुवस्सुवरिति व्याहृतिभिः ॥ 'ब्रह्मैता व्याहृतयः' इति ब्राह्मणम् । एतानि रूपाणि लोकत्रयात्मकानि, लोकत्रयस्थितिहेतुत्वात् ; लोकत्रयात्मकव्याहृतित्रयरूपेण हवींषि स्तूयन्ते ॥ 1 इध्ममभ्याधीयमानमनुमन्त्रयते-- उच्छुप्म इति पिपीलिकामध्यया त्रिपदया यजुरन्तयानुष्टुभा । तत्र द्वादशाक्षरौ प्रथमतृतीयौ पादौ, मध्यमोष्टाक्षरः, अमर्त्यस्य त इत्यादि यजुः ॥ हे अग्ने यजमानाय उच्छुष्म उद्भूतबल एधि भव, यजमानकार्येष्वावि- प्कृतबलो भव । अभिदासते उपक्षयते शत्रवे निशुप्मः न्यम्भू- तबलो भव । दसु उपक्षये, शप , धातोरकारस्य छान्दसो दीर्घः । यहा-दास दाने अभिपूर्व उपक्षयकर्मा द्रष्टव्यः । हे अग्ने अङ्गनादिगुण देवेद्ध देवैरिड दीप्त मन्विद्ध मनुष्यैरिद्ध । उभयत्रापि 'तृतीया कर्मणि' इति व्यत्ययेन शप *सं-१-६-१०.

·अनु. २.] भभास्करभाष्योपेता 259 ह्वामर्त्यस्य ते होतद्धना जिंघर्मि रायस्पोर्षीय सुप्रजास्त्वार्य सुवीर्याय मनौसि प्राजापत्यं मनसा मा जिह्व । अमर्त्यस्य । ते । होतः । मूर्धन् । एति । जिघर्मि । रायः । पोषाय । सुप्रजास्त्वायत सुप्रजाः-त्वार्य । सुवीर्यायोति सु-वीर्याय।"मनः। पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । मन्द्रजिह्वा मदनी मदयित्री तर्पणी जिह्वा यस्य । मदि स्तुतिमोदमदस्वप्नकान्तिगतिषु, 'मन्दिवाशि'* इत्या- दिना रक्प्रत्ययः, 'आमन्त्रितं पूर्वमविद्यमानवत् ' इत्यविद्यमानव- -त्वाच्चतुर्णामप्यामन्त्रितानामाद्युदात्तत्वमेव । होतः देवानामाह्वातः । अमर्त्यस्यामात्मनस्ते तव मूर्धन् मूर्ध्नि । 'सुपां सुलुक्' इति डेलृक् । आजिघर्मिं आभिमुख्येन क्षारयामि आदधामि । घृ क्ष- रणदीप्तयोः जौहोत्यादिकः, 'बहुलं छन्दसि' इत्यभ्यासस्येत्वम् । रायो धनस्य पोषाय पुष्टचै । पूर्ववत्षष्ठयास्सत्वस्वरौ । सुप्रजा- स्त्वाय शोभनापत्यत्वाय । पूर्ववदसिच् । सुवीर्याय शोभनवीर्यत्वाय ॥ 1ौवमाधारमभिमन्त्रयते--मनोसीति यजुषा ॥ मनोसि मनसा निर्वर्तितत्वात्त्वम्मन एवासि । प्राजापत्यं प्रजापतिदेवत्यम् । यहा-प्रजापतेरिदं प्राजापत्यं, अतस्तदेवासि; तेन निर्वर्तितत्वा- त्तत्त्वम् । तेन मनसा भूतेन च । जातावेकवचनम् । तेन प्रजापतिना सृष्टहारम्भकैर्भूतनातैश्च सह मामाविश मया सह ** मन्दिवाशि' (उ. १-३९) इत्यादि सूत्रं उरज्विधायकतया वृत्त्यादौ स्फायितन्त्रि' इत्यादिना । व्याख्यातमू.

·260 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ६. भूतेना विश वागस्यन्द्री संपत्नक्ष- यणी ॥ ५॥ वाचा मेन्द्रियेणा विश वसन्तमृतूनां प्रीणामि स आसि । प्राजापत्यमिति प्राजा-पत्यम् । मनसा । मा। भूतेन । एति । विश । "वाक् । आसि । ऐन्द्री । सक्तक्षयणीति सपत्न-क्षयणी ॥ ५ ॥ वाचा । मा । इन्द्रियणं । एति । विश । वसन्त- March म सुखं निवर्तय । 'देवा वै सामिधेनीः '* इत्यादि षष्ठद्विती- यकाण्डीयं ब्राह्मणम् ॥ त्रुच्यं-वागसीति यजुषा ॥ वागसि वाचा निवृत्तत्वात् वागेवासि त्वम् । ऐन्द्रीन्द्रदेवत्या । यहा-इन्द्रस्येयमैन्द्री वाक्, सैवासि । सपत्नक्षयणी शत्रूणां क्षयकरी । तत्त्वया वाचेन्द्रि- येण च । जातावेकवचनम् । तेनैवेन्द्रेण सृष्टैरिन्द्रियैश्चक्षुरादिभिश्च सह सुखं मामाविश । ' इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गम्' इत्यादौ निपात्यते । 'सावेकाचः' इति वाचस्तृतीयोदात्ता ॥ "प्रयाजाननुमन्त्रयते-वसन्तमृतूनां प्रीणामीति यजुभिः क्रमेण च । तत्र समिधः–वसन्तमिति ॥ वसन्ति प्रजास्सुखिता अस्मि- निति वसन्तः । औणादिको झच्प्रत्ययः । ऋतूनाम्मध्ये वस- न्तमृतूनां प्रीणामि तर्पयामि । निर्धारणस्वभावान्निर्धार्यमाण ऋतु- रेव भवति । यथा-ब्राह्मणानां स्थविरमानयेति स्थविरो ब्राह्मण 18 *सं. २-५-११; ६-३-७.

·261
अनु. २.]
भट्टभास्करभाष्योपेता
मा प्रीतः प्रीणातु ग्रीष्ममृतूनां
प्रीणामि स मा प्रीतः प्रीणातु
वर्षा ऋतूनां प्रीणामि ता मा
प्रीताः प्रीणन्तु शरदमृतूनां प्रीणामि
म् । ऋतूनाम् । प्रीणामि । सः। मा। प्रीतः।
प्रीणातु ।"ग्रीष्मम् । ऋतूनाम् । प्रीणामि । सः।
मा। प्रीतः । प्रीणातु । "वर्षाः । ऋतूनाम् ।
प्रीणामि । ताः।मा।प्रीताः। प्रीणन्तु । "शरदम् ।
ऋतूनाम् । प्रीणामि। सा। मा। प्रीता । प्रीणातु ।
एवानीयते नान्यः । 'नामन्यतरस्याम्' इति नाम उदात्तत्वम् ।
प्रीञ् तर्पणे ऊयादिकस्सकर्मकः । तर्पयामीत्यर्थः । स च
वसन्तः प्रीतः तया तर्पितो मां प्रीणातु तर्पयतु प्रजादिभिरभिमतैः ।
ऋतवो वै प्रजाकामाः '* इत्यादि ब्राह्मणम्, 'समिधो
यजति
इत्याद्यनुवाकश्च ॥
"तनूनपातं-ग्रीष्ममिति ॥ गीर्यन्तेस्मिन्नापो रविकिरणैरिति
ग्रीष्मः । गिरतेर्मप्रत्ययप्षुगागम ईकारश्च निपात्यते ॥
1"इडां-वर्षा इति ॥ वर्षत्यासु पर्जन्य इति वर्षाः ।
एकस्मिन्नपि ऋतौ लिङ्ग बहुवचनं च स्वाभाविकम् ॥
16बर्हिषः-शरदमिति ॥ शीर्यन्ते पच्यन्ते ओषधयोस्या-
मिति शरत् । 'शुभसोदिः' इत्यदिप्रत्ययः । अत्रापि स्वा-
भाविकं स्त्रीत्वम् ॥
*सं. ७-२-६.
सिं. २६-१६
*अनुमन्त्रणमिति शेषः,
,

·262 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ६. सा मां प्रीता प्रीणातु हेमन्तशि- शिरावृतूनां प्रीणामि तौ मा प्रीती प्रीणीतामग्रीषोर्मयोरहं देवयज्यया हेमन्तशिशिराविति हेमन्त-शिशिरौ।ऋतूनाम्। प्रीणामि । तौ । मा । प्रीती । प्रीणीताम् । "अग्नीषोमयोरित्यग्री-सोमयोः । अहम् । देवय- ज्योति देव-यज्यया । चक्षुष्मान् । भूयासम् । 17 18 स्वाहाकारस्य-हेमन्तशिशिराविति ॥ शैत्यसामान्येन द्वयो- स्समस्तयोरुपादानम्, प्रयाजानां पञ्चत्वात् । पञ्च वा ऋत- वः' इत्यादिवचनं चोपपद्यते । हन्ति हिमेन जन्तूनिति हेमन्तः । 'हन्तेर्मुट् हि च ' इति झच्प्रत्ययः । श्यति तनूकरोति हिमपीडया सङ्कोचयति भूतानीति शिशिरः । श्यतेः किरच्प्रत्ययः, द्विवचन- मभ्यासस्येत्वं च निपात्यते ॥ 18आज्यभागावनुमन्त्रयते--अग्नीषोमयोरिति ॥ आग्निश्च सोमश्चा- ग्नीषोमौ । ईदग्नेस्सोमवरुणयोः' इतीत्वम्, 'अग्नेस्तुत्स्तोमसोमाः ' इति षत्वम्, 'देवताइन्द्वे च ' इति पूर्वोत्तरपदयोर्युगपत्प्रकृति- स्वरत्वम् । 'छन्दसि निष्टळ' इत्यत्र देवयज्याशब्दो निपातितः । देवार्हो यागो देवयज्या । अग्नीषोमयोर्देवयज्यया अनेन देवार्हेण यागेन अहं चक्षुष्मान्भूयासम् । यथा यज्ञोग्नीषोमाभ्यां चक्षु- प्मानेवमहमपि ताभ्यां चक्षुष्मान्भूयासमिति भावः ॥ *सं. १-५-१.

·अनु. २.] भट्टभास्करभाष्योपैता 263 SMS चक्षुष्मान्भूयासमोरहं देवयज्यया- बादो भूयासम् ॥६॥ दधिरस्य- देब्धो भूयासममुं दभेयमग्नीषोम- योरहं देवयज्यया वृत्रहा भूयास- "अग्नेः । अहम् । देवयज्योति देव-यज्यया । अन्नाद इत्यन-अदः । भूयासम् ॥ ६ ॥ दब्धिः। असि । अदब्धः। भूयासम् । अमुम् । दभेयम् । "अग्नीषोमयोरित्यग्नी-सोमयोः। अहम् । देवय- ज्ययति देव-यज्यया । वृत्रहेति वृत्र-हा। भूयासम् । इन्द्राग्नियोरितीन्द्र-अग्नियोः। अहम् । 1 आग्नेयस्य-अग्नेरिति ॥ अन्नादोन्नानामत्ता भूयासम्, देवाना- मग्नेरन्नादत्वात् ॥ 20उपांशुयाजस्य-दब्धिरिति ॥ दब्धिर्दभनं मरणं दम्भिता वा त्वमसि असुराणाम्, अहमपि त्वयादब्धो भूयासं शत्रूणामु शत्रु- मिरु पहिसितो मा भूवम् । अपि त्वमुं शत्रु पाप्मानं दभेयं मारयेयम् । 'लिङ्याशिष्यङ्' । अमुमिति शत्रुनाम निर्दिशेत् ॥ "अग्नीषोमीयस्य-अग्नीषोमयोरिति ॥ वृत्रस्य पाप्मनो हन्ता वृत्रहा । 'ब्रह्मभ्रूणवृत्रेषु' इति विप् भविष्यत्यपि धातुसम्बन्धे भवति । अग्नीषोमाभ्यामिन्द्रो वृत्रमहन्, तद्वदहमप्याभ्यां भ्रातृव्यस्य हन्ता भूयासमिति ॥ ऐन्द्रामस्य-इन्द्राग्नियोरिति ॥ ‘नोत्तरपदेनुदात्तादौ इति 22 ·• 264 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ६. मिन्द्राग्नियोरहं देवयज्ययेन्द्रिया- व्यन्नादो यासमिन्द्रस्याहं देवय- ज्ययेन्द्रियावी भूयासं महेन्द्रस्याह देवयज्यया जेमान महिमानै गमेय- देवयज्ययोति देव-यज्यया । इन्द्रियावी । अन्नाद इत्यन्न-अदः । भूयासम् । इन्द्रस्य । अहम् । देवयज्ययति देव-यज्यया । इन्द्रियावी। भूयासम्। 'महेन्द्रस्येति महा-इन्द्रस्य । अहम् । देवयज्ययति देव-यज्यया । जेमानम् । महिमानम् । गमेयम् । च कते देवताद्वन्द्वलक्षणे पदवयप्रकृतिस्वरत्वे प्रतिषिद्धे समासान्तोदात्तत्वे 'उदात्तयणो हल्पूर्वात्' इति विभक्तेरुदात्तत्वम् । इन्द्रियावी अन्नादश्च भूयासं, इन्द्रणेन्द्रियावी अग्निनान्नादः । इन्द्रियशब्दान्मत्वर्थीयो विनिः, 'अन्येषामपि दृश्यते' इति दीर्घत्वम् ॥ ऐन्द्रस्य सान्नाय्यस्य-इन्द्रस्येति ॥ इन्द्रियावान, इन्द्रो हीन्द्रियस्य दाता भवति, इन्द्रेण हि दत्तमिन्द्रियमिति ॥ 24माहेन्द्रस्य-महेन्द्रस्येति ॥ 'सन्महत्' इति समासः । जेमानं महिमानं च गमेयम् । जेमा नेतृत्वम् । 'तुश्छन्दसि' इतीमनिच् , छान्दस इकारलोपः, 'तुरिष्ठेमेयस्सु' इति तृलोपः । जनयितृत्वं वा । जाभावः । महत्त्वं महिमा ॥

·अनु. ३.] भभास्करभाष्यापेता 265 मग्नेस्स्विष्टकतोहं देवय॒ज्ययायु- ष्मान यज्ञेन प्रतिष्ठां गंमेयम् ॥७॥ अग्निर्मा दुरिष्टाल्पातु सविताघश- *अग्नेः । स्विष्टकृत इति स्विष्ट-कृतः। अहम् । देवयज्ययोति देव-यज्यया । आयुष्मान् । यज्ञने। प्रतिष्ठामिति प्रति-स्थाम् । गमेयम् ॥ ७ ॥ रिष्यात्मपत्नक्षयंण्यन्नादो भूयास षटिशच ॥२॥ 'अग्निः । मा । दुरिष्टादिति दुः-इष्टात् । 250 स्विष्टकतः-अग्नेस्स्विष्टकत इति ॥ स्विष्टं करोतीति. स्विष्ट- कृत्, तस्य देवयज्ययाहमायुष्मान्भूत्वा यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयम् । यज्ञेन या प्रतिष्ठा भवति* ' यो यतो यज्ञं प्रयुक्ते । तदेनं प्रतिष्ठापयतीति । ....प्रति तिष्ठति प्रजया पशुभिर्यजमानः। इति तामपि प्रतिष्ठां गमेयम् । “लिङयाशिष्यङ्' ॥ इति षष्ठे द्वितीयोनुवाकः. 'प्राशित्रेवदीयमाने जपति-अग्निमेति ॥ दुरिष्टाढुष्टाद्यागाद्वि- गुणान्मामग्निः पातु तन्निमित्तदोषापनोदनेन मां रक्षतु । अव्ययपू- र्वपदप्रकृतिस्वरत्वम्, कर्मणि निष्ठायां वा 'गतिरनन्तरः' इति *म, तं-यज्ञेन वा प्रतिष्ठितो भवति सं. ब्रिा.३-३-९. 34 ·266 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र.६ साद्यो मेन्ति दूरैरातीयति तमेतेने जेष सुरूपवर्षवर्ण एहीमान्भुद्रा- न्दुर्या५ अभ्येहि मामनुव्रता न्यु शीर्षाणि मृङ्कमिड एह्यदित एहि पातु । सविता । अघश सादित्यध-शरसात् । 'यः । मे । अन्ति । दूरे । अरातीयति । तम् । एतेन । जेषम् । 'सुरूपवर्षवर्ण इति सुरूप-वर्ष- वर्णे । एति । इहि । इमान् । भद्रान् । दुर्यान् । अभि । एति । इहि । माम् । अनुव्रतेत्यनु-व्रता । नीति । उ । शीपाणि । मृढम् । इडें । एति । । गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । किञ्च-दुरिष्टं अयुक्तरूपं प्रयाजादि ततो मां पातु । यद्वा-दुरिष्टं यथा न भवति तथा मां पातु दुरिष्टाहिनिवार्य मां रक्षतु । सविता चाघशंसात्पापरुचेः रक्षः- प्रभृतेश्च पातु ॥ यजमानोऽवदीयमाने जपति-यो म इति ॥ यो मे ममान्ति अन्तिके दूरे वारातीयति अरातित्वमिच्छति, अरातिमात्मनो वास्माक- मिच्छति तं राक्षसादिमनेन जेषं जयेयम् । जयतेर्लेटि 'सिब्बहुलं लेटि' शपो लुक् , 'लेटोडाटौ' इतश्च लोपः' । 'कादिलोपे बहुलम्' इत्यन्तिकस्य कलोपः ॥ इडामाद्वियमाणामनुमन्त्रयते-सुरूपवर्षवर्ण इति ॥ शोभनरूपौ शोभनस्वभावौ वर्षवर्णौ यस्यास्सा तथोक्ता । पशवो वा ·अनु. ३.] भभास्करभाष्योपेता 267 ama सरस्वत्येहि रन्तिरसि रमतिरसि सूनयसि जुष्टे जुष्टिं तेशीयोपहूत उपहवम् ॥ ८॥ तेशीय सा में सत्याशीरस्य यज्ञस्य॑ भूयादरडता इहि । अदिते । एति । इहि । सरस्वति । एति । इहि । रन्तिः । असि । रमतिः । असि । सूनरी । असि । जुष्टै । जुष्टिम् । ते । अशीय । उपहूत इत्युप-हूते । उपहवमित्युप-हवम् ॥ ८॥ ते । अशीय । सा । मे । सत्या । आशीरित्या-शीः । अस्य । य॒ज्ञस्य॑ । भूयात् । अरैडता । मनसा । इडा '* ‘वृष्टिर्वा इडा'' इति पशुवृष्टिहेतुत्वादिडाया एवमुच्यते । पूर्वपदस्याद्युदात्तत्वं छान्दसम् । ईदृशी एहि आगच्छ इमान्मदी- यान्भद्रान् कल्याणान् भजनीयान् दुर्यान् यज्ञगृहान् । गृहा वै दुर्याः । इत्युक्तम् । किञ्च-मामनुव्रता अनुगुणा अभिप्रेतानि साधयन्त्यभ्येह्याभिमुख्येनागच्छ । असमानपदेपि रुर्दश्यते । अ- स्माकं शीर्षाणि निमृद्धं निर्दोषानस्मान् कुरुध्वमिति यावत्, स्माकं शिरः क्षाळितमनेनेति दोषाशङ्कायां वक्तारो भवन्ति । निमृट्वमिति च एकवचनस्य स्थाने व्यत्ययेन बहुवचनम्, पूजार्थ वा वक्ष्यमाणगोभेदापेक्षम् । उ इति समुच्चयेवधारणार्थे वा । इडादयश्शब्दा गवां नामानि, यथा--' इडे रन्तेदिते सरस्वति प्रिये प्रेयसि महि विश्रुत्येतानि ते अनिये नामानि ' इति । यथा- *सं. १-७-१. सं. १-७-२. सं. ६-२-९. सं. ७-१-६.

·268 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ६. .. मनसा तच्छकेयं यज्ञो दिवई रोहतु यज्ञो दिवं गच्छतु यो देवयानः तत् । शकेयम् । यज्ञः । दिवम् । रोहतु । यज्ञः। दिवम् । गच्छतु । यः । देवयान इति देव-यानः । , Wamanna ताच्छब्द्येनेडा स्तूयते । तत्र गवां भेदान्निमृड्वमिति बहुवचन- मुपपद्यते, हे इडादयो यूयमागत्य मां निमृट्वमिति । यदा तु गोभिरभेदेनेडोच्यते हे इडादिरूपे इड इति तदा त्वेकवचन- मेव न्याय्यम् । इडा पशुसाधनीड्या वा । अदितिरदीना अख- ण्डनीया । सरस्वती सरणवती सरस्वतीसदृशा वा । रन्तिः रतिहेतुरसीहामुत्र च । क्तिचि 'न क्तिचि दीर्घश्च' इति टिलो- पाभावः, वृषादिष्टव्यः । रमतिः रमणीया । ' रमेनित्' इत्य- तिप्रत्ययः । सूनरी शोभनमनुष्या, मनुष्याणां सुखहेतुत्वात् । एषोदरादिः"। यद्वा -सुष्टु नेत्री सूनरी । नृ नये, सुपूर्वात् 'अच इः' इतीप्रत्ययः, 'कदिकारादक्तिनः' इति ङीष , उपसर्गवि- कारश्चान्दसः, सर्वधानवधारणान्नावगृह्यते । यद्वा-रन्त्यादीन्यपि त्रीणि गवां नामधेयानि । हे जुष्टे प्रिये सर्वस्य सर्वेण वा सेविते ते जुष्टिं त्वया दत्तां प्रीतिं अशीय व्यानुयाम् । अश्नो- तेलिङि शपो लुम् । हे उपहूते अनुज्ञाते ते तव उपहवमनु- ज्ञामशीय । 'हस्सम्प्रसारणं च न्यभ्युपविषु' इत्यप् , दिनोत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । साऽस्य यज्ञस्याशीः अस्य यज्ञस्य फलं मम सत्या यथाश्रुतिसिद्धिः भूयात् । 'उडिदम्' इतीदम- षष्ठया विभक्तेरुदात्तत्वम् । अरेडतेत्येकपदा त्रिष्टुप् यजुरादिः यजुरन्ता-उक्तैर्वक्ष्यमाणैश्च अरेडता अनादरमकुर्वता, मनसा ।

·भट्टभास्करभाष्योपैता 269 अनु. ३.] पन्धास्तेनं यज्ञो देवा५ अप्यत्व- स्मास्विन्द्र इन्द्रियं दधात्वस्मात्राय उत यज्ञास्तचन्तामस्मासु सन्त्वा- शिषस्सा नः प्रिया सुप्रर्तृर्तिम- पन्थाः । तेन । यज्ञः । देवान । अपीति । एतु । 'अस्मासु । इन्द्रः । इन्द्रियम् । दधातु । अस्मान् । रायः । उत । यज्ञाः । सचन्ताम् । अस्मासु । सन्तु । आशिष इत्या-शिषः । सा । नः। प्रिया । रेड अनादरे । तत्फलं शकेयं त्वत्प्रसादात्साधयितुं शक्तो भूया- सम् । 'लिङ्याशिष्यङ्' यज्ञोयमस्मदीयो दिवं रोहतु दिवौकसां तृप्तये भवतु । किञ्च-अयं यज्ञोस्मानपि दिवं गच्छतु गम- यतु देहपातोत्तरकालमस्मान् दिवमारोहयतु । 'बहुळमन्यत्रापि ' इति णिलुक् । यद्वा-हेतुकर्म तुक निर्देशः, षड्भिर्ह लैः कृषतीति यथा । सामर्थ्यात्तत्रेति चेदिहापि पूर्वेण गतत्वात् आनर्थक्या तुः प्रत्ये- प्यते । इदानी यज्ञस्य मार्ग उपदिश्यते-यो देवयानः पन्थाः येन पथा देवान् गच्छति देवत्वं वा प्राप्यते तेन पथायं यज्ञो देवानप्येतु तेन मार्गेण गत्वा देवाननुप्रविशतु ॥ 'अस्मास्विति त्रिपदोष्णिक् । त्रिष्टुप्ततः परा । यहा—मध्ये- ज्योतिस्त्रिष्टुप् ॥ अस्मासु त्वत्प्रसादभाशु इन्द्र इन्द्रियं वीर्यं दधातु । अस्मान् रायो धनानि पश्वादीनि अपि च यज्ञाः उत्तरे च क्रतवः सचन्ताम् । षच समवाये । अस्मास्वाशिषः अभिप्रेतान्यपि फलानि सन्तु भूतानि सन्तु । सा च त्वमस्माकं प्रिया तृप्तिहेतुः सुप्र- ·270 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ६. MMEANIAS ka AFE घोनी जुष्टिरसि जुषस्वं नो जुष्टा नः॥ ९ ॥ असि जुष्टि ते गमेयं मनो ज्योतिर्जुषतामाज्यं विच्छिन्नं यज्ञ समिमं दधातु । बृहस्पतिस्त- नुतामिमं नो विश्वे देवा इह माद- सुप्रर्तृर्तिरित सु-प्रतूर्तिः । मघोनी । 'जुष्टिः । असि । जुषस्वं । नः । जुष्टौ । नः ॥ ९ ॥ असि । जुष्टिम् । ते । गमेयम् । मनः । ज्योतिः । जुष- ताम् । आज्यम् । विच्छिन्नमिति वि-छिन्नम् । यज्ञम् । समिति । इमम् । दुधातु । बृहस्पतिः ।। तनुताम् । इमम् । नः। विश्व । देवाः । इह । तूर्तिः सुष्टु प्रतरणिर्दुःखानाम् । यहा-सुष्टु प्रकर्षेण च हिंसिका शत्रूणाम् । 'नसत्तनिषत्त' इति निपातनं निष्ठावद्भावा- तिनोपि भवति, क्रत्वादयश्च' इत्युत्तरपदाधुदात्तत्वम् । म- घोनी धनवती । छन्दसीवनिपौ' इति मत्वर्थीयो वनिः, ऋन्नेभ्यः' इति डीप , ‘श्वयुवमघोनाम्' इति सम्प्रसारणम् । एवङ्गुणोस्माकं भव ॥ 5-अवान्तरेडां प्राश्यमानामनुमन्त्रयते *अत्र ‘अनुमन्तयते' इति समानशब्दर्शनजेन लेखकानां पाङ्कि भ्रमेण ग्रन्थो गलित इव भाति. अतो माधवीयभाष्यमत्र दर्यते- जुष्टिरसीति ॥ हे अवान्तरेडे वं जुष्टिरसि प्रीतिरूपासि । न: अस्मान् जुषस्व प्री- णय । नोऽस्माभिर्जुष्टासि सेवितासि । ते जुष्टिं त्वदीयां प्रीति गमेयं प्राप्नुयाम् ॥ अन्तर्वेद्यद्भिर्मार्जयते-मनो ज्योतिरिति ॥ [व्याख्यातः. सं. १-५-३].

·INTAPrelestra भभास्करभाष्योपेता 271 अनु ३.] MANADA SURESS यन्ताम् । ब्रन पिन्व॑स्व ददतो मे मा क्षायि कुर्वतो मे मोपं दसत्- जापतेर्भागोस्यूर्जस्वान्पय॑स्वान्प्रा- णापानौ में पाहि समानव्यानौ में मादयन्ताम् । 'ब्रन । पिन्वस्व । ददतः । मे। मा।क्षायि । कुर्वतः। मे। मा। उपेति । सत् । 'प्रजापतेरित प्रजा-पतेः । भागः । आस । ऊर्जस्वान् । पर्यस्वान् । प्राणापानावित प्राण- अपानौ । मे। पाहि । समानव्यानाविति समान- व्यानौ । मे । पाहि । उदानव्यानावित्युदान- ब्रनेति बन्धक मनसां, त्वय्येव हि मनोस्माकं सर्वदा बद्धम् । 'बन्धे- बधिबुधी च' इति नक्प्रत्ययः । परिबृढस्यैवेयं संज्ञा । पि- न्वस्व प्रीणय अस्मानृविजश्च । ददतो मे मा क्षायि देयेन धनेन क्षयो मा गामि, अपि तूपचीयताम् । कुर्वतो मे मोपदसत् सामर्थ्यं श्रद्धा वा मोपक्षयं गमत्, अपि तु पुनःपुनर्वर्धताम् । दसु उपक्षये, लुङि पुषादित्वादङ् ॥ अन्वाहार्यमासन्नमभिमन्त्रयते-प्रजापतेरिति ॥ प्रजापतेर्भागोसि। 'स वा एष प्राजापत्यो यदन्वाहार्यः' इति । 'पत्यावैश्वर्ये' इति पतिशब्दे पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । 'कर्षात्वतः ' इति भाग- वार्हिषदं पुरोडाशमनुमन्त्रयते. *सं. १-७०३.

·272 तैत्तिरीयसंहिता * पायुदानव्यानौ मै पाह्यक्षितोस्य क्षित्यै त्वा मा में क्षेष्ठा अमुत्रामु- मिन्लोके ॥ १० ॥ व्यानौ । मे। पाहि । अक्षितः । असि । आक्षत्यै। त्वा । मा । मे। क्षेष्टाः । अमुत्र । अमुष्मिन्न् । लोके ॥ १० ॥ उपहवं जुष्टा नस्त्वा षश्च ॥ ३ ॥ शब्दोन्तोदात्तः, स्वरितो वानुदात्ते पदादौ ' इत्येकादेशस्य संहितायां स्वरितत्वम् । ऊर्जस्वानन्नवान् पयस्वान् रसवान् स त्वं प्राणापानौ मम पाहि । सुखनासिकाभ्यां यो वायुर्निर्गच्छति स प्राणः, स च वायोस्तिर्यग्गमनशीलस्योर्ध्वगमनहेतुः जीवव्यापार विशेषो वेदितव्यः । अपानो नामावाग्गमनो वायुः । समानो नाम सर्वसाधारणो हृदये स्थितो वायुः । व्यानो नाम मनो व्याप्य स्थितो नाडीभिरन्नादिरसस्य नेता । उदान उर्ध्वगमनः शब्दस्योत्पादयिता । पुनानग्रहणमनुक्तजीववृत्तिप्रकारोपसङ्ग्रहा- र्थम्, विविधाननात्मकत्वात्तेषाम् । अक्षितः अक्षीणोसि । अक्षित्यै इह चामुत्र चाक्षयाय त्वां ददामीति सामर्थ्यात् । स त्वममुत्र परलोके अस्मि[मुष्मिन्नन्द्रे ब्राह्मे प्राजापत्ये वा मा क्षेष्ठाः परलोके क्षयं मा गमः । यहा-मे ममामुष्मिन् लोके यदाहं परलोके भविष्यामि तदा तत्र ममोपभोगार्थम् । इह हि कृत्वा परत्र भुञ्जते । क्षीयते वा अमुष्मिन्लोके '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ इति षष्टे तृतीयोनुवाकः. । *सं. १-9-३.

·अनु. ४.] भभास्करभाष्योपेता 278 .. बहिषोह, देवयज्ययां प्रजान्भूि- यातं नराशसंस्याहं देवयज्ययो पशुमान्भूयासमनस्स्विष्टकतोहं देव- यज्ययायुष्मान यज्ञेने प्रतिष्ठां गमेय. मुग्नेरहमुज्जितिमनूज्जे र सोम- 'बहिर्षः । अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्यया। प्रजावानिर्ति पूजा-वान् । भूयासम् । नराश- संस्य । अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्यया । पशुमानित पशु-मान् । भूयासम् । अग्नेः । स्विष्टकत इति स्विष्ट-कृतः। अहम् । देवयज्य- योति देव-यज्यया । आयुष्मान । यज्ञनं । प्रति- ठामिति प्रति-स्थाम् । गमेयम् । अग्नेः। 'अनूयाजान् क्रमेणानुमन्त्रयते---बहिष इति ॥ बर्हिषो देव- ताया देवयज्यया देवार्हेण यागेनाहं प्रजावान् बह्वपत्यो जीव- दपत्यश्च भूयासम् ॥ नराशंसस्य नरैश्शंसनीयस्य । गतम् । पशुमान् बहुपशुः । 'हस्वनुड्यां मतुप्' इति मतुप उदात्तत्वम् ॥ अग्नेस्स्विष्टकृत इति ॥ व्याख्यातमेव* ॥ "सूक्तवाके 'अग्निरिदं हविरजुषत, इत्यादिक्रमेण उज्जिती- *सं. १-६-२25. ब्रा. ३-५-१०. 35 ·274 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ६. come : स्याहमुनितिमनूजेषमग्नेरहमुजिति- मनूजेषमग्नीषोमयोरहमुनितिमनू- जेषमिन्द्राग्नियोरहमुनितिमनूजेष- मिन्द्रस्याहम् ॥ ११॥ उज्जिति- अहम् । उजितिमित्युत्-जितिम् । अनु । उदिति । जेषम् । सोमस्य । अहम् । उजितिमित्युत्- जितिम् । अनु । उदिति । जेषम् । अग्नेः। अहम् । उजितिमित्युत्-जितिम् । अनु। उदिति। जेषम् । 'अग्नीषोमयोरित्यग्नी-सोमयोः। अहम् । उजितिमित्युत्-जितिम् । अर्नु । उदिति । जेषम् । इन्द्राग्मियोरितीन्द्र-आग्नियोः। अहम् । उजिति- मित्युत्-जितिम् । अनु । उदिति । जेषम् इन्द्रस्य । अहम् ॥ ११ ॥ उजितिमित्युत्- वाचयति-अग्नेरहमित्याद्याः ॥ दर्शपूर्णमासाभ्यां पूर्ववदेवता इष्ट्वा तयोरुज्जितिमुच्छ्रितमूर्ध्वलोकविषयं वा जयं नः अनूदजयन् तहेतुका- मुज्जितिमलभन्त । 'दर्शपूर्णमासयोवै देवाः '* इत्यादि ब्राह्मणम्। तत्रानेर्या उज्जितिरभूत् पूर्व तामहमनूज्जेषम् ; यथाग्निरुदनयत्, तद्वदहमप्यनेनाग्नेर्या गेन उज्जेषमुज्जयेयं तादृशमैश्वर्यम्ममामुत्र भूया- दर्शपूर्णमासयोरेव देवतानां यजमान उज्जितिमनूज्ज यति '* इत्यादि ब्राह्मणम् । जयतेर्लेटि 'सिब्बहुलं लेटि' दिति । , *सं.१-७-४..

·अनु. ४.] भट्टभास्करभाष्योपता 275 मनूज्जेषं महेन्द्रस्याहमुज्जिति- मनूज्जैषमग्नेस्स्विष्टकतोहमुग्जित- मनूज्जैषं वाज॑स्य मा प्रसवेनो- दाओणोदग्रभीत् । अर्था सपना इन्द्रो मे निग्राभेणाधरा५ अकः। जितिम् । अनु । उदिति । जेषम् । "महेन्द्रस्योति महा-इन्द्रस्य । अहम् । उजितिमित्युत्-जितिम्। अनु । उदिति । जेषम् । "अग्नेः । स्विष्टकत इति स्विष्ट-कृतः। अहम् । उजितिमित्युत्-जितिम् । अनु । उदिति । जेषम् । “वाजस्य । मा। प्रसवेनेत प्र-सवेन । उद्गाभेणेत्युत्-ग्राभेणं । उदिति । अग्रभीत् । अर्थ । सपत्नान् । इन्द्रः। मे । निग्राभेणेति नि-ग्रामेण । अधरान् । अकः। .. - , अडागमः, इतश्च लोपः' शपो लुक् , 'तादौ च' इत्युज्नि- तिशब्दे गतेः प्रकृतिस्वरत्वं, लक्षणेऽनोः कर्मप्रवचनीयत्वम् । एतेन सर्वा उज्जितयो व्याख्याताः ॥ त्रुग्व्यूहनमन्त्री वाजस्येत्यनुष्टुभौ ॥ व्याख्याते चैते* । वाज- स्यान्नस्य प्रसूतिनिमित्तेन तुच उद्हणेन मामुदग्रहीदिन्द्रः । अथ मे सपनान् सुचो निग्राभेण अधरानकार्षीत्, तस्मादुद्भामं निग्रामं *सं. १-१-११-4 12--13 ·276 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. उद्गाभं च निग्राभं च ब्रह्म देवा अ- वीवृधन्न् । अर्था सपत्नानिन्द्राग्नी में- विषचीनान्व्य॑स्यताम् । एमा अ- ग्मन्नाशिषो दोहकामा इन्द्रवन्तः 'उद्ानमित्युत्-ग्राभम् । च । निग्राभमिति नि- ग्राभम् । च । ब्रह्म । देवाः । अवीवृधन्न् । अर्थ । सपत्नान् । इन्द्राग्नी इतन्द्र-अनी । मे। विषूची- नान् । वीति । अस्यताम् । “एति । इमाः । अग्मन्न् । आशिष इत्या-शिषः । दोहकामा इति - च ब्रह्म परिबृढं कर्म देवा वर्धयन्तु । अथ मम सपत्नानिन्द्रानी विषूचीनान् विष्वग्गतीन् व्यस्यतां विनाशयतामिति ॥ "यज्ञस्य दोहं वाचयति-एमा इति । इयं पुरउष्णिक् , प्रथमस्य द्वादशाक्षरत्वात् ॥ अत्र 'यहि होता यजमानस्य नाम गृह्णीयात्तर्हि ब्रूयादेमा अग्मन्नाशिषो दोहकामाः '* इति ब्राह्मण- दर्शनात् । आशास्तेयं यजमानोसौ इत्यत्र यजमानेनाशास- नीयाः 'आयुराशास्ते इत्यायुरादय इमा आशिष उच्यन्ते । इमा आशिष आग्मन्नागच्छन्तु । छान्दसे लुङि 'मन्त्रे घस इत्यादिना च्लेलृक् , 'गमहन इत्युपधालोपः । लङि लुक् । दोहकामाः मया दुह्यमानं कामयमानाः । 'शीलिकामि- भिक्षाचरिभ्यो णः पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च ' इत्यणोपवादो णः । वा शपो *सं. १-७-४, ब्रिा. ३-५-१०.

·PAN अनु. ४.] भट्टभास्करभाष्योपेता 277 ॥३२॥ वनामहे धुक्षीमहि प्रजामि- पम् । रोहितेन त्वाग्निर्देवता गम- यतु हरिभ्यां त्वेन्द्रों देवता गमय- त्वेतशेन त्वा सूर्यो देवतौ गमयतु दोह-कामाः । इन्द्रवन्त इतीन्द्र-वन्तः ॥ १२ ॥ वनामहे । धुक्षीमहि । प्रजामिति प्र-जाम् । इषम् । "रोहितेन । त्वा । अग्निः । देवताम् । गमयतु । "हरिभ्यामिति हरि-भ्याम् । त्वा । इन्द्रः । देवताम् । गमयतु । "एतशेन । त्वा । : अत आगता वयमपीन्द्रवन्तः इन्द्रेण स्वामिना सहिता वनामहे । वन षण सम्भक्तौ, व्यत्ययेनात्मनेपदम् । यहा-वनु याचने, अनुदात्तेत् तानादिकः, विकरणव्यत्ययेन शप । इन्द्रवन्तो वयं याचामहे प्रजामिषमन्नं च वो धुक्षीमहि । यद्वा-दोहकामा वयं वनामहे प्रजामिषं च धुक्षीमहीति । ‘लिङिचावात्मनेपदेषु' इति सिचः कित्त्वम् । पादादित्वान्न निहन्यते ॥ 5-"प्रस्तरं प्रह्रियमाणमनुमन्त्रयते-रोहितेनेति ॥ देवतामि- त्यादि अग्न्यादीनां सामान्येन अभिधानम् । अग्निस्त्वामात्मीयेन रोहि- तेनाश्वेन देवतां गमयतु । याभ्यस्त्वं हूयसे ता अग्न्यादिदेवता गमयत्वित्यर्थः । हरिभ्यामात्नीयाभ्यामश्वाभ्यामिन्द्रस्त्वां देवानां सकाशं प्रापयतु । सूर्यश्चात्मीयनैतशेनाश्वेन त्वां देवतापार्श्व तं-तिङः पर.

·278 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ६. वि ते मुञ्चामि रशना वि रश्मीन् वि योक्त्रा यानि परिचर्तनानि धत्ता- सूर्यः । देवताम् । गमयतु । “वीति । ते । मुञ्चामि। रशनाः । वीति । रश्मीन् । वीति । योक्त्रा। यानि । परिचर्तनानीति परि-चर्तनानि । धत्तात्। अस्मासु । द्रविणम् । यत् । च । भद्रम् । प्रेति । प्रापयतु । रोहितादयोग्न्यादीनामश्वाः, ' एते वै देवाश्वाः '* इति च ब्राह्मणम् ॥ परिधीन विमुच्यमानाननुमन्त्रयते--वि ते मुञ्चामीति त्रिष्टुभा ॥ अश्वत्वेनाग्निस्स्तूयते । हे अग्ने अनेन परिधिविमोकेन ते तव यानि यन्त्रणानि तानि सर्वाग्यपि विमुञ्चामीति प्रतिपाद्यते । तत्रैकश्येनाहं रशनास्तव विमुञ्चामि । रशना व्यापिकाः । अशे- रुट' इति युच् । कक्ष्यावस्थिताश्शरीरपरिकर्मविशेषा उच्यन्ते । रश्मीन् प्रग्रहांश्च विमुञ्चामि, योकाणि योजनोपयुक्ता रज्जु- विशेषाः तानि विमुञ्चामि । यानि चान्यानि तव परिचर्तनानि उरोवध्रादीनि परितो देहस्य पीडनानि । घृती हिंसादौ । तानि- च मुञ्चामि यथाऽश्व एतैर्युक्तः कार्यं करोति, तथा त्वं परिधिभिः परिहित एतैरेव युक्तः कार्यमकार्षीः । अधुना कार्ये समाप्ते परि- घिविमोकेन एतैरेव विमुक्तो नियन्त्रणो भव यथाऽश्वः कार्यसमाप्तौ विमुक्तरशनादिकस्स्वैरं धावति । ततश्च त्वमस्मासु द्रविणं धनं यच्चान्यद्भद्रं कल्याणमभीष्टं तत्तत्सर्वं धत्तात् धेहि स्थापय । किञ्च -नः अस्मान्देवतासु प्रब्रूतात्प्रब्रू हि । भागधान्भगस्य धातृन् MAIL *सं.१-७-४.

·ARREST अनु. ४. भट्टभास्करभाष्योपेता 279 190 .. दुस्मासु द्रविण यच्च भद्रं प्रणों ब्रू- ताद्भागधान्देवतासु । विष्णोश्शयो- रहं देवयज्यया यज्ञेने प्रतिष्ठां गमे- यः सोमस्याहं देवयज्यया ॥१३॥ नः। ब्रूतात् । भागधानिर्ति भाग-धान् । देवासु । "विष्णोः । शंयोरिति शं-योः। अहम् । देवय- ज्ययति देव-यज्यया । यज्ञन। प्रतिष्ठामिति प्रति- स्थाम् । गमेयम् । सोम॑स्य । अहम् । देवयज्य- येति देव-य॒ज्यया ॥१३॥ सुरेता इति सु-रेताः। रेतः । धिषीय । "त्वष्टुः । अहम् । देवयज्ययोति दातॄन् युष्मभ्यमेतैर्भागा दत्ता भुङ्कुमिति देवतासु ख्यापयेति । उपसर्गाद्बहुलम्' इति नसो णत्वम् ॥ शंयुवाकमुक्तमनुमन्त्रयते-विष्णोरिति ॥ विष्णुापनवान् शमनयावनकृद्रोगभयानाम् । शाम्यतियौतिभ्यां गुणाभावश्छान्दसः। कम्शम्भ्याम् ' इति वा मत्वर्थीयो युस्प्रत्ययः । बृहस्पतेः पुत्र उच्यते । 'देवा वै यज्ञस्य स्वगाकर्तारं नाविन्दन्ते शं यु बार्हस्पत्यम् '* इत्यादि ब्राह्मणम् । विष्णुत्वेन वा बार्हस्पत्य- स्तूयते । यज्ञो वै विष्णुः इति ब्राह्मणम् । तस्याहं देवयज्यया यज्ञेन प्रतिष्ठां गमेयम् । गतम् ॥ "पत्नीसंयाजाननुमन्त्रयते-सोमस्याहमित्यादिभिः ॥ सुरेता 19 , 20-21 *सं. २-६-१०. सिं.१-७-४.

·280 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ६. सुरेता रेतो धिषीय त्वष्टुरहं देवय- ज्यया पशूना ५ रूपं पुषेयं देवानां पत्नाग्निर्गृहपतिर्यज्ञस्य॑ मिथुनं तयो- रहं देवयज्यया मिथुनेन प्र भूयासं देव-यज्यया । पशूनाम् । रूपम् । पुषेयम् । देवानाम् । पत्नीः। अग्निः : । गृहपतिरिति गृह- पतिः । यज्ञस्य । मिथुनम् । तयोः । अहम् । देवयज्ययोति देव-यज्यया । मिथुनने । प्रेति । । -- - अमोघबीजः । ' सोर्मनसी' इत्युत्तरपदाद्युदात्तत्वम् । रेतो धिषी- यात्मनि धारयेयम् । “ सुधितवसुधित' इत्यादौ दधातैरिकारांशो निपात्यते । सोमो वै रेतोधाः '* इत्यादि ब्राह्मणम् । त्वष्टुरहमिति । वै पशूनां मिथुनानां रूपकृत् '* इति ब्राह्मणम् । पशूनां रूपं पुषेयं पोषयेयम् । “लिङयाशिष्यङ्' नामन्यतरस्याम्' इति नाम उदात्तत्वम् ॥ त्वष्टा 22अथान्ययोस्सहानुमन्त्रणम्-देवानामिति ॥ देवानां पत्नीः पत्न्यः अग्निश्च गृहपतिरिति यज्ञस्य मिथुनमेव तत् । तयोरहं देवयज्यया मिथुनेन पुत्रादिमिथुनेन प्रभूयासं प्रकर्षेण युक्तो भूयासम् । मिथुनापेक्षया तयोरिति द्विवचनम् । एतस्माद्वै मिथुनात्प्रजापतिः '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ *सं. १-७-४.

·अनु. ४.] भट्टभास्करभाष्योपेता 281 वेदोसि वित्तिरसि विदेय कर्मासि करुणमसि क्रियास सनिरसि स- नितासि सनेय घृतवन्तं कुलायिन भूयासम् । वेदः । असि । वित्तिः । असि । विदेयं । कर्म । असि । करुणम् । असि । क्रिया- सम् । सनिः । असि । सनिता । असि । सनेयम्। घृतवन्तमिति घृत-वन्तम् । कुलायिनम् । रायः। 23 वेदेन्तर्वेदि निधीयमाने यजमानं वाचयति-वेदोसीति षट्पदया शक्वर्या ॥ विदेय क्रियासं सनेयमिति त्रयाणां पादानामन्ताः एते च तिङः परत्वान्न निहन्यन्ते । हे वेद वेदोसि यद्वित्तं वेद्यात्मकं वेत्तव्यं लब्धव्यं धनं तदेव त्वमसि तल्लाभहेतुत्वात् । 'वेदेन वै देवा असुराणां वित्तं वेद्यम् '* इत्यादि ब्राह्मणम् । विन्दतेः कर्मणि घञ् । वित्तिाभः, लाभसाधनं वा त्वमसि धनस्य । तस्मादेव भावे करणे वा क्तिन् । तादृशेन त्वयाऽहं विदेयाभिमतं धनं लप्सीय । विन्दतिस्स्वरितेत्, ‘लिङयाशिष्यङ्' । कर्म अनुष्ठानं त्वमास ; त्वदधीनत्वात् । करुणमनुष्ठापकश्चासि । करोतेरुनन्प्रत्ययः । तादृशेन त्वयाहं क्रियासं कर्ता भूयासम् । सनिस्संविभागः त्वमसि सनितासि संविभक्ता चासि, तादृशेन त्वयाहं सनेयं विन्देयं संविभनेयम् । अधुना परोक्षमुच्यते-घृतवन्तमाज्यवन्तं कुलायिनं नीडवन्तं गृहवन्तं सहस्त्रिणं सहस्त्रवन्तं भूयिष्ठवन्तं पुत्रपश्वादिभिः, *सं. १-७-४. 86 ·282 तैत्तिरीयसंहिता [का.१.प्र.६. रायस्पोप सहस्रिणं वेदो ददातु वाजिनम् ॥ १४ ॥ आ प्यायतां ध्रुवा घृतेने यज्ञयज्ञ प्रति देवयङ्ग्यः। सूर्याया ऊधोदित्या पोषम्। सहस्रिणम्वेदः। ददातु । वाजिनम्॥१४॥ इन्द्रस्याहमिन्द्रवन्तस्लोमस्याहं देवयज्यया चतुश्चत्वारिशच ॥४॥ 'एति । प्यायताम् । ध्रुवा । घृतेन । यज्ञयज- मिति यज्ञं-यज्ञम् । प्रतीति । देवपद्य इति देवयत्-भ्यः । सूर्यायाः । ऊधः । आदित्याः । - वाजिनमन्नवन्तं रायस्पोषं क्षेत्रपश्वादेर्धनस्य पुष्टिमस्मभ्यं वेदो ददातु रायस्पोषं धनवृद्धि वाजिनमन्नं च ददातु ॥ इति षष्ठे चतुर्थोनुवाकः. 'ध्रुवामाप्यायमानामनुमन्त्रयते-आ प्यायतामिति । इयं विरा- ट्रिष्टुप् ॥ आप्यायतां वर्धतां सदा पूर्यतां घृतेन ध्रुवा । यज्ञं- यज्ञं प्रति सर्वेषु यज्ञेषु । वीप्सायां प्रतेः कर्मप्रवचनीयत्वम् । देवयद्यः देवानात्मन इच्छद्यः । 'न छन्दस्यपुत्रस्य' इती- त्वाभावः । देवान्वा देवयद्यः तृप्तान क्रीडयद्भयः ऋत्विग्भ्यः । यथा तेभ्यः पर्याप्तं भवति तथा आप्यायताम् । द्वितीयपक्षे ·अनु. ५.] भट्टभास्करभाष्योपेता 288 उपस्थ उरुधारा पृथिवी यज्ञे अ- स्मिन् । प्र॒जाप॑तेर्विभानाम लोक- स्तस्मित्वा दधामि सह यजमा- उपस्थ इत्युप-स्थे उरुधारेत्युरु-धारा । पृथिवी । यज्ञे । अस्मिन् । 'प्रजापतेरिति मजा- पतेः। विभानिति वि-मान् । नाम । लोकः । तस्मिन् । त्वा । दधामि । सह । यजमानेन । Fa लसार्वधातुकानुदात्तत्वाभावश्चान्दसः । सैव ध्रुवा विशेष्यते--सूर्या- यास्सूर्यवत्याः योस्तिष्टगोत्थानीयायाः ऊधः अधोगतापीनभाग*- स्थानीया । 'सूर्यादेवतायां चाप्' । अदित्या अदीनायाः पृथिव्या उत्तानायाः उत्सङ्गस्थाना; सर्वोपजीव्यत्वात् । देवमातुरेव वोपस्थ उत्सङ्गः, देवानामुपलालनस्थानत्वात् । किञ्च-उरुधारा महाधारा सन्ततप्रनवनी एथिवी विस्तीर्णा । यहा- उरुधारा दृथिवी महा- र्थसाधनष्टथिवीस्थानीया । तादृशी ध्रुवास्मिन् यज्ञे सर्वयज्ञार्थमा- प्यायतामिति ॥ यजमानभागं प्राभाति-प्रजापतेरिति ॥ प्रजापतेर्लोको विमान सूर्यादिभिर्यो विविधं भाति, मर्यादिरहितं त्वतेजसा वा, स पुनरयं लोकः । अयं में प्रजापतेः । इत्यादि ब्राह्मणम् । तस्मिन् लोके त्वां दधामि स्थापयामि यजमानेन मया सह हे यजमानभाग ॥ *म-भार. मि-उत्सङ्ग स्थानीयायाः, सं. १-७.५.

·284 तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.६. । ܀܀ नेन सदसि सन्म भूयास्सवमसि सर्वं मे भूयाः पूर्णमसि पूर्णं मैं भूया अक्षितमसि मा में क्षेष्ठाः प्राच्या दिशि देवा ऋत्विजो मार्ज- 'सत् । असि । सत् । मे। भूयाः। सर्वम् । असि। सर्वम् । मे । भूयाः । पूर्णम् । असि । पूर्णम् । मे । भूयाः। आक्षितम् । असि । मा। मे । क्षेष्ठाः। 'प्राच्याम् । दिशि । देवाः । ऋत्विजः। मार्जय- "पूर्णपात्र आनीयमाने यजमानं वाचयति—सदसीत्यादि ॥ सत् सत्ताविष्टं यावत्किञ्चित्तत्सर्व त्वमसि । तस्मात्त्वं सत्ताविष्टं सर्व मे मम भूयाः भव, सर्वस्य सत्तासाधनं भूयाः, न किञ्चिद- प्यसन्मे भूयात् । यद्वा-सत् शोभनमास; तस्माद्यावत्किञ्चि- च्छोभनं नः तत्सर्वं मे भूयाः, सर्वं सर्वात्मकमसि, त्वत्तोन्यन्न किञ्चिदस्ति ; तस्मात्सर्वमिष्टं मम त्वं भूयाः, पूर्ण पर्याप्तं सर्व- समृद्धिभिः आप्यायितमसि । ‘वा दान्तशान्त' इति निष्ठान्तो निपात्यते । तस्मात्त्वं मम पयप्तिमभिमतं भूयाः । शोभनं च कृत्स्नं च पर्याप्तं च ममाभिमतं सम्पादयेति भावः । अक्षितमनु- पक्षीणमसि; तस्मान्मद्विषये मा क्षेष्ठाः क्षयं मा गाः, मित्रमिव वर्तस्वति ॥ 1-दिशो व्युत्सिञ्चति-प्राच्यामित्यादि ॥ अत्र ब्राह्मणम् । सर्वाणि वै भूतानि व्रतमुपयन्तमनूपयन्ति '* इति । ततः , *सं. १-७-५.

·भट्टभास्करभाष्योपेता 285 यन्तां दक्षिणायाम् ॥१५॥ दिशि मासाः पितरो मार्जयन्तां प्रतीच्या दिशि गृहाः पशवो मार्जयन्तामु- दीच्यां दिश्याप ओषधयो वनस्प- तयो मार्जयन्तामूर्ध्वायाँ दिशि यज्ञस्संवत्सरो यज्ञपतिर्जियन्तां न्ताम् । दक्षिणायम् ॥ १५॥ दिशि । मासाः। पितरः । मार्जयन्ताम् । प्रतीयाम् । दिशि । गृहाः । पशवः । मार्जयन्ताम् । 'उदीच्याम् । दिशि । आपः । ओषधयः । वनस्पतयः । मार्ज- यन्ताम् । ऊर्ध्वायाम् । दिशि । यज्ञः । संवत्सर इति सं-वत्सरः । यज्ञपतिरिति यज्ञ-पतिः। प्राच्यां दिशि व्यवस्थिताः ये देवा ऋत्विजश्च ते इदानी मार्ज- यन्तां आत्मानं मां च शोधयन्ताम् । एष वै दर्शपूर्णमासयो- रवभृथः '* इत्यादि ब्राह्मणम् । एतेन दक्षिणायामित्यादयो व्या- ख्याताः । मासास्त्रिंशदहोरात्रात्मकाः । पितरस्स्वपित्रादयः, सोमपि तृमदादयश्च । गृहा आवसथाः येषु निवसन्ति जन्तवः । पशवः द्विविधाः ग्राम्या आरण्याश्च हिचतुष्पदात्मकाः दोहन- वहनादिकार्यक्षमाः । यज्ञो दर्शपूर्णमासादिः । संवत्सरो द्वाद- यज्ञपतिर्यजमानः, सृष्टयादिकृत्प्रजापतिर्वा । , शमासात्मकः शिष्टं स्पष्टम् ॥ *सं.१-७-५.

·286 तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.६. NDARI विष्णोःक्रमोस्यभिमातिहा गायत्रेण छन्दसा पृथिवीमनु विक्रमे निर्भक्त- स्त यं द्विष्मो विष्णोः क्रमोस्यभि- शस्तिहा त्रैष्टुभेन छन्दसान्तरिक्षम- मार्जयन्ताम् । विष्णोः । क्रमः । असि । अभि- मातिहेत्यभिमाति-हा । गायत्रेण । छन्दसा । पृथिवीम् । अनु। वीति । क्रमे । निक्ति इति निः- भक्तः । सः। यम् । द्विष्मः। "विष्णोः । क्रमः । असि । अभिशास्तिहेत्यभिशस्ति-हा । त्रैष्टुंभेन । ADMIN क्रामतः "विष्णुक्रमान् कामति-विष्णोः क्रमोसीति ॥ ‘विष्णुमुखा वै देवाः '* इत्यादि ब्राह्मणम् । विष्णोर्भगवतस्त्रीन् लोकान् यः ऋमः पदविक्षेपः स एव त्वमसि यो ममासि । विष्णोरात्मनश्चाभेदोपचारादेवमुच्यते । ब्राह्मणं च भवति 'विष्णु- रेव भूत्वा यजमानः '* इत्यादि । नोदात्तोपदेशस्य' इति वृद्ध्यभावः । क्रमो विशेष्यते--अभिमातिहा अभिमातिः पाप्मा तस्य हन्ता त्वमसि, यतो विष्णोः क्रमोसि । यद्वा-यो विष्णोः क्रमोस्यभिमातिहा त्रिविक्रमरूपस्य भगवतः विष्णोः सर्वलोकाक्रमणक्षमः क्रमः पदविक्षेपः सर्वानिष्टहन्ता स एव त्वमसि यो मदीयः क्रमः ; अतस्तादृशेन त्वयानुक्रमेण विक्रमणेनाभिज- यामि सर्वमप्रतिबन्धेन वृत्तिसर्गतायनेषु क्रमः' इत्यात्मने- *सं.१-७-५.

·287 भट्टभास्करभाष्योपेता अनु. ५.] नु विक्रमे निर्भक्तस्त यं द्विष्मो विष्णोः क्रौस्यरातीयतो हन्ता जागतेन छन्दसा दिवमनु विक्रमे निर्भक्तस्स यं द्विष्मो विष्णोः क्र- छन्दसा । अन्तरिक्षम् । अनु । वीति । क्रमे । निर्भक्त इति निः-भक्तः । सः। यम् । द्विष्मः । "विष्णोः । क्रमः । असि । अरातीयतः । हन्ता । जागतेन । छन्दसा । डिवम् । अनु। वीति । क्रमे। निर्भक्त इति निः-भक्तः । सः । यम् । द्विष्मः । "विष्णोः । क्रमः । अलि । शत्रूयत इति शत्रु- पदम् । पूर्व देवा गायत्र्यादिविश्छन्दोभिः पृथिव्यादीन् लोका- नभ्यजयन् ; अत इदमुच्यते-गायत्रेण छन्दसति । गायत्र्या- द्यात्मकत्वाच्च पृथिव्यादीनाम् । यथोक्तं-'गायत्री वै पृथिवी '* इत्यादि । तद्वदहमपि गायत्रेण छन्दसा पृथिवीमनुविक्रम इति । गायत्र्येव गायत्रम् । छन्दसः प्रत्ययविधाने नपुंसके स्वार्थ उपसङ्ख्यानम् ' इत्यण्प्रत्ययः । पूर्व विष्णुना क्रान्तां पृथिवीं पश्चादिदानीमहं विक्रम इत्यनोरर्थः । इत्थं यस्माद्विष्णुरेव भूत्वाह विक्रमे त्वं च यथा विष्णोः क्रमोसि अतो निर्भक्तः स मया क्रान्तया इतः पृथिव्या स निर्भक्तः निर्वासितो विनाशितोस्तु यं द्विष्मः । उपक्रमे श्रुतत्वादभिमातिर्गम्यते । गतिरनन्तरः *सं. १-9-५.

·288 तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.६. । asutense मौसि शत्रूयतो हुन्तानुष्टुभेन छन्द- सा दिशोनु वि मे निर्भक्तस्स यं द्विष्मः ॥ १६ ॥ अर्गन्म सुवस्सुवरगन्म सन्दर्शस्ते यतः। हन्ता । आनुष्टुभेनेत्यानु-स्तुभेन । छन्दसा। दिशः। अनु । वीति । क्रमे । निर्भक्त इति निः- भक्तः । सः । यम् । द्विष्मः॥ १६ ॥ दक्षिणायामन्तरिक्षमनु वि क्रमे निर्भक्तस्त यं द्विष्मो विष्णोरेकान त्रिशच ॥५॥ 'अर्गन्म । सुवः । सुर्वः । अगन्म । सन्श इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् । एतेनोत्तरे व्याख्याताः । अभिश- स्तिरभिशंसनं अकृतगर्योक्तिः । त्रिष्टुब्जगत्यनुष्टुप्शब्देभ्य उत्सा- दित्वादञ् , छन्दसः प्रत्ययविधाने' इत्यस्य प्राग्दीव्यतीय- त्वात् । अरातीयतः अरातित्वमस्माकमिच्छतः, अरातिं वात्मन इच्छतः हन्ता हन्तुमर्हः । अर्हे कृत्यतृचश्च ' इति तृच् । शतुरनुमः' इति षष्ट्या उदात्तत्वम् । हननशीलो वा हन्ता ताच्छीलिकस्तृन्, छान्दसमन्तोदात्तत्वम् । अरातीयत इति द्विती- याबहुवचनम् । एवं शत्रूयत इत्यत्रापि वेदितव्यम् ॥ इति षष्ठे पञ्चमोनुवाकः. , आहवनीयमुपतिष्ठते--अगन्मेति ॥ सुवस्स्वर्गमगन्म गमिष्यामः, गम्यास्म वा, सर्वेपि वयं सपुत्रपौत्राः । छान्दसो लुङ्, 'मन्त्रे ·भट्टभास्करभाष्यापेता 289 अनु. ६.1 मा छिसि यत्ते तपस्तस्मै ते मा वृक्षि लुभूरसि श्रेष्टो रश्मीनामा- इति सं-दृशः। ते । मा । छिसि । यत् । ते । तपः । तस्मै । ते । मा । एति । वृक्षे । सुभूरिति सु-भूः । अलि । श्रेष्ठः । रशीनाम् । आयुर्धा घस' इति च्लेलुक् । स्वर्गे भोक्तव्यानि भुक्ता पश्चात्सुवः सुष्टु अरणीयं आदित्यान्तरपुरुषं मुक्तिस्थानमगन्म गमिप्यामः गम्यास्म वा । स एव लुङ् । पूर्वाभिधानेन पूर्वस्मादस्याभ्यहितत्वं द्योतयति। तदर्थमहं तव सन्दशः सन्दर्शनात् अनुध्यानलक्षणात् मा छित्सि आछेद्यो मा भूवम् । आत्माभिप्रायमेकवचनम् । आत्मनोऽच्छेदनस्य सर्वार्थसाधनत्वात् । किञ्च-यत्ते त्वदर्थं तपः कर्म यागादि तस्मै तदर्थं ते तव प्रसादात् तत एव वा सन्दशः मा वृक्षि मा विवज्यों भूयासम् । वृजी वर्जने । यहा-व्रश्चनीयो मा भूर्व, त्वत्परिचरणव्यापारो यथा मा विच्छेदि तथानुध्यातुमर्हसीति ॥ "आदित्यमुपतिष्ठते-सुभूरिति ॥ सुष्टु भवति उदेतीति सुभूः शोभनभवनोसि सर्वबोधकामाभिमतत्वात् । सुष्टु भावयतीति वा सुभूः । बहुलं संज्ञाछन्दसोः' इति णिलुक् , कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वम्, बहुव्रीहित्वेन 'नसुभ्याम्' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । ईदृशोसि हे भगवन्निति । किञ्च-श्रेष्ठः प्रशस्यतरः श्रेष्ठो रश्मीनां रश्मि- मतामग्निचन्द्रतारादीनां मध्ये, तेषामपि वा, प्रशस्यतमः । ' नाम- न्यतरस्याम्' इति नाम उदात्तत्वम् । आयुर्धाः आयुषो धाता 37 ·290 तत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ६. युर्घा अस्यायुर्मे धेहि वर्षोधा अति वर्गों मयि धेहीदमहममुं भ्रात॒व्य- माभ्यो दिग्भ्योस्यै दिवोस्मादन्त- रिक्षाढस्यै पृथिव्या अस्मादनाद्या- इत्यायुः-धाः। असि । आयुः। मे। धेहि । वर्षोधा इति वर्चः-धाः । असि । वचः। मर्यि । धेहि । इदम् । अहम् । अमुम्। भातृव्यम् । आभ्यः। दिग्भ्य इति दिक्-भ्यः । अस्यै । दिवः। अस्मा- त् । अन्तरिक्षात् । अस्यै । पृथिव्याः । अस्मात् । । दातासि । स त्वं मे मम आयुर्धेहि देहि । वर्णोधाः वर्चसो बलस्य धाता स्थापयिता चासि त्वं मयि वर्दो धेहि स्थापय ।। व्यन् सपने - सर्वतो भ्रातृव्यं निर्भजति-इदमहमिति ॥ इदमिति क्रिया- विशेषणम् । इदं निर्भजामि । अमुमिति भ्रातृव्याणां सामान्येन निर्देशः । विशेषनामानि च त[भ]दन्तादीन्यत्र निर्देष्टव्यानि । अमुं भ्रातृव्यं सपत्नम् । । आभ्यस्स- वभ्यिोपि दिग्भ्यो निर्भनामीति भविष्यति । 'उडिदम्' इतीदमः पञ्चम्युदात्ता । सावेकाचः' इति दिग्भ्यः, अस्यास्तु ' स्वरितो वानुदात्ते पदादौ ' इति संहितायामेकादेशस्य स्वरितत्वम् । अस्यै अस्या दिवः धुलोकात् । पञ्चम्यर्थे चतुर्थी । पुर्ववद्विभक्तरुदा- तत्वं; अन्वादेशाभावात् । पूर्वत्र इदमो विभक्तयुदात्तत्वमेव । अस्मा- दन्तरिक्षात् । गतम् । अस्यै पृथिव्या इति । उदात्तयणः ·भट्टभास्करभाष्योपेता 291 अनु. ६.] निर्भजामि निर्भक्तस्स यं द्विष्मः ॥३७॥ सं ज्योतिषाभूवमैन्द्रीमा- अन्नाद्यादित्यन-अद्यात् । निरिति । अजामि । निर्भक्त इति निः-अक्तः । सः। यम् । द्विष्मः ॥ १७ ॥ समिति । ज्योतिषा । अभूवम् । 'ऐन्द्री- म् । आवृतमित्यां-वृतम् । अन्वावर्त इत्यनु- इति पञ्चम्युदात्ता । अस्मात्प्रसिद्धादन्नाद्यात्, अन्नस्यादनमन्नाद्यं । अन्नमेव वात्तव्यमन्नाद्यम् । छान्दसो यत् । निर्भजामि निर्वास- यामि । ततश्च स निर्भक्तः दूरीकृतः यं च वयं द्विष्म इति । गतम् ॥ आत्मानमभिमृशति-सं ज्योतिषेति ॥ ज्योतिषा दीप्त्याह समभूवमेकीभूतोस्मीति । छान्दसो वा लुङ् । कृतकर्माहमादित्यस्य परमेण वा ज्योतिषा एकीभूयासमिति । यहा- यहा-'आशंसायां भूतवञ्च' इति भविष्यति लुङ् । इदानीमेव ज्योतिषा सम्भविष्यामीति ॥ 'उदयावतते-ऐन्द्रीमिति ॥ ऐन्द्रीमावृतमावृत्तिं पर्यावृत्ति अहम- न्वावर्तेनुगन्तास्मि । इन्द्रेण पूर्वकृतामनु पश्चादहमनुवर्ते । यहा- लक्षणेऽनोः कर्मप्रवचनीयत्वम्, ऐन्द्रयावृत्त्या इयमावृत्तिलक्ष्यत इति । इन्द्र आदित्यः । असौ वा आदित्य इन्द्रः '* इत्यादि ब्राह्मणम् ॥ *सं.१-७-६.

·292 तत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ६. वृतमन्यावर्ते समुहं प्र॒जया स मर्या मजा समह रायस्पोर्पण सं मया रायस्पोपस्तमिडो अग्ने मे दीदिहि आवर्ते । समिति । अहम् । प्रजयोति प्र-जयां । समिति । मया । प्रजेति प्र-जा । समिति । अहम् । रायः। पोषेण । समिति । मया । रायः। पोषः। 'समिद्ध इति सं-इहः । अग्ने। मे। दीदिहि। समेहति सं-पहा । ते । अग्ने । दोद्यासम् । । । उपतिष्ठते-~-समहमिति ॥ ससाधनां क्रियामुपसर्ग आह । सा 'सं ज्योतिषाभूवम् '* इति मन्त्रान्तरेऽनन्तरप्रकृतत्वाद्भवतिक्रियेति विज्ञायते, गमनक्रिया वा । अहं प्रजया सन्भूयासम्, सङ्ग- सीय वा । प्रजा च मया सह सम्भूयात्, सङ्गंसीष्ट वा । रायो धनस्य क्षेत्रपश्चादेः पोषेण पुष्टयाहं सम्भूयासं, सॉसीय वा । रायस्पोषश्च मया सह सम्भूयात्, सङ्गसीष्ट वा ॥ समिधमाद्धाति--समिद्ध इति ॥ हे अग्ने समिद्धः अनया समि- धा सम्यग्दीपितः । कर्मणि निष्ठा, श्वोदितो निष्टायाम्' इती ट्रतिषेधः, ‘गतिरनन्तरः' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । स त्वं मे मदर्थे दीदिहि दीप्यस्व । दीदितिर्दीप्तिकर्मा छान्दसः । अहं च ते समेद्धा सन्दीपयिता । इडभावानुनासिकलोपौ छान्दसौ । सोहं त्वदर्थमेव दीद्यासं दीधिषीय । धातोरन्तलोपश्चान्दसः ॥ *सं. १-६-६५.

·293 अनु. ६.] भभास्करमाध्योपेता समेद्धा ते अग्ने दीद्यानं वसुमान यज्ञो वीयान्भूयासमा आयू पि पवस आ सुवानिय च नः । आरे बांधस्व दुच्छनाम् । अग्ने पर्वस्व 'वनुमानित वसु-मान् । यज्ञः । वीयान् । भूया- संम् । अग्ने । आयूपि । पबसे । एति । सुब । ऊर्जम् । इषम् । च । नः । आरे । वाधस्व । दुच्छुनाम् । अग्ने । पर्वस्व । स्वपा इति सु-अपाः। उपतिष्ठते---वमुमानिाते ॥ अयं यज्ञः त्वत्प्रसादाढसुमान्धनवान् प्रशस्तैरेव बहुभिर्धनस्तद्वान । प्रसिहमिदम् । अहमपि त्वत्प्रसादाह- सीयान् ततोपि वसुमत्तरोहं भूयासम् । वसुमच्छन्दादीयमुनि 'विन्मतोलक' टेः' इति टिलोपः ।। 9-1°गार्हपत्यमुपतिष्ठते-अन्न आयूंपीति गायत्रीभ्याम् ।। व्याख्या- ते चैते 'त्वमग्ने रुद्रः '* इत्यत्र । हे अग्ने आयूंषि अन्नानि जीवनानि वा अस्मदीयानि त्वं खलु पवसे शोधय । यथा वर्धन्ते न क्षीयन्ते तथा कुर्विति भावः । नोस्माकमन्नमदनीयं भक्ष्यभोज्या- दिकं उर्ज क्षीराज्यादिकं रसं चानुजानीह्याभिमुख्येन प्रेरय उत्पादय, सर्वदा देहीति भावः । दुच्छुनां दौर्गत्यादिसर्वोपद्रवान् दूरे नीत्वा बाधस्व विनाशय । हे अग्ने शोभनकर्मा त्वमसि अस्मान् शोभ- नानुष्ठानान् कुरु । अस्मदर्थं शोभनं वीर्यं तेजो दीप्तिं च बलं *सं. १-३-१४23-24.

·तत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ६. Mmsnet स्वपो अस्मे वर्चस्सुवीर्यम् ॥१८॥ दधत्पोप रयिं मयि । अग्नै गृह- पते सुगृहपतिरहं त्वां गृहपतिना भूयास सुगृहपतिर्मया त्वं गृहप- तिना भूयाइशत हिमास्तामाशि- पमा शासे तन्तवे ज्योतिष्मती अस्मे इति । वर्चः । सुवीर्यमिति सु-वीर्यम् ॥१८॥ दर्धत् । पोर्षम् । रयिम् । मयि । "अग्ने । इति गृह-पते । सुगृहपतिरिति सु-गृहपतिः। अहम् । त्वया । गृहपतिनेति गृह-पतिना। भूया-1 मम् । सुगृहपतिरित सु-गृहपतिः। मया । त्वम् । गृहपतिनेति गृह-पतिना । भूयाः । शतम्। हिमाः। । । May । वा शोधय प्रापय । पोषं वृद्धियुक्तं रयिं धनं च मयि दधत् म्यापयन्निति ॥ "अत्रैव - अग्ने गृहपते । इत्यादि यजुर्व्याख्यातं अग्न्युपस्थाने मं पश्यामि '* इत्यत्र ॥ अग्ने गृहकर्मणां पातः अहं त्वया गृहपतिना गृहकर्मणां पात्रा सह सुगृहपतिः सुष्टु गृहकर्मणां पाता भूयासम् । मया च गृहपतिना वं सुगृहपतिः भूयाः । शतं वर्षाणि तां ज्योतिष्मती ब्रह्मवर्चसप्रधानामाशिषम् । *सं. १-५-६16. अप्राप्ता- ·भभास्करभाष्योपेता 295 अनु. ६.] । 200 तामाशिषमा शासेमुष्मै ज्योति- प्मती कस्त्वां युनक्ति स त्वा वि मुञ्चत्वग्नै व्रतपते बृतमंचारिपं तद- शकं तन्मेराधि यज्ञो बभूव स ताम् । आशिषमित्या-शिषम्। एति । झाने।तन्तवे। ज्योतिष्मतीम् । ताम् । आशिषमित्या-शिर्षम् । एति । शासे । अमुष्मै । ज्योतिष्मतीम् । कः। त्वा । युनक्ति । सः । त्वा। वीति স্ব 'अग्ने व्रतपत इति व्रत-पते । वृतम् । अचारिषम् । तत् । अशकम् । तत् । मे। अराधि । "यज्ञः। ARStore । Man 13 भिमतार्थनमाशीः । तन्तवे सन्तानायाजाताय पुत्रादये आशासे प्रार्थये । अमुष्मै च जाताय देवदत्तादये तां ज्योतिष्मतीमाशिषमाशासे इति ॥ यज्ञं विमुञ्चति-कस्त्वेति ॥ कः प्रजापतिस्त्वां युनक्ति, अतस्स एव त्वां विमुञ्चतु हे यज्ञ स एव त्वां विमोक्तुं चाहतीति ।। समिध आदधाति, व्रतं च विमुञ्चति-अग्ने व्रतपत इति ॥ हे अग्ने व्रतानां पातः त्वत्प्रसादातमचारिषं यथाशक्तचनुष्ठितवानस्मि । त्वत्प्रसादात्तदशकं तत्प्रसाधयितुं शक्त एवाभूवम् । एतेन वैगुण्या- भावः प्रतिपादितः । प्रसाधितत्वादेव तन्मे व्रतमराधि सिद्धमभूत् । एतेन फलसम्पत्तिरुक्ता ॥ "यज्ञस्य पुनरालम्भं जपति-यज्ञो बभूवेति । इयं पञ्चपदा __ ·296 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ६. SPONSTROPER PLORE MORANATHA.00 Mad आ ॥ १९ ॥ बभूव स प्र जंजेस वावृधे । ल देवानामधिपतिर्वभूव सो अस्मा५ अधिपतीन्करोतु वयर स्याम पतयो रीणाम् । गोमा बभूव । सः। एति ॥ १९ ॥ बभूव । सः। प्रेति । जज्ञे । सः । वावृधे । सः । देवानाम् । आधिपति- रित्यधि-पतिः। बभनाः अस्मान् ।अधिपतीनि- त्यधि-पतीन् । वयम् । स्याम । पतयः । रयीणाम् । गोमानिति गो-मान । अने। आव- मानित्यवि-मान । अश्वी । सुज्ञः । नृवत्लखेति जगती ॥ यज्ञोयं बभूव निवृत्तोभूत् । स आवभूव स निर्वृत्तो- स्माकमावृत्त्या भवतु पुनःपुनर्भवतु । छान्दसो लिट् । स प्रजज्ञे प्रजातः प्रज्ञातो वास्तु प्रसिदोस्तु । स वावृधे स प्रसिद्धो वर्ध- ताम् । “तुजादीनाम्' इत्यभ्यासस्य दीर्घत्वम् । स च प्रसिद्धो देवानामधिपतिहेतुत्वादधिपतिः अधिकं पालयिता भवतु । स ताह- शस्सन्नस्मानप्यधिपतीन् मनुष्याणामधिकं पालयितॄन् करोतु । तदर्थं वयं रयीणां धनानां पतयस्स्वामिनस्स्याम भवेम । पूर्ववन्नाम उदा- त्तत्वम् ॥ 15प्राडुत्क्रम्य गोमती जपति-गोमानिति त्रिष्टुभा ॥ यज्ञः पुनराभवत्वित्युक्तं, कीदृशः स आभवत्विति स विशेष्यते-हे अग्ने गोभिर्बहुभिः अविभिरश्वैश्च तद्वान् नृवत्सखा मनुष्यवन्तो aslil ·भभास्करभाष्योपेता 297 Harea-MUMee अग्नविमा अश्वी यजो नृवत्नखा सदमिदंप्रमृष्यः । जवा एपो असुर प्रजावान्दी| रविः पृथुगुन- सभावान् ॥ २० ॥ नृवत्-सखा । सदम् । इत् । अप्रमृप्य इत्यप्रं- मृष्यः । इडावानितीडा-बान । एषः । असुर । प्रजावानिति प्रजा-वान् । दीर्घः । रयिः । पृथुवुन इति पृथु-बुधः । लक्षावानिति सभा-वान् ॥२०॥ द्विष्मस्सुवीर्य स आ पञ्चत्रिशञ्च ॥६॥ क्यपू, देवास्सखायो यस्य तादृशः । छान्दसम्मतुपो वत्वम् । सदमि- सदैवाप्रमृप्यः अनभिभवनीयः । अनुपधाचा पिवृतेः ' इति ययतोश्चातदथे । इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । इडावा- नन्नवान् । 'दीर्घावटि समानपादे' इति नकारस्य संहितायां रुत्वम् । प्रजावान् दीर्घः सन्ततिमान् अविछिन्नः पृथुबुध्न: विस्तीर्णमूलः रयिः साक्षाद्धनं च सभावान् गृहवान् एष ईदृशो यज्ञः पुनःपुनराभवतु आगच्छतु कालेकाले असुर अमुमान प्राणवान् । मत्वर्थीयो रः, सुलुक् ॥ इति षष्ठे षष्ठोनुवाकः. B8 ·298 तत्तिरीयसंहिता का. १.प्र. ६. । यथा वै संमृतसोमा एवं वा एते संमतयज्ञा यईर्शपूर्णमासौ कस्य वाह देवा यज्ञमागच्छन्ति कस्य वा न बहूनां यजमानानां यो वै देवताः पूर्वः परिगृह्णाति स एनाइश्वो भूते 'या । वैसमृतलोमा इति समृत-सोमाः । एवम् । वै। एते । समृत्यज्ञा इति समृत-यज्ञाः। यत् । दुर्शपूर्णमासाविति दर्श-पूर्णमासौ। कस्य । वा । अहं । देवाः । यज्ञम् । आगच्छन्ती त्या-गच्छन्ति । कस्य । वा । न । बहूनाम् ।। यजमानानाम् । यः । वै । देवताः । पूर्वः । परि- गृह्णातीति परि-गृह्णाति । सः । एनाः । श्वः। 'अतः परं दर्शपूर्णमासयोर्याजमानब्राह्मणं प्राजापत्यमेव काण्डम् । तत्राग्न्यन्वाधानं विधातुमाह--यथा वा इत्यादि ॥ यथा समृ- तानां सम्प्राप्तानां पूर्वपरिगृहीतानां सोमास्सोमयागाः, केचित्सवाद- योपि भवन्ति । यथा पूर्वो बाचं पूर्वो देवताः पूर्वश्छन्दांसि वृते '* इति । एवमेते दर्शपूर्णमासयाजिनः समृतयज्ञाः सम्भूत- यज्ञाः पूर्वपरिगृहीतानां देवानां भवन्ति । उभयत्रापि शाक- पार्थिवत्वात्समासः । कारणमाह- -कस्य वेत्यादि । यजमानानां बहुत्वे कस्य यज्ञं देवा देवादय आगच्छेयुः कस्य न ? न हि । *सं. ७-५-५.

·299 अनु. ७.] भभास्करभाष्योपेता AMRATION यंजत एतद्वै देवानामायतनं यदा- हवनीयोन्तराग्नी पशूनां गार्हपत्यो मनुष्याणामन्याहार्यपचनः पितृणा- मग्निं गृह्णाति स्व एवायतने देवताः परि ॥२३॥ गृह्णाति ताश्श्यो भूते भूते । यजते । एतत् । वै । देवानाम् । आयतन- मित्या-यतनम् । यत् । आहवनीय इत्या-त्व- नीयः । अन्नत । अनी इति । पशूनाम् । गार्हप- त्य इति गाह-पत । अनुष्याणाम् । अन्वाहा पचन इत्य॑न्वाहार्य-पचनः । पितृणाम् । अग्निम् । गृह्णाति । स्वे । एव । आयतन इत्या-यतने । देवताः । परीति ॥ २१॥ गुढाति । ताः । श्वः । MANT प्रथमपरिगृहीताहते नियमकारणं किञ्चिदस्ति तदेवाह-यो वा इत्यादि । पश्वादीनां देवतात्वमस्त्येव ; तस्मात्यूर्वेद्युरेव देवता- परिग्रहार्थमन्वाधानं कर्तव्यमिति । मन्त्रलिङ्गं च ताः पूर्वः परि- गृह्णामि '* इति । अथ कुत्र का देवता परिगृह्यते इत्याह- एतद्वा इत्यादि । आहवनीयगार्हपत्ययोमध्यं पशूनामायतनम् । 'अन्त- रान्तरेण युक्ते' इति द्वितीया । गार्हपत्य इति । 'गृहपतिना संयुक्ते ज्यः' इति ज्यः । अन्वाहार्य ओदनः पच्यतेस्मिन्निति *बा. ३-७-४, ·तैत्तिरीयसंहिता 300 का. १. प्र. ६. .. यजते व्रतेन वै मेध्योग्निव्रतपतिळ- ह्मणो व्रतद्रुतमुपैष्यन्बूयादग्ने व्रत- पते तं चरिष्यामीत्यग्नि देवानी व्रतपतिस्तस्मा एव प्रतिप्रोय व्रत- मा लभते बर्हिषां पूर्णमासे व्रतमु- भूते । यजते । तेन । वै। मेध्यः । अग्निः । व्रतपतिरिति बृत-पतिः । ब्राह्मणः । व्रतभृदिति व्रत-भृत् । बृतम् । उपप्यन्नित्युप-पुष्यन्न् । ब्रूया- त् । अग्ने । व्रतपत इति व्रत-पते । बृतम् । चरिष्यामि । इति । अग्निः । वै। देवानाम् । व्रतपतिरिति व्रत-पतिः । तस्मै । एव । प्रतिप्रो- च्येति प्रति-प्रोच्य । बृतम् । एति । लभते । बर्- । ७ नामन्यतर- , पाता मेध्यो न्वाहार्यपचनो दक्षिणाग्निः । पितृणामिति । स्याम् ' इति षष्ठ्या उदात्तत्वम् । अग्निं गृह्णातीत्यादि गतम् ॥ अथ व्रतोपनयनं विधातुमाह-व्रतेन वा इत्यादि ॥ यदि व्रतचारी यजमानस्स्यात्तदा अग्निव्रतपतिः व्रतस्य मेधार्हो भवति । स्वयं च ब्राह्मणो व्रतभृत् व्रतधारी भवति ; तस्मातमुपेयादिति । व्रतमुपैप्यन्नित्यादि । व्रतपतिमग्निमामन्त्रय तस्मै निवेद्य व्रतमारभते इति । एत्येधत्यूस' इति वृद्धिः । बर्हि- घेत्यादि । बर्हिराहरणेन तत्कालेन सह, बहिराहरणानन्तरमिति ·भभास्करभाष्योपेता 301 अनु. ७.1 पैति वत्सरमावास्यायामेतद्धचैतयो- रायतनमुपस्तीर्यः पूर्वश्चाग्निरपरश्चे- त्योहुर्मनुष्याः ॥ २२ ॥ इन्चा उप- स्तीर्णमिच्छन्ति किमु देवा येषां हिषा। पूर्णमास इति पूर्ण-मासे । बृतम् । उपेति । एति । वृत्तः । अमावास्यायामित्यमा-वास्या- याम् । एतत् । हि । एतयोः । आयतन मियां- यतनम् । उपस्तीर्य इत्युप-स्तीर्यः । पूर्वः। च । अग्निः । अपरः । च । इति । आहुः । मनु- प्याः ॥ २२ ॥ इत् । नु । वै । उपस्तीर्णमित्युप- स्तीर्णम् । इच्छन्ति । किम् । उ । देवाः । येषाम् । यावत् । वत्सर्वत्सानामपाकरणेन तत्कालेन सह वत्सेष्वपाकतप्वि- त्यर्थः । उक्तञ्च-वत्सं संयोगे व्रतचोदना स्यात् '* । अयञ्च सन्नयतोसन्नयतश्च कालः । “कालस्सन्नयनपक्षे तल्लिङ्गसंयोगात् । इति ॥ अथोपस्तरणं विधातुमाह-उपस्तीर्य इत्यादि ॥ उपस्तीर्यः उपस्तरितव्यः । छान्दसः क्यप् । दभैः पूर्वेधुरेवोभावनी उप- स्तृणुयात् तयोस्समीपे परितस्स्तृणुयात् । मनुप्या अपि खलूप- स्तीर्णं समन्तादाच्छादितं निवासं गृहमिच्छन्ति किम्पुनर्देवाः, येषामायतनं नवावसानं नूतनाध्यवसायम् । यद्वा-अवसानं गृहम् । तेन *मी-६-४-३४. मी---४.४३.

·302 'तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ६. नावसानमुपास्मिन्छो यक्ष्यमाणे देवता वसन्ति य एवं विद्वानग्निमुप स्तृणाति यजमानेन ग्राम्याचे पश- वौवरुध्या आरण्याश्चेत्याहुर्यगाम्या- नुप वसति तेनं ग्राम्यान रुन्धे यदारण्यस्याभाति तेनारण्यान यद- नावसानमिति नव-अवसानन् । उपेति । अ- स्मिन् । श्वः । यक्ष्यमाणे । देवताः । वसन्ति । यः । एवम् । विद्वान् । अभिम् । उपस्तुणाती- त्युप-स्तृणाति । 'यजमानेन । ग्राम्याः । च । पशवः । अवरुध्या इत्यव-रुध्याः। आरण्याः। च । इति । आहुः । यत् । पाम्यान । उपवसती- त्युप-वसति । तेने । ग्राम्यान् । अवति । रुन्थे । यत् । आरण्यस्य । अभाति । तेन । आरण्यान्। कर्मधारये दासीभारादिद्रष्टव्यः । उपास्मिन्नित्यादि । उपवसन्ति उपेत्य वसन्ति देवा अस्मिन्निति । विद्वान्वेदार्थवित् ॥ 'अथ सायमाशविषये विकल्पभेदानाह-यजमानेनेत्यादि । ग्राम्याणामनशनेन अवरोधः आरण्यानां तन्मांसाद्यशनेन । तत्र गो- श्वाजाविपुरुषगर्दभोष्ट्राः सप्त ग्राम्याः पशवः । द्विखुरश्वापदपक्षिम- त्सयसरीसृपहस्तिमर्कटादयः सप्तारण्याः । यदनाश्वानित्यादि । यदि ·अनु. ७.] भभास्करभाष्योपेता 303 IRALAMRIES नाश्वानुपवसैपितृदेवत्यस्स्यादार- ण्यस्यानातीन्द्रियम् ॥ २३ ॥ वा आरण्यमिन्द्रियमेवात्मन्धत्ते यदा- श्वानुपवसेत्सोधुकस्स्यायदश्रीयाद्रु- द्रोस्य पशूनभि मन्येतापोभात तन्नेवाशितं नेशनशितं न क्षोधुको यत् । अनाश्वान् । उपवसेदित्युप-वसेत् । पितृ- देवत्य इति पितृ-देवत्यः स्यात्। आरण्यस्य । अ- आति। इन्द्रियम् ॥२३॥वै। आरण्यम् । इन्द्रियम्। एव । आत्मन्न् । धत्ते । यत् । अाश्वान् । उप- वसेदित्युप-वसेत् । क्षोधुकः । स्यात् । यत् । अभीयात् । रुद्रः । अस्य । पशून् । अभीति । मन्येत । अपः । अभाति । तत् । न । इव । सायं किञ्चिदप्यनशित्वाग्निसमीपे वसेत् । 'उपेयिवान्' इत्यादौ निपातितः । पितृदेवत्यस्स्याद्यागः, तेषामनशनप्रियत्वात् । 'देवता- न्तात्तादर्थ्य यत्' । आरण्यस्येन्द्रियसाधनत्वात्तदशनेन तल्लाभ इत्या- रण्याशनकल्पः प्रथमः ॥ अथ द्वितीयोऽपामशनकल्पः-यदित्यादि ॥ क्षोधुको बुभुक्षा- शीलः दरिद्रो वा । छान्दस उकञ् । अभिमन्येताभिक्रुध्येत् । नेवाशित- ·तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ६. 304 भवति नास्य॑ रुद्रः पशूनभि मन्यते वजो वै यज्ञः क्षुत्खलु वैमनुष्यस्य भ्रातृयो यदनाश्वानुपवसति वजे- णैव साक्षात्क्षुधं भ्रातृव्य५ ह- न्ति ॥ २४ ॥ । अशितम् । न । इव । अनशितम् । न ।क्षोधुकः । भवति । न । अस्य । रुद्रः । पशून् । अभीति । मन्यते । “वजः । वै। यज्ञः । क्षुत् । खलु । वै। मनुष्य॑स्य । मातृव्यः । यत् । अश्विान । उपव- सतीत्युप-वसति । वज्जेण । एव । साक्षादिति स-अक्षात् । क्षुधम् । मातृव्यम् । हन्ति ॥२४॥ परि मनुष्या इन्द्रिय साक्षात्रीणि च ॥७॥ मिति । नभावः । पीतवन्तमशितवन्तमाहुः । नेवानशितं, अपा- मशितत्वान् ॥ अथानशनकल्पः तृतीयः-वज, इति ॥ क्षुल्लक्षणमनशनलक्ष- णेन यज्ञात्मना वजेण हन्तीति क्षोधुकत्वदोषाप्रसङ्गः । 'व्यन् सपने' इति व्यन् ॥ इति षष्ठे सप्तमोनुवाकः.

·भभास्करभाष्योपेता अनु. ८.] 305 यो वै श्रृद्धामारभ्य यज्ञन यजते नास्य॒ष्टाय श्रद्दधतेऽपः प्रणयति श्रद्धा वा आपश्श्रृद्धामेवारभ्य यज्ञे- नं यजत उभयस्य देवमनुष्या इष्टा- य इंधते तदाहरति वा एता वत्र नेदन्त्यति वाचं मनो वावैता नाति 'यः । वै । श्रद्धामिति श्रत्-धाम् । अनारभ्ये- त्यना-रभ्य । यज्ञन । यजते । न । अस्य । इष्टा- यं । श्रत् । दधते । अपः। प्रेति । नयति । श्रद्धेति श्रत्-धा । वै । आपः। श्रद्धामिति अत्-धाम् । एव । आरभ्येत्या-रभ्य। यज्ञन । यजते । उभये। अस्य । देवमनुष्या इति देव-मनुष्याः। इष्टाय । श्रत् । दधते । तत् । आहुः। अतीति । वै। एताः। वर्त्रम् । नेदन्ति । अतीति । वाचम् । मनः । वाव । -यो अपां प्रणयनं विधातुमाह वा इत्यादि ॥ श्रदन्तरो- रुपसर्गवदृत्तिः' इति दधातेः 'आतश्योपसर्गे' इत्यङ् । अनार- भ्यासन्निधाप्य न श्रद्दधते देवा मनुष्याश्च । विशिष्टदेशमन्त्रक- मपाठ*साधनं प्रणयनम् । 'श्रद्धा वा आपः' इति शोध- कत्वेन श्रद्धाजनकत्वात् । तदाहुरित्यादि । वत्र शरीरेन्द्रियवृत्तिः। *तं-मन्त्रकमपां. 39 ·306 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ६. नेदन्तीति मनसा प्रणयतीय वैमनः ॥ २५ ॥ अनयैवैनाः प्रणयत्यस्क- बहविर्भवति य एवं वेद यज्ञायुधा- नि सं भरति यज्ञो वै यज्ञायुधानि एताः।न।अतीति । नेदन्ति । इति। मनसा । प्रेति। नयति । इयम् । वै । मनः ॥ २५ ॥ अनयो । एव । एनाः। प्रेति । नयति । अस्कन्नहविरित्य- स्कन-हविः । भवति । यः । एवम् । वेद । 'यज्ञायुधानीति यज्ञ-आयुधानि । समिति। भरति। यज्ञः।वै। यज्ञायुधानीति यज्ञ-आयुधानि । य॒ज्ञम्। एव । तत् । समिति । भरति । यत् । एकमेकमि- त्येक-एकम् । सम्भरेदिति सं-अरैत् । पितृदेव- एता आपस्तदतिनेदन्ति अतिगछन्ति अतिव्याप्य वर्तन्ते । णिह णेढ गतादिषु । वागिन्द्रियं चातिनेदन्ति, मनइन्द्रियं तु नातिनेदन्ति नातिवर्तन्ते, तस्मान्मनसा प्रणयतीत्याहुः । इयं वा इत्यादि । मनसो व्यापकत्वात् । अस्कन्नहविरिति । एथिव्यात्मना व्यापकेन मनसा धृतत्वादपाम् ॥ यज्ञायुधानीत्यादि ॥ तदधीनत्वाद्यज्ञनिवृत्तेस्ताच्छब्द्यम् । एकै- कप्रयोगे पितृदेवत्यानि पात्राणि स्युः । सर्वेषां सह प्रयोगे मानु- पाणि स्युः । तस्माद्वेडे प्रयुनक्ति । द्वित्वान्वयाद्याज्यानुवाक्यारू- पलाभः । अथो अपि च । द्वित्वान्वयेन मिथुनत्वमेव सम्पद्यते ।

·अनु. ८.] भट्टभास्करभाष्योपता 307 INANTAR .. यज्ञमेव तत्सं भरति यदेकमेक५ सम्भत्पितृदेवत्यानि स्युर्यत्सह स- वाणि मानुषाणि वेढे सम्भरति या- ज्यानुवाक्ययोरेव रूपं करोत्यथो मि- थुनमेव यो वै दश यज्ञायुधानि वेद मुखतौस्य यज्ञः कल्पते स्फ्यः॥२६॥ च कपालानि चाग्निहोत्रहवणी च त्यांनीति पितृ-देवत्यानि । स्युः । यत् । सह । सर्वाणि । मानुषाणि । वेढे इति द्वे-हे । समिति । भरति । याज्यानुवाक्ययोरिति याज्या-अनुवा- क्ययोः । एव । रूपम् । करोति । अथो इति । मिथुनम् । एव । यः। वै। दर्श । यज्ञायुधानीति यज्ञ-आयुधानि । वेद । मुखतः । अस्य । यज्ञः। कल्पते । स्फ्यः ॥ २६ ॥ च । कपालानि । च । अग्निहोत्रहवणीत्य॑ग्निहोत्र-हवनी । च । शूर्पम् । यो वै दशेत्यादि । स्फ्यादयो दश । यज्ञायुधानि यागारम्भ यो वेद, अस्य यज्ञारम्भ एव यज्ञस्सम्पद्यते; तदात्मकत्वाद्यज्ञस्य । 'आद्यादिभ्यस्तसिः । कानि पुनस्तानीत्याह-स्पत्यश्छेदनादिकृत् । कपालानि हविरधिश्रयणार्थानि । अग्निहोत्रहवणी हविर्निर्वपणाद्यर्था । शूपं परीवपनार्थम् । कृष्णाजिनं कृष्णमृगचर्म उलूखलाद्यधिकर- ·308 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ६. : । शूपै च कृष्णाजिनं च शम्या चो- लूखलं च मुसलं च दृषच्चोपला चैतानि वै दर्श यज्ञायुधानि य एवं वेदं मुखतोस्य यज्ञः कल्पते यो वै देवेभ्यः प्रतिप्रोच्य यज्ञेन यज॑ते जुषन्तेत्य देवा हव्य५ हविर्निरुप्य- च।कृष्णाजिनमिति कृष्ण-अजिनम् । च । शम्यां। च। उलूखेलम्। च ।मुसलम्। च । दृषत् । च । उप- ला। च । एतानि । वै । दर्श । यज्ञायुधानीति यज्ञ- आयुधानि । यः । एवम् । वेद । मुखतः । अस्य । यज्ञः । कल्पते । यः। वै। देवेभ्यः। प्रतिप्रोच्येति प्रति-प्रोच्य । यज्ञेन । यजते । जुषन्ते । अस्य । देवाः । हव्यम् । हविः । निरुप्यमाणमिति निः- उप्यमानम् । अभीति । मन्त्रयेत । अग्निम् । णम् । शम्या समाहननाद्यर्थी । उलूखलमवहन्तव्याधिकरणम् । मुसलमवहननरुत् । दृषत्पेषणाधिकरणम् । उपला पेषणी ॥ अथ हविर्निवपणे कञ्चिद्विशेषमाह-यो वा इत्यादि । प्रतिप्रोच्य प्रत्यावेद्य जुषन्ते सेवन्ते अस्य हव्यं देवाः । हवि- निरुप्यमाणमित्यादि । एष वा इत्यादि । एष मन्त्री यज्ञस्य ग्रहः गृह्यतेनेन यज्ञ इति । तस्माद्गृहीत्वैव यज्ञमनेनाभिमन्त्रणेन; ततो ।

·भट्टभास्करभाष्योपेता 309 अनु. 4.] NEHRESEARDASATAge नुत मनवता E-MODE माणमभि मन्त्रयेताग्नि५ होतार- मिह त हुव इति ॥ २७ ॥ देवे- भ्य एवं प्रतिप्रोच्य पुज्ञेन यजते जुषन्तस्य देवा अव्यमेष वै यज्ञस्य ग्रहो गृहीत्वैव यज्ञेन यजते तबुद्धि- त्वा वाचं यच्छति यज्ञस्य धृत्या अथो मनसा वै मुजापतिर्यज्ञमत- तनुते रक्षसा- होतारम् । इह । तन्छ । हुवे । इति ॥२ ७ ॥ देवे- भ्यः । एव । प्रतिप्राध्यति प्रति-भोज्य । यज्ञने । यजते । जुषन्ते । अस्य । देवाः । हव्यम् । एषः। वै। यज्ञस्य । प्रहः हीत्वा । एव । यज्ञने। यजते । तत् । उदित्वा । वाचम् । यच्छति । य- ज्ञस्य । धृत्यै । अथो इति ! सनंता । वै । प्रजाप- -पतिः । यज्ञम् । अतनुत । मनसा एव । तत् । यज्ञम् । तनुते । रक्षसान् । अनन्व- यागमारभते । तदुदित्वा तद्वचनानन्तरं वाचं यच्छत्यवचनो भवति यज्ञस्य धृत्यै गृहीतस्य यज्ञस्याविलंसनाय । अथो अपि च प्रजापतिरिव मनसैवायं यज्ञं तनितुमर्हति किं वाचा । एवं हि क्रियमाणं रक्षसां अनन्ववचारायाननुप्रवेशाय भवति ।। तिरिति प्र॒जाः RAMES MAMDEHANA ·तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ६. 310 मनन्ववचाराय यो वै यज्ञं योग आ- गते युनक्ति युङ्क्ते युञ्जानेषु कस्त्वा युनक्ति स त्वा युक्तिवाह पूजा- पति कः प्रजापति वैनं युनक्ति युङ्क्ते युञ्जानेषु ॥ २८॥ वचारायेत्यनंनु-अवचाराय । 'यः। वै । यज्ञम् । योगै । आर्गत इत्या-गते । युनक्ति । युते । यु- जानेषु । कः । त्वा । युनक्ति । सः । त्वा । युन- क्तु । इति । आह । प्रजापतिरिति पूजा-पतिः। वै। कः । प्रजापतिनेति पूजा-पतिना । एव । एनम् । युनक्ति । युके । युञ्जानेषु ॥ २८॥ वै मनस्स्फ्य इति युनक्त्वेकादश च ॥८॥ 'अथ यज्ञयोगं विदधाति-यो वा इत्यादि ॥ योगे याग- काल आगते यज्ञं यो युनक्ति बध्नाति, अयमेव युञ्जानेषु यज- मानेषु मध्ये युङ्क्ते युत इति व्यपदेशमर्हति । यहा–युञ्जानेष्वा- त्मानं योजयति । मन्त्रपदमिदानी व्याचष्टे-कस्त्वेति । गतम् ॥ इति षष्ठेष्टमोनुवाकः. *सं. १-५-१०10.

·अनु. 5.] भभास्करभाष्योपेता 311 mam प्रजापतिर्यज्ञानसृजताग्निहोत्रं चा- ग्निष्टोमं च पौर्णमासी चोक्थ्य चा- मावास्यां चातिरात्रं च तानुदमि- मीत यावदग्निहोत्रमासीत्तावानग्नि- टोमो यावती पौर्णमासी तावानु- 'प्रजापतिरित प्रजा-पतिः । यज्ञान् । असृ- जत । अग्निहोत्रमित्यग्नि-होत्रम् । च । अग्निष्टो- ममित्य॑ग्नि-स्तोमम् । च । पौर्णमासीमिति पौ- र्ण-मासीम् । च । उक्थ्य॑म् । च । अमावास्या- मित्यमा-वास्याम् । च । आतरात्रमित्यति-रा- त्रम् । च । तान् । उदिति । अमिमीत । यावत् । अग्निहोत्रमित्यग्नि-होत्रम् । आसीत् । तावान् । अग्निष्टोम इत्यग्नि-स्तोमः। यावती । पौर्णमा- bassa 'अथ दर्शपूर्णमासयोर्महाफलत्वं ख्यापयितुमाह-प्रजापतिरित्या- दि ॥ अग्निहोत्रं व्याख्यातम् । अग्निष्टोम एकाहानां प्रक- तिभूतं कर्म । अग्नेस्स्तोमः यज्ञायज्ञीयं सामाग्निष्टोमम् ; तत्प्र- धानत्वात्तत्संस्थमपि कर्माग्निष्टोम उच्यते । 'अग्नेस्तुत्स्तोमसोमाः' इति षत्वम् । पूर्णश्चन्द्रः पूर्णमाः, तत्सम्बन्धिनी तिथिः शुक्ल- पञ्चदशी पौर्णमासी, तस्यां क्रियमाणमपि कर्माभेदेन पौर्णमासीत्यु- *सं. १-५-१, ·'तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ६. 312 क्थ्यो यावत्यमावास्या तावानति- रात्रो य एवं विद्धानग्निहोत्रं जुहोति यावदग्निष्टोमेनोपाप्नोति तावदुर्गा- मोति य एवं विज्ञान र्णमासी यजते यावदुक्थ्येनोपाप्नोति ॥२९॥ ताव- सीति पौर्ण-मासी । तावान् । उक्थ्यः। यावती। अमावास्येत्यमा-वास्यो। तावाई । अतिरात्र इत्य- ति-रात्रः। यः। एवम् विद्वान् ।अरिहोत्रमित्यग्नि- होत्रम् । जुहोति । यावत् । अशिष्टोमेनेत्यग्नि- स्तोमेन । उपाप्नोतीत्युप-आप्नोति । तावत् । उपे- ति । आप्नोति । यः । एवं । विद्वान् । पौर्णमासी- मिति पौर्ण-मातीम् । यजते । यावत् । उक्थ्येन । उपाप्नोतीत्युप-आशोति ॥ २९॥ तावत् । उपोति । आप्नोति । यः। एवम् । विद्वान् । अमावास्या- tomeena MAtta च्यते । उक्थ्यः क्रतुः अग्निष्टोमविकारः पञ्चदशस्तोत्रः । अमा सह सूर्याचन्द्रमसावस्यां वस्त इत्यमावास्या । 'अमावस्यदन्यतर- स्याम्' इति निपात्यते । कृष्णपञ्चदश्युच्यते । पूर्ववत्कर्मण्यभे- देन वर्तते । अतिरात्रोप्यग्निष्टोमविकारः एकोनत्रिंशत्स्तोत्रः, रात्रिपर्यायातिरेकादतिरात्रः । 'अहस्सर्वैक' इत्यच्समासान्तः तानित्यादि । उर्ध्वमानमुन्मानं तुलापरिच्छेदः । तत्राग्निहोत्रादिभि- , ·- E अनु. ९.] भभास्करभाष्योपेता 318 ways दुपाप्नोति य एवं विद्वानमावास्या यर्जते यावदतिरानेणोपाप्नोति ताव- दुपामोति परमेष्ठिनो वा एष यज्ञोमं आसीतेन स परमां काटामगच्छ- नेने प्रजापति निवासापडतेन मित्वमा-बास्पान् । यजते । यावत् । अतिराने- त्यति रावण । उपायोतीत्युप-आयोति । ताव- त् । उपेति मोति। परमोष्ठेनः । एषः। युज्ञः। अप्रै। आसीत् । तेन । सः। परमाद । काष्ठम् । अगच्छत् । तेन । प्रजापतिमिति प्रजा-पतिम् । निरासाययदिति नि:-अवासाययत् । तेनं । प्र- - स्तुल्यगौरवात् अनिष्टोमादयो दृश्यन्ते । तस्मादेवं विदित्वाग्नि- होत्रादिकं कुर्वन्न अग्निष्टोमादिफलमानोति । प्रासङ्गिकमग्निहोत्रग्र- हणम्, उन्मानेन सहभावात् ।। पुनरपि दर्शपूर्णमासयोस्स्तुतिः-परमेछिल इत्यादि ॥ परमे महिम्नि तिष्ठतीति परमेठी । उणादिषु निपात्यते । सर्व देवता- समष्टिः परमात्मोच्यते । तस्यैव यज्ञो दर्शश्च पूर्णमासश्च अग्रे आदावासीत् । तेन स परमा काठां परमैश्वर्यकाष्टामगच्छत् । तेन यज्ञेन स परमेष्टी प्रजापति जगतां बटारं निरतासाययत् देवतान्तरेभ्यो व्यावृत्तमुत्कर्षिणमकरोत् । निरवसानमुत्कर्षः । यथा- madhika 40 ·314 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ६. जापतिः परमां काष्टामगच्छत्तेनेन्द्र निरासाययत्तेनेन्द्रः परमां काष्ठा- मगच्छत्तेनाग्नीषोमौ निरासायय- तेनानीषोमौ परमां काष्ठोमग- ग्छतां यः ॥ ३० ॥ एवं विद्वा- दर्शपूर्णमासौ यजते परमामेव जापतिरिति पूजा-पतिः। परमाम् । काष्टाम् । अगच्छत् । तेन । इन्द्रम् । निरासाययदिति निः-अर्वासाययत् । तेन । इन्द्रः । परमाम् । काष्टाम् । अगच्छत् । तेनं । अग्नीषोमावित्यग्नी- सोमौ । निरासाययदिति निः-अासाययत् । तेन । अग्नीषोमावित्य॒ग्नी-सोमौ । परमाम् । का- वाम् । अगच्छताम् । यः ॥३०॥ एवम् । विद्वान्। दर्शपूर्णमासाविति दर्श-पूर्णमासौ । यजते । पर- तस्माज्ज्येष्ठं पुत्रं धनेन निरवसाययन्ति '* इति । निरवपू - वत्स्यितेणिचि 'शाच्छासाह्वा' इति युक्, गतिद्वयमप्याख्यातेन समस्यते, गतिर्गतौ' इति प्रथमोनुदात्तः, तिङा सह' इति समास(निषेध): । एवं सर्वत्र । या प्राणिनी सदा निरतिशयानन्दनिवृत्तिदायिनी शाश्वती पुनर्जन्मच्छेदिनी सा परमा काष्ठा तां गच्छति प्राप्नोत्येव । यो वा इत्यादि । प्रजातो " उदात्तवता च सं.---२-५-२० ·अनु. ९.] भट्टभास्करभाष्योपेता 315 RINAMA काष्ठौ गच्छति यो वै प्रजातन यज्ञेन यजतेप्रप्र॒जयां पशुभिमिथुनर्जायते द्वादश मासास्संवत्सरो द्वादश हु- न्द्वानि दर्शपूर्णमासयोस्तानि सम्पा- द्यानीत्यया॑हुर्वत्सं चौपावसृजत्युखां चाधि श्रयत्यवं च हन्ति दृषदौ च माम् । एव । काष्टाम् । गच्छति । यः। वै। प्र- जातेनेति प्र-जातेन । यज्ञेन । यर्जते । प्रेत । प्र॒जयति प्र-जयो । पशुभिरिति पशु-भिः। मि- थुनः : । जायते । द्वादश । मासाः । संवत्सर इति सं-वत्सरः। द्वादश । द्वन्द्वानीति द्व-द्वानि । दर्श- पूर्णमासयोरिति दर्श-पूर्णमासयोः । तानि । स- म्पाद्यानीति सं-पाानि।इति । आहुः। वत्सम्। च । उपावसृजतीत्युप-अवसृजति । उखाम् । जातप्रजः । यथा संवत्सरस्य द्वादश मासाः, एवं द्वादश द्वन्द्वानि दर्शपूर्णमासयोस्सन्ति, तानि सम्पाद्यानि क्रियाविशेषैरित्याहुः । डेढे संयुक्ते इन्हें यज्ञपात्रप्रयोगे निपात्यते ॥ अथ तानि दर्शयति-वत्सं चेत्यादि ॥ एतैः क्रियाविशेषैः द्वन्द्वानि सम्पद्यन्ते । तेन द्वन्द्वबहुत्वेपि इन्द्वसम्पादनक्रियापेक्षं द्वादशत्वं वेदितव्यम् । वत्समुपावसृजति मातृसकाशं प्रापयति ।

·का. १. प्र. ६. तैत्तिरीयसंहिता 316 । BPOR PORN समाहृन्त्यधि च वर्पते कपालानि चोपं दधाति पुरोडाशै च॥३१॥ अधिश्रयत्याज्य च स्तम्बयजुध हरेत्यभि च गृह्णाति वेदि च परि- गृह्णाति पत्नी च सं नाति प्रोक्षणी- च । अधीति । श्रयति । अवेति । च । हन्ति । दृषदौ । च । समाहृन्तीति सं-आहन्ति । अधीति । च । वर्षते । कपालोनि । च । उपोर्ति । दधाति । पुरोडाशम् । च ॥ ३१ ॥ अधिनयतीत्यधि-श्र- यति । आज्यम् । छ। स्तम्बयजुरिति स्तन्व-- यजुः । च । हरति । अभीति । छ । गुढाति वेदिम् ।च। परिगृहातीति पारि-गृह्णाति । पतीम् । च । समिति नद्यति । प्रोक्षणीरिति प्र-उक्षणीः । च । आसादयतीत्या-सादयति । आज्यड । च । अनेनोपावसर्जनेन मातृवत्सयोः इन्द्वभावस्सम्पद्यते । एवं सर्वत्र द्रष्टव्यम् । एतानि याजमानप्रकरणगतान्यपि अध्वर्युणैव कर्तव्यानि । उक्तं च-'याजमाने समाख्यानात्कर्माणि याममानं स्युः' इत्यत्र । उखामधिश्नयति, अङ्गारेषु कुम्भी स्थापयति । अवहन्ति ब्रीहीनु- लूखले । दृषदौ च समाहन्ति शम्यया । अधिवपति दृषदि तण्डुलान् । कपालान्युपदधात्यङ्गारेषु । पुरोडाशं चाधिश्रयति कपा- । *मी. ३-८-१९.

·भभास्करभाष्योपैता 317 अनु. ९.] श्वासाय॒त्याज्य 'चैतानि वै' द्वादश द्वन्द्वानि दर्शपूर्णमासयोस्तानि य एव सम्पाद्य यजते प्रजातनैव यज्ञने यजते प्र प्रजयां पशुभिर्मि- थुनैीयते ॥ ३२॥ 'एतानि । वै। द्वादश । इन्द्वानीति ई-दानि । दर्शपूर्णमासयोरिति दर्श-पूर्णमालयोः । तानि । यः । एवम् । सम्पाद्योत सं-पाय । यजते । प्र- जातेनेति प्र-जातेन । एव । बुझेन । यजते । प्रेति । प्र॒जयेति प्र-जवा । पशुभिरिति पशु- भिः । मिथुनैः । जायते ॥ ३२ ॥ उक्थ्येनोसामोत्यगच्छता यः पुरोडाशै च चत्वारिशई॥९॥ लेषु । आज्यं चाधिश्रयतीत्येव । स्तम्बयजुर्हरति । सतृणं पुरीषमभिगृह्णाति । न्युतमञ्जलिनाग्नीध्रः वेदिं परिगृह्णाति स्फ्येनो- त्तरं परिग्राहम् । पत्नीं सन्नद्यति योक्रेण । प्रोक्षणीरप आसा- दयति । आज्यं चावसादयतीत्येव, घुग्गृहीतमित्यर्थः ॥ 'एतानि वा इत्यादि ॥ गतम् ॥ इति षष्ठे नवमोनुवाकः. ENTER *सं. १-६-९.

·[का. १. प्र. ६. तैत्तिरीयसंहिता 318 ध्रुवौसिध्रुवौह सजातेषु भूयासमि- त्यहि ध्रुवानेवैनान्कुरुत उग्रौस्युरो- ह५ सजातेषु भूयासमित्याहाप्रति- वादिन एवैनान्कुरुतेभिभूरस्यभिभूर- ह५ सजातेषु भूयातमित्याह य एवैन 'ध्रुवः । असि । ध्रुवः । अहम् । सजातेष्विति स-जातेषु । भूयासम् । इति । आह । ध्रुवान् । एव । एनान् । कुरुते । उग्रः । असि । उग्रः । अहम् । सजातेष्विति स-जातेषु । भूयासम् । इति । आह । अप्रतिवादिन इत्यप्रति-वादिनः । एव । एनान् । कुरुते । अभिभूरित्यभि-भूः असि । अभिभूरित्यभि-भूः । अहम् । सजाते- विति स-जातेषु । भूयासम् । इति । आह । यः। एव । एनम् । प्रत्युत्पिपीते इति प्रति-उत्पिपीते। %3D 'ध्रुवोसीत्यादीनां याजमानमन्त्राणां ब्राह्मणम् । तत्र परिधीना- मनुमन्त्रणमन्त्राः ध्रुवोसीत्यादयः एनान् सजातानविनष्टान् करोति । तथा हि सति तेष्वयं ध्रुवतरो भवति । एनानप्रति- वादिनः कुरुते सजातान् । उग्रः उद्र्णः यस्याग्रे न कश्चित्प्रति- वदतीति । प्रत्युत्पिपीते सजातेषु मध्धे य एनं प्रातिकूल्येन उप- जीवति तमुपास्यते उपक्षिपति । पीङ् पाने, देवादिकः, व्यत्य- ।

·अनु. १०.] भट्टभास्करभाष्योपैता 319 SANED प्रत्युत्पिपीतेतमुपास्यते युनज्मि त्वा ब्रह्मणा दैव्येनेत्यांहेष वा अग्नेर्योग- स्तेन ॥३३॥ एवैनै युनक्ति य- ज्ञस्य वै समृद्धेन देवास्तुंवर्ग लोक- मायन् यज्ञस्य व्यृद्धेनासुरान्परां- तम् । उपेति । अस्यते। युनज्मि । त्वा । ब्रह्मणा । दैव्येन । इति । आह । एषः। वै। अग्नेः। योगः। तेन ॥३३॥ एव। एनम् । युक्ति । "यज्ञस्य॑ । वै। स- मुद्धनेत सं-ऋद्धेन । देवाः।सुवर्गामति सुवः-गम्। लोकम् । आएन् । यज्ञस्य॑ । व्हेनेति वि-ऋडेन। । असुरान् ।परेति। अभावयन्न्। यत्।मे। अग्ने । अस्य। यज्ञस्य । रिष्यात् । इति । आह । यज्ञस्य । एव । तत् । समृद्धेनति ऋहेन । यजमानः । सुवर्ग- येन शपश्श्लुः । 'उपसर्गादस्थत्यूह्योर्वा वचनम्' इत्यस्यतेरात्मनेप- दम् । 'अनुदात्ते च' इत्यभ्यस्तस्याद्युदात्तत्वम्, तिङि चोदा- तवति' इति द्वितीयस्य गतेः अनुदात्तत्वम्, 'गतिर्गतौ' इति प्रथमस्य ।। 'युनजि त्वेत्यनियोगः ॥ एष मन्त्रोग्नेर्योगः । अग्नियुज्यते बद्धय- तेऽनेनेति करणे घञ् ॥ यज्ञस्येत्यादि ॥ यज्ञस्य यत्समूह हविरादीनामन्यूनत्वम्, अन्यूनं वा हविरादि, तत्स्वर्गप्राप्तिहेतु । यत्पुनव्र्णोद्धं स्कन्नादि- वैकल्यं तेनासुरान् पराभावयन्देवाः । 'यन्मे अग्ने' इत्यनेना PAHEN ·का. १. प्र.६.] तैत्तिरीयसंहिता 320 Hu भावयन् यन्में अपने अस्य यज्ञस्य- रिष्यादित्याह यज्ञस्यैव तत्समुंदन यजमानस्वर्ग लोकमेति यज्ञस्य व्युद्धन बातव्यान्दरीभावयत्यनि- भिहिती शिरुर लाइयेद्य- झमुखं पर अग्निहोतं अझैता व्याह- तयो यज्ञमुख एक ब्रझे ॥ ३४ ॥ मिति तुवः-गम् । लोकम् । एति । यज्ञस्य । ब्यूद्धेनेति वि-धन । जातव्याज । पति । भाव- यति । 'अग्निहोत्रमित्यनि-होत्रम् । एताभिः । व्याहतीभिरिति व्याहति--भिः। उपेति । सादयेत्। यजमुखमिति यज्ञ-मुखन् । वै। अमिहोत्रमित्य- ग्नि-होत्रम् । ब्रह्म । एता। व्याहृतय इति वि- आहेतयः । यजमुख इति यज्ञ-मुखे । एव । सन्नहविरभिमन्त्रणेन तद्वैकल्यं प्रति पराभवनहेतुः क्रियत इत्यर्थः । 'गतिरनन्तरः' इति गतेः प्रकृतिस्वरत्वम् ॥ 'हविरासादिन्यो व्याहतयः ॥ विविधमाद्रियन्ते आनीयन्त इति व्याहृतयः । लोकत्रयात्मिकाः, विविधफलाहरणहेतुभूता वा । अनन्त- रगतेः ' तादौ च ' इति प्रकृतिस्वरत्वम् । एताभिरग्निहोत्रहवि- ·अनु. १०.] भट्टभास्करभाष्योपेता 321 IX कुरुते संवत्सरे पर्यागत एताभिरेवो- 4 सादयेद्ब्रह्मणैवोभयतस्संवत्सरं परि गृह्णाति दर्शपूर्णमासौ चातु- मास्यान्यालभमान एताभिाह- तीभिर्हवीच्या दियेद्यज्ञमुख बै दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि ब्रह्मै- । ब्रह्म ॥ ३४ ॥ कुरुते । संवत्सर इति सं-वत्सरे । पर्यागत इति परि-आगते । एताभिः । एव । उपेति । सादयेत् । ब्रह्मणा । एव । उभयतः । संवत्सरामिति सं-वत्सरम् । परीति । गृह्णाति । "दर्शपूर्णमासाविति दर्श-पूर्णमासौ । चातुर्मास्या- नीति चातुः-मास्यानि । आलभमान इत्या-ल- भमानः । एताभिः । व्याहृतीभिरिति व्याहृति- भिः। हवी पि । एति । सादयेत् । यज्ञमुखमिति यज्ञ-मुखम् । वै । दर्शपूर्णमासाविति दर्श-पूर्ण- रुपसादयेत् । यज्ञमुखं वा अग्निहोत्रं, प्राधान्यात् । ब्रता इति, लोकत्रयात्मकत्वात् । पर्यागते पर्यावृत्ते । पूर्वपदप्रकृतिस्व- 'रत्वम् । उभयतः, सार्वविभक्तिकस्तसिल् ॥ दर्शपूर्णमासावित्यादि ॥ गत* प्रथमप्रयोग इदम् ॥ *सं. १-६-१० 41 ·322 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ६. ता व्याहृतयो यज्ञमुख एव ब्रह्म कुरुते संवत्सरे पर्यागत एताभिरेवा सादयद्ब्रह्मणैवोभयतस्संवत्सरं परि गृह्णाति यदै यज्ञस्य साना क्रियते मासौ । चातुर्मास्यानीत चातुः-मास्यादि। ब्रह्म । एताः । व्याहतय इति वि-आर्हतयः । यज्ञमुख इति यज्ञ-मुखे । एव । ब्रह्म । कुरुते । संवत्सर इति सं-वत्सरे । पर्यागत इति परि- आर्गते । एताभिः । एव । एति । सादयेत् । ब्रह्मणा । एव । उभयतः । संवत्सरमिति सं-वत्सरम् । परीति । गृह्णाति । यत् । वै। यज्ञस्य । साना । क्रियते । राष्ट्रम् ॥ ३५॥ । यहा इत्यादि ॥ यज्ञस्य या आशीः साना क्रियते सा सामस्थाशीः आशंसनीयं फलं राष्ट्र गच्छति यत्रायं. वसति तद्राष्ट्रवासिनां तत्केवलं स्यात् । अथ यहचा क्रियते सा यज्ञ- स्याशीः विशं गच्छति सर्वान्मनुप्यान् । जातवेिकवचनम् । अथेदानीमयं ब्राह्मणो वराकोऽनाशीर्केणाफलेन यज्ञेन यजते, किमेतद्युज्यते ? यहा-तिष्ठन्त्वन्ये ब्राह्मणः किमनाशीण यजेत यः प्रयोजनमन्तरेणाहितं निमेषमात्रमपि न करोतीति प्रति- पादनार्थं ब्राह्मणग्रहणम् । यजुषां प्रायेण करण(क)मन्त्रत्वान्न .

·अनु. १०.] भभास्करभाष्योपैता 323 राष्ट्रम् ॥३५॥ यज्ञस्याशीगच्छति यहचा विशे यज्ञस्याशीगच्छत्यर्थ ब्राह्मणोनाशीण यज्ञेन यजते सामिनीरनु वक्ष्यनेता व्याहृतीः पुरस्ताद्दध्याह्मैव प्रतिपदै कुरुते यज्ञस्य । आशीरित्या-शीः। गच्छति । यत् । ऋचा । विशम् । यज्ञस्य । आशीरित्या-शीः गच्छति । अर्थ । ब्राह्मणः अनाशीर्केण । यज्ञे- न । यजले । सामिनीरिति सां-इधेनीः । अनु- वक्ष्यन्नित्यनु-पक्ष्यन् । एताः । व्याहृतीरिति वि- आहतीः । पुरस्तात् । ध्यात् । ब्रह्म । एव । प्रति- पदमिति प्रति-पदम् । कुरुते । ता । ब्राह्मणः । तत्र कदाचिदाशीरिति ऋक्सामयोरेव ग्रहणम् । नास्त्याशीरस्येति बहुव्रीही कप् । अयस्मयादित्वेन पदत्वाद्रुत्वम्, भत्वाद्विसर्ज- नीयाभावः, नमुभ्याम् ' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । सामि- धेनीरित्यादि । समिधामाधानमन्त्रास्सामिधेन्यः 'प्र वो वाजाः '* इत्याद्याः 'समिधामाधाले 'हलस्तद्धितस्य' इति यलोपः । प्रतिपदं प्रारम्भं कुरुते । प्रथमतः पद्यत इति प्रतिपत् । सम्पदांदित्वाविप् ॥ प्येण्यण', *सं.२-५-७.

·324 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ६. coloud तथा ब्राह्मणस्साशीण यज्ञेन य- जते यं कामयेत यज॑मानं भ्रातृव्य- मस्य यज्ञस्याशीगच्छेदिति तस्यैता व्याहतीः पुरोनुवाक्यायां दध्याद्धा- तृव्यदेवत्या वै पुरोनुवाक्या भ्रातृ- व्यमेवास्य यज्ञस्य ॥३६॥ आशी- गच्छति यान्कामयेत यजमाना- साशीकेणेति स-आशीर्केण । यज्ञनं । यजते । 'यम् । कामयैत । यज॑मानम् । भ्रातव्यम् । अस्य । यज्ञस्य । आशीरित्याशीः । गच्छेत् । इति । तस्य । एताः । व्याहृतीरित वि-आहृतीः। पुरो- नुवाक्यायामिति पुरः-अनुवाक्यायाम् । ध्यात्। भ्रातृव्यदेवत्येति भ्रातृव्य-देवत्या । वै । पुरोनुवा- क्योत पुरः-अनुवाक्या । भ्रातृव्यम् । एव । अस्य । यज्ञस्य॑ ॥ ३६॥ आशीरित्या-शीः। गच्छति । यान् । कामयेत । यजमानान् । समा- 'यं कामयेतेत्यादि ॥ पुरस्तादवदानकालेनूच्यत इति पुरोनुवा- क्या । गतमन्यत् * ॥ यानित्यादि ॥ समावती समा सर्वेषां तुल्या न कदाचिदपि भ्रातृव्यस्य । यहा- यहा-समा अविषमा सदा यजभानगामिनी । *सं. १-६-१०६० ·अनु. १०.] भटमास्करभाष्योपेता 326 न्थ्समावत्येनान यज्ञस्याशीगच्छे- दिति तेषामेता व्याहतीः पुरोनु- वाक्याया अर्धर्च एका दध्याद्याज्या- यै पुरस्तादेको याज्योया अधुर्च एकां तथैनान्थ्समावती यज्ञस्या- शीर्गच्छति यथा वै पर्जन्यस्तुवृष्टं वर्षत्येवं यज्ञो यजमानाय वर्षति वती । एनान् । यज्ञस्य । आशीरित्या-शीः। गच्छेत् । इति । तेषाम् । एताः । व्याहतीरिति वि-आहतीः । पुरोनुवाक्यांया इति पुरः-अनुवा- क्यायाः। अर्धर्च इत्यर्ध-ऋचे । एकाम् । ध्यात्। यायायै । पुरस्तात् । एकाम् । याज्यायाः। अर्ध- र्च इत्यर्ध-ऋचे । एकाम् । तथा । एनान् । समा- वती। यज्ञस्य । आशीरित्या-शीः। गच्छति । या। वै। पूर्जन्यः । सुर्वृष्टमिति सु-वृष्टम् । वर्षति । समादावतुप* । ऋचोर्धमर्धर्चः । 'अर्धं नपुंसकम् ' इति समासः, ऋम्पूरब्बू: इत्यादिना अप्रत्ययस्समासान्तः । इज्यतेनयेति याज्या । यज याच ' इति कुत्वाभावः । यथेति । *समशब्दात् छन्दसि आवतुबिति कश्चित्प्रत्ययः कल्पनीय इति भावः.

·326 तत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ६. स्थलयोदकं परिगृह्णन्त्याशिषां यज्ञं यज॑मानः परि गृह्णाति मनोसि प्राजापत्यम् ॥३७॥ मनसा मा भूतेना विशेाह मनो वै प्रांजा- पत्यं प्राजापत्यो यज्ञो मन एव यज्ञमात्मन्धत्ते वागस्यैन्द्री संपत्न- एवम् । यज्ञः। यजमानाय। वर्षति । स्थलया। उद- कम् । परिगृह्णन्तीति परि-गृह्णन्ति । आशिषेत्या- शिर्षा । यज्ञम् । यज॑मानः । परीति । गृह्णाति । "मनः आसि।प्राजापत्यमिति प्राजा-पत्यम्॥३७॥ मनसा । मा । तेन एति । विश इति । आह । मनः । वै। प्राजापत्यमिति प्राजा-पत्यम् । प्राजा- पत्य इति प्राजा-पत्यः । यज्ञः । मनः । एव । । स्थलया कूलेन उदकं परिगृह्णन्ति निरुवन्ति । एवमाशिषा यज्ञं यजमानः परिगृह्णाति फलप्रदानैकव्यापारयन्त्रितमिव करोति, यथा न कदाचिदपि फलमददानस्तिष्ठति, दत्ते चेदं न याचते यजमानः, याचितेयाचिते ददाति यज्ञ इति* ॥ मनोसीति ॥ सौवाधाराभिमन्त्रणम् । प्राजापत्याविशेषान्मन इति यज्ञ उच्यते ॥ *क-दत्ते याचते यजमानः, याचते ददाति यज्ञ इति.

·अनु. ११.] भट्टभास्करभाष्योपेता 327 क्षयणी वाचा मेन्द्रियेणा विशे- त्याहेन्द्री वै वाग्वाचमेवेन्द्रीमात्म- न्धते ॥ ३८ ॥ यो वै सप्तदर्श प्रजापति यज्ञमन्वा- यन वेद प्रति यज्ञेन तिष्ठति न यज्ञम् । आत्मन्न् । धते । वाक् । अलि । ऐन्द्री। सपत्नक्षयणीति सपत्न-क्षयंणी। वाचा।मा। इन्द्रि- येणं । एति । विश । इति । आह । ऐन्द्री। वाक्। वाचम् । एव । ऐन्द्रीम्। आत्मन्न् । धत्ते ॥३८॥ तेनैव ब्रह्म राष्ट्रमेवास्यं यज्ञस्य' प्राजाप- त्य५ पाटि शञ्च ॥ १० ॥ 'यः। वै । सप्तदशमिति सप्त-दृशम् । प्रजा- पतिमिति प्रजा-पतिम् । यज्ञम् । अन्वायत्तमि- । वै "वागसीति । त्रुच्याचाराभिमन्त्रणम् । गतम् ॥ इति पठे दशमोनुवाकः. यो वा इत्यादि ।। सप्तदशाक्षरसमूहात्मा प्रजापतिः सप्तदशः। समूहे छान्दो डः । परिमाणे वा 'तस्य पूरणे' इति डट् । *सं. १-६८२12 ·328 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ६. SAR यज्ञात आ श्रावयेति चतु- रक्षरमस्तु श्रौषडिति चतुरक्षरं यजेति ब्यक्षरं ये यजामह इति पञ्चाक्षरं ब्यक्षरो वषट्रार एष वै स- तदशः प्र॒जाप॑तिर्यज्ञमन्वायत्तो य त्यनु-आयत्तम् । वेदं प्रतीति । यज्ञेन । तिष्ठति।न। यज्ञात् । शते । एति । श्रावय । इति । चतुर- क्षमिति चतुः-अक्षरम् । अस्तु । श्रौषट् । इति । चतुरक्षरमिति चतुः-अक्षरम् । यज । इति । यक्ष- रमिति द्वि-अक्षरम् । ये। यजामहे । इति । पञ्चा- क्षरमिति पञ्च-अक्षरम् ! ब्यक्षर इति द्वि-अक्षरः। वषकार इति वषट्-कारः । एषः। वै । सप्तदश . । m अवयवधर्मेण समुदायो व्यपदिश्यते, सप्तदशसु प्रथमादीनामपि सप्तदशत्वात् । यज्ञमन्वायत्तमनुप्रविष्टम् ।। "आ श्रावयेत्यादि । तुभ्यमिदं दीयत इति देवताविशेषमाभिमुख्येन आ श्रावयेति चतुरक्षरमध्वर्योः । अस्तु औषट् एवमेतत्कर्तव्यमिति चतुरक्षरमनीधः । यज इमां देवतां यष्टुं याज्यां ब्रूहीत यक्षरं अध्वर्योरेव । ये यजामहे य एव वयं*स्मः त एव यजामहे *म-य एवं.

·329 अनु. ११.1 भभास्करभाध्योपेता यज्ञस्य प्रायणं एवं वेद प्रति यज्ञेन तिष्ठति न य- ज्ञाशते यो वै प्रतिष्ठाम् ॥३९॥ उदयनं वेद प्रति- ष्ठितेतारिष्टेन यज्ञेन सड़यां गच्छ- त्या श्रावयास्तु श्रीषड्यज ये यजा- इति सप्त-दाः । प्रजापतिरिति पूजा-पतिः । यज्ञम् । अन्वायत्त इत्यनु-आयत्तः । यः। एवम् । वेद । प्रतीति । यझेन । तिष्ठति । न । यज्ञात् । भ्रशते । यः। वै। यज्ञस्य । प्रायणमिति प्र- अय॑नम् । प्रतिष्ठामिति प्रतिस्थाम् ॥३९॥ उदय- नमित्युत्-अर्यनम् । वेद । प्रतिष्ठितेनेति प्रति- स्थितेन । अरिष्टेन । यज्ञेन । सरस्थामिति सं- स्थाम् । गच्छति । एति । आवय । अस्तु । श्री- पंट् । यज । ये। यजामहे । वषधार इति वषट्- । WERY कस्त्वां यष्टुमर्हतीति यागसङ्कल्पाय पञ्चाक्षरं होतुः । वषष्ट्रियते हवि- र्दीयतेनेनेति वषटारो वौषटब्दो द्वयक्षरो होतुरेव । एष वा इत्यादि । गतम् * ॥ यो वै यज्ञस्येत्यादि । प्रायणं प्रारम्भः प्रवेशनम् । प्रतिष्ठा स्थितिः । उदयनं संस्था समाप्तिः । एतत्त्रयात्मकमाश्रावयादिकम् । *सं. १-६-११1. 42 ·330 [का.१. प्र.६. तैत्तिरीयसंहिता सूनृता श्रावये- महे वषट्कार एतद्वै यज्ञस्य प्रार्यण- मेषा प्रतिष्ठैतदुदयन य एवं वेद प्रतिष्ठितेनारिष्टेन यज्ञेन सङ्स्थां गच्छति यो वै सूनृताय दोहं वेद दुह एवैनों यज्ञो त्यैवैनामढदस्तु ॥ ४० ॥ श्रौषडि- कारः। एतत् । वै । यज्ञस्य । प्रायणमिति प्र- अय॑नम् । एषा । प्रतिष्ठति प्रति-स्था । एतत् । उदयनमित्युत्-अर्यनम् । यः । एवम् । वेदं । प्रतिष्ठितेनेति प्रति-स्थितेन । अरिष्टेन । यज्ञेन । सरस्थामिति सं-स्थाम् । गच्छति । 'यः । वै। सूनृायै । दोहंम् । वेदं । दुहे । एव । एनाम् । यज्ञः । वै । सूनृता । एति । श्रावय । इति । एति । तस्मादत्रैव समस्तो यागस्समाप्तः, एतच्छेषतया सर्वमन्यत्क्रियत इति । अरिष्टः हिंसारहितः ॥ यो वै सूनृताया इत्यादि ॥ प्रियसत्यात्मिका* वाक्सू नृता । तत्तुल्यत्वात्तत्साधनत्वाद्वा अभेदेन यज्ञ उच्यते । यज्ञो वै सू नृता' इति गोत्वेन रूप्यते । एनां सू नृतां यज्ञं दुहे. दुग्धे अभिमतं स्वर्गादिकम् । 'लोपस्त आत्मनेपदेषु' इति तलोपः ! । । *म-अभिमतहितप्रियात्मिका.

·831 अनु. ११.] भभास्करभाष्योपेता त्युपाास्राग्यजेत्युदनैषीये यजाम- ह इत्युपसिदद्वषकारेण दोग्ध्येष वै सूनृतायै दोहो य एवं वेद दुह ए- वैनी देवा वै सत्रमासत तेषां दि- शौदस्यन्त एतामाद्री पङ्क्तिमपश्यन्ना एव । एनाम् । अढत् । अस्तु ॥ ४० ॥ श्रौषट् । इति । उपास्रिागित्युप-अवास्ताक् । यज । इति उदिति । अनैषीत् । ये। यजामहे । इति । उपे- ति। असदत् । वषट्कारेणोत वषट्-कारेण । दोन्धि । एषः। वै । सूनृायै । दोहः । यः। एवम् । वेद । दुहे । एव । एनाम् । देवाः । वै। सूत्रम् । आ- सत । तेषाम् । दिशः । अदस्यन्न् । ते । एताम् । - Spg एवैनामहृत् एनामाह्वयत् दोग्धुम् । छान्दसो लुङ्, 'लिपिसिचिह्नश्च इत्यङ् । उपावास्त्राक् उपसृजति वत्सम् । सृजत ङि 'बहुलं छन्दसि' इतीडभावः, ‘सृजिशोः' इत्यमागमः, ‘वव्रज' इति वृद्धिः । उनैषीत् उन्नयति पात्रम् । उपासदत् उपसीदति दोग्धा । लदित्वादङ् । आश्रावयाद्युक्तिरभिमतसिद्धयै सूनृताद्वानादिकृत् ॥ 'देवा वा इत्यादि ॥ सत्रासनं ऋतुविशेषः एकादशरात्रादिः, तमकुर्वत | आस्थानका वा इदानीमयमास्तिः । दिशः प्रागाद्या ·332 तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.६. -- श्रावयेति पुरोवातम॑जनयन्नस्तु श्री- पडित्यभ्र५ समप्लावयन् यजेति वि- द्युतम् ॥४॥ अजनयन् ये यजा- मह इति प्रावर्षयनभ्यस्तनयन्वष- कारेण ततो वै तेभ्यो दिशः प्राप्या- यन्त य एवं वेद प्रास्मै दिशः प्या- यन्ते प्रजापतिं त्वोवेद प्रजापति- आर्द्राम् । पङ्क्तिम् । अपश्यन्न् । एति । श्रावय । इति । पुरोवातमिति पुरः-वातम् । अजनयन् । अस्तु । श्रौषट् । इति । अभ्रम् । समिति । अग्ला- वयन्न् । यज । इति । विद्युतमिति वि-द्युतम् ॥ ४१ ॥ अजनयन्न् । ये। यजामहे । इति । प्रेति । अवर्षयन् । अभीति । अस्तनयन् । वषदारे- णेति वषट्-कारेण । ततः। वै। तेभ्यः। दिशः। प्रेति । अप्यायन्त । यः। एवम् । वेदं । प्रेति । अस्मै । दिशः। प्यायन्ते। "प्रजापतिमिति पूजा- अदस्यन् उपक्षीणविभवा अभूवन् । दसु उपलये । आर्द्रामायित्रीम्* आ समन्तादात्री लोकानां वर्षहेतुं अक्षरपङ्किमपश्यन् । गतमन्यत्। ॥ प्रजापतिमित्यादि ॥ प्रजापति कश्चिद्वेद ज्ञातवान् । प्रजाप- । । - । *म-माईयन्ती. सं. १-६-११५ ·भभास्करभाष्योपेता 333 अनु. ११.] स्त्ववेद यं प्रजापतिर्वेदस पुण्योभव- त्येष वै छन्दस्यःप्रजापतिराश्रावया- स्तु श्रौषड्यज़ ये यर्जामहे वष धारो पतिम्।त्वोवेदोत त्वः-वेद । प्रजापतिरिति पूजा- पतिः । त्वंवेदेति त्व-वेद । यम् । प्रजापतिरित पूजा-पतिः । वेद । सः। पुण्यः । भवति । एषः। वै। छन्दस्यः। प्रजापतिरिति प्रजा-पतिः। एति । श्रावय । अस्तु । श्रौषट् । यज । ये । यजामहे । वषकार इति वषट्-कारः । यः। एवम् । वेद । । . ७ । तिरपि कं चिद्वेद । 'त्वसमसामनेमेत्यनुच्चानि'* इति त्वशब्द- स्यानुदात्तत्वात्तस्याख्यातेनैकपद्यं मन्यन्ते पदकाराः । तत्र चादि- लोपे विभाषा' इति प्रथमा तितिभक्तिर्न निहन्यते । यमित्यादि । एतं प्रचरन्तं प्रजापतिर्वेदेति । छन्दस्य इति । 'अक्षरसमूहे छन्दस उपसङ्कचानम् ' इति यत् । आश्रावयादीनां छन्दसां वीर्य- त्वात्। यथोक्तम्-'य एवं छन्दसां वीर्यम्' इत्यादि । तत्रैषां छन्दसां वीर्यत्वमुक्तम्, अत्र तु तत्समूहस्य प्रजापतित्वमिति विवेकः। एवंविदनुष्ठाता पुण्यो भवति, न चेत्पापकत् । यत्किञ्चित्पापक- दपीति केचित् ॥ * “त्वत्त्वसमसीमेत्यनुच्चानि' इत्येव फिट्ने दृश्यते. म. कोशे ‘आश्रावयादिना' इत्येतदनन्तरं कतिपयाक्षरलेखपर्याप्त स्थल- मलेख विधाय 'छन्दसां वीर्यमित्यादि' इति लिखितम् । एवन्वत्र पा- ठस्सम्भाव्यत-आश्रावयादीनां छन्दसां वीर्यत्वात् प्रजापतिरूपत्वम् । यथो- विवेकः' इति । सं. ३-३-७.

·334 तैत्तिरीयसंहिता का.१. प्र.६. य एवं वेद पुण्यो भवति वसन्तम् ॥४२॥ ऋतूनां प्रीणामीयाहर्तवो वै प्रयाजा ऋतूनेव प्रीणाति तेस्मै प्रीता यथापूर्व कल्पन्ते कल्पन्तस्मा ऋतवो य एवं वेदामीषोमयोरहं देवयज्यया चक्षुष्मान्भूयास मित्याहानीषोमा- पुण्यः । भवति । 'वलन्तम् ॥ ४२ ॥ ऋतूनाम् । प्रीणामि । इति । आह । तवः । वै । प्रयाजा इति प्र-याजाः। ऋतून । एव । प्रीणाति । ते । अस्मै । प्रीताः । यथापूर्वमिति यथा-पूर्वम् । कल्पन्ते । कल्पन्ते । अस्मै । ऋतवः। यः। एवम् । वेद। अग्नीषोमयोरित्यग्नी-सोमयोः। अहम् । देव- यज्ययेति देव-यज्यया । चक्षुष्मान् । भूयासम् । इति । आह । अग्नीपोमाभ्यामित्यग्नी-सोमा- भ्याम् । वै । यज्ञः । चक्षुष्मान् । ताभ्याम् । एव। 'वसन्तमित्यादयः प्रयाजानुमन्त्रणमन्त्राः ॥ पञ्चत्वान्वयालोकस्थि- तिहेतुत्वाच्च प्रयाजा ऋतवः । प्रथममिज्यन्त इति प्रयाजाः । 'प्रया- लानुयाजौ यज्ञाङ्गे' इति कुत्वाभावः, थाथादिना उत्तरपदान्तो- दात्तत्वम् । कल्पन्ते अविपर्यासेन प्रवर्तन्ते ॥ अग्नीषोमयोरित्याज्यभागानुमन्त्रणम् ॥ 'ईदग्नेः' इतीत्वम्, 'अग्ने- ·अनु. ११.] भट्टभास्करभाष्योपेता 385 SMIRIDANCE भ्यां वै यज्ञश्चक्षुष्मान्ताभ्यामेव चक्षुरात्मन्धत्तेऽग्नेरहं देवयज्याना- दो यासमित्याहाग्नि देवानाम- नादस्तेनैव॥४३॥ अन्नाद्यमात्मन्धत्ते चक्षुः । आत्मन्न् । धत्ते । अग्नेः । अहम् । देवय- ज्ययेति देव-यज्यया । अनादः इत्य॑न्न-अदः। भयासम् । इति । आह । अग्निः । वै । देवानाम् । अन्नाद इत्यन-अदः । तेन । एव ॥ ४३॥ अन्ना- यमित्यन-अद्यम् ।आत्मन्न् । धत्ते। "दब्धिः। असि। अदब्धः । अयातम् । अमुम् । दोयम् । इति । । ७ स्तुत्स्तोमसोमाः' इति षत्वम्, 'देवताहन्ढे च' इति पूर्वोत्तर- पदयोर्युगपत्प्रकृतिस्वरत्वम् ॥ अग्नेरहमित्याग्नेयस्य पुरोडाशस्यानुमन्त्रणम्---अग्निर्वा इत्यादि । देवानाम्मध्यग्निरन्नादः अन्नस्यात्ता, हविषां भोक्तृत्वात् । अणप- वादः, पचाद्यच् । अन्नाद्यं अन्नस्यादनमन्नाद्यं अन्नादनसामर्थ्यम् । छान्दसो भावे क्यच् [] । यहा-----अन्नात्मकमदनीयमन्नाद्यम् । 'गद- मदचरयमश्च' इति चकारस्यानुक्तसमुच्चयार्थत्वाद्यत् ॥ "दब्धिरसीत्युपांशुयाजस्यानुमन्त्रणम्-एतया वा इत्यादि । दब्ध्या दम्भनेन शत्रूणां दम्भनहेतुना । उपांशुयाजेन* देवा असुरानदम्नुवन् हिंसितवन्तः ॥ *क-याजेनाङ्गेन.

·336 तैत्तिरीयसहिता का.१. प्र.६. दधिरस्यदब्धो भूयासममुं दभेय- मित्याहैतया वै दब्या देवा असुंरा- नदनुवन्तयैव भ्रातृव्यं दश्नोत्य- नीषोमयोरहं देवयज्यया वृत्रहा भू- यासमित्याहानीषोमाभ्यां वा इन्द्रो वृत्रमहन्ताभ्यामेव भ्रातृव्य५ स्तृ- णुत इन्द्राग्नियोरहं देवयज्यौन्द्रि- याव्यवादो भूयासमित्याहन्द्रिया- आह । एतयां । वै । दया । देवाः । असुरान् । अनुवन्न् । तया । एव । भ्रातृव्यम् । दुनोति । "अग्नीषोमयोरित्यग्नी-सोमयोः । अहम् । देवय- ज्ययेति देव--यज्यया । वृत्रहेति वृत्र-हा । भया- सम् । इति । आह । अग्नीषोमाभ्यामित्यग्नी-सो- माभ्याम् ।वै । इन्द्रः । वृत्रम् । अहन् । ताभ्याम्। एव । भ्रातृव्यम् । स्तृणुते । "इन्द्राग्गियोरितीन्द्र- अग्नियोः । अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्यया । इन्द्रियावी । अन्नाद इत्य॑न्न-अदः।भूयासम् । इति। । - । 1'अग्नीषोमयोरित्यग्नीषोमीयस्यानुमन्त्रणम् ॥ स्वृणुते नाशयति ।। इन्द्राग्नियोरहमित्यैन्द्रामस्थानुमन्त्रणम्-इन्द्रियाव्यवेत्यादि ।

·अनु. ११.] भभास्करभाष्योपेता 837 ॥ EHIMS व्यैवान्नादो भवतीन्द्रस्य ॥४४॥ अहं देवयज्ययेन्द्रियावी भूयासमित्याह- न्द्रियाव्यैव भवति महेन्द्रस्याहं देव- यज्यया जेमान महिमानं गमेयमि- त्यांह जेमानमेव महिमानै गच्छ- त्यग्नोस्स्विष्टकतोऽहं देवयज्ययायु- आह । इन्द्रियावी । एव । अन्नाद इत्यन-अदः । भवति । इन्द्रस्य ॥४४॥ अहम् । देवयज्ययेति देव-यज्यया । इन्द्रियावी। भयासम् । इति। आह । इन्द्रियावी । एव । भवति । "महेन्द्रस्योति महा- इन्द्रस्य । अहम् । देवयज्ययति देव-यज्यया । जेमानम् । महिमानम् । गमेयम् । इति । आह । जमानम् । एव । महिमानम् । गच्छति । "अग्नेः। स्विष्टकृत इति स्विष्ट-कृतः । अहम् । देवयज्य- इन्द्रेणेन्द्रियावी, अग्निनान्नादश्च भवति । 'बहुलं छन्दसि' इति विनिः, 'अन्येभ्योपि दृश्यते' इति दीर्घत्वम् ॥ 19इन्द्रस्येत्यैन्द्रस्य सान्नाय्यस्यानुमन्त्रणम् ॥ "महेन्द्रस्येति माहेन्द्रस्य ॥ जेमा जेतृत्वं सर्वोत्कृष्टत्वम् । 'तुश्छन्दसि' इति जेतृशद्वादिमनिच् , छान्दस इकारलोपः, तुरिष्ठेमेयस्सु' इति तृलोपः । जनयितृत्वं वा । जनेश्छान्दसो 'अन्येभ्योपि दृश्यन्ते' इति वा व्यत्ययेन भावे जयतेर्मनिन्प्रत्ययः, छान्दसमन्तोदात्तत्वम् । महिमानं महत्त्वम् । मह पूजायाम् । सर्वेषां पूजार्हत्वम् । पूर्ववन्मनिन्प्रत्ययस्स्वरश्च ॥ 1अग्नेस्स्विष्टकृत इति स्विष्टकृतीनुमन्त्रणम् ॥ आयुष्मान्दीर्घायुः । जाभावः । AB ·तैत्तिरीयसंहिता 338 का. १. प्र. ६. प्मान यज्ञेन प्रतिष्ठां गमयमित्या- हायुरेवात्मन्धत्ते प्रति यज्ञेन तिष्ठ- ति ॥४५॥ इन्द्र वो विश्वतस्परि हामहे जनै- येति देव-यज्यया । आयुष्मान् । यज्ञेन । प्रति- ष्ठामिति प्रति-स्थाम् । गमयम् । इति । आह । आयुः । एव । आत्मन्न् । धत्ते । प्रतीति । यज्ञेन । तिष्ठति ॥ ४५ ॥ प्रतिष्ठामहृदस्तु विद्युतै वसन्तं तेनैवेन्द्र- स्याष्टात्रिशञ्च ॥ ११ ॥ 'इन्द्रम् । वः । विश्वतः । परीति । हामहे । आयुर्दीर्घमात्मनि स्थापयति । प्रतियज्ञेन तिष्ठतीति । यज्ञेन या प्रतिष्ठा यजमानस्य भवति, 'प्रति तिष्ठति प्रजया पशुभिर्यज मानः '* इति, तामपि प्रतिष्ठां गच्छतीति । यहा-प्रतिष्ठेति पैरमात्मोच्यते । यज्ञेन यजनेन तं प्रतितिष्ठति प्राप्नोतीति ॥ इति षष्ठे एकादशोनुवाकः. MAHABINIm 'ऐन्द्रं चरुं निर्वपेत्पशुकामः + इत्यस्य पुरोनुवाक्या-इन्द्र व इति गायत्री ॥ याजमानब्राह्मणमध्ये याज्याकाण्डं वैश्वदेवम् । सं. २-२-७, *बा.३-३-९.

·अनु. १२.] भभास्करभाष्योपेता 389 - भ्यः। अस्माकमस्तु केवलः। इन्द्र नरो नेमधिता हवन्ते यत्पा- युन- जनेभ्यः । अस्माकम् । अस्तु । केवलः। इन्द्रम् । नरः । नेमधितेति नेम-विता । हवन्ते । यत् । पायर्याः । युनर्जते । धियः । ताः । शूरः । नृपातेति हे ऋत्विग्यजमाना वो युष्माकं मम जनेभ्यः पुत्रादिभ्यः साम- •द्युष्मभ्यमस्मभ्यं च सर्वार्थमिन्द्रं विश्वतस्परि विश्वस्मादुपरि हवा- महे आह्वयामः । पञ्चम्याः परावध्यर्थे ' इति सत्वम् । यद्वा- विश्वतो जनेभ्य उपरिस्थितमिन्द्रं वो युष्मदर्थं हवामहे । किम- र्थम् ? अस्माकमेव केवलोसाधारणोस्तु साधको नान्येषामिति ॥ "तत्रैव याज्या-इन्द्रं नर इति त्रिष्टुप् ॥ नरो मनुष्या इन्द्रं हवन्ते आह्वयन्ति । कीदृशम् ? नेमधिता, नेम इत्यस्य नाम । 'यत्सर्वेषाममिन्द्रः प्रति'* इति सर्वेषां भागार्धेन इन्द्रो धीयते धार्यत इति नेमधितः । निष्टायां 'सुधितवसुधितनेमधित' इति धिभावो निपात्यते, “सुपां सुलुक्' इति द्वितीयैकवचन- स्याकारः, 'तृतीया कर्मणि' इति पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वम् । कदा पुन- रसौ नेमेन धार्यत इत्याह-यद्यदा । तेनेव सप्तम्या लुक् । पार्याः परलोके साधवः । छान्दसो ज्यः । यहा-दुःखानां पारं समाप्तिः । । तत्र साध्वीर्धियः कर्माणि ता यदर्थमिन्द्र- माह्वयन्ति । ता यदा युनजते युञ्जते अनुतिष्ठन्ति तदा नेमधि- तेति । 'छन्दस्युभयथा' इत्यार्धधातुकत्वेन श्नमो डिवाभावात्, *सं.५४-८.

·340 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ६. जते धिय॒स्ताः । शरो नृषांता शव- सश्चकान आ गोमति बजे अंजा त्वं नः । इन्द्रियाणि शतक्रतो या ते नृ-साता । शव॑सः। चकानः । एति । गोमतीति गो-मति । ब्रजे। भज। त्वम् । नः। इन्द्रियाणि । शतक्रतो इति शत-क्रतो । या । ते । जनैषु । SH भसोरल्लोपः' इति न प्रवर्तते । अथेन्द्रः प्रत्यक्षमुच्यते-शूरः वीरः । नृपाता नृभिर्मनुष्यैः साता सातः सम्भक्तः आश्रितः नृषातः । पूर्ववदाकारः, 'जनसनखनां सञ्झलोः' इत्यात्वं, पूर्ववत्पूर्वपदप्र- कृतिस्वरत्वं, सुषामादित्वात्पत्वम् । यद्वा-नरो मनुष्याः सनि- तारस्तम्भत्तारः दातारो वा यस्य नृपाता । छान्दसमात्वं, 'ऋत- श्छन्दसि' इति कवभावः । शवसो बलस्य नेतारो यस्य दातारो यनमाना यजना धीनबलत्वात् । यहा-शवसो बलस्य नृभ्यो दाता । छान्दसमात्वम्, पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च । चकानस्तृप्ति- शीलः । चक तृप्तौ, भौवादिकः उदात्तेत्, ताच्छीलिकश्चानश् , 'बहुलं छन्दसि' इति शपो लुक् । ईदृशस्त्वं नोस्मान् गोमति बजे गोजाविमनुष्यादिमति सङ्घाते । यद्वा-व्रजे गोष्ठे भूयिष्ठ- गोभिर्युक्ते आभज आभिमुख्येनास्मान्योजय पशुमन्तं मां कुरु । द्वयचोतस्तिङः' इति संहितायां दीर्घत्वम् ॥ इन्द्रायेन्द्रियावते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्व पेत्'* इत्य- स्य पुरोनुवाक्या-इन्द्रियाणीति गायत्री ॥ हे इन्द्र शतक्रतो या *सं. २-२-७.

·अनु. १२.] भभास्करभाष्योपेता 341 । जनेषु पञ्चसु । इन्द्र तानि त आ - णे । अनु ते दायि मह इन्द्रियार्य सत्रा ते विश्वमर्नु वृत्रहत्ये। अनु॥४६ पञ्चस्विति पञ्च-सु । इन्द्र। तानि । ते । एति । वणे । 'अन्विति । ते । दायि । महे । इन्द्रियार्य । सत्रा । ते । विश्वम् । अन्विति । वृत्रहत्य इति वृत्र-हत्यै । अन्विति ॥४६॥ क्षत्रम् । अन्विति । यानि ते तवेन्द्रियाणि वीर्याणि पञ्चसु जनेषु निषादपञ्चमेषु ब्राह्म- णादिषु देवमनुष्यपितृरक्षोगन्धर्वेषु वा त्वया दत्तानि तिष्ठन्ति । यद्वा-पञ्चसु जनेषु निमित्तभूतेषु पञ्चजनपरिपालनार्थानि* यानि तव वीर्याणि त्वयि तिष्ठन्ति तान्यहमावृणे आभिमुख्येन याचे ते तवैव प्रसादान्मदभिमतान्यपि साधयन्त्विति प्रार्थये । त्वं च तथा- नुज्ञातुमर्हसि, यथाहं पशुमान्त्स्यामिति । यहा-मथ्यपि तानि वीर्याणि सन्त्विति याचे, त्वं च तानि देहि । “स एवास्मा इन्द्रियं पशून्प्र यच्छति पशुमानेव भवति । इति ब्राह्मणम् ॥ 'तत्रैव याज्या-अनु त इति त्रिष्टुप् ॥ हे इन्द्र यजत्र यष्टव्य । यजेरत्रः । ते तुभ्यं दायि दीयते देवेभिः ऋत्विग्भिः; सामर्थ्याडवि- रिति गम्यते । विश्वं कृत्स्नमपि तुभ्यमेव दीयते, त्वत्प्रधानत्वाद्देवा- नाम् । यद्वा-विश्वं हविस्तुभ्यमेव दीयतां किमन्यैर्देवैः । छान्दसो लुङ । 'अमाङचोगेपि' इत्यडभावश्छान्दसः । सत्रा सत्रेषु सर्तव्येषु *क-तत्परिपालनार्थानि. सिं. २-२-७. , , ·का. १. प्र.६. ] तैत्तिरीयसंहिता 342 । Teeta क्षत्रमनु सहो यजत्रेन्द्र देवेभिरनु ते नृपये। आ यस्मिन्त्सप्त वासवा- स्तिष्ठन्ति स्वारुहो यथा। ऋषिरह सहः । यजत्र । इन्द्र। देवेभिः । अन्विति । ते। नुषय इति नृ-सर्यो । 'एति । यस्मिन्न् । सप्त । वासवाः । तिष्ठन्ति । स्वारुह इति स्व-रुहः। यथा। ऋषिः। ह । दीर्घश्रुत्तम इति दीर्घश्रुत्- यज्ञेषु सर्वेष्वपि । सप्तम्या आकारः । देवतान्तरेभ्य इन्द्रस्य विशेषानाचष्टे-महे महते इन्द्रियाय वीर्याय अनु । द्विती- यार्थे चतुर्थी । महदिन्द्रियहेतुभावमनुशब्दो द्योतयति । महते- न्द्रियेण तद्वानयमिति कृत्वा तुभ्यमेव दीयते । अनु वृत्रहत्ये वृत्रहत्याम् । ‘सुपां सुलुक्' इति द्वितीयाया एकारः । वृत्रं हतवानयमिति रुत्वा । क्षत्रं धनं, धनवानिति कृत्वा । सहो बलं, बलवानिति कृत्वा । अनु नृपये, नृषा नृणां शत्रूणा- मभिभवितृत्वम्, सर्वेषां नृणामयमभिभवितेति कृत्वा । 'शकिसहोश्च' इति भावे यत्, पूर्ववद्वितीयाया एकारः, सुषामादित्वात्पत्वम् ॥ इन्द्राय धर्मवते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्व पेद्ब्रह्मवर्चस- कामः'* इत्यस्य पुरोनुवाक्या-आ यस्मिन्नित्यनुष्टुप् ॥ सप्त, सृप्तारः सप्तसङ्ख्या वा । वासवाः जगतां वासहेतवः । वसव एव वासवाः प्रकाशोदकधारणाहरणवितरणकारिणो रश्मयोश्वा वा । वसूनां रश्मीनां समूह एव वा वासवः सप्तशतानि प्रधानानि +क---सप्तातानि, *सं. २-२-७, ·343 अनु. १२.] भट्टभास्करभाष्योपेता दीर्घश्रुत्तम इन्द्रस्य धर्मों अतिथिः। आमासु पक्वमैरैय आ सूर्य रोह- तमः । इन्द्रस्य । धर्मः । अतिथिः। आमासु । पक्वम् । ऐर॑यः । एति । सूर्यम् । रोहयः। दिवि । । -- । ते यस्मिन्तिष्ठन्ति । स्वारुहस्स्वयमेव रोहन्ति विचरन्तीति स्वारुहः । साहितिको दीर्घश्छान्दसः । आदित्यपरतन्त्रा अपि स्वैरप्रवृत्तय इव वसन्तः भगवन्तमप्यास्थाय यस्मिन्वर्तन्ते । 'य- थेति पादान्ते' इति सर्वानुदात्तो यथाशब्दः । पुनरप्यादित्यो विशेष्यते-ऋपिर्द्रष्टा सर्वस्य त्रैकालिकस्य लोकसाक्षी । दीर्घश्रु- त्तमः प्रथितकीर्तितमः । ईदृशो महाभागो धर्मः आदित्योपीन्द्र- स्यातिथिः अर्थित्वेन पार्श्वमागच्छति, इन्द्रनिसृष्टेनोदकेन वार्थी भवति,* दीप्यते वा पूज्यत्वेन । हशब्दः खल्वर्थे । तस्मादेवं महानुभावः इन्द्रोस्मभ्यं ब्रह्मवर्चसं ददात्विति ॥ "तत्रैव याज्या-आमास्विति पथ्यावृहती, तृतीयपादस्य द्वादशा- क्षरत्वात् ॥ आमास्वतप्तासु भूमिष्ठास्वप्सु पक्कं परिणतं दिवि नवमास- धृतं पक्कवदुदकमैरयः प्रेरयसि हे इन्द्र त्वं सूर्यं च दिव्यारोहयः आरोहयसि आसमन्तादारोग्य प्रकाशयसि । 'प्राणो वा इन्द्रः इति प्राणवृत्तिभंगवा नुदेति । इदानी प्रत्यक्षवदिन्द्र उच्यते-धर्म न प्रवर्गामिव सामन् सान्नि सामविषयाभिस्सुवृक्तिभिः, सुष्टु शोभनं वा आवृज्यते याभिस्स्तुतिभिस्तास्सुवृक्तयः । 'मन्क्तिन्व्याख्यान' . *म-...निसृष्टेनन ...प्टेनोदकेन]वाऽवति. मि-...वृत्तिर्भवा.

·तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ६. 344 यो दिवि । धर्म न सामन्तपता सुव- क्तिभिर्जुष्टं गिर्वणसे गिरः । इन्द्र- मिदाथिनौ बृहदिन्द्रमर्केमिराणिः। धर्मम् । न । सामन्न् । तपत । सुवृक्तिभिरिति सु- वृक्ति-भिः । जुष्टम् । गिर्वणसे । गिरः। 'इन्द्रम इत् । गाथिनः। बृहत् । इन्द्रम् । अभिः । अर्कि- इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । यद्वा-सुवृक्तिभिश्शोभनभक्तिभिस्सामभिः । नसुभ्याम्' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । सामन्निति व्यत्ययेन तृतीयाबहुवचनस्य सप्तम्येकवचनं, तस्य च ‘सुपां सुलुक्' इति लुक् । ननु तृतीयाबहुवचनस्यैव लुगस्तु ? नैवं शक्यते । 'न ङिसम्बुद्ध्योः' इति नलोपप्रतिषेधो न स्यात् । जुष्टमिन्द्रस्य प्रियं भागं तपत । तस्मै महानुभावाय इन्द्राय दातुं तद्योग्यं संस्कु- रुत । साहितिकोस्य दीर्घश्छान्दसः । जुष्टशब्दस्यायुदात्तत्वमु- कम् । किञ्च-गिर्वणसे गीर्भिर्वननीयाय भजनीयाय स्तोतव्या- येन्द्राय इन्द्रार्थं गिरः वाचश्च स्तुतिरूपाः तपतेत्येव । गीर्भि- र्वननीय इति 'गतिकारकयोरपि' इत्यसुन्, पूर्वपदप्रकृतिस्वरत्वं च । स चास्मभ्यं ब्रह्मवर्चसं ददात्विति ।। "इन्द्रायार्कवते पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेदनकामः '* इत्यस्य पुरोनुवाक्या-इन्द्रमिदिति गायत्री ॥ इन्द्रमित् इन्द्रमेव चाथिनो गाथावन्तः गायका उद्गातारः । ब्रह्मादित्वादिनिप्रत्ययः । *सं.-१-२-७.

·अनु. १२.] भट्टभास्करभाष्योपेता 345 इन्द्रं वाणीरनूषत। गायन्ति त्वा गा- यत्रिणः ॥४७॥ अर्चन्त्यमणिः। ब्रह्माणंस्त्वा शतक्रतवुद्ध शमिव ये- णः। इन्द्रम् । वाणीः। अनूषत । गायन्ति । त्वा । गायत्रिणः॥४७॥ अर्चन्ति । अर्कम् । अर्किणः। ब्रह्माणः । त्वा । हातक्रतविति शत-क्रतो। उदिति । , बृहत् बृहता साम्ना, अनूषतेति वक्ष्यते । 'सुपां सुलुक' इति तृतीयाया लुक् । तथा अर्किणः अर्कवन्तः होतारः। ऋच स्तुतौ, घम् , ' चनोः कु घिण्यतोः' इति कुत्वम् । अर्के- भिरकैः ऋग्भिः इन्द्रमेवानूषत अस्तुवन् । छान्दस ऐसभावः । तथा वाणीः वाण्यः ऋग्यजुस्सामलक्षणाः । वा छन्दसि' इति पूर्वसवर्णदीर्घत्वम् । पारिशेष्यादध्वर्पूणां वाण्यश्चेन्द्रमेव अनू- षत नुवन्ति । णू स्तवने, तौदादिकः, छान्दसो लुङ्, व्यत्य- येनात्मनेपदं, कुटादित्वाद्गुणाभावः, छान्दस इडभावः । तथा स इन्द्रोस्मभ्यमन्नं ददात्विति ॥ तव याज्या---गायन्तीत्यनुष्टुप् ॥ हे शतक्रतो बहुकर्मन शताश्वमेधिन्वा इन्द्र गायत्रिणः गायत्रेण साम्ना तद्वन्त उदातारः त्वां गायन्ति । तथा अर्किणः अर्कवन्तः ऋक्षु साधवः होतारः स्वामक स्तोतव्यं अर्चयन्ति स्तुवन्ति । यद्वा-अर्च पूजाथाम् अर्नयन्त्यर्क पूजनीयं त्वामर्चयन्ति पूजयन्ति होतारः । तर ·346 तैत्तिरीयसंहिता का. १. प्र. ६. - मिरे । अहोमुचे प्र भैरेमा मनी- पामोषिष्ठदावन्ने सुमतिं गुणानाः । वशम् । इव । येमिरे । अहोमुच इत्यहः- मुचे । प्रेति । भरेम । मनीषाम् । ओषिष्ठदावन इत्योंषिष्ठ-दावन्ने । सुमतिमिति सु-मतिम् । गृणा- ब्रह्माणः ब्रह्मादयः अध्वर्यवापि गृह्यन्ते । ते त्वामुद्येमिरे उद्य- च्छन्ते उत्थापयन्ति वर्धयन्तीत्यर्थः । छान्दसो लिट् । कमिव? वंशमिव । यथोत्तमसम्बन्धादिभिस्सत्पुरुषा वंशं स्वकुलमुत्कर्ष नयन्ति। यहा-वंशं ग्राम। यथोदकादिभिश्शनैर्वर्धयन्ति तद्वत्स त्वमस्मभ्यमन्नं प्रयच्छेति । केचित्-अत्रोभयत्रार्कशब्दोन्नवचनः । अर्किण: अन्नवन्तः अहविर्लक्षणैरर्कमय॑ पूज्यं त्वामर्चयन्ति यजन्ते । शेष समानमिति ॥ 91 इन्द्रायांहोमुचे पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्यः पाप्मना गृहीतस्स्यात् ' इत्यस्य पुरोनुवाक्या-अहोमुच इति त्रिष्टुप् ॥ अंहसः पापाद्विमोक्त्रे, ओषिष्ठदाने दावेनोषिष्ठः दग्धृतमः आदित्यः तस्मै उदकस्य दात्रे, वर्षार्थं वा तस्य दापयित्रे; यथा -'आदि- त्याज्जायते वृष्टिः, इति । उष दाहे, तृजन्तात् 'तुश्छन्दसि' इतीष्ठन्प्रत्ययः, 'तुरिष्ठेमेयस्सु' इति तृशब्दस्य लोपः, ददातः 'आतो मनिन् ' इति वनिप्प्रत्ययः । हे इन्द्र ईदृशाय तुभ्यं *तं-गायान्त. मि---वंशग्रामं शद्रुमं [सद्रुमं ?]. अस्यां पूर्वस्यां च ऋच्यर्कशब्दोन्नवचन इत्यर्थः. सं. २-२-७, बामनुस्मृ. ३-७६. , ·347 भभास्करभाष्योपेता अनु. १२.] X इदमिन्द्र प्रति हव्यं गृभाय सत्यास्स- न्तु यजमानस्य कााः। विवेष य- न्मा धिषणा जजान स्तवै पुरा पार्या- नाः । इदम् । इन्द्र । प्रतीति । हव्यम् । गृभाय सत्याः । सन्तु । यजमानस्य । कामाः । "विवेष यत् । मा । धिषणा । जजान । स्तवै । पुरा । । गृणानास्स्तुवन्तः वयं मनीषां बुद्धि प्रभरेम त्वत्स्तुत्यर्थं प्रकर्षण स्वीकुर्मः । कीदृशीं? सुमतिं शोभमानाम् । ' नमुभ्याम्' इत्यु- त्तरपदान्तोदात्तत्वम् । त्वां तोषयेमेत्येवंरूपाम् । त्वं च तया स्तुत्या तुष्ट इदं हव्यं प्रतिगृभाय प्रतिगृह्णीष्व । 'हग्रहोर्भः' इति भः, 'छन्दसि शायजपि' । यजमानस्य कामा मनोरथाः अंहसो मुच्येयेत्येवमादयः सत्या अमोघा भवन्तु ॥ तत्रैव याज्या-विवेषेति त्रिष्टुप् ॥ यद्यस्मान्मां धिषणा तादृशी बुद्धिः विवेष व्याप्तवती तस्मादहं जजान जातवानस्मि; नो चेदहमजातसम एव स्याम् । अपदात्परत्वान्न निहन्यते । 'समा- नवाक्ये निघातादयः' इति वचनाज्ज जजानेति न निहन्यते । का पुनस्सा धिषणेत्याह-पार्यात्पारेभवात् अत्यन्तादह्रो दिवसात् पुरा पूर्व यावन्मरणदिवसं इन्द्रं स्तवै स्तुत्या तोषयामीतीयं धिषणा जजान ममोदपादि, अतो जातवानस्मि । पुनश्च धिषणा विशे- प्यते यत्र यस्यां धिषणायां सत्यां इन्द्र अंहसः पापात् पीपर- त्पारयति उत्तारयति पुरुषम् । पार तीर कमसमाप्तौ, छान्दसो ।

·348 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ६. दिन्द्रमहः । अहसो यत्र पीपर- द्या नो नावेव यान्तमुभयै हव- न्ते । प्र सम्राज प्रथममध्वराणाम् ॥४८॥ अहोमुचे वृषभं यज्ञि- पार्यात् । इन्द्रम् । अह्नः। अहंसः । यत्र । पीप- रत् । यथा । नः। नावा । इव । यान्तम् । उभये। हवन्ते । "प्रोत । सम्राजमिति सं-राजम् । प्रथ- मम् । अध्वराणाम् ॥४८॥ अहोमुचामत्यहः मुचम् । वृषाम् । यज्ञियानाम्। अपाम् । नतिम् । । लुङ, manisan चड्यन्यतरस्याम्' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । यद्वा- यत्राहि अस्मानिन्द्रोंहसः पारयति उत्तारयति तत्पार्यमहारति निर्वचनं क्रियते । आ तत इन्द्रं स्तवै, यावदंहोविमोचनमित्यर्थः । अथ पारतरणं विशेष्यते-यथा अंहस उत्तारितानस्मानुभये उभ- यकुलप्रभवा अपि हवन्ते आह्वयन्ति आत्मरक्षार्थ मां रक्ष मां रक्षेति । यथेति निपातो यद्वृत्तप्रतिरूपकः । यथा गणकाराः- मात्रायां वेळायां यथा पुरा हो अहो अथो मनो' इति । तेनाख्यातं निहन्यते । यथा नदीमध्ये नावा यान्तमुभयतस्स्थिता आह्वयन्ति भो मामुत्तारय मामुत्तारयेति, तथांहस उत्तारिणी धिषणा बुद्धिर्मा विवेष व्याप्ता भवतु, अतो जजानाहमिति । तस्मात्ताश- धिषणं मामिन्द्रोंहसो मुञ्चत्विांते । "तत्रैव याज्य विकल्प्यते-प्रसम्राजमिति त्रिष्टुप् ॥ सम्राज ·अनु. १२.] भट्टभास्करभाष्योपता 349 योनाम् । अपां नपातमश्विना हय- न्तमस्मिन्नर इन्द्रियं धत्तमोजः । वि ने इन्द्र मृधौ जहि नीचा यं- अश्विना । हयन्तम् । अस्मिन्न् । नरः । इन्द्रियम् । धत्तम् । ओजः । "वीति । नः । इन्द्र । मृधः। जहि । नीचा । यच्छ । पृतन्यतः । अधस्पदमि- । Minerana " सङ्गतदीप्तिम् । 'मो राजि समः क्वौ' । अध्वराणां यज्ञानां प्रथम प्रधानम् । अंहोमुचमहसो मोक्तारं इन्द्रम्, स्थानाद्गम्यते । वृषभ वर्षितारं कामानां दातारम् । यज्ञियानां यज्ञार्हाणां मध्ये सम्रानं सम्यग्राजन्तं, यज्ञियानां वा सम्बन्धिनं स्वामित्वेन, यज्ञियानां वा वृषभम् । 'यज्ञावग्भ्याम्' इति घः । अपां नपातमपां चतुर्थ- मिन्द्रं अस्मान्मध्यमः ततो मेघः तत आप इति । न पातयति न च्यावयतीति नपात् । नाभ्राण्णपात्' इति निपात्यते । हयन्तं वर्धमानं अविच्छिन्नैश्वर्यं सर्वगम् । हय गतौ । हे नरः मनुष्या ऋत्विजः ईदृशमिन्द्रं प्रगच्छत प्रकर्षण बन्धुत्वेन भजत, यथायं यजमानः अंहसो मुञ्चतीति । यहा-प्रेत्यस्याख्यातापेक्षायां धत्त- मिति वक्ष्यमाणत्वाच्च धत्तेति सामर्थ्याद्योग्यं लभ्यते । इदानी- मश्विनावुच्यते-हे अश्विनौ युवामपि अस्मिन् यजमाने इन्द्रिय चक्षुरादिदाय ओजः बलं च प्रधत्तं प्रकर्षाण स्थापयतम् । अत्रापि विशेषा*काङ्क्षायां भेति प्रकृतं सम्बध्यते, अंहसश्च मुक्तोस्त्विति ॥ इन्द्राय वैमृधाय पुरोडाशमेकादशकपालं निर्वपेद्यस्मृधोभि प्रवे- *तं--विशेषणा. 124 ·तत्तिरीयसंहिता का. १. प्र.६.] 360 - च्छ पृतन्यतः । अधस्पदं तमी कृधि यो अस्मा अभिदासति । इन्द्र क्षत्रमभि वाममोजोऽजायथा वृषभ चर्षणीनाम् । अनुदो जन- त्यधः-पदम् । तम् । ईम् । कृधि । यः। अस्मान् । अभिदासतीत्यभि-दासति । "इन्द्र । क्षत्रम् । अभीति । वामम् । ओजः । अजायथाः । वृषभ चर्षणीनाम् । अपेति । अनुदः । जनम् । अमित्र पेरवाष्ट्राणि चाभि समियुरिन्द्रमेव वैमृधम् '* इत्यस्य पुरोनु- वाक्या-वि न इन्द्रेत्यनुष्टुप् ॥ हे इन्द्र नोस्माकं मृधः योइन् अस्माभिर्युद्धयमानान् विजहि विविधं मारय । किञ्च-टतन्य- तस्सङ्काम कर्तुमिच्छतः पुरुषान् नीचान् न्यग्भूतान् यच्छ उपर- मय मारयति यावत् । न्यक्शब्दाद्वितीयाबहुवचनस्य स्थाने व्यत्ययेन तृतीयैकवचनम्, 'अञ्चेश्छन्दस्यसर्वनामस्थानम् ' इति तस्या उदात्तत्वम् । एतनायाः क्यचि कव्यध्वरप्टतनस्य' इति लोपः, शतुरनुमः' इति शस उदात्तत्वम् । किञ्च-योस्मा- नभिदासति अभिदासयति उपक्षयति । दसु उपक्षये, ण्यन्ता- छन्दस्युभयथा' इति शप आर्धधातुकत्वाण्णिलोपः, उदात्तनिवृत्तिस्वरो व्यत्ययेन न प्रवर्तते । तमुपक्षयकारिण- मधस्पदमेव कृधि कुरु । ईमित्यवधारणे । अस्मत्पादयोरधः प्रणिपतितशिरस्कं कुर्विति यावत् । बहुलं छन्दांसे' इति शपो श्रुशृणुपृकवृभ्यश्छन्दसि' इति धिभावः । शिशरसी पदे' इत्ययश्शब्दस्य संहितायां सत्वम् ।। 15 तत्रैव याज्या--इन्द्र क्षत्रामाते त्रिष्टुपू ।। हे इन्द्र वामं वननीय *सं. २-२-७, लेट, अघ- लुक ७ ·अनु. १२. भभास्करभाष्योपेता 351 ५ सशाय ममित्र्यन्तमुरुं देवेभ्यो अकृणोरु लोकम् । मृगो न भीमः कुचरो गिरिष्ठाः परावतः ॥ १९॥ आज- गामा परस्याः । सुक यन्तमित्यमित्र-यन्तम् । उरुम् । देवेभ्यः । अकु- णोः। उ । लोकम् । "मृगः । न । भीमः । कुच- रः। गिरिष्ठा इति गिरि-स्थाः । परावत इति परा-वतः॥ १९ ॥ एति । जगाम । परस्याः । सृकम् । सशायोत सं-शाय । पविम् । इन्द्र । क्षत्रं क्षत्रियस्य भावं धनं वा ओजो बलं चाभ्यजायथाः अभिलक्ष्य जातो- सि । वरिष्ठेन क्षत्रादिना लक्ष्यमाणजनन इत्यर्थः । चर्षणीनां मनुष्याणां वृषभ कामानां वर्षितः अभिमतस्य दातरित्यर्थः । पूर्ववन्नाम उदात्तत्वम् । एवं सामर्थ्यमुपकारतस्स्वभावतश्च प्रतिपाद्य इदानीं स्वाभिमतं प्रार्थय- ते-तादृशस्त्वमस्मास्वमित्रयन्तं शत्रुभावामेच्छन्तं जनमपानुदः अप- नुद अपकृप्य*नाशय । छान्दसो लङ् । किञ्च-देवेभ्यो हविःप्रदानादिव्यवहारिभ्य उरुं विस्तीर्ण लोकं स्थानमकृणोः। कुरु । छान्दसो लङ्, 'चिन्विकृण्व्योरच' इत्युप्रत्ययः । उ इति पादपूरणे अवधारणे वा । देवेभ्य इति षष्ठयर्थे वा चतुर्थी । देवानां विस्तीर्णं लोकमस्मभ्यं देहीति ॥ "याज्याविकल्प:--मृगो नेति त्रिष्टुप् ॥ मृगो न मृग इव *----अपनुद दूरं प्रेरय अपगमयित्वा. व्यवहारं जलाथै चतुर्णी लोकानां स्थानमुरुं विशालं निरव- धिकविस्तीर्णमकृणो. 14. म- ·352 तैत्तिरीयसंहिता [का. १. प्र. ६. पविमिन्द्र तिग्मं वि शत्रून्ताढि वि मृधौ नुदस्व । वि शत्रून् वि मृधौ नुद् वि वृत्रस्य हर्ने रुज । वि तिग्मम् । "वीति । शत्रून् । ताढ़ि । वीति । मृधः । नुदस्व । वीति । शत्रून् । वीति । मृधः । नुद् । वीति वृत्रस्य । हनू इति । रुज । वीति । मन्युम् । । । । भीमः बिभेत्यस्मादिति भीमः । 'भीमादयोपादाने' । भयहेतुः व्याघ्रस्सिहो वा । कुचरः कुत्सितं चरति । पचाद्यच् । हिंस्त्र- स्वभावः । गिरिष्ठाः पर्वतवासी स इव शत्रून् ताडय । यहा- गिरिर्मेघः गजो वा, तत्स्थः । सोर्जस् । परस्याः परावतः महतो दूरादाजगाम आगच्छति यो भृत्यं रक्षितुम् । पुरुषव्य- त्ययो वा, आजगामागच्छसि । 'उपसर्गाच्छन्दसि धात्वर्थे ' इति वतिः । आख्यातस्य साहितिको दीर्घश्चान्दसः । स त्वमित्थ- मागत्य हे इन्द्र सृकं परशरीरादिषु सरणशीलं तिग्मं प्रागेव तीक्ष्णं पवि वजं संशाय निशितीकृत्य तेनातितीक्ष्णेन शत्रून्वि- ताढि विविधं ताडय । ताडयतेर्लोटि शपो लुक् , छन्दस्युभ- यथा' इत्यार्धधातुकत्वाण्णिलोषः। मृधो योर्द्धश्च विनुदस्व विविध नुदै विनाशय ॥ 1Bअतश्च विकल्पः-वि शत्रूनित्यनुष्टुप् ॥ शत्रून विविधं नाशय ! मृधश्च , योद्धन्विनुद विशेषतो नाशय ! वृत्रस्थासुरस्य हनू विरुन विभिन्धि । वृत्रस्य वा मेघस्य हनुस्थानीये पार्थे विरुज विदा- ·भभास्करभाष्योपेता अनु. १२.] 353 । मन्युमिन्द्र भामितोऽमित्रस्यामिदा- संतः । त्रातारमिन्द्रमवितारमिन्द्र हवेहवे सुहवः शूरमिन्द्रम् । हुवे इन्द्र । भामितः । अमित्रस्य । अभिदासत इत्य- भि-दासतः। त्रातारम् । इन्द्रम् ।अवितारम् । इन्द्रम्। हवेहव इति हवे-हवे । सुहवमिति सु-हवंम् । शूरम् । इन्द्रम् । हुवे । नु । शुक्रम् । पुरुहूतमिति 164 रय वर्षार्थं याम्यां वर्षन्ति मेघाः । हे इन्द्र अस्मानभिदासतः उपक्षयतः अमित्रस्य शत्रोर्मन्यु क्रोधं विनुद विनाशय भामितः अमित्रविषये क्रुद्धस्त्वम् ॥ इन्द्राय त्रात्रे पुरोडाशमेकादशकपालं निवपद्बद्धो वा परि- यत्तो वा'* इत्यस्य पुरोनुवाक्या-त्रातारमिन्द्रमिति त्रिष्टुप् ॥ इदि परमेश्वर्ये, इन्द्रः । ऐश्वर्यहेतून्बहून्दर्शयति-त्रातारमवितारं देवानाम् ; तस्मादिन्द्रव्यपदेशभाजं अवितारं सर्वेषामपि तर्प- यितारं इन्द्रं इतोपीन्द्रव्यपदेशभाजम्, हवेहवे सुहवं सर्वेष्वाह्वानेषु सुखेनाह्वातव्यं निर्भयैः । 'भावेनुपसर्गस्य' इत्यप्सम्प्रसारणं च, बहुलं छन्दसि' इति सम्प्रसारणे आकारान्तत्वाभावात्खनेक भवति । शूरं महाबलं सर्वजेतारं तथाप्याहूतमात्र एवागच्छन्तं इन्द्रं इतोपीन्द्रशब्दाभिधेयं शक्रं सर्वार्थसाधनशक्तं पुरुहूत बहुभि- यजमानैराहूतं अतोन्यासादितेन्द्रत्व देवेश्वरं हुवे आह्वया मे । शपो *सं. २-२-७.

·354 तैत्तिरीयसंहिता [का.१. प्र.६ - नु शुक्र पुरुहूतमिन्द्र स्वस्ति नों मघा धात्विन्द्रः । मा ते अस्याम् ॥५०॥ सहसावन्पारष्टावधार्य भूम पुरुहूतम् । इन्द्रम् । स्वस्ति । नः । मघवेति म- घ-वा । धातु । इन्द्रः।"मा। ते । अस्याम् ॥५०॥ सहसावन्निति सहसा-वन्न् । परिष्टौ । अघार्य । लुक् , पूर्ववत्सम्प्रसारणम् । नु इति पादपूरणे । स मघवा प्रशस्तैर्धनैः अन्नादिभिर्हविरादिभिश्च तद्वान् अतश्चेन्द्रपदाभिधानाहः नोस्मभ्यं स्वस्ति अविनाशं धातु ददातु । शपो लुक् । 'मघवा बहुलम् ' इति निपात्यते । 'इत्थम्भूतेन कृतमिति च' इति पुरुहूतशब्दोन्तोदात्तः । यहा-पुरुषु स्थानेषु हूतः पुरुहूतः । 'तृतीया कर्मणि' इति प्राप्तचभावात् कृदुत्तरपदप्रकृतिस्वरत्वमेव निपात्यते । अत्र पुनःपुनः इन्द्रोक्तिरस्माकं सर्वार्थेषु त्वमेव शरणं नान्य इत्यादरसूचनार्था ॥ "तत्रैव याज्या-मा' ते अस्यामिति त्रिष्टुप् ॥ हे सहसावन बलवन् इन्द्र । सह एव सहसं बलं तद्वान् । अन्येषा- मपि दृश्यते' इति दीर्घत्वम् । यहा-अवतुप्रत्ययश्चान्दसः ते तवास्यां परिष्टौ परितस्सर्वतस्सर्वस्यामिष्टौ । छान्दसं ह्रस्व- त्वम्, शकन्व्वादित्वाद्वा पररूपत्वम् । अघाय पापाय कर्मवैगु- ण्यलक्षणाय मा भूम विगुणकारिणो न भवेम; सर्वेणापि प्रकारे- णाविगुणो यज्ञोस्त्विति यावत् । हे हरिवः हरिवन् हरिभिहयै- स्तवान् । मतुवसोः' इति रुत्वम् । परादै परदानाय च ·अशुद्धम. पृष्ठाङ्का.. शुद्धमू. १ १५९ o/ 0 भूना मलेस्वं सं. १-५-३. तत्सवितुरति दुझ्छुनां भूना मलेख सं. १-५-३. तत्सवितुरिति दुच्छुनां लुङि १० ५ १९२ २२१ २३९ ११ ६ २४२ ३ २५५ २७० धनाश्च आज्यमसीते रथादि शब्दर्शनजेन मद्धे प्येण्यण सं. १-६-१०६० थनाथ आज्यमसीति रधादि शब्ददर्शनजेन मध्ये षेण्यण सं. १-६-१०.० ६ ३२३ ·ㅋ ·३ पृष्ठे. अशुद्धम्। शुद्धम् नतम्। पो. २०८ ३ विकृत विकृतं २१५ १४ त। ते। २ नक्तम्। २३७ १० एनासि एनाति २५२ - यन्त्राय। यन्त्राय। २७० सुप्रर्ति लुमति २८५ ७ दक्षिणायम् । दक्षिणायाम् । २८९ २ श्रेष्ठो श्रेजी ७ आभ्यः । २९३ ४ इच्छुनाम् । बुछुनाम् । ३१३ काष्टा काष्ठा EMAINS १ ३१८१४ पीते ३२८ १२ कारः। ३ वषटारो हेन्द्रिया- ३४३ ३ आमासु ३४६ ५ इत्योषिष्ठ ३५१ ७ गिरिष्ठा पीत कारः। वषकारो हेन्द्रिया- 'आमासु इत्यापिष्ट गिरिष्ठा ·भाष्यस्य शुद्धिपत्रम. अशुद्ध. पृष्ठाङ्का: शुद्धम्. .. .. ३ १२ ४ १३ १८ लिए श्रुश्रुणु यजमानन्य पुनरष्याश्विन कि श्रुशृणु यजमानस्य पुनरप्याश्विन *सी. ६-६-१०. w for 9 -- + २ लुङ्गिलिटः भदतेर्लुङि ११ ६३ अस्माना १२ ताश्या भाग्य ७० ९ भवतेलेटि असिवत् (पा) अस्मास्वा (पा) ताशं (पा) भवन (पा) तृन् अभ्यैमि विद्वद्भिः पराङ्मुखी सर्वेषु रुद्धृतो सं. १-२-१४." स्तुतिरेव ९३ अभ्यामि विधिः परामखी सत्वेषु २ १०८ ८ रुद्धृतो १२९ १२६ 400 सं. १-२-१४. द्विीधरव ·शुद्धाशुद्धपत्रिका. पृष्ट. पडी. अशुद्धम्, शुबम. ७ C ३ युष्मांक युष्मा- जम्म ६ हिसिषम् हि सिषम् ३ हिसिष्टम् हि सिष्टम् सुभव ४ "त्वा । एषः। त्वा । एषः। ५ पाहि ॥ पाहि ॥९॥ ३ एषः। ध्रुवः। १ सुभव ३५ ४ ध्रुवः " एषः। ३ मित्यकव ५२ ९ त्वा ॥२१॥ मित्यर्कवा "एषः। त्वा॥२॥ महानेका- नविशतिः॥२०॥ महानृव यज्ञः। 'विवस्वः। ७ महानृव ५९ ६२ ३ यज्ञः विवस्वः। " ·पृष्ठे. खशुद्धमू शुद्धम्. Nume २ गयम् 8 દા प्र ने ब BHA पतो. गर्यम् ७९ ८ उपयाम उपयाम ९ एषः। एषः। अभूत् । अभूत् । ८९ १० सर्वस्य महा सर्वस्य महा ८ धता। धाता। १०४ ३ तिष्टुता । तिष्ठतानु। १०७ अपदे। अपदै। ६ जतवेद जातवेद १२१ ७ पिभावसु विभावसु १२३ २ सुवीर्यम्। सुवीर्यम्। १२७ २० दिवं १४५ ११ यस्येति यस्येति १५२ इमम् । इमम्। १५३ सप्त १५५ ९ आदित्याः। आदित्याः। ३ अस्य। अस्य। १ सामृषिम्। सामृषिम्। १२६ ३ दुच्छुनाम। दुच्छुनाम् । पु नि ना बर ८ १ सप्त ते ते ते त्व णा ·अनु. १२. সমাকামাক্ষ্মীনা 355 हरिवः परादै। त्राय॑स्व नोऽवृकेभि- वरुथैस्तव प्रियासस्सूरिषु स्याम । अनवस्ते रथमश्वाय तक्षन्त्वष्टा भूम । हरिव इति हरि-वः । परादा इति परा- दै। त्राय॑स्व । नः । अवृकेभिः । वरूथैः । तव । प्रियासः । सूरिए । स्याम । "अनवः । ते ।रर्थम् । अश्ाय । तक्षन् । त्वष्टा । वजम् । पुरुहूतेति । FSVRATE मा भूम प्रत्याख्यानाय । अन्येभ्यो दानं परादाः । 'विच । इति विप् । चतुर्येकवचने आकारलोपाभावश्चान्दसः । यहा- तुमर्थे कैप्रत्ययः, यथा-'प्रयै' इति । परादातुं च वयं मा भूम कदापि त्वया त्याज्या मा भूमेत्यर्थः । तस्मान्नोस्मान्त्राय- स्व रक्ष अवृकभिः अवृकैश्चोरादिहिंसकरहितः वरूथैर्गुप्तियुक्त- गुहैः; ईदृशगृहवासिनः कृत्वा त्रायस्वेति । 'नसुभ्याम् ' इत्य- वृकशब्दोन्तोदात्तः । किम्बहुना-सूरिषु मेधाविषु मध्ये वयमेव तव प्रियासः प्रियास्स्याम भवेम । आज्जसेरसुक् । 'युष्मदस्मदो- सि' इति तवशब्द आधुदात्तः ॥ इन्द्रायाकश्विमेधवते पुरोडाशमेकादशकपालं निवपेद्यं महायज्ञो नोपनमेत् '* इत्यस्य पुरोनुवाक्या-अनवस्त इति त्रिष्टुप् ॥ हे पुरुहूत बहुभिराहूत इन्द्र ते तव रथमनवो मनुष्यास्तक्षन् तक्षन्तु संस्कुर्वन्तु । लङ् लोडर्थे, अडभावश्छान्दसः । अश्वाथाश्वं योक्तुं 186 *सं०२-२-७, ·856 तैत्तिरीयसहिता का.१. प्र.६ व पुरुहूत घुमन्तम् । ब्रह्माण इन्द्र महयन्तो अभैरवर्धयनहये हन्तवा उ । वृष्णे यत्ते वृषणो अर्कमर्चा- १ पुरु-हूत । द्युमन्तमिति यु-मन्तम् । ब्रह्माणः । इन्द्रम् । महयन्तः । अर्कैः । अवर्धयन्न् । अहये। हन्तवै । उ। "वृष्णे । यत् । ते । वृषणः । अर्कम् । ने लु यथा योग्यो भवति तथा संस्कुर्वन्तु । यहा-अश्वाय व्याप्ति- प्र मते तुभ्यं यथा पर्याप्तो भवति त्वष्टा देवानां शिल्पी वजं तक्षतु तीक्ष्णीकरोतु । कीदृशम् ? द्युमन्तं दीप्तिमन्तम् । किञ्च- ब ब्रह्माणः ब्राह्मणाश्च त्वामिन्द्रमीश्वरं अर्मन्त्रैः हविलक्षणैरन्नै पु महयन्तः पूजयन्तः अवर्धयन् वर्धयन्तु यशसा । किमर्थ ? अहये अघाय अहिंसनाय आगत्य हन्तीत्यहिस्सादिः । 'आङि गृहनिभ्यां ह्रस्वश्च' इतीण्प्रत्ययः । कर्मणि चतुर्थी । हन्तवै ना हन्तुम् । 'तुमर्थे सेसेन्' इति तवैप्रत्ययः । अन्तश्च तवै युगपत् ' इत्याद्यन्तयोरुदात्तत्वम् । उः पादपूरणे । त्वं चास्माकं बर महायज्ञमुपनयति ॥ 19 "तत्रैव याज्या-वृष्ण इति त्रिष्टुप् ॥ हे इन्द्र ते तुभ्यं वृष्णे वर्षित्रे अभिमतदात्रे । षष्ठचर्थे चतुर्थी । तत वर्षितुः त्व अर्कमर्चनीयामाज्ञां अर्चनीयं वा ते तव यागमर्चान”यन्ति पूजयन्ति। लेल्याडागमः । के ? वृषणः ग्रावाणः वर्षितारो मेघाः वृष्टिं कुर्व- णा न्तस्तवार्क सर्चयन्ति मेघा इत्यर्थः । वा षपूर्वस्य निगषे' इति स्त दीर्घाभावः । अदितिः पृथिवी च सजोषाः समानप्रीतिः त्वया ·ARYAN भट्टभास्करभाष्योपेता 357 अनु. १२.] निन्द्र ग्रावाणो अदितिस्स॒जोषाः । अनश्वासो ये पवयौरथा इन्द्रेषिता अभ्यवर्तन्त दस्यून ॥ ५ ॥ अर्चान् । इन्द्र । ग्रााणः । अदितिः । सजोषा इति स-जोषाः । अनश्वासः । ये। पवर्यः । अरथाः । इन्द्रेषिता इतीन्द्र-इषिताः । अभ्यवर्त- न्तेत्यभि-अवर्तन्त । दस्यून ॥ ५१ ॥ वृत्रहत्येर्नु गायत्रिणोध्वराणां परावतोस्याम- ष्टाचत्वारिशञ्च ॥ १२ ॥ सं त्वा सिञ्चामि ध्रुवौस्य॒ग्निमा बर्हिषोहमा प्यायतामगन्म यथा वै यो वै श्रृद्धां प्रजापतिर्यज्ञा- न्ध्रुवौसीत्याह यो वै सप्तदशमिन्द्र वो द्वादश।।१२।। तैर्वा मेधैरानुकूल्यं भजमाना सस्याद्युत्पादयतस्तव कार्कमर्चयति । यद्यदा एवमेते कुर्वन्ति, तदानीं दुष्टात्मानो दस्यवोपि त्वयैव हन्तव्या इति तत्प्रार्थयते--अनश्वासः अश्वरहिताः । आज्ज- सेरमुक्' अरथाः रथरहिताः अश्वरथमनपे*क्षमाणाः । 'नसु- भ्याम्' इत्युत्तरपदान्तोदात्तत्वम् । ये पवयस्तवायुधविशेषाः इन्द्रेषितास्सर्वदेन्द्रेणैव प्रेषिताः अन्येन प्रेषितुमशक्याः; ते दस्यू- *म-मनवे.

·358 तैत्तिरीयसंहिता [का.१. प्र.६. सं त्वा बुर्हिषोहं यथा वा एवं विद्वान्छौषट्सह- सावन्नेकपञ्चाशत् ॥ ५१ ॥ सं त्वां सिञ्चामि दस्यून ॥ हरिः ॐ तत्सत् ॥ नभ्य वर्तन्त दस्यूनभिवर्तन्तां आभिमुख्यन हन्तुं वर्तन्ताम् । स्वरणादि- द्वारा अस्मदुपक्षपयितारो दस्यवः । तानभिभूय पराजितान्कृत्वा सर्वदाऽस्मान्रक्षन्तो वर्तन्तामिति भावः । छान्दसो लङ् । एवं सर्वस्य लोकस्य रक्षको महात्मा त्वम् । अतोस्माकमपि महायज्ञमुपनयेति ॥ I प्र गर ब 64 इति श्रीभट्टभास्करमिश्रविरचिते यजुर्वेदभाष्ये ज्ञानयज्ञाख्ये प्रथम काण्डे षष्ठे प्रपाठके द्वादशोनुवाकः. समाप्तश्च प्रपाठकः, मा ते भारत पये णा भूत